Telugu visaada Saranga Dariyaj - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

త్రం ల | ఆ న రు టా కనా ర! త్‌ . ఒలు న న రా! ఎ చం ల జ... లేడే రా! హం క పే. న! స ” “ల క న టయ త చో స్‌. క ఖా? శ గా జే లు ణా | [| ల షా - న్‌ మా. (2 మ. ప్త శ | లః కం న స ఆ|| కా. , మం శ్‌ శళ:. క మ మే టే న ప ను న నవ న స్త ॥ షం చమ టు. ను క స వ సర నా. “ ల్‌ / అతా | మన్న స్ట: స న క చాపి ను స. - నం టక్‌ స్ట 1 | న ౮. బన నో శ్రీ ల న - వత వ శ న. న రా క” , స్తం క నె మ. భన క నల్ల జ య లడే వ స స్త్‌ ల టిం తే నళ న్‌ న. శి . తర సం లో శ్‌ గ . .. అభ్యరనాటక పితామహా సం ః స్ట్‌ జ. - - మనం... లగ క్మ్‌ న శీ ధరవరం. కామకు ము. త న ఖల వాం సగట ర్‌ అలల న టే మం శ _ శఠవొదవతు రాం ఆం లా. తం శ ల స మి. శ్థా ; కా. తా న న. సైనా... టకా. శ స్ట “మీలా గీ స చ... న యేనా - న్‌ క జ స న నాల నా శ. మం కా. భా. -=డాః పోణంగి -శ్రీకామ' అహ్పాక్తూష్ణు :.. సస. కీ ల్‌ | ల ఉహ . జు టా శ ఓక్‌ శ్‌ ఎ 3 ఎ నా ఈ; మ స? న. న నం: గ వ న్‌ షత ం |. / .. తో వ ట్‌ | | పై /] క. క న సస సం చనా య న స కవి క్‌ సే కం =. ల చిలక న శత / న న స్య య పా తక లే నాం లా. సే న న నళ స న. వ. ఆః జే ప “శ నక స న య. చే, న్న న ప నా గ కళ్‌ నరు. య. | . శ మ త్త కు" క. న ర వాలే తన న. రం లు వనన ను. నం. |. షి ఇ న. | పతన. ఎ టం ఆన న కం. న న ను... కం. (స . ఎహే. లల ఎవ స వ డూ! వ = ॥ | ( ్‌ | ం ల టై శే ల ॥ ॥ | |

విషాద సారంగధరము (నాటకము) తర్‌ అం(ధనాటక్‌ పితామహ శ్రీ ధర్మవరం రామకృష్ణమాచార్యులు నంవొదతడా డా॥ పోణంగి శ్రీరామ అప్పారావు పచుర ఆంధ్రప్రదేశ్‌ సాపాత్య అకాడమి కళాభనన్‌ -సెఫాబాదు. సహైదరాబాదు.4

ఇ₹13సీ2రే2 వషా2ల్య26పీ2ికజముక-- గ 01064 0125810621 09204 ౯ ౨0190 2717౯200 20210 1600202 యేషాం 10, 2460౯ ; 0౯ పెంగషగ81 5౯1 కజ02 తంం౫ మెం. కేశవవన నన నుననననతనన ననన హా ఆంధ(పదేళ్‌ సాహిత్య అకాడమి 'హెదరాబాదు = 500 004. వా ల ల్‌ థో ధ్‌ వచురవు 2 తీజశీలి టాలులతొ జో క్‌ (వళ్‌తు ముదణ + శతిలిలొ భీ (తలు = శి౦000 వెల:రూ. 7200, ఉ) క్‌ (( స్‌ హో కహ యాడ [వతులవ్‌ + 0 ఆఅంధపదేళ్‌ సాహిత్య అకాడమి గ్ర కళాభవన్‌, వై ఫొబాద్‌, (701 హైదరాబాదు = ర0ీ0 004. గ్ర ల మదత + పద్మావతీ ఆర్ట్‌ (పింటక్స్‌ హైదర్‌ గూడ, హైదరాబాదు = రీ068 0010

తొలిపలుకు

రూపక(పకియతో తెలుగువారికి నన్నయ్య కాలం నుంచి చక్కని పరిచయం ఉన్నది. అయితే పందొమ్మిదవ శతాబ్ధం ఉఊత్తరోర్థంలో కాని నాటక రచన తెలుగులో ఆరంభం కాలేదు. సంస్కృత నాటకాలను మన (పాచీనారధ కవులు (ప్రబంధాలుగా మలచగలిగినారే కాని యథాతథంగా అందించలేక పోయినారు. సంస్కృృతరూపకాలలో వివిధ [పాకృత భాషా పయోగం మనకు కనిపిస్తుంది. సంస్కృతాన్ని తెనిగించి, _పాకృళాన్ని ఏ భాషలో తెనిగించా లన్నది ఆ కాలం కవులకు ఒక పెద్ద (పపగ్నగా ఉండేదేమోనని సాహిత్య విమర్శకులు అఫే[హ్రావ్లపడసారుం

కృడచీన శరాబ్దంఉత్తరార్థంలో పాళ్ళాత్య, ఫారసీ నాటకాల (ప్రభావం వల్ల తెలుగులో కూడా నాటకాలు వెలువడినవి. ముందు అనువాదాలు, తరువాత స్వతంత్ర రచనలు వచ్చినవి. రచనలోనూ (పయోగంలోనూ పాళ్చాత్య పభావం ఆలుముకున్నది.,

తెలుగు, సంస్కృతం, కన్నడం, ఇంగ్లీషు భాషలలో క్షీఆతివేలమైన అభిని వేశాన్నీ, సంగీతకళలో మున్నత పజ్ఞాపాటవాలనూ సంపాదించుకున్న ధర్మవరం రామకృష్ణమాచార్యులు [పాచ్య పాళ్చాత్య నాటక రచనా ([పయోగ లక్షణాలలోని వైలవణ్యాలను సందర్శించి అనేక నాటకాలు రచించి, [పయో గించినారు. తాము సిద్ధహస్తులైన నటులుగా, కుశల (ప్రయో క్ర్తలుగా రాజ కెక్కి “ఆంధశాటక పితామహు' లనిపించుకున్నారు.

విషాడ సారంగధర నాటకం పాశ్చాత్య భావ [ప్రపంచంతో [పభావితమైన నట్టిది. తెలుగులో తొలి విషాదాంత నాటకం.

ఫ్‌ ఇ ఎన్నోమార్లు మృుదణ పొందినా ఇప్పుడు (ప్రతులు లభ్యం కావడం లేదు. సాహిత్య అకాడమీ చక్కని పీఠికతో, అనుబంధాలతో ఈ నాటకాన్ని పుసర్ముదదించి అందిస్తున్నది. ఈ నాటకింలోని [పాశ స్త్యాన్ని ఉగ్గడించిన ఆచార్య తణికెళ్ళ వీర భ్యదుడు గారి ఆంధ, ఆంగ వ్యాసాలను కూడా జతపరచి [పచురిస్తున్నాము. తెలుగు నాటక వికాసాన్ని గూర్చి పరిశోధించి డాక్టరేటు పట్టాను సంపాదించిన డా॥ పి. ఎస్‌, ఆర్‌. ఆప్పారావు గారు ఈ సంపుటికి చక్కని పీఠకను సమకూర్చి పళితృలోకానికి అనేక నూత్నాంళాలను వివరించినారు. అకాడమీ పక్షాన డా॥ పి, ఎస్‌. ఆఠ్‌. అప్పారావు గారికి ధన్యవాదములను సమర్పించుకుంటున్నాను. నే ఇరివెంటి కృష్ణమూర్తి కార్యదర్శి,

ఉపోదాతము ఖు

చ్మితనకీయముం (బకటించి యెన్నియో యేండ్డాయె. ఆ నాటకము నాలుగు కూర్చుల వెలసె. దానిం గుటించి యెందటో గుణగాహులు సురీజనులు (పశంసాష్మ్యతములం బంపిరి. వారికందటికి నా వందనమ్ను లాచరించెద. వాని నెల్ల |బచురింప సమకట్ట కుండుటకు (గంథ విస్తర భీతియు నా పొగడికోలునం దనభిలాషమును గారణములగు; గొని యనాదరము కాని యుపేచ కాని కారణ ములు కాపని నొక్కి. వక్కాణించుచు కమింప విన్నవింతు.

నేను రచించిన యాంధ నాటకములలో నీ విషాదసారంగధర మాజవది. రెండవ నాటకమయిన సావితీ చి[తాశ్వము మ్మాదాశాల యందున్నది. నెల రెండు నెలలలో వెలువడ( గలదు. ఈ నాటకమును మణీ యితరములునుూ నిది వజకు( (బచురింపంబడకుండుటకు( గారణము లనేకములు. కొార్యాంతర (పవిష్టుండ నై నందున నాపని నాకితరకార్యముల కెడమియ్యదయ్యె. ఎప్పుడైన నవకాశము కలిగెనా సరస వినోదిని సభక్తై [కొలళ్త కొత్త నాటకములు రచించుచు వచ్చితి. గాని రచియించిన వాని. న్సవరించి (ప్రచురింప జాలనై తి. ఇప్పటికిని నీ నాటకము (పచురితమై యుండదు. నా మ్మతులు పెక్కం[డునా నాటకము లెల్షైన( (బచురింపుమని మీఆరాని నిక్కచ్చి యొనర్చిరి. తొలుద్దొల్త నీ నాటకములు గేయ భూయిష్టముల్లై యండుట వాని నళ్షే [ప్రచురింప సాధ్యము లేదని యెంత నే-వెప్పినను విగనరైరి. నా (శ్రేయోభివృద్ధి. గోరు నాక మితు(డు నా యొద్దనున్న హస్రాకషర (ప్రతినుండి "వాసికొని మొదటి సంచిక గ్రౌంగా) యచ్చాట్తించి నాకు. బంపెను. ఆ యుద్యమము గాదన(జాలక [పచురించి యున్నాండ.

ఈ నాటకము 1887 సంవత్సరమున ఇ,పథమమున బళ్ళారిలో( (పద ర్శింప౧ుడియె. . నాటకమునందలి. కథా విశేషమా- జనులకు( గల యాదరము

న!

విశేషమో కాని, ఆప్పటీనుండి యింతవఆకు వేలు వేజు చోట్ల నెన్నిమాణు లీ నాటకమాడినను, దిదృషులకు నెడము సవరించుటయే కష్టముగానుండు. అది యిదివజకు దృశ్యనాటకమై యుండి యిప్పుడు దోవజ్ఞుల హస్తముల శక్క నుంకించుచున్నది. న ఈ నాటకము కథ విషయమున నాొక్కింత విన్నవింప( దగియున్నది. కథయేమో ప్రసిద్ధమైనది. ఇదివజకు డ్విపద కాద్య మొకటియు/ బద్యకావ్య మొకటియు నీ చరితము! (బకటించి యున్నవి. ద్విపద కావ్యమునందలి కథను బట్టిచూడ, రాజనరేం్యదు(డు సారంగధరునక్రై కన్యల నన్వేషించుటలో( జి(ఠాంగి రూప పటమును దెచ్చినట్టును, నాయమ రూపమునకు (బ్రమసి రాజు శానే యామెను బరిణయమాడినట్టును దెలియవచ్చుచున్నది. దీని-జూడ రాజ నరేం్యదుని దౌరాత్మ్య మెక్కువగా నేర్పడు. తన కొడుకున కని నిర్దేశించిన కన్నియ రూపవతిగా నున్నంత మ్యాతనే కొడుకును గాదని తాంబెండ్రియాడుట నీచకృత్యము గదా? ఇ(క( బద్యకావ్యములోని కథ విమర్శింప న్నీ వృత్తాంత మగపడదు.

“కం. కలరా యిలరాయనికి౯

గులసతి రక్నాంగి భోగ కుటిలశిరోడా తిలకము చి[కాంగియు నన నెలజివ్వను లిరువు రంబుజేందునిఖాస్యల్‌ .””

అని చెప్ప(బడి చృితాంగిని బెండ్రియైన తర్వాతనే యతనీకి సారంగ ధరు డను ప్కుతు డుదయించినట్లు వచింపబడి యున్నది. ఈ సందర్భమునుబట్టి చూడ. జ్మీరాంగి దౌరాత్మ్యము మిక్కిలి యధికముగా( గాన్బించె. స్వభావము నకు సయితను విరుద్ధమనిపించె. రాజు భార్యయై గొవృ పదవినున్న యొక చెలి ముప్పది యెదేండ్రు మించిన యీడున( దనకంటె మిక్కిలి చిన్నవా(డైన తన నవతి కొడుకు పావురమునక్తై తన యింటికిరా నతనిపై దుర్మోహము చూపి యవగత మొనర్చుట స్వాలావికమగునా * ఈ సండర్భములంబర్యాలోచించియే

య.

యొక విధముగా కథ కుదుర్చ(ఐడి యీ నాటకము పూర్వ రంగమున వచింపం ఐడి యున్నది, సారంగధరుని వివాహము కొజకు రాకన్నియలం జూచి వారి రూప పటముల గొనివచ్చుటకు దేశదేళములకు (బాహ్మబుల రాజు పంపుటయు హిరణ్యుండును విభావసుండును [గమముగా( జందకళ యొక్కయు. జ్మీతాంగి యొక్కయు! బటముల దెచ్చుటయు, నా రెండు రూపముల సౌందర్యాతిశయ మున దారతమ్యము విమర్శింపరాక యా యిరువురు దన యింట నుండుటకై సెరంగధరునకు. జందకళను వివాహముఃడజేసి, చితాంగిని రాజు తానే పెండ్లి యాడుటయు( జి తాంగి సారంగధరుని మోహించి యుండిశను రాజున కాంత రితు(డ్తైన తన తర్మడిమాట మీఅ/(జాలక రాజరాజుం బరిణయమాడుటయు నివి యన్నియు దాన విశదపడు. చిత్రాంగి మోహము విభావసు(డెటిగి యుండియు రాజరాజునకు(గాని సారంగధరునకు(గాని యా వార్త యెజతి(గింపకుండుట వలన మహానర్థము (ప్రాప్తించుట విస్పష్టమగు. ఈ కథవలన జిత్రాంగి దుర్మోహమున కించుక కృమాపణ గలిగెడి.

ఈ కథయే య[పళస్తమనియు సవతితల్లి కుమారుని మోహించుట దుర్నీతిదాయకమనియు నాటకమునకు( దగినది కాదనియు! గొందజి యఖి [(వాయము. నీతియు దుర్నీతియ బరస్పరాధారములు గల్లిసవి. దుర్నీతి యించుక్షైనన్‌ (బకటింపకున్న నీతికి గాంతిగలుగదు. రావణుని దుర్నీతి లేకున్న శ్రీరామున కంతకీర్తి గలుగునా? దుర్యోధనుని దుర్నీతి లేకయున్న. బాండవుల కంతటి ఖ్యాతి కలిగియుండునా ? కావున నీతి కుదుర్చవలెనన్న, దుర్నీతి నించుక [పకటించియే తీరదలెకని నా సవినయ విజ్ఞాపసము. రుచి భేదములు నభ్మిపాయ భేదములున్న నుండు(గాక.

ఈ నాటకము విషాదాంతముగా నొనర్ప/ఐడి యున్నది. ఇది (కొత్త పద్ధతియగుట యెజు(గనివా(డ(గాను. ఆంగ్రేయభాషయం దిట్టి విషాద నాటకము లనేకమయులు కలవు. నీతిబోధ విషాద నాటకములయందువలె మంగళాంతనాటక ములయందుః గలుగంజాలదని నాకు! దప్పని యభిప్రాయము, కావున నీ (కొత్త పద్ధతి ననుసరించితి. కథలో సారంగరరుని కరపాదచ్చేదమైన పిదప సిద్ధు, డొకం డరుదెంచి కాలుసేతులు మొగిపించెనని (వ్రాయంబడి యున్నది. జరసి చూడ్యవిషాద్ధాంతముగా( గథ ముగించుటకుంగల యశభిలాషము సిద్భని రాకకు!

య!

గారణమైనట్టూహింప( దగియున్నది. కాలుసేతులు మరల మొలచుట స్వాభావి కము కాదు కావునను, సారంగధరున చృురియే స్వాభావికముగ నుండుటయే కాక కఠథయందలి నీతిని పట్టుదలగా. గలిగించుట కాధారమగుటంజేసియు, నదియే యాదరింప(బడియున్నది, సొరంగధరుని శిక్షించిన పిదప యాకాళవాణి వలన జిితాంగి దుర్నీతి రాజునకు. డెలిసెనని కథలో నున్నది. ఇంత తెలిసి యున్న యాకాశవాణి హెరంగధరు-డు 'క్షితుండగుట వబకు నీ వృత్తాంతము వెలింబెట్టని క్రై లాటమేల యొకర్చెనో తెలియవదయ్యె. ఇదియు స్వాభావికముకామి నయ్యాకాశవాణి సాహాయ్య మీ నాటకమున! గోరంబడదయ్యు.

కొంద జీ నాటకమున సారంగధరుని మృతి నీతిదాయకము కాదని నాతో మందలించిరి. ఎందు!గాని నీతిపరులకు సుఖమును దుర్నితిపరులకు దుఃఖ మును గలుగుటయే ఫలకుతిలో సంతసమునించునది యనియు వచించిరి. లోక మున ననుభవమున నట్లు పరిణమింపవని నేకు వచించితి. సత్పురునుల కెందు6 గొని [ప్రాయికముగా బాధలు వచ్చుటయే మనము కనుచున్నారము. అదిగాక లోకమున జరుగు విషయములలో నెన్సి యో పొరంబాటులు కలవుగదా ? సద్గు ణము కలవార లెందటికో చెప్పరాని దుఃఖములు కలుగుట చూడమా? వానికన్ని టికి. గారణములు చెప్పుటకు సాధ్యమా? అట్లే యియ్యెడనూహింపవలయు. మంచి వా(డై, ఏకపత్నీవతుండై, యణుమాతమైన నపరాధమెటు(గని మహాను భావు(డ్లైయున్నవానికి( గొంచెమయినకు సుఖముంగలిగింపక చంపినందున నాట కమును జూచినవారు సద్గుణములవలన( [ఐయోజన ముండ(జాలదని యఖి [ప్రాయపడుదురని కొందఠతివాదము. ఆది యాదరణీయము కాదనినా విన్న పము. ఇతర నీతు లెన్నియో దీనియందు! బొడకట్టుచుండంగా నిట్టి యభి[పప్రాయ మెవ్వరికిని గలుగదు. సారంగధరునియ౨ దపరాధకల్పనమే వలయునన్న తన శెప్పుడు [శేయముంగోరు [పాణసఖుడు సుబుద్ధి మాట యింత్రై నను విననిది యపరాధమే యని యూహించిన నూహింపవచ్చు/గదా ?

ఈ నాటకము నందలి పాట లౌకటి రెండు తప్ప( జ్నితనశీయము నందు వలె ననుబంధముననే మ్యుదింపబడియె. నాటకమునందలి యనుబంధము సంఖ్యల నెత్తిచూదిన నయ్యెడనుండ(గల గేయములు తెలియు.

ధ. రామకృష్ణ్టమాచార్యు.డు.

ఈ నాటకమునందలి ముఖ్య ప్యాతలు పురుషులు

ఉగ్జండు(డు అపరాధ స్థాపకుడు. అం. 111

నయార్ణపుండు )] ల

నీతిజ్ఞుండు (' రాజనరేందుని మంషులు. అం. 1 రం. 1, అం, [1

మతిమంతుండు రం. 8-4, అం. 111

రాజవరేందుండు : కథానాయకుడు అం. 1] రం. 1=-ల, అం. 11! రం. = లిఎ4, ఆం.111, అం. రం. 2, అం.* రం. 1-8-4

విభావసుండు ; _ రాజపురోహితు,డు. పూర్వరంగము, ఆం. 11రం. ఖి

వీరసేకుండు ; తలవరి పెద్ద. అం. 17 రం. 1, అం-* రం. 2-4

సదయుండు ; న్యాయవాది. అం. 11]

సారంగరధరు(డు : రాజనరేఇదుని ప్కుకుండు. ఆం. రం. 1-5-5, అం. 11 రం. 1-5, అం. 111, అం. 1౪ రం. 1, అం. * రం. బిఎ

సుకలుండు న ఆస్థాక విలేఖకు-డు అ౨ 111

సుబుద్ధి ; మ%ిమంత కుమారుడు, ఆం. 1రం. 1-8-5, ఆం, 111 రం. ర5, ఆం. 111, అం. 1౪/ రం. 8, ఆం. * రం. 4

హిరణ్యుండు ; రాజ పురోహితుండు. పూర్వురంగము.

తలవరులు, పావురమాటవాండడ్రు, పౌరులు, వైద్యుండు మొదలగువారు.

స్తీపాథతలు

కమల శ చికాంగి దాసి. ఆ౨ఎ. శరం. 4, అం. 11 రం. 1, అం. రం. 8

చంపక 2 మజియొక దాసీ. ఆం. 1 రం. 2, అం. 111

చ్మికాంగి ః: కథానాయిక. అం. 1 రంశి-4, అం. 11రం. 1-2-64, అం. 1౪ రం. ల, అం. * రం. 1-2

రళ్నాంగి ; _రాజనరేం[దుని పెద్ద భార్య. ఆం. 1౪ రం. 1-2, అం. * రం. శీ "

శ్రీ విషాదసారంగధర తొలి [(పదర్శనములలో పాల్గొన్న నటులు కొందరు రాజనరేం[ దుడు 2 దొడ్డి గోవిందరావు రూపనగుడి కేశపరావు సహెరంగధరుడు వ ధర్మవరం వెంకటకృష్ణమాబార్య. మతిమంతుడు ఏ కె. భీమసేనరావు నీతిజ్ఞుడు వ వై. భీమసేనరావు నయార్ణవుడు ఇ; బాలాజిరావు సుబుద్ధి వ కర్నూలు విళ నాథరావు పావురాల ఆటవాం[డు | ఆర్‌ మాధవ, బాలాజిరావు పిచ్చివాళ్ళు గిరి ఆచార్య, ఎస్‌. పాండు, తలారులు | సి. శేషశాస్తులు, ఆదోని రాజారావు, సీకయ్య, | చందశేఖరళాన్తి సనదయుడు 2 బాదనహాట్టి సేతురామరావు ఉద్దండుడు వ వాదనహట్టి భ్రీనివాసరావు సుకలుడు 2: సి.హెచ్‌. గోగ్‌ (రావుబహదూర్‌ చింత్వాడి హనుమంత గౌడ్‌ ))

వైద్యుడు 2 బాదనహట్టీ సేతురామరావు చితాంగి వ హెచ్‌. రాము (హొళగొంది రామచం(దరావు) రత్నాంగి వి బళ్ళారి సుబ్బారాయడు (ఆప్పుడు విద్యార్థి) కమల ః నాగేశకాన్తి చంపక ః _కూరుగునూరి నరసింగరావు

పీఠిక (విషాద సారంగధరము విషాద సారంగధర రూపకకర్త ఆంధనాటక పితామహ బిళుదాంచితు థతైన ధర్మవరం రామకృష్ణమాచార్యులుగారు. విషాదాంతమైన సారంగధరుని చరి[తకలది కావున ఈ రూపకమునకు “విషాద సారంగధరము' అని నామ కరణము జరిగినది. ఆచార్యులవారు రచించిన సుమారు 80 రూపకములలో ఇది ఆరవది. |కి.ళ. 1887 సంవత్సరమున [పష్రపథమమున బళ్ళారిలో (పదర్శింప విడినడి, (తొలి (పదర్శశములలో పాల్గొన్న కొందరు కటుల పేర్లు ముందు పేజీలో చూడవచ్చును.) ఇది తెలుగులోని తొలి స్వతం్యత విషాద ఈూపకమని చెప్పవచ్చు.! ముదణము మాతము చాలా ఆలస్యముగ 1908-12 1పాంఠాల జరిగినది. న తెలుగులో సారంగధర చరితను తెలిపే రచనలలో ఇప్పటికి లభించి నంతలో "నవనాథ చర్మితము' మొదటిది. ఇది ద్విపదకావ్యం. దీనిని గౌరన (క్రీ.ళ. 15 వ శతాబ్ది పూర్వార్థంలో రచించాడు. తన రచనకు గిరిరాజకవి పద్య (ప్రబంధము మూలమని గౌరన చెప్పినాడు కాని, గిరిరాజకవి _పబంధమి౨తవరకు లభ్యముకాలేదు. గౌరన (ప్రకారం సౌరంగధరుడు మాళవదేశంలోని మాంధాత పురాన్ని పరిపాలించిన రాజమహేం్యదుని కుమారుడు. ఆ రాజుకు రత్నాంగి అనే భార్య, చి(త్రాంగి అనే ఉంపుడుకత్తె ఉన్నారు. చిత్రాంగి దుస్సాహసం వల్ల కాళ్ళు చేతులు వరుకబడిన సారంగధరుని మీననాథుడు అనే సిద్ధుడు కాపాడి,

1. షేక్సియర్‌ రచించిన “జూలియస్‌ సీజరు' రూపకమును వావిలాల వాసు దేవళాన్రిగారు 'సీజరు చరితము” ఆను పేర పదం రూపమున అనువ దించినారు. ఇది 1875 లో (సకటితమైనది.

య! దీక్ష ఒసంగి, సిద్ధునకావించి, చౌరంగి అనే పేరు పెడతాడు. కధ విషాదాంతం కాదు. అంజేకాదు, ఈ కథరు తెలుగు దేశానికి ఏ విధమైన సంబంధమూ లేదు.

(క్రీశ. 154? లో “బొల భాగవతము” ఆనే ద్విపద కావ్యాన్ని రచించిన దోనేరు కొనేరు నాథకవి కావ్యం చివర చందవంశపురాజులవివరాలు పేర్కాంటూ భానుమతీ విమలాదిత్యుల పుతుడు రాజరాజనరేందుడనీ, అతడు రాజమహేంద వరమను పేక రాజధానిని కట్టించి వేంగిదేశము నేలెననీ, ఆతని పెద్ద కొడుకు శాంతమూర్తి ఆయిన సారంగరరుడు పినతల్లి వలక కలిగిన ఆపదనుగడచి చౌరంగి అనే సిద్ధుడు అయ్యెకనీ తెలిపిశాడు,కి కాగా దోనేరు కోనేరు నాథకవి సారంగధర చర్మితను. తెలుగు దేశానికి ముడిపెట్టాడనటం సృష్టం. దీనికి (పారంభం కోనేరునాథకవే చేళాగో, లేదా అంతకు ముందే ఇది. తెలుగు దేశంలో _పకారంలో ఉందో తెలియదు.

భాస్కర శతక కర్త ఆయిన మారన వెంకయ్య ఒర్‌ పద్యంలో సారంగ ధర చరితను ఇట్టా పేర్కొన్నాడు:

“అంగన నమ్మరాదు, తన యంశెకురాని బహాబలాడ్యు వే

భంగుల మాయలొడ్డి చెల పందలపెట్టు; వివేకియైన సా

రంగధరున్‌ బఐదంబులు కరంబులు గోయ(గంజే సె దొల్లి చి

(త్రాంగి యనేకముల్‌ నుడువరాని కుయుక్తులు పన్ని భాస్కరా 1”

ఈ పద్యంవల్ల చ్చితాంగి సారంగధరునకు పిశతల్లి అవుకో కాదో తెలియటం లేదు కాని, తెలుగు దేశంరో ఈ కథకు గల చిరకాల పరిచితిని మ్మాతం స్పష్టం చేస్తున్నది (భాస్కర శతకకర్త అప్పకవికి పూర్వుడు.)

ఇంక తరువాత చెప్పడగిగవాడు చేమకూర వేంకటకవి ఈయన “సారంగ రర చర్మితము” అనే పద్య కావ్యాన్ని రచించాడు. (ఇడి విజయ. విలాసమువకు లి. చూ. కోరాడ రామకృష్ణయ్యగారి "నవనాథ చరిత” పీఠిక, .

ప. ముందరి రచన). వెంకిటకివి చిరు మార్పులలో గౌంన చెప్పిన కథనే స్వీకరిం చాడు.

మహిని రాజనరేందు(డు, మాళవపతి, రాజ రాజ నరేందుడు, రాజ రాజు ననగ. బేరెన్నికకు నెక్కి యతిళయిల్డు నింద విభవుండు, రాజ మహేం[ద విభుడు. కలరా ముల రాయనికిం

గులసతి రత్నాంగి, భోగకుటిల శిరోజా తిలకము చ్మితాంగియు, నన

నెల జవ్వను లిరువు రంబుజేందునిభాస్యల్‌ ఆతనికిన్‌ శదక్తిితయ

రీతింగడు. బెంపు గాంచిరి నయార్జ వు(డున్‌ నీతిజ్ఞుండు మతిమంతు,డు

ధీతీలకం బలర(గా సుదీతిలంకంబుల్‌.

_--సారంగధర చరితము![. 5-7 ప. అయితే “ఇక్కడ వేంకట కవి ఒక చిన్న పోకిరి పని చేసినా''డన్నారు దీపాల పిచ్చయ్య శాస్త్రిగారు. ఏమనగా, మాళవ దేశాన్ని మాళవదేశంగానే ఉంచి మాంధాత పురాన్ని “రాజమ హేం[దము'గొనూ, రాజ మహేందుని *“రాజ నరేం (దుడు"గానూ మార్చినాడు. అంతేకాదు. రాజరాజ నరేం్యదుడు, రాజరాజు అనేవి రాజనరేం్యదునకు పర్యాయ నామములన్నాడు.

సౌరంగధరుని కథ రాజమహేందవరానకి వనాడో ముడిపెట్టజడింది ఆది కాదనలేక, “కధ సత్యసమ్మతము కాదని మనస్సు శమ్మటం వల్ల, ఆది మాళవం దేశంలో జరిగింది పొమ్మన్నాడు. ల. “*జితకాశి వ్యాఖ్యాసహిత సారంగధర చర్మిత ముదణము (1942)నకు పీ3క-పట కర.

సళ

శరువాత, శ్రీ శ. 1056ల “అప్పకవీయం” గొ వసీద్ధి పొందిన లక్షణ _గంథాన్ని రచించిన కాకునూరి అప్పకవి సారంగధరుని నన్నయ్యగారి శిష్యునిగాచేసి, తిరిగి కథను తెలుగువెకానికి పట్టుకొనివచ్చి అవినాభావ సంబంధం స్థిరపర్చినాడు.

*““వాజరాజు నరేంద తనూజు( డార్య

సభఖుండు సారంగధరుండు శై శవమునందు

నన్నయ రచించు నెడంబఠనం బౌనర్చె

నక్యు లెవ్వరెజుంగ రీయాంధ ఫక్కిం”

“ఆత(డు దగ కాళ్టు( జేతులు

మతి సెడి జనకుండు దరుగ మత్కేందుని సం

గతి నవి [గమ్మర మొలచిన,

వేతి సిద్ధుల గలసి యొక్క సిద్ధుండయ్యెన్‌''

---అప్పకవీయం-!. 68-49 ప.

పిమ్మట బాణాల శంభుదాసుడు సారంగధర చర్మితిమును ద్విపద కావ్యముగా రచించినాడు; అందులో రాజమహేందము రాజమ హేందవరమైనది కాని ఇది ఏదేశంలోదో ళంభుదాసుడు పేర్కొనలేదు.

కూచిమంచి. తిమ్మ *కవి కూడా సారంగధర చర్మితమును ద్విపద కావ్యంగా రచించాడు (కీ. శు 1729). ఇందులో చికాంగి రాజకుమ్హారై అయింది. సౌరంగధరుని కోనం వెదకిన పెండ్లి కూతుళ్ళలో చిిఠాంగి కూడా ఉంది. నేడు స్తుపసిద్ధమైన సారంగధర చర్మితమునకు తిమ్మ కవి రచన మూలమనటంలో సందేహంలేదులీ శ. చూ. ఆరుదగారోసమ్మగాంధ సాహిత్యం'సం. 10. పుటలు-104-105.

ళా

పై రచనలేకాక అనేక యక్షగానములు, స్తీ పాటలు, నాటకములు మొదలై నవి తరువాతి కొలములో వెలువడినవి. సముఖము వెంకట కృష్ణప్ప నాయకుడీ సారంగధర చరితమును గద్య కావ్యముగా రచించినాడు. (క్రీ *. 18 వ శతాబ్ది).

మొత్తంమీద సారంగధరుని కథ మొదట మాళవదేశంలో మాంధాత పురమున ఫుట్టి, రాజమ హేం[దమార్గమున వెగీదేశమునకు వచ్చి, రాజమ హేం[ద వరమున స్థిరపడినది. మాళవదేశమను మాట మాసిపోయినది.. రాజమహేంద వరంలో రత్నాంగి మేడ, చిికాంగి మేడ, సొరంగరరుని మెట్ట (కాళ్ళు చేతులు నరుకబడిన (పదేశం)ఏర్పడినాయి. పిచ్చయ్యశాస్త్రీగాదు చెప్పినట్టుగా '“అంతతో ఆగినదా? గుంటూరు మండలమునను ప్రతిఫలించి గులకరించినది. గుంటూరు జిల్లా పల్నాడు తాలూకాలో కృష్ణదరిని “'సారంగుపల్లి' యని ఒక చిన్న (గౌమమును, దానికి సమీపమున “సారంగధర సుట్ట' యను చిన్న కొండయును, ఆ కొండమీద సారంగరరుని కాళ్ళు చేతులు ఖండిఎపఐడెనన్న కథయుకు కలవు. కొంచెము (శ్రమకోర్చి విచారించినచో అందుకు తగిన స్థలపురాణము కూడా ఆ [ప్రాంతముల లభింపవచ్చును. నెల్టూరు మండలమునను, కోవూరు తాలూకాలో చ్మికాంగికోట, రత్నాంగికోట అను ప్రదేశములు వెలసినవి గాని, ఎందువల్లనో సారంగధరుని కథ మ్యాతమా [పదేశములకు ముడిపెట్టబడలేదు. ఇర్లే సారంగ ధరుని కథతో సంబంరములేని రర్నాంగి మేడ, చితాంగి మేడ ఉన్న స్థలములు కన్నడ దేశములో హంపీ సమీపమున నున్న కంపిలినగర [పాంతమునను కలవట!”క్‌

వేంకటకవి గౌరన కథను యథాతథంగా _గహించికూడా పేర్లలో మార్పు చేయటానికి కారణాన్ని ఊహిస్తూ- “మహాత్ముల కథలను, మవిీపురుషుల జీవిత ములను తమ తమ అభిజనములకు - అనువగుచో అన్వయములకును, అతుకు 5. చూ. జితకాళి వ్యాళ్యాసపిత సారంగధర చరితము = పీఠిక - పుటలు

52= 5ని.

వా 1 పెట్టుకొని యానంది-చుట మానవ స్వభావము”. అని పిచ్చయ్యళాస్ట్రగారు పేర్కొన్నారు అసలు ఇట్టి కథకు మూలం [దావిడులలోని మాతుల కన్యోద్వాహ పద్ధతి జౌత్తరాహులై క ఆర్యులకు శచ్చకపోవడమే అయిఉంటుందని కేతవరపు రామ కోటిళాన్తి గారూహించినారు.* కాని, ఈ కథకాక, మన హిందూ వేద(బాహ్మణ పురాణాది ప్రాచీన వాజ్బ్యయములలో ఎక్కడను ఒక యువతి తన సవతి కుమారుని కామించి కవయగోరిన వృత్తాంతము కానరాదు. (ఊర్వశి = అర్జునుల వృత్తాంత మిట్టిదికాదు) ఇట్టి కధలు (గీకు వాబ్బయాచముంందు కలవు. కుమారుడు, తెలియక తల్లినే వివాహమాడి సంతాశమును పడసిన కథను ఎస్కిిలన్‌ నాటకీ కరించినాడు = ఈడిపస్‌ రెక్స్‌, అడి ఉత్తమరూపకంగా నేటికిని విమర్శకులచే పళ ంసలనందుకొనుచున్నది. సౌరంగధరుని కథవంటి కథ మహారాష్ట్ర భాషలోనూ, కిన్నడ భాష లోనూ ఉన్నట్టు తెలియుచున్నది. దుండి రాజకుమారుడగు మాలూ పండితుడు మహారాష్ట్ర భాషలో “నోవీ బద్ధముగ విరచించిన [గంథము ననుసరించి బచ్చు రామన్నగు_ప్లగారు *నవనాధ భక్తుల చరిిత' రచించినారు. ఆ కథలలోని “కృష్టా గరుడు" అనే రాకుమారుడు సారంగధరునివలె పినతల్లి దుర్మోహమునకు బలి అయినాడు. ళశాంగనృపాలుడు కౌండిన్య నగర పాలకుడు. ఆతని మొదటి భార్య అయిన మందాకిని యొక్క కుమారుడు కృష్ణాగరుడు. మందాకిని మరణా నంతరం రాజు భుజావంతిని 'పెండ్రాడినాడు (ఈమె మొదట కృష్ణాగరునికి ఊద్ధే శింపబడినదట!). కన్నడ భాషలోని కుమార రాముని కథ” కూడ ఇటువంటిదే. పినతల్లి దమర్కోహముశకు సురిఅబిన కుమార రామునకు మరణ దండనము విధింపబకినవ. అుదుచేత అ=దులో కర = చరణ ఖండనము, మతే 6. పైని పుట. 58. 7. చూ. ఆంధ సాహిత్య పరిషత్చ్మతిక = మన్మథ, టై్యతము = పుట-+45.

న. మహిమ, చౌొరంగి నామకరణము అనునవి లేవు. మొత్తంమీడ ఈ పోలర కథ లన్నింటికీ ఏదో ఒక మాతృక ఉండి ఉంటుందనీ, మరి మన నసారంగథకుని కథయే తొలికథ అయిఉంటుందనీ దీపాల పిచ్చ మ్యళాస్త్రిగారు తం౨వినారు.! ఇదీ నత్యమే కాదగును. మన సారంగధర చర్మితముకు పోలిన కథలు _గీకు-రోమన్‌ సాహితృము లందును కన్పజ్జటం ఆశ్చర్యాన్ని కలిగింపగలదు.! గీకు విషాద రూపకకర్తలు మువ్వురిలో మూడవవాడగు యూరిపిడస్‌( కి.పూ. 480-406) రచించిన హిప్పో లిటస్‌ (1199011015) అనే విషాదరూపక మందలి కథ, రోమన్‌ నాటక కర్త ఆయిన సెనెకా (కీపూ. శం [కీళ, 65) రచించి “హిప్పోలిటని్‌ లెదా “సేడా' (1100011618 0? క[26రే౯2) అనే విషాద రూపకమందగలి కథ అచ్చంగా సౌరంగరరుని కథ వంటివే; అందున తెలుగు కథకు సెశకా రచన మరింత సన్నిహితంగా ఉన్నది, ఢీసూ3స్‌ శిసుదేశపురాజు. హిప్పొలిటస్‌ మొదటి భార్య కుమారుడు; అందగాడు; నీతిమంతుడు: డయానా దేవతకు భక్తుడు రాజు రండవ భార్య ఫ్నేడా. ఆమెకు సవతి కుమారునిపై మోహము కలిగి తపించుచుండెను, ఇంతలో రాజు కార్యాంతర వ్యాసంగుడైై దేశాంతరమేగినాడు. యారిపిడస్‌ (పకారం-దాసి తన రాణి యొక్క ఆస్వాభావిక చర్యకు సిగ్గపడినప్పటికీ ఫ్నేడా కామము బఐవృత్తర మైనదని తెలుసుకొని, రాకుమారుని ఎట్లాగెనా తీసుకొని దత్తునని చెప్పినది. ఎవ్వరికిన చెప్పనని ఒట్టు పెట్టించుకొని,

• దాసి, రాణి అవస్థ రాకుమారుశకు తెల్పినది రాకుమవూరుడా[గహోద గు "ర హెరంగధర చర్మిత పీక = పుట = 58.

9. చూ. ర్నుదాభట్ల [పళరాపుగారి వ్యాసము-సారంగధర చరిత [లీకు రోమన్‌ కథామూలయులు)] భారతి- శ్రీఘుఖ-పైకాఖ 'ముంపుటలు ౧3?=౮0. శి

జళ[11

డయ్యునూ, ఒట్టునకు కట్టుబడి తర్మడికి చెప్పరేచు. కాని గౌరవ వోని రాకుండా (ప్రాణత్యాగము చేయటకు. ఫే్యడా నిశ్చయించుకొన్నది. రాజు తిరిగి వచ్చి? రాణి శవమును చూచినాడు. ఆ శవము చేతిలో ఉన్న ఒక కల్పిత లీఖనుబట్టీ ఆమె చావునకు కారణము రాకుమారుని దుష్కార్యమన గుర్తించి, తాచు నెప్యూను అను దేవుని వలన పొందిన వరము ఫలముగా తన కొడుకు ావును కోరును. రాకుమారుడు ఒట్టునకు కట్టుబడి, _దాసికి తనకును జరన సంభాషణముకు దాచిపెట్టి, తాను నిర్దోషినని మ్మాతమే చెప్పెను. ఆగహఎతో రాజు కుమారుని దేళ్ళభష్టుని కూడ చేసినాడు. హిప్పోలిటస్‌ మరణించిన తరువాత డయానా దేపత వచ్చి, రాజునకు యథార్థము తెలియజెప్పెను. కుమారుని మరణమునకు రాజు దుఃఖించుచుండగా రూపకము ముగిసినది.. ఇంక సెనెకా _ప్రకారంం “*త్రల్లీ! మా రాణ్మిపై రాకుమారునికి _పేమ కలిగించుము”” అని దాసి డయానా దేవతను _ప్రార్థించుచుండగా రాకుమారుడు రాణి అంతఃపుర మును పవేశించినాడు. ఎంత నచ్చ చెప్పిన రాకుమారుడు వినలేదు. చివరకు రాణి మన్మథ పీడితయై రాకుమారుని మీదపడగా, రాకుమారు డసహ్యించుకొని ఆమను చంపుటకు కత్తి నెత్తి కూడా న్త్రీ హత్యచేయజాలక కత్తిని అచ్చటనే విడిచి విషావముతో వెడలి పోయినాడు. గత్యంతరం లేక, దాసి తన రాణిని రక్షించుటక్తై అరిరిచేసీ, రాకుమారునిపై నేరము మోపి, ఆతని కత్తిని నిదర్శనముగా చూపినది. తరువాత రాజు వచ్చినప్పుడు ఆత్మహత్యకు పూనుకొన్న రాణి రాకుమారునిపై నేరము మోపినది. నెప్యూన్‌ వరఫలముగా రాజు కుమారుని మరణమును కోరును. రాకుమారుని మరణ వార్త వినిన ఫ్మేడా నిజము తెలియ జెప్పి ఆ కత్తిపైబడి మరణించినది. రాజు కూడా తన మరణమును కోరుకొనెను. హిప్పోలిటన్‌ డుక్కరణమునకు కారణము వీన్‌ దేవత యొక్క ఆగహమట గీ ఆమె కోపంవల్లనే ఫ్యేడాకు సవతి కుమారునిపై (పేమ కలిగినదట !

రుద్రాభట్ల (ప్రకాశరావుగారు పేర్కొన్నట్టు? యూరిపిడన్‌, సెనెా రచనలు చదివిన పిమ్మట సారంగధర చరితను కల్పించి [వాసిన తెలుగు కథకుడు సెశెకా రచించిన కోమన్‌ రూపకి కథకు ఆకుసరించెనని స్ఫురింప

య.

గలదు. “ఆంధ సాతవాహన రాజుల కాలంలో' కౌకాయా?ం ఉచ్చస్థితిలో ఉండే ద%, _గీకు-రోమ్‌ మొదలగు పాశ్చాత్య దేశాలతో దక్షిణాపథం వర్తక వ్యాహా రాలు జరిపేదనీ చరిత తెలుపుతున్నది. ' నెల్లూరు పాంతాల రోమన్‌ చ వర్తుల నాణెములు దొరకటం ఈ చరితాఎళాన్ని మరింత బలపరుస్తున్నది. పాశ్చాత్య దేశాలతో వ్తక వ్యాపారాల ఫలితంగా పొగాకు, మిరియపుకాయలు, మిరపకాయలు మన దేశానికి దిగుమతి ఆమువళ్తే, _గీకు = రోమన్‌ కథలు కూడ దిగుమతి అయి ఉంటామి. దేశంలో (ప్రచారం పొందిన -ఈ కథకు తెలుగు దేశంతో పూర్తిగా ముడి పెట్టికవాడు అప్పకవి. అంతేకాదు, రాజరాజనరేం[దు నకు సారంగరరుడనే పుతుడు ఉన్నట్లు, ఆతడు ఆదికవి అయిన నన్నయ భట్టారకుకకు శిష్యుడయిశట్టు కూడా కల్పించిశాడు. ఇట్టా చేయటంలో ఆంధ శబ్ద చింతామణి నన్నయభట్టారక కృతమని నిర్ధారించటమే _పధాశ లక్షం అమి ఉంటుంది. కాని భారత కృత్యాదిలో నన్నయ భట్టారకుడు ఉదాత్తంగా చృితించిన రాజరాజునకు హైన్యమాపాడించుచున్నామన్న ఆలోచన అఆప్పకవికి లేకపోయినది.

మూల మెచ్చటిదైనా, పదవారణాల తెలుగు కథగా మారిపోయింది సారంగధర చరిత. పాళ్చాత్య రూపక _పభావానికిలోనైన ఆచార్యులవారు, సారంగఠరర కథను విషాదాంతంగా రచించటమే సమంజసమని ఛఖావించారు. సారంగధరుడు తిరిగి బతకటం వారికి నచ్చలేదు. అందుచేత కథను దుఃథాం తము చేసి, తదనుగుణంగా కథాగతిని మలచుకొన్నారు. (కన్నడ భాషలోని కుమార రాముని కథ కూడా దుఃఖాంతమైనదే [)

విషాద (లేదా విషాదాంత లేదా దుఃఖాంత లేదా ఖేదాంత) రూపకములు (టాబెక్సీలు) తొలుత గేకుదేశమున పుట్టి, రోమ్‌ దేశమున వ్యాపించి, ఆంగ్ల దేశమున షేక్స్పియర్‌ కాలమున స్థికపడినవి. ఈ విషాదరూపకముల నాయకులు సవాజంగా సత్పురుషులు, ధీరోదాత్తులు. కాన, ఏడో ఒక కారణంగా. వారు పతకం చెందుతారు. ఆ కారణాలు మూడు నాలుగు విధాణగా ఉండవచ్చు--

౫

1. మానవ సామాన్యమైన దౌర్చల్యఎ చేత, లేదా అరిషడ్వర్ల (ప్రాబల్యుంచేత ఏదో ఒక దోషానికి పాల్పడటం; 2, థీవిభవసంపర్నులై నప్పటికీ పరిస్థితుల (పభాపం కారణంగా (ప్రమాదకరమైన నిర్ణయం సిసుకొనటం (౯90౯ 01 న. 8. దైవికమైన శక్తిని (ఈల) అధిగమించలీకపోవటం; శ. మనఃపూర్వకంగా దోషాచరణకు పూనుకొనటం. కు రూపకాలలో సాధారణంగా పై మూడవ కారణం (ప్రాబల్యం చహిస్తు:ది. షేక్స్పియర్‌ ఠరూపకాలలో సొోధారణంగా మొవటికారణం [ప్రాబల్యం వహిస్తుంది, మాక్‌ చెల్‌, ఒథెల్లో రూపకాలు నాలుగవ కారణమునకు ఉదాహరణములు. ఇంక కింగ్‌ లియర్‌ రెండవ కారణమునకు తార్కాణము. గికుభాషలో విషాద - ఆహ్లాద భేడములచేత రూపకములు రెండు విధములే, కాని సంస్కృృతభాషలో నాటక-పకరణాది పది (పధాన రూపకాలు, నాటికాది ఆరు జన్యరూపకాలు, అష్టాదశ ఉప రూపకాలు ఉన్నవి. కొని, ఇన్ని భేదాలలోనూ విషాద రూపకమన్నది లేదు. విషాద రూపకమునకు (పరాన లవణము నాయక పతసము లేదా మరణము. విషాద నాయకుడు సత్పురుషుడే అయినప్పటికీ ఇంతకుముందు. పేర్కొన్న నాలుగు కారణాలలో ఏదో ఒక కారణంచేత పతనం చెందుతాడు. లోకానికి (పతివింబమనదగిన రూపకంరో కూడా లోకమందువలెనే సత్పురుషులు పతనం చెందటం (పదర్శింపవచ్చునని ప్రాళ్చాత్యుల మతము. కాని, భారతీయుల దృష్టి వేరు. వీరి దృష్టిలో నాయకు డనగా ధర్మమునకు (ప్రతిరూపము. అటువంటి ధర్మమునకు కృతి కలుగరాదనీ, మావవుడెన్ని కష్టాలు అనుభ వించినప్పటికీ చివరకు సుఖమును పొందటం న్యాయ్య మి, దుష్టశిక్షణ శిష్టరక్షణ క్‌ ర్తవ్యములనీ, రూపక [(పదర్శశంవల్ల మానవునిలో నిరాశ జరింపరావ* భారతీయుల ఆశయం. (గామ్య ధర్మ [పవృత్తులైన (ప్రజలను ధర్మమార్గ (_పవృత్తులను చేయటానికే నాట్యసృష్టి జరిగిందని నాట్య కాస్త్ర (పథమాధ్యాయను స్పష్టము చేస్తున్నడి. కావున, కావంంలో కానీ, ఎక్కువ హృదయావర్ణకములైన రూపకాలలో కానీ ధర్మ పరాజయాన్ని,

న.

నిరాశకు చ్విత్రించటానికి మనవారు పూకుకోలేదు, అందుచేతనే సంస్కృత భాషలో విషాద రూపక రచనకు తావులేకపోయినది.

అయికే సంస్కృత లాక్షణికులు నాయకమరణమును ని షేధించినారే కా దుష్టుల మరణమును నిషేధింపలేదు ఆధర్మం పరాజయం పొందినప్పుడు దుష్టులు వతనం చెందక తప్పదు కదా! కానీ, ఇటువంటి మరణాలను కూడా రంగస్థలం మీద (పదర్శించటం కంటె, సూచించటం ఉత్తమమన్నారు. ఈ ఆశయమునకు భిన్నమైనది పొళ్ళాత్యుల దృష్టి. అసలు, పారి నీతి పమాణములే వేరు కదా!

శ్రీశ. 1860 (పాంకాల తెలుగులో ఆధునిక నాటక రచన (పారంభ మైంది. అప్పటినుంచి 1880 లోపల సంస్కృత లకణాముశారంగా స్వతంత రచన, సంస్కృత రూపవానువాదం, ఆంగ్ల రూపకారువాదం, ఆంగ్ల పద్ధతిలో స్వతంత రచన, (ప్రహసనం వెలువడినవి. 1890 నుంది ఈ ఆధునిక రూపకముల [పదర్శనలు కూడా [ప్రారంభమైనవి. 1886 (పాంతాల బళ్ళారిలో ధర్మవరం రామకృష్ణమాచార్యులుగారు రూపకరచనా (పదర్శశములు [పారం భించేవాటికి తెలుగులో రూపకరచనా _పదర్శనములు కోస్తాజిల్లాలలో మాతం విరివిగా సాగుతున్నవని చెప్పవచ్చు. కాని, ఆ విషయం బళ్ళారివారికి తెలియద. అంతేకాదు. స్వతంత విషాదరూపకరచనకు అచ్చట కూడా ఎవ్వరూ పూకు కొనలేచని చెప్పవచ్చు. అందుచేత ఆబార్యులవారే తొలి విషాదరూపకకర్త అపుతున్నారు.

తాము విషాదరూపకరచనకు ఎందుకు పూకకొన్నారో ఆచార్యులవారే విశదం చేళారు ప్రధమ ముదణ పీఠికలో.19 “,..ఈ నాటకము విషాదాఐత ముగా నొశర్పబడియున్నది. ఇది ొత్తపర్ధతి యగుట యెలు(గనివాడ(గాను. ఆంగ్లేయ భాయంగిట్టి విషాదనాటకము అనేకములు కలవు. నీతిబోధ విషాద 10. చూ. ఉ పోద్దాతము.

౫11 నాటకములయందువలె మంగళాంత నాటకిములయండు( గలుగంజాలదని నాక చప్పని యభిపాయము. కావున నీ (కొత్తపద్ధతి ననుసరించితిని.”” తెలుగుదేశంలో (ప్రచారంలో ఉన్న సారంగధరుని కథ సుఖాంతమైనదే కదా? మరి మీరు దీనిని దుఃథాంతంగా ఎందుకు మార్చినారన్న (పళ్నకు కూడా ఆచార్యులవారు [ప్రథమ ముదణ పీరికలో సమాధాశం చెప్పినారు_

*..4.4కథలో సారంగధరుని కరపాదచ్చేదమైన ఫిదప సీద్ధుండొకం డరుదెంచి కాలు సేతులు మొలిపించెనని (వాయ(బడి యున్నది. ఆరసీ చూడ విషా దాంతముగా. గథ ముగించుటకు. గల యనభిలాషము సిద్ధుని రాకకు. గారణ మైనట్లూపింప(దగియున్నది. కాలుసేతులు మరల మొలచుట స్వాభావికము కాదు కావునను, సారంగధరుని మృతియే స్వాభావికముగ నుండుటయే కాక కథయందలి నీతిని పట్టుదలగా! గలిగించుట కాధారమగుటం జేసియు, నదియే యాదరింప( బడియున్నది. సారంగధరుని శిక్షించిన పిదప యాకాశవాణి వలన జితాంగి దుర్నీతి రాజునక( దెలిసెనని కథలో నున్నది. ఇంత తెలిసియున్న యాకాళవాణి సారంగధరు(డు శిక్షితుండగు వజకు నీ వృత్తాంతము వెలిబెట్టని క్షైలాటమేల యొశర్చెనో తెలియదయ్యె.!! ఇదియు స్వాభావికము కామి నయ్యాకాశవాజణి సాహాయ్య మీ నాటకమున( గోరబడదయ్యె.'”

కొందరీకథ అఆ్యపళ స్తమైనచనీ, మరి కొందరు సౌరంగరధరుని మృతి నీతిదాయకము కాదనీ ఆచార్యుల వారిని మందలించిరట. వీటికి కూడ ఆచార్యుల వారు తమ పీఠికలో సమాధానము లొనంగినారు-

“ఈ కథయే య్యపళస్తమనియు, సవతితల్లి కుమారుని మోహించుట దుర్నీతి దాయకమనియు, నాబకమునకు దగినది కాదనియు. గొందజి యభి 11. _యాూరిపిడస్‌ రచనలో కూడా పాప్పోలిట.్‌ మరణానంతరమే డయానా

దేవత వచ్చి, రాజునకు నిజం తెలిపింది.

జపే (ప్రాయము. సీశ్రియు, దుర్నీతియు. బరస్పరాధారములు గల్లినవి, దుర్నీతి యించుక్తై నః (బకటింపకున్న నీతికి గాంతి గలుగదు, రావణుని దుర్నీతి లేక యున్న రామునకంత కీర్తి కలుగునా? దుర్యోధనుని దుర్నీతి లేక యున్న€ బాండవుల కంతటి ఖ్యాతి కలిగి యుండునా? కావున నీతి కుదుర్పవలెనన్న దుర్నీతి నించుక _పకటించియే తీరవలెనని నా సవినయ విజ్ఞాపనము. రచి భేద ములు, నభిపాయ భేదములున్న నుండు(గాక.''

“కాందతీ నాటకమున సారంగధరుని మృతి నీతిదాయకము కాదని నాతో మందలించఛిరి. ఎందుగాని నీతిపరులకు సుఖమును, దుర్నీతిపరులకు దుఃఖమును గలుుటయే. వల్మశుతిలో సంతసము నించునదియని వచించిరి, లోకమున నకుభవమున నట్లు పరిణమింపదని నేకు వచించితి. సత్పురుషుల 'కెందు(గాని (1ప్రాయికముగా బాధలు వచ్చుటయే మనము కనుచున్నారము. అవి గాక లోకమున జరుగు విషయములలో నెన్నియో పొరంబాటులు కలవు గదా? సద్గుణము కలవార లెందతికో చెప్పరాని దుఃఖములు కలుగుట చూడమా? వాని కన్నిటికి గారణములు చెప్పుటకు సాధ్యమా? అత్హే యియ్యెడ నూహింపవలయు. మంచివాడై , ఏకపత్నీ[వతు(డై, యణుమ్మాతమైన నపరాధ మెలఠుంగని మహాను భావు/.2ై యున్న వానికి/ గొంచెమమినకు సుఖము౨ గలిగింపక చంపినందున నాటకమును జూచినవారు స దుణములవలన (బమోజనముండ జొంచని యభి [(ప్రాయపడుదురని కొందలజీ వాదము. ఆది యాదరణీయము కాదని నా విన్న పము. ఇతర నీతు౭న్నియో దీనియందు బొడకట్టుచుండంగా నిట్టి యభ్మిపాయ మెవ్వరికిని గలుగదు. సౌరంగధరుని యంచపరాథ కల్పనమే వలయుశన్న తనకెప్పుడు (శేయముంగోరు [ప్రాణసఖు(డు సుబుద్ధి మాట యింత్రై నను విననిది యపగాాధమే యని యూహించిన నూహింపవచ్చు! గదా?”

దిషార రూపక రచనకు పూకుకొనటంలో కా, సారంగధర కధను విషాదాంతముగా నొనర్చుటలో కానీ ఆచార్యుల వాకికి ఎటువంటి సందేహాలు తేవన్న సత్యం .పైసమర్థనలవల్ద స్పష్టమవుతున్నది. అమిడే ఆచార్యులవారు

ఇసి [౪

తన కృషిలో, అంటే నిర్వహణ శిల్చంలో, ఎంతనరకు కృతకృత్యు లై నారచ్నది ఇంక పరిశీలింపవలసి ఉన్నది.

నిర్వహణ శిల్పంలో (పధానమైన ఆంళాలు మూడు- 1. ఇతివృత్త నిర్మాణము; 2. రచనా విధానము; 3. పాతపోవణము. కే. ఇలివృ త్త నిర్మాణము :

దేశంలో బహుళ (పదారంలో ఉన్న సౌరంగధర కథను ఆచార్ములవారు చేపట్టినారు. ఇది కేవలం కథ (5౯0౯౪) మృాతమే. అంటే వట్టి ముడిసరుకు అన్నమాట! ఈ కథలో కొట్టవచ్చినట్టు కన్సట్లే లోపం ఒకటి ఉంది. కాని దీనిని సంస్కరించుకొని, కావున్యాయమునకు అనుగుణంగా మలచుకోవాలి ఉత్తమ రూపకరచనకు పూనుకొన్న కవి. అప్పుడే ఆది ఇతివృత్తము (₹/7611. 15౧1౯ 9100 అవుతుంది. మహాభారతంలో స్ముపసిద్ధమైన శకుంతల కథకు కాళిదాసు ఇట్లాగే సంస్కరించుకొని మలచుకొన్నాడు. ఆచార్యులవారు కూడా ఇదే పద్ధతిని ఆవలంబించినారు. మూలకథలో దువ్యంకుడు తప్పుచేసి, లోకాప వాదమునకు జంకిన భీరువు; కాని, కాళిదాసు దుర్వాసళ్ళాప వృత్తాంతమును కల్పించి, దుష్యంతుని శీలరక్షణ చేసినాడు, ఇంక సారంగధర కథలో చ్చితాంగి తొలుత భోగనసతి; ఆమెకు వావివరుసలు లేకపోవచ్చును. కాని, తరువాతి దారు ఆమెను రాజకుమార్తెిగాను, రాజు యొక్క రెండవ భారంగానూ చి తించినారు. కాగా, పినతల్లి కండకావరమున సవతి కుమారుని మోహించినప్లై నడి. ఇదే ఈ కథంయందలి గొప్ప లోపము,

డయానా, వీనస్‌ అను వారిద్దరు రోమన్‌ దేవతలు. చీరిద్దరకు పడదు. హిప్పోలిటస్‌ డయానా భక్తుడు. అందుచేత వీసస్‌కు హిప్పోలిటన్‌ మీద కోసం వచ్చినది. వీనస్‌ దేవత తన (ప్రభావంతో ఫేడాకు హిప్పోలిటస్‌ మీక గారమైన [యేమ జనింపజేసినది. రాజునకిడి తెలిసినప్పుడు కుమారుని శిక్షింప గలడు. త విధంగా వీశన్‌ తన కసి తీర్చుకొనటానికి కుట పన్నినడి. ఈ దేవతల మధ్య

న! గల ళ్మళుత్వం వల్ల ఫడా, హిప్పోలిటస్‌లు ఇద్దరూ ఆహుతి అయ్యరు. కావున (గీకుంరోమన్‌ రూపకములందలి విషాదము దైవాయత్తమైనది. ఫ్మేడా అనుచిత మోహమునకు ఇద్దరు దేవతలకు గల శ్నాతుత్వము హేతువుగా కల్పింపబడినడి. ఇంక కూచిమంచి తిమ్మకవి ఛితాంగి మోసగింపబడినట్లు కల్పించినాడు. సారంగధరునకు కన్యనన్వేషించే [(పయత్నంలో రాజరాజు చ్చితాంగి పటమును చూచి మోహపరవకుడై. ఖడ్గము పంపి వివాహ కార్వము నెరవేర్చి, చ్చికాంగిని రెండవ భార్యగా చేసికొన్నాడు. లాకు చితమందు చూచార వాడును, రాజును ఒక్కరే కాకుండుటచేత సందేహపడిన చికాంగి చెలికత్తెల వలన సత్యమెరింగి తాను మోసగింపబడినట్టు గహించిశది. దీనినిబట్టి రాజరాజు యొక్క దౌరా త్మ్యమును, నీచత్వమును స్పష్టమగుచున్నవి. చేమకూర వేంకటకవి కథనం (ప్రకారం చ్చితాంగిని రాజరాజు చేపట్టిన తరువాతనే సారంగధరుడు జన్మించి నాడు. కాగా చిత్రాంగి సారంగధరుని కంటె వయస్సులో చాల పెద్దది. ఆంతే కాదు=రాజు భార్య. ఈ కథనం (ప్రకారం చ్చితాంగి దౌరాత్మ్యం మిక్కిలి అధిక మవుతున్నది. ఇటువంటి ఆస్వభావికాలను తొలగించుటకు మాకవ సహజములైన కారణములను కల్పించుటకు ఆచార్యులవారు [పయత్నించినారు, పీఠికలో వారే ఇట్టా పేర్కొన్నారు” == ఈ సందర్భములం బర్యాలోచించియే యొక విధముగా కథ కుదుర్పంబడి యీ నాటకము పూర్వరంగమున వచింప( బడియున్నది, సాధంగధరుని వివాహము కొఆకు రాకన్నియల/జూచి వారి రూపపటముల గొని వచ్చుటకు దేశ దేశములకు (బాహ్మణుల రాజు పంపుటయు. హిరణ్యుండును విభావసు,డును (గమముగా( జం[దకళ యొక్కయు. జ్నితాంగి యొక్కయు. ఐటముల దెచ్చుటయు, నా రెండు రూపముల సౌందర్యాతికయము క దార తమ్మ్యము విమర్శింపరాక యా యిగువురు దన యింట నుండుటత్రై సారంగ ధరునకు జం[దకిళను వివాహముంజేసీ, చ్చితాంగిని రాజు తానే పెండ్లి యాడుటయు., క్మితాంగి సారంగధరుని మోహించి యుండినకు రాజుశ కాంత రితు(డైన తన తండి మాట మీజ/జాలక రాజరాజును బఐరిణయనూడుటయు- నివియన్నియు దానవిశడపడు. చ్మితాంగి మోహము విభాపసుండెభీగి యుండియు

ప. రాజరాజునకుంగాని, సారంగధరుకకు(గాని యా వార్త యెరి(గింపరుండుట వలన మహానర్థము (ప్రాప్తించుటవిస్పష్టమగును. ఈ కథ వలన జి[తాంగి దుర్మోహ మున కించుక క్షమాపణ కలిగెడి”

ఈ రూపకమునకు “విషాద సారంగధరము”* అని ఆచారులవారు నామ కరణము చేసినారు. విషాదాంతమైక సారంగధరుని చరిత కలది కావున ఇది విషాద సారంగధరమైనది. కావున పేరునుబట్టి, ఇందు సారంగరరుడు నాయ కుడు కావలయునని కొందరి అభ్మిప్రాయము. తెలుగులో ఇది పథమ విషాద రూపకము కావటం చేతనూ, ఇది విషాద రూపకమని స్పష్టంగా తెలియజెప్పవలె నన్న కోరిక చేతనూ ఆచార్యులవారు. “విషాద” పదమును ముందు చేర్చినారు కానీ, నీజంగా దానిని చేర్చవలసిన ఆవసరం లేదనీ, “సారంగధర” అని కానీ, *“సహెరంగధర నాటకము" అని కానీ అంటే చాలునని వీరి విమర్శ. కౌని ఇది సమంజసము కాదు. ఈ రూపకమందలి నాయకుడు రాజరాజు కాని సారంగధరుడు కాదు. 'ఈ నాటకము కందలి ముఖ్య పాలు" అన్నచోట “రాజనళేందుండు- కథానాయకుడు" అని [వాయదిడినిది. ఈ రూపకము ఆచార్యులవారు జీవించి ఉండగానే ముదితమైనది కావున ఆచార్యులవారి దృష్టిలో రాజరాజే కథా నాయకుడు. సాధారణముగా నాయకుని బట్టికాని, నాయికను బట్టికాని, ఏదేని సన్నివేళ (పాధాశ్యమును బట్టికానీ రూపకమునకు పేరు పెడతారు. మృత్‌- శకటిక (వాచిన్న మట్టిబండి) నాయకుని దోషిగా నిరూపించి, వాని మరణ శిక్షకు కారణమైనది కావున ఆ రూపళమునకు 'దృుచ్భకటికము అని పేరు పెట్ట బడినది. మ్యుద (=అంగుశీయకము) వలన లౌంగిపోయిన రాక్షస మంతి కలది కావున ఆ రూపకమునకు 'మృుదారాక్షన"' మన్న పేరు సౌర్ధకమైనది. కానీ ఈ రూపకమఎదు రాశ్ష్ససమంతి నాయకుడు కాదు (చందగప్తైడు నాయకుడు.) ఇట్లే, (పస్తుత రూపకమందు సౌరంగఛరుడు నాయకుడు కాక పోయినను, విషాద సారంగధరమన్న పేరు మ్మాతము చక్కగా కుదిరినది. ఏకైక ప్పుతుడు, సొజన్యమూర్డి, వంశవర్థనుడు అయిన సారంగధరకుమారుని కోల్పోవటం అనేది రాజరాజు జీవితంలో ఆత్యంత _పధావమైన విషాద ఘట్టము,

227 ఓ అట్టి మహద్దుఃఖము (విషాదము) 3కు హేతుభూతుడై న సారంగథరుని బట్టి ఈ రూపకమునకు 'విషాద సారంగధరము' అన్న పేరు సమంజసమే అవు తున్నది. నిజంగా రాజరాజు (ట్రాజెడీ నాయకుడవుతున్నాడు. విషాద సౌారంగధరము పంచాంక పరిమితము. పాళ్ళ్చాత్య లకణాను గుణంగా, తృతీయాంకంలో తప్ప, తక్కిన నాలుగంకొలలో రంగ విళజన మున్నది. తృతీయాంకము మ్మాతిము ఏకరంగమే. అఆయ్బుతే ఇది రాజరాజు న్యాయస్థాకమునకు చెందిన రంగము. పినతల్లిని బలాత్కరించెనని నిందింప బడిన సారంగధరుని నేరమును విచారించిన న్యాయస్థాన మిది. ఈ న్యాయ విచారణ చాల సుదీర్ధముగా జరిగినది. ఇందులో రాజరాజు ““టాజెడీ నాయ కుడుగా కాక న్యాయమును పాలించెడి చ్మకవర్తిగా దర్శన మిచ్చుచున్నాడు, కనుక నాటక మిచట (టాజెడీ తనమును కోలుపోయినదిొ” అని రామకోటిళాన్త్రి గారి విమర్శ. కాని రాజరాజు అప్పటికింకను దుఃఖోపవాతుడు కాలేదు. ముద్దుల భార్యకు ఆవమానము జరిగినదను (భమలోపడి [కోధావిష్టుడైనప్పటికీ సహజ ముగా ధీరోదాత్తుడు కాబట్టి, న్యాయాన్వేషణబుద్ధితో ఆతడు ధర్మాసనమునందుండి ఓర్పుతో దీర్స విచారణమును చేయించినాడు. కావున దీనివలన రాజనరేం(దుని ప్లాత పోషణకు కతి కలిగినదని కానీ, ఆతని విషాదనాయకత్వముపవహత మగుచున్నదని కానీ తలంపనక్క_ర లేదు. అంతేకాదు, రాజరాజు న్యాయపత్ష పౌతము ఆతని విషాద నాయకత్వమునకు మరింత వన్నె పెట్టుచున్నది. గ “నాటక కర్త న్యాయవాది కనుక ఈ యంళము నింత పెంచి వాసినాడు” అన్న విమర్శ కూడ సమంజసం కాదు. ఒకపక్క భార్యకు జరిగిన అవమా నము, ఇంకొక [పక్క ఏకైక ప్యుళునిపై దోషారోపణము, మరియొక (పక్క తన యింటిలోనే ధర్మచ్చుతి జరిగినదన్న చింత. ఈ మూడింటిచేత సంతృుభి తుడై పోయిన నాయకుని కర్తవ్యతావిమూఢత్వమునకు ఈ సుదీర్చ న్యాయవిదా రణము తార్కణమని చెప్పవచ్చు. అంతేకాదు. న్యాయస్థాన విచారణ పద్ధతిలోని దోషాన్ని నిరూపించటానికి ఈ అంశాన్ని ఇట్లా పెంచి (వ్రాయటం జరిగిందని

న... కూడా చెప్పవచ్చు. అయితే ఇదంతా భారతీయుల ధర్మదృష్టి. కొని [ట్రాజెడీ శిల్పం ఇందుకు భిన్నమైంది.

