కవిత్రయము వారి రచనలు - రసాభాస పరిశీలనము — Part 5 of 6

Lines: 16001 – 20000 of 20530
Author: Dr. T.G. Krishnarao
Publisher: Andhra University, 2005

---

యథోక్షం ముముదో త్యత (వీయాలిః నవా దానవా ( *

"అదివిని రో షకషాయితాక్షుడై నరకుడు దానవులతో నిట్లనెను. 'బుషులను చంప్పుడు.
యజ్ఞభూములు ఛిన్నాభిన్నము చేయుడు. వారిని భక్షింపుడు'. అదివిని దానవు లక్స్తే చేసిరి,
అగ్నిని కలచిరి. దర్భలు కాల్చిరి, కమండలములు భగ్నము చేసిరి. హవిస్సులను భక్షించిరి.
పశువులను దహించిరి. మునులు దశదిశల పలాయనము కాగా ముని కన్యలను హరించుకొని
పోయి, ప్రాగ్తోతిషమునకేగి వారితో సంతసించెనుో అని భావము. ఇది యంతయు
ననువాదమున ఎబది యారు, ఏబది యేడు పద్యములలో యథామూలముగ నున్నది.

ఇట్లు బ్రాహ్మణులపై, బుషులప్పై, స్త్రీలపై ప్రదర్శితమైన యీ రౌద్ర మనౌచిత్యమున
నాభాసమైై మూలమున సహతము గలదని భావింపవచ్చును.

42, హరి॥-(సం) 11- విష్ణుపర్వ ॥- 61 అధ్య్యా!!- 14 నుండి 1/ పంక్తులు -అధిక పారము 26-
భం! సం॥ హరి॥అను!!
43. హరి॥-(సం) ॥1- విష్ణుపర్వ ॥- 91 అధ్య్యా॥- 18 నుండి 34 పంక్తులు -అధిక పాఠము 26-
భం! సం॥! హరి[అను!
316


హరివంశగత విరరసాభాన సందర్భములను పరిశీలించుటకు ముందు వీరాభాస
నిర్భాచనమును పరిశీలింపదగును,

రనగంగాధరమున వీరాభానలక్షణమిట్లు తెలుపబడినది.

"కదరా కాతరాదగతత్వేన వీతాద్యాలంబనత్తేన

వా (ేోధోత్సావో..........రనాభబానాలో *ో

'హీనులు, పిరికి వారును నగు వారి యందు గలదియు, పిత్రాదు లాలంబనముగా
గలదియు నగు నుత్సాహము వీరరసాభాస' మగును.

సాహిత్యదర్పణమున వీరాభాసలక్షణమిట్లు గలదు.

“బవ్యొావదాద్యూత్సా పా£. దధమప్యాతగతో తథా వీడ

'బహ్మహత్యాదులగు మహాపాతకములను జేయుటయం దుత్సాహము జూప్పుటయు
నధమ పాత్రగతముగా వీరమును జూపించుటయు వీరాభాస మగునని భావము.

హరివంశమున నితరరసాభాన ఘట్టముల కంళకొ వీరాభానములే యధిక సంఖ్యలో

నున్నవి. ఇవి సుమారుగా నొక పంచవింశతి సంఖ్యాకములుగా నున్న వి. ఆయా ఘట్టములు
పరిశిలింప వలసి యున్నది.

1. కాలనేమి దేవతలపై నెరపిన యకృత్యములు

కాలనేమి వనరుహాిననువలన, లబ్బవరుండు గావున దేవతలపై యుద్ధమునకు పూని
వచ్చెను. ఇచట యుద్ధవర్జ్షనము ఉభయపక్షముల పరాక్రమ స్పురణమున వీరరసస్పోరక
మై యున్నది.
౧ * బలియం ఉయ్యవదువు తమకం

గలిమిం దనకెదంరివులం గన్హుంతన దౌ

యలము్యవవారణమవోగ్గులెతాయటయన్‌
వ్‌! జఇయవాంయయనకుం గయ్యాము

కర మద్చుతభాంగి నమ౭ం గ౧రవాయనుభట

న్భుంతాంగళకలచయదం

తురదైై నంగరదర్యతి దున్సుంచరొగాన్‌ో (భార వ్లూ/బా/-4 ఆల్వా/-/3ల్క్‌ [౮9వ

బలవంతుడగు వభువు దొరకుటచె రాక్షసులు దేవతలను లెక్కింపక ఎదిరించుటయు,
ఇరుపక్షములకు, చతురంగబలనమేతరణరంగము దుసృంచరమయ్యెను, అనంతరమున గల
సప్తసంఖ్యాక పద్యములందు పరస్పర విక్రమ ప్రకర్షకముగా సాగిన యుద్దవర్షన మంతయు
వీరరస ప్రయోజకమై యున్నది. కాని యనంతరమున కాలనేమి నెదిరింటే లేక భంగపడిన
ఇందుని వీరము విరాభాన మగుచున్నది, దేవతల నాలంబన మొనర్భుకొనిన దగుటచే
44. రస॥ గం॥[౧పథమాననము-పుటలు 375, 376. 45, సాహి। దర్ప॥- 3 పరి॥- 265ఛో॥

317
కాలనేమి ప్రదర్శించిన వీరమగుటచే కూడ నిది యాభాసముకావలసి యున్నది. ఏతద్విషయ
మ్‌ట్లు గలదు,
“నీ! ఆఅలోేన గదవ్లూన్స యభిమాతంగందు
తుంబినేరందు వగుల్తు యనులొ
మజీయొక్సు(ోేమున మమవ్రువ్హోంబును
నొంలించుణయను నేరుంగుం దాను
థభనరుంగు లనట్లు వ్య భీవన్రలందునం
యాలి గేతద్వుంనేి కొంతవదివం
దనుందానా నవంందుకిన్ని లవోందుని యిం
చదలిబి నెమ్ము నమున వ“డుల గదుల
తే బాజా గరయను నొకభాంగి బ్రతికీ విగత.
తోయమగు తోయదమునథు. దోయనంగో
మదవిపానమై యబ్బోన కదలకుండా
న్వర్హ నిర్ణరబ్యాతి యగునది వోలె" (వార॥-వూ॥బా-4 ఆక్వా॥-! 45వ!
ఇచట కాలనేమి గదతో నెరావతమును మోది, ఇంద్రుని వక్షమును నొప్పించుటతో
ఏనుగుతోసహో నతడు [క్రిందబడెను. ఏనుగు పారిపోయెను. ఇచట నిందుడు కాలనెమిచే
పరాజితు డగుట వర్ణితము. తరువాత వరుణుని పై కాలనేమి యనుచిత ఏపీర మిట్లు గలదు.
7౪ థణీవాళము (దౌంచి ధన
ధగుణనిన్స్వున మడల ఎవాండికోలలం దనువున్‌
(జీతము నొనర్హి వరుణుని
రణకర్వో ద్వృమమునతుంబరాడ్య ఖుండోనెన్‌ (వాం/-వ్లూ/బా/-4 ఆళ్వా/-/ ౮0వ
వరుణపాశమును (దెంచి బాణములతో శరీరమును గాయపరచి యుద్ధమునకు
వముఖుని చేయుటవలన గౌరవనీయుడై దిక్పాలకులలో నొకడగు వరుణునిపై నెరపిన
యూయనుచిత వరము అభాన మగుచున్నది. అనంతరమున నితర దేవతలపై వ్రదర్శించిన
యనుచిత వీరమిట్లు గలదు.
“నీ వెచక యొద్దురనమృ్యృ త్యువుమెడో (దొక్సీ
((ొవ్వాయికేణలు (దావ్వుదాంణని
తంకతో ఉంకింది తీన్సు రగణామయుల
పొంకందు నెడం గొంఠతువోవ నడిబి
మదురువు గొనిమాజుమలయ కాందుణలోతు
శొడిని కొమయ్యుూలు వట్దో మడంగ(దొట్తి
ముండౌడు వజటుకాలదండందు చోతులం
ఇినిోత వేోండిమి యాలత్దు బాండుచేనీ
తో వీజీక్మవాణులం బెంగెౌనుభిడదుదుమగడ
వయదు నవని యందందొ మొగమయుమోాందం
జివ్తుతలు వెళో యాతండు ఊఉమునిలావ్లుం
వావయను బొలగాం గారు బోని విడిబో" (వొర//-వ్రూ/ బా-4 ఆక్వా/-/ ౮4వ
3168


'మృత్యుదేవత కోరలూడునట్లు తన్ని, కిన్నరుల భయపెట్టి, యమునిలొంగదీసికొని,
ఎనుబోతు కొమ్ములు విరచి, కాలదండమును బెండు జేసీ యముని బలమును కుంఠితము
గావించో నని భావము ఇట నీ దేవతలపై చూపిన వీర మాభాస మగుచున్నది. అదే
విధముగా మరి కొందరు వేల్పులపై చూపిన వీర మిట్లు గలదు.

“కా! న్దురద్వారయము గాయదీవకడు నుత్చాబించి తారా౧ణాం

లతరామం దుపానాంచం (దోబి (జిగత్సం నేవ్రూ వొవ్వాళనున్‌

భౌరతా్యాన్వుతు. వోని వాంనెలవుల్‌ ద్వానై తదయ్యిఎయా

నరంబున్‌ దననామ్యు ౧76 గెసాయె నాళ్ళు ల్యోోరవర్పాంబునన్‌
వ॥  మజియునుం బభావబంధురుం డగుట ననిలన్క్మంధంబులు నూర్వభువనబంధంబులు

నతనియధీనంబులయ్యె సకలసాగర శిలోచ్చయసమేత యగు భూతధ్యాతియు

నతనిచేతికి వచ్చి తచండశాసనంబున నిలిచె నప్పరో గంధర్వాదులు0
దదీయసివావృత్తంబ యూందిరి దేవతలు చెడిపోయి పలుచోట్లం బడియు౦డి........."

(హరి॥-పూ॥భా॥-4ఆశ్వా॥-156ప॥ 157వ॥)

'స్నర్ణద్వారమున నున్న సూర్యుని తొలగించి, నక్ష్మతముల నడుమనున్న చంద్రుని
తోచి, అగ్నిహో్రుని దుర్హతిపాలుచెసి వారి న్లానములు తాను (గ్రహించి, భువనంబులను,
భూతధాతిని తన వశ మొనరించుకొనెను.' ఇట్సీ దేవతలపై నెరపిన పరాక్రమ మనుచిత
వీరమైయాభానమగు చున్నది. అనంతరమున కాలనేమి విష్ణునిపై ప్రదర్శించిన యనుచిత
వరమున ఆభాసమే కావలసియున్నది. కాని ఈ సన్నివశమున కాలనేమి పలుకులు
స్త్వోత్కర్హ సూచకములు గాక, విష్ణు మాహాత్మ్య (ప్రతిపాదకములుగ నుండుట గమనార్హము.
“నీ/ పకారవందునం దౌొవ్చుయ మామదు

“ తమభు లనువారి గీవడంచె
దతిజదవంళమునకం దోవయానపారణ్యూ
ననిమివాంణో రైనయదతిగర్భుందున

ననలాభుడ్రై డొవ్వుల. ఢవతరింబై
వబలియుండ డొవ్చుండు బలిం గో తనమూండు
వ్యకమంబుల లోక మాకమంచై
తే! నమరకామినీన్నేతతోయములు గురిని

యందబుదద్యూతిం (దిదళ నన్వందుం (బ్రోచు _

నౌవ్చుం డవ్వువ్ష్లుః ఉతండు నొాతోచకు నజ్సాం

వగయదడం/గింవంగను బెట్టీ భాగ్యూథధలయమొ
మ భనకల్యాంతవతంగబిందిరమబచతకం బాదం (దోరేణయదుం

దయనిమెం బల్లూలో నన్ధుదన్దుయుల నదోరర్దుడుడ్వుండు నం

దును డ్రైత్యాబ్దులం (గోల నౌద్దు ళభియాబోవంబునం జోద్దున

తనియయ్యాన్తమ యింతకం తిను నిమిత్తం బాది పైరాత్తీకీన్‌
జ్‌ జాతృంతరయులం బొందు

గ్భత్తూం బెక డాజుంంం దజితండు గీరాణగణా

319


(నీత్యూరము బైత్వాన్వాయ

మ్యృుత్య్తూవరై దునంయ శొవ్చుముకీ మతిగలదో
వ॥ _ వైకుంఠుం డనంతుండు విష్ణుం డనుపేళ్లు గలిగించు కొనుటల్ల నదియకాదె......."

(హరి॥-పూ॥భా!-4ఆశ్వా!!-161నుండి 164వరకు)

ఏకార్లవమున మధు కైటభులను చంపెనని పల్కుట విష్ణుని నిత్యత్వ సూచకము.
వారణ్య కళిపుని నఖా[గగ్రముల చీరుట, అదితి గర్భమున త్రివిక్రమావతారము నెత్తుట
విష్ణుని పరమావతార ప్రతిపాదకములు. ఇకలొఎంతసూర్వుని వంటి చక్రమున రాక్షనుల
చంపుటయు, దైత్యాబ్బలగ్రోలు నౌర్వాగ్ని యనుటయు నాతని సర్వశక్తిమత్వమును
తెలుపుచున్నవి. 'జాత్యంతరముల' బొందుట, 'వైకుంఠు డనంతుడు, విష్ణుండడను పేళ్లు
దగిలించు కొనుట యంగీకరింపబడి విష్ణపారమ్యము కాలనేమిచే సుగృ్భృహీతమగుట
సువ్యక్తము ఇట్లు శత్రుపరా[క్రమాంగీకారమున నిది వీరాభాన ప్రతిపాదక మగుచున్నది.

ఇంతటితో నీ ఘట్టమున గల వీరాభాసము కాలనేమి వధతో ముగియుచున్నది.

ఈ ఘట్టమున ననువాదము యథామూలమ్ష్హై యున్నది. వమమూలమున
హరివంశపర్వమున నలుబది ఏడవ యధ్యాయమునను, నలుబది ఎనిమిదియవ
యధా ాయమునను విస్తరించి యున్నది. దేవాసురుల యుద్ధము పదునేనవశోకము నుండి
ముప్పది యొక్క శోకములలో వర్షింపబడినది - ఇంద్రవరుణాదులు పరాజబితులైన విషయము
యథామూలము..

“తేన కక నవాన్త్వా న్రమ్బిత శరబంద్వ్లైః |

ఐరావతగ౧తా నంభ్వో బలితుం న శళాకవా ॥

న్విరలాంభోదనద్భృ*ళో నిరలారనన్యవభః |

౧ర్వూవారూ కృతన్తేన ఎవఐవాళో వరుడో మృదో // ౫

'ఐరావతగతు డగు నింద్రుడు శరబంధనమున కదలలేని వాడయ్యెను. వరుణుడు
పాశములు గైకొనబడి నీరులేని మేఘమువలె, నీరులేని సముద్రమువలె నిర్వ్యాపారుడయె'
నని భావము, అనంతరమున నితరదేవతలు పరాజితుళైన విషయము ఆరు శోకములందును,'
భూతాదికములు వశమగుట నాలుగు శోకములలోనుే వర్లితమయ్యెను. కాలనేమి
బహ్మపదము నధిష్టించుట రెండు శోకములలో 49 వర్షితమైనది. ఇవి యన్నియు మూలమున
వీరాభాసపో షకము లైయున్నవి. [|

పూతనాహరణ సందర్భమున. శ్రీకృష్ణుని జంపుటకై పూతన (ప్రదర్శించిన
వీరమాభాసమైన విషయము పద్యద్వయమున గలదు. పూతన చేష్ట లీట్లు వర్ణింపబడినవి,
"న వండ్లులు గెజుతుదుల బదంి వుమ్యుని మిడి

(్రుడ్తులగువ్లులు గుద్యు లలల
46. హరి॥-(సం) ॥- హరివంశపర్వ ॥- 47అధ్యా॥- 47, 48 శో॥
4/7, హరి॥[-(సం) ॥- హరివంశపర్వ 1॥- 47అధ్య్యా॥- 49 నుండి54 శో!
48. హరి॥-(సం) ॥- హరివంశపర్వ ॥1- 47అధ్యా॥- 55 నుండి57 శో||
49. హరి॥-(సం) ॥- హరివంశపర్వ ॥- 47అధ్య్యా॥- ౨859 శో॥
320


నదండు కఠడుములు నాతమంబితమయు లగ
బిచఊమయలును నుదుబివె బొెడముబామట
మెజుంయకోణలుం దోర్చియెజుమండు అందంద
జులాడు బవాంళనిక్వానములును
న్యారనాందబునం భోం నాకంవితము అయ
తరముల్నులై బీయంకరముగాయో
తో ఉనని పొదింిట నున్సు బాలుని గదంక
శతకన తియ్య వెనిడీి యొళ్లివివవ్లుం
విన్ను యొనలు తదాననాబ్రమున నదిమా
నదముముటయం బావం డొర్తుం జచకుపోలో' (వాం॥/-వ్లూ/బా/-ఏ ఆక్వా/-/(౮0వ
ఇట పూతన శ్రీకృష్ణుని వధోత్సాహమును ప్రదర్శించినది. శ్రీకృష్ణుడు
బాలుడగుటయు, బాలవధమునకు ప్రదర్శించిన యుత్సాహమై ఇది యనుచిత మగుచున్నది.
అంజచెగాక స్రీ యగు పూతన యందు నమస్కంధులగు శతువుల నడుమనుండ వలసిన
ఉత్సాహానుభావములు లేవు, పరాక్రమ నృురణము లేదు. అమె పండ్లు కొరుకుట, మిడి[గుడ్డలో
నిప్పులు కురిపించుట, ప్రక్కభాగము లదురుచుండుట, కనుబొమ్మలు ముడుచుకొనుట,
నుదుటి "పై చెమట జనించుట, నోటిలోని కోరలు బయట పెళ్ళి నిప్పులు కురిపించుచు
ఉఊపిరియధికము గా విడుచుచుండుట ,చెతులు వణకుచుండగా బాలుని నెత్తికొని రొమ్ముపై
నానించి యదుముట వర్షింపడినవి.
ఇట్లు పరన్పర శన్తాస్తవ్రయోగములు గాని, పరన్నరాక్షప వాక్యములు గాని, లేక
కుత్సితమగు వధోద్యోగమున ప్రదర్శితమైన ఈ యనుభావము లనుచితములై వీరాభాన
ప్రయోజకము లగుచున్నవి. అక్షే పూతనావధమున శ్రీకృష్ణుని యందును పరాక్రమ
(ప్రకర్షకములగు చెష్టలు లేవు. బాలుడగు శ్రీకృష్ణుని చెష్టలందును లీలామానుషత్వము
గోచరించును. ఆ సందర్భ మిట్లు గలదు,
“"ఉఊ/ ఎత్తిలి కావ్రుకావు రననేడ్సు తదీయవయోదరాారముల్‌
తుత్తుకదాంకం బాభోకొని (లం [(గ్రమంజునం విన్దు లాలతో
నౌత్తుడు మున్ను గాయ గజనీయమ్ములై చబనునత్తధాతువుల్‌
వొత్తుగ (బాణము. ల్దానంబిబెందయ (తిక్టుల శొక్టుోల్ళి డిన్‌
న! రవత్భానికిను దా నామ్కుడు
రక్టునిలై క్చ్ర్‌వ్దుం డ్‌త్తు (కొర్వావేళం
దబత్తూవిముగం బచభరింవంలో
నక్కుబోలాచాలి గడనె వోయనుచు భువన్‌
(వాం/-వ్లూ// భా ల ఆక్య్వా/-2౮/, (౮2వ
ఇచటి యొత్తిగిలి కావు కావు మనుటయు చన్నులు నోట బెటటయు బాల్యచేష్టలుకాగా,
ఆమె [పాణములను గోలుట యతిమానుష చేష్టమైయున్నది. ఇచట విభావానుభావప్పుష్టి
ఇళ్లు స్తీియగు పూతన బాలుడగు శ్రిక్యష్టుని "పై,పదర్శించజన వ్‌రము
పరస్పరానౌాచిత్యమున వీరాభాసమగుచున్నది,
ఏ2!


మూలమున రాక్షసియగు పూతన చేష్ట లేకైక శోకమునను, కృష్ణుడామెను వధించుట
యొక శోకమునను గలదు. ఇవి యనువాదము నందున్నంత దిర్హ్వములు గావు, అవి ఇట్లు
“తతోంర్యాతనమయే వూతనా వవత్వద్భళ్ళుత |
వ్యాయగంభీరనిద్లోవం వ్యావారంతి వున వునః
నిలిల్యే కళళకన్యాన్హ (వ్యన్రవోలత్పీడవంణో |
దదా న్లనం చ కృవైాయ తన్వున్‌ నుత్తే జనో ని? 4
తన్యా* ననం వవా కః (వాడా నవా వినద్వ జ
భిన్సున్తన తు నవానా వపాత శతకన భువి / ౯౫
'అప్పుడు అరరాతత్రి సమయమున పూతన వ్యాఘ్రమువలె గర్జించుచు కనిపించినది.
ఆమె మానవస్త్రీ వేషమున బండి ఇరుసుక్రింద దూరి కూర్చొనెను.ఆ సమయమున ఆమె
స్తనములలో దుగ్గము అమితముగా న్ర్రవించెను. జనులు రాత్రి నిద్రించు చుండగా కృష్పునికి
స్తనము నిచ్చెను. ఆమె స్తనములను శ్రీకృష్ణుడు ప్రాణములతోబాటు త్రాగెను. స్తనములు
ఆగి. పక్షివలె పూతన నేల బడెను. అని భావము.
మూలమున పూతన చేష్ట లంత యధిక భయంకరములుగ వర్ణింప బడలేదు. శ్రీకృష్ణుని
చేష్టలును అనువాదము నందు విపులముగ నున్నవి. ఇట్లు మూలమున వీరా భాస మంతగా
కనవచ్చుట లేదు.
౨3. శకట భంజన వృత్తాంతము
శకటానురుని కృష్ణవధోత్సాహమును, శ్రీకృష్ణుని శకట భంజనమును ఏకైక పద్యమున
గలవు ఇదియును అ(ప్రాణీదైన శకటమునందుగల వ్‌రమ్హై యనౌచిత్యమున
నాభాసమైయున్నది. ఆ విషయ మిట్లున్నది. -
నశ! జరదకు దోరగలాణ/ వెబడుదునో
" తొలంి తయ్యుు లు (టూాయ నిలవలింద
బొడం వే వణభెంబి (తొక్కుదునో మలు
గాంీ లోంనయంగముల నొకకు
నెదడలించి మూందడు నౌరంగడు వభరపలైం
వెరపున వదయింవ దొరకొచు నాకీద
యవనరం బని తనయాత్థుల దలంయ
ఆ ళళకముతలం వెజీం౧గ చయ్యన నాలోన
జరణ మొకళో లీలం ఉజాం౨ి తాంచా
దళ్లణంది జండి తలందడై వొనీ
యవల నందు బెడలి యవశనిం వాదలొ (వార/-వూ/బా/-ఏ౮ ఆక్వా!-/ 74వ
“శకట మిట్లు తలచినది.'ఒక(వ్రక్కకు దొర్తి వీని పై బడుదునా? బండి కమ్ములచప్పుడు
చే భూమి కదలునట్లు వేగముగా పరుగెత్తి వచ్చి త్రొక్కి వేయుదునా? బాగుగా మోయుటబే
లోబడిన అవయములను ఒకటొకటిగా తొలగించి పడదోచి అణచివేయుదునా? ఈ
50. హరి॥-(సం) ॥-విష్పుపర్వ ॥- ౪౮ అధ్యా! ఏ4 నుండి 26 శా॥
322


శ్రీకృష్ణుని ఎట్లు వధించుటకు వీలుపడును? ఇది నాకు కర్తవ్యము' అని యోచించుచుండగా
వాని యాలోచన నెజీంగి తన కాలి నొక దానీనిచాచి బండిని తాచెను,. తత్హణమే బండి
ముక్క లై చెదరిపోయెను." అని భావము.
ఇచట శకటుని కృష్ణవధోద్యోగమున పరా[క్రమన్నురణ మేమియు లేదు. వాడు
రాక్షసుడగుటచే వాని యోచనలు తెలుపబడినను, వాని ప్రవర్తనము శకట మాత్రోచితమే
గాని రాక్షసుని కుచితము గాదు. అస్లే శ్రీకృష్ణుని చర్యయు పాదతాడన మాత్రమున
శత్రువధమున పర్యవసించినది.అందుచే నిచటి వధోత్సాహాము విభావానుభావపరిప్పుష్టి
లేక యనౌచిత్యమున వీరరసాభానస మగుచున్నది. =
ఈ సందర్భమున మూలమున కూడ నొక రెండు శోకములలో నీ వృత్తాంతము
విభావాది శూన్యమై రసప్రాధాన్యత లేకున్నది. మూలమున నిట్లు న్నది.
"ఇికులీలాం తతః కుర్పున్‌ న వాన్తబంణా శ్రీవన్‌ ॥
దులోద మధురం క్‌్లణ దాదా వూర్వుం (నారయన్‌ /
న త్యజేకేర పాదోం ళఓం వర్యవయల్‌ |
న్యూబ్రం వయోధరాకార్దోం బకార చభరులోద చ [౯ ౫
'విశుచేష్టచే శ్రీకృష్ణుడు కరచరణముల కదుప్పుచు పాదములు మోదికి చాపుచు
మధురముగా నెడ్చెను. తన పాదము చేత శకటమును, తోచి భగ్నమొనరించి పాలకొర
కేడ్పిన వానివలె నేడ్చెను' అని భావము.
అనువాదమున శకటము యొక్క యోచన లైనను తెలుపబడగా మూలమున నిది
రసస్పర్శలేకున్న దని స్పష్టముగా తెలియుచున్నది. ఈ ఘట్టమున శకటానురుడు రాక్షసు
డగుటయు, వాడు అప్రాణిరూపమున కృష్ణ వధోత్సాహమున నుండుటచే ని వృత్తము
నందలి వరమునకు గలిగిన యాభాసత్వము పరిశీలింపబడినది మూలమున
శకటాసురవృత్తము ముందు గాను, పూతనావృత్తమనరతరమునను నుండగా అనువాదము
నిది వ్యత్యనస్తముగా నుండుట గమనార్హము.
4. కపిత వృక్షనిర్మూలనము - గోవులతోడి యుద్ధము
ఈ కపీత్త వృక్ష మొక రాక్షసుని జన్మమని తెలుపబడినది. వాని భార్యలేడుగురును
సహన్రపుత్రవతు లైన గోవులని ఇట్లు తెలుపబడినది.
"న మనుండ విరోచనతనయండు బలికం డం
బూర్జుడుం డొవావగర్జుయుతుండు
౧లండు బ్రాత్వుయ కాలకలియన ద్వావరాం
తమున దానవు లెలై దరణీబాదధ
తుద్ధువింవంగం దాను నొకకవిత్తదుమమై
యమున ద్లోణవ్రుంయదీలమయున ఉనించినాం
డద్దురాత్యునిబంటు లైన యనుడు
51, హరి॥-(సం) ॥-విష్టుపర్వ ॥- 7అధ్యా॥- 5,6 శ్లో!
323


త! అందయిను వివకంటకవ్వావ్త వప
కేతోయై చొని యత్తునుం గెౌలంద మయలః
జూంగినాలు తద్వా రూ లేడ్డుడు నవ్య
వ/ ఆగోవృలంగాచువారులేకతమయిచ్చం గారుపనులై తిరుగుచుంబాణుల వథియించు
నవ్వెలంగ్యమాను పుట్టి నపం డైండేండ్లకు బూచి పువ్వులు వొడమినప్పుడ
వులియించు( దతృలంబు లయా్యాసురంబగువ శుగణంబు భక్షంచుచుండునని కలదిప్పు
డవ్విధం బంతయు సంపన్నం వైనయది." (హరి[-పూ॥భా॥-6 ఆఅశ్వా॥-66ప॥6/శో॥)
ఇట్లు వప్యృక్షరూపమున నున్నది రాక్షసుడగుటచే తదున్మూలనము.
రాక్షనవధోత్సాహముగ వర్షింపబడినది,. అస్తు తద్భార్యాసుతులగు గోపత్సాది సంహార
మును సుమారుగా నారు పద్య గద్యములలో గలదు. అందు రాక్షసవధముట్లు గలదు,
"వ బగ్రమమునం బభిందౌెలుం బనరుంగాయలును న్ధు జీదోరబండులుం
౧దునీనవండులుం గౌలలు గ్లో తదున్సు తళాఖి అన్సు యం
దమమయతై తలిర్పుం నతండును భావాలు నాంది నొన్త్రర
మ్వూము అగువాని నాల నలియన్‌ భువ్దైడుదు వబ్బా దోడుతోన్‌
నగ. అర్జు యు లెవాలురందయీూ నందంద
వబడీయలరాలను బడంగదైచి
క్‌న్దు దవ్లైలవానిం గెమరాల వానిన
కని ధద్యాతిం దొరంగించి కొన్సీ లీల
నిక్కు వోని కొమ్యు లుక్కునవిణముగంగ
_ ద౧బి దాదణోం (దోఐి వగయలం దోనీ
కౌన్సి మువ్వుదమున నన్సుంచి రాల్దుంగో
. నివ్చులం బయో నన్స చతడువు
లో/ భలనివాతవాతం అయదబవాుఎళరవము
వదుల కాటావిదబొందుద వనిత రవము
నమది గోపాల నివవొ గర్తారవందుం
౧లని గగవండు క్‌బ్తాత్య కందుం దోనె.
వ
కా// వాదంబుల్‌ నుజఖుమాడి యదతఎఐడూవన్కంధముల్‌ వచ్చి డూ
వేదం బందులు డుల్పి బావాువులయ శేపాడు కాఖాలి నం
భోద్యశీడ నడంబా మన్తకతతుల్‌ ల్‌యంద అందించి యీ
పూదోవోచండు డూవుమా వెం దరడాపావీలదత్యాదమున" .
(వాంర/-వ్లూ/ఖా/-6 అత్వా/-ర౨, రశ 9/ వగ్గ
'శ్హ్రృకృష్ణుడు రాక్షసుని యవయవములు నరకిన విధముగనే చృక్షమును కాయల
గెలలతో శాఖలను నరుకుటను వర్రించెను. గోపాలుర సహాయముతో చృక్షమును నిష్పులము
చేసెను. పళ్లు, కొమ్మలు ఉన్మూలించగా నైన శబ్దము ఆకాశము నిండెను. తరువాత వేళ్లు
324


నరకి, బోదెను చిల్చి, పండ్లు రాల్చి, కొమ్మలునరికి, తలలు ఛేదించి యావ్బక్షమును
రూప్పువమూపెనుల

ఇచట వృక్షమును అని గాక 'రూపుమూపె తరురూపాఫీల దైత్యాధమున్‌ అనుటచే
రాక్షనునిపై ప్రదర్శించిన పరాక్రమము వీరమగును. కాని యది లౌకికముగ వృక్షమగుట
చే పరస్పర జిఘాంస లేక విభావానుభావ పరిప్పుష్టి లేక వీరాభాన మనదగియున్నది.

అదే సందర్భమున వ్యృక్షరూప్పుడగు నసురుని భార్యలును, ప్పుత్రులును శ్రీకృష్ణుని
పై విజ్యృంధించిన విషయముగలదు. గోరూప్పులగు వారి యొౌదత్యయు చక్కగా వర్ణితమ్చైనది.

“వ॥ అయ్యా పూర్వనినదంబునకుంగనలి యయ్యసురకొడుకులు గోరూప్పు
లగుతల్లులకడనున్న పొగరుకోడెలు వేలసంఖ్యలు చెలంగి నలిరేంగి ఖురశ్చంగ వాలదంత
వ్రహరణంబులై పొదివినం
జెదరి నిలువ నోర్వక గోపాలురు పలాయనంబు నొందిరి. నందగోపనందనుండు నగుచు
వాని నొండొండ యొడినీ కడకాళ్ళు వట్టి విసిరియ మాని కొమ్ములనె. తగిలిచి యొగిల్సియు
వాని నిట్టునట్టుదిగిచి పడునట్లుగా వైచియు నొండొంటితో నడిచియు నేలతోవేసియు
బహు[,పకారంబు లగు వధంబుల నిరవశేషంబు గావించె నమ్మాయారూపంబు
లాత్మరూపంబులతోనపడియు దానవాకారంబుల౦ గూలంబడీయు నన్నలయంతయు
శవనంకీరంబును రుధిరపూర్ణంబును గావించి నివ్విధంబున"

(హరి[-పూ॥భా!-6ఆశ్వా॥1-85వ॥)
ఇచట గోవులు 'ఖుర, శృంగచాల, దంత వ్రహరణంబు లై పొదిలినవని తెలుప్పుటచే
రాక్షసులతో యుద్ధము నందున్నట్లు శస్తాస్తముల ప్రసక్తి లేదు. గిట్టలు, కొమ్ములు, తోక,
పండ్లు మాత్రమే ఆయుధములుగా నున్నవి. అక్షే శ్రీకృష్ణుడు శతునిర్మూలనము నవ్వుచు
నునాయాసముగ నొనరించెను. ఆయుధముల (ప్రనక్తి లక ఒక్కొక్క దానిని వెనుక కాళ్లు
పట్టుకొని విసరుటయు, వూనుకొమ్ములకు తగిలించి విరుచుటయు, ఇరువైప్పుల
విసరివైచుటయు, ఒకదానితో నొక దాని నణచుటయు, నేలకు వేసి మోది చంపుటయు
జరిగినది.

ఈ సందర్భమున వీరరసోద్దిపకములగు పరస్పర వా[గ్రూపాను భావములు గాని,
గాతారంభానుభావములు గాని వర్షించు నవకాశము లేదు. కాని యాగోవులు
రాక్షసులగుటయు, వారు కొందరు గోరూవమున మరణించగా, మరికొందరు రాక్షసరూపమున
మరణించినట్లు చెప్పుటచీ శ్రీకృష్ణుని వపిరమునకు జౌచిత్యము సంధానితమైనది. ఇట్లు
నిర్వహణమున ననుభావాది సమృద్ధి లేక గోరూప రాక్షసులు చూపిన వీరము తిర్యగ్గతమగుట
చేతను శ్రీకృష్ణుని వీరము తిర్యక్కుల 'పై నెజపబడుటచేతను వీరాభాస మగుచున్నది.

ఇదే సందర్భమున 'కాలకలి' యను పేరు గల ఈ రాక్షనుని భార్యలు గోరూపమున
నుండగా శ్రీకృుషుడు వారిపై వికమము నెజపినను వధోత్సాహము చూపకవారిని వెరపించి
పారదోలెను. గోవులు శశ్రీకృష్ణునిపై చూపిన వధోత్సాహ మిట్లున్నది.

"చ " కొడుతులపాటు నూబి కజుంోవ మెలర్దుం దల్లు లొక్రుయ.
వ్య్వుడి వవజాయత్తోణుని మట్టం దలంబు మువోేగవుంకుతుల్‌
325


వడిగరౌనం గెమ్యు లెద్తుకాని వాతులు విచ్చి ఖుర్యాగ/గపొతనం
(వొంగ ్య్రా/బా/ర ఆళ్వా/ర్‌తివ/
కొడుకులను జంపుటజూచి యా యావులు భయంకరముగా పుంకరించుచు
(శ్రైకృష్ణుని మట్ట దలంచెను కొమ్ములొడ్డు కొనియు, నోరు తెరచి నేలను పగుల్చుచు
భయంకరముగా కృష్ణుని తాకెను. క
ఈ హుంకారాదులగు ననుభావములును, వధోత్సాహమును తిర్యగ్గతము లగుటచే
వీరాభాస ప్రయోజకము లగుచున్నవి.
ఇట్లుండగా (శ్రీకృష్ణుడు గోవుల పై వధోత్సాహమును చూపలేదు, వానిని పారద్రోలు
ట మాత్రమే ఇట్లు వర్టించెను.
"చ ఉఊశీకి జొలంగో దాయయను నూర తోజులు వటి దవ్వుగాం
బఅవియుల గెమ్ము బూడి వెడంయటలాయం౧ (దోవియం గోద లీలహైం
వథటివి రబంగం వోలీయుయ ఉందణలిొ ర లేన్తురూవతన్‌
నొఖనీన లాక్టసాంగనలం చోళ నతండు నివీవమ్యూతలోేన్‌
వ॥  అవియును (గీడానర్తన 'వవర్తియుంబోలె. జెలంగియాడు కృష్ణునిపరాక్రమంబునకు
భయంపడిీ "
మెనులు గలంగి వాపోవృచుం దోశ లెత్తి మెడలు మలంచి మలంచి చూచుచు
నంభారవంబుల
నొజులుచుం. బఐజచి మారం బగుకాంతారంబుదూణీి కాడువడి పోయె నంత."
(హరి॥-పూ1॥భా॥-6ఆళక్వా॥-89ప॥,90వ!)
తొలగ్యదోలుటయు, తోకలుపటి పొరదోలుటయు కొమ్ములూడ బెరకుటయు, చేతితో
చరచి కల్మొాల పరచుటయు చేసెను కాని గోస్వరూపలగుటచే చంప నిశ్చయించలేదు, ఇట్లు
(శ్రీకృష్ణుడు గోవుల పై చూపినది వధోత్సాహము కాకపోవుటచే నాభాస పయోజకము
గాకున్నది,
ఇట ని యంశము శ్రీకృష్ణపాత్రచిత్రణమునందలి వైలక్షణ్యుముగా గుర్తించి డాక్టర్‌
పెరి సూర్యనారాయణ గారు తమ పరిశోధన వ్యానమున నుడివియున్నారు. =
నేడు ప్రచారమున నున్న హరివంశమునం దీవృత్తాంతము లేకున్నను భండార్యరు
సంస్థ వారి సంశోధిత హరివంశమునకు అధికపాఠముల యనుబంధమునందు ఏకాదశ
సంఖ్టగల పాఠమున గలదు. సర్వ వ్యృ్యతాంతమును అనువాదమున యథామూలముగ
సాగినది. వృక్షోన్మూలన విషయ మిట్లు గలదు.
నాంలప్లా కాష్టవావాద్రైో. కాతయామానతుః వల్‌ |
ఏ2. హరివంశ భాగవతములలో కృష్ణకథ - రఅధ్య్యా॥- 1 శ్రీకృష్ణుడు కపిత్హవృక్షములను
నిర్మూలించుట- పుట 432
తేల6


ఉఊ బ్బి/త్పూ బావ వివులౌ నిద్ధుజ్ధూ దళనచ్చుదమ్‌ /

ఎక్షైవం బటతుః ఖండ్రా కావ్రానామట్టునామవి. |

భలాన్య ళాతయత్య్యావ్లో వొన్తాబ్యాం కాట్లళంతుభిణ //

వొన్తగావ్యోననేకాంళ్లు కావ్లాన్‌ వాషపాణనంచయాన్‌ |

(వదదుః నత్తురా గోపార్తయోర్లన్తేవము నర్దుతః 4

ఉద్వూమ్యావాత్వ రవ మూర్వువక్రావుభావవ +

ఫలాని తుమృ్చమ్యాతాణీ పాతయాంబశతుః శీతా. /

త బ్య్రువొద్భ్ధు? నమామవ్చు తొ వవాుళాథాన్త్వునేకథా /

వాతృమారైో వ్లర్ర్యావ చ(శతున్తుములం న్వానమ +

గోపాట్టు నేదు? నంవ్యొష్తా నోదతుస్తా చ నింవొవల్‌ |

వఫలకాతనజుళ్తా నీ దేకీజబూతో మవోరవః / చే

అనువాదము యథామూలమగుటచే భావము స్పష్టము. అల్లు రాక్షసప్పుత్రులగు
గోవృలందలి వధోత్సాహమును పరిశీలింప వచ్చును. ||

"తాళ్ళు గావో భృళోద్చుగ్హా ఆనురం భావమాంణశితాః |

దృష్షవన్త్యూళ్టు శ్యజ్వాన్త్యః (ొరద్భువ్షళ్ళుతం వనే 4

మోరా బయానకా గావ నవత్తానానభ్యిదుతాః

నివాంతుం నిళ్ళైతా భూత్వా గోపాలానబినంగతా? |

చనైర్చువాణైాః వెదాళ్లో లాంగూలెౌర్భు న్లో ఖ్లులో /

నమావాత్వా నిజ్యదుస్తాన్సక్ట్రు వమునలాయదాన్‌ /

వొన్యుమానా వనే గోవా వచభభిర్సీమవిశహైఃం /

అళ్ళు వంతన్తే తత్‌ ఎ్యవఉుగ్యు రీళేోదళ //

యథా న్వూః నౌరనేయాణాం న నన్త్యానొం తథా కృ్యుబిజ్‌ // గ

'కాలకలి' పుతులగు గోవులు తమ కొమ్ములు గిట్ట్లలు మొదలగు వానీతో గోపాలురను
చంపబూనుటయు వాని విజ్సంభణమును తెలుపబడినవి. భీమవిక్రమములైన పశువులచేత
చంపబడుచున్న గోపాలురు నలుదిక్కులకు వరిపోవుటయు తెలుపబడినది, అనంతరమున
శ్రీకృష్ణుడు వానిని చంపిన విధమిట్లు గలదు,

"బాం భావోబితః కృవ్దర్హతృుర్ణుమువల్క్షూ బో

న్వుయం బి గేవో వేదావీ భాలోవీ నివుణ* నదా /

విజ్తాయ దానవగణం తతో గేరూవధాంరణమ్‌ |

ఊవారాలంగ్గొలో రయ్తూకా్యా నళ్చైతః శ తలు దుద్రిమాన్‌ //

నమాథున్సువానా క్యవ్లం అలా వ్రైల్టిరతాని ఖ్నుర. /
ల.
53. హరి॥-(సం) 1- 53అధ్యా॥- 215 నుండి 227 పంక్తులు -అధిక పాఠము 11-భం॥ సం॥

హార8!1అను॥
వశ, హరి॥-(సం) ॥- 53అధ్య్యా!॥- 225 నుండి 23 / పంక్తులు -అధిక పాఠము 11-భం॥ సం॥

హరి॥[అను॥

327
న తో మావాతా కృపష్తో వత్శ్మార్తైర్పుత నంగభ్రమః |

వాన్తాబ్యామబలిజ్యగావా నంనాతాన్వాతరంవానః /

తోవాం బలేన ఎిశ్చాయ తము వాన్తంతోవు కే.

