కవిత్రయము వారి రచనలు - రసాభాస పరిశీలనము — Part 1 of 6

Lines: 1 – 4000 of 20530
Author: Dr. T.G. Krishnarao
Publisher: Andhra University, 2005

---

```text
కవిత్రయము వారిరచనలు
రనెంభంస పఠలిచీలనము
(ఆంధ్ర విశ్వ విద్యాలయముచే పి.హెచ్‌.డి. పటమును పొందిన పరిశోధన వ్యాసము)
వారి అర్ధిక సతోయమున ముద్రితము)
రశచంంత
౬|| లు.జి. కృష్ణారావు, రిటైర్డురీడరు
అర్‌ యస్‌.ఆర్‌.కె. రంగారావు కళాశాల
బొబ్బలి


అకోబరు 2005 థ్‌ ళు లం

సర్వస్వామ్యుములు :గ్రంథకర్తవి

మూల్యం 200/౬

డి.టి.పి. శ్‌ వ్‌. ఖో లో క ఘు శ

శ్రీ బాలాజి లేజర్‌ గ్రాఫిక్స్‌ ,

విశాఖపట్టణము

శ్రీ శక్తి ప్రింటర్స్‌

దొందపర్హి విశాఖపట్నం. య

బాపు | 4 6 |

(| ( /)చ్నిర్యం .

ఆర్‌,టి.సె. క్రాస్‌ రోడ్స్‌, హైదరాబాద్‌

ప్రతులకు;
'_ ఖీమతి టె. మాధవి,

యం.ఐ.జి. - 157, ఎ.పె.హిచ్‌.బి. కోలన్‌,

బాబామెట్ట, విజయనగరం.


అభనందనము - ఆశిషము

- అచార్య అప్పల్ల సోమేశ్వర శర్మ
ప్రీతిభాజనులు, శ్రీయుతులు తరిగొప్పుల గోపాలకృష్ణారావుగారు (ఆంధ్ర 'పప్రాచార్యులు,
శ్రీ రాజా ఆర్‌. యస్‌. ఆర్‌.కె. రంగారావు కళాశాల - బొబ్బిలి) మా విద్యావంశీయులు. నా నుండి
సంస్కృత సాహిత్యా లంకారాడులను కొంతవరకు అందుకున్నారు. కనుక నాకు సాక్షాత్తుగ శిష్యులు,
సుప్రసిద్ధ ప్రాచార్యులు డా॥ యస్‌.వి. జోగారావుగారు ఇదే విషయాలలో నాకు ఆబాల్య శిష్యులు,
(ఈ సంగతి చాలామందికి తెలియక పోవచ్చు). వారు వీరికి సాక్షాత్తుగనే ఆచార్యులు. కాగా
గురుపరంపరలో వీరు నాకు ్రశిష్యులు కూడా అనిపించుకుంటారు. ఇదే విద్యావంశవైభవం!
శ్రీ గోపాలకృష్ణారావుగారు, ఆంధ్ర కవిత్రయము యొక్క కవితలోని “రసాభాసములను”
అధిష్టానంగా ఎంచుకుని, ఆంధ్రమున ఒక (ప్రబంధమును ప్రస్తరించి, ఇటీవలనే (కీ?ఈ। 1999
సం1[) “ఆంధ్ర విశ్వ కళాపరిషత్తు” వారిచే “పి, హెచ్‌. డి” పట్టముతో అలంకరింపబడినారు. ఈ
ప్రబంధము పరిశోధక ప్రబంధ పరమేశ్వరుల ఆమోదమును పొందిన తరువాతనే ఉన్నత పట్టమును
ప్రసాదించిందని, వేరుగా చెప్పనక్కరలేదు గదా! అయితే ప్రకృత మిది ముద్రణ ప్రకాశక భాగ్యమును
కూడా పొందినది. అందువల్ల బెచిత్వాన్ని గ్రహించి, గురుభావంతో “ఆశీర్వచనముల”ను (వ్రాయుమని
ఈ “ప్రబంధ” నన్ను కోరినారు. వాత్సల్యం కాదనలేకపోయింది. ఈ సంనివేశం నాకు చిరస్మరణీయం,

ఇక్కడ నాకు తోచిన రెండు మాటలు :

“రసమంటే ఆనందం. అభాస మనగా లేనిది ఉన్నట్లు కనిపించుట లేక తోచుట”, కనుక
రసాభాసం రసం వలె తోస్తుంది. కాని రసం కాదు. రసానుభవం సహృదయులకే - అయినపుడు
రసాభాసానుభవం కూడా సహృదయులకే అవక తప్పదు. కేవలం రసాభాసమే అంగిగా ఉన్న
కావ్యం సహృదయరంజకం కాదు. - సముచితం కూడా కాదు. రసాభాసం అసంలక్ష్య క్రమధ్వనియెై
అలంకార్యం కూడా కాదగినదని, కొందరి మతము” = ఇదే ఆలంకారిక మూర్ధన్యుల కావ్యోపనిషత్తు.

ఈ గ్రంథకర్త ఈ బీజాలను తీసుకుని మహావృక్షం వలె మలచినారు. వారి భూరి పరిశ్రమ
ఫలితమిది. ('ప్రప్రథమాంధ్రకవిరత్నముల “రసాభాసముల”కు పట్టం కట్టి “ఉన్నత పట్టము” సాధించుట
సామాన్యమా మరి! .

నేను ఈ కృతిని ఆస్వాదించినాను. ఈ విధంగా తమ సుచిరరుచిర వ్యవసాయ ఫలమును
ఆంధ్ర సరస్వతికి నైవేద్యం కావించిన శ్రీ గోపాలకృష్ణారావుగారిని మనసార అభినందిస్తున్నాను.
భవిష్యత్తులో మరింత కృషి చేసి, సాహిత్య క్షేత్రంలో వివిధ ఫలాలను సాధించి, సహృదయులకు
అర్పించుదురుగాక! - అని గురుమూర్తినై ఆశీర్వదిస్తున్నాను. “శుభం భవతు॥”

విత్యసాహిత్యోపాసకుడు,
విశాఖపట్నం -- 14 అప్పల సోమేశ్వర శర్ష
(విక్రమ పుష్య బహుళ తృతీయ, శుక్రవారం 12-1-2000)!


అలంకార శాస్తములలోని రసాభాస నిర్వచనములను అనుసరించి సంస్కృత
సాహిత్యములోని రసాభాస ఘట్టములను, కవిత్రయము వారి కృృతులలోని రసాభాస
వుట్టములను ఊచముట్టుగ, ఉదావారణ వూర్వకముగ, విమర్శనాత్మకముగ,
సమన్వయించిన సమగ్రమైన సమర్ధమైన పి. హెచ్‌.డి. సిద్దాంత (గ్రంథమిది.
ఇందు కవి(తయేత రాం సాపిత్యములోని రసాభాన వుట్టములు
ఆగమ(ప్రాయము. అందు తిక్కన, శ్రీనాథుల మధ్య పాలవేకరికదిరీపతి కొణవి గోపరాజు
(ప్రభృతుల కృతుల లోనివి, సుసంగతములు కావు. అంతే కాదు. దక్షిణాం[(ధయుగము
తర్వాత క్షీణయుగమును విస్మరించుట విన్మయజనకము.
రసాభాసమును శృంగారరసమునకు మాత్రమే పరిమితము చేయక హాస్య,
కరుణ, రౌ[ద్ర, వీర, శాంత రసములకును పర్యాప్తము చేయుట ప్రశంసాపాత్రము.
మొత్తము మీద పరిశోధకుని పాండిత్యమునకు, పరిశ్రమకు పారదర్శకమైనదీ
సిద్ధాంత (గ్రంథము.
తేది : 25-12-2000 ఆచార్య కోర్లసాటీ శ్రీరామమూర్రి
రెండున్నర దశాబ్బములకు మించి అధీతిబోధాచరణ ప్రచారణములచే ఆంధ్రసాహిత్య వరివస్య
గావించుచున్న డా! తరిగొప్పుల కృష్ణారావుగారు “కవిత్రయము వారి రచనలు - రసాభాస
పరిశీలనము” అను (గ్రంథమును రచించుట ముద్రణ భాగ్యము నొందించి సాహిత్యలోకమునకు
సమర్పించుట అస్మదాదులకు పరమహర్షదాయకము.
ఈ (గ్రంథము పరిశోధనకు సంబంధించిన సిద్ధాంత వ్యానము. విద్వదాఖండలుల
యామోదముద్రనందినది. డాక్షర్‌ పట్ట భద్రత నొసంగినది. సహృదయ సాహితీ పిపాసువులకు
శ్రవఃపేయము కానున్నది.
నహ(న్ర వసంత విలసితమైన ఆం(ధ్ర సాహిత్య ప్రపంచమున కవిత్రయమువారు
గురుస్థానీయులు. వారి రచనలు అనంతర మహాకవులకు అనుసరణీయములు, ఉత్తమ పరిశోధకులకు
అనర్హ మణిమాణిక్యాదులకు ఆకరమైన మహత్వని(ప్రాయములు.
కవిత్రయము వారి సాహిత్యమందలి శబ్దార్ధ ప్రయోగ సామర్ధ్యము, రసపోషణము వర్ణనాదిక
నిర్వహణము వంటి వివిధములైన అంశములపై పెక్కు విమర్శన గ్రంథములు రచింపంబడినవి.
బహువిధ పరిశోధనలు పరిఢవిల్లినవి. రసాభాస పరిపోషణమునుద్దేశించి సముచిత రీతిని పరిశోధన
నిర్వహింపబడలేదు. డా॥ తరిగొప్పుల కృష్ణారావు గారు ఆలోపమును దీర్చి కృతకృత్యులైనారు.
రసభావ రసాభాసాదులు అసంలక్ష్వ(క్రమవ్యంగ్యమునకు ంజెందునవి. “బసభావతదాభాస
తత్రశాంత్యాదిరక్రమః” అని ధ్వనికారుల పరిగణనము., సాహిత్యలోకమున శృంగార రసాభాసము
మాత్రమే మిక్కిలి ప్రసిద్ధి వహించినది. “ఏక తైవానురాగళశ్చేత్‌ తిర్యద్నేచ్చగతో2పివా యోషితో
బహుసక్తిశ్చేత్‌ రసాభాసస్రిథామతః” అను నిర్వచనము తజచుగ (శ్రుతిగోచరమగుచుండును. ఇతర
రసముల ఆభాసముపై చర్చ మృగ్యమనదగియున్నది. రసాభాసమును గూర్చి ఆలంకారికులు పెక్కు
నిర్వచనములొనంగినారు. వారిలో జగన్నాథ పండితుని “అనుచిత విభావనాలంబనత్వం
రసాభాసత్వమ్‌” అను నిర్వచనము సర్వరసాభాస సామాన్యలక్షణముగా [గ్రహింపందగ్గది.
ఈ (గ్రంథము రసాభానమునకు నంబంధించినది గావున డా! కృష్తారావుగారు
రసాభాసమునకు సంబంధించిన సంస్మృతాలంకారిక లక్షణ సర్వస్వమును సమ(గ్రముగా నధ్యయనము


అభనందనము - ఆశిషము

- అచార్య అప్పల్ల సోమేశ్వర శర్మ
ప్రీతిభాజనులు, శ్రీయుతులు తరిగొప్పుల గోపాలకృష్ణారావుగారు (ఆంధ్ర 'పప్రాచార్యులు,
శ్రీ రాజా ఆర్‌. యస్‌. ఆర్‌.కె. రంగారావు కళాశాల - బొబ్బిలి) మా విద్యావంశీయులు. నా నుండి
సంస్కృత సాహిత్యా లంకారాడులను కొంతవరకు అందుకున్నారు. కనుక నాకు సాక్షాత్తుగ శిష్యులు,
సుప్రసిద్ధ ప్రాచార్యులు డా॥ యస్‌.వి. జోగారావుగారు ఇదే విషయాలలో నాకు ఆబాల్య శిష్యులు,
(ఈ సంగతి చాలామందికి తెలియక పోవచ్చు). వారు వీరికి సాక్షాత్తుగనే ఆచార్యులు. కాగా
గురుపరంపరలో వీరు నాకు ్రశిష్యులు కూడా అనిపించుకుంటారు. ఇదే విద్యావంశవైభవం!
శ్రీ గోపాలకృష్ణారావుగారు, ఆంధ్ర కవిత్రయము యొక్క కవితలోని “రసాభాసములను”
అధిష్టానంగా ఎంచుకుని, ఆంధ్రమున ఒక (ప్రబంధమును ప్రస్తరించి, ఇటీవలనే (కీ?ఈ। 1999
సం1[) “ఆంధ్ర విశ్వ కళాపరిషత్తు” వారిచే “పి, హెచ్‌. డి” పట్టముతో అలంకరింపబడినారు. ఈ
ప్రబంధము పరిశోధక ప్రబంధ పరమేశ్వరుల ఆమోదమును పొందిన తరువాతనే ఉన్నత పట్టమును
ప్రసాదించిందని, వేరుగా చెప్పనక్కరలేదు గదా! అయితే ప్రకృత మిది ముద్రణ ప్రకాశక భాగ్యమును
కూడా పొందినది. అందువల్ల బెచిత్వాన్ని గ్రహించి, గురుభావంతో “ఆశీర్వచనముల”ను (వ్రాయుమని
ఈ “ప్రబంధ” నన్ను కోరినారు. వాత్సల్యం కాదనలేకపోయింది. ఈ సంనివేశం నాకు చిరస్మరణీయం,

ఇక్కడ నాకు తోచిన రెండు మాటలు :

“రసమంటే ఆనందం. అభాస మనగా లేనిది ఉన్నట్లు కనిపించుట లేక తోచుట”, కనుక
రసాభాసం రసం వలె తోస్తుంది. కాని రసం కాదు. రసానుభవం సహృదయులకే - అయినపుడు
రసాభాసానుభవం కూడా సహృదయులకే అవక తప్పదు. కేవలం రసాభాసమే అంగిగా ఉన్న
కావ్యం సహృదయరంజకం కాదు. - సముచితం కూడా కాదు. రసాభాసం అసంలక్ష్య క్రమధ్వనియెై
అలంకార్యం కూడా కాదగినదని, కొందరి మతము” = ఇదే ఆలంకారిక మూర్ధన్యుల కావ్యోపనిషత్తు.

ఈ గ్రంథకర్త ఈ బీజాలను తీసుకుని మహావృక్షం వలె మలచినారు. వారి భూరి పరిశ్రమ
ఫలితమిది. ('ప్రప్రథమాంధ్రకవిరత్నముల “రసాభాసముల”కు పట్టం కట్టి “ఉన్నత పట్టము” సాధించుట
సామాన్యమా మరి! .

నేను ఈ కృతిని ఆస్వాదించినాను. ఈ విధంగా తమ సుచిరరుచిర వ్యవసాయ ఫలమును
ఆంధ్ర సరస్వతికి నైవేద్యం కావించిన శ్రీ గోపాలకృష్ణారావుగారిని మనసార అభినందిస్తున్నాను.
భవిష్యత్తులో మరింత కృషి చేసి, సాహిత్య క్షేత్రంలో వివిధ ఫలాలను సాధించి, సహృదయులకు
అర్పించుదురుగాక! - అని గురుమూర్తినై ఆశీర్వదిస్తున్నాను. “శుభం భవతు॥”

విత్యసాహిత్యోపాసకుడు,
విశాఖపట్నం -- 14 అప్పల సోమేశ్వర శర్ష
(విక్రమ పుష్య బహుళ తృతీయ, శుక్రవారం 12-1-2000)!


గావించి వివిధ మతములను బేర్కొనుచు ఈ సిద్దాంతవ్యాసమును ప్రమాణబద్ధమొనరించిన విధము
అత్యంత ప్రశంసార్హము.

ప్రాచీనాంధ్ర సాహిత్యమునకు సంస్కృత సాహిత్యము పరమాధారముగాం బరిగణింపం
దగ్గది. కావున ఈ సిద్ధాంత [గ్రంథమున సం సృతమందలి మహాకవుల రచనలలో రసాభాసము
ఎట్లు నిర్వహింపబదీనదో సప్రమాణముగ సంగ్రహముగ ఆరంభమున నిరూపింపబడిన విధము
పరమాభినంద్వము.

పరిశోధనాంశము “కవిత్రయము వారి రచనలలో రసాభాస పరిశీలనము. పరిశోధనమును
కేవలము పరిశోధనాంశమునకు మాత్రమే పరిమితము చేయక డా! కృష్ణారావుగారు ఆంధ్ర సాహిత్య
సర్వస్వమున రసాభాసమేయేరీతుల నిర్వహింపంబడినదో క్షుప్తముగ నుపోద్దాత రూపముగం బేరొానుట
అత్యంత సముచితము.

ఈ (గగ్రంథమున నాల్గవ ప్రకరణము నుండి గ్రంథపరిసమాప్తి పర్యంతము కవిత్రయము
వారి రచనలలో రసాభాసమెట్లున్నదో పరిశీలింపబడినది. ఆరచనాసర్వస్వము డా॥ కృష్ణారావుగారి
సమ([గ్ర విషయ సేకరణ సమర్ధతకు అనుపమ సమన్వయ దక్షతకు వ్యాఖ్యాన ప్రాయమనందగ్గి,
విషయ నిరూపణలో సంస్కృతమూలమెట్లున్నదో అడుగడుగునను సమీక్షింపంబదినది. *“నామూలముచ్వతే
కించిత్‌ నాన పెక్షితముచ్యతో అను వ్యాఖ్యాతృశిరోమణి మల్లినాథ సూరివాక్యములు స్ఫురణకు వచ్చునట్లుగా
విమర్శ నిర్వహింపంబడినది. పరిశోధనకు సార్ధక్యమును జేకూర్చుచు అత్యుత్తమ పరిశోధన గ్రంథమును
సంతరించిన డాక్టర్‌ కృజ్ణారావుగారిని హృదయ పూర్వకముగా నభినందించుచున్నాండను, ఈ గ్రంథము
ఆంధ్రసాహిత్య విమర్శ లోకమున జిరన్ధాయిగా నిలువంగలదని ఆకాంక్షించుచున్నాందను. శుభం
తేది ; 18-5-2000 వేదుల సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రి

- ఆచార్య ఎల్లూరి శివారెడ్డి
కవిత్రయంలో ఏ ఒక్కరి రచనల గురించి పరిశోధన చేయాలన్నా అది కష్టసాధ్యమైన పని.
అలాంటప్పుడు “కవిత్రయము వారి రచనలు - రసాభాస పరిశీలనము” శీర్షికపై పరిశోధన చేసి
కృతకృత్యులు కావడం విశేషం. డా! టి.జి. కృష్ణారావుగారు అనితర సాధ్యంగా కృషి పూర్తి చేశారు,
రసపోషణను గురించి పరిశోధించటం భావ్యం కాని రసాభాస పరిశీలనం చేయడం
అనుచితం కాదా అని ఎవరైనా అడగవచ్చు. అయితే రస స్వరూపం తెలిసిన వారు అలా '్రశ్నించరు.
రసాభాసం కూడా రసమే అన్నది నిరూపితమైన అంశం. అలంకారశాస్త్రం ఈ అంళొన్ని స్థాపించింది.
ఆ లక్షణానికి అనుగుణంగానే ఈ సిద్ధాంత గ్రంథం రూపొందింది.
డా! కృష్ణారావుగారు సంస్కత సాహిత్యంలో ప్రధాన కవుల రచనల్లో రసాభాసం ఎలా
వర్ణింపబడిందో వివరించి తమ పరిశీలనే సామర్దాన్ని నిరూపించుకున్నారు. వారు చూపిన ఉదాహరణలు
వారి అనుశీలన ఎంత నిశితమైందో వెల్లడిస్తాయి. ఎన్నో లక్షణ (గ్రంథాలను తదేక దీక్షతో పరిశీలించిన
వారికి గాని ఇంతటి వేతృత్వం లభించదు.

ద్రౌపదిని కామించుటలో కీచకుడు ఎంత అనుచితంగా ప్రవర్తించాడో “కామాతురాణాం న

భయం న లజ్ఞు' అను న్యాయానికి ఎంత అనుగుణంగా ఉందో కృష్ణారావుగారు తేల్చి చెప్పి, ప్రీ
త్యాగం స్వరూపం ఎలా ఉంటుందో వివరించారు. ఇది శృంగారాభాసానికి ఒక ఉదాహరణ,
రౌద్రాభాసానికి చూపిన ఉదాహరణల్లో కౌశికుడు భిక్షార్ధమై వచ్చి పతివ్రతపై ప్రదర్శించిన (కోధం
చాలు, ఈ పరిశోధకుని విశ్లేషణ ధిషణకు. శాంత రసాభాసకు ఉదాహరణంగా కంసుని వైరాగ్యభావం
చూపడం విశేషం.

పరిశోధకునికి ఉండవలసిన విషయ సంగ్రహణ, సిద్దాంతాల అవగాహన, తులనాత్మక
పరిశీలన "సముచిత నివేదన, వాందిత్వాలు కృష్ణారావుగారిలో పుష్కలంగా ఉన్నాయి. వారు ఈ

సిద్దాంత గ్రంధాన్ని సాధికారంగా రచించారని విశ్వసిస్తూ వారి కృషిని అభినందిస్తున్నాను.


= డా టి.బి, కృష్ణారావు

కవిత్రయంలో ఏ ఒక్కరి రచనల గురించి పరిశోధన చేయాలన్నా అది కష్టసాధ్యమైన
పని. అలాంటప్పుడు “కవిత్రయము వారి రచనలు - రసాభాన పరిశీలనము” శీర్షికపై పరిశోధన
చేసి కృతకృత్యులు కావడం విశేషం. డా! టి.జి. కృష్ణారావుగారు అనితర సాధ్యంగా కృషి పూర్తి
చేశారు.

మాది స్వతహాగా పండితకుటుంబం కాదు. ఆచార్య యస్‌.వి. జోగారావుగారితో మా
ఇంటిపేరు 'తరిగొప్పుల) అని చెప్పగానే ఆయన “అడిగొప్పుల హోరుగాలి నడిగితిననుమా” అంటూ
శ్రీనాథుని తలంపులోకి జారుకున్నారు. అయితే అడిగొప్పులకీ తరిగొప్పులకీ ఏదైనా బదరీ బాదరాయణ
సంబంధం ఉందేమోగాని నాకైతే ఆ విషయం తెలియదు. జనగామ జిల్లాలోని తరిగొప్పుల
(గ్రామం నించి ఆంధ్ర ప్రాంతానికి తరలివచ్చిన వాళ్లు మా పూర్వీకులు. అభిమానం వదులుకోక
తాము తరలివచ్చిన (ప్రాంతానికి ఆపేరే పెట్టుకోవడం వల్ల గుడివాడకు ఎనిమిది కిలోమీటర్లు
దూరంలో. ఒక తరిగొప్పుల [గ్రామం ఏర్పడిందని చెబుతున్నారు. గోలకొండ నవాబుల పరిపాలన
కాలంలో వారి ఏలుబడిలో ఉద్యోగాలు దొరకని వారు వ్యాపారాన్ని ఆశ్రయించడం వల్ల గోల్కొండ
వ్యాపారులనే శాఖ” బ్రాహ్మణులలో ఏర్పడింది. నేను ఆ శాఖకు చెందిన వాడినే, మా ముత్తాత
గారు సంస్మ్యృతంలో మంచి పాండిత్యం సంపాదించినా లౌకికమైన ఉన్నతోద్యోగాన్ని సంపాదించి
బొబ్బిలి సంస్థానంలో ఆందోళికాది గౌరవాలతో జీవించారు. మా తాతగారు పూర్తిగా చదువును
అశ్రద్ధ చేసి అదే సంస్థానంలో పేష్మారు ఉద్యోగం చేసి జన్మాంతరంలోనైనా చదువురావాలనే
ఆశయంలో తన తండ్రిగారి గ్రంథ సంచయాన్నంతనీ యథోచిత సదక్షిణంగా దానం చేసుకున్నారు.
మా తండ్రిగారు సంస్థానంలో ఉద్యోగం వల్ల వచ్చే ఆదాయానికి సరిపెట్టుకోలేక, విజయనగరం
వచ్చి మోెటమరి వారి వ్యాపార సంస్థలో చాలాకాలం ఉద్యోగం చేసారు. మా జ్ఞాతులలో ఒకరైన
శ్రీ తరిగొప్తుల నారాయణ మూర్తిగారు బాలకవిగా 'పేరుపడి మా స్వగ్రామమైన ఉత్తరావల్లిలో
శ్రీరాముడికి మందిరాన్ని నిర్మించి, శాశ్వత భోగాలకు ఏర్పాట్లు గావించారు. కవిగా ఆయన
ఘనయుత్తరవల్లి గ్రామధామ దశరథ రామా అంటూ దశరథరామ శతకాన్ని రచించారు. అయితే
వారితో నాకు ముఖపరిచయం కూడా లేదు. ఇటువంటి కుటుంబనేపథ్యంలో నేను తెలుగు పండితుణ్జి
కావాలనుకోవడం దురాశే అనడానికి సందేహం లేదు,

నాకు తెలుగు సాహిత్యంలో భాగవతంలోని పద్యాలపై అభిమానం తొలిసారి కలిగించినవి
కొప్పరపు వారి ప్రవ్వాద నాటకం లోంచి తయారు చేసిన గ్రామఫోను రికార్డులలోని పద్యాలే,
అదిగాక మా సవతి అక్కగారు చదివి వినిపించిన భాగవత పద్వాలు కూడా నన్ను ఆకట్టుకున్నాయి.
నేను చదువుకునే రోజుల్లో బొడ్డువారి హైస్కూల్లో మా గురువులు (బ్రహ్మశ్రీ వేదుల నారాయణ
మూర్తిగారు నా తెలుగుని ప్రోత్సహించారు. నా మిత్రుడూ సహాధ్యాయీ శ్రీ గ్రంధి గోపాలరావు
కంటే నాకు రెండు మార్కులు తగ్గినందుకు నా బుగ్గల్ని ప్రేమపూర్వకంగా సాగదీసి మందలించిన
రోజు ఈ నాటికి పరిశోధకుడి స్థాయికి నన్ను తీసుకురావడానికి కారణమైంది. ఇది వారు నాకు
పెట్టిన భిక్షగా భావించడం నాకు గర్వకారణం. వారికి నా శతాధిక నమస్సుమనస్సులు.


నాకు ఇంగ్లీషు ఏమాత్రం తెలుసో తెలీదు గాని, సంస్కృతం చాలినంతగా తెలియదనేది
నిజం. అయితే నా పూర్వపుణ్యం వల్ల ఈ విషయాన్ని ఎన్నుకోవడం వల్ల కొంతలో కొంత సంస్కృత
[గ్రంథాలని ముట్టుకోగలిగాననే సంతృప్తి కలిగింది. అందుకు కారకులు మాన్యమి(త్రులు
నరసింహమూర్తిగారని చెప్పక తప్పదు.
నన్ను కళాశాలలో ప్రీ యూనివర్శిటీ కోర్సులో జాయిన్‌ చేసిన కొద్ది కాలానినే మా నాన్నగారు
స్వర్గస్టులయ్యారు. కాలేజీ తొలి రోజుల్లో మా గురువర్యులు (బ్రవ్మాశ్రీ డాక్టర్‌ కొత్తపల్లి వీరభద్రరావుగారు
నాకు స్ఫూర్తి కారణంగా వుండేవారు. వారు ఒక రోజు శెలవు పెట్టీ క్లాసుకు రాకపోతే మాకు
చాలా పొగొట్టుకున్న భావన కలిగేది. అప్పట్లోనే నాకు ఈ డాక్టరేటు పట్ల కుతూహలం కలిగింది.
కాని నేను లౌకిక కారణాలవల్ల బి.యస్‌.సి. కోర్సు చదివాను. బి.యిడి. పూర్తి చేసి శాస్తాధ్యాపకుడిగా
చేరడానికి ముందే సంస్కృతం నేర్వాలనే కుతూహలంతో శబ్బమంజరినీ, శ్రీ కాశీ కృష్ణాచార్యుల
వారి బాలబోధిని పుస్తకాలూ కొంత చదివాను. అదే అభిరుచితో యం.ఏ. తెలుగు పూర్తి చేసాను,
నేను చదువున్న సంస్థలోనే నేను అధ్యాపకుడిగా పనిచేసే యోగం నాకు వున్నట్టు లేదు. మునిసిపాలిటీలో
పనిచేసినా నేను చదువుకున్న బొద్దువారి స్కూల్లో ఏనాడూ పనిచేయలేదు. అలాగే మహారాజు
కళాశాలలోనూ నాకు అధ్యాపక స్థానం దొరకలేదు. నేను బొబ్బిలి రాజావారి కళాశాలలో ఉద్యోగం
పొందగలిగాను. నా చిరకాల వాంఛయెన పరిశోధన చేసే అవకాశం కోసం ఎందరినో సంప్రదించాను.
మిత్రులు దాక్టర్‌ ఉపాధ్యాయుల అప్పల నరసింహమూర్తిగారు నాకు రసాభాస విషయాన్ని సూచించారు.
దాంతో ఇంగ్లీషుతో సంబంధం గల విషయాన్ని ఎన్నుకోవాలనుకున్న నేను సంస్కృతంతో పొత్తు
పెట్టుకున్నాను, నిజానికి ఆ పరిశోధన ప్రయత్నంలో భాగంగా మాన్యులు డాక్టర్‌ యస్‌.వి. జోగారావు
గారిని కలిసినప్పుడు రసాభాసాన్ని పరిశోధనాంశంగా (ప్రస్తావించగా వారు తమకు ఒకానొక
ఓరియంటేషన్‌ కోర్సులో పండితులతో రసాభాస విషయికంగా జరిగిన అనుభవాన్ని నాకు వివరించారు.
ఆ విధంగా నేను రసాభాసాన్ని గూర్చి కొంత తెలుసుకున్నాను.
మాన్యులు సంస్కృత భాషాచార్యవర్యులు శ్రీ అప్పల్ల సోమేశ్వర శర్మగారు నాకు కవి
కర్ణపూరుని అలంకార కౌస్తుభంలోని రసాభాస విషయాన్ని చక్కగా అవగతం చెశారు. నా సహాధ్యాయి
శ్రీ జోస్యుల కాళిదాసుగారి ద్వారా వారి అభిజ్ఞాన శాకుంతల బోధన ప్రావీణ్యాన్ని పరోక్షంగా విన్న
నేను (ప్రత్యక్షంగా వారి అధ్యాపనాన్ని అందుకోగలగడం నా అదృష్టం.
నా యం.ఫిల్‌ పరీక్షకి డాక్టర్‌ వేదుల సుబ్రహ్మణ్యశా స్త్రిగారు మార్గదర్శకత్వం వహించి
అభిమానించారు. డాక్టర్‌ జయదేవ్‌గారు డాక్టరేటు డిగ్రీకి మార్గదర్శకత్వం వహించి నన్ను ఎంతో
' ప్రోత్సాహపరచారు. తత్ఫలితంగా ఈ నా పరిశోధన గ్రంథం రూపుదిద్దుకుంది. పరిశోధన గ్రంథం
తయారయిన సందర్భంలోనే అచ్చువేయించే సంకల్పంతో దీన్ని కంప్యూటర్‌లో నిబంధించడం
జరిగింది. ఆ నాటి బొబ్బిలిలో ఆ అవకాశం లేక విశాఖలోని బాలాజీ లేజర్‌ (గ్రాఫిక్స్‌లో ఈ పనిని
చేపట్టి ఎన్నోసార్లు విశాఖకు వెళ్తూ వస్తూ పూర్తి చేయగల్లాను. దాని వల్ల అతితక్కువ ముద్రణ
స్థాలిత్యాలతో బయట పడగల్లాననే తృప్తి నాకు దక్కింది.
[గ్రంథానికి పట్టప్రధానార్దత్రా నిర్దేతలుగా వ్యవహరించిన వారిలో ఒకరైన డాక్టర్‌ రవ్వా
శ్రీహరి గారు, కొన్ని స్థాలిత్యాలను చూపారు. వారికి కృతజ్ఞతలతో వాటిని సవరించుకున్నాను.
వారు సూచించిన విధంగా వారి అలబ్ధ[గ్రంథ ముక్తావళిలోని ఎట్టాప్రెగడ పద్యాలని కూడా
అనుబంధంలో చేర్చాను. డాక్టర్‌ ఎల్లూరి శివారెడ్డిగారు వ్యావహారికంలో రాసివుంటే బాగుంటుందనే
అభిప్రాయం వ్యక్తం చేసారు. అయితే విషయం సంస్కృత సాంప్రదాయ సంబంధం కలది కావడం
వల్ల, పండితులకి ఆమోదంగా వుంటుందనే అభిప్రాయంతో ఆది నుంచి సరళ (గ్రాంథిక భాషనే
ఉపయోగించడం చేత మార్పు చేయడానికి వీలు పడలేదు, సంస్కృత హరివంశం నుండి చూపిన
ఉదాహరణలు చాలా ఎక్కువగా వున్నాయనేది నా పరిశోధన వ్యాసానికి తగిలిన విమర్శల్లో
మరొకటి. ఐతే ఇది సకారణంగానే చేయవలసి వచ్చింది. ఎజ్టాప్రైగడ అనువాద భాగానికి సరియైన
భాగం భందార్శరు సంస్థవారి పరిశోధిత భారతము[ద్రణంలోని హరివంశ అధికపాఠానికి చెందినది
కావడం వల్ల అవి సులభంగా సరిచూసు కోవడానికి అలభ్యాలని భావించి విస్తృతంగా ఎత్తిచూపడం
జరిగింది.

అల్బ్పజ్డుడనయిన నా యీ (గ్రంథాన్ని ఆసాంతం చదివి అభిమానంతో తమ
శుభాశంసనములనందించిన విద్వన్నాన్యులు (బ్రహ్మశ్రీ అప్పల్ల సోమేశ్వరశర్మ, ఆచార్య కొర్లపాటి
శ్రీరామమూర్తి ఆచార్య వేదుల సుబ్రహ్మణ్య శాస్త్రి ఆచార్య ఎల్లూరి శివారెడ్డి గార్లకు నా కృతజ్ఞతాభి
వందనములు తెలుపుకొనుచున్నాను,

పరిశోధన గ్రంథం అచ్చువేసేసరికి దానికి ముఖపత్రాన్ని బాపుగారి చేత వేయించుకోవాలనే
ఆశ ప్రలోభపెట్టింది. వారితో నాకు ప్రత్యక్ష పరిచయం లేకున్నా ఒక లేఖ వ్రాసాను. వారు చిత్ర
దర్శకత్వ బాధ్యతల్లో తీరిక లేకుండా వున్నామని ప్రత్యుత్తరం రాసారు. మరి కొన్నాళ్ళు వేచి మళ్ళీ
లేఖ రాసాను. ఈ మారు వారి దగ్గర నుంచి జవాబు కాకుండా నేను కోరినట్లుగా ముఖపత్రం
సర్వాంగ సుందరంగా తయారై వచ్చింది. నా ఆనందానికి అవధుల్లేవు. ఆ సరికి నేను బొబ్బిలి
విడిచిపెట్టి విజయనగరం వచ్చెసాను. అడ్రసు మారడం వల్ల అది నాకు శాఖాచంక్రమణం చేసి
ఎట్టకేలకు అందింది. ఆ కారణంచేత శ్రీ బాపుగారికి వెంటనే కృతజ్ఞతలు చెప్పుకోలేకపోయాను.

మిత్రులు సహాధ్యాపకులు అయిన శ్రీ ఉమ్మెత్తాల శ్రీనివాస్‌ గారు వారి తల్లిదండ్రులైన
బ్రహ్మశ్రీ ఉమ్మెత్తాల వాసుదేవరావు, రుక్నిణీ శేషుబాయి దంపతుల పేర నా గ్రంథ ప్రచురణ
సహాయానికై రూ, 5,116/-లు (ఐదువేల నూట పదహార్లు) ప్రీతిపూర్వకంగా దయచేసారు. ఆ
ద్రవ్యం ముఖపత్రాన్ని ముద్రించడానికి తోడ్పడింది.

మిత్రులు శ్రీ అన్నపరెడ్డి వెంకటేశ్వరరెడ్డిగారు, శ్రీ యం. రమేష్‌గారు కళాజ్యోతి ప్రోసెస్‌,
హైదరాబాదులో ముఖపత్రం చక్కగా రూపుదిద్దుకోవడానికి సహకరించారు,

ఈ (గ్రంథ ముద్రణ వ్యయం సామాన్యమైంది కాదు. ఆఖరి దశలో ఆగిపోయిన నా
[గ్రంథానికి కావలసినంత సహాయం చేస్తానని హామీ ఇచ్చి ముందుగా ఐదువేల రూపాయలు మా
బావగారు డాక్టర్‌ అవసరాల మోహనరావుగారు చేయూతనిచ్చారు. వారి సహాయంతో ఈ [గ్రంథం
వెలుగులోకి వస్తోంది. ఎందరో మహానుభావులు. అందరికీ వందనాలు. గుణగ్రహణ పారీణులైన
విజ్ఞలందరూ నా యీ చిన్న ప్రయత్నాన్ని ఆశీర్వదించాలని వినయపూర్వకంగా అర్ధిస్తున్నాను.


కృతజ్ఞతా నివేదనము .
సంకేతనూచిక సం
వ్యాసరచనా నముద్దెశము ౪1 - )ర
1. రనాభానము - లక్షణ వివేచనము |
రస, రసాభాసముల స్వరూపము .
రనాభాస పకిగణనఘము 2
రనాభాస నిర్వచనము క
రసాభాస [ప్రభెదములు 6
రసాభాసము - హాన్యరస పరిగణనము 1]
చీ, సంన్కృత సాహిత్యములో రనాభానము 77
వాల్మీకి రామాయణము శే/
శ్రీమద్భాగవతము, శ్రీమహాభారతము 21
రఘువంశము 22
కుమారసంభవము 25
మేఘనందేశము ఏం


ఇిశుపాలవధ 32
కిరాతార్తునయము 36
నైషధము య
_అమరుకము అ
సంస్కృత రూపకములు 55
భాసనాటకములు ౨6
కాళిదాస నాటకములు 50
భవభూతి నాటకములు 60
రాజశేఖరుని బాలరామాయణము 035
హర్షనాటకములు 772
సము[దమధన సమవకారము /త్మ
రుక్మిణి హరణ ఈహామృగము '/3
భాణ, ప్రహసనములు 7/6.
ఎ. ఆంధ్ర సాహిత్యములో రసాభానము 83
నన్నయ తిక్కనల నడిమికాలము 83
తిక్కన శ్రీనాథుల మధ్యుకాలము ర్‌
(వరూలఘటిక కేతన-నాచన సోవమనా థుడు- హుళక్కి
ఖాస్కరుడు-పాలవెకరి కదిరీపతి-కాజవి గోపరాజు-
అనంతామాతు్యుడు-అయ్యలరాజు నారాయణా మాత్యుడు-


శ్రునాథుడు-బమ్మెరపోతన _- ఆఈలురంరాజు జక్కన,
[ప్రబంధయుగము 102
(అల్లసాని 'పెదధన - రామరాజభూషణుడు - నంది తిమ్మన =
ధూర్జటి - తెనాలిరామకృష్ణుడు - పింగళి సూరన)
దక్షిణాంధధయుగము 110
(చేమకూర వేంకటకవి - లింగనమఖి కా మేశ్వరకవి-ముద్దుపశని-
సముఖము వేంకట కృష్టప్పనాయకుడు-శీషము వేంకటపతి)
ఆధునికయుగము [113
(గడియారం వేంకటశేషశాస్తి - విశ్వనాథ సత్యనారాయణ
కృృష్టశాస్రి - అభ్యుదయ కవితాదశ - ఆరుద్ర - పెప్రవ కవిత్వదశ
- సివశంకర్‌ - నాటకములు - పరిశిష్టములు)

4. ఆంధ మవోాభారతము శృంగార రనాభానము 125
సత్యవపి పరాశరుల వృత్తాంతము కేట5్‌
కచదెవయానుల వృత్తాంతము 277

_ యయాతిదేవయానుల చరిత్రము 120
మనకా మఐశాృయి(త్రుల శృంగారము 133
గంగాప్రతీప్పుల వృతాంతము 134
అంబికా వేదవ్యానుల వృత్తాంతము 135
కుంతీ సూర్యు సమాగమము 136
మాది పాండురాజుల వృత్తాంతము |.
