కవిత్రయము వారి రచనలు - రసాభాస పరిశీలనము — Part 2 of 6

Lines: 4001 – 8000 of 20530
Author: Dr. T.G. Krishnarao
Publisher: Andhra University, 2005

---

శామ్యస్తి |
శతానన్గః : (సకోధమ్‌) అరే అనజ్వన్‌! పురుషాధమ! నిరపరాధ రాజన్య
కులకదన! మహాపాతకిన్‌! అశిష్ట! వికృతవష! భీభత్సకర్మన్‌!
అపూర్వపాషండ! కాణ్సీర! కాండప్పష్టకథమనస్య్యామపి దిశి పగల్బ'సి
| ననుచరే | త్వమసి కిం బ్రాహ్మణఏవ! అహో బాహ్మణస్యాచార!
'మూాతురేవ శొరళ్టే దో గర్వాణాం చబావకర్షనమ్‌
రాద్దాం వనే నవనన్థానాం (టఉఅవ్యావాత్యానమో వద"
జామదగ్న్య: ఆః! న్వస్తివాచనిక దుష్షసామన్తపురోహిత ! అపి చరే అహల్యాయాః
పత ! తవాహం కాణ్గపృష్టః |
శతానందః। ; దుష దుర్ముఖ భృగుప్రనవ పాంనన |
న్‌
'రాజానో యరవ్వ్య్హూతో మపామహ్హావ మవా్టమాః ॥
క్రమన్తాం నామ న త్వేవం శళతాననః శ్రమివ్వ్యతే /గ
వే క క ౯
(ఇతి కమండలూదకేనోపస్ప్యృశతి)

“ఓరీ వృషభా! పురుషాధవమా! నిరపరాధులగు రాజులను చంపెడివాడా!
మహాపాపీ! అనాగరకా! వికృతవేషా! భీభత్సకరమగు పనులు చేసెడివాడా! పాషండుడా!
ధనుర్గారీ! ఆయుధోపజీవి! బాహ్మణులయెడ కూడ (పగల్ఫించుచున్నావా? నీవును
బావ్ముణుడవేనా? నీది ఏమి బాహ్మణాచారము' ఇత్యాదిగా శతానందు డాక్షేపించి
అతడు చేసిన పనులనిట్ల ధిక్షపించెను

“తల్లి విరసును చేదంచుటంయయు, గర్భస్థ సి ళవులను చంపుటయు,
(బహ్మ్మహతా్యాసమానముణగు యజ్ఞదీ క్షలో నున్న రాజులను చంప్పుటయు' న్‌
యాచారములైయున్నవి.

దీనికి సమాధానముగా పరశురాముడు 'ఓరీ! దుష్టస్టామంతులకు పురోహితుడా!
(జారయైను అహల్యాపుత్రా! నీ కొరకే నేను ధనుర్దారి నైతని' అని పలికెను.

ఈ మాటలకు శతానందుడు ' ఈ జనకుడును, గురువులును గొప్ప క్షమాగుణము
గలవారై నిన్ను క్షమించినను, ఈ శతానందుడు క్షమింపడు' అని పలుకుటయేగాక వానిని
'దుష్ట దుర్ముఖ భృగువంశమునకు కళంకభూతుడా' యని నిందించెను

ఇట్ల [ప్రనంగమున ననుచిత రౌద్రమున రౌద్రాభానము పరిపోషాతిశయము నందినది.
1/76 మహా॥- 2 అంక ॥- 19,20 శో!

౧02


భవబూతి కృతమైన ఉత్తర రామచరిత్రమున గల మిశ్రవిష్కంభమున సౌదాతకి,
భాండాయనులను శిష్కులిరువురు మున్వ్యాశశమమున జరిపిన సంభాషణము గలదు అందు
సౌధాతకి భాండాయనునితో వశిమాదులు తమ యాశశమమునకు వచ్చుచున్నారని ఆలిసికొని
యా విషయమును గూర్చి ఇట్లు సంబాషించెను,
'సాధాతకిః . ఆగత మనధ్యాయ కారణం నవిశీషబూతం అద్య జిరకూర్చానాం
భాణాయనః : _(విహస్య్ర) అపూర్వః కోలపి బహువమాన హెతుర్షురుషు నౌధాతకే
సాధా : భో భాండాయన కిం నామధేయ ఏష మహతః సవిర సారస్య
దురంధరో£ద్య చరధారకో అతిథి రాగతః గ ?
భాణూ ; ధిక్రవాసనం! న న్వయ మృశ్యశృం గా శమాదరుంధతీ పురన్కృతాన్‌
మహారాజ దశరథనస్యదారా నధిషాయ భగవా న్వసిష్షః ప్రాప్తః?
తత్కిమేవం [ప్రలపసి*?
నాధా హు! వసిష్షః "|
భఖభాండా . అధథధకిమ్‌ '?
నాధా మయా పునర్జాాతం వ్యాఘో వా వృకో వాన ఇతి
భాండా . ఆః! కి ముక్తం భవత
సౌధా తేన పరాపతితే నైవసా వరాకీ కల్యాణీ కపిలా మడమడాయితా"177
ఈ సంభాషణమున సౌధాతకి గురువులను గూర్చి 'జీరకూర్చానాం' అనుటయు
భాండాయనుడు నవృ్కృటయు, సౌధాతకి మరల గురువులను గూర్చి 'స్టవిర సార్హస్య దురంధరః
చీరధారకః' అని యవహేళన పూర్వకముగ పలుకుటయు దానికీ భాండాయనుడు 'ధిక్‌
ప్రహననమ్‌' అని నివారించుటయేగాక 'తత్కిమేవం (పలపసిో” యని గద్గించుటయు
గమనించినచో నీ వ్రనంగమున గల యనౌాచిత్యము విదితమగును
నాధాతకి యొనర్చిన హాస్యము గురుజనాలంబన మగుట చే నత్యంత మనుచిత
మగుచున్నది /
అంతేగాకసాదాతకి ' మయా పునర్జ్హాతం వ్యాఘోవా వృకో వాన ఇతి' అని పలికీ
వసిషాదులకై జరుగబోవు పశువధమును గూర్చి 'తేన పరాపతితే నైవ సా వరాకీ కల్యాణీ
కపిలా మడమడాయితా' యని పలుకుటయు గురువులను గూర్చిన యపహాస్యమేె,
ఇటీ గుర్వాద్యాలంబనమైన హాస్యమంతయు ననుచిత హాస్యమై హాస్యాబాసముగ
పరిగణింపదగి యున్నది. ఈ సందర్పము హాస్యరసాభాసమనీ శ్రీ సన్నిధానం
సూర్యునారాయణశాస్తిగారు వ్రాసియున్నారు.' 1
భవబూతి కృతమేయైన మరియొక నాటకము మాలతీ మాదవము నందు రసాభాస
ప్రసక్తి లేదు. కవికర్ణ్పపూరున్‌ యలంకార కౌస్తుభమున మాలతీ వేషధారియైన మకరందుని
గూర్చిన నందనుని హిమ్యుప్రకటనాదికములు కృత్రిమరసాబానమని వ్రాసిన విషయ మింతకు
ముందు తెలుపబడినది కాని భవభూతి కృతమైన నాటకమున మకరందుడు మాలీ
వేషధారియైన విషయము రంగ స్టలమున నటింపబడుట లేదు. కావున నిది ఈ నాటకమునకు
వర్తించుట లేదు గ
క్షే77 ఉత్త ॥రా ॥ - మిశ వష్కంభము
178 కావ్యా ॥ సంగ ॥ - ఏ ఆశ్చా॥!- అనుబంధము - పుట 434
63


మురారి యనర్థరాఘవము వ

మురారి కృతమైన యనరరాఘవమున ద్వితీయాంక (ప్రారంభమునగల విష్కంభకము
నందు పశుమేడ్ర, శునళ్ళేఫులను వారి నంభాషణమును గూర్చి తద్దంథ పీఠికలో శ్రీ
సముద్రాల రంగ రామానుజాచార్యుల వారిట్లు వ్రాసిరి,

“ఈ నన్నివేశాన్ని (ఆఅహల్యాశావవిమోచను)ు చమత్కారంగా శునణేవ, వశుమేడ్ర
పాతల డ్వారా హాన్యరన (ప్రధానంగా చిత్రించాడు. ఇది ఈతని స్వతంత్ర కల్పనే. అయితే
పా(తల 'పేరులను ఎన్నుకోవడంలో కరాడా హోన్య్యాన్ని అందించాలనె కవిభావించడం
కొంత అనాచిత్యన్పూూర్తికి కారణం అని కూడా గుర్తించక తపవుదు. ఈ పాత్రలతో కల్పించిన
విష్కంభకంద్వారా రాక్షస సంహారానికి కజకావలనిన శన్థాస్త విద్యలను రాముడు
సంపాదించాడనే విషయాన్ని కవి ప్రతిపాదించాడు".

కాని ఇట పశుమేథ్రుని పలుకులలో దేవేంద్ర నుడ్దెళించి యొనర్చిన హాస్య ప్రసంగము
దేవతాలంబనము గలదై యనౌచిత్యమున వొస్యాభాన్‌ మగుచున్నది.

“పశుమే[్రః వ (చిరం విమృశ్య నిఃశ్వస్య చ నవిన్మయమ్‌) కథం విషయ మృగతృషా
నలజ్ఞలయా భగవతో హరేరపి హరిణతా విటప్యతే |
శునశ్శేఫః : _(విహన్టి సాధు బ్రవీషి ....ోో

ఇచట “విషయవాంఛలనెడీ మృగతృష్టల యొక్క దెబ్బతో మహానుభావుడైన
దేవేంద్రునికి కూడ పశుత్వము కలుగుచున్నదే'యని ఇంద్రుని మహానుభావృ డనుచునే
యధిక్షిపించుటయు, శునశ్చేపుడు నవ్వి దానిని మెచ్చుకొనుటయు ననొచిత్యభాజనము
లగుచున్నవి, కావున నిది హొిస్యాభానము కాగలదు,

అల్లు పులన్త్యప్పుత్రుల నధిక్షేపించిన సందర్భము కూడ ననుచితాలఅంబనమైనదే.

“" శునశ్సేపః ;  _ కీంచ సర్వథేయమనుపకారిణీ పులన్త్యాపచ్యేషు (పీతిరితి భగవాని

క హోదాహరణమ్‌ హరిణాంకశేబరః, తథధాహా

'ఉక్షా రథో భూషణమస్థిమాలా భస్మాంగరాగో గజచర్మ వాన!
పకాలయ స్థేఓపి ధనాధినాఖే సఖా దశీయం (తిప్పురాంతకస్య॥
పశుమే(ఢ్ర :_ (సహానమ్స్‌ అహో స్థవిర భల్లూకన్య మంత్రోపన్యానః పరివోన
కుశలతా చ తతస్తతః
శునక్ళేఫః : తతశ్చ తద్వచనం జరా(ప్రలపిత మిత్యుపహానతి హారీశ్వర...."181

ఈ వాక్టముబందు జాంబవంతుడు పృలన్త్యుల స్నేహము నధిక్షేపించగా, వాలి
జాంబవంతు నదధ్ధిక్షేపించుట వీరి సంభాషణగతమై యున్నది. ఈ వాక్యములు మిక్కిలి
యనుచితవ్సై, హాన్యరనాభాన వ్రయోజకము లగుచున్న వి. అందుచేతనే పశుమే్రుడు
సహానముగా పలికెనని తెలుపబడినది. ఇట వాలి జాంబవంతుని మాటలను జరాప్రలపిత
లతను

క్షే79 అనర్హ 1 - పీరిక = పుట = ౫||
130) అనర్హ 1[- 2 అంక[![- విష్కం॥! - పుట - 117
శేతే అనర్హ 11 = ౨ అంక[॥[- 7 శా॥

654


రావణుడు సీతను వరించిరాగా, ప్రహస్తుడు సీతను తీసికొని రమ్మని శతానందునితో
పలుకును. అపుడు రావణుడు స్‌తపై తన మోహమును అమితముగా (ప్రదర్శించును.
“శ నిర్భాల్యుం నయన్యశియః కువలయం వ్య్షర్య దానః భలే
- కాంతి (వొవరఖుం తనోర్థు దుముబో యన్యూళ్లు వాచో శీల ౫
వంళత్వా లబితాందిలిః కరతన్తూ యాతో రావణ
నాం (దత్షుం ఎనకాత్ధుడాం వ్యొూదయ పా నేతాణీ మి(ీకుడు /ల
కాని సీత వాని యందు మోహము జూపక విరసత్వమును వహించును, తనను
మోహించినది రావణుడని తెలిసి యూతడు రాక్షసుడని భయపడుటయు, రావణుడు శివధనుస్సు
నెక్కుపెట్ట జాలడను మాటకు సంతసించుటయు తాను శతానందునికిని, జనకునకును
నడుమ కూర్చుందు ననుటయు రసాభాస [(ప్రయోజకము లగుచున్నవి.
"ర్సీతా ;_ (ససాధ్వసోల్లానమ్‌) అహో రాక్షస ఇతి శుత్వా సత్యం నాధ్వసకా
తూహలయోరంతరే వర్తి /
ఏకా : _భర్సృదారికే, రాక్షన ఇతి మైనం పరిభవ రాక్షసచకవర్తీ ఖల్వెషః
నీతా ఏ అధికతర ముద్వేజనీయః /
శ ర ఈ
(ప్రథమా [అయి ఉట్టామరశీలే కథం పునరశంకరో ౬. లబ్బశంకరప్రసాదో
వేమం చాప మారోపయిష్యతి. శ
తీ ఇ. . త క. తె ఛా .
సితా అహో ఉచ్చాాసితాస్మి అనభవర్షైణ పియసఫీవచనేన
శ రే శ
సీతా : తాత శతానందమిశ్రాణామంతర ఉపవేక్ష్యామి [హో
రావణుడు శివధనుస్సు నెత్తునేమో యని సిత భయపడును. విఫల మగుటతో మిక్కిలి
సంతసించును.
"సీతా : _(ఆత్మగతమ్‌ సప్రమాణమ్‌) అమృ వనుంధరే ప్రసీద సీతా విజాపాయతి
[ప్రథమం మే అంతరం దేహి పళ్చాద్రావణో ధనురారోపయతు |
సఖా ఏ _భర్తృదారికే దిష్ట్యా వర్ధసే సమం తే పాణిగ్రహణమంగళేన
ముక్తం రావణేన ధనుః |
సీతా ? (సాశ్వాసమాత్మగతమ్‌) హృదయ అనుకూల ఇవ తే
దేవో మన్మథశ్చ!"1ో
అట్ల తృతీయాంకమున రావణ సమక్షమున (ప్రదర్శితమైన సీతాన్వయంవర నాటక
ప్రదర్శనమున శివధనురాగోపణ సందర్భమున వివిధరాజన్యులపై సీత పదర్శించిన
184 బాల ॥రా॥- 1 అంక॥- పుట - 19
శ1కివ్‌ బాల ॥ రా ॥[- 1 అంక॥- పుట = 20౮
శకతి౮ బాల ॥రా ॥- 1 అంక[!॥[- పుటలు - ౨౨, 24
606


మని యపహసించెనని తెలుపుటకు ముందే పశుమేథడ్రుడు 'అహో స్థవిరభల్లూ కన్య

మంత్రోపన్వ్యాసః' యని పలికి జాంబవంతు నపహాస్యము చేయుటయు ననుచితమై

ఇచట శునశ్ళ్శేప పశుమే(డులు పలికిన పలుకుల యందలి హోాన్యాభాసము

(వత్యక్షముకాగా, వాలి జాంబవంతుని గూర్చి పలికినది పరోక్షమగు హోస్యాభానము,

తృతీయాంకమున రావణప్పురోహితుడగు శాష్కలుడు [ప్రవేశించి రావణుని
గొప్పతనమును వివరించుచు, సీతను రావణున కీయవలసినదిగా కోరెను. కాని జనకుడు
సమాధానమాోాయకపోగా శతానందుడు ఇివదధనుర్పృంగము నీతా స్వయంవరమునకు
పణముగా తెల్పును. ఆ సమయమున శౌష్కలునికి శతానందునిపై ఆగ్రహము కలుగును.

శాష్కలుడు శతానందునిపై ప్రదర్శించిన క్రోధము అనుచితమై రనాభాన మగుచున్నది. ఆ

సందర్భమున నిట్లు గలడు.

"శాష్కలః ; (నకోధమ్‌) అరరే, శతానంద, కిముద్భాంతో 2-సి యదేవ మన్మదగే
పౌలస్త్యం మహారాజ మధిక్షిపసి కథమయం తే మాణిక్య పరిహొణేన గెరిక
పరిగ్రహః యదేవం దశగీవ మవమన్యమానస్య మనుష్యపోతే2
నురాగః యది వా తత భవంతం గౌతమమవహాయ డులిచక్షుషి నవ స్తాక్షే
భవతో మాతురహల్యాయా:ః"1 .

ఈ శౌష్కలుని యనుచిత కోధము "పై యవజ్న్ఞా వాక్యములచే స్పష్టమగుటచే
రౌాదరనాభాన మగుచున్నది.

ఇట్లుండగా పరశురామ, శ్రీరాముల యుద్ధ సందర్భమున పరశురాముని క్రోధము
అనుచితముగా ప్రవర్తిల్లుటలేదు. ఇచటి శ్రీరామ పరశురాముల సంవాద సందర్భమును
గురించి ఇట్లు వ్రాయబడినది.

“పరశురామ దాశరథుల సుదీర్హ సంభాషణ వీరరస పరిపోషకముగా సాగెను. కట్ట
కడపట పరశురాముడు ఓడిపోయి వైష్టైవ తేజము లేదా క్షాత్ర తేజము జయించినది"ో

శ్రీ బేతవోలు రామబహ్మంగారిపై వాక్యముల వలన నీ సందర్భమున పీరరనమే
గలదనియు నది యాభానము కాదనియు తఆలియుచున్నది. అల్లు శ్రీరామునిపై శూర్పణఖా
మోహము తత్పర్యవసానము శబరి వలన జాంబవంతునికి తెలుపబడుటచే (ప్రత్యక్ష
కథనముగాక పోవుటచే నిట శృంగారాభానము పోషితము కాలేదు. అసు సీతయందలి
రావణుని మోహము సైతము నేపథ్య కథనమేగాని రసాభానసపోషక మగుపి లేదు.
రాజశేఖరుని బాలరామాయణము

రాజళశీఖరుడు రచించిన బాలరామాయణమును గూర్చి ర సముద్రాల రంగరామాను
జాచార్యులవారు 'ఇది రసాభాసమునకు చక్కని యుదాహరణము కాగలి'దని
తెలిపియున్నారు.

రాజశీఖరుని బాలరామాయణమున (ప్రథమాంకమునందు సీతాస్వయంవర
సందర్భమున _ సీతారావణుల నడుమ నడిచిన సన్నివేశము ఏకత్రానురాగమున
శృంగారాభాన (ప్రయోజక మగుచున్నది.

1తి2 అనర్హ | - 3౩3 అంక[॥[-= పుట = 296

183 అనర్హ ॥ - పీఠిక- నేపథ్యము - పుట - ౪!
65


మనోబావములు బారిపై నననురాగ నూచకములై రనాభాన ప్రయోజకములగుచున్నవి.
అచటి సీత భాషణము లిట్లున్నవి.
"(నరకుని గూర్చి) సీత నసురపతిపక్షోఇిసురః |
(రాక్షసుడనుటచే రావణుని గూర్చి సాధ్వసము కలుగుచున్న దనినట్సి నరకుని
విషయమునను సాధ్వసమే సూచితము, ఇల్లే మిగిలిన వ్యతిరేక భావములును
గమనింపనగును )
(పాండ్యరాజును గూర్చి సీత వయో (దవిడ చూడామణ్‌ః |
((దావిడులు దళిత జాతివారని అర్వులు భావించిరి మనున్మృతి 10 22అని
ఆ పైేనిఘంటువు. సీత యాతని ననార్యుడని యనాదరము చూపినది)
(మాహిష్టతీ నగరరాజు శత్రుంతప్పుని గూర్చి) సీత యః కృతియకులకువూరో 2_పి
భూత్వాఒవమానిత పరశురామ పరాక్రమః |
(బాహ్మణావజ్ఞచీ సెనని నింద నసూచితము)
(దశార్లదేశాధిపతిని గూర్చి సీత: న నర్మదాలంకృతమండలాధిపతిః |
(నర్మదానది యలంకరించిన మండలమనియేగాక, నర్వదా సంతోషబీవనము
గడప్తువాడని గాని, నర్మసచివునితో గడుపువాడని గాని యవజ్జ,)
(చేది దేశాధిపతిని గూర్చి) సీత: యః కాస్తుభసగోతరత్నరచితశేఖరాలంకృ తశిరఉ ద్దేశ!
(హృదయమున నుండవలసిన రత్నమును శిరసున దాల్బువారనుట వ్యత్యస్తమగు
విధిగలవారని నూచన,)
(మధురాపురాధిపతిని గూర్చి) సీత . యో బృందావనవిహారదుర్లలితః |
(దుర్లలితుడగుటచే పరాక్రమశాలి కాడని సూచన)
(అవంలీరాజు సత్యవతుని గూర్చి) స్‌త | యస్రిపురదహన స్థానస్థిత మహాకాలనామాన్తరిత
ఖండపరశునామ పవితిత నిఖీల పట్టః!
((తిపుర దాహము జరిగిన సలము నందుండు మహాకాలుని పట్టణమునకు రాజనుటచే
వాని భయంకరత్వ సూచన) =
(కధవైశికాధిపతి యగు కుంతలేశ్వరుని గూర్చి) సీత , యో మహారాష్ట్ర వరిష్టః |
( కాంచీపురరాజును గూర్చి) సీత ; యశృందశేఖర  (పసాదీకృతకుల
[కక్రమాగత వృషభలాంఛనః | (ఎద్దు లాంఛనమని హేశనము)
(లాటేశ్వరుని గూర్చి) సీత . యః (పతిదినమండనమాత వ్యాపారే సక్తచిత్తః |
(అలంకార [పియుడగుట అలంకరించుకొనుటలోనే కాలము గడుప్పునని యవజ్ఞ
చేయబడినది)
(మధ్యదేశనరేంద్రుడు కుశస్షలినాథుని గూర్చి, నీత , యో మందరాందోలిత దుగ్గసిందు
సముత్పన్న దన్వంతరి చరమావతారన్య దివోదానస్య [వ్రథమశిష్వః |
(ఆయుర్వేదమునకి గాసి ధనుర్వేదమున కనర్తులని భావన. ఇదే భావన (క్రింది
రావణ వాక్యములందును వ్యక్తము,
07
రావ: (విహస్య) హుంహో ధనుర్వెద విద్యాక్కుశుత సుశ్రుత వివిధేషు వ్యాధిషు భిషజ్యతు
భవాన్‌ న పునః ఖాండపరశవేధనుషి |
(సకల భూపాలురు రాగా) సీత ; కథం పునరేతే నరేంద్రాః సకలక్షతియమానఖండన
ఖండపరశు చాపారోపణముఖాడంబరేణ విడంబయన్తా్యాత్మానమ్‌ 1187
సీత వమవూటలలో నరేం[దులను గూర్చి 'చాపారోపణ ముఖాడంబరేణ
విడంబయన్త్యాత్యానమ్‌' అని 'వారు బింకములు చూపుచున్నా!రను పరిహిన వచనము
గలదు,
అస్సే ఆ ఘట్టమున నాటకమును జూచి రావణుడు ప్రదర్శించిన యనుచితకోధము.
రౌద్రరసాభాస మగుచున్నది. (ప్రహస్తుడు రావణునితో నిది మునులు ప్రదర్శించు
నాటకమెగాని నిజము గాదని పలుకుటచే వాని రౌద్రమునగల యనౌచిత్యము
స్పష్టమగుచున్నది.
రావ ఆః జరత్మతియప్రతీహార దురఖిధాయినమేనం త్వాం మృష్యతాం
నామ దశాన్యః | వత్సమేఘనాదనిందాపదం పునరయం న క్షమతే
చంద్రహాన | (ఇతి ఖడ్గమాదిత్సతే)
(ప్రహ దేవ! మునిజన ప్రయోజ్యంపేక్షణక మేతత్‌ |
తదలమకాండనసంరంబభేణ |
రావ ; అనారోపితమనంభావనయా లంకేశ్వరేణ క్ష్మతియైరప్యసామర్త్వ్యేన మన్యే
వృషభధ్వజాయుధం దృష్యతి ! (ధనురుద్దిశ్య) రేరే పురాణవేణు
దలద్దొ_ణి నిర్మాణ |
ముక్షం మయా£_నే వారకూడుక యత్తదానం
మా తోర భూడ్‌ (దడిమదర్పవర్యవానేే
త్తుద్సంగయార్థవముటిః నశ వ్రునః (వత్మై
ర్హున్సైవ తిన్లతి వ్యారెకణచిరళాన్యః. ॥ (ఇత్యుత్దాతు మిబ్భతి
(ప్రహస్తః ఏ దేవ నేయం జానకీ నచేదమైందుశేఖరం ధనుః |
రావ ; తత్కిమిదమ్‌ |
[ప్రహ  పేక్షణకమిదమ్‌ 11
చతుర్దాంకమున పరశురామభంగము గలదు. పరశురాముడు అవతారపురుషుడగు
రామునిపై వ్రదర్శించిన యనుచిత వధోత్సాహము వీరరసాభాస మగుచున్నది. అందలి
యనౌచిత్యము న్రీరాముని వినయ వినమములగు పలుకులచే మరింత స్పష్టమగుచున్నది,
“వరశు : ౨... తచ్చణుత భోః
యః కర్తా వొరచావదందడదలనో యళ్రానువనా నను
దృష్ట్వా యళ్ళ వథ్దితా చయ ఇవా (తా బోవక్తా చయ!
నద్వూః థిండితకంలవేలవలయ* కోలిం కరవ్యూత్తాయం
కీలాలోలనితన్వ తన్వ్య వరవర్జోర్యవసాదీక్పుతూ /
1 గం 1.
185/7. బాల ॥ళా ॥1- 3౩ అంక॥[- గర్పనాటకము - పుటలు - 65నుండి 7/వరకు
188 బాల ॥రా॥- 3 అంక॥[- గర్భనాటకము = పుటలు - 66, 78
68


రామ ॥ వత్స! లక్ష్మణ! దూరత్వాదవిభావితేనాపి తారతరణ వచనా సారోష
సంభమో భార్లవో మునిః ప్రతిభాతి /
జ స |
పరశు : _(నభుకుటీభంగమ్‌) ఆః! క్షతియఖేట బటో వాచాటో౬సి |
భగ్గు ర్యదదనుంఖిండ్యపోతన శిరనా తవ /
ముజ్రధారీ (వత్‌ చబావమువన్యాన్య కవాలినము //
పంచమాంకమున మాయామయుడు కృత్రిమ సీతతో రావణ నమాగమము
కల్పించును ఇచట రావణునికి కృత్రిమ సీతతో జరిగిన సంభాషణము ఉభయ
నిషానురాగముగా తోచుచున్నను _పేక్షకులకు సీతలోని కృవిమత్వ మవగతమగుటచే
నిది రసాభాన (ప్రయోజకమగుచున్నది. ఇది విరాట పర్వమున [(దౌపదీ వేషమున నున్న
భీమునికి కీచకునితోనైన నమాగమ సందర్భమువలెనే కవికర్రపూరుని కృృ([తిమ రనాభానమున
కుదాహరణము కాదగియున్నది.
సీత : _(సవాక్‌న్తంబం) యథాసమర్థితం లంకేశ్వరేణ! తదత వస్తుని మయా
విరచితాని కతిచిత వచనాని (శూయన్లా మ్‌ |
ఎఅకదశవ్వ్యైణావీ అలం న్చు పాన ళిభిదలచ్చువినా
న్తుముః నమద్వువార్ద్వే (వం బ విబ్రైనమం (వేమ /
రావ + తర్తి ఘనగ్రుమనివిడ-పమా దశకంరో విజయతే |
సీతా సుతరాం జయతి దశకంరః |
నమ(వేమరనం నమడూవయొవనం నమవఎిలాన వళివ్షమ్‌ /
నమనువదు॥ఖుం బొ ఊనం నమవుశ్యోరనో లబితో ౫
రావ ' అహో! సూక్తిపాకో జనకనుతాయాః! యతః ..
శ శస శ
సీత్ర . అం! దశానన! ఆం!పురుష విశేష పరిశంకోత్కర్షిణ్య టవ పురన్గాా
భవన్తి!
రావ ; (కించి దుపన్పృత్య) సుందరీ కిమద్యాపి సందిహ్యుతే! తదేహి |
(పునర్నిరూప్క) అయే సారికాదిష్టితవక్రం సీతాపతికృతియంత్రమ్‌
|
అహో మతిమాన్‌ మవాయామయశ్చలితో 2౬స్కి జనకరాజప్పు త్య్యాః
(పతికృతి సమర్పణేన .....! "హో
పంచమాం౦క పరిశిష్టము నర్వమును రావణుని విరహము మాత్రమ గలదు ఇది
ఎకతాను రాగ సంబంది యగు వివ్రలంభ శృంగారమె రసాభాస మగుచున్నది. కృత్రిమ
సీతా సంయోగానంతరమున నీ విపలంభము మరింత (ప్రకృష్ణముగా నున్నది. ఇయ్యది
23 వశో॥ నుండి *7/వశో॥ వరకును పర్యాప్తమై పుట 125 నుండి 145 వరకు గలదు,
189 బాల 1॥రా ॥- 4 అంక॥- పుటలు - 107, 111
కే90 బాల ॥రా॥[- 5 అంక॥[- పుటలు - 122, 123, 124
69


సప్తమాంకమున రాముడు చూచుచుండగా రావణుడు కృతిమ సీత తఈలనరకును.

ఆ తలను జూచి రాముడు నకరుణముగ దుఃఖించును. ఈ దుఃఖము సీత మరణము నిజము

కాకపోవృటచే నిది కరుణాభానస మగుచున్నది.

"రామః  : (సనంభ్రమం) కథమిదం దశకంఠేన విలూయ  క్షిప్తం సీతాశిరః
శర్మ రాయాం భువి పతతి తత్సత్వరముపసృృత్య స్త్వనతట పరిపీడన
పరిచి త స్పర్శ(పసారితకరయుగజనితే2_జ్ఞ లౌ (పతీచ్చామి |
(తథాకృత్వావలోక్య చ)హా! వైదేహి! శరఃశేషా వర్తసే (సకరుణంవిభావ్య)
తడుణభు*ఎగలేలా వవ వోణీ తదేవ
(ఉ్రవణయగ౧గమనంగన్వన్త జశోలాద్దుయాభమ్‌
న్ధు లళతువలయబాణవ్హణో తోద తనా
నదయమలఅకలక్ష్యా వ్ద్త్‌ బంద్రఃూన వివ /

.౨.(సర్వేవిషాదం నటయతి,......
లక్ష్మణ 1: (ఆశ్చర్యమాశృర్యమ్‌,) నిర్దూనమప్య్యార్యాశిరః సముల్ల పతి
తత్సవిధవర్తినో భూత్వాశ్ళణుమః (సర్వే సమువపనర్పన్తి) "11
షష్టాంకమున గూడ రామవనవాసగమనమును గాంచి కైకేయీ దశరథుల వేషమున
నున్న రాక్షసుల దుఃఖమును నిక్తే యసత్యమైన దగుటచే కరుణాభానము కాగలిగియున్నను
నది రంగమున [ప్రత్యక్షముగ ప్రదర్శితముగాక పరోక్ష కథనమగుచున్నది. మిథ్యా దశరథ
వేషధారియగు మాయామయుడు తాను దశరథుని వేషమున నేడ్చిన విధము నిట్లు చెప్పెను.
" శూర్చ ₹ (విహస్య) (శుతసత్యదశరథేనాపి వమాయామయేన తథా కరుణం
పరోదితుం (ప్రవృత్తం యథా యది నామ తరవః పరం న రోదితా!
(గగ్రావగ్రంథీనాం పరం యది న దలఫి హృదయమ్‌
మాల్య ; (వివాన్య) భద్ర! మాయామయ! త్వమేవ శేషం కథయ కవిముఖాదేవ శ్రుణుమ!
"తథా మయా (వస్తు తమార్వారోదతుం
నదిద్ద _ధార్యావనరణు బక్లువా /
నీతా యథా న్వురనదీవ ద్లోణో
యణా బ వామే యమునేవ బ్హుష్తా / “2
అస్లే షషాంకమున రత్నశిఖండుడను జటాయువునకు సేవకుడైన గృథధ్రపక్షి వర్షించిన
రావణ జటాయువుల యుదము గలదు. ఇదియును పరోక్ష కథనమె యైయున్నది. ఇది
వీరరసమహిత మయ్యును తీర్యగతమగుటచే కొందరి మతమున వీరాభాసము కాగలదు.

త నంవాప్తో2.వాం ఊటాయర్డ్భు లయం భవోకందరకోడనడ
న్తమ్చోః నీతావవోంన్‌ భిభృుపా కరబయే కేరబిచ్చుందవోనమ్‌ /
యేన త్వత్స్రాతు చూడాడణమణోనికరం మతృ్క చంద్యోగతుండో
వ్యావ్నారా న్రంచమానం నవద శళనయో మూంనగ౧ర్లా (నంతామ్‌!

క్షేం1 బాల ॥రా॥- *” అంక॥- పుటలు = 206, 207

102 బాల1॥రా॥1- 6 అంక॥- పుట - 148

70


[1 రాబ్యూరేవ్వు లికవలకవ్వాయతో న్నేతతం/తో
నానావంకోవ్వుదరపవు ఓకేవ్వుంచవ్లోనలేవు /
యాయా బాగా రుురవతింమోః న్వౌమనః న్త్రుష అనల్‌
తతం గదా కవలకలితం లూనవనో నభాయిః //
ఇచే తత చతన్చు కాచలరణో నాంగం ఉటాయోరబూ
శ్తో కృతం దళందరేణు కజణళే యవచ్బాంగదవోనానినా /
లుంకాధుర్హ్భ లవి (బ్లా ములిళో వాటాల నరాదోతం
యత్తుండొాన న ఇండితం ఖిగవతర్వాద్వా న లూనం న్వ్వ్నాః /
నదను దివి ఉటాయళ్లు ంచునందంళముద్రా కవలనవిదివే్య్యవరల బ్రుంగదవోన!
దళభిరవ నఖాగ్రార౧వోందాంతుళ్నాదా నవద దళముభానిపాద్రవదావణన్య॥
(దొల్జున '/వోరవంఖుండిత చంచుకోటలి
క్ల ంచభు(చవోరవరెతిండిత బంగదవోనా |
నాదడింధవే తడితి కంరళతతే న తోర
తుంతన కుంతనభిరూ (వాత? చతున్తతి //
అష్టమాంకమున కుంభకర్పుడును, మెఘనాథుడును రామలక్ష్మణులతో నొనర్చిన
యుద్ధము వర్ణితము. కుందకర్పుడు అంకాంతమున మరణించును నవమాంకమున రామరావణ
యుద్ధమును, దశమాం౦ంకమున రాముని యయోధ్యాగమనమును గలవు ఇట (వ్రత్యక్షముగ
రనాభాసము పోషితము కాలేదు. కాని అటనట కొన్ని వరనములయందు ఆభానస్పూర్తి
యున్నది. ఉదాహరణమునకు మేఘనాథుడును లక్ష్మణుడును నొనర్చిన యుదమున చీకటి
దిక్కుల గ్రమ్మగా ప్రయోగించిన బాణములు చెవిటి యాలుమగలు నెరపినినురతోత్సవ
రహస్యముల వలె నున్నవని వరించెను. రనాభానమైన యాశృంగారముతో పోలిక యీ
వీరమునం దాభాన న్ఫూూర్తి నాదవించుచున్నది.
ఆ సందర్భ మ్‌ట్లు గలదు
"యా నూర్చులావతిరయం బొ తవాత్భుడిళ్లు
బాణోత్కరాన్‌ వకరతో రబఐితాంధకారాన్‌ |
తో న్య్కోన్వూ ఖిండవవకాద్వు వలీబవంతి
రత్వుత్త్పవో బదరయోరివ కంరనాదాః /లో
పరస్పరము నిరుపయోగమైన రతి ప్రసంగము రసాభాన _ప్రయోజకమే అట్టి దానితో
వారి యుద్ధము పోల్చబడి యదియు నాభానమగుచున్నది.
నవమాంకమున రావణుడు ప్రేమించిన సీత చేతి గంధపుగుర్హులు గల రాముని
బాణములు రావణునికి ప్రీతిదాయకములైనవని వర్ణించిన సందర్భమును నట్టిదే. అది
ఇట్లున్నది.
"రామ్హోవాన్‌ (తబ్చిత్తాయమివా ౨కదూన్‌ వినా రాక్టనేం/ద॥
నతావానా ంబుజడాయార్త్ణుత యలయభవన్యూనకాన్య న్యు థణాంధః
13 బాల ॥1రా॥1- 6 అంక[॥[- పుటలు = 1/176
కలశ బాల ॥ రా ॥- 9 అంక!॥[- పుట - 234
71


సోల్తానం వోరవల్రకవచవరచితో తో తు తన్నిన్‌ విశనః

న్వుదాంభోః (వారభంతో వుల మువనయన్తూద్రతిం చార్చుయంతోలోే

రాముని బాణములు శరీరమును చెమట పట్టించి చేష్టలుడిగించు చుండగా, సీత
చేతి గంధప్పు గుర్తులు గల బాణముల దెబ్బలగుటచే నవి శృంగారరన సాత్తి్వక భావములగు
'స్వేదాదులుగా చమత్కారము. ఇచటి సీతయందలి రావణానురాగము అభానమగుట
గమనారము. సాధారణముగా శృంగారమునకు నాయకుని వీరము నుపబలకముగా
నిబంధించుట గలదు. కాని ఇచటి శృంగారాభానము నాయక వీరమున కుపబలకమైనది.

మరియొక రసాభాస సందర్భము దశరథుని మాటలలో గలదు. అయ్యది గమనార ము.