చాత్వా నావంళయమతి వాంిర్లి బై తవానయమ్‌ /

తత్హణాదవిచ్చార్తాన (పార్ధుం కార్పామాత్యునః +

సంకవేవాం వ్లన వాదాన్సంగ్భువ్వూలీలయా 4

ద్తోణోన కరేశ్రాన గుపాత్వా చేతరానవ /

ఏవం వత్రారబిన్లున్తం నర్చ్వే వత్సా వివ్వదుమమ్‌ |

క్షం దృవ్లాభ్యూదావన్హ్ర వన్య జ్యాన్యాన్వమర్రతుమ్‌ //

తాన్ఫుర్వానేకవా స్తన నందార్యూ నమవోద్యూతిఃల //

అవరేణావాన ద్దుత్తై రుచ్చి/త్యూ బలవాన్తు/మయమ్‌ 4

తతః వంభూయ లే వత్సా నర్జుతళ్టు నమాదవన్‌ /

శమావొనన్త్ల నంరబ్దాః వొొదారంతాళ్టు మన్షా॥ి /

తాన్లత్వా బలవాన్ట్య్రువ్ల వొాదడాన్వుంనతూర్దురా. /

ఎదూయాపాయద్భూమౌ న్వకార్యామనుతన్రివాన్‌ /

నృత్యయన్నవ బబౌ కువ్లు కుర్పున్సు బినయశియామ్‌ |

ళరీరేణు నమ్యగోణు కవు తకమలలోబనః / చ

ఈ గోవులు దైత్యులగుట నిస్సంశయ మని నిశ్చయించి మేధావయు నిపుణుడును
నగు శ్ర్రైకృష్ణుడు వానిని వధంచిన తీరు చక్కగా వర్షితమైనది. అనువాదము
యథామూలమగుట తెలియనగును. అట్లే కాలకలి భార్యలగు గోవుల కోధమును వానిని
సంహరింపక పార్మదోలిన విధమును మూలానువాదముల నొకే తీరున నున్నవి.

"తేశోత్సు వ్పై ల్ల తెర్జుత్సాః నారవద్భురనోకద్రా. |

బబండార్ద్యుక్రైకాఖాన్తం వాన్వామానా బలీయనా 4

ఉఊగ/మువ్రైన్తరం భూయో వత్త్యదుమనమాగమే

(ాదురానాతికకముకం తన్మునోబ్రారవం రవమ్‌

వృజ్షకాభావిబిన్సా గాః కాలేయాశ్తే మనవోచురా* /

వేతుః వృథివ్యాం వ్వైర్లేవ్తాా ళవభూతా మవోనురాని /

ఖభలెళ్ళు నసాతాః కాభా? కాఖాభి? నపాతా* కనవా |

త్యతాన్యీదుధర్లోన్నా భూము తంబిత్తణాన్తరే //

లన్వి న్కాలవాలో వృత్తే గావన్తద్దుత్సమాతరః ॥

అల్లి వేతుః నముద్వుగ్భా* నర్వానా యత తోనితాః /

తా ఆవతన్తరేవాదౌ బలవ్యాశోపాణోనుతః / ళ్‌

బ్తర్ధుయన్వా వ్రమ్యాతాళ్టు (బ్రామయన్సుర్దుతోదళడు /

వొన్యమానాన్సుతాన్తృు వ్యూ (వారబ్య వచతేన నం.

మవనోరవేజణు నోద్దూగ్లా* న్వయం చావ బృ్యశావాతాః? /

తాః నముబ్చ/తలాంయాలా= నదికరళలోదరాః శ

భయాదంబితలోమానో ఐవిజః "నర్చుతో వనమ్‌ /
వవ్‌, హరి॥-(సం) 1 53అధ్యా॥-238 నుండి 260 పంక్తులు -అధిక పాఠము 11-భం॥ నం॥ హరి॥అను॥

328


అనురాః వళవన్తానామన్వుయో నివ్చులో భువి |

అద్యావే నంచయ్తైవ మవోంణ్యో ఊనావ్య తో / క

ఇట్లు మూలానువాదములందు వీరరసాభాన పోషణము ఇంచుమించుగా తుల్యమే
యని పరిశిలనము వలన తెలియుచున్నది.

5, కాలనేమి ప్పుతులగు వృషభంబుల వీరము

(1) వృషభముల పరాక్రమము విజృంభణము

కాలకలి పుతులగు గోవుల వృత్తాంతము వంటిదే యగు మరియొక సందర్పము
నీలాపరిణయ ఘట్టమున గలదు. అదియును తిర్యగ్గత వీరమై యాభాస మనదగి యున్నది.
ఈ ఘట్టము హరివంశ పూర్వభాగమున నారవ యాధ్యాయమున నుండగా నందు రసాభాస
మిరువది పద్యములందు గలదు.

ఇట నామాన్య వృషభముల యౌదత్యముగాక కాలనేమి పుత్రులు ప్రదర్శించిన
దగుట చే నిదియును రాక్షసులు ప్రదర్శించినదిగా భావింపదగియు లౌకికముగా వృషభగత
మగుటచే వీరాభానము కాదగియున్నది. వృషభములు రాక్షసులను విషయ మిట్లు గలదు.
“తే! తారకానుడురణమున వారి జూకు

కణము నివొత్ములా యేడ్తుడు కాలనేమి

కొఢుకు లానవనగ మననున నిడి వపొడమిట్‌

కణింద యాయలోళ్తులె మంబషవజమునో (వాం/వ్లూ/భా/౧ర ఆక్వా/-/.22వ//

తారకానసురునితో యుదమున మరణించి, కాలనేమి పుతు లేడ్వురు కుంభకవజమున
నాబోతులైజనించిరి. అనంతరమున వారి విజ్బంభణమునకు కారణమును, విజృంభించిన
81/ పోరాని యట్లు మతనికీ

శర యివకు ౨లభం౧ం ఊనచుదౌంచుం ఊలం

బాల నతని వదయింవంయొ

నేడూవున నైన మాకు నిచ్చు నొదవునో' (వొం/వూ/భా/ర ఆక్వ్వా/-024వ//

ఎక్సైనను సమిపబంధు వగుటచే కుంభకునింటికి శ్రీకృష్ణుడు వచ్చుననియు వాని
నెజష్వన చంపవచ్చునని తలంచి వారు వచ్చిరి. ఇట్లు వృషభములందుగల
(శ్రీ కృష్ణవధో ద్యోగము స్పష్టము.

ఏతత్కారణమున వారుసాధుజన బాంధవుడగు శ్రీకృష్ణు రప్పించు నుపాయ మరసిరి.
“వ॥! అని తదాగమన కారణంబు లగునుపాయంబులు చింతించి యఖిల
జనబాధకంబునకుం దొడంగి" (హరి-పూ!!భా॥-6అశ్వా!!-125వ॥)

వృషభంబుల విజ్బృంభణము వారి పరాక్రమమును చూప్పునదై వీరరన్మ్వపయోజకమగు
మన్నది. ఇది సాధారణముగా రాక్షసులు లోకమున నందరిని గెలుచుటలో ప్రదర్శించు
56. హరి॥-(సం) ॥- 53అధ్యా॥- 26]1 నుండి 278 పంక్తులు -అధిక పాఠము 11-భం॥ సం॥ వారి॥అను॥

ఫఏ29


“నీ! ఎదంరనపోతుల నావ్వాని నైనన
ఎవాంణ నోజించది వలియందోలు
నలిబినం ఉంవ్లు మందల నెందుం దిలిగొ గ్ర
వుల మొదవ్లుల జడావణలెదడుబుం దిడ్తు
నడువంగో వబ్చిన నదకునం జందజు
౧౮”౨ యెటోబలియంగిం గొనకొకవియ
నవిలోం దజంనోనపారీనముల గతి
పాలుంయలు నాబచ్చి యావలిక భోవు
తే గోడ లలవలు వెరదాయుం (గీడవోలె
రేలు బగతులుం దడుయచుం వోలవంటు
అకండులేకుందమేయం గావున్హు వాలి
నుశీీతపాంరగెను ౧జిదమృ త్రూవులు వోలో(వాం/౯వ్లూ/భా/ర ఆళ్వా/.|26వ/
వృషభములు ఎదిరించిన వారిని 'ఓడించి' పారదోలుటయు, మందలలో ఆవులను
దూడలను చంపుటయు, బలవంతులను లెక్కచేయక ఎదిరించుట మొదలగు నవన్నియు
శత్రువులను జయించు వారి యత్సాహమునే తెల్పుచున్నవి. కాని సామాన్య వృషభరీతులు
గావు. ఇవి యన్నియు తిర్యగతములై వీరాభాసము లగుచున్నవి. ఇట్లు ప్రత్యక్షముగా వారి
వీరము వర్ణితము. ఇదిగాక పరోక్షమున [పజల మాటలలో వాని వీర మిట్లు గలదు.
“తే కుందబకనిమందం బుభ్రోన గోవృవందు
లేడు నభూమినన్తూంబు లెలం డొజోబౌ
గావ నలవిగా దంతి దోవ దొరకు
బెడీితి మరయణయ వలయ మాబోేకు నవ్వు
5్‌/ ముం డైన వచ్చి వానిని
దమియింవంగలేడు నిళ్ళితం నోమియపా
యము గ౧అలదొ చూడు నీబా
చమునం దతం (విలు మాకు వలనీర దోనిన్‌”
(వాం/వూ/భార అక్వా/-25 /29వ/
విదేహదేశమందలి కృషీవలులు రాజునకు వృషభముల విజృంభణము నిట్లు
వివరించిరి. 'కుంభకుని మందలో పుట్టిన వృషభములు భూమిపై గల సస్యము లన్నింటిని
పాడుచేసెను. ఎవరును పంట కాపాడుకొన జాలరు. మేము తిండికి చెడితిమి. నీవే
కాపాడవలె'నని వివరించిరి. ఇంతవరకును నిది పశువులను గూర్చిన విషయమే, కాని తర్వాతి
మాటలలో 'యముడైనను వచ్చి వానిని అదిగమించలే' డనుట వలన నిది పరా[క్రమమును"
తెలుపునది యగుచున్నది.
వృషభముల నదుపు జేయుటక3ై కుంభకునిచే నియోగించబడిన పెక్కండ్రు బలవంతులు
వాని నెదిరించిన విధ మిట్లు గలదు.
ష్‌ూ/ వల్లియల్నువైబి యోదముల్‌ వెల్లు (దవ్వు
తారు వేశజతీయడులొగి తనినిడయ్య్యాం
330


దోలి యోజడుటి పోనీ కదొడనాంగ
వొడువ నొడువను నలుదారం భొంబి యోడి
వ/ మజియును బహువిధోపాయంబులం దదీయ దమనంబునందు శక్తులు గాక యప్పటి
కప్పటి కోడెలచేతం బోటువడియును (వేటువడియును (దొక్కువడియును జిక్కువడియును
నలిగులియై సెడి చెవ దణిగి కడంకలు మడిసి దెనలం దిరిగి కడిమిపెంపువోనాడి చేతులాడక
దలంకి నిలిచిన" (హరి॥పూ॥భా॥-6ఆళశ్వా!॥-131వ॥ 132వ॥)
ఇట నుదేశింపబడినవి పశువులైనను అవి రాక్షనాంశములగుటచే బలవంతులైనను
వారోడీ పోవుటయు, తదీయ దమనమున శక్తులు కాకపోవుటయు కడిమి పెంప్పువోనాడుబయు
తలుపబడినది,. ఇట్లు వలలువైచిపటబోయియు, ఉరులలో తగిలింపబోయియు, ఒక వంకకు
[తోలియు పశువృల పటజూచి విఫలమైరి. అనేకులు వానిని బందింప జూచుచుండగా
శ్రీకృష్ణుడు తానును పట్టదలంచి వచ్చెను. శ్రీకృష్ణుడు వచ్చుకొటింగి యా మాయావృషభము
లిట్లు విజ్బంభించెను.
“మ/ వాం యేతొంచు కెజోంగి కట్టలుకతో నామాయపోతు ల్వడీన్‌
ఖురళ్ళ ం౧ందులం యంబళవజములో గేగర్ట్బాణీవత్తళా
క్త రనంథభుందడులం బౌక్పుంబోిం భొెడిబి ర్తంబుల్‌ భువి న్టుందంగాం
దౌరలంబాజణొం గలంగె శోవులు గభున్‌ దీరంబ్నులై దబోలుచున్‌
నీ/ అంతం బోవక యవి యాగోవముఖ్యులో
౧టలీలేోన మణీకీ య్మోళలేల
అం౩౨లు వైయభుం ౧౦కి గాల్గదవ్వుు దుం
విందుడు నొండెదడం నాలం బపలణి
బాండనంబారందు వగులింది గోడలు
గలేడాడి ౧౮నెలు మూలం దొయటీ
బందులు విజఖుగం౧ం బాదాంచో వందిళ్ల
వడంోబి తలువులు వుల  నొత్తి
త యాయ వారును కిళవులు నార నొంద
సెక్టుడాకల్తుడ యని వాడలెల్రింయలయం
౧టి (ఈ ఫూడువంరదెళి రగెలకొమడరు
లింద నందును శాదులంగో నేవు నూవె"
 యొరగవూ/భా(ర ఆళ్వాగ/40, 47వ
శ్రుకృష్ణుడు వచ్చెనని తెలిసి కోపముతో ననేక గోగర్భిణులను, వత్సములను చంపి
నెత్తురు పారించెను. అంతతో నాగక గోపాలుర ఇండ్లలో దూరి కుండలు పగులగొట్టెను,
గోడలు కూల్చి, గరిసెలు తోసి, బండ్లు విరచి పందిళ్లు తోసి, తలుపులు పగిల్చి విధ్వంన
మొనర్చెను.
ఇట్లు శ్రీ కృష్ణునిపై (ప్రత్యీకమగు విరోధసూచనయు, సాధుజన బాధనమును
వృషభముల రాక్షసాంశమును నూచించుటచే నిది నామాన్య పశువిషయముగాకున్నను
తిర్యగ్గతత్వమున నవి వీరరసాభాసము లగుచున్నవి. వీరి యీ రాక్షసత్వమును కుంభకు
డీట్లు ప్రన్తావించెను.
331


“ఊ/ గోవతుమూరులాలో కముంొంటిం గోవృువముల్‌ దిళాగదోం

(దోవముము ల వోగరయవోోతిత నేంవానమానము. లన

త్కొవక్ళు తాంతతుల్యములు దురమములీో దమియింవ వీని మే

మోవక్‌ యిట్లు చిక్ళాతిము యోగ్యావుయత్హుము. లెల్టి ననీయన్‌

ఈ/ కేవల గోవృువందులు
౧౮ ఐవి రా్ఞనులొ యుండా ౧ందర్వులొ య
జావలిలోనివొా పాంచయ .
కావింవంగబుభ్రోరవి దగందబున నెందున్‌'(ూర/-వ్లూ/బా/-6 ఆక్వా/-/ 43, (44వ//

'ఆ వృషంబులు దిగజములవలిను, = గుహనుండి వెడలిన సింహములట్లును,
కోపించిన యమునివలెను నుండె నని పలుకుచు వాని 'దురమత్వము' ను సువ్యక్తము
గావించెను, అవి కేవలము కోడెలు కావ. రాక్షసులో గంధర్వులో యక్షులో యని
సందేహించెను. అవి హింసార్ధమ జనించె నని పలికి వాని రాక్షసాంశను గోచరము గావించెను.
ఇట్లు ప్రారంభము నుండియు వాని వీరము ప్రతిపాదిత మగుచునే తిర్యగతత్వమున

(సు ఘోషవంతుడు వృషభంబులతో పోరుట

అనంతరమున నందగోప్పని. జ్ఞాతియగు "మోూోషవంతుండనువాడు వృషభంబులతో
పోరాడిన విధమట్లు వర్షింపబడినది..

"కా ఈయాయలోేతుల నిట్లు బెటుగొన నింకేనాటీ కీవ్యికమ

వ్యాయామందులకళ్త, చూడుం డిదౌ కన్నా రంగ నన్నాక్యునిన్‌

వేయం బల్పుం నేల నూ్లముల నుర్పుం గూలు నని టో వం

(డొ యన్య దదబుజివదఊవాతనకు' గేో(తాబంబ్లులై బేదముజన్‌
మ॥/ అని యాస్త్పోబితబావుయన్‌ బవులనింవాద్వానదప్తాననుం

డును దర్వోద్దతవ్యగవుండు నయి యాటోవంబుతోడం గడం

౧న నయ్యన్షము ల్హణబ్బుటల నగ్శజ్వాల లొక్కుమ్యుడిన్‌

గనలం గసొని వానివైం ౧౨ినెం దళ్ట వ్యూదళ్ళంగంద్చులై

నెక్ట కనులను ఊనకేవీయెలలొండ

నక్తుగడంంయావేయ లావవమంబొెడి 2

బోక్సాం బిడికీతుు నొకపోతు శిరము నడుము.”

(వొర/వ్లూ/బా/6ర ఆక్వా/- 49 యండి ఎ౮/ వ/

'నా పరాక్రమమును, వ్యాయామమును ఈ వృషభముల గెలువజాలనిచో నింకేల?
ఇదే చూడుడు వేయి మాటలేల ? నాభుజవజాయుధమున వ్‌నిని పర్వతములవలె కూల్తును'
అని ఘోషవంతుడు పలికెను.

ఈ మాటలు 'వృషభములీ నుద్దేశించి పలుకదగినవి కావు. ఒకవీరు నుద్దెశింపదగినవి.
అందుచే ననౌచిత్యమున వీరాభాస ప్రయోజకములగు ననుభావము లగుచున్నవి. ఇచటి
వా(గూపములును, శారీరకములును నగు ననుభావములును ననుచితములే యగును.

334


ఇట గా(తతారంభానుభావములు, బాహువులనప్పళించుట, సింహ గర్జన చేయుట,
జౌదత్యము చూప్పుట, సంరంభము ప్రదర్శించుట మొదలగునవి, ఇట్లున్న ఘోషవంతుని
పై ధేనువులు నిప్పులు కురియునట్లు చూచుచు తీక్ష్ట్రమగు కొమ్ములతో వానిపై గవిసెను.

వారిమద్యు యుద్దము పరస్పరముగా సాగినది. ఘోషవంతుడు దానిని తల పైనను
నడుము పైనను పిడికిట పొడిచెను, 'అతడు దోర్విక్రమ ఖ్యాతి' చూపగా నా వృషభములు
అన్నియును గలిసి 'కందంగ పొదివి' ఇటొనరించెను.
“'త/ పొదవి నిడువాలు గె్మ్ముులం బొెడీబిర్యొత్తి

ధరణోవైవాబి హెరవెట్లో యులప్దుడతముమయముల

దోయ్యు లయ దవ్వుగాయాలి సామ్యవోయి

వడియె నాతండు నూవజు బయమునొందో" (వార వ్లూ/బోంర ఆక్వా//౮౩ వ/

పొడవైన కొమ్ములతో పొడిచియెత్తి నేల పై వైచి కాళ్లతో మట్టి డెక్కలతో చిమ్మి
వేయగా దూరముగా తూలి నామ్మసిలి పడెను. ఇట్లు వాని దోర్విక్రమము పశువులచే
నధఃకరింపబడి యాతని పీరమున గల యనౌాచిత్యముచే నాభాసస్తూర్సి గలుగు చున్నది.

"ఘోషవంతుని యందలి వీరమనుచిత మగుట (శ్రీకృష్ణుని మాటలలో వ్యక్తమైనది.
అతడు వృషభములతో తలపడుట (శ్రీకృష్ణునికి విచారహేతు వయ్యెనని యిట్లు గలదు.
“౯ా/ ఈతం డోంటోకో నివ్యాయిం గజంగౌ న క్రులెక్కొా యీదువ్తుబాం

బతు ల్యోవంగనిచ్చునే యనుచు నంబోజూక్రుచిత్తంబు ఐం

తాతకాంతము నొందంగొడుంంంంంం/ (వొర/వూ/బా(ర ఆక్వా/-/౮2వ/

'ఈదుష్టప్పు టాబోతులతో నితడేల తలపడెను? అవి ఈతనిని పోనిచ్చునా?' యని
యాతడు మననులో విచారపడెను. ఫ్రీకృష్ణుడిట్లు ముచారపడుట యా కార్యమునందలి
యనౌొచిత్యము ను తెల్పుచున్నది. అతడు బలరామునితో నిట్లని పలి౩ను,
“"మ/ తవ యాయలోతులు గావు గోవ్వువములం దీరోవ మోదోవ్లవి

వవ వమూనర్షుజిమూంన యారయీ ననంభావ్వుందబు వమర్యూ న

భువిలో నోచిన గోవవ్వితమకళాన్వ్సూడ్త లనత్సీర్లి నా

కవ్లుంగా కీముడో కాచబాదన్‌ వృవబభయవ్యావిద్దు న్కు 04 న్‌
వ॥ తొల్లి తారకామయ నంగ్రామంబున నాచేత నిహతులైన కాలనేమి పుత్రు లేడ్వురు
నీ రూపంబులం బుట్టి నాకు గీడుసేయం గోరి తిరిగెదరు రిపువధం బవశ్యకర్తవ్యంబు.
బంధురక్షణసుక్కుతం బొక్కటి యు 6 గనా్యాకర(గహణలాభంబును శోబదభనంబులు
గావె.............." (హరి॥-పూ॥భా॥[-6ఆశ్వా!॥-157ప॥, 158వ[)

ఇచట (ప్రక్కృతములు నామాన్య వృషభములు కావని తెల్పి శ్రీకృష్ణుడు "మోషవంతుని
చర్యలోని యనాచిత్యము వ్యక్తమొనర్చెను. అంతకం కొ నువిదితముగా తనకది కర్తవ్యమనియు
తెలిపెను. సత్క్‌ర్తియు,రిప్పువధమును, బంధురక్షణమును, కన్యాలాభమును కలుగునని
భావించెను. ఈ విధముగా కృష్ణుడు వానితో యుద్ధ మొనర్చుట యుచితమని తెలిపెను.

శ్రీకృష్ణుని పరా[కమాది వరనమంతయు వీరరనస్పోరకముగా నున్నది. బలరాముడు
వలదని వారింపగా, నందయశోదాదులు నంక్షో ధింప కుంభకుడు మెచ్చుకొనగా మిగిలినవారు

333


సంశయించుచుండగా నంభమముతో యుద్దారంభుడయ్యెను. (శ్రీకృష్ణుడు వానిని మోరముగా
నదట్బ్చి తతృంహారమునకు గడంగెను.
"5// థలులాల యింళతకాలము,
లగలంచితిరి దర్యితిం (టాశోీమభున్ధు గులు మకు
బ్ధులనా ఖన్హు వీకారులుు
పాలినీతి ట్‌ మోకు నెందు బోవగొ వచ్చున్‌
క్‌ నావదివీటో కడిందదనీడుయ
నావగిదయ దీనం దగిలి యంతకుండ్రానన్‌
రూటు నెడతుండండాలునై
యీవానాత్యుకుల మిము నేల నపాంతునో
(వూం/౧వ్లూ/బా/ర ఆళ్వా//6 1, 62వ/)
'దుర్మార్లులారా, ఇంతకాలమై భూమిని కలచిరి. ప్రాణులను చంప్పుచు, పశువులను
మిషచే చరించిరి. మోరెక్కడ పోగలరు?' అని హెచ్చరించి వానితో నిట్లు తలపడెను
'పశుచ్చలనాఛన్న వికారు' లను మాటతో శ్రీకృష్ణునికి వారు రాక్షసులను భావమే గలదు,
'నా పిడికిలి బలమైన పిడుగు వంటిది ఇది తగిలి యముడైనను నశింపక మానడు.
పాపాత్కులగు మిమ్మునహింతునా అని పలికి పిడికిలి ఎత్తి నవ్వు మొగముతో వాని
నెదిరింప బూనెను. ఆ సందర్భమున వృషభములును వానిని శత్రువుగా నెంచి ఎదిరించిరి.
"మగ ..-..... వూర్చుం దబయ్యవైరబందమయున న్యుగకోద్యులా దూర్తగో
నయుడాల్‌ మూాలర్కొని ర ్త్క్భూయుమ్మ డీన యద్యూధరతో నేడ్వురడున్‌'
(వాం/-వ్లూ/బా/-6 ఆక్వా/4/63వ/
వారు పూర్వవైరమును మనసులో నుంచుకొనిరి. తీవమగు కోధము నందిరి.
దుర్మార్సులగు గోరూప రాక్షను లేడుగురును నొక్కసారిగా మార్కొనిరి. ఇట్లు వారి వీవత
వ్యక్త మైనను ప్రకృత గొరూపము వలన వారిచే ప్రదర్శితమైన వీరము తిర్యగతమై యాభానము
గావలయును. గౌరవనీయ దైవతమగు కృషాలంబనమున నైనను నది యాభాసము గా
వలసియున్నది. ఇది గాక లౌకికముగా పశువుల పై నెరబన వధోత్సాహము వీరాభాసనమగుచు
పాళ్చాత్యమున రాక్షసభావప్రత్‌తి గలుగు చున్నది. అంతట నది రసముగా
పర్యవసించుచున్నది. శ్రీకృష్ణుని విజ్వంభణ ముట్లు గలదు.
"న  పొదవిన నందంద మొదుకనియణబచేోత
వంకతో మోరలు (వేని (వోని
వీజణయవోవ నందందొ తజీమి కొమయ్యులు వట్దో
తొడల నొండొంటో వై (దోఐ్యతోబి
బౌదలన నవలీలం డాననీ యొక్కొక్కుటి
బారలం దోజలు వల్లో (అవ్న(తిప్తు
౨ం౧నం భోనీక వంగొని యన్నంకు
నదరంటం బెదలోన నాంగయాంగి.
తెతెడీ


తో ముది గండమయుల్‌ వడిం ౧౭ వెట్లు వెబ్రో
వంవ్లు లడిబియ బోజులు వక దాంబి
వెన్ను డక్ధాడివాంకీ వెజఖంయ గాంగ
౧జిమి నాం భోతుగంమి బౌట్బుగలంచి యాడ (వాం/౧వ్లూ/బా/-ర ఆళ్వా/4 6౮ వ//
“అరచేతితో మోరల పైవేసియు, కొమ్ములుపట్టి [తోచియు, తోకలుపటి తిప్పియు,
వెనుకకుపోనీక అపి, గండభాగములు కత్తితో పెటు పెట్టి, వీపులణచి, తోకలపై తన్ని
యందరకు నాశ్చర్యముగ వానిని గలత నొందించెను.. ఈ విధమంతయు పశువుల
నుద్దేశించినదై వీరత్వపపకాశకము కాకున్నది. ఇట్టి సమయమున వపిరదున కుత్కర్లము
కలిగింపగా శృంగారమును మేలన మొనరించెను. నిలాగతానురాగమున నిట శృంగార
ముద్దిపన మొంది వీరమునకు సహకారియైనది.
“కా/  నభాలోకనలోయ లాదరనమున్ను(దంట్నులౌ నిగునం
థజాలన్‌ గ్రరుక్కుభు నొయ్యనొయ్య్యం దను నోనం శాందీ యానందక
లోలవ్యావొతిం దూలం దత్కుతుకము ల్య్బూరింవ నుద్యూకత్తు(డ్రా
యాలోకవీయం డవ్వురోయలం బబండాలోకుడై చూచుచున్‌'
(వాం/వూ/భా/6 ఆళ్వా//67వ//
'నీల చూపులతనిపై నాదరముతో సిగ్గుతో ప్రనరించి, యానతో నాతనిని
జేరి ఆనందముతో చలించుచుండెను." అనగా నీలకు చక్టుషీతి గలిగినది. 'శ్రీకృష్ణుడామె
కుతూహలమును పూరించుటకు పూనుకొని విరోధులపై త్‌వమగు చూప్పులు నెజపెను.
ఆమె చక్షుష్తీతికి గ్రీకృష్ణునిచే రిపులందు పప్రదర్శితమైన వీరము ఉత్తేజము నొసంగినది.
అనంతరమున నతడు వృషభవధోత్సాహమున ప్రవర్తిల్లుట ఇట్లు గలదు.
''“ఊ// దక్కుంవాన్తదండనముదీ రముజుండు (వగాఢమువ్లి నొ
క్‌ పూకూ నిమన్తకం బవయ నొక్కొాకపోటము గొనంగ ౧౮న్బు అన్‌
ముక్కున వాత నౌత్తుడు నముదురహై బెదరంగ శోలి తో
నొక్కొకడుండ కూలి డను జోళ్ళులట పోవంగ గాలనేమిజుల్‌
(వాం/౧వ్లూ/బా/ర ఆక్వా/౯ రర్‌ వ/
దిగజముల తుండమువంటి చేతులతో, ఒక్కొక్కని తలపైనను గట్టిగా పిడికిటి పోటు
నీయగా, కన్నుల ముక్కున నెత్తురు బాగుగా కారి యొక్కొక్కరుగా వారిని జంపెను. ఇట్లు
చివరగా నది వీరాభానముగా ప్రవర్తిల్లినది. ఇంతటితో నీ వృత్తము ముగిసినది.
మూలమున నీ వృత్తాంతము సంవ్రదాయ హరివంశ ప్రతులందు లేదు. భండార్కరు
సంస్థవారు ప్రచురించిన సంశోధిత హరివంశమున ఆధికపాఠానుబంధమున నొసంగ బడినది.
ఇట మూలముతో ననువాదము చక్కగా సంవదించుచు, ఏబది నాల్గవ యధా్యాయమున
రెండు వందల ముప్పది ఏడు పంక్తులలో గలదు. వృషభముల యనుచిత వీరము ముప్పది
పంక్తుల లోను, శ్రీకృష్ణుడు ధేనువృులతో నొనరించిన యుద్ధ మొక పది పంక్తుల లోను,
"మోషవంతుని యుద్ధము పదిపంక్తులలోను గలదు.
రాక్షసుల వృ్యషభజన్మమును గూర్చి మూలమున నిట్లు గలదు.
“పతన్వున్సేవ కొలే తు వువడాపా మవోనురాః /
కాలనేమ నగుతాః నవ్తవ్యకానా బావుకాలినః /
335


తదా దోవానురే యద్దో విన్హునా (వభివివ్లునా |

నంగామాన్తువాళః కతా తేన యుచ్దో జతాన్తదా /

అళే మూడా (జుగ్యు స్తే వువ్లుం వొన్తుం నముద్వాతాః /

యావత్స్య్రప్తో యదుకులే జాతో దైతోయన్తత్తమాః// 27

ఈ శోకముల భావము నూట ఇరువది రెండవ పద్యమునుండి నూట ఇరువది
నాల్ల్వవ పద్యమువరకు సంవదించు చున్నది. అట్లు నూట ఇరువది యారవ పద్యమున
వృషభముల విజృంభణము వర్పింపబడినది. అదియును యధామూలమని కింది శోకములను
పరిశిలించిన తెలియగలదు.

"తో వృవాః నర్చుతో ఉభ్బు రాళ్ళ వత్సాంళ్లు దుర్టుదా* |

౧ర్బాన్యానావయన్సర్వానవాం నన్యాన్యాబ్లోయన్‌. 4

వదోవానన్వ్యజాతాని బ్హాయిత్వా మువాుడద్యువాుః ॥

వన్వానాం వాలకాన్సుర్వానాదావ్వర్థి ను నర్ద్చుతః /

కుమ్మ కన్యా (వదో ర్యాతొ వనంతి న్య ముదాన్వుతాః // చల్‌

రాజునకు నివేదించిన గోవుల దుశ్చర్యలు మూలమున నిట్లు గలవు. ఇవి నూట
ఇరువది ఎనిమిది, తొమ్మిది పద్యములకు సరపోవుచున్నవి,

"కృవీ వలాన్త్రతః నర్వే రాశ్లో మథిలవర్థుణాః

న్యవేదయంన్తదా నర్షుం వ్య్రషైః యన్వూవినాళనమ్‌ ల

యాన్యౌవ తవ నన్యాని రావ్హే జాతాని నర్చుళః |

భ్లోతాని నమన్తాని తువ్చుకన్వ్య వ్య వైద్హ్రవు /

నవ్తభినైః నమ్యుద్రూరమనేన ఎవ్లైతై.

తో నివార్యా మవొపాల యది తో స్యాజిగ్యతయమ్‌ ॥

నాదయసన్తి మువా* నర్వాన్దున్లా రాజన్ఫువత్రడాః /(// ల

కుంభకునిచే నియోగింపబడిన వారు వృషభముల లొంగదీసి కొనుటకు చేసిన
[ప్రయత్నములు మూలమున నిట్లు గలవు.

