Telugu vidhura nithi - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

క . | _ఎిదురనీతః | గ | | జ్‌, నవాాహత లా. . ళ్‌ , . . సహజ కవి మల్లెమాల | జసస్యద = మనసుపడి మక్కువతో సేక్రంచ్చిన్స చ స, ॥ ఈ పుస్తకాన్ని సాహిత్యాభిమానుల కోసం భి | సుందరయ్య విజ్ఞాన కేంద్రానికి గ ఫ్‌ ఆనందంతో బహూకరిస్తున్నాం, యు - మలైమాల కుటుంబం [ మ్‌ ధి య. మా ట్‌ క గ్‌ సం. య్‌ [ర నె నా. గ . శ్ర గతో ంటినాథ్టశర్మీ

పహాహహహహహహాహాహహంాహహహహహహహహహహహా ం శ్రీ వేదవ్యాస విరచితా .. విదుర నీతి; శ్రీ వేదవ్వాసుల శ్లోకములు, తెలుగు తాత్పర్యము, నీలకంఠరీయ వ్యాఖ్య అనువాదము, తిక్కనగారి తెలుగు సద్యములు, సరళ తాత్పర్యము అను వానితో (1 నీ [| ధి (్ల్ర (క్ల (| (01 (్ల్లో (్జ్ర (్ల (్ల్ర ఆచొర్వ శలాక రషంనాథు శర్మ స్ట 1) (ప్రచురణ (౪ సో ఆర్ష విజ్ఞాన ట్రస్టు (క్‌ పష కు పే (ట్స హైదరాబాదు ీ 2002 ధో (ు (ఖీ నో (1 స ంంంంపంంంంంంంంంతాాంతహం నే

ఉరు ఖ క తృతీయ ముద్రణ : చిత్రభాను - భాద్రపదము 2002 - సెస్టెంబరు (ప్రతులు : 1000 ముఖపత్ర రచన : కళాతపస్వి డా॥ బాప్పు అ అర్హ విజ్ఞాన ట్రప్పు ప్రతులకు :

1. శ్రీమతి శలాక రాజేశ్వరి 78-10-5/12, పి-3, రెసిడెన్సీ అపార్ట్‌మెంట్స్‌, శ్యామలానగర్‌, రాజమండ్రీ - 533 103. ఫోన్‌ : 0883 - 42906 2 శ్రీ వపమిడిఘంటం శ్రీరఘురామ్‌ | శ్రీరామసదనము, ప్లాట్‌ నెం. 1361, రోడ్‌ నెం. 45, అన్‌ జూబిలీ హిల్స్‌ కో-ఆపరేటివ్‌ హొసింగ్‌ సొసైటీ | హైదరాబాదు - 500 034. (గ ఫోన్‌ : 040 - 238237 నా “భన న మూల్యం: రూ.60/-లు / 7 థా ర్స యయా స్టే వాదా రన ముద్రణ : త్రీ లక్ష్మీగణపతి బైండింగ్‌ వర్క్స్‌ మెయిన్‌ రోడ్‌, కొవ్వూరు. ఫోవ్‌ : 08813 - 31575.

సాజన్య సంభావనము

నేను కూర్చిన విదురనీతి గ్రంధమును పాఠకజనులు ఎంతగానో ఆదరించారనటానికి ఈ మూడన ముద్రణయే నిదర్శనం.

నాయీ సాహిత్య సమారాధనలో చేయూత నివ్వటానికి తమంత తాముగా ముందుకు వచ్చిన రాజమండ్రి వాస్తవ్య చి॥సౌ॥ శ్రీమతి దేవులపల్లి రాజ్యలక్ష్యికి శుభాళంసనలు, విశాఖవట్టణం వాన్తవ్యులు (బవ్మాశ్రీ వేదమూర్తులు పరిమి ఆంజనేయశర్మ గారికి కృతజ్ఞతాపూర్వక నమస్కారములు.

• శ౮క రీషలనొథీశర్మీ

చిత్రభాను భాద్రపద పూర్ణిమ 21-9-2002 రాజమండ్రి

విషయసూచిక

1 భారతం వెలిగించిన ఆరని ఆరు దీపాలు

1. విదురనీతి విశ్తేషణ 1... ప్రధమాధ్యాయము శ
2. ద్వితీయాధ్యాయము 33 3 తృతీయాధ్యాయము ర్‌ 4 చతుర్జాధ్యాయము 73 5... పంచమాధ్యాయము ర్క 6 షష్టాధ్యాయము 112 7... సప్తమాధ్యాయము 124 8 అష్టమాధ్యాయము న!

తిక్కన భారతం - విదురనీతి 1 తిక్కన్న గారి విదురనీతి పద్యాలు 153 £.. వ్లోకసూచి $ే81

భారతం వెలిగించిన ఆరని ఆరు దీపాలు

మహాభారతంలో మహత్త్యపూర్ల రత్నాలు మూడు ఉన్నాయి. ఉద్యోగ పర్వంలోని సనత్సుజాతీయం, భీష్మపర్వంలోని భగవద్గీతా, ఆనుశాసనిక పర్వంలోని విష్ణుసహస్ర నామం - ఈ మూడూ పరమార్ధ విషయాలు. ఇవి మానవ జాతికి అహర్నిశం జ్ఞానజ్యోతిని ప్రసాదించే ఆరని దీపాలు.

ఈ మూడింటిలో గమనింపదగిన విశేషం ఒకటి ఉన్నది. మొదటిదానికి వక్త సనత్సుజాతుడు. (బ్రహ్మ మానస పుత్రుడు. ప్రతీకాత్మకంగా భావిస్తే జ్హానపు మొదటి అవతారమని చెప్పాలి. కాగా శ్రోత నిలువెల్లా అజ్ఞానమే అయి కళ్ళు మూసుకొనిపోయిన ధృతరాష్షుడు. జ్ఞానానికి రాగద్వేషాలు లేవు. కనుక అది ప్రసరించే తావులలో ఎన్నిక ఉండదు. అలా అయితే ఫలవంతం అవుతుందా? అంటే ఇక్కడ- ఆ మాటకు పస్తే పరుమోపదేశాలున్న ఎక్కడైనా - (శ్రోత నిమిత్తమాత్రుడే. నిజమైన వినియోగ స్థలం మానవ సమాజం. అందులో ఏ కొందరు బాగుపడినా ఉపదేశం ఫలవంతమే. ఇందులో దేశ కాలాది అవధులకు చోటు లేదు.

ఇక రెండవ ఉపదేశం గీత. శ్రీ, కృష్ణ పరమాత్మ అర్జునుణ్ణి నిమిత్తంగా చేసుకొని ఉపనిషత్తులన్నింటి సారభూతంగా దానిని లోకానికి అందించారు. ప్రపంచంలో దానికి వచ్చిన వ్యాప్తిని పరికిస్తే సాక్షాత్తు భగవంతుడు తప్ప మానవమాత్రుడు చెప్పలేడన్న అంశం నిరూపణకు వస్తుంది. ఇక్కడ శ్రోత అర్జునుడు. అతనిది ధర్మపక్షమే. జ్ఞానగంగను ఇముడ్చుకోవటానికి అది యోగ్యస్ట్రానమే. కానీ ఉపదేశ సందర్భం కొంచెం సంక్లిష్టమైనది కనుక శ్రోత మధ్య రకం వాడవుతున్నాడు.

మూడవది విష్ణుసహస్రనామం. ఇక్కడ వక్త శాంతనవుడు. వట్టి శాంతనవుడు కాదు. శ్రీకృష్ణ పరమాత్మ కేవల అను[గ్రహబుద్దితో సమ(గ్రంగా జ్ఞాన విజ్ఞానాలను (ప్రవేశ పెట్టి 'పలికించెడివాడు రామభద్రుండట' అన్నట్టుగా పలికిస్తుంటే పలుకుతున్న శాంతనవుడు. శ్రోత సుదీర్ధంగా అశేషధర్మాలను విని ప్రాపంచికమైన కలతల నన్నింటినీ పటాపంచలు చేసుకొని ఏ కొంచెమూ దుమ్ముసోకని ఆడ్దంలాంటి హృదయంతో [గ్రహణధారణపటువై కూర్చున్న ధర్మమూర్తి యుధిస్టిరుడు. ఇచ్చట

వక్తా 'శ్రోతా ఇద్దరూ మిన్నులు ముట్టినవారే. సందర్భం కూడ పరమ(ప్రశాంతమైనదే. ఇలా అన్నీ కలిసి వచ్చిన ఈ ఉపదేశం పరమోత్తమమైనది. కాగా మొదటిది (శ్రోతనుబట్టీ, రెండవది సందర్భాన్ని బట్టీ, మూడవది సర్వాంశాలనుబట్టి ఒకదానికంటె ఒకటి సాఫల్యసాధనలో తరతమ భేదాన్ని సంతరించుకుంటున్నాయి. వక్తనూ, (శ్రోతనూ పట్టించుకోకుండా చూస్తే మూడూ నిజంగా మహారత్నాలే. తారతమ్యం చెప్పటానికి వీలు లేనివే. పైమూడు రత్నాలూ కాక మరో రెండు మనోజ్ఞ రత్నాలు భారతంలో ఉన్నాయి. మొదటివి ప్రాయశః పరమార్జ్దానికి సంబంధించినవి కాగా, ఇవి ప్రధానంగా ఇహానిక్సి సంబంధించినవి. మరొక విధంగా చెప్తే ఇవి సోపానాలు, అవి గమ్యాలు. ఇవి వృక్షాలు, అవి ఇవి కాచిన ఫలాల అమృతరసాలు. ఇవి సారవంతమైన పొలాలు, అవి అందులో పండిన సస్యాలు, ఇలా ఈ రెంటికీ ఆ మూడికీ విడదీయరాని సంబంధం ఉన్నది, కనుక వీనియందు కూడ మానవ జాతికి మానని ఆదరం ఉండాలి, అందులో మొదటిది ఉద్యోగపర్వంలోని విదురనీతి. రెండవది శాంతి అనుశాసనిక పర్వాలలోని భిష్మకృత ధర్మబోధ. ఇది నీతీ, అది ధర్మం. అంటే ఇది ముందు తెలిసికోదగినది. అది దీనికి అనుబంధంగా తరువాత (గ్రహింపదగినది. ఇక్కడ కూడా శ్రీ వ్యాసులు ఒక చమత్కారం చేశారు. మొదటి దానిలో శ్రోత సహజంగా (గ్రుడ్డివాడు. బలమైన రాగద్వేషాలకు హృదయాన్ని నిలయంగా చేసుకొని, కనబడని శక్తిమంతమైన కంటిని కూడా పొడిచివేసుకున్న వాడు. అతనికి ఆందుబాట్టులో ఉన్న మరో రెండు కన్నులు - విదుర, సంజయులు - చూపేదారిని ఆనుసరింపగల మనోధైర్యం లేనివాడు - ఇట్టి ధృతరా(ష్తుని వ్యాసమహర్షి శ్రోతగా నిబంధించారు. తాను చెప్పబోయే నీతి ద్వారా ఇట్టి అధమజాతి మానవ సమాజం కూడా ఉత్తమ జాతిగా మారాలని ఆయన సంకల్పం. ధృతరాష్ట్రుడు మారినాడా? అనేది ఇచ్చట అ్రస్తుతం. ఉపదేశం ఆందుకొనేవాని ఆనుకూల్యం ఉంటే మారితీరుతాడని ఆయన విశ్వాసం. ఇందులో వక్త విదురుడు. శ్రోతకంటె వయస్సులో, లోకసామాన్యమైన అధికారంలో

చిన్నవాడు. జ్ఞానసంపదలో, ఉపదేశ సామర్థ్యంలో మిన్న. సాక్షాత్తు సమవర్తి. లోకతత్త్యం లోకేశ్వరతళ్యం క్షుణంగా తెలిసినవాడు. ఇచ్చకాలూ, కల్గాకపటాలూ ఏ కోశానా లేని మహానుభావుడు. ఉన్నమాటను అధికార దుర్మదాంధుడైన అన్నతో ఏ కొంచెమూ దాపరికం లేకుండా అనగల ధీరుడు. పరహితమే ప్రాణమై బ్రదుకుతున్న ధన్యజీవి. ఒకవిధంగా చూస్తే రామాయణంలో విభీషణుని వ్యక్తిత్వానికి వన్నెచిన్నెలు దిద్దగా ఏర్పడ్డ మహావ్యక్తి అనదగినవాడు.

ఈ ఇద్దరి సంవాదం ఉద్యోగ పర్వంలో ప్రజాగర పర్వంగా విదురనీతి రూపంలో అవతరించింది. దాదాపు ఆరు వందల క్లోకాలతో ఒక మహా నీతి శాస్త్రంగా రూపొంది, మానవజాతికి శాశ్ళతంగా ఉపాదేయమై అలరారుతున్నది.

ఇక ఇక్కడ సన్నివేశాన్ని పరిశీలిస్తే ధృతరాష్ట్రునికి ఒక పెనుభయం పట్టుకున్నది. అతని ఆర్తి హద్దుమీరిపోయింది. సంజయుడు పాండవుల దగ్గరకు వెళ్లి వచ్చి అరకొరగా రెండు మాటలు చెప్పి, నాలుగు తిట్టుతిట్టి తక్కిన విషయాలన్నీ రేపు నిండుసభలో సావధానంగా చెబుతానని వెళ్లిపోయాడు. అంటే గుండెలో ఒక పెద్ద కుంపటి రగిలించి పోయాడన్నమాట. దానితో సతమతమై పోయిన అతనికి నిద్ర పట్టలేదు. సహజంగా అతనిలో మంచి విషయాలు తెలుసుకోవాలనే దాహం లేదు. ఇప్పుడు ఏర్పడ్డ జిజ్ఞాస కేవలం కాలికం, సవ్యాజం. కాలక్షేపం కావాలి. దానితో గుండెలోని నిప్పులు కొంచెం చల్చారితే, తరువాత ని(ద్రపడితే చాలు. కానీ విదురుని లక్ష్యం అది కాదు. ఆ నిప్పులు ధృతరాష్ట్రుడు ఊహించే విధంగా చల్లారకూడదు. దానికి తనదైన ప్రత్యేకచికిత్సావిధానం ఉంది. మజి రోగం కుదిరిందా? ఒక దశలో కుదిరినట్టే అనిపించింది. కానీ చెదరిపోయింది. అయితేనేం, ఆ చికిత్స లోకానికి శాశ్ళతంగా పనికివస్తుంది. అందుకని ప్రయోగించాడు. అదే మానవజాతి మనుగడకు మార్గాన్ని చూపుతున్న నాలుగవ రత్నం.

ఇక రెండవది గంగాతనయుడు కుంతీ తనయునికి చేసిన మహోపదేశం. ఇంచుమించు రెండు పర్వాలలో పరచుకొని సాగింది. ఇందులో రాజధర్మాలు, ఆపద్ధర్మాలు, మోక్ష ధర్మాలు అనే విభాగంలో సర్వధర్మాలు ఉన్నాయి.

ఇందులోనూ శ్రోత ధర్మరాజు పరమమైన ఆర్తికి గగ్గోలుపడిన గుండె కలవాడే. అయితే ధర్మరాజు ఆర్తికీ ధృతరాష్ట్రుని ఆర్తికీ హస్తి మశకాంతరం ఉన్నది. ధర్మరాజుకు మహాభారతయుద్దంలో రెండువైపులా చచ్చినవారంతా చావనిచావు తెచ్చిపెట్టారు. ముఖ్యంగా కర్ణుడు తన అన్న అన్న విషయం అతనిని నిలువెల్టా కదలించి వేసింది. దీనితో అతడు సర్వసంగ పరిత్యాగం కోసం తన్ను తాను సిద్ధం చేసుకున్నాడు. ధృతరాష్ట్రడిది చస్తామేమో అన్న ప్రాణభీతి. ధర్మరాజుది చంపామే అన్న పాపభీతి. అతనికి కలిగిన భీతికి నిష్కృతి లేకపోయింది. కానీ ఇతనిభీతి భీష్ముడనే తొడుగులో ఉన్న పరమాత్ముని పలుకులతో పటాపంచలయింది.

లోకంలో తెలియక కొందరూ, పరప్రేరణతో కొందరూ, తెలిసితెలిసి కొందరూ మహా పాపాలు చేస్తూఉంటారు. ఇందులో మొదటిరెండు జాతుల వారినీ ఉద్దరించవలసిన బాధ్యతను పరమవాత్సల్యంతో స్వయంగా తనమీద వేసుకున్న వ్యాసభగవానుడు భీష్మ యుధిస్టిరులను నిమిత్తమాత్రంగా చేసుకొని ఇహపరాలకు కావలసిన సమస్తవిషయాలను (క్రమంగా, ఆందంగా, ఆప్యాయతతో అందించాడు. ఇక మూడవజాతికి ఒకటే మందు. అది సరమాత్మకే తెలుసు. అందుకే ఆయన అవతరిస్తూ ఉంటాడు. రాక్షసప్రవృత్తిగల అజ్ఞాన స్వరూపాలను సంహరిస్తూ ఉంటాడు.

ఈ విధంగా మనకు మహాభారతంలో దొరికే అనర్ధరత్నాలు అయిదు. అష్టమేధపర్వంలో శ్రీకృష్ణుడు అర్జునునకు మరల బోధించిన అనుగీతలను క్రూడ్దా కలుపుకుంటే ఆరు. నిజానికి వీనివల్లనే భారతానికి పంచమవేదమనే మంచి ప్పేర్ర సిద్దించింది. ఇష్టప్రాప్తికీ, అనిష్ట పరిహారానికీ ఆలౌకికమైన ఉపాయాన్ని బోధించేదే గదా వేదం! ఆ రెంటినీ ఈ మహాకావ్యం మధుమయఫణితులతో సాధిస్తున్నది.

ఇదిగో - అందులోని మొదటి గుళిక అందుకుందాం. అది అందించే ఆరోగ్యాన్ని అనుభవిద్దాం. దానిద్యారా 'బలవంతుల' మవుదాం. అది మనలను ఆత్మైకత్వ మహాసొమ్రాజ్యానికి ఉత్తమాధికారులను చేస్తుంది. “నా యమాతా శ బలహీనేన

లభ్యః” (ఈ ఆత్మ బలహీనులకు దొరకదు) అనిగదా ఉపనిషత్రృకటన! రఘునాథశర శై

ఒగ్జీ విదురనీతి - విశ్లేషణ

విదురనీతి శ్రీ మహాభారతం ఉద్యోగపర్వంలో మూడవదైన ప్రజాగర పర్వం. ఇందులో ఎనిమిది అధ్యాయాలు ఉన్నాయి.

1. 33వ అధ్యాయం - 123+6

2. 34 వ అధ్యాయం = రర

3. 35వ అధ్యాయం = ౯77

4. 36 వ అధ్యాయం - 7డీ

5. 37 వ అధ్యాయం - రక్ష

ర 38వ అధ్యాయం = త్త

7 ఉ9వ అధ్యాయం = కిర్‌

8 తీ౦0వ అధ్యాయం = 32

596 - శ్లోకాలు

మొదటి అధ్యాయంలో ధృతరా్రుడు ధర్మంతో కూడినదీ, శుభాన్నీ కలిగించేది చెప్పు అన్నాడు. దానినీ విదురుడు పండిత లక్షణాలను సమాధానంగా చెప్పుకుంటూ వచ్చాడు. ఎట్టీవాడు పండితుడో, ఎట్టివాడు మూర్చుడో వివరించాడు. 'ప్రస్తావననుబట్టి ఓరిమి మొదలైన గుణాల (ప్రశస్తిని వివరించాడు. ఒకటి నుండి పదివరకు అంకెలను ఆధారంగా (గ్రహించి, గుణదోషాలు, కార్యాకార్యాలు, (గ్రావ్యాగ్రాహ్యాలు మొదలైన విషయాలెన్నో ఇందులో (ప్రస్తావించాడు. ప్రహ్లాదుని ఇతిహాసం ద్వారా ఎవడు ధీరుడో, ఎవడు సంపీదలకు అధికారొ అవుతాడో, వడు శత్రువులను జయిస్తాడో, ఎవడు సుఖంగా ఉంటాడో, ఎవడు కీర్తి పొందుతాడో, ఆర్యుడెవడో - ఈ మొదలైన విషయాలు సమగ్రంగా చెప్పాడు.

రెండవ అధ్యాయంలో ధర్మరాజులోని అశేష ప్రజ్ఞ ఎట్టిదో. అతడేమి చేయదలచు కున్నాడో చెప్పుమనో ధృతరాష్రుడు విదురుని అడిగోడు. దానిక్‌ సమాధానంగా విదుకుడు పాలికుడు అవలంబించవలసిన ధర్మాలను, చేయరాని పనులనూ ప్రధానంగా ఈ అధ్యాయంతో క్రోడీకరించాడు.

మూడవ అధ్యాయం రాజు ఎంతగా పక్షపాతం లేకుండా ఉండాలో వివరిస్తుంది. దీనికోసం సుధన వీరోచనుల ఇతిహాసాన్ని విదురుడు ధృతరాష్షనికి చెప్పాడు. విరోచనుడు స్వయంగా తన కన్నకొడుకే అయినా (ప్రహ్లాదు పక్షపాతం లేకుండా

అతనికి ప్రాణాంతకమైన ధర్మనిర్ష్ణయం చేసి, ఆ పుణ్యంతో పుత్రుని బ్రతికించుకొన్న కథ యిందులో ఉంది. ఆ తరువాత వంచకులు పొందే అనర్జాలు మొదలైనవి (ప్రస్తావనకు వచ్చాయి. నాలుగవ అధ్యాయంలో విదురుడు దత్తాత్రేయ సాధ్యదేవ సంవాదం ధృతరాష్ట్రునికి వినిపించాడు. అందులో ఉత్తమకులంలో పుట్టినవారి లక్షణాలు, వారి కర్తవ్యాలు ప్రస్తావనకు వచ్చాయి. జ్ఞాతులు తమలో తాము ఎలా మన్నించుకోవాలో వివరించాడు. అయిదవ అధ్యాయం పదునేడు విధాలుగా ఉన్న మూర్చులను వివరిస్తున్నది. ఎట్టివారికి ఆయువు క్షీణిస్తుందో, ఎవరు స్వర్గానికి అర్హత పొందుతారో, మానవులకు కర్తవ్యాలు ఎట్టివో, సేవకులు ప్రభువిషయంలో, ప్రభువులు సేవకుల విషయంలో ఎలా (ప్రవర్తించాలో, దూత లక్షణాలెట్టివో, ఎవరిని ఆదరించాలో, ఎవరిని వదలివేయాలో, ఐకమత్యానికున్న శక్తి యెట్టిదో, బలంలోని భేదాలు ఎట్టివో ఈ అధ్యాయం బోధిస్తున్నది. అతిథులను మన్నించే విధం, ఇతరులతో వ్యవహరించవలసిన పద్దతి, మంత్రుల తీరుతెన్నులు, కోళవృద్ది మార్గాలు మొదలైన విషయాలు ఆరో అధ్యాయంలో ఉన్నాయి. వృద్ది క్షయాలు ఎలా కలుగుతాయి, జ్ఞాతులను ఎలా మన్నించాలి, 1)ివ్సి ఎంత గొప్పది, లక్ష్మీ యెందెందు నిలుస్తుంది, ఎవరి యందు నమ్మకం ఉంచాలి, దేనికేది మలము మొదలైన విషయాలు ఏడో అధ్యాయంలో (ప్రస్తావనకు వచ్చాయి. ధర్మం, గొప్పతనాన్ని, విద్యార్థుల లక్షణాలను, నాలుగు వర్ణాలవారి ధర్మాలను సంక్షేపంగా ఎనిమిదవ అధ్యాయం వివరిస్తున్నది. ఇదీ స్థూలంగా విదురనీతి విశ్లేషణ. కాగా, పైన పేర్కొన్న అంశాలను చూస్తే ఇది ఒక లౌకిక ధర్మశాస్త్ర [గ్రంథంగా మన హృదయాలకు తోస్తుంది. ధర్మాలు అనంతాలు, అన్నింటినీ చెప్పటం ఆదిశేషునికైనా అశక్యం. దిక్ర్రదర్శనంగా చెప్పిన విషయాలను బట్టీ మానవుడు ఊహాపోహవిచక్షణజ్ఞానం పొందుతాడు. ఉత్తమపురుషుడౌతాడు. పురుషోత్తముడు కావటానికి అది ఒక ప్రత్యేక అర్హత,

విదుర నీతిః వైశంపాయన ఉవాచ - వైశంపాయను డిట్లు చెప్పెను : ద్వాణస్తం (ప్రావా నువ్వోప్రాజ్జో ధృ తర్యాష్టో నువావతిః విదురం (దప్పు మిచ్బామి త మినోనయ మా చిరమ్‌. శే గొప్ప తెలివిగల ధృతరాషష్టమహారాజు ద్వారపాలకునితో 'ఓయీ! విదురుని చూడగోరుదును. అతని నిటకు తెమ్ము. ఆలసింపకుము' అని పలికెను. (్రహితో ధృతర్మాష్టేణ దూత? క్షత్తార మబ్రవీత్‌ ఈళ్వుర స్తా మవోరాజో మన్యోప్రాజ్ఞ దిద్ధుక్షతి. 2 అట్టు ధృతర్యాష్షుడు పంపిన విదురునితో ఓయీ! బుద్ధిశాలీ! ప్రభువు మహారాజు నిన్ను చూడగోరుచున్నాడు' అని పలికెను. వీవ మ్తుక్తస్తు విదురః (ప్రాప్య రాజునివేళశనమ్‌, అబనీ ద్హ్ర తర్మామ్టాయ ద్వాఃస్థం మూం (వ్రతివేదయ. తి ఇట్టు చెప్పగనే విదురుడు రాజభవనమునకు చేరి ద్వ్యారపాలకునితో ధృతరా(ష్ట్రనకు నన్నెరింగింపుమని పలికెను. ద్వాఃస్థ్ర ఉవాచ - కావలివా డిట్టు పలికెను : నిదురోఒ య నును(స్రాస్తో రాబ్మే్హ తవ శాననాల్‌, (దప్పుమిచ్బాతి తే పాదా కిం కీరోతు ప్రశాధి నూమ్‌. జీ ఓ రాజ్షేన్హా! నీ ఆనవలన విదురు డేతెంచెను. నీ పాదములను దర్శింప గోరుచున్నాడు. అతడేమి చేయవలయునో ఆనతిమ్ము. ధృతరాష్ట్ర ఉవాచ - ధృతరాష్ట్ర డిట్టు పలికెను.

2 విదురనీతి: ప్రవేళయ మవ్యోస్రాజ్ఞం విదురం దీర్జదర్భినమ్‌, అవాం హీ విదురస్యాన్య నాకల్పో జాతు దర్భునే. ఠ్‌ గొప్ప (ప్రజ్ఞ కలవాడు, ముందుచూపు కలవాడు అగు ఆ విదురుని ప్రవేశ పెట్టుము. ఆ విదురుడు ఎప్పుడైన నన్ను చూడవచ్చును గదా! ద్యాఃస్థ ఉవాచ - ద్యారపాలకు డిట్టు పలికెను, ప్రవి శాన్తువురం క్షత్ర ర్మవోరాజస్య ధీనముతః న హి తే దర్భనే కల్ఫో జాతు రాజా (బవీద్ధి మూమ్‌. 6 అయ్యా! విదురా! ధీనుంతుడగు మహారాజు అంతఃపురములోనికి ప్రవేశింపుము. నీవు దర్శనమునకై సంశయింప నక్కరలేదట. మహారాజు నాతో చెప్పెను. వైశన్సూయన ఉవాచ - వైశంపాయను డిట్లు చెప్పెను. తతః (సవిళ్వ విదురో ధృ తర్వాన్టనివేళనమ్‌, అ(్రవీత్‌ (ప్రాజ్ఞులి ర్వ్యాక్యం చిన్తయానం నరాధిసమ్‌ గ అంత విదురుడు ధృతరాష్ట్రుని మందిరములోని కరిగి చేతులు మోడ్చి విచారముతో నున్న రాజుతో ఇట్టు పలికెను. విదురోఒ వాం నువ్యోప్రాజ్ఞ సంప్రాప్త స్తవ శాసనాల్‌, యది కీళ్టాన క్షర్తవ్యు మయ మన్మీ వ్రళాధి మామ్‌. తి ఓ మహామేధావీ! విదురుడను. నీ శాసనమువలన వచ్చితిని. ఏదైన పని యున్నచో ఇదిగో ఉన్నాను. సెలవిమ్ము. ధృతరాష్ట్ర ఉనాచ - ధృతరాస్టు డిట్టు పలికెను. నందియో నిదుర (ప్రాజ్ఞో గర్హయిత్వా చ మూం గత అజాతళ్ళలోః శ్లో నాక్తృం నభామధ్యేబ వక్ష్యతి. 9 5, _ అకల్పః - అసమర్భ్జడు; న అకల్పః - అసమర్భుడు కానివాడు. సమర్భుడే యని భావము. దర్శనమున సమర్జుడనగా అడ్డులేని వాడని తాత్పర్యము. 6 కల్ప మనగా నిచట సంశయము.

ప్రధమాధ్యాయము ర విదురా! ఆ బుద్దిమంతుడు సంజయుడు నన్ను తిట్టి పోయెను. అజాతశత్రువాడిన మాటను రేపు కొలువులో చెప్పునట. తస్వాద్య కురువీరస్వ న విజ్ఞాతం వచో మయా, తన్మే దవాతి గ్యతాణి తదకార్షీత్‌ ప్రజాగరమ్‌. ఓం ఆ కురువీరుడు చెప్పిన మాట ఏదియో నేడు నాకు తెలియలేదు. అది నా అవయవములను కాల్చివేయుచున్నది. నిద్ర పట్టట లేదు. జూ(గతో దవ్వామానన్య (శ్రేయో యదనువళ్ళసీ, తద్రూహి త్వం హి న స్తాత ధర్మార్ధకుళలో వ్యానీ. శే నిద్రలేదు. ఒడలు కాలిపోవుచున్నది. ఇట్టినాకు శ్రేయమేదోచూడుము, నాయనా! నీవు ధరా శక్తములు బాగుగా తెలిసినవాడవు. నాకు బోధ చేయుము. యతః (ప్రాప్తః నజ్జయుః పొజ్దవేభ్యో న మే యథాన న్మనసః (ప్రళాన్తి నర్వేన్ధియా జ్వృ(స్రక్పుతిం గతాని తం వక్ష్ర్యతిత్వేవ మే౭ద్వ (సచిన్తా శై సంజయుడు పాండవుల కడనుండి వచ్చినది మొదలు నాకు మునుపువలె మనస్సునకు (ప్రశాంతి లేదు. ఇంద్రియము లన్నియు కలతపడుచున్నవి. అతడు రేపేమి చెప్పునో యనియే నాకు పెద్ద చింత. విదుర ఉవాచ - విదురు డిట్లు చెప్పెను. అభియ్యుక్తం బలనతా దుర్చులం సొనసాధనమ్‌, వ్రూతస్తుం కామినం చోర నూవిళర్తి వ్రజాగరాః శం బలవంతుడు. ఎత్తివచ్చిన సాధనములు లేని బలహీనుడు. సొమ్ము కోల్పోయినవాడు, కాముకుడు, దొంగ - వీరికి నిద్రపట్టదు. కచ్చి దేతై ర్మవోదోషై ర్లు న్న్రష్టో ఒనీ నరాధిప, కచ్చిచ్చు పరవిత్తేషు గృద్ద న్లు వరితప్వపే. పజ 10. (ప్రజాగరమ్‌ - నిద్రలేకపోవుట 12. యతః - ఎప్పుడు, యథావత్‌ - మునుపటివలె. 14. గృధ్యన్‌ - ల[ముతో ఉన్నవాడగుచు.

క్ష విదురనీతి: రాజా! ఈ పెనుదోసములు నిన్నంట లేదు గదా! ఇతరుల సామ్ములందు లోభపడి నీవు తపించుటలేదు గదా! ధృతర్వాష్ణ్ర ఉవాచ - ధృతరాష్తు డిట్లనెను. (ోతు మిచ్చామి తే ధర్భ్యుం పరం నైశేయనం వచః అన్మిన్‌ రాజర్జినంళే హీ ల్తమేక్షః (పాజ్రసంమతః కే జ విదురా! ధర్మముతో కూడినదియు, మిక్కిలి శుభము నొసగునదియు నగు పలుకు నీనుండి వినగోరుచున్నాను. ఈ రాజర్షి వంశమున నీవొక్కడవే పండితుల కిష్టుడవు. (నీవు చెప్పిన దానిని పండితులును సమ్మతింతు రని భావము) విదుర ఉనాచ - విదురు డిట్లు చెప్పెను. [రాబా లక్షణనంనన్దు (పైలోక్క స్వాధిపో భవేత్‌ (ప్రేష్యస్తే (పేషిత ఖ్రైష్‌ ద్ధుతర్వాస్త్ర యుధిష్టిరు £ౌే ధృతరాష్ట్ర! ఆ యుధిష్టిరుడు మంచి లక్షణములు సమృద్దిగా గలవాడు. ముల్లోకములకు (ప్రభువు కాదగినవాడు. నీవు కోరి తెచ్చుకొనదగినవాడు, అట్టి వానిని అడవులకు పంపితివి. వినరీతతరళ్టు త్వం భాగధేయేన నంమత అర్ధిషాం (పక్షయాచ్చైవ ధర్మాత్మా ధర్భుకోనిద | నీవన్ననో (పెడసరపు కట్టెవు) ఏ మంచి లక్షణము లేని కారణమున అందరకు సరిపడని వాడవు. చూపులేని కారణమున రాజ్యమేలుటకు నిన్నైవ్వరు ఒప్పుకొనలేదు. నీవు మరి ధర్మాత్ముడవు! ధర్మతత్త్య మెరిగినవాడవు! వలనను

1... ప్రేష్యం - మిక్కిలిగా ప్రార్ధింపంబడవలసినవాడు. ్రేషితః = వనములకు పంపబడినవాడు.

2. విపరీతతరః - ధర్మరాజులో ఉన్న రాజలక్షణములు ఏ కొంచెము లేని కారణమున అందరకు ద్వేషింపదగినవాడు; ప్రక్షయాత్‌ - నాశనమువలన; ఇందలి ధర్మాత్ముడవు. ధర్మకోవిదుడవు అను పదములలో వెక్కిరింత కలదు.

'ప్రధమాధ్యాయము క ఉవ్ఫుళంస్వా దనుకోశాట్‌ ధర్మాల్‌ నత్వాల్‌ వరాక్రమాల్‌ గురుత్వాత్త్యయి నంపేళ్టు బవూన్‌ శ్లళాం స్తీతిక్షతే, త్ర భర్మరాజు క్రూరుడు కాకపోవుటవలనను, నీయందు దయకలిగిన కారణ

మునను, ధర గ్రమువలనను, సత్యమునుబట్టియు, పరాక్రమమునుబట్టియు, పెద్దవాడవు కావునను నీవు పెట్టిన పాటు లన్నియు సహించుచున్నాడు. దుర్యోధనే సొబలే బ క్లే దుఃశాననే తథా ఏతే ప్పైళ్టుర్భ మాధాయ కథం త్పం భూతి మిబ్భన్‌, త్త నీవు దుర్యోధనునకు, శకునికి, కర్షునకు, దుళశ్ళాసనునకు ప్రభుత్వమును కట్టబెట్టితివి. ఇంక నీవు ఎట్టు మేలు కోరుదువు? ఆత్మజ్ఞానం నమారమ్యా స్రీచిక్షొ ధర్జునిత్యాతా, యమర్జా న్లాసకర్షన్తి న నై పణ్జీత ఉబ్వతే, ద్‌ ఆత్మజ్ఞానము, కార్యములందు శక్తి వైరాగ్యము, ధర్మ మెడతెగకుండుట అను నవి పురుషార్హమునుండి ఎవనిని దూరముగా తొలగింపవో అతడు గదా పండితుడు.] నిషేవతే (ళస్తాని నిందితాని న సేవతే, అనాస్త్రేక్షః (శద్రధాన వీతత్‌ వందిలలక్షణన్‌, శే నలత

3. అఆన్ఫశంస్యాత్‌ - క్రౌర్యము లేక పోవుట వలన; అనుక్రోశాత్‌ - దయవలన,

తితిక్షజే - సహించుచున్నాడు.

4. వీలేషు - వీరియందు; ఐళ్ళర్యమ్‌ - ఈశ్చరభావమును (ప్రభుత్వమును) ఆధాయ - ఉంచి; భూతిమ్‌ - సంపదను; ఇచ్చసి - కోరుదువు.

5. ఆత్మజ్ఞానమ్‌ - శాస్త్రముల వలన సిద్దించు గొప్ప జ్ఞానము; తితిక్షా -అన్నింటిని సహింపగలుగుట; ధర్మనిత్యతా - ఒకప్పుడును ధర్మము తప్పకుండుట (సత్కార్యములందు చెదరని (శ్రద్ధ) - పైని చెప్పిన దుర్యోధనాదులలో ఈ లక్షణములు ఏ నూత్రము లేవు. కనుక వారి చేజిక్కిన నీకు సంపదయెట్టు కలుగునని భావము.

6. _అనాస్తికు - పరలోకము మున్నగునవి కలవని విశ్వాసము కలవాడు; శ్రద్దధానః

• ద్ద యనగా గురువులయు వేదములయు పలుకులయందు నత్పలముండునన్న నిశ్చయము - అది కలవాడు.

ర విదురనీతి: మేలైనవానిని చేయుట, కీడులను చేయకుండుట, నాస్తికత్వము లేకుండుట, ద్ద గలిగియుండుట - ఇది పండితుని లక్షణము. (కోభో వార్షళ్ళు దర్చళ్ళు ప్రొ స్తంభో మూన్వమానితా, యమర్హా న్నాపకర్షన్తి న వై పణ్జీత ఉచ్యతే. 2 మితిమీరిన కోపము, పొంగిపోవుట, మిడిసిపాటు, సిగ్గులేకుండుట, తన్నుతాను పూజ్యుడనుకొనుట - వీని వలన పురుషార్థములకు దూరము కానివాడే పండితుడు. యన్య క్రుత్వం న జాన్నరి మంతం వా మంత్రితం వరే కుత మే వాస్య జాన్తి న వై పజ్జీత ఉచ్యతే, 18 అతడేమి చేయునో యెవ్వరు నెరుగరు. చేసిన ఊహ యేమో తెలియరాదు. ముగిసిన పనిని మాత్రమే యితరు లెరుగుదురు. అట్టివానినే పండితుడందురు. యస్య కృత్యం న విస్తున్తి శీతముస్టం భయం రతిః నమృద్ధి రసమృద్ధి ర్వా న వై పజ్జీత ఉచ్చటే, 29 అతడు చేయబోవుపనికి చలి, వేడి, భయము, కామము, కలిమి - లేమి అనునవి విఘ్నము కలిగింపజాలవు. వాడే పండితుడు. యన్య నంసారిణీ ప్రజ్ఞా ధర్మార్జా వమువ్తర్తతే, కామూ దర్థం వుణీతే యః న వై పజ్జిత ఉచ్వతే, 20 (ప్రజ్ఞకు నిలుకడలేదు. అయినను ఒకని ప్రజ్ఞ ధర్మమును అర్ధమును వెంట నుండి ప్రవర్తిల్లును. అట్టి ప్రజ్ఞకలవాడు కామమును వదలి నాల్గవ పురుషార్థమైన మోక్షమునే వరించును. వాడే పండితుడు. యథాళ్త్తీ చికీర్షన్తి యథాళ్తి చ కుర్వతే, న క్రిజ్చో దనమన్వన్తే వరాః సందిత బుద్దయని 22 17. హ్రీ స్తంభః - సిగ్గులేని తనము, మాన్యమానితా - తన్ను తాను పూజ్యుడుగా భావించుకొనుట. 20. సంసారిణీ - స్వభావమును బట్టి నిలుకడలేనిది; కామాత్‌ - కామమును వదలి.

ప్రధమాధ్యాయము 7

పండితమైన బుద్ది గలవారు శక్తిమేరకు ఆయా పనులను చేయగోరుదురు. చేయుదురు. దేనిని తేలికగా కొట్టి వేయరు.

క్లీప్రం విజానాతి చిరం ల్రణోతి

విజ్జాయ చారం భజతే న కానూల్‌, నాసంప్పుష్టో వ్యువయుత్ర్రే పరార్డే త్యత్పజ్జానం (ప్రథమం పజ్జితస్వ్యం 22

విషయమును త్వరగా ఎరుగును, జ్ఞానము గట్టిపడుటకై చాలకాలము వినును. చక్కగా తెలిసికొనియే దేనినైనను సేవించును. అంతేకాని కామముతో కాదు. ఇతరులు అడుగకుండ నోరు పారవేసికొనడు. పండితుని తొలి చిహ్నమిది.

న్యాప్రాస్య మభినాళ్ళాన్తి నష్టం నేచ్చన్తి శోచితుమ్‌,

ఆనత్సు చన మువ్వాన్తి నరాః పల్జీతబుద్ధయః 23

పండితబుద్దిగల నరులు పొందరాని దానిని కోరరు. పోయిన దానిని గూర్చి ఏడువరు. ఆపదలలో వివేకము కోల్ఫోవరు.

నిశ్చిత్య యః ్రకైనుతే నాన్తర్వనతి కర్మణః

అనన్ర్యకాలో వళ్వాత్మా న నై నణ్జిత ఉచ్చతే, 2ళ

నిశ్చయముకొని పనికి పూనుకొనును. నడుమ వదలడు. మనసు నదుపున పెట్టుకొని ప్రయోజనములు సాధింపక వదలడు. అట్టివానిని పండితుడందురు.

ఆర్యకర్శణీ రబ్వన్తే భూతికర్మాణీ కుర్వతే,

వొతం చ నాభ్యనూయ్యర్తి సజ్జితా భరతర్షభ 25

22. _అసంప్పష్టు - అడుగవలసిన తీరున నడుగ బడనివాడు; వ్యుపయుజ్షే - వ్యర్థముగా పలుకును; ప్రజ్ఞానమ్‌ - గుర్తు,

23 వ క్లోకము మొదలుకొని ఈ ధృతరాష్ట్ర విదుర సంవాదములోని విదురుని మాటలు కొన్ని ధృతరాష్ర్రుని దోషములను నిందించునవి. కొన్ని ధర్మరాజును (ప్రశంసించునవి. కొన్ని సాధారణములు.

24. నిశ్చిత్య - తమ ప్రయత్నముతో సాధ్యమగునా యనుదానిని నిశ్చయించి; అంతః - మధ్య; న వసతి - ఆగిపోడు; అవన్హ్యకాలః - ఫలము పొందకుండు నట్టుగాకు

25. _ ఆర్యకర్మణి - శిష్టుల పనియందు; భూతికర్మాణి - సంపదలొసగు పనులను.

తి విదురనీతి; శిష్టుల కార్యమున రాగము పొందుదురు. సంపదల నొాసగు పనుల నాచరింతురు.

హితమును చెడుచూపు చూడరు. అట్టివారు పండితులు.

న వ్యావ్య త్వాత్మునంమానే నావమానేన తప్పుత్తే,

గాజ్లో హ్రద ఇవాక్షోభ్యో యఃస పణ్జిత ఉచ్యతే. 26

తనకు సమ్మానము కలిగినప్పుడు పాంగిపోడు. ఆవమానమున ఉడికి పోడు. గంగ మడువువలె నిశ్చలముగ నుండువానిని పండితు డందురు.

తల్త్వజ్ఞాః సర్వభూతానాం యోగజ్ఞః సర్వకర్శణామ్‌,

ఉసాయజ్డో నునుష్వాణాం నరః వజ్జీత ఉచ్యతే, 27

సర్వభూతముల తత్తము నెరిగియుండును. సర్వకార్యముల రచనా ప్రణాళిక నెరిగియుండును. అన్ని టు వెరిగిం తెలిసియుండును. మనుష్యులలో అట్టివానిని పండితు డందురు.

(పవ్పత్తనాక్‌ చితకథ ఊనావాన్‌ ప్రతిభానవాన్‌

ఆళు గ్రన్ధస్య వక్తా చ యః న సణ్జిత ఉచ్యతే, 2ల్‌

వాక్కులు చక్కగా సాగువాడు, లోకమందలి యా యా కథలను చక్కగా నెరిగినవాడు. తర్కశ్రక్తి కలవాడు, సమయస్పూర్తి కలవాడు, అక్కడి కక్కడ (గ్రంధమును చెప్పగలవాడు పండితు డనబడును.

(తం (సజ్జానుగం యన్వ్య (సజ్జా టైన (తుతానుగా

అనంభిన్హార్యమర్వాద నల్జీతాఖ్వాం లభేత నః 29 ననన

27. _సర్వభూతానామ్‌ - సృష్టిలో పుట్టిన అన్నింటియొక్క; తత్త్యజ్ఞు - తత్త్యమనగా నిట పుట్టిన ఐశ్చర్యాదుల నశించు లక్షణమును, ఎరిగినవాడు; యోగజ్ఞః - యోగమనగా చేయవలసిన తీరు - అది యొరిగినవాడు; ఉపొయః - పన్పిక్షి కావలసిన సాధన సంపత్తి,

28 (ప్రవృత్ర్తవాక్‌ = నంగిమాటలు లేనివాడు, ధారాళముగా పలుకనేర్చిన వాడు; చిత్రకధః - లౌకిక కధలను బాగుగా తెలిసినవాడు, ఊహః - తర్కము; ఊహవాన్‌ - తర్కించుశక్తి గలవాడు; (ప్రతిభానవాన్‌ - ప్రతిభాన మనగా - సార్ల + అది గలవాడు.

