Telugu vishwanatha margamu - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

లీ గగ ప్‌ ఆని ఉహ ని గ్‌ % త కంట న పా... చనన క పల్లీ! వ జం ము న. చం నుచు చన నంట పాల యం. 10 న్‌ క. వ లో వా - శ్‌ పై వు తాన క్‌ న న్నా జే క . కను ఎవాపస్తై (స న్య పన్‌ ఖం. "క సనా, ,. [వాస్తు కానా లో టు ' స సస క. స న లుల వ్‌ వనం | అ వ పంప త్త జ న ల ' పారు నమ లీ వ ఇ యు గై హు చయయ న. న తే ళ్‌ న. బ్ర 2 సం మ వము ం /| ష్‌; | చు న! వ్‌ లా టి _ ఆలా [్‌ | భా. న. ఇ గ బరా [౧ వవ న | మ్మో న్‌ జ స (క. గ న కా కరా శల ముం నవే చాట వ్‌ ః . క టం. ॥ ఉలి జ 'ఉ గోవు నో, కఖే |! . న నే వసా న. లి తొ కంలో న్ను సైటు, ల చ తా ం ల = ( న క న సయ | ( వ సా సం. ఫై న న... స వ |

విశ్వనాథ వార్గము ఆచార్య కోవెల సుప్రసన్నాచార్య అధ్యత్రులు, 'తెలుగుళాఖ కాకతీయ విశ్వవిద్యాలయం, వరంగల్‌. శ్రీవాణీ [పచురణలు వరంగల్‌

దళ -2స ద%9౬ శ్ర -వాహ్‌ ఛ్‌ ళటాడురతు 3శటం టం రూశ1డంయకము కం సం*/కగి 509౧454సస40140/4 కటిక, ౧౯91. 08 గంగకి జకజటుచ ౨టబా0ం. ₹46ం821 - 506009 (లి అన్ని హక్కులు రచయితవి. లి ప్రధమ ముద్రణ : [ప్రతులు వేయి | వెల: 20-00 గ అకర శిల్పి: ఫ్రీ ఏ౦. దక్షిణామూర్తి ప్రతులకు 1 (శ్రీవాణీ (వచురణలు తి-19, పరిమళ కాలొని వడైపల్లి. వరంగల్‌ - 506 870 బె. విశాలాంధ్ర బుక్‌ హౌస్‌ హన్మకొండ, హైదరాదాదొ, విజయవాడ ఇతర శాఖలు ఖా / ంకిరిం సా (167 వం ముద్రణ : ఖ -ష్గి జహో! స ల్‌ - హ్హా క వేంకటరమణ బుక్‌ (ప్రింటర్స్‌ నైట జెపి.యన్‌. రోడ్‌, వరంగల్‌ _ 508 007

అంకితము

శ్రీ మల్ల ంపల్లి శరభయ్యగారికి ఎచటొ కోల్పోయి తన్ను పోలిచికొన జను 'చుంటి యగయుగమ్ములుగాగ నౌకోడ-నౌత “స ముద ముఖముననుండి *నమో హిరణ్య బాహవే యని గంగోతతి -పట్లు.వరకు ఆ హిరణ్య బాహువునక్రై “"మోహితులయి నావలెనె ఈదులోడు "నున్యాదులెంద లైన కలసి రాదారి, -నాయంతరంగ ఘట్టమందు "సంపత్తును, గౌతముడును, మీరు మరి మరి ఎందరో ?...... మీరు కరగిపోతిరి నిత్య మృత్యు భావ మున బహిష్క్టృుతులయి, రసమ్మునను "మేలు కాంచి- మీకిది అంకిత (గంథమయ్యె, స్ముపసన్న 10.9. 19092

వ్యాస్మకమం

అది కొండ : ఇది అద్దం? (శ్రీ వాకాటి పాండురంగారావు |

మనసు విప్పి... ఛీ కోవెల సంపత్కుమారాచార్య వేయి పడగలు : విశ్వలయ శల్చవృకము : ఆధునికేతిహాసము 8 వేయి పడగలు : ఆధ్యాత్మభానభూమిక నిం విశ్వనాథవారి హరిహరాదై ్యతము ల8ి విశ్వనాథ రచనలలో కారుణ్య రసమూలాలు 48 విశ్వనాథ విమర్శ ర్‌ని విశ్వనాథ వాబ్బయాధ్యయనం - సమన్విత దృతృథం 65 విశ్వనాథ మార్గము ౯

అది కొండ: ఇది అదం? ట్‌

*ఆధ్రార్ర వేద్రీ లేకుండా అంగీకరించడం పాశ్చాత్య మత సం వ్రదాయం. సాక్ష్య మంళా పరిశీలించకుంగానే తిరస్కరించడం పాశ్చాత్య వైన్సు లక్షణం. అనగా మతము హృదయ సంబంధిగా, _నైన్సు మేధోసంబంధిగా తయారయినాయి. పహ్బాద యమూ 'మెదడూ కూడా మానవుని రండు పకొలు కదా?” అని వశ్నిస్తాడు ఒక శతా బ్లిపు భౌతికళాస్త్ర పరిణామాన్ని సమీకించిన 'టౌన్సింగ్‌ ఉలి మాస్టర్చ్‌' రచయిత గేరీజుకావ్‌. ముండకోపవనిషత్‌లో ఆంగీరసుడిని శౌనకుడు “ఆచార్యవర్యా, దేనిని శెలసుకుంపే ఈ వ్యక్త (ప్రపంచాన్ని తెలుసుకోగలమో ఆ నత్యమేదిఃొ అవి అడుగు కాడు. అందుకు సమాధానంగా అంగీరసుడు “విద్యలు రెండురకొలు ఆని బ్రహ్మజ్ఞులు చెబుతారు. పరమోత్తమమయిన జ్ఞానాన్నిచ్చేది పరావిద్య. సాధారణ జ్ఞానాన్నిచ్చేది ఆపరావిద్య” అని చెబుతాడు.

అనేకొనేక అపరా విద్యలలో సైన్సు ఒకటి, ఆ వైన్సు పెక్నాలజీ కదాః ఈ "ఇక్నాలజీ కొంతివరకు గత మూడు ళకాద్దాలలో (ప్రకృతి రహస్యాలపేటికను తెరవ గల్లింది. దాని ఫలితంగా మౌనవ జీవితంలో కొన్ని సొకర్యాలు ఏర్పడ్డాయి; కొన్ని కొత్త విషయాలు తెలిశాయి. ఈ విషయాలు 10, 20 శతాన్దాల మోనవుడిని మోహపు మేఘమై అవరించాయి. కాని ఆటు పరమాణు (వ్రవసంచంలోకి, ఇటు విశ్వాంతరాళం లోకి వెళ్ళగానే ఇన్ని ఘన విజయాలు సాధించిన వైన్సు పనికిరాకుండా పోయింది. వైజ్ఞానికుని (ప్రళ్నకు దొరికిన [ప్రతి సమాధానంలోనూ మరో వంద కొత్త (ప్రశ్నలు పుట్టుకొచ్చాయి. _పైన్సు వరిధికి లొంగనిదీ, వైన్సు నిర్వచనానికి వెలువలిదీ, అన్ని (ప్రశ్నలకు ఏకరూప సమాధానమైనదీ ఏదో ఉంది అన్నది నేడు వైంటిన్సుల అందరూ ఆంగీకరిన్తున్న సత్యం.

క్ష

కాసీ, ఈలోగా జరిగిన ఆపకారాలు చాలా వున్నాయి. మనిషి మెదడూ. హృద యమూ ఒకదానికొకటి దూరంకావడం (ప్రకృతిని 'జయించా'మని అనుకొన్న అహం థావంతో మానవుడు తన తలకు తనే కొరివి పెట్టుకోవడం, 'కెక్నాలజీ ఫలితంగా లభించిన ఆధిక వస్తు సంవద అత్యధికులకు కాళ కొందరి భోగలాలసతకు దారి తీయడం జరిగోయి. ఇందువలన మనిషి లోలోపల ఆళాంతి, (పకృతి మన కోసం ఏర్పరచిన వ్యవస్థలో అనంతులనం, మనిషికి మనిషికీ మధ్య వై రం- ఏర్పడ్డాయి.

ఇవీ చాలదన్నట్లు ఒక అఆన్థిక మానవుని మామే గణనలోకి తీసుకుని పరి పూర్ణ మానవుని నిర్మిద్దామనుకున్న మార్క్సిన్లు తత్త్వ వ్యవస్థ అన్న “మయనభిలో భంగపాటుపడిన దుర్వోధను లెందరో.

ఇది (ప్రపంచమంతటా నెలకొన్న పరిస్టితి అదనంగా మనదేశంలో వచ్చిన మరొక సమవన్య- తమకు వానినలుగా పుండాలి అని ఆంగ్లేయులు తీర్చిదిద్దిన ఆత్మ హత్యా సదృళమయిన విద్యకు అమ్ముడుపోయిన మేధావి వర్గం. భారతీయ నంస్కృృతిలోవి కొన్ని ఆస్రుతులు, దురాచారాలు వుంపే వాటీని తొలగించి పునర్ని ర్వీంచుకోవడావికి బదులుగా అఆ అమూల్య సంస్కృృతి 'పేటికనే అపతలకు విసిరిపారే యాలి అని ఈ వర్షంవారు తలపెట్టి, చావికొళ మతంగా సాహిత్యంలో, వత్రికలలో రాజకీయ వేదికలపై న దశాబ్దాల తరబడి ఉద్యమాలు కొనసాగించారు.

కాని 19080 [ప్రాంతంలో వైన్సు, ఎట్లాగయితే “చ్రిట్టితండడ్రీః కొంత జోరు తగ్గించు, అడుగు వెనక్కువేయి” అని చెప్పిందో 1890లో కమ్యూనిస్టు తత్వ పరాజయం సాంఘిక, ఆర్థిక రంగాలలో ఆదే పరిస్థీతిని వ్రనరించింది,

విన్నటిదాక, మతం నుత్తుమందు అన్నవారు నేడు "అబ్బే మత విశ్వానం చేరు, మత మౌఢ్యం వేరు అని లెంపలు వాయించుకుంటున్నారు. 'మొన్నటిదాక “సోషలిజం, సోషలిజం) అన్న రాజ్యాలు ఆర్థికంగా శోషించినవయి తమ తమ మతాల పునాదులను వెతుక్కోవడంలోను తమ జాతీయ సంస్కృతి తరుచ్భాయలలో. పేద తీరడంలోనూ నిమగ్నమయి పున్నాయి.

అనగా ఆర్థిక మౌనవుడెంత నిజమో, ఆకలి మానవుడెంత నిజమో ధార్మిక మౌనవుడూ అఆంకే నిజం అని ఈ శతాబ్దప్ప వైెన్సు, ఈ శతాబ్దపు (ప్రవంచ చరిత్ర ముజువు చేశాయి. ౪

స

1902దాక (బతికివుంటే శ్రీ విశ్వనాథ సత్యనారాయణగారు తమ నూరవ ఏటి దగ్గర్లోకి ఆడుగిడ్‌ వుండేవారు. ఈ పరిస్టీతిని చూచి ఆయన కన్నులు ఆనందంతో ఇెమ్మగిల్లి వుండేవి, దేశ కాలాసరిచ్చిన్న మైన భారతీయ సంపష్కృృతి క్షీజిన్తున్నదే అని తన వాజ్బయం నిండా కన్నీరు కార్చిన మహానుభావుడాయన. ఆ తవస్వి కన్నీటి ధారలోంచి ఘనీభవించిన మహోజ్వల రత్నమే 'రామాయణ కల్పవృక్షంా. ఆవృజెనికి ఎన్ని కొమ్మలు, ఎన్ని రెమ్మలు, ఎంతందమయిన పూలు, ఎన్నిరకాల రమణీయ కథలు, ఎన్నెన్ని సువాసనలు: అవన్నీ అర్ధంకాకపోతే ఆవి అలసులూ, మందబుద్దులూ అయిన మనబోట్ల డౌర్భాగ్యం.ఆందుకనే భగవద్గీత కెన్ని వ్యాఖ్యానా లున్నాయో విశ్వనాథవారి కల్పవృతైనికి అన్ని వివరణలు వ్యాఖ్యానాలు వున్నాయే మో_ బహుళః భారతీయ భాషలన్నింటిలోనూ ఈ శతాబ్దపు ఉత్కృష్ట కావ్యం అనదగిన ఈ కావ్యాన్ని (శ్రీ కోవెల సుప్రసన్నాచార్య ప్రసాదించిన కొత్త వెలుగులతో చూస్తే విశ్వనాథ రామాయణములో నన్నయగారు మహాభారతం గురించి చెప్పిన సర్వ అక్ష జాలూ వున్నాయని తెలియవస్తుంది,

ఆలాగే ప్రతీకాత్మక నవలయిన "వేయిపడగలు: ఆధ్యాత్మిక భావ భూనికకు థ్రీ సుపసన్న విశ్లేషణ వారి వై దుష్యానికి గీటురాయి; విశ్వనాథ వంటి బహుముఖ వజ్ఞాకాలి రచనలలో ఎన్నెన్ని పొరలుంటాయో, వాటిని ఎలా అందుకోవాలో, ఆస్వా దించాలో బోధసరుస్తుంది వీరి వ్యాఖ్య- భారతీయ సంస్కృతిలో హృదయానికి మేధకు వై రుధ్యం లేనేలేదనీ, వాటి సమన్వయ సంయోగాల అనంతరం, వాటికతీతమయిన దాసినందుకోవడమే మానవ జీవిత ధ్యేయం అన్న వరమ నక్యాన్ని చాటుతుంది. దారులలో. నంకేతాలలో, పరిభాషలో మాొర్చులుండవచ్చునే మోకా ని ఈ సత్యం మొత్రం చిరంజీవిః

తన వారు ఈ అమూల్యమైన విలువలను వేలాది సంవత్సరాలుగా వారినీ కాపాడుతూ వచ్చిన వెల్గులను అనాలోచితంగా' అన్య సంస్కృతి మైకంలోవడి కాదం టున్నారే అని కన్నీరు కౌర్చిన రచయిత ఎదలో కరుణకాక మరేముంటు౦ది? ఈ జాతీ ప్రాణాన్ని, దాని మూలాన్ని అర్ధం చేనుకున్న అధికారికి సమన్వయ దృక్పథం కాక ఇంకొకటి వుండగలదా? ఈ ఎత్తులు ఈ లోతులు కొలిచినవాడికి వారి వేరుగా హరుడుగా వుండగలడా? రచనల నుండి రచయిత వైపు వేలుపట్టి నడిపించి తీసుక వెళ్ళి వ్యాసాలలో ఈ విషయాలు చర్చించారు సుప్రసన్న.

క్ష విమర్శకుడుగా విశ్వనాథ కృషి ఎంత మౌలికమయినదో వివళిస్తూ (శ్రీ నుప్రశన్న *క్రావ్యతత్త్వ (వ్రకొాళనము కోనం సాహితేతర శాస్త్రాంళాల నమన్వయం' ద్వారా “సాహిత్య విమర్శ పరిధిని విస్తృతం చేసిన గౌరవం” వారిదే అన్న విషయాన్ని హోదాహరణంగా నిరూపించారు.

ఇంతటి మహామనీషి, మధ్యాహ్న మార్తాండునిలాంటి రచయిత స్వరూపాన్ని పుంథాను పుంఖాలుగా చేసిన వారి రచనల ద్వారా ఎట్లా అందుకోవాలో నాటోంట్లకు దారి చూపిన సంపుటి ఇదీ.

ఆయితే విశ్వనాథ ఛారి భావాలన్నీ సమర్జనీయమా అని అడిగిదే అన్నివిధాలా పరిపూర్ణుడయన వాధెవడు అ పరమాత్మ తవ్ప అని చెప్పాల్సి స్తుంది. అక్కడ కూడ కాలగమనానికి సరిపడనని అన్పించేవివుంే వాటిని నదలివేద్దాం. (ప్రధానంగా విశ్వనాథ చెప్పినది; “సనాతన ధర్మం మళ్ళీరాదు. కాని వేద సుతానుసరణం తప్పదు. ఆది ఏవా (ప్రపంచ కాంతి ఉండదు, ఏ ఇజమూ గట్రైక్కించడు.. వేదిజం ఒక్కకే శరణ్యం” (అని శ్రీ తిరుమల రామచందదగారితో), అన్న ఈ (ప్రతిపాదనలో ఆయన ఈ శకాద్దిం దాటి రాబోయే శతాబ్దింలోకి అడుగుపెట్టాడు,

“మరయితే విశ్వనాథ శైలి అర్ధం కాదు కదా? అన్న (ప్రళ్నకు 2 = 103 అర్థమయిందా? జ్యాగయ్య పాటలకు రాగాలకు మధ్య వున్న సంబంధం అర్జిమయిందా మనిషి మెదడు ఎట్లా పనిచేస్తుందో అర్భృమయిందాః” అని అడగవచ్చు. లేదా ఆంధ్ర సచిత్ర వార వషతిక (2889-50లో "తెలుగు వెలుగులు” శీర్షిక (క్రింద వచ్చిన విశ్వనాథ వారి గురించిన ఈ క్రింది వాక్యాలను ఉటంకీంచవచ్చును.

“వాల్మీకిది అర్థం కాకపోతే తవ తమదీ కాదు, వాల్మీకిదీ కాదు. కొని సత్య నారాయణగారిది అర్థంకాకపోతే తస్పు సత్యనారాయణగారిదేనని. వీరి నమ్మకం*; నోరు తెరిచి మామిడి చెట్టు క్రింద వడుకుంచే మాత్రం నండు. నోటిలో పడుతుందా?

థారతీ మందిరానికి ఎన్నో దారులు. అందులో తెలుగుదారి పేరు విశ్వునాథతః

విళ్వనాథ సత్యనారాయణ సాహితీ తీర్జానికి ఎన్నో. దారులు. అందులో ఒకదాని పేరు కోవెల ను(వ్రసన్నాచార్య। లి "సెప్టెంబర్‌ 392 భాగ్యనగర్‌. వాకొటి పొాండురంగొరొచ్పు

వునసు విప్పి...

నేనూ నుప్రసన్నా జంటకవులు అనిపించుకునే విధంగా కవిత్వం రాయట నున్నది విజానికి ఈనాటి మాట కాకపోవచ్చు. దాదాప్ప మూడున్నర దశాబ్దాల (క్రిందటి మౌహపేకావచ్చు; అం'ఫే దాదాపు ఒక తరం కాలం గడిచిపోయినస్పటి మాశేకావచ్చు. అయితే మౌత9ిమేంగాని, అలనాటి ఆ మాట ఈనాటికీ మానసికంగా. నారు ఎంతో ఉల్లాసం కలిగించే ఆంళం. కవిజాపాధనలోనూ. దానికొక సమన్వయంగా సాహిత్యా ధ్యయనసంలోనూ పరస్పరం తోడుగా ఎన్నెన్నో మాధుర్యాలను చవిచూస్తూ వాటితోని తేడాలనూ, కారతమ్యాలినూ అంచనా వేసుకొంటూ మునుముందుకే సాగటం ఆరంథ మయిన కాలమది, అనాడు మొదలయిన ఎదుగుదల ఆగిషోకుండా ఈనాటికీ సాగి వస్తూనే ఉండటం నిజానికి ఒక అదృష్టమే. ఇట్లా ఎదిగి ముందుకు సాగుతున్న మౌ మౌర్షం, నిజానికి మౌలికంగా ఒకపే అయినో, అంచులు మాత్రం. ఎసన్సుడు తేడా వడ్డాయో మొతం తెలియదు. అదేముయినా, ఎట్లా ఆయినా, ప్రస్తుతానికి నావిషయం అట్లా ఉంచిం అట్లా ఉంచటమనేది ఎప్పుడూ ఉన్న దేగాని; ఆధునిక వర్తమాన కవితారంగం మీద విన్నష్టమయిన దర్శనంతో, విశిష్తమయిన భావ విన్యాసంతో. విలక్షణమయిన అభివ్య క్ష్‌ విధానంతో, విభిన్న (ప్రయోగ లక్షణాలతో ఒక అప్పరూన మయిన కవిగా సుప్రసన్న ఈనాడు విభావించబడుతున్నాడనేది నేను మాత్రమే చెన్స. వలసిన అంశ మేమీకొదు, అందరూ అంటున్న జే నాకూ మరింత ఉల్లానం కలిగెన్తున్నదిం 1056 నుంచి సుపనన్న కవితలో పరి[క్రమించటం ఆరంభించిన *తేజళ్చ(కం' అనా హతంగా చం్యక్రమిన్తూ సొగివస్తూనే ఉన్నది. దుుఖయోగిని, ఆధునా, బుతంభర. పొండిచ్చేరి గీతాలు పన్నెండు మొదలయిన కొవ్య/క వితా సంకలనాలు అట్లా ఉండగా ఇటీనల ఆ చక్రం వెలయించిన 'శశాంకురి సుకవిగా సుప్రసన్న న్వతంత్ర వ్యక్తీ త్వానికీః ఉదొత్హీ కొవ్య (వ్రక్రియా వై లక్షణ్యానికి మెరుగుటద్దం పడుతున్నది... దుకి భాపుక సీమ నందుకొన్న ఉదాత్తానుభవ లతణంగల నుప్రనన్న ఇటు సాహిత్యవిమర్శ

ఇ రంగంతోనూ తనదయిన ఒక విలక్షణ విమర్శక వ్యక్తిత్వాన్ని మన ఆలోచనకు ఆందిస్తున్నాడనటానికి, ఇదిగో. ఈ 'విశ్వనాథ మార్గము' అద్యతనోదాహరణ. నిజానికి మొదటినుంచీ ఏ విషయాన్ని గూర్చి ఆయినా ఒకానొక నిశితమయిన విశ్లేషణ, అదృళ్య పార్శ్యాలను గుర్తు వన్సే లక్షణం సుప్రసన్న ఆలోచనా విధానంలో (వ్రస్ఫృటమవుతూ ఉంటుందనే విషయం నాకు తెలను ఇందుకు ఇంటా బయటా కూడామౌా ఇద్దరి సాంగత్యంలో సాన్నిహిత్యం ఆ బాల్యంగా దృఢపడుతూ రావటం కౌరణం కావచ్చు. సుష్రనన్న మా 'పెద్దన్నయ్యగారి కుమారుడు. మహాఆయితే ఇంచుమించు ఓ రెండున్నర సంవత్పరాలు నాకన్నా చిన్న. ఈ సౌకర్యం నాకు చాలా హెలభ్యం కలిగించింది. అందుకని నాకు తెలుసు. ఆంకేకాదు, సుప్రసన్న కవిత్వా రంభానికీ_ సాహిత్య విమర్శారంధానికీ ఇప్పుకోదగినంత ద్శ్వీకాల వ్యత్యాసం నాకు మాదిరిగానే అంతగా లేదనీ తెలుసు. మరి సుస్రనన్నను ఒక సమర్ధుడయిన సాహిత్య విమర్శకుడుగా నలగురి కళ్ళల్లో నోళ్ళల్లో పడేట్టుగా చేసింది. “చేతనావర్నం' తొలి సంకలనానికి (1067) అతను రచించిన "భూమిక! చేతనావర్హం తెలుగు క వితారం గాన ఆనాడు ఒక చారిత్రక అవసరాన్ని బాధ్యతాయుతంగా తీర్చేందుకు వెలువరించిన కవిశా నంకలనం. సుప్రవన్న, పేర్వారం జగన్నాఠం, వే. నరసింహారెడ్డి, సంవత్కు మారల సమష్టి కవితా సంకలనమది. తత్కాలీన కవిశారంగంలో యేర్పడిన కృత్రిమ సంక్షోభాన్నీ అసంతులనాన్నీ పురస్థరించుకొ వి అన్పటిదాకా సాగుతూ వచ్చిన ఆధునిక కవిత్వాన్నీ, కవిత్వ స్వరూస స్వభావాలనూ, వాటి నేపథ్యావ్నీ నిశితంగా విశ్లేషించి కవిత్వ పురోగతిలోవి యాధార్థ్యాన్ని స్పష్టసరచ వలసిన ఆవసరం అప్పుడు ఏర్పడింది. అయోమయాన్నీ, అక్లీలతనూ, ఆసభ్యతనూ విరజిమ్ముతూ కవిశారంగంలో కొన్ని కవితారీతులు కృత్రిమంగా సంక్షోభాన్ని సృష్ట స్తున్న సందర్భంలో సరయిన సాహిత్య విమర్శ నిర్వహించవలసిన బాధ్యతను ఈ “భూమిక? నిర్వహించింది. ఇది, నిజానికి, ఏదో ఒక కవితా సంకలనానికి ఆచార (ప్రాయంగా రాయబడిన భూమిక కాదు సమకాలీన కవిత్వాన్ని వినృత (పొతిపదిక మీడ దేశీయ _ విదేశీయ ఆలోచనల, విధానాల. వాదాల పరిణామ నేపథ్యంలో పున స్పమీక్ష చేసేందుకు అనువయిన 'కీ నోట్‌ పేసర్‌ ఈ భూమిక, అందుకే ఆ రోజుల్లో ఈ భూమిక ఆంతరంగ _. బహిరంగ చర్చలకు స్థానమయిపోయింది. అదట్లా ఉంచి ఈ భూమిక మీదనే “నుజ్రసన్న సాహిత్య వివేచన" (సాహిత్య విమర్శవ్యాస సంక

ఇన

లనం _ 1971) ముందుకు సాగింది. వచన పద్య రూప పరిణామాలనూ, స్వాతం (శ్రానంతర ప్రగతి వాద కవితారీళులనూ, ఆధుిక/నవకవితలోని తత్ర దర్శన లక్షణావ్నీ, ఆంతర్ముఫీన స్వభావాన్నీ, అభిన్య క్షి విధానాన్నీ, తిరుగుబాటుల్లో వ్యక్త మయ్యే పొరపాటులనూ సమకాలీన వివిధ కవుల కావ్యాలను విశ్లేషించటం ద్వారా ఈ వివేచన అనేకాంళాలను గూర్చి పునరాలోచించవలసిన అవసరాన్ని గు ర్తింపబేసింది. ఒక కవిత/కావ్యం కవి యొక్క వ్యక్షృషై తన్యంలోని ఆలోచనల,/అభిిప్రాయాల పరిమితులను ఛేదించుకొని సుస్తవైతన్యంలోని ఆలోచనలను ఎట్లా వ్యక్తం చేయ గలదనేది కుందుర్తి "నగరంలోని వాన,” 'అముదిత కౌన్యం' విశ్లేషణల ద్వారా స్పష్టం చేయటం ఈ “వివేచన లోని ఒక గుర్నింపదగిన విశేషం. కవి మోసగించ వచ్చునే మోగాని కవిత /రౌన్యం మాత్రం నహృదయిడిన్లి మోనగించద్లు. అద్ది క్షన్లిత్వం యొక్క గుర్తిపందగిన నిజాయితీ. ఇంతకూ 'సహృదయుడైనరు?* ఎవరన్నది గూడా ఈ వివేచన స్పష్టీకరించింది. ఈ స్పష్టీకరణతోనే 'సప్ఫాదయ చ్లకంా (19ర్టిళ చెం[క్రమించిందిం

సు వ్రనన్న కవితావ్రస్థానంలో “తేజళ్చ(క్రం' ఎట్లాంటిదో, విమర్శ (ప్రస్థానంలో "సహృదయ చృ్మకం' అట్లాంటిది. కేవలం *“చ్మక' పద సామ్యంతో గాదిట్లా చెప్పటం, విషయానుభవానుశీలనపరంగా _ చెప్పట్రమిది. (ప్రస్తుతం కేజశ్చ[కం వైపు వెళ్లితే అంత తొందరగా తేరుకోలేము. అందుకని, అదట్లా ఉంచి... ఈ సహృదయ చక్రం సహృదయుడు భూమికగా (ప్రవర్తించింది. 'చేతనావర్హం'” భూమిక చివర

“నేటి విమర్శలో ఉన్న [ప్రధాన దోషం అది పారఠుడి దగ్గర కాక, కవి వద్ద

పా9రంభిస్తుంది. దానివల్ల అనుభూతికన్న శిల్పం (ప్రాధాన్యం వహించింది,

అభిప్యక్తికన్న వ్యత్పన్నతకు కిరీటం వచ్చింది. ఇకనయినా సహృదయుడు

ఆధారంగా మన విమర్శను పునర్నిర్మించవలసి ఉన్నది” అన్నాడు సుపనన్న, కేవలం అక్కడ ఏదో యాదాలాపంగా అనటంకాదు, ఆఅన్నంత పని 'సత్భాదయ చ (కలోని' విమర్శ వ్యాసాల్లో చేసాడు,

సాహిత్యానికి ఒక అంచు కవీ _ వేరొక అంచు సహృదయుడూ, ఈ రెండు

విందుపులు ఒక చోటికి వచ్చినప్పుడు సహృదయ చ [క్ర మేర్పడుతున్నది. ఇడే

సరస్వతీ తత్త్యము.

ఇష

అన్న *'భ్ధూమిక, పయి ఈ సహృ్మదయచ [క వ్యాసాలు ఎత్తుల౩ెదిగినయి. *మహా (గ్రంథాలు చదువటం ఒక విలక్షణ మయిన అనుభవం' అంటూ ఆరంభమయిన తొలివ్యాసం... “మహా(గ్రంథాలు సహృదయ చక్రము? నుంచి చివరి వ్యాసం. “చివరకు మిగిలేది నవలలో ఆద్భళ్య 'కేం[ద్ర విందువు' దాకా పొరకు ని/సహృదయుని అనుభవం (ప్రాకిపదికగా ఈ వ్యాస చ్యకం సాగింది.

పారకుడు అంపే ఏదో 'చదివే' వాడనీ సహృదయుడు, అంపే ఏదో హృదయం గలవాడు అని కేవలం వాచ్యార్థిం వల్ల (ప్రయోజనమేమీ ఉండదు. సాహిత్య విమర్శ రంగంలో సహృదయుడు అనేది ఒక పారిభాషికవదం. పారకుడు ఆనేదికూడా ఆధువికంగా ఆ స్థాయికి ఎదిగించబడిన పారిథాషిక పదం. ఒక కవిత, ఒక కావ్యం, ఒక నవల... దేన్ని చదివినా అందుకో కేంద్ర బిందువేమిటో గు ర్తించగలిగి, దాన్ని వట్టుకొని ఆ రచనను ఆవగాహన పరచుకొని అనుభవంలోకి తెచ్చుకోగలిగిన లక్షణం కలవాడు. సహృదయుడు /పారకుడు.

శష్దార్థ కానన జ్ఞాన మాశక్రేజై[వ నవేద్యతే వేద్యతే సతు కౌవ్యార్థ తత్త్వ కైరేవ 'శేవలహ్‌ వ

అంటాడు ఆనంద వర్ధనుడు. ఒకరచన దగ్గరికి పాఠకుడు వచ్చినప్పుడు అతనికి కనిపించేది కేవలం ఉపరితల నిర్మాణం మౌత్రమే అది శద్దార్ధ మయ మయింది, కేవలం అది 'తెలిసినంతమాశ్రాన కావ్యం తెలిసినట్టుకాడు. ఈ పారకుడు లోతులకు దిగి పృనాదులదాకా వెళ్ళి ప్రాణ భూతమయిన అర్జాన్ని పట్టుకో గలవాడు కావ లసి ఉంటుంది. అందుకే భారతీయి పాహిత్య విమర్శలో “ధ్వనికి అంతటి అద్భుత మయిన ఉన్నత స్థానం, కాగా పారకుడికి కావ్యాన్ని 'పరించటంిలో ఒక ఆభ్యానం ఆవసరం. ఈ అభ్యాసానికి ఒక పారంవరిక విధానం ఉంటుంది. ఆధునిక కాలంలో ఆ వరంపర విచ్చిన్నం చేయబడింది. అభ్యాస విధానం దెబ్బతిన్నది. కేవలం శద్దార పరిజ్ఞాన పరిమితులతో మహాకావ్యాల దగ్గరికి పో మేటప్పటికి వాటియాథార్థ్యం ఆవగతం కాకపోవటం అట్లా ఉంచి, న (కవాథ్యానాలకు అవకౌళం పెరిగింది. అందువల్ల పరనా భ్యాస విధానం యొక్క అవసరం ఈనాడు చాలాఉంది. దీవికోనమే సుప్రసన్న వ్యాసాలు సహృదయ చక్రంలో ప్రయడ్నించినయి,

న! ఒక రచనను అధ్యయనం చేయటానికి అవగాహన పొందటానికి (ప్రక్రియా

వైవిధ్యానికి సంబంధించిన వివేకం అవసరం (ప్రక్రియా వైవిధ్యాన్ని గుర్తించకుండా అన్ని తరహాల కావ్యాలను ఒకే గాటకట్టి చూచే తరహాను “కవిత్వ తత్త్వవిచారం* వ్యాప్తిలోకి తెచ్చింది. ఆ తరహానుంచి కోలుకోవటానికి దాదాపు ఒక అర్థ శతాబ్ది కాలాన్ని కోల్పోవలసి వచ్చింది. మహాభారతాన్ని మహాభారతంగా”' మను చరిత్రను మను చరిత్రగా. అంశే రెండింటినీ విఖిన్న (వ్రక్రీయలకు చెందినవిగా గుర్తించలేక పోతే, అ కావ్యాలసల్ల కలుగవలసిన (ప్రయోజనం నుంచి పారకుడు వంచితుడయి పోతాడు ఒక ఇతిహోన కౌవ్యాన్ని, ఒక మహాకావ్యాన్ని చదివే తీరువేరు, మరొకటి ఒకొక్క దేశపు సాహిత్య (ప్రవృత్తి ఒకొక్క విధంగా ఉంటుంది. ఆ *విధ' మేమిటో తెలుసుకోవటానికి నిరంతర పూర్వాధునిక కావ్యానుశీలనం పారకుడికి ఉపయోగ పడుతుంది. ఈ అనుశీలనంద్వారా, పారంసపరిక నం(ప్రదాయ స్పర్శతో భారతీయ సాహిత్య విధానంలోగల “రహస్య కథన సం్మప్రదాయాన్ని” అనువ ర్తింపజేసీ నుప్రనన్న భారతంలోని గరుడోపాథ్యానాన్ని విశ్లేషించాడు. ఈ రహన్య కథన సంప్రదాయాన్ని మ(వ్రనన్న 1960 ప్రాంశాల్లో వసుచరి[కనుగూర్చి పరిశోధన సందర్భంలోనే గు రిం చాడు. వసుచరిత్రను కేవలం శ్లేషకావ్యంగా, కథారహిత కావ్యంగా భావించే ధోరణికి న్వస్పిచెప్పి ఒక ధ్వన్యాత్మక మయిన కావ్యంగా నిరూపించాడు. బుగ్వేదంలోని వృతానుర కథ పప్రతీకామయంగా ఈ కౌవ్యంలో చి త్రిందదిడిందంటూ._కథాంళాన్ని వై దికాంశాలనూ కావ్యం లోపొరలలో ముంచి దర్శించవలసిన తీకుతెన్నులను (ప్రవర్శిం చాడు. కౌగా-- ఉవరితల నిర్మాణంతో ఆగిపోకుండా కావ్యంలోని రకరకాల సూచనల ద్వారా పారకుడు కావ్యపు లోతులలోకి పోవలసి ఉంటుంది.

వేదార్ధ నిర్ణయంతోనే ఆధి భౌతిక, ఆధిద్దై విక, ఆధ్యాత్మికములయిన

మూడు పొరలలో అర్ధము చెప్పవలెనని యాస్కాాదులయిన వేదవేత ల

నిర్ణయము. ఆ విధంగానే ఈ (ఇతిహాసాంతర్గతమయిన) కథలు వర౦వ

రాయాతములయిన సంస్కారాలను బోధించుకొవి లోలోతులలో విశిష్టా

ర్జాలను వ్రశిపాదించేవిగా రూపొందుతవి. (సచ.పు. ల్‌ల్సి అంటూ సుప్రసన్న మహాకొవ్యాల విశ్లేషణ చేసారు, భారతీయ మహాకావ్యాలను సమీపించే పాఠకుడికి ఆయా కొవ్యాలు వేరు వేరు అంకన్తులలో విశ్వవ్యాఖ్యానాన్ని గ్రదర్శిస్తాయనే అంళం తెలిసీ ఉండటం, ఆ కెలివిడితో కావ్యాలను చదివే అభ్యానం

గ్‌

చేసుకోవటం ఆవసరం అప్పుడే ఆయా మహాకావ్యాలు-... అవి ఆధునికమయిన వీ కావచ్చు, (ప్రాచీనమయియినవీ కావచ్చు. పారకుడ్రికి లభించిన ఈ చొచ్చుకుప్తోగల శ క్యభ్యాసాల మేరకు వేరు వేరు స్థాయుల్లో వేరువేరు పొరలను విస్పుకొంటూ పార్హ కుడికి (పనన్న మవుతాయి. ఆలోచన అనుభవ దళలను విస్తరింపజేస్తాయి సుప్రసన్న భారతంలోని గరుడోపాక్త్యానాన్ని, భాగవతంతో ని రుక్మిణీ కల్యాణ గాథనూ, రామొ యణ కల్సినృకంయ్చైక్క. ఆధునిక ఇతిహాస తత్తా ఏసన్న, చివరక్సు మిగిలేది నవలన్తూ._ ఈ విధ్రంగా పూర్వాధునిక (వ్రక్రియా వై విధ్యంగల రచనలను విశ్లేషించి కావ్య పరనా భ్యాసానికి ఉపకరించాడు. ఈ నేసథ్యంలోనే తెలుగు నవల యొక్క అతీత వర్తమాన భవిష్యత్తులను పరిశీలించాడు.

ఆధునిక సాహత్యకాలం పూర్వ కావ్య రచనాకొలం వంటిది కాదు. వివిధ దేశాల సాహిక్యాల పరిచయాలవల్ల, రకరకాలయిన సాహిత్యవాద్దాలవల్ల , పాళ్ళాత్యీ కరణ విధానంవల్ల కొరిక రాజకీయ, సాంఘిక సిద్ధాంచాలవల్ల, వాదాలవల్లి.... ఈ కాలం విచిత్రంగా సంకులన్నయిపోతున్నది. వ్యక్తు ల భౌతిక. ఆర్థిక, సామౌజిక, వైజ్ఞానిక అధ్యాత్మిక జీవితాల వివిద్ద దళలలో సంక్లిష్టత పరిప్ల విస్తున్నది. అంద్లు వల్లి ఈనాటి సాహిత్యాన్ని - రచనలను పారకుడు సమీపించేప్పుడ్తు చాలా జాగ్రత్తగా ఉండనలసీన స్థితి ఏర్పడింది, సాహిత్య విమర్శ బాధ్యత క్లూడా అధికమయిపోయింది రకరకాల పరిమితులతో, అలవాటయిన, అభిమొన ముగ్ధమణున రీత్తులతో లభించిన జానెడు బెత్తైడు కొలదిద్దలతో మహారచనలను, కావ్యాలను కొలిచి అఆంచనావేసీ [వయళశ్నాలలో పారళుడు “సహృదయుడు” క్లాక్ష వట్టి *పారకుడు”గా మిగిలిపోతున్నాడు. ఆందువల్ల మహారచనలన్నీ వట్టి కథలయి కాలక్షేప విషయాలయిపోతున్నాయి. అందు వల్ల మహారచనలను గూర్చి, వాటి సృజన దూూలాలను గూర్లి అనేక విషయాలను పారక్డుల అంధ్రువాటులోకి శ్రేనలసిన అవసరాన్ని బాధ్యతగల విమర్శకులు ఈనాడు కొందరు గుర్తి స్వన్నారు. ఈ గుర్చింపుకోనే నుష్రనన్న ఈ '"విళ్వనాథ మార్గము"

ఈ శళాద్దంలో విశ్వనాథ సత్యనారాయణగారు సాహిత్య రంగాన కేవలం ఒక అసాధ్రారణ మహాకవి, నహారచయిత్త, భావుకుడు మ్యాత్రమే కదు, అనదృకుడుగూడా. ఆయనను గూర్చి ఏ విధమయిన ఎన్ని అభ్బిప్రాయబేదాలున్నా శ్వ అఆంళం అందరూ అంగీకరిం చేదే ఎందుకంటే, ఇలా కాఠపోతే, ఆనుకూలంగాగానీ,

నే (ప్రతికూలంగాగానీ ఆయననుగూర్చి ఆయన సాహిత్యాన్నిగూర్చి ఆత్యంత విసృతంగా విమర్శ సాగదు. బహుళః ఆయన సాహిత్య వ్యక్తి త్వాన్ని-గూర్చి వచ్చినంత విమర్శ మరే రచయితకు రాలేదనటంలో అతిశయోక్తి ఏమా[తమూ లేదు. విశ్వనాథ సాహా త్యాధ్యయనానికి సందింధించి ఐబహుముభాలుగానూ, ఆన్నవై పులనుంచీ సాగన ఆధ్య యనం తీరుతెన్నులను రేథాపాయంగా ను.పప్రనసన్న ఈ వ్యాన సంకలనంలో వ్యెక్షీకరిందాడు సత్యనారాయణగారు సాహిత్యానికి సమర్చించిన రెండు మహారచనలు... ఒకటి

రామాయణ కల్పవృక్షం, రెండవది వేయి పడగలు. ఈ రెండూ ఆధునికమయిన ఇతిహాసాలే ఒకటి పద్యరచనకాగా. ఒకటి వచన రచన. ఒకటి రామగాథ రండవది ఆధునికమయిన సొమౌజిక గాథ. రెండూ ఆధునిక రచనలే. అందువల్ల వీటిని చదివే పారకుడు విస్తృృతమయిన సామ [తో సంసిద్ధం కావలసి ఉంటుంది. ఆధునిక జీవి తానికి సంబంధించిన ఆనేక మౌొలికాంళాలతోవాటు వ్యావహారికాంశాలను గూడా అనే కంగా సమౌహరించుకొన్న మహారచనలివి. ఉపరితల నిర్మాణం సామాన్య పొరకుడికి సామాన్య స్థాయిలో ఆవగత మవుతూనే ఉంటుంది. ఆయితే ఈ సామాన్య పాఠకుడికి కూడా ఉపరితల నిరాణంలోనీ నిమన్వయ లక్షణాన్ని పూర్వ నిశ్చితమయిన అపోహ లేమీ లేకుండా, ఉన్నాగూడా వాటీని వదిలించుకొని చదువవలసి ఉంటుంది కౌవిం వాటికి సంబంధించిన ఇతిహాస వివేకంతో (ప్రవర్తించే పాఠకుడు మరింత సామగ్రిని సమకూర్చుకోవాల్సి ఉంటుంది, రామాయణ కల్పప్పతం గూర్చి విశ్వనాధ--

ఎదకు పురాం(ధ సంన్కృృత్ర కవీశ్వర భారతి దీప్తీ కల్లినన్‌

సదమల బుద్ధికిన్‌ బహుళ శాస్త్ర రహస్య వివేక మవ్చినన్‌

నుదికి నుదాత్త కల్పనల మక్కువ కల్షిస, విశ్వనాథ శా

రద సకలార్థదాయిని సురద్రువు రామకథన్‌ భజింపుమీ అన్నారు. అంపే ఇది రామాయణ"క ల్పవృతొన్ని చదువాలనకొనే పాఠకుడికి కావల సిన సామ్మగి అన్నమాట వేయిపడగలు విషయంలోనూ ఇదే వర్తిస్తుంది. ఇక్కడి సొమ్మగి మూడు భాగాలుగా చెప్పబడింది. వీటిలో .తాను సంపాదించుకున్న సామిని బట్టి ఆ మహారచనల లోతులు అందుబాటులోకి వమ్తాఉంటాయి. అప్పుడు ఆ రచనలు కలిగించే అనుభవమూ, ఆలోచనానుభవమూ అందుబాటులోకి వస్తుంది. సుప్రసన్న “వేయిపడగలు. విశ్వలయ' వేయిపడగలు: ఆధ్యాత్మ భావభూమికి. 'కల్పనృతము

న!

ఆధునికేతిహానము ఆన్న వ్యాసాలద్యారా ఆ మహారచనల లోతులకు పోవటానికి ఉపయోగించే 'కీర్షులము షాఠకులకు ఆందిస్తున్నాడు

విశ్వనాధ చేసిన మరొక గొవ్ప ఆంళాన్ని గుర్నించవలసి ఉంది. ఆయన పూర్వాధు ఏక కావ్యాలను, వివిధ (ప్రక్రియలను విశ్లేషిస్తూ విన్నృతమయిన విమర్శ వెలయించాడు ఆ విమర్శగూడా ఒక సహృూదయుడుగా ఆరచనలను, వాటి తత్వాన్ని ఆందుకొన్న విధంగా వెలయించాడు. ఆయా కావ్యాల అధ్యయనానికి దారివేయటం అట్హా ఉంచ్లి తాను నృజించిన మహాకొవ్యాల అధ్యయన విధానాన్నీ పరోక్షంగా నూచించాడ్తు ఛఈ విమర్శద్వారా ఆయన సాహి త్యాధ్యయన విధానానికి కలిగించిన డోషాద [క్రియ ' విశ్వనాథ విమర్శ” వ్యావంలో విశ్షేషించదిడింది.

ఇవన్నీ అట్లా ఉంచి ఒక మహాకవి ఒక ఆద్భుతావహమయిన రచన నిర్వ హించాడంళకే ఆ మహారచనయొక్క నృజన మూలాలు ఎక్కడ ఉంటాయి? నమా ఇంలో ననేది సర్వ సాధారణమైన షూట, ఆ సమౌజం చైతన్యవంత్త స్రుయింది, దానికి తరతరాలుగా సంపాదించుకొన్న సంన్క్బృతి ఉంటుంది. పరంపర ఉంటుది స్త్వంవక్తిదాయ ౦ ఉంటుంది. జ్ఞాన విజ్ఞాన వ్లైభవం ఉంటుది ప్రకృతితో అవిథాజ్య మయిన నం్రింధం ఉంటుంది. చితి విచితినుయిన అనుభవ చై తన్యం,క్రియా శీలం ఉంటాయి. కలగళలుప్పగా ఉండే ఇవ్నింటి నంక్షిష్రమయిన అల్లిక జిగిబిగిలో దృళ్యాదృళ్యంగా వ్యక్తావ్య కంగా ఉండే మౌలికాంళాలు రచయుతలోని దశల్లో, ఏయే ఎట్లాఎట్లా ఉద్గమిస్తుంటాయి? విజృంభిస్తుంటాయి?. ఈ మొదలయిన అంశాలను పతీ కలుగా, (ప్రాగూపాలుగా గుర్నిందీ విన్తేషించి వ్యక్తీకరించటంలో సుప్రవన్నలోని అన్వేషణ, విశ్లేషణ, విమర్శ శక్తు లయొక్క సాంద్రత, గాఢత, విస్తృతి ఈ

ఒకడు వుహాకవ అవ్పత్తున్నాడంకే, కేవలం పదిముది పదిపార్లు. మాటి మాట్‌క్స్‌ మహాకవి అనటంవల్ల కొనటంలేధు, కొడుకూడా. తన రచనలలో వైయక్తిక సొమ్లాజిక దేశీయ. ప్రాక్కతిక వైశ్వికలయలను ఏకముఖంగా అనుసంధానించటం వల్ల, భౌతిక, మౌనసిక, వైజ్ఞానిక, ఆద్యాత్మిక 1ప్రవృత్తలళో సమన్వయం సాధిం టంప్యల్ల; దిహిదంత ర్డీ వితాలకు సామంజస్మం సంపాదించట్లంవల్ల, ప్రకృతి-చూనవ జీనీతాలల్లో సంతులిత సామరన్య తాత్తిికతను వ్యక్తనరచటంవల్ల; రన భావ

వ.

నైరంశర్య చైతన్యాన్ని సమీకరించట వల్లి... మహాకవి అవుకాడు. నునకు 'దేశీయమయిన 'మహాకని సం్యపదడాయం' ఒకటి ఉన్నది, అట్లా0టీ మహాకవి రచన మహాకావ్యం అవుశున్నది. కాగా ఏ మహాకావ్యం యొక్క ఆవిర్భావం వల్ల తత్పూ ర్వోత్తర రచనలన్నీ ఈ రచన విరిసిన వెలుగులలో తమ ఎనికిసీ, స్టానాన్నీ పునః పరిశీలించుకొ ని నిర్హారించుకోవలసీన పరిస్థతి ఏర్పడుతుందో, భవిష్య్యదచనలకు ఉదాత్త మార్గదర్శనం లభిస్తుందో అదీ మహవోకావ్యం. శ్రీ రామాయణ కల్పవృడం, పేయి పడగలు ఆ విధమయిన మహవాకొవ్యాలు. ఇవ విరియిఎచిన వెలుగులనూ,. ఆ వెలగులలో వ్యక్త మయ్యే ఆంళాలనూ, ఆ ఆంళాలవ మూలకోళాలనూ “పాలితా న్యోన్యలంభునన్పర్ధి రోగా, *బాలిఠాన్యోన్య సౌందర్యనరనం'గా 'వివిధ కోజణాలనుంచి

వీలయినంతగా 'విశ్వవాథ మాసములో ను[ప్రనన్న రేఖఐణ రేఐలుగా (ప్రదర్శించాడు.