"అథ ర్యాతొా కబిదృషప్తా నానవాన్నువడూవీణః ॥

గోపాలెరవ్లైం నారం నియన్తు మువచశవమే /

ర్దు వాస్తాన్తదా నర్చే మందం మందముపాయయః /

అధ లే బల్బవాన్త్రవ్లా ౦ రజ్జువాన్తాన్సమన్త్రతః |

వుంభారవం (భకుర్వాణా గేపానేనవాభిద్యుదువుః /

తాన్డుర కృంగకోట్రాల్ట్‌ నమావిర్యు నమ్రత / ఈ

'వృషరూపులగు దానవులను అదుపులో పెట్టదలచ గోపాలురు మరికొందరితో
కలిసి తాళ్ళు పట్టుకొని మెల్ల మెల్లగా సమాపించిరి, వారిని జూచి అంభారవము చేయుచు,
57. వారి॥[-(సం) ॥- ఏ4అధ్య్యా॥- 28 నుండి 33 పంక్తులు -అధికపాఠము 12-భం॥ సం॥ వరి॥అను॥
58, హరి॥-(సం) ॥- ౨4అధ్య్యా॥* 41 నుండి 45 పంక్తులు -అధికపాఠము 12-భం॥ సం॥ వరి॥[అను॥
59, హరి॥-(సం,) ॥- 54అధ్య్యా॥- 46 నుండి ౨2 పంక్తులు -అధికపాఠము 12-భం॥ సం॥ వరి॥అను॥
60. హరి॥-(సం) ॥-= 54అధ్య్యా॥- 60 నుండి 65 పంక్తులు-అధికపాఠము 12-భం॥ సం॥ హరి॥అను॥

336


కొమ్ములను గురిపెట్టి తలపడినవ' అని భావము అనువాదమున పొగరుగిత్తలను దేశీయ
విధానమున పట్టుప్రయత్నము తెనుగు నుడికారమున వర్ణింపబడినదని తెలియును.
స్రీకృష్ణు డేతెంచినరా(త్రి వృషభముల విజృంభణము మూలమున నిట్లు గలదు,
"అథ తన్వాం వృషా ర్యాతొ గోము ప్రైళరనం మువాలః |
(త్వేకం నవ్త తో మల్లా దొనవా వృ్యవడూవీడా? /
వత్చాంఉిమ్బు రజో గాళ్ళు కుతోద్ళూ యో బభందిలే ॥
ఆగంతుకాంర్తదా గోప్యాన్యాతొా యదాయ నిన్ఫతాన్‌ 4
తొఘయ్యూ € కర్తం త్వులైళ్తావ హ్‌ గోపా దళోయయః
వాంభాదవం (వకుర్పున్తో దగంజా ఇవ తన్దీరే 4
రజూల్చిత్వా మబాన్ఫత్త్వా తీలకానథ కీక్తుకాన్‌. /
వత్సాన్వి(దావయామానుర్గాళ్ళు రావనిళో దళ /
తతః (చబాతో విమలే వ్యూవ్లా నొ పున తీల /
వవౌ న్తన్గుర్యవోనాదా శ్రన్యిర్కువ్చుకవోట్టుని 4
దందా ఇవ నంవ్నోదం వఎమ్య్భూరవవురానరమ్‌ |
వీలే వర్వుతాకారా* కాలాంతప్‌ యమావమా॥ / ౯
'ఆ రాత్రి దూడలను, గోవులను, కుటీరములను భంజించెను, ఎదిరింపవచ్చిన
గోపకులను కొమ్ములతో గిట్టలతో చంపెను. డ్రాళ్లు తెంచెను. కుండలను పగిల్చెను.
కుంభకుని ఇంట తెల్లవారి దిగజములవలె నంభారవనినాదములనింపె' నని భావము.
అనువాదమున నిదే విషయము వర్టితకమనుట యుక్తప్రాయము.
కుంభకుడు వృషభములను పట్టుటకు చేసిన ప్రయత్నములును, నవి వృషభములు
గాక రాక్షసులో, గంధర్వులో, యక్షులో యని పలుకుటయు యథా మూలములే.' 2
'ఘోషవంతుడు వృషభములతో చేసిన యుద్ధ మిట్లు గలదు.
"త్యత నందనుతః కళై ట్రాన కృృష్ణన్య నంఘతః /
న తదామోవయద్వాచా * దనుయివ్యే వృషానమూన్‌
ఇత (తనే వానన్తుం బైతేయాన్దు వడూవిఖం //
భువావాన్పోట్వు దదోజవీ వీతా యత్త్సవతా తదా |
ఇయేవ యోదుం మందాత్తా యాన్న ళళక్ళోత మాధవః /
తోవాం మద్వో నమానాయ వాుమ్బూారవమథాకరోత
తోన జళ్లోర తో నక్త వృుషా మోవవత? వుడ |
మిరాంళ్ళ 0గాన్సుముర్భు త్య నముత్తన్గుః నముద్వతాః
తోవాం నితానా మేళ5న్తూ మోవవాన్గో నకేచివొనజ్‌ ఈ
తతో గోపా? నమాగమ్యూ నీంవానాదం వ్యనీనదన్‌ 4
న్‌ హరి!-(సం) (6 ఏ4ీఅధా ద్ధి! 12 నుండి 123 పంక్తులు -అధిక పాఠము 12-భం॥ సం॥ వారి1అను॥
62. హరి॥[1(సం)॥- ౨4అధ్యా॥[-127 నుండి 138 పంక్తులు -అధిక పాఠము 12-భం॥ సం॥ వారి॥అను॥
63. అధీకపాళమునకు గల ప్రతులలో రి ప్రతియందలి ' ఘోసషయన్‌ ఘోషవాన్‌ వాచో, ర్యిప్రతిలోని
.ఘోషవాన్‌' అను పాఠములే అనువాదముతో సరిపోవుచున్నవి.
ఏ3
ఆవాతో మన్తకే నోఒభ వృషోమోవవతా తదా /

అ(గో ఖరాబ్యామావ్యొత్వ మోవవంతం దదంళ వా /

వునా ళ్ళంగోణ తం వొత్వా ఖురొాదబ్యాం దూంరతోఇశ్షీవట్‌ ౧ ఈ

ఘోషవంతుని పలుకులును వాని యుదమును యథాతథముగా ననూదితములైన
వనునది స్పష్టము. భుజము లాస్పాటించి, వానిని లొంగదీసికొందు నని పలికి వానిగిట్టలచే
కొమ్ములచె చంపి దూరముగా వినరివేసిన విషయము మూలమున గలదు, ఘోషవంచతు
డీ యుదమున కేల పూనుకొనెనని అనుకొనుట మూలమున లేదు. బలరామునితో
వృషభముల విషయమును టప్రస్తావించుట మూలవిధేయమే. ఆ విషయ మిట్లు గలదు.

"అడ్‌ కృవ్లనదొ రామం ఐభావ్తే వనే నతి |

వైలో వువా మవోబావో దాత్కా* న నమున్ధితాః /

కాలనేమినుతా ఆరూ మాం వాంతుమివా నంగతాః /

వురా మయా వాతా యదో తదా తారామయే విభో /

ఎతో2ి ఇిబలిరో నఅత్వం మయి ఎద్సవకారణాః /

నివాన్తవ్వా మయా రామ గోగోప్యార్డుతా నమమ్‌ గ”

'కాలనేమి సుతులగు వానిని చంపుటయు, గో, గోపాలక రక్షణ మొనరించుటయు
చేయవలసినదే' యని పలికెను. శ్రీకృష్ణుడు వృషభములతో నొనర్చిన యుద్ధము మూలమున
నిట్లున్నద్‌.

"తే వృువా దలిదాః క్భాడ్డా ఐివ్హుం ద్భ్రవ్దా వురూనితమ్‌ /

.. వూర్చువైరం నమిత వరావొన్తుం (వచభ్యకముః ॥

తే నవమం నవొనా వేతు/ కృవన్యోవలి దానవాః

తతో యదం నమభవత్తేవాం క్భ్రషన్యూ బి ్థబభోే /

లతో గోవ్‌ంణా? నర్వే కృవ్లమేవాగితాబవన్‌. ॥

ళృంనే నవానా వము కృష్ణం వొన్తుమబీవ్లువః ॥

వొద్యవవోరైరన్లర వుచ్భుమూత్రెట్ట్‌ కేళవమ్‌ |

వృ అకు భక్పుమావొన్యుూ* (త్యూకం వృవదానవా* |

దంతైరదం చరవరే ఖ్లురరన్వో నా ధనమ్‌ //

తతః క్భ్రవ్లో రువ ముష్షుం నంనివాత్వూ వభూన వా /

 తోవామేకం శణాదత్వావునరన్యం ఎధూనవా /

(వేణు మువ్వా తా న్గుర్వాన్ల త్వా దౌజేయ గలోవలన్‌ /

నలాం వొస్తే గృపాత్వాథ కృవ్లన్తన్యిన్వూరోబత /

మూలమున వృషభములు కృష్ణుని పై విజృంభించుటయు, కృష్ణుడు
ముష్టిప్రహారములతో నొకదానిని ముందు చంపి మిగిలినవానిని తరువాత చంపుటయు
గలవు. అనువాదమున నధికముగా నీలకు గలిగిన చక్షుషీతి యున్నది. అనువాదమున
యుదమొక సీసపద్యమున విపులముగా నుండగా మూలేమున క్లుప్తముగా నున్నది.
64. హరి॥[-(సం) ॥- 54అధ్య్యా![* 147 నుండి 160 పంక్తులు -అధిక పారము 142-భం॥ నం॥ వారి॥అను॥
65, హరి॥-(సం) ॥ - ౨4అధ్యా॥* 176 నుండి 181 పంక్తులు -అధికపారము 12-భం॥ సం॥ హరి॥అను॥
66. హరి॥-(సం) ॥- 54అధ్య్యా॥- 190 నుండి 202 పంక్తులు -అధిక పాఠము 12-భం॥ సం॥ వార॥అను॥

ఏ368


పరిశీలింపగా ననువాదమున వీరరసాభాస పోషణము నమానమే యైనను
మూలమున కంక వినృతముగా విరచితమైనది.
6. కాశీయుడు శశ్రీకృషునిపై ప్రదర్శించిన వీరము
[5 ల!
కాళియ మర్దన ఘట్టమున శ్రీక్పష్పునిపై కాలియుడు చూపిన వధోత్సాహము తిర్యగ్గత
మగుటచి, వీరాభాసమగుచున్నది. ఇచట మూడు పద్యములలో నీ వీరము గలదు.
(న్రీ కృష్ణుడు కాళియు డుండెడు మడువు గాంచి, కాళియుని గూర్చి వితర్కించి
జలమున జొచ్చి కలగుండు పరచెను. అప్పుడు నిజనివాసంబగు జలాశయంబు
సంచలితంబగుటకు కలుషించి కాలియుడు శ్రుకృష్ణుని'పై వికమించెను. ఆ సంరంభ మెట్లు
గలదు.
7న! తన వణావలి గదబింతయ వది దొత్తిన
౧౧నంబు నర్వుందబు ౧బ౭2తముగ
దనమితక్కు ముట్లు లేజణ దొడలు దౌజబిన
ఎనవ్రుయడీ బొండొండ దౌనలు/వేల్తుం
దనభూడ్భ్కు ల్యగంవ్రుంలినుకతోం బర్విన
నంబరబరకేబి యార్లి నాదుం౫
దనమేను మలయ్లైై తనరాంి నిగిడిన
యమునయంతయం దన్ధుయత్తు మొందం
టే భెౌదలు తనఖ్లూత్సూ తులనౌల్ధం జెగ౧గలుగవని
యబైడాండో మయూందలొ వెబ్లో నక్లు ంంల6
౧౮ ఫభరర్టా కకాయుండు కాళయుండు
౧౮౨ఐినె గోపాలబాలు వెం “నమయనంగో (వార/వ్లూ/బా/-7 ఆక్వా//-24 వ
తన పడగలను పూర్తిగా విప్పి ఎత్తగా ఆకాశమంతయు నాక్రమించెను. పెద కోరలుగల
తన దౌడలు తెరవగా విషాగ్ని యన్ని దిశలకు వ్యాపించెను. కాళియుని కోపపు చూప్పులతో
దేవతలు భయము నందిరి. వాని శరీరము మెలికలు తిరుగుట చూచి యమునానది
తన్మయమయ్యెను. తన ఫూత్కాదములచే పాగలు రేగి బహ్మాండము పాగపెట్టి నట్టయ్యెను.
ఇట్లగుచుండ కర్కశదేహముగల కాలియుడు శ్రీకృష్ణుని 'కనీమనండగి' నాడు. ఇచట గల
యనుభావములు మానవవీరులంధున్నట్లుగాక తిర్యగతములై యున్నవి. రక్తలోచనత్వము,
అక్షపవాక్యములు మొదలగునవి లేవు. తిర్యగతములగు ననుభావము లనుచితము లగుటచీ
నవి యన్నియు వీరరసాభాన ప్రయోజకము లగుచున్నవి. అటు పిమ్మట కాళియుడు కృష్ణుని
పొదివి కణచిన విధ మిట్లు గలదు.
“వ॥ కవిసి పొదివి యుజక నెజంకు లందంద కజఖచి యతని కయ్యదియుం జేయం దెజపి
యీక యుద్రేకంబునం గిట్టి.
5్‌// అఆవాదో మన్తకందుగ
నావ్లుడుపషోత్తమునిదోవా మాభుజుగోం్యదుం
డొావూరలభహభోగబందన
తాపాయ  తము౧౭శోనె-దలణ మాతన్‌” (వాడ/వూ/బా/-7 ఆక్వా/-22వ/2౮ వ//
339


కాళియు డాతనిని కజచి యా కృష్ణు డేమిచేయుటకును నవకాశ మూయక వానిని
తన పడగలతో బంధించి తపింపథోసెను. ఇట్లు శ్రీకృష్ణుని పై (ప్రవర్తిల్షిన వీరము దైవగతమైై
యనుచిత మగుటచే వీరాభాన మగుచున్నది.
శ్రీక్చష్లు డిట్లు కట్టుబడి యుండుటయు ననుచితమై యాభాస [పయోజకమే. కాని
యందలి యనౌచిత్యము నొక దివ్యులీలగా వరించి పదిహరించిన పీరు గమనార్తము
“ఉ/ వూర్చుభవందునం బబలభోగమయవ్యోర్రనిబడ్డులడ్రై మవో
గద్వుయ వైంచో రణముఖంబునం గొండోకనేవు వడ్డయా
దుర్పుద నేయ నెమ్మైయిల చుతూవాల వాత్తియొ తాల్సై ని మనన్‌
నర్చువిభుండు కాళియభువింగనిబందన నొవ్వె నయ్యైడన్‌
తే! నిందువతిలోనం బారుబావనెదిం నొరంి
నుత్తీం గజునొవ్వుల్‌ పాత్య 'సోజో యిబ్రం
య్య గాక యొక్టుడీవీడ వూర కనంగ
బన్హు గాంగనంగమ మూర్చ (భున కొవ్వ్ఫ”(వారవూ/బా/-7 అక్వా/-24, 2౮వ
పూర్వజన్మమున పన్నగాస్త్రమున బంధితుడైన దుర్విధి నేడు కుతూపహూలముతో మరల
నే కాళియబంధనమున నుండెననియు, శేషశాయిగా నుండెడి మాధుర్యము జప్తిగలిగి
మరల నట్లుండెననియు నుక్తేక్షించుటచే శ్రీకృష్ణుని మహానుభావమును స్ఫురింపజేయుటచే
నీ యనౌచిత్యము పరివరీంప బడినది.
కాళియుని చుట్టుముట్టిన సర్పాంగనలు ఖఫీషణదంప్పలతో నతనిని కజణచుట ఇట్లున్నది,
“"ఊ// కాళియ యక్షులుం. జొలులుల గాంతలుం బుతులు నైరదుర్రయ
వొాాళము లౌల్టి యన్ఫి యను నవ్హు చవంబఖ్‌ యన్ద్నుశం నా
దీలతం జోమ్టుముల్లో వటులీవణదం్యప్హలం (బన్ఫురద్వావ
జ్వాలలు (వజ్వాంల్రం గయివంగం దొడంగౌ నళంకం గంకతోన్‌"
(వార/-వూ/బా//-7 అకా/-26 వ
కాళ్‌యుని చుట్టములు, 'స్నిహితులు, ఖారార్టప్పుుతులును త్రీ కృష్ణుని
చుట్టుముట్టుటయు కరచుటయును తిర్యగతవీర ప్రతిపాదకములై యూభాసము లగుచున్న వి.
అదిగాక్‌ అనంతరమున కాళియుడు భీతుడైై కళరణుగోరిన విషయమాభాన మగుచున్నది.
కాళియుని దురవస్థ యిట్లు గలదు, “
“మ వెళ దాషవాదడువాదఘూతనగతుల్‌ వేవేల చందందులం
అనఖానోవముయూాదం వొవథవణద్యొ తాల బ్ధ టాయండలం
ఎనవాంభ్రా నొంలెన్‌ మణుల్‌ నెదరలంగా నాన్వందబులన్‌ ోజోతం
బారంగన్‌ దంద్హలు నుర్గుగా గభళవప్నా జ్వాలికల్‌ వెల్వుడన్‌
జో? తఠము మండ దాచతిన తొగ కామబింగి
బాంవతోనివే నొాంతయ బలము దజలి
(గుక్క నింగదయంబులయవు డక్కా నూర్తు
ల "య్య ొయ్యానడిందం లుట్లునురుదక్భు
340


చ॥ ఇబ్బ౦గి నతస్టంతదురవస్థం బొంది నయద్దం౦ంద శూక [(వరుండు వివశం
బగుమానసంబు నెట్టకలకు నూలుకొల్పి గోవిందచరణారవిందంబుల [కింద నట్లున్న
యట్లయుండి భీ తివిహ్వలంబు లగుబిహ్వలు దొటటిల్ల నల్లన దీనన్వరంబున
నప్పురుషోత్తము నుదెశించి యిట్లనియె." (

_ (హరి॥-పూ॥1భా1॥-7* ఆశ్వా[॥!-50ప।॥ నుండి 54వ రకు)

'శ్రీకృష్ణుని కాలిదెబ్బలచే పాముపడగలు చితికి, మణులు చెదిరి, ముఖమున రక్తము
స్రవించి కోరలు నుగ్లై ఎండలో పడి తామర తూడు వలె నయ్యెను. బలము తగ్గి,
ఇం[దియములు వశము తప్పి, ఊపిరి మందగించి ప్రాణము తలడికెను. ఇటి దురవనసలో
మనను చిక్కబట్టి కృష్ణుని పాదము లాశ్రయించి దీనముగా నిట్లు పలికను' అని భావేము

ఇచట భయానకానుభావములగు నాలుకలు తొట్రుపడుట, స్వరము దీనమగుట
కలుగుటచే ముందటి పిరమున కనౌాచిత్యము కలిగి యాభాస మగుచున్నది. అనంతరమున
కాళియుడు (పపన్నుడై శ్రికృ్ఫుష్తపాదముల నాశయించి ధన్యుడగుటతో నీ వృత్తము

మూలమున విష్పుపర్వద్వాదశాధ్యాయమున కాళియుని వీరమాభానమెై ఏకాదశ
ఛశాకములలో నారంభమ్దై, కాలియుడు భీతుడైన సందర్భమున చతుశ్ళోకవమాత్ర విస్త్రృతమును
నైయున్నది.కాళియుని తిర్యగతమును, కృష్టదైవ ప్రవర్రితమును నగు వరమాభానమై ఇట్టున్నది.

"తేన శనైాన నంత్రుణం నలర్హొనూ భవనం మువొల్‌

యు లండ్‌ లదాల్‌ ఆధ

ఉఊదలాపద పఏలాజఖ శం ల లోచవర్వాదుల్లోణత!

న బోళవతిః కృదో మేధరాళినమ్యవభొ |

తతో రక్తూాంతనయనేః కాలియా నమద్యుళ్తుత ॥

వంచాను పావకేోచ్తూవానళ్లు లజ్రవ్నూ 2.నలాననఃి |

వృ్యథుభిః వం చభిర్లోరెన శిరోబి? వరదాం౮తూ /

వూరయిత్వా (వాదం నర్జుం ఖోగేనానలవల్టునా /

న్యూరన్సువ బ లోవ్నేణు ద్లాలన్సువబో తోనా /

(తేదోన ట్లాలతన్తన్వూ ఊలం (చతమవాబవల్‌ ॥

(వోతాళ్ళు భీతేవ ఆగామ యమునానదీ |

తర్వూఆశోదాగ్జి వూరేబ్యో వ్తూభ్కావిభూచ్దు మూయరుతః

దృవ్ణ్వా కృవ్లం వ్యాధతం (ీడ్తం కచులీలయా 4

శదూమూః యన్దు గందన్య ముభొన్దు బ్రేరురల్సి వ్ల |

నృఉవితా తో రోషార్సిం నమావే లీరజా (దుమాః /

జీన భన్ఫునాన్సు తా యగాన్త్యవతివేన వై |

వమన్హ్రః వావకం మోలం వ్లోల్యో ఎవివనవ్భ్చువమ్‌ |

నధూమం. వన్న గందాన్త నివతురమతొజనః

(వవెళితళ్లు ౮ న్త్వాః న్‌ క్లో భేంబందనజ్‌ ఈ

నర్వాత్ప బంణాకాల ననా గ౧ంం౦వాబలఃి /

ఢి
ఏశ41


అదళన్‌ దళైన్త్షశార్వి షోత్సడజులావ్నలైః. /|

తో కృవ్లం నర్పవతయో న మమాలర దబ వీర్వూువాన్‌ // ౯7

' శ్రీకృష్ణుడు పడుటచే యమునా (హైదము క్షుితమైనది. కాళియుడు రోషపర్యాకు
లేక్షణుడును, రక్తనయనుడును, పూత్కారమున జిహ్వాలు మంటలవలెనుండగా
పంచశిరుండును నై కనవచ్చెను.' అని ఇట్లు వాని వీరము చిత్రితము,

'దారాపుత భృత్యాదులు కలిసి శ్రీకృష్ణుని చంపబూనుటయు గలదు. కాని వారి
కోరలు కరచుటకు సమరము కాకపోయెను. అని భావము, అనంతరమున కాళియుడు
ఫీతుడైన విషయమును శరణాగతుడైన విషయమును ననువాదమున యథామూలములు.

“మృద్వ్యామానః న క షేన కాంతయూర్జా యజుంగమః |

ఆః నదడుదిరోద్దారెః కాతలో వాక్కామ్యబవల్‌ /

అవద్దానాన్య యా క్ర లోపో2యం నమ దర్భాతః |

దమికో2వాం వాతవీప్తో వళగన్తే వరానాన (7 ఈ

కాళియుని ముఖమున నెత్తురొలుకగా నిట్లు పలికెను 'అజ్ఞానమున నీపై రోషము
చూపితిని. నీచే నణగింపబడి, విషములేక నీ వశమైతి' నని పలికి యాభాసమే ద్యోతక
మొనర్చను.

,. ఇట్లు మూలానువాదములలో వీరమున కాభానమే పోషింపబడినది. అనువాదమించుక
విస్పతమని తలియదగును,

7. బలరాముడు గర్ధభ వేషధారియగు ధేనుక దైత్యుజంపుట

ధేనుకుడను రాక్షసుడును వాని యనుచరులైన వారును కలిసి గార్థభ రూపంబుదాల్చి
బలరాము నెదిరించిరి. ఇచటి వీరము తిర్యగత మగుట నాభాసన మగుచున్నది, ఇది యొకటి
రెండు పద్యములలో నున్నది. దైత్యులు గర్రభరూపమున ప్రదర్శించిన ఐక్రమ మ్‌ట్లు గలదు.
“న! ఖురతాడనందునం దాంగిన దూళి

యర్వాము (మింగి యంధంవ్లుందమము. నౌొంబౌ
పౌవృతద్దునులం బీ దైనంయదికాంవ య్‌ా

కా/పుందుల మది న్రవము మాన్దాం
దౌజభునోళుల వెద్రతెడువులు వాతా

ములం గేలిగొని మృత్యుముభిము నొడిచెం
౧నలుకన్సు ల నివు లెనని వులోమారో

ములు (వోల్చి నకలాటవులును భెదివౌం

తో దోజులార్పుం బృభున్నంధదూననము లొ

నర్వ జొాదరురోయందులు నభమునాలైం

మర్ష లందుగ౯ నేనెం దద్దువుళగలో

బామరానీక మబ్బంగి నడరునవుడు” (వార/-వూ/బా/-7 ఆళ్వా/-54వ/
67. హరి॥-(సం) ॥- విష్ణుపర్వ॥- 12అధ్య్యా॥- శే నుండి 14 ళో॥

68. హరి॥-(నం) ॥- విష్ణుపర్వ॥- 12అధ్య్యా॥- 35, 36 శ్ర్లో॥
3డ2


'గిట్టలతో రేపిన ధూళి సూర్యుని మింగి చీకటిని. పెంచెను. ఓండ్ర పెట్టిన ధ్వని
దిక్కరుల మద(ససావము నాపివేసెను. తెజచిన నోరు పొతాళ విలమును మించెను. కన్నుల
_నిష్పులు అడవులను కాల్చెను. తోకలు కదల్చుచు ఒడలు విదల్చ్బుచు శరీరపు వెంటుక
లాకాశమును గప్పెను. అని గర్రభానురుని విజ్బృంభణము వర్రింపబడినది.
ఇట ధేనుకాసురుడు రాక్షసరూపమున గాక గరభరూపమున నుండుటచే వాని
యనుభావములు లుత్కర్షము నందక జంతుసంబంధమగు చేష్టలగుట వీరాభాన ప్రయోజకము
లగుచున్నవి. జంతువు లగుటచే వాగారంభానుభావముల యభావము. స్పష్టము.
బలరాముడు ధేనుకునితో నానరించిన యుద్ధము కూడ బహుళ శన్థాస్త్ర
సమన్వితమును, పరుష వాక్తాల బంధురమును కాక జంతువధారూపముగనే గలదు. ఆ
టషయ మిట్లు గలదు.
“వ॥ ...... సంకర్షణుం డమర్శ్నోత్కర్హంబునం దదీయ బలప్రకర్షంబు రితయకా.౬ గెని
రిత్తచైతుల నెదుం నిలిచిన
ఆ||! కదయం బాయిజాంబి ౧౮బో దౌత్యుండు
వయతోడం ద0/ ఎచుకకాళ్లు
బందడరసబన మనంగ రెండును జేడించి
యు(/గదొంణి బలునియరలరము దాంూ
ఊఉ తాబినం దోర బీట్తాడిని తత్తుదయగ్థాముం బబ్లో భిట్లుగా
వచి యతండు ానిం గడువోోయు. లాగము నొవ్లు మాందకిన్‌
ఏైబెం దదంగకంబులు జవం ఐజీ (ఉతొభులు దాడీ నుగును
బెడ యర్ద్విం దత్త్పలచయంబులతోడన థూడిరాలంగాన్‌
వ॥ ఇట్లు ఖరదైత్యుం బరిమార్చి కొర్చిన రాముండునుంబోలె ధేనుకదైత్యుం బరిమార్చి
'పేర్పి బలరాముండు రానభాకారు లయిన తక్కిన రాక్షసులనుం గడకాళ్ళు వట్టి తాళ్లతో
(వేసి చంపె౦ం.. (హరి॥పూ॥భా॥-7ఆక్వా॥-85వ॥నుండి88వ।॥)
'ధేనుకుని బలప్రకర్షమును బలరాముడు రిత్తగా భావించి ఆయుధధారికాకయే నిల్బను.
ఇట్లుండ ధేనుకుడు వెనుదిరిగి తన వెనుక కాళ్లతో బలముగా గుండెలపై తన్నెను. అప్పుడు
బలరాముడు గరభమును దాని కాళ్లు పట్టుకొని బలముగా మోదికి విసరగా తాటిచెట్టునకు
తగిలి నుగ్గునుగ్లై తాటిపండ్లతోపాటు నేలరాలి మరణించెను, అప్పుడు బలరాముడు మిగిలిన
వానిని వెనుకకాళ్లుపట్టి తాటిచెట్లకు వేసి మోది చంపెను."
ఇచట గాడిదతన్నుటయు, బలరాముడు గాడిదను కడకాళ్లుబట్టి తాటిచెట్టతో మోది
చంపుటయే గలదు గాని బలరాముని పరాక్రమమున కుత్కర్తా హితువులగు ననుభావ
విభావాది సంపత్తి లేక యీ ఘట్టము వరరసాభాన మహీత మగుచున్నది.
మూలమున కూడ ఈ వృత్తాంతము మూడు నాలుగు శోకములలో నున్నది.
అనువాదము యథధామూలము, అందుచే వీరాభాసన పోషణము ఉభయరచనములందును
సమానమైయున్నది. గర్హభ విజ్బృంభణము మూలమున నిట్లు గలదు.
-శబ్పానునారీ నంకృద్లో ధర్వావిద్ద నటాననా |
న్రద్తాకో్‌ (పావతవతుూ థ్ళురెర్డి రారయన్థు హామ్‌!
తెత3


'గిట్టలతో రేపిన ధూళి సూర్యుని మింగి చీకటిని పెంచెను. ఓ౦|(డ్ర పెట్టిన ధ్వని
దిక్కరుల మద(ససావము నాపివేసెను. తెఅచిన నోరు పొతాళ విలమును మించెను. కన్నుల
నిష్పులు అడవులను కాల్చెను. తోకలు కదల్చుచు ఒడలు విదల్బుచు శరీరప్పు వెంటటుక
లాకాశమును గప్పెను.' అని గర్దభానురుని విజృంభణము వర్రింపబడినది.

ఇట ధేనుకాసురుడు రాక్షసరూపమున గాక గరభరూపమున నుండుటచే వాని
యనుభావములు లుత్కర్షము నందక జంతుసంబంధమగు చేష్టలగుట వీరాభాన ప్రయోజకము
లగుచున్నవి. జంతువు లగుటచే వాగారంభానుభావముల యభావము స్పష్టము.

బలరాముడు ధేనుకునితో నానరించిన యుధ్ధ ము కూడ బహుళ శన్థాస్త్ర
సమన్వితమును, పరుష వాకాాల బంధురమును కాక జంతువధారూపముగనే గలదు. ఆ
టషయ ముట్లు గలదు.

“వ॥ ...... సంకర్షణుం డమర్శోత్కర్షంబునం దదీయ బలప్రకర్షంబు రిత్తయకా. గెని
రిత్తచేతుల నెదురై నిలిచిన
ఆఅే| వె! కదయ. బభబాయిటాంబి ౧౮ దాత్యూండు
వయతోడం దిం/ ఎచుకకాళ్లు
వండరబైవన మనంగ దండును జోడింబి
యు్యు/గదొంణి బలునియరలరము దాంబూ
ఉ/ తాబినం దోవ బిట్తాడిని తత్త్పుదయగ్థాముం బలో భిట్బుగా

వది యతంధు ఎానిం గడువాయు లాగమయు శొబ్దు మూందవిన్‌

౨ాబౌం దదంగకొంబులు ఊవం ఐజీ (తొభలు దాడీ నుగును

బెడ యర్ద్వైం దత్తులచయంబులతోడన థూడిరాలంగాన్‌
|! ఇట్లు ఖరదైత్యుం బరిమార్చి పేర్చిన రాముండునుంబోలె ధెనుకదైత్యుం బరిమార్చి
పేర్సి బలరాముండు రాసభాకారు లయిన తక్కిన రాక్షసులనుం గడకాళ్ళు వల్ట తాళ్లతో
(వేసి చంపెం...." (హరి॥పూ॥భా॥-7ఆక్వా॥-85వ॥నుండి88వ।॥)

'ధేనుకుని బలప్రకర్షమును బలరాముడు రిత్తగా భావించి ఆయుధధారి కాకయే నిల్బెను.
ఇట్లుండ ధేనుకుడు వెనుదిరిగి తన వెనుక కాళ్లతో బలముగా గుండెలపై తన్నెను. అప్పుడు
బలరాముడు గరభమును దాని కాళ్లు పట్టుకొని బలముగా మోదికి వ్‌సరగా తాటచెట్టునకు
తగిలి నుగ్గునుగ్లై తాటిపండ్లతోపాటు నేలరాలి మరణించెను. అప్పుడు బలరాముడు మిగిలిన
వానిని వెనుకకాళ్లుపట్టి తాటిచెట్లకు వేసి మోది చంపెను."

ఇచట గాడిదతన్నుటయు, బలరాముడు గాడిదను కడకాళ్లుబట్టి తాటిచెట్టతో మోది
చంపుటయే గలదు గాని బలరాముని పరాక్రమమున కుత్కర్తా హితువులగు ననుభావ
విభావాది సంపత్తి లేక యీ ఘట్టము వీరరసాభాస మహిత మగుచున్నది.

మూలమున కూడ ఈ వృతాంతము మూడు నాలుగు శోకములలో నున్నది.
అనువాదము యథామూలము. అందుచే వీరాభాన పోషణము ఉభయరచనములందును
సమానమైయున్నది. గర్హభ విజృంభణము మూలమున నిట్లు గలదు.

”"శబ్తానునారీ నంకృడ్డో దర్చావిద్ద నటొననః |

నదాకో (పావతవతు? ఖ్లురెర్జి ర్లారయయన్యు మామ్‌/

తెడ3


ఆవఎిదవ్లుబ్లా వ్యూవితో వ్యాత్తానన ఇవాంతకః
అవతన్హే న దద్భృళో రౌహశోయ మువన్ధితమ్‌ // ౯
'ఆ ధ్వనివిని కోపముతో తలకదలించుచు, కనులు కదల్పక ఓం(డ 'పెట్టుచు, గిట్టలతో
భూమిని దున్నుచు, తోక కదలించుచు వచ్చి బలరాముని చూబెను."
“వద్భ్యాముభాబ్యాం బో వున వళ్ళ్చిమాభ్వాం వరాడ్యుుడిః |
వయూనశోరని దాత్వాందో రౌహాశోయం నిరాయదమ్‌ /
తాబ్యావేవ న ఉ్యగావా వద్బ్బ్యాం తం ద్రత్వగ్లబమ |
ఆవల తముతిన్ధుందం (వేరయంన్తాలమూరైని గ.
నంభగ్జో డుకజ్యోగీలో బ్‌గ్తు వ్భత్జో దురాక్టృతిః
ఖిరన్లూ లభ్లలెఃి నలం వవాత దరణీతలో /
తాం గతానుం గ౧త్యశ్రీకం వతితం వక్త గ్రబమ్‌ |
జాతంన్తదావరాంగ్తన్వ తృణఖరాజిని నోచిల్లోవత్‌/” 70
'వెనుదిరిగి చూచి నిరాయుధుడగు బలరాముని ధేనుకుడు వెనుక కాళ్లతో గుండెలపై
తన్నాను ఆ వెనుక కాళ్లనే పట్టుకొని గర్హభదైత్యుని తాటిచెట్ల పైకి విసరివేసెను విరిగిన
మెడ, నడుము, పృష్ట భాగములతో విరూప్పుడై తాళఫలములతో బాటు నేలపై పడెను
(పాణములు విడిచిన గర్రభానురుని జూచి, వాని జ్ఞాతి బాంధవులగు గర్హభములురాగా,
వానినిగూడ అదే విధముగ విసిరి చంపెను
పరిశీలింపగా నీ వృత్తాంతమంతయు ననువాదమున యథధామూలముగ నుండుటచే
మూలమునను వీరాభానమే పోషితమైనదని తెలియును.
గ్ర గ్రీకృుషుడు వృషభరూవధరుండగు నరిషుండను రాక్షనుని జంప్పుట
నుక గ ల్‌ ల
ఈ వృత్తాంతమున కూడ జంతురూపమున నున్న రాక్షనుని వీరము వరితమై యాభాన
మగుచున్నది. ఇట వృషభరూపదైత్యుని వీరము తొమ్మిది పద్యములలో వర్షితమైనది.
అరిష్టుడను పేరి దానవుడు 'వృషభరూపంబున నాటోపంబు దీపింపం గోపంబునుం
బాపంబునుం దనకు పమృతఎ్యృదూత లై దచొుొలయించుటకు ననుకూలుండై
యాఖీలోత్సాహంబున' (హరి!-పూ!భా॥-8ఆశ్వా!!-41వ1) వచ్చెను.
ఇట దానవుని 'యుత్సాహము' [ప్రస్తావింపబడుటచే నతని వీరము స్పష్టమగును.
ఇట్లు పూనిన యరిష్టుని విజృంభణ మిట్లున్నది.
“న/  కాలతూటమునకుం ౧౮బంభాద్తూవ
యవములు (చదివించి యలదౌ ననంగ£
(6 ళయోద్రతద్వాంతవవలందునకు త్‌లీ
లత్తువిమ్నూరల్సి వ్తర్దిలా ననంగ
రావునంత్తూక్త మోరకళేబరమునకుం
వళతుబావవంణుతి వరగ౫ౌ ననణ
69. హరి॥-(నం) ॥- విష్పుపర్వ॥- 13అధ్యా॥- 1516 శో॥
70. హర॥1-(సం) 11- వష్టుపర్వ॥- 13అధ్య్యా॥!-" 18 నుండి 2] శ్యో॥
పఏడ4


౧లకాలనమ్ము ఖికలువరాళకీం ఉతు
రం(మ్రత్నాహైదం యల ననంగ
తో/ నతదబయంకరం బగుకలోరానితాంగ
వనం నీల్యాద వ్యృవుభవై మేంయదౌంచు
కరణో నుత్తుంగత్యవళ్ళు ంగముల తోడ
జకుల ఖంరపాతపాబోత్షా కుం డగుచు". (వార॥6ఖూ/బా/ర్‌ ఆక్వా/౯4౨వ//
'కాలకూట విషమునకు కాలుచేతులు కలిగినట్లును, [ప్రశయకాలప్పు చీకటికి శరీరము
కలినట్లును, రాహువు విడిచిన దేహమునకు పశురూపము కలిగినట్లును, కలికాలప్పు
పాపమునకు నాలుగుపాదములు కలిగినట్లును, నల్లని శరీరముతో నీలాదియే వృషభ
రూపమున వచ్చినట్లును, పెద్దకొమ్ములుగలిగి, గిట్టలతో నేలను దున్నుచు' నరిష్టుడు వచ్చెను.
ఇట (ప్రకృతమున రాక్షనుని వర్షనమయు్య్యును, నతడు వృషభరూపము ధరించిన
వాడగుటతో నుపమాన వస్తువులన్నియు నప్రాణి వాచకములగుట గమనింపదగును.
అంతేగాక అనుభావ పుష్టి యలవడుట లేదు. అతని చేష్టితంబులును ఎవంవిధమైనవే యగుట
“వ॥ గోష్టంబులలోని కుజికి సుఖశయనంబున నలరు పనులం గలంచి గో గర్భిణుల
కడుపులు సినుగం గొమ్ముల గుమ్ముచు. బొగరుకో డెలం దొడరి పొరిగొనుచు వత్సంబుల.
గాల్మెట్టున బారిసనమరుచు మారిమసంగినమాడ్కిం గర్క్మశబంధుర న్కంధంబును నతిస్తూల
విపులకకుదంబును. దిర్హతర లాంగూలంబును నమవిశాల కటిభాగంబును నిజశకృనూ్నూత
స్నిగ్గపార్మ్వ్రంబును నుల్లసిల్లం బెల్లురేంగి" (హరి॥[-పూ!భా॥1-8ఆశ్వా!-43వ।॥)
'గోషములో ప్రవేశించి సుఖముగానున్న పశువులను కలచి, గర్భిణులగు అవుల
కడుప్పులు కొమ్ములతోచించి, గిత్తలను చంప్పుచు, దూడలను కాలితో మర్పించుచు తన
బలమైన యవయవములతో విలసిల్లె నని తెలుపబడినది.
ఇచటి యాటోపమెల్ల పశువులపై ప్రదర్శితమైనదై వృషభమునకు తగియున్నది,
కాని రాక్షసోచితము. గాదు.. వృషభము శ్రీకృష్ణుని దృష్టిలో బడుటకై ప్రవర్తించిన విధ
మిట్లు గలదు. "
“ఊ/ ఉం౩లు ౧౮లో యడల శాంవ్లుందనందున నొందు ఐర్వుని
్ళంకవిలోకవైద్య తక్యు కాయశళిలుల్‌ దానలౌలై గవ్త్రుంంాం
ఖభొంచముతోడ వన్ఫురదవ్లూర్జు వలావాకదబంగం వొంగ మే
వంకలం జీకయకు లవియ వచ్చా యదూద్దువువై రయంబునన్‌
త మలని టబోడాడి బిరుదానయాంతు లోల
గూలం (దోయుచు గాల/వ్వు దూళిరేం2 .
బౌలంగి కొమ్యు అమర్చియం బొలుంచ బొజు
తాంచునాలోతుటనులద్భు పంబ ఎబుంయ" (వార/ంవ్లూ/భా/ంర్‌ అశ్వా/ల44, 4౮వ//
'ఉరుములవంటి రంకెలు, మెబుపులవంటి కంటి చూపులు కలిగి, మేఘమువలె చీకటులు
[కమ్ముచుండగా కృష్ణునిపైకి వచ్చెను. క్రోడాడి మూనుల నిరువంకలకు (దోయుచు,కాలుదువ్ని
345


ధూలిరేప్పుచు, కొమ్ములను పాడుచుటకంు సిదముగా ను౨చిన ఆబోతు రూపమున నున్న
అల్లో అల్ల శ జ క య లాం
రాక్షనునిషై కృష్ణుడు ద్యుష్టి సారించెను,
మరల నిచటి యుపమానవ.-లు అచేతనములై యుండి వృషథధమునకు తగియుండి
యాబాస (వప్రయోజకములై యున్నవి. వృషభము కృష్ణుని కవ్వించిన విధము కూడ
తిర్యగోచితము. (శ్రైకృష్ణుడా దెక్కున గవినసిన సందర్భ మిట్లు గలదు.
"బో వెజబి నిమాలిత్నాక్టు లయి వెళ కొదంగెడు వువ్వుం భోయలన్‌
వపజవకుం డోడకుం డనుచు వేగయ తా నెద్దురం కడంగ యే
డ్త్తోంం దలళబభమిచ్చినం ౧డీింద వువాదముం డ6/౮లంవ్లం బెం
ప్ర్రుణవ్లుగ6ం దాయాం గ్య) వుండతం ఉదీనతొమ్యు లున థై బౌక్బుగన”
(వాం/ావ్లూ/భా/-ర్‌ ఆక్వా/౧4రవ/
భయపడి వెనుక కొదుగుచున్న స్త్రీలను భయపడకు డని చెప్పి, ఎదురుగానేగి కృష్ణుడా
వృషభము కొమ్ములను గట్టిగా పట్టెను. తరువాత వారి పరస్పర యుద్ధ మిట్లు గలదు,
/5// వభ్రోనం ౧బదలంగ నలక
యుక్తుక్తును జలివుబాడయంలొ న(ంయదడు లావై
వెభ్రో ౨లిబౌ వొంయను నా
కల్తువకానికీని బలముం గదయ ఉఊూవెన్‌
మ వృవదన్కంధదుంయ వాండాక్టుయ మవోవిన్రరవళ్లుండు దు
ర్వొవవుం డాతండు గోవృవానుడుని నుద్వుగ్హా త్యుగా నమ యిన్‌
రువతోం (టబౌడబుదాబలం దారణ నందరోధంచా జఖెక్రు
వృవభోంుండును బోలె గ్రైతకళావిన్పాడండ్రై యండంంనో'
(వాం/వూ/భా/౧6 ఆక్వా/[-47, 48వ)
'శ్రీకృష్ణుడు వానిని అటునిటు కదలకుండ గట్టిగాపట్టగా, ఆ రాక్షసుడు బలమును
పట్టదలయును చూపెను. వృషభము వేరొక వృషభమును నిరోధించినట్లు విశాలవక్షుడగు
కృృష్తుడు గర్దించెడి రాక్షనుని తన భుజబలముతో నిరోధించెను.'
ఇచట యుద్ధమున ప్రకృతము వృషభములైనను, మొదటి పద్యమున బలమునె
(వ్రస్తావించెను తరువాత కృష్ణుని ఎకాలవక్ష, భుజబలాదులను [పనావించి కొంత వీరరన
పోషణ కుద్యమించెను. ఇట్ల్టయు ఏను ' వృషభము వృషభమును నిరోధించి నట్లు' అని శ్రీకృష్ణుని
వృషభముతో నుపమించెను. ఈ ఉపమాన సామర్ధ్యము వలన నిది తిర్యగ్గత మగుటయే
స్పురించుచున్నది. వృషభమును నిరోధించుకేగాని పరాక్రమ విస్పురణము లేదు.
ఇక రాక్షసుని చంపుట ఇట్లు వర్షింపబడినది.
“ళఈ/ తానును బత్కులావునతుం దధభయ మబ్బు భు బో దోవ
యొానుండు క్‌య్యు లూంద వడ (గుక్సుంగొ నెత్తి చులింబి (తప్పు వే
వో నెజీదవ్తం (దోచుటయ దావ్వూలుండౌా దరుదిరంబు కనా
సానయనంబులం దొడంగో (ర్రగ్లెవిలోద యపాన్తజీవుట్లో"
(వాం/6వ్లూ/భా/-ర్‌ ఆళ్వా/౮౦0వ/
346
'రాక్షనుని బలమునకు మెచ్చుకొనుచు, కొమ్ములుపట్టి, మెడ వించి నులిమవేసెను.
అంతతో విహ్వూలించి కళ్లు, ముక్కు, చెవుల నుండి రక్తము స్ర్రవింపగా శత్రువు (పాణములు
విడిచి పడిపోయెను'.