హిడింబా ఫీమసేనుల వృతాంతము 143
(దౌపది వాండుప్పుత్తుల యనురాగము 146


శ్రీనాథుడు-బమెరపోతన - పేరంరాజు జక్కన,

[ప్రబంధయుగము 102

(అల్లసాని పెదన - రామరాజభూషణుడు - నంది తిమ్మన -
ధూర్జటి - తెనాలిరామకృష్ణుడు - బంగి సూరన

దక్షిణాంధధయుగము 110

(చేమకూర వేంకటకవి - లింగనమఖి కా మేశ్వరకవి-ముద్దుప ళని-
సముఖము వేంకట కృష్ణప్పనాయకుడు-శేషము వేంకటపతి)

(గడియారం వేంకటశేషశాస్తి - విశ్వనాథ సత్యనారాయణ
కృష్టశాస్ర - అభ్యుదయ కవితాదశ - ఆరుద్ర = ఐప్రవ కవిత్వదశ
- శివశంకర్‌ - నాటకములు - పరిశిష్టములు,

4. ఆంధ్ర మహాభారతము శృంగార రసాభానము 125
సత్యవతీ పరాశరుల వృత్తాంతము లైవ్‌
కచదేవయానుల వృత్తాంతము 127/
యయాతిదెవయానుల చరిత్రము 120
మేనకా విశ్వామిత్రుల శృంగారము 133
గంగావ్రతీప్పల వృత్తాంతము 134
అంబికా వేదవ్యాసుల వృత్తాంతము 135
కుంతీ సూర్యు సమాగమము 136
మాద్రీ పాండురాజుల వృత్తాంతము 14]
హాడింబా ఫీమసీనుల వృత్తాంతము 1403
ద్రౌపదీ పాండుప్పుత్తుల యనురాగము 146

9/4


శ్రీనాథుడు-జమ్మెరపోతన - పేరంరాజు జక్కన)
[ప్రబంధయుగము 102
(అల్లసాని పెధన - రామరాజభూషణుడు - నంది తిమ్మన -
ధూర్జటి - తెనాలిరామకృష్ణుడు - పింగళి సూరన)
దక్షిణాంధధయుగము 110
(చేమకూర వేంకటకవి - లింగనమఖి కా మేశ్వరకవి-ముద్దుపళని-
సముఖము వేంకట కృష్ణప్పనాయకుడు-శషము వేంకటపతి)
ఆధునికయుగము 113
(గడియారం వెంకటశేషశాస్తి - విశ్వనాథ సత్యనారాయణ
కృష్టశాస్రి - అభ్యుదయ కవితాదశ - ఆరుద్ర - విప్లవ కవిత్వదశ
- వివశంకర్‌ - నాటకములు - పరిశిష్మములు)

4. ఆంధ మవోాభారతము శృంగార రనాభానము 125
సత్యవతీ పరాశరుల వృత్తాంతము లక్‌
కచదెవయానుల వృత్తాంతము ్షే2

_ యయాతిదేవయానుల చరిత్రము 120
మనకా మఐశారయి(త్రుల శృంగారము 133
గంగాప్రతీప్పుల వృతాంతము శ 34
అంబికా వదవ్యానసుల వృత్తాంతము 135
కుంతీ సూర్యు సమాగమము 136
మాద్రి పాండురాజుల వృత్తాంతము 14]
హిడింబా ఫీముసేనుల వృతాంతము 143
దౌపద పాండుప్పుత్తుల యనురాగము 146


సుందోపనుందుల వృత్తాంతము కేశ
ఊర్వశ్యర్దునుల వృత్తాంతము 140
దమయంతిపై కిరాతుని మోహము కేవ
బుష్యశృంగుని వృత్తాంతము కే 54
డెవసిన వృత్తాంతము కేవ 5
అగ్ని భట్టారకుడు సప్తర్షి భార్యలను మోహించుట శ్షే5్‌5
'సెంధవుని వృత్తాంతము 158
భారతగత రామాయణ వృత్తము 163
దౌవదీ కీచకుల వృత్తాంతము 163
కీచకవధ ఘట్టము 1773
ఉత్తరదిశాసుందర్య ష్రావక్రుల వృత్తాంతము క్షే 7/7
భారతమున తిర్యుగ్గత శృంగారము 1/76
౨. ఆంధ మహాభారతమున శృంగారతర
జరత్కారుని పితృపితామహులతో సంభాషణము 160
ద్రోణుడు ద్రుపదునితో నంభాషణము 162
(దౌవది నుడ్దెశించి కర్షుని యవహాళనము 162
విష్ణువు నుడ్దెశించి మధుకైటభులొనర్చిన యవహేశనము163
ద్రౌపది ధర్మరాజును, అర్హునుని ఎకనక్కెమాడుట 187


దుర్యోధనుడు (దోణునితో పలికిన పలుకులు 190
కరుడు కృషపాచారు నధిక్షేపించుట 1900
ధర్మజుడు విరటుని సింహాసనము నధిషబ్బంచుట 1011
నహుషుడు సురలతో మునులతో ప్రసంగము [10౨
బృహన్పతి యనిమిషులతో, బుషులతో నెజపిన
పరాచికము 1093
కర్తుడు వ్టీముని నవహేళన మొనరించుట 104
11. కరుణ రసాభానము 195
ధర్మజుని జ్ఞాతవధానంతర శోకము [05
111.రౌద్ర రసాభానము 1906
శృంగి పరిక్షిన్మహారాజును శపించుట 1906
(దౌపదీ వన్గాపహరణ సందర్పమున భీముడు
ధర్మజునిపై కోపించుట కేం
కార్తవర్యుని పుతులు మున్యాశమముపై
ప్రదర్శించిన క్రోధము [00
కాఏకుడు భిక్షార్ధమై వచ్చి పత్యివతపై ప్రదర్శించిన
విరటుడు బృహన్నలా విజయ(ప్రశంసకు ధర్మజుని
"పై కోపించుట 190
గరుత్మంతు డింద్రునిపై నె*పిన యనుచిత క్రోధము 201
కర్తుడు గాంగేయునిపై మప్రదర్శించిన యనుచిత కోధము203


1” వీర రసాభానము 204
దుర్యోధనుడు బాల్యముననే భీముని కుటిలోపాయమున
చంప నుద్యమించుట 204
శలుండను రాజు వామదెవృనిపై ప్రదర్శించిన
బహ్మవధోత్సాహము ౨0౮6
ఉతరగో[ గ్రహణ సందరృమున ఉత్తర కువూరుడు
ప్రదర్శించిన యనుచిత విరము 27
రుక్కి కురుపాండవ సంగ్రామ సందర్చమున సహాయుడు
కాగోరి హాస్యభాజనుడగుట 210
ధృష్టద్యుమ్నుడు సంభృత యోగనిష్షనున్న దోణునిపై
ప్రదర్శించిన యనుచిత వీరము 211
హంస కాకోపాఖ్యానము 211
అశ్వత్థామ నిద్రాసక్తులపై చూపిన వధోత్సాహము _ 213

17 శాంత రసాభానము 214
దురోధనుని ప్రాయోపవేశ సందర్భము 214
సౌప్తిక వధానంతరమున నశ్వత్తామ తపోవ్యత్తి 215
పింగళయను వేశ్య వృత్తాంతము 217
పరిశిలనము 219

1. శృంగార రసాభానము 210
వేదవతీ రావణుల వృతాంతము ౨కే౪
రంభా రావణ వృత్తాంతము 22౨


తిర్యగత శృంగారము 231
రావణుడు కుబేరుని వాని దూతను నధిక్షపించుట 233
రావణుడు నందీశ్చరు నధిక్షపించుట 235
రావణు డనరణ్య నృపతిపై నెజపిన హాస్యము 23 /
రావణుడు రాక్షసగురువగు శుక్రుని పరిహాసమాడుట 236
111.రౌద్ర రనాభానము 230
రావణుడు కుబేరుని దూతపై కోపించి చంపుట 241
నందీశ్వరుడు రావణుని శపించిన వృత్తాంతము 243
1” వీర రసాభానము 243
రావణుడు మరుతోర్విశునితో యుద్ధ మొనరింపగోరుట 245
రావణుడు కార్తపీర్యార్దునునితొ పోరాడి భంగపడుట 250
రావణుడు వాలిబె భంగపడుట 2555
7, నృసింవాప్పరాణమున రసాభాన పరిశిలనము 255
1. శృంగార రసాభానము 255
హిరణ్యకశ్యపుని తపోభంగమునకై యప్పరసల
[ప్రయత్నము 2255
నృసింహప్పరాణమున తిర్యగత శృంగారము 256
11. రౌద్ర రసాభానము 262
హిరణ్యకశిపుడు ప్రహాదుని గురువృలగు బ్రాహ్మణులపై
చూపిన రౌద్రము 262
హిరణు కళిప్పుడు ప్రహాదునిపై జూపిన కోధము 263
హిరణ్యకశ్యపుడు దేవతలు బుషులపై చూపిన వీరము 270
హిరణ్య కశ్యపుడు నృసింహావతారమున హరిని గాంచి
భయభభాంతుడగుట 2/4
నారసింహుడు హిరణ్యకశ్యపునిపై ప్రదర్శించిన వీరము275
8. హరివంశమున రసాభానము 278
1. శృంగార రసాభానము 278
గోపికా శ్రుకృష్పుల శృంగారము 2778
(సంభోగ శృంగారము - విప్రలంభ శృంగారము)
కంసుని పూర్వ వృత్తాంతము-దామిళుని యనుచిత
శృంగారము 2రీ5్‌
మాయావతి ప్రద్యుమ్నుల వృత్తాంతము 288
నరకుని యూర్వశీగతానురాగము 202
సివపార్వతుల శృంగారము 20౮03
తిర్యగత శృంగారము ౨౪౨
అచేతనమున చేతనత్వారోపము 207
వేనుని వృతాంతము 2౮0
శతధన్వువధా సందర్పము 29౮


కంసుడు నారదు నధిక్షేపించి పలుకుట ఎ౦౮]
ఛాయాదేవిపై యముని కోపము 302
శతధన్వునిపై శ్రైకృష్ణుని కోధము 303
హరణ్యకశ్యపుడు దిక్పాలురను బాధించుట ఎ౮04
దేవకీ పుతులగు శిశువృులపై కంసుని [కోధము ఎ౮6
కంసుడు యోగమాయపై నెజపిన క్రోధము 306
స్రైకృష్తుడు రజకునిపై కోపించుట ఎ౮౦౪
బలరాముడు యమున పై కోపించుట ఎ10
నరకుడు బాహ్మణులపై నెరపిన యకృత్యములు ఎ]
కాలనెమి దేవతలపై నెణపిన యకృత్యములు ఏ1
శకటభంజన వృత్తాంతము చే2బ
కపిత్త వ్యక్ష నిర్మూలనము - గోవులతోడి యుద్దము _ 323
కాలనేమి పుత్రులగు వృషభంబుల వీరము 320
(వృషభముల పరా[క్రవుము-విజృ్యంభణ ము-=ఘోషవంతుడు
వృ షభంబులతో వోరుట-శ్రైకృష్టుడు వృ షభములతో
కాళియుడు శ్రైకృష్ణునిపై ప్రదర్శించిన పరము ఎఎ౪


బలరాముడు గర్హభ వేషధారియగు ధేనుకదైత్యుని జంపుట342
శ్రీక్పృష్తుడు వృషభరూపధరుండగు నరిష్టుండను
రాక్షసుని జంప్పుట ఎడ
శ్రీకృష్ణుడు అశ్వరూపధరుండగు కేళిరాక్షసుని జంపుట 348
మయూర, గరుడుల యుద్ధము 355
రుక్మిణీ కల్యాణ ఘట్టమున జరాసంధ, పౌండ్రక వాసుదేవ,
నికుపాల, రుక్కుల యుదోద్యమము 357
పౌండ్రక వాసుదెవృని వృతాంతము ఎ63
1/౧ భయానకాభానము వే/5
కంసుని యందు ప్రదర్శితమైన భయము 376
౪71. శాంత రసాభానము 380
కంసుని యందలి వైరాగ్యభావము 380
ఉపనంహారము 384
అనుబంధము 385
ఉపయుక గంధ నూచిక [ ఎస]


కృతజంశానివదనము
నా యభిరుచిని గుర్తించి పరిశోధనాంశమును' సూచించి. పరిశోధన
కార్యక్రనముమున నడుగడుగున మార్గదర్శకత్వము వహించి ప్రోత్సహించిన పర్యవేక్షకులు,
పరిశోధన సందర్భమున ననేక నూతనాంశముల నెరింగించి ప్రోత్సటాంచిన
డాక్షర్‌ వేదుల సుబహ్మణ్యశా,స్రీ, గారికి ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయ తెలుగుశాఖ అధ్యాపక
అలంకార శాస్త్ర విషయముల నవగత మొనర్చిన గురువర్యులు
బ్రహ్మశ్రీ అప్పులసోమేశ్వర శర్మగారిక్కి సంస్కృత శాఖాధ్యాపక నర్గమునకు,
నా పరిశోధన వ్యాసంగవళున కు అవకాశ వొొంసంగిన కళాశాల
పాలకవర్గాధ్యక్షులు మరియు కరస్వాండెంటుగారైన బొబ్బిలి రాజాసాహెబ్‌ (స్రీ
ఆర్‌.వి.జి.౩. రంగారావు బహదూరు వారికి,
నా సుదీర్హ పరిశోధనా వ్యాసంగ కాలమున సహకారమునందించిన నాటి
కళాశాలాధ్యక్షులు (శ్రీ, ఎ. చంద్రమౌళి, (శ్ర సి, చెల్లారావు, శ్ర పి. జగన్నాథరావు,
(శీ జి. కృష్ణమోహనరావు గార్హకు, నేటి కళలాశాలాధ్యక్షులు (శ్రీ డి. రఘునాథరావు
గారికి,
ఈ విషయమున ననేకదశలలో సహాయపడిన ప్రముఖులు శ్రీ) టి.వి.పి,
శాజ్రగారికి, శ్ర ముప్పాళ అవ్యొరావు, గోపాలరావు గార్రకు,
సహాధ్యాపకులు సర్వథ్రీ జి. సూర్యనారంయుణవలూర్తి,
ఎస్‌.నారాయణరావు, పీ. అప్పలస్వామి, కిల్లాన మోహన్‌బాబు, ఎస్‌. హరగోపాలకృష్ణ,
టి. కొండలరావు, బి. వి. సుదర్శనాచార్య్యులు, కోడూరి (శ్రరావువవార్తి,
ఎమ్‌.రఘువర్మ, చింతా అప్పారావు, డి. జగదీష్‌కునూర్‌, మహమ్మద్‌ యూస్ఫ,
కళాశాల మాజీ ఆఫీసు సూపరింటెండెంట్లు (శ్రీ ఐ. వి.న. యమ్‌.
అప్పారావు, (శీ/ బి. ధర్మారావుగార్హ్లకు, ప్రస్తుత ఆఫీసు సూపరించెండెంటు (శ్రీ
కె. అప్పలస్వామి గారికి, టైపిస్టు (శ్రీ, మూర్తి గారికి పరిశోధనకు కావలసిన పుస్తకములను
సమకూర్చిన సంస్తానం హైస్కూలు లైట్రైరియన ౨), సాలా కొండలరావు గారికి,
ప్రధానోపాధ్యాయులు శ్ర ఎన్‌. వి. ఆర్‌. సత్యనారాయణమూర్తి సంన్జానఠ ప్రాస్కూలు
కై


ఉపా ధ్యాయులైన న ఎటు. ఓ. విరమణ, (శుక ల్లూరి సత్యనారాయాణు, మ పె. వపు
గోపాలాచార్యులు, శ్రీ కె.జి.వి.వి. సత్యనారాయణనటాక్త, ప్రై చీ,
(శ్రీనివాసాచార్యులు గార్హ్తకు,

స్‌యం గ్రంథభాలయునం నందళఖి గ్రంథధవలలనం పఠిశిలించంలు
కవకాశమొసంగిన మహారాజా సంసాత కళాశాలాధ్యక్షులు మాన్యులు (త్రై
వై.వి.సూర్యనారాయణ గారిక్కి గ్రంథాలయ సంచాలకుడు (శ్రి కెబి. వెంకటరమణ
గారిక్కి పరిశోధనకు వలయు పుస్తకములు సమకూర్చుటలోనే గాక వివిధ దశలలో
ననేక విధముల చేదోడు వావోడుగా నిళ్సిన వింత్రులు డాక్షర్‌ ఉపాధ్యాయుల
నరసింహవలార్హి, (శీ కొడవంటి లిలావూహనరావ్వ, శ్రీ వాడపకళ్ల్‌
లక్షీనారాయణాచార్యులుు (శ్రీ గూడపాటి సాంబశివరావు గార్హకు,

పరిశోధన సందర్భవటన ఈతగళ సూచనలన్రా యర్హించిన వెంలునె
అధ్యాపకుల్ను గౌతమి నంస్మ్రోత విద్యాపఠము, త వ్రూరం వారివె,

అవటాల్యవటలైన సహాయసహకారవలు లందించిన (శ్రి సావువెదుల
రామగోపాలశా(స్రి)గారికి,

విశాఖలో తగ సహాయుసహకారవుం అందించిన న్‌ కాకరపర్తి
వెంకచేశ్వరరావు, (శ్రీ బాబూరావు, క్షర్కు. తెలుగుశాఖ, స్రీ కోచేశ్వరరావు,
యు.జి.సి సెక్షను... (శ్రీ దువ్వూరి పార్వతీశ్వరరావు లైబ్రేరియన గార్లకు,

ఆర్ధిక, హారిక సహకారము అందించిన యూనివర్సిటీ గ్రాంట్స్‌ కమిషన్‌
మరియు ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయ యాజనూన్యము వారిక,

కంప్యూటర్‌ నందు అక్షరములను పొందుపరిచి సర్వాంగ సుందరముగా
తీర్చిదిద్దిన (శీ, సరిదే శంకరనారాయణ, (శ్రీబాలాజీ లేజర్‌ 'గ్రాఫిక్స, సుదర్శన్‌ ప్లాజా,
ఆశీలుమెట్టు, విశాఖపట్నం వారికి నురియు కంప్యూటర్‌ ఆపరేటర్‌ (శీ, వేణుగోపాల్‌కి,
టెటిల్‌ షీటు) రూపొందించిన (శీ; భి.నారాయణరావు గారికి కాంతి జిరాక్‌ వారికి

నా హుదయపూర్వక కృతజతలుు హారిక నమస్త్ఫుమనస్తులు,

కే


జ్‌ కా

సుంకత సంచిక
అనర్రరాఘవము అనర్ల!।
అభిజ్హానశాకుంత లను అ|| శా!
అలంకార సంగ్రహము అలం! సం!
అహాల్యాసం 'కందనముు ఆసా!
ఆం(ధ ధ్యన్యాళోకము ఆంధ్ర ధ్వన్వా!।
ఆంధ్ర వుహాభాగనతవు భాగ!
ఉత్తర రామచరిత్ర ఉ|| ౮|| చ।
ఉత్తర 'పొరినంశము ఉ|| బారి!
ఏక్రావళి ఏకా!
బొచిత్య విచార చర్యా జాచి!
కావృదరణము కావ్యదర్తు!!
కావ్య ప్రకాళణు కావ్వ!! ల!
కాన్యాలంకారము కావ్యా! |
కాన్యాలంకారసం గ్రబాము కావ్యా! సం(గ్ర॥।
కావ్యాలంకార సార సం'గ్రహము కావ్యా! సా॥|
కాన్వాలంకార సూ తవిటి కాన్వా!! సూ

హక క నా లీ!
కాశీఖండము కానీ!
కినారసాని సాటులు క్రిన్నె!!
కీరాతార్హు నయము కరా!!

కే


జ్‌ కా

సుంకత సంచిక
అనర్రరాఘవము అనర్ల!।
అభిజ్హానశాకుంత లను అ|| శా!
అలంకార సంగ్రహము అలం! సం!
అహాల్యాసం 'కందనముు ఆసా!
ఆం(ధ ధ్యన్యాళోకము ఆంధ్ర ధ్వన్వా!।
ఆంధ్ర వుహాభాగనతవు భాగ!
ఉత్తర రామచరిత్ర ఉ|| ౮|| చ।
ఉత్తర 'పొరినంశము ఉ|| బారి!
ఏక్రావళి ఏకా!
బొచిత్య విచార చర్యా జాచి!
కావృదరణము కావ్యదర్తు!!
కావ్య ప్రకాళణు కావ్వ!! ల!
కాన్యాలంకారము కావ్యా! |
కాన్యాలంకారసం గ్రబాము కావ్యా! సం(గ్ర॥।
కావ్యాలంకార సార సం'గ్రహము కావ్యా! సా॥|
కాన్వాలంకార సూ తవిటి కాన్వా!! సూ

హక క నా లీ!
కాశీఖండము కానీ!
కినారసాని సాటులు క్రిన్నె!!
కీరాతార్హు నయము కరా!!

కే


చనుత్కొర చంద్రిక చచంు!|
చారుదత్తము చారు!!!
దశకునూర చరిత్రము దశ! కు!
దశరూపకవనుు దశ]
దూతనాక్యను దూత!!!
ధ్వన్యాళోకము ధ్యన్యా॥!
నాగానందనుు నాగా!
నాట్యశాస్ర్రైము నాట్య!
నిర్వచనోత్తర రామాయణము నిర్వ!
నైషధము నైషు।
పండితారాధ్య చరిత్రము పండి!!
పలనాటి చరిత్రము సల!!చ!!
ప్రతాపరుద్రియము ప్రతా॥
ట్రయదర్శిక ప్రియ!
పాండురంగ మూహాత్మ్య్యము పాండు!
బసన పురాణము బస!
బాలరానూయణము బాల$[!|రా]|
భండార్కరు సంశోధిత జారివంశ అనుబంధము భ౦ం!! సం|| బారి!!! అను!
భగవదజ్ఞాకము భగ!!
ఖాన (ప్రకాశము భావ! ప్రకా
భాస్కర రావూాయణఅము భఖభా!1రా!!
భోజరాజీయము భోజ!!
వముధ్యవు వ్యాయోగము మధ్య!!!
వమునుచరి[(త్రము మును!!
మహావిర చరిత్రము ముహా!
మేఘ సందేశము మేఘ॥!!
రభఘునంశవు రఘు!!!
క”


రసగంగాధరము రస॥! గం!
రస్తార్షవ సుధాకరము; రసా॥!
రాధికానాంతృనము రా! సాం!
రానూయణ కల్పవుక్షము రావూ!!కల్వ|
రుక్మిణీ హరణ ఈహావ్వుగము రుక్కి!!
నక్రోక్తి జీవితము నక్రో॥|
నసంతతిలక భాణనము వసం॥॥
వసుచరిత్రము వసు!
న్యక్తినినెకము వ్యక్తి!
వాల్మీకి రామాయణము వాల్మీ! రామా॥
నిక్రనమూర్భ చరిత్రము విక!
విషాదనారంగధర నిషా! సారం॥!!
శశాంక అజయము శశాం।|
శివరాత్రి మాహాత్మ్యము శివ!।
నిశృనాలవధ నిను!
శుకసప్తతి శుక!
శృంగార తిలకము శం తి!
శ్ళంగార నైషధము న్సం॥ నైష!!
(శ్రీకాళహస్తి మాహాత్మ్యము ఆీకాళ!
(శ్రీవుద్భాగవతము భాగ (సం)॥|
సత్యభామానాంత్సనము సత్య! సాం!
సము[ద్రవమథనసమనకారము సము॥!సవు!।
సరస్వతకంఠాభరణము సర॥॥
సారంగధర చరిత్రను సారం॥॥
సాహిత్యదర్హణము సాహి! దర్శ॥
సంహాసన ద్వాత్రింశిక సెంహా॥!
హరవిలాసము హర॥!!


హరినంశను. (సంస్కృత మూలను)
హరి॥(సం)
హారి!
సొంసవింశతి
బాంస!!
పర్వ, ఆశ్వానాదికముల మొదటి రండు అక్షరములు
సంకేతముగా (గ్రటాంపబడినవి.
శ్రే ఈ
లల్విగురచబా సముద్తశము

ఆఅన్మచ్యురున ర్య్యలు బ్రహ్మి! వదుల నారాయుణనటార్తిగారు
ఉన్నతపాఠశాలా విద్యాభ్యసన కాలముననే నా కొక్కింత సాహిత్యాభిరుచిని
కలిగించినారు. ఆ యభిరుచి నన్ను సాహితీసిపాసువును గావించినది. నన్నయ
తిక్కనాదులు మొదలుగా పెద్దనాది ప్రబంధకవుల రచనలు కొంత చవిచూచితిని,
సాహితీళలోకమున నా యా (గ్రంథములను పెద్దలు మెచ్చుకొనుట వినియుంటిని,

కాని చిత్రమేవమునగా తిక్కన భారతమున నానారసాభ్యుదయోల్హాసిగా
'పరుగాంచినది విరాటపర్వము మాత్రమే. అట్టే మనుచరిత్రమున వరూధినీ
ప్రవర ఘట్టుమునకు సాహితీ లోకమున గల గుర్తింపు మిగిలిన గ్రంథభాగమునకు
లేదు. పరిశీలింపగా నీ రెండు సందర్భము లందును ద్రౌపదీకీచకులయు,
వరూధినీప్రవరులయు శ్వుంగారము రసాభాసమే. రసము కన్న ఈ యాభాసమే
పాఠకుల వునసులకు బాగుగా హత్తుకొనినది. నాహిత్యజగత్తున విస్రబ్రముగా
సాగిన శ్చంగారముకంటె ఇట్టు (స్ర్రీపురుషులలో నొకరి నిరోధమున సాగిన
శ్సంగారము హుదయావర్షక వుగుట గమనింపగలము. పారిజాతాపహరణమున
సత్యభామ యలళలిగిన సన్దివేశము రక్తికట్టుటకును నిదియే కారణము. ఇది
యాం(ధ్రసాహిత్వమునకేగాక సర్వభాషావాబ్బయమునకును వర్తించును.

షు బహ్మానంద సహోదరమైన ర సవటుకన్న రసాభాసవేం
బహుళజనాదరణసాందిన సాహిత్య [గ్రంథ సందర్భములను జూచిన యనంతరమున
నీ రసాభాసమును పరిశీలించు తలంపు కలిగినది. మాన్యులు డాక్షర్‌ యస్వీ
జోగారాన్సగారును, డాక్షర్‌ వేదుల సుబహ్మణ్యశా;స్ర్రిగారును, డాక్షర్‌
జయదేన్‌గారును నాతలంపున కామోద ముద్ర నొసంగి ముందునకు నడిసించిరి.

పి.హెచ్‌.డి. పట్టునలటనకై పరిశోధనాంశముగ విస్తుత పరిధిగల
యంశమును స్వీకరించుచు, రసాభాసముతో ననుసం ధించముకొనవలసిన యావశ్యకత
గలిగినది. తదనుగుణనుగ నేటి నా పరిశ్‌ ధనాపర్యవేక్షక గురువర్యులగు మాన్యులు
డ్లాక్షర్‌ యమ్‌. జయదేవ్‌గారు *కవి త్రయమువారి రచనలు - రసాభాస పరిశిలనము”

ఛ11


అను నంశమును సూచించిరి. అంతటితో నాపరిశోధనమున వ్‌ క్త లక్ష
మిరవుపడినది.

పరిశోధనాంశము కవిత్రయమువారి రచనలలోని రసాభాస పరిశీలన
నుగుటచె కవిత్రయము వారెవ్వరనియు, వారి రచన లేవియనియు నిర్హారింప
వలసిన యగత్యము గలదు. ఆంధ్ర భాషా త్షీరమును చవిచూచిన వారి కెల్లరకును
“నన్నయ, తిక్కన, ఎఆ్జనిలు కవిత్రయ మను విషయమున నభిప్రాయ భేదము
లెదు. కాని వారి కృతుల విషయము కొంత విచారణీయమై యున్నది.

ముందుగా నన్నయభట్దారకుని విషయమును పరిశీలింపగా కొందరు
నన్నయ వహాభారతమునే గాక చాముండికా విలాసము, ఇంద్రవిజయము,
రాఘవాభ్యుదయము నను (గ్రంథములను గూడ రచించె నందురు. వీనిలో
చాముండికా విలాసము నన్నయకృతము కాదని భూతపూర్వముననే ఆం (ధ్రకవుల
చరిత్రమున శ్రీ కందుకూరి వీరేశలింగముగారిచే సుష్టుగా నిరూసితమైైనది.!

అంతేగాక ఈ అభి(్రాయము నేటికిని మారలేదనుటుకు అత్యాధుణక
వాజబ్బయచరి[(త్ర రచయితలైన డ్‌క్షర్‌ కొర్రవాటి (న్రీరామమూర్తిగారి వాతను
పరిశీలింపదగును.

““నన్నయభట్ను రాఘవాభ్యుదయము, ఇం ద్రవిజయము, చాముండికా
విలాసము అను కావ్యములు, ఆంధ్రశబ్దచింతానుణి అను వ్యాకరణ శాస్త్ర
గ్రంథము, లక్షణసారము అను ఛందో[గ్రంథము రచించినట్లు కలదు, అవి
నన్నయభట్టు రచింపలేదనికలదు. ఆం(ధ్రశబ్ద చింతామణి, లక్షణసారము ఆదికవి
నన్నయభట్టు రంంచినని కావు. అపర నన్నయభట్టు కతవుంలు,
రాఘవాభ్యుదయము, ఇంద్ర విజయమును అపర నన్నయభట్టు కతములు
కావచ్చును. చాముండికా విలాసము కూటసష్టి, కూటస్వష్టిళలోను కూటస్పష్టి
కలదు. చాముంణకా విలాసము నందు చాముండిక అని ఉన్న ప్రలములందెల్ల
్షే నన్నయ వ్యాసపఠనలు _  సంనాదకుడు శ్ర వుటునాంసంతుల
సత్యనారాయణశా,ట్ర్ర/ గారు,

శక!


చౌడేశ్వరి అని ఉండి చౌడెశ్వరీ విలాసము కలదు. అది, ఇది పరమూార్వ్యాచీన
గ్రంథములు. అందిట్ను కలదు,
“వ్యానాది బుషుల*కు నందన మొనరించి
 కవిమల్దులను జాల ఘనతనెంచి
సుకవీశ్వరులనెల్ల సొంపుగా వినుతించి
గురుపాద యుగ్మముల్‌ సరవింగొలిచి
యిష్షదేవాళి సంతుష్షత సేవించి
మంత్రాధిదేవత మది దలంచి
సర్వజనాలళికి సంతోష మొనరించి
యాం(ధవాక్యానుశాసనం బతిశయిల్ల(
జేసి లోకోపకారార్హ సిద్దిం బేసి
ఘనత రాజనరేం'ద్రుని కరుణల బడసి
నట్టివాండను నన్నయభలట్లునను'
ఇది సీససవ్యము - ఇందు యతినియతి లేదు. ఆది కవి నన్నయభట్ను
"పేర అర్వాచినకవి చెసిన కూటస్త్మ్మా అనులు కిదిచాలును*
పై యుభిప్రాయువనుంలను పరిగణించి ప్రస్తుత పరిశోధనవన
నేడులభ్యవుగుచున్న *చావటండికా విలాసవటిను నన్నయ కతముగా
గ్రహించుటలేదు. ఇక అలభ్యములైన రాఘవాభ్యుదయమును, ఇం ద్రవిజయమును
సరిశీలించంట యంనా ధ్యవిషయు వంగుటుచే నన్నయం కఇతంలలో
“ఆం(ధ్రమహాభారతముూ' ను మాత్రమే రసాభాస పరిశీలనమునకు స్వీకరించుట
జరిగినది.
2. తెలుగు సాహిత్య వరిత్ర (ప్రథమభాగము) - నన్నయ యుగము - పుటలు
13౦,140
క


చౌడేశ్వరి అని ఉండి చౌడెశ్వరీ విలాసము కలదు. అది, ఇది పరమూార్వ్యాచీన
గ్రంథములు. అందిట్ను కలదు,
“వ్యానాది బుషుల*కు నందన మొనరించి
 కవిముల్టులను జాల ఘనతనెంచి
సుకవీశ్వరులనెల్ల సొంపుగా వినుతించి
గురుపాద యుగ్మముల్‌ సరవింగొలిచి
యిష్షదేవాళి సంతుష్షత సేవించి
మంత్రాధిదేవత మది దలంచి
సర్వజనాలళికి సంతోష మొనరించి
యాం(ధవాక్యానుశాసనం బతిశయిల్ల(
జేసి లోకోపకారార్హ సిద్దిం బేసి
ఘనత రాజనరేం'ద్రుని కరుణల బడసి
నట్టివాండను నన్నయభలట్లునను'
ఇది సీససవ్యము - ఇందు యతినియతి లేదు. ఆది కవి నన్నయభట్ను
"పేర అర్వాచినకవి చెసిన కూటస్త్మ్మా అనులు కిదిచాలును*
పై యుభిప్రాయువనుంలను పరిగణించి ప్రస్తుత పరిశోధనవన
నేడులభ్యవుగుచున్న *చావటండికా విలాసవటిను నన్నయ కతముగా
గ్రహించుటలేదు. ఇక అలభ్యములైన రాఘవాభ్యుదయమును, ఇం ద్రవిజయమును
సరిశీలించంట యంనా ధ్యవిషయు వంగుటుచే నన్నయం కఇతంలలో
“ఆం(ధ్రమహాభారతముూ' ను మాత్రమే రసాభాస పరిశీలనమునకు స్వీకరించుట
జరిగినది.
2. తెలుగు సాహిత్య వరిత్ర (ప్రథమభాగము) - నన్నయ యుగము - పుటలు
13౦,140
క


తిక్కనావూత్యుని విషయమునకు వచ్చినదో నతడు నిర్వచనోత్తర
రావమాయణమునే గాక “కష్ణ శతకమును, *విజయసేని మను ప్రబంధమును
'సైతము రచించెనను నభిప్రాయము గలదు. తిక్కన నిర్వచనోత్తర రావమాయణమున
తన కృతిని గూర్చియిట్లు తెలిపెను...
“కం॥ ఎత్తరి నైనను ధీరో

దాత్తన్నపోత్తముండు, రావమధరణీసతి స

ద్యత్తము సంభావ్య మగుట

నుత్తర రామాయణోక్తి యుక్తుడనైతిన్‌ (నిర్వ॥-1 ఆశ్వా॥-11 ప॥)

పై సద్యమునందు తిక్కన తన కృతిని “ఉత్తరరామాయణి మని తెల్పెను.
ఆశ్వాసాంతము నందు సైతము *ఉత్తర రావమాయణరి బను మహాకావ్యంబని
తెల్పినను సాహితీలోకమున దీనికి “నిర్వచనోత్తర రావమాయణిమను వాడుక
గలిగినది. దీనికి కారణము శ్ర కందుకూరి ఏరెశలింగంగారు ఈ పుస్తకమును
'ప్రకలంచును దినిని “నిర్శచనోత్తర రావూాయణవుో్‌ అని నవ్యవహరించుటచే
ఆ సరు రూడి యైనదన డాక్షర్‌ అకంనాని చ కథరరావ్వగారు తెల్పిరి.
కారణమేదియైైనను లోకరూఢమైన * నిర్వచనోత్తర రానమూయణి మను నాముధేయమే
ప్రకృత వ్యాసమున స్వీక్తతము.

ఇదిగాక కృష్ణశతకమును గూర్చి డాక్షర్‌ కొర్హపాటి (శ్రీరామమూర్తి గారిట్టు
వ్రాసిరి.

క్షష్ణ శతకము తిక్కన కృతమునుట కలదు. కాని తిక్కన క్పుతమైన
కుష్ణశతకము ఉపలబ్దను కాలదు. అసలు తిక్కన కృష్ణశతకము రచించె ననుటకు
ఆధారము లెదు. తిక్కన కృతము కాకపోవచ్చును.

అట్లా [5 ఆరం [(ద్రగారశ తవం సవు[గ్రాం ధనాఖాత్యవమున నటు

త, తలుగు సాహిత్య చరిత్ర ( ప్రథనుభాగము) - తిక్కన యుగము- పుటలు
2


““కందుకూరి. వీరేశలింగంగారు తను కవుల చరిత్రలో “*తిక్కనగారు
క్షష్టశతక మొకటి చెప్పిరని వెంకటరంగకవి టా సద్యము నుదహరించుచున్నాడు”
అని వ్రాన పద్యాన్ని పొందుపరిచారు.

“అరయన్‌ సంతనుపుత్రుపై ........ కృష్ణ ! భక్తప్రియా”

అయితే ఇది తిక్పనగారిది కాదు. ఈ సంగతి అవ" " ౩ గ్రంథచింతామణిలో
వర్చించి వీరేశలింగం గారికి ప్రత్యుత్తర మిచ్సారట. పైగా ఇది వెన్నెలకంటి జన్నయ
వ్రాసిన *దేవకీనందని శతకంలోనిదని బుజువు చేశారటి”

దిని వలన తిక్కన కృతమైన కుష్తశతకవమును గూర్చిన యాశంక
సరిత్యజింసబడినది. వీని తరువాత పరిశీలింప దగినది *“విజయసేని కర్తుత్వము.,.
దినిని గూర్చి డాక్షర్‌ కొర్తపాటి (శ్రీరానముమూ ర్తి గారిట్లు వ్రాసిరి.
విజయసేనముి లోనివి సంకలన (గ్రంథములందు కలవు. అవి తిక్తన వి జయసనము
రచించె ననుటకు ఆధారములే. కాని తిక్కన *సోముయాజి కాకపూర్వము
రజంచినది కావచ్చును ఐ= “రులీత నానాకావ గ్రములు చెప్పు నుఖఘయభఖాషలందు
అను ప్రశంసను అందుక్‌ న్న తిక్కన, అప్పుటికే రంంచన ఆలుగుకాన్యను
విజయసేనము కావచ్చును. అయిన కథా కావ్య రచనమునకు తిక్కన నాంది
సూత్రధారి అగును

ఇట్లు విజయసేనము తిక్కన కృతము కావచ్చునని మాత్రమ భావించిరి
గాని నిర్దారింపలదు. (శ్రీ) ఆరుద్రగారు తవు సవుగ్రాం ధ్ర సాహిత్యమున కూడ
నిదె విధముగ భావించియున్నారు.

4 ఏవైనా, విజయంసునం నుంచి వెళుత్తం సదెేహ౯ూనంు సద్వ్యాలూ
దొరుకుతున్నాయి. ఈ ప్రబంధాన్ని అసలు తిక్కనగారు వ్రాశారో లేవోగాని

4. సను గ్రాం ధ్రసాహిత్యం 2వ సంపుటం, కాకతియ యుగం పుట 62
క్క తెలుగు సాహిత్య చరిత్ర (ప్రథనుభాగము) - తిక్కన యుగము -
స


అక్కడక్కడ తిక్కనగారి భావాలతో పోలికలు మాత్రం కనబడుతున్నాయి. ఇది
తిక్కనగారి తొలిరచన అని భావించవచ్చు.””

ఈ విధంగా *విజయసనము తిక్కనగారి రచనయగునను వాదమును
ఆరుద్రగారు కొంత సవుర్రించుచున్నారు. అంతకు ముందు శ్రీ, చిలుకూరి

య్‌ య
నీరభ(ద్రరావ్లుగారు *విజయసేనము మిక్కిలి ప్రొాఢమైన యము(ద్రిత [గ్రంథము
గావున శైలి ఆలియుటై దాని నుండి కొన్ని పద్యము లిందు ప్రకటించుచున్నాను'
ఆన 'వ్రాసనట్ను ల్సి ఆరు(్రగారు తెల్పురి. అదే సందర్శములో (వ ఆరు(ద్రగౌరిట్సు
న్రాఎరి,

““విటిని తావు అక్కడ నుంచ సంపాదించారో నిరభ(ద్రరావ్సుగారు
చెప్పనేలేదు. “అముద్రిత [గ్రంథం” అని పర్కొన్నారు. వారికి తాళపత్ర [గ్రంథం
దొరికిందా? లేక ఇతర సంకలన (గ్రంథాలనుంచి సేకరించారా???”

ఈ వ్రాతల వలన చిలుకూరి వారికీ గ్రంథము లభ్యమైన విషయమే
నర్హారితము కాలేదని తెలియుచనున్సుది. అందుచే నీ గ్రంథమును రసాభాస పోషణ
విషయమై పరిశిలించు ప్రశ్న యుత్పన్న మగుటలేదు. కాని లభ్యమైన పద్యములను
అనుబంధమున చేర్చుటయు, వానిలోని రసాభాస వమచ్చటనే పరిశీలించుటయు
జరిగినది.

ఇట్లు తిక్కన విషయువటన నిర్వచనోత్తర రావూయుణవం,
ఆం(ధ్రవముహాభారతము మాత్రమె తిక్కన కతులుగా రసాభాస పరిశీలనమునకు
స్యకాతములైనవి.

ఇదిగాక ఎజనామాత్య క్షతములైన నసంహపురాణమును, హరివంశమును,
నాం 'శభారతారణ్య పర్వశేషమును (గ్రజాంచి రసాభాస పరిశీలన మొనరబణనది.
ఎజ్జున రచించిన రామాయణము లబ్బము గాకుండుటచే పరిశీలనా పరిధిలోనికి

6, ఆంధ్రుల చరిత్రము : మధ్యయుగము - పుటలు 96,97
7. సమగ్రాంధ్ర నాబాత్యము - 2వ సంపుటం - కాకతియయుగం -
పుటు 62

211


గ్రహంపబడుటలెదు. (స్రీ వెలూరి శినరావుశా,స్ర్రిగారు పరిష్కరించిన
హరివంశమున ఎజ్జున రామాయణము లోనివని యొసంగబడిన పద్యములును
శ్ర రవ్వా (న్హీహరి గారి అలబ కావ్య సద్య ముకావళిలో న'సంగబడిన ఎత్బన
రావాయణ సద్యములును అనుబంధమున నొసంగ బడినవి.

కవిత్రయమువారి యుమ్మడి రచన ముగుటచే ఆం ధ్రమహాభారతమునందలళి
రసాభాస పరిశిలన మంతయు ఒక అధ్యాయమున పొందుపరచబడినది.
అనంతరమున వుడ్డానుపూర్విగా తిక్కన, ఎజ్జనల రచన లొక్కొక్క యధ్యాయమున
నొక (గ్రంథము వంతున సంగ్గహితములైనవి. ఈ సందర్భమున రసపరిశీలనా
లోలుపులైన వుహాభాగులవ్యరును వ్‌ బహుళాం (ధ్రోక్తివుయ ప్రపంచవలున
రసాభాసము జోలికి పోకుండుట నాభాగ్యవశమున చేకూరినదని తలంతును.

ఇక ప్రకృత వ్యాస విషయము చాల వరకును అనువాద (గ్రంథ పరిశీలన
వుంగంటచే వటాలవంతో సరినోల్బన అబన దఐళెావశ్యకత గలదం,
ఆంధ్రమహాభారతమును మూలముతో సరిపోళ్చిన సందర్భమున భండార్కరు
సంస్టవారి సంశోధిత మహాభారత '్రతియే చాలవరకును సం ప్రదించబడినది.