భయహేతువున భయమందుట యుచితముకాగా భయహేతువు నమసినను భయము
నందు టనుచితమై భయానకాభాస మగుచున్నది.
"దశ :_ (చమత్క్యృుత్య)

త యన్య్వాంయన్యాం కళకుఖి రబభనన్యవ్షదంప్తా కరాలం
లంకాభుర్తుర్డి వతతి శిరో భలనిద్దూనకంలమ్‌ు
తన్యాన్తన్యాన్తరలితద్భు కా న్వారవరేణ వ్‌్షం
(ఎొక్పుంన్కా రతమయబయవతా యోజనానాం ళతాని /

లే/ రామబాణకృుతః పాతో న యావదవదార్వుతో ॥

నో | ఈ .
(టీయతో తావదుద్చోదో మూర్చ రావణమాయయా
భయటహాతువు సమసినను తతృంస్కారము కొన్నాళ్లవరకును వదలదు
కాబోలుననుచు, రావణుని తలలు తెగిపడిన (ప్రక్క దేవతలు భయముతో కాలికొలది
పారిపోవృచుండుటను దశరథుడు వర్షించెను. ఉత్తమప్రకృతులగు దేవతలం దారోపితమైన
ఈ భయమురావణున కుత్కర్లా హతువగుచు భయానక రనాభాస ప్రయోజక మగుచున్నది.
ఇట్లు బాలరామాయణము రసాభాన మహితమైన నాటకమగుట పరిశీలనార్హము.
హర్ష నాటకములు
శ్రీ హర్షునిచే రచింపబడిన నాగానంద నాటకమున గరుత్మంతునిచే ప్రదర్శింపబడిన
యనుచిత క్రోధము రసాభాస ప్రయోజక మగుచున్నది. గరుత్మంతుడు తాను చంపదలచిన
నాగునిగా భావించి కోధమును ప్రదర్శించెను. కాని యా సమయమున నాగునికి బదులుగా
జీమూతవాహనుడు పరుండి యుండుటచే సంకేతానుసారముగ నాతడు నాగుడని
గరుత్మంతుడు భావించెను. ఆ సందర్భమున గరుత్మంతుని పలుకు లిట్లు గలవు.
' గరుడః “ (నాయకం నిర్వర్వ్య)
అన్తున్వాధ్యూ౭ిలాతలే నివతితం జేషానపాన్‌ ర్జోతుం
నిర్పిద్య్వాళవిదణదచణతలరయా చంచ్యాదునా వ్లూని
కలవ బాల ॥ రా ॥[- ౪ అంక॥[- పుట = 263
196 బాల1॥రా॥- 9 అంక॥- పుట-* 270
ళ్‌


ఖోక్తుం ఖభోగనముదరామి తరసా లర్షామ్బ ర్యవవ్య తం
దం మయద్భుయ దీర్తూమాణ వ్యదయ (వన ౧ం౦దినేవాన్ళ్స వా //
(ఇత్యభిపత్య నాయకం గృహాతి)
(నపథ్యే దుందుభిధ్వనిః పుష్పవృష్టిశ్చ)
గరుడః : _(సవిస్మయమ్‌) అయే! దుందుభి ధ్వనిః పుష్పవృష్టిశ్చ +
( ఊర్ధ్చ్వమవలోక్యా కర్యచ )
ఆమోదాననైతాలిర్జ వతతి వీమయం వువ్చువ్వష్లర్డు భ్‌్గః
న్దులే ర్‌ం ట్రైవ (కం ముఖిరయతి దికాం దుందుభీనాం నినాద? /
ఆం డ్తాతం సోనీ యన్వో మమ ఉఊవమరుతా కవ్యుతః వారజడాతో
మన్ల/ నంవ్వర్హవక్యాల్రారదమవి ౧జీతం జాతనంవోరళక్కా* /
(ఆ శ్రిగతమ్‌, దిష్టథా కృతార్జాఇ_స్మి |
గరు ఏ (నాయకం కబలయన్‌)
నాగానాం ర్లోతా బాత యుడురేవ యథా మమ ॥
తదా నరా జనాకాంక్రామ్‌ వ్యక్తుమద్వావనోవ్ధూతి //
తద్యావదేనం గృహీత్వా మలయపర్వతమారుహ్యు యథేష్ట
(ఇతి జీమూతవాహనం గృహీత్వా నిష్టాన్త) శమం?
ఇచట గరుత్మంతుడు నా వలని భయముచే పగిలిన హృ్‌దయమందలి రక్తము గల
సర్పమును నా అశనిదండచండమైన చంచువులచే వీనుటకై యుదరింతునని పలుకుట
'జీమూతవాహనుని' నుద్దేశించి పలికిన దగుటచే ననుచిత కోధ మగుచు
రౌద్రాభాసనమగుచున్నది. గరుత్మంతుడు నాగుడుగా భావించుచున్నవాడు నాగుడుగాక
బీమూతవాహను డగుట సామాజికులకు అనుభూయమానమగుటచే నిట రౌదాభాస పతీతి
కలుగుచున్నది.
అనంతరమున కూడ దేవతలు [పశంసింపగా గరుత్మంతుడు బగరగానవ్వి హెళన
పూర్వకముగా పలుకుటయు, తరువాత జీమూతవాహనుని (గహించి యథేష్టముగా
భుజింతునని పలుకుటయు ననుచితములై రసాభాస [ప్రయోజకము లగుచున్నవి.
(పెయదర్శికా నాటకమున రాజునకు గల (ప్రియదర్శికానురాగమును వ్మకృమొనర్చుటకై
విదూషకుడు కల్పించిన యంతర్నాటకమును గాంచి వాసవదత్త కోపించును. విదూషకుని
విషయమున నామె ప్రదర్శించిన కకోధమిట్లు గలదు.
వాన : మనోరమే! నుగృహీతం కృత్వైనమాగచ్చ తావత్‌! _పేక్షణీయమన్య
పశ్యామి 18
ఇచట విదూషకుని బంధింప్పమని పలుకుట యనుచితము. అల్లు ('పియదర్శినిని కూడ
బంధింప్పుమని పలికిన విషయమిట్లు గలదు.
నాకాక నానా త్త నత తతత న తాతా తోతతుం తనా తకు నతతనానానానాన
కేఅ/7 నాగా [॥- 4 అంక!॥- 65నుండి 67 శో॥
198 పయ ॥- 3 అంక॥- పుట = 42
73


"ఆర : (న భయమ్‌!) భట్టని న బల్వహం కమపి జూనామి |
వాన “  ఆరణ్యికీ త్వం కథం న జానాసి |; ఇదానీం తే విక్షయామి
| ఇందీవరికే గృహాణైనామ్‌ |” కో
ఇట [మపయదర్శికను బంధింపమని పలికిన వాసవదత్త [కోధ మనుచితమ్లై రౌదాభాన
మగుచున్నది.
ఇచటి [కోధము పిచ్చుకపై (బహ్మాస్తమువలె విదూషకుని, ప్రియదర్శికను ఆలంబనము
చెసికొనినదై యనుచితాలంబనమున ఆభాసమగుచున్నది
నము[దమథన నమవకారము
రూపక ప్రభేదములలో కొన్నింటి యందు రసాభాన మంగముగ లక్షణము నందే
విధింపబడినది. సమవకారమున కామ శృంగార ముండు ననియు నది పరస్త్రీ గతమగుననియు
నభినవభారతి తెలిపి భంగ్యంతరముగ నిందు శృంగారాభాస మంగీకరించినది. ఆ
విషయమిట్లు గలదు.
" ...... = కృంగారః సః కామవప్రయుక్త ఏవ! సీ పునర్మత పరస్సీ వివక్షీతా
అశ మాలీ టీ
యథా శక్రస్యాహల్యా"గో
వత్సరాజకృతమగు సముద్రమథనాభిధాన సమవకారమునో*ణీ* ద్వితీయాంకమున
మోహినీ సౌందర్యమును గాంచి బలిచక్రవర్తి మోహముతో నిట్లు పలి౭ను,
"బలిః - (ఉపవిశ్య సహరోత్కంఠం న్వగతం సాశ్చర్యం)
అనుభూతపూర్చుమిత్రం న్రేలత్సుం న ఖలు వేదన? శిల్పే |
మదనన్వూ బువనఉజుయినః ళ్తో రాలు యామయి కీమయం /
నే శ్‌ జ్‌
బలిః = (సౌత్సుక్యం సోత్కణ్ధమ్‌)
మామనుగృవోణ ముగ్లే' దృక్నాతారయృ త పాటవ(గపహ్వాలైా |
వీవితమవజీవితం మే నమ్హతి నభ త్వదాయత్రమ్‌ /
(వైకుంరః అవాబజ్ముఖం ఏవ నస్మితం పశ్యతి)
బలిః - (సహరోత్కణ్ధ స్వగతమ్‌) --
లోచననలోజుమాలా (పేమగుజోనేయమద్భుతా (౧ఖితా |
ఎ(శ్రామ్వూతి మయి దవా నుతనోః నంవరణమాలేవ //242
క్షత పియ ॥- 3౩ అంక॥- పుట = 43
2060 నాట్య! = 15 అధ్యా॥- 72 నుండి 75శో॥ -వ్యాఖ్య॥ - అభినవ భారతి
201 దీనిని సాహిత్యదర్పణకారు డుదాహరించెనుశారదాతనయుడు ' అమృత మంథనము
' ను, సింగభూపాలుడు ' పయోధి మంథనము ' ను ఉదాహరణములుగా పేర్కొనిరి. ఇవి
ఒకదానికే భిన్న నామములై యుండవచ్చునని డా॥ పి యస్‌ ఆర్‌ అప్పారావుగారు వ్రాసిరి (
నాట్య॥- 15 అధ్య్యా॥- దశరూపకములు = విశీషాంశములు
202 సము॥ సమ! - 2 అంక!!- ౨నుండీ 6 శ్లో॥
74


ఇట బలిరాక్షసుడుమోహినీ సౌందర్య వ్రశంస చేయుటయు, చావైనను బతుకైనను
నీ చేతిలో నున్నదని తెల్పుటయు వాని మోహమును స్పష్టము చేయుచుండ మోహిని
ప్రదర్శించిన యనురాగము కైతవ మగుట స్పష్టము. మాటలాడక, చిరునవ్వుతో చూచుట
మోహినీ వేషమున నున్న వైకుంఠుని లీలావిశేషమగుట నూచితము = అంతేగాక మోహినీ
వేషధారణమునకు ముందు. వైకుంఠుని మాటలయం దీ విషయమిట్లు వ్యక్తమైనది.
“వైన వ “ద్య ర్వూన్పుం ఖోలత్తాలరమలనం కరనవిద్లో
నటన్త (భూవలీ తనుమవుళివిం విదయతి బద!
మువాంః న్వే రన్నే రం మదయతి ముభాంభోడువామిదం
న్వుతః శ్రోబం యాని త్పుమవీ ముకురం వళ్ళాని యదా ॥
వైకుణ : సఖే వైనతేయ ! అరశ్చజారో యమద్భుతో మహతచతే౭రాయ ప్రగల్బతే!
న హేవాకాఖినయం". '  చాత్రాకస్మికపురుషాగమీ నశజ్కయా
పసారయామి["2
ఇట ప్రసక్తమైనది 'అర్ధశ్చజాారో మని తెలిపి యది యద్భుతమైనదనియు, గొప్ప
ప్రయోజనము నాశించినదనియు తెలుపుటచే మోహిని యనురాగము నందలికైతవ మవగతమె
శృంగారాభాన ప్రయోజక మగుచున్నది, న్న
రుక్కిణీవారణ ఈహామృగము
రూపక [పభిదములలో రసాభాసముండునని తెలుపబడిన వానిలో నీహాిమృగ మొకటి.
నాట్యశాస్త్రమున సీహామృగ లక్షణ మిట్లు ఆలుపబడినది.
“వ్హూమ్యత?ః వరమవొం ల్యక్టణ మావోమృగన్యావీ ౪
దవ్య వుడుషాశయకృృతో దవ్యన్హీ కారణోవగత యద్ధూ
యువిపాత వన్తు నిబదో వ్యివత్వ్యయ కార్తక్తూవ /
ఉద్రత వురువ్వ (పాయీః నే రోవ (భీత కావ్యదబంధళ్లు /
నంోబో్‌ వ్యదవ వ్రతః నం నేడు కృ తర్హణాబావ //
న్ర బేదనావవారణావమరన (పావ్త వస్తుళ్ళంగాలరః /
ఈవోమ్యుగన్తు కార్పూ? నునమాపాత' కావ్యూదబంధళ్లు /
యద్వాయోగే కార్యాం 6లీ వుడువా వృత్తయో లనాళ్ళావ ॥
ఈవోమృగేవి తో న్యుః కేవలమమర్ద్రయాయోగా
య్యతతు వణథేవ్వీతానాం వజోవాద్య[గోే భవేద వడువాభామ్‌
శ్లో
శీంబుద్యాంాడిం కృత్వా తోవ్లాం యుద్దం లమయిళతవ్వూమ్‌ న
ఈ. లక్షణము (ప్రకారము వ్యాయోగము నందు వలెనే రసముండు ననుటచే
వాయోగములో వలెనే దీప్త రసమైన ర్నౌదముండునని భావమగుచున్నది."౫క5్‌ స్తీ
203 సము॥ సమ॥ -2 అంక[![- 1 ళో
204 నాట్య! -18 అధ్యా॥- 77నుండి 82 శో పుట-441, 442
205 “ ఏవం విధస్తు కార్యో వ్యాయోగో దీప్త కావ్య రసయోనిః....॥93 .... దీపం
కావ్యమోజోగుణయుక్తం, దీప రసాద్య్యా వీరరౌద్రాద్యాః తదుభయం యోనః కారణ మస్య।
(నాట్య॥- 18 అధ్య్యా॥!- 93 శ్లో|| =“ మరియు వ్యాఖన్చి “ అభినవభారతి పుట - 445
మరియు “ఈహోమృగే2_పి రౌద్ర ప్రాధానస్థమేవ .(నాట్య!- 18 అధ్యా॥!- 110 ₹॥ -
మరియు వ్యాఖర్ణ = అభినవభారతి పుట - 451
75


భేదనాపహరణావమరన (పాప వస్తు శృంగారః అనుటచే శృంగార రసాభాస ముండునని
ఆలియుచున్నది అనగా అంగిరసము రౌదరసమైనను, అంగరసము శృంగారాభాస మని
ఆలియుచున్నది. అందుచేతనే దశరూపకమున నీహామ్యగ లక్షణ మిట్లు ఇలుపబడినది.

"”దవ్వనియ మనిబ్ధుంతిమ్‌ అవవోరాద నేద్చుత?ః

య ఉభ అహ అస వలి

శృంగారాబాన మవూన్వూ కించిత్చింది వ్రదర్భయేజ్‌

అక్తే [ప్రతాపరుద్రీయమున *... . అన్యోన్య మూభాస రసయో స్తయోః””*”అని
తెలుపబడినటి. అందే నాటక [(పకరణమున 'ధీరోదాత్తః నాయకః శృంగార
రసస్యాభాసత్వమ్‌”గో అనియు తెలుపబడినది.

ఇట్టి శృంగారాభాసమున కుదాహరణ (పాయవమ్లెన 'ఈహామృగము'నకు
లక్ష్రములుగా రసారవసుధాకరమున**ో మాయాకురంగికయు, సాహిత్య
దర్చణమున"*ిక్రుసుమశేఖర విజయమును నొసంగబడినవి. కాని యవి నే డలభ్యములు.

'డిమము-ఈహామృగము' లను గూర్చి వ్రాయుచు శ్రీ బి.వి సింగరాచార్య గారు
మరికొన్ని ఈహాిమృగముల పిర్తను (ప్రస్తావించుచు నిట్లు వాసిరి.

* దశరూపక, నాట్యదర్పణ కారులు లక్ష్యములుగా నుదాహరించిన జామదగ్న్య
జయముగాని, రసార్లవసుధాకరకర్త ఉదాహరించిన ధనంజయ విజయముగాని,
సాహిత్యదర్పణకారుడు ఉదావారించిన సాగంధికాహరణ ఈహిమృగముగాని నెడు మనకు
లభించుట లేదు"*1

కాని రసార్రవసుధాకర, సాహిత్యదర్పణకర్త లుదహరించిన ఈహామృగములు
ధనంజయవిజయ, సౌగంధికాహరణములు కాకపోవుటచే వీరి వాత వ్రమాదపతిత మేమో
పరిశీలింపవలసియున్నది. ఇవి యలభ్యము లనియే వారును (వాసిరి.

వత్సరాజ (ప్రణీతమైన రూపక షట్కమున 'రుక్కిణీహరణ' ఈహామృగము గలదు,
ఇందు [ప్రధాన రసము రౌద్రమైనను శృంగారాభాసమును కలదు కక్రీంది శోకమున
శృంగారాభానము నస్ప్పృశింపబడీనది.

“వులకోధమయ వీనాంగో కృ షవవావొం నుజల్‌య్వూ నా బభవనతి |

మనుతో వివావామన్వ్తూం న్వువ్హు వవావొం కురంగాలో /7262

అ[కూరుని ఈ మాటలవలన స్రకృష్ణునిపై రుక్కిణీకి గల యనురాగమును
ఇిశుపాలునిపై వ్యతిరిక్తతయు స్పష్టమగును. రుక్కిణీహరణ ఈహామృగమున శిశుపాలునికి
గల రుక్కిణీగతానురాగము ఏకత్రానురాగమై శృంగారాబాస మగుచున్నది. ఆ విషయమును
గమనించవచ్చును.

206 దశ॥ - 3 అధ్యా! 64ళో॥ 207 వ్రతా ॥ - నాటకప్రకరణము - ౨3శో॥
208 ప్రతా ॥ - నాటకప్రకరణము = 2శో॥ 209 " .. తస్యోదావారణం జేయం ప్రాజ్షై
ర్మాయాకురంగికాః” = ( రసా॥- 3వ విలానము - భావకోలాసము - 293 వ |
210 “* నాయకో మృగవదలభ్యాం నాయికా మత్ర ఈవాతే వాంచతీతీహా మృగః యథా కుసుమ
శేబరవిజయాది ”- ( సాహి॥ దర్వ॥- 6 పరి -249 శో॥ వృత్తి)
211“సంస్కృత రూపకములు-డిమము, ఈహామృగము ఇ శ్రీ వి వె. సింగరాచార్య-భారతి, జూన్‌ -
1059 212 రుక్కి॥ - ఈహామృగము - 1 అంక [5 శో॥

ల్‌ 65


“ఇశుపాలః ;  (న్వగతం నసోత్కణ్లం నానుతాపం సమన్తతో వ౭లోక్య) అహహా.
వృథాద్య బభూవాస్మ్కాకం నగరవిహార కుతూహలేన | తథాహి -
వవొ నగరమ్మ్యృ గాకా వ్తోతా పవ బవాయః
క్త్రుదుదవి న న దృృప్తో యుక్త జోవ్వ్హచన్హ/* /
భవలభవనమాలామిన్తుజణూన్యామివ దాం
వరవారతి చకోరన్వేవ బక్ఞుర్థు మార్తమ్‌ /
అవావా" నమలోవమలమంతానోకళవు(వవీరం
మాూమవీ తీంకలేకలోతి తకునుమూయదః / అథవా -
నౌాందర్భానారవ న డుక్సిశో నా
కారా చివ తవ్వా వరమ (కా /
బలేన యన్వాః తకనుమాయధథో చమూం
బౌోదన్లా'యున్యు థూ వళీకరోతి / 72.

ఇచటి రుక్మిణీ వదన నౌందర్యము ఇిశుపాలునిచే చెప్పుబడుటయు, తాను మన్మథునికి
దాసుడనని వచింపబడుటయు నాతని యనురాగమును ఆలుపుచుండగా రుక్మిణి
యనురాగము శ్రీకృష్ణగతమై యుండుటచే శిశుపాలుని యందామెకుగల యనిష్ట మిట్లు

(నేపథ్యే)

" భవతి సుబుద్దికే ! ఆదిష్టోఇస్కి దేవ్యా యథా కిల భవతా భగవతీం సుబుద్ధిమ్‌
విజ్ఞప్యు వివాహపూర్వకాలాచారప్రాప్తెంద్రాణీపూజార్లమ్‌ వత్సా రుక్మిణీ త్వరితం
దేవాయతనం పప్రాపయితవ్యా | తదథత భగవతీ రుక్కిణీమాదాయ సమేతు |
సుబుద్ధిః వ. (శుత్వాా) వత్సే దుక్కిణి! ఎహ్యేహి సాధయామః |
రుక్కిణీ 1: (సాస్రమ్‌) భగవతి! అనుమన్యస్వ మమ మరణమహోత్సవమ్‌ ! తవ

[మవభావేణ లబ్బన్వర్గగతిః తత్రైవైనా,బీమర్చయిష్యే |" 2మ

ఇట శిశుపాలునితో కళ్యాణమును రుక్కిణి మరణ మహోత్సవముగా
భావించుచుండుటచే నిది రనాభాస [పప్రయోజక మగుచున్నది.

"ఈ నాలుగంకములలో ఈ కథ వీర, రౌద్ర, భయానక, అద్భుత, శృంగారాభాన,
శృంగార రస బంధురముగా నిర్వహించబడింది"

అని శ్రీ వి.వి. సింగరాచార్యగారు కూడ తెలిపీయున్నారు. కాని యీ గ్రంథమున
రౌద్రరసవే యధకముగా పోషింపబడినది. సాహిత్యదర్పణకారుడు కూడ
దశరూపకానుసారముగ " శృంగారాభాన మప్యస్య కించిత్కించిత్పదర్శయేత్‌ " 26
అని తెలుపుటచే నీ (గంథమున శృంగారాభానము స్వల్పమే యనదగును. ఇదిగాక
ప్రకరణము వంటి కొన్ని రూపకము లందు వేశ్యనాయికగా నుండుటచే వేశ్యాగత
శృంగారమున నవి కొందరిమతమున శృంగారాభాసములు కాగలవు.

713 ఉళ్ళ?ం అవామృగము . 1 అంక! రల

లైల రుక్కి! - ఈహామృగము - 3 అంక 1 215, - సంన్సృత రూపకములు-డిమము,

ఈహామృగము ”- శ్రీ వి.వి. సింగరాచార్య- భారతి, జూన్‌ - 1955

216 సాహి॥ దర్వ- 6 పరి -24/ శ్వో॥

౯
భాణ, ప్రవాననములు
ఇవిగాక భాణ, వహనసనములలో శృంగారాభాసనస ముండునని వ్ర సూరం శ్రీనివాసులు
గారభి్మిపాయపడిరి.

".......శృంగారమనేకవదేశాలో ఆభాసమై హాస్యరూపాన్ని పొందటం ..... భాణాది
నాహిత్యాన్ని పరిశీలించినపుడు స్పష్టమౌతోంది .... శృంగారం ప్రధానం హాస్యం తదంగంగా
మలిస్తి భాణమవుతుంది. హిస్యం ప్రధానం శృంగారం తదంగమంకే అది ప్రహసనంగా
మారుతోంది "2

ఉదాహరణమునకై లభ్యమగు భాణములలో శ్రీవాత్స్యకుల తిలక వరదాచార్య
విరచిత 'వనసంత తిలక భాణమును పరిశీలించినచో అందు వసంతసేనయను వేశ్యను
గూర్చిన శృంగార శేఖరుని యూహలు గలవు. వసంతసేనను గూర్చి నవపథ్యమున నిట్లు
తెలుపబడినది.

“అద్య ఖలు త్రిభువన విజయినో మకరధ్వజన్య విజయవైజయంతి వసంతసేనాయాః
కసీయసీ భరతాచార్యశిక్షిత నిఫీలవిద్యాప్రథమ రంగాధిరోహణ మహోత్సవ సంభావిత
నిఖిల కుశల కులీలవ కరోపగీయమానా నృత్యతి వాసంతికా, వయమపి తదాళోకనాయ
త్వరితా-ఇతి " 25

ఇందు (ప్రవేశించిన శృంగారశీఖరుడు శృంగారోపస్కారక మగు మధుమాస
విజ్బృంభణమును (ప్రస్తావించుచు తిర్య గతి నిట్లు (ప్రస్తావించెను.

"అనీదంతి బ్‌ చ(తవాకమిదునాన్వాన్య్వోన్వ యుత్సుంఠ్రయా

వాద్రా న్తాడీత్తూరవా మధులినో గబ్బాంతి వద్యా టవమ్‌ ౫5

అనంతరమున శృంగార శేఖరుడు వారాంగనల నిట్లు [ప్రసావించెను,

“కంబిద్వాశహ కేళవాంత కురుమాః. (ీడావిలోలాంళుకా

లువౌలున్త కరీరరందనతయా లెేంకన్నేతోత్త్సవాః

నంభోగశమవివ్వూ లె రవయవై నంకోతకాలాంతరా

న్దు(దాకేవ తవాయితాలనయనా నర్వాంతి వారాంగనాః ₹ 220

ఇందలి నాయకుడు వారకాంతగమన ఫీలియై యామె సౌందర్యమును వర్పించిన
విధ మిట్లు గలదు.

"నళ్ళూ ద్వాళఖ్యతయ నవీక్పుత లేయరేద్దుం

వే టబొాలవవాొనానవోా మద్యూబాగం

ఉచ్చాానీన వివాననం తవ తన్వి జీయా

దుత్తాన మున్దుత నితంబ నిడుద్రవగమ్‌

వొద దయంచ నవవలవ ౧ర్వూకేవం

చవ్‌ం వ వంచితవ్యుగాంకమిదం త్రదీయం

నానా నతన నున ళాతతలుత తకుకవ రత నాల
217 " సంస్కృత ప్రహనన సాహిత్యం ”- దశరూపకాల్లో ప్రహసన స్తానం - పుటలు

ఎ 3036 218 వసం ॥- (పసాావనా - పుట6
219 వనం ॥= 1 అంక 11-11 శో॥[- పుట-7
220 వనం ॥[- 1 అంక॥- 12 శో|- పుట-7

౯/6


కరాతలంధునయనం కమలాలిరామం

తౌ లౌకృమోవొన మిదం తవ డూవవేవాోో

నాయకుడైన శృంగార శీఖరుడు తన ఇచ్చను వ్యక్తపరచుచు 'కళతాచారో వా
కామాచారో వాయత్మ్కించిదస్తుత్వయాహం విహర్తుమిచ్చామి"*22] అని పలికెను, అంతేకాక
ఆ వారకాంత పుష్పిణిమైనను తద్గమనేచ్చ నిట్లు ప్రకటించెను.

“పణ్యుస్రీషు పరస్తీషు పుష్పదోషో న విద్యతే

న తాసు కులదోషో వా కులస్రీణాం కా తావ్సభౌ

ఇట్లితని రతి యత్య౦త మనుాంతవ్హా శంక లేక వర్తించుటచే మిక్కిలి
రసాభానమగుచున్నది.

ఇక [ప్రహననముల విషయమునకు వచ్చినచో మనకు లభ్యమైన మహననములలో
భగవదజ్డుకము, మత్తవిలాస [ప్రహసనము హాస్యచూడామణి ప్రహసనము, లంబోదర
ప్రహసనము మున్నగునవి ప్రముఖములు. వీనిలో భగవదజ్ఞుకము బోధాయన కృతమని
భఖావింపబడుచున్నది. భగవదజుకమున శాండిలుుడనువాడు భో జనాపేక్షచే నక
పరివ్రాజకుని అశయించును,

పరి[వాజకుడు బౌద్ధవేదాంతమును మాట్లాడుచుండగా శాండిల్యుడు లౌకిక
విషయములను ప్రస్తావించును. ఇట్టి పరిస్తితిలో వీరి ప్రసంగము అసంగతమై వొన్య
పరిపోషక మగుచున్నది. ప్రహననాంతమున గురుశిష్కు లొకయుద్యానమున (ప్రవెశింతురు.
ఆ యుద్యానమునకే యొక వేశ్య చేటీ సహితముగ ప్రవేశించి గోష్టి యందుండును. ఇచట
వేశ్వాగత శృంగారము రసాభాసము కావలసియున్నను, అది యట్లు నిర్సహింపబడలేదు.
గణిక తన విటుని గూర్చి చేటికను వశ్నింపగా నతడు 'ఇప్పుడే వత్తునని చెప్పి నగరమునకు
పోయె' నని చేటి తెలుప్పుటచే వాని [వ్రవేశమును శృంగారమును. ప్రదర్శితము కాలేదు.
అనంతరమున గణిక సర్పదష్టయ/ఏను. ఆమె శరీరమున పరివ్రాజకుడు ప్రవేశింపగా
ఆ సమయమున నచ్చటకు వచ్చిన రామిలకుడను విటుడు ఇట్లనును,
"రామిలకః :

'ఇచ్చామ తావదన్వొః కలమదురవబో ముఖిం ఎకాలాన్ష్యాః /

మద్యవతో2బభివాతుం వికనితమన కోమలమ్‌ కములమ్‌ /

(ఉపేత్య)

కథం మాం దృషా్యంై పరావృత్త మువీ సితాః

'పతన్స వల్తయ నుగ్యాతి  ముభారఐవిందమోావ్యత్రరంగవరవ్యు త్తమవారవిందమ్‌!

(ీణాతి నామ తవవశమనర్దుద్భ వమల్బాల్పవీతమవ పొణీవ్లు ఉన తోయమ్‌/!
గణికా : భో స్తామిస్ర! ముచ్యతాం మమ వస్తాన్తః |
రామిలకః : భవతి కిమిదమ్‌?
221 వసం ॥- 1 అంక[![- 45, 46 శో॥- పుటలు-19, 20
222,223 వనం ॥[- 1 అంక[॥- ప్పుట- 20

79


చేటే : యదా ప్రభృతి వ్యాలేన దష్టా తదా 'ప్రభృత్యసంబద్ధం మన్హయతే!
రామిలకః ఏ; ఏవమ్‌!
'వ్వక్తమన్వా గతం బోతన్త న చూన్వే తవన్వేన
కలీరే2_నౌన కేనావీ నత్త్వ్రయక్తైన ధతా // 224
ఇట్లే సందర్భమున రామిలకుడను విటుడు గణికాసక్తుడై.  ముఖకమల
మధుపానాసక్తిని ప్రదర్శించి శృంగారరనానుకూలముగ భాషించుచుండగా పరివాజకుని
యాత్మ [(ప్రవేశించుటచే గణిక 'నా వస్త్రమును విడువు' మని పలుకుటచే శృంగారమున
కవరోధము కలుగుచు ఏకతానురాగమున శృంగారాభానస (ప్రయోజకవు హిస్యభాజన
మగుచున్నది. పరస్పరాసక్తులు కావలసిన గణికా విటుల మధ్య నీ విరన సంభాషణము
లౌకిక వైరుధ్యమున హోన్యము నొదవించుచున్నది. ఇట్లీ ప్రహసనమున ప్రధానముగా
హాస్యము పోషితమ్సె. తదంగముగా శృంగారాభాసము పోషితమైన విషయమును
పరిశీలింపగలము,
అటే మహేంద్ర విక్రమవర్మ విరచితముగా భావింపబడుచున్న 'మత్తవిలాస

(ప్రహసనము పరిశీలింపదగియున్నది. దీని యందు బౌద్ధ సంఘా రామమునందలి స్త్రీల

యనుచిత వర్తనము వర్పింపబడినది. ఆ స్త్రీలు మధుపాన మత్తులె స్విచ్చాప్రవృత్తులై

సంచరించిన విషయము చక్కగా చిత్రితమైనది-ఇందలి వారి చేష్టలనుచిత వర్తనములగుటచే
నాభాన ప్రయోజకములగుచున్న వి,

ఈ సందర్పమున శ్రీ సూరం శ్రీనివాసులుగారు మత్తవిలాన ప్రహననము నుండి

యొక కరుణాభాసము నుదహరించియున్నారు. ఈ 1ప్రహసనమున నొక కాపాలికుడు

తన కపాలము పోయినదని ఎడ్చుట యనుచితమైన శోకమె కరుణాభాన మగుచున్నదని ఇట్లు
ఉదాహరించిరి.

“కపాలీ ; కథమిహాపి నదృశ్యతే (విషాదం రూపయిత్వా) భోభో మాహేశ్వరా
మాహేశ్వరా! అస్మదీయం భిక్షాభాజన మిహ భవద్శిః కిం దృష్టమ్‌
కిమాహుర్పవనః/ న ఖలు వయం పశ్యామ ఇతి - హో హతోస్మి (భష్టం
మే తపః కేనాహ మిదానీం కపాలీ భవిష్యామి..." 2

ఇట్సి శ్రీ సూరం శ్రీనివానులుగారు వత్సరాజకృతమగు హాస్యచూడామణి
ప్రహననము నందు జ్ఞానరాశాి యనువాడు మదనసుందరిైై వశీకరణ యంత్రమును వేయగా
నది శిష్యుని చమత్కారమున ఆమె తల్లి కపటకేళి వశమగుటలోని రసాభాసము నిట్లు
దాహరించిరి, |

"కప : _(సోత్కంఠమ్‌) సుభగ! ముంచ కాషాయాంబరమ్‌, అలంకరోమి

హరిచందనె నాంగాని. ,

జ్జాన :(న్వగతమ్‌,) అహో వికారాతిశయో వృద్దాయాః అథవా సోత్క్మంఠం

సేవితో£త్యురం తారుణ్య సమయే పురా జహాతి జరతిః కామో

224 భగ1॥- 1 అంక[౧2/,268,29 శో॥[- పుట-25,26

225 “ సంస్కృత (ప్రహనన సాహిత్యం ”- దశరూపకాలో (ప్రహనన స్తానం - పుట- 22]

226 “నంస్కృత ప్రహనన సాహిత్యం” దశరూపకాలో ప్రహనన స్థానం-పుట-220

80


ఇచట జ్ఞానరాశి యనుఠరాగము మదననుందరిపై ప్రవర్తిల్లుచుండగా కపటకేభి
జ్ఞానరాశియం దనురాగవతి యగుట శృంగారాభాస ప్రయోజక మగుచున్నది.
హాస్య చూడామణి వ్రహననమున జ్ఞానరాశి యందు వ్ష్గక్తమైన ఛశాంతాభాసము
కూడ పరిశిలింపదగియున్నది.
“జ్ఞాన 2 (స్వగతం సాశజ్కమ్‌) న ఖలు శుతమేతాభ్యామన్మదీయం వచోరహన్యమ్‌!
భవతు ప్రాగల్భామహే తావత్‌ (ప్రకాశమ్‌) కౌండిన్య!
(బప్వావావాం మరణమథవా జీవితం వేద్య ఉంతోః
న్వామావావొం వరవ్శొతదనం వాం తలాదుద్రరామి
లేోకన్యావాం నకలబంతాన్వన్తరాత్తువ జానే
బౌరెదువ్తం న్పుయమివ దృృతం వ్వర్హ్వ్వవాం (పావయామ (227
ఇచట తాను 'పరబహ్మ' స్వరూపుడనని పలికి పరహృతధనాదులు వెలికి
దీయుదునను నాత్మశాఘచే శాంతాభానము వ్యక్తమగుచున్నది. అట్లు మరియొక నారి
జ్ఞానరాఖి యిట్లనును.
“జ్ఞాన ప (స్వగతం సహర్షమ్‌) స్వీకృతస్తావదస్మాకమనయా మనోరథః।
తథాపి నిరీహతామేవాఖినయామ్‌ /
"న జానామి న గృవోమ మమ ౨ బిశ్రయాఒనయా
అనజ్రకారో ఫవా2_.యం దామ్బికానాం మవోథలః ////22క్‌
ఇచటి నిరీహత్వము. అభినయించినదే గాని వాస్తవము గాకపోవుటచే నాభాస
(ప్రయోజక మగుచున్నదని తలియగలము. అనంతరమున గూడ కపటకేళి యొసంగిన
యుంగరమును శిష్యుడు ధరింపబోగా వారించి వేదాంతము నుపన్య మివఐచుటయు
శాంతాభాసవయోజకమె.
వ్‌ష్కః ః (అంగులీయక ముపనీయ) అలంకరోతు ఆర్యః ఏతేనాత్మానమ్‌!
జ్ఞాన : _(సోద్వేగమివ) కాండిన్య! కస్త్వ్రవాయం మోహః | పశ్యరే పశ్య
ఊరావ్యు త్రూవ్వాదివ్యూునన థభుట్వనైక్యగ వ్యాదయా
వివర్యానం యస్యాః దయణయతి కాలః వతికలమ్‌ |
తన తన్యామన్య్వామలమలమలంకారముటనం
జ్వాలద్దువో్వూ గోహ్‌ రబయతి భతువ్చాని కతమః /
విష్యః ఇ ఉపాధ్యాయ! తవైవాహం శిష్యః 1! కింమాం ప్రత్ధాయసి | గృహాణ
తావత్‌! "2
ఇట శిష్యుని మాటలలోని నీకు నేను శిష్యుడ నను మాటలో గురువు వేదాంత
భాషణము అభీకమగుట వ్యజ్యమాన మగుటతో నీ యాభానము న్పష్టమగుచున్నది. ఇచటి
గుర్వాలంబనమైన హాస్యము సైతము హోాస్యాభాస [ప్రయోజక మగుచున్నదది. ఇట్లు హాస్య
తతా
22/7 హాస్య ॥ చూడా ॥- 1 అంక!!- పుట-12
228 పవాస్య ॥ చూడా ॥ - 1 అంక॥- పుట-125
229 వోస్య ॥ చూడా 1॥- 1 అంక॥ - పుటలు _శేస 1 132
81


చూడామణి [ప్రహననమున నాభాన సందర్భము అనేకములు స్పుటములై హాసా్యావగతిని
కలిగించుచున్నవి,
(శ్రీ వేదాల తిరువేంగళాచార్యుల వారిట్లు వ్రాసియున్నారు.

"సంస్కృతమున బహసనాదులందు శృంగారాభాన మాస్వాద్యమాన మగునప్పుడే
హోస్యరనానుభవమును గల్గుట సుప్రసిద్ధము. ఇంకొక విశీషము అట్టి సమయమునందే
జుగుప్పానుభవము కూడ గన్పట్టుచున్నది, ఇది లంబోదర ప్రహసనము చూచినచో
విస్పష్టమగును % 20

ఇట్లు లంబోదర ప్రహననమున కూడ శృంగారాభాసమున హాస్యము కలుగుచున్నను.
అది జుగుప్సానుభవము కలిగించుచున్నదని తెలిపియున్నారు.

ఇట్లు పహసనములలో హాస్యమంగిగాను, శృంగారాభాసము అంగముగను:
నున్నట్లు పరిశీలనము వలన స్పషమగుచున్నది.

గొ ఖు

ఇంకను టప్రస్తానము, దుర్మల్లిక, రానకము అను రూపకపభేదములలో కూడ
శృంగారాభానముండునని,. _ శ్రీ సూరం శ్రీనివాసులుగా రభిప్రాయపడియున్నారు.
ఈ (్రభేదముల నన్నింటిని పరిశీలించుట (ప్రస్తుత పరిశోధనా విషయము గాకపోవుటచే
పరిత్యజింపబడినది.

సరే శ
230 ఆంధ ॥ ధ్వన్య్యా॥ - 2 ఉద్యో 1-3 పదగ వ్యాఖ్య - పుట 129
82


క్‌. అం(ధీగా రాత్యకంలో రగా ఛా సల




ఆం౦(ధ్ర వాజ్మయమున. నాది కావ్యము మహాభారతము. సంస్కృత భారతము
నందున్నస్తే ఆంధ్రభారతమునను నాయా ఘట్టములందు రసాాభానము గలదు, అందు
ప్రధాన కథ యందు రసాభానమున్న స్తే, ఉపాఖ్యానములందును రసాభానము గలదు, ఆ
విషయము తరువాతి యధ్యాయమున వపివరింపబడును. తత్పరిశీలనమవే. _పకృత
వ్యానరచనములోని ముఖ్యాంశము.
అది గాక కవిత్రయము వారిలో నన్నయగాక మిగిలిన తిక్కన, ఎఅనల రచనలలోని
రసాభాస పరిశీలనము ప్రకృత వ్యాసరచన పరిధిలోనికే వచ్చుటచే తిక్కన వాసిన
నిర్వచనోత్తర రామాయణమును, ఎఆ్టన కృతమైన హరివంశ, నృసింహప్పరాణములను
కూడ ఈ యధ్యాయమున పరిశీలించుట లేదు...
“నన్నయ తిక్కనల నడిమికాలము =
నన్నెచోడుడు : నన్నయ్యకు తరువాతి వాడని పలువురిచే భావింపబడిన నన్నెచోడుని
కుమారసంభవమున నకాల వసంతావిర్చావ వరనమున కాళిదాసుని శోకముల భావమే
యనువదింపబడెను, తిర్యగత మాభాస మనువారి మతమున నివి శృంగారాభానములే. ఆ
విషయమిట్లు గలదు.
నీ! కళంయిచ్సా నరమేన కళణోకీ నర్టకీ
వర్రవ మురల్లందు వల్దవింవ
య్కగ మం ౧బలించి మ్కుగి కీబ్చా నన్ఫుద
ర్భాంతురంబులు ఐలత్త మంమందింవ
వొంన వెక్కువ నిచ్చె వొంనికీ శోర్జో ల్‌
నెలదూందడు మొగముల నౌలదు మయల
భృాంగము (దావ తా భృంగికీ దయ నిబ్దా
ఎకనేతాబ్దై మధువ్లు వికనితముగొ
ఆ|| _ గొన్సురుండు (ోల్చెం గిన్సురి వనముల
రాగరనము మేన రాగామెనం ౧
ముదు విదడందినమున మగలును మగువలు
వరలి గొనిర మదనవరవళమున “+
_ ఇది గాక అందే వహ్ని దేవునికి సప్తర్షి భార్యల పై రాగము వర్పితమైైనది. అయ్యది
పరకీయము.
"మ/॥ తన దబండారవు నూణవుచ్తానొకొ కందడ్పుండునోం ఉంయం ౧
న్లానియెం బావతుం డి నూదడయగముల్‌ దువ్వూవదోళంబులున్‌
దనుమద్యూంబులు ముత్తలంగలు నముద్యత్యూర్లవ్య తోన్సుత
న్రనమంభింబులు వ్యక్త ఎంకజుములున్‌ ధమ్మిలై వాలంబులున్‌ “*
అనంతరమున వహ్నికి బుషిపత్నుల తోడి సంభోగము వర్ణింపబడి పరాంగనారతి
యగుటచే శృంగారాభాన మగుచున్నది. ఎత ద్విషయ మిట్లు గలదు.
కే కుమా॥(౩) - 4 ఆళశ్వా 1- 113ప ॥ 2 కువూ[॥[(౩3) - 10 ఆశ్వా ॥-32ప॥
83


"5/  కరలతలం దానం హైవడీ
చయరుతుచముల మాూంద (వాలి కేయ్కులు ముభ్దున్‌
వల్రిమనందులం బొందుణు
నురతనుఖం భొందౌ నాచచ్వుణీ (వీతిన్‌ గో
ఇట్టీ (గంథమున న్వల్పముగా శృంగారాభాసము పోషితమైనది.
ఆంధ్ర వాజ్బయమున శివకవి యుగమున వెలసిన శైవ వాజ్బయము వ్రధానముగా
భక్తి పతిపాదకమేగాని రసపోషకముగాదు. అయినను ఈ షదసాభాన స్పర్శ్మయున్న ఘట్టము
లటనట నుండును. అయినను వానిలో పారమార్ధిక దృష్టియే యుండును,
పాల్కురికి సోమనాథుడు : పాల్కురికి సోమనాథునిచే విరచితమెన పండితా
రాధ్యచరిత్రమున, పురాతన ప్రకరణమున గురుభక్తాండారి కథ మొదలుగా శ్వేతుని కథ,
మలహఖణుని కథ, కుమార ఘూర్టరుని కథ మొదలగు వానిలోని వేశ్యా వృత్తాంతములలో
శృంగారాభాసము గలదు. గురుభకాండారి కథలోని వేశ్య వ్యభిచారమును "సైతము
వివార్పితముగా చేయుచుండుట గలదు. ఆమె కడకు వచ్చిన విటుడు అనురాగమును
ప్రదర్శింపగా, ఆమె వ్యతిరేకించుట యాభాస మగుచున్నది.
”కళుకతూ/' లేల గగనంగా నొరినంటబో
వంటో తన్ను భోలంగవికు లున్సు వారె
నాయీగి నాలకున్సు ను నొలనంటో
వో యేల తలనిల్వువోయనో వనేండీ ......”*
అని ఇత్యాదిగా విటుని మాటలును, వేశ్య సమాధానమును సుదీర్హముగ సాగినవి.
అస్లు బసవ పురాణమున ముగ్గ సంగయ్య కథ యందలి శృంగారము బుష్యశ్చంగుని
కడ వేశ్యాశ్ళ్ధంగారమువలె హాస్యభాజనమై కొనసాగినది. వేశ్య సంగయ్యకు తన
వేషాలంకారాదులను శివపూజాసంబంధులుగా తెలుపగా నతడు వానినస్సే విశ్వసించి
వేశ్యాగ్భుహమున శివపూజ యొనర్చి తరించిన విధము వర్షింపబడినది.
"లన మందడం ఉద్భుతా(కాంతాత్యు(6 డయదు
నదయను నాతి లింగార్పున నేయ
నదనంయుగాం దనమదిలోనం దలంయి,
యత్తుంగో నీంవోనశోవమంబ్రాన
యళత్తన్వుచారు వర్పాంకందబు దరగువ
నవనివైం గ౧ందిళలి యాననందబుగన
శివ నమారాధన నేయం గూర్చుండే.. ₹ే
ఇట్టే వృత్తాంతము శృంగారాభాసముగా నాగినది. ఇట్లు ఈ [పకరణమునందు
ఇివకవి యుగ కవుల విషయము స్తాలీ పులాక న్యాయమున స్పృణశింపబడినది.
వే కువూ॥(త) - 10 ఆశ్వా ॥1[-34ప॥
4 పండి1॥!- పురాతన [ప్రకరణము ॥- ప్పుట-= 79
5 బనస॥- 3 ఆశ్వా ||- ముగ్గ సంగయ్య వృత్తాంతము - 260 నుండి 266 ప॥
64


తిక్కన శ్రీనాథుల మధ్యాకాలము

పవ కవియుగానంచతరమున తిక్కన మనహోకవి యుగముగా భావింపబడుచున్న ది.

