Telugu vimarsha paramarsha - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

లీక్‌ క _ + , న్న! న ను " యు. స.

ల ఉత ర! ష్‌ ఐదు దశాబ్దాల / అవస్రీప్‌ అనుభవాలు ( ల న

" | | ట్‌ ల 3] బక ళ్న శి గ్‌ 4 తక క్ష ల ల న / జ్జ ॥ . ల + . ే నా ల 1 స టు / “ట్ట సట న _ వ పే! | ల ॥ ౯ _ శ శే ల క / ట్ట | తష౦0. 532- చ క వల్టీలఆఅయలఅతళావు

అలీ విమర్శ - పరామర్శ ళు జర్చలిస్టు అయిదు దశాబ్దాల అనుభవాలు, అనుభూతులు (శ్రీబాగ్‌ పాక్ట్‌ నుంచి అన్ని ఒప్పందాల సప్లిమెంటుతో) వి. హనుమంతరావు డేటా న్యూస్‌ ఫీచర్స్‌ హైదరాబాద్‌ 2007

విమర్శ - పరామర్శ ఓ జర్నలిస్టు అయిదు దశాబ్దాల అనుభవాలు, అనుభూతులు శ002004 - 2220012752 0/6 6604660 01 లపాంకలుంలు 206 18611023 0% 2ఏంజరు21156 & ౨౦01046400 01 ౨4 లం క62లులు, 1రేం2046 ఉర8036 2007 . / జే గ్‌. ం వెల: రు. బర్‌ ౮౭ భు య... రం కవర్‌ డిజైన్‌ : మోహన్‌ [6 ల ప్రతులకు; సిడిఆర్‌సి, ఫ్రీట్‌ నెం.3, హిమాయత్‌నగర్‌, హైదరాబాద్‌-500029 ప్రజాశక్తి బుక్‌ హౌస్‌ అన్ని బ్రాంచీలు విశాలాంధ్ర పల్లిషింగ్‌ హౌస్‌ అన్ని బ్రాంచీలు లన నవోదయ బుక్‌హౌస్‌, హైదరాబాద్‌ సరాలు ్‌ దిశ పుస్తక కేంద్రం, హైదరాబాద్‌ (్యోరూ గ సంక న బుక్‌ సెంటర్‌, విశాఖపట్నం ల్‌ శ | (1 స ఖర గ జ్‌ గ [నొ వి. హనుమంతరావు గద్ద. యా 1070, నాగార్జున నగర్‌, మో హైదరాబాద్‌ - 500 078 నూతన్‌ ఆర్ట్‌ ప్రింటర్స్‌, హైదరాబాద్‌

ళో న్‌ు! 1. న! గ... సం టు న న నా జర్నలిస్ట్‌ జీవితానికి పునాదులు వేసిన కామ్రేడ్‌ పుచ్చలపల్లి సుందరయ్య గారి స్పృతికి అంకితం...

విషయ సూచిక నామాట 7 ప్రొఫెసర్‌ హనుమంతరావు అంటే? ఎ.బి.కె. ప్రసాద్‌ రి అర్ధ శతాబ్టీలో అంధ్రప్రదేశ్‌ క్ష1ై నా జర్చలిస్టు జీవితానికి అయిదు పదులు నిండాయి క్ష పాత్రికేయ వృత్తి 12 పార్లమెంటులో 18 1955 మధ్యంతర ఎన్నికలు బైశ్త విశాలాంధ్రకు గుడ్‌బై 28 యుద్ధవార్తల రిపోర్టింగ్‌ ౩7 తెలుగు నావికుడితో దోస్తి త్తం ఇందిరవ్యూహం త్తీ్షే ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయంతో... త్తే విశాఖ ఉక్కు - ఆంధ్రుల హక్కు శవ ఈనాడుతో అనుబంధం తేర ఈనాడు సమ్మె వ డి.ఎన్‌.ఎఫ్‌.కు శ్రీకారం 50 అవిచ్చిన్న కాంగ్రెస్‌ పాలనకు తెర ర్‌ర్‌ 50 సంవత్సరాలు - ఓ విహంగ వీక్షణం 78 వ్యవసాయం 78 నీటిపారుదల 91 పారిశ్రామికీకరణ 95 విద్యుచ్చక్తి 102

నక్సలైట్‌ ఉద్యమం 107 వేర్చాటు ఉద్యమాలు 112 తెలుగుదేశం శేష? చంద్రబాబు 120 రాజశేఖరరెడ్డి పాలన 128 శాసనసభాపర్వం 126 పంచాయతీరాజ్‌ [127 ఆర్థిక విషయాలు 129 బడ్జెట్‌ 134 విద్య, వైద్యం 138 పతనమవుతున్న సామాజిక విలువలు కశ మధ్యతరగతి 146 ఓ చిన్న దీపం వెలిగింది 151 ఓ ప్రముఖ కార్మిక నాయకుని స్పందన 151 అక్షర సాన్నిహిత్యం ఎన్‌. వేణుగోపాల్‌ 155 అయిదు పదుల అడుగుజాడలు సతీష్‌బాబు 158 ఒప్పందాల సప్లిమెంట్‌ 159 నేనెవరిని? 171 మాడం ంిత్తూ

నామాట

ఇది స్వీయ చరిత్ర కాదు, కాదు 50 ఏళ్ల రాష్ట్ర చరిత్ర కూడా కాదు. ఇది ఈ రెండు చరిత్రల సమ్మేళనం. ఉగాది పచ్చడి లాంటిదనుకోండి.

ఇది జర్నలిస్టులు తప్పక చదవాల్సిన పుస్తకం. కాదు. ఇది ఎవరైనా చదవదగిన పుస్తకం. జర్నలిస్టుల గురించి పారకులకు మంచి అభిప్రాయాలున్నాయి. చెడు అభిప్రాయం కూడా వుంది. సీనియర్లు, జూనియర్ల పట్ల అభిప్రాయాలు భిన్నంగా వుంటాయి. అలాంటి సీనియర్లలో నేనాకణ్ణి. వయస్సు 82 సంవత్సరాలు. 54 సంవత్సరాలుగా జర్చలిజమే నా వృత్తి, ప్రవృత్తి. కొన్ని వేలమంది నాయకుల్ని వినాయకుల్ని ముఖ్యమంత్రులను చూశా. మరిన్ని సమావేశాలు, సెమినార్లు, వర్మ్‌షాప్‌లకు హాజరయ్యా. ఒకటి రెండు తప్పు, మిగతా రాష్ట్రాలన్నీ కాళ్ళీరు నుంచి కన్యాకుమారి వరకు పర్యటించా. ఎన్నో అనుభవాలు, అనుభూతులు. జర్నలిస్టు చూసి, విని మాత్రమే వార్తలు రాయడు; ఆ వార్తల వెనుకనున్న పరిణామాలను పసి కడతాడు. ఈ అనుభవాన్ని మీతో పంచుకోవాలనిపించింది; దాని ఫలితమే ఈ పుస్తకం. ఇంతేకాదు.

54 సంవత్సరాలపాటు జర్నలిస్టుగా 213105 9౬47 నుంచి రాష్ట్ర అభివృద్ధిని, ఎగుడు దిగుళ్లను, ఏ ముఖ్యమంత్రి రాష్ట్రాన్ని ఏ విధంగా పరిపాలించాడు, కొన్ని నిర్ణయాల వెనుక పాలకులకున్న ప్రయోజనం, అసలు ఉద్దేశం ఏమిటి అనేది తెలియ చెప్పటం ఈ పుస్తకం వెనుకనున్న మరో లక్ష్యం. కాన్ని ముఖ్యమైనరంగాల్లో పరిణామాలను జర్చలిస్టు కళ్లతో చూసి, గ్రహించి రాయటం జరిగింది. ఈ నాటీ యువకులకు, యువ జర్చలిస్టులకు పూర్వరంగం తెలియదు; కొంతమంది పుట్టి వుండరు. ఉదాహరణకు రాష్ట్రంలో నక్సలైట్‌ ఉద్యమం ఎలా ప్రారంభమైంది? దాని పుట్టుపూర్వోత్తరాలేమిటి? అలాంటి పూర్వరంగాన్ని కొంచెం వివరంగానే పాఠకులతో పంచుకోవడానికి ప్రయత్నించా.

ఈ పుస్తకం విడుదల అవుతున్నది ప్రత్యేక తెలంగాణా ఉద్యమ నేపథ్యంలో. ఇదివరలో ఆంధ్ర, తెలంగాణా నాయకుల మధ్య జరిగిన ఒప్పందాల గురించి తరచుగా

విమర్శ - వరామర్శ గ వి. హనుమంతరావు

వింటున్నాం. ఏమిటీ ఒప్పందాలు? వాటిలో ఏముంది? తెలంగాణా వాదులంటున్నట్లు వాటిని ఆచరణలో బుట్టదాఖలు చేయటం జరిగిందా? ఈ ప్రశ్నలకు జవాబులు ఆ ఒప్పందాలే ఇస్తాయనే ఉద్దేశంతో వాటి పూర్తి పాఠాన్ని ఈ పుస్తకం చివర చేర్చటం జరిగింది.

ఈ పుస్తకం చిత్తు ప్రతిని ఒక ప్రముఖ నాయకునికిచ్చి తన అభిప్రాయాన్ని తెలియచేయమని కోరితే, ఆయన రాసి ఇచ్చిన అభిప్రాయాన్ని కూడా ఇందుతో జత పరుస్తున్నా మొట్టమొదట ఈ చిత్తు ప్రతిని చదివి తప్పొప్పులు దిద్ది సూచనలందచేసిన రచన జర్నలిజం కళాశాల ప్రిన్సిపాల్‌ చక్రధర్‌, జర్నలిస్టు మిత్రులు వేణు, విద్యాభూషణ్‌, గుడిపూడి విజయరావు గార్లకి నా కృతజ్ఞతలు. డిటిపి చేసి ఇచ్చిన కుమారి సునీతకు, శేఖర్‌కు కూదా.

= వి. హనుమంతరావు మహాాజాం అనన్ను గల విమర్శ - పరామర్శ వి. హనుముతరావ

“ప్రొఫెసర్‌"హనుమంతరావు అంటే.... అయిదు దశాబ్దాలకు పైగా తెలుగు పత్రికా రంగంలోనే గాక, ఆంగ్లపట్రికా రంగంలో కూడా వ్యావసాయిక, పారిశ్రామిక, కార్మిక సమస్యలపై పుంఖానుపుంఖాలుగా విశ్లేషణాత్మకమైన వ్యాఖ్యాన పరంపర అందిస్తూ వచ్చిన, ఇప్పటికీ అందిస్తున్న వేళ్లమీద లెక్కించదగిన నుప్రనిద్ధ పాత్రికేయులలో ఒకరు నా సీనియర్‌ మి(తుడు శ్రీ వి. హనుమంతరావు, ఉరఫ్‌ డి.ఎన్‌.ఎఫ్‌. హనుమంతరావు. “విమర్శ - పరామర్శ” మకుటంతో వెలువడుతున్న ఈ పుస్తకం ఇలా చూసి, అలా పక్కన పెట్టేసేది కాదు. ఈ మాట ఎందుకు చెప్పవలసివస్తోందంటే - రాజకీయ శాస్తాన్నీ ఆర్థిక శాస్త్రాన్నీ వేరువేరుగా చూద్దానికీ, ఈ రెంటికీ సంబంధంలేదన్న నిరాధారమైన నిర్ణయానికి కట్టుబానిసలయిపోయిన వారు కొందరు మనలో ఉన్నారు. ఈ బాపతులో సంపాదకులుగా పనిచేసినవారు కూడా ఉన్నారు. గణాంకాలు చూస్తే గంగవెర్రులెత్తి పోయే వారూ ఉన్నారు. ఆర్థిక విశ్లేషణ అంటే ఆమదదూరం పరుగుపెట్టేవాళ్లు ఉన్నారు. కాని సామాజిక జీవితాన్ని శాసించే అనేక పరిణామాలలో ఈ రెండు శాస్తాలకూ గణనీయమైన పాత్ర ఉంది. అయితే ఆ విషయాన్ని ప్రజలు తెలుసుకోకుండా ఉండాలంటే సమాజాన్ని గతంపేరిట, మతం పేరిట చీల్చినట్టే, సామాజికుల జీవనాన్ని అతలాకుతలం చేయడానికో లేదా అభ్యుదయ పరంపరాభివృద్ధి వైపుగా నడిపించడానికో తోడ్చదే రాజకీయ, ఆర్ధిక శాస్త్రాలను కలవనివ్వకుండా చేయడం పెట్టుబడిదారీ వ్యవస్థ లక్ష్యం. కనుకనే ఈ రహస్యాన్ని కనిపెట్టిన మహనీయుడు కారల్‌ మార్క్స్‌ ఈ రెంటినీ జోడించి అధ్యయనాన్నీ ఆచరణనూ సంధిస్తేగాని దోపిడీ వ్యవస్థకు విరుగుడు కనిపెట్టడం కుదరదనుకున్నాడు. ఈ జోడింపునకే (రాజకీయ శాస్త్రం + ఆర్థిక శాస్త్రం) ఆయన రాజకీయ అర్ధశాస్త్రం - 'పొలిటికల్‌ ఎకానమీ' అని పేరు పెట్టాడు. తనకు ముందుగొని, తన తర్వాతి సామాజిక, ఆర్ధిక శాస్త్రవేత్తలు ఎవరుగానీ అంత నిశితంగా రాజకీయార్టిక శాస్త్రాన్ని పరిశీలించలేదు. ఈ దృష్టితో సామాజిక, ఆర్ధిక రహస్యాలను అధ్యయనం చేస్తూ, సామాన్య పాఠకులకు విశ్లేషించి చూపుతూ, వ్యవసాయిక, పారిశ్రామిక, కార్మిక రంగాలలో ఘటిల్లుతున్న పరిణామాలను శాస్త్రీయ దృక్పథంతో వెల్లడిస్తున్న బహుకొద్దిమంది పాత్రికేయులలో మన హనుమంతరావు ఒకరు, ఢిల్లీ / హైదరాబాద్‌ / విశాఖపట్నంలలో సీనియర్‌ విలేకరిగానే గాక “విశాలాంధ్ర పత్రికకు తొలిదినాలలో రాష్ట్ర శాసనసభ విలేకరిగానూ, అంతకుముందు “ప్రజాశక్తి పత్రికకు (1945-47) అనూహ్యమైన సేవలందించారు. మహామహా డిగ్రీలు లేకపోయినా, విమర్శ - పరామర్శ న సనమకానే కో

లోకజ్ఞానం, చుట్టుచూపు, పరిశీలనాసక్తి, నిరంతర పత్రికా పఠనం, పదిమందితో అనుదిన పరిచయాలు వి.ఎచ్‌. గమనాన్ని తీర్చిదిద్దాయి, గమ్యాన్ని నునిశితం చేశాయి. ఈ అనుభవాలే ఆయనకు ఇష్టం లేకపోయినా, ఆయనకు 'ఫప్రొఫెసర్‌' బిరుదును అయాచితంగానే అయినా మిత్రులు ముద్దుగా కట్టబెట్టారు. వార్తలను అందించే న్యూస్‌ ఏజెన్సీలనేగాదు, పత్రిక వార్తా సేకరణనే కాదు, స్వయంగా “డేటా న్యూస్‌ ఫీచర్స్‌' సంస్థ ద్వారా పత్రికలూ, ప్రభుత్వ సమాచార శాఖలూ భద్రపరచుకోగల ఉత్తము ప్రచురణలను కూదా (రాష్ట్ర ఆర్థిక రంగ పరిణామాలపైన) వనుమంతరావు ప్రతరిందొర్తు లేికంధి వల్చిన కుటూడడు నలీష్‌తో కలినీ అనేక వ్యయద్రయానలకోర్పి పట్టుదలతో డేటా న్యూస్‌ ఫీచర్స్‌” సంస్థ ప్రారంభించిన డి. ఎన్‌.ఎఫ్‌ కాలేజ్‌ ఆఫ్‌ జర్బలిజం రాష్ట్ర వ్యాపితంగా కొన్ని వందలమంది జిల్లా, మండల్‌ స్థాయి యువకులకు వార్తా సెకరణ గురించి విలువైన శిక్షణ ఇచ్చారు. అంతేగాదు, “ఈనాడు” పత్రికలో గ్రామీణ విలేకరుల వ్యవస్థకూ, ప్రతిరోజూ ఒక జిల్లా స్థాయి రాజకీయ / ఆర్ధిక / సామాజిక సంబంధిత విశ్లేషణా వ్యాసం ఉండాలన్న ప్రతిపాదనకు రూపకర్త కూడా హనుమంతరావు. పొ ర4 సంవత్సరాలుగా ఆంధ్రప్రదేశ్‌ రాష్ర్రాభివృద్ధి దశలలో వివిధ ముఖ్యమంత్రుల పాత్రను, మంత్రుల పాత్రను అతి సన్నిహితంగా ఉండి వారి పాలనా విధానాలను నిశితంగా పరిశీలిస్తూ వచ్చిన సీరియస్‌ పాత్రికేయులు వి.ఎచ్‌. ఆంధ్ర, తెలంగాణ (ప్రత్యేక ఉద్యమాలు, ఉక్కు ఉద్యమానికి దారితీసిన పరిస్థితులు, నక్సలైట్‌ ఉద్యమం మంచి - చెడులూ, పదిహేనేళ్ల నాడు దేశం మీదకు వచ్చిన ప్రపంచ బ్యాంకు ప్రజా వ్యతిరేక సంస్కరణలు, వాటి కొనసాగింపూ, సంస్కరణ ఫలితంగా 1996 నుంచి 2004 దాకా ఉధృతంగా సాగుతూ వచ్చిన రైతుల ఆత్మహత్యలు, ప్రభుత్వ సంస్థల మూత, బదాదికి ఇంత” శాతం చొప్పున ఉద్యోగులను ఇళ్లకు పంపించేయాలన్న ప్రభుత్వ నిర్ణయాలు, రైతాంగాన్ని అర్ధంతరంగా 'సంస్మరణలి మూలాన నట్టేట ముంచిన బ్యాంకుల, సహకార సంస్థల పరపతి విధానం = ఈ పరిణామాలన్నింటికీ కర్మ సాక్షిగా మిగిలిన హనుమంతరావు తన అనుభవాలను, విశ్లేషణను ఈ పుస్తకంలో మీతో పంచుకున్నాడు. ఇందులో పారకులు ఏకీభవించే అంశాలూ, విభేధించే అంశాలు ఉండవచ్చు గాక. కానీ అన్నీ ఆలోచింప చేసేవని మాత్రం అంగీకరించక తప్పదు. అందువల్ల ముంజేతి కంకణానికి అద్దం అనవసరం. ఇది మీ చేతిలోని పుస్తకం. విమర్శా-పరామర్శా రచయితది; అనుభవమూ, అనుభూతీ మీది. నేటి యువపాత్రికేయులు, ముఖ్యంగా క్షేత పర్యటనలో ఉండే విలేకరులందరికీ పనికి వచ్చే అనుభవాలు ఇందులో ఉన్నాయి. చదవండి.

• ఎలికె ప్రసాద్‌ జర్నలిస్ట్‌ /| 0 విమర్శ - థకరావుర్శ వి. హనుమంతరావు

అర శతాబ్దిలో ఆంధ్రప్రదేశ్‌ ఠా యి నా జర్లలిస్టు జీవితానికి అయిదు పదులు నిందాయి ఎనిమిది పదుల జీవితాన్ని వెనక్కు నెట్టి, 83వ సంవత్సరంలో అడుగుపెట్టిన సందర్భంలో వెనక్కు తిరిగి చూచుకొంటే, నాకే ఆశ్చర్యం వేస్తుంది. ఎక్కడ పుట్టా, ఎక్కడ ఎలా పెరిగా, నేనేమి ఘనకార్యం సాధించానని నా అనుభవాలను మీతో కలబోసుకోవదానికి (ప్రయత్నిస్తున్నా? 55 సంవత్సరాలుపాటు పాత్రికేయ జీవితం గడిపా. అన్ని సంవత్సరాలపాటు శాసనసభ, పార్లమెంటు సమావేశాలను చూశా. వేలమంది ప్రజానాయకులను కలిశా. బహిరంగ సభల్లో లక్షలమంది ప్రజలు స్పందించటం చూశా. రెండు పదులపాటు రాజకీయ కార్యకర్తగా జీవించా. వందల పరిశ్రమాధిపతులతో మాట్లాడా. పదుల (ప్రధానులు, ముఖ్యమంత్రుల పరిపాలనా తీరుతెన్నులు గమనించా. కొద్ది సంవత్సరాలపాటు రాజకీయ నాయకులతో, పారిశ్రామిక వేత్తలతో, పాత్రికేయ మిక్రులతో మందుకొట్టా. దేశంలో రెండు మూడు రాష్ట్రాలు తప్ప అన్ని రాష్ట్రాలు సందర్శించా. లక్షల కిలోమీటర్లు ప్రయాణించా. ఇలాంటి జీవితాన్ని గడిపిన తర్వాత, మీతో పంచుకోవడానికి అనుభూతులు, అనుభవాలే వుండవా? ఉన్నాయి కాబట్టే వాటిని మీతో పంచుకోవాలనిపించింది. ఇది నాకు మాత్రమే లభించిన అనుభవం కాదు; ప్రతీ పాత్రికేయునికి లభించే అరుదైన అవకాశం. ఇప్పుడంటే ప్రపంచంలో ఏమూల ఏమి జరిగినా కొద్ది నిమిషాల్లో టీ.వీల్లో కనిపిస్తున్నాయి, వినిపిస్తున్నాయి గాని, మా రోజుల్లో యావన్మంది ప్రజలూ తెల్లవారి పత్రికల్లోనే చదువగలిగేవారు. రేడియో చాలా కొద్దిమంది ఇళ్లల్లోనే వుండేది. ఎపుడో ఏమిటి? ఈ రాష్ట్రానికి సంబంధించినంతవరకూ “ఈనాడు' పత్రిక ప్రారంభించేవరకూ అనేక వందల గ్రామాలకు రెండు రోజులవరకూ పత్రికలు చేరేవి కావు. పత్రికల సర్యులేషన్లో నాలుగింట మూడువంతులు నాలుగు సరారు జిల్లాల్లోనే వుండేది. చెప్పాచ్చేదేమంటే రేపు పత్రికల్లో అంతా చదివే వార్తలు, పాత్రికేయులకు అంతకుముందు రోజునే తెలుస్తాయి. ఇది పత్రిక ప్రచురించే కేంద్రాల్లో ఆ కార్యాలయాల్లో పనిచేసే పాత్రికేయులకున్న ప్రత్యేక సౌలభ్యం. అలాగే, ఏ నాయకుని ప్రసంగమైనా, ఇంటర్వ్యూ అయినా, ప్రభుత్వ ప్రకటన అయినా వాటికి పత్రికల్లో లభించే ప్రాచుర్యం చాలా చాలా పరిమితం. విమర్శ... పరామర్శ (7 వి. హనుమంతరావు

ఏ ప్రధాన నాయకుడో, అధికారో మాట్లాడితే మాట్లాడిన దాంట్లో సరుకున్నా లేకపోయినా, కొంత ఎక్కువ స్థానం లభిస్తుంది. ఛోటా నాయకుడైతే రెండు మూడు వాక్యాలు, ఇంకా చిన్నవాదైతే “ఇతరులు మాట్లాడారా నే ఆ ఖాతాలో పడిపోతుంది. ఆ (ప్రసంగాల పూర్తి పారం వినే అవకాశం (శిక్ష అందామా?) పాత్రికేయులకే వుంటుంది. పాత్రికేయుడు విన్న సమాచారమంతా అతనికి నేపథ్యంగా పనిచేస్తుంది. రాజకీయ, ఆర్థిక, సామాజిక పరిణామాలను బేరీజు వేసుకొని వ్యాసాలు వార్తా లేఖలు రాయడానికి పనికొస్తుంది. ఇది పాఠకులకు లేని, పాత్రికేయులకున్న మరో ప్రత్యేక అవకాశం. పాత్రికేయులకు మరో ముఖ్య అవకాశం కూడా వుంది. ఏ మంత్రి, అధికారి, లేదా ఏ ప్రముఖ వ్యక్తినైనా కలుసుకోవాలంటే, ఇతరులతో పోల్చుకొంటే పాత్రికేయులకు ఎక్కువ అవకాశం ఉంటుంది. ఎటువంటి 'ప్రశ్చలైనా వేసి (అవి అవతలివారికి ఇబ్బందికరమైనవైనా) సమాచారాన్ని రాబట్టుకొనే అవకాశం వుంటుంది. అయితే ఈ సౌలభ్యాలన్నిటినీ తుడిచి పారవేసే ఒక ముఖ్య పరిమితి కూడా వుంది. అది పత్రిక యాజమాన్య విధానం. ఈ విధానంలో రాజకీయం, ఆర్థికం అనే రెండు విభాగాలున్నాయి. పాలకుల పట్ల యాజమాన్య వైఖరి. ఈ వైఖరిని గమనంలో వుంచుకొని పాత్రికేయుడు తన వార్తను మలచాలి. గ్లాసులో సగం నీరు వుంటే సగం ఖాళీగా వుందని చెప్పవచ్చు; సగం నిండిందనీ అనవచ్చు. అలాగే పత్రికల్లో ప్రచురించే వార్తను అనుకూలంగాను వ్యతిరేకంగాను మలచి ప్రచురించవచ్చు. కాబట్టి పారకులకో చిన్న హెచ్చరిక; నల్లటి అక్షరాలన్నీ నిజాలని నమ్మకండి; పూర్తిగా అబిద్ధమనీ అనుకోవద్దు, పత్రికల్లో ప్రచురించే వ్యాపార ప్రకటనలు వార్తల రంగు రుచులను నిర్దేశిస్తాయి. ఆ వ్యాపార సంస్థకు వ్యతిరేకంగా వార్తలు రాయకూడదు. అంతేకాదు. పత్రికల యాజమాన్య విభాగంలో ప్రకటనల వ్యవహారాలు చూచే మానేజరు పత్రిక ఇంకో గంటలో అచ్చవుతుందనగా వెళ్లి అరపేజీ లేదా పావుపేజీ వ్యాపార ప్రకటన పత్రికలో ప్రచురించి తీరాలి అంటే, సంపాదకవర్గం ఆమేరకు వార్తలు తీసేసి ఆ వ్యాపార ప్రకటనను ప్రచురించి తీరాలి. వ్యాపార ప్రకటనలనుంచి వచ్చే ఆదాయం అంత కీలకపాత్ర వహిస్తుంది. ఈ పరిమితులు పత్రిక సంపాదకుల స్వాతంత్రాన్ని హరిస్తాయి. ఆందుకనే ఇటీలి కాలంలో కొన్ని పత్రికల యాజమానులే ఛీఫ్‌-ఎడిటర్లని ప్రకటించుకొంటున్నారు. పాత్రికేయ వృత్తి “పాత్రికేయ వృత్తి పత్రికలు'-ఇదో ప్రపంచం. ఆ ప్రపంచంలోకి మిమ్మల్ని తీసుకొని వెళ్లబోతున్నా కాగా పై ఉపోద్దాతం ఆ ప్రపంచం గురించిన కొన్ని పరిచయ వాక్యాలు మాత్రమే. పాత్రికేయ వృత్తి అత్యంత బాధ్యతాయుతమైనది, పవిత్రమైనది కూడా. స్వాతంత్ర పోరాటంలో భాగంగా రాష్ట్రంలో తెలుగు దిన పత్రికలు ప్రారంభమయ్యాయి. స్వాతఠంత్ర్య పోరాటానికి ప్రచారాయుధంగా, పోరాటానికి ప్రజలను సన్నద్ధులుగా తయారు చేయటాన్ని లక్ష్యంగా / 2 విమర్శ - పరామర్శ వి. హనుమంతరావు

పెట్టుకోవటంతో మొట్ట మొదటి తెలుగు దిన పత్రిక “ఆంధ్రపత్రిక పాఠక లోకంలోకి ప్రవేశించింది. అదే లక్ష్యంతో విలేఖరులు పనిచేశారు; సంపాదకులు, ఉప సంపాదకులు ఆ బాధ్యతను నిర్వర్తించారు. ఆ రోజుల్లో జిల్లాల్లో పనిచేసిన విలేఖరుల్లో నెలకు అయిదు రూపాయల 'జీతంి తో పనిచేసినవారున్నారు. ఆ అయిదు రూపాయలు కూడా పోస్టేజీ ఖర్చుల కోసం మాత్రమే. ఒక పక్క స్వతంత్ర పోరాటంలో కార్యకర్తలుగా పనిచూస్తూనే, ఆ పోరాటం గురించిన వార్తలు, నాయకుల ఇఉత్తేజితపూర్వక ఉపన్యాసాలు పంపిస్తూందేవారు. పత్రికా కార్యాలయాల్లో ఉప సంపాదకులుగా పూర్తికాలం పనిచేసేవారికి జీవన భృతికోసం ఏదో కొద్దిపాటి జీతాలిచ్చేవారు. రాష్ట్రంలోనే కాదు, దేశంలోనే ఉద్దండులై, పాత్రికేయ వృత్తికి పాదుపోసి పెంచిన వారంతా తెలుగు వారైనందుకు మనం గర్వించాలి. సి.వై. చింతామణి, కోటంరాజు రానూరావు, మానికొండ చలపతిరావు లాంటి వారంతా ఇంగ్లీషు పత్రికలకు సంపాదకులుగా పనిచేశారు. "నేషనల్‌ హెరాల్డ్‌ పత్రిక సంపాదకునిగా పనిచేసిన చలపతిరావు నెహ్రూకు అత్యంత సన్నిహితులు. అయినా అవసరమైనపుడు నెహ్రూను విమర్శించిన సందర్భాలు అనేకం. అటువంటి దేశ భక్తియుతమైన, పవిత్రమైన పాత్రికేయ వృత్తిలో ప్రవేశించి, ఏదో ఉడతాభక్తిగా నా చేయికూడా వేసే అవకాశం కలిగినందుకు, ఆ వృత్తినే ఎంచుకొన్నందుకు నాకెంతో గర్వమైన విషయంగా భావిస్తున్నా ఆ రోజుల్లో విశ్చవిద్యాలయాల్లో జర్నలిజం కోర్సుల్లేవు. ఓనమాలనుంచి అనుభవంలో తప్పులు చేస్తూ, దిద్దుకొంటూ, అనువాదం చేయగలిగి వుండడమే పాత్రికేయ వృత్తికి అర్హతలు. నేను ఈ వృత్తిలో ప్రవేశించినపుడు ఈ అర్హతలు కూడా లేవు. నాకున్న అర్హతలల్లా మూడు సర్టిఫికేట్లు. ఎస్‌.ఎస్‌. ఎల్‌.సి, టైపింగ్‌, షార్ట్‌ హాండ్‌ మాత్రమే. ఉద్యోగ సంపాదనే లక్ష్యం. అప్పటి ఆర్థిక జీవనం గురించిన జ్ఞాపకాలను నెమరు వేసుకొంటూంటే నాకే నవ్వు వస్తుంది. ఇవాళటి పాత్రికేయులు, యువకులు నమ్మరు కూడా. బియ్యం బస్తా ఎనిమిది రూపాయలు! అణాకు (రూపాయకు 16 అణాలు) నాలుగు ఇడ్లీలు! ఇపుడు రూపాయకు ఇచ్చే పకోడీలు అపుడు ఒక కానీ (అణాలో నాలుగోవంతు). 80 కి.మీ. బస్సు ప్రయాణం నాలుగణాలు! పూటకూళ్లమ్మ హోటల్‌లో నెలకు మూడు పూటల భోజనం నాలుగున్నర! (మా నాన్నగారు నాలుగు రూపాయలకు బేరమాడితే కుదరలేదు) ఎనిమిది, తొమ్మిది తరగతుల్లో నెలకు ఫీజు రెండు ముప్పావలా! ఎస్‌.ఎస్‌.ఎల్స్‌సి ఫీజు అయిదు రూపాయల పావలా! ఇవన్నీ కొన్ని ఉదాహరణలు మాత్రమే. ఈ ధరలు చూచి “ఎంత చవకో), అవే మంచిరోజులని అనుకోకండి. అప్పటి రూపాయ విలువ వేరు, ఇపుడు వేరు. అప్పటి ఆదాయాలు వేరు, ఇప్పటి ఆదాయాలు వేరు. ఉదాహరణకు 1943లో పోస్ట్‌ అండ్‌ టెలిగ్రాఫ్‌ డిపార్టుమెంటులో స్టైనోగ్రాఫర్‌గా ఉద్యోగం చేస్తున్నపుడు జీతం 47 రూపాయలు, అందులో 15 రూపాయలు మెస్‌ భోజనం, అది రెండవ ప్రపంచ యుద్ధ కాలం. విశాఖపట్నంలో మిలటరీ నేవీల్లో సివిలియన్‌ ఉద్యోగాలుండేవి. వాటిలో పనిచేసినపుడు విమర్మ _ పరానుర 7/9 వి. హనుమంతరావు

నెలజీతం నూరు రూపాయలు. అప్పటికదే గొప్ప. కాకినాడలో మాతాతయ్య ఇంటికి వెళితే, ఒక కానీ చేతిలో పెట్టేవాడు. అంటే కడుపు నిండా టిఫిన్‌ తినటానికి సరిపోయేది. ఇవాళ వందలు వేలు సంపాదిస్తున్నా సంసారాలు గొగైతోక బెత్తెడుగానే కొనసాగుతున్న పరిస్థితితో పోల్చుకొంటే, అప్పటి ఆదాయాలు స్వల్పమైనా మధ్యతరగతి కుటుంబాల్లో ఒకరకమైన సంతృప్తి వుండేది. .

నాకు టైపు, షార్ట్‌హాండ్‌ వచ్చునని పైన చెప్పాను కదూ? అవే నన్ను పాత్రికేయునిగా చేశాయంటే ఆశ్యర్యపోవాల్సిన పనిలేదు. అవే నన్ను రాజకీయాల్లోకి ప్రవేశపెట్టాయంటే కూడా అబ్బుర పడాల్సిన పనిలేదు. పాత్రికేయ వృత్తిలో రిపోర్టర్‌గా ప్రవేశించాలంటే షార్ట్‌హాండ్‌ వచ్చి వుండటం ఆ రోజుల్లో ఒకముఖ్యమైన క్వాలిఫికేషన్‌.

1943-44లో విశాఖవట్నంలో ఉద్యోగం చేన్తుండగా మావూరు మండపేట (తూర్చుగోదావరిజిల్లా) వెళ్లటం తటస్థించింది. వడోతరగతి వరకూ అవూళ్లోనే చదువుకొన్నా. నాతో చదువుకొన్న నా తోటి విద్యార్భలంతా కమ్యూనిస్టు పార్టీలో వున్నారు. వారితో తిరుగుతుండడంతో, వారు గ్రామ ప్రజలకు చేస్తున్న సేవలు చూసి ప్రభావితుడనయ్యాను. స్వతహాగా ప్రజలకు అలాంటి సేవలనందించాలనే స్వభావం కలవాణ్ణి కావటంతో, అదేపని కమ్యూనిస్టు కార్యకర్తలు చేస్తూండడం ఆ పార్టీకి నన్ను దగ్గర చేశాయి. అప్పటివరకు రాజకీయాలంటే ఓనమాలుకూడా తెలియవు. కాంగ్రెస్‌ స్వతంత్రంకోసం పోరాడుతుందనే ఒక జనరల్‌ అభిప్రాయుం మాత్రం ఉండేది. 1986-37లో అనుకొంటా కాకినాడలో చదువుకొంటూందగా రాజాజీ వచ్చి ఉపన్యాసం ఇస్తే అందరితోపొటు కాంగ్రెస్‌కు జై, గాంధీకి జై అని గొంతు కలిపిన గుర్తు. మావూరునుంచి తిరిగి విశాఖపట్నం వచ్చిన తర్వాత, ఉద్యోగం చేస్తూనే కమ్యూనిస్టుపార్టీ సమావేశాలు సభలు, క్లాసులు, రైతు మహాసభల్లో పాల్గొనటం వగైరా కార్యక్రమాలలో నిమగ్నమై వుండగా, విజయవాడలోని రాష్ట్ర పార్టీ కార్యాలయం నుంచి వచ్చిన ప్రముఖ నాయకుడొకరు, నాకు టైపింగు, షార్ట్‌హాంద్‌ వచ్చునన్న విషయం తెలుసుకొని, కమ్యూనిస్టుపార్టీ వారపత్రిక 'ప్రజాశక్తి' దిన పత్రికగా అవతరించబోతుందని, అక్కడ నాలాంటివారి అవసరం చాలా వుందని చెప్పారు. పార్టీ నాయకుడు పుచ్చలపల్లి సుందరయ్యగారికి టైపు, షార్ట్‌హాండ్‌ వచ్చిన నాలాంటివారి సహాయం చాలా అవసరం వుందని, కాబట్టి వచ్చి చేరమని సూచించారు. పార్టీకోసం ప్రజలకోసం సర్వస్వం త్యాగం చేస్తూ వచ్చిన నాయకుల గురించి విని వుండటం, కాస్త కలిగిన కుటుంబాలనుంచి వచ్చినవారు, వారి పొలం, పుట్రా అమ్మి, నిధులను పార్టీకి అర్చించటమేకాక, వచ్చి హోల్‌ టైమర్హుగా పార్టీకోనం పూర్తికాలం వినియోగిస్తూండటం చూడడంతో ప్రభావితుడనై, నూరు రూపాయల జీతం వచ్చే ఉద్యోగం వదిలిపెట్టి విజయవాడ చేరా. అది నా జీవితంలో ఒక మూల మలుపు. ఆ మలుపు ఉద్యోగాలబాట 14 మ్యోర్తో్లో

వి. హనుమంతరావు

వదలి రాజకీయాలలో ప్రవేశించటానికే కాక, నా పాత్రికేయ జీవితానికి కూడా పునాది వేసింది. ఒకపక్క రాజకీయపార్టీ కార్యకర్తగా, మరో పక్క పాత్రికేయునిగా కొత్త అవతారం ఎత్తా, అయితే, మొదటి నాలుగైదేళ్లపాటు రెండు పడవలమీద కాళ్లు పెట్టి ప్రయాణం సాగించినా, ఆ తర్వాత కాలం పూర్తిగా పాత్రికేయ వృత్తిలో కొనసాగా. 1964 వరకూ పార్టీ పత్రికల విలేఖరిగా, ఆ తర్వాత పార్టీయేతర పత్రికలు, ఏజన్సీల్లో పూర్తికాలం విలేఖరిగా పనిచేస్తూ వచ్చా. సంపాదకునిగా పరిణామం చెందా. ఆ వివరాలను చెప్పేముందు నా జీవితంలో మరుపురాని ఒక పరిణామాన్ని గురించి చెప్పకుండా వుండలేను, అది సుందరయ్యగారు “విశాలాంధ్రలో ప్రజారాజ్యం” పుస్తక రచనలో నా పాత్ర, ఒక నూతన రాష్ట్రం అవతరణ, అందులోనూ భాషా ప్రయుక్త రాష్ట్రాల ఏర్పాటు అనే విధానానికి పునాదులు వేసిన “విశాలాంధ్రలో ప్రజారాజ్యం” రచనలో అదెంత చిన్న పాత్ర అయినా, అలాంటి అవకాశం లభించడమే మహాభాగ్యంగా భావిస్తున్నా. ఎపుడో నేను పుట్టకముందు 1918లో దేశంలో భాషా ప్రయుక్త రాష్ట్రాలు ఏర్పడాలనే నినాదానికి అంకురార్పణ జరిగింది. ఆ కల ఫలిస్తే అ రాష్ట్రం రూపురేఖలెలావుంటాయి, వ్యవసాయం, నీటిపారుదల, పరిశ్రమలు, సామాజిక సంక్షేమ రంగాలు ఎలా రూపొందాలి, దానికోసం ఏం చెయ్యాలి అనే ఆలోచనకు నిర్దిష్ట స్వరూప స్వభావాలను సమకూర్చిన రచన “విశాలాంధ్రలో ప్రజారాజ్యం. ఈ పుస్తకం విడుదల అయ్యేసరికి, అప్పటి ప్రముఖ కాంగ్రెస్‌ నాయకులు అయ్యదేవర కాళేశ్వరరావు గారికి అటువంటి రాష్ట్రం ఏర్పడితే ఆ క్రెడిట్‌ అంతా కమ్యూనిస్టులకే దక్కుతుందనే దుగ్ధతో “విశాలాంధ్ర” అనో, అలాంటి మరో పేరుతోనో మరోపుస్తకాన్ని పోటీగా రచించారు. కాని దానిలో లోతైన పరిశీలన లేదు, ఏదో కాంగ్రెస్‌ నాయకుల ఊక దంపుడు ఉపన్యాసంలా వుంది. కమ్యూనిస్టు వ్యతిరేకత వెర్రితలలు వేస్తున్న రోజులవి. సోవియట్‌ రష్యా మానస పుత్రులని, అక్కడ వర్షం కురిస్తే ఇక్కడ కమ్యూనిస్టులు గొడుగులు విప్పుతారని, సామాజ్యవాద ఏజంట్లనే ఆరోపణల నెదుర్కొంటున్న రోజులవి. బండి బుచ్చయ్య అనే విజయవాడ స్టానిక కాంగ్రెస్‌ నాయకుడు 'ములుకోల అనే పత్రిక నడిపారు. కమ్యూనిస్టుల మీద ఉచ్భరించడానికి నోరురాని దూషణలతో, పత్రిక ఎలా నడపకూడదో అనే దానికి నిదర్శనంగా నిలుస్తుంది. కాంగ్రెస్‌ నాయకులు, ఇలా నీచంగా ప్రవర్తించిన రోజులవి. ఒకపక్క ఇలా బూతుల పంచాంగ పఠనానికి కాంగ్రెస్‌ నాయకులు దిగజారిన రోజుల్లో, నాజర్‌ బుర్రకధ, జముకుల కధలాంటి గ్రామీణ

కళారూపాలకు ప్రాణం పొయ్యడం, గురజాడ, కందుకూరి, గిడుగు, కోడి రామమూర్తి, ద్వారం

వెంకటస్వామి నాయుడు లాంటి మేటి తెలుగు సాంస్కృతిక నాయకుల పటాలకు బూజుదులిపి,

వారి రచనలను ప్రచురించి, వారి జీవిత చరిత్రలను రాయించి, ప్రచురించి ఆంధ్రజాతీయ

నాయకుల పూర్వ వైభవాన్ని కమ్యూనిస్టులు పునః ప్రతిష్టాపన చేసిన రోజులవి. దూషణలను

పక్కకు నెట్టి కాంగ్రెస్‌కు ప్రత్యామ్నాయం కమ్యూనిస్టులే అని ముందుకు దూసుకపోతుంటే, ఆ

నేపధ్యంలో సుందరయ్య పుస్తకం మరింత ప్రాచుర్యం పొందుతూంటే, “అమ్మో, ఆ గుర్రాలకు

వి. హనుమంతరావు

కళ్లెం వేయకపోతే కాంగ్రెస్‌ ఏమైపోతుందనే, ఆందోళన నేపథ్యంలో వ్రాసిన కాళేశ్వరరావు గారి పుస్తకం కాల గర్భంలో కలిసిపోక మరేమవుతుంది? అలాగే “ప్రజాశక్తి దిన పత్రికకు పోటీగా “జన్మభూమి” అనే కాంగ్రెస్‌ దిన పత్రిక కూడా కమ్యూనిస్టు వ్యతిరేక బాకాలూదే పత్రికగా దిగజారటంతో, దాని బతుకు కూడా మూడునాళ్ల ముచ్చటే అయింది. ప్రకాశం పంతులు ముఖ్యమంత్రిగా వుండగా ప్రజాశక్తి పత్రికను, పార్టీని నిషేధించటంతో, పోటీగా కాంగ్రెస్‌ ఓ పత్రిక నడపాల్సిన అవసరం అంతర్భానమవటం మరో కారణం కావచ్చు. ఇందునుంచి నేర్చుకోవాల్సిన పాఠం ఏమంటే, కేవలం వ్యతిరేకించటంకోసమే పత్రికలు ప్రారంభిస్తే, నిందారోపణలే వార్తలు-వ్యాఖ్యలయితే, వాటికి 'ములుకోలి గతే పడుతుంది. విధానపరంగా విమర్శలు, ప్రభుత్వపని తీరులో లోటుపాట్లను ఎత్తిచూపటం వేరు. అది పత్రికల బాధ్యత కూడా. ఇవాళా, రేపూ ఒకటి రెండు పత్రికలు ఈ లక్ష్మణరేఖను దాటిపోతూండడం విచారకరం. కేవలం రంధ్రాన్వేషణే పత్రికల లక్ష్యం కాకూడదు. నా ఉడతా భక్తి సంగతిలోకి వస్తే-కాకి ఎత్తుకపోలేదు లెండి-'విశాలాంధ్రలో ప్రజారాజ్యం” పుస్తకాన్ని సుందరయ్యగారు కేవలం పది రోజుల్లో రాయటం పూర్తి చేసారంటే నమ్ముతారా? అక్షరాలా పది రోజులు మాత్రమే. ఆయన వద్ద ఒక చిన్న పాకెట్‌ నోట్‌బుక్‌ ఒకటి వుంటుంది. పుస్తకంలో ఒక ఛాష్టర్‌కు అవసరమైనంత నోట్సు, గణాంకాలు, నలుసంత అక్షరాలతో రాసుకొని వచ్చేవారు. ఆ నోట్సు ఆధారంగా, ఇంగ్లీషులో ఆయన చెప్పటం, షార్ట్‌హాండ్‌లో నేను రాసుకోవటం. ఆయన వేరే పార్టీ కార్యక్రమాలకు వెళ్లటం, నేను షార్ట్‌హాండ్‌లో రాసినది ఇంగ్లీషులో టైపు చేయటం, మరుసటిరోజు మరో చాష్టర్‌. ఇలా పదిరోజుల్లో ఒక చిత్తు ప్రతి తయారైపోయింది. తప్పొప్పులు కరెక్టుచేస్తే ఫైనల్‌గా టైపు చేయటం-పుస్తకం తయార్‌. ఆయన హోంవర్కు నా షార్ట్‌హాండ్‌వల్ల పదిరోజుల్లోనే పూర్తి చేయటం సాధ్యమైంది. నీ పాత్రను నీవు అధికంగా అంచనా వేసుకొంటున్నావని అంటున్నారా? ఓ చిన్న ఉపమానం చెప్తా. ప్రజాశక్తి దినపత్రిక ప్రారంభించినపుడు అలా ఓ దినపత్రికనే నడిపే అనుభవం ఎవరికీ లేదు. పార్టీ కార్యకర్తల్లోనే చురుకైన వారిని ఎంపిక చేసి కార్యాలయంలో వివిధ బాధ్యతలను పురమాయించారు. ఎప్పుడూ గ్రామాల్లో ప్రచార కార్యక్రమాలు, వూరూరు, ఇల్లిల్లూ తిరగటం, ఉద్యమాలు, ఊరేగింపుల్లో విశ్రాంతి లేకుండా ప్రజల్లో తిరిగి వాళ్లను ఆఫీసుల్లో కుర్చీల్లో కూల వేయటం చాలామందికి నచ్చలేదు. టేబుల్‌ముందు కూర్చొని రాసుకొంటుంటే విప్లవం వస్తుందా అని అన్నవారు కూడా లేకపోలేదు. పత్రికలో పనిచేసే వారందరినీ పిలిచి సీనియర్‌ పార్టీ నాయకులు మాకినేని బసవపున్నయ్య ఓ క్లాసు తీసుకొన్నారు. వందమంది ఆర్గనైజర్లు చేయలేని పని ఒక్క పత్రిక చేస్తుందని, చిత్తూరు జిల్లాలో ఉద్యమాల వార్తలు శ్రీకాకుళం చేరాలంటే అది ఒక పత్రికకే సాధ్యమని, ఒక ప్రాంతం ఉద్యమ వైఫల్యాలు- విజయాలు మరో ప్రాంతంవారు తెలుసుకొని /| ర విమర్శ - థరామర్శ వి. హనుమంతరావు

పొరపాట్లు జరక్కుండా వుండాలంటే లేదా విజయాలనుంచి పాఠాలు నేర్చుకోవాలంటే, పత్రికే ఆ పని చేయగలుగుతుందని చెప్పి, ఇది పత్రికల్లో పనిచేసేవారు విప్లవానికి తోద్చడటం కాదా? అని ప్రశ్నించారు. మీ అసంతృప్తికి ఆధారం లేదన్నారు. ఆయన చెప్పిన రెండో ఉపమానం ఇంకా ఆసక్తికరంగా వుంది. పత్రిక అచ్చువేసే యంత్రంలో పెద్ద చక్రాలు, చిన్న చక్రాలు, బుల్లి చక్రాలు వుంటాయి. ఒక బుల్లి చక్రం తీసేయండి. ఆ యంత్రం నడుస్తుందా? అలాగే కార్యాలయంలో టైపిస్టులు, ఎక్కౌంటెంట్లు, గుమస్తాలు, కంపోజింగ్‌ చేసేవారు అనేకమంది వుంటారు. ఇందులో ఎవరు లేకపోయినా, పత్రిక పని నిలిచిపోతుంది. పత్రిక చందాదారులకు చేరదు. ఒక ప్రాంత వార్తలు మరొకరికి తెలియవు. ఉద్యమం వ్యాప్తి చెందదు, బలహీన పడుతుంది. ఇది మీకు ఇష్టమా? అసంతృప్తి మబ్బులు తొలిగాయి. నా పాత్రను ఎక్కువగా లేదా తక్కువగా అంచనా వేసుకొన్నానో మీరే చెప్పండి. స్వతంత్ర పోరాటంలో జండాలు మోసినవారు, ఉపన్యాసాలిచ్చినవారు, సత్యాగ్రహాల్లో పాల్గొన్నవారు, ఆస్తులు అమ్మి విరాళాలిచ్చినవారు, మెడలో పుస్తె మినహా మిగతా ఆభరణాలను గాంధీజీకి సమర్చించుకొన్నవారు-ఇలా ఎంతోమంది ఎవరికి తోచిన సహాయాన్ని వారు అందించటం ద్వారానే స్వతంత్రపోరాటానికి దన్నుగా నిలబడ్డారు. “తెల్లవారను గడుసరి గొల్లవారు పితుకుతున్నారు మూతులు బిగయబట్టి” అనే బానిసత్వ సంకెళ్లను బద్దలుగొట్టి విజయం సాధించారు. ఇపుడు ఆ గడుసరి గొల్లవాళ్లకు ఎర్ర తివాచీ పరచి ఆహ్వానిస్తున్నామనేది ఇక్కడ అప్రస్తుతం. అయితే అప్రస్తుతం కాని మరో అనుభవం చెబుతా. ఆ రోజుల్లో పత్రికలకు కావాల్సిన న్యూస్‌ప్రింటు దేశంలో తయారయ్యేది కాదు; విదేశాలనుంచి దిగుమతి చేసుకోవాల్సి వచ్చేది. న్యూస్‌ ప్రింటు దిగుమతికి లైసెన్సు తతంగం చాలా వుండేది. పైగా ప్రజాశక్తి పత్రికకు కావాల్సిన న్యూస్‌ప్రింటు చాలా తక్కువ అంత తక్కువ పరిణామానికి దిగుమతి లైసెన్సు లభించదు. పెద్ద పత్రికలనుంచి రహస్యంగానో, బహిరంగంగానో కానుక్ళోవాలి. అప్పట్లో ఇండియన్‌ ఎక్స్‌ప్రెస్‌ పత్రిక ఒక ఓడనిండా న్యూస్‌ప్రింటును సోవియట్‌ యూనియన్‌లో చాలా చవకరేటుకు కొనుక్కొని వచ్చి అమ్ముకొని లాభాలు చేసుకొంది. పెట్టుబడిదారులకు లాభాలు సంపాదించి పెట్టే పక్షంలో అది ఎర్రజెండా దేశమైనా అభ్యంతరం లేదన్నమాట! మద్రాసు వెళ్లి ఆ పని చేసుకొని వచ్చే బాధ్యతను నాకు అప్పగించారు. నా 20 సంవత్సరాల వయస్సుకు అదో పెద్ద పరీక్ష మద్రాసులాంటి మహా నగరానికి వెళ్లి పనిచేసుకొని రావాలా? ఇదేమైనా పచారీ దుకాణానికి వెళ్లి సామాన్లు కొనుక్కొని రావటమా ఏమిటి? అందులోనూ ఎపుడూ రాష్ట్రం హద్దులు దాటిపోలేదు. ఏమైనా అదిపార్టీ నిర్ణయం. తమిళనాడు పార్టీ కార్యాలయం సహాయంతో ఆ పని పూర్తిచేసి, న్యూస్‌ప్రింటు లారీలోకెక్కించి, కృష్ణకు అవతలి ఒడ్డునుంచి లారీని లాంచిమీదుగా ఇవతలి ఒద్దుకుచేరి ఆఫీసుకు చేర్చా. నాకు చేతకాదు, నేను చేయలేను అనేది కమ్యూనిస్టుల డిక్షనరీలో వుండదు. మరిన్ని వివరాలలోకి పోనుకాని ఒక చిన్న హాస్య సన్నివేశాన్ని గురించి చెప్పాలి. మద్రాసులో దిగి పార్టీ కార్యాలయంలోనే స్నానంచేసి టిఫిన్‌కు

విమర్శ - వరామర్శ 77

వి. హనుమంతరావు

బయటకు వచ్చేసరికి ఒక ఇరానీ హోటల్‌ కనుపించింది. అదే హోటల్‌గా భావించి, ఇడ్లీ అడిగా. అక్కడ బిస్మత్తులు, కేకులు, ఛాయ్‌ మాత్రమే దొరుకుతాయి అన్నారు. వచ్చాను కదా అని బిస్మత్తులు తెమ్మన్నా. ప్లేటు నిందా బిస్కత్తులు, కేకులు వగైరా తెచ్చి నాముందు పెట్టాడు. కావాల్సినవి మాత్రమే తినవచ్చునని నాకు తెలియదు కదా. ప్లేటులోవున్న వన్నింటినీ లాగించేశా. ఘనంగా బిల్లు చెల్లించాల్సి వచ్చింది. తప్పుతుందా? తర్వాత ఆ తప్పు మళ్లా చేయలేదని వేరే చెప్పాల్సిన పనిలేదనుకొంటా.

ఆ రోజుల్లో నేను నేర్చుకొన్న తర్వాతి కాలంలో ఎంతగానో ఉపయోగపడినది ప్రెస్‌ టెలిగ్రాంలను డీ-కోడ్‌ చేయటం. పత్రికకు ఢిల్లీనుంచి, బొంబాయినుంచి వచ్చే వార్తలు, వ్యాసాలు అన్నీ టెలిగ్రాఫిక్‌ పరిభాషలో వచ్చేవి. వాటిని మామూలు బాషలోకి మార్చి సంపాదక వర్షానికి అందచేయటం వల్ల ఆ టెక్నిక్‌ నేర్చుకోవటంతో పాటు మరుసటి రోజు పత్రికలో అచ్చుకాబోయే వార్తలు, వ్యాసాలు అన్నీ నాకుముందే తెలిసేవి. నాకేముందు తెలిసిందనే ఓ చిన్నపాటి సంతృప్తి. 1958లో ఢిల్లీ విలేఖరిగా పనిచేసినపుడు పంపాల్సిన వార్తలన్నీ కోద్‌ భాషలో పంపటం సులువైంది. అప్పటికి నా గ్రహణశక్తి వరిమితమైనదే అయినా, దేశంలో జరిగే వదిజామాలను తెలుసుకోవడానికి, నా పరిజ్ఞానాన్ని పెంచుకోవడానికి తోడ్బ్చడింది. అలాగే మరో అనుభవం. ప్రజాశక్తి కార్యాలయంలో చందాదారుల చిరునామాలను ప్రతీరోజూ టైప్‌ చేయటం నాకిచ్చిన మరో బాధ్యత, రోజూ టైప్‌చేయటం బోర్‌ కొట్టేది. కాని అవసరం. రోజూ టైప్‌చేయటంతో జిల్లాలు, తాలూకాల పేర్లన్నీ కంఠతా వచ్చేశాయి. తాలూకాపేరు చెబితే చాలు అది ఏ జిల్లాలో అనేది టక్కున చెప్పగలిగే శక్తి ఏర్పడింది. 311 తాలూకాల్లో ఏ తాలూకా పేరు చెప్పినా, వెంటనే ఏ జిల్లాలోనిదో, అద్రస్‌ చూడకుండా జిల్లాపేరు టైప్‌ చేయగలిగాను. ఆంధ్రరాష్ట్రం పరిపాలనా పరమైన జాగ్రఫీ కరతలామలకమైంది. పార్లమెంటులో

నా రాజకీయ జీవితానికి, పాత్రికేయవృత్తి చేపట్టడానికి షార్ట్‌హాండ్‌ విద్య వచ్చి వుండటం ఓ వారధిగా పనిచేసి నా జీవితాన్నే ఒక మూల మలుపు తిప్పిందని చెప్పాను కదా. 1951 జనరల్‌ ఎన్నికల్లో కమ్యూనిస్టులు పెద్ద సంఖ్యలో పార్లమెంటుకు ఎన్నికయ్యారు. ఆ ఎన్నికల్లో నల్లగొండనుంచి ఎన్నికైన రావి నారాయణ రెడ్డి గారికి నెహ్రూకన్నా ఎక్కువ వోట్లు వచ్చాయి. ఆంధ్రలో వట వృక్షాలనుకొన్న కాంగ్రెస్‌ నాయకులు నేలకూలారు. దేశమంతా ఒకబాటన నడిస్తే, ఆంధ్ర వేరేదారి తొక్కింది. ఆంధ్రరాష్రాన్నెదుర్కొంటున్న అనేక సమస్యలపై కమ్యూనిస్టు సభ్యులు పార్లమెంటులో మాట్లాడిన విషయాలకు మవాో అయితే నాలుగైదు వాక్యాలు మాత్రమే పత్రికల్లో కనపడేవి. ప్రజా ప్రతినిధులుగా ప్రజల సమస్యల గురించి ప్రస్తావిస్తే, ఆ ఉపన్యాసాలకు ప్రాచుర్యం లభించేది కాదు. పిటిఐ, యుఎన్‌ఐ లాంటి అఖిల భారత వార్తా సంస్థలు ప్రభుత్వనేతలు 78 విళురపరామర్మ వి. హనుమంతరావు

మాట్లాడిన వాటికే ఎక్కువ స్థలం కేటాయించేవి. ఈ లోటును పూడ్చేదెలా? కమ్యూనిస్టు పత్రికల్లోనైనా కమ్యూనిస్టులు మాట్లాడిన విషయాలు ప్రచురించకపోతే ఎలా? ఒక విలేఖరిని ఢిల్లీలో నియమించాలని నిర్ణయించటం, ఆ రోజుల్లో పార్లమెంటులో ఇచ్చే ఇంగ్లీషు ఉపన్యాసాలను విసృతంగా నోట్స్‌ తీసుకోవడానికి షార్టువోండ్‌ వచ్చిన వారైతేనే ఆ బాధ్యతను నిర్వహించగలరని భావించటంతో సుందరయ్య సూచనమేరకు నాకు ఢిల్లీ వెళ్లే అవకాశం, అదృష్టం లభించింది. అనేక కోణాలనుంచి నాకీ అవకాశం లభించడాన్ని చూస్తే 1) పంజాబ్‌, బెంగాల్‌, కేరళ రాష్ష్రాల్లో కమ్యూనిస్టు దిన పత్రికలున్నాా ఒక విలేఖరిని పంపించే అవకాశం “విశాలాంధ్ర” పత్రికకే లభించింది. ఆ అవకాశం వచ్చి నా ఒళ్లో పడటం (పత్రిక పేరు “విశాలాంధ్ర గా మార్చారు) 2) ఢిల్లీలో తెలుగు పత్రికలకు విలేఖరులుగా మొదట ఆంధ్రపత్రికకు జి. కృష్ణ పనిచేస్తుండగా, నేను రెండో వాణ్ణి కావటం 3) కేవలం “విశాలాంధ్ర కే కాక అన్ని కమ్యూనిస్టు పత్రికలకు నేనే ఏకైక విలేఖరి కావటం. ఇది నాకు పత్రికా రంగంలో పునాది ఏర్చడదానికే కాదు, దేశంలో, వివిధ రాష్ట్రాలలో జరుగుతున్న పరిణామాలను, సమస్యలను ఆకళింపు చేసుకోవటానికి, ఒక విశాల దృక్పధాన్ని అలవరచుకోవడానికి నాకు ఎంతగానో తోడ్పడింది. ఢిల్లీలో పాత్రికేయ వృత్తిలో నా పునాదులు మరింత బలపడ్డాయి; మళ్లా వెనకకు చూచే అవసరమే లేకుండా పోయింది. పూర్తికాలం విలేఖరిగా స్థిరపడ్డాను. అంతకుముందు కూడా వ్యాసాలు అరుదుగా రాస్తూ వచ్చాను. 1943-44లో మావూళ్లో కమ్యూనిస్టుపార్టీ నడిపిన గోడ వార్తా పత్రికలో ఏ విషయం గురించో గుర్తు లేదుకాని, ఒక చిన్న వ్యాసం రాశాను. ప్రజాశక్తి కార్యాలయంలో కూడా నడిపిన గోడ వార్తాపత్రిక మొగల్రాజపురం కొండలు ఎక్కిన ఎక్స్‌కర్షన్‌ గురించి రాయటం రెండో ప్రయత్నం అయితే, మొట్టమొదటిగా 'చందమామి పిల్లల పత్రికలో కాబోలు 'రూపాయి కధ” అచ్చయింది. రూపాయి బిళ్ల పుట్టు పూర్వోత్తరాల గురించి ఇందులో రాశాను. విశాలాంధ్ర దిన పత్రికగా అవతరించకముందు నిషేధం తొలగించిన తర్వాత కొన్ని నెలలపాటు “ప్రజాశక్తి వార పత్రికగా ప్రచురించినపుడు అపుడపుడు వ్యాసాలు రాయటం నా ప్రధమ (ప్రయత్నాలు. డిల్లీకి వెళ్లాను గాని (అపుడు విజయవాడనుంచి ఢిల్లీకి రెండు రోజుల ప్రయాణానికి టికెట్‌ ఛార్జీ రు.37లు మాత్రమే) ఎక్కడ ఎలా ప్రారంభించాలో, ఏది ఎక్కడ వుందో నాకు తెలియదు కదా. వార్త లెక్కడ దొరుకుతాయి? ఎవరిని కలవవచ్చు అన్నీ ప్రశ్చలే. ఈ ప్రశ్నలకు జవాబులు లభిస్తాయేమోనని అప్పటి వరకూ ఢిల్లీలో పార్టీ షతిక ప్రత్యేక విలేఖరి ఎ.ఎస్‌.ఆర్‌. చారిని వెళ్లి కలిసా. (ఆయన సుందరయ్య తోడల్లుడవుతాడు). “పొత్రికేయ వృత్తి సంబంధాలు అనేవి వారసత్వంగా వచ్చేవీ కావు, లేదా పార్టీకి సంబంధించినవీ కావు, ఎవరికి వారే ఏర్పాటు చేసుకోవాల్సిందే” అని నిష్కర్షగా చెప్పేశారు. ఏమిటీయన ఇంత నిర్మొహమాటంగా, కొత్తగా వచ్చిన నాకు ఇంతగా సహాయ నిరాకరణ చెయ్యాలా అని నాకు వెన్వెంటనే అనిపించినా, విమర్శ - వరామర్న (| ణి వి. హనుమంతరావు

దూరదృష్టితో చూచినపుడు ఆయన అవలంబించిన వైఖరి సరైనదే అనిపించింది. అవును, తన చెప్పుల్లో కాళ్లు పెట్టుకొని తిరగాలని ఎలా చెబుతాడు? కష్టపడి ఎవరి కాళ్లమీద వారు నిలబడే ప్రయత్నాలు చేసుకోవాలి. అపుడే పాత్రికేయ వృత్తిలో రాణించ గలుగుతాడు; నేర్చుకోగలుగుతాడు, పైకెదగ గలుగుతాడు. తప్పటడుగులు వేయటం ప్రారంభించా. ఢిల్లీ ఆంధ్రా అసోసియేషన్‌లో చేరా. దానికి అధ్యక్షులు ప్రముఖ ఇంజనీరు కె.ఎల్‌ రావు; సంఘం కార్యదర్శి మరో ఇంజనీరు. ఆయన ద్వారా లభించినవి మొదటి విడత కాంటాక్టులు. 1953లోనే ఢిల్లీ యూనియన్‌ ఆఫ్‌ జర్చలిస్ట్‌లో సభ్యునిగా చేరా. తోటి పాత్రికేయులతో స్నేహబాంధవ్యాలు పెరిగి వారిద్వారా తెలుసుకొన్నవి రెండో విడత కాంటాక్టులు. ఈ యూనియన్‌లోనే చిన్న అభ్యుదయ బృందం వుండేది. దీనిలో నిఖిల్‌ చక్రవర్తి, నేను, మాలా ఆలోచించే పదిమంది క్రమం తప్పకుండా కలుసుకొనేవాళ్లం. ఆ బృందానికి నేనే సమన్వయ కర్తగా పనిచేశా. దీని ద్వారా మూడో విడత కాంటాక్టులు వచ్చాయి. పార్లమెంటుకు ప్రతీరోజూ వెళ్లటం, కమ్యూనిస్టు సభ్యులు చేసిన ఉపన్యాసాలను ప్రెస్‌ టెలిగ్రాములద్వారా మొదట విశాలాంధకు, తర్వాత ఇతర కమ్యూనిస్టు పత్రికలకు పంపటం ప్రారంభించాను. దేశ రాజకీయ, ఆర్థిక, సామాజిక పరిస్థితులను అర్ధం చేసుకోవడానికి పార్లమెంటు నాకు ఒక పాఠశాలగా ఉపయోగ పడింది. కమ్యూనిస్టు సిద్ధాంతాలకు, భావాలకు అంకితమైన వాడినే అయినా, ప్రజల సమస్యల పరిష్కారానికి ఎన్ని రకాల పరిష్మారాలుంటాయో, పార్లమెంటు చర్చల్లో తెలుసుకోవటానికి ఉపయోగపడింది. ఇతర రాష్ట్ర కమ్యూనిస్టు పత్రికలకు ఆ రాష్ట్రాలనుంచి ఎన్నికైన పార్లమెంటు సభ్యుల ఉపన్యాసాలను రిపోర్టు చేయాల్సి రావటంతో ఆ రాష్ట్రాల నేపథ్యం, ఆ రాష్ట్ర రాజకీయ, ఆర్థిక పరిస్థితులు తెలిసేవి, ఒక అభిల భారత దృక్సధం ఏర్పడింది. అలా సంపాదించిన సమాచారం, విజ్ఞానం నేపధ్యంలో విలేఖరులు పంపే వార్తలు ఒక నూతనత్వాన్నిి లోతును సంపాదించుకొంటాయి. ఇపుడు రిపోర్టర్లను ఒక జిల్లానుంచి మరో జిల్లాకు బదిలీ చేసినపుడు ఆ జిల్లా సమాచారాన్ని సేకరించుకొని, తెలుసుకొని రిపోర్ట్‌ చేస్తున్నారు కదా అని ఎవరైనా అనవచ్చు. ఒక జిల్లానుంచి మరో జిల్లాకు బదిలీకి, ఒక రాష్ట్రం నుంచి నేరుగా ఢిల్లీకి లాంగ్‌జంప్‌ చేయడానికి చాలా తేడా వుంటుందని గమనిస్తారనుకుంటా. ఢిల్లీలో ఓ చిన్న అనుభవం. పెద్దాయన, మేటి పత్రికా సంపాదకులు కొటంరాజు రామారావును చూడడానికి వెళ్లా. విశాలాంధ్ర విలేఖరినని పరిచయం చేసుకొన్నా. ఏదీ నీ పత్రిక ఫైలు తీసుకొని రమ్మంటే తీసుకొని వెళ్లి ఇచ్చా. ఓ వారంరోజుల తర్వాత రమ్మన్నారు. వెళ్లినా ఫైలు నాకు తిరిగి ఇచ్చేశారు. చూద్దును కదా అన్ని పత్రికల్లో ప్రతీ పేజీలోనూ ఎర్రపెన్సిల్‌ గీతలే. మీ సంపాదకులకు పంపు అన్నారు. అంత ఓపిగ్గా ప్రతీపేజీ చదివి ఎర్రపెన్సిల్‌కు పని చెప్పారంటే, ఆయనలోని ప్రతి అణువునా ఉన్న జర్నలిస్టును చూడగలిగా. లేకపోతే పత్రికలో తప్పులుంటే, ఒప్పులుంటే ఆయనకెందుకు చెప్పండి. ఆయన నిలువెత్తునా జర్నలిస్ట్‌. మనస్సులోనే ౨0 విమర్శ - వరామర్న వి. హనుమంతరావు

ఆయనకు నివాళులర్చించుకున్నా అర్ధశతాబ్టీ గడిచినా ఈ ఉదంతం నాకు గుర్తుందంటేనే ఆయన నన్నెలా ప్రభావితుణ్ని చేశారో అర్ధమవుతుంది. ఆయన జర్నలిస్టులందరికీ ఓ రోల్‌మోడల్‌.

ఢిల్లీలో వుండగా దేశంలో మొట్టమొదటి ఎరువుల కర్మాగారం -నింద్రీ ఎరువుల కర్మాగారం-చూడటానికి కేంద్ర ప్రభుత్వం పంపిన పాత్రికేయుల బృందంలో నేనూ వున్నా. అపుడు మన రాష్ట్రం పారిశ్రామికంగా చాలా వెనుకబడి వుంది. పంచదార మిల్లులు, రైసు మిల్లులే మన రాష్ట్రంలో వున్న పరిశ్రమలు. పంచదార మిల్లుల ప్రస్తావన వచ్చింది కాబట్టి ఒక చిన్న ప్రహసనం. కాకినాడలో చదువుకొన్నపుడు విద్యార్థులనందరినీ సొమర్లకోటలోని పంచదార కర్మాగారానికి ఎక్స్‌కర్షన్‌కి తీసుకొని వెళ్లారు. చిన్న పిల్లలం కదా, గుట్టలు గుట్టలుగా పంచదార చూచి నోరూరింది. తింటే ఏమంటారో భయం. మమ్మల్ని గమనిస్తున్న ఫ్యాక్టరీ అధికారి, “తినండి, మీ ఇష్టం వచ్చినంత తినండి” అని లైన్‌ క్షియర్‌ ఇవ్వటం తడువుగా, గుప్పిళ్లతో తీసుకొని ఆబగా తినటం ప్రారంభించాం. కాని, తీపి తినటం ఎంత ఇష్టమైనా ఎంత తినగలం? రెండు మూడుసార్లు కాస్త కాస్త నోట్లో వేసుకొనేసరికి మొఖం మొత్తింది. గుప్పిళ్లతో తీసుకొన్న పంచదారను ఆ గుట్టల్లోకి విసిరేశాం. మళ్లా సింద్రీకి వస్తే, అంత భారీ కర్మాగారాన్ని మొదటిసారి చూడడంతో కళ్లింత చేసుకొని చూడడం జరిగింది. కమ్యూనిస్టుగా అప్పటివరకు అలాంటి కర్మాగారాలు సోవియట్‌ యూనియన్‌లోనే వుంటాయని వినటం, అక్కడనుంచి వచ్చే పత్రికల్లో, బొమ్మల్లో చూచి వుండడం జరిగింది. కాని అంత పెద్ద కర్మాగారాలు మన దేశంలో కూదా ఉన్నాయన్న విషయాన్ని కళ్లారా చూచినపుడు మన దేశాన్ని చిన్న చూపు చూస్తూ వచ్చానేమోననే పశ్చాత్తాపం నాలో కలిగింది. అలాగే భాక్రానంగల్‌ను కూడా సందర్శించాను. (పారిశ్రామీకరణ అధ్యాయం తర్వాత పేజీల్లో చూడవచ్చు.)

ఇపుడు పార్లమెంటులో ఎలాంటి సౌకర్యాలున్నాయో నాకు తెలియదు కాని, ఆ రోజుల్లో (ప్రెస్‌ గాలరీలో ఒక టేబుల్‌ మీద ఆ రోజు వేసిన ప్రశ్నలకు జవాబుల కాపీలు ప్రశ్నోత్తరాల సమయం ముగిసిన మరుక్షణమే లభించేవి. ముఖ్యమైన ఏజన్సీలకు, పత్రికలకు గాలరీ పక్కనే ఉన్న వేరే గదిలో టైపు చేసుకొనే సౌకర్యం, టెలిఫోన్‌ సౌకర్యం ఏర్పాటు చేశారు. ఆయా పత్రికల కార్యాలయాలనుంచి టైపు చేసిన వాటిని బంట్రోతులు తీసుకొని వెళ్లేవారు. అది మొట్టమొదటి ఎన్నికైన పార్లమెంటు సమావేశం కాబట్టి ప్రెస్‌ గాలరీ రిపోర్టర్లతో నిండుగా వుండేది. మొట్టమొదటిసారిగా పార్లమెంటులో కమ్యూనిస్టులు పెద్ద సంఖ్యలో వుండటంతో వారి ఉపన్యాసాలు కూడా విలేఖరులను ఆకర్షించేవి. ఆ గ్రూపే ప్రధాన ప్రతిపక్షం. అధికారికంగా గుర్తింపు పొందటానికి తగిన సంఖ్యాబలం లేకపోయినా, ఆచరణలో ప్రధాన ప్రతిపక్షంగా గుర్తింపు లభించింది. లోక్‌సభలో ఎ.కె.గోపాలన్‌, హిరేన్‌ ముఖర్జీల ఉపన్యాసాలు ప్రత్యేక అకర్షణ గోపాలన్‌ నాలుగు ఇంగ్లీషు మాటలు మాట్లాడితే రెండు తప్పులుందేవి. అయినా గోపాలన్‌

వి. హనుమంతరావు

మాట్లాడేటపుడు ప్రధాని నెహ్రూ తప్పక సభలో హాజరై వినేవారు. అడవుల్లో పోరాటాలనుంచి చట్ట సభల్లోకి వచ్చారు. వీరేం మాట్లాడుతున్నారు,వివిధ సమస్యల మీద కమ్యూనిస్టుల వైఖరి, విధానం ఏమిటి అని నెహ్రూ జాగ్రత్తగా వినేవారు. హిరేన్‌ ముఖర్జీ ప్రసంగాన్ని సభలో అన్ని పార్టీల సభ్యులు చెవికోసుకొని వినేవారు. ఆయన ఆక్స్‌ఫర్డ్‌లో చదువుకొని వచ్చారేమో, ఆయన ఇంగ్లీషు ఉచ్చారణ ప్రశాంతంగా ప్రవహిస్తున్ననదిని, ఆ నీరు చేస్తున్న శబ్దాలను విన్నంత అనుభూతి కలిగించేది. ఆయన ఉపన్యాసాన్ని రిపోర్టు చేయటం మొదట్లో చాలా కష్టమనిపించేది. ఆయన వాగ్జోరణి తన్మయత్వంలో పడి ఆయన చెప్పిన విషయాలు మిస్‌ అయ్యేవాణ్ణి. ఓ అయిదారు ఉపన్యాసాలు విన్న తర్వాత అలవాటైపోయింది. అయినా నా ఎస్‌ఎస్‌ఎల్‌సి ఇంగ్లీషుకు ఆయన ఆక్స్‌ఫర్డ్‌ ఇంగ్రీషుకు మధ్య అంతరం అలాగే వుండిపోయింది. ఒక తెలుగు వాడిగా, విలేఖరిగా పొర్లమెంటులో నా పాత్రకు కొన్ని ప్రత్యేకతలున్నాయి. నాతోపాటు ఆంధ్రపత్రిక విలేఖరిగా జి. కృష్ణ కూడా వున్నా ఆయన ను పార్లమెంట్‌ ప్రెస్‌ గాలరీలో ఎపుడూ చూడలేదు కాబట్టి పార్లమెంట్‌ కార్యక్రమాలను రిపోర్టు చేసిన మొదటి ఆంధ్రుణ్జి నేనే. పార్లమెంటులో భారత ప్రధాని పండిత నెహ్రా, రాష్ట్రపతి రాజేంద్రప్రసాద్‌, గోవింద వల్లభ్‌, పంత్‌ గుల్టారిలాల్‌నందా, ఆచార్య కృపలానీ, రాంమనోహర్‌ లోహియా, శ్యామ్‌ ప్రసాద్‌ముఖర్జీ, హిరేన్‌ముఖర్జీ, ఎ.కె. గోపాలన్‌, సుందరయ్య, భూపేష్‌ గుప్తా లాంటి ప్రముఖ నాయకుల ఉపన్యాసాలను తెలుగు ప్రజలకు అందించిన మహదావకాశం మొదటిసారిగా నాకే లభించింది. మరో ప్రత్యేకత ఏమంటే సాధారణంగా పాత్రికేయులు కిందస్థాయి నుంచి, పైన్ధాయికి ఎదుగుతారు. జిల్లా కేంద్రం, పత్రిక ప్రచురణా కేంద్రం, రాష్ట్ర రాజధాని, ఇతర రాష్ట్ర రాజధానులు, ఢిల్లీ-వారి పాత్రికేయ జీవితం ఊర్యముఖంగా నడుస్తుంది. కాని నేను నేరుగా పైన ప్రారంభించి, రాష్ట్రస్థాయికి, జిల్లా కేంద్రస్థాయికి పయనించటం జరిగింది. ఇదో కొత్త అనుభవం. ఢిల్లీ ప్రభుత్వం ఆడంబరంగా చేసే ప్రకటనలు వాస్తవరూపం దాల్చి రాష్ట్ర జిల్లా, మండల, గ్రామీణస్థాయికి చేరే సరికి ఏ రూపం తీసుకొంటాయో తెలుసుకొనే అవకాశం కలిగింది. గ్రామీణ అభివృద్ధికి 25 వేల కోట్లు ఒకే సంవత్సరంలో ఖర్చు చేస్తామనే ప్రకటన చదివి “అమ్మో, గ్రామాలకు ఇంత సొమ్ము ఖర్చు చేస్తున్నారా అని అనిపిస్తుంది. కాని ఆ సొమ్ము దేశంలోని ఆరు లక్షల గ్రామాలకు, 70 కోట్ల గ్రామీణ ప్రజలకు చేరే సరికి వేళ్లమీద లెక్కించదగిన స్థాయిలోనే ముడుతుంది. గాలి తీసేసినట్లుంటుంది. ఆ స్వల్ప నిధులతో అభివృద్ధి ఎలా అసాధ్యమో తెలియచేసే అవకాశం నాకు కలిగింది. భూపేష్‌ గుప్త (రాజ్యసభలో కమ్యూనిస్టు (గ్రూపు ఉపనాయకుడు) పేరు ఉదహరించా కాబట్టి ఓ చిన్న సంఘటన గురించి చెబుతా. ఆయనకు చెవుడు. చెవిలో హియరింగ్‌ ఎయిడ్‌ పెట్టుకొని వినేవారు. అపుడు సర్వేపల్లి రాధాకృష్ణన్‌ ఉపాధ్యక్షునిగా రాజ్యసభ కార్యకలాపాలను నిర్వహించేవారు. అందరికీ లాగే, భూపేష్‌కు కూడా ఆయన ఉపన్యాసానికి 15 నిముషాలు, ల90 నిమర. పరామర్మ వి. హనుమంతరావు

లేదా అరగంట నిర్ణయం చేసేవారు. ఈ కాలపరిమితిని ఉల్లంఘించి మాట్లాడడానికి భూపేష్‌ ఒక టెక్నిక్‌ వుపయోగించేవారు. ఇంకో రెండుమూడు నిముషాలలో తనకు కేటాయించిన కాల పరిమితి ముగుస్తుందనగా, చెవిలోనుంచి హియరింగ్‌ ఎయిడ్‌ను తీసేసి, ఉపాధ్యక్షునివైపు చూడకుండా ఉపన్యాసాన్ని కొనసాగించేవారు. ఉపాధ్యక్షుడు బెల్‌ కొట్టినా ఈయనకు వినిపించదు కదా. ఆ విధంగా పరిమితిని మించి నాలుగైదు నిమషాలపాటు అదనపు సమయాన్ని వినియోగించుకొనేవారు. రాధాకృష్ణన్‌ ఈ టెక్నిక్‌ను కనిపెట్టి “భూపేష్‌ నీ టెక్నిక్‌ను కనిపెట్టానులే, నీ ఉపన్యాసాన్ని త్వరగా ముగించు” అని నవ్వుతూ మందలించేవారు. సభ అంతా నవ్వులు నిండేవి. పార్లమెంటులో అన్ని రాష్ట్రాలనుంచి వచ్చిన సభ్యులు మాట్లాడుతుండడంతో ఆ చర్చలు వినడం అంటే భారత్‌దర్శన్‌ చేసినట్లే వుండేది. ఈనాడు పాత్రికేయ వృత్తిలో ఉద్దండులై జాతి జీవనంలోనే ప్రముఖ పాత్ర వహిస్తున్న బి.జి. వర్టీస్‌, ఇందర్‌మల్‌హోత్రా, ప్రముఖ పాత్రికేయులు నిఖీల్‌ చక్రవర్తి ,రంగస్వామి, రాఘవన్‌ (బిట్‌ ఢిల్లీ విలేఖరి) లాంటి వారంతా ఆ రోజుల్లో ప్రెస్‌ గాలరీలో విలేఖరులుగా వనిచేసేవారు. ఎవుడైనా ఢిల్లీ వెళ్లినవుడు వీరిని కలిని ముచ్చటించుకొన్నప్రుడు నీవు కూడా ఢిల్లీలో కొనసాగి వుండినట్లయితే దేశంలో ప్రముఖ జర్నలిస్టుగా రాణించే వాడివని అంటూండేవారు. ఏ రోజునైనా పార్లమెంటుకు వెళ్లడానికి వీలు కలుగకపోతే నాకొక సౌకర్యం వుండేది. కమ్యూనిస్టుపార్టీ పార్లమెంటరీ కార్యాలయానికి అ రోజు చర్చల పూర్తి పారాలు, మినిట్స్‌ అదే రోజు రాత్రి ఎనిమిది గంటల లోగా వచ్చేవి. వాటిని చూచి అవసరమైన వాటిని పత్రికలకు ప్రెస్‌ టెలిగ్రాంలు పంపే వీలు వుండేది. విలేఖరిగా అప్రస్తుతమైనా రాజకీయ పార్టీలకు పనికి వచ్చే సమాచారాన్ని ఇక్కడ ఇస్తున్నా. కమ్యూనిస్టుపార్టీ కేంద కార్యాలయానికి ఉన్నంత ప్రాముఖ్యత పార్లమెంటరీ "ర్యాలయానికి కూడా వుండేది. లోక్‌సభ, రాజ్యసభలకు, ఓవరాల్‌గా సుందరయ్యను నాయకునిగా పార్టీ ఎంపిక చేసింది. కమ్యూనిస్టు సభ్యులందరూ ప్రతీ ఆదివారం ఉదయం సమావేశమయ్యేవారు. గతవారం పార్లమెంటు కార్యక్రమాల విశ్లేషణ, రాబోయే వారంలో చర్చకు వచ్చే బిల్లులపై ఎవరు ఏం మాట్లాడాలి అనేది ఈ సమావేశాల ఎజెండా, ఏ బిల్లుమీద ఎవరు మాట్లాడాలి అనేది నిర్ణయమయ్యేది. ఆ బిల్లులో విషయం మీద అన్ని రాష్ట్రాలనుంచి వచ్చిన సభ్యులు తమతమ అనుభవాలను, అభిప్రాయాలను చెబితే ఆ బిల్లుమీద మాట్లాడే సభ్యునికి ఎంతో నేపథ్య సమాచారం లభించేది. పార్లమెంటులో ప్రవేశ పెట్టే బిల్లులు మొత్తం దేశానికంతటికీ వర్తించేవి కాబట్టి మాట్లాడే సభ్యులు, ముఖ్యంగా తమ పార్టీ అభిప్రాయాన్ని తెలియచేసే ఉపన్యాసంగా వుండాలని భావించేవారు. వివిధ రాష్ట్రాలనుంచి పార్టీ నాయకులు ఫలానా విషయాలను పార్లమెంటు దృష్టికి తీసుకొని రావాలని కోరుతూ లేఖలు వచ్చేవి. అలా వచ్చిన విషయాల్లో వేటిని సంబంధిత మంత్రిని కలిసి చర్చించాలి, వేటిని పార్లమెంటులో లేవనెత్తాలి అనే నిర్ణయం కూదా ఈ విమర్శ - ఫరామ' విష్టరలనరాముస్థ (29

సమావేశాల్లో జరిగేది. పార్లమెంటరీ కార్యాలయంలో ఒక అరడజను మంది రీసెర్చి చేసే పార్టీకార్య కర్తలు పనిచేసేవారు పార్లమెంటులో చర్చకు వచ్చే విషయాల మీద అధ్యయనం చేసి నేపథ్యాన్ని సభ్యులకు అందచేయటం వారిపని. అలాగే పార్లమెంట్‌ మినిట్స్‌లో రామ్ర్రాలకు పనికి వచ్చే సమాచారాన్ని గణాంకాలను సేకరించి అన్ని పార్టీ రాష్ట్రశాఖలకు ఒక బులెటిన్‌ పంపడం రెండో పని. నేను కూడా వీరందరితో కలిసి పనిచేస్తూందడంతో విషయాలను, సమస్యలను అధ్యయనం చేయటం నేర్చుకొన్నా. ఆ నాడు నేర్చుకొన్న విద్య ఈనాడు ఆర్ధిక విషయాల మీద వ్యాసాలు రాయటానికి ఎంతగానో వుపయోగపడుతుంది. నాకు బాగా గుర్తు. దేశభక్తుడు డాక్టర్‌ చెలికాని రామారావు. కాకినాడ పార్లమెంటరీ నియోజకవర్గం నుండి కాంగ్రెస్‌ నాయకుడు పళ్లంరాజును ఓడించి ఎన్నికయ్యారు. ఆయన, నేను కడియాల గోపాలరావు, మాదినేని బసవపున్నయ్య, వీరమాచనేని ప్రసాద్‌ ఒకే బంగళాలో వుందే వారం. ఇంతమంది ఒకే బంగళాలో వుండడమా అని అనుకోకండి. ఆ రోజుల్లో కమ్యూనిస్టులు అంత సింపుల్‌గా జీవితాలను గడిపేవారు. కార్సు, ఎ.సి.లు మొదలైనవి లేవు. ఢిల్లీ ఎండలు మీకు తెలుసుగా. చెలికాని రామారావు ఓ టెక్నిక్‌ వుపయోగించారు. తాను పడుకొనే గదినిండా నీరు నింపి పైన ఫాన్‌ వేసుకొంటే గది అంతా ఎ.సి. లాగ చల్లదనంతో నిండేది. ఆయన ధారాళంగా మాట్లాడడానికి ఇబ్బందిపడేవారు. తెల్లవారి పత్రికలో నేను పంపిన రిపోర్ట్‌ చూచి నేనింత బాగా మాట్లాడేనా అనేవారు. అప్పటి పార్లమెంటులో, చర్చల సరళి అలా వుంటే, నేటి సమావేశాల్లో ఒకరినొకరు రచ్చకీడ్చుకోవటం చూస్తున్నాం. ఇది పార్లమెంటు దెమాక్రసీకాదు, దెమనోక్రసీ. నా ఢిల్లీమజిలీ మరెన్ని సంవత్సరాలు కొనసాగేదో కాని ఆంధ్రాలో మధ్యంతర ఎన్నికలు రావటంతో నా మకాం విజయవాడకు మారింది. ఈ అనుభవాన్ని మీతో పంచుకొంటున్న సందర్భంలో ఒక్కమాట చెప్పాలి. ఇటీవలి సంవత్సరాల్లో కొన్ని పత్రికల్లో కొంతమంది పాత్రికేయుల్ని వదిలించుకోవడానికి, ఢిల్లీ లేదా ఇతర రాష్ట్రాలకు కక్ష సాధింపుగా బదిలీలు చేసిన సంఘటనలు నాకు తెలుసు. ఇది పొమ్మనలేక పొగపెట్టినట్లుంది. ఇతర రాష్ట్ర కేంద్రాలకు బదిలీచేస్తే ఎటువంటి సమస్యల నెదుర్శొనాల్సి వుంటుందో తెలియదు కాని, ఢిల్లీకి బదిలీచేస్తే మాత్రం తప్పకుండా వెళ్లాలి; అవకాశం పోగొట్టుకోవద్దు. వారు తమ వ్యక్తిత్వాన్ని పెంచుకోవడానికి, విశాలదృక్పథాన్ని పెంపొందించుకోవడానికి, తమ విజ్ఞాన భాండాగారాన్ని మరింత సుసంపన్నం చేసుకోవడానికి ఎంతకైనా ఉపయోగపడుతుంది. రాష్ట్రంలో మధ్యంతర ఎన్నికలు ప్రకటించడంతో విజయవాడకు రమ్మన్నారు. 1955 మధ్యంతర ఎన్నికలు విజయవాడ వచ్చీరావటంతోనే ఎన్నికల రణరంగంలో ప్రవేశించటం జరిగింది. అదొక అపూర్వమైన అనుభవం. అంత తీవ్రంగా, భీకరంగా నువ్వానేనా అన్నంతగా జరిగిన ఎన్నిక 24 విమర్శ - పరామర్శ వ్‌. హనుమంతరావు

మరొకటి నేను ఇప్పటికీ చూడలేదు. 2004 ఎన్నికల్లో కూడా భయంకరంగానే పోటీ జరిగింది. అయితే అది ఇద్దరు వ్యక్తులు, పార్టీల మధ్య జరిగింది కాని 1955లో జరిగిన పోటీ రెండు విధానాల మధ్య పోటీ. కాంగ్రెస్‌ కమ్యూనిస్టు విధానాల మధ్య పోటీ కాంగ్రెస్‌కు జీవన్మరణ పోటీ కమ్యూనిస్టులు అధికారంలోకి వచ్చేస్తున్నారు. సుందరయ్య ముఖ్యమంత్రి, రాజేశ్వరరావు హోంశాభామంత్రి అనే వాతావరణం రాష్ట్రంలో నెలకొంది. అప్పటికే 1951 ఎన్నికల్లో కాంగ్రెస్‌ చావు దెబ్బతినివుంది. కర్నూలు శాసనసభలో (ఈ శాసనసభ చర్చలను ఢిల్లీకి వెళ్లక ముందు మద్రాసులో శాసనసభ చర్చలను కూడా నేను కొన్నాళ్లు కవర్‌ చేశా). కమ్యూనిస్టు పక్ష నాయకుడు తరిమెల నాగిరెడ్డి కాంగ్రెస్‌ను నిద్రపోనివ్వ లేదు. కృష్ణానది జలాలను మద్రాసుకు తరలించుక పోవటానికి తమిళనాడు ముఖ్యమంత్రి రాజాజీ కుట్ర పన్నగా, ఆ కుట్రను భగ్నం చేయటంలో రాష్ట్రంలో యావత్తు రైతాంగానికి నాయకత్వం వహించి నడిపించింది కమ్యూనిస్టులు. కమ్యూనిస్టులు అధికారంలోకి వచ్చేస్తారో ఏమో, ఎందుకైనా మంచిదని ధనిక, రైతాంగం కూడా కొంతమేరకు నిధులు సమకూర్చింది. రంగాగారి కృషికార్‌లోక్‌ పార్టీ, తెన్నేటి విశ్వనాధంగారి ప్రజాపార్టీ ఇలా ఒకటేమిటి అన్ని పార్టీలను సమీకరించి ఎన్నికల చక్రాన్ని తిప్పడానికి బొంబాయినుంచి వచ్చిన కాంగ్రెస్‌ నాయకుడు ఎస్‌.కె.పాటిల్‌ విజయం సాధించారు తెనాలిలో అరుణాసఫ్‌ ఆలీ కమ్యూనిస్టు అభ్యర్థిని బలపరచడానికి సభ జరిపితే, ఇసుకేసినా రాలనంతటి జనం వస్తే పోటీగా కాంగ్రెస్‌ నాయకుడు ధేభర్‌ సభా ప్రాంగణం అంతా ఖాళీ. అయినా కమ్యూనిస్టులు ఓడిపోయారు. ఎందుకనేది ఇక్కడ అప్రస్థుతం. నాకు సంబంధించినంతవరకూ రెండు బాధ్యతలు అప్పగించారు. ఎస్‌.ఎ.డాంగే-అరుణా ఆసఫ్‌ ఆలీ సభలన్నిటికీ వెళ్లి వార్తలు పంపటంతో పాటు, వారిద్దరికీ ఎస్మార్టుగా వెళ్లటం. దేశంనలుమూలలనుంచి పత్రికలు ప్రత్యేక విలేఖరులను పంపాయి. అలాంటి వారందరిలో ఒకే ఒక విలేఖరి, అందులోనూ అతను, కేరళ కమ్యూనిస్టు పత్రిక విలేఖరి ఒక్కడే కమ్యూనిస్టులు గెలవబోవటం లేదని అన్నాడు. అదే జరిగింది. రాష్ట్రంలో పార్టీ పత్రిక విశాలాంధ్ర తప్ప మిగతా పత్రికలన్నీ కాంగ్రెస్‌కు కొమ్ముకాశాయి. ప్రముఖ సంపాదకులు నార్ల వెంకటేశ్వరరావు సంపాదకత్వంలో 'ఆంధ్రప్రభ దినపత్రిక ముందు వరసలో నిలబడి కమ్యూనిస్టులకు వ్యతిరేకంగా ప్రచారం చేసింది. ఆంధ్రప్రభ, విశాలాంధ్ర పత్రికల మధ్య కార్టూన్‌ యుద్ధం చాలా ఆసక్తికరంగా జరిగింది. రాంభట్ల కృష్ణమూర్తి విశాలాంధ్రలో కార్టూన్లయుద్ధం ప్రారంభించాడు. పకి కార్టూన్‌కు జవాబు, ప్రతి జవాబు హోరాహాోరిగా జరిగింది. ఆ తర్వాత 50 సంవత్సరాల కాలంలో అలాంటి కార్టూన్ల యుద్ధం మళ్లా చూడలేదు. గుంటూరులో దాంగేకు బహిరంగసభ ఏర్పాటు చేశారు. కాని స్టానికపార్టీ నాయకులు ఒక మేధావుల సభ కూడా ఏర్పాటు చేశారు. మీరు వచ్చి మాట్లాడాలని కోరినపుడు ఎవరీ మేధావులని అడిగారు. లాయర్హు, డాక్టర్లు, లెక్చరర్లు, ఫ్రాఫెసర్లు, పొగాకు వ్యాపారస్తులని జవాబు వచ్చింది. మేధావులంటే వీరా అని ప్రశ్నించారు. జవాబులేదు. తాను రోజుకొక సభలో మాట్లాడితేనే చక్కగా మాట్లాడగలను, విమర్శ - వరామ వి. వ వ్‌

రెండు సభలంటే క్వాలిటీ వుండదని నిర్మాహమాటంగా చెప్పారు. ఇలా చర్చ జరిగినా, రెండు సభలకూ హాజరయ్యారనుకోండి. ఆయన పత్రికా విలేఖరుల సమావేశాల్లో ఒక ప్రత్యేకత వుందేది. ప్రశ్నలకు జవాబులు ఎస్‌ ఆర్‌ నో అన్నంత క్లుప్తంగా వుంటాయి. విమర్శనాత్మక ప్రశ్నలకు నవ్వుతూనే చురకలంటించే నేర్చు అపారంగా వుంది. 119 2౪64110 ౧౭10610419 1౧ ౧18 ౧655 ౧0౧1818౧08. ఆ పార్టీ రెండుగా చీలిపోయిన తర్వాత పార్టీబలహీన పడిపోయిందంటారుగాని, ఆ బలహీనత 1955 మధ్యంతర ఎన్నికలతోనే ప్రారంభమైందని కొందరంటారు. దానికి చీలికతోడైందంటారు. ఏమైనా, మధ్యంతర ఎన్నికల్లో పతికలపాత్ర సత్యనిష్టంగా లేదని ఖచ్చితంగా చెప్పవచ్చు. వార్తకు వ్యాఖ్యకు మధ్య లక్ష్మణరేఖ చెరిగిపోయింది. విశాలాంధ్ర పార్టీ అధికార పత్రిక కాబట్టి, అది ఆ పార్టీ వార్తలకే అధిక ప్రచారం ఇచ్చిందంటే అర్థం చేసుకోవచ్చు. దానిని తప్పుపట్టలేం. కాని మిగతా పత్రికలన్నీ తమ స్వతంత్ర పాత్రను కృష్ణా, గోదావరి నదుల్లోనే కలిపేసి కాంగ్రెస్‌ కొమ్ముకాసి అసలు సిసలు కాంగ్రెస్‌ బాకాలుగా పనిచేశాయి. (2004 ఎన్నికల్లో కొన్ని పత్రికలు తెలుగుదేశం జండా పుచ్చుకొన్నట్లు) అప్పటికీ, ఇప్పటికీ కూడా పత్రికల సత్యనిష్ట గురించి ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో తెలుగుపత్రికలనుంచి నేర్చుకోవాల్సిందేమీ లేదని నా అభిప్రాయం. ఉదాహరణకు ఆ రోజుల్లో ఇండియన్‌ ఎక్స్‌ప్రెస్‌ గ్రూపు పత్రికలు చూస్తే ఆంధ్రలో “ఆంధ్రప్రభ నాగార్జునసాగర్‌ ప్రాజెక్టుకు అనుకూలంగా, తమిళ ఎడిషన్‌ వ్యతిరేకంగా, ఇండియన్‌ ఎక్స్‌ప్రెస్‌ మధ్యస్తంగా వుండేవి. వాస్తవాన్ని వార్తగా మలిచేకన్నా, పత్రిక సర్ఫులేషన్‌ పెంచుకొని లాభాలు గడించడమే ధ్యేయంగా పనిచేసింది. సర్యులేషన్‌ ఎంత ఎక్కువ వుంటే అంత ఎక్కువగా అద్వర్ణయిజుమెంట్లు వస్తాయనేది అందరికీ తెలిసిన విషయమే. అందుకోసం తొక్కని అడ్డదారిలేదు. ఆ రోజుల్లో రద్దీ పత్రికలకు మంచి ధరపలికేది. పట్టణాల్లో పత్రిక ఏజెంట్లు పత్రిక చందాదారుల వద్ద నాలుగోవంతు చందా మాత్రమే వసూలు చేసి, నెలాఖరున చందాదారు వద్దనుంచి ఆ నెల రోజుల రద్దీ పత్రికలు సేకరించి తూకానికి అమ్మితే, చందాకన్నా ఎక్కువ ఆదాయం ముట్టేది.