ఆంధ్రమహాభారతము దాక్షిణాత్య ప్రతులతో నెక్కువగా సంవదించుచున్నదని
పలువురు తెలిపిననుు స్వీయవ్యాసమున స్వీక్షతమైన ఘట్టువను లన్నియు
నించుమించుగా భండార్శరు సంశోధిత భారత ప్రతియందుండుటచే వానితోడనే
సరివోల్బుట నాగినది. ఒక్క ఊర్వశ్యర్హున సమాగవు విషయము మాత్రము
భండార్కరు వారి ప్రతిలో లేకపోవుటచేే. ఆ ఘట్టమును ఆర్‌, యస్‌.వాధ్యార్‌
అండు సన్వు వారి నీలకంఠ వ్యాఖ్యాసముపేతమైన దాక్షిణాత్య ప్రతితో
సరిపోల్బబడినది. ఉత్తర రామాయణమును సరిపోల్యుటకు ఆర్షవిజ్ఞాన (ట్రస్టు
వారు (న్రీ, పుల్లెల (శ్రీరామచంద్రుడు గారి బాలానందినీ వ్యాఖ్యతో ప్రచురించిన
వాల్మీకి రామాయణోత్తర కాండము స్వీకరింపబడినది.

భండార్హురు సంప్ర వారి సంశోధిత హరివంశ ప్రతియందుం ఎన
యనువాదములోని చాల భాగములు కనబడులటులేదు. అభ్వవూనవ్బున గీతా (షె,

111


గోరఖ్‌ప్రూరువారి హరివంశప్రతితో చాల వరకును సంవదించుచే ప్రస్తుత పరిశోధన
వ్యాసమున చాలవర కదియే సంప్రదించబడినది. అనువాదములోని కొన్ని
ఘట్టములు ఈ ప్రతియందు లేకపోవుటచే నాయా ఘట్టములు చక్కగా
సంవదించుచున్లు భండార్లరు సంప్ర వారి సంశోధిత హరివంశ అధిక సొాఠరముల
యనుబంధము నుండి స్వీకృతమై సం ప్రదించబడినవి. ఈవిషయ వముథసూచికల
యందు సూచింపబడినది. ఇనిగాక నృసంహపురాణము మూలవిరహితమను
సండితాభిప్రాయ మత దధ్యాయ ప్రారంభముననే పరామర్శింప బడినది.

ప్రకృత వ్యాసరచన సరళగ్రాంధిక భాషలో సాగినది. అరసున్నలు పెట్టలేదు.
శకట రేఫమును పాటించలేదు. సౌలభ్యము ననుసరించి సంధి విసంధులు రెండును
పాటింపబడినవి. ప్రకృత కవిత్రయ రచనాంతర్షత రసాభాస ఫసరిశీలనము
రసాభాసముగాక సహుదయ హుదయావర్షకము కాగలదని సప్రశ్రయముగ
నాకాండ్మీంచుచున్నాను.

౦ 6 6
0


1. రన, రసాభానముల న్వరూపము

రసపదము మొట్టమొదట బుగ్వేదమున గానబడుచున్నది. ఆ పద మా కాలమున
వ్యవహరింపబడు కావ్యరనముగా గాక భిన్నారమున ప్రయోజితమైనది. అది తొలుత
సోమరసము, జలము, క్షీరము, సారము అను నర్దము లందు భిన్న భిన్న మండలములలో
కానవచ్చుచున్నది. సర్వసాధారణముగా 'రుచి' అను నర్ధమున గలదు. ఉపనిషత్కాలమున
'పధానసారము' అను నర్ధము వచ్చినది. |

తైత్తిరీయోపనిషత్తులో “రసోవైసః” "రసణ్‌ హషవాయం లభారనందీ భవతి" అని
గలదు. అనగా జగత్తునకు వధాన సారభూతమేది గలదో యేది యోగులు రుచ్యమానముగ
దలంతురో, దేనిని సొక్షాత్కరించుకొని శాశ్వతానంద మనుభవింతురో యా పరమాత్మయే
యీ రసపదమున కరము. ఆలంకారికులు ఇటి రసపదమును గ్రహించి దీనిని కావ్యమున
వ్యవహరించిరి. +.

'జగత్తునకు ప్రధాన సారభూతమై శాశ్వతానందదాయకమైనది' రసము. కాగా బబవ్మా
పదార్ధ సాక్షాత్కారమున కలిగిన యానందమే రసమని తెలియుచున్నది. అనగా
బహ్మానందమే రసమని తెలియుచున్నది. అహ్షే బ్రహ్మానంద సహోదరవ్రన
కావ్యానందమును సైతము ఆలంకారికులు 'రస మని వ్యవహరించిరి. కావ్యానందము
సైతము 'విగళిత వేద్యాంతరత్వాది' గుణములను కలిగియుండుటచే దీనిని బ్రహ్మానంద
సహోదరమనుటయు 'రస' మని వ్యవహరించుటయు నెంతయు నుచితములై యున్నవి.

కావ్య పరముగా 'రనీ పదమును ప్రయోగించిన వారిలో వ్రథముడు భరతుడే,
అతడు “విభావాను భావ వ్యభిచారి సంయోగాద్రన నిష్పత్తిః",* అని రస సిద్దాంత మూల
సూ[తమును [పతిపాదించెను. అనగా 'విభావ, అనుభావ, వ్యభిచారి భావముల కలయిక
వలన రనము జనించునని భావము, ఈ రస సూత్రమే భారతీయాలంకార శాస్త్రమునకు
ప్రాతిపదికయైనది. ఆతని రనసిద్దాంతము భారతీయాలంకార శాస్త మునకు తలమానికమైనది.
అనంత రాలంకారికులు (ప్రతిపాదించిన వృత్తి, రీతి అలంకార, వక్రోక్తి, ధ్వని మొదలైన
సిదాంతములన్నియు చివరకు రససిదాంతము నందే పర్యవసించి దాని యాత్సష్షుమును
తెలుపుచున్నవి. న -

భరతుడు రస సిదాంతమును [పతిపాదించుటయే గాక రసములను వాటి
న్థాయిభావములను ఇట్లు తెలిపెను.

'కృంగాలో వోన్వూకడణ ర్నొదో వీరభయానకాః

బీభత్సాద్భుత నంజ్లా బోత్యపష్టా నాక్యేరనాః న్యతాః

రతిరా నళ్ళు ళ్లు (ేోదోత్తానవొ భయం తథా

జాయువ్వొ విన్ధుయళ్లే తి స్దాయి భావాః (వక్తీర్తతాః  (నాట్య/-ర అద్యాా-.౮ త్త

'శృంగార, విస్య, కరుణ, రాద, వీరు భయానక, భీభత్స, అద్భుతములని ఎనిమిది
రసములు గలవు' అని తెలిపి వాని సాయి భావములను వివరించెను. కాని యానందవర
నాథినవ గుషాద్యాలంకారికులు భరతునీ మతమున నవరసములు గలవని తెలిపి, అందుచేతనే
భరతుడు 'కృచిచ్చమకీ అని శాంతము నంగీకరించబెనని తెలిపి నవమ రసముగా శాంతమును
చేర్చిరి. భరతుని నవరసము లివియని నాట్యశాన్త మునకు వేరొక పాఠమును సూచించిరి.
అది ఇట్లు గలదు..

1. నాట్య॥[-6 అధ్యా-3 1 శా॥

ఇ
“శ్పంగాలో వోన్వూకడుణ రొద వీర భయానకాః
జబత్చాద్భుత శాంతాళ్లు నవ నాజ్వూరనాః న్య్వుతాః
భీభత్సాద్భ్చుత భ్‌్ర్ర (టోదోత్చావాౌ బయం తడా
ఉజాయవ్వొ వన్ధుయ తమా నాయి బావాః (వకీం్లితాళల
(నాట్యు/-ర అద్వా/-/౮ లే
రస సంఖ్య విషయమున నభిప్రాయ భేదమున్నను ఆలంకారికు లెల్లరును రన సిద్ధాంత
పారమ్యము నంగీకరించిరి. ఆలంకారికులకు శిరోధార్యుడైన యానంద వర్ధనాచార్యుడు
ధ్వని సిద్ధాంతమును ప్రతిపాదించినను 'రనధ్వనికి ప్రాధాన్యమొనంగి రనపారమ్యము
నంగీకరించెను. కుంతక, మహిమభట్ట, విశ్వేశ్వర కవిచంద్రాదులు వేర్వేరు సిద్ధాంతములను
ప్రతిపాదించియు, మూలమైన రసము నంగీకరించియే యున్నారు. ఇట్లు భారతీయ విమర్శ
శాస్త్రమునకు రస సిద్ధాంతము మూలకందమైనది.
అలంకారికులు అనేకులు రసమును గూర్చియే గోకరసాభాసమును కూడ చర్చించిరి.
ఆ భాసనమనగా'
'(వతిభింబాదవ దవాన్తవ న్వడూవమ్‌"” శబ కల్వ్యదయమము]
అశ్వాభాసమున సాక్షాత్తుగా నశ్వము కాకున్నను అశ్వత్వమున్న ప్లే రసాభాసమునను
రస్యమానత యుండునని భావింపబడినది. |
4. రసాభాన వరిగణనము
'శృంగారాద్ధి భవేద్దాస్తో' యనియు 'శృంగారానుకృతి ర్యాతు సవిన్యున్తు ప్రకీర్తితః
అనియు నాట్య శాస్త్రమున గలదు.” అనుకృతి = అభాసము = అముఖ్యత 'అను మూడును
ఏకార్ధకములని యఖినవగుప్పని భావము* అందుచే 'రసాభాస' మను పదము
ప్రయోగింపకున్నను మొదటిసారిగా భరతుడే రసాభాసమును పరిగణించెనని భావింపవలసి
భరతుని తరువాత నుదృటుడు 'ఊర్టస్వి' యను నలంకారమును ప్రస్తావించెను.
“అనౌబిత్తా (వవృత్తానాం కామ్యశోదాది కారణాల్‌
ఖావానాంద లనానాంచో ఖంటో ఉళరన్వు కభ్యూతే"
(కావ్యా! నా/-4వరో-ే టో-వుటశ్తు
'కామ (కోధాదుల వలన కలిగి అనాచత్యముగ (వ్రవర్తిల్లిన రసభావముల బంధమే
“ ఊర్జస్వి" యనబడు' నని భావము. స్పష్టముగ జెప్పబడక పోయినను దీనిని గూడ
రనసాభానముగ బరిగణింపవచ్చును,
కుంతకుడు తన 'వకోకిజీవితము' న కవిప్రవృత్సి హీతుభూతములగు మూడు
మార్గములను ప్రన్తావించుచు నందు మొదటిదగు సుకుమారమార్షవివరణలో "... రసాది
నల.
౨. నాట్య॥-6అధ్యా!॥-39,40+ఛో॥
చే. ధ్వన్వ్య్యా!!-2ఉ ద్దో ఫ్‌చే శో॥-లోచ నవా నన్‌
జ


పరమారజః మనః సంటాద నుందరః" (వథక్రో॥[-1 ఉన్న్మే!॥[-26 కా-ప్పట100) యని
పిర్కొనినాడు. ఆ మార్గము రసాదుళల యథార న్వరూపము నెజింగిన నసహృదయుల
మనస్సునకు అనుకూలముగ నుండునని యాతని ప్రతిపాదనముగ
ఇచట తమ బాలానందినీవ్యాఖ్యలో ల పుల్తెల గ్రీరామచం।దుడుగారు 'రసాది'
పదముచే రన, రసాభానస-భావ, భావాభాసాదులు బోధింపబడునని వివరంచినారు.ే అక్సై న
వాచ్యుముగా జెప్పకపోయినను కుంతకుడు రనాభాసమును సూచించిన ట్ల యగును,
'క్లేమేంద్రుడు సూటిగా చెప్పకపోయినను హాోస్యరనమున కుదాహరణము లొనంగుచు
'శృంగార రసాభాస న్పర్శేన హాన్యరనన్య' 6 యనియు,'అత్రాపి హాన్య రసన్య .. శృంగార
రసాభానాధివాసితస్య న చమత్కారః పరః పరిపోషః సమున్మిషతి '" యనియు తెలుపుటచే
నీతడును రసాభానమును పరిగణించె ననవచ్చును.
ఆలంకారిక శిరోమణి యైన యానందవరనాచార్యుడు స్వసిద్ధాంతాను గుణముగా
రసాభాసమును దర్శించి స్పష్టముగ నిట్లు పేర్కోనినాడు.
"రన భావ తదాబాన ఖభావకాంత్యాది రకమ
ధద్దూనే రాత్యాంగ౧ భావేన ఖానమానో వ్యవన్థితా (ద్రున్వా/-2 ఉద్తోో/-3 ల్లో
రసాభాన, భావాభాసములు అనంలక్ష్యక్రమవ్యంగ్యములని యతడు తెల్పెను.
మహిమభట్టు తన వ్యక్తి వివేకమను (గగ్రంథమున
"“కావ్వ్యన్వాత్భుని నంజ్రిని రవాది డూవే న కన్యబి
ద్వుమతిః యతః నందాయాం నా కవల
వేషావీ వ్వక్తుయోగతో2న్వూ మతః."
(న్వాక్ష/-? విమర్ధా26ళో/-వుట/0్లో
రసాది యనగా రన, భావ, రసాభాస, భావాభానసములగుటచి నితడు రనాభానమును
గుర్తించెననియే తెలియుచున్నది.
ఇట్లు పలువృరాలంకారికులచే రసాభాసము పరిగణింపబడినది.
3. రసాభాన నిర్వచనము
రసాభాసమును నిర్వచించిన వారిలో ఆద్యుడు రుద్రటుడు. అతడును సర్వరనాభాన
సామాన్యమగు నిర్వచన మొనంగలేదు. తన కావ్యాలంకారమున నొక్క శృంగారాభాసమును
మాత్రమె ఇట్లు నిర్వచించెను.
" కృుంగారాబానః నతు య్యతో విర్తోఒవీ జాయతోర్లూః |
వకన్సిన్లు వరోఒ౬నౌ నాభా ప్యేవు (వయోక్ష్రవ్యః /”
. (కావ్యా/-[4 అధ్యా/-36 ళ్లా),
4. వక్రో॥-1ఉన్న్మే॥!-265॥1-పుట101 వ్యాఖ్య-పుట 72
5 అందే-పుట107/, 6.బాచి॥-రసా చిత్యం-]6ళో॥
7. జొచి॥[-రసాచిత్యం-16శో॥- వ్యాఖ్య-పుట 7/2
క


దీనిని నమిసాధుగారు "అన్యోన్యానురక్త పుంనార్యోః శృంగారో ౬. ధాత్వే తు
శృంగారాభాన ఇత్యాహ - శృంగారాభాన ఇతి! నుగమమ్‌ న వరమ్‌! ఆభా ష్యిషూత్తమేష్వసా
న్‌ వ్రయోక్తవ్యః।॥"' అని వా్యాఖభ్యానఖంచిరిు
పరన్పరానురక్తులగు స్రీ పురుషుల యెడ ననురాగము శృంగార మగును. అట్లుగాక
ఒకరు విరక్తు లై వేరొకరు రక్తు లై నపుడు శృంగారాభాస మగును. ఉత్తమపాత్ర లందిట్టివి
నిబంధింప రా దని యభ్మిపాయము.
రుద్రటుడు తన శృంగార తిలకీ* మను వేరొక[గంథమున వేశ్యా లక్షణము తెలుప్పుచు
రసాభాసమును గూర్చి (ప్రసావమును చేసెను,
“శృంగారాభాన వఐవ న్యాద్వాద తా రాగవరైతా ల
(ళృం//8/-/వర/-/22 క్లో
అనగా వేశ్య అనురాగము లేనివా రైనచో వారి శృంగారము రసాభాసమే యగునని
యాతని భావము. అనగా "ఒకరు విరక్తు లైనచో రసాభాస" మను మొదటి యభిప్రాయముతోనే
ఇదె సంవదించుచున్నది.
అభినవగుష్తుడు లోచనవ్యాఖ్యలో “రస, భావ, తదాభాన ...." అను ధ్వన్యాలోక
శోకము నిట్లు వ్యాఖ్యానించెను.
న రానాం 6 వాయిన చనశి .
జొచిత్యేన ప్రవృత్తౌ చిత్తవృత్తే రాన్వాద్యుత్వే న్థాయిన్యా రసో వ్యభిచారిణ్యా
భావః అనాచిత్యేన తదాభానః
(ధ్వన్యా॥-1 ఉద్యో॥!-4 శ్లో! వృత్తికి వ్యాఖ్య॥!-పుట28)
'జాచిత్యసహితమెన స్థాయిరూప చిత్తవృతి, యాన్వాద్యమ్లై రసమగును,
వ్యభిచారిరూప చిత్తవృత్తి యాస్వాద్యమై భావమగును. ఇదియే యనౌచిత్య ప్రవృత్తమైనచో
[క్రమముగ రసాభాసము, భావాభాసము అనబడును అని యాతని భావము.
ఇట్లు రనాభాస ప్రయోజక మనౌాచిత్యమని గుర్తించి యాభాస లక్షణమును తెల్పెను,
భోజుడు తన శృంగార (ప్రకాశమున తిర్యక్కులవలనను, ,ప్రతినాయకుల వలనను
జనించిన శృంగార మాభాస మగునని భావించి 'యశ్చ తిరశ్చాం పతినాయకాదీనాం
చోపజాయతే, స శృంగారాభాసః! అని 'పేర్కొనినట్లు. డా॥ రాఘవన్‌గారు* తెల్పిరి.
మమ్మటుడు తన కావ్యవప్రకాశమున రసాభాసమును గూర్చి ఇట్లు తెల్పెను,
'తదాబానా అనౌదిత్వూ (భవ్వ్హితాః ఎ/ తేర
తదాబానాః రనాబానా బావాబానాళ్లు! తత రనాబానో యథా
85. కావ్యా॥!-14 అధ్యా॥[-36 శో॥-నమిసాధు వ్యాఖ్య-పుట-404
0, శృంగారతిలకకర్త రుద్రటుడుకాడనియు, రుదభట్టనియు కొందరి యభిిపాయమువారి.
దృష్టిలో రుదభట్టు కాలము కక్రీ॥శ॥ 1100 నా వ్యానమున "6021190 ళంరటంయషం!
10 50022212 1112142 - 0 0|£.9150116' నందలి యభిప్రాయము గృహీతము.
10. 31045 5602222 92252 - 09 ౨ స చ2227జ0 - 126 499


రమా 52 ఎవామ్మాక్షో శ్రణఖమవీ వినా యం న రమనే
విలేబో క (పాణాన్‌ రణమభిముఖో యం మృగంయనే
నులగ్నె కో జాత క్టళిముఖీ యమాలిజిని బలాబ్‌
తవళ్ళీ/ కన్వేవా మదననగలి ద్వాయనీ తు యమ్‌॥ 49"
అ(తానేక కాముక విషయ మభఖిలాషం తన్వ్యాః స్తువము ఇతాాద్యానుగతం
బహువ్యాపారోపాదానం వ్యనక్తి॥" (కావ్య॥వ॥-4ఉల్లా॥-36ళో॥)
'అనౌచిత్య ప్రవర్తితములు రసాభాసము లగు" నని నిర్వచించెను. ఉదాహరణము
నందు అనేకకాముక విషయమున నభవిలాష ముండుటయే యనౌచిత్యమని తలియుచున్నది.
ఇట్లు రనాభాన ప్రయోజక మనౌచిత్యమని తెల్పెను.
శారదాతనయుడు తన భావ(ప్రకాశమున రనసాభానలక్షణ ముట్లు నిర్వచించెను.
“భాగద్వాయం వవివ్షన్యు వధానన్వైకో లాగతా
రనానాం దృళ్టుతే య్యత తత్వ్యాదాభాన ల్రాణమ్‌/ 2/౯
(భావ/(వకా/-6 అధి/-2/ క్లో!-వుటా/59)
'పధాన రసముతో మరియొక రసమున కేకభాగత యున్నచో రసాభాస మగునని
తరువాతి కాలమున విశ్వనాథుడు తన నాహిత్య దర్పణమున రనాభాన లక్షణమిట్లు
నిర్వచించెను.
"అనాచిత్య (ప్రవృత్తత్వ అభాసో రనభావయోః ॥
అనౌచిత్యం చాత రసానాం భరతాది 1పణీత లక్షణానాం౦ సామగ్రీ రహితత్వే
త్వేకదేశయోగిత్వోప లక్షణపరం బోధ్యమ్‌! తచ్చ బాలవ్యుత్పత్తయే ఏకదేశతో
దర్శ్యచే"
(నాహి॥దర్చ॥-3పరి॥-262+శో|)
'అనౌచిత్యమున ప్రవర్తిల్లిన రసము రసాభానముగను, భావము భావాభాసముగను
నగు నని భావము. అనౌచిత్య మనగా నేమో వివరించుచు భరతాదు లెజింగించిన
విభావానుభావాది రసోత్పాదకారక సామగ్రి లేకపోవుటకాని, స్త్రీ పురుషులలో నొక్కరి
యందే యుండుట గాని అనౌచిత్య లక్షణమని తఆల్పెను. ఇది మమ్మటుని నిర్వచనమును
పోలియున్నది.
సర్వజ్ఞ సింగభూపాలుడు తన రసార్హవసుధాకరమున రసాభాసము నిట్లు తెల్చెను.
“అంగో నాంగీరనా న్వేబ్చావ్యుత్తి వంత నంవదా
అమాత్యోనావినతోేన న్వామావాభానీతాం (వేల్‌ ॥"
(రనా//- రనీకోల్తానము-262 కో-వుటరం(
'అంగిరసము కంక అంగరనసము వృద్ధిచెందిన ఆభాసత్వము కలుగునని దీని
భావము. భిన్న రన సంయోగమున నాభాసము కలుగు నను శారదాతనయుని భావమే
ఇతనికిని గలదని తెలియుచున్నది.
విశ్వేశ్వర కవిచంద్రుడు చమత్కార చంద్రికయను [గ్రంథమున రసాభాస మిట్లు
క్‌


”" ఊఅదివ్సునన్యానాబిత్యాద భవన్సువీ వలిన్చులన్‌
రనవద్వానతో కీంచిదయమాబాన ఈరతః 0 24
(యమః౫॥/-౮ విలానణ24 కే!- వ్రుతరొర్స్‌
ఆఇలంబనము యొక్క అనొచిత్యమున రనాభాన మగునని యాతని భావము.
కవికరపూరుడు తన యలంకారకొస్తుభమున రసాభానమును దసవ్రభేదముగ భావించి
యిట్లు తెల్పెను.
“పొకృతా (ప్రాకృళాభాన భేదా దేష తిధా మతః
ఏషరనః (పాకృతో తొకికో మాలతీమాధవాది నిస్షుః, అాకృ త: శ్రీకృష్ణరాధా౬ది
నిష్టః! ఆభాసస్త పనాచిత్యాది (మ్రవర్తితః। లీ
(అలం[[కౌ॥!-5 కిరణము-72 ఇఉ[౧)
"ఇది (రసము) ప్రాకృతము, జప్రాకృ్సతము, అభానము నను భేదములచే మూడు
విధములు,
ఈ రసము (ప్రాకృత మనగా లౌక్షికమై మాలతీ మాధవాది నిషము; అప్రాకృతము
శ్రీకృష్టరాధాది నిషము. ఆభాసము అనౌచిత్యాది ప్రవర్తితమైనది' అని దీని భావము.
ఇటు రసము (పాకృతము, అ(ప్రాకృుచము, అభాసమునను మూడు విధములని తెలిపి,
యనొచిత్యప్రవర్తితమెనది యాబాస మని తెల్పెను. ఇందు అభానము రసప్రభేదముగా
పరిగణింపబడుట విశేషము.
ఆఅలంకారికులలో చివరివా డనదగిన జగన్నాథ పండితరాయలు తన
రసగంగాధరమున రసాభాసము నిట్లు నిర్వచించెను,
“అనుచిత విభావాలంబనత్వం రసాభానత్వం”"
(రన॥గ౧|॥-పథమాననము-పుట-3రర)
“అనుచిత విభావమాలంబనముగా గలిగి యున్నచో నది రసాభాస మగూనని దీని
భావము. మమ్మట, విశ్వనాథాదులు అనౌాచిచ్యము రనాభాస [ప్రయోజకమని గుర్తించినను
రసమునకు సమవాయికారణమ్రైన విభావమునందలి యనొచిత్యము వలననే రసాభానమగు
నని తెలుప్పుట జగన్నాథుని వ్రత్యేకత. అందుచే జగన్నాధుని నిర్భచనమే వస్తుత
వ్యానరచనమున _ స్వీకరింపబడినది.
4. రసాభాన [ప్రభేదములు
రసములు తొమ్మిది యని వలువృరాలంకారికు లంగీకరించిరి, రనము నందు ఎన్ని
భేదములు గలవో రసాభానమునందును అన్నియే [పభేదము లుండును. అయినను పలువు
రాలంకారినులు కృంగారాభానసమును మాతమే వివేచించిరి. ఇతర రసాభాసములను
వివరించలెదు. కృుంగాదాభాసమును పరిశీబించినవారు అందలి 'ప్రభేదములను వివరించిరి,
అట్టివారిలో భోజుడు, విద్యానాథుడు, విశ్వనాథుడు మున్నగువారు ముఖ్యులు, శృంగారము
రనరాజమని భావించి కాబోలు వారు తృంగారాభానస [పభేదములనే పరిగణించిరి. అయినను
బశ్వనాథ, జగన్నాథాదులు ఇతర రసనముల యాభానములను గూడ చర్చించిరి,
ట్‌


రనాభాసమును మొదటిసారిగా వర్గీకరించినవాడు భోజుడు. అతని దృష్టిలో
శృంగార మొక్కట రస మగుటచే శృంగారా భానమును మాతమే పరిగణించి తన
సరస్వతీ కంఠాభరణమున నిట్లు వర్షికరించెను.

“వాన వ్యాతేషు తిర్యాక్టు నాయక (తియోగివు

గౌణోవ్వేవ వదార్లేషు తమాభానం విజానటోగ.. (66౯౮ వడా౮౮ళ్లో

'హీనపా(త్రగతమును, _ తిర్యగతమును, _ (పతినాయకగతమును,
గౌణపదార్ధగతములును నను నాలుగురకములుగా నాభాసము తలియదగు" నని యాతని

శారదాతనయుడు తన భావప్రకాశమున సర్వరసముల యాభానముల న్వరూపముల
నిట్లు వివరించెను.

“రక్షావర్త్హయో శ్లేవా యతో వోనకరీ నృణాం

దృృవ్లా (ఉత శూచితా౬మిన క ంగారాబాన కాలి! వే

వూయ కోడోత మాంనాద విష్తాలేపాదయోవి2. బ్‌

వోన్తూం భైిందంత యత్రాతో న వోచ్కొభాన ఈంతగ/ 4

నభాను యోవితాం మద్వో చూరమానన్వూ కన్వూబిత్‌

భయాత్తులాయనం యద్ధాద్వరాభాన ఉదీంతన/ [0

దివ్వాది దర్సనోజ(సాద లేపోరస్తాడనాదయః

ఆద్బుతం ధ్భుంతి య్వత్తన్వాదద్భు తాబాన ఇవ్పూడో! ర

అవద్దాక్షైన వాక్యాద ర్యొదకర్ణు కృ తోద్యామః

బిబోత కోబతి యది న రౌదాభాన ఉద్యాత్తో! 7

ళోబతో వోన్వ కొ 0గారభూయివ్షం బోన్షతం యది

యత్తు భీభత్స డూవన్యు నంభోగో వనితాజ్నః

ఢడూవ యౌవన నంవన్నా ర్పీభత్సాబాన ఉచ్యతే! 19

బిబ్తాతో యతో దృశ్వేత వర ర్యొదాది భావీతం

భయానకాభావ ఇతి కవిలిన (వవివిద్వూతో! 20"

(భావ/(వకా॥/-6అధి/-/3 నుండి 20ళ్లో/

'సామాన్యముగా మానవులకు రక్తాపరక్తచేష్ట హాస్యము కలిగించును. అట్టి చేష్ట
చూచినను, వినినను, నూచితమెనను శృంగారాభాసము కలుగజేయును. చీము, నెత్తురు,
మాంసము మొదలగునవి, పురీష (పెంట) అలేపము మొదలగునవి హాస్యమును
చెదరగొట్టును. కావున నట్టి స్థలమున హాస్యాభాన మనిరి. సభలలో వనితల మధ్యలో
శూరాభిమానిగా నుండువాడు యుద్ధము నుండి భయమున పలాయన మొనరించినచో
వీరాభానమును జెప్పిరి. దివ్యాదులను దర్శించినపుడు రక్త్రలేపనాదులు వక్షన్తాడనాదులు
అద్భుతమునకు నాశకములు, కావున నట్టి స్థలమున అద్భుతాభాస మనుట సమ్మతము.
అవజ్ఞావచనములచే నాక్షేప వాక్యములచే రౌ దదకర్మలలో నుద్యమము కలిగి భయప డినచో
దుఃఖప్‌డినచో రౌద్రాభాస మనదగును. శోకపడువాని చేష్టితము హాస్య శృంగార
భూయిష్షముగా నున్నచో నది వాని న్వభావజన్యమగు విశేషమయినచో కరుణాభాస
మగును. బీభత్స రూపుడగువానికి రూపయొవన  సంపన్నలయిన వనితలతో


సంభోగము నిరూపించినచో బీభత్సాభాస మనదగును. భయపడువానికి వీరరౌదాది
భాషిత మున్నచో భయానకాభాన మని కవులు విశదముగా వివేచించిరి,' అని పై శోకముల
భావమును జమ్ములమడక మాధవరామశర్మగారు వివరించిరి.

ఈ విధముగా నాభాన సందర్భములు వివరింపబడినవి. ఇంతేకాక భిన్నరసముల
పరస్పర సంయోగముచే రసాభాసము లెప్లేర్పడునో కూడ నిట్లు తెలుపబడినది.

“వోన్యొాభిభూతః శృంగార తదాభాసో భీవవ్యతి

వోన్యూ భభత్తృమిలితో వోన్వాభబాన ఉఊదావ్యొ త?

వీలో భయానకావిపష్తో వీరాబాన ఇలీంతో

బీబత్స కదణాక్రేషపా దద్భుతాభాన ఊచ్యూడో

రద తఊేకద యావప్లో రొదాబాన వతంత?

వోన్యూ ళ్ళంగాలో ఖచిత కదుణాబాన ఉచ్వాతే.

బబత్రోచిద్భుత శృంగాలీ శభత్వాబాన ఉఊబూతో

(బావ/(వవా/-రఅదీ/-/2 త్తే

భిన్నరస సంయోగమున రసాభానమును వివరించుటలో కూడ నితడే (ప్రథముడు.

'శృంగార రసము హోస్యరనముచే నభిభూత మగునేని శృంగారాభాన మగును.
హోాస్యసంబంధమున శృంగారము దూషితము కాదు. అనుచితహాన్యమున శృంగారము
తిరస్కృతమై యాభాసమగును. బీభత్సమిలితమైనచో హాస్యము హాస్యాభాసమగును.
భయానకావిషమయినచో వీరము వీరాభాసము.. బీభత్స్పకరుణముల నసంబంధమువలన
అద్భత మాభాసమగును. శోకభయావిషమయిన రౌ్య[దము రౌదాభాసము.
హాస్యశృంగారములతో గూడుకొనునేని కరుణము కరుణాభాసమగును. అద్భుత
శృంగారములతో గూడుకొనునేని బీభత్సము వీభత్సాభాసమగును. రౌద్రవీర రసములతో
'గూడుకొనినచో భయానకము భయానకాభానమగును. అని పై శోకముల భావమును
శ్రీ జమ్ములమడక మాధవరామశర్మ గారు వివరించిరి.!

విద్యానాథుడు తన [వతాపరుదీయమున శృంగారరనాభాసమును మామే
వర్గీకరించి ఇట్లు వివరించెను.

“"పక్ష్రావానురాగాల్టే త్తర్భాడ్‌ వబ్బుగతో2వవా

యోవతో బవాన్తక్లీ శ్రైదసాభాన న్రీ భామతః॥”

((వతా/-6౫/-9 తో/-వుట/90 /9/)
ఇట్లు శృంగారాభానమగుటను తెలిపి దానికి కారణ ముట్లు వివరించెను,
“శృంగార వీర రౌదాద్భుతానాం లోకోత్తర నాయకాశశయత్వేన పరిపోషాతిశయః
అత ఎవ శృంగారన్య మ్లేచ్చాది విషయత్వే త్వాభాసత్వం | తథాచోక్తమ్‌ (

(పతా॥॥-రస॥-9ళో॥-అవ॥-పుట 190)
తక్కిన రనాభానముల (ప్రసక్తి (ప్రతాపరుదీయమున మృగ్యము,
విశ్వనాథుడు తన సాహిత్యదర్పణమున నర్వరసాభానములను గుర్తించి ఇటు

టబపవరించెను. స్త
11. భావ॥ప్రకా॥-6అధి॥-21నుండి28శో|॥-భావాలోక వ్యాఖ ఫాపుట285
12. అందే-రఅధి॥-17నుండి20శో॥-భావాలోక వ్యాఖ్య.
8


"ఉఊవనాయక నంన్తాయాం మునియడవల్సీ గతాయాం చ|

వవుుఎనాయక వివయాయోాం లతొ తడానుబయనిషపాయామ్‌ / ౨6౮౩

(తినాయకో నివ్షత్వే తద్వాధమ +

కృంగారే2_ సౌబిత్యాం ల్యౌదో యర్వాద గతకోవే / 264

కాంంటో బ హాననిష్నే యర్వాద్యాలంబనే వోన్వే |

(బవ్య వదాద్యుత్వా హా2. భధమవ్యాతగతో తద్రావీరే / 26౮

ఉత్తమప్యాత గతత్పే భయానకే శ్రయమేవమన్య్యత గ

(రాపా/దర్చు/-౮వడ/-263 నుండి266 ల్లో

'ఉపపతి విషయమైనదియు, మునిగురుపత్నీగతమెనదియు, ననేక నాయకుల
విషయమెనదియు, అనుభయనిష్టమగునదియు, ప్రతినాయకనిషమగునదియు, అధమపాత్ర
గతమగునదియు, పశుపక్ష్యాదులరతియు శృంగారమున ననుచితము లగుచున్నవి.

గురువులు మున్నగువారి యందలి కోపమువలన రౌద్రాభాన మగును. హీననిష్షమగు
కశాంతమును, గురువులు మొదలగువారి నాలంబనము చేసికొనిన హోాస్యమును ఆభానము
లగుచున్నవి,. బాహ్మణులను వధించుట మొదలగువానియం౦ందు ఉత్సాహమును
నధమపాత్రగతమును నయినచో వీరాభాన మగును. ఉత్తమపా[త్రగతమయినచో భయానక
మాభాన మగును. ఇట్లు మిగిలినవియు. తెలియదగు' నని భావము.

శృంగారాభాసమున మునిగురుపత్నీగత మనుట యుపలక్షకము. ఏవం విధమైన
యగమలగు వనితలందరును దీనిచే లక్ష్యము లగుదురు.£తే

'శృంగారాభానమున నిన్ని వ్రభేదము లింతకు ముందు తెలుపబడలేదు. కావున నీతని
లక్షణమె సమ(గమెైన' దని (ర సన్నిధానం వారి యఖిపాయముే

సర్వజ్ఞసింగభూపాలుడు తన రసార్ధవసుధాకరమున శృంగారాభాసమును నాల్లు
విధములుగా. నిట్లు విభజించెను.

“అత శృంగార రనసస్యారాగా, దనేకరాగాత్‌, తిర్యగ్రాగా న్సేచ్చరాగా చ్చేతి

చతుర్విధమాభాన భూయస్త్వమ్‌" (రసా॥-రసికో ల్లాసము-262శో|-వృ త్తి-పుటర32)

"శృంగారాభానము ' అరాగము, అనేకరాగము, తిర్యగ్రాగము, మ్రేచ్చరాగము'
నని నాలుగు విధము" లని యాతని భావము.£ీ ఇందు అరాగమును ప్రాగభావము,
అత్యంతాభావము, (పధ్వంసాభావము నను మూడురకములని తెలిపి యాతడు
వివరించెను. వివిధరసముల సంయోగమున నాభాన మగుట నితడు పరిగణించి
తన వాదమున కుపబలకముగా శారదాతనయుని వాక్యములనే ఉదహరించెను.!”*
న వన శనిని వన యకనన కతన నవక.

13. 'ఆదిశబాతాపసాదయః' (సాహి!|1దర్చ!!-3పరి॥-264శో॥ వృత్తి)

14. 'పతాపరుద్రీయమున నుపపతి విషయకరతియు, (ప్రతినాయక రతియు
(గహింపబడలేదు. కాన నీ లక్షణమే నమ(గ్రమైనది.' (కావ్యా॥సం[గ్ర॥-3ఆశ్వా॥- 142ప॥
వ్యాఖ్య - పుట 414)

వ రసా॥-రసికోల్లానము-బులునువారి అనువాదము-పుటర632

16. అందే-రసికో ల్లాసము-262శో॥ వృత్తి-పుటర34,

క్‌ /. అందే-రసికో ల్లాసము-262+ో||వృత్తి-పుట630,

ప్ర


సింగభూపాలుని యాసానమున _ నుండిన _ విశ్వేశ్వరకవిచంద్రుడు తన
చమత్కారచంద్రిక యందు శృంగారాభాసమును నాలుగు విధములుగా నిట్లు విభజించెను,
"తత శృంగారాభాసశ్చతుర్గా ఈరితః। ఏకత రాగస్యాభావా దనేక్యత వైషమ్మేణ
సంభవా త్తిర్యగాలంబనత్వా న్నెచ్చాలంబనత్వా చ్చ! అత రాగా సంభవస్రిథా
= పాగభావాత్‌, పధ్వంసాభావా దత్యంతాభావా చ్చ! అత రాగ [పాగభావవిషయే
నా భఖాసతా |! దర్శనాది సామగ్రీ సంభవే రాగోత్పత్తే! సంభావ్యమానత్వా
దితరయోనస్తా శ్రభానత్రైవ॥/
(చమ॥-5విలాసః-24ఛో||వృత్తి-పుట8ి8)
ఈ విభజన మించుమించుగా సింగభూపాలునిదే యనుట స్పష్టము.
కవికర్షపూరుడు తన యలంకారకాస్తుభమున నాభాసమును మూడు విధములని.
తెలిపి ఇట్లు వివరించెను,
"స చాభాసస్త్రీవిధః ప్రసిద్ధ కృత్రిమ సిద్ధ భేదాత్‌! ఆద్యః ప్రాక్‌ వ్రసిద్ధి మాత్రోప
హతః, న తుసంపత్స్యమానః, స చ రసాభాసో భవన్నపి రసపోషకః - యథా
నందన సంబంధ ప్రసిదౌ మాలత్యా మాధవే రతిప్పుష్టి రితి ప్రాకృతే, అప్రాకృతే
తు శిశుపాల సంబంధ ప్రనీద్దా శ్రీ రుక్కిణ్యాః శ్రీకృష్టేరతి పుష్టి! కృత్రిమస్తు నందనం
(మతి మాలతీ వేషధారిణో మకరందస్య వామ్యప్రకటనాదిః। సిదస్త 3
నాచిత్య ప్రవర్తిత ఏవ । అనౌచిత్యంచైకస్యా అనేక కాన్తనిషత్వమ్‌ |”
_ (అలం!కా॥-5కిరణ-72శ్మొ॥ఎవృత్తి-పుట13 1)
' పసిదము, కృతిమము, సిదము నను భేదములచే నాయాభాసము మూడు విధములు.
అందు మొదటీది ప్రసిద్ధిని పొందునేగాని శోభించదు. అది రసాభానమైనను రసపోషకమైనది.
ఎట్లనగా నందన సంబంధమున వ్రసిదమైన మాలతి యొక్క మాధవునందలి రతి
'పాకృతమున పుష్టమగును. అప్రాకృతమున విశుపాల సంబంధమున వ్రసిదమైన రుక్మిణి
యొక్క శశ్రీకృష్ణు నందలి రతి పుష్టమగును. కృటత్రిమమైనది మాలతీవేషధారియగు
మకరందుని గూర్చిన నందనుని వామ్యప్రకటనాదికములు. సిదమైనది అనౌాచిత్యమున
ప్రవర్తిల్లినదే. అనౌచిత్యమనగా నొకతెకు అనేక భర్తృనిషుగుట్‌ యని దీని భావము.
ఇట్లు వైషవాలంకారిక మతమున కనుగుణముగా నత డాభాసమును వివేచించెను.
జగన్నాథుడు రసగంగాధరమున శృంగారాభాస భేదముల నిట్లు గుర్తించెను.
"తత శృంగారరనస ఇవ. శృంగార రసాభాసోఇపి ద్వివిధః - సంయోగ విప్రలంభ
భేదాత్‌" (రస॥గం[॥[-ప్రథమాననము-పుట3 74)
ఇట్లు సంయోగాభానము, విపలంభాభాసము నను రెండు విధములను తెలిపి
సోదాహరణముగా సమన్వయించినాడు.
శృంగారాభానమునెగాక యితర రసాభానములను ఇతడిట్లు వివరించెను.