నాచన నోమసాథుడు ; నాచన సోమనాథుని ఉత్తర వారివంశమున నూర్వశీ నరకానుర
సంవాడ ఘట్టము రసాభాన నుందరమ్రైనది. నరకుడు 'నీ కనుదోయి వెన్నెలలు నిండక
కోర్కులు నాకు నిండునో* అని తన మనోగతమును తెలుపగా”  --- బిత్రామౌ

కం డొడీయండ రత్త యొడలం వవ భోదన” బిల్బ నోయినం

బంఉర మేమ నేయ 7 భనభాంరయు నంగతిలోన మెత్తురే 7

అని పలికి రసాభాసము న్పురింపజేయును. అదే సందర్భమున
“ఊ/ నవ్వుల మాతలో నిజము నాకములోన ననోకవన్వూకల్‌

మవ్వువ్లుం దీంోదిం దెండు మూనిరు లుంథడలో నంత స్టో థో

శవ్వున మమ్యలోర్టు డపాని నుం ౧వయం దధలంఐవితో

వ్రువ్వులు వోడ్డుకాన గడివోయిన నవాజ్‌ ురువంగ వచ్చునో చో

అను నూర్వశి పలుకులందు అభిలాష విరోహితమై రసాభాస మగుచున్నది. ఈ
ఘట్టము రనాభాన సుందరమై ప్రసిద్ధ విమర్శకుల మన్నన అందుట గమనార్తము.

వుశక్కి భాన్కదుడు ; ఇక నాంధ్రమున బభాస్కరరామాయణమున సీతా రావణుల
నడువు రసాభానము అరణ్యుకాండమునను, సుందర కాండమునను కాననగును, తెలుగున
గల ఇతర రొమాయణములందును నీ సందర్భమున కొద్దిగనో, గొప్పగనో రసాభానము
స్ఫురీంపక తప్పడు. భాస్కర రామాయణమున వావణగత సీతానురాగ మూ క్రింది
పద్యములందు న్పష్టమగును.
గచ నిచువిని కోర్చు లుతియమున న్‌్క్స్‌న, బ్ర్యాము యుతుగంనిి, యే

వనితది పొందు వొబకీల వచ్చితి? నచ్చాడు వాడు నీవిలో

కనముటు గాము బాణముల డంతు మనంబును దూణం జేచ్చెా? నం

రన నతుం దళ్ళు నలి తొనం గాదొ ముదంబున వోయ నోబీతీన్‌ ౯
ఉ/ మానిని నన్ను జూబి తనముమద్వాము దాంచంగో నోల యేజోోం

నంగ వబ్బు నీ బంలుల గొ నిది దబిళి నన్చుం జూడు వ

బానన నవిలోకనము బచ్చాడు వారం నెన్టుం డోలి నా

మానవ యాజీయన్లు యవి మన్ధుద మోవాన సాయకంబ్యులై “౯

మూలఘటిక కేతన ; తిక్కన శిష్యులలో కేతన రచించిన దశకుమారచరి[త్రము
నథాకావ్యు శ్రేణిలో మొదటిదిగా భావింపవచ్చును. దశకుమార చరిత్రమున నెడ నెడ
రసాఖభాసము గలదు. అయ్యది పరిశీలనార్హము.

దారువద్మ యనువాడు బాల చందికయను వానిని కామించగా రత్నో దృవ డనువాడు
వానిని చంపి యామను వివాహమగును. ఈ వృత్తాంతము తిక్కన విరచిత కీచక వధ
ఘట్టమును పోలియున్న ది,
6 ఉ|హారి॥[- 1 ఆళ్వా 164 ప ॥ 7 ఉగహరి!- 1 ఆళ్వా 14 ౮2 ప ॥॥
& ఉహరి॥[- 1 అశ్వా | 74 ప॥। 9, భా! రా అర | 2 ఆశ్వ 1- 79 ప॥
10 భా॥ రాగా సుంద గ 151 ప॥

85
బాలచం[దికకు రత్నొ దృవున పై గలయనునాగమును, చాసెక్‌ నం లము లచ మాలల
దారువర్మ యూహమును. ఆమె యిట్లు వివరించెను.
“౯ా/ నిన్నుం ఉఊూబిన నాటం గోలె నదికొ న్న వాంబునం డోనినా
కన్ఫు 2 జిత్తము నొండు చూడం దలందంగా నేరో వీట్టున్లు బో
నన్ను ౧ గోడుబు నున్సువాం డతడు కన్వాదూవణం జౌగ్గుగా
నౌర్చుం డొన్సుయ నీదురంతదుంతం జెప్పాటి నో నీంయదున్‌ 77
దారువర్మకు బాలచంద్రికపై గల మోహము శృంగారాభాస కారకమగుచున్నది.
రత్నోదృవుడు బాలచందదికను అనుసరించి యొక భేతాళుడు గలడనియు వానిని చంపనిచో
నామె చేకూరదనియు (ప్రచారము చేసెను. ఇది సైరంధధి ప్రచారము చేసిన గంధర్వపతుల
వృత్తాంతము వలె నున్నది. దారువర్మ బేతాళుని విషయమును లక్ష్య పెట్టక ఆమెను కవయ
గోరును. బాల చంద్రికదారువర్మ యింటికి వెడలినప్పుడు ఆమెతో రత్నోదృవుడు స్త్రీ వేషమున
ననుసరించిన విధమిట్లు గలదు. “
గన్ర/ మభ్లోయ లుద్వూల మశోనూవ్రులందులు
మొలమయాలు వరముల ముత్తియములు
కక్టువడంబులు గర్హో నూళ్ళును నుద్దో
నంతలీంగా మినుకులు నందిదధండొ
లఅంగుళీయకయులు వోంకంకజణములు
బేకష్లు వాలెలు బౌన్డు మెజులయ
పాతులు నం వెణ లాలక్తళము వూంత
కాడయుతొ తిలకంబు కమ్మువువ్వు
లోగ లాదగాంగల వేలి (దవ్వముల నొవ్వం
ఐనదనముం శని యబితడూవంబుందాల్సి
టాలబచం(దికొ లోట్తానౌ వపై నరగెం
దాడునర్యుని లోం౧లి దణియం జెబ్చిో*
ఇచట దారువర్మ మోహమునకు కారణమైన బాలచంద్రిక గాక రత్నోదృవుని స్తీ
రూపము వర్షితమగుట విచారణీయము. అంతేగాక ఫస్తీ వేషమున నున్న యతనికి
"రత్నప్రస్ఫృురద్భ్భూషణంబులు వస్తంబులు పూంతలుం దములముం బుష్పంబులున్‌ లోనుగా,
లలిత ద్రవ్యము లెల్ల*ో* నొసంగి ప్రీతితో మేల మాడెను.
ఇట్లు వెంట వచ్చిన పరిచారికతో చేసిన చేష్ట లనుచితములై రసాభాసములు కాగా
కీచకుని ఫీముడు చంపినట్లు రత్నోద్భవుడు దారువర్మను చంపి యది భేతాళుని చర్యగా
(పకటించును. కాని ఈ సందర్భమున ఇతి వృత్తమునగల పోలికయే గాని కీచక వృత్తమున
కిది నిర్వహణమున సరిపోలునది కాదు.
అట్ల సాంబుడను వాడు హంనసరూపమున నున్న యొకమునిపై నెరపిన హాన్యము
హన్యాభాసనమగుచున్నది,
“5/ మన కగవడీ యివ్తుడు దా
శశీ దశ॥ కు॥- 3 ఆశ్వా 1-67 ప ॥ 12 దశ॥। కు[- 3౩ ఆశ్వా ॥-//ప ॥


డొనాం దినతుం భోవచ్చునా
యన యుద్రన యౌాడౌ న్య తానయం దయదున్‌,
ఇది తాపసులపై నెరపిన హొన్యమైనను ఆ సమయమున నతడు హంనరూపమున
నుండుటచే ననౌచిత్యము పొళ్చాత్యస్పురణముననే కలుగునుగాని ప్రథమమున గలుగదు.
అందువలన హంస మనుష్య భాషణములతో నిట్లు పలుకును,
"త వ ౧ “తాని శయ
వానవరత్త్పుమున ఉఊలదివండములోే నో
సనొనందంబెద నము వవ
మానింవం దయనౌ రాజ్యామదమున నీకున్‌
5 ఎధ్లున నవమానింధవుడు
న పొలంతికం జూవచూవీ నిమ్షురమతి వై
నా వొదంబులు యదబిన
వొవందమున ఎలవావప్పా ౯ అయ వివ కుండవా “తే
ఇట్ట సన్నివేశమున తాపసిని యవమానించి యాక్షేపించుట యనుచితవ్హా
యాభాసమగుచున్నది.
పంచమాశ్వాసమున మరీచియను నొకముని వృతాంతమున నాతని యనుచిత
శాంత మాభాసమగుచున్నది. అకు యాతనిని భంగింప వచ్చిన యొక వేశ్య్వయందలి
శాంతాభాసము కూడ ఆ భాస మగుచున్నది. ఆ మునిని దర్శించి శరణుజొచ్చిన స్తీ
విషయమిట్లు గలదు.
క ఈ నంన్భృ తి దుంఖిమునతు
టేవం వరలోేక నౌాఖ్యవివులనవీలిం
టోనీ భవతాాదంబులు
డానితిం గదజీంవు మక్టుటా' యని నన్నున్‌ తో
_ అనంతరమున నొక జరద్వేశ్య యామెను గూర్చియా మునికి తెలిపి, ఆమె వేశ్య వృత్తి
కంగీకరింపక పోవుటచే నరిగినది. అమె ప్రదర్శించిన శాంతము నిజము కాకపోవుటచే ఆ
భాస మగుచున్నది. అనంతరమున నామెప్నె మోహముతో ముని యొనరించిన
వేశ్యాశ్చంగార మంతయు నాభాసమే యగుటచే 'అనంగవికార పారవశ్యంబున నొడంబడి
చుంబక ఖిలా [ప్రతీమం దగులునమోరూపంబునుంబోలోే* ఆమె ననునరించి వర్తించుకొల్ల
శృంగారాభాసమే యగుచున్నది.
ఇది గాక వసుపాలిచుండును, నసుందరకుండును సననుమితులకు పొరధూర్డులు
కామమంజరి పై మోహము కలిగించిన వృత్తాంతము వేళ్యాగత శృంగారమున నాభాస
మగుచున్నదిటి ఆ వేశ్య 'సభలో నాకడ కేంగుదెంచి నిజ దృగాలంబు నీలోత్పల (ప్రభల
న్నింపంగ మోవిలేనగ విగుర్పన్‌ నన్ను వీక్షించి మత్పుభగత్వంబు నుతించి అప్పుడత్యంత
కేశ దశ॥ కు॥- 3 ఆక్వా ॥- 109వ ॥ శ5.దశ॥ కు[ం 3 ఆశ్వా (౪ 111,112 ప॥
16 దశ॥ కు॥[!- 5 అక్వా ॥-9వ ॥ 1/. దశ! కు॥!- 5 ఆశ్వా ॥- 33 వ॥
కేతీ దశ! కు॥- 5 ఆక్వా॥- 42 వ॥ నుండి,56ప॥
వ్‌


రాగాక్రాంత చిత్తుండనైన నన్ను౦ దన యింటికీం దోడ్కొని చని సముచిత కరణీయంబులను
మదన వికారాను రూప ప్రకారంబులను నాసక్తుం జేసి'పే అనంతరమున నా వేశ్య యతనిని
నిర్ధనుని చేసి విడిచిన విధమిట్లు గలదు.
791 దనమంతయం. గొని కతివయ
అనములలో గోబి యిబ్బా ధృతి మాలి మదం
౧౨కరము మూలి కోమలి
ఎమయవారలు గేోలిగొనయో వౌడలం (దోబాన్‌ 0
ఇట్టే వేశ్యా శృంగారము రనాభాసమగుచున్నది.
సప్రమాశ్వానసమున గల యుపహారవర్మ వృత్తాంతమున వికటవర్మయను రాజునకు
భార్యయగు కల్పసుందరి యువహారవర్మతో నొనరించిన పరపురుష రతి శృంగారాభాసమున
కెడ యిచ్చుచున్నది. ఆమె తన భర్త 'యొండెడల. దత్పరుడై వఏహరించు' టణీగినదై మగనిని
లక్ష్య పెట్టని దయ్యెను.
“త/'  డూొవయొవన ౧ర్వాదిడూడో గాన
శలయ నేయదు మగని నవ్తావల నయన
దీని నెాజబుంలండు మనమునండాలియకుండు
వకకమువర్యుండు గడు నవఎవివోోో యయతణ
వ్‌/ యరువెందో్‌ వేము నధంిన
వడనున నవ్వుకఓవర్థు వాల్పుటి బౌన్బుు ౧
బభొరయకొ మెలంతుక యెవ్లుడు
ఎలనాంతకలరణ యయభచు వేదనల భొందు.్‌ “2
ఆ కల్పనుందరీ దోవికీ ఉవవోరవర్ధు వై మోవాయున 5లిగిన బక్షువ్లేతి యిట్లు గలదు.
"5 అ వాంతా రత్తు మునతు
నో కళతమున నదు వలకయిబ్చితిం దబ్చి
(తారారం బుప్త్వాల రే
ఖొవీలిట్‌ దృష్లబిళ్త యౌ యత్సుకతన్‌
నీ/ కనురెవ్పు వెటకకనుంగొని విన్దుయం
ఐఖనురాంమును మదిం భావం ఉనం౧06
దల యూంంి యిళ్తు చ్యితవుడూవు నోయూబి
యెయింయ నొాంతదుమును వెన్దు (డ్రా
శ యువ్వుు గలనరుం డొందునుం గలుగంగ
నేర్తునౌ కలిగన నెలంతవీండు
యూడ్కు లు మనయులుం జూజం గేలుగం కొని
కాయమున కఠతం డోలు ౧ండౌ
త యనుభుం బెక్కువిదంబుల వినుతి నేనీ
చయల మెర్పుడం ఐలికౌ నముయవ కతొలంద
శే9 దశ॥ కు॥- ౨ ఆశా ॥- 533 వ॥ 20 దశ॥ కు॥!- ౨ ఆశ్వా ॥[-వ౨54ప ॥
౨1 దశ॥ కు॥[- / ఆళశ్వా ॥1-43,44 ప |
86


గాంది వ్రయిలోేకు నెథి తమకందు వెారువ
నిదయ తల యని తలంచి ద నుక్డు అందీ “22
అనంతరమున కల్పసుందరి పరప్పురుషుడగు నుపహారవర్మ పై తన యనురాగమును
మిక్కుటముగా వ్యక్తము చేయును తన భర్త పైెగల యసహ్యమును [(పకటించునుూో, తన
"త్రో నవు చప్పున యాతని నేవిదముల
నాన నాలయింబి ననుం గూర్య్రు భత్తుగాకో
కడవ యెడ నేనినను నారముం గాము డోల
బక్తూ మానంబు (వాణంబు దక్తు నిబ్భు? లే
సప్త్రమాశ్వాసమున 76వ పద్యము నుండి 96వ పద్యము వరకును ఆమెకు గల
యభిలాషమ వ్యక్తమైనది. అనంతరమున నామె కతనితో గల సంభోగ శృంగార మ్‌ట్లు
"ము/ అని యజ్లోజోకి వన్య యందును (బమోదావేళయుం చేని య
అనవాం దొంది కవుంగ౧లించి నరనాలావందు వుభ్లోంచి యయా
రే వద్ధుమ్యు ముదింబునం గమబి వనం జన్లుగాతముండమె.
త్తన కామాంతము లావపాంచి రతితం్యత వ్యావ మోదంబితిన్‌ "పో
అనంతరమున నామె తన భర్తయగు వికటవర్మను చంపుట కుపహారవర్మతో
తంతమును పన్నును. తన భర్తను విడిచి యాతనికి అగ్నిసాక్షిగా హృదయమిచ్చుచున్నానని
పలికి భర్తను చంపుటకు సహాయపడును ఈ సందర్భమంతయు ననుచిత మగుచున్నది.
"51 _ దూర్త భవదీయక్షు[తిమ
వర్హరములు నిద్దం బొందౌ వాండీట వచ్చాన్‌
నేర్లేని తదీయ ఇర?
కరన మొనంింవ్లు నదు కౌళల మొవ్చున్‌ “7
వికటవర్మను చంపిన తరువాత వారిరువురి సంభోగ శృంగారము గలదు.
"డ// ఎ ముందల ముతృవలీలం జొచ్చు కాం
తా నివవాొందులో నముబితందబుగం గొండొకొ (వొదు నల్‌ య
జ్రాననబచాట్టు వట్దుకొని యల్ఞన పోయిటతి నెజ్రయింటేకోన్‌
క్‌ అఆరాాతి దుుదతితోడిని
వోరంబుల ("ద్వ వ్లుణ్జు 44
ఇట్టి ది యెల్ల పరాంగనారతిదైై యనుచిత మగుచుండగా నాశ్వాసాంతమున
రాజవాహనుని నోట "పరాంగనా గమన మయ్యును సత్రియగాదె" యనుటచే నిది విచారణీయ
మగుచున్నది.
22 దశ॥ కు॥- 7 ఆశ్వా ॥-5960ప॥ 23 దశ॥ కు॥!-/ ఆళ్వా 11-63 నుండి 66ప॥
24 దశ॥ క॥[-7 ఆశ్వా ॥-67నుండి 74ప ॥ 25 దశ॥ క6ు11- // ఆశ్వా 1|- 656 ప॥!
26,దశ1॥ కు॥- 5 ఆశ్వా ॥- 113ప॥ 27 దశ! కు॥1- 7 ఆశ్వా |1-136 ప॥|
28 దశ॥ కు॥[- 7 ఆశా 11- 152,193 ప॥|
౭89


దశమాశ్వాసమున కోశదాసుండను వాని భార్య చందసేనయను దానితో
రాజకుమారుడగు ఖీమధన్వు డనువానికి గల యుపపతిత్వమును గూర్చి శోకించిన విధమ్‌ట్లు
గలదు.
“తే! అదీవనందన నచ్చాలి మొన బందో
దానివై బీమదన్వుండు దగిలి యండుం
గన చార్యతుం డాతండు దువ్లబుద్ద
చంద్రసేనను భీమధన్వుడు భోగించుచుండునను విషయమును కడుదీనముగ నిట్లు
"తే! బీమధన్వుండు దినిన నావేరథతూర
నండి నే నిడ వాలిగాడ నాకు న్యూ
నమవ మేనియం గడవంగో నేరరాదు
(వాణములతోడి పొం దింకం బాయవాయడ
కోశదానుని లోకులు 'వేశదాసుం'డను హీననామంబున పిలుచుచుండుటయు
ననుచితమైయున్నది. కాని యీ వృత్తాంతమున భీమధన్వుని తోడి శృంగారము వర్షితము
కాకపోవుటచే శృంగారాభాసనము (ప్రకాశమానమగుట లేదు.
దశమాశ్వాసముననెగల యొక బహ్మరాక్షసుని పపశ్నములకు సమాధానముగా
చెప్పబడిన కథలలో నటనట శృంగారాభాసము గలదు.
ధన్యకు డనువాడు తన భార్యను ధూమిని యనుదానిని, మార్గమధ్యమున
తటస్థపడిన పాదముల వళ్లు, కరతలములు, కరనాసికములు లేని యొక పాంధథుని చెరియొక
బుజముపై నెత్తికొని మోచి తెచ్చి యొక యరణ్యమున నుంచి యాహారము నిడుచుండగా,
ధూమిని యతనితో తన కోరిక నెరింగించును. దానికి నమాధానముగా మొండి వాడిట్లనెను.
”"ఊ/ తల్లివి నవు ధనవ్వతుంయ తండి యనంళయ మింతవట్లు నీ
యులమునం డాజింగియను నొవ్చుని వల్కులు నల్పెదంకన
తల్లితనంబు బాలు నుబితం బని వల్చిన నెట్లు తల్రియుం
౧ల్రియ నౌభ్రొ పావమును గీవము నీవతి కేరు జావ్పైదన్‌ ” */
అవన్తాగతముగ  ననౌాచిత్యమును తెల్పుటచే నిచట శృంగారాభాసము
స్పష్టమగుచున్నది. అటు పిమ్మట ధన్యకుని నూతదదోచి మొండివానిని మోసి కొని యేగి
వానిని పతిగా (ప్రకటించుకొనుచు వాని నంగీకరింపజేయుటకు (1పయత్నించుటయు
వాడంగీకరింపకపోవుటయు, చివరకు ధన్యకుడు "నను (భేోబిన యయ్యా యనుచు
దత్తుదవనడుంబుల కెరయ'టతో ముగియును. -
కలహకంటకు డనువాడు అనంతకీర్తి యను సారవాహుని భార్యయగు నితంబవతిని.
గవయ దలంచి యొక జణవితాపసిచే నిట్లు రాయబారీమంపెను.
“తే/ యొవవము భోగముల కల నాన్దుదందు
బీనితజీ బిత్తవుచ్తుకో తాజువ నీవు
29 దశ॥ కు॥- 10 ఆశా ॥1- 13 హ॥ 3౮౦ దశ॥ కు॥[- 10 అశ్వా ॥- 18 ప ॥
3కే దశ।!| కు!- 10 ఆళ్వా 1-90 ప॥
90


నన్ను ౯ శోకొని తగ నమనంబు కోర్చి

తడ్డు మభిసారకావిద నేడ్డు మెఖణని “3

దానికి సమాధానముగా నితంబవతి యిట్లు పలి౭ను.
/క// అనిన విని యింతి కోచం

దబమునం గమకయఎడి యదళ్సు పోపో నక

ముయబితము లాడం దయనో 7

యనవ్లుడు. బాడవం్‌ వచ్చా నతావనీయన్‌ ”

ఇల్ల యనుభయనిషమగు శృంగారమనాచిత్యమున నాభానమగుచున్నది. అనంతర
వృత్తమున కలహకంటకుని ప్రజ్ఞచే నతంబవతి డాకిని యను ననుమూనము గలిగి యామె
భర్త విడిచి పుచ్చాను. అగతిక యగు నామె ననునయించి కలహకంటకుడు పొందిన
సందర్భమున పరకీయమగు ఆ శృంగారము రసాభానమగుచున్నది.
"ఆ// ల వరలదు వంకదుమ్ముూ

యోలం దత్తు నంగి (యొత్తూ మృదూత్తుల

ాలవింది కలవాకంణటముండు ............
వ మననిజా నెల్తికో లజీంి మానిని నీ దారం (బోముడించు టో

వననమునందుం బాయమి నిజాం బయల మది నిళ్తుయించి యి

కుముబితమైనం శోని నిను నాలుగ గైకనువాండ నైతి నీ

పురు నయ నేలుకొమ్యు ఉగవ్రున్‌ ౧౧వ నున వంక నేబోకిన్‌
వ్‌ అని వౌండియ దివా విధముల

శమునయములు వలుక నగతికయయటన్‌

వనితయ శొడయిడి చబనిరయూను

మన మంిరణంగ నతనితోడ మదురావుంకిన్‌ లీ

ఇట్లు దశకుమార చరితమున నెడ నెడ రనాభానములు కథాగతములుగా
కనవచ్చు చున్నవి. అందు కతపయ ఘట్టము లాభాసమహితములుగా నుండగా మరికొన్నింట
రనాభాసన మొక్కింత కనవచ్చుచున్నది.

పాలవేకరి కదిరీవతి : ఇక కథావాజ్మయ (శీణిలో తొలుదొలనిల్చిన పాలవేకరి
కదిరీపతి కృతమైన 'శుకనప్తతి'లోని కథానంవిధానములు పరకీయరతి సందర్భములై రసాభాస
పోషకములగు చున్నవి. అందలి నాయిక పరసంగమాభిలాషతో నెగు విధమిట్లు గలదు.
“తో! ఉఊలకమొనంంబి జలుంన మేల్పులువ గో

కలవ మలంది మితావోరకలనం దోలి

వడియం బందుకొన్ని యొకు యాడిగంవు

బుడుత తన వౌెండు నడువ నవ్లువ్వులోండి /3తే
32 దశ! కు!!- 10 అళశ్వా |!- 1443వ [| 33 దశ! కు!!- 10 ఆశ్వా 11- 140౨ ప।|
తశ దశ॥ కు॥- 10 అళ్వా ॥- 1/70 నుండి 1/3ప॥
వేవ్‌ శుక॥[ - 1 ఆఅశ్వా ॥- 151 ప ॥

ద్ర


అల్లు మొదటి కథయందు వసుమంతుడు తన భార్యాపుత్రులను గని యనుమానించిన
సందర్భ మనౌాచిత్యమై చర్వణ దశయందు ఆభాసమును గలిగించుచున్నది, ఆ పద్యమిట్లు
గలదు.
”డ/ ఆ రనక్యాగగణ్యుూం డవ్లు ఉయ్యవలోదవిబ్యితకోళకా
గారము నొచ్చ బొక్టుటవుం గంకజివి నక మోవానాంగో కం
గాయనితోడ దీవకళిక ల్వ్యౌలుంర న్ఫు దంంచుచున్ను య
న్చు రజగ౧ందిం జూచి యద్‌ సోగ్గురనం ౮యు వున తాత్యు(డోగో
ఇట్లు అనేక సందర్భములందు ఆయా కథలలో పరపురుషరతి రనాభానమును
కల్టించుచున్నది. శుకసపతి యందిట్టి కథలు పెక్కులు గలవు.
కొణవి గోపరాజు ; అదే శతాబికి చెందిన మరియొక కథాకావ్య మగు
కొణవిగోపరాజు రచించిన సింహాసన ద్వాత్రంశికలో తొమ్మిదవ బొమ్మ చెప్పిన కథలో
నొక వేశ్య విభావములు వర్షితమ్చైనవి.
నే!  ళృంగారరరములోం. వోవళేదంబి ఐ
ర0బఐ యానతి నొనంంబ భూ
చెజవు అలన్టి యం గూల్చి వెదవ డూవుగం దేరి
యా నలేజాననం తనెనొక్పా
కాక బఐంగాడులో. గాంతినాదంబి యీ
బంబల న్నోతం గావింబౌ నొక్కొ
యయురొడుం దోవల్టో ఐడిబి నొరంబున
నీవడంతుక రంియిం బెనొక్కొ
తో చక్టుందనమునాం నొక్సు బోజను గూడ
యూరు యీూనెలంత నొనరల్దెన ల్‌ు
యనంగ రట్బు వ్లు(అకాక్ళృ తి రనికుల
యూవ్రుగములకాల్లం బీవులొనంయ "౮7
ఇట్లు నరమోహినీ యను వేశ్య విభావములు వర్టింపబడి కమలాకరుడను బ్రాహ్మణ
యువకునికి వాంఛాకారకము లైనవి.
”5// ఆఅ కాముని. ౧రుంయడోని తమ
లాకరుండు (మత్త చిత్తుండా కందలో
(దోకమునం నోరునెడ నా
లెీంబి యొకడు వింతలుగొ నిభ్రనియెన్‌ గ 3త్‌
ఇట్లు కమలాకరుడు మోహించినను వాని రతికి వ్యాఘాతముగ నొక రాక్షనుని
యాటంకము తెలుపబడినది.
/ క1/ ఈ నరమాోపానిం భొందం
గానంగినర్యాతి వచ్చి భనదం్లుం జన్‌
చేర శుక॥। - 1 ఆశ్వా ॥-206 ప॥।
3/7 సింహా ॥ - ప॥భా॥- 4 ఆక్వా ॥1- 1/9ప ॥
ఏకి సింహా 1 - ప॥భా॥!- 4 ఆశ్వా ॥1- 1803ప॥
9౦


దానవ్లుయ చంద్రుల. గావున
వోనింబడనేల తిరగి యరుదౌ మి ఉతమున్‌
.. ఇట్టీరతికాటంకముగా తెలుపబడిన రాక్షనవృత్తాంతమున మొదలే వేశ్యాశ్సుంగారమైన
ఈ ఘట్టమితో ధికముగ శృంగారాభానమైనది.
ఇది గాక విటులను వేశ్య్ళలహావభావాది చేషలను విపులముగా వరించిన
చతురాశ్వాసము నందలి 240వ పద్యము నుండి 255వ పద్యము వరకు సాగిన
వర్ణనములన్నియు నీ గ్రంథమున రసాభాసప్రయోజకములుగా నున్నవి.
ఇదే[గంథమున వర్దితమైన యొకనాగుపాము ప్రదర్శించిన వీరము తిర్యగ్గత మగుటచే
నా భాసమగుచున్నది. య విషయమిట్లు గలదు.
“న దవళభాంళు (మింగి నుదాట్తోం దౌల్రని
దోవొంబు వడనిన రావు వనం
మభవనతయం భెక యుర్తులి బొర్రంంం తాలు
వేండిమి వడగలు మూడు వజయ
జీవణం బాయన్హు రోవాగ్సి బెడమెడు
శఖిలంావడీం (గాలు జివ్వ లడల
దనలోని తము ముందజం దొల్పుమాడ్చని
శానండుతో ఎవజ్యాలలెలుక్‌
తో/గ్‌ (మోయ వోగంతు బాడ్తున (మోగ౧ (మాశగి
బదఎ తిరగౌడు నాగోందు నాదురనుండి...*”
ఇట్లు సింహాసన ద్వాత్రింశిక యందు ఎడనెడ రసాభాసము గల దనుట తెల్లమైనది.
అనంతామాత్యుడు : అదే కాలమున రచింపబడిన యనంతామాతుుని
భోజరాజీయమున గల కథలలో నొక్కింత రనాభానము గలదు. మదనరేఖ వృతాంతములో
మదనరేఖపై గురుపుత్రునికి కల్సిన యనుచిత మోహమును, వానికి మదనరేఖ తిరస్కారమును
చక్కగా వర్షితమై శృంగారాభానములగుచున్నవి. గురుపుత్రునికి మదనరెఖ సౌందర్య మిట్లు
నీ/  మూంాడం దీంణెకు నూతనావాలదై
లనరారు నాభి రం(ధంబుయూాబి
నుభగత్తో ల త సోవానమారనై
రమణయమణగ వళ్శితయముః ఉజూబి
యొవనళబడు బో నమభుమాండు వందో
(కీయ నందమగయ కుబద్దుయముం జఊూబి
ముథిచంయదమయండలందున దయయ నమ్మ తవ్లూ
లము భంగి మదురాదలరంబుం జఊూబి
న యరుతయమూడవాండు మనమున లర్భా నాయదడ
దోడిళివ్వూల నందణ వీడుకొలిని
39 సింహా ॥ - ప॥భా॥!- 4 ఆక్వా ॥- 1581 ప ॥
40 సింహా ॥ - ప్ర॥ భా॥[- 4 ఆశ్వా ॥- 145ప ॥|
రప


ఎనితో నేకాంతమందిలంబునకుం దౌచ్చి
కదియవబ్చిన నది వానికళ లెజోంగ ₹*
ఈ చేష్టలకు వానిని తిరస్కరించి మదనరేఖ యిట్లు పలికెను.
"చ/ వాటు తయ నయ్యా వవ్రుణడ వహనయణాడూండ వీవు, నీకు నే
మిటో కీటువంబో దౌవ్ప్రుము? ళమించునా మజ్రనతుండు ఎవిన్సుల ద

కూటలో జను లేమి యండు” మదం గాం్రయె త్‌ిన నగ్దు నకోరాం

జీటీకెన వళ్హో కాక వభ నేయల ధర్థుమె కన్యకాత్తుమున్‌ "4

అని యింకను పెక్కు భంగుల వారించుటయు, విదల్సి వేయుటయు మొదలగు
వృత్తాంత మంతయును శృంగారాభానముగ సాగినది. ఇదిగాక పావకలోమునికథ యందు
కుంభీయనువాడు తన మిత్రుని భార్యయగు అనుమతి యనుదానిని కామించును. ఆతని
కోరిక ఇట్లు తెలుపబడినది,

“ఉఊ/ వబ్చి కృతము. డవ్ను నిడు వాలికళన్చు లు ముద్దుమోము నే

యొబ్చాము లేని దేవాలతయం గల కోమలిం ఉఊూబి లోలుండై

యెబ్బుట మోనవుత్తు నాకొ యీ నృవవ్యుతుని నెవ్లు డొక్కా యే

నిచ్చవలాక్షీ నెత్తుకొని యేంయదు నా కిదైన బోబుకన్‌ ”*

ఈ విధముగా నూహించుచు "నతడు మిథ్యావినయంబును, రిత్తనగవు, వెడ
(మొక్కుల పెల్తును, డక్కరి మాటల తణచును, నాజడి నసంభమంబు"*ీ ను చూపుటగాక
వంచించియామెను నర్మగర్భభాషణములచే లోగొన జూచి సాధ్యముగాక బలాత్కరించిన
విధమెల్లను రసాభాసముగ సేగనది.శ్‌

అయ్యలరాజు నారాయణామాత్యుడు ;: ఈ కాలమునకు చెందిన (గ్రంథము కాకున్నను
శుకసప్తతిని బోలిన మరియొక (గ్రంథము హంసవింశతి. దీనిని అయస్ఫ్టలరాజు
నారాయణామాత్వ్యుడు రచించెను.

.... "శుకనప్తతి యందు డెబ్బది రాత్రుల యందు తెలుపబడిన కథలు కూర్చబడగా
“హంసవింశతి యందు ఇరువది రాశులందు చెప్పబడిన గాథలు గలవు. అంతేగాక ఈ
(గ్రంథమున సైతము హేమావతి యను స్త్రీ చిత భోగుడను రాజుపైగల మోహముతో తన
భర్త యగు విష్ణుదానుడు విదేశగతుడైన సమయమున గవయబోవుటయు, ఇంటిలో గల
పెంపుడు హంన '*'రంకు నేర్చిన వారు బొంక నేర్పవలయుననియు, నీ కట్టి సామర్శ్యము
గలదేమో విచారింపు' మని మైతిహ్యుముగా నుడివిన కథలును, చివరకు హేమావతి కీలము
కాపాడబడుటయు గలవు. ఇందలి ప్రతి కథయు నుపపతి రతియే యగుటచే [పతికథయందును
శృంగార రసాభాసము ఎంతో కొంత పోషింపబడుచునే యుండును. అదిగాక (ప్రధాన
కథయందలి చిత్రభోగునికి హేమావతిపై మోహమును, హేమావతి చిత్రభోగుని
కలియబోవుటయును శృంగారాభానమున కాలవాలమగుచున్నవి.
41 భోజ॥ - సంక్షిప్తము- 4 ఆక్వా ॥-75ప ॥
శ2 భోజ॥- నంక్షిప్తము- 4 ఆళ్వా ॥- 76 ప ॥
43 భోజ॥- సంక్షిప్తము-= 4 ఆళ్వా ॥- 77 నుండి 80 ప ॥
44 భోజ॥[౯ సంక్షిప్తము- 5 ఆక్వా 1-29 ప 1
45 భోజ॥- సంక్షిప్తము- ౨ ఆశ్వా ॥- 39 ప ॥- నుండి 46 వ॥

ర్రగ్ష


హేమావతి చిత్రభోగుని కడకేగుటకై యలంకృతయై యేగిన విధమిట్లు గలదు.
“నీ/ వాజుంయం నబ్బాలమాంద ఉఊరతారు వనిమోాయి
చెంగావి రంగాడు చీర గ్లో
లుజిరాతి జీగొనిన్తు రోడ్లు. దాంవీన డాలు
రహీమించు వైతశోణవికం భొడిగి
భఘమ్యూభు మృ్యుని తావిం (రమ్య బొకాతుంవ్లుం
గలవందు నాగయురగాం గలయ నలంద
తచతు తజ్కనం గాంతి చిలుక గుల్ఫెడు జాతి
చుజశోబూవణందులు మమత దాల్తు
త తిలక మొగం ది మతభుక్త్‌ నలివి వౌంటు
మడువ్లు లందీయ మోవొంబు మడులు గొల
వెడలె నలభామ నిజకో?ి వేళ్ళు నీమగో
ఇట్లు పరపురుషరతికై బయలుదేరిన హేమావతి విభావము లాభాన (పయోజకములగు
చుండగా, చిత్రభోగుని మదనావస్థయు నాభాసకారక మగుచున్నది. ఇదిగాక హంసవింశతి
యందలి కథలన్నియును శృంగారోభాన పోషకము లగుట పరిశీలనార్హము. మనకది ప్రస్తుత
ముపాదేయము కాకపోవుటచే యా పరిశీలనము పరిత్యజింప బడినది.
శ్రీనాథుడు : అనాథుని శృంగార. నైషధమున నలుడు దమయంతీ గతమగు
దేవేందాదుల యనురాగమును దమయంతితో నిట్లు వివరించియున్నాడు.
"చ వొంవాయంోమ యయర్వూ నొకొ యా మదనానల తావ వేదనన్‌
వడణుయ వ్యివయోగమున వాడండా యింతకు 7” దండపాణోదా -
ఎరవో భరంబున న్ధాడల వేోండా ? నొవ్వుడా వతి వోతుండుం
బలంలో కేల కానన నమాగ౧త మంద నమారణందులన్‌ 7 “7
ఈ సందర్భమున నాయికకు ఆయా దిక్ప్సాలురయందు రతిలేకపోవుటచే రనాభానము.
శ్రీనాథుని హరవిలాసమునగల కుమారసంభవ ఘట్టమున నకాల వసంతావిర్భావ
వర్షనమున కాళిదానుని శోకములే యనూదితములైనవి. అందు తిర్యగ్గత శృంగార మభివర్ణింప
బడుటచే నది శృంగారాభాసము కాగలదు.
"శ/  వంకజరేణుంంది యగు వల్వల వాం గరేణు ఎఐిచ్చా ని
కంక మదావళంబునకు వొంచి గ౮జుంబును బద్భునమృణా
లాంతుల మరఘుక్తము నిజాంగనకుం (బబియమార నిబ్బా నా
వంక దపోధనుల్‌ వ్యూ దయ వత్సలతన్‌ (బబియమంది బూడగన్‌.
ఇందలి శివుని దారుకావన వృత్తాంతము, పరదారగమనమయ్యు నిది యలౌకిక
దేవతా లీలా విశేషమగుటచే జర్చించుట సమంజసము గాదనియు తలంప వచ్చును. ఇది గాక
46 హంస॥- 1 అశ్వా |॥- 120ప ॥| 47. శృం॥ నైష|॥|- 4 ఆశ్వా॥[-6౨ ప॥
485 హర॥[- 3 ఆశ్వా ॥-61ప ॥|
95
సముద్ర మథన వృత్తాంతమున మోహినీ ఘట్టము కలదు. హరవిలాసనము నందలి మోహిని
శృంగారమున కాలవాలముగాక యలౌకిక భకికి దావల మైనట్లుగనె వరింపబడుట విశీషము
ఈ [క్రింది పద్యము గమనార్హము.
గ్ల ఎవ్వుని వంక గనుంగొను
నవ్వానితామణీ విలోబనాంచలమున వాం
ఉవ్వైళన కీలించు
న్ధువ్వాం బయ కోలుదోయి మతముట్యాగయునన్‌
కిరాతార్తునీయ ఘట్టమున వరాహగతమగు కోధము రౌద్రాభాన మని శ్రీజంధ్యాల
జయకృష్ణబాపూజీగారు వ్రాసిరి." వారట్లు వ్రాయుటకు అది తిర్యగ్గత మగుటయే కారణము.
" ఊ/ ముభ్రీాయ నిందీోీలతటమూలమహప్‌ా (భవంద్నులైన నె
న్పుళ్టులు (గెబ్బువైచుదును భూడవావండముం జాంవ కళ్టుగా
మట్టుభు భులరద్దానుల మాబోకి మాటికి దిక్తుటందబులం
మట్ధన చోయ్‌చు న్వౌడందకన్ను ల నివ్చులు వెళ్ళం (్రాయచున్‌ * ౨
అదె ఘట్టమున అర్జునుని యందలి ఊర్వశ్యనురాగము కూడ ఏక నిష్ట మగుటచే
రసాభాసనమె యగుచున్నది.
“త ఆద నారాయణుని యాడు వంబుజరి /
పావనుండో నైతి నీ పాదవద్ధుములకు
వందనము డోన్‌ వర్తి వైభవమును” ౨౫
అర్హునుని మాతృభక్తి యూర్వశి శృంగారమును తిరోహిత మొనర్చుచున్నది.
”5/  వోనాలం బోకు రమ్యా
యా నెప్రామం (బ్‌ దువోయెం బులియణట చాలున్‌
ఎవానవ నందన /" కుముమళొ
రానన కేల్‌ కలావివోరంజబులకున్‌ ౯ ౨
అను పలుకులతో నూర్వుతి యనురాగము వ్యక్తమై శృంగారాభఖాసము
స్పష్టమగుచున్నది.
కాశీఖండమున తారయందు చంద్రుని యనుచితానురాగము యొక్క క్రమవికానము
వర్షితమై రసాభాసమగుచున్నది.
౮న్ర// అచార్యూ్యూవీయబామ యని కొన్టి దవనంబు
అిద్తుగిందండు అవ్ల లెత్తి చూడ
నుల మువ్వుణ్తూర నాకొన్చి దనములు
వకంచుగ జూడ వల యందు
శక కొన్టు తిభులు గర్మ్నక్లో చాతుర్తూంబు
వజయ నకాంతంబు వేలమాడు
అలయం రయం లుల ంలుంులట
49 హర॥-6 ఆశ్వా॥-110ప॥ 50'శ్రీనాథుని సాహిత్య ప్రన్తానము'- రససంప్రదాయం
= నమన్వయభాగం -పుట-134 51 హర॥-7 ఆఅశ్వా ॥- 443 ॥
52 హర॥[-7ఆశ్వా ॥- 126వ ॥ ౨53 హర॥-7 ఆశ్వా |॥1- 133 ప 1
06