29 ప్రజ్ఞానుగము - బుద్దికి వశ్యమైనది; (శ్రుతానుగా - శాస్త్రము ననుసరించి '్రవర్తించునది

ప్రధమాధ్యాయము ర శా(స్తజ్ఞానము బుద్దికి, బుద్ది శాస్తజ్ఞానమునకు వశమై యుండువాడు, ఆర్యుల కట్టడిని చెడగొట్టనివాడును పండితనామము పొందును, అ్యత్రుతళ్ళు నమున్లుడ్డో దర్శిదళ్ళు మవోనున్నా అర్జాం శ్చాకర్ణుణా (పేవు ర్మ్తూఢ ఇత్యుచ్వతే బుభైని తగ శా(స్తజ్ఞానము లేక మిడిసిపడువానిని, దరిద్రుడై గాలిమేడలు కట్టుచుండువానిని, నీచపు పనితో సాము శిలను పొందుగోరువానిని బుధులు మూఢు డందురు. నూ మరం యః పరిత్యజ్య వరొర్ట్‌ మనుతిస్టతి, మిధ్యా చరతి మి(త్రార్జే యళ్ళు మూఢ న ఉచ్చతే. 32 తన పని మానుకొని యితరుల పనికై పూసికొని తిరుగువాడు, మిత్రుని కార్యమును పాడుచేయువాడు మూఢుడు. అకామాన్‌ కామయతి యః కామయానాన్‌ సరిత్యజేల్‌, బలన్తం చ యో ద్వేష్టి తమూవు ర్మూడచేతసమ్‌. 32 కానివారిని చేరదీయువాడు, అయినవారిని దూరము చేసికొనువాడు, బలవంతుని ద్వేషించువాడు మూఢబుద్ది. అమితం కురుతే మితం మితం ద్వేష్టి వానస్తీ చ కర్మ చారభతే దుష్టం తమానా ర్మూఢ చేతనమ్‌. 33 (ద్రోహము చేయువానిని మిత్రముగా భావించును. మి(త్రుని ద్వేషించును. హింసించును. దుష్టకార్యముల నారంభించును. అట్టివానిని మూఢబుద్ది యందురు. నానా నాతలను కొనన తనకో నాత తననన నా నన నిననాతి నాననా నానిని నానన 30, ఇందలి లక్షణములన్నియు దుర్యోధనునకు వర్తించును. పెద్ద పండితుడు కాడు కాని మిక్కిలి మిడిసిపడుచుండును. ఇతరుల సొమ్ముపై చూపుగల వాడగుటచే దరిద్రుడు. మరియు ధర్మరాజును గెలుతు ననును. హీనమైన ద్యూతకర్మముచే పరులసామ్మును వశ పరచుకొనెను, 31 ఇందు శక్షునిని గూఢముగా చూడవచ్చును. 32. _ అకామాన్‌ - భక్తిహీినులగు కర్ణాదులను; కామయానాన్‌ - నీయందు భక్తిగల పాండవులను; బలవంతమ్‌ - యుధిస్టిరుని. 33, దుష్టం కర్మ - లక్క యిల్టు కాల్చుట మొదలగునవి.

10 విదురనీతిః నంసారయతి కృత్యాని సర్వతో విచికితృత్తే, చిరం కరోతి క్షీప్రార్టే స మూఢో భరతర్షభ పడే తన పనులను ఇతరులపై పెట్టును. అన్ని యెడల సందేహించుచుండును. శీఘ్రముగా చేయవలసినచోట ఆలసించుచు, రాజా! అట్టివాడు మూఢుడు. (శ్రాద్ధం పిత్సభ్యో న దదాతి దైనాని న చార్చుతి, సువ్సాన్మితం న లభతే తనూవు డ్మూఢచేతనమ్‌, తక్‌ పితృదేవతలకు (శ్రాద్ధము పెట్టడు. దైవతముల నర్చింపడు. మక్కువగల మిత్రుని పొందడు. అట్టివానిని మూఢబుద్ది యందురు. అనాహూలః (సవిళతి అవ్పుష్టో బహు భాషత్తే, అవిళ్ళస్తే విశ్వనసీతి మూధచేతా నరాధమః తెర పిలువని పేరంటమునకు బోవును. అడుగకయే సెల్లు వాగును. నమ్మరానివానిని నమ్మును. ఇట్టి నరాధముడు మూఢబుద్ది. సరం క్షీసపతి దోషేణ వ్వర్తమానః స్త్వాయం తథా యళ్ళ (కుధ్యత్యనీశానః న చ మూఢతమో నరః 3౩7 తానై తప్పుచేసి దానిని ఇతరులపై మోపును. అదుపాజ్ఞలు లేక కోపగించు చుండును. అట్టి నరుడు మూఢులలో తుదిమెట్టు. ఆత్మనో బల మజ్జాయ ధర్మార్టసరినరితమ్‌, అలభ్య మిబ్బు న్లైవ్కర్న్యా న్యూఢబుద్ధి రివోచ్యతే. 38 తన సత్తువ యెరుగక ధర్మార్థరహితము, దుర్లభమునగు వస్తువును ఎట్టి ప్రయత్నము లేకయే పొందగోరువానిని మూఢబుద్ది యందురు. అళివ్యుం శౌస్తీ యో రాజన్‌ యళ్ళు ఛూన్య ముపానతే, కదర్వం భజతే యళ్ళు తమానాు ర్మూఢచేతసమ్‌, 39 34%. _సంసారయతి - సేవకుడు మొదలగువారిద్వారా చేయించును. 38. వైష్కర్మ్యాత్‌ - ప్రయత్నము చేయకయే. 39. శూవ్యముపాసలే = రాజుల భార్యలను, ఇంకను అట్టివారిని గుట్టుగా పొందగోరుచుండును; కదర్యమ్‌ - దానగుణము లేనివానిని;

ప్రధమాధ్యాయము 11

రాజా! శాసీింపరాని వారిని శొసించును. తెలియరాకుండ రాజుభార్య మొదలగువారిని సేవించుచుండును. దానగుణము లేనివానిని పట్టి ప్రేలుచుండును. ఇట్టివాడు మూఢబుద్ది.

అర్ధం మనస్త మాసాద్య నిద్వా మైళ్ళుర్వ మేన వా,

విచర త్యనమునద్దో యః న పద్డోతో ఉచ్చతే, త్తం

గొప్పధనమును, విద్యను, ప్రభుత్వమును పొందియు మిడీసిపడక తిరుగువాడు పండితుడు.

ఏకః సంవన్సు మళ్ళాతి వస్తే నాసళ్ళు శోభనమ్‌,

యో౭ సంవిభజ్వా భృత్యేభ్యవ కో నుళంనతర స్తతః శే

సంపద సమృద్దిగా గలిగియు ఒక్కడై తినును. మంచి గుడ్డలు తాను మాత్రమే ధరించును. దేనిని తన్నాశ్రయించినవారికి పంచి యొసగడు. అంతకంటె మిక్కిలి 'క్రూరు డెవ్వడుండును?

నీకు పాపాని కురుతే ఫలం భుద్మే మనోజును

భోక్తారో విప్రముచన్తే కర్తా దోషేణ లిన్యతే. శ2

ఒక్కడు పాపముల చేయును. వాని ఫలములను మంది యనుభవింతురు. అట్టనుభవించువారు పాప ఫలము నుండి విడివడుదురు. చేసినవానికి ఆ దోషము తప్పక యంటును.

వీకం వాన్వా న్లు వా వాన్యా దిషు ర్ముక్తో ధనువ్వలా?

సరాజుకన్‌ు. శ్ర

బుద్ధి ర్భు ద్రిమతోత్సృష్టొ నాన్వాదొస్ర్రం సరాజు

విలుకాడు వదలిన బాణ మొకనిని చంపును. తప్పీపోయినను పోవచ్చును. నీతిశాలి ప్రయోగించిన నీతి పరుని రాష్టమును రాజుతోపాటు చెరచును.

ఏక్రయా ద్వే వినిశ్చిత్య (తీం ఖ్ళతుర్చి ర్వశే కురు,

పజ్బా జిత్వా విదిత్వా షట్‌ స్త్ర పొత్సా నుఖీ భవ జజ మునకు తనకనన వ ననన 40. అసమున్నద్దః - మిడిసిపాటులేనివాడై. 44.1. ఏకయా - ఒకదానితో - పై శ్రైకమున బుద్దిని గూర్చి చెప్పెను. కావున

ఒకదానితో అనగా బుద్దితో అని అర్ధము.

[2 విదురనీతి: ఒకదానిచే రెంటిని నిర్ణయించి, మూడింటిని నాల్గింటితో వశపరచుకొనుము.

ఆయిదింటిని గెలిచి, ఆరింటి నెరిగి, ఏడింటిని వదలి సుఖవంతుడవు కము శై వీకం విషరసో వాన్తి శస్తేజ్రైకళ్ళు వధ్యతే, సర్యాష్టం సప్రజం వాన్తి రాజానం నున్ర్ర విప్టవః శవ విషపు సార మొక్కనిని మాత్రము చంపును. శస్త్ర మొక్కనిని వధించును.

మంత్రాలోచన పుట్టించు కల్టోలము - రాష్ట్రముతో ప్రజలతో కలిపి రాజును రూపుమాపును. వీకః స్వాదు న బుజ్జీత వీక శ్చార్దా ను చినయేల్‌, నీకో న గచ్చే దధ్వానం నైకః సుప్తేషు జాగ్స్భయాల్‌. జేర

2... ద్వే - రెంటిని - నీతిపక్షమున కార్యము, అకార్యము అను రెంటిని, అధ్యాత్మపక్షమున నిత్యము, అనిత్యము అనువానిని; వినిశ్చిత్య - చక్కగా

నిర్ణయించి;

3. త్రీన్‌ - నీతిపక్సమున - శత్రువును, మిత్రులను, ఉదాసీనులను;

అధ్యాత్మవిషయమున - కామ'(క్రోధలోభములను

4. _ చతుర్భిః -నీతిపక్షమున-సామదాన భేదదండములను నాలుగు ఉపాయములతో.

మిత్రుని సామముచేతనే, ఉదాసీనుని దానభేదములచేత, శత్రువును అన్నింటిచేతను వశము చేసికొనుమని భావము.

అధ్యాత్మ పక్షమున - శమము, దమము, ఉపరమము, (శ్రద్ద అనువానిచేత, కామాదులను వశము చేసికొనుము.

5. _ పళ్ళ జిత్వా - రెండర్టములయందును, అయిదు ఇంద్రియములను జయించి,

6 షడ్‌ విదిత్వా - ఆరింటి నెరిగి - రాజనీతి పక్షమున, సంధి, విగ్రహము, యానము, ఆసనము, ద్వైధీభావము, సంళ్రయము అనువాని నెరిగి, రెండవ పక్షమున - ఆకలి, దప్పి, శోకము, మోహము, ముదిమి, మృత్యువు -అనువాని నెరిగి,

7. సహ్హ హిత్వా - స్త్రీ వేట, ద్యూతము, పాపము, పరుషముగా పలుకుట, కఠినదండనము, ధనమును వ్యర్థపరచుట అను ఏడు వ్యసనములను వదలి, రెండవ పక్షమున - అయిదు ఇంద్రియములు, బుద్ది మనస్సు అనువానిని వదలి. సుఖీ భవ - సుఖవంతుడవు కమ్ము.

ప్రధమాధ్యాయము 13

రుచిగల పదార్థమును ఒక్కడై తినరాదు. ఆయా విషయముల నొక్కడై యాలోచింపరాదు. బాటలో ఒంటరియై పోరాదు. తక్కినవారు. నిద్రించునప్పు డొకడు మేల్కొనరాదు.

ఏకము వాద్వితీయం తద్వ(దాజు న్లానబుధ్వసే,

నత్యం న్దుర్గస్య సోపానం పొరావారస్య నౌరిన. శా

రాజా! అది ఒక్కటే. దానికి రెండవది లేదు. అదియే సత్యము. సముద్రమునకు నావ వలె స్వర్గమునకు మెట్టు, దీని నెరుగకున్నావు.

వీకః క్షమానతాం దోషో ద్వితీయో నోపపద్వత్తే

య3దేనం క్షమయా య్యుక్త మళ్తక్తం మున్వతే జనని తరి

ఓర్పు గలవారికి సంబంధించిన దోషమొక్కటియే కలదు. రెండవది దొరకదు. అది యేమన ఓర్చుగలవానిని చేతకానివాడని జనుడు తలుచును.

సో౭న్య దోషో న మర్తవ్యః క్షమా పీ పరమం బలమ్‌,

క్షమా గుణో న్య్వాళక్రానాం శక్తానాం భూషణం క్షమా, శ

అదియును అతని తప్పనుకొనరాదు. ఏలయన ఓర్చే గొప్ప బలము. శక్తిహినుల కది గుణము. శక్తి గలవారి కది అలంకారము,

క్షమా వళీక్సుతి ర్లోకే క్షమయా కీం న సాధ్యతే, (శ్రుతియు నిట్లు చెప్పుచున్నది.

“యదా వ ఖ్ఞావతిష్టన్తే జ్ఞానాని మనసా నవా,

బుద్దిళ్ళు న విచేష్టేత తామావాుః పరమాం గతిమ్‌”

ఎపుడు అయిదు జ్ఞానేంద్రియములు మనస్సుతో పాటు నిలుకడ చెందునో, బుద్దియు కదలకుండునో అట్టిస్టితిని పరమగతి యందురు.

పంచ జిత్వా' అనుచోట ఇంద్రియములను విషయములనుండి మరలించుట యనియు, సప్త హిత - అనుచోట ఇంద్రియములను (బ్రహ్మము నందు విలీనము చేయుట మనియు భేదము గమనింపదగును. 47. సత్యమ్‌ - యథార్థమును పలుకుట; స్వర్గస్య - స్వర్గమునకు; సోపానమ్‌ -

మెట్టు; మరొకవిధముగా; సత్యమ్‌ - (బ్రహ్మము; స్వర్గస్య - మోక్షమునకు

సోపొనమ్‌ - మెట్టు.

క! విదురనీతిః శాన్తి ఖద్గః కరే యస్య కీం కరిష్యతి దురనః క్‌ ఓర్పు లోకమున నన్నింటిని వశమునకు తెచ్చును. క్షమతో సాధ్యము కానిది లేదు. శాంతి యను కత్తి చేత బట్టినవానిని దుర్దను డేమి చేయును? అత్పణే సతితో నస్హాః స్వయనే నోపళాన్యుతి, అక్షమావాన్‌ సరం దోపై రాత్మానం చైవ యోజయేత్‌. త్‌ే గడ్డిపరకలు లేనిచోట పడిన నిప్పు తనంత తానే అణగిపోవును. ఓర్పు లేనివాడు మాత్రము తన దోషములతో తన్నే అంటించుకొనును.

నీకో ధర్మః పరం (శ్రేయః క్షమైకా శాన్తి రుత్తమా,

విద్వెకా సరనూ ల్ఫిస్తీ రహీంపైకా సుఖావనో, 52

మిక్కిలి శ్రేయమైనది ధర్మ మొక్కటియే. సహన మొక్కటియే ఉత్తమమైన శాంతి నొసగును. విద్య యొక్కటియే పరమమైన తృప్తి నిచ్చునది. అహింస యొక్కటీయే పరమసుఖమును గూర్చునది,

[ప్పధివ్యాం సాగరాన్తాయాం ద్వావిమౌ పురుషాధమౌ,

గృహస్థ్రశ్చ నిరారమ్భః సారమ్మళ్ళెవ భిక్షుకః.

సముద్రము ఎల్లగా గల భూమి మొత్తమున పురుషులలో అధము లిద్దరే. గృహస్టుడై చేతులు కట్టుకొని కూర్చుండువాడొకడు. సన్యాసియై సర్వకార్యములను చేయువాడొకడు.

ద్యావిమౌ గ్రసతే భూమిః సర్ఫో బిలళయానివు

రాజానం చానిరోద్దారం (బావ్మాణం చ్యానవాసీనమ్‌. క్రి

పుట్టలోని ప్రాణులను సర్బృమువలె భూమి యిద్దరిని మింగినైదును. ఒకడు పగ సాధింపని రాజు, రెండవ వాడు ఇల్లు వదలని బ్రాహ్మణుడు.

52, అహింస అనుటలో పుత్రులకు కలహము పెట్టి, కులమును రూపుమాపకు మన్న భావము కలదు.

53. _ద్వావిమౌ - ఇత్యాదిక్టోకములలో కొంత ్రకృతమునకు తగినట్టుగను, కొంతభాగము ప్రసంగము వలన దృష్టాంతరూపముగను చెప్పుచున్నట్టు గమనింపదగును. ఈ శ్లోకమున ఇల్లు వదలుట యనగా సన్ఫ్యసించుటయని తాత్పర్యము.

ప్రధమాధ్యాయము 15 ద్వే కర్మణి నరు కుర్వ న్గుస్మంల్లోకే విరోచలతే, అ(బ్రువన్‌ పరుషం కిజ్ళై దసతో ఒనర్చ్భయం స్తథా. చ్‌జే పురుషుడు ఈ లోకమున పరుషములు పలుకకుండుట, చెడ్డవారిని మన్నింపకుండుట అను రెండు పనులచేత ఉత్తముడగుచున్నాడు. ద్యావిమూ వురుషవ్వాఘ్ర పరసప్రత్వయకారిణ్నౌ (స్రీయ: కామితకామిన్యో లోకః వూజితపూజుకః త్‌ద్‌ పురుషశ్రేష్టా!ః ఇతరుల నమ్మకమును బట్టి ప్రవర్తించువారు ఇద్దరు గలరు. ఇతర వనితలు కామించినవానినే కామించు స్రీలు. ఇతరులు పూజించినవానినే పూజించు జనుడు. ద్వావిమొ కజ్ఞుకా తీక్షా శరీరసరిశోషిణొ యళ్వాధను కాముయీతే యళ్ళు కుపష్వ త్యనీళ్వరని క్‌ర దరి(ద్రుడై కోరికలు పెంచుకొనుట, ఏమియు చేయజాలక కోపించుట అను నీ రెండును శరీరము నెండగట్టు రెండు వాడిములుకులు. ద్వావేవ న విరాజేతే విపరీతేన కర్మణా, గృవాస్థళ్ళు నిరారమ్భ:ః కార్యవాల్డూవ భిక్తుకని త్‌గ గృహస్టుడై యుండి కర్మము లాచరింపనివాడు, సన్యాసిమై కార్యము లొనరించువాడును, ఈ యిరువురు ఈ కాని పనులచేత రాణింపరు. ద్యావిమౌ వురుష్తా రాజన్‌ న్వరస్పోపరి తిష్టతః (సభుళ్చు క్షమయా యుక్తో దరిదళ్ళు స్రదానవాన్‌. క్‌రి 54. _అసతః అర్భయన్‌ - శకుని మొదలగువారిని నీవు మన్నించుచున్నాడవని భావము. 55. _పూజితపూజకః - నీ కొడుకు ఆదరించిన కర్ణుని నీవును ఆదరించుచున్నావని భావము. 56. _అనీళ్ళరః - పుత్రుని విషయమున నీవు చేతకానివాడ వైతివని భావము. 57. _ నిరారమ్భః - కొడుకుల పోరును వారింపక నీవు ఉదాసీనుడవై యున్నాడవని భావము, 58. ప్రభుః - సమర్భుడై యుండియు సహనము చూపువాడు ధర్మరాజు.

16 విదురనీతి; నమధ్దుడై యుండియు సహనము కలవాడు, దరిద్రుడై యుండియు దాన మొసగువాడు - ఈ యిరువురు స్వర్గమునకు పై భాగమున నిలుతురు. న్యాయాగతన్య (ద్రవ్యస్య బోద్దవ్వౌ ద్వా నత్యికమౌ, అపాత్రే ప్రతిపత్తిళ్ళు పాత్రే చాసతిపాదనమ్‌. ల్‌ న్వాయమార్గమున ఆర్జించిన ధనమునకు చేటులు రెండు. అధర్మమునకు ఏెసియోగించుట, ధర్మమునకు వినియోగింపకుండుట. దా ననున నివేప్టవ్వౌ గ్‌లే బద్దా ద్ధుఢాం శిలామ్‌, ధనవన్త నుదాతారం దరిద్రం చాతపస్పినమ్‌. 6 దానములు చేయని ధనవంతుని, తపస్సు చేయని దరిద్రుని - ఈ యిరువురిని మెడలో గట్టిరాతిని గట్టి నీట ముంచవలయును. ద్వావిమౌ పురుషవ్వాష్ర నూర్వమణ్ణలభేదిన్నా పర్యినా డ్యోగయ్యుక్తళ్ళు రణే చాభిముఖో హతః, 6 యోగము వదలని పరివాజకుడు, యుద్దమున శత్రువున కెదురేగి మరణించిన నీడుడును = త్ర గుడవుడు సూర్వమండలమును లీయికొని పరమపురుషుని టై తీ

జేరుదురు.

(ట్రయోపొయా మనుష్యాణాం (శూయన్తే భరతర్షభ,

కనీయా న్థద్దువు! (క్ట ఇతి వేదవిదో విదుః 62

వేద మెరిగినవారు గుర్తించిన ఉపాయములు మనుష్యులకు సంబంధించి ఉరొఢు వనవచ్చుచున్నవి. అవి అధమము, మధ్యమము, శ్రేప్రము అని మూడురీతులు.

99, పాత్రే - ధర్మవిషయమున,

60. ఆదాతారమ్‌ - దాత కానివాడు - నీ కొడుకువంటివానిని అని భావము.

61. సూర్యమండల మధ్యమున శ్రీమన్నారాయణుడు కలడని వేదవేత్త లందురు. భేదించుట యనగా పరమపురుషునిలో లీనమగుటయని భావము.

62. త్రయః+ఉపాయాః అని పదవిభాగము, సంధి ఆర్జము. యుద్దము - అధమోపాయము. భేదము, దానము - మధ్యమోపాయములు, సామము - ఉత్తమోపాయము; (త్రయః, అపాయాః అనియు విడదీయ నగును; కామ్యయోగము, కామ్యధర్మము, ఇహలోకభోగము - అనునవి.

ప్రధమాధ్యాయము [7 (తివిధాః పురుషా రాజు న్ఫుత్తమూధమ మధ్యమా నియోజయే ద్యథాన త్తాం స్త్రీవిధేప్పేవ కర్గును. 63 రాజా! మానవులు ఉత్తములు, మధ్యములు, అధములు నని మూడు విధములుగా నుందురు. వారిని ఆ మూడు విధములైన పనులయందే తగిన విధమున నియోగింపవలయును. (తయ నీవాధనా రాజున్‌ భార్వా దాస స్తథా సుత్క యత్తే నమధిగచ్చన్తి యన్య తే తస్య తద్ధనమ్‌. రజీ రాజా! భార్య, సేవకుడు, కొడుకు ఈ ముగ్గురే ధనము లేనివారు. వారు సంపాదించినది వారి స్వామికి చెందిన ధనమగును. వారణం చ వరస్వానాం వరదారాభిమర్ధ్భునమ్‌, సువ్వాదళ్ళు సరిత్వాగ (స్తయో దోషాః క్షయానవోః. 65 పరుల సొమ్మును హరించుట, పరభార్యను స్పృశించుట, మిత్రులను వదలుకొనుట అను మూడుదోషములు నరుని నాశనమునకు కారణములు. (తివిధం నరక స్వేదం ద్వారం నాళన మాత్మన్య కామ: (కోధ న్తథా లోభ స్తస్మా దేత్యత్రయం త్వబేల్‌, 66 తన్ను నాశనము చేయునట్టి నరకద్వారము మూడు రూపములలో నుండును. అవి కామము, క్రోధము, లోభము అనునవి. కాన నీ మూడింటిని త్యజింపవలయును. నర్యస్రదానం రాజ్యం చ వుతజన్మ చ భారత గా శతోళ్ళు మోక్షం క్ర బ్రా (త్రీణీ చైకం చ తత్పమమ్‌. ళ7 వర మొసగుట, రాజ్య మేలుట, కొడుకును గనుట అను నీ మూడింటితో శత్రువును కష్టము నుండి తప్పించుట సమానమైనది. 63. యథావత్‌ - తగినట్టు. నీవు అధములైనవారిని మంత్రకార్యమున నియో గించితివని సూచన, 64. _అధనాః - నీ వుండగా నీ కొడుకునకు ధనముపై అధికారము లేదు. కనుక పాండవులకు రాజ్య మొసగుట నీ చేతిలోని పని అని భావము. 65. పరుల సొమ్మును అపహరించుట మొదలగు మూడు దోషములు మో యందే కలవు. కనుక మోకు నాశము తప్పదని సూచన. 67. నీవు పగవాడుగా భావించు ధర్మరాజును స్వవంశమును చంపవలసిన కష్టము ణ్‌ నుండి తప్పింపవలయు నని భావము.

ా విదురనీతి; భక్తం బో భజిమానం చ తవాన్మీతి చ వాదినమ్‌, '్రు సేతా ఇృరణం ప్రాప్తాన్‌ విషమేఒసి న సంత్వజేల్‌. రతి శరజరో భచ్చువారగు నీ మువ్వురను - భక్తుని, సేవించుచున్నవానిని, నీ వాడనని పలుకు వానిని - ఎట్టి సంకటమునందును విడువరాదు. బబ్వారి రాజ్ఞా తు మనోబలేన వర్దా న్వాహుః సణ్ణీత స్తాని విద్వాల్‌, ఆర్పు(్రద్రా సవా మూసగ్తం న కుర్వా న్హు దీర్ణనూటతై రభపై శ్చారజైళ్ళు. 69 రాజా గొప్పబలము కలవాడై నాల్గింటిని వదలవలయు నందురు. పండితుడు వాని వెరుగవలయును. మందమతులతో సంప్రదింపులు చేయరాదు. అట్లే దీర్ణసూత్రులతోడను, లఘుబుద్దులతో, స్తోత్రసాఠకులతో మంత్రాంగము చేయరాదు. (మంత్రవిషయమున ఈ నల్వురను విడువవలయునని భావము). బత్వారి తే తాత గృహే వనన్తు (్రియా౬ భిజుప్టస్య గృవాస్టధర్శే,. వృద్దో జ్ఞాతి రవసన్లుః కులీన నఖ దర్గిదో బోనీ బానపత్వాం 70 గభాసధర్మమున నున్న నీవు సంపద కలిగియున్నప్పుడు నల్వురను ఇంట నలుఐటుపాటాయకేను. వారు వృద్దుడైన జ్ఞాతి, బ్రదికి చెడీన తన కులమువాడు, పడపడిన సఖుడు, సంతులేని సోదరి అనువారు. నవనవ కనకపు పవ ప 68. భర్రాదులు - పొండవులు; శరణమ్‌ - గృహము; విషమేపి - ఎట్టి కషసమయము ఆ, సహన నిలో నిట్టి లక్షణము లేదనీ అధికేేణ,. ' . = జ్రేల్రిక్రగా నగుపనిని సాగదీయువారితో, రభసైః - ఆర్భాటము చేయువారితో; అలసైః అనియు విడదీయదగును. అప్పుడు రణము చేయజాలక ద్యూతాదులయందు తగుల్కొనువారితో అని భావము, అశనై: - అనియు వాటీము- అప్పుడు తిండ్రిపోత్రుల్రత్రో నని యర్హము. శం సోడ తందర్మముల నుపదేశించును; కులినుడు పిల్లలకు ఆచారము పహ్టీవట్టు చేయును సఖుడు హితము చెప్పును. (భీష్మాదుల వలె); సోదరి తనము ఆోక్షించును. ని యింట నించుమించుగా ఈ అందరు కలరు కాని నీవు వారి యుపదేశమును (గ్రహింపకున్నావని భావము.

ప్రధమాధ్యాయము గం చత్వార్యానా నునోరాజు సొద్యస్కాని బ్బవాన్తుత్వి వ్ధుబ్బుతే (తిదశ్యేనాయ తానీమాని నిబోధ మే. 7 దేవేంద్రు డడుగగా బృహస్పతి అప్పటికప్పుడు ఫలము నొసగు నాల్షింటిని చెప్పెను. వానిని నా నుండి తెలిసికొనుము. దేవతానాం చ సంకల్ప మునుభావం చ ధీమతామ్‌, వినయం క్రుతవిద్వానాం వినాళం సాపకర్శణామ్‌. 72 దేవతల సంకల్పము, బుద్దిమంతుల మహిమ, విద్యగలవారి వినయము, పాపకరు శైలి వినాశము - ఇవి వాని వాని సద్యఃఫలములు. చత్వారి కర్మా జ్యృభయంకరాణి భయం (స్రయచ్చి న్యయథఢాకళ్చుతాని, మూనాద్దివోత ముత మానమౌనం మానేనాధీత ముత మూనయజ్ఞైన 73 మానాస్లి హోత్రము, మానమౌనము, మానాధ్యయనము, మానయజ్ఞము అను నీ నాల్లును భయహేతువులు కానివి. సరిగా చేయకున్నచో ఆవియే భయమును కలిగించును. (భయంకరములగును). 72.(2) దేవతానాం సంకల్పమ్‌ - దేవతల సంకల్పము - దేవత లనగా స్వర్గమున నున్నవారు. స్వర్గ మనగా - 'యన్న దుణోన సంభిన్నం న చ గ్రస్త మనన్తరమ్‌. అభిలాషోపనీతం చ తత్సుఖం స్వఃపదాస్పదమ్‌' దుఃఖముచేత చెడనిది, మరియొకనికి గుంజుకొనరానిది, కోరినదాని నాసగునది యగు సుఖమే స్వర్గశబ్దమున కర్థము. కావున దేవతలు సత్యసంకల్పులు. (2) ధీమంతు లనగా అగసుల వంటివారు, అగస్త్యుడు సము[ద్రమును త్రాగివైచెను. కావున అట్టివారు దేవతలతో తుల్యులు (3) వినయము కూడ గురువు నను (గ్రహమును సాధించును గావున అప్పటికప్పుడు ఫల మొసగును. పాపకర్ములు పాములు మున్నగువాని వలె వినాశము సొందుట చూచుచునే యున్నాము. 79, _మాన-అగ్నిహోత్రము మొదలగు నాలుగింటియందును మానశబ్దమునకు ఆదర పూర్వకమైన అని యర్థము చెప్పుకొనదగును. అనగా అగ్నిహోత్రము, మౌనము, అధ్య యనము, యజ్ఞము అనువానిని లోకప్రశంసకో ఆర్భాటమునకో కాక తన్ను ద్దరించు మహావిషయములుగా భావించి ఆదరముతో అనుస్టింప వలయునని తాత్పర్యము.

ప్రధమాధ్యాయము 21 అయిదిం(ద్రియములు గల నరునకు ఒక యింద్రియము పట్టు తప్పినను, తోలుతిత్తి నుండి నీరు కారిపోయిన విధముగా, ప్రజ్ఞ జారిపోవును. షడ్‌ దోషాః వురుషే ణీవా వోతన్వా భూతి మిచ్చతొ, నిద్రా తన్హా భయం (కోధ ఆలన్యం దీర్ణసూ్యూతతా, ౯8 నిద్ర. సోమరితనము, భయము, ద్వేషము, అలసట, దీర్హసూత్రత అను నీ యాటు దోషములను సంపద గోరు పురుషుడు విడనాడవలయును. వదీమూన్‌ వురుషో జవ్యో ద్రిన్లాం నాన మివార్థనే, అ(స్రనక్తార నూచార్వ్య మనధీయాన మృత్విజమ్‌. 79 అరక్షీతారం రాజానం భార్యాం చాస్రీయనాదినీమ్‌, (గ్రానుకామం చ గోపాలం ననకానుం చ నాపితమ్‌. తి పగిలిన నావను సముద్రమున పారవైచినట్టు బోధన చేయని ఆవార్యుని, వేదములు చదువని బుత్విజుని, రక్షింపని రాజును, అప్రియములు పలుకు ఆలిని, (గ్రామమున నుండగోరు గోపాలుని, అడవికి పోనెంచు మంగలిని - ఈ ఆర్వురను నరుడు వదలిపెట్టవలయును. షదేవ తు గుణాః వుంసాన వోతవ్వాః కదాచన నత్యాం దాన మనాలస్వ మననూయా క్షమా ధృతి ర్‌ మానవుడెన్నటికిని ఆరు గుణములను మాత్రము వదలరాదు. అవి సత్యము, దానము, సోమరితనము లేకుండుట, అసూయ లేకుండుట, ఓర్పు, ధైర్యము అనునవి. 78. _ (క్రోధః - ఇచట క్రోధమును పుట్టించు ద్వేషమును (గ్రహింపదగును; తంద్రా - సోమరితనము; దీర్హసూత్రతా - శీఘ్రముగ చేయవలసిన పనిని నిష్కారణముగా పొడిగించుట. 79. _బుత్విజమ్‌ - యజ్ఞాదులను చేయించు బ్రాహ్మణుని, 80. (గ్రామకామమ్‌ - (గ్రామమున నుండగోరువాడు - గోపాలుడు [గ్రామము వదలకున్హుచొ గోవులకు పుష్టికరమగు ఆహారము లభింపదు గదా! వనకామమ్‌

• అడవిలో నుండగోరు; నాపితమ్‌ - మంగలిని. మంగలి ఊరిలో నుండనిచో (గ్రామవాసులకు క్షురకర్మ సొగదు కదా! పాండవులను రక్షింపని రాజగు నిన్ను ఇతరులు వదలివేయుదు రని భావము.

81. _ దుర్యోధనుని వదలు ధృతి - ధైర్యము నీకు లేదని భావము.

౭2 విదురనితి; ఆర్జాగమో నిల్వ నురోగతా బో ప్రీయా చ భార్వా ్రియనాదినీ చ వళ్వళ్ళు వుతోజర్ధకరీ చ విద్వా వడ్‌ జీనలోక్రస్య సుఖాని రాజన్‌. తై రాజా! ధనముల రాబడి, ఎప్పుడును చెడని ఆరోగ్యము, ప్రియములు పలికెడు (ప్రియమైన భార్య, అదుపులో మెలగు కొడుకు, ప్రయోజనవంతమైన విద్య అను నీ యారును (ప్రాణికి సుఖములు. షణ్డా మాత్మోని నిత్వానా మైళ్ళర్వ్యం యో౭ధిగ। చ్ధ్రత్కి నన పాపైః కుతోన్తరై ర్యూజ్యతే నిజిటేన్థియు 83 ఇంద్రియముల గెలిచినవాడై వదలిపోవని ఆరు దుర్గ్షణములను వశపరచు కొనువానికి పాపము లంటను. అనర్థములు కలుగవు. షడిమే షట్టు జీన్న్తి సస్తమో నోపలభ్యతే, బౌర్వా ప్రమత్తే జీన్నన్తి వ్యాధితేషు చికిత్సుకాని న్‌ (నమదాః కాముయానేషము యాజమూనేషు యాజకొ రాజూ వినదమూనేషు నిత్యం మూర్టేషు పందితాని 8 ఏమరియున్నవా డుండగా దొంగలు, రోగులు కలుగగా వైద్యులు, కాముకులు లభింపగా కాంతలు, యజ్ఞము చేయువా రున్నచో చేయించువారు, వివాదములు పొందినవారు ఉండగా రాజులు, మూర్భులుండగా పండితులు - అట్టి యారుగురుండగా నీ యారుగురు నిలుకడతో బ్రదుకుచ్చున్నారు. ఏడవవాడు లేడు. షడీమాని వినళ్వన్తి మువూర్త మనవేక్షణాల్‌, గౌను సేవా కృష ర్భార్యా విద్వా వువలనంగతిః తిం 83. _నిత్యానామ్‌ - మనుజు నంటిపెట్టుకొని వదలిపోని; షణ్ఞామ్‌ - ఆరింటియొక్క

• కామ (క్రోధ లోభ మోహ మద మాత్సర్యముల యొక్క, ఐళ్చర్యమ్‌ - వశిత్శమును. 85, మూర్థిషు పండితా; - పాండవులు పండితులు, నీ కొడుకులు మూర్చలు. కావున వారు రాజ్యము తప్పక కైకొందురని భావము.

89. విద్యా - నీవు పుత్రస్నేహమువలన చక్కగా అరయక సద్విద్యను ధ్వంసము చేసితివి. లేనిచో సత్యమును ప్రతిస్టించియుండెడివాడవని భావము.

ప్రథమాధ్యాయము డ్రి

గోవులు, పేక వ్యవసాయము, భార్య, విద్య భూద్రుని మైత్రి యను నీ యారును క్షణ మేమరినచో చెడును.

షడేతే వ్యూవమన్వన్తే నిత్యం వూర్యోపకారిణమ్‌,

ఆచార్యం శిక్లితాః శిష్టాః కృుతదారాళ్ళు మూతరమ్‌. 87

నారీం నిగతకామాస్తు క్రుతార్జాళ్ళు వయోజకమ్‌,

నావం నిక్షీరకాన్హారా ఆతురాళ్ళ చికీత్సకమ్‌. తిరి

విద్య నేర్చిన శిష్యులు ఆచార్యుని, పెండ్డాడిన కొడుకులు తల్లిని, మోజుతీరినవారు (స్త్రీని, ప్రయోజనము పొందినవారు ప్రయోజనము కల్షించినవానిని, ఏరు దాటినవారు నావను, రోగము కుదిరినవారు వైద్యుని - ఇట్టు ముందు ఉపకారము చేసినవానిని ఈ ఆరుగురు లెక్కగొనరు.

ఆరోగ్య మాన్ఫుణ్య మవిప్రవాసః

సద్ది ర్థునుస్యైః ననా సంస్రయోగ్య న్వూప్రత్వయా వృత్తి రభీతవానః షడ్‌ జీవలోకస్వ సుఖాని రాజన్‌. త్‌

ఆరోగ్యము, బుణము లేకుండుట, పరదేశవాసము చేయనక్కర లేకుండుట, మంచివారితో కలిసియుండుట, న్వతం[త్రమగు (బ్రదుకుతెరువు, భయము లేని మనుగడ అను నీ యారును మనుష్యునకు సుఖము నొసగునవి.

ఈర్డు ర్పుణీ న సంతున్టః కోధనో నిత్యళజ్కితన

వరభాగ్యోవజీవీ చ వ డేతే నిత్వదుఃఖితాని 90 88. _ఆతురాళ్ళ చికిత్సకమ్‌ - ఆతురులు రోగులు - సందర్భమును బట్టి ఆరోగ్యము

పొందిన తరువాత అను నర్జమును (గ్రహింపవలయును; కృతార్జాళ్ళ ప్రయోజనమ్‌

• సర్వరాజ్యమును నీకు సాధించి పెట్టినది పాండురాజు, ఆ ప్రయోజనము

పొందిన తరువాత వాని పుత్రులను నీవు లెక్కచేయకున్నావు - అని భావము. 89. _సద్భిః- నీకు సజ్జనసంగతి లేదని సూచన; స్వప్రత్యయా - స్వతంత్రమైన, వృత్తిః

• (బదుకుతెరువు.

90. ఈర్ష - నీయందు ఈర్ష్య కలదు. కావున నీకు దుఃఖమే. ఘృణా - జాలి, దీన

న్థఫావము - నీ కొడు కొక్కడును నిన్ను మన్నింపని కారణమున నీవు

నుడవని భావము,

2డీ విదురనీతి: ఈర్ష్య, దీనత, అతృస్తి, క్రోధము, ఎల్లప్పుడు శంకించుట, పరుల సొమ్ముపై (బ్రదుకుట అను ఈ అరు లక్షణములు గలవారికి ఎప్పుడు దుఃఖమే. స్త దోషా స్పుదా రాజ్ఞా వోతవ్వా వ్యననోదయా, (ప్రాయళో యై ర్వినళ్వన్తి కుతమూలా అవీళ్ళరాః: 97 చెడు అలవాటులను పుట్టించు ఏడు దోషములను రాజులు తప్పక విడనాడ వలయును. లేనిచో వారు ్రేళ్ళు పాతుకొనినవారైనను వానిచేత తప్పక నశింతురు. (స్త్రియో౭క్షా న్చుగయా పొనం వాక్సారుస్యం చ పజ్బమమ్‌, నువాబ్బు దజ్జసారుష్య మర్టదూనణ మేన చ, 92 'సైఏడు దోషములు - స్త్రీ ద్యూతము, వేట, మద్యపానము, బిరుసెక్కిన మాట, ఆతికరినమ్రైన దండనము, సొమ్ములను వ్యర్థముగా వెచ్చించుట. అష్దా వూర్చనిమిత్తాని నరస్వ నినళివ్యత (బాన్న్మాణాన్‌ (ప్రధమం ద్వేస్టి (బావ్మాజైైళ్ళు విరుధ్యతే, 9039 (బాన్నాణస్వాని బాదత్తే బావ్మాణాంళ్ళు జిఘాంనత్మి రమతే నినగ్రయా టైషాం (్రళంసాం నాభినస్హతి. గగ వైనాన్‌ న్మరతి క్రుత్యేను యాచిత శ్చాభ్యనూయతి, వీతాన్‌ దోషా నరు ప్రొజ్జో బుద్దే ద్పుద్దా వినర్ధయేత్‌ 9 నరుడు నశించుటకు ముందు కనుపట్టు నిమిత్తము లెనిమిది కలవు. బ్రహ్మ వేత్తలను ద్వేషించును. వారితో కలహించును. వారి సొమ్ముల నపహరించును. వారిని చంపజూచును. వారిని నిందించినచో ఆనందించును. వారిని పాగడినచో మెచ్చడు. చేయవలసిన పనులయందు వారిని స్మరింపడు. వారేదైన నడిగిన లేనితప్పుల నొప్ప జెప్పును. బుద్దిమంతుడగు నరుడీ దోషములను చక్కగా ఎరుగవలయును, ఎరిగి విడ నాడవలయును, 93. _ ద్వేష్టి- ద్వేషించుట - మనస్సుతో అనిష్టమును భావించుట; విరుధ్యతే - చేష్టతో అపకారము చేయుట - యాచితశ్చ్ళ అభ్యసూయతి - దుర్యోధనుడు ముందు మైత్రేయుని నిందించు ఘట్టము దీనికి దృష్టాంతము.

ప్రధమాధ్యాయము 25 అమ్షా విమాని హర్షస్వృ నననీతాని భారత? నర్తమానాని దృళ్వశ్తే తాన్వేవ స్త్వూనుఖాన్వపీ. తిం నమాగమళ్ళు నఖభిభి ర్మవోం శ్హ్రైవ ధనాగమన వుతేణ చ పరిన్వజ్ఞః నన్జిపాతళ్ళు మైధునే, 97 నమయే చ ్రీయాలానః స్వయూధ్యేము సమున్దుతిి అభ్యిపేతన్య లాభళ్ళు వూజా చ జననంసది. 9 ప్రాణమి(త్రుల తోడి కలయిక, ధనము మిక్కుటముగా లభించుట, కొడుకును

కౌగిలించుకొనుట, మిధునకర్మమున ప్రవర్తించుట, తగు సమయమున మంచిమాటలు

వినుట, తోటివారిలో గౌరవము, కోరినది లభించుట, జన సముదాయమున సమ్మానము

• అను నీ యెనిమిదియు ఆనందసారములు. మరియు నివియే తత్కాల సుఖమును

గూడ కలిగించునవి. అమా గుణాః పురునం దీసయన్తి

(సజ్జా చ కౌల్యం చ దముః శ్రుతం చ, పర్యాకమ శ్చాబవుభొషితా చ దానం యధాళ్తక్తి కు తజ్ఞాతా చ 99 తెలివి, సత్కులము, నిగ్రహము, పాండిత్యము, పరాక్రమము, మితముగా పలుకుట, శక్తికొలదిగా దానమొసగుట, చేసిన మలు మరువకుండుట అను నీ యెనిమిది గుణములును పురుషుని ప్రకాశింపచేయును. నవద్వార మిదం వేళ్ళు (తిస్టూణం పళ్ళ సాక్షీకమ్‌, క్షేబజ్జాధిష్టితం విద్వాన్‌ యో వేద న నరః కవిః 100

98, జనసంసది - నిండుసభలో ద్రౌపది నవమానించుట వలన నీకు సభాగౌరవము నళించిన దని భావము.

909 కాల్యము - సత్కులమున పుట్పట.

100. వేశ్ళ-గ్భహాము - దేహమే యిచట గృహము; దీనికి నవద్వారమ్‌ - తొమ్మిది ద్వారములు కలవు. చెవి, కన్ను, చర్మము, నాలుక, ముక్కు అను అయిదిం[ద్రియములు, మనస్సు, బుద్ధీ, అహంకారము అను మూడును, స్టూల శరీరము - అను నీ తొమ్మిదియు దీనికి ద్వారములు - ద్వ్యారముల వలె విషయములను (గ్రహించు మార్గములు కనుక వీనిని ద్వారము లందురు.

26 విదురనీతి: ఈ దేహమను ఇంటికి తొమ్మిది ద్వారములు, మూడు స్తంభములు, అయిదు సాక్షులు, దీనియందు క్షేత్రజ్ఞుడు నెలకొని యున్నాడు. దీని తత్త్వమును చక్కగా ఎరిగిన విద్యాంసుడు అందరిని మించిన కవి. దళ ధర్మం న బాన్నర్తి ద్రుతరాష్ర నిబోధ తాన్స్‌ ముత్తు (సనుత్త ఉన్నుత్తః శాన్తు క్రోధో బుభుక్షీతః 201 ల్వరమాణళ్ళ లుబ్దిళ్ళ భీత కామి చతే దళ తస్మా దేతేషు నర్వేము న (వ్రసజ్జేత సజ్జితః 202 ధృతరాష్ర్రా! పదిమంది ధర్మము నెరుగరు. వారి నెరుగుము. 1. మత్తెక్కినవాడు 2. పారపాటుపడువాడు 3. పిచ్చివాడు. 4. అలసినవాడు 5. (క్రోధము గలవాడు 6. ఆకలిగొన్నవాడు. 7. తొందరపొటు వాడు 8. ఆత్యాశగలవాడు 9. భయపడినవాడు 10. కాముకుడు. కావున పండితు డెప్పటికిని వీరితో సంగతి చేయరాదు. అ నోదావార న్రీమ మితివోసం వురాతనమ్‌, వుతార్హ మనుర్దేన్షేణ గీతం చైన నుధన్వనా. 203 (త్రిస్టూణం - మూడు స్తంభములు కలది - అనగా ఇంటిని స్తంభములవలె నివి దేహమును పట్టి నిలుపును. అవి అవిద్య, కామము, కర్మము అనునవి. వేశ్మ

• స్థూలము, సూక్ష్మము అను రెండు తీరులైన దేహము, పళ్ళు సాక్షికమ్‌ - దినిని చూచుచుండు వారైదుగురు. శబ్దము, స్పర్శ, రూపము, రసము, గంధము - అనునవి ఇవి యేమియు పట్టించుకొనక ఉదాసీనుల వలె నుండును. కాన సాక్షిగా చూపింపబడినవి. పంచభూమిక మనియు పాఠము. అప్పుడు అయిదు ప్రచార (తిరుగుటకైన) స్థానములు కలది అని యర్థము. ఆ అయిదు పైని చెప్పిన శబ్టాదులే. క్షేత్రజ్ఞ అధిస్టితమ్‌ - జ్ఞానరూపమగు ఆత్మపదార్థము దీనియందు నెలకొని యున్నది - గృహస్వామి వలె. ఇదమ్‌ - ఇట్టి యీ క్షేత్రమును; యః విద్యాన్‌ - ఏ పండితుడు; వేద - తత్త్యముతో ఎలుగునో; సః - అతడు; పరః - అందరిని మించిన; కవిః - 'బ్రహ్మవేత్త.

101. మత్తః - మద్యము మున్నగువానిచేత ఒడలు తెలియనివాడు; 'ప్రమత్తః - పరధ్యానముచే మనసు నిలుకడ లేనివాడు; ఉన్మత్త: - ధాతు దోషముచే పిచ్చియెక్కినవాడు - ఈ పదిమందిలో నీవు లుబ్బుడ వని భావము.