ఈ నంకలనానికిది భూమికా వ్యానం.

అక నవ్చాుదయ పాఠకుడుగా సుప్రసన్న 'శాన్నైచూవిన నేది కల్గానొ సృాదంతోః (సీతి, తత్‌ ప్రీతినన్హై నీకున్‌ ఘబియిల్ల చేయుఐకున్నై యక్నంబు గావించు వాకొసాన'ంగా ఈ వ్యాసాలను ఆందిస్తున్నాడు, మరి, ఆ 'వచిబయింనగా బడిన దొాధా రందుగా నీవు చిళ్తానం జూచిన? విశ్వనాథ రచనా విశ్వరూప సౌందర్య దర్శనం కలుగుతుంది ఇది కేవలం ఆధారం. సూచీన మాత్రమే కాగా-

*"తన కొనించిన సృష్టి తక్క్కొరుల చేతంగాదు' ఆన్నంతగా విశ్వనాథ సత్య నారాయణగొారు ఈ విళ్వాన్నంతా సంపుటీకరించిన _ఒక ఆద్భుతనుయిన సాహిత్య (వపంచాన్ని సృష్టించి మనముందుంచారు. "అల మిన్నందిన యట్లివాని పొడవెంత న్నట్టు" నంకుచితమూ, దేశ కాల నిబద్ధమూ ఆయిన అడుగు బిద్దతో ఆయన సాహితి న్యక్కి ర్వాన్నీ, రచననూ కొలవటానికి చేసే ప్రయత్నానికి వైఫల్యమే తప్ప మరొ తటి మిగిలే దేమీలేదు. వాదాదులవల్ల కలిగిన మోహాంసూ, తత్‌ ప్రయుక్త మయిన అనూయా ద్వేషాలనూ కొంత 'సేపయినా అట్లా సక్కకుపెట్టి.. ఎందుకంపే, ఏవి అభ్యు దయమూ (ప్రగతి అంటూ షబ్టుకు వేలాడిన వాదాలు, క్రియలూ ప్రతికియలూ నివిధ బ్రీవన రంగాల్లో చేయగలిగినంత కీడుచేసి కుస్పకూలిపోవటం కళ్లారా చూన్తున్నాం కాబటి- వాటీనట్లా ఉంచి అందివచ్చిన సూచనలతో విశ్వనాథ సాహిత్య ప్రపంచంలోకి ప్రవేిప్తే మనమేమిటో మనకు తెలియనస్తుంది ఇంతకాలం ఆనవనరంగా కోల్పో యన బేదో అక్కడ దొరుకుతుంది. ఈనాడు పారకులూ, విమర్శకులూ. చాలామంది

వక (క్రమగ్రమంగా ఈ అంకాన్ని.గు ర్తి స్తున్నారు. ఈ'గుర్తింపు మరింతగా బలపడి పుఠోగమించటానికే సువ్రసన్న' చూపినదీ "విశ్వనాధ మార్గము?. సుుప్రసన్నక్షుగానీ, నాకుగానీ విశ్వనాథను ఫరిచయంచేసేంది వేరెవరోకాదు తొలి

తొలిగా ఆయన రచనలే మాకు ఆయనను పరిచయం చేసినయి. [కమ (క్రమాను శీలనంతో వాటి ఆవిష్కరణ గూడా (కను-(క్రము వికానం పొందుతూ వచ్చింది ఈ [క్రమంలో గురువులుగా. మిత్రులుగా, అత్మీయులుగా ఎంధరెందరో అత్యంత సాన్ని ఫొత్యంలోకి వచ్చారు. ఇక్కడ ఒక చమత్కారం. సుప్రపన్న ప్రత్యక్ష గురువులు నాకు పరోత్ష్సగురు వులు అట్లాగే నాప్రత్యక గురువులు సుప్రనన్నకు పరోక్ష గురువులు నాకు (ప్రత్యక్ష గురువులు శ్రీ శరభయ్యగ్గారు, అంతేకాదు, విశ్వనాధమార్ల్గ. నిత్య వధికులు. మరి వారికి స్తుసనన్న ఈ వ్యాస సంకలనాన్ని ఆంకితం చేస్తున్నాడంయే మేమిద్దరం జంటకవుల మనిపించుకొన్ననాటి మధుర భావాలు నన్ను పులకింప జేన్తు న్నాయి, మరి. ఈ పృలకింపులను విశ్వనాథ సాహిత్య విషయంలో నహృదయ పాఠరకులందశియందూ లెక్షిస్తున్నాను. మరి, సుప్రసన్నను గూర్చి చెప్పేదేముంది? పీం- చెప్పినా అది -నన్నుగూర్చి కూడా అని అనుకొనే (పదూదంఉంది. అందుకని నుప్రనన్నతో నాకున్న గాధత్వాన్ని పురస్కరించుకొని మాత్రం ఒకమాట :

అతని ఆలోచనేమొ అనాహతమ్ము

ఆతని విశ్షేషణ విశుద్ధ, మతని వాక్కు

పద్మకోళ భ్రమర వినిస్వాన మధువు

అల సహస్రార మాతని అనుభవమ్ము, 9.9.9 _-సంపత్క్యుమార,

"వేయిపడగలు : విశ్వలయు

ఈ శతాబ్దంలో భారతీయ సాహిత్యంలో విలసిల్లిన విభూతులలో విశ్వనాథ నత్యనారాయణ అగ్రగణ్యుడు. ఆయన ఆవిర్భవించినకాలం భారతీయ జీవనంలోని అన్ని పార్శ్వ్వాలలో వై దేశిక సాంన్ధతిక ధార ప్రభావితం చేయడ మేకాక (ప్రాభవరి నంపాదించుతూ. వున్నకాలం. ఈ సాంస్థ్టృతిక (వ్రభావాన్నెదిరించే వ్రయత్నంలో తొలిదళ సంస్కారోద్యనమమైంది మలిదళ నూతన కాలావికి అనుగుణంగా సనాతన ధర్మంలోని విలువలను వాథ్యానం చేయడం సమన్వయం చేయడం ఆత్మవిశ్వాసంతో స్వీయసంన్కృృతీ ప్రాభవాన్ని చాటడం. విశ్వనాథ వ్యక్తిత్వం ఆవిష్కారం పొందిందీ మలిదళలో. ఈ దళశయొక్క ప్రముఖ పార్శ్వం జాతీయోద్యమం,

విశ్వనాథ తన ఆంతర్యంలో దేశాన్ని (ప్రతిఫలించుకునే నాటికి దేళంయొక్కం సమగ్ర చైతన్యానికి కేంద్రమైన న్వయం సంపూర్ణమైన (గ్రామీణ వ్యవస్థ ఛిన్నాఖిన్న మైంది. వృత్తులపోయి వల్లేజనం పొట్ట చేతపట్టుకొని బస్తీలకు వలస వెప్తన్నారుం గుమాస్తా ఉద్యోగాలకు పవికివచ్చేదే చదువయింది. (గ్రామం చెడి. వృత్తులు, నశించి ఆర్థిక వ్యవస్థ కూలిపోయింది. అర్థిక వ్యవస్థతోపాటు సామాజిక సాంస్కృతిక వ్యవస్థల్లో విపరీతమైన వై క్షబ్యం సంభవించింది. క్రిస్టియన్‌ మిషనరీలు పాలక వ్యవస్థతో తాదాత్మ్భంపొంది దేశీయ మళాన్ని ఆచారాన్ని ప్రశ్నించడం జరిగిండి. ఆత్మవిశ్వాసరాహిత్యం, ఆనుకరణం (ప్రబలిపోయినవి. [గ్రామముతో సంబంధంబలేని భూస్వాముల శోషణలో కొత్తగా [గ్రామం దోపిడికి గురైంది. కులాల మధ్య ఉన్న సామంజన్యం "తొలగి పరస్పరం అవగాహనారాహిత్యం చోటుచేసుకున్నది.

సనాతనంగా వస్తూవున్న సజీవమూల్యాలు- అని ఏనాటికైనా మానవజాతికీ ఉన్నతిని దర్శింపదే సేవి కూడా ఈ అల్లకల్లోలంలో సొంన్కృృతికంగా 'ప్రయంలో

లి విశ్వనాథ మార్గము నశించి పోతవేమోనన్న సంశయం కలిగింది. ఇంతకుముందు ఈస్థితి మనదేశం మీదికి దండయా,తకువచ్చిన యవన హూణ, తురుష్కాది జాతులవల్ల సంభవించ లేదు. వారితో నంఘర్షణ ముగిసినాక (క్రమంగా వారీదేశ జీవనస్రవంతిలో కలిసి పోయారు. ఈ కొత్త విపరీత పరిణామం టబిటీషువారి రాకవల్ల సంభవించింది,

(గ్రామం ఒడిలో 'ె8ిగిన విశ్వనాథ త్వరత్వరగా నస్తూవున్న ఈ పరిణామాన్ని తన కన్నులతో చూచాడు. ఈ (గిష్మాతపమే 'ఏకవీరిలోనూ "వేయిపడగల*లోనూ ప్రతీకగా ఆరంభంలో గోచరిస్తుంది ఆయన అశేష సారన్నతమంతా ఈ భయంకర పరిణామాన్ని చిడక్రిస్తుంది. అన్నింటీలోనూ ఇదే ఇతివృత్తం ముఖ్యంగా నవలల్లో దీని (వ్రత్యక్షకథనం. చూడవచ్చు. 'అంతరాత్మ' (1917) నుంచి '"నందిగ్రామ రాజ్యం” (1976) దాకా అన్నింటిలోనూ ఈ నంఘర్ష ణవృల్ల నలిగిపోయిన మనిషి చినరకు మౌలికమైన విలువలను ఎలా కోలుపోతున్నాడో చితత్రిస్తాడు. తన పాదు నుండి 'పెల్లగింపబడి విస్పహాయంగా వేదనాభరితంగా రోదిస్తూ ఉన్న మానవుడు వీటిల్లో కనిపిస్తాడు,

నిత్యపరిణామ శీలమైన ఈ జగత్తులో పీదీ నిత్యమైందికాదని , విశ్వనాథకు 'తెలును. నిత్యమైనది ఒక్కపే, అది ఆత్మపదార్థము. దాని ఆవిష్కారము నచ్చిదా వందరూవముగా ఉంటుంది. జగ ద్రూపములో నత్యశివసుందరములుగా అది వ్యక్త మౌతుంది, ఇవి దై వీగుణాలు ఈ వరిణామగతిలో ఈ మౌలికాంశాలను పాథేయంగా తేసుకుపోనడం తప్పనిసరి. వీటి విస్తృతి మైన అభివ్యక్తి ఆనేకానేకాల్టేన మానవీయ మూల్యాల రూపంగా ఉంటుంది. అవి లుప్తమైపోతున్నప్పుడు వాటి మూలాలను జ్యాగత్తగా చూపించి నిలబెట్టుకో మంట్రున్నాడు. ఆ మూల్యాలు అద్యళ్య మైనకాలంలో జాతి ఆయోమయంలో ఉన్నప్పుడు వాటిని గుర్తించి మనక్తు వాటితో సాన్నిషపిత్యం కలిగించిన చైతన్యగోప్త విశ్వనాథ నత్యనారాయణ.

ఈ ఇతివృత్తం ఆధ్రారంగో ఆయన రచించిన ఈనాటి ఇతిహాసం "మే పడగలు”. ఇతిహాసం అన్ని కాలాలనూ ఒక బిందువువద్ద ముడ్‌వేస్తుంది.. వేయి వడగలలో ఈ కేర్యదం సుబ్రహ్మణ్యేశ్వరుడు. ఆయన వ్యక్త జగత్తును ధరించిన వాడు, ఈ జగత్తు శాలమునందు అభివ్యక్ష మౌతున్నది. ఈ కాలం లివ్హ ఘటికా దిన మొన యుగాది రూపంగా అనుభూతమయ్యేడి ఒకటి. దీనికి విన్నంగా అనిర్జేళ్యంగా

'వేయివడగలు ; విశ్వలయ లి నిత్యభావాన్ని పొందినది మరొకటి. ఒకటి వ్యావహారికము, రెండోది పారమార్థికము. ఆయన పడగలు వ్యావహారిక మైన కాలానికీ, ఆయనేమో నిత్యమైన కాలానికీ సంకేతాలు. అందుకే 'వేయిపడగలతో, [గామం నెలకొనడానికిముందే స్వామి ఉన్నాడు. వడగలు తరుగుతూ ఉన్నా చివరకు స్వామి మిగిలాడు. ఈ ఖండాఖండ కాలాలు ఈ విధంగా అనునంధింపబడట౦వల్ల ఈ నవల ఇతిహానమయిందిః

వేయిసడగలలో ఇతిహానవరమార్థం మూడంతులల్తో గోచరిస్తుంది. ఒకటి దీనిలో వ్యక్తం అయిన “మానుష (ప్రవంచం'. నమకాలీన జీవితంలోని సంక్షీష్ట లక్షణాన్ని కల్లోలాన్ని స్పష్టంగా చిత్రించడంలో మానవ జీవితంలోని సూత్మాసూక్క సన్నివేశాలకు రూపుకల్పించడం జరిగింది. ఈ మానుష వృత్త కథనమే దీనికి 1ప్రాజంపోసింది. గోవన్నకావచ్చు, నాయరుకొవచ్చు, జసిరికావచ్చు నుసానీకావచ్చు, చీన్నపా(త్ర అయినా దేని (ప్రత్యేక లక్షణం దావిదే. రెందో అంచు. ఈ నవలలో చాలాపా(త్రలు కొన్ని నంస్థలను, కొన్ని ప్రాథమిక మూల్యాలను (ప్రతిఫలించజేయడం కోసం ఏర్పడ్డవి. ఈ (ప్రతీక లక్షణంచేత ఈ నవల ఉపరితలం దాటి లోతుల్లోని ఒకో భూమికలో జీవిస్తూ ఉన్నది. ఇక్కడ చరిత్ర సాంఘిక పరిణామము, శిథిలమైన వ్యవస్థకూ వర్తృమానానిక్రీ నడిమినంఘర్ష ణ ఇవన్నీ వ్యక్తం అవుతున్నవి. ఈ దళలో రచయిత ఇతిహోాన రచయితకు ఉండే సాక్షిమాత నికణాన్ని కలిగి ఉంటాడు. అసక్షు _దెకూడా అనాసక్త్మ ౦గా ఉండటం ఇక్కడ వై రుధ్యం. ఈ వై రుధ్యం మొదటి అంచులలో ఉన్నలక్షణాన్ని రెండో అంచులో ఉన్నలకడాన్ని వింగడ్డించకుండా చూడటంవల్ల వచ్చే ఇబ్బంది. ఒకవైపు సమాజంలో తొలగిఫోతూ వున్న వ్లిలువలన్తు గూర్చి విస్పృతంగా చెప్పినా పరమార్థతః శ (గ్రంథం నమాజంయొక్క తొలివేరులను చారిత్రక భూమిలో దృఢంగా నెలకొల్పింది. ఫరివేగశీలమైన సమాజాన్ని చిశ్రిస్తూన్న విశ్వనాథ ఈ నవల దూల చ్చైతన్యంలో అనంతకాల చైతన్యాన్ని మానవీయ మూల్యాలనూ నెలకొల్పడం నవలలో మూడో అంచు. ఈ మూడంచుల నంప్పటీకరణం చేయిసపడగలను చేసింది.

ఇతిహానంయొక్క లక్షణం చెవృవతెనం'పే శ్రీ అరవిందులు , సావి(త్రిలో ఇప్పిన ఈ వాక్యాలు సరిపోతవి,

త్త విశ్వనాథ మార్గము అల్లా ఇటే అపైల[ం006 25 2 920810 120. గరం చుంటక4క6ే 016. అాం[0510% 01 16 0%ల” నతు! - 1౧1 “ఇక్కడ సర్వమైన ఆనుభవమూ ఒకే (వణాళికకు చెందింది ఇది ఏకత్వంయొక్క నహా(సముఖమైన అభివ్యక్తి" ఈ నిర్వచనం “*వేయినడగలు”కు సంపూర్ణంగా అన్వయం అవుతున్నది. క్ష

“ఒకజాతి సర్వతః ఉన్మీలిత మైనా గావచ్చుకాని ళక్తి చావరాదు.”. (25వ అధ్యాయం) వేయివడగలకు కేంద్రమైన వాక్యమిది మూలమునుండి పెల్లగించడం జరిగినా సహజంగా ఆంతరిక మైన ప్రాణశక్తి విలిచివుంపే దాన్ని పునరుజ్జీవింప జేసు కొనవచ్చును. శు ఆంళమే ఈ అధార్టయంల్లో ప్రతీకాత్మకంగా చెస్పడం జరిగింది. "ఒక గొల్లవాడు ముసలీయాపునొక దాసేని కబేలావానికమ్మదోవుచుండెను. ఆ యావ శక్తియుడుగనన్ని దినములు సమృద్ధిగాపొలిచ్యెను.. గొల్లవాడు దావితో సుఖపడెను.” ఈ నన్నివేళంలో వసరిక (వ్రవేశించింది. పసరిక పై రుపచ్చ (ప్రకృతి భూమికి (ప్రతీక, ననరిక అధీనమైన ఆవు మళ్లీ ఉజ్జీఏించింది. ఆ ఆవు “ప్షరిలీనాగ్నియైన శమీవృతము వలె నెమ్మదిగా కేజోధిదేవతవలె” నడిచింది. జాతిళ క్తి మళ్ళీ ఉజ్జీవనం పొందింది, అందువల్ల చీకట్లు “దాని నడచినంత మేర పరాభూతములై నవి.” ఈ అంళం నవలలో సూబ్యాంళం. నవల ఉన్మూలితమైన జాతిళ క్తి ఆంతరమైన ప్రాణ క్తిచేత మళ్ళీ పొదులో నిల్వదిడి అంతదాకా ఆవరించి:ఉన్న త మోమయదళనుండి బయట పడిందని తాత్పర్యం: ఈ 'అంకాన్ని మూలంగాచేసీకొని ఈ నవల జాతీయప్పునరుణ్జీవన చైతన్యం ఎట్లా విశయంవైపుగా వ్రయాణం చేస్తున్నదో వ్యాఖ్యానించి చెప్పింది. అందువల్ల ఈ [గ్రంథం విరాశావాదాన్ని, ఓటమితత్తాన్ని (వ్రకటిస్తున్నదనే వాదం నిరాధారమైనది. అందుకే గార్డినరు వీరిజాతిలోవి శక్తి “చావలే'దని అంటాడు. ఈ శక్షిధరుడు మొదటి ఆధ్యాయం చివర దర్శనమిచ్చిన "మహాపురుషుడు" ధర్మా రావు. అతడు చివర అధ్యాయంలో అరుంధతిని చూచి సీపు మిగిలితివి. ఇది నా జాతిళ క్షి అంటాడు. ఈ విధంగా వేయిసడగలు మొత్తం (గ్రంధం ఈ ళక్తి ఉద్యమాన్ని నశించిపోకుండా నిలబెట్టడాన్ని సూచిస్తూవున్నది.

వేయిపడగలు : విశ్వలయ ర్‌

ఈనాడు పర్యావరణళాస్త్రం (సవంచ వ్యాప్తంగా ఏ ఏ ఆంశాలనుగూర్చి చర్చిస్తు న్నదో వాటిని వేయిపడగలు అర్థశతాబ్దంముందే చర్చించింది. (ప్రకృతిలో ఉండే నసంతులనాన్ని భంగంచేయడంవల్ల మానవ జీవితం ఎంత దుఃఖభాజనమవుళున్నదో ఇంతటి అభినివేశంతో చర్చించిన నవల నునదేశంలోనే ఆరువైనది. బొట్లను నిర్మూ లించడం, మెట్టపొలాలను లేకుండా చేయడం, వాణిజ్య నస్యాలకు _పాధాన్యంవచ్చి తిండిగింజలు తగ్గిపోవడం ఇవన్నీ పాళ్చాత్య నాగరికత తెచ్చిపెట్టిన దిస్తీల "పెరుగు దలతో వచ్చిన ఇబ్బంది. ఇంతేకాక నృష్టి అంకా మానవుడి సుఖభోగాలకోనమే ఏర్పడిందని భావించినట్లు ఈ నాగరికత (ప్రవర్తిస్తుంది. మిగిలిన జీవకోటికి ఆశ్రయ భూతమైన ప్రకృతి ఆంతా వికావికలు చేయబడింది. ఇరువదవ అధ్యాయములో ఈ కల్లోలం ఆశ్చర్యకరమైన విధంగా చితింపబడిందిం పృషన్నిధి అన్న మేఘ వృత్తాంతం. ఆ మేఘం ఆదివటంమీద విలున్తుంది. ఆచెట్టు, ఆ మేఘముల మైథతి ఊరు పృట్టినప్పటినుండి కొనసాగుతున్నది. అంక అనంతకాలం నుండి కొనసాగు తున్నది. అంటే అనంతకాలంనుంచీ ఈ దేళంలోని (ప్రకృతిలో ఒక సామరస్యం ఉన్నది. అది ఈ (కొత్త నాగరికతవల్ల విళ్లభమయింది. ఆదివటము విద్యుద్దీషముల కొలకువిచ్చేద మైపోవడంవల్ల ఆ మేఘానికి ఆ గ్రామాన్ని గురు పట్టడం కష్టమయింది. సృషన్నిధి అక్కడ కురియలేదు. ఆయితే సృషన్నిధికికూడా ఒక తుపాకిగుండు ఈగిలింది. ఈ గుండు సామరస్యాన్ని (తోసివేస్తూ ఆక్రమిస్తూవున్న నాగరికత, ఈ గుండువల్లి నాగరికతా మోహంలో ఆత్మవిమ్మృతిపొందిన వజల నూతన భావరయుంయ వల్ల ఈ మేఘము ఏదో సీరక్కరలేని ఒక గుట్ట పైభాగాన కూలబడిపోయింది. మేఘాన్ని ప్రియా నందేళ వాహకంగా కాళిదాను నిర్మిస్తే, ఆధునికకాలంలో వృథ్వీ చైతన్యంలో (ప్రాకృతిక ఆసంతులనం వల్ల ఏర్పడ్డ విషాదాన్ని వ్యక్తంచేయడానికి ఈ సృషపన్నిధివి తీర్చిదిద్దాడు విశ్వనాథ.

ఈ విధంగా నవల న్పృళించే వరిధి.మొనుష (వ్రవంచాన్ని దాటింది. బెట్లనూ పుట్టలనూ పాములనూ పకతులనూ మబ్బులనూ ఏనుగులనూ ఆవరిస్తూన్నది. చరాచర జగత్తు అంతా ఈ నవలలో చైతన్య సంపుటియై న్పందిస్తూవున్నది. అంతేకాదు, ఈ (ప్రాకృతిక మైన స్టైతన్య స్ఫురణను ఒక పాత్రగా చేసి మానుష (ఫ్రవంచంలో భాగంగా చేశాడు. ఆ అద్భుతపా(త వసరిక.

ఢి విశ్వనాథ మార్గము

త్తు పసరిక కాపులయింట పుట్టినవీడ్డ, కాపుకూ భూమికీ అవినాభావ సంబంధము. ఛూమిమీద (ప్రాఖన్పందంతో. ఉండవలసిన సొమంజన్యం ససరిక రూపంపొందింది. ఆంధ్రువల్లనే పనరికలో చెట్టులక్షణము, 'పాములకణము, మవీషిలక్షణము ఇెవ్పడం జరిగింది. ప్రకృతిలో మానవునికి 'అన్యత'* సామంజన్య రాహిత్యము సంథవించనంత వరకూ వసరిక్‌ చేమంగా ఉన్నాడు. అయితే మానవుడు (ప్రకృతికి దూరదూరంగా ఎప్పుడు తొలగిపోయినాడో ససరికలో ఈ సామంజస్యం తొలగిపోయింది. 'ఒక్క వడగవిస్పి ప్రైరుపచ్చకు గొడుగుపట్టిన స్యుబహ్మణ్యేళ్వరుడే కుంభీనసునిపేర పనరిక్సను చంస్‌వేయడం జరిగింది. కాలంలో వచ్చేమొర్పును తన చైతన్యంలో '్రతిభలింపదేసుకునే గణాచారి ఈ చావుకు సొక్షీగా విలచింది,

ఈ సన్నివేశంలో గణాచారి దఃభావేళముతో పొడినపాట ఈనాటి పరిస్థికులలో సకల (ప్రపంచము దుఃభించవలసిన సన్నివేళంలోని గాఢ విషాద న్వరాన్ని పట్టి యిస్తున్నది. ఇక్కడ పర్ష్మించిన సర్వ(ప్రళ₹యను (ప్రకృతిలో సంభవిస్తున్న లీభళ్సాన్ని సూచిస్తున్నదిం

ఈ దృష్టిలో వేయ్లిపడ్షగలు అధ్యయనం చేయడ్డం జరిగికే దాని అంతస్పూ్యూతం మనకు అందుకుంది. సమకాలాన్ని ద్రాటినదాని విస్సృతినీ, మానుష (వపంచాన్ని మించిన దాని విశ్వతోముఖళ్వాన్నీ పట్టించుకోక పోతే ఆది మనకు అందీ అందకుండానే ఉంటుంది, అందువల్లనే వేయిపడగలలో కధనాంశం ఎంతముఖ్యమో సంభాషణలు ఆంతేముఖ్యము. నంభాషణణు ఎంతముఖ్యమో వర్ణనలూ అంతేముఖ్యం. (వ్రధానరగా వ్లర్జనాంశాలన్నీ ఇతిహాన పరమార్థాన్ని మరొక భూమికనుంచి వ్యాఖ్యానం చేసే ప్రయక్నంచేశాయి.. బుకువర్జనలు, సూత్తోదయాదులు వెన్నెలలు మొదలై నపన్నీ ఈ నవలలో పాడత్రలుకానిపా(త్రలు, కథాచైతన్య పరిధికి [ప్రాగ్రూపాల (అక్కి "టైపులు వినియోగంచాలా ఎక్కువ. అసలు మూలమైన సుబ్రహ్మణ్యేశ్వరుడు వేయి సడగలపాను నృష్ట్యారంభంలోని ఆధారమైన ఆంశాలపు తొలినంకేతం. సుబ్బన్న పేట ఆవిర్భావానికి హేతువుగా చెప్పబడ్డ కథవెనుక పృథువు భూమిని ధేనువుగాచేసి షాలకు పిదకడం మొదలై న (ప్రాగంశం విలదడి ఉన్నది, వై వసాట్‌ శ్రారాలు, సాంకే తిక స్వహ్నాలు, (గ్రాము జీవనంలోని పరంపరాయొతాలై న విశ్వాపాలు ఈ (గ్రంథంలో రహస్యవాద (మిస్టిక్‌) జానపద విజ్ఞానాంగాల వై పుల్యావ్ని ఎత్తి చూపిస్తున్నవి=

వేయిపడగలు : విశ్వలయ ళా వేయివడగలు సమష్టిమిద ఒక అంకాన్ని స్పష్టంచేన్తుంది. అది నృష్టిలోని ఒక అనుస్యూతంగా ప్రవహించే లయ. ఆ నృష్టిలయాంళం ఎక్కడ భగ్నమైనా రచయిత భరించలేడు. ఈ విశ్వలయ టప్రకృతిలోనై నా భగ్నమైతే మనస్సు చివుక్కు మంటుంది. ఎన్నో ఆఘాతాలను తట్టుకొంటూ ఈ లయను గిరిక జీవితంలో చెదర కుండా నిలబెట్టడం ద్వారా వేయివడగలలో ఆధ్యాత్మిక ధర్మం పునర్లున్షీలిత మైంది. కక్‌

ఈ నుహాగ్రంథం నేలను ధరించిన సు[బవ్మాణ్యేశ్వరునితో పప్రారంభచుయింది. నేలావింగి ఈ రెంటి కల్యాణం ప్రధానాంశంగా వేణుగోపాలస్వామి కల్యాణం కథా ఫలన్వరూవంగా తీర్చిదిద్దబడింది. తరువాత ఘట్టమంకా ఉపనంసూరణ ఖండం, ఆ ఉససంహరణ చివర మిగిలింది భవిష్యత్‌ సృష్టివికాస హేతువు పృనారూవనం పొందిన ప్రకృతితో నిత్యుడూ నిర్వికారుడై న పురుషుడు. ఈ (వ్రకృడి పునారచన (ప్రతి స్థ రంభంలోనూ జరుగవలసీందే.

ఈ నిత్యమైన విశ్వవికాసం ఈ ననలలో [వతిపాద్యమైన అంశం. ధ ర్లారొవు జగత్తును నడిపించే ధర్మవ్యవస్థనూ, గిరిక ఈశ్వరాథిముఖంగా నిత్యమూ పరిణామం పొందే ప్రకృతివేదననూ, ససరిక- ప్రకృతిలో ఉండే ప్రాథమికమైన సామరస్యాన్ని (ప్రతీకాత్మకంగా వ్యక్తంచేస్తున్నారు. ఈ సన్నివేళంలో గణాచారి నాల్గవ అంశమైన కాలాన్ని సూచిస్తూ వుంటున్నది.

ఈ నవల వెలువడ్డ నాటినుంచీ అదే ఒక ప్రపంచంగా దానిలో (ప్రవేశించి ఆ అనుభవాన్ని పంచుకుంటూ వున్న థావుకలోకం ఉన్నది. ఈ భావుకలోకమునకు వేయివడగల ప్రాతలూ, సన్నివేశాలు అస్నీ సజీవాలు. ఈ భావుకులతో ఈ (గంథం జీవిస్తూ కాలపు సరిధులమ అతి[కమించింది. ఏ మహా(గ్రంథమైనా దేశక్షాలాలన] దాటీ ఉజ్జీవించి వుండటానికి ఇదేకారణం.

(20-1-1985 వేలయిపడగల స్వర్లోత్సవం అంధ ప్రవ

కల్పవృక్షము * ఆధుని'కేతిహాసను

“మరల నిడేల రామాయణము" అన్నది సహజమైన (వళ్న. మరి తెలుగు భాషలో పదులకొలది రామాయణాలు రచితముల్లై యన్న భాషలో= ఇది మరీ సహజ మైన ప్రక్న- రామాయణము శ్రీరామచంటద్రుని కథామాత్ర మైతే, లేదా వాల్మీకి చెప్పిన దానికి తెలుగులో మరల ఇెవ్సుట మ్యాతమే అయితే భాన్సరుడో రంగనాథుడో (గ్రాసిన తరువాత మరల రామాయణమే పుష్టే అనసరం లేదు,

సాహిత్యములో వమి.గిలిన [ప్రక్రియలకం'పే ఇతిహాోసమునకున్న స్టానం విశిష్ట మైంది. దాని వరిధి సువిశాలమైంది. అది ఒక జాతి యొక్క అనుస్యూత మైన పురో గతిలో ఏర్పడ్డ ఓక మహానంకటాన్ని ఎట్లా ఆధిగమించిందీ, దావి ఆత్మలక్షణం ఎలాంటీదీ ఆ సంస్కృతికి నమాసన్నమైన వై అకణ్య౦ ఎలాంటిదీ వివరించుతుంది. ఆయా జాతి చరిత్రలలో విశిష్టమైన మలుపు వచ్చినప్పుడల్లా ఆ జాతికి ఒకానొక నూత నేతిహోసం ఆవసరమవుతుంది. ఇతిహాసాలన్నింటిలోనూ మానవీయ చైై తన్య వికాసం (ప్రధానంకొవడంవల్ల వాటిల్లో నిశ్వజనీనతా లక్షణం (ప్రధానంగా ఉంటుంది.

షాళ్ళాక్యులు ఇతిహానమును గూర్చిన వివేచన చాలాచేశారు వై9మరీ, సెకం డరీ ఆనీ వృద్దిపొందేదీ కళాత్మక మైనదీ అనే విభాగాలు ఉన్నవి. భోజుడు కాన్యేతి హోసము, కా స్తేతిహోసను అని రెండు విభాగాలు చెప్పాడు. అఖినవగుప్ప్తుడు అభినవ భారతిలో కర్మఫలసంబంధముగల సర్వార్థములను (ప్రత్యక్షముగా చూపునది ఇతిహోనమని పేర్కొన్నాడు. మనకు శ్రీమద్రామాయణము, భారతము రెండే ఇతి హాసొలు లక్షణముచేత కాళిదాసు రభుపంశముకూడా ఇతిహాసమే అనిచెప్పవచ్చును. ఆధునిక కొలంలో ఈ రూపాన్ని గురించి చెప్పేస్పుడు ఆధునిశేతిహాసొలుకూడా "వార్‌ అండ్‌ పీస్‌! వంటిని 'పేర్కొనబడుతున్నవి. వీటినన్నింటినీ ఆవరించే నిర్వచనం

కల్పవృక్షము - ఆధునికేతిహాోసము ర్ట చేయడం అంత సుణవైన విషయం ఏమీ కౌదు. అది సుదీర్హ మెంది కాకపోవచ్చు కాని ఇతివృత్తం వై ళాల్యం కలది కావాలి, ఐళిహాసిక నిష్పత్తులు కలిగినదై యుండాలి వాస్తవికత యొక్క అన్ని దిశలనూ అతిక్రమించగలదీ, చరితను ఇముడ్చుకోగలది అని దాన్ని గురించి మనం చెప్పుకోవచ్చును,

ఈనాడు కూడా ఇతిహాసాల రచన సాగుతున్నదా అంటే సాగుతున్నదనే చెప్పడం వాస్తవం, పాల్‌ మర్చంట్‌ అనే విమర్శకుడు ఎసిక్‌ అనే తన (గ్రంథంలో * “నిజానికి ఈ రూవం కమానుగతమైన వికానంతో ఇంకా సజీవంగానే ఉన్నది" అంటాడు. మిగిలిన సాహిత్య రూపాలు ఏవీ తీర్చలేని అవసరాన్ని ఇతిహాసం నిర్వ_క్రిస్తున్నది ఆనడం సత్యం

హోమర్‌కూ వర్షిల్‌కూ ఎంత భేదం ఉన్నదో వ్యాసుడికి కవిత్రయానికి అంతే భేదం ఉన్నది. మూలవస్తుపు ఒకళే అయినా నడుమ సాహిత్యరంగలో వచ్చిన వరిణామాలు, నంవిధానంలో వచ్చిన ఆనంత వై విధ్యం, పరిస్థితులలో అవగాహనలో ఆంతర్యంలో వచ్చిన మార్చు వ్యాసుడి రచనకూ కవిత్రయ రచనకూ విన్సష్టమైన భేదాన్ని సాధిస్తున్నది.

ఇతిహాన రచన విషయం చూన్నే వస్తువులో సూతన నృష్టి కానక్కరలేదనే తోస్తుందిం అందువల్లనే వై విల్‌లోని, ఇలియడ్‌లోని ఇతివృత్తాలే చాలా ఇతిహిసాలకు మూలవస్తువులై నవి, అట్లాగే భారత దేశంలోనూ తరువాతి మహతరములేన ఇతి హోసాలన్నీ వాల్మీకి వ్యాసుల “పాదాంకాలిలో నుంచే [వయాణం చేసినవి, “ధ్ధాళిదాను తన యుగంలో రాజులలో ఉన్న థోగలాలసతను తిరస్కరించి ఆదర్శమైన రాజ్య వ్యవస్థా స్వరూపాన్ని రఘువంశం ద్యారా చిత్రించగా, తులసీదాసు తన రామకథ ద్వారా మర్యాదాప్పురుషోత్తముడై న శ్రీ రాముని చితించినాడు. పతనోన్ముఖమైనజొతిలో చైతన్యం ప్రతిష్టించే ఒక ఆదర్శాన్ని ఎదుట నిలబెట్టాడు. ఇద్దరికీ వాల్మీకియే. మూల ప్రోతస్సు. కాళిదాసుకానీ తులసీదాసుకానీ నూత నేతివృత్తాన్ని స్వీకరించక రామాయణ గాధను స్వీకరించడంలో వారి లక్ష్యం జాతిగుండెల్లో సూటిగా వెళ్ళగలిగిన ఇతి వృత్తంలో తక్కాలీన సామాజిక చైతన్య నృందం స్ఫురింపజేయడమే,

శ్ర0 విశ్వనాథ మార్గము

అందువల్ల ఇతిహానం సృష్టిచేసే రచయిత తప్పక నూతనేతివృత్తాన్ని సృష్టించ 'వలసిన అవసరం లేదు. అయితే వాల్మీకి రామాయణం ఆధారంగా వచ్చిన రచన లన్ని తక్కాల చైతన్యం స్పందించేవా? అం'పే, కానక్కరలేదు ఎక్కువ రచనలు కావుకూడా. వాల్మీకి రామాయణం సౌందర్యాన్ని భాస్కరుడు మార్షికవికా పద్ధతిలో 'ప్రతిష్టింపగా, రంగనాధుడు దేశీమార్గంలో ప్రకిష్టించాడు. తరువాతి రచనలన్నీ వాల్మీ కిని తెలుగులోనికి తెచ్చే (ప్రయత్నం చేసినవే. కాని రామాయణాధారంతో ఆధునిక చైతన్యం, స్పందించే తలంప్పతో వ్రాసినవి కావు. మరికొందరు వైయక్సికి జీవన మోతదాయకంగా ఈ రచనను భావించినవారు

ఈ కాలంలో భారత దేశంలో మహేతిహాసాల సృష్టిజరిగింది. శ్రీ అరవిందులు మహాభారతంలోని సావిత్రి కథ ఆధారంగా దివ్య చై తన్యావతరణను చిత్రించే మహేతిహాసం సృష్టించారు. సావిత్రి ఉపాఖ్యానం కేవలం సూత్మమైన ఆలంబనం మొ(్ర మే. అట్లాగే విశ్వనాథ నత్యనారాయణ తెలుగు భాషలో వాల్మీకి రామాయణం ఆధారంగా “శ్రీమద్రామాయణ కల్పవృతం” అన్న మహేతిహాసాన్ని ఆధునిక జీవనం లోని దివ్యాడిన్య శక్తుల సంఘర్షణగా చిథతించారు ఇదే కాలంలో కన్నడ్రంలో శె, వి. వృట్టవ తన “రామాయణ దర్శనం? ఆనే రచనద్వారా వర్తమాన జీవన వై శ్లబ్యం నుండి ఉన్నతంగా మానవతాదర్శనం చేశారు. రామాయణమే ఆధారంగా మైధిలీశరణగుప్త హిందీ భాషలో 'సాకేక్‌' అనే ఒక మహాకావ్యం రచించారు. ఆశ్చర్య మేమంశే దాదాపు ఒకేకొాలంలో భారత జాతిలోని మూర్ధన్యులయిన మువ్వురు వుహాకన్సులు వాల్మీకి రామాయణం ఆధారంతో నూత నేతిహాసాలను రూపొందించారు.

భారత సాహిత్యాన్ని ఒకసారి వివేచించి చూ స్తే, వాల్మీకి రామాయణం తరాని కొకసారి యగానికొకసారి కొత్తకొత్త రూసంలో అవతరిస్తున్నట్లు గోచరిస్తుంది థాస కౌళిదాస భవభూతి దెజ్నాగ మురారులను రామకథాభాష్యకారులుగా విశ వైనాథ పేర్టా న్నాడు. ఆయా సాహిత్యకారులు నాటి నాటీ చై తన్యాన్ని రామాయణంలో దర్శించి చాన్ని పునర్వ్యాక్యానించినార ని తాత్పర్యం కంబర్‌, తులసీదాసు మొదలయినవారి రామాయణాలు, ఆధ్యాత్మ, ఆనంద రామాయణాలు మరో విధమైన వై లతణ్యంకోసం ఉదృవించినవే.

పారతం(త్ర్యంలో ఉన్న జాతి అవమానాన్ని ఎంతకాలం అనుభవిస్తు౦ది? దేశ పూర్వ వైభవం ఆంకా అడుగంటిపోయింది. అనాటి పరిస్థితి, లోపల (ప్రజ్వరిల్లే

కల్పవృక్షము _ ఆధునికేతిహానము శే ఆత్మాఖిమానము ఇం్యదాది దిక్సొాలురు మహావిస్థువుతో అవతరించమని చెప్పేవేళ వ్యంగ్యంగా మనకు స్ఫురిస్తూనే ఉంటుంది కల్పవృక్షంలో, ఈ ఘట్టంలో ఈ లక్షణం ఉండటానికి కారణం కవి మనస్సులో ప్రజ్వరిల్లిన ఆవేదనా ఆత్మాభిమానమూ, ఆందునల్ల నే విశ్వనాధ ఆంటాడు- “కవి (్రతిభలోన నుండును కావ్య గత కళతాంళ ములయందు తొంబడియైన పాట్ల, (ప్రాగ్విసళ్చిన్మతంబున రసము వేయిరెట్లు గొవ్పది నవక థాదృతిని మించి*- ఆందువల్ల నవకథకన్నా వైశాల్యం కలిగిన కాన్యానువే తీసుకుని నూతన వర్ణ విన్యాసం చేయడం గొవ్చకదా. అందువల్ల విశ్వనాథ రామాయణాన్ని కల్పవృక్షంగా భావించాడు. కల్ప వృక్షం మిగతా వృతెలలాగా ఒక విధమైన ఫలాన్ని ఇవ్వదు, రామాయణం కల్ప వృకంలాగా ఏయుగంలోని కవిగానీ సమష్టియగ చ్లైతన్యాన్ని దర్శింపదలిస్తే, ఆదర్శనం కలిగిస్తుంది దావియొక్క విశ్వజనీనత అలాంటిది. విశ్వనాథకు భారతి యుల రాజకీయ దాస్య మే కాదు ఎక్కువ " ఆవేదన కలిగించింది వారి సాంస్కృతిక చాన్యం. వైదిక కాలంనుంచీ వస్తున్న జాతి మహోన్నత మైన జాతీయ చైతన్యశక్తి విఐండితమై అప్పుడవ్ఫుడే నాగరికమై వై: శ్ఞావిక పారిశ్రామిక అభివృద్ధులు కారణంగా నత్తం సంపాదించుకొన్న జాతులు మానసికంగా మనను పరిపాలించడం. ఈ రామాయణ సాకొత్కారం చేసుకొని జాతి మళ్లీ ఆత్మదర్శనంచేత తిరిగి ఉజ్వలంగ్లా (వ్రకాశించవలెననే విశ్వనాథ కా _త్త్వికద్యప్టి. విశ్వనాథ రామాయణం కేవలం వర్శమానసంఘర్ష ణలు మౌథత్రమే ప్రతిఫలింవ జేయదు. అది మానవజీవనం అందుకోదగిన ఉన్నతలక్ష్యముకూడా, మానవ్వడి భౌతిక మానసిక ఆధ్యాత్మిక వేదనలను ప్రకిభలింపజేసే ఉ క్రవలాదర్శాలను సజీవంగా ప్రతిఫలింపజే సే గంధం. ఆయన చిత్రించిన రాక్షసులు కేవలం వికారులు, నాగ రికులు, (కూరులుకారు, వారికి గొవ్ప నాగరికత ఉన్నది. రావణుడు గొపు విదా వేత్త. వేదవేది, మహాబలశళాలి ఆంజనేయానివంటి యోగి, మవా నీ పక్‌ క ం బలశాలి ఆయనను తొలుత చూచినప్పుడు “అతని యనుభావవిశేషంబు చూచి సము[ద్రపుటొడ్డున విలు చుండి కెరటములకు వెనుకకు తగ్గినట్లు, పూరాత్తుగా దర్శించిన దిశలు కమ్ముకొని వచ్చుచుండిన మహాగంగా(ప్రవాహంబు వరదలుగాంచి మేనిలోని నెతురునాకలు వెన్నాడినట్లు మహాద్భుత విద్యాప్రదర్శనంబుగ వి యొదవిన వ్రథమాశళ్చర్య శేఖయట్లు' వెనుకకొదిగినాడట, ఈ రావణుడు కేవలము ఫాధారణ రాక్షసుడు కాడు. వావికొక

1న విశ్వనాథ మార్గము జీపనతత్త్వమున్నది అది కేవలై ౦(ద్రియభోగై కదృష్టిగల బ్రతుకు. వాని మనస్సులో జగస్జేతనను ఆహాంకారనున్నది, తనకు తెలియకుండ మరింతలోతున వాని జీవుడు పరమేశ్వర చై తన్యమును గురించి అన్వేషణ చేస్తున్నాడు. ఈ మూడు ఆంత రాలలోని వాని జీవితం సులభంగా సమన్వయంకాదు. విశ్వనాధ రామాయణంలో రావణుడు ఈ మూడు ఆంతస్తులలో ఏకకాలంలో జీవిస్తూ ఉంటాడు. అట్లాగే (శ్రీరాముడుకూడా సితృవాక్యవరిపాలకుడు, మర్యాదాపురుషోత్త ముడు "ఆత్మానం మానుషం మన్యే” అన్న దశరథ ప్వతుడుగా. "అమ్మా దేహమనన్‌ విచిత్రమగు దుఃఖారామమన్నించు' అనిన విరాగ భావనగల, 'ఏ దనుజున్‌ వధించినను విషాదం పొౌంద'గల ఆత్మిమర్యాదగల యోగిగా, రామాయణమనే ప్రసంచంలో ప్రతి పాత్రకూ తెలిసియో తెలియకయో, శానే గమ్య మై ధ్యేయమైన పరమాత్మగా మూడు అంత రాలలోనూ సాజెత్తరిస్తాడు. పూర్వ రామాయణాలకూ ఈ రామాయణానికి ఉన్న అంతరం ఇక్రడనే, అక్షృడ ఏదో ఒక పార్గ్వుమే చితిత మైంది. విశ్వనాధ రామాయణ సృష్టి సర్వతోముఖ మైంది. అందువ నే తన దాకావచ్చిన వేద వేదాంతములు, దర్శనములు, ఆగమములు శైవ వైష్టవ కాక్తాది మతములు, ఆధునిక మానసిక, విజ్ఞానశాస్త్రముణు మొదలై నవన్నీ ఆయనకు తా_త్హ్విక భూమికను కల్పించినవి. ఇతిహాస నిర్మాణంలో వాల్మీకి తరువాత నేటిదాకా వచ్చిన మహాకవుల కావ్యశిల్ప మర్యాదలు పాళ్ళాత్య రచయితల ఆధునిక సాహిత్య సంవిధానం లోని మెలకువలు ఈ కల్పవృక్ష రూపంలో రామాయణానికి నిర్మాణాత్మక పునారచ నానికి దోహదంచేసినవి. ఈ పృష్టభూమితో ఆయన ఆధునికేతిహాసాన్ని సృష్టించే మహారంభం చేశాడు.

విశ్వనాథ రామాయణం రచించేస్పటికి (పసీద్ధమైన వ్యాఖ్యానచతుష్టయముండనే ఉన్నది. రామాయణకథ ఆధ్యాత్మ ఆనంద విచిత్ర శతకంరాది రామాయణాల రూవంలో విథిన్న విచిత కథా (వ్రసంచంలో విస్త్రరించి ఉన్నదిః పురాణాలలో అక్కడక్కడా రొమాయణకథ కించిత్కించి దృేదాలతో విస్తరించి వున్నది. ఇన్ని చోట్లా రామాయణ కథ వాల్మీకి రామాయణంలోని ఒకానొక పా(తనో, ఒకనొక సన్ని వేళశాన్నో ధావాన్నో (పధానంచేసి తమతమ కల్చ్పనలు చేర్చి రచించిన రచనయే. ఇంకేగాక ఇతర (ప్రాంతాలలో ఇతర దేళాలలో వ్యాపించిన రామకథకు సంభవించిన రూపాంతరాలు, ముఖ్యంగా తెలుగుదేశంలో జానవద గీతాలతో వరివ్యాప్త మెన రామ కథా విశేషాలు, నంస్కృృత రామ నాటకాలలో ఆయా కథలు తమ తను (ప్రతిభా

కల్నవృక్షము _ ఆధునికేతిహోసము కలి విశేషంచేత వాల్మీకి గూఢంగా సూచించినదానిని తమతమ కల్పన ద్వారా వ్యాక్యా చించిన విశేషాలు ఇవన్నీ ఆకర్షించుకూనే ఉన్నవి.