శొక తొన్సు భున్తంబు లెక్కాకు నావమున
నంగాంగో నంన్దల్భొ మయూబచరించు
తే వలచి వెణడు శెక్కొన్నీ వానరములు
ఫవ్యొదయ మనురాగనంవదో నిగుడు కొలివి
కవయంల జడం నయద యాదగాం మునిం
జందురుంయ తార చుద్దాంత శదవభూమ ”ో
ఇచటి రనాభాసము [కమవికాసము నొందుట గమనార్హ ము. అది చివరకు సంభోగ
శృంగారాభాసనముగ పరిణమించినది.
అదే [గగ్రంథమున త్రివిష్టపిశ్వర మాహాత్మ్య మను వృత్తాంతమున నొక పారావత
దంపతుల కథ గలదు. మగపావురము పారావతితో తనకు శ్యేనము వలని భయము లేదని
పలికి తన పర్మ్శాకమము నిట్లు వ్యక్తము చేసినది.
“త్రో! అది వివాంగమ వేను వివాంగమండణ
వెనరగిందజుకుం దలతూవే వెనర గొంది?
యబల/ యిటు భూడు మవ్లజ్హ్ర్రాయదకు మూంతుం
యవీలబదంభూవువీ కోటో కుఠునముల” తత్‌
ఈ వీరము తిర్యగతమగుటచే పీరాభాసమగుచున్నదని శ్రీ జంధ్యాల జయకృష్ణ
బాపూజీగారు వాసిరి.ో అయినను నిచట తిర్యగతమగుట చేతగాక శ్యేనముతో పోరాడు
నామర్ధ్యము లేని పాఠరావతము యొక్క (ప్రగల్భములగుటచే ననౌచిత్యమున వీరాభాన
కాశీఖండమున గుణనిధి వృతాంతమున రనాభాసము పోషింపబడలీదు. కాని
శిపరాతి వాూాహాత్మ్యమున నిటువంటిదే యైన సుకువూరుని వృతాంతమున
శృంగారాభానము చక్కగా పోషింపబడినది.
సుకుమారుని పరాంగనాసక్తి ఈ క్రింది పద్మమున వర్షింపబడి శృంగారాభాన
మగుచున్నది.
నీ/ యమునా నదీ నైకతమున జూలంకన్వ
చముదోయి నంఠతండో చూయతుండు
నశంద్శవజుందబులోే నలివనాబుండాట్లు
వఎవారంబెం బిదయాజువేోలనతుల
దోవదాడవనంబులో ఎఐఎడూవాక్షుండు
మునిభబామినుల నెట్లు మోన వుబ్బాం
౮0 కె లెకేోయని కేడీయె యెలుం౧7౧2
యమలనాయమతు( డొతువాల్యాం ౧లనె
న మొలక చన్నుల వాయంవ్లు ముదు గూంయం
బట్టుకొనె నెట్లు వైొని వద్ధు భవుయ
54 కాశీ!!-4 ఆశ్వా ॥- 198 ప ॥ 55 కానీ1-6 ఆశ్వా ॥-296ప॥.
56. 'స్రనాథుని నాహిత్య (ప్రస్తానము '“- రససంవప్రదాయం - నమన్వయభాగం-ప్పుట-] 35
97


చందుడుం డౌట్లు వొందౌ నాచార్యులేమ
నమభు ఎ్యవ్రుండు రమియింబౌ నన్వనతులగే”
ఇట్లు పరస్త్రీ రతుడగు సుకుమారుడు రాజాజ్జచే పురము వెడలింపబడి యడవి
చేరెను. అడవిలోనొక చండాలాంగన యందు బదానురాగు డయ్యెను. ఈ చండాలాంగనా
సంగ మనుచిత మగుట తొలుతనే ఇట్లు సూచింపబడినది.
నీ/ ఆదకాలమున మాయావఎలానిని దైన
దరణీ తలందునం ఊరయింవు నోర్పిన
గామినీడూవంబు. గకొన్ను ళం రా
రాతికాలాయనానందు . ౧
వేడ్యుై మానువ్లీవ్నిగవొంబు దంంచి'
ఎవివాంంచు తొలుకాడువోళ వోలె
గ్‌ అందో తామ్యిర్త్రమును నవిద్రూయను భోలె
భువన మోవాన డూవైైాబవము లెలయ
లీల నేతెంచా శ్‌ బండాల కన్య
కొలనం దజుదబంతివననాడం వాలియం దారు
ఇంతేగాక ఈ ఘట్రమున నా బాహ్మణుని శృంగార మనుచిత మగుట ఎడనెడ
స్ఫురింప జేయబడినది. "చీకటి కొళ్చె బ్రాహ్మణుని చిత్తము పెన్నాటి వెండ్రుకల్‌" అని
యా బాహ్మణుని చిత్తమున నజ్ఞానము వ్యాప్తి చెందుట స్పురింపజేయబడినది.
కొంత కాలము వారిరువురి రతియు చౌర్య సురతముగా నాగినది. అట్టి వారినంభోగ
శృంగార మాభాసమై ఇట్లు వర్షితమైనది.
నీ/ నరా నెవనముగా నిరరందుల కేం
నవిదవానీరకుందిమయుల నొందు
భూదరందుల కవు వువ్వు దోనని వోయి
కందరా మధద్యూభాగముల నొందు
(శధిరీందో వర్తి కన్వూ నేవింవ నని పోయి
నక్తామాలముల నౌన్హు డుమ శనొందుం
౧లమనన్వశక్ష్యతములకుం గూ భొగి మోని
తణావాదీకా (దోములఅ శ౯ందు
లీ/ నౌట్టు కముంబామి వచ్చునో యింబోీవాది
. శౌట్పు (వెరంవదొయొుల్తా బోనై నికు కడుగొ
నతివ వగ్గంర మావెన నతనితోడ
నిచ్చు నాకనాం సాగించు నిధువనంబు ”5
5/7 ఇివ॥[-2 ఆశ్వా ॥- 1013ప ॥ 58 వఇివ॥-3 ఆశ్వా ॥- 32 ప ॥
59 ఇివ॥[-3 ఆళ్వా ॥1-463ప ॥ 60 ఇవ॥[-3 ఆశ్వా ॥- 116 ప ॥
9్రరై


అనంతరమున నుకుమూరుడు చండాలాంగనతో దేశాంతర గమనము చేసీ యథేచ్చగా
జీవించుట యంతయు ననుచితమే యై యున్నది ' 61 అనంతరమున నామె మరణింపగా
అరువదేండ్ల వయనున నా మహాబ్రాహ్మణుడు ఆత్మదుహితలతో రమించుటయు నత్యంత
మనుచిత మగుచున్నది.
“౧4//  పమి చెవ్రుంగనజువద యేండ్ర వయను
మునలి నుుకుమూారుం డోకాంతమున రమంబాం
యాతు లిదణ భల పెం యురులు (వాలు
నంత మ్యాతవ్లుం దోన్టి (బాయందు వారో
వారితో నతడు సంసారము చేసి వారి కిరువురు పుతులను గాంచెనట. ఇట్టి
సుకుమారుని వృత్తాంతమంతయు శృంగార రసాభానమె యగుచున్నది.
ఇదిగాక మాతం గాంగన సుకుమారుని నిక్కప్పు బుషిగా భావించి పల్కిన పల్కులు
శాంతాభానము లగుచున్నవని శ్రీ జంధ్యాల జయకృష్ణ బాపూజీగారు తమ పరిశోధన
వ్యాసమున 'వాసిరిోో ఆ సందర్భమిట్లు గలదు.
"మ// కరవర్శవనవచ్తుదాడుణు వయాకావాయవ్య్వర్థ ందబుతో
తరతూలబ్బా చి యజనూ్యూతములతో వాంబూనద న్య్నూర్సిత
త్‌ో
న్ధూరమ్యు తా నటలోర్వద్రుందదముతో సౌక్షాబ్భుక (వ్యా తొ
దరమౌ నిన్ను మవోత్యో రేవకణ నందర్భంచినం జూలదో //
అదే వ్యాసమున సుకుమారుడు ఎలుకలు చెయు నధరోష్ష స్పందనమున కద్భుత
పడుట అద్భుతా భాసమనియు ' జంధ్యాల జయకృష్ణ బాపూజీగారు తల్పిరి.్‌
“త్తో/గ/ నదన వనవాబోకా నితుందిమయుల మందు
నెలుక లద లేన్ల నంవ్రుతమంబులు ౧దల్తు
ఛో మంత్రాక్రరంబులు ఊవము నేయు
నవియ వలె నున్సు నద్భుతందందా నతంయగోీ
(శ్రీనాథుని పలనాటి వఏరచర్శ్యతమున బాలచందుడు ప్రబల శత్రువగు నరసింగుని
చంపి దుఃఖించుట కరుణాభాసమని అదే వ్యానసమున శ్రీ జంధ్యాల జయకృష బాపూజీగారు
9,౧ 67 డా
(వానర.
“"అనుయబూవతివ్లుత యంగజగాత
అయోాద్యూవ్తురి నిలయ యవనీళ తవయ
61 ఇవ॥-3 ఆశ్వా ॥- 117 నుండి ఆశ్వాసాంతము మరియు 4 ఆశ్వా॥-1నుండి 10 ప॥
62 వఇివ॥-4 ఆక్వా ॥1- 10ప॥॥ 63 'శ్రీనాథుని సాహిత్య (పస్త్థానము [1
రసనం[ప్రదాయం-సమన్వయభాగం = వుట- 136
64 ఇివ॥-3ఆశ్వా |॥- 137ప ॥ 65' శ్రీనాథుని సాహిత్య ,పస్త్థానము -
రనసంపదాయం = సమన్వయభాగం - పుట- 133,136
66 ఇివ॥-3 ఆశ్వా ॥- 1123వ ॥ 67 'త్రునాథుని సాహిత్య (_పస్తానము /_
రససం[పదాయం = నమన్వ్వయభాగం = పుట- 133
9్రం


మాన దుర్కోధన చైలవమ్యు నుతుడో

4 తంగ/డీ నరనింగ యారాజి విభుడో

అని థొద వడుచభుచు యాయత్త వడుణు

అని యిట్లు బాలచందుని శోకము వర్ణింపబడినది, ఇదెగాకబహ్మన్న మొదలగువాది
శోకము కూడ కరుణాభాసమె యగునని చెప్పక తప్పదు. వారి శోకమిట్లు వర్ణితము.

"బావల ఉఊూబితో (వాణందు విడిది

మలమల జూచితే మరణుంబు నొంద

తమ్యూ ల వొబిటో బావంబుగలని

మున దోవ భవనముల్‌ కబొంబి నభ్రో

ధరా కీలుండు మో తం్యడే యనగయ్య

కరం మాకీళ్లు కారణమయాయి .

అనుచు జోళమయునందా నవుడు (వ్యా న్హు “ల

ఇట్లు శ్రీనాథుని (గ్రంథముల యందు వివిధ రనముల యాభాసములు పోషింపబడినవి,

బమ్మెర పోతనామాత్యుడు ; బమ్మెరపోతనామాత్సుడు రచించిన యాంధ్ర
మహాభాగవతము నందు జడ భరతుని వృతాంతమున క రుణరసాభానము గలదని జై
వేదాల తిరువేంగళాచార్యుల వారిట్లు వ్రాసిరి.

“ఇట దల్లిని బాసిన హరిణ శిశుకమును గుటీంచి భరతుని శోక మనుచితముగా
బవర్తిల్సినది, 'మున్ను మోక్ష విరోధమని పాయంగారాని పుతాదికంబు నెల్లంబాసి తపస్వియైన'
భరతు డాత్మరతియు నాత్మ శ్రీడుడునై యుండవలయు వాడిట్లు హరిణ కిశువును గుణించి
యనురక్తుడగుట సంసారహితువై యతనిని యోగటభష్టు నొనరించినది. మోక్షమునకు జేరువ
నున్న యాతని నధోగతి కడగ (దొక్కినది, "గ

జడభరతుని హరిణశాబకగత శోకము కరుణాభాసమని వారి తలంప్ప,

“"ఉ/ అక్టుట తలిం బాన వొంణార్జుక మానవులు లేమం వోని యే

దక్కును లేకయన్లు నిదౌచ్చతి నాయెడో నీ మృగార్థుకం

బాక్కుడు (వేమచోనే చరియించుడు నున్సుది నాదు నన్హదన్‌

మక్కువ బోనీ దీని గడు మన్నన లందగం బభోతు నెంతయన్‌ "7

ఇది గాక ఆంధ్రమహాభాగవతమున గూడ సంస్కృత భాగవతములోవలెనే మోహినీ
వృత్తాంతమున రనాభానము గలదు.

“కపట యువతీ రత్న మగు మోహిని సౌందర్యము వర్షించుకేగాక "మాయా
యువతీ రూప్పుండగు హరి తన వాయి వాలు జూపు టంపజ వలన వారల తాలుముల
08 పల॥ చ ॥-బాలచంద్రుని యుద్ధము - 4136 నుండి 4139 పా ॥

69 పల॥ చ ॥1-బాలచందుని యుద్ధము = జీశేరవ నుండి 4171 షా ॥|
/0 ఆంధ్ర ధ్వన్య్యా!!- 2 ఉద్య్యా ॥ -3ప॥ వ్యాఖ్య = పుట- 141
/1 భాగ॥[- ౨ స్కంధ 1॥1- 1-ఆశ్వా ॥!- 103 ప॥
72 భాగ॥!- 8 న్కంధ ॥- 3౦8 వ॥।

100


అని వరించుటలొ మోహ్‌ని శృంగారమునగల కృఉతిమత్వము భాసించును. అట్సి
మాయా యువతీ రత్నముపై ననురులకు గల్గిన మోహము రసాభాసమై హాస్యము
నొదవించుచున్నది. -

".. మఖజఖుమాటలాడదో మణి భూదడతుండునో

బనుంవం గమ్వునో బాలు ననుచు
నొండౌడ కేోంయయనో యొక్సింత నాలయనో
మనయిడం గందునో మయవ యనుబు
ఈ నాలంత బూడ్చుగముల న్న కరంగు దు

(ణయ బంగ జతి బదు అయబదు

నూర ్రుండీ గాని యవిదో తో వామ్యుని

యథుగ౯ ఉాల్లంలి యనులవడులుోో "

అస్లే మోహిని యొనరించిన శృంగారచేష్టలును కృ[తిమానురాగ సూచకముళలై
శృంగారాభాస ప్రయోజకము లగుచున్నవి.

"న వోగంరావడళతుండీ విచముయ దానవ్లులాల
యమయు నక్టుం రూర్చుండుం డని కన్ను లల్లార్జి
చనుంవన వయ్యెద డాణం దించి.
వదనా మఖందుల వావ్లులు కల్తుంబు
మల్జి దు లెడలించి మఖుయ నేన
వౌల్దని నగవుల చేనులు మణవీంబి
 లీణుడాణ మాజటలం గాతమువజిదో
ఆ యనురవడులనెలై నశడవళింది మరలను

దడవ్లు నేయ వలదు (దావ్లుం డముబు

వబ్బు కొలంది నమృుతవారి విబాగింబొ

దడుణీ దఐివు లౌెల్టై ౯ దనిని పాండోగో

ఇదిగాక మహావిష్ణువు మోహినిర్లై శంకరుని మోహింప జేసిన ఘట్టమునను
శృంగారాభాసము గలదు...

"కీ కంఠా నిను నీవ యేమజకుమో చిత్తంబు రంజించెదన్‌.....” ” అని మహావిష్ణువు
హెచ్చరించినను శంకరుడా కృత్రిమ నారీరత్నమును గాంచి మోహించును, శంకరుని
మోహమిట్లు వర్ణింపబడినది.

“"మ/ డుబిరావాంగిని వన్రదబింధనవరన్‌ లేమాూంబ విబాదజితం

యగబభారానమితం గరద్వాయవుటీ గూఢీకృతాంగొం జల

త్యూబో దింధం గని మన్య్ధుడణాతురత నాకంవీంణి కంబుండు అ

డా జ5లింవం బదనకాంత నూడం ౧6 నెం ఊం(దాన్వ కేలమ్ము కోన్‌"

73 భాగ॥- 8 స్కంధ 1॥1- ఎ32ఓ ప॥| 74 భాగ॥!- 8 స్కంధ 11- 319 ప॥

75 బభాగ!॥- 8 నృంధ ॥- 394 ప ॥ 76 భాగ॥- 8 స్మృవఢధంాడంిషాంప్త ॥
జా చ గా
| షర,


ఇట్లు మోహించి గదియుకేగాక 'మాయావధూటియై మరళి చూచుచు. బాణు
విష్ణు నద్చుత కర్ము వెంట దగిలి” పోవుట శృంగారాభాస మగుచున్నది. ఇది
వైషవాలంకారికుడగు కవికర్ణపూరుని మతమున అప్రాకృ్సుత కృతిమ రసాభాసమని
యనదగునని యింతకు ముందే తెలుపబడినది.

'పేరంరాజు జక్కన : పేరంరాజు జక్కన రచించిన విక్రమార్క చరిత్రమున ఉపనాయక
గతమైన శృంగారాభానము వర్షితమైనది. ఒక చిలుక యొక రాజునకు విలానవతి యను
రాజకుమార్తె కథను తెలుపును. ఈ విలాసవతి పరానురక్తయై శృంగారాభాసమునకు
మూలమైనది.గే అట్లే సువర్ణ కలశముచే విక్రమార్కుడు చెప్పించిన పద్మావత్యాదుల కథలును
నట్టివే.గౌ వీని యందలి దాభాస శృంగార మనుటలో విప్రతిపత్తి లేదు,
(వబంధయుగము

అల్లసాని పెదన : ఆంధ్ర వాజ్ఞ్బ్యయమున ప్రబంధముల పేరు తలచు సరికి మన
తలపున మెదలునది పెద్దన గారి మనుచరితమే. అట్టి మనుచరిత్రమున వరూధినీ
ప్రవరఘట్టమును బురస్కరించుకొని శ్రీ వేదాల తిరువేంగళాచార్యులవా రిట్లు పేర్కొనిరి.

“వరూధినీ సుందరరూపము 'చిన్ని వెన్నెల కందు' అను పద్దెమున వర్పింపబడిన గుణ
విశేషాదికములును 'ప్రాంచద్భూషణ' యను పద్దెమున నిరూపింపబడిన యవస్థయు కూడ
ప్రవరున కభిలాష నుదయింప జేయుటకు గాని యుద్దిపింష జేయుటకు గాని యువయోగింప
లేదు. కావున నిది ప్రవరుని పక్షమున నచటి భావ మాభాసమే.ో"

కొంద రిచట శాంతశృంగారముల సంఘర్షణ మందురు. ఏమైనను నేకనిష్టమైన
యనురాగమగుటచే నిది శృంగారాభానమనుట నమంజన మనిపించును.

ఇక మాయాప్రవరునికి వరూధినికి నడుమ 'రసాభాసనమా?, రసమా? యను
విషయమున నభిప్రాయైక్యము లేదు. ఈ విషయమునను శ్రీ, వేదాల వారిట్లు పేర్కొనిరి.

“మనుచరిత్రమున ద్వితీయాశ్వానములో వరూధినీమాత్రగతమైనను రతి తృతీయా
శ్వాస పర్యాలోచనా విశేషము వలన మా మననుకు రసాభానముగా న్ఫురించుట లేదు.
ఇంకను మావంటివారు కొందరు మనుచరిత్రమున రసాభాసము స్పురింపని వారున్నారు.
ప్రవరుని రూపసౌందర్యాదులచే నాకృష్ణమాననయై వరూధిని _పేమించినక్లు వరూధినీ
రూపసౌందర్యాదులకై గంధర్వుడును బేమించియున్నాడు. వారిరువురికిని బరస్పరాన్థాబంధ
రూపమునే యట రతి స్పురించుచున్నది. కావున నిక రసాభాస మనుట కవకాశమేది?"£!
77 బభాగ॥[- 8 స్కంధ ॥- 406 ప॥ న్‌

'/8 విక॥-/ ఆఅళాం |-స్రైలు పాపములకు మూలమనుటకు. గీరము చెప్పిన కథ-
133 నుండి1రరి ప ॥
/9 విక॥[- 8 ఆక్వా ||- సువర్హ కలశముచే విక్రమార్కుడు చెప్పించిన పద్మవత్యాదుల
కథలు = 4నుండి 98 ప ॥!
80 ఆంధ ॥ధ్వన్యా॥[- 2 ఉద్యో !॥ -3 ప! వ్యాఖ్య - పుట- 135
5కే. ఆంధ ॥ధ్వన్వ్యా!!- 2 ఉద్యో ॥ *వపేప॥ వ్యాఖ్య * పుట- 130
102


ఈ సందర్భముననే వేదాల వారు (ప్రవరుని రూపభావనచే వరూధినికిని ఆభానము
లేదని వాయుచు 'దురారాధా రాధా..." యను ధ్వన్యాలోక శోకముచే సమర్థించిరి.

“...రూపభేదమున్నను నదిప్రతి విషయమగు రూపమే కావున నిచట రసమే
స్పురించును కాని రసాభానమున కవకాశములేదు."౯*

ఇట్లుండగా శ్రీ వెంపరాల సూర్యనారాయణ శాస్త్రిగారు మనుచరిత్ర పీరికలోనిట్లు
(వాసిరి.

“మాయా[పవరుండును, వరూధినియు. గలిసి కొనిన ఘట్టమును రనాభానమేయని
కొందణందురు. మాయా[ప్రవరుని [ప్రవేశమును వాని సంకల్పమును వినినపుడు హయముగా.
గనయుడినను, వాండు, వరూదిని దృష్టి పథమున. బడినది మొదలు కొంచె మాశ్వాసము కలిగి
వరూధిని వాని మాయలోయిడి వశమై పోయినట్ల పఠితయును దన్మయత నొంది వారి
సంయోగ పర్యంతము కని పెట్టియుండి కొంత యూరట నొందును.

ఇంతదాంక నీ ఘట్టమును రసాభాసమే కావచ్చును. కాని యా యా సన్నివేశముల
ననునరించి సహృదయుని హృదయము ద్రవింపక మానదు. రనాభాసము కావ్యమున,.
16ధానముగా నుండరాదు. కాని [పధానరసమున కంగముగా నుండవచ్చును. కొన్నిట నది
ప్రధానరసమునకు౯ బోషకము గావచ్చును. కొన్నిటం దటస్థము కావచ్చును.”

ఇట్లీ ఘట్టమున రసాభాసము కాదనుచునే రసాభాసమైనను నష్టము లేదను చున్నారు.
ఏమైనను నిజప్రవరునికి, వరూధినితో జరిగినది ఏకనిషమై రనాభాన మనకతప్పదు. వరూధినీ
మాయాప్రవరులశ్చంగార మాభానమా, రసమాయనునది సహృదయ పహృదయైక నాక్షికము.

రామరాజ భూషణుడు : ఆంధ (ప్రబంధములందు మనుచరితము తర్వాత
స్పురించునది వసుచరి[తతమే. ఈ వనసుచరితమునగల శుకిమతీ కోలాహలుల శృంగార
మాభాసమే. ద్వితీయాశ్వాసమున నీ వృత్తాంత మతివిపులముగ వర్షింపబడినది. కోలాహల
పర్వతుడు శుక్తిమతితో తన మోహమునిట్లు వెల్లడించెను.

"ఊ/ చావ్చెైడిదోమి నాతుం గల జీవవనమంతయ నకు గూర్చియె

లివ్లుడు నిన్ను బాయక్యీయాబంణంభెనరంవ నేద్రన

బొటన తీవ్ర నయ్యకొని బొక్టావ్లు జక్పువ గుబ్బలాడే వేల్‌

దవత యంతలంగమునం దాంచి నన్ను నదీనుదోయవే ” శో

ఇట్లు పలికిన నగరాజు మాటలకు శుక్తిమతి యనురాగముతోగాక 'వినయము నయంబు
భయమును మనము. బెనంగొనంగో నిట్లు పలికినది,

/న/ నిలువౌలై శచాతి నచోవనరణంజు
(వక్ళృతి యెలైను జాడ్తువంరణతండు
వెం వెల నియత గాంభీర్పామానఎవిపాన
మంతరం దాం 2ఒంకాటోలంతడు
వజీవనం బాల నంబిత బముద్యుద్యవాయ
తీ* ఆంధ్ర ॥ధ్వన్య్యా!!- 2 ఉద్యో ॥ -3ప॥ వ్యాఖ్య - పుట- 133
83 మను ॥- వెంపరాల వారి పీరిక - పుట- 29
రశ వను ॥- 2 ఆఅళ్వా 11-130 ప॥
103


ముదయవాలను దురనోన్యు భంది
గ౧తులౌలైం జోల (వకాలర కారణములు
త్హోకందు లెల్ల భంగాకులములు
తో! నిలకడ వళ్ళూ తొవ్లులు పొలనువల్యు

నిభ్రో మాబోంఖటతోం డాలిమెట్లు వొనంయ

నచలితోత్తుంగ బాడ్యున కలము మథతివీ

ననము గతితి నభంగో భీలునతు నకుల

ఇచట శుకిమతి మాటలలో రతి తిరోహీతమగుటకు కావలసిన విధముగా అభిలామషా
వ్యతిరిక్త భావనలు వ్మక్తములై రసాభాస పోషకములగు చున్నవి.

అంతటితో నాగక ఆ శుక్తిమతి పైకోలాహలుని యనుచిత మోహము వలన శుక్తిమతికి
శృంగార రసానుభావములు కలుగకపోగా తద్విరుద్ధములగు భయానకానుభావములు
కలినటు చక్కగా వరింపబడినది.

౧ ౮ జ
”"ఈ//  వేజశీచబలింవంయొ ౧ంవీతనవన మృుణాళబుజా(/గకంకణు
(శేశీనబీంవ లోల ళఫరీ నిభిరీరకటాక కాంతివి
న్భాణము భూవ వొంనకగణిక్షుణనంబులు మూజునైకత
(ణీ వివ్తోతాబై ముఖళోభితర్లై కడు నంగ్రమించినన్‌ ల

తదనంతరమున శుక్రిమతిని నిరోధించిన వృత్తాంతమున నామెతోడి యనిచ్చారతి
వర్ణితము. ఇది చాల విపులముగ ద్వితీయాశ్వానమున 140వ వచనమున వివరింపబడెను.
ఇట్లు శుక్రిమత్‌ కోలాహలుల శృంగార మనుభయనిష్టమ్హై శృంగారాభాసమునకు చక్కని
యుదాహరణ మగుచున్నది. “

నందితిమ్మన ' అదే కాలమున పెదనతో బాటు అష్ట దిగజములలో నొకడుగా
స్పష్టముగా తలిసిన వాడైన నందితిమ్మన రచించిన పారిజాతాపహరణమునందున సైతము
రసాభాసము కలదని యొక యభిిపాయము,.

' 'ీసాహిత్య సౌందర్యదర్శన' మను [గ్రంథమున బహ్మశ్రీ, చర్ల గణపతి శాస్త్రిగా రిట్లు
(ాసిరి.

“అనుభయనిష్టము అనంగా పరస్పర డ్రైమగల నాయికా నాయకు లిరువురిలో నొకరఠి
యందు అనురాగము లేక కోపాదులున్నపుడు అది ఆభానమె అగును. నిషిద్ధ వ్యక్తులను
ఆలంబనము చేసికొన్నను అభాసమే. ఈ యాభాసము గూడ అలంకారమేనని
అభినవగుష్పుండు. నిషిద్ధ వ్యక్తులనంగా బహునాయకులు గల పురుషులు, ఉపనాయకుండు,
గురుపత్నిముని గురురాజాదులును పశుపక్ష్యాదులందలి యనురాగము రనాభాసమని
పూర్వులనిరి. అది సరి కాదు.

కుమారసంభవములో వనంతవనమున వర్ణింప యుడీన పశుపక్ష్యాదుల యందలి సాయి
రసమేగాని రసాభానము గానేరదనుటలో సహ్రైదయులే ప్రమాణము. పరస్పర (మేమము
గలిగినపుడు రసమే యగును. దానికి భంగము గలుగుట రసాభానమే.

కిన్‌ వసు ॥- 2 ఆక్వా 11-134 ప॥ 86 వను ॥[- 2 ఇఅశ్వా ॥-1ఎ5 ప।॥|
104


ఉదా : జలజూతాసన వాసవాది....... (పారిజాత 5-120)

ఇటంగోపనయగు సత్యభామచే గృష్టుండు తిరస్కరింపడుడెను. ఇది రసాభాసము"౯

ఇట్లు కంఠోక్రిగా తఆల్పుటయేగాక (శ్రీచర్ల గణపతి శాసిగారు ఇట్టివే మరి రెండింటిని
గూడ నుదాహరించియున్నారు. ఇందొకటి ప్రీయుని తిరస్కరించి యేగీ ఏకాంతమునందు
పరుండియున్న స్త్రీ విషయము. అక్సే రెండవది యొక నవవధువునకు రతిభావము తెలియక
పోవుటచే స్వపురుషునితో శృంగారమున రసాభాన స్పూర్తి కలుగుట"ీ

ఈ సందర్శమున కొందరలంకారికుల మతమున స్త్రీ పురుషుల నడుమగల
శృంగారాభాసము 'అరాగము, అనేక రాగము, తిర్వగ్రాగము, మేచ్చరాగము' అను
నాలుగు విధములుగా భావింపబడినది. వారి దృష్టిలో అరాగమున మూడు విధములు
గలవు. అవి [పాగభావము, అత్యంతాభావము, (పధ్వంసాభావము ఇట [పాగభావ
సందర్భమున దర్శనాదులచే రాగము గలిగి యాభానము లేకపోచ్చును. అస్సే
గో(తస్తలనాదుల వలన గలిగిన (పధ్వంసాభావము పురుషునిచే (పపయోజితమైన
పురస్కారాదులచే తిరస్కృతమై, మరల రాగోదయము కావచ్చును. ఈ మతము
రనసార్హవసుధాకరమున తెలుపబడినది. సరిగా ఇదే సందర్భమున మన పొారిజాతాపవహారణ
సందర్భమున కూడ రసాభాసమని శ్రీ శాస్తి గారు వా[క్రుచ్చిరి. ఇయ్యది కొందర
కంగీకార్యము కాకపోవచ్చును. అయినను ఇట్టి భావనయు కలదను విషయమును
[(గహింపనగును.

ధూర్షటి : అదే కాఠమునకు జెందిన శ్రీ కాళహస్తీ మాహాత్మ్యమున ధూరటి
రసాభాసమును పోషీంచెనని గ్రుపోణంగి శ్రీరామ అప్పారావుగారు ఏత(ద్శ ౦థపీఠికలో
నిట్లు వాసిరి.

"యాదవ భూకాంతుని భక్తిని దెలియవచ్చిన సాక్షాదీశ్వరునకు దాసీసంగమము
గల్పించి, యా మన్మ థకేళిని విపులముగా వరించుటలో జౌచిత్యమేమియు కన్పట్టుట లేదు."తో

జొచిత్యము లేదనుటచే నిది రసాభాసమని స్పష్టమగుచున్నను, వేరొక చోటను వీరు
ఈ విషయమును కంఠోక్రిగనే తేలిపియున్నారు.

“ఇక సంభోగ వరనములు దాసి-మిండజంగముల సంభోగ వర్హనమును ((ప.ఆ.)
గూర్చిన _పశంస ఇంతకు ముందే వచ్చినది. దీనిని ఉభయ(త్రానురాగముగ
బరిగణించుకోన్నను, పరమేశ్వరునకు దాసీ సంగమమును గల్వించుట ఆభాసమునకే
దారితీసినది. పరమేశ్వరిని దలంచిటైనను దీనిని ధూర్జటి పరిహరించి యుండవలసినది.
పిమ్మటి ఘట్టము వాణీ-హిరణ్యగర్భుల సంభోగ వర్ణనము (చ.ఆ.) పూజ్యులగు ఆది
దంపతుల నంభోగమునింతగా వర్ణించుట అనౌచిత్యమని కొంద రందురు. కాని కామాంధుడై
(ప్రవర్తించినప్పుడు, బబఫహ్మకు కూడ పతనము తప్పదని నిరూపించుటకు ధూర్దటి
యిట్టి రచనకు పూనుకొనెనని సమర్థించు కొనవచ్చును. అటుపిమ్మటిది చెంచెతల,
చెంచుల వివోార వర్ణనము, వీరియందు బహునక్తి వ్యక్త మగుచుండుటచేత ఇది కూడ
రసాభాసమునకే దారి తీయుచున్నది."*

ఫ్ర సాహిత్య నాందర్య దర్శనము - అనంలక్ష్య(కమధ్వని = ప్పుట- 135

ర్‌ి నాహిత్య సౌందర్య దర్శనము - అసంలక్ష్య[కమధ్వని = పుట- 136

89 శ్రీకాళ॥!- పీఠిక పుట- 42 90 శ్రీకాళ॥- పీఠికా పుటలు.- 45,46
105
మాయాజంగమ వేషమున వచ్చినది ఈశ్వరుడే యైనను, ఆతని దాసీ సంభోగము
విస్తరించి వర్షితమైనది.””] అట్లీ సరన్వతీ చతుర్ముఖసంభోగము ద్వితీయా శ్వాసమున
మిక్కిలి విస్తతముగ వర్షింపబడి నది.” ఇవి అనుచితములని యాభాసములని 'పై
పీఠికాఖ్మపాయము,
ఇదిగాక చెంచుల, చెంచితల శృంగారము 'అథమపాతి గతమగుటచేతనే గాక,
బహుసక్తిచేగూడ ననౌచిత్యమున శృంగారాభానమగు చున్నది. ఈ ఘట్టమున నీ క్రింది
పద్యములు పరిశీలనార్హములు.
“ఉ/ నాతి యొకడ్త, బిత్తమువనాథునివె నిడి నాం నాం మో
ల్లాతని నాథభు వేరనా (వీయంబునం జిల్దుభుం గౌంంలింబి వో
లాతంరలాత్డుకా ౧౨ ఎవిలానము చూవుభుం గూడా వేడుకన్‌
వ వుడినెయగాని లేదవుడు వుద్చుకతతాగిన మద్యా, మింతలో
నొడ లెటుంలం డటంబు నకయగ్భులి నాధుని, దిబ్హో యన్యుూనిన్‌
వడయండు చూడు మంచు నరనంబున వాచ్చు తాజందయదోవ న
వమ్రుడు భిగికొంంతమం గతనవ్రుందునుగుబ్దుల నొత్తె మక్కువన్‌ “ో
తెనాలి రామకృష్ణుడు : ప్రబంధయుగముననే వెలసిన మరియొక యాణీముత్య
మనదగిన పాండురంగ మాహాత్మ్యమున నిగమశర్మ వృత్తాంతము రామకృష్ణుని
కవితావప్రతిభకు నికషమైయున్నది. ఇందుగల కాపుకోడలి యొక్క శృంగారము పరకీయ
శృంగారమై రసాభాస మగుచున్నది. ఇతి వృత్తము చిన్నదైనను శిల్పము పరిపూరతను
సంతరించుకొన్నది. కాపుకోడలి యంతరంగమును 'పంటది గోరు. జారు కుచపంజర
కీరముగా రచింపంగన్‌'* అనుమాటలో ఆల్పి, యనంతరమామె చేష్టాదులను వరించెను.
7శ// వలుఎకారందణుల కలగల్లు భూవ్చుల
రాకపోకల బయల్‌ (వాటండోయటలి
దమవందు గమకంబు దళత్తరందబును వొత్తి
మనను నాంగిన వదం జొనువ్లుం లోర్చు/
కుదుడువాలిండ్రవైం గెంయడాడుంంం గోము
వడ నూరకననవ్వు వెట్టో నవ్వు?
నేరాలివబో లి ధ్రైత్తి బెక్కలి నెవ్వుం
౧౭౬ వాం డేడ్సునం గౌంిలించు,
వో దండ నీమెడం బముండాలదందం వౌకముం 7
దట్టు మైలు భియవంచుం దౌగి కళాదు ,
వనిత చిన్నార పొన్నాల వయను వాని
ఎ(వనందనుం గన్హు౨త వకలి యయదచుో
ఈ పద్యమున మొదటి రెండు పాదములందును చక్షుషష్రీతియు, మనస్సంగమును
91 క్రికాళ॥!-1 ఆశ్వా ॥-42,43ప॥ 92 వ్రీకాళ॥!-2 ఆశ్వా 1-16 నుండి 21 ప॥|
93 స్రీకాళ॥- 3 ఆశ్వా ॥- 42,43 ప॥ 94పాండు[- 3 అశ్వా ॥-61 ప॥
95 పాండు॥!- 3 ఆశ్వా ॥-62 ప ॥
106


వర్గింపబడినవి, మూడవ పాదమున 'హసిత మను శృంగారచేష్ట వరింపబడినది. ఇటు
శృంగారమును ప్రోది చేసి, చివర 'విప్రనందను. గన్నంత వెకలి యగుచు' ననుమాటతో
నది 'యాభాసి మయి హాన్యభాజనమగుటను తెల్పెను,

'దుర్లలితా తను విలసన నిర్లజి స్వాంత కాంత నేరుప్పు మెణయన్‌ .......... * అను
పద్యామున హీత్యాగమును, '....ఎతలగట్టి యొక మూల నొజగు నేల [గుడ్డ నీరుట్టం
2.24. ౯ అను పద్యమున చింత యను మన్మథావస్థను వర్షించెను "

ఇట్లు కాపుకోడలి పర పురుష నిష్ట మగు ననురాగమును కవి వరించినను, నది
యుభయ. నిష్టమైనదె. జారుడగు నిగమ శర్మకును నామెపై ననురాగము గలదు.

“5/  “ఎవ్వునికీ వలబాళకొ యూ
జివ్వున" యని రవ్వామాజు నరసోకళులు లే
నవ్వులు ముడీబిన వువ్వుల
రువ్వులుం దవనయందా నమదిడూడములయటన్‌ోోీ

అతనికి గల యనురాగమిట్లు (పసక్తమైనను నందలి యనౌచిత్యమును కవి తెల్పి వారి
శృంగార మాభానమగుట కవి నిరూపించెను.

“మ/ 'బళిరా/ తోరం దోరంద్కూ నిటు లీ దింగారు కుం దంచు ఊం
కతలు దాబోంచుచు గౌంవుమోఎవి దొడుకంగ్నా దగుబ్బువాలింద్లు ఖి
ములమంగా, ముఖిగంధపారణము నేయంగాం ౧టోనీమను
తుల వ్యతందు మబోంవంగాం దవుడు మతదోపా మోవోందతన్‌ "

ఈ పద్యమున నాతని యనురాగ గాఢతనంతటిని ప్రస్పుటము చేసినను, 'మిత్రద్రోహి
మోహాంధతన్‌' అను మాటతో నందలి యనౌచిత్యము సహృాదయుల మనస్సులకు దోచి
రసాభాస మొదవించుచున్నది. అట్ల వారిరువురి యనురాగపూరిత చేష్టలును
రసాభాసములగుచున్నవి.

"చ. కరగన డొందముల్‌ విడువుగానని కోడ్కలు, పారవళ్ళుమున్‌
బొౌరనిన నిభఖ్రచూవులు యముర్కొను ముత్పులకాంతురావణల్‌
బులంగిన నిగులున్‌, ౧అలగి చీయటో (వోట్‌టో రేలయాల వా
లిం తలిరాళముం భబేండీయ నఖీకొ వళివ్దుండు దుష్షచోళ్షలన్‌. ౯ 1లలీ

'దుష్షచేష్టలన్‌ = అను మాటతో నీ శృంగారమున కాభాసత సిద్ధించు చున్నది.

ఇట్లు పరప్పురుష సంగమాభిలాష విశేషముల చేతనే రసాభాసము ద్యోతక
మగుచుండగానా జారిణి స్వపురుషుని నన్నిధిని జేరి మనసునందు పరప్పురుషుని ధ్యానించు
చుండుట దానికి పరకాష్ట యనదగును. =
“ఊ/ అధమ రేయి దా బెలమాంరనే మారో ఇిలీముభావొతిన్‌

నిద్దురగావి యన్సృమగ/నిన్ల్‌ ఊగ నీలివీసాలి ఊంత య
మ్యూద్రయ నేవ నేయదొకో ముచ్చుటయాడదు” మూంగహోలె నో
96 పాండు!- 3 ఆక్వా [1-63 ప ॥ 9/7 పాండు! ఏ3 ఆశ్వా!॥!-64ప॥
08 పాండు॥!- 3 ఆశ్వా ॥-66 ప॥ 99 పాండు॥!- 3 ఆశ్వా॥-67ప॥
100 వాండు॥!- 3 ఆశ్వా ॥-690 ప॥
107


నుద్రయ లేక కన్వ్తాగిచి చూచు మనోగతిం దోంయ చెల్పునిన్‌ *

చివరకు “దిన దినంబును గసికాటు చెనకు వలన దప్పిదీరని తమకంబు....*1లే తీర్చు
కొననెంచియామెను బేవదీసికొనిపోయి సంసార మొనర్చుటతో నీ పరకీయ శృంగారాభానము
ముగిసీనది.