ప్రధమాధ్యాయము 27 ఈ తావుననే ఈ పురాతన చారిత్రమును ఉదాహరింతురు. రాక్షసరాజు (ప్రహ్లాదుడు సుధన్వునితో కలిసి దీనిని కొడుకున కుపదేశించెను. యః కానముమన్వూ (వజనోతి రాజూ స్యాతే ప్రతిష్తాపయతే ధనం చ విశేషవి (చ్భుతనాన్‌ శ్షీసకారీ తం నర్వలోకః కురుతే (ప్రమాణమ్‌. 204 ఏ ప్రభువు కామక్రోధములను విడనాడునో, ధనమును సత్వాత్రమున వినియోగించునో, తరతమ భేదములను చక్కగా నెరుగునో, విద్యాసంపన్నుడగునో, కార్యములను ఆలసింపక చేయునో అట్టివానిని లోకమంతయు (ప్రమాణముగా స్వీకరించును. దొనాతి విశ్ళానయితుం మనుష్వాన్‌ విజ్ఞాత దోషేను దధాతి దణ్ఞమ్‌, జానాతి మూతాొం చ తధా క్షమాం బద తం తా ద్ధుళం శ్రీ ర్హుషతే నమగ్రా, 205 మనుష్యులకు నమ్మకము పుట్టింపజాలువాడు, నేరము రుజువైన వారియెడ తగిన శిక్షను ప్రయోగించువాడు, అపరాధమునకు తగిన ప్రమాణములో దండము నాసగుట, తప్పుచేసినను క్షమింపవలసినవారిని క్షమించుట యను వాని నెరిగినవాడును సమ(గ్రమైన సంపదను పొందును. నుదుర్చులం నానజానాతి కొబ్ఞో ద్యుక్షో రివుం సేవతే బుద్ధివూర్చుమ్‌, న విగ్రవాం రోచయతే బలసైైః కాలేచయో విక్రమతే న్‌ ధీరః 06 మిక్కిలి బలహీనుని కూడ అవమానింపడు. తరియగువరకు బుద్దిపూర్వకముగా పగవానిని సెవించును. బలవంతులతో విరోధమున కిష్టపడడు. తగుకాలమున పరాక్రమము చూపును. అట్టివాడు ధీరుడు. 104. కామమన్య్యూ - కామ(క్రోధములు; విశేషవిత్‌ - తరతమభేదము తెలిసినవాడు. 105. మాత్రాం - శిక్షయొక్క ప్రమాణమును; క్షమామ్‌ - అపరాధము చేసినను ఓర్వదగిన స్థితిని. 106. యుక్తః - శత్రువు లోపమును గనుగొనుటలో మెలకువ కలవాడై.

26 విదురనీతి: (ాప్యావదం న్‌ న్యథతే కదాచి - దుద్యోగ మన్దుచ్చతి చ్యానమత్త్రః దుఃఖం చ కాలే సవాతో మవోత్నా ధురస్టర స్తస్య జితాః సపత్తాని 107 ఆపదలం దొకప్పుడును క్రుంగిపోడు. (ప్రమాదపడక కార్యసాధనకై యత్నించును. దొడ్డబుద్దితో కాలమును బట్టి దుఃఖమును సహించును. అట్టు సర్వభారములను సహింపగలవాడు శత్రువులను గెలుచును. అనర్హకం నిస్రవాసం గృ హేభ్యః పొపైః సన్దిం వరదారాభిమర్భమ్‌, దన్భుం వైన్యం పైచనం మద్యసానం న సేవతే యళ్ళ్చ సుఖీ సదైవ, 208 పనియేమియు లేక్ష భార్యలను వదలి విదేశముల కరుగుట, పాపులతో సంధి, పరుల భార్యలను స్పృశించుట, గర్వము, దొంగతనము, లోభితనము, మద్యపానము

• అనువాని పొంత బోనివాడు ఎల్లప్పుడు సుఖవంతు డగును. న సంరంభే శారభతే (త్రివర్గ - మాకొరితః ఛంనతి తల్మ్యమేన్య న మిఢతార్జే రోవయతే వివాదం నాపూజితు కుష్వతి చాప్యమూఢ 209 న్‌ యోభ్యసూయ త్యనుక్రమ్బుత్రే చ్‌ న దురులః (సొతిభాన్యాం కరోతి, నాత్యాహా కీజ్చీల్‌ క్షమతే వివానం సర్వత తాద్భణ్‌ లభతే ప్రళంసామ. 210 ధర్మ, అర్హ కామములను క్రోధముతో మొదలిడనివాడును, ఇతరులు పిలిచి ఏదైన తన్ను అడిగినపుడు తత్తమునే (సత్యమునే) చెప్పువాడును, మిత్రుల విషయమున

109. సంరంభేణ - క్రోధముతో - ఆర్భాటముతో నని భావము, త్రివర్లమ్‌ - ధర్మ అర్హ కొమములను; ఆకారిత; -_ పీలువబడినవాడై,
110. 'హైతిభావ్యమ్‌ - (ప్రతికూలమైన - విరుద్దమైన దాని భావము - 'ప్రాతిభావ్యము

• విరోధమని తాత్పర్యము; న ఆత్యాహ - హద్దుమిరి పలుకడు.

ప్రధమాధ్యాయము 29 వివాదమును ఇష్టపడనివాడును, ఆవలివొడు మన్నింపకున్నను మూఢుడు కాక కోపగింపనివాడును, ఇతరులను సమభావముతో చూచుచు, తప్పులు వెదుకకుండు వాడును, బలహీనుడై యితరులతో విరోధము చేయనివాడును, హద్దుమోరి ఏ కొంచెము పలుకకుండువాడును, వివాదమున ఓర్పు చూపువాడును అన్ని యెడల మెప్పును పొందును. యో నోద్ధతం కురుతే జాతు వేషం న పౌరుషేణాపీ వికళ్దతేన్వాన్‌, న మూర్చితః కటుకా న్వావా కేజఖ్చిల్‌ గ్రీయం నదా తం కురుతే జనో వొ. 5! ఎన్నడు పెళపెళలాడు వేషము పయనివానిని, పౌరుషము సమృద్దిగా నున్నను ఇతరులకడ తన గొప్పలు చెప్పుకొనని వానిని, ఒడ లెరుగక యితరులను కారులు కూయనివానిని లోకము ఎల్లవేళల (ప్రేమపాత్రుని గావించుకొనును. న వైర ముద్దీవయతి (వ్రళాన్తం న న మూరోవాతి నాస్తమేతి, న దుర్గతో స్థుతి కరో త్యకొార్వ్యం త మార్యళీలం వర మానా రార్వాః శ్లైశ్లం అణగిన వైరమును రగుల్కొల్పనివానిని, పొగరెక్కి ప్రవర్తింపని వానిని, నీరు కారిపోవని వానిని, చేటు మూడెనని తప్పుడు పనులు చేయని వానిని గొప్ప ఆర్యశీలుడని చెప్పుదురు. న స్తే నుఖ్లే బై కురుతే (ప్రవార్షం నాన్వన్వ దుఃఖే భవతి (ప్రన్ఫాన్టః దత్వా చ పశ్చాత్‌ కురుతే న తాసం న కథ్యతే నత్తురుషార్యళీలని 3 తనదైన సుఖమందు పొంగిపోవడు. ఇతరుడు దుఃఖము పొందగా సంతసింపడు. ఇచ్చిన దానినిగూర్చి పిదప వగవడు. అట్టివానిని సత్పురుషుడు. ఆర్యశీలుడు అందురు. 111. మూర్చితః - ఒడలెరుగనివాడు ; కటుకాన్‌ - బాధ పెట్టు మాటలను. 112. అస్తమ్‌ - అణగిపోవుటను

30 విదురనీతి; దేశాచారాన్‌ సమయాన్‌ జాతిధర్మాన్‌ బుభూషతే యః స పరావరజూ న యభ్రో తతాభిమతః నదైవ మనవోజున స్వాధిసత్యం కరోతి. 14 ఆయా దేశముల ఆచారములను, పలుకుబడులను, ఆయా జాతుల లక్షణములను తెలియగోరువాడును, ఉత్తమ వివేకము గలవాడును నగు పురుషుడు

ఏ దేశమేగినను అందు ఎల్లవేళల నందరకు ఇష్టుడగును. గొప్పజనముపై అధికారమును

గూడ బొందును. దంభం మోవాం మళ్సురం సొనక్తుత్యం

రాజద్విష్టం పైచనం పూగవైరమ్‌, నుల్తోన్నత్రై డ్డుర్రన స్యాపీ వాదం యః (సజ్హావాన్‌ నర్హయేత్‌ న వ్రధానః 225 న్‌్‌ జా ఆడంబరము, మోహము, ద్వేషము, పొపముల నాచరించుట, రాజద్రోహము, లోభిత్వము, మందితో కలహించుట్‌, పొగరెక్కినవారితో, పిచ్చివారితో, దుర్జనులతో వాదించుట ఆనువానిని దరికి రానీయనివాడు బుద్దిమంతులలో మొదటివాడు. దానం వోమం దైవతం మజ్లాలాని (ప్రాయట్చిత్తాన్‌ విధివల్లోకనాదాన్‌ నీతాని యః కురుతే నైత్యకొని తస్యోత్తానం దేనతా రాధయ్యర్తి. కోర దానము, హోమము, దేవతార్భన, మంగళకార్యములు, శాస్త్రము చెప్పిన రీతిగా

'ప్రాయశ్చిత్తములు, లోక ప్రసిద్దములగు ఆచారములు అనువానిని ప్రతిదినము

విడువక చేయువానికి దేవతలు ఇష్టసిద్ది గావింతురు.

114. సమయాన్‌ - భాషాభేదములను; పలుకుధోరణులను; పరావరజ్ఞః - పరుడనగా ఉత్తముడు, అవరు డనగా నీచుడు. అట్టివారిని ఎరిగినవాడు.

115. దమృమ్‌ - పరవంచనకు దర్మానుష్టానము; మోహమ్‌ - ఆత్మ కానిదాని నాత్మ యనుకొనుట; ముత్తోరమ్‌ - ద్వెషము; పాపకృత్యమ్‌ - అభిచారాది కర్మములు చేయుట; పూగవైర -మందితో కలహించుట; "పైపనమ్‌ - పిసినిగొట్టుతనము.

116. నైత్యకాని - విడువక చేయు కార్యములు; ఉత్చానమ్‌ - అభివృద్దిని; రాధయన్తి = కూర్తురు.

ప్రధమాధ్యాయము 31 నమై ర్వినావాం కురుతే న పీనైః నమైః నఖ్యం వ్యావవోరం కధాం బ, గుణై ర్విళిష్టాంళ్ళు వురో దధాతి విపళ్టిత స్తస్య నయాః నువీతాని వై? సంబంధము, సఖ్యము, వ్యవహారము, సంభాషణము అనువానిని సములతోడనే చేయును. హీనులతో చేయడు. గుణములతో వన్నె కెక్కినవారిని ముందుంచుకొనును. అట్టి పండితుని నీతులు సఫలము లగును. మితం భ్లుజ్య నంవిభజ్వాశితేభ్యో మితం స్త్వూపీత్వమితం కర్మ క్రుత్తా దదాత్యమి(తేష్పాప్‌ యాచితు సం శ్త మాత్మున్వ్తం (వ్రజవాత్యనర్థాన శే2ర్‌ ఉన్నదానిని ఆశ్రితులకు పంచిపెట్టి మితముగా భుజించును. ఎక్కువ పనిచేసి తక్కువగా ని(ద్రించును. అడిగినచో పగవారికైనను ఇచ్చును. అట్టి అత్మవంతుని కీడులు వదలిపోవును. చిక్షీర్ణితం విస్రక్టుతం చ యస్య నాన్వే జనాః కర్ణ జాన్య్తి కీజ్బల్‌, మతే గుప్తే నమ్యగనుష్లితే చ నాల్హోవ్యన్య బృ్యవతే కళ్చిదర్థ 2 తన కభిమతమైనదియు, పగవానికి విరుద్దమైనదియు నగు అతడు పూనిన పనిని కొంచెమేని ఇతరజను లెరుగజాలరు. అతడు రక్షించు మంత్రముగాని (పన్నుగడ గాని) చక్కని ఆచరణముగాని యిసుమంతయు జారిపోదు. యః సర్వభూత (పశమే నివిష్టః నతో న్ఫుదు ర్మానక్సు చ్భుద్ధభావ్య అతీవ న జ్ఞాయతే జ్ఞాతి మధ్యే నువోమణిీ ర్లొత్వా ఇన (వ్రనన్లుని 120 సర్శభూతములు శాంతి నొందుటలో ప్రయత్న పడువాడు. సత్యము పలుకువాడు, మెత్తని స్వభావము కలవాడు, ఇతరుల కాదర్శప్రాయముగా నుండువాడు, పవిత్రములగు 120. జాత్యః - మంచిగనిలో పుట్టినది.

32 విదురనీతి; భావములు కలవాడు నగు మనుజుడు ఉత్తమమగు జాతిరత్నము వలె సాటివారిలో మిక్కిలిగా గణన కెక్కును. య ఆత్మనా౭ప్యతసతే భృళం నరః న నర్వులోకస్య గురు ర్థవ త్యుత్క అనన్రతేజాః నుమనాః నమాపొతః న తేజసా సూర్వ ఇవానభాసతే, 222 పారపాటుననైన తన దోషములకు తానే మిక్కిలిగా సిగ్గపడు నరుడు సర్వలోకమునకు గురువగును. అనంతమైన తేజము, దొడ్డ మనస్సును, నిలుకడయు కలిగి అతడు సూర్యునివలె విరాజిల్లును. ననే జాతాః శాసద్భున్య రాజ్ఞః అల్‌ ధా అడ చా ఉళ్ళ పొణ్లోః ఫుతాః పళ్ళు పళ్లో నట్లు కల్పాం త్వయైవ బాలా నూత? కిక్తేతాళ్ళు తవాదేళం సాలయ న్యామ్బికేయ. 222 ఓయి అంబికాతనయా! శాపముచే కాలిపోయిన పాండురాజు కొడుకు లయిదుగురు అయిదుగురైన యింద్రుల వంటివారు. అడవిలో పుట్టినవారు. వారిని పసితనమున నీవే పెంచితివి. చదువుసంధ్యలు చెప్పించితివి. నీ యాజ్ఞను వారు పాలింతురు. (ప్రదా యైషా ముచితం తాత రాజ్యం సుఖీ వుతైః నఫాతో మోదమానం న దేవానాం నాపి చ మానుషాణాం భవివ్యసీ త్వం తర్భణీయో నరేంద్ర. 223 రాజా! అట్టివారికి తగిన రాజ్యభాగము నిచ్చి కొడుకులతో కూడి ఆనందించుచు, సుఖవంతుడవు కమ్ము. అట్టయినచో నిన్ను దేవతలుగాని మానవులు గాని శంకింపరు. ఇతి శ్రీ మహాభారతే ఉద్యోగపర్వణి ప్రజాగరపర్వణి విదురనీతి నాక్సే (త్రయ స్రీింశోధ్యాయ:, ఇది శ్రీ మహాభారతము ఉద్యోగపర్వమున ప్రజాగర పర్వమున విదురనీతి వాక్షముగల ముప్పదిమూడవ అధ్యాయము. 121. ఆత్మనా అపత్రపతే - తన దోషములకు తానే సిగ్గుపడును. 123. తర్కణీయః - శంకింపబడువాడు.

విదురనీతిః 2

ధృతరాష్ట్ర ఉవాచ - ధృతరా్టు డిట్టు పలికెను. జాగ్రతో దవ్వామానన్య యత్కార్వ మనుపళ్ళనీ, త(ద్వూపొ త్తం హీ న స్తాత ధర్మార్ధకుళలో వాసి ] నాయనా! విదురా! నిద్రపట్టక కాలిపోవుచున్నాడను. ఆట్టి నేను చేయదగినదేదో

నీకు తోచినదానిని నాకు చెప్పుము. నీవు ధర్మమున, అర్హమున కుశలుడవు గదా! భం మాం యధాన ద్వొదుర (సశాధి

(పజ్ఞావూర్వుం సర్ప మజాతళ్యతోః యన్నన్మనే నథ్య మదీనసల (శ్రయన్కరం బ్రూవ్‌ తద్దె కురూణాన్‌, ౭ విదురా! బుద్దిబలముతో నీకు తోచిన దంతయు నాకు ఉపదేశింపుము. ఆ అజాతళతువునకు హితకరమైనదియు, కౌరవులకు శ్రేయస్కరమైనదియు అగు విషయమును నాకు చెప్పుము. నీ స్వభావమున దీనభావము లేదు. పాపాళబ్కీ పాపమే వానువళ్వన్‌ త త్వాం వ్వాకులే నాత్గునాఒవొమ్‌, కనే శై (ట్రూప్‌ సర్వం యథాన న్ధానీషితం నర్హ్వ మబాతళ్యతోః త్ర తొల్లి చేసిన దోషమునే స్మరించుచున్న నాకు ఏదో కీడు మూడు ననిపించుచున్నది. దానితో నా హృదయ మంతయు గగ్గోలు పడుచున్నది. అట్టి మనసుతో నిన్నడగుచున్నాను.

1 దహ్యమానస్య - చింత యనెడు అగ్నితో కాలిపోవుచున్న - అని భావము.

2. అజాతశత్రోః పథ్యమ్‌, కురూణాం శ్రేయస్కరమ్‌ అని అన్వయము.

3. _ పాప, ఆశజ్కీ- రాబోవు దుఃఖమును గూర్చి గుండెలో కుములుచున్న వాడనై, పాపమ్‌, ఏవ, అనుపళ్యన్‌ - స్వయముగా చేసిన మునుపటి అపరాధమును భావించును; కవే - సర్వజ్ఞాడా!

తి

ఏడ విదురనీతిః సర్వజ్ఞుడా! ఇప్పుడా అజాతశత్రువు ఏమి సాధింపగోరుచున్నాడో అది యంతయు ఉన్నదున్నట్టు చెప్పుము. విదుర ఉవాచ - విదురు డిట్లు చెప్పెను. శుభం వాయరది నా పాపం ద్వేష్యం వాయది నా ్రియన్‌, అవస్త స్తన్య తద్‌ (బ్రూయా ద్వన్య వేచ్చేల్‌ వరాభనమ్‌, శ పుణ్యమో - పాపమో, అప్రియమో అడుగకున్నను, తా నెవనికి పరాభవము వాంఛింపడో, అట్టివానికి చెప్పనే వలయును. లస్మాద్‌ వక్ష్యామి తే రాజన్‌ వాతం యత్‌ స్వాత్‌ కురూన్‌ (సతి, నచః శ్రేయస్కరం ధర్భ్యూం (బువతో స్తన్చిబోధ మే. డ్‌ రాజా! ఆ కారణమున కౌరవులకు హితమైనదానిని చెప్పుచున్నాను. నా మాట (శ్రేయస్సును కూర్చును. ధర్మమును విడనాడదు. దానిని వినుము., మిథ్యోపేతాని కర్మాణి సిద్దేయు ర్యాని భారత అనుపాయ(ప్రయుక్తాని మూ స్మ తేషు మనుః కృథాః ర కపటముతో కూడినవి, చెడుదారులతో ్రయోగింపగా సిద్దించునని యగు కర్మములందు మనసు పెట్టవలదు. లరైవ యోగవిహితం యత్తు కర్మ న సిద్త్యతి, ఉపాయయ్యుక్తం మేధావీ న తత్ర గ్రపయే న్మనః 7 అట్టే నేర్పుతో ఉపాయములలో చేసిన పని యొకప్పుడు నెరవేరదు. అయినను బుద్దిమంతు డచట మనస్సును క్రుంగదీసికొనరాదు. అనుబన్హా నవేక్షేత సానుబన్దేషు కర్మసు, భి వా నంద్రధార్వ చ కుర్వీత న వేగేన సమాచరేత్‌. తి 4 ద్వేష్యమ్‌ - ద్వేషింపదగినది - ఆఫ్రియమని తాత్పర్యము. ఈ మిథ్యా - ఉపేతాని - కపటముతో కూడినవి - జూదము మొదలగునవి; అనుపాయైః - నీచపు ఉపాయములతో. 8. _ అనుబన్దాన్‌ - ప్రయోజనములను ; సం్రధార్య - చక్కగా నిశ్చయించి.

ఒకపని చేయుచుండగా దాని వెంబడి వచ్చు పనుల యందలి ప్రయోజనములను పరిశీలింపవలయును. చక్కగా నిర్ణయించుకొని చేయవలయును. తాందరపడి యే పనియు చేయరాదు. అనుబన్ధం బో నంప్రేక్షు విపాకం చైన కర్మణామ్‌, ఉత్హాన మాత్మన లైన ధీరః కుర్వీత వా న వా, (. ఆయా పనుల ప్రయోజనమును, పరిపాకమును తనదైన ఉద్యరుమున్ను చక్కగా పరికించి ధీరుడు ఫలము పొందు నమ్మకమున్నచో చేయవలయును మానవలయును. యః (సమూణం న బానాతి స్తానే న్ధుడ్డొ తథా క్త్‌యే, 10 కోళే జనపదే దజ్హో న న రాజ్యే2వతిస్షతే. స్థానము, వృద్ది, నాశము, కోశము, జనపదము, సేన అనువాని ప్రమాణము నెరుగనివాడు రాజ్యమున నిలువజాలడు. యస్వేతాని ప్రమాణాని యథోక్తా న్యనువళ్ళతి, గ యుక్తో ధర్మార్థయో ర్థానే స రాజ్యా మధిగబ్భుతి. శాస్త్రము చెప్పిన రీతిగా విని ప్రమాణములను చక్కగా నెరిగినవాడు ధర్మము, అర్ధము అనువాని జ్ఞానమున తగులుచెంది రాజ్యమును పొందును. న రొజ్బం (ప్రాప్త మిత్వేవ వర్తితవ్వ మసాంటప్రతమ్‌, (్రియం వ్యావినయో వాన్తి జరా రూస మివోత్తముమ్‌. శ్రే2 రాజ్యము చేజిక్కెనని తగని విధమున ప్రవర్తింపరాదు. ముసలితనము చక్కని రూపమును చెరచునట్లు అవినయము సంపదను రూపుమాపును. ననన ననతవననతనతనననమ తవం 9. _ కర్మణాం విపాకమ్‌ - ఆయా పనులు చక్కగా ఫల మిచ్చుటను; ఉత్చానమ్‌ - ప్రయత్నమును. 10. ప్రమాణమ్‌ - నిర్ణయించువారిని; స్టానే - కోట మొదలగు దానియందు; జనపదే

• (గ్రామాదికమునందు. 11 ఏతాని ప్రమాణాని - పైని చెప్పిన స్థానము మున్నగు వానిని చక్కగా బోధించు శాస్త ('ప్రమాణములను.

12. _అసాంప్రతమ్‌ - అయుక్తమైన - తగని- విధముగా

తె6 విదురనీతి: భిక్ష్యోత్తమ (ప్రతిచృన్లుం మత్యో బదిళ మాయనమ్‌, లోభానుపాతీ (గ్రసతే నానుణస్ర మవేక్షతే, 13 చేప చక్కని తిండిని పైని కట్టిన ఇనుపగాలమును పేరాసకు బోయి (మింగును. రానున్న కీడును గుర్తింపదు. యచ్భక్యం (గ్రసీతుం (గ్రస్యం (గ్రస్తం పరిణమేచ్చు యల్‌, సొతం చ పరిణామే య త్తదాద్యం భూతి మిచ్చతా, [శ తినుటకు వీలైనది, తినుటకు యోగ్యమైనది, తిన్న తరువాత తగిన విధమున జీర్షమగునది, జీర్షమై మేలు చేయునది యగు పదార్థమును మేలు కోరువాడు తినదగును. వనన్తుతే రసక్వాని ఫలాని (పచినోతి యః న నాప్టోతి రసం తేభ్యో బీజం చాస్య వినళ్వతి, కేక్‌ చెట్టు నుండి పసరుకాయలు కోయువాడు వాని నుండి రసమును పొందడు. "పైగా దాని విత్తులు కూడ నశించును. యన్తు వక్త ముపాదత్తే కొలే సరిణతం ఫలమ్‌, ఫలాదసం న అభతే బీజా చ్పైవ ఫలం వునన శర చక్కగా కాచి తగుకాలమున పండిన పండును కైకొనువాడన్ననో, ఆ పండు రసమును పొందును. దాని విత్తు నుండి మరల చెట్టును, పండ్లను కూడ పొందును. యధా నుధు నమాదత్తే రక్షన్‌ పుష్పాణీ షట్టుదః తద్దు దర్జా నృనుప్యేభ్య ఆదద్వా దవివొంనయా, [7 13. _ సైకిరుచిగా కానవచ్చి కడకు ప్రాణములను హరించు కార్యములను మానవుడు చేయరాదని భావము; అనుబన్షమ్‌ - వెంటనంటి వచ్చు బంధనమును - గాలములో చిక్కుటను. 1ఓ _ (గ్రసితుం శక్యమ్‌ - తినజాలినదానిని; (గ్రస్యమ్‌ - తినదగిన వానిని (ఉమ్మెత్త మొదలగునవి తినదగనివి) పరిణమేత్‌ - బీర్షమగునో; ఆద్యమ్‌ - తినదగినది, (ఇచట తినుట యనగా అనుభవించుట అని భావము). 15, 16. దురాళతో తనకు కాని సంపదలను అనుభవింపరాదని భావము.

ద్వితీయాధ్యాయము 37 తుమ్మెద పూవులు కందకుండ తేనెను (గ్రహించునట్టు రాజు నొప్పింపక మనుజుల నుండి ధనములను (ప్రయోజనములను) (గ్రహింపవలయును. వుష్పుం వువ్చుం విచిన్వీత మూలచ్చేదం న కారయేల్స, మూలాకార ఇవారామే న యధా౭ జ్లారకారకి శ్రి మాలలు కట్టువాడు తోటలో పువ్వు పువ్వును కోసెడు తీరున రాజుధనములను (గ్రహింపవలయును. బొగ్గులు చేయువానివలె మొదటికి మోసము తేరాదు. కిన్సు మే స్వా దిదం కృత్వా కను మే స్వాదకుర్వుతు ఇతి కర్మాణి సంచిన్య్ర కుర్వాద్య్వా పురుషోన నా, శం ఈ పనిచేసిన నాకేమగును? చేయకున్న నాకేమగును? అని చక్కగా విచారించి పురుషుడు ఆయా కార్యములను చేయదగును. చేయరానివానిని మానదగును. అనారభ్యా భవ్వన్య్యర్జాః కేన్టిళ్యం లధథా౭గతాన కుతః వురువకారో హొ భవేద్యేవు నిరర్థక 20 ఎన్నటికిని ఫలమునకు రాని పనులను మానవుడు మొదలిడనే రాదు. వాని యందు చేసిన పురుష ప్రయత్నము వ్యర్థమే యగును గదా! (ప్రసాదో నివ్ఫులో యస్వ (కోధళ్ళాప్‌ నిరర్ధకః న తం భర్తార మిచ్చన్తి వణ్జం పతిమివ (స్త్రీయః 22 పేడివానిని స్రీలు భర్తగా కోరని విధమున పనికిమాలిన అనుగ్రహము, వ్యర్థమగు (క్రోధము గలవానిని ప్రజలు రాజుగా నిష్టపడరు. 18. పుష్పం పుష్పం విచిన్వీత - పూవు వలె చక్కగా రూపొందిన ఫలమునే (్రహింపవలయునని తాత్పర్యము. 19. _ కుర్యాత్‌, వా, న, వా - చేయదగినవానిని చేయును. కూడని దానిని మానును అని తాత్చర్యము. 20. అనారభ్యాః - పనికిమాలినవి - ప్రబలులతో పగ వంటివి; అగతాః - ఎన్నటికిని పొందరానివి. 21. _ఆను[గ్రహము చూపినచో అవతలివా డేదో ప్రయోజనము పొందవలయును. కోపగించినచో ఆవలివాని కేదో నష్టము కలుగవలయును. ఇవి రెండును లేనిచో వాడు నపుంసకుడైన భర్త వంటివాడని తాత్పర్యము.

తె8ి విదురనీతి;

కొంళ్ళి దర్జా నరు (ప్రొజ్జో లఘుమూలా న్మవోఫలాన్‌,

క్లీస మారభలే కర్తుం న విఘ్సుయతి తాద్బళౌన్‌. 22

కొద్దియత్నము, గొప్ప ఫలము గల విషయములను ప్రజ్ఞ కలవాడు వెను వెంటనే చేయ నుంకించును. అట్టివానికి విఘ్నము రానీయడు.

బుుజు పళ్వ్ళతి యః సర్వం చక్షుషాదఒనుపీబన్లిను

ఆనీనమనీ తూస్తీక మనురజ్వన్తి తం (సాని 23

(ప్రేమతో ఆస్వాదించుచున్నట్లు కంటితో సర్వమును సమదృష్టితో చూచు రాజు నెడ, ఆతడు ఊరక కూర్చున్నప్పటికిని, ప్రజలు అనురాగము కలిగియుందురు.

నువుష్పితు స్వాదఫలః ఫలితః స్యాద్దురారువాన

అపక్ష్యః పక్షృసంకాళో న తు శీర్వేత కర్షిచిల్‌. 24

చక్కగా పూచియు పండక, పండియు నితరులకు వళముకాక్క, పండకయు పండినట్టు కనబడినచో - ఎన్నటికిని నాళము కలుగదు.

చక్షుషా నునసా వాచా కర్మణా బ చతుర్విధమ్‌,

(ససాదయతి యో లోకం లం లోకో2ఒను(్రనీదతి. 25

చూపుతో, మనసుతో, మాటతో, చేష్టతో లోకమును ఆకట్టుకొనువానిని లోకము చల్లగా చూచును.

యస్మాత్‌ తస్యన్తి భూతాని మ్థగవ్యాధా నగా బవ,

సొగరాన్తామనీ మహీం అబ్బా న పరిపాయతే, 26

22. లఘుమూలాన్‌ - స్వ్పల్పమగు ఉపాయములు కలవానిని.

23. _చక్షుషా- ప్రీతిమయమగు చూపుతో; అనుపిబన్నివ - వదలక త్రావుచున్నట్టున్న; తూస్షీకమ్‌ - ఊరక; అనురజ్యన్తి - అనురాగము గల వారగుదురు.

24. ఇచట రాజొక చెట్టువలె రూపింపబడుచున్నాడు. సుపుష్పితః - మాటతో చూపుతో అను[గ్రహము చూపుచున్నప్పటికి; అఫలః - సేవకుని ధనముతో ముంచి యెత్తడు; ఫలితః - ధన మొసగినను; దురారుహః - భృత్యులకు వశమై పోవడు; అపక్ష్యః - లోపల తగినబలము లేని వాడైనను; పక్ష సంకాశ - బలమున్నవానివలె కొనవచ్చును.

25. కర్మణా - దానముచేత; లోకమ్‌ - సేవక సముదాయమును.

ద్వితీయాధ్యాయము 39 బోయవానిని చూచి మృగములు బెదరినట్టు ఎవనిని చూచి ప్రాణులు బెదరిపోవునో యట్టివాడు సముద్రము కడదాక గల భూమిని పొందియు రూపు మాసిపోవును. వీల పైతానువాం రాజ్యం (ప్రొప్తవాన్‌ స్తేన కర్మణా, వాయు రభ మివాసొద్వ (బ్రంశయ తృనయే స్టితన 27 తండ్రి తాతల వరుసతో రాజ్యము పొందినవాడు, అవినీతిపరుడైనచో, గాలివాటుకు చెదరిన మేఘమువలె చేసేతుల దానిని పోగొట్టుకొనును. ధర్మ మాచరతో రాజ్ఞః నద్భి శ్చరిత మాదిత్కు నసుధా వనునంవూర్ణా వర్ధతే భూతివర్ధనీ. 28 సత్పురుషులు మొదటినుండియు నాచరించిన ధర్మము నాచరించు రాజునకు సర్వసంపదలతో నిండిన భూమి సంపదల పెంపాొందించుచు వృద్ది నొందుచుండును. అథ సంత్యనిసో ధర్మ మధర్శం చానుతిష్టత్య గ్రతి నంవప్టతే భూమి రగ్జా చర్మావొతం యథా, 29 ధర్మమును విడనాడి అధర్మము నాచరించుచున్న రాజుభూమి, నిప్పున బడిన తోలువలె ముడుచుకొని పోవును. య వీవ యత్హుః (క్రీయతే నరర్యాన్ర విమర్రనే, న నవీన యత్హుః క్తర్తవ్యః న్వూరాస్ట్ర పరిసాలనే, తెలి పొరుగున నున్న రాష్టమును అణగద్రొక్కుటలో ఏ ప్రయత్నము రాజు చేయునో, తన రాషష్ట్రమును రక్షించుకొనుటలో అదే ప్రయత్నము చేయవలయును. ధర్మేణ రాజ్బాం విన్హేత ధర్మేణ పరిపాలయేల్‌ ధర్మమూలాం (శ్రియం (ప్రావ్య న జవోతి న పీాయతే. 32 ధర్మముతో రాజ్యము పొందవలయును. ధర్మముతో పరిపాలింపవలయును. అట్టు ధర్మము మూలకారణముగా సిద్ధించిన సంపద వదలదు; తరుగదు. అవ్యున్మత్తాత్‌ (స్రలనతో బాలాబ్బు సరిజల్పతఃి సర్వతః సార మూదద్యా దళ్ళభ్య ఇన కాళ్బునమ్‌. 32 27. _అనయే స్థితః - నీతిమాలినవాడు; 29. ప్రతి సంవేష్టతే - ముడుచుకొనిపోవును - బహుఫల మొసగదని భావము.

40 విదురనీతి:

నోటికి వచ్చినట్టు వాగుచున్న పిచ్చివాని నుండియు, పొంతన లేని మాటలు సలుకు బాలుని నుండియును అన్నిటి నుండియు, మట్టీ నుండి బంగారమును వలె, సారమును (గ్రహింపవలయును.

సువ్యావ్వాతాని సూక్రాని నుక్పుతాని తత్త్తత

సంచిన్వన ధీర ఆసీత శిలావోరీ శిలం యథా. 33

అందందు రాలిపడిన ధాన్యపు కంకుల నేరుకొని తినువాడు ఆ కంకులను జా(గ్రత్తగా ఏరుకొను విధమున మానవుడు చక్కని సూక్తులను, మంచిపనులను ఆ యా తావుల నుండి కూడబెట్టుకొనుచు ధీరుడై యుండవలయును.

గన్దేన గౌను పళ్ళన్తి వేదైన సళ్వన్తి బ్రాహ్మణా,

చారైః పళ్ళని రాజాన ళ్ళుూక్తుర్భా మితర జనాః క!

పశువులు వాసనతో విషయజ్ఞానము పొందును. బ్రాహ్మణులు వేదములతో రాజులు గూఢచారులతో, ఇతర జనులు కనులతో పొందుదురు.

భూయాంనం లభతే క్లేళం యా గౌర్భవతి దుర్దువో

అథ యా నుదునో రాజన్హైన తాం నితుద్వ్భ్యపి. తక్‌

చక్కగా పాలీయని గోవు నానాయాతనలు పడును. చక్కగా పాలిచ్చు ఆవును ఎవ్వరు నొప్పింపరు.

యదతస్తం (ప్రణమతి న తత్‌ సంనమయన్య్యపి,

యచ్చ స్వయం నతం దారున తల్‌ సంతాసయ్యన్య సీ, 36 38. _సువ్యాహృతాని - పాండిత్యపు పలుకులను; సూక్తాని - చక్కగా పలికిన

పలుకులను; సుకృతాని - వారు వారు చేసిన మంచిపనులను; తతస్తతః -

ఆయా తావుల నుండి - తల్లి, తండ్రి, గురువు మొదలగు వారి నుండి యని

భావము; శిల - ఆహారీ - శిలమనగా రాలిపడిన ధాన్యపు కంకులను అనేక

జాతులకు చెందిన వానిని ఏరుకొని జీవించు వ్రతము. ఆ మార్గమున

జీవితము గడుపుకొనువాడు తన తిండికై యితరులను బాధింపనివాడని

తాత్పర్యము - నీవును మా వంటివారి మాటల సారము నెరుగుమని ఉపదేశము. 34 పాండవుల బలము నెరుగుటకై తగిన చారులను నియోగింపుమని హెచ్చరిక.

ద్వితీయాధ్యాయము త్త ఒత్తిడి లేకయే వంగుదానిని ఎవ్వరు బలముతో వంపరు. తనంతతాను వంపు దిరిగిన కజ్ణకు ఎవ్వరును నిప్తుచూపరుగదా! వీతయోవమయా ధీరః నన్ఫమేతో బలీయసే, ఇ(న్హాయ న (ప్రణమతే నమతే యో బలీయసే. 37 ఈ పోలికతో ధీరుడు తనకంటె బలము గలవాని విషయమున అణగి యుండవలయును, అట్టు బలవంతునకు లొంగియుండుట యనగా ఇంద్రునకు

('ప్రణమిల్గుటయే. సర్హన్యనాధాః సళవో రాజానో మన్తిబాన్హవాః సతయో బాన్టవాః స్రీణాం (బావ్మాణా వేదబాన్థవాని 38 పశువులకు పర్జన్యుడే దిక్కు. రాజులకు మంత్రులే చుట్టములు. స్రీలకు భర్తలే

బంధువులు. బ్రాహ్మణులకు వేదములే బంధువులు. నత్వేన రక్ష్యతే ధర్మో విద్వా యోగేన రత్త మ్రుజుయా ర్ష్యతే రూపం కులం వుత్తేన రక్ష్రతే, ౩తి ధర్మమును సత్యము, విద్యను అభ్యాసము, రూపమును నలుగుబెట్టటయు,

కులమును మంచినడవడియు రక్షించును. నూనేన రక్ట్రుతే ధాన్వ మళ్వాన్‌ ర్హ్హ త్వనువ్రమః దర్తునం గాళొ (షి న్‌ త్‌ త్తి అభీక్ష ధ్భ 0 గాళ్ళు స్త్రియో రక్షా, కుచేల

35,36,37. ఈ మూడు భ్లోకముల తాత్పర్య మేమనగా, నీవు నీ కంటె బలవంతులైన పాండవులకు లోబడి యుండవలయును. దానివలన బలాధిప్టాన దేవత యగు ఇంద్రుడు నిన్నను[గ్రహించును - అనునది. నీవు పాలీకున్న పాఠీని ఆవును వలె నిన్ను చొవగొట్టుదురు. ఇచ్చినచో నీ జోలికి రారు. నివు ఆధ్రత్త కలవాడవైనిచో నిన్న కాలచటకు పోరు (ప్రయత్నింపరు. నీవు లొంగివచ్చినచో నిన్ను లౌంగదీసికొను పని వారికి లేదు గదా! అని తాత్పర్యము.

38. _మశన్రిబాన్షవా: - నీవు రాజవ్రు కాన మంత్రులతో చక్కగా ఆలోచించి సత్యమును సంరక్షింపవలయునని బోధ.

39. యోగేన - అభ్యాసముచేత; మృజయా - నలుగుబెట్టుట, మైపూత మొదలగు వానిచేత.

40. మానేన - కొలతచేత - సరియైన కొలతలేచినో ధాన్యము నెవరికి వారు చేజిక్కించుకొందురని భావము. అను(క్రమః - వ్యాయాలుము చేయించుట మొదలగునవి. అలీన దర్శనమ్‌ - మాటిమాటికి చూచుచుండుట; కుచేలతః

• మాసిన చీరలుగలో స్త్రీని ఎవ్వరు మోహింపరని భావము.

జీ2 విదురవీతిః ధాన్యమును కొలత రక్షించును. గుజ్జములను పరామరిక రక్షించును. గోవులను మాటిమాటికి చూచుకొనుట రక్షించును. స్త్రీలను మైలగుడ్డలు రక్షించును. న కులం వృుత్తహీనస్య ప్రమాణ మితి మే నుతి, అన్రేవ్యప్‌ హొ జాతానాం వుత్తమేవ విశిష్యతే. త్తే చక్కని నడవడి లేనివానికి కులము (త్రవ్వి తలకెత్తున దేమియు లేదని నా అభిప్రాయము. కడజాతులలో పుట్టినవారికైనను నడవడియే వన్నె తెచ్చును. య ఈర్చుః పరనిత్తేషు రూపే నీర్వే కులాన్సయే, సుఖసౌభాగ్య సత్కారే తస్య వ్యాధి రన్వన్తకః తై పరుల ధనమునకు, రూపమునకు, బలమునకు, కులమునకు, సుఖమునకు, సౌభాగ్యమునకు, సత్కారమునకు ఈసు పొందువాని రోగమునకు అంతము లేదు. అవార్తుకరణాల్‌ భీతః కార్యాణాం చ వినర్హనాల్‌, అకాలే మ్తభేదాబ్బు యేన మాద్వే న్ఫ తల్పిబేల్‌. నం చేయరాని పనులు చేయుటకును, చేయవలసిన పనులను వదలుటకును, పని నెరవేరక ముందే ఆలోచనను బయలుపరచుటకు భయపడినవాడై లోభము మొదలగు మదమెక్కించువానినీ మానవుడు లోగొనరాదు. విద్భాముదో ధనముద వు తీయో౭ఒభిజనో మద నుదా నీతేవలిప్తానా మేత వవ సతాం దమూః జలే పొగరెక్కినవారికి చదువు, ధనము, వంశము మరింత మదమెక్కించును. ఇవియే సజ్జనులను హద్దున నిలుపును. శీ1. కులము, శీలము అను నీ రెంటిలో శీలము నా(శ్రయింపుము. ఈర్ష్య విడ నాడుమని బోధ. 43. యేన-దేనితో-ఏ లోభాదిగుణములతో; మూద్యేత్‌ - ఒడ లెరుగక ప్రవర్తించునో; తత్‌ - దానిని; న పిబేత్‌ - త్రాగరాదు - ఆ(శ్రయింపరాదని భావము. 44. అభిజనః - సహాయుడు లేక వంశము. 43,44.నీకు అట్టి భయమును, ని([గ్రహమును లేవని తాత్పర్యము.

ద్వితీయాధ్యాయము డె అనన్లో ఒభ్యర్థితాః నద్భిః కృచిత్కార్యే కదాచన, తానన్హు తస్వ నుక్ఫుతం కీంచిత్కార్వం కదాచన, మన్వన్తే నన్త మాత్మాన మనస్తన్తనుపీ విత్రుతమ్‌. శ్తర్‌ ఒకప్పుడు సజ్జనులు దుర్దనులను ఏదో పనియందు సాయ మడుగుదురు. అంత మాత్రమున వారికి ఏ చిన్నమెత్తు పనియు జరుగదు. అయినను దుర్జనుడని లోకమున పేరొందినవాడును దానిచేత తన్ను సత్పురుషునిగా తలపోయును. గతిరాత్మవతాం నన్తః స్వన్త నీవ సతాం గతిః అనతాం చ గతిః సన్హో న త్వ్వన్వ్తః నతాం గతిన తగ ఆత్మవంతులకు సత్పురుషులే గతి. సజ్జ్ఞనులకును సజ్జనులే గతి. దుర్దనులకును సజ్జనులే గతి. కాని సజ్జనులకు దుర్దను లెన్నటికిని గతి కాజులరు. జితా నభా వస్తవతా మిష్టాశా గోమతా జితా, అధ్యా జితో యాననతా సర్వం శీలనతా జిలమ్‌. శ చక్కని వ(స్తములు గలవాడు సభలో రాణించును. గోవులు మిక్కిలిగా గలవాడు తిండియాసను జయించును. గొప్పవాహన మున్నవాడు బాటను గెలుచును. శీలవంతుడు సర్వమును గెలుచును. శీలం (సధానం వురుషే త్య స్వేవా ప్రణళ్వతి, న తస్య జీవితే నార్జో న ధనెన న బన్టుభిః జరి పురుషునికి శీలము ముఖ్యము. ఈ లోకమున అది నశించినవాడు (బ్రదికి సాధించున దేమియు లేదు. వానికి ధనముగాని చుట్టములుగాని చేయున దేమియు లేదు. అధ్యానాం మాంనపరమం మధ్యానాం గోరసోత్తరమ్‌, వైలోత్తరం దర్శిదాణాం భోజునం భరతర్షభ త్తి 46. _ ఎన్నటికైన సజ్జనులగు పాండవులే నీకు ఉపకరింతురుగాని, నీవు వారి కొరిగించున దేమియు లేదని బోధ, 47,48.నీవు శీలమును రక్షించుకొనవలయునని హితబోధ. 49. _ఆధ్యానామ్‌ - ధనముచే మదించినవారికి; మాంసపరమమ్‌ - మాంసము అధికముగాగల; గోరసోత్తరమ్‌ - గోవుల రసము - పాలు, పెరుగు, వెన్న, నేయి

• అనునది అధికముగాగల; తైల - ఉత్తరమ్‌ - నూనె అధికముగాగల; శీలవంతుడైనచో దరిద్రుడైనను మేలే అని తాత్పర్యము.

క్తి విదురనీతి: ధనమదము గలవారు మాంసము నిండిన అన్నమును, మధ్య విధము వారు పాలు నేయి మొదలగువానితో కూడిన భోజనమును, దరిద్రులు నూనెలు నిండిన కూటిని ప్రధానముగా తీసికొందురు. సంపన్హుతర మేవాన్సం దర్శిదా భుళ్షులే సదా, క్షుల్‌ న్వాదుతాం జనయతి సొ చాద్వేము నుద్యూర్రోభా. క్‌ దరిద్రు లెల్లవేళ రుచిగల అన్నమునే తినుచుందురు. ఆకలియే రుచిని పుట్టించును. ధనవంతులలో ఆది లభించుట మిక్కిలి కష్టము. ప్రాయేణ (భీమతాం లోకే బోక్తుం త్తి ర్త విద్యతే, బీర్వవ్యవీ వొ కాష్టాని దర్శిదాణాం మహీపతే. 5్‌1 రాజా! సాధారణముగా లోకమున శ్రీమంతులకు తినుటకు శక్తియే యుండదు. దరిద్రుల కడుపులలో కట్టెలైనను జీర్షమగును. అవ్ఫత్తి ర్టీయ మన్త్యానాం మధ్యానాం నురణాద్‌ భయమ్‌, ఉత్తమానాం తు ముర్త్యానా మునమానాత్‌ పరం భయమ్‌. త్‌2 అధమజనులకు (బ్రతుకుతెరువు లేకపోవుట భయము. మధ్యములకు చావు భయము, ఉత్తములగు నరుల కన్ననో ఆవమానము వలననే మహాభయము,. ఎళ్ళర్య మదపొపీవ్దా మతా: సానమదాదయు, ఐళ్ళర్వమదమల్తో హొ నాసతిత్వా విబుధ్యతే, ర్‌ (త్రాగుడు మదము మొదలగు మదము లన్నింటిలో ఐశ్వర్యమదము అన్నింటికన్న మిన్న - ఏలయన, ఐశ్వర్యముచే పొగరెక్కినవాడు మొత్తముగా పతనము చెందక తెలివి నొందడు, _ 50. సంపన్నతరమ్‌ - మిక్కిలి రుచిరకమైన దానిని; 51. _ దరిద్రాణామ్‌ - దరిద్రుల కడుపులలో అని భావము. 52. _అవృత్తిః - బ్రదుకు తెరువు లేకుండుట. ర్‌ ఐళ్చర్యమదపాపిష్టాః - ఐళ్టర్యము - ధనము - అధికారము అనువాని వలన కలిగిన మదము తక్కిన పాపములకెల్ల మించిన పాపమని భావము, ఐళ్చర్యమదము వేనికంటె మిక్కిలి పాపిస్టమో అవి - అని బహువ్రీహి సమాసము.