ఈ వర్ణనమున కొమ్ములు, మెడవిరచుట వరకును జంతువుగా స్పురణ గలదు.
దెత్యుడనియు, విరోధియనియు ప్రసావించుటచే ఆ నస్పురణ తగ్గుచున్నది. వట్లు కొంత
వరమును, కొంత తదాభానమును స్ఫురించునట్లుగా ఈ ఘట్టము తీర్చిదిద్ద పడినది.

మూలమున నీ విషయము విష్పపర్వమున నిరువది రెండవ యధా య పర్యంతము
గలదు. ఇందు ఇరువది రెండు శోకములలో నరిష్టుని విజంభణము, యుంము, మరణము
వర్లితములైనవి. అనువాదము యథధామూలము. ఆ విషయము స్థాలీపులాక న్యాయమున
పరిశిలింపదగును. వృషభము యొక్క రూపమిట్లు వర్షితము.

“నిర్వాణాంగాలో వేమూబో నక ళ్ళంరోలర్చులోచనః |

క్రురత్షా (౮ వరణ కాలః కాల ఇజివావలో // 7

'బొగ్గువలె, మేఘమువలె నల్లని దేహము, సూదియైన కొమ్ములు, సూర్యుని వంటి
కనులు, పదునైనగిట్టలు కలిగి అపరకాలునివలె రాక్షసుడుండెను ఈ పద్య భావము
యథాతథముగా ననూదితముగాక నలుబది రెండవ సీనసపద్యముగా ప్రపంచితమైనది.

అరిష్టుడు గోషమున విజృంభించిన విధము అనువాదమున నలుబది మూడవ
వచనమున గలదు. మూలమున ఆ విషయ మో [కింది శోకములలో యథాతథముగ నున్నది.

“అంవ్లో నామ వా గవాముంలిత్లో దారుణాకుతా /

బౌత్వో వృవబడూావేణ గోష్తాన్‌ వివరదావతి

పాతయానో గవాం గల్చాన్‌ దృప్తో గబ్బత్వ్యనార్హవమ్‌ |

బిపమానళ్ళు చవలో గృష్ల్టం నమ్రబచార వా /

బృంగ(వవారణో ల్యదః వారన్‌ గోవు దుర్ధుదు /

గేవేషు న ర90 లేనో ఐనా యద్దాన గోవ్వువు //

మూలమున దైత్యుడు గోవులను భయపెట్టుటయు, గర్జించు మేఘమువలె నరచెడి
యనురుని జూచి వాని నాకర్షించుటకు (శ్రీకృష్ణుడు చప్పటలు చరిచి సింవానాద మొనరించెనని
గలదు. అమవాదమున గోపస్త్రీలు భయపడగా మూలమున గోవులు భయమందినవి,

“పతన్వన్హోవ కాలే తు గావః కతనమోవగాః |

(తొనయామాన దువ్లాత్యా చావన్వుతనళే సతో //

నేన్తా  /శలరివాంఖటోదో నరమానో మవోనులర! |

తాలళల్లైన లం క్భ్‌మః నింవానాదైాళ్లు చూవాయన్‌ (గే

వృషభముతోడి యుద్ధమున గలయీ కింది శోకము నలుబది ఎనిమిదవ పద్యమున
విప్పలీకరింపబడినది.

1. హరి॥-(నం)) ॥- విష్ణుపర్వ॥- 22అధ్యా॥- 2 శో॥

2. హరి॥-(సం,) ॥- విష్ణుపర్వ॥- 22అధ్య్యా॥- 7 నుండి 9 శో॥

73, హూరి॥-(నం) ॥- విష్ణుపర్వ॥- 22అధ్య్యా॥- 12, 13 శో!
34/


'రాక్షసుని బలమునకు మెచ్చుకొనుచు, కొమ్ములుపట్టి, మెడ వజచి నులిమివేసెను.
అంతతో విహ్వలించి కళ్ల, ముక్కు, చెవుల నుండి రక్తము స్ర్రవింపగా శత్రువు ప్రాణములు
విడిచి పడిపోదయెను.

ఈ వర్షనమున కొమ్ములు, మెడవిరచుట వరకును జంతువుగా న్పురణ గలదు.
ధైత్యుడనియు, విరోధియనియు టప్రస్తావించుటచే ఆ నృురణ తగ్గుచున్నది. ఇట్లు కొంత
వరమును, కొంత తదాభానమును స్ఫురించునట్లుగా ఈ ఘట్టము తీర్చిదిద్ద బెడినది.

మూలమున నీ విషయము విష్టపర్వమున నిరువది రెండవ యధ్యాయ పర్యంతము
గలదు. ఇందు ఇరువది రెండు శోకములలో నరిష్టుని విజృంభణము, యు్య్యము, మరణము
వర్లితములైనపి. అనువాదము యథామూలము. ఆ విషయము స్థాలీపులాక న్యాయమున
పరిశిలింపదగును. వృషభము యొక్క రూపమిట్లు వర్షితము.

“నిర్వాణాంగాలరో మేమూలో న్తీర్ర ళ్ళంరగోవర్చులోబనః ॥

శ్రురత్షా (౮ బరజః కాలః కాల ఇివావరః / 7

'బొగ్గువలె, మేఘమువలె నల్లని దేహము, సూదియైన కొమ్ములు, సూర్యుని వంటి
కనులు, పదునైనగిట్టలు కలిగి అపరకాలునివలె రాక్షసుడుండెను' ఈ పద్య భావము
యథాతథముగా ననూదితముగాక నలుబది రెండవ సీసపద్యముగా ప్రపంచితమైనది.

అరిష్టుడు గోషమున విజ్సంభించిన విధము అనువాదమున నలుబది మూడవ
వచనమున గలదు. మూలమున ఆ విషయ మి (కింది శోకములలో యథాతథముగ నున్నది.

“అంప్తో నామ పా గవామంప్తో దాడణాక్టుతి ॥

దౌొత్కో వృవభడూ వేణ గోపాల్‌ ఎవంరదావతి //

పాతయానో గవాం గల్చాన్‌ దృప్తొ గబ్బాత్వనార్హవమ్‌ |

భజమానల్ట చవలో గ్యృవ్లీః నమ్రబచార వా ॥

బృంగ(చవారణో ల్యదః వ్రవారన్‌ గోవు దుర్టుదూ /

గోవేవు న ౮9౦ లేనో ఐనా యద్రోర గోవృవు / 7

మూలమున దైత్యుడు గోవులను భయపెట్టుటయు, గర్జించు మేఘమువలె నరచెడి
యనసురునిజూచి వాని నాకర్షించుటకు (శ్రీకృష్ణుడు చప్పటలు చరిచి సింవానాద మొనరించెనని
గలదు. అనువాదమున గోపస్తీలు భయపడగా మూలమున గోవులు భయమందినవి,

“"పతన్యన్నేవ కాలే తు గావః కృూష్లనమోవగాః |!

(తొనయామాన దువ్లాతాా వ్రైవన్వుతనకే నత 4

నేన్హా/ళనిరివాంలభోదో నరమానో మవోనురః |

తాలళద్లోన తం కృన్లు నింవానాడ్రాళ్ళ మోవాయన్‌ / చే

_ వృషభముతోడి యుద్ధమున గల యీ క్రింది శోకము నలుబది ఎనిమిదవ పద్యామున
విప్పలీకరింపబడినది. క్ష
1. హరి॥-(నం)) ॥- విష్ణుపర్వ॥- 22అధ్యా॥- 2 శో॥
/2. హరి॥-(సం,) ॥- విష్ణుపర్వ॥!- 22అధ్యా॥- 7 నుండి 9 శో॥
73. హూరి!॥!-(నం) ॥- విష్ణుపర్వ॥- 22అధ్య్యా॥- 12,13 ఛో
( ట్య


“"తమావతనర్హం వేస (తిద్యగావా దురస్రరమ్‌ /
కృష్లు కృవ్లాంజున నిలో వృవం (వతి వృషోవమః / గ
'మోదపడుచున్న నల్లని కాటుకవలెనున్న వృషభమును వేరొక వృషభమువలె కృష్ణుడు
పట్టుకొనె' నని భావము. అనువాదమున (శ్రీకృష్ణుని వర్ధన విప్పులీకరింపబడీనది.
(శ్రీక్పుష్ణుడు రాక్షనుని చంపిన విషయము మూలమున నిట్లు గలదు.
“తన్వూ దర్చుణలం వొత్వా కృత్వా ళృంగాంతరే వద్‌ |
ఆవీడయదరళ్షన్య కజ్ఞాం కీన్లు మవావ్రురమయ్‌
కడం బొన్వు వ్రునః వ్యూముత్వాట్వు యమదండవల్‌ |
తైంవ (వవారద వ్తో న మమాలో భృళం వాత? /
న భిన్తుళ్తుంగో బొ వంగన్తునళో దానవాః /
ర బలు బుంగ బంచినోం బస్తున్సనభ్‌ దానవా /
వవాత రుదిరోడ్డాల్‌ నాందుదాలో భివాంబుదోా /
పరిశీలింపగా మూలానువాదములు ఇంచుమించుగా నమానముగా నున్నవని
ఆలియుచున్నది. ఈ కారణమున మూలమున కూడ వీర, వీరరసాభానములు తుల్యముగా
పోషింపబడినవని భావించవచ్చును,
ఇ జ క ఒల్లో వ్వ
0 శ్రీకృష్ణుడు అశ్వరూవపధరుండగు కేశిరాక్షనుని జంపుట
ఈ వృత్తాంతమున కేశి రాక్షసుని వర్తనమును, శ్రీకృష్ణునితో తలపడుటయు, వాని
సంహారమును సుమారు ద్వాదశ పద్యములలో వర్షితమైైనవి, గరభ రాక్షనసునికీని అశ్వరూప
రాక్షసునికిని వర్తనమున భేదము కానరాదు. ఆ విషయము పరిశీలింపనగును.
”ను// వౌారుకకాళ్లులు బెండు వజోహై జేదింబి
తాంయం గెన్బుంటో డొందములువయల
మనకలాళోగ వ్త్హోందునం గబ౭ంబి
కణితుల గన్టు టం బ్గ్రందడ లుగుల
న్యుగవాతమునల్లో యుఖీకీ మిరండులం
(ొత్కు౯ల గెన్సుంటోం దుత్తుముడుగాయం
(ట్రకకువోంంబు దుర్వారందుగా బిట్టు
దాంయం గెన్టుంటో గ్యాతములు (నయ్యం
తో ౧ండమున వౌం్యడుకలు బయంకళళం శాదరా
౧న్బు6 గౌనల నివ్టులు రాలం ౧రయగము
ఖఇిగానీ ఎజువువ్లుబోంవ నివ్తుంగద ననుల
గోంగజణమయు(ం ఊదింది వంమార్దా గాభతతుల
టో వనులనౌత్తురు (్రేలుభుం వమనంగమయమనుడి
ఎలలములుదంచుల దరుగునాథులునుబొయిది
౧తవయావొందబులందొో యక్క్సాన కాటో
కరణీ బవలకవాలానినంకకుము నందో' (వాం/౧వ్లూ/భా/-ర ఆశ్వా/-/00, /0/వ/
వ కకసస సస స య సక కకనససస యద. స యస సప న. సనా. న క స
74, హరి॥-(సం) ॥- విష్ణుపర్వ॥- 22అధ్య్యా॥- 17 శో!
75. హరి॥-(సం)|-విష్ణుపర్వ॥-22అధా్యా॥-20నుండి22శో|
తె4ర


'వెనుకకాళ్లను ఎత్తి కొన్నిటి గుండెలు పగులు నట్టు తన్నెను. భయంకరమెన నోటితో
కొన్నింటిని కండలువచ్చునట్లు కరచెను. ఒక్కసారి 'పైకురికి గిట్టలతో కొన్నింటిని
చూర్ణమొనరించెను. కొన్నింటిని శరీరములు పగులునట్లుగా తాకెను. ఇట్లు పశువుల నెత్తురు
(తాగుచు, మానవమాంసము తినుచు తిరిగెడి యశ్వమువలన కొలది కాలములోనే ఆ
యడవి కపాలాస్థికాదికముతో స్మృశానమయె్య['నని భావము.

'“అసురగోగణము.జంపి వరిమార్చె' నను మాటలో రాక్షనుని విషయము లేకున్నచో
నిదియంతయు నొక [కూరమృగ చేష్టా విశీషమే, గాని వరరనపరిపోషకముగాదు. ఇది
తిర్యగతమగుటచే వీరాభాస (పయోజక మగుచున్నది. అడవిలోని (పాణులంతరింపగా
వేపల్లలోనికి వ్రవేశించిన అశ్వరూప రాక్షసుని యాటోప మిట్లు గలదు.

“మ/ అడవఐం గోల్ప్చడ్యుపాణీ దొుయ్యదయ లే కాభోవ వేపార్న

బ్చాడుగం ద్యగ/ళతం ద్యద్యడింబుదానకున్‌ కీయంద యేతాంచా ను

గజ్చువా మేను దలిర్సు పావతము లాకాళందుం బూరింవ దం

దజిం బాదావాతమై మహీరజము (గ౭దం బర్జు నర్వాళలన్‌"

(వాం వూ/భా/ర్‌ అక్వా/- 0౮ వ/

'అడవిలో ప్రాణులు లేకపోవుటచే నశ్వము సకిలించుచు, భూమిపై ధూళిరేపుచు
(వ్రేపల్లె వైపునకు వచ్చెను. అశ్వము సకిలించుటయు, ధూళిరేపుటయు దాని స్వభావమునకు
తగియున్నవి. శ్రీకృష్ణుడు తురగమును హెచ్చరించి పలికిన పలుకులు రాక్షసునికే
యుడద్దెశింపబడినవి.

"౪/ నపాలిమృత్యువై య౫ిదౌ

యేవున మున్నాండో నిచము నేరుుం దురగణా

వోవపాత దువదానవ

వో వజతౌ మృనుచుం గోల్యువేయబు నార్దున్‌'

(వాం/౧వ్లూ/భా(ర్‌ ఆక్వా/-/0౮వ/
రాక్షసు నుద్దేశించిన ఈ వా[గ్రూపాను భావము వీరరన (వప్రయోజకము. 'నీ పాలి
మృత్యువై నేనున్నానని పిలుచుచు కరతాడన మొనరించుచు నరచెను.' గాత్రారంభాను
భావమైన కరతాడనము గమనింపనగును. కాని దానికి సమానముగా గల యశ్వము
ననుభావములు పరిశీలింపదగినవి.
“మ/ ద్రళభయూడ్కం ౧బబింవయోం కకడునంరంభొందుతో రావుమం

తల మాత్యాకృృ తయావ్లున మీధికబండాం బైనవ్వ్త్హోందు ల్‌

క్రులుకొం బండులు గానరాం దొణచి దవారాతి యావరువై

ఎలియండ్రా కవినె న్న భళ్చుడలు నంధ్రాంతాత్యులా చబూడంగన”

(భాం/౧వ్లూ/భా/ర్‌ ఆక్వా/-/07వ//

'సూర్వ్యుని కబళింపవచ్చు రాహువువలె తీవ్రమైన నోటిని తెరచి దంతములు
కనబడుచుండగా ఆ రాక్షసుడు శ్రీకృష్ణుని పైకి వచ్చెను' అని భావము,

ఇచట రాక్షసుడు కృష్ణుని పై వచ్చెననుటయేగాక ఉపమాన సామర్ధ్యమున సూర్యునిపై
వఛ్చు రాహువువఠలె ననుటచే వీరమున కుత్కర్ష కలుగుచున్నది. ఇట్లు ఈ రెండు
పద్యములందునను హయవిషయికమైన భావన ప్రచ్చాద్యమొనరింపబది నది. అంతీగాక
వాడు తురగ సామాన్యుడు కాడని యందలి జనులచే నిట్లు తెలుపబడినది.

349


౯ 61/  గేవిందో యిద్దురాత్యుండు,

గోవలతురగందడు గాయ కేశి యనంగ దో

వావ£ి కవధ్యూం. డయవాం

తవం! “6 ౧ంనపాతుం బానయిందార శమ
5 మొన లేళ్పి నిలిచి వలువురు

విననాణులు వీనితోడీనమరయునకుల ౧

క నివృళల్తు లెద నవే

మిని వేగిరవడకో కదయమా వెర్‌ వొవ్పున్‌
వ॥ వీండు పాపకర్ముండు గావున వీనిచేసిన పాపంబు రూపడంచు నించుక తెలివివాటించి
"పెనంగు మని మానుషబుద్దు లగుటంజేసి హీతంబు గోరి చెప్పిన....."

(హరి॥-పూ!॥!భా॥-ర8ఆళశ్వా!!-109ప॥నుండి111వ॥)

'ఈ దుర్మార్లుడు నామాన్యమైన గుజ్లముకాడు. దేవతలు చంపజాలకహపోయినకీశియను
రాక్షసుడు కంనుని మిత్రుడు. అనేకులు రాజులు వీనితో సైన్యసమేతులై పోరి పరాజితులైరి.
తొందర పడక వీనితో తలపడుము. వీడు పాపాత్కుడగుటచే వాని పాపమె వానిని చంపు'నని
పామరులగుటచే కృష్ణునికి తెలిపిరి.

అనెకులు రాజులు పరాజితులగుటయు, అతడు కంసహితుడనియు, నిందారి
యనువిశేషమును తెలుపబడి తురగ సామాన్యము గాకపోవుటచి వెరికిగల దుర్రమత్వమున
కృృషుని వీరమున కుత్క్మరము గలుగుచున్నది.

ర్‌ం జ!

అఆ సమయమున శ్రీకృష్ణుని రూపము మహితోజ్ఞ ఇలముగా వర్ణింపబడినది. ఇదియును
వీరరన పోషకమే యగుచున్నది.

"మ/ అవతంనం బగువింబభదామతమయు వేగాజ్లీవ్త్హవద్ధుంబులన్‌

నవిశేవచ్చు విం జఊూవ పామవకుక్ట్రూనుందరాందోళనం

బు విబానిల్లువీజోందిదక్కునకతు నొవ్ద్వు ల్వౌంవ వల్‌

నవలీలా వనమాల యుజ్హి 9ఇలదుబిన్‌ న్త్జిల నద్రోవుంయన్‌"

(వాం/౧వ్లూ/భా/౧త ఆక్వా/4|/2వ//

'ిరోభూషణమైన నెమిలిపింఛము కదలాడు పద్మములకు విశేషకాంతిని చూపగా,
కనక చేలాంచలము కదలిక వెనుకవైపునకు సౌందర్యము నినుమడింపగా, ఉరమునగల
వనమాల కాంతితో కదలాడుచుండగా నా శ్రీకృష్ణుడు' అశ్వముతో పోరాటమున
కుద్యమించెను.

ఈ వర్రనమున, 'శ్రీకృష్ణు'డని యనక'ఆ దేవుడు అనుటయు వీరరన పరిపోషకమని
గమనింప నగును. కాని యనంతర తురగ వధమంతయు తిర్యగతముగా వర్షింపబడుచునే,
ఎడనెడ దానవుడను నంశము పునఃపునసృంధానిత మగుచు విపులముగా నిట్లు వర్షితమైనది.
“వ॥ నవ్యదక్షిణమండల పరిభమణంబుల మెజయుచు నక్లిశంబునం గే౭ిదిక్కుదజణిమిన
నుక యయ్యసుర యిరుదెసలకు మొగంబు మురియించుచు గొరిజలతాంకున ధారుణి
దశళశనపటుపటహతా డనానుకారియగు దారుణారావంబు వుట్టింప బెట్టదంబుగా నడరె నట్ట
సమయంబున హయదైత్యుండు నెగసి ముందటి కాళ్ల రెంటను హరియురంబు దొక్కుటక
నిక్కిన......" (హరి॥[-పూ॥భా1-రిఆశ్వా॥-113వ॥)

350


ఇచట కృష్ణుని వర్తనమును, దైత్యుని వర్తనమును పరిశీలింప వలసియున్నది. ముందు
పద్యమున ఫ్రికృష్ణుని వరించి 'యాదెవుడు సవ్యదక్షిణమండల పరిభమణంబుల మెజయుచు
నక్షశంబున కేశిదిక్కుదతీమిన' విషయము తెల్పుటలో నాతని మహానుభావమేగాక, అతి
సులభముగా జయించెననియు, జయించబడినవాడు కేశియను రాక్షసుడనియు తెలిపి
యుద్ధములోవలె సవుదక్షిణ మండల పరిభమణమును కూడ వరించెను.
కాని దైత్యుని విషయమున నశ్వత్వమే వరితము. రెండు ప్రక్కలకు మొగము (తిప్పుట,
డెక్కలతో నెల ధూళిని రేపుటయు, స్రీక్సష్ణుని రొమ్ముపై తొక్కుట కుద్యమించుటయు
వర్ణింపబడి తిర్యగత వీరమే వ్రతీయమానమగుచున్నది. అనంతర వర్రనమున శ్రీకృష్ణుని
నత్యంతసుందరముగ తీర్చిన విధ మిట్లు గలదు.
“వ॥ నక్కువమారుం డాచక్కటి దప్పించి యొప్పుగా6 (గుంగుటయు. బాదపాతం
బొక్కపార్శక్షంబువెం టం జెనంటియై పోవం దదీయవక్తంబునం జెదరుపేనశీకరంబులు
విపిరచందదునిం బొదువు హిమకణంబుల కరణిం గృృష్టునాన నంబుపై6 దొ"రింగె నాలోన
నాలోలకుంతలుం డగుచు నొక్కింత దొలంగి నిలిచిన....."
(హరి॥-పూ!॥!భా!-5ఆక్వా!!- 113వ!)
'అశ్వము. యొక్క తాపును తప్పించు కొనుటకై శ్రుకృష్ణ్తుడు [కుంగెను. దానితో
కాలితాపు గురితప్పి (ప్రక్కకు పోయెను. గుబ్బమునొోటి నుండి. వెడలిన నురగలతుంపరలు
ఫఫిర కాలమున చందుని కప్పిన మంచుబవిందువులవలె శ్రీకృష్ణుని ముఖమున బడెను.
అంతలో కదలాడు శిరోజములు గలవాడై శ్రీకృష్ణుడు (ప్రక్కకు నిలిచెను.
మూ ఫ్‌ -
ఇచటి వర్హన మత్యంత సుందరమై గ్రీకృషుని సౌందర్య మాస్వాద్యమగుచున్నది.
ప్రక్కకు [కుంగి తప్పించుకొనుటయేగాని, ఇచట వీరమునకు ప్రకర్షకమగు వర్ణనము లేదు.
మరల నశ్వరాక్షసువర్ణనము పరిశిలింప దగును. .
"“జలజనయనుం౦ బరుషరో షరూక్షేక్షణంబులం జూచి కందంబు విదిర్చి నిక్కి
ముక్కుప్పుటంబులు
దటతటనదరం గుటిలదానవుం డందందం గాలుద్రవ్వి తుళ్లిన6 టీ
(హరి॥-పూ!॥భా1॥-8ఆళ్వా!-113వ॥)
'శ్రీకృష్ణుని కోపముగా చూచి శరీరము విదల్చి ముక్కుపుటములదరుచుండగా
కాలుద్రవ్వి దుర్మార్గుడగు రాక్షసుడు (తుళైను.' ఇట సామాన్యముగా రాక్షనుని కవశ్యమగు
రూక్షవీక్షణాదికములున్నను కాల్నుదువ్వి ధూళిరేపుటయను నశ్వలక్షణముచే తిర్యగ్గతత్వము
స్పురించుచున్నది. మరల స్రీకృష్ణవర్దన మిట్లు గలదు...
“వ॥ బెల్లైగయుకెంధూళి నీలవర్దు నీలం బగుమేను యరవిందధూళి పైదొరంగిన శైవాలసంచ
యంబుచందంబున నందం బగునట్లు గావించె"
(హరి॥[-పూ॥భా[-ర8ఆశ్వా॥-113వ॥)
మరల నిచట 'గుట్తము రేపిన ధూళి శరీరమునబడి పద్మముల పుప్పొడి పైనబడిన
నాచు సమూహమువలె అతని నీలదేహము గలదని వర్షింపబడి కృష్ణ సౌందర్య స్పోరక
మగుచున్నది. తరువాత వారి పరస్పర యుదమంతయునిదే విధముగ సాగినదని
గమనింపవచ్చును. శ
చక్‌ 1


*"దోవిందుమిోంద వాండు వెండియు.ంజండగతి నందికొని వచ్చిచొచ్చిన నిచ్చృ్చటచ్చట:
జరించుట మెచ్చుగాదని నట్లచ్చతురవి[క్రముండు నుస్పిరవిక్రముండై ప్రతిరాజమండలరాహు
వనం దగుతనబాహువు కుపితభోగిభోగంబునుం బోలె నిగుడ్చి యారక్కసుముఖబిలంబునం
జొనిపి నాలుకమొదలంటం బట్టిన నెట్టన యతనికిలు విడిపించుకొననుం బిదిలిపోవను
గఆఅవను. నాగుల్వ్పను శక్తుండు గాక యశక్తుండై నక్తంచరుండు చరణతలంబుల ధరణి.
దాటించుచు గ్రుడ్లు వెలికుజుక సెలవుల నురువులతోడిలాల లురుల శోలుచుంగుత్తుకయదరం
దోంక యెత్తి శకృన్నూ(తంబులు విడుచుచు నడిచిపడి యునురు విడుచు కొలందికిం జేరి
చేష్టదక్కెంగేశిముఖాంతర్లతం బగునయ్యదునందనుకరంబు మేఘమండలంబు లోనందూజిన
ఘర్మాంత ఘర్మకరునియుద్దీప్తకరంబుపగిది శోభిల్లె నంతం [|గమంబున జిహ్వవెటికి పండ్లు
రాల్చి తాలువులు నురిపి కంఠనాళంబు దెజపిసెసి యరంబుసాొచ్చి యదరంబు గలంచి
(మవులు చిదిమి జీవునిం. గదల్సి దామోదరదోర్రండంబు దండదధరుదండంబునకు.
బతికల్పించినట్లు శౌర్య శిల్పంబునం బరగి యాచేయు నవ్విరోధి కడుపులోన నంతకంతకు
బలిసి బలిసి పిక్కటిల్లినం [(గకచంబునం బాపినట్లు ౮౦డువ్రయ్యలై దైతేయుకాయంబు
మహీతలంబునంబడి వజధారాదళితం బైనధా(ప్రీధరంబుభంగి యయ్యె....."

(హరి॥-పూ1॥1భా!-8ఆళ్వా॥-113వ।॥)

'అశ్వము తనమాదికి రాగా కృష్ణుడు తన బాహువునతని నోటిలో జొనిపెను.
రాక్షసుడు అతని చేయివిడిపించుకొనలేకను, తప్పించుకొనలేకను పోయెను. కజఅచుట,
నొపించుటయు చేయజాలకపోయమెను. కాలితో నెలను తన్నుచు, కను[గ్రుడ్లు వెలికీరాగా,
పెదపులనుండి నురుగులతో లాలాజలము కారుచుండగా, అరచుచు, గొంతుక
అదరుచుండగా, తోకనెత్సి మూ[తప్పురీిషములు విసర్జించుచు అణగిపడియుండి వాణములు
విడుచుదశకుచెరి చేష్టలు దక్కను' అని భావము.

మాటకు రాక్షసుడని తెలిపెనేగాని కణవలేకపోవుట, నేలను తాటించుట, లాలకార్చుట,
యరచుట, తోకనెత్తుట, మూత్రప్పురిష విసర్ణనము చీయుట మొదలగు నశ్వగతములగు చెప్టలు
కాని శ్రీకృష్ణుని వర్ణనమున సౌందర్య స్ఫూర్తియే గలదు. శ్రీకృష్ణునికి
'చతురవిక్రము'డను విశేషణము ప్రయోజితమయ్యెను. 'సుస్టీర విక్రముడ్రైయని మరియొక
(మయోగము, ఇక ఉపవమానముల సామర్ధ్థ్యమున కృృష్ణనాందర్యము ప్రతిపాద్యమై యున్నది.

చందదుడు శకతువృగాగల రాహువువలె తనచేతిని కోపించిన నాగుపొమువడగవళలె
చాచి రాక్షసుని ముఖమను బవిలమున (ప్రవేశపెప్టెను. రాక్షసుని ముఖమున దూరిన శ్రకృష్ణుని
చేయి మేఘమండలములో ప్రవేశించిన వేసవి చివర [పకా౭ించు సూర్యుకిరణమువలె నుండెను.

శ్రీకృష్ణుని చేయి యముని దండమువలె 'శార్యశిల్పమున' (మ్రకా౭ించెను, రాక్షసుని
శరీరమును అంపమువలఠె రెండు భాగములు చేసెను.

ఈ విధముగా నిచట శ్రీకృష్ణుని 'శార్యశిల్పము' ఉపమానములతో ప్రదర్శితమైనను,
కార్యుదశలో నాలుక మొదలంట పెటణుకుటయు, పండురాల్డుటయు, కంఠనాళము విసృతము
చేసి, గుండెలలో చేయిజొనిపి కడుపులో చేయివెటి (పేవులు చిదుముటయు నొక వీరునితోడి
యుద్ధముగాక జంతువుతో తలపడుటయే యున్నది. ఇట్లు వీరము కొంత స్పురించుచున్నను
నధికముగ వీరాభాసమే ద్యోతక మగుచున్నద్‌. .

352


(శ్రీకృమ్లుని లీలా విశేషముగ చిత్రించు యత్నమున లీలామానుష విగ్రహుడగు

నాతని సౌందర్యమును స్పుటమునర్ను (పవుత్నము నాగినది. చివరగా
రాక్షసవధానంతరమున కూడ స్రీకృష్ణుడిట్లు కన వచ్చాను.
“వ!॥ నిశాచరుదశనా[గంబులు సోకి జీరలువాజీన వానుదేవుని భుజంబు వన్యదంతావళ
దంతకాండక్షతంబుల భూషితం బగుతాళ్ళదుమంబు ననుకరించె నివ్వధంబున నరివధం
బాపొదించియపూర్వలక్ష్మీ విభాసీతుండై యున్న పన్నునిం గనుంగొని" (తారి[[-పూ!!భా!1-
తీఆశా్య॥-113వ॥)

"శ్రుకృష్ణుని భుజము అడవి ఏనుగు దంతములు [గ్రుచ్చుకొనిన బాది ఎ బువలె నుండెను.
అతడు శత్రుని చంపి యత్యధిక శోదభనందెను." అని తెలుప్పట న్రీక్పుష సౌందర్యమును
(ప్రతిపాదించుటకే యని తెలియును. రాక్షసుని వరనమున వజముచే ఖండించబడిన
పర్వతముతో పోల్చుట యొకసారి మాత్రమే జరిగినది. అదియును శ్రీకృష్ణుని కుత్కర్తా
'హెత్తువే యగును. ఇట్లు కృష్ణ విషయమున పరమును పోషించు యత్నము బాగుగా సాగినను,
వీరాఖభాసము కూడ మిక్కలిగనే యున్నది. తిర్షగ్గతమగుటచే విభావానుభావముల
యనొచిత్యము వలన నిది నాధ్యమైనద.

మూలమున దీ విషయము చతుర్విం శోధా్య యమున సుమారు నలుబదియెదు
శోకములలో నున్నిది. మూళానువాదములు తుల్యుములే, అశ్వ్చ్వవరనములును, శ్రీకృష్ణుని
యుదమును, అశ్వవధమును సర్వమును యథామూలముగ నున్నవని పరిశిలనమున
తఆలియగలదు.

అశ్వుము చేసిన దుశ్చర్యలు అనువాదమున విప్పలముగా నొక సీనమున నుండగా,
మూలమున రెండు శోకములలో మాత్రమే గలవు. వాన్స్‌ చరస్టచ బన్టందా వన పము
శృశానమయె్య నని ఇట్లు గలదు.

”తవలవ్యాం బ్ఞుకానాబం నవృతాం మాంనాన్రబిరు తము |

మతాన న సొ దువ్తాత్యా కేజీ తురగనానవా// క

మరగదానవుడు (వైపల్తెకు వచ్చి యొనరించిన దుష్యత్యములు అరుఖెకములలోే
విస్తలముగచే వరింపబడినవి. కేశిదానవ శ్రీకృష్ణుల యుదము అనువాదమున
యథామూలముగనే సొగినది. 'శ్ర్రైక్కష్పుడు సవ్యుదక్షణ మండల పర్యభమణంబుఆ మెజసిన
విధము మూలమున ని ట్లు గల దు,

“ఉత నవ్వం ద్రోణం బో మజణలం న వర్యబ్రయన్‌!

న అ జ నీ టం ౯ 77

వద్వ్యాముభాభ్యాడు ౨ వయః అలోధోనాడుడుతో (దుమూన/ /

మూలమున అశ్వము యొక్క విజృంభణము ముందుగా వర్టితమై యనంతరమున
కృష్ణుని వక్షము తన్నుటగలదు. అనువాదమున తన్నుటకు యత్నించిన తరువాత
విజ్బృంభించుటయు, శ్రైకృష్ణుడు నిరోధించుటయు గలవు.

"న వేనం వ్యక్రజుం బ్రైవ వవర్లో రజసావృ తమ్‌,
పాొమకాలే యథావ్యోవ్చు నవోరమివ బందమాః॥ో గో
76. హరి॥-(సం) ॥- విష్ణుపర్వ॥- 24అధ్య్యా॥- 9 శా!

77 హరి[-(సర్రు 1॥1- విష్పుపర్వ॥- 24అధా్యా॥- చీలి శో॥
78. హరి॥-(నం) ॥- విష్ణపర్వ॥- 24అధ్య్యా॥- 27 శా!
353


'నోటినురుగుతో కూడిన ధూళిని, హేమంతమున చంద్రుడు ఆకాశమున జలిన
మంచువలె వెదజలెను అని ఉపమానమును అశ్వమునకు ప్రయోగింపగా, ననువాదమున
స్రుకృష్పుని కాయుపవమూనము (ప్రయోజితవుయెైను. అనువాదమున వ్రీక్పష్ణుడు
అశ్వఘాతమును ప్రక్కకువంగి తప్పించుకొనెను. కాని మూలమున నశ్వము చాలనార్జు
శ్రీకృష్ణుని తన్నినట్లు గలదు.