“ఏవం కలహశీల కుపుత్రాద్యాలంబనతయా వీతరాగాది నిషతయా చ వర్యృమానః
త్‌ే బహ్మవిడ్యానధికారి చాండాలాది గతత్వేన చ నిక్వదః, కదర్య కాతరాది
గతత్వే న పిత్రాద్యాలంబనత్వేన వా కోధోత్సాహొ, ఐ౦[ద్రజాలికాద్యాలంబనత్వేన
చ విన్మ యః, గుర్వాద్యాలంబనతయా చ హోానః, మహావీర గతత్వేన భయమ్‌,
యజీయ వశువనా£_ సృగ్మాంసాద్యాలంబనతయా వర్య్యృమానా జుగుప్వ్పాచ
10


రసాభానాః | విస్తృతి భయాచ్చామోా నేహోదాహృతాః సుధీభిరున్నేయాః।” (రస॥గం1[-

(వధమాననము-పుట 37౨376)

'అప్లే కలహశీల కుపుత్రాదు లాలంబనముగను, వీతరాగులైన వారియందు
నిష్టమ్రైనదిగను వరించబడిన శోకమును, బహ్మవిద్యాధికారము లేనివారి యందును,
చండాలాదులందును గల నిర్వెదమును, హినులందును, పిరికివారియందును గలదియు,
తండీ మొదలయినవారు ఆలంబనముగా గలదియు నైన [కోధమును, ఉత్సాహమును,
ఐందజాలికాదుల యాలంబనమున విస్మయమును, గురువులు మొదలగువారి
యాలంబనమున హాసమును, మహావీరగతత్వమున భయమును, యజనసంబంధమైన పశువుల
వసారుధిరమాంనాదుల యాలంబనమున వర్షింపబడు జుగుప్సయు రనాభానములు.

విస్తృతి భయముచే నవి ఇచట నుదాహృతములు కాలేదు. బుదిమంతులు
తెలియదగును.' అని జగన్నాథుని భావము. ?

ఇట్లు శోక నిర్వేదాదుల యనౌచిత్యమున నాయారసాభాసములు కలుగునని
వివరించి [గంథవిస్తర ఖీతిచే నుదాహరణముల నొనంగుట లేదని తెల్పెను.

ఇట్లు ఆలంకారికులలో పలువురు శృంగారాభానమును మాత్రమే చర్చించి
యందలి ప్రభేదముల నెన్నిరి. విశ్వనాథ జగన్నాథ, శారదాతనయాదులు శృంగారమును,
అందలి (ప్రభేదములనే గాక ఇతర రసాభాస ప్రభేదములను కూడ వివేచించిరి.

వ రనాభానము - హోాన్యరన వపరిగణనము

అభినవగుప్పుడు తననాట్యశాస్త వ్యాఖ్యయగు అభినవభారతిలో 'శృంగారానుకృతి
ర్యాతు స హోన్యస్తు ప్రకీర్తితః! (నాట్య॥-6అధ్యా॥-40శో॥-పుట29) యను భరతుని
వాక్యమును వ్యాఖ్యానించుచు 'అనుకృతి-ఆభాసము-అముఖ్యత' ఏకార్థకములని భావించి
శృంగారాభాసము హోన్య మగునని తెల్పెను. ట్ట

హాస్యమునకు అనౌచిత్యమే కారణమగుటవలన నితర రసములు కూడ
ననాచిత్యమున నాభానములై హాన్య మగునని అత డిట్లు తెలిపెను.

"తేన కరుణాద్యాభా సేష్పపి హాన్యత్వం సర్వషు మంతవ్యం | అనాచిత్య ప్రవృత్తి

కృతమేవ హి హోస్య విభావత్వం | తచ్చా (తా) నాచిత్యం సర్వరసానాం

విభావానుభావాదౌ సంభావ్యతే [ ..... అమోక్షహితావపి తదాభాసతాయాం
శాంతాభాసో హాన్యఏవ ప్రహసన రూపన్య (రూపః) 1 అనౌ (స్వానా) చిత్య
తా్యాగః స్వపురుషార్ధషు వ్యుత్చాద్యః | ఏతచ్చ లక్షణే వక్ష్యతే |'
క్ట (నాట్య!॥1-6 అధ్యా!-40శా॥వ్యాఖ్యా-పుట296)
ఇట్లు సర్వరసాభానములును హాస్యము లగునని యభినవభారతి యందే గాక లోచన
మందును జెల్పెను.
"శృంగారేణ వీరాదీనా మప్యాభాస రూప తోప లక్రితైవ
(ధ్వన్యా॥-2 ఉద్య్యో!-3ళో॥వ్యాఖ్య॥-ప్పుట8ి 1.)
ఇట్లు శృంగారాభానము నర్న్షరనసములకు నుపలక్షక మని తెలిపి నర్వ రనాభానములును
హాస్య మగునని పునరుద్దాటించెను.
శ
అనంతరకాలమున క్లేమేంద్రుడు తన యౌెచిత్య విచారచర్చలో హిస్యరసమునకు
శృంగారాభాసము నుదాహరించి ఇట్లు తెల్పెను.

"....తదంగభూత శృంగార రసాభాస స్పర్శిన హొిస్యరసస్య వరాసవస్యేవ సహకార
రసవేధేన స చమత్కార మౌచిత్యమాచినోతి ... అత్రాపి హాన్యరసస్య కుటిల విట
నర్మోక్తివచనౌ చిత్యేన శృంగార రసాభాసాధివాసితస్య స చమత్కారః పరః పరిపోషః
సమున్మిషతి" (బౌచి॥[-రసౌచిత్యం-16శో॥వ్యాఖ్యా-పుట72,)
ఇట్లు క్షేమేంద్రుడు శృంగారాభాసమును హాస్యముగా నంగీకరించెను.
భోజుడు తన శృంగారవకాశమున శృంగారాభానమేగాక సర్వరసాభాసములును

హాస్యముగ పరిణమించునని తెలిపెనని డాక్టర్‌ వి రాఘవన్‌గారు తమ పరిశోధన సిద్దాంత

వ్యాసమున నిట్లు వాసిరి.

జ్ర ౨004 2ం0అ9ట ౨౧21262 ఇల 6 523 ఈం 06 10012600 0 కో02204

0*0రేంంలు 1202016 06 910) 2రేరే5ం 24 0౧6 910016 ౧06౬ 1600164 6 10112600

€0 51022112 0602056 11102600 25 506 జం64 0€ ౫%) ళయు2 ఖుర 1 జ

252 [0604006 292 01045 కర02202 0౯21352 - శ్రీ వి. రాఘవన్‌గారి

పరిశోధన వ్యానము-పుట446).

(పతాపరుదదీయమునకు రత్నాపణవ్యాఖ్య (వ్రాసిన కుమారస్వామి సోమపిీథియును
శృంగారాభానమున హాస్వావబోధ నంగీకరించెను,

“అ(త పక్షద్వయే£_పి [క్రమేణ సమానురాగాభావా దవివేకా దనేకానురాగాచ్చ రతే

రారోపితత్వేన హాస్యాస్పదత్వాత్తన్నిబంధన స్తివిధో ౬. యమాభాస ఇతి వివేకః"

(పతా॥-రసప్రకరణము-9క | వ్యాఖ్య-పుట 191)

ఇట్లు ఆలంకారికు బనేకులు ఆభానమును వివేచించిరి. వారిలో రసాభాస వ్రయోజక

మనాచిత్యమని మమ్మట, విశ్వనాథ, జగన్నాథాదులు గుర్తించిరీ, ఆలంకారికులలో ననేకులు

శృంగారాభాసమును మాత్రమే అధికముగ చర్చించిరి. విశ్వనాథ, జగన్నాథు లితర

రసాభాసములను "సైతము ప్రస్తావించిరి. రసాభాస నిరయమున ఆలంకారికులలో కొన్ని

విషయములందు ఖిన్నాభ్మిపాయములు గలవు. వానిని ఈనందర్భమున నంగ్రహముగా
సమోక్షించుట సముచితము.

1. స్తీ పురుషులందు ప్రథమమున నొకరి కనురాగము లీక పిదప ననురాగము
కలిగినచో తొలుత నాభానమేయనియు పిదప రసమగుననియు లోచనకారుని మతమని
నసాహిత్యదర్పణకారు డిట్లుతల్పెను.

'పళశ్చాదుభయ నిష్టజ్వేఇ-పి [ప్రథమముక నిష్టత్వే రతే రాభాసత్వం' = ఇతి శ్రీమల్యోచ

నకారాః త(తోదాహరణం యథా - రత్నావల్య్యాం నొగరికాయా అన్యోన్య
నందర్శనాత్తా

గ్వత్స రాజే రతిః | (సాహి॥దర్చ॥!-3పరి॥-26341॥-వృత్తి-పుట 193)

కాని ఈమతము రత్నాపణ వ్యాఖ్య ాకారుడగు కువమూరస్వామి సోమపీథి కంగీకారము
కాదు. 'ఏకత్రైవానురాగళ్చేత్‌ 4 అను -కమును వ్యాఖ్యానించుచు నతడిట్లు వాసెను.

12


“అత్ర ఏవేత్యవధారణే నాన్యత్రాను లాగాత్యంతాభావ నూ్య్యూచ్యుజే! యథా రావణే

సితాయాః తేన స్రీపుంసయో రేకతానురాగే జాతే అన్యత్రానురాగ ప్రాగభావే చ

విభావాది నంపూర్తిభావనయా నైవ రసాభానసత్వమితి భావః అన్యథా [పథమజాతా

నురాగే వత్సరాజే జాతానురాగాయా రత్నావళ్యాః పూర్వానురాగస్వ్యాభానత్వ

[ప్రనంగాత్‌"

(ప్రతా॥-రస(ప్రకరణము-9+శో వృత్తి పై వ్యాఖ్య-పుటలు-190, 191)
సర్వజ్ఞసింగభూపాలుడు కూడ ఇదే యభిప్రాయము వ్యక్తము చేసెను."

2. ఇస్తే బహునాయకనిష్ట శృంగార మాభాన మగు నను నంశమును ఆలంకారికులు
గాఢముగ వివేచించిరి. రసగంగాధరమున జగన్నాథుడు (దౌపది పాండుప్పుత్రులపై
ప్రదర్శించిన యనురాగమును పురస్కరించుకొని,

“వ్యాన్యమయా ల్టలిత్నాళైవ న్చుంతాః వరమాకులాః |

వాంఢు వ్యుతోషు వాంచాల్యా4 వతంతి (వథభమా దళ ॥/"

(6న౫/ ౧9|| ఆవనంావుటు 020
అనుళశోకము నందు గరనమా, రనసాభానమా యని వివేచించుచు నిట్లు వ్రాసెను.
“వాంచాల్యా బవ వివయాయా' రతోంబివ్వూంజునాద్‌ రసాబాన వవేతి నవ్వా!
(వౌంబ్వ్హ్వవంిణోతృ్స బవునాయకో వివయత్వే, రతోరాభానతేత్వావాల గో

(రన ౧౦|| అననంావ్రుటావ0్ల
అనగా పాంచాలికి బహునాయకులతో రతియగుటచే రసాభానమని నవ్వుల

యభిప్రాయమనియు, అట్లుగాక పాంచాలికి వారందరును భర్తలగుటచే భర్త్చృవిషయమైన
రతియగుటచే నది రసమేయని ప్రాచీనుల మతమని సారాంశము. ప్రాచీనుల దృష్టిలో
వివాహము చేసికొనని బహునాయక విషయమే రసాభాసమనియు, వివాహమైన భర్తల
విషయమట్లుకాక రసమేయనియు తెలియదగును.

ఈ విషయమున ప్రాచీనుల యభిప్రాయ మిదియనియు, నవ్వుల యభిప్రాయ
మిదియనియు తెల్పెనెగాని జగన్నాధుడు స్వియాభిప్రాయమేమో స్పష్టము చేయలేదు,

3. ఒక స్రీకి పలువురు నాయకులతో రతి పైన చర్చింపబడినక్తే ఒక పురుషునకు
పలువురు నాయికలతో రతి రసమా, యాభాసమా యను విషయము రత్నాపణమున నిట్లు
చర్చింపబడినది. “

"పుంసోఇప్యునేక నాయికానురాగే రసాభాసత్వమితి కేచిత్‌! తర్శి తన్మతే దక్షిణ

నాయ కానురాగనస్య నర్వనంటవ్రతిపన్న రనభావన్య ఆభానత్వ ప్రనంగ ఇతి చే

నైవం; తన్యాప్యేకన్యామేవ గాఢానురాగత్వాత్‌ | అన్యత్ర తు క్వచిన్మధ్యత్వం
క్వాచిన్మంద త్వ మితి నిశ్చితం! 'తుల్యోఇ-నేకత్ర దక్షిణ' ఇతి లక్షణం పునరనేకాను

నాయికాస్వనువృత్తిమాత్ర పరత్వేన తుల్యత్వ పరమితి (ద్రష్టవ్యం!" .

(పతా॥-రస ప్రకరణము-9శో॥వృత్తి పై వ్యాఖ్య-పుట 191)
18. రసా॥-రసీకో లాసము-262ళో|| వృత్తి-పుటర32
13


దక్షిణనాయకున కనేక స్త్రీలతో ననుబంధమున్నను నది రసాభానము కాదని యాతని
భావము. సింగభూపాలుడు కూడ ఇలు భావించెను*ి
4 బహుప్పురుషనిష్త మైన వేశ్యాశృ్ళంగారము రసమా, రస్రాభాసమా యను
విషయమున నాలంకారికులలో నభిప్రాయ భేదములు గలవు. రుదటుడు రాగవర్దితలైన
వేశ్యలయందలి రతి శృంగారాభాస మగునని యిట్లు తెల్పెను.
“శృంగారాబాన వవ న్వాద్యద తా రాగవంతాం” (భృం/త/-. వర/-422ళ్లో/
మణశి యావేశ్యలు రాగయుక్తలయినచో నది రసమో, రసాభాసమో యాతడు:
సూచింపలీదు. రనమగునని యాత డఖిిపాయ పడినట్లు ఊహించుటకు వీలు లేకపోలేదు.
ఇట్లు రోగవర్సిత యైన వేశ్య శృంగారము రసాభాసమని తెలుపగా దీని నాధారము
చేసికొని సింగభూపొలుడు గుణవంతుడగు నాయకునిపై వేశ్య కనురాగమున్నప్పుడు రసమే
యగునని తెలిపెను.
"అ/ల కేఐి దావాలు
జణికాయా నానురాగో యణవత్తావీ నాయక్షో
లనాభాన (నంగ? న్యాదరక్రాయాళ్లు వంన్నో
అతల్ళు నాటకాదొ తు వర్వా సా న భవేదతి ....
బన్ఫు తం నానుమనుతో ధీమాన్‌ శ్రీ నింగబూవతి॥ / 26
ఖభావాను బందాబావేన నాయికాత్వం వరావొతోః
తనూః (కతరణాదా చ నాయికాత్వ వదానతః / 27
ఉఅనాయికా వనే తు రనాబాన (చనవంగత॥
తథా (వకరణాదీనా మరన్యాశళయతా గతో / 2/65
రస్యాళయంతు దళణోత్యాద క్యార్హవిరోదత
తనజ్పుల్‌ సాదారణ్యన్రణాం చంణకాలిని నాయకే
ఖావానుబందో న్యాదోవ డ్యదజన్వావీ బ్రావణాత్‌ / 0/9
(లనా/= రంజుకోల్లానము-. *రనుండి// 9 క్లే! తంల 94
ఇట్లు వేశ్యానురాగము రసము కూడ కానగునని సింగభూపాలుడు తల్పెను. కాని
శారదాతనయుడు వేశ్యలు ధనవ్యామోహము గలవా రగుటచే వారి శృంగారమును
రనాభాసముగనే పరిగణించినట్లు ఈ [క్రింది వాక్యమును బల్టీ (గహింపనగును
" అర్లేన్సువా న్యూరణీకా న్తా న్తథా వర్రయేత్కవిః
(బావ/(వకా/-4 అధి/-/46 టో/-వుట 3
5, తిర్యగ్గతశృంగారము రసమగునా లేక యాభాసమా యను చర్చ కూడ దీర్తముగ
సాగినది. భోజుడు, బుద్యానాథుడు, సింగచూపాలుడు మున్నగువారు తిర్యగతము
రనాభాసముగ భావించిరి. కాని పిద్యాధరుడు తన 'ఏకావళి యందు తిర్భగత మాభానము
కాదని ఇట్లు ఆలిపెను,
“అపరేతు రసాభానం తిర్యక్షు ప్రచక్షతే, తన్న పరీక్షాక్షమమ్‌! తేష్వపి విబావాది
సంభవాత్‌! విబావాది జ్ఞాన శూన్య్యాస్తిర్యంచో న భాజనమ్‌ భవితు మర్తన్తి రన
19 రసా॥-రసికోల్తాసము-262శో1వృత్తి-పుటర640
1గ


స్యితి చేన్న! మనుష్యేష్వపి కేషుచిత్‌ తథాభూతేషు రస విషయ భావాభావ [పసంగాత్‌!
విభావాది సంభవో హి రసంపతి (ప్రయోజకో న విభావాది జూనమ్‌ ! తతశ్చ తిరళ్చా
లంక (8 గ అన చా
మప స్రావ రసః। (ఏకా-3ఉన్మే-పుట104)
విభావాది జ్లానము కాక విభావాదులు సంభవించుటయీ రతి కవనరమని భావించి
తిర్యక్కులందు విభావాది సంభవమున రస మగునని యతడు భావంచిెను.
ధీమసీన దీక్షితుడు కావ్య[ప్రకాశమునకు 'సుధాసాగరో మను వ్యాఖ్య రచించుచు
కావ్యవప్రకాశమున భయానకమునకు అభిజ్ఞానశాకుంతలమందలి ' [గీవాభంగాభిరామం
ఎం, అను శోకము నుదహరించుటచే మమ్మటుని యఖిప్రాయమున తిర్యగతము రసమే
కాగలదని ఇట్లు పెర్కొనెను.
“"వన్తుతస్తు అనౌచిత్య మా[తమేవామోషాం మనసా అభాసతా (పయోజకమ్‌ |
తిర్యగాదౌ త్వనౌచిత్యాభావా[ద్రన ఏవ న తదాబానః | అత ఎవ వృల్సికారో
'గీవాభజ్లా'-- ఇత్యాదౌ తిర్యగ్విషయతయా భయానకమ్‌ .... ఉదాజహారి
(కావ్య॥ప్ర॥-4ఉ ల్లా॥-36ళో!సుధాసాగర వ్యాఖ్య-పుట 169)
అట్తు 'కావ్యదర్పణము'ను రచించిన రాజచుడామణిేీ దీక్షితుడును తిర్భగతమును
రసమని తెలిపి కావ్యవ్రకాశమును తనవాదమున కుపబలకము గావించుకొనెను.
"అత ఏవ కావ్యప్రకా౭ికాయాం 'గీవాభంగాభిరామం ముహురనుపతతి న్యందన
బద్ధదృష్టిః క
ఇతి శోకేన భయానక రసః తిర్యగ్విషయ గతతయా ఉదాహృత ఇత్యాహు!"
(కావ్యుదర్న॥-4ఉ ల్లా!)
కాని తిర్యగ్గతము రసాభానమే యని భావించి సింగభూపాలుడు విద్యాదరుని
మతమును ఖండించుచు నిట్లు వాసెను,
“న తావత్తిరశ్చాం విభావత్వ ముపపద్యతే, శృంగారేహి సముజ్జ ్రలస్య శుచినో
దర్శనీయ'స్యైవ వస్తునో మునినా విభావత్వే నామ్నానాత్‌ తిరళశ్చా ముద్వర్రన, మజ్జనా
కల్ప రచనాద్యభావా దుబ్బ్వల శుచి దర్శనీయత్వానా మనంభావనా ప్రసిద్నైవ"
(రసా॥రసికోల్లాసము-262శో ||వృత్తి-పుట644)
ఇట్లు శుచయు, ఉబ్బ్వలమును, దర్శనీయమును నైన వానికేగాని తిర్యక్కులకు
రసత్వము సంభవింపదని యాతని భావము తిర్యక్కులండగాక ఎవం విధమైన జాన శూన్య
మానవులందును రసాభానమే యగునని తెలిపి, విభావాది జ్ఞాన మనావశ్యక మనిన
ఏకావళికారుని వాదము నిట్లు ఖండించెను
"కించ, విభావాది జ్ఞానం నామౌచిత్య వివేకః, జేన శూన్య్యాస్తిర్యంచో న విభావతాం
యాంతి తర్పి విభావాది జ్ఞానరహితేషు మనుష్యిషు రనాభాస (ప్రసంగ ఇతి చేత్‌
- నైష దోషః వివేక రహిత జనోపలక్షణ మైచ్చగతస్య రసనస్యాభానత్వి 'స్విషావాప్తె'
(రసా1-రసికోల్తాసము-262 శ్లో॥వృత్తి-పుట 644)
ఉత్తమ ,(పకృతికమగు శృంగారము తిర్యర్లతమ్జై యాబఖాసమేయగున ననియు,
భయానకము నీచ ప్రకృతికమగుటచే తిర్యగతమైనను రసమే యనియు బావించిరి. ఇట్లు
విర్యగతము రనమనియు, రసాభానమనియు నభవిప్రాయబెదము గలదు,
15


ఇట్లుండగా విద్యానాథుని 'ఏకత్రై వానురాగశ్చేత్‌ ....' అను శోకమును వాచ్యముగా
వీసికొనరాదనియు, ఆ మూడును ఉపలక్షకములనియు ఛీ వేదాల తిరువేంగళాచార్యుల వౌ
రభిప్రాయపడిరి. ఈ విషయమును వారిట్లు తెలిపిరి,
"స్థాయి నిష్పత్తి వ్రతిబంధకములు, న్గాయి పరిపోష [పతిబంధకములు, రస్యమాన
తా (ప్రతిబంధకములు నని ఈ నసూ(తము ననుసరించి యన్ని స్థలము అందును
రసాభాస ప్రయోజకముల (గ్రహించి రసాభాస నిరూపణ మొనరింపవలెను.”
(ఆంధ్ర॥ధ్వన్యా॥-2 ఉ ద్యో॥-3ప॥వ్యాఖ్యా!-పుట 150)
6. ఇదిగాక భోజుడు 'గౌణేష్ప్వేవ పదార్థెషు తమాబానం విజానతీ యని తెలిపిన
దానిని వివరించుచు, గౌణపదార్థగత శృంగారమును వివిధాల౦ంకారికు లెట్లు (గహించిరో
ఆచార్య ౩. కృష్ణమూర్తిగారు ఇట్లు వ్రాసిరి.
"15 1250 720160 15 10640664 76107 00౪18 2010082 $20511 066 1010411082
ఇచ2ీముేేర జర క్‌2116252 ఇగేం 20210” రేంం0గ10ఈ 920౧16 11 ం020 జయం. గౌ షింం20
౨046158 అయింం16 0 1204726 జ4జం1212 1 15 అం10 0౪0) 15 ౦0 015 ౧౫6 6011565
106 90201202 2064 20610 గం 10 220062 10 1276 11010666 10101 2౧661 '1252726-
21టముుయిణ 51006 19/ 0502 లు 06 ౦6 21201225 1168 9210025016 (మి9166ే
11612000" ం.
(౧౧6 0010906 0 25200252 0 52001001 1116010 600/-
కైక5డ్వ5 11 9205101 ౧౫౪౦0150 ఈ ౧౬ ౬. కరంంమముగు” 127)
అదే వ్యాసమున శ్రికృష్ణమూర్తిగారు గౌణపదార్ధగత శృంగారమనగా అచేతనము
అందు చేతనత్వారోపమని తెల్పి, దీనిని వామను డు(తేక్షావమయవముగ ఖభావించె ననిరి. ఇది
ఖావహమవముతమున సమాసోక్రియు వావమనమతమున ఆక్షేపమును నగునని
అభినవగుప్పునిమతమనిరి.
ఇట్లనేకులు శృంగారాభాసమును మాత్రమె చర్చింపగా కారదాతనయ, విశ్వనాథ,
జగన్నాథాదు లితరరనాభాసనములను గూడ లోతుగా వివేచించిరని ఆలియుచున్నది.
శరర
సట


2. సంస్పృ3గారార్యలరో రీసాభాసకు




నాహిత్య రనాన్వాదనమున మన పూర్వులు రసమున కొసంగిన న్లానము
రసాభాసమున కొసంగలేదు. కావ్యములు ఉత్తమము నాయకాశయము లగుటచే
రసవప్రధానముగనే తీర్చి దిదబడినవి, అందును శృంగార వీరములనే ప్రధానరసములుగా
(గ్రహించి కావ్యురచనము సాగినద ఇట్టి సందర్భమున ఇతివృత్తవశమునగల
యనౌచిత్యములను పరిహరించి రసానుగుణముగా తీర్చిదిద్దుట జరిగినది అట్లగుటచే
కావ్యములు [పాయికముగా శృంగారవీరాది రస్మ్వపధానములేదైనవి. అయినను రనాభానము
కూడ స్వల్పముగా నటనట పోషింపబడినది. సంస్ట్రాత సాహిత్యమున నట్టి
రనాభాససందర్భ్చములు (పకృతాధ్యాయమున పరిశీలింపబడుచున్నవి, ముందుగా
కావ్యవిషయము పరిశీలింపవలసియున్నది.

కావ్యపురాణేతిహాినములు
వాల్మీకి రామాయణము '

సంస్కృతమున నాదికవి వాల్మీకి యనియు, ఆదికావ్యము రామాయణమనియు
సర్వలోకమునకు విదితము., వాల్మీకీ ప్పరాక్రాంచ ద్వంద్వ వియోగోద శోకము
శోకరూపమున వెలువడి కావ్యమైనది. కాగా ఆ వియోగమునకు ముందు వర్టింపబడిన
క్రౌంచ ద్వంద్వముల మధురస్వనములు రతికూజీతములైయున్నవి.

“ తన్వాబ్యాళేతు మిదునం బచరన్త మనవాయినమ్‌ |

దదర్గు భగవాంన్త్యత (తొంచయోళ్తారు నిన్వానమ్‌ 11౯]

క్రాంచముల మధురనిన్వనమనగా రతికూజిత మగుటయు నయ్యది తిర్యగ్రాగ విషయ
మగుటచే శృ్చంగారాభాస మగుటయు సిద్దించుచున్నవి. ఇట్లు ఆదికావ్య మగు
రామాయణమున ప్రారంభముననే శృంగారాఫాసము గలదని తెలియుచున్నది.అయినను
ఇది అతిస్వల్పము.

రామాయణమున ఏకతానురాగమె, యనుచితవిభావాలంబనత్వమున శూర్పణ
ఖానురాగము రసాభాస మగు చున్నది. వాల్మీకి రామాయణమున కూర్చణఖానురాగ మిట్లు
తెలుపబడినది.

"నా తు జూర్పుణఖొ నామ దళోగవన్యు ర్‌నః

భగన రామమానాద్యూ దదర్స (అిదళోవమమ్‌"

'దశగ్రీవుని సోదరియైన శూర్చణఖ దేవతాసమానుడగు రాముని దర్శించె ' నని
తలుపుటయేగాక శూర్పణఖాను రాగము నధికము చేయుటకు తగినట్లు రాముని
సౌందర్యమిట్లు వర్షితమైనది.

"నీంవోేరనుం మయమవోజావఖం వద్య వ్యతనిభబ్లోణమ్‌

అవాచయుజబావోుం దీపాన్వమలీవ (యదర్సనమ్‌ గ్‌

గహవికాన్తరయనం ఊటామణల దాంణవ్‌

శుతుమారం మవోశళ్త్వం పారవవ్వ్యశ్తానాన్వులమ్‌ త్‌
నానన ఎ రతన ల ననన కనన
/ | వాల్మీ॥- బాల!11- 0శ్చా॥।
గో వాల్మీ॥- అర॥- 17 సర్గ ॥- రశ్లో॥

[7


రామమినైవరళశ్యామమ్‌ కనర్దునద్భ క్యవభమ్‌
బభూవేశ్తో.-వమమ్‌ దృవ్ద్వూ ర్నాకనీ కామమోపాతా”ో (0
"సింహము వంటి వక్ష్షసనలము కలవాడును, బలిషమెన బాహువులు గలవాడును,
తామరరేకుల వంటి కనులుగలపాడును, ఆజానుబాహుడును, ప్రకాశించుచున్న ముఖము
గలవాడు, ఆనందకరవాన దర్శనము గలవాడును, గజగమనముగలవాడును,
జటామండలమును ధరించినవాడును, సుకుమారుడును, గొప్పబలముగలవాడును
రాజలక్షణములు గలవాడును, నల్లకలువలవలె శాామ వర్ణముగలవాడు, మన్మధునితో
సమానమైన కాంతిగలవాడును, ఇం[దదసనమానుడును అయిన రాముని చూచి రాక్షసి
కామమోహిత యయ్యెను.”
ఇట్లు రాముని సౌందర్యము శూర్పణఖ కంటికి వేగగునట్లు వర్షింపబడి అనురాగ
కారణమగుచున్నది. ఇట్లుండగా రాముని విషయమున ననురాగము లేకవోగా, తిరస్కారము
కలుగునట్లు కళూర్పణఖారూపము వర్చింపబడినది. తళ వరన శూర్పణఖారాముల తులనాత్మక
వర్ణ్షనారీతిలో సాగినది.
“నుముఖం దుర్గులీ రామం వృుత్తమద్యం మవోోదట్తీ
వకాలా్హాం విడూవాో నరువోళం తొా్యయమూంరనా, గ
(వీతిరూవం విడూపా నా నున్వురం భ్రారవన్వురా,
తరుణం దారుణాో వృడ్డా ద్లోణం వామభావీణీ, 1
నాయన తం నుదుర్దుత్తా (వీయమ్యవీయదర్టున్నా
ళ్‌ ర“జునమావివ్లా రన వాక్తామయ్యబవబ్‌,' శీ రో
"రాముడు సుముఖుడు. ఆమె దుర్ముఖి. అతడునన్నని నడుముగలవాడు. ఆమె
పెద్దపొట్టగలది. అతడు విశాలనే[తుడు. అమె వికృతనేత్రములు గలది. అతడు మంచి జుట్టు"
గలవాడు. ఆమె రాగి రంగు వెండ్రుకలు గలది. అమె విక్సతరూప. అతడు (ప్రితికరమైన
రూపముగలవాడు. అతడు మధురస్వరముగలవాడు . ఆమె కటుస్వరముగలది. అతడు
యువకుడు. అమెవృద్ధ. అతడు మాటలలో నేర్పరి. ఆమె చెడ్డగా మాట్లాడునది, అతడు
నా్థాయప్రవృత్తి గలవాడు. అమె చెడునడతగలది. అతడు ప్రియమ్చైనవాడు. అమె
అ([పియముగా కనిపించును..."
ఇట్ట వర్ణన పరస్పర వైరుధ్యమున అభిళలాష దూరమగుటకు తగియుండీ ఆ
భాసవ్రయోజకమగుచున్న ది.రామునకు ఆమెపైనాసక్తి కలుగకపోగా హాన్యభాజనురాలెనది.
అందుచేతనే అమె సుందరరూపము ధరింపకున్నను రాముడామెను "న హి తావన్మనోజ్ఞాట్లీ
రాక్షసీ ప్రతిభాసి మా" అని యనుటలో అమెను అపహాస్యము చేయుచున్నట్లు భావించి
ఆపాఠమునే సరియైన దాసినిగా వ్ర పుల్లెల (శ్రీరామచంద్రుడు గారు భావించినారుళ్‌ ఇట్లు
శృంగారాభాసమున హాస్యము మొదలైనట్లు భావింపవచ్చును. ||
త్ర వాల్మీ॥[- అర॥ 17 సర్గ ॥- 7 నుండి 9శో॥
గే వాల్మీ॥- అర((- 17 సర్గ [1-10 నుండి 12ఛో|॥, న్‌, వాల్మీ॥- అర[॥[- 17 సర్గ 1- 19శ్యో॥
6 వాల్మీ॥[- అర॥- 17 సర్గ 11 19 శో! వ్యాఖ్యలో విశేషాంశములు, బాళానందిన వ్యాఖ్య,
18


తదనంతరమున శూర్పణఖ తన గొప్పతనము తెలుపగా రాముని కామె పై ననురాగము
కలుగకపోగా శృంగారాభాసమున హొనము కలిగెను, అతడు బాగుగా నవ్వి సమాధానము
పల్కెను, ఆ నమాధానమిట్లుగలదు.

"తతః తూర్తుణఖొం రామ కామపాశావపాళితామ్‌/

న్వుచభృయా శష్షయా వాచా ని తవూర్చుమడ్యాబవల్‌

కృ తదాదో౭-న్మై భవతి భార్వేయం దయితా మమ

త్వద్వాుధానాం తు నారీణాం నుదుఃఖా ననవత్త్సుతా “”

"రాముడు స్వచ్చముగా చిరునవుష్షతో నిట్లు పలికెను. 'నాకు వివాహమైనది. ఈమె
నాకు ఇష్టురాలగు భార్య. నీవంటి దానికి సవతి యుండుట సహింపరానిది గదా "
యనుమాటలలో నవ్వుటయేగాక తననుకామించు దానిని వేరొకనికి భార్యను కావలసినదిగా
తెల్పుట మిక్కిలి హిస్య విషయమై శృంగారాభాసమున గలుగు హాస్యావగతిని
స్ఫురించుచున్నది. రాముడిట్లు పలి౩ను.

“ఏనం బిజు విశాల్వోో భరారం (భ్రాతరం మమ,

ఆనవత్తా వరారోపా వేరమర్హ్స్యవబా యథా "5

“నాకు సోదరుడైన ఇతనిని వరించినచో నీకు నవతిబాధ యుండదు" అను మాటలువిని
వెంటనే రాముని విడిచి లక్ష్మణుని కడకేగుటతో నామె యనురాగముళలోని యస్ఫిరత
వ్యక్తమగుచున్నది” 9 కాని లక్ష్మణుడు కూడ ఆమెను చూసి నవ్వి తనను గాక రాముని
వరింపుమని తెలుపుటలో శూర్ప్చణఖానురాగము హాస్యన్ఫూర్తిని కలిగించుచున్నది.

"కజం దానన్వ మే దానీ భివితుమిచ్భుని

నోవో మాూర్వేణ వరవాన్‌ (బ్యాతా కమలవరైని

నమృదారన్వూ నిదారా ముదతామలవంనీ

ఈ | భఖ చు క్‌

ఆర్వూన్వూ త్తం ఎకాలార్షో ఖార్వా భవ యవీయనీ

ఎనాం విడూపామనటథతీం కరాళాం నిరతోదల్‌కు,

ఖార్యాం వ్ర ద్దాం ఎంత్తూడ్యూ త్వావ్వేవైవ బీదొవ్యూత

కోపొ రూవమిదం (న్షం నంత్యద్యూ వరవంైని,

మానువీవు వరారోహా కతుర్యాడ్సావం విచ్హణః 7 20

“సోదరాథీనుడనైన నాకు దాసిగా నగుటకు నీవెట్లు కోరెదవృ? సమృద్దమైన
ప్రయోజనముగల నాయన్నకు చిన్న భార్యవై నీ ప్రయోజనమును పొంది సంతసించుము.
చెడదియు, వికృతరూపము, అణగిన ఉదరము గలదియు, వృదుురాలునునగు ఈ భార్యను
విడీచి అతడు నిన్నే పొందగలడు. నీ చక్కని రూపమును విడిచి మనుష్య స్తీ యందెవడు
అవిలాష పొందును? *

ఇట్లు హాస్యభాజనురాలగుచున్నను కూర్చణఖ 'పరిహాసా విచక్షణ యగుటచే లక్ష్మణుని
మాటలను తథ్యముగా భావించి మరల రాముని సమోపించినది. ఇట్లీ ఘట్టమున శృంగార
రసాభానము నర్వమును హోన్యపర్యవసాయియగుట చక్కగా ద్యోతకమగుచున్నది.
7 వాల్మీ॥- అర॥ 18 సర్గ 11- 1,2 శ॥ 8 వాల్మీ॥- అర॥- 18 సర్గ 11 శో!
9, వాల్మీ॥- అర॥- 18 సర్గ ॥- 6 శో॥ - "విసృజ్య రామం సహసా తతో లక్ష్మణమ(బపీత్‌ /
10, వాల్మీ॥- అర[॥[- 18 సర్గ 11- 0 నుండీ 12 కో!

19
వాల్మీకీ రామాయణాంతర్గతమైన యీ యాభాసఘుట్రము. తరువాతి యాభాన
సందర్భములకు మార్గదర్శకమై నిలుచుటచే దీనిని నుదిర్హముగ పరిశీలించుట యావశ్యకమైనది.

ఇట్లే రావణగత సీతానురాగము సైతము ఏకత్రానురాగమై యాభాసమగుచున్నది.
సితను జూచిన రావణుడు 'మన్మథ శరావిష్ప' డయ్యెను, అట్లగుటకు కారణమైన యామె
రూపవిభవ మిట్లు వరితము. న్న

" వబాం డబిరదన్తోవ్లీం వూరబందనిబాననామ్‌,

ఆఅనీనాం వభళాలాయాం బావ్వుళోకాబివీడితామ్‌

న తొం వద్ధు వలాక్కార్టం వేతఉకొాళయవానినీమ్‌,

అభ్యూగబ్భుత పైదేపొం దువ్షబేతా నికాచలోాః ” శల

"అందమైన దంతములు, ఓపష్టములు, పూర్ణ్చచంద్రుని వంటి ముఖము తామరరేకులవంటి
కనులు గలిగి మంగళప్రదురాలైన యా సీత కన్నీరు కార్చుచు, దుఃఖాక్రాంతయై పచ్చని
పట్టవస్రము దాల్చి పరకాలలో కూర్చొని యుండెను. దుషబుదియెన ఆ రాక్షసుడు అటి
సీతకడకు వాను” * జ | క

ఈ విధమైన సుందరరూపమును వరించుటతో నాగక రావణుని మాటలలో సీతా
వ్రశంస యుజ్జి వ్రలముగా సాగినది. అది 14వ శోకము నుండి 3] శకము వరకు సుదీరముగా
సాగినది. ఇట్లు సీతా సౌందర్యము రావణుని రతికుపస్కారకముకాగా సీతకు రావీణునిపై
నభీిలాష జనింపక రనాభాసప్రయోజక మగుచున్నది. తనకు భార్యకావలసినదిగా కోరిన
రావణునిపై సీత కుపితయైనది. ఆ విషయ మిట్లు గలదు.

“వజ దాన్వః నవ్యనాణీ నర్వాభరణ భూవతాః

నీతో వంబోవ్యున్లి భార్యా భవన మే యద

రావదణో వ ముక్తా తు కువీతా వినకాల్తు జా,

(త్యూవాబానవద్యాశ్లీ తమనాదృుత్య రానమ్‌ 2౫

" 'నీవు నా భార్యవైనచో నైదువేలమంది సర్వాభరణ భూషితవగు నిన్ను సేవింతు'
రని పలుకగా సీత కుపితయై యా రాక్షను ననాదరించి ఇట్లు బదులు పలికెను." ఇట్లు సీతా
రావణుల నడుమ నరణ్యపర్వమున గల సన్నివేశము శృంగారాభాస మగుచున్నది.

అరణ్యపర్వమునందే గాక సుందరకాండము నందును సీతారావణుల మధ్య నడచిన.
సంభాషణమున శృంగారాభానసము గోచరించును.కి ఇటే రామాయణానంతరమున
రచింపబడిన (గ్రంథములందుగల (పతినాయకగతములగు శృంగారాభాసములకు
మార్గదర్శకమైనది. . భారతములోని సైరంట్ర్‌ కీచకుల వృత్తాంతము, దౌపదీ సైంధవుల
వృత్తాంతము మొదలగు వానిని పరిశీలించినచో నీ విషయము న్పష్టముకాగలదు.

అరణ్యుకాండమున దశ(గీవ జటాయుపుల యుద ఘట్టమున నా పక్షీంధదుని
పరాక్రమము చక్కగా వర్ణితమైనది. జటాయువు రావణునెదీరించిఇట్లు పలికెను

"లివ్ల లి దళ్ళగీవ మువార్తం వళ్ళూ రావణ

యదా తథ్యం (దాన్యామ యథణాాావాణం నికాచల్‌
11 వాల్మీ[- అర॥- 46 సర్గ 1 11,12 శో(. 12. వాల్మీ॥[- అర॥- 46 సర్గ 11 31,32 శో!
13. వాల్మీ॥- సుంద॥- 19 సర్ష॥-1 నుండి 3 శ్యో॥, 20 సర్గ॥[- 35,24 శో, 21ేసర్గ 1 7 శ్లో,

20


వృన్తాదడివ భలం త్వాం తు పాతయేయం రజోత్త్రమాల్‌ ౯
_ఇచటి జటాయువు పలుకులును, రావణునితో నాతని యుదమును
మహావీరోచితములుగా నున్నవి. జటాయువు యుద్ధమిట్లు వర్ణితమైనది. ”
“తద్ధుభూవాద్భుతం యుద్దం గృ(దరాకనయాన్తదా
న వమ్హోయోర్మా ల్యవతోర్థు వోవర్చు తయోర్పూఢా
తతో నాళకనారాబాన్త వ్లాగ్రాళ్ళు వికభిన
అభ్యూవన్యు వో మ్యోరార్త్య ధరాజుం మవోబలః
న తానీ కంజాలాని గృ వ్యత్తర జోళ్ళుర
ఊఠాయుః (వతిద్యగావొ రావణాన్లాణీ శంయగే
తనూ త్త నఖాబ్యాం తు బంణాబ్వాం మవోణలః
కార బవాుడా గ్యాతే వణాన్‌ వతగనత్తమః "లీ
ఇట్టే ఘట్టమున జటాయువాలంబనముగా సాగిన వీరము తిర్యగత మగుటచి విరాభాన
కొందరి మతమున జటాయు వుత్తమ పవకృతియే యనియు, కారణ జన్ముడనియు
నంతేగాక యాతని పీరమున ననౌచిత్యము లేదనియు ఆకారణమున నాతని వీరము
ఆభాసముగా ఖావింపరాదనుచున్నారు. వారి మతమున నిచట వీర రసమే
భావింపబడుచున్నది. శ్రీ వేదాల తిరువేంగళాచార్యులవారి మతమున నిది వీరరసమహితమే
యగుచున్నది'.15
ఆదికావ్యమగు రామాయణముననె గాక ఇతర (గ్రంథములందును రసాభాసనము.