ఇదిగాక పంచమాశ్వాసమున గల నైచికీవృత్తాంతము కూడ రసాభాస మగుచున్న దని
'ఈ వదాల తిరువంగళాచార్యుల వారు వ్రాసియున్నారు “16 మందు (ప్రనక్తమెన జడభరతుని
వృత్తాంతమునకును దీనికిని పోలిక గలదు.

"5/  మమకారదూడునతకు మి
(తములు కళ్ళతములు నన్హు దమ్ములు నను దం
దముల వరిన్ఫుందము దొ .
ర్ధుమె మైకొన 7” మణుంయ నగము వైలయ నం”

అని పలికి నంసారబంధము వలదనుకొనిన అయుతుడు తరువాత నైచికి యను గోవు
సేవలో పడి తాపన కర్మలను మరచును. ఇది జడభరతుని హరిణశాబకానుపంధము వంటిదే
యగును. అందుచే నిది జడ భరతుని వృత్తాంతము వలెనే యనౌచిత్యమై యాభాన
కారణమగునని వ్రీ వేదాల వారి భావము.

”"న/ వడం ఐడో నత్తం బాల్పడియన్కి నాననా
వ్యాన నైవుణ ళ్తో వక్షువదలె |
ను అపాంకుములేర్చి యతవవతైడు వూన్చిం
గళవల్ల ఎవావ్చొతి కుంటువడియె
నడిలంగో నదడిలంగ మైడరప్దావిడు తదు
న్షమూ/తావృుత్తి యవలం ఉనియెం 7
భొలయాడ్స్చీ తినుకుకు. బొలయ వులులం బోవ
నదలించు వాంక్తుతిం జాదర? మరిత
టో/ మానలన్సయ మొదలండు€ గోనియన్సు
లలి తొక్తున తడువంటి గొడవ ౧దవ
కరణ ళీలులో కెప్పాటం లలదౌ రుఖుమయు / టో

ఇట్లు ముక్తిని గోరిన అయుతుని శాంతము నైచికీగతానుబంధమున ననౌచిత్యమై
శాంతా భాసమగుచున్నదనియే శ్రి, వేదాల వారి యభిప్రాయము.

ఈ వృత్తాంతమున మరి యొక విశేషము గలదు, లౌకికమైన స్రీ పురుష శృంగారము
నంతను శృంగారాభాసముగను, వ్రజ సుందరీ శ్రీకృష్ణుల శృంగారము మాత్రమే రసముగను
భావించుట వైష్లవాలంకారికుల మతము, అనగా నాత్మ పరమా త్మ సంయోగమే పరమోత్క్బృష్ట
మగు రసమని వారిమతము. అయుతుడు కూడ నిట లౌకిక శృంగారము రసాభానమని
శనలానతాతనలనన్తలుాత్తభాలగననసునసనునున్‌లత్తాత తనను తన కతత తతత.

101 పాండు॥!- 3 ఆశ్వా॥-71ప॥ 102 పాండు॥[- 3 ఆశ్వా ॥-72 ప ॥

కట3ె ఆంధ్ర ॥ధ్వన్య్యా॥- 2 ఉద్యో 1 -3ప॥ వ్యాఖ్య - పుట- 141

క04 పాండు॥-5 ఆశ్వా ॥-220వ॥. 1105 పాండు॥- ఏ5 ఆకాప ॥- 2385 ప ॥
108


/కాగ తందర్జాన్తములంబు నంచితో తఅమోత్క్సాండందబులందున్స్‌ ముదా
యందో నృందముబంచుల,గాంచన ఉతావమ్యుత్త్రల్లులంభున్స్‌ నుటీ
బృ వదంబుల్‌ ద్రావినిందలన్‌ దౌడు నీ భింభోన్తులందొలై నా
నందాబ్రానవా కాక్ష బ్రానితచిదానందంబు వెంసొందునో / “ల
దీనీ భావము లౌకిక శృంగార మానందా భాసమనియేగదా. అనగా రసాభానమే
యని యాతని భావమగుట స్పష్టము, రన పరమావధియగు సాక్షాదృగవ(దతిని మాత్రమే
రనమనుటయే వైష్టవాలఏంకారిక మతము, అయుతుని వలుకులును దీనినే ప్రతిపాదించుచున్నవి.
పింగళి నూరన : పింగళి నూడన రచించిన కళాపూరోదయమున నుగాప్రీ కాలీనుల
నడుమ నుద్యానవన వృత్తాంతము పిమ్మటి రాత్రి నడచిన శృంగారము భార్యా భర్తల
నడుమనే జరిగినను ఏకతర నిషముగుటయే ప్రదర్శితమగుటచే నది రసాభాసమగుచున్నదని
వ్ర వేదాల చరువెంగళాచారు్యుల వారు వానిరి"
"ఊఉ వల్లో యొకీంత యొత్తుచును, పొన్సుకజశ్‌ హరం దూరుభుండీ వం
అట్టున నొవమ్లు నూడువుల వైనిడీ యొత్తి, తదంయంలం వి.
నట్లు వయిన్‌ భువోంచుబున్ను గన్నులు వోడభుకొంబూం వ్క్కూటన్‌
గట్టోగ్‌ నద్దుకొంచుం. దన గాటవు గూంమిం దొల్బె మక్సీలిన్‌ “౯
ఇట్ట సుగ్మాత్‌ శృంగార చేష్టలును ఇాబీనునడు అనురాగోద్ది సకముబు కాలేదు.*ఎందు
పరాకుడుగమి' గలినది. ఇతడు 'రాయెన£ గొంతమేల్‌ నారాయణ మో మనను కంక
యనిపించినాడు. ఈ యనాసవలన నీ శృంగారమాభాసమగుచు, *ఏ కోర్కిని వచ్చి" తను
శాబీనుని ప్రశ్న్చచే హాన్యమును గూడ కలిగించుచున్నది. ఇట్లీ వృత్తాంతము భాదా్రభర్తల
నడుము నంభవించిన శృంగాదమయ్యును, నకతర నిష్టమ్హై శృంగారాభాన మగుచున్నది.
ఇది గాక సరస్వతీ చతుర్ముఖుల కృంగార మా [గంథమున విషపులముగ
వర్గితమైనద"*ో, ఇది మాతాపితరుఐ సంభోగవర్ద్సనము వలె నత్యంచ మనుచితమై వసాభాన
మగుచున్నది.
అస్సే శలాస్టనురునికి అభినవకొముది పై గల మోహము అనుచితమ్సే యున్న ది. అఖీనవ
కౌముది కాతనిపై ననురాగము బేదు. కావున నిదియు శృంగారాభాస మగుచున్నది”ో,
ఇక్నే సత్వదాత్మునికి సుముఖానత్తిపై మోహమును, దెవాలయమున విగ్రహముల
సౌవదర్యము' గాంచి యతిపుంగవు డొందిన మోహమును” నా భాసములే యగుచున్న వి.
లలల తతర
106పొాండు[- ౨ ఆజా 1౨2౮ ప ॥
107 ఆంధ్ర ॥ధ్వన్యా[- 2 ఉద్యో ॥ -3 ప॥ వ్యాఖ్య * పుటా- 1353
108 కళా! శత అశ్వా [120వ ॥
109 సరస్వతీ చతుర్ముఖుల ప్రణయము -కళా॥- 5 అళ్వా॥- 16 నుండి 20 వ॥, మరల
28 నుండి 32 ప॥, మరల 48 ప॥, నందు వర్టితము.
110 శబాగ్టనురుని మోహము + కళా!॥- ర ఆళ్వా ॥[-35 నుండి 4] ప॥, మదియు రసప॥
111 సత్వదాళ్ముని మోహము - కళా! 5 అళ్వ్వా 1 సేవ్‌ నుండి 1424. ప॥
112 యతి మాహము - కళా[ ర అళ్వా ॥- 10% 1/0 ప
109


దళ్షణాంగధ యుగము
చేమకూర వెంకట కవి : దక్షిణాంధ్రయుగ సాహిత్యమున ప్రాతస్మ్మరణీయుడైన
చేమకూర వెంకట కవి సారంగధరచరిత్రమున చితాంగీ నారంగదరుల నడుమ నడచిన
వృత్త మేక తర నష్నమ్హై శృంగారాభానస భరితమై యున్నది ఆ నందరృ్పమున సారంగధర
చరిత్రమున నిట్లు గలదు.
“మగ అని యూపాంచుభు లడ్రో భోేవడి ది యేకాంతంజడుగా నల్లైనల్‌
రనుచున్త్‌ దాత దొలంగ నీవి వదలన్‌ ౧యభూందో కారయ్యూ నె
మృనమున్‌గప్పేనం ౧న్సు గాన కుడా మఠ్తేబగంభీర గా
ణు యత్యూంత నిరంకు జోద్దతిని బల్జాన్‌ బత్టుంంాం జూవినన్‌
జ్‌// ౧౮6 ౧౯ వావ బయంబున
వడయమయ "నద దేబి గొదవ వబ్బా" శతమంభున్‌
వడి లేచి యతండు 'తల్త
తతవాయెను వచ్చి” పోరుదను నో ననుడున్‌ “=
ఈ పద్యములందు చిత్రాంగి యనుచితవూహమును, సారంగదరుని
మాతృభావనయు పరన్పర వరుద్ధములై శృంగారాభాన మగుచున్నవి.
లింగనమఫఖి కామేశ్వర కవి. దక్షిణాంధ్రయుగమున వెలసిన (గ్రంథములలో నుద్వేలమగు
శృంగారముండుట సామాన్యము. ఆ యుగమునకే చెందిన లింగన మఖి కామేశ్వర కవి
రచించిన 'సత్యభామా సాంత్వనము'న నరకానుర సంహారమునకై స్కంధావారమున విడిసిన
శ్రీకృష్ణుని విరహము వర్ధితమైనది. సమర సమయమున కృష్ణుడు " తన మానన మందున.
గెలు. వుండెడి చెలిం గని కనికరమున. బల్కె నేస్తకాండ్రు వినంగన్‌" *ే, అని ఈ విదముగా
ప్రైకృష్ణుడు స్వీియవిరహమును చెలికాండు వినునట్లు (ప్రకటించెనని వాయబడినది,
శ్రీకృష్ణుడు తన విరహము నిట్లు ఆల్పెను.
"కం/ అద నాగంనా నది మననొా
నద నయ మౌ నదరు తాళతు మది నిలకడ యం
బాదు ంత్తుభుం దమి వొత్తుయు
ముదితా న వెవుడు నురతమున వాచ్తాదవో 7 5
భగవంతుడగు (శ్రీకృష్ణుని నోట నిట్లు వలికించు టొక యనౌచిత్యము. దానికి
వారిట్లు పలికిరి.
“క౭/  వలబిన వారలు లేలే
చలవించిన వారు లేల” వశలితల నిట్తూ
తలంయకిని నమరయముఖిమునం
అలఎంచిన వాలు గల వద్యుదళాక్షా?”
చెలికాం(డ్రు పై విధమున మందలించుటయు మిక్కిలి యనుచితము. ఈ
సందర్భమున కలవింకు డను నెచ్చెలి ఇట్లనెను,
వతు.
ఓర నారం॥- 2 ఆశ్వా ॥[-89, 90 ప ॥ 114 సత్య॥ నాం ॥[- 3౩ ఆశ్వా॥ -30వ॥
1్షే5వ్‌ సత్య॥ సాం ॥- 3 అశ్వా ॥| -39 ప॥ 116 నత్య॥ సాం!1- 3౩ అక్వా॥ -62 ప॥
110


“మత్త భొండనంబున దౌత్యుం ౧ెభంంం బాళముల్విడియింవుచున్‌
వండు నేయబచు నుండంగాం (బమదామజణీన్‌ నతిం దౌత్తురా
నిండుదువ్వున ముఖ్బు దుద్దులు నబుమూవులు మాణ నీ
యండ నుంచుక యండంగా వాలయాండు కర్పుయి నార్కే 07
ఇట్లు పలుకుటతో నూరకొనక 'పొగడొందు వెలయాండ్ర' పేరు జెల్వి యందొకతెను
'తోడి తెచ్చెద నీ దండం గూడి యుండ నని పల్కెను. ఇదియు ననుచితమై యున్నది.
శ్రీకృష్ణుడా కలవింకుని మందలించి మరల సత్యభామతోడి తన కూటములను మీత్రులకిట్టు
తెల్పెను.
“చ/ దునివిలి నభ్లో పోయమయుడితో వనివాడిన న్య ౧ంభబుతో
మనలెడి చభూదవ్రుతో వాజులయయ మానిన యుద్దుల కుంకతుమంభణుతోే
మునీముని నవ్వు తే రతుల ముబ్బాకు లాడుదుం దాతు కొంయబో
వినడుభు నున్న యన్సై లంత వేడుక నేడొకనాం కల్లునే "6
ఇట్లీ పసంగమంతయు తండి కువూరులతో స్వీయ శృంగార (పసంగ
మొనరించినట్లుగా భాసించి యనౌచిత్యమున శృంగారాభాన మగుచున్నది.
ముద్దు వశని : అదే కాలమున రచింపబడిన సాంత్వన [గ్రంథములలో (ప్రసిదమగు
ముద్దు పళిని రచించిన రాధికా సాంత్వనమున నుద్వేలమగు శృంగారమున్నది. "తాను
పెంచిన ఇళకు శ్రీ కృష్ణునితో భోగింపవలసీన విధము నెరింగించుటయు, నట్‌ శ్రీకృష్ణునకు
ఇళతో సంభోగింపవలసిన విధమును రాధ వివరించుటయు మిక్కిలి యనుచితమై
యుండి శృంగారాభాన మనదగి యున్నది.
నముఖము వేంకట కృష్ణ్నవ నాయకుడు; అయుగముననే వెలసిన సముఖము వేంకట
కృష్ణప్ప నాయకుని యహలి సంక్రందన మను గ్రంథమున నుద్వేలమగు శృంగార
మనాచిత్యభూయిష్టమై ఆ భాసమగు చున్నది. దేవలోకమున మహర్షుల చేష్ట్టోక పద్యమున
నిట్లు వర్ణింపబడినవి,
“నీ నోమయాగఫలందు నుదళతి నీ కీచ్చోను
మొగ మఖ (దవ్వువో ముద్దుగాను
సోమయపానవలంబు భామని కిచ్చోను
ఆనంగనాళు నీ యదరమిావా
కఠకీలోే నన్నా య్యా కలకాల భలమిళ్తు
బట్నుహైన ముబమయులం బలు నవా
రమణశీలో నా మవ్యోవతవల మబ్చోను
రతుల నన్సో లవో (బతికి వోదు
తే ననుచు శాండిల్య కొండిల్లూ ముని వరాళ
ఎౌర్జు ఉమదగ్పు కాకల్వ వర్షుతాద
మిువులు మూపాొంవ నవ్లుర(న్తీలు మరయ”
11/నత్య॥ సాం 1-3 ఆశ్వా ॥ -63 ప॥
115 సత్య! నాం1- వ ఆశ్వా॥ - 101 ప॥
కేం ౮|| సాం ॥- 1ఆఅశ్వా ॥ - 108,112 ప॥ 120 అహ॥- 1 అశ్వా!॥ -68 ప॥
శ111


పవితులును, జితేం[దియులును నగు మహర్వుల నిట్లు వేశ్యాలో లురుగా
వరించుటనుచితమై శృంగారాభాన మగుచున్నది. అంతేగాక దేవసభలో నున్నవారు తమకు
అభిమాన పాత్రలగు నచ్చరలను మెచ్చి, ఇతరులను దూషించు టనుచిత మగుచున్నది.
ఆయా' స్రీలను మెచ్చుకొని యనురాగము [వదర్శించుటయు నాభాసమగుచున్నది.
అనంతరమున యోగిని యొక్కతె వచ్చి యహల్య కింద్రునిపై మోహము కలించెను,
యోగిని పరప్పుగుష రతిని పాగడి గృృహన్థునితోడి పొత్తును నిరసించుచు నిట్లు పలికెను,
”౫/  కొనడలొ చెక్కనొక్కుఓటలొ మూకీరవనల్‌వలికించి వల్కుబో
యొనవరో యల్బులో నయములో ర9నుద్దులొ వంతముద్దులో
వనం దొడనందుపొందకలొ వాతెరతూర్చులొ (వక్టుమాద్దులో
రనికతలేని గోర్తు రతి రామకు నేమి నుఖింజు దౌల్టుమూ/ 24
యోగిని యిట్లు గృహస్తరతిని నిరసించి పరపురుష సక్తిని గల్లించుట యనుచితమై
యాభానమగుచున్నదీ, ఇంతేగోక యహల్య యోగినితో పలికిన పలుకులును ననుచితములే
యగుచున్నవి. ఆమె మాట లిట్లున్నవి.
"౪ నా తల్లి వీవు నీతో
నా తలంవేమిటికీ దాంచ నాతీ మాయిం
బాత డౌవ్తుడ్రానం గలనిన
నాతనిం గాల దలంతు ముకుఇితాక్షద్దుయ్యరైో* 32
గౌతముని సన్నిధిని జేరిన యహల్య 'తిదశాధిప్పుండైతేం గద యద నెజుంగుచు.
గోర్కెం దీర్చు'నని తలంచును. అహల్య మాయాగౌతమ రూపమున వచ్చిన యింధద్రుని
యింధద్రుగా నెజింగియే సంభోగమున కియ్యకొనును, వారి నంభోగ శృంగారము కూడ
పరకీయ శృంగారమై రసాభానముగనె సాగినది. వారి సంభోగ శృంగార మిట్లు వర్పింపబడినది.
"చ అనుటయ నలనవ్వు విబుదాధివుం “డట్లనె ౌాయగాక్‌ యం
బన గురక్పు నిబ్బునతి యంగజూ కేల్‌ నతంబుం డోల్చె న
త్టూన ననభోేండీ చభన్య్భానలం (గద్య నురేందుండు మావియానౌం ౧౭
జనయన చక్కు. గలీజెను గబాకబిం బోంర వారో లిద్వుడన్‌ “2
ఇది యిట్లుండగా వీరి వలప్పు లుభయనిష్టము లగుటచే నిది శృంగారమెగాని
యాభాసము కాదనువారును గలరు," 12
శేషము వేంకటవతి : ఆ యుగమునకే చెందిన శేషము వేంకటపతి కృతమైన శళాంక
విజయమున తారాచంద్రుల శృంగారమును నిట్టిదే. చంద్రుని జూచి తారచెయు శృంగార
చేష్టలు పరకీయములగుటచే నాభాసము అగుచున్నవి.
“౧/ ముంపెమున మేను విజణచుం గ7మ్మౌావి దాజచుం
యచ్చాల విదుడ్చుం బడ్యూదకొంగు జార్చుం
121 అహ॥- 3 ఆళ్వా 1 - 19 ప॥ క22 అహ॥- 3 అశ్వా॥ - ౨ర ప॥
123 అహ॥- ఎ ఆళశ్వా 1 = 106 ప॥
క్షే 2డ్జీ కావ్యా! సంగ్ర ॥ -వే ఆశ్వా 1 కే 42 ప॥- సన్నిధానం వారి వార్ట్రఖర॥! -ప్పుట 417
112


నొంబో నరీకట్టు నిలు మంచు నొట్లుం వొట్టులలో
ఇట్లుండగా చంద్రునికి యావనమున రాగోదయమైనను ధర్మా ధర్మశంకచే
ననుఠాగమునకు తిరోగతి కలుగుచు, రసాభాసమున కాకరమగుచున్నది.
“డ/ బొాంతం దనంత నింతి కణుం వోంకొ నేయంగనంతనంబునన్‌
౮౦తుండు ౮౦ తొనర్పుం బరకాంటో యతంబు నదర్థా మయంభయు లో
సంతయల వింత నొందు మన నిబ్రటు తొట్పుక నాడ వొవానం
వంత బయం బోకింటత రుచి యింత యనమ్ణుతి యింత ౧న్సుడన్‌ ₹25
చనవయ వచ్చిన తారనుగాంచి చంద్రుడు వారించును, ఇట దతి తిరోహిళమై
“5 తగునే నీతది దొంతణి
వాసవో యీ నుద్తాకీంత ఛలినివ జంత
న్హులొవాలబీ యవ యళమున్‌
మగువా! బోవట్లో నభో మగ వానికయన్‌ “27
కాని తార పలుకులటో నాతడే మనఃపూర్వకమైన భర్తయని తెల్పును.
“వ మంగని నత్వ్యికమిందుతుటు మానినికిం దగదందీి ఎవొవ్తుతిన్‌
మ౧ంండు మగండవంగొ మది మక్కువ దువ్వుని యందొ కంటోకోం
వగునతం డొవ్వుడో యతండా యాతనిం గా దని యన్వుంయాడినన్‌
దగదధిది వాయువీజయులధర్థాయు ముళ్టుము నేవెజఖుండుదున్‌ “లో
అనంతరమున తారా శశాందుల నంభోగ శృంగారము వర్ణితమైనది.
“ఉ/ మోమును మో ముదంభలు చుదయు న్చుజుయు బ్భుజుయు లాడ లోడ్‌
(ముం గ౧గదింబి వాదములు విక్టులు నొవ్పుటోగా మలించి పో
రాముల నందు కొలంంటం దిరంబుగ నొభ్యావయోధ నలి రా
లోయయం (బావినాయుంయయును భీల భుజంగయంగంబటు పోలికలో
ఇట్లీ సంభోగ శృంగారము శంకలేక సాగినది, ఇది పరకీయ మగుటచే నాభాన
మనియు, నుభయ నిష్ష మగుటచే రనమనియు మతభఖేదము గలదు."13
ఆధునిక్‌ యుగము
తిరువతి వెంకట కవులు : ఆధునిక యుగమున (ప్రసిద్దులైన తిరుపతి వెంకట కవులచే
విరచింపబడిన 'పాణిగృహీత యను కావ్యము రసాభానమహితమైనది. పాణిగృహీత
యను మాట వివాహము చేసికొనక స్వీకృతయైైన స్త్రీని తెల్పును. అమె తోడి శృంగారము
రనసాభాసమని ఈ కావ్యమున కంఠోక్తిగా నిట్లు తెలుపబడినది,
"ఆగ “'మాఖుమనువు దాని. శోంంగ దీనిన
కీ25్‌ శాం! = 2 అక్వా ॥ -86 ప॥ క26కశాం!! “2 అక్వా ॥ -90 ప॥
127 శళాం॥[ = 3 అశ్వా ॥ -65 ప॥ 128 శళాం1! = 3 ఆక్వా ॥ -79 వ।॥।
క్షైైతి కళజాం![! = వే అశ్వ | -94 వ॥
130 కావ్యా! సంగ్ర ॥ -3 అశ్వా [౧142 ప॥- సన్నిధానం వారి వ్యాఖ్య పుట -4ీ17
13


మొదటి మగని నోడా మొదలు వెటు
నన్సులీతి నిద రసాబ్రాన మందును
నాక్కుడనుచు మోర లెజుం వలయ"

ఈ (గ్రంథమును వేశ్యాలోలు రగువారి వ్యసనమును మాన్పుటకై విరచించినట్లు
తెల్పిరి. ధనవంతులగు బబాహ్మణ దంపతులు సంతానము లేక యుదారుడను కుమారుని
"పెంచుకొనగా వాడు సంగీత పియత్వముతో నుండి యొక విటుని వలన జలజాక్షియను
వారకామిని యం దాసక్తుడగును, తల్లి కోరికపై ఇంటికి వచ్చినను మరల ఆమె యందు
రక్తుడగును. ఆమె ఆతనిని వంచించి యొక కవితో వ్యభిచరించుచుండగా నుదారుని
స్య్యాలకుని కంటబడెను. అది మొదలామె (ప్రవర్తనలో మార్పువచ్చుటయు, నుదారుడు
స్యాలకుని ద్వారా విషయహెరింగి విరక్తుడగుటయు జరుగును. జలజాక్షి యాతనిని విడిచి
పోయి చివరకు అత్మహత్యకు పాల్పడును. కథా సంవిధాన మటువంటి దగుటచే యీ కథ
యందాద్యంతమును శృంగారాభాసము నిర్వహింపబడినది. విస్తరఖీతిచే నుదాహరించుట
లేదు.

శ్రీ గడియారము వేంకట శేషశాస్తి : ఆధునిక యుగమున మహాకావ్యములు
రచింపబడుట క్వాచిత్క్మము. ప్రసిదములైన గడియారము వేంకటశేషళాసస్తి గారు రచించిన
'ఇవభారతము' ను, దుర్భా రాజశేఖర శతావధాని గారి 'రాణాప్రతాప చరిత మును ఆధునిక
యుగమున వెలసిన మహాకావ్యములుగా పరిగణించుచున్నారు. వీనిలో రాణాప్రతాప చరిత
మొత్తము మోద విరరన [ప్రధానముగా సాగినది. ఇందు రసాభాసముకానవచ్చుట లేదు. కాని
ఫివభారతమున నొకటి రెండు సందర్భములందు రసాభానము గలదు.

ప్రథమ గోవధా నిరోధ ప్రయత్నమున రసాభాసమించుక పోషింపబడినది.
గోవును వధించు ప్రయత్నమున సాధుజంతువగు గోవుపై ప్రదర్శితమైన యనుచిత రౌద్రము
రౌద్ర రసాభాస మగుచున్నది.
అదే సందర్భమున గోవునందును దూడ యందును వ్యక్తమైన భయము
సూచింపబడినది. ఈ భయము తిర్యగతమై భయానకాభాస మగుచున్నది.'ప్రాణ భయంబునన్‌
బదరు నెమ్మెను' అను మాటలో భయానక రన విషయము వాచ్యమగుట గమనింపగలము.
నీ/ యమకీంకడులు వోలె నదమి వైణడి మూత
(వి న్క్పాడు భూతువలను జూబి
ఖలివెక్టుంగా న్‌డ్హే విళలివించయుదోం దల
త్తళలేను వాంకత్తులను ఉఊూచబి,
యావిం బిగ బట నుబికీనకణువు డొ
వూ లుల దన్ను వయ చదకాళ్ళుం తవూూబి
(ొడదయంజునన్‌ బదడు నమ్మాను న
లొలమిుఐంభు లోల కన్చు లను జూచి,
టో అదుతులదుకులుగాం “నంబూో దయఠటంచు
శుడిని కొను మూయితో చాముబొక్కు. హ్‌ూబి,
చుళ్టు మునడుచుం (బోవులు (నుక్సీపోవ
నణదబు లెంను జాచి, మచమైమణబా శివ్లుండు క్‌
131 పాణి గృహీత = 2 అశ్వా ॥ -107 ప॥- పుట 32
132 ఫివభారతము = 2 ఆశ్వా ॥ -156 వ॥
$11గ


అదే సందర్పమున గోవృషముల శోకము తిర్యగతమగుటచే కరుణా భాసము
కావలసి యున్నది. ఈ సందర్భమున గో వృషముల శోకము క్రింది పద్యమునందు చక్కగా
వివదింపబడి నిరూపితమైనది.
"చ అయిగనుండయ్య! వేదమొగమై కనుగోవుల నీడవాజ ను
తతయయుగో నాడ్ధుభున్‌ ుములు లలియం బల్లిని పొట్టు ముటో నం
కఠకువడు దూడ మూ తులమ్ముకా యొకొళావము వోయం గన్బుదో
యికు ఊల వాత్తెడున్ల్‌ (బతుకనాంచిన నీవిన మారగింతుదే 77౯
అనౌచిత్యము లేకపోవుటచే. తిర్యగతమైనంత మాత్రమున దీని నాభాసమని
యనరాదనియు నిచట రసమే యగునని కొందరు భావించుచున్నారు. భయానక
విషయమున నది నీచ ప్రకృతిక మగుటచే ననౌచిత్యములేక భయానక రసమగునని కొందరి
కవినమాట్‌ విశ్వనాథ నత్యనారాయణ ;: ఆధునికయుగవాజ్బయమున కవి నమాట్సలై
జానపీఠ పురన్మ్కార (గగ్రహితలెన విశ్వనాథ సత్యనారాయణగారు బహుశ (గంథకర్తలు. వారి
సాహితీ సృష్టిలో మహాకావ్య (ప్రశస్తి గాంచినది వారి కల్పవృక్ష మనుటకు విప్రతి పత్తి లేదు.
శ్రీ మద్రామాయణ కల్పవృక్షమున రామునిపై పరశురాముడు ప్రదర్శించిన యనుచిత
(క్రోధము రసాభాస మగుచున్నది. ఆ ఘట్టమున నిట్లు గలదు.
“ఊ// ఎవ్వుండు రా” (అలోబనునపానమవోధను వెళ్తి చోళ్యకొం
బువ్వుూవిదాన దానిం బలుముక్సులు నేయణ' నావానింవంగాం
(గొవ్వున వాండు వాని చుజుకున్‌ దాలివింగని నంతనించుబున్‌
నవ్వానవాయ మత్తురతనవ్వూమవోగ్బు అవాలు బోనెదన్‌”
ఇచటి పరశురాముడు సాక్షాద్విష్ప్రంశ సంభూతుడైన శ్రీరామునితో నిట్లు ప్రవర్తించుట
యనుచితము. జామదగ్నుని కోపము విస్తృతముగా 40/ పద్యము నుండి 414, 419, 422
నుండి426 ప॥ వరకు విపులముగా గలదు. ఇందలి యనాచిత్యము పరశురాము డనంతరమున
పొందిన పచ్చాత్తాపము వలన స్పష్టము కాగలదు. ఆతని పళ్చాతాప మిట్లు వ్యక్తమైనది.
7 క1/ నే నాంత చొనుతొన్చును
మానుగో నీ క్షతియాభిమానము పోదో
మైనన శరీరగత మఖి
మానము బెడ్రదగో దయ్య మధువానకేనినో' 235
అల్ల రావణుని చెలియలగు శూర్పణఖ గ్రీరాముని. గాంచి మోహించి వచ్చిన
ఘట్టమున శూర్పూుణఖానురాగ మెకతరనిష్టమై యాభాసమగుచున్నది. ఇచట విశ్వనాథవారు
శూర్వణఖా (ప్రవేశముననే యామె వర్ణ్షనమున రసాభాసమును స్ఫురింప జేసిరి.
సాంప్రదాయికమైన శృంగారమునకు సంబంధించిన వర్షనలలో ననౌచిత్యమును
(ప్రవేశింపజేసి రనాభాసమహితము గావించినట్లు తెలియుచున్నది. [క్రింది పద్యము
”నే/ వింని మన్య్భుథభరాజు భీట్లావ్లు లింబిన
యాకాళ మద గరూవమందౌ నన 6౫”
133 శివభారతము -2 ఆళ్వా!॥! -160 ప॥ -
13శీ రామా ॥ కల్ప 1౧ బాల ॥ * ధనుస్సు =లీసేేే ప॥- పుట -౨3044
13వ్‌ రావూ ॥కల్ప !- బాల ॥- ధనుస్సు -491 ప॥।।
115
ఎంరయమూ వాని ఐల్‌ వెళ్ళున వితీగిన
వెచురావ మది మూర్తి తనం ననంగో
శివదృగగ్పృ నివీత నవమన్ను థ శరీర
ళ్‌ట్ల యిట్లో యాకృతి బౌందాననంగో
మన్ధుళ దవాన నంభివ లతీ బావ్చునం
_ తాన మా దోవొందు వూనా ననంగ
యనంగ లోచన నవాజు దర్గన నమ్యగ్రో
శక్త యవనంవ్యొతిచ్చుదా బతుల మగయణో
నా నొకానొక్రొ కామిని కానివీించోలో్‌
సహజముగనొక స్త్రీ యందమును తెలుపుటకు 'ఆమె మన్మథ బాణమువలెనున్న'దని
యందురు. కాని విశ్వనాథ వారామెను విల్లువిరిగిన పెనురావముతో నుత్రేక్షించిరి, అస్లే రపీ
దేవితో పోల్చుట మాని మన్మథుని రోదించిన రతీదేవి కన్నీటితో పోల్చియున్నాడు. అల్లు
మిగిలిన యు(శ్రేక్షలలోని యుపమానములును శృంగార రసోపన్కారకములుగాక
యనాచిత్యస్పర్శతో రసాభాస ప్రయోజకములగు చున్నవి.
అట్స్‌ శూర్పణఖ తనతోడి సౌఖ్యమునకై స్రీరాము నాహ్వానించుచు పలికిన
సందర్భమున ' ఎందేడెందము కందళించు..... ఇత్యాదిగా వరూధిని పల్కి 'అనందోబహ్మ'
మటన్న సూక్తిని తెల్పినట్లు తన కౌగిలి 'రసోద్య(దృుహ్మకైవల్యమౌ' నని యిట్లు తెలిపినది.
"కా! భర్య్రీ గళకాంతిబావ వందీవ్వద్హై త్య రాడ్వూందరా
దోరద్వార కవాకు మోవాన కళా దుర్వారమో వజ్హామా
నరళ్యుం బువయూవాన (తీయక నందానించు నబ్బోట నం
తర్తాఢడోబ్వూల వభోదత రసోద్యా (ద ఎవ్యూ వవల్యమోా”
శూర్పణఖ మాటలలో వరూధిని మాటలలో వలెనే యనౌచిత్యము భాసించి శృంగార
రసాభాసమును కలిగించు చున్నవి.
అక్తే రావణగత సీతానురాగము వ్యక్తమైన సందర్భమున సుందరకాండమున నిట్లు
గలదు,
క యావొన మొనరంచెద వువ
“ావాన యోగ్తూందు తనువ్లుకాని యూర “9 వలీ
వావొాయంగ మునంగా నం
వావొన యోగ్వ్పూందబు బరణవాండు యగమున్‌ * లీ
ఇచటి యనురాగ మేకతర నిషమగుటచే రసాభాస మగుచున్నది. అంతేగాక
సీతాచరణ వారిజయుగము 'సంవాహనయోగ్య' మను మాటలోని భక్తిస్పురణచే కూడ
శృంగారాభాస మగుచున్నది.
ఇంకను పెక్కు ఘట్టములందు గల రసాభాసమును సూక్ష్మ పరిశీలనమున
వివేచింపవచ్చును. స్థలాభావము వలన పరీశీలించుట లేదు.
136 రామా ॥ కల్ప ॥- అర॥ = పంచవనటీ ॥- పుట-79
క3/7 రామా ॥ కల్వ్ప॥1- అర।॥! = పంచవటీ ॥1-100 ప॥
కతతీ రామా ॥కల్ప ॥- నుంద ॥- పరరాత్ర 1॥1- 149 ప॥
116


భావకవితా దశ
విశ్వనాథ వారి సంప్రదాయిక రచన యగు కల్పవృక్షముననేగాకవారినవ్య భావకవితా
భరితములగు ఖండ కావ్యములందును రసాభాస సందర్భములు గలవు. విశ్వనాథ వారి
ఆయా ఖండ కావ్యములందలి రనాభాన సందర్భములు అనుశీలింపవలసియున్నది
శశదూతమున అచేతనమున చేతనత్వారోపముచే రసాభాసనమనుటకు వీలగును.
గోపికాగీతల యందలి పరకీయ శృంగారము రసాభానమే యగును గోపికా కృష్ణుల
శృంగారము పొరమారిక మనువారు వైెషవాలంకారిక మతము ననుసంధింప వచ్చును
గోపికా గీతల యందిట్లు గలదు. ౯
”"ఉఊ/ ఇంటీకీ నొంటేకిన్‌ నకల మేధగ70టీ5 బెడ్ర నన్ను నీ
తుంఠటం వడిపోయననం దోయజలోచనలాలరో వానితో
ఎండల బదిం దంలింయడతుయు బిటుంలోయవర్రైతి యుక్తు ౨7
కుంటకు మూడునుం భిగినీ కొంతకుం గొంతచరింవనొవ్వుదోలో
దీనిలో ఇంటిని విడిచి 'వాని' వెంటబడి చరించిన విషయము రసాభాసమగుచున్నది
ఇంతేగాక 'కిన్నెఆసాని' పాటలలో కిన్నెజకుతన భర్తపై ననురాగమున్నను, ఆ యనురాగము
తనయత్త యారళ్లచే నశించిన సందర్భమున 'వధ్వంసాభావము'న రతి యాభానమై రసాభాన
మగుచున్నది.
“వరుగౌత్తైడు నీ వోణీ
ఐందము వ్లూనితి చోతను
కరమున వోజోకి బదులుగ
కాల్తుగ తు జి పొరలు తవ
ఎడమబేత నీకొండును
ఒదిచి వముకొంటోి చాలీ
తజిచోతను కొంగులేక
తఉదదడితిని ((వీయరాలా శవ
న వొాదమ్యలు మోబచిన
నా ఫాలమ్యున చామ్మట
ఈ వగిదినా వాయలాన
నీవై (పేమము చూవెడీ ఆ ఓవోో॥
ఇచట (పేవుతో [పియుడు చేసిన శృంగార చేష్టలగు వేణీకర్షణముగాని
చేలాంచలాకరణముగాని, పాద నమస్కారముగాని కిన్నెరసానికి అనుకూల స్పందనను
కలిగించకపోగా ఆమె కరిగినీరై నదిగా మారుట యత్యంతము రసాభాన స్పోరకము
వెంటబడిన [ప్రియుడు వేసారి శిలగా మారెను అప్పుడు కీన్నార విలపించెను,
“వతి రాయివలె మాద
వడియన్స బోకునే
వడతి కన్సౌ రసాని విడలేక తిరగింది
ముగుదో కీన్సై రనాని వగబాంది తిరిగింది
వెలద కీన్హై రనొని గలగలా తింగింద
139 నోపికా గీతలు - చింతాఖండము = పుటా-
140 కన్ని ॥1- కిన్నారపుట్టుక = పుటలు -7/,6
శ


ప్రణయ యాచనా వైఫల్యమున భర్తశతిలగా మారుటచే నతనిని గూర్చిన కిన్నార
యనురాగ మెకథతమై శృంగారాభాన మగుచున్నది. ఇచ్చట కిన్నార భర్త యందు శృంగార

అనంతర వృత్తమున సర్వనదీసామాన్యముగ కిన్నెారను సామాన్యుగా భావించి
సముదు డామెను కలియుటకై విజృంభించుటలో నముదుడు వతి నాయకు డగుచున్నాడు.
పతివతయగు కిన్నారకు నముద్రుని పై ననురాగము లేదు. ఆమె భర్తృ ప్రణయ నిష్ట, కిన్నారకు
రాగాత్యంతాభావమున నిట శృంగారాభాన మ్‌ట్లు గలదు.