"5 నంన్తక్తన్తు కృ పేర కోతీ తురగ నత్త్రమః |

వూర్వాబ్యాం చరణాబ్యాం వై కృృవం వ్హోన్వాతాడయల్‌ /

వునః వునః న బి బలీ (పాపాణేల్‌ వార్చుతూ ఖురాన్‌ +

కవన దానవో మోరం వవోరమమితొజునః /

వశ్హేణ వాన్యూ మోదరేణు త్న్‌ దంవాయదేన హై +

అదళద్‌ బావాుుళివరం క్‌షన్య ఉజూవతో వాయుః

న అందికేనరనడుః క షన నవా నంగతః /

రరాజ కేళీ మేమేన నంనకా ఖ ఇవాంభమాన్‌ /

ఉఊర్తర్హన్యోరనా వొన్తుమయవ్ల బలవాన్‌ వాయ

వేగేన వానుదోవన్వు (కోదాద్‌ ద్వుయణఎవ్యతమా* // గో

'నమాపించిన శ్రేకృష్ణుని గుండెలపై అశ్వము తన ముందరి కాళ్లతో తన్నాను. (ప్రక్కల
నుండి డెక్కలతో గ్రేకృష్ణుని "ఘోరముగా (పహరించెను. నోటిలోని పదునైన దంతములచే
భుజములపై భాగములను కణచెను. కృష్ణునితో కరాడిన గుల్లము మేఘములతో కూడిన
సూర్య్యునివలె [ప్రకా౭ంచెను. మరల తన్నుటకై [కోధముతో రెట్టంప్పు వికమముతో
పూనుకొనెను' అని భావము.

ఇచట కేశి రాక్షసుడు సూర్యునితో నుపమింపబడగా, కృష్ణుడు మేఘముతో
పోల్పబడెను. కాని యనువాదమున శ్రీకృష్ణుడు వివిధమైన యుపమానములతో నెట్లు
వర్షింపబడెనో ఇంతకు ముందు తెలుపబడినది.

ప్రైకృష్తుడు తన కరమును అశ్వముఖమున (ప్రవేశపెటిన నందరృమున కణువలేక,
రక్తము (క్రక్కెనని మూలమున నుండగా ననువాదమున నిది యంతకు ముందే జరిగినట్లు
గలదు. మూలమున నిట్లు గలదు.

“న తం బావఅమళకే వ ఖాదతుం బోక్తువేవ బ్‌ /

దళ్లైడ్యూ లనిడ్యు నవేనం రుదరం వమన (౫ ౯

తరువాత అశ్వమున గలిగిన యనుభఖావములు మూలానువాదములందు
సమానముగనె యున్నవి.

“"వవాబీతాబ్యామోవాబ్యూం తరూద్యూం ఉద లీకు తం

అీణీ వివ్చుతో బత విన్తుతో ముక్తబందనో /

నిరన్తవానురావిష్లు కోణితాక్రవలోచనః |

ఉఊత్సల్లో నష్షచేతాన్తు న కోలీ బవ్వొచోళ్లత 4

ఉత్తృతన్హు నకృృ తదా ర్చ య్యూ(ఈ0 నముత్ముజిన్‌ +

ఖిన్వ్రా జరోమా (ాన్సన్తు నిర్భాత్తు చభరణో2భవత /॥

79, హరి॥-6(సం) ॥- విష్ణుపర్వ॥- 24అధ్య్యా!॥!- 31 నుండి 35 శ్లో॥

తీ0. హూరి॥-(నం) ॥1- విష్ణుపర్వ॥- 24అధ్య్యా!॥[- 3/ శో॥

81. హరి॥-(నం) ॥- విష్ణుపర్వ॥- 24అధ్య్యా॥- 38 నుండి 40 శా॥
చర్‌ఢీ


కను[గ్రుడ్డు వెలికీ వచ్చుట, నష్టచేతనుడగుట, మూథత్రప్పురీషములు వర్షించుటీ
మొదలగునవి మూలమున వర్ణింపబడిన వని తెలియును. అనువాదమున శ్రీకృష్ణుని
ఉపమానములతో నందముగా వర్షింపగా మూలమున నాయౌెపమ్యుమున సనించుక భేదము
గలదు.
క్రోళి వో విలగ్జున్తు కు వబావలరళేబత
. ఇళ [5 విల్లో
వాాభుర్తు తవ మర్యాన్తే బ్లా /ల తోర్రోర్టరః/
“కేసి ముఖమున దగిలిన (శ్రీక్పష్ణుని చేతులు వర్షకాలమున అర్ధచన్హ కిరణములతో
శోభించు మేఘముల వలె నుండి నసీ భావము.
"కోల్‌ 5 కృ వనంన్తక్తూ కాంతగాతో వ్యలేబత /
(వభాతావనతలళ్ళు న్ల/ శాంతో మవేడుమివ్యాళిత// లే
'కృష్ణునితోడి కేశి విశాంత దేహముతో ప్రభాతమున మేరుపర్వతమునా [శయించిన
చంద్రునివలె శోభించోనని భావము.
"తన్వు కృవభజేదూతా? కేశిరో దళనా ముఖాల్‌ |
వేతు* శరద నినోయాా నిత్యాభావయవా ఇవ /
'కృష్టుని భుజములకు తగిలి యూడిపడిన కేళి రాక్షసుని దంతములు శరత్కాలమున
జలవిరహిత మేఘ ఖండములవలె నుండోనని భావము.
ఇట్లు పరిశీలింపగా మూలమున కశి రాక్షసుని యనుభావములధికముగ వర్రితమై
వీరాభాన న్నూూర్తి యధికముగనే గలదు. అదిగాక వీరము కూడ నేైతన్మా(త్రముగ పోషితమనియు
ఆలియవచ్చును.
10. మయూర గరుడుల యుదము
ఖ
హరివంశోత్తర భాగమున అషమాశ్వాసమున గల బాణానసురవృత్తాంతమున,
బాణాసురుడు శ్రీకృష్ణునితో యుద్దము చేయుచుండగా బాణుని ధ్వజమయూరము శ్రీకృష్ణుని
వాహనమగు గరుత్మ౦తునితో నొనర్చిన యుద్దము పద్యచతుషయమున వర్దితమైనది. ఇది
ర0డు పక్షుల నడిమి యుద్ధమగుటచే తిర్భగతత్వమున నాభాస మగుచున్నది.
బాణునికైపూని గరుడని యుద్ధమున నెదిరించిన మయూరుని విధమిట్లు గలదు.
“డ// కన్టుల మున్సు కాజు నుదకొంబులు రెట్రోగ వయ్యకేోద మ
(బోన్సుతిం గాలమై తనకు నుద్రతిం జోయంరో న్త్రనశ్రియా
నన్హు వొనందబునం దనడుబాడ్డునం దడ(చగ౧౭ిం (బవ్వదమై
వను గవర దాం ౧న వంకతజునాభబున కదు తంబుగాన్‌”
(వొంర/- ఉ/భా/౬ర్‌ ఆళ్వా/ 9౮ వ//
'కన్నులలో నీరు కోధమున నధికమై యుదతి గలుగ జీయుచుండగా నాట్యమునకు
సిదమైనదా యనునట్లు తీవ్రముగ పెరిగి విష్టున కాశ్చర్యము కలిగించు నట్లు గరుడని
తాకెను' అని భావము,
82. హరి॥-(సం) ॥- విష్ణుపర్వ॥- 24అధ్యా॥- 41 శా॥
83. హరి॥-(సం) ॥- విష్ణుపర్వ॥- 24అధ్య్యా॥- 42 శో॥
84. హరి॥-(సం) ॥- విష్టపర్వ॥- 24అధా్యా॥- 43 శో॥
355
ఇది యొక పక్షిగతమగు ననుభావము. అప్పుడు వారిరువురును పోరాడిన విధ
మిట్లు గలదు.
"ఆ//  గ్థద్రవుంగవుయను. గోకనాయకయను
నిటు దాడి సపోం రేవు మిగిలి
నఖ్రిరయుఖివిదారణములం జొంచూనబోద
నములం బక్హత్తాడనములం దొడటి (వార/౧ ఉ/బా/-ర్‌ ఆక్వా/-/ 96 వ//
వారి పోరాటములో గోళ్లతో రక్కుటయు, ముక్కుతో చీల్చుకొనుటయు, రెక్కలచే
ఒకరినొకరు కొట్టుకొనుటయు గలవు. గ్రద్దయు, నెమిలియు ఒకరినొకరు తాకి యుద్ధ మొనర్చుట
తిర్యగత వీరమునే యాన్వాద్య మొనర్చును. అనంతరమున గరుడని విజృంభణ మిట్లు
గలదు.
”నీ/ తదనంతరమ వినతానమూనుం డలుకతో
నమ్ము వోబల్లి బీహ్తాకమంబి
వనదముల రండును బొర్జుప్రంబు లిణీకో
నంణకలం గని వెజఅబణవి నడి
యడంబు నిదడువ్లు నూర్యాదంరబాగంజు
ఇ(తఖోలనలునుగౌ వితయులం
బగ౧చి లోయఎబిజిఐి యదలొ వందబున
నవ్వువాంగమము నుద్యగో లీల
ఆ గజల్‌ యనం బూన్సి వుదమివెం బడైనం
బఐడయె నది నిజ్రదబభ్రావ మెదల
యందణరముననుండ్‌ యవగ౧ళతతోదవా
యెడలు భానుభింది మద యనంగో (వార ఊ/బా/-6 ఆళ్వా/-/97వ/
'అటు పిమ్మట గరుత్మంతుడు కోపముతో అ నెమలిని ఆక్రమించి పాదములతో ప్రక్కల
నిరికించెను. 'పెద్దజెక్కలతో భయపడి యరచునట్లుగా అణచివేసెను. అడ్డుగా, నిలువుగా,
పైన, క్రింద, చిత్రమైన ఆటగా నవివిధవిధముల నెదిరించి లోబరచుకొని, వేగముగా (గ్రహించి
నెలపై పడవేసెను. అది ఆకాశమునుండి సూర్యవింబమువలె కాంతినశించి [కిందపడెను'.
అని భావము,
ఇచటి యనుభావములైన 'పాదములతో రెక్కలను అణచివేయుటి పక్షిసహజము.
'చితభఖేలనలును నట్టివే. అందుచే ననుభావముల యందుండదగిన పరాక్రమ ప్రకటనము
లేక సామాన్య తిర్యగతత్వ్పమున వీరాభాన ప్రయోజక మగుచున్నది. గరుడనికి మయూరునికిని
జరిగిన యుద్ధమున మయూరుడు భంగపడి పతనమగుటచే నాతని వృతాంతము వీరాభాస
మగుచున్నది.
ఇట్లే ఘట్టమున నాభాసత్వము తిర్యగతత్వమున కలుగవలసి యుండగా, గరుడ
మయూరులు లోకోత్తర దేవతామూర్తులగుటబే తిర్యక్కులు గారనువారి మతమున నిది
యాభాసముగాక పోవును. కాని వారి మతమున కూడ మయూరుని భంగపాటు అభానమే
కాగలదు,
356


మూలమునను నీ విషయము యథాతథముగ నిట్ల యున్నది. మూలమున హరివంశ
విష్ణుపర్వమున నూట ఇరువది యారవ యధ్యాయమున నైదు శోకములలో నీ ఘట్టము

"కళవన్వ తు భాశోన వరమూనో మవోభదై

(యద్యాతాం ధ్తజో తత తావన్యోన్వామబభ్యియతో /

యుద్దం త్వుభూద వావానయోరుభయోరైవడైత్వయోళో. ౯

'విష్ణునికి బాణునితో జరుగుచున్న ఆ మహాభయంకర' యుద్దమున వారి ధ్వజచిహ్న
వాహనములొకదానితో నొకటి యుద్ధమునక్సు తలపడెను. దెవదైత్య వాహనముల నడుమ

అనువాదమున కేకినాయకుని వర్షనమధికము. కేశి గరుడనితో తాకనని మాత్రమె
గలదు. మూలమున నన్యోన్యము తలపడెనని గలదు. .

"గభడన్వూ బో నంామో మయారన్వూ బో భీమతః ॥

వ్హతుంద్యవవోంస్తు. బంణానూనజ్హాన్తదా (2 లో

ఈ శోక భావము 'గృధ్రపుంగవుండును ...... అను పద్యమున యథాతథముగ
ననువదింపబడినది. తరువాతి పద్యము నందలి యుద్ధవర్జ్దనము మూలమునందలి యనంతర
శోకతయమునకు చక్కగా నంవదించుచున్నది.

“అన్యోన్యం ఉుట్చుతుః తదా మయారగాడుడా వుల

వైనతేయన్తతః [తుద్లూ మయూరం దీవ్రతోజనమ్‌ ॥

జ(/గావా కారని వోం తుండోనాభివతంన్తదా /

ఉఊత్లువ్య బవ వ్షాబ్వాం నిదంభూన మవోదబలః /

ఎదాా*?2 వారా? ,జియమాతాబ్యూం కుతూ మయాతాన్గునకళః

మాటి ఫైదా” | యగ వ

ఆకృవ్యూ బ్రానం తరగా వకృువ్యూు బద యవోదల॥ +

నిన్సుండ్రిం పాతయామాన గ౧నాదవ భాన్యంయ్‌ ("0

ఇచట గగనము నుండి పడిన భాస్కరునివలె నెమలి వడిపోయెనను నుపమాన
సహితముగ అనువాదము సర్వమును యథామూల మగుటచే నిచ్చట గూడ
రసాభాసపోషణము తుల్యమేయని [గ్రహింపవచ్చును.

11. రుక్కిణి కల్యాణ ఘటమున జరానంధ, పౌండ్రకవానుదేవ, శిశుపాల,

రుక్కుల యుద్శొద్యమము

రుక్కీణే కలా్య్యాణ సందర్పమున జరానంధ పొండక వాసుదేవ విశుపొలాదులు
ప్రదర్శించిన వీరము ప్రగల్పములతో కూడియుండి వీరాభాస ప్రయోజక మగుచున్నది.
ఈ సందర్శమున నిది పది పద్మములకు పరిమితమై యున్నది.
శ్రీకృష్ణుడు రుక్కిణి నపహరించుకొని పోవగా నదిజూచి యచ్చటి జనములిట్లు
తమలో ననుకొనిరి.
85, హరి॥1-(సం) ॥1- విష్ణుపర్వ॥- 126అధ్యా॥- ౪7 న.
86, హరి॥1-(నం) ॥- విష్పుపర్వ॥!- 126అధ్య్యా!॥- ౮/8 శ్‌॥

357


“తో! ఎటలా వెట్రోీదీమన వబ తాదవన

యెబ్లోకిడోమి క్‌మ్తుంయి జఉజగదోకో వీరుం

ఉయబు నీకూడియన్సు ధరాధివతుల

భింగవజిచా నిం తమని వలుకం గలదు." (వొర॥/ ఉఊ/బా/౧౮ ఆక్వా/-9౨వ/

'ఎంత బలము, ఎంత వెర్యుము, ఎట్టి ఆగింపు ఎెల్చీ పటుత్వము. కృష్ణుడు జగదేకవీరుడై
ఈ నాజుల నెల్లరను జయించెను. ఇంకే మన గలము అని వారు భావించిరి.

ఇట్లు జనములు శ్రీకృష్ణుని గొప్పదనమును మెచ్చుకొనగా జరాసంధ శిశుపాలాదులు
వానిని చంపుట కుత్పహించి యిట్లు (ప్రవర్తించిరి.
“క్ష అని రత్తజి మగద్రోళ్షుడం

ఉయయము కన లగలంవ నోయవరణబి ౩౧

వున న్యుగూయు అయభయూడ్కుల

ఊననాణుల కోళ్లు లనియె నంగ్రాంతమతినో' (వార ఉ//భా//-3 ఆళాం//-93 వ/

“ఆ సమయమున జరాసంధుడు కోప మధికముకాగా, క్రింది పెదవిని కరచి, ఎల్జ్బబడి
భయం౦ంకరములగు కనులతో తత్తరమున రాజులతో నిట్లనెను' అని ఖావము.. ఇట
వీరానుభావములగు కనుల ఎఆుపును, [కింది "పెదవి కరచుకొనుటను గమనింపగలము.
అనంతరమున వాని పలుకులిట్లు గలవు.
“ఉఊ/ (వేలి తమాజుం డొక్టుల డతివీర్తువనమ్యయండో పోలి వచ్చి నా

వూనినవ్లూన్చు యంతయను బెం కయనట్తుగ ననె నరు నా

నేనయు దాదోవౌర్లైద ఎళ్ళుంథిలతం (బతివక్షువాంట వా

రీనెజీకీన్‌ నవోయవడు బోవ్సతమేనిం గజంలుం డుటక్కనన్‌
ఉఊ/ ద్వాల్‌ నాచ్చానియను వారక య్యగతం గొట్లో వో య

ఎ్వారధిదురో మంతయను (వచ్చి విరోధ నభాంధవంబుగాం

లేరో వదంబి రుక్తుణీం టభూతవిబూతి దొలర్జుం దొత్తు నా

వేరును బాంవ్లు నూరడో యవేతత నొందుఓ కోర్షువచ్రునో ”

(2బార6/- ఉ/బా/-౮ ఆక్వా(౬94 99వ

'ఒక గొల్తవాని కుమారుడు గెప్పు పరా[కక్రమవంతునివలె వచ్చి, నా పూనికను
అసత్యము కావించెను, నెను నా 'సిన్యముతో దండయాత్ర చేసి శతువు వెంట మా రాజునకు
సహాయ మొనర్చుట యిష్టమైనచో బలముతో పూనుకొనుడు. ద్వారకలో ప్రవేశించినను,
ప్రీవముగా నెదిరించి ద్వారకా దుర్గమును భేదించి, శ్రీకృష్ణుని జంపి రుక్మిణిని వెభవముగా
తెత్తును. నా పేరును ఆధిక్యతను కోలోోవుట కోర్చుదునా?' యని జరానంధుని పలుకుల
"ర కృష్ణుని గొల్లవాడనుటయును వానిని చంపుట కుత్సహించుటయు ననుచిత
పవీరములె యాబభాస కారకము లగుచున్న వి. అ స్తే వపొం[డకుని పూటలు కూడ
ననుచితోత్సాహమున నాభానము నొదవించుచున్నవి ఆతడిట్లు పలికెను,
“తో! పనునీబంత నుండంగ౧గ నింత దూల

నతు దరవోళ ననుం జంవు్లు నిలువు మాూవ్లు

కౌంం దునుమాడి తత్తను. తతలదోటూ

వంది వెట్పుదుం “ంతారవ్యతతతిక్తీ

358


బం/ ఇలప్తుడు వానుదోవ్తులు మపాం గలరే యది మాన్దుం గోడు నా

కీోరవగుకాల మివ్దుగివ ఎం వినలారంగో నోయుదౌంచె ము

న్తుల్‌ యాయ మద్భుజావిబవయర్థుతో లేోళమయు వౌబ్దుం డోనెద

న్ద్రులభవల్‌ నమన్యవీయ యునర్తుయ గాంయతు యల్పుక్టు త్వమేో

(వొం/ ఉ/భా/౧3 ఆఅభ్వా?/-6€7 అలొవ//

జరాసంధునితో పొండ్రకుడు, "నీకు సేవకుడను, నే,..-గా నీకేల? నన్ను పంపిన

శ్రీకృష్ణుని జంపి వాని శరీరమును, పక్షుల కాహారముగ వైతును. లోకమున నిదరు వాసుదేవ

లుందురా? అది లేకుండ చేయదలచు నాకు సరియగు కాలము వచ్చాను. నా భుజబలము

లోకము మెచ్చునట్లు చేయుదును. నీ మనసుకు సంతోషము కలిగించుట చిన్న విషయమా?
అని పలిఃను,

ఈ పలుకులలో పౌండ్రకుని శ్రీ కృష్ణవధోత్సాహము గోచరించుచున్నది. వానిని
చంపి పక్షులకు వైతుననుట యనౌచిత్యు భాజన మగుచుండ, సివియెల్ల వౌండకుని
ప్రగల్భములగుటచే గూడ ఈ విరము అఆభాన మగుచున్నది. .

పౌం[డకుడు 'వాసుదేవ్చ లిరువురు లోకమున నుండకుండ చేయుడు ననుట
ప్రగల్బవచన మని వ్రకరణాంతరమున సుష్టుగా నిరూపితము కాగలదు.

పొండకుని మాట లిట్లుండగా ఇిశుపాలు డిట్లనెను.

"క అనునాడ ఇితువాలుం డథొక

మభనవలిమము కేల దాల్చి (గ్రక్కున ఉననా

భునాయెదురో నలి గ౧ర్జుం

బాచరయ నభఖిలన్టువులు వినంరో నిజ్రనియెం దగన్‌
తో! వెండ్రీ యాడుదడు నని కడుం బోర్చితోడ

నిట్లు గనేని తుద నింత యెడదునొంది

యన్న నాకకా తీ యొబచ్చు మొడలకేమి

గారవామయు. నట్టు. డొవ్వాడుం గదలవలదు.

రే వేతునిం గృ్యవుం బౌజ యదూత్కురము ననిన్‌

డూ వెడలయేన నోడీ

భూవతిబంతు నయ టుర్చుం భగ డొందింతున్‌

(వార/ఉ/బా/౮ ఆక్వా/౧99మండఢి/ 0 వ

“విళశుపాలు డెక పరిషఘను దాల్చి రాజునెదుట నిలిచి అందరు వినగా నిట్లనెను,
"పెండ్లి చేసికోందునని అలంకరించుకొని ఇంత కష్టము ఉఊొందిన నాకు గాక మరి ఎవ్వరికి
నిందు ప్రమయము లేదు. మారు కదలవలదు. నేను ఈ పరిషఘతో కృష్ణుని యాదవులను
నాశనమొనరించి, రాజునకు సేవకుడ నగుట పాొగడాంద జేయుదును."

ఇట్లు శిశుపాలుడు తన పరాక్రమమును వెలార్చుచు పలికిన మాటలు పీరమును
ద్యోతకమొనర్చుచున్న ను, ననంతరమున వాని పలుకులలో స్రైక్యష్ణు నుడ్దెశించిన
యవజ్గాక్షేప వాక్యములు గలవు. అవి యిట్లున్నవి.

359.


"5  శ్యతియం డఉయవాం డన్వుకొ

భతందున కానవడునా లభుబంలతు( జ్‌లన్‌

వతయండు గామ నయ్య్వ్యాదడు

గేయం జిమునేనెల గాక కుత్సితవిదమున్‌
త  అదయనుం గాక జనియించు టాదగాంగం

వనులలోనన వెంగిన వాలనుండు

ఎావమాలినవచభమార వర్తవంబు

నూను ఉంరదరూ యిదయేల యగ్రజింభ
వ॥ ఎల్లవిధంబుల. గ్పష్టు వధియించి భోజకన్యకం (గమ్మరించుట నాకు6 గర్హవసర్టం
బనియె.....+ (హరి॥-ఉ|॥భా॥-3 ఆశ్వా॥[-102ప॥నుండి 104వ)

“క్షత్రియుడైన వాడు వేరొకరి భార్యుకానపడడు. నీచమెన నడవడి గలయాయాదవుడు
కుటిలుడై యిటొనర్చెను. అదిగాక వాడు పుట్టిన నాటి నుండియు పశువులలో పెరిగిన
దుర్మార్దుడు, వాడు పశువువలె ప్రవర్తించుట అరుదైన విషయము కాదు. నేను శ్రీకృష్ణుని
వధించి రుక్కిణిని తెచ్చుటనా కర్తవ్యము" అని శ్రీకృష్ణునిగూర్చియనుటలో నత్యంతముగా
నవజ ద్యోతకమై యనౌచిత్యమున ఈ వీరము ఆభానస మగుచున్నది,

అనంతరమున యుద్ద వర్షనము వీరరన స్వ్పోరకముగా సాగినది. మరల రుక్మి యుద్ధము
చేయ వచ్చి శ్ర్రీకృష్ణు నెదిర్చి పలికిన యవజ్ఞాక్షేప వాక్యము లిట్లు గలవు.
"క ఉంవభవాలవ్యుతక

దూరీక్టు తదర్భా వరవదూదూవక నా

దాలయిడి బందువోరదూదడు

వడని నను డుక్తి నెజుంంవో వ్రదర్భున్‌
ఆ ఉఊనుజు గాదికొనంగ నుల్రందు ౧లగొన '

నివుడ బాల విడిచి దయయ మళ్లు -

గాక నిలిబితోని (క్కున నిదా తల

లెయమదయనిళిత మోరళరయు”" (వాం/౧ ఉఊ/భబా/౧౮ ఆశ్యా/-4/ 34, [3౮ వ//

'ఓరీ! పశుపాలుని కువూరుడా! ధర్మదూరుడా! పరవధువులను దూషితము
చేయువాడా! వైదర్చుడనగు నన్నెణుగవా? ప్రాణము రక్షించుకొను నుద్దేశ్యమున్నచో మా
బాలను విడిచి పొమ్ము లేదా నిలిచినచో నా బాణము నీ తలను నరకును' అని పలి౩ను.

ఇట రుక్సి తాను వైదర్చుడనని యాఫిజాత్యము చూపుచు శ్రీకృష్ణుని పశుపాలకుడని
యవజ్ఞ చేయుచున్నాడు, అది గాక స్రైక్పష్ణుని వర్తనము నధిక్షపించి, వానిని చంప గల.
పరాక్రమ వంతుడ నని పలుకు చుండుట యనుచిత మగుచున్నది. నారాయణాంశ
సంభూతుడగు శ్రీకృష్ణుని పై పదర్శించిన యవజ్నా వాక్య పూర్వక మగు వీర మనుచిత
మై యాభాన మగు చున్నది అదిగాక అనత్యపరా[క్రము డగు రుక్సి (్రీకృష్ణుని వధింతునని
పలుకుటయు (పగల్బమై యాభాసకారక మగుచున్నది, రుక్మి యనంతరమున నందిన
యవమాన మాతని వాక్యములు (ప్రగల్పములని నిరూపించుచున్నది. శ్రకృష్ణునితో
యుద్దానంతరమున నాతని స్థితి దయనియమై ,యిట్లున్నది

360


"5//  జరదణతదోవల. డౌ బువిం

బెరలుచు నున్లు తనితోజయుట్టువుం ౧న ని

ర్ధురళేతంబున రుక్సి జీ

యరదమువై (ౌలి యాల్లి నాశందంచాల్‌
వ్‌! వృష్టపుంగవుండు నయ్యంగనం గౌంగలించి మెత్తనయెత్తి యాశ్వానంచి రుక్కికి

నభయం బిచ్చి..........." (హరి॥-ఉ॥భా॥-3ఆశ్వా॥-150వ॥, 151వ॥)

, బాణముల దెబ్బలతో నేలబడి పొరలుట, రుక్కిదయనీయ స్ధితిని తెలుపుచున్నది
రుక్మిణి శోకార్త యగుచు నాక్రందించుటచే శ్రీకృష్పు డాతని కభయ మిచ్చను. ఈ స్పితి
మిక్కిలి శోచనీయమై రుక్కిపరాక్రమమున కవగతి కల్పించుచున్నది. అందుచే ముందరి
మాటలు ప్రగల్బ్పములగుట స్పష్టము. అందుచే రుక్కి పలికిన పలుకులు అనుచిత వీరమున
వీరాభాన ప్రయాజకము లగుచున్నవి.

ఈ విషయము భండార్కరు సంస్త వారి నసంశోధత హరివంశాను బంధమున గల
యధిక పాఠములో విషుపర్పమున 87వ యధ్యాయమున 39శోకములలో నున్నది.
ఇది పరిశీలించినచో ననువాదము యథాామూల మగుట స్పష్టము. శ్రీకృష్ణుని రుక్కిణీ
హరణమును గమనించి జనులు ప్రశంసించిన విధము మూలమున నిట్లు గలదు,

"అవ వీర్చామవో దైర్యం కృవ్లస్యాపావ కర్ణుణత

వాతా వయం నిరానందడా అవజాతాళ్ళు నవళో +

ఖఇత్యూబున్తు నృవతయో మాగభ్మవముఖిన్తదా// ఢ్‌ర్‌

శ్రీకృష్ణుడు కష్టమైన పనులు చేయగల వాడనియు గొపు దెర్యము గల వాడనియు
[పజ లనుకొనిరి అనువాదము మూలముతో సంవదించుచున్నది. ఈ భావము ౪౭2వ
పద్యముగా ననూదితమైనది

అనంతరమున జరానంధుని పలుకులిట్లు గలవు.

"అతి కళలో జరానందో మవోబలః

ఉవాచ రొజినాన్సర్వాన్నా ౧భా ((ోదమూర్చుతః

నివ్వుడ్వ వంణా రాజా దన్తాన్కఉకకూవయన్‌ //

(వాయతాం మభబాక్కాని రాజానః నర్దువవపా |

పవ గేచకదాయాడదో యత్భలోత మమ్యగతః |

తన్వ్కూదూ ఖభలభాక్వేన్తు2_ యది జీవామ బూమవాః /

మపో2_వొం నగణాం వాతా గేపాలం నృ వనంజ్రతమ్‌ /

ద్వారకాం యాదవవులీం భంక్త్వానీయ చ రుక్సుణీమ్‌ ॥

దాన్వామ నృవత్యశేవా/ కం అన్గబో విలంబటలో |

నంనవ్యాన్తాం రభశ్రేష్లా రభ ఆయాతు మే త్వరాల్‌ /

ఇత్యూకాా న ఊరానందో నీంవానాదమణాకలేల్‌ |

బభచాల బో బలం నర్జుం ఉఊరానంద్యవీయే నితమ్‌ / 7/౯5
88, హదధి॥[-(సం) 1॥1- విష్ణు పర్వ 1-8/ అధ్యా॥- 10 నుండి 12 పంక్తులు -అధిక పాఠము

224 - భం!॥సం[॥॥హర॥అను॥
త9 హది॥-(సం) ॥- విష్ణు పర్వ 1-87 అధ్యా 1॥- 13 నుండి ౨24 పంక్తులు -అధిక పారము
224 - భం॥[నం!11హరి[॥[అను!!
361


జరానంధునికి గలిగిన కోపమును వాని పలుకులును, 93వ పద్యమునుండి ౪౨వ
పద్యము వరకును యథామూలముగ నున్నవి. జరాసంధుడు కోధమున కాలితో నేలను
తాడించి, పండు పట పట కొరుకుచు పలుకగా ననువాదమున నౌడుకరచుట, కనులెరు
పెక్కుటయు గలవు మూలమున 'గోపాలం నృపసంజ్ఞితమ్‌' అని యుండగా ననువాదమున
'వేని తనూజు డొక్క' డని గలదు. మూలమున రాజులందరను తన మాట విని యుద్ధమునకు
ఆలస్యము చేయక రమ్మని పలికి సింహనాద మొనరించెను. యాదవప్పురిణ భంజించ
రుక్మిణిని తెత్తుననెను.
పౌండ్రకుడు పలికిన వాక్యము లిట్లు మూలమున గలవు.
“వొండో2వూదడ మవోబావాలర్వా నుదోవూ (తావవాన్‌
ఆవొత్వ తు నబాన్తంభం ఊరానంధమబావత /
నాతవ్వూం భవతా రాజినితో మయి నరాధదివ ॥
బృీత్యో2న్వీ తవ రాజేం(ద తీమేతత్సావానం తవ ॥
నితో భృత్వే కథం న్వామి కార్యూం కుర్వాద్వాచ్యణ* ॥
అవావేక న పవక కృష్తో గోవకోల్చివు. /
వాత్వా తం గోవకం యదో బలభ్యదన్వు వళ్ళాత |
అంగాని భద మవోరాడి బొరయిత్వా ౧దాబ్బు తమ్‌ |
వృకేబ్యో పొ (యచ్బామి 'న్యాత కార్యా వదబాలణా /
అవొవేవ బఐిషామి వానుదోనో మపాతలే ॥
వాతో తన్యివరానందధ గోవకే మమ నామకే /
ఇత్యుక్తా దనరురాదాయ ఎగర నృవనంనదిగో 20
“'మహాబలవంళతు డగు పౌండ్రక వానుదేవు డప్పుడు జరాసంధునితో నిట్లనెను.
"నేను భృత్యుడ నుండగా నీకేల ఈ సాహసము? విచక్షణ గల స్వామి భృత్యు డుండగా
పనిని చేయునా? బలభదుడు చూచుచుండగా గోహాలుని వధించి పొడిపాడిచేసి, తోడేళ్లకు
వేయుదును. నా పేరుగల గోపాలుని చంపి, నేనొకడనే వానుదేవుడనుగా భూమియందు
నిలిచిపోవుదును' అని పలికి నృపసభలో ధనుస్సును గ్రహించి గర్జించెను". అని భావము,
మూలమున మాంసఖండములు తోడేశకు వేయుదుననగా అనువాదమున (గదలకు
వేయుదుననుటయే బేదము. పరిశీలింపగా అనువాదము యథామూలమగుట నాభాస
పోషణ తుల్యమగుట స్పష్టము. తరువాత గల శిశుపాలుని భాషణములును యథామూలముగ
ననువదింపబడిన వి,
“చాద్యో2వ్యూథ మవోరాజి నర్చుక్షతన్య వళ్ళాతః॥
వరవేవ్యవతిచ్చున్నో అపాయొా వ నమన్వుతః |
ఆదాయ వలముం మోరమిదమావొా నృపోత్తమాన్‌ /
అన్తైవ తు రాజానో యాదవాన్సుబలాన్యుధి +
నొత్వా తు యమరాజాయ దాన్యాము నృవవ్రుంగవాః /
తివద్దుమవా రాజానో మమైవాయం వరాభవా /
సైతద్మ్యుక్త్షం నృవ(శేవ్తాః వరాదారావమర్దనమ్‌ ॥
జాతానాం వ్షతియకులే నృవాణాం నృవవుంగవాః |
90, హరి॥-(సం) ॥- విష్ణు పర్వ 1-87 అధ్యా॥- 25 నుండి 36 పంక్తులు -అధిక పాఠము
224 - భం॥నం1[హరి॥[అను॥
362


తత్తు యక్తం యదుకులే క్షృతియా నపాతోవిభో |

ఎఐళవతో2ణ గోవాలే బలవోవథ వివంతేో /

గవాం వృత్తిం తు గోపాలా వ్లూయ్‌న్లి నదా తథా |

_కృవ్లోలివ గెభులే వృదో గల ్వెః? నవాబరు తల /

వరదారాభియకే పొ కళవః నతతం వబే /

నర్జుణా తం దుఠాతాబ్హనం వానిష్పే నగణం రణో /

తాం చానయామి రాజానన్తి వద్దుమివా భూమనాని //

క్టు ను తో భాంధవాన్తేవాం యానాశత్తూ తుయాదనాః |

అవడ్దాం కృతవన్లో నో యప్తాభింవా బిన్తూతామ్‌ /

ఇత్యుక్తాల న బ్రైదున్తు యద్దాయ నమువన్రీతు. |

లే వ నర్ద్వ నృవతయిః కృుడా యదాయ దంళితాః /

న్వారోవితదనరువ్చున్తః సాందళితాః నీచామరా*ో 2

ఇట "శిశుపాలుడు వరుని వేషమున నుండి, సిగుతో రాజులందరను జూచి, పరిఘను
చేతితో (గగహించి ఇటనెను. 'నేనే బలవంతులగు యాదవులను యుదమున చంపి యముని
వద్దకు పంప్పుదును. మిరు నిలువుడు. ఈ పరాభవము నాది. ఇతరుల ఖార్యలకై యాశపడుట
క్షభీయుల కుచితము గాదు. శ్రీకృష్ణుడు క్షత్రియుడుకాడు, యాదవుడు. గోపాలురచే పెంపబడి,
వృత్తిచే గోపాలుడై, పశుప్రవృత్తి గలిగి వర్తించువాడు, అతడు నదా పరభార్యగమనము
గలవాడు. ఆ దుర్మార్వుని రణమున జంపి రుక్మిణిని తెత్తును. మా రిచటనే యుండు" డని
పలికి యుద్దమునకు సీదమయ్యె" నని భావము. ఇది యనువాదమున 99వ పద్యము
నుండి 104వ వచనము "వరకు యథా మూలముగ నున్నది, అందుచే మూలానువాదము
లందు వీరాభాన పోషణ తుల్యమని [గ్రహింపదగును.

రుక్ని శ్రీకృష్ణు నెదిరించి పలికిన మాటలు మూలమున కనవచ్చుటలేదు, రుక్కి
పరాజితుడైన సందర్భము మూలాను వాదములందు సమానమే రుక్కి ప్రగల్భములుగాని
యవజ్ఞాక్షప వాక్యములుగాని లేకపోవుటచే ఈ సందర్భమున వీరాభాస వతీతి మూలమున
కనవచ్చుట లేదు.

ల. పౌండక వానుదేవుని వృతాంతము

హరి వంశోత్తర భాగమున షషాశ్వాసమున పౌండ్రక వానుదేవుని యుపాఖ్యానము
మిక్కిలి విపులముగా గలదు. ఏతద్వ్యుతాంతము సర్వమును నధిక వీరరసాభానమహితము.
ఇందు సుమారు నలుబది పద్యము లందు వీరాభాసము గలదు.

పౌండ్రక వాసుదేవుడు స్వపక్షమువారగు రాజుల నొకచోట జేర్చి వారి ముందు
న్వపరా[క్రమమును గూర్చి ప్రగల్భములు పలికిన విషయ మిట్లు గలదు.
"తో! వానుదోవుండు (తిం లానయాం త

నేయ ేర్పుడం జారులచోత నౌజంలి

వొం(6ం డాత్వ వ్టభబూవొాలకేటోం

యార్చి యందణ కీట్లును. గెలువునందు”" (వాం/ ఉ/భా/౧ర అక్వా/-96 వ//
91. హరి॥-(సం) ॥1- విష్ణు పర్వ 1॥1-8/ అధ్యా!- 37 నుండి 56 పంక్తులు -అధిక పాఠము

2౨4 - భం॥సం!॥హరి॥అను।|
363


'శ్రీకృష్ణుని కెలాసనయా(తను గూర్చి చారులచి తెలిసికొని పౌండ్రక వాసుదేవుడు
తన పక్షపు రాజులను చేర్చి సభలో నిట్లనెను' అని భావము. దీనిని బట్టి పాొండ్రక వానుదేవుడు
సభలో నీ మాటలు పలికెనని తెలియుచున్నది. ఆతడు పలికిన పలుకు లిట్లు గలవు.
“మ/ ధంరణోీమండలి నౌందునుం దొడం దోరర్పోధతిం (గాలుభూ

వడులం బల్పుల నుక్తుడంబితిం ౧జున్‌ వక్యాత్యుులె వాలు నా

వంగా నాలు దనావణ ల్రరడునం (బత్యదందు నర్వుంతు ౮

వ్వుడు నన్ము త్పుటువితమన్సురణతున్‌ వ్యశీంవ రెక్కాలమున్‌"

(వార/ ఉ/బా/ర ఆక్వా/౧97వ/

_ "*భూమినిగల దర్చోద్దతులగు రాజులను పలువురను జయించితిని. వారు వశంవదులై

నాకు కపుము లర్చించుచున్నారు. నా పరాక్రమమున కెవ్వరును ఏ కాలమునను వ[కముగా
వర్తింప' రని భావము,

నాదయవోండిమికి నోర్చి నడుటకో యెద్న్దురె

దయేదయ నెజుయలు కొర

న్వాదంబున నున్సావాడు మపామోస్దత్ములై
వ! ఇది మదీయం బగు హృదయంబున శలగ్టభూతంబై యున్నయది ...."