విశ్వనాథ దృష్టిలో కథా వైచి(8 అంత (ప్రధాన మైందికాదు. దానివల్ల వచ్చే నూత్నతకు సార్వకాలీనత లేదు. అందువల్లనే ఆయన ఇన్ని కథల్లోని కొన్ని వెచి

గ ప వ! క్‌ గ 6! జా

(శ్రులను జతజేర్చి కొత్త కల్పనలను కూర్చి తన రామాయణము నల్లలేదు. తను చేస్తున్న రామాయణ దర్శనానికి ఉన్న ఇతివృత్తం సరిపోతుంది. దాన్ని జాతీయ జీనన చ్చైతన్య వాహికగా తాను దిద్దితీర్చవలసి ఉన్నది. అందువల్ల ఆయన వాల్మీకి రామౌయజాన్ని ఒక సమష్టిమూర్తిగా భావించినాడు. దానిలో దేనికీ మాత్రమో (ప్రాధాన్యము లేదు. అన్ని పాత్రల మనోలక్షణము, తర్కశీలతా కొవ్య (వ్రయోజనాను గుణముగా తీర్చదడ్డవి

వాల్మీకి యెడల ఆయన భక్తి ఆపారమైంది

“*క్య సంసొఠ మిదెన్ని జన్మముల కేనీ మౌవి వాల్మీకి భా

షా సం(క్రాంత బుణంబు తీర్చగలదా? తత్కావ్య నిర్మాణరే

థా నామ(గ్రి బుణంబు తీర్చగలదా? క్రాకుళ్టు డౌస్వామి గా

థా నంవన్న్‌త భక్తి దీర్చినను ద్వ్యైకాద్వైత మార్గంబులన్‌ా”

అందువల్ల నే ఆయన తన రామాయణాన్ని వాల్మీకికి భాష్య ప్రాయమైన రచనగ్గో చాలాచోట్ల పేర్కొన్నాడు. కాని తన కృతి వాల్మీకికి (ప్రతికృతీ మాత్రం కోడు జ్యాగదవస్థ నేమియన స్వన్న సుషస్తలగూడ రామనామ (గ్రహణమే తన మానక జీహ్వాలు చేసే 'రామచంద్ర పదవద్మాధీనచేతస్కుడు *

కల్పవృతముకూడా ఇతిహిన సహజమైన సర్వతఃపరివ్యాప్ని అనే లకణం కలది. మోనవ జీవనంలోని ఏ దళనైనా ఇది ఆవరిస్తూనే ఉన్నది. ఈ మహా (గ్రంథాన్ని షట్కాాండ పరిమిత మే కాకుండా ఒక్కోకాండనూ ఐదైదు ఖండాలుగా విభజించడం జలిగిరది, మొత్తం ముప్పై ఖండాలు దేనికది (పత్యేక కాన్యములుగా ఆద్యంతములు సుసంధితములై రచింపదిడ్డవి.

క్నెజ్జై విశ్వనాథ మార్గము కథా కథనములో బహు విధ శిల్పములు వ్రయోగించదిడ్డవి. ఒకొ్క్కాక్కచోట కథలు నాటకములాగా, చలన. చిత్రములాగ్గా, చిత్రవదర్శనలాగా, చర్చలాగా వ్యాఖ్యానం లాగా వర్ణ నగానూ, చెన్పదిడుతుందిం 'నన్నయ్యయు తిక్కన్నయు నన్నావేశించిరి పరిణొహ మనన్సం ఛన్నత వారలు వోయిన శెన్నున మెఃబగులను తీర్చిదిద్దుదు బోదున్‌” ఆవి తన కధన మార్గం నన్నయ తిక్కనల మార్గాల మేలు కలయికగా ఆయన ఇవ్వు కొన్నాడు. ఈ కథాకథన మార్గంలోని మెలకువలను ఆయన తన విమర్శన (గ్రంథా లలో అపూర్వంగా వ్యాథ్యానంచేళాడు. ఆ (తోవలో రానవూాయణ కల్పవనృతముమీది విమర్శలో ఎక్కువభాగం ఆయన కథాకథన కౌశలాన్ని వ్యాక్యానించినదే, విశ్వనాథ కథనంలో ని వై శిష్ట్రం ఆయన పాత్రల మనోలక్షణం దిద్ది తీర్చే పద్ధతి. ఇందులో ఆయన మనళ్ళాష్త పాండిత్యం వెల్లడవుతుంది. వారి వారి ఆలోచన ల్లోని హేతుబద్ధ లక్షణం సంపాదించే [ప్రయత్నం ఒకవైవు చూపిస్తూనే కవి వేరొక వైపు సాకిభూతుడుగా తానుగా న్వత౦ంత్ర వ్యాక్యానం చేస్తూవుంటాడు ఇందువల్ల కల్పన్సకు పాఠకునికి కేవలం రచనాగతమైన శిల్పమును భావించడమేకాక ఈ హేతుకల్చనలవెంట కూడా తన బుద్ధిని సరువెత్తించ వలసి ఉంటుంది. సామౌన్య (ప్రాచీవకావ్య పాఠకుడికి ఇది అపూర్వమైన అనుభవం. ఆధునిక మన స్తత్త్వశాత్ర (ప్రభావంతో వెలువడిన నవలల సంవిధానం అలవాహై తే తస్ప ఇది ఆనందించటం క్‌ ప్రమైన విషయం, నర్వజీవులూ అంతన్సులలో పరమేశ్వరాన్వేషణ చేసేవారే. ఆందుచేత ఎంత మూలదై త్య (ప్రకృతిలోనూ ఆంతర్నిహిత మైన దైవభ కి ఉంటుంది. వైకిమొత్రం ఇది ఉబు5కక 'దై త్య(వవృత్నిగానే ఉండిపోతుంది నమాంతరంగా. వెలిగే ఈ అంతర్చపి శ్రైతన్యాలను తన రచనలో ఆయన ఏకకాలంలో స్ఫురింపజేస్తాడు- వాచ్యమైంది దైత్య (ప్రకృతి, వ్యంగ్య మైనది 'దైవీభావన. రాక్షసుల సంభాషణల్లో ముఖ్యంగా రావణుని సంభాషణలలో ఈ లక్షణం [వధానంగా కొననస్తుందిం టై

కల్పవృక్షము _ ఆధునిశేతిహానము కేక్‌ నాయకుడు సీకాదేవితో మాట్లాడేటప్పుడు ఆమె యెడల కొమభావనయేకాక అమె జగ న్మాతయైనట్లు తాను భక్తు డ్రెనట్లు ధ్వనించే రచన సర్వత్రా గోచరిస్తుంది. ఈ వద్దతి పోతన్నగాగిలో కానవచ్చేది. విశ్వనాథలో విజ్బంభించిందిం

లౌకికంగా ఇది శ్రీరామాయణ కధమైః రామ రావణ సం(గ్రామమే అయినా; ఆధ్యాత్మికంగా ఈశ్వరాథిముఖమైన జీవుని సాధనయే కాకుండా, మనోదళలో ఇది దై వీళక్తుల ఆసుర శక్షుల నడిమి సంఘర్షణ అని విశ్వనాథ విస్పష్టంగా పేర్కొ న్నాడు, అసురీ శక్రులకు రానణుడు మూలమైతే శ క్తిన్వరూపిజియైన సీఠాదేవి దైవీ శక్తులను (పళిస్టించే సంకల్పంతో లంకకు వచ్చింది. ఈ రెండు శక్తుల సంఘర్షణలో వై వీళక్తుల విజయమే కల్చవృక్షములోని ఇతివృత్తము. భౌతిక మానసిక ఆత్మిక భూమికల్లో సంఘర్షణలను అవిరుద్ధముగా సమన్విత ముగా (కాశింపజేయడం చేతనూ, సార్వకాలికమైన అసుర దైవీ శక్తుల నంఘర్షణగా వ్యాక్యానించుట చేతనూ విశ్వనాథ రామాయణ కల్పవృక్షమును వర్పమౌన పరిధిని అతిక్రమించిన ఇతిహినముగా సృష్టి బేసినాడు.

సము[ద్రమంత విళాలమై, ఆకాశమంత విచిత్రమైన ఈ ఇతివృత్తాన్ని నిబం ధించడానికి విశ్వనాథ కానొక విశిష్టమైన శైలిని సిర్మించుకొన్నాడు. “నా చేతము శబ్ద మేరుటకు చిన్నము నిల్వదు? అన్నవాడు కావడంచేత భావతీవ్రడు. ఆయన థావమే తన శద్దాన్ని ఎన్నుకొంటుంది. దాని స్పందానికి అనుగుణంగా మలుచు కొంటుంది. ఆందునల్లనే కల్పవృక్షంలో ఇది తెలుగనీ. సంస్కృతమనీ, ఇది శిధిల బంధమనీ శ్లీస్టదింధమనీ, సొకుమార్యమనీ-ఓజన్సవీ, నిర్దేశించేందుకు వీలివ్వదు. భానవేగంతోపాటు శబ్దము దానియంతట అది రూపొందుతూ వుంటుంది. కేవల పూర్వ కావ్య పొరకుడికీ కల్పవృకపు శైలి కొరుకుడు పడదు, కారణం అందులో నేటి తెలుగు వాడుక భాషలోని విరుపులు, ఒడుపులు కాకువూ నిక్షిప్తమై ఉన్నవి. అందుచేత ఈ తెలివిడితో ఆ శ్రైలివి అలవాటు చేసుకోవలసి ఉన్నది. మా స్వామి (1926) నాటికే విశ్వనాథ తన శైలీ వైచిత్రియొక్క న్వరూవం తెలిసినవాడు "త్రేనెల్‌వోరును మేఘగర్భనలు పీతెంచున్‌ పీకీక న్యకానూనవ్యాహృతి మాధు వంచేమము చిందున్‌ ద్యోనదాంభః కణ శ్రీ నృత్యంబులు చూపు మత్కంవిత? అవి దాని వైవి ధ్యాన్ని వివరించుతాడు, తత్పూర్వమే స్నానసుందరి అన్న కవితలో తన కవితలో

క్షి విశ్వనాథ మార్గము “జొచ్చిత్రలేదు, భొషలే దాకృతిలేద యూరక రసాత్మతనే (స్రవియించిపోదు? అని తన నిసర్గ లకణాన్ని వెల్లడించు తాడు కల్పవృక్ష రచనలో అదై్వైత తాత్త్విక దర్శనం (ప్రధానమైనా, దానిలో విళిష్టా

దైషతులు ప్రవంచించే శరణాగతి ధర్మము వ్యాఖ్యాతమైంది అరణ్యకాండమంతా మహర్డుల విభిన్న తపోలక్షణాలలో అంతర్నిహితమైన భక్తి వైలక్షణ్యాన్ని వివ రించేది. రావణునిలో శ్రీవిద్య ఉన్నది. సీశాదేవి పరాళక్తి, రావణుడు దేవీభక్తుడు మంత్రళాస్త్ర సంబంధి రహస్యాలు కూడా ఇందులో ఉన్నవి. వాల్మీకి సుందరకౌండలో సుందర హనుమన్మంతశ్రాన్ని నికేపించితే, విశ్వనాధ ఆపదుద్గారక హనుమన్మ౦ం ోన్ని

విషేపించినాడు. అందక పఏవన్మం్ర ద్రష్ట శవీసందర బుషీ హనుమక్‌ సోద్రం చేయే డం తరచుగా కోనవస్తుంది, ఆడ్‌వికీ ్రీరోమ లక్మణులతో వెడలిన సీఠాదేవిని వర్తించే సీనపద్యాలలో సౌభాగ్యలత్మీ స్రోత్తీమున్నది అసలు రావణుడే దేవీ దకీణామ్నా యములోనవి ఖర్గ రావణ మహౌమంతాధి దై వతము. "ధర్మ తత్త్వజ్ఞులు ధర్మశాస్తంబని అధ్యాత్మవిదులు వేదాంతమనియు' అని ఇప్పిన నన్నయ్యగారి భారత లక్షణము భ్రీమ (దామాయణ కల్చ్పవృక్షమునందు కూడా సంపూర్ణ ముగా అన్వయిస్తూ ఉన్నది. నకలోహ వైభవ ననాధము అని చెవ్పుకోవడంలో కూడా ఇదే తాత్పర్యం.

తి దీనితో ఆధునిక జీవన ప్రవృత్సీని గూర్చి విచారించవలసి ఉన్నది దశరధుడు

మృతిదెంద్‌ భరతుడు ఇంకా రాని సంధి సమయంతో కలిపురుషుడు విజృంభించినట్లు అతడు ఆ రాజకకాకృతియని చెప్పబెడ్డది. సంఘములో కలిగిన వికోభం నేటికాలంలో కపి దర్ళేంచేదే.. ఆయన చెప్పినవన్నీ మనకు విశోభ కారణాలు కాకపోవచ్చు. అ యథార్థతకును పట్టాథిషేకము చేని బుజాగణంటు నధఃకళించుట, నిస్పయోజనముగ వీంటోళగము తీర్చుట. చదుగురొక్కటగూడి పలికిన ననుమానపడి శిత సరిహార్‌ నరచుట, ఆశ్రమ ధర్మములు వ్యత్యస్తము చేయుట, సేదవారికి కుక్షీయు. వెన్నంటు కొనుట, కామమ్మే దేవళోకారమ్ముగో కొల్వజేయుట, సములలో నీరు వనంబున గడ్డీయ అమ్మించి భయము కలిగించుట, ఇదీ సౌదియని ఎద్య రేనియు ననుకోను వీలు రేపండ్‌ చేయట... చివరకు చేసలనుబోలె నౌక్కళికేత నొకరి నుర్వి జనులను దినీ వీంచుట మొదలైన అనేక లక్షణాలు కలిలక్షణొలుగా _ చెపుళో ఆభునిక కౌలింలో సభ్యశాది నామాల్లో కలుగుతూవున్న విళ్లధ (వవృత్తిని స్ఫురింపజేయడం జరుగ

కల్పవృక్షము - ఆధునికేతిహాోసము శ్ర తున్నది. అట్లాగే మరొకచోట (కొవ్వి తా పన్నులు కొ౦చు క్షోణి దకుడుగాక కజివు వివ్వటీలంజేయు ధారుణీపతి* అని దుష్టరాజ్య వ్యవస్థను నిందించుకాడు. దళరథుని రాజ్యాన్ని వర్షించే సందర్భంలో సుఖమయమైన ఆధువిక రాజ్య వ్యవస్థ ను ఆయన దర్శిస్తాడుం

ఇది వాహిరమైన ఆర్ధ, రాజ్య వ్యవస్త ఇందులో పరిణతి సంపాదించినా మాన సిక వైక్షబ్యం వల్ల ఆధునిక కాలంలో చాలా దేశాల్లో ఆళాంతి వ్యాపించియే ఉన్నది, అది కేవలైై ౦ద్రియతృప్పి మూలమైన వ్యవస్థ, ఈత త్త్య్యం మానవుడికి పరమళశాంతి ఈయదు. భార్యా భర్తృ సంబంధాలలో శై థిల్యం, "స్వేద్భాకామము ఆదర్శాలుగ్లా (ప్రచారమయ్యే తీవ దినాలలో దానికీ వ్రతిన్పర్సిగా సువ్యవస్టిత మైన ఆదర్శాన్ని థావిస్తు న్నాడు విశ్వనాథ.

కామభావాన్ని గురించి శూర్చణఖ- శీలింగనంబంధి కామంబు-. లేదు దితిజి మనుజ యన్న భేదమ్ము యౌవనము వార్డ్షకంబన దకా(ప్రభేదముల్‌ కామనపహిత భావమే దివ్య మప్రతిబంధకంబు అని కొమధావమును-గురించిన దితిజుల ఆదర్శాన్ని వివరించుతుందీ. రామాయణంలోని రావణాదులు గొప్ప నాగరికత కలవారే, కొని వారి కొమదృష్టి ఇట్లా వివక్షలేవిది. సీతాదేవి దృష్టిలో ఇది “చేతో మోహకుల్యానదీ మర్యాదాకృతి తీర్చు యోగము- అధువిక నమాజం ఈ దితిజ లకణాన్ని స్పష్టంగా (ప్రతిఫలిస్తుంది. కూర్చణఖ సాధారణంగా చెప్పిన భావాన్నే రావణుడు తాత్త్విక మైన వ్యాఖ్యానంతో, 'హీతువును కల్పించ వ్యాఖ్యానం చేస్తాడు

*కడకున్‌ సర్ఫోపనుష్నలాిముఖ రేఖావచ్చివానంద మొ

క్కండె యీ_తక్కిన వెల్ల -కల్చ్పనలహో కామంబు తస్మార్గ మె

వ్వ డనిశ్చాయకమైన స్త్రి పురుష సంబంధంబు -ధర్మంబుతో

గెడగూర్వం దలపో నె నూరక మృషా కృత్యున్నమద్చ్భుద్ధియై'

ఈ జనుష్ఫృలమైన మహానందము కామమోర్గాన్నే కలుగుతున్నది. ఆదొక్కంటే. నిత్యమైంది. స్త్రీ పురుష నందింధం నిళశ్చాయక మైందికాదు. దీనికి ధర్మంతో పని లేదు. ఇది రావణుని (ప్రధాన సిద్ధాంతం. ఇది కారణంగానే" రావణుడు తన జీవితా న్నంశా భోగమయం చేసికొన్నాడు. దిక్పాలకుల మొలలో అగ్ని వాయువు మొదలై న

కతి విశ్వనాథ మార్గము వారు తమను నియమించాడని చెప్పినచోట ఆధునిక జీవనములోని నభ్యత యొక్క ఉనకరణాలు సూచితములవుతున్నవి, ఇవన్నీ ఉండటం దోషంకాదు. వీనివెనకొల జీవన దృక్పథం ఏలాంటిది అన్నదే వ్రళ్న.

శామెంత నాగరకుల్టై నా ఇతర జాతులయెడ వారి అనాగరికత [కూరత పరాకాష్ట కెక్కినవి.

“అక్కట యూళ్ళపై న బడి యందిన స్త్రీలను దొంగిలించుచున్‌

చిక్కినయట్టి మౌనవుల చిత్రవధంటబొనరించుచున్‌ మరిన్‌

బెక్కుర పిల్ల పాప యను భేదములేక చరించుచ్చుండు?= వారికొక నీతి ఉన్నది. ఆది (తిలోకిని రాశసమయము చేయవలెనని.

చటులత విటి యో యడవి జంతువులే నయమైన వీరలె

చృటొ యొకచోట నాగడల దొడ్పున రాజ్యము పెట్టి సంధి దు

ర్హృ కుటీలో (గబుద్ధి 'ెజరాజుధథితో పొనగింపు తీర్పు చే

యుటయును లోన లోన నదియొక్కటి-పాలన చేయకుంటయున్‌?

ఈ నన్నివేశంలో పాళ్చాత్యదేశాలు వెనుకబడ్డ [ప్రపంచాన్ని దోచుకోవడంలో సరియోగించిన కుటిలసీతి అంతా స్పష్టంగా కళ్లకు కడుతుంది. ఆరణ్యకాండలో ని జటాయుఃఖండమంతా దైత్య ప్రవృత్తి విజృంభణను గొప్పగా చిశిస్తున్నది.

తిరముగ భావనిస్టులును దేహవినిష్టులుగా ద్విధా రహిం తురు జనమెల్లి విర్ణర దను (ప్రభవ ్రకృణి (వ్రవిష్ణులై తరతమ భావనుల్‌ కలుగు దాన, ధరాత్మటి రావణుండు సృ త్వర సురదై-త్యులకణ నితాంత మహావధిభూతులై చనన్‌ ఈ విళారతమహావధిభూతత్వంవల్లనే రావణం-సీతలు ఈసంఘర్ష ఇరు (ప్రతీకలయినారు. అంఠకు సీతను ఇచ్చి. రావణుడు తన థోగసామగ్రినంకా (ప్రదర్శించుకాడు. ఆమెను వ్రలోఠపెట్ట (వ్రయత్నించుతాడు. ఆతవి సిలపులు సలుకుదడి అంతా శృంగార

కల్పవృక్షము - ఆధునికేతిహాసము 19 భావ బంధురంగా ఉంటుంది. ఈ రావణుని మాటల లక్షణాన్ని వ్యాఖ్యావిస్తూ విశ్వ నాధ సుందరలో “అత్మనంటనివగు మనో దేహ దుష్ట వాంఛలయందడు తక్కాలావేశ మున రనవీధీ నిమగ్న (ప్రమౌణముగ థావించి (ప్రతారించుట కొందరు జీవుల లక్షణ' మని చెప్పుకాడు. వానికీ మాటలన్నియు అలవా.కైన-చాటు వచనములే.

కల్చవృక్షములో సర్వతః ఈ ఘర్ష ణ అంతర్వాహిని, దానికి ఆంతరమైన జీవే శ్వరానుబంధము ఉండనే ఉన్నది. మూడంతస్తులలో భాపుకునకు సాగిన ఈ రచన భావించుటకు మననము చేయటకు ఓపిక ఉండాలి.

ఇందులో ని బుషులు, మునిపత్నులు, రాక్షన స్త్రీలు, అందరూ లౌకిక వ్యవ హోర వేళల్లో మన నిత్యజీవనంలో కానవచ్చేవాశ్తే. రచయిత సజీవమూలి కల్పనలో సిద్ధహస్తుడు కొవడంవల్ల అందరూ మన ఎదుట సాతిత్కరించుతారు.

యుద్ధకాండమంతా రావణుని ఈశ్వరాన్వేషణయే, రాముడు పురుషోత్త ముకైన (శ్రీమన్నారాయణుడుగా తెలియడంతోనే ఈ కాండముళో రావణ నంహారం జరుగు తుంది, దైత్య (ప్రకృతి [క్రమ కమంగా విళ్లఠంకావడ్‌ం దివ్యవకృతి విజృంధిం చడం మనం ఇందులో దర్శించవచ్చు.

విశ్వనాథకల్పవృక్ష సృష్టి ఈ సర్వతః పరివ్యా ప్తీలక్షణం చేతనూ విశ్వతో ముఖమైన మానవీయ చేతనను (ప్రతిఫలించడం చేతనూ ఆధునిక జీవన సంక్షోభం నుండి దివ్య జీవన రోచిస్స్పులను దర్శించడంచేతనూ._.. ఇది ఆధునికేతిపోనముం వర్తమాన భారతీయసారన్వతంలో ఇది శ్రైలాన శిఖరం.

(జనధర్మ _. ననందిరు 1971)

వేయి పడగలు ఆధ్యాత్య్మభాన భూమిక “వేయి పడగలు లోని ప్రతీకల వివేచనగాని (ప్రాగ్రూవ (4౯౦%160/202)) విజ్ఞానంగాని కేవలం లౌకీక జీవన వివేచనతో ఆగిపోదు. ఆ నవలలోని కథ ఆంకా ఒక ఆధ్యాత్మిక సాధనగా, అంతరాంతరాల్లో సూత్మ సూత్మ(గ్రంధి నిబద్ధమై సావెత్హ రిస్తుంది. నవల సేరే సహన్ర ముఖత్వానికి సూచకం. నవలలో సుబ్బన్నపేట, సుబ) హ్మజణ్యేశ్వరుడు... వరునగా వ్యక్త మైన జిగత్తుళూ, అవ్యక్తమైన పరబ్రహ్మముసకూ సూచకాలు. సుబ్రహ్మణ్యేశ్వరుడు సహ(స్రముఖుడై న ఆదిశేషుడు, అనంతుడు. ఆది శేషుడు భారతీయ దిన్య (ప్రతీకల్లో కాలానికి (ప్రతీక: అది శేషుడు లక్మణుడు. ఆయనే పతంజలి. యోగళాస్త్ర వ్రవర్ష్హకుడు. ఈ నవలలో నిబద్ధమైనది కుండలినీ యోగం, కుండలిని అంపే పాము. “యోగిజనాఘ సంసదుదితో జ్ఞ్వల సత్‌ ప్రథమావశారః'అని శ్రీమద్రామాయణ కల్పవృక్షంలో శ్రీ విశ్వనాథ లత్మణుని నంటోధించినాడు. “వేయివడగల పాము విప్పారుకొనివచ్చి కాటందుకొన్నదీ కలలోన రాజును"

“వేయి పడగలు" నవల ఈ పాటతో ఉప్మక్రమించబడింది, ఈ పాటలోని మాటల్లోనే కుండలినీ యోగసాధనా, దాని లక్ష్యమూ సృష్టంగా సూచింపబడ్డవి. 'వేయిపడగల పాము వేయిసడగలు గల పాము ఇది సామాన్యార్థమే, కాని “వేయినడగల యందు పాము అవికూడా అర్థం భాసిస్తుంది. ఇక్కడ వేయినడగలు సహస్రారములు.. అందులోకి పాము (ప్రవేశించి ఉంది. సహస్రారంలో కుండలినీ శక్తి ప్రవేశించడం ఇక్కడ అనుమీయమానమపుతూనే ఉన్నది. ఇక్కడి *కల' నాదవిందు కలల్లోనిది. 3 'కల'

1. నచ్చిదానంద విభవాత్‌ సకలాత్‌ పరమేళ్వరార్‌

ఆసీచ్ళక్తినృతోనాడో నాదాద్బిందు సముదృవః,

వరళక్తిమయ స్పాజెత్‌ క్రివిధాఖిద్యతే పునః

విందుర్నాదో వీజమితి తన్మభేదా స్పమీరితాః, _శారదా తిలకష్‌

వేయి వడగలు న్ని వ్యక్తమైన శక్తిస్వరూవం. తెలుగులో "కల స్వప్నార్థకం కదాః స్వాష్నికంగా ఆధ్యాత్మిక , యౌగికానుభవాలు కలుగడం పలుమంది సిద్దుల చరిితల్గ్లో స్కుపసిద్ధమైన విషయం. "రాజు అంకే చంథద్రుడని (వసిద్ధమే. సహస్రారంలో చంద్రమండల ముంది. ,అక్కడినుండి అమృతం (స్రవిస్తూ ఉంటుంది. దాని అస్వాదించడమే ఆనంద స్వరూసం. 'నుధాసారాభివర్షి జీ. కులామృత్రై కరసికాః మొదలై నవి లలితా నవాస నామౌల్లోనివి. ఇవి అమృత సమాస్వాదనాన్నే వ్యక్షంచేస్తూ వుంటవి. ౩ ఈవిధంగా కొవ్యోప్యక్రమంలోని మాటలు కాన్యతత్త్వాన్ని సూచించే విధంగా విబంధించబడడం ముఖ్యంగా నంస్కృత నాటకాల్లో పాటించే ఒక శిల్చ సం ప్రదాయం. ఈ నవలా నిర్మాణమే ఒక అద్భుతసృష్టిగా సాజెత్కరిస్తుంది. ఈ నవల్లో (శ్రీ విశ్వనాథ ఒక (వ్రవంచాన్నే సమాంతరంగా విరచించినారు. బాహ్యూంగా దృశ్య మౌానమయ్యే (ప్రపంచమంతా సంక్షిష్టముయిన చిన్నపరిధిలో వీజప్రాయంగా ఇందులో నిక్షిసప్తమయిందనిపిస్తుంది, విళ్వవిర్మాడూపాన్ని నారాయణ సూక్తృమూ, పురుష సూక్తృమూ, 'సహ్రశీర్షా పురుషః, సహాస్తాక స్పహశ్రపాత్‌ ,.. అంటూ విశ్వవ్యాప్త మైన పరమేశ్వరతత్త్వాన్ని వ్యాఖ్యానించినవి. మరొకటి; శివతత్త్యంనుంచి వృథ్వీ తత్త్వం వరకూ తత్త్వాలు ముపష్పయ్యారు, ఈ షట్‌ బ్రింళత్‌ తత్త్వాలకు అతీత మయింది పరమ శివతత్ర్వం - అదే (బవ్మాతత్త్వం. ఈ అంళాలను గమనిస్తే, 2. కడ! ఓఓ ఇ₹0ఇ16 2200681౯ 86 06 809౯6090 వడక, *ీ!0%1 18 46 96౧21 2880014669 ౦£౧0 17106 ౨0010160 236 60020138 217838 10 1 46? 29 ౦0౦9016160 208066 1 4 2964 1002012016 0€ ఈ][ం9ల00141100 0౦౯ 28 2౯11219 6మం?9్రలు€ మ లం 189084 212. ఎల ఆం క2ళ0డం5 653497 08 ప1రేడ ౨10640 ఇజ064 మ214 12 81020028 లి. ఈ చం[దకళను "అమా? అనికూడా కొన్ని తం(త్ర(గంథాలు “పేర్ధ్కాంటున్నవి, ₹062 వతం?600మ0 వడరేడి 13 081166 6 91266001 01 శఉరు&౭-మిడ1& లం 200 3670016600 కడ! ౦ *వ్‌డరుడమిి 18 ౯680706 [0౯ 93070006 ఇంటి క 210669 68 6 1600 వ్‌2మి821 18 2121026466 40 116 5670066060 మ212. ఆ|ేస1కే వ, 176

వప విశ్వనాథ మార్గము ఈ నవల "వేయిపడగలు" అన్న పేరుతో ఈ విశ్వవి రాణ్మూ ర్రీకి సంకేతం కావడమే కాకుండా, ముష్పదియారు నొక్క అధ్యాయాల్లో విభర్తమై * తాత్త్విక ప్రతీ కొత్మకతెను విన్యసింప చేస్తున్నదికూడా, (వ్రతిపాద్యమయ్యే తత్త్వం (గ్ర ంధంయొక్క ఉపక్ర మోపసంహారాభ్యాసాలవ ల్ల ప్రధానంగా నిరూపితమవుతుంది, ఇవి [గంథానికి ఆంతరికైక్యాన్ని సంపొదిస్త వి. నవల యొక్క ఉప్మకమంలో సూచితమైన కుండలినీ మోగం నవలయొక్క ఉపసంహృతిలోగూడా స్పష్టంగా వ్యకృంచేయదిడింది, నాయికా నాయకుల సమౌ గమంతో ఈ నవల ఉపసంహృతమయింది. ముక్త జీవుడికి ఇతరమయిన సర్వ వ్యవహారమంతా నశించి చివరకు మిగిలేది ఈశ్వర సాకొత్కారమే, తంత్రళాస్త్రాల్లో ఇది శివళక్తుల సంయోగంగా చెప్పబడింది సౌందర్యలహరి హంన ద్వంద్వ సంయో గంగా భొవించింది. నవల నాయికౌ నాయకులైన (చిన్న) అరుంధతీ ధర్మారావుల సంయోగంతో ఉవసంహృత మయింది. ఆరుంధతి _- ఆంటే, నిరోధింపరానిది అవి అర్ధం. నిరో ధించేవి ఉండికూడా వాటివల్ల నిరోధింపదడకుండా ముందుకు సాగుదల జరుగుతుందని తాత్సర్యం. కుండలినికి ఏడు పేద్దన్నాయి 5 'ఆరుంధతి* ఆన్నది వాటిలో ఒకటి. కుండలినికి (ప్రతీకగా నవలలో ఒక పా(త్రిను నిరూపించడం, ఆ పా(త్రకు సార్ధకంగా కుండలినీ నామాల్లోని "అరుంధతి'ని ఎన్నుకోవడం ఇక్కడ (ప్రత్యేకంగా గమనించ నలసిన అంశం. నవలలో అరుంధతికి భర్హృ సమాగమ విషయంలో మొదటనే ఆట౦కం.నిరోధం-ఏర్పడుతుంది. ఆయినా, అది అధిగమించబడింది. మళ్ళి దేహ శ. శివ, శక్తి, సదాశివ, ఈళ్వర, శుద్ధ విద్యా, మాయా, కలా, విద్యా, రాగ కౌల, వియతి. పురుష ప్రకృతులు, బుద్ధి, అహంకార, మనస్సులు, జ్ఞానేం(దియము లైదు, కర్మేంద్రియము లైదు, పంచన్మాత్రలు, పంచభూతములు- ఇవి లికి తత్త్వాలు, పరచమ$కివుడు పూర్ణ సంవిత్స్వభావుడు పూర్ణతయే అతని భక్తి. 5. కుటిలాంగి, భుజంగి, శక్తి, ఈశ్వరి, కుండలిని, అరుంధతి, కుండలి అను నేడును కుండలినీ నామాంతరములు, _ 'లలికా సహస్రనామ సహన గూఢార్థ దీవిక* (1972) పేజి 98, ఆర్‌.వి. కో'పేశ్వరరావు,

వేయి పడగలు వలి త్యాగరూపంగా నిరోధం ఏర్పడుతుంది. అయినా నురొకవిధంగా- కుబుసాన్ని వదలిన పాములా, చిన్న అరుంధతిగా అధిగమింఏ (ప్రయాణం ముందుకు సాగింది. లక్ష్య(ప్రావ్రి పర్యంతమూ (ప్రతిహతం కాకుండా నడిచింది. అరుంధతీ ధర్మారావుల నంయోగం ఉభయ(త్రా సహస్రారంలో కుండలినీ పరదేవతా నంయోగం వంటిది. అందుకేఅక్కడి ఆనంద స్వరూపాన్ని వ్యాఖ్యానించేందుకు వీలుగా "వేదబుక్కులు వారి[క్రీడలలో నర్ధ వంతములయ్యెను .. * (ఆధ్యా, 7) "క్షీరసాగర గర్భగత తరంగము నుండి చంద్రు డావిర్భవించి నట్లాక మహానందరేఖ పొడసూ పెను? (అధ్యా, లి”), ఇక్కడ ఉప మానోపమేయాలు రెంటికి యోగపద్ధతిలో అభేదమే, అక్కడి చం్యద్రకళాస్రతమైన అమృత మే ఆనందము కనుక, పరమశివుడు (ప్రకాశస్వరూపం, దేవి విమర్కరూపం. (ప్రకొాళరూస మైన పర మేళ్వ రుని ప్రథమస్పంద మే విమర్శ "విమర్శరూపిణ్‌ అన్నది లలితా నహ్వస నామాలలో ఒకటి. ఈ ఉభయుల ఐక్యం షట్‌ (ింశత్త క్వాతీతం. అందువల్లనే అరుంధతీ ధర్మా రావుల సంయోగం ముస్పయ్యేడవ అధ్యాయంలో చివర చిటత్రిత మయింది. దానితో నవల పూర్ని; "అరుంధతి అతని కన్నులలో కన్నులుంచి 'నేను మిగిలితిని' అనెను. ధర్మారావు "అవును, నీవు మిగిలితివి. ఇది నీ జాతి శక్తి, నాయదృష్టము. నీవు మిగి లితివి. ఈ సంభాషణతో సవల నమౌప్తృమయింది. చివరి వాక్యాలివి. ఇక్కడ “భక్తి, చాలా జాగ్రత్తగా ఉపయోగింపబడింది, ఆరుంధతి పాత్ర వెనుకనున్నతత్యం వ్యక్నంచేయబడింది. "అదృష్ట" మన్న మాట కూడా అట్లాంటిదే. జేవీ నామాల్లో “అదృశ్య అన్నది కూడా ఒకటి వుంది. అద్భష్టమంపే చూడబఐబడనిది. అదృశ్య మం'పే దృళ్యం-- కనిపించేది. కొనిది. తాత్సర్యం అదృశ్యభావ మే. అరుంధతిని కుండలినీ శక్తిగా నీరూపించడం నవలలో చాలా విశిష్టంగా సాగింది. మొదటిసారిగా ఆటంకాన్ని ఆధిగమించి అకుంధతిని ధర్మారావు తనఇంటికి తీసుకుపోయే సన్నివేశంలో “ఆమె నిళ్శ్వానములు తన చెక్కిలిపైన. మెడమిదను, బుజములమీదను ఐడుచు౦డెను, ఆమె చేతులు తన మెడచుట్టు విగింపబడియుండెను, తన చేతు లామె కళరీరమెల్లయెడల నుంచెను. నడుచుచున్న దారి దీర్చమయ్యెను. ఒక సాము దారికడ్డముగా టోయెను,...* (అధ్యా 0). ఈ విధంగా వర్షి తమైన అరుంధతీ ధర్మారావుల స్థితి ఒక విధంగా నిశ్వికల్బసమాధినంటిది, ఇది సామాన్య స్త్రీ పురుష సనమౌగమం కాదు; కుండలిసీ పరను పురుష నమాగమానికి ఫశీకాత్మకం. ఆసె

వైశ్య విశ్వనాథ మార్గము శండు చేతులు ఇడాపింగళలు. ఆమె కుండలిని. అందుకే నిశ్స్వాసాల వర్దన చేయ బడింది. ఈ విషయాన్ని సాంకేతికంగా సూచించడానికే పాము అడ్డంగా పోయిందని జఓప్పడం. ఈ కుండలినియే పరమేశ్వరీ రూపం, ఆమే సీతాదేవి. 2 2900700066 309 8౯626 2610676018 0% 116 “560ల06 ౪10 2964 1 ౪28 19102066 0 టయి 60 06 860761 01 సడేంయుం. 5118 అని శ్రీ విశ్వనాథ జ్ఞానపీఠ పుర స్కార సందర్భంలో ఉవన్యసిస్తూ అన్నారు. “నీ వఖిలోహ మార్గముల నిండిన ఉానకివై రఘాద్వహుంగా వెలయించినాపు నను అని "వరలక్ష్మీ[తిశతి (నిత్య- శీ_10)లో ఆయన నిరూపించినారు. నవలను ఆత్మకథానుసారంగా అన్వయించు కుంటే... అరుంధతి సీతా కుండలినీళక్తి.. ఈ మూడింటి ఆభేద మే.

ఈ విధంగా ఉపక్రమోపనంహృతులలో వ్యక్తం చేయబడిన తత్త్య్యం అభ్యాస రూపంగా నివిధపా(తల చిత్రణలో గమనించవలసి ఉంటుంది. నవలలో ఆద్యం తాలకు చేసిన ముడిద్వారా ఆనాద్యనంత మైన వలయాన్ని రూపొందించడానికి థీ విశ్వనాథ అనేక పాత్రల్ని సంకేతించినారు. అట్లాంటి పాత్రలలో గణాచారి ఒక ముఖ్యమయిన న్య క్కి

"గణాచారి త్రంచరాని లంకె” అని మొదటి అధ్యాయంలో చెప్పి మళ్ళీ చివరి ఆధ్యాయంలో,.__ "తల్లి న్వర్షమ ర్య్యములకు అంకెగానున్నదో, ఆగడియ... అని గణాచారిని గూర్చి చెన్సబడింది. నవలలో ఆమె దివ్యా దివ్యశక్సులకు నడిమిలం కె నందింధం, వేదాల్లో ఈ దివ్యా దిన్యలోక సంధాత అగ్ని. యోగళాస్రంలో కుండలివికీ సవా ్రారానికీ వంధానం కలిగించేది సుషుమ్న. ఈసుషుమ్న ఉజ్జ్వల నుయింది-అంటపే, అగ్ని. నవలలో గణాచారిది సుషమమ్నాష్టానం. నవలలో (ప్రాతర్వర్థన సందర్భంగా ఒకచోట. "...ఉషఃకాంతిని గణాచారి తెల్లచీరకు (ప్రతిగా ధరించెను! అని వర్ష్మించబడింది. గణాచారి దేహూత్యాగం కూడా అగ్నిదాహంలోనే జరిగింది, జీవుడి ఊఈర్జ్యారోహణాన్నే కౌఠుండా, దివ్యచై తన్యం యొక్క అవరోహణాన్ని కూడా ఆధునిక కాలంలో శ్రీ ఆరోవిందుణు (ప్రవచించినారు, దివ్యలోకస్ఫూర్ని పొందిన వివిధాంశాలను భూమిమీద గణాచారి (ప్రదారించుతున్నట్లుగా నవలలో చిత్రణ సాగింది. 'గజొచారి' అంపే గణాలలో చరించేది అనిఅర్ధం. పద్మగణాణ (షట్‌ చక్రాలు వాటితోడి అనుబంధంతో చరించేది ఈ గణాచారి,

వేయి పడగలు వల

రామేళశ్వరళాస్తీ ధర్మారావు __- కథానాయకుని తండ్రీ నాలుగువర్జాల స్త్రీలను వివాహమాడిన వ్యక్తి. 'ఇడి సాంకేతికమైన విషయము. యథార్థ విషయముకాదు. శాస్రమంగీకరించిన విషయమైనా కవి దానివి విశ్వసించలేదు? అన్నారు (శ్రీ విశ్వనాథ, ఈ దృష్టితో ఈ పాత స్వరూపం గమనించదగింది.

నవలలోని కధలో (వ్రధాన పరివారానికి రా మేశ్వరళాన్తి మూలపురుషుడు, అతడి వ్యక్తిత్వం ఇలా ఈ (ప్రధాన పరివారానికి కుదురు కావడం. కుండలినీయోగంలో మూలస్థానం ఆధారచ(క్రం. కుండలివి విద్రావస్థలో ఉండడం - ఆది మేల్కోవడం, సుషుమ్న మార్గంలో (వ్రవేశించడం ఇక్కడే జరుగుతవి.

"ఆయన (రామశాస్త్రి వర్ణాాళమ ధర్మములన్నియు ముద్దకట్టిన మూరి. ఆయన భారత దేశముయొక్కా ఆత్మ. ఆయన (తయీవిద్యకా క వ్యాఖ్యానము” తండ్రిని గూర్చి ధర్మారావు థావించిన అంశాలివి. వర్ణాలంచే కులాలుకాదు. ఇక్కడ ఆవి అక్షరాలు, మాతృకలు మూలాధార చక్రం 'వ, శ, ష,స ' అనే వర్దాలకు స్టానం, అ్మశ్రమమంకే స్టానం. ఈ చ(కంలో నాలుగుదళాలు, నాలుగాశ్రమాలవలే, ఈ నాలా దళాలు ఆనాలుగు వర్ణాలకు ష్టానాలు, ఆందువల్ల రామేశ్వరళకాన్త్రీ నాలుగువర్ణాల స్రీలను వివాహనూడటం సాంకేతికం. మూలాధారచ్యక్రంలోనే కుండలిని ఉండటంవల్ల ఇది భారత దేశానికి ఆత్మగా చెన్పఐడింది. ఈ చక్రానికి అధిష్టానద్దై వం గణపతి. (బహ్మ అని గూడా కొన్ని (గ్రంథాలలో చెప్పబడింది. రామేళ్వరశాన్త్రిలో ప్రధానంగా చి(తిత మైన దానశీలం గజముఖుడై న గణపతికి సహజం. ధర్మారావు మొదలుగా విశాలమైన సరివారానికంతా (బ్రహ్మాస్టానీయుడు రామేళ్వరళా స్త్రి

రామేశ్వరళాన్తి మూలాధారంగా నిరూపించడానికి మరొక ఆధారం కూడా కనిపిస్తుంది. ఆ పేరులోనే రామ-ఈశ్వర శద్దాల నన్నివేళముంది, తన తండ్రివల్ల శివరామ మంత్రాలు ఉపదేశం పొందినట్లుగా, కోట్ల సంఖ్యలో జనం సొగించినట్లుగా కూడా (శ్రీ విశ్వనాథ జీవితంవల్ల తెలియవచ్చే అంళం. 'రామధూర్జటులతో రాపిళ్ళు పొందినట్టిది: తనగుండె అని శ్రీమద్రామాయణ కల్పవృక్షము లో (శ్రీ విశ్వనాథ అన్నారు. మంశశ్రానికి, తదధిదైవానికీ, ఉపదేష్టకూ అభేదభావనన చేయాలనేది సాంప్రదాయిక మైన విషయం. అందునల్ల, నవలలో తనతండ్రి వ్యక్తి త్వాన్నీ ప్రసరించే పాత్రకు ఆలాంటి పేరు పెట్టడంలో ఈ భావం స్పందించి ఉంటుంది,

లిం విశ్వనాథ మార్గము “వేయి సడగలు:లోని ఆశ్చర్యకి రమైన పాశ్రలకలో ఒకటి లక్మణస్వామిది. ఇది అమహత్‌ పాత అయినా నిజానికి మహొత్స్చాత్ర, ఈ లక్మణస్వామి జమీందారుల ఏనుగు. (దిహ్మరంధ$9 భేదన౦తో దీనికి (ప్రాణోత్క్ర్రమణం జరిగింది. ఈ నవల మొత్తంలో యోగశాస్త్ర ప్రసక్తి ప్రత్యక్షంగా చేయబడిన కొడ్డిపాతంలలో లక్ష్మణ స్వామి దొకటి. అట్లాగే మరొకట్‌ హరస్పనాయని పొత9, ఇద్దరికీ బహ్మరంథధ్ర ఖేదనంతో నే ప్రాణోత్క్క9మణం జరిగింది, కొని కొంచెం తేడాఉంది. లత్మణస్వామిది సేవ వేదనాత్మకంకాగా, హరప్పది తృష్పితోడి ఉపససంహరణాత్మకమయింది. లక్ష్మణ స్వామి అన్నపేరు ఒకవిధంగా కథావిషయికంగా 'సేవాభావానికి (ప్రతీక అయితే, ఆంతరంగ్గా ఆ పేరు యోగమార్గ ప్రివర్నకుద్దైన ఆదిశేషడిని సూచిస్తుంది. ఈ ఏనుగుకు ఈ విశిష్టత ఎందువల్ల కలిగింది? ఈ కల్చన వెనుక ఉన్న తాత్పర్యం ఏమిటి? ఆధార చక్శింలో వీజాక్షరం 'లం?. దాని వాహనం ఐరావతం గజోత్త మం. ఈ ఉత్తమ గజం కథాగతంగా 'ల* కారాదియైన పేకుతో 'లక్షణస్వామి'గా రూపోందిరది. నవలలోని కథాచ(కంలో ధర్మారావు బిందుస్టానీయడు- విధానవ్య క్తి. రచ యిత భావించిన సరివర్హన పొందుతూఉన్న ఈ మహాకాల స్వరూపాన్ని అవగాహన చేసుకుంటూ సాక్షీభూతుడుగా ఉన్నవాడు. ధర్మారావు వ్యక్తిత్వం చాలా సంక్షిష్ణమైంది. బహుధాకరించబడిన వ్లైతన్య లక్షణం ఒక పాత౦ముఖంగా ఇక్కడ ప్రత్యక్షమవు తుంది. గోవన్న ధర్మారాపు వ్యక్తిత్వాన్ని ఇట్లా వ్యాఖ్యానిస్తాడు. "అంద మేమిటి, బాబుగారు! ఆయన మొగము చూచినచో నిత్యనుల్లేలు జెక్కలు విడిచినట్లుండును. నాకు మాత్రము సుబ్రహ్మణ్యేశ్వరస్వామి ఆయనగా నవతరించె ననిపించును'.(అధ్యా-2) ధర్మారావు పొందర్యము సామాన్య కారీరక సౌందర్యము కాదు. ఆత్మగుణాలచేత పృాదయానవర్ణిక మయినది. - "నిత్యమల్లైలు జెక్కలు ఏడు' వడటమన్నది ఆయన జీనితాని కంతటికీ వ్యాఖ్యనంటేది. నిత్యమల్లేలు వికానంకోనం ఎదురుచూసే జీవులు వాళ్ళందరూ ధర్మారావు (ప్రభావంతో సర్వతో ముఖ వికాసాన్ని పొందుతున్నారు. ఆరుంధతి, గిరిక, రుక్కీణఐమ్మారావు. హరప్ప మంగమ్మ... ఈ మొదలయిన పాత్ర లన్నీ ధర్మారావు వ)ిభావంవల్ల ఉత్పథసంచారం చేసినవే, ధర్మారావు సుబ్రహ్మణ్యేశ్వరుని ఇవకార మనడం మరింత ముఖ్యమైన ఆంళం, నవల అంతా ధర్మమనే ఒక' అమూర్త భావనకు సుట్రహ్మణ్యేశ్వరుని దివ్యవ్యక్తి

వేయి పడగలు ల్లి నంకేతంగా సాగుతూనే, ఆ భావనకు మరొక మూర్త సంకేతం ధర్మారావుగా సోగ్‌ తుంది. అరుంధతి కుండలినిగా ఊర్జ్వాభిముఖమయిన శక్తి అయితే, ధర్మారానీ అధోముఖుడై నేలమీదికి ఆవతరించి వచ్చే దివ్యధర్మాభివ్య క్తి. అందుకే, ధర్మారావుకు అంత (ప్రత్యక్షంగా సుబ్రహ్మణ్యేశ్వరుడు దర్శనమిస్తూ ఉండడం. ఒకసారి సుబహ్మ జ్యేళ్వరుడు దర్శనమిచ్చినవ్వుడు ధర్మారావు ఆతన్ని 'ధర్మమయతనువుి అని వర్ణిస్తాడు. ((అధ్యా-ర్సి ఈ “ధర్మ* శబ్దం ధర్మారావుకీ, స్వామికి అభేదాన్ని సంశేతిస్తున్నది

ధర్మారావు వ్యక్తి త్యం ద్యిధాభూతమయింది. అది దివ్యా దివ్య అక్షణాల సమా వేళభూమి. "ధర్మారావు సగము విరాగి. అతని వైరాగ్య మెంతయో, లాలనత యంత'. (అధ్యా, ల్‌ మరొకచోట మరింత స్పష్టమైన చిత్రణ--

'ధర్మారావునకు రెండు జగత్తులు. ఒక జగత్తులో మూకీభావము, మరోక జగత్తులో అనియత వాగ్‌వ్యాపారము, ఒక జగత్తు దివ్యము, ఒక జగత్తు భౌమము, భొమములో నతిఖభౌమము, ఒకటి పునీతము, ఒకటి యిం[దియ పరాభూతము. దివ్యము నుండి భొమమునకు వచ్చుట యెంత కష్టమో, దీనినుండి దానికి పోవుటయు నంతే కష్టముగా నున్నది? (ఆధ్యా. 1)”

ఇది (ప్రకృతిలోనికి దిగివచ్చిన పురుషుని లక్షణము, ఈ లక్షణాన్ని పైకి భాసించేట్టు చేసేది (ప్రకృతి. 'అనార్హవమైన పుస్పమువలె నిత్యవికాసము చెడని మీరిచట నున్నారు. ఎవ్పటికైన (ప్రకృతి వెడునుగాని పురుషుడు చెడడుగదా[ (అధ్యా తిబ్రఅన్న అరుంధతి మౌటల్లో అరుంధతీ ధర్మారావులు (ప్రకృతి పురుషులని వ్యక్త మవుతుంది.