తదనంతరకాలంలో రాష్ట్రంలో రెండు ముఖ్య సంఘటనలు నాగార్జునసాగర్‌, పోచంపాడు (శ్రీరాంసాగర్‌) ప్రాజెక్టులకు పండిట్‌ నెహ్రూ శంకుస్థాపన, ఆంధ్రప్రదేశ్‌ రాష్ట్రావతరణం. ఈ పరిణామాలు తెలుగు ప్రజలు విశాలాంధ్రకోసం చేసిన ఆందోళనే దేశం మొత్తంమీద భాషా ప్రయుక్త రాష్ట్రాలకు నాంది పలికింది. నాకు గుర్తున్నంతవరకూ దేశంలో భాక్రానంగల్‌ ప్రాజెక్టు తర్వాత చేపట్టిన అంత భారీ ప్రాజెక్టుకు, మన రాష్ట్రంలో పునాదులు పడ్డాయి. ఈ రోజున నీటిపారుదల ప్రాజెక్టుల విషయంలో ఘోరమైన అన్యాయం జరిగిందని వాదించే తెలంగాణా వాదులు (గగ్రహించాల్సిన విషయమేమంటే పోచంపాడు పూర్తిగా, నాగార్జునసాగర్‌ పాక్షికంగా తెలంగాణ ప్రాంతానికి నీరందిస్తున్నాయి. ఇటు ఆంధ్రప్రదేశ్‌ రాష్ట్రానికి అటు ఈ ప్రాజెక్టులకు ప్రారంభోత్సవం జరిగింది ఒకేసారి. కన్నడ, మరాఠీ, తెలుగు ప్రజలు, వారివారి మాతృభాషా ప్రాంతాలతో కలిసి జీవించే అవకాశం కలిగించింది తెలుగు ప్రజల విశాలాంధ్ర పోరాటమే. ల్ల ర విమర్శ - వరామర్శ

వి. హనుమంతరావు

తమ పొలాలకు, నీటికోసం తపిస్తున్న నల్లగొండ, అటు గుంటూరు, ఇటు కరీంనగర్‌, వరంగల్‌ జిల్లాల్లోని రైతాంగానికి విముక్తి కలిగించింది ఈ ప్రాజెక్టులే. (నీటి ప్రాజెక్టుల గురించి తర్వాత పేజీల్లో చూస్తారు) అలాగే ఆంధ్రజిల్లాలకు తమిళనాడు వేయాలనుకొన్న బంధాలనుంచి బయటపడి ఈ జిల్లాల అభివృద్ధికి, ఉత్పత్తి శక్తుల పెరుగుదలకు దోహదం చేసింది. 1953లో ఆంధ్రావతరణ, 1956 నవంబరు 1న ఆంధ్రప్రదేశ్‌ అవతరణానికి ముందు ఉమ్మడి మద్రాసు రాష్ట్రంలో వుండగా, ఆంధ్ర జిల్లాల్లో సుమారు 200 గ్రామాలకు మాత్రమే విద్యుత్‌ సౌకర్యం ఉండేది. అలాగే కరీంనగర్‌ పట్టణంలో 1951 ప్రాంతాలలో విద్యుత్‌ సౌకర్యమే లేదంటే, ఈ ప్రాంతాలు ఎంత వెనుకబడి వున్నాయో వూహించుకోవచ్చు. రాష్ట్రం ఏర్పడకముందు ఒకసారి రాత్రిపూట తమిళనాడు గుండా కేరళ వెళ్లాల్సి వచ్చింది. రైలులో పోతుంటే ఇరు పక్కల పొలాల్లో వందలకొలది విద్యుద్దీపాలు వెలుగుతున్నాయి. ఇదేమిటని అడిగితే, అవన్నీ పంపుసెట్లకు అమర్చిన విద్యుద్దీపాలని చెప్పారు. ఉమ్మడి మద్రాసు రాష్ట్రంలో ఆంధ్రజిల్లాలకు జరిగిన వివక్షకు, అన్యాయానికి ఇది ఒక చిన్న నిదర్శనం. కాగా విశాలాంధ్ర ఏర్పాటు కావటం కేవలం తెలుగు వారంతా ఒకే రాష్ట్రంలో వుండాలనే భావన మాత్రమే కాదు; తెలుగు ప్రజల సర్వతోముఖాభివృద్ధికి, వారి ప్రగతికి వున్న ప్రతి బంధకాలన్నింటినీ ఛేదించుకొని ముందుకు సాగిపోవడానికి మార్గం సుగమం చేసుకోవడమే. తెలుగు ప్రజలు మూడు పోరాటాలు చేయాల్సి వచ్చింది; ఒకటి బ్రిటిష్‌ సామాజ్యవాదులకు వ్యతిరేకంగా, రెండు తమిళపాలకులకు వ్యతిరేకంగా మూడు నైజాం నవాబుకు వ్యతిరేకంగా. ఉత్తర ప్రాంతాలకు వెళితే, మీరు మద్రాసీలా అని అడిగేవారు. ముక్కోటి ఆంధ్రప్రజలున్నారని వారికి తెలియనే తెలియదు. రాష్ట్రం ఏర్పాటులో ఇటు కాంగ్రెస్‌, అటు కమ్యూనిస్టులు ఒకే తాటిమీద నడిచినా, కాంగ్రెస్‌లోనే నీలం సంజీవరెడ్డి నాయకత్వాన రాయలసీమ ప్రత్యేక రాష్ట్రం అనే నినాదాన్ని లేవదీశారు. ఆ తర్వాత ఆంధ్రరాష్ట్రం ఏర్పడిన తర్వాత కర్నూలును (విజయవాదనే రాజధాని చేయాలని వివాదం) రాజధానిగా ఏర్పాటు చేయటంతో ఆయనకే ఉపముఖ్యమంత్రిగా, తర్వాత రాష్ట్ర ముఖ్యమంత్రిగా, కేంద్రమంత్రిగా, లోక్‌సభ స్పీకర్‌గా చివరగా రాష్ట్రపతిగా చేయటం, తెలుగు వారిగా సంతోషించాల్సిన విషయమే. అయినా, అలాగే నాగార్జునసాగర్‌, పోచంపాడు లాంటి భారీ ప్రాజెక్టులకు అంకురార్పణ చేసి రాష్ట్రాభివృద్ధికి పునాదులు వేసినా, అధికారంకోసం ఏమైనా చేస్తారనే మచ్చ మిగిల్చిపోయారు. ఈ విషయాన్ని గురించి ఎంతయినా రాయవచ్చుగాని అనుభవంలో తెలుగు ప్రజలు తెలుసుకొన్నదేమంటే అప్పుడు రాయలసీమ, తర్వాత ప్రత్యేక తెలంగాణా, ప్రత్యేక ఆంధ్ర, ప్రస్తుతం మళ్లా తెలంగాణా ఉద్యమాలన్నీ రాజకీయ, అధికారం కోసమేనని, అధికారం అనే రొట్టెముక్క వేస్తే అంతా గప్‌-చుప్‌ అయిపోతుందని స్పష్టమైంది. ఏమైనా తెలంగాణా సాయుధ పోరాటం మొదలుకొని, రాష్ట్రావతరణ, భారీ ప్రాజెక్టుల నిర్మాణం లాంటి చారిత్రక సంఘటనలను రిపోర్టు చేయగలిగినందుకు నాకెంతో గర్వంగా వుంది. ఈ పరిణామాలన్నిటినీ కళ్లారా చూచి, ఈ నాటికీ బతికివున్న పాత్రికేయులు ఒకరిద్దరుంటారేమో.

విమర్శ - ఫరామ

విస్థుష్ట్యరానుస 2/7

పాత్రికేయునిగా ఇక్కడ ఆ తర్వాత కూడా రిపోర్టింగు చేయటంలో ఎటువంటి పాత్ర వహించాలి, అనే విషయం చర్చనీయాంశంగా ముందు వచ్చింది సరే, పత్రిక యాజమాన్య విధానాలకు అడుగులకు మడుగులొత్తాల్సిందే, లేకపోతే ఉద్యోగం వూడుతుందని, తన నిబద్ధతకు వ్యతిరేకంగా రాయాల్సిందేనా? ఉదాహరణకు తెలంగాణా సాయుధపోరాటం జరిగిన రోజుల్లో హింస, అహింసల ప్రస్తావన వచ్చింది. హింసకు వ్యతిరేకమైన అభిప్రాయాలున్న పాత్రికేయుడు ఆ ఉద్యమ వార్తలను నిష్పక్షపాతంగా రిపోర్టు చేయగలదా? హింసకు వ్యతిరేకతఅంటే ఉద్యమకారుల హింసా, రాజ్యహింసా రెండింటినీ ఖండించాలా? ఆ ఆందోళన హింసాయుత స్థాయికి చేరుకోవాల్సిన పరిస్థితిని నైజాంనవాబు కల్ఫ్సించలేదా? హింసకు వ్యతిరేకంగా హైదరాబాద్‌ ప్రత్యేక రాచరిక వ్యవస్థను కొనసాగించాలనే నవాబును సమర్దించినట్లు కాదా? కమ్యూనిస్టులు ఉద్యమాన్ని పింసొత్మకస్థాయికి తీసుకొనిపోయి, నైజాం నవాబును గద్దెదించే వరకూ కొనసాగించారంటే, ఆహింస సమర్థనీయంకాదా? అలాంటి ఉద్యమాన్ని నడిపినా, 1951 ఎన్నికల్లో, ప్రజలు కమ్యూనిస్టులకే అనుకూలంగా తీర్పు ఇచ్చారు కదా. కాగా ఆ హింస తప్పెలా అవుతుంది? నదీజలాల పంపకం విషయంలో రాష్ట్ర ప్రయోజనాలను కాపాడడమే, పాత్రికేయుల విధి అని, ఒకవేళ మనరాస్ట్ర ప్రభుత్వ విధానం అన్యాయమని అనిపించినా, ఆ విధానాన్నే బలపర్భాలా? బొంబాయి మార్కెట్‌లో వేరుశనగ నూనె ధర పెరుగుతుంది ఆ వార్తను బొంబాయి విలేఖరి పంపగా దేశంలో అన్ని పన్రికల్లో వస్తుంది. ఈ వార్త చదివిన మారుమూల గ్రామంలో వ్యాపారం చేసుకొనే పచారీ దుకాణదారుకూడా వెన్వెంటనే ధర పెంచేస్తాడు. (తగ్గినపుడు తగ్గించడు). ప్రజా ప్రయోజనాల దృష్ట్వా ఇలాంటి రిపోర్టు పంపటం సమంజసమా? అలాంటి వార్తలు వచ్చినపుడు రిపోర్టర్‌ పాత్ర ఏమిటి? ఇది వార్త, వార్తను వార్తగానే అందిస్తే ప్రజలకు అన్యాయం చేయటం కాదా? అలాంటి సందర్భాల్లో పాత్రికేయుల, పత్రికల పాత్ర ఏమిటి? ఇలాంటి సందేహాలు, సందిగ్గాలు నా పాత్రికేయ జీవితంలో చాలాసార్లు ఎదుర్కొంటూ వచ్చాను. ఇపుడూ వస్తున్నాయి. పాత్రికేయుల సంస్థలు ఇటువంటి విషయాలను చర్చించాల్సిన అవసరం వుంది. విశాలాంధ్రకు గుడ్‌బై

ఈ పరిణామాల క్రమంలో నేను విశాలాంధ్ర పథత్రికను వదలి పెట్టాల్సి వచ్చింది. వదిలి పెట్టాల్సివచ్చిందనే మాటను కావాలనే వాడుతున్నా. అప్పటికి కమ్యూనిస్టు ఉద్యమం రెండుగా చీలిపోయింది. నేను మార్కిస్టు పార్టీని ఏంచుకొన్నా ఆ పార్టీని ఎంపిక చేసుకొన్న తర్వాత నన్ను విశాలాంధ్రలో ఎలా వుండనిస్తారు అర్ధం చేసుకోగలను. పొమ్మనలేక పొగపెట్టినట్లు నన్ను హైదరాబాద్‌ కార్యాలయ బాధ్యతనుంచి తప్పించి విజయవాడకు రప్పించారు. ఆ రోజుల్లో బందరు కోర్టులో రమీజాబీకేసు విచారణ జరుగుతూంటే రోజూ వెళ్లి రిపోర్టు తీసుకొని రమ్మన్నారు. లి ట్ర విమర్శ - పరామర్శ

వి. హనుమంతరావు

ఇందుకు ప్రతిగా ఈ విషయాన్ని వర్మింగ్‌ జర్నలిస్ట్‌ యూనియన్‌కు ఫిర్యాదు చేయగా, ఈ కేసు లేబర్‌ కోర్టుకు వెళ్లింది. యాజమాన్య ప్రతినిధిగా విశాలాంధ్ర విజ్ఞాన సమితి సభ్యులు, రాష్ట్రపార్టీ అగ్రనాయకుల్లో ఒకరైన చలసాని వాసుదేవరావు గారిని పంపారు. ఆయన ఎంతో సౌమ్యుడు. ఆయనకు కోపం రావడం నేనెపుడూ చూడలేదు. అలాంటి పెద్దాయనతో ఢీ అంటే ఢీ అనటం చాలా బాధ కలిగింది. ఈ పరిజామాలన్నింటినీ ప్రతీరోజు మార్కిస్టుపార్టీ, కార్యాలయంలో బాధ్యులకు తెలియచేస్తూండేవాణ్ణి. నా స్పందన రెండు పార్టీల మధ్య వివాదంలో భాగంగానే వుండేది విశాలాంధ్ర యాజమాన్యంతో ఢీ కొనటం మార్శిస్టుపార్టీకి కోరుకొనే పరిణామమేనని భావించా కాని వారి స్పందన ఎందుకో చాలా కోల్డ్‌గానే వుందేది ఎందుకో గ్రహించలేకపోయా. ఈ నాటికి కూడా ఇందుకు కారణం తెలియదు. ఆ తర్వాత విశాలాంధ్ర యాజమాన్యంతో రాజీ కుదరటంతో హైదరాబాద్‌ వచ్చేశా. ఆనాడు రాష్ట్ర పార్టీ కార్యాలయంలో బాధ్యులుగా వున్న వారెవరైనా వుంటే వారినడిగి తెలుసుకొందామని ప్రయత్నించా. కాని దురదృష్టవశాత్తు అలాంటివారెవరూ జీవించిలేరు. సరే, ఉద్యోగం వేటలో పడ్డా. కొద్దినెలలు గోల్కొండ పత్రికలో, కొన్నాళ్లు స్థానిక వార్తా సంస్థ ఎ.ఎన్‌,ఎస్‌. లో పనిచేసి 1967లో యూ.ఎన్‌.ఐ (౮0 అఖిల భారత వార్తా సంస్థలో చేరాను. ఈ సంస్థ హైదరాబాద్‌ కార్యాలయంలో రిపోర్టర్‌ స్థానం ఖాళీగా వుందని తెలిసి అందులో ఉద్యోగానికి ప్రయత్నించా. ఆ సంస్థ స్థానిక అధిపతికి నాకు చాలా దగ్గర స్నేహం. వర్కింగ్‌ జర్నలిస్ట్‌ యూనియన్‌ కార్యకాలాపాల్లో కలసి పనిచేసిన సాన్నిహిత్యం. నువ్వంటే నువ్వని అనుకొనేటంత సన్నిహితత్వం. అయినా ఆ ఉద్యోగం నా కివ్వడానికి వెనుకడుగు వేశాడు. దానికి మూడు కారణాలు. 1) నా అనుభవం అంతా తెలుగు పత్రికల్లోనే ఇంగ్లీషు పత్రికల్లో కాదు 2) పత్రికల్లో పనిచేయటం వేరు, ఏజన్సీలో పనిచేయటం వేరు. 3) నేను కమ్యూనిస్టును. ఇవన్నీ వాస్తవాలే. అతనిక్షి హైదరాబాద్‌ విలేఖరులలో వార్తలను పసిగట్టగల నేర్చున్న వాడిగా గుర్తింపు. మంత్రులందరితో బాగా సంబంధాలున్నాయి. అతని అభిప్రాయాన్ని ఆ సంస్థ యాజమాన్యం కాదని ఎలా అనగలుగుతుంది? ఇదీ నా ఆలోచనా సరళి. అయినా ప్రయత్న లోపం వుండకూడదు కదా. ఢిల్లీ వెళ్లాను. అప్పటికే ప్రముఖ పొత్రికేయుడు నిఖిల్‌ చక్రవర్తి నడిపిస్తున్న ఐ.పి.ఏ. ఫీచర్‌ సర్వీస్‌కు రాష్ట్రం నుండి వార్తలు పంపిస్తున్న (1954లో ఈ సంస్థను 'ప్రారంభించటంలో నా పాత్ర కూడా కాస్త వుంది) సంబంధాన్ని పురస్కరించుకొని అంతకు ముందు, 1951 నుంచి పార్టీ రీత్యా సంబంధాలుండడంతో వెళ్లి విషయం చెప్పా. అప్పటి యు,ఎన్‌.ఐ అధిపతి కుల్‌దీప్‌ నయ్యర్‌కి నిఖిల్‌ దాకు దగ్గర సంబంధాలుండటంతో, తాను మాట్లాడతానని చెప్పాడు. కొద్దిరోజుల్లోనే హైదరాబాద్‌ రానున్నాదని వెళ్లి కలుసుకోమని చెప్పాడు. హైదరాబాద్‌లో ఆయనతో ఇంటర్వ్యూ ముచ్చటగా మూడు నిముషాలే అంటే నమ్మండి. స్థానిక అధిపతి లేవనెత్తిన అభ్యంతరాలకు ఆయన జవాబులు చూడండి. 1) నీవు కమ్యూనిస్టు అయినా, ఐమర్మ - వరాకు వ చా

ఫాసిస్టు అయినా, నీ అభిప్రాయాలు నీవు పంపే వార్తల్లో ప్రతిబింబించకుండా, ప్రభావితం చేయకుండా చూచుకోవాల్సిన బాధ్యత నీ మీద వుంటుంది 2) వార్తా సంస్థలకు ముఖ్యంగా కావాల్సింది వార్తలను పసిగట్టడం. ఇంగ్లీషులో తప్పులుంటే, మద్రాసులో, ఢిల్లీలో ఉన్న సబ్‌-ఎడిటర్లు సరిదిద్దుతారు 3) చాంతాడంత రిపోర్టులు పంపిస్తే, కత్తెర వేసే బాధ్యత మాది. అనుభవంలో నువ్వే నేర్చుకొంటావు. రేపే వెళ్లి పని ప్రారంభించు. ఇంటర్వ్యూ అయిపోయింది! పాత్రికేయ వృత్తిలో అదే నా మొదటి ఆఖరి ఇంటర్వ్యూ. ఉద్యోగం సంపాదించటం ఇంత సులువా అని అనిపించింది ఆ సంస్థలో పనిచేసిన పది సంవత్సరాల్లో నేనెన్నో విషయాలు నేర్చుకొన్నా. సైన్సునుంచి షిప్‌ బిల్దింగ్‌ వరకు అధ్యయనం చేసే అవసరం ఏర్పడింది. అభ్యాసం అలవడింది. అనేక విషయాల్లో నా విజ్ఞానాన్ని పెంపొందించుకొనే మహదవకాశం లభించింది. పాత్రికేయ వృత్తిలో గుర్తింపు పొందడానికి ఈ సంస్థలో పనిచేయటం మొదటి మెట్టుగా నేను భావిస్తా. ఇది అఖిల భారత సంస్థ కావటంతో, దేశ వ్యాప్త ప్రాముఖ్యతవున్న పత్రికల్లో ప్రచురించే అవకాశం వుండే వార్తలను, రాష్ట్ర వార్తలను ఇతర రాష్ట్రాల పత్రికల్లో (ప్రచురించేలా మలచటం నేర్చుకొన్నాను. అంతకన్నా ముఖ్యంగా పి.టి.ఐ, యు.ఎన్‌.ఐ కు మధ్య వార్తలను పంపించటంలో ఉన్న పోటీ దృష్ట్యా, పి.టి.ఐ కన్నా ముందే వార్తలను పంపాల్సిన వేగాన్ని అలవరచుకున్నాను. అలా వేగంగా వార్తలను పంపటంలో ధృవపడని వార్తలను పంపే పప్రమాదంనుంచి జాగ్రత్తపడే బాధ్యతను అలవరచుకోవాల్సిన అవసరాన్ని తెలుసుకొన్నా, దేశవ్యాప్తంగా ఆసక్తి కలిగించే వార్తలు అందించే సంస్థలు హైదరాబాద్‌లో ఎక్కడున్నాయనే వేటలో నగరంలో వున్న అఖిల భారత సైన్సు, సాంకేతిక సంస్థలపై నా కళ్లు పడ్డాయి. సైన్సు, టెక్నాలజీ గురించి నాకేం తెలుసు? “అలాంటి వార్తలను ఎలా సేకరించడం అనే ఆలోచనను నాదరికి రానివ్వలేదు. ప్రత్యేక వార్తలను సేకరించి పంపాలనే నా కోర్కెదే పైచేయి అయింది. ఈ సంస్థలన్నీ ఇటు రాజేంద్రనగర్‌లో అటు తార్నాక పరిసర ప్రాంతాల్లో, ఉత్తర దక్షిణ ధృవాల్లో వుండేవి. దూరా భారం కావటంతో ఇతర పత్రికల, ఏజెన్సీల విలేఖరులు వాటి జోలికి పోయేవారు కాదు. ఆ సంస్థలు ఇచ్చే వార్తలు బహుశా కొంతమందికి “గ్రీక్‌ అండ్‌ లాటిన్‌" కావటం మరో కారణమై వుండవచ్చు. పైగా ఇలాంటి వార్తలు పాఠకుల దృష్టిని వెంటనే అకర్షించే వార్తలు కాకపోవటం మరో కారణం కావచ్చు. ఏమైనా ఈ వార్తలను సేకరించటంలో నాకు పోటీలేదనిపించింది. సుమారుగా ప్రతీవారం ఒక ప్రత్యేక వార్త పంపేవాణ్ణి. యు.ఎన్‌.ఐ వార్తా సంస్థకు అప్పటికి దేశవ్యాప్తంగా 54 కార్యాలయాలున్నాయి. ఈ కార్యాలయాలన్నీ ప్రతీరోజూ, కార్యాలయం పరిధిలో వున్న పత్రికల్లో యు.ఎన్‌.ఐ. వార్తలేమి చోటు చేసుకొన్నాయి; ఏ ముఖ్య వార్తలు మిస్‌ అయ్యాయి, పి.టి.ఐ. ఏమి స్మోర్‌ చేసింది అనే రిపోర్టు విధిగా పంపాలి. ఢిల్లీలో ఈ రిపోర్టుల సారాంశాన్ని తిరిగి ఈ కార్యాలయాలకు పంపుతారు. నేను వారం వారం పంపే వార్తలకు విరామం లేకుండా ప్రతివారం దేశవ్యాస్తంగా స్కోర్‌ చేస్తూండటం నాకెంతో తృప్తి కలిగించేది. నా శమ ఫలించిందనే సంతృప్తి. 9గ్ర విమర్శ - పరామర్శ వి. హనుమంతరావు

ఈ విజయానికి రెండు మూడు కారణాలున్నాయి. ఈ పరిశోధనా కార్యాలయాలు దూరంగా వున్నాయి. అక్కడిదాకా ఎవడు పోతాడని కాళ్లు చాచుకొని కూర్చోకుండా అంతదూరం సైకిలుమీదో, బస్‌మీదో వెళ్లేవాణ్సి. ఈ పరిశోధనా సంస్థల్లో జరిగే పనికి ఎటువంటి ప్రాచుర్యం లభించేది కాదు. నేను ఆ ప్రాచుర్యాన్ని ఇవ్వటానికి వెళుతూండటంతో పబ్లిసిటీ లభిస్తుందని వారికీ, నాకో ప్రత్యేక వార్త లభించిందని నాకూ సంతృప్తి కలిగించాయి. వారు తమ కార్యకమాలను ఓపికగా వివరించేవారు. అనేక రిపోర్టులు ఇచ్చేవారు. వాటిని చదివే ఓపిక, శద్ధ వున్నందుకు నన్ను నేనే అభినందించుకొనేవాణ్ణి దీనితో నాకు ఢిల్లీ కార్యాలయంలో కూడా గుర్తింపు లభించింది. ఆ తర్వాత స్థానిక చీఫ్‌ రిపోర్టర్‌-కం-మానేజర్‌ను కొన్ని కారణాలవల్ల ఢిల్లీకి బదిలీ చేయటంతో, ఆ న్థానంలో మరోచోట నుంచి ఎవరినీ పంపకుండా నన్నే ఆ పోస్టులో నియమించడానికి పైన ఉదహరించిన గుర్తింపు కారణమై వుండవచ్చు. ఈ బాధ్యత నేను స్వీకరించడమేమిటి, రాష్ట్రంలో (ప్రత్యేక తెలంగాణా ఉద్యమం ప్రారంభం కావడమేమిటి సుమారుగా ఒకేసారి జరిగాయి. సరిగ్గా అదే సమయంలో నేను పెప్పిక్‌ అల్సర్‌తో కుస్తీ పడుతున్నా. ఆ జబ్బు కంట్రోల్‌లో ఉండాలంటే ఎటువంటి ఆందోళనకు, ఉద్విగ్నతకు గురి కాకూడదు. కాని ప్రత్యేక తెలంగాణాలాంటి హింసాత్మక ఉద్యమాన్ని కవర్‌ చేస్తున్నప్పుడు ఆందోళన పడకుండా ఏ విలేఖరీ వుండలేడు. ప్రతీ నిమిషం ఎక్కడో ఒకచోట నుంచి కాల్చులు జరిగాయనో, విధ్వంసమో, అరెస్టులో, లాఠీ ఛార్జీలో జరిగాయనో వార్తలు వస్తూంటే అవి నిజమోకాదో, దానికి కారకులెవరో తెలుసుకొంటేనే గాని వార్త ఎలా పంపటం, కు కపిల పార్థసారథి ఒకే ఒక అసిస్టెంట్‌ రిపోర్టర్‌ వుండేవాడు. అతను నాకు అసిప్టెంట్‌ కాబట్టి నేను ఆదేశించటం, అతను అమలు పరచటం అనే బాసిజానికి పోకుండా ఇద్దరం కలిసి చర్చించుకొనేవాళ్లం. నేను కార్యాలయంలోనే ప్టేషనరీగా వుండటం, అతను తిరుగుతుండటం, టెలిఫోన్లు, వ్యక్తుల నుంచి వచ్చే వార్తలను ప్రతీ గంటకు అతను ఫోన్‌చేస్తే ఇలా వచ్చిన వార్తలను అతనికి చెప్పి నిజా నిజాలు తెలుసుకోమని చెప్పటం, అతను సేకరించిన వార్తలను నేను తీసుకోవటం, వాటిని అధికార వర్గాలతో వెరిఫై చేసుకొని టెలిప్రింటర్‌ మీద ఢిల్లీకి పంపటం, పతీ రోజూ మధ్యాహ్నం, సాయంత్రం, రాత్రి మూడు రౌందస్‌లు పంపటం నా బాధ్యతగా పంచుకొన్నాం. ఇలా పంచుకొనే ప్రక్రియ ఎంతో సమర్ధవంతంగా పనిచేసింది. పంపకం వల్ల అసిస్టెంట్‌ రిపోర్టర్‌కు కూడా బాధ్యత ఏర్పడింది. మరుసటిరోజు పత్రికల్లో ఎక్కువరోజులు యు.ఎన్‌.ఐ. వార్తే లీడ్‌ స్టోరీగా వుందేది. మామూలుగా పత్రికలు వారి స్టాఫ్‌ రిపోర్టర్లు పంపే వార్తలకు లీడ్‌ ఇచ్చి, ఏజన్సీ వార్త తోకగా ప్రచురించటం జరుగుతూంటుంది. కాని ఎక్కువ రోజులు యు.ఎన్‌.ఐ. వార్తకు లీద్‌ ఇచ్చి, తమ విలేఖరి వార్తను పై దానికి తోకగా ప్రచురించారంటే మా ఏజన్సీ వార్తలకు ఎటువంటి విశ్వసనీయత ఏర్పడిందో అర్ధమవుతుంది. ఇలాంటి ఉద్యమాల గురించి విలేఖరులకు కూడా కొన్ని అభిప్రాయాలుంటాయి కదా. మేమిద్దరం ప్రత్యేక తెలంగాణాకు వ్యతిరేక అభిప్రాయం ఉన్నవాళ్లం. అలాంటపుడు ఉద్యమ వార్తలను ఐిమర్శ - ఫరామర్శ ల! వి. హనుమంతరావు

నిష్పక్షపాతంగా పంపటమే పత్రికల్లో లీడ్‌స్టోరీగా ప్రచురింపబడదానికి కారణం మహబూబ్‌నగర్‌ నుంచి ఎన్నికై, కేంద్ర మంత్రిగా పనిచేసిన మల్లికార్జున్‌ ఆ రోజుల్లో కేవలం ఒక కార్యకర్త మాత్రమే. మా కార్యాలయానికి రోజూ తెలంగాణ సమితి వార్తల పత్రికా ప్రకటనలను తీసుకొని వస్తూండేవాడు. మరుసటిరోజు వచ్చినపుడు మా వార్త పత్రికల్లో పడదేమిటి అనో ఢిల్లీ పత్రికల్లో రాలేదనో, ఎందుకు రాలేదని ఒకసారి గర్జించి అడిగేవాడు. వార్తా సంస్థకు, పత్రికకు ఉన్న తేడాను అతనికి వివరించి, వార్తాసంస్థ పరిమితులను విశదపరచాల్సి వచ్చేది. అయితే తెలంగాణా సమితినుంచి గాని, ఇటు ప్రభుత్వం నుంచి గాని అధికారికంగా ఎపుడూ ఎటువంటి అసంతృప్తిని ప్రకటించకపోవటం మేము పంపిన వార్తల నిష్పాక్తికతకు నిదర్శనం. అవతల పిటిఐలో నలుగురు రిపోర్టర్లు ఉన్నా ఇద్దరితోనే మేము విజయం సాధించామంటే, అందుకు కారణం టీమ్‌వర్క్‌

నాకు ముందుగా చీఫ్‌ రిపోర్టర్‌గా పనిచేసిన డి. సీతారాం స్పాట్‌ న్యూస్‌ను పట్టడంలో ఆరితేరిన చెయ్యి. అతని కాంటాక్టులు కూడా అలాంటివే. ఉదహరణకు నేను బాధ్యతను స్వీకరించిన తర్వాత ఒకరాత్రి 10-12 గంటల మధ్య ఫోన్‌కాల్‌ వచ్చింది. ఢిల్లీనుంచి ఒక ప్రత్యేక విమానం వచ్చిందని చెప్పి ఫోన్‌ పెట్టేశాడు. నా పాత మిత్రుడి కాంటాక్టు అయివుంటుంది. అతనే వుంటే అతనేమి చేసి వుండేవాదో నేనూహించలేను కాని ఏదైనా చేసి వుండగలడని మాత్రం చెప్పగలను. అంతా కాంటాక్టులపై ఆధారపడి వుంటుంది. ప్రత్యేక విమానం వచ్చిందనడానికి పెద్దగా ఆలోచించాల్సిన విషయమేమీ కాదు. ఏమి చెయ్యాలో తోచక ఢిల్లీ కార్యాలయానికి ఈ సమాచారం అందచేశా వాళ్లేమైనా కూపీ లాగగలరేమోనని. ఆ మరుసటిరోజున బ్యాంకులు జాతీయం చేసిన ప్రకటన ప్రముఖంగా పత్రికల్లో వచ్చింది. ఆ రోజున రాష్ట్రపతి సికింద్రాబాద్‌లోని రాష్ట్రపతి భవనంలో వున్నారు. అంటే ఆయన సంతకంకోసం విమానంలో ప్రత్యేకదూత వచ్చాడన్న మాట. అప్పటికి కొద్దిరోజులుగా ఇలాంటి నిర్ణయం ఏదో చేయబోతున్నారనే వార్తలు వస్తున్నాయి. ఈ నేపథ్యాన్ని రాష్ట్రపతి సికింద్రాబాద్‌లో వున్నారనే విషయాన్ని జోడించి చూచివుంటే, ట్యూబ్‌లైటు వెలిగివుందేదేమో? న్యూస్‌ ఏజన్సీలో పనిచేసేవారు వారి వారి రాష్ట్ర పరిధుల్లో పరిమితం కాకుండా మొత్తం దేశంలో జరిగే పరిణామాలను గమనంలో ఉంచుకోవాల్సిన అవసరాన్ని ఇది తెలియ చేస్తుంది. ఆ సంఘటన నుంచి నేనో పాఠం నేర్చుకొన్నా అలాగే ఈ ఏజన్సీలో చేరిన కొత్తలో ఉదయమే ఒక బస్తీలో ఎవరినో పొడిచి చంపేసారనే ఫోన్‌కాల్‌ వచ్చింది. అది సర్వ సాధారణమైన వార్త, ఒక ఏజన్సీ పట్టించుకోవాల్సిన వార్తకాదు. ఇలాంటి వార్తలు స్థానిక పత్రికల విలేఖరులు చూచుకొంటారు. అయినా, ఈ విషయం గురించి, ఆ బస్తీకి, ఆ బస్తీ నుంచి ఉస్మానియా ఆసుపత్రికి రోజంతా తిరిగాను. సాయంత్రం పోలీసు కార్యాలయం తెలియ చేస్తుందని, ఇలాంటి వార్తల వెంట మనం పడాల్సిన పనిలేదని నా బాస్‌ అన్నాడు. ఇది నేను నేర్చుకొన్న మరో పాఠం. ప్ర ల్ల విమర్శ - వరామర్శ

వి. హనుమంతరావు

ఈ వార్తా సంస్థ యాజమాన్యం విశాఖపట్నంలో ఒక కార్యాలయాన్ని ప్రారంభించాలని నిర్ణయించి, నా స్టానే టి.వి.కృష్ణ అనే నా ఆప్తమిద్రుజ్జి హైదరాబాద్‌ బాధ్యత స్వీకరించటానికి పంపి, నన్ను వెళ్లి ఆ కార్యాలయం ప్రారంభించాలని ఆదేశించింది. నా పాత్రికేయవ్చత్తికి ఢిల్లీలో శ్రీకారం, తర్వాత హైదరాబాద్‌కు, ఇపుడు విశాఖకు అవరోహణ-ఈ వృత్తిలో చేరిన వారికి ఇదో వింత అనుభవం. ఇది ఒక డిమోషన్‌ లాంటిది. కాని నాకెందుకో అలాంటి ఆలోచన కలుగలేదు. నా ఆప్తమిద్రుడికి నా స్థానాన్ని ఇచ్చి, అతన్ని అవసరానికి ఆదుకొన్నాననే సంతృప్తి; విశాఖలో అప్పటికే పోర్టు, షిప్‌యార్జు వుండగా, మరో రెండు పరిశ్రమలు ఏర్పాటు కావటంతో, అవి నాకు కొత్త అనుభవాన్ని ఇన్వగలవనే ఆశ, మా సంస్థ కొత్త కార్యాలయానికి పునాదులు వేసి, నడప గలిగే బాధ్యతను స్వీకరించబోతున్నాననే సంతృప్తి రెండవ ప్రపంచ యుద్ధకాలంలో ఈ పట్టణంలో నివసించి వుండటంతో, తెలిసిన వూరికే వెళుళున్నాననే ఆలోచన-ఇవన్నీ నన్ను ప్రోత్సహించాయి. ఈ నా నిర్ణయం సరైనదేనని, అక్కడవున్న అయిదేళ్లలో నా అనుభవం నిర్ధారించింది. నా వృత్తిలో నన్ను మరింత పైకి తీసుకొని వెళ్లింది.

హైదరాబాద్‌లో వుండగా నా బీట్‌ పరిశోధనా సంస్థల చుట్టూ పరిభమించి, ఆ విషయంలో కొంత అనుభవాన్ని సంపాదించగా, విశాఖపట్నంలో ఈ నేపధ్యం ఎందుకూ పనికిరాలేదు. ఇక్కడ ఆంధ్ర విశ్వ విద్యాలయం, పోర్టు, షిప్‌యార్డ్‌, నేవీ లాంటి సంస్థలు వార్తలకు ఆధారాలు అయ్యాయి. ఈ మూడు సంస్థలు చేసే పనుల గురించి నాకు బొత్తిగా ఏమీ తెలియదు. మళ్లా ఓనమాల నుంచి (ప్రారంభించాల్సి వచ్చింది. ఇతర పత్రికలకు విలేఖరులున్నారుగాని అఖిల భారత న్యూస్‌ ఏజన్సీ అనేది లేదు. యు.ఎన్‌.ఐ శ్రీకారం చుట్టింది. దీనితో విశాఖపట్నం అఖిల భారత వార్తా చిత్రపటంలో చేరుకొంది. ఈ పరిణామంలో నేను కూడా ఒక పాత్ర పోషించగలిగాననే సంతృప్తి. నిజానికి యు,ఎన్‌.ఐ స్థాపన, విశాఖపట్నం అభివృద్ధి-రెండూ ఒకేసారి ప్రారంభం కావటం కాకతాళీయం మాత్రమే. అప్పటినుంచి విశాఖ రూపురేఖల మార్పుకు అంకురార్పణ జరిగింది. ప్రయివేటు రంగంలో కోరమాండల్‌ ఎరువుల కర్మాగారం, ప్రభుత్వ రంగంలో భారత్‌ హెవీ ప్లేట్‌ అండ్‌ వెసెల్స్‌ కర్మాగారం, జింక్‌ స్మెల్టర్‌, పారిశ్రామికవాడ ప్రారంభం, విశాఖ పోర్టులో బెటర్‌ హార్బర్‌ నిర్మాణం, ఉక్కు కర్మాగారం పని ప్రారంభం, రక్షణశాఖ నౌకాదళ కేంద్రం స్థాపన-ఇవన్నీ చేతినిండా పని కల్పించాయి. ఒక్క కోరమాండల్‌ తప్ప, మిగతావన్నీ కేంద్ర ప్రభుత్వ సంస్థలే. ఎన్ని వేలమందికో ఉద్యోగాలు, ఆ ఉద్యోగులమీద మరిన్ని వేలమంది బ్రతుకులు ఆధారపడి వున్నాయి. ఇవాళ నిల్చొని వెనక్కు తిరిగి చూచుకొంటే ఇదంతా ప్రయివేటు రంగానికి సాధ్యమా? అలా విశాఖపట్నం అభివృద్ధి ప్రజలకు ఉపాధీ, ఉద్యోగం చూపించిన ప్రభుత్వరంగాన్ని ఈ రోజున ప్రభుత్వమే నీరసపరచి, నిర్వీర్యం చేసి, నష్టాలొస్తున్నాయని చూపించి ప్రయివేటీకరణకు పూనుకొంటున్నదంటే, అలాంటి ప్రభుత్వాన్నేమనాలి?

విమర్శ - కరాము. వి. ర్త నూనుర క

ఈ సంస్థలన్నీ నాకు కూడు పెట్టాయి. అదేనండీ, వార్తల కూడు. ఈ సంస్థలకు అక్కడవున్న వివిధ పత్రికల ప్రతినిధుల కవరేజి అంతగా వుండేది కాదు. దానికి అధ్యయన లోపమే కారణం అని నా ఉద్దేశం. వృత్తిలో కొనసాగుతున్నది జీతం రాళ్లకోసమే గాని (అది అవసరమే అనుకోండి), అదే సమయంలో తన వృత్తిలో మనసు పెట్టి పనిచేస్తే రాష్ట్రానికి, దేశానికి, పరోక్షంగానైనా ప్రజలకు సేవ చేయవచ్చుననే తలపే విలేఖరి మనసులో పెట్టుకొని పనిచేస్తే ఆ వార్తకు జీవకళ వస్తుంది; పాఠకునికి విస్తత సమాచారం లభించి, ఆ అభివృద్ధి, ఆ పరిమాణం మంచి చెడ్డలు తెలుసుకోవడానికి వీలుకలుగుతుంది. పారకుని మెదడుకు మేత పెట్టడం జరుగుతుంది. ఈ లక్షణాలన్నీ కమ్యూనిస్టు సిద్ధాంతాల్లో విశ్వాసంతో వున్న విలేఖరుల్లో వుంటాయని ఈ రోజున పత్రికారంగంలో ప్రముఖ స్థానాల్లో వున్న వారిని (ఎబికె, బొమ్మారెద్ది, రాఘవాచారి) చూస్తే తెలుస్తుంది. ఇది మరో ప్రత్నామ్నాయ విధానం ద్వారా కూడా సాధ్యం కావచ్చు. వృత్తిలో రాణించాలి, పైకి రావాలి, అందుకు వృత్తిలో నైపుణ్యాన్ని పెంచుకోవాలి అనే కమిట్‌మెంటు వుంటే కూడా సాధ్యం అవుతుంది. అందుకు అవసరమైన సమాచారాన్నంతా సేకరించినంత మాత్రాన చాలదు. ఆ సమాచారాన్ని పాఠకుని ముందుంచే ముందుగా విలేఖరి తన మెదడుకు పనిపెట్టి మేధస్సును జోడించి పనిచేస్తే ఆ వార్తకు సమగ్రత చేకూరుతుందని న్నా అనుభవం చెబుతుంది. అలాంటి కృషి చేయటం వల్లనే పోర్టు పని గురించి నేను పంపిన వార్తను ఎకనమిక్‌ టైమ్స్‌ రెండవ సంపాదకీయంగా ప్రచురించింది. అదే సంస్థ గురించి, అలాగే షిస్‌యార్డ్‌లో నిర్మించే ఓడల ఖరీదును ఎలా మదింపు చేయాలి అనే విషయం గురించి నేను పంపిన విశ్లేషణకు సంపాదక పేజీలో స్థానం లభించింది. ఆ సంస్థల యాజమాన్యాలకు ఇది ఎంతో సంతృప్తి కలిగించటంతో వారు నాకు మరిన్ని వార్తలను అందించేవారు. విశాఖపట్నం పోర్టు, పట్టణానికి దగ్గరేగాని, షిప్‌ యార్డుకు వెళ్లాలంటే చాలాదూరం బస్సులో వెళ్లి రావాల్సి వచ్చేది. పూర్వం రోజుల్లో ఆయవారం చేసే బ్రాహ్మణులు భోజనం దొరుకుతుందంటే పొరుగూళ్లకు కూడా నడిచి వెళ్లే వారట. అలాగే వార్త లభిస్తుందంటే ఎంత దూరమైనా శ్రమగా అన్పించేది కాదు. అపుడు బెటర్‌వోర్చర్‌ నిర్మాణం జరుగుతోంది. అలాంటి నిర్మాణం దేశంలోనే మొదటిసారి కావటంతో అపుడు పోర్ట్‌ చైర్మన్‌గా వున్న ఐ.ఎ.ఎస్‌. అధికారి బి.కె. రావుకు పాత అనుభవం మీద ఆధారపడే అవకాశం లేదు. అందుకు సంబంధించిన లిటరేచర్‌ను చదివి, ఇతర దేశాల అనుభవాన్ని ఆకళింపు చేసుకొని సమర్ధవంతంగా పూర్తి చేశారు. మేధావులైన అధికారులు ఏం చేయగలరో అనే దానికి బి.కె. రావు ఒక ఉదాహరణ. ఇదే సందర్భంలో మరొక ఐ.ఎ.ఎస్‌. అధికారి సి. అర్జునరావుతో పరిచయం అలాంటి మరో ఉదాహరణ. అప్పట్లో ఆయన నికార్సయిన

అధికారి. బెటర్‌ హార్చర్‌ నిర్మాణానికి సముద్రం లోపల పెద్ద పెద్ద రాళ్లతో ఒక గట్టు నిర్మించాల్సి వుంటుంది. దీనికి కావల్సిన రాళ్లను ప్రభుత్వ అనుమతి లేకుండా చుట్టూ వున్న కొండలను కొట్టి తెస్తూండడాన్ని గమనించిన అర్జునరావు ఆ కంపెనీకి చెందిన లారీలను అధీనంలోకి ప్ర 4 విమర్శ - ఫరామర్శ

వి. హనుమంతరావు

తీసుకొన్నారు. ఈ నిర్మాణాన్ని కాంట్రాక్టు తీసుకొన్న నిర్మాణ కంపెనీ దేశంలో పేరున్న పెద్ద కంపెనీ. అయినా అర్జునరావు చెదిరిపోకుండా పెద్ద సంఖ్యలో లారీలను స్వాధీనం చేసుకోవటానికి కావాల్సిన ధైర్యాన్ని కూడదీసుకోవడానికి వెనుకాడలేదు. అలాంటి అధికారులను నేటి ప్రభుత్వంలో కాగడాపెట్టి వెదికాల్సిందే. తర్వాత ప్రభుత్వ రంగంలోకి మారింది. ఏ దేశమైనా తన ఉత్పత్తులను ఎగుమతి చేయాలంటే తన దేశ నౌకల్లోనే ఎగుమతి చేయాలని ప్రయత్నిస్తుంది. (అవి కొన్నవి కావచ్చు, లేదా నిర్మించినవి కావచ్చు) అయితే విదేశాల నుంచి మన దేశంలోనికి తీసుకొని వచ్చే ఉత్పత్తులను తన దేశ నౌకల్లో తరలించుకొని వస్తాయి కనుక, తిరిగి వెళ్లేటపుడు వట్టి నౌకలు కాకుండా సరుకు నింపిన నౌకలు తీసుకొని వెళ్లడానికి ప్రయత్నిస్తాయి. ప్రతీదేశం తన దేశ ప్రయోజనాలను రక్షించుకోవడానికి, పెంపొందించుకోవడానికి ప్రయత్నిస్తుంది. తప్పులేదు. అదే దేశ ప్రయోజనాల రక్షణ లక్ష్యంగా ఈ నౌకా నిర్మాణ కేంద్రం నిర్మించ బడింది. అయితే ఇతర అభివృద్ధి చెందిన దేశాల్లో నౌకా నిర్మాణంలో మెలకువలు, టెక్నాలజీ, అనుభవం దృష్ట్వా నిర్మాణ ఖర్చు తక్కువ కావటంతో, అలాగే ఆ దేశ ప్రభుత్వాలు ఎక్కువ మొత్తాలు సబ్సిడీ ఇవ్వడం వల్ల నౌకా రవాణా సంస్థలు ఖరీదు తక్కువైన నౌకలను కొనటం జరుగుతూ వచ్చింది. ఇతర దేశాల్లాగే మన దేశ ప్రభుత్వం కూడా షిప్‌యార్జుకు సబ్సిడీ ఇవ్వాలని ఆ నాటి యాజమాన్యం విజ్ఞప్తులు చేస్తూ వచ్చింది. షిస్‌యార్జులో నౌకలు నిర్మించటమే కాదు. షిప్‌ రిపేర్లను కూడా (ధైడాక్‌లో చేపట్టేది. రిపేర్‌ పనిలో కూడా విదేశీ షిప్‌యార్డులతో పోటీ పడాల్సి వచ్చేది. ఈ ప్రయత్నాలు, పోటీలు, ధరవరల నిర్ణయాలు అన్నీ నా వార్తా రచనకు మందుగుండు సామానుగా ఉపయోగపడేవి. కావాల్సినన్ని వార్తలు. ఆ సంస్థలో ఉద్యోగుల సంఘం నాయకుడొకాయన వుండేవారు. యూనియన్‌ నాయకుడంటే జీతభత్యాల కోసం సమ్మెలు చేయించేవారని బయటవారు అనుకోవటం కద్దు. యాజమాన్యాలు కూడా అటువంటి అభిప్రాయాన్నే ప్రచారంలో పెడతారు. కాని ఈ నాయకుణ్ణి గాని, అలాగే పోర్ట్‌ యూనియన్‌ నాయకుణ్ణి గాని కలిస్తే యజమానులతో మాట్లాడుతున్న అనుభూతి కలిగేది. కేవలం కార్మికుల కోర్మెలకే పరిమితం కాకుండా ఆ సంస్థల సమస్యలను కూడా అధ్యయనం చేసి, లోతుపాతులు, లోటుపాట్లు తెలుసుకొని, యజమానులతో సమావేశాల్లో పాల్గొనేవారు. ప్రత్నామ్నాయాలు ్రతిపాదించేవారు; ఎక్కడ పొదుపు చేయవచ్చు, ఏంచేస్తే ఆదాయం పెంచుకోవచ్చు లాంటి విషయాలన్నిటి గురించి మాట్లాడగలిగే సామర్థ్యం, శక్తి వున్న నాయకులు. కార్మికుల, ఉద్యోగుల జీతభత్యాల గురించి కూడా ఒక సూత్ర బద్ధ వైఖరి తీసుకోవటం ఆ రోజుల్లో చూచేవాణ్ణి. ఈ సందర్భంలో ఒక సంఘటన గుర్తుకు వస్తుంది. సిర్పూర్‌ కాగజ్‌నగర్‌లోనో, పిర్‌సిల్క్‌ కర్మాగారంలోనో (ఈ రెండూ బిర్హాలవి) ఐ.ఎన్‌.టి.యు సి నాయకత్వంలో సమ్మె జరగటం, విధ్వంసం సృష్టించటం జరిగింది. యాజమాన్యం హైదరాబాద్‌ నుంచి తీసుకొని వెళ్లిన విలేఖరుల బృందంలో నేను కూడా వున్నా స్థానిక యజమాని మాట్లాడుతూ ఎ.ఐ.టి.యు.సి నాయకులతో చర్చించటం, ఒక నిర్ణయానికి రావటం, రాలేక పోవటం ఒక విమర్శ - వరామ వా

పద్ధతిలో జరుగుతుందని, కాని ఐ.ఎన్‌.టి.యు.సి తో ఎపుడు ఏమి జరుగుతుందో, పరిస్థితులు హరాత్తుగా ఎలా పరిణమిస్తాయో తెలియదని అన్నారు. వార్తలకోసం ఎవరినీ కలవకుండానే, ఇంటర్వ్యూ చేయకుండానే కళ్లతో చూస్తే చాలు, కాస్త తలకాయకు పని చెబితే చాలు మంచి వార్తలు లభిస్తాయనడానికి రెండు ఉదాహరణలిస్తా. కేవలం వ్యవసాయానికి, వ్యవసాయదారులకు సహాయపడే ఉద్దేశంతో స్టేట్‌ బ్యాంక్‌ ఆఫ్‌ ఇండియా దేశమంతటా అగ్రికల్చరల్‌ డెవలప్‌మెంటు శాఖలు తెరిచే క్రమంలో విశాఖపట్నంలో ఒకశాఖ ప్రారంభించింది. ఇది ఓ కొత్త కార్యక్రమం కాబట్టి ఏమిటో తెలుసుకొందామని బ్రాంచి మానేజరును కలిశా. ఆ పధకం గురించిన వివరాలను తెలియచేస్తూ, తాను మరుసటి రోజునే ఈ పథకం అమలు చేస్తున్న గ్రామానికి వెళుతున్నానని, మీరే చూద్దురుగాని రమ్మని ఆహ్వానించారు. ఆ గ్రామానికి వెళ్లిన లగాయితు అయిదారు గంటలసేపు రైతులచేత సంతకాలు పెట్టించటం గమనించా. కొంతమంది చేత ముద్రలు వేయిస్తున్నారు. సుమారుగా నిరక్షరాస్యులైన వారిచేత ఇన్నీ సంతకాలు పెట్టించడమేమిటని అడిగితే రైతు రుణం కావాలని కాగితం ఇచ్చినప్పటినుంచి, అతనికి రుణం అందచేసేవరకూ 140 సంతకాలు పెట్టించాల్సి వుంటుందని, ఆపనే తాను చేయించానని చెప్పారు. గప్‌చుప్‌గా విని ఊరుకొని, విశాఖ చేరటంతోనే, స్టేట్‌బ్యాంకు చేస్తున్న ఈ ఘనకార్యాన్ని గురించి వార్త పంపా. తెల్లవారి దేశంలో అనేక పత్రికల్లో ఫ్రంటొపేజీలో బాక్స్‌ ) ఐటమ్‌గా ప్రచురించబడింది. ఇది కేవలం కళ్లతో చూచిన వార్త. మరో ఉదాహరణ. మా కార్యాలయం కొన్ని నెలల పాటు జిల్లా సమాచారశాఖ కార్యాలయం నుంచి పనిచేసింది. జిల్లా ప్రచారశాఖ అధికారి ఎక్కువ రోజులు జిల్లాలో పర్యటనలు చేస్తూండేవారు. ఒకసారి మాచ్‌ఖండ్‌ జలవిద్యుత్‌ ప్రాజెక్టు సందర్శించడానికి ఆయన వెళ్తుంటే నేనూ వెళ్లా. సరిగ్గా ప్రాజెక్టు కింది భాగంలో పంచాయతీ కార్యాలయం వుంది. మాచ్‌ఖండ్‌ ప్రాజెక్టు రాష్టమంతటికీ విద్యుత్‌ సరఫరా చేస్తుంది కాని ఈ సమితి కార్యాలయంలో విద్యుచ్భక్తి కనెక్ననే లేదు. పైన విద్యుదుత్పత్తి, కింద చీకటి! ఈ వార్త కూడా రాష్ట్రంలో తెలుగు పత్రికల్లో ప్రముఖంగా చోటు చేసుకొంది. ఇది చూచి గ్రహించిన మరోవాగ అందుకనే నేను జిల్లాల్లో పాత్రికేయులకు వర్కింగ్‌ జర్నలిస్ట్‌ యూనియన్‌, ప్రెస్‌ అకాడమ ఏర్పాటు చేసే పునశ్చరణ తరగతులు వెళ్లినపుడల్లా పాత్రికేయుడనే వాడులకు సర్వ వేళలా, అది హోటల్‌లో, రైలులో, బస్సులో, ఇంట్లో కానివ్వండి కళ్లకు, చెవులకు పనిచెప్పాలని చెబుతూంటా. ఇందుకో ఉదాహరణ చెబుతూంటా. మీ పక్కింటి ఆయన ఓ గుమస్తా కాని అతని భార్య ఒంటినిండా నగలేసుకొని తిరుగుతూంటుంది. “నువ్వూ ఉన్నావు ఎందుకు?” అని రిపోర్టర్‌ భార్య దెప్పి పొడుస్తుంది. ఇలాంటి దెప్పుళ్లకు అతని శరీరం అలవాటు పడిపోయి వుంటుంది. కాని విలేఖరిగా స్పందన అవును, నిజమే, ఈ గుమస్తాకు ఇంత డబ్బెలా వచ్చింది? అనే ఆలోచన వచ్చి వుండాలి. లోతుగా పరిశోధిస్తే వాడి లంచగొండితనం బయట పడుతుంది (ఇవాళా రేపూ అంత కష్టపడనకృళ్లేదు. వ్యవహారాలు టేబుల్‌ కిందనుంచి కాకుండా అంతా ప్ర / వినుర్శ - వరామర్య వి. హనుమంతరావు

బహిరంగ రహస్యమే) ఒక వార్త దొరుకుతుంది. అలాగే రిపోర్టర్‌ కొడుకు లేదా కూతురు స్కూలు నుంచి త్వరగా వచ్చేస్తుంది. బడి ఎగ్గొట్టి వచ్చావా అని చిందులు తొక్కకుండా ఎందు కొచ్చేశావని అడిగితే వాళ్ల హెద్మాస్టర్‌ ఒక రోడ్డు ప్రమాదంలో చనిపోయాడనో, ఊళ్లో గొడవలు జరుగుతున్నాయనో చెబుతూంది. వార్తకు క్లూ దొరుకుతుంది.

యుద్ధవార్తల రిపోర్టింగ్‌

నా పాత్రికేయ జీవితంలో అంతకు ముందెన్నడూ గాని, ఆ తర్వాత గాని రుచి చూడని అనుభవం బంగ్లాదేశ్‌ యుద్ధంలో విమాన వాహక నౌక “ఐ.ఎన్‌.ఎస్‌. విక్రాంత్‌” నుంచి యుద్ధ వార్తలు పంపటం అప్పటి వరకూ గాని, ఇప్పటి వరకు గాని (ఇటీవల 'వార్తు సంపాదకుడు పాకిస్తాన్‌ సరిహద్దు యుద్ధం కవరేజ్‌ మినహాయిస్తే) ఆంధ్రప్రదేశ్‌ నుంచి యుద్ధ వార్తల విలేఖరిని నేనొక్కడినే కావటం నాకు కించిత్‌ గర్వ కారణం; కాస్త కాలరెత్తుకొని తిరిగితే కాదనరనుకొంటా. ఇలాంటి వార్త సేకరణకు అనుభవజ్ఞులైన వారిని గాని, ఢిల్లీ కార్యాలయం నుంచిగాని పంపటం రివాజు. బహుశా హైదరాబాద్‌, విశాఖలనుంచి నేను పంపిస్తూ వచ్చిన ప్రత్యేక వార్తలు యాజమాన్యానికి నాలో విశ్వాసం కలిగించాయనుకాంటా. నాకే బాధ్యతనప్పగించింది యుఎన్‌ఐ యాజమాన్యం 'అయ్యో, యుద్ధ భూమిలోకి వెళ్తున్నా చచ్చిపోయే ప్రమాదముందనే' ఆలోచనే నాకు రాకపోగా ఇదొక ఉత్తేజాన్ని కలిగించే అవకాశంగా భావించా. విశాఖలో మా బంధువుల ఇంటికి వెళ్లినపుడు ఈ వార్త చెబితే, వాళ్ల భయంతో కూడిన స్పందన విన్న తర్వాతనే, “ఆహా, ఈ ఆలోచన నాకు రాలేదౌ అన్న ట్యూబులైట్‌ వెలిగింది. అయినా నాకేమీ నీరసం రాలేదు. విక్రాంత్‌లాంటి యుద్ధ నౌకలో ప్రయాణం చేయటం అంటే మాటలా? అదెంతమందికి సాధ్యం? అలాంటి అదృష్టం నాకు కలిగిందనే సంతోషానిదే పైచేయి అయింది. మరొకందుకు కూడా. ఆ యుద్ధ నౌకలో ఇద్దరే ఇద్దరు విలేఖరులు ప్రయాణించారు. ఆ ఇద్దరిలో నేనొకణ్జి. మరో విలేఖరి పిటిఐ వార్తా సంస్థనుంచి వచ్చాడు.

ఆ నౌకలో ప్రయాణం విశేషాలు చెప్పేముందు మరొక పరిణామం గురించి చెప్పాలి. అదే పాకిస్తాన్‌ సబ్‌మిరైన్‌ “ఘాజీ” విశాఖ తీరంలో డిసెంబర్‌3, 1971న మునిగిపోవటం. అది తెల్లవారురూమున జరిగింది. అంతకు ముందురోజు సాయంత్రం టెలిప్రింటర్‌లో ఢిల్లీ మీదుగా పాకిస్తాన్‌ విమానాలు ఎగిరాయని ఫ్లాష్‌ వార్త-వచ్చింది. విశాఖలో నేవల్‌బేస్‌ వుంది. నేను మరునిముషంలోనే ఆ బేస్‌ అధిపతి వైస్‌ అడ్మిరల్‌ కృష్ణకు ఫోన్‌చేసి ఈ వార్త చెప్పేసరికి ఫోన్‌ దబ్బున డ్రాప్‌ చేసిన శబ్దం వినిపించింది. ఆ తర్వాత కలెక్టర్‌కు, పోర్టు యాజమాన్యానికి, పోలీసు అధికారులకు ఫోన్‌చేసి చెప్పా. మొత్తం వట్టణం అంతా అప్రమత్తం అయింది. తెల్లవారురూమున పాకిస్తాన్‌ జలాంతర్జామిని పేల్చి వేసిన శబ్బ్దం-ఆ సమయంలో నేను కలెక్టర్‌

విమర్శ - పరామ' వి. రానని ర్త 7

కార్యాలయంలో అసిస్టెంట్‌ కలెక్టర్‌ వినాయక్‌ గదిలో కూర్చొని వున్నా. ఆయన రాత్రి తెల్లవార్లూ ఎపుడేమి జరుగుతుందోనని డ్యూటీలో వున్నారు. సుమారుగా కలెక్టరు కార్యాలయానికి ఎదురుగా వున్న సముద్ర భాగంలో ఈ ఘటన జరిగింది. ఈ వార్త ఊరంతా గుప్పుమంది. తెల్లవారి పాత్రికేయులందరికీ నేవల్‌బేస్‌ కార్యాలయంనుంచి పిలుపు. విలేఖరులందరికీ తెలిసిపోయిన వార్తే కాబట్టి. నేను వార్తను టైపు చేసి, టెలిప్రింటర్‌లో పంపించమని, వైస్‌-అడద్మిరల్‌ కొత్త విషయాలనేమైనా చెబితే, ఫోన్‌లో చెబుతానని ఆపరేటరుకు చెప్పి వెళ్లా. మామూలు పత్రికా విలేఖరుల సమావేశంలోలాగే ఆ సంఘటన వివరాలన్నీ చెప్పి, ఆ తర్వాత మేమున్న గదితలుపు బయట నుంచి గెడ వేసేశారు. ఇదేమిటని అనుకొంటూండగానే, వైస్‌-అడ్మిరల్‌ తిరిగి వచ్చి, ఆ రోజున పార్లమెంటు సమావేశం జరుగుతూంది కాబట్టి, ఆ సమావేశంలో ప్రభుత్వం ప్రకటించక ముందు పత్రికలకు ఆ వార్త ఇస్తే, చిక్కులెదురవుతాయని. అందుచేత ఈ “నిర్బంధం” అమలు చేయాల్సి వచ్చిందని తెలియచేశారు. చాయ్‌లు తాగుతూ, ఊహాగానాలు చేసుకొంటూ కాలం గడిపాం. తలుపు తీయటంతోనే మా కార్యాలయానికి ఫోన్‌చేసి ఆపరేటర్‌కు లైన్‌ క్లియర్‌ ఇచ్చేశా. మిగతా విలేఖరులు (ఒక్కరు మినహా) నేవల్‌బేస్‌ నుంచి వారివారి కార్యాలయాలకు వెళ్లి, ట్రైప్‌ చేసి, ఫోన్లు చేసే లోపల మా ఏజన్సీ వార్త దేశమంతటా చేరిపోయింది. ఆ రోజున మా సంస్థ స్మోర్‌ చేసింది. అది లగాయితు, నేను యుద్ధనౌకలోకి వెళ్లేరోజు వరకూ మా సంస్థ యుద్ధవార్తలు స్మోర్‌ చేయని రోజులేదు. దీనికి ఓ చిన్న ఏర్పాటు చేసుకొన్నా. యుద్ధవార్తను మొట్టమొదటిసారిగా నేవల్‌బేస్‌కు అందచేయటంతో ఆ బేస్‌లో పి.ఆర్‌.వోతో పరిచయం ఏర్పడింది. ఆ రోజునుంచి మా టెలిప్రింటర్‌లో వచ్చిన యుద్ధ వార్తలన్నీ నేవల్‌బేస్‌కు ఫోన్‌చేసి చెబుతూండటం, పిఆర్వో బేస్‌నుంచి ప్రతీరోజూ స్థానిక పత్రికా విలేకరులకు మెసెంజర్‌ ద్వారా పంపే ప్రకటనలను, ఫోన్‌మీద ముందే నాకు వినిపించటం (నాకు షార్ట్‌హాండ్‌వచ్చు)-ఇదీ చేసుకున్న ఏర్పాటు. ఇందువల్ల ఇతర పత్రికా విలేఖరుల కార్యాలయాలకు మెసెంజర్‌ ద్వారా పత్రికా ప్రకటన చేరేసరికి, ఆ వార్త దేశం అంతటా యుఎన్‌ఐ వార్తా సంస్థ ద్వారా పత్రికలకు చేరుతూండేది. దేశమంతటా మాసంస్థ జండా ఎగిరింది. ఈ ప్రత్యేకత నేను యుద్ధ నౌకలో ప్రవేశించిన తర్వాత కూడా కొనసాగింది అదేమిటో ఇపుడు చెప్తా 1971 డిసెంబర్‌ 38న కాబోలు యుద్ధం ప్రారంభమైంది. మేము (నేను, పిటిఐ విలేఖరి) 14వ తేదీన మాత్రమే నౌకలో ప్రవేశించాం. 17వ తేదీకి యుద్ధం ముగిసింది. నౌకలో ప్రవేశించిన వెంటనే మా ఇద్దరికీ ఒక గది ఇచ్చారు. సౌకర్యం బాగానే వుంది. కాని అది అ నౌకలో క్వారం టైన్‌ గది, అంటే అంటువ్యాధిలాంటిదేమైనా వస్తే ఆ రోగులకు ఇచ్చే గది అని ఎవరో చెప్పేసరికి, మాకు అహం పొడుచుకు వచ్చింది. కాని ఈ విషయం చెప్పిన వారే మమ్ములను సముదాయించారు. నౌకలో ప్రత్యేక గది వుండేది ఒక కెప్టెన్‌కే. మిగతా అధికారులంతా ఒకో గదిలో ఇద్దరు ముగ్గురుంటారని, వీరందరికీ కామన్‌ ప్ర తి విమర్శ - కరామర్శ వి. హనుమంతరావు

టాయిలెట్లు , బాతరూములుంటాయని, కెప్టెన్‌కిచ్చిన సౌకర్యం ఈ నౌక మొత్తంలో మీకే దక్కిందని, ఆ గదిని క్వారంటైన్‌ గదిగా ఉపయోగించాల్సిన అవసరం అ నౌకలో ఎపుడూ రాలేదని చెప్పిన తర్వాత మా అహం శాంతించింది. ఆ నౌక ఒక చిన్న గ్రామం అంత వుంటుంది. బ్రిటన్‌ వాళ్లు కొన్నాళ్లు వాడిన తర్వాత, సెకండ్‌హాంద్‌ది భారత్‌ కొనుగోలు చేసింది. 1961లో కాన్న ఈ విమాన వాహన నౌక బంగ్లాదేశ్‌ యుద్దానికి ముందు ఎపుడూ ఒక్క యుద్ధంలోనూ పాల్గొనలేదు. కాగా యుద్ధంలో పాల్గొనటం ఆ నౌకలో నివసించే 1600 మందికి, మాకూ కొత్తే. నిజంగా ఈ నౌక యుద్ధంలో పాల్గొనదు; యుద్ధం జరిగే ప్రాంతానికి దూరంగా వుండి, విమానాలకు ఎయిర్‌ పోర్టులా వినియోగపడుతుంది. శత్రు జలాంతర్జాములేవైనా గాని పరిసరాల్లో వుంటే, ఆ విషయాన్ని పసిగట్టి కెప్టెన్‌కు అందచేసే పరికరం ఆ నౌకలో వుందని చెప్పినట్లు గుర్తు. ఈ నౌకలో ఏడు అంతస్థులున్నాయి. ఏడో అంతస్థు అంటే అన్నిటి కన్నా పైన వుండే అంతస్థు నుంచి (దీనినే డెక్‌ అంటారు) విమానాలు ఎగిరి, తిరిగివస్తాయి. ఆ అంతస్థు అత్యంత విశాలంగా వుండి విమానాశయంలా ఉపయోగపడుతుంది. విమానాశ్రయాల్లోలా అంత పొడవు రన్‌వేకు అవకాశం లేదు. కింద ఆరో అంతన్ఫులో ఓ అరడజను కాబోలు విమానాలకు వోంగర్‌గా వినియోగపడుతుంది. దానినుంచి ఏడవ అంతస్థు మీదకు రావడానికి పెద్ద ఓపెనింగ్‌ ఏర్పాటు చేశారు. పైకి వచ్చిన తర్వాత మనం చిన్నపుడు బడిలో రాయిని చెట్టునున్న పళ్లను రాల్బడానికి వినియోగించే ఉండేల్‌ లాంటిదాన్ని ఏర్పాటు చేశారు. అలా చేయటం వల్ల ఒక్క విసురుతో, నౌకనుంచి గాలిలోకి లేస్తుంది. కొత్తవాళ్లు ఆ నౌకలో ప్రవేశిస్తే, అది అభిమన్యుడి పద్మవ్యూహమే. ఆ నౌకలో నావికులు, వారి అధికారులు తప్ప, సివిలియన్స్‌కు అవకాశం లేదు. కాని మేమిద్దరం సివిలియన్స్‌ కాబట్టి తాత్కాలికంగా లెస్టినెంట్‌గా మాకు గుర్తింపు నిచ్చారు. ఇది అధికారుల భోజనశాల, క్లబ్‌ల్లోకి వెళ్లే వీలు కలిగించింది. ఆ నౌకలో “మద్యం” కారుచౌక. ఒక పెగ్‌ స్కాచ్‌ విస్కీ ఒక్క రూపాయే. నేను 'మందు' దాసుణ్ణి కాదు కాని అపుడపుడు రుచి చూచిన వాళ్ణే అయినా, అంతకు ముందు అల్సర్‌తో బాధపడి ఆపరేషన్‌ చేయించుకొన్నవాడిని కావటంతో, చాలా కష్టంగానే దానికి దూరంగా వుండిపోయా. కాని నా మిక్రుడు మందు ప్రియుడు, అందులో అంత చౌక కావటంతో మందుకు పూర్తి న్యాయం చేసాడనే చెప్పాలి. 1500 మందికి భోజనం పెట్టాలంటే మాటలా? ఏదైనా అంతా టన్నుల్లోనే వంటకాలు. ఎన్నో రోజులు సముద్రంలో ప్రయాణం చేయాల్సి వస్తుంది కాబట్టి ఇంకో అన్ని టన్నుల కూరలు, బియ్యం, మాంసం కోల్డ్‌ స్టోరీజీలో నిల్వ చేస్తారు. ఆ నౌక ఒక బకాసురుడనుకోండి. మాయా బజార్‌ సినిమా గుర్తుకు వచ్చింది. ఈ విషయాలన్నీ ఆకర్షణీయమైన భాషలో రాసి ఒక బకాసురుడు బంగాళాఖాతంలో తిరుగుతున్నాడని, వాడి పొట్టకు హద్దుల్లేవని, టన్నులు టన్నులు మింగుతుంటాడని, తనకు తిండి పెట్టే యజమానులకు మాత్రం నమ్మిన బంటులా పనిచేస్తున్నాడని పంపిన వార్తకు ఎంతగానో ప్రాచుర్యం లభించింది.

• వరాము' వ్‌

తెలుగు నావికుడితో దోస్తి

నౌకలో అలా అలా తిరుగాడుతుంటే, యాదృచ్చికంగా ఒక తెలుగు నావికుణ్ణి కలుసుకొన్నా. వాడికీ నాకూ ప్రాణం లేచివచ్చినట్లయింది. తెలుగు వాళ్లను ఒక డజనుమందిని పోగుచేశాడు. వాళ్లతో బాతాఖానీలో ఎన్నెన్నో అత్యంత ఆకర్షణీయమైన విషయాలు తెలిసాయి. మామూలుగా అయితే ప్రతీరోజూ విలేఖరులిద్దరినీ ఒక్కసారి మాత్రం కెప్టెన్‌ను కలుసుకొనే ఏర్పాటు చేశారు. ఒక అధికారిగా పరిమిత సమాచారం లభించేది. కాని ఈ నావికులతో మాట్లాడటంతో నాకు ఆత్యంత వార్తాభరితమైన సమాచారం లభించింది. మొదటిరోజున నాలుగు విమానాలు ఢాకా మీద దాడి చేయటానికి ఎగిరి వెళ్లాయి. వారికి ఎక్కడా ఎదురు దాడి చేసిన దాఖలాలే లేవు. కిందనుంచి తుపాకులు పేల్చినంత శబ్దం మాత్రం వినవచ్చింది. ఎదురు లేకపోవటంతో ఈ నాలుగు విమానాలు క్షేమంగా తిరిగివచ్చాయి. యుద్ధంలో పాల్గొనటం అదే మొదటిసారి కావటంతో, నౌకలోవున్న వారంతా ఆతృతగా ఎదురు చూచారు. వాళ్లంతా క్షేమంగా తిరిగి వచ్చారేమో, నావికుల ఆనందానికి హద్దుల్లేవు... చప్పట్లు, కౌగిలింతలతో ఆహ్వానించారు. అయినా వారికి తృప్తి కలగలేదు. అటువంటి సందర్భాల్లో మెడలో దండలు వేసి సన్మానించటం సంప్రదాయం కాని నౌకలో పువ్వులు దొరకవు కదా. చటుక్కున ఒక ఐడియా వారికి తట్టింది. ఒక్కొక్కరి వద్దనుంచి ఒక్కొక్క రూపాయనోటు వసూలు చేసి, నోట్లను దండలుగా చేసి వారి మెడల్లో వేసి తమ ఆనందాన్ని వ్యక్తం చేసుకొన్నారు. ఇది జరిగింది నాలుగో తారీఖున. ఆ తర్వాత ఊరకనే సాయంత్రం పూట షికారుకు వెళ్లినట్లు, విమానాలు, ప్రతీరోజూ వెళ్లి రావటం జరిగింది. ఇలాంటి కథలెన్నో చెప్పారు. ఇది కూడా వార్తగా మలిచి పంపగా దేశంలోని పత్రికలన్నింటిలో అచ్చయింది. అయితే ఇలా వార్తలు పంపటంలో కొన్ని పరిమితులున్నాయి. ఏ దేశంలో, ఏ యుద్ధంలోలాగే, మేము పంపాల్సిన వార్తలను కెప్టెన్‌కు ఇవ్వాలి. ఆయన సెన్సారు చేసి ఢిల్లీ పంపాలి. ఈ వార్తలను, ఆ మాట కొస్తే ఏ విషయమైనా ఢిల్లీ పంపాలంటే శతృవు 149606010౧ కు గురికాని దిక్కున నౌక ప్రయాణం చేస్తున్నపుడే పంపాలి. ఢిల్లీ యుద్ధ కార్యాలయంలో మరోసారి సెన్సార్‌ చేసి, ఆయా వార్తా ఏజన్సీల కార్యాలయాలకు పంపేవారు. మా ఇరువురికి రాజభోగం లభించింది కాని మరో పాత్రికేయుల బృందం నేరుగా శత్రుస్థావరాల మీద శతఘ్నలు పేల్చే నౌకల్లో ప్రయాణించారు. నిజమైన రిపోర్టులు వాళ్లు పంపారు. ఆ నౌకలు చాలా చిన్నవి కావటంతో చాలా ఇబ్బందులు పడాల్సింది. వారు తమ (ప్రాణాలొడ్డి, తమ బాధ్యతను నిర్వహించారు. అయితే అదృష్టవశాత్తు తూర్పు పాకిస్తాన్‌ చాలా బలహీనమైనది కాబట్టి, భారతీయ దాడులకు దీటైన ప్రతిదాడులు జరక్కపోవటం మన నావికులు ఎటువంటి ఎదురుదాడులు ఎదుర్కోవాల్సిన అవసరమే లేకపోయింది. 17వ తేదీన అంటే యుద్ధం ప్రారంభించిన 14 రోజుల్లోనే ముగిసిందని చెప్పాను కదా. విశాఖ నేవల్‌బేస్‌ అధికారి వైన్‌ అడ్మిరల్‌ విమానంలో వచ్చి నౌకడెక్‌ మీద హర్షధ్వనాల మధ్య యుద్ధంలో గెలిచిన విషయాన్ని ప్రకటించారు. మా ఇద్దరినీ తూర్పు పాకిస్తాన్‌ ఉం నరం యూముర్న

వి. హనుమంతరాన

(బంగ్లాదేశ్‌) తీసుకొని వెళ్తారా అని ప్రశ్నిస్తే, తీసుకొని వెళ్తా కాని, వెనక్కు తీసుకొని రావటం గురించి మాత్రం హామీ ఇవ్వలేనని అన్నారు. ఆ తర్వాత నన్ను బంగ్లాదేశ్‌ వెళ్లి యు.ఎన్‌.ఐ. కార్యాలయం తెరవమని యాజమాన్యం కోరగా అంత సాహసం చేయలేకపోయా. ఇందిరవ్యూహం

భారతదేశం గత 60 సంవత్సరాల్లో ఒకసారి చైనాతో, మూడుసార్లు పాకిస్తాన్‌తో యుద్దాలు చేయాల్సి వచ్చింది. సరిహద్దుల్లో మాత్రం చిన్నపాటి అల్లర్లు జరుగుతూనే వున్నాయి. ఆ తర్వాత గత 35 ఏళ్లలో ఒక్కసారి కూడా యుద్ధ పరిస్థితి ఎదుర్మోలేదు. అయినా రక్షణ బడ్జెట్‌ కేటాయింపులు ఆకాశంలో చుక్కలవైపు చూస్తున్నాయి. 1971 యుద్ధంలో పాకిస్తాన్‌తో యుద్ధం గురించి కూడా విమర్శలు అప్పట్లో వినవచ్చాయి. దేశ విభజన జరిగినపుడు పాకిస్తాన్‌ దేశం రెండు ముక్కలుగా చీలింది. మనదేశ ఉత్తర భాగాన ఒక ముక్క ఒకవైపు రెండోముక్క రెండోవైపు వచ్చాయి. తూర్పు పాకిస్తాన్‌ (బంగ్లాదేశ్‌) మీద యుద్దాన్ని భారతదేశమే ప్రారంభించిందనే విమర్శలు, ఈ యుద్ధం సామ్రాజ్య వాద వాసనలు వేస్తుందనే విమర్శలు వినవచ్చాయి. అప్పటి రాజకీయ పరిస్థితి చూస్తే 1967 ఎన్నికల్లో కాంగ్రెస్‌ ఎనిమిది రాష్ట్రాలో ఓడిపోయింది. కాంగ్రెస్‌లో మితవాద నాయకులు ఇందిరాగాంధీ మీద బాజాలు సంధిస్తున్నారు. ఆమె ఈ ఇరకాటంలోనుంచి బయట పడడానికి రెండు చర్యలు తీసుకొంది. 1) బ్యాంకులను జుతీయం చేసి వామపక్ష పోజుపెట్టి, ప్రజలను ఆకట్టుకోగలిగింది. 2) తూర్పు పాకిస్తాన్‌ నుంచి దేశానికేదో ముప్పు రానున్నదనే భావనను ప్రచారంలో పెట్టి, అలాంటి సమయాల్లో సహజంగా పెల్లువికే దేశభక్తిని సొమ్ముచేసుకొని, బలహీనమైన తూర్పు పాకిస్తాన్‌ను ఉఫ్‌ అంటే చాలు పడిపోతుందని తెలుసు కాబట్టి, ఆ యుద్ధంలో గెలిచి ప్రజాభిమానాన్ని కొల్లగొట్టుకొంది. మితవాదులను ఆ విధంగా తిప్పి కొట్టింది. కాగా బంగ్లాదేశయుద్ధం ఒక వ్యూహాత్మక యుద్ధం అనే విమర్శలు వచ్చాయి. ఈ యుద్ధంలో ఓడిపోయిన పాకిస్తాన్‌ గుండెల్లో మంటలు రేపింది. అప్పటికీ, ఇప్పటికీ ఆవైరం రావణ కాష్ట్రంలా కాలుతూందంటే దానికి ఇందిరాగాంధీ వ్యూహమే కారణమా? ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయంతో....

విశాఖలో వుండగా ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయంతో ఏర్చడిన అనుబంధం మరుపురానిది. ఆర్థిక కారణాలవల్ల (అపుడు 10వ తరగతి స్ఫూల్‌ ఫీజు నెలకు అయిదు రూపాయల నాలుగణాలయినా, అది కూడా చెల్లించలేని పరిస్థితి) ఎస్సెస్సెల్సీదాటి నా చదువులబండి ముందుకు సాగలేకపోవటం వల్లనేమో, కాలేజీలన్నా విశ్వ విద్యాలయాలన్నా నాకెంతో గురుభావం వుండేది. లెక్చరర్లు, ఫ్రాఫెసర్లు గొప్ప మేధావులని అపుడు నాకో అభిప్రాయం. ముఖ్యంగా ఫఫ్రాఫెసర్లు బి. సరేశ్వర్రావు, పార్ధసారధి, వెంకటేశ్వర్లు అంటే నాకెంతో గురుభావం. ఆర్థిక విషయాల గురించి రుచి మరిగింది వారి సాన్నిహిత్యంలోనే. (నా రాజకీయ నమ్మకాల ప్రకారం రాజకీయాలు ఆర్థిక విషయాలమీద

విమర్శ - కరామర్వ్న త వీ. హనుమంతరావు

ఆధారపడి వుంటాయి, తీర్చిదిద్దుతాయి. ఆర్థిక విషయాలు తెలుసుకొంటే, రాజకీయాలు సులువుగా అర్థమవుతాయి) వారికి ఏకలవ్య శిష్యుణ్జి. విశ్వ విద్యాలయం ఆవరణలోనే వ్యవసాయ సంబంధిత విషయాలను అధ్యయనం చేసే అగ్రో-ఎకనమిక్‌ రీసెర్చి సెంటర్‌ నాకొక అడ్డా. విశ్వ విద్యాలయ కాంపస్‌ యుఎన్‌ఐ కార్యాలయానికి చాలా దగ్గరగా వుండడంతో, అక్కడ అనేక సెమినార్లు వర్శ్‌షాపులు జరుగుతూండటంతో తరచుగా వెళ్లేవాణ్డి. రీసెర్చి సెంటర్‌లో కేంద్ర ప్రణాళిక సంఘం గాని, లేదా ఇతర మంత్రిత్వశాఖలు గాని ఏదేని విషయంమీద, ముఖ్యంగా వ్యవసాయం, తత్సంబంధిత రంగాల మీద దేశ వ్యాప్తంగా అధ్యయనం చేయాల్సి వచ్చినప్పుడు ఆంధ్రప్రదేశ్‌కు సంబంధించినంత వరకూ అధ్యయనం చేసే బాధ్యత ఈ సెంటర్‌కు అప్పగించేవారు. ఆ కేంద్రం తయారు చేసే నివేదికలు నా వార్తలకు మూలాలు. అలాగే ఆర్థికశాఖ అప్లయిడ్‌ ఎకనమిక్స్‌ విభాగంలో చదివే విద్యార్థులు (గ్రామాలకు వెళ్లి ఏ ఒక్క విషయం గురించైనా సమాచారం, గణాంకాలు సేకరించి (ఉదాహరణకు రుణభారం, గోగునార పంట, రహదారుల లాంటి సౌకర్యాలు వగైరా) తీసుకొని వచ్చి రిపోర్టులు తయారు చేసేవారు. ఆ రిపోర్టులు చదివినపుడు కేంద్ర పార్లమెంటు నిర్ణయాలు నామస్తిష్కంలో కదలాడేవి. ఉదాహరణకు కేంద్రం గ్రామీణాభివృద్ధికి రు.24 వేలకోట్లు ఖర్చు చేయనున్నదని బడ్జెట్‌లో ప్రకటిస్తారనుకోండి. అబ్బో, కేంద్రం గ్రామాలకోసం ఎంత పెద్ద ఎత్తు ఖర్చు చేస్తుందోనని జనం అనుకోవాలనేది కేంద్ర ప్రభుత్వ భావన. కాని దేశంలో ఆరు లక్షల (గ్రామాలు, ఛప్పన్నారు శాఖలకు ఈ కేటాయింపును విభాగిస్తే గ్రామాలకు ఎంత చిన్న మొత్తం వస్తుందో విద్యార్థుల అధ్యయనాలు తెలియ చేసేవి. సరే, ఆ చిన్న మొత్తంలో పాలకులు, అధికారులు మింగింది మింగగా, ఎంత జనానికి చేరుతుందో, ఎంత అభివృద్ధి సాధ్యమో తెలిసేది. కేంద్ర ప్రభుత్వ కేటాయింపుల బండారాన్ని ఇలాంటి అధ్యయనాలు బట్టబయలు చేసేవి. నేనుగా ఏ ప్రభుత్వాన్ని గాని ఏ పథకాన్ని గాని తప్పు పట్టాల్సిన, లేదా విమర్శించాల్సిన అవసరం లేకుందా గ్రామాధికారులు ఇచ్చిన సమాచారాన్ని ప్రజలకు అందచేస్తే వారే స్వయంగా ఆలోచించుకోగలుగుతారు. విశ్వవిద్యాలయంలో ఏ విభాగంలో ఇటువంటి అధ్యయనాలు జరిగినా అవి లైబ్రరీలో లభించేవి. అలాగే పి.హెచ్‌.డి చేసిన వారి థీసిస్‌ల్లో కూడా ఎంతో సమాచారం, గణాంకాలు లభిస్తాయి.