(హరి॥-ఉ॥భా॥!-6ఆశ్వా॥!-98వ॥%, 99వ॥)

"యాదవులు కృష్ణుని యాలంబనమున నాశార్యమున కోర్చి, జ౦కక్‌
శార్యోన్మాదముతో మహిమచే గర్వించి యున్నారు. ఇది నా హృదయశల్యమై యున్నది'

పౌండ్రకవాసుదేవుడు తాననేకభూపతులను జయించి కప్పములను గొనుచున్నానని
గర్వించుకుగాక. తనను సరకు గొనని యాదవులపై వెరమును వదర్శించుచుండె నని
తెలియుచున్నది. అంతటితో నాగక యాదవులను నిరసించి తన గొప్పతనమును తానే
కొనియాడుకొనుచు 'ప్రగల్భములు పలికెను. ఆ విషయ మిట్లు గలదు.

“తో తారు బనులంగాబినరగొల దనతు నేజి

మయహామ్‌ యాక్ట్రవ్లుంయను ౨ంత్‌ మణబినాంయయ

బొ మొక్సానో గల దని బక్ఫాయండం

డె మిగలిన మగంచోిమి యూవం గదయ
త తన బ్యశముల దనళంఖిముం

దనళార మ్మయుం దనదుగదయం:ం దనఖిడందున్‌

బ్‌, .$

నను జేటినం వొడీపోవుల

మనమునం ధలడలం డలం డదకమత్తుండు గాండో
తే/ వనుదలోేవల నిదవుడు వానుదోవు

లున్హుం దడంబాటు గాదౌ దోనొళ్పుడండన

వేరు నెల్టింతు నని వీని వేరణంతు

వచ్చ భూవొాలు రెలను బిచ్చులింవ” (వొర/-డ/బా/-ర ఆళ్బా//00యండ/ 02వ

364


"శ్రీకృష్ణుడు పసువులుగాచు గొల్లవాడు. అతనికి మహిమఏమి. ఇంత తెలియక
యొక చ(క్రమున్నదిగదా యని మగతనము చూపదలంచుచున్నాడు. వాని శంఖ, చక్ర
గదా శార్డ ములును, ఖడ్గమును నన్ను తాకిన చెడిపోవునని తలంపక గర్వించును. భూమిలో
నిరువురు వాసుదేవులున్న చో తడబాటు కలుగును గనుక వాని పేరణచి వేయుదునని
పలికెను.

శ్రీకృష్ణుడు గొల్లవా డనుటయేగాక, వాని యాయుధముల నెగతాళి జేసి వాని
నోడింతు ననుటచే పౌండకుని గర్వమును (పగల్బములును స్పష్టమగుచున్న వి, వాని
ప్రల్లదనము లింకను నిట్లు గలవు.

“క నాకు నుదల్దన మనునీ

బీకరబొంబు ౧లదు బెదొదముగొ నో

నాకెదువు గొని చోనెద్‌

నాక్టువ్లు నుదర్దనంబు ననిం భెడివాడిగాన్‌
త అతని వొంచదిన్వామునతు నన్గుదీయ

వాంచదిన్వు కంధిం భిది (వతిభకుందు

దనియద్రతద్వానంబు దొరలం భొౌంగి

(మింగు దన్ఫు వోళంభినమిద్రరవము
5  వొాంచోతలినందకయు మ

త్స్‌రవాలం బాననందకంబును నని ని

ర్థురముగ దాశౌడుడ్రోంక్యు తి

ఎలబఐింవదౌ మాతు నల విన్టయబభయముల్‌
మయ॥/ కమలాక్టుండును నేరు నొండొడువయిం గౌమాదకుల వైన ను

((ముగాం బోద నవాన్రలోవారబనల్‌ గాదాంవంగాల దడ య్‌

యమదండోవమ మైనమదధదము నానవోరంబు గాతముండం (టా

జములం గావంగ కళక్తువే యతనితిన్‌ నర్షువయత్సు ంబులన్‌
వ్‌ మాూామకొ కాలడి ఎవనిరత

వ్యాముక్త్రతుబ్భు ళరతతి ల

వౌ ముంవంగం జఊూతు ౮౦౧క్‌ వేడుక మూరల

(వాం/- డఉ/బా/-ర ఆక్వా/-/ 0౮ ముండి! 07వ/

'నా సుదర్శనముచే వాని సుదర్శనమును పొడిగావింతును. నా పాంచజన్య ధ్వని
వాని పొంచజన్య ధ్వనిని మింగును. నా నందకము వాని నందకముతో ఖంగుమని (మోగి
మాకు భయవిస్మయములు కలిగించును. నాకామోదకి వాని కామోదకితో పోరగా వాని
[పాణములు దాని కాహారమగును. నాశార ము నుండి వెడలిన బాణములు వాని శారా ము
నుండి వచ్చిన బాణములను ముంచి వేయును. మోరందరును వేడుక చూడుడు అను
పౌండ్రకుని పల్కులలో వాని యాయుధములకు విష్ణుని యాూయుధములు సరికావను ప్రగల్నతా
భావము గలదని స్పష్టమగుచున్నది. "

అంతటితో పోక తనను కొనియాడని వారికి దండన నిట్లు విధెించెను.

365
“చక్రాయుధుండును బాంచజన్యలక్షణుండును శార్ర ధన్నుండును గదాధరుండును
నందకహన్తుఐడును నైన వానుదేవుండ నేన కాని గోపాలబాలకునకుం బనిగాదు న న్నట్టి
పశంననంబుల౧గెౌనియాడుండు కొనియాడని వాండు సువరనిష్కధాన్యంబుల భారశతంబుల
దండం బరువంగలవాండు మత్రియసభఖుం డైననరకాసురు వధియించి మాజులేక
మలయునబ్బలియుం బరిమార్చి. కృతకృతు్యుంఉ”నయెద నిది నిశ్చయంబు .

(హరి॥[-ఉ॥భా!-6ఆళ్వా!-108వ॥)

తానె సుదర్శనాద్యాయుధలక్షణుం డగు వాసుదేవుడనని తెలుపుకే గాక తననట్లు

1పశంసింపనివారు దండనముగా సువర్షనిష్కాది పరిహారంబు లొసంగవలెనని

(ప్రకటించుకేగాక నరకానురుని వధించిన కృష్ణుని చంపి కృతకృత్యుడ నగుదునని పలికెను.
కాని యివ్‌ యెల్ల ప్రగల్బములేగాని సత్యములు గావని ముందు తెలియును.

ఈ విధముగా కొలువు కూటమున వివిధ రాజన్యుల సమక్షమున పలుకుకుగాక
నారదుని ఎదుట తన గృహాంగణమున మరిన్ని ప్రగల్ఫ్భములు పలిక౩ను. నానాళలోకములు
గతి వ్యాఘాతములేక తిరిగెడి నారదునితో తనకోరికయొకటి చేయవలయు ననిపలి౩ను.
తన మాటలను సకలసభలందును ప్రచార మొనర్చవలె ననికోరి యిట్లు పలికెను,
౯న! నమరవరాశమబచండుయ పౌొండుండు

వధ్యాం? తుం ఉఖులవ్వుడ్త్వుతలమున
ఎవానుదోవుం ఉన వానినే రంబిత

వాద మోరల్టణము లౌలై
వానివి వాని నౌవ్వాలకో నిరంవ.

నలవిగా దొకగెలం ఉతిచవలత
నవ్వుడవేడను నడియాలములుం దాను

లొని యన్నాయ గానం డొకడు
తో నట్రీవగకుని ననిం గూల్సి యద్దాలీయ

కయుగ౬ దననంజైబాల్రింవం గలుయువాండు

వాని లావును నాజుంవదు మానవేందు

లెందో శోనియ వానిచే పాంనవడీరి
వ అణి యివ్వదందబు దవ్వవ్‌ తమందున
బీ అతానటోం దొన్లు బుందునబొ నాడుము వప్పానబొ నణోంవ్లు ము

ర్భాజునదం బల్కు యక్రునబో బన్తుతినేయము గోప్ప షాంబిత

దవన నురడీంవు మపాదానవబూచరకోటీదొట్లో బం

(అవిగమయులందు నొందును ఉఊరింవ్రము నర్షునభాంతరములన్‌'

(వాల/౧ ఉ/భా/౧ర ఆళ్వా/-// 4వ/నుండి//రవ/

'యుద్దమున తీవపరాక్రముడగు పొండ్రుడు భూమిపై పేరొందినవాడు. వాని పేరు
వానుదేవుడు*చక్రాది లక్షణములు వానికి గలవు. వాని నెవ్వరును జయించలేరు. ఒక గొల్లవాడు
వాని పేరును నాయుధాదులను గెకొనెను. అటి పగ వానిని చంపి తన పేరు నిలుప్ప
కొనును. అనేకు లా పగతునిచే హింసపడిరి వాని బలమును నే నెబుంగుదు' నని పౌొండ్రకుడు
తెలిపి యావిధము నంతను నకల దేవతా సభలందు ప్రచారము చేయు మని కోరెను.

366


తానె వాసుదేవృుడ ననుటయు, శ్రీక్యష్టుని గొల్లవాడనుటయు, చక్రాద్యాయుధములు
తనవేయని తెలుపుటయు నత్యంత మనుచితమగు (ప్రగల్బములైయున్నవి. తరువాత తనకు
గల శ్రీకృష్ణ విజిగీషానుగుణముగ నాతని సైన్య సామంతాది వివరముల నెజుంగగోరెను.
”న//  చౌలులుం ఉఊదటలు ఎనదబలియధలు ఖభూవాలు
రేపాటోకూడేనా రెందజోని
రథములు గరులు దురంగ౧గండు లెస్స 0౧౮౯
బొక్కు కాల్లు లములు లెక తొక్కు
డీనైన్యకోవితో నీమున ఊగములు
తలదీలంగ బు దాడీవబ్రో
యదుగణందుల నాల నణయాద దూలించి
తత్చుం. గాల్సి మాధవ్లునిం దొడంి
తో! కారనిడ్డుక్షళిత వర్చుళరచయములం
దనువుర్త్తంబుతో నిండి ద్యాతిదోంగ
నతు గగనరంగంబున నిర్పి వేవ్‌
దృష్ణాడూడ నాపవ్యుందు నందంచువాడో.. వారా డ/భా[ర ఆళ్వా///5లవ/
(శ్రీకృష్ణుని సైన్య వివరముల నడుగుచు తాను తన సైన్యముతో యాదవుల నోడించి,
వారి నగరము గాల్చి, శ్రీకృషునితో యుదము జేసి వాని రక్తముతో భూమినింపి నీకు
సంతోషకరముగ నాట్యము చేయుదునని కెలుపుటలో కూడ నౌద్ధత్య ప్రాగల్బ్బ్రములు
గలవు. ఆ మాటలకు నారదుని: ప్రతిస్పందన మిట్లు గలదు.
"క అన విని యలనం నవ్వున
దనవదనము వఎవింతచెన్సు దలకొనంగా లో
బనలోయులు దణకొత్తంగ
ననిమివముని యిట్లు లనియె నాతనితోడన్‌' (వార/4 ఉ/బా(ంర ఆళ్వా/-//9వ/
నారదుడు పొండకుని. మాటలను వినీ మెల్లగా నవ్వెను. అతని మొగమున నొక
వింతయందము గలిగినది. కనులలో కాంతులు తళుకొత్తు చుండగా నతనికి సమాధాన
ముచ్చెను,
ఇచటి యవహేశన పూర్వకమైన నవువ పౌండ్రకుని మాటలు (ప్రగల్బములని స్పష్ట
మొనర్చుచున్నది, అతని మొగమున కలిగిన మార్పులు పొండ్రకుని మాటల యందలి
యనౌచిత్యము వలననే గలిగినవి. అందుచే నాతని వీరము అభాస మగుచున్నది. నారదుడు
చిరునవ్వు నవ్వు కే గాకతన మాటలతో పొండ్రకుని మాటలను ఖండించి చెప్పిన సమాధాన
మిట్లు గలదు.
"ఉపను నమర్హలోకముల నౌవుడు నడ్రయులేక వోడుకం
బూను బంంతు నర్చుజనవూజ్తూండ నావలుకెలవారు నౌ
సౌనని యాదరంతు రద యభ్రోద లైనను నీదు వాక్కముల్‌
మానవనాథ యన్లియను మానము గానివి నాకం జూడంంన్‌'
(వాం/4 ఉఊ/బా/౧ర6 ఆళ్వా/౬/20వ/
367


నారదుడు తన మాటల నందరును గౌరవింతు రని తెలిపి, తాను సర్వళోకసంచారినని
తెలిపి, పొం[డకుని మాటలు తనకు గౌరవింప దగినవి కావని ఆలిపెను. అంతటితో నాగక
సత్యసమ్మతమైన విషయ మిట్లు తెలిపెను.

"క వాం యొక్టుడో నీ వెళ్టుడ

వారికిని నీకును. విశేవ మరయం౮ భూబ్యు

తృురమాణువులకుం గలయది

వరికింవవు వారికి నీవు (తియోదుడవో  (వార/౧ఉ/బా/-ర ఆక్వా/-/2/ వ

పెౌండకుడు తాను హరికంటె నధికుడనని తలంచుచుండగా నారదుడు 'హరియెక్కడ
నీ వెక్కడ'? అని పలికి వానికితడు నమానమైన యోధుడు గాడని తెలిపెను. వారికి పర్వత
పరమాణు సామ్యము గలదనియు స్పష్టము చేసెను. విష్ణునితో యుద్దము వలదని నారదు
“"జ/ నర్వునముండు నర్వుయణనంవదు వేతుం డనంతు. డాద్యూం జీ

నర్వుజగందబు నొక్టుడుంయ చభజశములావునం ఉఊశొవ్తర్లియై

గర్వ మాలర్పు నేలు రవుగర్హువాడండు మురాంతతుండు నే

గర్జుము నెల్జ నిచ్చాుటనకా కము లెలైడ నాగివచ్చునో
తో వలవ దుడుయము నిన్సును వానుదోవుం

ఉఈఠందులే బుద్రియతులు నర్వాదివాన

నిదరై వానుదోవాఖ్యు నెలైనట్లు

లీర్వ లోవలం దత్తుల్యుల డొదుండు ౧లండో'

'అనంతుడును, ఆద్యుడును, లోకైక చ(కవర్తియు, శతుగర్వభంజకుడును నగు విష్ణుని
ముందు నీగర్వము సాగదు. బుదిమంతులు నిన్ను వానుదేవు డనియనరు. వానికి నాటి
వేరొకరు లేరు. అని నారదుని" భావము, విష్ణుని లోకేశ్వరత్వమును తెలుప్పుక్షేగాక,
వాసుదేవుడను పేరు వానికే చెల్లు ననుటచే పొండ్రకుని యోచనకు వ్యాఘాతము
కలుగుచున్నది. భూమిపై నిరువురు వాసుదేవు లుండరాదని పొండ్రకుడు పలికి శ్రీకృష్ణుని
వానుదేవ నామధేయము విడువు మనగా నారదుడు కృష్ణునికే వాసుదేవ నామము బెల్లునని
పలికెను. అనగా పౌండ్రకునె వానుదేవ నామము విడువ మను భావము వక్తమై పౌంథడ్రకుని
మాటలలోని ప్రాగల్య్యము స్పష్టమగుచున్నది. నారదు డింకను నిట్లనెను.

"5 రచతము నళంఖిము

నీచావము నీదుగదయ నీఖడంబున్‌

నీచబాలోవీతములు వను

రూబఐిన నవ్వుదుడు వీని థభూడులు ధరణోన్‌
ఉఊ/ చశము కంథిము నదయ కాల్‌జము దము విన్చురన్యువో

* వితముం డ్రానదోవుంయ (తివితముసామ్యులు నిక్కు మంత నీ

బ(ముం కళంభిము నదయ కారీజిము భిడము మాతా వాని కీ

య్యా(శ్రమవాక్టుము ల్పెణుబు నాయవు శ్రీయం గులంబుం దోేజయునో

(వాం/- ఉ//భ్రా/-ర ఆశ్యా/-/24, (20౮వగ్ల

'శంఖ, చక్రా ద్యాయుధములు విష్ణుని యవతారమైన కృష్ణుని సౌమ్ములేగాని యవి

వేరొకనికి సరి కాకపోవుకేగాక అట్టి మాటలు పలుకుట సర్వవనాశహేతు వగును. నీ
366


యాయుధములు జూచిన జనులు నవ్వ్కదు' రని పలుకుటచే పొండ్రకుని యాయుధములు
నగుబా టొనరింపబడినవి. అవి వేషగాని యాహార్య తుల్యములై హాస్యభాజనము లగుటబే
పీర మాభానమై హాస్య స్ఫూర్తిని కలిగించుచున్నది. ఆ విషయము 'విను చూచిన నవుస్రదురు
వీనీ యను మాటలో వ్యక్తమయినది. ఇంకను నిట్లు గలదు.
'క1/ నవ్వా తువాలల నౌొజుయ ప్త

భెవ్వున నిఖు వలి? దోల గోవిందుని నీ

వవ్తు౦6౧6 బలంబాద వత

డువ్వుళ్తూరెడు బవన్భ్యు దోస త యణంయవన్‌్‌ (వాం/ ఉ/భా/-ర అక్వా/-26వ/

ఇటు 'నవ్వెడు వారల నెజుంగవు అనుటచే పొండకుడు హాస్యభాజను డగుటయే
సూచింపబడినది. అయినను పొౌండ్రు డంతట బోక యింకను నిట్లు ప్రగల్బము లాడెను.
“561/  మాశాడినం గోవీంతుడు

నయిగో శవేయింతు లేము నీబోకటులతున్‌

చయూయణంతలు వాణతుము మము

గాతీయగా నిట్తు వలుకం గలరే యన్వుల్‌
క నవు మామయం౧ంంబోమి ౧ని నిక్కువముగొ

చెచ్చుతజీయను వచ్చు నీమాంద నింక

నివ్లు దూరకో వాగ్వాదో మించుకయను

నెలవులేదు విచ్చేయము నిదవర్యు” (వొర/౧ ఉ/భ్రా/౧6 ఆళ్వా/-26, [29వ//

పాండడకుడు తానును నారదునిపై నమిత భయభక్తులు గలవాడనే యని పలుకుచు,
'నివు మా ప్రతాపము మెచ్చు సమయము రాగల' దని ప్రగల్భములు మానక రెట్టించెను.

ఇట్లీ పౌండ్రకుని వీరము వాగారంభ మగుటయేగాక (క్రియారూపము నందినది.
ఆ విషయము తొలుత 'పొండపతియును యదునగరిపై నరుగ నుత్సాహంబు సిసె
(హరి||-ఉ॥భా॥-6ఆశ్వా॥-108వ|) నని తెలుపబడినది. ఇట 'నుత్సాహ' మను పదముచే
వీరము స్పష్టము. తరువాత నతడు ద్వారకపై వెడలిన విషయ మిట్లు గలదు,
" 51/ అర్వ్యాతయ వొండుండు దీ

(లంబం ఉఊనేకబలనవ్యనర్తంబులతో

ద్వారావతినగర౮వయిం

దాడణముగొ దాడీవౌథడైైం దదధదయ నలుకనో (వారం డ/భా/ర ఆళ్వా/-/32వ/

పౌండ్రుడు తీవ్రారంభుడై యనేక బల సహస్రములతో హోరముగ దాడిచేయుట
వాని పరాక్రమమును తెలుపుచున్నది. కాని యది నామర్హ్య హీనుని యుత్సాహ మగుటచే
నాభాస కారణ మగుచున్నది.

యుద్ధమున సాత్యకితో పలికిన మాట లిట్లు గలవు.
“తో! యి నత్వ్యకాత్తువి నీవు యద్రమునకు

వచ్చినా వెళ్టుడ నున్సువాయ గృవ్లం

డోడువిడి వి బిక్కులవాడుబోదియ యతంయ

వనులంగావక యోధుడ్రై వరరు మెట్లు
5 నను నాజుంంండా నానామము

దన కలవతునో తలంవందగదో దీని

369


న్ధూానితావాంతమం బభువిళ్‌
ననకారకి నిభ్రైవేడు నద్భుళమె యరయన్‌'
(వాం/- ఊ/॥బాగ-ర ఆళ్వా/- ౮౨, (ఏ4వ//

'యుద్ధమునకు నీవు వచ్చినావు. శ్రీకృష్ణుడెక్కడ నున్నాడు? పసుల కాపరి
యోధుడగునా? నా విషయము తెలియదా? నా పేరు తనకెట్లు వచ్చును? వ హత్య, గోహత్య
చేయువాని కిట్టు "పేరు తగునా?" యని యాక్షపించెను, శ్రీకృష్ణుని పూతనాహరణమును,
ధేనుకాసురాది వధమును నాక్షేపించుకే గాక పసులకాపరి యనియు నధిక్షపించెను. ఇంకను
నిట్లనెను.

”4// నాబాలికావి నాదలణోనందనయం ఉజుంవీనవాండుం గాన బా
వోచతుడుండ్లైూ యతని నాజీమొన న్వుధీయింవ వబ్చితిన్‌
వే చనుదౌంచి తాను నను వీల నెదుర్చ్పుట యొమ్లు నీదాన
న్దు బము నాకు నంగరమయు నీవు దొలంగటజి? వమ్ము నమ్ము దన్‌”

(వొర/ ఉఊ/బా/ర ఆళ్యా/౧/౮౮ వ॥//
'నా స్నిహితుని చంపినవానిని యుద్ధమున చంపదలచి వచ్చితిని. తానే నన్ను
ఎదిరించుట తగును. నీతో యుద్ధము నాకు తగదు. పొమ్ము' అని భావము,

“వ॥। ఇచోోటిపసుల వై. గంతయు నీతలనయొత్తి తాను. గరైలాసపర్వతంబునకుంబోయె
నని వింటి మాకృష్ణుండు వచ్చినయప్పటికిం దగినకర్షంబు సూచికొనియెదము నికు
నిలువకపోరాదు నిలిచి నిలిచి మూ యెలికకుం బియంబుగాంజచ్చుటయు ధర్మంబకాదె
యనిన..." (హరి॥-ఉ11భా॥1-6ఆళక్వా!!-157వ1॥)
'యుద్దము నీతలపై వేసి న్రీకృష్ణుడు కైలాస పర్వతమునకు పోయె ననివింటిని

అను మాటలలో తనతో యుదము చేయెజాలక యెచటనో దాగి యుండిపోయె నని

పలుకుట యధిక్షేపము, ఇదియును శ్రీకృష్ణుని విషయమున జూచినచో పొండ్రకుని వ్రగల్ఫమే.
తరువాత యుద్ధము విరమించి మరల శ్రీకృష్ణుని యాగమన మెణీంగి పొండకు డొక
దూతను పంపెను. వచ్చిన దూత వాక్యము లిట్లు గలవు.

”న/  వుటోనంయగోలెరు లోయిమ నెడి గొల

మందలో బంగి ధర్దుం బెజుంయ
వనితావదందు గోవదమును జబాందన
వధముః గావించి దుర్దుర్తవమునం
దంగి తంతతముయణలోాకొ తోయవమాలి నా
వేడుం జివ్వ ములుం గల్వింబికొంటో
ఎవారుదోవుం డన వనుధవైం గారజణా
దూన్ధు ంబు శొందననత్వామనుండం

తో ౧౮౦ నేవ కా నకు నెళ్పుడితెణంగు
(బతుకు వలతేని వినుము నావనువునేని_
వ్యకమాదగో విడిచి మత్తంతా యడీగి
నడిటో చనుదౌమ్యు నాళళణామ్యూ సారంలో (వార/4 ఉ/భా/ర ఆక్వా/-207వ//

370


ఈ దౌత్యమున గూడ గొలమందలో పెరుగుట, స్రీ, గోవధాది దోషములు చేయుట
అధిక్షేపించి, నా పేరు చిహ్నములు తగిలించు కొంటి వనుకేగాక యవియన్నియు విడువ
మని పలికీ తాను కారణజన్ముడ నని పల్కెను ఇవి యన్నియు ప్రగల్భములే యగుచున్న వి.

అట్ల శ్రీకృష్ణునితో యుద్ద మొనర్చిన సందర్భమున పొండ్రుని ప్రగల్బము లిట్లు
గలవు. ఆతడు కృష్ణునితో నిట్లనెను,
“మ/ అవననాదుల నెల చుదతుల గర్వాంద్యూం బడంగాంవ నే

నవతీడ్దుండ నెజుంగవే యకఓట మిఢ్యావానుదోేవావ్వూయం

దబదినతిన్‌ దంయింబి కొందజణతకు మోవొబాంతి వుటోంబౌ డద

యవలేవంబు నౌజీంగి కాదౌ నిను దండాడ్డుండుగాం జూబితిన్‌
త నాకు వాణచి పైలానయానందు వేర

౮ెంతగాల ల, యిం దవ్వ గ(భంకివోయి

తవు లేకున్సుల జఊూవా మవోఎఐబూతి

మవెణయ వచ్చయ నయాడం డాజబువనైతి
వ్‌ మలయ నర్లు వబ్బాత

లేలెమ్యు. రజుందులో బలిము భూవుము లో

షపాలేోలర్తునయనుండు

(వాం/- ఉఊ/బా/౧ర ఆక్వా/౧224యండీ226 వ//

'రాజుల గర్వము నణచుటకు నేనవతరించితిని. మిధ్యావానుదేవ నామమున కొందరికి
భాంతి కలిగించుచుండుట తెలిసికొని నీవు దండింపదగినవాడవని భావించితిని. నాకు
భయపడి కైలానయాత నెపమున కొంతకాలము తప్పించుకొని పోతివి. నివు లేకపోవుటచే
నీ ఊరును చెరుపలేదు. మంచిది. నేడు మంచిదైనది. నీవు వచ్చితివి, యుదమున బలము
చూపుము. యముడు నిన్నతిథీని చేయగలడు' అని పలికెను. ఈ పౌండ్రకుని సమాధాన
వాక్టములలో కూడ వాసుదేవృడను పేరు ధరించుట నాక్షేపించి, తనవలని భయముచే
కైలాసమున కేగె నని యనుట [ప్రాగల్బ్యము నెజుక పరచుచున్నది.

ఇట్లు ప్రతిసందర్భమునను గల పౌండడ్రుని (ప్రగల్బములు వీరరసాభాన [పయోజకము
లగుచున్నవి. ఏ వీరుడైనను తన టప్రతిద్వంది ఎదుట వీరాలాపములే పలుకును. అతడు.
వాని చేతిలో నోడిన మాత్రమున నవి వీరాభాస సందర్భములు కాజాలవు. ఆ వీరాలాపములు
హోస్యభాజనములై (ప్రగల్భములని స్పష్టమగుట వలన మా(తమె యాభానత్వము సిద్ధించును.

(ప్రస్తుత సందర్భమున '....వప్రత్రాద్యాలంబనత్వేన వో కోధోత్సాహౌ' ౩2 యను
వాక్యము ననునరించి యవతారప్పురుషుడగు వాసుదేవునిపై జూపిన పౌండ్రుని వీరము
అబాస మన దగును, అదిగాక . దరుణకారుని మతముననైన
'బహ్మవధాద్యుత్సాహేఒధమపాతగతే తథా వీరో యనుటచే శ్రీకృష్ణుని వధమున
కుత్సహించుటచే గూడ నిది యాభాసము గావలసియున్నది మరియును శారదా తనయుని
భావ(ప్రకాశమున నిట్లు గలదు.

92. రస॥- గం॥- ప్రథమాననము -పుట 375, 376
93, సాహి॥దర్చ॥!-3వరి॥-2654ో||
371


“నబాను యోావితాం మదడ్తో కూూరయానన్నూ కొవ్వబిజ్‌
బభయాత్తులాయనం యదడ్తాద్వరాభాన ఉఊదీలతః"
"సభలలో వనితల మధ్యలో శూరావమానిగా నుండువాడు యుద్ధము నుండి
భయమున పలాయన మొనరించినచో వీరాభాసమును జెప్పిరి" *
పౌం[డకుడు రాజుల సమక్షమున నొక సభయందును, నారదుని యెదుట నాంతరిక
సనభయందును (ప్రగల్బములు పలి౩ను, (గ్రైకృష్ణుని సభలో దూతముఖమున (వ్రగల్పము
లుక్తమైనవి. ఇట్లు పలు సందరృ్పములలో (ప్రగల్పములు పలికినను నతడు యుద్ధమున
భయముతో పలాయితుడు కాలేదు. కాని వాని ప్రగల్బములే హాస్యభాజనము లగుటచే
వీరాఖభాసము లగు చున్నవి. ఆ విషయ మాయా సందర్పములలో ప్రన్తావింపబడినది.
పౌండడ్రకుని శంఖ చశ్రాద్యాయుధధారణము కృతకమై హాస్యభాజన మగుటయు,
తానే వాసుదేవ నాముడనని పలికి ఇతరులను తమ యభిధేయమును విసరింపగోరుటయు
మనకు హాస్యావగతిని కలిగించి వీరాభాన ప్రయోజకము లగుచున్నవి. నారదాదులు వాని
మాటలకు నవ్వ్వృుకొనుటయు నిదే విషయమును సూచించును, నారదుని సమాధానము
కూడ నిదే విషయమును సూచించును. ఇది గాక శ్రీకృష్ణుని సవమాూాధానములును,
యాక్షిపములును దీనినే సూచించును. గ్రైకృష్ణుడు దూత కొసనంగిన సమాధాన మిట్లు
గలదు,
5//  మాయేలికమూటలు దూ
తా యెంతయ మంచి వేరు దవ్వుక యాతం
డోయనువునం బలికెడుంద
న్హాయ్యమ చేయవాయ నజువిను దొలియన్‌
నీ! నను నత కడుగుదౌ మ్ఞూనియెం గావున నెం
యదడీయాలములతోన యరుగుదౌంతు
వఎనుత బివ్చాందులు విడువ్లు మన్నాంయడ గా
వనం ఉటవ్లూర్పుతం దనరువాన
దనమాంద విడిచెదం దనళంణమయు నొబ్చి
మునుమంటి గాదు గావ్లునం గడంగి
తన కరణంబా వెంవొానరంగం జొచ్చి ని
ర్ఫుయండ్ల-ై భూరనంవదో వారింతు
తో/  దంరణీనౌందుం చోర్దులవాండు దానునాతు
దాయవచ్చునా తరయాజు దదయ కింత
వము నోడు నౌలిబీలోన నిటలముగ
చోయయగలివాండ నింతయం వాము మూవ” (వారం ఉ/భా/-ర ఆళ్వా/-209%2/0వ//
'ఓ దూతా! మో రాజు మాటలు చాల మంచిని. అతడు నాకేమి చెప్పెనో అదే
చేయుదును. నన్ను రమ్మనుటచే నర్వ సైన్యములతో వత్తును నా శంఖ చక్రాది చిహ్నములు
విడువుమనుటచే చకముతో (వారంభమైన వాని నన్నింటిని వాన పై విడుతును. అతని
94. భావ॥(పకా॥-6అధి॥- 15ళో!
95, భావ॥(వకా॥-6అధి॥-15శో॥- భావా లోక వ్యాఖ్య ॥-పుట 285
౩72


రక్షణమునందుండుట వీలుకాదు, కావున అతని ఇంటిలో (ప్రవేశించి వాని సంపదనంతను
భయము లేక హరింతును. ఆతని యాజను ఆలసింపక నేడో రేషో ఆచరింతునస్తి నీవు
తెలుపుము" అని భావము. గ్‌

ఈ మాటలలో వౌండకుడు చక్ర, కౌామోదకీ, శార్ట, నందకములను నాయుధములను.
విసర్జింపుమని కోరుటచే వానినే విసర్ధింతునని తెలుప్పుచున్నాడు. అనగా కృష్ణుని భావనలో
చక్రాద్యాయుధములు పౌం[డకుని సంహారమునకై విడుతు నను భావమే గలదు. ఇట్లు
పౌండ్రకుని మాటలు హొన్యభాజనము లగుచున్నవి, శరణు జొచ్చుమని యనగా శరణము
(ఇల్లు) జొత్తునని కృష్ణుడనుటయు నిట్టిదియే.
... పౌండ్రకుని పలుకులలోని యనొచిత్యమే కృష్ణుని యధిక్లేషమునకు మూలము.
ఈ యనౌచిత్యమే వీరాభాస హేతువు. పొండ్రకునితో యుదమున శ్రీకృషుడు తన
యాంయుధములతో వాని యూయుదముల నెదిరించి చిపరకు వానిని *అపగత
సమస్తసాధనుంగా' నొనర్చి ఇట్లనెను.
“తో! పమరా వానుదోవుండ నేర యయమచుం

డావ్పీకొన వచ్చునో యింక శావుమ నాకు

నిన్ను౬ గన్సువ బ్యకాగ్గి నయి నేయ .

వచ్చు మూదలింభువు కింత వలనెం తయో (వార/౧ఉ/భా/-ర ఆళ్వా/౧236వ/

'ఎమిరా! ఇకనైన నేను వాసుదేవుడనని చెప్పికొనవచ్చునా? నిన్ను చూసిన వెంటనే
చక్రమున సంహరింపగలిగియు, ముదలకించుట కిటు చేసితిని' అని పలి౩ను, ఈ మాటలవలన
పాండడకుని 'వానసుదేవ నామదేయము నందలి యనౌాచిత్యము స్ఫురించును, ఇట్లు వాని
కృ,తిమ నామధేయ, కృతకాయుధము అందలి యనౌచిత్యము హిస్వ్యావగతిని
కలిగించుచున్నది, ఏతత్కారణముననే పౌం[డకుడు [ప దర్శించిన యుత్సాహము అనుచితమై
విరాభాస ప్రయోజక మగుచున్నది. పౌండ్రకుడు సాత్యకి తోడను, స్రకృష్ణుని తోడను
నొనరించిన యుద్ధము మాత్రము వీరరన స్ఫ్పోరకమేగాని, యాభానముకాదని తెలియనగును.

మూలమున సుమారు ఇరువదియారు శోకములలో వీరాభానము స్పురించుచున్నది.
ఈ వృత్తాంతము హరివంశ భవిష్యపర్వమున నున్నది. విస్తృతమైన యీ వృత్తాంతమున
వరాబాస సందర్భములు తొంబదియొకటి, తొాంబదిరెండు, తొంబదిలైదం, నూరు
అధా్య్యాయములందు విస్తరించి యున్నవి.

మూలమున పౌండకుడు నభలో సాటి రాజుల సమక్షమున (శ్రీకృష్టు నెదిరింపదలచి
యధిక్షేపించి పలికిన ప్రగల్భము లిట్లు గలవు.

"దాన్యన్లి మే క నర్ద్వేనపా తే కృూన నంశయాల్‌ ॥

నతు కృట్లళ్లుకబలాన్యా మవజ్లాయ లబ్లతి /

అవాం చత గర్వో2భూల్‌ ఉన్వూ గోవన్వూ నర్చ్వుదా!

కంటీ బీ ౧జీ కాల్‌ శరీ తూజీ నవోయవాన్‌/

అవమాదర్జువోగర్జున్తన్వూ నంగతి వ్లర్షతే!

లతో బి మమ యన్సామ ఎవానుదోవోలి వ్యవతమ్‌॥/

అగ్భవ్లోన్టుము తన్నామ గోపో మదబలాన్వాత॥/

తన్వూ బటతన్తూ యబ్బాకం మమావీ నిఇితం మవొాల్‌/

గర్జువాన్త్ర నదా తన్యూ నామ్మా చావీ నుదల్దునమ్‌।!