ద్వితీయాధ్యాయము క్ష్‌

ఇగన్ధియై రిన్ధియార్జేషు వర్రమానై రనిగ్రహైః

తై రయం తాసీతో లోకో నక్షత్రాణీ గ్రహైరిన ర్‌

శబ్దము, స్పర్శ, రూపము, రసము, గంధము అను విషయములందు ఆదుపొజ్జలు లేక తిరిగెడు ఇం[ద్రియములు, (గ్రహములు నక్షత్రములను వలె లోకమును కాల్చివేయుచున్నవి. (చెవి, చర్మము, కన్ను, నాలుక, ముక్కు, ఇవి యింద్రియములు).

యో జితః పళ్చావ్లోణ నవాజేనాత్మకర్షిణా,

ఆవద స్తస్య వర్ణిన్తే శుక్లపక్ష ఇవోడురాట్‌ ర్‌

ఈ అయిదింద్రియముల సముదాయము తనతో పుట్టినదగు మనస్సును లాగుచుండును. అట్టి దీనికి లోబడినవానికి, శుక్షపక్షమున చంద్రుడు వృద్దినాందిన విధముగా, ఆపదలు వృద్దినొందును.

అవిజిత్య యధాత్మాన మమాత్వాన్‌ విజిగీవతే,

అమి(త్రాన్‌ వా జితామాత్వః సో౭ఒనళ పరిహీయతే, ర్‌

మనసును గెలువక మంత్రులను గెలువగోరినవాడును, మంత్రులను గెలువక పగవారిని గెలువగోరు వాడును పట్టుదప్పి (భ్రష్టు డగును.

ఆత్మానమేన (ప్రథమం ద్వేస్యరూపేణ యోజయేల్‌,

తతో౭మాత్వా నమి(త్రాంళ్ళు న మోఘం విజిగీషతే. త్‌?

54. _ [గ్రహైః- సూర్యుడు మొదలగు గ్రహములచేత; నక్షత్రాణి - ఇవ - నక్షత్రములవలె

• నక్షత్రములు కనబడకుండ అడ్డుపడుటయే యిచట కాల్చివేయుట.

55. ఈ క్లోకములలో ఆత్మ యనగా మనస్సని చెప్పదగును.

56. _అమాత్యాన్‌- మంత్రులను - అనగా దగ్గరివారిని - కొడుకులు మొదలగువారిని అజితామాత్యః - తనవారిని గెలువలేనివాడు.

57. _ఆత్మానమ్‌ - మనస్సును; ద్వేష్యరూపేణ - శత్రువువలె; అమాత్యాన్‌ , అమి'(త్రాన్‌ విజిగీషలే, తత్‌ - న 'మోఘమ్‌ - అమాత్యులను ఆమిత్రులను గెలువగోరుట వ్యర్థము కాదు,

55,56,57. నీవు మనస్సును గెలిచినవాడవు కావు. ఐశ్చర్యమదమత్తుడవు. కొవున తప్పక ఆపద నొందుదు వని తాత్పర్యము.

త్తే విదురనీతి;

తన మనస్సునే మొదటి శత్రువుగా మానవుడు భావింపవలయును. అటుపై అమాత్యులను శత్రువులను గెలువగోరినచో అది వ్యర్హము కాదు.

వ్‌ త్యియం యతాత్మానం ధృ తదణ్జ్ణం వికారిషు,

సరీక్యకారిణం ధీర మద్యన్తం శ్రీ ర్హిషీవతే, తతి

ఇం[ద్రియముల నదుపున పెట్టుకొని, మనస్సును చెదరిపోనీక, వికారములు పొందినపుడు చక్కగా శిక్షించుచు, పరీక్షించి పనులు చేయు ధీరుని శ్రీదేవి వదలక అంటిపెట్టుకొని యుండును.

రధః శరీరం పురుషన్య రాజు

న్లాత్మా నియ న్తేన్రియా ణ్యస్య చాళ్వాః లై రస్రమత్తు కుళలీ నద్దూ ర్హానెః సుఖం యాతి రధీన ధీరః, త్‌9

రాజా! పురుషునకు శరీరము రథము. మనస్సును, వశమైన యింద్రియములును దానికి గుజ్జములు, ఏమరుపాటు లేక, నేర్పుగలవాడై తనకు లొంగిన ఆ మంచి గుజ్ణములతో ధీరుడు రథికునివలె సుఖముగా ప్రయాణించును.

నీతాన్యనిగ్భవీతాని న్వాపాదయితు మప్యలమ్‌,

అవిధేయా ఇవాదాన్తా వాయా; వధి కుసారధిమ్‌. 60

తనకు లొంగని పొగరుబోతు గుజ్జములు బాటయందు నీచసారథిని మట్టుపెట్టునట్టు ఈ మనస్సును, ఇంద్రియములును పురుషుని సర్వనాశనము చేయుటకు సమర్థములు.

అనో మర్గతః పళ్వ న్జ్టం ట్రైవొ ప్యనర్థత

ఇ(న్లాైయై రజితై రాలు నుదుణఖం నున్వతే సుఖమ్‌. రై

అర్ధము నాశించి యనర్ధ్థమును, అన్యాయమార్గమున అర్థమును పరికించుచు వళముకాని యిం(ద్రియములతో మానవుడు పసితనము వీడక పెను దుఃఖమును సుఖమని తలపోయును. 58. _ని[గ్రహము లేని నీవు కొడుకులు తత్రిప్పినట్టు తిరుగుచున్న కారణమున లక్ష్మి

నీయందు నిలువదని సూచన. 59, పై భావమునే రధము - రథికుడు అను దృష్టాంతముచే బోధించుచున్నారు. 60. వ్యాపాదయితుమ్‌ - నాశన మొనరించుటకు; అవిధేయాః - వశముకాని. 61. అర్థతః ఎ అర్ధము = ధనము - కారణముగా; అనర్ధతః న్యాయము కాని

విధమున; బాలః - తన మేలుగీడులను గుర్తించు వివేకము లేనీవాడు.

ద్వితీయాధ్యాయము డా ధర్మార్జ్దౌ యః సరిత్యజ్యు స్వా దింద్రియనళానుగం శీ పొాణధనదారేభ్యః క్షీప్రం న సరివాయతే. 62 ధర్మమును, అర్ధమును జారవిడచుకొని, యింద్రియములు త్రిప్పినట్టు తిరుగువాడు ఒక్కపెట్టున ఐశ్ళర్యమును, 'ప్రాణమును, ధనమును, పెండ్లామును కోల్పోవును. అర్జానా మోళ్ళురో యః స్వా దిద్ధియాణా మనీళ్చరు ఇన్ధియాణా మనైళ్టుర్వా దైళ్ళర్యాద్‌ (భళ్వతే పొ సః 63 ధనములసపై ప్రభువై యుండియు ఇం(ద్రియముల నదుపున పెట్టుకొనని వాడు, ఆ దోషమువలన, ఐళశ్చర్యము నుండి (భ్రష్టుడగును. ఆత్మ నాత్మాన మన్విచ్చే న్మనో బుద్దీన్ధియై ర్యతైః ఆత్మా హే నాత్మనో బన్దు రాత్మెన రివు రాత్మునః రజ బుద్దితో ఆత్మను పట్టుకొనవలయును. దానికి నిగ్రహము గల మనస్సు బుద్ది, ఇంద్రియములు సాధనములు. ఆత్మయే ఆత్మకు బంధువు. ఆత్మయే ఆత్మకు శత్రువు. బన్జు రాత్మాత్మన స్తన్య యేనై వాత్మొత్మునా జిత న వన నియతో బన? న వీన నియలో రిపుః రక్‌ వివేకముతో తన్ను తాను గెలిచినవానికి ఆ బుద్దియే చుట్ట మగును. గెలువజాలనిచో అదియే శత్రువగును. 62. ఇ(న్లియవశ, అనుగః - ఇంద్రియముల కోరికల వెంబడిపోవు వాడు. 64 ఈ పై మొత్తము ఉపదేశమునకు ఫలమును ఈ శ్లోకమున వివరించు చున్నారు. ఆత్మనా = వివేకముల బుద్దిచేత; ఆత్మా - ఫ్రతిదేహమునందు చైతన్యరూపమున నున్న ఆత్మను; అన్విచ్చేత్‌ - పొందదగును. దానికి సాధనములు మనస్సు, బుద్ది, ఇంద్రియములు. మనస్సనగా సంకల్పము దేని నుండి పుట్టునో అది, బుద్ది యనగా - నిశ్చయము దేనివలన కలుగునో అది - వీని నిగ్రహముచేతనే ఆత్మపదార్థము లభించునని తాత్పర్యము. ఈ విషయములో నిన్ను ఉద్దరించువాడు మరియొకడు లేడు, బుద్ది జయమే పురుషుడు సాధింపవలసినది అని ఉపదేశము. 65. మనస్సు, బుద్ది మొదలగునవి అదుపులో లేనిచో బంధువులు లేనిచో శత్రువుల వలె సర్వనాశనము చేయునని తాత్పర్యము.

క్తి విదురనీతి: శ్రు(దాక్షేణేీన జాలేన రుషా నపీవతా వుర్లూ, కొమళ్ళు రౌజున్‌ కోదళు తౌ (ప్రజ్ఞానం విలుమ్వుతన రళఠ6 రాజా! పెద్దచేపలు, సన్నని రంధ్రములు గల వలను కొరికివేసి బయటపడ్డ విధమున కొమము, (క్రోధము అనునవి వివేకమును హరించివేయును. నమవేక్ష్రేవా ధర్మార్జౌ నంభారాన్‌ యోజిగళ్ళు త్రి న వై సంభ్భత నంభారు సతతం సుఖి నేధతె. రణ ధర్మార్థములను చక్కగా చూచుకొనుచు జయసాధనములను సమకూర్చు కొనువాడు ఎల్లప్పుడు సుఖముగా వృద్ది నొందును.

యః పఖ్బా భ్యంతరాన్‌ శ్యతూ నవిజిత్యమనోమయాన్‌,

జిగీషతి రివూ నన్వాన్‌ రిపనో2 భిభవన్రి తమ్‌. 68

మనస్సువికారములైన చెవి, కన్ను, ముక్కు, చర్మము, నాలుక అను అయిదులోని శత్రువులను గెలువక యితర శత్రువులను గెలువగోరువానిని శత్రువులే రూపుమాపుదురు,

దృళ్వన్తే వొ మవోత్మానో బధ్యమానాః న్వకర్మభిః

ఇట్టియాణా మనీళత్వాట్‌ రాజానో రాజ్వవిభమైని 69

66. చేపలు రెండును మోహము వలన వలలో చిక్కినవి. నిజమున కవి ఒకదాని కొకటి శత్రువులయ్యు, వల త్రెంచుకొని బయటపడుటకై మిత్రములగును. కార్యసాధన పిదప మరల శత్రువులు కావచ్చును. అట్టే బుద్ది చిదాత్మకు సంహీరమును కల్పించుటవలన శత్రువైనను మోహమును (త్రెంచు విషయమున మిత్రము కూడ నగును. క్షుద్ర +అక్షేణ - సన్నని రంధ్రములుగల కామ(క్రోధములు

• చేపలు, వానిని కప్పివైచు ప్రజ్ఞానము - వల. వల నుండి బయటపడిన చేపలవలె ప్రజ్ఞానపు అదుపులేని కామతక్రోధములు ప్రమాదకరములుగా మారునని

67. సమ క్ష్య - అనుసరించి అని తాత్పర్యము. సంభారాన్‌ - సామగ్రిని - జయసాధనములను.

68. మనోమయాన్‌ - మనస్సు యొక్క మరియొక రూపములైన; అభ్య్వంతరాన్‌. శత్రూన్‌ - లోని శత్రువులను. శ్రుతియు అట్టే చెప్పుచున్నది. మన్‌ హ్యేవ పశ్యతి మనసా శృణోతి అని మనసుచేతనే చూచుచున్నాడు. మనసుతోడనే వినుచున్నాడు.

69. రాజానః - రావణాదులు; రాజ్య విభ్రమైః - రాజ్యము, సంపద మొదలగునవి కలిగించెడు వికారములచేత; స్వకర్మభిః - సీతను హరించుట మొదలగు తమ చేషస్టలచేత;

ద్వితీయాధ్యాయము త్త ఐళ్చర్య విలాసములచేత ఇంద్రియములపై పట్టుదప్పినవారై తమ కర్మములతో చిక్కుపడిన గొప్ప గొప్ప రాజులును కొందరు కానవచ్చుచున్నారు గదా! అనంత్వాగొల్‌ పాసక్పుతా మసాసాం స్తుల్వో దజ్జః న్త్రళలే మి(శ్రభావాల్‌ ఛప్కేణార్రం దవ్వాతె మిశ్రభావాల్‌ తన్మాత్‌ పొపై నృవా నన్హిం న కుర్వాల్‌. 70 పాపము చేయువారిని వదలని కారణమున పాపము చేయనివారికిని సమానమగు శిక్ష తగులుచున్నది. ఇది వారితో కలిసియున్న దోషము. ఎండినదానితో తడిసినదియు సంపర్కమువలన కాలిపోవుచున్నది. కావున పాపులతో కలయిక చేయనేరాదు. నిజూ నుత్సుతతః భ్యతూన్‌ పళ్ళ పళ్టా (వ్రయోజునాన్‌, యో మోవో న్లు నిగ్ఫవ్లోతి తమాన (ద్లనతే నరమ్‌. ర అయిదు ప్రయోజనములు గలవియు, పెడదారిని పోవుచున్నవియు నగు అయిదు శత్రువులను, ఒడలెరుగనితనముతో పట్టి నిలుపజాలని వానిని ఆపద

(మింగివైచును. అనసూయారనం శౌచం సంతోషః ప్రీయవాదిత్తా దముః సత్య మనాయాసో న భవన్తి దురాత్మనామ్‌, 72 ఆసూయ లేకుండుట, సూటిగా (ప్రవర్తించుట, శుచిగా నుండుట, సంతోషము,

'ప్రియములు పలుకుట, ఇంద్రియని[గ్రహము, సత్యము, చంచలత లేకుండుట అను

గుణములు దురాత్ములకు పట్టబడవు. ఆత్ముజ్జాన మనాయాన స్తతిక్షా ధర్మనిత్యతా, వాక్స్‌ చైవ గుస్తా దానం బ వైతాన్వన్వషు భారత, ం

71. పంచ ప్రయోజనాన్‌ - అయిదు ప్రయోజనములు గల - శబ్దము, స్పర్శ రూపము, రసము, గంధము అనునవి అయిదింద్రియముల ప్రయోజనములు. ఉత్పతతః - అక్రమమార్ష్శమున పోవుచున్న - నీవు చిత్తమును గెలువవు, దుష్టసంపర్కము విడువవు. కావున నిన్ను ఆపద (మ్రింగునని ఉపదేశము.

72. అసూయ యనగా గుణముల యందు దోషము నారోపించుట. అనాయాసః

• చంచలత్వము లేకుండుట.

73. _తితిక్షా - సర్వదుఃఖములను ఓర్పుతో సహించుట ; అనాయాసః - స్థిరముగా నుండుట; వాక్‌గుప్తా - అసంబద్ధ (ప్రలాపముల నుండి వాక్కును రక్షించుట. అన్యేషు - నీచులయందు - నీ పుత్రులయందు ఆర్జవము - కపటస్వభావము లేకుండుట - వాక్సరిరక్షణము మొదలగు గుణములు లేవు. కావున వారు

శ నీచులని సూచన,

వ! విదురనీళః ఆత్మజ్ఞానము, స్టైర్యము, సుఖదుఃఖములను సహించుట, ధర్మము తప్పకుండుట, పలుకును సరిరక్షించుకొనుట, దానము అను గుణములు నీచుల యందు నిలిచియుండవు. జశ్రోళ పరివాదాభ్యాం నిహొంన చ్థుబురా జునాన్స్‌ వక్తా పాప ముపాదత్తే, క్ష్రమమాణో విముచ్చతే. 7డ్త కటువైన మాట, నిందలు వేయుట అను రెంటిచేత జ్ఞానము లేనివారు జనులను హింసింతురు, పలికినవానినే పాపమంటును, క్షమించువాడు పాపము నుండి విడినడును. హింసా బల మసాధూనాం రాజ్ఞాం దజ్ఞనిధి రలమ్‌, శుచూషా తు బలం స్త్రీణాం క్షనూ గుణవతాం బలమ్‌. గత దుర్దనులకు హింసయే బలము, రాజులకు దండనవిధియే బలము. స్త్రీలకు పరిచర్యయే బలము. గుణవంతులకు ఓర్పే బలము. వాక్‌ సంయమో నొ నృపతే సుదుష్కరతమో మతు అర్జ్‌వచ్చు వివ్యిత్రం చన శక్యం బహు భాషితుమ్‌, గత పలుకును పట్టి యుంచుకొనుట, రాజా! మిక్కిలి దుష్కరమ్రైన కార్యము. అర్హవంతముగా చమత్కొారముగా ఎక్కువ పలుకుట సాధ్యము కాదు. అభ్యావవాతి కోల్యాళిం వివిథం నొక్‌ సుభొషితా, సైవ దుర్భాషతా రోజు న్లనర్దా యోపపద్యతే, 77 రాజా! చక్కగా. పలికిన పలుకు పలుతీరుల మంగళమును సమకూర్చును. అదియే చెడుగా పలికినచో కీ డొదవించును. రోహతే సొయక్రై ర్విద్ధం ననం పరళునా వాజమ్‌, వొచా దుర్గుక్తం భీభత్భుం న నంరోనాతి వాక్‌ క్షతమ్‌. 78 గొడ్డలితో, బాణములతో పొడువగా నేలగూలిన తోట మరల చిగురింపవచ్చును. కొని కారుకూతలచే చెడినది మూత్రము తిరిగి బ్రదుకదు. కళను యుపకు రస క తుక టు హస 74. ఆక్రోశ - దురుసుగా ఫలుకుట; పరివాదః = నిందించుట - నీ కొడుకు పలుకులలో నివి రెండును గలవు కావున నాతనికి జయము గలుగదని సూచన, 76 వొక్‌సంయమః - తూచినట్టు మాటలాడుట; అర్ధవత్‌ - పొల్లు మాటలు లేనిది విచిత్రమ్‌ - చమత్కారముతో కూడినది. 78. _బీభత్సమ్‌ - నిందితమైనది - అందువలననే, న సంరోహతి - మొలకెత్తదు.

ద్వితీయాధ్యాయము ర్‌కే కరి నాలీకనారాచా న్చిర్హర్తన్తి శరీరలో వాక్టుల్యన్తు న నిర్హర్తుం ళక్క్పో నృాదిళయో పొ నః 79 చెవి వంటి రూపముతో పలకవలె నున్న బాణములను, ఇనుపకాడగల బాణములను శరీరము నుండి పెకలింతురు. కాని పలుకు ములుకును వెలువరించుటకు

శక్యము కాదు. ఏల యన అది గుండెలో కూర్చున్నది గదా!

వాక్‌ సాయకా వదనా న్చిన్సుతన్తి మై రావాతః శోచతి ర్యాత్యవాోని, పరస్య నా మర్శను తే వత్తన్తి తాన్‌ పజణ్జీతో నావస్ఫుజేత్‌ నరేభ్యని తి కొందరి నోటినుండి పలుకు లనెడు ములుకులు వెలికి వచ్చిపడును. వాని దెబ్బతిన్నవాడు రేయింబవళ్లు శోకించును. అవి ఇతరుల ఆయువు పట్టులందే వచ్చిపడును. ఎరుక గలవాడు వానిని ఇతరులపై ప్రయోగింపరాదు. యస్మె దేవాః వ్రయచ్యని వురుషాయ సరాభనమ్‌, బుద్ధిం తస్యాపకర్షన్తి నోఒవాచీనాని పళ్వతి. తే దేవతలు ఏ పురుషునికి పరాభవము నొసగుదురో వాని బుద్దిని (క్రిందికి గుంజివేయుదురు. వాడు నీచకార్యములనే చేయజాచును. బుడ్డా కలుషభూతాయాం వినాళే ప్రత్యుపస్థిత్తే అనయో నయనసతజ్కాళో వృదయా న్టావనర్పతి. 82 బుద్ది మలినమైనపుడు, వినాశము దాపురించినపుడు నీతివలె కన్సట్లు అవినీతి హృదయము నుండి తొలగిపోదు. సేయం బుద్ధిః పరీతా తే వుతాణాం భరతర్షభ సాజ్జవానాం విరోధేన న చైనా ననబుద్ద్యసే, తం

79. _ కర్లీ - పవువుల చెవి వంటి రూపముగల బాణము. నాలీకః - గట్టి ఇనుపకొడతో బలముగా దేహమున గుచ్చుకొనునట్టి బాణము: నిర్హరన్తి - వెలువరింతురు.

80. అమర్మసు న పతంతి - ఆయువుపట్టులు కానిచోట పడవు - అనగా ఆయువు పట్టులలోనే తగులునని భావము - సభలో (ద్రౌపదిని గూర్చి నీ కొడుకులు కారులు కూసిరి. ఆ అపరాధము క్షమింపరానిదని భావమ్సు

81. _అవాచీనాని - నీచకర్మములను. భృందరయ్య గూలజ స్నా

82. _ పరీతా - ఆవరించివైచినది, క్రమివైచినది. శ అ ఆ గూ న్‌ ఛై ఉజూ[తీ 64టరర6 నీ

నా 'రిలి రిల పం ఇిం 69 కనన న్‌ మూా॥

ర్‌2 విదురనీతిః భరత (శ్రేష్టా! నీ బుద్దియు, నీ కొడుకులదియు పాండవులపై పగతో చుట్టుకొనిపోయినది. కావుననే వారిసంగతి నెరుగకున్నావు. రాజూ లక్షణనంపన్దు (ఫ్రైలోక్యస్యాపి యో భవేత్‌ శివ్యస్తే శాసీతా సో౭స్తు ధ్ధృతర్వాస్త్ర యుధిష్టిరః తిక ధృతరాష్ట్ర మహారాజా! యుధిస్టిరునిలో మంచి లక్షణము లన్నియు నిండుగా గలవు. అతడు ముల్గోకములకును రాజు కాగల యోగ్యుడు. పైగా నీ మాటను మన్నించును. అతడీ భూమికి శాసకు డగుగాక! అతీవ సర్వాన్‌ పుతాంస్తే భాగధేయవురస్క్ర తః తేజసా (సజ్రయా వైన యుక్తో ధర్మార్టతత్త్యవిల్‌ రక్‌ ఆ ధర్మజుడు నీ కొడుకు లందరిని మించి రాజ్యవిషయమున మన్నననొందిన వాడు. తేజస్సు, (ప్రజ్ఞ అతనిలో మిక్కుటముగా గలవు. ధర్మము, అర్ధము అను వాని తత్త్యమెరిగినవాడు. అనుకోళశా దాన్సళంస్వా ద్వోసా ధర్గభ్దుతాం వరు గౌరవా త్రవ రాజేన బహూన్‌ క్షేశాం స్తితిక్షతి. త్‌ ధర్మమును పాటించువారిలో ఉత్తముడగు ఆ ధర్మరాజు నీపై జాలివలనను, [క్రూరస్వభావము లేని కారణమునను, నీయందలి పెద్దరికమును బట్టియు పలుకష్టములను భరించుచున్నాడు. ఇతి శ్రీ మహాభారతే ఉద్యోగపర్వణి ప్రజాగరపర్వణి విదురనీతివాక్యే చతుస్రింశోధ్యాయ:. ఇది శ్రీ మహాభారతము ఉద్యోగపర్వమున ప్రజాగరపర్వమున విదురనీతి వాక్యమున ముప్పుదినాలుగవ అధ్యాయము. రశ తే శిష్య - న్‌ ఆజ్ఞ పాలించువాడు; శాసితా - (పృధివిని, శాసించువాడ్డు. 85. ఫ్టాగన యపురస్యత్త: భ్భ్గినమున మన్శృన గన్నవాడు. పట్టాభిషేకము పొందిన పాండున్‌ కొడుకుల్లు గొన ధర్మరాజాదులే రోజము పొంద్‌ నర్ములు కాని అట్లుకాని ఆంధుడవైన నీ కొడుకులు కారసీ గాళ్తర్యము. లా 86. క్‌స్తుకల్‌ - దయగలతనమ్లు వలన; అన్నశంస్యాతొ -, క్రూరస్త్వభావము లేకపోవుట వలన తవ గౌరవాల్‌ - సిన్న య్యగా - తండ్రిగా - భోపీయటె వలన; బహూన్‌ క్లేశాన్‌ - మీరు పేటెడు పక్తుకష్షములన్న: తిలిక్టతి ఆ సహించుచున్నాడు. శక్తిచాలని కారణమున్‌ సహించుచున్న వాడని తలపవీలదని భావము.

విదుర నీతిః

ధృతరాష్ట్ర ఉవాచ - ధృతరా్ష్రుడిట్లు పలికెను,

(బ్రూవొ భూయో మనోబుద్దేదర్మార్థసవాతం వచ

శ్ళజ్వతో నాస్తి మే లృన్తి ర్విచితా ణీవా భాషసే. శ్రే

ఓయి మహామతీ! ధర్మము, అర్హము అనువానితో కూడిన మాటల నింకను చెప్పుము. ఎంత విన్నను నాకు తనివి తీరుట లేదు. నీవు మిక్కిలి చమత్కారములు పలుకుచున్నావు. విదుర ఉవాచ - విదురుడిట్లు చెప్పెను.

నర్వతీర్జేము నా స్టానం సర్వభూతేషు చార్హనమ్‌,

ఉభే త్వేతే సమే స్వాతా మూర్టనం నా విశిష్యతే, 2

తీర్థము లన్నింట స్నానమాడుట, అన్ని ప్రాణుల యందును సమబుద్ది కలిగి యుండుట అను నీ రెండును సమానము లగును. ఒకప్పుడు సమబుద్దియే మిన్న్మయగును.

ఆర్హనం (ప్రతిపద్యన్వ వుత్రేషు సతతం నిభ్యో

ఇవా కీర్తిం సరాం ప్రాస్వ (పేత్వ స్వర్గ మవాప్వుసి. త్ర

ప్రభూ! కొడుకులందు ఎల్లవేళల సమబుద్దిని సాధింపుము. దానివలన ఈ లోకమున కీర్తి నొంది, చనిపోయిన పిమ్మట స్వర్గము నందుదువు.

యానల్‌ క్తీర్తి ర్మృనువ్యన్య వుణ్వా లోకే వ్రగీయతే,

తావల్‌ న వురుషవ్వాథఘ్ర స్వర్గలోకే మవాయతే, క్త

మనుష్యుని కీర్తి లోకమున కొనియాడ బడునంతకాలము అతడు స్వర్గలోకమున గొప్పవాడై నిలుచును.

అ(ావ్యుదావార్త్తీమ మితివోసం వురాతనమ్‌,

విరోచనస్య నంవాదం కేశిన్వర్లే నుధన్వునా, త్‌ 2. ఆర్జవమ్‌ - భేదబుద్ది లేకుండుట.

ర్‌4 విదుదసితిః కేశిని విషయమున విరోచనుడు సుధన్వునితో చేసిన సంవాదమును, ఎన్నడో జరిగినదానిని, ఈ విషయమున పెద్దలు దృష్టాంతముగా చెప్పుదురు. న్వాయంవరే స్టీతా కన్వా కేశినీ నామ నామత్శ, రూపేణాప్రతిమాూ రాజన్‌ నిళిష్టవతికాన్యుయా, 6 రూపమున సాటిలేనిది కేశిని యను పేరుగల కన్నియ (శ్రేష్టుడగు పతిని కోరినదై స్వయంవరమున నిలిచెను, విరోచనో౭థ _ దైతేయస్తదా త్యతాజగాను వా స్రొప్తు మిచ్చం స్తత నత దైత్యేద్ధం (పావా కేశినీ, గౌ అంత విరోచనుడను రాక్షసజాతివాడు ఆమెను పొందగోరి అటకు వచ్చెను. అంత నాకేశిని ఆ దైత్యవరునితో నిట్టు పలికెను. కేం (బావ్మాణాః న్పీచ్చేయాంసో దితిజాః స్వీ ద్వాలోచను, అథ కేన న్మ నర్వజ్కం సుధన్వా నాధిరోహాతి. తి విరోచనా! (బ్రహ్మజ్ఞాన సంపన్నులు గొప్పవారా? దితి సంతానము వారు గొప్పవారా? సుధన్వుడు నా పానుపు నేల యెక్కరాదు? విరోచన ఉవాచ - విరోచను డిట్లు పలికెను. (సొజావత్యాన్తు వై శ్రేష్టా నయం కేశిని సత్తమాః అస్మాకం ఖల్సిమే లోకాః కే దేవాః కే ద్విజాతయః 9 కేశినీ! మేము ప్రజాపతి సంతతివారము. కాన మేమే గొప్పవారము. ఈ లోకములన్నియు మావే. దేవత లెవ్వరు? బ్రాహ్మణు లెవ్వరు? కేశిమ్యవాచ - కేశిని యిట్టు పలికెను. ఇ హైవావాప్రతీక్షాన ఉవస్తానే విరోచన, సుధన్వా (ప్రాత రాగన్హా సశ్చేయం వాం సమాగతా, ₹0 నాననా. 8. సుధన్వుడు (బ్రహ్మవేత్త కనుక అతడే పానుపు నెక్కును. (నన్ను వివాహమాడును.) బైత్యుడవైన నీవు నీచుడవై యుండి సుధన్వుని త్రోసిరా జందు వేల? అని భావము, 10. ఇహ ఉపస్థానే - ఈ తావునందు; నన్ను వరించుటకు వచ్చిన దైత్యుడవగు నిన్ను, బ్రాహ్మణుడగు నాతనిని నేను చూతును అని తాత్పర్యమ్‌.

తృతీయాధ్యాయము 5్‌5్‌ విరోచనా! ఈ తొవుననే మన మిరువురము వేచియుందము. రేపకడ సుధన్వుడు వచ్చును. అపుడు మీ యిరువురను నేను పరికింతును. విరోచన ఉవాచ - విరోచను డిట్టు పలికెను. తథా భదే కరిష్వామి యథా త్వం భీరు భావస్తే, నుధన్వానం చ నూం వైవ (పాత (రైన్‌ నంగతౌ, శై భీరూ! నీవు పలికినట్లే చేయుదును. ఒకచో కలిసిన సుధన్వుని, నన్నును రేపు ప్రొద్దున చూతువు. విదుర ఉవాచ - విదురు డిట్టు పలికెను. అతీతాయాం చ శర్తుర్వా ముదితే సూర్వమజ్ఞలే అథాజుగామ తం దేళం సుధన్వా రాజునత్తమ. 2 రాజవరేణ్యా! రాత్రి గడచిన పిదప సూర్యబింబము ఉదయించినంత సుధన్వుడా తావునకు వచ్చెను. విరోచనో యతో విభో కేళిన్వా నవొతు స్థిత నుధన్వా చ ననూగచ్చ్భుల్‌ (ప్రాన్లోదిం కేళినీం తథా, 23 విరోచనుడు కేశినితోపాటు ఉన్నచోటికి సుధన్వుడు వచ్చి వారిరువుర యెదుటి కేతెంచెను. నమాగతం ద్విజుం దృష్టా కేశినీ భరతర్షభ (ప్రత్యుత్హా యాసనం తస్మై సాద్య మర్చ్యం దదౌ వునః శ అట్టు తనకడకు వచ్చిన బ్రాహ్మణుని గాంచి కేశిని ఎదురేగి యాతనికి ఆసనమొసగను. పిదప కాళ్ళు కడుగుకొనుటకు నీరు, పూజాద్రవ్యములు సమర్పించెను. సుధన్యోవాచ - సుధన్వు డిట్టు పలికెను. అన్వాలభే హీరణ్మయం (సొన్లోదే తే నరాననమ్‌, నీకత్త ముపసంపన్లో న త్వాసే నాం తయా సనా, కేర్‌ 13. _సమాగచ్చత్‌ - ఇరువరకు ఎదురుగా వచ్చెను. 15. ఇచట సందర్భమును బట్టి విరోచనుడు తనతోపాటు ఏకాసనమున సుధన్వుని కూర్చుండవలసినదిగా అడిగినట్టు భావింపవలయును.

ర్‌ విదురనీతి: 'ప్రహ్హాదకుమారా! నీ మేలైన బంగారు పీటను నేను తాకుదును. నీతో సమానముగ నీకు సాటివాడనై కూర్చుండను. విరోచన ఉవాచ - విరోచను డిట్లు పలికెను. తవార్హ తేతు ఫలకం కూర్చోం వాప్వథనా బునీ, సుధన్హు ను త్తు మర్దో౭ఒ సి మయా నవా నమాననమ్‌. శే సుధన్వుడా! నీకు చెక్కపలకయో, దర్భలతో నేసిన చాపయో తగును. నాతోపాటు సాటి ఆసనముపై నీవు కూర్చుండదగవు. సుధన్యోవాచ - సుధన్వు డిట్లవెను, వీతాపుతౌ నవోసీతాం ద్వా విప్రా క్షత్రియా నప, వుడ్డా వైళ్ళౌ చ చూదౌ చ న త్వన్వా వితరేతరమ్‌. 7 తండ్రి - కొడుకు, ఇద్దరు విష్రులు, ఇద్దరు క్షత్రియులు, ఇద్దరు ముదుసలి వైవ్యలు, ఇద్దరు హద్రులు కలసి ఒక ఆసనమున కూర్చుండనగును. ఇతరులు ఒకరినొకరు కలిసి కూర్చుండరాదు. సీతా హీ తే సమానీన ముపానీతైన మామధ్య బాలు సుఖైధితో గేహే న త్తం కీళ్చున బుధ్వసే. కేరి నీ తండ్రియు, సేనాసనముసై కూర్చుండగా, నేలపై కూర్చుండి నన్ను నవించును,పసివాడవు. గారాబముగా పరిగితివ పాపము! నీకేమీయు జేలియదు. విరోచన ఉవాచ - విరోచను డిట్టు పలికెను. పారణ్యం వా గవాళ్షం వా యద్విత్త మనురేషు న నుధన్వున్‌ విపణే తేన (ప్రళ్ళం వుచ్భావ యే విదుః శ్ర ననన క డే. నస యయ క 16. ఫలకమ్‌ - చెక్కపలక, కూర్చం బ్రుసీ - దర్భలు పేని నేసిన చాప; తవ అర్హతే

• నీక్తు యోగ్యమగును.

18. ఉపాసీత - సేవించును; అధ; - అధః స్థిత్వా - నేలపై కూర్చుండి అని భావము.
19. లేన - దానితో: విపణే - పందెము వేసెడొము; గ్రీశ్ళమ్‌ "మా యిరువురలో గ్రష్యడెవ్వరు? అను ప్రశ్నను; యే విదుః ఎవ రెరిగినవారో, తాన్‌ - అట్టివారిని; పృచ్చావ - అడుగుదము,

తృతీయాధ్యాయము 57 సఘుధన్నా! బంగారము, గోవు లేక గుజ్లము లేదా మా రాక్షసుల సామ ఏదియైన గానీమ్ము. దానితో పందెము వేయుదును. మనలో ఎవరు ్రేష్టు తెలిసినవారి నడుగుదము. సుధవ్యోవాచ - సుధన్వుడిట్లు పలికెను, వొరణ్యం చ గవాళ్ళుం చ తవైనాస్తు విరోచన, ప్రాణయో న్తు నణం క్రుత్వా (ప్రళ్ళం వుచ్భావయే విదుు. 20 విరోచనా! సువర్షమో, గోవు గుజ్జములో నీకడనే యుండనిమ్ము. మన యిరువురి ప్రాణములను పందెముగా ఒడ్డి తెలిసినవారిని అడుగుదము. విరోచన ఉవాచ - విరోచను డిట్లనెను. ఆనాం కుతో గమిష్వావు ప్రాణయో ర్వొావణే కుతే, న టు దేవే వ్వువాం స్పాతా న మనుష్వేషు కర్హిచిత్‌ 21 'ప్రాణముల మీద పందె మొడ్డి మన మెక్కడి కేగుదము? నేను దేవతల కడకు గాని, మానవుల యొద్దకు గాని ఎన్నటికి రాను. సుధన్యోవాచ - సుధన్వుడిట్లు వచించెను. పితరం తే గమిష్టావః ప్రాణయో ర్వివణే కృతే, వుతస్వావీ న హేతోర్డి ప్రవ్లోదో నాన్ఫతం వదేత్‌, 22 (ప్రాణములను పణముగా పెట్టిన మనము నీ తండ్రికడ కరుగుదము. ఆ ప్రహ్లాదుడు కొడుకు కొరకును అసత్యము పలుకడు. విదుర ఉవాచ - విదురు డిట్లు చెప్పెను. వీవం క్ధుతవణా (కుడ్దా తత్రాభిజగ్భతు స్తదొ, విరోచన నుధన్వానా (ప్రన్లోదో యతో తిష్టతి, 23 ఇట్లు పందెము వైచికొని వారిరువురు తీవ్రకోపముతో (ప్రహ్ల్హాదుడున్న చోటి కరిగిరి. ప్రహ్లాద ఉవాచ - ్రహ్లాదుడిట్లవెను. ఇనూ తా సంటప్రద్ధుళ్వేతే యాభ్యాం న చరితం నహ, ఆళీవిషా విన (రుద్దా వేకమూర్తా వివోగతౌ, 24 అనాలా నాకనానానానాలన మాయ కనానాత వానా లా లు లతాలయాాాలలతాల లుల లాలా మానాన నానా లా 24, _ యాభ్యాం న చరితం సహ - వీరిరువురు ఎన్నడు కలసి తిరుగలేదు. ఒకరి మీద ఒకరికి పగ యున్న కారణమున అని భావము.

58 విదురనీతి; వీరు మును పెన్నడు కలసి తిరుగలేదు. ఇప్పుడు కలసి కానవచ్చు చున్నారు.కోపించిన త్రాచుల వలె ఒక్కదారిని ఇక్కడకు వచ్చిరి. కిం వై సహెవం చరఖో న పురా చరథు నవా, విరోచ నైతల్‌ వుచ్భామి కిం తే నఖ్వం నుధన్వునా. 2క5్‌ మీరు మునుపెన్నడు కలసి తిరుగరు. ఇట్టు కలసి వచ్చితిరేల? విరోచన! నీకు సుధన్వునితో చెలిమి కలిగినా యేమి? విరోచన ఉవాచ - విరోచను డిట్లనెను. న మే సుధన్వనా నఖ్యం (ప్రాణయో ర్పాసణావహే, (స్రన్లోద తల్పం వుచ్భామి మూ (వళ్ళు మనుతం నదే 26 వాయనా! నాకు సుధన్వునితో చెలిమి లేదు. మేము ప్రాణములపై పందె మొడ్డితిమి. నిన్ను నిజ మడుగుచున్నాను. ప్రశ్నకు అబద్దము చెప్పకుము. ప్రహ్లాద ఉవాచ - ప్రహ్ధాదు డిట్లాడెను. ఉదకం మధుపర్కం వాప్యానయన్తు నుధన్వనే, బ్రవ్మా న్లభ్యర్ధనీయోజ సీ శ్వేతా గౌః వీవర్‌ కుతా. 27 సుధన్వునికై ఉదకము మధుపర్కము కొనిరండు. ఓయి! బ్రాహ్మణోత్తమా! నీవు పూజింపద్‌గినవాడవు. నీకై యిదిగో తెల్లని బలసిన ఆవు సిద్దముగా నున్నది. సుధన్యోవాచ - సుధన్వుడిట్లు పలికెను. ఉదకం నుధుపర్భం చ సభిష్పే వార్పితం మమ, ప్ర్లాద తంతును తథ్యం (స్రళ్ళుం (సబూవా ప్పుచ్భ్ధుతు కిం (బావ్మాణాః స్విచ్చేయాంస ఉతావో స్వీద్విరోచనని 28 (ప్రహ్లాదా! ఉదకము, మధుపర్కము నాకు దారులందే దొరకినవి. నీవు నేనడుగు ప్రశ్నకు సత్యము పలుకుము, (బాహ్మణులా (శ్రేష్పులు? లేక యీ విరోచనుడా? ప్‌ ల 27. మధుపర్కమ్‌ - తేనె మొదలగు పదార్ధములతో చేసిన పూజాద్రవ్యము; పీవరీ -బలిసినది. కృతా - మధుపర్క సమయమున ఇచ్చుటకై సిద్దము చేయబడినది. 28. పథిషు, ఏవ, అర్పితం, మమ - ఇది ఒక నుడికారము. వానితో నాకు పనిలేదు. 'వ్రళ్ళేను నిర్ణయించినచో అవి యన్నియు మాకు లభించినట్లే యని భావము.

తృతీయాధ్యాయము క్‌ి

ప్రవ్లోద ఉవాచ - ప్రహ్లాదు డిట్లు వాక్రుచ్చెను. వ్లుత వకో నును (బవ్మాం స్వం చ సాక్షా దివోస్టితు తయో ర్వివదతోః ప్రళ్ళం కధ మన్మద్విభో వదేత్‌ 29 ఓయీ (బ్రాహ్మణా! నా కొక్కడే కొడుకు. మరియు నీవు సాక్షాత్తుగా నిట

నిలిచియున్నావు. మీ యిరువురకు వివాదము రాగా నా వంటివా డెట్టు చెప్పును? సేధవ్యోవాచ - సుధన్వు డిట్లవెను. గాం ప్రదద్వా స్త్వారసాయ యద్యాన్వత్‌ స్వాల్‌ ప్రీయం ధనమ్‌. ద్తూయో ర్వినదతో స్తథ్యం వాచ్యం చమతిమంన్దయా. 30 అయ్యా! నీ కన్నకొడుకునకు గోవునే యిమ్ము మరి యేదైన ప్రియమైన ధనమునే యిమ్ము. కాని మతిమంతుడా! మాటకు మాట వచ్చినపుడు నీవు ఉన్నదున్నట్టు చెప్పవలయును.

ప్రహ్లాద ఉవాచ - ప్రహ్లాదుడు వచించెను, అథ యో నైవ (సబూయాత్‌ నత్వాం వా యది వాన్ఫతమ్‌, వత త్పుధన్వున్‌ పుచ్చామి దుర్వివక్తా న్మ కం వసేత్‌, 31 సుధన్వా! ఒకవేళ సత్యమో అసత్యమో పలుకడే యనుకొనుము. లేక ఏదో

చెడుగా పలికినచో అట్టీవాడేమి పొందును?

సుధన్యోవాచ - సుధన్వు డిట్లవెను. యాం ర్యాతి నుధివిన్హా స్త్రీ యాం బై వాక్ష వరాబితః యాం చ భారాభి తస్తాజ్లో దుర్వివక్తా న్మ తాం వపేల్‌. 32 భర్త యాదరము కోల్పోయిన యింతియు, జూదమున నోడినవాడును, బరువు

మోసి బడలిన శరీరము కలవాడును ఎట్టి రాత్రిని పొందుదురో అన్యాయము

చెప్పువాడు అట్టి రాత్రిని పొందును.

32. _అధివిన్నా - క్రొత్తగా సవతి వచ్చిన యిల్దాలు; రాత్రిం వసేత్‌ అట్టి రాత్రి యందు సవతి, జూదమున నొోడినవాడు, బరువులు మోసి యొడలు నుగ్గయినవాడు ఎంతెంత తీవ్రవేదన ననుభవింతురో అట్టి తీవ్రవేదనను బొందుదురని తాత్పర్యము.

60 విదురవీతిః నగరే (ప్రతిరుద్దః నన్‌ బహిర్జారే బుభుక్షితు అమి(త్రాన్‌ భూయసః పశ్యేద్యః సాక్ష్య మన్ఫుతం నదేత్‌. య! నగరమున నిలువనీడ లేక ద్యారము వెలుపల నుండి ఆకలితో బాధ నొందుచు, చుట్టును పగవారిని చూచుచున్న వాని అవస్థను, తప్పుడు సాక్ష్యము చెప్పువాడు డా పొందును. పళ్చా పళ్ళువ్చుతే వాని దళ వాన్తి గవాన్ఫత్తే శత నుళ్వాన్టుతే వాని సవాస్రం వురుషాన్ఫతే. తె మేక, గొట్టె మొదలగువానికై అబద్దమాడువాడు అయిదుతరముల వారిని, గోవు కొరకు అసత్యము చెప్పువాడు పదితరముల వారిని, గుజ్జములకై అనత మాడువాడు నూరు తరములవారిని, మనుష్యుల విషయమున కల్లలాడువాడు వేయితరముల వారిని పరలోకము నుండి పతితులను జేయును. వాన్తి జాతా న జాతాంళ్ళు హొరణ్యార్డేన్స తం నదన్‌, నర్వుం భూన్యునుతే వాన్తి మా నృ భూమ్యునుతం వదేః, తర్‌ సువర్ష విషయమున కల్లలాడువాడు పుట్టినవారిని, పుట్టబోవు వారిని కూడ నాళన మొనర్చును. భూమి విషయమున కల్లలాడువాడు సర్వమును చంపుకొనును. రాజు! భూమి విషయమున అసత్యము పలుకకుము. ప్రహ్లాద ఉవాచ - ప్రవ్లాదు డిట్లు పలికెను. మత్తః (శ్రేయా నజ్లిరా వై నుధన్వా త్వద్వారోచన, మాతాస్వ శ్రేయనీ మూతు స్త స్మాత్తం తేన వై జుతః 36 38. నగరము చాచ్చుటకు వీలు లేదు ఆకలిబాధ, చుట్టును శత్రువులు పెక్కురు మూగియున్నారు. అట్టి వ్యక్తి ఎంత వేదన చెందునో అసత్యమాడువా డట్టి వేదన చెందునని తాత్పర్యము. తక, _పశ్చనృతే - పశువుల కొరకైన అబద్ధము పలుకగా; ఇట్లే గవానృతే మొదలగునవి; పళ్షు*- అయిదు పూర్వతరవపల వారిని; హన్తీ - పరలోకము నుండి పతితులను చేయును. 3ెర్స్‌ భ్ఞూమ్మన్మతమ్‌ - కేశిని భూమి - క్షేత్రము వంటిది. కావున ఆమె విషయమున కల్ల పలుకకుమని భావము. 36. అజ్లిరాః - సుధన్వుని తండ్రి అంగిరుడు; త్వత్‌ - నీ కంటె.