చిత్రాంగి చేత సమర్థవంతముగా రెచ్చగొట్టబడిన రాజరాజు వెంటనే [పతీకారమునకు పూనుకొనటం లేదా ఈడుగాని వివాహము వలని ఆనర్థకమును (గహించిన రాజరాజు పశ్చాత్తాపముతో జీవితాన్ని రోసి, మృత్యువునాహ్వానించు కొనటం-= చేసినచో (టాజెడీ కథకు మరింత పుష్టి కలిగి ఉండేది. ఇంక ఊత్తర రంగంలో రొజరాజు నీతిటోధ చేయటం రూపకంలోని సహజ భాగం కాదు. దానిని మానివేసినా రూపకమునకు లోపము లేదు.

ఇంకొక్క విషయము సారంగధరుని శిక్ష అమలు జరుగుటకు ముందే రాజరాజునకు నిజము కొంత అవగతమైనది. వెంటనే శిక్షను అమలు చేయవలదని వార్తాహరుం పంపినాడు. కొని, ఆతడు విధి వశమున దారి తప్పి, సమయము మించిపోయిన తరువాత వధ్యస్థానమును చేరినాడు. ఆతడు సమయము మించక ముందే అచ్చటికి చేరియన్నచో ఏ బాధయు లేకుండెడిది. కాని, అతడు దారి తప్పుట అన్నది మరల అదృష్టము (0112206) పై ఆధారపడినది. ఇంతకంటె శిక్ష అమలు జరిగిన తరువాతనే రాజరాజును నిజము తెలిసినట్టు చి తించినచో విషాదభారము మరింత అధికమై యుండెడిది.

(గికురూపథ్టంతో యూరిపిడన్‌ ఫేడా-పాప్పోలిటస్‌లకు సమావేళమే చితించలేదు. దౌత్యము నెకపిన దాసిని హిప్పోలిటస్‌ నిరాకరించి దూషించ టంతో పరువుపోయినదని భావించిన ఫ్మేడా ఆత్మహత్యకు పూకకొన్నది. ఫేణా శవం చేతిలో రాజుఫకు కన్పించిన ఉత్తరం బహుశా దాసి కల్పించిసదే. ఇంక సెనెకా రచనలో ఫేడా-హిప్పోలిటన్‌ల సమావేశం ఫేడా అంతఃపురం లోనే జరిగింది. ఇచ్చట వారిరువురకు జరిగిన సంభాషణకు విషాద సారంగ ధరములోని చికాంగీ-సారంగధరుల సంభాషణమునకు కాలా పోలికలున్నవి. పాపకార్యవిముఖుడ్తై న హిప్పోలిటస్‌ తొందరలో తన ఖఇగ్గము నచ్చట విడిచి

302122

నాడు. అయినా రాముమానున్నిపై నేరము మోపినది ఫేడా కాదు; ఆమెయొక్క దాసి! (గీకు-రోమన్‌ రూపకములలోని రాకొమారుడు (పాప్పోలిటన్‌) వేటకాడు; ఇది నిజముగా యువరాజోచితమైనది. కాని యువకాజైైన సారంగ ధరుడు సామానృ, యువకునివలె పావుల ఆటకాడు ! అందునా వీథులలో పౌవురాలఆట ఆడటం యువరాజోచితకృత్యంకాదు. అయినప్పటికీ సారంగ ధరుడు పినతల్లిఇంటికి వెళ్ళడానికి ఇదొక హేతువైనది. యూరపిడస్‌ రచనలోని ఉత్తరం దాసి కల్పితంకాగా, ఇందులో చ్నితాంగి ఉత్తరం స్వయంగా (వాసింది; కాని సందర్భంవేరు; అర్థం వేరు. సెనెకా రచనలో నేరారోపణకు కత్తి ఉపయోగ పడగా ఇందులో ఉత్తరీయం, కవచాదులు, పావురము సాధనములై నవి. ఫేడాను నిజముగా భూత మావేశించుటచేత ఆమె విమోహితురాలై నది. చికాంగి సారంగధరుని సహజంగా భర్తగా ఎన్నుకొని, మోసపోయి, విమోహితురాలై నది. థీస్యూస్‌రాజు కార్యవశమున దేశాంతరమేగగా, రాజరాజు ఎటుకలరాజు ఆహ్వానమంగీకరించి వేటకు వెడలినాడు.

కాగా, విషాదసారంగధర కథావిషయమున వచ్చిన విమర్శలు అంతగా పరిగణనీయములుకావు. మొత్తంమీద కథాగతిని చక్కగా మలచుకొని, వస్తై క్యమును సాధించారు ఆచార్యులవారు; కార్యకారణ సంబంధాలను చక్కగా కూర్చి ఇతివత్త నిర్మాణంలో కృతకృత్యులై నారు, శి. రచనావిధానం :

రూపకం (దర్శన (ప్రధానం కావటంచేత కథా విషయంలోకానీ, భాషా విషయంలో కానీ సామాబికులు వెనుదిరిగి ఆలోచించుకొనటానికి అవకాళం ఉండదు. అందుచేత కథలో క్రిష్వమైన కల్పనలు కానీ, ఆసంబద్ధ కల్పనలు కానీ, భాషలో జటిలత్వంకానీ ఉండరాదు. ఈ అంకాన్ని (ప్రాచ్య పాళ్చాత్య విమర్శకు లందరూ ఆంగీకిరించినారు. ఇట్లా రచింపబడినవే ఉత్తమ రూపకాలుగా పరిణింప బడుతున్నవి. కథలో క్రష్టకల్పనలు, అసంబద్ధ కల్పనలు లేవుకానీ, ఆచార్యుల వార భాషలో మాతం జటిలత్వం ఉన్నది. అలనాడు మహాభారతాన్ని తెలుగులో

య్‌నయ

(వ్రాయటానికి నర్నయ భట్టారకుడు ఘోర "రణం చేయవలసివచ్చింది! అట్టాగే క్రీ.శ. 1886 [ప్రాంతాల ఆచార్యులవారు తెలుగులో నాటక రచన చేయటానికి చాలా (శమపడవలసి వచ్చిందట.13.. తెలుగు భాష నాటక రచనకు తగదనియే ఆనాటి పండితుల అభ్మిపాయము. అందుచేత, ఆ పండితులను కూడా మెప్పించ టానికి ఆచార్యులవారు నాటక రచనకు అనువుగాని _పాబంధిక శ్రైలిని తాళశయింప వలసివచ్చినది. ఒకటి రెండు ఉదాహరకణములు - రాజరాజు చితాంగితో---

*న్నీ మనోహరమగు కుసుమకోదండుని కొండ కాండము

బోలె [పియహృత్పుటమును భేదనం బౌనర్ప! జాలిన కటాక్ష

వీక్షణ మొక్కింత సౌమ్మరీతి నాపై (బసరింపంజేయక కినుక

పూనిన నీ మానాయతి నా (ప్రాణానిలములః బోనార్ప జాలు(గదా?”ో

(పుట. గా

చితాంగి న్వగతం ఫి

ఈ + బెల్లిదంపు(దగులంపుదమిచే నే భయమునుబాసి యెట్టయిన సీ మనో హరాకారు లో(బఐజఅచుకొన నుద్యమింతును. తమకింతును. యోచింతును. అయో్యో నేనెంత (పేరేపించినను మాతృసమాన వనితాగమవమున కీసుందరు. డొడ ఐడునా యని చింతింతును. ఉంకింతును. పలవింతును. మవో దోవామే, ఘోర పాపమే, యని విలపింతుకు. మజియు మంకింతును, తలంతును, వెతగాంతును, ఏమి సేయుదును?” (పుట.) మొదటి ఉదాహరణమందు ముసలి మొగుడు పడుచు. పెళ్ళాం దగ్గర గొప్పగా మాటాడినాడనీ, రెండవ ఉదాహరణలో ఆవ్యవస్థిత చిత్తంతో చికాంగి మాటాడుతున్నదనీ సమర్థింపవచ్చును. కానీ, ఇట్లా సమర్థించుటకు వీలుకానివి అనేకం ఉన్నవి. వచనరచన (గాంథికంలో, అంత్యానుపాసలతో, శబ్దాలంకారాలతో సుదీర్హంగా ఉంటుంది. 12, “చితనశీయంి (ప్రరమ మణ పీ9కలో ఆచార్యులవారు నాటి పరిస్థితు

లను విశదం చేశారు.

మ.

నాటి అభిరుచులకు అనుశణంగా ఆచార్యుల వారు తమ రూపకొలలో పద్యాలకు, పాటలకు బాలా విరివిగా వాడినారు. నాడు మన దేశంలో పచారం లోకి వచ్చిన రూపకాలు పధానంగా షేక్సియరు రూపకాలు. ఈ రూపకాలలో బ్ఞాంక్‌ వెర్స్‌ అనే ఛందస్సు విరివిగా _పయు_క్తమైంది. లయాన్వితమైన ఈ ఛందోగమనము పాశ్చాత్య విమర్శకులంగీకరించినదే. అరుదుగా శ్లోకాలు, మరీ అరుదుగా గీతాలు సంస్కృత రూపకాలలో కూడా (పయుక్తములై నవి. కానీ ఆచార్యుల వారు వీటిని విరివిగా వాడుకొన్నారు. విషాదా సారంగధరములో మొత్తం 69 పద్యాలున్నాయి; ఇందులో సీసాలు ఇరవ్లై ఒకటి! ఇవి కాక, రాగ-తాళ నిరూపణలతో 56 పాటలు అనుబంధంలో ఉన్నవి; ఇవి ఉపయోగ పడే తావులు అసలు కూపకంలో గుర్తింపబడినవి కూడా. అయితే స్థూలంగా పరిశీలించినప్పుడు ఈ రచనలో ఒక లోపం కొట్టవచ్చినట్టు కనపడుతుంది వచనంలో చెప్పిన భావమే వెంటనే ఉన్న పద్యంలోనూ, పాటలోనూ కూడా ఉంటుంది. ఈ పునరుక్తి రచనా శిల్చమున దోషమే, కాగ్‌, ఆ నాటి పరిస్థితులను ఇచ్చట కొంత వివరింపవలసి ఉన్నది. నాడు బళ్ళారి సీమలో _పచారంలో ఉన్న రూపకాలలో పద్యాలు, పాటలు విరివిగా ఉండేవి; పాడగలిగినవాడే గొప్ప శటుడన్న భావం కూడా (పబలంగా ఉండేది. ఆందుచేత పద్యాలు పాడగలిగిన వారికి పదాలు, పాటలు పాడగలిగినవారికి పాటలు, ఈ రెండూ చేతగాని నటు లకు కేవలం వచనం ఉపయోగపడటం కోసం ఈ విధంగా ఆచార్యులవారు (వాయవలసివచ్చిఐది. అందుచేత, ఈ నాటకాన్ని (పదర్శింపదలచుకౌన్న సమాజం వారు, తమ నటుల సామర్థాన్ని దృష్టిలో పెట్టుకొని రూపకానికి [పద రగ పతిని (5286 ౪6౯5107) సంతరించుకొనవలసి ఉంటుది. 'షేక్సియర్‌ (పభృతుల రూపకొలకు కూడా ఇట్లా (పదర్శశ ప్రతులు ఉంటవన్న సత్యం గమనింపదగివది.

నిరుపమానమైన సూక్ష్మ[గ్రవణళ క్రి, అపూర్వమైన జ్ఞాపకళక్రి కలవారు కావటం చేర ఆచార్యులవారు చిన్నతంరోనే బహు గంథ పఠనం కొఎఏంచి, చక్కని పాండిత్నాన్ని, కవితాళక్తిని సంప్తాదించుకొనఎమే కాక అష్టావధాశం

..

అవలీలగాచేసి, కొక్కొండ వేంకటరత్నం పంతులుగారివంటి పెద్దల వపళంసలు కూడా పొందినారట. అందుచేత కవితాకళ వీరికి చిన్నతనంలోనే అబ్బింది. ఇది వీరికి రూపక రచనలో బాగా ఉపయోగపడింది. అయితే కొన్ని పద్యాలు, శేలవంగా ఉన్నవి కూడా వీరి రచనలో లేకపోలేదు. వచనంలో రూపక రచన పూర్తి అయిన తరువాత, నటులను దృష్టిలో పెట్టుకొని తీరుబడిగా పద్యాలు, పౌటలు రచించేవారట! ఇట్టా చేయటంవల్ల కొన్ని పద్యాలు, హెటలు పేలవంగా ఉండటం సంభావ్యమైంది. ఇందుకు కారణం రాళ్ళపల్దివారు పేర్కొన్నట్లుగా *హర్వోత్తర సందర్భములు, ఆయా పాతముల పరస్పర సంబంధము, రస= భావముల ధార-ఇత్యాదులు మనస్సులో జ్రీవంతముల్తై యున్నప్పుడు [వాసిన పద్య ములకును తరువాత నెపుడో యభిపాయము మనస్సులో నుంచుకొని కూర్చిన వద్యములపును భేదముండదా ? మొదటివి కథా పవాహములో,జేరినట్టుండును. శెండవది అందదుకులుగా నుండును' '18

ఆచార్యుల వారి పద్యాలు కొన్ని (ప్రాచీనుల పద్యాలకు అనుకర ణలుగా కన్పిస్తున్నవని రామకోటిశాన్రిగారు రెండు ఉదాహరణ లొసంగినారు.

రాజనరేం[ద్రుడు చ్చితాంగి దుఃఖాభినయమును విశ్వసిస్తూ. చెప్పిన సీస పద్యము

“నిండుచందురు(బోలు నీ ముద్దు మోము

వనిత ! యేకఠినుండు వాడ(గా(జేసె

పై పద్యం కంకంటి పాపరాజు ఉత్తర రామాయణంలోని (కీంది సీస పద్యానికి అనుకరణంగా ఉంది.

• వెలలేని కళలతో వెలయు నీ నెమ్మోము

వనిత ! యే వికలుండు వాడు పఠిచె”” 1౪-287 ప. 18. చూ. రాళ్ళపల్లి అనంత కృష్ణశర్మగారి 'నాఓకోపచ్యాసములు'. (1985) పుట 72.

పం!

ఆకసమున పోవుచున్న పావురమును సారంగధరుడు వర్ణించిన సీస పద్యం

*“జననేందిరారామ కయిసేయురవలచే!

బొలుపారు పాపట బొట్టకంగ"”

ఈ పద్యం చేమకూవ వేంళట కవి సారంగధర చరి తలోని కింది సీస పదమునకు అశుకరణగా ఉందిం

శవవహార సంఘట్థ్రనగ స్తపతయాజ

గగనలక్ష్మీ మౌ క్రికింబనంగ”

ఆచొర్భులవారు చిన్నతనంలోనే బహు (గ్రంథ పఠనం కావించి ఉండటం వల్ల, వారికి ఆయా పద్యాలు ఆయా ఘట్టాలు ఎల్లప్పుడూ కప్‌లో ఉండటం సంఖావ్యం. అందుచేత పోలికలు కనిపించగలవు. అయితే ఆచార్యుల వారి కల్పనలు ఆ ప్రాచీనుల కల్పనలకు ఏమీ తీసిపోవు. తి. పొాతపోషణము వ్‌

విషాన సారంగధరమున ముఖ్య వ్యక్తులు ముగ్గరు-రాజరాజన రేం[దుడు, చిితాంగి, సారంగధరుడు. తరువాత గణనకు రాదగినవారు రత్నాంగి, సుబుద్ధి, ఇంక తక్కినవారంతా తక్కువవారే. (ప్రధాన ప్మాతలు పోషింపబడిన తీరును ముందుగా వివరించుచున్నాను,

రాజనరేం్యదుని గూర్చిన (ప్రస్తావన కొంత ఇంతకుముందే వచ్చినది ఇతడు సహజముగా ధీరోదాత్తుడే. కాని, స్తీలౌల్యము అనెడి దోషమువలన నిజముగా కోడలు కావలసిన యువతిని భార్యనుగా వేసికొన్నాడు. అందువలన ఆమె మశస్సులో ఆరని చిచ్చును రగుల్కానచేసినాడు. అందులకు ఫలంగా,

న 4

వంశవర్థనుడైన ఏనైక ప్యుతుని చేజేతుల పోగొట్టుకొన్నాడు. దీనితో ఆతడు జీవచ్చవమే అయినాడు. ఆదిలో ఆతడు తన ఏక్తైక ప్పుతునకు రాజ్యపట్టాభి 'షేకము చేయదలపెట్టినాడు, తరువాత చిన్న భార్యపై ఎనలేని మక్కువ చూపీనాడు. అనగా ఇరువురి మైనను రాజుశకు సమానమైన (పేమాధిమానములు కలవు. కాని చి.తాంగి చితా భినయమును తెలిసికొనలేక సారంగరధరుడు నిజంగా దోష్‌ అనియే నమ్మినాడు. అయినా ధర్మహాలనపరుడు కొబట్టి సంళయం తీర టానికి న్యాయవిచారణ జరిపినాడు. సారంగధరుని రరపాదచ్చేదనమునకు ఆజ నొసంగి వెడలిపోయిన రాజనరేం[దుడు రహస్య భవవమునకు బోయి, రోదన మొనర్చుచు పెనుమూర్చనందినాడు ! నేరము స్థిరపడటంచేత ?క్ష విధించినాడే కానీ వాని పితృహృదయం తరువాత కట్టలు _తఎచుకొని కంగుండువడినది. నిజం తెలుసుకొన్న పిమ్మట, నిరపరాధి అయిన కుమారు? రక్షించుకోవలయు నని [పయత్నించినాడు; కాని అప్పటికే సమయ మించిపోయింది,

రాజనరేం్యదుడు రెండుసార్లు [పమాదకరమైక నిర్ణయాలు తీసుకొన్నాడు (217015 0౦+ న. ; మొవటిఫాం = కోడలు కావలసీన చిత్రాంగిని భార్యనుగా చేసుకొనటం (ఈడుగాని వివాహం); రెండవసారించ్చితాంగి చ్చికాభి నయమును నిజమని నమ్మటం. ఈ రెండు స్వయంకృతాపరాధాలవల్లనే రాజ నరేంద్రుడు పతనం చెందినాడు; నిజంగా (టాజెడీ నాయకుడై నాడు.

చ్మితాంగి ప్యాతపోషణము కోడు కట్టుదిట్టముగా జరిగినది. ఆమె నిజంగా [యేమైకమ్బూర్తి. ఆదిలో తలచినట్టు అమె సారంగథధరునకు భార్య ఆయిఉన్నచో వారిది నిజంగా ఆదర్శ దాంపతృమయ్యెడిది. కాని రాజు, (వాహ్మణుడు కూడా ఆమెను వంచించినారు. సవాజమైన _కేమను నిర్మూలించుకొనలేక ఆమె పాప మునకు కూడ ఒడిగట్టినది. అయినా ఆమె మరఅ వంచితురాలైనది. ఇంతటితో చ్మికాంగి విచ్శితాంగిగా మారిపోయినది, భగ్న [ పేమికురాలైన చ్చికాంగి నిర్జోషి ఆయిన సారంగధరునిపై నేరం మోపి, మొత్తం మీద ఆ వంశనాశనము నకు కారణమైంది. ఆ పౌత్ర కమోన్మీలనాన్ని ఆచార్య తణికెల్ల వీరభ(దుడు

౩౫57

గార తెలుగులోనూ, ఆంగ్లంలోనూ చక్కగా. విపులంగా విశదీకరించినారు.1* ఓక తెలుగు రూపకం మీద ఇటువంటి విమర్శ ఆంధాంగ్లాలలో వెలువడటానికి ఇదే మొదలని చెప్పవచ్చు. ఆ రెండింటిని సహృదయుల సౌకర్యార్థము 8,8 అముబంధములలో ము[ించినాను. అందుచేత చితాంగి ప్యాత పోషణమును గూర్చి నేనింక అధిక [పసంగం చేయటం లేదు.

ఇంక సారంగధరుడు. ఇతడు యువరాజు. రేపో మాపో రాజ్యపట్టాభి షిక్తుడు కావలసినవాడు. సర్వసద్గుణో పేతుడు. కొని, ఈతడిందు (పతినాయక తుల్యుడై నాడు. పాపకార్యమునకు వెనుదీసినందులకు చి[తహింసకులోనై (పాణ ములు విడువవలసి వచ్చినది. కాని సారంగధరుని పాత రూపుకట్టలేదని విమ ర్శించినారు రామకోటికాన్త్రి గారు. ఇదికొంతవరకు నిజమే. “ఇంక గొన్ని దీన ములలో నీ వీ భదపీరము నారోహింపకున్నాడవు గదా'” అని రాజనరేం[దుడు చెప్పగా, "జనకా ! ఇంకను శతవర్షంబు లీ పీఠ మెక్కకుండుటకు దైవముం (బార్థించు చున్నానూ” అని సమాధానం చెప్పటం తండి మీద గౌరవానికి చిహ్నమే; కానీ, “*... ఏ భారమును లేక నీవు మనికంతకాలము. నాడుకొను చుందుక” ఆనటం యువరాజోచితంగా లేదు. సుబుద్ధి ఎంత హితబోధ చేసినా వినక చ్చితాంగి నగకునకు పోవటం విజ్ఞతకు నిదర్శనం కాదు. ఇదే (పమాద కరంగా పరిణమించింది చివరకు. కాని, చ్మితాంగి విషయమున ఆతడు చూపిన మనోర్తైర్యము అనన? సామాశ్యము. అంతేకాదు. పినతల్లి దోవమును చెప్ప రాచన్న ఒక నిర్ణయం తీసుకొన్నవాడు తనపై నేరారోపణం జరిగినా, కరపాద చ్చేదనం జరిగి చివరకు పాణఎపోయిరా అతడు తన నిర్ణయాన్ని ఏ మ్మాతము 14. చూ: ఆంధపతిక ఉగాది సంచిక - 1916. (త్రివేణి ఆంగ్ల ద్వైమాన

పతిక = ౪౦1. ౫౦. 2 (422, తీరక 1991). తెలుగు

వ్యాసములోని ఆధికభాగం '“విషాదసారంగధర* ముదణములలో కొంత

కాలము కనిపించేది.

న.

మార్చుకొనలేదు. ఇది అపూర్వమైన ఉత్తమగుణం,*5 ఇటువంటి. మేరుళగధీరు డైన ప్యతుని కోల్పోవటంచేతనే రాజనరేందుని విషాదం మరింత దీప్తమైంది.

రత్నాంగి రాజుగారి పట్టమహిషి ఆయినప్పటికీ ఆమె పాత తదుచితంగా తీర్చబడలేదు. సుబుద్ధి “చతురుపాయధురీణుండనియు, రాజనీతి విదు(డనియు, అతీతానాగత దురూహ్య సర్వ విచారపరిణతుడనియు బేరుకకెక్కిన'” మంతి మతిమంతునకు( దగిన కుమారుడట! ఇట్టివాడు తనకు సంతతసఖుడై యుండుట వలన తన భాగ్యమునకు మేరలేదని సారంగధరుని భావము. కాని, ఇంతటి వాని.హితబోధ కూడ చెపిని పెటకపోవుట సారంగధరుని యందలి లోపము. నిర్జోషి అయిన [ప్రాణస్నేహిళుడు శిక్షితుడు కావటఐతో పాపం సుబుద్ధికి పిచ్చి ఎక్కి-వది.

ఇంక తక్కిన పాాతములు యథోచితములుగా పోషింపబడినవి.

(పాచ్య-పాళ్చాత్యులు నిర్వహణ శిల్ప విషయమున సమ [ప్రాధాన్యమునే చూపినారు. కాని భారతీయులు రసపోషణ మందెక్కున మక్కువ చూపగా, పాళ్చాత్యులు ప్నాత పోవణమందును చిత్తవృత్తి నిరూపణమందును ఎక్కువ మక్కువ చూపినారని సాధారణముగా చెప్పచుందుము. నిజం చెప్పనలెనంటే ఇదొక పెద్ద భేదంకాదు. షేక్స్పియర్‌ (పళ్ళతుల రూపకములందు పాత పోషణ కెట్టి పాధాన్యమున్నదో శాకుంతల-మృచ్చకటిక ఉత్తరరామచరిత- ము[దారాశ్షసాదులలోను అట్టి పాధాన్యమే ఉంది. కావున, నాటకోసన్యాసము లలో అనంత కృష్ణశర్మ గారు పేర్కొన్నట్లుగా “*ప్రాచ్యులకును, పాళ్చాత్యుల కును నాటక రచనలో త త్తమునందంతగా భేదము లేదు. ఇరువురును ముఖ్య ముగా రసోపానకులే” (పుటం59). కాని వారివారి పరిభాషలలోనూ, నీతి విషయ 15. యారిపిడన్‌ రచనలో కూడ హిహ్పోలిటన్‌ దాసికి కాను. చేసిన

వాగ్రానము ననుసరించి రహస్యమును వెలిబుచ్చలేదు; మరణమునకు

సంసిద్ధుర్తైనాడు.

౫00711 మునను మాృాతము ఖేచములున్నవి. పాళ్చాత్యులు భావ సంఘర్షముశకు అధిక [ప్రాధాన్య మొసంగుదురు. “శకుంతలను పర్మిగహించుటా? నిరాకరించుటా?”' అని దుష్యంతుడు సందిగ్ధావస్థలో పడిన ఘట్టములవంటి వానియందు కూడా భారతీయులు తద్విపులీకరణమునకు [పాధాన్య మొసంగరు; ఇటువంటి ఘట్టా అకు కూడా వీకు సూచనామా తంగా తేల్చివేస్తారు; కాని పాళ్చాత్యులలో ఇటు వంటివి చాలా ముఖ్యములు. ” అసలు పాచ్య-పాళ్చాత్యమతములు రెండింటను ఇతివృత్తమునకు అధిక (పాముఖ్యముకలదు. రసవంతముకాదగిన కథను ఎన్నుకొని, పతిఖావంతుడైన కవి దానిని సంస్కరించుకొని, కారశారణ విహితముగా సన్నివేశములను వింగడించుకొని, శిల్పసమ్మతముగా సంవిధానమొకర్చినచో రస-ప్కాత పోషణ ములకాతడు (ప్రత్యేకించి (శ మించనక్కరలేదు; వానిఅంతట అవియే సమకూర గలవు. ఇట్లు నిర్మితమైనకథికే “ఇతివృత్త' మనేపేరు చెల్లుతుందని నాట్యశాస్త్ర వ్యాఖ్యాత అయిన అభినవగుస్తుని నివ్కర్ష ఆచార్యులవారు స్వ(పతిళతో పైవిధంగా సంవిధానం చేయటంలో సిద్ధహస్తుకే అం చెప్పవచ్చు. అయితే దొరలిన దోషాలకు కారణాలు లేకపోలేదు. ఆనాటికి తెలుగులో రూపకరచనకు సుట్రతిన్టితమైన మార్గముకానీ, ఆదర్శముకానీ లేదు. విషాద రూపక రచనకు తమకుకూడ అదే [పారంభము; నాట్మిపజల అభిరుచికి కొంత తలయొగ్గవలసిన వార్రై (పాబంధిక శైలిని ఆృశయించవలసి వచ్చినది. అయినా, మొత్తంమీద ఆచార్యులవారు తెలుగునాటకచరి[తలో ఒక [కొత్త అధ్యాయానికి మూలపురుషు లైనారు. రాళ్ళపల్లి అనంతకృష్ణళర్మగారు పేర్కొన్నట్టు “పది శోకాంత నాటకములు చేసినంతపని తెలుంగువారికిది యొక టే చేసినది''. (నాటకోపన్యాస ములు - పుట 87), --పోణంగి శ్రీరామ అప్పారావు

జేః గీ: ఠలండుగాదె కౌశకగోత కలిత కృష్ణ మార్యపొ్యతుండు క్సష్టార్యు నగసుకుండు ఆంధధ గీర్వాణ కర్ణాటకాంగిలేయ గీర్విశారదు(డగు రామకృష్ట సుకవి. ఎ-చ్వితనశీయ నాటక (ప్రప్తావన.

స క కా " స్త శా గ్‌ న్‌ క్ష గ్గ షం స క్ష. ్‌ సక ప ళ భ్‌ ప గ్‌ పో న స్తే న. క్రై

ల ః ॥ ఖో స్ట ఇమా న! క్ష క. న స్త గ ల గ్‌ యు షా టయ గ క తె శ స్థ ్‌.. / ౯ స్సు వ ఖ్‌ ఘు (4 . శశ గను తు |

క క నాక

ఓ క. ళో క న ౧ బో స శ న్‌్‌ “శల ఫ్‌

య ఎ న ష్ర. అల బటిలాషై గా శ 1 లో తే ( స త. న్య సం టం

శ్వా ర ప స్య” షు 51 వం! గ | = టా. కే ఖు స్తు 7 ల ల డస సీ క్‌ తి “ అ స [. న స్‌

న శత స! న్‌స్ము సు ఉన ర టన! ర్‌ ట్‌ ణ్‌ టీ న్‌ సం! ప [..

న ఉం ట్‌. ఉట న శ కద్‌ ర సణు కళ

శ మ ఆ! య క్‌ స ౯ కూ. ని క్ల టల 4 ॥ ఆంధ నాటక పితానుహ శ్రీ ధర్మవరం రామకృష్ణమాచార్యులు 1858 _ 19012

విషయసూచిక తొలిపలుకు 666 శై ఉపోదాతము అవత ఛ్‌ న!

పీఠిక అలతి వ్‌ 1 నాటకము అలతి కే ( పాటలు ్సె

అనుబంధము ణు ల్లి అతత 120 అనుబంధము _$ అతత 110

విషాద సారంగధర నాటకము జట జరీ శా నె అవన టకూ [(పవేశము ; నటుండు] శా. శ్రీరాజీవదళాశీ తా నురముకన్‌ జెన్నాంద లోకాజులన్‌ 'స్మే రాంకూరమునన్‌ గృతార్జులయి రాజిబ్లంగంజేయంగ(దొ (బేరేపించుచు భక్తసంతతింగృపన్‌ బెంపొంద(గా. జేయునా సారంగాననుడిచ్చు/గావుత మహైశ్వర్యంబు లెల్లప్పుడున్‌ ఇ (అనుబంధము అ క్ష్రే లోకమున కంతయు వ్మేమము గలుగనీ, నదే! ఇటు రమ్ము. [ (వ్రవేళము వ నటి |] వటి; ఏమి సెలవు? నటు: నేండు సరస వినోదముగా. జేయంణడిన విషాదసారంగధర మను నాటకము నభినయింప వలయు(గదా? ప్మాతలన్నియు సిద్ధమయినవా? నటీ : కొదవయేమి ? అంతయు సిద్ధమయినది. ఈ పండిత మండలివలె నాదరించువారుండవలయు(గాక, యెట్టి నాటకములు వెలువడలేవు ? నటు ఏ; కానిమ్ము. ఇంకాలసృమగును. నీ గానవైశద్యము వినగోరి యీ సదస్యు లెదురుచూచుచున్నారు. ఏదీ! ఏదైననౌక కృతి నుగ్గ డింపుము. వటి: ఆర్యా ! ఏ బుతువును గుజటించి వర్ణింతును * కటు ; నేడు బుతువేమియువలదు. ఇప్పుడు రాగల మాళవరాజగు రాజ నరేంగదుని సభను వర్ణింపుము. నటి: కం, తనరారెడు ఘనరేజో దిననాథు(డు రాజరాజు ధీరపరు(డు భూ

లి విషాద సారంగధర నాటకము జన మాగధ జనసంతతి మనసారంగ సంస్తుతింప మానితు( డగుచున్‌, (అనుబంధము ఇ వ్రు కం. కులకేఖరు లల సచివులు ఐలుమర్యతము లొసంగుచుండ' ఐరమానందం బలరార(46 గలవాణులు కలగాన మొనర్చుచుండ ఘనవిభవమునన్‌. నటు ; అహా! కామినీ! నీ గానము నవీనము, అనూనము, (ప్రవీజము, ఆసమానము. కం. అలివేణి! నీ మనోహర కలగాన మనూన మిందు/గలవారికీ ని య్యలరారు గానమాధురి తల లూ(పంగంజేసె వికచతామరసా ! ఇంక( బోవుదము రమ్ము. (న్మిష్మమింతురు) ఇది (పస్తావన.

విషాద సారంగధర నాటరవము పూర్వరంగము [ 1పవేశము ; హీరణ్యు(డను [బాొహ్మణు(డు ] (అనుబంధము ఎతి 0 హిర; నాకేమో వేయివరహాలు చిక్కినవి. ఇట్టుగదా యుండవలయు? ఇలు వది దినములలో నింత సంపాదించితిని. ఇట్లే నిత్యమున్న బంగరు గోడలు వజముల మేడలు కట్టవచ్చును. మా రాజనరేం[దరాజుః బోలిన యుదారు డెంద్తైన( గలడా ? తన కొడుకు సారంగధరుని_కె కన్యల నన్వేషించుట కొజకు దేశదేశములకు (బాహ్మణుల నంపెను. నేను విదర్భరాజపుతిక యగు చందకళాదేవపటము( దెచ్చితి. మా విభావసుండు భోజరాజప్యుతికయగు చి.తాంగిదేవి పటము! దెచ్చెను. మా యిరువురికి వేయివరాల నిచ్చినాడుగా! భలా! భలా! రాజరాజు వేయేండ్లు (బతుకనీ ! సారంగధరున కింకొక నాలుంగు 'పెండిండ్లు కానీ. ఇదిగో! విధాసు( డిక్కటడికే వచ్చునట్టున్నది. (వక గ్రాకు( టోవును) | (ప్రవేశము ః విలావసు,డను (వావ్మణుండు (అనుబంధము = జ్తీ ం విభా; ఆహా! మణల చేయి వరహాలు వచ్చునట్టున్నడి. ఏమి నా పుణ్యము! హిరణ్యు(డిక్కుడ నున్నాండో లి హిర :; _ (ముందటికి వచ్చి) ఇక్కడనే యున్నాడు. మ్మితమా! మజేమి విశేషము? విభా; హిరణ్యా! ఏమని చెప్పవలెను? రాజు మఅల ఏనాండు నన్ను బీలి పించి నీకు నాకు. జెరి వేయి వరహాలు వచ్చు విషయక. చెప్పి యున్నాండు.

శీ విషాద సారంగధర నాటకము

హిర వ అదియేమి?

విభా: మటల నీవు వదర్భకు నే భోజపురికిం బోయి చందకళను సారంగ ధరునకు చ్చితాంగిని దనకు నిశ్చయించి రావలయునంట.

హిర : భర భళ5! (అని గంతులు వేయును)

విభా; అయిన నాకొక్కటిమా[తము చింతాకరముగొ నున్నది. మనము తీసికొనిపోయిన చ్మితపటమును జూచినది మొదలు చ్వితాంగి సారంగ ధరునే భావించియున్నది. నన్ను రహస్యముగా బిలిపించి తన మనవి సౌరంగధరుని కెంతెంతో చెప్పుమన్నది. నిన్ను గాకింకొక్కని! బతిగా. ఐడయనని విన్నవింపు మన్నది. ఆమె కెంతాశాభంగము గలిగెను!

హిర; మటి నీవు సారంగధరునితో నిది చెప్పితివా?

విభా: వల్లకాడు! వేయివర హాల సంభమముననె నా (పొద్దంతయ బోయి నది,

పార : _మజి యిప్పుడు చ్వితాంగి రాజరాజు నెట్టు పెండ్రియాడును శి

విభా: ఎట్లు? మన యాం[ధరాజు సామాన్యు(డా? అతండు కోర(గా వలదని యువరాజు నెవతెయైనం బెండ్రియాడునా? అదిగాక భోజరాజు మన రాజున కాంతరితు,డు. బలవంతముననైన బెండ్రిచేసి యిచ్చును.

హీర : అయిన నీప్పుడు చితాంగియొద్దకు. బోయెదవుకదా? ఆమె సారంగ ధరునితో నా విన్నపము చెప్పితివా యన్న నేమి చేయుదువు?

విభా: ఆమెను జూడనేచూడను. విధిలేక చూడదలసివచ్చెనా యేదోయొక టౌంకు బొంకెదను. ఇప్పుడిదియేల ! మనకు. (బొద్దువోయెను. పోవుదము. (నిష్మ్య)మింతురు)

గ విషాద సారంగధర నాటకము (పథమాంకఠకము వళమర౦ంగము లౌవిరావినో రేం(దు నాస్థానము ( ప్రవేశము : నయార్ణవ, నీతిజ్ఞ, మతిమంతులు ] మతి: నీతిజ్ఞా! నయార్జవా! మన రాజుగారి శిరళ్ళూల బుప్పుడెట్టున్నదని తెలిసినది ? నీతి; మతిమంతా! నీవు విశరేదా ? నేడుదయముననే నయముగా నున్నదని చిత్రాంగి దేవితో. [గీడించుచుండిరనవియు. వింటిమి. నయార్ణవా ! ఆదేమిటికి నేడు సారంగధరుని నాన్థానమువకు రమ్మని యన్నా రట! నయా :; అదియేమో తెలియకున్నది. మతిమంతా! నీ వేమైన నెరు/గుదువా ? [ప్రవేశము : సేవకుండు.] సేవ: అమాత్యచం[దులారా 1 యువరాజుగారు విచ్చేయుచున్నారు. (ఆందలు లేచెదరు.) [ప్రవేళమ : సాకంగరధరు.డు, సుబుద్ధి.] సారంగ ; మతిమంతా! నన్నెందుంరు రాజుగారు పిరిపించియున్నారు ? మతి; (పభూత్తమా ! ఇపుడే తలియ(గలదు. సారంగ : సుబుద్దీ ! కూర్చుండుము. (తంికి నమస్కరించి సుబుద్ధి కూర్చుం ఛి ఖె డగా) మతిమంతా! నయార్జవా | సీతిజ్జా ! మీకందజకు గుశలమా? మతి: జగద్విదిత పరాకమాంచితు(డై ధరాపాలనము నమబుద్ధి నొనరించు చున్న రాజనరేందుని కొలువున నున్నవారిని ““కేమమా”* యి యడుగ వలయునా ? యువరాజా! నీకు సంతోషమేకదా?

స! విషాద సారంగధర నాటకము సారంగ :; మతీమంతా! నా తండి నాకేమిటం గొదవ చేసియున్నాండు ? అదిగాక చతురుపాయధురీణుండనియు, రాజనీతివిదు(డనియు, ఆతీతానాగత దురూహ సర్వవిచార పరిణతుండనియు. బేరున కెక్కిన నీ యట్టి వానికి( దగిన కుమారు(డని వాసి( జెందిన యీ సుబుద్ధి నాకు సంతతనఖు(డై యుండుటవలన నా భాగ్యమునకు మేరయే లేదు. కోర. మతిమంత! నీకుమారుం డతిశయ నయవేది బహుగుణాఢ్యు(డు, నాకున్‌ హితు(డై సఖు-డై చనస మ్మతి నాభాగ్యం బది యసనమానముగాదే? మతి; (వభుచందా ! నన్ను గొని నా కొడుకుం గాని యింతగా( (ఇళం సింపవలయునా 1! సర్వజ్ఞుండవు సర్వజ కశేఖరుండవగు సారంగధరు€ డవు. సక్టపక్ష తపాధ్యక్షు చందమున విలసిల్హు నీ యెదుటనీ సుబుద్ధి రీతి యెంత ? కం: భూపాల! సీమనీషా వ్యాపారము భానుకాంతివలె రాజిలనా పాపని ధిషణ యడి దివా దీపంబగు( గాదె నామదిం దలపోయన్‌, సారంగ : మతిమంతా ! స్వనిందయు, పరస్తుతియ సుధీజనులకు నైజము, కావుననే... [పవేశము ని 'సేవకుండు] సేవ: మంతిసత్తములారా ! రాజుగారి స్వారి. [వవేళ ము: రాజరాజనరేం[దు(డు] రాజు; మంతి శ్రేస్టులారా ! నా రాకకు. గొంత యౌాలస్యమాయెను. నయాః |] నీతి ; చన నాజ్ఞ | మతి :

వళమాంకము ళా

రాజ: సారంగధరా ! సర్వశాస్తోంపప త్రిగల నీకు రాజనీతియ, [ప్రభుత్వ భంగియు నలవటుపవలె నని నిన్ను బిలిపించితి. ఎట్లును నింక గొన్ని దినములలో నీవీ భృదపీఠము నారోహింప నున్నాండవు గదా?

సౌఠంగ ఏ జనకా! ఇంకను శతవర్షంబు లీపీఠ మెక్కకుండుటకు దైవముం (కార్ధించుచున్నాను.

రాజ: ప్యుతా! నీవు నా యాయర్వృుద్ధి నభిలషించుట విహితమే. అత్రే కానిమ్ము. ఉండినను రాజ్యభారధురంధరు(డవై పృథివీపాలనము నీ వొనరింప( గన్నులార( జూచి సంతసింపరాదా? "నీవు రాజ్యభారవ వాన[కమము నభ్యసింపవలయు ననియే నా కోరిక. ఇందు మూర్తి [తయరూపమునకున్న యీ మంత్మితయము వలన సర్వనీతులు (శ్రవణాశందముగా వినవచ్చును,

(అనుబంధము-ర్‌)

సారంగ : అయ్యా ! సీ యాదేశము వేదమం[తము. సర్వ పరిచయము వడయుదు. గాక. నాకు రాజ్యభారము మో పెట్టుమాట( (బకత ముజ్జగింపవలయు. ఏ భారమును భీక నీవు మనిళంతకొలము నాడు కొనుచుందును.

(అనుఐబంధము-థీ)

రజ: ప్యుఠకా! ఇటులేల? ఇర నొక పది దినములకు నీ యిజబువదియవ యేడు నిండు(గదా? నీకంటె. జిలుతవయసుగల రాజకుమారు లెందజు భూభార ధురంధరులయి యుండలేదు ? ఏటికి వెను. దొక్కు చున్నావు? నీవు తండ్రివగుటకు నున్నా(డవు కదా?

సారంగ : (లజ్జించును.)

గ!

నయా: రాజుగారు సత్యమాడిరి.

నీతి ; నిక్కము వచించిరి.

మతి: పరమసమ్మతమైన మాట,

8 విషాద సారంగధర నాటకము సేవ: రాజేందా! నిన్న వచ్చిన యెజుకరాజు వచ్చి కాచియున్నాండు. రాజ: ఆహా ! మజచితీ. మంతిసత్తములారా ! నిన్న వింధ్యాటవినుండి వచ్చియుండిన కబరు(డు చెప్పిన మాటపై నాకు వేంటతమి మిక్కుట ముగ( గలిగినది. తేపే ప్రయాణమయ్యెదకు. ఈ సారంగధరుని వర్షవర్ధంతి కింక నొకదినము ముందుగనే తీిరిగివత్తును. సారంగ ధరుని పుట్టిన దినము మహోత్సవము వెలపి మలువాడే రాజ్య పట్టాభిషేకము గావింప నెంచియున్నాను. ఉత్సవమునకు సర్వ సన్నాహములు మీరు చేయించి యుండవలయు. సేవకా! జేపే వెడలెదననియు, నన్నియు నాయితము సేయవలయుననియు నా యెలుకతో( జెప్పుము. సౌరంగధరా! పోదము రమ్ము. (రాజు, సారంగధరుండు, సేవకుండు న్మిష్క్మమింతురు) నీతి : నయార్థవా 1 మన రాజున కింకను మృగ యావ్యసనము విడువలేదు. నయా : ఇదియొక పిచ్చి. ఇతవి కిది, సారంగధరునకు! బావురముల పిచ్చి. (ఆందలు నిష్క-మింతురు) యా వ ద్వితీయ రంగము చ్మికాంగి నగరు [ప్రవేశ ము: చ్మికాంగి యొక చితపటముతో)] (అనుబంధము-7) చ్చితాంగి : మనసా! ఈ దుర్చుద్ధి నీకేల? మొదట నేమో మోహాతిశయ ముండెం గదా! ఇతడు కుమారుండ్తై యున్నాండే? నీకీ చిత యేల? అకటా! నేనేమి చేయుదును ? ఎంత యూజడిల్లుదమన్నను సాధ్యము కాకున్నది. సాకంగధరుని. దప్ప వేణొకని బెండ్లియాడ

(ప్రథమాంకము 0 నని నేకు పట్టిన పట్టు నాకట్లై యుండరాదా ? నా తండడియేమొ బలవంత మొనరించెను. ఆ బలవంతము గాదన(జాలక యిపుడీ బలవంతము నే నెట్టభినయింతును? మూర్థతతో నుండిన నత;డేమి చేసియుండుకు ? హా! (పటము చేత(దీసికొని) అయ్యో! నే నెట్టు సహింతుకు ? ఈ జగన్మోహనరూపము నా మఃపీఠమున నెలకొని యున్నది గదా ? ఏమీ యీ రూపవై భవము ! సారంగధరుండనుట సార్ధకమాయెను.. కాకున్న నిండుపున్నమనాంటి చందురు నంద మీమోమున నుండునే? అదేటిమాట? ఆ సారంగధరుండగు చందు(డు సకలంకుండు, దోషాకరుండు ! మజియొక సారంగధరు.డందపా, వాడు సర్వమంగళాంచితు. డన్న మాట వాసీియె కాక సంతత శ్మశానవాసీ, ఆతని తుల యొట్లగును? అకటా ఇట్టివాండు నాకు లభింపక పోయెంగా ! ఇట్లగుటకే కాంటోలు నా పెండ్రికి ముందు నేను సారంగ ధరుని మెచ్చినపుడంతయు ఏి పాడు దక్షిణ నేతమదురుచువచ్చెను. బెల్రిదంపు. దగులంపుందమిచే నే భయమును బాసి, యెట్లయిన నీ మనోహాకారాకారు లో(బరచుకొన నుచ్యమించును. తమకింతును. యోచింతును. అయ్యో! నేనెంత (పేశేపించినను మాతృసమాన వనితాగమనమున కీసుందరు( డొగ(బడునా యని చింతింతును. శంకింతును. పలవింతును. మహాదోవామే, ఘోరపొపమే యని విలపింతురు. మతజీయు నుంకింతును, తలంతుసు, వెత గాంతును, ఏమి సేయుదును ?

(అనుబంధము-8) [ప్రవేశ ము; దాసి]

దాసి: రాజుగారు వచ్చుచున్నారు. (న్మిష్కమించును)

చిిళా: (చితపటము నెదపై దాచి పండుకొనును.) (ప్రవేశము న్‌ రాజరాజన రేందు(డు]

రాజ: (చికాంగి ముసు/గుదీసి ) పియా ! ఇపుడు మేలుకొనియుండి

యింఛలో నీకి నిదవచ్నెనా? ఏదీ ! (ముట్టంబోవం జి(తాంగి జే

10 విషాద సారంగధర నాటకము విసరును) ఆహా! నాపై నింతకోపమా? కారణము లేక నేను రత్నాంగి యింటికి. బోయియుందునా? అందు భోజనముమ్మాత మొనరించితిని. చింతయంతయు నీపైననే యుండెను. నీ మనోహరమగు కుసుమ కోదండుని కాండకాండను(బోలె [పియహృత్పుటమును భేదనం బొనర్ప జాలిన కటాక్షవీశ్షణ మొక్కి-ంత సౌమ్యరీతి నాపై (బసరింపంజేయక కినుక పూనిన నీమానాయతి నా (పాణానిలముల టోనార్చంజాలు(గదా!

(అనుబంధము-$ి)

చితా: (కన్నీరునించి లేచి (ప్రాజేశా! నా యపకరాధమైన నేమి? నను గంట జూడక సంవత్సర మాయెను,

రాజ: (పియా! ఇదేటిమాట? నిన్న నొకర్మాతిగదా నేను రాకుండినది?

చితా: నీ కౌక ర్యాతిగ గనుపించెనేమో? నాకేమో సంవత్సరమైనది,

రొజు: ఆమాటకొ!' నిన్న విధిలేక రత్నాంగియి:ట భుజింపవలసి వచ్చెను. చితా: ఆంత విధిలేని పనియేమి?

రాజ : మఠియొక్కరితో నుంటిని.

చితా: ఎవరితో?

రాజ ; నీ కొడుకు సారంగధరునితో. అవా! కామినీ! ఇట్దేల యులికిపడితివి? సీ కొడుకన్న మా[తమన నింతాయాసమేల? ఆహా! తెలిసెను. నీ కట్టి కొడుకులు గలుగ రై రనికదా యోచింతువు? ఇంతలోన నింతవ సరమా!

(లోపల భేరీధ్వానము)

చితా: నాథా! ఇదేమి రణభేరి [మైోయుచున్నది?

రాజ ఏ ఇది [ప్రయాణభేరి. నేను వింధ్యాటవికి నీ మధ్యాహ్నమున వేటకు వెడలెదను.

చలా : (స్వగతము) హృదయమా! తొందఅవలదు. (పకాశము) (పాణ (పియా! ఇంత కూరభంగిగా న న్నెడ(వాసిపోవ నా నేరమేమి?

(పథమాంకము 1 రాజ: ఆకటా (క్రీడార్థమై మృగయా కుతూవాలమున( టోయెద(గాక. ఎడ. బాయుదునా? చకా: (ప్రాణేశా 1! అయిన నా విన్నప మొకటి కలదు. రాజుఐ; ఆది యేమి? చితా: నేశునీ వెంట వత్తుకు. తోద్కొానిపోవలయు. రాజ : అయ్యో! తన్వీ ఇట్టి భాంతి ఏకు. దగునా" భీకర మృగసమూహము లచే నిండిన ఘోరాటవి నీ వెట్టు (ప్రవేశింతువు- నమీకృతి బహు ధకుర్థ్యారావముకు, (పపీడిత సింహ శరభ శార్దూలాది భయంకరా రావమును, [పేరిత కాలబ్లైరవనిభ ఘోరసారమేయ లీమఘుర్హు రారావమును నేకమై భూనభోంతరాళముల నిండియుండి, మర్దిత శిక్షిత (ప్రహత విపినమృగ సమూహ నిర్ణ్గళద్మ సవారి పూరంబు న బెనురొంపియై దుర్గోచరంబగు పౌల్రికలనువోలి పలవెలం బాటీంచు నమ్మ హారణ్యభూమి? మ. శరభేభేంద తరక్షుగండక మహాళార్దూల హర్యక్ష లీ కరమై భూరిలులాయ సంగతవనీ కాలేయ కారావ ఐం ధురమై సంతత రోదసీ పరిలుఠద్దుర్వార భూడదార ఘు ర్థురమై యొప్పెడు/గాదె కోరందగునే మోరాటవిం జేరంగన్‌? క్షణకణమునకు యోజనము పాఅతెందు ఘోట్టాణపై6 బరువెత్తుచున్న నా దండ నీ వెటుండ( గలవు?! రెండు దినములలో వత్తు/గదా? నన్ను శుభముగ( బంపుము. చితా: (కన్నీరునించుచు) నాథా ! నాశేమియు( దో(పకున్నది. నీవెంతయు శ్మీఘకాలమున రావలయును, (అనుబంధము - (0 రాజు: భామామణీ ! అవశ్యము వచ్చెదను. చిరకాలమైన నీ వియో్శగమును నేను మాతమెట్టు సహింప(గలను ? (ఆలింగనముచేసి నిమ్మి మించును.)

12 విషాద సారంగధర నాటకము

చిత్రా: ఆహా ! ఎంతటి కపటకృత్యము నభినయింప+ బాల్బడితిని. ఒకనాడు నాథు( డొద్దలేకున్న నేమేమో మకభమ గలుగు(గా? ఇక బది దినము లొంటిపొటు గలిగెడు నే ? ఎట్టు తరింతును ? (నిష్య్మం మించును.)

ఎవం తృతీయ రంగము సారంగధరుని యిల్లు.

[సారంగధరుండు, సుబుద్ధి చదరంగ మాడుచు నుందురు. ]

సారంగ ; సుబుథ్ధీ ! మాతంథడి యొద్దనుండి యింకేమి వృత్తాంతము తెలిసినది?

సుబుద్ధి = ఏడీ? మొన్న దెలిసినదేకదా ? నే(టికి వారు వేంటాడంబోయి యేడు దిశములయినది. నిన్నటికి వేట ముగసియు=డును. నేండు వెడలు దురు, రెండు మూడు దినములలో రా(గలరు.

సారంగ : మా యయ]? వచ్చినపీదప నాకు. బట్టాభిషేకము వలవనినను జేయు చున్నాడు. అకటా! ఈ యాటలన్నియు నాకెక్కడ నుండగలవు? చిన్ననాంటినుండి నాకు. (బియమగు పావురములాట యింక నాడుటకు లేకుండెడు, కావున సుబుర్ధీ! జే పుదయమున( ఖావురము లాదువారినందటిని రప్పింపుము. కోర్కిదీరంగ నాటాడ వలయు.

సుబుద్ధి : నేనెన్ని మాజులో విన్నవించియున్నాను. ఆ యాట నాకన్నటికిని రుచింపదు. మీరెట్టాదరింతురో తెలియదు.

సారంగ : అవును. లోకమంతయు భిన్నరుచికమే కదా? ఒకరికి రుచించినది మజియొకరికి రుచింపదు. దానికేమి చేయవలయు ? నీ వెన్ని మాబజులో చెప్పితిని. సత్యమే. ఆ యాటలో నీవు నాతోంగూడ రానైన రావు. అయినను దానియందు నాకభిలాషము తీటలేదు. ఇది కడాట. ఎట్టయిననుజేసి యాయితము సేయింపుము. అయ్యో ! ఆ పావురము లాట యెంత మనోహరము! నీవు వలవందువే !

(వథమాంకము 118 (అనుఐబంధము-కే క్ష్రే సుబుద్ధి : అయిన మీ చిత్తము. నేను టే పభ్యంజనము. జేసికొన నున్నాండ( గాన కమింప వలయును. సారంగ : అవును, నాకఃంతయు! దెలియును లెమ్ము. ఇదియొక సాకు. నీవెపుడు వచ్చి యుంటివి ? సుబుద్ధి ః్‌ అయ్యో | అట్టుగాదు. నిక్కువముగా--- సారంగ : క్షమాపణ మేమియు వలదు. నేను రాజునై, నీవు మంతి వైనప్పు డిట్టి శమాపణములు చెప్పుదువుగాని. ఇపుడు మనము మ్మితులము, పోవుదము రమ్ము. (నిష్మ్రమింతురు.) అణా నీ యాణానా. తురీయ రంగము చితాంగి నగరు [(పవేళ ము: చ్మితాంగి] చిత్రాంగి వ చం. ఆనదవిధంబు వాటిలె ననంగుని బారికి నోర్వంశాల నీ యెనిమిది నాళ్ళు నొక్క గతి నేడ్చుచు! బాపీతి నింక(దాళనా మనసీజరూపవైై భవుని మానవతీ నవమోహనాంగునిన్‌ దినకర తేజునిన్‌ విభవదివ్యబిడౌజుని( గూడకుండినన్‌. నేనేమి చేయుదును ? ఎంతెంతో యూజణట దెచ్చుకొంటిని. ఎధైటో మోహాతిళయము నడంచితిని. ఎట్టుకు మీఅంజాలకున్నాను. నేనై ముందు పడినను నా సారంగధరున కశురాగము నామైం గలుగునా! ఇది యెట్లు పరీక్షింపవలయు? ఒకనా(డైన నా యొద్దకు రాండయ్యెం గదా? ఈ యెనిమిది దినము లిజ్లే యొక భంగి. కాలము గడపితి. ఇంక భరింపంజాలను. వా డిచ్చటికి వచ్చు మార్గమైన నెయంది ? నేనే యెట్టయినను దెగించి వానికొక జాబు [వాయుదు. ఆదియొక

క్షేశ్రీ విషాద సారంగధర నాటకము చ్చితముగి నుభయార్థముగ (వాయుదును. వా డిచ్చటికి వచ్చెనా యుండనే యున్నదిగదా! రాకుండెనా దానియం దేమితప్పు? జాబు (వాసినను, నా (ప్రాణనాథు,డుకాదు - దేహనాథుండు ఊరలేని యెడ నతండు వచ్చునా? ఏలరాకుండును? నేను విభావసుండను (బ్రాహ్మణు నితో. జెప్పి యుండిన నా సంగతి నంతయు నతడు వినియే యుండు(గదా! దానిపై నారూపలావణ్య[పళంసయు వినక యుండ,డు, ఎట్టివాడు గాని మగవాడు తనకు సమవయస్కయై రూపవతిమయై యున్న యాండుది యాస్పదమిచ్చిన, వాడు కొడుకగు(గాక యెవ( డైన నగు(గాక దాని గ్రైకొనకుండ, గలవాడెవడు గలడు? కావున సీ విధముగ నా కోరిక యవళ్యము నెజవేట(గలదు. (అని జాబు (వాస్త దీని నెవరితో( బంపుదును? ఆతిభాషిణియగు దాసి కారాదు, ఏమియు నెజు(గనిపంద కారాదు. మిక్కిలి యుపాయశాలినియు. గూడదు. ఆహా! తెలిసెను, మా కమలయే యిందుకు! దగును. దాని ఐంపెద. కమలా! [పవేళశము న్‌ కమల] కమల : (ఆత్మగతము) నేడేమో వచ్చెను. (పకాళము) అమ్మా! చితా: దాసీ! నీవు నేడు నాకొక్కపని చేయవలయును. ఇది చేసిన నీకు మంచి బహుమాన మిత్తును. చెప్పెద నిటురమ్ము! (నిష్మ్రఏమింతురు) న పంచమ రంగము [ప్రవేశము ః సౌరంగధరుండు, ఏవురు పావురములాటవారు] (అనుబంధము -కే శి) అందలు ;$ (నిమ్మ మించి మరలనొక పక్కనుండి వత్తురు)

1. అటవాండు : ఓరీ! ఎక్కడపోయెరా ఆ పావురము?

(వథమాంకము 15 లి. 99 అదిగో! అక్కడ నున్నది చూడు. ల న ఎక్కడరా? కానరాలేదు. తీ 9 (గుడ్డి! అదిగో చూడు.

(ఆఅందలు పైచూపు చూడ( దలగుడ్డలు [కిందంబడును. నవ్వుదురు) ర్‌ం న ఆ వీథి వైపున నజ్రేపోయెనే, ఆది యెవరి పావురమురా? క్షే 4 నాదీ వహ్వా.

2. న నాదీ ఖైరీ. సారంగ ; ఆది నాది, నాయదిరా. గీ. ఎల్లయొడ్డీలు ఐకదార్హు పల్టటీలు మేలిదౌదాలు చీలుగోకీలు జంగి

లీలు మోబిలు పక్కువల్‌ జాలరీలు

ఐశిర నా పావురమునకు. బొటియగునే?

చూడు మాకాళమున నెట్టాడుచున్నది! సీ. గంగనేందిరారామ కయిసేయు రవలచే(

బొలుపారు పొపట బొట్టనంగ సమయళంకరమౌళ నమరి (పవుల్లమై

కౌమరారు మల్లికా కుసుమ మన(గ ఐగలైన( దనకొంతి. బాయక వినువీథి

నక్క-జంబుగ( దోంయ చుక్కయన!(గ నెండనై న (బకాళ మెసగింప వఠ మొంది

పొడకట్టు మిణు(గురు పురు వనంగ

తే. గీ, ముద్దులవహించి జెక్కలమురువు నించి

యచలగతి గాంచి కలదు లే దన(గ మించి

యాకసమె తనయిల్లను జోకదో(ప

నొర! యెటులాడుచున్న దీ పొరువంబు!

ఆహా! ఇదేషిది? అట్టుపోవుచున్నది! ఓహో! మా పినతల్లి యింటియై

(వ్రాలెను.

16 విషాద సారంగధర నాటకము

1. ఆటవాండు : అయ్యో! ఇంటిలోనికే పోయెను! ఓ, ఆటవా(డు : ఎట్టు పోయినది ? సారంగ : అయ్యో! ఇంకేమి చేయవలెను?
2. ఆటవా(డు : అంత యెందుకు? మజియొక పావుర మాయెను. సారంగ : అయ్యో! నా ముద్దుపావురమే! నాబంగారు పారావత మే! నా రత్నమే యడి! దాని విడువ( దగునా? తే. గి. ఖగముగాదది బంగారునగ ముగాని పవ్నిగాదది శృంగా రకుక్షిగాని పులు(గుగాదది నిండు రేవెలు(గుగాని పిట్టగాదది సొగసుల పుట్టగాని. ఎవరినైన నందు. బంపనురాదు. నేనే పోవలయును. సేవకొ ! నా యింటికి! బోయి నా యుత్తరీయము దీసికొనిరమ్ము. (సేవకుండు నిమ్మ9మించును.) 1.ఆటవాండు: రాజేందా! సీ పావురము మేడపై [వాలవచ్చుగాక. లోపలికి( బోయినదియే యాశ్చర్యము ! | (పవేళశము ః ఒక సేవకుడు] "సేవకుండు : (పభూత్తమా [మా సుబుద్ధి మంతియీ జాబు (వాసియున్నా,డు. (అని జాబిచ్చును). సారంగ : ఏమిది ? ఇట్టి చిట్టి కాగితముపై (వాసియున్నా(డు. సేవకా ! ఇపుడు సుబుద్ధి యేమి చేయుచున్నా+డు 2 'సేవకుండు : స్వామీ ! అభ్యంజనము చేసికొనుచున్నాండు. సారంగ : అందుకే యీ కొగితమున నూనె మజకలై నవి. (జాబు చచువుకొనుచు) చెలికాం డారా! మీకు 'సెలవిచ్చియున్నాను. తే(పు మరల.జేరుదము. (ఆటవార్యడు న్నిష్క.మింతురు.) సేవకా ! సుబుద్ధిని శ్మీఘముగ రమ్మనుము. (ఢేవకుండు నిష్క్మమించును) ఏమి సుబుద్ధి యిట్లు నాసి యున్నా(డు 1? తాను వచ్చి మాటలాడువజకు నేను పోవరాదంటం ఏమి చ్మితము ! ఆయినను నత,డేమి చెప్పునో విందము,

(ప్రథమాంకము 17 (పవేశము న సేవకుండు] 'సేవకుండు: దేవా! తమ యుతత్తరీయము._ (ఇచ్చును) [_వపళము వ సుబుద్ధి] సుబు : రాజేం్యదా! విజయోస్తు. సారంగ : సుఎిద్ధీ! రమ్ము. ఇదే మిట్టు జాబు (వాసియున్నావు? సుుబు ; మీరిపు డెక్కడికి బోవ నెంచి యున్నారు? సారంగ : నా పావురమువత్తై నా పినతల్లి యింటికి సుబు: నామాట వినవలయు. మీరిపుడు పోవలదు. సారంగ ; అదేల? సుబు ; రాజూర లేడు. సారంగ : లేకున్న? సుబు ;: అంతఃపురము. సారంగ :మా పినత ల్రీగదా? సుబు ; అటుకాదు. మీ రెజు(గరా ? పోవలదు. సారంగ : కారణములే కూరకవలదన్న నేమి (పయోజనము? సుబు వ కొరణము చెప్పిన మది కేమి తోచునో? సారంగ : నిర్భయముగా! జెప్పుము. సుబు ; చిితాంగిదేవి పడుచుందనముడ్‌ నున్నది. ఈనా(టి సంగతులు సంశ యాస్ప(దములు, మీరు మీయిల్లు వెడలిన కొంత సేపటీకి,నామె యింటి దాసి మీయింటికి వచ్చియుండెనని తొలుత నే వింటిని. మీరు పావురము లాడించు కాలమున నా దేని మేడపై నుండెళని తెలిసినది. పొవుర షుందు వాలినది. లోనికి, టోయినది. వెలికి రాలేదు. మీ రిపుడు హోవుట మిక్కిలి యనుచితము. [2]

18 విషాద సారంగధర నాటకము సారంగ : సుబుర్ధీ! తెలిసి కెలిసీ యేమి మాటలాడెదవు? నీవిపు డుగ్గడించిన విషయము లన్నియు నేల సందేహాస్పదములు? చి[తాంగిదేవి యింటి దాసి నాయింటి కెన్నడును రాలేదో! ఆ దేవి యెన్నండును మేడపై నెక్కి= యుండలేదో! త్రి ముంటికి. గొడుకు పోరాదో? నుబు : అయ్యో! అటుగాదు. ఒంటిపాటుననున్న తరుణులయేడకు( బురుషులు స్టోవ( జనునా? స్తీ మనసు నెవరెటుంగుదురు! హిరంగ : హరిహరి! చాలును, నాకెంత పాపము గట్టితివి? ఇది చెప్పుటకొ నీవింత దూరము వచ్చినది? (అనుబంధము-కేతి) సుబు : రాజేరదా! నా మాట వినకున్న నేనేమి చేయ(గలను? మూఖటికి ముమ్మాటికి( జెప్పెదను. వలదీ కార్యము నే(డు, వలదు వలదు. (అనుబంధము. కీ) సారంగ : సుబుడ్ధి! తరుణుల పురుషుల సామెత చెప్పెదవుకాక,. తల్లికొడుకుల సంగతి చెప్పవే! ఈ బుద్ధులు నీవలన నేడువింటిని. చిన్నప్పటినుండి హెచ్చైన చనువిచ్చినందునకా నీకీ బహుభాషణంబులు గలిగె? చాలు నింక(బొమ్ము. (అని శ్మీఘముగా న్మిష్కమించును.)