అధ్యయనాలంటే జ్ఞాపకం వచ్చింది. కేంద్ర ప్రభుత్వం అనేక ఎన్‌.జి.వోలకు ఆర్ధిక సహాయం చేయటమే కాకుండా వారు చేస్తున్న పని గురించి వార్షిక నివేదికలు రూపొందించి పంపుతారు. కొన్ని విషయాల మీద అధ్యయనాలు చేయమని నిధులందచేస్తుంది. ప్రఖ్యాతిగాంచిన ఎన్‌.జి.వోలకు విదేశీసంస్థలు, ప్రపంచ బ్యాంకులాంటి వ్యవస్థలు కొన్ని సమస్యలు, విషయాలు, ధోరణులమీద అధ్యయనం చేయమని నిధులంద చేస్తుంటాయి. విలేఖరికి చదివే ఓపిక వుండాలి గాని, ఇందుగలడందులేనట్లు వార్తలు దొరకని చోటులేదు, సందర్భమూలేదు. ర విమర్శ - వరాముర్శ

వి. హనుమంతరావు

విశాఖ ఉక్కు-ఆంధ్రుల హక్కు నా విశాఖ అనుభవాలలో ఇంకో ముఖ్యమైన పరిణామం విశాఖ ఉక్కు కర్మాగారానికి

పునాది పడడం. 'విశాఖ ఉక్కు ఆంధ్రుల హక్కు అని విశాఖ ప్రజలు పెద్ద ఉద్యమాన్ని నడిపారు. ఉక్కు కర్మాగారం స్థాపించాలని కేంద్రం నిర్ణయమైతే చేసిందిగాని, కాని ఎక్కడ నిర్మించాలి? అనేక రాష్ట్రాలు బరిలోకి దిగాయి. మా రాష్ట్రంలో అంటే మా రాష్ట్రంలో అంటూ పోటీలు పడ్డారు. ఆఖరుకు విశాఖను ఎంపిక చేసారంటే ఆ ఖ్యాతి అపుడు కేంద్రంలో ఉక్కు మంత్రిగా వున్న నీలం సంజీవరెడ్డికే దక్కుతుంది. అప్పటి వరకూ దేశంలో ఏ ఉక్కు ఫ్యాక్టరీ కూడా సముద్ర తీరాన నెలకొల్పలేదు. అప్పటికే ఉక్కు కర్మాగారాలకు కావాల్సిన కోక్‌ను దిగుమతి చేసుకొంటున్నాం. రాబోయే కాలంలో ఈ అవసరం మరింత పెరగవచ్చు కాబట్టి భవిష్యత్తును దృష్టిలో వుంచుకొని సముద్ర తీరాన్నే ఈ కర్మాగారాన్ని నెలకొల్పాలనే వాదనను లేవనెత్తి విశాఖను ఖాయం చేయించారు. విశాఖ ఉక్కు ఉద్యమం, అమృతరావు ఆమరణదీక్ష ఈ నిర్ణయానికి తోడ్చాటునిచ్చాయి. (ఈ ఆమరణ దీక్ష విరమణకు అప్పటి ముఖ్యమంత్రి కాసు బ్రహ్మానందరెడ్డి హుటా హుటిన విమానంలో వచ్చి అమృతరావు నిరాహారదీక్ష టెంట్‌లో ఏకాంతంగా చర్చించటం అనేక వూహాగానాలకు దారి తీసింది) మరో రాజకీయ లక్ష్యం కూడా వుంది. పార్లమెంటు ఎన్నికలు రాబోతున్నాయి. విశాఖకు కేటాయించకపోతే ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో కాంగ్రెస్‌ గెలుపుకే విఘాతం ఏర్పడవచ్చు. ప్రధాని ఇందిరాగాంధీని పిలిపించి పైలాన్‌ను ఆవిష్కరింప చేశారు. దీనికో ప్రాజెక్టు రిపోర్టు లేదు; ఎంత ఖర్చు అవుతుందో లెక్కా డొక్కా లేదు. ఆలూ లేదు చూలూ లేదు, కొడుకు పేరు సోమలింగమన్నట్లు ఏమీ లేకుండానే నిర్ణయం చేసిన దానికి గుర్తింపుగా మాత్రమే జరిగింది. ఆ సందర్భంలో ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయంలో ఒక గోష్టి జరిపి ఈ ఉక్కు కార్మాగారం చుట్టూ అప్‌ఫ్టీమ్‌, డౌన్‌ష్టీమ్‌ పరిశ్రమలు ఏమేమి పెట్టడానికి అవకాశ ముందని ఇతరచోట్ల ఉక్కు కర్మాగారాల స్థాపన సందర్భంలో ఏర్పాట్లు, అవకాశాలను దృష్టిలో వుంచుకొని అరచేతిలో స్వర్గం చూపించారు. అటు యలమంచిలినుంచి ఇటు భీమునిపట్నం వరకూ పారిశ్రామీకరణ జరగటానికే అవకాశాలున్నాయని ఊరించారు. “ఆపరేషన్‌ విజయవంతమైంది, రోగి మరణించాడన్నట్లు ఎన్నికల్లో కాంగ్రెస్‌ గెలిచింది; ఉక్కు కర్మాగారాన్ని పది సంవత్సరాలపాటు మర్చిపోయింది. ఉక్కు కర్మాగారం పనిచేయటం (ప్రారంభించి పాతికేళ్లు అయింది కాని, దాని చుట్టూ వెలుస్తాయన్న పరిశ్రమలు ఏమయ్యాయో, చుట్టుపక్క పట్టణాల్లో దీని ప్రభావంతో పారిశ్రామీకరణ జరుగుతోందన్న పథకం ఎంతవరకూ అమలు జరిగిందో ఇప్పటికీ ఎవరికీ తెలియదు. అద్దంలో చంద్రుణ్ణి చూపించి ప్రజలను జోకొట్టారు. ఇది ఆనాటి చరిత్ర. ఇపుడైతే ఆ ఉక్కు కర్మాగారం చుక్కల్లో చంద్రుడిలా వెలిగిపోతూంది.

విమర్శ - పరామ

చ

ఈనాడుతో అనుబంధం నా విశాఖపట్నం మజిలీలో ఆఖరుఘట్టం, ఈనాడు పత్రిక స్థాపనలో నా పాత్ర, ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో పత్రికా ప్రపంచాన్ని ఓ మూల మలుపు తిప్పిన “ఈనాడు' పత్రిక ఆవిర్భావంలో 'నేను కూడా ప్రపంచాగ్నికి.....? అని శ్రీశ్రీ అన్నట్లు నాకు కూడా కొంత ప్రమేయం వుంది. ఓ పత్రిక పెట్టాలని ఆ పత్రికాధిపతి చెవిలో వూది పత్రిక ప్రారంభింపచేయటంలో నా కృషి కూడా కొంత వున్నందుకు నాకెంతో సంతృప్తి కలిగించే విషయం. ఆ పత్రికలో ఇవాళ కొన్ని వేలమందికి ఉపాధి లభించడానికి అవకాశం లభించిందంటే ఆ పరిణామానికి నేను విత్తనం నాటాను అనేది నాకెంతో తృప్తినిస్తుంది. ఆ పరిణజామక్రమంబెట్టిదనిన....ఆ పత్రికాధిపతి రామోజీరావుతో నేను హైదరాబాద్‌లో వున్నప్పుడే దగ్గర పరిచయమే వుండేది. అప్పటికే ఆయన మార్గదర్శి చిట్‌ఫండ్‌తో పాటు “అన్నదాత మాసపత్రిక కూడా నడిపేవారు. ఆయన కార్యకలాపాల విస్తరణలో భాగంగా విశాఖపట్నంలో డాల్ఫిన్‌ నిర్మాణం తలపెట్టి, ఆ పనిమీద తరచు విశాఖపట్నం వస్తూందేవారు. ఆ రోజుల్లో విశాఖలాంటి ముఖ్యమైన పట్టణానికి దినపత్రికలు మద్రాసు మెయిల్‌లో మధ్యాహ్నం ఒంటిగంటకు చేరేవి. కాగా విశాఖపట్టణ వాసులకు, ముఖ్యంగా కేంద్ర ప్రభుత్వ సంస్థల్లో పనిచేసే ఉద్యోగులు సాయంత్రం ఇంటికి వచ్చిన తర్వాతనే పేపరు చూసే అవకాశం. అలాంటి ఊళ్లో ఉదయమే, ఉద్యోగులు ఆఫీసులకు వెళ్లకముందే వారికి పత్రిక అందితే ఎంత బావుంటుంది? ఈ ఆలోచనలో నా స్వార్ధం, అదే యు.ఎన్‌.ఐ. స్వార్థం కూడా ఇమిడి వుంది. ఓ పత్రిక వస్తే ఓ టెలిప్రింటర్‌ చందాదారు లభిస్తాడు. నేనీ ఆలోచనను ఆయన చెవిలో వేసినపుడు తాను హోటల్‌ పనిలో నిమగ్నమై వున్నానని అనేవారు. ఇలా అంటూనే ఆయన హైదరాబాద్‌ తిరిగి వెళ్లినపుడు ఇతర పాత్రికేడు మిత్రులతో సంప్రదించగా వారికి సంబంధించినంత వరకు లైన్‌ క్షియర్‌ ఇచ్చారు. విశాఖలో పత్రిక ప్రారంభించడానికి కావాల్సిన అవకాశం మెండుగా వుందని వారి భావన. ఈ ప్రయత్నాలు జరుగుతూండగా ఆయన ఒక రోజున హైదరాబాద్‌నుంచి ఫోన్‌చేసి విశాఖలో వివిధ పరిశ్రమల్లో, సంస్థల్లో ఎంతెంతమంది ఉద్యోగులు, కార్మికులున్నారో అనే సమాచారం కావాలని, తాను రెండురోజుల తర్వాత మళ్లా ఫోన్‌ చేస్తానని అన్నారు. మీరు మళ్లా ఫోన్‌ చేయాల్సిన పనిలేదని ఫలానా ఫలానా సంస్థల్లో ఇంతింతమంది పనిచేస్తున్నారని వెంటనే సమాచారం ఇచ్చాను. బహుశా పత్రిక ప్రారంభిస్తే సర్కులేషన్‌కు ఉన్న అవకాశాలను మదింపు చేయటానికి ఈ సమాచారం కావాల్సి వచ్చిందేమో అనుకొన్నా. ఏమైతేనేమి నా ప్రయత్నం ఫలించింది. దిన పత్రిక ప్రారంభించాలని నిర్ణయించుకొన్నా ఆయన (ప్రధాన లక్ష్యం హోటల్‌ నిర్మాణమే. పత్రిక విషయంలో ఓ రాయి విసురుదాం, తగిలితే మంచిదే అనే వైఖరి నాకు కనిపించింది. ఓ పత్రిక వస్తే పదిమందికి ఉపాధి లభిస్తుందనే ఆలోచనతో, యు. ఎన్‌.ఐ విలేఖరిగా నాకున్న కాంటాక్టుల ద్వారా చేయగలిగిన సహాయాన్ని అందించా. విశాఖలో వున్నపుడు ప్రతీరోజూ ఉదయమే యు.ఎన్‌.ఐ కార్యాలయానికి ఒక 0౬03914081ఓ6 కారులో రామోజీరావు వచ్చి, ఏ శీత. విమర్శ - పహూమర్మ వి. హనుమంతరావు

పనులు చేయాలి, ఎవరిని కలవాలి అనేలాంటి ప్రాథమిక చర్యల గురించి చర్చించటం జరిగేది. అప్పటికే ఆయన అన్నదాత పత్రిక నడుపుతున్నా ఒక మాస పత్రిక నడిపిన అనుభవం వేరు, ఒక దినపత్రిక నడపడానికి కావల్సిన అవసరాలు వేరు. తనకు ఒకమంచి సంపాదకుడు, మేనేజరు, ఎక్కౌంటెంట్‌ కావాలని, ఆ ముగ్గురి మీద భారం అంతా పెట్టి, తాను విశాఖ వచ్చినప్పుడల్లా వారితో కలిసి చర్చిస్తానని, తన ప్రాధాన్యత మాత్రం హోటలేనని అన్నారు. నాకున్న అనుభవాలు, పరిచయాలు పొత్రికేయులతోనే కాబట్టి, సంపాదకుని ఎంపిక చేయటంలో మాత్రం సహాయపడగలనని చెప్పాను. అప్పటికే పార్టీరీత్యా వ్యక్తిగత పరిచయం, అతని రాతలలో తొంగి చూస్తున్న సామర్ధ్యం, లోతైన అధ్యయనం దృష్ట్వా ఆంధ్రజ్యోతిలో పనిచేస్తున్న ఎబికే ప్రసాద్‌ పేరును సూచించా. రప్పించమన్నారు. పిలిపించా. ఒక క్లబ్‌లో రాత్రి డిన్నర్‌ సమయంలో ముగ్గురు కూర్చొని జరిపిన చర్చల్లో ఎబికె ఎంపిక ఖాయమైంది. అప్పుడతనికి ఇవ్వటానికి అంగీకరించిన జీతమెంతో తెలుసా? వెయ్యిరూపాయిలు! గంటకు నాలుగువేల కాపీలు ప్రింట్‌చేసే సెకండ్‌హాండ్‌ యంత్రాన్ని కొన్నారు. మొదట విశాఖ, విజయనగరం, శ్రీకాకుళం జిల్లాలకు సర్ఫులేషన్‌ను పరిమితం చేశారు. స్థానిక వార్తలకు ఎక్కువ ప్రాముఖ్యత నిచ్చారు. మొదటిరోజుల్లో కొన్నాళ్లు సంపాదకీయాలు లేవు. స్థానిక వార్తలకు ప్రాముఖ్యత ఇవ్వటం, తెల్లవారేసరికి పటత్రిక చందాదారుల వాకిట్లో వుండడంతో సర్యులేషన్‌ మొదటి సంవత్సరంలోనే పదివేలకు చేరుకొంది. నన్ను కూడా చేరమన్నారు. నాకు అప్పటికే సంపాదకునికిచ్చిన దానికన్నా ఎక్కువ జీతం లభిస్తూండడం, ఒక అఖిల భారత వార్తా సంస్థలో పనిచేయటంలో వున్న భవిష్యత్తు అవకాశాలను దృష్టిలో వుంచుకొని, నేను చేయగలిగినదేమైనా వుంటే బయటనుంచే చేస్తానని చెప్పా. అదే సమయంలో ప్రధాని ఇందిరాగాంధి ప్రజాస్వామ్యాన్ని అటకెక్కించి, ఎమర్జెన్సీ ప్రకటించి మా సంస్థను పిటిఐలో విలీనం చేసింది. ఒకే ఏజెస్సీవుంటే వార్తా ప్రసారాన్ని సమర్ధవంతంగా అదుపు చేయవచ్చునని ఆమె ఉద్దేశం. నాకు ఈ విలీన సంస్థల్లో పనిచేయటం ఇష్టంలేకపోయింది. పిటిఐ పాసింజర్‌ బండి అయితే, యు.ఎన్‌.ఐ, ఎక్స్‌(ప్రెస్‌బండి అని అప్పటి నా అభిప్రాయం. రాజీనామా చేశా. అప్పటికి ఈనాడు హైదరాబాద్‌ ఎడిషన్‌ ప్రారంభమైంది. ఒరిజినల్‌గా విశాఖ తర్వాత రాష్ట్ర రాజకీయ రాజధాని అయిన విజయవాడలో ప్రారంభించాలని అనుకొని, ఏ కారణం వల్లనో హైదరాబాద్‌ను ఎన్నుకొన్నారు. అపుడు జలగం వెంగళరావుగారు ముఖ్యమంత్రిగా వున్నారు. ఆయనకు ఈ పత్రికలో ఏదోకొంత ఆసక్తి వుందని అనుకొనేవారు.

ఆ రోజుల్లో తెలుగుపత్రికల సర్ఫులేషన్‌లో 75 శాతం సర్కారు ఆంధ్ర జిల్లాలకే పరిమితమై వుందేది. అనేక వేల గ్రామాలకు ఏ పత్రికా అందేది కాదు లేదా సాయంత్రానికో, మరుసటి రోజుకో లేదా ఎవరైనా చందాదారుడైతే ఆయనకో అందుతుండేవి. అటువంటి పరిస్థితుల్లో “ఈనాడు రాష్ట్రంలోని అన్ని గ్రామాల్లో పత్రిక ఆవిర్భావం గురించి పోస్టర్లు అంటింపచేసింది. వివిధ పత్రికల్లో ఫుల్‌పేజీ అడ్వర్థయిజుమెంట్లు ప్రకటనకోసం వేలకువేలు ఖర్చు పెట్టే బదులు

విమర్శ - పరామ విర రరామును. తర్‌

(ఆ పత్రికలు ఎటూ గ్రామాలకు చేరటం లేదు), ఆ ఖర్చును పోస్టర్లమీద ఖర్చు పెట్టడంవల్ల పత్రిక గురించిన సమాచారం అన్ని గ్రామాలకు చేరింది. నగరంలో పత్రిక పంచే ఏజంట్లు 30-85 శాతం కమీషన్‌ డిమాండుచేస్తే, 25 శాతంమించి ఇవ్వబోమని యాజమాన్యం నిర్ణయించి తనసొంత ఏజంట్లను నియమించుకొంది. నగరంలో అన్ని ప్రాంతాల్లో కొంతమంది పారకులను ఎంపిక చేసి వారికి ఉచితంగా నెలరోజులు పత్రిక పంపిణీ చేసింది ఈ వ్యూహం మంచి ఫలితాలనిచ్చింది. యు.ఎన్‌.ఐ. నుంచి రాజీనామా చేసి ఈనాడులో చేరాను. నేనే వెళ్లి చేరానో, లేక ఆ అధిపతి పిలిస్తే వెళ్తానో గుర్తులేదు. ఆయన తనకుతానే చీఫ్‌ ఎడిటర్‌గా నామకరణం చేసుకొని, నలుగురిని ఎడిటర్లుగా పేర్కొన్నారు. విలేఖరుల నెట్‌వర్శ్‌కు నేను ఎడిటర్‌గా నియమితుడినయ్యాను. ప్రతీరోజూ ఈ నలుగురూ చీఖ్‌ ఎడిటర్‌తో సమావేశం, చర్చకొనసాగించేవారు. నా పాత్రికేయజీవితంలో మొదటిసారిగా ఎడిటర్‌బిళ్ల నా మెడలో పడింది. ఎబికె సంపాదకీయాలు రాసే ఎడిటర్‌గా కొనసాగారు. నేను నెట్‌వర్క్‌ ఎడిటర్‌గా నియామకం జరక్కముందే రెండో ఎడిటర్‌ పొత్తూరి వెంకటేశ్వరరావు ఎక్కువమందిని జిల్లాల్లో విలేఖరులుగా ఎంపిక చేశారు. టి.వి. కృష్ణకు పత్రిక గెటప్‌, పేజీ మేకప్‌, తుది మెరుగులు దిద్ది ప్రింటు చేయడానికి గ్రీన్‌సిగ్నల్‌ ఇచ్చే బాధ్యత అప్పగించారు. నియమించిన నూరుగురు విలేఖరులను గైడ్‌ చేయటం, తప్పాప్పులను సరిచూడడం, వారివారి జిల్లాల్లో రాబోయే ఘటనల గురించి సూచన లివ్వటం నాపని. వారందరికీ వేర్వేరు ఫైల్సు పెట్టి వాళ్ల బయోడేటాతో ప్రారంభించి వారితో జరిపిన ఉత్తర ప్రత్యుత్తరాలు, వారు పంపిన వార్తలు ఫైలు చేయటం జరిగేది. నేనా ఉద్యోగం నుంచి విరమించిన తర్వాత ఆ బాధ్యతను స్వీకరించిన ఎడిటర్‌ను తర్వాత సంవత్సరాల్లో కలిసినపుడు మాట్లాడుతూ తనకు ఎటువంటి శ్రమ లేకుండా అందరి జాతకాలు ఆ ఫైల్స్‌లో లభించాయని, అంతా అరటిపండు వొలిచి చేతిలో పెట్టినట్లుందని అనటంతో మనసులో నా వీపు నేనే చరచుకొన్నా ఈనాడులో పనిచేస్తూండగానే ఇందిరాగాంధీ ఎమర్జన్సీ ప్రకటించింది. ప్రభుత్వ విధానాల్లో, వాటిని అమలు పరచటంలో లోటుపాట్లు, పొరపాట్లు వుంటే వాటిని (ప్రభుత్వ దృష్టికి తీసుకొని రావటం పత్రికల బాధ్యత. విమర్శించటం పత్రికల హక్కు ఎమర్దన్సీ ప్రవేశపెట్టి, ఇందిరాగాంధీ పత్రికల పీక నొక్కేసింది. ప్రజల ప్రజాస్వామ్య హక్కులను హరించింది. సెన్సారు కత్తెర పడకుందా ఎడిట్‌ చేయాల్సి వచ్చింది. కాస్త మెదడుకు పనిచెబితే సెన్సారుకు పట్టుబడకుండా విమర్శ చేయవచ్చు. ఉదాహరణకు ఈ కింది పేరా చదవండి. “అర్ధిక సంస్కరణలవల్ల పరిశ్రమలు అధికంగా వస్తాయనుకొంటే పరిశ్రమ అభివృద్ధి రానురాను మందగిస్తోంది. సంస్కరణలు ప్రవేశ పెట్టకముందు 60వదశకంలో అభివృద్ధి రేటు 386.58 శాతం వుండగా తీగ్ర విమర్తు - పరామర్శ వి. హనుమంతరావు

సంస్కరణలు ప్రవేశపెట్టిన తర్వాత 1991-92/2000-01లో 14.94 శాతానికి,

01-02/04-05లో 18.87 శాతానికి పడిపోయింది” ఇలా వ్రాస్తే సెన్సారు ఎర్రగీతతో వేటు వేస్తుంది. దీనిని ఇలా చెప్పవచ్చు.

“అధికారిక గణాంకాల ప్రకారం 01-02/04-05లో పరిశ్రమల

అఖభివృద్ధిరేటు 13.87 శాతం వుంది. ఈ అభివృద్ధిరేటు అవే

అధికారిక లెక్కల ప్రకారం 60వ దశకంలో 36.58 శాతంగా వుంది”

అభివృద్ధిరేటు పడిపోయిందని పారకుడు సులువుగానే గ్రహిస్తాడు. అధికారిక లెక్కలు కాబట్టీ ఎవరూ వమనలేరు. వీధిగుమ్మంలో ముష్టివాడు “అమ్మా అన్నం” అంటే 'లేదు ఫో” అనేదాని కన్నా భోజనాలయిపోయాయి రేపురా అంటే ముష్టివాడు మనసులో తిట్టుకోకుండా, వెళ్లి పోతాడుకదా. ప్రభుత్వ పథకం విఫలమైంది అనే దానికన్నా ఫలానా విధంగా చేస్తే ఫలితాలు మరోరకంగా వుండేవి అని అనవచ్చు. నాకు గుర్తున్నంతవరకు సెన్సారుకు గురయిన సందర్భాలు లేవు. ఆ పత్రికలో వ్యక్తిగతంగా ఆసక్తివున్న జలగం వెంగళరావు ముఖ్యమంత్రిగా వుండడం సెన్సారు కత్తి మెడమీద పడకపోవడం ఒక కారణం కావచ్చు. చీఫ్‌ ఎడిటర్‌కు వ్యాసాలు, సంపాదకీయాలు రాయటం రాకపోయినా, అప్పటికి ప్రచురితమవుతున్న ఈనాడు అన్ని ఎడిషన్లను చదివి ఆయనకు తప్పు అని తోచినవన్నీ ఎర్ర పెన్సిల్‌తో మార్కు చేసేవారు. అలాగే అఖిలభారత సర్యులేషన్‌ గల ఇంగ్లీషు పత్రికల్లో ప్రచురించిన వ్యాసాలను చదివి ఆయన దృష్టిలో పాఠకులకు ఉపయోగపడే వాటిని మార్కు చేసేవారు. వాటిలోవున్న సమాచారం ఆధారంగా సబ్‌-ఎడిటర్లు స్వయంగా వ్యాసాలు రాసి తెలుగు పాఠకులకు అందించేవారు. తెలుగులో హిందూ పత్రిక స్థాయిలో ఈనాడును ప్రచురించాలని తన లక్ష్యం అని చెప్పుకొన్నారు. ఎన్‌.టి.రామారావు అధికారంలోకి వచ్చేవరకూ ఒక రకంగా బాగానే వుందనిపించేది ఆ తర్వాత రామారావును, తాజాగా చంద్రబాబును భుజాన వేసుకొని పత్రికను నడిపించిన వైనం పారకులకు చిరపరిచితమే. జిల్లాల్లో కిందిస్థాయి విలేఖరుల చేత చాకిరీ చేయించుకొని అసలేమీ ముట్టచెప్పకుండా, లేక చాలీచాలని పారితోషికం ఇస్తూ వచ్చిన పత్రికలకు ఈనాడు భిన్నంగా నిలిచింది. ప్రతీనెల ఠంచనుగా రూ. 25ల వేతనాన్ని పంపేవారు. అది రెగ్యులర్‌గా పంపటంతో విలేఖరుల్లో ఈనాడుపట్ల నమ్మకం ఏర్పడింది. ఈనాడు సమ్మె అయితే నాణేనికి రెండు వైపులా అన్నట్లు ఈనాడులో ఉద్యోగం అంటే ఎన్నాళ్లుంటుందో, ఎపుడు వూడుతుందో తెలియదు. హైదరాబాద్‌ నగరంలో నలుగురు పాత్రికేయులు ఎక్కడైనా వి. హనుమంతరావు

కలిస్తే అందులో ఇద్దరు ఈనాడు నుంచి బయటకు వచ్చిన వారుంటారు. యూనియన్‌ ఏర్పాటు చేసుకోకూడదని నిషేధం విధించారు. వ్యాపార రీత్యా ఆయన ఎంత ప్రతిభ చూపించారో, ఉద్యోగుల విషయంలో అంత కారిన్యం ప్రదర్శించారు. ఇతర పారిశ్రామిక వేత్తలలాగే ఈయనది కూడా ఉద్యోగుల శ్రమ దోపిడియే ఆయన ఆచరణ. వారు శ్రమించనిదే పత్రిక ఒక్కరోజు కూడా బయటకు రాదు. అలాంటి వారిని ఆ వ్యవస్థలో ప్రేమ, విధేయత పెంచుకోగలిగి వుండివుంటే, ఈనాదు ఇంతకు మరింత ప్రకాశవంతంగా భాసిల్లి వుండేది ఏమైనా ఆంధ్రప్రదేశ్‌ పత్రికారంగాన్ని ఒక మూల మలుపు తిప్పారనేది నిష్టరసత్యం.

“ఈనాడు పత్రిక ప్రారంభించిన తొలినాళ్లలోనే జర్నలిస్టులు, కార్మికులు సమ్మె చేయాల్సిన పరిస్థితిని కల్పించి, అలాంటి సమ్మెలు జరిగే సందర్భంలో యజమానులు అవలంబించే అన్ని కార్మిక వ్యతిరేక, చట్ట వ్యతిరేక చర్యలను అమలు పరిచారు. కేంద్ర ప్రభుత్వం నియమించిన పేజ్‌బోర్డు సిఫార్సు చేసిన తాత్కాలిక భృతి నివ్వటానికి నిరాకరించటం, ఆ భృతి నివ్వమని కోరుతూ కార్మికులు ఒక విజ్ఞప్తిని రామోజీరావుకిస్తే, దానిని వారి ఎదురుగుందానే చెత్త బుట్టలో పారేసి 'మీ ఇష్టం వచ్చింది చేసుకోండి" అని వారిని బయటకు పంపటం, గూండాలతో చావబాదించటం, సస్పెన్షన్‌ ఉత్తర్వులు జారీ చేయటం, చట్ట బద్ధంగా వ్యవహరిస్తున్న యూనియన్‌ తమ వాదనను లేబర్‌ కోర్టులో వినిపించడానికి లాయర్లను నియమిస్తే వారిని డబ్బిచ్చికొనేయటం, అక్రమ కేసులు బనాయించటం, సమ్మె చట్ట విరుద్ధమని కోర్టులో పిటీషన్‌ పెట్టడం-సమ్మెను విచ్చిన్నం చేయటానికి ఉపయోగించని ఆయుధం లేదు. ఉప సంపాదకులుగా పనిచేస్తున్న జమున, రత్నమాల, రూన్సీలపై ప్రత్యేకంగా గురిపెట్టి, అభూత కల్పనలు కల్పించి పంజాగుట్ట పోలీస్‌ను పిలిపించి విచారించగా, అవన్నీ అభాండాలని చెబుతూ, తమ కోర్కె తాత్కాలిక భృతి చెల్లించటం మాత్రమేనని, రామోజీరావు చెల్లిస్తానని ప్రకటనచేస్తే, తాము ముగ్గురూ రాజీనామాలకు కూదా సిద్ధమని చెప్పేసరికి, పోలీసులు తోక ముడిచారు. ప్రతీరోజూ వివిధ కార్మిక, విద్యార్థి, ఉద్యోగుల ప్రతి నిధివర్గాలు వచ్చి వారి సహాయ, సహకారాలను అందించాయి. సమ్మె గుడారంలో వున్నవారందరికీ కొంతమంది దాతలు బియ్యం, పప్పులు అందించారు. 28 దినాలు పత్రిక ప్రజల మొఖం చూడలేదు. మూడునెలల పాటు జరిగిన సమ్మె కోర్టులకెక్కి హైకోర్టునుంచి సుప్రీంకోర్టు వరకూ పోయి, సమ్మె చట్టబద్ధమైనదే అని తీర్పుతో ఆ పర్వం ముగిసింది. రామోజీరావు సుమారు కోటి రూపాయలు చెల్లించుకోవాల్సి వచ్చింది. ఈ చెల్లింపు జరిగే నాటికి కొంతమంది కార్మికులు చనిపోయారు కూడా రామోజీరావు నిజస్వరూపం ఇటీవల మార్గదర్శి ఫైనాన్నియర్స్‌ వ్యవహారంతో బట్టబియలయిందని కొందరనుకొంటున్నారు కాని ఆ నిజ స్వరూపం ఎపుడో 1977లోనే ఈనాడు ఉద్యోగులు, కార్మికులు బట్టబయలు చేశారు. రామోజీరావుకు అది మొదటి ఓటమి. 48 విమర్శ - పరామర్శ

వి. హనుమంతరావు

ఈ సమ్మె ప్రారంభంకాకముందే నేను సెలవు మీద దార్టిలింగ్‌లోవున్నా. అయినా, నేనే ఈ సమ్మె చేయించానని నా మీద నిందారోపణ చేశారు. (ఇక్కడే వుండివుంటే సమ్మెలో నేను పాల్గొని వుండేవాణ్ఞనేది వేరే విషయం) ఇక ఈ పత్రికలో కొనసాగటం సాధ్యంకాదని భావించి రాజీనామా చేసి బయటకు వచ్చేశా. అదే రోజున ఎబికెప్రసాద్‌ కూడా రాజీనామా చేశారు. సమ్మెలు జరిగినపుడు కొంతమంది విచ్చిన్నకారులుండడం సహజం. అలాగే ఈ సమ్మె సందర్భంలో వర్మింగ్‌ జర్నలిస్టు యూనియన్‌ నాయకుడు శేఖర్‌, రాంభట్ల కృష్ణమూర్తి యాజమాన్యంవైపున చేరటం అత్యంత విచారకరం.

విశాఖపట్నం వెళ్లకముందు, విశాఖలో తిరిగి వచ్చిన తర్వాత 1985 వరకూ ఆయా పత్రికల్లో పని చేస్తూనే, ఎకనమిక్‌ టైమ్స్‌ పత్రికకు విలేఖరిగా పనిచేస్తూ వార్తలు పంపేవాడినని ఇంతకు ముందే చాప్పా. ఆ రోజుల్లో ఈ పత్రిక ఒక్కటే ఆర్థిక, పారిశ్రామిక వార్తలు అందించే ఏకైక దినపత్రిక. కేవలం ఎనిమిది పేజీలు మాశ్రమే. కాని దేశంలోని పారిశ్రామికవేత్తలు, ఆర్థిక నిపుణుల అభిప్రాయాలకు అద్దం పట్టిన పత్రిక. ఆ పత్రికకు అప్పటి వరకు సింహం (అసలు పేరు దిగుమర్తి నరసింహారావు, నాతో పాటు విశాలాంధ్రలో పనిచేశాడు) వార్తలు పంపేవాడు. నన్ను ఆ స్థానంలో ఎంపిక చేశారు. ఆ పత్రికకు ఎంత స్టేటస్‌ వుందంటే ఆ పత్రికకు విలేఖరినంటే హైదరాబాద్‌, విశాఖల్లో అధికారులు, పారిశ్రామివేత్తలు ఎర్రతివాచీ పరిచేవారు. అలాంటి పత్రికలో తమ సంస్థ వార్త ప్రచురణ కావటమే వారికొక గుర్తింపునిస్తుందని వారి అంచనా. కాని నా దురదృష్టమేమంటే, ఆ పత్రిక ఎనిమిది పేజీలు కావటంతో, దేశంలోని నాలుగు మహానగరాల, అంతర్జాతీయ వాణిజ్య వార్తలు (ప్రచురించటంతోనే సరిపోయేది. అలాంటప్పుడు అప్పటికింక ఓ పారిశ్రామిక కేంద్రంగా గుర్తింపు పొందని హైదరాబాద్‌ వార్తలకు చోటేది? అప్పుడప్పుడు హైదరాబాద్‌ వార్తలు తొంగిచూచేవి. అందువల్ల నా క్రెడిబిభిటీని కాపాడుకోగలిగా. రాష్ట్ర పారిశ్రామికవేత్తల సంస్థ ఫాఫ్సీతో సంబింధాలేర్చరచుకొన్నాను. బీట్‌లో ఆ కార్యాలయానికి వెళితే వార్తలకు క్లూలు దొరికేవి. అప్పుడప్పుడే నాగార్జున గ్రూప్‌, రాసి సంస్థలు రాష్ట్ర పారిశ్రామిక పటంలో చోటుచేసుకోవడానికి ప్రయత్నిస్తున్నాయి. రాసి అధినేత రాజు ఓ సిమెంట్‌ ఫ్యాక్టరీ స్థాపనకు ప్రయత్నం చేస్తున్నరోజులవి. ప్రెస్‌ కాన్ఫరెన్స్‌లో ఆయనను కలుసుకొన్నప్పుడు ప్రత్యేక ఇంటర్వ్యూ ఏర్పాటు చేసుకొన్నా అ ఇంటర్వ్యూ వివరాలు ఎకనమిక్‌ టైమ్స్‌లో ప్రముఖంగా (ప్రచురించారు. అప్పటి నుంచి ఆయనతో, ఈ వివరమైన వార్త చదివిన ఇతర పారిశ్రామిక వేత్తలతో నా కాంటాక్టులు పెరిగాయి. అప్పట్లో ప్రధాన, భారీ పరిశ్రమలు ప్రభుత్వ రంగంలోనే వుండడంతో, పత్రిక అప్పటి విధానం ప్రభుత్వరంగ పరిశ్రమలకు అనుకూలంగా వుండడంతో, నా వ్యక్తిగత అభిప్రాయం కూడా ప్రభుత్వరంగానికి అనుకూలంగా వుండడంతో మనసుపెట్టి ఆ సంస్థల వార్తలను సేకరణ పెద్ద కష్టంకాలేదు. అప్పటి నుంచి పారిశ్రామిక రంగవార్తలు నాబీట్‌లో ప్రత్యేకత సంతరించుకొన్నాయి.

విమర్శ - వరాము ఐహాస్ట్యర్తాన్థ ఉర

డి.ఎన్‌.ఎఫ్‌కు శ్రీకారం

పాత్రికేయ వృత్తిలో సంపాదకులు, న్యూస్‌ ఎడిటర్‌, సబ్‌-ఎడిటర్లు, ప్రత్యేక విలేఖరులు, విలేఖరులు-వీరందరూ కృషి చేస్తేనే పత్రిక తయారవుతుంది. నేను మొదటినుంచి ఈ వృత్తిలో విలేఖరి పాత్రనే నిర్వహిస్తూవచ్చా. అయితే, ఈనాడులో ఎడిటర్‌ కిరీటం ధరించటం నాకో సమస్య తెచ్చి పెట్టింది. రాజీనామా చేసి బయటకు వచ్చిన తర్వాత మళ్లా విలేఖరిగా నా పాత ఉదడుపులు ధరిద్దామని, ఏ పత్రిక కార్యాలయానికి వెళ్లినా, మీరు విలేఖరి ఏమిటండీ, ఎడిటర్‌గా పనిచేశారు కదా అనే స్పందన వచ్చింది. అంటే మీకు ఇక్కడ స్థానం లేదు అని చెప్పటమే కదా. దేశ వ్యాప్తి సర్యులేషన్‌గల ఇంగ్లీషు పత్రికల్లో రాజకీయాలు, వ్యవసాయం, పరిశ్రమలు, శాస్త్రవిజ్ఞానం, ఇలా ఆయా విషయాల్లో చెయ్యి తిరిగిన వారిని ప్రత్యేక విలేఖరులుగా నియమిస్తారు. పోనీ పరిశ్రమలు, ఆర్థిక విషయాల్లో ఏదో మిడిమిడి జ్ఞానం సంపాదించాను కాబట్టి అలాంటి ఉద్యోగం దొరుకుతుందా అంటే అలాంటి సంప్రదాయం అప్పటికీ, ఇప్పటికీ తెలుగు పత్రికల్లో లేదు. ఏం చెయ్యాలా అని ఆలోచించా. అప్పటికే దేశంలో ఇంగ్లీషులో ఫీచర్‌-సర్వీసెస్‌ (వ్యాసాలు రాసి పత్రికలకు అందించే పని) చూచి, అలాంటి సర్వీస్‌ తెలుగులో ప్రారంభం చేస్తే ఎలా వుంటుంది? మిత్రులను సంప్రదించా సహకారం అర్ధించా. తెలుగు, ఇంగ్లీషు పత్రికల సంపాదకులను కలుసుకొన్నా. అంతకుముందు ఎకనామిక్‌ టైమ్స్‌ విలేఖరిగా పనిచేసి వుండడంతో బ్యాంకు యాజమాన్యాలతో మంచి పరిచయాలుండడంతో అలాంటి సంస్థ ప్రారంభించాలంటే కావాల్సిన మొత్తాన్ని రుణంగా సేకరించటం కష్టం కాదు; కాని వన్‌-మాన్‌ ఆర్మీగా (ప్రారంభించాలని నిర్ణయించుకొన్నా. నాలాంటి బెత్సాహికులు మందీ మార్చలంతో అట్టహాసంగా ప్రారంభించటం, త్వరలోనే మూసివేయటం చూస్తూ వచ్చా. ఆంధ్రప్రదేశ్‌ యూనియన్‌ ఆఫ్‌ వర్క్మింగ్‌ జర్నలిస్ట్‌కు చెందిన కాశీనాధుని నాగేశ్వరరావు భవనంలో ఒక గదిని కేటాయించి నన్ను ప్రోత్సహించారు. సంస్థకు డేటా న్యూస్‌ ఫీచర్స్‌ (డి.ఎన్‌.ఎఫ్‌)గా నామకరణం చేయగా అప్పటి సమాచార శాఖమంత్రి మాణిక్‌రావు ప్రారంభించారు. ఒక ఫీచర్‌ సర్వీస్‌ అవతరించింది. 2007 నాటికి 380 సంవత్సరాలు పూర్తి చేసుకొంటుంది. నా పాత్రికేయ మిత్రులకు నా ఇంటిపేరు తెలిసిన్సా డి.ఎన్‌.ఎఫ్‌ హనుమంతరావు అంటారు. టైప్‌రైటర్‌ ఒకరి వద్ద, టేబుల్స్‌ కుర్చీ మరొకరివద్ద నుంచి తెచ్చుకొన్నా. నా వద్ద అప్పటికే వున్న పుస్తకాలతో లైబరీ ఏర్పాటు చేసుకొన్నా. వ్యాసం రాయటం, టైపు చేయటం, కవర్లలో పెట్టి ఎడ్రసులు రాసి, పత్రికల కార్యాలయాలకు తీసుకొని వెళ్లి డెలివరీ చేయటం-అన్నీ నేనే చేసేవాణ్ణి. చాలా సాదాసీదాగా ప్రారంభించాలని అనుకొన్నా అలాగే చేశా. అదే వ్యాసాన్ని అన్ని పత్రికలకు పంపేవాణ్ణి. ప్రచురించని పత్రికలేదు. అలా ప్రచురించి ఆయా పత్రికల సంపాదకులు పరోక్షంగా నా ప్రయత్నాన్ని ప్రోత్సహించారు. గత 29 సంవత్సరాల కాలంలో డి.ఎన్‌.ఎఫ్‌ అనేక కొత్త పుంతలు తొక్కింది. “డేటా ఆంధ్రప్రదేశొ, “* తెలుగులో, ఇంగ్లీషులో వ్యాసాలు, “ఆంధ్రప్రదేశ్‌ ఇయర్‌బుకొ”, “మునిస్టిపాలిటీలదర్శిని”, ల్‌0 విమర్శ - వరామర్శ

వి. హనుమంతరావు

“ఆంధ్రప్రదేశ్‌ ఇండస్ట్రీస్‌ హాండ్‌బుక్‌”, “50 సంవత్సరాల ఆంధ్రప్రదేశ్‌”-ఇవన్నీ మొదటిసారిగా ప్రచురించినవే. సతీష్‌బాబు చారవతో “డి,ఎన్‌.ఎఫ్‌ కాలేజ్‌ ఆఫ్‌ జర్నలిజం ” ప్రారంభించి, రాష్ట్రంలో మొదటిసారిగా గ్రామీణ విలేఖరులకు జర్నలిజాన్ని అందించటం జరిగింది. ఒకటి, రెండు పత్రికలకు 'బిజినెస్‌పేజీ తయారుచేసి పంపటం కూడా రాష్ట్రంలో (ప్రధమ ప్రయత్నమే. “ఈనాడు” పత్రిక ఒక ఒరవడి దిద్దికే డి,ఎన్‌.ఎఫ్‌ పత్రికలు, పుస్తకాల ద్వారా సమాచారాన్ని విశ్లేషణలను, గణాంకాలను అందించటం ద్వారా మరో కొత్తబాట వేసింది. సంస్థ కార్యకలాపాలు పెరిగిన కొద్దీ, మందీ, మార్చలం పెరగటం అనివార్యం. ఇండస్ట్రియల్‌ హాండ్‌ బుక్‌ ప్రచురించిన సందర్భంలో 22 మందికి ఉద్యోగాలిచ్చింది డి.ఎన్‌.ఎఫ్‌. చాలాకాలం నేను నెలకు కేవలం 500 రూపాయలు జీతం తీసుకొంటూ, ఇతరులకు 1500 నుంచి రు. 2000 రూపాయలు జీతాలివ్వటం జరిగింది. మీరు నిధులెలా సమకూర్చారని ఎవరైనా అడిగితే, నా వద్ద జవాబు లేదు. కారణం ఈ సంస్థను లాంఛనంగా నేను ప్రారంభించినా, నా బాల్య మిత్రుడు, ఒకప్పుడు కమ్యూనిస్టు, తర్వాత రాష్ట్ర ఎన్‌.జి.వోల సంఘం అధ్యక్షుడు ఐ.బి.రామకృష్ణారావు ఆర్థిక వ్యవహారాలన్నీ చూచేవాడు. ఇసి.ఐ.ఎల్‌లో పౌరసంబంధాలశాఖ, అధికారి, తర్వాత ఛోటా పారిశ్రామికవేత్త ప్రస్తుతం కన్సల్టెంట్‌ అయిన పి.ఎలరఘురాం మేధోపరమైన ఊతం సమకూర్చాడు. ఈ సంస్థకు పేరు ప్రఖ్యాతులు బాగానే వచ్చాయి. విశ్వవిద్యాలయాల్లో ఎంఫిల్‌, పి.హెచ్‌.డి చేసే విద్యార్థులు గణాంకాలకోసం ప్రభుత్వ కార్యాలయాల చుట్టూ తిరిగి, తిరిగి వేసారి, మా వద్దకు తరచు రావటం జరిగేది. ముఖ్యమంత్రి జలగం వెంగళరావుకు ముఖ్య కార్యదర్శి రాఘవేంద్రరావు ఇంటికి ఏదో వార్తకోసం వెళ్లినపుడు చీకిచీకి చిరుగుపట్టిన మా సంస్థ ప్రచురణ ఆంధ్రప్రదేళ్‌ ఇయర్‌ బుక్‌ చూపించి మీ పుస్తకం ఎంతగా ఉపయోగిస్తున్నామో చూచారా? అన్నపుడు మనసులో ఎంతో సంతోషించాను. ఆయన ముఖప్రీతికి మాట్లాడే అధికారి కాదు; నిష్కళంక అధికారి; సూటిగా మాట్లాడే అధికారి. దేశానంతటికీ మనోరమా, స్టేట్స్‌మన్‌, హిందూస్థాన్‌ ఇయర్‌ బుక్స్‌ వున్నాయి కాని, ఒక రాష్ట్రానికి ఇయర్‌ బుక్‌ ఏ రాష్ట్రంలోనూ ప్రచురింపబడ లేదు. మేమే పక్కనున్న కర్నాటక రాష్ట్రం వెళ్లి మూడు నెలల్లో కర్నాటక ఇయర్‌బుక్‌ ప్రచురించాం. అలాగే మేము ప్రచురించిన ఇండస్ట్రియల్‌ ఇయర్‌ బుక్‌, ఫెడరేషన్‌ ఆఫ్‌ ఆంధ్రప్రదేశ్‌ ఛాంబర్‌ ఆఫ్‌ కామర్స్‌ అండ్‌ ఇండస్ట్రీ సంస్థ ఆ సంవత్సరం మాత్రం పారిశ్రామికాభివృద్ధికి తోద్పడినందుకు ఒక ప్రత్యేక అవార్డ్‌ను ముఖ్యమంత్రి ఎన్‌.టి.రామారావు చేతులమీదుగా డి.ఎన్‌.ఎఫ్‌కు అందచేసింది. అంతకు ముందో వెనకో ఆ ముఖ్యమంత్రే ఆ సంవత్సరం ఇయర్‌బుక్‌ను ఆవిష్కరించారు. ఇయర్‌బుక్‌లను డా. మర్రిచెన్నారెడ్డి, కోట్ల విజయభాస్కరరెడ్డిలు కూడా ఆవిష్కరించారు. డా. చెన్నారెడ్డి పుస్తకం విడుదలచేయడానికి వచ్చిన ముందురోజునే ఎన్నికల ఫలితాలు విడుదల అయ్యాయి. ఆ మరుసటి రోజున వచ్చినపుడు పూర్తి ఫలితాలు, విశ్లేషణతో సహా షుంలంధచేసిన్షరిదుకు అభినందించారు. మా విజయం వెనుక మరో

(శమయూ, పే- హనుమంతరావు ల్‌

జ 400 10. స జ్‌ / టా ఆ అల “గ ర

అదృశ్య హస్తం వుంది. ఆయనే బి.పి. ఆర్‌.విఠల్‌, రాష్ట్ర ఆర్థిక, ప్రణాళిక ముఖ్య కార్యదర్శి. మా కృషికి అభినందిస్తున్నట్లు ప్రతీ సంవత్సరం ఇయర్‌బుక్‌ ప్రచురించడానికి 30,000 రూ॥ గ్రాంటు మంజూరు చేస్తూ జీ.వో. జారీ చేశారు. సంవత్సరం తర్వాత సంవత్సరం రెగ్యులర్‌గా ప్రచురించడాన్ని గమనించిన ఆ అధికారి ప్రతీ సంవత్సరం గ్రాంటు ఇచ్చేలా తాజా జీ.వో. విడుదల చేశారు. రాష్ట్రాభివృద్ధికి పరోక్షంగా ఉపయోగపడే పుస్తకాన్ని నిబద్ధతతో, కమిట్‌మెంటుతో, నిజాయితీతో తీసుకొని రావటమే, ఈ సహాయానికి మమ్మల్ని అర్హులను చేసింది. అలాగే రాష్ట్రంలో ప్రప్రధమంగా మునిసిపాలిటీల గురించి ప్రచురించిన మా పుస్తకానికి అవసరమైన సమాచారాన్నింతటినీ అందచేయాల్సిందిగా ఆ శాఖ అధికారి అర్జునరావు అన్ని మునిసిపాలిటీలకు ఆదేశాన్ని జారీ చేశారు. ఈ ప్రచురణలన్నిటి లక్ష్యం ఒక్కటే. ప్రభుత్వ కార్యకలాపాల గురించిన గణాంక సమాచారాన్ని ప్రజలకు అందచేయటమే. అలా ఈ ప్రచురణ తీసుకొని వస్తూనే రెండో పక్క ఆ గణాంకాలను విశ్లేషిస్తూ వ్యాసాలను విడుదల చేస్తూ వచ్చాం. అయితే ఈ సంస్థ ప్రారంభించిన కొద్ది సంవత్సరాల తర్వాత ఏ పత్రికకు ఆ పత్రిక ప్రత్యేకంగా రాయాలని సంపాదకులు కోరారు. అంటే వారానికి మూడు, నాలుగు వ్యాసాలు రాయాల్సి వస్తుంది. ఆ పని చేయడానికి కొన్ని నెలలపాటు తయారీ తిండి తినాల్సి వచ్చింది. విషయ సేకరణ అనంతరం వ్యాసరచన పునఃప్రారంభించాం. ఇప్పటికి కనీసం నాలుగైదు వేల వ్యాసాలు రాసి వుంటాను. ఎక్కువలో ఎక్కువ ఆర్థికం, అభివృద్ధికి సంబంధించిన వ్యాసాలే రాశాను. రాజకీయాల జోలికి పోలేదు. వీటిలో 99 శాతం వ్యాసాలు ప్రచురితమయ్యాయి. అపుడపుడు ప్రొఫెసర్‌ హనుమంతరావు అని ఉత్తరాలు వస్తూంటే చాలా ఇబ్బందిగా ఫీల్‌ అవుతాను. హైస్కూలు దాటి కాలేజీలో అడుగు పెట్టని నన్ను కొన్ని సమావేశాల్లో, 'ప్రముఖ ఆర్థికవేత్త అని సంబోధించినపుడు, 'చెట్టులేని చోట ఆముదంచెట్టే మహావృక్షం అనే సామెత గుర్తుకు వస్తుంది. ప్రతీ పురుషుని విజయం వెనుక స్త్రీ ఉందన్నట్లు, మా విజయ పరంపర వెనుక ఎంతోమంది జర్నలిస్టులు, విద్యావేత్తలు, అధికారులు, పారిశ్రామిక వేత్తలు ఉన్నారు. వారి సలహాలు సహకారం మాకు లభించింది. అందుకు మా సంస్థ నిబద్ధత కొంత కారణం. మేము ప్రచురిస్తూ వచ్చిన ఇయర్‌బుక్‌, డేటా ఆంధ్రప్రదేశ్‌, ఇండస్ట్రియల్‌ హాండ్‌బుక్‌లకు ఆ రోజుల్లో పేరొందినవారు ఆ ప్రచురణలను సలహా సంఘాల్లో వుండడానికి అంగీకరించారు. కొన్నిపేర్లు జర్చలిస్టులు: నార్ల వెంకటేశ్వరరావు, జి.ఎస్‌.భార్గవ, ఎబికె ప్రసాద్‌, బి. నాగేశ్వరరావు. విద్యావేత్తలు: ప్రొ జి. రామిరెడ్డి, ఉస్మానియా వైస్‌ ఛాన్సెలర్‌ ప్రొ॥ బి. సర్వేశ్వరరావు, డా. ఎస్‌.బషీరుద్దీన్‌, ప్రొ॥ మంజూర్‌తాలం, డా॥ ఎ.వి, రమణారావు, దా॥ ఆర్‌.రాధాకృష్ణ, ప్రా టి.వి.హనుమంతరావు, డా॥ జి. సత్యనారాయణ, డా॥ ఎ.కె. దాస్‌గుప్తా, బ్‌ విమర్శ - భరామర్శ

వి. హనుమంతరావు

ప్రభుత్వ అధికారులు: బి.పి.ఆర్‌ విరల్‌ రాష్ట్ర ఆర్ధికశాఖ కార్యదర్శి, పి.బి,క. మూర్తి, రాష్ట్ర గణాంకశాఖ డైరెక్టర్‌, డా॥ నార్లతాతారావు, డా॥ పి.ఎల్‌. సంజీవరెడ్డి, రమేశ్‌ గోవర్‌ ఐ.ఎ.ఎస్‌, నరేంద్ర లూధర్‌, ఐ.ఎ.ఎస్‌ టి. గోపాలరావు, ఎస్‌. లక్ష్మీనారాయణ, గణాంకశాఖ డైరెక్టరు టి.ఎల్‌ శంకర్‌.

పారిశ్రామికవేత్తలు: జె. నృపేంద్రరావు, ఆర్‌.కె. మెహతా, పి.ఎల్‌, రఘురాం, బి.బి.రామయ్య, ఎన్‌.జె. యశస్వి, జె. ఎస్‌. కృష్ణమూర్తి

ఇతరులు: అబ్బూరి వరదరాజేశ్వరరావు, ఎం. వెంకట్రావు (ఫ్యాప్సీ కార్యదర్శి)

“9 [50 అనే 600 పేజీల ఉద్ధంథాన్ని ప్రచురించటం డిఎన్‌ఎఫ్‌ 80 సంవత్సరాలో ఒక పతాక సన్నివేశం లాంటిదని చెప్పవచ్చు. చేతిలో నయాపైసా లేకుండా అయిదు లక్షల ఖర్చుతో ఒక ప్రచురణ తీసుకొని రావాలనే ఆలోచన రావటం నాకే ఆశ్యర్యం కలిగిస్తుంది. అందుకనే కాబోలు సంకల్పం ఉండాలే కానీ సాధించలేనిదేదీ లేదని అంటారు. అందులోనూ 14 సంవత్సరాలపాటు ఆంధ్రప్రదేశ్‌ వార్షిక దర్శిని పుస్తకాన్ని ఇంగ్లీషు, తెలుగు భాషల్లో ప్రచురించి అమ్ముకోవటం చేతకాక విరమించుకొన్న నాలుగేళ్లలోనే మళ్లా ఈ ప్రచురణను తలపెట్టడం సాహసకృత్యమే. ఇది అనుభవాన్నుంచి నేర్చుకోవడానికి నిరాకరించడమే అని అనిపించినా, పుస్తకం రాయి, రాయి అని తలకాయలో పురుగు తొలుస్తుంటే, రాయాలని చేతులు తహతహలాడుతూంటే, వాటిదే పైచేయి అయింది. సుమారు 50 ఏళ్ల అనుభవం, కాంటాక్టులు వుండగా ఈ పని చేయలేనా అనే భరోసా నన్నీ సాహసానికి పురికొల్పాయి. పుస్తకం తీసుకొని రావాలంటే 1) అధ్యాయాలు రాసేవారు, 2) దబ్బు, 8) (ప్రింటర్‌ 4) అమ్మకాలు ముఖ్యం. ఈ పుస్తకానికి ముగ్గురు ఎడిటర్లుగా వ్యవహరించాం. అపుడపుడే రాష్ట్ర ప్రభుత్వ ప్రణాళికశాఖానుంచి రిట్రెదైన డైరెక్టర్‌ ఎం.స. స్వామినాధన్‌, 2) జర్నలిస్టుగా బొంబాయిలో జీవితం ప్రారంభించి, సీనియర్‌లాయర్‌గా, అనేక న్యాయశాస్త్ర సంబంధమైన పుస్తకాలు రచించిన అనుభవం గల ఎస్‌.కెఆచార్య, నేను ఎడిటర్లు. 1956 నుంచి 1996 వరకూ సంవత్సరం వారీ గణాంక సమాచారాన్ని వివిధ కార్యాలయాలనుంచి, ప్రధానంగా రాష్ట్ర ఆర్థిక గణాంక శాఖనుండి సేకరించడానికి ఏర్పాటు చేసుకొన్నాం,. ఆ గణాంకాలను అర్ధశాస్త్రరీత్యా, పరిణామాలను దృష్టిలో వుంచుకొని అధ్యాయాలను రచించే బాధ్యత స్వామినాధన్‌ బృందానికి అప్పగించాం. రాజకీయార్థిక పరిణామాల నేపధ్యంలో విశ్లేషించే బాధ్యతను నేను స్వీకరించి 1951 నుంచి ఆంధ్రప్రదేశ్‌ నుంచి ఎన్నికల గణాంక వివరాలను, న్యాయ శాస్త్రానికి సంబంధించిన అధ్యాయాన్ని రచించడానికి ఆచార్యగారు అంగీకరించారు. ఈ విధంగా బాధ్యతలు పంచుకొన్నాం. మొత్తంగా చక్రం తిప్పడానికి, నిధి వసూళ్లకు, ప్రింటింగ్‌, ప్రూఫ్‌రీడింగ్‌ బాధ్యతను నేనే అదనంగా స్వీకరించాను. ఈ పుస్తకాన్ని చదివే రచయిత అయినా, యువ జర్నలిన్సు అయినా ఓ పున్తకం

విమర్శ - వరామ' న

'ప్రచురించదలచుకొంటే వారికి ఉపయోగపడుతుందనే ఉద్దేశంతోనే ఈ వివరాలిస్తున్నాను. కంప్యూటరీకరణ-పేజ్‌మేకప్‌, అలాగే ప్రింటింగ్‌ ఈ రెండు పనులూ చేయడానికి, నాకు వీలయినపుడు చెల్లించడానికి ఇద్దరు మిత్రులతో ఒప్పందం చేసుకొన్నా. పుస్తక ప్రచురణలో ఇదే పెద్ద ఖర్చు కాబట్టి, ఈ ఒప్పందం నాకెంతో ఉపశమనం కలిగించిందని వేరే చెప్పనవసరం లేదు. ప్రింటింగ్‌కు కావాల్సిన కాగితాన్ని ఒక మిత్రునిద్వారా ఒక పేపర్‌మిల్లు నుంచి ప్రత్యేక తగ్గింపు ధరకు కొనుక్కొనే ఏర్పాటు జరిగింది. ఇక మిగిలినదల్లా అధ్యాయాలు రాసిన వారికి, తదితరులకు వారితో మాట్లాడుకొన్న దాని ప్రకారం పారితోషికం చెల్లించడానికి కొద్దిమంది స్పాన్సర్స్‌నుంచి వసూలు చేసిన విరాళాలు అక్కరకు వచ్చాయి. హైదరాబాద్‌లోని ఎద్మినిస్టేటివ్‌స్టాఫ్‌ కాలేజీ ఆఫ్‌ ఇండియా ప్రిన్సిపల్‌ టి.ఎల్‌. శంకర్‌ గారి సౌజన్యంతో ఆ కాలేజీ ఆవరణలో అప్పటి రిజర్వుబ్యాంక్‌ డెప్యూటీ గవర్నర్‌ వేణుగోపాలరెడ్డి పుస్తకాన్ని 1998లో విడుదల చేశారు. విడుదల చేసిన ఆరునెలల్లో కాపీలన్నీ అమ్ముడుపోయాయి. పుస్తకానికి వచ్చిన స్పందన చూస్తే అలాంటి పుస్తకం కోసం విద్యాధికులు, లైబ్రరీలు, విశ్వవిద్యాలయాలు, ఇతర సంస్థలు ఆవురావురు మంటున్నాయో అర్థమైంది. రాష్ట్ర ప్రభుత్వ అర్ధగణాంకశాఖ కూడా 40 సంవత్సరాల ఆంధ్రప్రదేశ్‌ అనే పుస్తకాన్ని విడుదల చేసింది కాని, అందులో గణాంకాల పట్టికలు మాత్రమే వున్నాయి; విశ్లేషణ లేదు. పబ్లిసిటీ లేనేలేదు. అప్పటికి, ఇప్పటికీ ఇదే రిఫరెన్స్‌ పుస్తకంగా ఉపయోగపడుతూ రావటమే కాక అనేక ఆర్థిక వ్యాసకర్తలు, ఈ గ్రంథాన్ని ఒక రిఫరెన్స్‌ పుస్తకంగా ఉదహరించటం మా సంస్థ డేటా న్యూస్‌ ఫీచర్స్‌కు ఎంతో సంతృప్తిని, సంతోషాన్ని కలుగచేసింది. ఇలాంటి పుస్తకం మరొకటి మార్కెట్‌లో అప్పటికీ, ఇప్పటికీ లేనేలేదు. (ఇటీవల నేను కూడా సభ్యునిగా వున్న సెంటర్‌ ఫర్‌ డాక్యుమెంటేషన్‌, రీసెర్చ్‌ అండ్‌ కమ్యూనికేషన్స్‌ అనే పరిశోధనా సంస్థ పూర్తిగా 50 ఏళ్ల గణాంకాలతో 60 సంవత్సరాల ఆంధ్రప్రదేశ్‌ అనే గ్రంథాన్ని విడుదల చేసింది) డిఎన్‌ఎఫ్‌ సంస్థ ఏ ప్రచురణ విడుదల చేసినా, అది ఆంధ్రప్రదేశ్‌ ప్రచురణల చరిత్రలో మొట్టమొదటిది కావటం అనే సంప్రదాయాన్ని ఈ ప్రచురణలో సైతం కొనసాగించింది.

కథ ఇంకా కంచికి పోలేదు. కేంద ప్రభుత్వం ప్రతీ సంవత్సరం బడ్జెట్‌ ప్రవేశపెట్టడానికి రెండు మూడు రోజుల ముందుగా ఎకనమిక్‌సర్వే ప్రచురిస్తుంది. అదే రీతిలో ఢిల్లీనుంచి ఢిల్లీసైన్స్‌ఫోరం అనే సంస్థ దశాబ్దంన్నర కాలంగా “ప్రత్యామ్నాయ ఆర్థికసర్వే”ను ప్రచురించటం ప్రారంభించింది. ప్రభుత్వ సర్వే విడుదల చేసిన తర్వాత, ఆయా రంగాల్లో నిష్టాతులైన వారు రాసిన వ్యాసాల సంకలనాన్ని ప్రచురిస్తూ ప్రజల ప్రత్యామ్నాయ సర్వేగా ప్రాచుర్యం పొందింది. ఆంధ్రప్రదేశ్‌కు కూడా అలాంటి ప్రత్యామ్నాయ సర్వేను ఎందుకు ప్రచురించకూడదు అనే ఆలోచన వచ్చింది. అలాంటి సర్వేలు తయారు చేయటం కొట్టిన పిండే. నాలుగైదు అధ్యాయాలు మినవో మొత్తం డిఎన్‌ఎఫ్‌, కార్యాలయంలోనే ప్రత్యామ్నాయ సర్వే రూపం తొడిగింది. ప్రభుత్వ ఆర్థిక సర్వే రేపు విడుదల అవుతుందనగా, ఇవాళే ఆవిష్కరణ జరిగింది. ఇదికూడా డి.ఎన్‌.ఎఫ్‌ ఏమి ల్‌ థీ ఐవికఘర్శ - ఫరామర్శ

వ్‌. హనుమంతరావు

ప్రచురించినా అదీ రాష్ట్ర ప్రచురణ చరిత్రలో మొట్టమొదటిది అనే ఒరవడిలోనే జరిగింది. ఈ ప్రత్యామ్నాయ సర్వేకు సోల్‌ డిష్టిబ్యూటర్‌గా వ్యవహరించిన ప్రజాశక్తి బుకిహొస్‌ మరుసటి సంవత్సరంలో చానే అలాంబి ప్రచురణను తీసుకొనీ వచ్చింది. అ తర్వాత మళ్లీ ప్రచుదించలేదు. ఇదొక కొత్త తరవా ప్రచురణ. డిఎన్‌ఎఫ్‌ 14 సంవత్సరాలపాటు ప్రచురిస్తూ వచ్చిన ఆంధ్రప్రదేశ్‌ వార్షికదర్శిని మరో రూపంలో కొనసాగింపే. ఇలాంటి ప్రచురణ ఒకటి వచ్చిందని కేవలం “ప్రజాశక్తి దినవత్రికలోనే కొక, ఇతర పథ్రికల్లో కూడా అడ్వర్టయిజుమెంట్‌ ద్వారా పల్లిసిటీ ఇచ్చివుంటే పరిస్థితి వేరేరకంగా వుండేదేమో?

ఏ లక్ష్యంతో కాబేజ్‌ ఆఫ్‌ జర్నలిజం (ప్రారంభించామో, అదే లక్ష్యం దిశగా మరో అదుగు ముందుకు వేసి డి.ఎన్‌, ఎఫ్‌. రూరల్‌ జర్బలిస్ట్‌ అవార్డ్‌ ఫౌండేషన్‌ను స్థాపించి ప్రతి సంవత్సరం ఉత్తమ గ్రామీణ జర్బలిస్ట్‌ అవార్డ్‌ను ఇవ్వటం. నేను నా యాఖై సంవత్సరాల జర్నలిస్ట్‌ జీవితంలో అందుకొన్న అవార్డుల మొత్తాన్ని, కొద్దిమంది మిత్రులు అందజేసిన మరికొంత మొత్తాన్ని కలిపి లక్ష రూపాయల మూలధనంతో ట్రస్ట్‌ ఏర్పాటు చేసి ప్రతిసంవత్సరం ఉత్తమ గగ్రామీజ జర్నబిస్ట్‌కు అవార్డ్‌ను ప్రకటించటం జరిగింది. దీనిమీద అప్పట్లో ఇస్తున్న వడ్డీ లెక్క ప్రకారం పదివేల రూపాయల అవార్డును ఇప్పటం 2002 లో ప్రారంభించా. దేశంలో అనేక సంస్థలు జర్నలిస్ట్‌లకు అవార్డులు ఇవ్వటం, లేదా మరణించిన జర్నలిస్ట్‌ల పేర అవార్డులు ప్రకటించటం విన్నాం, చూశాం. కాని బ్రతికివున్న జర్బలిస్ట్‌ ఒక ట్రస్ట్‌ ఏర్పాటుచేసి జర్నలిస్ట్‌లకు ముఖ్యంగా గ్రామీణ జర్చలిస్ట్‌లకు ప్రతి ఏటా ఇవ్వటం దేశంలోనే ప్రప్రధమమే కాక అప్పటికీ ఇప్పటికీ ఇలాంటి అవార్డు ఇదొక్కటే.

సుమారుగా అదే సమణుంలో ఒక మహిళా జర్నలిస్ట్‌ల సమావేశానికి యాధృచ్చికంగా వాజరైన నా భార్య సరళాకుమారి, అక్కడ జరిగిన చర్చలతో ప్రభావితమై అప్పుడే హిందీ టీచర్‌ ఉద్యోగం నుంచి రిటైరై ప్రావిడెంట్‌ ఫండ్‌ మొత్తాన్ని అందుకొన్న అమె డిఎన్‌ఎఫ్‌ మహిళా జర్నలిస్ట్‌ ఫొందెషన్‌కు రు. 50 వేలు ప్రకటించి ఆ మొత్తం మీద వచ్చే వడ్డీ ఆదాయాన్ని ప్రతి సంవత్సరం ఉత్తమ మహిళా జర్నలిస్ట్‌కు అవార్మ ఇవ్వాలని (ప్రకటించింది. అయిదు సంవత్సదాలుగా ఈ అవార్డులు ఇవ్వటం జరిగింది. డిఎన్‌ఎఫ్‌ చరిత్రలో ఇది మరొక ముఖ్యమైన మ్రైలురాయి, అవిచ్చిన్న కాంగ్రెస్‌ పొలనకు జెర

డి.ఎన్‌.ఎఫ్‌కు అయిదేళ్లు నిండొయో లేదో రాష్ట్రలో భూమి కంపించింది. 26 సంవత్సరాలపాటు అవిచ్చిన్నంగా పరిపాలించిన కాంగ్రెస్‌ గద్దె దిగి నటసార్వఖౌముడు ఎన్‌.టి రామారావు ముఖ్యమంత్రి పీరాన్ని అధిష్టించారు. కాంగ్రెస్‌ను ఓడించింది తెలుగుదేశం

= పదా! వ

కాదు, స్వయంగా ఇందిరాగాంధీయే. ముఖ్యమంత్రులను పేక ముక్కల్లా మార్చటం, కార్మిక నాయకుడు టి. అంజయ్య ముఖ్యమంత్రి అయితే విమానాళశయంలో రాజీవ్‌గాంధీ అవమానించటం, రాష్ట్రం అభివృద్ది సాధించినా, ఆ అభివృద్ధి ఫలితం అత్యధిక ప్రజానీకానికి అందకపోవటం కాంగ్రెస్‌ ఓటమికి దారితీసాయి. ఇది కాంగ్రెస్‌ స్వయం కృతాపరాధం అయితే, ఎన్‌టిఆర్‌ చిత్ర పరిశ్రమలో, పౌరాణిక పాత్రల్లో అద్భుతంగా నటించి సామాన్య ప్రజల హృదయాల్లో చోటు చేసుకోవటం, రెండు రూపాయలకు కిలోబియ్యం నినాదం తెలుగుదేశం గెలుపుకు కారణమయ్యాయి. ఇది కాంగ్రెస్‌ విధానానికి ప్రత్యామ్నాయ విధానానికి ఓటే కాదు. కాంగ్రెస్‌ ఏ వర్షానికి ప్రాతినిధ్యం వహిస్తుందో, తెలుగుదేశం కూడా అదే సామాజిక వర్షానికి ప్రతినిధి. రెడ్డి రాజ్యం పోయి కమ్మ రాజ్యం వచ్చిందనేది జనం నుంచి వచ్చిన స్పందన. 50వ దశకంలో కాంగ్రెస్‌కు కమ్యూనిస్టులు ప్రత్యామ్నాయ శక్తిగా బరిలో నిల్బోగా, వారు ఆ శక్తిని కోల్పోయారు. వారు రంగం నుంచి నిష్రమించటంతో 1982 ఆఖరున జరిగిన ఎన్నికల్లో బూర్జువా వర్గం రెండుగా చీలి, ఒకరికొకరు పోటీగా తయారైయ్యారు. రాష్ట్ర చరిత్రలో రాజకీయంగా ఇదొక మేలుకొలుపు కాబట్టి (వివరంగా విశ్లేషణ ముందు పేజీల్లో చదవగలరు) ఇక్కడ కాస్సేపు అగి వెనక్కు తిరిగి కాంగ్రెస్‌ పాలనను బేరీజువేస్తే కనిపించిందేమిటి? మడెద్తాాం అయవన్తల గృందరయు గందాం్రా హ్‌ (106 ఇ! '0టా న బాద్‌ - 5060౧ బ్‌ ర విమర్శ - పరామర్శ వి. హనుమంతరావు

ణి సే శీ జె ష్ష్‌ ఏం రు నాం నై వూ లనూ ము (గ యే? న్న న! న్‌ " కళ స (1 క (౯ టో క" ” ( లై షీ | స | (1 “| ప 1 || నం భు ఛ మ్మ | వ్‌ 'బ్న తవ షల ము గ్‌ నొ ము ఉల మం / న్‌ షై సస ఖో ల నా | (| కు _ వ్య స్య న న స. 1 ము ప. . స గ. వ్యా . ష్‌ క న. కం |! శ ఇస , న. చవ యాట ం యా త్ను వి. హనుమంతరావు ల్‌ /

ఖ్‌! | స్‌ |” య = .. శ్‌ క్‌ || | , కి శ్‌ నాగార్జునసాగర్‌కు నెహ్రూ పునాదిరాయి వేసిన సందర్భంలో తోటి పాత్రికేయులతో [|] స. న్‌ క్‌ ల్‌ కాజా యం. (గ. - త సా. 111.11 |. [టే స మి టం పస న స , / క ప్రథమ పార్లమెంట్‌లో ప్రతిపక్ష నాయకుడు ఎ.3ె. గోపాలన్‌తో విమర్శ - వరామర్శ త్ర వి. హనుమంతరావు

యం! శా. . ఇ య. ॥ అ శ టా | | జా గ. | శ ల! న్‌ /] లా జో క్ష శ న 1 గ న ల! త్‌ ష్‌ చం వాడారా స అల యు.ఎన్‌.ఐ. హైదరాబాద్‌ కార్యాలయ సిబ్బందితో క్‌ | మో / ఇం స! | ॥ శ | స్‌? ్న స్‌ గ న సం ఘన త యి ర _ స్మ న ॥ ఛ్‌ శాం జ |] వ 11 ల | న ఓ. - సింగరేణి బొగ్గుగనుల లీలో రోగులను పలకరిస్తు ట్వ! విమర్శ - పరామర్శ వి. హనుమంతరావు ల్‌ో

| ఫ్ర లో శ ముఖ్యనుంత్రి దామోదరం సంజీవయ్యతో (/) ప స్ట సె ట్‌ ' | ప. మ ల స్టేట్‌ ఫైనాన్స్‌ కార్పొరేషన్‌ మేనేజింగ్‌ డైరెక్టర్‌, ఎఐికె ప్రసాద్‌లతో విమర్శ - భరామర్శ ర 0 వి. హనుమంతరావు

య మ . ఖీ .. ఎన్‌.టి.రామారావు, నార్ల నెంకటేశ్వర రావు గార్లతో యే, $1.. ల్‌ న లంత |! స శే ॥ ణే | వ ] | హా. భి. -ా లీ ః గ న్‌ క్ట తో జ్జ ్ట ౮ గ నం. న. యో రాష్ట్రపతి వి.వి, గిరితో పత్రికా విలేకరుల సమావేశంలో విమర్శ - పరామర్శ వి. హనుమంతరావు ర క

ఆంధ్రప్రదేశ్‌ ఇయర్‌ బుక్‌ 1984 విడుదల సందర్భంగా ల. ఎప. ల ౯ జ. ప మో మాజీ రాష్ట్ర అర్థిక ప్రణాళికా శాఖ కార్యదర్శి బి.పి.ఆర్‌. విరల్‌, ఎం. గోపాలకృష్ణ (ఐ.ఎ.ఎస్‌) గార్లతో విమర్శ - థఫరామర్శ 69 వి. హనుమంతరావు

(లో గ్‌ చ వ న 111 టై టో షర్టు [1 . ల మైల స్ట( సం క్క న 1. టే మ? | 1. 1 స! కలాం మ. వ్‌ | | తు. వాలా అతి సి (| ప (1 నడ స 1... || ఇ న /| బే శమనం గ ల ॥ న ల శ న్‌ - ముఖ్యమంత్రి నారా చంద్రబాబునాయుడు 'ఉత్తమ జర్నలిస్టు అవార్డ్‌ అందజేస్తున్న సందర్ధంలో హమ తు! 4 గప్‌ క ఇ. | ఫ్‌ 1 2 సిం. జి టీ ఆంధ్రప్రదేశ్‌ ప్రత్యామ్నాయ ఆర్థిక సర్వే విడుదల సందర్భంలో విమర్శ - ఫరామర్శ వ. వనముతాన. ఈటె

ర్‌ 1 గ. న 0. | శ న్‌ ॥ + ఉస ఇల ణి స న 1 సని మ సాయ స" పల ఫ్రే న రన్‌ క. గ్‌ న క చక యు “ప్రత్యామ్నాయ క ల శే న్నియ అర్థిక నివేదిక-2002' విడుదల సభలో న ధ్‌ ల టు ; ప య . క... ము 1 న. న్‌ నె క్‌ నా గ్‌ షి . ఖం. రైతు నాయకుదు దివాకర్‌తో విమర్శ - తరామర్శ ర4& వి. హనుమంతరావు

, శ 1 తథ న. / న. | | శ య... న. టి 1% మ ఓ! || గ. న. న. వ. ఏ (॥ . నా [| ప్త 7 [| . " స 4. | . . మ లీ న ల గ్ర న. శ న్‌ు! క ఏ 1 గ్‌ గం మో. మ. శ్‌ న్న ప ఎ.పి, వ సళ ॥ గె

వంటన బ్యాంక్‌ ప్యూటి గవర్న క

ల చేసిన రిజర్వ్‌ బై

గారికి జ్ఞాపికనందచే కం ంలో |

మాలరె స్తున్నస ర్‌ ల

|. | స స | ఖ్‌ భీ! | “జ, కో ఏ | స.

( | |. ( | |. /| | "కా వ... గ - శ .. .

( 1 0న భా 1. నా క. గా కా (1... శ న |

॥; 1 సం, వ. న 0. | ల్లో ॥

/ స! సి ల

మొద ణజర్నలిస్ట్‌ స్య శ్ర న

తనే క అవార్డు (2002) అందజేస్తు న్నీస స్తున్న సందర్థంలో ళు మర్చ - వరాము వి హ ఇ , హనుమ ంతరా,

వ అవల్‌

మా చస లా ఉపవా రాం... స్ట వన్న జడ సే రం వ్‌ న 12 (న తా గ క్‌ ల శే శ జా | ఎం ఫే | క ప. అనంతపురం జిల్లా రోల్‌ మోడల్‌ జర్నలిస్ట్‌ రామకృష్ణతో తస ల న! ॥ చన ( [న ఫు కయ ఖు ఎట్‌ ఈ క్‌గ - తజ (ఈ తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం 'ప్రతిభా పురస్కారం' అందుకొన్న సందర్భంలో ఐమర్శ - ఫరామర్శ రర వి హనుమంతరావు

సంస్ధ ము న ఉత బ్త ప్‌ స్‌. ల. | న స ఇ. . [య న్లో నేంరా స గ . (ర్ల /; స "| లో కవ శీ / ము _ _ ము శే సా - న చంద్రబాబు మంత్రివర్గంలో సమాచార శాఖ మంత్రి చంద్రమోహన రెడ్డితో 1 శక | స ి ఎలా = || గ్‌ విశ్వదాత అవార్డ్‌ బహుకరణ విమర్శ - పరామర్శ వి. హనుమంతరావు 6౮7

నాయాల ఆ ః న? ము... ణే స్టో ట్ర పభ లు. శ్‌ క్‌ి - భగ ఇ టే శ [ న టీ న జ | న గ్ర త్న శ ఇ క్స్‌ || లా సొ , వె డి.ఎన్‌.ఎఫ్‌, గ్రామీణ జర్నలిస్ట్‌ అవార్డు ప్రదాన సందర్థంలో ముఖ్యమంత్రి వై.ఎస్‌. రాజశేఖరరెడ్డి గారితో టు న వంతం, న్‌ / ణి బ్‌ గ త న ౯ మనం సం నం టం. మాల | ప ్త్యూ బు స్తా (మూ వ్‌ డీఎస్‌ స్ట్ర్టరనుగ జ ను ఒక 005, 1 |

• / ] స - బ్‌న్ష . " |! న్న భోగ న 1 [ సస జీ ల 'భరత్తారాలాలలలాతకతాతటక్తుతతాలలా అండాల త. న ఆనుల (| శ డి.ఎన్‌,ఎఫ్‌, పురస్కార ప్రదానోత్సవంలో వై.ఎస్‌, రాజశేఖరరెడ్డితో విమర్శ - పరామర్శ 68 వి. హనుమంతరావు

(| యు. ప మ 27 10టీరటీ బీ న్‌ ్ట మ ర య వ. మ సు శః | నే న. ల [గ స స్‌ త శ... : క్‌ మట ౨౪%! ను టో స ప్రముఖ విద్యావేత్త చుక్కారామయ్య గారితో 1% 12 | 1|| ఈం అననన శ (| 1 తా / చ క్యా డి.ఎన్‌.ఎఫ్‌. గ్రామీణ జర్నలిస్ట్‌ అవార్డు ప్రత్యేకోపన్యాసం ఇస్తున్న 'హిందూ' అసిస్టెంట్‌ ఎడిటర్‌ రామమనోహర రెడ్ది విమర్శ - ఫరామర్శ వి, హనుమంతరావు "ఈ ౮

గ్ర త్త న. వా యయ యా 1 నంతా సుమ ర టు | గ క్‌ స్ట్‌ ము ఖ్‌ మై డి.ఎన్‌.ఎఫ్‌. గ్రామీణ జర్నలిస్టు అవార్డు ప్రదానోత్సవ సందర్థంలో ౯ . న వో భన రా | వ న హు! న ణే! ప... స ల! సల స సఖీ | న్య. న న రన "| సస సం నే గ్ర ం /// ఆ అ రం స | న. గ క పటటా సో న న సమస సే [1 వ్‌ససథ ట్‌ ్గ . సల | ౮ /. న స... యా / గ్‌ / ణాదవోో ర్‌. భై వె | |. ఊయన్‌.ఎఫ్‌. మహిళా జర్నలిస్ట్‌ అవార్డ్‌ ప్రదానోత్సవ సందర్భంలో విమర్శ - పరామర్శ 70 వి. హనుమంతరావు

| | / వం యి. ప ప, సం (| |. న ౫ క ం | షు యా." ఓ | (స లై. ల భం నూ వట క్త , స లు ళం నూ సం.

1. నోర. స. /. షం స] ౫ ; | 1. త నం! “ఉత్తమ జర్నలిస్ట్‌ అవార్డు గ్రహాతలతో మా ననన స్‌ స్టే ॥ రం ౧64 గం . య్‌ | ఖీ | |... ఆ | | ణు 1.218006 6! 111100 న. ల స డి.ఎన్‌.ఎఫ్‌. కాలేజ్‌ ఆఫ్‌ జర్నలిజం సర్టిఫికెట్‌ అందజేస్తున్న శ్రీమతి నాయని కృష్ణకుమారి విమర్శ - పరామర్శ వి హనుమంతరావు ౮1

| గ! 11 గ్ల | / 12/ న. 1 . స న. గ ః. ,.// రా | న. . ర న్‌ ళా న. య. యం 11... న, | న. 1 గ్‌. | శ || గా వై రసం ఛ్తా - సో న్‌ గ్‌ 2 స్తా క ల ననే న . క్‌ త్త |. య. "న _ మ్మా వో చల్‌. .. మం లారా వే . టా... క్‌ క్‌ | స్ట మ... జ! షా క గ్‌ ష్‌. | మల్ల - మా ల న. ల్‌! | (1 ం ... 11! 11 గీ పా వాలే , హను ము మంత ర “; రావు

ల్లి 50 సంవత్సరాలు - ఓ విహంగ వీక్షణం

ఇది యాఖై సంవత్సరాల సంక్షిప్త విశ్లేషణ. ఈ విశ్లేషణను ఎవరు చేసారో తర్వాత చెబుతా. ముందు ఇది చదవండి,

“గ్రామసీమల్లో అక్షరాస్యత పెరిగింది. కానీ ఉద్యోగావకాశాలు పెరగలేదు. ఆ కారణంగా చదువుకొన్న నిరుద్యోగుల సంఖ్య పెరిగింది. ఇటీవలి కాలంలో విద్య మార్కెట్‌ సరుకైపోయింది. ప్రైవేట్‌ విద్యా సంస్థల్లో సంపన్నుల బిడ్డలకే విద్య అందుబాటులో ఉంది.”

“80-81 నుండి 2000-01 మధ్య కాలంలో ఆస్పత్రులు, డిస్పెన్సరీల సంఖ్యలో గమనించదగిన మార్పు ఏమీ లేదు. చాలా ఆస్పత్రుల్లో డాక్టర్లు సెలవుమీద వెళ్లిపోతున్నారు. లేదా ప్రభుత్వోద్యోగం ఉంచుకొంటూనే ప్రైవేట్‌ ప్రాక్టీస్‌ చేసుకొంటున్నారు. దీనివల్ల గ్రామీణ ప్రజలు ముఖ్యంగా ఎస్‌.సి., ఎస్‌.టి.లు బలహీనవర్ణాలు అవస్థలు పాలవుతున్నారు.” సాగునీరు

“సాగునీటి లభ్యత 40 శాతం లోపే ఉంది. చెరువులకింది సాగు 55-56 నుండి 80-81 మధ్య కాలంలో 10.68 లక్షల హెక్టార్లకు, ఆ తర్వాత 2000-01 నాటికి అదే స్థాయిలో ఉండిపోయింది. స్టూల నీటిపారుదలగల భూమి విస్తీర్ణం పెరిగింది. కాని అది నూతులు, బోరు బావుల వల్ల పెరిగింది. నిధుల కొరతవల్లనూ, కేంద్రం నుంచి అనుమతులు లభించకపోవటం వల్లనూ, అంతర్‌రాష్ట్ర వివాదాల వల్లనూ భారీ నీటిపారుదల ప్రాజెక్టులు పూర్తికావటంలేదు. ప్రభుత్వాల ఆశ్రద్ధ వల్ల, చెరువులు పూడుకొనిపోవటం వల్ల, వాటికింద సాగుభూమి 1980లో 10.68 లక్షల హెక్టార్ల నుండి 2000-01లో 7.27? లక్షల హెక్టార్లకు పడిపోయింది. కనీస మద్దతు ధరవల్ల కోస్తా ఆంధ్రాలో పెద్ద రైతులే లాభపడ్డారు. అందువల్ల అందరూ మద్దతు ధర ఉన్న ధాన్యాన్నే పండించాలనే కోర్కెతో పెద్ద యెత్తున పంపుసెట్లు ఏర్పాటు చేసుకోవడం, భూగర్భ జలాల మట్టం తగ్గిపోగా తవ్విన బావులు, బోర్లు ఎండిపోయాయి. తాగునీటికి కూడా (ప్రజలు ఇబ్బంది పడుతున్నారు. నీరులేక పంట భూమిని పడావు పెట్టడం జరిగింది. ఇలా పడావుగా పడివున్న భూమి విస్తీర్ణం 1955-56లో ఏడు లక్షల హెక్టార్ల నుంచి 2000-01లో 1417 లక్షల హెక్టార్లకు పెరిగింది.”

విమర్శ - పరామర్శ వి. హనుమంతరావు 729

వ్యవసాయం

“మొదట్లో కోస్తా, నెల్లూరు జిల్లాల్లో సస్య విప్లవం ప్రారంభమైంది. ఉత్పాదకత పెరిగి వ్యాపార ధోరణికి, యాంత్రీకరణకు దారితీసింది. వారి మిగులు నిధులు పరిశ్రమలు, రియల్‌ ఎస్టేట్‌, సినిమాలు, వ్యాపారం వడ్డీ వ్యాపారాల్లోకి ప్రవహించాయి. మిగతా జిల్లాలు వెనుకబడ్డాయి. ప్రాంతీయ అసమానతలు పెరిగి అశాంతికి, ప్రత్యేక తెలంగాణ రాష్ట్రం కావాలనే డిమాండ్‌కు దారితీసింది. ఏడాది తర్వాత ఏడాది దుర్భిక్ష పరిస్థితుల వల్ల పంటలు దెబ్బతిని, అప్పులకోసం వడ్డీ వ్యాపారుల బంధంలో చిక్కుకొని ఎక్కువ వడ్డీలు చెల్లించాల్సి రావటంతో, వారి ఉత్పత్తి, ఖర్చు పెరిగి, వ్యవసాయం చేయటమే ఖరీదైన వ్యాపకంగా మారింది.”

“ఇటీవలి సంవత్సరాల్లో వ్యవసాయం, నీటిపారుదలకు కేటాయింపులు ప్రణాళికల్లో తగ్గుతూ వచ్చాయి. ఎనిమిది, తొమ్మిదవ ప్రణాళికల కాలంలో నీటిపారుదల రంగాన్ని నిర్లక్ష్యం చేయడం జరిగింది. గత ప్రభుత్వాలు భారీ కేటాయింపులు చేయటంవల్ల భారీ ప్రాజెక్ట్‌లు నిర్మాణమయ్యాయి. అయితే అవి కోస్తా ఆంధ్రాకు మేలుచేసి, రాయలసీమ, తెలంగాణ ప్రాంతాలకు లాభం చేకూర్చక పోవటంతో ప్రాంతీయ అసమానతలకు దారితీసింది. తెలుగుదేశం పార్టీ ప్రారంభించిన పాప్యులిస్ట్‌, దండగమారి పథకాలవల్ల వ్యవసాయానికి, తత్సంబంధిత రంగాలకు కేటాయింపులు తగ్గాయి. విద్యుత్‌ చార్జీల పెంపుదల, మెల్లగా సబ్సిడీల ఉపసంహరణ ఫలితంగా వ్యవసాయ ఖర్చులు పెరిగాయి. అశాంతికి, ఆత్మహత్యలకు కారణమైంది.” పరిశ్రమలు

“ఆ్రన్సేక్ర రాష్ట్రాలకన్నా ఆంధ్రప్రదేశ్‌ పారిశ్రామికంగా వెనుకబడివుంది. 1995-96 నుండి 2000-01 మధ్య కాలంలో ఉద్యోగాల సంఖ్య అదే స్థాయిలో నిలిచిపోయింది. పరిశ్రమలు పెరిగినా, ఆ పెరుగుదల ఉద్యోగావకాశాలకు దారితీయటంలేదు. పరిశ్రమల్లో ప్రభుత్వ పెట్టుబడులు తగ్గాయి. 1980 నుండి 2000-01 మధ్య కాలంలో పారిశ్రామికరంగ పెరుగుదల 7-86 శాంత నుంచి 6.2 శాతానికి తగ్గింది.” విద్యుచ్చక్తి

“విద్యుత్‌ రంగంలో మార్పులొచ్చాయి. కానీ పరిశ్రమల రంగంలో వినియోగం పెరగలేదు. 1996-97 నుండి వ్యవసాయాత్మక మార్పుల ఫలితంగా విద్యుత్‌ ఛార్జీలు పెరిగాయి. బోరు బావుల మీద ఆధారపడిన రైతులు సబ్బిడీలివ్వాలని కోరుతున్నారు ”

“సరళీకరణ విధానాలవల్ల గ్రామీణ, చిన్న పరిశ్రమలు లాభపడకపోవడం మాట అటుంచి సరళీకరణ, ప్రపంచీకరణ విధానాలు ఈ పరిశ్రమలపై వేటువేశాయి. పోటీలో నిలబదలేకపోవదమే దీనికి కారణం. కాంట్రాక్టర్లు, రాజకీయ నాయకులు, అధికారులు ఉపాధి కల్పించే పధకాలను, పనికి ఆహారం పథకాలను మింగేసి, ఉపాధి కల్పించలేకపోయారు.”

77 4 విమర్శ - ఫరామర్న వి. హనుమంతరావు

“వ్యవసాయ, పారిశ్రామిక రంగాలను సేవలరంగం ఓవర్‌టేక్‌ చేసింది. ఇందులో సింహ భాగాన్ని పట్టణాలు, ఆ పట్టణాల్లో నాలెడ్జ్‌ రంగం కాజేశాయి. వ్యవసాయం, పరిశ్రమల అభివృద్ధిని విస్మరించి, సేవలరంగం మనలేదు. తెలంగాణ (ప్రాంతంలో చేనేత కార్మికుల ఆత్మహత్యలు సర్వసాధారణమైపోయాయి. చేనేత రంగం మొత్తం కుప్పకూలిపోయింది. తలకిందులుగా అభివృద్ధి వ్యూహం అమలుపర్చటం వల్ల సమతుల అభివృద్ధి జరగడంలేదు. అసమానతలు పెరుగుతున్నాయి. అందువల్ల రాష్ట్రంలోని మూడు ప్రాంతాల సమన్వయం, సమగ్రాభివృద్ధి దెబ్బతింటుంది. రాష్ట్ర ప్రభుత్వం 57 వేల కోట్ల రుణాలు తెచ్చింది. కానీ ఆ నిధులతో నీటిపారుదల పథకాలను చేపట్టలేదు. వ్యవసాయం, పరిశ్రమల్లో ప్రభుత్వ పెట్టుబడులు తగ్గాయి. పైగా ్రైవేటీకరణతో సహా ఆర్థిక సంస్కరణలు శరవేగంతో సాగిపోతున్నాయి. సరళీకరణ, (ప్రైవేటీకరణ, ప్రపంచీకరణ విధానాలవల్ల ప్రజలు తమకున్న అవకాశాలను పోగొట్టుకుంటున్నారు.