“గశాలివీలలెవోయి. వూడారో

మొగలు కన్హాలు పోయి చౌవ్వెనో

త౧౨ కోరక చోత తనలో కదలిరాజా

నాగను కీన్హా రలాని చభూడాలె ననివీంబి

ఉరురు లూ/ంయూా

మనమినని మంట్లోకె వాంగౌగయా

మనకో మనకల వొల్లు వువ్తెను

ఎంతదూరా నుందో యీ బిన్స వడుచంభు

నంతోనవే మేను నక లఅమ్యుుగా మాల

ముందము/౮ భూబారూ

బొడు (వ్రగ నిలబెనూ” “42

వఇదతు నము(/దుని బసవ ఎత యత్వాంత గాడముగొ వరైంవదిడినద.,

ఉలభిలి రకూ లూయలాడామా

గుఖుర్యులా ఉఊపెొంగొ పోయెనూ

తనయుడ లన మొ తొాలియ నట్టయి పోయి

తరుణీ కీన్సౌ ల అందమే లేక మయిపోయి

నళ తళా కాగాయూా

౮అ ౧లా వూగ7ంచూ

తన నటోయణ మెందు పోయెనో

తన బలైదన మెందు దాగౌశోే

వల౫ తనలో నున్సు బడబాగ్హు కిల వొంగి

తన కరేరమ్యా ల వపాయింబొ నట్లుగా

తతువరతుయి వోయాయా

లతవియింబి వోయెనూ

ఇట సముద్రుని యందు గల సంజ్వర మను మన్మథావస్త చక్కగా నిరూపితమైనది.
కాని సముద్రుని ఈ వాంఛలోని యనౌచిత్యమిట్లు తెలుపబడినది.
న్న
141 కిన్నె ॥- కిన్నెరనడకలు - పుట -12 142 కిన్నె ॥- కడలి పాంగు-ప్పుట -33
కే4త కిన్నె ॥- కడలి పొంగు = పుట -33

118


“రంగ తన యిల్లాలు కాలితే
యమున తన యిలాలు కాదట
ఎంతమందచీ లేడు ఉన్ని యేచ్సూ వబ్చి
తనల్‌ నధ తఈగయా
తిరగ నలుగరలోన తిడుగో నోర్చినవాడు
మరగ కాయమున్లై ఉడలివోయ నకును
తన కేమి వడువ్లూ
విణలి రాడూానరతభూ
ఉనభున్న మరియాద యంత
తనకున్న గౌరవం బొంతా
అెకాలు తవ్వుతోవల పోవునా యేని
నలి చొవ్చుగలబ్లో నామంతు జీ రాజు
తన్ను దాడులథతూ” **ో
ఇట్లు లోకమర్య్యా దాతిక్రమణమున నముద్రుని వాంఛ యనుచిత మగుచున్నది.
అంజీగాఠక యది పరదారగమన మగుటయు నిట్లు తెలుపబడినది.
"అన్ని వాయలవంటో దయనా |
ఉఅన్దు తేోయలవంది దయనా
మంబి కిన్హా రనాని మగని కెక్టునచాన
కొంబచానేషూ పొంది వోవ మిణయినంత
తన్ను పొందునకే ర్త
జనమ దక్కున జే"
మగనాలి యగు కిన్నారనానిపై వలపు తగదని చక్కగా సూచితమైనది. కన్నె రకు
సము(ద్రునిపై వైముఖ్యమును, భయమును, కోవమును (ప్రకటమైనవి.
"అన్సి విదముల లోక మాడానూ
ఉన్న దీతుల జగము చెవ్పెనూ
నిన్ని కిన్సారనాని బిత్తాన పొగ తెగ
ట్‌్స్దు వుతబులోన కుములింబి వపొయింణు
బద్ద బజురుదుడూ
నన్వోటి జనులూో శో
ఇందు కిన్నెరకు కలిగిన (కోధము సూచితము
"కడలి మిన్నుల తాకు చూచీ
కడలి తరగల వూగు చూచీ
144 కిన్నె 1౧ కడలి పాంగు-ప్పుట -34 145 కిన్నె 1- కడలి పొంగు - పుట -వ5
146 కిన్నె 1- కడలి పొంగు = పుట -38
119


కడలి తనకొ నష్టా బడళలి పడిపోవ్వనని

కడలి తనపై వలప్పు కమ్ముకొనివచ్చా నని

కన్నె రేరిగినడీ. |

కీడు తలచినదీ" హో

ఇటు కిన్సై లక కలిగిన భయము శూబితము.,

గయునను వెద్రదిగు ముట్డో

ఎదలోన వెధవగ వుట

కబలిపోయెజీ నీదు గడ్డ కభ్రోంచుకో

సాగపోయెడి నడు సోగ తీంకీంచుకో

బిట్తు కోరనదీ

వద్దు తుందవద

4 రాజి నిను వదటి వచ్చు

నా యదల్సయివామ్యు నానా ఉఊయలు తేద

యీ యేవవ్రుంతుకోల వొందతినిరా

అయ వగ౧బినదీ

అంచు బురలనదీగో శీ

ఇందు శిన్నెరకు కలిగిన దుఃఖము సూచితము: ఆమె పతినాయకునికి దూరముగా
నిలువజూచును. అనంతదమున కిన్నెర దుఃఖము (వ్రకృష్ణముగా నొక ఖండిక యందంతటను
కలదు. ఇట్లు మగనాళి పై మోహమగుట నూచితమై యందలి యనొచిత్యమును, సము(ుసి
మర్వ్యాదాతక్రమణము నందలి యనొచిత్యమును స్పష్టమగును. కీన్నారనాని యందు క్రోధ,
భయ, దుఃఖాది శృంగార రస ప్రతికూలానుభావములు పోషితమై మిక్కిలి శృంగారాభాన
పయోజకము లగుచున్నవి,

పై పరిశీలనము వలన సంపదాయకవ్పులగు విశ్వనాధ వారి చేతిలో ఆధునిక
ఖండకృతిద్రైన కిన్నేరసాని పాటలు రనాభాన మహితమై యుండుట గమవనింపగలము.

కోకిలమ్మ "పెండి యందు 'కోకీలమ్మ'ను మాన ఏీకరించుటచే కొందది మతమున
నదియును రసాభాన మనవలసియుండును,

దేవుబవల్లి కృష్ణ శాస్త్రి ;: పప్రఖ్యాచ భావ కవ్పలగు శ్రీ దేవులపల్లి కృష్ణశాస్త్రి గారి
కవితలో అచేతనమున బీతనత్వారోపము వలని యాభాసము ఈ క్రీంది కవితలో కనిపించును.

"ఓయి సంధ్యానమారణా, రేయితోడం

గారు చీతటిజోడ దుఃఖమ్ము కూడ

ఫరువృ పరువున నాకొఖ కరుగుదెంచు;

నీదు నునులేత టెక్కలమాడ వడిగ

నెత్తికొని పోవరాడె నన్నాచటి కేని" 15

ఇచట నంధాక్ట నమోరమునందు దివ్య పురుషత్వ మారోపితమైన దనుట స్పష్టము.

అన్వెషణము అను ఖండికలో శ్రీ కృష్ణునికై వెడలిన గోపిక వరకీయ రతి విషయము

14/ కిన్న 1 కడలి పొంగు - ప్పుట 38 148 కిన్ని [- కడలి పొంగు = పృట -38,39
149 కృష్ణ వక్షము - “ఓయిసంధాానమారణూ ' = ప్పట -57
120


“పాణ నాయకు కౌగిలి పట్టు వదలి

యిల్లు వదలి యెన్నండు నీ పీల్లె వదలి

యడుగిడని దాన; వా నాటి యరరాతి

విజన్న పథముల బడి యెట్లు వెడల్‌నావు?" 15

అను (ప్రశ్నమున గోపిక పరకీయ రతికై వెడలిన విషయము నూచితము. 'సాము
నడలిన పత్తి పరిష్పంగ మందు' గఖ గోపిక యమునా నదీ సెకతముల బడి గ్రీకృష్ణునికై
పోవుట శృంగారాభానమును నూచించును. అయినను ఇది అలౌకిక శృంగారమనువారికి
వైష్ణవాలంకారిక మత ముపాదేయ మగును. ఇచటి గోపికా కృష్ణుల సమావేశము
అమలినముగనే వర్టింపబడినది.

“ఇచటనె, యిచటనే యత; డిచట నేను -

ఇచట నీ జాజిపూ బొదరింట నేను =

ఈ కడిమిచెట్టు (కింద సుమ్మూా యతండు -

స్‌దిగ కన్నుల గల్టిన సరణి దోచు

బృందారమణీయసీమ వినినారము

మోహన వేణుగానమున్‌" 15

ఇట సంభోగ శృంగారము మలినము గాక పోవుటచే కృష్టాఖి సరణమునందు
మాత్రమే రసాభాస స్పర్శ పోషితమైనది. గోపిక జ్యోత్స్వ్నాభిసారిక యగుచున్నది.
అభ్యుదయ కవిత్వ దళ

భావ కవుల యనంతరమున నభ్యుదయ కవుల దృక్పథము సామాజిక గతమయ్యుును
వారి రచనలందునను రసాభాన స్పర్శ యాలంకారిక దృష్టితో పరినీలించినచో నట నట దృష్టి
పథమున పడును,
___ అరుద్ర: ఆరుద 'సినీవాలి'లో నేటి నాగరికతను వర్ణించుచు, అచేతనమైన నగరమున
చేతనత్వ మారోపించుచు నిట్లు వ్రాసెను.

“= లబ్బుకాక్సీన నావనాని

కేంకల రాజదాని

న్వేబ్బూ వధ్తుతప్ప్వే వదడివోయే

వక లేని గడనాని

నగర? నీ దర్ధువత్సి కానో కాదు

ఉంవ్రుడుగత్తా ఆఅంతకన్సు కాదు

వానలో తడేనీ ముదధ్రయినా వలవింబలేని

వీలికలు కళ్టుకొన్ను అనాకాంి భికాలి

వేలవంగ్యారైన (ఎమించలేని అణాకాన ఎకాల్‌

బలవంత వ్వైెళలోని ముదనద్షవు వెళిటూతుడు

మూగవాడి భావ్యవకమన వేడివాడీ మూడో వె ప

150 కృష్ణ పక్షము = 'అన్వేషణము ' - పుట -20
క్షేవక్ష కృష్ణ పక్షము - 'అన్వేషణము ' = ప్పట -21
121


అనందల్భొంగా మొలచిన వేటలతో
యానివాడి వీవులాగ అనవ్యూంగా వెంగన వేటలతో
శగంరం నిన్ను ఆవ్వొనిన్తుంది.
శగలం నిన్ను ఉంచదుకోండుంది. .
మందు వెభి దక్కీంచు కొనోవెళ్లాంలాగో నిన్ను కామిన్తుంద.
ఇచట నగరము నందు స్త్రీత్వ మారోపింప బడుటయే గాక ఆ స్తీయందును
కామసురతము వివక్షితమైనది. పరస్పరాసాబంధము లేని స్తీగా రూపించుటచే
శృంగారాభాసము స్ఫురించి నగరజీవితమునందలీ యసంబద్ధత హాన్యభాజనమగుచున్నది.
విపవ కవిత్వదశ :
గో
అభ్యుదయ కవితానంతరమున విప్లవకవిత వెలసినది. విప్రవకవుల యాదర్శము
విషవమార్లమున సమనమాజ నిర్యాణము చేయుటలై యున్నది. ఆ లక్ష్యసాధనకు
ప్రయోజనకరమైన సాహిత్య సృష్టియ వారికుపాదేయము. అయినను నలవోకగా వారి
సాహిత్యమునను రనాభాసము చోటుచేసికొనవచ్చును. ఆలంకారిక దృష్టితో పరిశీలించినచో
శివసాగర్‌ వ్రాసిన 'చెల్లీ చెంద్రమ్మా' గేయము రసాభాన స్ఫోరకము.
చెంద్రమ్మా మొగిలుల ప్రణయము చక్కగా సాగుచుండగా ఆ వూరిలోని కాసిరెడ్డి
ఏదో నెపమున మొగిలిని చంపివేసెను. చెంద్రమ్మ కాసిండ్డిపై పగబట్టెను. అటువంటి
సమయమున కాసిరెడ్డి యామెపై తన కోర్కిని తెల్పెను. ఆ సమయమునకు నేపథ్య మిట్లు
గలదు. -.
"ఆదవారము నాడు గోదాలినాడు
పొదు యంకినవేళ నదుమణీగనవోళ
పాలమో నలమో చూబి తిరగివచ్చే దొరకు
దాంలో చేందమ్యూ తారనిలింద
పొలిమేరల్లో చెందమ్మూ తారనిల్రింది”
పొద్దు గుంకి, సద్దుమణిగిన [ప్రశాంత ఏకాంత సమయమును కవి వర్షించెను. అప్పుడు
కాసిరెడ్డికి కలిగిన కామ మిట్లు వర్టితము.
"ఐట వజ ఐిత వత బిచుకులు బిఖంగ
కానంెడ్రీ ఒళ్ళు చతమవతు లాడె /.
బల్లుల వ్లుల వుల వల చినుకులు బిందంగ
కానింెడ్డే వొళ్లు వులకరంచంగ
విల్లు దల్లుమని వ[మ్యూ మంియంగ
కానంెడీ వొళ్లు ఊలదరంచంగో *ో
వర సమయమున కలిగిన యాహాదముతో, కాసిరెడికి ఒళ్ళు 'చిటపటలాడుటి,
'పులకరించుట','జలదరించుట' యను మాటలతో వాని కామము'ప్రకృషముగా నూచితమెనది.
అప్పుడు కాసిరెడ్డి తన కామము మాటలలో నిట్లు తెలిపెను. " న
152 సినీవాలి - 'నేటి నాగరికత ' - ఖండిక
153 శివసాగర్‌ కవిత = 'ఉద్యమంనెలబాలుడు' = చెల్లీ చెంద్రమ్మా
154 శివసాగర్‌ కవిత - 'ఉద్యమంనెలబాలుడు - చెల్లీ చెంద్రమ్మా
123


“అంత వింత ౮డీ వగలుపసోయాడ

'కందరీగ నడుము వంటో నణుముదానా!

వానజేడు పాబ్చా/ గాలివోడ పాచ్చా/

ఎనుల కెఠతమువద మనలు కొందమురాదో

జారుకొముదానా/ జాగాలీ నడుముదానా/

వానజోడ వాచ్చా' గాలివోరడు పొచ్చా/

రవ రవ్వు గాలినిె రవ్వులేల మనము/" ౯45

కాసిరెడ్డికి కామ్మ్యపెరకమైన చెంద్రమ్మ యందము "కందిరీగ నడుము", 'జారుకొప్పు',
మొదలగు మాటలచే సూచితమైనవి. రెడ్డి యనుభావములు 'వగలు పోయాడు' అనుమూటచే
సూచితమైనవి. వాని కోరికలోని యనాచిత్యము'నీ మొగుడు పోతే పాయె! నీవు దక్కావాయె!!
యనువూటలచే తెలియుచున్నది,

చెంద్రమ్మకాతని వలపు అంగీకార్యము కాదు. అనుకూల్యము లేకపోగా ఆమె ప్రతి
చర్యలు కాసిరెడ్డి వధోద్యోగమున నుండుట గమనింపగలము.

” “ఓ దొరా/ ఓ దొరా" వగలమాలీ దొరా/

నా ఆళకావుకానే నీ దావు నోరు వన్తి' అంటూ

ఎత్తిన కత్తి కుత్తుకలో దగగచ్చా

బాం కృషి ఎత్తి వొత్తి పొత్తికడువులో గచ్చా

(శ 1 ౫

ఇిందీన నెత్తుర్లు చేతిలో తీనికొని

నుదుడు భక్తు వెళ్తుతుందా బౌంగ/దమ్వు

ఖేడు వెటుకెనీ జూల బాంయ(దమ్యూూ

ఐటీలో బేకబిలో కలినిపోయింద! మో

చెంద్రమ్మ పలికిన మాటలలో తన యళీక్యపేమను ప్రదర్శించుచునే దాప్పునకు వచ్చి
చంపుటయు, రక్తతిలకమును ధరించుటయు శృంగారాభాసమును ప్రకృష్ణమొనర్చుచున్నవి.

పరిశీలింపగా అభ్యుదయ కవులకుగాని, విప్లవ కవులకుగానీ సంప్రదాయ రసపోషణ
విషయమున నాసక్తిలేకున్నను, వారి [ప్రమేయము లేకనే నిర్వహణమున రసాభాస
సందర్భములు చోటు చేసుకొనెనని, స్పష్టమగుచున్నది.
కావ్యేతర వాజ్క్మయము

ఇట్లు తెలుగు వాజ్బ్యయమున విఖిన్న యుగములందలి మవసిద కవులందరును తమ
తమ కావ్యములందు రసాభాసనమును స్పృశించియే యుండిరని విదితమగుచున్నది. ఆయా
సందర్భములను పరిశీలించిన మిదట, ఆధునికయుగమున వెలసిన నాటక సాహిత్యమునను
రనాభాసపోషణము జరిగినది. తొలిదశలో వ్రాయబడిన నాటకములలోనిదైన విషాద
సారంగధర నాటకమున చితాంగీ, సారంగధరుల నడుమ నడచిన ఘట్ట మనుచితమై
రనాభాసమగుచున్నది. ఆ ఘట్టము ద్వితీయా శ్వానమున ప్రథమ రంగమున గలదు. చిత్రాంగి
పలుకులలోని యనౌాచిత్యమిచట పరిశీలనార్హము.

కేన్‌ శివసాగర్‌ కవిత - 'ఉద్యమంనెలబాలుడు' - చెల్లి చెంద్రమ్మా
156 శివసాగర్‌ కవిత - 'ఉద్యమంనెలబాలుడు' - చెల్లీ చెంద్రమ్మా
123


తిర్యగతరతి రనమా యాభానమా యస్‌ విచెకించుచు శ్రీ గొలపూడి వ్రీరామశా'స్త్రిగా
"అనుచితవిభావాలంబనత్వం' అని రనాభాసమునకు లక్షణమొనగిన జగన్నాథ
పండితుని యభిప్రాయమును తిర్యజ్‌ వ్చేచ్చగతరతి ఆభాసమైనటుల గాన్పింపదు....
కావ్టప్రకాశ వ్యాఖ్యాతయగు వామనభట్వ మూలకారుని యఖ్షిపాయమును గూర్చి
వివరించుచు 'తిర్యజ్‌ మైచ్చగతిః నరసాభాన, అనౌాచిత్యాభావాత్‌ అని వ్యక్త పరచెను."”ే
ఈ వాక్యములచే తిర్యగతి రనాభాసము కాదనియే జగన్నాథుని మతమని
సూచింపబడినది. ఇదిగాక రఘువంశ, శిశుపాలవధా కావ్యములందు రసాభాసమును
ప్రస్తావించిన మల్లినాథుడు, కుమారసంభవమున తిర్యగ్రాగ విషయిక శ్లోకములను
అభాసమని తెలుపకపోవృటయు తర్యగతికి శృంగారమునే ప్రతిపాదించుచున్నది. ఈ
వ్యాసమున ఆ యభిప్రాయమే. స్వీకరింపబడినది. కాగా కొందరి మతమున తిర్య(గ్రతి
యాభాసమని తెలియనగును.
పరిశీలింపగా మహాభారతమున శృంగారరసాభానము అనేక ఘట్టములందు చక్కగా
పోషింపబడెనని తెలియుచున్నది. కొన్ని ఘట్టములందు శృంగారాభాసము
స్పర్శమాత్రముగను వేరొక కొన్నింట పరిపూర్ణముగను పోషింపబడెనని తెలియుచున్నది.
శర రే
83 కావ్య॥ప్ర॥-4ఉల్లా[!-36 శో॥-వ్యాఖ్య
182


ఓ. రం(ధ్రీ కంహాళ్చారీత $ంున


ఖభారతేతిహాసము శాంతరస్యపధాసిచుని యానందవర్షనుల నిరయము, ఆ
మహాగ్రంథమున నితరరనము అంగములుగా బెక్కుతావులందు పోషింపబడినవి, అంతేగాక
యటనట రనాభాసము సయితము కలదు. రసాభాస మనంలక్ష్య క్రమధ్వని వ్రభేదమగుటచే
కావర్టమున నంగీకార్యుమే యయినది, అన్ని రసముల యాభాసములును
భారతమహా[గ్రంథమున నున్నను అందు శృంగారరసాభాసమే యధికముగ నున్నది,
రసరాజమగుటచే శృంగారాభాసమునే యాలంకారికు లదధికముగ చర్చించుటయు నే
కావ్యుములందు కవృ లభధకముగా పోషించుటయు జరిగినది. భారతమునగల
శృంగారాభానములను ముందుగా పరామర్శింపలసియున్నది,

అనుచితవిభావాలంబనత్వము రసాభాసమని జగన్నాథుని మతము, శృంగారమున
నాయికానాయకులు పరస్పరము ఆలంబనవిభావము లగుదురు. విభావముల యం
దనాచిత్యమున్నచో నది శృంగారాభాస మగును. ఈయనౌచిత్యమును దృష్టిలోనుంచుకొని
విశ్వనాథ, విద్యానాథులు శృంగారాభాసమును పెక్కు విధములుగా వర్గికరించినను
అవియన్నియు ననుచిత విభావాలంబనత్వమునన గతార్హములగుచున్నవి. అందుచే ననుచిత
విభావాలంబనత్వమునే శృంగారాభాన పప్రయోజకముగా (గ్రహించి ఆంధ్రమహాభారతము
నందలి శృంగారాభాన సందర్భములను ముందుగా పరఠరిశీలింపదగును, అనంతరమున
నితరరసాభానములు. నటి వివచింపబడును.

1. నత్యవపతీ పరాశరుల వృత్తాంతము

తండడ్రినియోగమున యమునానదిలో నోడ గడపుచున్న సత్యవతియొదకు
తీరయాత్రాపరుడైన పరాశరుడు వచ్చెను. ఆ పరాశరుడెట్టివాడో నన్నయ యిట్లు తెలిపెను.
"చ గతమదమత్తృరుండు (అజగప్తునుతుండు వనిన్లపౌత్తుండు

న్సతమతి ట్తోవుత్తుం. డమునాళనమోరతపోదనుండో ను

(వతు డయి. తీరయ్యాత చనువాయ వరాళదుం డన్యునీందుండ

య్యతివం బలోదరం ౧నియె నయ్యమునానదయోడో రేవునన్‌."

(ఆదాం ఆక్వా/-౨రవ/

నన్నయ దృష్టిలో పరాశరుడు పరమతపోధనుడు. నువతుడు. అరిషడ్వర్గమున

గతమదమత్సరు డయ్యెనే గాని జితకాముడు కాలేదు. పరిస్టితి యట్టిదని నన్నయ యిట్లు

సమర్ధించె ను. - -
“అ/ ఎంతకాంతు లయ్యూ నౌంతదజితేందియ

అయ్యూ గడువివ్త్త మయిన బోకు

నతులగోవ్షం జత్తబలన మొందుదు?ందుం

గాముళ్లూో నోరుంలం2ె జయులు,”

(ఆదా-3 ఆక్వా/-౮రొవ//

'తలోదరి' యను విశేషణముతో పరాశరుని దృష్టి సత్యవతీ సౌందర్య లగ్నమయినది,
అమె యౌవన మతని రతి కుద్దీపనవిభావ మయినది.

"న/ బవల్య్లోీ చూవులచాడ్డున ౩డ మెచ్చుం
దక్తునిచయంగనం జీణంగేలు
125


వటున బ్యందు వం ఉఊలువు ద్య్రవ్లై
వోద్దుతో యమఖజుమావణ ఎవినంందవుడు
నతిభునలడ్లావనత యగునక్తున్య -
మండీ అడు యు బావం .౧దణంయగో్‌ / అది-వే ఈ కాం / /-
ఎ౨రొవ//
ఈ మనోభావములన్నియు పరాశరునకు గల్లెనేగాని సత్యవతి కాతని పై ననురాగము
లేదు. పరాశరుడు
"వ॥ .... తనయభిప్రాయం బక్కన్యక కెశింగించిన నదియును దీని కొడంబడనినాండు
నా కలిగి యిమ్ముని శాపం విచ్చునొ యని వెజచి యిట్లనియె,
తర తనువు మాన్చాల వబ్బుజాలందాన నట్తును గాక యే
ననభు కశ్యకం ౧ర్యక్యావత మంతంంబిన నెట్తు మ
పానతునంటోకం లోవ నోర్లం ట్రనాదబుద్ర యొనర్గూ న
న్యునిగణోత్తమ నాకు దోవవిమ్యుక్లి యిఖ్దయు నప్పుగాన్‌”
(ఆదావే ఆక్వా/-39వ/40వ//
ఇట సత్యవతికి వెజపేగానియనురాగములేదు. ఆమె యభ్యంతరమునే తెల్పినదిగాని
యానుకూల్యమును (ప్రదర్శించలేదు. మునివరుడామె యభ్యుంతరములను తోసిపుచ్చి
కన్యాత్వము దూషితము కాకుండ వరమొనంగి నౌగంధ్యమును వనాదించినప్పుడు
'ఎల్లవారును జూడంగ నిటి బయల నెట్లు సంగమ మగు నని వేరొక యభ్యంతరము
జూపినది. ఇట్లు సత్యవతీ పరాశర సంగమము ఏకతరనిషమగుటచే ననుచితమై
రసాభానసముగనె తీర్చబడినది.
మూలమున సత్యవతీపరాశరఘుట్ట మైతిహాసిక దృష్టితోసాగినది. ఆలుగున
సత్యవతీయావనము పరాశరుని రతి కుద్దీపకమై 'చపలాక్షి చూపులచాడ్చున కెడ మెచ్చు
= నిత్యాదిగా ననుభావప్పష్టి గలదు. కాని మూలమున సత్యవతినిగాంచి పరాశరుడు
వూహితుడగుటయేు తెలుపబడినది. అతని యనుభఖావములు వర్పింపబడలేదు.
మూలముననిట్లుగలదు.
“"అతవ డూవ నంవన్వాం నద్దానాని కాయ్ట్షోతొం
దృ్నై ప్రవబ న తాం ధీమాంళ్ళతమే చాడు దర్భనాం ॥
ఐద్వాం న్తాం వానవం కన్యాం నార్టావాన్యు నివ్రుంగవ+ / చల
(ఆదా-/-౮7అద్యా/౮7౯ళ్ల/
1 ఇది (మక్షిప్తమని భూపతి లక్ష్మినారాయణరావుగారు సమంజసంగా అభ్షిప్రాయపడారు.'
= (ఆరు[ద -సమగ -ఆంధ నాహిత్యము-1- మొదటి నంపుటం = పుట 167)- అని తెలిపి
ఇంత పచ్చిగా వరించుట నన్నయ్యగారి పద్ధతి కాదని ఆరుుదగారును అభ్మిపాయపడిరి.
ప్రసంగవశమున నిది పరామర్శితము. ప్రస్తుతవ్యాసమున నీ పద్యము నన్నయకృతమా,
కాదా యనిగాక రసాభానవిషయమున యథాలభ్యుముగ పరిశీలింవబడినది.
126


నత్యవతి కనుఠాగము లేకపోదవృుటయు నభ్యంతరములు తెలుపుటయునవి ముని
యధిగమించుటయు మూలానువాదము లం దొకేవిధముగ నున్నవి. అందుచే రండింటను
రనాభానమే ద్యోతకమగుచున్నది. అయినను అనువాదమున పరఠాశరానురా గము పరిప్పుష్టము
గావింపబడి శృంగారాభాసమునకు మరింత దీప్తి కలిగింపబడీనది,
ఈ వృత్తాంతమున గల శృ0ంగారము విద్యానాథుని వమతమున
'ఏకతైైవానురాగళ్చేత్‌...,' అను కారికావిషయముగను, విశ్వనాథుని మతమున
ననుభయనిష్టముగను (గ్రహింపవలసియున్నది. ఇట్లు ఆయా సందర్భములలో విద్యానాథ
విశ్వనాథధాదుల మతము ననుసంధించు కొనవలసియు౦డును.. కాని ప్రకృత వ్యానమున
జగన్నాథుని మతమె యనునంధింపబడుచున్నది.
౨. కచ దేవయానుల వృత్తాంతము
శుక్రునకు శిష్కుడును పుత్రనమానుడు నైన కచునిపై ఆతని కూతురగు దేవయాని
యనురాగవరన మత్యంత మనుచిత మగుచున్నది. ఈ యనురాగ మనుచిత
విభావాలంబనత్వమున శంగారాభాన మగుచున్నది..
కచుడు మృతసంజీవనీవిద్య బడసీ దేవలోకమున కేగుచు దేవయానిని వీడ్కొనిన
సందర్భ. మట్లు వరైంపబడినది.
“ఉ/ నీవును బ్రవ్వూచారవి వినీతుండ వోనును గన్వాకన్‌ మపా
దోవకులానతంన ౮౨ తోజు వినవానాము నీకు నాకు మున్‌
బావజుళ్తో శగ్రనయద వన్నుగ౧ నన్నుం బర్య్యహాంవ్లు నం
జీవనితోడ భత దయం చోయము నాకుం (బియందు నావుడున్‌
(ఆదా-3 ఆక్వా/-/29వ//
ఇచట దేవయాని మూనసికముగా కచుని భార్యునని తలంచుచు తద్వియోగ దుః
వీతయైనది. అంతరు పూర్వ మామె (ప్రకట మొనర్పకున్నను కచునియెడ ననురాగవతియే.
కచుడు దనుజవ్యాపాదితు డయినప్పుడు' మనంబున మలమల మణుంగుచుం బోయి' శుకునిచే
వానిని పునర్జివితుని గావించినది. అల్లు రెండవసారి శుక్రుని ప్రాణములను పణముగావించి
యాతనిని. బదికించినది.
కాని కచునకు ఆమెయెడ గురుప్పుత్తి యను గౌరవభావమేగాని యనురాగము లేదు.
అతని (ప్రవర్తన మిట్లు తెలుపబడినది.
“న/. .... అంతకం యు
దోవయానికి రువిదోయయ్రా (వీయపాత'
భఖావణములం బువ్చుథధలవిళవ్ల
ఈూ// చానయములను నంతత్మ్యవీతిం నయణు ఇవాల పన
రుని తడదుతనమూజం గొౌలిబి ౨. (ఆది-3ఆశ్చా॥[-110ప॥)
ఇట్లు సేవించుట యనసురాగముచేకాదు. 'దుహితృస్నేహంబునంజేసి
యధెవయానిపలుకులు శుకుం డతిక్రమింపండు గావున నీనెర్చువిధంబున దాని చిత్తంబు
127


వడసి శుక్రు నారాధించిన నీ కిష్టసిద్హియగుో (ఆది-3 అశ్నా॥-107వ॥0 నని దేవతలు
తెల్పుటచేతనే. అందుచే దేవయానియభిలాషను విని కచు 'డత్యంత విషాదాకులుళ డయ్యై
నని యిట్లు ఆలుపబడినద,
”5// అకయం దడతూంతవిప్తా

దాకులు. డా లేోకనింద్య మయన్థ్రము నీ

నాకు నవోదంవి నీవు నాబిత్తమునశ్‌,
క్‌ యరులలు శిమ్యూలు వత్తులు

వలమారమ లోకద్రర్థువథ యద దీనిం

జలవీంవక్‌ యూ వలుభలులు

తరుణో యుడువ్వుత్తి నతు దయనో వలు౩న్‌, " (ఆదా3 అళ్వా/-/30, 3వ

ఇట్లు సోదరతుల్యుడగు కచునిపై దేవయాని యనురాగ మత్యం౦ంత మనుచితమై
శృంగారాభఖభాస మగుచున్నది,

మూలమునకూడ దేవయానిని ప్రీతురాలినిగా చేసికొనుమని దేవతలు తెల్పిరి.2 కచుడు
దేవయానిని సేవించిన విధమీే అనువాదమున యథామూలముగనే గలదు. అక్స్తే దేవయాని
యనురాగమును మూలానుగుణముగనే వర్షితము,

కచుడు మరణింపగా దేవయాని. యిట్లు విచారించినది.

“వ్వక్షం వాతో మృతో వావీ కచన్తాత భవివ్వుతి |

తం ఎనా న బో జీవేయం కబటం నత్వాంవీమ తో / 29

ఇట్లు “కచుడు లేనిదే నేను బీవింప్‌ నని పలుకుట దేవయాని యనురాగమును
సూచించుచున్నది. అక్షే రెండవసారి కచుడు మరణింపగా శుక్రునితో నిట్లనినది.

టం కచన్యామారం (వతివత్స్యు న భోక్తో

(యా పామే తాత కబో2బిడూవః / ౨ల

ఇందు కచుని రూపప్రశంసచే దేవయాని యనురాగము మరింత స్పష్టమైనది. కచుడు
శుకుని గర్భమున నుండెనని యెణింగి. దేవయాని శుక్రునితో నిట్లనినది,

"ద్వా మాం *జేకావగ్హి కలౌ దొపాతాం

కన్య నాళ్వర్హవ బ్రావోవమూత?ః
తవోవ మూతో జీవితుం నాన్తీ ళకా / 4(ఆదా-/-7/ అద్వా/-4౮ కో
తు
24 _ మూలమున ఆది॥-1-71] అధ్యా॥-13,14 శో॥-దేవయానిని సేవింపుమని దేవతలు
3 మూలమునఆది॥-1-! అధ్య్యా॥-21 నుండి 24ఛ॥- కచుడు దేవయానిని పేవించుట.
128


దేవయాని యూావాూాటలవలన నావకు కచుడు తండితోసవూనముగి
(యేమింపదగినవా డనుటచే భర్శృస్థానీయుడని యనదగును. కాని శుక్రుని గర్భము నుండి
వెలువడిన తరువాత కచునికి దేవయానియందు సోదరీభావము రూఢమయినదని క్రింది
వాక్యములచే తెలియును,
“య్యతోవతం ఎళాలాకి తృయా బందనిబాననో ॥
తతావా మువీతో బ్నదో మూ కావ్వన్వూ భామిని / ౮
భగినీ ధల్జుతో వే త్తం మైవం వోబూ కుదాననే /
నుఖి మన్య్యుూవితో బదో న మన్యూర్జుద్వూతో మమ / 4
(ఆదా-/-72 అద్యా/-|3, | 4 టి
ఈ సోదరీభావముచే దేవయానియనురాగ మనుచితమై యాభానమగుచున్నది.
మూలమున 'మరల మరల నిన్ను బతికించినందున సౌహార్దాానురాగములతో గూడిన
నాభక్తిని తెలిసికొనుము. ధర్మజ్ఞుడవైన సీవు నన్ను విడువవల'"దనిమరియొకసారి ప్రార్థించినది,
ఇట్లు మూలమున కూడ టకతరనిష్షము, అనుచితమునైన యాయ నురాగము
శృంగారాభానసముగ చక్కగా పోషితమైనది.
3. యయాతిదెవయానుల చరిత్రము
స్రీపురుషులలో మొదట నొకరికే యనుఠరాగమున్నచో ఆ సందర్భమునగల శృంగార
మనుచితవ్చై రనాభాసమగును. ఇట్టి సందర్భ ములలో రాగోదయమగువరకు
రసాభాసమనియు పిమ్మట రసమనియు దర్పణ, లోచనకారుల యఖి,పాయమని యింతకు
ముందే తెలుపబడినది*+ మహోభారతమున తొలుత యయాతికి దేవయాని పై ననురాగమున్నట్లు
కనబడదు. అయినను నతడు దేవయానిని. వివాహమాడును. వివాహానంతరమున వారి
శృంగారము రనమేయైనను, మొదట నభిలాషలేనంతవరకును యయాతిదేవయానుల శృంగార
మొదటిసారిగా నూతిలోపడియున్న దేవయానిని యయాతి చూచెను. అది
యనాకాంక్షితముగా జరిగను.
“నీ చనుదౌంచి యమ్మవోజనవతి పల మవే,
వంచి యబ్బా వ్యళమంబచి భూబి
తత్పూవమున విలనత్క్కూ లభునవల్రి
యణ్జా షన నూంద యున్హుదాని
కన్సురు వూంంచుభున్లు దానం
చరనమావమునతము ఉఊనులయారంగమనండు
ఆ/ వరుణదోవుతోడ6 ౧౯ మలి జఉలనివా
నందు విడిది భూన్రలంబువలని
న
4 ఇదే వ్యాసము - పుట 12
129


తడుయుదోర నున్సు వదుశోందుదోవియ

పోనిదాని దోేవయానిం గనియె” (౨దా-3 ఆక్వా/-/40వ//

ఇచ్చట దేవయాని నూతిలో వపడకుండుటకు లతల నాలంబనము చేసికొనియున్న
సితియు, దుఃఖముచే కన్నీరు కుచయుగముపై ప్రవహించునట్లు నించుటయు అమె సహజ
స్టితిని తెలుపు నిశ్చల చిత్రములు. 'జనుల యాగమనంబు పన్నుగా కోరుచుండుట' యామె
మానసిక స్థితి, 'వరుణదేవునితో కరమల్లి' అను మాటచే నామముఖమునందు గల శర్మిష్షపై
యలుక వ్యక్తమగుచున్నది. ఈ విధముగా ఆమె స్థితిని రూప్పుకట్టించుటకు ప్రయత్నించిన
నన్నయ తాను సృష్టించిన మూర్తికి కవితాదృష్షితో సౌందర్యము నాపాదించి అతను
ఇష్టసఫీగాను, ఆమెను 'వరుణింద్రుదెవియ పోనిదాని' గను వర్ణించెను అంతేగాని యయాతి
కామె 'వరుణేందుదేప'గా కనబడలేదు, అందుచే నిచట దేవయాని యయాతికి చక్షుష్టైతి
కలిగించు సందర్భముకాదు.

యయాతి యామె నిట్లు ప్రశ్నించెను.
"వ॥ ...... నీ వెవ్వరిదాన వి ప్లేల యేకతంబ యివ్విపినాంతరకూపంబున నున్నదాన"
(ఆది-3ఆళశ్వా॥!-141వ॥)

ఈ (పశ్న్చయందు యయాతికిగల (పజారక్షణకర్తవ్యమే గోచరించును. అంతేకాని
యనురాగము కాదు. దేవయాని తన్నెజింగింపుచు నాభిజాత్యమునే చూపినది. ఆమెకును
అనురాగమున్నట్లు చూపట్టదు. యయాతి 'అవ్వి(ప్రకన్యకయందు? దద్దయు దయాళుండై'
యామె నుద్ధరించెనేగాని యనురాగముచేకాదు. శర్మిషపై నలుక పూనిన దేవయాని
శుకుడు వచ్చువరకు కోప ఘూర్ణిత బాష్పపూరితలోచనటై యున్నది. ఇట్టి దేవయానికి
యయాత్తి దక్షిణహన్తావలంబనమున నొత్తి ఇకోదయ మయ్యె ననుట నమంజన మనిపింపదు.
యయాతి రెండవసారి వచ్చినప్పుడు దెవయానికి రాగోదయ మైనదనుట సమంజసము.
నన్నయ యీ ఘట్టమున తదనుగుణమైన వాతావరణము కల్పించెను. దేవయాని
వనకేశికాతుకమున శర్మిష్రాది కన్యాపరివృతయైై వెభవముగ వనమున కరిగినది. ఆ
సందర్భమున వసంతకాలమును స్ఫురింపజేయుచు నుద్యానవనవర్రనము సాగినది. ఏత
ద్విషయ మిట్లు గలదు. .

ష ఇటరిగి దేవయాని యవ్వనంబున గన్యకలుందానును బుష్పాపచయంబు
"సేయుచు విమలజల (ప్రవాహ విలసితం బైన యొక్క సెలయేటి కెలన నవవికచ కునుమ
సుకుమార కోరక నికర భరిత సహకార కురవక వకుళాశోకతమాల సాలచ్చాయా శీతల
సికతా తలంబున నిష్టవినోదంబుల నున్న యవనరంబున ... " (ఆది-3 ఆళ్వా॥!-155వ॥)

ఇట నవవికచ కుసనుమములును, సుకుమార కోరకములును వసంతకాల స్పోరకము లు.
ఆ వనంతునికీ తోడ్పడుటకు మలయానిలుడిట్లు వర్పింపబడినాడు,

“న అం౧గనాజనుల యత్తుంగ నంగత కుద
మంఠతుము బందన వంఠమయులయ
వాది భమ అ భారావతలిత 6
వ్యామోద నవవువ్లు దామములయ
ఎవాంవ ముఖి నకడూలొ తాంబూలాదడ
130


తడుయుదోర నున్సు వదుశోందుదోవియ

పోనిదాని దోేవయానిం గనియె” (౨దా-3 ఆక్వా/-/40వ//

ఇచ్చట దేవయాని నూతిలో వపడకుండుటకు లతల నాలంబనము చేసికొనియున్న
సితియు, దుఃఖముచే కన్నీరు కుచయుగముపై ప్రవహించునట్లు నించుటయు అమె సహజ
స్టితిని తెలుపు నిశ్చల చిత్రములు. 'జనుల యాగమనంబు పన్నుగా కోరుచుండుట' యామె
మానసిక స్థితి, 'వరుణదేవునితో కరమల్లి' అను మాటచే నామముఖమునందు గల శర్మిష్షపై
యలుక వ్యక్తమగుచున్నది. ఈ విధముగా ఆమె స్థితిని రూప్పుకట్టించుటకు ప్రయత్నించిన
నన్నయ తాను సృష్టించిన మూర్తికి కవితాదృష్షితో సౌందర్యము నాపాదించి అతను
ఇష్టసఫీగాను, ఆమెను 'వరుణింద్రుదెవియ పోనిదాని' గను వర్ణించెను అంతేగాని యయాతి
కామె 'వరుణేందుదేప'గా కనబడలేదు, అందుచే నిచట దేవయాని యయాతికి చక్షుష్టైతి
కలిగించు సందర్భముకాదు.

యయాతి యామె నిట్లు (ప్రశ్నించెను. ||
"వ॥ ...... నీ వెవ్వరిదాన వి ప్లేల యేకతంబ యివ్విపినాంతరకూపంబున నున్నదాన"
(ఆది-3ఆళశ్వా॥!-141వ॥)

ఈ (పశ్న్చయందు యయాతికిగల (పజారక్షణకర్తవ్యమే గోచరించును. అంతేకాని
యనురాగము కాదు. దేవయాని తన్నెజింగింపుచు నాభిజాత్యమునే చూపినది. ఆమెకును
అనురాగమున్నట్లు చూపట్టదు. యయాతి 'అవ్వి(ప్రకన్యకయందు? దద్దయు దయాళుండై'
యామె నుద్ధరించెనేగాని యనురాగముచేకాదు. శర్మిషపై నలుక పూనిన దేవయాని
శుకుడు వచ్చువరకు కోప ఘూర్ణిత బాష్పపూరితలోచనటై యున్నది. ఇట్టి దేవయానికి
యయాత్తి దక్షిణహన్తావలంబనమున నొత్తి ఇకోదయ మయ్యె ననుట నమంజన మనిపింపదు.
యయాతి రెండవసారి వచ్చినప్పుడు దెవయానికి రాగోదయ మైనదనుట సమంజసము.
నన్నయ యీ ఘట్టమున తదనుగుణమైన వాతావరణము కల్పించెను. దేవయాని
వనకేశికాతుకమున శర్మిష్రాది కన్యాపరివృతయైై వెభవముగ వనమున కరిగినది. ఆ
సందర్భమున వసంతకాలమును స్ఫురింపజేయుచు నుద్యానవనవర్రనము సాగినది. ఏత
ద్విషయ మిట్లు గలదు. .