కొన్ని ఘట్టములందు స్పుటమగుచుండును. భాగవతమున గల మోహినీవృతాంతమొకటి
యట్టిదే. ఇచట రాక్షసులకు మోహినిపై మోహము కలిగినది.
“న ్యవడో నత వోన్త భూ విలానావమలోక్తైః
బ్రాత్య యాదవ బోతన్సు కామముద్రీవయన్యువాల* *7
'విష్టు స్పర్వోపాయ విదీశ్చ్వరః అనుటచే మోహినీ రూప్పుడగు విష్ణనకు మోహము
లేదు. చివరకు రాక్షసులు మారుమాట పలుకక మోహపాశ బద్ధులై యుండిరి,
"తన్యాం కు తాభ్యివణయాః (వజణయావాయకాతరాః
జవుఎమనేన బాదద్దాః నోదుః వంచన వ్యవయమ్‌ ” లీ
ఇట్లీ ఘట్టమున రాక్షసుల వోహము, మోహినీ కృతక్య్వపణయము
హావభావ చేష్టాదికములచే చక్కగా వర్షింపబడి పరిపుషమగు శృంగారాభాస మగుచున్నది.
పాఠకులకు మోహినీ కృతక వేషము తెలియుటచే హాస్యావగతియు కలుగుచున్నది.
14 వాల్మీ॥[!- అర॥- 50 సర్గ ॥- 27,28 శో||
15 వాల్మీ॥!- అర॥[- 50 సర్గ 1-4 నుండి 7 శో
16 ఆంధ్ర ॥ ధ్వన్వా॥! -2 ఉద్యో ॥- 3౩ పద్య వ్యాఖ్య - పుట 138
న భ్వణాొప్టై లీ లటుస్ట ఆ బ్ఞస్‌ట్ట అలం
1/7. భాగ॥[సం -*రి స్కంధ॥- కి అధ్యా! 45 శ్‌॥ రధం ధాల్న్య్న
18. భాగ॥[నం = 9 స్కంధ।॥[- 9 అధ్యా[- 23 శో! లం రా
ర ని ల ఖ్‌
స...


ఖభాగవతమునందు విషువు మోహినీరూపమున నీశ్చరుని మోహింపజేయు
ఘట్టమొకటి యున్నది. ఇందు మోహినీగత కృతిమ స్రీత్వమున రసాభాసమే స్ఫురించును.
కవికరపూరుని మతానుసారముగ దీనిని అప్రాక్సత కృతిమ రసాభాస మనదగును. ఇది
వైషవాలంకారిక మతము. ఈ (వ్రభేదము సవివరముగా లక్షణప్రకరణమున వివరింపబడి
యుండుటచే నిచట మరల చెప్పబడుటలేదు.

పంచమవేదమైన మహాభారతమున కూడ వేదవ్యానునిచే రసాభాసము
పోషింపబడినది. భారత మొక మహా[గంథమగుటచే నిందనేకమెైన యుపాఖ్యానము లున్నవి.
ప్రధాన కథ యందు ద్రౌపదీ కీచకుల ఘట్టమున శృంగారాభాసమును, ఉత్తర గోగ్రహణ
సమయమున గల యుత్తరుని యుద ప్రయత్నమున వీరాభానమును నిట్త ఆయా ఘట్టములం
దితర రసాభాసములును గలవు. ఇక్లే ఉపాఖ్యానములందును రసాభాసములి గలవు.
తదనుగుణముగ నాంధ్రానువాదమునను నవియున్నవి. సంస్కృతాంధ్ర భారతములందలి
రనాభాసపోషణ మనంతర వ్రకరణములందు నిరూపితమగును.

సంస్కృత వాజ్బయమునందలి పురాణీతిహోనములను పరిశీలించిన యనంతరమున
కావ్యములను పరిశీలింపవలసియున్నది. సంస్కృత కావ్యముల నన్నింటిని పరిశీలించుట
పరిమితమైన (ప్రస్తుతాధ్యాయమున సాధ్యము కాని విషయము. అందుచే సాలీప్పులాక
న్యాయమున పరిశీలించుటయే జరుగుచున్నది. ముందుగా సంస్కృత
పంచమహాకావ్యములను పరిశీలించుట యుక్తముగా నుండును.

సంస్కృత పంచమహాకావ్యములుగా పండితలోకముచే నెన్న బడుచున్న
కావ్యము లివి. 1. రఘువంశము 2. కుమవూరనంభవము 3, మేఘసందేశము 4.శిశుపొలవధ
5, కిరాతార్న్డు నీయము. కొందరి దృష్టిలో మేఘసందేశము మిక్కిలి లఘుకావ్యమగుటచే
పంచవుహాకావ్యములలో చేర్చదగదనియు దానికి బదులుగా నెషధమును
గ్రహింపవలయునను నధిప్రాయముగలదు. మొత్తము పై ఈ ఆరింటిని పరీశేలించినచో
నుభయ తారకముగా నుండగలదు.
రఘువంశము

మొదటగా కవికులగురువగు కాళిదాసుని కావ్యములలో రఘువంశమును
పరిశీలించినచో నిందుమతీ స్వయంవరఘట్టమున రసాభాసము చక్కగా పోషింపబడినదని
శ్రీ వేదాల తిరువేంగళాచార్యుల వారిట్లు తెలిపియున్నారు,

"అవి (రూపగుణాదులుయభిలాషానుద్గీపకములుగా కాని ప్రతిబంధకములుగా.
కాని యగుతీరున గవి వర్ణితములు కావలెను. అధవా సనహృదయులా సందర్భములను
వినుట గాని చూచుటగాని తటస్థించినప్పుడు పై జెప్పినవి పై జెప్పిన పీ్‌రున నస్పురింపవలెను.
చూడుడు, రఘువంశమున నారవ నరమున నాయా రాజుల చేష్టాదికమును అవి యిందుమతిీ
విషయమున నేమాత్రమును నభిలాషోద్దీపకములు కాక పోగా రసాభాసమును గూడ
స్పురింపజేయుచున్న వి"ే*,

రఘువంశమున నీ సందర్భమున నిట్లు తఆలుపబడినది.
కేళి ఆంధ! ధ్వనాశై॥ = 2 ఉద్యో 11 3 పద్మ వ్యాఖ్య - పుట - 136

22


”తౌాం (త్యబభువ్వక్ష మశోరథానాం

మహవతీనాం (వణయా్యగ దూతః

(చవాళళేబా ఇవ వాదవానాం

బృంగాలో చేష్తా వివిదా బభూవుః

ఇట్లీశోకమున ఇందుమతి పై నభిలాషవలన రాజులకు వివిధ శృంగారచేష్టలు కలిగినవి.
కానియీ యనుభావములు ఇందుమతికి అభీలాషోద్దపకములు కాకపోయినవి. ఆ విషయమును
పదవాక్య ప్రమాణ పారీణుడగు కోలాచల మల్లి నాథుడు గమనించి యిట్లు వ్యాఖ్యానించెను.

“తత గాతారంభ భఖేదాన్‌ చేషాశబోక్తా ననుభావాన్‌ 'కళ్చిది'త్యాదిభి స్పప్తథిః శై
ర్వక్ష్యృతి ఆజా శృంగారాభాసక్చాయవేకతై వ (పతిపాదనాత్‌ - తదాుక్త౦ం ---
'ఎకత్రైవానురాగ....' ఇతి"

ఇచటినుండి వరుసగా నేడుశోకములలో వివిధభూపతుల చేష్టితములును నవి
యవలక్షణములుగా నిందుమతి గ్రహించుటయు వర్షింపబడినవి.

"కష్చిత్స రాజ్యామువబూఢ నాళమ్‌

అలోల వ(తాబభివాత ద్వూరేభమ్‌

రజోేబీ దంత వంవోవు బంధి

లీలారవిందం (భమయయాంచకాలో 2*

ఒకరాజు తనచేతి యందలి లీలారవిందమును (భమింపజేసి తన్నామె వివాహమాడీ
యిట్లు (భమింపజేయవలెననెడి యఖిలాష వ్యక్తపరచెను. ఇందుమతి యాతని నతిక్రమించి
పోవుటచీ నామెయనభిలాష వ్యక్తమగుచున్నది. అందుచేనతని చేష్ట రసాభాన [పయోజకమే
యగుచున్నది. ఈ సందర్భమున వ్యాఖ్యాత పలుకులు గమనింపదగినవి,

“కరస లీలారవిందవత్‌ త్వృయాహ౦ం భమయితవ్య ఇతి నృపాధ్మిపాయః
హస్తఘూర్టకోణ_ యమపలక్షణక ఇతీందుమత్యభిప్రాయః” హే

ఇట పరస్పర విరుదములైన ఈ యభిప్రాయములు రసాభాస ప్రయోజకము లైనవని
మల్లినాథుని వ్యాఖ్యాసారము,

"విన్తన్తమంసా దవలో విలానీ

రత్సా నువిద్దాంగదకోబోలగ్డు మ్‌,

(వొలంది ముత్స్య్రవ్యూ యథ్యావదోకళం

నినాయ నాచకతచాదడువ్వక్షో చో

విలాసప్పురుషుడైన మరియొక రాజు తన రత్నములు చెక్కబడిన భుజకీర్తి కొనకు
తగులు కొనిన హారమును ముఖమును అట్లు (తిప్పుకొని యెత్తితీసుకొని యథా[పకారము
చక్కజేసి వేసికొనెను. ఈ రీతిగా ఇందుమతితో తాను లీలలను చేయవలెననెడి
యభిప్రాయమును చూపెను. ఈ శోక వ్యాఖ్యానమిట్లు గలదు.

"ప్రావారోత్తేపణచ్చలేన అహం త్వా మేవ పరిరంస్య ఇతినృపాభ్మిపాయఃో
2౨0, రఘు ॥1-6 సర్గ ॥1- షల శో॥ 21. రఘు॥ -6 సర్గ 1112 శా॥ = సంజీవనీ వాాఖ్య.
22. రఘు ॥-6 సర్గ ॥-13 శో! 23రఘు ॥-6 నర్ష ॥1- 13 శో ॥ - సంజీవనీ వ్యాఖ్య.
24 రఘు॥ -6 సర్గ ॥- 14 శో 25. రఘు॥ - 6 నర్గ ॥- 14 శ్లో॥ - నంజీవనీ వ్యాఖ్య.
23


“ ఆఅతుంబిత్యాగాంగుళినా. తతో2_న్వః

కంచి తృుమావంత న్మేతళోబః

తిర్భాగ్వినంనర్దునఖ్యవదోణు .

పాదోన పామం విలిలేఖ వీఠయ్‌” పో

మరియొక శాజు ఇందుమతిని తన వదకీ రమ్మని సూచించునట్లు తనకన్నులను
కొంచెము దిగువకు వాల్చి తన కాలివేళ్లను వంచుకొని వాలెడి కాంతిగల గోళ్లతో అడ్డగ్‌తను
గీచుచు నుండెను. భూలేఖన _మపలక్షణమని ఇందువుతియబి।[పాంయయ ము,
వా్థఖారనమిట్లుగలదు.

“పాదాంగులీనా మాకుంచనేన త్వం మత్ప్సమోప మాగచ్చేతి నృపాభిప్రాయః,
భూమివిలేఖకోయ మపలక్షణ ఇతీందు మత్యభిప్రాయః,  భూమివిలేఖనం శు
లక్ష్మీవినాశహేతుః" 2

“నివేళ్ళూ వామం భుజు మాననారైే

తత్సన్ని వేశా దదకోన్సు తాంనో

కళ్ళా ద్వువృత్త(తికభిన్సు వోరూ

ఒకరాజు ఎడమబచితిని దిగువ నానుకొని ఉన్నతమైన వామాంగముగలవాడై మెడలోని
ముత్యాలహారము వెనుకకు జిరాడుచుండగా (ప్రక్కనుండెడి స్నేహితునితో అతనివైపు తిరిగి
మాట్ట్లాడుచుండెను. అనగా ఈ ప్రకారము తాను ఇందుమతితో ముచ్చటలాడవలెననెడి
యభి్మిపాయము నూచించెను. ఇందుమతి యారాజు తనకు పరాజ్ముఖుడైనాడని యతని
యందు దృష్టి నుంచకపోయెను. దీనికి వార్చాఖస్ట ఇట్లు గలదు. .

“తృ్వయావామాంగే నివేశతయా సహ ఏవం వార్తాకరిష్యఇతి నృపాభిప్రాయః, వరం
దృష్ట్వా పరాజ్ముఖోఒయం నకార్యకర్తా ఇతిందుమత్యాశయః" స్త

“"విలానినీ విభ్రమ దంతవ్యత

మావొండురం కోతకబల మన్వ*

(ీయానితంబోబితనన్ని వ్లోశాః

ఎవాబయామాన యవా నఖాగాః ౮/30

మజశియొక యవ్వనవంతుడైన రాజు స్త్రీల పిణుదులపైని వమ్రణములు చేసెడి తన
చేతి గోళ్లతో స్త్రీలు విలాసార్ధము ధరించెడి దంతపుకమ్మవలె తెల్లగ నుండెడి మొగలి రేకును
తాను ఇందుమతి నితంబసలమునందు నఖక్షతములు సేయనానక్షి గలిగి యుండుట నగపరిచెడి
రీతిగా చీల్చుచుండెను. దీనిని జూచి ఇందుమతి యతడు తృణములను ఛేదించెడు
అపలక్షణుడని అతనిని వదలెను. వాాఖస్ట ఇట్ట్లున్నది. “అహంతవనితంబే ఏవం నఖ(వణాదీన్‌
దాస్యామాతి నృపాధిప్రాయః, తృణచ్చ్భేదకవత్‌ పత్రపాటకో ఇయమప లక్షణ ఇతీందుమత్యా
నాంగీకృతం"!
వ.
26. రఘు॥ = 6 సర్గ ॥1- కేవ్‌ నో 27. రఘు॥-6 సర్గ ॥1- కేవ్‌ శో॥॥ - సంజీవనీ వ్యాఖ్య.
28. రఘు॥[-6 సర్గ 1 16 శో॥॥ 29 రఘు॥-6 సర॥1- 16 శో॥ -సంజివనీ వ్యాఖ.
30 రఘు ॥-6 సర్గ ॥[- 17 శో॥ +
3కే రఘు ॥+*6 సర్గ ॥- $ే/్‌ శా॥| - సంజీవనీ వ్యాఖ్య.

24


తరేణ రేఖాద్దుజలాంబనేర

రతా ంయలీయ (వబయా£. నువిదా

రుదీరయామాన నలీల మూన్‌ *2

ఒక రాజు తామర ప్పష్పమువలె ఎజ్బగనుండెడి ధ్వజరేఖలుగల అజచేతితో వేళ్ల
యుంగరముల రత్నకాంతిచేత [పకాశించుచుండెడి పాచికలను ఎగణవేసెను. ఈ (ప్రకారము
ఆఉఆమెచో [కీడింపవలననెడి కోరిక యతనికిని ఇతడు గరి తమైన నాగటాల నాడెడి కుత్సిత
పురుషుడని నిరసన బుద్ధి ఆమెకును గలిగెను. వార్టఖ్య యిట్లు గలదు,
ఇపీందుమత్యధిప్రాయః, 'అకైర్భాదీవ్య' ఇతిశ్రుతి నిషేధాత్‌' చో |

వై ద్యథాబాగో మవనైలోషి వీ

న్వూనన్చు వేలా ద్ర్రూతిలంఘి నీవ .

రతా ళు ౧ర్వాంయబలందో గో

వ్యావొరయామాన కరం కోరీ జే”

"ఒక రాజు తన కిరీటము యథా(వకారముగ నుండినను ఇందుమతిని భారములేని
ఆ కీరీటమువలె వహించెడి యభీప్రాయమును సూచన యయ్యెడిలాగున కిరీటమును దాని
రత్నకాంతి |వైళ్ల సందులలో వ్యాపషించుచుండ చేతితో దానిని సవరించుకొనెడ్‌ వానివలె
స్వృశ౭ించెను. (తలమిద చేయిపెట్టుకొనెడివాడు అపలక్షణుడని ఇందుమత్యభిప్రాయము)
వ్యాఖ్యాన మిది. “కిరీటవన్మమ శిరసి స్టితా మపి త్వాం భారం న మన్య ఇత్తి
నృపాభిప్రాయః, శిరసి న్యస్త హస్తః అయ మవపలక్షణ. ఇతీందు మత్యధిప్రాయః” ౫

ఈ విధముగా ఆయా నృప్పులకు గలిగిన శృంగారానుభావము లేకతరాగమున
శృంగారాభాసము లగుచున్నవి. అట్లు కాక పరస్వరానుకూల్యముగల అజమహాోారాజుపై
(ప్రదర్శితమైన ఇందుమత్యనుభావములు రఘువంశమున 6వ సర్గలోని 80వ శా॥నుండి రై,
వ శోకము వరకును గలను. వానిని పరిశీలింప వచ్చును.

పరివీలింపగా కాళిదాసుని రఘువంశమున శృంగార రసాబాస మత్యంత
సుందరముగా పీర్చిదిద్దబడిన దనుట స్పష్టము కాగలదు.
కుమారనంభవము

ఇస్తే కాళిదానుని కుమూరనంభవమున అకాలవసంతాగమన సందర్భమున తిర్యగత
శృంగారము వర్టితమైనది. తిర్యగత మగుటచే దీనిని కొందరు రసాభాసమనుచున్నారు.

"మయదుద్వు రేవ? తుముహైకవ్యాతో

వవోౌ (యాం నొామనువర్హమానః

శృంగోణు నంన్ఫుర్దు నిమాలితా్లీం

మృగీ మకంఢడూయత క్‌షనాలో
వేష. రఘు॥ "6 సర్గ 4 18 శ॥  త3ంరఘు॥-6 సర్గ [౧ 15 శో॥ లః సంజీవని వ్యాఖప్ట,
34. రఘు॥ = 6 సర్గ (॥- 19 శా! వెకరఘు!॥-6 సర్గ॥- 19 శో! - సంజివనీ వ్యాఖ్య.
వె౮ కువూ॥ - 3 సర ॥1- 36 శో॥

౭ప్‌


దీనిని వివరించుచు " ద్విరఫో (భమరః..కుసుమమెవైకం సాధారణం పాత్రం
తస్మిన్మధు మకరందమ్‌ ॥.... స్వాం (పియాం భృంగీమనువర్తమానో౭౬నుసరన్పపొ |
తశ్రీీతఫేషం పపావిత్యరః | కృషశ్చనా నారౌ శబలశ్చ కృష్ణనారః కృష మృగః 11.1 స్పర్శేన
స్పర్శనసుఖేన నిమాలితాస్టిం మృగీం శృంగేణాకండూయత కర్షితవాన్‌ 1.... "' అనివాసెను,

అంతేగాని ఈ శృంగార వాభాసమా రసవూా యను విషయమున
స్వీయాభిప్రాయమును వ్యక్తము చేయలేదు. ఒక తుమ్మెద యాడు తుమ్మెదతో కలిసి
పుషృపాత్రికలో మధువును తాగెను. ఒక మృగము ఆడు మృగమును తన శృంగముచే
గోకుచుండగా అది కనులు మూసి స్పర్శసుఖ మనుభవించుచుండెను' అని శోకభావము.

తిర్యగత మాభాసమను నభిప్రాయము గల భోజుడు తన నరన్వపీకంఠాభరణము
నందును, నరెంద్రపభాసూరి తన యలంకారమహోదధియందును సింగభుపాలుడు తన
రసార్రవసుధాకరమునందును శృంగారాభాసమున కుదాహరణములుగా ఈ యకాల
వసంతాగమన సందర్భమునందలి శోకములనుదవారించి యున్నారుగీ ఇట్లు భోజూాదుల
మతమున నివి యాభాసములగుచుండగా మరికొందరి దృష్టిలో నివి రనమగుచున్నవి,
విద్యాధరుడు తన ఏకావళియందును, రాజచూడామణీద్‌క్షితుడు తన
కావ్యుదరృణమునందును, భీమసేన దీక్షితుడు తన కావ్యప్రకాశ వ్యాఖ్యయగు
సుధానాగరమునను తిర్భగతమును. రసముగా భావించిరి.

ఈ సందర్భముననే గల మిగిలిన శోకములు కూడ పరిశీలనార్హములు

“దదౌ రనాత్తుంకజురేణబుగంది -

౧గదాయ గంఢడూవదజులం కరేణుః'

అర్హోవబ్తుక్షేన ఇినేన వదాయాం

శంబావయామాన రదణ్రాంగనామా "5న

“అతీయనురాగమున పద్మరేణువుల వాసలనతో కూడిన కరేణువు తన పుక్కిటి
నీటిని గజమున కొసంగెను. ఒక చడక్రవాకము సగముతినిన తామరతూడుచే తనభార్యను
సంభావించెనుో .

ఈ శోకమునందు తిర్యక్కులగు గజములయు, చక్రవాకములయు శృంగారము
వర్ణింపబడినది.

అచేతనములందు చేతనత్వారోపము రసాభాసమను దృష్టిచే క్రింది శోకమున
కొందరు రసాభాసమును భావించుచున్నారు.

26


“వర్యావ్త వువ్చున్తబకన్తవాబ్యా

న్ఫుర్గత్రో వాళ్ల మనోవారాబ్యూ*

అతావదూబ్యూనరవోవివూవావు

ర్వాన్యయకాఖాదుదిబందనానో *ీ

“పుష్పుస్తనములు, (పవాళో ష్షములుగల లతావధువులు వంగిన కొమ్మలను
బాహుబంధనములను పొందినవి" అని భావము. లఅలతలలో స్రీత్వమును, కొమ్మలందు
పురుషత్వమును ఆరోపింపబడినవి. ఇటీ యచేతనమున చేతనత్వారోపణమును కొందరు
రసాభాసముగ భావించిరి.

ఇదిగాక కాళిదానుని కుమవూరసంభవమునగల యంవికా సంభోగవర్హ్సన మత్యంత
మనుచితమైన దగుటచే నది రసభంగమని కొందరనగా నది రసాభాసనమని మరికొందరనిరి,
ఇది కవి శక్తి తిరస్కృతమనియు నందుచే ననుభవమున రసానందము కలిగినను
చర్వణసమయమున కాలుష్యము గోచరించి యాభాసమగునని శ్రీ వేదాల
తిరువేంగళాచార్యులవారు భావించిరి

ఈ సందర్భమున లోచనకారునివ్యాఖ్య ఇట్లు సాగినది. "అనౌచిత్యమితి
ఆస్వాదయితాణాంహియ(డత చమత్కారా విఘాతః। తదేవ రన సర్వస్వం స్వాదాయత్త త్వాత్‌.
ఉత్తమదేవతా సంభోగ పరామర్శేన పితృసంభోగ ఇవలజ్టాతంకాదినా కశ్చమత్కారావకాశ
ఇత్యరః

ళు

శక్తి తిరస్స్పృతత్వమితి - సంభోగోపిహ్యు సౌవర్టితం తథా [పతిభానవతాః కవినా
యధాతతైవవికాన్తం హృదయం పౌర్వాపర్యం కర్తుంనదదాతి. యథా నిర్వా్రజ
పరా(క్రమస్యపురుషస్య అవిషయేఇఒపి యుధ్యమాననస్య తావిత్తస్మిన్న వనరే సాధువాదో
వితీర్యతే, నతుపార్వాపర్యవిమర్శే, తథాత్రాప్రితిభావః

వ్యతిరిక్తంత్వితి-అధికమిత్యర్థః- ఏతదుక్తం భవతి- యత్రవినేయానాం ప్రతీతిఖండనా
నజాయతే తాదృగ్వర్జ్దనీయం తత్రకేవలమాను షే ఏకపదేనప్తార్లవ లంఘ నాదికమనసంభావ్యత
యాన్వత మితిహృదయేస్ఫుర దుపదెశస్యచ (సముపా (దేయిన్యాప్యలీకతాం
బుద్దౌనివేశయతి"”

లోచనకారుని భావమిది
... " డౌచిత్య్వమనగా - రస మాస్వాదించు వారికి చమత్కార భంగ మొదవకుండ
జేయునది. అదియే రసనర్వనస్వము. రసనమంతయు న్వ్యాదాయత్తము కదా! కావృన నుత్తములగు
దేవతల సంభోగమును బరామర్శించుచో పితృ సంభోగమున వలె లజాతంకాదు లొదవునే
కాని చమత్కారమునకు జో కుది?
వె7కుమా॥ - 3 సర్గ 10 36 శో॥ = సంజీవనీ వాాఖ్య.
38, భోజుని సర॥-5 పరి ॥ -30 శో॥ , నరేంద్రప్రభాసూరి అలం॥ మ ॥- ధ్వని నిర్ణయోనామ తృతీయ
స్తరంగ ॥- పుట 9/; సింగభూపాలుని రసా॥- రసికోల్లాసము - 262 శో॥ - వృత్తి - పుట 640
39 కుమా॥ -3 సర్గ ॥ - 37 శో॥ 40 కుమా॥-3 సర్గ 1-39 శో॥
41 ఆంధ ॥ ధ్వన్యా॥ -2 ఉద్యో ॥- 3 పద్య వ్యాఖ్య - పుట 142
42 అంధ్ర ॥ ధ్వన్వ్యా॥! -2 ఉద్యో ॥- ఎ పద్య వ్యాఖ్య * పుట 142

27


శక్తి తిరస్కృత మగుట యనగా - ఉత్తమ దేవతా సంభోగ వరనమున గూడ పాఠకుని
మనను వెనుక ముందుల పరామర్శమునక్షు బోజూలక అచటనే వ్మశమించునట్లు
అతిరమ్యుముగా. నుండి "పై యనౌచిత్యము. కవి (ప్రతిభాసామర్జ్యమున గప్పివేయబడుట,
బట్టనగా అవ్యాజపర్శాకముడగు నొకవీరుడు తగనియెడ రణ మొనర్చు చున్నను ఆ
సమయమున నతని పరత్వమునకు ముగ్యలై (పేక్షకులు పొగడుదురు కదా! వెనుక ముందుల
పరామర్శించుచో బౌగడరు. కాని వారి మనసా వంకకే ఆ సమయమున బోజూబదు కదా!

(శోతలకు న్వరస వాహిని యగు ప్రతీతి కెంతవరకు భంగము కలుగదో అంతవరకే
వర్టింప దగును. అప్రసిదుడగు నాయకున కుత్కరమునః సప్తార్రవ లంఘనాది రూపములగు
గొప్ప యుత్సాహాదుల నీరూపించినచో నవి లోకములో నతన విషయమున నసంభావనచే
నన్ఫతములుగా వోచును. అప్పు డుపదేశింప వలసిన చతుర్వరోపాయము కూడ అశీకముగా
దోచక తపుదుకదా[!"* క్ష

ఈ లోచన పంక్తుల సారమును (శ్రీ వేదాల తిరువేంగళాచార్యు వారిట్లు తెల్పిరి.

"ఈ లోచన పంక్తులను సవివుర్శముగా (గ్రహించుడు, నా యాది
చర్వణావనరముననే కాలుష్యము తత్తత్కారణముల వలన గోచరమగుచో నచట రోసభంగమే
ననియు, నా కాలుష్య మప్పటికి గాక పాళ్చాత్య స్పురణమగువో రసాభాసాది ప్రసంగమనియు
స్పష్టపడగలదుో

ఇట్లు పార్వపీ పరమేశ్వర శృంగారమును రసాభాసముగా శ్రీ వేదాల తిరు
వేంగళాచార్యుల వారు దర్శించిరి.

“జగళః పితరౌవందే పార్వతీ పరమేశ్వరౌ” అని తల్లి దండ్రులుగా భావించినకాళిదాను
వారి నంభోగమును వర్ధించు టఉత్యంత మనుచిత మని భావించుచు శ్రీ జంధ్యాల
శివన్నశాస్త్రిగారు వ్రాసిరి. *. దీనికి వారు మమ్మటుని కావ్యప్రకాశము నుపబలకముగా
చూపిరి.

"రతి స్పంభోగ శృంగార రూపా ఉత్తమ దేవతా విషయాన వర్ణనీయా! తద్వర్దన
మపి పిత్రోః నంభోగవరన మివాత్యన్త మనుచితమ్‌ !"
ణి క ల.
(కావ్య ప్రకాశము-7ఉల్తా - 62 శో! -వ్యత్తి)

ఈ విషయ మత్యంత మనుచితమైనను రనభంగము కాదనియు నిదియు రసాభానమే
యనియు అమృతానందయోగి యను నాలంకారికుడు (వాసెను.

"దష్ల ముక్త్‌ మధలోన్న్ల యవతట్తుకా వేదనా విదుత బొన్తవలైవా /

శీతలేర నిరధావయల్‌ శ్లాణం మౌలి చందళాలోర చూలినః //

న్యతోరవ్యాత ఇినయోర్వా రం నంభోంవ్లరనమ్‌ స
తతత నయ.

43 ఆంధ్ర ॥ ధ్వన్వ్యా॥ = 2 ఉద్యో 1౨ పద్య వాాఖన్టి - పుట 142
శశ, ఆం(్ర ॥ ధ్వన్య్యా॥[ - న్‌ ఉద్యో చే వ్‌ద్య వార్టఖ్య - పుట 143
4న్‌ కాళిదానుని నిరంకృశత్వము - జంధ్యాల ఫీవన్న శాస్తి గారు = ద్వివేదీ గారి గంథముననునరించి
4160 అలం ॥సం॥ +6 పఠి ॥ - రసదోషములు - 128 శా
20


ఇట్లు రసాభాసమున ప్రభేదముగా తెలిపినను ఈ విషయమును రనదోష్యవకరణమున
వ్రాయుట ఆలోచనీయము. భట్టవామనుడు కూడ నిదే శోకమును తన కావ్యాలంకార
సూత్రవృత్తిలో నుదహరించెను"

ఆధునికులైన ఆచార్యరాయ[పోలు సుబ్బారావుగారును పార్వతీపరమేశ్వరనంభోగ
వర్ణన మనౌచిత్యముతో గూడిన దనియే భావించినట్లు 'రమా్యాలోకము'న సూచనగలదు.

“"పొర్షుతీ వరహాళ్లుర బాందధవమున

బారత (వ్యాడోవ దాంవత్తూమందు

ఎవషయ నశరుదత (వనక బావింవగలవా?

లన మనౌబిత్తామున మలమవనమ యభఖోీ

“వారి దృష్టిలో నిది రనాభానమనదగినది. ఇటు కాళిదాసుని పార్వతీపరమేశ్వరుల
సంభోగ శృంగార వర్షనము రసాభాసముగ కొందరిచే పరిగణింపబడినది.
కుమారసంభవము నందలి పెక్కు శోకములను రసౌచిత్యమున కుదహరించిన
క్షేమేంద్రుడు "ప్రబంధార్తానౌచిత్యమున కుదాహరించుచు, అంబికా సంభోగ వర్హనమున
పామరస్రి సముచిత నిర్లజ్ఞ సజ నఖక్షత రాజి విరాజితోరు మూలమున ౪ (ద్రిజగద్దురుం డగు
త్రిలోచనుని దృష్టి యాకర్షింపంబడినదని వ్రాయుట యనుచితమనెను. మజీయు, దివ్యులయెడ
రతిహాసాదులు వర్ణింపవచ్చును గాని సంభోగ రూపరతి మాత్రము వర్ణింపరాదు.”* అని
మల్లాది సూర్యు నారాయణ శాస్త్రిగారు వాసిరి.

క్షమేంద్రుడు ప్రబంధారగతమగు నౌాచిత్యమును వివరించుచు వ్రత్యుదాహరణముగా
నిట్లు వ్రాసెను. న్‌

“ఈడు మూల నజమారరాదిల్లిన్తల్‌ బ్లడో వ్యూతవిలోబనో వూరు

వాననః (శిథలన్తూ నంయమం తుర్గుతం వీయతమా మవారయటత్‌ "

(ఈు.నం. రి-రొ7
అ(త్రామ్బికా సమ్మోగవర్లనె పౌమరనారీ సముచిత నిరజ సజనఖ రాజివిరాజితోరు
మూల హృతవిలోచనత్వం (త్రిలోచనస్య భగవత స్రిజగద్గురో ర్యదుక్తం తేనానౌచిత్యమేవ
పరం ప్రబన్గార్థః పుష్టాతి,
అనౌచిత్యానికి ఉదాహరణముగా కాళిదాను చేసిన వరన ఎట్లనగా: 'ఊరు
మూలముపైన ఉన్న నఖ క్షతాల పంక్తులచేత అప్పుడే ఆకరింపబడిన నటత్రాలు గల శివుడు
శిథిలమైన వస్త్రమును కట్పకొనుచున్న ప్రియతము రాలిని సీవారించినాడు.

ఈ అంబికా సంభోగ వర్దన ఘట్టంలో టత్రిజగద్గురువైన భగవంతుడైన త్రిలోచనుని
న్నేతాలు పామరస్తీల విషయములో మాత్రమే నముచీతముగా ఉండేరీతిలో నిర్లజ్ఞంగా
కనబడేటట్లు చేయబడిన (సజ్జ) నఖరాజులచే (ప్రకాశించుచున్న ఊరుమూలముచేత
ఆకరింపబడినటు వరించుట చేత ఈ ప్రబంధార్ధం ఎక్కువ అనౌచిత్యమును మాత్రమ
పోషించుచున్న ది"

47, కావ్యా! సూ ॥- “ఉరి రమ్యాలోకము -ప్పుట 41 ॥
ది సంస్కృత వాజబ్మయచరిత్రను = బీ బాగ + లౌకిక వాజ్బయము న అధ్యా 11 - పుట 2/2
50 బౌచి [1-13 కా॥- పుట 14 - బాలానందినీ వ్యాఖ్య,

629
ఇట్లు క్షేమేంద్రుడు దీనిని 'ప్రబంధార్ధగతా నౌచిత్యముగ భావించి రసభంగమునే
దర్శించి యున్నాడు. స

ఈ విధముగా స్వీయమతానుసారముగా నాలంకారికుల చే బహుథా విమర్శింపబడిన
యంబికానసంభోగ వర్షన శోకములు పరిశీలింపదగును.

"పాల్‌ వీడిన ఎదోరన్హరం ఇలరాజదుపాతుల్ల ౮౦ (వతి ॥

భావనాద్దు నవర్యంవోదబూత్వా మదోవాదమనోవారం వవ 0

హరుడు పాణిగ్రహణము చేసిన తరువాత పార్వతికి శివునిపై గలిగిన నాధ్వనభావము

“వ్యావ్చొతా (వతివబో న నందదో గ౧ంతునైైచ్చుదవలంబభితాంచుకా ॥

నేవజేో ను కళయనం వరాడ్యు థీ నా తడావీ రతయే వీనాకిరా /02

"ఆ పార్వతి కొంత యంగీకారము కల్షియుండియు ప్రతివచనము నీయలేదు. వస్త్రమును
(గ్రహించినను పోవుటకిచ్చగించెను. అనభిముఖముగా శయనించియు, సాధ్వనమైన
ప్రతికూలచేష్టలు సైతము శివుని రతి కొరకు (ప్రకాశించెను."

3తవేన శియతో కుతూవొలాత్సార్పుతీమ్‌ (వతిముఖమ్‌ నిపాతితమ్‌ /

బజ్లురున్ము వతి నన్ధుతం (వీయే విద్యుదావాతిమిన న్వ్యృమాలయత్‌ //

'భరయందలి కుతూహలముచే నావా యేమిచేయునోయని, క3తవముతో
శయనించియుండగా పార్వతి కభిముఖముగానుండి, కన్నులు చిరునవ్వుతో తెరువగా,
ఒక్కసారిగా నతనిని జూచి నాధ్వసమున విద్యుదాఘాతము నొందినట్లుగా కనులు

నాభిదోళనిపాత? నకమ్బయా ళంకరన్వూ డడుదో తయాతర |

తదుతూలమథ చాభవత్తయం దూరముచ్చ్వానిత నవీ దింధనమ్‌ //ో

'నీవిమోచనమునకై నాఖిదేశమున నుంచబడిన శంకరుని కరముచేత కలిగిన
వేపథువను సాత్వికభావముచే పార్వతిచే నిరోధింపబడినను ఆమె వస్త్రము తనంతతానే
దూరముగా తొలగిన నీపిబంధము గలది యయ్యెను. ఇట 'రతి పారవళ్యాదితి భావః అని

“తూలిన? కరళతలద్వాడేన నా నంనిదుద్వూ నయనే వ్యూతాంచకా |

తర్వూ వళ్ళాత లలాటలోబనో మోభుయత్తు విదురా రతన్వభూల్‌ /ో

శివునిచే తొలగింపబడిన వస్తముగలదై, యాతని రెండుకన్నులను మూసియు,
మూడవ కంటిని మూయుట యందు నిష్పలవప్రయత్నముగలదై విమూఢత వహించెను.
(మూడవ చేయిలేక పోవృటచేతనని వ్యాఖ్య)
51 కుమా॥ - కి సర్గ ॥-1ళో! 52 కువమూా॥ -8 సర్గ ॥[-2 శో
వ3ె కువూ॥! = 8 సర్గ 1-3శో ॥ 5శీ కుమా ॥ -8 సర్ష॥-4 శో

30


" చువ్చు నేవ్చుదరదానవర్రతం నన్హృ వొన్తవదయోవణూవానమ్‌ |

నోప్ల మన్దు పమవీ (వీయం (వభోట్లు 'లరభ్మ్యవతికు తం వయాంతమ్‌ //ో

"చుంబనమునకు అధరదానము సేయనిదియు, స్తబ హస్తములచే దయలేని
కాగిలింతగలదియు, నఖదంతపదతాడనాదులైన వ్రతిచేష్టలులేనిదియు, లజ్జచే నిరోధింపబడీన
రతముగలదియునగు నవోఢయైన పార్వతి రతి ఈశ్వరునికి ప్రియమైనదయ్యెను"

"యన్వు ఖ్యగవాణ మళ్లతాదరం దత్తమ్యవణవదం నభిం ద యల్‌ |

య్యద్రతం బో నదయం (వయన్వా తత్సార్జుతీ వివవొతే ను నోతలజ్‌ /27

'అక్షతాధరమైన ముఖ స్వీకరణమును, నఖవ్రణ రహితపదమునగు ఆ పార్వతి ప్రియుని
రతిని మాత్రము నహించెను. ఇతరములను మాతము సహింపలేదు.' 'నవోఢ త్వాదితి
హృ్‌దయం' అని వ్యాఖ్య

"నన్వుడో (వీయములోనివీడనం (పార్రతం ముఖమనోర నావారజ్‌ /

వచేఖల్యావణయలోంలతాం గతం వొన్తమన్వూ కిణిలం యభలోద నా

'ఆ పార్వతి కాగిలివలన కలిగిన ఉరోనిపీడనము నహించెను. చుంబనమునకు
ప్రార్ధింపగా ముఖమును (పక్కకు తిప్పుకొనుటలేదు. మెఖలా ప్రణయము చూపగా ఆమె
స్వల్పముగా నిరోధించెను - *' అత్ర కించితృ్సహన (ప్రతికారాభ్యాం తుల్యలజ్డా స్కరత్వం
వ్యజక్ట త - అని వ్యాఖ్య.

"వివ్యుతాం నిభమువనోవదోశినః శంకరన్వూ రవాని (వవన్హుయా /

శ్హాతం యవత్తిై7ైవుణం తయా యత్రదోవ దుడుద్డోశోక్టు తమ్‌ //ీ

'ఏకాంతమున సురతవిద్య విషయమున శంకరుని యొక్క శిష్యత్వమును పొందిన
యామెచేత యువతీజనోచితమైన నైపుణ్యము ఆచరింపబడి అదియే గురుదక్షిణగా
గావింవపబడినది' /

'యథోపదేశకరణాదేవ నమత్తుష దిత్యర్ధః | అనేన కృత పతికృతం సూచ్యుతే' - యని
వాష్టఖ్ట.

ఇట్లు అష్టమ సర్గమున [పవ్రథమమాస పర్యంతము జరిగిన యంపికాశివ సంభోగ
వర్ణనము అష్టమ సర్లమున నిరువది శాకములలో వర్ణింపబడినది. ఇంకను అనేక శోకములలో
నీ విషయము గలదు. ఈ సందర్భమున రసమా, యాభానమా యను విషయము సహృదయ,
హృదయైక వేద్యమని యెజుంగునది.
మేఘనందేశము :

ఇక కాళిదాసుని మేఘనసందేశ కావ్యమున యక్షుని సందేశమే ఆసాంతముగ
నిండియుండును. అచేతనమున చేతనత్వారోపము రసాభానమనెడి వారి మతమున
నచేతనమైన మేఘుని యందు చేతనత్వ మారోపిత మగుటచే ఆసందర్భము రసాభాసము
కావలసియున్నది, కింది శోకము అట్టి సందర్పమె.
56 కుమూ ॥-8 సర ॥- క న. 57 కుమా॥-8 సర్గ 1-9+శా ॥ 58
కుమూ ॥ -8 నర్గ ॥- 14 శా॥ 59 కుమా॥-8 నర్గ॥- 1 శ్లో!

తే]


శా॥ (త్వానన్హో నభని దయితా జీవతాలవమ్వునార్రో
వీమూతోన న్వుతముళలమయిాం వోరయివ్టూన్‌ (వవ్యత్తిము
న (వత్వూగ్రః తముటదతునుదై కల్పతార్తాయ త్‌న్తె
(తః (వత్షివముఖివబనం నాహ్రారతం వ్యాజిపోరో రల

'శావణము నమిోపించుచుండగా ప్రేయసి జీవితధారణ నరించు ఆ యక్షుడు
మేఘునిచేత తన శేమసమాచారమును పంపగోరినవాడై అప్పుడే వికసించిన గిరిమల్లికా
కుసుమములతో కల్పించబడిన అర్హ్యముగల ఆ మేఘుని కొజకు యేమ పూర్వకవాక్కులతో
స్నిహభావము కిలవాడగుచు స్వాగతము నిట్లు పలికెను.