ధర్మారావు తన దివ్య-భౌమ జీవితాలు రెంటికి ఒక విచిత్రమైన నందింధం కల్చించుకున్నాడు. ఆందువల్ల ఆతడు నిత్యయోగి. “ఆ విత్యయోగిమైన ధర్మా భ్‌ ఈ ౩లన శరత్పూర్జ్మి మావృత శళకాంక

లలిత రోచిర్వితాన మౌోశకెలన ఘోర

ఘనత రాంధకారచ్చటా సమౌ [కాంత భూమి

అందు సగ మిందు నగముంటి నౌర నేను.గిరికుమారుని (సేమగీతాలు

28 విశ్వనాథ మార్గము రావునకు రసాత్మనుండి ఇంద్రియములకు, ఇం[దియములను౦డి రసాత్మకును యొతా యాత [క్రియ దిహు సులభమగుటచేత నా మహాపురుషునకు వ్యత్య స్త మేమియులేదు.” మరొకచోట “వికల్ప రహితుడై న ఆయన ఎట్టి సందర్భములోనై న నక్లేయండును” (అధ్యా 29) అందుకే (పెద్ద) ఆరుంధతి మృతివేళ దుఃఖాతి తీవ్రతను పొందిన భర్మారావును రధంతరి “సీవేమో యోగీశ్వరుడ వనుకొన్నాము ...? (అధ్యా కిల) ఆంటుంది. హరస్ప ప్రాణోత్క9మణ వేళ ధర్మారావు (పప్రాణాయామంలో ఉన్నట్లుగా చెప్పబడింది.

భర్మారావు యోగము కుండలినీ యోగస్వరూవమే. “భక్తి యోగులకు కృష్ణ స్వామి సులభుడు, జ్ఞానయోగులకు శివుడు 'సేవనీయుడు' (అధ్యా ల్స్‌ అని గిరికతో ఒకసారి ధర్మారాపు అంటాడు. జ్ఞానభ క్షి మార్గాలు రెండూ యోగాలే అయినా, భక్తి పొలభ్యంవల్ల , కుండలినీ యోగసాధనాదికమయిన క్లిష్ణత భక్తి యోగంలో లేదుం జ్ఞానయోగం నిత్యసాధనావ్య[గ్రం. ధర్మారావు గృహాస్థాశమ యోగి అందువల్లనే వ్రవృత్తికీ, నివృత్తి కీ ఆయన వ్య క్షిత్వంలో స్థానం కనిపిస్తూ ఉంటుంది. ఆధ్యాత్మిక సాధనాదళలో ఆయన దివ్యా దిన్యలోకాల మధ్య పరివర్తిస్తూ ఉంటాడు. దివ్యత్వా విష్ణుడెనప్పుడు ఉండే లక్షణం ఎంత సత్వమహితంగా ఉంటుందో, ఆ దివ్యావేశ 0 తస్పుకున్నవ్పుడు రజన్త మోగుణాల స్పర్శవల్ల కలిగే వికారాలన్నీ కొంతలో కొంతగా (ప్రవర్తిస్తూ ఉంటవి. “అభ్యానవై రాగ్యాధ్యాం తన్నిరోధః” అని యోగసూ[క్రాల్లో (3-12) ఇప్పబడినవిధంగా మనో [దవ్య (ప్రవాహాన్ని నిరోధించడం అభ్యాసవైరా గ్యాలవల్ల మాత్రమే సాధ్యమపుతుంది. ఈ మార్గం ధర్మారావుది. పతంజలియే చెప్పిన ఈశ్వర గ్రణిధానమే భక్తియోగం, ఈ యోగాన్ని గిరిక అనలంబించింది ధర్మారావు యోగసాధన అంతా నిశ్యాభ్యానంవ ల్లి ఆంత శ్రైళతన్యచ (క్రానిక్‌ ఐబహొర్ముఖ మైన జీవన (క్రమౌనికీ ఒళ అన్వయం కుదిరించుకునే ప్రయత్నంలో సాగింది. రెండు వ౦వాహాలు రెండుగా సాగిపోతూ ఉన్నట్లున్నా ఎక్కడో రెండు కలుస్తూ, విడిపోతూ ఉండడంకూడా కద్దు. ఆ (వ్రదేశాలే ఆయన అంతర్ల కణాన్ని పట్టిచ్చేవి , ధర్మారావు పాత్రయొక్క (ప్రతీకాత్మకత ఈ రెండంచుల నుంచి దర్శించవలసి ఉంటుంది. ఆరుంధతి-కుండలిని. మాయ ఆయితే, ధర్మారావు పురుషుడు - ఆత్మజ్ఞానం పొందిన జీవుడు, శివుడు. ఇది దిన్యభాన చై తన్యావేళదశలోనే, ధర్మారావన్న పేరుకూడా ఈ ఉభయకావ్యంజకంగానే స్వీకరింపబడింది. ధర్మమం"్లీ లోకవ్యవహోరానికీ, ఐహికొముష్మికాలకూ లంకె అయిన మానవధర్మం, లోక జీవన సుస్థితిని అంతా

వేయి పడగలు ప్ర ధర్మమే భరిస్తున్నది. ఇక ధర్మనుంటకే ధనుస్సవిగూడా జర్థం, 'ఫజవోధనుః శరో హ్యాత్మా, (బహ్మత్తల్లక్య ముచ్యతే? (ఛాందోగ్యం) అని ఉపనిషత్తులో జెప్పబిడ్డట్లుగా వణవానికి సంకేతం. జ్యాబద్ధమూ, సంధితళశరమూ ఆయిన ధనువు మూలాధారం నుంచి సహ సారందాకా (ప్రబుద్ధకుండలినీ సహితంగా సహసప్రారాభిముఖంగా ఉన్న (హ్మదండంగా భావ్యమానమవుతుంద్ది. నిర్గుణ వర్యబహ్మమునకు శబ్దరూపంగా కలిగే అభివ్యక్తి గా- "తస్యవాచకః (ప్రణవః అని యోగసూ (కం (1-27) ఉల్లే ఖిస్తున్నది,

ఈ విలక్షణమయిన వ్యక్తిత్వం సంధ్లింపబడటంవల్ల నే ధర్మారావులో 'అలౌ కిక? దర్శనం చేయగలిగిన స్థాయి దృశ్యమానమఘపుత్తుంది. అరుంధతీ ముఖంమీద ఆయన దర్శించిన లజ్ఞారేఖా స్వరూపం అట్లాంటిది.

ఆ రేఖ కొన్ని జన్మలుగా నభ్యసీంచిన యొక అభినయ విశేషమువలె నామె మొగముమీది కంతలో వచ్చును వచ్చినంతనే యా ముఖము మేఘము చాటున నన్త మించ్లు సూర్యరోచిస్సు లెగదన్ని పశ్చిమాళకు పై భాగమున గల కెల్లమొగిలు చివళ్ళు దింగారు జరీవలె ధగద్రగ మెటిసిపోవు వేళ నా మొగిథల కడ్డముగా బెగ్గురు పక్షి తన తెల్లని వెక్కలతో గీసినట్టు మెజిసిపోవున్తు ... ధర్మారావు నిలుచున్నవాడు నిలచున్నట్లు ముగ్దుదెపో యెసు, పతి పొందిన తన్మయత్యమున కేమి హేతువో సతికి తెలియదు. తాను తన భర్తకు నంత ్రేమాస్పదురా లగుట యామె (ప్రాణ మార్గము లలో అమృత (ప్రవాహముళ్లు సుళ్ళు తిరుగుచుండెను, (అధ్యా, ₹)%

మధుర లజ్ఞారేఖ యిదేమో, జన్మ జన్మాలుగా అభ్యసించినదట. దాన్నే మళ్లీ దర్శించిన ధర్మారావు ఆది “హేమరేఖయా' అని తర్మిస్రాడు. వ్రికేపాంగాలయిన దుఃఖ దౌర్మనస్వాదులను సీరోదించడాన్సికి ఒ కే అంళంమీద శేం ద్రీకరించడాన్ని ఆభ్యాసమని యోగదర్శనం (1-82) చెబుతున్నది. ఇది ఒక విధమైన తవన్ను, ఆ తపస్సును జన్మజన్మలుగా ఈదేవిని గూర్చి ఆర్గుంధతి చేస్తున్నది. నిరంతరాభ్యాన్నం్ల వల్లా ఆప్పుడప్పుడు అఆ దేవీ విలక్షణ స్ఫూర్తి ఆమె ముఖంలో ్రతిఫలించడం విశేషం. అందుకే ధర్మార్రావంతట్‌వాఢు న్విరిజ్ణుడయినాడు. శ్రీదేవి “నర్వా శ వారణ్మయి, పారణ్య ప్రాకార, హేమమాలీని-ఇవి లత్మ్యష్టోత్తర ళతనామా

లలో ఉన్నవి. ఈ నామాల అన్వయంలో ఈ దిన్యదర్శనస్ఫూర్తి వివరంగా

ఉన్నది. ఇ -

త విశ్వనాథ మౌర్షము రుణ, అందువల్లనే సంధ్యారాగం పూర్వరంగంగా వశ్చింవబడింది. 'క్షాంస్లో స్కితాం హిరణ్య (ప్రాకొరా, మార్దాొం, జ్వలంతీం తృప్తాం, తర్చ్పయంతీమ్‌?. అని ్రీసూక్తృంలో చెప్పబడిన లక్షణాలన్నీ ఈ వర్షనలో దర్శనమిస్తున్నవి. ఆర్ద్రాం, తృష్తాం, తర్పయంతీం మేఘాన్ని వర్షించే విశేషణాలు. హిరణ్య ప్రాకారం బంగారు జరీ అంచు, ఆ మేఘంనుంచి వెలికిదన్నివచ్చి (ప్రకాశించేది. ఈ మొత్తం దృశ్యంలో ఉండే ధగధగలాడే కాంతి ఆమెస్మితం. ఇంతవరకు లక్షణాలను వ్యంజించడం జరి గింది కాని లక్ష్యం విర్దేశింపబడడేడు. ఆ లక్ష్యం ఆ మొగిళ్ళమీద సాగిపోయే బెగ్గురు పక్షీ ఈ పకి వేదాంతులు దెస్పే హంనకు సంకేతం. ఈ హంస (పత్యషకారం పొందిన (శ్రీ దేవి. అందుకే ధర్మారావు తత్పూర్వమే ఆమెను 'నీవు కలంకరపితవు. సర్వకలాశోభితవు, పున్నమనాటి చందమౌామవు' అంటాడు. ఈ పదాల వ్రమోగం సామౌన్యంగా ఆలంకారిక రీతిగానే కన్పించినా, తరువాతి వదాలనుబట్టి వివేచి స్తే- ఇవన్నీ లలికాదేవీ విశేషణాలు, “చంద్రవిద్య చంద్రమండల మధ్యగ, కలావతి, మొదలైన వామెసేర్లు, ఆమెను చం్యదమండల స్వరూపిణిగా, చం[ద్రమండలాన్ని (్రీచడ్రంగా సమస్త కలలకు ఆమెను స్థానంగా విరూపిష్తున్నవి. ధర్మారాపు అలౌకిక దర్శనం ఇంతగా లోతులను ముట్టింది,. అందుకే వేణుగోపాలస్వామిని నవలలో మొదటిసారిగా దర్శించినప్పుడు ధర్మారావు 'మంద౦ మందం... మొదలైన ల్లోకా లను పఠిస్తూ, "గోవకన్యాభుజంగం:?_ అన్నదాన్ని భావిస్తూ, భుజింగళబ్దం ఆధారంగా ఇలా విశిష్టమైన భావన చేస్తాడు... 'భుజంగుడే, అందుకే వేణు విస్వనములన్న మిష చేత బుసలుకొట్టుచున్నాడు. ్రీకృష్ణునిగూడా సుబ్రహ్మణ్యేశ్వరునితో అభిన్నుడుగా నిరూపించుకున్నాడు,

"వేయి వడగలులో గిరిక ఒక విశష్టమయిన వ్యక్సి. గిరి ఆంటే శబ్దిమునందలి క అనగా (బిహ్మమని అర్థం. కాగా, గిరిక అంటే శబ్ద(బహ్మమని తాత్పర్యం. ఈ శబ్దం సామాన్య శద్దం కొదు. అనాహత చగ్రంలో స్పందించే సూతక్మనాదం. 9 ల్రనా పహూతం దహరాకాశం. ఈ నాదానికి అఆ ఆకాశం జన్మస్థానం. గిరిక సాధన ఆంతా ఫి 262 19 261016 06108 ౫10606 స 82౦0 1961716321 2064 18 2

706004 వ?00/ 220211 304] (పకు-ఆత్క్ర) 127108 2౯6 01 13

079, 9౭100008 106 071 వ[డరేడ, ఇసీ!ంతీ 11569 [09 028862

౨౯ 6001401 కజ+ళాజిం-దంం80 09 86 31060 206 118,

12 81901 క&102238292.

వేయి పడగలు స్‌! ఈ సూక్మ నాదోపాసనను ఆ కయించి యున్నది. అనాహత౦ విష్ణస్థానం. అందు వల్లనే ఆమె భక్తిమార్గాన్ని ఆశ్రయించింది. విస్తు-కృష్ణ భక్తురాలయింది.. వేణు గోపాలువి సాధించింది. ఆమె తల్లి పేరు రత్నగిరి, ఆమె గిరిక. ఈ పేర్షలోవి అనున్య్యూతి గమనించదగిన అంళం. మేరుపర్వకానికి రత్నగిరి ఆని పేరు. ఆది త్యులు-సూర్యుడేకాదు. సర్వ దేవతలూ ఆక్కడే నివసిస్తారు. అనాహత చక్రం సూర్యస్థానం. అది (శ్రీమన్నారాయణమూర్తి నంశోభితం. ఈ అనాహత చక్రం ద్వాదశ దళాత్మక మయింది. అందుకే నవలలో గిరిక ప్రథమ దర్శన వేళాగత వరన మంతా ఈ స్ఫూర్తితోనే ప్రకొళిస్తున్నది--

“....ఆ నవ్వినది పన్నెండేళ్ళ పిల్ల. దాని తెల్లని నలువరున నుదర్శనాయుధప్పు టంచులవలె వదనుపెట్టినట్లుండెను. దాని చెవులు శ్రీకారములై పాంచజన్యము లట్లుండెను. దాని కన్నులు కమలములు. దాని నాసిక కౌమోదకి, దాని భూయుగము శార్ణము ద్విధావిభక్త మైనట్లుండెను. దాని మూర్తి వికుంరమనో జ్ఞ మై యుండెను, (అధ్యా-ల్ర) ఇక్కడ సన్నెండేండ్లన్నది ద్వాదశ దళాత్మక మైన అనాహత చకాంన్ని సంకేతిస్తున్నది. వర్ణనలో ఆమె దేహగత ్రీవిష్ణుదేవుని పంచాయుధ సన్నివేశం, దాని కధిష్టాత అయిన మహావిష్ణు వైభవం వికుంఠళమనోజ్ఞత ఆమె వ్యక్తిలో నికే పించబడింది.

“వేయి వపడగలు'లో ధర్మారావు మసీషి. రామేశ్వరళాన్తి ఆధారం. అరుంధతి ఆరోహణ చైతన్యం, గిరిక హృదయం,

గిరిక జీవితమంకా ఈ అనాహత సూత్మనాదోపొసనతో ముడిపడింది. ఆ నాదమే భంగిమ అయి, ఆభినయమయి. నృత్యమై. గానమై ఆమె జీవిత తత్త్వాన్ని వ్యాఖ్యానించి చెన్పింది. అందువల్లనే ఆమె వేణుగోపాలుని పేమిక అయింది. ఒక మీరాదేవివలె, ఒక ఆండాళ్‌వలె. అందువల్లనే అమె సిద్ధి కూడా అంతరాదిత్య విద్యామూలంగానే కలిగినట్లు వ్యక్తం చేయబడింది, (అధ్యా, 29)

"...మహాఖండ హారతిలో హారకుండల కేయూర కిరీట భూషితుడు, ళంఖచగక్ర గదా వద్మహాస్తుడు, ననమాలి, సూర్యచంద్ర మోనేశ్రుడు, హిరణ్మయ' ళరీరుడైన మహాపురుషుని దర్శన మామె(గిరికకు కలిగెను.... ఆ మహామూర్తి యామె నేత

తిల విశ్వనాథ మ్లార్జమ్ల మండలమంతయు నుంచెను. (క్రమముగా నే్యశ్రేంద్రియము స్వగుణమును బరిత్య జించెను. ఆమె నేత్రములు సూర్య్యచ్చర్మద మో వికారముల్రమ్యెను. ఆమూర్తి యామ్లెలో బ్రివేశించెను. ఆమె య్రైడ్రలంతయు హిరజ్మ్యయమైప్రోయెను. కరిమముగా బంచేర (దియముళలు, మనసు, బుద్ధి ఆహంకారము సర్వము నిండి యామూర్సి నిండిపో ధ్తును. అమె యంద్వన్న పాంణములందామూ రి బలినెన్లు. ఆమె సర్వ పికృత్తి త్రన్మూర్సి మయమయ్యెను

ఈ దృశ్యవర్షనలోని తపస్పిద్ది స్వరూపం సారూవ్యసిద్ధి రూపమయింది, ఇక్కడ వర్షింపబడ్డ (శ్రీమన్నారాయణమూర్తి వర్ణన ఆంతరాదిత్య విద్యలోనవిది. గిగిక నేత్రములం దామూరిని పొఇడుట అకిపురుష ఖిద్యాసిద్ధి. ఈ రెండు నిద్యలూ ఛాందో గ్యోపనిషత్తులో వెంట వెంట చెప్పబడ్డవి. శ్రీభాష్యంలో భగవద్రామానుజులు ఆంతరధికరణంలో ఈ విషయాన్ని విరూపించినారు

“యయేషోన్త రాదిత్యే హిరణ్మయః పురుషోదృళ్యతే హిరణ్యళ్య[కుః హిరణ్య కేళః ఆ(వ్రణథాత్‌ సర్వనవసువర్ణిః....' ఆభ య యేషోన్తరక్షిణి పురుషోదృళ్యతే వైవర్కేతత్సానుతదుక్టంత ద్యజస్త దృ౦ఏహ్మ, త్‌ వ్యైతస్య త దేవరూపమ్‌, తదముష్యు రూసమ్‌, యావముష్యగేహ్టి తొగేష్టా, తన్నామ. తన్నామ.- (ఛాందోగ్య 1.6.7) ఈ రెండు స్ట్థలాలనూ వ్యాఖ్యానిస్తూ ఈ పురునుడు పరమేశ్వరుడై న నారాయణుడనీ, “విరతిశ యౌజ్జ్యల్య సౌందర్య సొగంధ్య సౌకుమార్య లావణ్య యౌననాద్యనంత గుణనిధి" అయిన దివ్యరూపం గలవాడనీ నిరూపించడ మైంది. అందుకే గిరికకు కలి గిన దర్శనంకూడా నిఖిలహేయ ష్రత్యనీక మైన సౌందర్యరూప మే.

గిరిక ఆంతరక్షి విద్యోపాసకురాలన్న అంశం ఇక్కడే కాకుండా ఇతఃపూర్వం సలుతావులలో సూచింవబడింది. వేణుగోపాలస్వామి ఆలయంలో సస్తాహం౦ జర్‌గే వేళ జాలగోపాలతరంగాలు కెల్లవార్లూ పాడబడగా, "కన్నులు జ్యోతులవలె పెట్టుకుని చూచుచున్నది. మువ్వురు... (శ్రీ వేణుగోపొలస్ట్వామివారును, గిరికయు, హరస్పయు,. (అధ్యా- 17) 'మూడవయామె యెవరు? ఆమె కన్నులలో దివ్యజ్యోతి కనబడు చున్నది... ఆమె నేత్రము కెంత సేపును ఊర్భ్యగతములేకాని, ఈనేలవంక చూచుట లేధు ....? (అధ్యా-16) ఆ 'మూడవయామె' గిరిక. అడిగినది హరస్పం హరప్ప దృష్టి య్రోగమార్థానుబంధికాగా గిరికవూ తం త సకళ్ళనత నపిద్ధికిస్టానం చేసుకొన్నది.

వేయి పడగలు లలి అందుకే. పురుఘడు పివేశించగానే, ఆమె నేత్రములు సూర్యుచంద్రమో వికారము లైనవి. అంపే సారూవ్యం సిద్ధించింది. గిరిక సిద్ధి విశిష్టాద్వైత నంబంధిగా ఉండడం విశేషం. అంతరాదిత్య విద్యకు హృదయం స్థానం. అందువల్లనే ఆమె అనాహత స్టానీయురాలవడం. అక్షిపురుష విద్యలో దకణాకి ఉపాసనాస్థానం, అది పరమప్పరు షనికి సూర్యమయం,

(ధ్రత్యక్షంగా గిరిక ఎంతగా భక్తిమౌర్గాన్ని ఆ్యశయించిందంయే, ఆమెపూర్వ జన్మల్లోని యోగసిద్ధలన్నీ ఆమెకు వెన్నుబలంగా నిలిచి ఉన్నతంగా ఆశ్రయించింది, ఆమె జడముడినిగూర్చి ఒకసారి అరుంధతి... "నల్లత్రాచు చుట్లుచుట్టుకొని పడుకున్న ట్లున్నది' (అధ్యా-ేశ్రీ అని ఆంటుంది. కుండలిన్యుద్గమం గిరికకు అవ్యక్తంగాం ఆ్యవయత్నసిద్ధంగా సొగుతున్నదని తాత్పర్యం. ఆది ఆమె వెన్నెముక నాశ9యించి ఉంది. ఈ మాటలన్న అరుంధతి ఈ నవలలో కుండలినికి (పతీకకావడమనేది మరొక విశేషం.

గిరికిను హరప్ప చూచినప్పుడు. "హరప్ప మనస్సులో చి(త్రముగా నెదిగిపోయి వ్రకృతినహజముగాని యొకయూహ యూహి౦వెను. _ దేవదాసి తన కూతురువలె నున్నదని? (ఆధ్యా - 14) ఈ వాక్యం వెనుకఉన్న రహస్యం జ్ఞాన-భ క్తుల వరన్పర నంబంధం. జ్ఞానంయొక్క పరీపాకం భక్షి. అనుభూతిదళలో జ్ఞానాన్ని సాతెత్కరింప జేసుకునే హృదయసాధన భక్షి. వేదార్థనం(గహంలో శ్రీ మ్యద్రామానుజులు-'భ క్షిరపి విరతిళయ (ప్రియానన్య(ప్రయోజన స్వేతరవై తృష్ట్యావహజ్ఞానపీవచ,..” అన్నారు. ఈ పరస్పరమైన అనుబంధాన్ని శ్రీ విశ్వనాథ జన్యజనక నందింధంగా నిరూపించుతూ జానయోగి అయిన హరస్ప గిరికను తనకూతురుగా భావించడంగా, (వతీకాత్మకంగా సూచించినాడు.

హరప్ప గిరిక లిద్దరూ ఈశ్వరీయసాధనలో రెండు భావాలకు (ప్రతీకలు, దివ్య జీవనాన్ని అవతరింపజేసుకునే భక్తిమారానికి గిరిక (ప్రతీక. విష్ణ్ట్వ్రవళారాలలో సంపూర్ణావ తార మైస థీ వేణుగోపాలస్వామి వి ఆమె ఉపాసిందింది. హరప్ప జ్దాన యోగానికి బందినవాడు __ ఒకవిధంగా (ప్రహాదుడుం ధర్మారావు ఆచార్య స్థానీయుడు. హరస్ప జీవనమంతా బహిర్ముఖంగా వేణుగోపాలస్వామికి కల్యాణోత్సవాలు చేయించ డానికే అనిపించినా, తయన ఎప్పుడూ అంతర్ముఖుడే. అందువల్ల నే ఆయన నేశ్రాలు

రిక్త విశ్వనాథ మార్షము ఊర్జ్వాభిము భాలు, హరప్పసాధన ఆంతా ఈదివ్యజీవనానికి అభిముఖంగా ఆధిరోహిం చడమే. అందుకనే బహ్మరంధ్రభేదసపూర్వకంగా ప్రాజో్య(త్కమణం జరిగినట్లు చితించ బడింది. గిరికావిషయంలో స్థితి దీనికి భిన్నం. ఆమెవద్దకే, ఆమె లో నికే భగవంతు డవతరించిరాగా హరప్ప (పాజోత్కమణంచేసి అర్బిరాదిమార్గంలో సకమపద (ప్రా ప్కినాందవలపివచ్చింది. ఆకారణంగా, జ్ఞానయోగులకు “సేవనీయు' డైన శివునిపేరే ఈపా_తకు అమరింది. విమ్ణవుకున్న అవతార (ప్రవృత్తి శెవనికి లేదు. ఆయన కేవలుడు, అవికారుడు, స్టాణువు, యోగీశ్వరేశ్వరుడు.అంతే. హరస్ప యమోగిలకణం వ్యక్తం కావడానికి శిల్చ్పసంబంధి' చమక్కారం చేయబడింది. ఆతని పదేళ్ళు వయస్సులో ఆయనళల్లి అతన్ని పాళ్ళాత్య వేషాన్ని తొలగించి? తలపాగా మొదలైన దేశీయ (్రభువేషాన్ని ధరింపజేసింది. ఆమెచ నిపోతూ వియమించిన ఈ వేషాన్ని ఆయన నర్వకాల సర్వావస్థ్ర లోనూ పాటించినాడు. ఈచి(తణ కేవలం భారతీయ జీవన విధానాన్ని అవలంవించడంగా మాత్రమేకాక ఆమె ఆయనకు సతతయోగాభ్యానంలో ఒక విశిష్టసాధనా మార్గాన్ని ఉపదేశించినట్లు, దాన్ని ఆయన పాటిస్తూ సాగినట్లూ రచయిత సూచనగా చెన్పవచ్చు. ఈ సందర్భంలోనే ఆయన ఆడుస్తులతోనే నిద్రవోళాడా అన్న కిరీటి (ప్రళ్నకు - “ఆసలు నిద్రపోయినగదా' , (అధ్యా-16ళొ అని ధర్మారావు చెప్పిన సమాధానం లోతయుంది. 'యా నిళా సర్వ భూతానాం తస్యాం జాగ ర్తిసంయమీ' అని భగవద్గీత. యోగి నిత్యజ్యాగదవస్తా స్టితుడు. అతని చైతన్యం సర్వధా, సర్వదా మేల్కొనే ఉంటుంది, కల్యాజోత్సవాల రోజుల్లో ఒకసారి తనమార్గంకం'పె గిరిక మార్గమే సులభ మయిందవి హరస్పకఠు తోచింది, "నాకు మోశము కల్లునా , నేనుగూడ నీ సంవిధాన మునే ధరించిన నెంతబాగుండును.” (ఆధ్యా-189) అని అనుకుంటాడు. కాని, ఆది గిరికనుజూచి అనుకున్నదే తప్ప, నిజాని కతడు తన మార్గంలో ఎంతో ముందుకు సాగిపోయిన యోగియే. అందుకనే ఆయనకు ప్రాణ్యోత్కమణవేళ గిరిక జ్యోతిర్మూ డిగా, కీరసాగర వీచికగా దృశ్యమాన అయింది. అమె శద్ద(బహ్మాంశం కాబట్టి వేణుగోపాలస్వామి వేణుదండంగా ఠూడా కవ్పించింది. ( అధ్యా=లిల ఈ విధమైన "దర్శనం? యోగులకే సాధ్యం. ఒకటి రెండుచోట్ల _ “హరస్పకు నందొమ్మి దేండ్లు అంతలో నన్నగా (క్రాచుపామువలె నుండెను? (అధ్యా-ఓిలి మొదలయిన విధంగా చెప్పబడింది, ఇది యోగిలకణాన్ని చెన్స్పకయే చెప్పే అంశం,

వేయి పడగలు శ్‌

నవలలో హరపస్పకను గూర్చి చెప్పింది తక్కువే కాసి, జెప్పినంతలో అతడొక కారణజన్ముడు 'చేతనై నంతవరకు వేయి పడగలాడించితిని. ఆ యాడించుట కమేకో 'దేళమైపోయెను' (అధ్యా-కికి అంటాడాయన. ఈ (ప్రయోజనంకోనమే ఈ పాత్ర గిరిక తపస్సు ఫలించడావికి హేతువైన కల్యాణోత్సవాలు హరప్ప నడిపించినవే. "కుండలీంద్రుడు తన్మహనీయస్థితి మూలమై. నిలువ నన్నట్లుగా, వేయి పడగలు కథాచ(క్రానికంతటికీ స్థిత హేతువై న కుండలింద్రుడు హరప్ప ఆ తరువాత కథ ఉప సంహారోన్ముఖనుయింది.

కిరీటి.శశిరేఖలు పరిణత దాంపత్యభావ (ప్రతీకలు, నవలలో ఆరుంధతీ ధర్మా రావుల వంటివారు. సుబ్రహ్మణ్యేశ్వరుడు ఈ దంవతులకు కూడా దేవాలయంతో స్వన్వరూపంలో రెండు పడగలతో దర్శనమిస్తాడు. కిరీటి-4శ రేఖలు ఇద్దరూ తపస్సు చేసి తమ వివాహాన్ని సాధించుకున్నారు. “కలాథ్యాం చూడాలంకృత ళళికలాథ్యాం విజతవఃఫలాభ్యాం ...” అని శివానందలహరకిలో (్రమచ్భంకరులు చెప్పిన వరన్పర తసఃఫల లక్షణం (వధానంగా ఈ ద౦పతుల కథలో వ్యక్త మవుతుంది. కిరీటీద్‌ (యేమ తపన్సుం శశిరేఖ తపస్సు ఉపాననా రూనమయింది. బాబా తిపుర సుందరీ భక్తు రాలు. ఆమె చేసిన తపస్సు ఎనిమిది సంవత్సరాలు. “అరుంధతికి ళ౭రేఖ దేవతా రూపమనిపించినది. ఆంతవడిగా (ప్రేమించిన యిల్లాలు అంత చక్కగా దేవీప్రసాదము వడసిన భక్తురాలు శళిరేఖయన్నచో నరుంధతికి నామె స్త్రీలోక మౌళిరత్న మని పించెను,. శశిరేఖ సౌందర్యము మళల్లికొ కుసుమ సౌభాగ్య (వతిస్పర్ధి. అచ్చర భూలోకమున కవతరించినట్లున్నది.” (అధ్యా" 16)

కిరీటి.-శళశిరేఖల కథను చెప్పడంలో సౌందర్య నృహ అధికం. ఇది రన మార్గము ఒక ఉపసనా పద్ధతి దీవికికూడా ఉన్నది, 29 ఈ సొందర్యావరణంలోనే వాలా త్రిపురనుందర్యుపాసన సాగింది. ఇదంతా మనోమయలోకంలో ని వృత్తాంతం 10. తొలి బుషులైన యౌపనిషదుల్‌ దహరంబు నుపాసనా (క్రియా

కలిత పథంబు లందొకటిగా (గ్రహియించిరి, కావ్యమార్గదో

హలులు రసానుభూతి పరమ్యాముగా భరళతాదులౌ ముసీం

ద్రులు హృదయ (వ్రధానతను మేల్కొని చెప్పిరి విజ్ఞతాఖనుల్‌,

-వరలక్మీ (శ్రిశతిఎస్కృతి.ర4

86 విశ్వనాథ మౌర్గము గానే కన్చిస్తుందితప్ప సామాన్యమైన భౌతికేతివృత్తంగా కన్పించదు. కిరీటి-ళళ శేఖలు మనస్త క్ల్యానికి చెందిన అజ్ఞాచద్రస్థానీయులు తండత్రశాస్త్రీయంగా ఇది శవా శివ్చుల స్థానం. అందుక నే వారు శివానందలహరిలోని వర్ణనకు ఆలంబినమయినారు. వీరి కధలో కూడా శశిరేఖా కిరీటుల సంయోగమే పారమార్శికం దాంపత్య ధర్మానికి సామాజిక నియతి ఆధారంగా అరుంధతీ ధర్మారావుల _(పణయం చిత్రతమయితే శశి శేభా కరీటుల 1నణయం వైయక్తిక [పజయ తపోయోగసిద్ధి మీద ఆధారపడింది. సమాజ సుస్థితికి ఈ రెంటి సమన్వయం అధారహేతువు ఈ స్టికిని చిత్రించేందుకే సమౌంతరనుయిన ఈ రెండు కులపొలికా సణయ గాధలను లోకోత్తరంగా "వేయి వడగలు' చిత్రించింది. ఆజ్ఞాచ్మకానికి అనుబద్ధ మైనది తిపోలోకం. ఆ అనుబద్ధతకు యోగ్య మైనదే ఈ ౪ళరేఖా కిరీటుల తపస్సు.

కిరీటి ఆంటే అర్జనుడు నుహాభారతంలో వ్యాసుడు కౌరవ పాండవులకు, వారి ఇతిహాసొవికి నృష్టిహేతువైన ట్రిహ్మస్టానీయుడు కొగా, శ్రీకృష్ణుడు స్థితి హేతు వైన్‌ నారాయణుడు కాగా, భారత యుద్ధంలో (ప్రధాన స్థానాన్ని ఆ(క్రమించి సంహార కిరియ నిర్వహించిన అర్జునుడు శివస్టానీయుడు, అందువల్లనే పాళుపతాష్రం అద్డనుడికే లభించినట్లు చెప్పటం సాంకేతికంగా జరిగింది నేలమీదికి దిగివచ్చిన శివుడు దివ్య లోకీయమైన ళశికలకోసం, తపస్సు చేయడం, దాన్ని పొందడం. *చూడాలంకృత శళికలు'డు కావడమే. ఈ రహస్యాన్ని వ్యక్త్మంచేయడం కోసమే 'శశ రేఖా? నామ గ్రహణం జరిగింది.

ఈ శివాశివతత్త్వం- ఈకథకు మూలప్పరుషుడై నవవ థీ నాయని సుబ్బారావు సొభ్యద్రుని పిజయయాత్రిలో కూడా చెప్పబడింది.

వత్ప్సలా ఫాలనున నెలవంక గుటుతు

కందళించి వికౌసించి, కళలుదేటి

తరుణశారద రాకా సుధాకరాచ్ళ

వీంబిసుల నూత్నములు లెక్క- పెట్టుకొ నెడు

ఈయమర్శ్యాచ్భ్చ చంద్రిక లెన్నినాళ్ళు 11. శ్రీ నాయని సువ్ఫారావుగారి 'మాతృగీతాలి (ప్రథమ ముద్రణకు పీరికలో విశ్వనాథ ఈ విషయం చెప్పారు.

వేయి పడగలు ౭

నాతనువు ముంచుకొను, నన్నినాళ్ళు ఒక్క

యీ శరత్తేమి, నాది సదా శివత్వ

పదవి-- నాయికఫాలంలో శశికళ, దాని వికాసం అనేక పూర్ణిమాశశాంక విందోదృవకారణ మవుతున్నది. ఈ శళికళాధారణాన్ని చారుచం[దకళాధర' అని లలికాసహ స్రనామం పేర్కొంటున్నది. ఈ దివ్యచం ద్రికావృష్టిచేత శానెవ్సుడూ శివుడనే అని ఈగీతం చెబుతున్నది. ఇక్తడి "సదాశివ! శద్దం ఆజ్ఞాచక్రాధిదై వమయిన సదాశివుడికి సూచక౦.

వేయి పడగలలో నృష్టించబిడ్డ “వాలి” అత్యంత చపలమైన కపికి గుర్తుగా చెప్పడం జరిగింది. దాని ప్రవృత్ని అంతా మంగన్మ మనోవై కల్యావికి సంకేతంగా సాగింది. ఇలా ఈ సంకేతదృష్టితో చూ_స్టే వేయిపడగలలోని ఆంతరార్థం ఇదిం

లోకోత్తర కావ్యాలన్నీ ఒక సామౌన్య లక్షణం కలిగి ఉంటవి, అవి దేశ కాలాల కతీతంగా ఎదిగిపోతూ ఉంటవి ఆ కావ్యాలు “సానలు తీరిన జాతిరత్నా'ల మాదిరిగా బిహుముఖీన (ప్రకాశ (ప్రసారం కలిగి ఉంటవి. లౌకిక మానసిక ఆధ్యా త్మికభావ భూమికలలో తమ దీప్పీని సమాంతరంగా ప్రసారంచేన్తూ ఉంటవి. “ఆన్యోన్యసమ్మర్శన వల్గుకాంతి? గల 'దూరదూరనికిప్త శబ్దాలు: ఆధారంగా సూచనా అంబన౦గా మహాకవుల కావ్యాల రహస్యాలు వెలికిదీియవలసి ఉంటుంది...

“వేయిపడగలులోని ఆధ్యాత్మభానభూమికను స్పృశించే [ప్రయత్నమే ఇంతవర కిక్కడసాగింది.

(విమర్శిని - 1978) మ్‌

విశ్వనాథవారి హరిహరాద్ర్వైతము

హరిహరాద్వ్వైత భావన ఈనాటిదికాదు. ఉపనిషత్తులనుండి వచ్చుమున్నదిం అష్టాదళ పురాణముల యందును ఈ హరిహరాదై్యైత థావన పుష్క్టులముగ్గానున్నదీ "ఏక్షమేహ2.ద్వితీయం బ్రహ్మ? అన్న వేదాంత భావనను స్వీకరించిన భారతీయులు భగవద్భావన సాధనగా ఈశ్వర స్వరూప కల్పనకు సార్ధక్యము కల్పించుకొని . నానా దేవతోపాసనమును ఒక కొలికికి తెచ్చుటకు (ప్రయత్నము చేసిరి "శివాయ విష్ణు రూపాయ శివరూపాయ విష్ణవే, శివస్య హృదయం విష్ణుః విష్ణోశ్చ హృదయం+ళవః" అని చెప్పిన బుషి హక్కులు ఈ భావనకు పతాకముల వంటివే.

హరిహరోపాసనల యందలి వై యర్ధ్యమును పరిహరించుటకు పామర జనో యోగముగా _ థ క్తిసాధనముగా - హరిహరమూర్తి కల్పన జరిగినది, ఈ దేవుని “సిర కర్ణాటక దేళమున కొన్ని దేవాలయములు కూడ వెలసినవి. (శ్రీ శంకరులవారి ప్రభావముదేత పంబాయతనము గల దేవాలయముల ప్రకిష్టకూడ సాగినది.

తెతగుదేశమున సీసం (ప్రదాయమునకు చక్కని (ప్రతిష్ట కలదు. కవి(బహ్మై తిక్కన తన మహాభారతమును హంహరనాథాంకితము చేసెను ఈ హరిహరుడు తిక్కన కల్పనకాడు. పరంపరగా వచ్చుచున్న ఈ సమన్విత సర్వేశ్వరమూ లని అతడు పర్యబహ్మముగ్గా భావించెను, తిక్కన్నగారి యడుగుజాడల ననుసరించి నాచన సోముడు! కొణఏవి గోవరాజు, బై చరాజు వేంకటనాధకవి తమ కౌవ్యములు కూడ పహరిహరాంకితము చేసిరి,

తిక్కనగారు తను కాన్యమును హరహరాంకితము చేయునప్పుడు అతనిని శేవల దేనకామా(క్రునిగా భావన చేయలేదు, తిక్కనగారి మనస్సులో నిలిచినమూరి హరిమూర్తి కాదు హరమూ 3 కాదు. హరిహరమూ ర్హియు కొదు. ఆయనది ఈ

విశ్వనాథవారి హగిహరాదై తము శి9ి రెంటి వెనుకనున్న పరబహ్మ _ భావన మాత్రమే. - ఒక వేళ హరిమూర్తి .నురొకవేళ హరమూ ర్తి, ఒక వేళ హరిహరమూ ర్వి కూడ. అందుకే “కిమస్టిమాలాం కిమకౌస్తూ భంవా, పరిష్కి్యియాయాం బహుమన్య'సే త్వం, కిం కాలకూటం౦ కిమ్లువాాయళోడా స్తన్యం తవ స్వాదు వద (ప్రఖో మే అంటాడు. ఆయన హరిహరనాథుడు "స్వేచ్యా స్వీకృతమూలరర్తి . అందువలననే 'కరుణారనము పొంగి తొరగెడు చాడ్చున.==.* అన్న పద్యమున హరిహరార్థమూ ర్వి వి వర్డి ౦వక్త ఒక సమన్వితమూర్తిని వర్షించెను, .ఆళక్ట సాద్యంతముల యందున్న దాదాపు రెండువందల పద్యములలో నెక్కున భాగము పర (ట్రహ్మాత్మక సంటోధనము చేయునట్టివి. తిక్కనగారి ఉపాననలోని పరమార్డ మిది, మూర్తిమంత మైన ఉపాననమ్యుల్లో తన్మూ ర్ని మనస్సులో నిలిచిపోవును సాధకులకు దానిని మించిన పురోగతియుఐడధ్యు తిక్కన ఉపాసించిన మూర్తిలో ఒక మూర్తిని భావించునపుడు 'వేరొకమూర్తి స్ఫురించు చుండును. ఈ విధముగా ధ్యానధార నిరంతరము తన్నూ ర్హివత్త్య, మందలి ఆయథార్థ స్ఫూర్తికి హీతువగుచుండును అందువలన సాధకుడు మూ,శ్రి మత్త్వము గల ఈళ్వరినియందు. నిరాకారమైన పర(బిహ్మ భావన చేయుటకు వీలుగా నిత్య జాగ్రత్‌ ప్దితి కలుగుచున్నది. “త్రిభువన శుక దృఢ పంజర విభవ మహితునకు సమ న్త విష్టప నిర్మో క భుజంగమపతికీని జగ దభిన్నరూపునకు భావనాతీతునణేన్‌ ” మూడుళోకములన్న శుకమునకు దృఢపంజరమువంటివాడును మూడులోకుము అనెడు కుబువములూడ్చిన భుజంగమువ౦ంటివాడును. ఈ రెంటికి పరస్పర వై రుధ్యము, మొదటి రూసమున భగవంతుడు. లోకములకు బయటివాడు. రెండవదానియందు అంతర్యామియైనవాడు. ఈ విధముగా భగవద్భావన నిశితముగా చేయు లక్షణము తిక్కనగారి హరిహరనాథాంకిత మైన వద్యముల యందు కానవచ్చుచున్నది. తిక్కనగారి తరువాత వచ్చిన కవులలో ఈ తాత్తి్యికభావన లేమ. నాచన సోముడు కొంతవరకు చెప్పినను తరువాశివారు కేవలము సూరిహరమూ ల్లి కల్పన ముననే మురిసిపోయిరి దానియందలి లోతుహారు (గ్రహించలేదు.

శ0 విశ్వనాథ మార్గము

ఆధునిక కవుల రచనలలో ఈ భావము మరల జఉద్దీసమై శ్రీ విశ్వనాధ సత్య నారాయణ "విశ్వనాథ మధ్యాక్ష రిలకో గోచరించినది. ఇది భక్తిప్రధాసమైన శతక ముల సముచ్చయము. దీనిలో హరిపూరునుద్ధేశించిన రచన యేదియును లేదు పవి శతకము లలో నాల్లు హరి వరములు, ఆరు శివ పరముణు. ఈ విధముగా వలుక్షేత్రముల యందధిష్టానముల్లే న దేవతలయందు పరబ్రహ్మ భావన చేయుచు నీ శతకములు రచింపదిడినవి. ఈ రచన వండిన థావవైైలక్షణ్యము కలది.

మహాకవి ఈ రచనలో ఎన్నియో విషయములు పరిశీలించవలసియుండగా, ఇచ్చట ఆయన ప్రతిపాదించిన హరిహరాద్య్వైత పద్ధతి యొక్క విలక్షణమైన లీలగా సాగినది. దాని వై లకణ్యము వట్టుకొనుట కష్టము. ఎందుకనగా ఆది పరి త్యేక ముగా హరిహరన్తుతికాదు కనుక.

తిక్కనగారు తొలుత మహేళ్వరాం[ఘికమలధ్యానై కశీలుడు.. చిత్త నిత్యస్థిత శివుడు, అళ్లే ఈ కవి కూడ స్మార్శశైస సంప్రదాయమనువాడే. తండ్రి విశ్వేశ్వర ప్రతిష్టాపన చేపీనవాడు. అందువలననే “*తేసకు తేసకున్‌ మొలకదేరిస బత్తిని మత్పితృ ప్రతిష్టాపిత కై వలింగము కడంక భజించెద, నాత్మ వారణాసీ పురనేత "నని తొలి కృతులలో చెన్సుకొనినాడు, ఆ స్వామిని గూర్చి 'మా స్వామి' యన్న శత కమును కూర్చినాడు.

కాని పరబ్రహ్మా యాధార్థ్యభావము లేనివాడుకాదు. ఆ పర(బహ్మ తేజము హరిహర(బ్రహ్మ మయమైనదని యెరిగినవాడు. రామునియందు పరబ్రహ్మ భావనచేసి రామకథ రచించినవాడు.