తృతీయాధ్యాయము 61 విరోచనా! అంగిరుడు నాకంటె మిన్న. సుధన్వుడు నీకంటె గొప్పవాడు. ఆతని తల్లి నీ తల్లికంటె (శ్రేష్టురాలు. కావున నీవు సుధన్వుని కోడితివి. విరోచన నుధన్వాయం (ప్రాణానా మీళ్టుర స్తవ, నుధన్వున్‌ వున రిచ్చ్భామి తయా దత్తం విరోచనమ్‌. లో విరోచన! ఈ సుధన్వుడు నీ ప్రాణములకు స్వామి. సుధన్నా! విరోచనుని సమర్పింపుమని నిన్ను కోరుకోనుచున్నాన్‌. స్వామి. సుధన్వా సుధన్యోవాచ - సుధన్వు డిట్లనెను యద్ధర్శ మువ్ఫుణీథాస్త్రం న కామా దన్ఫతం నదీః వున ర్రదామి తే వతం తస్మాత్‌ ప్రవ్లోద ద్యుర్రభను. 38 'ప్రహ్లాదా! నీవు ధర్మమును వరించితివి. కామ వశమున అసత్య మాడకుంటివి. ఆ కారణమున దుర్లభుడైన కొడుకును తిరిగి నీ కొసగుచున్నాను. నీష (ప్రన్లోద వుతస్తే మయా దత్తో విరోచన్ము పొద ప్రక్షాళనం కుర్వాల్‌ కుమార్యాః సంనిధొ మమ. తం 'ప్రహ్హాదా! ఈ విరోచనుడు నీకు నేనాసగిన పుత్రుడు. కుమారియగు కేశిని పాదములను నా యెదుట కడుగవలయును. విదుర ఉవాచ - విదురు డిట్టు చెప్పెను, అఆస్మాద్‌ రాజోన్చ భూమ్యుర్దే నాన్ఫుతం వక్తు మర్హనీ, మాగమః ననుతామాత్యో నాళం ఫుటత్రార్హ మబ్రువన్‌. శం కావున రాబ్లేంద్రా! భూమి విషయమున అసత్యము పఫలుకవలదు. కొడుకు కొరకు అసత్యమాడి కొడుకులతో, హితులతో నాశము పొందకుము. 37. _ ([ప్రాణానామీశ్చరః- నీ చావు బ్రదుకులు సుధన్వుని చేతిలో నున్నవని భావము. 39 పాద స్టష్టాళవమ్‌ - పసుపు పాదములకు పూయుట; కుమారా. కుమారి యగు కెశీని పాదములకు పసుపు పూయవలయును. వివాహములో దంపతులు ఒకరి కాళ్ళ కొకరు పసుపు రాయుట ఆచారము - దీనిని బట్టి సుధన్వుడు కేశినిని ఉదారబుద్దితో విరోచనునకు భార్యగా నొసగెనని తాత్సర్యము. 40. ఆఖ్యాయికకు ఫలమును ఫ్రైవించుచున్నారు. ఆ(బ్రువన్‌ - సత్యము పలుకక; సత్యము పలికినచో నీవు నీ కులముతో వాటు నశింపకుందు వని భావము.

652 విదురనీతి; న దేవా దణ్జ్ణ మాదాయ రక్షని సళుపాలనల్‌, యం వొ రక్షతు మిచ్చన్తి బుద్దా నంవిభజ్వన్తి చమ్‌. త్తే దేవతలు కజ్జ బట్టుకొని గొల్లవాని వలె రక్షింపరు. ఎవరిని రక్షింప నెంతురో వానిని బుద్దిచేత వేరుపరుతురు. యధా యథా హి వురుషః కల్వాణే కురుతే మన, తథా తథాస్య నర్వార్డా సిద్ద్యన్తే నాబో నంళయన శై మనుజు డెట్స్లెట్లు మంగళమైన దానియందు మనసు పెట్టునో అట్టట్టు ఆతని సర్వ ప్రయోజనములు నెరవేరును, ఇందు సందియము లేదు. వైనం భన్హాంసీ వుజినా త్తారయ్యన్తి మాయావినం మూయనూ న్వర్తమానమ్‌, నీడం శకున్తా ఇవ జాతసక్షా - ళ్ళన్హాం స్యేనం (స్రజవో త్యన్తకాలే, త్త కపటస్వభావముగల మాయవానిని వేదములు పాపము నుండి తరింపజేయవు, రెక్కలు వచ్చిన పక్షులు గూడు వదలిపోయినట్టు పోగాలమున వానిని వేదములు వదలిపోవును, మద్యపానం కలనాం పూగవైరం భార్యావత్యో రన్తరం జ్ఞాతిభేదమ్‌, రాజద్విస్ట్రం స్త్రీ వుంనయో ర్వివాదం ఎర్జ్యాన్యావు ర్వళ్ళు వన్హాః (ప్రదుష్టన త్తే 41. నీకు చెడుబుద్ది పుట్టె ననగా దైవము నీవైపు లేదను తాచ్చర్యముతో నీ ఫ్థుకమును విదురుడు మరల ఉగ్గడించెను. బుద్ధ్యా సంవిభజన్తి - బుద్దితో వేరు పరుతురు అనగా వివేకము కలిగించుటయే రక్షించుట యని తాత్పర్యము. 43. ఛందాంసి - వేదములు - వేదములు ఇష్టప్రాప్తేకిి అనిష్టపరిహారమునకు కావలసిన అలౌకికమగు నుపాయమును బోధించును. అవి వదలిపోవుట యనగా సర్వనాశన మగుట యని తాత్పర్యము. 44 పూగవైరమ్‌ - పలువురతో వైరము; అన్తరమ్‌ - ఎడబాటు; వివాదమ్‌ - కలహము గావించుట; జ్ఞాతులను బాధపెట్టట, పోరాటము అనువానియందు నీ ప్రవృత్తి యోగ్యముగా లేదని తాత్పర్యము.

తృతీయాధ్యాయము 63 మద్యము త్రావుట, పోరు, పదిమందితో పగ, భార్యాభర్తల కెడబాటు కలిగించుట, జ్ఞాతులకు పోరొదవించుట, రాజునకు (ద్రోహము చేయుట, స్త్రీ పురుషులకు కలహము పెట్టుట, చెడుమార్గమున పోవుట అనువానిని వదలవలసినవిగా వక్కాణింతురు. సాముదికం నణీజుం బోరపూర్వుం శలాక ధూర్రం చో చికిత్సకం చ అరిం చమి(తం చకుళీలనం ద నైలాన్‌ సాక్షీ త్వధికుర్వోత సప్త డ్‌ చేతిలేఖలను బట్టి ఫలములను చెప్పువానిని, దొంగతనము విడిచి వ్యాపారము చేపట్టినవానిని (లేక తప్పుడు కొలతలతో వ్యాపారము చేయువానిని). శకునములతో వంచించువానిని, వైద్యుని, శత్రువును, మిత్రుని, నటుని - ఈ యేడుగురిని సాక్ష్యమున నిలుపరాదు. మానాగ్జి వో ముత మానమౌనం నూనేనాధీత ముత నూనయజ్ఞా వీతాని చత్వా రృభయజ్కరాణీ భయం (ప్రయచ్చ్భన్య్యయథాక్పుతాని. ళం

45. _సాము(ద్రికమ్‌ - చేతిరేఖలను పరికించువానిని; వణిజం చోరపూర్వమ్‌ - మునుపు దొంగమై. యుండి పిదప వ్యాపారము చేయుచున్న నానిని (లేక తప్పుడు కొలతలతో వ్యాపారము చేయువానిని); శలాకధూర్తమ - ఇనుప చువ్వ లేక త్రాడు మొదలగువానితో శకునములను చెప్పి లోకమును వంచించువానిని, పైన పేర్కొన్నవారు వంచకులు కావున సాక్ష్యమునకు పనికిరారు; అరిమ్‌ - శత్రువును - వీడు విపరీత సాక్ష్యము చెప్పవచ్చును; మిత్రమ్‌ - హితుని

• పరీక్షకులు మిత్రులు చెప్పు సాక్ష్యమును నమ్మరు; కుశీలవమ్‌ - కుత్సితమైన శీలమును అనుసరించువానిని కుశిలవుడందురు. నర్రకీదాసుడు - అబ్లీవ్‌ని సాక్ష్యమున నిలుపరాదు. ధృతరాష్ట్రా! కపట ద్యూతము చేయు శకుని నీకు 'ప్రమాణమయ్యెను - అని యిట అధిక్షేపము.

46. ఒకప్పుడు కొందరు సత్కర్మములు లోకము మెసు- ము చేయుచుందురు. అంతమాత్రమున వారిని సజ్జనులుగా భావింపరాదను దృష్టితో ఈ శ్లోకము చెప్పుచున్నారు మానః - ఆదరము, భక్తిశ్రద్దలు కలిగియుండుట అని యొక యర్హము; ఆర్భాటమునకై చేయునది యని మరియొక అర్ధము. మౌనమ్‌ - ధ్యానము - జనుల మెప్పు కొరకు చేయు అన్నిహోత్రాదులు భయంకర ఫలితముల నాసగునని తాత్పర్యము.

ర్క విదురనీతి; భక్తి శ్రద్దలతో అర్చించు అన్నిహో([త్రము, పాటించు మౌనము, ఆర్జించు విద్య, ఆచరించు యజ్ఞము అను నీ నాల్లును అభయమును ప్రసాదించును. దంభము కొరకైనచో అవియే భయమును కలిగించును. అగారదాపీ గరదః కుణ్ణాళీ సోమవి(క్రయీ, వర్వుకారళ్ళు నూచీ చ మిత్ర ద్రుక్‌ పారదారికః శ (భూణనో గురుతల్సీ చ యళ్ళ స్యా త్హానపో ద్విజః అతిత్తీక్థళ్ళ కాకళ్ళ నాస్తీకో వేదనిన్హకు తరి (సువప్రగ్రవాణో వ్రాత్యః కీనాళ శ్చాత్మవానపి, రక్షేత్యుక్తళ్ళు యో పొంస్వాల్‌ నర్వే బ్రవ్మావాభిః నమాః శం ఇళ్ళు కాల్చువాడు, విషము పెట్టువాడు, కుండుడు పెట్టు కూడు తినువాడు, సోమము నమ్మ బ్రదుకువాడు, ఆయుధములు చేయువాడు, కొండెములు చెప్పువాడు, నమ్మినవారిని చెరుపువాడు, పరభార్యలతో విహరించువాడు, కడుపులోని బిడ్డలను చంపువాడు, గురుభార్యను కామించువాడు, ద్విజుడ్రై యుండి మద్యము (త్రావువాడు, మిక్కిలి తీవ్రస్వభావము కలవాడు, కాకివలె నొప్పిపడువారిని నాషంచువాడ్డు. పరలోకము లేదని నమ్మువాడు, వేదములను నిందించువాడు, రాజకేయవృత్తి బలముతో ఆందరినుండి “మామూళ్ళు” కైకొనువాడు, తగు సమయమునీ ఉపనయము పాందనివాడు, (లేకు గాయత్రి జపింపని వాడు, (క్రూరుడు, తగిన శక్తి కలిగియు రక్షింపుమని వేడినవానిని హింసించువాడు - వీరందరు (బ్రహ్మహత్య చేసినవారితో సమానులు. న న 47. కుణ్జాకి - మగడు (బ్రదికియుండగా రంకు మగనివలన ఒక స్త్రీ కొడుకును గన్నచో వానిని కుండు డందురు. వానివలన జీవించువాడు కుండౌశి; పర్వకారః

• బాణములు చేయువాడు; సూచీ - నక్షత్రాదుల ఫలములను చెప్పు జ్యోతిషీకుడు లేదా ఇతరుల దోషములను కొండెములుగా చెప్పువాడు;

48. కాకు- పుండును ముక్కుతో పొడుచు కాకివలె బాధలో నున్నవారిని బాధించు స్వభావము గలవాడు; నాస్తిక; - పరలోకము మొదలగువానిని ద్వేషించువాడు;
49. స్రువప్రగ్రహణః - అధికారబలమువలన వర్తకులు మొదలగు వారి నుండి ధాన్యము మదలగునవి తన తిండికై దోచుకొనువాడు - గ్రామపురోహితుడనియు కొందరందురు; వ్రాత్యః - సకాలమున ఉపనయన సంస్కారము పొందనివాడు (లేకు గాయత్రీమందత్రమును జపించుట మానినవాడు; కీనాశః - క్రూరుడు; ఆత్మవాన్‌ అపి - సమర్భుడ్లై యుండియు.

తృతీయాధ్యాయము రక్‌ త్రుణోల్కయా జ్ఞాయతే జాతరూనం వుత్తేన భదో వ్యవవోరేణ సాధుః శూరో భయే స్పుర్దళ్టుచ్చేషు ధీరః కుత్చేష్పానత్సు నువ్వాద శ్చారయళ్ళు. త్‌ చీకటిలో రూపమున్న వస్తువు గడ్జిమంటచేతను తెలియవచ్చును. ధర్మము నడవడిక చేతను, మంచితనము వ్యవహారము చేతను, శూరుడు భయములు ఏర్పడు సమయములందును, ధీరుడు కష్టములలో, మిత్రులు శత్రువులు అతి హోరములగు ఆపదలలో తెలియవత్తురు. జరా రూసం వారతి హి జైర్వ మాళా వ్బుత్వుః (సాణాన్‌ ధర్ముచర్వా మునూయా, (కోదః భయం లీల మనార్య "సేవా (ప్రాయం కాను: సర్వమే వాభిమానఃి త్‌ే ముసలితనము రూపమును, ఆశ ధైర్యమును, మృత్యువు (ప్రాణములను, అసూయ ధర్మ ఆచరణమును, (క్రోధము సంపదను, నీచుల సవ శీలమును, కామము లజ్జను, అభిమానము సర్వమును హరించివేయును, శ్రీ ర్లజ్లళాల్‌ ప్రభవతి ప్రాగల్భ్యాల్‌ సం(్రన్ధుతే, దాక్షాత్తు కురుతే మూలం సంయమాత్‌ (్రతితిష్టతి. 52 సంపద శుభకార్యము వలన పుట్టును. నేర్మువలన పెరుగును. సమర్ధత వలన కుదురు చేసికొనును. మిడిసిపడకుండుట వలన నీలువద్రొక్కుకొనును.

50. _తృణోల్కయా - గడ్డిపరకకు అంటిన మంట వెలుగుచేత; జాతరూపమ్‌ రూపముగల వస్తువు లేక సునర్థము: భద్ర: ధర్మము: వృత్తేన - శీలము చేత; సాధుః - సజ్జనుడు, వ్యవహారేణ - అహింస మున్నగు దానిచేత; కృద్చేషు - కరవు మొదలగు కస్థముల యందు; ఇది ధర్మమా? కాదా? మున్తగుహనిని నిర్ణయించుటకు శీలము, వ్యవహారము మున్నగునవ సాట్రనములని తాత్పర్యము. నీ కొడుకుల యంమ్‌ ధర్మము, సాధుత్వము మొదలగు మంచి గుణములు లేవని ప్రకృతార్థసూచన.

ఠా

51. _ అభిమానః - తన్ను గురించి గొప్పగా భావించుట; నీ కొడుకులలో అభిమాన దోషము గలదని సూచన.

ర్‌2, ధాక్టుమ్‌ - సమర్హత, శీఘ్రముగా ఆయా పనులు చేయు సమర్థత - నీయందు నిగ్రహము లేదు కావున సంపద నిలువదని సూచన.

క

ర6 విదురనీతి: అష్టా గుణా? పురుషం దీసయన్తి (ప్రజ్ఞా చ కొల్వం చ దమః (తుతం చ, పరాక్రమ శ్చాబవుభాషితా చ దానం యథాశక్తి కృతజ్ఞతా చ ర్‌్ర (ప్రజ్ఞ మంచికులము, నిగ్రహము, చదువు, పరా[క్రమము, మితముగా పలుకుట, శక్తిమేరకు దానమొసగుట, చేసినమేలు మరవకుండుట అను ఈ ఎనిమిది గుణములు మనుజుని ప్రకాశింపజేయును. ఏతాన్‌ గుణాం స్తాత మనోనుభానా నేకో గుణః నంశ్రయతే (ప్రసవ్వా, రాజా యదా నత్కురుతే మనువ్యం నర్వాన్‌ గుణా నేష గుణో నిభాతి. య నాయనా! మహిమగల యీ గుణముల నన్నింటిని ఒక్క గుణము హఠాత్తుగా ఆశ్రయించుచున్నది. రాజొక మనుజుని సత్కరించినచో ఆ సత్కారమే గుణము లన్నింటిని వెలిగించుచ్చున్నది. అష్టా ను పేమాని మనుష్యలోకే న్వర్గన్య లోకస్వ నిదర్భనాని, చత్వార్వేషా నున్వవేతాని నది - శుత్వారి చైషా మనుయాన్తి స్తన ర్‌ర్‌ రాజా! చెప్పబోవు ఈ ఎనిమిది గుణములు మనుష్యలోకమున స్వర్గలోకమును చూపగలట్టివి. వీనిలో నాల్గు సత్పురుషుల నంటిపెట్టుకాని యుండును. తక్కిన నాల్షింటిని సత్పురుషులు వెంటబడి సాధింతురు. 5కు. ఏష గుణ: ఈ రాజసత్కారమను గుణము; విభాతి - వెలిగించుచున్నదని భావము; నీవును నీ కొడుకులు కర్ణాదులను గొప్పగావించిరి. కావున మికు ఉపయోగపడవని తాత్పర్యము. ర్‌ర్స్‌ అన్నవేతాని - నిత్య సంబంధము గలవి - అనగా ఈ లక్షణములు సజ్జనులను విడిచిపోని వని తాత్పర్యము అను యాన్తి - యత్నముతో సాధింతురని భావము.

తృతీయాధ్యాయము 67 యజ్షో దాన మధద్వ్యయనం తసళ్ళు నో చత్తా ర్వేతా న్యన్వువేతాని నద్భిని దమః నత్వా మార్టన మాూనుళంస్త్వాం చత్వార్యేతా న్యనుయాన్తి నన్తని ల్‌ర యజ్ఞము, దానము, అధ్యయనము, తపస్సు అను నీ నాల్లును సత్పురుషుల నంటిపెట్టకొని యుండినవి. నిగ్రహము, సత్యము, బుజువర్తనము, దయ అను నీ నాల్మింటిని సజ్జనులు ప్రయత్నపడి సాధింతురు. గ. ఇద్వాధ్యయనదానాని తస నత్వాం క్షమా ఘుణా, , అలోభ ఇతి మార్గ్లోయం ధర్మస్వాష్టవిధు స్య్రత ' ర్‌ యజ్ఞము, అధ్యయనము (వేదములు చదువుట), దానము, తపస్సు, సత్యము, ఓర్పు, జాలి, అత్యాశ లీకుండుట అను నెనిమిది తీరులు గల మార్గము ధర్మమునకు సంబంధించినది. తత వూర్చాచతుర్వర్లో దన్ఫూర్లమసీ సేవ్యతే, ఉత్తరళ్ళు చతుర్వర్లో నామవోత్నాను తిస్టతి. త్‌8ి అందు మొదటి నాల్షింటి సముదాయమును కొందరు లోకపు మెప్పు కొరకును ఆచరింతురు. కాని తుది నాల్లింటి సముదాయము మాత్రము టొడ్డబుద్ది లేని వారియందు నిలువదు. నసానభాయతోన నర్తి వుద్దా అల ఐ నతేవ్చద్దాయే న వదర్తి ధర్మమ్‌, నాసొ ధర్మో యతో న నత్వ మస్తీ న తత్‌ నత్యాం యత్‌ భలేనాభ్యుపేతమ్‌. క్‌ వృద్దులు లేనిచో అది సభ కాదు. ధర్మము చెప్పనిచో వారు వృద్దులు కారు. సత్యము లేనిది ధర్మము కాదు. కపటముతో కూడినచో అది సత్యము కాదు. 56. పై అర్ధము నిందు సమన్వయము చేసికొనవలయును, 58, _ దంభార్థమపి సేవ్యతే - నిగ్రహము, సత్యము మొదలగునవి లేకుండ పరుల మెప్పునకైయజ్జము మొదలగు దానిని చేయుట కానవచ్చును. అట్టు సత్యాదులను నిర్వహించుట సామాన్యులకు సాధ్యము కాదు.

6కి విదురనీతిః సత్యం రూపం (శ్రుతం నిద్వా కౌల్వం జీలం బలం ధనమ్‌, శౌర్యం చ చితభావ్యం చ దశేమే స్వరయోనయన రి సత్యము, రూపము, చదువు, ఉపాసన, మంచికులమున పుట్టుట, శీలము, బలము, ధనము, పరాక్రమము, యుక్తితో కూడిన పలుకు - అను ఈ పదియు స్వర్గమునకు కారణములు. పాసం కుర్వన్‌ పాపక్తీర్తి పాపమేవాళ్చుతే ఫలమ్‌, పుణ్యం కుర్వన్‌ పుణ్యక్తీర్తిః వుణ్య మత్యన్త మళచ్చుతే, రే పాపము చేయుచు పాపి యను పేరుపొంది పాపపలమే నరుడు కుడుచును. పుణ్యము చేయుచు పుణ్యమైన కీర్తికలవాడై పుణ్యఫలమునే మిక్కిలిగా అనుభవించును. తస్మాల్‌ పాపం న కుర్వీత పురుషు ళంసీతవతు పాపం (ప్రజ్ఞాం నాళయతి క్రీయనూణం వునః వునన నష్టప్రజ్ఞాః పాసమేవ నిత్య మారభతే నరః ర2 చెడని వ్రతము కలవాడై పురుషుడు, ఆకారణమున పాపమును చేయనే రాదు. పాపము తిరిగి తిరిగి చేయుచున్న యెడల తెలివి నశించును. అట్లు ప్రజ్ఞ నశింపగా నరుడు పాపమునే ఎల్లవేళల చేయ దొరకొనును. పుణ్యం (ప్రజ్ఞాం నర్హయతి ట్రయమాణం వునః వునః వుద్దప్రజ్ఞూ వుణ్యమేవ నిత్య మారభతే నరః 63 పుణ్యము మాటిమాటికి చేయుచుండగా ప్రజ్ఞ వృద్దినాందును. అట్టు పెరిగిన ప్రజ్ఞగల నరుడు పుణ్యమునే ఎల్లవేళల చేయ నుంకించును.

60. రూపమ్‌ - వినయము; శ్రుతమ్‌ - అధ్యయనము, విద్యా - దేవతాదులను ఉపాసించురీతి; చిత్రభాష్యమ్‌ - యుక్తిపూర్వకముగా మాటాడుట; దశ సంసర్లజా గుణాః అనియు పాఠము అనగా ఈ పదియు సంసర్గము వలన - మైత్రి మున్నగు భావములతో కూడి యుండుట వలన - కలుగు గుణములని భావము. కావున ఎల్లవేళల సత్సంగము చేయవలయునని హితబోధ.

61. _పాపక్తీర్తి- పాపాత్ముడని లోకమునకు తెలిసినవాడు.

62. నష్టప్రజ్ఞ- ప్రజ్ఞ చచ్చినవాడు; ప్రజ్ఞ యనగా మూడుకాలములకు సంబంధించిన బుద్ది విశేషము.

తృతీయాధ్యాయము ఠం పుణ్యం కుర్వన్‌ పుణ్యశ్రీర్తిః వుణ్యం స్థానం న్మ గచ్చతి, తస్తాల్‌ వుణ్యం నిషేవేత వురుషు సునమాహితోః. రీ పుణ్యము చేయుచు పుద్యాత్యుడను ప్రసిద్ది బడసి నరుడు పుణ్యమైన తావునకు చేరుకానును. కావున ఏమరుపాటు కొంచెమైనను లేక పుణ్యమునే పట్టి యుండవలయును అనూయకో దన్హ్రచూకో నిమ్టురో వైరక్టు బ్భత్య న కుభ్భుం నువా దొప్పోతి నచిరాత్‌ పావ మూచరన్‌, రక్‌ అసూయ కలవాడు. ఆయువు పట్టులందు హింసించువాడు, అఫప్రియములు పలుకువాడు, పగపెట్టువాడు, మోసకాడు - అను వీరు పాపము చేయుచు వెను వెంటనే గొప్ప దుఃఖమును పొందుదురు. అనసూయుః క్రుత్యప్రజైః శోభనా న్వాచరన్‌ నద్భా నళ్టుచ్భుం మవా దాప్ట్రోతి నర్వ్యత చ విరోవతే, రర ఆసూయ లేనివాడు, ప్రజ్ఞను పెంపొందించుకొన్నవాడు మంచిపనుల నెల్లవేళల చక్కగా చేయువాడు, గొప్ప సుఖమును పొందును. అన్నియెడల అందరకు ఇష్టుడగును. ప్రజ్జామే వాగముయతి యః (ప్రాక్టేభ్యః న సజ్జీత,, (సాజ్జో న్వావాప్పు ధర్బార్డౌ ళక్తోతి నుఖమేధితుమ్‌. 67 గొప్ప ప్రజ్ఞ గలవారి నుండి (ప్రజ్ఞనే సాధించుకొనువాడు పండితుడు. అట్టు (ప్రజ్ఞతో విరాజిల్లువాడు ధర్మార్ధ్హములను సంపాదించి సుఖమును వృద్ది పొందించు కొనగలుగును. దినసేనైన తత్‌ కుర్వా ద్యేన ర్యాతా నుఖం వసేల్స్‌ అస్ట్రమాసేన తల్‌ కుర్వాద్వేన వర్షా నుఖం నసేల్‌, 68 వూర్వే నయసీ తత్కుర్వా ద్వేన వద్దూ నుఖం నసేల్‌, యావజ్జీనేన తత్కుర్వా ద్యేన (పేత్వ సుఖం నసేత్‌, రం 65, _దన్ద్హశూకః - ఆయువు పట్టులందు కొట్టువాడు; నిష్టురః - ఆప్రియములు పలుకువాడు; నచిరాత్‌ - వెంటనే; రర. నకృచ్చమ్‌ - ఇది సమాసము సుఖము అని యర్థము; 67. ఆగమయతి - తెచ్చును.

70 విదురనీతి; రాత్రి సుఖముగా ఉండు ఏర్యాటును పగటియందే చేసికొనవలయున్ను వానకాలమున సుఖముగా నుండు ప్రయ్నమును తక్కిన యెనిమిది నెలల యందే చేయవలయును. ముసలితనమునందు సుఫమునకై పడుచుదనముననే (ప్రయత్నింప వలయును. చనిపోయిన తరువాత సుఖమందుటికై జీవితమంతయు (ప్రయల్నింప వలయును. జీర్ణ మన్హుం ప్రళంన్వ్తి భార్యాం చ గతయౌననామ్‌, శూరం విజిత సంగ్రామం గతపారం తపస్వీనమ్‌. 70 అరగిన అన్నమును కొనియాడుదురు. పరువముపోయిన పెండ్లమును మెత్తురు, యుద్ధమున గెలుహీయిన వీరుని (ప్రశంసింతురు. తత్త్యము పొందిన తాపసు అభినందించురు. ధనే నాధర్మలజ్టేన యచ్చిద్ర మసీధీయతే, అసంవ్చతం తద్భవతి తతోన్య దనదీర్వతే. ౯1 ధర్మము కాని మార్గమున పొందిన ధనముతో కప్పిపుచ్చిన లొసుగు దాగనే దాగదు. దాని వలన తక్కినదియు చెల్లచెదరగును. గురు రాత్మనతాం శాస్తా శాస్తా రాజా దురాత్మనామ్‌, అధ ప్రచ్భన పాపానాం శాస్తా వైవస్తతో యనుని 72 క్రి యము అదుపున నున్సవారికి గురువు శాసించువాడు.చెడుబుద్ది గలవారి రాజు ఛ్రనమము గుట్టుగా పావిముల నాచరొంచువారిని శిక్షించువాడు సూర్యుని కొడుక్షగు యముడు.

ననన

70. జీర్రమన్సం ప్రశంసన్తి - తిన్న పిదప చక్కగా ఒంటబట్టునదే సరియగ్గు న్స ఆం రము. ౯ చ గతయవనాక్‌ - మంచి వయసులో శీలము కాపాడుకానుల మిక్కిలి కష్టము. అట్టు శీలము పరిరక్షించ్రుకొనుచ్లు కూవనము దాటిన అతివ ఉత్తమురాలని ఫలీటార్థము; గతఫారమ్‌ - బు చేరిన వానిని - తపస్సు ఏ లక్ష్యముతో చేయునో త లక్ష్యము సిద్దించినవాని ఆని తాత్పర్యము.

71. అపిధీయతే - కప్పబడును - నీ కొడుకులు పరిపాక సుఖమగు పనిని చేయుట లేదు -నా యమ తప్పిన మార్గమున సుఖము పొందగోరుచున్నారు. ఇది విపరీతమనీ భావము.

72, రర్మవతాన = చిత్తమును గెలిచినవారికి; మనసు నదుపున న్గుంచుకొను వారిక; దుర్యోధనుడు ఫ్రచ్సృన్నముగా పాపము చేయువాడు - వానికి శాసకుడు యముడే - ప్రినగా తప్పక నశించును - అని సూచన.

తృతీయాధ్యాయము 71

మునవీణాం చ నదీనాం బ కులానాం బో మవోత్మోనామ్‌,

(ప్రభో నాధిగన్తవ్యః స్త్రీణాం దుళ్ళరితస్వ చ 73

బుషులయు, నదులయు, కులములయు, మహాత్ములయు, స్త్రీల చెడు నడవడి యొక్కయు మహిమ తెలిసికొన శక్యము కానిది.

ద్రిజాతివూజాభిరతో దాతా జ్ఞాతిము చార్హవీ

క(టళియు బీలభాగ్‌ రాజుం బ్చిరం పాలయతే నుప్‌మ్‌. శీ

ద్విజన్ములను మన్నించుటలో చక్కని ప్రీతి గలవాడ్కు దాత, కులము వారి విషయమున వంచనలేనివాడు, చక్కని శీలము గలవాడు అగు క్షత్రియుడు భూమిని బహుకాల మేలును.

నువ్లర్ల వుష్టాం వృుధివీం చిన్నున్తి వురుషాస్త్రయః

తూరళ్ళ క్పుతనిద్వళ్ళు యళ్ళు జానాతి సేవితుమ్‌, గ్‌

శూరుడు, విద్యలను చక్కగా నేర్చినవాడు, సేవించుట యెట్టో యెరిగినవాడు అను నీ మూవురు పురుషులు భూమినుండి బంగారువూవులను ప్రోగుచేసి కొందురు.

బుద్దిశ్రేష్పాని కర్మాణి బాహుమధ్యాని భారత

తాని జజ్తాజఘన్వాని భారత్యానరాణి చ ౯6

నరులు చేయు పనులు నాలుగు విధములు. బుద్దితో చేయునని శ్రేస్ట్మములు. చేతుల బలముతో సాధించునవి మధ్యములు. పిక్కలతో చేయునవి నీచములు. తలకు బరువగునవి మరియు నీచములు.

73. _ ప్రభవః - పుట్టుక, మహిమ అనియు.

74. _ఆర్డవీ - కపటస్వభావము లేనివాడు. దుర్యోధనుడు జ్ఞాతుల విషయమున కపటి అని భావము.

75. _సువర్షపుష్పామ్‌ - బంగారు పూవులు గలదానిని;

76. బుద్ధి శ్రేష్టాని - బుద్దిసాధనముగా గల పనులు ్రేస్టములు; బాహుమధ్యాని - భుజబలముతో సాధించునవి మధ్యమజాతివి. జబ్హాజఘన్యాని - పిక్కలు దాచుకొనదగినవి కనుక కపటపు పనులు అను నర్థము సిద్ధించును; అట్టివి నీచములు; భార ప్రత్యవరాణి - తలకు బరువుచే టగునవి అతినీచములు.

72 విదురనీతి; దుర్యోదనే2ఒథ ళకునా మూడే దుఃశాసనే తథా, కర్లే చైళ్ళర్య మాధాయ కథం త్వం భూతి మిచ్చసి. 77 దుర్యోధనుడు, శకుని, మూఢుడగు దుశ్శాసనుడు, కర్ణుడు అను వీరి యందు సంపదను బెట్టి నీవు ఎట్టు మంగళమును కోరుదువు? నర్వెౌర్లుత రుపేతాస్తు పాణ్ణవా భరతర్షభ పిత్సనల్హ్రయి వర్తన్తే తేషు వర్తస్త్య వుతనల్‌ 78 భరతవరేణ్యా! పాండవులు సద్గుణములన్నియు కలవారు. నీ యందు తమ తండ్రి యందువలె ప్రవర్తింతురు. నీవు వారియందు కొడుకులందువలె (ప్రవర్తింపుము. ఇతి శ్రీ మహాభారతే ఉద్యోగపర్వణి ప్రజాగరపర్వణి విదురహిత వాక్యే పళ్బత్రింశోధ్యాయ:. ఇది శ్రీ మహాభారతము ఉద్యోగపర్వమున (ప్రజాగరపర్వమున విదురుని హితవాక్యముగల ముప్పుదియైదవ అధ్యాయము. ఉళ్‌ళ ళు ననన గట 9, వి క్టోకమున చెప్పిన తుది రెండు విధముల పనులు దుర్యోధనాదులందు గల వనియు వారిని నమ్ముకొనుటవలన నీ సంపదకు చేటు మూడుననియు భావము,

విదురనీతిః ద్తీ

విదుర ఉవాచ - విదురు డిట్టు చెప్పెను.

అ(్రెనోదానార నీమ మితివోనం వురాతనమ్‌,

ఆ(త్రేయస్వ చ నంవాదం సాధ్యానాం చేతి నః (తమ్‌. క్‌

ఈ సందర్భమున పురాతనమైన ఈ ఇతిహాసమును ఉదాహరింతురు. ఇది ఆత్రేయునకు సాధ్యులకు నడుమ జరిగిన సంవాదమని మేము వినియుంటిమి.

బర్తన్తం నాంసరూపేణ మనార్షిం సంళిత్యవ్రతమ్‌,

సాధ్యా దేవా మన్యోప్రాజం నర్యప్పుచ్భన్త వై వురా. 2

మును పొకనాడు దత్తాత్రేయముని గొప్ప నిష్ట కలవాడై సన్యాసిరూపమున తిరుగుచుండగా సాధ్యులను దేవులు గొప్ప ప్రజగల ఆ మహర్షిని ఇట్టు ప్రశ్నచేసిరి, సాధ్యా ఊచు: - సాధ్యులిట్టు పలికిరి.

సొధ్వా దేవా నయ మేతే నుహార్డే

దృష్టా భన్వన్తం న ళక్టుమో నుమాతుమ్‌, (శుతేన ధీరో బుద్ధిమాం స్థ్యృం మతో నః కావ్వాం నాచం వక్తు ముర్హ న్యుదారామ్‌. త్ర

మహర్షీ! ఈ మేము సాద్యులను పేరుగల దేవజాతివారము,. నిన్ను చూచి నీ స్వరూపమును గుర్తింపజాలకున్నాము. శాస్త్రబలము, బుద్దిబలము, 'ప్రజ్ఞాబలము కలవాడవనిపించుచున్నది. 'శ్ర్రష్రమగు పాండిత్యపు మాట పలుకవలయును, 2. _ హంసరూపీణ - పరివ్రాజకరూపముతో; సన్యాసిగా తిరుగుచున్నపుడని భావము. 3. _ అనుమాతుమ్‌ - గుర్తును బట్టి ఎరుగుటకు; కావ్యామ్‌, వాచమ్‌ = ఎరిగిన వాడు

పలుకు పలుకును.

7క్త విదురనీతి; హంస ఉవాచ - సన్యాసి యిట్టు పలికెను. ఏతత్కార్వ మమరాః సంశ్రుతం మే ధ్ధుతః ళమః? సలత్యధర్మానువు త్త (గన్హిం ఎనీయ హృదయ్‌న్య 'సర్వరి (ప్రియా ప్రియే చాత సమం నయిీత్క శ్తే అమరులారా! చేయవలసిన దిది యని నేను గురువుల వలన వింటిని. ధతె, కును, వన్య శర్మములను విడువక ఆచరించుట, హృవమృష్ట ముడి సంతటీన (ఇ ఎమాకొన ప్రియమును, అప్రియమును ఆత్మకు నమానముగా పొందింపవలయును. ఆ(హక్రుళ్యమానో నాక్రోళే న శ్రన్యురేన తితిక్షత్యు వ్‌ీకో్మైరం నిర్రహతి సుక్పుతం చాస్య వినతి క్‌ _ మానవుడు తన్సు ఇతరు లే తిట్లువానిని సైగ డు తిట్టుచున్నను తిరిగ శపింపరాదు. ద్రాన్సిని సహించినచో ఎ. ని వానికోపమే కాల్చివేయును. మరియు త్రి రు టి షా, నువాంబటనవా చేరును. ట్టువాని పుణ్యము సహించినవానిని నా్రోర్టీ స్వా న్ఫానమానీ పరస్య జా మితద్రోహ నోత నీచోన్‌సేన్సీ _ య. ఫ్‌ న చాభిమానీ నషం లం వాడల వ్యా . మేదో జడమద స. పంటలను వేర్పవేరుగ న... ఎఫదుఃఖములను; ణల రి ల శ న.

• పాొంద్రి స క ఆత్మసఎ 1 ఇ శ సై త ॥ నతో తో న్‌ '“ంపవలయును. న పిస ఫీ 'నుశ్యమానః - త్రి న భల. సహిిథకి * * తిటబడుచును ౩ క టీ? అభ మన్యుః, ఏవ స్ట |. రు రన టీ. షీమ్‌ _ గ్రబ్వ్వ కట 1. కల, ఉషకతీ లీ శ వో అని యర్థమ్న్హ షతీమ్‌ అన్సి పా చే క్‌ పీ గ్‌ . యల డు బు వ్‌ వం ా ఎ హం. య్‌ లం ల్‌ో ల జే . న ప చి షై న్‌.

చతుర్దాధ్యాయము 75 ఇతరుని నిందింపరాదు. అవమానింపరాదు. మిత్రునకు ద్రోహము చేయరాదు. తన్ను గొప్పవాడని భావించుకొనరాదు. నీచమైన నడవడి కూడదు. (కోధముతో కూడిన పరుసపు మాటను వదలవలయును. మర్మ్చాణ్యన్టీని వ్రాదయం తథానూన్‌ రూక్షా వాబో నిర్రవాన్రీవా వుంసామ్‌, . తస్మా ద్వాచా మువతీం రూక్షరూపాం | ధర్మ్హారామ్రూ నిత్యళో వర్రయీత, ౯ | పరుషపు పలుకులు మానవుల ఆయువుపట్లులను, ఎముకలను, గుండెను, ప్రాణములను, కాల్చివేయును. కావున ధర్మమునకు నెలనైనవాడు పరుసమై కాల్వివ్రేయు టను, క్షణమైన ఏమర్రక్ష వదలవలయిను, ర! గటిగా ల్‌ వాం ఉతర ం. ళం ర్త న కో *పాగడ్రల యందును సమమగు స్వభావముతోనుండునుఅఆట్టిా” | | క్షైశాగా౩ క మందడు, సంతోషమును పొందడు. | నత్వొవాదీ మృద్రు ర్రార్రో యః న ఉత్తమవూరువు 26 | ర క. | ' పలుక్తు వైజ్హాసోి: మంగళ్యమ్చూనే కోరును. అమంగళమునందు మనసు పెట్టడు. నిజమే | ఉత్తవ్పష్పుర్తుషు డో - నుండ్తున్సు, ఇంద్రియముల పై అదుపు గలిగి యుండును. అట్టివాడు | | ననన ననా | / వ్‌ వోనీ సజ్జ్ఞనులతో సంగము పొందుట శ్రేయమని ధృతరా(్ట్రునకు క | స" కలలో బాహు డి , విష్ష నుండి మరలుట వలన బాహ్యదుఃఖము నుం: | |. విడుదల కలి! నమయముల న న్వు సుఖాదుల నుండి వేడుదల కలిగినది. ] . ' గౌఢనిద్రలో స్వ లో ఆనింటిని సింగము వదలుచున్నది. కాన దుఃఖలేళము న్‌ | వ. కూడ కలుగుట్రశ్రద్ప్ర కన్‌ నివృత్తియే పరమసుఖమని తాత్పర్యము. నీవు || ' రాని నవలంచిం్వ మ్యాక్షనని హితబోధ. | | ర్స్‌ (2 ॥ | +) భావమ్‌ “బ్యా గళమునందు. | ్న. ము; అభావే - అమం |

గత్త విదురనీతి: హంస ఉవాచ - సన్యాసి యిట్లు పలికెను. వీతల్యార్తు మమరాః నంశుతం మే భు ? భమ; నత్వాధర్శామువ్చుత్తి, (నిం ఎవినీయ వృూాదయన్య సర్వం (స్రీయా ప్రీయే చాత్మసమం నయీతో, శ అమరులారా! చేయవలసిన దిది యని నేను గురువుల వలన వింటిని. ధి, శమము, సత్యధర్థములను విడువక ఆచరించుట, హృదయపు ముడి సంతబిని వీనితో వివ్చుకొన (ప్రియమును, అ(ప్రియమును “ఆత్మకు సమానముగా పొందింపవలయును. ఆ(కుళ్వమానో నాత్రోళే న్మన్యురేవ తితిక్షత్క ఆ(కోస్టారం నిర్రవాతి సుకుతం చాన్య విద్రతి. చ్‌ మానవుడు తన్ను ఇతరుడు తిట్టుచున్నను తిరిగి శపింపరాదు. దానిని సహించినచో తిట్టునానిని వానికోపమే కాల్చివేయును. మరియు తిట్టవాని పుణ్యము సహించినవానిని చేరును. నాజ్రోకీ స్వా బ్ఞైనన్నూన్‌ సరస్య మిత(దోవా నోత నీచోప సేవీ, న చాభిమానీ న చ హీనవ్చుత్తో రూక్షాం వాచం రుసషతీం నర్ణయీటో ర అనానాలాలనాానానాలాతాకాలకానానానానానాతానాల యాలాల వానలకాలాకాలతాలే కాలాయ తా తానా నలతాలాలనాలాలనవానాలా నాలా నానా లలల

4 మే సంశ్రుతమ్‌ - గురువుల వలన నేను వింటినని భావము; ధృతిః - దుః ఖముల దెబ్బ తగిలినను చెదరకుండుట: శమః - ఇం(ద్రియము లన్నింటిని గెలచుట; స్థధర - అనువృత్తిః (బ్రహ్మమును పొందించు ధారణ, ర్‌ ము, సమాధి అన్గువానిని వదలక ఆచరించుట; (గ్రన్లిమ్‌ - ముడిని - చేతన పదార్ల మేదో జడ మేదో తెలియక, ఆత్మ మేదో, అంతోకరణ మేదో తెలియక అదియే యిదిగా భావించుటవలన నైన అజ్జానపు ముడిని; వినియ - విప్పుకొని; ఆపై జంటలను వేరువేరుగా ఎరుగుటయే ముడి వ్లిష్టుకొనుట; ప్రియ” అప్రియే - స్తుఖదుఃఖములను; ఆత్మసమమ్‌ - ఆత్మతో సిమమైనవానీనిగా; నయీత - పొందింపవలయును.

5. _ఆక్రుళ్వమానః - తిట్టబడుచున్నవాడై; న ఆక్షోశేత్‌ - తిట్టరాదు; తితిక్షతః - సహించువాని; మన్యుః, ఏవ సూర్య అ్రేష్టారం - తో వానిని; నిర్హహతి కాల్ఫివేయును.

6. _రుషతీమ్‌ - రోషము కల, ఉషతీమ్‌ అని పాఠాంతరము - అప్పుడు కాల్చుదానిని ఆని యర్థము.

చతుర్జాధ్యాయము 75 ఇతరుని నిందింపరాదు. అవమానింపరాదు. మిత్రునకు (ద్రోహము చేయరాదు. తన్ను గొప్పవాడని భావించుకొనరాదు. నీచమైన నడవడి కూడదు. క్రోధముతో కూడిన పరుసపు మాటను వదలవలయును. ముర్మాణ్యన్టీని వ్రాదయం తథానూన్‌ రూక్షా వాబో నిరవాన్తీనా వుంసాను, తస్మా ద్వాచ ముషత్‌ం రూక్తరూపాం ధర్మారామో నిత్వళో వర్హయీత, గొ పరుషపు పలుకులు మానవుల ఆయువుపట్టులను, ఎముకలను, గుండెను, (ప్రాణములను, కాల్చివేయును. కావున ధర్మమునకు నెలవైనవాడు పరుషమై కాల్ళివేయు మాటను, క్షణమైన ఏమరక, వదలవలయును. ఆరుంతుదం పరుషం రూక్షవాచం వాక్కళ్ణిక్షె ర్వితుద్యన్తం మనుష్టాన్‌, విద్వా దలశ్ష్మీ కతమ్‌ం జనానాం ముఖే నిబద్దాం నిర్చతిం వై వవాన్తమ్‌. తి పుండును కెలికినట్టు నొప్పించువాడును, కఠినచిత్తుడును, ములుకుల వంటి పలుకులు కలవాడును, పలుకులి ములుకులతో జనులను హింసించువాడును నగు నరుని దరిద్రపుగొట్టు వారిలో తలదన్నినవానినిగా నెరుగవలయును, వాడు మొగమున మిత్తిని కట్టుకొని మోయుచుండును. పరళ్టే దేన మభివిధ్యేత బాణై ర్ధ్రళం సుత్తీక్షై రనలార్కదీ పైః న నిద్వమానో౭ వ్వోతి దవ్వామానో విద్వాత్‌ కవిః నుక్ఫుతం మే దధాతి. త్రి నిష్పువలె సూర్యున్నివలె మంద్దుచున్న మిక్కిలి వాడియగు పలుకుల ములుకులతో పరుడు "తన్ను ఒడిలెల న్దొప్టిం ఏచ్చున్నీను తాను దెబ్బలు తినుచు, కాలిపోవుచున్నప్పుటికిని, వోడు తన్‌ పున్నెము ఫేండ్‌ంచుచున్నోడీని పండితుడు భ్రావించును. లయల 8, అరుంతుదమ్‌ - పుండును కెలికినట్టు పీడ నొందిన వానిని మరియు పీడించువానిని; రూక్షవాచమ్‌ - కారులు కూయువానిని; వాక్‌: - పలుకు లనెడు ములుకులతో; వితుదన్తమ్‌ - పొడుచువానిని; నిర్బృతిమ - దరిద్ర దేవతను లేక మృత్యువును. 9. _ కవిః - లోకతత్త మెరిగిన ప్రజ్ఞావంతుడు, మే, సుకృతమ్‌ నా పుణ్యమును; దధాతి - పండించుచున్నాడు. (ఇతి - అని) విద్యాత్‌ - ఎరుగును - భావించును.