ష ఇటరిగి దేవయాని యవ్వనంబున గన్యకలుందానును బుష్పాపచయంబు
"సేయుచు విమలజల (ప్రవాహ విలసితం బైన యొక్క సెలయేటి కెలన నవవికచ కునుమ
సుకుమార కోరక నికర భరిత సహకార కురవక వకుళాశోకతమాల సాలచ్చాయా శీతల
సికతా తలంబున నిష్టవినోదంబుల నున్న యవనరంబున ... " (ఆది-3 ఆళ్వా॥!-155వ॥)

ఇట నవవికచ కుసనుమములును, సుకుమార కోరకములును వసంతకాల స్పోరకము లు.
ఆ వనంతునికీ తోడ్పడుటకు మలయానిలుడిట్లు వర్పింపబడినాడు,

“న అంగనాఉజనుల యత్తుంగ నంగత కుద
మంళుము బందన వంతమయములయ
వాది భమ అ భారావతలిత 6
వ్యామోద నవవువ్లు దామములయ
ఎవాంవ ముఖి నకడూలొ తాంబూలాదడ
130


వౌననా నురఖి నిక్వానములయ
ఎాలివ వరదాన చాడుదూవములయ
_ వలనిత నాంరబావలులు దాల్తి
తో! యనిలుం డనుడూత వోయి తోడ్కొానియం దొబ్చా ....." (ఆదా ఆశ్వా//5రవ/)
తటస్థ విభావములయిన మలయానిల వసంతులను ఈ నమాగమఘట్టమునకు
పృష్టభూమిగా నన్నయ చిత్రించెను యయాతి దేవయాని సౌందర్యమునకు ఆకర్షితుడైనట్లు
వర్లింపబడలేదు. 'అతిశయరూప లావణ్య గుణనుందరియైన శర్మిష్ష నెజుంగ వేడి' నాడు.
దేవయాని తనను వివాహమాడుమని కోరినను, .
"వ।॥| క్షత్తియకన్యకల బ్రాహ్మణులు వివాహం బగుదురు గాక యధర్మోత్తరంబుగా
క్షత్తియులు బాహ్మణకన్యల వివాహం బగుదురే నీపలుకులు ధర్మవిరుద్ధంబులు మజీయు
సర్వవర్హాశమధర్మంబులు నంకరంబులు గా కుండ రక్షించుచున్నయేన యిట్టియధర్మంబున
కొడంబడితినేని జగత్త వృత్తి విపరీతంబగు..”. (ఆది-3ఆళ్వా॥-162వ[)
అని యభ్యంతరము చెప్పెను, 'శుకుడు పంచిన నలఘుభుజా నను వివాహమగుదే'
యని దేవయాని యడుగగా 'అమ్మహాముని వచ్చి యిది ధర్మవిరుద్ధంబుగాదని చెప్పెనేని:
నిన్ను వివాహం బగుదు నని చెప్పుటలో నంగీకారముకంకు అంతటి మహాముని యింత
ధర్మవిరుద్ధము నంగీకరింపడను నాలోచనయే కలదు.
అందుచేనీ ఘట్టమునగల మలయానిలాది విభావముల (ప్రభావము దేవయానికి
యయాతిపై ననురాగము జనింపజేయగా, యయాతికి శర్మిషపై ననురాగము
కలజె సెననిపించుచున్నది. ఈ యభిప్రాయమునే శ్రీ వడలి మందేశ్వరరావుగా రిట్లు వ్రాసిరి,
“కథలో ఒకలిరికల్‌ ఎలిమెంట్‌ను, రొమాంటిక్‌ వాతావరణాన్ని ప్రవేశపెడుతున్నాయి.
చరితలా నడుస్తున్న కథని కవిత్వపు పొంగు ఒక్కసారి ముంచివేసింది. ఈ పోంగునకు
కారణము దేవయాని మాత్రముకాదు. శర్మిష్ట అని మనకు తెలుసు.
అందుచే నిచటి దేవయాని యనురాగము ఏకటత్రానురాగ మగుటచే నిది రసాభాన
యయాతికి శర్మిషయందనురాగ మున్న ష్లే శర్మిషకు యయాతిపై ననుఠాగముగలదు.
"ఈ రాజునంద నా హృదయంబు దవిలి యెప్పుడు నుండు" అను మాటలలో
నది వ్యక్తమైనది. అందుచెయయాతి శర్మిష్షల యనురాగ ముభయనిష్టమై రసమేయగుచున్నది.
కానియయాతి దేవయానుల శృంగారము ఎకతర నిషమగుటచే ననౌచిత్యమున శృంగారాభాస
మగుచున్నది.
యయాతి దేవయానిని వివాహమయిన తరువాత రతి యుభయ నిషమగుట యిట్లు
తెలుపబడినది.
"వ॥ .... నిజపురంబునకుం జని యంతఃప్పుర రమ్యహర్మ్యతలంబున దేవయాని నునిచి
... దేవయాని యందు నుఖోపభోగపరుండై ...." (ఆది-3 ఆశ్వా॥-169వ॥)
5 నన్నయ యయాతి చరితా- శ్రీవడలి మందేశ్వరరావు - భారతి ఏప్రిల్‌ 19065
131


ఇట్లు తెలుపబడుకుగాక శుక్రశాప(గస్తుడైన తరువాత కూడ 'ఏనిద్దేవయాని యందు
విషయోపభోగతృ్సప్పుండంగా' నని పలికెను. పిమ్మట పూరుని నుండి యెవనమును కొని
యయాతి యిట్లు సుఫ్‌ంచెనని గలదు.
"వ॥ .... నవయౌవనుండై యయాతి యభిమతనుఖంబులు సహస్ర్రవర్షంబు లనుభవించి
ఇట్లు వర్షింపబడుటచే వివాహానంతరమున యయాతి దేవయానుల శృంగారము
రసమే యగుచున్నది.
ఇట దర్పణ, లోచనకారుల మతమున తొలుత రసాభాసమును పిదప రసమును
అంగీకరింపవలసియున్నది, కాని (ప్రతాపరుద్రీయ, రత్నాపణముల మతమున సర్వమును
రనమె యనవలసియున్నదిశ
మూలమున యయాతి ప్రథమమున దేవయానిని చూచిన సందర్భ మిట్లు గలదు.
"న నావాుువు (వ్హైామాణ ఉదపానం గతోదళం |
దదర్గ్సు కన్యాం తాం తతో దన్తా మగ్చిళిభామివ / 4౮
తా మవృచ్భత్తు దృవ్చైన కన్యా మమరంలవ్వ్రనమ్‌ ౧
నాన్తయిత్వా నృవశేస్ట నమూ నలమయ వల్లునా ౧6
కా ల్వం తాయనథఖీ కాయా నుమ్యువ్లమణో కఈండలా /
దీం ద్యాయనీ చాత్యలం కలు బ్ధ్ట్రనిషి వతురా: // 7
(అదా-/-73 అద్యా/-/౮ నుండి [76ో/
ఇట్లు యయాతి సంబోధనలో దేవయాని సౌందర్యము వర్ణింపబడినను, యయాతి
యంతకు మించి యామెపై అనురాగమును చూపలేదు, ద్వితియ సమాగమమున యయాతికి
దేవయాని యిట్లగపడినది.
"దద్భకే దోవయానీం బో కర్టువన్లాం తాళ్ళుయోవృతః /
వీదబంతీ శలమానాలళ్టై దవ్వాబరణ. భూపషతాని / ల్‌
ఉవవిష్తాం బ దద్భుకే దేవయానమ్‌ భబిన్యతామ్‌ |
రూ వేశావతలిమాం తానాం న్రణాం మద్వోవరాంగనామ్‌ /
ళర్చు వయా నేవ్వూమానాం పాదనంవావొానాదిఖిః //" ర
ఇట్లు కనుపించినను దేవయాని సొందర్యమాతనికి అనురాగోద్దీపకము కాలేదు.
దేవయాని తనను వివాహమాడగో రినపుడు ఆమెను వ్యతిరేకించి దీర్తముగా భాషించుటేగాక
శు[కునితో కూడ వ్యతిరేకించి తర్కించెను.” శుక్రుని గూర్చిన భయమ యయాతి దేవయానిని
పరిగ్రహించున టొనర్చెను. ఇట్లు మూలమున కూడ నిట రసాభాసము తుల్యమేయని
(గహింపదగును. . -
6 ఇదే వ్యాసము - పుట 12,13
"7 మూలమున నీ విషయము ఆది॥!-1-76 అధ్య్యా॥!-16 నుండి 35శో॥
132
4. మనకా విశ్వామితుల శృంగారము
= వేశ్యల కనురాగము లేకపోవృటచే వారి శృంగార మాభానమని కొందరు భావింపగా,

మరికొందరు అనురాగవతియగు వేశ్య శృంగారము రసమనియే భావించిరని ఇంతకు
ముందు తెలుపబడినది. మేనక సామాన్య వేశ్య కాకున్నను విశ్వామిత్రుని తపోభంగ
సన్నివేశమున నామె కనురాగము లేక పోవుటచే నది ఏకతరనిషమై యనౌచిత్యమున
శృంగారాభాస మగుచున్నది. మేనకకు విశ్వామితుడనిన భయమేగాని యనురాగము లేదు.
ఆ భయ మిట్లు తెలుపబడినది.
“బం/ ౨. యనిమివు లల వానికీ భయంవడు బచుండుదు రక్టోాయ్య[౧కో

వనుకడ కీవ్దు డోయమని వాడియె యిువ్చుని నన్ను౬ బంవగాన్‌
ఉ/ .... దమ్మ నయభ్రోకోవవడుపాలికీ బామలు వోనవ నోడరే
వ/ అయినను నానేడ్డు విధంబుననమ్మ్యు నివడు బిత్తందువ్వాత్తన బిత్త్రజాయత్రంబంయ నత్తుగా
నోనెద నని... 7  (ఆదాశ ఆక్వాగలే/ నుండి 3లవ//

ఇట్లు మేనక ప్రణయముగాక విధినిర్వహణ ప్రవణతనే చూపినది. విశ్వామిత్రుడు
మోహితు డగుటకు మేనకా విభావములు పరిప్పుష్టముగా వర్ణితములైనవి.
"క బని ద్లోణ మాడత

ములన వజెంబెం దగలి యాలలనాదో

వ్రూల తమునుమాంగరాగన

మురలననముగంధి యగణుబు మునివడుమోందన్‌. (ఆదా4 ఆక్వా/౧40వ//

తటస్థ విభావమైన మలయానిలమును, ఉద్స్‌ిపన విభావములైన ధమ్మిల్ల
కుసుమములయు అంగరాగములయు సువాననలు వరితములయినవి. అనంతరమున మేనకా
సౌందర్య మాతని కుద్దీపన విభావమై చక్షుప్తీతి యొదవించినది.
“బం/ అలనత యొవ్చుంగాందరుణీ యమ్యునివలబ్తయోల నున్సునం

మిత నుగందో బందురనమారవళంబునం దూలి బాలవై

వలు వెడలఅలన్‌ బయలుడియె వలకుబందులు( గహ్హయగ్ధ్భామున్‌

అలితక్తృు జోదరందుం దర్శ్శతివలీయతరోమరాజియన్‌' (జద-4 ఆళ్వా/-44వ/
ఇట్లు మేనకాయౌవన సౌందర్యాదు లుద్దీపనములై విశ్వామిత్రుడు కందర్చనిశాత
నాయకవిదడయ్యెను. ఇట్లు విశ్వామిత్రున యనురాగము క్రమపరిణతమైనది.
ట్ర సువాసన లుద్దిపనవిభావము లనుటకు

"అధ విభావేషూద్దిపనాః ... సౌరభ్యమ్‌

మదయతి వ్యొదయం కీమవ్వుకాండో మమ యదిదం నవసౌరభం వరీయః

తదవా తనుమనంగగవోయ రాదా ఇిఖర తజే శిఖర ద్వజానివేళ 65

(ఉజ ప్రల నీలమణి - ఉద్దీిపనప్రకరణం-65శ్లో!1- పుట 265,

133


కాని. "“మవహాముని (పవరు. గౌశికుం గౌలికచిత్తభీతి సంజనన
మహాతపశ్చరణసంయతచిత్తు నిరస్తచిత్తజున్‌ అను విశీషణములవలన విశ్వామిత్రుడు మేనక
కుద్దీపనకారణుడు కాక, భయకారణుడైనాడు.
/క1/ _. చవినయంబున నమ్ము ౧లో (మొక్తు యనరురాగమయుతోడం బువ్వావ చయవ్యాజిందునో

(ఆదా-4 ఆళ్వా/-43 వ

అనుటలో మేనక పుష్పాపచయమేగాక అనురాగము కూడ వ్యాజమే యని
తెలియనగును. కావున మేనక యందనుభావములు లేక ఈ యనురాగము ఏకనిష్టమై
యనౌచిత్యమున శృంగారాభాస మగుచున్నది,.

మూలమున] కూడ మేనకకు ఇంద్రనియోగము భయకారణమే యైనది. ఆమెకు
విశ్వామిత్రుని యెడ భయమేగాని యనురాగములేదు. మూలమున 'అనిర్దేశ్యవయోరూపా!
యని ధ్వనిగర్భితముగా సౌందర్యము వర్రింపబడినది. ఆమెను చూచి విశ్వామి[తుడు మోహితు
డయె్యనని యిట్లు గలదు.

"తన్వా డూవ గుణం దృవ నతు ఎవ(వ్రల్రద్తర్హదా /

బకార బావం నంనర్లే తయా కామవళం “తః / 6" (ఆదా-/-6౮ అద్వా/౪6 ల్లో

ఇట్లు విశ్వామిత్రుని యనురాగోదయము వర్లితమైనను మేనకకు అనురాగము లేదు.
మూలమున 'సాప్యైచ్చదనిందితా' (ఆమెయు నదే కోరుచున్నది) అని యనుటలో నామెకోరిక
ఇంద్రునియాజ్ఞ నిర్వహించుటయేనని తెలియదగును.

మూలమున = మలయానిల చందాదులును మన్మథుడును నామెకు సహాయులు
కావలెనని ఇంద్రునర్ధించినది. కావున వారును నింద్రసహాయులై మేనక వలె నేతెంచిన
భృత్యులే. అందుచే ఉద్పిపన విభావములును, తటస్థ విభావములును కూడ కృతకములే
యని [గగ్రహింపనగును. కావున మూలమున కూడ నీ సందర్భమున శృంగారాభాసమే
పోషితమైనదని (గ్రహింపవచ్చును.

ఈ ఘట్టమున వేశ్యాగతమగుటచేగాక ఏకతరనిషముయిన యనురాగము
అనుచితమగుటచే శృంగారాభానమయినది.
5౮. గంగా వప్రతీపుల వృతాంతము

మహాభారతమునగల విచిత్రవృతాంతములలో నిది యొకటి. శాపవశమున
మహాభిషుడు శంతనుడుగా జన్మింపగా గంగయతని భార్య కావలసియున్నది. ఇట్లుండగా
గంగాదేవియతని తండ్రియగు ప్రతీపుని వివాహమాడగోరి స్త్రీ రూపమున వచ్చుట విచిత్రము.
ఆంధధమహాభారతమున నీవిషయ మ్‌ట్లు గలదు. క
"ఉ/ ౧౭౮ నిజడాంగదనవ్తు లెనగం జనుదాంచి లతాం/౧ నంగతో

త్తుంగనయోదధరద్వతయ తోయడువోనన చాడున్నోత ద
10 మూలమున ఆది॥-1-65 అధ్యా॥-21 నుండి 424శో॥ -
11 మూలమున ఆది॥-1-66 అధ్యా॥-2 నుండి /శో॥ ,
12 మూలమున ఆది॥[-1-65 అధ్య్యా॥-41 నుండి 42శో|॥

134


వ్యాంగన 2 (తీవవనుధాదివు కాలవికాల ద్లోణో
తృంగమునందు మన్దుభవళందున నుండ గర౦బు లీలతోన్‌,/
(ఆద-4 ఆక్వా/-/౮౮ వ//
గంగాదెవి యంగాంగ సాొందర్యాము వర్రింపబడినది. కాని యది [ప్రతీప్పుని
రతికుదీపనము కాలేదు. రాగోదయము కాలేదు. ప్రతీపుడు 'దానింజూచి యచ్చెరు వంది
నీ వెందులదాన విశేల నాకుణువెక్కీ' (ఆది-4ఆశ్వా!॥-136ప॥) తని అశ్చర్యచకితుడగుటయే
కలదు. 'జితాత్ము నన్ను నిట్లని పలుకంగనీ కగునె' (ఆది-4ఆశ్వా॥-13/ప॥) అని వారించెను.
'పుతారోహణయోగ్యంబయిన నా వలపలికుజు వెక్కితి గావున నాపుత్తునకు
భార్యవగుమని' (ఆది-4ఆశ్వా॥-139ప॥) ధర్మనిర్ణయము చిసెను. క్త
ఇట గంగాసాందర్యవర్షనము ('ప్రతీపు డెట్టి బీతాత్ముడో తెల్పుటకేగాని రసపోషణమున
కైనట్లు కానరాదు. గంగ 'మన్న్మేథవశంబున దక్షీశోత్సంగము నందుండుటీ యను చేష్టచే
స్వల్పముగా శృంగార రసాభాసము భాసించుచున్నది.
ఇట మూలమున గంగాసొందర్యవర్ద్సనము విస్తృతముగా లేదు.
"తన్వు డదూవయణోవేతా ౧౭గా (్రీంవ డూావీణో /
ఉఊత్తర్థూ నలిలాత్తన్వా లోబనయతమాక్ళ్రృతిః / 2
అదీయానన్యూ రాజురైర్రవ్యూడూపా మనన్వునీ +
ద్లోఖం కాల నంకాళ మూడుం భోవో భబాననా / 3"
(ఆదా-/-92 అద్యా/౯౨, 3 జోగి
గంగా తిప్పల సంభాషణము మూలానువాదములలో నొకే రీతిగ నున్నది*ే.
రసాభఖాసము లెండింటను సమముగనే పోషింపబడినది. ఇట జగన్నాథుని మతమున
ఏకతరనిష్టమగుటచే ననుచిత విభావాలంబనత్వమున రసాభాసమనియు, అసు విశ్వనాథ,
విద్యానాథుల మతమున కూడ నెకతరనిష్ట మగుటచేతనే రనాభాసనమనియు తెలియదగును.
6. అంబికా వేదవ్యానుల వృత్తాంతము
భారతే తిహానకాలమునాటి ధర్మశాస్త విధి ననునరించి 'పజాతంతుం మా వ్యవబ్చిత్సి'
అను శుతి ప్రమాణమునాదరించి వేదవ్యాసుడు దేవరన్యాయమున అంబికకు సంతానోత్పత్తి
ఇట వ్యాసునిది ధార్మికదృష్టి. తల్లియాజ్ఞ నెరవేర్చుట యాతని పరమకర్తవ్యము,
శ్రుతివిహితమైన కార్యమగుటచే నతని కది యజ్ఞప్రాయమేగాని భోగదృష్టి లేదు.
అంబికకును సుతజన్మముపైననే దృష్టిగలదు గాని శరిరవాంఛగాదు.
"5  తఎం నుతజన్భు మెల్దోం
డవునొకొ దోవడందో నాతు నమభును నవవ
అవతేయలాం/ి యంబికో
ధవహ్తేణ విమలళయన తలమునో నున్హు న్‌” (ఆదా-4 ఆశ్వా/2౮౨ వ//
13 మూలమున ఆది॥!-1-92 అధ్యా!!-4 నుండి 154
135


సుతజన్మమును గూర్చి తలపోయు నామెకు వ్యానసమాగమ నమయమున కలిగిన
భయము రసాభాసమును స్పురింపజేయుచున్నది,
“మద్వ్యా// ఆవనరజ్ఞాం ఉయి వ్యాను డోతాంచౌ నంత నత్తవనీ
కఎలగడందబును ౧విలవిడలును ౧ఐిలకన్ను లును
దవినయన్ను వన నైవదర్రవుందనువును జూబి
యవిద గన్బుం౧వ మొగిచి తెజవక యండెౌ బయమున."
(ఆద-4 అక్వా/౬2౮4వ/
ఇట్లు భయముగలిగిన సందర్భమున చక్షుషీత్యాదులు ఉదయింపక పోవుటచే నీ
సంభోగశ్ళంగారము అనుచితమై యాభానమగుచున్నది.
ఈ సందర్భమున మూలమున కూడ నిదేవిధముగ వర్షింపబడి శృంగా
రాభాసమగుచున్నది."
7, కుంతీ నూర్యు నమాగమము
ఆదిపర్వమున పాండురాజు వివాహమునకు ముందు కుంతీసూర్య సమాగమ
వృత్తాంతము గలదు. కుంతికి సూర్యునిపై ననురాగమున్నను, సూర్యుడు వరవభావమున
విధినిర్వహణమునకే వచ్చెనుగాని యాతని కనురాగము లేదు. ఇట్లీ ఏకతరనిషమయిన
యనురాగ మనుచితమై యాభాసమగుచున్నది.
దుర్వాసుడు కుంతిచేసిన పరిచర్యలకు సంతుష్టుండైె, 'ఈ మం[తంబున నీ వెయ్యని
నొక్కవేల్పు నారాధించి తవ్వేల్పు నీకోరిన యట్టిపుత్త కుల నిచ్చు నని యాపద్ధర్మంబుగా
నొక్కదివ్యమంతంబు' ప్రసాదించెను. ఇట్లు కుంతి మంతప్రభావము నెరింగియే సూర్యు
నారాధించుటచే నామె యనురాగవతి యనియే తెలియుచున్నది. ఐనను ఆమె సూర్వుని
జూచి భయవపడినది.
సూర్యు డామెతో 'మదీయదర్శనంబు వృథగాదు నీ యభిమతంబు సేయుదు' ననిమెను.
కావున నిచట కుంతికే యభిమతము గలదు. సూర్యునికి అభఖివుతముగాక
విధినిర్వహణయేగలదు. కుంతికనురాగమున్నను లోకాపవాదమునకు భయపడితినని ఇట్లు
తెలిపెను చ
“అ/ ఎను మంతళ్త్తో దొయింంకో కోంితిం
నాలు గర్జు ముయిన నాతలిదండులుం
జొరుములును నన్ను ఉఊూబి నగదా గ (ఆదాల ఆక్వా/౧24వ/
సూర్యుడామె భయము నపనయించి 'కన్యాత్వంబు దూషితంబు గాదని వరమిచ్చి
యభీమతార్ధ మునుగూర్చను,
ఇట్లు కుంతి యనురాగవతి యగుటచేతను నూర్వుని కది యభిమతార్ధము
కాకపోవుటచేతను నిది ఏకనిష్టమై యనుచితమగుచున్నది. ఇట్లీ ఘట్టమున విభావాది సామి
లేకున్నను శృంగారాభానమే సృ్పర్శమాత్రముగ నూచితమైనది."
$4 మూలమున ఆది॥-1-100 అధ్యా॥-1 నుండి 6శో॥
136


మూలమునకూడ దుర్వాసుడు కుంతికి మం్యతప్రభావము. పు(త్రజననమే నని
తెలిపెను. కాని కుంతి పుత్తుల కొరకైగాక కుతూహలముననే సూర్యు నాహ్వానించెను.ే
వచ్చిన - సూర్యునితో నామె నంభాషణము గాని కన్యాత్వము -దూషితము గాకుండ
వరమిచ్చినట్లుగాని మూలమున లేవు. ఇవి కుంతీసౌశీల్యరక్షణకు నన్నయ కల్పించెను.
మూలమున నీఘట్టమున కుంతీ సూర్యులనడుమ జరిగిన వృత్త మిట్లు గలదు.

“నా దదర్హు తమాయాన్తం భాన్సలం లేోకబావనమ్‌ /

ఎన్తైతా చానవద్వాంగీో దవా ల తన్ఫు వాదద్భు తమ్‌ / 9

(కాళకర్వా తవన్వర్హన్య్కూం గర్భం దదౌ తల? /

అదీజనత్తతో వర౭ నర్ద్జుళ్వ్రబృుతాం వరమ్‌ / 0"

(ఆదా7-/04 అద్వా/9, 0౯)
ఇట్లు మూలమున కుంతీ సూర్యు లిరువురి యనురాగమును ప్రసక్తము కాలేదని
నన్నయ మొత్తము పై కుంతీసూర్య సమాగమమును శృంగారాభానముగ తీర్చిదిద్దెనని

తెలియుచున్నది. ఇదిగాక ఇదే నన్నివేశమును ఎల్బనయు, తిక్కనయు నిర్వహించిరి. ఒకే
కథాసందర్భమగుటచే వానిని కూడ నిచ్చటనే పరిశీలించుట నమంజనమని భావించి
చర్చింపనగును, |
ఆరణ్య పర్వమున నింద్రుడు కవచకుండలముల నపహరింప వచ్చునని
హెచ్చరించుటకు సూర్యుడు వచ్చిన సందర్భమున నీ కథ మరల తెలుపబడినది. ఇదీ
ఎజ్బనకృతమై శృంగార రసమహితముగా నొప్పుచున్నది.
ఈ సందర్భమున సహితము కుంతికి మం్యతప్రభావమును దుర్వానుడిట్లు ఆతలిపెను.
"వ॥ .....దీనంజేసి యెయ్యేనివేల్పు నాహ్వానంబు సేసెద వవ్వేల్పు సనుదెంచి నివశంబున
నుండు ...."  (ఆర-” అశ్వా॥[-324వ)
ఇట్లు తెలిసియు నామె సూర్యునే యారాధించుట యనురాగము చేతనే. ఆ విషయ
మిట్లు తెలుపబడినది.
"మ/ మదం గాడణ్యము నోరి వ్యివవడ డీమంతందు నా కీబ్చౌ నే
ఎది దోచందమొు చూతు నంచు నొకనాం జిబ్బున్‌ క్భ్రతన్న్నూ త య
నుదతరత్తుము వ్లగార్జు౭లతటోవై కేబిల్లుతిగ్యా చం ద్‌
౨ దళళత్తుద్ధుముమాడ్చు నుల్లనితమై చిత్తంబు రాగలంంన్‌”"
. _.. (ఆరా*7ఆశ్వా(325ప/
కుంతి మంత్రమును గూర్చి "ఇది యే చందమొ' యని కుతూహలము నొందినను,
"చిత్తంబు రాగిల్లగన్‌ అనుటలో ననురాగము చేతనే ప్రధానముగా 'నర్కు' నాహ్వానించెనని
తెలియుచున్నది. శుచియు నుజ్జ్వలము కానిదే శృంగారము శోభిల్ల దనుటచే నామె కృతన్నాత
యయినదని వర్పింపబడినది.
1వ మూలమున ఆది॥-1-104 అధ్య్యా॥-7శో॥
16 మూలమున ఆది!!-1-104 అధ్యా॥-రిశో॥
3


అంతగాక 'ఎశశ్చద్మము మాడి" యనుటతో నుపమెయచ్తైన కుంతి యందు
ఉపమానసామర్ద్యమున పద్మినీధర్మమయిన సూర్య్యానురాగము స్ఫురించుచున్నది,
“శోభిల్లుతిగ్మాంశు" ననుటలో కుంతీమనోగతమైన సూర్యుని సౌందర్య ప్రసక్తి గలదు,
ఇట్లు శృంగారరనమునకు బీజావాపము జరిగినది.

ఈ సందర్భమున తనవశముననున్న వేల్పును వేరేదియు కోరక" .....దేవా భవతృమాన
సుందరుండగు నందనుం గరుణింపవే..... (ఆర-/ఆళ్వా[-326వ॥) యని ప్రార్థించినది,
ఇట్లు కుంతికి సూర్యుని రూపమునం దభిరతియు, సంగమ కాంక్షయు స్పష్టమగుచున్నవి,
ఆ సమయమున సూర్వ్యుడును ఆమెయందు అనురక్తుడే, కావుననే 'నిజయోగబలంబున
మూర్త్యంతరంబు ధరియించి కుంతి పాలికిం జనుదెంచి మధురస్వనంబున .... (ఆరా
"7 ఆక్వా॥!-326వ1॥) సంభాషించెనని తెలుపబడినది. 'మూర్త్యంతర ధారణము తన పక్ష
తేజోరూపము కుంతి కామోదయోగ్యము కాదనియె. 'మధురన్వనంబున' పలుకరించుట
యనురాగప్రవర్ధకము. ఉప్పుడు సూర్యుడు పలికిన పలుకులు నర్మగర్చ్పములు,

"త్తే! అబల నమంతబలమున నడగుదౌంబి

నాండ నవాండ నతి యన్యవియంబు

నకు నాయ్యది యొనరంతు నిజమచౌవుమ

యనినణయడంతి మి జను గమలావుతోడో (ఆర7 ఆక్వ్వా/327వ//

'నీవాండనైతి' ననుటయు, 'నీకు మనఃప్రియ మొనరింతు ననుటయు ననురాగ
హ్యృ్‌దయుడగు పురుషునికి సహజములగుటచే సూరు్యని యనురాగము
ప్రస్పుటమగుచున్నది.

ఇట్లు పలికిన సూర్యుని కుంతి వెనుకకు పొమ్మనినది. ఇది కన్వ్యాత్వపరిరక్షణమునకై
స్రీలు సహజముగ నొనర్చు బెట్టుసరితనమేగాని యనురాగరాహిత్యముగాదు.

ఈ పరిస్థితిలో సూర్యుడు ఆమెనొడబరచుటకీ యత్నించెను. ' కమ్మరి పోక తప్పెడినె'
యని జాణతనమును, 'మున్ను నీవు చిత్తమ్మునంగోరి తవ్విధము దప్పక యిప్పుడు. బల్క
రాదో యని యనునయమును, 'పుత్తుంగోరవె నిజమ్ముగ నావలనం దలోదరీ యనుటలో
నామెలజ్జ నవపనయించుటయు కాననగును. ఇట్టి సూర్యుని ప్రవర్తన యుదాత్తనాయకునివలె
సాగి శృంగారరన పోషకమైనది. అయినను ఈ అనునయవాక్యములచే కార్యము
సానుకూలము కాలేదు. అప్పుడు సూర్యు డిట్లనెను.

"వ॥ _...మదీయసమాగమంబున కొడంబడుము. నీకోరినయట్టి తనయుండు జనియించు
నిట్లు సేయనినాండు నిన్నును భవజననీజనకులను భన్మంబు సేయుదు మజణీయు,... మంతంబు
.... వీకుపదేఇించిన తాపను నీక్షణంబ నిరవాంతు లీ (ఆర-/7ఆశ్వా॥-331వ॥)

ఈ విధముగా నూర్వుడు కుంతిని తరించుట శృంగారమున కనుకూలము గాకున్నను
పరిస్థితిని బట్టి యది సమంజసమే యనదగును.

ఈ తర్హనమునకు కుంతి భయపడలేదు. 'డెందమున నమందలజ్నా వివశీ యై '...
ధర్మమార్గమున. బెండిలి సేయంగం బిమ్మటన్‌ సమున్మదరనకేళి లీల గరిమం బగుం.....
(ఆర-/ఆశ్వా॥!-335వప1॥) నని పలికినది. ఇట్లామె భయపడకుండుకేగాక నంయమనమును
చాతుర్యమును కూడ (ప్రదర్శించి యిట్లనెను.

138


"చ ఊంగమయుల యందు దర్గువును నత్వ్య్వము నీయద గాదా యెందు నో

తంప్పులు నయెజుంగనివిదండులె యిల్రోద నదుబంగికొం

దగ వయనోలి మార్పులుకుదాననా ద నగుం గాక నతు నిం

వయ తొణం గొబంలంద్లు మిఓ ౨మావల నయ్యైడు నింద కేర్తాదన.”

(ఆర? ఆక్యాా/-337వ/

ఈ మాటలు యుక్తియుక్తములు. అంతేగాక యనురాగాస్పదుడైనవాడు దర్శమార్లమున
పెండ్లి యగుట కిష్పపడకున్నను నాతనికిష్టమైనట్లు వర్తించి నిందకైనను సిద్దపడినదని
ఆలియును సూరు్యు డామెను భయ పెల్పనను నామె పై ననురాగముతో 'కన్యా[వతంబు
చెడకుండ వరము నొసంగి యామె ననుగమించెను.

సూర్యు డామె నొడంబరచి తతృ్సమాగమ మందుటగాక తత్పర్యంతమును
'ఉజలాంగి 'మదిరాక్షి యను మాటలచే ననురాగస్పూర్తిని కలియే యుండెను.

జ్‌ క్‌]

విపలంభమున శృంగారము పరిపుషముగుట సహ్బదయు లెరింగినదే. ఈ ఘట్టమున
కుంతి వారించినకొలదియు సూర్యుని యనురాగ మధిక మగుచు వచ్చినది ఇట్లనురా గము
గాడమై చివరకు సంభోగశృ్ళంగారము (పరిపూర్ణత నందినది,

ఈ విషయమున మూలమున కుంతికి మంత్ర ప్రయోజనము ఆహూతులయిన వేల్పులు
వశంవదులగుటయె *” ఆమె యావరప్రభావము నెరుంగదలంచినది ఆ సందర్పమున
మూలమున కుంతి రజస్వల యయినదను విషయమొకటి యధికముగ తెలుపబడినదేగాని
మిగిలినది మూలానువాదములందు సమానమే,

సూర్యుని జూచిన కుంతి భయవడినను మోహపరీతాంగియై యున్నదని మూలమున
నిట్లు వర్ణింపబడినది

/ శవం వావవం(తఈనా వఐవల బచింతయతీ తదా |

మో పానాఖి వరీతాంగో న్ధుయమానా వునువునః / 6“/(ఆరయ3-29/ అద్వా/-6 జోగి

యుక్తియుక్త సంభాషణవమంతయు యథామూలమే. కన్యాత్వహానిలేకుండ
వరమొనంగిన తరువాత కుంతి తన కుమారుడు కవచకుండల శోభితుడు కావలెనని
కోరినట్లును నాత డొనసంగినట్లును గలదు” ఈ విషయ మనువాదమున లేదు ఈ కోరిక
సహజమగు ననురాగమును స్పురింపక శృంగారమున కాటంకముగనున్నది. పిమ్మట
మూలమున నంఖభోగ శృంగారము వరింపబడినది.. కాని యనువాదమున నిది లేదు

పరిశీలింపగా నీ ఘట్టమున మూలానువాదములు రెండింటను శృంగారము రసముగనే
ఫోషింపబడినది

మూడవపర్యాయ మోకథ కుంతిచే వేదవ్యాసునికి ఆ([శవమవాసపర్వ్పమున
అలుపబడినది ఈ సందర్భమున దుర్వాసుడు వరమొసంగుట యిట్లు గలదు
17 మూలమున మంత్రప్రయోజనము ఆర![!-3-289 అధ్య్యా॥-16 నుండి 19ఛా॥

18 మూలమున రజన్వలయగుట ఆర॥-3-290 అధ్యా॥-3 నుండి 6శో॥

19 మూలమున యుక్తియుక్త నంభాషణము ఆర॥[-3-291 అధ్యా!॥!-1/ నుండి 22శో॥

2౨౦౧ మూలమున సంభోగశ్చంగారము ఆర॥-3-291 అధ్య్యా॥-23 నుండి 284
139


"వ! ... వరం బెల్లభంగి నొనంగక పోవ నడుగు మనుటయు వెఐచియు నాదు వేడ్క
తెఆం గట్ల యగుటను బుత్తుం గోరితింగోరిన నమ్మునిపతి యొక్క మంత్రం బను[గ్రహించి
దీన నీవావహించిన దేవతలు భగవద్వశగతులై నుతజన్మంబు గలిగింతురు."
(ఆశ1॥1-2ఆశ్వా!!-96వ॥)

పూర్వకథలందు మంత్రప్రయోజనమున ప్పుత్తుని పొంద గోరగా, నీ కథ యందు
పుత్తుని కోరగా మంత్ర మొనంగబడినది. ఈ కథయందు పుత్తుని పొందుకే యామె'వేడ్కతెజం'
గని తెలుపబడినది.

ఇచట సంగమాబఖిలాషగాక. స్తి సహజవుగు పుత్తవాంఛయె కుంతి
యందభివర్లింపబడి నది. బాల్యాదిగా నిట్టి వాంఛ బాలికానహజ మగుటయు నది
కామవాంఛాజుష్టము గాకలాలన పాలనలతో బొమ్మలాట లాడుట వంటిదని తలియదగును.

కుంతి మంథత విషయమున 'అద్భుతమున బొందినది'. ఇది బాల్యన్వభావమే. సూర్యుని
'దోషంబని తలంపక బాలసంభృతాజ్ఞానము వేడ్క నొనర్వ' గా నాహ్వానించినది. వచ్చిన
సూర్యుని గాంచి యామె 'చిత్త మాశ్చర్య మగ్నం' బెనది. కాని యనురాగభరితము కాలేదు.

సూర్యుడు వచ్చినపుడు భయమున వడకినది. ఆమెకు పుత్తుడే వలయునుగాని,
సూర్యునితో పొందు అభిమతము కాదు. అమె కనురాగము లేదు.

సూర్యుడును మంత్రబలమున వచ్చెనెగాని యనురాగనహితుడు కాడు. అతడు
కుంతినిట్లు భయ పెట్టెను.
“వ॥ .... వృథాహ్వాన మాచరించుట తప్పు నిన్నును నెవ్వండు నీకు మంత్ర మిచ్చె
నాతని శపియింతుం జుమ్మా ...." (ఆశ-2ఆశ్వా!॥!-101 వ!)

ఇట్లు సూర్యుడు భయపెల్టునెగాని యనురాగముతో నొడంబజుపలేదు. ఆమెయు
"గురుని నిరపరాధుని శాపనిహతుంగాంజేయుట కోర్వకపుత్రకు నొనంగు దేవ కృప భవత్సము'
(ఆశ-2 ఆళ్వా॥-101వ॥) ననినది. అంతే కాని యనురాగముతో కాదు

అప్పుడు జరిగిన సూర్యనమాగమ మేదో యొౌగిక విషయమువథె వర్షితమైనది. ఇది :
యలౌకికమైన విషయమువలె నిట్లు గలదు.
"తే! ... అయ్యవంరివేయ

తోడూ డాత్యు తేజమున నాద్భుడ్టూ ఖోంయ్యద

యవ్దుడు తనయండు వు ధైడు మనియా భిదవో ( ఆ(హ2 ఆక్వా/- 0 వ//

ఈ ఘట్టమున కుంతి విషయమున స్రీస్వభావము, బాల్యచాపలము, కుతూహలము,
అశ్చర్యము, భయమునారోపితమైనవి. అట్స సూర్యునియందు అలౌకీకత్వము గోచరించును.

ఇట్లీ ఘట్టమున నఠౌకికాద్భుతత్వమే గాని శృంగారస్పర్శలేదు. కుంతి స్వీయశ్చంగార
కథనమగుటచే నిందు శృంగారప్రనక్తి లేకపోవుట సహజము. ఇది శకుంతల దుష్యంతునితో
తెల్పిన మాతాపితరుల శృంగారకథనము వంటిది గాక వృద్దుడును, దైవసమానుడును
అగు వ్యానునితో వృద్ధయగు కుంతి తెల్పుటచే ననౌచిత్యము లేకపోవుటచే నాభానమనుటకు

140


మూలమున దుర్వానుడు వరము నీయకమాన ననినప్పుడు భయమున నంగీకరించితి
ననియేగాని ఆమె “వేడ్క తెణ౪ం గట్ల యగుటి లేదు,

“తత? కావబభయాద్దవమవోబచం వునరేవ తమ్‌ /

ఎవమన్ర్ర్వితి బో (పావా వునరేవ నమాం ద్వి / ౮”

(ఆ(ళ/-౮- వ్యుత్రదర్భనవర్దు 2-36 అద్య్వా/౮ జో

మిగిలిన విషయమంతయు మూలమున తెలుగున నున్నశ్సే గలదు. కావన నీ
సందర్భమున మూలానువాదములు రెండింటి యందును శృంగారముగాని, తదాభానముగాని
పోషింపబడలేదనియే ఆలియుచున్నది.

ఇట్టే కుంత్తీ సూర్యు సమాగమ వృతాంతము మూలాను వాదములు రెండింటను
కూడ మూడుసార్వు పునరావృతమ్హనది. రెండింటియందును ఆది పర్వమున
శృంగారాభాసముగను. మిగిలిన సందర్భములలో శృంగార, అద్ప్బుతములుగాను
నిర్వహించబడినది. ఇట్లు వైవిధ్యముతో నిర్వహించబడినను అవివాహితరైైన కుంతి
సూర్య్యునిపై చూపన యనుచితమోహము రనాభాస్వ్వయోజకమగుచున్నది.
రి మాదీ పాండురాజుల వృత్తాంతము

పూర్వరాగమున స్రీపురుషులలో ఒకరి కనురాగములేనిచో నానందర్పమున
నాభానమని లోచన, దర్పణకారులు భావించిరి. అస్సే సింగభూపాలుడు [ప్రాగభావ,
వ్రధ్వంసాభావ, అత్యంతాభావములను ప్రస్తావించి, పధ్వంసాభావ, అత్యంతాభావములలో
శృంగారాభానమగునని తెల్పును, వీనిలో (పాగభావమున విక్షణాదులచే రాగోదయము
కావచ్చును. కాని మిగిలిన రెండీలఅటను రాగోదయమున కవకాశము లేక రసాభాసనమగును,
నామాన్యముగ భార్యాభర్తల నడుమ రాగధ్వంసనమునకు గో[త స్టలనాది [పియావరాధములు
కారణములగును కాని మహోభారతమున భార్యాభర్తల నడుము శృంగారమున కొక
(ప్రల్యేకమగు నవరోధము కలిగినది అయ3ది పరిశిలనార్హము.

మాదీ పాండురాజుల తుదినమాగమమున మునిశాపకారణముగా నొక విచిత్ర
సితి యొదవినది. ప్రధ్వంసముగాక మాద్రికి ఎదలో ననురాగమున్నను అది రతిప్రయోజకము
గాక శృంగారాభానమైనది.

శాపగ్రస్తుడైన పాండురాజు మునివృత్తిని వహించి వనమున నుండెను. కుంతీమాదు
లేమరక యాతని సంరక్షణమున నిమగ్నలైరి. ఇట్టి నీరససన్నివేశమున పాండురాజు
మరణకారణమైన మాదీసంభోగ ఘట్టమునకు శృంగారనేపథ్యము సంతరింవబడినది.