విషాద సారంగధర నాటకవు ద్వితీయాంకము (ప్రథమ రంగము చికాంగి నగరు క (ప్రవేశము ౩ సారంగధరుడు ]

సారంగ : ఏమిచి! పరిచారిణి పోయి ఎంత సేపాయెను ! మా పినతల్లి యేమ నెనో? నే నెంత యవివేకిని ! ఒక పావురమువకై యెవరు లేనియెడ నిట్టు రావచ్చునే? ఇది యిందువచ్చు వటకు( దో(పకిపోయెనే! వచ్చి, వచ్చిన వృత్తాంతము చెప్పనంపి, వెనుకకు. బోవచ్చునా ? అదిగో |! దాసి వచ్చెను. దాసీ! ఆహా! మా పినతల్లి రమ్మనెనా? వచ్చెదను. నీ వెక్కడికి బోయెదవు ? (వెనుక యవనిక నెత్తిన వెంటనే చితాంగి కనిపించును) తల్సీ ! నమస్కారము. _ (నమస్క-రించును)

చితా : అవో,! ఇదియేల? మనము సమవయస్కులమను గదా?

సారంగ : ఆమ్మా! కడుసాహసమున రాజులేనియెడ నీ యిలు సొచ్చినందుకు కృమింపుము.

చ్మితా : సౌరంగధరా ! కూర్చుండుము. సీవింత క్షమాపణము చెప్పుకోవల యునా ?

సారంగ ; అమ్మా! నా మోహపు( బావురము వచ్చియుండిన నిటు వచ్చితి.

వం. తీరనివగ నా మోహపు,

బారువ మిటు వచ్చియుండ వచ్చితినమ్మా నేరములెంచక నాదగు పాఠరావత మిచ్చి నన్ను బనుపుము తల్తి !

చ్మితా : కహర్చుండుము. ఆ రాజును వేటు, నిన్ను వేయలూ జూచెదనా ?

౭0 విషాద సారంగధర నాటకము సారంగ : అమ్మా ! కూర్చుండనేల ? తడయనేల ? పావురము దయచేసి, నాకు 'సెలవిమ్ము. చితా వ సారంగధర ! ఐబహుదినముల నుండి నాకు నీపై; గడుుప్రేమ. అట్టి (ప్రియండవైన నీవు రాక రాక నా సదనమునకు వచ్చి,భోజనమైనను జేయక పోవ జూచెదవా ? వేను విడువను. సారంగ : తల్లీ! నీ పియుండు వచ్చిన పిదప నేనవశ్యము వచ్చి భుజింతును. ఇపుడు నాకు సెలవిమ్ము. చ్నిఠా: ఆహా? న్నాపియు డేల రావలయను? నీవు తగవా ? నా యెడనా నీవు భేదమెంచవలయు? ఇంత ఫలాహారమైనను జేయకున్న నిన్ను విడువను. సారంగ : అమ్మా! తల్లి బిడ్డల కెన్నటికైన నెరవు గలుగునా ! ఆ ఫలావోరము లన్నియు నావిగా నీయొద్ద దా(చియుంచుము. మరలవచ్చి భుజింతును. చ్మితా : (యోచించి యూరకుండును.) సారంగ ః అమ్మా ! ఏమి యూరక్రైతివి? నా పావుర మిప్పించి నాకు సెల వొసంగుము. బితా: ఊరక కాక్రేమున్నది ? వచ్చి, యొక్కింత వల్లావారము గైకొని, మనసు రంజింపజేయుమన్న వలదని నిరాదరణ మొనర్భువానితో నేటిమాట ? + కం, ఎన్న(డును రాక వచ్చి మ హోన్నతి నా కోర్కెడీర నుపహారము గ్రై కొన్నన్‌ బాగను మనవిని మన్నింపని వానితోడ మాట లి+కేలా ! సారంగ : అమ్మా! నీ విటు కోపము సేయవచ్చునా ! మసలుట యన్హుచిత మందు( గాక నాకు నిరాడరణము కలదా 1 ఆవశ్యము ఫలాహార మిమ్ము. చితా : ఇంతమాతము కరుణ గలిగిన నేమైనను శేయవచ్చును. నీ కదచా దుల డీయుదువు రమ్ము.

ద్వితీయాంకము లి]

సొరంగ : (స్వ) ఇదెట్టు వచ్చెను నాకు?

చ్మితా : ఏల యోచింతువు? నేండు నాచే. జిక్కితివి. ఎట్లు తస్పించుకొందువు? రమ్ము (ఉభయులు వెడలుదురు.)

వెనుక యవనిక నెత్తిన బడకటిల్లు గనుపించును, [(వవేళము : సౌరంగధరుడు (విగత కవచుండును, నోత్రరీయుండునైై ) (అనుబంధము-క్షే క్‌)

సారంగ : మా పినతల్రి యెంత నిశ్శంకముగా నాతో మాటలాడుచున్నది ! పరమ సుశ్వభావ గనుకనే కొడుకనైన నాయడ నిర్భేదముగా వర్తిలు చున్నది. తన యీ పడక టిల్టు చూడ నెంతయో నిక్కచ్చి చేసెను. తడయుట యనుచితమని యెంచుకొలంది. దడవగుచు వచ్చెను* ఇంకాలస్యము చేయనియ్యును. పావురముకు గైకొని యిపుడే పోయెదను.

[| (ప్రవేశము 2 చ్మికాంగి (ఒకి వైపున) ]] (అనుబంధము-కే 6) (ముందటీకి వచ్చి) చూచితివా సారంగధరా, నా పడకటిల్లు ?

సారంగ : తల్లీ! కడు రమణీయముగా కున్నది.

చితా: నీపకకటి ల్రెట్ల్బుదో? మీ తండి నీకెట్టి లోపము చేసియున్నాండో యెణు(గను. నికుంజూడకముందుకుండియు నీపై నాకు మోహము మెండు, నీ సౌఖ్యము గొజంతయలైన నోర్వ/జాలను. ఇదియే నీ పడకటిల్దుగా. జూచిన నానందింతు పక,

సొరంగ : అమ్మా! తల్లిదండుల స్వత్వము తనయులదేకదా కాగలదు !

(౧ జు అ

చితా: నీదనుమూట తల్లివం్యుల యశంతరమున గదా? నాకటుగాదు- నే నుండగనే నీ సొత్తుగా జేయనెంచి యున్నాను. నీయిష్టాకు వర్తన మున నిందు. గోరిశచన్నియు నెజవేజ(గలవు. తెలిసిరివా ?

సారంగ : తల్లీ " చీకన్నమాట మిక్కిలి మర్మ్శముగా నుర్నది.

లా విషాద సౌరింగధర నాటకము

చితా: నామాట మర్మమంటీవా !---

సారంగ : తల్లీ నేనాకనాండును-ా

చిత్రా: కమాపణమేమియువలదు. నీవేమన్నను హితమే. ఉండనీ. ఒక మాటడిగెదను. నీ పెండ్లికి బూర్వము కన్యాన్వేషణము. సేయుచు మాయారికి వచ్చి యుండిన విభావసుండను బ్రాహ్మణుండు నీతో నెంతవజకు( జెప్పెను?

సారంగ ; అమ్మా ! కన్యాన్వేషణమేమి ? _బాహ్మణుడెవ(డు ! సీ వాడు మాట

• మిక్కిలి చితముగా నున్నది !

చీతా; (స్వ) అయ్యో! ఎంత పాపాళ్ము(డా | బాహ్మణుండు! ((పకాశముగా) పోనిమ్ము సారంగధరా ! నీ భార్య చందకళకును నీకును నన్యోన్య మోహాతిశయము మిక్కిలిగా నున్నట్టువిన్నాను. ఏల సిగ్గుపడెదవు ? నీ సౌఖ్యము నేనుగా, కిం కెవ్వరనుభవించువారు ? నేను మీ తండి భార్గయై యున్నను వయసున మన మిరువురము సమానులము. సీవేల దూరముగ!( జూచెదవు ? మటజియొక మాట చెప్పుము. నేనును నీ భార్యయు నున్నారముగదా ! మాయిరువురిలో నెవరు రూపవతి?

సారంగ : అమ్మా! ఇదేల యీళభంగి నడిగెదవు? ఈ తీరున నా భార్యకు నిన్ను

చితా: మాటుగా జూచెదవో ?

సారంగ £ ఏమంటి వమ్మా ?

చితా: ఏమంటిని? విశేషమింక్రేమున్నది ? అదియండని, నీకెపుడైనం బర తరుణులపై మనసువాజియున్నదా 1

సారంగ :ః అమ్మా ! ఇదేల నన్నెడిగెదవు ?

కం, తల్లీ యిది యేమిటి కే

నెల్పప్పుడు( బరసతు అన నెంచెద నిక్కుం బున్రంబులోన నాదగు తల్పులవలె నెందు(గాని దరలని భక్తిన్‌, పరతరుణులన్న నా రళ్నాంగిదేవిని నిన్ను నెటు చూచెదనో యటుం

ద్వితీయాంకము బిల

చితా; నామాట యటుండనీ. తరుణవయఃపురువమనోమత్స్య ములకు వలల బోలె విలసిల్లు చెలుల తెలిచూపుల నులివోవక వెలింజేరు మానవు డెవడు ? నీ మాటపై నాకు విశ్వాసము కలుగదు. ఎన్ని పద్మినులపై నీ కాయ షట్పద మిదివజకు దిరుగాడియున్నదో ?

సారంగ ; అమ్మా! ఆ మాట లిప్పుకెందుకు ?

చితా: అదిగో ! నేను చెప్పలేదా? నా మాటలబద్ధములా ? ఏది! నీ విలా సాంబుధి. దేలియాడు భాగ్యముంగన్న యీ తరుణీమణి యెవ్వరింత చెప్పుమా ?

సారంగ ; అమ్మా! నీవు పొరబడితివి, ఈ సమయమున నా మాట లెందుకని యంటి( గాక మజియొక్కటి కాదు.

కం, అమ్మా యదిగా దీసమ

యమ్మున నా మాటలేటి కంటినిగాదే సమ్మతివడితినె యెజు(గవు పొమ్మా నాకుడుల నిందు. బౌరవడితివిగా. నేను వచ్చి మిక్కిలి తడవాయెను. సెలవిమ్ము.

చితా: పోయెదు గా కీదితపటములనింత తిలకించి పొమ్ము.

సారంగ : అమ్మా! మజియొకసారి వచ్చి చూతునులెమ్ము (అని పోవంటో(గా.)

చ్మితా: _ (ఎదురువచ్చి) మ్మితమా! అదేల యింతాతురత? ఎంత తడవైనది? నాకును దీవరముగనేయున్నది. కొంచెమీ పటములః జూచిపొమ్ము. (కూర్చుండ బెట్టి) ఇది చూడుము. కృష్ణుని రాచ్యకీడ నిరూపించు చున్నది.

(అనుబంధము -క 7) దరి మధింపుచున్న గోపిక నెందు(బట్టి యున్నా(డు చూడుము. (అనుబంధము- కే 8)

మైమలచి నిదురించుచున్న యాగోపిక( గాంచి నవ్వుచు నెట్టు వచ్చు చున్నాడు!

లశ విషాద సాఠంగరధరర నాటకము

సెరంగ : తల్లీ! ఇంకంాలును. నేంబోయి వత్తును.

చితా: ఇది యొకటి మాతము చూడుము. దీన దారాచం[దుల యుల్హాస మెట్టున్నది గి

(అనుబంధము- కే)

(వియశిష్యు(డై కుమారునికి దోడ్లైన చర్మదునిపై మోహ మగ్గలము కాఃగా నీతార చందు వెట్ణు వేండుకొనుచున్నది చూడుషు ! ఆహా! మోహామెంత చెడ్డది ! కుమారునై న గవయింప జేయుచున్నదిగదా! ఈ చం[దు( డెంత టక్కులా(డు చూడుము! రూపవతియగు మగువ గనుగొన్న హరుండ్తైన మీజిపో(ంగలడా ? అంతయెందుకు! ధైర్య మొకటి గలిగియుండవలె గాక నేనే నిక్ను గామించి పైంబడిన వలదని [తోయుదువా !

సారంగ : కృష్ణ! కృష్ణ! హరి! హాకీ ! అమ్మా ! ఎట్టిమాటలాడితివి ! ఎంత పాపము వినుపించితివి!

చితా: (స్వ) ఆహా! ఈ రాకుమారునితో (జుట్టుమాట లింక(బనికి రావు (పకా

శముగా) రాకుమారా! నేనెన్ని మార్గముల జూపినకు నీ వూహింపం జాలవైతి. నిక్కము దా(పఫంజాలను. నీవు సాొహసమన్నను, పొప" మన్నను నేమన్నను, దీజరాకున్నది. సీ వివాహమునకు ముందు దేశ దేశముల నున్న కన్యల నన్వేషించుకాజకు మీ తంగడిచే బంప(బడిన . (బాహ్మణు(డు మాయూర నాయడు నీ రూపపటమిచ్చినదిమొద లంకు రించిన మోహాతిశయము లెక్కింపంజాలను, నిన్ను గాకింకొక్కని ఐతిగా(ఐడయనని నిర్జేశింతును. నిన్ను నాపతిగ(జేయ వేయిదేవతల గొలుతును. అనవరతము లోక మోహనమైన సీ రూపమును, లోక విదితమైన నీ ధవళయళమును, గుటించిన చింత మానను. ఆయినను నా భాగ్యము దౌర్భాగ్యమైన కితమున మీ తంథడ్‌ నీకొచం[దకళను గూర్చి, నన్ను దా నర్థించెను. మాతరడి మీ తండి కాంతరితు డైనందున మీఅ(జాలక నేనెంత వలదని ముష్కరభావము పట్టినను మానక, నాకాశవెట్టి, బతిమాలి, నిర్భంధ పెట్టి మీజరాకుండ.జేసి, నన్నొప్పించెను, నొప్బిం చెను, నీకు దప్పించెను. ఆతనిందెగనాడ,

ద్వితీయాంకము లిక్‌ జాలక మీఠంథడికి భార్యనైతిని. పేరనకుమ్మాత మైకింగాక. వేజొ క్క-టిగాదు. కాయ మాతని యొద్ద నిలిచె, మవను సీయందు. దప్ప దాయె. నను గోపింపకుము. దూజకుము. రాజివాస నిర్బ్భంధము నుండి యొకనాంతు నిను. జూడనైతిని, అయినను సీరూషమునా కన్నుల గట్టినట్రై యుండెను. నేడు నిను గశ్నులారం గాంచు భాగ(ము( గంఎటిని. తల్లివావియని నన్నూరక తెగడకుము. నేం దల్లిని గాకు. నీ కొజకై యేర్చడియున్నదానకు, ఇతరుల స్వత్వమును కామ. నిర్భంధముశ, బలవంతమున, ఆసమ్మతిని, ఆ విధిమూలమున, సీతం్యడి నా శరీరము (గహించి సీ కొక తల్లివావి. గల్పించి యున్నాడు. నిన్నాక నాండ్రైనను గని, నీ వన్నుగహింప రన్యత నొందవలయునియే _పాణముల నతి భారముగ మోసికొనియుంటిని. నేనూరక యవిచార మూలమున నీ పట్టు పట్టిన దాన ననకుము. ఎంత పాటువడి, యెన్ని బాధలౌంది, యెన్ని దినము లాలోచింప కుండిన, నీ విన్నప మీలాగున నొనరింతును? ఇది యంతయు గల్ల గొదు. ఇందునకు నా మన సౌవసాక్షి. దైవమొక సాక్షీ. ఇంకొక సాక్షి. జూపెదను. ఇది చూడుమా! వీ రూపపటము. (చూపి) దీని నెల్లపుడు _పాణపదముగ భావించి నిదురించునపుడు సైతము స్తనసీమపై ధరించి “అకటా ! పటరూపములకు జీవమిచ్చి చక్కని [పాణుల గాజేయు మవోమం[త మేమవాత్ము(డైన నాకుపదేశింపండా” యని వందురు చుందును. అనయము వే(కరుచుందును. నీ విపు డంగీకరింపకుళ్న సీ యాక నేనీ యనువుల భరింపంణాల, పాల ముంచినకు నీట ముంచిషకు నీచే !

(అమబంధము = వి

మనోరమణా ! ఎట్టయిశ నీ గాఢాలింగన సౌఖ్య మిచ్చి, (కొవ్వి నా సరి యెవ్వరని చెలరేగుచున్న యా ([కూరమారుని జయింప(జేయుము.

సారంగ : (స్వ) వేం డేమి దుర్జినము నాకు! సుబుద్ధీ! నీమాట విననై తినే! (ప్ర) అమ్మా! నీ విన్నిమాట లాడువజకు నూరకుండుట, సంతాపకరమై, సద్యశో హరమై, దుర్గతి బంధురమై, పుణ?లోకాపహరమై యున్న సీ మాటలవలన జనించిన నిశ్చేష్టాభిచరమైన మసాశ్చర్యము నిరుత్త

వి విషాద సారంగధర నాటకము రత జనింప(జేసి నందునంగాక యనంత పాపషపవమైన నీ వచోరీతి నంతయు. గౌనసాగ విను నభిలావమువలన!(గాదు. అమ్మా! ఎంత దురితపు మాటలాడ్పితివి! నీ యునికి నెంత యోచింపక పోయితివి! నన్నెంత తప్ప(దలచితివి! నా పొడు చేవులు నేండెట్టి మాటలు వినెను! నిక్కముగా నీవే యీ మాటలాడితివో, కాక నా చెవులకు భమచే నట్టు వినణబడెనో యించుకై న( దోంపదు.

(అనుబంథము ఎ ప.

చితా: (ప్రాణవల్లభా! నీవేల యిట్లు తూలనాడెదవు? పాపమంటివిగదా! మగ వానికి. బాప మెన్న(డును లేదు. ఇ(క నాకు(గదా! ఎంత పాపమున కైన( దాశుదు(గాక యీ మదనతాపము సహింప/జాల,

సారంగ : అమ్మా! ఈ దుర్జీతి సీకెట్టు పట్టువడెను? నీవు తల్లివే! ఇంళ దుర్చుద్ధి న్‌ు. దగునా?

చితా: మనోరమణా! ఏల యెజింగి యెజిగి యిట్లు మాటలాడెదవు? పైగాలి సోంకినమ్మాతమున వెన్నవలె మనసు. గర(ింపంజాలు రమణీమణిని రతి(దేల్చు భాగ్య మెన్ని జన్మములకు లభింపవలయు? ఇది దుర్చుద్ధి యని యేలందువు? మనవారిలో నిట్టివి యొనర్చినవారు లేరా? కుంతి మన కులపు( బెద్దగదా? అమె సూర్యుని/బొంది, సూర్యపుతుని యముని బొందలేదా?

సారంగ : తల్లీ! మంచి సామెత దెచ్చితివి! నీకు జ్ఞానము ముదిరి నట్టున్నది! ఈ దుశ్చరితము వదలుము. పోయివత్తును. పావుర మిపుడుకాకున్న మటీ యొకప్పుడు వచ్చును (పోవంటోంగా)

చితా : రమణా! నిను. బోవనిత్తునా! నా యలీష్టము చెల్లింపకపోవ నీకైన మనసెట్లు వొడమె? (అని యాపును.)

(అనుబంధము - నిని)

సారంగ : తల్లీ! ఇదివజ కెద్లైన నోర్చుకొంటిని. కర్ణకంటకములగు నిట్టి భాషణ ములు నీవు మానకున్న నిక్కముగా మా తం్యడితో నీ యుదంతము నంళయు వివరింతును,

ద్వితీయాంకము లి?

చ్మికా : ప్రాణేశ! నీ వేమన్నను, ఎంత ఖీతి చెప్పినకు నిన్ను విడువను, నీ పాదములాక, విడువను (కాళ్ళుంటంబోవ)

సారంగ : ఛీ! కిది బుద్ధిగాదు. ఆవల(బౌమ్ము! (ఆని వెడలిపోవును. చిత్రాంగి వెంటంబోవుకు)

[వవేశచు ఏ; కమల ముందువైపున.] (అనుబంధము = నిత)

కమల ; ఓహో! సారంగధరు( డిక్కడికే వచ్చినాండంట! -స్నేమమైనది! పావురములాడించు చున్నా(డని చెప్పిన నెంతెంతో వెదకితిని. ఇక్కడ నున్నవాండక్కడ నేట్టుండును? ఇదేమిది! “రహస్యముగా నెవరి( జూపక సారంగధరున కియ్గవలయు. లేకున్న నాకుదెచ్చి యియ్య వలయు” నని మా దేవి చెప్పి యీ జాబిచ్చినది. ఏమి రహస్యమో? ఓహో! అక్కడ మేడపై మా చితాంగిదేవి మాటలాడు చున్నట్లున్నది. పోయెదను. (పోయి తిరిగివచ్చి) జౌరా! ఏమబ్బురమిది! సారంగధరు నుత్తరీయము నీ దేవి పట్టిలాగుచున్నది. అతండెంతో. దుఃభించుచు వలదనుచున్నా(డు ! ఇట్టె చాటుగనుండి యేమేమి జరుగంగలదో చూచెదను. (ప్రక్కకు నిలుచును.)

[పువశ్యపవేశము ; సారంగధరుని యుత్తరీయము (గహించి చ్చికాంగి] (ఆనుబంధము - శిశు

చ్మితా : యువతీశవమదనా! వకు మారళరాసారము పాలుచేసి పోవంజూచెదవా? కాముడు తామసించిన వావివరుసలు లెక్కకు. గొనవచ్చునాః అల పూ(బాన్పుపై నింత సుఖశయనము. గావించి పోయెదవుగాని రమ్ము-

సారంగ : ఆమ్మా! నీవింత కలుషమతివౌట యెలు(గ నైతి. తల్లీ! ఇప్పుడు పువ్చకోదండుని బారికి దాళలేవే! తర్వాత నాలోకమున నిప్పుగాచి పోయు యముని బారికెట్లు తాకకొన(గలవు?

ఉ. దుండగమౌ నవాచ్యమగు దుషృతమౌ నని తోచ లేదెభూ

మండలి నెందు దల్దులు కుమారునింటొంద(గ( గోరిరే మహో

లిం విషాద సారంగధర నాటకము ద్ధండత( (బాణముల్వెడల దారుణవహ్ని దహించి నొంచునా దండధకశున్‌ దలంపవె వృథా మదనుం డనుఖీతి యేటికిన్‌? చితా: మనోహరా! దండధరు. డుండనిమ్ము. ఉండకుండనిమ్ము. చచ్చిన పిమ్మట నేమగుటయు. నెవ్వరెలు(గుదురు? ఇపుడు పంచబాణు(డు నతసు, కాణు(డ్లై యారోహిళక కకం థాణు డై ( నా (పాణానిలముల బోనార్చుచున్నాండు. స్త్రీ హత్యాదోషమునకు నీ వోర్చుకొందువా? సీ. నలకూబరాంగజాదుల లెక్కగొనని సీ విదిత రూపంబున కిది ఫలంబె? శరణాగతుల ధీరసరణి రక్షించు నీ సదయావిచారత కిది వఫలంబ ? తిలకించు నలివేణి వలపింప(జాలు నీ యెనలేని సరసత కిది ఫలంబె ? మాటమ్మాతనె సర్వమపా నేలంజాలు నీ తుదలేని చతురత కిది ఫలంవె? తే.గీ వెలయు గంభీరగుణమన్న వేలకొలది లలిత మ:చస్మితంబు లక్షల కొలంది కొమరు కడగంటి చూపన్న( గోట్ల కొలది యెసంగు నీ విలాసంబున కిది ఫలంబె? సారంగా ! కోమలమను నీ శరీరము, కోమలాతి కోమలములగు సీ ముద్దు మాఓలు, ఆట్టినీ కీ వజహృదయ మెట్టుకలిగ? వూలముల టోలు నీ మాటలు నా యెవ నాట నుద్యమించియు నేమి రైవా యత్తమో కందుకముల( బోలె నీ యొద్దకే యెదురేపచున్నవి, నీయాక *౨ నాయాన = ఆమదనునాన - నిను మానంజాల = నీ యా శ్లేషసుఖముగోరు నా కాళాభంగ మొనర్చినందుకొకటే. (వత్కికియ. నేనే దాని రా(దీసి చూరలాడుదును. (ఆలింగనము జేసికొనంబోవును) సారంగ : శివ శివ! (ఆని య త్తరీయముమారి యావలంబోయె) బారా! తల్లివని చెడుుతోవ( (దొక్కిన నిన్నా కభంగిం (దిప్పుటక్షై యింత సంభావిం

జ్వితీయాంకము ల చిన నీ మతము దుష్టకీటక విషముంవోలె నంతకంత _ కెక్కుడగుచు వచ్చెను ! ఇంకంజాలును,

(పోవ(బోవును) చితా: జౌనా ! నిక్కమా! పోయెదవా ? మానిని మాతము సాహసింపం దొడంగెనా యది యొశర్పజాలని కార్యమే లేదు. నీపై నాన్న బాళనంతయు వెళిపజచితిని. నా మనోధనముం (గహించితివి. దాని ననుభవింపకున్న నిను దక్కనీయదు సుమా 1! నన్ను సీ విటు వెలా ర్చుట కాలాహివాలము. (దొక్కుట యగు. కడతేజ/జాలవు. నా సాహసమున నీకు. వాణాపాయము న్చాసగింతు. సీ. నా మాట వేదమంతముగాంయ నడపించు ధవుని యాదర మింత తల(ప వలదె పట్టుతీర్పంగ నెంతపనిన్వైనం గావించు తరుణి పసాహసమింత తల(ప వలదె పినతల్లి బలిమిమై( దనయుపై( బడెనన్న పలుకు నమ్మరటంచు దల(ప దలదె పురుషుంగు చెజిచె సుందరిమైన సతి కన్న ధరణి నమ్ముదు రంచు. దలంపవలదె తే.గీ. తనయువావి గణింపక యెనయు సాహ నంబుగల యింతి కన్ఫృతంబు సంఘటించి సడికి నోడక చంపించు సాహసంబు గలుగకుండునె యనువూట దల(పవలదె, అయ్యో! సారంగధరా! నన్నెంతమాఎలాడ. జేసితివి! ధనమువోలె = సక్వస్వమువోలె = పెన్నిధానమువోలె - ద్తైవమువోలె నమ్మియుండిన నీపైం గినియం జేసితివి. ఇది ్కపణయోమ్మఖ నంభాషణంబు గాక నిక్కంపుంగనలు గాదు. ఏదీ!నా మనోహరు(డవే = నా మన్మథ దున్మథు(డవే - నా [ప్రాణజదాయకుండవే = నా సారంగుడవే! నీ కేల కరుణరాదు?

రి0 విషాద సౌరంగధర నాటకము (అనుబంధము-శిర్‌)

ఒకసారి నీ యాశ్చేషసుఖ మిచ్చిన మజియొకిసారి కొనరను రమ్మా ! ఏల సంశయించెదవు? (అంటచోవును)

సారంగ : అమ్మా! నీకిట్టి దృఢకలుష మెటు పట్టువడియె + మన వంళమున కపకీర్తి నొనగూర్చు నీవు జనించినట్టున్నది. ఆకటా ! రాజరాజు కోటీరమణీవిభానీరాజీత పాడదయుగకు(డ్లై లోకమున వాసికెక్కి యున్న మా తందడిం జెట్టపట్టి, మ్మాతధికార మానగనీయవై యుడి, తప్పు (తోవ దొక్కనున్న నా యయట్టివారికి. ఐదివేవురకు వివేకము గఅపు స్థానమునుండియు, జగర్గర్లిత కామాంధకారమున(గన్నుగానక, యవాచ్యమగు పాపకృతియనక, విన్న వారికి, గడు హేయమగునని గణీంపక, నామానసమిట్టిదయని యించుకయు విచారింపక, నను మస లించి నరకముశకిడిన నిచ్చెనమెట్టులను డి యొకటొకటిగా డిగినకరణి శంతకంతకు హేయభావము వపొంచి యిపుడునను బెదరింప( జూచె దవే!ఇట్టి వెజపుమాటలకు ఖీతి( జెంది యీపాట చెప్పరాని పాపమున కొడిగట్టుకొన(జాలుదునని తలంచితివా?కడు(దప్ప( దలంచితివి! నీవు నాపై నపరాధముగల్చించి, నను దండింప( గలననివిశ్వ సించితివా?ఎట్టి మూఢవిశ్వాసము! నీవన్నయటట్లే నీ బొంకు మాటవలన నాకు [బాణా పాయము గలుగుననియే కానిమ్ము! ఆ యపాయమును దప్పించు కొనుట కీపాపమొనరింప( గలయందై న దలంతునా! నీతోడ( గూడ నా నరకని[శేణిని డిగ నుదమింతునా? నీ సాహసము నే నేమనం గలను! అమ్మా! నీవెంతకుం దెగించితివి! నీ పతికి నీపై [బేమ యున్నంతనే, నీవు తలంచినవారి. దలనలణుక( బంపునా? ఎన్ని కపటోపాయములకు మార్గము చూపితివి? వాడిన మాటలన్నియు నీవే నమ్మవే? ఇతరుల నమ్మ(జేయ(గలవా? కలుష మానసము నీ యెడనుండుటతే భీతి గలిగి శీ చరితము వెలింబెట్టిన నపాయమగు నను తలపున నాపై నప్పుడే మాయోపాయముల( బన్నితివా? ఏల ఇట్లు బెగడొందెదపు ? ఏల ఇట్టి జేలవ్వైతివి 7 సీకుంగలిగిన దుళ్ళ రితమునకు నాకెంత యంతరంగమున సంతాపము గలిగనో యా దైవము ఎజుంగు! నీ పాపము గికే పశ్చాత్తాపము. గలిగింపనుండ

ద్వితీయాం కము ల దాని నే వెలింవెట్టుదునా? అట్టు చేయనెంచిన నిందే యొకకూంత వెట్టి: నెందణురారు? ఎవ్వరు శెలియంజాలకు? నీవే చెడుకాలముకలిమి నే దేని బొంకుఘటించిన నాకేమి యపాయము గలుగ( గలదో చూచెద+ గాక ! నీ వేమి చేయంగలవో చూచెద(గాక! ధిర్మమున కట్టి దుస్థితి గలుగ(గలదేమో చూచెద(గాక!

సీ, పతి కెంతపీతి నీపై నున్న నేమాయె న్యాయంబు బాలింప నరయడమ్మ నిజము కల్లగంజేసి నీవెంత బొంకిన వడినమ్మువా రుండ వలదంటమ్మ పిన్ననా(టనుగోలె నన్నెటింగినవారు పండితు లీయూర నుండరమ్మ ఇంతయాడుట నీకు హితమంచుగాని నీ వెజపింపుమాట కే వెజవనమ్మ తే.గీ. పూనివచియింతు నా మనఫైన( గనుము కోటిబారలు వడిన నా నోటి వెంట జెల(గి నీ కలుషమ్ము వచింపసుమ్ము (పతినవట్టితి నిదియె నీ పాదమావ. అయ్యో! నీ బెదరింపులకు నాకు నవ్వు వచ్చుచున్నది! మన మిరు వురమే యిందుండు వారము గావున నీవేవి చెప్పినను జెల్లివచ్చునని సాహసీంచితివా? ఎంత వెట్టితి ల్రివి! లోకాకనుభవ మెంత నీకుంజాలదు! సీ, ధ్యాతియంతయు నహోరా తముల్బరియించి సర్వంబు గను సూర్యచందులార | పగటివేళ నదృశ్యభంగి నుండియు లోక వారంబు( దిలకించు తొారలార! మెలంగి యెవ్వరిక్రైన మీఆకుండ జగంబు(€ (వ్రామిన యష్ట ద్మిగామలార | “మిగుల లోకపుటింటీ మిద్దెగా నేలగా. (గొలిన గగనభూకాంతలార! తే.గీ. వింటిరే! బుట్టి యాశ్చర్యవృత్తమందు? అమ్మయఃట! టొంకునట! బొంకిశంత నమ్ము

82 విషాడ సారంగధర వాటకము వారల(ట! నమ్మి ననుజంపు వారలంట “" మీర లిందుకు సాక్షులుగారె లే౭! అమ్మా! నేంటోయివత్తుప.. కొడుకనగుట నేనెంత స్వాతం త్యమున హితోపదేశ మొనర్చినను నాకు. జనవుగలదు. ఇదీవజ కేమంటినో యంతటం బోవనిమ్ము. వకౌజత్సై వచించెద గాక; నాకొజకు. గాదు. తెడు-లేడు-నాకు లేదు భయము. నీవెట్తాడినను దైవము నమ్మి యుండ(గలవాండ నీ యుక్తుల నా కపాయము కలిగినను సంతసమున భరించెదరు. దాసత్చై ముంత్తైన, జింతింపప. నీవూకక నీ మొదటి మాటలాడుచుండిన చీ కలటవమునకు. బరితపించుచు మనసుననే మింగి యూరకయుఐదుకు. తిన్నంయ నీ వాదములపై బడి నీ కిది బుద్ధి గాదని విన్నవించుచుందుడు.. భయముంజూపి నీవు నన్ను గవయనెంచి నందున నున్నమాట ముంత వచియించితి. ఇంత యెజింగియు నీవు నాపై గలు మొనరించితివా నీయిష్టము = నేను వలదనను. (ప్రాన్‌ నెవరు తప్పించువారు ? సీ. మన వాదముల నొరుల్విశలే దనుచు నమ్మి వాయోడ కిటులాడ వలవ దమ్మ! 'పెరవారు విననేల పీదపం బళ్చాత్తాప సరణి నించెడు మనస్సాక్షి లేదె ! కల్రిలాడి జగంబు కనుమూయ వళమాౌనె సత్యమే జయమస్న సాక్షి లేద! చలిచీమగతి నారున్‌ జంపింతు నని పల్కు *క్మమౌనే ధర్మసాక్షి లేదె ! తేక. ఉన్నవారని లేరని యెన్నుసాక్షు లకటి బ్యేటికి( గృతసాక్షీ యుత సొత్నె చితసాక్షి జగిత్సావ్ని చెష్‌నిసొత్నై యరయ న్‌ సాక్షి నా సాషీ హరుండయు లేడ? (నిష్మ్ర9మించునచు) చితా-హా! వి!

ద్వాతీయాంకమఃు ఓ (అనుఐంధము-2 6) అకటా ! నేనెంత వీజిండినైతిని! ఎంత బేలనైతిని ! ఎంత మోస పోమితిని ! గాంభీర్య గుణమింత్రైన లేక మనోధర్మము దొ(పంజాలక యంత పలుచదనము.( దెచ్చుకొంటిని! నా (బతుకింకేల ? ఆసువుల బాసెదను - ఆహా! ఎంతకట్టిండి యనిపించుకొన్నను, ఎంత రట్టడి తనము వహించుకొన్నను ధీరగుణము మాను కొమిని యొక కామి నియా ! నన్నింత అవ్వచేసినవాని నూరక విడుతునా +? ఎమీ చేయ! వొలను ? ఆ ముదుసలి నేనేమిచేయుమన్న( జేయాడు ? సారంగ ధరుని యందలి మోహమా ! ఇట్లే వెడలిపొమ్ము. [కోధమా ! తత్థానము నధిష్టింపుము. కాని = చూతము. [ప్రవేశము : కమల ఒక వైపునుండి]

కమల : (స్వ) ఇప్పుడంతయు. దెలిసెను! జాబును దెలిసెను. ఈయమ బార నాకు యమదాధయై యుండెను, ఇంక నాచే నీవాబు చిక్కినకి. నేనే చికాంగిని; అదియె. దాసికాంగలడు ! (ప్రాణము పోయినను డీని నియ్యను. (ఆని జాబు నొడిలోదాంచి) దేవీ! సాళంగధరుడు. ==

చ్నికా : దాసీ! నీవెప్పుడు వచ్చితివి!

దాసి ; పావురములాడ(బోయియు డెను.

చితా: అడి యండనీ! నీవెంతసే పైనది వచ్చి?!

దొసి :; ఇప్పడే వచ్చితిని.

చ్చికా : ఏమీ! ఒక్కజగడియ యైనం గాలేదాః

దాసి : ఎక్కడిదమ్మా?

చితా: ఇప్పు డీనగరునుండి యెవరైన వెలికించోయిరా!

దాసి ౩ ఎవరు పోయిరి?

చిశా : నేనిచ్చిన జాబేది?

దాసి వ ఆ సారంగధరు డింటనుండలేదు --

3]

లశ విషాద సారంగధర నొటకము

చితా: ఉండనీ మండనీ! జాబునిమ్ము

దాసి ఏ వానికి. బావురములాడు పిచ్చి వదలలేదు---

చితా; నవాని పావురములు వాయ కాడు చేరనీ! ఈ బహుభాషణము లేల *

ణ్‌ జొబునిమ్ము. దోసి : జాబునకేమి ? ఇపుడే యిచ్చెదను. అయిన మరల నన్ను వాని = యొద్దకు( ఐంపెదవో ?

చలా వ ఇ(క నెక్కుడు మాటలాడిన నీ దయ్యము విడిపింళు ! జాబిమ్ము.

దాసి : (పోంకముడిలో వెతికినట్టు చేసి, చీరవిదలించ్సి ఆయ్యో! నా (గవ చారమా! అయ్యో! నా ([గహచారమా!

చకా: దాసీ ! ఏమిటిదేయది ?

దాసి అమ్మా ! జూబిక్కడ నుంచియుంటిని. ఎక్కడనో పోయినది !

చితా: జొరా నీకింత కావరమా? అది తెచ్చియియ్యకున్న నీ కంఠచ్చేదనము గోవింతును.

దాసి : అమ్మా ! నీవు వాసిన జాబుగాక్‌ వేలు కాదే? దానికింత కావల యునా ? ఆయ్యో ! నా కంఠచ్చేచనమా ? నేను దాని నెట్లోర్చు కొందును ? తల వేత్రైపోవుంగదా ? అప్పడింకెట్ట్లు మాటలాడుదును ? భోజనమెట్టు చేయుదును ?

చితా: గయ్యాశ! ఈ అంపెతనము నెప్పడు నేర్నుకొంటివి? నిక్కముగా నీవు మా[తము జాబియ్యకున్న---

దాసి : మటి యింకేమియు ననకుము. ఇంటనే పడియుండవలయు- చిక్కి న( చెచ్చి యిత్తును,

చితా: చిక్కుకున్న?

దొసి : చిక్కకున్నను దెచ్చియిత్తుకు లెమ్ము. (నిష్మ9మించును.)

యాంటీ లా

ద్వితీయాంకము ర్‌ ద్వితీయరంగము చిితాంగి నగరు : ముందటి పడసాల |_పవేళము ని రాజరాజు] (అఆనుబంధము-శి7) రాజ : అహా! వచ్చిశవెంటనే యెదురుగా నడతె:చి, నా కాశ్రేషసౌఖ్యమిచ్చి _పోచు నాచ్చితాంగి, దూరముపోయి నే వచ్చియున్నను రాకయున్నది! దాసి నడిగిన మేడపై నున్న దనియెకు. ఎందు వెదకిననుం బిక్క కుర్నదే! తరుణీ! చ్నితాంగి! ఎందైైన విందు వలయునని నా మన సరయంగోరి డాంగి యున్నావా? (వెనుక యవనిక నెత్తిన వెంటనె చితాంగి పడకటింట గొసీపడీ పండుకొని యుండును.) ఆహా! నా కన్నుల కేమైన [భమ కలిగినా? లేక నిక్కువముగా నా చ్చితాంగిని. జూచుచున్నానా? అయ్యో! ఈ పెన్నెలులు పాయరై చిక్కువడి యానగుమోము వాడి యొడలంతయు గందువాటి జీరువాజి _కొన్నెత్తు రుబ్బుటకు( గారణమేమి? నారీమణీ? నీ చంచము( జూడ నెమ్మది త ల్లడిల్దుచున్నది. కటకటా! నీ ముద్దుమో మ్మకశుసుధాసార నిష్మ%మణముచే వసివాళ్వాడుచున్న దే! ఎట్టోర్లును? ఒకమాటాడుమా! నీ భంగపాటుకకు( గారణమేమి? చీతా: (రాజు చేం దప్పి యావల(టోయి) రాజకేఖరా! నా పాని శేమందును? అయ్యో! ఏమని వచింతును? అవాచ్యమే! రాజ : కలికీ! సీవేల దా-చెదవు? నీకు భంగపాటెట్ల్టు వాటిల్లే: ఎపరిక తమునం గలిగె? సర్వధరణీచ్యక మేలెడు రాజేర్యదునకు రాజివాసపవై యత? [పపాణంపు వాణమవైై యగ్ని శిఖవోలె నొకరికి. జేరరాకుండ నున్న పొలంతుల మేల్చంతివగు నిన్నాకరు చెనకి [ఐతుకలలరా! చ్మితా : రాజేందా! ఏల నన్నడిగెదవు ? అనుభవింపఠాకున్నను జెప్పరా కున్నది. చేపట్టిన కులాంగన మానహోనికి |బతీకారము సేయనలయు నన్న బంధువులనెల్ద నెక్కుడ గువాని శాసింపవలసివచ్చును.

'శి౮ విషాద సారంగధర నాటకము రాజ : దేవీ! నామన సెటింగియు నేలయిట్టు పట్టి చూచెదవు? లోకళాసనము నంతయు నఅచేతియం దిడుకొనియున్న నా యట్టివాండు, చేపట్టిన యుపతి మొజు( దీర్పకున్న పతినామము గాల్పనే? నిను6 బరిభవించిన వా(డు సోదరుడైన నేమి, పుత్తుండ్లైన నేమి, జనకు(డైన నేమి? ఎట్టివా(డైనను మృత్యువునోట' జిక్కినవా+డే! చికా న రాజచంగదా! వానిపై నాకేమియు( బగ లేదు. వాని శిక్నించిన నాకు సంతోషమును గలుగదు. చెప్పకున్న నీయెడ విశ్వాసభంగ మొనరిం చినదాన నగుదు గావున విధిలేక చెప్పెదను. వాండు నిర్భీతిగా నీ యెడకు( జనుదెంచి నే బతిమాలినను, భయపెట్టిను, మానకంా యింకేమి వచింతును! వినక ఐలిమిమై పట్టి- (ఏడ్చును) - రాజ : మానినీ! ఆ దుర్గతి యెవడు? ఆ కళఠినాత్ము( డెవండు? ఆ మహిీపాపు( డెవండు? నా కోపాగ్నికింధనముగానున్న యా ఘోరకలుషు( డెవండు? సీ. నింతుచందురు/బోలు నీ ముద్దు మోమును వనిత యేకఠథినుండు వాడ(జేసె? విరిదామరల నేలి వెలయునీ కన్నుల నెలత యేకలుషుండు సిరుదెచ్చె” అళపాళి. బో(దోలి యలరు నీ పేన్నెజుల్‌ చెలువ యేపలుగాకి చీక్కు పజచె? తలిరు పూ(దీ/గ చందము మించు నీ మేను నఐల యేదుర్జాతు( డగడు పటిచె? తే.గీ. చెప్పు మిళ్లేల యోచింప నొప్పులాటడి ! వాని దండింతు ఖండింతు( బఆతు( బెలతు( గడం(గిచంపుదు నొంపుదు( గలతు నలతు( దెరల నడంతును బొడుతు వధింతు (దుంతు. వాండెపండు” ఎవండువా(డు? చ్చితా ః ఏల యూరక తీజరాని (ప్రతిజ్ఞలు చేయుదువు?

ద్వితీయాంకము లి?

రాజ 2: రమణీ! చెప్పకున్న నీకు నా యాన గలదు.

చితా: అయ్యో! నాకేటి కొనవెట్రైెదవు! నా నోట నా దుళ్ళరితము నేల వచింప( జేసెదవు? ఇంకెట్లు చేయదు ? (యోచించి) రాజచంగదా! నిన్నటినుండి నీ తొలుతటి వావి నాకు దప్పెను. సీవు నాకు బతివి కావు; మామ సువుమూ! (ఏడ్చును)

చ్మితా : ఇంతకంటె నే నేమనంగలను ? నీ కుమారహతకు(డ్తగు సారంగధ రుడు నిన్న మన్మానధనసారంగహరుండాయెను.

రాజ ఏ వా! ్రీహరీ! (అని మూర్చిల్లును.]

చితా: రాజేందా! (అని లేపి) నాకున్న దుఃఖమునకు దోడుగానీ సంతాపమా ? నీకు( జెప్పవలయునని నాక భిలాషయే లేదు. అయినను గనక కలశళంబుల(బోలె( బూజనీయంబులుగ భావించి సుఖలీల( బట్టియు( బట్టక సీవాదరించుచున్న నా స్తవ యుగళము దుర్మాగహ దువ్కృత [గహావేళకఠోరుండగు నా రాజకుమారుని మదనోన్మాద (ధ్రేరిత కరినకరయుగమునంజిక్కి యగడువడిన సంతాపము---

రాజ ; హా! హా!

చ్మికా: [పాణవల్లభా-ఆయ్యో ! నాకింకను మరులు విడువదు. కొల వళ మున( బతిపకము. దాసీ తత్పితృపదము నారోపించిన నిన్ను “*పాణవల్లలా యని సంటోధించుచున్నాను. రాజేందా! తిన్నని గిలిగింతలచే మనసు. గరించి పూదేనియం దుమ్మెదవోలె నా విలాసరస మాకర్షించుచుంటివే ! నీ వెన్నండైన నిట్లు జీరువాజీ నెత్తురుగారు నట్టి కఖక్షతములు-ఈ ఖర్గక్షతము-లొనర్చితివే !

రాజ వ శ్రీహరి!

చితా: “అన్నా! నీవు నా సుతుడవు. నే/ దల్లిని. వావిగాదు'”" అని బతిమాలుకొల(ది “తపస్వి! నీవు నాకొక ముద్దొసగినం బదివేల (పార్థన ములు నాకెక్కినట్టు'” ఆవి యుత్తరమిచ్చియ, *““ఓరీ దురాత్మా! నా పతివచ్చిన నీ యుసురుందీయింతు'” 59 భయపెట్టిన నంతట

85 విషాద సారంగధర నాటకము “తరుజీ నాకంటె సీకుం బతి వేజెవండు? కాముడు (పేరేపీంప వాఫ్‌వరుస లెవ్వరు గణింతురు"” అని మారాడియు నిట్టుపోరాడెను.

రాజ ; హా! హా! సారంగధరా!

చకా: ధరణీళా ! వాని కెంతటి బలమో ! మదనభూతము సోంకినందున

• మితిమీజీ చేవగలిగెనో ! వాని కౌ6గిటంజిక్కి. కాలు కేలు( గదలింప( జాలకుంటిని. రాజ : వా! దైవమా! చరా: ఇంత లే( (బాయమువాండు ! ఎంత నేర్చినవాండు! భూరమణా ! నీవు నన్నెంతముద్ధుచేసి ముద్దుపేరులు పెట్టెగవు ? ఎన్నియున్నను వాండు గా కొసంగిన యభిధానములలో దశాంశమమునను నీ నోట వినలేదు. “ఆల్రోక్రమ్రైోహన మనోహరరూపిణి'' యట ! రాజ : అయ్యో! చికా: **మదనకాంబరీళశబరవి ముక్త లీలాకురంగి” టంట! రాజ : (చెవులు మూసికొనును.) చకా: “'కళాకలిత విలాస లలితాక్షీణ కళానిధినటల' యట! రాజ : (తలపై జేయి పెట్టుకొనును.) చితా: “రతీ సతీ సమాదృత మయూరి యట! ఎన్నియని వర్ణింతును ? రాజ 1 (ముఖము(గొట్టికొనుచు) చ్చితాంగీ ! ఒక్కింత సేపు నకు విగువుము, నా మానసము నిండి యున్నది. చకా ; ఇంత వంతకు నేకు గొరణమా! సీయాన నత్రిమింపను. పోయి వళ్తుకు= (పోవును) రాజ : హా! దైవమా! శ్రీహరీ! [పునఃపవేశము వ చి(కాంగి] చకా: ధారుణీశా ! ఒకమాట నీకు విన్నవింపవలయు. నాకొజకని నేం జెప్పి కొనను. తరణులన్న నీకు వేనవేలు గలుగంగలరు. ఎట్టి దుళ్చరి తు(డ్లై యండినను నొక్క పుతుండు లభింపవలయునన్న నరిది,

ద్వితీయాంకము ఫ్ర్‌ఫి కావున వాని వమించుట ధీరగుణము. నన్ను విడువుము. నే నియ్య కొందును పోయివత్తును. (న్మిమ్మ-మించును.) (అనుబంధరము-శిఫ) రాజ ; ఆవా! ఇది నా యంత్యమునకు. (ట్రారంభము -- సొారంగధరుడింత [(దోహియగుశే? ఏవేళ కెట్టివాని కెట్టిగుణము గొలుగుట యొవ్వ రెజబుంగుదురు ? కరుణ యెన్నటితైన( జూపవచ్చునా?! అయ్యో! ఎన్ని తీర్థయాతలో ఎన్ని పూజలో చేసి యప్పుకల్లువతె నొక ప్కుతు?( ఐడసితినే! ఈ దుఃఖ సాగరమేగతి దరింతును? వో! సారంగధరా! (మూర్చిల్లి లేచి) సేవకా ! [(పవేశము : సేవకుడు] నీపీక్షణమునంటోయి-. ఈ రా(తియే సభ చేయనున్నాను. రహస్య ముగా నయార్డవ, నీశిజ్ఞ, మలిమంతుల నాస్థారమున( జేరదలళ్మునని చెప్తుటయే కాక, మతిమంతుని ఇపుడే ఇచ్చటికి నాయొద్దకు రమ్మ నుము (సేవకుడు నిష్క్మఏమిలచును.) హా! హీ]. (నిష్మఏమించుకు.) అల్‌ ఇనా తృతీయరంగము రాజవరేందుని సభ ((వవేశము ; నయార్జవ, కీరిజ్ఞ మతిమ:తులు] (మాట లాడుచుండ(గా (ప్రవేశము .] రాజు) (క్రింద వారితో( గూర్చుండును )) రాజ వ; మలిమంతా! జూలు. బం-పి%వా” పంపెద నంటివే? మతి : పంపియున్నారు. ఇంతలో. బత్నుత్తరము రాగలదు. అయిన! దోచిన యభ్మిపాయము' జెప్పవచ్చుంగదా! నాకేమో యిందు శమ్మిక పుట్టవు. సారంగధడనిం జిన్స నాంబిచుండి చూచియునహ్నారదు గదా!

శ్త0 విషాద సౌరంగరర నాటకము

• వ్పీథ్ధన్సి వాహ్యాశి వెడలునపుడు నేల(జూచి నడుచుంగాక యేవై పునను జూడండు. శృంగార (గంథముల త్రీ వర్ణనము చదువ వలసి వచ్చు నన్న లబజ్జించు'" నని నా కొడుకు సుబుద్ధి చెప్పుచుండును, (అనుబంధము-తి౮) “వానికిట్టి యాగడమన్న నెట్టు నమ్మవచ్చును? ళజు ; సరియే! అయిన నిట్టినింద రొః గారణమేమి? మతి :; దై్లైనమెలు/గు! ఇదిగో |బాహ్మణుండును వచ్చెను! ఇప్పుడే తెలియు. (పవేేము : విభావసు(డు] (బాహ్మ ఫి రాజేం[దా! విజయోస్తు! మతి : అందు జరిగినదంతయ రాజుగారి యెదుటనె వచియింపుము. న్నా : "మంతిస త్తమా సీ జాబు సౌరంగధరున కిబ్చితిని. దాని. జూచిన వెంటనే నిశ్చేష్టితు. జాయెను.. కన్నీరునించుచు. బలుమారులు వేర్వేలుగా జాబులు (వాసి ఈద కేది పంపెను. అందువలన నాలస్య మైనది (జాబిచ్చును.) రాజు ; మతిమంతా! నీ కాషేపణము లేకున్న నా జాబునందు= మఠి : అయ్యో! ఆక్షేపణ మేమున్నది. ఆవళ్యము చదివెదను. (చెదువును.) “మంతి శేఖరా! నీ జుబునందలి విషయము వ్యజహత య$ద్‌వోలె నా మానసము నగలించెను,. కటకటా! నేనేమని వంచితును! ఒక్యా నాఃడైన నిట్టి భంగి నాకు! గలుగునని యెలు(గనైతి. కలనైన నెన్ననైతి. ఎవరి నేమనవలయు? నా విధి యిట్టున్నది. నేనేమి [వాయ చుండుటయు నేనే యెలు(గను. ఎన్నెన్ని విధములనో యీ జాబున కాకృతి నియ్యనెంచికి, ఇడి [వాయునప్పుడు నాకు గన్నీ రెట్లు కాలుచుండుటయు దీని వలననే తెలియును. ఆన్ని భంగుల యుక్తా యుక్తముల యోచించి తుద కీ నిర్ధారణ మొనర్చితిని. మా తల్లినే- మా పిన్నళల్లినే = మరలమా యయ్య నడుగుమనుము. ఏమి జరిగి చేదియు! (మాజి పూర్వుకముగ( జెప్పుమని యచుగుమనుము,

ద్వితీయాంకము శ్రే ఆ యమ యేమి చెప్పినను దానికి బద్దుండ నయ్యెదను.ఆ యమ మాట నమ్మ(దగినదియై నమ్మి మా తండి యెట్టు విధించినను సంతసమున చనుభవించెద, ఇట్లు, సౌఠరంగధరుండు.ో రాజ : వి! శ్రీహరీ! మతిమంతా! ఇప్పుడైనను వా. డపరాధియగుట నీకు రూఢమాయెనా? మడి : అయ్యో! రాజేందా! దీని. జూడ జూడ వాడు నిరపరాధియనుట నాకు స్పష్టమగుచు వచ్చెను, కం. చింతించి చూడు మేటికి( బంతం బీడి నిరపరాధి భంగి దెలుపదే వింతగ( దో(పదె మది భూ కాంతా! సారంగధరుని. గానమె యెందున్‌. రాజ : నీకు మూఢవిశ్వాసము, ఆధిక భాంతి (జాబు చదువును.) వాడు సజ్జ నుండను మతము పట్టువడినందున నాడెదుగాక యెట్టి సజ్జనుఃడై నను గాలవళశమున నొకప్పుడు దుష్కార్యము జేయుననుట నూహింప' జాలవు, మతి :, (స్వల్ప కోపమున) [పభువు చిత్తము. వాని ప్రాప్తి, ఛాజ : సీ వొడంబడకున్న నా తప్పిదముగాడు. నీతి : రాజేందా! శ్షమింపవలయు. ఈ జాబున మరల జితాంగిదేవినే యడుగుమన్నా(డు. రాణ వ ఏమి (పయోజనము+ ఆయినను కాదనను. మీరు మువ్వురును రండు, వినికిడి దూరమున మిమునుంచి యడిగెదను- సేవకా! దివ్వటి. [|పవేశము : సేవకుండు దివ్వటితో] (దివ్వటి వెలు/గున నందణయు న్మిష్యమింతురు.) ఎలాటి

క్తి విషాద సారంగధర నాటకము తురీయ రంగము చ్చితాంగి నగరు [ప్రవేశము న చిత్రాంగి, రాజు.] (వకంన దూరమున ముగ్గురు మంతులు)

రాజ వ డేవీ! నీవు పరమ సుస్వభావ వగుటయు సూన్ఫత వాచావిభవ వగు టయు. దెలిసి యున్నను నిన్నడుగ+దగియున్నది. “ఎట్టు జరిగిన నదియు బమాణపూర్వక ముగ జెప్పవలయు”"నని సారంగధరుండు నిన్నె మరల నడుగుమన్నాడు. దైవము ముందు(టోలె నా యెదుట మరల నన్నియు. జెప్పుము.

చీతా: రాజేం[దా! సారంగధరుండు నా యింటికి రాలేదు నేను వానిముఖము చూడలేదు.

రాజ"; ఏమిచె యిట్లాడెడదు” మొదట నన్ని సంచులు బెప్పితివే!

చితా; అవి యన్నియునా కలలో. “లివి.

రాజ : ఏమి! ఆ యొగలి జీరులు, ఆ పెన్నెజుల చిక్కుపాటు - అవియు( గలలోనై నవా న

చితా : రాజేందా! నన్నేల యడిగెదరు? సారంగధరుండు నిరపరాధి. నేరప రాధిని, నకు శిక్షింపుము.

రాజ $; రమణీ! నీ మాటలచందము దెలిసెను. నిన్ను మరల శడుసట యవి శ్వాసమున ననియెంచి విసుపుచే నిట్టాడెదు. ఇది పిన్నోటకాదు. ద్రైవము నెదుట(బోలె వచింపవలయు. నీ ఉగ్గడించు చర్మితను విన( దగినవా రీయంఈ పురమున స్టలాంతరమునకున్నారు. వికుచున్నారు. నిక్కము చెప్తుము.

చితా : రాజేందా! ఏల యిటుల కాజొపులు చే సెదవు” ఇపుడై నగేరి చాలదే! వరిభవమైన వెంటనే _ఉపాణములం బాయక భరించినది నా యపరా ధమే. ఎవరేల చికఃవలయు? అయినను దైవఖీ:తో నింతవచింతును. (పఅుపు క్రింద నున్న యుతత్తరీయము దీసి) ఇదియే నాకథయ:తయ జప్ప/గలదు, రాజేందా ! ఇంతటి పాటుగలిగియు నేను వశ

ద్వితీయాంకము తలి చలయునా"? దుర్శరము, వెనుకనుండి చూచెదులెమ్ము! ననువధించి పుణమ.( గట్టుకొకుము. కొడుకును కృమింపుము. నీవానరింపకున్న నేనే యాపని. జేసికొందును (ఆని రాజు కరవాలము( దన కంఠము పై నుంచుకొనంబోవ) రాజ : హా!వాీ! (అని పదలించుకు, చితా: మహీకా ! ఆమరణము దుఃఖభాగినియస నొక (ప్రాణిని దుఃఖము వలన. దప్పించు పుణ్యము నీకు. గలుగు, (అనుబంధము = తి్ష్రే యోచింపరుము. ఖండింపుము, మామా! ఖంగింపుము. (ఏడ్చును. మూర్చిల్లున్సు (అనుబంధము ఎ తశ దేవీ! ఆలత జెందకుము,. ఊలడిల్లుము,. నీపగ దీర్చ నేనున్నా(డను= (అని పర్యంకముపై శయనింపంేసి ముందజికి వచ్చును. వెనుక తెరపడును.) రాజు : (ముగ్గురు మం్యతులతో( గలసి) మంథతిసత్తములార ! ఈ యాన వాలున కేమందుగు ? నయా; ఇది సారంగరరుని దనుటకు సందేహము లేదు. రాజ ; సేవకా! ( ప్రవేశము : సేవకుండు ]] నేనాక జాబు నిచ్చెద - కొనిపోయి తలవరి పెద్దయగు వీరసేనున కిచ్చి సారంగధరు(డు రాజనందను(డని యించుకైనం గరుణింపక భుజపొద బంధనము గావించి, నిర్బంధమున నుంచి న్యాయ విమర్శ నమునకు వలయు సన్నాహములు చేయయ దతత్తదధికారులకు నియో గనుల-గైకొని పొమ్మనుము = మంతులారా ! మీకు సెలవిచ్చి యున్నాను=మీరు మువ్వురును తేంపు న్యాయసహాయులు గావఆయును. (న్మిష్యమించును) అనాస యానా

త్త విషాద సారంగధర నాటకము పంచమ రంగము కారాగృహము [ (ప్రవేశము 2 సారంగధరుండు భుజపాదబద్ధుండ్తై ] (అనుబంధము = లిత్సి సారంగ : అకటా! పినతల్లియని నమ్మి యిల్దు సొచ్చిన నింతకార్యము చేయునే! ఇంత దుర్గతికి మూల మాపావురమేగదా ? ఆదెక్కుడ నాకు దాంపుర మాయెను ! సీ, పారావతము లాట పని బూని నాకునే డెలమినాడెడు బుద్ధి యేల కలిగ? కలిగెగా కకట నా కలరవం బటుపోయి యేటికి. బినతల్లి యిల్లుసేర? చేరిన నేమాయె. జెల(గి దాని గౌనంగ నే బోవు దుర్చుద్ధియేల పొడమె? పౌడమినంర సుబుద్ధి పోవరాదని చెప్ప నింత్రైన వినక నేనేలపోతి ? తే.గి. పోవుటయె నేరమా ? ఎందు బోయిరారొ తల్లుల(గనంగ6 దనయు? అధర్మ బుద్ధి యామెకు జనింపనేల ! యట్టాడనేల? ఇంతరానేల * అపకీర్తి యెసంగనేల ? నే నామె నేమిచేసితిని? బుద్ధికాదు తగదు వలదని విశ్నవించితిం గాక వేతేమైన నంటినా? ఆ దుష్టమతము నితరులకు(. గడకు సుబుద్ధిక్షైనం జెప్పితినా ? ఆమె యిటుచేయ(జనునే ? కట్టా! తన దుర్మతమునకు లో(బడక యిందియ నిగ్రహము గలిగి ధీరగుణము( బూనినందుకా- నాకీ బహుమతి గలిగించెను? అన్నంతపట్టు చేసియున్నదే! అయ్యో! ఈ నింద నేనెట్టు పాయుదును? మా తం[డియు దీని నమ్మె/గా! హా! దుఃఖము = ఇస్సిరో ! నేనేల యింత యోచింపవలయు ? వల వెను

ద్వితీయాంకము 4 దీయవలయు ? ఉన్నదంతయు నా తండికి విన్నవింతు. ఇంతకు వచ్చిన పిదపయేల ? ఆ చి తాంగిదేవి సిగ్గునంతయు( బాపెదను. అయినది కొని. ఓరీ! తలవరీ !

గ (పవేశము ః ళలవరి ]]

తల ఏ: సామీ!

సారంగ : నీవీక్షణంబున( బోయి-- (యోచించును)

తల ; ఏమి సెలవు? ఎక్కూడికి( బటోవలయు ?

సారంగ : (ఊరకుండును)

తల : అయ్యా, అనతి యేమి?

సారంగ ; ఓరీ! నిన్ను నేను పిలిచితినా ?

తల: ఆదేమట్లు మాడలాడెదరు?

సారంగ : ఏమియులే దూరక పొమ్ము.

తల ; చిత్తము!

సారంగ : ఆహా! ఎంత కార్యముచేయ నొగ్గితిని! మతిమంతునికి. (బత్యుత్తరము (వాయునపుడు చేసిని నిర్ధారణమేమి? ఇప్పుడు చేయనున్నది యేమి? పరమ పురుషా! నారాయణా! నీ యెదుట. జెప్పెదను. [ప్రమాణ మొనర్చెదను. మిన్నువిజిగి పైండినను నా నోటివెంట మా పినతల్లి యుదంతము వెలిపెట్టను. ఇతరు లెవరైనం జెప్పనున్న నా శక్తి కొలది నా-పెదను. నాకింక వేలుమది పుట్టకుండంజేయుము. మనసా! సీకు(గల దేహాభిమాన మింక విడువుము.

[[పవేశము న సుబుద్ధి

సుబు : (సారంగధరున యొద్దకు వచ్చి)

(అనుబంధము - శిక్ష) ఆయ్యో ! యువరాజు ! నీ కోమల బాహువులకా ఈ కతీన రజ్జు బంధనములు !

శీర విషాద సారంగధర నాటకము సౌరంగ : తేగి. సచివ చందమ! సీ సువిచార బుద్ధి వరయలేనై తి, నవివేకమంటి నీవు వలదు వలదంచు( బలుమారు పలుకుమాట, కినిసి వినన్తైతి విననైతి వినకపోతి, సుబుద్ధీ! నీమాట వినమిశో నీ తగుల మొదవినది. నసుబు ; సారంగధరా! భయపడకుము. నేశంతయ పెచారించియున్నాను. నీ యపరాధ విమర్శక కాలమున నన్నియు వెలువడి, కుంకిన యోడ తేలి, తేలిన యోడ కుంకంగలదు. సారంగ : మ్మితమా! ఏమి విచారించి యున్నావు? ఏమి తెలిసి యున్నావు? సుబు : నీకు. దెలుపకయే చేయవలయునని యుంటిని. అయినం దెలిపి స భయము దీర్చినందున లోపమేమియులేదు, నిన్న నీ ముఖభావము గురుతీంచి నే నెంత యడిగవను వెప్పవైతివి. రాతి నిను బంధతుని/ జేసిన వెంటనే విచారింపందగిన చోటులన్నియు విచారించితి. చూచితే! నిజము వెలిచేయను ద్రైవమెన్ని మార్గముల గల్పించియున్నాండు ! సీ యుదంతిము నంతయు. జ్మీతాంగి యింటనున్న కమల యను దాసి యెటి/గియుగ్నడి. అదేమి దైవాయతత్తమో నీవు పావురమున, శై యచ్చటిక్‌, టోవకముందు. నీ కౌకజాబు చ్మితాంగి (వాసి దానిచే బంపీయుండెన(ట!' మరల నది చ్నితాంగి యింటికి. బోవు వేళకు నీవును జ్మితాంగియు( బెనయలాడుటయు మీ సంవాదమును జూచి విని యున్నది దైవానుగహముదలన దాని దాచియున్నది. నేను దానిం దిలకించితిని. చర్మితమంతయు నా జాబే విశదపజచు. ఇపుడు నీ యొద్దకు వచ్చుచో మా తండి మతిమంతుని యొద్దనుండి నిన్న నీకు జాబు( దెచ్చియుండిన విభావసుండను (ాహ్మణుం గంటి. ఆతండీ చర్మితము స్థిరపణుప(గల(డు. నీ కొజక్రై కన్యాన్వేషణము చేయుచు నతడు పోయియుండిన కాలమున సీ చిత్రాంగి యతనితో నిను గుజించి కొన్ని మాటలు చెప్పియున్నది. తేయే యభియోగ ఎమర్శ వనమున జాబుతో దాసియు వాహ్మణు,డును సాక్యమియ్య(గలరు.

ద్వీతీయాంకము శ్ర

సారంగ : సుబుడ్జీ! నీవు నాకు బరమ మితుండవుగదా! నా మాట జరుపుదువు గదా?

సుబు : రాజకుమాతా! నీ కొణరైై యగ్గిజొరుమన్న, జొత్తుంగదా!

సొరంగ : నీవు (ప్రమాణము చేయవలయు. నే( జెప్పినట్లనుము “శంకరా! నాకు నీ యానగలదు! ఈ సారంగధ్యర్దండ్రు జెప్పుమాట పొతమయినను నహితమయినను నడపింతుగు. వ్య్‌్వ్‌్వం దప్పిన [ఐహ్మహత్యా పాపమును సురాపాన కిల్చిషముశు స్వర్ణాపహరణ కలుషమును నాకు సిదించు గొకటొ

0

సుబు 2 (ప్రైమాటలని) ఇదియేటి కింత ఘోర్మపమాణము?

సారంగ ; విషయమట్టిఏ. నా చేయిపై. జేయివేయుము,

సారంగ : ఇదే నామాట. ఈ వృత్తాంత మొక్కరితోడను నీవు చెప్పంగూడదు దాసీగాని యెవరుగాని సాక్ష్య మిచ్చునట్టుండినను వలదనవలయు.

సుబు వ; అయ్యో! ఇదేమి? ఈ దుర్చుద్ధి యెట్టుగలిగ? దోవము లేదనుము; (ప్రమాణము మరల గ్రైకొనుము.