అచేతనమైన మేఘుని మానవీకరించి, యర్యసమర్పణమును, స్వాగత సత్కారమును
చేసి చేతనత్వమారోపితము. చేయుటచేనిది కొందరి మతమున రసాభాసమగుచున్నది.
ఇచట నచేతనమున చేతనత్వ మారోపితమైన దనునది తదనంతర శోకమునందు
కంఠోక్తిగా తెలుపబడిన విషయము గమనార్తము

"దూమ డ్యతి నృలిల మడతాం నన్సువాతః క్షు మనుః

నందోకార్జాః క్పు వటుకళజ్రాః (పాజోభిః (వావణీయాః

ఇత్యాత్భుక్యా దవంగ౧ణయన్‌ గువ్యూక నం యయాబ

కామార్తాపా (వక్ఫుతిక్పువణా క్లే తనాబేోతనేవు. గో

కామార్తులైనవారు చేతనాచేతనములందు స్వభావసిద్ధముగా దీనులను వాక్యముచే
ఈ. విషయము నిర్గారితము.

ఈ శోకముననే గాక యనేకశోకములందు మేఘునియందు చేతనత్వమారోపితమై
యుండి యాయాశోకములందు రసాభాసము భావితమగుచున్నది,.

విశుపొాలవధ |

ఇక  మాఘుని శిశుపాలవధాకావ్యమున గల రసాఖాసమును
పరిశిలింపవలసియున్నది. నిశుపాల వధాకావ్యమున వఏీశుపాలుడు పూజసీయులగు వారిపై
ప్రదర్శించిన కోధ మనుచితమై రౌద్రరసాభాసమగుచున్నది.

ఏ తదృంథమున పంచదశసర్లమున భీష్ముని చే పతిపాదితవైన
శ్రీకృష్ణార్యదానమునకు ఈర్య్యా గ్రస్తుడైన శిశుపాలుని క్రోధము వర్ణితమైనది. ఆనమయమున
'పరవృద్ధి మత్సరు'డగు 'చేదిపతి' పొందిన కోధానుభావములు చక్కగా సూచితమైనవి.

"వురవవ కాజీజో నవైరమభో వునరముం తదర్పుయా ॥

మన్యురభబిజదవగాడతరః నమదోవకాల ఇవ దోపానం జ్వారః // ఈ

దీని వ్యాఖ్యలో “పురః పూర్వమేవ శాజీ ణి సవైరం సకోధ మము చైద్యం అధ
పునః అతః పరం తదరృ్శయా హరిపూజయా అవగాఢతరో నివిడతరో మన్య్యుః
60) మేఘ॥ - పూర్వ మేఘము - 4 శో!

61 మేఘ ॥ - పూర్వ మేఘము -5శో॥ _ 62 శిశు 1-15 సర్ల॥ -2ళో ॥
32


కోథః | రౌ[ద రసస్య న్లాయీభావ ఇతి భావః | దేహినం శరీరిణం నమౌ తులితౌ దోషో౭_
పథ్య సివాకాలః కర్మ విపాకశ్చ యన్య స జ్వర ఇవాభజత్‌ ! ఉపవమాలంకారః॥" ఈ
విష్ణువు పై (పాతవైరముగల శిశుపాలుడు, ఆ కష్ణ పూజనము చూచి దేహిక్సి
అపథ్యకాలమున్‌ గల్లిన జ్వరమువలె మరింత యధికమగీ కోధమునందె నని భావము.
ఇచట వ్యాఖ్యాకారుడు ' రౌద రసన్యన్థాయీ భావ ఇతిభావళణ్‌ అనుటచే నితనికి రౌద
రస సంబంధులగు నాయి భావములు కలిగెనని స్పషము. కాగా ఇవి నర్వత పూజనీయుడగు
హరిని గూర్చినవె యనాచిత్య ప్రవర్తితములగుటచే రౌద్రాభాసము లగుచున్నవి. అంతేగాక
తరువాతి ఎనిమిది శొకములను గూర్చి తెలుపుచు వ్యాఖ్యాత ఇట్లు వ్రాసెను.
'అదావ్న ణిరన్వూ గా(తారబకోదచోన్తాం (భవంచయతి
ని థ్‌! కా (
అనగా వక్ష్యమాణములగు నెనిమిది శోకముల యందును శిశుపాలుని శరీరమున
గల్గిన కోధసంబంధమగు చేష్టలను విప్పులీకరించుచున్నాడని భావము. ఆయా శోకములు
పరిశీలింపనగును. -
"అభితరాయన్ని వ నమశ్హన వంణమనావకమ్చుయల్‌
లోలముకుటమతడోర్కళ్సు బ్యైరళ్లూః (కమత జగ్యతయం ఇరా // ఈ
"ఇిశుపాలుడు అతిగా చలించు తన త్రిలోక భఖీషణమగు సీరమును చలితములగు
ముకుట మణుల కాంతులచేవలె సమస్తరాజులను కంపింపజేసెను.. అని భావము
ఇచట శిరసుకంపించుటకు కారణము 'కోధాతి రేకాదితి భావః' అని మల్లినాథునిచే
తెలుపబడినది.లో కంపమను సాత్నిక భావము రౌదరసనంబంధముగా తెలుపబడినది.
“న వమ్యనువాావ మున భుర్ణు విగళ యయగజ్జా మద్దాల£/౧
న్వుదజులకజణకరాలకరే వ్యడచత్రభిన్న నే కుంజర డా” // 657
" రోషముచే అథశ్రువులను విడచుచున్న, దట్టమగు స్వేదమును స్ర్రవించుచున్న
గొప్పకపోలములు గలవాడును, స్వీదజల బిందువులతోడి కరాళ హస్తములు గలవాడును
నగు ఆ శిశుపాలుడు నేత్రకపోలహస్తప్రదేశములనెడి (త్రివిధములగు మదస్రావములు గల
బనుగువలఠలె పకాశించెను " అని భావము.
ఇచట వ్యాఖ్యాకారుడు 'ఏతేన స్వేదాఖ్యః నాత్విక భావఉక్తః'ో అని వాయుటచె
నివి లౌద్రరననాత్స్విక భావములగుట ఉక్తపాయము.
"న నికామ థర్చుత మభ మదువదవధూతరాజుక? ॥ -
వీవు బవాుళ ఊలభిందువవు* (వళయారవొతిత ఇవాదయూకలూ (౧/5
= * రాజులచే నధిభూతుడైన యాచైద్యుడు అధికముగా స్విదముగలవాడై అనేక
నీటివిందువులచే ఆవరింపబడిన శరీరముగల [ప్రశయ నముదము. నుండి వెలువడిన
03 ఇశచు | - 15 సర్గ ||. 2 శో = సంజీవనీ వ్యాఖ్య.
64 శిశు ॥-15 సర్ద॥-2శో॥ - సంజివని వ్యాఖ్య.
65 శిశు 1-15 నర ॥-3శ్వో॥ 66 శిశు 1-15 సర్గ్ద॥-3ళో ॥ - సంజవని వ్యాఖ్య.
67 శిశు ॥[-15 సర్గ = | శో! 68 శిశు ॥- 15 నర్గ ॥- 4 శో | - సంజీవనీ వ్యాఖ్య.
69 ఇిశు ॥ -15 సర్గ ॥1- వ్‌ శో||
33


యాదివరాహమువలె నొప్పెను" అని భావము
ఈ శోకము నందును వ్యాఖ్యాకారుడు “అత్రాపి స్వీదః సాత్తి్వక ఏవోక్ష్తః"” అని
(వాయుటచి నిచట కూడ రౌద్రరనసాత్తిృిక భావములే గలవ్న.
"థణమాళివద్దటోత్నశాల శిఖర కళినాంనమతలః |
న్తంభమువపాత వదూతి మసావది కావదడూనితవమన్త నంవదమ్‌ 4” 7
ఈ శోకమును వ్యాఖా్యానించుచు " కోధానాః కిమున కుర్వన్తీతి భావః [౫
అనుటలో క్రోధము వాచ్యముగా తెలుపబడినది. "*
“కనకాంగదద్యుతిభిరన్తూ గ౧మితమడబళ్సిళంగతామ్‌ |
((ోధమయ?ిఖిశభావతలె? వంత వలీతమివ బావుుాయండలఅమ్‌ //7 బే
"'తేోదమయ ఇిలిళిభావట్లలైళ యనుజోజి (తేధము ఎవాచ్యవమైనది.
"కృ తవంనిదానమవ తన్వ వునరవీ తృతీయ చళ్లుషా .
(ఈూరమజని కువీలబ్బు యడుభ్య ముబీకళలోరతలలాుమాననమ్‌ /” గ
“కుటిలమైన (భుకుటి గల లలాటముతో భయంకరమైన యా బైద్యుడు మరల ముక్కంటి
వప్రత్యక్షమయ్యెనా" యనునట్ట్లుండె నని భావము,
“అతిర్త్రబావమువగమ్యు కృ తమతిరమువ్వు సావానే |
ద్భవ్లేరగణీతబభయానీలతామవలమృతో న్ధు నమయానఖీమివ గలే
'నాహసే కృష్టాది వధరూపే, అన్యత యుదే కృతమతిః |! సర్వథా గమిష్యామి
హనిష్యామి ఇతి చ కృతనిశ్చయః అర్హ నిర్ధారణం మళిరితి'! ౫ యని పలుకుటచే శిశుపాలుని
కృష్ణవధోదో్యోగము న్పష్టమగుచు, తద్వధార్రమై జనించిన క్రోధానుభావమగు అతిరక్త భావము
సూచితమైనది. న్‌
”కరతుడ్ధులేన నిజమయూడముడుతరనగాళ్ళు కర్టు ళమ్‌
(తన్తబవలబలమానజన్యవత భీమనాదమయ మావాతోచ్చుూ? /77
దీనివ్యాఖ్యలో “అలబ్బలక్షా నైక కోధాన్నాః స్వాత్మానమేవ ఘ్నం రీవి భావః' గే అనుటచే
కోధాధిక్యము తెలుపబడినది.
“ఇతి భ్యతుదో భృ జమనేన నము మవాదవావ్వూ.
యాతి వికృతిమవీ నంవ్యతిమత్సిమువ్నివయమ్‌ యని నరనిరవ్యగవాం మనః //
"70 కిక 1-15 సర్గ ॥-5 శో ॥ - నంజీవనీ వ్యాఖ్య.
71 శిశు 1-15 సర్గ [6 శో॥
72 శిశు[-15 సర్గ ॥-6 శో -నంజీవనీ వ్యాఖ్య. 73 శిశు[-15 సర్ద[7 శో!
74 ఇిశు[- 15 సర్గ ॥-8 శా! 5 శిశు[- 15 సర్గ ॥- 9 శ్లో॥
76 శిశు! - 15 నర్గ॥[9శా॥ - సంజీవనీ వ్యాఖ్య 77 శిశు॥-15 సర్గ ॥ 10 శో!
78 శిశు! -15 నర్గ ॥- 10 శో - సంజీవనీ వ్యాఖ్య 79 శికు॥ - 15 సర్గ ॥- 11 శ్లో॥
34


అనంతరమున నీ శోక వ్యాఖ్యలో “అత బచైద్య కోధస్య" అని శిశుపాలుని
[కోధమిచట విషయమని తెలుపబడినది. అంతేగాక పైన చెప్పిన 10 శ్లాకములందును
(గ్రాత్రారబ్బవికారములు తలుపబడీనవని తెలిపి అచ్చట నుండియు వాగారబ్ధవికారములు
ఆలుపబడుచున్నవని వ్యాఖ్యాకారు డిట్లు (వాసియున్నాడు.
/పవం గా(తారభబవికారా ముక్షా వాగాలబాన్వుక్తు మువోదాతయతి 7 థల
ఇట్లు వాగారంభములైన వికారములు రెండు శోకములలో నుపక్రమము చేసి 14వ
శోకమునుండి వ్‌ శోకములందు పాండవోపాలమృమును, 19వ శోకము నుండి 3 శోకము
అందు ఫీష్మ్కో పొలంభమును, ౨౨వ శోకము నుండి 17 శోకములందు శ్రీ కృషోోపాలంభనమును
వర్ణించెను. ఈ యుపాలంభనమంతయును గౌరవనీయులగు వారి నుద్దేశించినదై
రౌదద్రాభానమగుచున్నది.
ఇట్లు వీరినెలరను నుపాలంభించి యనంతరమున రాజుల నెల్లరను రెచ్చగొట్టుచు
కొన్ని పలుకులు పలికినట్లు గలదు. అనంతరమున చైద్యుడు మరల శ్రీ కృష్ణు నుపాలంభించిన
శోకములు 'చతుస్తింశతి “సంఖ్యాకములై యున్నవి ళో ఇవి యన్నియు రౌాదాభానములు
కావలసియున్న వి. కానియా శోకములు (పత్యేకళలిలో, నిందాస్తుతి పూర్వకములై యున్నవి.
అందుచే నివియెల్ల (ప్రక్షిప్త్రములను నాశంకతో మల్లినాథుడు వీనిని వ్యాఖ్యానింపక
విడిచివేసెను. ఇవి వల్లభడెవ కత వ్యాఖ్యతో నధిక పాఠములుగా నొనంగబడుచున్నవి,
కృష్రైోపాలంభనము పూర్తిద్దైన పిదప రాజులనుద్దేశించి (ప్రసంగించి మరల
కృషోోపాలంభనమునకు పూనుకొనుట యంత నంగతముగా తోపదు. అంజేకాకముందులేని
స్తుతి పూర్వకతయు. వీని కరత విషయమున సందేహమునే బలపరచుచున్నది. ఈ
శోకముల తరువాత శిశుపాలుడు చెతులు చరచుచు చూపిన కోధానుభావము లిట్లు గలవు
“ఇత చబొాచముదతముదీర్వూ నవది నవావోజణుదాండా /
సోఢరవుబలభలో2.నవానః న ఎవోన దత్త్రకరతాల ముచ్నుకగ / ₹౫
ఈ (కోధ మనుచితమై రౌద్రరసాభాస మగుచున్నది. అనంతరమున శ్రీ కృష్ణుడీ
మాటలకు కోపించక శాంతుడై యుండెను. కాని భీష్ముడు చైద్యుని మాటలకు సమాధాన
మిచ్చెను. అప్పుడు ఆ మాటలకు కోపించిన చైద్యుని పక్షము వారైన రాజుల యందు గలిగిన
కోధానుభావములు వరితములు. ఇవియెల్ల రౌ ద్రరసాభాన పప్రయోజకములు. ఇచట బాణుడు,
[దుముడు, నరకాత్మజుడు, ఉత్తమౌజుడు, దంతవక్తుడు, రుక్మి, సుబలుడు, ఆహాకి,
కాలయవనుడు, వనుడు నను రాజుల కోధానుభావము లైక శోకగతములై దశశోకములందు
వర్షితమైనవి.
"అథైషాం దశథిర్గాత్రారమాన్ళో ధానుభావానాహ"బే యని వ్యాఖ్యాకారుడు
తెలిపియున్నాడు. తరువాత వారందరును కలిసి చెలరేగిన విధము తెలుపబడినది.
“ఇత తత్తదా వక్ధుతడావమభిజుదళత్తదవిభిన్సు చోతనమ్‌
మూరదబలమివ బోయంకరతా వొంబోదనత్తుమవి రాజుమణాలమ్‌ //
80  శ?శు॥[-15 సర్గ 1.11 శ॥ = సంజీవనీ వ్యాఖ్య.
82 శిశు[-15 సర్గ ॥[- 39 శ్డో॥ 83 శిశు[- 15 సర్గ 1-48 భో॥


రభనాదుదన్థురడ యుదమనుబితభియో౨. వులామకాః /

శాందముతుఉకలణోబ్దా లిత నృటికాంళవః నదనీ మాడీనీబ్బత? /

న్భురయాడాన్యేతకునుమోవ్లదలమట్యో త భూభ్య్బు బం్యమి వై /

భూతవ్వుభుమువలతం బటల్నిత్రద్దు/తవాతపాతవనవ్యిభైదముం వచా /

వొరయవ్యుమంనత తృణాయ తుడువతిమదోంజున్తు వా /

మూనభులిత భువన్యతితయా* నంత నుతాదబిభయర్హు భూబ్యుతా / ఆ

ఇట్లు వివిధ రాజులు కోధానుభావముల కనుగుణముగా సంచలించిన విధము
తెలుపబడినది. ఇందలి వారి చేష్టాదికము లన్నియు రౌద్రరసాభాసనములగుచున్నవి,

ఈ విధముగా $శుపాల వధకావ్యమున గల రొదరసాభాస విషయము
వరిశీలింపబడినది. ఈ సందర్భమున మల్లినాథుడు తన వార్టఖ్యలో రౌదరనాభాన మా
సందర్భమున గలదని వాచ్యముగా చెప్పలెదు. అయినను *రొద' రదనమనియు తెలువక
యనుభఖావములు కో ధస్తాయికములని మాత్రమే తెలుపుటచే నవి రౌద్రరసమునకు గాక
ఈసందర్భమున రౌద్రాభాన ప్రయోజకములద్మ్యు ననుటకు |పధానముగా నవి యనౌచిత్య
మవృత్తములగుటయే కారణము,
కిరాతార్జునీయము :

భారవి విరచిత కిరాతార్దునీయమున నర్జునుడు దేవేంద్రునికై తపమాచరించిన
ఘట్టమున నింద్రుడు వానిని పరీష్షంపదలచి తన్నిమిత్తమై యప్స్పరసలను నియోగించెను,
ఇచట సప్పరసలు అర్హునుని వశంపదుని గావించుటకై చూపిన హావభావాదికములు
నిజముగా (పేమ సూచకములుగావు. వారి రాగము వేశ్యాగతముగా భావించినచో నది
యాభానముగనే స్వీకరింవవలసియుండును. వారిని అప్పరసలగుటచే దేవవేశ్వ్యలను సామాన్య
వేశ్యలుగా [గ్రహింప పీలుకాదని భావించినను, వారిది యసత్యమగు రాగమగుటచే కూడ
శృంగారాభాసము కావలసియున్నదధి. అంతేగాక అర్దునుని కనురాగము కలుగక పోవృటబినది
ఏకత్రానురాగమున శృంగారాభానమే యగుచున్నది. ఈ సందర్భమును పరిశీలింప వలసి

ఉర్చునుని పరీక్షింప దలచిన ఇంద్రుడు తపోవిఘ్నకరణమునకై యచ్చరలను
సియోగించిన ఘ్‌ట్ట మిట్లు గలదు.

'(వణోధాయ చిత్తమథ బ్త్రాతయా విదతోఇవ్వూవూర్దు ఇవత్యతవారః

ఉవలబ్బుమన్వూ మననన్హ్రలతాం నురముందలీరతి వబో౭బింద్లో "లో

“అప్పుడు ఇంద్రుడు తనమననున నిశ్చయించి, యా యర్హునుసి భక్తి తనకు తెలిసినదైనను,
ఆతని మనసు స్థిరత్వము తెలుసుకొన దలంచి అప్సరసలతో నీ విధమైన మాటలు పలికెను

చనకు తెలిసినను పరీక్షించుట "లోక ప్రతీత్యర్థమతి భబావజో యని మల్లినాథుని
వార్టఖ్య. ఇట్లు అప్పరనసల [సయత్నము విపలమగునని కవి ముందుగనె నూచించెను.

అనంతర మిందుని యాజచే నప్పరసలు భూలోకమునకు పమానచారపె పోయిన
విషయము వర్ణింపబడినది. ఆ సమయమున వారికి ప్రతికూల సమిరము “వేచినదని
యపశకునమును నూచించెను,

ఇ జ న అభ కా నాన ననన ల లలి లాలి న ల్‌ 5 ణీ
తశ శిశు! - 15 సర్గ ॥1- ఏకి నుండి 61 శో॥ 85 కిరా॥-6 సర్గ 1-39 శో॥
ర86 కిరా[+* 56 సర్గ = ౩9 శ్తో॥ = సంజీవనీ వాష్టబ్య,
236


“దూతానా. మభిముఖిపాతిఖి నృమ్నారన... ౯7

'అభిముఖపాతిభిః నమారైః (ప్రతికూలవాతైః ధూతానామితి దుర్నిమిత్తసూచనం
'అసి మల్లినాథుడే విషయమును వ్యాఖ్యానించెనుగో అప్పురసల [ప్రయత్నవైఫల్యము
సూచితమై శృంగారాభాసము ఆశంకితమగుచున్నది. క |

ఇంద్రకీలాద్రిని చేరిన యప్పరన్సమూహము అచట పుష్పాపచయము చేయుట
వర్ణింపబడినది.

-ఇత్ధం సేనానివేశముపవర్ష్య అధునా పుష్పాపచయం వర్రయతి"”

ఇచటి పుషవ్వూాోపచయ ము వాస్టజమే, పుషాాపచయ వార్రజమున సీలు
తమసౌందర్యమును చదర్శించి పురుషులను ఆకరించుటకు యత్నించుట ఇట్టి
సందర్పములం దనేక కావ్యములందు గలదు. పృష్పాపచయము ఏతత భృతి
నప్తశోకములందు గలదు. ల

తరువాత పరస్పరాన్వయముగలిగి 21 నుండి 26 వరకు గల ఆరు శోకము
అందునను అప్పర స్త్రీల సౌందర్యము వర్ణింపబడినది, ఈ సౌందర్య వర్షన ముధద్దిపన
విభావ మగుచున్నది. అనంతరమున జలక్రీడా వర్ణనము నారంభించి, వెనువెంటనే
సూర్యాస్తమయ, నిశాదివర్షనము చేసి తటస్షవిభావమగు చంద్రుని యుదయమును
వర్షించెను.'అస్తాది సంధ్యాంతం వర్హయిత్వా చంద్రోదయ వర్ణన మారభతే-యని మల్లినాథుని
వాస్ట్రఖర్ధ. ఇట్లు 177వ శోకమునుండి 31వ శోకము వరకు చంద్రవర్ణ్షనము సాగినది, 32.
33 శోకములలో మన్మథుని ప్రసక్తి గలదు.

"నంవిధదాతుమభి వేకముదా నే మన్ధుథన్వూ లనదంచుజలౌముః |

యామినవవితయా తతబివ్యూ సోోత్తులో లజతతుంబో ఇవోందుః // ల

' యామినీ వనిత చందుడను రజతకుంభమున, అంకమను నుత్పలముతో,
కిరణములను జలముతో మన్మథుని కభిషకమును చేయుటకు సిద్ధపరచినట్లున్నది. అని

" తేజనావీ తలు నూనమనూనం నానవోయమువయాతి జయ భీ, /

యద్వుయళ్తుళమయాఖినభి నృ న్హాదదో విజయి చావ మనంగ? (౯

"అధిక తేజముగలవాడైనను, సహాయము లేక జయము. నొందలేడు, చందుని
సఖుడైన మన్మథుడు సమర్పుడైనను విజయము నాధించుటకై యా చందుడు చాపము
నొసంగెను" అని భావము. ఇట్లు మన్మథుని ప్రస్తావనము చేసి ఉద్దీపన సామగ్రీ వర్ణనము
చేసిన తరువాత రతి వరన మారంభించెను.
"ఇత్సముద్దీపనసామ(గ్రీముపవర్ష్య సంతి తత్యార్యభూతాం రతిం వరయితు మారభతే"”*

యని మల్లినాథుని వ్యాఖ్య. ఇచట సథఖీనాయికా సంవాదమును, నంఖభోగ
శృంగారమును, మీధుపానవర్రనమును, సురత వర్జ్దనమును సాగినవి. ఈ సురాంగనా
87 కిరా॥-7 నర్గ॥ -3 శ్వొ॥ 88 కిఠరా॥-7 సర్గ ॥-3 శో! - సంజీవనీ వ్యాఖ్య.

37


సురతము సైతము వారికి నౌందర్యాతిశయ కారకమని తెలుపుటచే నిదియెల్ల యుదిపన
విభావ విషయమే యగును,

అనంతరమున అప్సరసలు అర్జునుని మోహింపజేయుటై బయలుదేరిన నందర్పమున
సనురతము శోభ్మాపవర్రకమని ఇట్లు తెలుపబడినది.

"అథ వరయళ జామవావ్యూ ల్మక్లీమ్‌

అవయవదీవీతమండన్యశియ నా

వనతిమయబివివోయ రమ్యువోవాః

నురవతినూను విలోబనాయ జయ్యు* లో

సంభోగమువలన గలిగిన శోభను పొంది స్తనాద్యవయములచే ప్రకాశించుచున్న
యాభరణముల శోభగలవారును, మనోహర విలాసములు గలవారును నగు సురాంగనలు
నివాసమును విడిచి అర్హనుని మోహింపజేయుటకై బయలుదేరిరి అని భావము. సురతమువలన
సురాంగన లమితశోభను పొందిరని తెల్పుటకు వ్యాఖ్యానమున నట్లు గలదు.

“సమోగాత్‌ స్త్రియః శోభన్తే ఇతి భావః | ఏతేన ఆగంతుక శోభాసంపత్తిః ఉకా
| అత ఏవ సురతాది వరనస్య ప్రస్తుతోపయోగిత్వం చ ఉక్తమ్‌ |! అథ సహజశోభాసంపత్తిమ్‌
అహ "”* /

సమ్చోగమున శోభగలుననియు అందుచే కొత్తగా వారికి గల్తిన శోభాసంపద
తెలుపబడినదనియు అందుచేతనే వారి సురతాది వరనమునకు గల పప్రన్తుతోపయోగిత్వము
తెలుపబడినది' అని భావము.

ఇట్లు వారి సౌందర్యమును అర్వనునికి అనురాగము కలుగుటకు తగినంత
యౌజ్బ్వ్వల్యముతో వర్చించినను అర్జునుని విషయమున తదనుగుణములైన యనుభావ
వౌష్కల్యము వర్పితము కాలేదు. తద్విరుదముగా అర్జునుని శాంతరసానుగుణమగు
తపశ్శాలితయు, (ప్రభావమత్త్వృమును వర్ణించెను.

“శృ వతిమునివర్యపహేూణ నా భూః

నురనబివావ్రురనాం ఊవోదో తోదాః

ఉవపాత వరయ (టభావదావమ్యూ ౭

నశ పొ పయినాం తవనామయలంధభ్రూమన్తి ౧/05

'రాజరియగు నర్వునుని (మభావమున గంధర్వాప్పరోజనులు నిస్తిజులైరి. ఉపహిత
పరమ ప్రభావనిలయులై జయశీలురైన తపన్వులకు అతిక్రమించరానిది లేదుగదా' యని
భావము.

ఇట్లు ఈ శోకమున అర్జునుని (ప్రభావమున వారి తేజము హరింపబడుట
సనూచింపబడినది.

“నచకితమువ వన్య యాతకులాభం

చబినికతాన్వతిమానుషాణి తాభిః
93 కరా॥ - 10సర్ద ॥- 1 శో 94 కిరా॥- 10 సర్గ ॥- 1 శో॥ - నంజీవనీ వ్యాభ్యి
95 కిరా॥ - 10సర్ల ॥- 6 శో!

38


శ్రీతవు దదృుళిరే వదాని జిప్తోః

ఉఊవపాతకతురడాంగలాంభనాని / ₹ ఈ

ధ్వజ, రథాంగాది చిహ్నములుగల అతివూానుషములగు యర్వునుని
పాదచివ్నాములను తడిసిన సైకతస్టలములందు విన్మయాకులత్వమున, సభయలై దర్శించి'రని
భావము, అర్జున సందర్శనమున శృంగారమున కనుకూలములగు ననుభావములు గాక
భయవిస్మయాదులు గలుగుటచే సురాంగనల శృంగారమునకు [వాతికూల్యము
గలుగుచున్నది. శృంగారమునకు భయానకము విరుదరసమగుటచే నిది రనాభాన
ప్రయోజకమగుచున్నది. న్‌

" కల్రిశముత వనాన్తరద్యుూ తనాం

వలకునుమావచయే౬నీ తద్వూదానామ్‌ /

ముతురవ తరువిరుదొాం నమ్మ ద్ద్యా

యవతిజ్యనారగ్ధు పా మున్యివభావః / "27

" దట్టమైన తరువుల సమ్మద్దిచేత బుతువుప్రభావము చూపినప్లే మునిప్రభావము
యువతిజనులచే[గ్రహింపబడిన " దనిభావము. దీనివలన సుఠరాంగనలు మునిప్రభావమునకు
లోనైరి గాని వారికి అతనిని లోబరుచుకొను శక్తిలేక పోయెనని తెలియగలదు.

_ అనంతర మా క్రింది శోకమున నీయాభాసము మరింత ప్రతీయమాన మగుచున్నది.

"అథ కృ తక ఐలోబనం విధిత్తౌ

యవతిదినే వొందూనుదర్దనేన /

. వొరతి మనో మదురా వా యౌవన (శ్రీః /

'“అనంతరమున కృతిమముగ నాకర్షించుటకు సిదపడిన యువతిజనములయందు
అర్పునదర్శనముచే మన్మథు డవతరించెను. మధురమనోహర యౌవనశ్రీగలవారి వలననే
(మన్మథుడు) మనస్సును హరించును. అని భావము. దీని వలన అప్సరసలు ప్రదర్శించినది
కృతిమ మోహమని తెలిపి వారి శృంగార మాభాసమని సూచించుక్రేుగాక,
మూహింపదలచినవారు మోహింపబడుట యత్యంత మనుచితమై యాభానకారక
మగుచున్నది. ఆ విషయమిట్లు వ్యాఖా్యాతమైనది.

%"దేవతత్పరం వఇజ్పుయితుమ్‌ ఆగతస్య మోహః£ భవతి యతః స్వయం మునివజ్బున
ప్రవృత్తాః స్త్రియః తేన వజ్చితాః ఇత్యర్థః ! యుక్తజ్బు ఏతత్‌ ! హి యస్మాత్‌ మధురా
మనోహరా యౌవన ీః మనః హరతి |బలాత్‌ ఇతి శేషః ॥ “”ొ

'డవతత్పరుడగు నర్దునుని వంచించుటక్ర వచ్చిన స్త్రిలకు మోహము కలిగినది. ముని
వంచనమునకు పూనుకొనిన స్త్రీలు ఆ మునిచే వంచింపబడిరని భావము. అది యుక్తమే నని
సమరించబడినది. అనగా అర్జునుని యందు గలుగ వలసిన శృంగాఠరానుభావములు కలుగక
పోగో నురాంగనలందే మోహము కలుగుట వర్చింపబడి యాభాసకారక మగుచున్నది.

96 క్రిరా॥-10 సర్ల॥-7 శో
97 కిరా[= 10 సర్గ 1౪కి శో॥ “ 98 కిరా॥- 10సర్గ 1- 17 శ్యో॥
69౮6 కిరా1॥ న్‌ 10 సర్గ 117 శో = సంజీవనీ యౌ స్టఖిస్టి,

గ క శ
అనంతరమున ఇంద్రసఖులగు గంధర్వులచే సురాంగనానియోగమున వీణా
మృీదంగధ్వనులు [(ప్రనరితమగుటయు, నొక్కనారిగా ముతుగణముల యావిర్భావమును
వర్సింపబడినవి, ఆ సమయమున దిశలందు వ్యాపించిన సుగంథానిలముచే జీవళోకము
చిస్తీజన్మా క్రాంతులై ధైర్యమును కోల్పోయిరి. కోకిలాంగనలు కూసెను,. కాని యర్దునుడు
మోహగతుడు కాలేదను విషయమిట్లు గలదు.

"అభిబవతి మనః కదమ్వువాయిో

మదమదుదే చ లిఖండినాం నినాదో /

ఉన ఇవ నో దృుతొట్ట చాల ద్‌్దుః

న పా మవాతాం నుకరః నమాధిభజైః ////60

'కదవ్పువాయువులును, శిఖండినినాదములును మనన్సును హరించుచున్నను
జయశీలియగు నర్దునుడు ధ్రైర్యమునుండి చలించలేదు. మహాత్ములకు సమాధి భంగమును
కలిగించుట సుకరము కాదు గదా" అని భావము. ఇట్లు అర్జునుడు జయశీలియనుటయే గాక
అతడు చలించలేదనుటచేత అతనియందు శృంగారానుభఖావరాహిత్యము

“రిచయిని లవలీలతావికాళ

జనయతి లోధనమోలతో చ వారమ్‌ ॥

వికృతి మువయయొా న పాండునూనుః

చలతి నయాన్చ జిగీవతాం పా చేతః /4

'లవలీలతా వికాసమును, లోధ్రసుమసమిోరవిజ్బృంభణమును హర్షమును
కలిగించుచుండగా నర్హునుడు వికృతి నందలేదు. వఏిలననగా, జిగీషువులగువారి మనస్సులు
నయమున చలింపవు' అని భావము. ఇచట వాాఖ్యాకారు డిట్లు తెలిపెను.

'జిగ్‌షతాం జేతుం ఇచ్చ్చతాం చేతః నయాత్‌ నీతేః న చలతినహి కోధాక్రాన్తె చేతసి
శృ్చంగారరనన్య వికానః తద్విరుద్ధత్వాత్‌ రోషశ్చ ఇతి భావః ||

వ్యాఖా్యనమున అర్దునుడు కోధాక్రాంతుడనియు నాతని శృంగారమునకు
వికాసము లేదనియు తెలుపబడినది. శృంగారమునకు వికాసము లేదనుటచే నిచట
'శృంగారరస సముల్లననము ' లేక యాభాస మగునని తెలియుచున్నది. అర్హునునియందు
శృంగారమునకు విరుదమగు రౌద్రము కలుగుటయు నాభాసకారక మగుచున్నది.
అరునుడు 'కోధాక్రాంతు' డయ్యె ననుటలో రౌద్రరన స్థాయియగు క్రోధము వ్యాఖ్యాతచే
ప్రన్తావింపబడుట ఇచట రస మాభాసమనుట కుపబలక మగుచున్నది.

తటస్ట విభావములగు మలయానిల వసంతాది నామగె అర్జునునికి కామవి[క్రియా
హేతువు కాకపోయెను. ఆ విషయము తెలిపి వాని వైెఫల్యమును వ్యక్త మొనర్చుక్షే గాక
యవి యెల్ల విపరీతములగుట తెలుపబడినది, ఆ విషయమును మల్లినాథు డేట్లు
వ్యాఖ్యానించెను. -.

'ఏవం తటన్గన్య ఉదీపన సామగ్రీ విఫలా ఇత్యుక్నా సమతి విపరీతా జాతా
ఇతి అహ | 12 స ల ఆ
100851 - 10 నర్జ [23 శో॥ 101 కిఠరా॥ - 10నర్ల 1- 29 నో॥
102 కిరా॥-10 సర్గ ॥- 38 శో! - సంజీవనీ వ్యాఖ్య. (|


అనగా సామగ్రి విఫల మగుటగాక విపరీత మయ్యెను. అనగా వ్యత్యస్త మయ్యెను.
ఆ విషయమిట్లు గలదు.

"చతిచుఖమువవీజీతం నవోయ్రిః

అవఎరలలాంభనవోంిజుక్తో కాలా*

అఎపాతవారయానువితీయాతణిీ

(ఇదాిబదూవు మనోబ్రవం విత్తము 0

'సురాంగనా సహాయులగు గంధర్వులచే వీనులకింపుగా మోైోయింపబడిన
వీణానాదముగాని అనేక పలకుసువూది చిహ్నములు గలిగిన వసంతాది
బుతుకాలములుగాని అర్హునునియందు వికియ గలిగించలేదు. కాని నుఠాంగనలయందు
మన్మధుని విస్తరింపజేసెను'అని భావము.

అనగా ఎవరియందు కామవికృతి గల్గింపనెంచిరో ఆ యర్దునునియందు వికృతి
గలుగకపోగా, తద్విపరీతముగా నుఠరాంగనలందు వికృతి గలిగెను..

సః అయమ్‌ పరప్రహరణార్థం ఉద్యతమ్‌ ఆయుధం స్వాత్మానమ్‌ ఏవ పప్రహరతి
ఇతి న్యాయవత్‌ జాతః ఇతి భావః! అత్ర మునివిక్రియార్ధం స్త్రీణాం వికియారూపా
నర్భాత్పత్తికథనాత్‌ ద్వితీయః విషమాలంకారః 1 ే

'పరులను ప్రహరించుటకు తెచ్చిన యాయుధము తననే ప్రహరించి నటయ్యెను'
అని వ్యాఖ్యాన భావము, అనంతరమున తటససామగ్రివలెనే ఆలంబన గణవిషయము
తెలుపబడినది. ఆ విషయమే వ్యాఖ్యయందు ఇట్లు గలదు.

"తటస్టవత్‌ అలమ్వనగణ:ః అపి విపరీతః అభూత్‌ ఇతి శాకద్వయేన ఆహ 1"

అనంతర శోకములందుగల ఆలంబనగణవిషయము పరినిలింపదగును.*.ల్‌ ఆ
శోకముల వా్రఖ్యలో “ఇతి చక్షుః (పీతి! ఉకా" యనియు "అథమనః సంగ నూచయతి"
యనియు. గలదు.” ఇటు అర్జునునికి గలుగవలసిన చక్షుష్టితియు, మనస్సంగమమును
సురాంగనలకు గలుగుట విపర్‌తము కాగా దానిని నమర్థిరిచుచు “ఏది ఎట్లు జరుగునో
తెలియదు గదా' యని తెల్పెను. ఆ విషయమిట్లు వ్యాఖ్యాతము.

"తథాహి పపయోజనానామ్‌ ఉదేశ్యానామ్‌ గతిః పరిణతిః దురధిగమా హి దుం
ఇయా ఖలు! అతః క్వచిత్‌ భవతి | క్వచిత్‌ న భవతి ఇతి భావః ॥"1

అందుచే నిచట న్‌ వ్యత్యస్తత వలన సురాంగనార్జునులయందు పరస్పరముగా
నుండవలసిన చక్షుషిత్యాదులు ఏ కతరనిష్టములై యాభానపోషకము లగుచున్నవి. అనంతర
శోకమున సురాంగీనల యనురాగమే విస్తరించి తెలుపబడినది. వారి శృంగార చేష్టలు
మూడు శోకములలో తెలుపబడినవి.” ఆ విషయము వ్యాఖ్యాకారు డీట్లనెను
103 కఠా[- 10సర్ల 1- 38 శో 104 కరా 1-10 సర్గ॥ - 38 శో॥ - సంజీవనీ వ్యాఖ్య.
105 కిరా॥- 10 సర్గ ॥- 39 శ్లో! - సంజీవనీ వ్యాఖ్య.
106 కిరా॥ - 10 సర్గ ॥1- 3940 భో 107.కరా[-10 సర్ల॥-39,40 ళొ॥ -సంజీవనీ వ్యాభ్య.
108 కిరా!! - 10సర్ల ॥1- 40 శో = సంజీవనీ వ్యాఖర.
109 కిఠరా॥ - 10సర్గ [44 = 46 శ్లో!

త


“అథ ఆసాం శృంగార చేష్టాం కథయతి"1

ఇచటి ఈ శృంగారబేష్టలన్నియు ఎకత రాగసూచకములై యున్నవ. అనంతరమున
నైదు శకములందు నురాంగనలు అర్జునునికి పంపిన దౌత్య విషయముగలదని వ్యాఖ్యాత
ఇట్లు తెలిపియున్నాడు.

“అథ పంచఖిః మునిం (ప్రతి దూపీవాక్యమ్‌ ఆఅహ;"ేేే

ఈ ఐదు శోకములలో తెలుపబడినవి మన్మథావస్తా విశేషములే యగుచున్నవి.
47వ శోకమున మనస్పంగమును, 48వ శోకమున మూర్చయు, 49వ శ్లోకమున
మరణావస్తయు తెలుపబడి మల్లినాథునిచే వ్యాభ్యాతములైనవ్‌.112 అనంతరశోకమున
నర్చునుడు సమాధానమునిచ్చుటయు, మరల దూతికాప్రతివచనమును తెలిపియున్నాడు.
అధ్దేనుని ప్రతి వచనమేమో తెలుపక 'నిపుణమగు' సమాధానమిచ్చెనని మాత్రమే తెల్పెను.

"జఆపాపా కళినతాం ((యజబ్త వొవంతంది

నను కదడణామ్యుదు మాననం మునీనామ్‌ |

ఉఊవగతమవదీ లరయన్త్రూభవ్యూః

న నివుణదమేత్తూ కయాబిదేవమూబో /

'పలోభపరచినను వాని మౌనము భగ్నము కాలేదు కాని కాఠిన్యమును విడచెను.
కరుణామ్యృదుమనన్కుడగు నతడు నిప్పుణమైన సమాధానము నిచ్చెను. అని భావము.
ఆతని సమాధానము నిపుణమని మాత్రమే గలదు. ఇచట వ్యాఖ్య ఇట్లు గలదు,

“* నాయికయా దూతీం పతివచనమ్‌ ఉక్తం తయా దూత్యా చమునిం వ్రత్యుక్తం
కథితమ్‌ ఇత్యరః [ అత్ర పంచ శోకార్టం విపలవమృశ్వంగారనస్య జొత్స్పుక్యనామ్నుః
వ్యభిచారిభావస్య చ అప్పునరుక్తిః 1 _అనౌచిత్యేన నాయికాయాః (పవృత్తేః ఆభానత్వమ్‌
అనునందేయమ్‌ 1 తదుక్తమ్‌ . ॥

యోషతొాం. ఎవాన్తక్షిళ్ళైదనాభాన్రదా మతః /|

ఇతి | తన్నిబంధనాత్‌ ఊర్హనస్వలం అలంకారః | తథాచ సూతతమ్‌ |

'రనభోద తదాభానతతవాళానాం నిబందనేన

రనవత్తాయమూరైన్టోలమ్‌' ఇతి తజ్‌(వకాళమానబంధనో
సమాహితాలడ్కారః .