76 విదురవీతిః యది నన్తం సేవతి యద్యసన్తం తసస్తీనం యది నా స్తేన మేవ, వాసో యథా రజ్ఞవళం (ప్రయాతి తథా స తేషాం నళ మభ్యుపైతి. 20 మనుజుడు సజ్జనుని, దుర్దనుని, తాపసుని, దొంగను - ఇట్టు ఏ విధము వానిని అంటిపెట్టుకొని యుండునో అట్టివానికి; గుడ్డకు రంగంటినట్టు, వశమైైపోవును. ఆతివాదం న (నదే న వాదయే ద్యోఒ నావాతః (ప్రతివాన్వా న్న ఇఘాతయేల్‌, వాన్తుం చ యో నేచ్చతి పాతకం వై త్‌స్తై దేనా న్హువాయ న్య్యాగతాయం. [2 చొల్లువాగుడు వాగరాదు. వాగింపరాదు. ఆవలివాడు కొట్టక కొట్టరాదు. కొట్టింపరాదు. దెబ్బకొట్టి పాపము చేసిన వానిని కూడ కొట్టగోరనివానిన్‌ దేవతలు కూడ ఇతడు మనకడ కెన్న్షడు వచ్చునా అని ప్రేమతో ఎదురుచూతురు. అవ్యాహృతం వ్యావ్వా త్యాత్చేయ ఆనాఖః నత్యం నదేద్‌ స్యావ్వాతం తృట్టైతీయమ్‌, 'ప్రేయం వదేద్‌ వ్యావాతం తల్ర్రతీమం ధర్మ ౦ వదే ద్య్యావ్వాతం తచ్చతుక్టమ్‌. 22 మాటాడుటకంటె మౌనము మేలందురు. మాటాడినది సత్యమే యగుట రెండవపద్దతి, సత్యము, ప్రియమునైనది ధర్మమును వీడనిదగుట నాలుగవ విధము, ననన న ను నునన మసక నన న కసత తననన

10... నీ కొడుకులు కారుకూతలు కూయుచుందురు. వారికి వశుడవై నీవును అట్టివాడవ యగుదువు అను భావముతో నీ శ్లోకము చెప్పుచున్నారు. గుడ్డకు సహజముగా ఏ రంగును ఉండదు. ఏ రంగు ప్రైలిమిన ఆ రంగే హెనిదగును. అట్లే ఎట్టివారిని సేవించిన అట్టివా డగునని భావము.

11. _ అతివాదమ్‌ -మేరమీం పలుకుట, పనికిమాలిన పలుకులు పలుకుట. అనాహత; = ఇతరులచే కొట్టబడక; తస్తె .. ఆగతాయ - ఎంతో పుణ్యము చేసినవారు దేవతలు. వారు అతనిరాకన అభిలషింతు రనగా నెంత పుణ్యాతు గడో అని భావమ్ము

12 కవ్యాహృతమ్‌ - పలుకకుండుట - మౌనము కంటె సత్యవవనము, అది 'ప్రియవచన మగుట, అట్టిది ధర్మబద్ధ మగుట మిక్కిలి శ్రేయస్కరమని తాత్పర్యము.

చతుర్జాధ్యాయము భాగా యాద్దతై సంనివిళతే యాద్ధుళాం శ్చోవ సేనత్తే యాద గిచ్చేబ్బు భనితుం తాద్దుశ్చువతి వూరువు వ్ర మనుజుడు ఎట్టివారితో సహవాసము చేయునో, ఎట్టివారిని సేవించునో, ఎట్టివాడు కాగోరునో యట్టివాడగును. యతో యతో నిన్తర్తతే తత న్తతో విముచ్వత్తే, నిన్తర్తనాద్ధి సర్వతో న వేత్తి దుఖ మణ్వపి. ₹4 మనుజుడు దేని దేని నుండి మరలునో దానిదాని నుండి విముక్తుడగును. అన్నింటినుండి మరలుటవలననే కదా అణుమూత్రము దుఃఖ మెరుగకుండును. స జీయతే చాను జిగీషతేఒ న్వాన్‌ న వైఠళ్పు చ్చాప్రతిఘాతకళ్ళు, నినా స్రళంసాను నమన్తుభానో న ళోబతే ప్పావ్యతి నైవ చాయమ్‌. 2ైక్‌ తానై ఓడడు. ఇతరులను గెలువగోరడు. పగసెట్టుకొనడు. పగను త్రిప్పికొట్టడు. నిందలయందును, పొగడ్తల యందును సమమగు స్వభావముతో నుండును. అట్టి నరుడు శోక మందడు. సంతోషమును పొందడు. భావమిచ్చతి నర్వస్త్వృ నాభావే కురుతే మన్కు నత్వవాదీ నృుదు ర్జాన్తో యః న ఉత్తమవూరువన శ్‌ ఎల్లవానికి మంగళమునే కోరును. ఆఅమంగళమునందు మనసు పెట్టడు. నిజమే పలుకును. మెత్తగా నుండును. ఇంద్రియములపై అదుపు గలిగి యుండును. అట్టివాడు ఉత్తమపురుషుడు,

13. _కొవున నీవు సజ్జనులతో సంగము పొందుట (శ్రేయమని ధృతరా(్షునకు హితబోధ.

14. కలలో బాహ్య విషయముల నుండి మరలుట వలన బాహ్యదుఃఖము నుండి విడుదల కలిగినది. మెలుకువలో స్వప్లు సుఖాదుల నుండి విడుదల కలిగినది. గాఢనిద్రలో, సమాధిలో అన్నింటిని సంగము వదలుచున్నది. కాన దుఃఖలేశము కూడ కలుగుటలేదు. కావున నివృత్తియ్లే పరమసుఖమని తాత్పర్యము. నీవు దాని నవలంబింప వలయునని హితబోధ.

15. _ ఇట్టిస్టితిలో పురుషునకు దుఃఖ మనునదియే లేదని తాత్పర్యము.

16. _ భావమ్‌ - శుభము; అభావే - అమంగళమునందు.

భగ విదురనీతి; నానర్ధకం సొన్వాయతి (పతిజాయ దదాతి చి రన్దం పరస్య జానాతియుః నస మధ్యమవూరుషు శై పనికిమాలినదానిని పట్టివ్రేలడు. ఇత్తునని చెప్పిన పిదప తప్పక ఇచ్చును. ఇతరుని దోష మెరిగియుండును. అట్టివాడు మధ్యముడు. దుఃశాసన న్తూపవాతోభిళస్తో నావర్తతే మన్యువళాల్‌ కృు తఘ్బుః న కస్యచి నితో మథో దురాత్మా కల్గాక్సైతా అధను స్వేవా వుంసః తొ దుశ్ళాసనుడన్ననో చావుదెబ్బలు తినెను. అతనియొడలంతయు కుళ్ళబొడిచిరి.

అయినను స్వభావమగు కోపము నుండి మరలడు. చేసిన మేలు గుర్తింపడు. ఆ

దురాత్ముడు ఒక్కనికిని మిత్రుడు కాడు. అధముడగు నరుని చిత్తవృత్తులిట్లుండును.

న ఆద్రధాతి కల్యాణం పరేభ్యోప్వాత్మళంకితు

నిరాక్రరోతి మిత్రాణీ యో వై సోధమవూరుషు శం

తనపై తనకే నమ్మకము లేనివాడై పెద్దవారు బోధించు శుభములను మనసున పెట్టడు. మిత్రులను నిరాకరించును. అట్టివాడు అధమపురుషుడు.

ఉత్తమానేన సేవేత (ప్రాప్తకాలే తు మధ్యమాన్‌,

అధమాం న్తు న సేనేత య ఇచ్చే ద్రూతి మూత్మనః 20

17. _ అనర్హకమ్‌ - పనికిమాలినది; న సాన్వయతి - సాంత్వనమనగా ఒకదానికై పట్టుదలతో 'పెనుగులాడుట - అది - చేయడు.

18. _ దుళ్ళాసనుడనగా తిరుగులేని ఆజ్ఞగలవాడు అను నర్ధమును బట్టి దుర్యోధనునే యిట (గ్రహించుట యుక్తము. ఉపహత; ఘోషయాత్ర సందర్శమున గంధర్వుల చేత చావుదెబ్లులు తినెను! అభిశస్తః - శస్త్రములచేత నాడలెల్ల బలినవాడాయెను; మన్యువశాత్‌ న నివర్తతే - క్రోధము పట్టు నుండి మరలడు - స్వభావమున మార్పురాలేదని తాత్పర్యము. కృతఘ్నుః - ఆ సమయమున పాండవులు గంధర్వుల నుండి తన్ను రక్షించిన మేలును గుర్తింపకున్నాడు. పైగా వారిని సాధింప నెంచుచున్నాడు. ఏతాః, కలాః - ఇవి (అధమపురుషుని) చిత్త వికారములు;

19, ఆత్మ శంకితః - తన యందు తనకే నమ్మకము లేనివాడు; పరేభ్యః - పెద్దల వలన; కల్యాణమ్‌ - శుభమైనదానిని న (శ్రద్దధాతి - విశ్శసింపడు;

చతుర్థాధ్యాయము: 79 తన శుభము కోరు మనుజుడు ఉత్తములనే సేవింపవలయును. గతిలేని వేళ మధ్యములను సేవింపనగును. అధముని మాత్ర మెన్నటికిని సేవింపరాదు. (ప్రొప్పోతి వై విత్త మనద్దులేన నిత్యోత్తానాజ్‌ (ప్రజ్రయా పౌరుషేణ, న త్వేవ నమ్వణ్‌ అభితే (పగ్రళంసాం న వుత్త మాప్టోతి మవోకులానామ్‌. 22 మనుజుడు చెడుబలముచేతను, నిరంతర ప్రయత్నమువలనను, ప్రజ్ఞ చేతను ధనము పొందవచ్చును. కాని మంచి పొగడ్త నందజాలడు. గొప్పవారి (ప్రవర్తనను పాందజాలడు. ధృతరాష్ట్ర ఉవాచ - ధృతరాష్టు డిట్లు పలికెను మనోకులేభ్యః న్మ్రువాయ్యత్తి దేవా ధర్మార్ధనిత్వాళ్ళు బవ్యతుతాళ్ళ, వుచ్చామి త్వాం నిదుర ప్రళ్ళ మేతం భన్నన్లి వై కాని మనోకులాని 22 ధర్మము, అర్థము వీడనివారు, శాస్త్రము లన్నింటిని బాగుగా నెరిగినవారు నగు దేవతలు గొప్పవారిని కాంక్షితురట. విదురా! నిన్నీ (ప్రశ్న నడుగుదును. గొప్ప కులము వారనగా నెట్టివారు? విదుర ఉవాచ - విదురు డిట్లు చెప్పెను. తసో దమో (బ్రవ్నా నిత్తం వితానాః వుడు వివావోః నతతాన్సదానమ్‌, యేష్వేనైతే నప్త గుణా వనన్రి నమ్యగ్ద్వాత్తా స్తాని మవోకులాని. 23 21. నిత్యోద్యోగము, ప్రజ్ఞ పౌరుషము మున్నగువానిచేత ధనము సంపాదించిన విధముగా సజ్జనుడన్న ప్రశంస, గొప్పవారి ప్రవృత్తి వంటి (ప్రవృత్తియు పొందుట తేలిక కాదని తాత్పర్యము. 22. _ ధర్మ, అర్ధనిత్యాః - ధర్మము, అర్ధము ఎవరిని క్షణమేని వదలకుండునో వారు బహుత్రుతా;ః - గొప్ప పాండిత్యము కలవారు;

80 విదురనీతి: తపస్సు, ఇం(ద్రియ నిగ్రహము, (బ్రహ్మజ్ఞానము, సంపద, యజ్ఞ కర్మములు, పుణ్యములగు వివాహములు, ఎడతెగని అన్నదానము, అను నీ యేడు గుణములు ఎవరియందు నెలకొని సాగుచుండునో వారు గొప్పకులమువారు. యేషాం న వుత్తం వ్యధతే న యోని వ్రీష్తసాడన చర్తర్తి ధర్మమ్‌, యే క్షీర్తి మిబ్బన్లి కులే విశిష్టాం త్యక్తాన్సుతా స్తాని మహాకులాని, 2ైత్తీ ఎవరి నడవడి స్థిరముగా నుండునో, ఎవరి తల్లిదండ్రులు తమ వలన వ్యధ నొందరో, కల్మషములేని హృదయముతో ఎవరు ధర్మము నాచరింతురో ఎవరు కులము నందు పఏిశిష్టమగు కీర్తిని అపేక్షింతురో, ఎవరు అన్నతమార్గమును పరిత్యజంతురో అట్టివారు మహాత్ముల జాతికి చెందినవారు. అనిజ్యయా కువివాహై ర్వేద స్పోత్సాదనేన చ, కులా న్వకులతాం యాన్తి ధర్మస్వాత్వికనుణ చ 25 యజ్ఞములు చేయకుండుట, చెడువివాహములు, వేదములను వదలిపెట్టుట, ధర్మము తప్ప నడచుకొనుట అనువానిచేత కులములకు చేటు వాటిల్టును. దేనద్రవ్యవినాశేన (బవ్మాస్వువారణేన చ కులా న్యకులతాం యాన్తి బావ్మాణాతిక్రమేణ చ 26 దేవతల సొమ్ము పాడుచేయుట, బ్రహ్మమెరిగి నవాని సొమ్మును గుంజుకొనుట, ('బ్రహ్మమెరిగినవాని విషయమున హద్దుమీరుట అనువానిచే కులములు చెడును. (బావ్మాణానాం పరిభవాత్‌ సరీవాదాచ్చ భారత కులా న్యకులతాం యాన్తి న్యాసాపవారణేన చ 27 (హ్రైహ్మణులను కొట్టుట, నిందించుట దాచియుంచుమని కోరి యిచ్చిన దానిని దొంగిలంచుట - అనువాని వలన కులమునకు చేటు మూడును. 24. న వ్యధతే - చలింపదో, యోనిః - తల్లిదండ్రులు. 28. _ పరిభవాత్‌ - కొట్టుట మున్నగుదానివలన; పరీవాదాత్‌. - నిందించుటవలన న్యాస - అపహరణేన్‌ - కాపాలుకొనుటకై భరత ఉన్నచోట ఉంచిన సొమ్మును న్యాస మందురు - దానిని దొంగిలించుటచేత.

చతుర్జాధ్యాయము 81 కులాని సముపేతాని గోభి: వురుషతో౭ర్టతు కులనంఖ్యాం న గబ్బన్తి యాని పనాని వుత్తతః 28 విద్యలచేతను, సత్పురుషుల వలనను, ధనముల వలనను కులమను పేరు సిద్దించును. చక్కని నడవడి లేకున్నచో వానికి కులమను పేరు సిద్దింపదు. వుత్తత న్హ్రవిహ్‌నాని కులా న్యల్పధనానృపి, కులనంఖ్వాం చ గబ్బిన్తి కర్షన్తి చ మవాద్యళః 29 ధనమంభగా లేకున్నను మంచినడవడిని వదలనివైనచో కులములు కులగౌరవమును పొందును. గొప్పకీర్తిని కూడ సాధించును. వుత్తం యత్నేన నంరక్షే ద్వాత్త మేతి బద యాతి చ అక్షీణో విత్రతః క్షీణో వుత్తతస్తు వాతో వాతః 30 నడవడిని యత్నముతో రక్షించుకొానవలయును, ధనము వచ్చును. పోవును, ధనము పోయినవాడు" క్షీణుడు కాడు. నడవడి విషయమున బ్‌ట్రు వాడు సర్వవిధముల చచ్చినవాడే. గోభి పళుభి రూళ్ళ కుష్వా చ నుసమ్బద్ధయా, కులాని న (ప్రదోవాన్తి యాని పొనాని వృత్తతః 31 నడవడిచెడిన కులములు విద్యలతో గాని, పళువులతో గాని, గుజ్జములతో గాని పుష్కలమైన వ్యవసాయముతో గొని మరల మొలకెత్తవు. మూ నః కులే వైరక్స్రుల్‌ కచ్చిదస్తు రాజామాత్యో మూ పరస్వాసవోరీ, మితదోహ్‌ నైక్ఫ “కో నృతీనా " వూర్వాళీ నా సిత్ఫదెవాతిథిభ్యని 32 28. _ గోభి; - వాక్కులతో - విద్యలతో నని తాతృర్భ్యమ్ము; పురుషతః - సత్మ్మురుష్టుల్ల వలన; అర్ధతః - ధనములఇత; కులసంఖ్యామ్‌ - కులములందు - సా వారిలో

• ఎన్నిక; సముపేతాని - కలవి యగును. 29, వృత్తతః = ధర్మమువలన; కర్షన్తి = సంపాదించును.

31. గోభిః - విద్వలచేతనని త్దాత్ళర్యము; న ప్రరోహన్తి - మొలకెత్తవు. అనగా వానికి మరల అభ్యేదయము లేదీని తాత్పర్యము.
32. _ రాజామాత్యో..... పరుల సొమ్ము నపహరించి రాబో, మంత్రియో మైనవాడును

• అను నర్జమమను కూడ సంభావింపనగును; నైకృతికః - మోసగించువాడు; అనృతీ - అబద్దము లాడువాడు.

82 విదురనీతి: మన కులమున పగరేపువాడు, రాజో మంత్రియో అయి పరుల సొమ్మును మింగువాడు, మిత్రులకు (ద్రోహము చేయువాడు, వంచకుడు, అబధ్గాల కు, పితృదేవతలకు, దేవతలకు, అతిధులకు పెట్టక ముందుగా అన్నము తినువాడు = ఒక్కడును లేకుండుగాక! యళ్ళునో (బావ్మాణాన్‌ వాన్వాద్యళ్ళు నో బ్రావ్మాణాన్‌ ద్వొషేత్‌, న నః న సమితిం గచ్చే ద్వళ్ళ నో నిర్వపేల్‌ కుషిమ్‌. 33 మనకు సంబంధించినవాడై యుండి ఎవడు బ్రాహ్మణులను హింసించునో, ద్వేషించునో, మన కృషిని ధ్యంసము చేయునో వాడు మన సమాజమున చేరకుండుగాక! చ్చణాని భూమి రుదకం నాక్‌ చతుళ్లీ చ నూన్ఫుత్తా సతా మేతాని గేహేషు నోచ్చిద్యన్తే కదాచన. తశ గడ్డిపరకులు, నేల, నీరు, నిజము తప్పనిమాట అను నీ నాల్లును సజ్జనుల యిండ్లలో ఎన్నటికిని ఎడతెగక నిలుచును. శ్రద్ధయా వరయా రాజు న్దుసనీతాని సత్య తిమ్‌, (గ్రవ్ఫత్తాని మవ్వో(స్రాజ్ఞ ధర్మిణాం వుణ్యకర్మిణామ్‌. తక్‌ ధర్మము తప్పని పుణ్యకర్ముల నడవడులు మిక్కిలి (శ్రద్దతో సత్కారము చేయుటకే సాధించినట్టివి. నూక్ష్మోపి భానరం నుపతే స్తవన్నో ఖై శక్తో నోఢుం న తథాన్యే నువొజాః నీవం యుక్తా భారసవో భవన్తి నునోకులీనా న తథాన్యే మనుష్యాః తర రధము చిన ద్ధెనను పెద్దబరువు మోయజాలును. కాని పెద్ద వృక్షము లట్టు మోయజాలవు. లొట్ట మహాకులమున పుట్టినవారు చెదరక ఎట్లో బరువైన్‌ో మోయగలుగుదురు. అట్టితరజనులు మోయజాలరు.

34 తృణాదులు అతిథులు మున్నగువారి సత్కారము కొరకని భావము; న ఉ స్టేద్దనే - ఎడతెగవు. అనగా అతిధులను ఎల్లవేళల చేరుచునే యుండునని తాల్ప సము.

85. _ సత్కతిమ్‌ - సత్కారము చేయుటకు,

86. యుక్తా - కలతపాటు లేనివారై) భారసహాః - బరువును భరించువారు. ఇట బరువనగా బాధ్యత యనియు భావింపనగును.

చతుర్జాధ్యాయము 83

న తన్నిత్రం యస్య కోపా త్ధిలేలి

యద్వా మిత్రం శజ్కత నోపచర్యమ్‌, యస్మిన్‌ మిడ్రే పితరీ వాళ్ళసీత తద్వై మితం నళ్ళాతా నీతరాణీ, 37

తన కోపము వలన నితరుని భయపెట్టువాడు మిత్రుడు కాడు. అనుమానముతో సేవించువాడును మిత్రుడు కాడు. తండ్రియందువలె నమ్మకముంచదగిన వాడు మి(త్రుడు. తక్కినవారు బందుగుల వంటివారు.

యః కళ్టిద ప్యనంబద్ద్డో మి(తభావేన వర్తతే

న నన బన్దు స్తన్మిల్రం సా గతి స్తత్పురాయణమ్‌. తరి

చుట్టరికము లేకున్నను ఎవడైన మిత్రభావముతో ప్రవర్తించునేని వాడే బంధువు, వాడే మిత్రుడు, వాడే చివరి దిక్కు.

చలచిత్తస్య వై వుంసో వుద్దా ననుపసేవతః

పార్షిప్ణవమతే ర్చిత్య మ్యద్రువో మితసం(గ్రవాః ౩9

చపలచిత్తుడు, పెద్దలను సేవింపనివాడు, బుద్దిలో నిలుకడలేనివాడు నగు పురుషునకు మిదత్రులేర్పడినను కడదాక నిలువరు.

చలచిత్త మనాత్మాన మిద్ధియాణాం నళానుగమ్‌,

అర్జాః నమభివర్తశ్తే వాంసాః ఉవ్కం సరో యధా, త్త

మనసు నిలుకడలేని వానిని, జాము లేనివానిని, ఇంద్రియములు ్థిషినట్టు త్తిరుగువానిని సంపదలు, ఎండిన సర్‌స్సును హంసలు పైపైని తిరిగిన వీధముగా చేరకుండును.

37. _ శజ్కితేన - నీవు నిత్వశంకితుడవు. ఎల్లప్పుడు నీ హితమునే కోరు నా యందుకూడ మత్రుడీను భావము నీకు "లేదని అధిక్షేేణ. సజ్షతాని - బంధుత్యము మాత్రము గలవారు. రక్తసంబంధముచే నగు చుట్టరికము సర్వదా మేలుచేయునదియే కాకపోవచ్చును.

38. _ అసంబద్దః - రక్తసంబంధమును బట్టి యేర్శడు చుట్టరికము లేనివాడైనను దుర్యోధనునకు కర్ణుడట్లే అన్నియు నయ్యెనీని అధిక్షేపణ.

39. _ పారిస్షవమతేః - నిలుకడలేని బుద్ది గలవాని యొక్క. _

40, అన్సాత్మానమ్‌ - ఆత్మలేనివాడనగా ఆత్మజ్ఞానము లేని వాడను నర్జము టై హింపదగును; సమీభివర్తర్తే - దరిదాఫులలో తిరుగుచుండును "కాని

తికందవని భావము.

రిక విదురనీతి; అకస్మాదేవ కువ్వన్తి ప్రనీద న్యనిమిత్తత శీలమేత దసాధూనా మ్యభం పారిప్షవం యధా, త్త కారణము లేకయే కోపగింతురు. కారణము లేకయే ్రసన్నులగుదురు. గాలివాటునకు చలించు మేఘము వంటిది దుర్దనుల శీలము. సత్సతాళ్ళు క్పుతార్జాళ్ళు మిత్రాణాం న భవన్తి యే, తాన్‌ మృతానపి క్రవ్వ్యాదాః కృుతఘ్లూ న్చోవభుజ్దుతే. డం ఒకరి వలన సత్కారములు పొంది తమ పనులు నెరవేర్చుకొని, వారి మేలుకోరని కృతఘ్నులను చచ్చినపుడు (క్రూరమృగములు కూడ తినవు. అర్భయేదేవ మిత్రాణి నతి వానతి వా ధనే, నొనర్టయన్‌ (స్రజానాతి మిత్రాణాం సారఫల్లుతామ్‌. త్ర ధనమున్నను లేకున్నను మిత్రులను ఆదరింపనే వలయును. యాచింపని వాడే మిత్రుల సారమును, పాల్గుదనమును ఎరుగును. సంతాపాద్‌ (భళ్యతే రూపం సంతాపాద్‌ (భళ్వతే బలమ్‌, నంతాపాద్‌ భ్రళ్యతే జ్ఞానం సంతాపాద్‌ వ్యాధి న్ఫుచ్భుతి. త్త కుమిలిపోవుట వలన రూపము చెడును. బలము తగ్గును. జ్ఞానము నశించును. రోగము ప్రబలును. అనవాప్యం బో ళోకేన శరీరం బోపతప్యటే, అమి(తాళ్ళు ప్రవువ్యన్లి మాన్మ ళోకే నునః కృథాః శే ఏడుపు వలన రాగోరినది రాదు. పైగా శరీరము మండిపోవును. పగవారు సంతసింతురు. కనుక శోకమున మనసు పెట్టకుము. 41. _ పారిప్టవమ్‌ - నిలుకడలేని; అభ్రమ్‌ - మేఘము. 42. మిత్రాణామ్‌ - మిత్రుల హిత విషయమున అని భావము. 43. _అన్నర్ధయన్‌ - ప్రార్థింపకున్నవాడై-అడిగినచో ఇచ్చుట వ్యాపారము వంటిది. అట్టిచ్చువాడు మిత్రుడు కాడని తాత్పర్యము. 44, _ సంతాపాత్‌ - కోరినది లభింపకపోవుట వలన కలిగెడు శోకమువలన. త్షర్క్‌ అనవాష్యమ్‌ - కోరినది లభింపదు. ఏడిచినంత మాత్రమున కోరిన పదార్ధము వచ్చిపడదని భావము.

చతుర్దాధ్యాయము 85 పున ర్జురో మియతే జాయతే చ పున ర్ఫురో పీయతే వరత చ వున ర్లరో యాచతి యాచ్యతే చ పున రురు శోచతి శోచద్వుతే చ తో నరుడు మరల మరల పుట్టును. చచ్చును. హాని పొందును. వృద్ది పొందును. బిచ్చ మెత్తును. బిచ్చ మొసగును. ఒకరిక్రై యేడ్భును. తనకై యితరు లేడ్డురు. నుఖం చ దుఃఖం చ భనాభనౌాచ లాభాలాభొ మరకుం జీవితం చ పున ర్లరో యాతి యాచ్వతే చ లే తస్మా ద్ధీరోన చవ్వాస్యే న్లు శోచేల్‌. శ్‌ సుఖము - దుఃఖము, లాభము - నష్టము, చావు - బ్రదుకు అనునవి యన్నియు నెల్లవారిని వంతుల వారీగ తాకుచుండును. కావున ధీరుడు వీని విషయమున పాొంగరాదు. (క్రుంగరాదు. బలాని పీమాని షడిన్రియాణి తేషాం యద్య ద్వర్ధతే య్యలో యత్ర తతన్తతః (వతే బుద్ది రస్య ఛిదోదకున్ఫూదిన నిత్య మమృః శతి మనసును, అయిదు ఇం(ద్రియములును మిక్కిలి చంచలములు. వానిలో వేది యేది ఎందెందు విజ్బంభించునో ఆ యా దాని నుండి బుద్ది చిల్లులు గల నీటి కుండ నుండి నీరు ఎడతెగక కారిన విధముగా జారిపోవును. ధృతరాష్ట్ర ఉవాచ - ధృతరాషు డిట్లు పలికెను. తనురుద్దః ఖీ రాజా మిథ్యోసచరితో మయా, నున్హానాం మను వుతాణాం యుద్దే నాన్తం కరిష్యతి. శ్ర 47, సర్వమ్‌ - పుట్టిన ప్రతి నరుని. 48. షట్‌- ఆరు - మనసుతో పాటు అయిదిం!ద్రియములు; '్రవతే - స్వార్ధము నుండి జారును. విషయసేవనము నుండియు జారును. 49. _తనురుద్దః - తను వనగా శరీరము - నిషునకు శరీరము కట్టె మొదలగునది. అందు, రుద్దమనగా వెలికిరాక నిలువరింపబడినది; ఏ క్షణముననైన మండుటకు సిద్దముగా నున్నదని భావము; శిఖీ - అన్ని;

86 విదురనీతిః ఆ ధర్మరాజు లోలోపల కుములుచున్న నిప్పు. నేను వానిని వంచించితిని. బుద్ది

లేని నా కొడుకులను యుద్దమున వాడు నాశనము చేయును. నిత్యోద్విళ్ళు మిదం నర్వం నిత్యోద్విళ్ళు మిదం నును యత్తత్తుద మనుద్విళ్ళుం తన్నే నద మవోముతే, క్‌ ఇది యెల్ల ఎల్లవేళల కళవళపాటు చెందుచున్నది. ఈ మనస్సును అటే భీతితో

చికాకుపడుచున్నుది."ఓ మహామతీ! కలతనొందని స్పోనమేదో నాకు స్ట్యరము. విదుర ఉవాచ - విదురు డిట్టు పలికెను నాన్యత విద్యాతవసో ర్లాన్య(తేన్రియ ని(గ్రవోల్క్‌ నాన్యతో లోభ సంత్వాగా చ్చాన్తిం పశ్యామి తేఒనఘు. య! పుణ్యాత్ముడా! విద్య, తపస్సు, ఇంద్రియ నిగ్రహము, దురాశను పూర్తిగా విడనాడుట అను వానికంటె వేరైనచోట నీకు శాంతి సమకూడునని నాకు తోచదు. బుద్దా భయం (వ్రణుదతి తససా వివ్రతే మవాత్‌, గురుళుచూషయా జ్జానం భాన్తిం యోగేన విన్దతి, ద్‌2 నరుడు బుద్దిబలముచే భయమును త్రోసివేయును. తపస్సుచేత గొప్పస్థితి నందును. గురువులను సేవించుటచేత జ్ఞానమును, యోగముచేత శాంతిని పొందును. ఆన్యాశితా దానవుణ్యం వేద పుణ్య మన్యాితావ రాగద్వేష వినిర్ముక్తా విచర న్రీవా మోక్షీణని తై

51. _ విద్య్వా- అధ్యయనము వలన పుట్టు జ్ఞానము, తపః - తన్నధర్మమును (శ్రద్దతో నాచలీంచుటీ! విద్య తపస్సు, ఇదియు నిగ్రహము, లోభవపీను విడుచుట అనునవి ₹ంతిసాథీనములు అవి నీయందు లేవు కనుక నీకు ఉద్విగ్నతలేని పదము లభింపదని భావము.

52. న. - అత్మజ్తానముచేత; భయమ్‌ - సంసారమును; (ప్రణుదతి - తొలగంచుకొనును; మహత్‌ - గొప్పతనమును - అనగా మంచి గురువును, శాస్త్ర జ్ఞానమును మొదలగువానిని; విన్సతే - పొందును; దానివలన గురు శు[్రూషీయా - గురువులను సేవించుటీ చేత, జ్ఞానమ్‌ - (గ్రంధములలో చెపిన పరమార్థమును విన్షతే - పొందును; యోగీన - అన్ని విధములగీ, మనోవికారములను నిలిపివేయుటచేత; శాన్తిమ్‌ - నిశ్చల సైతిని; విన్తతి - పొందును.

53. శాంతి లభించిన యెడల దానపుణ్యము, వేదపుణ్యము మొదలగునవి తుచ్ళములుగా కన్నట్టునని భావము. దానపుణ్యము లా దానాదుల వలన కలుగు స్వర్గమని తొత్పీర్యము.

చతుర్దాధ్యాయము 87 దానము వలన కలిగిన పుణ్యమును, వేదము వలన కలిగిన పుణ్యమును ఆ|శ్రయింపక రాగము ద్వేషము అనువాని పట్టు నుండి విడివడిన పుణ్యాత్ములు ఇందే ముక్తులై ఇష్టము వచ్చినట్టు తిరుగుదురు. స్వధీతన్య నుయుద్దస్వ నుక్పుతస్య చో కర్మణః తపనళ్ళు నుతప్తన్వ తస్వాన్తే నుఖ మేధతే క్‌ చక్కగా నేర్చిన చదువు, చక్కగా చేసిన యుద్దము, చక్కగా చేసిన పని, చక్కగా నిర్వహించిన తపస్సు - అనునవి ముగిసిన పిదప నరుడు పరమానందము పొందును. క్‌ సే స్వా్తైర్దాని ళయనాని (ప్రనన్దా న వై భిన్హా జాతు నిద్రాం లభ్తే న స్త్రీషు రాజున్‌ రతి మూప్టువర్తి న మాగదైః స్తూయమానా న నూటైవ ర్‌ భేదదృష్టిగలవారు చక్కగా పరచిన పరపులు ఉన్నను నిద్రను పొందనే పొందరు. స్త్రీలెందరున్నను ప్రీతి నందరు. వందిమాగధులు స్తోత్రములు చేయుచున్నను తృప్తినందరు. నవై భిన్సా జాతు చర్చి ధర్మం న వై నుఖం (ప్రావ్చువన్తీవా భిన్లాః న వై భిన్లుం గౌరనం (సాప్టున్త్తి న వై భిన్హాః సప్రళమం రోచయ్యర్తి, ర్‌ర భేదభావన కలవారు ఒక్కనాటికిని ధర్మ మాచరింసరు. ఈ లోకమున సుఖమును గౌరవమును పొందరు. వారికి శాంతి రుచింపదు. 54. తస్య - అన్తే - అది నశించిన వెనుక - అనగా కర్మము నళించినపుడే జగత్కారణమును దర్శించినపుడే పరమానందము లభించునని తాత్పర్యము. 55. _ భిన్నాః - భేదదృష్టి గలవారు - అద్వైతభావన సిద్ధింపనివారు, లేక పగ గలవారు; ద్వితీయాద్వై భయం భవత్మి - అని శ్రుతి. రెండవదాని వలన భయము కలుగును.

88 విదురనీతి; న వై తేషాం స్వదతే పర్డ మ్నుక్తం యోగక్షేమం కల్పతే నైవ తేషామ్‌, భిన్నానాం వై మనుజేన్ర పరాయణం న విద్యతే కీజ్ఞు దన్వ ద్వినాళాల్‌, ౨7 వారికి హితమగు పలుకు రుచింపదు. యోగము క్షేమము వారికి లభింపవు భేదభావన కలవారికి, రాజేంద్రా! వినాశము కంటె తుదిగతి మరి యొకటి కొంచెమేని లేదు. సంపన్హృం గోషు సంభాన్యం నంభొన్వాం బ్రావ్మాణే తస సంభావ్యం చాపలం స్రీ సంభావ్యం జ్ఞాతితో భయమ్‌. 5్‌తి గోవులయందు పాడిసంపదయు, (బ్రాహ్మణునియందు తపస్సును, స్రీ యందు చంచలత్వమును, జ్ఞాతినుండి భయమును భావింపదగినవి. తన్తవో౭స్వాయితా నిత్వం తనవో బవులాః సమాః బమాూన్‌ బవుత్వా దాయాసాన్‌ సవార్తీ త్యుపమా సతామ్‌. 59 వారు కులవిస్తారకులు, నీవే వారిని పెంచి పెద్ద చేసితివి. పిన్నపాపలు. పెక్కేండ్లు ఎన్నో కష్టములను, చుట్టములు పెద్ద సంఖ్యలో ఉన్న కారణముగా సహించుచున్నారు. కావున వారు సత్సురుషులకు ఉపమానము లగుచున్నారు. 7. యోగ మనగా మునుపు లభింపనిది లభించుట; క్షేమమనగా లభించినది రక్షింపబడుట; న కల్పతే - ఈ రెండును వారికి దుర్లభములని తాత్పర్యము. 58. _ సంపన్నమ్‌ - పాలు, నేయి మొదలగునవి సమృద్దిగా నుండుట - అవి యవి వాని వాని సహజలక్షణములని తాత్పర్యము. 59. తన్తవః - కులమును విస్తరింపజేయువారు; ఆప్యాయితాః - నీ చేతనే పెంపబడినవారు (పూర్వరూపసంధి ఆర్షము) తనవః - చిన్నవారు; బహుత్వాత్‌

• బంధువులు, బుషులు మున్నగువారు పెద్దసంఖ్యలో ఉన్న కారణమున తాము విజ్బంభించినచో అందరకు కీడగునను తలంపుతో; బహులాః సమాః
• పెక్కేండ్లు బహూన్‌ ఆయాసాన్‌ - ఎన్నో కష్టములను; సహన్తి - సహించుచున్నారు. ఇతి - అను నీ కారణముచేత; సతామ్‌ - సత్పురుషులకు; ఉపమా-పోలిక; భవన్తి - అగుచున్నారు. సజ్జను లనగా పాండవుల వంటివారు అని లోకోక్తి ఏర్పడినదని భాము - అందువలన ఉత్తములగు పాండవులను నీవు వంచింపరాదని హెచ్చరిక.

చతుర్దాధ్యాయము 89

ధూమాయన్తే వ్యపేతాని జ్ఞల్తి సవితాని చ

ధృ తర్మాష్టోల్ళుకానీవ జ్ఞాతయో భరతర్షభ. ర0

భారత(్రేష్టా! ధృతర్మాష్ట్రా! జ్ఞాతులు నిప్పుకణముల వలె విడివిడిగా నున్నచో పాగలు (గ్రక్కుదురు. కలిసియున్నచో మండుదురు.

టబ్రావ్మాణేషు చ యే శూరాః స్త్రీము జ్ఞాతిషు గోషు చ

వున్హాదిన ఫలం వక్షం ధ్ధుతరాష్త్ర సత్తర్తి తే, రే

(బ్రాహ్మాణులయందు, స్రీలయందు, దగ్గర చుట్టములయందు, గోవులందు పరాక్రమము చూపువారు, తొడిమనుండి పండినపండు రాలినట్టు, పడుదురు.

మవో న ప్వేకజో వుక్షో బలవాన్‌ నుస్రతిష్టీత

(ననవ్వూ ఏవ వాతేన నన్కన్లో మర్రితుం న్షణాత్‌. ౮2

ఎంతో బలముతో, (వ్రేళ్ళు పాదుకొన్న పెనువృక్షమునైనను సపెనుగాలి ఒక్కక్షణమున కాండముతో పాటు పెకలించివైచును.

అధ యే సహితా వుక్షాః సంఘళః నువ్రతిష్టితాన

తేపొ శ్యఘ్రతమాన్‌ వాతాన్‌ నవాన్తేఒ౭న్యోన్యనంశ్రయాల్‌. 63

మూక ఉమ్మడిగా కలసి గట్టిగా కుదురుకొన్న చెట్లన్నచో వడిగల పెనుగాలులను, ఒకదానికొకటి అంటిపెట్టుకొని యున్న కారణమున, తట్టుకొనును.

ఏవం మనువ్య మ స్వేకం గుజైైరపీ సమన్వితమ్‌,

శక్యం ద్విషన్లో మన్యనశ్తే వాయు [ర్చును మివైకజుమ్‌. రడ

ఇట్లే అన్ని గుణములు గలవాని నైనను, ఒంటరియైనచో, గాలి యొంటరి

60. లోకమున జ్ఞాతులు పొండవుల వలె మంచివారు కారు. నీ అదృఫష్టము బాగుగా నున్నదను భావముతో ఈ క్లోకమున ఇతర జ్ఞాతుల లక్షణము చెప్పుచున్నారు. జ్ఞాతులు కలిసియున్నను, విడిగా నున్నను (ప్రమాదమే యని తాత్పర్యము.

61. ఇక్కడ జ్ఞాతులను (బ్రాహ్మణులలో, సలో గోవులతో కలిపి చెప్తుటవలిన కలహేంపగోరని జ్ఞాతులనే (గ్రహింపవీలయును. పాండవులట్టివాడు. వారిని చంపగోరు మీకు వినాశము తప్పదని సూచన.

62. _ ఏకజః - ఒటరిదై పుట్టినది; ప్రసహ్యః - శక్యమైనది. నీవు బలవంతుడవని గర్వింపరాదని సూచన.

90 విదురనీతి:

చెట్టును పెకలించినట్టు, పెకలింపనగునని శత్రువులు భావింతురు. అన్యోన్యనముపష్టమ్భా దన్యోన్యాపాళయేణ చ జ్ఞాతయః సం(ప్రవర్ధన్తే సరసీ వోత్తు లాన్యులో ర్‌ ళో ణి ఒకరి కొకరండగా నుండుటవలనను, ఒకరి కొకరు కలిసేయుం౦డుట చేతను

జ్ఞాతులు, కొలనియందలి కలువల వలె, పెంపాందుదురు. అవధ్యా(బావ్నాణా గోనో జ్ఞాతయః శిళవః స్రీయః యేషాం చాన్హాని భు షల్‌ యేబ న్యుః శరణాగతా రర (బ్రహ్మవేత్తలు, గోవులు, జ్ఞాతులు, పసివాండ్రు, స్త్రీలు, అన్నము పెట్టినవారు, శరణువేడినవారు చంపరానివారు. న మనుష్కే గుణః కళ్టి ద్రాజన్‌ సధనతొవుతే, అనాతురత్వాద్‌ భ్యదం తే న్రుతకల్పా వొ రోగణః 67 ధనవంతుడగుట, రోగములేనివాడగుట అనువానికంటె మనుష్యుని యందు మిన్నయగు గుణ మొక్కటియు లేదు. రోగులు చచ్చినవారితో సమానము. నీకు మలగుగాక! అవ్వాధిజుం కటుకం శీర్షరోగి పాపానుబన్ధం సరుషం తీర ముష్తమ్‌, నతాం పేయం యన్లు సీబ స్య్యసన్తో మన్యుం మవోరాణు వీబ (ప్రళామ్యు. రత

67. సధనతామృతే - ధనవంతుడగుట కంటె; అనాతురత్వాద్‌ బుతే - రోగము లేనివాడగుటకంటె; భద్రంతే - ఇది ఆప్తుడైన విదురునిమాట. నీయందు బంధువులను హింసించు రోగము లేకుండుగాక! అని ఆశంస.

68. _ ధనము ఆరోగ్యము గల నీవు గుణవంతుడవై శాంతినాందుమని చెప్పుచున్నారు. కటుకమ్‌ - చేదుగా నుండినది; పరుషమ్‌ - రాతివలె బిరుసెక్కినది: తీక్షమ్‌ = వాడిగా నుండి కోసివేయునది; ఉష్షమ్‌ - వేడిమి వలన అంటరానిది; పేయమ్‌

• (మ్రింగదగినది; - దైన్యమును - మన్యువనగా కోపమనియు; కాని యిచట ధృతర్యాష్షుని ప్రకృతస్థితిని బట్టి జాలి యను నర్థము (గ్రహింపదగును.

చతుర్జాధ్యాయము ల! రోగమువలన పుట్టనిది, రుచింపనిది, తలభారము కలిగించునది, వెంట వెంట

పాపములను పుట్టించునది, బిరుసైనది, వాడియైనది, సజ్జనులు (మింగగలిగినది.

దుర్దనులు (మింగజాలనిది అగు దీనతను మహారాజా! (మింగుము శాంతి నొందుము. రోగారితా న ఫలా న్వాదియన్తే నై లభ్యన విషయేనము తత్హ్రమ్‌, దుఃఖోపేతా రోగిలో నిత్యమేవ న బుధ్యన్తే ధనభోగా న్లు సొఖ్యమ్‌. 69 రోగపీడితులు ఫలము నాదరింపరు. వారికి విషయముల తము ఒంటబట్టదు. రోగులకు నిత్యము దుఃఖమే. వారికి ధనమువలన కలుగు భాగములు, సుఖము తెలియరావు పురా వ్యూక్తం నాకరోస్త్రం వచో మే ద్యూతే బజితాం (దౌపదీం (పే రొజున, దుర్యోధనం వారయే తృన్షనత్యాం కీతవత్వం సణ్జీతా నర్రయన్తి. 70 జూదమున ఓడిన ద్రౌపదిని చూచి, రాజా! జూదము నుండి దుర్యోధనుని వారింపుమని నేను మున్నీ చెప్పితిని. నా మాట వినకుంటివి. పండితులు జూదము నందు ఆదరమును వదలివైచెదరు. న తద్దులం యన్య్రదునా నిరుధ్యతే నూక్షో ధర్మ స్తరసా సేవితవ్వ, ప్రధ్వంసినీ (కూరసమాపొతా శ్రీ ర్య్రదుప్రాఢా గ్‌ బ్రతి పు(తపాొ(త్రాన్‌.

69. _ సంతానము వలన వ్యాధి కలుగునని ముందు చెప్పియున్నారు. (44) కావున ఆ రెంటిని ఈ క్లోకమున నిరసించుచున్నారు. ఫలొని - పుత్రులు, పశువులు మొదలగువానిని, తళ్ణ్యన్దు - ఇష్టమేదో, న్‌ ఘేరో యెరుగుట పైత్యమువలన నాలుకకు రుచిని గేర్తించు. శక్తి పోవును; భోగాన్‌ - ్రీ సమాగమాది సుఖములను; కావున నిర్రప్రట్టనితనము వలన రోగమును పెంచు సంతాపమును విడనాడుమని బోధ.

70. కితనత్యమ్‌ - మీకు ద్యూతప్రియత్వము కలదు కావున మీరు పండితులు గారని నిష్కర్ష

71. _ మృదునా - సేహనము గలవానితో; ధర్మ. ్రకృతమున దాయవిభాగము - సంపద పంచుకొనుట అనునది; (్టూరస హితా సొర స్తటావమగల నీ పుత్రునియందు నెలకొని యున్న; [:-సంపద; ప్రధ్వంసిన - రూఫుమాసిపోవునద్సి; మృదుప్రొఢా - సర్వమును సవాంపగల ధర్మ్మరాషొచేత తీర్చిదిద్దబడినదై; శ్రీః = సంపద; పత్రబేత్రాన్‌ గచ్చతి - వంశవబారంపర్యముగా చేదరక, చెడక నిలుచునని తాత్పర్యము. భవిష్యత్తున నిది యిట్లే యగుట గమనింపదగినది.

త్రై విదురనీతి; మెత్తనివొనితో పగగొను బలము బలము కాదు. సూక్ష్మమగు ధర్మమును ఆలసింపక ఆచరింపవలయును. (క్రూరుని యందున్న సంపద రూపుమాసిపోవును. 'మెత్తనవాడు ఆదరింపగా సంపద వాని పుత్రులను పౌతులను (క్రమముగా చేరును. ధార్తర్మామ్టా సాజణ్జనాన్‌ పాలయన్తు పాణ్డో సుతా స్తన వుత్రాంళ్ళు పాన్తు, నీకారిమిత్రాః కురనో హ్వేకకొర్వా బీనన్తు రాజన్‌ నుఖిన; సమ్వుద్దాని 72 రాజా! నీ కొడుకులు పాండవులను రక్షింపవలయును. పాండుని కొడుకులు నీ కొడుకులను రక్షింపవలయును. కౌరవులకు ఇతరుల మి(త్రులుగాని శత్రువులు గాని యగుట యొక్క విధముగనే జరుగవలయును. వారు సాధింపవలసిన దొక్కటియే కానగును. ఇట్టు వారు సర్వసంపదలు గలవారై సుఖము నంది (బదుకుదురు గాక! మేఢీభూతు కౌరవూణాం తమద్య త్వయ్యాధీనం కురుకుల మాజుమీఢ! పార్టాన్‌ బాలాన్‌ ననవాస (ప్రతప్తాన్‌ గోపాయన్వ న్వాయళ స్తాత రజ్షన్‌. 73 ఈనాడు నీ వీ కురుకులము వారందరకు పట్టుకొమ్మ వంటివాడవు. ఆజమీఢ వంశవర్దనుడా! ఈ వంశమంతయు నీకు వశమై యున్నది. కుంతికొడుకులను, పాపము! పసివారిని , అడవిలోనిలిచి మాడిమ్రగ్గినవారిని, బాబూ! నీ కీర్తిని కాపాడుకొనుచు, రక్షింపుము.