సౌరంగ : దీర్హాలోచన మొకరిఎపక నేసేపట్టు పట్టితికళి యెంచకుము. నీ వొన రించు కార్యమున నా నేరము మాసి మా పిల్లి నేర మేర్ప్చండుగదా? అందున నాకేమి కీర్తి? ఆమెకపకీర్తి గలిగిన నాకుగాదా? నా కెట్టుకు గలిగియే యున్నది. టేపు విమర్శక సమయమున నందం నన్నె అి(గినవారలే. వారే దీని సమ్మరు. కావున నాకేమియు భయములేదు. ఇట్లువండ నోరార( బనిలేఏ పనిగా మా పిళతల్లి దుళ్చరితము. నుగ్గ డింతునా? మీజి కను వధించిశను సంతసమున ననుభవింతు( గాక! మా పినతల్లి నిందకు శేనోర్వ/కాలను.

సుబు : అయ్యో ! సారంగరరా! నీవింతజ్ఞుండ వగుదువే ? పిసతల్లియంట ! దుర్శశ మట! నీతర్క నైపుణి నీవే యెలటుంగుదువు. అందునక్రై నీవు వధింపంఒడుదడువో నీ [ప్రాణమున కెక్కువెట్టిన పినతల్లి యుండిన

శీరీ విషాద సారంగధర నాటకము నేమ్‌ ? మండిననేమి ? నీకిపుడు వచ్చు దుర్యశమెన్ని జన్మములకు బాపికొందువు ? ఉపసంహరింపుమా నీ (ప్రమాణము. సౌరంగ : నామతము నాకు (శేష్టము. బాస యొనర్చి యున్నాండవు ! నీ యిష్టము. సుబు : (నెత్తి గొట్టుకొనుచు) వలదయ్యా, యీ దుళ్చరితము ! సీ. ఇంత్రైన నపరాధ మెటుగనివా(డ వీ మౌనమూనుట యెట్టి మార్గమయ్య ? పినతల్లి కపక్షర్తి యనయునేయని నీవె దండింప(ణడు టెట్టి ధర్మమయ్య ? నిను వధింపగ లేనినేరము ల్మోపిన తరుణి యెక్కడి పినతల్లియయ్య ? ఏ పాపమునులేక యేపారునీ కిర్తి పోకార్చు టెట్టి వివకమయ్య ? కే. గి. ఊర కీఘోరదుర్యశం బౌందకయ్య ధర్మమును నిల్చు మార్గంబు దలంపుమయ్య మదిని యోచించి నీ పట్టు మానుమయ్య వేండికొనియెద నా మాట వినంగదయ్య. అయ్యో ! నీకీసంగతి నేనేటికి, జెప్పితిని * తన్నురిదీయ( [దాషతో( దెచ్చుకొనె నన్నటు బేసెదవే? తండీ ! నిను వేండికొందు. వలదు. ఉజ్జగింపుము-కాకున్న నీ యెదుట నిప్పుడె (ప్రాణములు విడిచెదను. సారంగ : సుయిర్ధీ 1 నేను (తిప్పంజాలను. ఇ(క నీవు దాని విషయమై మాటాడీన నీకు నా యాన గలదు. సుబు : _ (ఎద ముఖము గొట్టకొనుచు) మాలద్రైవమా ! పాపిమౌర్థ్యమా ! (అనుబంధము -తిత్స) (నిష్క్మ9మించును) నాలాల లలనా.

శ్రీ విషాద సారంగధర నాటకము తృతీయాంక ము రాజరాజనరేం్యదు నాసాశము స్థ ((పవేశము : రాజరాజ నరేందుండు (న్యాయాధిపతి) మతిమంతుండు, శయార్జవుండు, నీతిజ్ఞుడు మొదల%వారు] (న్యాయ సహాయులు) |సారంగరరుండు (నిందితుడు), ఉద్దండుండు (ఆపరాధ స్థాపకుడు), సదయుండు (నిందితుని న్యాయవాది), సుకలుండు (ఆస్థాన విలేఖకు(డు), తలవరులు, అఆంగరక్షకులు, తదధికారి.] ఉద్దండ వ్‌ (లేచి) మనీషాంచితులారా |! ఇప్పుడు జరుగ౧బోవు నభియోగము మహాఘోరము. మీరు విని చూచియుండరు. ఇపుడు నిందితుండుగ మీయెదుట నున్న సారంగధరునకు రాజరాజ నరేందదుని రెండవ భార్య చితాంగి డేవి పినతల్లి కావలయు. రాజుగారు మృగయార్థమై వెడలియుండి యూర లేనియెడ నితండామె యింటికి/బోయి దుష్కృ త్యముగ మోహించి పెక్కు పేరుల బిలిచి దుర్మోహ మెక్కుడై యామెను బలిమి(బచ్రైను. మీరు వినం/గల సాక్ష్యము వలన నంతయు నెజుంగ (గలరు. చ్నితాంగిదేవి ఐలుగాసివడియుండట( జేసీయు, నబలయగుటం జేసీయు, రాజు భార్య యగుటం జేసియు, నామె సాష్య మొకయరధికృతుని మూలమున( గొన(దగి యున్నది. అతడే యిందు మొదటిసాషి. జాతవేదా ! [(పవేశము : జాతవేదు/డను నధికృతుండు] సుకల : నేను చెప్పినట్టు చెప్పుము - “దైవము సాక్షిగా, సూర్యచందుల సాక్షీగా నిజము దప్ప వేజౌక్కటి చెప్పను." జిత్‌ (చెప్పును) (4]

50 విషాద సారంగధర నాటకము

సుకల : తంగడిపేరు?

జాత :; సురూపు(డు.

సుకల: వయస్సు?

జాత : డెబ్బది.

సుకల: వాసము ?

జాత ; రాజనగరు.

ఉద్దండ : నీవ చృితాంగిదేవి సాక్యముం గొనుట కధికారము నొందియున్నావా?

వాత ; అవును.

ఉద్దండ : ఆమె సావ్యమును (వాసియుండుటయేకాక యామె నడుగ( దగినవని యేయే (పళ్నలు నీకు. దోంచెనో వానినన్నింటి “నడిగి తెలిసికొని యున్నావా ఫ్‌!

జాత ; అవును.

ఉద్దండ : ఆమె సాక్ష్య మేదీ నీవు వాసినది?

జాత : (కాగితము నిచ్చును.)

రాజ : సుకలా! దీని, జదువుము.

సుకల : “భోజరాజపుతియగు పదునాజణు సంవత్సరముల యీండుగల రాజ నరేందు భార్య చితాంగిదేవి (ప్రమాణ పూర్వకముగా( జెప్పునది= మొన్న బహుళపంచమీ గురువార మదయమున నావిభుడు నాకు జెప్పి వింధ్యాటవికి వేటకు వెడలెను. మొన్న ద్వాదశీగురువారము మధ్యాహ్న మిరువది గడియల కాలమున సౌొరంగధరుడు నా యింటికి వచ్చి నన్ను మోపాంచినటుల మాటలాడెకుు. నయభయగతుల నేనెంత చెప్పిన విశక నన్ను నానావిధములగు పేరులుపెట్టి పిలిచి బలిమి మైంబట్టి చెరిచెను, ఆవంతచే శుకవారము ఉదయమువజణణకు దెలివి లేక యుంటిని. ఆనాడు నేనేమియు భుజింపలేదు. ఆ సాయంతకమున _న్హా నాథుడు రాగా నీయదంతము నంతయు. జెప్పి నా గాయములు “ప్తి శ్యాండా. నా పడకపై మజచియుండిన వాని యుతత్తరీయ మిచ్చి తిని. ఇదియేయుత్తరీయము" (జాతవేదు( డిచ్చును.)

తృతీయాంకము ర్‌!

రాజ ; సదయా ! నీవేమైన నడిగెదవా ?

సదయ: న్యాయసాహాయ్యులాకా! ఈ నిందితుడు తొ నపరాధి కానని చెప్పె! గాని యదేమి కారణమో వేజౌకమాట' జెప్పండు. అయినను దగిన భంగి నడుగవలసినది నా ధర్మము కావున శడిగదను. జారతవేదా! చెప్పుము. తుది విషయ మెక్కడ జరిగినది.

వత ; ఆ యమ పడకటింట జరిగినది?

సదయ: తొలుత నామెకు సారంగధరుడు చూచిన దెక్కడ%

జొత : (తన యొద్దనున్న కాగితము జూచి) పడకటింటి ముందతి పఠసాల యందు.

సదయ: అతండపు డేమి యుడుపులు ధరించుకొని యుండెను?

జాత ; కవచాదుల నెల్ల ధరించి యుండెను.

సదయ: ఆమెను గలసినపు డవియన్నియు నుందెనా 1

శాత : ఉండలేదు.

సదయ: అవి యేమైనవి?

జౌత : దుష్కార్యానంతర మామెకు. దెలివి లేకుండినందున నేమయినవో యెజణులదు.

సదయ: అతడు తొలుత చూచినపు డామె భూషణాలంకృతయై యుండెనా*

వాత : సర్వభూవణములు ధరించియుండెను.

సదయ: జడయు జడసొమ్ములు నన్నియు నుండెనా!

జాత : ఉండెను.

సదయ: శుకవారము రాజు చూచినపు డవి యన్నియు నప్టెయుండెనా *

జాత ఏ లేదు. శరీరమంతయు గాసియైయున్న భరింప(ణాలకామణుదిన ముదయమున వాని నన్నిటిని దీసివై చినది.

సదయ: రాజామెను జూచినపుడు వెండుకలన్నియ, భకశ్యానమి షా!

జాత ఏ అవును, ం సే మ.

ర్‌ విషాద సారంగధర నాటకము సగయ: ఏమి పేరుల. బిలిచెను? రాజు ; సదయా! అవి యన్నియు నెందుకు ? సదయ: భాగ్యము! ఎన్నడును సారంగధరు డామెను( జూడలేదా? జాత వ లేదు. సదయ: ఎన్నడు నామె యింటికి రాలీదా ? జాత : లేదు. సదయ: ఎన్ని గాయములైనవి ? జొత ; ఇయివది, ముప్పది* సదయ: రతక్తమై యుండెనా ? జాత : రవిక యక్కడనక్కడం దడిసియుండెను, ఫదయ: (కూర్చుండును.) ఉద్దండ : చంపక |! [పవేశము ః చంపక యను దాసి.] ((వమాణము చేయింతురు.)

దాసి : తండడిపేరు శంబుకుండు. వయస్సు పదునెనిమిది. పేరు చంపక.

వాసము రాజనరేం[దు నగరము. ఉద్దండ : మొన్న గురువారము సాయంతనమున నీవు చిత్రాంగిదేవి. జూచితీవా?

ఆమె యెట్లుండెను ? దాసి : సొమ్మసిల్లి కడు ఐడలియుండెను. ఉద్దండ : ఆమె నంతకుముం దెప్పుడు చూచితివి ? దాని : ఆ మధ్యాహ్నమున నిలువదిగడియల కొలమున. ఉద్దండ : అప్పుడెట్టుండెను * దాసి : సర్వాభరణ భూషితయై బాగుగా నుండెను. ఉద్దండ : ఆ మధ్యకొాలమున మీ యింటి కెవ్వరై వ బురుషులు వచ్చియుండీరా?

తృతీయాంకము ర్‌కి

దాసి : సారంగధర రాజుగారు వచ్చియుండిరి.

ఉద్దండ : (కూర్చుండును.)

సదయ: అతని నీవు చూచితివా ? అప్పుడెవరుండిరి ?

దాసి ; చూచితిని. నేను మ్మాతముంటీని.

సదయ: మీరాణియొద్ద నెందతో సేవకులుందురే ? వారేమైరి ?_

దాసి :; నన్నును కమలయకు దాసిందప్ప మిగిలీనయందజిని నుద్యాన వన మునకు. దాను వచ్చెదననియు నందు! టోయి యుంచవంయుననియు జెప్పి మా దేవి పంపియుండెను..

సదయ: ఎపుడు పంపియుండెకు ?

దాసి : మధాంహ్నమున( బంపియుండెను.

సదయ: కమల యేమాయెను ?

దాసి : దానినేడో వేలుపనికొణకప్పుడే పంపీయుంగెను.

సదయ : మంచిది. సారంగభరు(డు వచ్చినపిదప సీవెక్కడ నుంటివి ?

దాసి ; ఆయనరాక మా దేవి కెణింగించితిన. అతని రమ్మచుమని చెప్పుచు నుద్యాశ వనముశకు. బోయియున్న దాసీజనము. బిలిచికొనిరాను నన్నంపెరు.

సదయ : వారిని దోడితెచ్చుట కతిర్వరితమైన నెంతసేపగుకు?

దాసి : దాదాంపుకం బాదవయామముకకంటె గొంచెమెక్కువగా నొక హోర పట్టును.

సడయ : “*ోఅమ్మా!ఎవరుకులేరే? నేను పోయిననెట్టు"అని మీదేవితో నీదనలేదా?

దాసి ; అందిన. “మబియొకతె ముంతలో వచ్చును. నీవు చేగిరమపొమ్ము” అనెను.

సదయ : మీ దేవి యెన్నండైన నిట్టాకరు లేని భంగి. జేసినది కలదా ?

దాసి : నా యెజుకపట్టున లేము.

సదయ : (కూర్చుండును.)

ర్‌కీ విషాద సారంగధర నాటకము ఉద్దండ. ; నీ వూడిగముంజేరి యెన్నిదినములయినది 1 దాసి : &క సంవత్సరమైనది. ఉద్దండ : వసుదేవా ! [1వవేళ ము: వసుదేవుడు ] (ప్రమాణము చేయింతురు. తం[గి నందనుడు. వయస్సు నలుబది ) ఉర్దండ : వసుదేవా ! నీ యిలెక్కడ ? ళం న! వసు : చ్చికాంగిదేవి భవనమునకు( గొంతదూరమున నదే వీథిని నా యిల్టున్నది. ఉద్దండ ; మొన్న ద్వాద గురువారము సారంగధరుని నేమైన( జూచితివా ? ఎపుడు ఎక్కడనుండీ యెట్లు వచ్చుచుండెను 9? అంతయు! జెప్పుము= (కూర్చుండును.) వసు : సాయంతనమున (బొద్దుగుంకుటకు రెండు గడియల ముండు మా యింటి వెలి తిన్నెపైం గూర్చుండియుంటిని, చ్మితాంగిదేవి నగరు వెలువడి సారంగధర రాజు కిరీటము, కవచము, నుత్తరీయము నేదియులేక యతిచింతతో వచ్చుచుండెను. నేను మాటలాడించినను మాటలాడలేదు. దూరమున నొక యింటివారిచ్చిన యు త్తరీయము! గైకొనిపోయెను. సదయ : (లేచి సౌఠరంగధరునితో నేకాంతమాడి) మహారాజ! నాకేమియు (పళ్నము లేదు. ఉద్దండ : రాజేం[దా ! ఇంకను ఐదునొకం[డు సాకులున్నారు. వారిలో విశేష సంఖ్యవారు నిందితుండు వచ్చినదియు. బోయినదియు( జూచిన వారు నిందితుని వాదమింత యరసి విచారించుట మేలు. రాజ £ అవును, నిందితుండడా! నిన్ను! గొన్ని (ప్రశ ము లడుగవలయు, సారంగ £ భాగ్యము. రాజ ఏ నీవు మొన్న గురువారము మధ్యాహ్నము మీటిన వేళ జితాంగిదేవి యింటికి, బోయియంటివా ?

తృతీయాంకము ర్‌ర్‌ సొరంగ : పోయియుంటిని.

రాజ :; నీకు. గవచకిరీటాదు లుండెనా ?

సారంగ : ఉండెను.

రాజు : సాయంతనమున నామెయిల్లు వెలువడిపోయితివా ? సౌరంగ : పోయితిని.

రాజ : అప్పడు నీ కవచాదు లుండెనా?

సారంగ ; ఉండలేదు.

రాజ :; ఉత్తరీయము?

సారంగ : అదియు నుండలేదు.

రాజ : అవి యేమయిళవి?

సారంగ : మా తల్లి యింట జిక్కి-నవి.

రాజు : తల్లి యెవరు?

సారంగ : చికాంగిదేవి:

రాజ : కానిమ్ము. అక్కడ కేలపోయితివి ?

సొరంగ ; నా పావుర మందు [వాలియున్న( బోయి యుంటిని. రాజ : చిక్కెైనా?-

సారంగ : నా తల్లి చ్మితాంగిదేవి యియ్యలేదు.

రాజ : నీ పొవురము వచ్చినది యామె యెజుంగునా? సారంగ : నాకు. దెలియదు.

రాజ ః నీవు చ్మితాంగిని గవసితివా 1

సారంగ ః రామరామ! నాకింత పాపమా? అంత [దోపానా ? రాజ : అయిన గీపైన నీ యభియోగము రాంగతమేమి ? సారంగ : దైవమున కెలుక, ఆ చితాంగిదేవి 'తెలుక,

రాజ ః; సీ వెళలుగవా?

క5్‌6 విషాద సారంగధర నాటకము సారంగ ః నన్నింకేమియు నడుగకుంయు. నే వచింప(జాలకు. రాజ : కానిమ్ము, ఉద్దండా ! ఇం కేసాక్షులున్నారు ? ఉద్దండ : ఇంకే సాక్షులను విమర్శింప నక్కఆలేదు రాజ ఏ; సదయా! నిందితునిపర మెద్వరైన సాక్షులున్నారా ? సదయ : రాజేందా! నా కొక కాలుగడియ సారంగరరునితో మాటలాడ నవకాశమియ్యవలయు. రాజ ఏ; కానిమ్ము. (ఏమో (వాయదొడ(గును) (సదయ, సారంగధరులు నివ్మ౨మింతురు.) [పునః ప్రవేశము ; సారంగ, సదయులు)] సదయ : రాజేందా! ఈ సారంగధరుండు నాకేదియ! దన తివాదము. జెప్ప+డు. మౌర్ధ్యము పట్టియున్నా+డు. రాజ : పట్టందగినదేకదా ? కాని సాక్షులెవరైన కున్నారా ? నదయ: లేరు. (ప్రవేశము : సుబుద్ధి- నెత్తి ముఖము గొట్టుగొనుచు! బరుగెత్తుచు, ] సుబుద్ధి : ఉన్నారు, ఉన్నారు. సాకులున్నారు. ఆందలు సావులే ! దైవ మొక సా! నేనాక స్తాన! అయ్యో, సాఠరంగధరా ! ఇప్పుడై నను 'సెలవిమ్ము. సారంగ ః ఊర కావల బౌమ్ము. నీ వవివేకివి. సుబుద్ధి (ముఖము గొట్టుకొని యెగురులాడుచు) సౌక్షులున్నారు, సాక్షు లున్నారు, నేను. రాజ ; సుబుర్ధీ | ఇదేల యిట్టభ్యంతరము చేసెదవు? సారంగధరుండు చికాంగి యింటికీ( బోయినపుడు నీవుంటివా ? సావ్యమిత్తువా ? సుబుద్ధి : సాక్యము ! సాక్ష్యము ! ఊం! ఊం! "రాజ వ అయిన సీవు చ్మితాంగి యింటియొద్ద నుంటివా ? సుబుద్ధి న చికాంగి 1 చితాంగి |! ఊ(' ఊ(! చితాంగి యెవరు? ా

తృతీయాంక ము ర్‌?

రాజ $: ఆహా! చిికాంగినే యెజు(గవా ! మతిమంతా ! నీ కుమారు డిట్టాయెగు!

మతి : సుబుద్ధీ? యిటురమ్ము.

సుబుద్ధి ; నీ వెవరు! చ్మిరాంగివా * ఛీ! ఛీ! నిన్ను జూచిన దురితము.

మతి ; ఆఅఆకటా!

ఉద్దండ : రాజేందా ! ఇత( డీసారంగధరుని పరమమితుండు. ఇతని కాపద గలుగుట వినినందున6 జి త్తచాంచల్యము గలిగి పిచ్చిపట్టియున్నది.

రాజు : తలవరులారా! వీని నున్మాదవై ద్యశాలకు. గొనిపోయి నిర్భంధమున నుంచుమని యా వైద్యునితో. జెప్పుడు. పిదప విచారింతము.

(నలవరులు సుబుస్టి యజచుచుండ( గొనిపోదురు.) సదయ : రాజేఎ దా! ఈ సుబుడి వలళ( గొత నిషయము లేర్ప్చుడునట్టున్నడి. ఛి ఓట అనీ మీ నో

వానిపిచ్చి తీలువఅకు నీ యభియోగమునికు. గొన్నిదినము లవకాశ మియ్యవలయు.

రాజ : దినములు కాదు. ఒక్క డఐమైన శవకాకామియ్యను. ఊరక వాదములు కానిండు.

ఉద్దండ : (లేచి) రాజేర్యదా! ఆలకింపవలయు. న్యాయ విమర్శకులారా ! ఈ విషయమును మీరు చక్క/గా నాలోచింపపలయు. ఇట్టి వృత్తాంతము మీ యనుభవమున నెన్న(డుగాని వచ్చియుండదు. తలచుకొన్నంతనే మహా ఘోరముగా నున్నది. ఈ నిందితుడు రాజకుమారు(డే యని యించుకైన మీ మశసునం గరుణ యుంచరాదు. ఒక బీదమాలండు నిందితుండై. దచ్చిక నపరాధ స్థాపనములేక మీరు తెగందీయుదురా? అభ్హే యీ యెడను రాజు కొడుక్తై యుండుగాక, (బహ్మ కొడుక్షై యుండుఃగాక ! అపరాధ నిర్ధారణము గలిగినవా(డు కరుణానర్హుండు. న్యాయవిరోధ మొనరించిన వానిని గరుణించితిరా, దేశమున కప కీర్తి, దుష్టుల కానందము, సజ్జకులకు మనఃక్షేళము, దైవమునకు విరోధము. పిదప నేను మీరు నితరులు జీవించుటయే కష్టము. దయా

రక విషాద సౌరంగధర నాటకము గుణము వహింపదలసిన చోట్లు మెండుగా నున్నను నది యించుక్షైన వహింపః దగనిచోట్టున గొన్ని గలవు. అందు న్యాయ విమర్శనము మొదటిది, ఇట్టి విషయము తటస్థించినప్పుడు మన యిండ్ల మన యాం నిల్హైవ్వరైన( బరిభవించి యుండిన నెట్టానర్చుచుంటిమో దాని మది నుంచవలయు.

ఈ నిందితునిపై నున్న యపరాధమునకు మేరయే లేదు. (బ్రహ్మహత్య లోనగు నెట్టి మవాపాతకమును నిందుకు! [గిందు గాంగలవు,. అట్టి యపరాధిని నిజముగా వా. డపరాధియై యున్న! గరుణింప వచ్చునా ? రాజు కొడుకనుట మీకు గాదు, ఎల్లవారికీ నాదరణీయమే ! నాకులేదా ? నే నూరక సంతోషమునకా కుత్సిత మునకా యీ పాడుపని. బూనియుండుట ?

ఈ రాజేందుండేల న్యాయాథిపతి కార్యముంబూని యుచ్నాండు? తన కొడుకని కరుణించిన నింత విమర్శ యెందుకు ? ఇది య౭తయు న్వాయమునక్రై, ధర్మమునకై పూనిన పద. మీరు ఇట్దే ధర్మబుద్ధులమి కార్యాలోచన మొనరింప వంయుప. ఈ యుప దేశము నిష్ప యోజనమని యెంచకుడు. సర్వళాస్త్రకోవిదులై సర్వాను భడవిదులై జ్ఞానవయోచృద్ధల్తెక యెట్టి వారును విమర్శన స్థానమున నుండియు వారికి. గరుణించు బుద్ధి కలుగకపోదు. దాని వలన నిరు దేశముగా ధర్మవిరోధ మొనరింప। బాల్బడుదురు. కావున నింత వచించితి, క్షమింపు(డు. కార్యభాగము నరయుండు.

ఈ నిందితున్నిపై( బినళ ల్లిని బట్టిన నేర మారోపింపం బడి యున్నది. ఇతడి ద్వాదశీ గురువార మున! జ్మితాంగిదేవి యింటికి సకవచ కిరీటోత్తరీయుండ్రై పోయియుఐడుటయు, నా సాయంతనము ననే యవియేవియు లేక వెడలిపోయి. యుండుటయు జి(తాంగిదేవి యొక్కయు, దాసి యొక్కయు, వసుదేవుని యొక్కయు సాక్ష్యము వలన దెలియటయే కాక నిందింతుని యొప్పికోలువలనను దెలియ చున్నది. వేమాటలేల ? నేర మొక్కటీ తప్ప మిగిలిన సంగతు లన్నియు నీ నిందితుండే యొప్పుకొనుచున్నా(డు. వసుదేవుని మూట వలన నితడు మరలిపోవుచో నధిక చింతాయుక్తు (డ్రై యుండె

తృతీయాంకము ల్‌0 ననియు. డెలియుచున్నది. ఇంకేమి కావలలయు? చి(తాంగిదేవి నృలిమిమై. బథ్టైనన్నదికదా నిర్ధారణ పరుపవలయు ? ఈ నిందితు.( డామె యింటికి. టోయినది సదుద్దేళమున నని యెట్టి నిదర్శనము జూప(బడి యుండలేదు ఇది మాకు మిక్కిలి సహకారి.

ఈ నేరముకకు( జి తొంగిదేవిని మించిన సాక్షి మజి యెవరుండ గలరు ?” నిందితు! డట్టిదుష్కార్య మొనరించు సమయమున నెవరైన నుండిన( జేసి యుండునా? కావున వేలుసాక్షి యుండుట కనుకూలమే లేదు. ఆమె మాట విశ్వసనీయము కాదనుటకు నెట్టి తార్కాణము నుడువ(బడదు. చి(ాంగిదేవి తనపై నెందుకీంంద మోపినదని రాజుగారడిగిన _పశ్నమున కీనిందితు. డిచ్చిన పత్కుత్తరము నాలో చింపు(డు. దైవమున కెటుకయట 1! ఆమెకే తెలియున(ట ! తానె అు(గండ6ట ! అపరాధియగి వాండిట్టి యుత్తరముగా కిం కెట్టి యుత్తర మియః/గలండు ? ఇంత తెలిసికొన(జాలమా ! ఇతండు చెప్పిన తీరున బావురమునక్రైయే యా దేవి యింటికి. బోయినాండను కొందము. పావురము*కు. బోయినవాండు కివచాదుల.దీయం గారణ మేమి ! బలవంతమున మజియొకరు వానిందీయంజాలరు గదా! ఇది యొకటె చాలదా నేరము స్థాపింపను ?

ఒక యువతి తా నితరులవలన నెంత పరిభవ మొందినను వెలికి. జెప్పుకొనుట యసాధ్యము. అందులో సమధిక గౌరవోపేత యగు రాజుభార్వ తస పగిభవము నెంత సంకటము నొందినది కాకున్న వెలికి. జెప్పునా ? అందును దన కొడుకు వలన నిట్లు కలిగెనని చెప్పుకొన్న నపక్షీర్తి నూలు మడుంగులగు గదా ? ఈ దేవి తవ మానహానిక్తైన నోర్చి యేల లేనియపకాధముః గల్పించును? లోకులందలు౨ జ్శితాంగి దేవిని నెలు(గరా ? ఎన్న(డైన నామెయం దిట్టి దోషము కలిగియుండెనని యొకరైనం జప్పంగలరా? ఈ నిందితు. డీయపరాధ మొనర్చినాండకుట నిక్కువము = సత్యము = నిస్సందేహము-నిర్ధారము.

ఇంత పాపమా 1! ఇంతాటిడియా ? ఇంత దురుద్యోగమా | లోకము పాడాయెనా ? రాజ్యము ముని(గిపోయెనా ? ఇంత నిర్భ

60 విషాద సారంగధర నాటకము యమా ? ఎవరు చెప్పవారు లేరా ? ఇంతరాజకమా ? లోకమున సురూపముగల సుందరులుండరాదో! వారు మనరాదో ? కన్నుల జూడరాదో ? ఎక్కుడనో పేరులేని బీదవాని గృహిణియా ? లోక శాసన మంతయు. గొన వేలియం దిడుకొని నిరంకుళాధికొార ము వహించిన రాజు భార్భయే! ఎక్కడనో యే సంబంధములేని యభిసొ రికయో, వేళ్యయో యందమా” తశ తండి చేపట్టిన పత్మివతా తిలక మగు పినతల్లియే! ఇట్టియామె నిట్టుచేసిన లోకమున నెవరింక (బతుకు వారు? ధనమాకాణముల నెవరింక ఇర్ఫీరిగా దక్కించుకొనువారు? ఇద్‌ నా భార్య యని యెవరింక నిరాటంకముగా/ బలుకలలవారు ? వీడు నా మగ డని నిశ్శంకముగా నింకేతన్వి యశంగలదు? ఇది పతి వత,ఇత( డేకపర్నీ వతుడు అని యే తరుణి నే పురుషుని. బలుక వచ్చుకు? ఈ రాజ్యము త్నేమరాజంము, రామరాజ్డుమని యే [పజ ల“ఎడరు ఇట్లా పర్చిన మాకు దండ*ము గలుసనే, యుండరామి య"'వవేయరగ యేజాకు, లే చోరులి-ళ భసవకంగలరు ?

ఇర) నెఃత దుర్దగు( తశరళలయు. చి శాంగిదేవి నొకనాః డైనకు జూచిన వాండుకాండు. అయిం జగప్నతవమైన యామె సౌంద ర్యాలిశయము ఎనియుడె గాంబోలు ! వినినంతట ఏ దుక్కతము మనసున నిండె. గాంటోలు ? తీజరాక సమయము నిరీక్షి ంచుచుండె. గా(బోలు ! రాజూరవేని సమయము తబస్థించిశంతనే కన్నులు మండెంగా/బోలు ! ఎనిమిది దినము లూవకుండెనే, ఎన్నడీ దుప్కా రృము సేయునమా వలదా యనీ డోలాయిత మాననమున నుండె గాటోలు 1! రాబింక రెండు నాలో వచ్చునను వార్త దెలిసినందున నింక సమయము తప్పునని తెగించి కార్య మొనరింప నిశ్చయించె గొంటోలు ! నిశ్చయించి యీ దురాత్ముడు, పాపమశక భయంపడక సాహసమని యెంచక పనిలేనియెడం దశ కన్నతండి కులసతీమణి యున్న యిలు. జొచ్చి కవచామలః బుచ్చి కగ్నతల్రికంటి నేమిటం దక్కువగాని పికతల్లిం బలిమిమైణ గవసెగడా [ ఆవో ! వమన వలయు ? ఈ దముంాత్య్ముని( గాలాహివాలాథీల కరాళాసిధార నింలిం తగా థిండించినము బాపమగునా ? ఇందుపై మీ యిష్టము,

(హర్చుండుకు.)

తృతీయాంకము శ్రి] సదయ : (లేచి) సుధీమహిమాంచిత మహాగుణభూషములారా | నా కార్యము మిక్కిలి కష్టకార్యము. నిందిళుండు తనయుదంత మునంతయు. పెప్పకుండుటయు, నున్న విషయముల శోధించి యప న్యసించుటలో సాపంరధులని మీరెంచ(బోవు వారి నికపరాధులంజేసీ గొప్పవారి మనసున కతృప్తి. గలిగించు భంగియగుటయు నా కష్టము నినుమడిగాం జేయును. అయిశను నాకు దో(చిన యభ్శిపా యము వెల్లడి పణుపకుండుట జెప్పరాని యధర్మము. కావున నిర్ఫీ తిగా-నెవరికి రుచ్యమైనశు, నెవరి కరుచికరమైనకు _బకటించెద. నా వాదము దుర్వాదమని మీరెంతురేని యది నాయపరాధముగాదు. ఎతి(గి యెణిగి మనఃపూర్వుకముగ నే నొకరపై నిందను మోపువా డను కాకు. సహేతుకముగా విమర్శించి, విషయముల నన్నిటిని మెదపి దధి మధించిన. దేలు హైయంగవీనమువోలెం దేలనున్న సౌరాంశమును విశదీకరింతుకు. “ ఇట్టి యభియోగముల ధర్మములనెల్ల మీరెటీ/గియన్నను నేనౌకటి యూ,డి చెప్పంచగియన్నది. అదేమన్నఎ ఏ నేరముగాని యావంత్రైన సంళయమున కాస్పదము గాక రూఢిపడిననే నిందితు( డపరాధియని శిర్ధారపణుపవలయు. పెక్కు నిందితులు విముకక్తశిత్షు లయినను డోషము గలుగదుగాని యొక నిరపరాధి శిషీతుండ పట యనంత పాష్యపదము. ఈ యపరాథము నిస్సంశయముగా రూఢ మాయవా యని మీరు తొలయోచిుపవలయు. ఇంక విషయముల విను(డు-= దుష్కార్యముకొఅ కీ సారంగధరు. డామె యిలు సొచ్చి యుండిక( గవచాదులతో శేల పోవుకు? తాను పోవుటకు( గొంచెము ముందుగా. బ3చా౨ణు లుచ్యాశ వవయుశకు, బంప(బడి యుండుట యితనికి. గనపడెనా ? ఇట్టి చురుదో-గము గలవాండు పగటివేళ నీ కార్యమునకై. పోవునా ! ముప్పది గడియల ర్మాతి దినదినము నున్నదే ? ఎట్లా పోయినాండనుకొందము. ఖో బోవునపుడు కవ చాదుంమాని యేలపోవుకు? అవెంతభార ము? అందులోన జతాంగి దేవ యపుు విస్మ్యృతమై యున్నట్లు తెలియకచ్చెను ఇట్టి సమయ

(లీ విషాద సారంగధర నాటకము మున వాని మానిపోవ వానికేమి భయము? పోనిండు, పొపమొనరించి నందువలన భయమున నత్రేపోయినాండనుకొందము, అట్టుపోవువాండు సందుగొందుల(బడి యజుగక పస్ర్రహీనుండైన తనుగాంచి వీథివారు అప్వుచేయుదురని శంకింపక వీథింబడిపోవునా ? పోవుచు నితరులిచ్చు నంబరము( గ్రైకొనునా? ఈ యపరాధము చ్చితాంగిదేవి శయ్యా గృహమున జరిగినట్టుము, సారంగధరుండు తొల్తవచ్చినపు డాదేవి బహీర్భవనమున నున్నట్ల్టుకు వింటిమి. బలిమిన్హైన నామె నక్కడ్‌ నుండి యంతర్భువనమునకు నెత్తుకొనిపోవ సాధ్యమా? పై(బడవచ్చిన వానికి( బడకటిల్లేల? ఆ బఐహిర్భవనమువ( ఐర్యంక ములు లేకున్నవా? పాన్చులు లేకున్నవా? సారంగధరుండు కవచాదులు విప్పినడి యా దేవి చూచి యుండవలయుఃగదా ! అవి యేమమునవి ? గద్దలెత్తుకొని హోయెనా?. ఎలుకలు _మింగెనా”. అయిన నితశిపైై( జ్నితాంగిదేవి యేటికిట్లు నింద మోపినదని యడుగుదురు. వినుండు-

ఇట్టి నిందకు రెండు తప్ప వేలు కారణములు లేవ. ఈ నిందితు. డీ యపరాధమొవర్చి యుండవలయు ననుటొకటి సరియే గదా? రెండవది ఆ దేఏయే యీ నిందితుని గవయంగోరి, యితడు సమ్మతింపక తప్పించుకొనిపోవుటచే న్యాగహము వొడిమి, యెప్పు డైన నావార్త నితడు వెలిపెట్టిన జనింపంగల యపకీర్తి. బాపుకొను టక్షై, ముశ్కుందితనిమపై శపరాధము మోపి యుండవలయు ననుట. ఈ రెండవ భంగియే జరిగియండవలయుశనుట కెన్నియో కారణ ములు గనృట్టుచున్నవి. అదిగాక, తన యిల్లు సొచ్చిన పురువని బలిమింబట్టనెంచు స్త్రీ సాహసమునకును, కామించి తల్లి వావిగల తరుణిని బట్టు కుతూహలమున నామె యింటికిం బోయి యందు దుష్కార్య మొసరించు. పురుషుని సాహసమునకుకు, దారతమ్య మరయ, దొలుతటిది సాధ్యమఎయు. రెండవది యసాధ్యమనియుః దోపరపోదు.

ఇంక( గారణములు వికుండు. ఈ చితాంగెదేవి తన పరి చారిణుల నోశరికిదప్ప కందటికి వేజు వేలు పనులు గల్పించి పంపియుండుట యీ సారంగధరునితో నొంటిపాటున నుండుట

తృతీయాంకము 69 కిచ్చయించుట సూచించుచున్నది. ఇత(డు తనయొద్దకు రాబోవు టామె కెట్లు తెలిసెనన్న నది మన మూహింప(జాలము. ఆ పరమా త్ముని కాదేవికి. దప్ప నితరుల యెజుకకు రాంజాలదు. వెనుకటి సంగతు లీ యాశయమును స్థాపించుచున్నవి. సారంగధరుండు వచ్చుట తెలిసిన వెంటనే యామె మేమి చేసినది? పతి యూరలేండని యతని రావలదననా? కొడుకని రానిచ్చెనందము. అట్టి సమయమున లేనివారినంద తిని తనయొద్దకు రాగోరుటమాని యున్న యొక దాసిని సయితము కొలుజామువజణకు రాంగూడని యొక పని గల్పించి పంపునా? నిజమాడిన నిట్టుగదా యుండవలయు? తన్ను బలిమి నొకడు పట్టియున్న నామె నో రేమాయెకు? ఒక కూ/త యిడిన నెందలురారైరి? ఆ రాతంతయు నామెకు విన్మృతి గలిగియుండె నంట! డీని నమ్ముదురా? మటునాండు తన యాభరణము లన్నియు దీసివై చెనట ! ఎందుకు? తక కిటువది ముప్పది గాయము లయిన వంట! రవిక కందందు నెత్తురయి యుండెక[ట! ఎట్టి కట్టిడి రాక్ష సుండు పరిభవించినను నిట్టకునా? రాజు చూచినపుడు వెండ్రుక లన్నియు విరిసి యుండెశంట ! ఏటికో యూహింపుండు ! ఇవి యన్నియు యోచింపం దనమీంది తప్పు వేజాకనిపై( బెట్టు విధాన మున రాజు న్యయ్మవలయునని చేసిన జాగగయ్యాళితనము గాక వేజొక్కటి యగునా? "

ఆయిన నొక విషయము నన్నడుగుదురు = ఈ నిందితు(డు తన కవదాదుల విడుచుటకు( గారణమేమని. నాకు. జూడ దనకూరిమి యితనికి వేల్రడిచేయకముకుపే యేదో యొక కారణమున, మోసమున నా యమయే తీయించి యుండునని తోంచుచున్నది. ఉత్తరీయము పడకటింట జిక్కినందుశ నందీకార్యము జరిగినట్టు చెప్పవలసి వచ్చెను. ఈ వెడంగు వేడబముల మీరు మన్నింతురా?

ఈ సౌరంగధరుని. జిన్ననాటినుండి యెఅు౮గని వారెవ్వరు? సమంచిత కాంలిసముపేతుండ%. నీ న్యాయాధిపతియు, మహామభవ విజ్ఞులగు నీ నాాయసహాయులుకు, పారంగత ధర్మశాస్త్ర నైపుణులగు నీ న్యాయవాదులుపు, లోకసంచలన మహాముభవతదభిమోగ నిర్ధారణ

గ! విషాడ సారంగధర నాటకము కలితాపేవా దిదృషాసపూయాతులగు నీ పౌరజానపదులును నిండిన యొడ్డోలగమున నెవర్రైనలేచి యెదపైం జెయ్యినిడి (వేలుచూపి ఇతండు మున్నిట్టికార్య మొనరించెనని చెప్పసాహసీంప(గలవా రున్నారా ? ఏమి ప్రయోజనము చండభాకునింటోలె నొకరికి. జూడరాకుండ, జాతవేదుని(బోలె నొకరికిం జేరరాకుండ వెలయు తేజోవ్మహిమాంచి తుండ్లై. దిగంతవిస్తారిత సుధాధవళ సత్కీర్తియుతు.డ్లై పదియు నిరువదియేండ కైన నితరులార్జింపంజాలని సద్ధుణసంపత్తి నొక్యా యిువద్ధియేండ్ల కే తోకులంద జౌనౌనశ నార్జించిన యీ మహానీయు నకొ, యీ నిష్క్మలుషునకొ, యీ యళఃపభావునకా, యీ యతిలోక మహోన్నతునకా, యీ సారంగధరుశకకా ముట్టి నింద? తల(చుకొన్న మాతముననే యెట్టి వజపు గుండెయయివను [వక్కలగును గదా! ఏమి మాట! ఇత(డ6ట - రాజు లేనియెడ బినతల్లీ యింటికి బోయి యామెన్నలిమి( ఒబ్దైనట! ఎవరైన నమ్ముదురా? విన్నవారు నవ్వ కుందురా?

మహామహులారా! చక్క_ంగా నాళోచింపుండు. ఉపేషవామతి మీ కేదైన నన్యాయము చేసితిరా యీ చూడవచ్చినవా రందలు వగ. జెందుదురు. మీకు రాజహత్యాదోషము తప్పక వచ్చును. అన్నింటికిని సుబుద్ధికి. గొంచెము తెలివికచ్చువణకు( దాళిన మేలని నాకు దోంచచున్నది. ఆ సుబుద్ధి వచ్చి యీ యెడ జ్మితాంగిదేవిని దూవ్నించినందుననే నాకింత తెలిసినది. చెప్పందగినదంతయు. జెప్పి యున్నాను. మీ చిత్తము! (కూర్చుండునుం)

ఉద్దండ : (లేచును

రొజ : ఉద్ధండ | సీ వేమియు( జెప్పవలసిన పనిలేదు. న్యాయసహాయాధి కొరమున నున్న మంథతిస త్తములారా! ధీపగల్బ్భులగు నీ యిరువురు న్యాయవాదుల వాదముల వింటిరి గదా? నేనిం కేటి కెక్కువగా, జెప్పవలయు ?

మతి ; రాజేందా? ఈ సదయుడు కోరినం తవకాళశమిచ్చువజకు నాకు విమర్శింప సాధ్యము కాదు.

తృతీయాంకము రక్‌

రొజ : ఏమివన? వచ్చిన సాక్యముపై వభిపాయ మియ్యక తప్పదు.

ఉద్దండ : రాజేందా! అంత బలవంతమేల ? తనకొడుకు పాటువలన( గలిగిన శోకంబున నీ మతిమంతున కేమియుందోంపకున్నది. మిగిలికవా రేకాభిసాయులయి యున్నంజాలుం గదా !

రాజ : సత్యము. నయార్జవా. నీతిజ్ఞా ! మీ యభ్మిపాయ మేమి?

నయా,నీతి; ఈ నిందితు( డపరాధియనియే మాయభ్నివాయము.

రాజ : సమంచితాల్నిపాయము. ఉత్తమాళయము. నిందితు(డా ! ఈ యఖి యోగమున నిపుడు నిర్ధారణమిచ్చువాండు ఉభయ వాదాధారములు విని నిక్కమిదియని తీర్చు న్యాయాధిపతిగాక నీ తర్మడియని యెంచకుము. నీఫైనున్న యపరాధము మిక్కిలి ఘోరము... దాని (క్రౌర్యము గొజసేయువిషయ మొక్కటియు( గానరాదు, నీ న్యాయ వాది యొనర్చిన వాదము వింటిని. ధీశాలియు యుకక్తిశాలియనగు న్యాయవాది యా వాద మొనరించుట ధర్మమయ్యెగాక ! నీవె యటు చెస్పియండిన నీ యపరాధము వేమడు(గులుగా బలిసీపోవుచుండెను. అతనిది యు_క్రివాదముకాక _గంథసమ్మత వాదము కాదు, ఏదైన నొక ససౌక్ష్యమగు (పతివాదముగాని సకారణమగు ష్షమాపణముగాని నీకు. గలిగియుండిన దానియం దెట్టిలోపము లున్నను సరకు గొనక య్లాదరించి యీ న్యాయవిమర్శకులును, నీ దండవిధాయియు నిను తృమించుటకు సీద్ధులయి యుండిరి. వారి కే ముత్తర మొసంగితివి ? నోటిమాటలపైన నిది యిట్టని చెప్పితివా ? ఒకనాండును నీ పినతల్లి యింటికి(/ జోవక, యామె పతి యూరలేని యడ నేకారణములేక, నిర్భీతిగా నగరుసొచ్చి, పినతల్లియను వరుస నించుక్తైన గణింపక చ్మితహింసపెట్టి చెప్పరాని పాప మొనర్చితివే 1 ఇట్టి దుష్కలుషుండు మున్నెంద్రైన విశంబడెనే! నిర్బంధితుండా! నీ వెట్టి కార్య మొ%ర్చితివి ! నిన్నేమనవలయు ? నీవు నీతం[డి కేల జనింప వలయు? అత( డొనర్చిన జన్మాంతర సంచిత మహాదురితమునం న్‌దా * యన్ద "ఘోర పాపువషు దర్శడి యనిపించుకోను మహాప

[5]

66 విషాద సారంగధర నాటకము యశ మతనికి ఐభించెను? లేఖకా! ఈ విమర్శన ఫల మీ యప రాధికి విసిపింపుము. (కాగిత మిచ్చును)

సుకల: '*ఈ నిందితునిపై నారోపీంప(బడిన నేరము రూఢమైనది. చ్మికాంగి దేవి సాక్ష్యము వలననే స్థాపింప(బడియె. ఆమె సొత్ష్యు మవిశ్వసనీయ మనుట కెట్టి కారణములుం గన(బడవు. ఆమె వాక్యసరణియు వెనుకిటీ నడతయు నామె సత్యమాడుట నిర్ధారణ మొకర్చెడు. నిందితుని యొప్పికోలువలననే యతడు సకవచశిరోవేష్టనుండై ద్వాదశీ గురువారము మధ్యాహ్నము మీబినవేళ నభియోకృృ గృహంబునకుః టోయి యందింతసేపుండి, మరల సాయం సమయ మున విముక్త కవచుండ్రై నిర్గత శిరోవేష్టనుండ్లై పరిత్యకోత్త రీయు:డై వెడలిపోయననుట రూఢమయ్యె. నిందితుని న్యాయవాది నిందితుండై నను జెప్పని యొక (పతివాద మొనర్చెను, అది యాదర ణయము కాదు

“చి కాంగీదేవి పరిచారిణులు లీకుండుట తెలిసియే యీ నిందితుడు మదన దుర్మదోన్మాద | ఫేరితుండ్లై పోయి యన్నాండు. కొడుకని యామె నిర్భేద భావమున రానిచ్చినది. విధిమున నజ్ఞాన | పేరితయై యామె కొడుకున కుపచారములు సేయుటకు( దనయొత్త్సనున్న దాసిని. బరిచారిణుల( బిలిచికొని రా బంపినది. వదో యొక్క మోసమున నామె నీ నిందితు(డు పడకటింటికిం బిలుచుకొనిపోయి యందీ కార్యము జరిపినాండు. నిందితు( డొనర్చిన యవాచ్య పాపకృతిచే నుదయించిన జిచ్చపాటువలన( జి త్రాంగిడేవి యజవకుండవచ్చును. ఘోరహింసాజనిత మహోపష్మదవమున నామె మటుదినమువణకు విస్కృతయై యుండినది. ఆందువలననే యన్ని గాయము లయిశవి. తవ యాభరణములన్నియ దీసివైచినది. ఆఅందందు( బొరలాడిన కారణమున వెండుకలు చిక్కుపడినవి, ఘోర దుష్కార్య _పభూతమానహానివలన జనించిన యనుతాపమున( బొరలాడిసది. కలుషపూర్తియైన పిదప స్వభావమువలననే యద్భ వించిన పాపభీతివలన నిశ్చేష్టితు(డ్తై యీ నిందితుండు కవచాదుల మజిచిపోయినా/డు, ఆ అిచ్చపాటువలన నేమియు. దోంపక బీథియిడి

తృతీయాంకము 6? పోయినాండు. కావున నిందితుండు శిషర్హుండు. ఇట్టి యపరాధమున కరణ్యమునం గరపాదచ్చేదన మొశర్పవలయునని ధర్మశాస్త్ర మున్నది. శిక్ష కొల చేయటకుంగాని, క్షమింపకుగాని యట్టి కారణ ములు లేవు. కావున నీ యపరాధిని నీయూరికి( గోశ్లతయ దూరమున నున్న మహారణ్యమున నీనా డర్ధర్మాతమున ననగా ర్యాతి పదు వ్తైదు గడియల వేళ గరపాదచ్చేదన మొనర్బవలయునని విధింహ బడినది."*

రాజు ; (లేచిపోవును.)

మతి : (ఏడ్చును.)

సారంగ : సదయా! నీ సుధీకుళలత పరమామ్చుతము. మంతతిసత్రములారా ! నాకయి మా తండి యొసంగిన స్వత్వమింకను నాదేయని యత. డెంచిక, దానిలో సగము నా భార్శకుకు మిగిలిన సగ మీసదయు నకు నొసంగుటకు నే విన్నవించితినని చెప్పుడు.

సదయ : (దుఃఖించును.)

సుకల : తలవరులారా! ఏల యాలస్యము చేసెదరు? (దుఃఖించును.)

సేవకుండు: మంగత్రులారా! రాజాగారు రహాస్యభవనముశ రోదన మొనర్చుచుండిరి. ఇప్పుడు పెను మూర్చ నొందియున్నారు.

(అందజు న్మిష్కమింతురు.) (తలవరులు సారంగ ధరుని( గొనిపోదురు.) అయయులు సీ పే లానా

జ 4 విషాద సారంగధర నాటకపహు చతు ర్ధాం కము (పథమ రంగము ఊరి వెలివీథ (ప్రవేశము ; తలవరులు -బద్ధుండైన సారంగధరునితో ] 1వ తలవరి: అన్నాల మన్నాలము! ఏమి శే?ండా యీ సామి? వవ తలవరి; అయ్యో! ఎట్ట నరకాకై మరం? శివ తలవరి: ఖర్మం! శీవ తలవరి: పోరాళ్ళీ! రాజోడు యీళారన శేశిండ్రే! సూ స్తే ముప్పంగయ్యిండాడు. 'శేశింటే శేశిండీని. 1వ తలవరి: ఈ సొాంగదరసామి యెన్నటిక్తైనా శీశిండేండా? వవ తలవరి: సాంగదరుడు? ఎనాండు పలికుంట్యో! నీకు ఓమానాలైనా రావు. రాసంగదరుడని శెప్పశ్ళి, | లివ తలవరి: రాసంగదరుడు! తప్పు దిస్తితే యిట్టుండాలె! ఊరికే సంగప్పసామి ఆనా?దూ? శవ తలవరి: త్మాలా! త్యాలా! అమ్మోరో వస్తుండాది! [ప్రవేశము : రత్నాంగి = దాసితో నొకపక్కన్య (అనుబంధము ఇ త్ర రత్నాంగి : సీ. నా పుణ్యగుణరా నా పెన్నిధానంబు నా కోముపంట ౫ సూను డేండి? నా వంశతీలకంబునా దైవదైవంబు నా రత్ననిధి నా కుమారుం డేండి?

చతుర్ధాంకము 69 నా వాలసూర్యుండు నా పూర్ణచం[దుండు నా తండి నా తనూజాతు( డేడి? నా (ప్రాణపదకంబు నా యేకబంధుండు నను (బోచు నా ముద్దుతనయు. డేండి? తే.గీ. నా చిదానందనుండు నా నందనుండు నా యనారతవిహితుండు నా సుతుండు నా పురుడులేని జగబెట్టి నాదు పట్టి యేండి యెటుపోవుచున్నవా? డేడి యేండి? ఏండే నా కుమారుండు ? రాసి : అమ్మా! ఇదిగో, పోవుచున్నాంయడ. రత్నాంగి: (సారంగధరునిపైబడీ) (అనుబంధము-తి?) కం, హా రామ రామ లుంతటి 'ఘోర విధానంబె నీకు గురుసుకుమారా |! సారంగధరా ముఖజిత సౌరంగధరా విళూతి సారంగధరా ! కం. ఈ రాయిగి కేగతినీ వోరిచితివా నిక్ను * ంచి యోరువ వశమే సౌఠరంగధరా బలజిక సారంగవరా శుళౌర? సారంగ హకా' అయ్యో! పుత్రా! ఏమి చేసితివి? నీ బాహు మృణాళములకా యీ ముప్పిరి (త్రాళ్ళకట్టు ? కుమారా |! నేనెట్లు భరింతును? తండ్రీ! నే నాకది, యా చ్చికాంగి యొకటియా? ఏమి కార్యము చేసితివి! ఎంత నిందపడి యెంత గతి తెచ్చుకౌంటివి! సారంగ : తల్లీ! నీదది విశ్వసింపకుము. పతివతాతిలకమని వాసి కెక్కిన నీకు: గుమారు( డనిపించుకొన్నవా( దట్టి కార్యము చేయునా? ఆ దేవియే

శ్ర విషాద సారంగధర నాటకము నన్ను మసలించి కవిసి నే నొప్పళ పాలుతెంచిన నాపై నిట్టి యప రాధము గల్పించినది. నీ పాదముల బట్టి వచించెద. రత్నాంగి: అయ్యో! తనయా! ఈ మాట లాస్టానమున నేల చెప్పవైతివి? సారంగ : తల్లీ! నిజము చెప్పెదను, ఆ దేవికి వచ్చు నపక్షీర్తి నాకుణాదా యని నే నెపరికిని జెప్పకుంటిని! నీకుకుం నెప్పియండనకు. నీవు నము సంళయించీన మాట లాడినందున నిట్టి దుర్మతియనగు కొడుకును గంటినే యని సీవు ముందు దుఃభింపకుండుటక్తై చెప్పితిని. రత్నాంగి; అయ్యో! కుమారా! కం. దినయామినుల నయాకే ఘకయాతన అనుభవింప గననాయెకయా! వినయార్యనయా సునయా తనయా మనయాలర్తికెడియు ధారుణి నెకయా. తల : అమ్మా! మాకు జాగ్రైంది. రత్నాంగి: తలవరులారా! మిమ్ము. జేతులంటి వే/డికొందు. నా కుమారుని రక్షిం పుండు. తల : రాజోడుండ్రె! శెప్పుకోపోమ్మా. హూం లా సారంగ : తల్లిరో! నీవింకంబొమ్ము. నాయాస విడువుము. హరిధ్యాశమునం గాలము! గడపుము. కొడుకును వధించెనని నీ పత్తిపై నలుగకుము. పతిభక్తి మానకుము. అమ్మా! రాణివాసమవగు నీ వూరివెలి కేల వచ్చితివి? పొమ్ము. నాకు సెలవిమ్ము. అమ్మరో! దయయుంచుము. (అనుఐంధము-తీ9) సీసమాలిక శల్లిరో! ఇటులేల తల్చడిల్ల మవోర్షి నింక జా గగు( బురి కేగు మమ్మ!

చతుర్థాంకము గ్గ రత్నాంగి: అకలంకఘ కరూప మకరాంక యిటు నిన్ను మాని యెక్కడి కేగుదాననయ్య? సారంగ ; అభిలకార్యములు ద్రైవాయత్తములు గదా, ఇంచుకు దురపిల నేటికమ్మ? రత్నాంగి : కులశేఖరుని నిన్ను గోల్పోయి యసువు లే నెట్టియాజట భరియింతు నయ్య ? సొరంగ ; అఆడలు దీజ(గ నీక. గొడుకే కలు”. డంచు మదినెంచి యంగద మానుమమ్మ ! రత్నాంగి : నిను. జూచి (వయ్యలైై శునియదె హృదయంబు కటాకటా యిది యెంత కరినమయ్య! సారంగ ; ఊబడదు మమ్మయిం కరూజడు మమ్మ యీ యలమట నాకఫలం బడర దమ్మ. రత్నాంగి ఏ వేయాలుతపగసులు సేయంగం. గలిిన పట్టి కెంతటిపాటు పుషై నయ సారంగ : తే.గి. తవయీ వధియించెనని పతి. గశల కమ్మ! రత్నాంగి : యఖ్య్యయో [కూరదైైవ మిల్లార్చె శయ్య! సారంగ : దుదిని నెండు వాపై దయ వదలంకమ్మ! రత్నాంగి : కాయయుం బాయ నా కేయపాయ మయ్య! (అని పైబడి యేడ్చుకు.) దాసి : అమ్మా! రాజభటులు వచ్చుచున్నట్టున్నది. ఇంక టోవుదము రమ్ము. (ఆఅ నారంగరరుం గొంిలించి చదలకున్న రత్నాంగి నీడ్చుకానిపోవును.) (న్నిష్మమము.) శాట్‌ టా

ణల విషాద సారంగథర నాటకము ద్వితీయ రంగము [ప్రవేశ ము : చిితాంగి, రాజనరే ఇదుడు] చి్మితాంగి : నామాట వినుము. నాకంటె నీ కెవరు చెప్పువారు? ఎంత దురాత్ము( డైనను గొడుకు గలుగుట దుర్లభము. ఆ కొడుకు పోయిన నీవు _ మనంగలవా ? స్‌ కేమైక నాపద గలిగిన్న నేను మన(గలనా? ఈ దుఃఖమున( దొలురనే, నేను మన(జాలను. నన్ను గోల్పోవుట కాక వానినేల పోంగొట్టుకొందువు ? ఇపుడు మిఎచిహోయినడేమి ? ఇంకను సైయంకాలమైనం గాలేదు. తృమాపష్మతము బంపుము. నేు ష్షమిం ఇెద(గదా! నీ కేల వైరము? రాజ ; హరిహరీ! చితాంగి : రాజేం్యదా! అయిన కాగితము లేభినియు( దెత్తునా ? రాజ :; ఇంత యాపదకు మూలము నీవుగదా! ఇంత దుఃము దెచ్చిన విధవవు నీవు గదా? నీ పరిణయమైననాండే [పళయమై యుండ రాదా ? కాక నీవు చచ్చియైన నుండరాదా ? చ్నికాంగి : (ఏడ్చుచు) నే శేమి చేయుదును? నా పాలి మాలదై వము నన్నింత అవ్వ చేసెను. నేను చెప్పనంటినే ? నా+కాన వెట్టితివే ? (అనుబంధము-తి9) సీ. అరుదార సౌందర్య యౌవనవంతులౌ నరనాథు లెందతో నన్నుగోర వలదంచు జనకాజ్ఞి పాలించి ముదుసలి యైన నాథుండ్లైన నతడె దైవ మని మదిలో నమ్మి యలఘుపతి వతా మహిమ నుండిన నాకు మానభంగ మడరించె బలిమిమైందొడరి యుచ్చావచ చండాల గళుల దుర్ధొళు( డొక;డు

చతుర్థాంకము గ్ర ఆ.వె. అట్టి భంగ మొంది (పాణము లృరియింప నెంచియున్న సతికి నిట్టిళా స్త తగదె [ప్రాణనాథ వగవనేటికి నాకు నవని యేల యింక నసువు లేల? నన్ను మాని వాని తృమింపు మంటినే! కనికరము గల మగంే హింసింపంబడిన పెండ్దము నూజిడ్‌ంచుట మాని నిష్టరములాడవలె నన్న నేమనవలయు? అప్పుడే (ప్రాణములు వాయకుండినది నా యప రాధమే. రాజేందా' నాండు నీ కరవాలమున( [బాణము పోవ+గొట్టు కొననున్న నక్ను మాన్చిశది యిట్లకుటకా * ఇప్పుడేమయినది ? ఎక్కడనై న గూపము చూచికొందును. (పోంటోవును.) రాజ : (నిలిపి) అలివేజి! మన్నింపుము. నాకు ద్మిగృమము గలిగి యున్నది. ఏమంటినో నేనే యెజు/(గగు. (అనుబంధము-కీ0)

మ. అలివేణీ ! క్ష్షమియింపు మొండెలుంగ దుఃథావేళమేంచన్‌ (భమన్‌ దెలియం జాలక యేమి పల్కిళినొ” నీ నిర్వైర కళశ్వత్కృపా కలనంబున్‌ గొనియాడ(గా వలదె? నీక్షాంతి న్మది న్మెచ్చితిన్‌; మలయం జేయక నీ దయాపరత న న్మన్నించి రక్షింపవే.

ఆ. వె. ఎనసి దోహబుద్ధి వినరాని యనరాని యఘ మొనర్చి [శుళ్గియాడువాని మాత/( బట్టువాని మన్నించునంత య క్కటిక మేల? వాండు కటికవాండు. అయ్యో ! ఆ కటికవాని వమింపుమంటీవే ! నీ క్షవూగుణ మెంత పూజనీయము ? అట్టి మాత ల[చోహి మనియుండందగునా ! వాని చింత మానుము, (కూర్చుండ, బెట్టును) [గ

గానీ విషాద సారంగధర నాటకము [ (ప్రవేశము ః దాసీ (చంపక) ] దాసి : , రాజేందా ! దేవి రత్నాంగిదేవి వచ్చుచున్నది. రాజ :; ఇచటికి రానియ్యకుము= దాసి : (తిరి పోవుచుండ దానిః (దోసికొని) [ ప్రవేశమ; : రత్నాంగి ] రత్నాంగి : నాథా! నీవు రానియ్యకున్నను రావలసిన సమయము వచ్చినది. అయ్యో ! గుణభూవషణు-డగు ప్వుతుని/ గోలుపోవం జేసీతివే ! (ఏడ్చును) (అనుబంధము-జీ1ే) సీ. దీ నావను వయో పోనాడితివి నేడు నానేర మదియేమి (పాణనాథ 1 యేవేళ దయమీ. భావించు పట్టిపై సీ వైరమేల రాజావతంస ! ఈ రీతి విధియింప సారంగధరు/ డట్టి నేరం బొనర్చునే ధారుణీళ . మన్నీడు సీ పట్టి కన్నాకు వధియింప నున్నావె వాని సంపన్నభోగ ! లే. గీ, వన్నె కాండు సణాఢ్యు(డై మన్నవా(డు పిన్నవా:డు లసత్కీ- ర్తి “న్నవాండు చిన్నె లాడు పదవికి రానున్నవా(డు కన్నవాడు కట్టా ! యి శక్రేమన్న రాడు. (వడ్చును) రాజ : హా! నారాయణ ! నారాయణ! రత్నాంగి : అయ్యో 1! ఏమియులేక యింత వందురుచున్నావే 1 నేం డర్ట్‌ రాత మున నీ ముదు కుమారుని వధింతురే ? ఎట్లోర్తవు ? పిలిపింపుమానీ కుళలాభరణమును=నీ కుమారుని. సారంగరధరునిం

చతుర్థాంకము 75 చిత్రాంగి : అక్కా ! నీకు వాయోడి టూ రాజేమియు నకలేకున్నాండు. పినత ల్లీ, గవసి చీకాకు చేసినవాని నెట్టు క్షమింపవచ్చును ? ఊదారగుణము బూని నే గింతవఆ కదియే చెప్పితిని. వినడు. మనకు సాధ్యమా? వలవని దురాశలు మానుము. రత్నాంగి : అయ్యో ! ఎంతటి గుణవతివే ! ఎంతటి పతివతవే ! ఎంతటి యుదార గణశాలినివే ! పిశతల్లివని నమ్మి యింటికి వచ్చిన కుమారునిపై దుర్మోహము గలిగి యెంతటి కార్యము చేసితివే ? బ్మికాంగి : యువతీ! సీ వెంతటి (వ త్తిగింజవే 1! సీకుమారుణరెంతటి సద్దుం ణుండే ! నోట వేలిడినం గొలుక నేరండు ! అట్టి దుళీలుని. గన్న తల్లివి కావుననే యిట్లాడెదు. రత్నాంగి : మాయలా+డీ ! ఇంకంజాలునె. చిత్రాంగి ; అంకులాండీ ! ఇంకంబోవె.

• బాలకోకిల రత్నాంగి : ్రీలుండే ధీలోలు(డే సబ్ఫీలుండే భూపాలుండే బాలు(డే నిర్జాలుండే నాపాపండే యిట్టాడకే చ్మితాంగి : కాళివే దూర్తాళివే పెన్గాలివే గయ్యాళివే బాలునే యీ లీల నిన్నున్‌ సారసాక్షి మెచ్చితిన్‌. మత్తకోకిలి రత్నాంగి : నేరమా బలువైై రమా కననేవమా యిది బీరమా సారెసారెకు. గోరివేడెద సారసానన (ప్రోవవే చిృితాంగి : గౌరివే జడదారివే బయకారివే పెనుమారివే కారణంబులు వార కీనయగారము ల్పచరింపకే.

ల! వృత్తములుగా పాడిన యీ రెండుకు గాశడరాగము చట తాళముగల హాటగా రచియింపంబడినవి. మొదటి వృత్తము పంచమదశళ చృందంబున సమ వృత్తముగా నుండి మాతల మతత్తకోకిలవలె కుండి చిన్నదిగానున్నందున “బాల కోకిల” యని పేరిడండియి.

గాగ విషాద సొరంగధర నాటకము రత్నాంగి : అమ్మా ! తల్లీ ! నను వమింపుము. నీతో వాదమువకు వేళగాదు, దుఃఖ పరవళత్వమున నేమో యంటీని. అమ్మా ! ఎంత [దోహియై నను వాడు నా కొడుకు గదా! నీకాజు నామాటకు మాజాడకున్నాండు. నీ జేశులంటి ఏ చరణములంటి నిను వే(డికొందును, తల్లీ చ్మితాంగి దేవీ ! నాకు. బుతభిక్ష మిమ్మా! (కాసృపట్టంబోవ) చ్మీతాంగి : (లేచి) మంచి గయ్యాశితనము అడుగవలసినవారి నడుగుము. (న్మిష్కమించును.) రత్నాంగి : రాజేందా!నా యపరాధమేమి ? ఏల మాటలాడవు? ఈ చి తాంగీ మాటలే నీ మున కెక్కెనా? నీ చెవులే నీకు. గనులాయెనా ! ఇయివది సంవత్సరముల నుండి యెనణీ(౧5 పుతుండు సి కిపుడు శతుండాయెనా లి సీ. తరయాళ కలంగింప దినయామిఏలం దొక్కి- ఘగయా[త లౌనరించి కందలేవె " తంంపూవళ శుకుగాంక్ష నిలువూ *ంగాలేక పలపూజ లొనరించి యలయచేదె ? సుతసంతతికి వాచి వెతకందుకొన( గతు వతసంచయ మొనర్చి బడయలేదె ? మకుదారిలేదని యొనదార్కొననిబాశి ఘళదానములొస9గి కల/(గలేచె” ఆ.వె. పడినకష్టములకు ఫలముగా. దనయుఎడు కలిగె నొక్క( డుష్పుకల్దువోలె నిరపరాధు వాళి. గరుణించి (ప్రాణేశ | (పేమ నాకు. బుత్రభిక మీవె ? రాజ వ; తరుణీ! అంతఃపుర (దోహ మొనరించిన వా(డు ప్యుతుండయినను బరమ మితుండయినను దయకు( బృాతుంగగునా? ఫల (పార్థించెదు?