ఇష్టదేవతా కల్చనము వైయక్రికమైనది. మానవుని సంస్కారమును బట్టి మూ ర్రికల్చన చేసికొనవచ్చును. విశ్వనాథ ఇది వావి వాని జన్మనుబట్టి_ఏీర్పడునని చప్పుచు

“నన్ను సీవడిగిన వాని వావి జన్మను బట్టి యేరు

కొన్నట్టి దై వముల్‌ గాగ జనమేచి కొందురు, నేను

చిన్ని (క్రొన్నెల తల చీరచుంగ్లై న శివు నేరుకొంటి” (కులస్వామి-70)

విశ్వనాథవారి హరిహరాదై్యైతము క, ఈ శవోపాసన సహజిమైనది ఆవేళములో మిగిలిన శివభక్తులతో సమానుడేకావి పర మార్ధమెరిగినవాడు. అందుచేత $వశకేళవృల నడుమ అభేదమును గుర్తెరిగినవాడు ఇక్కడ నై లక్షణ్యమిది. శివస్తుతి చేయుచును, విష్ణున్తుతి చేయుచును వారి వారిని బబ్రహ్మాముగా భావించును. అంతటితో నాగక ఒకరియందు వేరొకరి రూనమును ఆవిష్కరించుకొనును. ఈ భావన మిక్కిలి సునిశిత మైనద్‌, ఇది కారణముగా ఉపాన కుని మనస్సు మిక్కిలి సునిశతముగా నుండవలయును. ఇది ఏమి ఉపాసన? ఈ మార్గమున పోయినచో వారి తననుకొదని, హరుడును తనను కాదనియు భావింసవచ్చును కదా? ఈ యనుమానము కవికి వచ్చినది “హరుడని వీవును, సీవని హరుండు వ్యర్థపుచ్చకుడు జరిపి నాప్రార్థన మీరు మీరు వచ్చండాలుపోయి చెరియొక చేయి వేసినను జాలును చేరితి ముక్షి నిరుపమానదయాబ్ది: భ్యదగిరి పుణ్య విలయ శ్రీరామ (భదద్రగిరి-11) తాను క్షైలాసమో వై కుంరమో కోరడు తన పాపమును తొలగించుట్టకు- అనగా కర్ముకయ్యమునకు _ మనస్పిగ్గికొాన సాయము గోధుచున్నాను. నైకుంర శై వాది? లోకములు విశిష్ట్యాదె్యతులకు మోక్షస్టానములు కాని అద్వ్వైతులకు కావుకదా ఒక దృష్టిలో శివునకు విష్ణువునకు భేదము కలదు. ఒకడు భక్తివకుడు, ఒకడు జ్ఞానవశుడు, అందువలననే విష్ణువునకు దశావతారములు కల్పించి భక్తులు భిన్న భిన్న మూర్తులలో ఉపాననకు వీలుగా ఆనంత రూవములు కల్పించిరి శివునకు ఈ భిన్న థీన్న మూర్తులు లేవు. ఒకకే మూర్షి. భక్తులు విష్ణపు వైపునకు ఆకర్షణ పొందుదురు. ఈ విషయమే తిరుపతి, కాళహస్ని (ప్రభువుల నుద్ధేశించి కవి యిట్లు చెప్పుచున్నాడు. తిరుపతికిం టోయి యొడలి నగలెల్లదీసీ యిచ్చెదరు హరః వచ్చి నినుజూచి యొక నమస్కార మాచరించెదరు వెఅపించుటకు మరపించుటకు గల భేదమిద్ది (కాళహస్తి -8). కొని యీ ఇద్దరి తత్వ మింతటితో- ఆగలేదు. దీనికన్న మించినది దానివి ఇలియట క ప్రమైన కార్యము.

త్తి విశ్వనాథ మార్గము ఆయన యహిరాజు శయ్య నిద్రించె, నాయహిరావె

సీయెడ భూషణంబయ్యె(గొడుకయ్యె, వీవాని యొకటే

మై యున్నతత్త్య్యంబె మీర లిద్దరాః అధికమా యేదొ

మై యన్కతోచు (శ్రీకాళహస్తి 4)

ఈ రెండు మూర్తు లౌక్కటియే యనుట సామాన్య వాక్కు. ఈ రెంటిని మించినది అన్నది పరమార్థ మెరింగిన వాక్కు. మూర్తి గత మైన భావనచేత నీ మూర్తు లొక్కటియే యని మన మూహింపనచ్చును. కాని వీనికన్న అధికమైన మూర్నియది. హారిహూరుడన్నది ఒక అవశారమని యొక పురాణము పేర్కొన్నది. ఆ లెక్క ఆయనకూడ మిగిలిన [త్రిమూర్తులతో నొకడయిపోవును. తిక్కనగాని విశ్వనాథగావి ఈ భావన కలవారుకారు. ఈ హతిహరుల మూర్తికల్పనము పరమార్థ భావమును ధ్యానముసేయుట కెర్చడినదిం

ఈ మార్గమునకు విశ్వనాథ తన శతకముల యందవలం బించిన వైఖరి చిత మైనది. ఆయన శివుని వర్షించుచున్నచో విస్ణులీల నాయన యందారోపించును, అల్లు విష్ణువును వర్షించుచున్నచో విష్టసందు శివాకారమును భావన 'సేయును. ఇది ఒక విచిత్రమైన పద్ధతి. కవి మనస్సులో ప్రతీకయందు నిత్యమైన యఖథ్యా భావన నెల కొన్ననేగాని యీ స్థితి పోధ్యము కాదు.

“మున్ను కౌళియఫజి యడుగులందున మోసిన నూలు

చిన్నారి యడుగులపైన గల మోజు చెడలేదు నీకు

వెన్ను వెంబడి చిత్రిముగను 'ద్రొక్కెదు విరిసిపోయెదన (కులస్వామి-25)

సుషుమ్నా నాడీయందు కుండలిని ఊర్హ్వముగా సంచరించుట ముక్తికి యొక శ్రోవ. మూలాధారమునుండి సహ్రార పర్యంత మీనాడి యందు సంచరించుచునే యుండును. ఆ కుండలిని నాగస్వరూపమైనది, దానియందు పర మేశ్వర భావన నిలచి యున్నది, అది అధోముఖముగా నిద్రించున). ఆ వేళ విరిసి ఊ్య ముగా కదిలినది- ఈ సందర్భమున శ్రీకృష్ణుని కాళియ దమనము కవి ధ్యావించుచున్నాడు. విశ్వేశ్వరుడు కుండిలిని ఊర్జ్య(ప్రపారము కల్లించుటచే శ్రీకృష్ణుని లీలతో అభేదముగా చెప్పి శవ 'కేళవాభేదము మరొక క్రొత్త పుంతలో వ్యాఖ్యావించినాడు.

వీళ్వనాథవారి హరిహరాదై ్య తము త్తే గుండెలో లింగమై సీవు ప్వామివై కూద్చుండినావు దండిగా కనుమూయ నెదుట పహలివయి తారాడ్‌నొపు నండి మీతత్త్వము నాకు ఫలియించె (కులస్వామి-.100 ఆత్మ స్థానమైన హృదయమునందున్నవాడు శివుడు. కనులు మూసినపుడు ధ్యానవీధియందు సాషొత్కరించినవాడు విష్ణువు. ఇది హరిహూరతత్త్వము పండెడు పద్ధతి. అనగా ధ్యానమున- ఆత్మ దర్శన వేళయందు. జ్ఞానోపామ్యుద్దై న శివుడును ధ్యానాదిసాధనవేళ యందు భక్త్యుపాన్యుర్డై న విష్ణువును 'కానన్వై నారని తాత్పర్యము. గుండెయన్నది అనాహత చ(క్రస్థానము ఇక్కడ శివుడు కన్చించెను. కొనులుమూసి ధ్యానించునది ఆజ్ఞాచక్రస్థానము. ఇది వాతి దర్శనమిచ్చినచోటు. అనాహతము సూర్య స్థానము, సూర్యమండల మధ్యస్థ్టుడెిన హరి యిచ్చట కొనరావలెను. అకు ఆజ్ఞా చక్రము గురుస్థానము. శివస్టానము. ఇచ్చట శివుడు కొనరావలెను. కాని శవుడుండు చోట విషువు* విష్ణువుండుచోట శివుడును కొనవచ్చుటచే కవి ఈ అభేదము ధ్యాన ణ వీధియందు సాధించినాడని యర్హము చెప్పవచ్చును. కొని కించిత్‌ జ్ఞానముకల లోకము ఈ భేదమును గోరంతలు కొండంతలుగా జేస చూచుచున్నది. విళ్యనాథ ఒకచోట “ళివునకు నీకును నేను ఖభేదంబు సేసితినేని తవుణు నా పాపాన నాదు నాయవు తగ్గెనుగాక ( శేషగిరి.6) ఆవి చెప్పినాడు. తన స్ఫృదయమునందు మాయ కప్పియున్నదనియు దానిని తొలగించుమనియు నిద్దరిని పాంర్ధన చేయుచున్నాడు విష్ణమూర్తలను చూచినవ్సుడు ఆయనకు శవ భావన కలుగును, “సొద నుదర్శునమది చేత వాసుకి చుట్టుకొన్నళ్లై విదితళంఖము వినాయకుని నెమ్మోము విరిసినయట్లు పదనూర్హ్య పుండ్రమ్ము లవి [త్రిళూలంబు వగిది రెండుగను చెదరక రానయ్య వేంకటేశ్వరా శేషాద్రినిలయః (శేషగిరి.100) శ్రీ వేంక'పేశ్వరుని చూచువేళ కవికి శివుడే కానవచ్చినాడు. చక్రము చేత వాసుకి చుట్టుకొన్నట్లున్నదట. శంఖము గజముఖుడై న వినాయకుని ఏరిసిన ముఖము వలె నున్నదట, ఊర్థ వ్ర పుష్ణడములు శ్రిహలమ్మువలె నున్నవట?* అందువలన భగ

శ్తశ విశ్వనాధ మార్గము వంతుడు రెండుగా చెదరక సొజెత్కరింసవలెనని కోరుచున్నాడు. హరిహరు లిద్దరును ఒకే వెలుగుయొక్కం చెదరిన రెండు మూర్తులన్నమాట, ఈ రెండును ఈ విధముగా చెదరుట కవికి అథిమతము కాదు. రెండును చెదరక ఒకే మూర్తిగా రావలెను హరి హరమూ ర్తి కూడ రెండు పార్శ్వ్వములయందు రెండు మూర్తులు కల్పించుకొన్నచో నది తన ఆశయమును నఫలము జేయనేరదు, భావమానందే ఈ అభేదము సాధ్యము కావలెను.

ఈ రూనభావన మిక్కలి సుందరమైనది. ఇళ్ల మరి యొక చోట కవి విష్ణువు నందు. శివభానన చేయునున్నాడు. ఆయన వేణుగోపాలస్వామి. ఆయన చెరియొక పరిక్క రుక్మిణీ సత్యభామలు కలరు. ఆమూర్తిని యిట్లు వర్ణించుదున్నాడు.

శిరసుననుండి స్వ్మంగ దిగివచ్చి చెంతను నిలువ

గిరిరాజదుహిత కోవమున నరమేని కేరింత పదల

గరళంపు మెడకాంతి మేన నెల్లడ (కమ్మగా: శివత

విరజీమ్మ వచ్చితో యిటకు, మున్నంగి వేణుగోపాల: (మున్నంగి-.40)

శివువి శిరన్సు మీది గంగ నత్యభామవలె దిగివచ్చి (వక్క విల్బనది. పార్వతీ దేవి శరీరార్ట భాగమునుండి విడివడి (ప్రక్క నిలచినదట, మెడలోని గరళకాంతి నె మేల్లి వ్యాపించినదట. "ఓ స్వామీ; శివత వీరజిమ్మ వచ్చితివాః' ఆని కవి పృచ్ళ చేయుచున్నాడు. ఇది మహాకవియొ క్ర ఉజ్జ్యల”భావనాళ క్తికి మరొక ఉదావహరచము, శివ కేళవాభేదభావమున కింతకన్న వేరొక మౌర్షము లేదా యన్నంత పరాకొష్టలోనున్న దీ పద్యము.

అందువలననే కవి ఎన్నుకొన్నది "కొ9న్నెల తలచీర చుంగైన శివు'నై నను నిజముగా భావించునది హరిహరాఖ్యమౌ సారమైన కేజమునే

“నా జాతకము (వజలమౌచున్నది యెవ్వరు? గ౦ిహ

రాజియో హరిహరాఖ్యంబు వెలుగు సారమ్మో ముకుంద:”(నందమూరు 66)

విశ్వనాథ మధ్యాక్కరలలోని అన్ని శతకములలో రచనా కఫిమమున మొద

లిది మున్నంగి వేణుగోపాలళతకము. దీని యందే ఈ భానన యింత వ్రబలముగా నున్నది, మరొకచోట కూడ వేణుగోపాలుని కివువగో భాస్‌ంచుట చూడవచ్చును,

విశ్వనాథవారి జూరిహరా ద్వైతము 4ీర్‌ “త్రలమీది నెమ్మిపించియము నురగంగ తరగల తినుకు కలితమౌ పిల్లన(గ్రోవి పేడిన ఖట్వాంగశకలి గళమందు రత్నహారములు పొకెడు గండునర్పములు విలసిల్ల మేలుకోవయ్య మున్నంగి వేణుగోపాల (మున్నంగి. 86) ఆందువల్లనే ఈ శతకము చివర “ళివునకును నీకును నేను భేదమ్ముపేయన యేని, సవురుగా మీరిద్దరొక్కడే బహ్మచై తన్నమేని” ఆవైై తన్యము తన్ను పొంద వలెనని (పార్థించుచున్నాడు. ఇంత విలక్షణమైన భావపథమున విశ్వనాథ (ప్రయాణించినాడు మూర్తి కల్పనమునందలి ఆయథార్థనమువు ఇంతగా భావించిన కవృలు లోకమున) దరుదుగా కన్చింతురు. సాధనలో శ్రీ రామకృష్ణ పరమహంస ఇట్టి సరమార్రమును సాధించి లు ళు థు చూపినాడు. “నిన్ను భావించుచు విష్ణువనుకొందు, నీననుకొందు వెన్నునూహించుచు. నిద్దరుంగారు వెనభావమందు నన్ను నేనే విముక్తునిగ తేజస్సనాథుగా బిట్టు నెన్నుచు, వేములవాడ రాజరాజేళ్వరా: స్వామి (వేములవాడ 95) అని తన భావమందలి ఆదై్వ్రతరహస్యమును వెల్లడించినారు. ఇది తిక్కనగారి భావస్ఫూర్తికన్న విలక్షణమైన దే కాక సాధనకు క్లిష్టమై నది. (ఉనధర్మ _ నవంబరు 1965)

విశ్వనాథ రచనలలో కారుణ్య రస మూలాలు

ఒక వ్యాసుజ్జీ గూర్చి ఆలోచించినా, ఒక అభినవ గుప్పు జ్జీ గూర్న కేమేం (దజ్జీ గూర్చి భావన చేసినా మనకు తలప్పకు వచ్చేది పరిణాహ (ప్రతిభావ్యక్షియైన సరన్వతీమూర్తి. ఈనాడు విశ్వనాథ సత్యనారాయణను గూర్చి తలచుకొన్నా మనకు స్ఫురించేది రత్నాకరమంత గంథీరమైన హిమాచలమ౦త ఉన్నత మైన విస్తృత సరస్వతీమూర్తి,

యోగి వాహిరమైన జగత్తునుంచి ఆంతరమయిన లోకానికి ప్రయాణం చేస్తే కవి లోతుల్లోనుండి జగత్తులో నికి ప్రయాణం చేస్తూ వుంటాడు. తనను లోకంనిండా ఆవిష్కరింస జేసుకుంటాడు. "సర్వభూతేషు చాత్మానం* అన్న గీతావాక్యం దీన్నే వెల్ల డిస్తూ వున్నది. "బ్రహ్మ జగదతీతమను భావంబు లేక, ఈ జగత్తత్త్వమున (బ్రహ్మ యోజచేసి ్రష్టయోగివి కవిజన్మ బడసినాడ' అన్నాడు విశ్వనాథ. కవిత్వ సాధనారంభ వేళలో, ఈ భేదాన్నే మరొకచోట విశ్వనాథ యిట్లా విశ్లేషించినాడు. “ఉర్విలోన మహాకవి యోగివంటివాడు, సర్వమ్ము భావనావధిగ జూచు*. అతని అవధి భావన, ఈ భావనలోనే మూలముల నన్తువెన అవ్యక్తం అవిష్కరించడం కావ్య (ప్రవృత్తి.

ఈ వ్యక్షి చైతన్యం విశ్వరూపాన్ని పొందటంతో జగత్తుకు సంబంధించిన వ్యవహారం రసజగత్తులోనికి ప్రవేశిస్తున్నది. మనదేశంలో ఎప్పడూ అన్ని కళలూ జీవ సరమార్జాభిముఖాలుగా సాగుతున్నవి. ఇది ఒక తవస్సు. 'కవికారూప తపస్సు చేసెదను శ్రీకంఠాః మనన్సంయమాది విధానంబుల చేతకాని తసమైతిన్‌ మూర్త నంవిత్కులా యువతీ లోగ! హరింపజేయుటకు మారోడ్డున్‌ జుమీ యిం(ద్రియౌది

విశ్వనాథ రచనలలో కారుణ్య రస మూలాలు శ్ర వికారంబుల భావనా విమల వాక్తీర్ధంబులేపారగన్‌', వాక్షీర్ధంవల్ల ఇంటద్రియ వికా రాలను కడిగివేసే ఒక విచిత్ర సాధన ఈ కవిత. ఇది జా(గదవస్థలోనేకాక న్వన్న సుషుప్తులను కూడ ఆవరించిన ఒక సాధన. అచేతన ఆవచేతనల్లోనుంచి ఈ కళాం కురాలు పెకలించుకుని చీబ్బుకొ ని వస్తూన్నవి. ఈ అీవుని భావుకతా స్థితి వ్యక్త జగత్తులో అవ్యక్త వైతన్య మూలాలన్ను అన్వేషించటం౦. ఆవేదన జీవుని వేదన.

విశ్వనాథ సారస్వతం నిండా ఈ వేదన ఏకసూ(త్రంగా గోచరిస్తుంది. అందుకే విశ్వనాథ రచనలన్నింటిలోనూ ఒక గాఢమైన విషాదరేఖ గోచరిస్తుంది. ఆందుకే కిన్నెరసాని కరిగి నీరై వాగ్లై (ప్రవహించింది. నాటకాలన్నింటా._ నర్త నళాల, అనార్కలి, వేనరాజు, (తిళూలాల్లో విషాద నాయకత్వమే ధ్వనించింది. అనార్కలి నాటకంలో విషాదాఖివ్యక్షి కథాపరిధిని దాటి ఆంతర్యంలో ఉన్న కవివి పాత్రగా చేసి ఆవిష్కరించింది. 'ఏకవీరఃలో వేగ్రై నది ప్రోషిత భరృకవలె హంసగీతము నాల పించినది, 'మాజొాబు' జీవనంలో అట్టడుగున ఏదో ఒక విషాదపు నీటి ఊట మూలంలో ఉండటం స్ఫురిస్తుంది. “న్వర్గానికి నిచ్చెనలు: నవల వసుంధర జీవితం లోని విషాదన్మృతితో పూరవుతుంది. వళుపతిళాస్త్రు వాయించిన వీణ తోడిరాగమును ఆలపించింది, *వనుంధరయొక్కం నర్వ నిషాద చరిత్రము నా చేరుటలో కనిపించు చుండెను. ఓవో: యేమి రాగము? అసాధారణ గాంధారమునుండి షడ్డమునకు చేరిన ధ్వనిలో (శ్రీరామచంద్రుడు సీతిను వనవాసమునకు పంపినట్లు, నలుడు దమయంతి చీర చించుకొని పోయినట్లు, (దౌపదీ వస్త్రాపహరణం జరిగినట్లు, పుత్రవియోగార్వ యైన తల్లి దుఃథించినట్లు పరమేశ్వరుని యనుగ్రహము లేక జీవితమంతయు థల మెనట్లు హృదయములో దిగులు పుట్టుచుందెను. ఈ దుఃఖాాకువుల వెనుక నమాహిత మైన ఒక శాంతిని పట్టుకొనడం కోసమే ఈ కృషి.

ఈవేదన చుట్టూ విశ్వనాథ పారస్వత(ప్రపంచం పరిభ్రమిస్తున్నది. "ఈ యనిలాధ్యమందు నినదించెడు మున్వల_మోత దూరమైపోయిన గోతతిన్‌ పిలుచు పోలికయేదొ వినిన్వవించెడున్‌* అందుకే తన కవితలో “భాషలేదాకృతిలేదు' ఊరక రసాత్మకతతో ప్రవహించడం దాని లక్షణం, ఆ భావతీవ్రత ఎలాంటిదంటే శబ్దాన్ని ఏరడానికి వీలివ్వక పఠుగ్గె త్తి స్తుందిం

తొ విశ్వనాధ మౌర్షము

అన్నుడప్పుడూ కవి ్రర్నించుకుంటాడు "ఓయీ మూర్జకవీ జగత్తునకు లేడో దానికున్నంత దుఃఖాయానమ్ము;ః భవత్పురాకృతము దుఃఅంబేటికో వంచెదివని విళ్నిస్తున్నాడు.

“వేయ పడగలు: నవల మొత్తం శిథిలమై పోతశూవున్న జాతీయ జీవన వ్యవస్థను దర్శింపజే సే దీర్ధ విషాద వచనకావ్యం, దీనిలో చరాచర జగత్త ౦కా కొరుణ్యవర్షంలో తడిసిపోయింది. 'పృషన్నిధి” అన్నమబ్బు, ఆది వటవృతమన్న చెట్టు, లక్కణ స్వామి అన్న యేనుగు, తీగవంటి పొమువంట్‌ మనీషి పసిరిక, రంగాజమ్మ, కేశపరాపు, గీరిక అరుకథతి - వీరందరి శై థిల్యమూ, మరీణమూ దుఃఖపు లోతులను (కఈవ్విన భుట్టారే.

ఈ అస్పష్ట దుఃథో ద్వేగం (పధానాంళమైన కవి కావడంవల్ల ఆయన సాపొత్య సృష్టిలో ఆంతా జా(గల్‌ బై తన్యాంశకం పే, అవచేతనాంశం, నమష్టి అవచేతనాంళమూ (ప్రధానంగా పనరించుతవి. రచనా వ్య(గ్రతతో కూర్చుకోగానే ఆ చేతః పార్శ్వాలు తెరచుకొని (ప్రవాహప్రాయంగా రచనావై ఖరి (వ్రసరించేది అందువల్ల నే ఆయన సాహిత్యంలో ఎప్కవకఠాగం డిక్టేట్‌ చేస్తే ఇతరులు లిపి బద్ధం చేసింది. అందుకే ఆయన రచనలో శబ్దం ఆస్పటిదాకో వన్తూవున్న కలుగు కవికతా సంప్రదాయం కంపే భిన్నంగా (పవ రించింది. శిల్చం జ్ఞారాజ్ఞాత చై తన్యాల సంధిలోంచి ఉదృవించింది. ఆమ్నింటా నూతన నం (వదాయాలను నృష్టించింది.

లోకంలో ఎంతగా ఆయనకు సంప్రదాయ వాదిగా పేరున్నా ఆయన సంప దాయ దోపాలి నన్నింటినీ ఛిన్నాభిన్నం చేశాడు. అసార్కలి నొటకంలో ఆలంబిన ఉద్దీపన నిభావాలు పాత్రరూపాన రంగంమీద (ప్రవేశించాయి. ఏీకవీరలో కొవ్యమై వేయి సడగలలో ఇతిహానమై, స్వర్గానికి నిద్చెనలలో విచారణా శీలాన్ని నంతరించు కొని నవల ఎన్నో కొత్త స్వరూపాలను పొందింది. (మోయు తుమ్మెదలో రచయిత స్వయంగా కథలోకి (వ్రవేశించాడు. దమయంతీ న్వయంవరంలో సగంపైగా దాటితేనే కథాంశం ప్రారంభమవుతున్నది. విష్ణుళర్మ ఇం్లిమ చదువు ధోరణియేవేరు. పురాణ వై రగ్రంథమాలలో. కాశ్మీర నేపాల నవలల్లో సంచలక్షణో పేత మై పొరాణికతను కూడ నవల సంతరించుకుంది. ఆరునదులలో ఉపన్యాసాలు జాడా నవలలో భాగ మైనాళు. నవలలో ఇన్ని నయోగాలు ఎవరు జేళారు ? విశ్వనాథకు నవల నచస వ్రక్రియలో అనేక ప్రయోగాలు చేసేందుకు ఒక వేదిక అయింది,

విశ్వనాధ రచనలలో కారుణ్య రస మూలాలు త్తీ్రి

వఫియోగ శీలం ఆయన నాటికలలో, చిన్న కథలలోనూ స్పష్టంగా కొన వస్తుంది. మానుష పిపంచాన్ని చితించడంలో విశ్వనాథ ఎంత _వైవిథ్యాన్ని చూపించుతారో ఆది (ప్రపంచ సాహిత్యంలోనే ఒక అరుదైన ఆంళం, మానుష స్రపంచంలో ఎంత వై విధ్యమున్నదో ఆయన నృష్టిలోనూ అంతే వైవిధ్యము ఉన్నది.

ఆయన మధ్యాక్కరను పునక్తీ వింపజేసి దానికి వద్యావికీ, వచనానికీ నడుమ ఉండే ఒక మధ్యస్థ లక్షణాన్ని సమకూర్చారు. సాపాత్యంలోని ఈ సంవేదనాశీలానికి "మ ధ్యాక్క-రలు”* అద్దం పట్టింది.

ఆయితే రామాయణ కల్పవృక్షం ఒకఎత్తు. మిగిలిన సారన్వతమంతా ఒక ఎత్తు. కల్పవృక్షం జీవితంలో *కలవాక కొన్నివేళలు వికామ భవత్పద వాననానలో జ్ఞ్వలిత శిఖా సనాభములు” అంటాడు. ఈ జ్వలించే ముహూర్తాలను దీర్టీకరించు కోవడమూ చదివేవాళ్ళకు కూడా దీర్టీకరించడమూ దీని లక్యం,

“తనదై స అనుభూతికి రసరాజ్య పట్టాభిషేకం చేయడంకోసం రూప్పకట్టింది కల్పవృక్షం. విశ్వనాథ శోకానికి ల్లోకత్వం కలిగించేదిళలో ఆ 'కాంతి'ని పట్టు కొన్నాడు. తనలోని జడత్వమూ, (ప్రాణశళక్తుల బహిర్వృత్తీ, మనస్సులోని చాంచల్యమూ - (వ్రభు భానాఖి నంధానంచేత దివ్యాభిముఖంగా పరిణామం జందుతూ వచ్చాయి కన్నీటిలో దివ్యజీవన సూర్యకిరణాలు ఇం(ద్రధనుస్సులను మొలిపించాయి.

'ప్రభుమేనిపై గాలివయి వచ్చినంళనే పాషాణమొకటికి స్పర్శవచ్చె (వళుకాలి నవ్వడి (పాంత మైనంతనే శిలకొక్కదానికి ఇవులు కలిగ

ఈ సాధనలో 'నాాసేమ యిద్ది యెన్నాళ్ళిట్టులేయుండు;? ఆ ప్రభువు సొకొత్క రించేదాకొ - ఆ సమాహిత మైన "శాంతి? నెలకొనేదాకా ఇక్కడ ఇతడు ఇట్లాగే వేచి యుండక తప్పదు

క్‌0 విశ్వనాధ మార్గము

అందుకే ఈ దేహము ఈ విచ్నితమగు దుఃఖారామము. మానవుడు ఆ ర్టీకంగా సమసమాజం స్థాపించవచ్చు భౌతికమైన వాధలను తగ్గించవచ్చు. కాని వియోగం వల్లా మృత్యుపువల్లా ఇంకా తెలియని కారణాల వల్లా వచ్చే దుఃఖం ఉంటుంది. "పర్యుత్చుకోభవతి, యత్పుఖితోపి జంతుః ఈ ఫర్యుత్ప్చుకత్వమును కల్పవృక్షం అడుగడుగునా సాషిత్కరింపజేసింది. అందువల్ల అన్నిపా్యాతలూ తమకు తెలిసో తెలియకో. ఈ సంవేదన అనుభవిస్తూ దూరంగా ఉన్న శాంతిని పట్టుకునే (ప్రయత్నంలో ఉంటాయి.

రాక్షసులూ, దేవతలూ, మనుషులూ అందరూ ఈ దిశలోనే సంచరిస్తారు. హా్యశ్రలలో మంచీ చెడూ అనే భేధం లేదు. అందరిలోనూ ఉన్న సమాన లక్షణం ఇదే. "ఒకొ్కాక్కజీవి ఒక్కొక్క విధంబై పొందు దుఃఖంబు, అహల్య దుఃఖం (శ్రీరామ చంద్రుని కరిగించిన వేదన ఇది. అలనామె దుఃఖవికటజ్వలికాగ్ని మదంతరంబునం దొదిగిన కోటి జన్మల మహోన్నత దుఃఖము త్రవ్వి చూపినదనీ వళిష్టునితో తన దుఃఖ స్వరూపాన్ని చర్చిస్తూ లోయెడందలో తోచియు, తోచనట్టీడియు. దూరము దస్గరక్షాని సందడిన్‌ రాచ్చిన రాపిడ్డై యెరుగరానిది స్ఫురిస్తున్నదని చెప్పినాడు.

సీతాపహరణ వేళలో కల్చ్బపృకంలో దుఃఖసము ద్రం పొంగులెత్తి ౦ది. తరులు, గిరులు, రురులూ చైతన్యంలో కదలాడి పోయాయి. ఆస్పుడు గోదావరి నది, *తన బిడ్డను మింట తన్నుకొని పోవు గృధ్రము గుర్తు పెట్టుకొని నేలమీద పరువెత్తు మహా భుజంగినోలె” నున్నది. ఆమెప రామలక్ష్మణుల గుర్తును సీతాదేవి చెప్పుతూ *వృషో తృర్జనవేశా కేతవీభూతస్తంభద్వయము" వలె ఉంటారని వివరిన్తుంది. “అన్న కన్ను లలో జలముండును,. తమ్ముని కన్నులలో నగ్నియుండును.! ఇది గురు, చరాచర జగత్తు ఈ కరుణ రన భావంలో మునిగిపోయినది. సై

రాక్షన సంహారం చేసినప్పుడల్లా థ్రీరాముడికి గుండెళో ఒక దుఃఖ న్బర్శ కలుగుతుంది. లంకా పప్రాకొరం చూస్తూ ఉంకే “ఏదో పూర్వ యుగాల నంసృతి భయం వీ దైత్యులో గుండెలో పొదుల్‌ కట్టుక కూరుచున్నయది ఈ [ప్రాకార దరూసంబునన్‌' అంటారు రచయిత, అక్షయకుమారుణ్ణి తన విడ్డయేమో అన్నంత నుమకారంతో చిత్రించాడు కవి సుందరకాండంలో

విశ్వనాథ రచనలో కారుణ్య రన మూలాలు 5్‌1 వాల్మీకి మూలమే అయినా దాన్ని చూచిన చూపు, అది రూపొందినరీతీ,' దాన్ని ఆవిష్కరించిన వైఖరీ ఆంతా విశ్వనాథ (వజ్ఞాపథావ మే... అనితరసాధ్యమైన ఈ నిర్మాణ వైఖరిపల్ల విశ్వనాధ తెలుగు సాహిత్య పరిధులను అతి[క్రమించాడు. తిక్కునా, పోతనా ఆయనలో కలిసిపోయారు. ఆధునిక కాలంలోని మానవుని సంవేదనా హృదయమూలంలో నిలిచి ఉంది. ఆంత్తర్యలో జీవుని దివ్య చై తన్యాంళను అందుకునే ప్రయత్నం (ప్రధాన వస్తువయింది. ఎలియట్‌. వేస్టీలాండ్‌లో ఆధువిక జీవనంలోని సంక్షోభానికి భారతీయాధ్యాత్మిక భావంలోని నిత్యానంద న్పృహ జోడింన బడింది. నృష్టిలోవి నిత్యమైన దైవాసుర నంఘర్షణలోని దై వీళక్తుల విజయం మాత మేకాక అనుర శ క్రులలోవి దైవాంళను వెలికి లాగడంతో (శ్రీమద్రామాయణ కల్పనృకం మానవ జీవన పర౦ణామంలోని భవిష్యదంశాన్ని సూచించింది, (ల్‌-10-1985 ఆంధ్రశ్రభ) లా నవా నాన్నా . శర న నతు

విశ్వనాథ వివుర్శ విశ్వనాథ సత్యనారాయణ తెలుగు విమర్శకులలో అత్యంత పితిభాశాలి, దార్శనికుడ్డైన ఈ కవిలో భావుకత కాత్స్వికత అనే రెండు లక్షణాలూ విలక్షణంగా సంగమించాయి. ఆయనలో నృజనాత్మక విమర్శన శ క్తులు పరస్పరపోషకంగా విక సించినాయి. అ ష్టయోగి అన్న ఖండకాన్యం 1928 నాటిది. ఆనాటికే కవిలో విలక్షణమైన తాత్మి ్చకద్భష్టి ఆవేశించినది. "'(బహ్మాకును వాక్కునకభేద భావమెంచి?, ఈ జగ త్రో త్త్వమున (బ్రహ్మ యోజచేసి భష్టయోగిని కవిజన్మబడసినాడి అని పేర్టానినాడు. ఇక్కడ కవి తాత్త్వికముగా జగదనిత్య భావనా నిరతి నుంచి తొలగి. పట్టరాని సౌందర్య పిపొన దవిలి ఈ నృష్టిలోని సరస్వతివి- నిత్యమైన (బ్రవ్మామతో నభేద రణ న ముగా భావించినాడు. అది దార్శనిక దళనుండి భావుక దశకు దిగివచ్చుట. గాఢమైన ఈ నివేచనాశీలము కవివి విశిష్టమైన భావుకువిగా తీర్చిదిద్దినది. “కవిళ్ళృంగము"' అన్న ఖండకావ్యములో “గుణముల్‌ దోషములేల యెన్నికలు సీకున్‌ సాటియేలేదు నీ ధ్వని పొందర్యము పుష్పవాటికలలో వ్యాఖ్యాన రమ్యంబ య య్యెను, నప్ప్మన్వరముల్‌ భవద్గళము నం దేపారె దీవ్యన్మహా ధ్వని రాజ్యంబున నీకె కట్టితిమిరా పట్టంబు పుష్పంధయాో ఆని ధ్వని సిద్ధాంత పారమ్యాన్ని (ప్రకటించారు. 1826 నాటికే రచిత మైన మరొక ఖండ కావ్యము శ్రీహర్షడు. ఈ రచన నాటికి (ప్రారములోనున్న సాధారణ సాహిత్య వాదనలను న్పృశించి వాటి నిఖండించేది.

విళ్వనాథ విమర్శ ల్‌లి కవిత్వం కోమలముగా ఉండవలెననీ, మారుమూల పదాలు వాడగూడదనీ, 'ఆమిత తేలికగా" ఉండవలెననీ, అందరికీ అర్హంకావాలెననీ వ్యాప్తంగా ఉన్న గాలిమూటలు, “చికిలి మెయుంగు నన్న నగిషీ పని బంగరు పేత మెచ్చలే రకలణషమౌొ వనాంతర మహారురిణీ పరివేగ మోర్వలే రకృత పరిశముల్‌ (శ్రమగతాలనబుద్ధులు వారి 'మెచ్చుకో లొక పని పెట్టుకొంట్‌? వని అలసులైన పారకుల తత్త్వాన్ని కవి ఆకేపించినారు.. సౌగవైన సుసూత్మకౌళశలంగల శిల్ప లక్షణాన్నిగానీ మహోలృ్భణం గల ఆవేశ(వ్రవాహాన్నిగానీ సరిగా అనుభవములోనికి తెచ్చుకోలేవితనాన్ని గూర్చి నిరసీంచినాడు కవి. ఉదిత మాధుర్య రసోత్కటందియిన పల్కు పలికే జాషువా, ఉల్లోలమగు కూర్చులలో మేటిఅయిన కృష్ణశాస్త్రి. వంచమ న్వరంలో పలికే గౌతమికోకిల వేదుల, చక్కగ సన్నగా పాడగల పింగళి, కొటూరులు ఉండగా నిన్నెవరు మెచ్చుకుంటారు? అని తన్ను తాను ఆక్షేపించుకుంటాడు కవి, దానికి కారణం కవితన పలుకు పెళును కావడం, ఇంకా లోతైన కారణం దుఃఖంజఒల్ల ఆనంద థభాగస్వామిత్వం పేర పంచెడం, ఇది '“కవిదుఃఖము' అన్న ఖండకావ్యంలోది. విశ్వనాథ రచనలన్నిటిలో- ఆది కావ్యమైనా, నాటకమైనా, కథైనా నవల యైనా, దేనిలోనైనా విమర్శకు సంబంధించిన అంళాలు ఎక్కడో అక్కడ స్పృశిం చడం కనిపిస్తుంది. ఆయన వ్యాసాలు, విమర్శ (గ్రంథాలు సాంకేతిక వదాలమర్యాదకు లొంగక సహృదయ సంవాదం (ప్రధానంగా వ్యాఖ్యానం చేయబడ్డ గ్రంథాలు, “ఇెలియలికట్ట'లో రత్నావళికి మనుచరిత్ర పారం చెప్పడం, “వేయిపడగలి)లో శ్రీనాథుడు, ఆముక్త మాల్యద మొదలై న ఆంళాల గూర్చిన ఆలోచనలు విశ్వనాథ విమర్శన శక్తికి ఆధారాంళాలు. "మోయు తుమ్మెద 'భ్రమరవాసిని, “దూత మేఘము" మొదలై న రచనలలో రసానుభవాన్ని గూర్చి చర్చ కనిపిస్తుంది. అయితే ఇలా చెదురుగా ఉన్న అభిప్రాయాలు ఆధారంగా విశ్వనాథ సొపాత్య నిమర్శన తత్వాన్ని విశ్లేషించడం బృహక్కార్యమే.

సత్త వీశ్వనాధ "మార్గము విశ్వనాథ సొహిత్య విమర్శలో కొన్నికొన్ని అంశాలు [(కమ(కమంగా విన్నృతం కావడం మనం గమవించవచ్చు.

1. _భారశియాలంకారిక దృక్పథాన్ని సమ్మగమైందిగా అంగీకరించి అది ఆధునిక్‌ కౌలానికి కూడా అన్వయిస్తుందవని, మన విమర్శ సంప్రదాయానికి అది ఆధార భూత మైనదని వెల్లడించడం. “రసము వేయి రెట్లు గొప్పది నవకథాదృతిని మించి" అన్నప్పుడు కల్పనాకథకు (ప్రాధాన్యమునిచ్చి రసభావములకు (ప్రాధానృము తగ్గింప నెంచిన రామలింగారెడ్డి విమర్శన విధానాన్ని ఎదుర్కోవడం కానవస్తు ౦ది.

| యువి

న. శెలుగు కవులను గురించి అంతవరకూఉన్న అంశాలను వునఃపరిశీలించి క్రొత్తగా వారి వారి స్థానాలను నిర్ణయించడం, ఈ ఆంళం ప్రధానంగా 'ఆెలుగు బుతుప్పు*'ల అంకీత పద్యములలో ఉన్న పూర్వకవి స్తుతిలో (19888) ప్రారంభ మయింది. ఆదే పద్యం కొలది మౌర్చులతో తరువాత నాలుగైదు సంవత్సరాలకు అన్చ్రైన కల్పవృక్షం బాలకాండ లోకి వచ్చింది. "తెలుగు బుకువుణు లో నన్న భట్టులు మధునవ రురీ జవిగిరి, అన్నభాగం బుషి వంటి నన్నయ రెండవ వాల్మీకి అనీ మారింది. చివరకు గీతంలో “ఒకడు నాచన _- సోమన అవి అధికంగా చేర్చ బడ్డది. ఈ (ప్రయత్నంలో భాగంగానే "నన్నయగారి ప్రసన్న కథా కలితార్జియు క్తీ' (19409) లో వచ్చింది. *'యళోనన్నార్యస్యా (క్రియత కళలుషీభూతమధునా పునన్సం జొతోహం కృత కలుష నిష్కానన పటుః' అన్న చోటా ఈ విధమైన స్పష్టమైన అభిప్రాయం కనిపిస్తుంది.

“అంధ్ర సొహిత్య చళిత్ర రూపకాలు: (18961) లో ఈ విషయంలో ఒక రూపురేఖ కానవస్తుంది. అయితే పూర్వమే 1940లో నవ్య సాహిత్య పరిషదధ్య కోపన్యానం ఆధునిక సాహిత్య పరిణామాన్ని దశాక్రమంగా విభాగంచేసి రచయితల స్థానాలను యభాసాధ్యంగా నిర్ణయించిన (ప్రయత్నం ఇది. ఈ (ప్రసంగం 'నవ్యాంధి సొపొత్య వీధుల' రచనకు ఆధారంగా నిలచింది. 'ఆంధ్రపురాణం' పీరికలో ఆధుని కొం్భధ సాహిత్యంలో సౌందరనందము. శివభారతము. రాణాప్రతాపసింహ చర్మితము ఆత్మ: థ, అంధధ్రపురాణము పంచ కాన్యములని పేర్కొని వాటి స్టానాన్ని నిర్హ యించడం. నన్య నం ప్రదాయ దృక్పథం గూర్చిన ఈనాటి ఆలోచనకు బీజాన్ని వేసిన

అడణాన్ని విర్దేశించింది. విశ్వనాథ పీరికలలో ఇతర రచనలలో ఆం ధ్రసాహిశ్యాన్ని గూర్చిన అభిప్రాయాలు విస్తృతంగా వివేచన చేయదగినవిగా ఉన్నవి.

విశ్వనాథ వపెమర్శ హ్‌

నన్నయతోపాటు అల్లసాని పెద్దన, నాచన సోమన్న శ్రీకృష్ణదేవరాయలు,

ణి చి ల

తెనాలి రామకృష్ణుడు ఆయన దృష్టిని ఆకళ్షించిన తెలుగు కవులు! వీఠందరివిగూర్చిన ఆయన ఆంచనా వారి స్టికికి అపూర్వమైన నూత్నళ్వాన్ని ప్రసాదంచింది.

8 తెలుగు కవిళొ ఐగత్తును అతిక్రమించి కొళిదాన భవభూతులపైన సర్వ స్వతంత్రమైన విమర్శను వెలయించినాడు

సాహిత్యంలో ఆధునికతా. నం ప్రదాయమూ ఎలా నంవదించవలెనో వివరించి ఆది ఏచ్చిన్నమవడం నహ్బృదయ3నుఎట్లా భంగించగలదో పరోక్షంగా నిస్దే?ించాడు-

గె

లిరిక్‌ కవిత్వం గూర్చి వివరించడం, భావకవిత్వాన్ని వివేచించడం పాళ్చాత్య

సాహిత్య సిద్దాంతాలను అన్వయించుకోవడం గూర్చిన ఎరుకను వెలడి చేనుంది. ళా ళా అలి

ఈ మూడు పార్శ్వ్వాలనూ, ఆయన సాహిత్య ఫరివాహంలోనుంచి వంగ డించడం బృహశ్కారగ్ధం. పీరికలే సుమారు వేయి పేజీల సాహిత్యం ఇంకా వ్యాసాలు, ప్రసంగాలు, 'ముఖొనుఖి లు, విశ్వనాథ తన సాహిత్య విమర్శలో మౌలిక మయిన అనేకాంళశాలను ఆవిష్క్లరించినాడు. ఆంకేకాక సంప్రదాయసిద్ధంగా వసూ వున్న అంశాలకు ఆధునికమయిన అన్వయం కల్పించినాడు. వీటిని దేనికదిగా మూడు భాగాలుగా వివేచించవచ్చు. _

కథాకథనము- సన్నివేశ రచన, సంవిధానము_ శబ్దములను అక్షరములను యోజించుటలో కవినేర్చు దాని నాద సాందర్శముతోపాటు వాని కూర్చు కలిగించు ఆర్థవై పుల్యము కావ్యగత శబ్దములు కావ్య పరమ్యామును వ్యాథ్యానించుటతో గల సామ్యము కవి కొశలమునక కారణమైన శిల్చదృష్టి, కావ్యమునందలి అక్షరముల కూర్పు భావములకూర్చు పద్యరచన, సన్నివేశకల్చన, సంవిధానము, కథా కథనము ఇవన్నియు కొవ్య నరమాౌర్జాన్ని వ్యక్తం చేయడం. ఇంతవరకూ జరిగిన విశ్వనాథ విమర్శ సాపాత్య పరిశోధన ఆంతా ఈ పరిధిలోనే దాదాపుగ పర్మిభమించినది.

(శ్రవ్యకావ్య నిర్మాణములో పంచనంథులు మొదలైనవి సూచించడం జరిగింది, కాని కొవ్యు పరమాౌర్థానికి అభిముఖంగా కథానిర్భ్యహణఠ ,ఎలా- చేయవలెనో ఆలంకా

56 విశ్వనాథ మార్గము రికులు వివరించలేదు. “వురాతనైై ర్లాతణిక్రైర్న సూచికా కథాగతిః:* 'ఆజ్ఞాతపూర్వా సుకపిరపిచ పూర్వ్వైః కాళిదాసాదిభిళ్చ గాథా కథన పటురపూర్వా శక్తి 8" అని ఆయన పేర్కొన్నారు. ఇది అనంతమైన 4ల్చ విశేషము. నన్నయ 'రచనను విశ్వనాథ వ్యాఖ్యానము చేసి నర్వ మహాకావ్యములను వ్యాఖ్యానించి తెలియవలసిన వద్దతిని నిరూపించినాడు ఆకథాక థనాన్ని గూర్చి విశ్వనాథ సంగ్రహంగా ఇలా వివరించినాడు.

'నన్నయగారు కథయొక్క_ (ప్రాణమును బట్టుకొని నొక్కును గాని కథలోని వివిధాంశములను పెంచడు”

"ఈ రీతిగా కథను, కథలోని పాాఠలను ఒకమాటచేత ఒక వాక్యముచేత తీర్మానించుచు వెళ్ళెడివాడు విస్తరించి వ్రాయడు .. ఇది ఇతిహాసము, కావ్యముకాదు. ఆందుచేత నిళ్లే వ్రాయవలయును*. ఈ అనుటలో కావ్య(ప[్రియా వివేకము లేకుండ విమర్శించుటలోని అనౌచిత్యమును విశ్వనాథ బయట పెట్టినాడు. భారతమువ లె (ప్రబంధ ములు లేవనుట ఈ ఏవిధమైన విమర్శయే.

కథాకథన శిల్పమును వివేచించుచు అక్షరగతముగా వృత్తగతముగా గుణ మును కూర్చుటలోను నన్నయ వ్యక్తము చేసిన శిల్పరహస్యములను విశ్వనాథ వ్యాఖ్యానించారు.

శర్మిష్టకథ, నళలోపాఖ్యానను మొదలై నచోట నన్నయ కథా కథనమందలి న్లై పుణ్యమును విశ్వనాథ వివరించి చూపించినాడు. ఆ చూప్పలో విశ్వనాథ కౌవ్యనిర్మి తిలో ఒక్కొక్క యంత్ర భాగాన్ని విస్ప్రకుంటూ దానిస్థానాన్ని దాని (ప్రయోజనాన్ని (గ్రహించడం దీవివల్ల సాధ్యమవుతున్నది. కావ్యాంతర్యంలోకి (సవేశించేస్పుడు కథ - వివిధోసకథలు, వాటి పరన్పర నంధానం, పద్యం గణయతి (ప్రాసాదులు వాటివ్రత్యేక (నయోజనం అర్ధవ్యంజకత, శద్దము _ళద్దార్ధములకూర్చు, సమాసకల్పన ఆయా వర్ణముల నాదవ్యంజకత. ఇట్టివన్నీ ఈ అంశాలు. కావ్యమును ఒక్కొక్కటీ విప్పు కుంటూ దావి ఆంతర్యాన్ని తెలుసుకోవడం మళ్ళీ నిర్మాణ నమ(గ్రతలో ఆ నైపుణ్యం ఒదుగుదలను భావించడం ఈ విద్య.