ఇతి సూత్రార్ధః / ౫ క్ష14

ఇట్లు మల్లినాథుడు కంలోక్తిగా దూతికా వాక్యములందు జౌత్సుక్యమను వ్యథిచారి
భావము గలదనియు ఇది విపలంభ శృంగార సంబంధియనియు తెల్పెను, అంతేగాకనిచట
నాయికానౌాచిత్యమున (ప్రవృత్తమైన శృంగార మాభాన మనుటగాక తత్పూత ము
నుల్లే ఫీంచెను, దీనిని ఊర్హస్వలాలంకారమనింయయు నందురని తెలిపి,
110 కిరా[॥- 10 సర్గ ॥- 44 శొ॥ = సంజీవనీ వ్యాఖ్య.

111 కఠా॥- 10 సర్ష ॥[47 శో! - సంజీవనీ వ్యాఖస.
“112 కరా॥ - 10 సర్గ 1-47-౨] శో 113 "కరా॥ --10 సర్గ ॥- ౨1 శా॥
114 కిరా॥-10 సర్గ 1-51 శో = సంజీవనీ వ్యాభి,
గప


యాయలంకారసూ(తమును లిఫ్స్‌ంచెను. దీ నినిబట్టి వక్ష్య మాణశో కములందు
శృంగారాఖభాసము గలదని మల్షినాథుడు భావించెననుట స్పష్టము.
“నలలిత చలిత (తికాభిరామాూ:*
కిరనిడు నంయమనాతళులెక క...
శులవతితనరూో్‌ వరా నిరాశే
మననిజ్నక్షాతళరం విలోబన్తారమ్‌ (40
'సవిలాసముగ చలించు టత్రికములచే సుందరమైనదియు, మనసిజుని బంధ్‌ించుట
యందు వ్యాకులత గలదియు, నగు ఆ స్త్రీ అర్హునుని యందు మన్మథజైత్రశరమైన కటాక్షమును
(పనరించెను' అని భావము |
“కునుమిత మవలవ్చుు యాతముబ్లా
తనుంభతుమృవ్యు భున్తనానతాజో
తఉదబభియముఖభిమనంగో బావయక్లి
ఎన్ఫ తయశోవ నమున్న నామ కాబిజ్‌ [4
'ఇభకుంభపృ్పథుస్తనభారనమితాంగియగు నొకానొక తన్వి పూచిన ఎతైన మామిడి
చెట్టును అవలంబనముగావించుకొని, (దాని వలన లతవలె చూతము నాశయించి)
విస్తృతమైన వింటినారి గల మన్మథచాపయష్టివలె తదభిముఖముగ సముజ్బృంభించెను' అని
“నరభనమవలమృం నలమన్వా
వగలితనవి విలోలమన్తరీయమ్‌ |
అభివతితుమనాః ననవొద్దు నేవ
మయ్య తలతనాయడా నన్ధితావత నే //447
'మరియొక స్త్రీ నీవీబంధమువిడుటచే, విలోలమైన లోపలివస్తమును హస్తమున
(గ్రహించి సత్వరముగా పోవృట కుద్యమించి సాధ్వసముగలదానివఠె నిలిచిపోయెను = అని
"యద మనని కనుః తీమంగో* చావం
చల" వివయాన్తవ వలభా న యుక్తః ॥
భవతు దళతి నాన్వకామినబ్తూః
తవ వ్యొాదయే వ్యొదయేళ్టురావకాళమ్‌ /4లీ
'నీ మననున శాంతియే యున్నచో, జౌరా! వంచకుడా! ఈ చాపమెందులకు? నీ
విషయమున ముక్తి కంటె వల్లభయే ప్రియమైనది. ఇందు నీ దోషమేమి? నీ హృదయమున
ఎవరో యొకకామిని వలన నవకాశము కనబడుటలేదు 'అని భావము, అనగా నిచట వరొక
స్తీ పట్ల ననుఠరాగమున నన్ను గణించుటలేదు గాని వైరాగ్యముచే గాదని భావము, ఆ
విషయము వా వ్రైఖనై యందిట్లు గలదు,
[15 కిరా॥-10 సర్గ ॥[52 శో, 116 కిరా॥ - 10 సర్గ ॥- 53 శో
117. కిరా[-10 సర్గ ॥- ఏ4 శ్లో 118 కిరా॥- 10 సర్ష్ద ॥1* 53 భో॥
గ * శ (


“స్తన్తరానక్తయా న అస్మాన్‌ గణయసి న తు వైరాగ్యాత్‌ / తదర్ధం ఏవ అయం
తే సకలః [పయానః అపి ఇత్యరః **”

"బతి వివమతచ్హుషాభిదాయ

న్పులదదలోన్ల మనూయయా కయాబిల్‌ |

అ౧ణీతయరుమానలజ్రియానా

న్వాయమురన (ళవణేబ్పులేన ఉ మ్మే /

'ఈ విధముగా ననూయచే స్ఫురించు నధరోష్షము గలదియు, కుటీలీకృత దృష్టులు
గలదియు, అంతులేని యధిక మానలజలు గలదియు నగు ఆమెచే నా ముని యొక్క
హృదయము పై శవణోత్పలముచే కొట్టబడినది' యని భావము

“నవివయమవరాబిమృ త్య నాబి

న్యత చుభ్లూకలనతృ్క వోల లూ ౯ //

(్రవణనియమితోన ఈం నిదథ్యా

నకలమివానకలేన లోబనోన 22

మరియొక స్త్రీ సవినయముగ సమాపముగనేగి చిరునవ్వుతో నుభగైకలసత్కపోల
లక్ష్మియగుచు ఆకర్లాంతములైన కటాక్షలోచనముల చేత ఆ మునిని సంపూర్ణముగా చూచినశ్సే
చూచెను. అని భావము. ఈ శోకమున ఊర్జ్షన్వలాలంకారము గలదని వ్యాఖ్యాతృ
వాక్టుమిట్లుగలదు.

'ఏఎషు శోకీషు భావా భాస నిబంధనత్వాత్‌ ఊర్షస్వలాలంకారః |! జొత్సుక్యమ్‌
అ(తభావః! ఆభాసత్వం చ అన్య విరక్తమునా అనౌచిత్యాత్‌ ఇతి ఉకం [పాక్‌ ఏవ ఇతి ||

ఇట్లు శృంగారాభాసము వ్యాఖ్యాతచేతన [పోక్తమగుట గమనించదగును,
అనంతరమున మునిని విళలోభనమొనరించుట విరమిత మైన దనియు నిట్లు తెలుపబడినది

"అథ తాసాం ముని విళలోభనమ్‌ ఉపనంహరతి"*ే యని వ్యాఖ్య యందుగలదు.

ఇట్లు కిరాతార్లునీయమున అర్జున (పలోభన ఘట్టమున అప్సరసల సౌందర్యమును,
పుష్పాపచయ, జలక్రీడా సంభోగాదులు చక్కగా వర్షితమై శృంగారరసోద్దిపనవిభావము
ప్రతీయమానమ్తె, బుతువర్ణ్షనాదులచే తటసవిభావములు దీప్తములై శృంగారనోత్పత్తి
కారకములగుచున్నవి. కాని అర్దనగతాను భావ వికసనము లేక అప్సరో గతమేయైన అనుభావ
బాహుళ్యముచె నాభాసములగుచున్నవి. అదిగాక అర్జునుని యందు శృంగార విరుద్ద రనసాను
భావములు ప్రతియమానములె రనాభాన ప్రతీతిని గలిగించుచున్న వి, స్తీ పురుషులందు
పరస్పర మభిలషితముకావలసిన విభావానుభావము లేకతము లగుటచే ని యాభాసనము
పరిపుష్ట మగుచున్నది.

సూకరరూపము ధరించిన దనుజుని వర్ణించిన సందర్భమున సూకరగతమైన క్రోధము
తిర్యగతమగుటచే నాభాసమగుచున్నది. సూకర వర్షన మిట్లు గలదు,

119. కిరా[॥-10 సర్గ 155 శొ॥-సంజీవనీ వ్యాఖ్య. 120 కిరా॥- 10 సర్గ | 56 శో!

121 కిరా॥- 10 సర్గ ॥- 57 భో 122 కిరా॥ - 10 సర్ద 1-57 శో॥ - సంజీవనీ వ్యాఖ్య.

123 కిరా॥-10 సర్గ॥-58 శో! - సంజీవనీ వ్యాఖ్య. 56 నుండి 63 శో॥ ల వరకు నుపసంహరణము
టీడీ


వ్ట్టువా వరమేణ భబూదరాణామ్‌

అధ నమ్బావ్యవర్యాకమం వదోదో

మృగమాళు అఎలోకయాంబకాలో

న్రీరదంవ్తో(గముఖిమ్‌ మహేం(దనూనుః / 24

'గొప్పశరీరముచే పర్వతములను విదారణ మొనరించుటలో సమ్మానించదగిన
పరా[క్రమము గలిగి, దృఢములగు దంషములచే భయంకరమైన ముఖముగలిగిన
వరాహమును వెంటనే అర్హునుడు చూచెోననీ భావము. ఈ శోకమున వరాహగతమగు
'దంష్టోగ్రముఖమును' 'సంభావ్యపరా క్రమమును వర్షింపబడినవి,

“న్చుటదద్ద నటోన్తు 9/ న దూరాలణ్‌

అభిధదావన్లు వధీరతాన్యకృు త్వూః /

వియమబ్దుతి తన్యూ ఊాతోళజ్బా

మననీమం మువారాదదో వితర్భుమ్‌ //2

'స్పుటముగా విరచితమైన కేసరముల యౌద్ధత్యము గలదియు, దూరముగా
పరుగెత్తుచున్నదియు, మరేకార్యామునందును (పవర్తింపనిదియు, జయమునే
కోరుచున్నదియు నగు వరాహమును గాంచిన మునియొక్క మనసునందు వితర్మము కలిగె
' నని భావము.

ఈ శోకమున వరాహ స్ఫుటకేసరములనే గాక యౌద్దత్యమును కూడ వర్షించుట
గలదు. వ్యాఖ్యానమున 'కేసరాణాం ఉన్నతిః ఉదతిః యస్య'సః (కోధాత్‌ హరాతలోమా
ఇత్యర్ధః' అనీ వరాహగత కోధప్రస్తావనయు గలడు. ఈ క్రోధము వరాహరూప వర్ణనమున
(పన్తావితమై రౌదరస ప్రతీతి కారకమగుచున్నది. కాని ఈ రౌ[దము తిర్యగతమగుటచే నిది
రౌద్రాభాస మగుచున్నది. వక్ష్యమాణ అర్హున వితర్మమున కూడ వరాహగత రౌద్రము
నిరూపితమైన మషయము గమనింపదగును. “

“ఘన పో్యోత విడదల శాలమూల.

నభిడ న్భాంధనికావడుర్థవవ* |

అయమేకదలో2_భివరతో మాం

నమరాయేవ వమాజునఎువమాణాః (గ్‌

'కఠిన మైన ముఖా[గముచే చీల్చబడుచున్న శాల వృక్షములు గలదియు,
దట్టమైనస్కంధము యొక్క ఘట్టనము గల శరీరముగలదియు, ఒంటిగా తిరుగు చున్న
వరాహము అని వరాహవర్షనము సాగినది.

"దనుజన్వదయం శ్రపాభరో వా 7

వనవో నేతి బలం వతాన్తీ నత్త

అభిభూయ తడాపా వేమునలః

శకలం కమ్చుయతవకెలరాజుమ్‌ //

అయమేవమృ్య గవ్వన్యతకామః

(వాంవ్యున్ధుయి మాంయయా ళ్‌య న /

124 కిరా॥-13 సర్గ ॥1- 1 శ్లో 125 కిరా॥ -13 సర్గ 1-2 శా
126 కిరా॥- 10 సర్గ 1-3 శో॥
45


వ్యు నుభిర్హు జరరవైరకార్రత్‌

'దనుజమాయా కల్పిత సూకర మా' యను శంక కలిగినది. 'మేఘనీల వరము గలిగి",
శైలరాజమునే కంపింపజేయుచున్నడా' యనునట్టున్న దని సూకరము వర్షింపబడినది
వరాహరావము 'సినాకలకలము వలెనున్న దనియు'నది 'మవృగములను భయభభాంతులను'
చేయుచున్నదనియు తెలుపబడినది. ఎతన్న్మగవర్ణ్షనమున తిర్యగత రౌొాదరసటపతీతిచే
రౌదదరనాభాసము ప్రతీయమానమగుచున్నది. ||

ఇదిగాక అచేతనమున చేతనత్వారోపము రసాభాన మనువారిమతమున నీ
(గంథమున గల యనెక సమాసోక్త్యలంకారనందర్చములు రసాభాసములుగా భావింపదగును
అట్టివి కొన్ని గమనార్త్హ ములు

" అనుఉయరణో దివ్వూం దుందుభిద్యా నమాకాః

చయురకుమమనివాత్రార్యూ భద న్‌ ర్రతోనో ॥

(యమన కథయివ్యు న్లా లిలింగో న్చురంతోం

భవమనిబ్య తవేలావవిబావాంల వయోధదిః 4౯ తక్‌

'దుందుఖి ధ్వానములు దిక్కులనిండగా, సురకుసుమ వితానములు వెదజల్లబడినవి,
సముద్రము వేలావిచికలను బాహువులచే భూమిని కౌగిలించుకొని ఇష్టవిషయములను
చెప్పుచున్నదో యనునట్లున్నది.' అని భావము,

ఇట నచేతనమగు సముద్రమునందును భూమియందును చేతనత్వ మారోపితమై స్త్రీ
పురుషులుగా భావింపబడీ శృంగారము పోషితమ్లై కొందరివముతమున నాభాసముగా
భావింపబడుచున్నది. న్‌

౯ నవయమానన్తవకా శలమువైాః

అళేకయత్షళ్ళు లబాలవలైవా !

విడంబయంతీ దద్భుశే బదూజ్వునః

అమన దప్తావకరావదూననమ్‌ // తల

'తుమ్మెదలచే మకరందపానము గావింపబడిన పుష్పస్తబకములు గల అశోకవృక్షము
చలింపజేయబడుచున్న బాలపల్లవములచే దషాష్షమైన. స్తీ యొక్క కరఠరావధూననము
ననుకరించుచు వధూజనములచే చూడబడినది' అని భావము. ఇట తుమ్మెదలను పురుషులుగా
అళోకమును స్రీ గా ఖభావంచి మరందపాన మధరోష్షపానముగ భావించుటచే నచేతనమున
చేతనత్వారోపము రసాభాస మను వారి మతమున నివి రసాభాసములు కాగలవు. ఇట్ట
సందర్భము గల శోకములింకను పెక్కులు గలవు. వ్యానవిస్తరభయమున వానిని పరిశీలించుట
లేదు. ఇదిగాక కిరాతార్దునీయమున దౌపదీగత పాండుప్పుత్రానురాగము రసాభానము
కావలసీయున్నను నది యట్లు వర్షితము కాలేదు దౌపది అర్జునుని పట్ల ప్రదర్శించిన
యనురాగము (పేమ పూర్వకమెగాని శృంగారప్రతిపాదకముగ లేదు.

12/ కిరా॥- 10 సర్గ॥-8,9 శ్లో] 128 కరా -3 సర్గ ॥-60 ళో!
129 కిరా॥-8 సర॥-6ళశో. | /
46


గూఢము గాని భావములు గలదైనను ద్రౌపది తుషార విందు నహితములతఆన
యుత్పలముల కాంతి గల కన్ను లనుండి జాలువాండి అథశువృులతో అమంగళ శంకచె కన్నీరు
జారకుండుటకు కన్నులు మూయక యుండెను. "
“ అక్పు(తిమ్యవేమరనాభిరాయం
రామాల్పితం దృష్షివలోబిద్యున్షమ్‌ |
మన్యవనాదాండదిలినా. నికామం
ఉ్యగావొా వాణోయమివోందనూనుః / 7 లః
'అర్హునుడు కృత్రిమముగాని _పేమచే నధిరామమై కన్నుల నాకటుకొను రూపముతో
నున్న ద్రౌపదియొక్క ప్రసన్నమగు మనసనెడి దోసిలిచే నర్పింపబడీన పాథేయమేమో
యనునట్లు బాగుగా గగ్రహించెను' అని భావము.
ఇచట శృంగార రనానుగుణ విభావానుభావములు లేకపోవుటచే నిచట శృంగార
రసోదయమున కవకాశములేదు. ఈ విషయమునే శ్రీ వేదాల తిరువేంగళాచార్వుల వారిట్లు
తెలిపియున్నారు. స్ట్‌
"ఈ (ద్రౌపదీ పేమ సందర్నమును 'భారవి' కృతమగు కిరాతార్తునీయము దృతీయసర్హము
నందు బరికించుడు. అట బ్రేమయానంద రూపమున నాస్వాద్యమగుచున్నది. రస్యమానతా
భంగమందులేదు. కావున రసాభాన (ప్రసక్తి యటలేదు"132
ఇట్లు వారి మతమును పరిశీలించిన నీ సందర్భమున రసాభాస ప్రసక్తి లేదని
భావము. ఇట్లు కిరాతార్దునీయమున గల రనాభాస సందర్భములు పరిశీలింపబడినవి.
మూ
శ్రీహర్షుని నైషధమును పంచకావ్యములలో నొకటిగా కొందరు పరిగణింతురు.
తత్కావ్యము పంచకావ్యములలో నొకటియైనను కాకున్నను పండితులలో తత్తుల్యమగు
గౌరవమును పొందియున్నదనుట నిర్వివాదము. నైషధమున నలదౌత్యమునను
ఇంద్రదూతికా దౌత్యమునను దయమంతి కనిష్టమగు దికాాలకుల దమయంతీ గతమోహము
తెలుపబడుటచే నదియెల్లను రసాభాస ప్రయోజక మగుచున్నది.
“ఖో/  నలీల మాలింగనయోవవీడ మనామయం వ్యృచ్చుతి వానవన్త్వామ్‌ /
కేవ్వర్హ్రదారైవు కణ్రావ్యినిద్రా న్రదోమభిన్సం దిదికే భవత్రా ౯
'వానవుడు తన యాలింగనముచే నిన్ను కుశల మడుగుచున్నాడు. మిగిలిన యాతని
సందేశము నీ యాశీషమువలన కలిగిన రోమాంచమే నీకు తెలుపగలదు"' అని దీని భావము,
ఇట వాసవుని యాలింగనము దమయంతి కంగీకార్యముకాదు.
ఇట్లు దమయంతికి అనంగీకారములైన ఇం[దుని విషయములు 79 నుండి $5
శోకము వరకు (పసావితమె శృంగారా భాన [ప్రయోజకములగుచున్నవి. దమయంతి
ఆ! అమ శా ఛ్‌
130 కిరా॥-3 సర్గ ॥- 36 .శ్తో॥ 131 కిరా! *-3 సర్గ ॥- 37 శ్లో!
132 అంధ ॥ ధ్వన్యా॥ -2 ఉద్యో 1-3 పద్య వ్యాఖ్య - పుట 145
133 నైష॥-6 సర్గ ॥- 78 శో
47


ఇంద్రుని కోరికను తిరస్కరించిన విషయము 91 వ శోకమునుండి 110 వ శోకము వరకు
వివరింపబడినది. అందు ముఖ్యముగా నామె మృదువైన తిరస్కారము వ్యక్తమైనది.
"భా ఈవలీన్న త్హాళతన్భృక్తుభాగా

దృక్షుంధ్రియా వారతతత్త దాభా /

వ్రశడా నమన్భ్యృత్వా తమేవ ళం.

తాం భీమభూరుత్తరయాంచకార/ లో

*“దమయంతి చిటునగవుచే పెదవుల కిరువైపులనున్న సెలవులు క్షాశనచేయబడగా,
ఆయా. చెలికత్తైెలను కనుసైగచే వారించి యిందుని దూతి తెచ్చిన పుషమాలతోడ
నింద్రునికి వందనము గావించినది. కాని యా పుష్పమాలతో తానలంకరించుకొనలేదు.
పిదప నా దూతితో బదులు చెప్పసాగినది."

ఇచట నిందుని తాను వరించినచో నతని పూవులమాల తాను ధరించి యుండెడిది.
ఆమె చిజణునవ్వ్వు కూడ ఇందుని సందేశముపట్ల ననాదరనూచకము. అంళేగాక ఆమె
ఇ౦దుని వరింపుమని దూతిక తెలిపిన తరువాత అతడు పంపిన పారిజాతమాలను
(గహించుటను జూచి, నలుడు ఆశను వదలు కొనగా దమయంతి చెలికత్తె లామెవరమును
కోరునేమోయని భావించిరి. కాని యామె అనేక విధములుగా తన ప్రతికూలతను
తెలిపినది. అందొక వాక్యమున నిట్లు గలదు,
"శా! అ్యశావ మందా దరణీ గ౧రోనే

'__నల్మీవతాత్తివతిలోమ లీవాః /

న్తూం (గవాం (వొదవ్ల నాచిమరాయ

విం నాయ తై మననా నరాయ //ే

'ఓ యిం[దదూతీ! పతృివతా ధర్మమునకు మిక్కిలి ప్రతికూలములును వినరానంత
గఠినములునునగు నీ మాటలను నింద్రుని యందలి భక్తి గౌరవములతో వింటినికాని యతని
యందలి యనురాగముతో నేను వినలేదు. నన్ను నేను పూర్వము దేవతా స్వరూప్పుడగు
నింద్రున కిచ్చుకొనలేదు. రలయోరభేదః అను న్యాయము ననుసరించి, నరస్వరూప్పుడును,
నలన్వరూప్పుడునగు నా యిందున కిచ్చుకొంటిని. కావున నేను నేరుగా నింధదుని
సివించినచో నాకు వ్రతభంగమేర్చ్పడును కాన నింద్రుని యంశమును వహించిన నరుని
(నలునిిసేవించుట ధర్మము

అని యీరీతిగా తనకు నలుడే భర్తయని తెలుప్పుటచే నింద్రుని పట్ల తా
ననురాగవతిని గా నని తెలిపినది. అంతేగాక అగ్నియమ, వరుణులకును నదే విధమైన
సమాధానములు తెలుపుట జరిగినది. ఇంద్రదూతికకు ముందే మిగిలిన దూతలు వచ్చిరని
గలదు. వారు తిరస్కరింపబడి రనియు గలదు,
” శ్లా/ వఖతాళ కీనాళ ఉలేళ దూతీ

. ర్లురాకిప్తో కృతకాతు యాచ్దాః /

చామ్యూ వబోభిన్సు నిజాం తదాళాం

న్వూవర్ల యదూరమవి (యాతామ్‌ /ో
13శ నైష॥-6 సర్గ ॥- 90 శ్వా! 135 నైష॥-6 సర్ల॥- 95 శా!
136 నైష॥-6 సర్గ ॥- 75 శో॥ | క్‌

48


'అగ్నియమ వరుణుల దూతికలు వారి కొరకై దమయంతిని మిక్కిలి దీనముగా
యాచించిరి, కాని దమయంతి వారి నందజతణీిని తిరస్కరింప నిశ్చయించుకొనిన మషయమును
దమయంతి యొక్క మాటల వలన నలుడు (గ్రహించెను. అందువలన ఇం(దాది 'దికాలుర
కు్రవలన తనకు దమయంతి లభ్యము కాదని యామెపై నిరాశ జేసుకొనిన నలుడు మరల
యామెపై నాశను మజణలింప జేసెను.

ఈ విధముగా అగ్ని, యమ, వరుణదూతలు పొందిన తిరస్కారము తెలువబడినది.
అదిగాక ఇందదదూతికతో దమయంతి యా విషయమునే మరల నిట్లు తెలిపినది.

“శ్లో వరేతభిమ్రర్థుననైవ దూలీం

నభన్వుతావానిల నథఖ్రాదాడిఃి ॥

(ఈనోతనవాందువతో నదాళు

నిరానమాయాతవలీం నరాన్రమ్‌ ///37

(ట్ల యిందదూతీ! నెను నలుని మనస్సుతో వరించినందువలన మనన్సును
వాహనముగా చేసికొని సిరమెన పట్టుదల వహించి నన్ను ఒప్పింపగల ననెడి యాశయముతో
స్నీఘ్రము వచ్చిన యమునిదూతిని, అదే విధముగా వాయువును వాహనము గావించుకొని
వచ్చిన యగ్నిదూతిని, అస్పే మందాకినిని వాహనమును గావించుకొని వచ్చిన వరుణుని
దూతిని వెంటనే నిరాకరించితిని. ఇందుని యందలి గౌరవముతో ఇంతకాలము నీతో
సంభాషించితిని.'

ఇట్లు యమాగ్ని వరుణదూతల సాగనంపిన విషయమును తెలిపి, ఇందద్మపసావనము
మరల చేయదగదని యొట్సు పెట్టి ఇం[దదూతికను నాగనంపెను. ఇట్లి ఇం[దదూతికా
వృత్తాంతమున దమయంతీ గతమైన ఇంద్రాది దిక్పాలకుల యనురాగ మేకటత్రానురాగమై
యనౌచిత్య భాజనమగుటచే శృంగార రసాభాసమగుచున్నది. తద్విషయము అన్యోన్య
గాత్రారంభాను భావ వైరుధ్యమునను, వాగారంభాను భావ వైరుధ్యమునను నిరూపితమైనది.
తిరస్కరిణీ విద్యతో దమయంతి యంతఃపురమున (వపవెళించిన నలుడు ఇ౦ం[దదూతికా
విషయమునె౪ళింగియు, స్వీయ దౌత్యము నారంవీంచి దికాలకుల మయూపహా విషయమును
విస్తరించి యామెకు తెల్పును నలుడు తొలుత వారి మోహమును వివరించిన విషయములు
అషమసరమున [పారంభీంచి 58వ శోకము నుండి 108వ శోకము వరకును గలవు. అస్లే
నవమసర్లమున 39వ శోకమునుండి 59వ శోకము వరకును గలవు. ఇందు ఇందుస్‌
మోహము అష్టమ సర్హమున 61వ శోకము నుండి 70 వరకు పది శోకములందును,
అగ్నిమోహము 71శోకము నుండి 76వ శోకము వరకును, యముని మోహము?77వ
శోకము నుండి /9వ శోకమువరకును, వరుణుని మోహము 80వ శోకము నుండి 83వ
శకము వరకును గలవు. మిగిలిన శోకములు దిక్పాలురందరి మోహమును తెలుప్పునవి.

ఇట్లు దిక్పాలురు దమయంతికి పంపిన నలదౌత్యమున తొలుత దిక్పాలుర మోహ
విషయము పరిశీలింపదగియున్నది,

"ఖీ... కామారమారబ్యూ ౧ణా గుణానాం
వారి తో ద్టు దృతాధవత్వాన్‌ ॥
రురాధరావిం నలిలాదవం బో
వుుతాళనఖ్తార్యూ మనననం బ [క్‌
137 నైష॥! - 8 సర్గ ॥1- ౨8 శ్లో! 138 నైష॥! -8 సర్గ ॥- 58 శో
49
'ఓ దమయసీ | బాల్యము నుండియు నీ గుణములు దిక్పాలకులైన యింధదుసి,
వరుణుని, అగ్నిని, సూర్యప్పుతుడైన యముని ఆకర్షించు చున్నవి.'

ఇట్లు నాయకుడు ఒకరు గాక నలుగురి నిమిత్తమై తెలిపిన ఈ సందేశమునందలి
దిక్పాలుర మోహము ఏకటత్రానురాగమై యాభాసమగుచున్నది. ఇదిగాక ఇంద్రునికి గలిగిన
దమయంతి విషయమైన మోహ మిట్లు తెలుపబడినది.
క్‌ అనేన నాలం తవ మనౌవనేర

కేలేం వరామబ్చిదురో2_ద్యూరోవాల్‌ ॥
(చేమా౬నీ తన్వు త్తుయి ఎానవన్వ
చయణళో2వీ చావే నమన కరన్వు

'ఓ దమయస్తీ నీపై నింద్రునకున్నట్టి యనురాగము నీ యావనముతోడ నవిచ్చిన్నమై
పరమావధినొందినది. అట్లు పుష్పబాణుని వింటియొక్క యల్లెతాడు గూడ, నా వింటి యొక్క
కొట్టకొన కెక్కినది.

ఇట్లు ఏతత భృతి దశ శోకములందు ఇం(దుని మోహము చక్కగా ప్రపంచితమైనది
కాని దమయంతికీ ఇంద్రునిపై ననురాగము లేకపోగా ననాదరభావమున తన మనసులో
నిట్లనుకౌనెను.

“....మడుత్హుతావ (చపాతోని నళ్చితం,.../ ల

'ఇం([దుడు నిన్ను పంపెననుటయు సత్యమే కాని యా యిందుడు దేవతలను
గల్గియుండుట వలన మరుత్వన్వుడు గాడు. మజేమనగా మరుత్తుతో అనగా గాలి జబ్బుతో
గూడినందువలన మరుత్వన్తుడని నూచితము'

ఇట్లు ఇంద్రుని యందు దమయంతి కొక అపలక్షణమే భాసించి శృంగారాభాన
మగుచున్నది. ఇట్లు మనోగతమేగాక యామె సమాధానమును నాభాసనపయోజకమే
యగుట పరిశీలింపదగును.

“శతైో/ అవో మహపాం(దన్వ కభం మయొబిలీ్‌
నురాజ్రనానజైమ ళోబతా౨ బృతః |
(వొదన్వూ వొంనావలి మూంనల్యశియః
బలాకయేవ (వబలా విడవ్చునా //

'దేవతాస్త్రీల సంగమముచే శోభించెడి ఇంద్రునకు మానవసీయగు నాతోటి సంగమము
హంసల పంక్తులతో నిండారిన శోభగల కొలనునకు కొంగతోటి సంబంధ మెట్లు తగదో
యట్లు తగనిది. అట్లు నాతోటి సంబంధము పరిహినాస్పద మగును.

“శో వురూ నురీణాం బాణ కేవ మానవీ
న య్యితతాన్తత తు నావీ తేర్లుకా |
అకాజ్చునో2_తీఖ్లు ననాయికాడ్రీకో
కీయారతయాటాభంతోన న మః /42

139 నైష॥ - 8 సర్గ ॥- 61 శో॥ 140 నైష॥!-9 సర్గ ॥1- 23 శో

141 నైష॥-9 సర్గ ॥- 27 శా 142 సైష॥-9 సర్గ ॥1- 23 శో!

వ్‌0


'దేవతాస్రీల ముందర మానవస్తీ యెంతమాతము. దానికి ఏమి లెక్క చెప్పుము. ఏ
లోకము నందు దేవతాస్తీ లుండరో అచ్చట మానవ స్రీలు శోభింతురు. సువర్హాభరణములు
లేని పేదవాని భార్యయొక్క శరీరమందు పిత్తళలి నామ్ములు శోభనొసంగవా? తప్పక
యొసంగును'

(చత ఘన బదిరే తద్లోలే
వృవత్మిజోరీ కుడుతామనజతాం
వం మనశోవ్వత్తిమవిీ వ్వూవాది కు

'ఆఅదేవతలు నన్ను వరించుటై ఎన్నివిధములుగా నైనను మాటలను వర్షింపనిమ్ము.
కాని నా చెవులా మాటల నన్నింటిని విననరవు. పడుచుజింక గజరాజువైన గూడ నసంగతమైన
యభిలాషనుంచదు గదా. అట్లభిలాషనుంచినచో నది యనసంగతమే, అట్లే మానవయువతియైన
నాకు దేవెంద్రుని'పై నభిలాష యనంగతమే యగునుల

ఇట్లు దేవేంద్ర గతమగు దమయంతీరాగము శృంగారాభాస మని తెలియనగును. ఇస్సే
అగ్నిదేవుని రాగము 71వ శో॥ నుండి 76వ శో॥వరకును, యమునిరాగము 77వ శో॥
నుండి 79వ శో॥ వరకును, వరుణుని రాగము 804॥ నుండి 83వ శో॥ వరకు వర్దితమైనవి,
కాని యూహమె వారిపై ననురాగవతి కాక వారిని అవలక్షణములు గల వారినిగా దర్శించెను.
అగ్నిదేవుని గూర్చు ఇట్లు తలంచిను.

”వయోవితళకే న “ముఖేన తోజునౌ 4

'ఊర్హ్వముఖుడైన యగ్ని నిన్ను బంపెననిన విషయము సత్యమే. కాని యతనికీ
మోము పైకీ ఉండును.కానవాడు నీయందమును జూచి యుండడు. స్ఫూలదృష్టిగల మందుడు,

అకు యముని గూర్చి తలచిన విషయమిట్లు గలదు.

"వరేతఠరాజ? వజిమాయ న నుతం లో

'పేతలకు రాజైన యముడు నిన్ను బంపెననుటయు సత్యమే. కాని యతడు _పెతలకు
అనగా పిశాచములకు రాజు గదా? కాన నతడును పిశాచన్నరూప్పు డని సనూచితము'.

ఇంజేగాక వరుణుని జడునిగా తలంచె నను విషయ మిట్లు గలదు.

“జలాదివ న్వామదళన్యుయి (వంగో

'వరుణుడు నాకై నిన్ను పంపెననుట నత్యమ. కాని యతడు జలాధివతి కాదు కాని
జడాధ్గిపతి. కాన జడుడు అని నూచితము'

ఇట్లు దీక్పాలకుల దమయంతీగత మోహము ఏకత్రానురాగము శృంగారాభాన
మగుట స్పష్టమగుచున్నది. 24 శోకములలో దిక్పతుల యనురాగము విపులముగా
వర్షింపబడినది. మరల 9వ సర్గమున 3౪వ శ్లో॥ నుండి 59వ శ్వాకము వరకును వర్షితమ్రైనది.
అస్తు దమయంతి తిరస్కారమును ఆమె యనుభావముల మూలమున తెల్పినది.

కే4త3. నైష - ౮ న్‌ర్గ (1 29 శో॥ 144 సైష॥-9 సర భన
145,146 నైష[-౪ సర్గ([2 శో॥ యళ సనా
ర్‌1 ణ్‌. న్‌
..
౧. తీ


"తో / ఇలతీయ మ్షీయవ వఐబ్రమేశ్తైః

నృుటామనిచ్చాం ఎఐివరలీతు ముత్సుకా ॥

తదుకిమ్యాత (ళవణోచ్చాయా2ళ్ళ ణో

దిగీళ నన్రైళంరో న గౌరవాల్‌. (7

'ఈ దమయని ఇ(న్వాది దిక్పాలురపై దనకు గల యప్రీతి తన కన్నులు కనుబొమ్మలు

మున్నగు వాని విలాసము లనెడి చేష్టలచే వ్యక్తమగుచున్నను, దానిని మాటలచే
చెప్పగోరినది. దిక్పాలురను గూర్చి నలుడు చెప్పునట్టి విషయములను కేవలము నలుని
మధుర వచనములను వినుటకై కోరెనేగాని దిక్పాలురపై గౌరవముతో వినలేదు అనగా
దమయన్తికి దిక్పాలురపై అనురాగము కలుగలేదు.

అశస్స్వే నవమసర్గమున గల 23వ పద్యముననే గాకర60౦, 61, 62, 63 శోకములలో
కూడ తిరన్కారమును వ్యక్త పరిచినది. ఆ శోకములు పరిశీలనార్హములు
క్‌ ఇతి న్ధుటం తద్దుదన నదాదరాజ్‌

నురన్చువోలోవ విడచ్చునాదవీ |
కరాజ్బును వైక కపోల కరయా
(తత్తు తద్బావతమ్య(వీతప్బా తీజ్‌ (4

'ఇట్లు _స్పష్టమగు నర్ధ్హము గల్గిన నలుని వాక్యమును నతని మాటయందలి
యాదరముతోడను ననగా ననులాగముతోడను, దేవేంద్రాదులయందు కృథతిమాఖిలాషా
(ప్రదర్శనమను పరిహాినసముతోడను దమయంతి తనచేతియందు నొక కపోలమును నొక
కర్ణము నుంచుకొనినదై వినినది, దేవేంద్రాదుల యందలి విడంబనముచే మరియొక చెవితో
వినలేదు. చింతవలన నొక కపోలమును జేతియందుంచుకొనినది."

న త! ఐరాదనద్యాయమవాడ్యు ఖీ ముఖల్లో
కృతాయత కనవిమోళ్రణాథ తం
శణాద్దుబా షే కరుణం విచ్హూణా /

' నలుని మాటను వినిన పిదప దమయన్తి చిన్త వలన తలను వాల్చుకొనినదై చాల
కాలము మౌనము వహించినది. కాని వాక్కాశలము గల యామె దిర్రమైన నిట్లూర్చును విడచి
క్షణమాగి యా నలునితో దీనముగా మాట్టాడజొచ్చినది.  '

ఇచట విశేషములను తెలుప్పుచు 'మౌనము, శ్వాస, అవాబ్ముఖత్వము మున్నగునవి
చింతవలన కలుగు నను భావము'లని ఉడాలి సుబ్బరామ శాస్తి గారు వ్రాసిరి. ఈ 'చింత
దశవిధమన్మథావస్థలలోనిదిగాక శోకమునకు సంబంధం౦చినదై దిక్పాలురపై గల
యనభిలాషమును వ్యక్త మొనర్చుచున్నది. అనంతర మామె ఇట్లు పలికినది.

“భో ఎభివతా దువ్చ్యూ తినం మమ (కభుతిం
... దింన్త/ దుర్వాచకనూబినజాలైః ॥
(యాతజీవామవ మాం (ఈ న్యూడుం
కృతం త్త్రుయావ్వూన్తక దూత తోచితమ్‌ /7“ో
14/ నైష!+-9 సర్గ ॥- 1 శ్వా॥ 148 నైష॥-9 సర్గ ॥-60 శ్నా॥
149 నైష॥-9 సర్గ ॥-6]1 శో! 150 నైష॥-9 సర్గ ॥-62 శ్తో॥
క్‌2


'నా పాపిష్టి చెవ్వును దిక్పాలకుల యొక్క దుష్టసందేశములను సూదుల చెగ్రుచ్చుచున్న
నీచేత, జీవము తొలగిన 'పేతవలెనున్న నాకు యముని దూత్యమునకు తగిన కార్యము
చేయబడినదే గాని మణి యొండు చేయబడలేదు పతివతలకు పరప్పురుషవార్త కూడ
యమయాతనతో సమానమైనది. యముని దూత హింసించును గాని సనుఖపరచడుగదా.

. మనీమయత్తా ల్రివడావ భాగవ /
(చలం మమా2_2-ఎిళ్ళు భవద్దుర్దురం
నృువిత్తూద? వోతమవదుత్య్కటా. దుజి [న

'నీనోటి నుండి వెలువడిన ఇంద్రాద్యనురాగము నాయందలి యనత్య రూపమైన
యపకీర్తి సిరాగానేర్పడినది. ఆ యపకీర్తి యనెడు సిరాతో వ్రాయబడిన లిప్యక్షరమో
యనునట్లుండిన నీ దుర్వాక్యమను పురుగు నాచెవిని ప్రవేశించినదై యధికమైన బాధను
కలిగించుచున్నది' /

ఇట్లీ శోకము లందును తన యనభిలాషను వ్యక్తపరచి యంతతో  నాగక
దూతికాముఖమున తనకు నలుని విషయమునగల అభిలాషమును వ్యక్త వరచెను. అంతేగాక
69,70,711 శోకములలో కూడ దిక్చాలురపై ననభిలాషను వ్యక్తము చేసెను.

ఇట్లు దమయంతి కనిష్టమగుటచే నీ వాగారంభానుభఖావములు శృంగార
రసోపస్కారకములు కాక పోయెను. ఇట్లు దిక్పాలురకు గల దమయంతీ గతానురాగము
ఏకతర నిషమై యనుచితమగుటచే నదియెల్ల శృంగార రసాభాసమగుచున్నది.

ఈ విధముగా పంచకావ్యములుగా భఖభావింపబడిన కావ్యములందలి రనాభాన
సందర్భములు పరిశీలింపబడినవి. ఇవి గాక ఇతరేతరములగు ననేక కావ్యములం దాయా
సందర్భములలో రనాభానము పోషితమై యుండుట గలదు. వాని యన్నింటి యందలి
రసాభాస పరిశీలనము ప్రకృత వ్యాసవిషయము యొక్క పరిధికి మించిన పని.
అమరుకము

అయినను. సాలిపులాకన్యాయమున లఘుకావ్యమగు అమరుక కావ్యమునగల
శృంగారాభాన సందర్బములు పరిశీలింప బడుచున్నవి. ఈ (గంథమున నొక శోక మిట్లు
గలదు.

”శో/ “"నందపష్తాధరవరలవా నబకీతం వొన్తాగమయాదూన్వుత
మామా ముజ్చ ౪౯ రేతి కోవవబచ రాన్తర్టితూలతా.
నీత్కారాఖ్రత లోచనా నవులవఐ యి జ్పమ్చుతా మానిన
(పావ్తంతరమ్భు తం శ్రమాయమభితో మూడ్రాన్సు రైన్సారరు 2

'కొరుక బడిన మోవిచిగురు గలదియు, ఆబాధ యొక్క వెజప్పు తొాటుపాటుతో చ్రత్తి
కొనను విసరుచున్నదియు, వలదు వలదుకొంకువాడా వదలుము అనెడు కోపపుమూటలతో
ఇంచుక కదల్పబడిన కనుబొమ్మలనెడి లతలు గలదియు, నీత్మారధ్వనితో నిమాలితళలోచనయు
నగు స్రీ ఎవరిచే ముద్దు పెట్టకొనబడినదో వారిచే అమృతము పౌొందబడినది. మూఢులగు
దేవతలచేత సము దము 1ప్రయాసకే తరువబడినది' అని భావము. దీనినివేమభూపాలుడు
వార్టఖ్యానించుచు "కవి రిదానీం స్వకావ్యప్రతిపాద్యమానన్య కామప్పురుషార్ధన్య ఫలం

151 నైష॥ - 9 సర్గ ॥- 62 శో॥ శేవ2 అమ॥! - 4 శ్తో॥ = పుట కి,
53


దర్శయతి' యని తెల్పెను. తన కావ్యమున 'ప్రతిపాదితమైన కామపురుషార్థఫలమును
(ప్రదర్శించుచున్నాడని ఉల్పెను, అంతే గాకఇచట శృంగారాభానమే గలదని యిట్లు తఆత్పను.