చతుర్థాంకము 1ష1 [చుతవిలంబిత వృత్తము ఆలఘుకల్మషమార(గ దల్లిపై( దులువయై కడ్కుదోహ మొనర్చెంగా పలువయే తలపం బలుగాకియే మెల(త వాని కమింప(గబోలునే ! రత్నాంగి :రాజచవ్యదా! వాడు (దోహి యట దప్ప బలికితివిసుమా! ఇట్టే దుర్గుణమె్న(డ్రైన శుండెనా” నీ కొడుకిట్టు చేయట నీవు నమ్మితివా? నిను నెంత దూషించుకొనినట్లు శి రాజ : (కోపమున) వాండు నా కొడుకైన నట్టు చేసియే యుండండు. రత్నాంగి :హా! దైవమా! (యోచించి) రాజేందా! నప్న నోనాడుట కిది గదా సమయము ? నా కాలబలము! వాడు నీకు. గలిగియుండండా! నేను వాని నెవరి కెట్టి రరినాళ్మునికి. గని యున్నను నా కొడుకగు గదా! వాని నాకు దాన మొసంగరాడా . వా డపరాధి యయిన మన్నింపవలదు. మమ్మిరువుర. బరరాష్ట్రమున కంపుము. మనినంత కాలము సంకెలతో కారాగ్భాహమున నునుపుము. ఎన్ని శిక లొసంగ రాదు? చంపనేవలయు ననుశంత పగ యేల? (అనుబంధము- కన శా. ఈ కార్పణ్యము నీకు గల్లః జనునే యెగ్లోమి నే జేసితిన్‌ నాకయ్యోసుతు. డొక్క(డే యగుంగదా నన్న్నైన దండించి మా జ ళ్‌ రాకారున్‌ సుతు(గావవే-- రాజ : అబలా! ఇట్టి దోపి పరరాష్ట్రముననై నకు, ద్వీపాంతరముననై నను గారాగృహమునన్వై నము మనియుండ(జనునా? చావనేవలయు.

ఊ. ఎంతమహాపరాధ మిది యేటికి వేడెద వింతభీతి లే కంతిపురంబు సొచ్చి యిటు హావడిచేసిన (దోహి యక్కటా కొంతరొ చావనే వలయు(గాక మళంగకు బాడియౌనె ద్వీ పాంతరమందునై న జెజనైైన మహావనినైన ధారుణిన్‌?

78 విషాద సారంగధర నాటకము రత్నాంగి: ఇవత కారిశ్వమ నీకేలంగలిగ” కన్న కొడుకుపై = కాదు - నమ్మిన భామాముణిపై( /రుణింపకుందువే * నీకన్న నకు రత్నించువారెవరు! నా కొడురుం జంపుదు నన్న నకు జంపక విడువను. నీ పాదమే నాకు శరణము (కాళ్ళపై బడంబోవును) రాజ : తరుణీ! నీకు నాయా నగలదు! ఊరకపొమ్ము. రత్నాంగి: (అనుబంధము-కీతి) యఘము పుణ్యంబెంచి న న్నోంచువా రీకాలంబుక( గల్లరే తనయు రే నాకు హా దైవమా! వో! దైవమా? (నిమృ్మ)మించును) అలా టే వానా తృతీయరంగము ఉన్మాద వైద్యశాల [ప్రవేశము : ఏవరు పిచ్చివారు, సుబుద్ధియు] 1 పిచ్చి: (పండు గొజుకుచు( జేతులు (దిప్పుచుండును) 2 పిచ్చి: (మిక్కిలి నగుచు నానాభాషణము లాడుచుండును) శి పిచ్చి : (కథ చెప్పుచు. దానే యూకొట్టుచుండును.) శీ పిచ్చి : (ఊరక పాగ చుట్టుకొనుచుండును.) 5్‌ పిచ్చి: (స్వరములతో, బాట పాడును) సుబుద్ధి ఫి (తలంగొట్టుకొనుచు! దొళము వేసికొనుచు = దాసి జాబు- సొరంగ ధర - చితాంగి యనుచుండును) [ప్రవేశము : ఉన్మాదవైదు డు, సేవకుడు] వైద్యుడు: నేం డితని కెట్టున్నది (ఆని యొకని జూపును.)

చతుర్ధాంకము 70

పిచ్చి : ఆయ్యా, నాకు బాగైనది. ఇపుడేమి తదు. కావలసియున్న నీస్త్రీ నడుగుము. (ఆని మజెయొకనిం జూపుకు)

వైద్యుడు: (నగుచు) సేవకా, ఈ సుబుద్ధి కెట్టున్నది? మందతికుమారా ! నీ పేరేమి?

సుబుద్ధి న (రహస్యముగ) దాసి.

వైద్యుడు: నీ క్రిపు డెట్టన్నది?ః

సుబుద్ధి వ జౌబు,

వైద్యు(డు:నీకేమి కావలయు"

సుబుద్ధి వ చ్మితాంగి.

వైద్యుడు: చ్చితాంగి కానవలయునా"”

సుబుద్ధి ; (పమాణమే. (పమాణమే. అయ్యో! అయ్యో! -(ఎగురును)

(యవనిక జాథిను.) వి వు వం

విషాద సారంగధర నాటకము పంచమాంఠము పథ మర౦గము చితాంగినగరు [పవేళము : చి్మితొంగి-చ్మితపటముతో] చినక్రాంగి : ఇంక న్రైదగడియలకు నా శ్యతువు మడియ/(గలండు. రత్నాంగి వచ్చిన నీ ముదిాజున కేమి బుద్ధి పుట్టునో యని బెగడువడి యుంటిని. ఇంక నిశాటంకము. బ?! చ్చితాంగీ ! ఇంతకార్థము నీవు గాకింకెవ్వరు చేసియుందురు! (అనుబంధము-కీక్తీ చం దానందచ్య్శత్తములు ఉనిన్నుంటోల నెవ్వారుందు నీ రేజాస్యలన్‌ ఎన్నన్‌ రానిభంగిన్‌ గూర్చి తెంతో చ్మితమున్‌ వీన్నాటన్న సన్నన్‌ బన్ని విన్నాణంబులన్‌ జెన్నారంగ వైరిన్‌ దీర్చి సిద్ధిం గంటివే. వాటంబైన కూటం బాడి బాటల్‌ దీర్చి పెన్‌ గాటంబైన హెటి న్నించు కార్యం బెంచితే నీటన్‌ మూటగట్టన్‌ భూమి నింగిన్‌ గూర్చునీ టో(టుల్‌ చూడ. గోటింగాని భూమింగ ల్గరౌ. అదేమి వాని ప్రారభ్ధమో ఆ మూర్థుండించుకైన( [బతివాదము వాదింపలేద(ట ! మతిమంతు(డను ముదుసలియు సదయు,డను

• ఇదియొక పాటగా రచెబింపంబడినది. అయిన! [ద్రయోదళ చృందమున 2185వ సమనృత్తముగా నున్నందున. జందానంద వృత్తములని పీ5డ/ బడీయె.

పంచమాంకము 81 వడరుబోతునుదప్ప నెవ్వరు వా మాట సంశయింపలేద(. ! బూ! ఇట్టుగదొ వ్యూహము బన్నవలయు! (పటము జూచి) ఆహా! సౌరంగధరా ! నామాట వినవైతివి, పలు కాదరించి యుండిన జ్నితాంగి యొక్కతె నిను బోచియండు. గొక్క నీ ధర్మసుఖంలు నిన్నేమైన రక్షించెనా (= (ఊరకుండి) ఏమిది! సారంగధరున యాయుఃపరిమితి పతినిమేషము దగ్గుచురాంగ నామన సిట్లు భీ3ం జెంది కళవళించుచున్నది ! అకటా! నేనెం తకార్యము. చేసితిని ! ఎట్టి నిరపరాధిని నేలపా అగునట్లు చేసితిని? ఏల యిట్లు సాహ సించితిని * వాని రతి గోరితిని ! ఇప్పుడు నా కబ్బెనా ? దుర్గతి యొక్కటి యబ్బుంగాక, అతడు మనియున్న నెప్పుడైన సురూపము ఉూచి తనివి గలుగుచుండె(గా ! ఇంక నేశవ్వరిని జూడవలయు ? నా మనోహరుని- నా పాణవిభుని= నా జగ ర్మోహకునింనా సారంగ ధరుని దెగటార్చి నే నెట్టు (ప్రాణములు భరింతుకు? రాజు, ప్పుత వియోగమున నొక్క నిమిషమైశ (టతుకండుం ఆతని పాణమునకు నెష్క వెట్టితిని. పత్మివకాతిలకము నా సవతి రత్నాంగి దేవిని వధింప( బాల్బడితిని. కులక్షయ మొనరించి విధవన్నై దుర్మణము నొందు భంగి(జేసితిని. నిజ మెప్పుడై న వెలువడకుండదు. అప్పుడు నన్నాబాలచండాలముగ గువ్వ-కరిగొని తిట్టరో - ఆ సౌరంగధరుని గఫ్రైదుటికి. బోయి మడియుదునా ? కాక రాజున కున్న యుదంతము విన్నవించి యా వన్నెకాని మన్నింపుమని కొళ్ళంబడుదునా ? చేసిన పాపములన్నియు. దీఅ నురిపోసికొందునా 1---

(అనుబంధము-కర్‌) డం ఆంగజుబారికోర్వక మహాఘము నూరకమోపి నిన్ను జం పంగ చెగించినట్టి ఘవపాప మచెంతని యంతు” సత్క్భృపాొ వంగదపాంగవృష్టి “పరాధము దాసి క్షమింపరావ సొ రంళథరా ! మహోజ్బం మపరంగిధరానశ ! మూరసుందరా ! [6]

82 విషాద సారంగధర నాటకము అయ్యో! రాజున కేకపుతుండే ! రాజ రతిరాజ రాజరాజ కుమారుం గెలిచిన సౌందర్య వభవుండే |! శన్ను౯టోలు సుందరాంగి యొంటిపాటున( వ్రై (ఐడినను జలింపని జితేశ్యదియు(డే ! అంతటి మవోపరాధము మోపెట్టికు నా తప్పుల నించుకయిన గణింపని యుదార గుణభూషణుండే ! ఈపా టిసుమంతైన నారులకు. జెప్పని ధీర శేఖరుండే ! ఏకపక్షీ స్టిర్మవతుండే ! మహానుభావుండే ! అక్కట కటా! ఎటు చేసితిని! నేరు మోపెట్టియండిన మవాపరాధము వా గొనర్చియుండిన నాకదే పదివేలుగా నుండెనే! లేని నేరము మోపితినే! కట్టా! ఎందు(బోదును ? మా సారంగధరుని ఎవరు (ఐతికించువారు ? నా వేదన మెవ్వరు దీర్చువారు ! నా దుష్కార్యము నెవరు వెలిబెట్టువారు ? రత్నాాంగి దేవి హృదయ శలృము నెవరు పుచ్చువారు ? మా రాజరాజు సవరు _ితికించువారు + దైవమా! ఘోర పాపమా ! సారంగధరా ! చిత్రాంగీ ! (మూర్చిల్లును) | (ప్రవేశము ; రాజనరేం్యదుండు ] సీ. చేసేత సుకుమారు చేకాలు గోయిుంచి తపియించి యింకెట్టు తాశువాండ్‌ ? అరిమించి నా లోక మస్తమించె. గలంగి యెటు (పాణముల భరియించువా(డ్‌ ? కులభూషణుండగు కొడుకు( టోకార్చి యె వ్వరి( గాంచి జీవింప వలయువా(డ ? ఖాగ్యంబు రాజ్యంబు వైభవంబు ధనంబు గాంతల నిక నెందు( గాల్బువా(డ ? జేగ. ఏచునా పూర్వుభవపాప మెంతకలదొ ! ఎసంగియున్న దైవ్యదోహ మెంతకలదొ ! సంతరించి5 ద్యుష్పాప్త్తి యెంతకలదొ 1! ఇంత కనుభవమన్న శం కెంతకలదొ |! అకటా ! నా ముక్టుకుమారుసి బారికి మారియై యవతరించిన యీ పెనుజాంగ నేమందును? దీనిపై సహెరంగఢధరు(డేల? ఊరివారం

పంచమాంకము వ దలు: బకి పరిభవించియున్నను నాకు మాతము తెయపన్న నే దుఃఖమును లేకయుండు(గదా !

ఇంక న్రైదుగడియలకు సారంగధరున మంత్యము కాగలదు. వాని బొలిపుచ్చిన తలవరు లాయువంతము నాకు జెప్పిన ర0డవ క్షణముననే నాపై (గద్దలు వాలవా? ఈ దేవత యుండిశనేమి మడిననేమి? నా కుమారుడు నాకు లేకవోవుంగదా? తంశడినైన నేను గటికబుద్ధి నక్కటికము. జూపకున్నను తలవరులైన వాని నొక్కె డకు(. బంపి నాతోడ( జంపితిమని చెప్పరారే 1! మజియు నింతలో నరగడియ యాయెంగదా ! గడియారమా ! నీకేల యింతాతురము ? నీకు జీవమున్నదని తెలుపు నీ డోలయొక్ట పతి శబ్దము నా యాయుః పరిమితి నంతకంతకు! దగ్గించుంగదా! తశ్ను(గట్ట( _దౌాప్త తాందెద్చు కొన్నటు లీదుఃఖము నేక యెదుర్కొననేల ? నాకొక రడ్డమా *నా ముద్దు కుమారుని నవశము కృమింతుకు. దీనికశ్తైగదా యింత భయ పడవలయు ? ఇదియుండిన మానె. బోయిశమానె నా కొడుకునకంటె నిది హెచ్చా? (కాగితము వాసి మడచుపు) ఆవో! నా కింత బాప ల్యము తగునా? నాకు గృహిణియె త శకు? ద్‌ల్లియై నేను గలసిన కాంతనుబట్టిన చండొలు. డూరకున్న వాని ముఖమును జూచినప్పు డంతయు నాకు. దలమువ్కలుగా కదృవించు లజ్జవలన బొడ మెడు సంతాపమున దినదినము నీంతంతగా( జత్తుంగదా ! ఆ చావేటికి ? ఇప్పుడే యొకయూ(కుశనె పోవనీ ! కరుణింప(జాలను. (అనుబంధము = కథ) కం. అన్నన్న యింత పాపము

విన్నారమె మది. దలంప వెక్కసమయ్యాన్‌

కన్నకుమారుండె కానీ

మన్నింపన్‌ దగునె యది*+ యమానుష మసకరే!

భుజంగ [పయాతము అయో ! యొట్టులోర్తు సృహాపాయ షుల్యున వియోగంబు దాళన్‌ వివేకంబు దూలెన్‌

84 విషాద సారంగధర నాటకము భయోత్పాతమె కాని (పాణంబె పోనీ దయాబుస్ధిం జూపంగ ధర్మంబె నాక్షున్‌ ?

చ్మితాంగి : అయ్యో ! సాఠరంగధరా ! సారంగధరా!

రాజ; ఆహా ! ఆ దువాశ్ము( డొనరించిన పరిభవము( గలయందును గలవ రించునే !

చిత్రాంగి ; ఒక ముద్దిమ్మా _ ఇంక(జాలును.

రాజ: ఎంత కలయైనకు దూరవలయు. దిట్టవలయు/గొక ముద్దిమ్మనునె ళి ఏమిది ? ఇబ్లనుచున్నది

చ్మితాంగి : ఫలంహార మొనరింపుము. కవచము విప్పుము.

రాజవ ఇదేమీ చ్మితము | (ఊరకుండి) ఫలహార మొనర్చుటకా కవచాదులు విచ్చుట ? సదయు డొనర్భ్చిన వాదమునకు సహకారిగ నున్నడే ! వాని కవచ మేమాయెను ? ఇందే యెందో యుండపలయు(గదా ! వెదశెద. (వెదకి యొక మూలనున్న కవచముం దీసి) ఆహా! ఇట్టిది మూలమండ( గారణమేమి ? సారంగధరు( డిట్టుంచి యుండ.డు. దీనికి. దెలియక యిది యిటుంచంఐడునా ? ఇందేమో యున్నది? తొలుత వాని శక నిలిపి పిదప విచారించెద (కాగితము. దీసికొని) నాకేమి (భాంతి ! ఎవరైన దాసి దీని నుంచియుండ(గూడదా ? ఈ కలవరింపుల నమ్మియా కార్యమొనరింపవలయు ? దీని మేలు కొలిపి విదారింతును. (అని యొద్దకు వచ్చును.)

చి

చిత్రాంగి : నీ చితపటము మాతమా-(గొణగును, )

రాజ వ ఏమిది? చితపట మనుచున్నడి? ఇందెందైన నుండునేమో విమర్శింతుకు. (వెదకి చ్యితాంగి (పక్కనున్న పటమగై కొని) అహా ఇపుడంతయు(. దెలిసె. ఇంక( దడసినం (బ్రమాదము. ఓరీ =

[_పవేశము : సేవకుండు ]

ఏవీ క్షణమున శీ జాబు(గైకొని నా సజ్జముపై నెక్కి సారంగధరు?( గౌనిపోయియున్న యరణ్యమునకు( బోయి. తలవరుల పెద్దయగు

పంచమాంకము ర్‌ వీరసేనున కిచ్చి నా రెండవ యుత్తరువు వచ్చువజకు దండనము నిలుపుమని చెప్పుము. నీవు సంతోషవార్తం దెచ్చిన నీకొక [గామము బహుమతి యిత్తును=పొమ్ము -పొమ్ము.

(సేవకుండు న్మిష్కమించును.) ఇంకను నర్ధిర్యాతమునకు నాలుగు గడియ లున్నవి. అశ్వము నాయ తము చేయటలో నాకగడియ సావకాశమైనను రెండు గడియలలో మూండు [కోళములు పోవండా ! ఎట్టును నింకొక గడియ యుండును. వేళ కేగ(గలండు. ఆహా ! ఎంత కార్య మసుచుంజెనుు! తనమీంది తప్పు నంతయు నొకటియు నెజు(గని చిన్న కుమారుని.ప్రై ( బెట్టి యింత పా టిది కలుగవేసెం గదా! దీని నిపష్పుడే కరవాలమున ఖండించెద (క్తినెత్తి నిలిపి) ఇంత త్వురయేల ?* ఈ సారంగధరుని కవచ మందుండింందున దానిలోనుండి యీ పటము జాటిపడి యుండ(గూడదా ? ఇది సారంగధరుని సెంగ్లికి. బూర్వము (వాయించినది. వాండే యు ఎచుకొనియుండెనేమో ? కవచము నింక. బరీక్నింతమను. (కవచము బరీశ్షీంచి దాని కీసరలోకున్న జాబుదీసి) ఆవో ! ఇట్టీ శాబు నేల యిందుంచుకొనినాండు? మరికమై నూనె దవిలిన చిట్టికాగితమే ? ఏమో చూచెద. (చదువుకు.) *“స్పైబ్రంగధర రాజశేఖభరా! మీ పావురము చి కాంగిడేవి మేడపై వాలి యామెమింట దూజె ననియు దానిక్షై మీ రచ్చటికి. బోవు చున్నారనియు మీ యు_త్తరీయముం దేబోవు సేవకుని వలన విని యీ జాబు వాసి యన్నాకు, ఆ పావురము మేదపై (వాలివదిగా కింట దూతినది యాళ్చర్యము! కావున నేకు వచ్చి మీతో మాటలాడు వఆఅకు మీరు పోవలదు. ఇపుడళంజనము చేసుకొడుచున్నాను- ఆరగకడియలో వచ్చెదకు,

గురువారము. హిత సేవకుడు, సుబుద్ధి," అకటా! ఇప్పు డీజాబువలంన నన్నియు?. దెలిసెశు వచ్చిశవా జిక్సించుకొని యిప్పెషదాం” యింత చేసినది. తీవరపడి యభ్శిపాయ

86 విషాద సారంగధర నాటకము మియ్యరాదు. వాండు సదుద్దేశమున వచ్చియున్నను నీ దుష్కార్యము నేల చేసియండరాదు ? సుబుద్ధిని విచారింతము, ఓరీ 1=

[ప్రవేశము : సేవకుండు. ] నీవీక్షణమున కున్మాదవై ద్యళాలకుబోయి వైద్యుని నడిగి యందున్న మతిమంత కుమారుండు సుబుద్ధిని. దోడుకొనిరమ్ము. ఈ యుంగర మానవాలు గా(గొమ్ము,

(ఉంగరముతో సేవకుండు నిమ్కమించును.) ఇపుడు తెల్టమగు, అయిన వచ్చిన పావుర మెందు! బోయివది? ఎంద్రైశ నున్నదేమో పరికించి చూచెద/గాక. (న్మిష్క్మమించును.)

ఆశా ఫద0విలాలా

ద్వితీయరంగము

అడవి. | [పవేశము : సారంగరరు(డు, తలవరులు, వీర సేనుండు. ]]

వీరః అయ్యా! మా మాట లొకటియైన( బాటింపవే? మజి యొక్కటి లైన వినుము నిన్ను. గడికండలు చేయంజాలము. నీవిక్కుడ నుండి [తోవపట్టి లా(తి నాటికి బొమ్ము. మేము రాజుతో నేమయిన! జెప్పి సరిచే సెదము.

సారంగ : వీరసేనా ! నీ వొనరించు రాజ్మదోహమునకు నే దోడ్పడుదునా ? నేనిక్కడి నుండి పోవను, మీ యిష్టము. ఇంకొక్క గడియ యున్నది. హరి భజన చేసెదను.

(అనుబంధము = జ) సీ, ఉరగాశనోదార తురగాభ విదార సురగాయకోద్ధార శుభవిచార యతిమానుషోల్లాస (పతిమారహితభాస యతిమానసనివాస ప్రతివిలాస

పంచమాంకము 8 వరనిరదామేయ వహరినీలకుభకాయ గురునీతినిర్దేయ పరమగేయ హరిరాజనరవేష గురురాజదున్మేష కిరిరాజపరిపోష (గ్రమతభాష లే.గీ దళితదానవకులకోల ధర్మశీల కలితతాపసపందోహ జలధిగేహ అషపమామ్నూయలోల కృపాలవాల వెలయ నీ సన్నిధికి నన్ను వేగ( గొనవె. _ ్రీహకీ ! నేను నిక్క మాడువా(డ నేని, ఏకపత్నీ (వతు(డనేని, ఆకవకతము నిష్న భజించువాండనేని, నిరాయాసముగా నీ సన్నిధికి నన్ను గ్రైకొనుము. నా తలిదం[డుల రక్షింపుము, మా పినత ల్లికి గందురాకుండ వా నింద! బాపును, (శనుమూయన్సు తలవరి ; ఏమి చెయ్యాలె? వీర; తలవరులారా! మనకొల.3 మీఅటికడి. ఊరకుంటిమా మాపైన దప్పు వచ్చును. ॥ తలవరకులు: ఆయ్యో! అయో;! సారంగ ఏ; హూ హూ వీర: (సారంగధకువం బఐకుంగందెట్టి చెయ్యి కాలు. బట్టి రెండు దెబ్బలకు ఖండించి దుఃభించుగు.) సారంగ ; నారాయణ! నారాయణ! వో! హా! (పొరలాడును.) (రోపల' గొమ్ముధ్వని) (ప్రవేశము : అతిక్నీఘగమనమున గజ్జముపై రాజ సేవకుండు.) రాజసే : (వెలుతురు పట్టుకొన) వీరసేనా' చిక్సితివా' నీ కొణకింఠదూరము చెవకిఎని. రాజుగా రిషిక నిచ్చియున్నారు. రెండవ యుత్తరము వచ్చువణకు సారంగధరుని ఇిక్షం ఏ మిట్లు చేసెదవు? వీఠ ; అయో"! అమయో,! (మూశచ్చెల్లును ) జీ హీ "లే

వ విషాద సారంగధర నాటకము రాజసే : వీరసేనా! ఇదియేమి! (సారంగ ధరువి( జూచి) హా దుఃఖము! హి దుఃఖము! (మూర్చిల్లుకు) వాలలా టీ. తృతీయరంగము చిితాంగి నగరు [ప్రవేశము వ రాజకరేం్యదుండు పావురము పంజరముతో. ) తే.గీ. కంటి వాలుఐటి నెజదంట తుంటతనము కంటగింపంగ నానవా ళ్ళంటుకొల(ది వెంట వెంటనె తెలిసి నీగొంటు వగత కంటి నూజట జా బంపియుంట,జేసి. ఆహా! ఈ పావురము సారంగధరులి దకుట కేమి సందేహము? వాని పేరే దీనిపై వన్నె వేయబడియున్నది. ఇది గాకున్న దీని నెవరు పట్టియుండువారు? ఈ ముద్డు పావురమునకై కదావాండు వచ్చినది? ఆహా! నేడెంత సుదినము! నాలుగు గడియల పిదప నివి యన్నియుః దెలిసిన నిషృయోజనమై యుండు! గదా! సమయమునకే తెలిసి నందున నింతయూఆటకు( గొరణమయినది. ఇంకను విచారింతము. ఇందు దేనినై న( బెంటిం దిలకించి యీ పావుర మేల వచ్చి యుండ రాదు? దాని న్సుందరముగా నున్నందున దాసీజన మెవురై న నేల నిర్బంధించి యుండరాదు? | (ప్రవేశము : సేవకుండు ]] సేవ :; రాజేందా! ఉన్మాద వైద్యు! డీజాబిచ్చి యున్నాండు (ఉంగరము, రాజు $; (విప్పి చదువును) -=.. “దేవా! మతిమంత కుమారుండగు సుబుద్ధి నేడు ర్యాతి రెండు గడి యల వజకు మిగుల నున్మత్రావస్థ నుండెను. ఆ కాలమున “చిత్రాంగి “దాసీ' *జాబు” 'సొరంగధరు(డు' అను మాటలు మ్మాతమే యాడు

సంచమాంకను 80 చుండెను, చికిత్స యొనర్చ/గా నయ్యవస్థ తీజెను. జ్ఞానము వచ్చిన వెంటనే సౌరంగరరున కేమమున దని యడిగెను. ఉన్న సంగతి విన్నవించితిని. దుఃభించెను. వాడు నిరపరాధు. డనెను. నీవేల చెప్పవైతి వంటిని. ఆ మూర్థుండు దాని నెక్క ఈ జెప్పవల దని ఘోర (పమాణము చశతో. జేయించికొనియుండెనని చెప్పి యతని నూరక తిధైను. అతనికి మేలై యున్నందున! గాపుదల విషయమున నే నొక్కింత యేమజితిని. ఇప్పుడు రెండు గడియలనుండి యెందునుం గానరాకున్నాడు. వెదకించుచున్నాను. ఉన్న సంగతి విన్నవించి యున్నాను”

ఆవాో! ఇదేమి చ్మీతము! దాసియంట, జాఐ(ట! దాసీ యెవరు ? ఒకదాసి సాక్షిగా విచారింపంబడియె. మజచితి నది తనతో నింకొక కమలయను దాసి యున్నట్లు చెప్పెంగదా ! విచారించిన నేమయిన( డెలియునా ? చూతము. సేవకా! కమల యనుదాసిం బీలుచుకొని రమ్ము. ( సేవకుడు నిషష్య్మ-మించుకు. ) దీశయం దేమో మహార్థ మున్నది, అవర్థమున్నడి ఏముముకగను నే నాజ్ఞాష్మతిక( బంపీయుండి నందున నింత నెమ్మది గలిగియున్నది. ఏ కాంణమున(గాని పోయిన సీవకు(డు వేళ కరుగకున్న నెట్టు? అకటకటా ! అఆ షహాట' దల చుకో రాదు. దాసీ వచ్చిన జాబు సంగతి నె ట్లడుగుదును ? నీ చేత నున్నజా బందునా ? నీకు జి తాంగి యిచ్చిసజా బందునా? నీవు చూచిన జొబందునా ? నీ విచ్చిన జాబందునా ?

(ప్రవేశము : సేవకుడు, కమల)

రాజ :; కమలా! ఆజాబేమాయె?

దాసీ ; దేవా! ఏ జాబు?

రాజ ; ఏ జాబు” నాకంతయు. దెలియును. నీ వబద్ధమాడిన దండింతును.

దాసి : మహాస్వామి !

రాజ : మహాస్వామియు వలదు, అల్బస్వామియు. వలదు, జాబు సంగతి జెప్పము,

ఫ0 విషాద సారంగధర నాటకము దాసీ : ఏది? చితాంగి దేవి సౌరంగధరరాజునకు. బంపిన జావా మీ రడు గునది ? రాజ (స్వ) ఆవో వమనవలయు ? (ప) ఆవు నదియె. దాసీ : (ఊరక చి తాంగివై పున( జూచును.) రాజ : ఆక్కడ నేమి చూవెదవు? నే గంతయు నెజుంగుదును సివు మసలిన నిన్నీ కరవాఎమున ఖఎడించెద (క త్రి జూపును.) దాసి ; అయిన దానిం దెచ్చి యీవలయునా ? రాజ : (స్వ) అది దీవియొద్దనే యశ్నట్టున్నది గప) ఇప్పుడే తెచ్చి యియ్య వలయు, ఈ క్షణమున. దాసి ; (తన పోక ముడికుక్న జాబిచ్చును.) (అనుబంధము - శత) తే,గీ. దేవరా కావరంబన నేవకాదె? వేరమా నేరమాయన్న ఘోరమాయె ఎంచి నా మంచి నమ్మి మన్నించి నపష్న కావవే దేవ . వేయెద భావవచేది! దేవా ! నా యపరాధములన్నియు క్షమింపవలయు. రాజ : నీవెజి(గిన దంతయు జెప్పి నిష్ను మన్నింతుకు. దొసీ ; స్వామీ ! ఈ జూలు శా కీదేవి మిచ్చి సారంగధరు కొద్దకు. బంపెను. అతడు పావురము లాడింప( టోయి యుండెను. నే నింటికి బోయి భుజించి యిచ్చటికిరా/గ సారంగధరుని యత్తరీయ మీ దేవి పట్టు కొని యుండినది చూచితి. సారంగధరు.డు మిగుల వే(డుకొకు చుండెను. ఈ దేవి విడువకుండెను. తుద కీదేవి యతని నాలింగనము చేసికొనటోవ నత డుత్తరీయము మాని వెగలిపోయెకు. ఆతని కదబాదు లక్కడ నుండిగందున నేశు భయకున నందు దాంి యుంచితిని. నిన్న సుబుద్ధి నన్నడుగ నీ సంగతుంన్నియు( జెప్పి తిని. జాబు( జూపితి?. నన్ను నాస్థాకముక సాక్ష్య మియ్య నేర్ప చెను. నేడు మరల వచ్చి దుఃఖమున దల దనెను,

పంచమాంకము 01 రాజ ; దాసీ! ఇక్ను తృమించియున్నాను. వెలుపట కుండుము. ఆవో! ఈ

జాబు నెట్టు చదువుదును ? (విప్పి చదువును)

““స్పిక్ట మవాోమహుండ వని మిగుల విందు. నాపై

నా గాధు౨ పెన్టూర్మి నిను(. జూచు భాగ్యము నాకు

భటింప దాయె. రాజూరళే/డు. కాలయాపమున

మో చింతచే గష్ట మయ్యె. నాకిపుడు గల దాహ

మునిం తాం. ఒడ లుడిశెడు. మహోదార

తిలకుండవు ఏవు రావలయు, నీ యాగతిని

దేవ గలుగుగాక 1 వేలుంాదు, మది గాల్చి

కాయము పేల్చుచున్నది. వైద్యు. బిలిపించి నీవ

కుదిరింప( జూలుదు. నీవు విచ్చేయ! జాలకున్న

(ఐదిమి నాకిం కసాధ్యము. డదయారసముం బిము

క(జాలు నీకై వేం డెదురు చూచుచున్నదాశను.

--ఆద్యంతము నికుం జూడంగోరు చితాంగి.” ఇది యేమి జొబు ? దీ=కి జాడ్య మెట్టిది గరిగె * కలిగియున్న నాతో జెప్పి యుండదా ? ఏల యిట్లు (వాసియున్నది ? (నానావిధముల. జదువుకొని)""ఆద్యంతిము నిను. జూదగోరు చి తాంగిొ”-ఆద్యంతము చూచుటయేమి ? ఆద్యక్షరముకు నంత్యాక్షరమును సంకేతింపంబడి యుండునా ? పతి పఎత్రీకిని నీజాబుక( బదునాఅక్షరములున్నవి, (ఆదివర్ణములుచదివి) ఏమియు నర్థము కాలేదు. (ఆద్యంతములు కలిపీ చదివి)

ఆహా ! ఇదియెంత జగజంత ! ఈ జాబు మొదలు కొన వర్జములను గలిపి, “నీపై నాకు ఘనమోహము రతినిదేల్చి కావకున్న (ఇదుకకు'అ) యేర్పడు గదా ? చ్మికాంగీ ! చ్చితాంగి! చికాంగీ | (అని ముమ్మాలు కోపమున.) చితాంగి ; (యమున లేచి నాథా! ఏమిట్టి _కూరపుంజూపు చూచెదవు ? రాజు; “నాథా యం యేల పిలిచెదు? మామను గానా? చిక్రాంగి : ఆ దుఃఖను మరల నేటికి( చెచ్ళెదవు?

కిల్లి విషాద సారంగధర నాటకము రాజ ; నిన్ను గొన్ని (పళ్నము లడు%వలయు. దిగివచ్చి నిలువుము. చ్నితాంగి ; మరల నిడేమి యాగడము? (వచ్చి నిలుచును) రాజ ఏ సీ యాగడమే! ఈ సారంగధరుని కవచాదులు నీయింట మూల నెట్టు వచ్చెను? నే చిశ్రాంగి ఏ నే నేమెలు(గుదుకు? రాజు ; ఆ సాకంగధరుని పావురమేమి చేసితివి? చితాంగి : పావుక మెక్కడిది? రాజ : (పంజరము( జూపి) ఇదెక్కుడ వచ్చెను? చిత్రాంగి 2 నాకెట్టు తెలియుకు” రాజ ; అది నీ యింట పండేకు. చితాంగి * దాసి యేమయిుక నుంచినదేమో? లాజ : డాాయన్న ణ్గాపకము వచ్చెను. సాఠరంగధరుండు వచ్చుటకు ముందు ఏ యొర్ద గ్య దాసి నెక్కడిక్‌. ఐ. పితివి” జ్ర శ] చికాంగి ఫి ఉద్యానవవషమున నున్న పరిచాకిబుల. నిలు రాజ ; అది కొ దింకొక:_తె. చికాంగి : జ్లాపకము లీదు. రాజ ఏ లేదా జ్ఞాపకము? చ్యికాంగి : ఇ ఫ్రేలడిగెదవు” నాకు గలిగిన పరిభవముశకుః దోడుగ నీ కుత్సిత (పశ్నములు! రాజ; కుత్సిత (పళ్నములు? కుత్నిత (వళ్నములు? ఇది పిన్నాటగాదు. చిత్రాంగి : ఏమీ నిరోధము? రాజ వ నిరోధము? నిరోధము? (అనుబంధము -= శ్ర సంచచామరము ; నిరోధమో విరోధమో వినిందితాపరాధమో పరాభవాకురోధమో యపా_స్తసర్వుటోధమో కరొసీ. గోయువాండ నిష్న గల్లలాడితేన దు ర్భరాఘమెంచి యు_త్సరంబు పల్కు మా కృళోదరీ!

పంచపమాంకము క?! చెప్పుమీ చ్చితపట మెక్కడిది?

చ్మితాంగి : ఇది సారంగధరున దున్నట్టున్నది! ఎక్కడం జీక్కెను?

రాజ : నీవును జ్మితాంగి యున్నట్టున్నావు! నీ పడకపై నెట్టు వచ్చెను?

చి్మితాంగి : ఆయ్యో. నా పడకపై నెట్లు వచ్చెను |

రాజవ ఒక గడియకుముందు దీనిమైం దడి యుండెను. కన్నీరేమైన “రి యించితివా ?

చ్మితాంగి : రామరామ!

రాజ: ఊరక వాచాలంత్వమున దైవము పేరుకొని యెందు కనృతమాడెదవు? చెప్పుము. నీ వాదాసిని సారంగధరు నొద్దకు బంపళలేదా?

చ్మితాంగి ; ద్రైవమా ! ఎవరు చెప్పిరి ?

రాజ: నీ దాసియే చెప్పెను.

చిత్రాంగి : ఆహా! తెలిసెను---(నవ్వి)---వెజ్ధిరాజా $ ఇంతెటు(గవా? ఇది యంతయు రత్నాంగి కృతిమము. నా దాసిని లో(ేసికొనినే నిదురించు కాలమున నా పడకపై దీని వేయించి వాని పావుర మిందుంచునట్లు చేసియున్నది గదా !

రాజ: ఎంతటి గట్టేవాయివే 1 ఎంతటి రంపెలాండివే ! ఎంతటి దృఢ కలుషవే నీవు!

చ్మితాంగి : (గడియారము! జూచి)-రాజేందా! నీకు! (బొద్దుపోవదా ? చూడు మర్థరా తముమీజి-గ డియ యయినది.

రొజ: బజొనే!' నీవు “డియారము. జూచిశభంగి. దెలిసితిని. సారంగ ధరుండు శిక్షితుండు కాలేదు. నీ దుగ్నీతియెల్ల నెటింగి తమా పష్తతము బంపితిని.

చ్మితాంగి : అయ్యో! ఏల యిట్లందువు? నా ప్రాప్తి కేమందును?

రాజ: ఏదీ! నన్ను గచ్నార, వలకింపుసూ. చా మోమిట్టు చూడుము.

చికాంగి : దైవచూ!

రిక్త విషాద సారంగధర నాటకము సీ. నాథా నిింసజ్జనాధార నీ విట్టు _కోధింప నా యపకాధ మేమి! విలయంబుగా నాకె తెలియంగరానిదు మష్క్మలుషంబు నేనేమి సలిపినానా ? ఏవేళ దృఢభకక్తి భావంబులో నిన్ను దైవంబుగా నెంతు 'సీవ(డేసి ఏపారం గడుభీమరూపంబు!( బూని యీ కోపంబు( జూప నా పాప మేమి? రాజ: వోనీ? ఈ జాబు నెవరు వాసిరి చెప్పుము. చితాంగి : నేనే వాసితిని. రొజ: ఏల వాసితివి* చిత్రాంగి : నాకించుక యాయాసముగా నున్నందున (వాసికి. రాజ; సారంశధరు నిందు రమ్మని వాసితివే ? చి్మితాంగి ః అవును. రొజు: నాతో నేల చెప్పవయితివి ? చిత్రాంగి : ఆది యేమాశ్చర్య కార్యమ చెప్పవలయు రాజ: అందలి మొవలు కొనవర్ణములు కలిపి చదువుము, చికాంగి : ఆ హాహా! దైవమా! (మూర్చిల్దును.) రొజ: ఛీ మాయలా(డి ! మూర్చ లింక6 జాలింపుము,. దీని కేమందువు చెప్పుము-- చిత్రాంగి : రాజేం్యదా! ఇంకే లడిగెనవు ? ఏమి చెప్పుదును ? తే.గీ, వేండరానేల నా చంద మాడరాదు చూడరాదు నాతో మాటలాడరాదు కీడు రాదేల నాకొల కీశురాదు నేడు రారాజ నము చయ(జూడరాదు.

పంచమాంకము 065

రాజ : సేకఠకా ! దీ%( గొనిపోయి తలవరుల కొప్పింపుము. ఏ విచారణము లేఏయే యే విమర్శనము లేకయే దీ; విధించినానని చెప్పుము. కత్త్యలు కటార్దు వేం మూ(కతొట్టిలో దీని నుంచి దినమొక నాలు గ్రై దుమార్హు దొరలింప యెనిమిది దినములకు! (బాణము పోవునట్లుచేయ విధించియున్నా నని చెప్పుము... శివాపతిక నిత్తును-

చ్మితాంగి ; అయ్యో! అయ్యో! ---((క్రింగపడి తన్నుకొనును,)

రాష: (పతికవాయ నుద్యమించును)

[[పవెళము : సేవకుండు. (ఒక పక్కన) ]

సేవక : (స్వ) అకటా! నేనేమి. చేయుదును” రాజున కెళ్టీవార్తి యెటి( గింతును?-(ముందటికివచ్చి] (ప) స్వామీ. వనమున వీర సేనుండిచట నున్నా6డని తెలియక వెదకికొనిపో వువణకు---ఏమి చెప్పంగలను?

రొజు: ఏమి ? ఏమి?

సేవక : మీజీపోయినడది.

రాజ: హా! కుమారా! సారంగధరా! (మూర్చిల్లును.)

సేవక ఏ (సేదదేర్చును)

దాసి : (పవేశించి చితాంగిని. జూచి సేవకులతో) అన్నలారా! ఈ దేవి (పాణములు పోయినవి,

సేవ : హా!వో!

రొజ : (లేచి) = హా! కుమారా! రత్నాంగీ! 'సీవకులారా ! ఈ ్షషణమున రాజవైద్యుని. బిలిపించి సారంగధరుని యొద్దకు( బంపుడు, నఘ మా రత్నాంగి యొద్దకు గొనిపొండు.

సేవక 2. భాగ్యయు. మహాస్వామీ ! ఈ చ్చిక్రాంగి దేవి మృతి నొందియున్నది గదా!

రాజ £ (చితాంగిని. గాలదన్ని) ఈ దుర్దాతిశవముచు గోటవాకిట మూడు చినములు కట్టెయుంచి పిదప( సక్కలకు వేయుండు.

(నిమ్య్మ)మిఐచును.) ఎం

906 విషాద సారంగధర నాటకము తురీయర౦ంగము అడ వె. [_పవేళము : సారంగధరుండు (కరపాదహీను(డై పడి) ] సారంగ ; హా! వో! నేనెంత ఘోరపాప మొనర్చి యుంటినో పూర్వజన్మమున! ఆ కొలఫల మనుభవింపకి తీలునె! ఆహా! నా కరపాదచ్చేద మొనరించిన యా తలవరుల( గంఠచ్చేద మొనరింప వేండుకొన న్రైతినే. ఈ పళ్ళాత్రాపబుద్ధి నా కేలగలిగ” అకటా ! నా [ప్రాణముల నిప్పుడే బాపు పుణ్యాత్ములందై క గలరా ? (అనుబంధము-5 0) మత్తకోకిల.

ఆఎత మెందును గానకున్న మహాపదన్‌ దురపిల్లైద 5

స్వాంతమెల్ల! గలంగె నాద (ప్రాణము న్ఞలకించెడిన్‌

పంతమార(గ వచ్చి యన (బాణములరియించి నా

వంత దీర్చెడుపుణ్యముం గనువారు గల్లరె యక్కటా |!

తల్లీ, చితాంగిదేవీ ! నన్నెంత చేసితివి ? ఇంత నింద నాపై మో పెట్టి యాజడి పెట్టుదే? ఇప్పు డిక్కడి కేతెంచి నను: జూడరాదా? అప్పుడైన సిక్సు, గరుణ గలుగునేమో . మత్త కోకిల

కల్లలాడి మహాపరాధము కంటగింప(గ మోపిన

న్నాల్ల(టోవ(గ జేయుదే క ఠినో[గభావము మించం6గా

దల్లి యో పినతల్లి 1! యీ వని దార్కొనన్‌ జమదెంచి న

న్నల్దనం దిలకింపవే దయ యప్పుడై నను గలదో !

ఇబ గ్‌

కన్నతల్లిరో ! నా కరపాదబంధముల! జూచియే యంత దుఃఖిం చితివే ! ఇపుడు నకు వాచిన * మాంస మెట్టుందురో ? హరి! హరీ !

పంచమాంకము ర | (ప్రవేశము : సుబుద్ధి ] (ఆనుబంధము-త్‌ 1) కం, పిలిచిన నోయవనవలదే ఐలుకాన న్నెమకి శెమకి బాధవడితిరో విలసిత చారు శరీరా సలలిత సుపమార దీర సారంగధరా ! కం. ధీరా సురూపనిర్ణిత మారా ఘననిర్వికార మహితవిబారా సారంగధరా శితహిత వారా సత్యావతార పలుకవదేరా ! నా మృితరత్నము! తలిదండుల సుకృతరత్నము! రళ్నాంగీదేవి జీవరత్నము ! నా సారంగధరు,డేండే ? (చూచి హా! సౌరంగధరా 1 (మూర్చిల్సి లేచి అయ్యో ! నీపాటుం గన్న నెట్టి గట్టిండి వానికిం గరుణ పుట్టదే ? అయ్యో! నాతోడ నీ వెందుకిట్టి [కూరపు వాస( గ్లైకొంటివి? దుష్కులుషయెక చ్మితాంగి( గరుణించు బుద్ధి నీకెటు గలిగే? తండి ! ఎఅింగి యెజీ(గి యెట్లు గోల్చపడితివి? ఒరనా(డైన నొకరి కపకారమెంచని వాండవే . నీకా యిట్టిపాటు ? (ఆనుబంఛము - రశ) సీ. కలనైన నలంతినవ్వులనైన నొకనాండు ననృతంబులాడవే వినుతశీల ! +అరిక్షైన మజియు నెవ్వరిత్రైన నేవేళ నపకొరమెంచవే విపులకరుణ ! కనిమ్రైన మదినొప్పి. గనిమైన నేనాండు నొకరి నోనాడవే యురువిచార ! వెలయాం[డంాని యన్యుల యాండంగాని సీ కన్నెత్తి చూడవే ఘనవిలాస !

• “బరవ్టైనం ప్‌లగోయు నరిక్తనొ అం బాఠాంతకు, [7]

08 విషాద సారంగధర నాటకము తే.గీ. కడలుకొను నాపదల నెంత ఐడలియైన సడలవే సద్గుణంబు నెయ్యెడలవైన ! అట్టిసముదారు కకు నయో యిట్టిగతియె ? నిలుచు నిలుపును హృదయంబు నీయుగాదె. [(పవేశ ము : వైద్యుడు, తలవరి] వైద్యుడు: (చూచి) అయ్యో! అయ్యో! ఎట్టి బంగారము వంటీ రాజు కొడుకున తెట్టి యవస్థగలిగె ? (నాడి చూచి) సుబుద్ధీ ! ఇక్యాడి కెట్లు వచ్చితివి ? సుబుద్ధి : వైద్యుండా ! ఏమయిన నాశయున్నదా ? సారంగ: వైద్యచం[దమా ! నీ వేల వచ్చితివి? ఎవరు పంపిరి ? వైద్యుడు: మీ త్‌ండీ నీకొజకే పంపెను. సారంగ: మా తండి యేల పంపెకు? సుబుద్ధి: షీ తండి నెత్తిపై నొక పెద్దబండ పడు(గాక! ఆ చురాత్ము (డు నీవు చత్తువో చావవో యను భీతి శ్నీఘముగా నిను నంతమొనరింపం బంపె(గా(బోలు. వైద్యుండు: సుబుద్ధీ! ఆటుగాదు. ఈ తలవరి చెప్పంగాం దెలిసె. ఆ చ్మితాంగిడేవి దుళ్చరితమునంతయు నెజింగెనంట! ఆమెయు మృతి బొందెనంటం ప్యుతునరయుటక్రై నన్నంపియున్నాండు. సారంగ : ఆయ్యో! మా పినతల్లి మృతింబొందెనా? ఎంత దుఃఖము వింటిని ! మా తలిదండ్రులిందు వత్తురేమో ! భిషగ్వరా ! వారి దుఃఖము నే(జూడలేను, శ్మీఘముగ( జావ నాకమందున్న నిమ్మా ! సుబుద్ధి : అయ్యా ! వెజ్టుడా ! ఇంత సేపైనదే నీవు వచ్చి! వలయాలస్యము ? చికితృయొనరింపుమా, వ్లైళముం వైద్యుడు: (సుబుద్ధితో రహస్యముగ) పన్చ మఃభింపకుము. ఇతని పాణ నాడు లలో నుక్న రక్ష్తమంతయు( బోయిన. అళశ్టుకులు పచ్చినకు నితని కొయువీ(జాలరు.

పంచమాంకము రీ

నుబుద్ధి అయ్యో ! అయ్యో ! (అని మూర్చిల్లును)

సారంగ : వైద్యుండా ! ఏమిది? ఆవి! తెలిసెకు. నా స్థితి నిక్కంపుచంద మీ సుబుద్ధితో జెప్పిలివో! నా కొబన్హై పరితపించు నా మ్మితమా ! నిన్నూణార్చుటకైన నాకు లేకున్నదే.

వైద్యుండు: (స్వ) నా యవస్థయేమి ? ఇతని కిట్ట్లాయెం గదా ? శడుమ నితండు నిటు కావచ్చునా? నేనెక్కడికి వచ్చినను నిఖ్రేయగు(గదా? అదే రాజు గారి పల్లకి వచ్చుశట్టున్నది. గప) తలవరీ నేను వచ్చి చూచిపోయితి నని రాజుగారితో. జెప్పుము. (నిష్క్రమించును

[ప్రవేశము = రత్నాంగి, రాజనరేందుండు]

(వారివెంట! బురజనులు దూరము నుండి చూచుచుందురు)

ఇరువురు : హాప్యుతా! (అని సారంగధరుని పై బడుదురు)

రొజ : (లేచి) అయ్యో | వైద్కుండు రాలేదా ?

తలవరి : అయ్యా ! వచ్చియుండి యిష్పుడే పోయెను.

రాజ : అకటా. ఇట్టివాని కెవ రేమి చేయఃగలరు?(సు.ధ్ధిని జూచి) ఆయ్యో! సుబుద్ధి ! నీ పిచ్చికింత్తైన నర్థము విచారింపన్తైతినే , అది తీలునజ క్రైన నిలువనైైతినే !

సుబుద్ధి : అయ్యో ! అయ్యో ! (అని యబచుచు( బరువెత్తును)

రత్నాంగి: హో సారంగధరా ! సర్వజ్ఞ 'శేఖఫరా కుమారా! మోహనాకారా ! రూపజితమారా 1 కులవిస్తారా ! పాపవిదూరా ! జితారివీరా! సత్య విచారా! ని న్నిన్నినాష్ళ ెంచీనది ముటు చూచుటకా! అయ్యయ్యో! కుమారా ! ఎటు భరింతును?

రాజ వ తండి! భూరియశోమహస*యు(డవై శాంతావతారమై యున్న నీకు దండి యగుటకుః దగుదునా ? కట్టా! ఎంత నలగం (దోసితిని 1 ఎంత కటకటపడ. జేసీరిని. ఎంత పాపము గట్టితిని 1 ఎంత తాయిడీ వెట్టితని |! కుహారా ! గుణభూషణుండము నీ వత్యంత కలుషాత్మునకు నా కెట్లు దక్కగలవు ?

100 విషాద సారంగధర నాటకము (అనుబంధము-త్‌త్ర) ఇంతయ్యు నిన్ను (బకికింప( జూచితినే. నాపాడువిధినే

నంపిన సేవకుని దారి తప్పించి యింత దురవస్థ దెచ్చునే! పట్టీ! నీవు గట్టీగా నున్న నా యపరాధములన్నియు క్షమింపనుంటివిగా? అయ్యో! నిర్హజ్జ్ఞయై నీ [పాణముల కెక్కు వెట్టిన యా గయ్యాళి నాయాతతాయి నాజం పెలాండినే వెలింబెట్టవయితివే, నను క్షమించి యుండవా?

పౌరంగ : తండ్రీ! నీ వేమొనర్చితివి? (క్రమమమున విమర్శన మొనర్చితివి. ఆం దపరాధి యని నిశ్చుయింప(బడిన నన్ను వధింపవలసినది ధర్మమే కదా? నా ప్రాప్తే కెవరేమి చేయ(గలరు? దైవవిధికి/ (బతి కలదా? నా యవసానము సమీపింపవచ్చె. ని న్నాక్కటీ యడిగెద. కోపము రాదు గదా?

రాజ: తండీ! ఏల సందేహించెదవు? నిరపరాధుఃడగు కన్నకుమారు వధిం చిన (కూరకర్ముండ నగుట భీతిల్లైదవో ? ఆది యేమి నీ యపేక్ష? వచింపుము.

సారంగ ; ఆయ్యో! మా పీనతల్లి మృతి(జెందెనట కదా? నీ__వే-మి-_యు--

రాజ: కుమారా ! నేనే చంపియుందునని యొంచితివా ? ఘోరపాపకకిమి వేరంటి నిర్మూల మొనర్పనుండ నాపలాశి నాక్టరు నలుకవలయునా?

సారంగ ; ఇపుడు నాకు నెమ్మది గలిగె.

ళత్నాంగి; నిను వధించిన పిదప నా చితొంగి యేమయిన నేమి?

సారంగ : తల్లీ ! తాపము. మాటల కవకాళము లేదు. [ప్రాణము గదలి యున్నది. తల్లిదండ్రులారా ! చింతిలకుండు. పుత్రాదుల యనికి బుణానుబంధరూపము. శోకమున నేమియు. (పపయోజనము లేదు. మన(గలనాష్ళు దైవభక్తి గలిగి వెడలింపుడు. ఘోరకార్య మొనర్ప కుడు.

శేయము మురారి దానడవిరామ కేశవ పరాత్పరా భవమోచనా ! హరాదివందిత ధరాధినాయక వరాంబుజుతవిలోచనా !

పంచమాంకము 101 అపారనిస్తులకృపాకరా భక్తపాపతతి విచ్చేదనా ! విపాఠక కారణ విపక్షనాశన సుపావనా మధుసూదనా ! దినాధిపాబ్ఞయనా రనూవర వినాయకాంచిత వాహనా ! ఘనఘనాంచిత వినీలవి గహ సనాథలోకవిమోవానా! నారాయణ! నారాయణ! నారాయణ! (చనిపోవును,) రర్నాంగి: | హా! కుమారా! (అని మూర్చిల్లుదురు.) (యవనిక యొక విఘటికకొలము పడి మరల నెత్త(బడును.) రత్నాంగి: కుమారా! నీ వుదృవించియండియు నాకు వఅధ్యానామము కలిగెనే! నీవు పెరిగి పెద్దవై యుండుటచూడ నోంచనైైతినే! నీ కొడుకుల నా మనుమల ముద్దాడనోచనైతినే ? అయ్యో ! ఎట్లు భరింతును? కుమారా! ఒక మాటాడరాదా? ఎంత మేలుకొలిపినను లేవని నిద యేలవచ్చె * హంసతూలికాశయ్యమాని యీ కటికరానేలం బండియున్నావే? నీ యొడలెంత నొచ్చుచున్నదో? అయ్యో! నీ కాలు "సేతు లెట్లు విరిసియున్నవి. మో మెంత కళాహీనమైయు చ్నది. నెత్తు రెంత కారియన్నది. సీ, పున్నమచందురుంటోలె రాజిల్లు నీ దరశమా యిది యెట్లు వాండుచెందె 1 ఎనలేని చెంళల్వ అనల రంగారు నీ కన్నులా యివి యెట్లు కాంతి దటలింగె! మో(కాఠలిదా/క నిమ్ముగ విలసిల్లు నీ చేతులా యివి యెట్లు చిదుమబడియె |! హంసతూలిక( (దొక్కినంతనె కందునీ కాషులా యివి యెట్లు కత్తిరిల్రె ! కే.గి. తశరు నిడువిని బిక్కల/దాంకు నీదు చెండుకలె యివి యేరీతి విరియ(బడియె! ఎన్ని యాసలో మో పెట్టియన్న నాదు సుతు(డవే నీవు నీ కిట్టితియె తండి?

102 విషాద సౌరంగిధర నాటకము శనయా! నీ చందకళని న్నిపుడు చూచిన నెట్టు భరింపణ గలదు? అయ్యో! ఆ తశన్వంగి. జూడవైతివే. చం్చదకిళా! నీ పుట్టినింటి కేల పోయితివి? నీ మనోహరు( జూచుటక్తై న లేకున్నదే దైవమా!

రాజ : ఆయ్యో' నేనెంత పాపకర్ముండను. ఎంతటి కరినాత్ముండను! అకటా! దూరదర్శియగు మతిమంతు(డును సుధీకుశలు.డగు సదయుండును జెప్పినమాట పాటింపకపోయితిని. కటకటా నాల్గుదినములు నిర్బంధ మున గుంచి విచారింపనైై తి. పావురము లోనగు దృష్టాంతముల విమర్శింపక సుతునికి డిష్టాంతము గలిగించి యగడు వడితి. రాజ్య (భస్షునెకం గావింపన్నైతి. దృథఢవైైరము సాధించితి. [కూరకర్మ మొనర్చి కులనాళము కాంజేసితి. మారిని,మృతుుదేవతను బూజించితి. మహాగుణభూషణు, నిందువంళాబ్ధిసోము, మహోదారు, నా కులశేఖరు, నా ముద్దుకుల్ట, నా యనుంగుపట్టి, నా చిన్నిపాపనిం గోలుపోయితిని.

వ! చిత్రాంగి! మృళ్యుదేవతా! నీవు నాకేల భార్యవై తివి? చెజగున నిప్పుమూట గట్టినట్టు, ఇంటికి మారిని( జేరంటము పిలిబి నట్టు, వ్యాఘను నోటికి దల యిచ్చినట్లు, వృశ్చికమును ముద్దిడి కొన్నట్లు, సింగము గౌంగిలించినట్లు, కాలాహి నడుము వట్టినట్టు నిను జేపట్టితి/గదా!

వో! సర్వాలయములకుండు సర్వదై వములారా! నా కుమారుని. (బతికింపుడు. భూదేవీ! నా ముద్దుసుతు నీలో. గలపి కోనకుము. దిక్పాలవరులానా! నా పట్టికి జీవదానమి౨డు. (రత్నాంగింజూచి) తన్వీ! నీవు పూతచర్మితవు. పత్మివతవు. నా కుమారునీ వెట్టయిన (బదికింప( గలవు. చరణములంటి వే(డెద, నాకు( బుత భిక్షమిమ్మా!

(కాళ్ళంబడుకు) రత్నాంగిః అయ్యో! నాథా! ఇది యేమి (భాంతి?

రాజ : (రత్నాంగిం జూచి) దుర్ణాతా! చ్నికాంగీ, సీవుగదా నానుతు( జంపిన దాశవు? నీమాటల నమ్మికదా యిల్లునిండి న ముద్దుసుతు( గోలుపోయితి! నా సొరంగధరా' వచ్చితివా? నీ కాలుసేతు లెట్టువచ్చెను? తలవరులు నఖజుకలేదా? ఆహా! వా రెంత పుణ్యాత్ములు? అదేం యిట్లు దూరము

పంచమాంకము 108 పోయెదు? నాపై గోపమా-- తాపము- సంతాపము-- కీలికీలానురూ పము - గరళ ప్రతాపము - (ప్రాణ [పతీపము - దురొలాపము - పాపము- విలాపము-ా (మూర్చిల్లును)

రత్నాంగి: హో! దైవమా! మా యంత్రంమున కేల యాలన్యము చేసెదవు? శ్మీఘ ముగ సంహరించి మా కష్టముల కంత మొనరింపుమా---

రాజ : (లేచి తన్వీ! ఇంకెట్టు భరింతును? ఏ దేవు/డడు మన పాల( గలడు? థభ్రీహరి!

తే.గి. శ్రీహరీ! శౌరి! నారాయణా! హరా! య నంతభూవషణ! భూతేళ! నందికేళ! చై నతేయ! వాయుసుకా! భవాని! కాళి! యెస(గ, నిసువున కసువుల నొసంగ రారె! తనూజా! ఇట్లగు నని నే నొకనాండు నెలు(గ(గదా? గట్టివాయి పొల/ళి మాటల నమ్మి నిరపరాధరు-డగు కొడుకుం జంపిన దుర్జాతి ము న్నెన్నండై ౩ విశంణడెనే” భూదేవీ! నను (మింగరాదా? జలనిరు లారా! నను ముంచరాదా! కాననమా! ఒక యగ్ని బుట్టించి మము దహింపరాదా? తశయూ! ఏల మాటలాడవు? ఏల మేల్కొ నవు? సీ. కంకరాభరణంబు సరణి భూభారంబు మావ రాజ్యమునేల రా వదేల? ఫ్రీరాగసంపద! జెలువారునధరంబు “దల మాటాగడంగ. గాదె తనయ? తోడివారల( గూడి యాడంగ నే( డేల రాకున్నవాండ వయ్యో కుమార? రూపాల సుతులలో. బురు డెందుజేని నీ [ప్రాభవ మది యింత వ్యర్థ మె? తే.గీ. మోహనాకార నీ ముధుమోముః జూచి యీ మహాకష్ట మీ బాధ యీ విచార మీ మనఃక్షేళ మీచింత యీ దవాగ్ని యీ యళథనపాత మీ శోక మెట్టులోర్తు? (మూర్చిల్దుకు)

104 విషాద సారంగధర నాటకము రత్నాంగి: తనయా! ఎంత కళినము నా హృదయము. ఇంత కుమిలియు (వీల కున్నదే ! వంశశేఖరు. డగు నీయట్టి పట్టి నా కెట్లుదక్కును ? న న్నమ్మా, యవ్వా యని పిలుచుచు నడుగడుగునకు వచ్చుచుంటివే? ఊరివ్నార్త లన్నియు. జెప్పుచుంటివే! ఎన్ని నేరుపులో చూపుచుంటివే! చందకళ ముద్దరాలి చెయ్వుల వచించి నవ్వించుచుంటివే ! నా యుత్సంగమున నడుగడుగునకు శయనించు చుంటివే! తేపునా యెడకువచ్చువా కెవరు? నాతో మాటలాడువారెవరు? నన్ను (బోచువా రెవరు ? సీ. ఊరివార్తలనెల్ల నూరక వర్ణించి యుంపుగా( జెప్పువా రెవ రింక ? పలుమారు చనుదెంచి తులలేని కూర్మి నన్నవ్వా యనెడువార లెవ్వ రింక ? కడు పేమ వచ్చి నా యొడి తలగడగా(గ6 బవ్వళించెడువార లెవ్వ రింక తగరీతి( దశయాలి ముగుదసుద్దుల నాకు నవ్వంగ జెప్పువా రెవ్వ రింక 1 తే. గీ. సారె. బారావతముల ముచ్చటల నాకు నెలమి మీ వర్చించువా రెవ్వ రింక 1? ఆకులతయార్చి దయ బేర్చి నా కొఅంత లెల్ల దీర్చి యోదార్చువా! రెవ్వరింక ? తనయా! ఆకటా! నేడునీ పుట్టినదినముగదా ! ఎట్టిడినమాయెను! నే నింశెవరిని బ్ముతా యని పిలుతు? ఎవరి నాలింగనము చేసికొందు? ఎవరి ముద్దుమాటల విందు ? ఎట్టు తీలు నీకుందు ! దీని కెయ్యది మందు? నే(బో(గలనెందు? నా కెవ్వు కీింగలరు నాచందు? అయ్యో! ఇంకెట్లు ? (మూర్చిల్లును.) రాజ : (నవ్వి) నా కోరిక లన్నియు ఫలించె. నా యఖీష్టము తుదముట్టై (ఊర కుండి తనయా ! ఎట్లు పండుకొనియున్నావు! నీ కాలుసేతు లెట్లు తెగియన్నవి? ఇట్టయ్యు నీ మోము ముద్ధుగారుచున్నదే ! సంపూర్ణ

పంచమాంకము 105 పంకజారి(టోలు నీ నగుమోమా యిది? దీని కే [(గవణము గలిగి ! నిండార విరిసిన క్రెందామరలంబోలు నీ కన్నులా యివి? వీనిపై నేవర్షము గురిసె! రంగారు తెలిదామరతూండ్త( బోలు నీ బాహువులా యివి? వీని నేకరి చిదిమె! భదదంతావళకలభ కరము టోలునీ ముద్దుకాళ్ళా యివి? వీని నేసింగము తుంచె! ఈ యమావాస్వాంధ కారమున సైతమెంత వెలు(గొందుచున్నావు ! అయ్యో! నేనా పొడువే/ంటకు. టోవకమునుపు నీకు జేపట మలు నాంట/ బట్టాభి షేకము చేసెదనని చెప్పియుంటినే! రాజ్యపట్టాభి షేకము మాని శ్మళాన పట్టాభిషేక మొకర్చితినే. కట్టా! పట్టీ! నిను దెగం దీయ కేతెంచి యున్న తలపరులైన నిక్ను మానియండరాదా? కొంత సేపైనం గరుణింపుండని వారల వేండికొని యుండరాదా నీవైన! అయ్యో! నీ కడుపున నొక కొడుకైనం గలుగంగయ్యునే! నీ చంద కళ యొద్దకు విదర్శకు. బోయెదనని నశ్నడిగితివే పదునైదు దినము లకు ముందు! వలదంటినే! నిక్నుంజూడ కొకనాండు నే ుండ(జాల నంటినే? అయ్యయ్యో! నీ చం్చదకళయు నీ కిరాత సంజాతయు నెన లేని సౌందర్యము గలవార్లై యుండ నీకొక్కతెంగూర్చి నేనొకతె౮ గై కొంటినే! ఆ దుర్చుద్ధి నాకేల పొడమె” ఆ ప్యుతఘాతుక నిను మది. గోరియుండు 'చె(గనైై తినే? దాని తండి యనుహతకు( కైన నాకు. జెప్పకపోయెనే? విభావసుండను (బాహ్మణ్మబువుండును మోస మొనర్చెనే? నా కులనాశనమయ్యెనే ? సీ, నా పారిజాతంబునా దైవదైవంబు

నా శుద్ధరత్నంబు నాకు లేడె ! నా నిల్వుటద్దంబు నా భాగధేయంబు

నా భాగ్యజలరా నాకు లేండె! నా సర్వసుఖదాత నా కామదరేనువు

నారు చింతామణి నాకు లే(డె ! నా ముద్దుకొమరుండు నా నోములఫలంబు

నా కన్న జనకుండు నాకు లేడే!