ఆ సందర్భమున శృంగార రసమునకు నేపథ్యముగా వెలసిన వనంతకాలమును
రండులయ[గ్రాహి పద్యములలో నన్నయ వర్షించెను. అవి తుమ్మెద పాటల వలె సాగి
శృంగార రసమున కున్ముఫీకరించుచున్నవి.
“లయగ్రాహి

కమ్యున లతాంతములకు మొనని వచ్చు మధువమ్యుూల

_ శుగీత ననదమ్యు ల₹నగౌద ఊూా
తమ్మూ అ అనత్హానలయమ్యల నుగంది మయుకుళమ్యు అను
141


అమ్యు లయ కేజిల కులముల రవమ్ముు మదురమ్యురయుభు
రమ్య ల శళథోేకొ నకరమ్మ్యు లును జంవకొ బయమ్యు ముయ
౧౧కుక్‌ వనమ్యూూ లును నొవ్పెన్‌
చందన తమాల తడులందు నగజ (దుమములందుం
౧పలీ వవములందు లవలీ మయా
కంద తలు వండముల యందు ననిమూల దరవఐంది నరవ
వనములందు వనరాదీ
తందబిత వ్రువుమకదందో రనముం దయలుభుం దనువ్చు
నారభము నొంది ఉనబితా
శందము/౧గో (బోవితుల డౌందము అలందుదగ మంద
యలయా.౨ిల మమందోతి వీచాన్‌" క్ట ఆదా ఆకాా/! 3ర /౨39వ/
వసంతకాలము, మలయానిలము రతికి తటస విభావములు. నసుగంధమును,
కోకిలారావములు మధుగీతములును రత్యుద్దీపకములు. అయ్యవి యన్నియు సమకూడినవి.
ఇట్లన్నియు సమకూడిన వనుటయే గాక నన్నయ 'పోషితుల డందము లలందురగ
మందమలయానిల మమందగతి వీచెన్‌' అనుచున్నాడు. దురదృష్టవశమున నిచట
భార్యాభర్తలు సమాప వర్తులయ్యును, పరస్పరానురాగ విదలయ్యును 'పోషితు” లైరి,
కవి సామాన్య (వోషితులను మనావించుచునే ఈ విశేష 'వోషీతులను స్పురింపజేయుట
యొక చమత్కారము.
*వ॥! ... ఇట్లు సర్వభూత సమ్మోహనం బయిన వసంత సమయంబునం బాండురాజు
మదనసమో్మోహన మార్గణ బంధీకృత మానసుండై మద్రరాజపుత్రిదైన మనోహరాకృతి
యందు మనంబు నిలిపి యున్నంత నొక్కనాడు ... (ఆది -
4ఆళ్వా!॥-140వ॥)
ఆవసంత సమయము సర్వభూత సమ్మోహనకరము గాన పాండురాజు సమో్మోహితు
డయ్యెను. ఇట పాండురాజు తప్పిదమని గాని, విధి విలానమనిగాని యనిపింపక శృంగార
రసోన్ముఖముగ నీ సంఘటనము సాగినది. తదనుగుణముగ తటస్థ విభావములగు వసంత
మలయానిలాదులు వర్పింపబడినవి.
ఇక ఉద్దిపన విభావమైన 'మదరాజప్పుత్తి మనోహరాకృతి' యిట్లు వర్చింపబడినది.
క డ/! చబాడునువరైవోను నవబచంవకబూవయ నిందువారమయు
కారమశీయయన్‌ వకుళనామవతంనయ నై యవూర్జ్చు ళం
గారవిలానలీల దొునయం దనముందకు నున్సుమాడి నరం
భోదువాన్యోతం జూబి కుడువుంగవుం డంగజరాగమత్తు. డె"
_ (అఆదాశఆక్వాగా!4/వ/)
కాని యింత మనోహరాకృతియగు మాది శాపభయమున పొండురాజును వారించి
విరక్తిని జూపుటతో శృంగార మాభాసమయినది. ఆ విషయమిట్లు వర్పింపబడినది.
21 [ప్రోషితుడనగా ప్రవాసస్తుడు, ప్రవాసమున నుండుటచే సంభోగావకాశము గలుగదు.
142
"5ఈ/  ... కాచబయమునన్‌ మ్యూద ౧భున్‌
వందుర వాంింవంగ బలి
మం దత్త్పంభోగ నుఖనమాపాతుం ఉయ్యన్‌ (ఆదా4 ఆక్వా/-/ 42వ//
ఇట వాది 'వందురి వారించుటయుీ పాండురాజు 'బలిమిం దత్సంబోగ
సుఖసమిీిహితుండగు' టయు ననుచితములై శృంగారాభానమును న్పురించినవి,
మూలమున నీఘట్టమున వసంత వర్షనముే సుందరముగా నున్నను, నన్నయ
యనువాదమున విశేషవృత్త సమాకలితమై యత్యంతము హృదయావర్టకమై శృంగార
రసానుకూల వాతావరణమును కల్పించుచున్న ది. అసు అనువాదమున మాదీ
సౌందర్యవర్షనము మూలము కంక విస్తృతముగానున్నది. మిగిలిన విషయముచే
రెండింటిలో నమానమే మూలమున 'జీవితాంతాయ ... యనియు 'సాక్షాత్కాలేన మోహితా
... అను మాటలచే నిది పిధిక్సతమని తెలుపబడినది. అనువాదమున నిదియంతయు
వసంతకాల (ప్రభావముగా తెలుపుటచే శృంగారాభాసమునకు మరింత పుష్టి చేకూరినది,
౮. హిడింబా ఫీమసేనుల వృత్తాంతము
హిడింబా ఫీమసేనుల యందు మొదట హిడింబ కనురాగమున్నను, భ్‌ ముని
కనురాగము లేకపోవుటచిే ఏకనిష్టమగు నాయనురాగ మనౌచిత్యమున
శృంగారాభాసమగుచున్నది. హిడింబ దర్శించిన ధీమసేనుని రూప మిట్లు వర్ణితము.
ల! వనవజాతాయతన్నోతు నున్జో తబ్బ వొద్వాక్షన్హులున్‌ నింవొనం
వొననుం బాండవనింవామున్‌ వ్యొాదయడున్నా కారు నుద్వాన్నువో
కంకల్పునైరబావాంం వటూదయులడు మనోజూతాగ్చు శండాతవో
దన య రాను కామడూవధలర మ్పర్ణ్శన న్రుడావందబుతో”
(ఆదా-ర ఆక్వా//-/ 59 వ//
భీమసేనుని రూపము గాంచిన హిడింబకు చక్షుష్టీతి గలిగినది. భీమసేనుని
మోహింపజేయుటకు మర్త్యస్రీన్వరూపము ధరించినది. ఆమె యెట్లున్నదో నన్నయ ఇట్లు
వివరించెను
87 వితతదబవాురత్తు దబిళో
జితబూవణములు వెలుంగ దొాడం గయనవదథు
వృ్రతదవి్ధంగదమలత (య శు
న్దు తకుబ నముదాంచెం బవననందను డాయన్‌.” (ఆదార ఆక్వా/-4/ 90వ/
ఉద్‌పన విబావములైన బహురత్నరుచిశోభిత భూషణములను, ఆమెయొవనమును
సుందరముగ వ్యక్తమొనర్చుకేకాక ఉపమానముతో శోభావహ మొనర్చెను
కాని హిడింబ నాొందర్యము ఫీమునికి అనురాగజనకము కాలేదు ఫీము డామె
నిట్లు తిరన్కరించెను
నలత వసంతవరనము మూలమున ఆది!॥-1-116 అధ్యా॥[-2 నుండి ఉత్లో॥|
23 మాదీ సంభోగఘట్టము మూలమున ఆఅది॥[-1-116 అధ్యా!॥-౨ నుండి 11శో॥
143


“2=1॥ ....పవవమాననసూనుం డవమాన పూర్వకంబున నీ వెందుల దాన వింతపా
ద్దేల వచ్చి తెటవోయె దెడ గలిగి పొమ్ము..." (ఆది-6ఆశ్వా!॥-192వ|)
ఈ సందర్భమున 'మన్మథ వ్యథాశిథిలమాన మానస యయి తన యొద్దకు
వచ్చుదానిం' (ఆది-6ఆళ్వా!!-192వ)" గని భమసినుడవమాన పూర్వకముగ
పలుకుటయేగాక, 'ఎడగలిగి పాొ'మ్మనుటలో నావా సమీాపించుటయు నాతడు
పామ్మనుటయు స్పష్టమై శృంగార రనసప్రవాహ గతి కవరోధమేర్పడి రనాభాసమగుచున్నది.
'నీవపతివి గుణాకర యిజ్ఞన్మమునీ నని పలికి 'వీరి తోడిదేమి నీవు నాకు బతివై
(బాణంబు రక్షించుకొని నావలన నిష్రోపభోగంబు లందు మేనును గామచారిణిని నీ కిష్టంబైన
చోటికి నిన్ను. దోడ్కొని పోవనెర్హు' అని హిడింబ యనురాగముతో పలికినది. ఫీముడు
వారిని విడువనొల్లక పోవుటతో 'వీరి నిందజ రక్షించుట నీకుంబైియం బేని యప్వురుషాదుండు
రాకుండ ముంద వీరి నెత్తికొని పోయెద' (ఆది-6ఆళ్వా॥-198ప॥) ననెను. కాని ఫీముని
కనురాగము కలుగలేదు, కాని యించుక మెత్తబడినాడు. తన 'మజువుసొచ్చిన' దానిని
జూచి 'మా యన్ననునన్నుంజూడుము భయంవపడకుండుమియంచు పల్కుట కిదియే కారణము.
ఇట్లు మెత్తబడెనే గాని ఖఫీమున కనురాగము కలుగలేదు.
శృంగారసమునకు వీరరన ముపస్కారకమని యాలంకారికుల మతము.
తదనుగుణముగా హిడింబాశ్చంగారమున కుపస్కారక మగు ఖీముని వీరమును నన్నయ
చక్కగా పోషించెను. హిడింబానుర భీమసేనుల యుద్ధమును నన్నయ మిక్కుటముగా
వర్ణించెను. ఇచట భీముని పరాక్రమముచే హిడింబ యనురాగముమరింత యధికమైనది.
తన సోదరుని చంపదలచిన భీముని'పై [కోధముగాక యనురాగమే యధికమైనది.
"నన్నును మిమ్మును రక్షించి యారక్కను నుక్కడంగ నశ్రమంబున నిష్పుడ
చంపుంచూడుడు"  (ఆది-6రఆశ్వా॥!-2154=1॥) అని హిడింబ సోదరుని మరణమును
పాండవుల సాన్నిహిత్యమును వరించినది. దీనికి భీమసేనుని పరాక్రమము కూడ
కారణమనదగును. నన్నయ రచన తదనుగుణముగ సాగినది. దుర్దర్షుడైన [వతి నాయకుడు
నాయకుని వీరమున కుత్కర్తాహెతువు కాగలడు. కావుననే హిడింబు డిట్లు వర్ణింపబడినాడు.
చం! ఉఠలదడు నురంద్యునైన బలియండు పాడిందబుండు వాని మాతితాన్‌
వెజవని వారలుం గ౧ల౭ె వరలు ముంద రెయింగ రత్భూతూ
యెజింగర యేని యిట్లు దమ యిండుల నుండిన యట్లు మెబ్చ్దు ౩
మజ శయనింతుదే తడుం (బ్రమాదము నేనిర బుద్ద పూన్గులైో /
(ఆదర ఆక్యా!!-/ 9౮ వ/
24  పొర్వావర్వణ బావాః న్యూ నమాయది మజో ద్రుయోః |
తదోవ రవవిద్దుడ్ధు* రనవమేలన ముచ్యూతో /
క్భంగాలో వరదా నమ్యగ్భువేదన్యోన్య వేలనమ్‌ |
రద జీభత్తుయో తద్దుళ్తదా వాద్భ్చుత వోన్వయాః /
(బావ/ (వకా/-2 అధ/-2౮,26 జో)
శ1ే4గ


అని హిడింబ పలికీనది. అట్ట హిడింబునితో భీమసేనుని యుదము, విపులముగా
నెనిమిది పద్యములందు వరింపబడినది.లే భీమసినుని పరా[కమము హిడింబ యనురాగము
నుత్కటము గావించినది. కాని భీముడామెను తిరస్కరించి ఇట్లనెను.
“"వ॥ ....నాక్షనులు వైరంబు. దలంచి. మాయలు 'సియుదురు. కావున నీవు మాతోడ రా
వలవదు నిన్ను విశ్వసింపము. నీవును మోయన్న వోయిన తెరువున పొ మ్మనిన.”
ఇట్లు భీముడు తిరస్కరించినను హిడింబ కుంతితో నిట్లనెను.
“వ॥....అవ్వా నర్వ ప్రాణులకు సామాన్యంబయ్యును మనోజరాగంబు వనితల కసహ్యుంబయి
విశషంబయియుండు నేను వృకోదరునిమిత్తంబు మదనబాణ బాధిత నయినా చుట్టంబులనుం
జెలులను విడిచితి నా యిష్టంబు మోరు గావింపని నా డిప్పుడ [పాణంబులు విడుతు...."
(ఆది-6ఆళశ్వా॥!-222 వ।॥)
ఇట దశవిధ మన్మథావస్థలలోే చివరిదగు మరణో ద్యోగమున హిడింబయున్నట్లు
వర్షింపబడినది. నాయిక మన్మథావస్థలలో చివరిదగు వమరణో ద్యోగముననుండగా
నాయకుడు తద్వథోద్యోగమున నుండుట మిక్కలి రనాభాస కారణమగు చున్నది.
ఇదియంతయు పూర్వరాగి” విషయము.
హెిడింబుని వధానంతరమున కుంతియాజ్జ చే భీముడు హిడింబను పుత్రజనన
పర్థంతము భార్యగా స్వీకరింప నంగీకరించెను. వారి వివాహమును వేద వాసాసు
డామోదించెను. అనంతర సంభోగశ్చంగారమును నన్నయ ఏకపద్యమున నిట్లు వర్లించెను.
"౫ వవనతనూజుం డక్టామలపాలికచోత వినీతుం డై మవో
అవవృ తభూమిలోం గలవనంబుల వాంనబలాకనారనా
రవరుబిరావగా నరనలొవ్లులినందుల౯ దబర్జుతందులన్‌
ఎవిదవివోడుండ్రాయనుభవించా నబీవమనోజభోగముల్‌" ((లోంర “6423444
ఇచటి సంభోగ శృంగారముభయనిష్షమై పరిప్పష్టినొంది రసమేయైనది. ఏకైకపద్యమున
వర్చితమైనను రమ్యదెశ కళాకాల వేషభోగాది సీవనములచే చే రతి యుత్పన్నమై యన్య్యొన్య
మధురాంగ విచేష్టలచే (ప్రకృష్టమై రసమయినట్లు చూపుటబచె నిది పరిపుష్టమైన శృంగారరన
మగుచున్నది. |
25 ఫీమసేనుని యుద్ధము-ఆది॥-6 ఆశా్వాా॥!-205 నుండి 216 ప॥|
26 అబిలావ శ్రొంతా న్త్రతి గజకథభశోద్వేగ నంచలావాళ్లు /
ఉఊన్కాదో_భ వ్యాదరదతా మృతి ౭౨ దళ్యాత కామదళాః /
(వాపా/ దర్దు॥/-3౩ వరి/౭/90 ళ్లు
4/ (శవణాదర్థ్దానాద్వావీ మధా నుదూఢరాగయూా*
దళావిశేషో యో2. (పాపౌ వూర్చురారః న జబ్వుతో / (అందో. రీతి ట్లో)
28 ' రవ్యూదోళూలాకాలవేవబోగాద నేవ్లైః ॥
(ఎమోదాత్తా 694 .... వేలారామ నంచ్రైలవురరావ్దాంబురాళయః |
కాంతారాళమయవార్యాద రతాః కవిలిరీంతాః / (్రూవ/ (వకా/- 4అధి[37, ౮రి ట్లో
145


హిడింబ విభూషిత సుందరి మై వచ్చుటయు, భీముని ఆకృతి విశేషమును చూచిన
యామె మనోభావములును, హిడింబా ఫీమసేనుల సంభాషణమును మూలమునను
అనువాదమునను ఇంచుమించుగనొకే తీరున నున్నవి.టే హిడింబానుర ఖీమసేనుల యుదము
కొంతవరకు మూలవిధేయముగ సాగినది. కాని మూలమునందు చివరలో అర్జునుడు “నీవు
పరిశ్రాంతుడవైనచో, నీకు భారమైనచో రాక్షసుని నేనే సంహరింతు' నని ఖీమసేనునితో
పభి౩నుో ఈ పలుకుట అర్హునుని శార్యమునకు ఉత్కర్తాహేతువుగా నున్న దానిని నన్నయ
విడిచి వేసెను. ఈ ఘట్టమునకు భీమసేనుని నాయకునిగా భావించి నన్నయ తీర్చిదిద్ది
యుండనోప్పును.. మిగిలిన యన్ని విషయములందును శృంగారాభాస పోషణము
మూలానువాదములందు నమానమే,
కూడ రసముగనే పోషింపబడినదివే! '
ఈ ఘట్టమున [ప్రథమమున రసాభాసమనియు అనంతరమున రనమనియు ననుట
దర్పణ,లోచనకారుల మతమని (గహింపదగును.
10. ద్రాపది పాండుప్పుత్తుల యనురాగము
అటే
మహాభారతమున ద్రౌపది యనురాగము బహునాయకనిష్షమే. కర్వనిచే నీ విషయమున
నామె హేశనగావింపబడినది*ే కాని ద్రౌపదియనురాగము వరప్రభావమున కలిగినది.
వ్యాసభగవానునిచే నామోదింపబడినది. అందనౌచిత్యము లేదు,
అశ్తే పాండవృళేవృరకును ద్రౌపదిపై మోహము కలిగినదని భారతమున నిట్లు వర్షింపబడినది.
“వ! ...విధిపేరణవశంబున
ఉ/ ఆలలితొంగియందు వ్యొూదయంబులు దృవ్దులు నిల్చి వాండుబూ
వాలతమాజవంచకము వంచళరావాతిం భౌండౌ నొక్కుతన్‌
బాలిక దొలి యేవురతు భామినింగా నృదయించి యన్హుయ
యాలందవ్యా బౌయ్టి వరమార్లము గాకద దల యొుం డగున్‌
వ॥ ఇట్లు పాొంచాలియందు బద్దానురాగు లయి యున్న తమ యేవుర యభిప్రాయం
బెతింగి.,." (ఆది-/ ఆశ్వా॥[-2 12నుండి214వ|)
ఇచట నొకే స్త్రీయందు పాండవులకు 'చక్షుష్రీతి', 'మనస్సంగమము' తెలుపబడినవి.
అయినను వారిపవరనము పాశవికముగను, ననుచితముగను లేదు. అంతేకాక
'ఆలరిబహ్మచెయ్టి పరమార్ధము గా కది యేల యొం డగున్‌ ' అని నన్నయ సమర్థించి
49 మూలమున ఆది॥[-1-1ఎ౪ అధ్య్యా॥-13 నుండి 3౨ శో! మరియు 140 అధ్యా! పూర్తి.
36 మూలమున ఆది॥-1-142 అధ్య్యా॥-18,19,26,27 శో॥
3కే మూలమున సంభోగశ్చృంగారము-ఆది-1-143 అధ్య్యా॥-20 నుండి 26+ా॥
32 “వోగ్‌ తడుణో దయేవురకం బి నొక్టుడుండో భ్తరు యభుట అగు ఊూదందుననాలి నోము
వడనివానింగాం దగు భోర్షం బడయ మింకు నమబదు'రాదోయం తులనమాడానంతో
(నబా॥//-2 ఆక్వా/-246వ॥/)
146


యందౌచిత్యమును సంతరించెను. ద్రౌపది కనురాగమున్నదియు లేనిదియు ప్రస్తావింపలేదు.
ఇట్లీఘట్టమున రసాభానమును కవి నివారించెను. దీని వలన కవి తన నిర్వహణ సామర్ధ్యమున
నొక విషయము రసాభానముగనో, రసముగనో పరిణమింపజేయగలడని తెలియును.
ఈ విషయము వమూలమునను నిదేవిధముగ నున్నదిలే అందుచే నిచట
అనౌచిత్యమూలకమైన రసాభానము కవ్పలనిర్వహణమున నివారింపబడినది.
ఇదే సందర్భమున రనసగంగాధరమున 'వా్యానమాశ్చలితాశ్రైవ...' అను శోకము
జగన్నాథ్లునిచే రచింపబడి యుదాహృతమైనది. వివాహూతపంచభర్తృవిషయిక మగుటచే
రసవేయని కొందరిమతముకాగా బహునాయకనిష్టమగుటచే రసాభఖాసమని
యితరులమతమనయు జగన్నాథుడు తెల్పెను*ే
11. నుందోపనుందుల వృత్తాంతము
సుందోపనుందు లిరువురును నొకేసారి తిలోత్తమపై ననురాగము ప్రదర్శించుటయు
నామెకు వారిపై వలపు లేకపోవుటయు ననుచిత శృంగారమునకు కారణమై శృంగారాభాస
మగుచున్నది. సుందోపనుందుల సంహారమున్దై సృజింపబడిన తిలోత్తమను గాంచి దేవతలు,
'బహ్మయు ప్రదర్శించిన యనుచితమోహము కూడ శృంగారాభాన మగుచున్నది.
తిలోత్తమనుగాంచి దేవతలును బ్రహ్మయు పొందిన మోహ మిట్లు వర్ణింపబడినది.
“"న/  ....తదూవనొందర్యాదల్టనలోలులైైా
యడ4ఉాండు నాలుగు దిక్కు లందుందనమం
చిందుకొనియు ముఖింబులు మజీ దండు
గన్ఫు లం ఉఊూబినం గాదు తృృవ్త
యని నురేంయదుండు నవానాక్టుండయ్యైో న
య్రామడులు కామమోవోంధులౌల్‌
ఆఅ ముదత యుత్తు నర్జుమోపొనిలై. మర్ణ
మవనమునథు వాజఖుంయయలోలెనొవ్లు
యడయదాంచాడడడ” (ఆదార్‌ ఆక్వా/1 0౮ వ//
సర్వలో కకర్తయైన బహ్మయు, అమరలోకభర్తయైన ఇందుడును మోహాంధులగుట
యనుచిత మగుచున్నది. అంతేకాక ఆమెకు వారిపై ననురాగము లేకపోవుట చే
ఏకతరనిషమయిన మోహ మగుచున్నది. అందుచే నిది శృంగార రనాభాన మగుచున్నది.
అనంతర మామె బహ్మనియోగమున సుందోపనుందుల సంహారమునకై వెడలినది,
ఆమెను గాంచిన సుందోపసుందుల మోహ మిట్లు వర్ణింపబడినది.
”5// ఇది నావర్దబో మిది నా
వ్యొదయేళ్షుర యనుభుం గేంి యిడువుడు మదనో
న్ధుదు అయి వర్య౧పోంబిల్‌
తదీయ కమనీయ నవ్వద్హోణకరముల్‌ (ఆదార్‌ ఆళ్వా/-/ (5 వ॥//
శకవన వసన ననన నకుతా తననతకన క
33 మూలమున ఆది॥-1-182 అధ్య్యా॥[-11 నుండి 144ా॥
34 రస॥గం॥-వథధమాననము-పుట 30౦౨
147


'ఇదినా వల్లభి, 'ఇది నా హృదయేశ్వరియను మాటలచే సుందోపనుందులకు
గల్గిన మనస్సంగమము వ్యక్తమగుచున్నది. కాని యామె వీరిపై ననురాగవతి కాకపోవుటచే
నీ మోహ మనుచితమగుచున్నది. అంతేగాక నుందోపనుందుల మోహము పాశవికమై
ఏకసమయమున తిలోత్తమపై (పదర్శితమగుట యనుచితమై రసాభాన (ప్రయోజక
మగుచున్నది. పాశవికమైన తిర్యగాది రతి కూడ రసాభాసముగ గృహీతమగుట కిదియే
కారణము,

ఈ సందర్భమున మూలమున సర్వదేవతలు, బుషులు మోహావిష్టులగుటయు
నిస్టేగలదుచ. మూలమున తిలోత్తమను సుందోపసుందులు చూచుటాదిగా విపులముగ
వర్షింపబడినదిలో వారి పరస్పర కలహ ముట్లు తెలుపబడినది.

"మమ భారా తవ గుడుంితి నున్తోమిభ్యూ దావత /

మమ బార్యా తవ వదూ దవనున్తో2భ్యా జావత /.

నషా తవ మమదైవేతి తత తొ మన్యురావిళజ్‌ ॥

తన్యా పాతోరదో భవే తావుభావవ్వాగ్భువాతామ్‌ / " -

_ ఆదా?-204అద్యా[/6, [7ళో//
పరిశీలింపగా మూలానువాదములందు రసాభానపోషణము తుల్యమే.

ఒక స్త్రీకి అనేకులపై ననురాగ మున్నచో నది బహునాయక నిష్టమని సాహిత్య
దర్పణ కారుడును, ఒక పురుషుని కనేకస్తీలపై ననురాగము రసాభానము కాదని కుమారస్వామి
సోమపిథియు తెలిపియున్నారు. ఇది గాక పెక్కు మంది పురుషుల కొక్షే స్త్రీ పై ననురాగ
మున్నను రసాభాసమేయని నరసభూపాలీయము తెలిపిన విషయ మి సందర్భమున
పరిశీలనార్హము. నరనభూపాలీయమున ఆ విషయ మెట్లు గలదు.

"క వలువుర కొక భామినివైం

దలంవ్లును నెక వారనతికతిం దగ బలువ్లురవై

వలజబ్దున్తు మృగ వవాగాదుల

కెలవు రనాబానమయ్యా శ్రతి నెబ్లన్సునో' (కావ్యా/నం[గ/-3 ఆక్వా/-/42వ/

వ్ర సన్నిధానం వారు ఈ లక్షణముపై వ్యాఖాానించుచు "ఈ లక్షణ మసమ్మగ్రము
'పలువుర కొక భామినిపై దలంపును' అను మాట దోషజుష్టము"ే” అని వ్రాసిరి. సుందోష
నుందుల ఘట్ట మో నిర్వచనమునకు నరిపోవును. ఈ నిర్వచనము లోపభూయిష్ట మని
భావించినను, వారిది 'ఏక నిష్షు మగు ననురాగ మగుటచే కూడ రసాభాస మనవచ్చును.
ఏలననగా పెక్కుమంది పురుషుల కొకే నాయికపై ననురాగ మున్నను, ఆ స్రీకి వారందరిపై
ననురాగముండుట యసాధ్యము గదా.

రఘువంశమున నిందుమత్‌ న్వయంవర సమయమున నిందుమతి'పై ననెకులగు
నృపతులు ప్రదర్శించిన యనురాగము రసాభాసమని మల్పినాధుడు వ్రాయుట గమనార్త ముల
సుందోపసుందుల యనురాగము రసాభాసమనుటకు దీనిని ప్రమాణముగా |గహింపనగును.
35 దేవతల మోహము-ఆది[॥[-1-203 అధ్య్యా॥!-20 నుండి 3౦శ్వో॥
తేళ6 మూలమున ఆది॥1-1-204 అధ్య్యా॥-6 నుండి ను.
చే కావ్యా॥!సం[గ॥[-3 ఆశ్వా॥-142ప॥- సన్నిధానం వారి వ్యాఖ్య॥!-పుట-4 13
3తీ రఘు ॥-6 సర్గ॥-12శో॥-సంజీవనీ వ్యాఖ్య॥

148


5. ఉళర్వశ్యర్హునుల వృత్తాంతము
దేవవేశ్యయగు ఊర్వశి శృంగారమును సామాన్య వేశ్యా సృంగారమువళి
ఆభాసమనుటకు వీలుకాదు. అంతే గాక ఈ ఘట్టమున ఊర్వశీ యనురా గవతిమై యర్భనుని
సమాపించినడి. అయినను అర్జునుని కనుడాగము లేకపోవుటచే ఎకతరనిష్షమై
అనుచితమగుటబే నషఘుట్టము కృంగొరాఖానమగుచున్నది, |
అర్జునుడు పొళువజొస్త్ర మును (గ్రహించిన తరువాత ఇంద్రళోకమున కావ్యా నితుడై
ఇంద్రుని యర్ధసింహాననము నధిష్టించెను, ఆ రావ్రీ యతడొక మణిమయ మందిరమున
షసేంచేనని యిట్సుగలదు.
"వ వాక శకానరువనమువునం బార్తుం డొతట్ళు
యణియమయం బ్రార మవొాచియమందధిళమున
నభిమై +లభర్హునంలీడ వ్య్చాద్యరోన్న
నుండల తొవులళలు ముత్త్పువం బొందు భుండో (ఆర రూళ్వై/ఓరేం చి
మణీమయమందరమును, గంధర్మ నంగీచ వ్య్చాద్యగో సష్టీియు కృపగారరస న్నృష్టి
కుషన్కారకములు. క,
“వ! అంచ సూళ్యాస్తమయ నచముయంబునంజంద్రుం డుదరయించి సాంద్ర చంద్రికా
విలాసంబున డిగ్చునితల నలంకడించుచుండ నిలింషపతిపంప్పన సొంపార నూర్వశి
(ఆర-[ అక్వా [3ఏర్‌షా(1)
చం(ద్రోదయమును, సొండద్రచం?ద్రికా విలాసమును తటస ఫభావములు కాగా శృంగార
నేపథ్యాము నవత దించబతినదె. న
“వ! ...ఊర్వశ యర్షున సంగమకాంక్షంటేసి చంద్రికాధవళదుకూలంబుగట్టి మృగముదకర్పూర
కుంకుమోన్నిశ్రిత సుగంధం బబంది వివిధ సురఖ్లీ కుసువమవిసగంబులు ముడిచి
మణిమయభూషణాలంకృతర్లూ నిలుకడ వడసిన (క్రొమ్మాజుంగుంటేీ గయుంబో బె
మణిమయమంజీర రుళంద్భుక నినాదంబును గంకణముణర్భుణత్కోరంబును గటికలాపష
కీంకిణీ క్రేంకాదరంబును మదనాజూవాదన్పఘూషంబునుం బోలా మైూయుచుండ
మందగమనంబునం బురందరనందను మందరుబున కరుగుడెంచిన..”
(ఆర-1ఆశ్వా(/3వ్‌ఫిస)))
ఉఊర్వాశ్‌ 'చందుండుడయించి సాంయదచందికావిలాసంబున దిగ్వనితభ
నదింకరించుచుండ', 'దర్చదికాధవశ దుకూలంబుగట్ట్‌ డప్రయుని బఆబీినరింవబోయినది.
ఈమె జ్యోత్సా వ్రభిసారికి యనిపించుచున్నది. దేవచేశ్యయయిన యుూర్వశిని
' ఉబ్బు లాఖసా ఏక గా కూడ నన్నయ స్నురింపజేయుచున్నాడు. నాహిత్యదర్చణమున
వేశ్యయభిసారకయై యెట్టివేషముధరించునో ఉఆలుపబడినది.
భకనకిన్వాత్తతోన్వనను ననన్యుతకసు తనలా ననమూ తులు లనా న లనతమ్యుోనులన ముతత సభని భక న్యూనతా టున్యలర్య్యాతకొన్వాబతోట్యల నో సార న న్య నోస్వుటన రష నుానా న కనని పుటున్వులినొన టకా జనో నలో నత్రుక్యల్‌నినో న్యట్యానో ని నూత న్‌నకన్లామొస్తున్త్యానిన్ను త సమ్యుతన్తాల తిన విఫ్య నభ నో సానన్వానననస్పు భజిసతోటుమన్పల స్ప నో నాకును సల భన్షకనన్పూ ననన త నమబనన్పం నన్న జససన్నుటన సుతో స్తాన నమ్పుట్రా న స్పుల పనాస ూనో స్పూను
త డ్యోత్సా్నాఫీసారిక యనగా వెన్నెలలో ధవశవస్త బభూషణములపో నషినరించునది.
వతమోఫిసారిక చీకటిలో నల్లని పస్తభూషలతా నభిసవంచును. అభిసారిక యనగా
“అఫీసారయతే కాంతం యా మన్మథ వశంవదా |
స్వయం వాఫిసరత్యేమో తఠీరై దుక్షాధినొరికా (76 (సాహీ॥దర్న॥-3వరి॥-76ళ్ళో)
44 బహిరంగముగా (పకటించుకెనువు ప్రియు నఖినరించునది యుజ్ఞ [భాఖీనారిక,
పాయికముగా నట్టిళారు చేశ్యులేయగుదురు. అనగా వేశాాభినారి క యన్న మాట,
149


“వచ్యితోద ఎల వేషాతు రణన్నూవురో కంకణా / *

(మోద న్యారవదనా న్వాడ్వే క్యాబి నరేద్యూద // 78/నావా/దర్దు/3 వర/-7ర్‌ శ్లో

మంజీర, కంకణ, కటికలాప కింకిణీ నిన్వనములతో బహిరంగాకినారికయె యూర్వఖణి
వచ్చినది. ఆమె వేశ్యయైనను అనురాగవతియే, 'అర్హున సంగమ కాంక్షంజేసి యనుటలోనిది
స్పష్టము.

ఊర్వశినసాందర్యము చకచ్చకితముగా ప్రబంధ ఫక్కికలో వర్షితమయి యుద్సిపన
విభావమగుచున్నది. ఆమె భూషణాలంకృతయైై యున్నది. భూషణాదుల నినాదము శ్రవః
'పియము. మృగమదాది సుగంధ(,దవ్యములయు, కుసుమవిసరములయు గంధము
ఘాణతర్చ్పకము. ఇట్టి శృంగారరసోద్దిపక ఘట్టమున అర్జునుని కూర్వుశియందు కలిగిన
మాతృభావనచే శృంగార మనుచితమై యాభాస మగుచున్నది. ఆ విషయమిట్లు
వర్షింపబడినది.
“వ॥ ...అప్పురుషసత్తముండు భయభక్తి సంభమంబులతో, బత్యుత్తానంబును
దండ[ప్రణామంబునుం జేసి కరకమలంబులు మొగిచి యిట్లనియె,
కో ననుం బ్యుత్ర స్ప వొంబున

మనమున మన్చింది చబోరమ్యయనిం వేయం:

వానుదౌంది తవు ముదమున

ఉనయ్యిత యేం గృత్యారన్యుండో నైతిన్‌," (ఆల ఆక్వా/-3౮రివ/ 3౮9వ//

అర్హునుని మాతృభావనతో రసాభాస మారబ్ధ మగుచున్నది. అతని సమాధానముతో
విడువక 'ఆత్మనేత మధుపము లతని సౌందర్యమధువు గోలుచుండ. దమకంబు మాటి...
(ఆర-1ఆళ్వా॥!-360వ॥) యూర్వశి యిట్లనుచున్నది.
గ అనువమకశౌర్యు నీదునముద్యగబుణుంబులు నారదాదన

న్యూనివరు లౌలందావ్దుం€ (బమోదమునన్‌ బవదీయనంగమం

బనిళముయలోరడుభుం దం (అయంబున వజ్చాతి ను గోండి

నను ఊనయితి వంచు నొకనాయముంబల్బెదు వ్యకబావలన్‌ ““ఆర/ ఆళ్వా/36/ వగ

ఊర్వశి పూర్వరాగ మోపద్యమున స్పష్టమగుచున్నది. అతని గుణగణములను
నారదాదుల నుండి విని, నానాటికి నర్దునునిపై ననురాగము ప్రవృద్ధమైనది. అందుచే
తన మనోరథమున కనుకూలముగ నిట్లనినది, క్ట
“తో/ నకు నేనాయీ త లిని నిజము నెవుమ

యమరలోకంబువోళ్తూల మైనమాతకు

నిభ్రోతగవులు నడవ వహనబావాు

వర్వూ మిచ్చు వావియే వెదకజునున్న
వ! ఈ లోకంబున వనితలు. బురుషులు విచ్చలవిడిం గ్రీడింతు రిచ్చటి కిది యనిందితం:
బైనయాచారంబు. నీవును [దిదివంబునకు వచ్చినయప్పుడ దివ్యుపురుషుండవ్వు గావున..&"

.._ (ఆర-1అశ్వా!॥-362ప॥,363వ॥)
41 'కంకణా' యనుటకు 'మేఖలా' యని పాఠాంతరము.
150.


ఇట్లు తనవాక్ళాతుర్యమునే నాతని నొడంబరుచుటకు పూనుకొనినది. మరియు
నాతని ప్రలోవింపజేయుటకై స్వర్గమునగల విహరణయోగ్యమగు స్థలముల పనావించినది,
“వ! ...గావృన నామనోఠరథంబు సఫలంబుగా మందార మంజులమంజరీ మకరంద
పొన మత్తమధుకరగాన మనోహరస్థలంబులను మేర్రూలకందరంబులను మందపవననంబులు
గలనందనాదివనంబులయందును నితాంచకాంళ వికసితకనకారపింద
సమధికసారభసంవాసిత మవహోనందకందంబు లైన మందాకినీతీర మణిమయవేదికల
యందున జంద్రికానుందరంబులైన సీకతాతలంబులను మజీయ నిరరవిహారసానంబుల
ననవరతసురత కేళిసొౌఖ్యాంబుధీ నోలలార్చు. ...” _ (ఆరా1ఆళ్వా[363వ/) *
మని పలికినది** ఇంతగా ప్రళలోభపరచినను 'నిర్వికారదైర్యధుర్యుండ్రో యర్జును
డూర్వ౭ిని విరన్మ్కరించెను,
ఇచట నూర్వశ 'నిలింపపతిపంప్పునో నేగినను ఆమ 'అర్జున సంగమకాంక్షం జేసి!
యరిగినది. అంతేగాని దేవేంద్రునాజ్ఞ యొక్కట కారణము కాదు. దేవేంద్రుడు అర్జునుని
పరిక్షించుట కొరకే ఆమెను పంపెననుటకు ఆధారములేదు. 'గంధర్వనంగీత హ్బ్‌ద్యుగోష్లి
కను బంధముగ నూర్వశిని నృత్యగీతముల నలరింపుమనియొ, కాక యామె కోరినట్లు
'అనవరత నురతకేశీ సౌఖ్యాంబుధి నోలలార్చు మనియో తెలియదు. కావున నిట నిలింవవతి
'పనుప్ల గౌణము. ఆమయనురాగమే ముఖ్యమై రసాభానము స్థాపిత మగుచున్నది.
మూలమున ని ఘట్టమున దేవేంద్రు డద్దనుని 'స్త్రీ సంగవిశారదుని' గావించుట
కూర్వశిని పంపదలంచినట్లు గలదు.
" ఆదావేవాథో తం ళకళ్ళ్యతనేనం రవో్నేబవీల్‌ |
వారర్యు చజ్రుదడుర్దుళ్యాం న్వ్హం విద్దాయ వానవః /
గ౭ధర్జురాజు గబ్బాద్వ్యూ (వపాతోవ్లురనాం వరామ్‌ |
చఊోల్దుళీం వుడువప్వాతయు నోవొలిన్లతు సొలునమ 1 2
తదా త్పుయా విదాతవ్యం న్రవు నంగవకారదః ( ౩౯
(వనవర్జ్హు-3-4్‌ అద్వాగ-/ ముండీతే ఖో
ఇందు 'పార్పుని కన్ను లూర్వశీసక్తము'లని దేవేంద్రునిమాట. అట్టి యెడ పొర్తుడామె
నేల పరస్మ్కరించెనో జలియదు. ఇంద్రనియోగమును చితసినుడు తెలుపగా నూర్వశి అర్హునున
కడకు వచ్చెను.
42 'ఢ/..... య్యజైవజలలం
బావయ లొతకుం వలిము మూ తజ గెహపోయఖ్‌ంచు టే కదా ' (మును/2 ఆకళ్వా[౧౮4వ/
అను వరూధిని వాక్యము లీ యూర్వశి వాకజ్చాతుర్యమునుండి వచ్చినవే.
43. 'న/ నద్యో వనిల్చిన్సు నారంగనాబిక్నా.  (మనుగ2 అక్వాగరరవ/) అను
వరూధిని పలుకు లీ యూర్వశికి ప్రతిధ్వనులే.
44 '5౯7/ రదిందునే నతుల మాయల్‌ దీరంిత్తంమిలన్‌ " (మమయ/౨౭ ఊఆళ్యాగరరొవగ్లి అను
ప్రవరుని గూర్చిన వాక్యము నన్నయ యర్దునుని గూర్చి, యనినదానికి ప్రతికృతియే.
151


ఊర్వశి యర్వనుని కడకు వచ్చుటయు, నాతనిచే తిరస్పృత యగుటయు
మూలానువాదముల నొకి విధముగ నున్నవి. ఇంద్రుని యాజ్ఞను చిత్రసేనుడు తెలుపగా
వచ్చితినని యూర్వశి పలికెను. అర్జున తిరన్మ్కారమునకు కోపించి యామె ఇట్లు శపించినది

"భవ న్యతాబ్యానుజ్దాతాం నాయం బద గు వామాగతామ్‌ /

యన్యూ నాం నాజనందోదా* కామబాణవళంగతామ్‌ / 49

తన్యాత్త్వ్రం న్వర్హనః పాలో న్రమద్య మాన వరత? |

అవ్లుమానితి విఖ్యాత? వండవద్వు బంవ్యూని” /ఎవ0

---

Navigation

• << Part 1
• Part 3 >>

---

Sundarayya Vignana Kendram: kavaitarayamau-vaaarai-racanalau-rasaaabhaaasa

---

Sundarayya Vignana Kendram: kavaitarayamau-vaaarai-racanalau-rasaaabhaaasa