"అత్ర కేచిద్ద్యై రితి బహువచనేన మానినీ త్యీక వచనేన ఏకస్యాం నాయికాయాం
బహూనాం పురుషాణఖాం రతిం (వనజ్య నాయికాం సాధారణీం కృత్వా రసాభానం కృతవనః
= యధోక్తమ్‌ - 'ఎకత్తైవానురాగ శ్చేత్తిర్యజ్‌ మేచ్చగతోఇపివా యోషితో బహుసక్తి శ్చే
(ద్రనా భాన స్రిథా మతః' తస్మా దశ్లీలం భవతి; కీం తు మాని నీతి జాతా వేకవచనం, యై
ర్మానిన్య శ్చుమృ్బతా ఇత్యర్థః, యస్య నాయకస్య యన్య్యాం నాయికాయా మభిరతిః తస్య
నాయకన్య తస్యాం నాయికాయాం నుఖాతిశయస్య విద్యమానత్వాత్‌. అత నాయికా నాయక
నిశ్చయో న కర్తవ్య ఇతి. అత్ర శరేతి సంబుద్యా ధూర్తత్వ మవగమ్మ్యతే, 'గూఢ విప్రియకృ
చ్చఠో ఇతి నాయకభేదో న వివక్షితః, మానినీ శబోఇపి సీసంజామాత్ర జాపకః, 'సీణా
/ ద ౧, షా బ్గా
మార్వ్యాకృతః కోపో మానోఇన్యాసడ్డీని ప్రియ' ఇతి మాన్‌ ఈర్వ్యా కృతః కోపస్సోస్యా
అస్ప్సీత్‌ న వివక్షితం, కించ కోపవచనానిచ భూలతానర్తనాని చ ప్రియస్య శాఠర్యకర్మణః
సంభూతాని న భవన్తి కింతు అధర స్పర్శసంజాతేన కిలకిజ్పితనావమ్నాూ స్రీ చేష్టావిశేషేణ ఆ
యథోక్తం 'కోధాశ్రుహర్ష భీత్యాదే స్సంకరః కిలకించిత' మితి"
_“ఇచటి'యెః అను బహవచన ప్రయోగమున, ననేకులు ప్పురుషులును, ఏఎకవచనమగు
మానినీయను పదముచే నొకే యొక స్త్రీయు వ్యవస్పితమైనది. ఇట్లు ఒక స్రీ కనేక పురుషులతో
సంబంధము వలన ననాచిత్యముగలిగి “ శృంగారాభాన మగుచున్నది'. అని
వ్యాఖ్యాతృభావము. మానినీ శబ్దమును జాత్యేక వచనముగా భావించి ఆయా నాయకుల
కాయానాయికల యందు అభిరతియు , సుఖాతిశయమును ప్రకాశమానమైనను, నాయికా
నాయక నిశ్చయము కర్తవ్యము గాక పోవుటయు, నాయకుని ధూర్తత్వమును
ఆలియబడుచుండుటచే నిచట రసాభానప్రసక్తి యే గలదని భావము.
అట్నీ మరియొక శోకమున నీ క్రింది విధముగా గలదు.
ల్లో అలనవఖితైః /(వేమ్మ్యారా (2 ద్యవూ డృుతుబీకతా?
శృణమభిములై భజ్ఞాలోల దీ చేవవరాజ్యు జ్‌
వ్యొాదయనివాతం భాబాతూతం వమద్బు ౮ వ్వోడాం
తభయ నుక్పులీ కో2ియం ముర్లో త్తు యాద్యూ ఐలోక్కూతో “లో
“ఓ ముగా, లక్ష్యమునుండి వెనుకకు మరలి పునస్సంధానితములై అనురాగముచే
తడితడిగానున్నవై, మాటి మాటికి మూసుకొనుచు కొంచెముసేప్పు ఎదురుచూచునవై,
సిగ్గుచే చలించునవై, జౌప్పపాటు లేనివియు, మనసులోని ప్రీతిభావమును
వెలిగ్రక్కుచున్నవియు నగు చూపులతో ఏ పుణ్యవంతుడు నీచే నిప్పుడు చూడబడుచున్నా డో
తెల్పుము' అని భావము.
వా్యాఖ్యాకారుడీ అక మున అత్ర చక్షుఖఎత్‌ ర్నామ ప్రథమావన్నా ద్యోత్యతే
'ఆదరా ద్వీక్షణం యత్ర చక్షుఃప్రీతి రి తీర్యతే' ఇతి
అత నాయికా స్వీయా ముగ్గా చెతి ౩ శ్చిదుక్తం, త దయుక్తం యత స్త్వయా
కోఐ.యం విలోక్యత ఇ త్యనేన అస్వీయన్య నాయకస్యు గమ్యమానత్వాత్‌, స్వీయశ్చే
' కేర్‌ అమ॥- 44 శో! = వ్యాఖ్య! - పుట 8,9 +
క్షేవశీ టఅటమ॥[- 5 శ్యో॥ - పుట ౪
54


తృఖ్యాదిి ర్హాయతే, అతః కో2యమిత్తి (ప్రశ్నానుపపత్తేః; తస్మా న్నాయకసన్య అన్యత్వా
, నం క లకం ఉం కరత్‌. కం జ శ క.
న్నాయికా న్వయా న భవతి, కింతు పరకీయా ముగే, ఇత్‌ సంబుద్యా విపరీతలక్షణయా
అపహ్నవేన వెదగ్యం గమ్యుతే 4155 1 7

జు ధి

ఇచట 'చక్షుష్తీతి' యను పప్రథమావస్త సూచితమైన దని తెలుపుచు "కొందరిచట
నాయిక స్వీయయు, ముగయు నని తెలుపుదీరు, అది సరికాదు. 'ఎవడు ఇప్పడు నీచేత
చూడబడుచున్నాడో' అనుటచేత స్వీయనాయకుడు కానివాడు గమ్యమాన మగుచున్నాడు.
స్వీయనాయకుడైనచో సభ్యాదులచే తలియబడియే యుండుటచే, 'ఎవడు' అను ప్రశ్నమునకు
అనుపపత్తి కలుగుచున్నది. అందుచే నాయకుని అన్యత్వమువలన నాయిక స్వయ కాక
పరకీయయే యగుచున్నది. ఇచట 'ముగ్లే' యను సంబోధనము విపరీతలక్షణమువలన
'విదగ్ధత' యే తెలియబడుచున్నది... అని భావము,

ఇట్లు పరకీయా శృంగార మగుటచే నిది శృంగార రసాభాసమని తెలియదగును. ఇట్టి
యనేక కావ్యముల౦ందు గల రసాభాస సందర్భములు. పరినీలింపదగును.

వచన రచనములందునను రసాభాస సందర్భములగు కథాభాగములుండుట
గలదు. అట్టి వానిలో దశకుమార చరిత్రమును గూర్చి శ్రీ వేదాల తిరువేంగళాచార్యులవారిట్లు
తెలిపియున్నారు. "దశకుమార చరితమున రాజవాహన చరితములో మానసవేగునీ
యవస్తగనుడు. అవంతి సుందరీ రాజవాహనులు రతిఖేదమున బరస్పరాలింగన సుష్పులె
యుండు నవస వాని కంటబడిన తోడనే యదివజణ ౩ంతయో యభిలాషతో వచ్చిన
మాననవేగుని యభిలాష మంతయు నశించి పోయినది." బని రూపగుణావసాదులచే
రతిప్రతిబంధకము గలిగి శృంగారాభాస మగుటను గూర్చి తెలిపి యున్నారు.

అదే సందరృ్పమున అభిలాష ప్రతిబంధకములగు రూపాదులున్నను కొన్ని
సందర్భములలో రతి యుండుటచే నచట నాభాసముగాక రసమే యగునని ఇట్లు
తెలిపియున్నారు. 1

“అభిలాష (ప్రతిబంధకములగు రూపొదులున్నను నచట రసాభాన మేర్పడదు.
దశకుమార చరితమున ధూమిని కథ రూపవిషయమునను, పాండురంగ మాహాత్మ్యమున
సుశీలచరిత్రము గుణము విషయమునను నుదాహరణములు కాగలవు. మొదటి స్థలమున
నికృత్తకరచరణుడును రెండవ యెడ బరమ లుబుడును. న్వబాధకుడును నగు భర్తయు
నభిలాషవిషయములు"]5 గ్‌

ఇట్లు వచన (గ్రంథములలో సహితము రసాభాస సందర్భము లుండునని
ఆలియదగును. ఆయా సందర్భములు విజ్జులచే పరిశీలనార్హములు.
నంన్కృృత రూపకములు ;

రూపకముల విషయమునకు వచ్చినచో నవియును ప్రధానముగా రసా భివ్యక్త్య పేక్షతో
నిర్మించబడుటచే రసాశయములై యుండవలె ననియే భావింపబడినవి. నాట్యశాన్తాది
(గంధములు [ప్రధానముగా రూపక విషయ చర్చకే పూనుకొనుటచె ఆ విషయమును
శాస్త్రకారులు కంఠోకిగా నిట్లు తెల్పిరి.
కేవవ్‌ అమ॥ - 5 శ॥ = వ్యాఖ్య! - పుట 10,11.
156 ఆంధ్ర ॥ ధ్వన్యా॥ -2 ఉద్యో ॥1- 3 పద్య వ్యాఖ్య - పుట 135

క్‌క్‌


"ఖఇతవృ త్తవళాయాతాం తృ్యక్సాది.చముగుణాంనీతిం /
ఉత్తర 2_వ్యూంతరాభీవ్ల లనోబిత కజోన్సు యః ॥
నంధ నంద్వాంగ భుటనం రనాబివ్వుక్తూ వయా
న తు కేవలయా క్యార్హనితి నంవాదో నేచ్చుయా గల్‌?
ఇట్లు రూవకములను ప్రధానముగా రనానుగుణముగా తీర్చిదిద్దుట జరిగినది.
అందునను [పాయికముగా వీర, శృంగారములనే అంగిరసములుగా నిబంధించి,
అంగరనములుగా నితరములను అనునసందించుట జరిగినది. ఉత్సృృష్టి కాంక, ప్రహనన,
భాణాదులు కరుణ, హాస్య, విస్మయ (పధానములైనవని తెలుపుటచే వాని యందు
ఆయారనసములు నిబంధించబడినవి. నాట్టుశాస్త్రము నందు ఆ విషయ మిట్లు తెలుపబడినది.
"తథాహి సర్వరసయోగ్యతామపి నాటకే ప్రకరణేచ ధర్మార్గాది వీర ఏవ ప్రధానం
పరమార్ధతః సర్వేషు నాయక భేదేషు వీరత్వానుగమ దర్శనాత్‌......... ఉత్సృష్టికాంకప్రహనన
భాణస్తు కరుణ హాస్య విస్మయ ప్రధానత్వాట్‌ రంజకరనసప్రధానాః, తత ఏవాత స్త్‌బాల
మూర్దాది రధికారీ £ "15
అందుచే ననెక రూపకములు రనప్రధానములైనను నెడనెడ రసాభానమున్నచో నట్టి
సందర్భములను పరిశీలింపదగును.
భాన నాటకములు
మునుముందు నాటకరచయితలలో నత్తి పపాచీనుడుగా భాపింపబడుచున్న భానుని
చారుదత్తమును పరిశీలించినచో నందలి శకారుని ఏకా[తతాను రాగము రనాభాసమగుచున్నది.
శకారుడు [పథమాంకముననే వనంతసినను వెంటతరుముచు (పవేశించుట యాభాస
మగుచున్నది. శకారుడు ప్రవశించుచునే వనంతసేనను నిరోధించుచు నిట్లనును.
షమ తిష్ట తిష్ట వసంతసినే, తిష్ట
తం యాని దావనీ (వదావని (వన్రలంత
నొధు (నీద న మార్యునే తివ తావల్‌
కామేన నం్రతి పా దవ్యొూతో మే ళలీర
మడ్తారో మద్యూవతితమివ చర్జూ ఖిల్తామ్‌ మ
ఇట శకారుని హృదయమున కామ మాతనిని దహించుచున్నను వనసంతసిన
భయముతో పారిపోవుచున్నది. ఆ విషయము విటుని మాటలలో స్పష్టమగుచున్నది.
”వతమి = వసంతసేనే /
కొం త్తం భయేన వంివర్తిత నామమార్వ్యా
నృ తోవదోళవిశళదా చరణా ర్‌ /
ఉఊద్వగ్తు బభంచల తతూళ్లో నివిన్ష ద్భష్లై జా
ర్వా(ూనునారబకితా వొంణడోీవ యాని (04
157 ధ్వన్యా॥ -3 ఉద్యో ॥- 11,12 శో॥
158 నాట్య!॥ - 18 అధ్యా॥- 110 శా॥ - వ్యాఖ్య! - అభినవ భారతి
159 చారు॥- 1 అంక ॥॥|-€ శొో॥ 160 చారు॥- 1 అంక ॥-9 శో॥
క్‌ 6


" ఖఇతవృ త్తవళాయాతాం త్యక్సాది.చముగుణాంనీతిం |
ఉఊత్నేక్ష్పూ2_వ్యూంతరాభీవ్ల రనోబిత కజోన్సు యః /
నంధ నంద్వాంగొ భువనం రనాబివ్వుక్తూ వయా
న తు కేవలయా క్యార్హనితి నంవాదో నేచ్చుయా గల్‌?”
ఇట్లు రూపవకములను (ప్రధానముగా రనానుగుణముగా తీర్చిదిద్దుట జరిగినది.
అందునను [పాయికముగా వీర, శృంగారములనే అంగిరసములుగా నిబంధించి,
అంగరనములుగా నితరములను అనునసందించుట జరిగినది. ఉత్సృృష్టి కాంక్క, [ప్రహనన,
భాణాదులు కరుణ, హాస్య, విస్మయ (పధానములైనవని తెలుపుటచే వాని యందు
ఆయారనసములు నిబంధించబడినవి. నాట్యుశాస్తము నందు ఆ విషయ మిట్లు తెలుపబడినది.
"తథాహి సర్వరసయోగ్యతామపి నాటకే ప్రకరణేచ ధర్మార్గాది వీర ఏవ ప్రధానం
పరమార్ధతః సర్వేషు నాయక భేదేషు వీరత్వానుగమ దర్శనాత్‌......... ఉత్సృష్టికాంక ప్రహనన
భాణస్తు కరుణ హాస్య విస్మయ (ప్రధానత్వాద్‌ రంజకరసప్రధానాః, తత ఏవాత్ర స్త్‌బాల
మూర్దాది రధికాదీ £ "15
అందుచే ననెక రూపకములు రనప్రధానములైనను నెడనెడ రసాభానమున్నచో నట్టి
సందర్భములను పరిశీలింపదగును.
భాన నాటకములు
మునుముందు నాటకరచయితలలో నతి పపాచీనుడుగా భాపింపబడుచున్న భానుని
చారుదత్తమును పరిశీలించినచో నందలి శకారుని ఏకా[తతాను రాగము రనాభాసమగుచున్నది.
శకారుడు [పథమాంకముననె వనంతసినను వెంటతరుముచు (పవేశించుట యాభాస
మగుచున్నది. శకారుడు ప్రవశించుచునే వనంతసేనను నిరోధించుచు నిట్లనును.
ద్దు = తిష్ట తిష్ట వసంతసినే, తిష్ట
కం యాని దావని (వదావని (వన్రలంతీ
నొధు (నీద న మార్యునే తివ తావల్‌
కామేన నంతి పా దవ్యూతో వే ళలీర
మడ్తారో మద్యూవతితమివ చర్జూ ఖిలామ్‌ మ
ఇట శకారుని హృదయమున కామ మాతనిని దహించుచున్నను వసంతసిన
భయముతో పారిపోవుచున్నది. ఆ విషయము విటుని మాటలలో స్పష్టమగుచున్నది.
"వటి *- వసంతసేనే /
కొం త్తం భభమేన వంివర్తిత నామమార్వా
నృతోవదోళవిశళదొా చంణా శ్ర్‌వశ /
ఉద్వగ్తు బభంచల తతూళ్లో నివివ్ష ద్భష్లై =
ర్వ్వాచూనునారబకితా వాంజడోవ యాని (04
157 ధ్వన్యా॥! -3 ఉద్యో ॥- 11,12 శో॥
158 నాట్య! - 18 అధ్యా॥- 110 శా॥ - వ్యాఖ్య! - అభినవ భారతి
159 చారు॥- 1 అంక ॥॥|-€ శో॥ 160 చారు॥- 1 అంక ॥-9 శో॥
క్‌ 6


కాని వంసతసేన యనురాగవతికాక భయమున పలాయన మొనర్చినది. రక్షణకై
పరిచారకుల నందరను పిలుచుచు చివరకు తనను తానే రక్షించుకొన నిశ్చయించినది.
“వసం - _ పల్లవక! పల్లవక! పరభృతికే! పరభృతికే! మధు కరక! మధుకరక! శారికే!
కారిక! హాధిక్‌, నషో మే పరిజనః |! అత్ర స్వయమే వాత్మారక్షితవ్యుః “161
ఇట్లు చారుదత్తమున వసంత సేనాగత మైన శకారుని శృంగారము నర్వమును
నాభాసమై హాస్యభాజన మగుచున్నది.
ఇదేకథను (గ్రహించిన శూ(దకుని మృచకటికమున వసంతసినా శకారుల నడుమ
నడిచిన శృంగారాభానము మరింత విపులముగా చిత్రితవైనది,. మృచ్చకటికమున
ప్రథమాంకమునను, అష్టమాంకమునను నీ రసాభాసము విపులముగ నున్నది.
అట్లే భాసుని యవిమారక నాటకమునందు శృంగార రసాభానము లేదని న్రీవేదాల
తిరువేంగళాచార్యుల వారిట్లు తెల్పిరి,
"అవిమారక నాటకమున జండాలజాతి చృన్నుడగు నవిమారకుని విషయమున
(ప్రవర్తించిన రాజకన్యానురాగము కలుషితముగా గభహింపబడుటలేదు." 162
అవిమారకమున ద్వితీయాంకమున అవఎమారకుని రాజకన్యానురాగమును,
తృతీయాంకమున చండాలవేషమున నున్న అవిమారకునిపై రాజకన్యయగు కురంగి
మోహమును చక్కగా నిరూపితమై యన్యోన్యానురాగమున శృంగారరనమె యగుచున్నవి,
అమే భానుని [ప్రతిమా నాటకమున భరతుడు తల్లియగు కకేయి పై ప్రదర్శించిన
యనుచిత కోధము రౌద్రరసాభాన మగును. రామవనగమనమును తెలిసికొనిన భరతుడు
కైకేయిని గూర్చి యనిన మాటలు గమనింపనగును.
'కౌసలా్య్ర  : జాత! సర్వసముదాచార మద్యసః కిం న వందసే మాతరమ్‌!
భరతః :_ మాతరమితి! అమృ! త్వమేవ మే మాతా! అమృ! అభివాదయే!
కౌసల్యా + నహి నహి! ఇయంతే జననీ |
భరతః. ; ఆసీత్‌ పురా! న త్విదానీమ్‌! పశ్యతు భవతీ!
తృకా న్వేవొం శీలఅనం(కాంతదో వై
వుతాన్తావన్హు న్వావ్లుతాః తీయస్తో ॥
లోక. వూర్చుం న్థావయామ్యేవు ధరం
బర్తు(ళోవోదన్తు మాతావ్వు మాతా 46
ఇచట భరతుడు తన క్రోధమును రక్తనేత్రత్వాదులచే ప్రదర్శింపకపోయినను
అవజ్ఞాక్షేప వాక్యములచే ప్రదర్శించుచు, రౌద రసాభానమునకు కారకుడగుచున్నాడు.
శుల్కమునకే వరమును కోరియున్నచో రాముడు వల్కలధారియై భార్యతో
వనవానమున కెగుట యేల నని వ్రశ్నించిన భరతునితో 'కకేయి యా విషయము తరువాత
తెల్పుదునని పలుకగా భరతు డిట్లు కోపించి పలికను.
61 చారు॥!- 1 అంక ॥ - వసంతసేన
162 ఆంధ ॥ ధ్వన్య్యా॥ = నో ఉద్యో = ( పద్య వ్యాఖ్య - పుట 140
163 ప్రతిమా ॥- 3౩ అంక ॥- 18 శో॥
57


“త్వయా రాన్వావణ్వా నృవతి లనబ్లిర్హై వ ౧ణీత॥
యుతం వ్యూవంబ త్తం (వి వనమితి (వేవ్లీతవత ॥
న శీలం యద్‌ దృష్వ్వా ఉఊరకతనయాం వల్కులవత్‌
మవో*ేద్యాతా నృష్ష్లం భవతి వ్యూదయం వదుకరనమ్‌ /(
మరల షష్టాంకమున 'అతః పరం ప్రియం నివేదయామ(త బవత్ర్యై' (అంతకంకే
[మైయమును మోక్రై నివేదింతును) అని పలికి భరతుడు నీతను రావణు డపహరించిన
విషయమునక్రై ౩కేయి నట్లు కోపముతో నిందించెను,
“భరతః . (శూయతాం
యః న్వారొద్యాం వంతూడ్యూ త్త్రన్దు యోాగాద వనంగళ? ॥
తన్వ భార్వా వ్యొతా నీతా వర్వావ్త న మనశోందః /
కైకేయీ ; హం॥।
భరతః . వొన్త బో / నత్తుయక్తానా మ్హూతూణాం మనన్వునామ్‌ |
వద్యూవద్లరణమ్‌ (నొత్తం (వొావ్వ్యతబైవలీం వదూమ్‌ ///45
ఇట్ట మాతృనిందాపూర్వకమగు (కోధసందర్భములన్నియు రౌదరనాభాసము
లగుచున్నవి అనంతరమున కకయి చర్య యందలి నసామంజస్యముఅవగతమై మాతృనింద
యందనాచిత్యము మరింత యధికమై రాదాభాసము (ప్రస్పృుటము కాగలదు.
ఇదిగాక (ప్రతిమా నాటకమున రావణగత సీతానురాగము శృంగారాబాన
మగుచున్నది. రావణుని బారినుండి కాపాడవలసినదిగా సీత విలపింపగా రావణు
డామె నెల్హికొనిపోవ్చను.
“పిత్త ఆర్యపుత్ర పరిత్రాయన్వ పరిత్రాయనస్వ / సౌమిత్రే పరిత్రాయస్వ, పరిత్రాయన్న!
రావణః ఎలవనీ కిమిదం వఎవికాలన్నోతో
ఎగడదియ మాం చ యథా తవార్థూ వ్యుతమ్‌ |
ఎవుల దబలయతో మధైైవ యోద్దుం
న్‌ నురంణో2వ్యానమల వవ రామః గో
ఇచట రావణుడు సీతాపహరణము సందర్భమున నన్ను రామునిగా
పరిగణింపుమనుచు వ్రదర్శించిన మోహము పరిశీలింపగా శృంగారాభానమే యగుచున్నది.
భాసకృతమేయైన దూతవాక్యమున దుర్యోధనుడు (ఫ్రీక్పష్ణుని యెడ ప్రదర్శించిన
యనుచిత కోధము రౌద్రాభాసన మగుచున్నది.
దుర్యోధనుడు పాండవులకొక గడ్తిపోచను కూడ ఈయననుటయు, శ్రీకృష్ణుడు
మేము గడ్డిని కోరువారము కామని పలుకుటయు సమాధానముగా దుర్యోధనుడు
శ్రుకృష్ణునితో నధిక్షపవాక్యములు పలుకుటయు గలవు.
తతత
164 ప్రతిమా ॥-3 అంక ॥- 24 శో॥
105 ప్రతిమా॥ - 6 అంక ॥- 13,14 శో॥
166 ప్రతిమా ॥- ౨ అంక ॥- 19 శో
వ్‌రి
“త్వయా ర్యావ్యావణ్యా నృవతి రనుబ్లిర్హై వ ౧ణీతః
యతం ద్యూవంబ త్వం (జి వనమితి (వేవీతవత్‌ ॥
నే శరం యదజ్‌ ద్య్రవ్దూ ఉఊనకతనయాం వల్క అవతీ
మవో*ద్యాతా నృషవ్లం భవతి వ్యూదయం వశజకళనమ్‌
మరల షష్టాంకమున 'అతః పరం ప్రియం నివదయామత భవత్రై' (అంతకంశేే
[పియమును మోకై నివేదింతును) అని _ పలికి భరతుడు సీతను రావణు డపహరించిన
విషయమునకై కకేయి నిట్లు కోపముతో నిందించెను.
“భరతః ; (శూయతాం
“యా న్వురాజ్యాం వరత్వద్యా తున్న యోగాదడ వనంగతః ॥
తన్వూ భార్యా వ్యొతా నతా వర్యావ్త ను మనోరభాః /
కైకేయీ బ్‌ హం |
భరతః : వొన్త బో / నత్తుయక్తానా మ్హూూకూణాం మనన్వినామ్‌ ॥
వదూ వద్లరణమ్‌ (నౌవ్తం (వావ్వాాతభవలీం వదూమ్‌ /46
ఇట్లీ మాతృనిందాపూర్వ్షకమగు కోధసందర్భములన్నియు రౌ దరసాభాసము
లగుచున్నవి. అనంతరమున క్రకయి చర్య యందలి నామంజస్యము-అవగతమై మాతృనింద
యందనౌాచిత్యము మరింత యధికమై రౌద్రాభాసము (ప్రస్పుటము కాగలదు,
ఇదిగాక (ప్రతిమా నాటకమున రావణగత సీతానురాగము శృంగారాభాన
మగుచున్నది. రావణుని బారినుండి కాపాడవలసీినదిగా సీత విలపింపగా రావణు
*క్సిత్త ఆర్యప్పుత పరిత్రాయస్వ పరిిత్రాయస్వ ॥! సౌమిత్రే పరితాయస్తు, పరిత్రాయస్వ!
రావణః ఎలవని కీమిదం వికాలన్నోతో
ఎగణియ మాం బద యడా తఎవాలర్వ వ్ర్య(తమ్‌ ॥
ఎవిభుల దబిలయతో మమైవ యోద్దుం
న్‌ నురగణోవ్యనమర్ర పవ రామః (4
ఇచట రావణుడు సీతాపహరణము సందర్భమున నన్ను రామునిగా
పరిగణింపుమనుచు వ్రదర్శించిన మోహము పరిశీలింపగా శృంగారాభానమే యగుచున్నది.
భాసకృతమేయైన దూతవాక్యమున దుర్యోధనుడు శ్రీకృష్ణుని యెడ ప్రదర్శించిన
యనుచిత క్రోధము రౌద్రాభాస మగుచున్నది. -
దుర్వోధనుడు పాండవులకొక గడ్తిపోచను కూడ ఈయననుటయు, శ్రీకృష్ణుడు
యేము గడ్డిని కోరువారము కామని పలుకుటయు సమాధానముగా దుర్యోధనుడు
శ్రీక్సష్ణునితో నధిక్షేపవాక్యములు పలుకుటయు గలవు.
కే64 ప్రతిమా 1-3 అంక ॥- 24 శో!
కీ65్‌ ప్రతిమా ॥ = 6 అంక ॥- 13,14 శ్నో॥
166 టప్రతిమా॥- 5౨ అంక॥- 19 శో॥
5్‌ర


"వాసుదేవః! భోః కురుకులకళంకభూత! అయశోలుబ్ధ! వయం కిల తృణాన్తరాభీభాషకా!
దుర్యోధన ॥ భో గోపాలక! తృణాంతరాఫిి భాషోో భవాన్‌ |
'అవద్యాల (ముదాం వొత్య వొూయం గే వృవమేవ బజ్‌
మల్లానవీ నున్తరజో వత్తుమిబ్బుని సాదులిః / 2/57
ఈ యవజ్ఞాక్షేపవాక్యములు రౌదరనాభాస వ్రయోజకములు,
ఖభాసకృుతమైన మధ్యనమవా్యాయోగము. వ్యాయోగ లక్షణము ననుసరించి
రౌదరనవపధానము కావలసియున్నది.
వా్యాయోగము రౌదద రస్మ్వపధానమైనను అందితర రసములుకూడ నుండవచ్చును.
అట్ల యాభాసములును నుండవచ్చును, మధ్యమవ్యాయోగమున భీమసేనుని రప్పించుటకై
హిడింబ (వతారమై యొక మనుష్యునిమాంసమును తీవలసినదిగా ఘటోత్కచుని
నాజ్లాపించగా నేతడొక బ్రాహ్మణ కుటుంబమును నమోపించి యందొకనిని వ్రతారమై
గొనిపో దలంచును, ఈ సందర్భమున ఘటోత్కచుని బ్రహ్మవధోత్సాహము వీరాభాన్‌మై
యున్నది.
"ఫఘటోత్కచః: అస్తి మేకత భవతీ జననీ | తయాహమాజ్జప్తః! పుత్ర! మమోపవాననినర్థార్హమ
స్మిన్వనవ్రదే ళీ కన్చిన్మానుషః వ్రతిగృహ్యానెతవ్య ఇతి! తత్‌ మయానాదితో
/ వత్తా చార్మతకాలిన్నా ద్వువ్వ్తుతజోవాోమిబ్దుని /
బలాబలం వరడ్దాయ వ్యుతమేకం వినాయ / +
వృద్ధః: _ హం! భో రాక్షసాపనద! కిమహమటాహ్మణః |
'జావ్యూ ౫ (్రతవాన్త దో వ్లు(తం శీలయణాన్వి తమ్‌ ..
వుడుషాదన్వ దత్వావాం కథం నిర్జుతి మావ్చుయామ్‌ /
ఘచోత్కచః : ' యద్యారైతో ద్వుజశేష్షళ వ్యుతమేకం న ముఖ్బానే /
నతుటుందః క్షజోవైవ వినాశమువయాళ్ళుని (౧ ౯ ₹ళీ
ఇట మాతృవతార్ధ్హమగుటచే నిది బహ్మవధోత్సాహమేగాని కోధముగాదు.
అందుచే నిది వీరరసాభాసమగుచున్నది. ఆ విషయము ఘటోత్కచుని మాటల వలన
తెలియుచున్నది. ఘటోత్కచుడు వ్రతార్రము ఉపవాస విరమణార్హము మనుష్యమాంసము
తెమ్మనుటచే మాలో నొకరిని తీసికొనిపోవుదునని భార్యను ఇరువురు పుత్రులను
విడిచివేయుదుననియు తెలిపెను. వృదుడు తన పుత్రుని విడువజాలననుటయు ఘటో త్కచుడు
మా కుటుంబమునే నాశనముచేయుదునని పలికెను. ఇట్లు అనుచితముగు
బ్రహ్మవధోత్సాహము పీరరసాభాన మగుచున్నది.
కాశదాన నాటకములు |
భాసననాటకముల తరువాత పరిశీలింప దగినవి కాళిదాన నాటకములు. వీనిలో
అభిజ్ఞాన శాకుంతలమున 'గీవాభంగాభిరామం..+ అను శోకమున తిర్యగతమైన
భయానక ముండుటచే నది భయానకాభాసమని తలంచుట కవకాశముగలదు. కాని
167 దూత ॥ - 1 అంక ॥- 36 శ్తో॥
168 మధ్య ॥-1 అంక 11- 12,13,114 శో!
క్‌9


వాఖా్యాకారులు దీనిని భయానక రసమనియే తెలిపిరి. ఈ శోకమును వ్యాఖ్యానించుచు
శ్రీ వెఖానన శ్రీనివాసాచార్యులవారు "అత కృషనసారవర్తినో భయస్య స్వభావోక్ష్యాదినా
పరిపోషాదృయానకో రసః అని వ్రాసిరి39 "అక్లు రాఘవభట్టు తన యర్హద్యోతనికా
వ్యాఖ్యలో నిచట భయానక రసమని తెలుపుకేుగాక స్థాయీబావ, విభావానుభావ వ్యభిచారీ
భావముల నన్నింటిని స్థాపించి చూపెను*లో

ఇట్లు శుచియు నుజ్బ్వ్వలమునగు శృంగారము తిర్యగతమై యనుచితమగుటచే
నాభాసమైనను, నీచాశయమైన భయానకము నీచవప్రకృతులగు తిర్యక్కుల కుచితమై రనమే
యగునని పలువురు భావించినట్లు తెలియుచున్నది.

అభిజ్ఞాన శాకుంతల వ్యాఖ్యాకారులేగాక ఆలంకారికులు కూడ నీ శోకమును
పరిశీలించి తమ యభిిపాయములను తెలిపిరి, కావ్యప్రకాశమున దీనిని భయానక రసమున
కుదాహరణముగా తెలుపుటచే దానినాధారముగా గ్రహించి రాజచూడామణి దీక్షితుడు తన
కావ్య దర్పణమునందు కూడ దీనిని భయానక రసముగా పరిగణించి యుదాహరించెను 1”
అట్ల ఫీమసేన దీక్షితుడు కావ్య ప్రకాశమునకు తాను వ్రాసిన సుధాసాగరవ్యాఖ్యలో దీనిని
రనముగా పరిగణించెను.!22

కాళిదాసుని _ విక్రమోర్వశీయ నాటకమున పృరూరవృనికి ఊర్వశిపైగల
యనురాగమును, ఊర్వశికి పురూరవునిపై గల యనురాగమును పరస్పరపో షకములుగానే
వర్షితమయ్యెను అందుచే నిచటి యూర్వశ్యనురాగము వెశ్యాగతమయ్యును. నాభాన
మగుటలేదు. ఆమె దేవ వేశ్య యగుటయు, ఆమెయనురాగము కృతకముగాక స్వచమే
యగుటయు, కారణములుగా నామె యందు ఆభాసశృ్చంగారము నూహించుట కవకాశము
కలిగించుటలేదు. ఇదిగాక యూర్వశిని ఆకాశమార్గమున నవహరించుకొని పోయిన
కేశిరాక్షసుని యనురాగము రసాభానము కావలసియున్నను, కేశిరాక్షనుని పాత రంగమున
(ప్రత్యక్షము కాకపోవుటయు, వాని కృంగార హావభావచేషాాదులు (పదర్శితములు
కాకపోవృటచే నిందలి యాభాసము స్పష్టమగుటలేదు, ఊర్వశి యొక్క ఆర్తనాదమందలి
భయము మాత్రమే మనకు స్పష్ట మగుచున్నది. అ్తే చితలేఖను పట్టుకొని భయపడుచున్న
యూర్వశి రంగమున కనిపించును. ఇట్లు కేశిరాక్షనుని శృంగార చేష్రాదికములు గాని
తద్విరుద్దములగు యూర్వశీ భయానక చేష్టలుగాని పరస్పర ప్రాతి కూల్యమున వర్రితములు
గాక పోవుటచే శృంగారాభానము పోషితము కాలేదు.

అటే కాఇిదానుని మాళవికాగ్నిమిత్రమున కరాడ రనాభాససందర్పము లేదు, ఇట్లు
కాళిదాన నాటకములందలి రసాభాన సందర్భముల పరిశీలనము పూర్తియైనది.
భవభూతి నాటకములు

కాళిదానునితో సమానముగ సమ్మానితుడైన మరియొక కవిప్పంగవుడగు భవభూతి
విరచిత నాటకములను పరిశీలింపవలసి యున్నది. భవభూతి విరచిత మహోావీరచరిత
నాటకమున వప్రథమాంకమున విశ్వామిత్రుని యా(శమమున రామలక్ష్మణులుండగా, నచ్చటనే
యాగ సందర్శనేచ్చతో విచ్చేసిన కుశధ్వజ, సీతోర్మిళలు వచ్చ్చయుండుట కల్పింపబడినది.
కే69, అ ॥ళా॥! - 1 అంక ॥1- 7 శో॥పుట- 44
1/70 అ 1॥1శా॥! - 1 అంక ॥-7 శో పుట- 44 -*- అర దో్యోతనికా వాస్టఖస.
1/1 కావ్య దర్ప ॥-4 ఉల్తా గ్‌
1/2 కావ్యు॥ ప్ర ॥- 4 ఉల్తా - 36 శో॥ - సుధాసాగర వ్యాఖ్య॥ - పుట- 169

60


ఆ సమయమున రావణుని దూతయగు 'నర్వమాయిు' డను రాక్షసుడు వచ్చి రావణుడు
సీతను వరించుచున్నాడను విషయమును సందేశముగా తెల్పెను.
"రాక్షసః; _ (ఉపవిశ్య) కుశలం స్వామినః | సందిష్టం చ వో మహారాజేన
'కన్వారత్తు మయోానిదిన్య భవతామనే వయం చాంిశో
రత్సృ బోళ్కచిద్వ్హీ తత్పరిణమత్తాస్తాను కక్రాదవీ ॥
కనా్భాయాళ్డో వరార్గతావ పా మతా తనూః (దానాదవొం
బందుర్యో భవితా వులన్త్రవులవ్యావవ్లాళ్ళు నంబందిన //
సీతా : హొ ధిక్‌ హో ధిక్‌ | రాక్షసో మామభ్యర్థయతే 11౫
.._ఇటరాక్షనుని పలుకులలో వ్యక్తమైన రావణగత సీతానురాగము ప్రకటమగుటయేగాక,
సీతాగతమగు రావణానాదరము వ్యక్తమగుచు శృంగార రసాభాన ప్రయోజకమగు చున్నది.
ద్వితీయాంకమున ప్రారంభముననే ప్రవేశించిన పరశురాముడు రాముని నుద్దేశించి
ప్రదర్శించిన క్రోధము గలదు.
(నేపథ్యే)
"భో భో విదేహనగరీగతా రాజకులచారిణః ! కథయంతు భవన్తః కన్యాంతః
"కలాసోద్దారనాల (తఅభువనవిజంయొంిత్వ నివాతదోన్లః
వెలను నవీ పౌాలావవ్యొ తలణమదో దురమః కార్గవర్తూళ /
యన్వ టకోదాత్కుఠతార(వవిధతమవోన్కందబందనశ్తవయోా
దోళాఖాదండవండన్తడుంవ! విపాత?ః తుల్టూకనః వురాభూజ్‌ /
నో2యం (24 నవ్తవారానవికల ఎపాత్తోత ట్‌! (మాలో
కం ((ొంబన్యు బోదాత్త్రూల ధభరంణీతలావ్లూరువూాంబావతాలరః /
దోతా పారమ్సు బృజీ (వముఖగణచమూబచ(శోణస్తారకారే
నూ పం వ్య బభ్రుత్తామదగ్గు (ఖ్‌ న్వాయడవారపదనుర్థుంగరోవాదు వెత / క్‌
ఈ కోధమునందు న్రీరాముని కూడ కార్తవీర్యుని చంపినట్లు చంపదలంచుట
గలదు. శ్రీరాముడు కార్తవిర్యునివలె పితృవధాకారకుడు కాకపోవృుటచీ వానియందు
(పదర్శితమైన క్రోధ మనుచితమె రసాభానము కావలసియున్నది. కాని త్రిరాముడు
పరశురాముని గురువైన హరుని ధనుర్భంగ మొనరించుట యను దోషము కోధకారణము.
ఈ కారణ మౌచితీమంతమై యాభానతకు సానము లేకుండుటచే నిచట రౌద్రరసముగానే
భావింపవలసియున్నదది. /్‌
అన్తే అదే యంకమున 32వ శోకమున రాముని రూపమును మననులో ప్రశంసించియు,
వెంటనే శివధనుర్భంగాపచారమునకు వాని కంఠవిదళనము చేయుదునని పల్కుట యిట్లు
గలదు.
“వాగ(పావ్రనినుమ్ము కాంబవదనుర్వే దావిధావిర్టువా
(తోొద్యవేరత భీమ బాలవ భుజ్వర్హ మ్య్బావవిద్రా శవణాల్‌ /
నదొలఃి వరవర్జ్భు వత్ప్తు ిథిలన్త్వ తృ ంలనఠాతిథి ఆ
ర్యేనానేర జుగత్సు ఖండవలబరేవోవారః ఖభ్యావ్యతే / లలో
173 మహా॥[- 11 అంక ॥-30 ళో 174 మహా[॥[- 2 అంక ॥1- 16,17 శో!
175 మహా ॥- 2 అంక 11-33 శో॥
61


ఇచ్చ్చటను రామునిపై కోధమునకు శివాపచారమే కారణమని యౌచిత్యము
సంఘటింపబడినది నాటకమంతటను పరశురాముని పాతమున కోధ మౌచితీమంతముగ
తీర్పబడి యాబానసనస్పూర్తి లేకున్నది. ఇట్లుండగా రాముని వధింపవచ్చిన వపరశురాము
నెదిరించుచు క్షతియవంశరక్షణ బాధ్యతను వహీంచిన శతానందుని పలుకులు పరశురాము
నుద్దేశించి యత్యంత మనుచితముగా ్రవర్తిల్లినవి
“జామదగ్న్యః : గౌతమ! త్వయేవ బహుభిః క్షతియ పురోహిత్రిర్పహ్మతేజసా

స్పురితమాసీత్‌ | కింతు వాక్పతాని తేజాంస్య(పాకృతే ద్యోతిషి

---

Navigation

• Part 2 >>

---

Sundarayya Vignana Kendram: kavaitarayamau-vaaarai-racanalau-rasaaabhaaasa

---

Sundarayya Vignana Kendram: kavaitarayamau-vaaarai-racanalau-rasaaabhaaasa