106 విషాద సారంగధర చశాటకము తే.గీ. నా తనూజుండునా పట్టి నా సుతుండు

• నా మనోజుండు నా కూర్మిసౌమి వన్నె కాడు పాపండు బుడుత,డు కడిందిజేండు నాదు చెలికాండు మన్నీ(డు నాకు లే(డ? (అనుబంధము = ర్‌ర్‌) ఎవరి కింక( బట్టము గట్టుదు ? ఎవరిని. బట్టీ యంచు! జేపట్టుదు శి ఎవరి మోమింక6 గందు ? ఎవరి నాలింగనము చేసికొందు ? ఎవరు నా కొడుకు నిచ్చువారు * ఎవరీ హృదయశల్యము( బుచ్చువారు ? ఎవరు ననుః (బోచువారు? చావకుండ గాచువారు? నా పగం దీర్చు వారు? నా [పాణా౨లముల బోకార్చువారు? నా సుతు నక్ను గూర్చువారు? హా! వుం ఉతర రంగము అబి రాజ: (పౌరుల జూచి) ద్విపద నా చరిితంబు మనంబున శరయం-వైచి తియింతని వాకొన(దరమె ? ఇంతిమాటల నమ్మి “ఇదమిళ్టి' మంచు(=జ్రింలింప(జాలక సిలు ుల(బడితి. కీ ఆతుకంబున నిక్క మరయలేనై తి-| బీతి యెల్లనుమాని పెంపుగోల్చడితి తప్పక యిదికల్ప తగదంచు హితము-చెప్ప్తువారలమాట జెవి(బెట్టన్రైతి. 8 నామానినీమణి నామోవానాంగి=నాముద్ర్ధువగలాండి నాపూవుంబోఃడి చెల్లెటోయెందై న జ్మితాంగి తెలిసి-కల్లలాడునె యంచుః గడునమ్మి చెడితి.. 12 అనయ=బు నన్ను మహాదరబుద్ధి:-దనదై వమని (పేమ దైవారం బలికె, నామాట యించుక్తైనను జవ(దాంట(-కేమజకాలించి యేవేళ ఎడ పె. 6 ఒకనాంయడు నే దశయొద్ద లేకున్నంనౌక వత్సరం బాయెనో నాగంేసె, వేటక్షై వనికి నే ఎడలెదనన్న(-బాటింప కెంతయు వగ+జెందగ కుంది, £ం

పంచమాంకము 107 వినకానవెట్టి నీ వెంట నేవత్తు-ననిపల్కి. విశ్వాస మలరంగండేసె. దీనిక్తై కాదె యుదీర్ణవ్లైరమున - మేనెలుంగనిరీతి మెజయు రోషమున లిక నంధతవెలయంగ నక్కటా (పాణ-బంధుత్వమింతై న( బాటింపనైతి. దీనిక్షైకాడె యే_డ్రెజంబట్టుపట్టి -జ్ఞానాడుులై నట్టి సచివులు సఖులు 98 నీతీరు కల్వయం చెంత చెప్పినను-నీతిమార్గము నింత నిలుపకపహోతి. దీనిశ్హై కాచె యెత్తిన రోషభరము-మానక దీశయై మది/దాళలేక రి కరుణించిపు త్త భిక్షంబిమ్మటంచు-న రుదారు వేదనం బడరంగ మిగుల! గటకటపడి తన కరుణంపుభంగి-కటిక మానసమైన6 గరగంగ వేడు 956 రంగారు కులసతి రత్నాంగిదేవియంగనామణి మాట లటు [తోసివైచి యంతనిషస్టరములై యడరు వాక్యముల-స్వాంతంబు దూలించి షైప్రంబునించి 40 చింతల(బెంచి దుస్థితిముంచి మించి-యంత మొంద(/(జేయ నై నణబాల్బడితి. దీనికైకాదె నా తేజోధనంబు=నా నోముల ఫలంబు నా నిధానంబు ! నా కూర్మి చుట్టంబు నా చెలికాండు-నా కుమారుం డిటు నన(బాసీపోవ శోకాగ్ని దహింప సుకుమారు. జూడ-నేకాటి దరి(వేరుటే కానలేక శ్రీం వగలొందికుంది నెవ్వగ(జెందికంది=జగతి దుఃఖపుండావు దావలేన్తైతి తానె మోహముకూరి తనయుని( గోరి=మావక బతిమాలి మరులున( దూలి 52 వలవంతదగదొట్టి బలవంత పెట్టి-వలదని పోవంగ వాసిదొలంగ బూటకంబుల( గూర్చి బుద్దపోకార్చి*సటి మూఓల/గట్టి నెమ్మిపోంగొట్టి 56

ధి టబ బ లేనమాటల. బుచ్చి లీలలగుచ్చి-వాని రూపము బాపి పరిణితిమాపి భీమపాపముంగట్టి పేరు బో(గొట్టి-తామసంబునరోసి తలంకంగం జేసి 60 హీనదోషముపెట్టి యెలుక పోచట్టి-దీనుని గావించి ధృతింలోనడంచి కడ(గి దూలించి దుఃఖముల సోలించియడంకించి యుడికించి యకట

చంపించె. (4

ఇంతటి జగజంత యింతటి దిట్టంయింతటి గయ్యాఃి యముంతటి జాం యింతటి దుర్దాతి యింతటి పలువ-యింతటి పలుగాకి యెందైనం గలదె” 88 ఈమృత్యుదేవత యీామాయలాడి-యీమారి యీ భూత మీ పికాచంబు మధురవాక్యమె వేదమం్యతంబు గాంయగంవిధవిధంబులనమ్మి వీటిడిన్నైతి.. ?ల

108 విషాద సారంగధర నాటకము కుఆముద్ధరించెడు కొమరుండే, భ్లార-బలసమ్మగుండగు వట్టియే దీర వారభూవణు(డగు పాపండే, యత్యు- దారగుణుండగు తనయుడే యంచు. 6 నించుకంతయు గణియింపణగా లేక-సంచలించి తపించి సడలించిముంచి చాలంగోపించి మీసరము దూలించి- కేలుకాలిటు నటికించితి. గాదె! 80 ధీరగుణముంబూని తివీరికొన్నాళ్లు-కళారాగృహంబున! గలంగంగ నుంచి పీదపవిచారించు విధమైననింత-మది(దోయదాయె నెమ్మదిగల్లదాయె. ర్క చెల(గిసమ్మతివా సె( జీ(ళటిమూ సె-విలయంబుడా సె వివేకంబుమాసే పాయక యీబలు బచ్నముల్టెచ్చి-నాయాతురంబెకానన్నింత చేసె! 88 త్వరయది కలుషంబు త్వరయది కిడు-త్యరయది శ్యతువు త్రరయది చేటు దీపితషాంతి పదీపమాతుర ము-పాపపుంజములకు భవకమాతురము ౦09 దుష్కార్యముల కెల్ల((దోవయాతురము = నిష్కరుణకు వాసనలయ మాతురము ముఖ్యబంధిద్వేష మూలహాతురము-సఖ్య నాశన రాజసరణి యాతుకము రం కార్య భంగముదెచ్చు కలుషమాతురము- థై రాబ్ది గాడటోత్చాత మాశుకము ధరణి నెన్నంయడగాన తఎపోసి చూడంగురుతరాతుర మందుంగొబాడు నుండి! 100 చెలులారపల్లన భ్రీపాణులార=కలవాణులార యోఘనవేణులార కలికి చితాంగి యీ కలుషంబుచేయ-నిల( గారణంబదియేమున్న యదియిు? 104 బొని నూహింపుండు తరళాకులార-మీ నెమ్మనంబుల మిగుల యోజీంచి చనదుర్మతంబది సహజంబు దాని-కని చెప్ప6చోయెద రది గాదుసుండి. 108 వనిత (పారబ్ధంబు భంగి ముట్టుండె-నని చెప్పంటోయెద రదిగాదమసుండి. మునుమున్నె యాతని మోహించియుండె-నని చెప్ప(టోయెదరదిగాదు సుండి. 112 ఆదియు! గాదిదియు( గాదన్న నెట్టన్న-మదిరాక్షులార నా మాట వినుండు. ఈ(కుకాని వివాహ మిదికారణంబు-జోడుచాలని వెండ్రి శుద్దాపరాధ 116 మిదికాక వేజాక్క టేదికారణము !-పదునాలుగేడ యే/బడియేండు లేడ పడతి రూపము(/చూచి (బ్రమసీతింగాక -యెడరు గల్లెడునంచు నెలు (గలనైైతి. 120

పంచమాంకము 100 ధారుణిలో నిట్టు తశరు పెండిండ్త-మీరలెటుంగరే మృగన్నేతలార ! ఒక వత్సరచేమి యొగి రెండునేమి- పకటించి బాలరు( బరగిం్యతు పెండ్లి 124 ధనమొండు మాతంబువనం3ళంజాలు-నొ నర చిక్ర్వ్యామాట యోచించువా3 ! ముమువలియ ు(గార మూర్థుండౌంగాక యదయాత్ముండగు గాక యబలు(డౌ( గాక 128 బాలికుడగు(గాక పలువయౌ(గాక-గోలయాంకాక పెనూళయౌ (గాక యర్భకుండగు.గాక యనదయౌంగాక -దుర్భ్శ ుండగు(గాక దోషియౌగాక 182 జాత్యంధుండగు(గాక శ్వపచుండౌగాకం వాత్యుండెయగు(/గాక బధిరుండౌంగాక కుంటివా(డగు(గాక (కూరుండాంగాక -తుంటరియగు(గాక తుందియా(ాక 186 ఎట్టివాండై న ధనేచ్చచే సుతల(=గట్టిడితనమునం గ్రైద రకట ! ఘనధారుణీకులు కప్పమున్లట్టం-.బణుత గౌరవమున రాజనైై విభవ 140 గతిమీజియున్ననా గతియిట్టులై-నితరులమాట యింకేల లెక్కింప ? ఓడకాడెదనింకనో చెలులార ! ఈడుగాని వివాహా మెందును దగదు. శేశీక్తీ (అని దుఃఖముతో నిష్మ్ర9మించును.) (యవనిక దిగజాణును) విషాద సారంగధర నాటకము సంపూర్ణము, వానా ట్‌ టా

అనుబ౦ధములు

అనుబంధము-క1 (6 వొటలు లీ కే. కమాజ్‌ రాగము రూపక తాళము నటుడు : కమలారమణవిబుధ కలుషహలఠలణా 1 పన్లివి॥ శ్రీకరాబ్ఞలోచనా లోకపాళసేచనా నాకశోఠకమోచనా నీఠిఖభద = యోచనా శే శరధివరనికేతనా పరమభవ్య చేతనా పరిహృతభవయాతనా గరుడవిదితకేతనా ! లి శి. బ్యాగ్‌ రాగము - రూపకతాళము నటుడు : వాబామగోచరముగా-బలు విభవంబు వెలసెను తనరారెడుఘన తేజో -_ దిననాథుండు జననాథు(డు చపమాగధజనమూరక - మశసారగం గొనియాడంగ || కులశేఖరులల సచిపులు - బలుయోజన లలరింపంగ గలవాణులు ఐలుగాయకు _ లలరార(గ( జెలువారుచు. తి. హిందూస్తాని రాగము - ఆది తాళము. హిరణ్బుడు: ఆసంచమాయె ఆనందమాయె ॥పల్లవి। చిక్కెానింక నాకీ చక్కన్రైనమాట ఎక్కడికింటోయిన నేమిభయమింక శే రంగుమీయనింక రత్నభూషణాలు బంగారుంగరాలు పట్టుపచ్చడాలు. శ హిందూస్తాని రాగము - ఆది తాళము విభాపసు(డు : బళిరి బశరె యదృష్ట మేమందు బలము నాకు ని;క( గలుగును భూషణము ! రమణీయరీతిగా రాజు పూజ+జేసె గొ తమిదీరరూకలిం కమితములౌ(గాదా శే రెండువేల చవ్యము నిండుగాను జిక్కెను దండిదండియింక భూమండలములోనకు, ల్‌

అనుబంధముం1 కీ1ల త. షదవి రాగము + ఆది తాళము ఢాజః చాల సంతసింపభూమి = నేలుము తనయా * ఏలుము తనయా _ భూమి నేలుము తనయా 4పన్రవి। సహజముగా౪౮[ = జగమున నాకు ఐహుమానమబ్బు భూమి - నేలుము తనయా 1 భూరి స్మామాజ్య = వైభవమెల్ల నౌర నీకు నబ్బు భూమి - నేలుము తశయా! ౮6. వరుకాభరణ రాగము - ఆట తాళము పౌరంగ: పోలంగ రాజ్యము = నేలఃగా నే/జాలను పోల(గా లీలగా - కీ నేల నేల(గా నేంజాలము పల్లవి! పావనముగ శతాబ్దములు సీ - భూవలయముకు నీవయేలుచును దేవ ధరణిదేవ గోగణ - దీనజనంబులు( (బోవ!గదె చాలంగః 1 మాని యీ భూభారముకు నా - పై నరేశ్వర మోపకుండినను జ్ఞానమపామాతీత యియ్యెడ - నేను ధన్యుండ నౌదుంగద. లి . నురటి రాగము = ఆదితాళసు చికాంగిః కోరకుమా _ కోరకుమూ - కూడని వాని పల్లవి। ఆరడియొ నోమనసా - వీరము మాని 1 అను ఘనమగు తొపమ మయెొనసినందాళక యనయము తీరని మోహము బూని క్షే అందనిపండుల కాసవహించిన చందము గలుగ(గ = సత్యమువానిం లై 8. కల్యాజీ రాగము = ఆది తొళను చితొంగి: శఈ మహానుభొవుని = నెందు. గూడుదానను (పల్లవి చిమల (ప్రకాశ ము = (భమ గొల్పుచున్నది తిమిరారిమించు నీ = కమనీయ తేజము కే ఈ నరేందమౌ తా = సూవబాణసామ్యుడు మాననీయుడౌ సతీ = మానచిత్తచోరుండు లి [8]

కీ1ేశీ విషాద సారంగధర నోటకము $. బ్యాగ్‌ రొగము = రూపక తాళము రొజు: చేరంగదే నన్ను నిటునతీ - వారణగతి ధీరమతీ ॥పన్ధివి | దీనగతిని బొందువా(డ = మానినీమణి సూనబాణు గలువ(జేయ = మానిగతి మానవతి క్షే మేలిముద్దుగారు మోము = లీల చూడక వాలయెన్న![డైన నేను = తాళంగలన యో లలనా! లి 10. మోహన రాగము - ఆది తొళము రాజ : వరధరోద్యదురోజ = సరోజ విలోచనా కడు = విరాన వత్తునె నేను - వర 1పల్రవి। చితా: వర ధరావర రాజపరాజితమన్మథా కనికరింప(గ భార మాయినె - వర పరవి॥ రాజ ఏ లన దరాళ సుకుంతలా - తగునే యిటాడ(గను మా నసమున( బింత సేయునా = యీవంత యేలా క్షే చ్మితా : చన(బురాకృత పాపమే యిటులీవిధంబుగ వెలయ ఘనముగ ననునేపంగ = నిన్నన( వాపమా క్షే రాజ : సురుచిరాంగనామణిరో - నమదూరకే వర మరాళగమనా కోప మేటికే = నేనోపనే నేవయో లి చితా : స్మరశరాళ సహింప(గా( = దరమే యిదే వరకరాంజ లిడి నేవేండుకొన(గా - దయ(జూడరావా, లి క్షే1. కమాజు రొగము - ఆట తాళము. సారంగ : భళిభళి చూడవె భళిభళి పొలుపుగా. పావురములాడ(గ పల్పవి ఒక్క_గొనని యెక్కువదవ్వున బుక్క -ల కెక్కివడీ = సౌంపార(ంగ 1 ఆట్టులనిట్టుల( జుట్టులువెట్టుచు! = ఐట్టుగనిందునందు€ వారాడంగ 2 కేశి. బ్యాగ్‌ రాగము = ఆది తాళము. పావురము లాటవాం[డు (1): ఈ దారి = నాడంగటోదము - వేగమె!

అనుఐ ౨ధము-= 1 115 . మోదమున _ మునుకొనినమురువుక హరువుకం ఎర(గ మం మీదార. 1పల్లఎ ఈవేళ _ వేడుక - లీదేర _- వేగమె! - పావురము బడయుదము - బడిఐబడి = తడయక వెగలుదదము ఈదా౭ం 1 పారొడి = వీడక పారాడి = చేగమ పారువము( = బట్టుదము - బళ బళ యిటు వెలి. గొలుపువము వి పాయక - చూతము - వేయేల వేగమె యాయితమై = యలబలమై - యరుడుగ = బిరుదుగ _ నరుగుదము ఈదారి 8 కతి. బ్యాగ్‌ రాగము - ఆటతాళము పావురము లాటవార్యడు---(9) ; మేలుర మేలుర మేలాయిరా వ మేలుర యేమని సన్నుతి సేయుదు - మేలాయెర లీలాజాఎముచేసె అను ఇంతటి దవ్వున కెట్టులంటోయెను వింతగ = నాడెడు నెంతని చూతుర సంతోషమరుదార | భూరిమహాబల ! పారము వెలయ బారువ మాడెడు భంగినిజూడర = ధీరత కముమీజ లి కన్నులగనని యున్నతిమీజుచు సక్నుతి సేయంగ జనియె నేమాయెర విన్నాణ మదిమీటె, 8 కేశ. వేగడ రాగము - ఆట తాళము సుబుద్ధి ౩ పోరాదు ధీరా = రాజకుమారా పల్లవి పినతల్రియని నీవు మనమున నమ్మెదు = వనితల మనసుల గనిన వారున్నార 1 శభకరంబు గాదు చూడు షుప్పటిన్సైన = విభుడులేనివేళ నిభయాన యింటికి £ కేక. జంజూటి రొగము = ఆది తాళము సుబుద్ధి ఏ చింత సేయుభూపరా పంత మేలనీకు పల్లవి 1

16 విషాద సారంగధర నాటకము సారంగ : ఏలమాటలాడషెదు మేలుమేలుబాలు పల్లవి! సుబుద్ధి ఏ ఆరయంనగనొంటిగా( = దరలాక్షియుండ(గా(

బురుషుండుబోవ(గా = దరమే మహీవరా క్షే సౌరంగ :ః పరంగ నీమాటలే = యరుదాయె నాకును

హరిహరి యీవిధి = సరియౌనె సచివా శే సుబుద్ధి : మితిమీజి నీకునే = గతిందోంచెనోగదా

మతినెంచవేల నా = హితభాషణంబుల లి సొరంగ ; హితమంచు నీవు నీ = గతి మాటలాడంగా

గతమేమి బాలు నీ = యతిభాషణంబులు. లి

16. జంజూటీ రాగము - ఆది తాళము సుబుద్ధి ; చింతసేయవే పంతమేల నీకు వింతయందు నెంచకింత యాదరించి॥ప! సారంగ : చాలుమాటలు సారెకాడంబోకు పోలదిట్టిచింత యేలకల్లె నీకు ॥ప॥ సుబుద్ధి 2 పోవ నౌనె తల్పి యిల్హంచు క్షే సారంగ: కటాచెప్పనౌనెయిమట / సుబుద్ధి ః జనపాలక వేండెద నా మనవిన్‌ వినవేల లి సారంగ ; ఇదియా సచివా మది నీ నుడులన్‌ వినంజాల (2 సుబుద్ధి ; ఎంతగ = వేండిన నీవిటు - పంతము

మాన(గ( = జాలవు = హితమని మది. దలపోయవె లి సొరంగ : వింతల మాటల నాడుట యెంతయు

మానవె యీగతిని హీతమని యాడంగ లి సుబుద్ధి 2 భూపాలకా యీ కోపంబగునే యీపంతము వో. గాపాడంగదే

పొలంతుల మనసులు తెలియ(గ( బురువులు చాలరు శ్రీ సొరంగ : నానెయ్యపుమి - (తా నీపలుకుల్‌ - పోనాడుము నే

సూనుంగడనగుమున్‌ జననిని హితమతి(

గనుటకు( దనయుండు పోరాదె శ్రీ

అనుబంధము= 1 1? క్షే7. కన్నడ రాగము - ఆదితాళము సౌరంగ ? ఇంక వినంగంజాల నీగాథ = నను గనలంజేసె సీవేధర ॥ప। తల్చుల( జూడ(గ6 దనయులు పోవరెంయొల్లను సీదగుంబోధం విన=నొల్లను క్షే గాసిలి నేనా = యానము: జెందీ(46 = జేసితి వెంతపరాధివి లి 18. బ్యాగ్‌రాగము = రూపకతాళము _ సారంగ : ఏమిచోద్యమో అవీ స॥ ఎన్న-గర్లై నం జూడకున్న =ఎపిన్న = తల్లి నొకు౯ గరుణ నచ్చుతోపచార విధవ. లెర్చిచేసెంగా అరుదుగా(గ( దశరు(. దశయు( = డగుట!(జేసి యింత కరుణ బరమ నసుస్వభావయగుటం = పరగ జేసెంగా. లి 19. శేదారరాగము - ఆదితాళము చ్మితాంగి: అంతకంతకెక్కు మోహ - మెంత చూపినను గాని యింతయమయైన తెలియండు = సంతసింప = డాయెంగో వో 1ప॥ తల్లియంచు నమ్మయంచు - నెల్లవేళ బల్కుగోని యుల్లసిల్ల వేజబుమాట నొల్లండాయెంగా హా మరుండు బాపమెక్కు. = వెట్టి శరము వేయసోగె నామె మరులు మీజె నింక వావి = వరుస లెంచజాల నాహా. శి. సుఠటిరాగము = అదితోళము చిత్రాంగి : జాలి యిదేటికి టోలఃగ సదయ - మేలిచి.తముల లీలలంగనుమా*హ! ఇంపుగ దధిమథియింపంగ్‌ నాసతిఎసౌంపగు చకుబట్టి జోలలాడెంగా ! ఓడర వావిని జూడక రతిక్ర - వేడుర( జంగదుని వేండెగడు(దారా. 2 21. కల్యాజీరాగము = రూపఠతాళము చ్మితాంగి ; రాజమౌ? రతినిదేళ్సు = రావె (ప్రాణనాయకా 1ఫ

118 విషాద సారంగధర నాటకము సూనళరు(డు తీర్చునాదు - [ప్రాణసమితిని పూనికరుణ గొవుమింక దీనరక్షక / ఇందు నిన్ను మిగులవేడి కొందు డినయౌ లి మందగమన కుందు మాన్చకుందువే నృపా. నిశి. భరజురాగము = ఆదితాళము హౌెరంగ ; తగునే యీగతినాడ = ఈమతి తగదు నీకు ఈ పరిపాటిగ - నెట్టుల( బలికితి తాపము గలిగెడు నాహా తల్లిరో పాపమనవె క్ష చింత సేయసేయ నింతటిమాటల నెంతగంబరికిలి వావో - తల్లిరో సంఠాపముగల్లె. లి శితి. హిందూస్తానిరాగము = ఆదితొళము చ్మితాంగి ; రాజకుమారా తనుజితమారా రా(గద వేయిటులన్‌ రమణు(డ మడియుదు సుమశ రశరముల ॥పన్లవి॥ సౌరంగ : పాపము సుమ్మా పలుకకుమమ్మా తాపమునించెంగదా అడలకు ఐడలకు విడుము విడుము నన్‌ 'పల్లవి | చ్మితాంగి : మనోనాథా నన్ను విడనాడిపో మనం బెట్టుకలిగెనీకు మన(గద = నునిసీతమన సీజళరముల శి సారంగ : మాతా యీరీతినను బాధించుట మవాసావాస కార్యముగా మడిసి నరకమున!( ఐడుటిది తగునే. లి నికీ. కాంభోజీ రాగము - ఆదితాళము కమల : ఏమిది చితమో యేమియుందెలియదు నామది కెందుకో = నమ్మికగలుగదు ॥4వల్లవి॥ ఏనాడు చూడని = సూనున కిందు మా రాణియ/బతిక = నీనాండు వాయునే 1! సారంగధరుండు = మారాణియింటికి నీరీతివచ్చిన - పోరామియేమియో. లి

అనుబంధము 1 1109 వర్‌. విలహరిరాగము-రూపకతా ళము చ్మితాంగి : ఆయ్యో-దయలేదే నాయెడ ననయముకలదే 1 పల్లవి! నెయ్యము వియ్యము మీఅ(గ-దియ్యమోవి నియ్యవేల )ఆను॥ సారంగ ; అమ్మాయిటులేల పలిశెదు = అనుచితముగ నీవమ్మా (పర్రివి 1 నెమ్మిదినిమ్మెయి. (గమ్మగ-ముమ్మరమ్ము పాడియొనె ॥అను చితాంగి ? నా=థా-యే-లా వేలాజు పంగ శ్రే సారంగ : కరా=ళపా-పభా-వషణం=బులీ-వరయవలదే శ చ్మితాంగి : [కూరుండ్లై వైరింబున మారుండిదె నారాచము లీరూపున నడఆంగ(గడువడి/(ఐజచెనుు సహింపదరమ హారమణ లి సౌరంగ : చే కూర దల్లిరో లోకములో నేకడలన్‌ నీకరణిన్‌ వాకొనిరే వరసతుల్‌ దురితమౌ నరకమొ నర యుమా తరమగునాకొ దురితమునుడి చి(తాంగి : సుడివడి కుందెడునశదన్‌ బడతిని బోవిడుచుటయే మేలా సుందరి మదనునిచేః గంది సెకలవలనన్‌ (మందిన/గలువ ముగాదందువా నవమదనా సందేహమగు సారంగ : ఉల్లంబులో( దలంపక సీరీిన్‌ దల్లీ నన్నున్‌ ఐలుకి0గ నాయంబె యల్లాసమే చెవికిని ములాయెన్‌ వలదె యీహృదయము ఏకిదేవచియించెదక్‌ గదా సదముల నేనిదెపడి యెద.8 చి(తాంగ 2 హోనాథా-నినుగలయక నేవెందున్‌_-మనని.క నను( బోనార్పన్‌ -దగునె వలవని-వగలన్‌ గలపకు-మొగినీ పదములన్‌-మిగులన్‌ గొలుతున్‌ దగులనీ=తొాగరు మో -వి(/గలుగురుచి యగపజు =-పవే. శిఠి హిందూప్తాని ఖై రవిరాగము-రూపకతాళము. చితాంగి : పాపముగదా=నా పాపము తాపముదీజ్చి-యాపదలను-బాపగరాదా వేమరు నాకేలు మొగిచి=వేండుచుండంగా కామిని బల్జీన యకసుచు(గరుణయు రాదా |

"లం విషాద సొారంగధళ నోటకము వేడి వేడి కన్నునీరు= వెడలుచుండ(గా వేండుచున్న నన్నుదయ జూడ(గరాదా. లి శి?7. నురటిరాగము=ఆదితాళము.

చ్మిక్రాంగి : ఇందునన్మాని రాజవరేణ్యు-డెందు(టోయెనో. నానాథుండెందు. ॥ప లతాళంజాలమరుశరములం=నాలలి తాంగునింజూడకి పాలన సేయండయ్యోనాదగు- [ప్రాణకాంతుండు క వేయివిధముల వేండిన(గానీ ప్రేయసిగా నన్ను నీతి 'సీయక యెందో పోయెని(కనా. జీవమేటికి ! నాకి/క. లి నిత. జంజూటిరాగము= ఆదితాళము.

రాజ : రావేబాలా రావదేలా-రమణీయాంగజ-లీలా 1ప। రావే కొమ్మా రతనపుసొమ్మ-రావే బంగరు బొమ్మా శే రొవే చానా రహిగజయానా-రావే సరసనిధానా లి 29. తో డిరాగము-రూపకతాళము.

చితాంగి : వీ 1ప్రాణనాథా యేమి చెప్పుదానను నొ=మాన భంగమాయిె నేనేమి సేయుదానను ॥1ప॥ చండాలదైవ మింత నన్ను జేసెనే ఆం మాలవిధి యిట్లు నాకి (వాసెనే క్షే ఈ-ఎహీనథంగి నెట్టుతరియింతునో నా=(ప్రాణమింక నెట్లు భరియింతునో లి తి0. హిందూస్తాని కాఫీరాగము-ఆదితాళము

రాజ : ఆవీహా యింక నేది దారి-ఆహావో యింక ॥ప॥ ఇంతటిపాపము=నెన్న(డైన వింటిమే సంతాపమెంత దురంతమాయె నవీవి శే ఈ నాదుభంగికి నేనేమి చేయదు: టోనార ఎగా నేర=ంమానాపహరణము వోని

అనుబంధము 1 1921 తిశే. హిందూస్తానిరాగము- ఆదితాళము

మతిమంతు(డు ; ఇంతటి యన్యాయమా-చింతింప(గా 1ప। నేరనివానికి ధారుణినాథా-సారంగధరున కీరితిపాపమె కే ఆపినతల్లికి వాపాటు కెచ్చునె-పాపండెందైన భూపాలచం[ద ' ల్లి తిశి. బ్యాగ్‌ రాగము-ఆటతొాళము

చ్మికాంగి : [1సాణమింక మానంగందగ దేందీనిరీలిని దీర్పంగవలదే ల ప॥ ఇంతయేల చింతింప రమణ-ఆంతమొందెద నంతేలకరుణ క్షే తాపమార! దలగోయు నన్ను -బాపమొందదు పాటింప నిన్ను లి తజ. బై రవిరాగము-రూపకతాళము

రాజ ; వగపేటికి-.మగువా-మదిలో( దగిడి(ంక మిగుల/గ నీ పగిదిన్‌ ఐహు సుసుణా=యీ-శోకమేల తగది(5 ॥అను॥ వీ= కే-లా=బా-లా=తగదింక శే మేలా-చాలా బాలా-యీలా- గేలా-తగది/క లి రమణీ-తగనీ వగనీ_కగునే తరుజీఎతగడి(క ల! ఈశై వడి-ళోకింప(గ-నీ కేటికి.రాకారజనీకాంత ము ఖీ కామిని=మిగుల(గంబెగ డగ -తగ ది(క శీ పౌొలంతీరో సీ-వలమట(దా=-వలమగుపా*యల విడుమా తెలియవుగా-కలుగంగంతగది(క నీ ర్‌ కామిని విను-నా మనవిని-నేమరు విడు-యీ మతమును 6

తికీ. ఫరజురాగము-ఆదితాళము

సారంగ : ఘోరపాపమకటా = దైవమా నన్ను = వైరమున బాధింపంగ సీకేయపరాధ మొనరించితీ । ఘోర॥ పః భయోక్పాతమిది పైంబడి నాదగు = సుయోగమున!( గలిగె ” అయో నేనెట్టు లోర్చెద = నంగన యెంత యన్యాయ మొనర్శెను

192 విషాద సారంగధర నాటకము ఆపారమై మటి యవాచ్యుమై తగ = ని పాపమున( బుడమి నపాయమిటు రావచ్చునె నాకిక(-గృపాపరా నారాయణకావవె

నీక. శేదారగౌళరాగము - రూపఠతాళము

సుబుద్ధి : రరాదీళ కుమాఠళక _- దురాహతి యిదేల నీకు చనవలదను నా మాఓల - వినవైతివి నాఃడుమి[కా పినతల్లి యనుచు శమ్మిలి - వనమా యిటయితి వా కట . ఎటులీమృదులాంగ ము లీ = పటుబంధనముల కోర్చెను కటకట చితాంగికి నీ = కటిక బుద్ధి యేల కలిగె. ల

తి6. బ్యాగ్‌ రాగము = రూపకతాళము

సుబుద్ధి వ బాసలు ఏకిటు లేటికి. దగునా ॥1ప॥ అంతమౌర్థ్య మేలకలిగె నారయ నీకు నీ వింతచింత చేయలేవె యెంతటి మతమో | ఓడక చితాంగి చెడు(గు = జాడందెలియలగా లి లేండు కీడుమూడు పాడు _- వీడుకగలిగె. లి

తి7. నీలాంబరిరాగము - [శ్రిపుటతాళము

రళత్నాంగి : నా పుణ్యఫలమేండి = నానోము ఫలమేండీ నాపెన్నిధానమేడీ - నాదై వర్రైవమేంచీ ॥ప॥ నాపూర్ణచం దుడేడి = నను( గన్నతండడియేడీ నాపాలిద్లైవమేగీ - నాజీవరత్న మేండీ క్షే నాబాలసూర్యుడేండీ ఎ నాముద్దులా(డదేడీ నాభాగ్యరాశియే+డీ = నాపుతరత్నమేండీ ల

తిరి. తోడిరాగము - ఆటతాళము

రత్నాంగిః సౌరంగధరా = దీరా సువినయా 'ఘోరదుఃఖము = సొరము తనయా ॥1ప॥

అనుదింధము-1 198

లేగ్యబాయముననొప్పు = నీకాహువులకా

యోబాలకా చూడ = నీబంధములు /

చీచీ యెంతటిజంత -_ చితాంగి యవురా

వాచామగోచర = వై ఖరినెలపె లి

ఈతీరుగలిగిన నేనెందు(టోదు

నాతండ్రి నినుంబాయ - నాకేది తెరవు. లి

తి9. ధన్యాసిరాగము - రూపకతాళము

సారంగ ; తల్లిరో యవళలవదలిపోవుమా = తల్లడిలకు శోకజలధి. ॥పః రత్నాంగి: తనయానా=యవళభరూపమనసిజా తాళంగలనె నిన్నువిడిచి, 1ప॥ సారంగ ; అమ్మాజనులకెపుడు = సమ్మోదములెకలుగ(గలవె చెపుమ కే రత్నాంగి: తం డీ-[పాణం-బేలానాకు లి సారంగ : దైవవీధికెపుడున్‌ - _బతిభావమిల(గలదే-యిది

భావఎ-మందు=నెంచి చింతబాసి నను/దల(పకుమ లి రత్నాంగి: వేయారు-జపముల్హపముల్‌ -_ వతముల్‌

సేయంగ(గులభూవణు(కౌ = తనయున్‌

మాయన్న -నినుగాం- దితి నే/-డడవిన్‌

(దోయించి- యెటుకా-పదురా-త నయా. లి సౌరంగ ; వో జనని యీగతి కడున్‌ వనటనీకగునె

చనండొల్లిటినుండియునీ- కును సుతుండే కలుగండనుచు

మనమున నూజటవొారయుము. | రత్నాంగి వ నాతండీ = యడుగడుగున కేతెంచి-.ముదమొదవంగ

నాతోడ = బలుపలుకుల నాతన్వి-దీఅన్‌ వినోదముగ

నెపుడున్‌-గడు మనంబలరంగనుదే యో తనూజ యిక

నెవరిం గనుగొని ముదమైందుదు( జెపుమా. థి

1లి4 విషాద సారంగధర నాటకము శీ0 హుసేనిరాగము - ఆటకొళము

చిత్రాంగి : కోపమునను మాట్లలాడెదయ్యారే ఏపాటినేరమునే( జేసినాకో ప। తనయునిమాటకై గనుకని యిీరీతి ఘనముగనన్ను దూవణసేయ నేలా మనసున వానిపై నెనరుగల్లియన్న నను నిటులాడ(గ(జనునె యోనాథా క్షే

శీశే. హిందూస్తానిరాగము - ఆదితాళము

రాజై; కాంత యీచింతదుర:తిముగాదే స్వాంతముసంకాప మెంతతాకు। ప॥ కాలానుహలము బాలదుబాలా యీలాగునన్ని ౦త తూలింతు/గాదే 1 ఈదారిమోదము పోందోలనయె] ఖేదనునన్నింత భేదముచేసె,. ౨

శీవి ఫరజురాగము = ఆటతొళము

రత్నాంగి: ఈవిధిదేసితి- వేమిది నాథా కావవె కరుణను గైకొని మనవిని ప॥ ఎన్నడుగానని విన్నియు నిజములె చిన్నికుమారుని మన్నింపంగడే కన్నవాండే కడుదన్నెకా+డే యేమన్నరాండే నావిన్నపమాలకింపవే హావో కే సారసుచరితుని ధీరకుమారుని మారణవిధికి నీ మనసొడ(బడెనే మోరళలీలసీ వైరమేల నేమీజ(జాల నీ తీరని కోకాంబుధి హోవో. వి

తీరి. ్రీరాగము-ఆదితా ళము రత్నాంగి; వడి-బుత్త్రభిక్షయియ్యవే నాథా తడవేటికి రమణా 1ప।

ఆనుబంధము-=1 12ి5్‌ కాపాడంగ నిటు ఘశముగ వేండినంజూపవు కరుణను గోపమా నాపై! వైరమిదేటికి నేరము లెజలుడు-సారంగథరుండు సారాచారుండు. 2

ఉ4. ముథారిరాగము._ రూపక తాళము

రత్నాంగి: నాకయ్యోపుతు(డొకండే పోకార్పంగ నేల రమణ ప తామసమున నీవియ్మెడ6 దాలిమి గలుగడు మదిలో నా మనవిని విని నాసుతు(- బేమం[టోవరాదె రమణ | పాపము పుణ్య మనడె నా-[పాణవిభుండుదయమాలొ నా పాపని నాకొసంగి=కాపాడెడువారు లేరె. లి

కర్‌. విలహరిరాగము - ఆదితొళము

చిత్రాంగి: నన్నుబోలువారలుందు రే- ఈలోకమున చెన్నారల నెంతబలు-విన్నాణముగలిగిన ॥ప ఎంత చ్మితమైన భంగి-నేనుజేసి యున్నదాన ఇంతవారలెవ్వరుందు-రీ జగంబులోన( జూడ క్షే సీటిమూటగట్టి భూమి-నింగిస్తూ త పెట్టంజాలు ఎ టోంటియుండునే యొక్క కోటితరుణులనైన. లి

కీ6. హిందూప్తానిరాగము - ఆదితాళము

చ్మితాంగి: సారంగావనీశ కోటి-సరసిజబాణు నికాళ ॥ప। పరిభవమొందితె కరుణాళాలీ సురచిరభానుుపకాశ బహు ।నురు 1 విలసిల్లెడు నీ చెలువుడు జూడ6గం-గలిగె నాకు నిరాళ వేండు ॥కం;2

47. నాదనామకీయరాగము-. రూపఠతాళము

రాజ : చింతసేయసేయ నింతపాపమా-ఇంతపాపమా=ఎఇంతపాపమా ।ప। మన్నింపగ/దగ దెన్నటిక్రై ననూ-కళ్చకుమారుండేకాఏ ఎవ(డైన |! కరుణించుటన్తై కలుగదు నామది=ంగురుయోజన యింకేలా యిందుకు 2

126 విషాద సారంగధర నాటకము శీత. బేహాగ్‌ రాగము-రూపకతాళము సారంగ : గరుడ సైంధవా- దేవారాతి వినాళశనా ॥1ప। దేవపాలవందనియ-దినపలోచనా పావనళ ఫంగారనామ =-భవ్యయోచనా శే అమలసంయమీం [ద వినుత- ఇవవిమలచ రణా కమలజాతవూబితా=- కలుషహరణా. ల కీ. శేదారగౌళరాగము-ఆదితాళము కమల: నను=గాపాడుషు భూవర-కరుణను జూపి ॥1ప్య ఆరయకచేసీన= యపరాధముల నెల గరుణీంచికావవె=తెరల( ఐలుకను=-పరాకున నిటు ధరాధిప నను నిరాకృతంగకు క్షే మనమున నియ్యెడ+ =ఎగనలు వపాంపకు వినుతిచేసెద నిదె దనర/జేయకుఎమనాదరణము జనాధిప నిను=వినా యజు(గను. లి త్‌0. రాగము _ తొళము రాజు 2: పొగ రెక్కినదో = మగువా నీకును దగునే యీరీతి - తలపోయ ౨ గదే 1ప। వనికా నీకే - జనవిచ్చిన నీ మనమున దగురీతి = మాటాడెదవే | దుడుకుతనమునకు = నుడువులు బలిశెదే చెడుబుద్ధులు సీకు చీలీఎతగవే, ర్‌. ఆఅనందశైరవిరాగము - తాళము సాఠ-గ :; ధరీరమాకకులెవరు లేరె= నాదు మఘోరబాధల మాన్న్చరారే ॥ప

ఆనుబంధము-1 కేల? స్వాంతము ఖేవిల్ల = నెంతో యలసినాండ నింతవేండికంగాని = నాదగు - చింతదీర్చెడువారులే రే | పెల్లుగనియ్యెడ =దల్లడిల్లెడు నన్ను దల్లి యో పినతల్లి నీవిటు-లుల్రమలరంగజూడరాదె. 121

రజి. హిందూస్తానిరాగము = తొళము

సుబుద్ధి : పిలిచిన నో యనవలదే 1ప॥ చెలువుండ సీత్షైయడవుల వెద కెద నిదె సలలితగతి __ నిటు = సారంగధరాయని అను ॥ ధీరసుగుణ నిర్వి = కారవిరాజిత సారసూవృతసువి*చార యదారా యశి ్షే థ్రీలసుకరుణాల-వాల రాజేశ్వర బాలసమరమవహా - ఖీల సుశీలా యని లి

త్‌తి. రాగము = తాళము

సుబుష్థి ; కరుణా భరణా ధరణీ వర తలమే యిటులీ-ధరపై( బడంగ 1; మృగపాకులలో ఎ దిగుటొందుచు వగలం బొగలం - దగునే సుగుణ శే అనఘావని నం - దను నయ్యయో . తునుమాడిన యాజనకుండుండునే. లి

ర్క. కల్యాణిరాగము - రూపకతాళము

రాజ £ వాల యిందురారంా = యిలాళన వేలార్ప(గనేలా 1ప। నే లాంతినే యేలామింక నన్ను జూడరారా = అన్నా యిటులున్నాడవె విన్నామె-చెన్నారంగ శే తాళజాలలేరా శలొ యో బాలామిం = కేల నాకేలగోల ల్ది

వీరి విషాద సారంగధర నాటకము తర. రాగము - తాళము రత్నాంగి : ఆహాహాహా = మహాశోక (ప్రహారంబు ఇ నృహంత బు (ప॥ హరీ నాకీ దురవస్థపరిపాటి సరిమీజె య బుధాళ్యాశీ ర్విధానంబు = వృథాయాయె విధిమాయ లె అయో పుత్త్ర వియోగంబు=-భయోత్పాత (క్రియదంబు ఆహాహాహా 8 భూపొాలరాగము = ఆటతొళము రాజ ఏ నాజీవరత్నము = నాభాగధేయము నాజోడు చెలికాండు ననుజూడరా,డే మోరపాపముననె * యీరీతి( గలిగనా సారంగధరునిచ్చు - వారె లేరె. వు.

అనుబంధము = శి మె అ పాాకిలద ఒక చితాంగి వా(_తసంబ షంపుం ఈడోకెళ్ల్‌ వీరల్వదుంయగాడు యం, బే, చిత్రాంగి = సాధారణ దూషణము

ఈ నాటకము3 కంతకుకు, ముఖ్యముగా దీని దుఃథాంతము*కు, చ్మిలాంగి పాఠము మూబాధారము. చితాంగిదేవి పాత యీ వాటకముుకు ప్రాణము వంటిది. ఆమె లేనిచో రూపకము రశరహితమశుశళ్న, తప్పిదము లేదు. ఎలక కును నీ కథయందు మిక్కిలి బరిచయము కలదు. ఎర్నిమాలులు నాటకము చదివినను, (పదర్శశము చూచినను చితాంగి పౌంచకంత దూషణము సామాసు ముగా మశి యేనాటకముళలోని మతి యేపాతమును బొండియుండదు. కాన, యూ నాటకము (ళద్ధతో చెద్‌వి చూచిన, చితాంగి పాతపోషణ మెంత భాపగర్భితమై యున్నదో స్పష్టము కాంగలదు.

రాజనరేర్యదుండు సౌరంగధరున కీయవలసిశ కన్యకు తానే పెంద్రీయాడె నను మాట యటుండనిచ్చి, మనము చిత్రాంగి వర్తనమును గూర్చి యోచింతము* చ్మితాంగి గుణగణనము చేయువానికి ఆమె యందు మూడు పాపకార్యములు కాన్పించుచున్నవి. [పథమదోష మేమన, తానెవరిని దరించినను సరేకాని యగ్ని సాక్షిగా వివాహమాడిన భర్తయందు భక్తి లేకపోవుట. తాను పరిణయమాడం దంచిన పురుషుడు పొప్తంపకపోవ, వెంటనే పూర్వపు మక్కువను మలచి, నూరేండ్హు చింరించినను కుదుట వాసిన వాతలు తప్పవుసుమీ యని యూరట చెండవలెప.. పృుతసమానుండను నారంగధరుని, తన దుర్శోహయి ఏ ఖాం3 పరుచుటతైై, దుహాపాపయుశకు పాల్సేయ' బయస్నెంచుటయు,. వావివవసలు

[0]

180 విషాద సొరంగధర నాటకము గణింపక మైమజచి కుమారునిపొందు గోరుటయు రెండవ దుష్కార్యము. ఆమె యింతటితో విరమింపక, యే కారణముచేనైన నేమి జితేర్చదియుండును సద్గుణ మ్హూర్తియు నగు సారంగధరుని మరణమున కెక్కువెట్టుట మూడవ దుష్కా ర్యము. నిజముగా నీ మూడు కార్యములు ఘోరపాపములని యెంచనివా( డెప్వం డును పృథ్వి నుండ(డు,

వైవాహిక సందర్భములు = సొరంధరున్నివై (వేమ

కాని మనము నాటకమంతయు జాగరూకతతో చదివిన, చిితాంగి నిజ స్వరూపమును చూడంగలుగుదుము. ఆమెను మన మెంతవణకు నిందింపవచ్చునో, యామె దుర్మోహమున కించుకయిన క్షమాపణ కలదేమో విశదము కాగలదు, చ్మితాంగి సౌంద ర్యాతిశయమునందు జగన్మోహనరూపిణి. ఇ భోజరా=పుదతి విద్యావతియు, గుణవతియు నయియుండె. ఆమె బుద్ధి యసమానము. అట్టి సకల సర్ధుణవతి యగు యువతికి వివాహార్థము యత్నము చేయుటలో సారంగధరుని వార్త కెలియవచ్చెను. అతని రూపలావణ్యమును సకలకాస్త్రపారంగతయును సకలసద్గుణ సంపత్తియును ధవళయళమును గూర్చిన కథలు వీనుల విందొ నర్చెను. అంతేగాక, యా నవమన్మథుని చ్మితపటము నామె చూచిన తోడనే తన యాశలన్నియు నా యాకృతి జెందెననియు తన తపమునకు ఫలము నిచ్చు సీశ్వరుండితండే యనియు నతనికి పత్నిగా నుండుటకంట మవోపదవి వేజే లోకములో. లేదనియు నామె నిశ్చయించెను. ఈ విషయమామె వాక్కుల నుండియే మనము (గహింపవచ్చును.

“ఫారంగధరా, ఆ (వాహ్మణుడు, నీ రూప పటమిచ్చినది మొద లంకు రించిన మోహాతిశయము లెక్కి౦పజాలను. నిన్ను(గా కింకొకని. బతిగాఎడయ నిర్దేశింపను. నిన్నునా పతిగంజేయ వేయి దేవతల! గొలుతును. అనవరతము లోకమోహనమైన నీ రూపమును, లోకవిదితమైన నీ ధవళయళమును గూర్చిన చింత మానను

అట్టి బుద్ధిమతియు సద్దుణవతియు శస పదునాటేంర్ట రాకన్నియను రాటు రాఎను నే. ఐదియేండ్లకంటె నెక్కుడువయస్సు గల యొక ముదుసలి పాణి

అనుఐంధము-లి 181 (గ్రహణము చేసికొనెపు. ఆయమ తండి కజరాజున రాతరంగికు. డముసందున మీరకాదని, తానెంత వలదని మువష్క్మరభావము పట్టికను మావక ఆమె కానబట్టి, బలిమాలి, నిర్బంధిపెట్టి, మీువాకుండం జేసి, యామె నొప్పించెను; కాని, "పేరునకు మాతమాతనికి భార్యయయినను మనసు సారంగధరునియందు తప్ప దాయెను. రాజణివాసపు నిర్బంధము నుండి యతని నొకనాండును జూడలేక పోయినను, అతని రూప మామెకచ్నుల( గట్టినవపై యుండెకు. కాని యామె తన మనసుకు కాంతపలజుపరేవని తెలిసినచో, వివాహము కాక మునుపే, జూలి యటువలె, తగిన [ప్రయత్నము చేసియే యుండును. ద్లైర్య సాహసములు కలిగి తమ మనోరథము నెటులయినను చెల్లింప నెంచిన కామికులకు- *1%/5ఠరళంబు గ్గరవయ్యె నే యకట, ఖద్గంటై నం జేంబీక్కదే?””

కాని తన భర్త వచ్చినప్పుడెల్త నతనియందలి (ప్రేమ మభినయించి యతనిని మోసపుచ్చుచు వచ్చెను. రాజు వృద్ధుడగుటయు, వార్థకమందు గలిగిన చిన్న భార్య యగుటచే నతడీమకు జనవిచ్చుబయు కారణములు కొవచ్చును; లేదా చ్మితాంగి యెప్పుడయినను తన కపాయము రాకుండ, రాజును నమ్మించి తాకు చెప్పినదెల్హ ఆతనిచే/ జేయించుటకు అతనిని జోకొట్టుచున్నదో తెలియన. కాని యాతనిని జోలపాడుచున్నాననియు, పాపము చేయుచున్నాననియు, నామె కెప్పు డును జ్ఞాపకము వచ్చుచునే యున్నది.

“అహా! యెంతటి కపటకృత్యము శభినయింప( బాల్చడితిని.”

చిత్తటీభము -స్హై తికతత్పరత

చికాంగిని మనము మొదట జూచునదెప్పుడకంగా, ఆమె మనోవేదన పడుచున్నపుడు (1-10. సారంగధరునియందు బద్ధామురాగయయి యామె తన మనము నాత3 నుండి మరల్చుటకు మనః పూర్తిగ యత్నము చేయుచున్నది. ముసుపేమో మోహ మున్నను ఇప్పుడు ప్పుతుండుగా నున్నాండం పరితపించు చున్నది. ఆ యకురాగమును జయింపవలెకనియు. నీతిమార్గమున వర్తింపపలె ననియు కోరుచున్నది. ఆతామరాకుమీద నిటిబొట్టువలె నాకు నునస్సు తపడిల్టు

182 విషాద సారంగధర నాటకము చున్నది. ఆమె హృదయమందెట్టి మైోరసర్యగామము జరుగుచున్నదో మన మీ [కింది వాక్యముల బరీశ్నించికు చూడ(గలము.

“మనసా! _ఈ దుర్చుద్ధి నీకేల? మొదట నేమో మోవోతిశయ ముండె( గదా! ఇప్పుడు కుమారు డయియున్నా.డే? నీకీ చింత యేల” అకటా! నే నేమి చేయుదును? ఎంత యూఅడీల్లుద మన్నను సాధ్యము కాకున్నది.” (1-11)

ఇంతలో నా సారంగధరుని రూప పటము చూచి మదీ యుప్పొంగ, కాళంజాలక తన దౌర్భాగ్యమునకు వెతచెంది-

“అయ్యో! నేనెట్లు సహింతును! ఈ జగన్మోహన రూపము నా మనఃపీఠ మున నెలకొని యున్నదికదా! అకటా! ఇట్టివాండు నాకు లభింపక వోయెంగా? బెల్లిదంపుం దగులంపు( దమిచే. నే భయమును బాసి యెట్టయిన నీ మనోహరా కారుని లో-బఅచుకొన నుద్యమింతుకు. తమకింతును. యోచింతును. మహా (దోవమే ! ఘోరపాపమే ! అని ఏలపింతును. మజియు నుంకింతును. వెతి గాంతును. ఏమిసేయుదును?” (1.11)

అవాంతర సంఘటనము

చిత్రాంగి మన సిట్టిదురవస్థలో నుండ, రాజనరేం[దుండు మృగయార్థము వింధ్యాటవికి పోవుదినము సంప్రాప్తించెను. రాజూర లేకపోవుటయు తాకొంటరిగా సారంగధరునిం గూర్చి తపించుట కవకాళము కల్గుటయు ఆమె నదివజకే బాధించుచున్న పువ్పవబాణునికి మిక్కిలి సహకారము లయ్యెను. ఆమె-ా--

*“అయ్యో! ఒకనాడు పతి యూరలేకున్న నేమో మతివి[భమము గలు గు(గా! ఇంకం బది దినము లౌంటిపాటు గలిగెడునే! ఎట్టు తరింతును””

అని విలపించుచున్నది. చితొాంగి హృదయము మన్మథవికారముతో నిండియున్నది. జ యకరాగమునకు ఫంముకు బౌందు నవకాశము చిక్కి=నది. ఇంక నామె చేయున డేమున్నది? ఆహా! అపకాళ మెంత పాటవము కలది! నీతి

అనుబంధము-వి 189 పరులను దుర్నీతి పరులను చేయటలో నవకాశమున కున్నంత శ్తి మఠి యెవ్వరికిని లేదుగదా! ఎంతమండి సత్పురుషు అలనిపించుకొనువారు తమ మనః 'స్థెర్యమును పరీక్షించు సమయము లేకపోవుటచే జితేర్యదియు లగుచున్నారు! చిరాంగి యెొనిమీది రోజులవజకు కంటికుండి జలధారలు రాల్చుచు! గడపివది. ఇ(క నామె భరింప(డాలదు.

“అనద విధంబు వాటిలె, ననంగుని బారికినోర్వ(జాల, నీ యెనిమిది నాష్టు నొక్క గతి నేడ్చుచు( బాపితి, నింక దాళ నా మనసిజి రూపవై భవుని మానవతీనవమోహనాంగునిన్‌ దినకరతేజుని౯ విభవదివ్యబిడౌజుని, గూడకుండి ,నన్‌.'' (1-17)

శీర్మావము

ఆమె యొక నిమిషమయినను పువృకోదండుని బారికి. దాళలేక “నేనై ముందు పడినకరు సారంగధరుని కనురాగము నాఫై( గలుగునా?” యని యత నిని బలవంత పెట్టుటకు సిద్ధపడి యున్నది. జాబు వాయుటకు ఇళశ్చమించిగది. ఒక *_విషయ మీ సందర్భమున మనము మణువదగినది కాడు. చితాంగి మొదటీ నుండియు కన్యాన్వేషణమప్పుడు వచ్చిన విభావసుండను [బాహ్మణు/డు సారంగ ధరునితో తన రూపాతిళశయమును గూర్చియు తన యభిలాషను గూర్చియు చెప్పి యుండెశని యూహించియున్నది. తన సందేళమతనకి చేరలేదని యామెకు తెలిసినచో నేమి చేయునో?

(ేమరంగము - నిర్మలానురాగము

ద్వితీయాజ్య_-ము _పథమరంగమునందు. చిత్రాంగి ఘకత యుతయ స్పన్హమగుకు. ఇక్కడ చ్చితాంగి చిరరాలమునుండి వేచి వేచి చం్యదుని రాకకయి చకోరపక్షివలె, ఆడివిష్ణుపు రాకకయి మహాభక్తుని" రె, సారంగథరు నెమరు చూచుచున్నది. సారంగధరుండు మిగుల వెట్టివాడు. మొదట చ్మితాంగ ద్వఎడ్వార్థ మిచ్చు మాంఎలు వప్పును గాగ యతండది గహింపంశాలడు అతని కఠవాముల

154 విషాద సారంగధర నాటకము విప్పించుగు. అతనికి ఫలాహారమిచ్చును. తన పడకటిల్దు కూడ చూపించును. కొంత సేపటి కా రాజకుమారుం డది స్ఫురించి “తల్లీ! ఏ వనుమాట మిక్కీ-లి మర్మముగా నున్న దని నుడివెను, ఆమె యతని మౌనమునకు విచారపడి కన్యాన్వేషణ విషయ మతనిని (పశ్నించెను. నిజము వెలువడిన వెంటనే తాను మోసపోతీనని (గహించినది మొదలు, ఈ రంగమందలి రెండవ భాగమారంభమగును. ఆమె తప్పిదము [గహించి యకశిని శృంగార విషయ ములను గూర్చి (పళ్నించును. తువ కుండబట్టక ““ఆంత యెందుకు? నేనే నిన్ను గామించి పైబడిన వలదని [తోయుదువా?”' యని యాతని బరీక్షించెను. సారంగధరుడు చెవులుమూసికొని “కృష్ణ కృష్ణ! తల్లీ! యెంతమాట వింటిని" యని విచారింప, చితాంగి యీ రా కుమారునితో చుట్టుమాట లింక పనికిరావని తన మకంబంతయు వెలిపుచ్చ నెంచె. ఇ(క తాళ( జాలక, “నిక్కము దాంప నేల”' యని యామన్మథ ,[పేరితురాలగు వరూధిని తేజోమూలర్తియగు నా్యాపవ రాఖ్యుని వేండినచందమున, మనోఖీష్టముకు వెలిపజచెను. ఆహా! (పేమ యెంత గాఢమయినది ! ఈ దిగువ చెప్పంబోవు వాక్యములు చూచి, చ్చితాంగికి సౌరం గుని యందు నిజమైన (పేమకలదో లేదో, నిజముగా నామె కతని యందలి యనురాగ మెంతమిక్కుటమో, యామె కామముచేత సారంగధరుని వలచి యున్నదో లేక నిక్కుడముగా సారంగుని దైవముగా నెంచియున్నదో, సారంగ డామె ప్రాణపదమైన యాళను చెల్లింపని యెడల నేమి మూడునో (గహింపం గలము. చితాంగి సౌరంగధరునితో---

“నిన్నాకనాండ్రై నను గని నీవనుగహింప ధన్యత నాందవలయుననియే (ప్రాణముల నతిభారముగ మోసికొని యుంటిని. నేనూరళ యవిచారమూలమున నీపట్టుపట్టినదాన ననకుము. ఎంత పాటువడి యెన్ని బాధలొంది యెన్ని దినము లాలోచింపకుండిన, ఏవిన్నప మీలాగున నొనరింతును? ఇదియంతయు/ గల్ప కాదు. ఇందుకు నా మన సౌకసాక్షి. ద్రైవమొక సాక్షీ. ఇంకొకసాకి జూపె దకు- ఇది చూడుమా! నీ రూపపటము'! డీన్‌ నెల్పపుడు [పాణపదముగ భావించి నిదురించునపుడు సైతము స్తనసీమపై ధరించి “అకటా! పటరూపములకు జీవ

అనుబంధము. 155 మిచ్చి చక్కని (పాణులంగా! జేయు మహామఇత మేమహాత్ము;డయిన నాకుప దేశింప(డా? అని వందురుచుందును. ఆశయము వేకరుచుందును. నీ యాన |! నే నీయసువుల భరింప(జాల - పాలముంచికను నీట ముంచినకు నీవే!"

ఆవాో! దీనినిబట్టి యామె సంగతి పూర్తిగా [గహింపంగలము. చ్యితాంగి [కోమముగా నాలోచించి తాళలేక యీ పని పూనినది. ఆమెకు సౌరంగునియందు మోహమెంత గాఢమో విశదము. అది వట్టి కామముకాదు. తొను వరించిన మవి పురుషుని చూచి యానందించి జన్మము సఫలము చేసికొన వలెనని జీవించి యున్నది. అట్టివానినే దైవముగా నమ్మి, నీట ముంచినను ఏవే, పాలముంచినను నీవే యవి తనకాయ మతని కర్పితము చేయుచున్నది. జహా 1 అట్టి చ్మితాంగి సారంగధరునికే భార్య యయినచో వారిదాంపత్య మెట్టుండునో కదా !

భావో(దేకము = ఆలింగనాఖిలాష

ఆమె యెంత చెప్పినను సారంగధరు(డు చెవిని పెట్టడు. ఆయమ మశ స్సులో సలసల [కాంగుచున్నది. మరి వెలికి రాక తప్పకపోవ, అతనికి తన వాళి యంతయు నగపజబచినది. మన్య్మథో[దేకముచే శరీరము మజచినది. కువూ రుండనికాని, పాపమని కొని భీతి మజచినది. దైవమామెకు జ్ఞాపకములేదు. శరీ రము నుక్కుచున్నది. నిట్టూర్పు లధిక మయిశవి, ఇక నాకింత సేపముకను

ఆ బి వేచియుండ(జాలదు. ఈ బాధ కంతకును నొకటియే నివారణము. ఆమె సర్వ మును మజుచి, యాలింగనసౌఖ్యమను మాటతప్ప చుణియేమియు. నామెకు జ్ధాపకము లేక “ఎంత పాపమునశ్రై న( దాశుదు(గాని, ఈ మదనతాపము సహింపహ జాల'"'నని కుడివెకు. సారంగథరుండు పోవ( జూచుచుండ పోోయదు. తన యలీష్షము చెల్లీఎపక వీలులేదని మణీ మజీ పార్థించుచున్నదిం

“పాజేశా ! నీ వేమన్నను ఎంత భీతి చెప్పినను నిన్ను విడువను. ని పాదములాశ ! విడువను! '' (కాళ్ళంటంబోవును. ఆతడు పోవగ్యబయత్నింప, ఉత్తరియము పట్టిలాగును). “మనోహరా ! చచ్చిన పిమ్మట నేమగుటయు వెవ్వ రెటుంగుదురు ? ఇపుడు పంచబాణుండు సతన్ముతాణుం డై యారోపాత శుక

196 విషాద సారంగధర నాటకము కంథాణు(డ్తై. నా (హైణానిలముల బోనార్చుచున్నా(డు. న్రీహత్యాదోషమునకు సివోదృకుందువా?”''

ఇంతటితో నామెళక్రి క్షీజణించినది. ఆమె చెప్పవలసిన దంతయు విన్న వించినది. సారంగధరుని హృదయము వ్యజముకంటెను కఠినమయిన డగుటచే నామె నిరాళచెందిశది. తానేమియు చేయంజాలదు. ఆత(డెంత హితబోధచేసినను సెరింపకుండ, వేలుమార్గములేక వారం దార్థింపంజొచ్చెను. అతని కాళ్ళంటెను, బళాత్కారమున న్లైన నాతని. దాకంటోవును. ఇ/క6 దాళంజాలక చ్వితాంగిం

“సెళంగా | సీభూర = నాయానగ = ఆ మయదను నాన నికమాశణాల., నీయాశ్లేష సుఖము గోళీ నా కాశాధంగ మొనర్చినందున కొకటే ప్రత్మికియ ! నేని దాని రాదీసి చూజలాడుదుకు” (ఆలింగశము చేసికొళంబోవును).

ఆశాధంగము - ఆ[గ్రపహోదయము

ఇప్పటికై నను సారంగధరుని మనసు కఠంగదు. ఆమెను దూషించి పోయత్నించును. చితాంగి యావచ్చటక్రియ. ధారవోసనది. విఫలమనోరిథ యయినది. రాకొమారు( డన్ననో యించుకయినను లొంగక పోవుటయే కాక *“*త్రల్లీ! ౧ మతము డుష్టకీటక విషముంబోలె నంతకంత కెక్కుడగుచువచ్చెను ! ఇంక పసైంహం శాలను" అని యామెకు దూషింప(జొచ్చెను. ఆమె నిరాశవాడమ ఆ నిరాళ కుర్భవించిశ య్యాగహము పట్టంజాలక [కోరాశననయయి, చుహిషా సురుని చంపు నాదిక క్తింటోలె, నరకాసురుని దధ కుద్యుక్తురాలమిన సత్గభామం జోలె నిప్పులురాల్చు తీక్షదృష్టితో _

“జౌనా” నిక్కమా? పోయెదవా? మానిని మాతము సాహసింపం దొడం గెనా-యది యొకర్పజాలని కార్యమే లేదు. నీపై నాకున్న బాశ యంతయు వెలిపజచితిని. నా మనోధనమును గహించితివి. దాని ననుభవింపకున్న నిను దక్కానీయదు సుమూ! నన్ను నీవిటు వెలార్చుట కాలాహివాలము (దొక్కుట యగు కడతేఅ(జాలవు. సాహసమున నీక( వాణాపాయము నృాసంగింళు,”

ఆనుబంధము-లి 187 ఎంత వేడినను మొజలాలకింపక మీ(దు మిక్కిలి దూషించుచున్న పురుషుని: జూచి కోపదీప్రయయి యట్టి వికారాకారము దాల్చినది. పునరనురాగము

ఆమె నిరాళచే జనించిన _కోధమున నతని తూలనాడెను గాని వెంటనే యామె నిజస్వభావము మజియొకిసారి వెలికి వచ్చును.

“అయ్యా! సారంగధరా! నన్నెంత మాటలాడ శ్రేసితిమకీ ధనమువోలి సర్వస్వమువోలి, పెన్నిధానమువొలె, దైవమువోలె మ్మియుండిన ౧ పైంగినియం జేసితివి! ఇది [పణయోన్ముఖ సంభాషణంబు గాక నిక్కంపుటలుక గాదు. ఏడీ! నా మనోహరుడవే, నా మక్మథ మన్మథుడవే, నా [పాణదాయకుండవే, నా సౌరంగు(డవే! నీ కేల కరుణరాదు? (సారంగధరుండు మానవ సమానుండే యయిన యెడల నతని హృదయము ఈ దీనాలాపములు తాంకినంతనే లోహము వలి తణములో నవనీతమయి యుండును గదా?) ఏల సంశయించెదవు” ఒకసారి నీ యౌాశ్రేష సుఖమిచ్చిన మరియొకసారి కొసరను రమ్మా! (ఆమె [పేమ సాగర మున లోంతు లెక్కింప నేరి తరము? ఆవి యనుభవింప వలసినదే కొని వర్డింప నలవికాదు.)

మన్మథ _పేరితులయిన వారి మనస్సింతకంటె చక్క(గా నెక్కడనై నను చితింపంబడినదా? ఇట్టి తరుణీమణిని జూచి కనికరము. లేవా రెవరుందురు! ఆమె సారంగుని దైవముగా నమ్మియుండెకుగా! ఆ ముదుసలి రాజెంత మూర్చఃడో కదా! కన్యాన్వేషణమునకయి పంపంబిడిన విభావసు( డెంత _కూరుండు! వజ పంజరనిభంబయిన _సారంగధరుని పృాదయమును ఖేదించుట కీజవ్వని (యత్నము లన్నియు న్మిషృయోజనము లయినవి. నవమోహినియగు నొక శ్రీ తన బుద్ధిబలిమి నంతయు వినియోగించెనన్నమాట యటుండ నట్టి యవలి తనపై(ఐడి యాలింగనము సేయ నెన్ని సారులో [పపయత్నించినను ఇంచుకయి నను చలనము లేక యామెకు మాతృభావముతో( జూచునంతటి మహాకుభావుండు మన కీళ్వుర సమాను(డే కదా!

188 విషాద సాకంగధర నాటకము హంన గీతలు ఇంతటితో చి(తాంగి బుద్ధివికాసమును మనోన్రైర్మల్యమును ఆ _స్తమించిన వని చెప్పవలెను. మనము ఇంతవణకు నామె యెట్టి ఘోరకార్కను సేయందలంి నను, అమె దృఢానురాగమును మచ్చుటయు, ఆమె సారంగధరుని దైవముగా నమ్మి యతని పాదపద్మములపై/ ఐడినపుడు నెనరు చూపుటయు తప్పివవికావు. ఇంతటితో మనము నిజ చి(తాంగి యొద్ద సెలవు తీసికొనవచ్చును. హంసలు తమ యవసాన కాలమం దౌొకగీతమును పొడి ప్రాణము వాయుకని వింటిమి కదా! ఆ రీతినే చి[తాగెగి నిజస్వభావము మన కదృళ్యము కాక మునుపే యామె కడసారి తన యనురాగమును గూర్చి యొక హంసగీతమును గొనము చేసి విరమించును. తిరిగి మజియొకసారి పంచమాంకమందు తస్ప నామె మన దృష్టికి గోచరమే కాదు. ఆర్జవము దొర్హన్యమగుట సారంగధరుని యందింత గొఢానురాగము కలిగి యాతని మ.ఖావలోకో నమునకయి ఈ కష్టజీవమును భరించుచున్న చ్మితాంగి యతనికి పరమశళ్మతువయి యాతని పాలిటి మృత్యుదేవత యగు విషయమొక సమస్య. అయినను చి(త్రాంగి ప్రాత సంపోషణ [కనుముకు జాగరూకతతో చూచిన నిజము విశవము కాగలదు. నాటక కార్తయొక్క కల్పనా శక్తియు తేట తెల్ప్వమగును. చిత్రాంగి పతిభా విశేషము చిత్రాంగి బుద్ధికుళలత యద్భుతము. సారంగధరుని లోబటచుకొనుటకు యత్నించుచు “నవమోహనాంగా!. నీ యెనలేని సరసతకును విలాసమునకును నిదివలంబె?”” యని వేండినపుడు ఆమె య్యపతిహత మర్నున బుద్ధిని జూచి యాశ్చర్యము నొందని వారెవ్వరు? రాజనరేందుని మనసున వివ మెక్కించిన విధమును పెక్కు శృంగారపు పేర్పు వక్కాణించిన చందమును జూచిన వామె చతురత తెలియంగలదు. ఆమె విదా,జ్ఞాన మీ చెడు_పనర్తనమదు వినియోగించ్చె

అనుబంధముంల9 180 నని విచార మొందినను ఆమె కల్పనాళ కిని జూచి యద్భుతపడమా? అదిగాక యామె జాబు (వాయటయందు చూపిన చమత్కృతియు తన చెడునడత యంతయు బయల్పడినను తుదవజుకు ధైర్యము వదలక రారాజుపై కడసారి తన వాల్గంటిచూపను సమ్మోహనాస్త్రమును (వయోగించుబయు చూచినపుడు చదువరులు దిదృములును అచ్చెరువొంది ““భశిరే! యేమి యీ చికాంగి మేధా శక్తి! ఆమె యాలోచన లెంత భావగర్భితములు! ఆమె వ్యూహములు పద్మ వ్యూహములు కదా! యం తమలోతాము చెప్పుకొనని వారెవ్వరుందురు? సాహనము - కార్యనిష్ట

చితాంగియందు మవ్మథ,[పేమ మితిమీటినది. ఆమె మనసేమో కాని, కా/దలంచిన కార్యము కొనసాంగువజ కామెకు న్మిదపట్టదు. దానినిబట్టి (ప్రపంచ స్థితిగతులు మాజవలెకు. దేశకాలముల నకుసరించుటకు మనను చొరదు. కాలాను గుణముగా _పవర్తింపని మనస్సే కాకపోయినయెడల, ఆమె సారంగధరుని యందలి [పథమమోహము నడంచియే యుండును. తన మశస్తునకు(దో(చిన కార్యము పూనుటకు ధ్హైర్యసావాసములును కోరిక పని నెజవేర్చుటకు! దగిన పట్టుదలయు, నామెయందు (పాముఖ్యము వహించినని కావున నామెకు సదుద్దేశ మున్నను, దురుద్దేశమున్నను ఆమె పూనిన కార్యము నామెకు! జేర్పంగలవు, మటీయు సాంఘిక మర్యాద లెటున్నను నీతిళాస్త్ర మెటున్నను తన మనసునకు తట్టిన సంగతి కొనసాగక తప్పదు. ఆ ఫలాపేషయందెంత సాహసకృత్యము నయినను చేయ నుద్యుక్తురాలయి యుండును. ఈ విషయము [గహింహ గలిగినచో మనకు చిత్రాంగి పాత స్వాభావతత్వ మలచేతిలోని యద్దమువంటిది.