72. ఏక అరిమిత్రాః- మీకును వారికి మిత్రులో శత్రువులో ఇతరులే కావలయును గాని, మీలో మీరు అట్టివారు కారాదని తాత్పర్యము.

73. _మేఢీభూత: - మేఢియనగా పెద్ద కట్టుకొయ్య వంటిది. ఆది సహజముగా నేపనియు చేయదు. కాని తన చుట్టు తిరుగు ఎద్దులు మున్నగు వానిని ఇష్టము వచ్చినట్టు తిరుగనీక ఆపినవిధముగా నీవును నీ కొడుకులను హద్దులలో నుంచి వంశమును రక్షింపుమని భావము. ఆజమీఢ అను సంబోధనము మీ వంశమున పెద్దలను స్మరించియైన బుద్ది తెచ్చుకొను మను నర్జమున సాభిప్రాయము; స్వయశః రక్షన్‌ - అనుటలో ఇట్టు చేయుటవలన నీవే లాభపడుదువను నర్థము తోచును.

చతుర్జాధ్యాయము 93 సంధత్స త్వం కౌరవ పొంజ్జవుత్రై- ర్మా తేజన్తరం రినవః ప్రార్థయన్తు, నట్వే స్టితా స్తే నరదేవ నర్వే దుర్యోధనం న్తాషయ తే నలేంగద కురువంశ ప్రభూ! పాండుని కొడుకులతో నీవు ఒక్కటి యగుము. నీ పగవారు నీయందు లొసుగును వెదుకకుందురుగాక! వారందరు, మహారాజా! సత్యమున నిలిచియున్నారు. నరేం(దద్రా! నీ దుర్యోధనుని పోరునకు పోకుండ నిలుపుము. ఇతి శ్రీ మహాభారతే ఉద్యోగపర్వణి ప్రజాగర పర్వణి విదురహిత వాక్యే షట్రింశోఒధ్యాయ: ఇది శ్రీ మహాభారతము ఉద్యోగపర్వమున విదురుని హితవాక్యముగల ముప్పదియారన అధ్యాయము, పుళ్తుట్లి 74. సంధత్స్వ - సంధిచేయుము; అన్తరం - లొసుగును, లోపమును - పాండవులను విడనాడినచో మీయందు లొసుగును గాంచి శత్రువులు మిమ్ము మర్షింతురని భావము. స్ట్థాపయ - యుద్దము నుండి మరలింపుము.

విదురనీతి: విదురనీతి: 5్‌

విదుర ఉవాచ - విదురు డిట్టు పలికెను.

సస్తదశేనూన్‌ రాజ్యేన్ధ మనుః స్వాయంభువోఒ (బనీల్స్‌

వైచితవీర్వ పురుషా నాకాళం ముష్తిభిర్హ్టత శే

రాజేం(ద్రా! స్వాయంభువమనువు ఈ పదునేడుగురిని బయలును పిడికిళ్ళతో పొడుచువారినిగా చెప్పెను.

దానవేన్దన్వ చ దను రనామ్యం నమతో౭(బ్రవీల్‌,

అథో మరీచినః పాదా న(గ్రావ్యోన్‌ గృవ్లాత స్తధా, 2

వంప నలవికాని యింద్రధనుస్సును వంచువారినిగా, సూర్యచంద్రాదుల కిరణములను - పట్టనలవికానివి - పట్టువారినిగా పలికెను.

యళ్చాశిష్యం శాస్తి వై యళ్ళు తుష్యేట్‌

యళ్వాతినేలం భజతే ద్విషన్తమ్‌,

క్ష ఆకాశం ముష్టెభిర్నత: - ఆకాశమును పేదెకిళ్ళతో పొడుచువారిని - అనగా

మూర్షులను అని తాత్పర్యము. ఖ

౭2, దానవష్థస్య - దానవులనగా మేఘములు - వాని సముదాయము దానవము

• వానిక ప్రభువు అనగా ఇంద్రుడు - అతని ధనువు; అనామ్యమ్‌ - పొగ వెలుగు నీరు గాలి అనువానివలన నేర్పడు ఇంద్రధనుస్సును వంచుట అసాధ్యము గదా! అట్టు వంపరానిదానిని, నమతః - వంచువారిని - మూర్చుల నని భావము. మరీచినః - మరీచులనగా కిరణములు - అవి గలవారు సూర్యచంర్రాదులు, వారియొక్క; పాదాన్‌ - కిరణములను; అ(గ్రాహ్యాన్‌ - పట్ట క్యముకాని వానిని; గృహ్హతః ఆ పట్టుచున్న వారిని - మూర్చులనని భావము.

3 ఆఅిష్యమ్‌ - శాసింపశక్యము గొని వానిని - దుర్యోధనుని వంటి వానిని; త్తుష్యేత్‌ - అల్పలాభముచేత అనుదాని నిట కలుపుకొనవలయును ' - లేకివాడని తాతృర్యము; భద్ర మళ్నుతే - ఇది 3,4 రకములకు రెంటికిని అన్సయించును, అనగా శత్రుసవతో, సరన్షరముతో మేలుపాందుగోరువారు మూర్చులని తాత్పర్యము. కొంచెము ప్పచేసి చెప్పుకొనువాడని భావము.

పంచమాధ్యాయము తక్‌ ప్రీయళ్ళ యో ర్వతి భద మళ్ళుతే

యశ్వాయాచ్వం యాబళతే కల్టతే నా,

1. శాసింపనలవికాని వానిని శాసించువాడు 2. ఏ కొంచెము లభించినను సంతసించువాడును, 3. ప్తాంగివచ్చు శత్రువును సేవించునాడును 4. స్త్రీలను రక్షించుచు మేలు పొందువాడును 5. యాబింప దగనివానిని బిచ్చమెత్తువాడును 6, తన్ను పొగడుకొనువాడును -

యళ్ళాభిజాతః ప్రకరో త్వకార్వం

యళశ్చాబలీ బలినా నిత్వవైరీ, వ(్రద్రధానాయ చ యో (బ్రనీతి యశ్చాకామ్యం కామయతే నరేన్ర త్త

7. మంచికులనమున పుట్టీ పాడుపనులు చేయువాడును. 8. బలహీనుడై బలవంతునితో ఎడతెగని పగ పెట్టుకొనువాడును 9. (శ్రద్దలేనివారికి ఉపదేశములు చేయువాడును 10. కోరదగనిదానిని కోరువాడును.

వధ్యావవోనం ళ్వుళురో మన్యతే యో

నధ్వ్యానసన్సృభయో మూనకానున వరశ్షేత్రే నిర్వపతి యళ్ళు బీజుం స్రీయం చయః సరివదతే౭తినేలన్‌ు. చ్‌

11. మామయైై కోడలితో వెకిలి మాటలు పలుకుచు ఉచితకార్యముగా తలచువాడును, 12. కోడలివలన భయము పోగొట్టుకొని మరల ఆమె యందే గౌరవము కోరువాడును 13. పరుని క్షేత్రమున విత్తనము నాటువాడును 14 స్త్రీని హద్దుమీరి కారులు కూయువాడును - త్తే అభిజాతః - మంచికులమున పుట్టినవాడు,

12. శృశురు సన్‌-మామయై యుండి; వధ్యా సహ - కోడలితో; అవహాసమ్‌ - పరిహాసమును; మన్యతే - ఉచితమని తలచువాడు; వధ్వా - కోడలిచేత; అవసన్నభయః = పోయిన భయముగలవాడై - కోడలిచేతనో, ఆమె బంధువుల చేతన రక్షింపబడినవాడై; (మరల వారికడనే) మానకామః - గౌరవమును అపేక్షించువాడును; కొందరు, కోడలిని కామించియు సిగ్గపడక నలుగురిలో ప్రతిష్టను కోరువాడు అను నర్ధ్హమును భావింతురు. పరక్షేత్ర విషయము తరువాత చెప్పిన కారణమున ఆ అర్ధము సరికాదు; పరక్షత్రే - పరుని భార్యయందు; ఖేజకు ఆ వీర్యమును; నిర్వపతి = ఉంచువాడు -పరభార్యలయందు సంతానమును కనువాడని తాత్పర్యము.

క్ర విదురనీతిః యళ్చాపి లబ్బ్రా న న్మరామీతి వాదీ దత్వా బభయః క్‌ల్చతి యాచ్య్వమానః యతళ్చానతు సత్త్వ మునినయీతో వీతా న్ఫయన్రి నిరయం పాళనాస్తాన ర 15. ఒకనినుండి దేనినైన తీసికొని గుర్తులేదని పలుకువాడును 16. ఇత్తునని మాట యిచ్చి అడిగినపుడు ఈయక దాతనని పొగడుకొనువాడును 17. దుష్టుని నుండి మంచితనమును (లేక) సత్యమును సాధించువాడును - ఈ పదునేడుగురిని పాశము చేత ధరించిన యమకింకరులు నరకమునకు లాగికొనిపోవుదురు. యస్మిన్‌ యథా వర్తతే యో మనువ్య స్త్మీం స్తథా వ్లర్రితన్యం న ధర్మాన మాయాచాలో నూయయా న్తర్తితవ్యః సాధ్వాచారూ సాధునా ప్రత్యుపేయః 7 మనుష్యుడు ఇతరులయం దెట్టు ప్రవర్తించునో యితరులు వానియం దట్లే ప్రవర్తింప వలయును. మాయలు పన్నువాని యందు మాయలే పన్నవలయును. మంచినడవడి కలవాని విషయమున మంచి మార్గముననే నడువవలయును. జరా రూపం వారతి పొ భైర్వ మాళా న్ఫుత్యుః (ప్రాణాన్‌ ధర్మబర్వా మనూయా్యా కామో (హాయం వ్పుత్త మనార్వ సేవా (కోదు (శ్రియం నర్వమే వాభిమానని తొ ముసలితనము రూపమును, ఆళ ధైర్యమును, మృత్యువు ప్రాణములను, అసూయ ధర్మాచరణమును, కామము సన్స్‌, నీచులసేవ నడవడిని, (క్రోధము సంపదను, అభిమానము సర్వమును రూపుమాపును.

6. దత్వా చ... మానః ఏ పుణ్య స్టలముననో, ఏ యోగ్యనకో దానమును మాటరూపమున ఇచ్చి యరిటీక వచ్చినపుడు ఈయ యిచ్చితినని బొంకువాడు; అసతః - దుష్టునివలన; సత్యమ్‌ - మంచితనమును లేక సత్యమును, ఉపానయీత - సాధించును - దుష్టత్యమును మంచితనముగా, అసత్యమును సత్యముగా సమర్థించువాడని తాత్పర్యము.

7. సాధువులగు పాండవుల విషయమున నీవును సొధుమార్లమున (ప్రవర్రింపవలయునని ధృతర్యాష్టునకు హితబోధ.

8 _ అభిమానః - పనికిమాలిన పట్టుదల - నీవు అభిమానమును వదులుమని బోధ.

పంచమాధ్యాయము టీ ధృతరాష్ట్ర ఉవాచ - ధృతరాష్తు డిట్టు పలికెను శతాయు ర్వుక్తు పురుషు నర్వవేదేము నై యదా నాప్తో త్యధ చ తత్సర్య మూయుః కేనేవా హేతునా, త్ర వేదములన్నియు మానవునకు నూరేండ్లు ఆయువని పలుకుచున్నవి. మనుజుడే కారణమున దాని నంతటిని పొందకున్నాడు? విదుర ఉవాచ - విదురు డిట్లు చెప్పెను. అతిమానో౭తివాదళ్ళు తధాత్యాగో నరాధివ, (కోధ శ్చాత్మవిధిత్సా చ మిత్యదోవాళ్ళు తాని షట్‌ 20 నీత ఏ వాసయ స్త్రీక్షాః కృన్తత్వ్యాయూంపీ దేవినామ్‌, వీతాని మానవాన్‌ ఘ్టున్తి న మృత్యు ర్ధద్ర మున్తు తే, 2] మిక్కిలి గర్వము, హద్దుమీరి పలుకుట, మహాపాపముల చేయుట, క్రోధము, తన సుఖమే చూచుకొనుట, నమ్మినవారిని చెరచుట అను నీ ఆరును పదునైన కత్తులు దేహుల ఆయువులను కోసివేయును. నిజమునకు మానవులను చంపునవి యివియే. మృత్యువు కాదు. నీకు మేలగుగాక! విళ్ళుస్త స్వైతి యో దారాన్‌ యళ్చాపీ గురుతల్దుగ వృుషలీసతి రాజో యళ్ళ సానప్ష్రైవ భారత [2 9, _ సై శ్టైకమున అభిమానము సర్వమును హరించునని విదురులు చెప్పిరి. నా కొడుకులు అభిమానము కలవారు కావున అల్సాయుష్కులు కావున ఇప్పుడు అభిమానము వదలుకొన్నను బ్రదుకరు. లేదా వారికి ఫూగ్గిమగు ఆయువు ఉన్న యెడల అభిమానమున్నను చావరు అను తాత్పర్యములతో ధృతరాష్త్రుడీ ప్రళ్ష నడుగుచున్నాడు. 10. అత్యాగ = అతి + ఆగః ఆగ మనగా అపరాధము, ఆత్యాగమనగా మహాపాతకమని యర్హము; అత్మ విధీత్సా- తన్ను మాత్రమే పోషిచుకీ నగోరుట

• చిన్ని నా పొట్టకు శ్రీరామరక్ష అనుకొను తల్ష్యము, 11 అసయః - ఖడ్గములు; భద్రమస్తుతే - ఈ యారింటిని వదలుట వలన నీవును నీ కొడుకులును పూర్ణాయువు లగుదురుగాక! అని భావము.

12. _ విశ్శస్తస్య - నమ్మినవానియొక్క; దారాన్‌ - భార్యను; ఏతి - పొందును; వృషలీ

• హైర్రీస్తి ద్విజః - మొదటి మూడు వర్షములకు చెందినవాడు. 7

9 విదురనీతి:

ఆదేళిక్సుట్‌ వుత్తినాన్తా ద్విజానాం (పేషకళ్ళు యః

శరణాగతవో వైవ సర్తే (బవ్బావాణః నమా

వీళైః నమేత్వ క్షర్తవ్యం ప్రాయల్చిత్తమితి (తిః చం

నమ్మినవాని పెండ్లమును పొందువాడు, గురుభార్యను పొందువాడు, ద్విజుడై యుండి శూద్రస్తీని పెండ్తియాడువాడు, (త్రాగుబోతు, (గ్రామాధికారి. ఇతరుల బ్రదుకుతెరువును పాడుచేయువాడు, ద్విజులను దాస్యవృత్తియందు నియమించువాడు, శరణుబొచ్చినవారిని చెరుచువాడు - వీరందరు బ్రహ్మహత్య చేసిన వారితో సమానులు. వీరి సహవాసము చేయువాడు కూడ ప్రాయశ్చిత్తము చేసీకానవలయునని వేదము చెప్పుచున్నది.

గృపాత వాక్వో నయనిబ్‌ వదాన్యం

శేషాన్స భోక్తా వృావిపొంసకళ్ళు. నాన్ధోక్టు త్వాకులితః తతః నత్యో మృుదుః న్వర్ధ ముపైతి విద్వాన్‌. [త్త

పెద్దల వాక్యమును (గ్రహించినవాడు, నీతివేత్త దాత, అతిథులకు, దేవతలకు పెట్టగా మిగిలిన అన్నము తినువాడు, ఎవరిని హింసింపనివాడు, కీడొదవించు పనులు చేసి కలతనొందనివాడు, చేసినమేలు ఎరుగువాడు, సత్యమున నిలుచువాడు, మెత్తనివాడు అన్నింటి తత్త్వ మెరిగినవాడు స్వర్గము పొందును.

నులభాః వురుషా రాజన్‌ సతతం (స్రీయవాదిను

అ(వ్రీయన్య తు సథ్యన్య వక్తా శోతా చ ద్వుర్గభా శక్‌

రాజా! ఎల్లప్పుడు ఇచ్చకములాడు మనుజులు తేలికగా దొరుకుదురు. కాని

(ప్రియము కాకున్నను హితమగు మాట పలుకువాడు, దానిని వినువాడు దొరకుట చాల *

అరుదు.

13. _ఆదేశకృత్‌ - (గ్రామాధికారి; ద్విజానాం (డ్రేషకః - ద్ధొజ్రాలను పనులయందు నియోగీంచువాడు; సమేత్య - కూడియుండి; ఒకవేళనీ కొడుకులు అతిమానాది దోషములను వదలక వి(ర్రవీగుదురేని పాండవుల వృత్తులను పొడుచేసిన అట్టివారిని నీవు పరిత్యజింపవలయునని పోధ.

14. _గృహీతవాక్యః - విద్యావంతుడని భావము; నయవిత్‌ నీతి యెరిగినవాడు; వదాన్యః - దాత;

15. ట్టియ మనగా అప్పటికి రుచించునది హితమనగా భవిష్యత్తును సుఖమయము చేయునది.

పంచమాధ్యాయము రం

యో పొ ధర్మం నమ్యశిత్వ వొత్వా భర్తుః ప్రియాస్రియే,

ఆ(స్రియాణ్యావా పథ్యాని తేన రాజా సవోయనవాన్‌, శ్రర

ధర్మమునే యాశ్రయించి ప్రియమును, అప్రియమును పట్టించుకొనక్క ప్రభువునకు ఆప్రియములైనను మేలొనరించు పలుకులు పలుకువాడు రాజునకు నిజమైన సహాయుడు.

త్యజేత్‌ కులార్జే వురుషం (గ్రామస్వార్దే కులం త్యదేల్‌

(గ్రామం జనపదస్వార్దే ఆత్మార్జే పుథివీం త్వజేత్‌, శ

కులముకొర కొక పురుషుని విడనాడవచ్చును. గ్రామము కొరకు కులమును, దేశము కొరకు (గ్రామమును, తన కొరకు భూమినంతటిని వదలవలయును.

ఆపదర్డే ధనం రక్షే ద్దారాన్‌ రీళ్హే ద్రనైరపే,

ఆత్మానం సతతం ర్త ద్దారైరసి ధనై రసి. శేరి

ఆపదలు కలుగువేళకై ధనము రక్షింపవలయును. ధనమంతయు వచ్చెంచియు భార్యను రక్షించుకొనవలయును. భార్యను, ధనమును ఉపయోగించి మైనను తన్ను రక్షించుకొనవలయును.

ద్యూత మేతత్‌ వురాకల్సే ద్రుష్టం వైరకరం న్ధుణామ్‌,

తస్మాద్‌ ద్యూతం న సేనేత వోస్వార్టమపి బుద్ధిమాన్‌. శం

ఈ జూదము పూర్వకాలమున రాజులలో పగలు రగిలించినది. కావున బుద్దిగలవాడు నవ్వులాటకును జూదమాడరాదు.

ఉక్తం మయా ద్వూతకాలేఒనీ' రాజు

న్దేదం య్యూక్తం నచనం (్రొాతిపేయ/ లతదౌషధం సథ్య మినాతురస్వ న రోచతే తన వైచితనీర్భ, 20

రాజా! |ప్టత్తసవంశా! విచర్హవిర్యత్తనయాః ఆనాడు బొదమాఢునస్తుడు ఈ జూదము తగదని నేను మొళ్తుకొంటిని. రోగికి మేలుచేయు మందువలె ఆ మాట నీకు రచింపలేదు. 17. _ కులము కొరకు పురుషుని విడువలయు ననగా ఆ మనుజుని వలన కులము

చెడు పరిస్థితి యున్నచో అని భావము. తక్కిన యంశముల నిట్లే భావించునది. 28 ఇది స్యార్థమని సంభావింపరాదు. తన పరుష్టార్థన్మునకు తానే గతి కనుక అట్టు

ఛ్‌ సవల్నినది. 17,18 దుష్ముడగు కొడుకును త్యజించుట కర్రవ్యమ.

లేనొచో నీవు మీగులవని హెచ్చరీక

100 విదురనీతి; కొక్రారిమాం శ్చితబర్జాన్‌ మయురాన్‌ నరాబచేకా సాణ్జవాన్‌ ధార్తర్యాస్తెన పొత్తా సింవోన్‌ (కోస్టుకాన్‌ గూవామానః (ప్రాప్తే కాలే శోచితా త్వం నరేంద్ర. 22 రాజా! అందమైన పింఛములుగల నెమళ్ళ వంటి పాండవులను నీ కొడుకు లనెడు కాకులతో ఓడింతువా? సింహములను పారద్రోలి నక్కలను ఒడిలో నిడుకొని సమయ మాసన్నమైనపుడు ఏడ్చుచున్నావు. యస్తొత న (కుద్యతి సర్వకాలం లవ భ్తస్వ్య పొతే రతన్య, తస్మేన్‌ భీత్వా భర్తరి విళ్ళున్నర్తి న వైన మాపళ్ళు వరిత్యజ్వర్తి. 22 చక్కగా సేవించుచు ప్రభువు మేలే కోరు సేవకుని యెడ నెన్నడు కోపింపని ప్రభువు నందు సేవకులు నమ్మకముంతురు. ఆపదలలో అతనిని విడిచిపోరు. న భృత్వానాం వృత్తినంరోధనేన రౌబ్యం ధనం సంజిఘ్యుక్షే దపూర్వుమ్‌, తృజ్వన్తి బ్వూనం నకుతా నై నిరుద్దాః న్జుగా న్యామాత్యాః సరిపొన భోగాః 23 సేవకుల పొట్టలుకొట్టి యితరుల రాజ్యమును, ధనమ్లును (మింగజూడరాదు. ఇట్లు వంచించినచో మంద్రులు మొదలగు దగ్గరివారు స్నేహముకల వారైనను, భోగములు నశించినవారైన కారణమున పగవారై వానిని వదలిపోవుదురు. త్ధ్రత్వాని వూర్చుం సరినంఖభ్యాయ సర్తా- త్యాయవ్యయే చానురూపొం చవ్ఫత్తిను, నంగృష్లాయా దనురూపాన్‌ నవోయాన్‌ నవాయసొధ్యాని వొ దుష్క రాణి. 24

22. _భక్తస్య - సేవచేయుచున్న

23. శపూమ్‌ - పూర్వము తనదికానిది - అనగా ఇతరులది; స్నిగ్దాః హ్‌, - స్నేహము కలవారైన్‌ను;

24 _ కృత్యాని, పరిసంఖ్యాయ - సాధ్యములా, అసాధ్యములా యని చక్కగా నిశ్చయించుకొని; చత్తిస్‌ - అనురూపాం - సేవకుల వేతనములను ఖర్చు వెచ్చములకు తగినవధముగా చేసికొని అని భావము; దుష్కరాణి - పరుల రార్టములను ఒడుచుకొనుట మొదలగునవి.

పంచమాధ్యాయము 101 పనులన్నింటిని ముందుగనే చక్కగానిర్హయించి,రాబడిని, ఇరు వెచ్చములను, గమనించి, తగిన ప్రవృత్తిని కూర్చుకొని యోగ్యులను సహాయులను కూర్చుకొన వలయును. సాధింపరాని పనులన్నియు సహాయుల వలన సాధ్యములగును గదా! అభిసాయం యో నిదిత్వా తు భర్తుః సర్వాణి కార్యాణీ కరో త్యతన్దీ, వక్తా సాతానా నునుర్తక్త ఆర్యః శక్తీజై ఆత్మేవ హీ సోఒ౬ నుకన్వ్యుః 25 ప్రభువు భావము నెరిగి ఏమరుపాటులేక పనులన్నియు చేయువాడు, హితములు చెప్పువాడు, అనురాగము కలవాడు, సజ్జనుడు, శక్తి యెరుగువాడు నగు సేవకుని రాజు తనవలెనే మన్నింపవలయును. వాక్య్వంతుయో నాద్రియతే నుళిప్టః (సత్వానా యళ్ళాసి నియుజ్య్ఞమాన్న (పజ్జాభిమానీ ్రతికూలనాదీ త్యాజ్యళ్ళు తాద్భుక్‌ త్వరభ్రైవ భృత్యని 26 చెప్పినమాటను లెక్కపెట్టనివాడు, పనిచేయుమనగా చేయననువాడు, తన తెలివిని గొప్పదిగా భావించువాడు, చెప్పినవానిని విరుద్ధముగా చేయువాడు నగు భటుని వెనువెంటనే తాలగింపవలయును. ఆఅస్తబ్ద మ్తుక్తీబ మదీర్హ సూత్రం సొనుక్రోళం శ్లక మవోర్య మన్వెః అరోగజాతీయ ముదారవాకం దూతం వద్య్వ్యష్ట గుణోపపన్హృమ్‌, 27 చాక అత్యాఇవ-తనవవషదుకం దెచ్లాభ్రవ్తామున బ్లా వ్వామభ్తోగం సేవకుని యందు ప్రవర్తింపవలయునని భావము, అనుకమ్న్యః - అను[గ్రహింపదగినవాడు

• ప్రకృతమున నేను నీ కిట్టి సేవకుడను. నేను ఉన్నదున్నట్టు చెప్పుచుండగా కోపము పూనకుమని ప్రార్ధన.

27. _అస్తబ్బమ్‌ - గర్వము లేనివానిని; అక్షీబమ్‌ - క్లీబత్వమనగా నిట పని సాధింపలేకపోవుట - కావున అసమర్జుని - అని భావము; అదీర్దసూత్రమ్‌ - దీర్హ సూత్రుడనగా త్వరగా ఒక నిశ్చయమునకు రానివాడు లేక సోమరిపోతు - ఆట్టివాడు కానివానిని; సానుక్రోశమ్‌ - దయగలవానిని; శ్లక్షమ్‌ - అందరకు

102 విదురనీతి: గర్వములేనివాడు, సామర్థ్యము గలవాడు, పనులలో జాగుసేయనివాడు, దయగలవాడు, సోంపైన నడవడి కలవాడు, ఇతరుల కము శడుపోనివాడు, ఆరోగ్యము కలవాడు, యుక్తితో కూడినవియు, గొప్ప ప్రయోజనము సాధించునవియు నగు మాటలుకలవాడు. ఇట్టి యెనిమిది లక్షణములు గలవానిని దూత అందురు. న విశ్వాసా జ్ఞాతు పరస్య గేహే గలే న్దుర శ్లో తయానో వికాల్తే న చత్వరే'నిళి తిష్టే న్లిగూఢో న రాజకొమ్యూం యోషితం (ప్రార్థయీత. 28 బుద్ధిగలవాడు, నమ్మకము పెట్టుకొని పరుని యింటికి సాయంకాలమున పోరాదు. కూడలియందు గుట్టుగా నిలువరాదు. రాజు కోరెడు ఇంతిని కామింపరాదు. న నివ్లానం మస్త్రగతస్వ గచ్చేజ్‌ నంన్పుష్టమ(్తన్య కునంగతసన్వ, నబ (ూయా స్టాళ్ళసమి ల్తృయీతి

ఎానకొరణంన్వపదేవం తుకుర్వాల్‌ ౨22౨ ఇప్టుడైనవానిని; అనై: అహార్యమ్‌ - ఇతరులు ఆశచూపగా లోబడనివానిని; అరోగజాతీయమ్‌ - రోగము ఏకొంచెమును లేనివానిని? ఉదారవాక్యమ్‌ - య్యక్తితో కూడిన, గొప్ప ప్రయోజనములు గల వాక్యములు గలవానిని;

28. చేతయాన: - ఆలోచన కలవాడు - రాబోవు మేలుకీళ్లను ముందుగా ఊహింప గలవాడు - అని తాత్పర్యము; వికాలే - సాయంకాలమున; విశ్యాసాత్‌ - ఏమ గునులే అను ధీమాతో; పరస్య గేహే - పరుని యింట; న గచ్చేత్‌ - పోరాదు = నిలువరాదు.

29. _సంస్పష్టమన్రస్య - అనేకులు చేసిన గూఢాలోచన గల మంత్రము యొక్క - కుసంగతస్య - కుజనుల సంపర్కముగల; నిహ్నవమ్‌ - ఖండనను; న గచ్చేత్‌ -చేయరాదు; కర్ణాదులతో నీవు చేసిన మంత్రమును నావంటివాడు కాదనరాదని తాత్పర్యము - అన్నచో పగ పట్టుదురని భావము. త్వయి - నీయందు;పెక్కురకు ఇష్టమగువాని యందని భావము; న ఆశ్చసిమి - నమ్మను అని; న (బ్రూయాత్‌

• పలుకరాదు; తు - కాని; సకారణమ్‌ - కారణము లుండునట్టుగా; వ్యప దేశమ్‌ - నెపమును; కుర్యాత్‌ - చేయవలయును - ఆవలివాడు చెప్పిన దురా లోచనను చట్టున కాదనరాదు. అట్లని స్వీకరింపను రాదు. ఏదో నెపము పెట్టి దానిని సుకుమారముగా (త్రోసి వేయవలయునని తాత్పర్యము.

సంచమాధ్యాయము 103 పలువురు దుష్టులు కలిసి చేసిన ఆలోచనను చట్టున కాదనరాదు. నీ యందు నాకు నమ్మకము లేదనరాదు. ఏదో నెపము చెప్పి తప్పించుకొనవలయును. ఘణీ రాజా వుంళ్ళులీ రాజభ్బుత్యః ప్తతలో (భాతా విధవా బాలవు(తా, 'సేనాబీనీ చోద్దుతభూతి రేన వ్యవవోరేషు వర్దనీయాః న్యు రేతే, ౩౮ మిక్కిలి దయగలరాజు, శీలములేని యింతి, రాజసేవకుడు, కొడుకు, సోదరుడు, విధవ, చిన్నపల్లల తల్లి, సేనయందు (బ్రతుకువాడు, అధికారము కోల్కోయినవాడు - వీరిని వ్యవహారముల యందు విడనాడవలయును. అష్టా గుణా; వురువం దీవయన్తి (పజ్జా బ్‌ కొల్వం చ (శ్రుతం దమళ్ళ, పరాక్రమ శ్చాబవాభాషితా చ దానం యథాళ్తక్త క్రుతజ్ఞతా చ య్‌! తెలివి, సత్కులము, విద్య, నిగ్రహము, పరాక్రమము, మితిమీరి పలుకకుండుట, ఉన్నమేరకు దాన మొసగుట, చేసినమేలు గుర్తించుట - అను నీ ఎనిమిది లక్షణములును పురుషుని వెలుగొందజేయును. వతాన్‌ శుణాం స్తాత మవోనుభొవా- నేకో గుణ: సంశ్రయతే (ప్రసవ్వా రాజా యదా సత్కురుతే నునువ్యం నర్వాన్‌ గుణానేష గుణో బిభర్తి, త్రై గొప్ప (ప్రభావముగల ఈ గుణము లన్నింటిని ఒక్క గుణము గట్టిగా పట్టుకొనును. రాజసత్కారము పొందినచో ఆ గుణమే అన్ని గుణములను మించి మనుజుని పట్టి నిలుపును.

30. ఘ్సణీ - జాలి సిగ్గ కలవాడ్డు - తప్రు చేసినవానిని సూటిగా శిన్షిపజాలడని భావీము ; ఉద్దృతభూతిః = తొలగింపబడిన, భూతిః - అధికారము కలవాడు. వ్యవహారము = ధనము మొదలగునది ముఖి ఫ్లచుకనుట మొదలగు పనులయందు; వర్ణనీయాః - విడనాడవలసినవా వీరికి ధీనాదికము ఒసగరాదు య వారినుండి పుచ్చ క్‌ ననురారు = అని భావము, మిక్కిలి సిగ్గుగలవాడు. న్‌ు పుచ్చుకొన్నచో గల్సిగా అడిగినప్పుడు ఏమియు చెప్పజాలక ప్రాణము వదలవచ్చును. ఇట్టే తక్కినవారి విషయమునను హేతువుల నూహించుకొనదగును.

31. రాజు మన్నన యున్నచో అన్నియు నున్నట్టే యని భావము.

104 విదురవీతిః గుణా దళ స్పానళిలం భజన్రే బలం రూసం స్తూరవ్వ(పళుద్ధి, నుర్ధుచ్చ గన్దల్ట విచుద్ధతా చ (4 సౌకుమార్యం (నసవరాళ్ళు నార్వని త్ర బలము, రూపము, విస్పష్టమైన వర్ణముల ఉచ్చారణ, చక్కని స్పర్శ, సువాసన, పరిశుద్ద, శోభ, సౌకుమార్యము, (శ్రేష్పురాండ్రగు స్రీలు లభించుట్‌ అను నీపది గుణములు యోగ్యకాలమున స్నానము చేయుట స్వభావమైన వానిని సేవించును. గుణావ్పు వల్‌ మితభ్యుక్తం భజన్తే ఆరోగ్య మాయుళ్ళు బలం సుఖం బృ ఆనానిలం చాన్య భవత్యపత్యం న వైన మాదూన ఇతి క్లీవన్తి. చళ్ల ఆరోగ్యము, ఆయువు, బలము, సుఖము, రోగాదులు లేని సంతానము, “తిండిపోతు' అని జనులు వెక్కిరింపకుండుట - అను నీ యారు గుణములు మితముగా భుబించువానిని పొందును. అకర్షశీలం చ మనోళనం చ లొకద్యిసం బవుమాయం న్ఫళంనమ్‌, అదేళకాలజ్హై నిష్టవేష = మేతాన్‌ గ్సహే న (స్రతినానయీతో త్ర సోమరిపోతు, తిండిపోతు, లోకులను ద్వేహించువాడు, పలుమాయలు కలవాడు, క్రూరుడు, దేశకాలముల నెరుగనివాడు, పిచ్చివేషములు వేయువాడు అను వీరిని ఇంట నిలువనీయరాదు. కదర్వ మాక్రోళక మత్రుతం చ ననౌకసం ధూర్త మమాన్వమానినమ్‌, 33, జ్తేర వర్ణపశుద్ధి: - కంఠధ్వని అక్షరముల ఉచ్చారణ అనువాని యందు షము లేకుండుట; స్పర్శ అనగా మృదుత్వము; సౌకుమార్య మనగా దేహము నిగనిగలాడుట. 34. మితభుక్తమ్‌ - మితముగా ఆహారము తీసికొనువానిని; ఆద్యూన: - తిండిపోతు; క్రీపన్తి - అక్షేపింతురు. 35. అనిష్టవేషమ్‌ - పొట్టకొరకు సన్యాసొది వేషములు వేయువానిని

పంచమాధ్యాయము 105 నిష్థూరిణం క్రుత్యవైరం క్రుతస్సు - మేతాన్‌ భృళార్తోఒవీ న జాతు యాచేత్‌. తిర పిసినిగొట్టు, వదరుబోతు, మూర్చుడు. అడవి 'మనిషి, జూదగాడు, నీచులను మన్నించువాడు, దయలేనివాడు, పగగొన్నవాడు, చేసినమేలు మరచువాడు - వీరిని ఎంత బాధలో నున్నను ఎన్నటికి వేడుకొనరాదు. సంక్షిసప్టకర్మాణ మతిస్రమాదం నిత్వాన్సుతం చాద్ధుఢభ్తక్తీకం చ, విన్సుష్టరాగం వనటుమానినం చా - ప్యేతా న్లు సేవేత నరాధమాన్‌ వట్‌ 37 ఆతతాయి, మితిమీరిన మైమరపు గలవాడు, ఎట్ల్టోడు బొంకువాడు, భక్తియందు నిలుకడ లేనివాడు. స్నేహము వదలువాడు, తన్ను నేర్చరిగా భావించువాడు అను నీనరాధముల నారుగురిని దరికి చేరనీరాదు. నవోయ బన్దనా వ్వార్ధాః సవోయా శ్వార్టబన్టనాః ఠా రు సక కా? 4 ఠి అన్యోన్యబననా నేతా! నినాన్యోన్యం న సిద్దుతన 38

36. కదర్యమ్‌ - లోభిని, ఆ|క్రోశకమ్‌ - ఇతరులను చెడుమాటలతో నిందించువానిని; అ(శ్రుతమ్‌ - చదువులేని మూర్మని; వనౌకసమ్‌ -_అడవిమానిసిని - దయాదిభావములు లేనివానిని అని భావము; ధూర్తమ్‌ - జూదగానిని; అమాన్యమానినమ్‌ - నీచులను మన్నించువానిని; నిష్టూరిణమ్‌ - (క్రూర

(0 క్‌ స్వభావుని; కృతవైరమ్‌ - పగ గొన్నవానిని; భృశార్తు - అపి - మిక్కిలి ఎడ నాందియున్నవాడైనను.

37. _ సంక్షిష్టకర్మాణమ్‌ -ఘఫోరమగు పనులు చేయువానిని - ఇట్టివానిని - 'ఆతతాయి' అందురు. ఇండ్లకు నిప్పుపెట్టువాడు, ఇతరులకు విషము పెట్టువాడు, ఆయుధములు తాల్చువాడు, ధనము దొంగిలించువాడు, పరుల భూములను, భార్వలను హరించువాడు - ఈ ఆర్వురు ఆతతాయులు; అతి'ఫ్రమాదమ్‌ - ఎల్లపేళల పొరపాట్టు చేయువానిని; నిస్పష్టరాగమ్‌ య వదలిన స్నేహము కలవానిని; పటుమానినమ్‌ - అన్నింట నారితేరిన వాడనని చెప్పుకొనువాని,

38. _అర్జాః - ధనములు, ప్రయోజనములు; ఉత్తమగుణములు గల పొండవులను సహాయులుగా (గ్రహించుట వలన నీకే లాభము. (గ్రహింపకున్నచో నీకే నష్టము

• అన్న తాత్పర్యముతో నీ శ్లోకము చెప్పుచున్నారు.

106 విదురవీతి:

అర్ధములు సహాయుల నంటిపెట్టకొని యుండును. సహాయులు అర్హముల నంటిపెట్టుకొని యుందురు. ఇట్టివి రెండు నొకదాని కొకటి కూడియుండును. నేరైనచో అవి ఫలింపవు.

ఉత్సాద్వు పుతతా నన్ఫుణాంళ్సు క్రుత్వా

వృత్తిం చ తేభ్యోఒనువిధాయ్‌ కాళ్ళ్రల్స్‌ స్టానే కుమారీ? (వతిపాొద్య సర్వా అరణ్య నంస్పోఒథ ముని ర్చుభూషేల్‌. త

మనుజుడు కొడుకుల గని, వారిపై బుణభారము నిడక వారికి తగిన జీవనోపాధిని కల్పించి, పుత్రికలను యోగ్యులగు వరుల కొనగి, పిదప అడవుల యందుండి మొనివృత్తి నవలంబింపవలయును.

వాతం యత్‌ సర్వభూతానా మాత్గునళ్ళు సుఖావనవామ్‌,

జ్‌, అ

తత్కుర్వా దీళ్ళురే ప్వాత న్నూలం సర్వార్ధసేద్దయే. శ0

సర్వభూతములకు మేలైనది. తనకు సుఖము కూర్చునదియు, భావికాలమున వచ్చు ఫలమునకు మూలకారణమ్రైనదియు నగుదానిని, అన్ని ప్రయోజనములు సిద్దించుటకై, చేయవలయును,

వృద్ధి: ప్రభావ స్తేజళ్ళు నల్త్వృ ముత్తాన మేన చ

వ్యానసాయళ్ళు యన్య న్వాత్తస్వావుత్రిభయం కుత త్త 39. బుభూషేత్‌ - వాంఛింపవలయును.

శి

40. ఈళ్ళరే - కాలాంతరమున వచ్చు కర్మముల ఫలమునకు 'పూచీ' అయిన శుష్టభునియంద్యు ఏతత్‌ - ఇది. తనకును ఇతరులకు మేలైనదానినే చేయుట యనునది; మూలమ్‌ - మూలము. స్వపరహితాచరణము లేనిచో ఈశ్వరుడు కూడ మంచి ఫలము నాసగజాలడని తాత్పర్యము.

41. పరహితము నాచరించినచో అది తనకు హితమగుట యొట్టు అను శంకకు సమాధానముగా ఈ శ్లోకము చెప్పుచున్నారు. వృద్ది: - సహాయుల కలయిక వలన సంపద మొదలగునవి పెరుగుట; ప్రభావ: - శత్రువుల నోడించుట; తేజ:

• దానికి కారణమైన పరొ[క్రమము; సత్త్యమ్‌ - ధర్మము, జ్ఞానము,ఐళ్లర్యము మొదలగునవి; ఉత్చానమ్‌ - ప్రయత్నము - పురుషకారము; వ్యవసాయ: - నిశ్చయము; అవృత్రిభయమ్‌ = (బ్రదుకుతెరువు లేదను భయము - ఈ లక్షణము లున్నవాడు పరహితమునకు పాటుపడినను స్వహితమునకు క్షతిలేదని తాత్పర్యము.

పంచమాధ్యాయము 107 వృద్ది, (ప్రభావము, తేజము, సత్త్యము, ప్రయత్నము, నిశ్చయము - అనునవి కలవానికి బ్రదుకుతెరువును గూర్చిన భయ మెక్కడిది? వళ్ళ దోషాన్‌ పాజ్తవై ర్యగహే తం లీ య్య నమ్‌ ళు దేవో. సళక్ర్కా వుటతైై ర్వౌరం నిత్య ముద్విర్డువాసో యళు ప్రణాళో ద్వాషతళ్ళు వార్ష త్తం పాండవులన్నచో ఇంద్రునితోపాటు దేవతలందర్ను భీతితో తల్లడిల్లుదురు. అట్టివారితో నీవు పేరమ "పట్టుకొంటివి. ఇంద్రుగల దోషమ్స్గులను పీరికిరిపుము. కొడుకులతో పగ, ప్రతిక్షణము గుండె దిగులుతో (బ్రదుకుట, కీర్తి చచ్చుట, పగవారు కులుకుట. భీవ్మన్వ కోస నన చై వేనకల క గవ డట యిరు ఉత్పాదొయే ల్లోక మోమం (్రవ్ఫద్దు శ్చేతో (గ్రమా స్తీర్యగి వాపతల్‌ ఖే, శై ఇంద్రునివంటి ఓ ధృతరాషష్ష్రా! భీష్ముడు, నీవు, ద్రోణుడు, రాజైన యుధిస్టిరుడు అనువారి కోపము ఏం? సము అడ్డముగా పడిన లీ -ఈ లోకమును రూపుమాపనున్నది. తవ వు(తళతం బైన క్షర్గః పజ చ పొబ్దవ్యా వుధివీ నునుశాసేయు రఖిలాం సొగరామ్సు రామ్‌. జ నీ నూరుగురు కొడుకులు, కర్షుడు, పొండుని కొడుకులు అయిదుగురు కలిసి సముద్రమే కట్టుబట్టగా గల ఈ నేల నంతటిని ఏలుదురుగాక! ధ్వార్తర్యామ్టా వనం రాజన్‌ వ్యాఘాః పాణ్జునుతా మతాం మా వనం ఛిన్లి నవ్వాషఘ్రం మా వ్యాఘ్ర నీనళన్‌ ననాల్‌, జర్‌ ధృతరా'్షుని కొడుకులు వనము, పాండుని కొడుకులు బెబ్బులులు. పులులున్న అడవిని కొట్టకుము. వనము నుండి పులులు నశింపకుండుగాక! న స్వా ద్వన మృతే వ్వ్యాఘాన్‌ వాఘా న న్యు ర్చతే వనవమ్‌, ననం మీ రక్ష్యతే వ్యామై ర్వా్భాఘ్రాన్‌ రక్షతి కాననమ్‌. శ 43. శ్వేత: (గ్రహ: - తోకచుక్క. 4. _వనాత్‌ - వనమున నుండి; మానీనశన్‌-నశింపకుందురు గాక! 45. న స్యాత్‌ - లేదు - (బ్రదుకు లేదని తాత్పర్యము.

108 విదురనీతి:

పులులు లేక అడవి నిలువదు. అడవి లేక పులులు (బదుకను. వ్యాఘ్రములు వనమును, వనము వ్యాఘ్రములను రక్షించును.

న తథేచ్బన్తి కల్యాణాన్‌ నరేషాం వేదితుం గుణాన్‌,

యథైషాం జ్ఞాతు మిచ్చన్తి నైర్గుణ్యం పాపచేతస: డేగ

పాపబుద్దిగలవారు ఇతరుల గుణహీనతను ఎరుగ గోరునట్టుగా, ఇతరుల మేలిమి గుణములను ఎరుగగోరరు.

అర్ధసిద్ధిం సరా మిచ్చన్‌ ధర్మ మేవాదిత ళ్ళరేత్‌,

న హి ధర్మా దపైత్వర్థు స్వరలోకా దివావ్వతమ్‌. శతి

గొప్పదియగు అర్ధముల సిద్దిని గోరుచున్నవాడు మొదట ధర్మమునే ఆచరింపవలయును, అమృతము స్వర్గలోకము నుండి తొలగిపోవని విధమున అర్థము ధర్మము నుండి తాలగి చనదు. (ల్మోమెచట నుండునో యచటనే యర్హము ఉండు నని తాత్పర్యము)

యస్వాత్మా నిరత పాపొత్‌ కల్యాణే చ నివేశిత:

తేన నర్వమిదం బుద్ధం (కుతి ర్పొక్సుతిళ్ళు యా: త్తం

ఎవని చిత్తము పాపమునుండి మరలునో, శుభమునందు చెదరక నిలుచునో వానికి (ప్రకృతి, వికృతి అనురూపమున సర్వము ఎరుకపడును.

యో ధర్మ ముర్టం కానుం చ యధాకాలం నిషేవతే,

ధర్మార్థకామనంయోగం సో ఒ౭మ్యుటత్రేవా బ విస్రతి, ర్‌

ధర్మము, అర్ధము, కామము అనువానిని వాని వాని కాలములకు తగినట్టు ఆచరించువాడు ఇహవరములలో వానిని కలిసికట్టుగా అనుభవించును.

49, ఆత్మా - చిత్తము, పొపాత్‌- ఇది నాది, ఇది నాకు కావలయును అను విధమైన సంకల్పమునుండి (అహంకార మమకారముల నుండి) విరత: - మరలునో, కల్యాణే - పరమానంద రూపమైన బ్రహ్మము నందు: నివేశిత: - ప్రవేశపెట్టబడునో; తేన - అతనిచేత; ఇదం సర్వమ్‌ - ఇది యంతయు - తత్త్యమంతయు; బుద్రమ్‌

• ఎరుగబడును. ప్రకృతి: - త్రిగుణముల కలయికతో నగు మాయ; వికృతి:
• దాని నుండి ఏర్పడు మహత్తు మెదలగునవి. ఆత్మజ్ఞానమువలన సర్వజ్ఞానములు కలుగును గదా!

50. _ధర్మార్థకామములనే సర్వదా ఆచరించువాడు మోక్షమునకు కొరగాడని

శ్లోకభావము.