బలహీనవర్గాలకు ముఖ్యంగా ఎస్సీ, ఎస్టీలకు సబ్బిడీలు, తగ్గిపోతున్నాయి. వారికి ప్రత్యామ్నాయ ఉపాధి అవకాశాలు లభించటంలేదు. రహదారులు, వంతెనల నిర్మాణాన్ని యాంత్రీకరణ చేయటంతో ఉపాధి అవకాశాలు సన్నగిల్లుతున్నాయి. దీనితో గ్రామాల్లో అశాంతి, ఆందోళనలు, ఆకలిచావులు, ఆత్మహత్యలు పెరుగుతున్నాయి. గ్రామీణ ఆర్థిక పరిస్థితి నంక్షోభాన్ని ఎదుర్కొంటోంది. వ్యవసాయరంగం ఒకటే వీరందరినీ ఇముడ్చుకోలేకపోతోంది. ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో ఒక యూనిట్‌ వ్యవసాయోత్పత్తి ఖర్చు ఇతర రాష్ట్రాలకన్నా ఎక్కువగా ఉంది. 90వ దశకంలో కాల్వలకింద సాగు విస్తీర్ణం తగ్గింది. రాష్ట్ర ప్రభుత్వం వ్యవసాయాన్ని నిర్లక్ష్యం చేస్తుంది. ఈ విధానాన్ని సవరించాలి.”

“లంచగొండితనం సర్వసాధారణమైపోయి ప్రభుత్వ పెట్టుబడులలో ఎక్కువ భాగం లోతైన జేబుల్లోకి పోతున్నాయి. పేద ప్రజల జీవనంలో ఇసుమంత మెరుగుదల కూడా కనబడడంలేదు. ముఖ్యంగా చిన్న సన్నకారు రైతుల జీవితాలు మరింత దుర్భరంగా తయారవుతున్నాయి. వడ్డీ వ్యాపారుల మీద మరింత ఎక్కువ ఆధారపడుతున్నారు. ఎక్కువ వడ్డీలు చెల్లించాల్సి రావటంతో వ్యవసాయ ఖర్చులు పెరగటం, బతుకు అప్పులపాలు కావటం జరుగుతోంది.”

“సర్రల్తీకరణ, ప్రైవేటీకరణ విధానాలు అన్ని వర్ధాల ప్రజలు ప్రభావితం చేయలేకపోతున్నాయి. వ్యవసాయం తీవ్రంగా కుంటుపడింది. (గ్రామాల్లో ఉపాధి అవకాశాలు పెరగకపోగా, తరుగుతున్నాయి. ఉపాధి ఏమైనా లభిస్తే వాటినుంచి వచ్చే ఆదాయం సరిపోదు. ఆ ఉపాధి కూడా తాత్కాలికం. వ్యవసాయేతర ఉపాధి అవకాశాలు పెంచలేకపోవటం జరిగింది. బహుళజాతి సంస్థలు గ్రామీణ మార్కెట్లను కబళించేస్తున్నాయి. స్థానిక పరిశ్రమలు పోటీలో నిలబడలేక పోతున్నాయి. అటు వెనుకబడిన తెలంగాణ, రాయలసీమ, ఉత్తర కోస్తా ఆంధ్రా జిల్లాలు ఇటు దేశీయ పెట్టుబడులనుగాని, అటు విదేశీ పెట్టుబడులనుగాని ఆకర్షించలేకపోతున్నాయి. హైదరాబాద్‌ పరిసరాలు, కోస్తా ఆంధ్ర జిల్లాల్లో కొంతమేరకు మెరుగ్గానే ఉంది కానీ, ఆ పెట్టుబడులు అనుకొన్న మేరకు ఉపాధి కల్పించలేదు.”

విమర్శ - పరామ వ

“గ్రామాలనుంచి యువకులు వలసపోతున్నారు. ముసలీ, ముతక మాత్రమే (గ్రామాల్లో కనిపిన్తున్నారు. డ్వాక్రా నయం ఉపాధి పథకాలనల్ల కొంతమేరకు సొమ్ము ఆదా చేసుకోగల్లుతున్నాయి. కానీ ఉద్యోగావకాశాలు మాత్రం పెరగలేదు. ఈ పథకాలు పాలక పార్టీ ఓటు బ్యాంకులుగా తయారయ్యాయి.” క్లుప్తంగా చెప్పాలంటే

1. రాష్ట్రంలో మూడు ప్రాంతాల్లో వెనుకబడిన తరగతులవారే ఎక్కువగా ఉన్నారు. బలహీనవర్థాల

కుటుంబాలు పెద్దవి. అలాగే వ్యవసాయ కూలీ కుటుంబాల్లో సభ్యుల సంఖ్య కూడా ఎక్కువే.

2. రాయలసీమ, తెలంగాణ ప్రాంతాల్లో అక్షరాస్యత ఇంకా తక్కువగానే ఉంది. స్త్రీల నిరక్షరాస్యత వెనుకబడిన ప్రాంతాల్లో ఎక్కువగా ఉంది. ఎస్సీ, ఎస్టీల్లో ఇది మరీ ఎక్కువ.

3. ఇళ్ల నిర్మాణం గణనీయంగా పెరిగింది. మంచినీటి సరఫరా బావుంది. అయితే నల్లగొండ, మహబూబ్‌నగర్‌ లాంటి జిల్లాల్లో 490 గ్రామాల్లో ఫ్లోరైడ్‌ బాధిత గ్రామాలున్నాయి.

శ. కాల్చ్వలద్వారా నీరు 75 శాతం కోస్తా జిల్లాలకు, 17 శాతం తెలంగాణ, 7.5 శాతం రాయలసీమ జిల్లాలకు లభ్యమవుతున్నాయి. ఈ రెండు ప్రాంతాల్లో వ్యవసాయం నిరాదరణకు గురవుతోంది. బోరుబావులు పెరిగి భూగర్భ నీటిమట్టం తగ్గిపోతుంది.

5. పంటల మార్చిడితో నీరు ఎక్కువగా కావాల్సిన పంటలు పండిస్తుండటంతో సాగునీటి సమస్య మరింత క్లిష్టమవుతోంది. పదావు భూముల విస్తీర్ణం పెరుగుతోంది. నికర పంట భూమి విస్తీర్ణం తగ్గుతుంది.

6. గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో పారిశ్రామిక వాతావరణం కనిపించటంలేదు. ఎంతసేపూ బియ్యం మిల్లులు, నూనె మిల్లులు, గ్రామీణ చేతివృత్తులవారే కనబడతారు. వ్యవసాయం ఇబ్బందులు వ్యవసాయాధార వరిత్రమలను కృంగదీన్తున్నాయి. (గ్రామీణ వృత్తులు మరీ నీరసించిపోతున్నాయి. ఈ వృత్తులు సాంకేతిక, ఆర్థిక, మార్కెటింగ్‌ సమస్యలను ఎదుర్కొంటున్నాయి. సరళీకరణ, (ప్రపంచీకరణ విధానాలు ఈ వృత్తులను కోలుకోలేని విధంగా దెబ్బతీశాయి. ఆ కాస్త ఉపాధి లభించకుండాపోయింది. కార్మిక కుటుంబాల అదాయంగాని, ఉపాధి గాని మెరుగుపడలేదు. తెలంగాణ, రాయలసీమ ప్రాంతాల్లో వ్యవసాయేతర ఉపాధి లభించటం, కోస్తా, ఆంధ్రాతో పోలిస్తే చాలా కష్టం. దీనికి వ్యవసాయ రంగంలో వెనుకబాటుతనం, వర్షాభావ పరిస్థితులే కారణం. ఇతర కుటుంబాలతో పోల్చి చూస్తే చిన్న సన్నకారు వ్యవసాయ కూలీ కుటుంబాల పరిస్థితి మరీ దుర్భరం,

7. ప్రైవేట్‌ డాక్టర్లు, ప్రైవేట్‌ పాఠశాలల మూలంగా ఈ కుటుంబాల్లో వైద్యం, విద్యకోసం ఎక్కువగా ఖర్చుచేయాల్సి వస్తోంది. వారి పరిమిత ఆదాయం దీనివల్ల మరింత వి. హనుమంతరావు

కుంచించుకుపోతోంది. సరళీకరణ, (ప్రైవేటీకరణ, (ప్రపంచీకరణ విధానాలు (గ్రామీణ ప్రాంతాలకు లాభం కలగజేయలేదు. మరోలా చెప్పాలంటే ప్రపంచ మార్కెట్‌ గ్రామీణ (ప్రాంతాల్లోకి చొచ్చుకుపోతూ ఉపాధి, ఆదాయాలను దెబ్బతీస్తున్నాయి.

8. ఈ పరిస్థితులను గమనంలోకి తీసుకొని ప్రభుత్వ తన విధానాలను సమీక్షించుకోవాలి. సాగుకు తయారైన భూమి వినియోగం, నీటి పారుదల సౌకర్యాలు, వ్యవస్థాగత రుణసదుపాయం విధానాలను పరిశీలించుకోవాలి. ప్రాధాన్యత గురించి, ముఖ్యంగా (గ్రామసీమల అభివృద్ది గురించి పునరాలోచించుకోవాలి.

9. రాష్ట్రంలో మద్యపాన నిషేధ విధానం ఎక్కువ కుటుంబాల ఆరోగ్యం, ఆర్దిక పరిస్థితులను కృంగదీసింది. 1995లో పూర్తిగా మద్య నిషేధం వల్ల మధ్య తరగతి, తక్కువ ఆదాయం వచ్చే కుటుంబాల ఆదాయం పెరిగింది. కానీ లంచగొండి అధికారులు, రాజకీయ నాయకుల వ్యవస్థ కారణంగా దొంగ సారాబట్టీలు పెరిగి, మద్యం గ్రామాల్లో నీళ్లధారగా ప్రవహించింది. అదొక కుటీర పరిశ్రమగా తయారైంది. చవగ్గా లభ్యం కావటంతో తాగుడుకు అలవాటైన 'పేదలు మరింతగా ఈ దొంగసారాను సేవించారు. వారి పరిమిత ఆదాయానికి మరింత పెద్ద చిల్లు పడింది. 'మందు' దుకాణాలు విస్తరించాయి. ప్రభుత్వానికి నాలుగువేల కోట్ల ఆదాయం చేకూరుస్తున్నప్పటికీ, సామాజిక, ఆర్థిక పరిస్థితిని కృంగదీసింది. పునఃపరిశీలన అవసరం. అభివృద్ధి ఫలితాలు ఉభయ గోదావరులు, కృష్ణా, గుంటూరు, నెల్లూరు, ప్రకాశం జిల్లాలకు దక్కాయి. మిగతా జిల్లాలు వెనుకబడ్డాయి. గత అయిదు దశాబ్దాల్లో రాయలసీమ, తెలంగాణ ప్రాంతాల నీటి వనరుల అభివృద్ధి జరక్కపోవడంతో వ్యవసాయం కూడా దెబ్బతింది. కాల్వలున్న (ప్రాంతాలే బాగువడ్డాయి. వ్యవసాయం వెనుకబడటంతో వ్యవసాయేతర రంగాలు కూదా దెబ్బతిన్నాయి. అశాంతి, ఆందోళన నెలకొంది. అందుచేత ప్రాంతీయ అసమానతలను తొలగించే చర్యలు తీసుకోవాలి.

అ) ఇందుకోసం వెనుకబడిన ప్రాంతాల్లో వ్యవసాయానికి మొదటి ప్రాధాన్యత ఇవ్వాలి. ఆ) భూములను పేదలకు పంచటం వల్ల వ్యవసాయ కూలీ కుటుంబాలు కాస్త గాలి పీల్చుకొంటాయి. ఇ) వర్షాభావ ప్రాంతాల్లో పంటల మార్చిడి విధానాన్ని అమలుపర్పాలి. ఈ) ప్రతీ ప్రాంతంలో వెనుకబడిన ప్రాంతాలను గురించి ప్రత్యేక పథకాలను రూపొందించాలి. ఉ) రుణ సదుపాయ సౌకర్యం మెరుగుపర్చాలి. ఊ) కేంద్ర వనరులు రాష్ట్రాలకు బదలాయింపు, విధాన మార్పులవల్ల ప్రైవేటు పెట్టుబడులను ఆకర్షించవచ్చు.

విమర్శ - వరామర్శ 77

ప. హనుమంతరావు

ఎ) సామాజిక సంక్షేమ పధకాలకు హెచ్చు కేటాయింపులు జరగాలి, స్థానిక సంస్థల పని

విధానాన్ని ప్రజాతంత్రయుతంగా తీర్చిదిద్దాలి

ఇదండీ మన రాష్ట్ర పరిస్థితి, దుస్థితి. ఇవే విషయాలను, ఇదే విధమైన విశ్లేషణను నేను రాస్తున్న వ్యాసాలలో పారకుల ముందుంచుళూ వచ్చాను. ఈ అభిప్రాయాలనే ప్రణాళికా సంఘం పత్రం వ్యక్తపరచటం నాకు సంతృప్తి కలిగించింది. నేనేదో విమర్శకోసం వమర్శిస్తున్నాననే నిందకు గురికానందుకు నాకు సంతోషం. అలాగని, రాష్ట్రం వెనుకబడి వుంటే, నాకు సంతోషంగా ఉందని మీరనుకొంటారని నేననుకోను. ఇన్ని వేల కోట్లు ఈ యాభై సంవత్సరాల్లో ఖర్చు చేసినా, ప్రజల బకుకులు బాగుపడటం లేదనే బాధతోనే, రాష్ట్రం బాగుపడాలనే గాధమైన కోర్మెతోనే నాకు, నా విమర్శలకు క్రెడిబిలిటీ వచ్చిందనీ మాత్రమే నా సంతోషం పరిమితం. విమర్శలతో రాష్ట్రం బాగుపడదు. ప్రజలు గోదాలోకి దిగినప్పుడే అదే సాధ్యం,

ఇప్పుడు కొన్ని ప్రధాన రంగాలను వివరంగా పరిశీలిద్దాం

వ్యవసాయం

వ్యవసాయం అంటే నాకు ఓనమాలు కూడా తెలియవు. పుట్టడం అయితే గ్రామంలో పుట్టినా. జీవితమంతా కాకినాడ, విశాఖ, విజయవాడ, ఢిల్లీ, హైదరాబాద్‌ నగరాల్లో కొనసాగటంతో వ్యవసాయ పనుల గురించి బొత్తిగా తెలియని వాడనయ్యా. కాని “విలేఖరి కండువా బుజాన వేసుకొన్న వారెవరైనా నాకు వ్యవసాయం గురించి తెలియదని అనటానికి వీల్లేదు. సినీమాస్టార్‌ అయినా, స్పేస్‌మాన్‌ అయినా ఇంటర్యూ చేయమంటే వెళ్ళాల్సిందే ౮౦౫౦౯41౬ 72405౯9, 144575౫ 0౯౫0౫౬- ఇదీ జర్నలిస్టు నిర్వచనం. నేనూ అంతే. వ్యవసాయమే ప్రధానమైనది ఆంధ్రప్రదేశ్‌ కావటంతో వ్యవసాయ వార్తలే ప్రధానంగా రిపోర్టు చేయాలి. రాష్ట్రాభివృద్ధి వ్యవసాయంమీదే ఆధారపడివుంది.

పడుతూ లేస్తూ వ్యవసాయాన్ని ఆర్ధిక కోణంనుంచి పరిశీలించటం నేర్చుకొన్నా. నాట్లు, ఊడ్చులు, కోతలు, మెట్ట, మాగాజీ లాంటి మాటలు వంటబట్టాయి. ఆ దశలో అంటే 50వ దశకంలో మనదేశం రాష్ట్రం ఆహార ధాన్యాల దిగుమతుల మీద ఆధారపడి వుందని తెలుసుకొన్నా. అందుకనే ఆ రోజుల్లో 6౧౦ 140౧౯ ౯౦౦౦ అనే నినాదం వినపడుతూ వచ్చింది. రైతు ఎంత కష్టపడినా ఎకరానికి పది బస్తాల ధాన్యం కూడా సందేది కాదు. వేల ఎకరాలు పడావుగా పడివుండేవి. అలా పడావు పెట్టేబదులు పంటలు పండించవచ్చు కదా అని అనిపించేది. కాని ఆ వందల, వేల ఎకరాలు భూస్వాములవి. కౌలు కిస్తే వమైపోతుందోనని భయం. దీనితో భూసంస్మరణ గురించిన ఆలోచన నాలో కలిగి, వాటి గురించి పత్రికల్లో వచ్చే వార్తలు, ఉద్యమాలు, ఉపన్యాసాలు చదవటం ప్రారంభించా. తెలంగాణాలో పదిలక్షల ఎకరాలు పంచి పెట్టారని 70 కపాల

వ. హనుమంతరావు

చదివినపుడు మంచి పని జరిగిందని అనుకొన్నా (భూసంస్కరణల గురించి ముందు పేజీల్లో చదవండి). ఈ పరిస్థితుల నేపథ్యంలో (60వ దశకం) రైతుల కొక శుభవార్త. అదే రెండో విప్లవం. తైచుంగ్‌ నేటివ్‌, ఐ.ఆర్‌-8 విత్తనాల రూపేణా అందింది. ధాయ్‌లాండ్‌లోని ఇంటర్నేషనల్‌ రైస్‌ రిసెర్చి ఇన్‌స్టిట్యూట్‌ నుంచి ఒక తెలుగు వ్యవసాయ శాస్రజ్ఞుడు, ఈ పొట్టి విత్తనాలు రాష్ట్రానికి తెచ్చాడని గుర్తు. సస్యవిష్లవానికి అంకురార్పణ జరిగింది. రైతుల ఆనందానికి అవధుల్లేకుండా పోయాయి. ఎందుకంటే ఈ విత్తనాల వినియోగం వల్ల 10 బస్తాలు పండే భూముల్లో 30 బస్తాలు పండాయి. రైతుల మొఖాల్లో వెలుగులు నిందాయి. అయితే ఈ విత్తనాలవల్ల గడ్డి ఎక్కువగా లభించదు. రెండవది ఎరువులు, నీరు, పురుగు మందులు హెచ్చుగా వాదాల్సిరావటంతో ఖర్చు పెరిగి, చిన్న సన్నకారు రైతులను చాలాకాలం దూరంగా వుంచింది. (వాళ్లను దగ్గరగా ఉండనిచ్చినదెప్పుడు లెండి) ఏమైనా ఆంధ్రప్రదేశ్‌ రాష్ట్రానికి పట్టిన శని వదిలింది. ప్రభుత్వం కూడా మొద్దు నిద్ర లేచింది. సహకార, వాణిజ్య బ్యాంకులు ధారాళంగా రుణాలిచ్చాయి. (అపుడే కదా ఇందిరాగాంధీ కాంగ్రెస్‌లో తన ప్రత్యర్ధి వర్షాన్ని దెబ్బతీయడానికి వామపక్ష పోజు పెట్టుకొని బ్యాంకుల జాతీయం, గరీబీహటావ్‌, బంగ్లాదేశ్‌పై విజయం లాంటి తురుపు ముక్కలను సంచిలోంచి తీసింది). రెవెన్యూశాఖ కూడా మస్తుగా తక్కావీ రుణాలిచ్చింది. విస్తరణ సేవాధికారులను పెద్ద ఎత్తున నియమించింది. అధిక దిగుబడి వరి వంగడాల ప్రవేశంతోపాటు ఈ చర్యలన్నీ తీసుకోవటంతో అది నిజంగా సస్య విప్లవమే (గ్రీన్‌ రివల్యూషన్‌) అయింది వ్యవసాయాభివృద్ధి పరుగులు తీసింది. ఇది యాధృచ్చికమే కావచ్చు. 1980 వరకూ సాగిన ఈ విప్లవంతో పాటు పారిశ్రామిక రంగంలో కూడా ఆంధ్రప్రదేశ్‌ రూపురేఖలనే మార్చే విధంగా పరిశ్రమల ఏర్పాటు కావటంతో సాగునీటి పథకాలకు ప్రణాళికల్లో పెద్ద పీట వేయటంతో రాష్ట్రంలో అదొక సువర్దాధ్యాయం అని చెప్పవచ్చు. అయితే ప్రభుత్వం ఏ పని తల పెట్టినా, అవి పేదలకు లభించే ఆనవాయితీ లేదు. ఈ విప్లవం చిన్న సన్నకారు రైతాంగాన్ని అలా రాసుకొంటూ వెళ్లిపోయింది. అలాగే గ్రామస్థాయిలో పేద ధనిక అంతరాలు, అసమానతలు పెరిగేందుకు దారి తీసింది; రైతుల శాతం తగ్గి, వ్యవసాయ కార్మికుల శాతం మరింతగా పెరగటం చూశా జనాభా లెక్కలు దీనిని ధృవీకరించాయి. అప్పుడూ, ఇప్పుడూ అంతే. అలాగే 60 శాతంగా వున్న మెట్ట భూమికి అపుడూ, ఇపుడూ సవతి తల్లి ప్రేమే మిగిలింది. సస్య విష్లవం పుణ్యమా అంటూ పంట దిగుబడులు పెరగటంతో తిండిగింజల్లో వ్యాపార ధోరణి చోటు చేనుకొంది. పంట వండించటం అంటే వ్యాపారం చేసి డబ్బు చేసుకోవటం లక్ష్యమైపోయింది. కేరళ, ముంబై లాంటి స్థలాలకు ఎగుమతులు ప్రారంభమయ్యాయి. మిల్లర్ల లాబీ వర్చడింది. ఈ లాబీ, ధనిక రైతుల లాబీ ప్రభుత్వాన్ని మంచి చేసుకొనటంతో వ్యాపారంలో వుండే అవలక్షణాలన్నీ వ్యవసాయ రంగంలో చోటుచేసుకొన్నాయి. 1991లో సంస్కరణలు ప్రవేశపెట్టడానికి ఈ నేపథ్యం ఎంతో తోద్బడింది. వ్యవసాయం ఒక మూలమలుపు తిరిగి, ఈసారి గుంటపూలు పూయటం ప్రారంభమైంది. వ్యవసాయ రంగంలో పెట్టుబడులు క్షీణించాయి. విమర్శ - పరామ' టా

ఈ క్షీణత యాదృచ్చికం కాదని నాకనిపిస్తుంది. ఇది ప్రపంచబ్యాంకు ప్రేరేపిత పరిణామం. ఇలా ఎందుకంటున్నానంటే.... అమెరికా తదితర అభివృద్ధి చెందిన దేశాలు పెద్ద ఎత్తున వారి వారి రైతులకు రాయితీలనిచ్చి, వద్ధమానదేశ మార్కెట్లలో అక్కడి ధర కన్నా తక్కువగా అమ్మ జూపుతున్నాయి. ఆయా దేశ రైతుల ఉత్పత్తులకు భారతదేశం వంటి వర్ధమాన దేశాలను మార్కెట్లుగా మార్చడం లక్ష్యంగా పెట్టుకొంది. ఈ వర్ధమాన దేశాలు తిండిగింజల విషయంలో స్వయం పోషకత్వం సాధిస్తే, ఆ అభివృద్ధి చెందిన దేశాల ఉత్పత్తులకు మార్కెట్‌ లభించదు. ఆ దేశాల లక్ష్యం నెరవేరాలంటే ఈ వర్ధమాన దేశాల్లో వ్యవసాయం గుంటపూలే పూయాలి. ఇందుకు రెండు పద్ధతులను అ దేశాలు ఎంచుకొని ప్రపంచబ్యాంకు ద్వారా అమలు చేస్తున్నాయి. అవి ఒకటి వ్యవసాయ వ్యయం విస్తారంగా పెంచేసి, “ఈ సేద్యం మనవల్ల కాదు బాబోయ్‌” అని అన్సించాలి. ఇందుకు ఎరువుల రాయితీలను తెగ్గోయడం, ఎరువు ధరలను, నీటి తీరువా రేట్లను పెంచేయడం-నంటి చర్యలు చేపట్టడం. తద్వారా వ్యవసాయమే జీవనాధారంగా బతుకుతున్న వారిని వారి బతుకు తెరువుకు దూరం చేయగలగాలి. రెండు తిండిగింజల ఉత్పత్తిన్థానంలో వ్యాపార పంటలను ప్రవేశ పెట్టడం. అభివృద్ధి చెందిన దేశాల్లో వారి వాతావరణ, శీతోష్టస్థితుల్లో పండని పంటలను వర్ధమాన దేశాల్లో పండించడం వారికి అవసరం. దీంతో తిండి గింజలకు ఈ దేశాలు అభివృద్ధి చెందిన దేశాలపై ఆధారపడేలా చేస్తూనే, వారి అవసరమైన ఉత్పత్తులను ఇక్కడ పండించుకో గలుగుతారు. 2991లో ప్రపంచబ్యాంకు తయారుచేసిన పత్రంలో ఈ ఆదేశాలన్నీ వున్నాయి. అభివృద్ధి పేరిట ఇస్తున్న రుణానికివన్నీ షరతులు. ఈ షరతులకు మన ప్రభుత్వాలు తలలు వంచాయి. దీనికి 2006లో మనదేశం 50 లక్షల టన్నుల ఆహార ధాన్యాలను దిగుమతి చేసుకోవడమే. మన రాష్ట్రాన్ని కూడా ముఖ్యమంత్రి వైఎస్‌ ఇందుకు సమాయత్తం చేస్తూనే వున్నారు. 80వ దశకం నాటికి సాధించిన ఉత్పాదకత సుమారుగా స్థంభించిపోయింది. వ్యవసాయరంగంలో కార్పోరేటీకరణకు గత ప్రభుత్వం తెరతీసినా, ప్రస్తుత ప్రభుత్వం మరో రూపంలో అందుకు తగ్గ యత్నాలను చేపడుతూ వుంది. ఆ ఎత్తుగడల్లో భాగమే..నీటి పారుదలా వసతి మెరుగుదల, బయోటెక్నాలజీ పేరిట ఆధునీకరణ, సందు దొరికినప్పుడల్లా సేద్యపు విధానాలు మారాలని, పళ్ళు కూరగాయలను పండించాలనే హితోక్తులు... ఈ నేపథ్యం, ఆదినుండి నేటి వరకూ దేన్ని సూచిస్తుందంటే? ఆత్మహత్యల పంట రైతు తిండిగింజలు పండిస్తుంటే, ప్రభుత్వం ఆత్మహత్యల పంటపండిస్తోంది. ఇది కాంగ్రెస్‌, తెలుగుదేశం ప్రభుత్వాలు వ్యవసాయ రంగానికి చేస్నున్న సరికొత్త 00౧104110౧. సత్తిరైతు ఆత్మహత్య చేసుకొంటున్నాడు. అదే సమయం వస్త్ర పరిశ్రమ వెలిగిపోతోంది. కారణం. పత్తిపండించేది రైతు అయితే దాని ధర నిర్ణయించేది పారిశ్రామికవేత్త అతనే విధాన నిర్దేత 80 ఐమర్శ - రరామర్శ వి. హనుమంతరావు

కూదా. మరో కారణం అమెరికాలో మూడు బిలియన్‌ డాలర్లు ఖరీదు చేసే పత్తికి 25 వేల రైతులకు నాలుగు బిలియన్‌ డాలర్ల సబ్సిడీని అక్కడ ప్రభుత్వం ఇస్తే మన దేశంలో కోటి అరవై లక్షల మంది పత్తి రైతులకు ముట్టే సన్సీడి పది మిలియన్‌ డాలర్లు కూడా లేదు. బిటి పత్తి వచ్చి రైతు కొంప ముంచింది. అంతర్జాతీయ విత్తనాల సంస్థ మోన్‌శాంటో దేశంలోకి విత్తనాలను దిగుమతి చేయడానికి, ఇక్కడే విత్తనాలను తయారుచేయడానికి, అమ్మడానికి ప్రభుత్వమే అనుమతించింది. విత్తనాల మీద పెత్తనం అంటే వ్యవసాయం మీద పెత్తనమే. వేల రూపాయల అప్పు తెచ్చి రైతు పంట పండిస్తాడు. నకిలీ విత్తనాలతో రైతు కుదేలై ఆత్మహత్యకు పాల్చడతాదు. ఆ విధంగా (ప్రభుత్వమే రైతులను చితిమంటలకు ఆహుతి చేస్తుంది. ఆ పత్తికి రోగనిరోధక శక్తిలేదు. నకిలీ విత్తనాలపై ప్రభుత్వానికి అదుపులేదు. దీనితో రైతు నష్టపోతున్నాడు. అంతర్జాతీయ మార్కెట్లో ధర ఎక్కువ ఉన్నప్పుడు పత్రి ఎగుమతి నిషేధించి, అక్కడ ధర తగ్గినప్పుడు దిగుమతులను సరళీకృతం చేసి రైతును ప్రభుత్వమే వెన్నుపోటు పొడిచింది.

(బ్రిటిష్‌ పాలకుల కాలంలో అతి తీవ్రమైన కరువులు వచ్చి వేలాది ప్రజలు మరణించారు కాని, ఆత్మహత్యలన్నమాట వినలేదు. రాయలసీమ కరువుల సీమ అయినా రైతులు ఆత్మహత్యలు చేసుకొంటున్నారన్న మాట వినరాలేదు. నైజాం నవాబు ముష్మరపాలనలో కూడా ఇలాంటి వార్తలు లేవు. అలాంటిది ఇప్పుడు జరుగుతున్నాయంటే పాలకులు సిగ్గుతో తలవంచుకొని ఆత్మహత్య చేసుకోవాలి.

ఈ ఆత్మహత్యలు దేశంలో 1991లో సంస్కరణలు ప్రవేశ పెట్టిన తర్వాతనే పెరిగాయన్నది గమనించాల్సిన ముఖ్య విషయం. ఈ సంస్కరణలు, ఈ ఆత్మహత్వలు ప్రపంచ బ్యాంకు విధానాల పుణ్యమే. అయినా అప్పుడు చంద్రబాబు, ఇప్పుడు రాజశేఖరరెడ్డి ఇంకా ఇంకా ప్రపంచ బ్యాంకు ఆదేశిత విధానాలనే అమలుపరుస్తున్నారంటే, వారి చేతులు మరింతగా రైతుల రక్తంతో తడిచి పోతున్నాయి. కంటికి కనపడే కారణం రుణభారమే కాని, అసలు కారణం ప్రభుత్వ విధానం. ఇటు ప్రభుత్వం, అటు ప్రపంచ బ్యాంకు అక్రమ సంబంధానికి పుట్టిన బిడ్డ. 1991లోనే ప్రపంచ బ్యాంకు భారత ప్రభుత్వం ఎటువంటి వ్యవసాయ విధానాన్నవలంబించాలో నిద్దేశిస్తూ ఒక పత్రాన్ని భారత ప్రభుత్వానికి అందచేసింది. బ్యాంకు సూచనలేమిటంటే

1. ప్రభుత్వం అందించే ప్రతి సేవకు ఛార్జీలు వసూలు చేయాలనేది బ్యాంకు ప్రధమ షరతు. దీని అమలులో భాగంగానే నీటి తీరువా పెంచటం జరిగింది.

2. సబ్సిడీలు ఉపసంహరించాలనే రెండవ షరతు ప్రకారం ఎరువు సన్సిడీ తగ్గించి రైతుపై భారాన్ని పెంచారు.

3. దిగుమతుల మీద ఆంక్షలు తొలగించటంతో, దేశంలోకి విదేశీ ఆహార ధాన్యాలు, ఉత్పత్తులు విరివిగా దిగుమతులు, ఫలితంగా స్థానిక రైతుల ఉత్పత్తులకు గిరాకీ తగ్గింది. ఈ దిగుమతుల విధానం కూడా ప్రపంచ బ్యాంకు ఆదేశిత విధానమే. విధిగా ఐదు శాతం ఆహారధాన్యాలను దిగుమతి చేసుకోవాలనే డబ్యు.టి.ఓ. షరతు ప్రకారం.

విమర్న - ఫరామర్శ 81 వి. హనుమంతరావు

4. ధరలు పెరుగుదల, ఉపాధి అవకాశాలు మృగ్యం కావడంతో (గ్రామ సీమల్లో నివసించేవారి ఆదాయాలు స్తంభించిపోయాయి లేదా క్షీణించాయి. వారి కొనుగోలు శక్తి పడిపోయి, వ్యవసాయ ఉత్పత్తులకు గిరాకీ లేకుండా పోయింది. చౌక దుకాణాల్లో కూడా కొన్నుక్కోలేని పరిస్థితి.

5. డీసెల్‌ ఛార్జీలు, కరెంట్‌ ఛార్జీలు పెంచడంతో వ్యవసాయ ఖర్చు పెరిగాయి.

6. సంస్థాగత రుణాలు ప్రభుత్వమే నిర్ణయించిన 18 శాతం మేరకు అందరికి ప్రోత్సాహంతో, (ప్రైవేట్‌ వడ్డీవ్యాపారుల మీద ఆధారపడటంతో రుణం, వడ్డీ భారం పెరిగింది.

7. మార్కెటీకరణలో, అదే నమయంలో ప్రభుత్వ సహాయం తగ్గడంతో రైతుల వ్యవసాయావసరాలను మార్కెట్‌ ధరలకే కొనుక్కోవాల్సి రావడంతో వ్యవసాయం ఖర్చులు మరింత పెరిగాయి.

అలాగే చేనేత రంగాన్ని వేధిస్తున్న ఉత్పత్తికి కావాల్సిన పెట్టుబడిలేక, ఆ పెట్టుబడి కోసం, వడ్డీ వ్యాపారస్తుల మీద ఆధారపడాల్సి రావటం వల్ల నూలు, రంగుల ఖరీదు పెరిగి ఉత్పత్తి ఖర్చులు పెరిగి మిల్లు వస్త్రాలతో పోటీ పడలేక ఆత్మహత్యలు చేసుకొంటున్నారు. ఇలాంటి పరిస్థితుల్లో ప్రభుత్వం వాళ్ల నెత్తిన పాలుపోయనకృర్లేదు. కాని వారికి కావాల్సిన ముడి సరుకుల

ధరలను నియంత్రించగలిగితే చాలు. కాని ప్రభుత్వం మిల్లు పరిశ్రమ గుప్పిట్లో వుంది. రుణభారం

రైతుపై రుణభారం కొత్త విషయమేమీ కాదు. రైతును రుణాల ఊబిలో ముంచేయడంలో భారతదేశ పాలకులు బ్రిటిష్‌ సామ్రాజ్యవాదుల విధానాలనే అనుసరిస్తున్నారు. అప్పటికీ ఇప్పటికీ రుణాల కథ నడుస్తూనే వుంది. 1895, 1930 మధ్య 35 సంవత్సరాల కాలంలో రుణ భారం మూడు రెట్లు పెరిగిందని బ్రిటిష్‌ పాలకులు నియమించిన కమిటీలు ప్రకటించాయి. 1939లో బి.వి. నారాయణస్వామి కమిటీ రుణ భారాన్ని రు. 275 కోట్లుగా అంచనా వేసింది. 1950-51లో కేంద్ర కార్మిక శాఖ వ్యవసాయ కూలీ జీవిత స్థితిగతులను సర్వేచేసి, అప్పుల పాలైన కుటుంబాల సగటు అప్పు రు. 84లు వుందని అంచనా వేసింది. అప్పటి హైదరాబాద్‌ రాష్ట్రంలో ఆర్ధిక సలహాదారునిగా పనిచేసిన కేశవయ్యంగార్‌ పరిశీలన ప్రకారం 1937 నాటికి 46.24 కోట్లు ఉందని అంచనా వేశారు. తెలంగాణ జిల్లాల్లో రు. 8,35,156ల విలువగా భూమిని తనఖా పెడితే రు. 79,488ల మాత్రమే అప్పు పుట్టింది. ఆయన నివేదికలో నూటికి 600 రూపాయలు వడ్డీ తీసుకొన్న సందర్భం నల్లగొండ జిల్లాలో వున్నట్లు ఉదహరించారు. అప్పటి ఎనిమిది తెలంగాణ జిల్లాల్లో 1931లో రు. 9.19 లక్షల నుంచి 1950లో రు. 38.6 లక్షలకు అంటే నాలుగు రెట్లు పెరిగింది. తెలంగాణలో నూటికి 2.4 వంతులు ప్రభుత్వం, సహకార సంస్థలు 6.6 వంతులు ఇవ్వగా, మిగతా 91 వంతులు షావుకార్లు వడ్డీ వ్యాపారస్తులు ఇచ్చారు. ఆంధ్రప్రాంత జిల్లాల్లోనూ ఇదే స్థాయిలో వున్నాయి.

82 హ్మార్హోకో వి. హనుమంతరావు

పైన చెప్పినట్లు రుణభారం ఎంతో పరిశీలించమని అప్పటి బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వం వివిధ కమిటీలను సంస్థలను ఆదేశించింది. అం అం (కోట్ల రు.లలో) సర్‌ ఎడ్వర్డ్‌ మెక్ట్‌గన్‌ 1911 800 ఎం.ఎల్‌, డార్లింగ్‌ 1925 600 సెంట్రల్‌ బ్యాంకింగ్‌ సలహా కమిటీ 1929 900 ప్రొఫెసర్‌ పి.జె. ధామస్‌ 1935 1200 రిజర్వుబ్యాంక్‌ 1987 1800 అప్పుడు కృష్ణాజిల్లాలో 1.7 ఎకరాలున్న రైతు నెత్తిన వున్న రుణం రు. 287లు మాత్రమే కాగా, ఇప్పుడు రాష్ట్రంలో ఎకరం నుంచి రెండున్నర ఎకరాలున్న రైతు రుణభారం రు. 8,628. మరో విషయమేమంటే అప్పుడు ఎంత పెద్ద రైతు అయితే, అంత తక్కువ రుణ భారం వుండగా, ఇప్పుడు ఎంత పెద్ద రైతుయితకే అంత ఎక్కువ రుణం ఉంది. బహుశా ఇప్పుడు అలాంటి రైతులు బ్యాంకు నుంచి రుణాలు తీసుకొని, హెచ్చు వడ్డీకి చిన్న రైతులకు ఇస్తుండడం ఒక కారణం కావచ్చు కడుపు చించుకొంటే కాళ్లమీద పడుతుందన్నట్లు రుణభారం గురించి ఎంతైనా రాయవచ్చు. ఇందిరాగాంధీ ప్రధానిగా ఉన్నప్పుడు పదివేల లోపు బ్యాంకు రుణాలను మాఫీ చేసినట్లు గుర్తు. అలాగే వి.పి. సింగ్‌ ప్రధానిగా ఉన్నప్పుడు సహకార బ్యాంకుల రుణాలను కొంతమేరకు రద్దు చేసినట్లు జ్ఞాపకం. ఇటీవల అంతర్జాతీయ స్థాయిలో మరీ పేద దేశాల రుణాలను అభివృద్ధి పొందిన దేశాలు కొంతమేరకు మాఫీ చేశాయి. దేశంలో రాష్ట్రాలు కేంద్రం నుంచి తీసుకున్న రుజాల మీద వడ్డీ భారం గురించి గోల చేస్తే ఎక్వువ వడ్డీ రుణాలను చెల్లించి, తక్కువ వడ్డీ రుణాలు తీసుకునే సౌరక్యం కలిగించి, రాష్ట్రాల భారాన్ని తగ్గించింది. బ్యాంకులకు కార్పొరేట్‌ సంస్థలు చెల్లించాల్సిన మొండి బాకీలను కొన్ని రద్దు చేయడం ద్వారా, మరికొన్నిటిని తగ్గించడం ద్వారా లక్షన్నర కోట్ల రూపాయల రుణ భారాన్ని 50 కోట్లకు తగ్గించాయి. అలాగే అలాంటి వెసులుబాటు రైతుకు ఎందుకు కలిగించకూడదు? కనీసం చిన్న సన్నకారు రైతులకు రుజాలను మాఫీ చేయవచ్చు. డబఖ్యుటివో ఒప్పందం అనుమతించిన 10 శాతం మేరకు నబ్సిడీ ఇచ్చినట్లయితే ఆ మేరకు ఉత్పత్తి ఖర్చులు తగ్గుతాయి. (ప్రభుత్వం వ్యవసాయరంగంలో పెట్టుబడులు పెంచటం ద్వారా కూడా పరోక్షంగా ఉత్పత్తి ఖర్చు తగ్గడానికి అవకాశముంటుంది. రైతు సంఘాలు ఈ విషయం గురించి (శ్రద్ధవహించాలి. కార్లు కొనుక్కొనే వాళ్లకు నాలుగు లేక అయిదు శాతం వడ్డీకి రుణాలిచ్చి రైతు నుంచి తొమ్మిది శాతం వడ్డీ వసూలు చేసే వివక్షా పూరిత విధానాన్ని వెంటనే సవరించాలి. విమర్శ - పరామ వి, కామన రం

రుణాల ఊబిలో మునిగిన రైతుల శాతం భారతదేశం 48.6 పశ్చిమ బెంగాల్‌ 50.1 ఉత్తరప్రదేశ్‌ 40.3 తమిళనాడు 745 రాజస్థాన్‌ 52.4 పంజాబ్‌ 65.4 ఒరిస్సా 47,86 మహారాష్ట్ర ర్‌కీ 8 మధ్యప్రదేశ్‌ 50.8 కేరళ 6కు 4 కర్ణాటక 61.6 జార్ధండ్‌ 20.9 జమ్ముకాశ్మీర్‌ 81.8 హిమాచల్‌ ప్రదేశ్‌ 88.4 హర్యానా 58.1 గుజరాత్‌ ర5్‌1.9 చత్తీస్‌ఘడ్‌ 40.2 బీహార్‌ ౩3.0 అస్సాం 181 మూలం (నేషనల్‌ శాంవిల్‌ సర్వే 59వ రౌండ్‌) సంక్షోభం 1991లో ఇటు ఆర్థిక సంస్కరణలు ప్రవేశపెట్టడం, అటు వ్యవసాయ రంగంలో సంక్షోభం ఒకే సమయంలో జరగటం గమనించాల్సిన ముఖ్యమైన పరిణామం రాష్ట్రం ఏర్పాటు జరిగిన వెంటనే నీటి పారుదల సౌకర్యాల ఏర్పాటుకు ప్రాధాన్యత ఇవ్వటం కాంగైస్‌ మంచి నిర్ణయం తీసుకొన్నా సుమారు 40 శాతం భూమికే నీరందుతుంది. వాటి మెయిన్‌టెనెన్స్‌కు అవసరమైన నిధులు సమకూర్చక పోవటంవల్ల ఎంత నీరు పారాలో, ఎంత పంట పండాలో అంత సండటంలేదు. ఇది వ్యవసాయాన్నెదుర్కొంటున్న మొదటి సమస్య బ్యాంకులు ఇచ్చే మొత్తం రుణంలో 18 శాతం వ్యవసాయానికే ఇవ్వాల్సి వుండగా 10 శాతం కూడా ఇవ్వకపోవటం 8 41 విఘర్శ - థరామర్శ వి. హనుమంతరావు

రెండవ సమస్య, మౌలిక సౌకర్యాల కల్పనలో వైఫల్యం మూడో కారణం, నకిలీ విత్తనాలు, పురుగు మందుల అమ్మకాన్ని అరికట్టలేకపోవటం, గిట్టుబాటు ధర నిర్ణయంలో వైఫల్యం, ఎరువుల పై సబ్సిడి ఉపసంహరణ, కనీసం అవసరమైనంతమేరకు విత్తనాలైనా సరఫరా చేయలేని అశక్తత, తిండిగింజలు పప్రజలకనీస అవసర పంటగా కాక ఒక వ్యాపార వస్తువుగా మారటంతో మార్కెట్‌ ఎకానమీ ఆటుపోట్లకు గురికావటం, బహుళజాతి సంస్థలు వ్యవసాయాన్ని, వ్యవసాయదారులను ప్రత్యక్షంగా, పరోక్షంగా శాసించే దుస్థితి ఆహార పంటలకు కాక ఆహారేతర, వ్యాపార పంటలు పండించటాన్ని ప్రోత్సహించటం. ఇలా అనేక పరిణామాలు వ్యవసాయాన్ని సంక్షోభంలోకి నెట్టాయి. ముఖ్యంగా సన్న చిన్నకారు రైతులను కోలుకోలేని దెబ్బ తీస్తున్నాయి. వ్యవసాయం మీద ఆధారపడే జనాభా తగ్గటం లేదు కాని జిడిపిలో వ్యవసాయం నుంచి సమకూరే ఆదాయం తగ్గిపోతుంది. కేంద్రం, రాష్ట్రాలు, కేంద్ర పాలిత ప్రాంతాలు అన్నీ కలిసి వ్యవసాయ తత్సంబంధిత రంగాలకు (ప్రణాళికల్లో చేస్తూ వచ్చిన కేటాయింపులు మొదటి ప్రణాళికలో 31 శాతం నుంచి పదవ (ప్రణాళికలో 20 శాతానికి పడిపోయింది. ప్రభుత్వమే వ్యవసాయాన్ని ఇలా గుంటపూలు పూయిస్తుంటే రైతు తన గోదును ఎవరికి వినిపించాలి.

వ్యవసాయానికి సంబంధించిన మటుకు ప్రధానంగా పదకౌండు విషయాల మీద ప్రభుత్వ విధానాలను సృృష్టీకరించాల్సి ఉంది; 1. ప్రభుత్వ పాత్ర; 2) రుణభారం; 3) బ్యాంకుల రుణ సహాయం; 4) ఉత్పత్తి ఖర్యు ; 5) సాంకేతిక పరిజ్ఞానం; 6) విస్తరణ; 7) మార్కెటింగ్‌; 8) సామాజిక, మౌలిక సౌకర్యాలు; 9) అభివృద్ధి కార్యక్రమాల్లో రైతుల పొత్ర; 10) వ్యవసాయంలో అభద్రత ; 12) వ్యవసాయం ౪11014 18) మొత్తం వ్యవసాయ భూమిలో 60 శాతంగా వున్న మెట్ట ప్రాంతాలకు అభివృద్ధికి ఓ (ప్రణాళిక. “సమీప భవిష్యత్తు వ్యవసాయం రైతాంగానిది కాదు. కార్పోరేట్‌ బహుళజాతి సంస్తలదే”

ర్‌

ఒక సంచలనాత్మకమైన పరిణామం గుర్తుకు వస్తోంది. సంజీవరెడ్డి ముఖ్యమంత్రిగా వున్న సమయంలో శిస్తును బాగా పెంచారు. దీనిమీద కమ్యూనిస్టులు రాష్ట్ర వ్యాపితంగా ఆందోళన చేపట్టి, 50 వేలమంది రైతులను హైదరాబాద్‌కు రైతు యాత్రగా తీసుకొని వచ్చారు. ఇప్పటిలా అపుడు శాసనసభ చుట్టూ 144 సెక్షన్‌ విధించటం లేదని గుర్తు. నేరుగా శాసనసభ ముందు పెద్ద సభ జరిపారు. సంజీవరెడ్డిని బయటకు వచ్చి రైతుల కోపాగ్నిని రుచి చూడమని కమ్యూనిస్టు నాయకులు కోరారు. ఆయన బయటకు వచ్చి సభలో మాట్లాడుతుంటే చిన్న తుంపర వస్తే పక్కనే ఉన్న సుందరయ్య ఆయనకు గొడుగు పట్టారు. ఆ రోజుల్లో కమ్యూనిస్టులకు కాంగ్రెస్‌కు పచ్చగడ్డి వేస్తే భస్గమనేది. అయినా సుందరయ్య అలా గొడుగు పట్టడం, సంజీవరెడ్డి వచ్చి మాట్లాడటం ఆనాటి నాయకుల పరిణతిని తెలియచేస్తుంది. మరో సంఘటన కూడా గుర్తుకు వస్తోంది. సంజీవరెడ్డి, కమ్యూనిస్టు నాయకుడు నీలం రాజశేఖరరెడ్డి స్వయాన అన్నదమ్ములు.

• పరామ ఐస్టుష్టరనూనుస్ట్‌ ర్రైల్‌

వారిద్దరికీ వారిగ్రామంలో నిమ్మతోటలుందేవి. రాజశేఖరరెడ్డి తోటలు పచ్చగా వుండగా, ముఖ్యమంత్రి తోటలు నీరసంగా వుండేవి. ఒకసారి ఇద్దరూ గ్రామంలో వుండగా తోటలోకి వెళ్లి ఒకే ఊరిలో ఇలా వుండటాన్ని చూసిన ముఖ్యమంత్రి రాజశేఖరరెడ్డిని ప్రశ్నిస్తే “నీతోటలోనుంచి ప్రభుత్వ వ్యవసాయ నిపుణులను ఉపసంహరిస్తే నీ తోటకూడా పచ్చగా వుంటుందని” జవాబిచ్చారు.

వ్యవసాయం గురించిన సంక్షిప్త విశ్లేషణ ముగించేముందు కృష్ణా జిల్లాలో జరిగిన అత్యంత విషాద ఘటనను స్మరించకుండా ఉండలేం. అదే పదివేలమందిని బలితీసుకొన్న కృష్ణా జిల్లా దివిసీమను తాకిన పెనుతుఫాను. ఎపుడో 1977లో మూడు దశాబ్దాల క్రితం జరిగిన ప్రకృతి విలయ తాండవాన్ని మళ్లా గుర్తు చేసుకోవటం గుండెబరువు కావచ్చు కాని అది చరిత్రలో అంతర్భాగం; దానిని జ్ఞాపకాల నుంచి తుడిచి వెయ్యలేం. మొన్న మొన్నటి సునామీ అంతే బీభత్సాన్ని సముద్ర తీరవాసులకు కలిగించి వుండేదేమో; తృటిలో తేలికపాటి నష్టాలతో బయటపడ్డాం. దివిసీమ తుఫాను విషయానికి వస్తే అధికార అంచనా ప్రకారం పంటనష్టం, ఆస్తినష్టం, ఇతర నష్టాల వల్ల 2802 గ్రామాల్లో 70 లక్షలమంది తీవ్ర నష్టాలకు గురయ్యారు. కాల్వగట్ల మీద మైళ్ల పొడవునా శవాల గుట్టలు పేరుక పోయాయి. రెండున్నర లక్షల పశువులు, ఏడున్నర లక్షల గొర్రెలు, మేకలు, కోళ్లు, పందులు వగైరా చనిపోయాయి. 10 లక్షల ఇళ్లు కొట్టుకు పోవటమో, దెబ్బతినటమో జరిగింది. వంతెనలు, ప్రభుత్వ భవనాలు, రహదారులు, విద్యుచ్చక్తి టెలిఫోన్‌ శాఖల నష్టాలు వగైరా అంచనాలకు అందవు. మొత్తం నష్టం అంచనా రెండువేలకోట్ల రూపాయలు; అందులో పంట నష్టమే రూ. 850 కోట్లు, ఈ నష్టాన్ని పూడ్చుకోవడానికి రు. 227 కోట్ల సహాయాన్ని అప్పటి వెంగళరావు ప్రభుత్వం కేంద్రాన్ని అర్ధిప్తే, ముష్టి వాడికి చెయ్యి విదిలించినట్లు, కేవలం రూ 56 కోట్లు మాత్రమే మంజూరు చేసింది; మరో రెండున్నర కోట్లు ప్రధాని సహాయనిధి నుంచి ఇచ్చింది. మరో రూ 14 కోట్ల విలువగల ఆహార ధాన్యాలను సరఫరా చేసింది. మామూలుగా వాతావరణ శాస్త్రజ్ఞుల గురించి ప్రజలకు పెద్ద విశ్వాసం లేదు. ఎండ బాగా కాస్తుందని వాతావరణ కేంద్రం అంటే ఆ రోజున పెద్ద వర్షం వస్తుంది; వర్షం వస్తుందంటే రాదు ఇది సాధారణ ప్రజల అభిప్రాయం, అనుభవం కూడా. ఓ పెద్ద వర్షం కురుస్తుందని అంటే అది తుఫానుగా మారవచ్చు కాని ఇలాంటి భీకరమైన తుఫాన్లు, సునామీలు చెప్పిరావు. ఇలాంటి సందర్భాల్లో ప్రభుత్వం ముందస్తు హెచ్చరికలు చేసి వుండాల్సిందని, రక్షణ చర్యలు తీసుకొని వుండాల్సిందనే విమర్శలు వస్తుంటాయి. ముఖ్యమంత్రి కూడా అలాంటి విమర్శలను ఎదుర్మోవాల్సి వచ్చింది. కాదేదీ కవితకనర్హం అన్నట్లు కాంగ్రెస్‌ పార్టీలో అసంతృప్తి జీవులకు ఇంత దారుణమైన విషాద సంఘటన కూడా ఒక రాజకీయ అవకాశం అనిపించింది. శవరాజకీయం ప్రారంభించారు. కోట్ల రూపాయలు ఖర్చు చేయాల్సిన పరిస్థితిని ఆర్థికంగా తమకు లాభదాయకంగా మలుచుకొనే అవకాశాన్ని కాంగ్రెస్‌ నాయకులు 86 పష్తాత్తోు

వి. హనుమంతరావు

గాని, అధికారులు గాని, ముఖ్యంగా రెవెన్యూ శాఖ గాని ఎందుకు వదులుకొంటారు? అలాగే శవాల చుట్టూ గెద్దలు వాలినట్లు, ఎక్కడలేని సహాయ బృందాలు తెల్లవారేసరికి పుట్టుకొచ్చాయి. వారిలో కేవలం మానవతా దృష్టితో సహాయం చేయడానికి ముందుకొచ్చిన ఎన్టీవోలు లేకపోలేదు. కాని ఎక్కువమంది బోర్డులు తగిలించుకొని, మేము సహాయం చేస్తాం, మాకు నిధులివ్వండి, సహాయ సామాగ్రి ఇవ్వండి అంటూ అధికారుల చుట్టూ ప్రదక్షిణలు చేసినవారికేమీ కొదువ లేదు. అంతర్జాతీయ సంస్థలు యునిసెఫ్‌తో ప్రారంభించి 25 సంస్థలు, 78 జాతీయ, రాష్ట్ర సంస్థలు, ఇవికాక విద్యార్థులు, యువకులు ప్రభుత్వ ఏజన్సీలు, వ్యాపార సంస్థలు, దాతృత్వ సంస్థలు రంగ ప్రవేశం చేశాయి. బట్టలు, వంట సామాగ్రి లాంటి వస్తు సహాయాన్ని కూదా అందించారు. రాజకీయపార్టీలు ప్రభుత్వ యంత్రాంగం అందచేసిన సామాగ్రిని గ్రామాలకు తీసుకొని వెళ్లి తమతమ పార్టీ బాడ్జీలను ధరించి వితరణ చేసి, అది తమ పార్టీ అందచేసిన సహాయం అనే అభిప్రాయాన్ని కలగచేసి రాజకీయంగా సొమ్ము చేసుకోవటం జరిగింది. ఈ సందర్భంలో ప్రభుత్వస్థాయిలో ఒక వివాదం చెలరేగింది. కేంద్రం ఇచ్చిన ఆర్థిక సహాయం వచ్చే సంవత్సరం ప్రణాళికకు చేయబోయే ఆర్థిక సహాయం నుంచి తుఫాను సహాయంగా అంద చేయటం విమర్శలకు గురైంది. దీని అర్థం ప్రకృతి వైపరీత్యాలకు పెట్టేఖర్చు రాష్ట్రాలే భరించాలని చెప్పటమే దానికి జవాబుగా “ఆరవ ఫైనాన్స్‌ కమీషన్‌ ఇలాగే చెయ్యాలని సిఫార్సు చేసింది. అలాగే చేస్తున్నాం” అని చేతులు దులిపేసుకొంది. అసలే బొటా బొటీగా రాష్ట్ర ఆర్థిక పరిస్థితిని మానేజ్‌ చేసుకొంటూ వచ్చే రాష్ట్రాలకు ఈ నిర్ణయం నెత్తిన తాటిపండు పడ్డట్లయింది. ఈ తుఫాను బీభత్సం జరిగేనాటికి కేంద్రంలో మొరార్డీ ప్రభుత్వం అధికారంలో వుంది. ఇందిరాగాంధీ వనవాసం చేస్తూంది. కేంద్రం నుంచి మంత్రులొచ్చి సహాయంలో లోటు రానివ్వం అంటూ వాగ్దానాల వర్షంలో జనాన్ని తడిపేశారు. ఇందిరాగాంధీ కూడా వచ్చి ఏమందో తెలుసా? “* నేనిపుడు మీలాగే సామాన్య పౌరురాలిని. మీకు నేనేమి చేయలేను”. ప్రజలకు సానుభూతి తెలియచేయడానికొచ్చిందా లేక తనపట్ల సానుభూతిని కోరటానికి వచ్చిందా అని కొంతమంది ముక్కుమీద వేలేసుకొన్నారు. అధికారంలో వున్న మొరార్జీదేశాయ్‌ కూడా ఏమీ తక్కువ తినలేదు. చనిపోయింది 8305 మంది అనే రాష్ట్ర ప్రభుత్వ లెక్కను ఉటంకిస్తూ “880561 ఎవరు లెక్క పెట్టారు?” దుఃఖసాగరంలో మునిగివున్న వారిపట్ల 'ప్రవర్తించాల్సిన తీరు ఇదేనా? ఒక విచిత్రమైన విశేషం ఏమంటే ఇంత పెద్ద తుఫాను కూడా ఆహార ధాన్యాల ఉత్పత్తి మీద దెబ్బ తీయలేదు సరికదా, అంతకు ముందు సంవత్సరంతో పోలిస్తే, 15 లక్షల టన్నుల ఆహార ధాన్యాలు అదనంగా పండాయి. 1977-78లో 69.95 లక్షల ఆహార ధాన్యాలు పండగా, 1978-79లో (తుఫాను వచ్చింది 18 నవంబరు 1997) 106.66 లక్షల టన్నులు పండాయి; బియ్యం పంట 56.05 లట. నుండి 7482 ల.ట. కు పెరిగింది. మొత్తం మీద చూస్తే రాష్ట్రంలో 1950-51లో 58.92 లట. ఆహార ధాన్యాలు పండగా 1982-88లో 111.73 లక్షల టన్నులు పందాయి.

విమర్శ - కరాము

కనను 87

భూసంస్కరణల ప్రహసనం?

ఆంధ్రప్రదేశ్‌ ఏర్చడకముందే జమిందారీ విధానం రద్దయింది. కాని భూస్వామ్య విధానం మారలేదు. వందల, వేల ఎకరాల ఖభూఖండాలు అలాగే వున్నాయి. జమీందారీలు ఎలాగూ రద్దుకాబోతున్నాయని, జమీందారులు తమ భూములను పెద్ద ఎత్తున అమ్మేసుకొన్నారు. కాంగ్రెస్‌ పార్టీ జమీందారీలు రద్దు కావాలనేదే తమ ధ్యేయమని ప్రకటించినా భూ సంబంధాలను విప్లవాత్మకంగా మార్చాలనే తలంపు ఆ పార్టీకి ఎపుడూ లేదు. ఎందుచేతనంటే 1987లోనే అప్పటి రెవెన్యూ మంత్రి టంగుటూరి ప్రకాశం పంతులు ఆధ్వర్యాన జమిందారీ విచారణ కమిటీ నియమిస్తే భూమిపై యాజమాన్యం రైతులదే కాని జమీందార్లది కాదని తన నివేదికలో స్పష్టం చేసినా, ఆ వ్యవస్థను రద్దు చేయాలని సూచించలేదు. అయినా, (ప్రజల ఒత్తిడి మేరకు 1948లో మద్రాసు శాసనసభలో ఎప్టేట్ల రద్ధు చట్టం ఆమోదించబడింది. శిస్తు వసూలు చేసే ప్రభుత్వ ఏజెంట్లు మాత్రమే గాని జమీందార్లకు భూమిమీద హక్కులేదని ఒక ప్రక్క అంగీకరిస్తూనే, లేని హక్కు తీసేసుకొన్నందుకు నష్టపరిహారం చెల్లించడమేమిటి? అప్పటి రెవెన్యూశాఖమంత్రి కళా వెంకట్రావు రు. 12 కోట్లు నష్టపరిహారం చెల్లించటమా?

మొదటి పంచవర్ష ప్రణాళికలో మొదటిసారిగా భూస్వాముల భూములకు గరిష్ట పరిమితి విధించడమే ప్రభుత్వం తన విధానమని తెలియచేసింది. ఈ పరిమితి ఎంతో చెప్పడానికి మరో ప్రణాళికా కాలం తీసుకొని మూడు కుటుంబ కమతాలని చెప్పింది. కాని ఆ పరిమితి కుటుంబ ప్రాతిపదికపై వుండాలా, వ్యక్తి ప్రాతిపదికపై వుండాలా అనే విషయాన్ని రాష్ట్రాలకు వదిలింది. అప్పట్లో ఆంధ్రప్రదేశ్‌తో పాటు అనేక రాష్ట్రాల్లో మంత్రివర్గాలు భూస్వామ్య వరాల ప్రతినిధులతో నిండి వుండటంతో రాష్ట్రాలకు గరిష్ట పరిమితి నిర్ణయాన్ని వదిలేస్తే ఏం జరుగుతుందో ఆ తర్వాత భూ సంస్కరణలచట్టం వెల్లడి చేసింది.

అంధ్రప్రదేశ్‌ ఏర్పడక పూర్వమే 'మేము భూ సంస్కరణలను ప్రవేశ పెట్టబోతున్నాం. జాగ్రత్త పడండహో' అని ప్రభుత్వం భూస్వాములకు ముందస్తు హెచ్చరిక చేసిందా అన్నట్లు 1954లో ఒక సవరణ బిల్లు ద్వారా ఏర్పాటయిన లాండ్‌ కమీషన్‌ అప్పటికున్న కమతాలకు గరిష్ట పరిమితి నాలుగున్నర కుటుంబ కమతాలు, భవిష్యత్తులో సంపాదించే కమతాలకు గరిష్ట పరిమితి మూడు కుటుంబాలు అని నిర్ణయించింది. దీని ప్రకారం రకరకాల మాగాణీ, మెట్ట భూములను దృష్టిలో వుంచుకొని మాగాణీ భూమి గరిష్ట పరిమితి 27 ఎకరాల నుంచి 108 ఎకరాలు మెట్టభూమి 162 ఎకరాల నుంచి 322 ఎకరాలని నిర్ణయించింది. భూ గరిష్ట పరిమితి ఇంత ఎక్కువగా, వికృతంగా, ఆపవాస్యంగా తయారు చేసిన ప్రభుత్వానికి భూసంస్కరణలు తీసుకొని రావాలనే కోర్కె ఏ కోశాన్నయినా వుందని భావించవచ్చా? 1958లో గరిష్ట పరిమితి విధించడానికి శాసనసభలో ప్రవేశపెట్టి, మూడు సంవత్సరాలు తీసుకొని 1961లో చట్టంగా రూపొందించింది. 8 8 ఐవికర్శ - ఫరాముర్శ

వి. హనుమంతరావు

ఈ హెచ్చరికను భూస్వాములు అర్ధం చేసుకొని అధికార్ల అనుమతి లేకుందానే అన్యాక్రాంతం చేయకూడదని నిషేధం వున్నా భూస్వాములు పెద్ద ఎత్తున భూముల నమ్మేశారు. భార్యా, భర్త విడాకులు తీసేసుకొన్నట్లు కాగితాలు మీద రాసేసుకొని, రెండు గరిష్ట పరిమితుల భూమిని తమ స్వాధీనంలో వుంచుకొన్నారు. 1972 మే 2 న ఆంధ్రప్రదేశ్‌ ప్రభుత్వం ఒక ఆర్డినెన్స్‌ను ప్రవేశపెట్టి 10 ఎకరాల మాగాణీ, 25 ఎకరాల మెట్టకు పైబడిన వ్యవసాయ భూముల అన్యాకాంతాన్ని నిషేధిస్తూ భూస్వాములకు రెండవ ముందస్తు హెచ్చరిక చేసింది. శాసనమండలిని 1972 సెప్టెంబరులో ఆమోదం, 1973 జనవరి 1న రాష్ట్రపతి ఆమోదం పొందినా, దానికింద నియమ నిబంధల రచనకు మరో రెండు సంవత్సరాలు తీసుకొని 1975 జనవరి 1న చట్టం అమలులోకి వచ్చినట్లు ప్రకటించటం జరిగింది. ఈ చట్టం అమలు ఒక ప్రహసనం. ఇన్ని హెచ్చరికలు చేసిన తర్వాత ఇంకా మిగులుభూమి ఎక్కడ వుంటుంది? మిగులు భూమి ఎంతవుందో అనేక రకాల అంకెలు వినబడ్డాయి. వినోభాబావే భూదానోద్యమం కూడా ఈ ప్రహసనంలో భాగమే. తెలంగాణా సాయుధపోరాటం కౌలుదార్లకు కొంతమేరకు రక్షణ కలిగించిందన్న సంతోషం కాస్తా ఆవిరై పోయింది. ఈ రోజున అంతా మూజువాణీ వ్యవహారమైపోయింది. బ్యాంకులు వారికి రుణాలివ్వవు. దున్నేవాడిదే భూమి అనేది భూసంస్కరణల లక్ష్యంగా వుండాలి. డబ్బున్నవాడు, నోరున్నవాడు, పలుకుబడి ఉన్నవాడిదే భూమి అయి కూర్చొంది. మిగులు భూమేలేదన్నారు; బంజర్లన్నీ పంచిపెట్టేశామన్నారు. ఇలా అంటూనే వైఎస్‌ ప్రభుత్వం రెండు లక్షల ఎకరాలకు పైగా పంచి పెట్టానని, మరో లక్ష పంచి పెడతానని అంటూంది. ఇపుడు సరికొత్తగా పరిశ్రమల కోసం, ఐటి పార్కుల కోసం, ప్రత్యేక ఆర్థిక మండళ్ల (సెజ్‌ కోసం దున్నుకొంటున్న రైతులను తొలగించి, పారిశ్రామిక వేత్తలకు ఫలహారం పెడుతుంది. ఈ విధంగా కార్పొరేట్‌రంగం వ్యవసాయంలో ప్రవేశించడానికి మార్గం సుగమం చేస్తోంది. పోనీ, మిగిలిన భూముల్లోనైనా తిండి గింజలు పండించుకొందామనుకొంటే, మీరు తిండిగింజలు పండించొద్దు, ఆహారేతర పంటలు పండించి, ఎగుమతి చేయమంటోంది. కాంట్రాక్టు వ్యవసాయం ప్రవేశపెట్టి,

చిన్న సన్నకారు రైతుల్ని వారి భూముల్లోనే వ్యవసాయ కార్మికులుగా మార్చేస్తోంది. దున్నేవానికే భూమి అనే నినాదంతో పేదరైతాంగాన్ని వ్యవసాయ కూలీలను ఉద్యమాల్లోకి తీసుకొని వచ్చిన వామపక్షప్రార్టీలు ఇవాళ ఆ ఊసెత్తడం లేదు. ఎంతసేపూ రైతుకు గిట్టుబాటు ధర, ఎరువుల సరఫరా, రుణ సహాయం విద్యుచ్చక్తి సబ్సిడీలు, రుణం రద్దులాంటి డిమాండ్లు సంపన్న రైతాంగానికే ఉపయోగపడుతున్నాయి. వ్యవసాయ కూలీలను దూరం చేసుకోవటం జరిగింది. కొన్నాళ్లు మిగులు భూమి పంచాలనే నినాదం స్థానే బంజరు భూములను పంచందన్నారు. ప్రభుత్వమే బంజరు భూములు పంచటం ప్రారంభించేసరికి, ఈ పంపకం మోసమని, మిగులు భూమి పంపకం నుంచి పేదల దృష్టిని మరల్చడానికి ఇదొక ఎత్తుగడ మాత్రమేనని ప్రభుత్వాన్ని ఎండగట్టడం పోయి, బంజరు భూముల పంపకాన్ని అఖిలపక్ష కమిటీల విమర్శ - ఫరాశుర్శ 89

వి. హనుమంతరావు

అధ్వర్యంలో జరగాలని డిమాండు చేయటంతో కాంగైస్‌ ప్రభుత్వం ఊపిరిపీల్చుకొంది. పార్లమెంటరీ విధానం ద్వారానే వ్యవసాయ కూలీలకు రైతాంగానికి విముక్తి కలిగించవచ్చుననే విధాన మార్పుతో వామపక్ష ఉద్యమం బలహీనపడి ఈ రోజుకు కూడా కోలుకోలేక పోయింది. భూసంస్క్మరణలంటే అదేదో విప్లవకరమైన చర్య ఏమీ కాదు. చైనాతో సహా కొన్ని పెట్టుబడిదారీ ఆసియా దేశాలు ఈ కార్యక్రమాన్ని ఎపుడో చేపట్టి ముగించడం వల్లనే ఆ దేశాలు త్వరితగతిన అభివృద్ధి సాధించాయి. అమెరికా మాజీ రాయబారి గాల్‌బియత్‌ భూసంస్కరణల గురించి మాట్లాడుతూ అదొక “మేజర్‌ సర్జరీ అని, * అదేమీ తాత్కాలిక చర్య కాదని” అన్నారు. “అదొక విప్లవకరమైన చర్య. అది అధికారాన్ని ఆస్తులను, సమాజంలో స్థానాన్ని ఒకవర్గం నుంచి మరొక వర్గానికి బదలాయించే చర్య” అని పేర్కొన్నారు. “ప్రభుత్వాధి పత్యం భూస్వామ్యవర్థాల చేతుల్లో వుంటే, ఆ వర్గం సమర్ధవంతమైన భూసంస్కరణలు తీసుకొని వస్తుందని ఆశించలేము” అని అభిప్రాయాన్ని ప్రకటించారు. ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో సరిగ్గా అదే జరిగింది. సమాజంలో ఉన్న అసమానతలను తొలగించటమే తమ లక్ష్యమని ప్రకటిస్తూ వచ్చిన ప్రభుత్వం భూ సంస్కరణలను నీరు కార్బటం ద్వారా అసమానతలను పెంచడానికే తోద్పడుతుంది. అసమానతలు పెరుగుతున్న మేరకు పేదరికం కూడా పెరుగుతుంది. కాంగ్రెస్‌ ప్రభుత్వం ఇలాంటి భూసంస్కరణల ప్రహసనానికి ఒడిగట్టేదమ్ము చూపించిందంటే, దానికి వామపక్షాల అనైక్యత, “దున్నేవానికే భూమి” అనే తమ రణ నినాదాన్ని నీరుగార్చడమే కారణం. కేవలం తెలంగాణా జిల్లాల్లో పదిలక్షల ఎకరాల భూమి పంపకం చేసిన కమ్యూనిస్టులెక్కడ? 1978 నాటి కమ్యూనిస్టు లెక్కడ? 1955 మధ్యంతర ఎన్నికల్లో ఓటమి అనంతరం కమ్యూనిస్టులకు నీరసం వచ్చేసింది. అ ఎన్నికల్లో వ్యవసాయ కూలీలు, పేద రైతులు తమ ప్రాణాలొడ్డి, కమ్యూనిస్టుపార్టీ అధికారంలోకి వస్తే దున్నేవానికే భూమి వస్తుందనే ఆశతో ఓటు వేయటం వల్లనే ఆ ఎన్నికల్లో వేసిన ప్రతీ మూడు వోట్లలో ఒక వోటు కమ్యూనిస్టులకి పడ్డాయి. “దున్నేవానికే భూమి నినాదం స్థానే “బంజరు భూములు పంచాలి అనే నినాదం చోటు చేసుకొంది. ఈ పనిని కాంగ్రెస్‌ ప్రభుత్వం అప్పటికే చేస్తూ వచ్చింది. 1969 నుంచి 31 మే 1976 వరకూ 20, 14 లక్షల ఎకరాల బంజరు భూముల పంపకం జరిగింది. ఈ పంపకం ఎంత సవ్యంగా జరిగింది, అవి ఎలాంటి భూములు, వాటిని అందుకొన్న పేదలు వాటిని సేద్యంలోకి తీసుకొని రాగలరా అనే విషయాలు పక్కన పెడితే, ప్రభుత్వమే చేస్తున్న పనినే ఇంకా చెయ్యాలని నినాదం పేదలను ఎలా ఆకర్షిస్తుంది? ప్రభుత్వం బంజరు భూముల పంపకాన్ని చేపట్టింది పేదల మీద ప్రేమతో కాదు; భూస్వాముల భూములను పంచాలనే పేదల దృష్టిని మరల్చడానికి కాంగ్రెస్‌ బంజరు భూములను ఎరగావేసింది. ఈ మోసాన్ని ఎండగట్టడంపోయి బంజరు భూములను ఇంకా పంచండి అనే కమ్యూనిస్టుల కార్యక్రమం పేదలలో విశ్వాసాన్ని కలుగచేయలేకపోయింది. ఆ పంపకం అనేదేదో కాంగ్రెస్‌ వాళ్లే చేస్తున్నారు కదా, వాళ్లనే మంచి 9౮0 నిమర్శ - ఫరామర్శ వి. హనుమంతరావు

చేసుకొంటే పోలా అని వారు కాంగ్రెస్‌వైపు మొగ్గు చూపటం ప్రారంభమైంది. దీనర్ధం వారు కమ్యూనిస్టులను శత్రువులుగా పరగణించారని కాదు. కమ్యూనిస్టుల సభలకు వెళతారు; చందాలిస్తారు; ఊరేగింపుల్లో పాల్గొంటారు. పేదలకు భూమీ సమస్య ఒకటే కాదుగా. ఉదయం లేచింది మొదలు వాళ్లకు ప్రతీది సమస్యే. కాంగ్రెస్‌ విధానాలే ఆ సమస్యలకు కారణమని వారు (గగ్రహించకపోలేదు. అందుచేతనే వారు నిరసన సభల్లో పాల్గొంటారు. అయినా, వారికి ౧1//510%6గ మంచి జరగాలంటే అధికారంలో వున్న కాంగైసే చేయగలదనే అభిప్రాయం వారిలో చోటు చేసుకొంది. అలాగని కాంగ్రెస్‌ను కావటేసుకొంటున్నారా అంటే అదీ కాదు. బంజరు భూములు సాగులోకి తీసుకొని రావడానికి సహాయం అంటూ, బడ్జెట్లో కేటాయింపులైతే చేస్తుంది కాని అది ఖర్చు కాదు. కనీసం ఆ కోణం నుంచయినా మిలిటెంట్‌ పోరాటాలను చేపడితే, కమ్యూనిస్టులు పోగొట్టుకొన్న స్థానాన్ని కొంతమేరకైనా తిరిగి సాధించుకోవచ్చు. ఏమైనా దున్నేవానికే భూమి అనే నినాదం వెనుక తెలంగాణాలో ప్రజలను పోరాటాల్లోకి తీసుకొని వెళ్లారో 10 లక్షల ఎకరాలను పంచి పెట్టారో, అదే విధానాన్ని ఇతర ప్రాంతాల్లో కూడా చేపడితే, ఆ పార్టీ పూర్వ వైభవాన్ని స్థానాన్ని తిరిగి పొందగలదు. భూమి ఉన్న రైతు సమస్యలు, అంటే ఎరువులు, నీరు, ధరలు, మార్కెట్‌ లాంటి వాటిమీద సన్న, చిన్నకారు రైతులకు పరిమితమై ఇపుడు చేస్తున్న ఆందోళనలను కొనసాగిస్తూనే, భూమిలేని నిరుపేదల భూమి సమస్య మీద కేంద్రీకరించాల్సి వుంది. నీటిపారుదల ప్రధానంగా వ్యవసాయక రాష్ట్రమైన ఆంధ్రప్రదేశ్‌కు సాగునీటి లభ్యత అవసరం మనిషికి గుండె కున్నంత అవసరం అని వేరే చెప్పాల్సిన పనిలేదు. కాగా అప్పటి ప్రభుత్వాలు మొదట్లో నీటిపారుదలకే ప్రణాళికలో పెద్ద పీట వేశారు. వందల వేల ఎకరాలకు రారాజులైన భూస్వాముల ప్రతినిధులైన మంత్రులు అధికారంలో వుండగా సాగునీటి ప్రాజెక్టులకు ప్రాధాన్యత ఇవ్వటం స్వప్రయోజనాల దృష్ట్యా వారికి అత్యవసరం కూడా. అలా స్వప్రయోజనం ఇమిడివున్నా, రాష్ట్రాభివృద్ధి దృష్టా భారీ కేటాయింపులు చేసినందుకు అనాటి ప్రభుత్వాలను హర్షించాల్సిందే. ఇందుకు ప్రధమంగా హర్షించాల్సింది మొట్టమొదటి రాష్ట్ర ముఖ్యమంత్రి నీలం సంజీవరెడ్డిగారినే. ఆంధ్రప్రాంతంలో తెలంగాణా జిల్లాలను ఏకం చేసి ఆంధ్రప్రదేశ్‌ను ఏర్పాటు చేయటంలో ఉభయ ప్రాంతాల ప్రతినిధుల మధ్య భిన్నాభిప్రాయాలు తలెత్తిన నేపథ్యంలో ఆంధ్రప్రదేశ్‌ ఏర్పాటు చేయటం జరిగింది కాబట్టి, ఈ విషయాన్ని గమనంలో వుంచుకొని ఉభయ ప్రాంతాలకు లాభించే నాగార్జునసాగర్‌ (ప్రాజెక్టును, కేవలం తెలంగాణా ప్రాంతానికి లభించే పోచంపాడు ప్రాజెక్టును (శ్రీరాంసాగర్‌) మొట్టమొదటగా చేపట్టడంలో సంజీవరెడ్డి రాజకీయ పరిణతిని చూపించారని చెప్పాలి. అయితే క్రెడిట్‌ అంతా కేవలం ఒక్క సంజీవరెడ్డిదే కాదు. కృష్ణాజలాలను మళ్లించి మద్రాసు రాష్ట్రానికి తరలించి కృష్ణా- పెన్నార్‌ ప్రాజెక్టు చేపట్టడానికి మద్రాసు రాష్ట్ర విమర్శ - పరామర్శ (07 వి. హనుమంతరావు

ముఖ్యమంత్రి రాజాజీ కుట్రను గ్రహించిన ఆంధ్ర ప్రజలు (అప్పటికి ఆంధ్ర జిల్లాలు మద్రాసు రాష్ట్రంలో భాగం) ప్రారంభించిన ఆందోళనకు కమ్యూనిస్టు పార్టీ నాయకత్వం వహించి ఎంత పెద్ద ఎత్తున ఆందోళన జరిగిందంటే, రాజాజీ లాంటి మేధావినాయకుణ్ణి కూడా వెనక్కు తిప్పి కొట్టగలిగింది. ఈ ఆందోళన కమ్యూనిస్టు పార్టీని కేవలం పేద ప్రజల ఛాంపియన్‌గా మాత్రమే కాక ఆంధ్రజాతి ప్రయోజనాలకు, అభివృద్ధికి కృషి చేసే పార్టీగా ప్రజల ముందు నిలబెట్టింది. కాగా నాగార్జునసాగర్‌ ప్రాజెక్టును సాధించిన ఘనకీర్తిని సంజీవరెడ్డితో పాటు కమ్యూనిస్టు పార్టీకి కూడా దక్కుతుంది.

ఈ ప్రాజెక్టుకు పునాదిరాయివేసిన సమయంలోనే ప్రధాని నెహ్రూ “నీటిపారుదల ప్రాజెక్టులు, ఆధునిక దేవాలయాలు” అని అభివర్ణించటం జరిగింది. అప్పట్లో ఈ ప్రాజెక్టు నిర్మాణానికి రు.90 కోట్లు ఖర్చవుతుందని అంచనా వేశారు. అది రు. 900 కోట్లు కాదు, మరెన్నో వందలకోట్లు ఖర్చు అయింది. ఈ ప్రాజెక్టు నిర్మాణంలో ఇంజనీర్లు ఒక సమస్యను నెహ్రూ ముందుంచి పధ నిర్దేశం చేయమని కోరారు. ప్రాజెక్టును సత్వరం నిర్మించాలంటే యంత్రాలతో పనిచేయించవచ్చు; లేక కార్మికులతో పని చేయించాలంటే కొంత సమయం పడుతుంది. ఏం చేయమంటారని అడిగితే, ఒక్క నిమిషం కూడా ఆగకుండా కార్మికుల చేతనే నిర్మించాలని స్పష్టం చేశారు. నిరుద్యోగం వికటాట్టహానం చేన్తున్న నేవధ్యంలో ఉపాధి కల్పించడానికి ప్రాధాన్యత ఇవ్వాల్సిందేనన్నారు. అదే క్రమంలో పోచంపాడుకు కూడా పునాది రాయి వేశారు. ప్రజలను, ప్రజా సమూహాన్ని చూస్తే నెహ్రూని ఎవరూ ఆపలేరు. సెక్యూరిటీని కూడా కాదని ప్రజల మధ్యకు వెళ్లిపోయి, వారితో ముచ్చట్లాడారు. సెక్యూరిటీవాళ్లు లబో-దిబోమని గోల, వారి అందోళన వారిది. ఇటువంటి బృహత్‌ ప్రాజెక్టుల ప్రారంభ దినాల్లో రిపోర్టు చేసే అవకాశం కలిగినందుకు ఈ రోజున వెనక్కు తిరిగి చూచుకొంటే ఎంతో గర్వంగా ఫీలవుతాను. నెహ్రూతో అదే రైలులో జర్నలిస్ప్టులమంతా ప్రయాణం చేశాం. నెహ్రూతో అందరం కలిసి ఫోటో తీయించుకోవాలనే ఆలోచన మాకు వచ్చింది. కాని ప్రొటోకాల్‌ ప్రకారం అలా ఫోటో తీయించుకోవాలంటే చాలా తతంగం వుందని, అది సాధ్యం కాదని ప్రొటోకాల్‌ అధికారులు కొట్టిపారేశారు. అపుడు ముఖ్యమంత్రి సంజీవరెడ్డిని కలుసుకొని మా కోర్కెను తెలియ చేస్తే అదేముందని, రైలు దిగటంతోనే, “పండిట్‌ జీ, మా పత్రికా విలేఖరులు మీతో ఫోటో తీయించుకోవాలనుకొంటున్నారని చెప్పారు. పని జరిగిపోయింది. మనందరికీ మన చిన్నతనంలో చేసిన పనులేవో కొన్ని చిరకాలం గుర్తుంటాయి. అపుడపుడు వాటిని నెమరువేసుకొని మనలో మనమే నవ్వుకుంటాం, ఆనందిస్తుంటాం. ఈ సంఘటన కూడా అలాంటిదే. శ్రీశైలం ప్రాజెక్టుకు పునాదిరాయి వేసిన సందర్భంలో ఇలాంటిదే మరో మరపురాని ఘటన, ఈ వార్తను వెన్వెంటనే పత్రికలకు పంపడానికి శ్రీశ్రైలంలోనే టెలిగ్రాఫ్‌ శాఖవారు అవసరమైన ఏర్పాట్లు చేసి, విలేఖరులందరూ అక్కడనే వార్త టెలిగ్రాంలు పంపించ వచ్చునన్నారు. ఆ పని పూర్తి చేసుకొని తెల్లవారి పత్రికలో వార్త ప్రచురితమవుతుందని సంతృప్తిగా భోంచేసి బస్సెక్కాం. ఆ బస్సులోనే (02 విమర్శ - ఫరామర్మ

వి. వానుమంతరావు

చివరగా ఒక వ్యక్తి ఎక్కి కూర్చొన్నాడు. మేమంతా పంపించిన టెలిగ్రాం గురించి గప్పాలు కౌట్టుకొంటున్నాం. ఇదంతా వింటున్న ఆ వ్యక్తి టెలిగ్రాఫ్‌ లైన్లు సరిగ్గా పనిచేయలేదని, అందుచేత అవన్నీ తాను కర్నూలు తీసుకొని వస్తున్నానని తన సంచి చూపించేసరికి మాకు గాలి తీసేసినట్లయింది. సరే కర్నూలులో దిగి, టెలిఫోన్లద్వారా వార్తలను మా మా పత్రికల కార్యాలయాలకు పంపించాం. ఇవాళయితే కదిలితే రుణం, మెదిలితే రుణం. ప్రతీదానికి, అఖరుకు రహదారి కిరుపక్కలా చెట్లు నాటడానికి కూడా రుణం కోసం ప్రపంచబ్యాంకు వద్దకు ప్రభుత్వం పరుగులెత్తుతూంది. కాని ఆరోజున ఈ ప్రాజెక్టులన్నీ ఎటువంటి రుణం తీసుకోకుండా ఎటువంటి విదేశీ నిపుణుల్ని పిలవకుండా మన ఇంజనీర్లు, మన డబ్బుతో ప్రపంచంలోనే అతి ఎత్తయిన $449011౧7 డామ్‌ను నిర్మించారంటే, వేలమంది కార్మికులు లక్షల కొలదీ పని గంటలు వెచ్చించి నిర్మించారంటే “గతమెంతో ఘనకీర్తి కలవాడా, చేయెత్తి జైకొట్టు తెలుగోడా" అని మరీ పురాణ కాలంలోకి వెళ్లనవసరం లేదు. ఏఖై సంవత్సరాల వెనక్కుపోయి చూచుకొన్నా అటువంటి ఘనకీర్తిని సంపాదించి పెట్టిన ఇంజనీర్లు, కార్మికులున్నారనేది గుర్తు చేసుకొంటే గర్వంతో శరిరం పులకరించిపోతుంది. సరే మా తాతలు నేతులు తాగారంటూ గప్పాలు కొట్టడం ఆపుచేసి ప్రస్తుతంలోకి వస్తే, వరద లొచ్చినపుడు, ప్రాజెక్టుల గేట్లు ఎత్తేస్తే నీరు ఎంత ఉధృతంగా, ఎంతశక్తితో, ఎగిసి పడుతూ ప్రవహిస్తుందో, అంతే ఉధృతంగా మాకు ్రాజెక్టుకావాలంటే మాకు కావాలని రాష్ట్ర మంతటినుంచీ ప్రజలు, పార్టీలు డిమాండ్‌ చేస్తూ ఆందోళనలు ప్రారంభించారు. అపుడపుడే కళ్లు విప్పిన రాష్ట్రానికి నిధులేవి? ఆ కోర్కెలు తీర్చకపోతే వోట్లు రాలవు. ఈ రాజకీయ ఒత్తిడిని తట్టుకోలేక అందరికీ అవునవునంటూ, ప్రాజెక్టులకు తలో కాస్తా కేటాయించేసరికి ఏ ప్రాజెక్టు పూర్తికాదు; ఏళ్లూ వూళ్లూ పడుతుంది. ఈ లోగా ధరలు పెరిగి, ప్రాజెక్టు ఖర్చు అంచనాలు పెరుగుతూ రావటం, మరింత ఆలస్యం జరగటం కొనసాగుతుంది. 1955లో ప్రారంభమైనా నిన్న మొన్నటి వరకూ నాగార్జునసాగర్‌ నిర్మాణం కొనసాగుతూనే వచ్చింది; శ్రీరాంసాగర్‌ మొదటి దశ పూర్తి అయింది. పరిమిత వనరులను అపరిమిత సంఖ్యలో మంజూరు చేసిన ప్రాజెక్టులకు కేటాయించే జబ్బు అపుడే ప్రారంభమై ఈ నాటికీ కొనసాగుతూంది. దీనితో ఖర్చు పెరగటం, నిధులు చాలక తిరిపె మెత్తడం, ప్రపంచబ్యాంకు వలలో చిక్కుకోవటం జరిగింది. వలలో పడిన పక్షి ఎంత గింజుకొన్నా ఎలా వలనుంచి తప్పించుకోలేదో, రాష్ట్రం కూడా ఈ వలలో నుంచి విడిపించుకొనే ప్రశ్నేలేదు. ఈ ప్రాజెక్టులన్నీ ఇలా అసంపూర్తిగా వుండగా ముఖ్యమంత్రి వై.ఎస్‌ జలయజ్ఞం పేరుతో మరిన్ని ప్రాజెక్టులు చేపట్టడంతో ప్రపంచబ్యాంకు ఉచ్చు మరికాస్త బిగిసింది. చాలాకాలం క్రితమే బ్యాంకు వలలో చిక్కుకున్న ఆసియా, దక్షిణ అమెరికా దేశాలు ఈ వలనుంచి బయట పడుతూండడంతో, బ్యాంకుకు తన నిధులను ఏ దేశానికి రుణంగా ఇచ్చి వడ్డీ సంపొదించుకోవాలో తెలియక, కాస్త బెట్టు సడలించింది. ఇదివరకైతే, రాష్ట్రాలు విమర్శ - భరామ' పరా లో ప

భారీ (ప్రాజెక్టుల నిర్మాణం చేపడితే, తాము రుణం ఇవ్వబోమని, ఒకవేళ చేపడితే, అందుకయ్యే ఖర్చు రైతులవద్ద నుంచే వసూలు చేయాలనే షరతు విధిస్తూ వచ్చిన బ్యాంకు ఇపుడు భారీ ప్రాజెక్టులకు కూడా నిధులు ఇవ్వడానికి ముందుకొస్తూంది. ఆంధ్రప్రదేశ్‌ రాష్ట్రం తన కలనుంచి తప్పించుకోకుండా వుండడానికి తంటాలు పడుతుంది. ఆ వలలో వై.ఎస్‌. తల దూర్చారు. ఇక అంతే సంగతులు. అయితే చెన్నారెడ్డి ముఖ్యమంత్రిగా వుండగా పశ్చిమగోదావరిలో ద్రెయినేజి సమస్య అటు రైతులకు, ఇటు ప్రభుత్వానికి తల నొప్పిగా పరిణమించిన సందర్భంలో రైతులు పంట నష్టపోతున్నారు. గడ్రెయినేజి సమస్య పరిష్కారమైతే, పూర్తిపంట చేతికొస్తుంది; పోగొట్టుకొంటున్న ఆదాయం వస్తుంది. అందుచేత ప్రపంచబ్యాంకు రుణం ఇస్తే, తామే ఆ రుణం తీరుస్తామనే ఏర్పాటు చేసుకొని రుణం తీసుకొని రావటం, తిరిగి చెల్లించివేయటం జరిగింది.

ఈ ప్రాజెక్టుల నిర్మాణమే రాష్ట్రంలో లంచగొండి తనానికి పునాదులు వేసిందని అనుభవం చెబుతూంది. ప్రాజెక్టు నిర్మాణానికి ప్రభుత్వ ప్రజాపనుల శాఖ (పి.డబ్యు.డి)కు పని ఇవ్వకుండా కాంట్రాక్టర్ల వ్యవస్థకు అంకురార్పణ చేసి వారికి నిర్మాణం పనులు అప్ప చెప్పటం (ప్రారంభమైంది. ఈ కాంట్రాక్టర్లు ఎలా అంచనాలు (ఎస్టిమేట్లు) వేస్తారో, టెండర్లలో ఎలాంటి మతలబులు చేస్తారో, సిమెంటు తక్కువ ఇసుక ఎక్కువగా వేయటం, ఈ పనులు బయలు పడకుండా కప్పి పుచ్చడానికి మంత్రులు, అధికారులకు ఆమ్యామ్యాలు సమర్పించుకోవటం-ఈ దగుల్బాజీ వ్యవహారమంతా ఈ ప్రాజెక్టుల నిర్మాణంతో ప్రారంభమై లంచగొండితనం రాష్ట్రం మూలుగులను పీల్చేస్తుంది. ఇందుకు కాంగ్రెస్‌పార్టీయే పూర్తి బాధ్యత వహించాల్సి వుంటుంది.