అపమానానుభవము

సౌరంగధరుండు చ్చితాంగి మొజాలకింపక వెళ్ళినతోడనే చికాంగి [కుంగి నడి. వోవి యని విలపించుచు, *'*ఇందు నన్యాని రాజవ రేణ్యు(డెందు(బోయెనో నా (పాణకాంతు( డెందు-బోయెనో నా జీవమేటి”' కని రోదన మొనరించు చున్నది. కొంచెము సేపటికి తెలివి దెచ్భుకొని (ప్రస్తుతపు స్థితి చూచి భేదపడిం

140 విషాద సారంగధర నాటకము

“అకటా! నేనెంత వీజిడినైతిని ! ఎంత బేల న్వైతిని! ఎంత మోస పోయితిని 1 గాంభీర్యగుణ మింత్రైన లేక మనోధర్మము దాప(జాలంక పలుళ దనము దెచ్చుకొంటి. నా (బతుకింకేల? ఆసువుల( దాసెవను” అకుచున్నది.

సౌరంగధరుని నిరాదరణమువలన( దనకు. గలిగిన యాశాభంగము నోర్వ(జాలకున్నది. అతనికి తన మనమును వెలిబుచ్చుటవలన లాభము రవ్వంతయు లేదు. చింతించి తాను పలుచ(దనము దెచ్చుకొంటినని హేయపడు చున్నది. ఇంతలో నామెకు ధ్లైర్యమును వదలుకామిని కామిని కాదని తోంచ, తన్నింత హింసించిన వానిని విడువ।గూడదనియు వానిని శిక్షించు మార్గము కలదనియు స్ఫురింప=

(శో ధము-(పతీకారచింత

త కట్టిడి యనిపించుకొన్నను, ఎంత రట్టడితనము వహించుకొన్నను, రీరగుణము మాను కామిని యొక కామినియా ? శన్నింత రద్వచేసినవాని విడుతునా ? ఎటు చేయ/శాలను? ఆ ముదుసలి నే నేమి చేయమన్నజేయండు ? సారంగధరుని యందలి మోహమా! ఇట్లే వెడలిపొమ్ము. [కోధమా! తక్ఞానము నధిష్టింపుము. కానీచూతము.””

చిత్రాంగి మనస్సంతయు వై రముతో ఏిండియుందుటయు ఆమె యా[గహ దేవత నారాధించుటయు. చూచితిమి. ఆ య్యాగహ ముదృవించుటకు కారణ మేదియో యోచింపవలెను. సారంగధరు నామె (ప్రార్థించికపు డాతండామెను దూషింప నారంభించెను.

“నీ మతము దుష్ట కీటక విషముంబోలె నంతకంత కెక్కుడగుచు వచ్చెను.”

చ్మితాంగికి కోపము రా(గా, “నన్ను నీవిటు వెలార్చుట కాలాహి వాలము [దొక్కుటయగు! కడతేరంాలవు. నా సాహసము సీపష్టపాణావాయము క్చాసం

అనుబంధము-=లి కేశ] గింతు"'నని చెప్పియున్నది. ఇంతకును సారంగుని చంపంబూనుటకు ముఖ్య కారణము మజియొకటున్నడి రదా! సారంగధరుండే యెప్పుడబిన తన దౌరాత్మ్యమును వెలిబెట్టిశ/ాని మజియేవిధమున నయిన కది బయల్పడినంగాని తనకు ముష్పకదాయని చిితాంగి ముందె జాగ త్తపడుట మంచిదని యిట్టి [కూరత వహపించియుండ వచ్చును. ఇదిపజలో సారంగరరు( డొకసారి= “నిక్కముగా మాతండితో నీయువంతమంతయు వివరింతును" అని వా[కుచ్చెను! ఆతడు చెప్పండు గాని యొక వేళ నేరీతిన్తైనను పరులకు( దెలిసిన నేమిచేయంగలదు? దీనికి సహకారిగా-= ““కలుషమానసము కీయెడ నుండుటచే భీతి”లిగి నీచరితము వెలిబెట్టిన నపాయమగువను తలంపున నాపై నప్పుడే మాయోపాయముల( బన్నితివా?”' యని సారంగధరుండు చెప్పుచున్నాంయయ. ఇంతకును నిట్టి 'ఘోరకార్థ్యము చేయుట కొమె సాహసము తప్ప వేజుకారణములేదు. పురుములకంటె శ్రీలకు సాహస మెక్కుడని పలుమాజు వినియున్నాము. “పట్టు తీర్చ నెంత పనినై న( గాపించు తరుణి సాహస మింత తలఃపవలదె”” యని చితాంగి చెప్పిన మాట లబద్ధములా ? ఈ 'సాహసమును గూర్చి పెక్కుసార్లు మనము విన(గలము. చి :; మానిని మ్నాతము సాహసింపందొడగెనా యది యొనర్చంజాలని కార్యమే లేదు....4.,..=+సాహసమున నీకు. [బాణాపాయము న్నాసంగింతు. సౌ: మన మిరువుకమే యిందుండువారము గావున నేవేమి చెప్పినను చెల్లి వచ్చునని సాహసించిరంవా,.**** 4. *ంంగీతోగ( గూడి వరక శేణి డగ నుద్యమిఐతునా ౧ ౩ పాహసను నే మగంకు? ఆమ్మా 1! నీ వెంతకుం దెగించితివి ? చిలోంగి సాహసము చూచి సారంగధరుండేల, మడు మాత మాళ్చర్య మొందుట తప్ప మథియేమి చెప్పగలము ? ఇంతరకుకు చ్మిరాంగి చెప్పినట్టు ఆశ్చర్య పడనేల ”

కతల విషాద సొరంగధర నాటకము

*త్రనయువావి గణింపక యొనయుసాహ

సంబుగల యింతి కన్ఫృతంబు సంఘటించి

సడికి నోడక చంపించు సాహసంబు

గలుగ కుండునె యను మాట తల(పవలదె?”

ఆఅత్మరతణా పేష - కపటోపాయము చ్మితాంగి దుర్మోచూమునకు లోనయి యొక ఘోరకృత్యమును చేయ బూనినది. తన పనికి సహకారిగా నుండునటు లసత్యము నారాధించుచున్నది. మాళశ్చెత్తు ఒకానొక నేరము జేసి దానినుండి తనకు హాని కలుగకుండ రక్ష ణార్థము మటికొన్ని నేరములు చేయట తటస్థించిన్లే, చ్చితాంగి కూడ తన మహాపాపముచే తనకు. కీడు వాటిల్టునని ఖీతిల్లి వాణమందలి యాశచే. ననేక యుక్తులను పన్నిశది. (1111) లో నామె రాజున కీవార్త తెలియ/ జేయుచు టొంకులుటొంకి యతనిని నమ్మించుట యద్భుతము. తనకు సారంగధరుడు పరిభవము జరిపెననుటతో తృప్తినాందక, ఒక మదోన్మత్తు(డైన (కూడు! డేకార్యముల జేయునో వాని కాకృతి నిచ్చి యిట్టి దుష్సృతములను సంభాష ణంబులను వర్టించి రాజు మనసును విషముతో పూరించినద్‌. ఇట్లు చేయటవలన చిత్రాంగి యుద్దేశమేమని యోచించిన, ఆమె చెప్పిన విషయమందించుకయిన రాజునకు సందియముండుట కవకాశము లేకుండుటయు, హేయపు వర్ణనములచే రాజు మనస్సు చెడ్కియాతనికిందయన కుమారునియందు మజింత యసహ్యత పుట్టు టయు నామెకు ఫలితములు. చ్చితాంగి తలపెట్టిన కార్యము కొనసాగువజకు ఆమెకు మనశ్శాంతి యుండదని యిదివలలో వక్కా-ణించియుంటిమి కదా 1? రాజా మెను రెండవసారి యథార్థము_ చెప్పుమని _పశ్నంచినపుడామె యు క్రియేమని చెప్పవచ్చును ? “ర్రాజ్లేందా ! ఏల యిట్టు జాతొపులు చేసెదు ” (పజుపు [క్రిందనున్న

యుత్తరీయము దీసి) ఇదియే. నా కఠథయంతయు. చెప్పగలదు, [ప్రాణము వాసెదసు,"”

తనుబంధము=లి శేశతి సారంగధరుని మీద నింద మోపినను తగినంత కారణమున్న(గాని యది నమ్ముట దుర్లభము. పలుమాలు సారంగు(డామె సావహసమును జూచి నిరసన భావముతో బల్కినవా(డు. తనక్రేమియు భయము లేదని నొక్కివక్కా-ణించి నాండు. “నివు దండింపంగలనని విశ్వసించితివా + ఎట్టి మూఢ విశ్వాసమ ! నీ వేమి చేయంగలవో చూచెదగాక “నిజము కల్లగండేసి నీవెంత బౌంకిన వడి నమ్ము వారుండవలద(టమ్మ ? పిన్న నాంటను గోలె నన్నెజింగినవారు పండితు లీయూర ముండరమ్మ |! “అయ్యో ! నీ బెదరింపులకు నాకు నవ్వు వచ్చుచున్నది.” *వింటిరే యిట్టి యాళ్ళ్చర్యవృత్తమెందు నమ్మయంట ! బొంకున6ట . బొంకినంత నమ్ము వార(లట ! నమ్మి నను జంపువారలంట మీర లిందుకు సావులుకారె లేం సారంగధరుని కడతేర్చిన గాని చ్మితాంగి జీవించుట కష్టసాధ్యము. సద్గుణమూర్తియగు ప్పుతునియందు అతి(పేమగల రాజును నమ్మించి సారంగుని మరణము సాధింపవలెకన్న, ఆసత్యములు పల్కి యుక్తులు పన్ననిచో పూనిన కార్యము సాధించు బెట్టు * ద్వితీయాజ్క-ము పథమర ంగము దాటినదిమొదలు యనురాగమంతయు నాగహముగా మార్చు చెందినది. ఆంతటితో సాధు చ్మకాంగి యదృృశ్యమయి నది. అప్పటినుండియు కపట చి తాంగియే కథానాయిక. సారంగధరుని నిరసన కామ కోపదీప్తయయికది. ఆ మనోహరాకారుని యందాకు. కలిగినయా గ్రహము

శీడీక్తీ విషాద సారంగధర నాటకము వర్చింప నలవికాదు. సారంగుండు నగరు వెడలిపోయిన తర్వాత దాసి వచ్చి సారంగుని మాట చెప్పుకపుడామె యిచ్చిన పత్యుత్తరము చూడుడు --

“'సౌర్రంగధరుండుండన, మండనీ! వాని పావురములును వాడును కాడు చేరం ! ఈ బహుభాషణలేల ” జాబిమ్ము.”

కాపట్యవిజయము---ఆతోోల్లాసము

చతుర్ధాబ్కమందామె చేయునదేమన్న, రత్నాంగి దుఃఖము చూచి రాజు మనసు కర(గకుండునట్టు చేయుటయే. పంచ మాజ్కమందు చి్మితాంగి చిత పటముతో పవేశించినది. సౌరంధరుని యెడ తన పగ దీర్చుకొన్నందుల కామెకు( గలిగిన సంతసము వర్ణింప నేరితరము !

*ఇ(క నైదు గడియలకు నా శళ్యతువు మడియ(గలడు. రత్నాంగి వచ్చిన సీ ముదిరాజున కేమి బుద్ధిపుట్టునో యని బెగడుపడియుంటిని. ఇ(క నిరా టంకము, బళి! చిికాంగీ 1! ఇంత కార్యము నీవు గాకింకెవ్వరు చేసి యుందురు 1”

*జొరా ! ఇట్లుగదా వ్యూహము పన్నవలయు"' నని తలంచి తలి యానంద పరవశ యయియున్నది.

పట(పభావము---ఖావపరివ ర్తనము

ఇంతలో నా నవమన్మథుని చ్మితపట మొకసారి తిలకింప, నామె దృ మనస్సు క్షణములో నవనీతము కాగా ''ఆహా! సొకంగధరా ! నా వాట వినవైతివి'" అని విలపీంచుచున్నది. ఆ రాకొమారుని యద్భుత సౌందర్యమో లేళ యా మహామహుని ముఖ మాహాత్మ్యమో చెప్పంజాలము కొని, చితపటము వైపు చూచిసపుడెల్ల జి తాంగి కునసు నీరయి, యామె హృదయమందు _పేమ పైరలు చుండుటయు నాతనిచేవి పొాదపద్మములపై( బడునంతటి భక్తి (క్రేమలు కలుగుటయు వింతగా నున్నది ఇదివజలో నొకసారి చిత్రాంగి హృదయము

అనుబంధము -ల్లీ 145 తామరాకులోని శీటివతె తల్లక్షిల్దు సమయమున, చిత్రపటము వంళం జూడ నొమె హృదయ మెట్టుండెప గి “అయ్యో! నేనెట్లు సహింతుకు ?! ఈ జగన్మోహన రూపము నా మవః వీఠమున నెలకొని యున్నది గదా. ఏమి యీ రూపవై భవము !” ఛాయాపటమఎదే యిట్టి వఎతళ్తి యుశ్నపు డా నిష్క్మలంప? నిజ ముఖావలోకనమంత పహృదయకంజఎముగా నుండెనో గదా ! పళ్ళొాత్తాపము ఈ క్షణదయు మొదలు చ్చిరాంగి పడిన మసనోవేదనమును పళ్చాత్తాపసమును షర్ణింప శెవ్వరి శక్యము ? ఆమె యాత్యగతమును వాయుట మంచిది. “అకటా! నేనెం తకార్యము చేసితిని ! ఎట్టి నిరపరాధిని నేల పాలగు నట్టు చేసితిని? ....040= రొజు ప్యుతవియోగమున నొక్క. నిమిషమైన (బచుక(డు. పతివతాతిలకము నా సవతి రత్నాంగీదేవిని పధింప( వాల్చడితిని, ఆంగ్జజు బాకికోర్వుక మహాఘము నూరక మోపి 'నిన్ను. జంపంగఃదెగించి వట్టి ఘశపాపమదెంతని యెంతు. సత్క్బృపారంగ దృష్టి నపరాధముః (దోచి క్షమింపరావె సారంగధరా ! మహోజ్వల కురంగధరానన ! మారసుందరా ! అయో? ! రాజున కేక పుతుండే --- ననుఃబోలు సుందరాంగి యొంటిపాటున పైంబడినకు జలింపని టితేర్యదియు-డే అజ 6696046 ఏకపత్నీ స్థిర్మివతుండే 1 మహానుభావుడే ! అక్కటకటా ! ఎటు చేసితిని! లేని నేరము మోపితినే! కట్టా! ఎందు(బోదును? మా సాకంశధరుని నెవరు (బతికించువారు ? నా వేనక మెప్పురు దీర్చువారు ? రత్నాంగిదేవి హృదయ శల్యము నెవరు వెలి పుచ్చువారు ? మా రాజరాఎ నెవరు (బితికించువారు * దైవమా! ఘోర పాపమా! దుచ్చేదనమా ! --హెరంగధరా !"చ్విహాంగీ ! -”” (మూర్చోల్లున ) [10]

146 విషాద సారంగధర నాటకము

మనః పరితాపము హెచ్చి, మూళ్చిల్సినది. కాని, వెంటనే యామె “సౌారంగధరా, ఒకి ముద్దిమ్మా.”' అని కలువరించుచున్నది. ఈ యాత్మగతము నందామె నిజస్వరూపమును స్పష్టముగా చూడవచ్చును. దీనిని చదివిచూడ, చ్మితాంగి(జూచి జాలిపడనివారుండరు, శక్యము కాని మన్మధ్యప్రేమకు లోనయి ఈ యువతి యెంత మోరకార్యము సేయ నెంచినది! ఇట్టీ సుందరాంగి తా వలచిన వానింబరిణయ మాడినచో పరమసుస్వభావగా నుండకపోవుట కించు కయిన నవకాశము కలదా” అట్టి విద్యావతియు, గుణవతియునగు రాకన్నియ యిట్టి మహాపరాధము చేయనెంచి నందులకు మాలవిధి కారణమయి యుండ, ఆమెను దూష్నించియేమి ?

పునర్హౌరన్యము---థై ర్యపాహసములు

చ్మితాంగిర మనము చూచెడి కడపటి రంగము (౪7౨111). రాజు _కమముగా నామె దుష్కృతమును దెలిసికొనెను, కాలర్నుదునివలె నామె కడకుపోయి కాలచన్ని మూర్చనుండి యామెను లేప( ఉొచ్చెను. సారంగధరుని నిరాదరణము వలనను, తాను చేసిన మవోపాపమువలని ఖీరిచేతను, ఇదిగాక తన [పాణ కాంతుని జంపించి. కృణమయినను భఖరింపంజాలనను చింతచేతను, ఆమె మనస్సునందలి పాటవము క్షిణించినది. మనస్సు కలవరము చెందుటయే కాక, హృదయము చెదరిపోయెను, ధ్రైర్యము వాసెను. ఇట్టి దుస్థితి యందు రాజామెను లేపి, కూరపుంజూపు చూచి, పశ్నింపం దొడంగెను. ఆమె స్థితి యంతయు (గపాంచి తన యంతృము మూడినదని వెత చెందుచున్నను, (పాణ మందలి యాశచే కపటోపాయములు పన్నుట కారంభించెను.. కాని యట్టి సమయమందు(గూడ నామెకు మనోనిశ్చలత కలదనుమాట మెచ్చ(దగివది. అన్నిటికంది నొకవిషయము చ్మితమయినది. పటమెట్టు తన పడకపైకి వచ్చె ననియు దానియందు కన్నీరు కురిపించినమాట యేమనియు రాజడిగిశపుడామె [పత్యుత్తరమేమని చెప్పవచ్చును * మహాభయకంపితువాలయివను, రైర్యము వహించి, కపట కృత్యము నభినయించి యా ముదుసరలిని ముకువటివలె మోస

అఆనుబంఛము-వ£ కత? పుచ్చందలంచి, పియహృత్పుటమును భేవకం బౌకర్చంచాల కటాడు విషయి.ఎ (ప్రసరింప చేసి, నవ్విలా

“ఆహా ! కెలిసెను వెళ్డీరాజా ! ఇంఠలెటు(గవా? ఇది యంతయు రత్నాంగి కృ్యత్రిమము. నాదాసిని లోంజేసీకొని నేను నిదురింయకాలమున నా పడకపై దీ౨ వేయించి వానిపావుర మిఎచుంచునట్టు చేసిశఏ కదా!”

అట్టి సమయమందతని భుజముపై చేయి వైచి యతనిని మోహింప/(షయ యత్నించుటయే యద్భుతము.

ఉ త్రరమునందలి యాదివర్జ్ణములును ఆంత్యవర్ణములును సం కేతింపండిన రహస్యము రాజునకు! దెలిసినపుడు, తన మహాపరాధమునాప్పికొని, “ఆహాహా! ద్లైవమా”' అని మూర్చిల్దును. ఇంతలో తెలివి రాగా, రావామెను శలపరుల కిమ్మని యుత్తరువు చేయుచు

“ఏ విచారణము లేకయే, యే విమర్శనము రేకయే. .... =రత్తులు కటార్హు వేసిన మూత తొట్టిలో దీని నుంచి దిన మొక నాలుగైై దుమార్గు దొరలించి యెనిమిది దినములకు [పాణము పోవునట్లు చేయుము.”

చృితాంగి “అయ్యో! అయ్యో 1 అని (క్రిందపడి తన్నుకొనును, ఆమె మజి యెంతో సేపీ మనోవేదనమును భరింప(శాలదు. కాని మలజుసటి క్షణమందే సారంగధరుని రక్షసమయము దాఃటిపోయెనని చెప్పిరి. తన కుమార రత్నము గతించిన వ్వార్టవినినంతనే రాజు “హా కుమారా, సారంగధరాో యని మూర్చిల్ల, చ్మితాంగియు కృశించి శల్యమయి యుండిన హృదయమునకు తన (పాణనాథుండు ఖండింపబడె ననువార్త వినంబడిన క్షణమే యామెయు ప్రాణము వాసిశది.

దాసి ““అన్నలారా! ఈ డేవి ప్రాణములు పోయినవి.*"

చితాంగి యింత హఠాత్తుగా మరణ మొందుట యొక వింతకాదు. ఆ కుసుమ కోమలి మ*స్కిదివలణకే శేదంపంబడగ, నామె _వాణములు వాసె శన్న నొశ్చర్యమేమి?

168 విషాద సారంగధర నాటకము పొతౌ చిత్యసమర్థనము

ఇంతటితో చ్మితాంగి చర్మితము సమ్హాఫ్రమమునది. ఆమెను గూర్చి యోచించిన విచార ముదృవించును. చిత్రాంగి యొక్క (పేమ యతిగాఢమైనచో నామెను దూషింప వచ్చునా ? విజ్ఞానవతియు సౌందర్యవతియు యువతియునగు స్రీ తావలచిన మహాపురుషుని కొలకయి యింత ఘోరపాపమునకు సిద్ధపడెనుగా! ఆమె చేయునదేమున్నది? ఇంతకును జగదిశ్వరు( డంత మిక్కుటమగు [పేమ (పాణులయందు సృజించినపుడు నిరాయుధులగు మానవులను దూషించియేమి? కాని “అతి సర్వత వర్ణయేత్‌”” అని కాస్త్రికారుడు జెప్పెను గాన, ఎవ్వరికయి నను సరే యత్మిపేమ కూడదని యనేకులు వాదించుట చూచితిమి. పేమ యను నది లోకమందలి (పాణులకు(గల పరస్పరాశనుబంధము. అట్టి పరస్పరమైతి భార్యా భర్తలయందే గాక యితర జీవులయందు( గూడ నుదృవించుట స్వాభావి కము. సతీ పతులకు(గాని, మాతా ప్యుతులకు/ాని, మ్మిత ద్వయమునకు! గాని గల గాఢానురాగ మిట్టిదియని వర్ణింప నాది శేషునకయిన( దరమా? ఆ (పేమ సుధారస మకుభవింప వలసినదే. [ప్రేమ యనునది యెజుంగక పోవుటకంటె (ధేమించి కోల్పోవుటయే మంచిదని చెప్పిన యా మహాకవీశ్వరుని కెంత స్వాను భవమో కదా!

రా

అనుబంధము తి 6112౧61: & 5౪44౪ 1౧ ౧1836161 27 20%. ”. 714936ర4ఉంికి ౮0 ల (0౩౯4౫14 త 29 డల4లీడడీ)

06111298 18 లం ?0%20౯1606 6౯0106 0€ క్‌470658ఢ-= ఉగిడ?డ, 2 రణ ఇ010%్‌ 16 ౪69? 00412౯ ౦౧ 16 505 104130 9586ల సలల 1౯6 ఢ166౯0౧6౯ 76౩10౧9 0 96 క0%?7, ౦౧6 ౦౪ ఇల 064108 ౦ గౌం102ల రే202 06 */%14డ4 వ్‌డ76%866%474 (16 128669. 01 52౯208260258) 09? ల6 1166 ౨. *ల1500380410%3916 ౦0 పెం1119 ౧ ఇస! 6 20610౯ గ9636౧€8 €0 23 10౧ [16 ఈ॥౩[౦ 1690106 2 ౧౧౦5€ 1౧660౧9 5667 1౧ 6013910668 శేం౪0100గం౧౯. 6 న శ గం గంటల 69922౪ 00౧ *ష10ం రుం ౯69061౧6 2౯6౬1౦16 18

009664 ౪23 ౪1600 0? ౧6 10 1916 2౧64 2౧64౯64 19

గగ తంతి?4 కింట2ీ4 గిం! ెంగరిలి ౧ (011౯ 9225.

1౯ ౧2౧ 2190 96 ౯0364 1౧ 6 19027 ₹416100 ౧ ౪2% ఢడీడ

$5474%ళ4482474 0001191661 0? సెశీం83౯9. 9. క?! 900౧1001=

2914 294 3:00, తెం114౯, &ీసిం 00౯06, *1ల

౧9 6౧౧౩౦ల౫౯ ల ఇసేం1ల 69529 10 లం 106౯౦640౯10గ.

గం అషగంేటంం09 ౦0 ౫౯౦౪ ంణ (06 ౧149,

ఇస116 2౯6609౯198 €౦ 96 28 1215001 €౦ 16 0౯1౯710221

25 9౧53 916, 2౯6 ౧౦౯ 1166౯21 1౧ 211 ౧12068. 2069

2౯6, 6౫౦౦99 1౧ ౧౧౦ ౦౯ ౫౦ 62565, $12566 0౧ ౧9౦36

సైజక 92803 0% *సీ[ంస్‌ 916 4౯122 18 50 411.

150 విషాద సారంగధర నాటకము 660౯9706 గం తే?102 19 90౯16617 18210606 ౪25 2 600116 $510౧8 5? ౧౩౧౧౦ [212౧2౯6౧6౯ (1190 కై202921302౯6౧రే౯2). మె2ం3021 204 611౯141 ఇంళ6 119 ౧౫౦ ౧౪౦౦౧9. లె? 16 61రేం86 16 1464 & 300, 52౯220836103౯2, 2 00౧8 2202 0 శంం ఇ2౯63 2౧64 $66236? 00123౯406౮. ౪౧16 6౪0 ౧౮66౦౧8, 0111౧81 ఇ 16 11088 ౪0౪3౯166. 506 ఇ12198 76౯? ఏంజంటశట1, 28 1607 ౧306 10౧90౯69, 2౧64, 02౯61? $0466౧ 6396 0 226, ఇ౪2క 27౯166 €0 06 11198 1౧ 19 016 ఢేష5. ల 13౯018 ౪6౯6 50 27౯62౯ 046 భంం81 506 ఇ29 0౯121= ౧2117 106లరేం8ీ కం? కె౯1006 5394083612, కల 0164 108 ఇ౪28 6౧00664 60 ౫116 ౧6 [19 9600౧64 ౪146. ౧౧1౯1౧81, ెంళలల, సడే 21 360966 1076 భం క5291082602౯2, 6709 ౪€ంణ రం €ఈ1౧6, క5ం056 ల గ2౯౯51826, 906 8227 113 వ10ల౯6 ౬౯17ల ల 0? ౧6 తెంజ[0గజం2 ఇ10 ౪728 రేంగం66డీ +? క1ం8 2202౯6౧64౯ ౪౦ €1064 0౪౯ 2 98162016 0? 66 10౯ 113 0౧1? 80%. 1౯80 ౧22006౧664 0౧6౦6 11౯ లం క108 024 6౧0౬౦ 0౧ 2 06198 ౦616100. కేల ౫౦౦౯66 90 664౯0౧ €0 119 ౧89421 1౧ ౧౦౧౧ 4299, ₹0౯ ౧6 [౧464 9006 2౯ 10016 & 4197 9607౯6 లల పెళగ0ంలి9 0ల064497 ఇస100 ఇక €0 పేం ళ€ం110౪ఇ64 0? 119 ౧౦౯౦౧1౯10౧. 54౯2౧813618౯2 ఇ86 ళల 01676౯ 2గిరే ౪196 2౧64 2౯౯21966 ౧౦౪ 118 ం౧ల౯ల ఇ₹627, 2964 లం 0164 11108 ఇజ%6664 €0 ౪౯ 11% ౦0౧ ౧6 ౯౦౧6, 111౧861 6౯1౯1౧8 0౧ ౧00110 త36169. 10 గం 089 2096066, ౧11౯2౧౪1 2౯ 10౧6 *ఇ29 261908 ౪౮౯? ఇగండ59?, కం? 06198 1664 ఇ1ంఏల, 506 044% ౧౦ 11౧1 0 52౯2022602౯2. 110౯ 10౪6, 0౧66 $200౯68366, ౯6౪1౪76౮ 0౪ ఇ 2 ౧1200 €ం0%66 1౧౮, ఇ౧2016 €0౦ ౧0౧౯౦1 1౯, 526 ౪29 ౪21౯108 €09 1౧ ౦౧౧౦౯౧౧1౯౪ +€0 $66 ౧1100౧, శీ వ! 1401 *04164 మష?6 16 0౧2 ఉం౯410 41? 52౯2002612 '6

అనుబంధము-=లి 151 ౨185601 (16 ఇ25 ₹69౪ కంగరే ౦ 901860౧5) 2112064 ౦౧ ౧6౯ 921266 296 ఈం ?0008 ౧౮6౦౦౧ ఇసేం ఇ&క ఇ2ళం198 118 కంగు ౧ం? ౯0?11 292౯0౧6౧౯3 3046001664 ఈం [6 1౧6 1606 శం లా ౯ంంయు. శం 089? వెం1006 గ౧|రేం ఆం [18 ణండే €0 [౧176 1౬ 0? 201098 €౦ 113 9౯60-౫0౦6౬|6౩ 2౧64 28% 108 101 1 [06 ఇ2?0102 1౪6ల౧ 09? 18 1604 58086401, 16 పణం సేశ1౧15ళల5 500%, ల౧2౯ 2 0౪0౧9 1006 0% ౧౫౦౧౯? 806164 ౧౦౪౯ ౪1916 2 ?00౧౪ 60660౧ 0 $1366౧ 2౯ 16% ద21206 10 16 20506066 0 లం 108, 2౧64 గుజ€ల 5000 2 ౪1816 ౪0164 903౯619 12064 పేగు 0 రేజణం868, ౪8 0 ౧౦ 27211. 10 ౧6 బి91065 0910౧10౧, 2 3660-9016? ₹728 28 001 19 2 గంరుంల 104 భం ఇంజ[164 906 ౧౦ ౯౦0౧౫ 10౯ 9880101010 01 62౧26౯ 1౧ 380% 2 ౪151౯6. 50 ఈల ౧6౬ 2౧౮ 0115౯30981 2607621664 60 [1% సే? సేంయక6 3564 ఇంజ164 ౧0౯ 170 ౧1 అం1ంక8 16 926౯191664 సంక 002569 రేం8106, 51౯2062 402%2 ౪29 26101206. 56 ఇరేంగ౯64 50౪76921 ఇ293 60 ౪*౪710౧ 010 076౯ 8౯ 16 ఇ ఫం9-0016. 516 గుకం266066ే €0 ₹600౯ ౩౯41086 ౧10 €0 1 ౧490296, అల 1110౯7, 206 సల 1202006 26౯ ల6 1601. తీ 1296 16 6902066, 06౯ ఇ160 లేం 014 1108 ౧1౧౧6 [0౧16 ల16 ₹000౯6 ౪129 166, 2 ల121 ఇ25 161 2౧6 లం 1220000౯ లె౯1066 ౪28 తేంం18౯6డే 8౪4110. కం ఇ25 4౧15664 ౪710ల 1089 0 1666 2౧౮ 0120649, 0? ౧18 6౯11016 ఇ25 2 షంళ91016 0౧6: ం0ంణ౧ణ౫[6109 2960 0% (16 6366౧ 2964 5౯60-౫౦ల6౧౯. 0౧1110౧8౯1, 0౪76౪76౯, 800 ₹622666ే [౧6౯ 9౪౮౧౧౪6, కం 16౯ 1076 10౯ 5172022 ౧06 27108 166 16౯ 3%0 00614 ౧౦౯ 606 1200. 500౧96 0 బ2116 206 30206 ౪28 ₹6౯ 16277 0౧ 1౮౯, 2౧64 16 111౧9 2౧6, ల౯0ల20 ౧1౯, కం ఇంళ]64 41800౯ల64 సలా బ1116. గౌసం ౧ంఛా 5 23౯౯170648 146 లం 01160 960౧6 0? 116 11108 €0

152 విషాద సారంగధర నాటకము 8276 115 300 ౪19 €00 11౯6 206 ౧16 ౧౪౯1౧2 ౦ లం 66౬ 206 140643 ఇ౪25 10100064. ౧6౧1౯1౧81౩ [31౯6 9౯0106 294 386 4106.

శీల యం 066566, ౧౦౦? ౧66 ౧01069 [276 €0 సం 10664 218 2 961102102౯ 60౧౪౯ త186068-10౧% ౧ 0%;:6౯2%021" 8 ౦02206. 7118 68329 రేంజ19 ఇ రల ంయ13౯10604౯ 0 ల18 రాజ౭ం సేంం0106 219 తేంం!1ం64 09? కాం 00201002౯1 264 రేం6$ ౧౦౯ 60%౧9166 ల 56076౯21 ౪౪910౧8 01 0౧1౪౫౧21 ళంంండతే 1 గం1ల08 0౯ 1౧) 12౧7 ౦[16౯ 50౪360 104140 11662496. క?131౧41%204౯1069 011ర2౧81 16 ఇంి!ర06 19 గం 020 డేంజంగజళం €10610% 29 2 ౮166౯ ౯౧౬ 0% ౫8౪10 00106. "16 2310౯ 125 2 2౯62౯ €16€16 ౧౧1౧- శం?౯66 0౧ 11% 0? 6 ౧౮60110, “శీగరసేంి సలం 21012- ౧212 (205 01 డిగతే [మా ౯2%), 2౧6 1 ౧౧297 06 5216 ౧11౯ అంజన్‌ సం ౧128 ఇ?1€46%౧ క676721 01295, ల18 ౦౧6 601౯260669 13 అ౧౦౪౩౧ €౦ ణం గ రేంలాళం లషళ 116౬. 56005619, 6౬19 రాం2ఈ౧%6౧౯ 3౧0౪164 ౧0౬ సీఆ 00౧5146౯66 &క 2 )145021104010% ౦ 6? ం౦౧డేటంల కల 19 0౧1? 3౧ లలి!4%4(10% 0౯ 28౮0౯44202 0 ౧6౯ 001219206౮ 206 16 01౯6౮013610౧- 665 ఇస! 00 16041 960 ౧69 ౯1౧6౯ శీ *2900౯6612౯10౧” 01 16 ౦1౯20౯6౯ ౦౯ 0౪116110 18 ౧0౯ ౧6౦6౩22119 2 )౮81£1= 61౯10౧ 0 119 6౦౧406౯, 10? ౧౦ ౦౧౯ ఇం౪14ే ౧౯6౯6౧4 ౯౦ 1691597 ఇఅసే2ళ 186 60 [311202 పేం1088 2 05615649 206, 16 మారే 021౧ 10౧060౧౯ 2064 ౦స%13966 ఇ146 0? లి 06- అషగ4ే 900౧ ౩6 916 ౧2221226. 16౯ 18 2౧ 2౯౯6౧౯౯ €0 ఇంగ: 64064 10 6౫96౯ 0౦+ ౯16110 21౧4 ౯౦ €62%ఓ6 ౧౦౯6 ౧ 606 61₹000136200665 ఇసి 70176 ౧101 1064 ౧19 ఢంఏ? ఇం 1౧ 20 101846 0౫% ఇఅసి!ింల్‌ ౧౦ 650106 ౪28

అనుబంధము-లీ 1538 సెలంణ2ం1? ౧0991016. 10 19 ౧౯6ఈ106 0 8:0 644 ర్‌474%1క్రగం లేనింా4 6 140109 అధం11109 016 21646 60 011౯4౧౪1. కం 53973 లంా6 2౯6 ౦ 8049౯06698 ఈంణ ఇగ!1ంసి 06 106 18 కం06721127 00970766. 0౧6 ఇలా510%౧ 34౪7585 లే౩౯ల 2181 659616 0 ౧6 “కి?16 65641700", భం ౧1౧౮౯6 ౦౯ 011౯2౧81 ఇక కీ?₹0ట2[6 €0 108 కెజ3ం39ల0డేక8, ఇ04 90160064 స? ల? 0642267 లేం 0164 108 గ౭౯౩106 2 ఇ! ౧౯12౬19211 10660౧6రే6ం4 ₹ం 118 90%. 1013 6 యషణాంంల 0€ల6 108 20062౯8 1౧ 2 ౪ల 024 110906 తీంం0ం64108 +0 ల6 5600964 767౯8109, క108 మి2్ర201%౯6౧6౯42 సడే గణం ₹1763, కెజలం3081 204 0116౧2౧8౪1. 51720 646112౯2 ౪728 090 &ఇ0069 ౯60౧ 62౯8 2600౯ లేం 108కి5 3600064 గషల91286. 39 011౯1981, 2166 226 ౦౯ 5, 1611 10 10706 ఇ1ల ఓల 8669-8009 0 20, ఇ1101 19 906 6౧4166 ౮౮641916. కరా ం[ణ6020మ12516 1701649 లం5ం6 ౦ ఆంటాంణగంం 2౧6 60168 తంజం 00111961. సంర లం 108 3606 ఇ₹156 లె?20001= ౨28౯6060 €0 16 ౪2౯10058 1086ేంగ3 60 1064 046౯ 1 8216౯35016 ౯1646 09 పే!$8 011? 80%, ఈల 3౯00806 ౪౦ ౯16౯2768, 0౦౧6 116౯౦6 [౧1౧4౯21214 , రేషం8[69 0 ౯16 108 0 16437002, 2964 200016౯ ౧1౯ 0 011౯1౧81, తేజలంగేలంా ౦0€ క108 లలం)2. 06 (౪౦ 81౯18 100104 80 సలం! 2౧4 లేంళంల లేషం లల 11108 00౪14 ౧౦౯ రళంళా &ణాష9 616069౯. 5016 ౧1096 €0 1660 ౦0౧6 10? ౧11౧౫861 ఇర [26 ౪219 0౧1౯౮౯1౧81. కెం€ 0౧1౯౩౧౪1 014 16 శీ?౧అ2 394401? వె?010020౧2 ౧26 506 10766 53౯10862 641274 రేంంి!1? 204 ₹664౪063+66 19 €౦ 60%76 118 ౧౮౪9 €0౦ (016 09016 లి1006. లేగళంం?016019?, ఇం వెంసిగుడ2ం2 10 ౧13 ౧౯06918989 ళం? 6 4,000 61014001౧8 217౪6౧ ౧10 0? ౧6 కం కం? 118 ౯6౦1008 6౫0289, కేంగ్యం€ 211 250606

15% విషాద సారంగధర నాటకము 011671061'8 ఇ౫6359226 6౦ 169 10769, 206 లేల 116౮ 27౬ 210664 6౧612617 1800౯296 0% 16౯ 1బీ ర[85 0౯6౧ లం 00 2 85017 206 011౯1౧2198 4266 ₹29 ర6 66€6౯- మ1006 09? 16 10116 ౧0010౯9 06 9119 ౭౯666 త?2000%102. క?! 900202 2910 148 1లండేంం66ే. 1౧౦0ల 100072౯10౧. ఆ౮9లఆ1౩1? 9 1064110 రేష035 ఇల 2606 2 8౦౦౮ 6611 0 22౯10 6100016, 46 6 రేం 54రేరేలం1? కంల 2 1290? ౧0౧౦109109 ప? లం ఇంకం?6966% 21721 0 2 3286, 9?09166 0౯ 204 ₹10 620 629119 ౯65౬౦౯6 రేంజ6 60916 €0 ళం 09? 118 2810 శంళయి,. గల 1ఇరం9 01 17సగిడ44 ర్‌4764%క్రడణగిడ74 1611062౯26619 270149 118 ర4ట (6౫ గడ౦%11౧4 2064 2110ఇ%759 16 910690 అుతీ 1౧ 2 గరొష(ంరే. గంం౦ంరలి ంసడగిళం 1౧౯౦డే4ంం6ే ౧ 16 5609౯ 16 లల కె2)302౯6౧)|2 15 రేంకం1066 28 ౧౦6 10128 ౦% వశడ102 ఇస016 ౦౧౮12౯ షం 616100౧ 2538001269 అల 50099 ఇం ష21200000647౯7. 2)1- ౧2176౧06౯2 ౦ రల 9129 19 14ల౧౧1664 ౪1 మె 021౯2)12- 27696౯8, 6 ౦౩౯ శీంిరేగ?2 1110౧8 206 ౧2౯౦౧ ౧౯ 161౯ ౧108. 4762864842 7606, 6 61672664 1106 ఇగసేలా6 51౯2082 ౪25 391218, 15 9౯111 9[00ఇ%%౧ 1064 రల ౧1606 €411- ఈే1౧8 (00 860౧6౯2119? ం౦ంయ౫ల16డ ఓ? ఈల 1180606 ౦1616౯౧౯ 0 16 వ1200) ౧6౯1001192 శం ౮౦064171౯1 ౯176౯ 19 911 6౬11664 0%:174747-ఇ644 (0[0020815 921106), గ౦౪ 8 119 90106౯ 168 ౧౦౯ ౮166 ౯౭167206 €0 6 9656౧౯ 6838?, 1 18 ప?03216 1% 6౦ 9స%[0౪ కేజల 6 9౯0౯? 0₹€ 5272౧8£2- తేలీజ౯8 18 ౪6౯? 00811౯ 10 లల ౧6౮148౪ ౦006౧౯? 2౧6 0౧1౯4౧౪1 19 ౦96 0% అం 068౯ ౧౯౧1౪౧౫౩ 10 "61624 రణ ౧2.

గలం *౪6 5606 ల 6 1121066౯ 06 011౯2981 19 +షీల 3007౯06 01 ౧6 (౯1066? 08 ఏ27408్ర64స474 క 15 00

అనుబంధము -=కి 155 ఆం౭౯8672610౧ (౦ 54? 011౯1961 18 16 39041 ౦ళ€ల16 తే8002. తిల 1006 18 ౧౦ 1౯20666౯ 19 ౧౦1020 రే?10౧01& 1126 ఇం 0౧0% 04 1౯ 18 910౯6 86౪76౩61? 60966౧౧౪౭4 0% ౧౧౦౯11 270౪1౧6498 0? 1౧6 ౯6౩రేల8 294 $06064౯0౯3 లగ 0|1౪౯1౧81, 2౧4 ౧6౯6 18 ౧౦ శేంజకీ6 16 లా 60౧6౮6౦6 16 3100161౧28 €0 21౧9 0౧6 ఇ: 2 11౯0౧6 0128 10౯ ణ0౯211€౯9, 0౧ ౩5217919 ఇం €06ే 66 19066 0 119 1౧౧౦౯211౯9. క6లళ 06 ఇ ౪౧41ల! €0 లం ౧4903%ష ఇకంణ 906 ఇ2౯౯1664, 0౯ ఇక ౧187౯164 60. ౯06 1619 16 5000౯6 069 ౧2౯91226, ఏల ణ1ండే ౪19 €1364ే 0౧ 53౯1082602 పేం6 0166 916 గ2౯౯1664 ఇ౧౦ళులా గ౯80౧, 8016 ౧486 2706 ం?20౯6660 ౪06 014 1076, 20౧111146664 రల ౦164 4681౯6 26 మం86€ 1276 0660 ₹600౧6;1664 €0 పేలి ఇంగేరేండే 16302196. 5600104119, 316 168 €0 566466 ఏ8౯20౧223610192 ఇసిం ౪7286 1 ౧6 612౯10౧ ౦€ 2 30౧, 20౧6 ర౯128 2 9210619 04౧8 221 ౯0 1000౯21169 204 310. గ౧1౯61?, 906౯ 060166౧౯ ఇ 1ల0 116, 816 900% 6౪76086 0౧ ౧1౫% 0? 31508 2౯ 119 116 ఇగి64ే 05౯0658016 2000౯ 16 డం 0 0౧6 ఇ0096 ౪71౯660౪49 క2౯26౯ల 2౧4 ౧౦౧౯౦1 076? గ29810౧8 ఇంళబ!1డే ౧1౪6 0661 ౩ ౧౧౦౮61 10౯ 16 ఇంళ14 €0 €0110*. గలం! 9? కంల 1166 &ం69 21?6 026 6౧0౪20 90 ౫16 16౯ 0౧6 04 ళల 02568౯ 8060102018 0€ ఇంగా20100డే. తెం6 14 ఇ6 ౧2౮86 206 366 2౧6 12106 2౧ 3౯66096 6౧౩౭6౦౯ 2౯ 109 ౯06 0127౯2066౯, ల118 19000౯69810౧. 123 €0 ఏ6 21౯6౯66 €0 $0౧6 టఉంలల ₹6 1276 ౪౦1001 రేంలి 296 ఇగిరేలా5లజ06 ౧6౯ ౯621 ౧20096 2064 లల ంస%1086 16 ఇ౧తేలళాంంళల 28 రల ₹658816 0€ 01౯63౧8620 668. కేరి ఆలా? 226286 రే91002 ఇల 266 2 01096 196136100౧ సేంణా6ంలగ న10౯ 2౫6 001222066౯, 2౧6 ఇల 866 1౧ 6౫౩౫౧16 ౦౯ 1౬ [16౯6

అ ఫమ్‌?81021 అలషటలా ఇ 0 ని8£21161606. 06 ౦100106౯ ౦౯ క1౧3

156 విషాద సారంగధర నాటకము వెగం2, 5%6 ఇ25 ₹ల? 162౯0౧64 2064 ఇ28 1 0956851009 0€ 211 ?0?21 7190165. గల 1066116066 ౪29 6౫౯౫౦౪64 101499. 10

(16 ౧౦0౪౯:6 01 1ల ఈ%లలిం 6౧౧41౯1065 76926108 2 ౪01 ల?

పేషంలిడగిడే €ం? 118 616౪ల 206 366౧గా 911564 ర23 266౯, ౧6

3560౯౪ ౧౪ 527౯10 ₹26014౯2 ₹620 066 169 62౪8. 118 ౧0౧32700 108

బలాకంగ2116, ఇ16ే6ం 1627౯01028, 10619 76668 2964 99006.

1653 ౧2౯86౯౯౯ ఇం*6 ఇల11 10౧0ఇ₹0 €0౦ 211, 296 118 3602,

€014 2064 ?6ఈ014 0? 0౯ హా1లగిడే5, ఇ₹23 ౧65106 €0 6? 61౯8+

౧ 6 ౯౦9 ౦౯113, 5%6 84౪ 119 63609 10 లం ౧10౧1=

204176 2౬7౦౧ 16? 5? & 3౯100402 భం 52౯20826 1271”8

ఉంపగలా?, ఇ10 62016 €0 ౧6౯౧౦౯14౯6 ౪1౯% అలు ౦౪౧ ౪2ల0?

2004౯ ౧6౯ ౧1౯౯1286 ౪1 16 1?-62000664 271౧66. 06

౧౧0౯-౯6 సీం 92 [8 10026, 5%6 రేంం1664 గళ 6106

91౧౪14 06 119 11*6=00౧92910%. ఏ[గం 52౪ 1 ఏగ 16

91200 ఇసే!ంయ్‌ 211 1౧6౯ 10069 28560064 16 ౯౧4 *1-౧% కిల

సేం2?€ 2డేంగ66. కం10౪* 15 2౧ ౯౫౦౯ గ్‌ంణ ౧౧౦ ౦€ గలా

2006219 ౯౦ 1151 10 606 కగంటక గెంగాం0610%1 506006

(గం 111):

5127?42౧22612౯4 ' 51౧06 ౧6 41? లాల వె?21స01ర8 [276 116 ఇ04౯ ౧1౦౦16, పే 2ళ6 09౯ ౨౯౧౧ 1916 €0 లంగ ల6 శేంంం5 0౯ 91? 1076. శే ఇంం164 [10056 ౧౦౧౬ €196 10? ౪ మేలకకిజంితే. 1 ఇంజ1రే 9౯27 €0 2 లేంచకష04 శేం1౧6$ 0 ఇగి166 ౪9 1౧ ఇంర10ం11. ం9 0%6 ౧10666 ఇంజ16 1 కిం 279729 ౧? ర1ంల2కిలం ఇంగ 903? ఇంళ]16- + 16011- 08 00120369 0? ఇం916రే-ఇ*1రేం ₹60006౯610%.

ఉట 21! ౧ 300% రేంల్లా 1076 &గ64ే ౧౦9016 01౯6, 2 ౯100653

81%066610 76223 016, ఇజ5 ౧27౯164 21221056 ం9 ఇ! 60 20

014 1108 ౦ ౧6౩౯1? +0౯66500౯6 1! సం గంట0€ లుం 703%

అనుబంధము తి 157 క171 ౧౯౦౯౭౩౯664 089 60 1౧౧౦ 1౯0056, శకం, ఓం యం, & 626 1౯1014 0౦€ కె2)1392)2, 606416 0 10౯4 €0 4138016456 స1యు. 5006216163 2006 ల0౯68౯5 2064 ౦౯16? 8౯౯0౧2 ౧౧68 $64165 వ౨*0766 €00 9౯౦౧౭ కం? సల 81౯1130 97౯0౯656 008 ౧౬6 0164 ౧20 ౪28 శం?006ే ౦0౧ 6౯. 50 68౯ 28 50 ౪28 00%-= 66౯౧6రే, 16 ౪29 ౩ ౪౧100 “06 స1గ6ే 9, ౧౦౯ 096 10? 5172082 ౪25 5౯111 69911006 10 ల ం2౯6. “కెం128 00గ-= శ1ం64ే €0 లం 0721 ౫120౦6 916 ౧౦౪14 ౧0౯ కళళ యు ఆంగ 0166, 046 115 100426 ఇ25 6౪౦౭ 76506౧6 €0 1109 అంక వఇ002017 1 556 10ల౫ 2౯౯06 6౧6 ౦౯ ల౦ ౧2౯1126 60౧26 5906 ౧౦౪164 ౧0౯ 2౯ 2'1 26౯ 0000611664 €0 6౯ 16౪ 10౯, 916 ఇంట16ే [276, 11,16 0116౯, గా1౦రే €0 ౯680౯6 €0 డ68 ౧6౯1౯6 6010645. డ&గం€సేం? కంణు2జగ6€10 [6౯౦106 0% 2 10166 06615109 ంస211606064 ఓం? 00౧౦౧౦౧౯ 9? 29,౧8, “*ణేడక 001500 600006 2 11౯16 10 1106 ఇ0514 ? 4౯6 ౬0౯ 9౪0౯48 ౪1011 0౪౯ ౯62౦ 7' వెళ6 2 64056100 291865. 1€ 0%[6౯1౧౪1 ఢ14 ౦౯ 1076 [16౯ 01ఢ [08 0206, *[? 5%06164 316 ౯౦€ల౦64 60 షం 1076 ఇంగా 6? 9లీం ౧6645 19? శీల 20569 18 810016. తక ౧16 90202 *166 ౦60016 10 డేంఈం186, 3%6 మి12స6 276 (2116౧ 211 1106౯0 ఇ1ల లం 1490106; 16 శళ16460617 కంగిరే166 షీల €00 గ౮0ఏ. 0? 16౯౫1816 06 ల11౯ ౪1 2 ౪10% 90 ౪224 ౦10 20? కంళలంం శేషం8ైల9, 9006 1211664 సేసి €0 916609, 15 16౯ ఇ౪ల6. క08 1౧962066, *060 €స6 1112 ఇజ5 26264? +€0 ౩౦ ౦౨ ౧18 1306108 ౫౦౪౮౪౯910౧, 516 3216 916 ఇంఇ18ే 0110౪ 11౧. “గల €1౪ల5 204 ౦రల ౪1164 621565 ౦ లల ం?68€ ఇంజ14 ౧౦౯ బ0860 సం. 516 00౮614 0౯ 1176 10 96027౯2౯10 *?0౧1 ల “107102 ౧0802౧64." సీం 18016 927 18 ౪25 001 2౧ 2956౧06 ౦ 61 డష?5 ప4జ6 €0 సేం 2 తే2? 0౪16 లం 20 జం” 506 ంళ౪ుంళ6౯ 100%/3

1508 విషాద సారంగధర నాటకము ల1€ 816 18 0€ 31006696 10 211 ౯118 12౯66౯౪. 516 ₹౭008= ౧1868 3816 18 0౧1? 206108 2 2౯౯౬. 516 6౦౧6556892 “గీ 123! 1౯ 2 ౪౯0028 2 1 276 0105009, €006 94౯1 ౦౯ ౧1?00-= ౧౯187 2064 8101”

770 966 0115౯2౧821 10? లుం 1156 126 10 గీంళ€ పే = 1 ఇం 9016 19 ఇ2రే108ై ంంళలి్‌ 1౧0౧8 0% సం. 516 18 210108 306౧6063 ఆం? 60 9౪2990౯639 సం 10౪76 101 515920 82611౯2 206 తే1౪769౯6 1౯౯ 008065 ₹0ంణ ౧101. 516 కం618 91౧06౯61? ర02౯ ౧6? ౧416 ఏ8 0౪ ౧౦ ₹6150% €౦ 1ం౪6 10, ఇక 16 18 ౧౦ 10౧8౮ 2 10౪7ల; 0% €%6 ంళలేలా 4064, రం ౧0316100 19 126 ౦ గం%సీల? 226 $0%, 5%6 18 ఇ9108 సంగింంళ1ే9 €0 1111 అఈ2€ ౦164 651౯6 2౧6 ౧1206 పేల? 8614 0౧ ర6 10264 0౯ 60౯6 ౧02116. కంల సేం 104 18 ఇం366261, 15 ఇగ566364? 19 లం ఇ266౯ తేగంం9 ౦౧ 2 1004కీ 162. 06 9606106063 ఆ౫ర*635664 0610ఇ ౪౦21 90 ర6 7616ల 16 ఇ౯62€ 00౧41166 80108 0౧ 12 [ల 0౯6286 తీరేయే?ిలకక108 169 0౪0 6296, 326 32౪3 :

“ళ్ళ ం 3004164 7041 ౧10096 19 ౪1యింరే ౧౭౯? 2౯46, 704

1076డ8ే 100 ౦౧6౯. క6€ ౧౦౪ 16 18 ౪0౬౯ 30%. *₹/[? 640

౪08 ౧౧1౧1౬ ౦ [110 ౧౦౪ *......తీ128 ! కేం 16101658

12గు! ంచంళల ౧6001 1 ఈ? 960 60౫016౯ 1౬ 18

0233100 22165 2 $21౪76 ౦1 ౧6”

264. 566108, 2౯ 2౯ ౧౧0%616, 51౯2082828 10886 1౧ కీల

1206, ఆం2సీ16 €౦ $64064 €16 ౧25910౧ 5611108 ౪౦ 10 [ల

99 86 00౪1119 1ల ౦౪౧ 1166 6168;

తీ1ష8 ! ేం* 6020 1 0601౯ 16౯ గ౧15 *౪౦11రే- 56640102 062646 18 11౫664 09 ఆల 1౧ 9? ఒం 11౯ & 91౯ ల1€

అమబటంధము-8ి 159 9401 2 గంజ54%0 025 0600 54౯00104 2౪727 భంణ ౧6! 0262 రం6ంళ09 1 గౌగిం6 18 ౧౦ డేంష0€ ల ౧౭౫6 51౯20823 1222 18 ఇ611=668659౦64. ౦౦మలాళ156, ఈల 11566 06 ర6 €011- ణ౫ం౦0, పం 60౬164 1౯96 $00394 లల? సేం, ల ర్‌డ?డ4౧8664%1474 ( 6 సెశీంంగ ) 128 & తేజం 500౯6! 0? 31211 ౪6 009౧౫౯6 ౧10 €0 20067 512౯920826 [27౯2 ( 1. అ, 5172). టైం కంంఠడే 6111ల. 16 (5312) 15 6౪6౯ 2830061664 *1 01615ళాంక, 006 0678 లల 084 0 ౨6౯౮౩౦౯10౧ 18 6౪6౯ ౦౫ ఈ16 ౯౦౫౫౬౦౧ ౯04౧6. సెక! 5121౯202360292 15 ఆ౧౯1౪721106 ఎంంంఎం0, 2౯ 1 31064164 10596 11001! క 39211! 902006 కళళ ఇప కండ౯9 2964 గిల 239 266096 ౯౦ ఇగ ౧100 0౪76౯. తె ఇ111 ౧6 22266 €0 10086 1౧౯0 38102 శ 048 లంటి ఉండే 1016: స తేంల లిక ఇండ ౧2౩6; పే 101 ఉరీ ఈేం5921౯. 5096615658 $11006 ౪8169 6 శంలా216ే : $0౧౧66౯10068 510 ౧౫21068 06 903రేడేలల. తీ118, *మఏ€ 2 6101689 60౧4161009. !

ఇ7%1116 ౧0162౧81 ౪29 19 ల19 5166 04 ణ19064, ఏల 014

సిళంటడగి4 1264 603009 ౬ సటగ010క ఆ౫౦49810౧ €0 ఈ6

+1౧61?2 కం౯63౯. గ[౧6 2030006 0 లుం సీ[0జై 2౧6 169 8011=

ఇషరేం 2276 ల 11 ౦99౦౯౧1616 906664 0౧ ఏలా 016

చంళ806 2డీ 069 6164 ౪౯౦౫౯ 86౪౯1౦6 €0 *0ం 10%67 =

2౯౯0౪64 2౦4 ఇ౪1056 ౪166౫ 306 26 212624 060006.

510 8295 : “ ₹ా[లు ౧6 4302806 18 2౪2౪7 శంక 0016 రే4ఎ?,

లుం 06 ఇనరేలా్యైం6ం 2 2262౯ 612026. మెల 0౪ 60 ఉష౪8”

30110146 15 18 5060౯6 10౯ గ6. 019 1 ౧౯౦9౩ [3 5౯66200” ల 014 1076 0౯ క౯1006 52౯22226 %122 క0రేతేలు!?. ₹1863, 6 2 ౧0306119 3౯6౭౧ 19 ఈం 1006 $01500. */[గ60 2౧ అంం6116ల0౧€ ం%12806 మజ ఎ౯1600 కం 15111108 10౯ 016

160 విషాద సారంగధర నాటకము 52565566 ఈే1512౯6, 10౪ 620 మం? [ం2౯6 కం60 51169౬ ౧౦0౪ 1 ౦00౯౧౧10 15 2 బ626 62060౯ 19 116 29064 620 912 2౪00 ౪160 ౧07౯4213 ం౪ఇ/6౪6౯ 1063 6౪ ౧27 క6. తీక6ి లం6 ౧౦౯౬ 10 ర6 ఇంలేరే ణంల 2064 *ంణం0 *[ం. 9238 ₹€01౯ ఇం౦6ే 204 1౦౧656, 51090197 9002096 లం? 276 ౧0౯ 0660 ఇ110648 10 01౯041009620065 ఇసీ10;య *₹0బ164 ౫296 య 0 06 ౦69౪186 ? గ0ల౧6 1౯6 ౧౦ రేంజక€ 2 6% 88061౯-౧౫6౧ ఇషం 620 0666061? 0006101 6౧౪1౯౦9గ6౧౯ 066 2026218 కైంగిం?21197 26 ల ౧761968 ౦€ 91౯00018 462౧065. విం01 0115౯10;1 *29 10 13 11806. 0౯ ల౭0€ ర338 2౯6౯ ర16 0164 11085 రేలగ4౯౯౮16 516 ౪28 8166291653 206 €62%5 776౯6 1౦1009 డేంజు[ సలల యంంటికు గేం 6896 ౪28 200646 €0 అయనంలి 2064 6006 5316 రే601666 90 6216 (0118 8660 : సే 1276 2రేంంిణిడే 96ల౯21 *₹275 €0 0౯108 158 925810 ఇంరేంక ౧1? 000౯6౦1. సే 620 ౪216 ౧౦ 10౧౪6౯. సళ | ౧26 లం ౧14ఉల76 2064 0665 97561, ౪111 [6 ౯6520౧6? కంచ ౧౦బ|ేరే 1 69౯ 019? కం ఇంట14 ౧౦0౯ ౧౦౫౧౦ €0 7 వ21206 6౪60 006 90 119. 02౧1 2౯9206౬ 1102 (0 115 01166? శ 5211, సేంళ6ంళ0?, ౧౩16 60014 €0 ఇ5166 2 ౧౦౯6 ౪1% ౩ తేంజ16 గంషజణ199. సీ 0 ₹65= 50౧86 ౯౦ 16 ౧6 ౧౦౧౫6౩, లం ణ26ల009 15 30069164. 017౪196 1 ౪111 06 ౧౯౦౩౯64 298 29 0౯641035 లం. 7111 26 6౦౧౫6 *[60 €16 సేం?4 ౦౮% ౧? ేం2౯€- 0, పేంళడే ౦0౯ ౫? తెండే?-15 ౧0౯ 1696 [6 ప2గ641€ ౪100272532 456 ౧276 590160౧ 0౪ ౧6 2౯ లజ6 ౯1006. క06 ౧౦916 ప?1006 మట5€ ౧276 [6264 04 ౧19? 024౯ 29 ఇంం00%1911800%602౯8. సంగ 2 040౧2 ౪౦0౧2౧ ౦ కకంజ8 ంగ270%5 0€06%౯8 16౯5616, ఇస, 810017 11068 లి *1111[020655, 62౫ 297 096 *౪10186296 లం €6౧౧9 =

ఆనుఐంధము-శీ 161 ఇంగ, 06 16 2 3296 0౯ 2 860 (5౯60-5001) ? 11676 15 మ ౧2006౬ ! ం*, ౪10 59811 ర0 ల15 శం? ౧6 "516 ౧౩66 ౧౦౯ 59 2 2112161౪76 *ఇంగ2గ. 516 ౫486 ౧౦౯ 96 20 1641106. గ 01676౯9 ౧౪౧౧108 6౯626౮౯6 16 ౧౦ 200డే. 65, ౪ 214 సషణ218 18 €౬6 0౧1౪ ౩౨41616016 67౯80౧! 1౮3 6[|€౯1౧81 123 160 49 ౧6౯ [116 €౦ 1౧100౯01౧6 51౯2౧82 €0 11566౧ 0 [ల ౧౯౭6౯. 506 2318 ం?ం61ళ (14 1 ౧976616 211 26 ౧69 6౯ *111 ౦౯౬ 119 సం2౯€ 96 ౫0౪664" కౌ0ట8 500 [19 ౧౯093664 ౧౨6 షంరి1000. శ[696 18 0౧6౭ 01౧8 అసింట్‌ లం ౯664ల? ౧29 60 ఓ£ం609 1౧ 91964. 0[116౯2961 ౧25 &11 210౧8 సంం0ణ ఇండీం౯ సం 1౯౯౯689100 [2౯ ౯౯6 016 వెా1[ణ291 0 సేంణ, 06000౯6 సం? 11౯186, 506 904౯౦4 జం కంల ౧6296 ౧౦౧76౪66 షం 16692806 ౯౦ ల6 2౯16౧66. 0% 346 ఇ౦౪14 476 0614766, ౧26 306 1[00%8 26 52౯2182 ఇ85 ౧౮146 ౧౯6౯1౯౦4 (0౯ ౧69 10౪6, ఇసీం ౧1౧ కష 10 ఉం€౬ 111, ౦౧1౯౯2౧819 ₹౮౦ ౦12066 ౧౦౧165 ౦౪+ 10 211 1౯8 5016౧640౪౯. 16 ౧౦౯౦౦౧ 0౯ *రంణు 8%6 ల213 2166 ౪౧ (111 ౧౦౪, 14 లుం 01%4%074 0124 ₹€0౯ €16 000%, 128 26 1256 29౯17664 1౧4 3%06 16 &ఉ516 ౯౦ 866 [21

• ఫ1ం8% 2౧64 01006. పంబ [గం 10? ఓీరిం8 ౧౦ సీంజగ6ే5. 5[6 $86215 ఇంళఠేక ఇసి1ంయ్‌ 1644 6009౯ 8398656 సలు 1076 కం ౧119. 54ఇ౯29836401272 18 €00 812016=౧210౧64664 €0 61601 అం ఢేంం016 ణం20౧108 18 6౯౪ ౦౧6 ౦౯ 1ల౯ ?601068 0౯ 668౯1018. 506 &64716868 1% €0 ౯౫౦76 [18 0౪66౯ (1౯- మలం0669 204 [6 ఢ069 1౯ 556 0౯562558 141౧౫ కం0డ = ౪4168 216 రేం11610౪5 ఢే$9%69 = 294 ౧6 ౯28668 1౬. 516 $%03 110 ల 0664-౯000 2064 6 16 ౧161964 ౪141ల 16 /0ం0, 2166ల 50౧16౯1006, 51౯20824 0292 6411668 ఏ6 1౧ 6౪11 ౧౧౦౯1౪76 [11]

162 విషాద సారంగధర నాటకము 12804 06 10108 ఏ0 ౧ల ఇం?6కే9 2064 26610105, 5%6 2558 ప1యి సింంింం €06 0164 కెళ2002302 6౧౪౮61 డేం1176౯664 సం? 1ంళ6=౧06532806 €0 1081. ౫౧6 ౯1006 3%0ఇ9 ౧1105614 €0౦ 06 62౯1౯619? 00066౧౯ ౦ ౯16 కెంజసం202 0? 118 81535100 296 శల 3౯101108 2 రే2జ880౯ 19 ం? ౧61౯౯. 3600109189 2 211 6 ఇంణు4ఎ010 3ల6౧కఈ0, 906 ర168 0౯%ల1 ౧00౧1065. 516 ౧4068 ౧000ల౦0ఉ5. 1076=690130669 $౯0020 201696౯ ౧0? ల001027, 8110౪739 01664౯68 0 10౪699 2964 1076-౫021 108 2064 102119 256 వ “ఫస 211 18? 51౯20846 01272, 1 1 10764 ౪70౪4 264 కం౯0101* 0౯486 ౧9561 160 ?0౪౯ 1౯013, ౪0౪164 70౪ 06 90 ఇంకి08తే 19 €0 ల?౯0* ౧6 29727 లీ గ౧6 71౯610౪8 వ 1106 30866 1156 6215 1636 666 ఆ౧మం1? ఇం?6ే 9 30౪16 6౯౭౯౧ 1౧౬0 లగ, 106 011063 18 38౯293 ౧౩౯ ౪౮16466 113 *ం0666098 €0 రం ౧1266. 011౯2౧81 86610౧8 ౯౧౭౯ ?0౬౧గే- 20046 6000068 2౯6 ౦1 ౧౦ 27111 +1ల0 8 1౧౧00660౧౯ ₹0ట28 9, ఇ౧6 9615౪ ఇంష5016 €౦ $800౯653 ౧6౯ కం61108 207 1003619, 1298 0196 గ6౩ ౧౦01౯6 €0 119. 90౧% 6 శం110ఇ1%8 220621, 6 ?614ేం? 020 566 10% తేంంం 29రే 5100676 0౧1౯౯2౧818 1076 ఇ15, సం 641606 1౯ ౪728 కంణు ౧౦76 156 2౧6 ఓంళ% డేషగణ869068 6 60%566%460౧6638 ఇ0ళ14 06 1 53౯2002 ర14006 4161 66 0%6 ఉేం31956 01 పంత 116: 52౯1౧82402౯2 ! 1 [276 0660 *౪21౯108 €0 566 అం6 04౯ 066 24 56 0165364 1౧ 1? 10706 €0% ౪0101 1 276 0669౧ 2౯౫108 6 2౯62౯ 10%64 0 0118 ౫1౩6౧06. గ౧ంఓ 0౯ 1 1% కం0118ష1? ౦00961౧466 109 ల19 ౧9 006 ౯66469. కిం21156 ౪1౯ 2౧241590 సీ 1276 80106 €ష౯0ట80 296 ఇసల 02110 శ 276 536౯664 06101౯6 310021౯618 €%18 ట0016 6౯1౪109. గస118 18 90

అనుబంధము=లీ 168 అజ॥కైం?౭౯10౧. 1శేంల6 18 ఇ1€0688 మి 0౪% గండ లల 19 290౦౯16౯ : ఆండీ 100౪6 ఇసేం 3663 296 36౮614 ₹1563 211 ౦6౯ 2063 10 116. ేంం6 19 ౩ 11౯64 : [౧6 0౪% 10226. కంంర1018 16 ౮6౪76౯ ౦౫ 919 0168 *సంల 1 80 €౦ పండే, 1 *౪ంళ1ర ౧9, “111 ౧౦౯ 1౧7 82క్రం 07 వ౯001%16€ 06 $0 ౧6౦181 28 €౦ 66101 ౫6 2 6౧12౧౧ అమి 61% ౫౩౧౩090 తేంజయే ౧1666963 1౧90 1176 00010 061055 స *ఇ669 1౧6 *ం6ం0 య16 ౪1016 తేజ. 1 1276 75614 ౧౦౪ 12 €%? 2౧69, గౌగంం 6 1160 లేం 362 0౯ 01108 96 2కసిం0?6. [06 ష౯6౯ ౧ ౦౧1౪ 5271064౯ 1! తీళళింళ క౯6ం16 ౧౭౪౯౫11108, ౧%1ల1981 ౧23 ౦10౦860౧ 13

౧౦౪౯86. కేటి 10౪6 13 రేం69 షగడే 1౧€1%00092016. 1౯18 0%

156 048 2 తే651౯6 10౯ 9118941 ఇఆ౧10౧ ౪1౯౧ 6 010164

0 169 సం396 10 106, 2 6927108 10౯ గ౦౯160610గ౧. ౫

5659666100 15 166 : 1€ 011541౧8౪1 2౧4 52౯2౧22601

ఇలాల ౧1666 19 ౧2991296 10566264 ౦౯ ౪౧16 [19000౧9 0

భంగ 1 లం 910౯ 0 లుం 4౯2092, [0౪% ఇంళ16 16౯06? |౧6

ఇం%164ే *౪ంజ164 కంర 176 ౫16506 2 ౧౯౫౩౦4? 066 ఇ0౬14

సషళ6 8210664 2 ౧౦౪౫16 ఇసేంక6 1076 ఇ౦ం౪బ!1డే 276 066౧ 1

51816 కం౪9 16 బ్రండేం 05866!