373


రక్షణమునందుండుట వీలుకాదు, కావ్వన అతని ఇంటిలో (ప్రవేశించి వాని సంపదనంతను
భయము లేక హరింతును. ఆతని యాజను ఆలసీంపక నేడో చేపో అచరింతునని నీవ
తెలుపుము అని భావము. గ్‌
ఈ మాటలలో పౌండ్రకుడు చడక్ర,కామోదకీ, శార్ల , నందకములను నాయుధములను
పసర్జింపుమని కోరుటచే వానినే విసర్జింతునని తెలుపుచున్నాడు. అనగా కృష్ణుని భావనలో
చక్రాదా్యాయుధములు వౌం(డ్రకుని నంహారమునకై మడుతు నను భావమే గలదు. ఇట్లు
పౌండ్రకుని మాటలు హొస్యభాజనము లగుచున్నవి. శరణు జొచ్చుమని యనగా శరణము
(ఇల్లు జొత్తునని కృష్ణుడనుటయు నిట్టిదియే.
__పౌండ్రకుని పలుకులలోని యనౌొచిత్యమే కృష్ణుని యధిక్లేషమునకు మూలము.
ఈ యనౌచిత్యమే వీరాభాన హేతువు. పొండ్రకునితో యుదమున శ్రీకృషుడు తన
యాయుధములతో వాని యాయుదముల నెదిరించి చిబీరకు వానిని "అపగత
నమస్తనాధనుంగా” నొనర్చి ఇట్లనెను.
“తో! పమిరా వానుదోవుండ నోర యనుభుం
జొవ్దుకనో వచ్చునో యింక తొావుమ నాకు
నిన్ను 6 గన్హువ బ(ాగ్బె నజణునేయ -
వచ్చు మూదలింయవ కింత వలనెం తోయ" (వాంగ జ/భా/రఆ కాం/23రవ/్లి
'ఐమిరా! ఇకనైన నెను వాసుదేవుడనని చెప్పికొనవచ్చునా? నిన్ను చూనిన వెంటనే
చక్రమున సంహరింవగలిగియు, ముదలకించుట కిటు చెసితిని' అని పలికెను, ఈ మాటలవలన
పౌండకుని "వాసుదేవ నామధేయము నందలి యనౌచిత్యము స్ఫురించును. ఇట్లు వాని
కృషతిమ నాపుధేయ, కృతకాయుధము లందలి యనౌచిత్యము హిస్వ్యావగతిని
కఠలిగించుచున్నది. ఎతత్కారణముననే వొం[డకుడు ప్రదర్శించిన యుత్సాహము అనుచితమై
వరాభాస ప్రయోజక మగుచున్నది. పొండ్రకుడు సాత్యకి తోడను, స్ర్రీకృష్ణుని తోడను
నొనరించిన యుద్ధము మాత్రము వీరరన స్ఫ్పోరకమగానిి యాభానముకాదని తెలియనగును,
మూలమున సుమారు ఇరువదియారు శోకములలో వీరాబాసము స్పురించుచున్న ది,
ఈ వృత్తాంతము హరివంశ భవిష్యపర్వమున నున్నది. విస్తృతమైన యీ 'వృత్తాంతమున
వరాభాస సందర్భ ములు తొంబదియొకటి, తొంబదిరెండు, త౦బదియైదు, నూరు
అధాాయములందు విస్తరించి యున్నవి.
మూలమున పౌండ్రకుడు సభలో సాటి రాజుల సమక్షమున (శ్రీకృష్ణు నెదిరింపదలచి
యధిక్షేపించి పలికిన (ప్రగల్భము లిట్లు గలవు.
“దాన్యన్రి చే కరం నర్వేనపాతేక్షృ వ నంశయాత్‌ |
నతు కృట్లుళ్లుకబలాన్యా మవజ్లాయ మ
అవాం భటోతి ౮ద్వే2చూల్‌ తప్పూ ర శ్వా నట్చుడా
కంట బీ ౧బీ కార్ట్‌ కరీ తూజడీ నవోయవాన్‌/!
పవమాదడ్ధు వోగర్జున్తన్వు నం్రతి వర్తత్తో
లతో ద మమ యన్న్హామ ఎవానుదోవేతి వ్యవతమ్‌॥/
అగ్భ్ర వోన్టుమ తన్వామ గలేపో చముదబలాన్వు ఈ!
తన్భా బ్యన్తూ యవభ్ధతం మమావీ ఛివితం మవొల్‌/
గర్చువ్వార్త్యు నదా తన్య నామ్మ్హూ చావీ నుదర్దనమ్‌!
373


నవ్యాపసారం మవోమోరం తన్వూ బజన నాళనమ॥
అనేకమవొతం బకం గోవఉజున్తూ నృవోత్తమూా
యమావ్వేతద్‌ దనుర్రవ్యూం నాడ నామ మవోరవమ్‌॥
గదా కొమోదకీ నామ మవేషేం బృవాతీ దృడఢా।
కాలాయననవాన్రున్వూ భారేణ నుక్పుతా మయా/
ఖడో నందకనామానా మమాయం ఎివులో దృుథః।
అంతకన్యాన్తతో మోంర్తన్వ ఖిడన్యూ నొాళక్‌ం//
తతొవాం బద లీ ఖిడీ తంట ప్‌ తన్యుతవాన్‌ |
యది జేతా బో కృుట్లవర్వూ న్యాత వార్యా విచారణా!
యాం బూత నృవాళె ఎవ గదినం బచ్యశీణం తదా!
కంథినం కాల్‌ షం వరం (బూత్‌ నిత్యం నృవోత్తమాఃళ॥
వానుదోవోతి మాం (బూత న తు గోవం యదూత్రమమ్‌!
పకోవొం వానుదోవో పొ వొత్వా ఈం గేవదారూమ్‌/
నఖ్యర్ణుమ బలాదనా నరకన్వ మువోత్ళా చః
మూం తఖా యదిన టూత్‌ దండ్వొ భాదల తతమ్‌/
నువర్హన్యూ బో నివ్వున్వు దాన్యన్వూ బవాచ్తుదా!
తథా (ువది రాతో్యదో మనవా దున్వవాం యథా [గో
కృష్ణుని ఆశ్రయమున గల రాజులు నాకు కప్పము నొసంగరు. కృష్ణుడు చక్రబలమున
నన్ను అవజ ' చేయుచున్నాడు. వానికి కామ చక్రాది సాధనములు గలవానినని గర్వము
గలదు. లోక్‌మున నాకు గల వాసుదేవనామమును తాను (గ్రహించెను. నాకును చక్రాది
సాధనములు గలవు. ఇష యెల్ల వాని సాధనములకు మించినవై, యూ యుపకరణములను
నాశమొనర్పగలవు. కావున నేనే అ సాధనములు గలవాడనై వానిని జయింతును. కావున
నేటి నుఇడి నరపతులందరును. నన్ను గదాధర, చక్రపాణి, శంఖరధాడి, శార్థ ధనుర్హరాది
నామములచే పిలువవలెను. వాసుదేవుడని నన్నే పిలువవలెను గాని యదుకుల గోపాలుని
కాదు. ఆ గోపబాలుని వధించి నేనొకండనే వానుదేవునిగా నుందును. నా నఖుడైన నరకునితడే
బలవంతముగా చంపెను. అందుచే నన్ను వానుదేవుడని పిలువనిచో నేను మాపై పదివేల
భారము గల నువర్షమును, నిష్కములను, అధిక ధాన్యరాసిని దండనగా ఏవధింతునుీ అని
పౌండ్రకుని పలుకుల భావము. పరిశీలింపగా అనువాదము యథామూలమని తెలియును.
ఇస్తే నారదునితో పలికిన పొౌం[డ్రకుని (ప్రగల్భ్బములును యథామూలములై యున్నవి”
నారదుడు నవ్వినట్లు తెలుగున నున్నది. మూలమున ఆ విషయము లేకున్నను సమాధానము
అనువాదముతో చక్కగా సంవదించుచున్న దిగీ నారదుడు నవ్వకపోయినను తన
సమాధానమున పౌం[డకుని మాటలు హాసకారకము లగుచున్న్నవని తెల్చెనులో అస్షే సాత్యకి
నుద్దేశించి స్త్రీ, పశుహంతకుడును, మిత్రుడగు నరకుని చంపిన వాడును నగు కృష్ణుడెక్కడ
నున్నాడని ప్రశ్నించిన విషయము కూడ అనువాదమున యథామూలముగ నున్నది.”
లలనా
96, హరి॥-(సం) ॥- భవిష్య పర్వ 11-91] అధ్యా!॥- నుండి 16 శో
97, హరి॥-(సం) 11- భవిష్య పర్వ ॥-92అధ్య్యా!॥- “నుండి 16 శ్రో॥
98. హరి॥-(సం) ॥- భవిష్య వర్వ ॥-92అధ్య్యా॥- 17నుండి23 శ్లో
ఏ9, 'అక్రివ హాోసకాలోఇయం తవ సమ్హతి వ ర్తతే -వారి॥[-(సం) ॥-భవిష్య పర్వ ॥1-92అధ్యా[-23 శో॥
100. హరి॥-(నం) 11- భవిష్య పర్వ ॥-95అద్య్యా!!- 3డీనుండిఎర శా॥
3/4
పౌండ్రకుడు దూతను శ్రీకృష్ణుని కడకు పంపిన విషయము మూలమున నధికపాఠభాగమున
కూడ లేదు. తదనంతరమున శ్రీకృష్ణునితో యుద్ధనందర్శ్యమున 'తానొకడనే వాసుదేవుడ'
నిత్య్యాదిగా పలికిన వాక్యములును మూలానువాదనులందు తుల్యుమే.!?1

ఇట్లు మూలమున సహితము పౌం[డకుని [పగల్బ్పములు వీరాభాసకారకము
లగుచున్నవి. కాని పౌండ్రకుని యుద సందర్భమున వీరమే ప్రతీయమానము. పొండడకునితో
శ్రీకృషుని యుదమున పౌండ్రకుడు మరణించినను వాని పరాక్రమము శ్రీకృషునిచే నిట్లు
(మస్తుతింపబడినది,

“తతో విన్ఫయమావన్నో భగవాన్‌ దోవోచుత?/!

అవోో వర్యమవో ధ్రౌర్బామన్వు పౌొండన్యా దున్ఫ్సవామ్‌. 7/22

ఇట్లు పౌండ్రకుని యుద్దము వీరరసపూర్ణ మనియు, వాని యాక్షేప వాక్యాదికములు
వీరరసాబాసన స్ఫ్సోరకములనియు తెలియుచున్నది.

'ఉత్తమపొాత గతత్వే భయానకే''* యని భయానకా భాసము సాహిత్యదర్పణమున
గలదు అనగా 'ఉత్తమ పాతలయందున్నచో భయానక మాభాసమగునని భావము.

'మహావీరగతత్వేన భయమ్‌'** అని రసగంగాధరమున భయానకాభాసము
చెప్పబడినది. అనగా 'మహావీరగతమైన భయానక మాభాన మగునని భావము,

అల్లు శారదాతనయుని భావప్రకాశమున భయానకాభాన మిట్లు నిర్వచింపబడినది.

'బిభ్యాతో యత ద్భశ్వేత వర ర్యొదాద భావతం

భయనకాభాన ఇతి కవల (వివద్యూత్తో/ “ల

అనగా 'భయపడువానికి వీరరౌదాది భాషితమున్నచో భయానకాభాన మని కవులు
విశదముగా వివేచించి' రని భావము. అక్తే 'రౌద్ర, వీర రనములతో గూడుకొనినచో
భయానకాభాస మగును' అని రసమెలనమున నాభాసమైన సందర్శమును శారదాతనయుడు

"రొద వరానువ్తో శ్చేదాబాన న్యాద్ధయానతో +

యని భావవపకాశమున గలదు.

మహావీరు డగు కంసుని యందుగల భయానక మాభాన మగుచున్నది. అంతేగాక
కంసుడు రొద వీర భాషితము లొనరించుచునే భయపడుచుండుటచే కంసుని యందుగల.
భయానక మాభాన మగుచున్నది. ఆ విషయము పరిశీలింపదగియున్నది.
101. హరి॥-(నం) ॥- భవిష్య పర్వ ॥[-100అధ్య్యా॥[- 26 నుండి 34 శో॥
102. హరి॥-(నం) ॥- భవిష్య పర్వ ॥-101అధ్య్యా॥- 17 శో! .
103.నాహి॥ దర్చ॥- 3పరి = 266 శో॥
104.రన॥-గ౧౦|[-(వథమాననము =ప్పుట 375 376
105. భావ॥(ప్రకా॥-6అధి॥[- 20 శో 106. భావ॥వప్రకా॥-6అటి॥- 12శో! అ

375


1. కంనుని యందు వ్రదర్శితమెన భయము

కంసుని [ప్రవర్తనమున వివిధ సందరములలో స్వభావ వైపిద్యము కనిపించును.
ఆయా పట్టుల వాని ప్రవర్తనము వలన నాభాసనమైన భయానకమును పరిశీలింపదగును.
సుమూారొక పదునెను పద్యములలో నిది విస్తరించియున్నది.

కంసునికి తనను చంపుటకు జన్మించిన (శ్రైకృష్ణుడు వేపల్లెలో పెరుగుచున్నట్లు
తెలిసి వాని ననేకప్రయత్నములచే చంపజూచెను. కాని యది నాధ్యము కాకపోగా 'వెన్నుండు
(వైపల్లె బల్లదుండై వర్తిల్లుచున్న విధంబు దెల్లంబుగా వినుచు' (హరి॥-పూ॥భా॥-5 ఆశ్వా!!-
౨1వ॥) భయమునందు చుండెను. అప్పటి కంసుని విధమిట్లు వర్షింపబడినది.

“తే/' తోడుతోదడుతం ౧జఉయలలు దునినివడయం

వపజంయయవామున వెజవులు దుజఖయలింవం

చేవితందులు. దలయథులుం వదేవనెడంం

నునుజఖుతోడన వీనులా యడుకుభుండో"  (వారగవూ/భా/ంర్‌ ఆక్వా(౧౮2వ/

ఇచట అశ్చర్యముతో గలిగిన భయము, నిశ్చేష్టుడగుట, ఆలోచనలు దుర్ప్వలమగుట
మొదలగు భయానకానుభావములు కలిగినవి. అతడు ప్రాణము గలిగిన శవమువలెనున్నాడని
తెలుపబడీనది,

మహావీరుడనని తలంచుచునె కంసు డిట్లగుట శోచనీయమై యనాచిత్యమున
భయానకాభాన మగుచున్నది. తరువాత కంసుడు తన యభ్యంతర సభామండపమున
నుగ్రసేన, వనుదేవాది యదు భోజముఖ్యులను పిలిపించి వారితో పలికిన పలుకులు వాని
భయమును తెలియజేయుచు నిట్లు గలవు.

"నందగోప నందనుండై యున్నకృష్ణుం డనుపేరికుమూరుండు నాకపకారంబుి
సియంబూనివా. డద్దురాత్ముం డుపేక్షితం బనరోగంబుపగిది ననుకూలానిల గ్రేరితం
బెనపయోధరంబుచాడ్చున నంకురితం వైన విషవృక్షంబు విధంబున వర్ధిల్లుచున్నవాడు
నిపుణంబుగా. జింతించియు వాని పుట్టువుం బెౌడవునున్న రూపు నిశ్చయింప రాకున్నది
యాశ్చర్యంబైనకారణంబున జాతంబైన దేవతాపత్యంబ కావలయు నతిదైవతంబును '
నమానుషంబును నైనతద్రియచరితంబులు తత్తకారంబులు దెలిపెడు వినుండు"

(హరి॥-పూ1॥!భా॥!-5ఆశ్వా!!-౨వ ॥)
ఇట కంసుడు గ్రికృష్ణుని రూపాది విశేషములు తెలియరావనుచు నతడు
విషవ్వృక్షమువలిె, నిర్లక్ష్యము చేయుటచే ముదిరిన రోగమువలెతయారయె ర్రినని పలికి దైవాంశ
సంభూతుడేమోనని సంశయించెను. ఇటి భయసందేహము లనుచితములు. కంసుని వంటి
మహావ్‌రుడు శ్రీకృష్ణుని చర్యలు 'అత్తీ దైవతములు', 'అవమానుషంబులు' అని భావించి
యాతని చరితంబులనిట్లు వివరించెను.
గన్స// తనల మువ్వుంటులదినములయందో వ్లూ
తనబచన్ను బాల త (దాగా నునుడు
నెాజీభోరగలియాడ నోరనినాండ వా
దమునం దుత్తుమురడుగాం దొంబా బండీ
భంరణోం దవ్తుడుగిడుతతీయంద ఊవములిమ
దులు వెలగిల లోలితోన యీడ్సౌ
నింభుకించుక యెడ యెజింగెడు కొలదన
కాళయనాగందు గండడంబొం
376


తో (బకఓబలులం (దలందిధోచుతుల న్యుగ
రేల. ఊంవీంబౌ నదికు నరవుం దునివా
బాల్యమున నేల యిట్రోభ్రో వగులు (పౌధు
లెవ్వులీలోకమునంయేనీ ంతండుదళ్తు
ఈ// డుదవనములవ్యన్లం
గీడొందౌడువనులం గావ గింగెడుగద్తుు దుగ నం
యాడ దగదో బెవ్చు నేల యన్వుము లొకడున్‌'
(వార/౧ వూ/బ్రా/ంర్‌ ఆశ్వా/౮లి, ౨9వ
పరిశీలింపగా నీ పద్యములు రెండును విడిగా చదివినచో నివిఎవ్వరో భక్తుడు
కృషుని లీలావికశేషములను సుతించి నటుండును. పూతనాహరణ, శకటవదా,
యమళార్జునభంగ, కాళియమర్దన, (ప్రలంబధేనుకాసురవధారిష్ట భంజనాది కృష్ణలీలా
విశేషములను కంనసు డుగడించెను. అదిగాక గోవరనోదరణము మహత్తర కృత్య మనెను.
ఇట్లు శత్రువైన శ్రీకృష్ణుని మాహాత్మ్యములను' స్తుతించుట మహావీరుడగు కంసుని
కుచితముగాదు. అంతకు మించి యాతడు తనభయము నిట్లు వ్యక్త మొనర్చెను.
"తో ఖంకం ౧లవాండు కేళలియ యితండుంటోయి
వానిచోంయాలు.ల దరువాతివాండ్‌ నేదు
వంచ మరగొానవాం డోల వైలయ నన్ను
యమంబి కోవంజుతోడ నవుడుగణచభుదున్‌
వఊముబాడ్డున వొంగడును
(ముగాం బ్రాబడువ నామొగంబున (వేలునో
(వొంగ వ్లూ/భా/౧ర్‌ ఆక్వా/౧ర0-ర6/ వ//
కంసుడు శ్రీకృష్ణుడు చంపిన రాక్షసుల నందరిని తెలిపి, ఇక తరువాతి వాడు కేఖి
రాక్షసుడనియు వాని తరువాత తన వంతు మాత్రమే మిగులు నని భయమును వ్యక్తపరచెను.
అంతేగాక చంపమరగినవాడు చంపక విడువడనియు "పైనబడి చంపుననియు పలుకుట
కంసుని భయమునే తెలుప్పుచున్నది.
అనంతరమున కంసునికి శ్రీకృష్ణుని భయంకర రూపము కనులకు గట్టుచున్నదని
యతడే ఆల్పెను. కనుబొమ్మలు ముడివేసి, పిడికిలి బిగించి, కింది పెదవి కరచుచు కోపముతో
నతి భయంకరముగ కృష్ణుడు మాద పడుచున్నట్లు కంసుని కనులకు గట్టుచున్నది. ఇదె
కంసుని భయమును సువ్యక్త మొనర్చుచున్నది. అనంతరమున కంసుని భాషణములు
హరియవతారములనెల్ల స్తుతించి యాతడే కృష్ణుడనియు, బలరాముడును బలయుతుడని
యంగీకరించి, యా యిరువురును దేవతాత్ము లని యంగీకరించెను. ఇట్లు మహాషిరుడగు
కంసుడు వ్యక్తమొనర్చిన భయము భయానకాభాన కారక మగుచున్నది.
ఇది ఇట్లుండగా నిట్లు భయపడుచునే కంసుడు వీర రౌద్ర భావములను వ్యక్తము
జేయుటవలన కూడ నీ సందర్భమున భయానకాభానమే యగుచున్నది. శ్రీకృష్ణుని
మధురానగరమున రాజుగా (పతిష్టింప జూచుచు వసుదేవుడు తనకు [దోహము
377


చేయుచున్నాడని పలికి, వాని కృతఘ్నత కంతము లేదనుచు నిష్టుర వాక్యములు పలికెను.!?”
అంతతో నాగక తన పరా[కమమును వ్యక్తము చేయుచు పీరాలాపముల నిట్లు పలికను.
“కా//  నాకేవండయినన్‌ బినాకదలుం డన న్చాకము మాతా రణే

ల్యేకందుం (టఉనంంవ శోవమి మదం జింతింవ ఐి పేబోకీన్‌

నకీ దుర్చూవనాయ మొక్సవడుణున్‌ వో తెచ్చి పోరంచి యే

(బ్రతం బ్యాతమవై తనర్చైదవు నవే నేల యౌ నవ్చునులొదాం[వూ[భాఓరి అళ్వాఓ7/ వ

'ఇంద్రుడైనను, శివుడైనను నాతో నెదిరించి పోరాడజాల రని నీవు యోచించుట
లేదని వనుదేవునితో పలికి'ఒక యువకుని తెచ్చిన న్నా దిరింపజేసి నీవు ఏ సంపద నొందగలవు?
అట్టి పనులు నీచే సాధ్యము లగునాోో అని ప్రశ్నించెను.

ఇచట ఇందుడు, శివుడు తన్నెదిరింపలే రనుటచే కంనుని వీరాలాపములు స్పష్టము,
ఈ యాలాపములు పగల్బము లైనచో నది భయ, శోకములకు కారణమైనచో నది
వీరాభానసమగునని ముందు తెలుపబడినది. కాని వాని వీరము సత్యమే యయ్యుును వాని
భయము వ్యక్తమైనచోనది భయానకాభానమని యెజుంగనగును.

కంసుని భాషణములు [పగల్పములు గాక యాతని పరాకమము [ప్రకటముగా
తెలుపబడియున్నది. అతడు కాలనేమి యవతార మను విషయమును నారదు డిట్లు తెలిపెను.
"తో! కంనుం డనువేలతో్‌ నాటీకాలనేమి

ఖభోజవంళోద్భువుం ఊగు యభూవడుండు

న్యుగనేనునకు ఎనించి యున్హువొయ

వూూర్చుదుర్వాననావరిన్మూర్తి తేడో (వార/-వ్లూ/బా/ంర్‌ ఆక్వా/ర0వ/

ఇట్లు కాలనేమి యవతారమగుటచే నతడు 'పూర్వదుర్వాసనాపరిస్పూూర్తి' గలవాడని
నారదుడు తెలిపెను. అట్లగుటచే పూర్వజన్మమున నిందుని గెలిచిన కంసుడు
'నాకేశుండయినన్‌ బీనాకధరు.డైన న్నాకుమాథజై రణోత్సేకంబుం (ప్రసరింపనోప' డని పలుకుట
సత్యసమ్మత మగుటచే నిది (పప్రగల్భము గాదు. కాలనేమి యిందుని జయించిన విధమిదే
వ్యానమున పేరాభాస (మథమ ఘట్టమునందు ఆలుపబడినది.
గాన కూలి గేతద్దుంని కెంతవదీలం

దనుందానౌ నవంంచుకొని గదోందుని జిగ

ఎడిబి నామ్య్ధునమున వెగడుం గదురం

తో బావం... (వాం/-వూ/బాగ4 ఆళ్వా/-|4రొవ/

'ఇందుడు, తననుతాను సవరించుకొని వనుగునుండి దిగి మననులో బాధనొందుచు
పారిపోయె'నని తలుపబడుటచే కంనుడు గత జన్మమున నింద్రవిజేతయగుట స్పష్టమైనది.
అతనిది వీరభాషితమేగాని వ్రగల్బము గాదు. కాని యతడు మననున భయమునందుచు
పెకి వీరాలాపము లాడుచుండుటచే వాని భయము భయానకాభానమగుట తెలియ నగును,

మూలమున నీ భయానకాభానము నుమా రిరువది శకముల యందు గలదు.
అనువాదము యథామూలమెై హరివంశ విష్ణు పర్వమున ద్వివింశోఇ.ధ్యాయమున నున్న
విషయమునకు చక్కగా సంవదించుచున్నది.
10/7. హరి॥-పూ॥భా॥- రిఆశ్వా ॥1- రఠరనుండి”0 ప

ఏ /68


కంసుడు వెజఅగుపాటుతో భయమున నిశ్చేష్టితుడైన విషయ మిట్లు గలదు.

"కువషం (భదిగతం (తతా ఎరమానమవానలమ్‌!

ఉద్వేగయమగమల్‌ కంనూ ళంకమానర్హతో భయమ!

ఉపూతనాయాం వొతాయాం బొకాళయే చొవరావితో ?

డైోచుకే (వలయం నీతో (వలంజా బొ నిపాతితే /

(దుతో గోవరనే 2లో విధలే శభళాననో |

గోవు తాతాను బ తథా నృువాశోయేన కర్టుణా /

కళుద్ధుని వాతో2_౮ త గవేవు ముదతోవు బి,

దృళ్ళామానో వినాశే చ నంనికృ వే మవోభిణే /

కూణో వృక్షభ్యూక్పావ కళళటన్వు తవ బి ॥

అబిర్హ్యం కర్థా తద్భుత్వా వరమానేవు క్యతువము /

(పాప్తారవమివాత్తానం వేనోన మదురేళ్టురు |

వనండ్రేందయదూతాత్తా గతాన్యువతిమో బభౌ

(వజగతుడగు శ్రీక్పుష్ణుడు వృదినందు అగ్నివలె నుండుటను విని కంసుడు శంకించిన
మనసుతో భయము గలవాడై ఉద్వేగమునందెనని మొదటి శోకమునను, మధురేశ్వరుడు
చైతన్యహీనమగు నింద్రియములతో ప్రాణము పోయిన వానివలె నుండె నని యారవ
భోకమునను తెలుపబడినది. అనువాదమున నీభావము ఏబది రెండవ పద్యమున గలదు.
పూతనను వధించుట యాదిగా గల (శ్రీకృష్ణ మాహాత్మ్యములను విని కంను
డీవిధముగా నయ్యెనని మూలమున విపులముగా వర్పింపగా ననువాదమున నొక్క మాటలో
నూక్ష్మముగ తెలుపబడినది.

అనంతరమున వసుదెవాది యదుభోజ వంశ్యులగు వారలతో తెల్పినపుడు మూలమున
పూతనాది వృతాంతములు వప్రశంసింపబడి పునరుక్తములైనవ్లి, అనువాదమున కంనుడు
వసుదేవాదులతో నెఐపిన సంభాషణ మంతయు యథామూలముగ నున్నది. మూలమున
గల పూతనాదులవధాది మాహాత్మ్యములు ఇరువది యారవ శోకము నుండి ముప్పది
యొకటవ శోకము వరకునుండగా వ్‌స్‌ భావము రెండు పద్యములలో ననువదింపబడినది,
(వక్తివంప।[)

అనంతర కథనమునగల కంసుని మరణభయ మిట్లు తెలుపబడినది.

“(వదిందాః కర్ణుణావేవం తన్వ ర్యోవజవానినఃి

నంనిక్స్రృన్లం బయం బావ కేళరో మమ బో (ధువమ్‌!!

భూతవూర్జ్చుళ్ళు వే మృత్యుః నతతం వూర్చుదైపాకః |

యుద్ధాకాలో బన యజణా తవ్లతవొా చముమ్యాగతః // ట్‌

'గదోవజవాసి యగు నా బాలకుని చర్య లెట్లున్నవనగా, కేశి రాక్షసునికే గాక నాకును
మరణ భయము సమిోపించె ననుట నిశ్చయము. పూర్వశరీరమున నాకుగల భూత
పూర్వకాలపు మృత్యువు యుదకాంక్షతో ఇప్పుడు నా యెదుటనే కూర్చొని యున్నది'
అని శోకముల భావము. పరిశీలింపగా ఈ భావము అరువదియవ, అరువది యొకటవ
పద్యములలో స్వేచ్చ్భానువాదము నందినదని గమనింప వచ్చును. మిగిలిన విషయ మంతయు
యథామూలముగ నున్నది.
+8ఈ హరి॥-(నం)) ॥- విష్ణు పర్వ ॥- 22అధ్య్యా॥- నుండి 6 శో॥

హరి॥!-(సం,) ॥- విష్ణు పర్వ ॥- 22అధ్య్యా॥- 32,33 శా॥
379


ఇక కంనుని వీరాలాపములు మూలమున నిట్లు గలవు.

”భిన్నా తనం వృ థావ్య దోమథ్యాత్వేవం ఎచాలంతమ్‌ |

దదీవివుర్దు సోఇవ్వూన్స యో2.వతి షేరు మా[(౧౮82 /

(వవాద్తకామోా ఎిళ్షున్తే యన్తం' ర! బోతనా |

తల్‌ తో (వతిక౭ వ్యేవాం వ్యతయోన్తవ వళ్ళాత॥॥/ 0

'నీ యాశ చఛిన్నాభిన్నము కాగలదు నీవు వృథాగా వృద్తుడ వైతివి. నీయాలోచన
యసత్యమవ్చానది, నా యెదుట (పతిద్వంద్విర్దై నిలువగోలిగినవా డెవ్వడ్డైనను
జీవింపదలచుచున్నవాడు కాడని యెజణుంగుము,

నిన్ను నెను విశ్వసించుచుండగా, నీవు దుషమనస్కుడవై నన్ను (ప్రహరింప
దలంచుచున్నావు, దీనికి [పతీకారము నీప్పుతులిరువురిపై పీర్చుకోందును. నీవ
చూచుచుందువుగాకీ యని కంనుని పలుకుల భావము. 'నా యెదుట నెవ్వరును నెదిరించి
జీవింవలేరనియు, నీ పుత్రులను చంపుదుననియు' మూ(త్రమే మూలమున గలదు, అనువాదమున
“ఇందుడును, శివుడును నా ముందు నిలువజాలిరని యుండుటచే కంనుని మాటలలో
వీరమున కధికమగు నుత్కర్హ్ణము గలదు. కాని మూలమున కూడ వీరోచిత భాషణము
లటుండుటచే నిచ్చట కూడ భయానకాభానము పోషితమైన దని తెలియుచున్నది.

శాంత రసాబానము

'శాంచే చ హీననిష్టే**యని సాహిత్యదర్పణ కారుడు కాంతరసమును తెల్పెను.
'పీనులందు గల శాంతము ఛాంతరసాభాసీ మని భావము,

'శత్రహ్మవిద్యానధికారి చాండాలాది గతత్వేన చ నిర్వేదః'*12 యని రనగంగాధరము
నందలి నిర్వచనము. అనగా 'బహ్మవిద్యాధికారము లేనివారియందును, చండాలాదు
లందును గల నిర్వేదము రసా భాసమగు' నని భావము అనగా ననుచిత విబావాలంబనమునగల
శాంతము అభాసమగు నని తెలియుచున్నది.

1. కంనుని యందలి వైరాగ్య భావము

హరివంశమున కంసుడు చండాలుడును, హీనుడును వాకున్నను
బహ్మవిదా్యాధికారము లేని యహంకారి యగుటయు నతని యందు గల నిర్వేదము
రసాభాసము కావలసియున్నది.

దేవకీ గర్బస్థ శిశువులను జన్మించిన వెంటనే చంపిన కంనుడు యశోదాగర్భజనిత
యగు యోగమాయీను చంపయత్నించి విఫలుడైన తరువాత దేవకి యెదుట ప్రదర్శించిన
నిర్వదము మూడు పద్యములలో నిట్లు గలదు.

“వ॥! ఇక్కడ. గంసుండును దేవకీదేవికిం గృతాంజలియై యిట్లనియె
ఉఊ/ వనక్యువాణర్జూకయు. యెంతయం భావమునేని గర్భొనం

లారఎమూాత్తనై నిరు శుదందితలోోవయోధి ముంబితలిం
110. హరి॥-(నం) ॥- విష్ణు పర్వ ॥- 22అధ్యా॥- 76,77 శో||
111. నాహి॥ దర్చ॥- 3పరి = 265 శో॥

1142. రన॥గం/॥-వథధమాననము-పుటలు 37వ, 376
380


బూనినమత్క్రూ తం బభిలమున్‌ వ్యథ యయ్య్వై ఎదాతబౌయ్ది య్‌
వ్వానికీ మానంగా నకజు వచ్చునా మానువుతుబ్ధు యత్తు తనో
(వాం/-వ్లూ/బా(౮ ఆళ్వా/-/32వ (33 వ/
కంనుడు దేవకికి నమస్కరించుకేగాక ఇట్లనెను. 'నేను నా ప్రాణరక్షణమునకై పాపము
చేసి, నీ గర్భసంతానమును చంపిన వాడనై నిను శోకసముద్రమున ముంచితిని. నేను
చేసిన సర్వము విఫలమైనది. బ్రహ్మ చేతలు మానవయత్నమున నిరోధింపనగునా? యని
పళ్‌కెను. ఈ మాటలలో వాని మనసులోగల పళ్చాతాపము న్పుట మగుచున్నది. కాని
తాను పాపము చేసితినని యంగీకరించుటయు, తాను తన ప్రాణమునక చేకొక ప్రాణము
హరించుట తప్పని భావించుటయు కంనుని వంటి వాని కనుచితము. ఇది 'ఆత్మవ త్పర్వ
భూతాని' యను భావము. ఇదిగాక 'విధిలివీత మలంఘ్యు' మనుభావము బహ్మజ్ఞానులకే
పరిమితము. ఇట్టి యనుచిత భావము కంసుని యందుండుటచే నాభాసమునకు
కారణమగుచున్నది.
అటు పిమ్మట కంసుని మాట లిట్లు గలవు.
”౪/  ఎవిను చంవం వాజువ మనువనయ
మనతరం మగుకాల మొకందో కర్త మనువూం
ఢు నిమత్తమా త మంతియ
యనయమ్మ్యును గాలవాక వైన్యశీయలకున్‌' గ(్రాం/వూ/బా/౮ ఆళ్వా/౬/34వ/
'వినుము, చంప్పుటకు చెజుపుటకు కాలమే కర్త. మనుష్యుడు కాలముచే సిదమైన
ఘటనలకు నిమిత్తమాత్రుడు' అని దీని భావము. ఇచటి "మనుష్యుడు కాలచోదితోడను
భావము," కాలము దైవస్వరూప' మను జూానమునకు నిదాన మగుచున్నది. అది బ్రహ్మజ్ఞాన
సదృశమగుటచే నది శమపర్యావసాయి కాగలదు. అది కంసగత మగుటిచే
ననుచితాలంబనమున నాభాన మగుచున్నది.
కంసుడు ఇంకను నిట్లని పలికెను,
గత్రో/ కాన నింతయం దలపోని మాను మంట్‌
నఖిలదు॥ఖుబింతాయమయం బనకలయొ
యాయ గాలుగోలునుదక్లో యిదౌ వినతి
ఎండీ కొనియెదం బరయమవవ్యితచర్యతో" (వాం/౧వూ/భా/౮ ఆళ్వా//3౮వ//
'కాబట్టి ఇదియంతయు (హించి విచారమును మానుము. నేను నీ కాలుచేతులు
పట్టి వేడుకొందును' అని పలికెను. ఇట్లు కంసుడు అహంకార నిరానము చేసి దేవకీ దేవి
వాదములపై బడుదు ననుటయు ఆమెను దుఃఖింపవలదని పలుకుటయు ననుచితములై
శాంత రసాభాస ప్రయోజకము లగుచున్నవి.
ఇట్లుండగా కంసుని వైరాగ్యభావనలోని యనౌచిత్యము వాని ప్రవర్తనముచే
స్పష్టమగుచున్నది. కంసుడు తన వైరాగ్య భాషణములకు ముందు క్షణము (క్రిందటనే
యోగమాయను చంపబోయిన విధ ముట్లు గలదు.
"వ॥ ..... అచ్చటివనిత లొక్కపెట్ట హాహాకారంబు లొనర్ప నభ్యుంతరంబుసొచ్చి
యచ్చెడుగం డప్పాప నెప్పటిరాతితో, నడుచుటకై పూని యెత్తిన ..
_ (హరి॥!-పూ॥భా॥-5 ఆళ్వా!॥- 127వ॥[)
పఏరి1


రాతిపై వైచి కల్తి చంపదలచి, స్త్‌ల హాహోకారములు లెక్కింపక పోవృటచే నదియెల్ల
రౌదాభాసమని ముందు చెప్పబడినది. అట్లుండగా క్షణము క్రింద కోధముగలవాడు
నిర్వేదమును ప్రదర్శించుట యనుచితము అందుచే నిది శాంతాభాస మగుచున్నది.
కంసుని యనంతర ప్రవర్తన సైతము అనుచితమై శమమునకు విరుద్దమగుటచే నిచట కాంతా
భాసము మరింత స్పుటమగుచున్నది.
“వ॥ ..... ిశుఘాతిని యగుపూతనకు. గంసు పంప్పున శిశుహింనాన్న్వెషణంబ పనియై
యుండు......" (హరి॥-పూ!!భా-ఏఆళక్వా!॥!-141వ॥)

కంసుడు శిశుఘాతిని యగు పూతననేగాక, తృణావర్తుండును, శకటానురుండును,
దేనుకానురుండును, మొదలుగా కేశి దానవుని పర్యుంతము (శ్రీకృష్ణుని వదీంచు నాశయమున
నియమించి ప్రవర్తిల్లుచుండుటచే నీ వైరాగ్య మశకమెై యనాచిత్యమున నాభాసమగుచున్నది.
అందుచే నిది శాంతరసాభాస ప్రయోజక మగుచున్నదని తెలియుచున్నది.

ఇదే సందర్భము మూలమున విష్ణుపర్వమున చతుర్ణాధ్యాయమున రి శోకములలో
నున్నది. కంనుడు మూలమున కూడ నిస్తే దేవకి యెదుట వీడియవపడుచు, ప్రార్ధనము
చెన్సీన విెషయమ్‌ట్స్లు గలదు.

"తనం గతాయాం కంనన్తు తాం మనే మృత్యుమాత్తునః

ఐవ్లక్లే దోవకీం బవ (వీడతః నమబావతో/

“అ యోగమాయ యట్లు మాయమైనంతనే కంసుడు అ యోగమాయనే తన
మృత్యువుగా తలంచి ఎకాంతమున సిగ్గుపడుచు దేవకితో నిట్లనెను' అని భావము. ఇట
కంనుడు సిగ్గుపడుచుండుట పశ్చాతాప నూచకము. అతని బెరాగ్యభావన యోగమాయను
వమృుత్యవుగా భావించుటచే కలిగినది. అనంతరమున కంసుని ఖాషణములు
వైరాగ్యవప్రతిపాదకములై ఇట్లున్నవి.

"మృత్యో న్వానః కృతో యత్హున్తవ గర్బా మయా వొాతాః |

అన్వూ వఎవాన్వాతో దౌవి మమ మృత్వుడువనితః

నైరాళ్తాన కుతో యత్తు ౫ న్తుడునో (చవ్వొతం చముయా॥!

బావం వుడవూరేణా న చాత్యకాంతవానవామ్‌/

'మృత్యువు నెదిరించుటకై (ప్రయత్నించి స్‌ గర్పములు నాచేత చంపబడినవి. కాని
వేరొకరూపమున నా మృత్యువు నిలిచియేయున్నది. నేను నిరాశతో ప్రయత్నించి స్వజనులను
చంపుకొంటిని. కాని దైవమును పురుషకారముచె నతికమించ జాలనైతిని.' అని భావము,

ఈ భావము యథాతధముగ ననూదితమైనదని గమనించగలము. అలు మిగిలిన
విషయము కూడ మూలముతో సంవదించుచున్నదని గమనించగలము. మిగిలిన విషయము
మూలమున నిట్లు గలదు.

"తూడు గర్భక్టుతాం చింతాం నంతావం వ్యుతభడజుం త్యజ |

పాతుభూతన్త్వ్రవాం తోషపాం నతి కాలవివర్థుయే /

కాల వవ నృణాం ళ్యతుః కాలళ్ళ్లు వంణామకః /

కాలో నయతి నర్చుం వై పాతుణూతనస్తు మద్దుదా /

113, హరి॥-(నం) ॥1= విష్ణు పర్వ ॥- 4అధ్యా॥- 49 శా॥
114. వారి॥-(సం) ॥- విష్ణు పర్వ ॥- 4అధ్య్యా॥- 50,51 శో॥
382


ఆగదువ్యున్రు బై దెవి యజణాభాగమయువ్యదవాః |

వాదం తు కష్టం యద్రాంతుః కర్తావామితి మయన్వత్తోగ

'నీ కుమారుని గురించియు, గర్పమును గూర్చియు గలిగిన నంతాపమును విడువుము.
నీకు కాలవిపఠ్యాసమైన సమయమున నేను దీనికి కారణభూతుడ నైతిని. కాలమే నరులకు
శత్రువు. కాలము పరిణామశీలము. సర్వమును కాలమే నడిపించును. నా వంటి వారి
విషయమున కాలమే హెతుభూతము కాగలదు. ఎవరి భాగ్యము ననుసరించి వారి కష్టములు
వచ్చుచుండును. కాని కషమెన విషయ మేమన జీవులు తాముకర్తలమని భావించు చుందురు'
అని భావము. డు మజా కాత

ఈ మొత్తము భావమంతయు నూటముప్పది నాలవ పద్యమున నూక్ష్మముగా
నిమిడియున్నది. అశ్నే యనంతరమున గల రెండు శాకముల భావ మనంతర పద్యమున
నిమడిన దని పరిశీలింపవచ్చును. |

"మా కారీ వ్యుుతజాం బింతాం వలావం ళేకజుం త్వదు |

ఏవం (పాయో నృణాం యోనిర్వాన్తీ కాలను నంనీతః 4

పవ తో పాదయోడ్యూర్జా వ్యతవజ్‌ తవ దోవకీ

మదతన్హ్య్రజ్యుతాం లోపో జానామ్యువకుతం త్తుయి/ 46

'పుతవియోగజన్యమైన దుఃఖమును, దానినుండి గలిగిన రోదనను విడువుము.
మానవృల కిది కాలనిరీతమె యుండును, అందుచే నీయందు జేసిన యపకారము నాకు
దెలియును. నేను నీ పోదములపై శిరసునుంచుచున్నాను. అందుచే నాపై గలిగిన రోషము
విడువుము' అని భావము, ఈ విషయ మంతయు నూట ముప్పదియవ పద్యమున ననూదితము.
ఇట్లు మూలానుగుణముగా సాగిన యనువాదమును పరిశీలించినచో అనువాదము
సంపూర్ణముగా మూలపిధేయమని గమనింపగలము. వఏతత్కారణమున మూలమున సైతము
శాంత రసాభాస పోషణము తుల్యమని స్పష్టమగుచున్నది.