ప్రాజెక్టుల నిర్మాణంలో బోలెడన్ని అపశ్ళతులు చోటు చేసుకొన్నాయి వందల కోట్లు ఖర్చు చేసి, కాల్వల ద్వారా అందించే నీటికి ఎంత నామమాత్రం నీటితీరువా వసూలు చేస్తున్నారంటే, అలా వసూలు చేసిన సొమ్ము ఆ ఫ్‌ మెయిన్‌టెనెన్స్‌కు కూడా చాలదు. ('ప్రభుత్వధనంతో రైతాంగాన్ని మేపుతుండడం అంటే ఇదే, అలాగే ప్రాజెక్టుల నిర్మాణం ప్రారంభమైనప్పటి నుంచి సాగునీటిని అవసరమైన మేరకే వినియోగించాలన్‌ చెబుతూనే వున్నారు. కాని ఆచరణలో అది జరిగేటట్లు చూచే యంత్రాంగం లేకపోవటంతో నీరు వృధా అవుతున్నది. మన రైతులుపయోగించే నీటితో పంజాబులో ఇంతకు రెట్టింపు భూమికి నీరు పొరించుకొంటున్నారు, రెట్టింపు ఫలితాన్ని పొందుతున్నారు. మన దగ్గర కాల్వ చివరి భూములకు నీరందక పోవటం అప్పటికీ ఇప్పటికీ కొనసాగుళూనే వుంది. నీటి ప్రాజెక్టుల నిర్మాణ నిర్ణయాల్లో ప్రాంతీయ అసమానతలను తొలగించే ప్రయత్నం చేయకపోవటం వల్లనే తెలంగాణా ప్రాంతంలో తీవ అసంతృప్తి చోటు చేసుకొని

“వేరు పడదాం అన్నంత వరకూ వచ్చింది. ప్రాజెక్టు నిర్మాణం చేపట్టడం వల్ల నిర్వాసితుల

సమస్యను సంతృప్తిగా పరిష్కరించిన దాఖలాలు లేవు. నీటిపారుదల ప్రాజెక్టు గురించి ఒక

సమగ్రషత్రం తయారవుతూందని వై.ఎస్‌. ప్రకటించడమే గాని వెలుగు చూచిన జాడలు లేవు.

50 సంవత్సరాల అనుభవం చెపుతున్నదేమంటే రాష్ట్రానికి ఓ సమగ్ర నీటిపారుదల విధానమే వీ. హనుమంతరావు

లేదు. 1) నీటిపారుదల, 2) ద్రెయినేజి, 3) వరద నివారణ, 4) జలవిద్యుదుతృత్తి, ర్‌) పరిశ్రమలకు, గృహావసరాలకు నీటి సరఫరా, 6) నీటి తీరువా, 7) కాల్వల్లో కాలుష్య నివారణ, 8) భూగర్భ జలాల వినియోగం, 9) చెరువుల పునరుద్ధరణ. వీటన్నిటినీ స్పృశిస్తూ ఒక సంపూర్ణ, సమగ్ర జల విధానం రచించాల్సిన అవసరం ఎంతో వుంది. పారిశ్రామికీకరణ

ఏ రాష్ట్రమైనా వ్యవసాయికంగా ఎంతగా ఎదిగినా, పారిశ్రామీకరణ జోడైతే తప్ప రాష్ట్ర అభివృద్ధి సంపూర్ణత సంతరించుకోలేదు. బొంబాయి, మద్రాసు, కలకత్తా, ఢిల్లీ నగరాలు మెట్రో పాలిటిన్‌ నగరాలుగా పేరు గాంచాయంటే, పరిశ్రమల స్థాపనే ఒక కారణం. వ్యవసాయం, పరిశ్రమలు బండికి రెండు చక్రాల్లాంటివి. ఆంధ్ర ప్రాంతంలో పంచదార, బియ్యం, నూలుమిల్లు పరిశ్రమలు. తెలంగాణా ప్రాంతంలో, ఖచ్చితంగా చెప్పాలంటే హైదరాబాద్‌ నగరంలో పారిశ్రామికంగా అభివృద్ధి కన్చిస్తుందంటే, అది నైజాం నవాబుకు పరిశ్రమల మీద (ప్రేమ పుట్టడం వల్ల కాదు. హైదరాబాద్‌ రాష్ట్రాన్ని దేశంలో ఒక స్వతంత్ర ప్రాంతంగా అభివృద్ది చేయాలనే తలంపే కారణం. నైజాంకు సొంత రైల్వే వుంది; సొంత టంక శాల వుంది; సొంత ఆయుధాల తయారీ వుంది; సొంత పారిశ్రామిక రంగం కూడా వుండాలని తలంచి ఒక ట్రస్ట్‌ ఏర్పాటు చేసి, పరిశ్రమల స్థాపనకు పూనుకొన్నాడు. ఓ ప్రాగా, ఓ ఆల్విన్స్‌, ఓ వస్త్ర పరిశ్రమ, ఓ బొగ్గుగని-ఇలా పారిశ్రామికంగా కొంతకృషి జరిగింది. కాగా ఆంధ్రప్రాంతం కన్నా హైదరాబాద్‌తో కూడిన తెలంగాణా పారిశ్రామికంగా అభివృద్ధి పధంలో వుందని చెప్పవచ్చు. అయినా, ఆంధ్రప్రదేశ్‌ ఏర్పడే నాటికి పారిశ్రామికంగా వెనుకబడిన రాష్ట్రమే. షిప్‌యార్జుకూడా ఓ పరిశ్రమ అనుకొంటే, విశాఖపట్నంలోని హిందుస్థాన్‌ షిప్‌యార్డు ఒక్కటే పరిశ్రమ అని చెప్పవచ్చు.

వ్యవసాయరంగం నుంచి వచ్చిన వారే అత్యధికంగా శాసనసభకు ఎన్నిక కావటంతో, రాష్ట్రం ఏర్పడటంతో నీటిపారుదల ప్రాజెక్టుల నిర్మాణానికి ప్రథమ ప్రాధాన్యత ఇచ్చారు. 60వ దశకంలో పరిశ్రమలవైపు దృష్టి మళ్లింది. వృవసాయికంగా బలమైన రాష్ట్రం కాబట్టి వ్యవసాయాధార పరిశమలకే ఎక్కువ ప్రాధాన్యత ఇవ్వాలని నిపుణుల కమిటీ సూచించినా, భారీ పరిశ్రమల స్థాపన అనే లక్ష్యం నుంచి దృష్టి మరల్చుకోలేక పోయింది. కేంద్రాన్నుంచి కొన్ని కేంద్ర ప్రభుత్వరంగ పరిశ్రమలను హైదరాబాద్‌, విజయవాడ, విశాఖపట్నాల్లో ఏర్పాటు చేయించుకోగలిగింది. వివిధ రాష్ట్రాల్లో కేంద ప్రభుత్వరంగ సంస్థలు ఏర్పాటు చేయటం ద్వారా వెనుకబడిన రాష్ట్రాల వెనుకబాటుతనాన్ని సరిదిద్దాలనే అప్పటి కేంద్ర ప్రభుత్వ విధానం కావటం మన రాష్ట్ర ప్రభుత్వ కోర్కెను తీర్చడానికి తోడ్పడింది. ఈ ప్రయత్నానికి మరో పరిజామం తోద్చడింది. 1978లో భూ సంస్కరణల చట్టం శాసనసభలో ఆమోదం పొందినా, అంతకు దశాబ్దకాలం నుంచే పాలకులు భూకామందులకు పలు విధాలుగా హెచ్చరికలు చేస్తూ రావటంతో భూస్వాములు దీపం వుండగానే

విమర్శ - వరాము వి. మాన లో గ్‌

ఇల్లు చక్క బెట్బకోవటం ప్రారంభించారు. ఇంకా భూములు కొనటం క్షేమం కాదని గ్రహించి తమ మిగులు ధనాన్ని ఎక్కడ పెట్టుబడి పెట్టాలా? అని అటు-ఇటు చూచి సినిమాలు, హోటళ్లు, బార్‌లు లాంటి వాటిలో పెట్టి, కొన్ని సందర్భాల్లో చేతులు కాల్చుకొని మొత్తం మీద వ్యవసాయేతర రంగాల వైపు వారి దృష్టి మళ్లించారు. ఇదే సమయంలో తైతు కుటుంబాలనుంచి విద్యాధికులు కొంతమంది ఉద్యోగాల్లో చేరగా మరికొంతమంది పరిశ్రమలు స్థాపించటంవైపు మొగ్గు చూపించారు. ఎపిఐడిసి సంస్థ ఉమ్మడి రంగంలో పరిశ్రమల స్థాపనకు శ్రీకారం చుట్టింది; ప్రభుత్వం అనేక పారిశ్రామిక సహాయ సంస్థలనేర్చాటు చేసింది. కొద్ది సందర్భాల్లోనే అయినా అప్పటికే భారీపరిశ్రమల్లో అనుభవం సంపాదించినవారు బయటకు వచ్చి సొంత పరిశ్రమలు స్థాపించారు. అపుడు నీటి కరువు లేదు కాని విద్యుచ్చక్తి కొరత వుండేది. ఈ ఇబ్బందిని అధిగమించదానికి బ్రహ్మానందరెడ్డి పాలన సమయంలో విద్యుత్‌ కేంద్రాలకు పునాదిరాళ్లు వేయగా అవి వెంగళరావు పాలన నాటికి పనిచేయటం 'ప్రారంభించాయి. 70, 80వ దశకాల్లో పరిశ్రమలు విరభూసాయి.

ఈ దశకంలోనే గడ్డి ఆధారంగా కాగితం పరిశమ విస్తరించడమే కాక, గడ్డి గ్రామాల్లో లభిస్తుంది కాబట్టి, ఈ పరిశ్రమ గ్రామీణ ప్రాంతాలకు విస్తరించింది. ఆయా గ్రామాల ప్రజలు తమ గ్రామంలో ఓ పరిశ్రమ వస్తుందని కలలో కూడా ఊహించి వుండరు. కోనసీమలో కొబ్బరి, నల్లగొండ, మహబూబ్‌నగర్‌ జిల్లాలో ఆమృదాల్సు చక్కటి పరిశ్రమల స్థాపనకు తోడ్పడే అవకాశాలను ప్రభుత్వం స్రోత్సహించలేకస్రోయ్పుంది. అయితే సిమెంటు పరిశమ ఈ కాలంలో వేళ్లూనుకొంది. ఒక్క నల్లగొండ జిల్లాలోనే డజనుకుపైగా సిమెంటు కర్మాగారాలు నెలకొల్పడం సహజ వనరుల వినియోగాన్సిక్తో ఉదాహరణ ఆహార పంటలు పండించే భూమి చేపల చెరువులుగా మారింది, ఈ కాలంలోనే అనుకొంటా,

పారిశ్రామికంగా రాష్ట్రం గుర్తించదగిన స్థానాన్ని పొందగలిగిందంటే దానికి ప్రభుత్వరంగ పరిశమలే పునాది వేస్తాయ్యని గ్రహించాలి. అలాగే 1960-75 మధ్య కాలంలో ప్రభుత్వం ఏర్పాటుచేసిన అనేక్ర పారిశామిక సహాయ సంస్థలు అందిస్తూ వచ్చిన సహాయ సహకారాలు రాష్టం పారిశ్రామికీకరణకు తోదడిన మరో పరిణామం ఉదాహరణకు ఛోటా బిర్లాలు, టాటాలు రాష్ట్ర పారిశ్రామిక రంగంలో ప్రవేశించాయి. రాష్ట్రం ఏర్పడిన ప్రారంభంనాటికే రామకృష్ణ (వుయ్యూరు పంచదార), హరిశ్చంద్రప్రసాద్‌, టిజిఎల్‌ గ్రూప్‌ పరిశ్రమలు నెలకొని వున్నా పో నాస్తన గ్రూప్‌, రాసి గ్రూప్‌ లాంటి పరిశ్రమలు ఏర్పాటు కావటం, గ్రామీణ ఏర్పడింది. అక్కడక్కడ విదేశీ కంపనీ సర్వాటుతో రార్టుంలో పారిత్రామిక వాతావరణం వీసుకోవటం ప్రారంభమైంది. వని సలు చేసుకోవటం, టెక్నాలజీని దిగు కలోచన మరో కార. (నైములు సైఎస్తనె ఉద్యోగావకాశాలు లభిస్తాయనే పాలకుల

కాలణం. అ అవకాశాన్ని ప్రభుత్వ రంగమే కల్పించిందని గుర్తించుకోవాలి. రగ్ర_ విమర్త - పరామర్శ వి. హనుమంతరావు

లే రాష్ట్రాభివృద్ధిలో పారిశ్రామికీకరణ ఎంత కీలక పాత్ర వహిస్తుందనే విషయ గ్రహింపు న్నా ఏవో భారీ పరిశ్రమలు పెట్టాలని, పక్కనున్న రాష్ట్రాలతో సరితూగాలనే కోరిక ప్రభుత్వ పారిశ్రామిక విధానాన్ని ప్రభావితం చేసింది. కొత్తగా పరిశ్రమల స్థాపనకు ముందుకు వచ్చిన గెత్సాహిక పారిశ్రామికవేత్తలు పబ్లిక్‌ ఇష్యూలకు ఎగబడ్డారు. అంటే పెట్టుబడులు పెట్టదానికి శన్వెస్ట్‌ర్లు ఎంత ఉత్సాహం చూపారంటే సినిమా ప్రచారానికి బేనర్లు, పోస్టర్లలాగ మా పరిశ్రమల్లో షక్గు కొనండి అంటే మా పరిశ్రమల్లో పెట్టుబడులు పెట్టండి అంటూ వీధుల్లో బేనర్లు వెలిసాయి. దినపత్రికల్లో పరిశ్రమలకు, షేర్‌ మార్కెట్‌కు ఒక పూర్తి పేజీ కేటాయించారు. అయితే ఆలా ముందుకు వచ్చిన వారిలో కల్తీ శాల్తీలూ లేకపోలేదు. అలాంటి ప్రభుత్వ రంగానికి కేంద్రంలో రాజీవ్‌గాంధీ ఎసరు పెట్టారు. ప్రైవేటు రంగానికి ఎర్రతివాచీ పరిచారు. 22వ శతాబ్దంలో ప్రవేశానికి ఇది తయారు తిండి తినటం లాంటిదని అన్నారు. 1991లో విదేశీ పరిశ్రమలకు విదేశీ పెట్టుబడులకు ద్వారాలు తెరిచారు. చంద్రబాబు పాలనలో త్మ మార్చుకు పునాది పడింది మామూలుగా పునాది పండిందంటే ఓ భవనం లేస్తుంది; కాని చంద్రబాబు వేసిన పునాదితో పారిశ్రామీకరణ నేల చూపు చూచింది. ఏ పారిశ్రామిక విధానమైతే నాగార్జున గ్రూపు, విష్ణు పరిశ్రమల గ్రూపు, హరిశ్చంద్ర ప్రసాద్‌ గ్రూపు, రామోజీరావు గ్రూపు పరిశ్రమల స్థాపనకు దారితీసిందో, ఆ విధానాన్ని హుస్సేన్‌సాగర్‌లో కలిపేశారు. మినీ సిమెంటు, మినీ పేపరు మిల్లులు చాలా మూత పద్దాయి. ప్రభుత్వ రంగ పరిశ్రమలు అమ్మేయదమో, మూత ప్రడడమో జరిగింది. కొత్తపరిశమలు రాకపోవటంతో ఉభయ ్రస్టత్వంగా తయారైంది. చంద్రబాబు అధికారంలోకి రావటంతోనే లక్షకోట్ల రూపాయల పెట్టుబడితో రాబోతున్నాయని 1995 పారిశ్రామిక విధాన ప్రకటన. కాగితాలకే పరిమితమైంది. వచ్చినవి ప్రతిపాదనలు మా్రమ్వే పరిశ్రమలు కొవు; విదేశీ పెట్టుబడులు వచ్చినవి అప్పటికే ఉమ్మడి రంగంలో వున్న తమ పెట్టుబడులను పెంచుకోవడానికే గాని, కొత్త పరిశ్రమలు పెట్టదానికి కాదు. సిఐఐతో ఉమ్మడిగా రెండు భారీ సమావేశాలు జరిపారు గాని పైసా పెట్టుబడి రాలేదు, వ్యవసాయం, పారిశ్రామికరంగాలు 70వ దశకంలో ఊర్జ్యముఖంగా పయనిస్తే, ఆ తర్వాత అధో మ్వఖంగా పయనించాయి. మొదటిదశ కాంగ్రెస్‌ పాలనలో అయితే, రెండవ పరిణామం తెలుగృదేశ్రం పాలనలో చూచాం. ఇపుదు మళ్లా ఆ అలతో ప్రారంభమైంది. కేంద్రంలో రాజీవ్‌గాందీ ప్రభానమంత్రిగా అధికారం చేపట్టడంతో దేశీయ పారిశ్రామికరంగ అభివృద్ధి గరించి పట్టించుకోకుండా దేశాన్ని 21వ శతాబ్దంలోకి పరుగులు తీయించాలనే ఆలోచనతో, పారిశ్రామిక రంగంలో పోటీ వుంటేనే అభివృద్ధి అవుతుందనే తప్పుడు ఆలోచనతో, విదేశీ పెట్టుబడులకు, పరిశ్రమలకు తలుపులు తెరిచారు. రాష్ట్రంలో అప్పుడప్పుదే పారిశ్రామిక రంగం పుంజుకొంటూ, ఆంధ్ర పారిథ్రామికవేత్తలు కాలూనుకొంటున్న తరుణంలో ఈ మార్పుతో రాష్ట్ర పారిశ్రామికాభివృద్ధి ఒడిదుడుకులకు లోనైంది. ఈ తరుణంలోనే 1991లో ఆర్ధిక విఠథర్శ - తరామ' వసస నానరు (7

సంస్కరణలు ప్రవేశపెట్టి నూతన పారిశ్రామిక విధానాన్ని కేంద్ర ప్రభుత్వం ప్రకటించింది. ఈ విధానమేదో తవ్వి తలకెత్తుతుందన్నారు. విదేశీ పెట్టుబడులు ప్రవేశించి పారిశ్రామికాభివృద్ధి శరవేగంతో ముందుకు సాగుతుందని అప్పటి ప్రధాని పి.వి. నరసింహారావు సెలవిచ్చారు. మన రాష్ట్రానికే పరిమితమై చూస్తే రాష్ట్ర ఆర్ధిక సర్వే ప్రకారమే 1991 - నవంబర్‌ 2005 మధ్యకాలంలో సుమారుగా సగానికి సగం (48 శాతం) పెట్టుబడి పెడతామన్న పరిశ్రమలు రానే రాలేదు. (డ్రాపవుట్‌ అయ్యాయి. 14 శాతమే పెట్టుబడులతో పరిశ్రమలు ఉత్పత్తి ప్రారంభించాయి. అంతకు ముందు నుంచే పారిశ్రామిక ప్రగతి నేలచూపులు చూడటం ప్రారంభించింది. 60వ దశకంలో అభివృద్ధి రేటు 36.58 శాతం వుంటే 2001-02 / 2004-05 నాటికి 18.87 శాతానికి పడిపోయింది.

పోనీ విదేశీ పెట్టుబడులు వచ్చాయా అంటే సంస్కరణలు ప్రారంభించినప్పటినుంచి రు. 14439 కోట్ల పెట్టుబడులకు అనుమతి ఇస్తే, కేవలం 29 శాతమే వచ్చాయి. అదే కాలంలో చిన్న చిట్టి పర్యిశమల పెరుగుదల 15.89 శాతం నుంచి -5.67 శాతానికి దిగజారింది. 1976 నుంచి 2005 వరకు వాటి పెరుగుదల 1.07 శాతం మాత్రమే. 2005-06లో 48 వేల స్వయం ఉపాధి పథకాలకు సహాయం లక్ష్యం కాగా అందిన సహాయం 414 పధకాలకు మాత్రమే. పరిశ్రమలకు ముఖ్యావసరమైన మౌలిక సౌకర్యాల కల్పనకు 2005-06లో రు. 150 కోట్లు కేటాయించగా ఆ సంవత్సరంలో అక్టోబర్‌ వరకు ఖర్చయింది కేవలం రెండు లక్షలు. రాజశేఖర రెడ్డి ప్రభుత్వం వచ్చి దిశ మారుస్తుందనుకొంటే, జరిగింది ఇది. అలాగని ఈ రంగంలో కదలిక లేనేలేదని కాదు, పరిశ్రమలను మూసివేయటం చంద్రబాబు అజెండా కాగా, ఆ రంగానికి ప్రాణం పోయడానికి ప్రయత్నం చేయటం రాజశేఖర రెడ్డి ఎజందా. మూసేసిన సింధటిక్‌ డ్రగ్స్‌, మూసేసే పరిస్థితిలో ఉన్న విశాఖపట్నం బి.ఎచ్‌.పి.వి.ని నిలబెట్టుకోవడానికి, షిప్‌యార్డ్‌ పనులుకొనసాగుతుండడానికి ప్రయత్నాలు జరుగుతున్నాయి. చంద్రబాబు హయాంలో

రాష్ట్రంలో ప్రభుత్వరంగ పరిశ్రమల పీకలు తెగిపడుతున్నాయి. పరిశ్రమాభివృద్ధికి తోద్చడుతూ వచ్చిన డజను పైగా పారిశ్రామిక సహాయ సంస్థలను ఒకటి తర్వాత ఒకటి మూసేస్తున్నారు. విదేశీ పెట్టుబడులు ప్రధానంగా ప్రతిపాదనల స్థాయిలోనే ఆగిపోతున్నాయి. విదేశీ ప్రతినిధి వర్షాలు వస్తున్నాయి. కానీ చాయ్‌తాగి వెళ్లిపోతున్నాయి. మళ్లా ఆ మాట వినబడితే ఒట్టు, రాష్ట్ర ముఖ్యమంత్రి ఎన్నిసార్లో విదేశాలకు వెళ్లివస్తున్నాడు. ఆయనైతే తిరిగి వస్తున్నారు గానీ ఆయన వెంట పరిశ్రమలే రావటం లేదు. రెండు సంవత్సరాల క్రితం పరిశ్రమలనాహ్వానించటం కోసం భాగస్వామ్య సదస్సును సి.ఐ.ఐ.తో కలిసి నిర్వహించి రు. 36,500 కోట్ల పెట్టుబడులు పెట్టడానికి ఒప్పందాల మీద సంతకాలు చేశారు. కానీ మూడువేల కోట్లు కూడా రాలేదు. కొత్త పరిశ్రమల నుంచి ప్రభుత్వం తన పెట్టుబడులను ఉపసంహరించుకోవడానికి ఒక మంత్రిత్వశాఖ, దానికో రో విమర్శ - పరామర్శ

వి. హనుమంతరావు

కేబినెట్‌ మంత్రినే కేంద్రం ఏర్పాటు చేస్తే, రాష్ట్రంలో ఈ పని చేయటానికి ఇంప్లిమెంటేషన్‌ సెక్రటేరియట్‌ ఒకటి ఏర్పాటు చేశారు. స్థూల రాష్ట్ర ఆదాయంలో పరిశ్రమల రంగం వాటా సుమారుగా స్థంభించిపోగా, వ్యవసాయ రంగం శాతం తగ్గి, సేవల రంగం పెరుగుతూ వస్తుంది. రెండు పారిశ్రామిక విధానాల (ప్రకటనలను ప్రభుత్వం జారీ చేసింది. అనేక మినహాయింపులు, ప్రోత్సాహకాలు, సబ్సిడీలు, ఉచిత సేవలు ప్రకటించింది. కాని స్పందన శూన్యం. వేలమంది కార్మికులు వీధిన పడుతున్నారు. ఇది పారిశ్రామిక రంగంలో జరుగుతూ వచ్చిన పరిణామాల విహంగ వీక్షణం మాత్రమే.

1956లో ఆంధ్రప్రదేశ్‌ అవతరణ నాటినుంచి చాలా పారిశ్రామిక విధాన ప్రకటనలు వెలువడ్డాయి. రాష్ట్టానికో విధాన ప్రకటన వుండాలి కాదిట్టి అలాంటి ప్రకటనలు చేయటమేగాని, రాష్ట్రాన్ని వెనుకబడిన, వ్యవసాయాధార పరిస్థితి నుంచి ఆధునిక, అభివృద్ధికరమైన ముందుచూపు కలిగిన రాష్ట్రంగా మార్చాలనే ఆలోచన ఆ ప్రకటనల్లో చోటు చేసుకోలేదు. అన్ని విధాన ప్రకటనల్లో పూసల్లో దారంలా కనపడేది మినహాయింపులు, ప్రోత్సాకాలు, తగ్గింపులు, చెల్లింపుల వాయిదాలు, పరిశ్రమలకు భూమి కేటాయింపు లాంటివి తప్ప, రాష్ట్రంలో ఉన్న సహజ వనరులనెలా వినియోగించుకొని, అలాగే రాష్ట్రంలో ఆర్థిక వనరులను ఎలా ఉపయోగించి, ఎలా పారిశ్రామికీకరణ చేయాలో అనేది ఆ విధాన ప్రకటనల్లో మనకు కనిపించదు. ధనవంతులకు పారిశ్రామిక సంస్కృతి అబ్బలేదు. ఆలోచనల్లో, ఆచరణలో ఇంకా ఫ్యూడల్స్‌ సెమీ ఫ్యూడల్‌ కల్చరే కనిపిస్తుంది.

1983లో అధికారంలోకి వచ్చిన తెలుగుదేశం పార్టీ విద్యుదుత్చాదనకు ప్రణాళికా కేటాయింపులో వెనుక బెంచీలో కూర్చోబెట్టడంతో పారిశ్రామికాబివృద్ధికి ఆటంకం ఏర్పడింది. పరిశ్రమ అప్పటికీ ఇప్పటికీ వెనకనే చతికిలబడిపోయింది. అయితే, ఆ సమయంలో ప్రభుత్వరంగ పరిశ్రమలను ప్రైవేటీకరించే ఆలోచన రాకపోవటం గుడ్డిలో మెల్లగా భావించాలి. 1991లో ఆర్థిక సంస్కరణలను ప్రవేశపెట్టిన తర్వాత, ముఖ్యంగా ఆ దశకం మధ్యంతర సమయంలో చంద్రబాబు అధికారంలోకి వచ్చి పారిశ్రామికీకరణకు మరణశాసనం రాసేశారు. ఇన్ఫర్మేషన్‌ టెక్నాలజీ విస్తరణే పారిశ్రామికీకరణగా భావించారు. దీనితో ప్రభుత్వ రంగం పరిశ్రమలొక్కొక్కటీ ప్రైవేట్‌ రంగానికి ధారాదత్తం చేయటం ప్రారంభమైంది. ఈ పని చేయటంలో ప్రభుత్వ విధానం ప్రభుత్వ రంగ పరిశ్రమను కావాలనే కాయిలా పెట్టడం, నష్టాల్లోకి నెట్టడం, తర్వాత ప్రైవేటీకరించటం చూస్తే కుక్కను చంపాలంటే దాన్ని పిచ్చికుక్క అనే సామెత గుర్తుకు వస్తుంది. ఒక వ్యాఖ్యాత ప్రశ్నించినట్లు ప్రభుత్వం కూడా కాయిలా పడి, అసమర్ధంగా వుంది కాబట్టి (ప్రైవేటీకరించేద్దామా?

ప్రైవేటీకరణ అనే ఆలోచన, ప్రపంచ బ్యాంకు మన పాలకుల తలకాయలో ప్రవేశపెట్టింది. జనవరి 16, 1997లో “ఇండియా, ఆంధ్రప్రదేశ్‌ ఆర్థిక సంస్కరణల అజెండా అనే ప్రపంచబ్యాంకు

విమర్శ - తరామ' వి. క రో యో

పత్రంలో “ప్రభుత్వ రంగ సంస్థలన్నీ అసమర్ధంగా తయారయ్యాయి. అవసరాన్ని మించి ఉద్యోగులున్నారు. కాబట్టి ఒక స్వతంత్ర ప్రభుత్వరంగ సంస్కరణల ప్రైవేటీకరణ కమిషన్‌ను ఏర్పాటు చేసి, మందీ మార్చలం సమకూర్చి, దానికో చట్టబద్ధత కల్పించి, సంస్కరణలు అమలుపరచాలని' రాష్ట్ర ప్రభుత్వానికి సలహా అనే పేరుతో ఆదేశం జారీ చేసింది. 1) ప్రభుత్వ రంగ పరిశ్రమల విషయంలో ఒక సంస్కరణ కార్యక్రమాన్ని చేపట్టి ఒక నిర్జీతకాల పరిమితిలో ఆ పని పూర్తి చేయాలి; 2) ప్రైవేటీకరణ విజయవంతం చేయటానికి జారీ చేసే మార్గదర్శక సూత్రాలు పారదర్శకంగా వుండేలా ఈ కమిషన్‌ రూపొందించాలి. ప్రైవేటీకరణ చేసే విధానం, పరిశ్రమను కొనుక్కోవడానికి ముందుకు వచ్చేవారి బిడ్స్‌ను ఎలా అంచనా వేయాలి. ఎంతకు అమ్మివేయాలి ఎవరికి ఎంతెంత చెల్లింపులు అన్నీ పారదర్శకంగా వుండాలి; 3) తలెత్తే కార్మిక సమస్యలను పరిష్కరించే క్రమంలో స్వచ్చంద పదవీ విరమణ పథకాన్ని తొలగించిన కార్మికులకు కొత్తగా శిక్షణ ఇచ్చే పథకాన్ని తయారుచేయాలి; 4) ప్రైవేటీకరణ చేయగా వచ్చిన డబ్బును, ఎక్కువ వడ్డీకి తీసుకొని వచ్చిన రుణాలను తిరిగి చెల్లించడానికి వినియోగించాలి. ఈ ఆదేశాన్ని చం(ద్రబాబు తు.చ. తప్పకుండా అమలుపరిచే ప్రయత్నాన్ని ఒక ఇంప్లిమెంటేషన్‌ సెక్రటేరియట్‌ను ఏర్పాటు చేయటంతో (ప్రారంభించారు.

ప్రభుత్వ రంగ సంస్థల ్రైవేటీకరణతో, ప్రభుత్వం రాష్ట్ర పారిశ్రామికీకరణ గొడ్డలి పెట్టుపెట్టింది. ఉన్న పరిశ్రమలు చేతుల్లోంచి జారిపోయాయి. కొత్త పరిశ్రమలు రావు. దీనితో పారిశ్రామికీకరణే స్థంభించిపోయింది. సంస్కరణలు ప్రవేశపెట్టి చంద్రబాబు చేసిన నిర్వాకం ఇది. మరో నూతన పారిశ్రామిక విధానం

రాజశేఖర రెడ్డి అధికారంలోకి వచ్చిన తర్వాత సరికొత్తగా నూతన పారిశ్రామిక విధానాన్ని ప్రకటించింది.

సల్ఫిడీలు, ప్రోత్సాహకాలు, మినహాయింపులు, పన్నుల చెల్లింపు వాయిదా - ఇదే పారిశ్రామిక విధానమనుకొంటే రాష్ట్ర ప్రభుత్వం విడుదల చేసిన ప్రకటనలో ఆక్షేపించతగిందేమీ లేదు. కాని అదే పారిశ్రామిక విధానం కాదు, కానేరదు. మొన్న ఏప్రిల్‌ ఒకటవ తేదీన అమలులోకి వచ్చిన పారిశ్రామిక విధానంలో ప్రధాన లోపం ఇదే.

వ్యవసాయం, నీటి పథకాల మీద దృష్టిపెట్టి విధాన స్థాయిలో ప్రభుత్వ ప్రాధాన్యతను పట్టణాల నుంచి పల్లెలకు మళ్లించింది. పారిశ్రామిక రంగంలో కూడా కొత్త పుంతలు తొక్కుతుందని (ప్రజలు ఎదురు చూశారు. 11 నెలల తర్వాత వెలువడిన విధాన ప్రకటన చూస్తే పాత విధానాల కొనసాగింపుకే నిర్ణయించినట్లు కనిపిస్తోంది. నూతన విధానంలో పెట్టుబడిలో 5 శాతం సబ్సిడీ, ఎస్సీ మహిళలకు మరో అయిదు శాతం, స్టాంప్‌ డ్యూటీ తిరిగి చెల్లింపు - ఇలా వరుసగా ప్రోత్సాహకాలు ప్రైవేట్‌ రంగానికే ప్రకటించింది తప్ప ప్రభుత్వ రంగ పరిశ్రమలకు కాదు. 700 నాసా

వి. హనుమంతరావు

ప్రపంచబ్యాంకు ఆదేశాల మేరకే అది ఆ విధంగా వ్యవహరించింది. 1997 జనవరిలో విడుదల చేసిన చిత్రంలో “ఇండియా, అంధ్రప్రదేశ్‌ ఆర్థిక సంస్కరణలు” అనే పత్రంలో “ప్రభుత్వ రంగ సంస్థలన్నీ అసమర్ధంగా తయారయ్యాయి. అవసరాన్ని మించి ఉద్యోగులున్నారు. కాబట్టి ఒక స్వతంత్ర ప్రభుత్వరంగ సంస్కరణలు ప్రైవేటీకరణ కమిషన్‌ను ఏర్పాటు చేసి, మందీ మార్చలం సమకూర్చి, దానికో చట్టబద్ధత కల్పించి సంస్కరణలను అమలు పరచాలని రాష్ట ప్రభుత్వానికి, “సలహా (ఆఅదేశానికి ముద్దు పేరు) ఇచ్చింది. అప్పుడు ఆ (ప్రభుత్వం, ఇప్పుడీ ప్రభుత్వం ఆ ఆదేశం మేరకే (పైవేట్‌రంగానికి పారిశ్రామికీకరణ బాధ్యతనప్పగించింది. తాము చేతులు కడిగేసుకొంటున్నారు. ప్రోత్సాహకాలు అప్పుడూ ప్రకటించారు, ఇప్పుడూ ప్రకటిస్తున్నారు. తేడా ఏమిటి?

ఏ రాష్ట్రమైనా, ఏ దేశమైనా పారిశ్రామికీకరణకు ముందు దేశంలో ఉన్న వనరుల ఆధారిత పరిశ్రమల గురించి ఆలోచిస్తుంది. వ్యవసాయ రాష్ట్రమైన మన రాష్ట్రంలో వ్యవసాయాధారిత పరిశ్రమలు, ఆగ్రో - ప్రాసెసింగ్‌ పరిశ్రమలు ఏర్పాటు మీద శ్రద్ధ వహించాలి. అలా ప్రయత్నిస్తే

1. రైతులకు అదనపు ఆదాయం లభిస్తుంది; 2) కూలీలకు పని దారుకుతుంది; 3) చదువుకున్న యువకులకు తమ ప్రాంతంలోనే ఉపాధి లభిస్తుంది; 4 వలసలు ఆగుతాయి; 5) పారిశ్రామిక సంస్కృతి విస్తరిస్తుంది; 6) అధునిక భావాలు, ఆలోచనలు మూఢనమ్మకాలను పారద్రోలుతాయి. అలాగే రాష్ట్రంలో ఖనిజ సంపద విస్తారంగా ఉంది. ఎంతసేపూ రాష్ట్రంలోని ఖనిజ సంపదను ప్రైవేట్‌ రంగానికి దోచిపెట్టడమే గాని, వాటి ఆధారంగా పారిశ్రామికీకరణకు ప్రోత్సాహకాలు (ప్రత్యేకంగా (ప్రకటించరెందుకు? నూతన విధానంలో అటువంటి ఆలోచనలు చోటు చేసుకోకపోవడం దురదృష్టకరం అయితే ఆగ్రో-ఫ్రోసెసింగ్‌ పరిత్రమల స్థాపనలో లేదా వాటిని ప్రోత్సహించడంలో ఫలితాలు రైతులకు, స్థానిక బెత్సాహిక పారిశ్రామికులకు దక్కేలా జాగ్రత్త వహించాలి. లేకపోతే నేడు మన వ్యవసాయం మీద కన్నేసిన కార్పొరేట్‌ సంస్థలు, బహుళజాతి సంస్థలు ఆ ఫలితాలను ఎగరేసుకుపోతాయి. మనం ఎక్కడున్నామో అక్కడే వుంటాం. పైగా బడా సంస్థల పోటీకి తట్టుకోలేక డింకీలు కొడతాం,

విదేశీ పెట్టుబడులను ఆహ్వానిస్తారట. ఇప్పటికే వస్తాయన్న పెట్టుబడులలో అయిదో వంతు కూడా రాలేదు. వచ్చిన పెట్టుబడులు కూడా ఇప్పటికే వారు మైనారిటీగా వున్న పరిశ్రమల్లో తమ ఈక్విటీని పెంచుకోవడానికి తప్ప కొత్తగా పరిశ్రమలు పెట్టడానికి కాదని అనుభవం చెబుతోంది. విదేశీ పెట్టుబడులు వస్తే టెక్నాలజీ వస్తుందంటున్నారు. అసలు పరిశమలే రాలేదంటూంటే, టెక్నాలజీ వస్తుందంటారేమిటి? ఒక వేళ వచ్చినా అది వాళ్లు చెత్తబుట్టలో పారేసిన టెక్నాలజీయే మనకిస్తారు. లేకపోతే, బిలియన్ల డాలర్లు ఖర్చు చేసి రూపొందించుకొన్న టెక్నాలజీని మనకు ధారదత్తం చేసేంత వెర్రివాళ్లు కాదు. పోనీ తెచ్చుకొన్న టెక్నాలజీని మెరుగుపరచుకొనే ఆలోచన వుందా అంటే మన పారిశ్రామికవేత్తలకు లేదనే చెప్పాలి. అసలిదంతా ఎందుకు? ఏ పెట్టుబడుల కోసమూ మనం అగ్రులుచాచాల్సిన పనిలేదు. ఖాయిలా పడ్డ చిన్న

విమర్శ - పరామ। విషష పరామున 701

పెద్ద పరిశ్రమలకు సహాయం చేస్తే చాలు. అలాగే మూసేసిన ప్రభుత్వ రంగ పరిశ్రమలను కేంద్రంతో సంప్రదించి పునరుద్ధరించండి. ఈ మాత్రం చేస్తే చాలు రాష్ట్రంలో పారిశ్రామిక వాతావరణం ఏర్చడుతుంది. అదే జరిగితే పారిశ్రామికవేత్తలు పడుతూ, లేస్తూ పరుగున వస్తారు విశాఖలోని బి. ఎచ్‌.పి.వి.ని రక్షించాలని ప్రస్తుత ముఖ్యమంత్రి కేంద్రానికి లేఖ రాశారు. అలాగే ఇతర పరిశ్రమల గురించి కేంద్రంతో సంప్రదించాలి. దత్తాత్రేయ కేంద్రమంత్రిగా వున్నప్పుడు సింథటిక్‌ డ్రగ్స్‌ కర్మాగారానికి తిరిగి ప్రాణాలుపోయడానికి ప్రయత్నించినట్టు అప్పట్లో వార్తలు వచ్చాయి. ఈ ప్రయత్నాన్ని కొనసాగించవచ్చు. (గ్రామసీమలు కళకళలాడటానికి ముఖ్యమంత్రి చేస్తున్న ప్రయత్నాలకు, పారిశ్రామిక రంగంలో ప్రయత్నాలు కూడా తోదైతే, అభివృద్ధికి హార్టే ఉండదు. విద్యుచ్చక్తి

రాష్ట్రంలో విద్యుచ్చక్తి రంగంలో ప్రారంభ దినాలను తలచుకొంటే అది నిజమేనా అని ఆశ్చర్యపోతాం. దేశంలోనే మొట్టమొదటి రెండు విద్యుదుత్పత్తి కేంద్రాలో రెండవది మన రాష్ట్రంలోనే, అందులోనూ హైదరాబాద్‌లోనే ఏర్పాటయిన విషయం ఎందరికి తెలుసు? అయితే అది అప్పటి నైజాం నవాబు కింగ్‌ కోఠిలోననే విషయం ప్రస్తుత విశ్లేషణకు అప్రస్తుతం. 1958లో ఆంధ్రరాష్ట్రం ఏర్పడిన నాటికి తలసరి విద్యుత్‌ వాడకం అయిదు యూనిట్లు. (ఇప్పుడు 575 యూనిట్లు) తెలంగాణలో హైదరాబాద్‌ నగరంలో ఒక యూనిట్‌కు ఆరు అణాలు మాత్రమే వసూలు చేసేవారు. ఈ ప్రాంతంలో మొత్తం వినియోగదారుల సంఖ్య 3288. 1956లో ఆంధ్రప్రదేశ్‌ ఏర్పడిన నాటికి మొత్తం విద్యుదుత్పత్తి కేవలం 99 మెగావాట్లు మాత్రమే. అపుడు వినియోగదారుల సంఖ్య 74695 అయితే ఇప్పుడు 1,69,84,173 (అక్టోబర్‌ 2005) అప్పుడు వ్యవసాయ కనెక్సన్ల సంఖ్య 3996, ఇప్పుడు సుమారు 25 లక్షలు. అప్పుడు 960 పట్టణాలు, (గ్రామాలు మాత్రమే విద్యుద్దీకరింపబడగా, 1992 నాటికి రాష్ట్రంలో విద్యుద్దీకరింపబడని గ్రామమే లేదు. (కొన్ని గ్రామాల నానుకొనివున్న గూడేలకు మాత్రం ఇంకా విద్యుదుత్పత్తి అందటం లేదు) ఇవన్నీ గణనీయమైన విజయాలనటంలో సందేహం లేదు. కొత్తగూడెం తప్ప మిగతా విద్యుద్దీకరణ అంతా రాష్ట్ర స్వయంకృషి వల్లే జరిగింది.

1988లో తెలుగుదేశం అధికారంలోకి వచ్చిన తర్వాత ప్రణాళికలో విద్యుత్‌రంగానికి కేటాయింపులో కోత విధించటంతో ఈ రంగంలో కష్టాలు (ప్రారంభమయ్యాయి. అప్పటి నుండి ఇప్పటివరకూ ఆ షాక్‌ నుండి రాష్ట్రం బయటపడలేకపోతోంది. ఈ షాక్‌కు సంస్కరణలు తోడై లక్షలాది రైతుల కన్నీటికి కారణమైంది.

ఈ రంగంలో ప్రపంచబ్యాంకు ఆదేశం మేరకు సంస్కరణలు ప్రవేశపెట్టడమే దానికి కారణం. ఈ సంస్కరణల లక్ష్యం 1) విద్యున్మండలిని మూడు ముక్కలు చేయటం; 2) విద్యుదుత్తత్తి 702 హ్మ్యోహ్లో

వి. హనుమంతరావు

ప్రైవేటీకరించడం; 8) విద్యుత్‌ ఛార్జీలు పెంచటం. ఫలితం? మన ఇళ్లలో రోజుకు ఎపుడు, ఎన్నిసార్లు కరెంట్‌ పోతుందో మనకు తెలియదు. కరెంట్‌ ఛార్జీల పెంపుదలతో గూబలదిరి పోతున్నాయి. ఉత్పత్తిచాలక ఇతర రాష్ట్రాలకు కోట్ల రూపాయలు చెల్లించి కరెంటు కొనుక్మ్కోవాల్సి రావటం. సంస్కరణలు ప్రవేశపెట్టే నాటికి మన రాష్ట్రంలో విద్యుదుత్పాదన మిగులు చూపించిందంటే, ఆ స్థాయికి చేర్చిన ఘనత నార్ల తాతారావుదే. రాష్ట్ర అభివృద్ధికి ఎంతగానో తోద్పడిన నిపుణులు ఇద్దరున్నారు. నీటిపారుదల రంగంలో డాక్టర్‌ కె.ఎల్‌రావు, విద్యుత్‌ రంగంలో డాక్టర్‌ నార్ల తాతారావు. రిటైరైపోయినా, ఆయన చనిపోయే వరకు ప్రతి నిమిషం విద్యుత్‌రంగం గురించే ఆలోచించేవారు. ఆయన చనిపోకముందు నాతో ఒక సుదీర్హ ఇంటర్వ్యూ ఇచ్చారు. ఆయన ఇంటర్వ్యూలో ప్రధానాంశాలను మీ ముందుంచడమే నేను ఆయనకు అర్చించే నివాళి. ఆ వివరాలిచ్చే ముందు ఓ చిన్న ముచ్చట. 1970వ దశకంలో కొత్త విద్యుదుత్సాదన కేంద్రాల స్థాపనతో విద్యుత్‌ కొరత తీరి, పారిశ్రామికరంగం వెలుగులు విరజిమ్మింది. రైతుల పంట పొలాల్లో 25 లక్షల పంపుసెట్ల ఏర్పాటుకు ప్రారంభోత్సవం జరిగింది. కాని ఎన్‌టిఆర్‌ పాలనలో ప్రణాళికలో విద్యుత్‌ రంగానికి కేటాయింపుకు కోత విధించటంతో కష్టాలు ప్రారంభమయ్యాయి. విద్యుత్‌ రంగానికి పితామహుడనదగిన నార్ల తాతారావు విద్యున్మండలికి నాయకత్వం వహించి రాష్ట్ర విద్యుదుత్పత్తి రంగంలో మిగుళ్లు సాధించారు. “విద్యుత్‌ను వ్యాపార వస్తువు చేయవద్దు; ఆ విద్యుత్‌తో తయారయ్యే వస్తువులతో వ్యాపారం చేసుకోండి” అని ఆయన అంటూండేవారు. ఆయనను 2005 సంవత్సరంలో ఇంటర్వ్యూ చేసినపుడు మూడునాలుగు విషయాలు చెప్పారు. తాతారావు గారితో నా పరిచయం విచిత్రమైన పరిస్థితుల్లో ప్రారంభమై, రానురాను మొగ్గ తొడిగి, పువ్వులు పూసింది. ఆయన విద్యున్మండలి అధ్యక్షునిగా పనిచేస్తున్న కాలంలో నేను “డేటా ఆంధ్రప్రదేశొ అనే పక్ష పత్రికను ప్రచురిస్తున్నా దానికి సంపాదక సలహా సంఘంలో సభ్యునిగా ఉండాలనే నా కోర్కెను ఆయన అంగీకరించారు. అలా ఉన్న కాలంలో విద్యుత్‌రంగం గురించిన ఒక రహస్య దాక్యుమెంటు నాకు లభించగా, దానిని పక్ష పత్రికలో ప్రచురించా, దానిని చూడడంతోనే ఆయన అగ్గిగుగ్గిలమై పోయారు. నన్ను పిలిచి చడా-మడా వాయించారు. ఆ దాక్యుమెంటు వాస్తవం కాదనీ అనలేరు. కాని తాను సంపాదక సలహా సంఘ సభ్యునిగా ఉన్నపుడు ఈ డాక్యుమెంటు ప్రచురించటం ఆయనే లీక్‌ చేసాడనే అభిప్రాయం కలగదానికి అవకాశం ఇచ్చినట్లవుతుంది. ఆలాంటి ఇబ్బందిలో పడవేసినందుకు ఆయనకు కోపం రావటం అసహజమేమీ కాదు. కాని నిప్పుమీద నీళ్లు చల్లినట్లు ఆయన కోపం వెన్వెంటనే చల్లారిపోయింది. అది ఆయన లంచ్‌ టైమ్‌. ఆయన లంచ్‌ రెండు ఇడ్లీలు మాత్రమే. ఆ సమయంలో నేను అక్కడే ఉండడంతో నాకో ఇడ్లీ ఇచ్చి, తాను ఒక్క ఇడ్లీతోనే లంచ్‌ కానిచ్చారు. ఈ సంఘటన మా ఇద్దరి మధ్య దూరాన్ని పెంచే బదులు, సామీష్యతను పెంచింది. ఆయన రిట్రైరైన తర్వాత, ఆయన ఇంట్లో చాలాసార్లు కలిసా. వెళ్లినపుడల్లా కనీసం గంటసేపైనా మాట్లాడుతూ విద్యుత్‌రంగం భ్రష్టుపట్టి పోతున్న తీరు గురించి తన తీవ ఆందోళనను వ్యక్తం చేస్తూ వచ్చారు. రాష్ట్రంలో విమర్శ - పరామ వి. ర్త ూసుర (09

విద్యుచ్చక్తి రంగం గురించి “వెలుతురునుంచి చీకట్లోకి” అనే మొట్టమొదటి తెలుగు పుస్తకాన్ని నేను రచించగా ఆయన ఒక బహిరంగ సభలో ఆవిష్కరిస్తూ తనవి కూడా ఈ పుస్తకంలో వెలిబుచ్చిన అభిప్రాయాలే అన్నపుడు నేనో అరంగుళం ఎదిగానని అనిపించింది. ఇది 1996లో జరిగింది. అప్పటికి ఈ రంగంమీద పత్రికల్లో అనేక వ్యాసాలు వచ్చాయి గాని మరో పుస్తకం లేదు. దీనిని ఇంగ్లీషులోకి అనువదించి ఢిల్లీలో ఒక ప్రచురణకు పంపిస్తే ప్రచురించడానికి అంగీకరించారు కాని, సంక్షిప్తీకరించి పంపమని కోరారు; అది నాకు సాధ్యం కాలేదు. ఆ పుస్తకంలో “చీకట్లోకి అని దశాబ్దంక్రితం నేను చెప్పినట్లు నేడు (ఏప్రిల్‌ 07) నిజమై కూర్చొంది. అలా భవిష్యదర్శనం చేయడానికి నేనేమీ జ్యోతిష్యుణ్జి కాదు. ప్రపంచబ్యాంకు కాలు ఎక్కడ పెడితే అక్కడ మసిమసి. మరి ఈ చీకటిలో మన పయనం ఎటువైపు? ఆ పుస్తకంలో నాకు తోచిన పరిష్కారాన్ని సూచించా.

“దేశంలో విద్యుత్‌ కొరత నివారణకు విద్యుదుత్చాదన కేంద్రాలు స్థాపించడానికి తమవద్ద నిధులు లేవు కాబట్టి ప్రయివేటు రంగాన్ని బహుళజాతి సంస్థలను ఆశ్రయించాల్సి వచ్చిందనీ, మరో మార్గం లేకనే ఈ పని చేయాల్సి వచ్చిందనేది ప్రభుత్వ వాదన.

“వరదలో కొట్టుకొనిపోయే వాడు గడ్డిపోచనైనా పట్టుకొని బతుకుదామని ఆశపడతాడు. అది తనను రక్షించదని తెలిసి కూడా ప్రయత్నమైతే చేస్తాడు. కాని మన ప్రభుత్వం ఒక 'ప్రత్యాన్నూయం ఏమైనా వుందా అని ఆలోచన కూడా లేకుండా విదేశాలకెగబడడం దురదృష్టకరం. వాళ్ల తలకాయలు పని చేయటం లేదు. దగ్గర దారుల కోసం వెతుకుతున్నారు. ఈ వెతుకులాటలో విదేశస్తుల కాళ్లు దొరికాయి. వెంటనే పట్టేసుకొన్నారు. కాని మనసుంటే మార్గం వుంటుంది.

“విద్యుదుత్పత్తి చేయడానికి మూడు ప్రధాన ముడిసరుకులు కావాలి. 1) ఉక్కు 2) అల్యూమినియం, 3) బౌగ్గు 4) రాగి. వీటన్నిటకి ఖనిజాలు ఆధారం. ఇనుము, బాక్సయిట్‌, రాగి, బొగ్గు గనులు ప్రభుత్వాధీనంలో వున్నాయి. వీటన్నిటిని విద్యుదుత్సాదన యంత్రాల తయారికి అవసరమైన విధంగా మలిచే నైపుణ్యం, సమర్ధత బిహెచ్‌ఇఎల్‌కు వున్నాయి. గనుల్లో ఖనిజం ప్రభుత్వసొమ్ము. దానికి నిధులవసరం లేదు ఆ ఖనిజాలను ఉత్పత్తులుగా, వాటిని విద్యుదుత్సాదన కేంద్రాలుగా మార్చగలిగే ఇంజనీర్లున్నారు. టెక్నాలజీ మన చేతుల్లో వుంది. ప్రభుత్వరంగంలో వున్న విశాఖ ఉక్కు కర్మాగారం ఇనుప ఖనిజాన్ని ఉక్కుగా మలిస్తే బిహెచ్‌ఇఎల్‌ దానిని యంత్రంగా మారుస్తుంది. అవసరమైతే దేశంలో ప్రయివేటు రంగానికి కొన్ని రాయితీలు ఇచ్చి అయినా ఖనిజ సంపదను వెలికి తీయటం, ఉత్పత్తులుగా మార్చటం చేయవచ్చు. వస్తు రంగంలో, మానవ వనరుల రూపంలో సేకరించవచ్చు; నిధుల రూపంలో సేకరించాల్సిన అవసరం లేదు. ఒక కాస్ట్‌ ఎక్కౌంటెంట్‌ లెక్కవేస్తే విదేశీ రుణాల చెల్లింపులు, వారికిచ్చే రాయితీల విలువ వీటన్నిటికన్నా ఈ ప్రత్యామ్నాయ మార్గం ఖర్చు చాలా తక్కువ అవుతుందని తేలింది. ఇలా చేస్తే అనేక పరిశ్రమలను నెలకొల్స వచ్చు. బిహెచ్‌ఇఎల్‌కు చేతినిండా పని కల్పించవచ్చు. ఖనిజాన్ని తవ్వటం దగ్గరనుంచి యంత్రాల తయారీ వరకు లక్షలాది కార్మికులకు ఉపాధి కల్పించవచ్చు... ఇలా 104 హోత

వి. హనుమంతరావు

చేయడానికి నిధులు లేకపోతే ప్రభుత్వం రుణం తీసుకోవచ్చు. ఈ రుణం మన స్వయం పోషకత్వానికి దారి తీస్తుంది. అలా కాకుండా కేంద్రాలను నెలకొల్బ్పమని బహుళజాతి సంస్థలను ఆహ్వానిస్తే మనం యుగ యుగాలకు పరాధీనులమే అవుతాం...ఇవన్నీ చేయాలంటే ముందు ప్రభుత్వానికి రాజకీయ మనోబలం వుండాలి.

ఇంటర్వ్యూ వివరాలు

“మీకు విద్యుత్‌ కావాలా విద్యుత్‌ కేంద్రం కావాలా?” ఇది విద్యుత్‌ రంగంలో తలపండిన నార్ల తాతారావు రాష్ట్రాలకు వేస్తున్న (ప్రశ్న పాలకులు - మా రాష్ట్రంలో విద్యుత్‌ కేంద్రం నెలకొల్పాలి అంటే మా రాష్ట్రంలో - అంటూ వాదులాడుకొంటున్నారు. ఇలా వాదులాడుకోవడం అంత తెలివితక్కువ పని మరొకటి లేదు అంటారు తాతారావు. రాష్ట్రాలకు కావాల్సింది కేంద్రాలు కాదు. విద్యుచ్చక్తి. సరే, కేంద్రం కావాలని అడగం, విద్యుచ్చక్తి ఎవరిస్తారు? మాకు కావాల్సినంత విద్యుచ్చక్తి ఇస్తారా? సహజంగా రాష్ట్రాలు ఈ ప్రశ్న వేస్తాయి. దానికి తాతారావు జవాబు “విద్యుత్‌ను రాష్ట్రాల పరిధిలో నుంచి కేంద్ర ప్రభుత్వ పరిధిలో చేర్చాలి. ఇలా చేయాలని నేను మూడు దశాబ్దాలుగా చెబుతూ వచ్చాను.”

“విద్యుత్‌ కేంద్రం ఉద్యోగావకాశాలేమీ కల్పించదు. కాని ఉద్యోగావకాశాలు కల్పించే ఆర్థిక కార్యకలాపాలకు తోద్బడుతుంది. నేను ఆంధ్రప్రదేశ్‌ విద్యున్మండలి చైర్మన్‌గా వున్నప్పుడు విద్యుదుత్సాదనను ఆరు రెట్లు పెంచాను. ఆదాయాన్ని పది రెట్లు పెంచాను. కాని ఒక్క ఉద్యోగిని కూడా అదనంగా రిక్రూట్‌ చేసుకోలేదు. ఈ రంగాన్ని కేంద్రానికి ఇచ్చేస్తే, పక్షపాతం చూపించకుండా ఉత్పత్తి చేసిన విద్యుత్‌నంతా రాష్ట్రాలకు సమంగా, అవసరాలు తీర్చేస్తుందా ఏమిటి? అని రాష్ట్రాలు సహజంగానే ప్రశ్నిస్తాయి. అందుకనే ఇలాంటి పక్షపాతానికి అవకాశం లేకుండా భెల్స్‌ ఎన్‌టిపిసి, ఎచ్‌పిసి (జల విద్యుత్‌ కార్పొరేషన్‌), ఆర్థిక సహాయ సంస్థలతో ఒక కన్సార్టియం ఏర్పాటు చేయమంటున్నాా మొదటి సంస్థ విద్యుత్‌ ఉత్పాదన యంత్రాలను ఉత్పత్తి చేస్తుంది. తరువాత రెండు సంస్థలు విద్యుత్‌ను ఉత్పత్తి చేస్తాయి. ఆర్థిక సంస్థలు నిధులను సమకూరుస్తాయి అనేది తాతారావు జవాబు,

“ఈ పరిష్కారం బాగానే ఉన్నట్లనిపిస్తుంది. అయితే ఇది రాష్ట్రాల మధ్య పంపకం విషయం మాత్రమే. ఆరులక్షల (గ్రామాల మాటేమిటి? ఇది కూడా కన్సార్టియం చేస్తుందా? తాతారావు అంటారు కదా, రాష్ట్రాల్లో గ్రామీణ విద్యుత్‌ సరఫరా కార్పొరేషన్లు ఏర్పాటు చేసుకొని విద్యుత్‌ను పంపిణీ చేయవచ్చునంటారు. ఈ సందర్భంలో ఆయనో కొత్త విషయం (నాకు కొత్త అనిపించింది) చెప్పారు. గ్రామీణ సరఫరాకు వేరే ఫీడర్‌ లైన్లు ఏర్పాటు చేస్తే సబ్‌ స్టేషన్లు మానిటర్‌ చేస్తాయి. ఈ విధానంలో ఉద్యోగులు ప్రతీ ఇంటికి వెల్లి మీటర్‌ చూడనక్లేదు. సబ్‌స్టేషన్‌లోనే ఆ సమాచారం లభిస్తుంది.

విమర్శ - ఫరాము పర 10౮

“విద్యుదుత్చాదన ఖర్చు పెరిగిపోతోంది. ప్రజల మీద భారం పెరిగిపోతోంది. ఈ సమస్యనెలా పరిష్కరించాలి? డిక్షనరీలో అన్ని మాటలకు అర్థాలు దొరికినట్లే తాతారావు వద్ద విద్యుత్‌ గురించి ఏ ప్రశ్న అడిగినా జవాబు లఖిస్తుంది. అవును మరి, నాలుగైదు దశాబ్దాల పొటు ఆ రంగంలో రాష్ట్ర కేంద్ర స్థాయిలో అనేక పదవుల్లో పని చేసి తల పండిపోయిన అనుభవం గడించిన నిపుణుడు. ఎక్కడయితే బొగ్గు లభిస్తుందో, అక్కడి విద్యుదుత్సాదక కేంద్రాలు నెలకొల్పాలి. అలా చేస్తే బొగ్గు రవాణా ఛార్జీలుండవు ప్రస్తుతం రైల్వేల ద్వారా రవాణా చేస్తున్నాం. రైల్వే లైన్లు వాటి మెయింటెన్స్‌ ఖర్చు తడిసి మోపెడవుతుంది. దీనితో పోలిస్తే ఈ కేంద్రాల నుంచి తీగల ద్వారా సరఫరా చేస్తే అయ్యే ఖర్చు చాలా తక్కువ. ఎక్కడో వున్న తాల్బేర్‌ నుంచి మన పక్కన వున్న కర్టాటక రాష్ట్రానికి తీగల ద్వారానే విద్యుత్‌ సరఫరా అవుతుంది. ఎన్‌టిపిసి విద్యుత్‌ కేంద్రాలన్నీ (ఒకటీ, అరా మినహాయిస్తే) బొగ్గు గనుల వద్దనే స్థాపించింది. లేకపోడే, సముద్రతీరాన నెలకొల్పటంవల్ల బొగ్గును సముద్ర మార్గం ద్వారా చవగ్గ రవాణా చేయవచ్చు. ఏర్పాటు చేసే కన్సార్టియం దేశం అంతటికీ వర్తించే టారిఫ్‌ను నిర్ణయించాలి. ఈ కేంద్రాల్లో ఏర్పాటు చేసే విద్యుదుత్పత్తి యంత్రాలను టోకుగా కాంటే, అవి బిఎచ్‌ఇఎల్‌ నుంచి కొంటే 30 నుంచి 40 శాతం తక్కువ ధరకు లభిస్తాయి. దేశం అంతటికీ సరఫరా చేసే కేంద్రాలు పరిమితంగా ఉంటాయి కాబట్టి ఉద్యోగులను ఒక చోటు నుంచి మరో చోటుకు బదిలీ చేయవచ్చు. ఇపుడయితే, బోలెడంత ఖర్చు చేసి టైనింగ్‌ ఇవ్వాల్సి వస్తుంది. ఇలాంటి అనేక చర్యల ద్వారా, ఒక యూనిట్‌ విద్యుచ్చక్తి ఉత్పత్తికయ్యే ఖర్చు సగానికి సగం తగ్గుతుంది. వినియోగదారులు లాభపడతారు. ఇంత చవగ్గా ప్రైవేట్‌ రంగం ఇస్తుందా అని తాతారావు ప్రశ్నించారు. మనం గాలి లేకపోతే ఎలా బతకలేమో, అలాగే విద్యుత్‌ లేకుండా మనం బతకలేమనే పరిస్థితి ఏర్చడుతూంది. పొలాల్లో, ఫ్యాక్టరీల్లో ఉత్పత్తి విద్యుచ్భక్తిమీద ఆధారపడి వుంది. ఆ ఉత్పత్తి కయ్యే ఖర్చులకు ఇది లాభం. సబ్సిడీలు కనీస స్థాయికి తగ్గించవచ్చు. అలాంటి విద్యుచ్భక్తితో వ్యాపారం చెయ్యడమేమిటి? లాభాలు వేసుకోవడమేమిటి? ఇది తాతారావు ప్రశ్న. “లాభాలు చేసుకోవడానికి లిప్‌స్టిక్‌లు, ఫేస్‌పొడర్లు, విమాన ప్రయాణాలు లాంటివి చాలా వున్నాయి. వాటిమీద పన్నులు పెంచి ఆదాయం పెంచుకోండి. ఉత్పత్తికి తోద్బడే విద్యుత్‌తో లాభాలాట ఆడుకోవద్దు.”

“ప్రైవేటీకరణ, ప్రపంచబ్యాంకు సాయం లాంటి విషయాల మీద తాతారావుకు కొన్ని నిళ్చితాభిప్రాయాలున్నాయి. పైవేటీకరిస్తే విద్యుచ్భక్తి యూనిట్‌కు నాలుగైదు రూపాయలు వసూలు చేస్తున్నారు. ఉత్పత్తి చేసే విద్యుత్‌ను అవసరమున్నా లేకపోయినా (వర్షాకాలంలో విద్యుత్‌ అవసరం తగ్గుతుంది) వాళ్లు ఉత్పత్తి చేసే విద్యుత్‌నంతా కొనుక్కోవాల్సిందే. (ప్రైవేట్‌ రంగానికి లాభాలు ముఖ్యం. అందుకనే విద్యుచ్చక్తిని వ్యాపార వస్తువుగా చేయవద్దంటున్నా. విద్యుత్‌ రేట్లు పెంచి (ప్రైవేట్‌ రంగం విద్యుత్‌ను ఒక విలాస వస్తువుగా మార్చేశారు. విద్యుత్‌ ప్రాధమిక అవసరం ఉత్పత్తికితోడ్చడదం. కన్సార్టియం ఏర్పాటు చేస్తే విద్యుత్‌ ఖరీదు చవుకవుతుంది. అంతచవక 706 వపను

వి. హనుమంతరావు

ధరకు ్రైవేట్‌ రంగం సరఫరా చేస్తుందా? కాష్టివ్‌ పవర్‌ అంతకన్నా తక్కువధరకు లభిస్తుందా? అని ప్రశ్నిస్తున్నారు. కాని విద్యున్మండలి కావాల్సిన విద్యుచ్చక్తిని ఇస్తుందని నమ్మి పరిశ్రమను ఏర్పాటు చేసుకొంటే, నట్టేట్లో మునిగిపోవడమే అని అంటారు. పారిశ్రామికవేత్తలు, కన్సార్టియం ఏర్పాటు చేస్తే ఇప్పుడు పెట్టే పెట్టుబడితో సుమారు రెట్టింపు విద్యుచ్చక్తిని ఉత్పత్తి చేయవచ్చు. కాబట్టి సరఫరా చేయలేకపోవడమనే ప్రశ్న లేదు. పట్టణాల్లో నగరాల్లో సరఫరాను ప్రైవేట్‌ రంగం చేపట్టవచ్చు. అయితే రెగ్యులేటరీ కమిషన్‌ నిర్మించిన ధరకు సరఫరా చేయాలి. (ప్రైవేట్‌ రంగం ఈ విషయంలో తోక జాడిస్తే ఏం చెయ్యాలో పట్టణవాసులకు బాగా తెలుసు. గ్రామీణ ప్రాంతాలకు సరఫరా విషయం రాష్ట్రాలే బాధ్యత వహించాలి. ట్రాన్స్‌మిషన్‌, డిష్టిబ్యూషన్‌ నష్టాలను అధిగమించడానికి సులువైన పద్ధతి హైటెన్స్‌న్‌ లైన్లను ఏర్పాటు చేయటం. ప్రైవేటీకరణకు చేసుకొన్న ఒప్పందాలు దారుణమైన పత్రాలని చెప్పాలి. యూనిట్‌ ఛార్జీలను పెంచటం ప్రభుత్వ లక్ష్యం కాకూడదు. ఒక పక్క ఇలా ఖరీదైన ఒప్పందాలు చేసుకోవడమెందుకు? రెండో పక్క సబ్సిడీలిచ్చి ఆ భారం పెరిగిపోతుందని వాపోవడమెందుకు? ప్రపంచ బ్యాంకు పరిష్కారం

“పళ్చిమ దేశాలను అనుకరించవద్దు. ఆ దేశాల స్థితిగతులు వేరు మన పరిస్థితులే వేరు. ప్రపంచ బ్యాంకు తాను సూచించే పరిష్కారం సర్వరోగనివారిణి అని అనుకొంటుంది. విద్యుత్‌రంగంలో పెట్టుబడులు పెట్టిన వారికి కనీసం 15 శాతం లాభం రావాలని అంటుంది. రైతు మట్టికొట్టుకపోయినా వాళ్లకు పట్టదు.

దేశంలో రైతుల ఆత్మహత్యలకు ప్రపంచ బ్యాంకు విధానాలే కారణం. అటువంటి విధానాలకు (ప్రభుత్వం వత్తాసు పలకడం దురదృష్టకరం. ఈ రంగంలో ప్రైవేట్‌ సంస్థలు రంగప్రవేశం చేయటం వల్ల వాళ్లకు అవసరాన్ని మించి ప్రోత్సాహకాలు ప్రకటించినా, గమనించదగిన విదేశీ పెట్టుబడులేమీ రాలేదు. పైన చేసిన సూచనలను పాటిస్తే ఏ విదేశీ సహాయం లేకుండానే విద్యుత్‌ రంగాన్ని మళ్లా రైలుపట్టాల మీద కెక్కించగలం.” (జూలై 2005) నక్సలైట్‌ ఉద్యమం

సరే, కాంగ్రెస్‌ పాలనలో ప్రాజెక్టులు కట్టారు. పరిశమలు పెట్టారు. తిండిగింజల ఉత్పత్తి పెరిగింది. ఇంత అభివృద్ధి సాధించినా ఆ కాలంలోనే (1968-69) నక్సలైట్‌ ఉద్యమం ఎందుకు తలెత్తింది? రామ్రానికి అయిదు పదులు నిండితే ఈ ఉద్యమానికి నాలుగు పదులు నిండాయి, తుపాకీగొట్టం ద్వారానే నిజమైన ప్రజారాజ్యం ఏర్పడుతుందని నక్సలైట్లు భావిస్తే, తుపాకీ గొట్టం ద్వారానే ఈ ఉద్యమాన్ని అణచి వేయగలమని ప్రభుత్వం భావిస్తూ వచ్చింది. ఇన్ని సంవత్సరాలు పోరాటం చేసి ఏమి సాధించారని నక్సలైట్లను ప్రభుత్వం, ఇతరులు ప్రళ్చిస్తే, ఇన్ని సంవత్సరాలు తమను అణచి వేయడానికి ప్రయత్నించి మీరేమి సాధించారని నక్సలైట్లు ప్రశ్నిస్తున్నారు. కేవలం

విమర్శ - పరా; కర్మము (07

శ్రీకాకుళం జిల్లాకే పరిమితమైన నక్సలైట్‌ ఉద్యమం తెలంగాణా జిల్లాలకు విస్తరించి, ప్రస్తుతం ఆంధ్ర జిల్లాల్లో కూడా మా జండా పొతాం అని నక్సలైట్లు చెప్పుకొంటూంటే, ఇంతమంది నక్సలైట్లను చంపాం. అని తప్ప మరో మాట ప్రభుత్వం గాని, పోలీసులు గాని చెప్పలేక పోతున్నారు. ఈ ఉద్యమం శాంతి భద్రతల సమస్య మాత్రమే కాదు, ఆర్థిక, సామాజిక సమస్యగా భావించి పరిష్కరించాలని ప్రభుత్వం అంగీకరిస్తూనే, రెండోపక్క ఇది ప్రధానంగా శాంతి భద్రతల సమస్యే అన్నట్లుగా ఆచరణలో చర్యలు తీసుకొంటూ వస్తుంది. కొంతమంది ప్రముఖ నక్సలైట్‌ నాయకులు పట్టుబడి పోలీసు “ఎన్‌కొంటర్లొలో చనిపోయినపుడు యిక నక్సలైట్ల పని అయిపోయిందని చంకలెగరెయ్యటం, ఒక ప్రముఖ రాజకీయ, పోలీసు అధికారి నక్సలైట్ల చేతుల్లో చనిపోయినపుడు గుండెలు బాదుకోవటం పోలీసు వ్యవస్థ అపరిపక్వతనే తెలియచేస్తుంది. వెంగళరావు కాలంలో పోలీసు అధికారి నారాయణరావు నుంచి ఇపుడు అరవిందరావులు, స్వర్ణజితొసేన్లు లాంటి పోలీసు అధికారులు వచ్చారు, వెళ్లారు. కానీ ఎక్కడ వేసిన గొంగళి అక్కడే వుంది.

నక్సలైట్‌ ఉద్యమం 1969లో ప్రారంభమైందని అందరి భావన. అయితే అది పాక్షిక సత్యమే. సాయుధ పోరాటం ఆ సంవత్సరంలో ప్రారంభమైన మాట వాస్తవమే అయినా, ఈ ఉద్యమ ప్రథమ నాయకుడు వెంపటాపు సత్యం ప్రకారం గిరిజనుల పోరాటం 1960లోనే (ప్రారంభమైంది. అప్పటి వరకు భూస్వాములు, వడ్డీ వ్యాపారస్తులు, ఫారెస్టు పోలీసు, మధ్య నిషేధశాఖల అధికారులు, వారి ఏజంట్లు గిరిజనులను విపరీతమైన దోపిడీకి గురిచేస్తూ వచ్చారు. కొండ ప్రాంతాల్లో విశాలమైన పంట పొలాలుగా మార్చగా, అలా మారిన పంట భూములను నయాన, భయానా, మోసపుటెత్తుగడలతో అటవీ, పోలీసుశాఖ అధికారులతో భూస్వాములు కుమ్మకై తప్పుడు కేసులు బనాయించి, బెదిరించి, అప్పులు చెల్లించలేదనే సాకులతో కాజేశారు. 1960 నవంబరు నెలలో పంట కోతకు సిద్ధంగా వుండగా సంగం (గ్రామ కమిటీ) తమ భూముల మీద పంట తామే కోసుకోవాలని పిలుపునిచ్చింది. దీనికి నాయకత్వం వహిస్తున్న వెంపటాపు సత్యానికి లంచం ఇవ్వ చూశారు. చంపడానికి కుట్ర పన్నారు. చర్చించడానికి రమ్మనమని అక్కడ కాల్చి చంప ప్రయత్నించి విఫలమయ్యారు. నూరు గ్రామాల్లో గిరిజన రైతులు మరుసటి రోజునే కోతలు పూర్తి చేశారు. సత్యం కధనం ప్రకారం “ఒక్క పవనభద్ర గ్రామంవద్ద 800 ఎకరాలు ఒక్కగంటలో కోసి, మరొక గంటలో నూర్చిడి పూర్తిచేసి ఒక్కొకరు పంచుకోగా మనిషికి రెండు శేర్లు ధాన్యం వచ్చింది. అనాడు సంఘ నాయకులు సత్యం స్వయంగా కోతల్లో పాల్గొన్నారు.” పంటకోత జరుగుతున్నప్పుడు భూస్వాములు, పోలీసులు దాడిచేస్తారేమోనని తోవలో 800 మంది కాపలా కాశారు. చెట్లపై కొందరు కూర్చొని వాళ్ల రాకను కనిపెడుతున్నారు. పారిపోయిన భూస్వాములు పోలీసు అధికారులతో మంతనాలాడి వేలాది రిజర్వు పోలీసులను దించారు. కాని వారు భయపడి కాంపుల్లోనే వుండిపోయారు. ఇలా 1961 నుండి 1966 వరకూ ప్రతీ సంవత్సరం ఆర్థిక పోరాటాలు నడపటం జరిగింది. ప్రజలు తీవ నిర్బంధానికి, అరెస్టులకు, 7020 హాసు

వి. హనుమంతరావు

చిత్రహింసలకు గురి అయ్యారు. అయినా భూస్వాముల ఆరళ్లను ప్రతిఘటిస్తూనే వచ్చారు. 1962 ఊడ్చుల సందర్భంలో 25 రూపాయలుగా వున్న కూలిరేట్లను 1966 నాటికి 70 రూపాయలకు పెంచుకోగలిగారు. వెంపటాపు రచించిన * శ్రీకాకుళం జిల్లా గిరిజనోద్యమ సంక్షిప్త చరిత్రా పుస్తకంలో ఈ కింది విజయాలను సాధించినట్లు పేర్మొన్నారు :

1. అధిక వడ్డీలు రూపు మాపటం.
2. ఫారెస్టు, పోలీసు, ప్రాహిబిషన్‌ తదితర ఉద్యోగుల దోపిడీని అంతం చేయటం.
3. గిరిజన కార్పోరేషన్‌ దోపిడీని అంతం చేయటం.
4. భూస్వాముల ప్యూడల్‌ నిరంకుశత్వాన్ని ప్రతిఘటించి భూములను స్వాధీనం చేసుకోవటం.
5. కూలీరేట్లు, పాలేర్ల జీతాలలో పెరుగుదల 6 గిరిజనుల సంస్కృతిని అభివృద్ధి పరచటం
6. మూఢనమ్మకాలను తొలగించగలగటం
7. గ్రామ తగాదాలను సంగం ఆఫీసుల్లోనే పరిష్కరించి కోర్టులకు వేళ్లే పద్ధతిని రద్ద చేశారు.

(ఫారెస్టువాళ్లు పెట్టిన కేసుల్లో కోర్టులను పూర్తిగా బహిష్కరించారు) 9. భూస్వాముల వద్ద ధాన్యాన్ని స్వాధీనం చేసుకొని సంగం ద్వారా చౌక డిపోలను నెలకొల్పటం. 10. గ్రామాల్లో భూస్వాములనుండి వారి ఆస్తులను స్వాధీనం చేసుకొనుట.”

గిరిజన కమిటీలు, గ్రామ కమిటీలు, తాలూకా, జిల్లా గిరిజనుల కమిటీల నేర్పాటు చేసి ప్రజాసైన్యం లేని రాజ్యాంగ యంత్రాన్ని ఏర్పాటు చేసుకొన్నారు. అంటే సైనిక వ్యవస్థ అనేదే లేదు. అవసరం వచ్చినపుడు ప్రజలే స్వీయరక్షకులుగా తయారయ్యారు. ఈ కార్యాలయాలు ఎంత ప్రాచుర్యం పొందాయంటే “భూస్వాములు, ఉద్యోగులు కూడా వచ్చి తమ తగాదాలు పరిష్కరించుకొని పోయేవారు. ఈ క్రమంలో కమ్యూనిస్ట్ర పార్టీ ఏర్పడింది.

గిరిజనులను దోపిడీ చేయడానికి ఒక ఉదాహరణ. గిరిజనుడు 10 రూపాయలు అప్పుతెస్తే, రైతు, భార్య, పిల్లలు పనిచేసినా బాకీ తీరక, ఆస్తులన్నీ కోల్పోయి, చివరకు పాలేరుగా తిరగవలసి వచ్చేది. అలాగే పదిరూపాయలు అప్పుకెస్తే 80 కుంచాలు కందులు కొలవాలి.

కొండల మీద చెట్లన్నీ కొట్టేసి పోడు వ్యవసాయం చేస్తున్నారని గిరిజనులపై చేస్తూ వచ్చిన ఆరోపణ వెనుక అసలు విషయం ఏమంటే “గిరిజనులు సాగులోకి తెచ్చిన భూములన్నీ భూస్వాములు కాజేశారు.” దానితో జీవనోపాధికి, ముఖ్యంగా కొండల మీద వున్న చెట్లు నరికి పోడు వ్యవసాయం చేసి, పంటలు పండించి బతకవలసి వచ్చింది. అలా నరికినందుకు ఫారెస్ట్‌ అధికారులు లంచాలు గుంజటం, జరిమానాలు విధించటం, వేల కేసులు పెట్టి కోర్టుల వెంట తిప్పటం జరిగేది. కాని సంగం పిలుపు మేరకు గిరిజనులు కోర్టలకు వెళ్లలేదు. దీనితో ఫారెస్ట్‌ అధికారులు పోలీసుల జోక్యాన్ని కోరితే, వారు గిరిజన ప్రాంతాలకు వెళ్లడానికి సాహసించలేక వారిలో వారు ఘర్షణ పడుతూండేవారు. గిరిజనుల రక్షణ కొరకు గిరిజన కార్పోరేషన్‌ ఏర్పాటు

విమర్న - పరామ

చేస్తే, ఆ కార్పోరేషన్‌ తక్కువ రేట్లు ఇచ్చి, తప్పుడు కొలతలతో మరొక దోపిడీ వ్యవస్థగా

మారింది. రైతులు తిరుగుబాటు చేసి ప్రతీ కార్పోరేషన్‌ కార్యాలయం వద్ద సంగం కార్యకర్తల

ముందు కొలతలు, చెల్లింపులు జరిగేలా ఏర్పాటుకు అధికారులు అంగీకరించాల్సి వచ్చింది.

(ఇంతవరకూ నక్సలైట్‌ ఉద్యమం గురించి ఇచ్చిన సమాచారమంతటికీ వెంపటాపు పుస్తకం

ఆధారం) ఈ నేపథ్యంలో 1967లో మొండెంఖల్‌ గ్రామంలో జరుగుతున్న మహాసభకు వెళుతున్న కార్యకర్తలను లేవిడివద్ద అడ్డగించి ఇద్దరిని తుపాకులతో పోలీసులు కాల్చి చంపారు. దీనికి

ప్రతీకారంగా 1968 ఫిబ్రవరి 25న పెదగొత్తిలి గ్రామ బడా భూస్వామి ఇంటిపై కార్యకర్తలు

దాడిచేశారు. పోరాటానికి ప్రారంభం అదే. రైతాంగ గెరిల్లా దళాల ఆధ్వర్యంలో భూస్వాముల

మీద, వారి ఏజంట్ల మీద దాడులు ప్రారంభమయ్యాయి. పోలీసులు చేతులు ముడుచుకొని

కూర్చోరు కదా. గ్రామాలకు గ్రామాలు తగులబెట్టారు. రైతులను చావమోదారు. కుగ్రామాలను

ఖాళీ చేయించి జనాన్ని కేంద్ర గ్రామాలకు తరలించి (సల్వాజుడుంలాగ) హింసించారు. ఇదే

సమయంలో పశ్చిమబెంగాల్‌లో నక్సల్‌బరీ పోరాటం. దానితో ఇక్కడి ప్రజలు ఉత్తేజితులవటం జరిగింది. “ప్రజలచేత సంఘటితం చేయబడి ప్రజల సహకారంతో నడపబదేదే గెరిల్లా

పోరాబమని* మావో బోధకు రైతాంగంలో బహుళ ప్రచారం జరిగింది. పోడు వ్యవసాయాన్ని నిరోధించటంలో ప్రభుత్వం ఆలోచన ఇలా ఉంది. పోడు వ్యవసాయం చేస్తూ గిరిజనులు

కొండలమీద నివసిస్తుంటే, గెరిల్లాలు కొండల్లో స్వేచ్చగా తిరగగలరని భావించి, గిరిజన

వ్యవసాయదారులను బలవంతంగా కిందకు తీసుకొని వచ్చి, 10, 15 గ్రామాల గిరిజనులను

కలిపి ఒక గూడెంగా ఏర్పాటు చేస్తే, నీళ్లను తోడేస్తే చేపలు బయట పడ్డట్లు, గెరిల్లాలకు రక్షణ

లేకుందా పోతుందని (ప్రభుత్వం భావించటంతో ముఖ్యమంత్రి కాసు బ్రహ్మానంద రెడ్డి హయాంలో

జలగం వెంగళరావు హోంశాఖ మంత్రిగా వున్న కాలంలో ఈ భూస్వామ్య వ్యతిరేక పోరాటం

అణచివేత పాశవికస్థాయి చేరింది.

ఈ పోరాట పంథా కమ్యూనిస్టు ఉద్యమంలో తీవ్ర భేదాభిప్రాయాలకు, చీలికకు దారి తీసింది. తరిమెల నాగిరెడ్డి దేవులపల్లి వెంకటేశ్వరరావుల నాయకత్వాన గణనీయమైన వర్గం చీలి బయటకు వచ్చింది. ఆ చీలిక ఎన్ని కమ్యూనిస్టు పార్టీలుగా చీలిక, పేలికలైందో లెక్కలేదు. వీరి సిద్ధాంత, రాజకీయ భేదాభిప్రాయాలేమిటో సామాన్య ప్రజానీకానికి ఒక పట్టాన అర్ధం కావు కాబట్టి కాశీలో వదలిపెట్టి వచ్చేస్తే అప్పటికే సి.పి.ఐ, సి.పి.ఐ(ఎం)గా చీలిన రెండు పార్టీలతో పాటు పీపుల్స్‌వార్‌ పి.డబ్యు.జి)ి మూడవ ప్రధాన కమ్యూనిస్టు పార్టీగా రాష్ట్ర రాజకీయపటంలో చోటు చేసుకొంది. ఈ మూడవ శక్తినే నక్సలైట్‌, మావోయిస్టు పార్టీల పేర్లతో పిలుస్తున్నారు. తర్వాత కాలంలో మొదటి రెండు పార్టీలు పార్లమెంటరీ పంథా ద్వారానే ప్రజలకు విముక్తి లభిస్తుందని వారివారి నిబంధనావళుల్లో మార్చు తీసుకోగా, పిడబ్యుజి మాత్రం తుపాకీగొట్టం ద్వారానే రాజ్యాధికారం సిద్ధిస్తుందని, సాయుధ పోరాటమే తమ పంథా అని బహిరంగంగా ప్రకటించింది. తెలంగాణా జిల్లా కొండల్లో ఈ నినాదం ప్రతిధ్వనించింది. అడవులు 770 హాక్‌

వి. హనుమంతరావు

అంటుకొన్నాయి. నిస్పృహ, నిరుద్యోగం కోరల్లో చిక్కుకొన్న విద్యార్థులను, ప్రభుత్వ వైఫల్యాలతో విసిగివేసారిన విద్యాధికులు, మేధావుల్లో వారి వారి సమస్యలకు ఇది పరిష్కారమేమో అన్న ఆకర్షణ కలిగింది. యువతది ఉడుకురక్తం కాబట్టి ఉద్యమంలో చేరిపోయారు. మేధావులు ఎప్పటిలాగే దూరంగా నిల్పొని వీక్షిస్తూ వచ్చారు. వారిలో దూషించినవారూ వున్నారు; భూషించినవారూ వున్నారు. అయితే క్షమించరాని శత్రువులుగా ఎవరూ భావించలేదు. దీనికి రెండు కారణాలు కావచ్చు. 1) ప్రభుత్వ వైఫల్యాలతో విసిగి వేసారి పోయారు. తాము పోరాడలేరు; నక్సలైట్లు ఆ పని చేస్తున్నారు. పోరాటం అంటే అలాగే వుండాలి అని లోలోపల ఆరాధనాభావం. అదే సమయంలో నక్సలైట్లు ఏ ప్రభుత్వ ఆస్తులనైనా ధ్వంసం చేస్తే, వాళ్లు ఈ పని ఎందుకు చెయ్యాలి అనే మౌన అసంతృప్తి. ఆ పని చెయ్యకుండా ఉంటే బాగుండేది కదా అనే అస్పష్ట సానుభూతితో కూడిన స్పందన.

గ్రామాల్లో పరిస్థితి ఇందుకు పూర్తిగా భిన్నం, గ్రామస్థుల స్పందన ఏమిటో ఒక జిల్లా కేంద్రం నుంచి వచ్చిన ఒక పత్రికా విలేఖరి మాటల్లో చెప్పాలంటే “గ్రామీణుల్లో నక్సలైట్లంటే ఎనలేని ఆరాధ్య భావన వుంది. వాళ్లు గ్రామాల్లో వుంటేనే మాకు భూస్వాములు, ధనిక వర్గాల నుంచి రక్షణ లభిస్తుంది. వాళ్లంతా (గ్రామాలు వదిలి దగ్గర దగ్గర పట్టణాలకు, హైదరాబాద్‌కు వలసపోయారు మేము కాస్త ఊపిరి పీల్చుకోగలుగుతున్నాం నక్సలైట్లు లేకపోతే మళ్లా దోపిడి (ప్రారంభమవుతుంది; వాళ్లు తిరిగి గ్రామాలకు వస్తే మాది మళ్లా కుక్క బతుకే. నిజమే, పోలీసులు మమ్మల్ని హింసిస్తున్నారు. వాళ్లు వస్తే హింసిస్తారు, పోతారు. కాని ధనికవర్గాలు తిరిగివస్తే వాళ్లుపోరు. “నక్సలైట్లు కూడా వారి కష్ట సుఖాల్లో పాలు పంచుకొన్నారు. గ్రామ పంచాయతీలు ఏమేం పనులు చెయ్యాలో ఆ పనులు, ఆ అభివృద్ధి కార్యక్రమాలు, అర్ధిక సహాయం అన్నీ నక్సలైట్లు వారికి బలమున్న గ్రామాల్లో చేశారు. వారు చేపట్టిన కార్యకమాలెటువంటివో, అలాంటి స్థావరాలకు ప్రాణాలు తెగించి వెళ్లిన జర్నలిస్టు సి. వనజ తాను చూసిన విషయాలను ఆంధ్రజ్యోతి ఆదివారం సప్లిమెంటులో జనతన సరార్‌ పేరిట ఒక వ్యాసం రాసింది. ఈ వ్యాసానికి డి.ఎన్‌. ఎఫ్‌. మహిళా జర్బలిస్టు అవార్డు, గోయెంకా అవార్డు (లక్ష రూపాయలు) ప్రధాని మన్‌మోహన్‌సింగ్‌ చేతుల మీదుగా అందుకున్నారు.