విశ్వనాథ విమర్శలో ఎక్కువభాగం ఈ మార్గాకిని చెందినదే. వ్యాఖ్యాన

“మౌర్శము. దీన్నే శిల్పాను, శీలన నూర్షమన్నారు కావ్యపరమా ర్ర దృక్పధమన్నారు. ళి ణి లి థు

విశ్వనాథ విమర్శ ర్‌

కావ్య పరమార్థమన్నపుడు- "కాళిదాసు గొప్పతన మెక్కాడనున్నదనగా, ఇట్టి భారత దేశ కావ్య పరమార్దభూత మైన రనమును ఆయన పరిత్యజించలేదు. దోష రహితుడైన ధీరోదాత్త నాయకుని పరిహరించలేదు. కథను నిర్మించినాడు. అయితే కావ్య పరమార్థము రనమే, రసమును అనుభవస్థాయిళో వెలకట్టాటకు కావసిన పరి కరములే శిల్పము, పద్య విద్య, కథాకథనము, ఆక్షర రమ్యత, నవీన గుణములు, అల్లిక జిగిబిగి మొదలైనవి. చెల్లాచెదరుగా పడివున్న ఈ భావమును వెలికితెచ్చి, కొన్యనములకు అన్వయించి చూపి వానికి కాస్త్రసోపాన పంక్రి లక్షణమును విశ్వనాథ కల్చించినాడు,

కథాక థనము సర్వకావ్య సామాన్యమే. అయినా దాని నై పుణ్యము రసదీప్పి- “కవ్యవేతయా కథనములో శిల్చ మేర్పడుచున్న'దని ఆయన తీర్మావించినాడు. ఒక కథ ఒక పద్ధతిగా జరుగుటకు హేతునిరూవజణము శిల్పములోని భాగము ఆయితే శిల్చ శబ్దాన్ని విశ్వనాథ బహుదా (పయోగించినాడు. ఆయన శిల్బ్పమునకు చేసిన నిర్వ చనమిది. 'శిల్పమనగా నొక్కమాటలో చెప్పినచో. బహ్వూర్ధములేకత్ర సమా వేశవరచి సరిత యొక్క మనస్సును భావనామయము చేయుట”. మరొకచోట 'శిల్బ్పముమొక్క ప్రధాన లక్షణము (పయోజన సహితత్వము అదధికొర్ధ నంగ్రవాణము, పాఠకుని గాఢ థావనాశీలుని జేయుట" అని తెలిపినాడు. (ప్రయోజనము సాధింపలేని నై పుణ్యము శిల్పముకాదు జల్పమని కూడ ఆయన ఒకచోట ప్రకటించినాడు,

విశ్వనాథ విమర్శన మార్గమంతా ఈ విధమైన వివేచనలో కావ్యాలను పరిశీ లించడంగా సొగింది. మహాకవి కావ్యగతములై న శబ్దములు కథా మర్మ భేదకములుగా ఉంటవని ఆయన శాకుంతలము యొక్క అభిజ్ఞానత పీఠికా పద్యాల్లో చెప్పినాడు. ఈ శబ్దములు అన్యోన్య సంమర్శునవల్లా కాంతులు. కల్పవృక్షంలో శారదాస్తుతిలో చెప్పినట్లు పాలికాన్యోన్య లంఘన న్పర్ధములు, కథాగర్భంలో విక్షిస్తములై న ఈ ఈ శబ్దాలు వెలికి వచ్చినప్పుడు వాటి కాంతులు కథాశరీరంలో ని వివిధాంశాలను [వకా శింపజేస్తాయి.

విశ్వనాథ పూర్వకవుల రచనలను అపూర్వంగా వ్యాఖ్యానించినప్పుడు (వొ నంగా వచ్చే సందేహం కవి యివన్నీ నిజంగా భావనచేశాడా అని, ఆయన అంటారు- "ఇంత మహార్థము గాలిలో నుండదు. వస్తువు నాశ్రయించి యుండును. వస్తువు లోక

రర వీశ్వసాథ మార్షము ముళో నున్నది". (శా, అ. ల్‌ 'ఇవన్నీ ఊహించే (వాస్తారా?? “ఇవన్నీ సంస్కార బలంచేత వస్తాయి.” (విశ్వశ్రీ. 1854 అంటాడు. ఈ నంస్తారము కవి చైతన్యం లోని అన్ని అంతస్తులకూ సంబంధించిందీ, జూ(గచ్చేతన, అవచేతన, సుష్పచేతన, సమష్టీఅవచేతన ఇవన్నీ ఈ సంస్కారాల స్టానాలే.

అందువల్లనే కవి జా(గ్ర చ్పైతన్యంలో భావించిన దానికంజే మించిన అర్థం కావ్యగత౦గా (ప్రకాశిస్తుంది. ఈ లక్షణమే కావ్యాన్ని 'దేళకాలాలకు అతీతంగా సార్వకాలికంగా తీర్చి దిద్దుకుంది. బహ్వంళములేకత్ర సమావేశ పరచుట అన్న శిల్ప లక్షణం అదే.

ఈ దృప్పిలో మధుర పద్య రచనాళక్తి తత్త 'ద్దేశమునందు చమత్కారాపొదక మైన రచన, ఏక దేశము నందు ప్రకాశించే భాస సౌందర్యము కావ్య నమపష్టిని దృష్టిలో పెట్టుకొని చూచినస్పుడు ముఖ్యమైన అంళములుకావు. ఎవరు తన రచనలో సర్వ విషయములను కొవ్యతత్త్వాన్ని వ్యాథ్యానించడానికి అనువుగా ఆం౦ంగాంగీభావము చెదరకుండా తీర్చీదిద్దుకుంటాడో వాడే శిల్పి. మహాకవి. తాను భావించిన దానికి విరు ద్ధమైన అర్థం కావ్యంలో సంభవించికే వాడు కుకవి అని 'న్వర్గానికి నిచ్చెన లలో

ల చెప్పాడు,

విశ్వనాథ నాచన సోముని గూర్చి వ్రాసినప్పుడు, శ్రీకృష్ణదేవరాయలవారిని గూర్చి వ్రాసినప్పుడు ఈ అంశములను గూర్చియే వివరించినాడు.

విశ్వనాథ కావ్య విమర్శలో ఛందళ్ళల్చం కూడ ఒక (ప్రదాన భాగము, నన్నయ గారి రచనలోని వృత్తాదిత్యమును శెల్చ్పడంతోపాటు. తేలుగు ఛందో వికాసొనికి (వ్రాసీన పీఠికలో ఈ ఛందస్త త్వాన్ని వివరించినాడు. (శ్రీనాథుని సీసపద్యాల రచన విషయంలో వివాదం వేయి పడగలలోనే ఉన్నది, రచనలో సమరీతిగా నాల్గుపొదాలలో ఉండటంవల్ల ఒక విధమైన మొనాటసీ (మొగముమొత్తు ) లక్షణం వస్తుందని ఆయన నిశ్చయం. ఆంతటి ద్య్సీపాదాలు నాల్గూ ఒకే ఎతు గడలో నిర్వహణతో సాధించడం కష్టపాధ్యమనీ, ఒకవేళ సాధించినా గీతపద్యంలో అది తేలిపోక తప్పదసీ, సీసవద్యం

చహువై విధ్యంగల గతులతో, [వయోజనాలను సాధించవలెనవీ విశ్వనాథ కౌత్పర్యంః ఈ వివాదం మళ్ళీ, 3054 లో కర్నూలులో ఆయన చేసిన ఉపన్యాసం కారణంగా

వీళశ్వనాథ విమర్శ ర్‌ం చెలరేగడం, శ్రీపాద కృష్ణమూ ర్షిగారు దాన్నితీ.వంగా ఆక్షేపింవగా “అస్టాన కవులకు నమస్కారం అనే వ్వానంలో దానికి నమాధానం [వాయడం అందరికీ తెలిసిన విషయ మే, వ!

విశ్వనాథ ప్రతిపాదించిన మౌొలింకొాంళాలలో రెండవది కావ్య తత్త్వ(వ్రకాళ నముకోసం సొహిత్మేతర శా(స్తాంశాల సమన్వయం సాహిత్య విమర్శ పరిధి. ఈదిళలో ఇంతగా విమర్శను విస్తృతం జేసిన గౌరవం విశ్వనాథకే దక్కింది. కావ్యంలోని అనేక ఘట్టాలు పురాజేతిహాన ధర్మశాస్త్రాలు, సామాజిక అర్థిక మనళ్ళాస్తాందులు సాంఖ్యయోగ వేదాంతాదులు, శ్రీవిద్భాది గూఢవిద్యలూ మొదలైన ఈ యీ అంకాల వల్ల అధికంగా దీప్తిని పొందటం ఆయన చూపించినాడు.

శాస్త్రం, శిల్పం, విద్యలూ, కళలూ అన్నీ కావ్యాంగాలేననీ భరతుడు పేర్కొ న్నా, ఆ అంశాలు అన్వయం చేయడం ఒక ప్రధానమైన పద్ధకి శాస్ర్మవధానమైన కావ్యాలలో భట్టి కావ్యంలో వ్యాకరణం, మహాభారతంలో ధర్మశాస్త్రం, వేదాంతము రాజనీతి మొదలై నవి, రాయలకావ్యంలో విశిష్టాద్వెశను రాజనీకి ఉండట౦ అవికథా శరీరంలో అపరిహార్యమైన అంశాలు కొనడం వలనే, అయితే కావ్యం కావ్యంగా సపహృూదయిునికి తెలివిడి ఆవుతూవున్నా అతని కావ్యంలోని నిగూఢ శజ్దాలన్ను (గ్రంథ (గ్రంధులను విప్పడంవల్ల ఆ కావ్యాల నూతనపార్శ్వం వివృతమై కొత్త వెలుగులు చిమ్మడం కద్దు. పాఠకునిలో ని సంస్కార దిలంవల్ల ఆకావ్యాలు తమ ఆంతర్యాన్ని వెల్లడిస్తూ ప్రకౌశించినయి.

విశ్వనాథ నలోపాఖ్యానంలో శివపురాణంలోని వృత్తాంతం చెప్పి రాయబారి యైన పహాంస శివుడని నిరూపించడం ఆయన నానా పురాణవేతృత కారణంగా జరిగింది. మను చరిత్రలోని అవతారాల వర్ణన మను చర్శితలోని వైష్ణవ తత్త్వ రహాస్యాన్ని వ్యాఖ్యానిస్తున్నదని చెప్పడం మరొక విశిష్టాంళం. నాచన సోముని హరివంశంలో అన్ని కథలూ విష్ణుపారమ్యాన్ని ప్రతిపాదిస్తున్నవని చెప్పడం- నరకాసురకథ జ్యోతి ర్లోక ౦లో జరిగిన సన్నివేశ ౦లోనిదని తెలుపడం ఆ కావ్యాలకు నూతన చ్లైతన్యమును కలిగిస్తున్నది. అన్నింటికంటే మిన్నగా కౌళదాసు అభిజ్ఞాన శాకుంతలంలో సంచ మాంకావ్ని విశ్లేషిస్తూ ఆధునిక మనస్తత్వళాస్తాంన్ని అన్వయించి జా(గచ్చేతనకూ

వె

60 విశ్వనాథ మార్షము అవచేతనకూ మధ్య ఉన్న వైరుధ్యాన్ని రచనలో ఎంత సున్నితంగా కాళిదాసు చూపించినారో ప్రతిపాదించడం ఆ కావ్యపు అభిజ్ఞానతకు నూతన పార్శ్వాన్ని ఆవిష్కరించింది

ఈ దృక్పథముతో కావ్యమును చూచే ధోరణి, సామాజిక దృక్పథంతో పరి శీలించే అత్యాధునిక మార్షం దీనిలోనే అంతర్భవిసున్నది

క్కి అవాలి

అయితే విశ్వనాధ ఆత్మాశ్రయమైన విమర్శకు విరోధి. “శీల ఇతికవేర్ణనిత గాధావ్రతిఫలనమితి నవ వథీనాః విర్మృష్టధ్వని మార్గాః గర్జంత విరంబుజలదాభాః" అన్నప్పుడు ఆత్మకభ్లా లక్షణాన్ని ఆధారంగా చేసే విమర్శను ఆయన తిరస్కరించాడు, *ఉర్విలోన మహాకవి యోగివంటివాడు సర్వమ్ము భావనావధిగ జూచు అల్బులంటోలె ఆదియెల్ల అనుభవ్‌ంచె ననుకొనుట వట్టి సొమౌన్యమైనమౌట' అని అంటాడు విశ్వనాథ పంచశతిలో.

ఇ

మూడవడీ చివరిదీ ఆయిన మౌలికాంశం అలంకార శాస్త్రంలో మూలంలోకి వెళ్ళి నృజనకారణమును విశ్లేషించే స్టితిలో దాన్ని వ్యాఖ్యానించడం, ఆలంకారికులు, (ప్రతిభాదులు కావ్య హేతువులు అన్నమాట నిజమే. అయితే ఈ (పతిభాస్పందనం ఏ పరిస్థితులలో కావ్య సృజనరేఖను కదిలించేదీ విసృతంగా వర్షించలేదు.. శోకః శ్లోకత్వమాగత:ః అన్నప్పుడు కవి పొందిన ళోకం తాదాత్మ్య్య స్థితిలో శ్లోకమైందని తెలిపినాడు.

ఈ విషయంలో ఆయన కెలిపిన (స్రధానొంళాలు రెండు, ఒకటి బహ్మానరస్సు. రెండవది జీవుని వేదన. కావ్యాంతంలో (బ్రహ్మ సరస్సును గూర్చి (పకిపొదిస్తూ సర స్వతికి జన్మష్టానము, ఈ సరస్సునుండి ఆమె (ప్రవహిస్తున్నది ఆని ప్రతిపాదించినాడు.

ఇదీ ఆధునిక మనస్తృత్వశాస్త్ర భాషలో సమష్టి చ్టైతన్యాంశము కవి సృజన వేళ తన్ను తాను మరచిపోయినప్పుడు అవచేతనాద్వారము తెరచుకుంటుంది. దానికి మూలమందున్న సుప్తచేతన సమష్టి అవచేతనలు మేల్కొంటవి. కవి ఎంతటి సంస్కారియో ఎంతగా సమష్టి లైతన్య స్పందాన్ని తనలోకి ఆవిష్కరించుకోగలడో అన్న అంళం ఆధారంగా అతనిలోకి ఆయా లోతులు విదల్బుకొని సపెల్లునికిరావడం జరుగుతుంది. వ్యక్తి చైతన్యం ఆ ఆవిష్కారానికి ముఖం మాత్రమే.

విశ్వనాథ విమర్శ 61

వ్యక్త చైతన్యంలోని . అంశాలు సంస్కారాలు లోనుంచి వెలికి వచ్చే నృజన (ప్రవాహానికి రెండు పార్శ్వ్వాలగట్లుగా - అదుపులో పెట్టటానికి, అనౌచిత్యాలను సంహ రించడానికి పనికీవప్తాయి.

ఈ విషయంలో విశ్వనాథ అనుభవమే మనకు స్పష్టమైన తాత్పర్యాన్ని అందిస్తుంది.

*గ్నీ శౌరలం6 00063 160 మ 01210 0౯ 1800 281666 0 80960069 410 ౪160 2 0764 0౯ 9096 ౦6౯ 188. ౩676 1౨1 0 6 106 209 0? అం 5ట16 €0 06 6929]0664 10౯01 (16 ఊఉ. ₹%6 యం 13 లాం. 1 006812. 106 1298038286, ఓం ౧106 టం 2౯ రి లాం౯65810%, (050 ౦000 ల 211 0096 0౯ (61౯ 09 &00016 3284 ౭16 13 3096008 సేలం (0 5807 1 టం రే!0ం1216 ౦౯ 6౧౦09056 1 1 18 ౪6౯86, 2€ ర1మం6౨€ శిస008. 5 మింత08ఇ9116 క 0108 0 ఇడ ] కంల! తే *116 ౩౮౫, 50096 1662 అంమంక. ౨0 28 కం 2ంగ౧౧౭| 21006066 0 10020102 1౬ ౧900363 145 ౦౯2 ఇ 040 1 భంం3801 96710080 రేం63 101 00%6 266 90 06 12080886, ఏం 0106 ఓం 26 2064 అం మషంతి[16బ 86 18 56ల0 18 &1మిం54 22] మళ 00015 18 ౨౦06 *941 1 భంళ8ై04 20036. 27657 16469 వ 290 3929 19 29 22105800 ౦0203131 0౯ 16 004 18 ఇపే[ంయ్‌ [౪111 06 ౧12066. కాటం 18 2 ఇంగ6ేలా 10 900 2%6 1800 066 2016 10 202056 1315 86216 0 మ5ి6...... *కిలు 1 86మ ఇ1౨8 పే 219జట8 పేంఠ మింం1 స 2 ప్రై ల9ాంషిం1081081 ఓ(, 80906 198 116 2 ల౫౧౦౦6 901 10 96 68066

(విమర్శివిం2 286 94-95) నృజిన కళలో కవి పిలిచే ఈ విస్పష్టమైన వ్యకావ్యక్క సితియే సృజన (వా ద్‌లూ ఇహ జూన

హము నిర్నిరోధంగా (ప్రవపాంచటానికి కారణం, ఈ (వవాహంమూల జగత్తు యొక్క చేతస్సు. అదే (బహ్మ నరస్సు.

ఈ విధంగా సృజన 'హేతువును ఆధునిక మనళ్ళాస్త్రమార్గంలో నిక్టేశించాడు విశ్వనాథి.

మరొక అంళం బహంధా చర్చిత మైన జీవుని వేదన అనేది. ఈ భావ౦ జీవ భానం అన్నముడ్‌ మీద ఆధారపడి ఉన్నది. విశ్వనాథ తాత్త్వికంగా జీవథావాన్ని (పాతి భాసికంగా భావించినాడు (బ్రహ్మవస్తువు నుండి చ్యుతిపొందిన జీవచై తన్యం మళ్ళీ

గని వీళ్వనాథ మౌర్షము ఆస్టితివి పొందడంకోసం విరంతరం (ప్రయత్నం చేస్తూవుంటుంది. ఈ (ప్రయత్నంతో జీప్సీడు తనలోని మాయ పొరల్ని (క్రమంగా ఛేదిస్తూ పోతాడు. చివరకు తన్నుతాను తెలుసుకోవడంతో ఈ వేదన తొలగిపోతుంది.

శృంగారవీధిలో శ్రీకృష్ణ దేవుని నిర్వేదం అనే ఖండకావ్యం ఉన్నది. దీనిలో థ్రీకుష్తుడు మౌాయావృళుడ్పైన జీవుడు, రుక్కీణ్యాది అష్టభార్యల యందు; కుద్ద, రాధ 'మొద్నలెన భక్తురాడయందును _ అతడు తృ ప్రిపొందడు. తాను ఏదో తెలియని వొధను వేదనను అనుభవిస్తూ ఉంటాడు. చివరకు ఒక స్త్రీ వస్తుంది. ఆమెతో సంసర్థంలో ఒక మొరటుదనంతో ఒక విపులమైన తమస్సులో మునిగి వుంటాడు. అవ్వ ఆమె మాయ అని స్ఫురణ హరాత్తుగా కలుగుతుంది, దావితో (్రీకృష్ణుడు బ్రరమౌత్ముడు, మాయ అంతరిన్తుంది. ఈ తెలియని వేదన, తాను తొలగినస్టితి నుండి మరకల దానిని చేరుకోవలెననే అర్హియే అదీ.

ఈ ఆర్పి జీవునితోడిదే, నిత్యమైంది. ఈ అవ్యక్తమైన ఆరి తనను తాము లోలోళులలో నే వెదుక్కొాంటూ లోనికి మరల్భ్చుకుంటూ వెళ్ళేది. ఈ అన్వేషణలో ఈ తనను గుర్తించే [వ్రయత్నంలో కావ్యం పడుతున్నది.

శ్రీ మద్రామాయణ కల్చవృక్షొనతారికలో. జీవుని వేదన కావ్య హేతువని చెప్పవారు విశ్వనాథ ఈ జ్యాగదవస్థ ఎరుంగలేని ఆర్ని పైకి రామకథను చెన్నటం ద్వారా తన్ను కాను వెదకుకొమ్మనే మార్గం చూపింది. అందుకే కల్పవృక్షంలో అన్ని పాత్రలకూ అవ్యక్షంగానో, వ్యక్త గానో శ్రీరాముడు పర[ద్రహ్మమని తెలసు. కుహార్షలు మాత్రమే ఈ జ్ఞానం వృక్షంగా ఉన్నవారు. అందువల్ల అన్ని పాత్రల వ్యవహారంలోషా-. రాక్షస షాత్రలలో క్రూడా ఈ గ్రీరామగత మైన ఈశ్వర కావన కానవస్తుంది. ఇది ఆధారంగానే ఈ ఇతిహాసం రెండంత నులలో కథ, ఆంతరమైన దైవానుర సంఘర్షణ మొ(క్రమేకాక మూడవ అంతస్తులో నర్వ జీవులకూ సహజమైన ఈశ్వరాన్ర్వేషణగా కానవస్తున్నడి,

ఇది అద్వైత తత్మ్వ సంబంధమైన భావన, ఈ భావనతో కావ్య జగత్తు ఆధ్యా త్మిక జగత్తుతో సంధిత మైంది. కావ్యరచన ఒకవిధంగా లోనున్న వేదనను వెలికి తెచ్చి పై పొరలను తొలగించుట కన్నట్లయినది.

విశ్వనాథ విమర్శ గ

ఈ భావనకు పర్యవసాొన మే కావ్య (ప్రయోజ్రినమున్లు ఈళ్వరారాధనగా భానింతే దశ. తిక్కనభావన చేసిన ఈ పద్ధతిని మరల విశ్వనాథ 'కవితారూవన తవస్సు? అన్నాడు ఈ తపించే లక్షణము ఆంతర్యములోవిది. ఈ కవితా రూవ తపస్సు ఎందుకం'పే మామూలుగా యోాగసాధనలో “ఇం (ద్రియ జయము, మనన్పంయమము చేయవలసినవి. అవి కవికి సాధనలో లొంగడంలేదు. విశ్వనాథ ఎన్నుకున్న పద్ధతి వేరు. దీన్ని సాధించడంకోనం వాటిని భావనా విమల వా క్రీర్షములతో. కడిగి వేస్తా నన్నాడు.

ఒకవిధంగా కెథార్సిస్‌ వంటి మార్గమే యిది. కావ్యసాధనలో ఇది నిరంతర భావనతో జగత్‌ వైతన్య పరిధిని దాటడ'మే కాకుండా అంత;కరణలోని మనో బుద్ధ్యహంకారాలను దాటి చిత్తమును (వేశించే దళలోకి (పప్రాకడం

జ్యాగ్రదవస్థ నేమియన, న్వవ్న నువస్తులగూడ రామనా

మ (గ్రహణంబె నావయిన మౌనస జిహ్వాలుపేయు, తత్కథా

(వ్యగహ కృష్టినంశ్లథ ధురావహమై చను మన్ఫునోళ్వ, మో

యుగగ్రుడ, నీవ సారథివ, యూనుము పగ్గములన్‌ కరంబులన్‌.

అన్నవ్వుడు జై తన్యధారలో అవస్టాాతయంలోనూ రామనామ న్టైరం తర్యము కలిగిన స్థితిని పేర్కొంటున్నాడు. ఈ నిరంతర భావన ఇం(ద్రియాదుల వికారాలను కడిగివేస్తున్నది. అదీ ఈ తపోమౌర్ష్గం. అందుకే విశ్వనాథ ఒకచోట ఇలా అన్నాడు. "రేణువును గూడ మనసార పరిత్యజించి కేవలం రామాను[గ్రహం కోసం (వ్రాసిన (గ్రంథమిది (విమర్శిని-జి వె-58). అంటే కల్పవృక్షరచన ఒక విధమైన ప౦వ్రాజక మనోదళలో (వ్రాసింది. ఆ దళ “నేను మనన్సన్యాసని, అన్న బాలకాండలోవి అవతారికలో వెల్లడించారు రచయిత ఈ తపోభావనయే కాళిదానునకు శాకుంతలం (వ్రాయడంలో ఉన్నట్లు వ్యక్తం చేయడం జరిగింది.

"కాళిదాసు ఇన్ని ఐబహ్వార్ధముల నుద్దేశించి రాజు లేడిని తరుముటతో ప్రారం భించెను. ఆ లేడి కృష్ణసారము. ఛశ్రీకృష్ణునియొక్క సారము. భగవంతుకైన ్రీకృష్ణునిచేత చెప్పబడిన గీతోసనిషత్తుసారమా: రాజెట్లున్నాడు. సూతునకతడు మృగానుసారిటైన పినాకివలె కనిపించుచున్నాడు, మృగమనగా వెదకబడునది. ఏది

64 విశ్వనాథ మౌర్గము వెదుకబడుచున్నది? తత్త్వము, అంతఃకరణాంతర్గత మైన సూక్మ భావ భూత జీవ న్వరూవము, తక్పే9రకుడై న శివుడు.

కాళిదానుని అభిజ్ఞాన శాకుంతముల నర్వవేద వేదాంత సారము. శవాద్య్యైత (తిపాదక గ్రంథము". (శాకుంతలముయొక్క_ అభిక్ఞానత. పు. క్రీ

ఈ విధమైన వ్యాఖ్యానము కావ్యము నెట్లు పరమార్థ (ప్రతిపాదకముగనేకాక సాధనముగా తీర్పవచ్చునో తెలియజేయుచున్నది. ఆందుకే కాకుంతల భరత వాళ్యము శివోహం అన్న త్తాసన్ని వ్యాఖ్యావిస్తు న్నది.

కావ్య (ప్రయోజనాన్ని మోక్షపురుషార్జావికి అనువుగా నిర్మించడం దాని పరమ స్టితె, ఇది విశ్వనాథ నిశ్చయం (18-20 ఆగన్దు 1990 యుజిసి జాతీయ సదస్సు ఉప్మానియా విళ్వవిద్యాలయముు

విశ్వనాథ వాజ్బయాధ్యయనం సమన్విత దృక్పథం

ఒక మహారచయితను అధ్యయనం చేయడం విమర్శకుడికి విలతణమైన అమ భవం. ఆఅరచయిత ఆఅసామాన్యుడై _- ఇతిహాన నిర్మాతయై - యగాన్నంచా తన థై తన్యంతో ఆవరించగల వాడై తే విమర్శకుడు తనకు ఆలవామైన సద్ధతులను పరి మాణాలను మౌర్చుకోవలసి ఉంటుంది.

ఇలాంటి రచయిత సామాన్య స్థాయిలో కొఠ జాతి సామాజిక సాంన్క్చతిక్‌ చ్లై తన్యావ్ని తనలోకి ఆకర్షించి తన బహుముఖ ప్రజ్ఞద్వారా దాన్ని వ్యక్త చేస్తూ ఒకమహా వటవృక్షంలాగా ఎదిగి పోతాడు, ఆ వృక్షం అన్నిదిశలను ఆ(కమిస్తూ అనంతకాలం నిలచి ఉంటుంది. ఇలాంటి సన్నివేశం ఎక్కడైనా అరుదుగా సంభ విస్తుంది. విశ్వనాథ సత్యనారాయణ భారతీయ సాహిత్యంలో ఇట్టి అరుదైన ఆవిష్కారం.

విశ్వనాథ సత్యనారాయణ సాహిత్య నృష్టివి గూర్చిన పరిశీలన ప్రారంభమై దాదాస్తు అర్జీళాబ్దం దాటుతూ వున్నా ఇంకా స్పష్టమైన నమన్వితమైన దృష్టి విమర్శ కులకు ఏర్పడలేదనే చెప్పాలి. విమర్శకులలో అనుకూల (ప్రతికూల వై ఖరులు (ప్రధానంగా వ్యక్తమయ్యాయే తప్ప రచయిత యొక్క పప్రాణమూలాన్ని అందుకునే స్రియత్నం అంతగా జరుగలేదు. ముప్పైలలో జొన్నలగడ్డ సత్యనారాయణ, పుట్ట పర్షి నారాయణాచార్యులు, ఆడవి వాపిరాజు, ఆచంట జానకీరాం, సంపత్‌ రాఘవాచార్య జ.యన్‌. చౌదరే, కొంపల్లి ఆసార్జనకొవుళు; సీతఖై అలో దేవులసేల్లి రామానుజరావు జలసూ(తం రుక్క్మిణీనాథళాస్త్రీ, వంగల థ్రీరామఆఅవధావి. నండూరి బం గారయ్య,

06 విశ్వనాథ మార్గము వి, వి, రామనాథంలు, మధునా సంతుల; యాభై లలో దివాకర్శ వెంకటావధావి, పొట్లపల్లి సీశారామారావు ధూళిపాళ శ్రీరామమూర్తి, కేతవరపు రామకోటిళా స్తీ, శ్రీదేవి, వంతరాం రామకృష్ణారావు. సంపఠ్‌కుమారాచార్య, జువ్వాడి గౌతమ రావు. సాళ్వ కృష్ణమూర్తి, నాగభూషణశర్మ కొత్త సత్యనారాయణ చౌదరి, వార్థ వెంక'కేళ్వరరావు, బొమ్మకంటి (శ్రీనివాసాచార్యులు, ఉషశ్రీ, కోటగిరి విశ్వ నాథరావుః ప్రతివాది భయంకరం వేదాంశాచార్యులు!: అరవై లలో ఆరుద్ర, పివి నరసింహారావు, అద్దెపల్లి రామమోహనరావు, పేరాల భరతశర్మ, నాయని కృష్ణకుమారి మ

తుమ్మపూడి కో చేశ్వరరావు, జి.వి సుబ్రహ్మణ్యం, శేషేం్యద, ఆర్‌,ఎస్‌, సుదర్శనం; తరువాతి కాలంలో పాములవర్తి సదాశివరావు, ఏటుకూరి దిలరామమూర్తి, మందే శ్వదరావు, వీరభద్రయ్య, ముదివీడు ప్రభాకరరావు, భూమయ్య. రాఘవన్మొ శరావతి శివరావు, రొంపిచర్ల శ్రీ నినాసొచార్యులు, శ్యామలా దేవి, సువర్చల, (ప్రభృతులు విశ్వనాథ వాజ్యయాన్ని గూర్చి ఎన్నో అంచుల నుంచి పరిళోధన వరిశీలన చేసూ వున్నారు. (ఈ వరుసలో పేర్కొనవి రచయితలు ఇంకా చాలామందే ఉన్నారు)

ఈ నమీక్షలలో ఎక్కువభాగం రచయితకు లేదా అయన ఒకానొక రచనకు నందింధించిన పరిచయాన్ని లేదా పరిశీలనను చేసేవి. నంవిధాన శిల్పాన్ని (ప్రళంసిం చేవి. నన్నయగారి ప్రనన్న కథా కలితార్థయుక్తి మొదలై న (గ్రంథాలలో విశ్వనాథ ఇెప్పిన విధంగా ఆయన రచనలలోని కథాకధన వైఖరిని వరిశీలించేవి.

అనుకూల (ప్రతికూల విమర్శలలో చాలా భాగం, ఆదిలో ఏర్పడ్డ కొన్ని నిర్దేశక భావాలు (ప్రాధాన్యం వహించాయి. అవి యివి

శే విశ్వనాధ భాష చాలా క్లిష్ణమైంది. (పొఢమైంది. సంస్కృత సమాస

బంధురమెంది. యూ

• విశ్వనాథ దృక్పథం వైదిక ధర్మోద్ధరణ అత్యంగా కలది. (బ్రాహ్మణ వ్యవస్తా సమర్దన కలది. థ్‌ ఠ
• విశ్వనాధ సమాజ దృక్పథం అభివృద్ధి నిరోధక మైంది. జమీందారీ వ్యవ స్థను సమర్థించేది,

విశ్వనాథ వాబ్బయాధ్యయనం _- సమన్విత దృక్పథం 67

• విశ్వనాధ సాహిత్యంలో శిల్పం. సంవిధానం, సమయోచిత రోచనా ప్రాగల్బ్యం అపూర్వం ఇహుశాస్త్ర వైదుష్యం ఆయన రచనలో వ్యక్త మవుతున్నది.
• విశ్వనాథ ప్రతిపాదించిన "జీవుని వేదన? భావం జీన వచైతన్యమూలాన్ని స్పృశించేది. ఆద్వ్వైత దర్శనం ఆయన రచనలకు లక్ష్యం,
• ఆయన రచనలలోని వై విధ్యం అనితరసాధ్యం, పాత్రపోషణ వర్ణనలు ఆయనను నమకాలీనులందరికంకే ఉన్నతుడిగా నిలబెడుతూ ఉన్నవి.
• విశ్వనాథ రచనా దృక్పథం ఆధునికతా నిరోధమైంది. శ విశ్వనాథ రచనాలక్ష్యం విశ్వజనీనమైంది. సార్వకాలిక మైంది. ఇప్పటిదాకా వెలువడ్డ విశ్వనాథ సాహిత్యమంతా సుమారు ఈ ధోరణులు ఆధారంగా వెలువడిందే. ఇంకొ వెలువడుతూనే ఉంది. అయితే ఈ యుగాన్ని ఆంకా ఆవరించిన విశ్వనాధను ఈ అంచనాలలోకి ఇముడ్చటం సాధ్యంకాదు. ఆయనను అధ్యయనం చేసేందుకు సరిక్రొత్త [వమాణాలను ఆంచనాలను సిద్ధం చేసుకోవాలి. అయితేనే ఈ విమర్శలు ఒక కొలిక్కి వస్తవి. వ్రయోజనాన్ని సాధిస్తవిం విశ్వనాథ ఈ శతాబ్దిపు రచయిత. తత్ప్చూర్వయుగాలలోని మహాకవులను దాటిన ఆధునిక కాలచ్చైతన్యం ఈయనను ముంచెత్తింది. విశ్వసాహిత్యంలోని ఆద్యంతం ఆధునిక మైన ధోరణులు ఆయనను (ప్రభావితం చేశాయి. ఆధునిక భావో ద్యమౌలు ఆయన చై తన్యంలో భాగం పంచుకున్నాయి. మనదేశంలోని జాతీయో ద్యమంలో తిలక్‌, (శ్రీ అరవిందులు, గాంధీ వ్రవర్తించిన కాలంలో ఆయన యౌవనం రూపొందింది, (శ్రీరామకృష్ణులనుండి వివేకానందులదాకా సాగిన పృనరుజ్జీవనోద్యమ లక్షణం ఆయనను (పభావితం చేసింది, విశ్వనాథ పుట్టిపెరిగింది వల్లేల్లో. భూమితో వ్యవసాయంతో సంబంధం ఉన్న కుటుంబం, వాళ్ళ పూర్వులు గ్రామాన్ని పొందించి నిలవెట్టినవాన్ళు, గా౦ిమంలో ని అన్ని కుటుంబాలతోనూ ఆత్మీయమైన అనుబంధం ఉండి వాళ్ళ కష్టనుఖాల్లో భాగ

68 విశ్వనాథ మార్గము స్వామ్యం పంచుకున్న వ్యక్తిత్వం ఆయసది. అక్కడి చెట్లు, మొక్కలు, పొలాలు, పూలు, గాలి, మబ్బులు, పిట్టలు, పాములూ అన్నీ ఆయన స్వాయత్తీ కరించుకొన్నవే. ఈ చేతనాచేతన జగత్తులోని (ప్రతిన్సృందమూ ఆయనను కదలించింది. అనుభూతి ష్తాంద్రత ఆయనలో నిలిచిపోయింది. చెలియలికట్టలో సమ్ముదమూ. ఏకవీరలో నదీ, స్వర్గానికి ని ర , పే వెన్నెల రాత్రులూ వో టి చెనలలో ప సైతము, వేయివడగలలో న్‌ ర్సి పల్షేల్లోవి వినోదాలు, జానపదగీతాలూ, రూపకాలు, హారికథలూ ఈ వాతావరణ మంతా ఆయన మనస్సును పట్టుకొన్నది. మెట్టపొలాలుం కాలువలు వచ్చి మౌగాణి పొలాలుగా మారడం, పల్లేల్లో వాతావరణంలో వచ్చిన మౌర్పులు- మూల్యాల పరి వర్తన వల్ల కలిగిన ఆఅనంతులనం ఆయననూ ఆంతన్సుల్లో విహ్వలుణ్ణి చేసింది. ఆయన ఉపమానాలు, కల్పనలు, (ప్రతీకలు, [ప్రాగూపాలు- అన్నీ ఈ వాతా వరణంలోనుంచి వచ్చినవే. ఆయన రజెనల్లో సర్ప(వ్రతీకలు ఎక్కువ. అందుకే ప్‌నరికను ఆయన సృష్టించగలిగాడు. కిన్సైరసాని ఆయన కథా పాత్ర ఆయింది. అనా ర్కలిలో చిలుకలు, కోకీలలు మాట్లాడాయి. “వేయిపడగలు?లో ని పృషన్నిధీ. ఆది వటమూ, గజణాచారీ, *ప్‌కవీరలోని గుట్టపువాళ్ళ పిల్లి అమృతమూ. (త్రిశూలంలో సీల.... ఇలాంటి పాత్రలన్నీ ఈ (ప్రకృతిలోనుంచి పుట్టినవే. ఆయన భాష పల్లెల్లో ఇంక్షా ఇంగ్లీషు వాసన సోకవినాటి భాష. అందువల్లనే ఆయన వాడినన్ని తెలుగు మూటలు, పలుకుబడులు, వాక్యభేదాలు మరే కవీ, రచయితా వాడలేదే మో: ఆ వ్యవహారంలో నుండి నజీవమైన శై లివి ఆయన నిర్మించుకున్నాడు. ఆ టీవన విధానంలోని సహజమైన మానవీయ మూల్యమైన కరుణ ఆయన రచన్‌కంతటికి మూల్యద్రవ్యం. ఈ కారుణ్యం ఆయన రచనలంతటికీ మూలా ధారంగా అట్టడుగున (ప్రవహిస్తూ ఉంటుంది. అన్ని రచనల్లోనూ ఎంతటి పాత్రపైన కూడా ఎక్కడో అట్టడుగున కారుణ్యం చూపీస్తాడు. అందువల్లనే ఆయన రచనల్లో ఎక్కువ దుఃఖంతోనే పూర్చవుతవి. శ్రీ మద్రామాయణ కల్పవృక్షంలోనూ అందరి రాక్షనుల యందు (శ్రీరామచంద్రుడు అపారమైన దయను ప్రపరింపజేస్తాడు. రాక్షస వధానంతరం తిసారి ఆయనపొందే దుఃఖము ఇందుకు ఒక సూచన. అత్యంత దుష్టపా త్రలోనూ వక్కండో ఒకో ఉదాత్త లక్షణం మెరప్పలాగా మెరుస్తూ గోచరిస్తుంది.

విశ్వనాథ వాజృయాధ్యయనం - సమన్విత దృక్పథం 60

ఇంక ఆయన వ్యుత్సన్నత, సకలాంధ్ర సంస్కృత కవీశ్వర భారతి దీప్పి ఆయన నిత్య జాగ్రద్దశలో ఉండేది. హృదయంలో సకల శాస్త రహస్య వివేకమూ చప్పున స్ఫుర్తించేది. సంస్కృతాంఢధ్రాల్లో నేకాక ఇంగ్షీషు ద్వారానూ ఆయన అందినంత మేరకు చదవగలిగినంతగా అన్ని ళాస్తా9ల్లు చదివాడు. ఈ బహుముఖ వ్యుత్పన్నత ఆయన గాఢ (పతిభవల్ల యథాస్థానంలో రచనావేళ సాకొత్కరించేది. |

ఆయన రచనా జగత్తులోని సమకాలీనులకం కే ఆలస్యంగా ఇరవై. రెందోయేట (1917 తో) 'ఆంధ్ర పొరుషం' తో సాహిత్య రంగం మీదికి ప్రవేశించాడు. దాదాపు పాతిక సంవత్సరాలు అపకటితంగా ఆయన రచనాభ్యాసం సాగింది. తెలుగు పద్య విద్యను ఆపోశన పట్టి స్వతంతమైన రీతిని ఆంధ్ర (ప్రశ న్తి (1925) నాటికి ఏర్న రచుకున్నాడు, నాట్‌ రచనల్లోనే తెలుగు సత్కవిరాజు (కిన్నెరసాని పాటలు మహా కవి (నర్తనశాల, అనార్కల్సి అని త్తనకు తాను ప్రకటించుకోగలిగిన ఆత్మవిశ్వానం పెంపొందించుకున్నాడు. గిరికుమారుని (పేమ గీతాల్లో భావికవులకు మార్షోవదేశక మైందిగా రూపొంద బోతున్నట్లు తన రచనను వర్షి 9చుకున్నాడు.

దేశితో కిన్నెరసాని పాటలూ, మార్గపద్దతిలో మిగిలిన రచనలూ సాగాయి శైలిలో వైవిధ్యం పెంపొందింది కవిత్వాన్ని ఏడో ఒక నియత అక్షణానికి కట్లుబడేట్లుగా కాక, వస్తు వై విధ్యంవలె శ్లైలీవై విధ్యాన్ని కూడా. విశ్వనాధ రూపొందించాడు.

కేనెల్‌ వాలున్లు మేఘగర్జనలు వీకెంచున్‌, పికీకన్యకా

నూన వ్యాహృతి మాధు పంచమము చిందున్‌, ద్యోనదాంభః కణ

ఛ్రీనృత్య బులు చూపు మత్కవిత_

అందువలన దాని వైవిధ్యం ఏదో ఒక మార్దానికి అభిరుచికి వట్టుబడ్డ 'వ్లై ఖరికి దూరమైంది. అవ్యకమై న ఒక అన్వేషణ దాని వస్తువైంది.

ఈ యనిలాధ్వమషెల్ల నినదించిన మున్వల (మోతదూగమై పోయిన గోతతిన్‌ పిలచుపోలీక ఏదొ వినిన్వన్తించెడున్‌.

ఈ కౌరణంగా విశ్వనాథ కవిత ఇరవైల చివరనే వివాదాస్పదంగా మారింది. సాహితీ సమితి పరిధిలో ఆయన ఇముడలేకసోయాడు. తన కవిత ఒక జలపాతం. మనోద్వారాలు తెరిస్తే అవ్యక్ష ౦నుంచి ప్రవహిస్తూ పోతుంది. న్యక్నచైతన్యం పని దాన్ని రూప్పకట్టించడ మే. వ్యక్తృదళలో దాన్ని వ న్రించడం కష్టం. నా కవితన్‌ విశాల జఘనా, ఒక జొచితిలేదు, భాషలే, దాకృతిలేద - ఊరక రసాకృతి నే ప్రవహించిపోదు. (శృంగారవీథి; స్నాననుందరి)

ఆఅంపే అన్యక్త చైతన్య (ప్రవాహం అంతగా (తోసుకు వస్తున్నదని తాత్పర్యం. “నా చేతము ళబ్దిమేరుటకు చిన్నము నిల్వదు భానతీ వ్రతన్‌... (రాక వారి. అవ, నక్త అని ఇెప్పినచోట ఈ (వవాహ తీవ్రత వ్యక్తమవుతుంది.

రచనా వేళలో ఆంతగా తన వ్యకిత్వాన్ని పరిత్యజించుకోగలుగట 0 వల్లనే విశ్వనాథ అవ్యకృంళోంచి సామూహిక అవచేతనలోనుంచి, ఎక్కుూప (పతీకలను, ప్రాగ్రూపాలను రూప్పకట్టించి విశ్వజసీనకాస్టితిగల రచయిత అయినాడు. అందువల్లనే ఇలాంటి రచయితలు తనను గూర్చి చెప్పుకోగలిగినది కూడా పరిమితంగానే ఉంటుంది. అప్పుడప్పుడు వీరు తమను గురించిన తాము చేసిన అంచనాలు తప్పి పోవడం కద్దు. ఏ రనయిత న్యష్టిచై ఈన్యం ద్వారా అవచేతనకోనుంచి, సమష్టి అవ చేతనలోనుంచి ఎక్కువ ధాగాన్ని (గ్రహిస్తాడో అతని రచనా [క్రమంలో వివళ దళ ఉంటుంది. అతని వ్యతృన్నత ఆ ప్రవాహానికి జక స్వరూపాన్ని ఇవ్వడంలో తోడ్పడుతుంది, ఆతడు తన కాలాన్ని దేశాన్ని దాటి విశ్వజీవనంలోని ఆనంత రహస్యాలను తన రచనల్లో వ్యాఖ్యానిస్తాడు. ఇవన్నీ కాలాంతరాన ఆయా పరిస్థితుల (వ్రథావంవల్ల సమాన ధర్మలకు స్ఫురిస్తూ వుంటాయి. అలా ఈతని రచనా పపంచం చమ(కమంగా వివృతమౌతూ వృ౦ంటుంది.

ఇలాంటి స్థితిలో రచయిత రచన వ్యక్ష స్థితిలో సుష్తునిర్మిత మెన అంళంనలే కాకుండా ఒక అనూహ్యమైన విచిత్రమైన రూపాన్నిప్రాంద్చి బృేటుంది. ఒక “అసం(న దాయి లక్షణం, అపూర్వత ఉంటుంది. 'చికిలిమెటుంగు నన్న నగిషీపని బంగరు "సీత' కాకుంగా '“ఆళలుషవొ వనాంతర - మహాత్రురిజ్తీ పకివేగ'ముంటుంది.

వశ్వనాథ వాజ్బయాధ్యయనం ._ సమన్విత దృక్పథం న!

ఈ కారణంగానే విశ్వునొధ సత్యనారాయణ రచనలు ఏవీ సంప్రదాయ (ప్రమా ణాలకు సామాన్యమైన అంచనాలకు నిరుద్దంగా-- వరిమితులకు లొంగలేదు,

కల్పవృక్షంలో సమకాలీన సంవేదనలు (్రకటితమయ్యాయి.. దానితోపాటు సార్వకాలీనమైన దై వాసుర సంఘర్షణ వన్తువయింది. ఇది సారదర్శకమైన వస్తువు కావడంవల్ల భౌతిక మానసిః ఆధ్యాత్మికములై న మూడు స్టాయిల్లోనూ ఏకకాలంలో రచన అనుభూతి దిశగా ప్రదూణించింది.

నర్శనశాల నుంచి సాగిన విశ్వనాథ నాటక రచన అనార్కలి, వేనరాజు, (త్రిళూలమూ. ఈ మూడింటిలో మూడురకాలుగా మౌరిపోయింది. నాటక లక్షణాలను అత్మికమించి ఎన్నో (ప్రయోగాలను పొందింది.

'అంతరాత్మ*' నుంచి "'నంది[గామ రాజ్యం'దాకౌ సాగిన నవలా (ప్రపంచంలో నవలరూసం ఎన్ని రకాలుగా మారిందో చెప్పడం సులభసాధ్యం కాదు. విశ్వనాధ చేతిలో సెవల-కావ్యలక్షణాలను ఏకవీర మొదలైన వాటీల్లో, ఇతిహాస అలత్షణాలను వేయి పడగల్లో, పురాణ లక్షణాలను పురాణవైర (గ్రంథమాల, కొశ్ళీర దేశ, నేపాలదేళ నవలామాలికలలోనూ, (వతీకాత్మతను పులుల నళ్యా[గగ్రహంలో, కథన వై లక్షణ్యాన్ని దమయంతీ స్వయంవరంలో, హర్ష చరితాదులలో కనిపించే ఆత్చకథ అకణాన్ని (మోయుతుమ్మెదలో, మరొక వై లక్షణ్యాన్ని ఆరునదుల్లో, అధికేనకతను నంది([గ్రామ రాజ్యంలో. ఇలా ఆంతవరకూ సాగిన నవలారూపావ్ని చెదరగొట్టి విశ్వనాథ అనేక రూపసొధన చేళొడు.

రూన్సీరాణి, శివార్చణము రెండు చారిత్రక కావ్యాలైేనా దేనిరూస వై లతణ్యం దానిదే. శ్రీకృష్ణ నంగీఠము ధోరణి అది ఒకటి. రురు చర్మితములో కల్పించిన

ణి వాతావరణము, శైలీ- వాటి ప్రశ్యేకత వాటీది.