ఇట్లు పరిశీలింపగా హరివంశమున నొకేయొక శాంతరసాభాన నందర్భము గలదని
యవగత మగుచున్నది,

మహాభారతమున గల యాభాస సందర్వములవలెనే చూడగా మహాభారత
ఫీలభాగమైన హరివంశమున కూడ రసాభాసము పోషితమైన సందర్పములు గలవని
తెలియుచున్నది. శృంగార రౌద, వీరముల యాభాసములు విస్తృతములుగా నుండగా,
భయానక, శాంతములయాబభాన సందర్భములతి పరిమితములు. హానా్యాభాన సందర్చములు
నాతివిసుత, నాతి పఠరిమితములని తలియుచున్న ది. ఇక నద్పుత, కరుణరసముల
యాభానములు. నా దృష్టి పథమున గోచరింపలేదు. ఇట్లు హరివంశమున గల రసాభాన
సందర్భములు పరిశీలింపబడినవి.

నే రోలర్‌
11వ, హరి॥-(సం) ॥1- విష్ణు పర్వ ॥- 4 అధ్యా! 52 నుండి 54 శో॥
116. హరి॥1-(సం) 11 విష్ణు పర్వ ॥1- 4అధ్య్యా!- వఏవ్యవర శో!
383


ఉపనంహారము

ఇంతవరకును కవితయము వారి రచనల యందలి వివిధరసముల యాభానముల
పోషణము సమిోక్షింపబడినది. పరిశీలింపగా నాంధ్రమహాభారతమున శృంగార రసాభాసమే
అధికముగపోషింపబడినది. ఇతర రసాభానము అంత (పచురములుకావ. అందును భయానక,
ధీభత్స, అద్బుత రనాభాసముల కుదాహరణములు లవింపలేదు. అస్తు నిర్వచనోత్తర
రామాయణమున కూడ శృంగారరసాభానము ప్రచురముగ నున్నది. హాస్య, రౌద్ర వీరములు
తక్కువగా నుండగా మిగిలిన రసముల యాబాసములు కనవచ్చుట లేదు.
నృసింహపురాణమున గూడ ప్రచురమైన శృంగార రసాభానమును, అల్పిష్టములైన హాస్య,
రౌ(ద వీరములును గలవు. కాంతాది పరిశిషములైన రసముల యాభాసములు లీవు.
హరివంశమున కరుణ, భీభత్సాద్భుతములు గాక మిగిలిన రసముల యాభాసములు మాత్రమే
గలవు, ఇందు కొన్ని యత్యల్పములై యుండగా రౌద్ర, వీర రసాభాన సందర్భములు
(ప్రచురములై విస్తృతములై యున్నవి,

ఈ సందర్భమున నిర్వచనోత్తర రామాయణమున తిక్కన రనాభాన పోషణమును
గూర్చి మాన్యులు ఆచార్య యస్వీజోగారావు గారి యభిప్రాయము గమనార్హము.

“రసపోషణకన్న, రసాభాస పోషణ మసిధారా (వ్రతము. అయినను కవిబహ్మ
కావ్యకల్యాణి నెల్లూరి నెంజూణ అనిపించుకొన్నది"!

ఇట్లు ఆచార్యులవారు రనాభాన పోషణ 'మసీధారావ్రత' మనిరి. ఈ యసిధారా
వ్రతమున తిక్కన సిద్ధహస్తుడనుట కీచకవధ ఘట్టమున కూడ చక్కగా నిరూపితమైనది.
ఆ సందర్పమున గల అప్రాకృత కృత్రిమ రసాభాస ప్రభేదము నాన్యతో దృష్టమనుట
స్మరణీయము. తిక్కన వరవడిని పుణికి పుచ్చుకొని ఎజ్జన (ద్రౌపదీ సైంధవుల ఘట్టమును
శృంగారాభాసనమహితముగా ఏీర్చిదిదెను. ఏతద్దటమున ఎజనగారి తిక్కనాను సరణమును
వివరించిన డాక్టర్‌ ఆరుద గారి (వాతలే దీనికి 'సాక్ష్యములుచే అట్లే నన్నయగారి రనాభాన
పోషణ సందర్భములును 'తదచనయకా' రచించిన ఎజ్లనకు అవశ్యానునరణీయము ఖైనవి.
పరికీలింపగా ఆంధవాబ్మయమున (పాతః స్మరణీయులైన కవ్శితయము వారు రసాభాన
పోషణమునను ననంతర కవులకు పథ నిరెశకులని తలియుచున్నది. వారి మార్గదర్శకత్వమును
దర్శింప జేయుట (ప్రస్తుత వ్యాన రచనా ప్రయత్నము.

రనాభానమునకు అనౌచిత్యము కారణముకాగా, ఆ యనౌచిత్య వివేకము సహృదయ
హృదయ నాక్షికము. అదిగాక కాలానుగుణముగ నౌచిత్యా నాచిత్యములు విపర్యయ
మొందుచుండును. తదనుగుణముగా రసాభానమును నిరయించవలెనని డా॥ నగేంద్రగారు
అభిిపాయపడిరి.

భారతామ్నూయము ప్రాచినమైనది. అట్టి భారత భారతీ సము[దదంబును వీలపర్వమగు
హరివంశనమేతముగ దరియంగ నీదిన కవిత్రయ కృతులయందలి రసాభాస నిరయమునకు
1పాచినాలంకారిక మార్గమే స్వికరింపబడినది. ఈ పరిశీలనము సహృృదయామోదము
నొందినచో నా కృష ఫలించినట్లు భావింతును.

శరర
ఓ. ఆంధ్ర వాజ్బయమున శృంగారము - భారతి - మే 1952
ల, సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యము- ఎవ నంపుటం - పద్మనాయక, రెడిరాజుల యుగాలు -ప్పుటలు
= 110 నుండి 112 వరకు
384
అనుబంధము - 1
తిక్కన గారి విజయసేనము
ప్రార్ధన పద్యములు
ఉ॥ అల్లన దొండమెత్తి శివునాదలయేటి జలంబువుచ్చి నం
ఫుల్లత బాదపీఠకము పొంతన యున్న సహగ్రనేత్రుపై
జల్లి శివార్చనా కమలనంహతి (బోక్షణ సేయునటు శో
ధీలు గజాననుండు మదభథ్స్‌పి.తసిదికరుండు గావృతన్‌ (ప్రబంధ రత్నా వళి-153)
శా॥ _ గీర్వాణాచలసాను వాత్మరదన క్రీడాహతంబైన న
య్యుర్వీరంధమునం దనంత ఫణరత్నోద్యత్తభ ల్పర్వి దృ
కృర్వంబై పొదిగట్టి పేర్చిన మదిం గంబంబ యంచున్‌ కన
దర్వోన్మీలితనేక్రుడై మెరయు వేదండానను6 గొల్బెదన్‌ (పబంధ రత్నా వళి-157)
పుర వరనము
పవరిఖావరనము ' ష్ట
లు
న్‌| పద్మంబులును వప్రపద్మరాగ పతి
ఓంబములను' తగ బెరసి మరయ
గలోలములును రంగన్మక రాయత
తుండములును నటు తొట్రుపడగ'
ఓనసములు విహరణ రననమాగతరసా
తల నాగ౭ిశువులు చెలిమసేయ
జ(క్రయుగ్మ౦ంబులు జలకేళిలోలని
తందినీ సనములు తడబడంగ
ఆ|| సొంప్పు మోరినట్టి పెంపును గంప్షీర
తయును బరప్పు(బోవు) వెడ్కగలిగి జనులు
సంస్తుతింప నఖీల సన్నివేశ స్థితి
నప్పురంబు పరిఖ యతిశయిల్లు (ప్రబంధ రత్నావళి-183)
చం! తరుణుల పవ్‌ీగు జన్నుగవ తాకున మన్మథ చకవాకబం౦
ధురగతి లీల గామినుల తోరవుటూరుల ఘట్టనంబులన్‌
కరివరహస్తకాండ పటుఘట్టనలన్‌ బరిఖాతరంగముల్‌
దిరుగుడువడ్డ తీరముల దెట్టువగట్టు సరోజ రేణువుల్‌ (ప్రబంధ రత్నావళి-184)
385


యూ కం
చం! కొనియెదమన్న ఐఒండరులు కోటుల కమ్ముదు; రమ్మబూను తె
చ్చిన సర కెంత పెదవెల చెప్పిన గౌందు తగంగ నిచ్చి, న
చ్చిన వెలతీర్చి లక్ష్మి తమ చెప్పినయట్టుల చేయు సాంప్ప, 'పే
రొాన గణుతింపరాదు పురికోమటులం బణుతింపనొప్పదె+(పబంధ రత్నా వళి-
136)
సీ _ అమ్మెద ననిన బద్మాక్షు కౌస్తుభమైన
వెరవక కొనియెడు వెరవు గల్లి
విలువ యిచ్చెదమని వేడిన బులిజున్ను
గమ్మపసిండియు నమ్మగలిగి
ఏవస్సు వెంత ప్రాదెందరు చనుదెంచి
యెంతటి కడిగిన నెదురగలిగి
తమయింట లీని యర్థము లర్ధపతియింట
నైన వెదకిన లేవనుట గలిగి
చే! తమ కులాచారవర్తన (౫) ము కొరకు
నంగడుల యొప్వునకును బేహారుమూట
గాని లాభమునకు నాటగా రనంగ
(శ్రీ మానవల్లి రామకృష్ణకవి గారి సేకరణ-
(ప్రబంధ రత్నావళి పీఠికాపుట10)
మలయానిల వరనము వ
సీ॥ ఘన సారకస్తూరికాగంధముల నన్య
గంధబంధంబులు గరపి కరపి
కుసుమితవల్లికాలసితవీధుల జొచ్చి
గని సరోగ్యహముల మునిగి మునిగి
సమధికాహార్యాంక సంగీతములతోన
కన్నా తీగల కాట గరపికరపి
కుముదకుట్మల కుటీకోరకంబులు దూరి
యలిదంపతుల నిద్ర దెలిపితెలిపి
ఆ|| యనుదినమ్ము నపష్పురాంతికమ్మున గట్టు
వాలువోలె విపవరుడువోలె
నట్టువోలె దాను నచ్చిన చెలివోలె
మలయుచుండు మందమారుతంబు
386


వనంతాదుల వరనము
వం
ర. పల్లవ పుష్పసంపదల బంచి వనంతుడు కాప్పురాకళై
యెల్లవనంబు సంకటము లేదగ దా రొడికంబుమోర న
ట్లలన క్రోలికోలి మలయానిలు డందు బురాణపటత్రముల్‌
డుల్లగజే'సె సృత్మాయ బటుత్వము కాముడు విచ్చలింపగన్‌
(శ్ర చిలుకూరి వీరభదరావ్వు గారి "సేకరణ-ఆంధ్రుల చరిత్రము;
" కం! కిసలయకదలీబినవిం
బసుధాంశుపాయవస్తు బహువిధరూపో
లసము మదముడుప నజు డొక
యనసమాక్కతి దాల్చె ననగ నంగన యొప్పెన్‌ (ప్రబంధ రత్నావళి-155)
వ్‌ మదనవలీకారమం(తదేవత దృష్ట
గోచరమూంర్తి గైకొనియె నొక్కొ
సితకరవింబ నిస్పృత సుధాధార ని
తంబినీరూపంబు దాల్చి నొక్కొ
విదికామినీ శ్రేష్ట విజ్ఞానపరసీమ
భానురతనులీల బడ సెనొక్కొ
శృంగార నవరస శ్రీవిలాసోన్నతి
సుందరాకారంబు నొందెనాక్కొ
ఆ|| కాక యొక వధూటి కడుపున బుట్టిన
భామ కేల యట్టి రామణీయ
కంబు గలుగు ననుచు గన్నియపై మహీ
పాలసుతుడు దృష్టిపరపె నర్ధి (ప్రబంధ రత్నావళి-159)
“నో
వ్స్‌॥ అరిమానసమ్ములు దరికొని యేర్చు నె
వ్వని యుజ్జ ్రలాకారవైభవంబు
బుధుల లజ్ఞానతి బొందునట్లుగజేయు
నెవ్వని పాండిత్య మెసనగ మెసగ
నెట్టి మాన్యులనైన నెవ్వని వితరణం
బులు వంది (జనుల) చాపల మొనర్చు
వనితాజనము మానధనము. గోల్నుచ్చు వి
చృలవిడి నెవ్వాసివిలసనంబు
3రడ/


ఆ|[. అట్టి విజయసిను నధిరామమూడ్రి షి

ద్యానిరూఢమతి వదాన్యవరుడు

నతడు చిత్రగుణసమ[రుడగుట (ప్రబంధ రత్నావళి-152)

రాజనీతి విషయము

శా! ఉత్సాహ్మపభుమంత్ర శక్తుల నజేయుండై పరీక్షించినస్‌

దిత్సావ్యుగుడు. కాక విగహముశో దేశంబు గాలంబు నద

పత్సామ్యగ్యృముజూపి శక్కముదెసన్‌ బ్రారంభియై భూవజా

చాత్సల్యార్హ్యమనన్ముడైనపతి శశ్వచ్చీసమేతుండగున్‌ (ప్రబంధ రత్నావళి-[158)
ఆ|| మహిమ చెడదు స్వామ్యమాత్యనసుహ్వుత్కోశ

రాష్టదుర్ల ములపళలాయణులకు

నీవు నిదియు నెరిగి కావింప్పు నష్తాంగ

సం[గ్రహంబు నీతిశాస్త నిపుణ (ప్రబంధ రత్నావళి-160)

పిప్రలంభ శృంగారము

ఉ|| వల్లభుడేగు దుర్లభుడు వాసి దెసం దగులూది యిష్మాయిస్‌

దల్లడ మందెదేల యుచితస్థితికి న్నను బావజూపినన్‌

దల్సియు బంధుబోకమును దం[డియు నేమనువా శరెరింగిరే

నుల్లమ!ీయిట్లు నీకు దగునో, తగదో పరికించి చూడుమా

- (అప్పకవీయము-3 ఆశ్వా॥-254ప11)

'పైవిజయ'ససిన పద్యములు [గంథమునందు యథానంభావ్యమాన [క్రమమున నాసంగ
బడినవి. ఈ [క్రమమును స్త్ర ఆఇరుద్రగారు తమ సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యమున వ్రదర్శింపగా
నించుమించుగా నదే క్రమ మచట ననుసరింపబడినది. పై పద్యములు ఏ తద్ద్యంథము
నుండియే స్వేకృ్పతములు,

పై పద్యములు శ్రీ వేటూరి (ప్రభాకరశాస్త్రిగారు (ప్రబంధ రత్నావళోలో మొదట 9
వద్యాలు ప్రకటించారు. ఇందులో 7 పెదపాటి జగ్గనకవి (ప్రబంధ రత్నాకరము'లోనివి.

153 157 సంఖ్యలు గలవి ఆంధ్ర సాహిత్య పరిషత్తు వారి ఉదాహరణ (గ్రంథం
లోనివి. ఈ పుస్తకం బట్టచివర మరిరెండు పద్యాలు తిక్కన విజయసేనం లోనివని వేటూరి.
వారు చేర్చారు. వేటూరి వారు ఈ (గంథ పీఠికలో శ్ర మానవల్లి రామకృష్ణ కవగారు
'సికదించినదిగా నిందలి 6వ పద్యమును జూపి 'తిక్కన గారు ఒకేగంథంలో రెండు పద్యాలలో
వైశ్యవర్షన చేసారా' జని సందేహించారు.

3886


ఇందలి 4 వప పద్యము పాచీన ముదితప్రతులలో నిర్వచనోత్తర రామాయణమును
౨1వ పద్యముగా నున్నది.

ఇందలి 12వ పద్యమును ఆంధభోజుడు రచించిన 'నితి భూషణం' లోని దని
'సకలనీతి నమ్మతము'న మడికి సింగనచేర్చెను. (సకలనీతి నమ్మతము-పుట 1 50)

ఇందలి 15వ పద్యమును కూచిమంచి తిమ్మకవి తన సర్వలక్షణ సారనం[గహంలో
చిమ్మపూడి అమరేశ్వ్చరుడు రచించిన 'విక్రమసినము' లోని దని వ్రాసెనని శ్రీ చాగంటి
శేషయ్య గారు తమ ఆంధ్ర కవితరంగిణి, రెండవ సంపుటము పృట-205 లో చెప్పియున్నారు,

ఈ పద్యము లందు రనాభాన సందర్భములు లేక పోవుట చే నా పరామర్శ పరిత్యజింప
బడినది. పదునేనవ పద్యమున వివ్రలంభ శృంగారమున్నను నచటి వల్లభుడు పరుడు గాక
పోవుటచే శ్వంగారాభానము లేక పోయెను. ఇందు లౌకిక మర్యాదావిషయికచైన
డౌచిత్యవిచార చర్చ 'తగునో తగనో పరికించి చూడుమా' యను మాటలలో
వరక్తమగుచున్నది. కాని యనౌచిత్యు మిందు లేక పోవృటచే శృంగారాభాస వ్రనక్తి లేదు.

అనుబంధము - ౨

ఎ్టా్యపెగడ రామాయణము

కూచిమంచి తిమ్మకవి సర్వలక్షణనార సం్యగహమున ఎత్తాపెగ్గడ
రామాయణములోని వని యీ (కింది పద్యముల నుదాహరించినాండు,
ఉ॥  అంగముతోడం గట్టు మట యజ్ఞవిఘాతక చోరు నెందు వో

వంగలవాండ వింక నిటు వైళశమ తాపసవేషధారి వై
ఉ॥| సందడి యధ్య్వరక్రియ కసంగత మేని బలంబుతోడ. బె౯

[గ్రం దది యేల యేన తగం గార్ముకహన్తుండ నై కడంగి మా

ముందణ నిల్చెద౯ (గగ్రతువు ముట్టక యుండ బ్రచండదైత్యరా

జిం దగ దవ్వుదౌల వెన జించెద. బెంచెద మాకు మోదము౯,
చ! అనుటయు మంటతి మాటకు. [బియంపడి యాతని నాదరించి యమ్మనుజకు
ఉ॥| నూర్వురు నొక్క చందము మనోగతి 'సైరణ చేసి నన్నునా

సర్వకులంబు నుత్తమయశంబున నుంచితి రమ్మలార! మా

కుర్విని సాటియే యబల లొండొరు దేవతలు౯ బటుక్షమా

నిర్వహణం బొనర్చ్బుటకు నేరరు మర్త్యులంెప్ప నేంటికి౯?
చ॥ అనఘ యకంప మై విమల మై పరిపూర్తియు లోంతుందియ్యము౯

ఘనతయు. గల్ల సజ్జనమనస్స దృశ స్ధితి ౬ జాల నొప్పుమో

శినయది యన్నదీ జలము టేపును మంచిది 4000000000

3౭89


ఉ|| కోజలు నుగ్గును గయిన క్రూరఫణీంద్రుగతి౯ దరంగముల్‌

మాజిన భూరివార్లిధిక్రమంబున రాహుకరాళవక్ర ము౯

దూజీనతీవ్రభాను [క్రియ దుర్చల సైన్యత. బుత్ర్త హీనత

గీథీ పరాభవాఖిగతిం గీడ్పడి భూపతి నెమ్మనంబున౯
శా! తాజం (గాంగిననేలతంపజణజ. బాతాశంబుదాంక౯ జనం

దూజణం జల్మిరి మిన్ను దాశీి తరంగల్‌ తోరంబు లై నల్లడల్‌

పొణం బెల్లుగ నేయ లుబృణముగా. బెపైన నీ రెక్కి దై

వాం జెర్వులు చెన్ను మోటె నఫ్‌ల[పాణుల్‌ ముదం బంద.గాక౯
క] నూజు చె౪ంగుల నెజనులు

మోజంగ నీ విభమములు మెజటయించి మునిం

గాజంగం జేయుము మేనక

చూజకొనదె యతని తెలివి సొమ్ములు మున్ను౯.
మ॥ చెజకుందోంటలం బెంచి శాలిమయనుక్షేత్రస్థలుల్‌ నించి య

క్క లేకుండంగం బూగనాగలతికాకాంతారముల్‌ పోచి యి

డ్తెణ నంతం గుముదోత్పలాళివనవాటీకోటిం బాటించి పె

స్లైజువుల్‌ వాల్చెం బురంబునల్రె సల. బస్ఫీతాంబుపూర్ణస్థితిన్‌,

న

ప్రాచ్యలివ్‌త పుస్తకశాలలోని యొకసంకీర్పపద్యముల తాళపత్రసంపుటములో
రామాయణ యద్ధకాండమునందలి పద్యములు ముప్పది కానవచ్చినవి, అవి ప్రసిద్ధము
లయిన భాస్కరరామాయణాది[గంథములలోనివిగాం గాన రాలేదు. అవి యెట్తాపెగడ
రామాయణములోనివి కాందగును. ఆపద్యములివి.
చ॥ అనిలజరావణానుజులు హస్తములన్‌ గయిదండ గొంచు. (గ

క్కునం జనుదెంచి భానుజుండు గొల్వ సుఖంబున నున్న రామచం

(ద్రునిం గని పాదముల్‌ శిరముతో నొణయన్‌ బణమిల్లి లేచిని

ల్పినయెడ నెమ్మొగమ్ము వికసిల్లి విఫీషణుండుం 1బచియంబున౯
ఉ|| తమ్ము(డ నేయ నాకు. బమదంబు ఘటిల్లె దశాస్యనందనుం:

డిమ్మెయి. గూలుట౯ మనకు నింకం జయం బగు నంచు సెగ్తు లో

(గ్రమ్మంగ నున్న లక్ష్మణుని (గ్రక్కున నంకమునందు నుంచి వ

క్షమ్మునం జేర్చుచు౯ శిరము సారెకు మూర్కొనుచుం (గగ్రమంబున౯.
1 కరముల నవ్విభుం డతని గాయము లంటుచు నూర్వు పుచ్చుచు౯

బురబురం బొక్కుచున్‌ శిరము మూర్కొని యెంతయు నూజడేంప్పు వం”,

ఎ90


దురమున లెస్స గూల్చితివి దుర్రము. డైనవిరోధి పంక్రకం
ధరుండును నింక గూలు నని నామది నిశ్చయబుద్ధి నొందెదన్‌.
చ|  మనసలక రామరావణులు వమూార్కొని యుద్ధము “సీయుచుండ.ంగా
నిసితశరంబు లొండొకటి నెర్పునం దుంచుచు నుగశ క్తిమై
దశశిరుమ స్తకపతతి దాశకిన6 జిత్రమ డుల్లు సూపుమెై
నుసిరక్మవమూనిమాంద. విడు గూనినంల గాయలు డుల్లునాకృతి౯
ఉ॥ అక్కట ధూళిం బుంగు డయి యంగము నెత్తుటం దోంగి వేదన౯
(సుక్కుచు ధాత్రిపైం బౌరలుచు౯ బడి లక్షణుం డిట్టు లుండ నా
కక్కడ యుద్దకాంక్ష యియ నెక్కడి వికమగౌరవ[క్రమం
వెక్కడి ప్రాణ మెక్కడి మహీసుత యెక్కడి రాజ్యుసంపదల్‌.
ఉ|| కందక గాజువాజక మొగంబు వికాసము. జెందెం జేతు లీ
యందము లైనకాళ్లు నరుణాంబురుహుంబుల లీలం జూడం జే
న్నాందెడు జీవహీను లిటు లుండరు 'ప్రాణముతోడ నున్న వాం
డిందు సహోదరుండు ధరణీశ్వర! నీకు విషాద మేంటికి౯ల?
చ॥ మనమున నిశ్చయించి పవమానతనూజుండు మూండుమూాణజు లే
పున గదలించి యంబుధరముంబలె నీలరుచిం జెలంగుత
ద్వనగిరిశ్చంగమున్‌ బ్‌డిచి 3కొని పై కెగురంగ వెచి యా.
చి సిలువ బట్టుచు౯ వెస నుషేణునిం వేరంగ వచ్చి యచ్చటన్‌.
ఉ|| ఆతని రదరేఖ గని యబ్బి గలంగెం జలించె శైల, మౌ
త్వాతికవారిదంబు లతిదారుణరావము లై జనంచె, ధా
(త్రీతల మెల్ల ది ర్పుదరె, దిక్కులు (వ్రీలె సమనస్తభూతముల్‌
ధీతి వహించె, డెంద మగలె౯ రజనీచరలో కభర్తకు౯ణ
చ!  అనయము సర్వభూతములయందును గోద్విజులందు శెలకా
ననగగనాఫ్‌లానలఘనత్వము మించ సహసన్రపాదలో
చనశతశీర్షమూ ర్రిపయి సారగతి౯ వసియించి సాదికా
వనియు సమస్తభూతముల వారి వహింతువు నివె రాఘవా!
మ॥ తరుణాదిత్యనిభద్యుతి౯ణ మెజసి రక్రీచ్చటాశాటికా
ధరయుం దప్తసువర్ల భూషణయు నుద్యన్నీలధూమా(భబం
ధురధమ్మిలయు నౌవిదేహతనయః౯ దొలొెల్త బెన్మంటలో.
జొర నేతంచినరూపుతోన జగముల్‌ సోద్యుంబునణ జూచిన౯,
391


చ!  అవసిజనంబు లెల్లను దశానను నంతిప్పరంబునందు ; బె
క్వవుదివనంబు లున్నజనకాత్మజ శోధితం జేయకే యనా
ర్యవిహతవ్నత్తిం దెచ్చె రఘురాముడు. బాలిశుం డంచు నెంచరా
భువనము లెల్ల నమ్ముటకు. జో యిటు సేసిత్సి హవ్యహహనా!

చ॥!  (ప్రకటత రాత్మతేజమున రక్షిత యా మిథిలాధిరాజక
న్యకను బయోధివేలలబలె నాశరుం డెందు నతిక్రమింపం డె
న్నికకును నిష్పువంటి మహనీయచరిత్రము గల్లునిట్టి జా
నకిని దరంబె వానికి మనంబున నేనియు. జూల్కం జూడ౧గా౯.

ఉ|| వైరిజయంబు గాంఛి బలంవంతుల మిత్రులం గూడి తేజమున్‌
నారయశంబును౯ గనిననాదు సమాగమనంయిబు నీవు సొం
పారంగం జెప్పుచో నతని యాననవర్దవిలోకనేంగితా
కారవచోవిశేషములకైవడి నెర్ప్నునం జూడు మేర్పడన్‌.

మ॥ అతులం బై వశవర్తిమై రథతురంగానేకపాకీర్త మై
పితృ పై తామహ మెనరాజ్యము మది౯ బేదింపంగాంల జేయు సం
తత మెవ్వానికి నైన రాజ్యఫల మాత్మ౯ గోరిన౯ గైెకయీ
సుతుండే యేలుచు నుండు. గాక విప్పులక్షోణీతలం బంతయున్‌.

చ!  అతఈం డడరించుశస్తముల యారవముల్‌ శరపుంఖజాతమా
రుతములు (గ్రమ్మిన౯ గులగిరుల్‌ గదలె౯ గలలె౯ు బయోనిధుల్‌
క్షీతి వడం3౯ మనంబునం జలించిరి పన్నగలోకవాసు లు
న్నతరుచిం బాసి మాసె దిననాధుండడు మందటిలెణ నమారుండు౯,

చ॥! వడి నమరేంద్రముక్త మగువజములీల యుగాంతకాలుకై
వడీ౧౦ బజణతెంచి రావణుని వక్షము గాండి ధరితిం దూలెంబ
ల్విడీ దశకంఠు6 (దుంచె రఘువీరుండు నేం డని మేలువార్త యే
రడ ఫణిలోకవాసు లలర౯ వివరింపంగ నేగెనో యనన్‌.

ఛా|| అపుణ్యవతం బట్టినప్పుడె తదీయం బై యనిర్వార్య మౌ
కోపాగ్ని౯ మసీ గాక నీ వునికి రక్షోనాథ లోకంబున౯
బాపొత్ముం డగువాండు పాపఫలము౯ బాప్తవ్యకాలంబున౯
బాపించె౯ నిజపాపకర్మఫల మిబ్బంగి౯ నినుం జెందుటన్‌.

చ! సవితృండు చంద్రుండు౯ దిశలు సంధ్యలు రేలు. బగళ్లుం. గాలము౯
భువియును నాదిగా నకలము౯ గనుసాక్షులు వీ రెజణుంగ నేం
బ్రవిమలసద్దుణో త్తరధురాపరిభూషిత నైతి నేని వ
వ్యవహుండు నన్ను నిప్పుడు దయాయతచిత్తతం (బోచు. గావృతన్‌.

ఏ92


శా!  ఆరీతి౯ భువన(త్రయి౯ గలుగువా రత్యంతశోకార్తు లె
ధీరత్వంబు పరిత్యజించి యలధా(తీనందనం జెందుదు
ర్వారాపన్నత యెంచుచు౯ బలుకం- దద్వాక్యంబు లాలించుచు౯
ధారాళాశులతో మనం బెరియ. జింత౯ రాము. డున్నత్తటిన్‌,

చ!  ఖలునిం గబంధుని౯ణ నిశితకాండముల౯ దునుమాడి వాని ప
ల్కులు విని బుశ్యమూకమునకు౯ జని భానుజుం గూడి వాలిను
జ్వలబలు+ గూల్చి యర్కసుతు వానరరాజ్యమునందు నుంచి య
య్యలఘుండు పంపె భూమితనయ౯ వెదకణ గపివీరకోటులన్‌.

చ॥ నిరుపమమూర్తి రామధరణీపతి శోభనవేళ నాడి ర
చ్చరపువుంబోండ్లు కిన్నరులు సారెకు. బాడిరి దేవదుందుభుల్‌
మొరసెను ధాత్రి నస్యములు మోహనలీల వహించె వృక్షముల్‌
వరసురభివ్రసూనఫలవర్గముల౯ విలసిల్లె నెంతయున్‌.

చ॥ అని కొనియాడుచు౯ జలరుహొక్షులు సినలు మాంద. జల్లంగా
ననఘచరిత ! రామ |! సుగుణాకర | వర్ధిలు మంచు. బౌరు లె
ల్లను దనచుట్టుం గొాల్వంగ నలంకృత మైనరథంబుపై ముదం
బున భరతా[గ్రజుండు రఘుపుంగవు. డీగతి వైభవంబులన్‌.

చ॥ జలనిధి గట్టి మించుకపిసైన్యముతో వనరాశి దాంటి దో
రృలమున లంకపై విడిసి రావణముఖ్యనిశాటకోటులన్‌
గలన జయించి భూతనయః. (గమ్మజ. గైకొని నిత్యకీర్తులణ
వెలసినవాండు రాము. డిటు వింటిమె కంటిమె యిట్టి చిత్రముల్‌.

శా॥ భేరీకాహళశంఖతూర్యుములు గంఖీరంబు తై మయంగా.
దారామార్లమునందు దేవబుషిగంధర్వన్తుతుల్‌ మోం "సీ
వారూఢిం దగ వందివమూగధులు ౩వారంబు గావించుచు౯
సారోదారవిచిత్రవైఖరుల నానందంబు గల్పింపంగన్‌.

ఉ॥ రావణుం గూల్చి [కమ్మ ధరాసుతం జేకొని వచ్చుచున్నవా*
డావసుధాకళతు. డిదె యాప్పలతోడ మహేందుతో శచి
దేవియు. బోలె సీత జగతీతలనాధుని. గూడి సంతత
(శ్రీ విలసిల్ల నున్నయది చేరినవాండు సుమిత్రపట్టియున్‌.

చ॥  అలికుల వేణుల౯ జలరుహోక్టులం జంద్రనిభాన్యల౯ విని
రృలమణి హమభూషణసమ(గల భార్యల. గా వరింపు గ
న్యల గుణజాతియు క్రల6 బదార్లుర (గామశతంబు. జూడ. జె
న్నలరెడులక్షగో వుల. బయం బెజింగించిన నీకు నిచ్చెదన్‌.

393


ఉ|| కొంచక కోటపై నిలిచి కొఐదఠు ఖఫీమబలాడ్డు లైనన
క్రంచరు లు(గ్రతోమరగదాపటుశక్తుల వానరాలి మె
ప్పించిరి వానరీంద్రులును బేర్చి రణంబున. గోటపెకీి లం
మించి నిశాటుల౯ణ ధరణికిం బడ నీడిచి నొంచి రుద్దతిన్‌,
మ॥ నిను సేవించినం గల్లు మానవులకు౯ వీటీవధూటీఘటేీ
మనకో టీశకటీకటీతటిపటీగంధేభవాటీపటీ
రనబటీహారిపటీసువర్లమకుటి[ప్రచ్చోటి కాపేటికల్‌
కనదావ్నూ యమహాతురంగ! ఇివలింగా ! సీలకంలేశ్వరా |
య ని వి ౫
చదలువాడ ఎత్తాపెగడ రచనముతో నీ కవిస్తుతిపద్య మొకప్రాచీన
శా॥ సారోదారసమంచితస్పురదురున్నాయల్లనల్తాలిత
(న్బారంబుల్‌ వె) సం దిబ్బ పెట్టుచును శబ్దదద్రవ్యహీనుల్‌ సదా
తారుం జెప్పితి మంచు. జెప్పికొనుటల్‌ తప్పే నిరాఘాటవా
కృారభ్యవ్రతిభావిజ్బంధితులు మెచ్చర్‌ గాక యానందముల్‌.
ఇది ఎత్తాాపెగడ రామాయణకృత్యవతరణికలో నిది గావలెను.
శ స స 2
ఈ [కింది పడగ్టమును 'ఎజ్జ్బన రామాయణములోనిదా*?' అని యెప్పుడో శ్రీ వేటూరి
ఉ|| చువున మను వంచి రవి సోకంగం దోశ విదళ్చి పాదముల్‌
వివ్వంగం బట్టి బాహువులు వీచి మొగంబు బిగించి కొండ జౌ
జవ్వన నూంగి ముందణికిం జాంగి పితీందికిం దూంగి వారిపై
శీవున దాంట్‌ వాయుజుండు టెక్తులతోడిసురాద యో యనన్‌.
స 2 ఈ
ఏ9
కూచివుంచి తివ్ముకవిగాక వుటీకొందటు లాక్షణీ కులును ఎట్టా (పెగడ రావాయణవఎలో ని పద్యవలయలను
తవా లక్షణగ్రంథవఎ లందుదహరించినారు, అటవి వుటీకొన్ని యా (కిందివి.
గణపవరపు వేంకటకవి (ప్రయోగరత్నాకరము :
క ధాత్రి సురసివారతి, భాతృ భృతిగంరూక్తి పాలబం ధురవాతి దు
శ్భాత్రవహరణచణస్రతి, మిత్రానందకరవిహృతి మీయుం దవా
సీ, బాలసుధాంశునిటాలుని నవసుధా, లాపవముల్‌ వినవలె ననెడునాస.
క. ఆ దళరథసూనుండుప,రశాధిజలం బింక నేసి తెంకళశరవునం (గ్ర
వ్యాదవిభుందునిమి సీతను, వచాదంబున. జేకొని కపిపుంగవుతోడన్‌..
ఎట్టా (పెగడ సంక్షపరావాయణవు
శ శరర శ శ ఈ
వావిళ్ళవారి వుద్రణవఎన భాస్క్రరరావాయుణవలు యుద్డ్దకాండవఎలోవి యీ (క్రింది పద్యవు
'ఎల్జా(పైెగ్గడవారి పద్యవాని ప్రతీతి? అను అధోజ్ఞాపికతో కానవచ్చును.
ఉ. (తైవ్వెడుగంటులం గురువు దేటౌడు నెత్తురు రాక మున్నయే
నావ్వియలు నేవికారవలు వునోగతిం బొందక వున్న సాయుకం
బవ్వలం బోక వున్న వుకుటాట్ట విఘట్టన రావ వెలుప్పుంగా
నువ్వున నుప్పుతిల్లై నసురోద్వహవతూర్షచయుంబు గ్రక్కునన్‌. - ప. ౧౧౫౪
శ ర శరర శ 3
ఆనెగౌందిలో దొరకిన యెలుక భాస్కరరావవాయుణపు6 దాళపత్ర ప్రతిలో నారణ్యకాండవటన
ఎట్టా (పైెగడకృతవఎలుగా. గొన్ని పద్యవలులు కానవచ్చినవని డాక్టరు నేలటూరి వెంకటరవుణ య్యగారు
గుర్తించి తెలిపిరి.
ఉ. ఆనె జోదం కేలు దొనకై నిగుడించంట, యవ్య్ము మవౌర్విసం
ధానముసేంత, విండ దెగం దార్కొవి లత్యవు సేయు, డేయుడు౯
గాన నజ(సవుండ లితకార్ముక వెలక్కుటి గంటీంగంటీన
ద్దానవదీర్త దేహసవయముదాయునిరంతర పాతవేగవలుల్‌.
(పగ్షర, కరిణీయానంబు నవ్వు౯్‌ గతి, నవలతికాకార వుంగంబు, చ౦(ద్రం౯
బురుణీంచు౯ వలద్చువెశా, వుంబురుపాదళవలులం బోలుంగన్ను, ల్విపంచీ
స్వరసంకాళ బు పల్కు౯, జలద లనిచ యుస్తురై యై యుండు వేణీ
భర, వూతన్వంగి కింద్ర(ప్రవఎఖనిఖిలదిక్పాలకాభీలశౌర్యా !
395

---

Navigation

• << Part 4
• Part 6 >>

---

Sundarayya Vignana Kendram: kavaitarayamau-vaaarai-racanalau-rasaaabhaaasa

---

Sundarayya Vignana Kendram: kavaitarayamau-vaaarai-racanalau-rasaaabhaaasa