ఈ 40 సంవత్సరాల కాలంలో అనేక మంది ముఖ్యమంత్రులు మారారు. ఒకో ముఖ్యమంత్రిది ఒకో విధానం. ఒకసారి నిషేధం తొలగించటం, మరోసారి వారితో చర్చలు జరపటం, ఇంకోసారి దొరికిన వారిని చంపటం, ఇజ్రాయిల్‌ వెళ్లి, పైలట్‌లేని విమానాలు ఎలా వుపయోగించాలో తెలుసుకొని రావటం, ఏ రాష్ర్రాల్లో నక్సలైట్‌ కార్యక్రమాలు కొనసాగుతున్నాయో, ఆ రాష్ట్రాల ముఖ్యమంత్రులు, పోలీసు అధికారుల సమావేశాలు ఏర్పాటు చేసుకొని ఈ ఉద్యమాన్ని అణచివేసే చర్యల సమన్వయం, సహకారం కోసం ప్రయత్నించటం-ఇలా ఎన్ని వ్యూహాలు పన్నినా, ఎన్ని ఎత్తుగడలు మార్చినా, ఉద్యమం కొనసాగటమే కాక, అటు రాయలసీమ, ఇటు కోస్తా జిల్లాల్లో నక్సలైట్లు తమ ఉనికిని చాటుకొంటూ వచ్చారు. అయితే ఎపుడైతే పోలీసులు ఎన్‌కౌంటర్లు

ప. వి. హనుమంతరావు

(ప్రారంభించారో అపుడు నక్సలైట్ల ఎత్తుగడలో మారాయి. పోలీసులకు ఎవరిమీదనైతే అనుమానముందో, వారిని వారి ఇళ్లల్లోంచి అడవుల్లోకి తీసుకొని వెళ్లి కాల్చి చంపేసి, అడవుల్లో పోలీసులు గస్తీ తిరుగుతూందడగా నక్సలైట్లు ఎదురుపడి పోలీసులపై కాల్పులు జరిపితే, పోలీసులు ఎదురు కాల్పులు జరుపగా ఇద్దరో, ముగ్గురో నక్సలైట్లు మరణించారని, వారివద్ద తుపాకులు, రివాల్వర్లు, కిట్‌బాగ్‌లు, మావోయిస్టు సాహిత్యం దొరికాయని [ప్రకటనలు చేయటం ప్రారంభించారు. అదేమి చిత్రమో కాని ఆ ప్రకటనలోనే చనిపోయిన వారి పేర్లు వారు ఏ దళానికి చెందిన వారో అనే వివరాలు కూడా వుంటూ వచ్చాయి. ఈ వివరాలన్నీ నక్సలైట్లు వాళ్ల జేబుల్లో పెట్టుకొని తిరుగుతుంటారేమో తెలియదు. అలాగే వారు, వారిపై కమిటీలతో జరిపిన ఉత్తర ప్రత్యుత్తరాలు కూడా తమ సంచిల్లో పెట్టుకొని తిరుగుతుండేవారేమో తెలియదు. ఈ ఎన్‌కౌంటర్లకు జవాబుగా నక్సలైట్లు కూడా ప్రజాకంటకులను, పోలీసులకు సమాచారాన్ని అందచేసే వారిని, కొన్ని సందర్భాల్లో పోలీసులను చంపటం, ప్రభుత్వ ఆస్తులను ధ్వంసం చేయటం ప్రారంభమైంది. ఇటు అటు కొన్ని వేలమంది మరణించారు. ఇలాంటి సందర్భాల్లో కొంతమంది అమాయకులు, ఉద్యమంతో ఎటువంటి సంబంధం లేనివారు మరణించటం జరుగుతూ వచ్చింది. ఈ క్రమంలో ఉద్యమం కేవలం శాంతి భద్రతల సమస్యే కాదు, సామాజికార్థిక సమస్య అనే విషయాన్ని ప్రభుత్వం పూర్తిగా మరచిపోయింది. తమ ఉద్యమంలో ప్రజలదే ప్రధాన పాత్ర అనే విషయాన్ని నక్సలైట్లు పక్కన పెట్టి, వారు ప్రజా శత్రువులను కొనేవారిమీదనే కేంద్రీకరించటం, ఆ మేరకు, రాజ్య హింస, ప్రతిహింసగా మారిపోయింది. ఇది ప్రజల విముక్తి పోరాటం, ఈ పోరాటం ప్రజలది, ప్రజలంతా పాల్గొన్నవారే (1948 తెలంగాణా సాయుధ విప్లవపోరాటం నేర్పిన పాఠం ఇదే) నక్సలైట్లు కేవలం పథ నిర్దేశకుల పాత్రకు పరిమితమైననాదే, అలాగే గ్రామాల్లో దోపిడీని అంతంచేసి, అభివృద్ధి కార్యక్రమాలను ప్రభుత్వం చేపట్టిన నాడే, ఆ అంతర్యుద్ధం ఆగిపోతూందనే విషయాన్ని ఇరు పక్షాలు గ్రహించాలి. వేర్పాటు ఉద్యమాలు

ఐ.టి. ప్రవేశంతో ప్రపంచమంతా చిన్న గ్రామం అయిపోయిందంటున్నారు. దేశాల సరిహద్దులు చెరిగిపోవాలంటున్నారు. వివిధ భాషలు, సంస్కృతులున్నా యూరోప్‌ దేశాలన్నీ ఒకటవుతున్నాయి. కంప్యూటర్‌లో ఒక్క కీ నొక్కితే కోట్ల డాలర్లు మరు నిముషంలో ఈ విశాల విశ్వంలో ఏ మారుమూల గ్రామానికైనా పంపవచ్చు. 1958లో విజయవాడ నుంచి ఢిల్లీ వెళ్లడానికి రెండు రోజులు పట్టేది; ఇపుడు మూడు గంటల్లో చేరిపోవచ్చు. చీపురుకట్టనుంచి, రిఫ్రిజిరేటర్‌ వరకూ ఏ వస్తువు కావాల్సినా ఒక షాపుకు వెళ్లి కానుక్కోగలిగే మాల్స్‌ మన పట్టణాల్లోనికి దర్శనం మిస్తున్నాయి. ఇలాంటి పెను మార్పులు సంభవిస్తున్న నేపథ్యంలో,“మేం విడిపోతాం, మా దుకాణం వేరే పెట్టుకొంటాం” అనే వారి గురించి ఏమనుకోవాలి? 772 హ్తోత్త్యోో

వి. హనుమంతరావు

ఉమ్మడి కుటుంబాలు అంతరిస్తున్నాయి. అన్నదమ్ములు విడిపోతున్నారు. ఈశాన్య ప్రాంతంలో కొన్ని కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు దేశంనుంచే విడిపోతానంటున్నాయి. ఒకపుడు ఇప్పటి తమిళనాడు ముఖ్యమంత్రే “తమిళనాడుకు పూర్తి స్వపరిపాలన హక్కు ఇవ్వాలని, కేంద్రంలో సంయుక్త ప్రభుత్వం ఉండాలని”, అంటే రాష్ట్రాల ప్రతినిధుల ప్రభుత్వమని తీర్మానించారు. దీనికి స్పష్టమైన అర్ధం ఏమంటే ఇతర దేశాలతో ప్రత్యేక సంబంధాలు పెట్టుకోవడానికి హక్కులతో సహా రాష్ట్రాల ఫెడరేషన్‌ కాకుండా, కాన్ఫెడరేషన్‌ చెయ్యాలని అర్ధం. పంజాబ్‌ రాష్ట్రాన్ని పంజాబ్‌, హర్యానా రాష్ట్రాలుగా విభజించారు. ఆంధ్రరాష్ట్రమే ఉమ్మడి మద్రాసు రాష్ట్రం నుంచి విడిపోయింది. వేర్పాటు వాదానికి ఇంత పూర్వచరిత్ర వుంటే, తెలంగాణా విడిపోతానంటే అభ్యంతరం ఎందుకు చెబుతున్నారు. అని 1969లో, 1973లో, మళ్లా ఇపుడు ప్రశ్నిస్తున్నారు.

ఇలా ఏకం కావడానికి గాని, విడిపోవడానికి గాని ఫలానా సిద్ధాంత ప్రాతిపదికపై జరిగిందని చెప్పడానికి వీలులేదు. ఒకే కారణమని చెప్పడానికి వీలులేదు. భాషా సమస్య మీద పంజాజ్‌ హర్యానా రెందు రాష్ట్రాలుగా విభజిస్తే, ఒకే భాష మాట్లాడుతున్నా ఆంధ్ర తెలంగాణా రాష్ట్రాలు*శ విడిపోవాలంటున్నారు. బీహార్‌, జార్ధండ్‌ రాష్ట్రాల్లో ఒకే భాష మాట్లాడుతున్నా విడిపోవడాన్సిక్‌ రాజకీయాలు కారణం. ఉత్తరప్రదేశ్‌ను రెండు రాష్ట్రాలుగా విభజించాలని అంటున్నారంటే దానికి పరిపాలనా సంబంధమైన కారణం వుంది. ఈశాన్య రాష్ట్రాలు దేశంనుంచి విడిపోవాలని అంటున్నారంటే, వాటికి సరిహద్దున వున్న ఇతర దేశాలతో సాంస్కృతిక బాంధవ్యాలు అలాంటివి; అదీకాక వారికి ఢిల్లీ చాలాదూరం. కాగా ఈ కలవడాలు, విడిపోవటాలన్నిటి వెనుక ఒకే ఒక కారణం వుందని చెప్పలేమనేది స్పష్టం. రాజకీయ, ఆర్థిక, సాంస్కృతిక కారణాలున్నాయి. ఇపుడు మనం చూస్తున్నది, వింటున్నది ప్రత్యేక తెలంగాణా ఉద్యమం గురించి మాత్రమే. కాని నిజంగా తెలంగాణా ప్రాంతాన్ని ఆ మాటకొస్తే, అప్పటి హైదరాబాద్‌ రాష్ట్రాన్ని నిజాం చెరనుంచి విముక్తి చేసింది సంగం (ఆంధ్రమహాసభ, కమ్యూనిస్టు ఆధ్వర్యంలో జరిపిన తెలంగాణా ప్రజల సాయుధ విముక్తి పోరాటం. ప్రపంచంలో వివిధ దేశాల ప్రజలు జరిపిన సాయుధ పోరాటాల చరిత్రలో కూడా తెలంగాణా సాయుధ పోరాటం చోటు చేసుకొన్నది సువర్ధాక్షరాలతో లిఖించిన ఆ తెలంగాణా ప్రజల పోరాటమెక్కడ? ఈ రోజున కొంతమంది తెల్ల చాక్కాలవాళ్లు, విద్యాధికులు, రాజకీయ రాబందులు సాగిస్తున్న ప్రత్యేక తెలంగాణా పోరాటమెక్కడ? నక్కెక్కడ, నాగాలోకమెకృడ?

ఆ తర్వాత విశాలాంధ్ర వాదాన్ని సమర్ధించిన బూర్గుల రామకృష్ణారావు (ప్రభుత్వంలో మంత్రివర్గ సభ్యులైన రంగారెడ్డి అల్లుడు మర్రి చెన్నారెడ్డి కూడా ప్రత్యేక తెలంగాణా ఉద్యమం ప్రారంభించి, కేంద్ర ప్రభుత్వం మంత్రిత్వశాఖ అనే రొట్టెముక్క విసిరేసేసరికి, అది దొరక పుచ్చుకొని ప్రత్యేక తెలంగాణా ఉద్యమాన్ని ఏడు నిలువుల లోతున పాజేసారు. ఈ సందర్భంలో ఒక విషయం చెప్పాల్సి వుంది. అంతకుముందు 1967 జనరల్‌ ఎన్నికల్లో అప్పటి ముఖ్యమంత్రి కాసుబ్రహ్మానంద రెడ్డి ఒక “ఘనకార్యాన్ని” చేబట్టి (ప్రత్యేక తెలంగాణా ఉద్యమానికి కారకులయ్యారు. పంచాయతీరాజ్‌ వ్యవస్థను 1958లో ప్రవేశపెట్టిన పుణ్యమా అంటూ తెలంగాణా జిల్లాల్లో కాంగ్రెస్‌ నాయకులకు

విమర్శ - వరామ'

వారి జీవితంలో మొదటిసారిగా అధికార పీఠాలు లభించాయి. ఆ తర్వాత 1968-69లో రాష్ట్ర శాసనసభకు ఎన్నికలు జరిగినపుడు అధికార రుచి చూసిన తెలంగాణా కాంగ్రెస్‌ నాయకులు శాసనసభలో ప్రవేశించాలని టికెట్లకోసం కొంతమంది ప్రయత్నించి విఫలురై, ఇండిపెండెంట్లుగా పోటీచేసి కొన్నిచోట్ల కాంగ్రెస్‌ అభ్యర్థులను ఓడించారు. ముఖ్యమంత్రిగా ఉన్న బ్రహ్మానందరెడ్డికి కోపం వచ్చింది. వీళ్లరోగం కుదర్చాలని, అపుడు చీఫ్‌ సెక్రటరీగా ఉన్న ఎం.టి. రాజుతో కలిసి జిల్లా పరిషక్తులనే రద్దుచేసి, పరిషత్తు అధ్యక్షుణ్ణి నామమాత్రుణ్ణి చేసి, అధికారం అంతా కలెక్టర్లకు అప్పగించారు. ఇది వారిలో తీవ్ర అసంతృప్తికి దారి తీసింది. నోటి దగ్గర కూడు లాగేసినట్లయింది. దాక్టర్‌ మర్రిచెన్నారెడ్డి ఈ అసంతృప్తిని వినియోగించుకొని, “తెలంగాణా ప్రజా సమితిని ఏర్పాటు చేసి జిల్లాల్లోని అసంతృప్తిని ఎగదోసి, హైదరాబాద్‌ నగరంలో మంటలు రేపారు. హింస చెలరేగింది. ఆంధ్రుల మీద దాడులు జరిగాయి. గోడలమీద ముఖ్యమంత్రికి వ్యతిరేకంగా బూతులు రాశారు. కమ్యూనిస్టులను హింసావాదులని విమర్శించే కాంగ్రెస్‌ నాయకులే హింసాత్మక ఘటనలకు నాయకత్వం వహించారు. నూరుమంది బలయ్యారు. ఒక రోజున తెలంగాణా ప్రజాసమితి” హైదరాబాద్‌లో రాజ్‌భవన్‌కు గవర్నర్‌కు నివేదిక అందచేసే పేరుతో బ్రహ్మాండమైన ఊరేగింపు లేవదీశారు. విలేఖరులు అంతా ఊరేగింపుతోపాటు రాజ్‌భవన్‌కు చేరుకొన్నారు. ప్రజాసమితి ప్రతినిధివర్దం లోపలకు వెళ్లనిచ్చారు గాని విలేఖరులను పోనివ్వలేదు. గేటువద్దనే ఆపివేశారు. ఖైరతాబాద్‌ నుంచి రాజ్‌భవన్‌ దరిదాపుల వరకు ప్రదర్శకులు ఉద్రేకంగా నినాదాలిస్తూండగా సాయుధులైన పోలీసులు అడ్దగిస్తున్నారు. ఏ నిమిషంలోనైనా పోలీసులు కాల్పులు జరిపే పరిస్థితి ఏర్పడింది. విలేఖరులు లోపలికి వెళ్లనూ లేరు; బయట నిల్పోకుండా వుండనూ లేరు. కాల్పులే జరిగి వుంటే, విలేఖరులు కూడా ప్రాణాలు కోల్పోయే పరిస్థితి ఏర్పడింది. విలేఖరి బాధ్యత నిర్వర్తిస్తూ రిస్కు నెదుర్శొనాల్సి రావటం అదే మొదటిసారి. ఈ లోగా లోపలికి వెళ్లిన ప్రతినిధి వర్గం బయటకు వచ్చింది. మేము గాలిపీల్చుకొన్నాం సరిగ్గా అదే సమయంలో కేంద్రంలో ఇందిరాగాంధీ మీద కాంగ్రెస్‌లోని మితవాదులు తిరుగుబాటు జండాలు ఎగురవేశారు. ఈ మంట ఆర్పాలంటే ముందు చిన్నచిన్న మంటలను ఆర్బాలి. ఆమె ఇరుపక్షాలను పిలిచి, చివాట్లు పెట్టి, రాజీకి ఒప్పించారు. తర్వాత చెన్నారెడ్డికి, బ్రహ్మానందరెడ్డికి కేంద్రమంత్రివర్గంలో స్థానాలు కల్పించి అధికార దాహాన్ని తీర్చింది 1973లో ప్రత్యేక ఆంధ్ర ఉద్యమం మరొక దురదృష్ట పరిణామం. ఆరుసూత్రాల పథకాన్ని కేంద్రం కాంగ్రెస్‌లో వైరి పక్షాలమధ్య మంటలను చల్లార్చింది. ఈ వేర్పాటు ఉద్యమాలను కమ్యూనిస్టులు తీవ్రంగా వ్యతిరేకించి ఆంధ్రప్రదేశ్‌ సమగ్రతకు కృషి చేశారు. ఈనాడు కూడా చేస్తున్నారు. (సి.పి.ఐ ప్రత్యేక తెలంగాణా సమర్ధిస్తున్నట్లు తాజావార్త). ప్రత్యేక తెలంగాణా ఏర్పడితే

1. చిన్నరాష్ట్రాలైతే ప్రపంచబ్యాంకుకు ముద్దు, మొత్తం భారత దేశాన్ని మొత్తం ఆంధ్రప్రదేశ్‌నే హాంఫట్‌ చేసే శక్తిగల ప్రపంచబ్యాంకు తెలంగాణాను నంజుకొని తినేస్తుంది. పుట్టడమే 774 హైష్య్యాట్హాో వి. హనుమంతరావు

అప్పుల్లో పుడుతుంది. నిల్పొంటే, కూర్చొంటే అప్పుచేయనిదే బతకలేదు.

2. తెలంగాణా ప్రత్యేక రాష్ట్రంగా ఏర్పడుతుందో, లేదో తెలియదుగాని, తెలంగాణా, ఆంధ్ర ఉద్యమాలు 1969-78 మధ్య కాలంలో వూపందుకొన్న సమయంలో ఉస్మానియా విశ్వ విద్యాలయంలో ఉత్తీర్ణులకు ఉద్యోగాలు పొందటంలో పై చదువులకు సీటు లభించటంలో కష్టమైన పరిస్థితి ఏర్పడింది. అది పునరావృతమవుతుంది.

3. పేదరికం, నిరుద్యోగం ధరవరల పెరుగుదలలాంటి సమస్యల మీద పోరాడుతున్న ప్రజా ఉద్యమాలు విచ్చిన్నమై, యాజమాన్యాలకు, ప్రభుత్వానికి వత్తాసు పలకడమే అవుతుంది.

4 ప్రధాన ఆదాయ వనరులు కేంద్రం చేతిలో వున్నాయి. ఆంధ్రప్రదేశ్‌, తదితర రాష్ట్రాలు ప్రతీ ఫైనాన్స్‌ కమీషన్‌ ముందు ఎంత మొర పెట్టుకొన్నా ఎంగిలి చెయ్యి విదిల్చిందే కాని తగు రీతిలో రాష్ట్రాల ఆదాయ వనరులను పెంచలేదు. తెలంగాణా ఏమిసాధించ గలుగుతుంది?

5. ప్రజల సమస్యల మీద జరుగుతున్న పోరాటాల నుంచి దృష్టిని మళ్లించటం వేర్పాటు ఉద్యమాల మరోలక్ష్యం.

6. అధికారంలో వున్న ప్రభుత్వాలు రాష్ట్రాభివృద్ధికి, ప్రజల జీవన ప్రమాణాల పెరుగుదలకు చేసేదే చాలా పరిమితం. వేర్పాటు ఉద్యమాలు ఆ కాస్తనైనా జరక్కుండా చేస్తాయి. విడిపోతే, ఏర్పడే చిన్న ర్యాష్రాలు మరింత నీరసపడిపోతాయి.

కమ్యూనిస్టుల వైఖరి: ఇవాళ ప్రత్యేక తెలంగాణా కావాలంటున్న నాయకులు, ఆ నినాదాన్ని బలపరుస్తున్న పుంఖాను

పుంఖాలుగా వ్యాసాలు రాస్తున్న విద్యాధికులు, మేధావులు పుట్టకముందు నుంచే 1940వ

దశకం ఉత్తరార్థంలోనే “విశాలాంధ్రలో ప్రజారాజ్యం” అనే నినాదాన్ని ఇచ్చి, ఈ రోజు వరకూ అదే లక్ష్యం కోసం కట్టుబడి వున్నారు. కొంతమంది ఆరోపిస్తున్నట్లు కమ్యూనిస్టు పార్టీలు తెలంగాణాకు వ్యతిరేకులు కారు. ఇవాల్టి నాయకులు కళ్లు తెరవకముందే, కమ్యూనిస్టులు తెలంగాణాకు జరుగుతున్న అన్యాయం గురించి అప్పటి కాంగ్రెస్‌ ప్రభుత్వాన్ని విమర్శిస్తూ వచ్చారు. తెలంగాణా జిల్లాల ఆంధ్రప్రాంతంలో విలీనం చేసి, ఆంధ్రప్రదేశ్‌ ఏర్పాటు చేసినపుడే ఉభయ ప్రాంతాల నాయకులు చేసుకొన్న ఒప్పందాన్ని మనసా, వాచా అమలు పరచకపోవటం వల్లనే విభేదాలు తలెత్తాయని చెబుతూ వచ్చారు. 1969-78 మధ్యకాలంలో వేర్పాటు ఉద్యమం తలెత్తినపుడు తెలంగాణా వెనుకబాటుతనాన్ని ప్రభుత్వ వైఫల్యాన్ని గురించి పదే పదే తమ వైఖరిని పునరుద్దాటిస్తూ వచ్చారు. ఉదాహరణకు 1969 మార్చి 9 సిపిఐ దిన పత్రిక విశాలాంధ్రలో ఆ పార్టీ అ(గ్రనాయకుడు; ఆంధ్రప్రజలకు చిరపరిచితులు అయిన చండ్ర రాజేశ్వరరావు సుదీర్హ విమర్శ - థరాము' విదిష రనానసు (75

వ్యాసాన్ని ప్రచురించారు. వేర్పాటు ఉద్యమానికి దారితీసిన “మూల కారణాలను తొలగించకపోతే పరిస్థితి ఏనాదైనా మరల రగుల్ళొనవచ్చు”నని ఆనాడే హెచ్చరించారు. ఆ హెచ్చరికను కాంగ్రెస్‌ ప్రభుత్వం పెడచెవిన పెట్టబట్టే మళ్లా ఆ ఉద్యమం తలెత్తింది. ఆ మూల కారణాలను విశ్లేషిస్తూ ఆయన రాసిన వ్యాసంలో కొన్ని భాగాలను, కాస్త సుదీర్ధం అయినా, ఈ కింద ఇస్తున్నా

“మూడు కారణాలు: 1) ఆంధ్ర ప్రాంతంతో పోలిస్తే తెలంగాణా ప్రాంతం ఆర్ధికంగా వెనుకబడి వుంది. కాగా, తెలంగాణా ప్రాంత ప్రజల కీయబడిన వోమీలను అమలు పరచటంలో విఫలమైంది. 2) గడిచిన 12 ఏళ్ల కాలంలోనూ కాంగ్రెస్‌ సాగించిన దుష్పరిపాలన, కాంగ్రెస్‌ ఆంతరంగికంగా అధికారం కోసం మురా కుమ్ములాటలు బలిసిపోవటం, మంత్రి పదవులురాని మురా నాయకులు, తెలంగాణా ప్రజల న్యాయమైన అసంతృప్తిని తమ స్వార్థ ప్రయోజనాలకు ఉపయోగించుకోవటం; 8) కాంగ్రెస్‌ దుష్పరిపాలనకూ, విచ్చిన్నకరమైన ప్రత్యేక రాష్ట్రవాద ధోరణులకు వ్యతిరేకంగా ప్రజలను సరైనమార్గంలో నడిపించగల కమ్యూనిస్టు ఉద్యమమే ముక్కలు చెక్కలుగా చీలిపోయి వుండడం.

“ఈ అంశాలనొకృక్క దానినే వివరంగా పరిశీలిద్దాం. భారతదేశం మొత్తం మీద చూచుకొంటే ఆంధ్రప్రదేశ్‌ వెనుకబడి ఉన్నమాట వాస్తవమే. ఈ 21 సంవత్సరాల స్వతంత్ర పాలనలో ఎక్కువగా పారిశ్రామికీకరణ జరగకపోవటంతో ఆంధ్రప్రదేశ్‌ వెనుకబడిన ప్రాంతంగా మిగిలిపోయింది. ఇలా వెనుకబడివున్న రాష్ట్రంలో తెలంగాణా ప్రాంతాన్ని మిగిలిన ప్రాంతంతో పోలిస్తే ఇంకా వెనుకబడి వుంది. ఈ సందర్భంలో ఆంధ్ర ప్రాంతమైనా సమంగా అభివృద్ధి అవలేదు. రాయలసీమ జిల్లాలు, శ్రీకాకుళం, విశాఖపట్నం లాంటి ఉత్తర కోస్తా జిల్లాలూ వెనుకబడిన ప్రాంతమే. ఆంధ్రప్రదేశ్‌ ప్రభుత్వం ప్రణాళికాశాఖ సంపుటీకరించిన లెక్కలు ఈ విషయాన్ని ధృవపరుస్తాయి. 'కోస్తా జిల్లాల్లో తలసరి వ్యవసాయ ఉత్పత్తుల మొత్తం విలువ సూచి 120.5 వుంటే, తెలంగాణా జిల్లాల్లో 84 మాత్రమే వుంది. రాయలసీమ జిల్లాల్లో 95 శాతం వుంది. తెలంగాణా జిల్లాలు రాయలసీమ జిల్లాల కన్నా తక్కువ ఉత్పత్తి చేస్తున్నవి. అక్షరాస్యత శాతం చూస్తే, మొత్తం జనాభా ప్రాతిపదికమీద కోస్తా జిల్లాలలో అక్షరాస్యత 134.9 శాతం, రాయలసీమ జిల్లాల్లో 90 శాతం, తెలంగాణా జిల్లాల్లో 65.6 శాతం. తలసరి ఆదాయం కోస్తా రు. 292లు, తెలంగాణా

రు. 188లు జిల్లాలవారిగా పోలిస్తే గుంటూరు రు. 386లు, కృష్ణా రు. 302లు, ఖమ్మం రు. 175లు, వరంగల్‌ రు.147లు, ఆస్పత్రి పడకలు కోస్తాలో లక్ష జనాభాకు పడకల సగటు సంఖ్య 565.8, తెలంగాణాలో 18.6 నూరు చదరపు మైళ్లకు రోడ్డు మార్గాల నిడివి: కోస్తా 37 మైళ్ళు తెలంగాణా 9 మైళ్లు.”

కాగా తెలంగాణా వెనుకబాటుతనం అనే సమస్యను గుర్తించటంలో, వాటిని పరిష్కరించాలనే విషయంలో ఇటు వేర్పాటు వాదులకు, అటు కమ్యూనిస్టులకు భేదం లేదు. అయితే, వేరే రాష్ట్రం ఏర్పాటే దీనికి పరిష్కారమని వేర్చాటు వాడులు భావిస్తుంటే, అది పరిష్కారమార్గం కాదంటున్నారు కమ్యూనిస్టులు. ఈ వెనుకబాటుతనాన్ని రెండు రకాలుగా విశ్లేషించుకోవచ్చు. 1956లో, 1969లో, 776 కొత్త

వి. హనుమంతరావు

ఇవాళ ఆంధ్రజిల్లాలతో పోల్చిచూస్తే, తెలంగాణ ప్రాంతం అపుడూ, ఇపుడూ వెనుకబదేవుంది. కాని 1956కు 2006కు మధ్యకాలంలో తెలంగాణా ఏమీ అభివృద్ధి కాలేదంటే అది వాస్తవ విరుద్ధం.

ఇదే పుస్తకం వేర్పాటువాదం గురించి చర్చించిన విభాగంలో ఒకచోట కేవలం తెలంగాణా ప్రాంతానికే పరిమితం కాకుండా రాష్ట్రంలో వెనుకబడిన ప్రాంతాల ప్రజలందరినీ వెనుకబాటు వ్యతిరేక ఉద్యమంలోకి సమీకరించాలని సూచించా. అయితే, మరో ప్రత్యామ్నాయం అంతకన్నా సులువైన మార్గం 1956లో 1969 జనవరి 19న ఉభయ ప్రాంతాల నాయకుల మధ్య జరిగిన ఒప్పందాలను అమలు పరచడానికి ఉద్యమించటం. పాఠకుల సౌకర్యార్ధం ఆ ఒప్పందాల వివరాలను కూడా ఇన్వడమైంది.” తెలుగుదేశం

తెలుగుదేశంపార్టీ ఏర్పాటు ఎంత సంచలనాత్మకమైనదో, ఆ పార్టీని స్థాపించిన ప్రముఖ సినీ కథానాయకుడు ఎన్‌.టి. రామారావు పార్టీ స్థాపించిన ఎనిమిది నెలల్లోనే కాంగ్రెస్‌ వట వృక్షాన్ని కూల్చి ముఖ్యమంత్రిగా ప్రమాణ న్వీకరణ చేయటం అంతే సంచలన వార్త. సంప్రదాయకంగా రాజ్‌భవన్‌లో జరిగే ప్రమాణ స్వీకరణోత్సవం, లక్షలాది ప్రజల ఎదుటగా, ఫతేమైదానంలో అధికార స్వీకరణ, రెండు రూపాయలకు కిలోబియ్యం పేదలకు అందించే జీవోపై సంతకం చేయటం, రాష్ట్రంలోనే కాదు, దేశం మొత్తంలోనే సంచలనం సృష్టించింది. ఎన్నికల ప్రచారంలో రెండు రూపాయల కిలోబియ్యం (తమిళనాడులో రూపాయకు పడిబియ్యం నిర్ణయంలా) ఇస్తానని చేసిన ఎన్నికల నినాదాన్ని అధికారంలోకి వచ్చిన మరుసటి నిముషంలో అమలు పరచిన మరో ముఖ్యమంత్రి దేశంలోనే లేరేమో. ఈయన అధికారంలోకి వచ్చే వరకూ ఆంధ్రులకు దేశంలో గుర్తింపేలేదు; ఉత్తరాదిన నివసించే ప్రజలకు మనం దక్షిణాది వారం మాత్రమే. అలాంటి మనకు ఆంధ్రులుగా గుర్తింపు సంపాదించి పెట్టింది ఎన్‌టిఆర్‌. సామాజికార్థిక పరిపాలనా రంగాల్లో ఆయన తీసుకొన్న కొన్ని నిర్ణయాలు చరిత్రాత్మకమైనపనటంలో సందేహం లేదు.

కాంగ్రెస్‌పార్టీ యువజన నాయకునిగా ఎదిగిన నాదెండ్ల భాస్కరరావు ఎన్‌.టి.ఆర్‌ను రాజకీయాల్లోకి తీసుకొని రావటంలో కీలకపాత్ర వహించారని, ఆయన కో-పైలట్‌ అని అంటూండేవారు. రాజకీయాల్లోకి రావడానికి ముఖ్య పరిణామాలు మూడు. 1) సినీ రంగంలో కథానాయకునిగా, ముఖ్యంగా పౌరాణిక పాత్రలు పోషించడంలో ఆయన ఉచ్చారణ, కంఠం, హావభావ ప్రకటన ఎనలేని పాప్యులారిటీని సామాన్య జనంలో తెచ్చిపెట్టాయి. వందలాది ఎన్‌.టి.ఆర్‌ అభిమాన సంఘాలే అందుకు తిరుగులేని సాక్ష్యం. ఎన్నికల ప్రచారంలో వారే కార్యకర్తలుగా వ్యవహరించారు. వీరికి కాంగ్రెస్‌లో సీటు దొరకని వారు, రాజకీయ నిరుద్యోగులు

విమర్శ - పరామ వపష్టమాప్ట్‌ 1/7

తోడయ్యారు. 2) రెండు రూపాయల కిలోబియ్యం బాంబులా పేలింది. 8) రాష్ట్రాభివృద్ధికి కొన్ని చర్యలు తీసుకొన్నా, రాష్ట్ర ప్రజల సమస్యల పరిష్కారంలో కాంగ్రెస్‌ ఘోర వైఫల్యం.

పైన చెప్పినట్లు రెండు రూపాయల కిలోబియ్యం ప్రభుత్వం తీసుకొన్న మొదటి నిర్ణయం. ఈ నిర్ణయం పేదలను ఎంతగానో ప్రభావితం చేసింది. అంతవరకూ పేదలకు ముతక ధాన్యాలే ఆహారం. బియ్యం అన్నం అంటే ఇంటికి అల్లుడు వస్తేనో, ముఖ్య అతిధులు వస్తేనో మాత్రమే నందేవారు. ఈ నిర్ణయం తర్వాత వాళ్ల ఇళ్లల్లో ప్రతీరోజూ పండగే. కాని రాష్ట్రంపాలిట అది నష్టదాయకంగా మారింది. గ్రామస్థాయిలో చవక దుకాణాలస్టాయి వరకూ పంపిణీ వ్యవస్థను ఏర్పాటు చేయటం, బియ్యం అందరికీ అందేలా చూడడంలో విజయం నాధించినా (ఈ పధకాన్ని రచించటంలో, అమలు పరచటంలో ఐ.ఎ.ఎస్‌ అధికారి కె.ఆర్‌. వేణుగోపాల్‌ కీలక పాత్ర వహించారు) ఆ నిర్ణయం బడ్జెట్‌లో 1100 కోట్ల రూపాయల లోటుకు దారితీసింది. ఇంతలోటు ఎలా పూడుస్తారని విలేఖరులు ప్రళ్ళిస్తే “ఆగండి, ఏం చేస్తానో, ఎలా చేస్తానో చూడండి" అన్నారు. చూడడమే జరిగింది కాని జరిగిందేదో కానరాలేదు. ఆ ఏడాది నుంచి, నేటి వరకూ, ఏ రెండు మూడు సంవత్సరాల్లో తప్ప, ప్రతీ సంవత్సరం లోటు బడ్జెట్టే. అందుకు కేవలం రెండు.రూపాయల కిలోబియ్యం ఒక్కటే కారణమని అనలేం గాని అదొక ముఖ్య కారణమైంది. రెండవసారి తిరిగి తెలుగుదేశం అధికారంలోకి వచ్చినపుడు కూడా ఇదే పథకం అమలు పరుస్తానని వాగ్దానం చేసి అమలు పరిచారు. కాని రామారావుని వెన్నుపోటు పొడిచిన చంద్రబాబు అధికారంలోకి వచ్చిన తర్వాత, నష్టం వస్తూందనే పేరుతో కిలో అయిదారు రూపాయలకు పెంచేశారు.

గ్రామాల్లో ఆంధ్రప్రాంతంలో కరణం, మనసబు, తెలంగాణా ప్రాంతంలో పటేల్‌, పట్వారీలు భూస్వాముల ఏజెంట్లుగా వ్యవహరిస్తూ వచ్చి పేదలు, చిన్న సన్నకారు రైతాంగాన్ని దోచుకుతినే వ్యవస్థలో భాగంగా వ్యవహరిస్తూ వచ్చారు. గ్రామంలో భూముల లెక్కలన్నీ వారి రికార్డుల్లో నమోదు చేయబడి వుంటాయి. ఈ రికార్డులను భూస్వాములకనుకూలంగా మార్పులు, చేర్చులు చేయటం, జేబులు నింపుకోవటం. గ్రామంలో ప్రభుత్వం అంటే కరణం, మునసబులే. ఈ వ్యవస్థను రద్దుచేయాలని, ఈ నిలువు దోపిడీని అంతం చేయాలని గ్రామ ప్రజలు దశాబ్దాలుగా ఆందోళన చేస్తూ వచ్చారు. ఎన్టీఆర్‌ పాలనలో వారి కోర్కె నెరవేరింది. పరిపాలనా వ్యవస్థలో ఇదొక పెను మార్పు. ఈ రద్దుతో పాటు ఈ నియామకాలను తరతరాలుగా ఒకే కుటుంబీకుల కబంధ హస్తాల్లో వుండిపోయిన వంశపారంపర్య హక్కు కూడా రద్దయింది. అయితే వారిలో అర్హకలున్నవారు కొనసాగారు. కాని ఒక వ్యవస్థను రద్దుచేస్తే, మరొక ప్రత్యామ్నాయ వ్యవస్థనేర్చాటు చేసి ఇదివరకటి పనులు ఆ కొత్త వ్యవస్థకు అప్పగించాలి. కానీ అలా చేయలేదు. దానితో గ్రామీణ వ్యవసాయం గురించిన సమాచారమే కరువైంది. ఏం మార్పులు జరుగుతున్నాయో ఎవరికీ తెలియని అయోమయ పరిస్థితి ఏర్పడింది. ఈ ఖాళీని భర్తీ చేయడానికి ఇప్పటికీ ప్రయత్నాలు జరుగుతున్నాయి. 77 8 విమర్శ - కరామర్శ

వి. హనుమంతరావు

పంచాయతీ సమితుల స్థానంలో మందల వ్యవస్థ ఏర్పాటు చేయటాన్ని పరిపాలనా వ్యవస్థను ప్రజలకు ఇంకా దగ్గరగా తీసుకొని వెళ్లడమేనని ఎన్టీఆర్‌ వివరణ ఇచ్చినా, అది పరిపాలనా సంబంధమైన నిర్ణయం కాదని, రాజకీయ నిర్ణయమని కాస్త పైపైన పరిశీలించినా తెలిసిపోతుంది. రామారావు అధికారంలోకి వచ్చేనాటికి సమితులన్నీ కాంగ్రెస్‌ వారి చేతుల్లో వున్నాయి. వారందరినీ ఎలా తొలగించటం? తెలుగుదేశం పార్టీ అని బోర్డు తగిలించుకొన్నారు తప్ప, కిందిస్థాయిలో పార్టీ వ్యవస్థ అనేదే లేదు. ఎన్టీఆర్‌కున్న వ్యవస్థ అల్లా ఆయన భజన సంఘాలే. ఓ వ్యవస్థ కావాలి. ఆ స్థాయిలో ప్రజలతో లింకుగా వుండే యంత్రాంగం అవసరం. ఎన్నికల్లో తోద్బడిన స్థానికులు అధికారంలో భాగస్వామ్యాన్ని ఆశించటం, ఆ ఆశలను తీర్చాల్సిన అవసరం తెలుగుదేశం పార్టీకి ఏర్పడ్డాయి. వీటన్నిటినీ దృష్టిలో వుంచుకొని తాలూకా వ్యవస్థస్టానే మండల వ్యవస్థ ఏర్పాటుచేసి పరిపాలనా వ్యవస్థను ప్రజలకు మరింత దగ్గరగా తీసుకొని వెళుతున్నామనే ముసుగులో తెలుగుదేశం పార్టీకి గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో పునాదులు నిర్మించుకొన్నారు. కాంగ్రెస్‌ వారి బెడద వదిలించు కొన్నారు. (ప్రస్తుత ముఖ్యమంత్రి వై. ఎస్‌.రాజశేఖరరెడ్డి కూడా ఇదే ఎత్తుగడనవలంబించే క్రమంలోనే జనరల్‌ ఎన్నికలు జరిగిన మరుసటి ఏడాదే మునిసిపల్‌ ఎన్నికలు, ఆ తర్వాత సంవత్సరంలో జిల్లాన్ధాయి నుంచి పంచాయతీ వరకూ ఎన్నికలు జరిపించారా?) దేవాలయాల్లో అర్చకుల నియామకంలో కూడా వంశపారంపర్యం కొనసాగుతూ వచ్చింది. ప్రతీ అర్చకునికి ఇనాం భూమికలిగి వుండే హక్కువుండింది. ఈనాం భూమిని అనుభవించాలంటే అర్బకత్వాన్ని విధిగా నిర్వహించాలి. ఈ అనువంశిక పద్ధతిని రద్దు చేశారు. స్రీలకు తండ్రి ఆస్తిలో హక్కు, వెనుకబడిన తరగతుల వారికి రిజర్వేషన్లు, సాంఘిక సేవారంగంలో ఎన్‌టిఆర్‌ తీసుకొని వచ్చిన విప్లవాత్మక మార్పులు ప్రజల స్థితిగతులు, పరిపాలనా వ్యవస్థ పనిచేస్తున్న తీరు తెన్నులు స్వయంగా తెలుసుకోవడానికి గ్రామీణ ప్రాంతాలు తరచుగా పర్యటించడం, ఆయన పెట్టిన ఒరవడే. ఒకసారి శ్రీకాకుళం జిల్లాలో కాబోలు జిల్లా, రాష్ట్రం అధికారులతో ఒక దర్భారునే ఏర్పాటు చేసి, ప్రజలనుంచి అర్జీలు స్వీకరించటం, యోగ క్షేమాలు విచారించటం, వీలయినన్ని ప్రజా సమస్యలను అక్కడికక్కడే పరిష్కరించటం అనే పరిపాలనా విధానాన్ని ప్రవేశపెట్టిన ఘనత ఆయనకే దక్కింది. ఆ తర్వాత ఈ విధానానికి చంద్రబాబు “జన్మభూమి” పేరుతో ఒక పరిపాలనా స్వరూపాన్ని ఇచ్చారు. ప్రస్తుత ముఖ్యమంత్రి రాజశేఖరరెడ్డి ఇదే టెక్బిక్‌ను ఎన్నికలకు ఒక సంవత్సరం ముందే చేపట్టి కాంగ్రెస్‌పార్టీ గెలుపుకు ఒక పావుగా వాడుకొన్నారు. ఈ పర్యటనలకోసం ఒక హెలికాప్టర్‌నే కొనుగోలు చేసి వాడారు. హెలికాప్టర్‌ను రాజకీయ అవసరాలకు వాడుకొన్నారని చంద్రబాబు మీద విమర్శలు కురిపించిన (ప్రతిపక్ష నాయకుడు రాజశేఖరరెడ్డి ప్రస్తుతం ముఖ్యమంత్రి అదే హెలికాస్టర్‌ను అదే పనికి వినియోగిస్తున్నారు. రైళ్లలో, కార్లలో ప్రయాణాలు చేయడానికి సెక్యూరిటీ సమస్య, సమయం ఆదాలాంటి సాకులు చెప్పారు; చెబుతున్నారు.

• వరామ' వర హన (79

దేశంలో దెమాక్రసీ వుందంటారు. కాని ఆచరణలో పాభిస్తున్నది నియంతలు. నెహ్రూ, ఇందిరాగాంధీ రాజీవ్‌గాంధీ, ప్రధాని కిరీటం లేకుండా సోనియాగాంధీ-విస్సన్న చెప్పిందే వేదం. వారు చెప్పడానికి మంత్రి మండలి ముద్ర వేస్తుంది. మన రాష్ట్రమే తీసుకొంటే పరిపాలించింది కాంగ్రెసో, తెలుగుదేశమో కావచ్చు. కాని ప్రజలనోట వినపడేవి సంజీవరెడ్డి ప్రభుత్వం, వెంగళరావు ప్రభుత్వం అని మాత్రమే. అదేదో వాళ్ల తాత ముత్తాతల సొమ్మయినట్లు. తెలుగుదేశం హయాంలో అది పరాకాష్టకు చేరుకొంది. తెలుగుదేశాన్ని స్థాపించింది ఒకృవ్యక్తి, పాలించింది ఒక్కవ్యక్తి. ఆయనే ఎన్‌.టి.రామారావు. “నేనేపార్టీ, నేను లేకపోతే పార్టీయే లేదు” అని కుండ బద్దలు కొట్టినట్లు పబ్లిగ్గా ప్రకటించారు. స్టాలిన్‌ డిక్టేటరట! ఎన్‌టిఆర్‌, తర్వాత చంద్రబాబు ప్రజాస్వామిక వాదులట! వాళ్లకు బుద్ధి లేదు సరే, మనకైనా వుండొద్దూ? ఒకసారి మంత్రివర్గాన్నే మొత్తానికి మొత్తంగా రాజీనామా చేయించిన ప్రబుద్ధుడు. ఎన్‌.టి.ఆర్‌. ఒకసారి ముఖ్యమంత్రి చెన్నారెడ్డి నపిరంగ సభలో తానేమి చెబితే, అదే ప్రభుత్వ పాలసీ అని సెలవిచ్చారు. కాంగ్రెస్‌ ముఖ్యమంత్రులు సొంత పార్టీలో అధికారంకోసం కుమ్ములాటల వల్లనో, డిక్టేటర్‌ ఇందిరాగాంధీ గిర్ణయాలతో పిట్టల్లా రాలిపోయారు. తెలుగుదేశం పార్టీకి అలాంటి సమస్య లేదు; ఎందుచేతనంటే ఒకసారి కుర్చీ దొరికితే, వాళ్లను కాదనే దమ్ములున్నవారేలేరు. ఫెవికాల్‌గమ్‌తో కుర్చీలకు కంటించేసుకొంటారు. ఎన్‌టిఆర్‌ కూడా బతికినన్నాళ్లు ముఖ్యమంత్రిగా వుండేవారే. కాని రెండో వివాహం చేసుకొని, లక్ష్మీపొర్వతినే అధికారేతర ముఖ్యమంత్రిని చేయటంతో ముసలం పుట్టింది. ఎన్‌టిఆర్‌కు కుడిభుజంగా పనిచేస్తూ వచ్చిన చంద్రబాబు నిరుద్యోగి అయిపోయారు. అధికార దవి లేకుండా అధికారం చలాయించిన చంద్రబాబుకు ఈ మార్పు మింగుడు పడలేదు, గాజప్రాసాదంలో మంటలు రేగాయి; రామారావు ఆ మంటల్లో ఆహుతై పోయారు. చంద్రబాబు అందలమెక్కారు. ఎన్‌టిఆర్‌ను కుటుంబ సభ్యులే పదవీచ్యుతుణ్ణి చేస్తే, 2004లో చంద్రబాబును డెమాక్రసీయే ఓడించింది. చనిపోయేముందు ఎన్‌టిఆర్‌ 1995-96లో ముఖ్యమంత్రి పదవిని మరోసారి అధిష్టించి రెండు రూపాయల కిలోబియ్యం పథకాన్ని పునఃప్రారంభించడమే కాక మద్యపానాన్ని నిషేధిస్తూ ప్రకటించి ఎన్నికల వాగ్దానాన్ని నిజం చేశారు. మద్యపాొనంవల్ల ఇల్లు గుల్లయిన సంసారాల్లో స్త్రీలు, నిషేధించాలన్న ప్రచారకులకు ఇది శుభవార్తే అయినా, ప్రొద్దుటే కాఫీ తాగనిదే తెల్లారలేదని అనుకొనే వారిలాగే, 'మందు” పుచ్చుకోనిదే రోజు పూర్తి కాని సంపన్నులు, ముఖ్యంగా పాత్రికేయుల సహకారంతో కృత్రిమ తుఫాను సృష్టించి, నిషేధాన్ని రద్దు చేయించటంలో విజయం సాధించారు. నిషేధాన్ని విధించిన తెలుగుదేశం పార్టీయే నిషేధాన్ని రద్దు చేసింది. ఆ పార్టీకి ఓ విధానమంటూ లేదా? చంద్రబాబు తెలుగుదేశం రెండవ విడత పాలనలో ఆర్థికమంత్రిగా ప్రమాణస్వీకారం చేసిన చంద్రబాబు ముఖ్యమంత్రి కావటంతో ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో పరిస్థితులన్నీ తలకిందులయ్యాయని చెబితే చాలా 790 సషటాూాసర్న వి. హనుమంతరావు

తక్కువగా చెప్పినట్లవుతుంది. కాౌద్ది కాలంలోనే మద్యపాన నిషేధాన్ని తొలగించటం, రెండు రూపాయల కిలోబియ్యం ధర అయిదు రూపాయలకు పెంచటంతో ఈ ప్రభుత్వం రంగు, రుచి ఎలా వుండబోతుందో అర్ధమైపోయింది. ఆయన పాలనలో సుమారుగా మొదటి నుంచి చివరి వరకూ అన్ని విధాన నిర్ణయాలు ప్రపంచబ్యాంకువి, ఆచరణ చంద్రబాబుది. బ్యాంకు నిర్ణయాలు విధానాలకే పరిమితం కాకుండా, ఆ నిర్ణయాలను ఎలా అమలు పరచాలో కూడా సవివరమైన డాక్యుమెంట్లు తయారుచేసి, ఈ విధంగా అమలు పరచకపోతే రుణం ఇచ్చేది లేదని తెగేసి చెపుతూ వచ్చింది. విధానం, ఆచరణ వివరాలు బ్యాంకువైతే, అమలు పరచడాన్ని ఛీఫ్‌ సెక్రటరీ చూచుకోగలరు. కాని బ్యాంకు ప్రజా వ్యతిరేక నిర్ణయాలు అలా అమలు పరిస్తే ఏం జరుగుతుందో దానికి తెలుసు. దానికో ప్రజాస్వామ్య ముసుగు కావాలి. చంద్రబాబు ఆ ముసుగు బాధ్యతను స్వీకరించారు. బ్యాంకు ఇంజన్‌ అయితే, చంద్రబాబు, మంత్రులు కంపార్టుమెంట్లు. ఏ రాజకీయపార్టీ అయినా అధికారంలోకి రావాలనుకొంటుంది. కాని చంద్రబాబు రూటువేరు. తానే అధికారంలోకి రావాలనేది ఆయన లక్ష్యం. దానికోపార్టీ అవసరం కాబట్టి తెలుగుదేశం పార్టీ పేరు తగిలించుకొన్నారు. ఆ పార్టీలో అధికారం కూడా తనదే. ఇవి డిక్టేటర్‌కు ఉండే లక్షణాలు. ఈయనలో మామ (ఎన్‌టిఆర్‌) నుంచి పుణికి పుచ్చుకొన్న లక్షణాల్లో ముఖ్యమైనది “నేనేపార్టీ, పార్టీయేనేను” అనే సిద్ధాంతం. ఇది అధికార దాహం వున్నవారికి బాగా నప్పుతుంది. ప్రభుత్వం అనే బండిని నడపాలంటే నిధులు కావాలి. నిధులకొరత మన రాష్ట్రాన్నేకాదు, అన్ని రాష్ర్రాలనే కాదు; కేంద్ర ప్రభుత్వాన్ని కూడా ఎదుర్కొంటున్న సమస్య, ఈ సమస్యను పి.వి. నరసింహారావు ఆధ్వర్యంలో కాంగ్రెస్‌ పార్టీ, ఆ తర్వాత బి.జె.పి నాయకత్వంలో ఎన్‌డిఎ ప్రభుత్వం ప్రపంచబ్యాంకు ద్వారా ఎలా పరిష్మరించుకొన్నారో, అదే విధానాన్ని చంద్రబాబు ఎన్నుకొన్నారు. అందుకోసం పచ్చి మతతత్వ పార్టీ అయిన బిజెపితో చేతులు కలపడానికి వెనుకాడలేదు. ప్రపంచబ్యాంకు ద్వారా నిధుల సమస్య పరిష్కారానికి ఇది అవసరమైంది. ఎందుచేతనంటే ఏ విదేశంనుంచి రుణం తెచ్చుకోవాల్సి వచ్చినా, దానికి కేంద్రం సంతకం కావాలి. బ్యాంకుకు కూడా మరోరకంగా అవసరం ఏర్పడింది. దేశంలోకి 1991లో బ్యాంకు ప్రవేశించినా, ఆ ప్రవేశం కేంద్రానికే పరిమితమైంది; దేశంలో వున్న పెద్ద, చిన్న క్రంరపాలిత రాష్ట్రాలు 35 వున్నాయి. ఆర్థికంగా ఈ రాష్ట్రాలన్నిటి నవనాడులు తన చేతిలోకి తీసుకోవటం బ్యాంకు లక్ష్యం. బ్యాంకు చేసేది వడ్డీవ్యాపారం; ఈ బ్యాంకులో ఎవరు డబ్బు జమ చేశారో, వారికి వడ్డీ సంపాదించి పెట్టడం బ్యాంకు లక్ష్యం. అందరికన్నా అమెరికా ఎక్కువ నిధులు సమకూర్చింది. అలాంటి అమెరికా లక్ష్యం ప్రపంచానికంతటికీ రారాజు కావటం; అంటే ఆర్థికంగా, రాజకీయంగా ప్రపంచ రాజ్యాలను జయించాలి. ఇందుకు సృష్టించిన సంస్థలే అంతర్జాతీయ ద్రవ్యనిధి (ఐ.ఎం.ఎఫ్‌) ప్రపంచబ్యాంకు (డబ్యులీ), ఆసియా డెవలెప్‌మెంట్‌ బ్యాంకు, ప్రపంచ వాణిజ్యసంస్థ (డబ్యుటివో). ఈ సంస్థలు రెండు పనులు చేస్తాయి. 1) రుణం ఇవ్వటం. 2) అ రుణాన్ని ఇవ్వటానికి షరతులు విధించటం, ఆ క్రమంలో పరిపాలనా వ్యవస్థలోనే జోక్యం చేసుకోవటం మన గ్రామాల్లో భూకామందుల్లా వాళ్లకు వడ్డీయే ముద్దు. నయా పైసలతో సహా ప్రతీ సంవత్సరం వసూలు విమర్శ - పరాళు విషరననామప్టు (21

చేసుకొంటారు. అసలు గురించి అడగరు. ఎందుచేతనంటే అసలు తిరిగి చెల్లింపుకు కేంద్రం హామీ వుంటుంది. అయినా బ్యాంకు తన జాగ్రత్తలో తాను వుంటుంది. ఈ రుణం ఎలా ఖర్చు పెడుతున్నారు? కేటాయించిన పద్దులకిందే ఖర్చు చేస్తున్నారా? నిర్ణయించిన సమయంలోనే ఖర్చు చేస్తున్నారా లేదా అనే విషయాలన్నీ తెలుసుకోవాలనే పేరుతో బ్యాంకు ప్రతినిధి వర్గాలు తరచు దేశాన్ని రాష్ట్రాలను సందర్శించి, అధికారిక సమావేశాలు జరపటం, పనులు జరుగుతున్న ప్రాంతాలను సందర్శించటం (ఇవన్నీ మన ఖర్చుతోనే) రుణం తీర్చేవరకూ జరుగుతూనే వుంటుంది. ఉదాహరణకు రహదారుల నిర్మాణానికి రుణం ఇచ్చివుంటే ఏసైజు కంకర వాడాలి, రహదారి ఎంత మందం వుండాలి, ఎంత సిమెంటు ఉపయోగించాలి, ఎంతమందిని నియమిం చాలి, ఏయే పద్దుకింద ఎంత ఖర్చు చేయాలి, పని పూర్తి చేయాల్సిన ఆఖరు తేదీ,ఇంత చిన్న వివరాలన్నీ బ్యాంకు, పత్రం తయారు చేసి ప్రభుత్వంచే సంతకం చేయించుకొంటుంది. ఇదీ పద్ధతయితే మనలనెవరు పరిపాలిస్తున్నారండీ? ఇలా ఇచ్చిన అప్పు తిరిగి రాబట్టుకొనే క్రమంలో చంద్రబాబును జెల్లకొట్టి చేయ్‌, యూజర్‌ ఛార్జీలు వసూలు చేయ్‌” అని ఆదేశించింది బ్యాంకు.

ఇదంతా రాష్ట్రాల్లో జరగాలి కాని పైనే చెప్పినట్లు సంస్కరణలు కేంద్రాన్ని దాటి రాష్ట్ట్రాల్లోకి అడుగు పెట్టలేదు. దుర్శిణీ వేసుకొని చూస్తే చంద్రబాబు కనిపించారు. అంతవరకూ బ్యాంకు ఎపుడూ ఎక్కడా దేశ స్థాయిలోనే లావా దేవీలు జరిపింది గాని నేరుగా రాష్ట్రాలతో కాదు. రాష్ట్రాల్లో ప్రవేశిస్తే గాని బ్యాంకు ప్రారంభించిన జైత్రయాత్ర ముందుకు సాగదు. అందుకు ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో శ్రీకారం చుట్టింది. బ్యాంకు కన్ను గీటింది, చంద్రబాబు సై అంటే సై అన్నారు. ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో బ్యాంకు పరిపాలన ప్రారంభమైంది. మేస్త్రీ పెత్తనం చేస్తూంటే కూలీలు పనిచేస్తున్నట్లు, బాబు ప్రపంచబ్యాంకు మేస్త్రీగా మారారు. ఒకసారి బ్యాంకు వలలో చిక్కితే, అంతే సంగతులు. ఫలితంగా రాష్ట్ర రుణభారం (బ్యాంకు రుణంతో కలిపి అన్ని రుణాలు) 15 వేలకోట్ల నుంచి ఎనిమిది సంవత్సరాల కాలంలో 67 వేలకోట్లకు చేరుకుంది; వడ్డీరోజుకు 21 కోట్లు చెల్లించి తీరాలి. రుణం 57 వేలకోట్లు మాత్రమే కాదు. ప్రావిడెంటు ఫండ్‌, చిన్న మొత్తాల పొదుపు ఉద్యమం, వివిధ ప్రభుత్వ, సెమీ ప్రభుత్వ సంస్థలకు ఇచ్చిన గ్యారంటీలు కూడా వున్నాయి. వాటన్నిటినీ తిరిగి ఇవ్వాల్సిందే కదా. వాటినీ కలుపుకొంటే 70 వేలకోట్లు దాటుతుంది. (వైఎస్‌ పాలనలో ఈ రుణభారం లక్షకోట్లు చేరుకోవచ్చునని అంచనా) ఇదీ ప్రపంచబ్యాంకు మన రాష్ట్రాన్ని ఉద్ధరించిన తీరు.

చంద్రబాబు దృష్టిలో ఆంధ్రప్రదేశ్‌ అంటే హైదరాబాద్‌ నగరం. గ్రామాలూ వున్నాయని “జన్మభూమి కార్యక్రమాలకు వోజర్‌ కావాల్సి వచ్చినపుడే గుర్తుకొస్తాయి. ప్రతీ జన్మభూమి కార్యక్రమానికి ఓ నినాదం ఇస్తూ వచ్చినా, ఆచరణలో ముదుసలులకు, ఫించను ఇవ్వటం వరకే పరిమితమవుతూ వచ్చింది. అయినా ప్రపంచం అంతా తలకిందులు చేయబోతున్నంత ప్రచారం, పోస్టర్లు బ్యానర్లు, పత్రికల్లో రాతలు-ఈ విషయంలో మాత్రం గోబెల్స్‌ కూడా చంద్రబాబు కాలి కింద బలాదూర్‌. పత్రికల్ని, పాత్రికేయుల్ని (హైదరాబాద్‌, ఢిల్లీల్లో) “మచ్చిక చేసుకొన్నారు. 722 ముతో

వి. హనుమ్తంతరావు

వ్యవసాయం అనేది ఆయన ఎజండాలో లేనే లేదు. 60 శాతం మెట్టభూములు మెట్ట భూములుగానే వుండిపోయాయి (ఇపుడూ అంతే) కాల్వలకింద సాగుభూమి విస్తీర్ణం పడిపోతూ వచ్చింది. పెరిగింది బోరుబావుల కింద మాత్రమే. చెరువుల కింద సాగు విస్తీర్ణం కూడా నేల చూపులు చూచింది. ఎపుడూ విత్తనాల కొరతే. బ్యాంకు ఆదేశం మేరకు ఎరువుల సబ్సిడీ కోత పడింది. వీటన్నిటికీ తోడు వర్షాభావం, లేదా అత్యధిక వర్షాలు, హైదరాబాద్‌ నగరం అభివృద్ధి మీద చూపించిన శ్రద్ధ, చేసిన ఖర్చులో సగమైనా, పావైనా గ్రామాల్లో ఖర్చు చేసి వుండి వుంటే 2004 ఎన్నికల్లో తెలుగు దేశాన్ని ఇంత దారుణంగా ఓడించి వుండేవారు కాదు. పోనీ హైదరాబాద్‌ నగరాభివృద్ధి మీద కేంద్రీకరించినందుకు ఆయనపార్టీకి ఏమైనా లాఖించిందా అంటే హైదరాబాద్‌ (ప్రజలు ఆయన పార్టీకే 2004లో పిలక కత్తిరించారు. ఎందుచేతనంటే మురికివాడల్లో నివసించే వారి పరిస్థితి యథాతథం. ప్రస్తుత హైదరాబాద్‌ నగర పరిమితుల్లో నివసించే మధ్యతరగతి, సంపన్న వర్ధాలు వోటింగుకు వెళ్లే బాపతు కాదు. రహదారుల వెడల్పు కార్యక్రమం కొంతమందికి అసంతృప్తి బంజారాహిల్స్‌, జూబ్లీహిల్స్‌ వాసులు అలగా జనంతో పాటు నిల్పొని వోటు వేస్తారా? పార్టీగా లాభపడకపోయినా హైదరాబాద్‌ నగరాభివృద్ధికి ఆయనే అంకురార్పణ చేశారనటంలో ఎటువంటి అతిశయోక్తి లేదు. ఈ అభివృద్ధిని గమనించే కార్పొరేట్లు, కొన్ని విదేశీ సంస్థలు నగరంవైపు ఆకర్షితులవుతున్నారు. సాఫ్ట్‌వేర్‌ కేంద్రంగా పెరిగిన బెంగుళూరు ప్రతిభ కుంటుతూంది. ఇపుడు చూపంతా హైదరాబాద్‌, విశాఖపట్నంల మీద పడింది. రాజశేఖరరెడ్డి రొట్టె నేతిలో పడింది. కాని గత రెండున్నర సంవత్సరాల పరిపాలన తీరు తెన్నులు చూస్తే ప్రపంచబ్యాంకుతో సంబంధాలు ధృధంగా కొనసాగుతున్నాయి. నీటిపారుదల ప్రాజెక్టులకు ప్రారంభోత్సవాలు ఘనంగా జరుగుతున్నాయి. రైతాంగం ఆశతో ఎదురు చూస్తోంది. ఎన్నికల సమయంలో చేసిన వాగ్దానాలు అమలు చేసినవాటి కన్నా అమలు చేయనివే ఎక్కువ వున్నాయి. రాజశేఖరరెడ్డి పాలన ఒక సంచలనాత్మక నేపథ్యంలో వై.ఎస్‌. రాజశేఖరరెడ్డి నేతృత్వంలో కాంగ్రెస్‌ 2004లో తిరిగి అధికారంలోకి వచ్చింది. గత శతాబ్దం 40వ దశకంలో అనుకొంటా శ్రీకాకుళం నుంచి మద్రాసు వరకూ రైతు యాత్ర జరిగిన తర్వాత మళ్లా 2008లో హైదరాబాద్‌ నుంచి శ్రీకాకుళం వరకూ కాలి నడకన జైత్రయాత్ర సాగించి చరిత్ర సృష్టించుకొన్నారు. ఈ పాదయాత్రలో ప్రజల కష్టాలు, సమస్యలు తెలుసుకోవటమే తన లక్ష్యమని చెప్పారు. ప్రతీ జిల్లాలోనూ వేలకొలది మహజర్లు అందుకొన్నారు. అధికారంలో లేరు కాబట్టి వాటన్నిటినీ ప్రభుత్వానికి అందచేయటం తప్ప ఆయన చేయగలిగిందేమీ లేదు. ప్రజలు తండోపతండాలుగా దారి పొడవునా ఆయనకు నీరాజనాలు పట్టారు. ప్రజల మనసుల్లో ఆశలు చిగురించాయి. అంతకు ముందు చంద్రబాబు పాలనలో వాళ్ల మొఖం చూచినవారే లేరు. గ్రామాల్లో సమస్యలు పేరుకు పోయి వున్నాయి. ఆయనకు ముందు రాష్ట్రాన్ని పాలించిన కాంగ్రెస్‌ ముఖ్యమంత్రులున్నపుడు వారి పర్యటనల్లో ఐమర్శ - వరామ' ఐస్టుష్ట్ట రామును (29

ప్రజల సమస్యలను పరిష్కరించారని కాదు. మంత్రులు, అధికారులు తమ గ్రామంవస్తే తమ సమస్యలను మహజర్ల ద్వారా వారి దృష్టికి తీసుకొని రావటం షరా మామూలైపోయింది. స్వయాన ముఖ్యమంత్రి ఇచ్చిన హామీలే అమలు జరగని నేపథ్యంలో, ఇలాంటి మహజర్లు చెత్తబుట్టలో చేరుకొంటాయి. సహజంగానే అటువంటి నేపధ్యంలో కాంగ్రెస్‌పార్టీ అఖండ విజయం సాధించటంలో ఆశ్చర్యం లేదు. కమ్యూనిస్టులతో పొత్తు, నక్సలైట్‌ సమస్యను పరిష్కరిస్తానని అనటం, చంద్రబాబు పాలనను విమర్శించటం లాంటి ఎన్నికల ఎత్తుగడలు ఫలించాయి. (గ్రామాలను నిర్లక్ష్యం చేసి చంద్రబాబు వైఎస్‌ గెలుపుకు పరోక్షంగా తోద్చడ్డారని చెప్పవచ్చు. అదీ కాక అధికారంలో వున్న ఏ పార్టీకైనా రాళ్లదెబ్బలు తగులుతుంటూనే వుంటాయి. ఒక రకంగా చూస్తే కేరళ రాష్ట్ర పరిస్టితి ఇక్కడ పునరావృతమవుతుందా అని అనిపిస్తుంది. ఆ రాష్ట్రంలో ఎన్నికల్లో పాలించే పార్టీ ఓడిపోవటం, ప్రతిపక్షపార్టీ అధికారంలోకి రావటం అనూచానంగా వస్తుంది. అదే ఇక్కడ జరుగుతూ వచ్చింది. ఇకముందేమి జరుగుతుందో ప్రజలే నిర్ణయిస్తారు. సరే, ఉచిత విద్యుత్‌, విద్యుత్‌ బకాయిల రద్దులాంటి నిర్ణయాలను ప్రజలు హర్షించారు (ఉచిత విద్యుత్‌ను తర్వాత కొంతమేరకు నీరుకార్చినా) అయితే 46 వేలకోట్ల రూపాయలతో 26 నీటిపారుదల ప్రాజెక్టులను అయిదు సంవత్సరాల కాలంలో పూర్తి చేస్తామనే ప్రభుత్వ నిర్ణయం, ఎన్నికల ప్రచారంలో చేసిన వాగ్గానాల్లో లేని అంశం కావటంతో కొంత ఆశ్చర్యాన్నే కలిగించింది. ఈ నిర్ణయం చుట్టూ, అలాగే మొదటి రెండున్నర సంవత్సరాల్లో ఈ నిర్ణయం అమలు జరుగుతున్న తీరుపట్ల శాసనసభలో, బయటా చేస్తున్న విమర్శలు, ప్రతివిమర్శలు రోజూ పత్రికల్లో పోటీపడి ప్రచురిస్తున్న కథనాలు తాజా పరిణామాలు కాబట్టి ప్రస్తావించటం లేదు. ఇలా విమర్శలు చేసే వారంతా ఏమీ మడికట్టుకొని కూర్చొన్న వారేమీ కాదు అలాగని ఆ విమర్శలన్నీ పూర్తి అసత్యాలు, అభాండాలు అని కొట్టిపారవేయలేం. పొగ లేనిదే నిప్పురాదు. అయితే అంతకు ముందు ఎనిమిది సంవత్సరాల కాలంలో గ్రామాలు, వ్యవసాయం, నీటిపారుదల రంగాలు నిర్లక్ష్యానికి గురికావటంతో తడారిపోయిన గొంతుల రైతాంగానికి వీనులవిందు చేసిన వార్త. కాంట్రాక్టర్లు, టెండర్లు, ఆమ్యామ్యాలు ప్రతీ ప్రొజెక్టుచుట్టూ వుండటం వింటునేవున్నాం, చూస్తూనే వున్నాం, అనుభవిస్తూనే వున్నాం. చేతులు తడపనిదే ఒక్కపనీ జరగని పరిస్థితి రైతు స్వీయానుభవం. కాగా లక్షల రూపాయలు నాయకుల జేబుల్లోకి వెళుతున్నాయన్న విషయం రైతును ప్రతికూలంగా ప్రభావితం చేయకపోవచ్చు. రైతుకు చేతులు తడపడమనేది కొత్త విషయమేమీ కాదు. రైతు ఎదురు చూస్తున్నది తన పొలాలకు నీరు. ఆ నీరు రాజశేఖరరెడ్డి ఇస్తానంటున్నాడు ఇవాళ కాకపోతే రేపు తన పొలానికి నీరందుతుంది. రైతుకు ఎంతో ఓపిక, సహనం వుంది; చేతికొచ్చిన పంట వరదలు, తుఫాన్లు, వర్షాభావ పరిస్థితులు ఏర్పడి అపార నష్టం కలిగినా, తట్టుకొని నిలిచేది రైతు. “నుయ్యితవ్వి ఏతమెత్తినాను, మోటరేసినాను, పంటలు మార్చినాను. మార్కెటెంట పరిగెత్తినాను. కొసకి పడిపోయాను. నుయ్యప్పు, మోటప్పు, 794 వరస. వరామ్‌ర్న వి. హనుమంతరావు

మదుములప్పు, ముప్పేట గొంతుకు ముడేసినాయి. ఇంటిల పంటకి లేదు ఈదిలో పరపతి లేదు. పొలాన పంటకి మదుపు లేదు ఏదిదారి?” (కథా రచయిత అట్టాడ అప్పల్నాయుడు రాసిన “బతికి చెడిన దేశం నుంచి ఉటంకించిన విశ్లేషణ ఇది) తాను చేసిన వాగ్దానాన్ని అనుకొన్న సమయంలో, వేసిన ఖర్చు అంచనా పరిమితిలో సాధ్యం కాదని వైఎస్‌కు తెలుసుకాని అదే సమయంలో రైతు ఆలోచనా ధోరణి కూడా తెలుసు. వచ్చే ఎన్నికల్లో ఈ రైతులు తనకే ఓటు వేస్తారని ఆయన అంచనా అయివుండాలి. నీటిపారుదల ప్రాజెక్టులను చేపట్టడం వెనుక అసలు కథ వేరే వుందనే విమర్శ కూడా వుంది. చేపట్టే కార్యక్రమం స్వప్రయోజనం దృష్టానే అయినా తమ రాజకీయ అవసరాల కోసమే అయినా, దానికి ప్రజాస్వామ్య, ప్రజానుకూల మేలి ముసుగు వేయటం పాలకులకు వెన్నతో పెట్టిన విద్య. కాంగ్రెస్‌ ప్రవేశ పెట్టిన పంచాయతీరాజ్‌ వ్యవస్థ, తెలుగుదేశం తాలూకా వ్యవస్థస్టానే మండల వ్యవస్థను ఏర్పాటు చేయటం వెనుక అసలు ఉద్దేశమేమిటో పైన ఉదహరించటం జరిగింది. అలాగే ఈ ప్రాజెక్టుల కథ కూడా. ఎన్‌టిఆర్‌ అధికారంలోకి రాకముందు మూడు దశాబ్దాల కాలంలో ప్రాజెక్టుల పేరుతో జేబులు నింపుకొన్నారు, మేడలు, మిద్దెలు కట్టుకొన్నారు, సినిమాలు తీశారు; బార్లు పెట్టారు; హోటళ్లు నడిపారు; పరిశ్రమలు స్థాపించారు; స్విస్‌ బ్యాంకుల్లో నిల్వలు పెంచుకొన్నారు. అలాంటి అవకాశాలను సొమ్ము చేసుకొన్న నాయకులు ఎనిమిది సంవత్సరాలు అధికారానికి దూరంగా ఉండి అధికారం కోసం, డబ్బు సంపాదన కోసం అవురావురుమంటున్నారు. పార్టీని నడపడానికి కూడా నిధులు కావాలి, పార్టీలో అసంతృప్తి జీవుల నోళ్లు మూయించాలి. ఇందుకు పెద్దఎత్తున నిధులు కావాలి. అంతమేర నిధులు సమకూర్చగలిగేది నీటిపారుదల ప్రాజెక్టలే. ఈ విమర్శలో సహేతుకమెంతో, అహేతుకమెంతో ఎవరి వ్యాఖ్యానాలు వారు చేసుకోవచ్చు. వ్యాఖ్యానాలెలా వున్నా, నీటిపారుదల ప్రాజెక్టులు మాత్రమే శ్రీరామరక్ష కాబోవని గత రెండున్నర సంవత్సరాలుగా వివిధ వృత్తులు, వర్ణాల ప్రజలు ప్రభుత్వ విధానాలు వ్యతిరేకంగా స్పందిస్తున్న తీరు తెలియచేస్తున్నది. ఎన్నికల ముందు ఎడమచేత్తో, కుడిచేత్తో ఇచ్చిన వాగ్జానాల సంగతేమిటని ఆ ప్రజలు ప్రభుత్వాన్ని నిలదీసి ప్రశ్చిస్తున్నారు. చంద్రబాబు ఈ పరిస్థితిని తనకనుకూలంగా మలచుకోకుండా చేతులు ముడుచుకొని కూర్ప్చోడని వైఎస్‌కు తెలియకపోదు. అలాగే చంద్రబాబు పాపాల చిట్టా ప్రభుత్వ ఫైల్సులో భద్రంగా వుంది. ఏ పావును ఎట్లా ఎపుడు కదపాలో వైఎస్‌కు బాగా తెలుసు. ఉదాహరణకు 2004 జనరల్‌ ఎన్నికల్లో విజయం నీడలోనే వరుసగా స్థానిక ఎన్నికలు జరిపించి చంద్రబాబుకు ఓటములను రుచి చూపించారు. అయితే ఆ విజయం దూరమైనకొద్దీ, దాని ప్రభావం ఓటర్లమీద మందగిస్తుందని ఇటీవల విశాఖ, తదితర పట్టణాల ఎన్నికలు తెలియ చేస్తున్నాయి. మావోయిస్టు ఉద్యమాన్ని వెనుకపట్టు పట్టించారు. పాప్యులిస్టు పధకాల వర్షం కురిపిస్తున్నారు. వాటికి ఇందిరాగాంధీ, రాజీవ్‌గాంధీల పేర్లను (వెగటు కలిగించేటంత ఎక్కువగా) వాడుకొని, కేంద్రం, సోనియాగాంధీల ప్రాపకం సంపాదించి కేంద్రంనుంచి నిధులు బాగానే దండుకొని వస్తున్నారు. ఆర్ధికమంత్రి రోశయ్య సాయంతో ప్రధాన ప్రతిపక్షాన్ని చీటికిమాటికి వాకౌట్లు, ఐమర్శ - పరా వ 7/25

నిరసనలు, సభలో ప్రదర్శనలకు పాల్చడేలా చేసి ఆమేరకు ప్రజల్లో చంద్రబాబు ప్రవర్తనపట్ల విముఖత ఏర్పడేలా మానేజ్‌ చేసుకొని వస్తున్నారు. ఇవన్నీ ఆయనకు ప్ర్లస్‌పాయింట్లే అయినా ప్రజల్లో లోలోపల రాజుకొంటున్న అసంతృప్తి అనే అగ్ని పర్వతం బద్దలుకాకుండా ఎంతమేరకు కృతక్రుత్యులవుతారో వేచి చడాల్సిందే. శాసనసభాపర్వం భారతంలో ద్రౌపదీ వస్తాపహరణానికి నిండుసభలో కౌరవులు ప్రయత్నించారు కాని నేటి శాసన సభల్లో పార్లమెంటరీ ప్రజాస్వామ్య ద్రౌపదీ వస్త్రాపహరణం ప్రతీరోజూ జరుగుతూనే వుంది. ప్రజా ప్రతినిధులే ఈ వస్తాపహరణానికి పాల్చడటం అత్యంత హేయమైన, నీచమైన, జుగుప్సాకరమైన పరిణామం. ఆంధ్రప్రదేశ్‌ శాసనసభ ప్రారంభమైన మొదటిరోజునుంచి, అ మాటకొస్తే, కర్నూలు శాసనసభలో, ఉమ్మడి మద్రాసు శాసనసభలో, మొట్టమొదటి పార్లమెంటులో చర్చలను రిపోర్టు చేసే మహదవకాశం నాకు కలిగింది. ఈ సభలన్నింటినీ కవర్‌ చేసిన రిపోర్టరిను మనరాష్ట్రంలో నేనొక్కడినే కావటం కించిత్‌ గర్వంగా ఉంది. ఈ సభలన్నిటిలోను ఈ రోజున ప్రభుత్వ, ప్రతిపక్ష పార్టీల మధ్య ఎంత హోరా వోరీగా పోట్లాట జరుగుతుందో, ఆ రోజుల్లోను కూడా అంతే. తీవ వివాదాలు చూశా, విన్నా రిపోర్టు చేశా. కాంగ్రెస్‌, కమ్యూనిస్టు పార్టీల మధ్య పచ్చగడ్డి వేస్తే భగ్గుమనేటంత వైరం. అయితే ప్రధానమైన తేడా ఏమంటే ఆ రోజుల్లో ఈ వివాదం విధాన స్థాయిలో జరిగేది. రాష్ట్రంలో మొట్టమొదటి శాసనసభ ఎన్నికల్లో కమ్యూనిస్టుల చేతుల్లో అగ్ర కాంగ్రెస్‌ నాయకులు చిత్తుగా ఓడిపోయిన నేపథ్యం. మన రాష్ట్రంలో కాంగ్రెస్‌ మహావృక్షాలు నేల కూలాయి. ఇటు కమ్యూనిస్టులు అంధ్ర, బెంగాల్‌, త్రిపుర, కేరళ రాష్ట్రాల్లో సాయుధ పోరాటాలు జరిపి, చట్ట సభల్లోకి వచ్చారు. విధాన స్థాయిలో అయినా గాని ఇరు పక్షాలు పార్లమెంటరీ ప్రజాస్వామ్య పరిధుల్లోనే సంయమనం పాటించటం జరిగింది. పార్లమెంటులో స్పీకర్‌ మావ్‌లంకర్‌ ఒక “నిరుద్యోగి అంతా సజావుగా, సక్రమంగా జరిగిపోతూంటే, ఆయనకు పనేమి వుంటుంది? ఆయనతో పోలిస్తే మన శాసనసభ స్పీకర్‌ సురేష్‌రెడ్డిని చూస్తే, అయ్యో పాపం అనిపిస్తూంది. మద్రాసు శాసనసభలో అయితే “కమ్యూనిస్టులు ప్రధమ శక్రువు' అని రాజగోపాలాచారి బహిరంగంగానే విమర్శ చేశారు. అయినా కమ్యూనిస్టులు శాసనసభ వెల్‌లోకి దూసుకొని వెళ్లలేదు; వాకౌట్‌ చేయలేదు అందరూ లేచి లొల్లి చేయలేదు. హుందాగానే ప్రతిస్పందించారు. ఆంధ్రప్రదేశ్‌ శాసనసభలో ప్రతిపక్ష నాయకుడు సుందరయ్య మాట్లాడుతుంటే సభ అంతా నిశ్శబ్దం. ప్రభుత్వ గణాంకాలనే ఉదహరిస్తూ ప్రభుత్వ విధానాలను విమర్శించడమే కాకుండా కమ్యూనిస్టుల ప్రత్యామ్నాయ విధానాలను సభ ముందుంచేవారు. ఈనాడు శాసనసభలో ఏం జరుగుతుందో రాసి నా చేతులు మలినం చేసుకోబోవటం లేదు. బడ్జెట్‌ సమావేశంలో సుమారు 40-50 పద్దుల కింద చర్చ జరగాల్సి వుండగా, రెండుమూడు డిమాండ్ల మీద చర్చ జరిగితే అదే గొప్ప; మిగతావన్నీ గిలిటిన్‌ అయిపోతాయి. అంటే కొన్ని 726 ఫ్య్వాత్హాన్లో వి. హనుమంతరావు

వేలకోట్ల రూపాయలు ఎటువంటి అభ్యంతరం లేకుండానే, “మీరే ఖర్చు చేసుకోండి అని ప్రభుత్వం చేతుల్లో పెట్టడమే. ఇలా రోజూ లొల్లి చేయటం ప్రభుత్వానికి, బ్యూరోగక్రట్లకు బహు పసందుగానే వుంటుంది. వారి,వారి మంత్రిత్వ శాఖల్లో జరిగే అవకతవకలపై సెర్చిలైట్‌ వేసే అవకాశాన్ని ప్రతిపక్షం పోగొట్టుకొంటుంది. ఇదెక్కడి ప్రతిపక్షం? ఇలా ఎందుకు జరుగుతుందో నేనిదివరకే ఒక అధ్యాయంలో జవాబిచ్చా. పంచాయతీరాజ్‌ అవతరణతో కొన్ని అసాంఘిక శక్తులు చట్టసభల్లో ప్రవేశించడమే దానికి ఒక కారణం. ఇందులో కాంగ్రెస్‌, తెలుగుదేశం ఎవరూ తీసిపోలేదు. పరోక్షంగా కమ్యూనిస్టులు కూడా బాధ్యులే. కాం(గైస్‌ను బొడ్డులో వేలుపెట్టి నిలదీసిన కమ్యూనిస్టులు, వారు తీసుకొన్న పొరపాటు విధాన వైఖరి వల్ల, ప్రధాన ప్రతిపక్షంగా శాసనసభలో కూర్చొనే అవకాశాన్ని కోల్పోయారు. అధికార పీఠాన్ని దక్కించుకోవడమే పరమావధిగా వున్న బూర్హువా పార్టీలు కొట్లాడుకొంటూ పార్లమెంటరీ ప్రజాస్వామ్యాన్నే అపవాస్యం చేస్తూ, మాకీ ప్రజాస్వామ్యంలో విశ్వాసంలేదనే మావోయిస్టు విమర్శ సరైనదనని రుజువు చేస్తున్నారు. సమావేశాలు జరిగిన ప్రతీరోజూ నియమనిబంధనల ప్రకారం ప్రశ్నోత్తరాలతో సభ ప్రారంభం కావాలి. కాని ప్రజల నెదుర్కొంటున్న ఏదో సమస్యపైన ప్రశ్నోత్తరాల సమయం ప్రారంభం కాకముందే వాయిదా తీర్మానాలను ప్రవేశపెట్టి చర్చ జరగకుండా చేయటం ప్రధాన పక్షాలు పట్టుపట్టడం, ఏ చర్చ అయినా ప్రశ్నోత్తరాల సమయం తర్వాతనే అని స్పీకర్‌ నియమావళిని గుర్తుచేయటం, ప్రతిపక్షం వినకపోవటం, అక్కడ పార్లమెంటులో ఇక్కడ శాసనసభల్లో జరుగుతూ వస్తోంది. అయిదు దశాబ్దాల కాలంలో ఎన్ని శాసనసభా సమావేశాలు జరిగినా ఈ సమస్య నుంచి, ఎలా బయట పడాలో పరిష్కరించ లేకపోవటం వారి మేధా శక్తిని ప్రశ్నిస్తుంది. ఇప్పటికీ దబ్బు విరజిమ్మగలిగిన వారే చట్ట సభలకు ఎన్నికై వస్తున్నారు. ఇక మున్ముందు డబ్బు ప్రభావం మరింత ఎక్కువయ్యే సూచనలే కనుపిస్తున్నాయి. అలాంటపుడు ఎన్నికై వచ్చే ర్ట ప్రతినిధులు” ఇంకా ఎంత హీనస్థాయిలో వుంటారో, అలాటి వారితో శాసనసభల క్వాలిటీ ఇంకా ఎంతగా దిగజారుతుందో వూహించుకోవచ్చు. గతించిన రోజులే మంచిరోజులని అనుకోవాల్సి వస్తుంది. పంచాయతీరాజ్‌ రాష్ట్రం ఏర్పాటైన రెండేళ్లలోనే పంచాయతీరాజ్‌ వ్యవస్థ అవతరించింది. దేశంలో మొట్టమొదట ఈ వ్యవస్థను స్వీకరించి అమలు పరచింది మన రాష్ట్రమే. (మొదటి రాష్త్రం రాజస్టాన్‌ అని కొందరంటారు) అంతకు ముందున్న తాలూకా వ్యవస్థస్థానే ఈ నూతన వ్యవస్థను ఏర్పాటు చేయటం వల్ల పరిపాలనా వ్యవస్థను ప్రజలకు మరింత దగ్గరగా తీసుకొని వెళ్లటమే తమ లక్ష్యమని పాలకులు ప్రకటించుకొన్నారు. అలా తీసుకొని వెళ్లిన మాట వాస్తవమే. అయితే ఈ ప్రకటిత లక్ష్యం వెనుక పాలకపార్దీ రాజకీయ లక్ష్యం కూడా వుంది. స్వతంత్రం వచ్చిన తర్వాత 1951లో మొదటి ఎన్నిక జరిగి శాసనసభ, పార్లమెంటులకు సభ్యుల నెన్నుకోవటంతో, కాంగ్రెస్‌ వాదుల్లో తనుకూ అధికారంలో వాటా కావాలనే డిమాండు పెరిగింది. వీరిని ఎలా సంతృప్తి విమర్శ - వరామ' వివర మానును (27

పరచాలి? ఆ సమస్యకు పరిష్కారమే బల్వంతరాయ్‌ మెహతా కమిటీ సూచించిన పంచాయతీరాజ్‌. తాలూకాల స్థానే పంచాయతీ సమితులు, జిల్లా పరిషత్తులు ఏర్పాటుచేయటంతో అధికార పదవుల సంఖ్య పెరిగింది; కాంగ్రెస్‌ నాయకుల వాంఛా తీరింది. ఈ రాజకీయ స్వపయోజనానికి ప్రజలకు మరింత దగ్గరగా పరిపాలనా వ్యవస్థను ఏర్పాటు చేశామనే కీర్తి దక్కింది. అసలు పాలకులకు ఈ వికేంద్రీకరణ సిద్ధాంతంలో విశ్వాసమే లేదనడానికి అందుకు సంబంధించిన చట్టమే నిలువెత్తు ఉదాహరణ. పంచాయతీలు, సమితులు, పరిషత్తులు అన్నీ నిధులకోసం రాష్ట్రస్థాయి పరిపాలనా వ్యవస్థవైపు ఎదురు చూడాల్సిన నిబంధనలను ఆ చట్టంలో చేర్చటం ద్వారా ఈ సంస్థల మనుగడే తమపై ఆధారపడేలా, తాము జోక్యం చేసుకొనే విధంగా క్లాజులను పొందుపరచుకొన్నారు. నిధులు సేకరించుకొనే కొన్ని అధికారాలను ఈ సంస్థలకు దాఖలు పరచిన మాట వాస్తవం; ఆ ప్రకారంగా నిధులు సేకరించుకొంటే రాష్ట్రస్థాయివైపు చూడాల్సిన అవసరం వుండేది కాదన్న మాట కూడా వాస్తవం. కాని ఆనాటి గ్రామీణ సాంఘీక, ఆర్థిక వ్యవస్థ అలా సేకరించుకోలేదని, పాలకులకు తెలుసు. అమ్మ పుట్టిల్లు సంగతి మేనమామకు తెలియదా? ఈ బలహీనతను గమనంలో వుంచుకొని అధికారాలు ఇచ్చినట్లే ఇచ్చి, వాళ్ల జుట్టు తమ చేతిలో వుండేలా చట్టాన్ని రూపొందించుకొన్నారు. అయితే అదే సమయంలో పరిపాలన వికేంద్రీకరణతో పాటు అవినీతి కూడా వికేంద్రీకృతమైంది. రహదారుల నిర్మాణం, కాలువల తవ్వకాలు, భవనాల నిర్మాణంలాంటి పనులన్నీ సమితుల పరిధిలోకి వెళ్లటంతో ఆ పనుల కాంట్రాక్టులన్నీ సమితి అధ్యక్షులో, లేక బినామీ పేర్లతో వారి అనుయాయులో సొంతం చేసుకొన్నారు. దీనితో అప్పటికే పరిపాలనా వ్యవస్థలో వున్న లంచగొండితనం వికేంద్రీకరణ జరిగింది. 90వ దశకంలో ప్రధాని రాజీవ్‌గాంధీ ప్రభుత్వం అమలు పరిచే అభివృద్ధి ఫలితాలు 15 శాతం మాత్రమే ప్రజలకు చేరుతున్నాయనే పరిణామానికి వికేంద్రీకరణ వ్యవస్థే పునాదులు వేసింది. అధికారంలో వున్న తర్వాత, ఆశ్రిత పక్షపాతం దాని వెనుకనే వస్తుంది. వందిమాగధులు చుట్టూ చేరుతారు. ఛోటా మోటా నాయకులు అధికారం చుట్టూ మూగుతారు. నాయకుడు చేసే వెధవ పనులకు ఉడతాభక్తిగా తామూ కొంత పంచుకొంటారు. పై నాయకులను, వారి చేష్టలను, అవినీతిని గమనిస్తున్న తీరు చూచి - మన మూలానే ఇదంతా సాధ్యమవుతుంది కాబట్టి మనమే ఆ స్థానాలను ఆక్రమించేస్తే - అని వీళ్ల స్థాయిలో ఆలోచనలు రాగా, పై స్థాయిలో వున్నవారు ఇంకా పైస్థాయి పైకి ఎగబాకాలని ప్రయత్నాలు, పైరవీలు, సంచుల మార్చిడి ప్రారంభమైంది. ఇలాంటి వ్యవహారాల్లో అసాంఘిక శక్తులు చోటు చేసుకోవటం సహజం, సమితి స్థాయిలో కాంట్రాక్టర్లు ఎన్నికైన ప్రతినిధులు, అవినీతిలో చెయ్యి తిరిగిన అధికారులు ఈ అసాంఘిక శక్తులకు తోడయ్యారు. ఈ రోజున మనమంతా ఆందోళన చెందుతున్న చట్టసభల్లో అసాంఘిక శక్తుల ప్రవేశానికి ఆనాడే, ఆ నాటి వికేంద్రీకరణే ద్వారాలు తెరచిందని భావించవచ్చు. డబ్బు సంచులు చేతులు మారటమే అధికారానికి సోపానంగా ఎపుడు (ప్రారంభమైందో, అపుడే ఎన్నికల్లో హద్దు మీరి లక్షలు కోట్లు ఖర్చు పెట్టడం అలాంటి శక్తులకు అనివార్యం అయింది. 7908 విరర - పరామర్శ వ్‌. హనుమంతరావు

డబ్బు ఖర్చు చేయాలంటే, డబ్బు సంపాదించాలి. ఏ అడ్డదారి తొక్కినా అభ్యంతరం లేదు. డబ్బు సంపాదన అధికార కైవసం-ఈ చక్కర్‌లో పార్లమెంటరీ ప్రజాస్వామ్యం పూర్తిగా పలచన అయిపోయింది. డబ్బు సంపాదనే జీవిత లక్ష్యమైపోయింది; రాజకీయాలు కలుషితమయ్యాయి. పాలిటిక్స్‌ పాలిటికింగ్‌గా మారాయి. ఈనాటి పార్లమెంటరీ ప్రజాస్వామ్య దీనావస్థకు, అనాటి పరిపాలనా వికేంద్రీకరణకు వున్న ఈ సంబంధాన్ని గమనించాలి. విత్తనం ఒకటయితే చెట్టు వేరొకటవుతుందా?

స్వతంత్రం రాక పూర్వం ఏ వర్గమైతే గ్రామాల్లో పెత్తనం వెలగబెట్టి, గ్రామీణ ప్రజల జీవితాలను శాసించిందో, ఆ వర్గం స్వతంత్రం తర్వాత, కాంగ్రెస్‌ టోపీ ధరించింది. వందల, వేల ఎకరాల భూమి గల భూస్వామ్య శక్తులు వారి అధికారాన్ని చట్టబద్ధమైన పంచాయతీరాజ్‌ వ్యవస్థ ద్వారా కొనసాగించారు. కాల క్రమంలో శాసనసభ సభ్యత్వం కన్నా పంచాయతీ సమితి అధ్యక్షపదవే “లాభదాయకం”గా మారింది. ఎవరినో వేరే చెప్పాల్సిన పనిలేదు. గ్రామస్థాయిలో ఏ చట్టబద్ధ వ్యవస్థ గాని, ఏ కార్యక్రమం గాని ప్రభుత్వం చేపట్టినపుడు ఆ పదవులు, అధికారులు అన్నీ స్వతంత్రం పూర్వం ఏ వర్గం చేతుల్లో వుండేవో, వారే కబ్జా చేశారు. రాష్త్ర స్థాయిలో అధికారంలో ఉన్నది కాంగ్రెస్‌ కానివ్వండి, తెలుగుదేశం కానివ్వండి, వారి మద్దతుతోనే, దీవెనలతోనే, వారి రాజ్యం కొనసాగింది. అర్ధిక విషయాలు

నాకు గణాంకాలంటే చాలా ఇష్టం; బడ్జెట్లంటే ఇంకా ఇష్టం. అంకెలు కనపడితే వేడివేడి వేరుశనక్కాయలు తిన్నంత అనుభూతి కలుగుతుంది. పత్రికలో వార్తలు, వ్యాసాలు చదువుతుంటే అంకెలు కనపడితే చాలు, లటుక్కున ఆ వార్త కట్‌చేసి ఫైలులో పడేస్తా వాడెవడో బిల్లులు, పాములు ఇష్టంగా ఆరగించడానికి ఇష్ట పడతాడన్నట్లు అంకెలంటే ఇష్టం ఏమిటిరా బాబూ అనుకొంటున్నారా? అనుకొంటున్నారు కాని మీకు మాత్రం ఇష్టం లేదా ఏమిటి? మీ ఆదాయం, మీ జీతం, మీ లాభ నష్టాలు అన్నీ అంకెల్లోనే వుంటాయిగా? అవి పెరగటం కూడా అంకెల్లోనే కదా? బ్యాంకుల్లో మీ బాలన్స్‌ అంకెల్లోనే వుంటాయి. స్థూల రాష్ట్రాదాయం ఎనిమిది శాతం పెరిగింది. దేశం ముందుకు పోతుంది అని ప్రభుత్వం అంటుందంటే ఒక పౌరుడిగా మీ ఛాతీ విస్తరిస్తుందంటే, మీ చెయ్యి మీ మీసం మీదకు వెళుతూందంటే, అది ఆ అంకెను చూసే కదా? అవి ఒకరకం అంకెలు, మరో రకం అంకెలు చూడండి.