మవా(పతిభాశాలికి సంప్రదాయం తెచ్చియిచ్చే రూపాలు సరిపోవు. తన అవసరానికి అనుగుణంగా వాటిణాపొన్ని కొత్తగా నిర్మిస్తాడు: అనంతరకాలంలో ఇవి ఇతరులకు మౌదిరులుగో మాళిపోళవి,,

గల్లి _ విశ్వనాథ మాఘము ఈ స్తం్యప్రదాయ భిన్నధోరణ్గి విశ్వనాథ భాషలోనూ కనిపిస్తుంది. , ఆయన సమాసకల్పన, పదాలక్తూర్చు విలక్షణమైనది, అందువల్ల ఆలవామై తే తస్ప ఆధోరణి సులభంగా సాగిపోదు లోకంలోఎ సంభాషణ ధోరణిని, వాక్యంలోని విరుపులను కాకువును, తెలుగుపద్యంలో నికి చెచ్చినాడు. అందువల్ల పద్యం ఎక్కడ విరవాలో తెలియాలి. సం(ప్రదాయ మార్గంలో పద్యం చదివినట్లు చదివితే చన్సున స్ఫురించదు ఈకారణంగా విశ్వనాధ కవితను పాషాణపొకం అనీ, అన్వయక్షేశం ఉందనీ, కోను లేతర కధనమనీ దెప్పిపొడవట౦ అవివేకం. ప్యవహారభాషాస్వభావాన్ని ఆ సద్య రచనలో దర్శించగలిగీకే మనస్సుకు ఆంత దగ్గరైన పద్యం మరొకటిఉండదు. విశ్వనాథ విమర్శలో నన్నయళోని కథా కథనళల్పము, కాళిదాసు పంచమాంక విమర్శలో మానసిక విశ్తేషణ సంప్రదాయ విమర్శ ధోరణికి చెందినవి కౌనేకావు నిజ జీవితంలో విశ్వనాథ (గ్రామ జీవిశం నుండి పెకిలింపబడి బస్తీల్లో చదువు లఅక్షై చేరాడు. అప్పటికే ఆయన అస్తి కరిగిపోయింది. దారిద్యం పాతిక సంవత్స రాలు ఆయనకు నిత్యనహచరిగా ఉన్నదీ. [ప్రపంచ సంగ్రామం జరిగింది. కాను చూచిన వ్యవస్థ, మూల్య విధానంం (వాల్యూ సిస్టం) తనముందే కుస్పకూలినవి. ఒక వై పు జాతీయోద్యమం, మరోవైప్ప కాల్ప నికోద్యమం ఆయనను పునరుజ్జీవనం వై పు కదలించినా అట్టడుగున జాతిదుఃఖమంకా గూడు కట్టుకొని వున్నదనే స్ఫురణ ఆయనను ఎప్పుడూ వీడిపోలేదు. ఒకవై పు జగత్తులోని అనుభవం మీద, సౌందర్యంమీద వాక్కుమీద ఆత్యంత మోహనూ, రెండోవైపు ఇగదవిత్వ భానమూ, నృజనవేళ సహ(స్రముఖంగా (పక్రియ ల్లోనూ, వస్తువులోనూ, నం విధానంతోనూ విస్తరించుకుంటూప్రోవడమూ, ఇతర వేళల్లో వైరాగ్యంతో శినలోకి కుంచించుకుపోవడమూ. సర్వజీవులయందు ఆత్యంతిక మైన కరుణా... దేశాన్ని డోచిన దోస్తూవున్న పాళ్చాత్య నాగరికతయందు, (ప్రభుతయందూ ధర్మకోవము- "చిల కత ల్లి వహాన్వయం౦బున విలచినవి సాంస్కృతిక వాక్కులు, కోకి లమ్మా తెలుగు వలుకూ కూడబెట్రింది అన్నట్లు తనలో సంస్క్యాతాం ధ్‌ బహుళ మౌర్గ దేశి (ప్రవావహోలూ ఇలా ఎన్నో ద్వంద్వాలు విరుద్ధాంశాలు కలసిపోయాయి ఈ వై ర్గుధ్యాలన్నింటిసీ సవున్వయం చేసుకుంటే తిస్ప మనకు విశ్వనాథ వ్యక్తిత్వం అ్యృంకాదు. ఇంతటి వ్యక్తిత్వాన్ని ఏదో ఒక నమకాలీన భావానికో, లక్ష

విశ్వనాధ వాజ్బయాధ్యయనం - సమన్విత దృక్పథం 778 ణానికో పరిమితం చేయలేము. అయితే అక్కడక్కడా ఆ కాలపు లక్షణాలు వ్యక_ కావచ్చు. కానీ సార్వకాలీనంగా ఎదిగే ఈ మహావ్య క్తిత్వాన్ని ఆయన రచనా (పసం చాన్నీ సమగ్రంగా దర్శించాలంటే జీవన చారితకావగాహనయేకాక, ఆయన్ను ప్రభా వితంచేసిన తాత్తి క ధోరణుల పరిచయ మేకొక, ఈ యుగచై తన్యం యొక్క నమగ్ర స్వరూపం వివేచించగలగాలి. ఈ చై తన్యంలోని సార్వకాలీన లక్షణాలను అన్వయించు కోవాలి. ఈ వ్యక్తిత్వం మొలచి ఎదిగిన భారతీయ బొపనిషఏిక దృష్టీ, కళాత్మక రసాత్మక చ్చైతన్యమూ ఆధారం కావాలి. నృష్టిలో ఆత్యంత విలక్షణమైన నూతన వ్యక్తిత్వం పరస్పరం విరుద్ధాలైన అనేకాంళశాలు సంగమించడం. సమ వ్వితి పొందటంవల్ల సంభవిస్తుంది విశ్వనాథ సత్యనారాయణ వ్యక్తిత్వం అట్టి అరుదైన సమన్వయం. విశ్వనాత సావాత్యాధ్యయనం చేసేవారికి ఈ అంళాలు దృష్టిలో పెట్టుకోవడం తప్పనినరి. అప్పుడే *నత్య' దర్శనం సాధ్యం. “విశ్వనాథ సాహిత్య వ్యక్తిత్వం” 1909 ఫిబ్రవరి (తెలగు అకాడమీ (ప్రచురణ)

విశ్వనాథ మార్గము గ్‌

విశ్వనాధ మార్గాన్ని విర్ధేశించే ప్రయత్నంచేస్తూ "ఆద్యతనాంధ్రక వి (వ్రపంచ

ఎర్మాతి' చళ్ల పిళ్లు వెంకటళాస్తి. నా మార్గంబును గాదు శిష్కుడయినన్‌ నాతాత ముత్తాతలం దీ మార్షంబును కౌదు వానిదెదియో? అని జిజ్ఞాసను ప్రకటించారు. "నన్నయ్యకవి 'పెట్టినాడుకదా తిక్కనాది కవీంద్రుల కౌదిభిక్ష, భిక్షమ్ములో భిక్ష పెన్లై (శ్రీనాథాది కవులకెల్లరకు తిక్కన మనీషి! అన్నప్పుడు ఆయన తన శాత ముత్తాతలను పేర్కొన్నారు. విశ్వనాధ మూలాలు ఇంకొ లోతులలోకి దిగి వెదికితే తస్ప దొరికే అవకాశం లేదు క్ష్‌

జా(గ్రత్స్వన్న సుషుప్తులలో జ్యాగదవస్థ విచారణకు హేతువుకు విశ్లేషణకు స్థానమైతే స్వస్నం వీటీని బాహిరవెట్టి అవచేతననొంది అవ్య క్తంలో నుంచి సమష్షి అవ్యక్షంలో నుంచి తెచ్చిన అనుభవాలకు రూపం కల్పిస్తుంది. కవితా (ప్రపంచంలో, కళానృజనలోకంలో మూలాధారం ఈస్వవ్నలోక మే. కవి జాగదవస్థనుంచి విముక్తుడై అవచేతనతో అనుఫంధానం కల్పించు కున్నప్పుడే ఆతనిలోకి బింబాలు, (ప్రతీకలు (ప్రాగూపాలు తెరలు తెరలుగా పొంగివస్తాయి. వాటికి జాగ్రదవస్థలోని భావసంపుటికీ అనుసంధానం చేయటంచేత కళా సృజన ఏర్పడుతుంది. అందుకే ఆధునిక సాహిత్య విచారణలో ఈ మనోలోక సమష్టిని అధ్యయనం చేయడం (ప్రధానాంశ మెంది.

ఎంతత్వరలో మనోలోకం లోతులలోకి పోగలగడమనేది ఆ రచయిత జాగ్రద హంతను మరచిసోగల లక్షణంలో ఉంటుంది. జా(గ్రదవస్థను అతుక్కుని ఉండే రచయిత సమకాలీన అంళాలను దాటిపోలేడు ఆ రచనకూడా ఆవిధంగా కాలపరిధికి

వీశ్వనాధ మౌర్షము 75 ఐద్ధమై ఉంటుంది. ఏ సృజనాత్మక స్థితిలో తాను విశ్వద్టై తన్సంలో తన చైతన్యాన్ని ఆనుసంధించగలగడం సాధ్యమో, భాష దేళ జాతి మానవతా పరిధులనుదాట్‌ విశ్వ చైతన్యంలో ఐక్యభావం పొందుతాడో అప్పుడే విశ్వలయ ఆతని రచనలోకీ జలపాతం లాగానో, ఉప్పొంగే ఊటలాగానో, అవతరణనో, ఉద్గమాన్నో పొందుతుంది.

వాల్మీకి భాషాసం క్రాంత బుణాన్నీ సత్కావ్య రేఖాసామ [గి బుణాన్నీ ఈ సంసారం తీర్చగలదా అని ప్రశ్నించి కవి, భారతీయ కవిలోక మూలనైై తన్యాన్ని పట్టాకొన్నాడు సర్వ కావ్యవాక్కు_ ఆతని వదనససీమనుండి జన్మించింది. ఇదేదో ప్రశంసావాక్కం కాదు. వాల్మీకి కథలో ఉన్న ధార్మిక మత భావాలకు _ద్వైతా చ్వైత విచారణలు ఉండనే ఉన్నాయి. తర్కం ఉన్నది మతం ఒక వ్యవస్థను ఏక్పరచ వచ్చును. తత్త్వం దానిచుట్టూ ఒక తాత్త్విక జగత్తును విగ్మించవచ్చును. కాని వాల్మీకి నృజన ఈ పరిధులకు పరిమితులకు ఒదిగేది కొదేమో. ఆందుకే “యావత్‌ స్టాస్వంతి గిరయః... తావదామాయణ కథా' అనడం,

యూంగ్‌ చెప్పిన అనిమా, అనిమస్‌ తత్వాలు పజాపతి శతరూపలు, ఆడమ్‌ ఈవ్‌లు, ఈ కధల వెనుక ఉన్న మౌలిక తత్వం గిరికుమారుని (పేమగీతాలలో ప్రణయ (వ్రబింధమై విరిసింది. ఆనిమౌ అనిమస్‌లు వొళ్లచుట్టూ స్వర్ష నరక లోకాలు, ఉద్యా నాలు, చెట్లు, పూలుం పండ్లు నదులు, పాములు, పర్వతాలు, కోకిలలు, చిలుకలు ఇవన్నీ ఆదిమ [ప్రపంచంలోని అంశాలు. ఈ అంళాలే కథలు కథలుగా సహజాతాల ఒతి డిలో రూపాలు మార్చుకుంటూ తిలిగి తిరిగి వస్తూనే ఉంటవి. ఈ పునః పునరసు సంధానంలో నే మానవుడు వర్షమాన సంకోభంలోను౦చి విముక్సు డ్రై విశ్వ తాదాళ్మ్య దశకు చేరుకుంటాడు. ఏకథకైనా ఇదే పరమార్థం.

కథలో పైకి కనిపించే ఆంకం ఊరికే పొర మాత్రి మే. లోతులలోకి వెశ్లేకొద్టీ మౌలికొంశాల మార్గం ఒక్కొక్కటీ పొరలు తొరగుతూ వీజం దొరుకుతుంది. ఇచి ఆధునిక సొహి త్యానుసంధానం చేసేవాళ్లు గుర్తుంచుకోవలసిన అంశ0. ఇది వదలి వాచ్యార్జాన్ని ప్రధానంగా సమకాలపు పంజరాల్లో బంధి౦చిపెడితే తత్త్వాన్ని గుర్తించడం అసాధ్యం,

76 విశ్వనాథ మార్గము “రసము వేయిరెట్లు గొన్చది. నవకథాదృతి ని మించి" 'లోకమ్ము వీకి రసమ్ము లేదు అన్నప్పుడు కల్పవృష్షివతారికలో విశ్వనాథ నిర్దేశించిన అంశం ఇది. కథ అప్పుడు చెప్పబడుతుంది. రసము అనుభవ లోకంలోకి (ప్రవేశించి సాధారణీకరణం పొందిన వేళ లభించేది. సాధారణీకరణంలో కథ (పాఠమిక రూపాలు తొలగిపోయి ఆదిమ చైతన్య స్ఫురణ గలుగడం రససిద్దాంతవేత్తలు వెయ్యేండ్ల క్రిందనే స్పష్టంగా తెలియజేశారు. పై చూపు తొలగినన్సడే లోపలి వెలుగు విచ్చుకుంటుంది. ధ్యాన వేళలో ఇం (దియోపసంహారణం చేయడం ఇందుకే వేయిపడగలలో ఒక (గుడ్డి వాడికి ఒక కుంటివాడు విద్యుద్దీపాలు వచ్చినయ్యని చెప్పి వాటివి చూపినప్పుడు వెలగేది అంశే నీవు (గుడ్డివాడవు వీకెట్లా కన్చిస్తు౦దని అందరూ వెక్కిరిస్తారు ఆతన్ని. అతడేమో వీళ్లు పిచ్చివాళ్లు అనుకుంటాడు వాళ్ల లదరూ బాహిరమైన వెలుగులళోబడి ఆంతర లోకాన్ని విస్మరించారు. మూలంనుండి బాహిరింపదిడ్డారి. కళ్ళు మూసుకొని ప్రశాంతిని అందుకోలేక బహిగత్తులోని అల్లకల్లోలంలో, అళాంతిలో, సమన్వయ లోపంలో విభమం పొందుతున్నారు. ఈ విషయాన్ని తుమ్మపూడి కోటీశ్వరరావు పూర్వమే వ్యాఖ్యానించారు, వాల్మీకి వ్యక్తా వ్యక్త జగత్తులకు కల్పించిన సంధానం భారతీయ సాహిత్య అనుసంధానానికి మూలసూత్రం, వల్మీకంలో అవ్య _క్తంగాఉన్న వాక్కు మూలాధారం నుండి ఉద్దతమై వై ఖరీదళను పొందటానికి అంతఃకరణ చైతన్యం చిత్త. ఆహం కౌర్‌, బుద్ధి, మనస్సు లస్త్రరాల నుండి ఎదిగి వచ్చింది. ఆ విషయమై చతుర్ముఖుడై న (బిహ్మ “మచ్చ్భందాదేవ తే బ్రహ్మన్‌, నిస్బృతేయం సరన్వతీ: అన్నమాటకు గమ్యం, కల్పవృక్షంలో సీతారాముల వ్యక్తా వ్యక్తముబు సమాహరణభావం పొందినవారు. "ఏప్పనమ ౦టినుండి ఉదయించిన మైరిలి మింటిను౦డి ఆవాపముగొన్న రాఘవుడు (బాల-కల్యాణ-180) ఈ ఇద్దరూద్యావా వృధివిల వలె సంగమించారు. ఇది విశ్వనాధ రామకధకు ఇచ్చిన తీర్చు. రామకథ నిశ్వకథ ఆయింది. రామకధ జెప్పిన వాల్మీకి యింకొకప్పుడు కోకిల, ఈ కోకిల *“ఆరుపహ్యూ కవితా శాభాం కూజతి, ఈమధుర మధురాక్షరముల శోళివల్లనే ఆ కోకిలను గుర్తించటం. ఈ ఆవ్య కృ ౦కోసం వ్యక్తం వడే అవేదన సుందరకాండలో ఆంజనేయునితో శ్రీరామ

విశ్వనాథ మార్గము ణా చంద్రుడు "మధురా మధురాలాపా కిమాహ మమ భావి.నీ' అన్నప్పుడు తెలియవనస్తుంది. ఆందుకే రామాయణం 'సీతాయాః చరితం మహత్‌",

ఆ కోకిల ఎంత లోతులలో ఉన్నదో కల్పవృక్షం నిరూపించింది. "చు చుజ నెజ్జనై చూజెడి చివురాకు, చివురాకు వెనుక పొంచిన లకాంత బాణుండు విసరగా పట్టిన పిడిబాకు పిడిజాకు రివ్వున విసర దూసి చన్న సవ్వడితోని సన్న నిపికివాకు, ((ఆచ్చర కూడా పికివాకుతో మేళవించి సన్నగొంతు రాగముతోడ కులుకుతుందిం అందువల్ల నే ఒకేసారి గీతికా రసవార్జి పొంగిన తరంగము, అచ్చరయు రెండుకన్ను అలోనూ హృదయములోనూ ఆవిష్కృత మైనవి.

ఈ కోకీల (పకృతి గర్భంలో వీజభూతంగా ఉన్న'కామం'*. అదే ఇతర రూపా లలో కవిత్వం సౌందర్యం, అప్పరలు, శిల్పం మరేదైనా మరేదైనా. ఈ కోకిల తోటి జంట చిలుక. చిలుక వై తన్యంతో విధించిన మార్గంలో తీర్చబడ్డ అంశం. జా(గ్రద్హ్రైతన్యావిష్కారం. ఒకటి మార్గమూ, రెండోది దేశి. నంప్రదాయము- జాన నదము_ లేఖ్యము, మౌభికము- నాగరకము అనాగరకము2 హేతువు, న్ఫురణ- శాస్త్రము. స్మృతి. పురుషుడు, (ప్రకృతి. వస్తువు (ప్రతీక- (ప్రత్యక్షము అనుమానము కల్పితకథ, ఆద్యకధ- శివళక్తులు ఇలా జంటలు జంటలుగా ఎంతైనా చెప్పుకుంటూ పోవచ్చు. (స్మృతి అన్నప్పుడు (ప్రాచీన న్మృతి సంపుటమని ఆర్థం) “కోకిలమ్మ పెళ్ళి లోనే ఈ మూలసూథక్రాన్ని అందుకునే (వయత్నం జరిగినది.

ఆందుకే విశ్వామి[తుడు 'అనలు కోకిలయే మొ నాకర్టిమయ్యె” నంటాడు. ఈ తసలు కోకిలను వెదుక్కోవడంలో అతడు తన ఆంతర్యం లోతులలోకి చాలా ఆంత రాలు చీల్చుకుంటూ వెళ్లవలసి వచ్చింది. కామధేనువును కోరి [కోధ విపశుడు కావడం తొలిమెట్టు. తన వ్యక్తిత్వాన్ని వ్యష్టిని సమష్టికంకే అధిక మైనదిగా భావించి అహంతతో తాండవించే లక్షణం రెండోది. మూడవది కారుణ్యాది ఉత్తమ పురుష భావాలు పొంది శుసళ్ళేపుని రక్షించినప్పుడు త్యాగవీరంతో స్వపుకులనే శపించేదశ, తరువాత తనలోని అచ్చమైన మూలవస్తువు శతరూప-ఈవ్‌- మేనక రూవంలో అవిర్భ వించి౦ది,

మానవుడు తనలో చీల్చుకుంటూ వెళ్ళతూ తన స్త్రీ భొావరూప కందాన్ని వెటేక్కుంటూ పోవడం, దానివలననే దాని స్వరూపోన్ని ఆనలోకించడంవల్ల ఒక

78 విశ్వనాథ మార్గము రకమెన విడుదల కలుగుతుంది. ఈ 'ఆసబణుకోకిల' తెలియడం అంపే సృష్టికి మూలమైన “ఆనిమ'ను గుర్తించడం అన్నమాట ' శెరచి రాజు నపలకో సారథీ తనలో అభినయవేళ (మోహినీ రుక్మాంగద స్ఫురించిన భావధార-ఈమె యెవ్వరు? నా మనన్సులోనున్న స్త్రీ వాంఛ కాంతాకృతి పొంది నామెదుటవచ్చి నిలుచుండెనా? అని వర్షించినాడు. అభినయవేళలో అతని హృదయములో విజను” నొక శ్ర్రీమూర్తి సమా విరృవించుచున్నళ్లే, ఆతని మేని కండల యూర్థ్య్యచలనము భావించెను. అతని 'మొగములో మధురనృష్టి చేయ. [ప్రజావతి యొక్క ఒక సమాధి స్థీతి కనిపించెను, కల్పవృక్షంలో కామదేవుడైన మన్మధుని వర్షిస్తూ "మరల సృష్టియొనర్చు మహిత ప్రాతర్వేక బ్రహ్మదేవుని ఊహ పంటివాడు 1 (ర క, బాల, 170) అని వర్షీ స్తాడు. దీనినే మరొక పార్శ్వం నుంచి శృంగార వీధిలోని (శ్రీకృష్ణ దేవుని నిర్వేదంలో నిరూ పించాడు. అష్టమహిషులు, రాధ, కుద్ద ఇత్యాదిగా ఎందరైై నా ఆయన కామవాంఛా దృష్టికి చాలడంలేదు. ఏ 'మాయా* సమానీతమో గానీ ఆశ యొకండు ఆయన హృదయ కమలాన్ని వేధిస్తూనే ఉన్నది. రుక్మిణి గృహంలో ఉన్నప్పుడు సత్యభామను గూర్చిన కోరిక, అక్కడ మరొక యామెను గూర్చిన వాంఛ_ఇలా నిలచీ నిలువక తీగపాగుతున్నది. రుక్మిణీదేవి అకాళమై నత్యభామ జ్యోతిరంగనయై మిగిలిన మహిషలార్వురు వాయు దేవతా రూసములై నా ఆయనకు లగింపు జరగలేదు రాధా కుద్దలతో సంగమించినా ఆయనలోనున్న వాంఛ తుదిముట్ట లేదు. రాధ రసమై జల మైంది కుబ్ద గంధవతియై వృధ్వియైంది. ఇది పంచభూతముల అట్టడుగున దిగి వచ్చిన సంకల్ప నీజము. ఆయన కనుల చివర నీలరేఖయే ప్రకృతిలోని వస్తువులలో చేసిన భావనయే ఆయనకు కామినిమై కనిపించింది. ఐడబాగ్ని వంటి చుంబనాదికము అతో వారికి లజ్జ లేక దిసమొలలతో సంచరించారు. మనస్సు లేని దేహములతో ల్లైంగిక శక్తి పెనగొన్న వైతన్యంతో వారి సంగనుం అన్ని మర్యాదలను ఆతి[క్రమించింది. సంకల్ప వీజము దిగివచ్చి జడ ప్రకృతిలో ఆనందమయ, విజ్ఞానమయ, మనో మయ కోళాల నుంచి జారి ప్రాణమయ భౌతిక పరిమితులకో సంచరించటం ఈ ఇతి వృత్త ౦. ఆద్య మైన కౌమన్వరూపం ఇది, సీవెవరవవి ఆయన అడగటం ఆమె *మూయలాడ' అనబోయి సగమనగానే మాయవా శెలిసె అన్నాడు. ఈ తెలియడం స్వ న్వదొపావగాహన. చీకటి గుహలోకి వెళ్ళి తన్ను కాను కోల్పోయి మూలం

విశ్వనాథ చూర్షము గ్గా్రి దొరికి మళ్ళీ న్వభావజ్ఞానం పొందిన స్థితి యిది. అవ్పటిస్థితి మళ్ళీ తొలిన్నదం కలిగిన [వశాపతి దళ. 'సోఒకొామయత ఐహుస్త్యాం (వజాయేయేతి* అన్నప్పటిది. అప్పుడు స్వామికి “అను జగదీళు న్యేతములనాడిరి సూర్యుడు చందద్రుడున్‌, వినూతనముగ ఫాలంమీద ఒక కన్ను మొలచింది, దాని కౌంతివల్ల లోపలికి, బయటకు (వేళ్ళచాచి కొమ్మలతో సెరిగిఉన్న సపెద్దచెట్టు వంట్‌ ఈ మోహవ్యాహం నళించింది. స్వామి బోధాయిత మూర్వియైనాడు. నవసుధాయిత (బహ్మము నై నాడు. ఆకడే అన్నీ, ఏదీ కాదు. సృష్టితో తాదాత్మ్యము, విముక్తి ఏకకాలంలో సంభవించినవని తాత్సర్యం. మళ్ళీ ఆయన [ప్రజాపతి "త త్ర్రభుదృగ౦తపు వెన్నెల సర్వమై చనున్‌' వంచకోళము లను ఆవరించి వాటికి వెలిగా కూడ నిలవగలిగినవాడు. బుష్యళ్ళంగునికీ వారకాంతలు కలిగించిన కొమభావ (ప్రబోధం మరొక విలక్షణ దృశ్యం. వారు పొడినప్పుడు '“కనగొంతులోన నూగు నినొాదము అపూర్వ, నినది తఈంబులు పచ్చి నిట్ట బొడిచి. మొదలుగా వర్షన అతణ్ణి కుదిపివేపింది.. వాళ్ళ నాట్యం నాలుగు సముద్రాలు ఒకేసారి వచ్చి ముంచినట్లయింది. "ఆనిమి అతనిలో గొవ్పగా మరో లోక రహన్య వికృతిగా కొనసాగింది. విశ్వనాథ రచనా ప్రవంచంలో ఆది కామదేవత యొక్క రూపొలు శతాధికంగా అపూర్వ వై విధ్యంతో కనిపిస్తాయి అనుకూల (ప్రతికూల రూపొలు కూడా విభిన్న సంస్కార (శ్రేజిలో దర్శనమిస్తాయి. శూర్చుణథను అరణ్యకాండలో పరిచయం చేస్తూ కవి 'విరిసి మన్మధరాజు విట్టావులించిన ఆకొళశమది రూపమందె'ననగ ఇతార్టిది వర్ష కామ భానము యొక్క వికృత దళను నిరూపించేది. తేరచిరాజులో జమీందారు పైకి ఏకపత్నీ వతుడని ఎంతగా (వచారం చేయించుకున్నా శేవలం గోముఖవ్యా(ఘ్రం, ఆ పలికి స్త్రీ రుచి తెబను,. అందుకే 'గాయములేవి దేహము మీవనే నెత్తురు చూచుచుండెను, అనావిద్ధంఠరత్నం అన్న కాళిదాసు కూడా సుకుమారంగానై నా ఈ భావస్ఫరణ కలిగిస్తున్నాడు. “అల అరుంధతియును, నహల్యయును కోనలాత్మ జాతయును మూవృరి ఆననముల కన్నను పవి[త్రమగు శృంగారభాన మొడిసిపట్టిన ముఖచంద్రుడొకడు తోచె' 'దృగింద్రియ గత సరమౌర్థమగుచు హృదయ దఘ్నమై రక్తరురీనిలీన వేగ మాధుర్య పరసీమయై గ సేషికార్థ సంపాదిమై దర్శనాధ్వ్యమొసేగె (రామా. కల్ప. బాలం ఛమన్సు

80 విశ్వనాథ మ్య్గాము ఇది (శ్రీరొమునిలో కలిగిన (ప్రథమ శృంగారభావ స్పందం. సీతాదేవి దర్శనంలో ఆయన మూడు వింబిములను దర్శించి వాటికిప్టై గా పూర్ణ తమమైన దేవీ దర్శనాన్ని పొందినాడు. ఆహల్య- కామభావముల (్రోతమే. వ్యవస్థలో ఒదిగిన ఆమె సంకల్ప స్థాయిలో కొంచెము చ్యుతి పొందింది. కళామయమైన ఆమె చైతన్యం మన స్పంయమాది విధానంలో ఓడిపోయింది. అయితే ఆమె పళ్ళ్చొత్తాసం ఆ స్థితినుంచి ఉజ్జ్వలమైన పాతిివ్రత్యభావ పరిధి లోకి తిరిగి తెచ్చి విలబెట్టింది. ఒక కెళనలాంటి దళలోనుంచి ఆమె తవనస్సు కొనసాగింది, అరుంధతి. ఈమె పాతివ్రత్య భావ(ప్రతీక. 'అంగనాజన్మ చారితార్థాచరణము అవయపవంబుల గన్న పుణ్యముల ్రోవరుంధతీ దేవి ఏ మునీంద్రునీ గృహరబు వెలుగుఅని వశిన్చునిగూర్చిన కవిపరిచయం ఆమె 'వెలుగు, కోసలాత్మజాత_ ఈమె శల్లి. మాతృభాన ప్రతీక. ఆది(ప్రతీకమైన కళ్యపునితోడ్‌ సృష్టికారణమైన "ఆదితి'. ఈమెలేనిది నృష్టి లేదు. శ్రీరామునిగన్న జగన్మాత, దివ్వత్వావిర్భావం యిక్కడనే సంభవించింది. ఈమెకు వ్యతిరేక ముఖం దితి. అనుకూల వ్యతిరేక పార్యా వ్‌ఏలో సృష్టి వ్యవహారం సాగిస్తూ ఉన్నారు వాళ్లిద్దరూ. అన్సుతమూ, హాలా హలమూ వీళ్ల లోనుంచే ఉదృవిన్నవి. అదితి, దితీ యిద్దరికి వేరొక ఆదిమమైన జంట వినతా క్మదువలు, వినత రెక్టలతో టి ఆకాశ ౦లోకి ఎగిరే వక్షులకూ, కద్రువ భూమిమీద నుండి పాతాళానికి క్రుంగిపో యే పాములకూ తల్లులు, సృష్టియొక్క ఊర్హ్వగ అధోగ (ప్రవృత్తులు వీరివల్ల వ్యకృమౌతున్నవి, కై కసీకూడ దిత్‌ కద్రువల మరోరూపం. శ్రీరాముని దర్శనంలో కనిపించిన సీత అద్యాశక్తి. ఆమె థ్రీ దేవి. "భమరవాసివి'లో రణరంభ, మహాలక్ష్మీ, ఆమె అను(గ్రహించి ఇస్తే లోకంలో రసలోక రామణీయక మూర్తిగా అవిర్భవించిన వ్యక్తి అమృత (ప్రభ. వేయిపడగలలో కశ్యప ప్రజాపతిస్థానం రామేశ్వర

విశ్వనాథ మార్గము 81 శాస్తీది. ఆయనలోనుండి వచ్చిన (వ్రవృత్త్సిధర్మం వెంట వచ్చిన శృంగార కేంద్రం అరుంధతి. వసిష్టారుంధతుల ప్రాగూపాల మరొక జంట అరుంధతీ ధర్మారావులు,

అందువల్లనే సీతాదేవి ఆ మువ్వురి పరిధిని ఆతి(క్రమించినది, నవి(త్ర మైనది. పాతివ్రత్యాన్ని "చేతో మోహ కుల్యానదీ మర్యాదాకృతి తీర్చుయోగమిది? అని వ్యాథ్యా

వించింది. లోకంలోఉన్న వ్యతిరేక ముఖమైన దైత్యగుణాన్ని విళ్లథంచేసి ఆ

స్థానంలో దై వగుణాన్ని స్థాపించేందుకు మూల(ప్రకృతి యొ క్ర జడస్థితికి (ప్రతీకలైన

అంకానగరానికి ఆమె వెళ్ళింది. సీకా-రావణుల సంఘర్షణకు అదే మూలం, కల్ప వృక్ష కేంద్ర స్థానం, సీఠారాముల సంగమం (ప్రథమ సృష్టి యొక్క అకలుషస్పందం. "ఆపిత రామ పుష్కర దయాహత లక్షణ సీత కోటి వర్షాహత నర్వపాగర సరన్పరిదానత భావమందుచో' సర్వసాగర సరన్ఫ్సరిదానత భావము సృష్ట్యాదిలో ఎలా ఉండ ఉంటుంది। ఎంతటి అర్ధవంతమైన భావబింబం ఇది. దీనికి సమాంతరమైన అనుభవాన్నే రచయిత ముఖలింగంలో పొందాడు స్వయంగా. ఆముఖళింగమును దర్శించటానికి పోయినపుడు వంశధారానది పొంగి రాకపోకలకు ఆటంక మైనది. "ఆంధధ్ర(ప్రశస్తి 'లో ఈఘట్టాన్ని వర్షిన్తూ ఏ పరజన్మలో కలసి యేమొక తల్లియు విడ్డయైతిమో నాపయి ఈధరాస్థలికి నాటిన ప్రేమ మరెంతయో కదా త్రేషకు వంశధార పజతెంచి దిశాథిల మార్గ రోధియై ఈ పయనమ్ము నన్ను చననీయక నిల్చుకొనెం దనంతటన్‌ (వ్రకృతి తాదాత్మ్యాన్ని పొందించి తనలో పొదువుకున్నది. ఇక్కడ వంళధారా శబ్దం అవచేతనానుభవానికి లోనుచేపే మానవుల పూర్వస్మృతి సంపుటమైన సమష్టి అవ చేతనను స్ఫురింపజేన్తున్నది. కల్యాణఖండంలోని అనుభవానికి మరొక అంచుగా ఉపసంహరణ ఖండంలో మళ్లీ (శ్రీరాముడు ఇలా అంటున్నాడు. “నెలత సృష్టికి నేల సగము, నీరము సగమ్ముగానయి నెగడినట్లు, పైన మన మిద్దజము నున్న వగిదిగాగ కానుపించుచున్నది కాదె...

8జై విశ్వనాధ మార్గము ఆద్య జీవవిందాలతో సంధానపరచుకోవడం ఇక్కడ (ప్రధానాంశం. అది స్రీ భావ పాంధాన్యాన్ని వివరిస్తూ "ఈ ఆడది సీత కోరక మహాసుర సంహరణంబు లేద యా యాడది లేక లేదు జగమంచు ఇదంతయు నేన చేసితిన్‌' అని సర్వభాన కర త్వాన్ని స్టాపిన్తుంది. *న చేత్‌ ఏవం దేవః న ఖలు కళలః స్పందితుమపి' అని సౌందర్యలహరి. వశిష్టుడు అరుంధతి శరీరాన్ని నూరుసార్ల దహించి మళ్లీ నిలబెట్టినాడన్నా- తలియెన శేణుకను వరళురాముడు ఛిన్నమస్త కను చేసినాడన్నా, రావణుని తలలను వందసార్లు శ్రీరాముడు భేదించినాడన్నా ఈ ఆదిస్పందాన్ని సంస్కరిస్తూ పోవువరశే. కామము అహంకార మైనస్పుడు రావణుని తత్త్వం ఏర్పడ్డది అందుకే వాడు అది మిథునాన్ని విడదీసి ధర్మన్యత్యయాన్ని కల్పించాలని ప్రయత్నం చేశాడు. "అన్నూ, క్రామమనంగ సృష్టి (వథమాహంకారమే జానకీ? అని విషయాన్ని తేల్చివేశాడు విశ్వనాథ రచనలో ఈ ఆది కామప్రతీకయొ క్ర అనుకూల వ్యతిదేక ప్రాగూప సృష్టి అనంతంగా కొనసౌగింది. భిన్న భిన్న స్త్వరాలలో ఈ వ్యక్తులు స్రీ పురుష రూపాలలో ఆవిస్కరింప బడ్డారు, సీత, రణరంభ, అమృత పథ వంటి మూర్తులతోపాటు గిరిక ళశిరేఖలు రన లోకంలో దివా దివ్య భూమికలలో వ్యక్తమైన ప్రణయోపాసికలు. అహల్య మౌర్గంలో తాము గుడునుళ్లు పడ్డవాళ్లు ఏకవీర, మంగమ్మ, రళ్నావళినంటివాళ్లు. గిరి గ ౧ ౦ ౧ ణం కకు మరొక ప్రతిరూసం చందవోలు రాణిలోని సరోజలోచన. వ్యతిరేక ముఖంలో కామభావము యొక్క తీవా్రావిష్కరణం కల్పవృక్షంలో కూర్చణఖ అయితే నవలా ప్రవంచంలో సోఫియా (ఆజునదులు) మహేశ్వరి (నాస్త్‌క ధూమము బాణావతిలో కామపిశాచము ఇలా పేర్కొనవచ్చు పురుష ప్రకృతిలో రావణుడెట్లాగో స్యతిరేక ముఖంలో ఉన్న కొ మోన్మ త్తులు- స్వర్గానికి నిన్నెనలలో వామ దేవుడు, పుభిమ్రగ్గులో సుళర్మ, పుఠరాణవైరము నవలా మౌలికలో జయద్రధుడు మిహిరకులుడు పరిశీలించదగినవాళ్లు

విశ్వనాథ మార్గము 858

ఈ కామనమన్న మద్దిని మొదలంట దహించే ప్రయత్నం విశ్వనాథ రచనలలో తొలినుండీ కానవస్తున్నది. దాన్ని శ్రీకృష్టదేవుని నిర్వేదములో, తెరచి రాజులో, కల్ప వృక్షంలో న్పష్టంగా నిరూపిస్తాడు. ఏక వీరతో ఆంతరమైన నంఘర్షణొత్మకంగా నిరూ పిస్తాడు ఏక వీరలోని ఈ ఘర్షణ నారీ (వకృతికి దర్పణం పడుతుంది. అయితే ఆమెలో ఉన్న ధర్మ ప్రాగూవం - అమృతం "అరుంజే విరుంబు" అన్నమాట వల్లిస్తూ అవచేత నతో సంబంధాన్ని అనునంధిస్తుంది. శరీరం హరాదావేశంలో వీరభూపతి న్పర్శ పొంది నప్పుడు ఆమె రెండ్రై సుందరేశ్వరుని ఆవేశానికి ఉపకరణంగానూ వీరభ్రూవతిచేత న్సృష్టమై చ్యుతగా నిలిచింది, ఘర్షణ వల్ల పొందిన ధర్మాధర్మ సంధి పా9(గ్రూవం. శెకచిరాజులో 'ఆధీః అని సారథిని సతీకచేసి ఆతనిలోని ఈ మూలాన్ని నాటకంలో పెకలించే వియత్నం నిరూపిస్తాడు. సారథి ఒకచోట 'మాయ అనగ్గా స్తం స్రీయందున్న పురుషుని ఆకయే?........ 'మాయ అన్న అరటి చెట్టు గెలవేసిన పిమ్ణట కొట్టివేసినసు దానిచుట్టునున్న పీరికలుగూడా చెట్లుగా పెరుగును. అందుకే *కవితా దూవ తవస్సు చేవెద'నని చెప్పుతూ 'హరింపజేయుటకు మారోడ్డునొ జుమీ' ఆంటాడు మాయ........ దాని ప్రధాన లక్షణము స్త్రీ, అంటాడు,

11

“బహ్మలోకమునందు (బ్రహ్మ సరస్సు ఉన్నదట. అ సరస్సు నాశ్రయించి యామె యుండునట, అచ్చటినుండి నదీ రూపమున (ప్రవహించుచున్నది. ఆ సరస్సు స్వరూప మేమి? 44 (బ్రహ్మ పదార్థమనగా సనంత వైతన్యము ఇవియన్నియు నిచటినుండి సముధృవించుచున్నవో, అట్టిచోటు, తన్మహా వైతన్యమున నున్న యొక కొటారు ఆనవచ్చును = వార్జేవి యనగా సరస్వతి ఆచటినుండి (వవహించుచున్నది, (శావ్యానందను లీ ప్రే ఆధునిక మనళ్ళాన్ట్రం చెప్పే సమష్టి అవనైతన్య భూమికీ ఈ (బహ్మ నరస్సుకూ అభేదమే (బ్రహ్మ బృహక్‌ శబ్దము సమష్టి త శ్ర్వాన్ని ప్రకాళింపడేస్తున్నది- ఇది కొటారి అవడంచేత ప్రాచీన 'ప్రాచీనానుభవాలు అన్నీ అక్కడ కేంద్రీకృత మౌతూ మోతో వృన్నయని భావం, ప్రాగ్గాథణ (మిళ్స్‌్‌ ప్రా(గూపాలు అన్నీ ఆ చోటునుంచీ సాగివచ్చే అంశాలే.

విశ్వనాధ భొవించిన ఈ (బహ్మ సరస్సు నృజనళక్తికి మూలకేంద్రం. కవి నృజనోన్ముఖుడు కాగానే అతని మనస్సు ఈ సరన్సుదాకొ అనునంధానం పొందే ప్రయత్నం చేస్తుంది, తన జా(గ్రన్మనస్సును దాటి అవచేతనను దాటి, సువ్తచేతనను

84 విశ్వనాథ మార్షము దాటితేనే ఈ బ్రహ్మ సరన్సుతోడి సంపర్కం యేర్పడుతుంది. జా(గద్దశను ఆంటి "పెట్టుకుని ఉండే రచయిత లోలోతులలోకి పోలేడు. ఎప్పుడూ నృజన భూముల పొలిమేర లలోనుంచి జా(గ్రద్దళకు తిరిగి తిరిగి వస్తూవుంటాడు. ఆవిముడెన రచయిత తన్ను తాను మరచిపోయి. ఈ మూడు దళలలోనుంచి సాగిపోయి తురీయ దశకు చేరు కుంటాడు. జా(గద్దళశతోడి సంకెల నమకాలీనతతోడ, తన వైయక్తిక స౦మితులతోడ ఉండే అనుబంధాన్ని నిలిపి ఉంచుతుంది, నేలవీడని మొక్కలాంటిది ఈ దళం 'రక్కలు చాచి తీరికగా గాలిలో తేరిపోయెడి అంచవంటి స్థితికి రావడానికి జా(గ్రద్దశా సంపర్కాన్ని వదలుకోవలసి ఉంటుంది. నర్కస్‌లో ఊయెలల ఆటలో తానుపట్టిన ఊయెల వదలితే తవ మరొక ఊయల అందుకోలేడు. అద్భుతాన్ని సృష్టించలేడు. ఏ నిమిష శతాంళ మో ఒకటి వదలి రెండవది అందుకోని సంధిదళ ఉంటుందేమో.

సత్యనారాయణగారి రచనా వైఖరి తెలిసినవారికి ఈ విషయం సులభంగా టోధ పడుకుంది ఆయన రచన (ప్రారంభించగానే ఒకానొక పారవళ్య దళలోకి జారిపోయే వారు. అంతకుపూర్వం ఆయన ఏదైనా వస్తువు గూర్చికాని మరొక దానినిగూర్చి గానీ ఊహించి ఉన్నా దావితో సంబంధం లేకుండా ఆకస్మికంగా రచన శబ్దార్ధ సన్ని వేళాన్ని పొంది జలపాతంగా దూకివచ్చేది. 27607 16116 1 మ388 5237 15 25 8000092610 0986 92౯86 05 లుం 90064 1 *01108 1 ఇ11 09 914066. ౧౨13 13 & ఇం00రే6! 10 6 296 1 20 2070౯ 2016 232186 040 (18 9266 01 మె 196 ((విమర్శివి-ని-90వ. ప్రే

కొన్ని మౌరులు కల్పవృత రచనా వేళలో కొన్ని నవలలు చెప్పుతూవున్న వేళలో ఉన్న ఈ రచయితకు ఈ విషయం (ప్రత్యతినుభవమే. మనతో సామాన్య వ్యవహారం చేస్తూనే మాట్లాడుతూ, తిరుగుతూనే ఇరవై, ముప్పై పద్యాలు మనస్సులో రూపొందించి ఒకేసారి కాగితం మీద పెట్టడం జరిగేది,

మానవ వైైతన్యపు లోతులలో (ప్రాగ్రూప (వ్రదర్శకాంళాలై న ఒత్తిడులతో వెలువడే అంశాలు సమష్టి స్వప్నాలవంటివి. కవిత్వమొక జా(గ్రత్స్వవ్నమని చెప్పిన విశ్వనాథ ఈ భావమును సంపూర్ణముగా నెరిగినవాడు. భావకవిత్వం కవిన్వన్న మైకే ఇతిహానం ఆ జాతి న్వప్నం,

విశ్వనాథ మార్గము 85 కిన్నెరసాని పాటల ఆముఖంలో రచయిత తనలోతులలోకి పోయే (ప(క్రమాన్ని యిలా వ రించాడు. వనములను దాటి వెన్నెల బయలు దాటి తోటలను దాటి దుర్గమా(దులను దాటి పులుల అడుగుల అడుగులు కలుపుకొంచు *రాళ్లవాగు” దాటి వథాంతరములు దాటి అచట కిన్నెరసాని- నాయాత్మయందు యిప్పటికి దాని నంగిత మే నదించు. తన ఆత్మ యింతగా వ్రయౌాణం చేసి కిన్నెర సంగీతం చేరువకువచ్చిందిం 'ఆ భయంకరాటన్స్నల మధ్యమున యందు, ఆమహావ్యాఘ పాద చిహ్నాముల యందు ఆ కుటిల మౌర్గములయందు?. ఇవి మూడు దశలు, ఇవి దాటాక 'అమృత శాంతమైన గీతిక కిన్నెరసాని మోయు” ఇది నర్వ (ప్రకృతి అనుభవము కొవటం వల్ల బహు కాలంమీద పొంగులుడిగి శమించినది కౌవటం చేత అమృత మైంది, శాంత మైందీ. అవ్యక్షప్పదారులలో న సంచారం కానబంవలన శబ్దమును దాటి కవిలోని సంగీతాత్మ కలలు కన్నది. 'ఇవ్పటికి దాని సంగీత మే నదించు. తరువాత ఎవ్వుడో షష్టిపూ_్రి రోజులలో రచించిన పాము పాటలో “తెలుంగు కవి జగచ్చంగద్రుని' సంగీతాత్మను (పన క్తం చేశారు. ఇది కారణంగా విశ్వనాథ రచనలో వైయక్తికానుభవాల పరిధులు అంతరించి నవి, సమకాలీన సృష్టి ఆ(ప్రధానమైంది. విళశ్వచై తన్య బృహద్విలాసాలకు ఆయన సృష్టికి దూలవస్తువు బింబాలు, (ప్రతీకలు, అలంకారాలు వస్తువు, ఆలందినోద్దీపసన విభావాలు అన్నీ ఆ తొలి కొటారునించి వెలువడి వచ్చేవే. ఆయన రచనలలో వర్త మాన కథకూ, (ప్రాక్కూధకూ విభజన రేఖ తొలగిపోయింది. ఏకవీర ఎంత మానుష కథయో అంత వేగైనది కఠ కిన్నెరసావిలో నదీ పర్వతాలు (మోయు తుమ్మెదలో మోదులవాగు అన్నీ అనుభవద్వారాలే. చెలియలికట్టలో రత్నావళి. సీతారామయ్య- రంగడు ఒక (త్రిభుజమైకే, సముద్రం. బైరాగి. తుఫాను ఇది మరొక (ప్రాకృతిక (త్రిభుజం ఈ న్లైరాగి "మనసు గుజ్జమురోరి మనిషీ అంటూ పొడి మరొకచోట అంధ

86 విశ్వనాథ మార్గము భికువై పూర్మజన్మ తీరాలకు తన దాళరథీ శతిక పద్యం ద్వారా (ప్రయాణం చేయిస్తాడు రంభ జగత్‌ నమ్శుదంలోనుంచి పొంగివచ్చిన సౌందర్య భావ ప్రతీక, భుకునితో ఇలా అంటుంది. “భావము లేల చంప్పటకు బాల్బడె దీ ప్రతి చంపు వెంట హత్యావధి చేరుచున్నది కదా", అయినా అతన్ని చక్కగా అంచనా వేస్తుంది. "తను వొళచోట నుండియు సదాగతి యకు డ వంతరానలో చనములు మూసియున్‌ నిఖిల సాకివి పల్కకయున్‌ సమస్త భౌ వనిలయ బుద్ధి వీని యనుభాననలో సహజ స్వయం (పతా రణమొనగూడి యున్న యదిరా" ఇక్కడ ప్రతారణము ఈ వై రుధ్యాన్ని ఆనుసంధిస్తూనే దానిని దాటడమని తెలిసి కోవాలి. గుజ్జము [ప్రాజళక్తిదై ఆళ్య మేధాశ్వమై మన్నస్సై కానవస్తుంది. ఏకవీర మవ్‌న్సులో గుజ్జపు వాళ్ళ పిల్లయై, ఏకవీరలోని ప్రాణళ క్రికి దారి తస్పకుండా కౌస్టుంటుండి. న్వర్గానికి విచ్చెనలరో పర్వతము శయనిస్తున్న మహాప్పురుషుడ్రై ఎదురుదాడిని తట్టుకోలేక నిదురపోయిన భారతీయ చై తన్యాన్ని స్ఫురింపజేసుంది వ. ఆవాల “వీరథభము'లో అ(పతిహత మైన ఈశ్వరుని రథం వస్తువై తే లోకంలోకి దిగి వచ్చిన రథం ఒక ధర్మనిర్వహణలో తనవారని ఎదుటివారని భేదమెరుగని మాధవ వర్మ రథం ఆంధ్రప౦ళన్నిలో దర్శనమిస్తుంది. *చందవోలు రాణిలో నేరెళ్ల బావి ప్రసక్షి వస్తుంది. ఇది పురాణాలలో కానవచ్చే గుహకావచ్చు. "నిహితం గుహాయాం" హృదయ గుహలో స్ఫురించే తేజస్సు సుబ్రహ్మణ్యము, ధర్మచ[కములోని చక్రము చ్యకం అంచులో బడి పరిభ్రమిస్తున్న జీవుజ్ణి 'కేం[ద్రందాకా లాగికొని పోతున్నది, కల్పవృకంలో కార్ణం (ప్రధాన ్రతీక బంది. "శార్డ ధను శ్చృటులో [గళ్ళంగ గుంఫనములు లేనిచో గురుతు వట్టియయుండరు, సర్వ దేవతల్‌?_ దళరథ యజ్ఞ సమ యంలో తన బహుకల్చ నిత్యమగు తాపసిరూపున వచ్చినాడు నారాయణుడు. అది ఈశ్వరుని (ప్రొగ్రాషము. ఆయనను స్తుతించే దేవతలు ఆయనకూ, ఆయన

విశ్వనాథ మార్గము 87 ధనుస్స్పుకూ జంటగా నమన్కంరించినారు. తొలిముని బుజమ్ముపై నొప్పె తొలిధనున్ను. ఈ ధనుస్సు కల్పవృక్షంలోముఖ్యంగా యుద్ధకాండలో తన విలక్షణతను చూపిస్తుంది. (శ్రీరామచంద్రుడు లంకలో అల్లెతాడు (మోయించినప్పటి ధ్వనిని కవి ఐదు పద్యా లలో (సంశయ-204.208) వర్షిస్తాడు. అక్కడ యుగ్గాలనాటి నృృతయే వన్తువు. 'పరగ బుద్ధియందు (ప్రత్య్య[గమైయన్న శార్జక ంరరవము నంళరించి మృదుల రీతి వీణ మీటిన యట్లుగా నార్చె రామచంద్రు డల్లె(తాడు?. ఆ నాదం విన్నప్పుడు లక్ముణుడే ఆశ్చర్యం చెందాడు. 'ఆరయన్‌ మున్నెటుగంగ నగ్రజు ధనుర్ద్యా నిన్న్స్వనంబుల్‌ దిశాం బర నానాణు విభేదనోద్ధుర వినిస్స్వానంబు సౌమితి భూ పర మోద్య న్నవరావమున్‌ విని ప్రభు పా9వీణ్య ధారా నిరం తర నూత్నత్వమునందు గాంచె దళక ంరచ్భేదనారరభముల్‌: బాలకాండలో నుంచి యుద్ధకాండదాకా లంకె వేళాడు, కధలో శార్ణధనుళ్చటులో (గ్ర శృంగ గుంఫనానికి, గోపురాన్ని పడగొప్టే ముందుచేసిన జ్యావినాదం ' ధారాకచ్చపీనాద నుందరము' 'దైత్య జన హృత్సమ్మోద ఖీదాయిగా నున్నదట. దై త్యులందరికీ పగతోపొటు-ఆంతర్యంలో రామునిచేత చావవలెననే తీయని కోరిక వేయిపడగలలో కథ ఎంత మానుషమో అంత (ప్రతీకాత్మకం. అది అంతగా పా9గూప చైతన్య నంకిలితం. పా౦క్క-థా లక్షణ అక్షీతం౦,. గుప్త విద్యా ('ప్రకొళకం. నానాశాస్త్ర విజ్ఞాన సంకలితం. యోగదీపిక మధురభక్తి పారిజాతం. ఎన్నో అంతస్తు లలో సాతెత్కరించుకోవలసిన ఆధునిక మహేతిహానం. గిరిక కథలో భాగవతగంగ పొంగెత్సింది. కల్యాణోత్సవాలలో వెన్నెలలు అవతార పాఠరమార్ద్యాన్ని వ్యాఖ్యానించాయి. గణాచారి కాలానికి దూతిక అయింది. వనరిక (ప్రకృతి ఆకలుషమయిన స్థితిని వ్యంజింపజేసే విశిష్ట వ్యక్తి. సామరస్యం (వక్కతిలో నిలువబడటం (ప్రకృతికీ ససరికకూ పాణం. సామరస్యం కోల్పోయి నాగరకళా కృత్రిమ మాయా యుద్ధంలో (ప్రకృతి అసహాయగా, ఒంటిరిగా మానవుని శ్రార్యానికి లక్ష్యంగా నిలబడింది. ఈదృష్టిలో సామరస్యం తొలగిపోయి వికలమయిన [పకృతి వేయిపడగలలో వస్తువయింది.