౦౧1౧8 0201 €౦ ల16 ఈ0%0616100, 5212062601

రేం6ం8 ౧౦౯ 60౧3146 0%15ఈ2౧41'8 100621 ౪169 201 69700

26%. శ06 8064 0₹ 106 19 ౯00 9౯౦౧2 60౯ సల. 6237 ౮€

510 516 302%65 01. ౦డి5 9౪౧190216౧ 62౧ ౧౦ 1ంగ౧865

శ120ళంం ఏం. కల 00డే? 19 0౯06210108 ఉశేంజ[ 26 సల 15

కండే? €౦ 13106. శసం?6 19 04౯ 0౧౮ 6౧006649? : 2 1001 01

1ంళ6 0౯ 2 ఇంళ64ే 0౯ పే[గడేగం35 కంగు [09౯ 10701, 516

అఈం965568 16౯ ౪౯660066 11806 ట9: “5* 6౯ 9౯10061 512

164 విషాద సారంగధర నాటకము 26 16 60%౫860౪66౧668 సే 62౫ 6062౯. కెం€ €56 సంజ 01 116 1076-6౮06, 1] 6౧20౧06౯, ళం? 2 ఇంణగల0€ 10086౯ 506 ౯6= ౪76౧౯8 10 కంగు 40౧108 2727 2064 006 28219 9278: ““గ1ల ౦ ౫9 మేంల, 827 ౪046 €ంల 11€, 1 30206 16276 €166 €0డే17. సెంంఓ, ౧7 6464 60౮౦0168 ల? ం6ం6, పం౯ 211 606 ఇయా11రే, 1 610100౯ 16276 ౯166. 589౯22082640222 86111 వింళ81868 10 ౪0118 196, రేః21౧8 118 ౪2౯9606౯ కం01019, 96 మజకి68 2006062 రేం8067266 2606౧0౯ €0 1616 116 96017 602౯4 :

5116౯ ౦ ౧61౯65, ఇం 500౪8 [౧2€ 18 €0 ౧2926౧ €0 916 266౯ ౧19 రేం? ౧౧6 €176-_1౯70౪64 (ఆండే 1$ ౧౦౪ ఇఆసి[08 322807 ౫97 146. 11౯ 0౪ 068౯ 0౧౯%? 626 158 510, ౧6 ౧0966? ౦0% 2 1ం1౧8 ౪౦౧౫19?

516 6౫00౯68 119 ౧౦౯ €0 సీం ౪౧౪16661 6౦ సేషలక?6 ఇం

ఒష5 850 11718019? సం860౪ఇ664 01 ౧1% ౧౦916 (3211౯168

ఇససంయ్‌ ఇంజ1ేరే 06 286664 29729 16 ౧౦౯ ౪864 €ం9 ౧21108

ఇం౦ంస:180 2909.

కంల ! గ? 10౯6110౧68 ౧2౧ ౭2౯ ౪1౩1ల 300౯0 లేం 1౧656 0% €%6 04ే5 20076 ;

కౌంండేలంంం8 | కసే? లజ౯€ 020 ౧౮76౪ ౯61606 లం 9176౯8 01 €౬౦96 126 3661 ౧9? 8161669 :

11206 | గస? శేలే[ండ0ం? 610%, 10 ౦0౧6 ౧౧౦౧౫౦౧౯ 10686 కళా66€ [ంం6: 10 6 627౯6 0% 102 ?03లము!1! 21660;

511111 గ? ఇం4ే 18 6౧౦౮2౪0 60 ౧౦౧౧౫1౧4 0506416౧66 కాంణయ 2 ౪౦16 1086400

5%821010 1 118 10 67146006 10 676౯ ఇ01డే.

50*౯ 521116 1! 0౧6 ౩663 16 9? లుం రౌంజకజ౧6ే,

పెంళ108 పం019 1 గౌగింటా తర 0ంక 18 6౧డేశేలక5ం.

అనుబంధము-కి 185 కెం10060€లె1068 1 500% 1 ౨? 96౯0౧11107. 19 211 119 8966౯0౧658 €0 6 లగంళుగ 1౪299 కేం ళ4జ10, 12 ళ2100, 028 ౧2౬4౯6 81760 166 ౧ 79౯? పలకల! న? 20* 01152941 129 అంగ268666 16౯ 86౧౪౧. 5016 128 ఈేంగ6 169 ౪11086. 51౯2౧82264 01౯2 198 39ల11 యం ₹001 ల 16 ఇ18 2౯ 6 06810౧0008. 9%6 18 లలింగం?6 9160౧864 10 శం8021౯ 0[66 164110, 1౧64 0౯ రం 1186 61౧6 3[6 $628 సి 8297108 : 51౯2౧౪4! 501౯ 18 ల? 6069. 5046 012% 90600688 2౯6 ౯16 ఇ౦ఇరేం ౪111109 5002 9? రేం110166 11039. 20%. ఢ1రే5౯ లంజ ౧0%%6 €0 083689 9300 2 [౧1౯64 $641౯6? 1? ఇంళరేక, ఇ9 11066౧ 219 2౯౯౦౪79, 412666౯664 60 216 00876 05101 60166 1106 04118 10 లక3?. 1 3౪61౯ 0? ల66ం క కళాండళ 0? గ6-| $9762౯ 0? ౧6 206 0[1076-1 610౧= ౧౦౬౯ 16276 €౧66-గ[ం?6 18 వట6 0౧6 ౪1? 0౯౫211౧2 269649. క 90211 €ం౯0101? ౧2౬6 16 కంగు ల66. 611౧1౫౪ గా168 10 1071066 ౧౧ 046 5191088602 18 6111 29 "0264" 28 0660౯6. 116 గ౦౮౯5 ఇ౯జలి 0౧ ౧6౯ 2౧4 ౩6070009 60 92౧ 250239. ౧1౯1౧818 ₹ఈ? ంక€ ౧23 ఇ6111ఆ664 ౧0౯01108. 5%6 129 2646 2 $ం01 0 1౫౮౩౦1౯ 0? 0165122 ౧6౯ 10౯6, 10 ౩11 16 ౧264౧688, €0 0౧6 ఇం శే068 ౧౦౯ ₹6661౯6 16. 0౧ $16 09%6౯ [2౧6 [8 ంళ6 118 71666 స18 ఇంజలే 24 20086. గౌంటయేండే ౧0 916 ౮101 తేం5021౯ 2064 2రిక్రంక ౧2౯108 కరగ గ0389683100 0౦ [ల బలి 2 ఓ200 206 తేం6ంగ10౧26100%-౯65106108 ౮8 0% 106 ౨౪71౧006 మ11 శేం8ళ0?002 06 21206 వశ 20ఆక8, 0౯ 5102 8౯100819 26౯2011028 12౯22 €౧6 రేంగాంగంట10ళ్ల3గ6. 0౯168 టా.

166 విషాద సారంగధర నాటకము 115 16౦0౧6 €0 116? 41౯ రాం 801౧28 ? కలుంగాంలి 1 2 ఇం01220 ౪700660౯65 ఇ౧౦౧ ౩ ౧0౪౮౯86 ఈేం౯6 19 ౧౦౯11౧8 26 020 3801064 10 పలి ఇడం. పే సళ 1204 08౯6 9 ఇసం16 0288100. [౧6 *ం21ల 099 ౧376 186 0669 04657664 లం. పళ లేంం 02086 ౧౧౯ ౯666176 14, శల 8211 ౧0౯ 9876 లం6. గ?02౯09 ౧06 1119 ₹ఇ186 18 003౯ ౧4౯౯1౧8 0౧69 1006 0౧ ౧16 1111 ౦౯ల6 678651 కలం౧౧ల గౌసంత 3సే21౯ 900% 966 ల? గర. కీ? ?68012౯6100 20 9౯1౧08 200౪6 1? ౪6౯ రంజలి! గం మంాంాంపిల!తే 06 6680212198 0౧1? 2 6690౧00౯2౯? 006. 16౯18 00౯ 1 ర౩౩౩1౧8 01034 104 1౧ 1 ౧0౧౦౧ 1లా గాం6 1076 0౦౧169 0౪౬౯ 28810 : తీ128 |! 5%7౯2082464101౯1 1 026౯2 91౯ ల2€ ౯106 3041484 తేల ణం 0 ల 1104 0 111! 9? 31, సశ? ఆంతే, స? ఉ1! గగజ6 1 9003164 676౯ ౧౫16 2౯ అంఈల! గౌాంజ6 16086 2198 2 10ళ6-0%042%961. [62౯౯-5621 5, 076=00464, పే1ం-6౮176౯, 00%6 110౧821 సెం ణం76 శేంంరళం8క, ౧0౦ ౧౫౦౯6 సం316౯1౦౧ | 68, శ 866! ౧? శం39 18 లల 0౦౧06 1 లఅ౧]౦? య6 కం0ం00683 ౦ ల? ౫09206, క గఏ? 28% 109 1౯౩౯౪210౧1 సం, స 30211 ౧06౯60 1. 14 52౯20౧21640%98 ఇజ68 2 భొడగ, 16 ఇంఇ!1ేతే జళ6 066౧ ఇంళ€ల4ే 2౯ ౧118 ౦౪6౯౪౮1 296 ౧28910౧1౯6 &99621. లిం 0౧1౯ "1021 16౬ ౧19 06 3414 46౯ 1౯18 1000831016 €0 224686 అం శేలంలు 016౯ 1076. 1౯ ౯2? 2180 6 *01లేంండే 11౬ 16 93669 19 గణంళ64 6౦౧1౯౪ ?2ల0 6౧40౧ 1061602410 ఇల ౧6 118౯60౧3 €0 16? 116. 35%6 ౧౦ 408354 00గ౫1664 819, నీట౯ 2౯67౯ 211 ౦00414 [6 లీం1 8? 556 [0764 & ౧౦9016

ఆనుఐంధము-కి 167 ౪02౯6 3102007617 294 [28910౧2౯61 2౧4 [44 1౧ ౦14 గ? 6౯౯108 కాంణ 80116 43౯168 0ఇ1౧8 €0 0164 186 10% లక లిడ06ే.. కలల 21౯6 196౯ 01౧6 10 ఈ118 106 ఇసే1ంగి &76 [00 0071028 €0 ఏ6 113864 0? 2౧? ౯౦౩గ6౯ మ1గ2 కె212027ల0ర౯4, *11081? 0౯ అగల1ల60819, ంంణగ1లళలరే ఇ ఇ౯02౯ 3102. 2266 రేంం16404 46౯ 0|1ర10౪1 300౪14 06 ఇలిషం07 పే? &110ఇ102 2 ౧౧689226 ౦ 7121 1000౯౯2906 60 39110 06౯01 ౯06 ౦164 క2గరే1ల8 ౫6౧0057 54౯2082 64127౯2 16 20 18621 ౧20120 06108 ఇగిం96 6226 18 80 380౪186 112౯ 1౯ 18 9౯౦౦ 2221౧9౯ €౧6 ౧౧౦9౯ క6కేఉ0ం6176 2౯060౧౯8 0 ఇ 036 ౧949౯00102 ?0008 ఇ౦౧౧1౧.

౨? ౧0౪ 0115౯19619 1016611666 2౧4 110౯11 3౪6౧౬౧ 276 ఆం0117064. అం €0 118 010౧60 ౧౦౪౪|1౯19౯€2౧6 108 ౧6 1౧౧0911 00౪౯36 8016 ఇ25$ ౧౦219౯1686 ౪౧౦౧, 916 ₹62రేల ౧28 2రే01764 ల లగాషంకతే![08౯7 1076 206 01౯166 స్‌లా 526 ౧1206. గొస[క 18 +సేం 12896 మీ క665 01 1౯66 011౧౯12081, 2౧4 గంగు ౧0౪ 2186 011౯2౧91 ఇఅక?98 11ల 01206. శీలం 3ఇళ210239 1౬ 18 32164 ౧1౩౬ €[6? 8108 2 50% 1256ల ఇగంం 00? ఈ16. 50 శ4ేంంక 01172౧81 3102 ౧6౯ క₹2౧-320౯ 07621102 ల? 1076 204 €16 ౧౦౧-1౪161గ6౧ € 0 లా రేం3170 2౧4 ౮1930001౯9 21608600. పింంయ!1? 01 రల ౯62౮602 316 30062౯5 ౦౧౦6 28210 1౧ గం ౪, 6౦6801 శం? 2 6౪% ౧10౧6663. ౯౧6౪186, "706 ౧౧1౧1౧81 127 సం 92164 €0 196 6104. శం ౮666౬0౧ ౧౦౪ 18, “ేం* 60౪14 011౯1981 ఇం ఇడ5క 60 €411 0€ 10౪6 (0౯ క౯1౧66 54&1౯4౧62614౯2, 206 ఇ1౦, 08610? 16౦౧6 1462 01 566౬1౧౪ సం 0౯ 966౯102 110 క0ణ661016 1౬ 16? 16, ఇ౪ంల!1రే ౧1176 అ౩రేంతే సం 1166 10౧28 280, అక60౯02 16౯861 1౧౯౦ 1198 పి! ల? ఆ౧౦00%1?, 50 ౯6౪0౧06031 28 €0 1100 2౯ 18 1116?"

168 విషాద సారంగధర నాటకము డిం 1౯86 14 806 ౧016 018096 00 & 107102 2118౧668 ౯02 ప1ంటింలే గాటకరేం?686, 18 21 ౧౮2216, సజ 1 16 166? 9౯0063 రేం, 6 ౪111 06 ౯10019? క6ంఇ29664. తేల 062 ౧046 02౯66119 ౧0౦౪ రం 06౯ 7636౧664 1౧9 26౯ ఈ6 54109108 05 లం 3609౯7 8064 1ంజ ఏ ౦113920662 ౧26 సంలణ ంళ6010064 9? ౧౫, 206 16 ఇ111 06 2016 90 166 ౧0ఇ 5311? లం 1ంళ0? 119 ౧6౬౯౦4 6 0119౯20682 06౯ సి18 ౪2౩౪1౦ ౧6౯010౧6.

కెంక868810% 0€ 9102౯0 109661160లు41 10316168 18 2 ఇ౮1౯ +68ల౯6 0 0116౯239౪8 11240౯ల. కేల ౩0020- 016 లేలఆలాగంకక 168 ₹60621664 1౧ 16 72౯1068 రేల1068 916 2100౯64 €౦ 601%8 0614 54౯2026641, లల 10800061౯9 19 00166 ౪160ల 1౧06 1666 06 ల౯1006 ఇస1ం, ఇ6ష4 ౦౧6 ఇ29, 18 2 310016 ౯6646686 అల ౧6 ౧89 7181 [ఈ 1006౯ 1110689, 009 6464 1౧ 100169 ఇడ, 158 2 16469 01 శడీ6ం0ల0 ?0గా2గ€16 1076. 60౯ 204015 £€0౯ రా846 6౫౦౮౭౯8 0౮? 36రేగ?4610౧ అసలి ఇం 866 ౧6౯ ౧౦౮౪౯౨ 108 ల6 ౦180066 34166 1౧60 ల? ౦14 [6902649 62౯8 9 ౯636౧౯1082 6౦ ౧10% 11 ౪1714 0010౪8౯5, ఇ1ల లల ౦6౯? 216౧ల ౦01౧404, 12 ౧10౧౯౯ ౦01 16 ౯206 (0019 శగ221ం 8౯) అంగ్‌ రుల కల౯64? ?02౧60 12౧ ౧౦౧౫౪1౯౯66 ౪2౦౧ ల. గల? ౧7686066 ౦ ౫11౧4 18 ఇంగరేల! 10౯, *సింం ౧ *ం౯ల106 ఇ129 0౧ 6 రేంం1106 2౧౮4 16 1089 ఇఏకి ౧౦౧౪1 శంస 116 306 ఇషం 3111 9108 6౦ 9%0%6౯ 01 అఈ16 014 ౫1౧ ౧ 107109 1ం0టి8 €0 ఇసి!ంయ్‌. 306 18 గ౩లే4- 010 2 91000 6769 9006 లఈం!౯ ౧1౯౯1986. కగింంల 18౧0 ఉ4ంజ50౯ 1ల640౯6 116 306 18 అ౧శంబండి ఇ 2౧ ౧౫౯౯ 0౯461౧12౯7 120661160౬ 2౧4 08369869 & 08౯6 ౦౪6౯5] విల₹౯800౧2 11౯7.

అనుబంధము-=ళొ 169

తీంంలింళ 12100౯౯106 ౯౫౩1౯ 1౧ ౦౧1౯1౧88 0117౯26467 శం సల 1662116900. సే0048101610౧ 2౧4 ౧28౩109 2౪6 1161 903368910౧ 0 ౧ల౯ 1౧64 906 621౧౧౦౯ 680106 “గంగ 1617౯ శ1ంళీేలలగం6. చేల 626 1 3800 ఏ౯, ఆల1668 1 2౧01౯10౧ శ8 ₹62118664, 306 ౧1౧౧౦౯ 96 12౧99? 516 ౧2౬౧౧06 &660= గాగంరేడ€6ం [6౯361 €0 [6౯ 6౧71౯00౧6౧౯ 1ల 138100౧ 18 80 1౧66౧86 శేజలి 1౯650606176 0 60%౧860%0602069, 16 ఇ 111 2టరేషం103917 2146౧౫0౬ €0 ౭0౧6416౯ 61౯06801 862౧068 80 +€11౯ 06? గజ? 06 క5200౯64102664 €0, 0౯ ౪౯111866 €ం౯, 16 131= 10006 016౯ 10౧68 0౯ 166218. 14 8[6 004164 5? ౩1౧9 06228 264)38౯ ౧073616 90 ౧6౯ ౧౪1౯0౧9606, 9016 ఇంజ1ేరే సజల 6218117 ౧౭౦౧66 ౧6౯ 0౯12810221 1076 ౪0? 52౯40౧92 2౧6 ఇంజ!4ే 1276 066౧ & 10941 1౧6 రేం౯141 *)106 €0 కడ) = ౧2౯6౧ర92. శల 0౧6 €1906 916 614 ఇ౧116 & క6%౧0106 26౧106 €0 00౧౯౮౦1 19 289100, ₹ం౯, 41906౯0108 28 816 అడక, 806 ౯6౩11864 సంజ 9001౧8 16౯ ౪061406 €0 806121 204 ౧20౯21 ౧౦౧౪6౫౯10౦౧--౯16 ౧౦౪౯86 806 ఇా18 1240౧ 6ల1౧8 ఇఅంంగ, 1౧6 సంబ ర1గ0686౯068 ౧16 00౧8$6066౧668 91206 పం, €0 1675615 2౧6 211, 10 186 0౪ 11114౯6. పెళ€ 1202381 ౧2610౧ ౩౧4 ౧288100 ఇ6౯6 211 00 ౧౦౪౯౯౪౮1 107౯ ల శేలే!ం3ల6 [049౯ల గీడేడే €0 118 00౪89106 206. 161౧301౯ 0% ౧౪౯౧౦86, పేం860ఇు6ండే 0౧ ౧6౯ 0? స2లల6, 2106 16 168941౯ 41౧ 06 ఇ౩653664. 0౧0౦6 516 60[౧66176% 12% 16464, 9౦ 9981021 ౦0862016 18 900 16౪6 1౧64 ౧౦ గ0౯21 6066 €00 8670676. 06 క్రైం! ౧౧౮8౬ 06 ౯620100664 2౧4 10 రేం1గ8 80 2౧9 8060 ౧౧29 11376 €0 6 21560౧2 2064 1౧? ౧6208 ౧1 సేషళ6 €0 నీలం ఇడేంగ€64. 018 3866౧09 0 06 910 ౯681 ౧10690 04౯ జగరేం821064108 0౯ 16 ౧ంగడేంం€ 2౧64 012720౯67౯ ౧౦1 (౧6 కై5ం15 గ2ర్ట10 [690106 0118 139. లేం 1౯665 101

170 విషాద సారంగధర నాటకము 0681009198 €౦ 6౧4 610 96 అంం1210ం6 ఇ1లు ₹60660₹6౧2066 0 €118 ల౭౪10 ౯౯216 ౧౧09 01102981 18 లం 9021662 0 10% 2964 షం 01౧192066౯ 168 ౫210౧1? ₹6800991016 ₹€0౯ €16 అ286రే 2964 06 ౪౧6 11౯14706 164 3090 1౬ త130 16 3%06414 ౧౦౯ 16 ళం౯80+66౧ 0? ౪9 ౧02౯ 049 109౯ ౧౦ 9౦1౧65 10 లం 5609౯? (16 1 ఈ06 2002019 0౪76౯81810, 11. ౧6 1025 ౧006 296 €60 ఉేష?8 2039ల%06 0% 06 9120ల) 0[1౯12%౧813 ౧1119206 ఇంఇ16ే 06 1276 రేం76100664 0౧ లంక6 11068 2౯ 211. 106ల౯-౯612౯109 0* 910 2౧64 ౧౧2౯26 (ఆ 19 20 1910092106 62619౯6 04 ౪౦౯? 8౯౧2౬ 6౯2002. పే10% 26౯5 0౧2౯120669 2౧4 012౯2066 5012063 910౯, 2964 19 0018102822 021109 0115౧౯1081 06 9626469 కం68క, 10 8631౯100 (6౦ ౧16 ంగా1౧ 2౧4 ం5౪70%010821041 1౧66౯65, 29 1౧06636108 అరుం గల€ల 10 రేజగ2610 2౯6.

16 ౧293226 ౯001 1076 €0 6౪6౧౪6 1125 006% ₹6౯ ఇాం11 51066066 9? గం ర?21గ12౯186 గడీల లం 6౧౧4౦ 0 |46 111 ఇస 16 కెళ1ంం6, కం?0108 పే1గకం్డలి ల ౦0౭౯ ౦01 0౧1౯ శ2గ21'5 0౧9౯206, ౯2౧ 2727 ౯00% 6? ౧1206, 36 920% తేంజు?. 076౪౭00ఇ6౯౭4 90? 1076 2064 90౯౯0౦7, 316 06818 €0 8158 2 60౧2 ౦ ౪66౧1౧9 వ “సింజ7108 ౧6 06191659, ఇ 0ల౯6 115 లల పెం1ర0ం6 10౧6? శాలల 1235 శల క1గ9 01 ౧01? యల 8006* 0, *స%6౯€0? 15 ౧? 1146 ౧౦౪” 690108 2064 ఇం6ంర108 609 2 ఇసే116, 5%6 6007679 16౯ 9695659 206ే శీంం19 2313010664 0% 111 రష౯ ౧23 2006064 : తీ1135 |! [126 2 [₹ంం1 11376 అంం౧! ేంళ (5209010666

296 రేంంం1764 1 ఇ₹1ల053€ 60౧96౯7108 99? ౪0012017

౧౧౦460 2౧6 €ం?లలడేం, స [276 అఆంం౦364ే 19 ఇ౪సేం16

8౯6 2064 అరం ౧78615 11206 1౧ 16 ఇం?16'9 6963,

156 303164 ౧౦౯ 06 ౯0100004. 1౯18 ౯106 1 ౧౪౯

ఇ 60690 16

అనుబంధము-=నీ కగ1 516 18 ౧2016 €0 9621౯ 6 ౧00౫11౧? 0 రం ౧౦81౯1౦౧ 806 138 *6660064 16౯8616 ౯౦. 06 19016౧౯ 0127 10౪0? 01 1 1౧0% 82115 16? 76౯? గంగ. కెంళ6ం21108 ౧6౯ 1076 ౬౦ 100 25 ౦0౧6౯764 ౧౦ [30010699 0౧ ౧6౯, 46 118 82016766 కం *0%౯16'9 ౯1610౪16, 516 19 ౧౦౪ 1 2 ౦0%1411= 1ంగ *సే1ంయట్‌ *111 ౧౦౯6 6౧71064 0? 209, 016 ౧౧61౧68 ఇంగకగ 1౧ 696 ఇం€16ే. 5%16 19 1౧ ఉ4=5021౯ 2౧64 19 91102 తేంఇ0 294 119 21౧౧096 76401064 రం 005ఈ09గా. 10 ౧16 ౯1౯1621 0%0౧9, అంి6 15 2 5౮రేరం౧ €119% 2064 16౯ లుల ం0౧డ0ం6 6౯౧8 0౧ ౯119 ౧170౯. 5[6 1౯15658 ౪9, ౧౦౧౫68 0౯౪1౯64 204 ఆ౫౦1210%9 : ఇ₹046లలల 1112౯60066 0౧6 ౧౯౧౯ 266 *స1లళ6ళ ఇ1ంయి6రే= 1689 0౧6 ౫1206 298త8గ6, ౧౧6 18 ౧౦౯ 1 1111 ఇ౦ం0120 18 6006?226 19 14016102. 51211 1 16276 ౧౦౪ "16 ౧20 ౪10 19 16 304౯066 ౦0₹€ 50 గుతంగ్‌ ర1౧౪౯ 0 ౧౧6? 56౦2౧౧౦౯ 1640? *₹111 ౧౦౯ ౯16 $0౧116 014 €ంం1 శం ఇస క ౪2౧౯) పేం?6 €08 523౯1082 6402౯4, ఈజళలా0111! గెంళంల080, 116 ౧1౯ ౧106 1౧౧19 సజ! ₹216 1౧4 9661 గౌగట8 00౧6 6890౧ 0? 0116౯1౧౪18 650166 0€ ళ6 ౯016 0 ఏ ౪7111219 158 ల ౪106106176 901౯16. ల? 30౧61006 10761, 0₹ఇ 16? 16669 616009, *29 26ేడే[08 1౧8016 €0 1౧). ఇ₹7000 క%6 29090120066 010% ఇ: రేంం౧ం 21౧6 66006౯ €ల61008, ౧6 ౯౦16 6౯ “సీ&తే?, 7069 ౧62౯6 90౪59 ౧10౯6 2౧6 ౧౫౦6 ఆం1? 1116 16 $00౯0100%'8 ౧౦180% */1[00 ఇ౯0ఇ/5 ౦౯6 224 09౯6 శేషగ8ం౯048 28 సంటక8 80 ౦౧” కెరేం 15616 0 19 064 10౧8 36 ౧౧ 17161౯0664 ల? ళల? గంయ్‌ 21064 క[6 60౪164 ౧0౯ 60౧6110 గంళ801 1౧7 1006ల. ఉంంలల? 6002117 1900090226 ?42809 [0౯ 01164

172 విషాద సారంగధర నాటకము 202916 ఇ1ంయింరే9658 18 క61కఎరేం46006. 109౯100౯ క$ం౯ 8616€= ౯6క6౯746100 ఇస1ం0 18 6౪6౯ 2880612664 ఇ1ల భల ౧0020 ీం108 19 2 ౧0౯60౯ 11000౯ 19 రేంంలణ10108 (118 4118 2000010666 1969 1€669-01౯66౯. 52720026182౯2 18 ౧౦౨16, పష€ $89008 192 6 ఇం౧6 €౦ 18 1౯067౯ 90 ౪60౦౯6 2294108౯ 118 3క౯60=౧0౦0ల69, 0౯ 10 ౧౦౪౯86 0 ఈ16 ల6 ఓ£108, ౭౦ఇబసి 109 ౧1౧18660౯8 0౯ 118 500% 7౯105648, ౧21౧౭౦ €0 100% 0 లం, ఇసిజ€ ఇంజ164 షం? 91180౯ 06 ? ౦౪౪౧, *ఇ16౧ ౪౦ ౧16% 6325౦1, 06 ౫29 ౪1010 3లపంలం 166 18 2౯ 2౧ 1472౧226. 060 2 1016 168 ం0[10%11ఈ6664, ల6 9611 ౧౮19౯1౯ 10969 ౧౦ 6 1 2111028 * ౦00౧౫1011106, €0? లం ౪౧౦౧౦౩౯ ౧26 1౧19 09016౧౯ 629 40 18 €0 56 0౧ 119 6660౧066 296 30౧1%6= 1063 ౧6 €1౧63 1౯1294 €0 90౪6 ఇసష€ 15 భాజల ౧108, బట11697 259 316 ౪29, 011౯2941 ఇ౩గి౯664 €0 9621 2 గుజ౯ంసే 0౧ ల ౧౧౧౦౧౧౧౯ 0? ౧౩౬108 *6 0900? €1౯5€. 50 506 శ116ం64 రుల 11028 62౯9 ౪1 0180౧ 206 ౯361066 ౧118 1౧4 12210596 స18 30౧. పెం? 10 ౧619 ౧66౯108 ౮౦ 9౯1066 0గ౧6౦6 ళేం61660064 '“'€0 ౧4౯౯26 ల16 ఇసేం16 560౯? 10 ౧6 1102. గ౧ల6 16 200000! 108. తక 128 సంంగ ౧0౯66 20076, 133100 *01 ఇ 62656, 8౦౦64 0౯ 086, $9 లం సఓ6?- ౧0౯6 ౦6 611౯4౧81 1110666౯. 06 ఇ1౯010క 506 0౧6౬ క276 ౧౦ 16 9౨౯10౧06 16 641౯6 919౧150400. “₹186 క౯10౧06, ౯6౮౧000069 0౦౧౦ 11616 19కి శక్‌ 2 అంగం ౧21609 ౪ర౯ ౧6౯ ౧1౧64 €౦ 2011676 2౧ ౦9]166€ 66 94౯6 816 ౪111 ౧౮౪౯౯ ఆం 119 2 ౧21000215ఈ0664 ౧1౧౧ల. 516 ౯6962664 1198 ఇడ1ం ౧08.79? 0౯60, లంటంైలీ 1 00003౯86, 011 0౧ 631 6౩9౯5. [10081 10 రల ౧౦౯0౫121 603౯86 0 01089 19 16 ఇం1౯164 10౧ ర15012? 8౯62౯6౯ ౧౦౯౩86౬ 2లిఢే డేళం1810౧ (౧29 ఇంణంలం, ఇసింంి లం 1026 ౧౦౧68, ఆఅంగాంం ౧౯౦౪6 1616

ఆఅనువింధము=లి 178 861763 10 66 ౧0౯6 6292016 01 646౯6౧౧1౧2610౧ లుజంి లుల? 0216 1౪218. శరం? *111 80 90 209 16086౧53 €౦ 7620 1ం11 00)166౯. రెం 6 016486 13560౦9 ౪౧)356, 96 820% & కం02982016 96౧201౯ 0% ర౧౮౯౭౦౩6. శ0జ6 52౯20౧22 641214 ఇష8 32617 2౪2౯6 01 9018 ౪6 620 ౩2లా €0గు ౧18 0౪౧ ఇంక6ేక ఏ “223010, ఇస2ళ 020 పే 8897 90 ?0౯ జటఢ2ఏ01048 606౯286 ఇ[101 18 580 1101161688 ? *4ంలల, 1 2920 28౯0021= $11664 26 7౦౪౯ 01646585. [2 80211 సే 0811 1౯, రేం౯6౯0౧1=

౨2౯108 0? 43021౯1” గస18 136001310160౯46 ఇంగ8గ"'8

ఆగంరంచగిరేండే 00౮066, ౯06 ౯6169 $03౯68 ౪10 512౯2084-

401౯2. ౩౮౯ 0౧;౯21961 1811148103 పేల ౦2801060౧౯

ఇగ౧5ఇ6౯108 ౧6 ౯6166? 2౧64 &190 8116006108 6 6916౯16౮

శ? 2౯80108 :

692౧౯ 2 ఇంగ ఇకం 119 06 20610167 0 ౦69 ల 1ంళ6 ౯౦౬ 808 (396 0-50%) 2౧౮6 96౯ 26 4661810066 211 0౯1116. ౮౯2౧౯ 5[6 6100868 ల6 ౧36 ౦0 12186- *ంండే ఇగిడే 10౯91806. 8 1౬ ౧౦౯ 001181 €౦ $౪90086 అే2€ 8506 18 1౧02902916 0 గల౯రేంల 09 50౧60108 ఇం786 1

౧6 81౧ 6౧6౩2117 16848 €0౦ 2౧006౯ 204 ₹2196సేం0డే 2౧6

01%6 6౪6౯ 0 6086069. పశషంంంలు *౪1ల ౪౮? 6౯626

411101౯7 ౧౦౧౧౫16664 6 6౯86 9016469 ౧౦6 16౯ ₹&8

076౯, 67౯4108 2 0020 ౪౬6 €0 శశషంరిం౯0 2 02660 ౯016.

శ0 ౯౦666౯ 112561 €ం? లల 6౪11 60986066668 0 €16

కసక5ళ 6194ల, ల 00౧1916664 2 561168 ౦0 11౮0*64ల8. 50

శ4ం65 011౯2081 ౧౦౫౧౧16౯ 3676౯21 3109 10౧10 ౪26 0

0౧6 910. శ[0ం0 16 ౦౧౧౦౧6౬9౯౬ 18 2౯౧౦౪14917 5౯౯0౧2 1౧

౦౪3116, ఓ 18 2౧ ౪౦1111 ఇం11 €0 60౧71066 లుల 13686

0౯ *€%16 ఇంక14ే 0908౯ 1100066066. 01౯౪౭౯౧688, ౯680౪166,

[74 వీషాద సారంగధర నాటకము 6౬౧5108, 298 1096060109, 176 211 €0 56 ౧118664 10 ఇంట? 36౯౪7106. 1౯ 18 ౧0 96౯07136 €1ల610౯6 ౧1౯ 0011= ₹20815 76౧౦౯౯ €౦ సళ% 69సీ2064 18 0486 2 6021౧ 0 1168, తీతజ10, ౧౦౯6 0౪ ౧2164 138 6? 680౯19610౧ ౦0€ 6 "206. 1౯19 ౨౦౯ ర 011౯౩౧81 16 110108 1౧ €2866--- ౩16 18 షర 27౯౯156 లజ 6 2౯ ఇ26 రం ౦0౧1? ౧౮4౧5 16 €౦ 6? 0 ఇంజ0108 6 016 108 29297 0౧% 310౪108 372౧02౯0? శం? 119 ఎ11=2ంం0మ9118%66, 9286-1116, 0౧1? 30౧. [16 *₹690%9 ౪28 8౧ 80౧8 ౯63౯ 606 ౦16 ౧౧2౧ [164 €౦ ౧౯౪ ౦౬౯ 10 లం ౧166416 ; “0110130841, గ? సండే 18 *11. శస 641౧0 564064 16౯9౦ 100861." 5016 100౪ 16౯ ౯460 ఇ25 ౧౦౯ 6౮4166 కగ00061 *సంం ౧౪౭ 0164 ౧120 50౧61065 5850966౯66 18 90% 2౧4 30౧6౬10638 ౧౦౯ ౦౧111066 0% 9196, 2027౯౬ ౪0 00౧9౪39108 1109, 1266 [6౯ 76౯ అగం35?. ౧ 0౧౯ 0661310౧, ఇంగ [6 65566 ౧69 €0 32 14 1౯6 ౪26 2 *641 ౧౮౦, 19 $0గ6 1800271021, 9%6 32ఇ 16 20163 9181 06 ౯౪౯౧64 0% ల 208 2౯ 0౧౦6 [036 66011 €౦ 606 51026100 $౪ 231౬108 : ౯౭౯ 1108 |! శస? 18 ర6౯386066౯109 ? గ[౬18 (66 లం 068 0౯91 229౧06౧౯ ర౯౦డేళం68ే గాంగ ఇంరేల 16 రండే), ఈ19 90211 6611 ౧7 6216. కం౯౧? ౧౫౯౯ విం? డం 60 113 1202111126€102. గ౧జ€ మలల కంష55 0% 52292024640292'6 1౧61600006 *ఇ1ల లం శ8 206 ౧19 $40)60%8 2౯6 6352166 - 2 ౧162 కం? లేం 1౧6136 ౪ఇ0%6 906 16 €0౦ డేం-029 606 ౯0౪04 ₹ంగ 16 శై?1గ06ర్‌9 0౪౧౫ ౪0145. వశం? €01210 0౧66 షల 13104166 ౬16

అనుబంధము-8 175 శతేం2 ౦169౯ 020౯0108 2821036110 €0౦ లం 11108 కేం 0021160864 ౧౧6౩ 6*€01౯63 ఓ? 52108 ;

౨0౦ ?0 06116౪76 ?0౪ 629 ౮౧130 ౧6 2? [46 ఇ ఫంం118% 06116 ? ౮962౯ పేరే, షంళ 506౪ల 703 917 190౯1866 18 ల ఇ౦0౯16 96929664 €0 6౯641౯ ౪౦౪౯ 11698 ? 10 15 ౪76౯9 6౧1౯7 2౯6 066 ౧౦౯ ఇ156 ణం ఇదే 616 ఇం 276 £00/01 16 హంగు గ? ౧౫416 ? 001180 ఇంగ! రంగుం6 | సం? 0౪, యల16 ౧౦96 18 ౧౧౦ ౫౧౯2౬౦9౧ 90 120890 2౯ ౪0౪7 7219 69౯6265.

18 క614€-00%1301043౧653 206 ౧౯166 2౯6 6౧6166 ౦00౪710౪48 1౧ సక ఈమ! ౧౧653286 :

18660, 580౧ 2064 సశంంగ, 2౯ ౯6516 తేజ 2064 ౧1816 0769 67౯౯ 11౯౯16 ౧0108 046 [209608 :

కసం, 502౯5, ల౧౬౯, 1౧౪1910016 శేయష9108 42, 5౯111 ౪2౯01 ౧2౯6౦46119 ౧౧౮౧" ణం౪60౧0606 :

కే1ంలల0, 91106౯3 182%6,

క1686600, 5%? 2౧64 52౯60,

18660, 11966౧౧ పంగ, 60118 ౪016411 16౦ | పేలాం 16 2 0౯169 : ౧6 ణంరుం $06283 1168 : లం 1168 1౯6 9*2110ఇ64 0? ఉం ఇంపకేయే ; లం ఇం౯14ే 56౧0660065 గ౮ ౧ంరడేంజలు వ 6 91211 ఇ౪[ల0689 (18 8506042016 ౮6 10౧8 |! కల ౧129 సేం60 0086౯౪7066 21626? ౧0౧4౯ 258 300% 28

51౯3084641192 660౯66 115 6౩౦1౧6 ౦౧ €౧6 ౦16౯0168 01

౧12981, 6౯ 86౧86 0 9512006 ఇజ9 90 1ఓం00 4€ షేంళ

10౪6 ఇ&5 10 0౧6 ౧౦౧౫౧౧౯ ఇ౫2౧9€0?0%664 1౧60 ?౪౦౧86.

0160 906 ౪29 11 119 ౧౧౦౦, రం 12164, *%0 ౪28 డేం6-=

వైిజళంసండే 7 ఓం 1౧ భం ౧౦౯0198 €0 ౧2౯౯? ఏలి ౧06 €0

176 విషాద సారంగధర నాటకము లం పె1ర౧06, ౯6017౯0664 90 611 ౧ల ణ18689 2౯ 16 ౪29 ౦౯ ౬౦ 16 10504 26౯ 0016. 0116౯30818 1992616206 9286 6౩౧ 6 )2ర్వేండే సంణు ఓం ౯6091? :

66 54౯4081601 1176 0౪ 6416 : 16౯ 1100 ౬04 116 186008 అల ప?%6 21176: క04€ ౮౦వ 81౪76 గల 0101 ౧౫9 140౯ల.

గ౧ం6 18 ౧౦ 58౯0౯186 ంా6ల056 లజ 10౧ లక 30266 01

మిండ 9%6 రేశతే 0206769 *౪25 ౧౬౦6582౯97 0? 200116౪108

[ఓల 907౯0086. కేం? లహి86€ 00౪164 106 06 ౧6౧064 1౧౯11

306 ఇ9621664 ౧6౯ ఇంగ౦08€ ₹6%8680066 00 06 ౧4౧ ఇం

ముజడేల 6౯ ౧186౯25916 40౯ 1146ల గేం గ౮6 ఇంణు201? ౧207౯6

18 0౯06806 0౪౯ 19 రల ఈంల1108 ౦ 1౪౫9 ఇకీ1ం్‌ 1166

పం88658100 ౦% 169 ౧౦౪. 2106 ౧111, 20046 ఇగ!1య 8516

ఇ26 2€ 0౧6 €106 ౧6౯70648, 18 ౦౪769 2౧4 €౧6 శేం618100 0

6 90౪11 0019౯6 18 00౧ 1౧6౯ $66416 శగంంలిం? 0౯4611,

మెషల02081 8 ౯62౯-0౦౦౧ ౧6౭11108 209621 60 (06 ౦14 11౧8 0

లు21€ 0 లేం1౯ 0౧1? 800%, 1౬8 928364. గౌటీల 111085

౧౦౧1646౧66 19 16 960004 *ఇ1466 18 ౧౧0౯6 606176 రష

భం 1100౧261008 ౦౯ లం గంలల ౦1 ల 61-20 02౯60౯,

కల 1001806 25 0660 80 01676919? ౧1౯౯1664 0౧ 2౯౬ ౯౧6

249005 16౯8615 19 56070౯1866 26౯ 1౯8 ౯10౯410297 846-

66595. 1౧ ఊ&ం€ +, 50, 1, 9506 6౧౯౦౯౩ లం 30606 ఇ1ట్‌ లల

కం110౪1089 361€=1246416109 :

ఇల 2 ౧0౪౧16 0౯ [04౯8 ₹౯00% ౧౦౪, 9 0601౪ ౪111 906 ౧౦౧౫౦16౯61? ₹200664190664. లల కెజలజ081 ౧2౧16, క్‌ ౪28 ఇంగడేం?108 ఇసేంలిలం 16 014 ౧20 ఇ౪ం౪16ే 612౧86 [18 ౧౧0064. సంలు 1 18 66061? 211 ౯1౭౧. లగి 9 106౯1266. ₹ం11, 0౧116౬1981, ఇషం 6156 610

అనుబంధము-లీ 177 206 2016766 19 1 [6 1000851016 138 సేం వ6౯401౧64. 0౦౪14 116 9౦౦౯ ౪0౯168 ౪06 00౧6 101 111100 ఇం 2189 06 6211664 ౪0౪? “[€60110₹” *.,00.,

ం01 28 6116 కంం1 ఇం డేః4 ౧0౯ ౪౯ 1౧ 257 రేంళలుం6 26౬ 211. 20606 2 క6?-%121764 ౦0164 ౫11౧158661 1౧4 & కఉగాట1039 12౪707, ౧౦ 0౧6 6136 601306౯664 లం ౧౪ల ౦6 గణ? ౪76౯9100! కెజ?0! 01120611! 0౪ 1౯6 1280 |!

నెల 1౯౦౧66 రం౯6 15 2 క0తేడేలరి ౦11026 *సంం. 8%6 10018

ఇ€ 52౯20888 [11012609౯6 10 6? [296 :

ఉ115, వ్‌2₹2022601222, కేం ౧1019 ౪08 6168 ౧౦ 161 [9 4631౯61 1ళ€ 00౧1? ?06 20060664 గ? ౦౪461? 01 1076, 01౯౯2981 60౪164 1276 92766 706 288118 అం ఇసేం!16 ఇ౪ం9౯14. తంల 1౧0౪ 19 ౪0౪1౯ 717048 60౧= తేషజంల 0 297 27211?

21౯10౧8 కం? 2 ౧00160౯ 806 ఫ00౧€10068 :

ేంచా 16 16 ౧0? ంజ౯€ 9009 ౧౧౦0౯6౦ 2౧6 ౧01౯6 ౪101601 23 52220829 6౧౦ 15 రేంజ*102 62762 &మిరే ౧62౯౯ 0, ఇళ 25190 [2౪6 శఉం06 1? 016 ఇ 8210017 +ఇంజషళక్‌ సేషళ6ల 1 క6డేంంళండే 6౦రేజం€? 02609 1176 క డేంగం 111 18? సే *జంం6ం64ే ౧18 1076- పె 16 రే656 [125 ౧౦౯ నం0౧ ౯621190664 : 0౧1? ఠి ఇంళ164 "8 ౧౦౧౯౯౧౧౯ 13 006౧ 164064 0% ౧16. శల సీల ౪6౯6 17102, 109 6969 2౯ 10296 006164 276 129966 [18 026౯. సంగ 3%0316 ౧? ౭౩ 866 ౧౦౪? 2౪108 51212 ౧౧౪ రా666 షం౪ల, 146 0 91? సీం, 10% ౧౧ 1 1౮ 29? సంగం? విం 0115 001౪7 50౧ ౪111 [12]

178 విషాద సౌరంగధర నాటకము 05౯28 శం 0164 ఓ 10858 ౧631౯6. 1038 మ2002081, ౦661 0% 112861౯7, లా తేలి 18 ంలాం219. 2108 1111664 309, 1680204 294 818669, షే 30614 1176, 2 ఇ1కేంజ, *౪పయేిలతే 2విడే ౪111200008. గలి ౫85౬ 06 04 8006 ఢ2?. 111 0౯ ఇలు, ఇంయులం ఇగడే 01116ే- 60 6౯౪ 50206 ఇంం0 ౫6? 5211 141? €0 51౯2062 = ఈమ2?2, 32064 సేంళం?6 12, 2964 21100 97 0668 1 51111 17౯620 €0 ఫేం 10108 296, 90401108 218 166౯, 5౯27 షల గం మడ? 866 166 ఓం 10761? ౨౯1066? 50211 1 208 009661 2964 ౦2181 ?

న! ఠి ఠి అ థి య ఠి ళి ఖి ఖ

తీ1జ5! ఉ&19! 001? 80౧ 60 ల6 11108" 2౯2800 ౦ 06166 |! ౯19066 2౧000౪ 97100668, క108 200008 11088 | 16641 ౪71౯06 1౪70614 90౯ ౪1614 €0 ౯285100 ఇ16గ 2 06206101 ఇంయణడషలి 11008౯ సేంళంంయే 10 12 సలం ఇలు! 6ల౧6?031౯ 1! - ఇంఇ116ే ౧౦౯ 890621 0౧6 ఇంకే 28210866 ౧6 203౯ 6964180 ౦% ఇ౪ంణంగ! ప₹ం?= సేలడ౯20066 1౪0౪14 06౯ ౪18069 2 89112016 €౯౦ ౧6 0636 0 ౯160648! శల 2 310? 18 16౯6 ౧౦ ₹ఇ219 ఓం? 6? 19 లం6 ౧౦0౧6 ల౭6 620 3476 ౧91? 5766౯ 1014? 19 లలల ౧0౧6 €0 *611676 ౫? 20821892 ₹/111 0 2౦8 10076 619 900౯ మ2ళ02981 2064. 202౯218 1 6౦6 1-31 !-8త[00? 517౯2028464012౯2& !--090102981 1

గౌ౧15 ఉేం1121005 36866 18 0౧1? 20 196462 01 ౧16 ౯626

60౧౪9105 రఃళ౪211మ8 1 సీం సేం పల ర18 60౧-

ఆ1౯10% 916 2069 1060 & కంత 0% ౩1669 ఇస! 18

1ంళలంా శే1కళలం0ంతే స 54రేరం లషంట!1261ం%3 వ 6

• రకతమిబ్రరేన2౯2 [| వ1ం356, ౦౧6 198 [” గౌసషం. 0015629813

ఆనుబంధము-కి 179 0౯121021 యషకజ0ం€ల 18 063164 10 418 6011100079. 110 సీల్‌ ₹6 ౦908ల76 కం 0186 0౯6 2 స1911 ఇం00గా?11500రే ?02౧2 ఇంణ2గ, ఆ6ేంబ64ే ఇ1లు శేంంల ౧183100 2564 ౧౦0౪ 61= 1! 2181041100, 90 ఇసి1ం్‌ 356 6౧౯1౯61? 5003ల 56రే. 1౬ 1 ౧౦6 ౪౧110061 భల [84 316 066౧ ౧12౯౯166 €౦ గ6 ఇ6150౧ ం%036౧ 0? ల సేలం, 396 ఇంటకేరే 276 0660 2 కేంళ1౧8 ౪16, 20 0౯౧10606 90 ఇంణజంసంండే. 506 266 60౯6664 0ళ6ా7186 2౧6 2౯6 ఇం 811? 1469615166 10 ౭17.08 సేం 6 2౫100ణ 5601060౧06 ఇస1100 16 ౧౦0౯౫1 ం0రే6 123 తేంఇ? ?

10 ఉం ౪-11, 11౧20౪1 1906399 €0౯ 06 1196 06 కె? 0౯ ల 108 118 6౯460617 ఇగిరేం80004 16౪ ఇశంయటింరేగిం58. 16 6౧౯6౯9 ౧ల ?ఇ00౫%, 9౯౮9169 11౧ ౪3౯? 0 లం 9041 00 ఇస!ంట్‌ 3లీల 108, 2064 1101659 06౯ 101 ౦0౯46461 €0 ఇ2క6 16? ౪౧. పె38గా2610% 04 10096, 60౧19610౪85%655 01 $0311౯, 2౧6 36౧596 ౦ 9021006, 276 2126269 1౧001604 110౯ కేంబగం. పేలి గం3౯6 18 9101108. 2006 ఓ1౧8, ౦9౦6 116? 91276, ౧౦ఇ ?౬6ే619? 03868 169 ఓ0ణ 9166౧ 196, ఇల 100115 28 80290 28 2౯౯0ఇ5, ౧4౯8 211 110649 0% ౧౩3౯ 6౮6౯౩౯1౧౧౩. 5[16 ౯15963, 10018 20046, 2౯2308 (16 851062610౧ 2౧6 ౪1502 11865 సేలం? 6౧6 10౧ 91806 పెరి 1౧91006, ఢేంం31౯6 €0 9276 101 26 2౧7 0089, ఇసే1ంప్‌ 1౧డేంం69 6 రేళంళ0109 2022 €0 6౬౯01 2౯ 2 32౪7, అ?0ఇ5 సేం 521011 1౧౯0౦ [65 €ం?0%02 ౦౦6. 10 రేంక౧021౯ 916 25860168 ౦౧66 28210 ల ౯016 0 ఇ1ం164 ౧౧1౧2౧81 204 ౧1౯ ఓం? లం 18536 ౧౧౧౦. గ 16 క1గ8 2939 ౧60౯ ౧209 ౧౮63౯100౧8 2664 [6 ౯21765 ౧70% ₹6౧1169. కె లంకల 18 0౧6 ఇ౧ష౧కఇ6౯2 016 ౧369౯101; “పంచా తేశతే రం పంల 0:600౯6 6౯669 10౯0 0114౯27? 213 కండేఎ20001? ంజ 414 1౯ కండే 2 ౧1206 0౧ సేం 60656?

180 విషాద సారంగధర నాటకము

₹స0 9166 62౯9 ౦0₹€ 390౯0౪ 0౧16౯” పేల 162?6 0628

136, ౧6౯ 2006 ౪181019 90176౯9, 9౬111 9506 ౧0086675 ఇ?

211 ౧09 జంల1069 2064, 10 సం 0164 10113౯ ౧2౧౧67౯,

కం63 ౧6౦౫1౯ ౯౧6 0164 1801196 1౧47౪11 16? 2౯౧౩ 20404

[16 ౧6౦1 96౧1169 : “1౧00060౯ క[02! 0౪8 ౧౦౧14 ౧0౯

తంల 9 గంప. గ103 15 కెషల1ంళిక ౧౯1౦౧౧. 108

ఇంగ 076౯ ౧19 ౧౫||, 016 206 ల18 10496 2౧4 91260౧

శగ€0 గ? సండేంం110 00 గగల కంసం2 18 ౧౦€ 51619164.

లం 96 కం 12560211 118 6౧౮65౯10౧5. “026౯ ఇజ8 ౧16

౧66౦6836? 109 11౯1౧41 €0 ఇ౯166 €0 6 వ?0)006

011౯2౧౪1 ?601168 రల 56 ఇ259 6౧౪611 2౯ ౯౦౦ 61౧16.

కం జంకి9 238410 “సస ౩1ీీంళబ€ ౧౦ 1016121 2౧4 128౯

16౯6678 0౪ ౪౯౬౯? 16 ౨61028 96 908266 104 ఇసే2౯ శేం68

16 360౧6౧66 ౦0౧76౪ “ గ౧6 128౯ 9౯2౪ 0౧ లం 621౧0618

010% 2194 011౧2౧౪1 ౧౦11208689, 516 014669 0౪౯ ౯16

రంభ:

6౮౯౬౩౯ మ108 ౧8౯౧౦ గ౫౦౯6 ౧౮68610౧89. 5062ఓ ౧౦౯ €0 ౧౧6: 1001 ౧0౯ 1౯ ౫6: 3910౪ ణఇ16 ౧౦ ౧౧6౯0? : 1 291 2110౯9.

గాం 108 తేం11ళం73 ౧18 ౪6౯010౧౯ 0౦౧ 16 800౯ ; “₹1లం

006 2౧9 141, *1డంబళ 2౧9 రతేం119?, లంంళ సలం 11012

6109664 ౯౮౨ 411 ౦01౧1765 ౧4 కళఇ0149, ౪౯01116౯60 1౧

1 ంచ?€61%65 2 రష కం? 2 ఇంం1 06౯ ౯111 30164165,

ఇస1ం0ల9ల 19 612106 గల 0౧106౯1016 0366౧ 118౯6౧5,

శజ113 0౧6 €105౮, ౪168 04౯ “011 0[! 204 11018

2౧ిరే 11018 0౧ €౧6 2705౧64. గ౧6 168360086౯ 171768, 1016

1౧౯ 682691? 2915. 0౧1౪౬9౯1 ౩౭౯౯19 1168660౧39. కెల116ల€

96%6 €0 5127౯2%8526412౯2 19 2 ౧౧1౧౮౯6 €00 11౯6. [౧6 [14౧63

2964 66౯ ౦1 రం ౧0016 ౯1006 సషళ6 066౧ 0౪౯ శ16 014

అనుబంధము -శి 181 02 ౧౯63 ఇ21ంజడి “శల! ౨6౧1౯ 3061 206 €11066. ౧౧6 గ216ే 5062168 : “6969, 6 0౬6౧8 1106 ౧29 ౪౦1౯౦6 స008 రం 264౯ గ28౭106 16౯01069 3౪రేడేంగి రేంజి 18౧0 గ9566?. పం శేం101+6 2గ6 125 2196269 0060 9౮1264 ఇల లం ఇంల*31 ౧౮౪5 ౦౯1౧ల 10౪ల5 ౧6 ౧89 6౧౭౯66 19 1౯, సేం? 610 ౧6౯ సేంషళ6 56 ౧౯6౯౪౯౧౯౦4 చంణ 047౯91౧2 ?

0138 6౧649 ళల 9౯0౯59 0 6%116191గ౧ ౧16౯ ౧౦916 వ258310%, 111-5622₹66 62౯6ల 2064 ౧6?010 661401. శల 616 ౬౧4 ౦0౯౧119 10౧8 70716౫ 0 16౯ 11౯20169, 06 0౯181021 ఇంంం€10%0 $9౯111 ౧౫౧208 : “15 516 ౯౦ 96 60గ66ఇ౧0664 0 వలం గ పలు?ల ౧౩8 ల౧౧0ఇ66ే ౧140020 06,025 ౪10 1076 2౧6 1076 18 116 38076006 ౪2010౯ 1౧ 1166౬ 1 ౦౧1౯1౧౪1) 10121026100 ఇ29 2౯68౯ 204 16౯ ౧29310% రం6౧, ఇ1086 ల16 ఇ 1౯? 0౧ ల ఇం౯6 6860౪64 2ఇం00%011909%603 2౧ 62196, 1290108 న6౯800211౯90 204 రం6౯1621 6౧౫౦= 10౧. 5%6 $08806 6?€6౧౯౧౦౧ 1౧ 2౧ ౦$)60€ ఇస1ంయ ౪86 ఈేం౧166 901౧ల. సేం6& 31౧౧6౯, 36 291664 €0౯ 97614, 546 శ₹6061764 $0ణ%0118 6196. 0౮౧ ౪16 ౦01౮౪ 53146 1618 27824664 12౯600౦ ౧౪౦౧ ౦ 2౧?ల108, ఆల 161౯06 1076, 28 €0 96 27018664. 0136191106 19 69800౧౯141 ౪02 116, 2064 1* 12ఇ78 ౦€ 800166 24 13౯8 0 ౧0?2116? 276 €0 సేం ఈ180906966ే, ఇగెలాల ఇ౪111 1౯1634 ౪9 90? (|%40: 1౧64 10౯ ౮11౫05 1890 56 16 ౧౫గ౫౫౦ ౦0€ల16 ఇంళేశతే ఇం 1176 1౧. 1036 ౧౯68౪౧0108 60 క0176 ల119 ౯62 ౯16616, ఇం 61౧ 516197 1886౯6 0౧6 1108. సేంళ6 18 €16 9612౯100 18 ఇలీ1ంసే 0౧6 1౮౫29 ఠం1గ8ై 362౧48 €౦ 2౧06ల 2౧4 సంగ0ం6 16 4& ౧6౧6౬83199 ౧2౯౯ ౦ 0౪9 6౫1866౧66౬. ౧౧18 ౧౮౯81 2౯౯01 0606 క్ఞంగ6ల2?2119 2850012664 ఇ1ంి లుల 1097ల 2౧6 ౧14

182 విషాద సారంగధర నాటకము

1862688 ౨6౦4 ౧౦€ ౧666832౯11 సం ౦0౧1౧064 10 భంణ.

10 లల పేట5క3ండే 208 6 ఇ1646, లం ఇంటల 296 షం?

6ల116ే, రం గంండే 206 18 12౯6, (1180 ల 75౯16 296

19 1డేండ1, 6 వం6€ 2౧6 ౧18 ఇ), 18 పగితే[8క801016 €16

18 366౧. 1618 20 10510ల066 ఇపసేసం్‌ ౧2౧౧౦౯ 6 801% లగ

౦5%. 16౯18 2 కం౯06 ఇగ10%1 0౯10169 లం సేంజ?6, 61671౯68

అం 8061 2564 0౯1౧88 ౧౧2౧ 1060 €పం ౧౦౧౫౧౫౧? 0 ఈల

క్రంరేక. 1619 2 ౪19100 ఇసి!ిం్‌ లేల సేం పంగ 3668 సం

397 ౧౦౯ 06 2016 €0 అ౩౧110. శీలం 211 18 82164, ళ₹6

6౯1౯610 01 0112౧81 *11 సేషళల 60 301406 సే1%18616 0?

602161౯108 09 లం 11! 9120216001006 0 ళల ఇ06లిక

3271909,

18 06466౯ €0 1276 కేంళ64ే 206 109౯ 010 ౧౭769 €0 1276 10764 1౯ 211. వ పరిశీలింపదగిన (గంథాలు :

1. .నాటకోపన్యాసములు : శ్రీ రాళ్ళపల్లి అనంత కృష్ణశర్మ (1985)

£. ఆంధ నాటక పితామహుండు ; డా. దివాకర్ణ వేంకటావధాని (1987)

8. ఆంధ నాటక పితామహ సంస్మరణ సంచిక (పరిశోధన 1955)

శ. ధర్మవరం రామకృష్ణమాచార్యులు : డా. పోణంగి శ్రీరామ అప్పారావు (1978)

అనుబంధము-- క

[క్రీ. ఈ. 1891 సంవత్సరం జూన్‌ నెలరో తమ నాటకాలను మిదాసు వి. పి. వాలులో విజయవంతంగా _పదర్శించి సరస వినోదినీ సభవారు బళ్ళారికి తిరిగి వెళ్ళి సమయంలో మదాసులోని [పముఖులు కొందరు [కింది విధంగా సన్మాన ష్మతం సమర్పించారు. ఈ సళ్మాన ప్మకాన్ని సమర్పించిన వారిలో శ్రీయుతులు పి. చంచలరావు, రావు బహదూర్‌ పి. ఆనందాచార్యులు, డా| గన్టవ్‌ ఆపర్ట్‌, పిరాపురం కుమారరాజా _పభృతు లున్నారు. ఆరా సైగ,

ఆభ టీం జగటీల?588%64 61ఇబా5 ౦" గేలీడడ?డుం గడల గొండి లీ!ల6546 బో 4600764058 ౫01౯ కిల4లాల ౪08 46 (6౪61464 సీశండ 6! 45 4 00162 0/07 65666గ 414 గీి[ీడంగక 2 రజ గీడగఢ05ం (గ

9071014406 01 087 ౧డగ174010౧ 01 3౦౮ 74/6 ట1జగాలీగిం 2 (౬ సిటాఃంణ0 670 112 047 గాడి సగం (ంగల 0 ఏం 6౫66116166, 5410241466, 46ల610ల64 694 5౫45415664, 45 16 గీడు రీంం॥, 0 (16 కల! ౧0 గకై ౫౮౪౦౫ 4%4 ?1ర66580%64 లాిజం05గా. 0 ౫౦౫౯ అం? క75064020 స. 0. క?1ం%%6గ40%47004004, గీయడే (746౮6164 లిలోం?6 90౪ 4%4 గ?6గిడ766 ౫5 (07 జ౫(04ం64 ౪158015 01 ఉ6818%6; 6౧4. ౪6 655476 9౦౫ టయ ౧౮౯ 400441! ల౫లీలాలం గిడ (జ100 ౪6411564 ౮47 60610670 6010గ.

“ల టీల 60గ౫ల005100%2 0 ల రీ అగి!ంయ్‌ రంజలి డ606డే లిలేం?6 ఉం, ఉ|18% గాంగ! [026 15 567౪ ల10045టా గాడ%04స064, 404 ల 1డరల్రై్‌ ఇంయం0 56061 6 ౩1004700 410009 6౧4 0౯ లిం0ంలి[ల ౨016 5 ఏ£10/4200 18 404 2077103 0500670664, అలం 041 016 [6456 [6లై56 సంగ 40047400, 4614 (16 60000102 4 కాడ?7!064 (0647 €?౬4 ₹6ర700640010% 02 6.560641 గ్రంంల8 గీడక కంర 47016 650% €0 906౮ 17441164 410 6%64 (6 గి?టడేలా 6404521116 01 6 261484 షీడగిక్రింటక్రైంో

అసుబంధము--త్‌ ఆంగభవాఖిత వితామవా శ్రీ ధర్మవరం రామకృష్ణమాచార్యులు జననం శ (క్రీశ. 1858 (పరీధావి నామ సంవత్సర కాల్తీక శుద్ధ చవితి) అనంతపురం జిల్హా, తొడిపతి తాలూకా ధర్మవరం (గామంలో మాతామహుల ఇంట. తల్లిదండులు ఫి గ్రామతి లక్ష్మీ దేవమ్మ, ఫ్రీమాన్‌ కామాండూరు కృష్ణమా చార్యులు (ధర్మవరం నుంచి వెళ్ళి ఐళ్ళారిలో స్థిరపడటం వల్చ ఇంటిపేరు ధర్మవరంగా మారింది.) విద్యాభ్యాసం : క్రీశ. 1874 లో ఎఫ్‌.ఏ., ఫస్టు (గేడు ప్లీడరు పరీక్ష ఒకేసారి: ఉ్తీర్డులైనారు. (క్రిళ. 1885 : చరీసవినోడినిసభ స్థాపనము. 1896 : స్నప్నానిరుద్ధ నాటకరచనాం పదర్శనములు. 1887; సంవత్సర (ప్రారంభంలో చితనశీయ (పదర్శనము. 1889 : విషాద సారంగధర (ప్రదర్శనము. 1891 ; జూన్‌ నెలలో మదాసురో నాటక [పదర్శనములు,. 1891: జూల్లై 1వ తేదీన మదదాసులో సుగుణ విలాస సభ (ప్రారంభము (థ్రీ పి. సంబందం మొదలియార్‌.) 1894 ; చ్చితనశీయ నాటక [పథమ ముదణము. 19007: జూలై ఏ/వ తేదీన బళ్ళారిలో “రామకృష్ణ విలాస్‌ నాటక కాల (పారంభోత్సవము. 1910 : గద్వాల మహారాజావారి చేత *“ఆం[ధనాటక పితామహ బిరుదు _పదాకము (హైదరానాదులో). 1912 : ఆగష్టు నెలలో "అభినవ సరస వినోదినీ సథ స్థాపన. 1912 : నవంబర్జ్‌ 80 వ తేదీన ఆలూరు సబ్‌ మేజిస్టేట్‌ కోర్టులో వాదిస్తూ, కాలు జారిపడి, “హా! రామచఐదదా -" అంటూ కచులు మూసినారు.