• రాష్ట్రంలో ఒకో పశువు చికిత్సకు బడ్జెట్‌ ఏడాదికి రెండు పైసలు,
• రాష్ట్రంలో 66 శాతం పిల్లలు బడినుంచి డ్రాప్‌అవుట్‌ అవుతున్నారు (ముఖ్యమంత్రి)
• దేశంలో ఉన్నత విద్యలో 8 శాతమే విద్యార్థులున్నారు (ముఖ్యమంత్రి)

ఐమర్శ - పరామర్న వి. హనుమంతరావు (29

• జూలై-ఆగష్టు 2006 మధ్య కాలంలో నిత్యావసర వస్తువుల ధరలు 19 శాతం పెరిగాయి. కాని సగటు భారతీయుని తలసరి ఆదాయం అదే కాలంలో ఆరు శాతం మాత్రమే పెరిగింది (హిందూ)

• 89 కోట్లమంది శ్రామిక జనంలో కేవలం 80 లక్షలమంది మాత్రమే సంఘటిత రంగంలో పని చేస్తున్నారు (బిజినెస్‌లైన్‌)

• భారత రైతాంగంలో నాలుగింట మూడువంతులు మంది సగటున నెలకు మూడువేలు సంపాదిస్తున్నారు. ఇది ప్రభుత్వ కార్యాలయంలో పనిచేసే నాల్గవ తరగతి ఉద్యోగి జీతంలో 60 శాతం మాత్రమే (బిజినెస్‌లైన్‌)

ఈ గణాంకాలు చదివిన తర్వాత మీకేమీ అనిపించటం లేదా? ఈ గణాంకాల వెనుక ఎంత విషాదం ఉందోనని మీకు అనిపించటం లేదా? షష్టిపూర్తి చేసుకొంటున్న భారతావనిలో మనం సాధించిన ప్రగతి ఇదేనా అని మీగుందెల్లో మంటలు రగిలించటం లేదా? ప్రతీఅంకె వెనుక ఒకకధ వుంది. ఉన్నత విద్యలో ఎనిమిది శాతం మంది విద్యార్థ్భులున్నారంటే రెండు రకాలుగా అర్ధం చేసుకోవచ్చు. 1) ఒకటో తరగతిలో చేరిన నూరుమంది పిల్లల్లో, ఎస్‌. ఎస్‌.ఎల్‌.సి, పూర్తి చేసేలోగా 92 మంది చదువు చాలిస్తున్నారు; డ్రాపవుట్‌ అవుతున్నారు. ఎనిమిది మందే పై విద్యలోకి వెళుతున్నారు. 2) ఉన్నత విద్య నభ్యసించే వయస్సు గలవారిలో ఎనిమిదిమంది మాత్రమే కళాశాలల్లో వున్నారు. ఈ రెండింటిలో ఏదయినా ఎందుకనేది తెలుసుకోవాలి. 92 మంది చదువు చాలించింది చదివించే స్థోమత లేకనా? ఆ పిల్లలు కూడా పని చేసి సంపాదిస్తే తప్ప కుటుంబం గడవకనా? సీటు దొరకకా? లంచం చెల్లించలేకా? పూర్వం రోజుల్లో పేదోళ్లు చదువు కొంటే చెప్పినమాట వినరని గ్రామాల్లో పాఠశాలలనే పెట్టనివ్వలేదు. ఇపుడు ప్రజాస్వామ్యంలో పాఠశాలలు ప్రభుత్వమే ఏర్పాటు చేస్తూంది కాని అదే సమయంలో చదువుకొన సాగించలేని పరిస్థితులను కల్పిస్తుంది. ఈ పరిణామాలన్నీ పత్రికా విలేఖరులకు తవ్వి వెలికి తీసే విషయమైతే, పత్రికా పాఠకులకు మెదడుకే మేత.

స్థూల జాతీయాదాయం ఎనిమిది శాతం పెరిగిందని, ఇది అభివృద్ధికి సూచన అని ప్రభుత్వం చెబుతోంది. పెరిగిన మాట వాస్తవం, అలాగే ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో 1999-2000 స్థిరధరల ఆధారంగా స్థూల రాష్ట్రాదాయం 1999-2000లో రు. 1,29,403 కోట్లు కాగా 2004-05లో రు. 1,75,715 కోట్లకు పెరిగిందని రాష్ట్ర ప్రభుత్వ గణాంక శాఖ విడుదల చేసిన గణాంకాలు తెలియచేస్తున్నాయి. అదే కాలంలో తలసరి ఆదాయం ప్రస్తుత ధరల ప్రకారం రు. 156,507ల నుంచి రు. 28,807లకు పెరిగింది. ఈ వార్త మీరు చూసినపుడు ఏమిటీ అంకెల గోల అని ఆ వార్తను వదలిపెట్టి, మరో వార్త చదవడానికి ముందుకు వెళతారు. రాష్ట్రంలో సంవత్సరం పొడవునా అన్ని రంగాల్లో జరిగిన ఉత్పత్తి విలువ, అలాగే పలు రకాల సేవల విలువ కలిపి స్థూల రాష్రాదాయం అవుతుంది. ఈ ఆదాయం పెరిగిందంటే అభివృద్ధి అయ్యిందన్న మాటేగా? 7 ఇగ విమర్శ - పరామర్శ

వి. హనుమంతరావు

అంకెల్లో అభివృద్ధి కనుపిస్తూనే వుంది. కాని ఈ పెరుగుదల వ్యవసాయరంగంలోనా, పారిశ్రామిక రంగంలోనా, సేవల రంగంలోనా అని చూడాలి. రాష్ట్రానికి గాని, దేశానికి గాని వ్యవసాయం, పారిశ్రామిక రంగాలనుంచి వచ్చే ఆదాయమే నిజమైన ఆస్తి. ఈ ఆస్తి ఎంత పెరిగితే అంటే ఉత్పత్తి ఎంత పెరిగితే అంత అభివృద్ధి పురోగతి సాధించినట్లు లెక్క హోటళ్లు, రెస్టారెంట్లు, లారీలు, ఐటి, బ్యాంకింగ్‌, ఇన్సూరెన్సు లాంటి సేవల నుంచి వచ్చే ఆదాయం ఆస్తులుగా మారవు కాని దేశం స్థూల జాతీయాదాయంలో 50 శాతం పైగా ఆదాయం సేవారంగం నుంచి వస్తుంది. రాష్ట్రంలో కూడా సేవారంగం నుంచి 51 శాతం ఆదాయంగా వస్తుంది. ఈ ఆదాయం శాశ్వత ఆస్తులుగా మారకపోవటం వల్ల, జిడిపి పెరుగుదల, లేక స్టూల రాష్ట్రాదాయం పెరుగుదల కేవలం వాపే గాని బలుపు కాదని ఆర్థిక శాస్రజ్ఞులే అంటున్నారు. కాగా స్థూల జాతీయాదాయం పెరుగుదలకు దృఢమైన పునాదుల్లేవు, జిడిపి పెరిగిందని చదివినపుడు ఈ విషయాన్ని గుర్తుంచుకోవాలి. విలేఖరులు పైవిధంగా విశ్లేషించి పాఠకులకు అందచేయాలి. పెరిగింది పెరిగిందని ప్రజలను జోకొట్టడం ప్రభుత్వం చేసేపని. విలేఖరులు కూడా అదే పని చేస్తే ఎలా? ప్రభుత్వం చెప్పిందీ ఇవ్వాలి, దానితో పాటు తమ విశ్లేషణను కూడా జోడించాలి; పాఠకులు విశ్లేషించుకోవాలి. జిడిపి గురించి విశ్లేషించినపుడు మరో విషయం కూడా ప్రజలు దృష్టిలో వుంచుకోవాలి. జిడిపిలో మూడు ప్రధాన విభాగాలుంటాయి. ప్రాథమికరంగం, సెకండరీరంగం, సేవారంగం, జనరల్‌గా మాట్లాడేటపుడు, ప్రాథమికరంగాన్ని వ్యవసాయరంగంగా ఉదహరిస్తారు. ఇది తప్పు. ప్రాథమిక రంగంలో వ్యవసాయం ఒక విభాగం మాత్రమే. ఆ రంగంలో పశు సంపద, అడవులు, భూమి, చేపల పెంపకం, గనులుంటాయి. కేవలం వ్యవసాయం మాత్రం తీసుకొన్నపుడే వ్యవసాయం యొక్క వాస్తవ పరిస్థితిని తెలుసుకోగలుగుతాం. మన స్టూల రాష్ట్రాదాయాన్ని తీసుకొంటే అందులో కేవలం వ్యవసాయరంగం 2004-05లో 15.06 శాతం మాత్రమే. ఈ గణాంతరం వ్యవసాయరంగం నిజ స్వరూపాన్ని తెలియ చేస్తుంది. వ్యవసాయరంగాన్ని సంక్షోభం వెన్నాడుతుందని ప్రతిపక్షాలు విమర్శ చేయటం కాదు, ప్రభుత్వ లెక్కలే తెలియ చేస్తున్నాయి. ప్రాథమికరంగాన్నే వ్యవసాయ రంగంగా భావిస్తే మనకు తప్పుడు సంకేతాలు వినిపిస్తాయి. (ప్రాథమికరంగం శాతం 28.90), ఇటువంటి విశ్లేషణను పాఠకులకు అందచేయటం విలేఖరుల బాధ్యత. లేకపోతే ప్రభుత్వ మోసపూరిత ప్రచారంలో విలేఖరులు కూడా ఆ పాపం పంచుకోవాల్సి వుంటుంది. అభివృద్ధిని విశ్లేషించినపుడు గత సంవత్సరంతో పోల్చి అభివృద్ధి రేటు పెరిగిందా, లేక తరిగిందా అని చూడడం ఒక పద్ధతి. కాని అభివృద్ధి ధోరణులను విశ్లేషించాల్సినపుడు కొన్ని సంవత్సరాల పెరుగుదల రేట్లను విశ్లేషించాల్సినపుడు కొన్ని సంవత్సరాల పెరుగుదల రేట్లను విశ్లేషించాలి. ఉదాహరణకు వ్యవసాయం, పశు సంపద అభివృద్ధి ధోరణలను పరిశీలిస్తే 1993-94లో స్థూల రాష్ట్రాదాయంలో వీటి శాతం 30.11 వుంటే 04-05 త్వరితగతి ఐమర్శ - పరాము విషష రామును (61

అంచనా ప్రకారం 21.76 శాతానికి పడిపోయింది. 08-04తో పోల్చినా కూడా 22.48 శాతం నుంచి 21.76 శాతానికి దిగిపోయింది. అంటే రాష్ట్రంలో వ్యవసాయరంగం నేల చూపులు చూస్తుందన్న మాట. ప్రభుత్వం విమర్శలకు గురవుతూంటూంది. ప్రతిపక్షాలు విమర్శలను గుప్పించి, బోనులో నిలబెట్టడం మనం చూస్తున్నాం. కాని పై విశ్లేషణ ప్రభుత్వం తాను విడుదల చేసే గణాంకాల ద్వారా ప్రతిపక్షాల విమర్శ నిజమేనని ధృవపరుస్తుంది.

జిడిపి పెరుగుతుందని ప్రభుత్వం చేసే ప్రకటనను మరో దృక్కోణం నుంచి పరిశీలించవచ్చు. జిడిపిని జనాభాతో భాగిస్తే తలసరి ఆదాయం వస్తుంది. ఈ తలసరి ఆదాయం పెరుగుదలను చూపించి ప్రజలకు ఏదో మేలు జరిగిపోతుందన్నట్లు ప్రభుత్వం ఇదంతా తన మెహర్చానీ అన్నట్లు ప్రచారం చేసుకొంటుంది. కాని కొంచెం ఆలోచిస్తే ఈ ప్రచారంలోని బండారం బయట పడుతుంది. ఉదాహరణకు రాష్ట్రంలో 1999-2000 ఆధారిత లెక్క ప్రకారం 2004-05లో తలసరి ఆదాయం సుమారు రు. 24 వేలు. అయితే ఇది సగటు లెక్క మాత్రమే. రాష్ట్రంలో వున్న ప్రతీ ఒక్కరికీ సంవత్సరానికి 24 వేలు కాదు. రాజ ప్రాసాదాల్లో రాజ భోగాలనుభవిస్తున్న వ్యక్తి ఆదాయం, మారు మూల గ్రామంలో మాల గూడెంలోనో, మాదిగ గూడెం లోనో సూర్య చంద్రాదులు నివసించే తాటాకు పాకలో నివసించే వాడి ఆదాయం ఒకటే కానేరదు. ఈ రకమైన గణాంకాలు రాష్ట్రంలో ఉన్న పేదరికానికి మేలి ముసుగు కప్పడమే అవుతుంది. ఇంటి జేరు కస్తూరి వారు, ఇంటినిండ గబ్బీలాయిల పెంటకంపు అనే నానుడి గుర్తుకు వస్తుంది. దేశంలో జిడిపి పెరుగుదల రేటు ఎనిమిది శాతం అన్నపుడు, అందరి జీవితస్థాయి ఆ శాతం మేరకు పెరిగితే , అపుడు ప్రభుత్వాన్ని సెహబాష్‌ అనవచ్చు. ఆ సుదినం కనుచూపు మేరలో ఎక్కడా కనపడటం లేదు.

స్థూల రాష్ట్రాదాయం, స్థూల జాతీయాదాయం గురించిన గణాంకాలు చక్ర అభివృద్ధి రేటు (కాంపౌండ్‌ గ్రోత్‌లేట్సొన, లెక్కలేసి ఇవ్వటం జరుగుతుంది. ఇంత శాతం పెరిగిందనే అంకెలకన్నా చక్రాభివృద్ధిరేటు నిజమైన పరిస్థితికి అద్దం పడుతుంది.

గణాంకాలను గమనించినపుడు లేదా అధ్యయనం చేసినపుడు ముద్ద అంకెలు ప్రతీ సంవత్సరం పెరుగుతున్నట్లు కనిపిస్తాయి. ఉదాహరణకు ప్రణాళికల్లో వ్యవసాయం, తత్సంబంధిత రంగాలకు ప్రతీ ప్రణాళికలో ఇంకా ఇంకా హెచ్చు కేటాయింపులు చేసినట్లు కనుపిస్తాయి. అభివృద్ధికోసం ప్రభుత్వం హెచ్చు కేటాయింపులు చేసినట్లు కనుపిస్తుంది. కాని గణాంకాలను అలా చదివితే, వాస్తవ పరిస్థితి తెలియదు. ఆర్థికశాస్త్రం ప్రకారం వ్యవసాయంకోసం చేసిన కేటాయింపు మొత్తం ప్రణాళిక ఖర్చులో ఎంత శాతం అని చూడడమే వాస్తవ పరిస్థితిని అద్ధం చేసుకోవడానికి తోడ్చడుతుంది. అలా చూచినపుడు (అలాగే చూడాలి) ముద్ద అంకె పెరగటం, శాతం తరగటం మనం గమనిస్తాం. ఉదాహరణకు ఈ కింది పట్టిక చూడవచ్చు. (92 హ్లోత్తోో

వి. హనుమంతరావు

కేటాయింపు(కోట్ల రూ.) ఈ రంగం శాతం

2వ 2949 15. 68

రివ 4901 18.90

4వ 83874 7.51

ర్‌వ 9384 849

6వ 85128 5.87

7వ 82161 ర్‌.4ర్‌ ముద్ద అంకెల్లో చూస్తే పెరుగుదల చుక్కల్ని తాకినట్లుంటుంది. కాని శాతంగా నేల చూపులు చూస్తుంది. కొన్ని సందర్భాల్లో శాతం కూడా పెరుగుతున్నట్లు కనుపిస్తుంది కాని ఆ పెరుగుదల వేగం తగ్గుతూంటూంది. ఈ వ్యవసాయం కేటాయింపును స్థూల రాష్రాదాయంతో పోల్చినపుడు, అంటే రాష్ట్రం మొత్తం ఆదాయంలో వ్యవసాయం కోసం ఎంత ఖర్చు చేస్తున్నామని చూసినపుడు ఈ శాతం ఇంకా తగ్గినట్లు చూడగలం. ముద్ద అంకెల పెరుగదల చూసి కాలరెగరేసుకొంటే,

వాస్తవంలో మనం గోతిలో పడతాం. రాష్ట్రం అప్పుల అప్పారావు బిరుదు సంపాదించింది కాబట్టి, కాస్త అలా కూదా తొంగి చూద్దాం. కేంద్రం నుంచి, ప్రపంచబ్యాంకు నుంచి, మార్కెట్‌ నుంచి, ప్రభుత్వం తన అధీనంలో వున్న స్వతంత్ర సంస్థల నుంచి (ఉదా: ఆర్‌టిసి, విద్యున్మండలి వగైరా) తెచ్చిన అప్పులే అప్పుకాదు. ఇంకా చాలా వున్నాయి. ఉదాహరణకు చిన్న మొత్తాల పొదుపు ఉద్యమం పేరుతో ప్రజలనుంచి నిధులు సేకరిస్తుంది. ఇది అప్పు కాదు కాని తిరిగి చెల్లించాల్సిందే. అలాగే పెన్నన్‌ నిధులూ తిరిగి చెల్లించాలి. కొన్ని ప్రభుత్వ సంస్థలు తమ కార్యక్రమాలనమలు చేయడానికి నిధుల్లేక, ఏ బ్యాంక్‌నుంచో, లేక ఇతర సంస్థలనుంచో అప్పు తెచ్చుకోవాలనుకొంటాయి. కాని గవర్నమెంటు గ్యారంటీ ఇస్తేనే వారికి అప్పు పుడుతుంది. కొన్ని సందర్భాల్లో ఆ గ్యారంటీ ఇస్తుంది. అంటే అప్పు తీసుకొన్న సంస్థ చెల్లించలేకపోతే ప్రభుత్వమే చెల్లించాలి. ఇది కూడా అప్పులా తిరిగి చెల్లించాల్సిన సొమ్మే. ఇవన్నీ కలుపు కొంటేనే ప్రభుత్వం నికరంగా చెల్లించాల్సిన అప్పు ఎంతో తేలుతుంది. ఉదాహరణకు చంద్రబాబు పాలన అంతమైన నాటికి అప్పుల పద్దుకింద చెల్లించాల్సింది రు. 57 వేలకోట్లు. కానిపైన ఉదహరించిన వాటినన్నింటినీ కలుపుకొంటే రు. 70 వేలకోట్లు పైనే అని తేలింది. ప్రస్తుతం వైఎస్‌ రాజశేఖరరెడ్డి పాలనలో కూడా అప్పుల పర్వం కొనసాగుతుంది. పై రకాల అప్పులన్నీ కలుపుకొంటే ప్రస్తుత ప్రణాళిక అంతానికి సుమారు లక్షకోట్లు కావచ్చు. కాని బడ్జెట్‌లో అప్పుల పద్దు కింద ఇంత సొమ్ము కనపడదు. అప్పుచేసేది ప్రభుత్వం, నా కెందుకు బెంగ అని అనుకోవడానికి వీలులేదు. ఈ అప్పు అంతా మనం చెల్లించే పన్నులనుంచే, వడ్డీతో సహా (రోజుకు సుమారు 22 కోట్లు చెల్లించాలి) చెల్లిస్తారు. విశుర్వ్మ - కరాళ

ఇషాస్యరన్ణ (99

ప్రపంచబ్యాంకు అయితే అసలు చెల్లింపు గురించి పెద్దగా పట్టించుకోదు; కాని వడ్డీ మాత్రం గోళ్ల్తూడగొట్టి వసూలు చేసుకొంటుంది. రుణం, వడ్డీ మన ఆదాయం నుంచే చెల్లించాలి కనుక ప్రభుత్వం సామాజిక సంక్షేమ పథకాలమీద చేసే కేటాయింపుల్లో కోత విధిస్తుంది. విద్య, ఆరోగ్యం ఉదాహరణలు. అలాంటి సేవలను ప్రయివేటురంగానికి బదలాయిస్తే సామాన్యుని ఖర్చు పెరుగుతుంది; ఆదాయం అంత పెరగదు. అసలు అప్పు ఎందుకు చేయాలి అని ఎవరూ ప్రశ్చించరనుకొంటా. ఎందుచేత నంటే మనమంతా మన కుటుంబ జీవితంలో ఏదో అవసరం పడి అప్పు చేస్తాం, తిరిగి చెల్లిస్తుంటాం. అలాంటపుడు సుమారు తొమ్మిదికోట్ల జనాభాగల రాష్ట్రాన్ని పరిపాలించేటపుడు, ముఖ్యంగ్లా అభివృద్ధి చెందుతున్న దశలో ఏ దేశమైనా అప్పు చేయాల్సి వస్తుంది. అత్యంత ధనవంతమైన అమెరికా కూడా అప్పు చేస్తుంది. అలా తెచ్చిన -అప్పు ఉత్పత్తికి తోద్బదే రంగాల్లో పెట్టుబడిగా పెట్టాలని, అలా చేసినపుడే అప్పు తిరిగి చెల్లించడానికి వీలవుతుందని ఆర్థిక శాస్త్రజ్ఞులు చెబుతారు. కాని ఆచరణలో జరుగుతున్న దేమంటే అప్పుతెచ్చి, రోజువారీ ఖర్చుకు వాడేస్తున్నాం. దానితో తిరిగి చెల్లించలేక, అప్పు లేదా వడ్డీ చెల్లించడానికి మళ్లా అప్పు చేస్తున్నాం, ఇదో విషవలయం; దానిలో చిక్కుకొంటే మనం బయట పడలేం. తీర్చేభారం వచ్చే తరాల మీద పడుతుంది. కాగా ఆదాయమైనా పెంచుకోవాలి, లేదా ఖర్చులు తగ్గించుకోవాలి. ప్రభుత్వానికి ఈ రెండూ చేతకావటం లేదు. ఫలితమే పెరుగుతున్న రుణభారం. రుణభారం గురించిన వార్తలు చదివినపుడు, విలేఖరులు రాసినపుడు ఈ విషయాలన్నిటినీ గమనంలో వుంచుకోవాలి. బడ్జెట్‌

రామాయణం అంతా కట్టె, కొట్టె, తెచ్చె అన్నట్లు బడ్జెట్‌ అంటే ఆదాయం, వ్యయం, అప్పులు అని మూడు ముక్కల్లో విశ్లేషణ చేయవచ్చు. అధికారికంగా దాని అర్ధం అదే. అయితే రాను రాను దాని రూపు రేఖలు మారి, ప్రభుత్వ ఆర్థిక విధానాలు, ప్రాధాన్యతలను ప్రతిబింబించేదిగా మలచబడింది. నిర్వచనం ఏదయినా, ప్రజానీకం బడ్జెట్‌ అంటే పన్నులు వేసేదిగానే భావిస్తారు. బడ్జెట్‌ సీజన్‌ వచ్చిందంటే ప్రజలు భయం భయంగా ఏ భారాలు నెత్తిన పడతాయో అంటూ కాలం గడిపే రోజులొచ్చాయి. అయితే మన రాష్ట్రానికి సంబంధించినంత వరకూ బడ్జెట్లో పన్నుల ప్రతిపాదనలుండవు. భయంభయంగా ఆ సమయంలో బతకాల్సిన పని లేదు. కాని, సంవత్సరం పొడవునా భయంతో, ఎపుడు ఏ బిల్లు ద్వారానో, లేక శాసనసభకు రాకుండానే జి.వో.ల ద్వారా ఏం పన్నులు వేస్తారోనని బితుకు భితుకుమంటూ కాలం వెళ్లబుచ్చుతారు.

అయితే విద్యావంతులు, ఆర్థిక విషయాలపై ఆకళింపువున్నవారు లోటు బడ్జెట్లా మిగులు బడ్జెట్లా అని చూస్తారు. రాష్ట్ర ప్రజలకు బడ్జెట్‌లోనే పన్నుల ప్రతిపాదనలు లేవని సంతోషించే అవకాశం లేదు; కేంద్రం ప్రతి సంవత్సరం వడ్డనలు చేస్తూనే వుంటుంది. /9 శ ఐమర్శ - పరామర్శ

వ్‌, హనుమంతరావు

విద్యావంతులు, ఆర్థిక విషయాల్లో ఆసక్తి ఉన్నవారు బడ్జెట్లను వేరే దృక్కోణం నుంచి చూస్తారు. ఇదిలోటు బడ్జెట్టా, మిగులు బడ్జెట్టా? ద్రవ్యలోటు పెరిగిందా, తరిగిందా? బడ్జెట్‌ రూప కల్ఫనలో విధాన మార్పులు, ప్రాధాన్యతలు మారాయా అనే విషయాలను చూస్తారు. అలా చూస్తే 1988 వరకూ ఒక ధోరణి వుంటే అక్కడనుంచి వేరేధోరణి కనుపిస్తుంది. 1956 నుంచి 1983 మధ్య కాలంలో కేవలం ఆరు బడ్జెట్లే లోటు బడ్జెట్లు కాగా, అక్కడనుంచి, 2007-08 బడ్జెట్‌ వరకూ రెండు తప్ప మిగతావన్నీ లోటుబడ్జెట్లే. అంటే రెవెన్యూ పద్దుకింద ఆదాయం కన్నా ఖర్చు ఎక్కువగా వుంటుంది. 1988లో తెలుగుదేశం అధికారంలోకి వచ్చే వరకూ కాంగ్రెస్‌ ప్రభుత్వం అప్పు తీసుకోకుండా నాగార్జునసాగర్‌, పోచంపాడు (శ్రీరాంసాగర్‌) ప్రాజెక్టుల నిర్మాణం సాగించిందంటే, జమీందార్లకు నష్టపరిహారం చెల్లించిందంటే, కేంద్ర ప్రభుత్వరంగ పరిశ్రమలకు మౌలిక సౌకర్యాలు కల్పించిందంటే, వీటన్నిటికీ గణనీయంగా ఖర్చు చేస్తూ కూడా మిగులు బడ్జెట్లు చూపించిందంటే అప్పటి కాంగ్రెస్‌ పాలనకు (ఇప్పటి కాంగ్రెస్‌ కాదండోయ్‌) శాల్యూట్‌ చేయాల్సిందే. ఇటు వ్యవసాయాభివృద్ధికి అవసరమైన నీటిపారుదల ప్రాజెక్టులు, ఇటు పరిశ్రమలను సమతూకంగా చేపట్టడంతో నికర స్థూల రాష్ర్రాదాయం గణనీయంగా పెరిగింది. రాష్ట్రం యుక్తవయస్సులో వుండగానే, ఈ విధంగా ద్రవ్య నిర్వహణ, అభివృద్ధి సాధించటం అభినందనీయం. అయినా 1982 ఎన్నికల్లో ఓడిపోయిందంటే దానికి రాజకీయాలు కారణం. అభివృద్ధి జరిగినా, ఫలితాలు సామాన్యులకు అందకసోవటం మరో కారణం. ఆ తర్వాత అంతా తిరోగమనమే; ఆర్థిక సంక్షోభమే. లోటు చంద్రబాబు అధికారం నుంచి దిగిపోవాల్సిన నాటికి సుమారుగా నాలుగు వేలకోట్లకు చేరుకొన్నాయి. బడ్జెట్లలో రిజర్వుబ్యాంకు వద్దకు చేబఐదుళ్లు, ఓవర్‌ద్రా్ట్‌లకు వెళ్లటం మన రాష్ట్రానికి, అలాగే అనేక ఇతర రాష్ట్రాలకు షరా మామూలైపోయింది. మన ద్రవ్య పరిస్థితిని రిజర్వుబ్యాంకు ప్రతీరోజూ మానిటర్‌ చేస్తుంది. ఎపుడు రెడ్‌లైట్‌ వెలిగే సూచనలున్నాయో అపుడు రాష్ట్రం బ్యాంకువద్ద చేబదులు తీసుకొని కొద్ది రోజుల్లో సర్దుబాటు చేసేస్తుంది. కాని అంతకుమించిన ఇబ్బంది పరిస్థితిలో రాష్త్రం పడుతుందో అపుడు ఓవర్‌ డ్రాఫ్ట్‌కు వెళ్లాలి. అలాంటి కొన్ని సందర్భాల్లో కేంద్రం మోకాలడ్డు పెడుతుంది. ఇటీవల చంద్రబాబు హయాంలో సంవత్సరంలో శలవు రోజులు ' మినవోయించి మిగతా అన్ని రోజులు ఓవర్‌ ద్రావ్స్‌ల కోనం బ్యాంకువద్దకు వెళ్లిన సంవత్సరాలున్నాయంటే ఆయన పాలనలో ద్రవ్య పరిస్థితి నిర్వహణ ఎంత అధ్వాన్నంగా వుండిందో అర్ధమవుతుంది. 2004 ఎన్నికల్లో కాంగ్రెస్‌ తిరిగి అధికారంలోకి వచ్చిన తర్వాత ఒక్కరోజు కూడా ఓవర్‌ ద్రాష్ట్‌కు వెళ్లలేదని చెబుతున్నా అది వట్టి గాస్‌. బడ్జెట్‌లో కేటాయించిన సొమ్ము అంతా ఖర్చు చేయకపోవటం వల్లనో, కేంద్రం అన్ని రాష్ట్రాల్లోలాగే మన రాష్ట్రానికి కూడా ద్రవ్య పరంగా కొన్ని సర్టుబాట్లు చేయటం వల్ల అనేక ఇతర రాష్ట్రాలతో పాటు మన రాష్ట్రంకూడా బ్యాంకువద్దకు పరుగులు తీయాల్సిన అవసరం తప్పింది. ఐమర్శ - పరామ వి, సమాసం 795

కేటాయించిన సొమ్ము పూర్తిగా ఖర్చు చేయకపోవటం, వేసిన పన్నులు పూర్తిగా వసూలు చేయకపోవటం అటు కేంద్రానికి, ఇటు రాష్ట్రాలకు షరా మామూలే. అలాగే అప్పు ప్రతి ఏడాదీ ఇంకా ఇంకా ఎక్కువగా తీసుకొంటున్నా, రాష్ట్రం చేతికి వచ్చేది సుమారుగా శూన్యం. వడ్డీయే మింగేస్తుంటుంది. అందుకు సంబంధించిన కొన్ని పట్టికలు కాగ్‌ నివేదికల నుండి ఉటంకించి ఈ కింద ఇస్తున్నా

1. చేసిన అప్పుల్లో చేతికి నికరంగా వచ్చిన రుణం (రు.కోట్లు) తెచ్చినరుణం 283843 27292 | 30446 | 26216 3806 తీర్చిన రుణం 2కే ష11 24114 | 281938 | 24955 | 30947 నికరచేతికొచ్చినరుణం 2232 31705 2253 1261 2659 శాతం 96 116 7డ్తీ తరి 8ర్‌ సూటిగా చెప్పాలంటే నూరు రూపాయల అప్పు తీసుకొంటే చేతికొచ్చింది 0౦08-04లో ఎనిమిదిన్నర రూపాయలు! అప్పు చేయనిదే అభివృద్ధి సాధ్యం కాదంటారు మాజీ ముఖ్యమంత్రి. ఎనిమిదిన్నర రూపాయలతో ఏమి అభివృద్ధి సాధించారు స్వామీ? 2, బడ్జెట్‌లో కేటాయింపు; ఖర్చు (రు.కోట్లు) కతా కార నరూనతా నతారా 1999-00 84404 30768 8621 2000-01 41608 38457 త146 2001-02 తీ్ర338 తీతె161 8177 2002-08 435680 39206 తీవ్రత 2003-04 48736 శ9ిత07 5669 ఆఖరు సంవత్సరంలో ఆదా చేయకుండా అదాయం కన్నా ఖర్చు ఎక్కున ఎందుకయిందని చూడబోతే, ఆ సంవత్సరంలో అప్పు ఆరుకోట్లు చేయాలని అంచనా వేస్తే చేసిన అప్పు రు. 18 వేలకోట్లు దాటింది. అంటే ఆదాయం అంతమేర పెరిగి మిగులు చూపింది. ఏ పద్దుల కింద (96 హ్మాహ్తో వి జానుమంతరావు

చేసిన కేటాయింపులు ఖర్చు కాలేదని చూడబోతే విద్య, వైద్యం, రహదారులు, పంచాయతీరాజ్‌ శాఖ లాంటి ప్రజలకు నేరుగా ఉపకరించే పద్దుల కింద ఖర్చు చేయలేదు. వడ్డీ చెల్లింపులు (శాతం) టు వో ని శాతం శాతం 2000-01 8798 19.5 161 2001-02 శీర్‌రి4 210 18.0 2002-08 6181 26.7 22.8 2008-04 6856 25.5 లైల్సైతీ 2004-05 7091 లెడు? న! పై అయిదేళ్లలో వడ్డీభారం 87 శాతం పెరిగింది. వడ్డీశాతం రెవెన్యూ ఆదాయంలో 18 శాతం మించరాదని 11వ ఫైనాన్స్‌ ఒక మధ్యంతర లక్ష్యాన్ని సూచించింది. ఆ హద్దును రాష్ట్ర ప్రభుత్వం గత శతాబ్దం ఆఖరులోనే చెరిపేసింది. మన స్థూల రాష్ట్రాదాయం ఒక శాతం పెరుగుతుంటే వడ్డీ ఒకటిన్నర శాతం పెరుగుతుంది. బడ్జెట్‌లోటు తగ్గించడానికి ప్రభుత్వం వేటు సాంఘిక సంక్షేమ పథకాలమీద పడుతూందని పైన చెప్పటం జరిగింది. ఉదాహరణంగా 2004-05 లెక్కలు చూడండి. (రూ.కోట్లు)

1. | వైద్యం, ప్రజారోగ్యం 1640 1487 | న 11 2, | సాధారణ, సాంకేతిక విద్య 5340 తత్త అందులో ప్రాథమిక విద్య 27837 2102 సెకండరీ విద్య 1412 1814
2. | (గ్రామీణ మంచినీటి సరఫరా, పారిశుధ్యం 809 720
3. | ఎస్సీ, ఎస్టీ, బిసి సంక్షేమం భద్రత 2407 2039 ఇకముందు బడ్జెట్‌ గురించిన వార్తలు చదివినపుడు ఈ పాత రికార్డు గమనంలో వుంచుకోండి. బడ్జెట్‌ ప్రవేశ పెట్టిన తర్వాత, రిపోర్టర్లలో పాత కాపులు ఈ విధమైన విశ్లేషణలు బాగానే చేస్తున్నారు. కొత్తగా వచ్చిన వారు నేర్చుకోవాలి. (ప్రెస్‌ అకాడెమీ ప్రతిబడ్జెట్‌ ముందు, తర్వాత నిష్ణాతుల చేత క్లాసులు పెట్టించాలి. విమర్న - ఫరామ' విష్టర్థ రరర 7/9 ౯7

విద్య, వైద్యం

రాష్ట్రంలో ఏ రెండు విషయాల్లో ప్రభుత్వం ఘోరంగా విఫలమైందని ఎవరైనా అడిగితే, అవి విద్య, వైద్యం అని నిస్సందేహంగా, తడుముకోకుండా జవాబివ్వవచ్చు. 60 సంవత్సరాల తర్వాత కూడా రాజ్యాంగం నిర్దేశించిన నిరక్ష్యరాస్యత నిర్మూలనం ఇంకా జరగాల్సే వుంది. 2000 నాటికి 'అందరికీ ఆరోగ్యం” అని ప్రభుత్వమే నిద్దేశించుకొన్న లక్ష్యాన్ని చేరుకోలేకపోయింది. ముందు ఆరోగ్యం, తర్వాత వైద్యం, అలాగే ముందు ప్రాథమిక విద్య, తర్వాత ఉన్నత విద్య-ఇవీ ప్రభుత్వానికి ఉండాల్సిన ప్రాధాన్యతలు. కాని (ప్రభుత్వం తలక్రిందులుగా తపస్సు చేస్తూంది.

“ఆరోగ్యం అంటే కేవలం జబ్బుపడకుండా ఉండటమే కాదు; శారీరకంగా, మానసికంగా, సామాజికంగా సంపూర్ణంగా ఆరోగ్యంగా వుండడం” అని ప్రపంచ ఆరోగ్య సంస్థ నిర్వచిస్తే దానికి ఇంతమంది డాక్టర్లు, పడకలు, నర్సులు, ఆసుషత్రులు అనే గణాంకస్టాయికి దిగజార్చి, ఆ పరిమిత లక్ష్యాన్ని కూడా సాధించలేక ఎనిమిది కోట్లమంది ప్రజల ఆరోగ్యాన్ని ప్రయివేటు రంగానికి ధారాదత్తం చేసే దిశగా అడుగువేస్తుంది. రోగ నివారణకిచ్చే ప్రాధాన్యత ఆరోగ్యానికి లభించడం లేదు. ఆరోగ్యం అంటే ఆహారం, పరిశుభ్రమైన నీరు కనీస పౌరసౌకర్యాలు, పారిశుధ్య వాతావరణం, ఇల్లు, ఆదాయం, విద్య-ఇన్ని విషయాల మేళవింపే ఆరోగ్యం. వీటిలో ఏ ఒక్క విషయంలోనైనా సంపూర్ణంగా, సంతృప్తిగా లక్ష్యసాధన జరిగిందని గుండెలమీద చేయివేసుకొని చెప్పమనండి.

ఈ రంగంలో ఏమీ జరగలేదని కాదు; మానవుని జీవితకాలం పెరిగింది; పురిటి సమయంలో మరణాలు తగ్గాయి; వైద్య సౌకర్యాలు విస్తరించాయి. అంటువ్యాధులు తగ్గాయి. శిశు మరణాలు కూడా తగ్గుముఖం పట్టాయి. అరుదైన శస్త్రచికిత్సలను మన డాక్టర్లు చేయగలుగుతున్నారు. ఈ అభివృద్ధిని ఎవరూ కాదన లేరు. కాని అదే సమయంలో వైద్యం అందరికీ అందుబాటులో లేదు ప్రాధమిక వైద్య, కేంద్రాల్లో డాక్టర్ల కొరత, మందులకు చాలీ చాలని బడ్జెట్‌, గ్రామాల్తో, పట్టణాల్లో అపరిశుభ్రమైన వాతావరణంలో మురికి వాడలు, ఖర్చు విషయంలో సామాన్యునికి అందుబాటులో లేని వైద్య సౌకర్యాలు, అంతరించి పోయాయని అనుకాన్న అంటుబ్యాధులు మళ్లా విజ్బంభించటం, మలేరియాతో మన్యం ప్రజల అంతులేని పోరాటం, గ్రామాల్లో బ్లీచింగ్‌ పౌడరు రోజూ జల్లడానికి కూడా నిధుల కొరత, కొత్త కొత్త రోగాలు, నిరుపేదలు కూడా తమ ఆదాయాల్లో హెచ్చుభాగం రోగనివారణకోసం ఖర్చు చేయాల్సి రావటం. రోగాల పట్టిక అనంతం. అలోపతి వైద్యం ఖర్చు అందని మావిపండు కావటంతో, రోగులు ఆయుర్వేద వైద్యాన్ని ఆశ్రయించబోతే, ఆ వైద్యాన్ని కూడా ఇంగ్రీషు మందులు తయారు చేసే కంపెనీలు హైజాక్‌ చేయటం, పరిమితమైన యునాన్సి హోమియోపతి వైద్య సౌకర్యాలు పెరిగిపోతున్న మందుల ఖరీదు, అనేకసార్లు డాక్టర్లు సమ్మెలు చేయాల్సిన పరిస్థితులు, డాక్టర్ల అలక్ష్యంవల్ల రోగులు

చనిపోవటంతో శాంతి భద్రతల సమస్య ఏర్పడటం, ఖరీదైన యంత్రాలు రిపేరు వస్తేనో, కరెంటు లేకనో నిరుపయోగంగా పడి వుండటం, ఆరోగ్య రంగంలో ఇలాంటి అపశ్చ్ళతులెన్నో వున్నాయి. 7 ౮. ల విమర్శ - పరామర్శ

వి. హనుమంతరావు

(గ్రామాల్లో వాంతులు, విరోచనాలు ప్రజల మూలుగులు పీల్చేస్తున్నాయి. అక్కడ పారిశుధ్యం గురించి శ్రద్ధ తీసుకొంటే చాలు రాష్ట్రంలో సగంరోగాలు అంతరిస్తాయి. ఇంత చిన్న పనిచేయ లేనన్నాళ్లూ మన ఆరోగ్య రంగం కునారిల్లు తుంటూనే వుంటుంది. ఇపుడు వైద్య, ఆరోగ్య రంగాల్లో ప్రయివేటీకరణ, అయిదు నక్షత్రాల వైద్యశాలలు, ఇతర దేశాలతో పోలిస్తే ఇక్కడ వైద్యం తక్కువ ఖర్చు కావటంతో విదేశస్తులు మన దేశానికి రావటాన్ని గమనించి హెల్త్‌ టూరిజానికి ప్రాధాన్యత, ఇవీ ప్రస్తుత ప్రభుత్వ ప్రాధాన్యతలు. అలాంటపుడు సామాన్య ప్రజలకు వైద్య, ఆరోగ్యం అందని మావిపండుగానే వుండిపోతాయి.

కొన్ని చిన్న చిన్న దేశాల్లో ఈ రంగానికిస్తున్న ప్రాధాన్యత చూచి మన ప్రభుత్వాలు తలవంచుకోవాలి. బహుశా మన రాష్ట్రం కన్నా చిన్న రాష్ట్రమైన బ్రెజిల్‌లో ఎపుడో 1980లోనే ఆరోగ్యం ప్రాధమిక హక్కుగా రాజ్యాంగంలోనే పొందుపరచారు. దేశంలో ఎక్కడ ఆసుపత్రివున్నా ఆరోగ్య సేవలు ఉచితంగా అందుకొనే హక్కు వుంది. దేశంలోని మునిసిపాలిటీల్లో జనాభా ఆధారంగా కేంద్ర ప్రభుత్వం నిధులనంద చేస్తుంది. ప్రతీ మునిసిపాలిటీ 15 శాతం బడ్జెట్‌ను ఆరోగ్యానికి కేటాయించాలి. అభివృద్ధి చెందుతున్న బ్రైజిల్‌లాంటి దేశంలో ఇలా సేవలందించడానికి నిధులెలావస్తున్నాయి? అక్కడి జూతీయ ప్రభుత్వం 7.9 నుంచి 9.4 శాతం మేరకు ఈ పద్దుకు నిధులు కేటాయించారు. ఈ కేటాయింపులు సమంగా, సక్రమంగా ఖర్చు అవుతున్నాయా అని పర్యవేక్షించే వ్యవస్థ ఏర్పాటు చేశారు. రాజశేఖరరెడ్డి గారూ, వింటున్నారా? మీ కళ్లు కాయలు కాస్తే కాసాయి, అలాంటి వ్యవస్థ కోసం ఎదురు చూస్తూండండి.

రోగం వస్తే పట్టణాల్లో, నగరాల్లో వీధికో డాక్టరు, ఓ క్లినిక్‌ అందుబాటులో ఉంటారు. పెద్ద రోగాలాస్తే (పెద్ద రోగాలు 'పెద్దోళ్లకే' వస్తాయి. ఉదాహరణకు గుండెజబ్బులొచ్చే పేదవాళ్లుండరు), అయిదు నక్షత్రాల ఆసుపక్రులు నగరాల్లో కుక్కగొడుగుల్లా వెలుస్తున్నాయి. అలాంటివాటి స్థాపనకు ప్రభుత్వం అన్నిరకాల సహాయ సహకారాలందిస్తుంది. (గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో నివసించే అయిదు కోట్ల జనాభాకు సుమారు 1500 ప్రాథమిక ఆరోగ్య కేంద్రాలు మాత్రమే. పైవేట్‌ డాక్టర్లు కొద్దివేలమంది వుండవచ్చు. అయితే వాళ్లంతా రోగం వస్తే నయం చేస్తారు. కాని రోగాలు రాకుండా చూడటానికి డాక్టర్లు అవసరం లేదా? ప్రభుత్వ దృష్టి అంతా 'రోగాలొచ్చినవారి మీదే వుంటుంది. పేరుకు ప్రజారోగ్యశాఖ ఒకటుంది. జిల్లాల్లో జిల్లా వైద్య శాఖాధికారే, జిల్లా ఆరోగ్య శాఖాధికారిగా పనిచేస్తారు. ప్రాథమిక ఆరోగ్య కేంద్రాల స్థాపనలో రోగాలకు ముందులివ్వటంతో పాటు ప్రజారోగ్యం విషయాలు కూడా చూడాలనేది ముఖ్య కర్తవ్యం. కాని ఆచరణలో ఈ ఆరోగ్య కేంద్రాలు ఎంత “చక్కగా' పనిచేస్తున్నాయో అందరికీ తెలిసిన విషయమే. అవి ప్రజారోగ్యం గురించి పట్టించుకుంటాయనుకోవటం వట్టి భమే.

గ్రామాల్లో పారిశుభ్రత పంచాయతీల బాధ్యత. కాని వాటి నిధుల కొరత ఎంత తీవ్రమైనదంటే బ్లీచింగ్‌ పౌడర్‌ కొనడానిక్కూడా డబ్బులుండవు. మునిసిపొలిటీల పారిశుభ్రత గురించి ఎంత

విమర్శ - వరామ' వస్థుష్థలననున్థ (బిల్లు

తక్కువ చెబితే అంత మంచిది. పారిశుభ్రతాలోపంతోపాటు వాతావరణ కాలుష్యం, (డైయినేజ్‌ లీక్‌, మంచినీటి గొట్టాల్లోకి మురికినీరు ప్రవేశం - ఇలాంటివన్నింటి గురించి రాస్తే మీరు చదివితే రాత్రి భోజనం కూడా చెయ్యరు. ఇవన్నీ సక్రమంగా జరిగితే జనంలో రోగాలు సగం మాయమవుతాయి. కాని అమలు జరుపరు. అలా జరిపితే, రోగాల డాక్టర్లు మట్టికొట్టుకపోరూ? దాక్టర్గంతా సాధారణంగా ఉన్నత వర్ణాల నుంచి వస్తారు. లక్షలు ఖర్చుపెట్టి, అవసరమైతే మార్కులు వేయించుకోవడానికి మరికొన్ని వేలు చెల్లించి డాక్టర్‌ డిగ్రీ సంపాదిస్తారు. ఇటు మంత్రులు, ఉన్నతాధికారులు కూడా అదే వర్గం నుంచి వచ్చిన వారై వుంటారు. తమ వేలితో తమ కన్నే పొదుచుకోరు కదా. అయినా ప్రజారోగ్యం గురించి పట్టించుకొని, రోగాలు రాకుండా చూస్తే మందుల కంపెనీలన్నీ మూసేసుకోవాల్సిందే. డయాగ్నాన్టిక్‌ కేంద్రాలు మట్టి కొట్టుకుపోతాయి. ప్రజారోగ్యం గురించి పెద్దగా పట్టించుకోవటం వెనుక ఇంత కథా కమామీషు వుంది మరి. అలాంటప్పుడు ప్రజారోగ్యం గురించి నెత్తీనోరు కొట్టుకొంటే ఏం లాభం. రోగాలు బాగా వుంటేనే డాక్టర్లు సుభిక్షంగా వుంటారు.

ఈ విషయం గురించి 1946లో భోర్‌ కమిటీ, 1961లో ముదలియార్‌ కమిటీ, 1982లో మళ్లీ 2002 మరో జాతీయ ఆరోగ్య విధానాలు విస్తృతంగా చర్చించి మెడికల్‌ కాలేజీల్లో ప్రజారోగ్య విద్య గురించి, సిలబస్‌లో చేర్చాలని సామాజిక, (ప్రివెంటివ్‌ విషయాలు అందులో వుండాలని సిఫార్సు చేశాయి. నర్సులను కూడా ప్రజారోగ్య విధానంలో శిక్షణ ఇవ్వాలని, అలాగే ప్రజారోగ్య ఇంజనీర్లు, ఇన్‌స్పెక్టర్లు, లేబరేటరీలు వుండాలని చెప్పాయి. భోర్‌ కమిటీ సిఫార్సులు చేసిన 15 సంవత్సరాల తర్వాత ముదలియార్‌ కమిటీ వీరందరికి శిక్షణ ఇచ్చే కేంద్రాలు ఏర్పాటుచేయాలని, 'ప్రజారోగ్యంలో వైద్యేతర సిబ్బందికి విశ్వవిద్యాలయాలు డిగ్రీలు ఇవ్వాలని కోరింది. ఈ కమిటీలన్నీ ఇలా సిఫార్సులు చేసిన తర్వాత తాజాగా 1996లో, అంటే స్వతంత్రం వచ్చిన అర్థ శతాబ్దం తర్వాత మరో నిపుణుల కమిటీ నియమించగా ప్రజారోగ్య రంగంలో ఉన్నత స్థాయిలో నిపుణుల కొరత వుందని విద్యారంగంలో ఉన్న పాఠశాలలను బలీయం చేయాలని మరో సిఫార్సు చేసింది. అయినా దున్నపోతు మీది ఈగవాలినట్లు కూడా ప్రభుత్వంలో చలనం లేకుందా పోయింది. ఆరోగ్యానికి జిడిపిలో 0.9 శాతం మాత్రమే కేటాయింపు చేయటం చూస్తే ప్రభుత్వం ఈ విషయంలో ఎంత (శ్రద్ధ తీసుకుందో విదితమవుతోంది.

ఎలాగయితేనేమి, ప్రభుత్వానికి స్వరాజ్య షష్టిపూర్తినాటికైనా జ్ఞానోదయం కలిగి ప్రస్తుత సంవత్సరంలో పబ్లిక్‌ హెల్త్‌ ఫొందేషన్‌ ఆఫ్‌ ఇండియా అనే వ్యవస్థను ఏర్పాటు చేసింది. అదికూడా కొన్ని అంతర్జాతీయ సంస్థలు సమకూర్చిన నిధులతో, డ్రివెన్‌ బై ఎ ఫారెన్‌ డిసైన్ట్‌ అజెంగా ఏర్పాటైంది. అయితే ఇల్లలకగానే పండుగ కాదు. అదీకాక ఇది ప్రభుత్వానికి పుట్టిన బుద్ధికాదు అని స్పష్టంగానే తెలుస్తుంది. ఏదో తెల్లతొక్కనాడు వచ్చి చెబితేనే ఏర్పాటు చేయడం భారతీయ నిపుణులను కించపరచటం కాక మరేమిటి? విదేశీ సంస్థలు, విదేశీ నిపుణులు ఇలా ముందుకు వస్తున్నారంటే వారి మనస్సుల్లో ఏదో దురాలోచనతోనే వస్తారని అనుభవం వెన్నుతట్టి చెబుతూనే

ఉంది. 740 హాహా వి. హనుమంతరావు

అలాగని, ప్రజారోగ్యం విషయంలో ప్రభుత్వం పూర్తిగా విఫలమైందని చెప్పబోవటం లేదు. భారత ప్రజల సగటు జీవితకాలం రెట్టింపై 68 సంవత్సరాలకు చేరుకొంది. పిల్లల మరణాలు వెయ్యికి 67కు తగ్గాయి. కాని ఈ విజయాలను తలదన్నే అనారోగ్య సమస్యలు ఇంకా పరిష్కారం కోసం ఎదురుచూస్తూనే వున్నాయి. వాటీని నిరోధించలేని పరిస్థితులో దేశం వుంది. పోషకాహార విలువలను సమకూర్చలేకపోతున్నాం. పురిటి చావులు కొనసాగుతున్నాయి. ప్రజారోగ్యం గురించి పట్టించుకొని వుంటే ముందు జాగ్రత్తలు తీసుకొని వుంటే ఈ చావులు సంభవించి వుండేవి కావు. అలా జరగక్కుండా వుండాలంటే దేశంలో ప్రతి ఏటా 10వేల మంది ప్రజారోగ్య ప్రొఫెషనల్స్‌ అవసరమవుతుందని అంచనా. ఇదంతా ఎపుడు జరుగుతుందో ఏమిటో అనిపిస్తుంది. మన అనుభవం చెబుతున్నదేమిటంటే ప్రభుత్వాన్ని ముల్లుకర్రతో పొడిస్తేనే గాని కదలదు. కదిలినా తాబేటి నడక. ఆరోగ్య సమస్యలు తీవ్రతరమవుతుంటే ఇలా పెళ్లినడకలు నడిస్తే ఎలా. ఆరోగ్య సమస్యలు ఎంత అందోళన కలిగిస్తున్నాయో ఇటీవల నేషనల్‌ సాంపిల్‌ సర్వే విడుదల చేసిన నివేదిక తెలియజేస్తుంది. ప్రజలకు మందూ, మాకూ అందచేయటానికే నిధులు చాలటంలేదు. కనీసం ప్రజల ఆరోగ్యం ఎలా వుంది, సమస్యలేమిటి? అనే విషయంపై సర్వే చేయటానిక్కూడా నిధుల్లేవు. ప్రపంచంలో ఉన్న ఆరోగ్య సంబంధిత సంస్థల ఆర్థిక సహాయంతో ఈ సర్వే జరిగింది. ఛత్తీస్‌ఘడ్‌, గుజరాత్‌, మహారాష్ట్ర ఒరిస్సా, పంజాబ్‌ రాష్ట్రాల్లో జరిపిన సర్వే ఫలితాలను ముందు విడుదల చేశారు. ఇలాంటి సర్వేలు ఇదివరకూ జరిగాయి (1998-99). రక్తహీనతతో బాధపడుతున్న స్త్రీల, బాలబాలికల సమస్యను ఉదాహరణగా తీసుకుంటే, 6-85 నెలల వయస్సుగల పిల్లల్లో వెయ్యిమందిలో 71 నుంచి 81 మంది వరకు ఈ రక్తహీనతతో బాధపడుతున్నారని, పైన ఉదహరించిన అయిదు రాష్ట్రాల్లో మూడింటిలో ఈ సమస్య 1998-99లో పోల్చి చూస్తే పెరిగిందని తేలింది. అలాగే గర్భిణి స్త్రీలలో అయిందింట నాలుగు రాష్ట్రాల్లో రక్తహీన బాధితుల సంఖ్య శాతం పెరిగిందని సర్వే ఫలితాలు తెలియజేస్తున్నాయి. వీరంతా అతి పేద కుటుంబాలనుంచి వచ్చినవారై వుండాలి. గర్భిణి స్రీలో రక్తహీనత వుంటే, వారికి పుట్టిన బిడ్డలు ఎలా వుంటారో వూహించవచ్చు. బహుళజాతి సంస్థలు సీసాల్లో మంచినీరు అందిస్తే తప్ప మధ్య తరగతులవారు, సంపన్నులు కూడా తాగలేని పరిస్థితి జనం ఆరోగ్యం ఎలా తగలడుతుంటే, ప్రజాప్రతినిధులేం చేస్తున్నారు? ఇటీవల పార్లమెంటులో ఫుడ్‌ సేఫ్టీ అండ్‌ సెక్యూరిటీ చట్టం చర్చలేకుండానే పాస్‌ అయింది. పోషకాహార విలువలున్న ఆహారాన్ని తాగే నీరును కూడా అందుబాటులోకి తేలేని 'ప్రభుత్వాన్నేమి చేయాలి. రాష్ట్రంలోకి వస్తే ప్రాథమిక ఆరోగ్యం గురించి ప్రభుత్వం ఎంత నిర్లక్ష్యం వహిస్తుందో ఆ పద్దు కింద ఎంత ఖర్చు చేసిందో చూస్తే తెలుస్తుంది. 90వ దశకంలో రెవెన్యూ ఖర్చులో ప్రాథమిక ఆరోగ్యం కోసం చేసిన ఖర్చు శాతం 0.68 నుంచి 0.81 మాత్రమే. అంటే నూరు రూపాయల్లో 81 పైసలు. రాష్ట్రంలో గ్రామీణ జనాభా అయిదు కోట్లమందికి చేసిన ఖర్చు ఇది. కనీసం ఆరు శాతం వైద్యం, ఆరోగ్యం కోసం ఖర్చు చేయాలనేది ప్రభుత్వమే నియమించిన విమర్శ - థరాము వ డా

అనేక కమిటీలు సిఫార్సు చేస్తే, ఆ సిఫార్సులన్నీ అటకమీద భద్రంగా వున్నాయి. ఏమంటే నిధుల కొరత అంటారు. చేసే అప్పులు చేస్తూనే వుంటారు. ఈ ఆర్థిక సంవత్సరం ఆఖరుకు ఈ రుణభారం సుమారు లక్ష కోట్లకు చేరుకుంటుందని అంచనా. ఇంత తక్కువ శాతం ఖర్చు కూడా ప్రపంచ బ్యాంకు వైద్యం, ఆరోగ్య రంగానికి ఇచ్చిన రుణంతో కలుపుకుంటే వచ్చిన శాతం. బ్యాంకు నుంచి రుణం తీసుకోలేదనుకోండి, అపుడు ప్రజల ఆరోగ్యం బంగాళాఖాతంలో కలిసిపోతుంది. ఈ పరిస్థితి నుంచి ప్రజలకు విముక్తి ఎప్పుడో? విద్య

విద్యారంగంలో మన రాష్ట్రానికి చాలా 'గొప్ప' పేరుంది. అదేమిటంటే దేశంలో మనరాష్ట్రం కిందనుంచి అయిదో రాంకు! గత కొన్ని దశాబ్దాలుగా రాష్ట్రం సుమారుగా అదే స్థాయిలో తచ్చాడుతూంది. 60 సంవత్సరాల తర్వాత కూడా మనరాష్ట్రం ఇలా నేలచూపులు చూస్తూనే వుందంటే దానికి పాలకుల ఫ్యూడల్‌ మనస్తత్వమే ప్రధాన కారణం. “అలగాజనం అలగాజనంగానే వుండిపోవాలి. చదువుకొంటే తెలివిమీరిపోతారు. మంచీ, చెడ్డా అన్ని విషయాలు అకళింపుచేసుకో గలుగుతారు. ఇదే జరిగిజే, గ్రామం మీద తమ పట్టు జారిపోతుంది.” ఇదీ వారి ఆలోచనా సరళి. ఇప్పటికీ అక్కడక్కడ కొన్ని గ్రామాల్లో పాఠశాలల స్థాపనను వ్యతిరేకించటం జరుగుతూందంటే గ్రామీణ పెద్దల మనస్తత్వాన్ని అర్ధం చేసుకోవచ్చు. లేకపోతే 60 సంవత్సరాల తర్వాత కూడా పూర్తి అక్షరాస్యత సాధించలేకపోవడమేమిటి? అదే వర్గానికి చెందిన పాలకులు పై మనస్తత్వానికి అనుగుణంగా బడ్జెట్‌లో కేటాయింపుల శాతం తగ్గిస్తూ వచ్చారు. స్థూల రాష్రాదాయంలో కనీసం ఆరుశాతం విద్యకు కేటాయింపు చేయాలనే లక్ష్యానికిగాను, 1980-81లో విద్యకు కేటాయింపు 2.82 శాతం వుండగా 2002-03లో 2.70 శాతానికి తగ్గింది. ఇంత తక్కువ శాతం ప్రాథమికస్థాయినుంచి విశ్వవిద్యాలయ స్టాయివరకు చేస్తున్న కేటాయింపు కాగా మన విద్యారంగం గుంటపూలు పూస్తుందంటే పూయదూ?

విద్యారంగంలో ఆందోళన కలిగించే మరొక దురదృష్టకరమైన పరిణామం ద్రాపవుట్స్‌. ఒకటవ తరగతిలో నూరుమంది చేరితే, కాలేజీ చదువుస్థాయికి వచ్చేసరికి ఎనిమిది-పదిమంది మాత్రమే తమ విద్యను కొనసాగిస్తున్నారు. వారంతా ప్రధానంగా ధనిక వర్గాలనుంచి వచ్చిన వారై వుంటారనే విషయం వేరే చెప్పాల్సిన పనిలేదు. ఇంత తక్కువ మందికే ఉద్యోగం, ఉపాధి కల్పించలేని పరిస్థితి. ఈ శాతం ఎంత పెరిగితే, నిరుద్యోగం అంత పెరుగుతుంది. తలుచుకొంటేనే భయం వేస్తుంది. ఈ దడ్రాపవుట్స్‌ బాలకార్మిక వ్యవస్థకు దారితీస్తుంది. ఈ పాటి విద్య కూడా వారి జ్ఞానాన్ని పెంపొందించేది కాక, వారిలో దేశభక్తి, సమాజసేవ, పొరుగువారికి తోడు, (శమించటంలో సౌందర్యం పెంపొందించేది కాక కేవలం ఉద్యోగిగా తయారు చేసే మనస్తత్వాన్ని కలిగిస్తుందని ప్రముఖ విద్యావేత్తలు ముక్త కంఠంతో చెపుతున్నారు. అంటే బ్రిటీష్‌ పాలనలో మెకాలే విద్యా విధానం ఇంకా కొనసాగుతుందన్నమాట. ఈ రంగంలో స్రీ-పురుషుల మధ్య, 742 కహ్యోట్హోో

వి, హనుమంతరావు

గ్రామీణ-పట్టణాల మధ్య, పేద-ధనిక వర్గాల మధ్య, అంతరాలు కొనసాగుతూనే వున్నాయి. 2001 లెక్కల ప్రకారం రాష్ట్రంలో సగంమంది స్రీలు అక్షరాస్యతకు దూరంగా వున్నారు. 1901-2001 మధ్య బాల బాలికల మధ్య సుమారుగా అదే స్థాయిలో అంతరం కొనసాగుతూ వచ్చింది గ్రామీణ-పట్టణాల మధ్య అంతరం గత అయిదు దశాబ్దాల్లో కేవలం 8.88 శాతం మాత్రమే తగ్గింది.

అయితే ఈ ఆరు దశాబ్దాల్లో ఏమీ జరగలేదని కాదు. 1950లో రాష్ట్రంలో ప్రాధమికస్థాయిలో కేవలం అయిదువేల పాఠశాలలు, మూడున్నర లక్షల విద్యార్థులు మాత్రమే వుండగా, ఇపుడు అన్నీ లక్షల్లోనే వున్నాయి. ఈ 60 ఏళ్లలో అనేక కమిటీలు వేశారు; సిలబస్‌ మార్చారు. విధానాలను మారుస్తూ వచ్చారు. క్వాలిటీ పెరిగింది. ఐటి రంగంలో నిపుణులను తయారు చేయగలిగింది. అయితే, అదే సమయంలో 1975 వరకూ విద్య రాష్ట్ర అధికారాల జాబితాలో వుండగా, ఆ తర్వాత విద్యను కేంద్ర, రాష్ట్ర ప్రభుత్వాల ఉమ్మడి జాబితాలో చేర్చి, రాష్ట్రానికున్న అధికారాన్ని, స్వేచ్చను కేంద్రం హరించింది.

ఈ నాటికి కూడా పేద విద్యార్థులను పైకి రాకుండా పలురకాల అడ్డంకులు సృష్టిస్తుంది. అందులో డిటెన్షన్‌ విధానం ఒకటి. దానిని రద్దు చేసారు. కాని అదే సమయంలో ఏడు, పదవ తరగతుల్లో పబ్లిక్‌ పరీక్షలు పెట్టి, ఆ రెండు వడపోతల ద్వారా పేద వర్గాల విద్యార్థులను విద్య నుంచి దూరం చేస్తున్నారు. ఫీజులు పెంచటం మరోవడపోత. ఈ జల్లెళ్లనుంచి తప్పించుకొని కాలేజీ విద్యకు చేరుకోగలిగితే కళ్లు తిరిగేలా ఫీజులు పెంచేస్తూనే వున్నారు. దళితులు, గిరిజనుల సంగతి వేరే చెప్పాల్సిన పనిలేదు. వారి చదువులు చెట్లకింద, ఎందా వానల నుంచి రక్షణలేని రేపోమాపో కూలిపోయే ఇళ్లల్లో తెల్లారిపోతున్నాయి.

ఇటీవలి కాలంలో ప్రాధమిక విద్యను పాప్యులిస్టు పథకాలకు వదిలేసి ఉన్నత విద్య మీద కేంద్రీకరిస్తుంది. అయ్యో మన పిల్లలు ఇతర రాష్ట్రాలకు వెళ్లి చదువు కోవాల్సి వస్తుందే అని ఎడమ చేత్తో, కుడి చేత్తో ఇంజనీరింగు వైద్య కళాశాలలను వందల కొలదీ అనుమతిస్తున్నారు. అలాంటి కళాశాలల్లో రోగులూ కరువే, లెక్బరర్లు కరువే. విద్యవ్యాపార వస్తువుగా మారిపోయింది. తాజాగా ఇతర దేశాలు వచ్చి ఇక్కడ విశ్వవిద్యాలయాలను, ప్రయివేటురంగంలో అలాంటి విశ్వవిద్యాలయాలను స్థాపించడానికి అనుమతి ఇస్తున్నది.

(ప్రస్తుతం విద్యారంగంలో ఐటి రాజ్యమేలుతుంది. ఉద్యోగావకాశాలు గణనీయంగా పెరిగాయి; విదేశాలకు పరుగులు తీస్తున్నారు విద్యార్థులు. అంటే మన ఖర్చుతో, విదేశాలు తమ అవసరాలను తీర్చుకొంటున్నాయి. కాని ప్రతీ పెరుగుదలకు హద్దుంటుంది. దేశంలో భవనాల, ప్రాజెక్టుల పరిశ్రమల నిర్మాణం ఉరకలు వేస్తూ ముందుకు సాగుతూంది. ఈ నిర్మాణాలకు సివిల్‌ ఇంజనీర్లు అవసరమవుతారు. వారి కొరత ఏర్పడబోతుంది. నిర్మాణాలు మందకొడిగా సాగితే, ఉత్పత్తి కుంటుపడుతుంది. అభివృద్ధి దెబ్బతింటుంది. పేదలను విస్మరించే, ధనికులను ప్రోత్సహించే

విమర్శ - వరామ వష్ట్యనూమష్థ 149

విద్యావిధానం మారాలి. ప్రభుత్వం, ప్రయివేటు యాజమాన్యాలు విద్యాభివృద్ధికి కావల్సిన విశాల దృక్పధాన్ని అలవరచుకొనేలా విద్యార్థి సంఘాలు, తల్లి తంద్రులు ఒత్తిడి తీసుకొని రావాల్సివుంది. పతనమవుతున్న సామాజిక విలువలు-పెరుగుతున్న సామాజిక స్పృహ స్వాతంత్ర్యానంతరం ఆంధ్రప్రదేశ్‌ సామాజిక జీవనంలో పెనుమార్పులు ప్రవేశించాయి. పాతతరం ఆలోచనలు, సాంప్రదాయాల స్థానే ఆధునికత వికసించింది. కొన్ని మార్పులు పురోగమనానికి దారి తీయగా, మరికొన్ని మార్పులు తిరోగమన పంధావైపు ప్రయాణం చేసాయి. పతనమవుతున్న నైతిక విలువలు, పాతభావాల వునరుద్దరణ, మూఢనమ్మకాలు, లంచగొండితనం, క్రమశిక్షణారాహిత్యం, యువతరం పెడదారులు తొక్కడం, నీతి బాహ్యమైన జీవితం-ఇవన్నీ మధ్యవయస్కులను, వృద్ధులను ఆందోళనకు గురిచేస్తున్నాయి.

ఈ మార్చులపట్ల గ్రామీఐ-పట్టణ, యువకులు-ముదుసలులు, మేధావులు-అజ్ఞానులు, మధ్య వయస్ములు-సామాన్యులు, ఒకప్రాంతం-మరో(ప్రాంతం, వ్యక్తి-సమాజం మధ్య భిన్నాభిప్రాయాలు వ్యక్తమవుతున్నాయి. ఈ మార్చులకు-అంతర్జతం, బాహ్యం-స్పందించకపోతే, సమాజం స్థంభించిపోతుంది. ఈ పరిణామానికి సమాజం స్పందిస్తే జాగృతమవుతుంది.

రాష్ట్రంలో (గ్రామీణ (ప్రాంతాన్ని పరికిస్తే అనేక ప్రశ్నలు మనసులో మెదలుతాయి. ఒకపుడు కమ్మరి, కుమ్మరి, వడ్రంగి నూనె గానుగలు, చేనేత, చెప్పులు కుట్టడం లాంటి పనులన్నింటికీ గొమం స్వయం పోషకంగా వుండగా, ఇపుడు దగ్గరనే వున్న పట్టణాల మీద ఆధారపడే పరిస్థితి ఏర్పడింది. ఈ వృత్తుల మీద ఇంతవరకూ ఆధారపడిన శ్రమజీవులు ఇపుడు వ్యవసాయ కూలీలుగా మారారు; లేదా పట్టణాలకు వలసపోయి మురికివాడల్లో నివసించడం. రిక్షాలాగడం, ఇళ్లల్లో పనికి కుదరటం లాంటి వ్యాపకాలు చేపడుతున్నారు. మాల, మాదిగ గూడేలను ప్రధాన గ్రామానికి దూరంగా ఏర్పాటు చేయటం ద్వారా ప్రభుత్వమే అంటరానితనాన్ని ప్రోత్సహిస్తోంది.

స్వయంపోషకత్వానికి చావుదెబ్బ

ఉదాహరణకు పూర్వం రోజుల్లో అయితే, ఏ (గ్రామాల్లోనైనా చెరువు తెగిపోతే గ్రామంలో చిన్నా, పెద్ద, కలవారు, లేనివారు అంతా కదిలి ఆ గండిని పూద్చేవారు; కాని ఇపుడు పైనుంచి ఎవరో వస్తారని, వారే ఈ పని చేస్తారని ఎదురు చూడటం జరుగుతుంది. గ్రామంలో ధనికులు వారి కుటుంబంలో చనిపోయిన వారి జ్ఞాపకార్ధమో, లేదా తమ కీర్తి ప్రతిష్టల కోసమో పాఠశాల లేదా ఆసుపత్రి సత్రాల నిర్మాణానికి ఉదారంగా విరాళాలిచ్చే సాంప్రదాయం వుండేది. కాని నేటి రాజకీయ నాయకులు తమ స్థానాలను పదిలం చేసుకోవటానికి, వోటు బ్యాంకులను సృష్టించుకోవడానికి ప్రభుత్వమే ఈ నిర్మాణాలన్నీ చేపడుతుందని చెప్పటం, (ప్రజలేమో ప్రభుత్వానికి 744 నిరర్త . పాలుర్య

వీ. హనుమంతరావు

మహజర్లు పంపి ఎదురు చూడడంతో గ్రామాల్లో స్వయంపోషకత్వ చావు దెబ్బతింది. గ్రామ స్వరాజ్యం అనే గాంధీజీ కల కలగానే మిగిలిపోయింది. నేరపూరిత రాజకీయాలు

ప్యూడల్‌ నేపథ్యం పుణ్యమా అంటూ ప్రతీ గ్రామంలో ధనికుల్లోనే రెండు వర్గాలు పోటీ పోటీగా వుంటూ వచ్చాయి. ఈ స్వతంత్రం వచ్చిన తర్వాత ఈ రెండు ముళాల నాయకులుగా గాంధీ టోపీలు తగిలించుకొన్నారు. లేదా వారిలో ఒక ముఠా నాయకుడు మరో పార్టీ పెట్టడానికి అవకాశంకోసం ఎదురు చూస్తుంటాడు. అట్టడుగున వుండే పేద జనానికి స్వతంత్రం వచ్చిన ఫలితంగా మార్పేమీ కనుపించలేదు. ఎందుచేతనంటే ఇదివరకటి భూస్వాములే నాయకులుగా మారి గ్రామ జీవితం మీద వారి పట్టు యథాతథంగా కొనసాగించుకొంటున్నారు. త్రివర్జ పతాకం లేదా పచ్చజందా ఛాయళల్లో ఈ భూకామందులు, లేదా వారి అనుయాయులు, (గ్రామ స్థాయిలో వుండే సహకార సంస్థలు, భూ తనఖా బ్యాంకులు లాంటి సంస్థలను తమ గుప్పిట్లో చిక్కించుకొని, గ్రామీణ సామాజికార్థిక జీవనంపై తమ పట్టును మరింత విసృృతం చేసుకొన్నారు. పంచాయతీరాజ్‌ వ్యవస్థ ఏర్పడడం వారికి కోతికి కొబ్బరికాయ దొరికినట్టయింది. ఈ భూకామందులకు తమ పలుకుబడిని మరింత విసృతమైన ప్రాంతానికి విస్తరించుకోవడానికి, సమితుల పరిధిలో చేపట్టే అభివృద్ధి కార్యక్రమాలకు కాంట్రాక్టర్లుగా, లేదా వారి తాబేదారుల పేరుతో, చేజిక్కించుకోవటం ప్రారంభించారు. ఈ పలుకుబడితో ఇటు పార్టీలో, అటు సమాజంలో పంచాయతీ వ్యవస్థలో అధికారాన్ని చేజిక్కించుకొన్నారు. పార్టీలో బోగస్‌ సభ్యత్వాన్ని చేర్చి పార్టీ పదవులను ఆక్రమించుకొన్నారు. ఈ అధికారం నిలుపుకోవాలంటే మరింత విస్తరించుకోవాలంటే వెనకాల మందీ మార్చల్దం కావాలి కదా. అదే సమయంలో అవతలి (గ్రూపు కూడా అవే ప్రయత్నాలు చేస్తుంటాయి. కాబట్టి మంది బలం అవసరం. అధికారం కోసం కుమ్ములాటలు, స్థానిక ఎన్నికల సమయంలో కాంపులు, సభ్యులను మేపటం, వోటర్లకు సారా పోయించి, డబ్బిచ్చి ఎన్నికలను కలుషితం చేయటం అన్నీ షరా మామూలై పోయాయి. అధికార దాహం పెరిగిన కొద్దీ, పైపై పదవుల మీద వాళ్ల కళ్లు పడ్డాయి. జిల్లా పరిషత్తు శాసనసభ సభ్యత్వం వారి లక్ష్యాలయ్యాయి. ఇలాంటి రాజకీయంలో కేవలం కార్యకర్తల బలం చాలదు. కండబలం వున్న వాళ్లు కావాలి. గూండాలు, అసాంఘిక శక్తుల సమీకరణ సాగింది. డబ్బు వెదజల్లారు. తమ తోడ్పాటు వుంటేనే గాని ఈ నాయకులు మనలేరని గ్రహించిన ఈ శక్తులకు తామే ఈ పదవుల నెందుకు చేజిక్కించుకోకూడదనే ఆలోచన వచ్చింది. అందుకోసం ఏం చేయాలో, ఏ అడ్డదారి తొక్కాలో తమ నాయకుల దగ్గర నేర్చుకొన్నారు. వాళ్లూ ఖద్దరు బట్టలు, కండువాలు ధరించి నాయకత్వ అవలక్షణాలన్నీ పుణికిపుచ్చుకొన్నారు. వాళ్ల బాసులు వీరిని తమ చెప్పుచేతల్లో వుంచుకోవడానికి ఏవో చిన్న చిన్న అధికార పదవులు అంటే పంచాయతీ లేక సమితుల్లో సభ్యత్వం లాంటివి పంచిపెట్టారు. ఇలాంటి క్రిమినల్‌ నేపథ్యం గల వాళ్లందరికీ పాలకపార్టీ తలుపులు తెరచింది. వారంతా గౌరవించదగిన నాయకులైపోయారు. అలాంటి క్రిమినల్‌ చరిత్ర

విమర్శ - ఫరామ: బర్టిష్యరక్తున్తు 145

గలవారు చట్టసభల్లో ప్రవేశిస్తే ఏం జరుగుతుందో చూస్తున్నాం. ఈ రోజున పార్లమెంటులో, శాసనసభల్లో జిల్లా పరిషత్తు, మండల పరిషకత్తుల్లో వీధి కొట్లాటల నేపథ్యం ఇదీ. అధికార వికేంద్రీకరణ జరిగిందో లేదో కాని లంచగొండితనం వికేంద్రీకరణ మాత్రం జరిగింది. మందు, మగువ అడ్డగోలుగా డబ్బు సంపాదనతో (గ్రామీణ సామాజిక సాంస్కృతిక జీవనం కలుషితమై పోయింది. గ్రామాల్లో 'మందు” దుకాణాలు వెలసాయి; తర్వాత కాపుసారా, సారా రాజులు, ఆ దుకాణాల రక్షణకు గూండాల రిక్రూట్‌మెంటు, కొట్లాటలు, హత్యలు, అనధికారంగా బార్లు లాంటి అవలక్షణాలన్నీ గ్రామ జీవితాన్ని కలుషితం చేసాయి. అంతకుముందే (గ్రామాల్లో పేద కుటుంబాల్లో స్త్రీల మానభంగాలు జరుగుతూ వచ్చినా, ఇపుడు మందు మత్తులో మరింత ఎక్కువయ్యాయి; సినిమాల్తో, టి.వీల్లో అర్థనగ్న ప్రదర్శనలు, హింస ఈ కుసంస్కృతిని మరింతగా ఎగదోసాయి. ఈ ధోరణులకు బలైపోయింది (గ్రామంలో శాంతియుత జీవనం. గ్రామాల్లో అమ్మవార్ల పూజలు, ఊరేగింపులు, జంతుబలులు సర్వసాధారణం. ఈ మూఢ నమ్మకాలను భూస్వామ్యవర్గం మరింతగా ప్రోత్సహించి, ఎవరి ఇళ్లల్లో ఏ కష్టంవచ్చినా, అది దేవుడికో, అమ్మవారికో కోపం వచ్చిందనే, అదంతా తమ 'కర్మ అని అనుకొనేలా చేసి, ఆ కుటుంబాలకు వచ్చే కష్టాలు తమ వల్లనే అనే విషయాన్ని మరుగు పరచటం జరుగుతూంది. కొన్ని మారుమూల గ్రామాల్లో అయితే, పాఠశాల ప్రారంభించడాన్ని ఈ వర్గం ప్రోత్సహించదు. చదువుకుంటే ప్రజలు తెలివిమీరిపోతారని వారి భయం, వారి హక్షులేవో వారు తెలుసుకొంటారు; తమకోసం ఉద్దేశించిన పథకాల గురించి ప్రజలు తెలుసుకొంటే ఈ వర్గాల దోపిడీ సాగదని వారిభయం, మధ్య తరగతి : సమాజశ్రేయస్సు స్థానే వ్యక్తిగత శ్రేయస్సు పూర్వం రోజుల్లో అబ్బాయి నాలుగు రాళ్లు సంపాదించి, పెళ్ళాం, పిల్లల్ని పోషించుకోగలిగితే చాలు అని ఆడపిల్లల తల్లితండ్రులు తమ బిడ్డకు పెళ్లి చేసేవారు. (గ్రామాల్లో అయితే, ఎకరాల్లక్క కొలబద్దగా వుండేది. ఆ తర్వాత ఈ కొలతలు మారుతూ వచ్చాయి. ప్రభుత్వోద్యోగి అయితే మంచిదనుకొన్నారు. తదుపరి, అతను బ్యాంకు ఉద్యోగి అయితే భేష్‌ అని భావించారు. ఇప్పుడు తాజా కొలబద్ద సాఫ్ట్‌వేర్‌ ఇంజనీరు. మధ్యతరగతి అనే పదం నిర్వచనం మారిపోతోంది. మధ్యతరగతిలోనే కింది అంతస్తులో వున్నవారు, పై అంతస్తులో వున్నవారు అనే విభజన వచ్చింది. తాజా పరిస్థితి ఏమంటే ఎన్ని వేల జీతం అనే విధంగా చూడడం జరుగుతోంది. పెళ్ళిళ్ళు జరపడానికి ఎంత కట్నం అనేది ఇటీవలి కాలంలో ఒక కొత్త కొలబద్దగా తయారైంది. పిల్ల తల్లితండ్రుల ఆస్తిపాస్తులు, స్టామతలతో సంబంధం లేదు. చాలా తక్కువ సందర్భాల్లోనే కావచ్చు. వరుడి తల్లితండ్రులు మాకు కట్నం అకృర్లేదు, కాని వివాహం మాత్రం ఘనంగా 746 మ్యట వి. హనుమంతరావు

జరగాలంటారు. ఏ రాయి అయికేనేమి పళ్లూడగొట్టుకోవడానికి అని అంత ఖర్చు పెట్టి (ఈమ తలకు మించినా) పెళ్ళిళ్ళు జరిపిన వారున్నారు. పులిని చూచి నక్క వాత పెట్టుకొన్నట్లు, వాళ్ళను చూచి కింది స్థాయి మధ్య తరగతి వాళ్ళు కూడా ఖర్చు చేయడం ప్రారంభించారు. దాని కోసం అప్పు చేయటం, తీర్చలేక పోవటం, లేక అడ్డదారులు తొక్కి సంపాదనకు పాల్పడటం, అప్పు తీర్చినా, జీతం కన్నా నాతం కోసం అలవాటు వదులుకోలేక పోవడం జరుగుతూంది. ఉన్నత మధ్యతరగతి సంపన్నుల జాబితాలో చేరడానికి సర్వదా ప్రయత్నిస్తూంటుంది. దానితో వారికి తెలిసిన ఒకేఒక మార్గం ఇంకా డబ్బు సంపాదించటం; ఆ సంపాదన ఎలాగైనా సరే ఏ గడ్డి తిన్నా సరే, ఏ అడ్డదారి తొక్కినా సరే, ఇంకా సంపాదించాలి. సంపాదనే పరమావధి. స్కూటర్‌ కాదు మోటారు సైకిలు, అది కాదు మోటారు కారు, ఈ కారు కాదు, ఇది పాత మోడల్‌, కొత్త మోడల్‌, ఇంకా అవకాశం వుంటే రెండో కారు కూడా కొనటం చూస్తున్నాం. ప్రభుత్వం ఈ ధనదాహాన్ని ప్రోత్సహిస్తోంది. అ తరగతి బిడ్డల చదువులకు, వాహనాల కొనుగోలుకు, గృహ నిర్మాణానికి, వినిమయ విలాస వస్తువులు కొనడానికి చవక వడ్డీకి రుణాలిప్పిస్తోంది. ఈ ధనదాహానికి అంతువుండదుకదా. ఈ స్థాయిలో వున్నవారితో పనివున్న వారు వారి పనులు చేయించుకోవడానికి సమర్చించుకొనే తాయిలం, లంచగొండితనాన్ని పెంచుతుంది. కిందిస్థాయి మధ్యతరగతి సామాన్యులు వారిని చూచి ప్రభావితులై దారి తప్పి ప్రవర్తిస్తుంటారు. పక్కింటి జానకమ్మ గారింట్లో కలర్‌ టి వి కొన్నారండి, రెండు పేట్ల బంగారం గొలుసు కొనుక్కుంటున్నారండి అంటూ శ్రీమతి సన్నాయి నొక్కులతో ప్రారంభించి, ప్రెషర్‌ పెంచుకుంటూ వచ్చేసరికి, ఆ బాధ భరించలేకో లేక (ప్రేమతోనో, దానిక్కావల్సిన డబ్బు సేకరణకు (ప్రయత్నిస్తాడు. మామూలు పద్ధతిలో సాధ్యం కాదు. కొన్నాళ్ళు అడ్డదార్లు తొక్కడానికి మనసొప్పదు. ఎప్పుడో తప్పటడుగు వేస్తాడు లేదా తోటి ఉద్యోగి అలాంటి పనులు చేయటం చూచి, వాడు అలా చేస్తుంటే, నేనేందుకు చేయకూడదనుకొంటాదు. లేదా పై అధికారి తినటం చూచి అనుకరిస్తాడు. వ్యక్తిగా నైతిక పతనం ప్రారంభమవుతుంది. లంచగొండితనంతో పరిపాలనా వ్యవస్థ దుర్గంధ పూరితమవుతుంది. ఇలాంటి పని పదిమందీ చేయటం ప్రారంభిస్తే సమాజమే కుళ్లిపోవటం జరుగుతుంది. ఇటీవల పత్రికల్లో ఒకవార్త ఈ సందర్భంలో గుర్తుకు వస్తోంది. పనికోసం, ఉద్యోగాల కోసం విదేశాలకు వెళ్ళిన భారతీయులు వారి కుటుంబాలకు పంపిన మొత్తం గత సంవత్సరంలో 22 బిలియన్లు. ఇది చైనీయులు వారి దేశానికి పంపుతున్న మొత్తంకన్నా ఎక్కువే. ఈ ధనాన్ని పంపిన వారిలో అత్యధికులు ఇక్కడ నుంచి విదేశాలకు వెళ్లినపుడు సాధారణ కుటుంబీకులే. ఇలా పంపిన డబ్బు ఈ దేశంలో వున్నవారి కుటుంబీకుల జీవితాల్లో ఎటువంటి మార్పు తెచ్చిందో కేరళ వెళితే తెలుస్తుంది. వాళ్ల జీవిత స్థాయి ఒక్క ఉదుటున ఆకాశాన్నంటింది. వారి కొనుగోలు శక్తి పెరగటంతో ఆభరణాలు, వినిమయ విలాస వస్తువులు వోట్‌ కేకుల్లా అమ్ముడు పోతున్నాయి. విశాఖపట్నంలో పుట్టి పెరిగిన డాక్టరు లండన్‌లో ఉద్యోగం చేస్తూ, విశాఖ రావటం జరిగింది. విమర్శ - పరామ విష్టర్థలరూరుస్థ 47

కిక్కిరిసి పోయిన షాపింగ్‌ సెంటర్లు, మాల్స్‌ చూచి ఆశ్చర్యపోయాడు హైదరాబాద్‌ నగరంలో షాపింగ్‌ మాల్స్‌ ఓ చిన్న గ్రామం అంత ఉన్నాయి. దానినే నడిమంత్రపు సిరి అంటారు. తాజాగా ఐ.టి. రంగం విసృతంగా విస్తరించటం, వారి నెలవారీ జీతాలు అరవై వేల నుంచి లక్ష వరకూ పలకటంతో వారి జీవితాలు చుక్కలవైపు చూస్తున్నాయి. వారు ఉదయం డ్యూటీకి పోయి రాత్రికి గాని తిరిగిరారు. ఇంట్లో భార్యలు ఉబుసుపోక షాపింగ్‌కు బయలు దేరుతారు. అవసరమైనా, లేకపోయినా షాపింగ్‌ కోసం వచ్చారు కాబట్టి ఏదో కొని తీసుకొని వెళతారు. ఇటీవలి కాలంలో భారత ప్రభుత్వం డబ్య్యూటిఓ ఒత్తిడితో విదేశాల నుంచి 1500 వస్తువులపై పరిణామాత్మక ఆంక్షలు తొలగించటంతో, విదేశీ సరకులంటే మోజు పెరగటంతో వారి బలహీనతను విదేశీయులు కాసులు చేసుకొంటున్నారు. సాయంత్రం నైట్‌ క్షబ్బులకు దారితీసేవారున్నారు. తల్లితండ్రులను చూచి పుత్రరత్నాలు, పుత్రికారత్నాలు క్లబ్బులు, విందులు, వినోదాలు వగైరా. ఎక్కడకు దారితీస్తుందీ మధ్యతరగత్రి? ఈ పరిణామం అర్ధమేమిటి? ఎందుకిలా జరుగుతుంది? ఎవరెవరి ప్రయోజనాలకు ఈ పరిణామం తీరుస్తుంది? ఇటసలట్వీ విధానాల ఫలితంగా సమాజంలో పేద్ర సంపన్న వర్గాల మధ్య అంతరం గూండాలు పెద్దమనుషులై ప్రోద్రా న్నవారు మంత్రులయ్యారు ఇ. రు. కంట్రాక్టర్లుగా మారారు. హంతక నేరాలున్నః సామాను [వలు పతనమవుతున్నాల్వు, భద్రత క్రర్రువెంది. ఇటు వంటి వాతొనరణం న్య ప్రజలకు ఎటువంటి న విశ్వాసం సడలక్రుండ్రా వుంటుందా? న విశ్వాస్తాన్ని కలిగించగలదు? ప్రభుత్వం మీద క టి పరిస్థితిలో ద్బ్య సల. ట్రేయస్సు స్థానే వ్యక్తిగత శ్రేయస్సు చోటు చేసుకొంది. స్స ఆలో దుస; 'దిం౦చగ్షవ్నే భద్రత గ్యారంటీ చేస పడింది. మాన చేసల్లో డబ్బు సంష్రాదనెష్యడత వ. చేసుందనే అభిప్రాయం బలప దవ. దనెప్పుడైతే పై చ్చ సాధించిందో, ఆ ప్రయత్నానికి హద్దులు ల నాల్పుగృన్నర్ర కోట ముంది నిర్చుద్రో ట్‌ఉ ద్యోగొలొ కన్సమ్సర్షగ్ష కాంట్రాక్టు ఉద్లో శీగులున్నారని ప్రభుత్వ లెక్కలు. పర్మనెం సరకు ఉద్యోగ్సల స్య ఎ భగాలు చోటు చేసుకొంటున్నాయి. ప్రపంచబ్యాంకు ఆదేశం చి తొ 'ంఖ్య తగ్గించటం ప్రారం పని నుం లగించ్రడ్రాన్మి యజన్రాన్స భమైంది, కార్మికులను తమ ఇష్టం వచ్చినట్లు నృవాఖీ ఉీదోగం ఎప్పడు ఉడుకు న సస ఒతిడికి ప్రభుత్వం లొంగుబాటు చూపుతోంది. ఉన్న! ఫట్‌ రంగం కాస్త్ర ప్రచ్చ్శ కక తెలియదు; లేనివాడికి ఉద్యోగం వచ్చే సూచనలు లేవు. ట్లు పవేశ పెట్టడం వ్రల్ల కొత్తగా తోంది కాని ఆ కత్తికి రెండు వేపులా పదునుంది. కర లకు అవక్ష్యాా ఇస్తున్నా ఆ ఖ్‌ రిక్రూట్‌మెం్ట్సి నిలిచిపోతోంది. రెండో పక్క కొత్త ఉద్యో క్రమైన పరిజ్య్య్బా కాగ్గా అమెంక్రాట ఎంతమందికి లభిస్తాు? ఈ రంగంలో ఇదొక మరిక యువ తీవ్రంగా విమర్ష నంట లొను ఇండియాకు బెట్‌సోర్సింగ్‌ చేయటాన్ని అవ జి 7 ఎన్నోంది. కాగా క్ర రంగంలో ఉద్యోగావకాశాల పెరుగుదల2 (రి వా ( హొనుమంతగావ్షు

నీలినీడలను ప్రసరింపచేస్తుంది విద్యాధికులైన మధ్యతరగతి మెడచుట్టూ ఉచ్చుబిగిస్తోంది. ఈ పరిస్థితి మనషుల ఆలోచనలపై ఎటువంటి ప్రభావం కలగచేస్తుందో ఊహించటం కష్టంకాదు. ఎలాగోలాగు, ఏ పద్దతులవలంబించైనా, నాలుగు డబ్బులు వెనకేసుకోవాలనే తపన తప్ప, మరో ధ్యాస లేదు. 3. స్వాతంత్ర్య పోరాట సమరంలో మధ్య తరగతివర్ణం గణనీయమైన పాత్ర వహించింది. స్వాతంత్ర్యోద్యమ పిలుపును గ్రామగ్రామాలకు తీసుకొని వెళ్లింది. ఆస్తులు పోగొట్టుకున్నారు. జైళ్ల పాలయ్యారు. ఆ విధంగా వారొక కీలక పొత్ర వహించారు. స్వతంత్రం వచ్చిన తర్వాత, వారు రాజకీయ పదవుల వెంటపడ్డారు లేదా ఉద్యోగాల్లో స్థిరపడ్డారు. వారి ఆలోచనలు మారాయి, ధనస్వామ్యం విస్తరిస్తున్న వాతావరణంలో జీవిస్తున్న వారి లక్ష్యం కూడా ఆవైపే మళ్లింది. తమ జీతభత్యాల పెంపుదల, తమ ఉద్యోగాల్లో ప్రమోషన్లు, తమ బిడ్డల చదువులు, వారిని అమెరికా పంపించాలనే తహతహ - ఈ రుంరూటనలో పడ్డారు, అయితే ఆర్థిక పరిస్థితులు వారికి అనుకూలంగా లేవు ఉద్యమాల్లో పాల్గొంటున్నారు. సమ్మెలు చేస్తున్నారు. వారు తమ జీతభత్యాల పెరుగుదల కోసమే కాక, తాము పనిచేసే సంస్థల ప్రయోజనాల గురించి పట్టించుకోవటం ప్రారంభించారు. ఈ మార్పును ప్రభుత్వం హర్షించాల్సింది పోయి ప్రమాద సంకేతాన్ని చూపింది. వారు ఆక్టివైజ్‌ అయి, ఉద్యమాలను విస్తరించడం ప్రారంభిస్తే తమ పీఠాలు కదిలిషోతాయి. అటు గ్రామాలలో ప్రజలు, ఇటు పట్టణాల్లోని మధ్యతరగతి ప్రజలు కూడా ఉద్యమాలు (్ర ంభిస్తే, వాటి నుంచి ఉద్భవించే సునామీలో ప్రభుత్వాలు కొట్టుక పోతాయి. కాబట్టి వీరిని ిద్జగిం గాల. దువ్వాలి, జోకొట్టాలి. నాలుగు రొట్టెముక్కలు పారేస్తే వాళ్ళు సద్ధుమణుగుతారు. క కా పెరిగే చర్యలు, 1) మధ్యతరగతిని కింది స్థాయి. పైన్యాయి న్యు భరించే కుషన్‌ వారికి పెట్రోలు ధర పెరిగినా, గ్యాస్‌ ధర పెరిగినా వారికి ఆ పెరుగు అమలు చేసింది. 2) వుండేలా చేసింది. విభజించి పాలించు అనే ్రిలిష్‌ పాలకుల విధా ల్పించారు వారిని ఉద్యమాలకు దూరం చేయటమే కాకుండా, ఉద్యమానే నిరం వు వారు ఎందులో (ప్రపంచబ్యాంకు స్వలాభం కూదా వుం రాయ చడాని తన విధానాలను వీరి నిర్ణయాలు తీసుకొనే స్థాయిలో వుంటారు కాం కుట అని అనుకోవాల్సిన పనిలేదు. ద్వారా నిర్ణయ వ్యవస్థలోకి చొప్పించటం. ద్ర మోర్చువా ప్రభుత్వాల స్వభావమే అది. లట సాయి వధ్యతరగతి ఊడకే ఈ ఉన్నత మధ్యతరగతి పోకడలను గమన కలుస్తాయి ఆలోచనలు తీవ్రమార్గాన కూర్చోదు క్రదా. వాళ్ల తలకాయల్లో కూడా పరుగుల వచ్చు. కార్మిక వర్గంలో కూడా ఈ పడత్రా్బ్బా అయితే వారిలో కొందరే విజయం నవని చేసే కార్మికుల జీతాలు ఎక్కువగా పరిణామం గోచరిస్తుంది. కార్మికుల్లో నైపుణ్యత అవస వై మర్ష

• వరా విస్థుష్తలర కలో 149

వుంటాయి. వారే ఎక్కువగా ట్రేడ్‌ యూనియన్ల నాయకత్వం వహిస్తుంటారు. దేశంలో ట్రేడ్‌ యూనియన్లు అన్నీ ఏదో ఒక రాజకీయ పార్టీ ప్రాబల్యంలో వున్నాయి. కాగా అ పార్టీల ప్రభుత్వానుకూల, వ్యతిరేక విధానాలు ఆయా ట్రేడ్‌ యూనియన్ల కార్యకలాపాలను డిమాండ్లను ప్రభావితం చేస్తుంటాయి. బయట నుంచి, అంటే ఆయా రాజకీయ పార్టీలు నిర్దేశించిన వారే నాయకులవుతారు. నిజంగా కార్మికుల ప్రయోజనాల కోసం పని చేసే రాజకీయ పార్టీలైతే, ఆ పార్టీలు ఎంపిక చేసిన నాయకులు కూడా ఆ ట్రేడ్‌ యూనియన్లను తమ వ్యక్తిగత, రాజకీయ (ప్రయోజనాలకు ఉపయోగించుకోరు. కాని, అనుభవం చెబుతున్నదేమంటే యజమానులు వేసే గడ్డి తిని కార్మికులకు ద్రోహం చేసే నాయకులకు కొదువలేదు. కార్మికుల్లో అధిక జీతాలు సంపాదించేవారు కూడా మధ్యతరగతి వర్షం అడుగుజాడల్లో పయనిస్తున్నారు. ఒక రకమైన లేబర్‌ అరిస్ట్రోక్రసీ కార్మిక యూనియన్లను వర్గేతర పధంలో నడిపిస్తున్నారు. వీరిని కూడా మధ్య తరగతి ఉన్నత వర్గంలో చేర్చవచ్చు. గొప్ప విన్లవకారుల్లా ఉపన్వాసాలిస్తూ ఆచరణలో కార్మిక ఉద్యమాలను విచ్చిన్నం చేస్తుంటారు. ఇటువంటి వారు పాలకులకు దగ్గర చుట్టాలు, మెల్లమెల్లగా పోరాటాలకు దూరమవుతారు. 'ప్రపంచబ్యాంకుకు, దాని కనుసన్నల్లోని ప్రభుత్వాలకు కావాల్సింది అదే.