688 విశ్వనాథ మార్గము

వేయి వడగల పాము సుబహ్మణ్యేశ్వరుడు మూలమైన సృష్టి (ద్రవ్యం. దాని లోవీ వ్రథమ స్పందం ఏనుగులు, చెట్టు, పాములు, కోతులు, మబ్బులు; పరదపొంగులు మబజ్జీచెట్టు, బుతువులు, దివారాశ్రాలు,... ఇలా వేయి పడగలలో తమ వంతు పాత్రను నిర్వహించని [వకృతి [ద్రవ్యం ఏది? మానుష (పపంచంలో ఎన్ని జంటలు అమకూల వ్యతిరేక రూపాలు. ఈ దృష్టితో ఆ ఒక్క రచనకు ఎంతో వ్యాఖ్యానం చేయవలసి ఉన్నది.

విశ్వనాధ భావించిన ప్రపంచంలో ఒక ఆదినుత ఉన్నదీ. ఒక అకృ(త్రిమత ఉన్నది. ఒక అనంతత ఉన్నది. అనంతకాల సాంతత్యం ఉన్నది మేధ రాశసమై, నాగరకత శాపమై, దుఃఖసంక్రాంతమై పరన్పర విశ్వాసము ఆర్జ్రత లోపించిన మానవసమాజం ఎడల అపారమైన కారుణ్యం ఉన్నది. ఆది తమసానదీ తీరంలో జోయ [క్రాంచపకిని కొట్టినప్పుడు వాల్మీకికి కలిగిన దుఃఖం వంటిది. కవి కాబట్టి కరగి వాగ్రై నీర్హై వ్రవహిందాడు. '"ఈవు రసాకృతి కావున ఈ వైఖరి ప్రవహించితి?.

ఇలాంటి విశ్వలయానుబంధంగా గుండె చప్పుళ్లు నెరపే వ్యక్తికి బుద్ధి చేత నిర్మిరలైన ఏ సిద్ధాంతాలూ? త త్త్వదృష్టీ, ఆలోచనా తమ సరిమితులలో బంధించ లేవు. కళాసిద్ధాంతాలు కూడా తమ పరిమితులను ఖేదించి ముందుకు వ స్తేగాసి విశ్వనాథను ఇముడించుకోగల సార్ధకత వాటికి లభించదు.

భావ కవిత్వం, సంప్రదాయ కవిత్వం తెలుగు సంస్కృత భాషాశ్లై లుల భేదాలు కొన్ని కొన్ని అద్భుతోపమానాడులు, క్రాహ్మణోద్యమం, జాతీయభానం, వర్ణ వ్యవస్థ. పాళ్చాత్య భారతీయ సంస్కృతులు ఇలా ఎన్నో పరిమితులలో ఆయనను అర్థిం చేసుకునే (ప్రయత్నం చేసిన తెలుగు పారకలోకం యింకా ఆయన సంపూర్మ వైఖరిని పట్టుకో నేలేదని చెప్పాలి,

రచనా వేళలో తనను గూర్చి తామ చెప్పుకొన్నట్లు జాగ్రదవస్థలో చేసిన భావ సంచయం ఏదీ తన రచనావేళలో నిర్జిష్పస్టానంలో కుదురుకోదని చెప్పిన అంళం బాలా 1ప్రభానమైంది. ఇక్కడ తొలిదశలో రచయిత తన్ను తాను అభావంగా చేసుకుంటాడు మనస్సు ద్వారాలను తెరచి ఉంచుతాడు. ఉన్మనీభావధారలకు రూపం కట్టిస్తూవుంటాడు కృష్ణాఊ విశ్వనాథను గూర్చి చెబుతూ 'నోమతం నా సంప్రదాయ మంటాడు ఇవి

విశ్వనాథ మార్గము 80 మీ మనస్సుకు ఉన్నాయిగాని మీవృూదయానికి క వితాత్మకు లేవంటాను. ఈ లోకాన్ని చూస్తే ఈయనకు అసంతృప్పి, ఏదో నవవిర్మాణం చేయాలనే ఆయనకూడా కోరు తున్నాడు. లోకాన్ని ముందుకు నడిపిన్తున్నాడనే నేననుకుంటున్నాను అన్నిమార్గాలలో ఆయన ఓ బాటసారి అని ఆయన సర్వతోనుఖ చైతన్య స్ఫురణను గూర్చివెప్పారు. అందువల్ల నే విశ్వనాథ ఈ నాటికీ ఎంత (వచురంగా చదువబడే రచయితో అంతగా అర్థంకాని రచయిత. తెలుగు సొహిత్య విమర్శ అంతా వర్శమాన భావపరిమితుల నంకలనంచేత ఆచ్భాదింవదిడి ఉన్నది. ఈ కాలపరిమితులను (బద్దలుకొట్టి విశ్వజనీ నతను ఆశ్రయిస్తే తస్ప ఆయన సొహిత్యం నునకు ఆస్వాద్యమానం కదు. కొనల సింది మన విమర్మ్శకోడా బాలదళను దాటి యౌవనమువు, (పొఢిని సంతరించుకోవాలి చేతో దర్వకో మార్జనం చేపికో వాలి. 'నాస్త్యేవ గళి ర్యనథా.

“౩లుగు వత్కవిరాజు. పలకందుకోలేని చవులూరీ చవులూరే జలముల్డ పోరివుళ్టే కదిలేను కేన్నేరా” ఇదే ఆ సాహిత్య సూతం అందుకునే ఒక తాళంచెవి. అరళళాబొనికి ముంచే. అడవి బాపిరాజు 1988 లో ఆయన్‌ సాహిత్యాన్ని గూళ్ని ఇలా అన్నారు. *“ఆమహా (వవాహ నజీవ జీవనంలో దాని నరికట్టడాసికి చేతులనిండా మట్లితెచ్చివేసినా -దానికి అభ్యంతరం ఉండదు. ఇతో ధిక వేగంతో పొంగెత్తి మధుర నృత్యం చేస్తూ. దివ్య స్వన్న విహారం చేస్తూ సాగిపోతూనే ఉంటుంది అనంత సొగరాఖి ముఖంగా (విమర్శిని-ఓ) అనంత సాగరాభిమూఖంగా సొగిపోయే ఈ (ప్రవా వోన్ని దాని జన్మస్థానంలో విలదీసీ లేదో ఏ ఒక ఘట్టంలోనో ఆంచనావేసీచూ'స్తే అది ఎలా మనన్సు కేక్కుతుంది.

111

విశ్వనాథ కాల్చనికోద్యమపు తొప్పైలో జన్మించినా అక్కజ్ఞించి వెంటనే దూరంగా వెళ్ళిపోయినాడు. తాత కాతలనాటి కథలు (త్రవ్విపోస్తానని చెప్పవలసి వచ్చింది. వ్యక్తినీ: చేళాన్నీ, జాతినీ ఆనలించిన పరిధులను అతి[క్రమించకపో తే ఆయన ఊపిరి పీల్చుకో లేడు. *'ఈ అవిలాధ్యమెల్లి నినదించెడి మువ్వల (మోత దూరమెపోయిన గోతతిన్‌ పిలుచు పోలిక యేడొ వినిస్వవించెడిన్‌' ఈ దూర మైపోయిన గో త౭నీ వెతుక్కుంటూ (బ్రహ్మ సరస్సు తీరాలకు చేరుకొంటున్నాడు. ఈయనయొక్క ఈ చిషయం గు క్రించని ఛిమర్శులో కావ్యాన్ని కవి ప్రత్యక జీవనానుభవముగా ఫిశ్లేషంే చోరజీ న్నది. 'ఉర్విలోన మహాకవి యోగివంటివాడు నర్వమ్ము 'భానగా

00 విశ్వనాథ మార్షిను వధిగ జూచు, అల్బులంటోలెనదియెల్ల ననుభవించె ననుకొనుట వట్టి సామాన్యమైన మాటి అంటారు. ఇక్కడ యోగి కవి. తన వైతన్యాన్ని బృహచ్చైతన్యంతో అనుసంధించుకోవట౦ జరుగుతుంది. దీనినే కాళిదాసు "వ్యత్సుకో భవతి' అన్నాడు. 'పెత్తునిచేవా అన్న సోవియట్‌ విమర్శకురాలు విశ్వనాధను గూర్చి 'సమరన తాత్త్విక భావన మౌనవుడికీ (ప్రకృతికీగల ఐక్యత వీరి కృతులలో అంతుర్భితమై ఉన్నవి అన్నది. ((విమర్శిని. 2.428, గుంటూరు. శేషేందశర్మ 'కమశః రామాయణ కల్పవృక్షం చేరేసరికి ఆయన భావన కవిత్వమనే మహా రమణీయ సృష్టిరాశిని చాపగా చుట్టి మోనుకుపోయి పూర్వక విశాబ్ధిలో విసిరిపారేశిన సంహారకర్తగా రౌద్రాన తార మూర్తిగా థాసిస్తాడు, విశ్వనాధ తరువాత భావకవిత్వం లేదు. భస్మమయి పోయింది. (విమర్శివి. 4.116) అందుకే కిన్నెరసాని వైయక్తిక వేదనా సరిధిలోంచి అతిక్రమించి వ్యతిరేక మైన పురుషరూవ ప్రాగ్రూపంగా సముద్రం ఎదురుకొగా "తప్పుకుని మార్యా్రరూప మైన గోదావరీ గర్భంలోకి ప్రవేశించింది. ఒక వలయం పూర్తయింది. విశ్వనాథ సరస్వతి ఉద్దమం పొందిన చోటికి తిరిగి చేరుకోవటం ప్రధాన లక్షణంగా కలది. “ఏమలతరార్డభావ సదవీ పద వీక్షణ బారుతా మనో జ్ఞములగు నేత్రయుగ్మమున జాడిన వీ పదలాక్ష జేసిర క్రీమ ఫలియించె నా కనుల (కేవల నీదెస విత్యచింత నా యముకలలోన గూళ్ళు పదెనే (భష్టమోగి-పే. 80) అని సరస్వతీ దేనిత్రో క్రవి చెప్పుతాడు. నిరీక్షత వమరితరాష్థభాన పదవి మూల [సోతస్సు, ఈ అన్వేషణలో తాను చేసిన “ నిత్యచింత న్నులకు' ఎరుపు, తపస్సులో ఎముకల గూళ్ళు కట్టడం జరీగిపోయింది. బొహ్మీవ్ష ' విళ్వనాథను రచనా వేళలో వ్రత్య(గ దీప్తి మహితుణ్ణీగా చేసింది. ఆయనను అతనో ర్వివి చేసేంది. బ్రాహ్మీ ఆవిష్కార న్ఫురణలో నిత్య జ్యాగద్దలో ఒగాళ్ళీ కొనసాగింది ఆయన రచనా జీవితం. అందువల్ల ఆక్రృత పర్మికముల్‌ శశ్రమగళాలన బుద్దులు ఈ నూలసూశాన్ని అందుకోలేరు.. వ్యాక్రి (మిత తేలిక కోవళె. పే పొరలఘదొటి లోతుల్లోకి . చళ్ళ

విశ్వనాధ మార్గము ల! లేరు. "చికిలి మెలుంగునన్న నగిషీపని బంగరుపేత మెచ్చలే'రకలుషమౌ వనాంతర మహారురిణీ వరివేగ మోర్వలేరు, ఒకటి జా(గద్దళలో కవి చేసే తీర్పు శిల్పవ్రస్థానం. రెండవది నవనవోన్న్మేష శాలివిమైన (వతిభా విలాసం,

కొల్ఫనికోద్యమ పరిధులను విస్తరించిన తొలి ప్రయత్నం ఏకవీరలోనే జరిగింది ఏకవీరలో శరీరం ఆపవి[తమైందనుకొన్న వేళలో ఆమె చైతన్యాన్ని శ్రీ సుంద 'రేశ్వరుడు ఆక్రమించాడు. ఆమెకు మరొకవైపు మూర్తి మీనాడీ. శ్రీ మీనాక్షీదేవి సర్గస్థి త్యవహార హేతువైన శై వార్థ సీమంతిని, ఈ శ్రైవార్థ సీమంతిని అనార్కలీ నాటకానిది. నాందీదేవత. ఆమె యోగివియై రూపు కట్టింది. అందువలననే ఇస్లాం మతస్థుల కధలోనిశైనా "సర్వభూతేషు చిత్రరూసేణ సంస్టిత'యైన అమ్మవారు. (పవే శింపక తప్పలేదు. అందుకే అనార్కలి నాందిలో నందమూరిలోని ఆత్మ వారణాసీ పురనేత (వరణ-అసి-నదులు ఇడా షింగళలు తనలో) మైన విశ్వేశ్వరుని, ఉత్తమ మునులకు తత్త్యోప దేశం చేస్తూఉన్న థశ్రీరామచంగద్రుడూ, ముక్తీం౦ద్రియ ్రాంతుడ్లై తననావేశించిన రామచం[ద్ర వద పద్మాధీన చేతస్కుడ్రై న ఆంజనేయుడు స్తుతింసబడి నారు. అనార్కలి కథ ఎట్లా మత సం ప్రదాయాల కొల్చవికోద్యమ పరిధులను అతి క్రమించిందో ఇది సూచన. ఈ ఆధారం మీధ ఆ నాటకం చదివితే సలీము యొక్క యోగసాధన తెలియ వస్తుంది,

ఛ్రీమీనాటీ దేవి సృష్టి ఆదిలోఉన్న సలిలంలో కలిగిన ప్రథమనృష్టి స్పందం, ఆమె శ్రీసుందరేశ్వరుని కోనం చేసే ఆన్వేషణయే ఈ జగద్వికానం, (శ్రీ ఆరవిందుల “ది మదర్‌' అన్న (గ్రంథంలో ఈ విషయం విపులంగా వ్యాఖ్యావింపబిడింది. శః ఇద్దరినీ అనునంధించే అంశం స్టీతికారఠ మైన విష్ణువై తన్నం, ఈ విధంగా విశ్వనాథ సాహిత్య భూమిక థ్రీమీనాడీ సుందరేశ్వరుల కలయిక. (శ్రీమంజూషిక అంటే ఇదియే. విష్ణుస్థానం అనునంధాత సుషమ్న, (ప్రకాళించేవాక్కు అంయే కవి. రామాయణ కల్ప వృకంలో ఈ రహన్యం ఎకిగినవాడు రావణుడు, నష్షి సమన్వయాన్ని భంగించడం కోసం సీతారాముల వియోగం కల్పించినవాడు, అఫ్రై తేనే ఈ సృష్టి శివువి నుండి షరిచ్యుత మౌతుంది. తనచేత చిక్కుతుంది. ఐతే అసురమైన ఈ ఘర్షణలో అద్యాశ క్రీ టైన అమ్మవారు గెలిచింది. “ముట్టితి ్రరహన్యమున్‌' అన్న రావణుడు తన సంహారవేళలో 'ఇతనికి దేనికిందనరు నింతటి భేధము స్యూతభాననా తతముగ దేవియే యితడు' అని ఆర్థనారీశ్వర తత్వాన్ని తనలోకి. ఆవిష్కరించు కొంట్ళాడుం

902 విశ్వనాథ మార్గము ఇలా అనేక [(గంథాలలో విశ్వనాథ జీవుని విముక్షి సాధనను సంశేతంగా సాహిత్య నిర్మాణం కొనసాగించాడు ఈ మనో భూమికను గూర్చి విశ్వనాథ. “వెస సర్వ నృష్టి హేతువయి తగునెల్ల వితేప శక్తి ముసరి నా మనసుకో వచ్చి కూర్చుండె పులిపీట వెట్టి (వ్రసరత్సమస్న సృష్టివిచయాధార రమ్యమహస్క రోసీయంపు మిచట? అని రూపకల్పన చేస్తాడు. తన పోహిత్య నిర్మాణంలో ఆయన సాధించిన ఫలం ద్విముఖమైంది, ఒకటి 'వేయి పడగలు, రెండు రామాయణ కల్పవృక్షం. మిగిలిన రచనలన్నీ వీటికి అను బంధంగా ఊండవలసినవే. ఒకటి పాము రెండనది చెట్టు. ఈ రెండూ ఆదిమకాలరి సుంచీ మన కభ్రస్ణో ప్రతీకళుగా ఆవిష్కృతమౌతున్నవే. పాము 'పాళఠాశై క నికేతనాంతరము" సృష్టినంతనూ. భరించే ఆదిశేషుడు, ఆదిమమైన “వ్రధాన* ద్రవ్యము సర్వనృష్టీ ఇక్కడనుంచి డిద్దత మైంది. ఆది పిండాం డంలో ఆధారమై ఉంటుందీ మేల్కొని సుషుమ్న నుండి సాగి సృష్టి శీర్షావికి వేయి పడగలతో గొడుగు పడుతుంది చఛ్చైతన్యము యొక్క ఉద్గామి లక్షణము, పరి జామ లక్షణము, అంతస్సూ.[త్రమైన కాల లక్షణము యిక్కడ స్పష్టంగా వ్యక్తీ కరింప బడుతున్నవి. ఆందుకే. "వేయి పడగలతో నేల దాల్నినవాడు, నాల్ల పడగలతో పురుషార్టములు పాలించిన వాడు, రండు పడగలతో దంపతుల పాలించువాడు, ఒక్క వడగవిస్పి వైరువచ్చకు గొడుగు వట్టినవాడు..:.... నన్ను సర్వధా రకీంచుగాక' (వేయిపడగలు) బేలదాల్చినన్పుడే చృష్ట ఉద్గత మైంది. ధర్మార్థ కాను మోకములకో చ్యవస్థ రూపు జెద్దుకౌన్నడె. ద్రాంవత్యము న్యష్టికి ఆధారబిందువై ంది. ఆందరికీ భోగయోగ్యమైన యైతుసచ్చనుగూడ జేట్టి జీవన ఫొంతక్యానికి సూచిక అయింది. ఈ విధంగా ఈ వ్‌శీక నృష్టి రహస్యోచ్న చర్తులాకోతంలో తిప్పి ఆరలభ బిందువును చేరుకొన్నది. వేయపడగలతో. ప్రారంభమై. ఒక్కవడగదాకౌ చచ్చి తనంతళ్వానికీ, ఆరంభానికీ ఉన్న అనుబంధాన్నీ తెలియజేసింది,

విశ్వనాథ మార్గము 099

ఈ పీరిక మీద ఏర్పడ్డ ఇతిహాసం "వేయి పడగలు, నర్పములలో అనుకూల వ్యతిరేక రూపాలు రెండూ ఉంటాయి. రా మేళ్వరశాస్త్రి వ్యవస్తా ధర్మానికీ రామేళ్వ రము వ్యవస్థనుకూల్చే వ్యక్తి పాతిత్యానికీ గుర్తులు ఇద్దరికీ ఒకే పేరు. భూమి (కిందుగా ఆధోలోకాల చీకట్ల గుహలలోకి ప్రాకే నర్పాలు ఒక రకమైతే వెకిలేచే ఊర్జ నర్ప కోట్‌ మరొక విధం బై బిల్‌లో సర్పం ఆసుర భావానికి (వతిరూపం, రామేశ్వరము నుంగమ్మ ఎట్లో రామేశ్వరళాస్త్రి మంగలు ఆళ్ల రెండు విభిన్న పార్శాాలు. రా మేశ్వరళా స్త్రి మంగవలన కళ్యపపజాపకివలె సృష్టిమూలాన్ని "పసరిక' రూపంలో తనలో ఆవిష్కరించుకున్నాడు. రామేశ్వరమువల్ల మంగమ్మ ధర్మవిరుద్ధము లైన అర్థకొమాలకు లోగి 'వాలి' అవుతుంది. ఈ వాలి పరిణామంలో ఈశ్వరు9 రథకేతన మవుతుంది.

విశ్వనాథ రచనల్లో పతితభావానికి మరొక కథా దీర్టీకరణం ఉంటుంది. వతి తలలో ఒక వైపు కర్మ ఫలానుభనమూ' రెండో వైపు ఈశ్వరపథదర్శనమూ సంభ విస్తుంది. ఆరు నదులలో సోఫియాదాకా ఎందరి స్త్రీల కథలలోన్నైనా ఈ లక్షణం గమనించవచ్చు. కవి శరీరాన్ని శిక్షిస్తారు, మనస్సును పవిత్రీకరిస్తారు.

కల్పవృక్షం - ఆదివటము. “చిత్రం వట తరోర్మూలే...........* అక్కడ దర్శించేది దకిణామూ రిని. అందుకే కల్చ్పవృకం 'ఆత్మనిత్యమ్మకాలాద్యవచ్చిన్న:' మని (ప్రారంభమయింది, జీవునిలోని చై తన్యాన్ని (త్రవ్వి వెలికి తీసింది. పురాణ జానపద కథలకో వృతం ప్రాణులకు విశ్రమ స్థానం. ఆముక్త మాల్యదలోలాగా (బ్రహ్మ రజస్టానం. (బ్రహ్మ రక్షన్సును వదిలించేది జీపునిలోని ఈళ్వరా న్వేషణానుగ మెన సంగీత తరంగం. ఈ నంగీతము ఆత్మలో నదించేది. రుంకారమై మకారో _పాసనతో ప్రణవ రహస్యాన్ని(మో్రయు తుమ్మెదలోవలె) వెలువరించేదీ, భవ మహా నరకంలో ఏడు నిలువుల లోతులలోకి [క్రుంగిపోతూ "లక్ష్మీ నృసింహ మమదేహి కరావలంబం: అని ఆంిచేదీ,

నన(ప్రతీకా సాహిత్యంలో వృకం- వటము శివువితో. అశ్వత్హముతో విస్ణువు, కదంబంతో దేవీ అనుసంధింపబడ్డారు కల్చ్పనృక్షమును నిశ్వనాథ ఈ మూడు తత్త్వా లకు సంగమ తీర్థంగా నిరూపణ చేశాడు. "ఇది నారాయణ నామమౌ తరువు, వేదం వ్య శ్రావ్య క్తాలనూ, జీవేశ్వరులను రెండు పశులుగా విరూపించింది. “ద్వాసుపర్డా'ఆని.

రిస విశ్వనాథ మాము భాగవతమునూ కల్పతరువుగానే పోతన్న భావించారు. కల్చవృక్షమును విశ్వనాథ నారాయణ నామక మనటం౦లో నాదాయనం కూడా. ఈ నాదం రామకథా నాదం అది మువి సింహామైన వాల్మీకీనాదం, దాన్ని విన్నవాడు పర్గాగతికి పోవడం తప్పనిసరి, వాల్మికియైన సింహం పైకి లేచింది. అవ్యక్న నముద్రంనించి లేచిన సింహం సూర్య సింహం. ఇది ఆడమైన స్నృబ్ధి దళను చీల్చుకు వచ్చిన నారసింహ రూపం. సింహ శబ్దానికి మరొక వ్రతీకారూపం హంస, ఇక్కడి అకారం సింహంలో ఇకార మైంది. “ఉన్మేషనిమిషోత్సన్న విపన్న భువనాన?' ఈ సింహము యుద్ధకాండళో సూంసయై సీకారాములకు సందేశం అందించిన శివుడే.

విశ్వనాథ తపస్సు అంతా ఇన్ని భూమికలమీద కొనసాగింది. ఆయన సోద రుడు శ్రీ వేంక కేశ్వరులు తమ అన్నగారు శరీరాన్ని విడిచి పెట్టినప్పుడు 'శ్రీమనై్యైధిలి చిదగ్నిచిహ్నిత ఫాలా*' అని విళ్వనాథను (ప్రకటించారు. ఈ చిదగ్నినే ధూళిపాళ (్రీకామమూర్రి '“జయత్యపౌ శివస్పాజిత్‌ విళ్వనాథో మహాగ్నిచిత్‌ జుషోతి నిఖిలం విశ్వం దృక్కు౦డే యఃప్రదీపితే' అన్నాడు, ఇక్కడ కవి శివుడు. జగదనుభవ సర్వ స్వాన్ని తనలోకి ఆవిష్కటరించుకుని విశ్వమయం చేస్తాడు. పరిమితులను తొలగిస్తాడు. ఈ పరిణామానికి విశ్వమంతా వస్తువే వాస్తవమయిన ఈ జగత్తు కవి వాక్కులో ఓక అమృత శ్ర్వాన్ని పొందుకుంది. ఇడి కవి నుదుట మొలిచే మూడో నే(త్రంవల్ల సంభవిస్తుంది. రవి గాంచనిచో కవి గాంచునన్నది ఈ దర్శనం, ఇది మత భాషగా కనిపించినా పైన వివరించిందంతా కళాసృష్టిలో మనోలోకంలో జరగే మహా పరిణాహం. ఆయన నుదుట ఏర్పడ్డ కన్ను సీతాదేవి. సీశానామకమైన ఒకానొక యోగంలో తాను ఉపదేశం పొందినట్లు ఆయన చెస్పారొకచోట. (జ్ఞాన పీఠ ప్పరస్తా రోవనాానం్య

సీతారాములు శివుడూ ఒక త్రిభుజ మైకే ప్రకృతి పురుషుడూ, సూర్యుడూ మరొక స్థాయిలో (తిభుజం, మరొక (తిపుటి ఆధార సహస్రారాలు . అనాహతము. ఆహత నాద౦ంనుండి లోలోతుల్లోకి వెళ్ళి వినేదళలో ప్రణవం సహృదయ చక్రంలో అనాహ తమై వినబడుకుంది. సృాదయచ(క్రంలో నాదాయనుడై న (ప్రభువు అంగుష్టమాత్ర పురుషుడ్డై కానే సింహమై తానే హంసయైై నిలిచివు౦టాడు, ఇక్కడ నాదం విన్న వాడు నాదప్పు మూలంలోకి బొడ్డులోకి సులభంగ్లావెళ్ళి పరావాగ్గర్శనం చేపాడు. యాతి పరాంగచిధరి, దె లై

ఆనంద కుమారస్వామి ఒకచోట '%06 500 రేంం? భ0080 ₹010% 80819 0893 0201 009 ముం (0 66౧16, 1206 6 32700౯ 0 భం 0[0592 20664 2 శం పం 0౧ 1116 206 1100664 08 46 209 0 28060608 $00016 100 (86 820 ౦ 62౯01 [0 102౬ 0౯౯౧6 06165012] ఇఏ661 (ఏ%2001 0 (16 ల00౯4&%4064 క, ౧00మ4125ఇ4క్ప్వు0 అన్నారు ఈ ఆనాహతచ్యక్రం మర్త్యామర్హ్యలోకాల సంధి స్థానం, సత్యాన్ని తెరచి చూపించే ద్వారం.

ఈ క్లీష్ట సాధన “ఆత్మలోనుండి నముద్గతంబై న మనసు మరల నాత్మాలి ముఖముగా మలచునట్లు” (అమయోధ్య- ప్రస్థాన) సాగుతుంది. అప్పటి సృష్టి "తన యాత్మందెచ్చి యొలుకబోసిన చందమ్మున* (ఆరణ్య-నూరీచ) ఉంటుంది.

జ

అందుకే విశ్వనాథ (శ్రీమ(దామాయణాన్ని కల్పవృక్షం అన్నారు. అది “సకలోపా వై భవ సనాథము' ఇది తిక్కనగారు చెప్పిన 'నకల(బ్రవ్మా (ప్రార్ధనంణు చేసి, అన్నటువంటి మోట, నకల (బ్రహ్మము నృష్టిక్‌ ఉన్ముఖమైన దళ. సకలోవా వై భవము న్యక్త్‌ చైతన్య సమూహ సామ (గ్య్యము. అందువల్లనే విశ్వనాథ శారద 'సకలార్జిదాణునిః జగచ్చేతో న్యవహారంలోని విభిన్న భఖిన్నదళా సూక్ష్మ సూక్మ మర్యాదలను పట్టీ యిస్తుందని తాత్పర్యం. ఇంత విస్తృతి గల రచన కాబట్రియే వ్యక్త జగత్తులోని వికొరాలను ఎన్ని విదాణగా చూస్తూవున్నా దానిమీద అంత పట్ర రాని మోహం. అందువలన ఆయనలో శెండు పార్శ్వాలు ఒకటి 'జగదనిత్య భొవనా నిరోతుండు” (యిద్ధ-ఉపనంహరణ త్త [) 'మన్మహా యోగనిష్టా సమాధినుండి బహ్హ జగదతీతమను భావంబు లేక ఈ జగత్తత్వమున (బహ్మయోజచేసి!న భ్రష్టయోగి. పూను మంతుడు సీతాదేవికి కలిగిన కోపాన్ని ఉపనంపహరించాలని (ప్రార్థించినప్పుడు జగత్తువై నింత మక్కునగల యిత డెవ్వదో సృష్టికర్ష యని(సుందర-ఉషస్సు 2కి అనుకున్నదట. ఇక్కడ కవికీ బిహ్మదేవునికీ అన్వయించే శబ్దం ప్రయక్తమయింిది. “అన్వాలి'లో నన్నావేశించిన రామచంద్ర వదపద్దాథీన చేతస్టుడౌ ఈ భవిష్య దృష్హూ. మోగి లోనికి ఉవసంహరించుకుంటాడు. కవి బయటకు విస్త రించుకుంటూ పోతాడు కవియోగి సమాంతరంగా రెండు కొర్యాలు కొనసాగిస్తూ వచ్చాడు. ఈ అంతరువుల ఎరుళ తోగనే కల్చ్పవృకం అనగాహనకునస్తు ౦ది,

08 విళ్వనాథ మార్షము

.'పంచభూతములు దివాకరుండును నిళాకరుడు నీ తనుసప్తకంది మేని ఈ శరీ రంబటు నీదే? ఆందువల్ల ఈళ్వరసన్నిధానం కన్ను విప్పినా మూసినా ఉన్నది. ఈశ్వర కళాభినంగమం తోడి _బతుకుకూ తద్విరహిత మైన సీరసపు (బతుకుకూ ఎంతో భేదం ఉన్నది. కవి తనలోవి యోగితోఎవ్పుడూ సంవదించుతూ రెండు సాధనలు చేస్తున్నాడు ఒకటి తన ఉవికి లేకుండా చేసికోవడం... “విట్టు నేనన్న దభిజ్ఞ' మొతమే కనుక. రెండవది తన్నుతాను సర్యముగా పెరిగి పోవడం. దీనితో వాక్కు ఏకపది, ద్విపది చతుష్పది, అస్ట్రావది, నవపది చివరకు నహ(స్రాకరగా రూపొందిందన్న బుక్కునకు ఆక్కడ లజ్యెర్ధం లభిస్తున్నది. ఈ వైరుద్ధ్యం డాక్టర్‌ 'జెకిల్‌ అండ్‌ హైడ్‌”లో వంటిదికాదు.

ఈ స్టితి సృష్టి ఆత్యున్నత శిఖరాల మీద కూర్చున్న మహారచయితకు అనివార్యమైన, దళ వివశస్టితి. 'ఇది మెచ్చెదరో మెచ్చరొ, యిదియును చదివెదరో చదువ రేలానా కు? అంటాడు ఈదై్వ్వై విధ్యం ఒక విధమైన కృతకత. అయనే *లేవి కోపంబు. వీరిక్లై పూనుచుంటి, లేనికామంబు వీరికై పూనుచుంటినంటాడు. ఇది ఒక విలకణసితి.

ఖి

ఇప్పుడు 'మరల నిదేల రామాయణం” బన్నపిళ్న. జగత్సు నిత్యమూ దేవా ధారణకోసం అన్నప్రాణజమయకోళ తృప్పికోసం (ప్రయత్నిస్తూనే ఉన్నది. తన మనో మయకోళం తృప్తికోసం. నిరంతరంగా స్త్రీపుంస యోగరూపమైన (ప్రజాతంతు క్రితువును విర్వహిస్తూనే ఉన్నది, ఒకచోట రుచి (బ్రతుకులు నియమిసున్నవి. రెండవచోట అనుభూతి నిలువరిస్తున్నది. ఈ ఛెంటికి పరిమితులు ఉన్నవి. ఆ సరిహద్దు లను వని పోలేవు. రాముడు (మౌమూలు శబ్దమునే యిక్కడ వాడాడు. ఏమంత్ర

౨" ఆూగమూ ర్తి, అవతారమూ ల, ఆంతర్యామిమూర్తి గా ఈళబ్దం రామ

వ్‌ శ్తవన్ని (వకటిస్తు న్నది. ఇంకా మర్యాదా పురుషోత్తమత్వం 'ఆత్మానం మానుషం శ్‌ అన్న స్థితీ వాల్మీకి (ప్రళ్నించిన షోడళ కళా మహిత్వమూ (ప్రకటిన్తున్నది. తలచిన రామునే తలచెద. తాను-తన కాలంకాదు, ఆనంతకాలం భూత భవిష్యత్తులు, ఆదికవినుండి ఈనాటివరకు వ్యాపించియున్న కవి పరంపర భావించిన రాముడు. భక్తి మనల వి తాను తనవి అనేవి రండూ "ఒక స్దితిలో శీవలం అభిజ్ఞలే: అయినా మకార పారమ్యస్థితి. ఆ స్టితిలో కాను రాముడే తప్ప వేరొక అకిజ్ఞి

విశ్వనాథ మార్గము రో లేదు. రాముని కథ అనే పస్షాలు తన మనోశ్వాన్ని నిగ్రపొస్తూవున్నవి, సారథి అఖిజ్ఞకు సాతీయైన ఉగ్రుడు. అందువల్ల విశ్వనాథ ఆవస్థాత్రయంలోనూ తనలో రామ చైతన్యం ఎలా వ్రస్ఫుటరిగా ఏకాకారంతో ఉన్నదో వివరించాడు. జా(గ్రదవస్థ నేమి యన స్వప్న సుషుప్పులగూడ రామ నా మగ్రహణంబె నావయిన మౌసన జిహ్వాలు సేయు తత్కథా వగ్రహ కృష్ణ సంళ్లథ ధుకావహమై చను మన్మునోశ్వు మో యు్యగుడ నీవ సారథివ యూనునము పగ్గములన్‌ కరంబులన్‌ మాండూక్యోపనిషత్తు అవస్థాత్రయ విజ్ఞానాన్ని విపులంగా చర్చించింది జ్యాగత్స్యవ్న నుషుస్తి దళల్లోను ఏ భావధారాస్టీడిలో రచయిత ఉన్నా రామనామ గ్రహాణమే జరుగుచున్నది. ఈ మూడు దళలలోనూ మేల్కొని ఉండే పురుషులు విశ్వ తై జస (ప్రాజ్ఞులు. ఒక్‌ దశనుంచి యుంకోదళక చేరటమే సాధారణంగా వివళ స్దితిలో జరుగుతుంది. అ. ఉ. మలు నీటికి ప్రతీకలుగా ఉపానన చేయటం ఉన్నది. విందువు తురీయ మైన దళకు చేర్చేస్థితి. అనస్టాతయంలోనూ రామనానుం సాగుతున్నది అంశ అది ఆహతమైన నోదం కాదన్నమాట. అంతర్ముఖుడ్డై నంతలో "హృదయ కుహర మధ్యే కేవలం బ్వహ్లామా[త్రమ్‌ అహమహపితి సొషదాత్మ రూపేణ భాతి. 'హృది విశమనసా వా చిన్వతా మజ్జతా వా పవన చలస రోధాత్‌ ఆత్మనిష్టాభవ త్వమ్‌(రమణ-గీత జీ అధ్యా) అని భగవంచుగ్దైన రమజ మహర్షి తెలిపారు. ప్రజచోపాసనమే రామ మంధతో పాననము. "(మోయు తుమ్మెద” ఈ అవష్టాతయంలో కొనసాగవలసీన (ప్రణనో పాననను వెల్లిడీంచింది. 'నామ[గ్రహణంబె నావయిన మానస జిహ్వాలు సేయు' లోపల్‌ నారాయణ మేత్రంలో నుంచి మూసన జిహ్వూలు [గ్రహించుతాయని భావం, ఈ (తివీధ దకలలోని సమస్థితి విత్యయోగికే సొధ్యం, ఇదినిత్య జ్యాగ్రదవస్థాలక్షణం. సుందరలో విశ్వనాథ జానకీ దేవిని గూర్చి నిత్య జొగ్రదవస్థాభూతురాలు ఆని వ్యాఖ్యావిస్తారు శ్రీగిరి శతకంలో (విశ్వనాథ మధ్యాక్కరలు ఆవిల జాగ్రదవస్టయందు స్వప్నావస్త యందు ఇ థి జీవుని ఆనుబ్‌వ భేదమింతగా జెందియు నాకగె పోవైన ౩ల్వ

తిరి వీశ్వనాథ చూర్గము అని ఏకత్వ న్వరూపాన్ని, వెల్లడిస్తారు. అనంద రామాయణంలో " జాగ్రద్దళ లక్మణస్వామిదెనీ స్వవ్నదళ భరతుడనీ శ్యతుమఘ్నుడు నువుప్తిదళ అనీ శ్రీరామ చంద్రుడు తురీయ దళ అనీ చెవ్పడం జరిగింది. ఈ నల్వురూ పైకి నలువురే కానీ శాత్తికంగా వేదవేద్యమైన పరమ పురుషచై తన్య మే. మనోదశలో ఈ వైవిద్యాన్ని ఆధువిక శాస్త్రం వివేచిస్తువుంపే యోగం దాని ఐక్య లక్షణాన్ని చెప్పింది. జిడ్డు కృష్ణమూర్ని కూడా ఈ ఐక్యభావాన్నే విపులంగా “స్పష్టంచేశారు. ఆయన స్వయంగా అమనస్థ స్థితిలో ఎప్పుడూ వుండేవారు. ఆప్రయత్న సిద్దంగా సమాధి స్థితి కలిగేది. అన్ని చైతన్య పార్శ్వాలనూ ప్రతివలింపజే'సే సృటిక శకలంలాగా ఆయన తోచేవారు. “తల్లీనోమైన దశలో ఈ కృత్రిమ విభజన ఉండదేమో, కృష్ణమూ క్రి ఐక్యభావస్థితిలో మనోనుభవాన్ని గూర్చి చెప్పుతూ మనలోని విభజించే లక్షణకే దీన్ని విడిగా చూస్తున్నదని స్పష్టంచేకాడు. "వజ్జ' (01219) మనలో పంపూర్ణంగా మేల్కొన్నప్పుడు మనన్సు శాంతస్థితిని పొందుతుంది. ప్రజ్ఞ సంపూర్ణంగ్గా మ్వేలొ శ్రాన్నష్ఫుడు "విభాజనలు లేవు విడిపోవటం లేదు. ద్వంద్వ స్టితి లేద్ద. కాంత స్థితి ఎంత ఉదాత్త మైనదో అదీ ముఖ్యం. కొన్ని బౌషధాలవన్ల మన చమత్కార కృత్యాలవల్ల మనస్పును కాంతంగా చేయవచ్చు, అలాంటి వై వరీత్యాలు మనలో విలిన్నమైన ్రాంతులకూ వై రుధ్యాలకూ కారణమౌతవి. శాంతస్టితి ప్రజ్ఞ (69ష్యులంల) యొక్త అత్యుత్తమమైన సతిరూషం. అది వె యకి కంగాని అవైయ క్పీకం కాదు. సీడి నాడీ కొదు. అనామకమై అది సర్వమూ పాస భావరహిత మైంది. గుజరహిత మై అది వష్టనల కందదు. ఇచే ఎరుక. ఇదే శద. ఇదే (పేమ. ఇదే అత్యున్నత మైంది, (ద వెకండ్‌ సెంగ్విన్‌ కృష్ణమూర్తి రీడర్‌ నర! న్లిర్‌న్సి ఈ అవిచ్భిన్న మనోధారా చైతన్యం అందుకొన్న కవులను ఏ పరిధులూ సరిమితులూ సరిహద్దులూ బంధించలేవు. ఈ దళలో విక్యనాథ రామాయణ కల్ఫవృక్ష రచిన జరిగింది. అందుకే ఆయన వాక్కు తరచిన కొడ్డీ నూతనార్ధ సం[గ్రహణశీల మౌతున్నది. కాలం సాగేకొద్దీ -నూత్నాంభువులను (ప్రకటింప వేస్తున్నది. ఆందుకే కౌటూరి వేంకటేశ్వరరావు, విశ్వనాథ రామాయణారంభాన్ని గూర్చి, తెలిసినంతనే అయనను “తద్రామాయణం వీవు గీర్పలముంచేసి పృనః వ్రకిస్టిత సుధాప్రాయాథి

వీళ్వనాథ మార్గ ము ర్టీఫ్రీ లాంగమ్ముగా నిలువం జూచెదవోయి మంత్ర మయ వాణీ వత్యనారాయణా"* అని వ9శంపించారు. కేళి! లో రామాయణ రచనలో కవివాక్కు, మంత మయక్వాన్ని పొందింది. శ్రీఅరవిందుణ 'సావిత్రిలో మంతం అంపే ఎన్నోచోట్ర వివరించారు. లా "నిశ్శబ్దం స్ట్‌ హృదయం మీద (వనరించే శిఖరాల మీద పరి[క్రమించే కద్దాలతోడి లయదిద్ధ చృందాలదాకా (శ్రేశాగ్నుల సంగతుల సమర్చనం సాగించినవాడు సుషస్పికీ సమాధికీ గల సంధిరేఖమీద ఆతడు పూర్వ అనుక్త సత్యధ్వని విన్నాడు నిర్దష్ట హఠాన్నిర్షత వాగ్దేవత జన్మస్థానం అది అతడు సంబుద్ధ సూర్యుని కిరణ జాలంలో నిలచినాడు." (తెలుగులో ఈ రచయిత బెప్పిన వాక్యాలు ఇవి) ఈ స్పితీకి చేరుకున్న కవివాణి మం(త్రమయ మౌతున్నది; అప్పటీ థావస్సీతివి థి థి గూర్చి ఆయన మాటలే మం౭కొన్ని. గంటల *14008, 601108, 86006. 16 00698 561 తీ£6 561266 ౪410624010” 206 6 6860508 తీష 003620 06 22 1000౯481 ౧230810 వం [0018 2 ఇ1రేంం639 2064 0600065 2 ౧౦౪761 &&!1 90716680 250608 09 మ 1066 2 064 4811406 0 భం 10166 900081 (2. కం ౪2155 మ 2506 పండ7083 0 ౮౦) తిఠే ౧819 5668 106 ౮06 [ంఠ6 2064 06818 "7203069669 $06603. వాక్కు తన నరిహద్దులను దాటి విశ్వభావోన్మాదంలో దివ్యథావ (ప్రకాళకంగా పరిణమించడ౦ ఈ స్థితి. ఈ దళలో కవికీ వాక్కుకీ ఒక అభేదం తాదాత్మ్యం ఏర్పడుతుంది. గిరికుమొరుని (పేమగీతాల ఆరంభంలో "అస్మదీయ కంఠమున యందాడుచుండె ఒకమొదో గీతి వెలుపలికువికిరా చొచ్చుకొని లోనికిందోదు'

శ0 విశ్వనాథ మార్షమః అన్న స్థితి నుంచి నిత్య సరన్వతీ జా గద్భావనా మహితమైన దళకు రచయిళి చేరుకుంటాడు 'సాధారణముగ నే (వయాణముం జేయు సమయంబు నందు నాముఖ! బున కవిళా సరస్వతి నాట్యమాడేది స్వామి నాతుదడి యాత్ర నిన్ను పాడుచు సాగనీవే గవీమార్ష' అని ఆ డళనుగూర్చి వివరిస్తాడు, ఇట్టి పిణొమ భావం గల రచయితను “ఎవళితోనూ పోల్చడం ఉచిత, కాదేమో, విశ్వనాథను విశ్వనాథగానే ఆందుకో వాలి. విపులమై, భాననర్చస్సుతో, నిమం మెన చేతస్సుతో. ౬ ఎప్పుడో 1960 (ప్రాంతాలలో ఏదో ఒక కావ్యారంభంచేసి దానిలో విశ్వనాథ

భారతిని గూర్చి వాసిన పద్యం ఇది.

'కొతిమెర్‌ చేలపై ముసరుకొన్న పరీమళవల్లు లట్లు, వేల్‌

(వ్రితుకుల మున్ను పొల్చు రసభావమె సాగిన రాగమై గళ

మ్ము తొలచినట్లు ఈళ్వరుని మోహమె మండిన విశ్వనాథ భా

రతి సక లార్థ దాయిని",

మె నవమ

గ్రతిధొలఖ్న న్‌ లె ఎ రయజమనిముం * ట్యా కళ్‌

స సవళాడసికాకడ 3486404౮ - (| ల వాడలా రా .- 1. ॥ 0/0. 1 5609గ4560సఉ0గ4 [గ [ గ్‌ ]14ంఉ6, ర001. ౮౧ శ6ీ086 . . _ మంప్‌2002 ౮౧|7ల:10 3౯2082! - 506 ౧09 1992 [ నా మార్షంబును గాదు, శిషుర్యడ యినన్‌ ( . " నా తాతముత్తాత లం దే మార్షంబును గాదు వానిదెదియో? " 12 . యీ మారమటౌటచే . యదు / | సామాస్యుండనరాదు వాని, కవితా " . జ; క, న 2 నా! _ =. ల స్యమ్మాడమ హెతువై ం

• యీ 'మచ్చిష్యుని తా వరించినది నే నెంత ముదం బందెదన్‌ ం.. “ బెళ్లపిళ్ల వెంకటశాస్త్రి ॥ ల ౧ ౧ _ [ బా = న జ్‌ ॥ / ళం వ | _ _ లావా శ - ₹00622280402 9001 242166,-ఎ9 0. 0366841 _ ల "