మధ్య తరగతిని ముఖ్యంగా యువతను వారి ఆలోచనలను పక్కదారి పట్టించడానికి పాలకవర్గం సినిమాను ఒక పదునైన ఆయుధంగా ఉపయోగిస్తోంది. అంగాంగ, అర్ధ నగ్న ప్రదర్శనలు సెన్సారు లేకుండా దర్శనమిస్తున్నాయి. వారిలో కోర్కెను ప్రకోపింపచేసి, సెక్సు నేరాలకు పురిగొల్పుతుంది. సమస్య ఏర్పడితే చాలు హింస ఒక్కటే పరిష్కారమనే విధంగా చిత్రించటం జరుగుతుంది. దీని ఫలితంగా కాలేజికి వెళ్లే యువతులను వెంటాడడం (యువకులను అల్లరిపెట్టే అమ్మాయిలు కూడ తయారయ్యారు), ఆఫీసుల్లో తోటి ఉద్యోగినులను లొంగదీసుకొనే ప్రయత్నాలు, అవతలివాడిని ఎలా చంపాలో, ఎలాంటి ప్లాను తయారు చేసుకోవాలో, హత్య చేసి ఆ నేరం నుంచి ఏలా తప్పించుకోవాలి లాంటివన్నీ తెరమీద చూపిస్తున్నారు. ఇది బుల్లి తెరమీద కూడా చూస్తున్నాం. కుటుంబ సమేతంగా టి వి చూడటానికి ఇబ్బంది ఫీల్‌ అవుతున్నాం: హోస్టళలో మానభంగాలు, కాలేజీల్లో విద్యార్థినుల హత్యలు - ఇవన్నీ సినీమా, టీవిల ప్రభావమే.

టిని విచ్చలవిడిగా చిత్రించటాన్ని అనమతించటంలో 'ప్రభుత్వ ఉద్దేశం స్పష్టం. పేదలు తమ

బాధలనుంచి తాత్మాలిక ఉపశమనం కోసం కల్లు సారా తాగితే, విద్యాధికులమనుకొనే మధ్యతరగతి మనుషులు ఆ కారణమైనా లేకుండానే మందుకు, మగువకు బానిసలవుతున్నారు. గృహిణులు హింసకు గురవుతున్నారు. కుటుంబాల్లో చిచ్చురగులుతోంది. ఇదంతా ప్రభుత్వ విధానాల చలవే.

మధ్యతరగతి ప్రజల జీవితాల్లో చూస్తున్న ఈ పరిణామాన్ని గురించి మరింత అధ్యయనం జరగాలి, 50 ఫర -వరామర్న

వి, హనుమంతరావు

ఓ చిన్నదీపం వెలిగింది ఈ చిమ్మచీకటిలో మినుగు మినుగుమంటూ ఓ చిన్న దీపం వెలిగింది. అదే ప్రజల్లో పెల్లుబుకుతున్న చైతన్యం; తమకున్న హక్కుల గుర్తింపు. మామూలుగా మహజర్లతో ఏమీ జరగదనే గ్రహింపు వారి ఆగ్రహాన్ని అద్దంపట్టే నిరసన ప్రదర్శనలు, ఊరేగింపులు, ప్రభుత్వ కార్యాలయాలపై దాడులు, భూమికోసం పోరాటాలు, ప్రభుత్వ కార్యాలయాల ముందు ధర్నాలు, నిరాహారదీక్షలు, మంత్రుల 'ఘెరావ్‌లు, హింసకు పాల్పడడం, మావోయిస్టు దళాల్లో చేరటం, చట్టసభల్లో ప్రజా సమస్యలపై చర్చలతో ఆగకుండా ప్రజల్లో పెల్లుబుకుతున్న ఆందోళన, ఆగ్రహాలను ప్రతిబింబించే ప్రయత్నాలు, తిరుగుబాట్లు-ఇవన్నీ ప్రభుత్వానికి ప్రజలు చేస్తున్న హెచ్చరికలు. ఈ హెచ్చరికలను పాటించక పోవటమే చంద్రబాబు ఓటమికి దారితీసింది. పాఠాలు నేర్చుకోని ఏ పాలకులకైనా ఆ గతే పడుతుంది. ఓ ప్రముఖ కార్మిక నాయకుని స్పందన పత్రికా రచయిత జీవితం “మూడు పూలు-ఆరు కాయలూ గా వుంది అందు ఒక మిత్రుడు. అది అసిధారావ్రతం వంటిది అంటాడు మరొక మిత్రుడు. నాకు అన కమంది ఆ వ్యాపకంలో వుండే మిత్రులున్నారు వారి జీవితాలను పరిశీలిస్తే రెండూ నిజమ డు కాలానుగుణ్యంగా మారగలిగిన వారు “ పూలు-కాయలు" సొమెత రొద్‌ పోయా ప ్లాట్లు-ఆరు బ్యాంక్‌ ఎక్కాంట్లు' స్థాయికి ఎదిగారు ప్రళ్య్థ నాయకుల ల వ్యాసంగుడికి పెట్టడమే వీరి ధర్మం. విషయాల లోతుకెళ్లి వివరించడం ప్రారంభిసే ఆ షః కూ న్‌ ఎదురయ్యేది “దేవిడిమన్నా?” దీన్నే ఇన్వెస్టిగేటివ్‌ జర్పలీజం అంటున్నా. వార్తలకు, తెహల్మాఛానెల్‌కు ఉన్న తేడా వంటిది. క సంబంధాలకు ఈ రెంటినీ మించిన మరొక రచనా వ్యాసంగం వుంది అది వార్తకు స్‌ ద కు సందె సంబంధాన్ని బహిర్గతం చేసేది ఈ బర్త ంది చదువరిని ఆలోచనాపరుదిని పెద్దగా తోద్బడదు కాని సమాజపురోగమనాలకీ కష్ట చైత్య పూరితమైన మార్చుకు చేస్తుంది. కాందకచో సామూహికంగా కార్యరంగంలోకి దించా బి ఓ దారితీయవచ్చు. “కలలో చేరిపోయారు. తానే ఆ జాబితాలోకి రిలయన్స్‌ గ్రూపు సోదరులు ప్రపంచ సంపన్నుల ఇతర సంపన్నులతో పోల్చే లెక్కలు అన్నీ ఎక్మినంత సంబరంగా వారి ఫోటోలు, ఆస్తి వివరాలు, తరహా. ఇచ్చి ఆకర్షణీయమైన వార్తగొ బాక్స్‌ కట్టీ వేసేది ఒ కృతిమ దారాలు స్మగుల్‌ చేసి “బ్లాక్‌” లో ఒకనాడు రిలయన్స్‌ వ్యవస్థాపకుడు ధరూలాల్‌ చిత్రం చేసి వేయడం గొలివాటం అమ్మేవాడని రాసిన పత్రికే ఆ కంపెనీ విజయో ఆయనేనంటారు. విలేఖరులకు “విమల్‌ జర్నలిజం, ఇలాంటి జర్నలిజానికి జన్మనిచ్చింది పతిస్పందించేలొ చేసుకొనే వారని ప్రతీతి. సూటింగ్స్‌” బహుమానాలు ఇచ్చి: అనుకూలంగొ (

అంబానీ సామ్రాజ్యం ఇందిరాగాంధీ హయాంలో ఆర్‌.కె.ధావన్‌ కనుసన్నల్లో ప్రభుత్వ యంత్రాంగం చేసిన దాస్యంతో పెరిగిందని వివరాలతో ఒకమాసం పాటు సీరియల్‌ వ్యాసాలు ప్రచురించి అనాడు ఇండియన్‌ ఎక్స్‌ప్రెస్‌, ఎన్‌.డి.ఎ అధికారానికి వచ్చినంతవరకు “స్వదేశీ” జపం చేసిన అడిటర్‌ గురుమూర్తి గారి ఇన్‌వెస్టిగేషన్‌ అది. “బాంబే డైయింగ్‌” “రిలయన్స్‌ టెక్స్‌టైల్స్‌” కార్పోరేట్‌ యుద్ధంలో సాగిన పరిశోధనా వ్యాసంగం అది.

షేర్‌ మార్కెట్‌ను మధ్యతరగతి ప్రజల గుమ్మంలోకి తెచ్చాడని దీరుభాయ్‌కి కీర్తి కిరీటాలు పెట్టేది ఒక తరహా. ఆ మార్కెట్‌ను నమ్మి ప్రభుత్వరంగం సంస్థలు తొమ్మిది వేలకోట్లు నష్టపడడం బహిర్గతం చేసింది పార్లమెంటరీ కమిటీ అనేది ఒక ప్రత్యామ్నాయ జర్నలిజం. ఎన్ని మధ్యతరగతి కుటుంబాల గుమ్మాలు వేలంపాటల పాలయ్యాయో వివరించి వుంటే...

తనదంటూ ఏమీలేని ధీరూభాయ్‌ వారసులు ప్రపంచ ధనవంతుల్లో చేరారు. అదే కాలంలో పిత్రార్జితమైన పొలాన్ని నమ్ముకున్న వ్యవసాయదారుడు దివాలా ఎత్తాడు. దానికీ దీనికి వున్న అవినాభావ సంబంధం చెప్పడం సామాజిక ధర్మం నెరవేర్చే జర్నలిజం.

ఈ జర్నలిజం సూట్‌కేసుల్లో “సూటింగ్‌”లు ఇవ్వదు సరికదా దీనితో దెబ్బతిన్నవాడు తెగించి “షూటింగ్‌కు పాల్పడితే ఆ కుటుంబం అనాధగా మిగులుతుంది.

ఇది తెలిసే దశాబ్దాల తరబడి ఆ వరవడి జర్నలిజానికి కట్టుబడి వున్న వాళ్లకు జోహార్లు చెప్పాల్సిందే.

వారే నాకు ఆస్తలు, అనుసరణీయులు.

కార్చొరేట్ల సమరం వదిలేద్దాం. ప్రజల జీవనపోరాటంలో జర్నలిజం ఎన్ని రూపాలో ఒకసారి చూద్దాం.

“టమాటో ధర కిలో రూపాయకి పడిపోయింది రైతులు దివాలా తీశారు.” అంటూ ఈ మధ్య ఒక వార్త పత్రికలలో వచ్చింది.

ఆ మర్నాడే మా ఇంట్లో టమోటో పౌడర్‌ ప్యాకెట్‌ చూచా. 50 గ్రాముల ప్యాకెట్‌ రు. 24లు, కేజి. రు.480లు, బాగా కూరగాయల ధరలు పెరిగిన రోజున టొమాటో కె.జి, రు. 16లు. కూరగాయగా వినిమయదారుడు చెల్లించింది ఇది. అదే రు. 16కు అదే వినిమయదారుడు అవే కాయలు, బాంబినో, కిసాన్‌ ఫుడ్‌ ఇండస్ట్రీలు కె.జి. రు.4860లు ఇచ్చి పొడి కొంటున్నారు.

ఫుడ్‌ ఇండస్ట్రీ పెరిగేందుకు కేంద్ర ప్రభుత్వం వెంచర్‌ కాపిటల్‌ నుంది, తక్కువ రేటుకు భూములు, టాక్స్‌ వాలీదేస్‌, వడ్డీ రాయితీతో బ్యాంకు రుణాలు ఇచ్చి ఆ రంగం లాభదాయకం చేస్తుందో వివరించే వ్యాసపరంపరతో యువకులను ఊరించే వ్యాసాలు చూస్తాం.

ఈ రాయితీలన్నీ రైతులను, వినిమయదారులను కొల్ల గొట్టేందుకు ఇచ్చే అస్త్రాలని రాసే పత్రిక లెన్ని? వాటికి వచ్చే ప్రకటనలెన్ని?

మన చేతి వేలుతో మనకన్నే పొడిచే పత్రికలకు మనం చందాలిచ్చి పోషిస్తాం. మన చందాలు అంకెలుగా మార్చి అవి అడ్వర్స్‌టైజ్‌మెంట్లు తెచ్చుకుంటాయి. చందాలు కాదు, ప్రకటనల రాబడే 7 బ్‌ విమర్శ - పరామర్శ

వి. హనుమంతరావు

మాకు మిన్న అంటూ ఈసడిస్తాయ మనలను. ఆ ప్రకటనల ఖర్చు, వినిమయదారుడి ధరలో కలుస్తుంది. అదీ మనమే చెల్లిస్తున్నామని చెప్పే జర్నలిస్టు ప్రకటనలు రాని పత్రికలోనే రాస్తాడు. వాటిని, తద్వారా ఆ జర్నలిస్టును మనమే “దారిద్ర్యపురేఖ” దాటనివ్వం.

అయినా ఆ లక్ష్యానికే కట్టుబడి, ప్రజలను చైతన్యవంతులను చేద్దాం, ఈ సమాజాన్ని మారుద్దాం అని జీవితాంతం తపనపడే జర్నలిస్టుకు “జిందాబాద్‌” అనైనా అందాం.

ఫుడ్‌ ఇండస్ట్రీలో, ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో, అందునా టమాటో సమృద్ధిగా పండే మదనపల్లెలో రిలయన్స్‌ ప్రవేశిస్తున్నదని శీర్షిక కట్టిన పత్రికా వార్త చూశాను.

ఈ రాష్ట్రంలో టమాటో రైతులు, కూరగాయలు తినదలచినవారి మెడకు పడబోయే “వురి” సంగతి చెప్పే వార్త ఎక్కడా మెయిన్‌స్టీమ్‌ పత్రికలలో కనిపించదు.

ప్రత్యామ్నాయ ఇంధనంగా జట్రోఫా మొక్కలు అని ప్రభుత్వం పాలసీ ప్రకటించింది. “దేశంలో లక్ష ఎకరాల్లో జట్రోఫా సాగుకు రిలయన్స్‌ ప్రయత్నం” అని వార్తలో కమర్షియల్‌ పేజీలు, ప్రక్కనే రంగుల్లో రిలయన్స్‌ ఎనర్జీ ప్రకటన కళకళలాడాయి.

ఆధునిక జీవితానికి ఊపిరిగా వున్న ఇంధనరంగంపై ఆధిపత్యానికి రిలయన్స్‌ ప్రయత్నం, దాని దుష్ఫలితాలు ఏ కమర్షియల్‌ పేజీ ఇంతవరకు వివరించలేదు.

"స్పెషల్‌ ఎకనమిక్‌ జోన్స్‌” పేరిట లక్ష్మ జట్రోఫా పేర మరొక లక్ష ఎకరాలకు రిలయన్స్‌ భూస్వామి బెతుంది. పాతిక వేలకు కొన్న ఎకరా, వచ్చే వడాది రిలయన్స్‌ బ్యాలెన్స్‌ షీట్లో లక్షల ఆస్తిగా మారుతుంది.

ఆడిటర్‌ కలం పోటుతో పెరిగిన ఈ “మిధ్యా” ఆస్తి మీద బ్యాంకులు 90 శాతం అప్పులిస్తాయ్‌. ఆ అప్పులతో తమ కంపెనీ షేర్లను స్టాక్‌ మార్కెట్లో కొంటారు. వాటిధర పెంచుతారు. నాయకులు ఈ దీపపు వెలుగులో భవిష్యత్‌ వెతుక్కునే పురుగులౌతారు. స్టాక్‌మార్కెట్‌ పతనమౌతుంది. కథ పునరావృతమౌతుంది.

కృత్రిమదారం అమ్మకంతో ప్రారంభమైన “రిలయన్స్‌” కృత్రిమంగా వుందే కాపిటలైజేషన్‌ పేరుతో మరీ పెరుగుతుంది.

మనం ఒక మిధ్యా ప్రపంచంలో, అభివృద్ధి అంకెల గారడీలో కుంగి పోతున్న “మన” జీవితాలను, “నాది” మాత్రమేలే అనుకుంటాం. అందుకు కారణం ఇంటివాస్తు, జాతకంలో గ్రహాల చూపు, ఏడుకొండల వాడి దయ తప్పడంలో చూసుకొని, పరిహారంకోసం మరికొంత “చేతిచమురు” వదిలించుకొంటున్నాం.

ఎఫ్‌డిఐ తో వచ్చే పరిశ్రమలు "జాబ్‌లాస్‌” పరిశ్రమలు అని వ్యాసాల్లో విమర్శలు రాసే అధినేతలే అధికారం వున్నచోట, విదేశీ పెట్టుబడికి ఎర్రతివాచీల స్వాగతం పలుకుతున్నారు. విదేశీ ద్రవ్యం రిటైల్‌లో ప్రవేశిస్తే కోట్లాదిమందికి ఉపాధి పోగడతాయ్‌ అన్న గొంతుకి రిలయన్స్‌ రూపాయలతో రిటైల్‌షాపింగ్‌కు స్వాగతం చెప్పి, ఉపాధి అవకాశాలను పెంచుతాయని వాదిస్తున్నారు.

విమర్శ - వరామ పనన 709

విదేశీ పెట్టుబడి మినహా, మనదేశ అభివృద్ధికి మరొకమార్గం లేదనే పెద్దలు ఒక్కొక్క రంగానికే అభివృద్ధికి ఎన్ని లక్షలకోట్లు పెట్టుబడి కావాలో చెపుతుంటారు. ఉదాహరణకు మనదేశం పురోగమించాలంటే ఇన్‌ఫ్రాస్ట్రక్చర్‌ రంగానికి లక్షకోట్ల రూపాయలు పెట్టుబడి కావాలంటారు. మనదగ్గర అంత పెట్టుబడి లేదనీ అంటారు. విదేశీపెట్టుబడి తప్ప దిక్కులేదంటారు. ఆ విదేశీ పెట్టుబడి పైవేట్‌వ్యక్తులదేనని నమ్మబలుకుతారు. కాబట్టి ప్రైవేట్‌ విదేశీ పెట్టుబడి తప్పదంటారు. కాపిటలిజం తప్ప ప్రపంచానికి మరొక మోక్షమార్గం లేదన్న థాచరిజంకు అయితే భారత పెట్టుబడిదారీవర్ణం చేతిలో పదమూడున్నర లక్షల కోట్ల నల్లధనం వుంది. మూడున్నర లక్షల కోట్లు బ్యాంకుల బకాయిలు వారి చేతిలో వున్నాయి. లక్షకోట్ల రూపాయలు వాళ్లు కేంద ప్రభుత్వానికే బకాయిలు వున్నారు. ఇవన్నీ ప్రజలసాత్తు. ఈ డబ్బునే చూపి మరింతగా (ప్రభుత్వరంగ ఆర్సిక సంస్టలను దోచుకొంటున్నారు. పరిశమల మీద పరిశ్రమలు పెడుతున్నారు. తోక. కనిపించే న్‌ € రియల్‌ ఎస్టేట్‌ కన్‌స్ట్రక్షన్‌ కాంట్రాక్ట్‌ ఫైనాన్స్‌ రంగాలలో ప్రవేశిస్తూ, సమాజానికి కృత్రిమ సంపదను చూపి మోసగిస్తున్నారు. ఇవన్నీ ప్రజలకు నచ్చేవిధంగా చెప్పే నైపుణ్యంగల జర్నలిజం కావాలి. ఆందుకు అంకితమై జీవితం గడిపిన వారిని ఆరాధించాలి. ఆ వరవడిని ప్రోత్సహించే సంస్కృతిని, మనం అలవర్చుకోవాలి. అప్పుడే జర్నలిజం బ్రతుకుతుంది. అదే సూర్యుడి వెలుగు మిగతావి కృత్రిమ బ్యాటరీ వెలుగులు..... జాం అయా 54 కచ వి. హనుమంతరావు

అక్షర సాన్నిహిత్యం

హనుమంతరావు గారు ఒకరకంగా నాకు గురువుకాని గురువు అయితే నేనాయనకు శిష్యుడినికాని శిష్యుడిని. నాకూ ఆయనకూ నలభై సంవత్సరాల తేడా. నేను పుట్టేటప్పటికే ఆయన సుందరయ్యగారికి లేఖకుడిగా, “ప్రజాశక్తి, “విశాలాంధ్ర పత్రికలకు బెజవాడలోనూ ఢిల్లీలోనూ విలేకరిగా, మొట్టమొదటి పార్లమెంటు సమావేశాలను రిపోర్టు చేసిన తెలుగువాడిగా అనేక విజయాలు సాధించారు. నేను రచయితగా పుట్టేటప్పటికే ఆయన వేలాదిగా వ్యాసాలు రాసి ఉన్నారు. ఆయన ఆత్మకథ 'విమర్శ-పరామర్శ'లో నేను నాలుగు మాటలు రాయాలని ఆయన కోరుకోవడం ఆయనకు నా మీద ఉన్న (ప్రేమాభిమానాల వల్లనేగాని నా అర్జత వల్ల కాదు. పదిహేను సంవత్సరాలుగా ఆయనతో నిరంతర సంభాషణలో ఉన్నందువల్ల కూడ ఆయన నా మాటలు ఈ పుస్తకంలో ఉండాలని అనుకుని ఉండవచ్చు.

ఆయన రచనలతో నా పరిచయాన్ని ఎంతవెనక్కి తవ్వగలనో తెలియడం లేదుగాని ఆయనను

మొదటిసారి చూసిన జ్ఞాపకమైతే 1982-88లది. అప్పుడు నేను ఉస్మానియాలో ఎకనమిక్స్‌ ఎం.ఎ. చదువుతున్నాను. అప్పటికే అడపాదడపా ఆయన వ్యాసాలు చదువుతున్నాను గాని అంతకన్న ఎక్కువగా ఆయన అప్పుడు ప్రచురిస్తుండిన 'ఆంధ్రప్రదేశ్‌ ఇయర్‌ బుక్‌' చదువుతూ, నా రచనలలో దానిలోని వివరాలను, గణాంకాలను వాడుకుంటూ ఉన్నాను. ఒకరోజు '“విఎచ్‌ దగ్గరికి వెళ్ళాం వస్తావా అని సి. వి.సుబ్బారావు గన్‌ఫౌండ్రిలో లేపాక్షి పక్కన ఒక పాతభవనంలో మొదటి అంతస్తులో ఉన్న దేటా న్యూస్‌ ఫీచర్స్‌ ఆఫీసుకు తీసుకువెళ్లాడు. అక్కడ మొదటిసారి హనుమంతరావు గారిని చూసినట్టు జ్ఞాపకం.

ఆ తర్వాత పది సంవత్సరాలకు నూతన ఆర్థిక విధానాలు మొదలయినతర్వాత నేను కూడా రాజకీయార్థిక వ్యవహారాలమీద రాయడం, మాట్లాడడం మొదలుపెట్టాను. అప్పటికే ఆ విషయాలమీద ఎబికె ప్రసాద్‌ గారు, హనుమంతరావు గారు విరివిగా రాస్తున్నారు. వాళ్ల వ్యాసాలను జాగ్రత్తగా చదువుతుండేవాణ్ని గనుక వాళ్లిద్దరితో కూడా అలా అక్షరసాన్నిహిత్యం పెరిగింది.

నేను బెంగుళూరులో “ఎకనమిక్‌ టైమ్స్‌'లో పనిచేస్తున్నప్పుడు 1994లోనో, 95లోనో ఒక మిట్టమధ్యాహ్నం హఠాత్తుగా భుజానికి ఒక గుద్దసంచీ తగిలించుకుని హనుమంతరావుగారు మా రెసిడెంట్‌ ఎడిటర్‌ గదిలో ప్రవేశించారు. నేను పరుగెత్తుకెళ్లి పలకరించాను. అప్పటికి నాకు ఆయన చాల పరిచయం కాని ఆయనకు నేను తెలియదు. ఆయన అప్పుడు బెంగుళూరు వివేకానంద యోగ కేంద్రలో ఒకవైపు యోగా నేర్చుకుంటూ, మరొకవైపు ఆ కేంద్రానికి సమాచార సంబంధాలు నిర్వహిస్తూ, అదే సమయంలో ఆర్థిక విషయాల మీద వివిధపత్రికలకు వ్యాసాలు రాస్తూ ఉన్నారు. అలా పరిచయమైన తర్వాత ఆయన చాలాసార్లే నన్ను కలవడానికి “ఎకనమిక్‌

టైమ్స్‌” ఎం.జి. రోడ్డు ఆఫీసుకు వచ్చారు. ఆయన రాసిన దాదాపు వంద వ్యాసాల కట్ట ఒకటి

ఇచ్చి వాటిని ఎడిట్‌ చేసి అభిప్రాయం రాసి ఇమ్మన్నారు. నేను వాటిమీద అభిప్రాయం రాసి విమర్శ - వరామ చ

ఇస్తే దానికి పారితోషికం కూడా ఇచ్చారు. (ప్రేమతో, ఇష్టంతో చేసిన పనికి ప్రతిఫలం ఎందుకంటే బలవంతాన జేబులో డబ్బులు పెట్టారు.

ఇక 1995లో నేను బదిలీ మీద హైదరాబాదు 'ఎకనమిక్‌ టైమ్స్‌'కు వచ్చిన తర్వాత మా బంధం మరింత బలపడింది. వైప్రాయ కుట్రతో ఆగస్టులో చంద్రబాబు నాయుడు అధికారం చేపడితే నా బదిలీ సెప్టెంబరులో జరిగింది. చంద్రబాబునాయుడు ప్రభుత్వం తీసుకున్న ప్రతి విధాన నిర్ణయం మీద, ప్రతి రాజకీయార్థిక చర్య మీద, వాటి వెనుక ఉన్న ప్రపంచబ్యాంకు ఆదేశాలమీద హనుమంతరావు గారూ నేనూ చర్చించుకునేవాళ్లం. గంటలకు గంటలు ఆలోచనలు పంచుకున్నాం. ఆయన రచనలమీద ఆ సంభాషణల (ప్రభావం ఎంతో నాకు తెలియదుగాని అప్పటి నా రచనల మీద ఆయన ప్రభావం అపారంగా ఉండేది.

అలా బలపడిన బంధంతోనే ఆయన “ఆంధ్రప్రదేశ్‌ ప్రత్యామ్నాయ ఆర్థిక సర్వే పనిలో నన్ను భాగం చేశారు. 'సమీక్షు పత్రిక పెట్టాలనుకున్నప్పుడు నన్ను వ్యవస్థాపక సలహామండలిలో భాగం చేశారు. 'సమీక్షు రిజిస్టేషన్‌ కారణాలవల్ల 'వీక్షణం'గా మారిన తర్వాత నా మీద మరింత బాధ్యత పెట్టారు. చివరికి 2005 జనవరి నుంచి నన్ను వర్కింగ్‌ ఎడిటర్‌ను చేసి పత్రికను పూర్తిగా నా చేతుల్లో పెట్టారు. అప్పుడప్పుడు ఆయనకు ఇబ్బందికరంగా ఉన్న రచనలు వేసినా ఓపికతో ఆమోదించారు. సెంటర్‌ ఫర్‌ డాక్యుమెంటేషన్‌, రిసర్చ్‌ అండ్‌ కమ్యూనికేషన్‌ (సిడిఆర్‌సి) సంస్థను ఏర్పాటు చేసినప్పుడు దాని వ్యవస్థాపక బోర్డు సభ్యుడిగా ఉండడానికి అంగీకరించారు. సిడిఆర్‌సి ప్రచురణగా వెలువడిన ఫిఫ్టీ ఇయర్స్‌ ఆఫ్‌ ఆంధ్రప్రదేశ్‌ పుస్తకానికి సహసంపాదకుడిగా గత రెండు సంవత్సరాలలో నాతో ఇబ్బందులూ పడ్డారు, నన్ను ఇబ్బందులూ పెట్టారు.

అలా గత పదిహేను సంవత్సరాలలో మొదటి ఐదు సంవత్సరాలు అప్పుడప్పుడూ, తర్వాతి పది సంవత్సరాలు నిరంతరంగానూ సాగుతున్న మా సంభాషణలో, సంబంధంలో, అక్షర సాన్నిహిత్యంలో ఆత్మీయంగా తలచుకోదగిన ఆర్ధ జ్ఞాపకాలు ఎన్నో ఉన్నాయి. ఇంతకాలంగా నా పట్ల ఆయన చూపుతున్న (ప్రేమాభిమానాలను, వాత్సల్యాన్ని సగౌరవంగా మననం చేసుకుంటూ కృతజ్ఞతాసూచకంగా శిరసు వంచడం తప్ప ఆయన అత్మకథ గురించి అభిప్రాయం రాయడానికి అవసరమైన శక్తి సామర్థ్యాలు నిజంగా నాకు లేవు.

అయితే ఒక పాఠకుడిగా ఈ 'విమర్శ-పరామర్శ' మీద ఒకటి రెండు అభిప్రాయాలు చెప్పాలి.

మొదట - హనుమంతరావుగారు గడిపిన అసాధారణమైన, వైవిధ్యభరితమైన జీవితంలోని సంపన్నమైన అనుభవాలలో చాల తక్కువ మాత్రమే ఈ రచనలోకి వచ్చాయి. ఆయన తన అర్థశతాబ్ది పాత్రికేయ జీవితంలో వేలాది అనుభవాలు పొందారు. వేలాది మందిని కలిశారు. వేలాది రచనలు చేశారు. వందలస్టలాలు పర్యటించారు. డజన్లకొద్దీ ప్రముఖులతో సన్నిహితంగా గడిపారు. ఆ అనుభవాలన్నిటినీ వివరంగా రాయగలిగికే అది ఒకరకంగా తెలుగు ప్రజల గత అర్థశతాబ్ది సామాజిక చరిత్ర అవుతుంది. ఆయన అ సామాజిక చరిత్రలోని అతి కీలకమైన ఘట్టాలెన్నిటికో సాక్షిగా ఉన్నారు గనుక ఆయన మాత్రమే చెప్పగల అంశాలెన్నో ఉన్నాయి. ఆయన ఆ కీలక ఘట్టాల లోతుపాతులను గురించి ఆయా ఘట్టాలలో విభిన్న పాత్రలు వహించిన (6 పాడ

వి. హనుమంతరావు

వారి ద్వారా చూసీ, వినీ ఉన్నారు గనుక అవి ఆయన మాత్రమే చెప్పగలరు. అవన్నీ ఆయన అక్షరీకరిస్తే బాగుండునని కోరుకోవడం అత్యాశ కాదనుకుంటాను. రెండు - ఎనిమిది పదులు దాటిన హనుమంతరావుగారిలో చాల సందర్భాలలో నాకు పసితనపు అమాయకత్వం కనిపిస్తుంది. ఎంతో జీవితానుభవం ఉండి, ఎంతో అధ్యయనం ఉండి, చాల లోతయిన విశ్లేషణ చేయగలిగిన హనుమంతరావుగారు కొన్ని విషయాలను అర్థం చేసుకోవడంలో, (గ్రహించడంలో, విశ్లేషంచడంలో ఇంత అమాయకంగా ఎలా ఉండగలరా అని నాకు ఆశ్చర్యం వేస్తుంది. తెలంగాణ ప్రాంతం పట్ల అమలయిన వివక్ష గురించి, తెలంగాణ విషయంలో ఆంధ్రప్రదేశ్‌ పాలకవర్థాలు ఇచ్చిన అనేక హామీలను, వాగ్దానాలను ఉల్లంఘించడం గురించి, నక్సలైటు ఉద్యమం గురించి ఈ పుస్తకంలో ఆయన వెలిబుచ్చిన అభిప్రాయాలు ఇతరేతరంగా ఆయనకు ఉన్న విశ్లేషణా శక్తికి సరిపోయినవి కావని నాకనిపిస్తుంది. మూడు - ఆయనకు అంకెలమీద ఉన్న శ్రుమను గురించి ఆయనే చెప్పుకున్నారు. అంకెలను, అందులోనూ ప్రభుత్వాలు, పాలకవర్గాలు ప్రకటించే అంకెలను అంతగా నమ్మనవసరం లేదేమోనని, వాటిని మరింత జాగ్రత్తగా పరీక్షించాలేమోనని నేననుకుంటాను. అంకెలు, గణాంకాలు సామాజిక వాస్తవాన్ని అర్ధం చేసుకోవడానికి కొంతవరకు తోడ్పడే చిహ్నాలే తప్ప అవే సమస్త వాస్తవం కాదు. గణాంకాలను, అబద్ధాలను ఒకేగాటనకట్టిన సామెత అందరికీ తెలిసిందే. గణాంకాలను ప్రస్తుత సందర్భంలో ఎవరికి వీలయినట్టు వారు వ్యాఖ్యానించడానికి అవకాశం ఉందని కూడ అందరికీ తెలుసు. కాని హనుమంతరావు గారు కొన్ని సందర్భాలలో అంకెల మాయలో పడి ఆ అంకెల వెనుక ఉన్న వాస్తవజగత్తును గ్రహించలేకపోతారేమో అని అనిపిస్తుంది. ఐతే నాకు లోపాలుగా కనిపించినవి అందరికీ లోపాలుగా కనిపించాలనేమీలేదు. ఈ పుస్తక పాఠకులు వీటిని లోపాలుగా చూడకపోవచ్చు. నేను కూడ ఈ లోపాలను గుర్తిస్తూనే హనుమంతరావుగారి వ్యక్తిత్వ విశిష్టతకు అవి ఎంతమాత్రం ప్రతిబంధకం కావని కూడ అనుకుంటున్నాను. తన నిజాయితీతో, ఏకదీక్షతో, ప్రజాపక్షప్రాతంతో ఆయన గడిపిన ఆరు పదుల (ప్రజాజీవితం అనితరసాధ్యమైనది. ప్రభుత్వాలు చేసే ప్రతి ప్రకటననూ, ప్రతి పనినీ, విడుదల చేసే ప్రతి కాగితాన్నీ పుస్తకాన్నీ నిశితంగా పరీక్షించి, బాగోగులు చర్చించి ప్రజలకు తెలియజెప్పడం తన బాధ్యతగా గ్రహించిన అరుదయిన ప్రజామేధావుల సంప్రదాయంలో హనుమంతరావుగారి పేరు చిరస్థాయిగా నిలుస్తుంది. అకుంరితదీక్షతో, అహరహం (శ్రమిస్తూ, వేలాది రచనలు చేసి ఒక ప్రజానుకూల ప్రచారకుడు ఎటువంటి కృషి చేయాల్సి ఉంటుందో తన జీవితమే ఉదాహరణగా చూపిన హనుమంతరావు గారు ఒక అనుసరించదగిన ఆదర్భుంగా మిగులుతారు. = ఎన్‌ వేణుగోపాల్‌ ఆగస్ట్‌ 18, 2007 విమర్శ - ఫరామ' ఐస్టర్టననను (౮7

అయిదు పదుల అడుగుజాడలు....

నాకు అక్షరం అమ్మ నేర్పిస్తే... ఆ అక్షరాల్ని పదాలుగానూ వాక్యాలుగానూ నేర్పించింది మా “నాన్నే, ఈ కోటేషన్లలోవున్న నాన్నలో ఓ గొప్ప తండ్రి కంటే అంతకంటే గొప్ప ఉపాధ్యాయుడున్నాడు. నాలోని జర్నలిస్టుకు ప్రాణం పోసిన తంద్రే కనిపిస్తాడు. ఆయనతో అరగంట మాట్లాడితే ఖండించలేని కఠోరమైన గణాంకాలు అలవోకగా దొర్లుతాయి. ఎనిమిది పదుల వయస్సుదాటి జ్ఞాపకశక్తి మందగించి ఇప్పుడాయన మాటలు తడబడుతున్నాయేమో గానీ వాటిలోని నిజాలు మాత్రం కాదు.

హనుమంతరావుగారిలో పచ్చి “అవకాశవాది” కనిపిస్తాడు. తాను చెప్పాలనుకున్న నిజాల్ని వెలువరించదానికి కావల్సిన ప్లాట్‌ఫారం ఎవరిస్తే దాన్ని ఆమాంతం ఒడిసిపట్టుకునే “అవకాశవాదం” అది. తాను రాయాలనుకున్నది రాస్తారు. అందుకు క్రమశిక్షణతో (శ్రమిస్తారు. ఇక రాసిన తరువాత అది పదుగురికి తెలియచెప్పాలనే ఓ నిజమైన జర్నలిస్టులో వుండాల్సిన అవకాశవాదమది.

ఏనాడూ తాను రాసిన వ్యాసాలను పత్రికలకు పంపించడానికి ఎవర్నీ ఇబ్బంది పెట్టలేదు. బస్సుల్లో పడి (కొన్నిసార్లు బస్సు ఎక్కేముందు పడిపోయి కూడా) పత్రికాఫీసులకు చేరుకున్నారు తప్ప తన ప్రయత్నాల్ని విరమించుకోలేదు. ఆయనకు ఢెబ్బై ఏళ్ల వయసు మీదపడినప్పుడు కంప్యూటర్‌ నేర్చుకుని తెలుగులో తన వ్యాసాల్ని తానే టైపు చేసి ఈ-మెయిల్‌, ఫ్యాక్స్‌ల ద్వారా తన బట్వాడా కార్యక్రమాన్ని కొన'సాగించారే' తప్పు ఎవర్నీ ఇబ్బంది పెట్టలేదు. సెమినార్లలో, వర్శష్షాపుల్లో పాత్రికేయులకు కేటాయించే స్థలంలో ఓ మూల దీక్షగా ఆసాంతం కూర్చుని వారిచ్చిన కాగితాల్లోకి 'లెఖ్క పత్రాల్ని నిఖార్సుగా తీయగలిగిన వ్యక్తి హనుమంతరావుగారు. మొదటి పార్లమెంటునుంచి అవిశ్రాంతంగా ఆయన ఎన్ని వేల పత్రికా సమావేశాల్లో పాల్గొని రిపోర్టింగ్‌ చేశారో చూస్తే ఆయన సంకల్పబలం ఎటువంటిదో అర్ధమవుతుంది. బడ్జెట్‌ సమావేశాల అనంతరం అసెంబ్లీలో అందించే పుస్తకాలను అందుకుని వాటిని తన గమ్యస్థానానికి తీసుకవెళ్లడానికి ఆయన పడే పొట్లు చూసి కొన్ని సార్లు చికాకుపడ్డా ఆయనలోని 'ప్రాఫెషనలొను చూసి గర్వపడ్డాను. ప్రెస్‌ కాన్ఫరెన్సులకు వెళ్లి వారిచ్చిన విందు భోజనాలను ఆరగించి వారిచ్చిన “మెటీరియల్‌ను అ పక్శనే గిరాటువేసే చాలామంది నాకుతెలుసు. కానీ వాటి నుంచి అపురూపమైన నిజాల్ని వెలికితీసే అవకాశం వుందని ఆయన ద్వారా తెలుసుకున్నాను.

ఇలా ఆయనలోని ఎనిమిది పదుల వయసులో దాదాపు అయిదు పదుల విలువైన అనుభవాలున్నాయి. మనం వెళ్లవలసిన అడుగుజాదలూ వున్నాయి. ఇక వాటిని అనుసరించాలా వద్దా అనేది ఆలోచించుకోవలసింది మనం.

= నతీష్‌బాబు ౧58 వోకు వి. హనుమంతరావు

ఒప్పందాల సప్లిమెంట్‌ విమర్శ - పరామ

శ్రీబాగ్‌ పాక్ట్‌ నుంచి నేటి వరకు... మా0221 201 ౧6 ౨౭౪౭24౪811 - ౦6 వింంట721 ౦ 1226 (15 [0౪60061 1937) ౪728 6౦16012066 0020౪08 0602 29 (6 4164012 9071006 రష [౧6 ల 62 ౧౦౧06103 01 016 0౦౧1211066, 20901066 16 106 96272642 6001616106, ౧౧66౬ 21 వగ 3421, (6 69146106 01 1. 8265902 40 11 శషర25 206 2౧166 2 2౧ 26600606 20౪7 00౪/0 29 6 511 82820 920ఓ 0% (6 60౧6011013 10 6 215106 ఓ 2214036604 900౪164 00-006216 ౪14 66 0029621 61301065 10 16 66012806 101 20 [౧౮0084 క00౪1006. ౧6 16౧౧౫౩ 0 (86 201 ౪66 : 015 0౦౧౧110166 15 00010106 : 0416000 ౮౧17610 6౧6౧౮6౩ 26 [0 06 66౪7610064 2౧64ల 6 ఉ06014 ౮౧176610 0॥6 428 2121౯ 206 16 0016 41 రణలుందాగు? తీ£2062007 50 23 10 6150100066 (16 06౧౪6౦ 00౪1086 ౦౪ల 6 ఉం61126652 206 ౧6268 0001411465 [01 500121 204 06101021 1016600096 20008286 06 ఉ౧రేల౯28 2౧4 106216 6౦116865 18 25623 470౪414016 [0 16 9208013 రేం211 ౪104 శ02(10 6౧9316 116 12016 రం౪761000అ1 0481001036 206 6000100010 1064636 01 [2/414566024 ఖు6ే 1611006 10 016 గ౧౫౭౩4/౮0| 16౪61 0 086 11 16 002562] 61501065, 3016063 01 10౧22601 900016, 10౯2 ౮1౦6 046) ౪621 0£ 9801 10086 96104 28 6000610009 [02 ౧6068510266, 06 81761 8 క1టల6౧112] 01210. 90661211 10 16806060 416 261115260% 01 06 ౪26603 01 0282002618, 1190042 2206 960౧2౯ 8198 100 (60 7626 6%0103176 260601 10 1690666 01 4001 ౦6౦6 5అల0121 (0 81636 2649. శ0డ0 ₹0606౪76 66 6065100 0 92108 ౪2669 2363, 16 16669 01 016 20163416 20683 96 38 2161 206 244 ౧15 001107 06 19016060684 28 [00 6062 1 ౧16 2600130260 0 16 ౨071006, [2164] గౌ 46 004/౮ 0£ 8౬6౧6౧21 $62063 10 6 1681914416, లం 6130102600 90211 06 86206210 01 20 60221 61301000 48 బ4/470 $23913. 10 15 2226664 (126 116 1004601 01 16 ౮1176590 016 64606021ట0 2064 16 18% ౧౦౦౬ ౧2) 2672002860౪31 06 9 6866026 ౧12063 90 28 [0660 00౧062౯466 211 ౧111 1000512006 41 ౧16 92006 6౧6౧06. 7 ర 0 విమర్శ - దరామర్శ వి. హనుమంతరావు

తీంం0[61081% 1615 288666 028 ౪1116 6 ౮౫౪7ల మ43/ ౧౦01౧౧1౧౪6 60 06 *గం౯68 11 19, 16 182 0౦౪6 206 "16౦00113 06 1062666 19 54112016 012065 11 116 0015421 ఈ130106 816 116 చ2/212566024, 406 010166 06108 81/61 (0 116 1/212566022.

1౯ 90211, [0%ఆలా 06 09060 60 ౪4 11656 (01009 0 00౧౧౧0౧ 6005616

ఆల౫టిం060'5 ౯660161౬ తీ5 106 00191655 [బ్ర 00౧00406 66101160” 20062766 (0 06 11 127001 0

ఇగం212064008, 006 61828202 1646అఉ3 ౪20166 (0 06 239066 01 2 24006! 01

5208021765 06916463 2 ₹6810041 00౫1611. 06111166 1803851008 0% 411 16

0016025 215188 [010 116 66018109 (0 1001 1021206402 1001 01206 0601/661

₹6016561026763 01 &11 546653 0? 0008౯658 0010101 శంణు ఉగరేలండి 206

స4ల4016 54163 1001466108 416 ౧౧1 సశ0130600 206 96916606 01 016 ౨06

4౬ ౨9101 ఏ ౧6 పం4ంా20264 10036, 6 స12400'9 64691 [0356 06

వజాకంహై2జం 0 11 006 (2116 ౪6 తె. 2800205004 20, 1402 66కి

గ చెడం8 మెరయు? జ4ీ చం సజడం84 220 గంగు 06 కరల2026 51216 206

3. 600214 గెంరర/ 206 ఈ. 540జజము202 కట్టల హంయు సం ఉ&060002 56166, 12661

01064 0 1. 52%06674 [6669 48164 0. 42018004. గారల 620%664 206

2276600601 0% 016 1011091882 11063.

ఉ£6ల6200

1. గరం అయధైలుర[లం: 0% 06 ౦61421 206 బలుల! &2000101302000 01 116 51216 $10౪14 06 0056 2000110%24607 9” 16 ౧౫౦ 6810053 206 16 021206 0% 1౧001006 గంగు 61488204 3%00164 06 16360/66 101 లుంలుర1006 00 46 66౪7610006 01 గం)208202 262. గౌ 22080620 ౪111 06 [67167766 2062 గళ6 3629 226 028 06 00140066 101 200161 76 36౫3 హలం గౌం1202202 060200563 01 416 తవం6గల1” 50 665110.

2. 01101100 1 61208404 3%0౪164 06 100160060166 18 (06 ౧౧౫౧౫61 ల! ౪001 0౫ 16 శం9లు01/ 06000613 ౦01 1612089202.

3. గారం అం488్ర 6ర3ం260041 11665 ఓ [01208202 580016 06 56030664 60 ౧6 3066816 0 ౧౭14088222 206 [0%లా 19000766. తీఠణ159100 €0 వ! ౧0116865, 19012608 1600101041 1186006003 స 16 1012185202 జ68, 5080116 06 1686010464 60 116 30166005 01% గం1208202, 0 16 11406 8%0014 1276 2602139100 60 116 ఆ౫$ల౦౬౦£0%6-0164 01 6 6021 6021851003 10 46 అ౧ట6ి 54206, ₹/11026767 ౧00౪16 13 2672008260౪3 10 ₹1612%8208 8003662105.

డు కెంటలంంటిములు 01 5లాగం63 910416 06 08000510102416 [000 001 1681003 1 1060001168 07112016, 446 10 1062812409.

5, 86 16ల410601 0 9ఠ0గ063 ౪11] 06 09 1006 02315 0% [00312601 హంగ 004 68210015.

వి. హనుమంతరావు

6. 16 ౦91401 01 ౮64 10 6 &2రేగు101308676 జరీ (౮610141 303౦14౯6 అ$3602 28 0౯69000 0 16 61208202 262 2 0096046 101 676 ౪౭26, ఇం? 6 0200146000 ౧౫) 06 616466 9 6 6810041 0౦062611. 30 [11 (జ) 60౧10001 $0 $లాగం6ు 18 ౧0౧౦౦64, 1ర0౪16686 0 గౌటు2ై8 900316 0606 3913064 2201 4 1006 0 [6000100606 086 106)” 900౪8164 06 664166 10 ౧2౩5 & 86800066 61020 (856 10 ౧౫౦ ౫68౩ 2[ట 2000100000

7. వం116 [1064 0౯40010116 ౧16౩, 6.2. 1639166006 [01 12 362౧ 300016 06 10- ౪1666 16 01646 10 2954౯6 616 96301066 090౯401 10 6య౫100౧6గ 0 96 71069 101 61208222 2062.

8. 5216 01 2260310121 120643 10 0601208808 2862 (19) 10 06 0608001164 9 016 6810041 6౦౮1011.

9 & షం్ట0[&1 0000011 ౪181 06 (51151664 6 (16 61102402 261 ౪10) & ౪16౪ 10 960080 16 211-204%64 ౦6౪6100060 1 2000762006 ౪/01 115 ౧66643 296 1600160606.

10. .౬6 6810341 ౮౦208011 *111 00౧91 0£ 26 ౧ల౫0అటా5 28 [011073 : 9 ౧౧60౫065 01 116 &ం5ఠ001/ 60౯6361602 20% 6150606 0౯91402202 €0 06 61606664 0 6 ఉ5360000/ 6౦0అ: 0 6 గ౭1208402 61156106 5002121610. 6 ౧౭౧౫౦6౧౫ ౦1 16 4556110107 0౯ 16 9201200616 01606686 9” 6 0108802 1002606082076 01 6 ఉం 650010 5 ౧6000ల0 గం0 ౦౮౮1646 ౧6 ఉ&58612013/ [0 06 6160666 0 (06 61208202 [6౧1063 ౦౯ 16 45360019.

తీ 1210080000 హం ౧1202404 62 ౪111 06 (119) గంగా 0టుం.

6 ౮11౮ 3410186 0 9ల౪0/ 60164 3215160 ఇంలాలా 19 సంగ లే208202, ఇ 06 16 06410020 046 00౪0011. 00% ౮40126 12131613 [020 2190 09 సళసంర.

11. (2 06 షల10041 ౮040611 ౪11 06 2 5120000 కంర ఆంర౦*ఈ64 (0 6621 ఇట జరీ ర664646 20031 1446౧ ల600664 20076 26 11056 6126448 60 ప12మ0108 226 6761000060 10084400 204 0౦10ల ౯౦6౦౪, 11643612] రేలం1ం000అ 1000 6 కలం] 011 206 6ల౫101ల01 (0 9ఠా౪1068 11 380 శేజూ 2 6) 701266 10 91208402 జం4. 1 ల6 15 [2] 60086006 01 0910101

060660 [06 16౪/9 0 16 21002] 6028011 204 116 60*లా౧ల(0£ 416 56206, 2 61626006 902)/ 06 0266 (0 16 60౪అింం06 01 106412 102 [021 66013101. (9) 01633 16415966 6౫౫161 0” 2806600601 219 జూ28860అ ౪1] 06 16౧౯౫౮66 4 6 అ6 ౦46) 6200.

12. 7౦6 ౮101261 ౪/11 00233601 ౧00066 10 00000102 060 10 40 ౧6౦6౭16 201 ఉ86ల[2 2164 01102204 ౯690601761. 0480 66 40 ౫౯ 6611 01208202 0210130603, 016 ౪/11 06 2 ౧౧౮౩1101 00) 76౧1208202.

13. ౯06 0116 3121506 15 కంగు ఉగ602, 16 060060” 0016౯ 1013ల ౪7111 06 100 2612084224 206 7/06-26౭గ4. ౪0 04౬౦0 416 10110౪1082 0౪401109 ౪111 06 2353120664 10 41215465 001212 01208202 : (42) [ంగుల (0) 72006 (ల కెంంలుంల, (4) 12001089 206 ౨౭/61000ల౧6 (అ 60906166 286 064900.

14. 706 2200 [68160016 6651863 4౬ €6 ౨066 $[0౪%164 06 8602౯216 101 608402 ౪000 6 ౧6 0 1962. ఉ?౦౮ 21౪16601 [43 90 0%60601.

వి. హనుమంతరావు

ఆరు సూత్రాల పథకం

1. రాష్ట్రంలో వెనుకబడ్డ ప్రాంతాల సత్వర అభివృద్ధితో పాటు, రాష్ట్ర రాజధానిని నిర్జీత

పద్ధతిలో అభివృద్ది పరచడానికి కచ్చితమైన నిధులను కేటాయించాలి. అటువంటి ప్రణాళికలను

తయారు చేయుటకు వెనుకబడిన ప్రాంతాలకు ప్రాతినిధ్యం వహించే శాసనసభ్యులతో పొటు కొందరు నిపుణులకు భాగస్వామ్యం కల్పిస్తూ ఒక రాష్ట్ర న్ధాయి ప్రణాళికా బోర్జును, వెనుకబడిన ప్రాంతాలకు సంబంధించిన ఉపసంఘాలను నియమించాలి.

2. విద్యా సంస్థలలో స్థానిక అభ్యర్థులకు ప్రాధాన్యతనిచ్చే విషయంలో రాష్ట్రానికంతా ఒకే విధానాన్ని వర్తింపచేయాలి. రాష్ట్రంలో ముఖ్యంగా రాజధాని నగరంలో, ఉన్నత విద్యా వసతులను పెంచుటకై ఒక కేంద్రీయ విశ్వవిద్యాలయాన్ని స్థాపించాలి.

3. ఒక నిర్జీత స్థాయి వరకు, (ప్రభుత్వ ఉద్యోగాల నియామకం విషయంలో స్థానికులకు ప్రాధాన్యత నివ్వాలి. ప్రమోషన్ల విషయంలో కూడా ఒక నిర్జీతస్థాయి వరకు ఈ నిబంధనలను పాటించాలి.

అవి :

1. నాన్‌గెజిటెడ్‌ పోస్టులు, సచివాలయం, శాఖాధిపతుల కార్యాలయాలు, ఇతర రాష్ట్ర స్థాయి కార్యాలయాలు, సంస్థలు మరియు నగర పోలీస్‌ మినహా.

2. స్థానిక సంస్థలలోని పోస్టులు.

౩) తహసిల్‌దార్లు, జూనియర్‌ ఇంజనీర్లు, సివిల్‌ అసిస్టెంట్‌ సర్జన్‌, ఉద్యోగ రంగంలోని నియామకాలు పదోన్నతులు, ఇతర సర్వీస్‌ సంబంధిత అంశాలకు సంబంధించి, మొదటి లేదా రెండవ డ్రేణి స్పెసిఫైడ్‌ గెజిటెడ్‌ పోస్టులకు స్థానిక ప్రాధాన్యత ఇవ్వాలి.

4. ఉద్యోగ నియామకాలు, సీనియారిటీ, ప్రమోషన్‌ వంటి విషయాలలో ఉత్పన్నమయ్యే ఫిర్యాదులను పరిశీలించుటకు, ఉన్నతాధికారులు గల ఒక అడ్మినిస్ట్రేటివ్‌ ట్రిబ్యునల్‌ను నియమించాలి. అటువంటి (ట్రిబ్యునల్‌ ఇచ్చే నిర్ణయాలను రాష్ట్ర ప్రభుత్వం విధిగా అమలుపరచాలి.

5. పైన వివరించిన సూత్రాలను పాటించటంలో ఎదురయ్యే న్యాయపరమైన చిక్కులను, అనిశ్చిత పరిస్థితులను నివారించుటకు భారత రాజ్యాంగాన్ని తగు విధంగా సవరించే అధికారాన్ని రాష్ట్రపతికి కలిగించాలి.

6. పైన సూచించిన వాటిని అవలంబించినచో, ముల్కీ నిబంధనలు, తెలంగాణ ప్రాంతీయ కమిటీ కొనసాగింపు అనవసమవుతాయి.

రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వులు - 1975

రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్‌ 871-డి క్లాజ్‌ (1), (2) అనుసరించి రాష్ట్రపతి విశేష అధికారంతో జిఎస్‌ఆర్‌ 524

విమర్శ - పరాను వమర వరానుర 762

(ఇ) నోటిఫికేషన్‌ ద్వారా తేది 18-10-1975 కేంద్రం ప్రభుత్వం ఉత్తర్వులను ఆ విధంగా జారీ చేసింది. పేరా 12) : ఈ ఉత్తర్వులు ఆంధ్రప్రదేశ్‌ అంతటికి వర్తిస్తాయి. పేరా 291 (ఎ) : హైదరాబాద్‌ నగరం అనగా మొదటి షెడ్యూల్‌లో తెలిపిన విధంగా భౌగోళిక ప్రాంతం (స్కూల్‌ ఎడ్యుకేషన్‌ విభాగానికి రెవెన్యూ జిల్లా హైదరాబాద్‌) పేరా 2(1)(సి) : స్థానిక్కప్రాంతం అనగా ఈ ఉత్తర్వులోని పేరా 6లో చూపించిన విధంగా 2(1)(ఎఫ్‌) _ : స్థానిక వ్యక్తి అనగా పేరా 7 నిబంధనల ప్రకారం అర్హత పొందిన వ్యక్తి పేరా 2(1)(జె) : స్పెషల్‌ గెజిటెడ్‌ క్యాటగిరి అనగా ఈ ఉత్తర్వులోని మూడవ షెడ్యూల్‌లో పొందుపరచిన పోస్టులు. ఆరు పేరా 2(1)(ఎం) : జోన్‌ అనగా రెండవ షెడ్యూల్‌లో పొందుపరచిన (ప్రాంతాలు. పేరా 6 : స్థానిక ప్రాంతాలు పేరా 6(1)(ఐ) : జిల్లా స్థాయి పోస్టుల వరకు (అనగా ఎల్‌డిసి స్థాయి పోస్టు వరకు) జిల్లా ఒక యూనిట్‌గా తీసుకుని ప్రత్యక్ష నియామకాలు జరగాలి. పేరా 6(2) ప్రకారం : ఒక జోన్‌ను స్థానిక ప్రాంతంగా తీసుకోవాలి పేరా 6(1)లో చెప్పినవి పోగా ఇతర నాన్‌గెజిటెడ్‌ పోస్టుల ప్రత్యక్ష నియామకం కోసం జోన్‌ను ఒక ప్రాంతంగా తీసుకోవాలి. పేరా 6(3) సబ్‌పెరా (1) (2) లో ఏదైనా చెప్పినవి గాని పేరా 6(3)(1) ప్రకారం హైదరాబాద్‌ నగరంను ప్రత్యక్ష నియామకాల కొలకు స్థానిక ప్రాంతంగా కొన్ని విభాగాలకు మినహాయింపు ఇవ్వడమైనది. పేరా 6(3)(2) ప్రకారం హైదరాబాద్‌ నగరంలోని జిల్లా ఎల్‌.డి.సి. స్థాయి పోస్టుల వరకు స్థానిక ప్రాంతంగా పరిగణించాలి. పేరా 6(4)(1) : మెదక్‌, రంగారెడ్డి, హైదరాబాద్‌ జిల్లాల్లో హుడాలోని ప్రత్యక్ష నియామకాలకు ఒక న్ధానిక ప్రాంతంగా తీసుకోవాలి. పేరా 6(4)(9) : ప్రకారం హుదాలోని ఇతర నాన్‌గెజిటెడ్‌ పోస్టులకు జోన్‌ 6 ఒక స్థానిక ప్రాంతంగా తీసుకోవాలి. షెడ్యూల్‌ - 1 రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వులో ఉన్న మూడు షెడ్యూళ్లల్లో మొదటి షెడ్యూలు సిటీ ఆఫ్‌ హైదరాబాద్‌ (ఇప్పటికి రంగారెడ్డి జిల్లా ఏర్పాటు కాలేదు) ఏమిటని స్పష్టం చేసింది. ఎ) హైదరాబాద్‌ మున్సిపల్‌ కార్పోరేషన్‌ ప్రాంతం (అంటే హైదరాబాద్‌, సికింద్రాబాద్‌ డివిజన్లు), బి) సికింద్రాబాద్‌ కంటోన్మెంట్‌ ప్రాంతం, సి) ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం క్యాంపస్‌, డి) జమిస్తాన్‌పూర్‌ పంచాయితీ, ఇ) 164 మ్హ్యోహ్హ్లో వి. హనుమంతరావు

ఫతేనగర్‌ అవసరాలు, పోస్టుల సమతుల్యత, సర్వీస్‌, వయస్సు, భాషల ఆధారంగా పంచాయితీ, ఎఫ్‌) బోయిన్‌పల్లి పంచాయితీ, జి) మచ్చబొల్లారం పంచాయితీ, ఎచ్‌) లాలాగూడ పంచాయితీ, ఐ) మల్కాజిగిరి పంచాయితీ, జె) ఉప్పల్‌ పంచాయితీ, కె) అల్వాల్‌ పంచాయితీ, ఎల్‌ బాలానగర్‌ పంచాయితీ, ఎం) మూసాపేట పంచాయితీ, ఎన్‌) కూకట్‌పల్లి పంచాయితీ.

షెడ్యూల్‌ - 2 రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వులోని పేరా 2(1) ఎం. పేరా 8(4)లో పేర్యాన్నట్టుగా షెడ్యూల్‌ (2) ప్రకారం

జోన్‌ అంటే ఏమిటి, ఏయే జోన్‌లో ఏ జిల్లాలో వస్తాయో పేర్కొన్నారు.

జోన్‌ 1 : శ్రీకాకుళం, విజయనగరం, విశాఖవట్నం (జోనల్‌ పోస్టులు 12 శాతం

కేటాయించాలి)

జోన్‌ 2 : తూర్పు గోదావరి, పశ్చిమ గోదావరి, క్రిష్టా (జోనల్‌ పోస్టులు 18 శాతం)

జోన్‌ ౩ : గుంటూరు, ప్రకాశం, నెల్లూరు (జోనల్‌ పోస్టులు 15 శాతం)

జోన్‌ 4 : చిత్తూరు, కడప, అనంతపురం, కర్నూలు (జోనల్‌ పోస్టులు 18 శాతం)

జోన్‌ 5 : ఆదిలాబాద్‌, కరీంనగర్‌, వరంగల్‌, ఖమ్మం (జోనల్‌ పోస్టులు 15 శాతం)

జోన్‌ 6 : హైదరాబాద్‌, రంగారెడ్డి (అగస్ట్‌ 15, 1978 నుండి) నిజామాబాద్‌, మహబూబ్‌నగర్‌,

మెదక్‌, నల్లగొండ (జోనల్‌ పోస్టులు 22 శాతం)

షెడ్యూల్‌ - 8 రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వులోని పేరా 2(ఐ) 2(జె), పేరా (4)లో పేర్మొన్న లోకల్‌ క్యాడర్‌లో వచ్చే

51 స్పెసిఫైడ్‌ గెజిటెడ్‌ కేటగిరీలను స్పష్టం చేసారు.

ప్రెసిడెన్షియల్‌ ఆర్జర్‌లోని ముఖ్యాంశాలు

1. ఉత్తర్వులు జారీచేయబడి (12) నెలల్లోగా రాష్ట్ర ప్రభుత్వ పరిధిలోని అన్ని శాఖలలో గల దిగువశ్రేణి గుమాస్తా దానికి సమానమైన లేదా తక్కువస్థాయి పోస్టులను జిల్లా వారిగా ప్రత్యేక క్యాదర్‌గా పరిగణించారు.

2. లోకల్‌ క్యాడర్‌గా గుర్తించబడిన పోస్టులలో కొనసాగుతున్న వారిని పరిపాలనా నియమించాలి. శాఖల వారిగా, క్యాడర్‌ వారిగా నియమింపబడిన ప్రత్యేక కమిటీల సిఫారసుల ఆధారంగా పునర్నియామకం జరగాలి. శాఖల వారిగా, క్యాడర్‌వారిగా నియమింపబడిన ప్రత్యేక కమిటీల సిఫారసుల ఆధారంగా పునర్నియామకం జరగాలి.

3. నియామకం, సీనియారిటి, ప్రమోషన్లు, ట్రాన్స్‌ఫర్‌ విషయంలో ఆయా క్యాడర్‌ పోస్టులకు వర్గీకరించబడిన ప్రాంతాన్ని ఒక యూనిట్‌గా పరిగణించాలి. (ప్రజా ప్రయోజనాలు, అర్హతగల

విమర్శ - పరామర్శ వి. హనుమంతరావు 765

అభ్యర్థులు లేని కారణంగా ఒక లోకల్‌ క్యాడర్‌ నుండి మరో లోకల్‌ క్యాడర్‌కు బదిలీ చేసే అధికారం ప్రభుత్వానికి ఉంటుంది.

4 దిగువ్రేణి గుమాస్తాలు, తత్సమానమైన లేదా తక్కువన్థాయి పోస్టుల నియామకంలో జిల్లాను లోకల్‌ ఏరియాగా పరిగణించాలి

5. జోనల్‌ క్యాడర్‌గా గుర్తింపబడిన పోస్టులలో నియామకానికి ఆయా జోన్‌లను లోకల్‌ ఏరియాగా గుర్తించాలి.

6. హైదరాబాద్‌లో అన్ని క్యాదర్‌ పోస్టుల నియామకములను లోకల్‌ ఏరియా పరిధి నుండి మినహాయించబడినది. అన్ని క్యాడర్‌ పోస్టుల నియామకమునకు హైదరాబాద్‌ను లోకల్‌ ఏరియాగా గుర్తించాలి.

7. పోస్టుల నియామకానికి నిర్దేశించిన కనీస విద్యార్హత స్థాయి పరీక్షకు హాజరయ్యేకంటే ముందు వరుసగా నాలుగు విద్యా సంవత్సరములు అట్టి లోకల్‌ ఏరియా పరిధిలో చదివి ఉంటే అతడిని స్థానిక అభ్యర్థిగా పరిగణించాలి. కనీస విద్యార్హత నిర్దేశింపబడని పోస్టులకు గాను ఒక వ్యక్తి నియామక (ప్రకటనకు ముందు నాలుగు సంవత్సరములు అట్టి లోకల్‌ ఏరియాలో నివాసం ఉండి ఉండాలి.

8. దిగువథ్రేణి గుమాస్తా, తత్సమాన లేదా తక్కువస్థాయి నియామకాలలో 80 శాతం పోస్టులను డైరెక్ట్‌ రిక్రూట్‌ ద్వారా స్థానిక అభ్యర్థులను నియమించాలి.

9. దిగువగ్రేణి గుమాస్తా కంటే ఉన్నతస్థాయి పోస్టు నియామకంలో 70 శాతం డైరెక్ట్‌ రిక్రూట్‌మెంట్‌ ద్వారా ఆయా కేటగిరీల స్థానిక అభ్యర్థులను నియమించాలి.

10. తహసిల్దారు, జూనియర్‌ ఇంజనీర్‌ సివిల్‌ అసిస్టెంట్‌, సివిల్‌ సర్జన్‌ న్థాయి నియామకాలలో 60 శాతం డైరెక్ట్‌ రిక్రూట్‌ ద్వారా ఆయా క్యాడర్లకు సంబంధించిన స్థానిక అభ్యర్థులను నియమించాలి కాని తదుపరి వీటి సంఖ్య పెంచటం జరిగింది.

11 స్థానిక అభ్యర్భులకు కేటాయించబడిన లోకల్‌ ఏరియాలో అర్హత గల అభ్యర్థులు లేని ఎడల మూడు సంవత్సరముల వరకు వేచి చూసిన పిదప, పరిపాలనా సౌలభ్యం కోసం అట్టి పోస్టులలో ఇతరులను తాత్కాలికముగా నియమించవచ్చును.

12. ఈ ఉత్తర్వులు జారీచేయుటకు ముందు జరిగిన నియామకాలు, ప్రమోషన్లు అన్నీ తాత్కాలికముగా భావించి (12) నెలల కాలంలోగా పరిశీలించి ఉత్తర్వులలోని నిబంధన ప్రకారం వారిని సంబంధిత పోస్టులలో భర్తీ చేయాలి.

18 ప్రెసిడెన్షియల్‌ ఆర్దర్‌లోని నిబంధనలు క్రింది నియామకాలకు వర్తించవు,

ఎ) రాష్ట సచివాలయంలోని అన్ని పోస్టులు.

బి) శాఖాధిపతుల కార్యాలయాలలోని అన్ని పోస్టులు.

సి) ప్రత్యేక కార్యాలయాలోని అన్ని పోస్టులు.

డి రాష్ట్ర స్థాయి సంస్థలలోని అన్ని పోస్టులు.

ఇ) భారీ అభివృద్ధి ప్రాజెక్ట్‌కు సంబంధించిన అన్ని పోస్టులు.

166 హన

వి. హనుమంతరావు

ఎఫ్‌) హైదరాబాద్‌ సిటీ పోలీస్‌ చట్టము 1848 ఫస్లి నందలి సెక్షన్‌ 3(బి) నందు నిర్వహించిన అన్ని పోస్టులు. 14 ఎ) హైదరాబాద్‌ మున్సిపల్‌ కార్పోరేషన్‌ ప్రాంతంలోని హైదరాబాద్‌, సికింద్రాబాద్‌ డివిజన్లు. బి) సికింద్రాబాద్‌ కంటోన్మెంట్‌ ఏరియా. సి) ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయ (ప్రాంగణము. డి) జమిస్తాన్‌పూర్‌ ఇ) ఫతేనగర్‌ ఎఫ్‌) బోయిన్‌పల్లి జి) మచ్చబొల్లారం ఎచ్‌) లాలాగూడ ఐ) మల్మాజిగిరి కె) అల్వాల్‌ ఎల్‌ బాలానగర్‌ ఎం) మూసాపేట్‌ ఎన్‌) కూకట్‌పల్లి 15 జోన్లు

1. శ్రీకాకుళం, విశాఖపట్నం
2. తూర్పు గోదావరి, పశ్చిమ గోదావరి, క్రిష్టా
3. గుంటూరు, ప్రకాశం, నెల్లూరు
4. చిత్తూరు, కడప, అనంతపురం, కర్నూలూ
5. ఆదిలాబాద్‌, కరీంనగర్‌, వరంగల్క్‌ ఖమ్మం
6. రంగారెడ్డి, నిజామాబాద్‌, మహబూబ్‌నగర్‌, మెదక్‌, నల్లగొండ, హైదరాబాద్‌. 610 బి.ఓ. ఆరు సూత్రాల పథకం - ఆంధ్రప్రదేశ్‌ ప్రభుత్వ ఉపాధి (స్థానిక ఉపాధి నియంత్రణా - ప్రత్యక్ష నియామకం, ఉత్తర్వులు, 1975 ఆరుసూత్రాల అమలులో ఉల్లంఘనలపై అభియోగాలూ

• 5వ, 6వ జోన్‌లలో సరిదిద్దే ఉత్తర్వు జారీ. సాధారణ పరిపాలన (ఆరుసూత్రాలు-ఎ) శాఖ జి.ఓ.ఎం.ఎస్‌. నెం. 610, 30-12-1985. దిగువ ఉత్తర్వులు చదువుము,

1. జిఓ.ఎం.ఎస్‌. సంఖ్య 674 సాబబప (ఆరుసూత్రాలు) శాఖ, 20-10-1975 ఐమర్శ - ఫరా న. (67

2. జి.ఓ.పి. సంఖ్య 728 సాబబప (ఆరుసూత్రాలు) శాఖ, 1-11-1975

3. జి.ఓ. సంఖ్య 729 సాబబ (ఆరుసూథ్రాలు) శాఖ, 11-11-1975

త టి.ఎన్‌.జి.ఓ.ల సంఘం అధ్యక్షుడి వినతి పత్రం 5-12-1985

ఉత్తర్వులు

1. పైన నిర్దేశించిన 1వ జి.ఓ.ను సాధారణంగా రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వులు అంటారు. ఇది వివిధ (ప్రభుత్వ శాఖలలో స్థానిక ఉద్యోగులను వ్యవస్థీకృతం చేయడానికి, ఉద్యోగులను ఒక లోకల్‌ క్యాడర్‌ నుంచి ఇంకొక లోకల్‌ క్యాడర్‌కు బదిలీ చేయడానికి నిర్దేశించిన సూత్రాలను కలిగి ఉంది. పైన నిర్దేశించిన 2వ, 8వ ఉత్తర్వులలో రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వులు అమలు విధానాలు తెలియజేస్తూ వివరణాత్మకమైన నిర్దేశనాలు జారీచేయడమైనది.

2. రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వుల నిర్దేశకాలను అనుసరించి అన్ని ప్రభుత్వ శాఖలలోని వివిధ స్థాయిల స్థానిక ఉద్యోగాలను వ్యవస్టీకరించి పై ఉత్తర్వులలోని నాలుగవ పేరాలో తెలిపిన సూచనల ప్రకారం ఉద్యోగులను వివిధ విభాగాలకు పంపిణీ చేయడం జరిగింది.

3. పైన నిర్దేశించిన నాలుగవ నిర్దేశనలో తెలంగాణ నాన్‌గెజిటెద్‌ అధికారుల సంఘం అధ్యక్షుడు వినతిపత్రం సమర్పిస్తూ ప్రతిపాదించిన ఉద్యోగాలు, రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వులకు భిన్నంగా నియామకం, పంపిణీ జరిగిందని తెలియజేశారు.

4. వినతిపత్రంలో తెలియజేసిన అంశాలను క్షుబ్బంగా పరిశీలించిన తర్వాత, తెలంగాణ నాన్‌గెజిటెడ్‌ ఉద్యోగుల సంఘం ప్రతినిధులతో సూదీర్చ చర్చల అనంతరం, ప్రభుత్వం, సంఘం ప్రతినిధులతో 7-12-1985న ఒప్పందం కుదుర్చుకుంది.

5. ఒప్పందంలోని నిబంధనల ప్రకారం ప్రభుత్వం ఈ ఉత్తర్వులు జారీచేసింది,

1 18-10-1975 తర్వాత, ఆరు సూత్రాల నిబంధనలకు వ్యతిరేకంగా స్థానిక నిబంధనలను ఉల్లంఘించి ఏ ఉద్యోగులనైతే 5వ, 6వ జోన్లలో నియమించారో, వారిని స్వంత జోన్లకు, అవసరమైతే ప్రత్యేక పోస్టులను సృష్టించి 21-8-1986లోగా బదిలీ చేయాలి.

2. జూరాల, శ్రీశైలం ఎడమకాలువ, శ్రీరాంసాగర్‌ ప్రాజెక్ట్‌ ఫేజ్‌-2లకు సంబంధించిన, అసిస్టెంట్‌ ఎగ్జిక్యూటివ్‌ ఇంజనీర్‌ల (పూర్వం జూనియర్‌ ఇంజనీర్‌) పోస్టులు రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వును 1975 ప్రకారం స్థానిక జోన్‌కు సంబంధించినదైనప్పటికీ, ఈ పోస్టులు 5వ, 6వ జోన్‌లకు 1-3-1988 నుంచి వర్తించే రీతిలో కేంద్రప్రభుత్వం నోటిఫికేషన్‌ నెం. జి.ఎన్‌.ఆర్‌. 525(ఇ) 28-6-1985ను సవరించే విధంగా కేంద్ర ప్రభుత్వాన్ని కోరడం జరుగుతుంది.

3. _ రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వులు 1975 పేరా 4 ప్రకారం జారీచేసిన ఉత్తర్వులకు వ్యతిరేకంగా ఏవైన విజ్ఞస్తలు ఉంటే, అవి ఇప్పటికి పరిష్కారం కాని రీతిలో ఉంటే, అలాంటివాటిని

768 హతో

వి. హనుమంతరావు

ఉద్యోగ సంఘంగా కాని వ్యక్తిగతంగా కాని సమర్పిస్తే వాటిని 31-8-1986లోగా పరిష్కారిస్తాం.

4. _ ఇప్పటికే కొన్ని విభాగాలలో మొదటి శ్రేణి గెజిటెడ్‌ పోస్టులు రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వుల వరిధిదాటి ఉన్నందున, వాటిని రాష్ట్రవతి ఉత్తర్వుల న్థానిక వరిధిలోకి తీసుకువచ్చేందుకు ఇందుకు సంబంధించిన ఉత్తర్వులకు తగిన సవరణ చేయమని కేంద్ర ప్రభుత్వాన్ని కోరేందుకు చర్యలు తీసుకోవడం జరుగుతుంది.

5. _ జి.ఎన్‌.ఆర్‌, 526(ఇ) 18-10-1975 నోటిఫికేషన్‌ ప్రకారం సంస్థలు / వ్యవస్థలలో పొందుపరచిన పోస్టులను భర్తీ చేసేటప్పుడు పైన నిర్దేశించిన 8వ ఉత్తర్వుల (ప్రకారం అన్ని ప్రాంతాల స్థానిక ఉద్యోగులను తీసుకునేటప్పుడు సమన్యాయం పాటించాలి.

6. రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వులు పేరా 5(2) నిర్దేశించిన విధంగా ఒక ప్రాంత ఉద్యోగులను ఇంకొక ప్రాంతానికి ఐదిలీ చేయవలని వస్తే, అత్యవనర పరిస్థితులలో ప్రజాప్రయోజనాలను దృష్టిలో ఉంచుకొని మాత్రమే బదిలీ చేయాలి.

7. సంబంధిత ఎంప్లాయిమెంట్‌ ఎక్సేంజీలలో బోగస్‌ రిజిస్టేషన్‌ ఉంటే వాటిని ప్రభుత్వం దృష్టికి తీసుకువస్తే సంబంధిత విభాగాలలో తగిన చర్యలు తీనుకోవడం జరుగుతుంది.

8. తెలంగాణ ఎన్‌.జి.ఓ.ల సంఘం తరపున, గ్రామ సహాయకులకు సంబంధించి అక్రమంగా వ్యక్తులను 5,6వ జోన్లలో నియమించినట్లు ఫిర్యాదు చేస్తే, సంబంధిత శాఖలు, ఎపిపిఎస్‌సి స్పందించి తగిన పరిష్కార చర్యలు తీసుకోవడం జరుగుతుంది.

9. _ ఒకే జోన్‌ / మల్టీజోన్‌లోని స్థానిక పోస్టులను స్థానికేతర వ్యక్తులతో భర్తీ చేసే విధానం కొనసాగుతున్నటైెతే ఎపిపిఎస్‌సి ని సంప్రదించి చర్యలు తీసుకోవడం జరుగుతుంది.

10. స్థానిక 5వ,6వ జోన్లలో సాంకేతిక పరిజ్ఞానం ఉన్న వ్యక్తుల అవసరాల దృష్ట్వా స్థానికేతరులను నియమించవలసి వస్తే ఆ విధానానికి బదులు, స్థానిక ఉద్యోగులకు సాంకేతిక పరిజ్ఞానం పెంపొందించే శిక్షణ ఇచ్చి నియమించేందుకు తెలంగాణ ఎన్‌జిఓ సంఘం సర్వీస్‌ క్యాటగిరి వివరాలు అందజేస్తుంది.

11. రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వులు పేరా 18 ప్రకారం ఇదివరకే ఇచ్చిన పదోన్నతలు, నియామకాలను సచివాలయ విభాగాలు 30-6-1986లోగా పునఃపరిశీలన చేయవలసి ఉంటుంది.

12. (ఎ) ప్టేట్‌ రి ఆర్గనైజేషన్‌ చట్టం 1956 ప్రకారం 1-11-1956 నాటి అసిస్టెంట్‌ ఇంజనీర్ల (ప్రస్తుతం డిప్యూటి ఎగ్జిక్యూటివ్‌ ఇంజనీర్‌)కు సంబంధించి సాధారణ

విమర్శ - ఫరామర్శ వ. హనుమంతరావు 769

స్థాయి పట్టికను తయారు చేసేందుకు వెంటనే చర్యలు తీసుకోవడం జరుగుతుంది. (బి) గతంలో జూనియర్‌ ఇంజనీర్‌ (ప్రస్తుతం డిప్యూటి ఎగ్జిక్యూటివ్‌ ఇంజనీర్‌)కు సంబంధించి సాధారణ స్థాయి పట్టికను ప్రభుత్వం ప్రకటించినప్పటికీ సుప్రీంకోర్టులో అప్పీల్‌ ఉన్నందున కేసును త్వరగా పరిష్కరించేందుకు తగిన తక్షణ చర్యలు తీసుకోవడం జరుగుతుంది.

18. 6వ జోన్‌కు సంబంధించిన 7 లోకల్‌ ఫండ్‌ పోస్టులలో స్ట్థానికేతరులను నియమించి నందున జోన్‌ 5,6లలో ఇష్టతకు వ్యతిరేకంగా జరిగిన నియామకాలను రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వులననుసరించి పరిశీలించడం జరుగుతుంది.

19. హైదరాబాద్‌ ప్రజారోగ్య శాఖలో పనిచేస్తున్న 18 డిప్యూటి ఎగ్జిక్యూటివ్‌ ఇంజనీర్లలో జోన్‌ 1 నుండి 4 వరకు బదిలీ చేసేందుకు రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వులననుసరించి సంబంధిత విభాగాలు తగిన చర్యలు తీసుకుంటాయి.

6. అంగీకారంలోని అంశాలలో తక్షణం అమలు చేసేందుకు సంబంధిత శాఖ కార్యదర్శి వెంటనే న్యాయశాఖ, సాధారణ పరిపాలన శాఖలను సంప్రదించి, రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వులకు సంబంధించిన న్యాయసంబంధిత అంశాలను పరిష్మరించుకోవాలి.

(ఆంధ్రప్రదేశ్‌ గవర్నర్‌ పేరిట ఉత్తర్వుల జారీ) శ్రవణ్‌ కుమార్‌ ప్రభుత్వ ప్రధాన కార్యదర్శి పానం ంవవర్తూ 770 హ్మాత్తోో వి. హనుమంతరావు

నేనెవరిని? పేరు : వి, హనుమంతరావు పుట్టిన తేది వ 80 ఆగస్టు, 1925 పుట్టిన ఊరు 2 మండపేట, తూర్పు గోదావరి జిల్లా కుటుంబం ఏ భార్య - సరళాకుమారి; కుమారులు - చలపతిరావు, సతీష్‌బాబు; కుమార్తె - పద్మ నలుగురు మనవరాళ్లు - మానస, '్రవంతి, సాహితి, నిశిత చిరునామా ; చంద్ర రాజేశ్వరరావు ఫౌండేషన్‌ వృద్ధాశ్రమం కొండాపూర్‌, హైదరాబాద్‌ - 500 084 టెలిఫోన్‌ వ 2311 8672, 28111289 / 201 విద్యార్హతలు ; ఎస్‌.ఎస్‌.ఎల్‌్‌సి. (1941) వృత్తి జర్నలిజం అనుభవం ఏ 54 సంవత్సరాలు

• “విశాలాంధ్ర దినపత్రిక రిపోర్టర్‌గా జర్నలిస్టు జీవితం (ప్రారంభం - ఢిల్లీలో 1953 మొట్టమొదటి పార్లమెంటులో విలేకరి - 1955 నుంచి 1964 వరకూ హైదరాబాద్‌లో విశాలాంధ్ర బ్యూరో ఛీఫ్‌ - గోల్కొండ పత్రిక సబ్‌ ఎడిటర్‌ - ఎ.ఎన్‌.ఎస్‌. ఛీఫ్‌ రిపోర్టర్‌ (1965-67) - 1967లో యు.ఎన్‌.ఐ. రిపోర్టర్‌గా, మేనేజర్‌గా -1971లో విశాఖపట్నంలో యు.ఎన్‌.ఐ. కార్యాలయం ప్రారంభించి కరెస్పాండెంట్‌గా (1975 వరకూ) - యు.ఎన్‌.ఐ. వదిలిపెట్టి 'ఈనాడు' పత్రికలో న్యూస్‌ బ్యూరో ఎడిటర్‌గా (1975-77) - 1977లో డేటా న్యూస్‌ ఫీచర్స్‌ (డి.ఎన్‌.ఎఫ్‌.) అధిపతిగా, ఎడిటర్‌గా ఈనాటి వరకూ - 2003 నుంచి '“వీక్షణం' మాసపత్రిక సంపాదకునిగా, సిడిఆర్‌సి పరిశోధనా సంస్థ డైరెక్టర్ల బోర్డు సభ్యునిగా. ఫు విమానవాహన నౌక 'ఐ,ఎన్‌.ఎస్‌. విక్రాంత్‌ లో ప్రయాణించి బంగ్లాదేశ్‌ యుద్ధ వార్తలు పంపించడం,

• 70వ దశకంలో ప్రారంభించి 1985 వరకూ 'ఎకనామిక్‌ టైమ్స్‌' హైదరాబాద్‌ విలేకరి. ఐమర్శ - పరామర్శ వి. హనుమంతరావు 1/77

• _ నవంబర్‌ 1, 2007 నాటికి డి.ఎన్‌.ఎఫ్‌. 380 సంవత్సరాలు పూర్తి చేసుకొని 31వ సంవత్సరంలో అడుగిడిన సందర్భంలో వెనక్కు తిరిగి చూచుకొంటే ఈ 17 సంవత్సరాలపాటు ప్రతి ఏదాది తెలుగు, ఇంగ్లిష్‌లో 'ఆంధ్రప్రదేళ్‌ వార్షిక దర్శిని ప్రచురణ

• ఎనిమిది సంవత్సరాలు 'డేటా ఆంధ్రప్రదేశ్‌ పక్ష ప్రచురణ +... ఎ.పి. ఇండస్ట్రీ హాండ్‌బుక్‌, ఫాప్సీ అవార్డు పొందిన ప్రచురణ

• ఏ.పి. మునిసిపాలిటీస్‌ హాండ్‌ బుక్‌

• ఆంధ్రప్రదేశ్‌ ఎట్‌ 50 600 పేజీల రిఫరెన్స్‌ ప్రచురణ 1947-96 మధ్య పరిణామాల విశ్లేషణ - 230 గణాంక పట్టికలు - సీడీ కూడా విదుదల, ఇవన్నీ రాష్ట్రంలో మొదటిసారిగా ప్రచురణ ఫీ రాష్ట సమస్యలపై అరడజను పుస్తకాల ప్రచురణ శ బడ్జెట్‌ సమయంలో ప్రభుత్వం “ఎకనమిక్‌ సర్వే కన్నా 25 రోజుల ముందే పత్రికల్లో డి.ఎన్‌.ఎఫ్‌. సర్వే ప్రచురణ.

• అంధ్రప్రదేశ్‌ (ప్రత్యామ్నాయ ఆర్ధిక సర్వే (2002) ప్రచురణ అవార్లులు ణ

• రాష్ట ప్రభుత్వ “ఉత్తమ జర్నలిస్ట్‌ అవార్డ్‌ (1998)

• పొట్టి శ్రీరాములు తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం “ప్రతిభ పురస్కార (1999)

• కాశీనాధుని నాగేశ్వరరావు జ్ఞాపకార్థం అవార్డ్‌ (2000) వో ర నళ | హాం లకాడా న! - ఇరా టి యస్‌ ల్‌ో: షీప్‌ భ్‌ వ్‌. హనుమంతరావు

న

• నా ఇతర రచనలు . ఉం6ే02 226461 2౯50 , | ఆంధ్రప్రదేశ్‌ ఆర్థిక పరిస్థితి - ప్రత్యామ్నాయ పరిశీలన (20092) , సంక్షోభంలో సంస్కరణలు | వెలుతురు నుంచి చీకట్లోకి ! | | ఇది ప్రజల శ్వేత పత్రం . . వ్యవసాయం : ఎటు మన పయనం | సంస్కరణల ఊబిలో మునిగిపోతున్న దళిత సంక్షోభం (పుస్తకంలో సుదీర్ధ వ్యాసం) పార్లమెంటరీ ప్రజాస్వామ్యం - ప్రజలు (అంబేద్కర్‌ సార్వత్రిక విశ్వవిద్యాలయం ప్రచురణ) -.. నిరుద్యోగులారా ఆలోచించండి 506210 04682 9426401 | (0602016008 రేంంట/ జార 260120 5646046010) , | నా సంపాదకత్వంలో డిఎన్‌ఎఫ్‌ ప్రచురణలు ఉంంలి2 వ26ల% *6218900%ఏ19771401994 " తీలిరలిన2 26ట% 06448007 28640001 గ ల010002806ట 10416002 0464టస్‌. క చ ఆంధ్రప్రదేశ్‌ చిన్నతరహా పరిశ్రమల దర్శిని . . తలిర2 9౯26ల - ౮0209108 022013 . _ కరండయం29 3 ఈం (౪౦౪2 8)) 91280008 204 ఉతమ రషర౦1 (19014000 తతత (
• దేటా న్యూస్‌ ఫీచర్స్‌ ప్రచురణ