పంచమాధ్యాయము క్షం9 సంనియచ్భతి యో వేగ ముత్తితం (కోధహర్షయో,, న (ియో భాజనం రాజన్‌ యళ్చావత్సు న మువ్యాతి. త్‌ పొడుచుకొనినచ్చు కోసము, సంతోషము అనువాని వేగమును నిలువరింపగలవా డును, ఆపదలందు చెదరనివాడును సంపదలకు పాత్రుడగును. బలం పజ్ఞువిధం నిత్వాం వురుషాణాం నిబోధ మ్మే, యత్తు బావుబలం నాను కనిష్టం బల ముబ్వతే. ల్‌2 అమూల్య లాబో భదం తే ద్రొాతీయం బల న్లుచ్వతే, త్పుతీయం ధనలాభం తు పిల మావా ర్మనీషిణి ఠా యత్వన్య నవాజుం రాజన్‌ పిలు పెతామువాం బలమ్‌, ఆఅభిడాలిపులం నాను తబ్బాతుర్ధం బలం స్కృ్రలమ్‌. త్‌జ్లీ యేన త్వేతాని సర్వాణి సంగృపొతాని భారత, యద్దలానాం బలం శశేష్టం తత్రుజ్ఞాబల ముచ్చతే. త్‌ర్‌ రాజా! పురుషులకు బలము అయిదు తెరగులుగా నుండును. దానిని చెప్పు దును. వినుము. చేతుల సత్తువ యనునది చిట్టచివరిది. మంచి మంత్రులు దొరకుట రెండవబలము. నీకు మేలగుగాక! తెలివిగలవానికి ధనము లభించుట మూడవది. తండ్రితాతల వరుసను వచ్చిన కులబలము నాలుగవది. ఈ అన్నింటి మొత్తము వంటిది, మిక్కిలి గొప్పది ఆగు ప్రజ్ఞాబలము ఆయిదవది. అది అన్ని బలములకు బలము. మవాతే యోజఒనకారాయ నరన్వ (స్రభివే న్ఫర్మ తేన వైరం నమాసజ్య దూరస్టో౭న్మీతి నాళ్ళసేల్‌. చ్‌ గొప్పకీడు చేయజాలు నరునితో శత్రుత్వము పెట్టుకొని నరుడు దూరముగొ నున్నానని నెమ శదితో నుండరాదు. స్త్రీషు రాజును నర్చేము స్వాధ్యాయ (వ్రభు శ్యతుము, ఫోగో స్వాయుషి విశ్వాసం క (ప్రొ: కర్తు మర్హతి. ీ 54, _అభిజాతబలమ్‌ - కులబలము. 55, _బలవంతుడగు శత్రువు ఎంతదూరమున నున్నను ప్రాణాంతకమే యని భావము. ధర్మరాజు విషయమున నీవు అపకారము జరుగదని భావింపరాదని తాత్పర్యము.

110 విదురనీతి;

(ప్రీలయందు, రాజులయందు, పాములయందు, వేదాధ్యయనము నందు సమర్భునియందు, శత్రువునందు, భోగములయందు, అయువునంటీ నమ్మకముంచు బుద్దిమంతు డెవడు?

పజ్ఞాళరే ల్గాభివాతస్య జనో -

గ్ర) శేల్తునా?. న్వర్త న బాషధాని, న వోమానుస్రూ న చో మబ్గిలాని నాధర్వణా నొవ్వగదాః నుసిద్దా. ల్‌తొ

ప్రజ్జ్ఞయను బాణపుదెబ్స తిన్న ప్రాణికి రోగము కుదురు వైద్యులు లేరు. మందుదీక్‌వు' హోమమేశ్రమీలూలక్‌ శుభకార్యములు లెప్పుచుత్‌ ముల ్రములు లేవు. పేరొందిన పాదరసము వంటి దినుసులు లేవు.

నర్ద్ర శ్య్రాగ్జిళ్లో సింవాళ్ళు కులవు(ళ్ళు భారత

నావజ్టేయా మనుష్వేణ నర్వే హేతో ౭2తొతోజునన వ్‌

పాము, నిప్పు, సింహము, జ్ఞాతి - అనువానిని మనుష్యుడు చులకనగా చూడరాదు. ఇవి యన్నియు గొప్ప తేజము గలవి.

అగ్జి స్తేజో నువాల్లోకే గూఢ స్రిస్టతి దారుషు,

న బోపయుజ్మే తద్దారు యావన్నో ద్రీవ్యతే పరైః 60

ణి కా! చూ

లోకమున అగ్ని గొప్పతేజము. అది కట్టెలలో గుట్టుగా నుండును. ఇతరులు దానిని మండింపకున్నంతవరకు ఆ కట్టె పనికిమాలిన దగును.

న ఏవ ఖలు దారుభ్యో యదా నిర్మధ్య దేస్తుతే

తడ్డారు చ ననం చాన్వ న్చిరనా త్వాళు తోజుసా. ర్‌

చి ణ

కట్టెల నుండి రాపిడివలన దానిని మండించినవో అదే కట్టె అడవినెల్ల ఒక్కపెట్టున మంటతో బూడిదచేయును.

ఏన మేన కులే జాతాః పానకోపనుతేజను

జీమూనన్లో నిరాకారా: కొష్టేఒ గి రివ శేరథే, ౮62 58. _అధర్వణా: - వేదమం[త్రములు. ఇక సాధారణములగు మంత్రముల సంగతి

చెప్పనేల? అని భావము. సుసిద్దా: అగదా: - సిద్దాషధములయిన పాదరసము

మొదలయినవి, 59. కులపుత్ర: - జ్ఞాతి. 62. కులే జాతా: - నీ కులమున బుట్టినవారు - పాండవు లని భావము.

పంచమాధ్యాయము క్షగగ ఇట్లే నిప్పువంటి తేజస్సు గలవారు, నీకులమున పుట్టినవారు నగు పాండవులు ఓర్పుగలవారై బయటపడక కట్టెలో నిప్పువలె నిద్రించుచున్నారు. లతా ధర్మా త్వం నవ్యత శాలా? పొజ్దునుతా మత్వా న అతా వర్ధతే జాతు మవ్యోదుమ మానాణితా, ప! కొడుకులతో పాటు నీవు లతవంటివాడవు, పాండుని కొడుకులు మహావృక్షములు. పెనుచెట్టును చుట్టుకొనక లత యెన్నటికిని పెరుగదు. ననం రాజుం స్తన వుతో ఒమ్బికేయ సీంవోన్‌ వనే పొజ్జువాం స్తాత విద్ధి, రం ష్‌ నంపైో ర్పొియినం వొ వనం వినళ్వతే సింవో వినశ్చేయు ర్లి బుతే నేన రక రాజా! అంబికాపుత్రా! తాతా! నీ కొడుకు వనము. పొండవు లా వనమున నున్హ సింహములు. సింహములు లేని వనము. వనములేని సింహములు నశించును గదా! ఇతి శ్రీమువోభారతే ఉద్యోగపర్హ్వుణి (ప్రజాగరసర్వణీ విదురవాక్క్యే సన్తతింశో౭ధ్వాయః ఇది శ్రీ నునోభారతము ఉద్యోగపర్ద్వమున (ప్రజాగరపర్ద్వమున నిదుర వాక్తముగల మువ్పుదియేడవ అధ్యాయము. అచాచా 63. పాండవులనాశ్రయించి కొడుకులతో పాటు పెంపొందుమని భావము. 6% నీ కొడుకులను చంపి పాండవులు స్నేహమువలన వారును నశింతురని తాత్పర్యము.

విదురనీతిః విదుర ఉవాచ - విదురు డీట్టు చెప్పెను. డళ్హ్రం (ప్రాణా ఉ(త్కామ్నున్తి యూన స్టవిర ఆయతి, (ప్రత్యుత్తానాభివాదాఖ్యాం ఫున స్తాన్‌ వ్రతివద్యతే. £ై వయసున నున్నవాని (ప్రాణములు వృద్దుడు వచ్చుచున్నపుడు పైకి లేచి వచ్చును. ఎదురేగి వందన మాచరించుటవలన తిరిగి యువకుడు వానిని పొందుచున్నాడు. నీఠం దా సాదవే౭ఒభ్యాగతాయ ఆనీయాపః నరినిరిజ్య పొద్గౌ నుఖం వుమ్రా (గ్రతివే ద్వాత్మ సంన్టాం తతో దద్వా దన్సు నువేక్ష్రు ధీర. 2 బుద్దిమంతుడు - ఎదురుగా వచ్చి సజ్జనునకు పీరమొసగి, నీరు తెచ్చి కాళ్లు చక్కగా కడ్‌గి సుఖ మడిగి, తన స్తితిని భ్‌క్తితో ఎరుకపరచి, ఆ పిమ్మట మెలకువలో అన్న మొసగవలయును. యన్యోదకం మదధద్దుపర్శం చగౌం చ నమన్త్రవిత్‌ప్రతిగ్పన్లోతి గేహే, లోభా దయా దథ కార్పుణ్యతో నా తస్వానర్ధం జీవిత మావా రార్యా: . తె పిసినిగొట్టాతనమువలననో, భయమువలననో, తనవారిపై జాలివలననో గృహస్థుడు వేదము లెరిగినను అభ్యాగతునకు ఉదకము, మధుపర్కము, గోవు అనువానిని ఈకున్నచో వాని (బ్రదుకు పనికిమాలినదని పెద్దలందురు. 1... స్టవిరే - వృద్దుడు; ఆయతి - వచ్చుచుండగా. 2. నిర్లిజ్య - కడిగి; ఆత్మసంస్థామ్‌ - తన స్థితిని - కుశలమునని భావము; (ప్రతివేద్య - భక్తితో విన్నవించి.

షష్టాధ్యాయము 113 చికిత్సుకః శల్వకర్తా ఉవకీర్ణీ స్తేన (కూరో మద్వపో (భూణవో చ, సేనాజీనీ (శుతివిక్రాయకళ్ళు భృళం ప్రియోఒప్యతిథి ర్దోదకార్హః న వైద్యుడు, బాణములు చేయువాడు, భ్రష్టమైన (బ్రహ్మచర్యము కలవాడు, దొంగ, క్రూరుడు, త్రాగుబోతు, గర్భముననున్న బిడ్డలను చంపునాడు. సేనతో 'బ్రదుకువాడు. వేదమును అమ్ముకొనువాడు - వీరు అతిధులుగా వచ్చినపుడు నీరు మొదలగునవి యొసగుటకు అర్హులు కారు. కొని వారియం దాదరము చూపనగును. అవి(క్రేయం లవణం సక్ష్యు మన్దుం దధి క్షీరం మధు తైలం ఘృతం గ్‌ తిలామాంనం ఫలమూలాని శాకం ర్తక్తం వాన: సర్వుగన్హా గుడళ్ళు. ఐం మ్ల ఉప్పు, అన్నము, పెరుగు, పాలు, తేనె, నూనె, న్యు పువ్వులు, మాంసము, పండ్లు దుంపలు” కూరలు, ఎర్రని వస్త్రములు, అన్ని వి ములిగు గంధములు, బెల్లము - అనునవి అమ్మదగినవి కావు. అలోషణో య: నమలోష్టాళ్ళుకొబ్దున: ప్రహీణళశోకో గతసనివిగ్రవహు 3. భయాత్‌ - వచ్చిన అతిధులకెల్ల గోవు మున్నగువాని నొసగి పూజించినచో అందరు తన్ను ధేసీవంతు డనుకోందురేమో యను భయమువలన కా పర్యర:

• దానము లిక్కువ యిచ్చినచో తన వారి కేమియు మిగుల మా న జాలివలన; మధుపర్కమ్‌ - నెయ్యి, పాలు, చక్కెర తేనె, నీరు అనువానిని కలఎ పూజ్యులు ఇంటికి వచ్చునపు డిచ్చు పదార్ధము.
• అనియు

4. వైద్యుడుమొదలగువారు మిక్కిలి ప్రియులైనను ఉదకార్హులు కారు - అ నీ చెప్పవచ్చును. కాన్‌ ఎట్టివారైనను మున్నం ఎ (ప్రియమున్థ సర్‌భాపించుబీయని ఉత్తమ ధర్మమును దృష్ట నిడుకొని యిట్టు శ్రీ నీలకంరులు వక్కాణించిరి. రు. 4వ శ్లోకమున (శ్రుతి నమ్మువాని ప్రస్తావన వచ్చినది. ఆ వరుసలో ఉప్పు మొదలగు వాని నమ్మువారిని సట జరిగినది. (శ్రుతివిక్రాయకునివలె లవణ విక్రాయకాదులు కూడ్తీ అతిధులైనప్పుడు సాధారణ దృష్టితో మాన్యులే యని ళ్జోక తాత్పర్యము. 8

క14 విదురనీతి: నిన్హాసళంసోపరత (ప్రియా(్రీయే తృజు న్గు దానీనవ దేన భిక్షుక. 6 రోషము లేనివాడు, మట్టి రాయి బంగారము అను వానియెడ సమబుద్ది గలవాడు, శోకమును రూపుమాపుకొనినవాడు, స్నేహము పగ అను భావములు లేనివాడు, నింద ప్రశంస అనువాని నుండి మరలినవాడు, ప్రియమును అప్రియమును త్యజించినవాడు, ఏదియు అంటనివాడు సన్యాసి యగును, నీవారమూలేజ్ఞాదళాక్రవ త్తి: నునంయతాత్మాగ్జికార్వేషు బోద ననే వన న్హుతిథి వ్యూపమత్తో ధురంధరు వుణ్యల్పుదేష తావనన లొ నిమ్ణరిధాన్యము, దుంపలు, గార నూనె, కూరలు అనువానితో జీవించువాడు, మనోని[గ్రహము గలవాడు, అన్నికార్యములయందు (శ్రద్ద గలవాడు, అడవియందు నివసించుచు అతిధులయం దేమరుపొటు లేనివాడు, అన్ని భారములు సహించువాడు, పుణ్యకార్యములు చేయువాడు తాపసుడు. అవక్సుత్వ బుద్దిమతో దూరస్తో౭న్మీతి నాళ్ళసేత్‌, దీర్పాబుద్ధిముతో చావూ యాభ్యాం వొంనతి వొంనితు. రి బుద్దిమంతునకు అపకారము గావించి దూరముగా నున్నవాడ నని నెమ్మదితో నుండరాదు. బుద్దిమంతుని బాహువులు మిక్కిలి పొడవైనవి. వానితో నతడు తన్ను హింసించిన వానిని హింసించును.

6. దోషములు కలవాడు కూడ అతిథిగా వచ్చినచో పూజింపవలయునన్నచో గుణవంతుని విషయము వేర చెపనేల? యను భావముతో ఈ రెండు భ్లోకములు చెప్పుచున్నారు; సమలోష్ట్‌ అశ్మకాంచన: - సమబుద్ది కలుగుట యనగా మమకొరదముతో చెడకుండుట యని భావము; గత సన్దీ విగ్రహ: = స్నేహము, వైరము లేనివాడు.

7. చ్లోద్య:ః - విధేయుడు - శ్రద్ద కలవాడని భావము; తాపసు డనగా ఏమియు లేనివాడు కూడ అతిధుఏలయ్‌ందు శ్రద్దతో వర్తింపవలయునన్నచో భాగ్యవంతుని సంగతి చెప్పనేల? అని భావము.

8ఈ& _ దీర్హా - బుద్ది విశషముచేత దూరముగా నున్న వానిని కూడ పట్టుకొనజులునని భావము. ల్‌

షష్టాధ్యాయము 115 న విళ్ళసే దవిళ్వస్తే విశ్వస్తే నాతివృ్ళుసేల్‌ విశ్వాసా ద్ధయ ముల్పోనుం మూలాన్వసి నిక్సన్తతి. 9 నమ్మదగనివానియందు నమ్మక ముంచరాదు. నమ్మదగినవానిని కూడ హద్దుమీరి నమ్మరాదు. నమ్మకము వలన పుట్టిన భయము (వ్రేళ్ళను కూడ త్రెంపివైదును. అనీడ్షు ర్గుప్తదారళ్ళు నంవిభాగీ ప్రియంవద శ్లక్షోమధురవాక్‌ స్త్రీణాం న చాసాం వళగో భవేల్‌. [0 ా. మనుజుడు ఈసులేనివాడు, భార్యను రక్షించుకొనువాడు, వివేకవంతుడు, ప్రియములు పలుకువాడు, ఆదరణీయుడు, స్త్రీల విషయమున మధురములగు మాటలు పలుకువాడు, వారికి వశము కానివాడు కావలయును. పూజనీయా నువోభాగాః వుణ్యాళ్ళు గృవాదీప్రయః (స్తీయు (శ్రియో గృవాస్యోక్తా స్తస్మా దక్ష్యా విశేషత శై స్త్రీలు పూజింపదగినవారు. గొహ మహిమ గలవారు. పణ్యవతులు, ఇంటిక్‌ వెలుగు నిచ్చువారు. ఇంటిలో ఉన్న య్ర్మేదేవులు. కావున మిక్కిలి శ్రద్దత్‌ వా కాపాడవలయును. పితు ర్వన్హువురం దద్వా న్మాళు ర్రద్వా న్మావోనసమ్‌, 2 గోషు చాత్మునమం దద్వాల్‌ స్తయమేవ కృషం (గేల్‌. తండ్రికి అంత:పురమును, తల్లికి వంటయింటిని, తనతో సాటియగువానికి గోవులను రక్షణకై అప్పచెప్పవలయును. వ్యవసాయమునకు తొనే పోవలయును. భృత్యై ర్వాణీజ్యచారం చ వుతైః సేవేత చ ద్వొబొన్‌. సేవకులచేత వాణిజ్యమును, కొడుకుల చేత ద్విజాల సీవను నిర్వవాలా చేయవలయును.

9. _ అవిశ్చస్తే- నమ్మదగనివానియందు - ఏమి చేయును లెమ్మని భీముని యందు నీవు ఊరటతో నుండరాదని భావము.

10.11. ప్రీణాం మధురవాక్‌, గుప్తదారః అను నీమాటల వలన పాండవులు భార్య విషయమున మిక్కిలి జాగరూకత గలవారు. వారి భార్య లక్ష్మి వంటిది. తం వలె వ్యవహరింపవలసిన నీవు ఆమెకు (ద్రోహము చేసితివి. అందువలన నీకు భయము పుట్టినదని తాత్పర్యము.

116 విదురనీతి;

అద్బ్యోశ్ళి ర్హువ్మాత: క్షత మళ్ళునో లోవా ముత్హితమ్‌.

తేషాం సర్వ్యతగం తేజు స్వాసు యోనిషు శామ్యుతి. శే

నీటి నుండి నిప్పు, హాహ్మణత ము నుండి క్షత్రియత్వము, రాతినుండి లోహము పుట్టెను. అన్నియెడల ప్రస ఏమీ వాని తేజము తమ పుట్టాకతావులయందు అణగియుండును.

నిత్యం నః కులే జాతా? పానకోసమతేజన,

క్షీమానన్తో నిరాకారాః కొష్టేఒడ్డిరివ శేరతే, వేళ

ఎల్లప్తుడు మంచితనము కలవారు, నీ కులమున పుట్టినవారు, అగ్ని బోలు తేజస్సు గలిపొరు, ఓర్పుగలవారు, బయటపడక గుట్టుగా నున్నవారు నగుపారిడవులు కట్టెయందు నిప్పువలె నిద్రించియున్నారు

యస్య మన్తం న జాన్నర్తి బావ్యో శ్ఞాభ్వాన్తరాళ్ళు యే,

న రాజా నర్వతళ్ళక్తు శ్చార మైళ్ళుర్య మళ్ళుతే. శక్‌

వెల్గుపలివారుగాని, లోపలివారు గాని ఎవని మంత్రమును (రాజకార్యమునకు సంబంధించిన ఆలోచనను) ఎరుగకుందురో, అట్టి రాజు అన్నియెడల చూపుగలవాడ్డై చిరకాలము ఐశ్ళర్యము ననుభవించును.

కరిష్య ను ప్రభాషేత క్పుతాన్యేన తు దర్భాయేత్‌,

ధర్గు కొమూర్హకార్యాణి తధా మభ్తో న భిద్యతే, శే

రాజు ధర్మఅర్హకామములకు సంబంధించిన పనులను చేయుచు వానిని గురించి ప్రసంగింపరాదు. చేసినవానినే వెలువరింపవలయును. అట్టు మంత్రము చెడకుండును.

గిరిప్పున్ల ముసారున్వా (ప్రాసాదం వా రవోగత్క

అరణ్యే ని;ళలాకే నా తత మద్రోభిధీయత్తే [7

13. సందర్చవశమున (ప్రకృతమునకు అంతగా పనికిరాని ధర్మములను చెప్పుచున్నారు. దుర్యోధనుడు ముందు మైత్రేయు నవమానించును గనుక అట్టి పద్దతి క్షేమముకాదనియు సూచన,

14. కులే జాతా: - నీ కులమున, లేక సత్కులమున పుట్టిన పాండవులు; నిరాకారా: - తమ ఆకారములను బయలుపరచక గూఢముగా నున్నారని తాత్పర్యము.

15. సర్శతశళ్శక్షు: - చారులే రాజులకు కనులు. వారి దారా పరుల మంత్రము నరక లో వలయునని తాత్పర్యము. బె ద్వా

షన్ఫాధ్యాయము శ17 నాసువ్వా త్పురమం నున్తం భార తార్హతి వేదితుమ్‌, శతి కొండకొ మ్మెక్కియో, ఒంటరిగా నున్న భవనము. నెక్కియో, గడ్డితీగలు అల్టుకొనని అడవియీర్‌దో రాజకార్యముల ఆల్‌ చన చేయదగును. భారతా! మైత్రిలేనివాడు గొప్పమంత్రము నెరుగరాదు. అపజ్జతో వా౭సీ నువ్ఫాల్‌ సణ్ణితో నా ప్యనాత్మువాన్‌, నాపరీక్ష్య మహీపాల: కుర్యాత్‌ నచిన మాత్మన, శి పండితుడు కాక మిదత్రుడై యుండువానిని, పండితుడయ్యు చపలచిత్తుడైన వానిని రాజు మంత్రిగా చేసికొనరాదు. బాగుగా పరీక్షింపవలయును, అమాత్వే వ్యార్జలిప్తా చ మద్రరక్షణ మేవ చ, క్రుతాని నర్వకార్వాణీ యన్య పారివదా విదుః 20 ధర్మే చార్జే చకామే చన రాజా రాజనత్తమ్మ గూఢను న్రస్వ్య నృపతే స్తన్య నీది రసంళశయమ్‌. 22 అర్హములు సిద్దించుట, మంత్ర రక్షణము అనునవి మంత్రియందు ఆధారపడియుండును. ధర్మము, అర్ధము, కామము అనువానికీ సంబంధించిన పనులన్నియు ముగిసిన వెనుకనే సభ్యులు తెలిసికొందురేని అట్టి రాజు రాజులలో శ్రేష్టుడు: అట్టు గుట్టుగా నున్న మం[త్రముగల రాజునకు కార్య్‌సిద్ది యగుటలో సంశయము లేదు. అ(ప్రశస్తాని కొర్వాణీ యో మోవో దనుతిస్టతి, న లేషాం విసర్యిభంశా దద్రళ్వతే జీవితాదప్‌, 22 పలువురు ఆడిపోసికొను పనులను ఒడలెరుగక చేయువాడు, అవి తలక్రిందుగా పడుటవలన, వాడును జీవితము నుండియే (భ్రప్పుడగును. 18. నిఃశలాకే - గడ్డి పెరుగని: తీగలు అల్టుకొనని - అట్టి తావు లయినచో ఎవడైన దాగియుండి మంత్రము నెరుగవచ్చున్‌ని భావము, 19. _అనాత్మవాన్‌ - వాగుడుకాయ అని బావము. 20. సభలో నున్నవారికే ముగిసిన పిదప తెలియు ననగా ఇతరుల సంగతి చెప్పనేల? 22. _ విపర్విభ్రంశాత్‌ - విపరీతముగా పడుట అనగా ఇతరుల నుద్దేశించి చేసిన కీడు తనకే మూడుట అని తాత్నర్యము. పాండవులకు మీరు చేసిన (ద్రోహము లన్నియు మీకే వచ్చి చుట్టకోనునని సూచన,

18 విదురనీతి: కర్మణాం లు (ప్రళస్తానా మనుష్టానం నుఖావవామ్‌, తేషా నమేవాననుష్పానం వళ్చాత్తావకరం మతమ్‌. 23 ఉత్తమములగు కార్యములను చేయుట యన్ననో సుఖమును గూర్చును. వానిని చేయకుండుట తుదకు పశ్చాత్తాపము కలిగించును. అనధీత్వ యథా వేదా న్లు విస: శ్రాద్ధ మర్హతి అననజ్ఞాతళీలస్వ స్వాధీనా ప్పుధివీ నృప. 26 వేదములను అధ్యయనము చేయని విప్రుడు శ్రాద్దమునకు యోగ్యుడు కానట్టు, రాజనీతికి సంబంధించిన ఆరు గుణములు చదువనివాడు మంత్రమును వినదగడు. స్టానవుద్లిక్షయథ్రాన్య షొడ్డుణ్య విదితాత్మాన, అననజ్ఞాతశీలస్య స్వాధీనా ప్పుథివీ నువ. 25 తన స్థితియొక్క వృద్ది క్షయము లెరిగినవాడు, ఆరుగుణములచేత స్వరూపము నెరిగినవాడు, శీలమునందు మన్నన కలవాడు నగు రాజునకు భూమి వశమగును, అమోఘ(కోధవార్షస్వు స్వయం కు త్వాన్వవేక్షీణ., ఆత్మ(ప్రత్యయకోళస్య నసుదైవ వసున్ధరా. 26 వ్యర్థము కాని కోపము, మెప్పు కలవాడు, చేసిన పనిని స్వయముగా విమర్శించ: కొనువాడు, స్వయముగా ధినాగారమును చక్కజూచుకొనువాడు నగు రాజునకు భూమి సర్వధనముల నొసగునదియే యగును. -అననకనననాలు ొకానలుకనాలననాలనొనా అనాలని నును నను నో్ళతనననపననననానానానాను నకుల న నోనుతముత నన ననన ననిమునానననననాల ననన నాయాల చవా వనన నిననననన 23... ప్రశస్తములగు పనులు చేయకుండుటయు దోషమే యని తాత్పర్యము. 24 అశ్రతషాడ్గుణ్య: - సంధి, విగ్రహము, యానము, ఆసనము, ద్వైధీభావము, సమాశ్రయణము అనువాని సముదాయమును అధ్యయనము చెయనివాడు. 25. _ స్తానవృద్దిక్ష యజ్ఞస్య - స్థాన మనగా తానున్న దశ - దాని యొక్క పెంపు నునన థీంగిపేహనికి' సడలి పోత, ఆత్మన - షడ్డుణముల చేత తెలియవచ్చిన స్వరూపము గలవానిక; అనవజ్ఞాత శీలస్య - శీలము నవమానించినవానికి. 26. ఆత్మప్రత్యయకోళస్య - తనచేతనే విశ్ళాసము పొందిన కోశముగల - కోశమును స్వయముగా పరిరక్షించుకొను వాని యొక్క- అని భావము.

షష్టాధ్యాయము క్షం

నామ మాత్రేణ తుప్వేత ఛభత్రేణ చ మవీసత్కి

భృత్వ్యేభ్యో విన్ఫుజే దర్జా న్ఫైకు నర్వవారో భనేట్‌: 27

రాజు రాజన్న పేరు మాత్రముతో, ఛత్రముతో తృప్త్పిపడవలయును. సొమ్ములన్నియు సేవకులకు వదలవలయును. ఒక్కడై యంతయు చేజిక్కించు కొనరాదు.

(బాన్మాణం (బ్రావ్మాణో వేద భర్తా వేద స్త్రియం తథా

అమాత్యం నృపతి ర్వేద రాజా రాజాన మేవచ 28

(బ్రాహ్మణుని సంగతి బ్రాహ్మణుడెరుగును. స్త్రీ విషయమును భర్త యెరుగును. మంత్రిని రాజెరుగును. రాజును రాజే యెరుగును.

న భత ర్వళ మాపన్లో మోక్తవ్యో నధ్యతాం గతః

న్యగ్యూత్వా వర్యుపొనిత నధ్యం నాన్వా దే సతి,

అవాతాద్ధి భయం తస్మాజ్ఞాయతే నచిరాదిన, 29

చంపదగిన శత్రువు చిక్కిన యెడల వదలరాదు. వానికంటె తక్కువ వాడైనచో అణగియుండవలయును. బలమున అధికుడైనచో చంపదగిన శత్రువును చంపవలయును. చంపనిచో కొలదికాలములోనే వానివలన భయము కలుగును.

బైనతేను (యత్నేన రాజును (బావ్మాణేష్తు చ

నియ్తన్యం సదా (కోదో వుద్దబాలాతురేషు చ ర

దైవతములయందు, రాజులయందు, (బ్రాహ్మణుల యందు, ముసలివారి యందు, పిన్నవారియందు, రోగుల యందు క్రోధమును గట్టియత్నముతో అదుపున పెట్టకొనవలయును.

నిరర్థం కలవాం (ప్రొజ్లో నర్హయే న్మూఢసేవితమ్‌,

కీర్తిం చ లభతే లోకేన చానర్జేన యుబ్వుతే, 3

బుద్దిమంతుడు, మూఢులు మాత్రము చేసెడు పనికిమాలిన కయ్యమును వదలవలయును. వదలుటవలన లోకమున కీర్తి కలుగును. కీడు నందు చిక్కుకొనడు.

ప్రసాదో నిప్పులో యస్య బోధళాసి నిరర్ధక

న తం భర్తార మిచ్చాన్తి షణ్జం వతిమివ (స్త్రియః 27... న ఏకు సర్వహరో భవేత్‌ - భోగములను భృత్యులతో కలిసి అనుభవింప

వలయునని తాత్పర్యము.

120 విదురనీతి:

ఎవని అనుగ్రహము నిష్పలమో, (క్రోధము పనికిమాలినదో అట్టివానిని, పేదవానిని స్రీలు పతినిగా కోరనివిధమున, రాజుగా వాంఛింపరు.

న బుద్ది రనలాభాయ న జూద్వ మనమృద్ధయే,

లోకసర్వాయనవ్పు త్తాన్తం (ప్రొజ్లో జానాతి నేతరః. 33

బుద్ది ఉన్నంతమాత్రమున కలిమియు, జడుడైనంత మాత్రమున లేమియు కలుగదు. ప్రజ్ఞకలవాడు లోకముల తారుమారుస్టితిని ఎరుగును. ఇతరుడెరుగడు.

విద్యాళీలనయోవ్ఫద్దాన్‌ బుద్ధివుడ్దాంళ్ళు భారత,

అనర్జాః శ్లీప్ర మూయాన్తి వార్డుష్టం (కోధనం తధా, తక్‌

విద్య, శీలము, బుద్ది, ధనము కులము అనువానిలో పెద్దలైనవారిని మూఢుడు ఎల్లవేళల అవమానించును.

అనార్యవ్భుత్త మ(సాజ్ఞ మునూయకో మధార్శ్మికమ్‌,

అనర్జాః క్లీస మాయాన్తి వాళ్డుష్టం (కోధనం తధా. తక్‌

సత్ర్రవర్తన లేనివానిని తెలివితక్కువ వానిని, అసూయ కలవానిని, ధర్మము పొటింపనివానిని, నోటి దురుసుతనము కలవానిని, కోపము అధికముగా గలవానిని కీడులు శీఘ్రములుగా వచ్చి చేరును.

అవిసంవాదనం దానం సమయ స్యావ్యత్యక్రమః

ఆవ్వర్తయన్తి భూతాని నన్యుక్‌ ప్రణీవొతా చ వాక్‌ తె

వంచనలేని దానము, మర్యాదను మీరకుండుట, చక్కగా పలికిన పలుకు అనునవి సర్వభూతములను తనవైపునకు మరలించును.

33. లోక పర్యాయవృత్తాన్తమ్‌ - లోకములు క్రిందు మీదగుట యను సంగతిని - అన్నియు కర మును బట్టి యర్శడు నను జ్ఞానమును; కావుననే బుద్దిగలవా రందరు ధనేవంతులు బుద్దిలేసివా రందరు దరిద్రులు అగుట్‌ లేదు తారుమారగుట కానవచ్చుచున్నది.

34. అభిజాత:- సత్కులమున పుట్టినవాడు.

35. అవిసంవాదనమ్‌ - వంచన లేని వానిని; సమయస్య - తా నితరునకు, ఇతరుడు తనకు చేసిన కట్టుబాటును ; అవ్వతిక్రమ: - దాటకుండుట; ప్రణిహితా - 'ప్రయోగింపబడిన; ఆవర్తయన్తి - మరలించును. శత్రువులను గూడ తన వారిని గావించునని తాత్పర్యము.

షష్టాధ్యాయము క్షై21 అవిసంవాదకో దక్షః కృుతజ్జో మతిమా నడుమ అసీ సంక్షీణకోళో పి లభతే పరివారణమ్‌. 7 వంచన చేయనివాడు, సమర్దుడు, కృతజ్ఞాడు, బుద్దిమంతుడు, సరళ స్వభావము గలవాడు, కాలవశమున ధనము కోల్పోయినను అండదండలు కలవాడే యగును. ధృతిః ళమో దమః శౌచం కారుణ్యం నా గనిమ్టర్థా మి(త్రాణాం చానభ్యిదోవా:ః నప్తెైతాః సమిధః (బ్రియని తతి ధైర్యము, మనస్సు ఇంద్రియములు అదుపున నుండుట్ట, పరిశుద్ద, దయ, మెత్తనిషాటీ, మిత్రుల షై (ద్రోహము తలపకుండుట అను నీ యేడును లక్ష్మిని పంపొందించునవి. అనంవిభాగీ దువ్చాత్మా క్ర తఘ్లో నిరప(సః తాద్భు బరాధిపో లోక్‌ వర్దనీయో నరాధిప, 3 రాజా! తనవారికి పెట్టక కుడుచువాడు, దుష్టబుద్ది, కృతఘ్నుడు, సిగ్గు మాలినవాడు నగు రాజును పోనాడవలయును. న చ రాత్రా సుఖం శేతే ససర్పు ఇన వేళ్ళని, / యః కోసయతి. నిర్లోషం సదోషో ఒభ్యన్తరం నమ్‌. క తనయందు దోషము లన్నియు నుండగా ఏ తప్పులు లేని తనవారిక అలుకపుట్టించు నరుడు పామున్న యింటి యందువలె రాత్రి సుఖముగా నిద్రింపదు. యేషు దుష్టేషు దోషు స్యా ద్యోగ క్షేమస్వ భారలో ॥/ సదా (న్రసొదనం తేషాం దెనతానా మివాబచరేల్‌. ఎవరు చేటొందినచో తన యోగక్షేమములకు చేటు కలుగునో అట్టివారిని: దేవతలను వలె, ఎల్లవేళల, ప్రసన్నులను చేసికొనవలయును. నవత ననననత నన 387 _ పరివారణమ్‌ - పరివారమును - బంధుమిత్రులను - అండదండలను. 38. _సమిధః - పుడకలు - వృద్ది పొందించునవని తాత్సర్యము. 39, అసంవిభాగీ - పంచి యీయనివాడు - తనపై ఆధారపడి (బ్రదుకువారికి ఒసగక స్వయముగా తినువాడు. 41. దుష్టేషు - రాజువలన చేటు పొందినవారనిభావము.

శ122 విదురనీతిః

యే౭ర్జాః స్త్రీషు నమాయుక్తా ప్రమత్రపతితేము చ

యేచానార్యే నమూసక్తా: స్తే తో సంశయం గతాన త్తం

(స్త్రీలోయందు, మైమరపువారియందు, చెడినవారియందు, నీచులయందు ఉన్న అర్ధము లన్నియు సంశయగగ్రస్తములే.

యత్ర స్త్రీ య్యతో కితనో బాలో యతానుళశాసీతా

నుజ్దన్తి తే నళా రాజు న్ఫద్యా నుళ్ళప్థనా ఇవు ఉం

(స్త్రీ జాదగాడు, బాలుడు శాసించువారైనచో జనులు, నదిలో రాలతెప్పలవలె, పట్టుతప్పి మునిగిపోవుదురు.

(ప్రయోబనేషు యే నక్తా న విశేషేషు భారత

తా నహం పణ్జీతా న్మన్వే విశేషా వొ (స్రనల్లిన. శ

పనిపడినప్పుడు ఆదుకొనువారు, తక్కినపుడు దూరముగా నుండువారు నగు జనులను నేను పండితులుగా పరిగణింతును. అట్టు కానివారు ఊరక (లొక్కిసలాడువారగుదురు.

యం (స్రళంనల్తి కీతవా యం (వళంన్వ్తి చారణ్మా

యం (ప్రళంనర్తి బనక్సో న స జీవతి మానవు డ్ర్‌

జూదగాండ్రు. సోత్రపారకులు, వేళ్యలు ఎవనిని పాగడుదురో వానికి బ్రదుకు లేదు.

నొత్వా లాన్‌ వరమేష్వాసాన్‌ వొజ్జవా నమితొజున,

ఆవొతం భార తైళ్ళుర్వం త్వయా దుర్యోధనే మవాల్‌. ఉర

42. సంశయం గతా: - ప్రయోజనము కలుగుట సందేహాస్పదమని భావము.

43. _అశళ్ళ్మప్లవా: - రాలతో చేసిన నావలు లేక తెప్పలు.

44 విశేషేషు - పనిచేయువారు ఉండవలసినదానికంటె నెక్కువగా ఉన్న సందర్భములందని భావము; (ప్రసజ్షినః - ప్రసంగ మనగా సంఘర్షము తొక్కిసలాట - అది చేయువారు - పని పాడు చేయువారని తాత్పర్యము.

ఉర్‌. (ప్రశంసన్తి - ధనముకోసము పొగడి వానిని పీడించుకొని తిందురని భావము.

షమ్టాధ్యాయము 123 రాజా! గొప్ప విలుకాండ్రు, గొప్ప తేజస్సుగలవారు నగు పొండవులను వదలి, నీవు గొప్పదియగు ఐశ్వర్యమును దుర్యోధనునియందుంచితివి. తం (దక్ష్యసి సరిభప్టం త్‌స్తైల్త్ర మచిరాదివు ఐళ్ళుర్భ్దామదనంమూఢం బలిం లోక(త్రయాదిను లీ ఐశ్చర్యమదముచే కన్ను గానని బలిచక్రవర్తి మూడులోకములలో నిలువ జాలనివిధమున ఆ దుర్యోధనుడు త్వరలోనే సర్సనాశనము చెందును. నీవది చూతువు. ఇతి శ్రీమహాభారతే ఉద్యోగ పర్వణి ప్రజాగరపర్వణి విదురవాక్యే అస్టత్రింశోధ్యాయ: ఇది శ్రీమహాభారతము ఉద్యోగపర్వమున ప్రజాగరపర్భమున విదురవాక్యముగల ముప్పదియెవిమిదవ అధ్యాయము. ఇళళి 46. తస్మాత్‌- ఆకారణమున; అచిరాదివ - త్వరలోనే; సరనాశనము దాపురించినదని హెచ్చరిక.

"7

ధృతరాష్ట్ర ఉవాచ - ధృతరాష్షు డిట్టు పలికెను.

అనీళ్ళురోఒయం వురుషో భవాభవే

నూతప్రోతా దొర్దుమయీన యోష్మా, ధాతా దిషప్టస్వ వశే క్పతోఒయం తస్మాబ్‌ నద త్వం (శవణే ద్ధుతో ఒవామ్‌, శ్ర

నాయనా! కలిమిలేములందు పురుషునకు స్వాతంత్ర్యము లేదు. త్రాడుకట్టి లాగుచున్న కొయ్యబొమ్మవంటివాడు. బ్రహ్మదేవుడు సంతన దైవమునకు వశము చేసియున్నాడు. కావున నీవు చెప్పుచుండుము. నేను ధైర్యముతో వినుచుందును. విదుర ఉవాచ - విదురు డిట్టు చెప్పెను.

అద్రాప్తకాలం వచనం బృ్బవాన్సుతి రపే (బువన్‌,

లభతే బుద్ద్ర్యవజ్ఞాన మవమానం చ భారత, 2

అసందర్భమగు మాట పలుకుచు బృహస్పతిభైనను, బుద్దిహీనతను, అవమౌనమును పొందును.

(ప్రియో భవతి దానేన ప్రియవాదేన చాపర్క

నున్త్రమూలబలే నాన్వో యః ప్రియ: (ప్రియ ఏవ ను త్రి నల్‌ అసి్యర - పరతంత్రుడు; భవాభవే - కలిమిలేములయందు; సూత్ర (ప్రోతా-

త్రొటికి గ్రుచ్చి! దొారుమయీ - చెక్కతో చేసిన; యోషా ఇవ - బొమ సవల, 0

వద - నీవు ప్పుచుండుము అనగా నన్ను నిందింపవలదని భావము; ర్వి

ధృతి - అన్నిటిని భరించు శక్తిగలవాడు. 2. బుద్ద్యవజ్ఞానమ్‌ - బుద్దికి అవమానము. 8. _ ప్రియోభవతి - దానాదులవలన ప్రియుడైనవాడు అవి లేనిచో అప్రియుడగును,

అట్టుగాక నిర్యాజముగా ప్రియుడైన వాడు ఎన్నిటికిని ప్రియుడే అగునని

భావము. నసకట్టడ ననియు సూచన,

సప్తమాధ్యాయము క్షే25 ఒకడు దానమువలన ప్రియుడగును, మరియొకడు ప్రియములు పలికి

'ప్రియుడగును. వేరొకడు మంత్రబలముచేతనో, మూలబలముచేతనో ప్రియుడగును.

కాని నిజమైన ప్రియుడెన్నటికిని ప్రియుడే. ద్వేష్పో న సాధు ర్ధనతి న మేధావీన పజ్జీత,

(ప్రియే శుభాని కార్యాణీ ద్వేష్యే పాపాని వైన నా. త్తే నరుడొకనిని ద్వేషించునేని వానియందున్న మంచితనమును, తెలివిని, పాండిత్యమును ఒప్పుకొనడు. ప్రియుడైనచో కార్యము లన్నియు శభములే. ఇప్పుడు కానిచో అన్నియు పాపములే. ఉక్తం మయా జూలతనూతే 2పీ రాజన్‌ దుర్యోధనం త్వజు పుతం త్వమేకమ్‌, తస్య త్వాగాల్‌ పుతళతన్య వుద్ధి- రస్వాత్యాగాల్‌ పుతళతస్వ్య నాళు ల్‌ రాజా! నేను దుర్యోధనుడు పుట్టినప్పుడే వీని నొక్కనిని విడువుము. వీనిని వనదలుటవలన నూరుగురు కొడుకులు సపెంపొందుదురు. వీనిని విడువకున్నచో నూరుగురు నాశనమగుదురు - అని చెప్పితిని, న వద్ధి రవుమ్యన్తవ్వా యా వుద్ధిః క్షయ మానహేల్‌్‌ క్షయో౭పీ బవాుమున్తన్యో యం లబ్బ్రా బవు నాళయేల్‌. 7 మహారాజా! వృద్దిగా పరిణమించు క్షయము క్షయము కాదు. ఏది లభించి అధికమును నశింప జేయునో అదియే ఇట క్షయ మనదగును.

4. ద్వేషముగలవాడు దానినే చూచును గాని మంచితనము మొదలగు దానిని చూడడని భావము. తొను వలచినది రంభ యన్నట్టు తన కిష్టము కానిచో మంచితనము మొదలగునవి యున్నను లేనట్టు; ఇష్టమైనచో లేకున్నను ఉన్నట్టు చెప్పును,

వృద్దిః - ధనాదులు పెంపొందుట; క్షయః - ధనాదులు తరిగిపోవుట

126 విదురనీతి: నమ్బుద్దా గుణత: కేచి ద్ధన్న్తి ధనతో 2ఒపరే, ధనవ్ఫడ్డాన్‌ గుణై ర్హీనాన్‌ దృతర్యాస్ర వివర్హయ. తి కొందరు గుణములే గొప్ప సంపదగా గలవారు. మరికొందరు ధనముతో సంపన్నులు, ధృతరా్ట్రా! ధనముతో గొప్పవారై గుణములు లేనివారలను విడిచి పుచ్చుము. ధృతరాష్ట్ర ఉవాచ - ధృతరాష్ట్ర డిట్లు పలికెను. సర్పుం త్వ మూాయతీయ్యుక్తం భాషసే (పాజైగంమతమ్‌ న బోత్ఫహే సుతం త్యక్తుం యతో ధర్మ స్తతో జయః త్రి నీవు బుద్ధిమంతు లంగీకరించు విధముగా అంతయు తుదికి మేలొనరించు దానిని చెప్పు చున్నావు. కాని నేను కొడుకును విడువజాలను. ధర్మ మెటువైపో జయమటువైపే అగుగాక! విదుర ఉవాచ - విదురు డిట్టు చెప్పెను. అతీన గుణనంనన్లో న జాతు వినయాన్సిత్క, నునూక్ష్మముపి భూతానా మసమర్ర ము పేక్షతే, 20 గొప్ప గుణములు సమృద్దిగా గలవాడు, వినయముతో కూడిన వాడు నగు నరుడు ప్రాణులకు వాటిల్టు అతి సూక్ష్మమగు పీడను కూడ ఎన్నటికిని ఒప్పరికింపడు. వరాపవాదనిరతా: వరదుఃఖోదయేషు చ వరస్సరవిరోధే చ యత్తే సతతోళ్జితా. శే కొందరు ఇతరులను తూలనాడుటలో ఆసక్తికలవారు, ఇతరులకు దుఃఖమును పుట్టించుటలో, ఒకరికొకరికి కలహములు పెట్టుటలో ఎల్లవేళల జాగరూకులై యత్నించుచుందురు. 9. _ ఆయతియుక్తమ్‌ - భావికాలమున మేలు చేయుదానిని; ప్రాజ్జసంమతమ్‌ = గొప్ప తెలివికల వారందరు అంగీకరించుదానిని. 10. నీవు వదలకున్నను మిక్కిలి గుణసంపన్నుడైన ధర్మరాజు నీ కొడుకును ఉపేక్షింపడు సుమా! అని హెచ్చరిక, 11,12,13, పోనీ కొడుకును వదలజాలనిచో తంపుల మారివారగు కర్ణశకున్నాదులన్థైన వదలుము, బాగుపడెదవను తాత్పర్యముతో ఈ శ్లోకములు చెప్పుచున్నారు.

సప్తమాధ్యాయము 127 నదోషం దర్భనం యేషాం సంవాదే సుమవాద్ధయమ్‌, అర్జాదానే మవోన్‌ దోష (దానే చ మహాద్ధయమ్‌. 22 అట్టివారిని చూచుట పాపము. వారితో కలిసియుండుటవలన గొప్పభయము పుట్టును. వారినుండి ధనము కొనుటయు, వారికి ధనమిచ్చుటయు పెద్ద కీడు. యే వై భేదనళీలాస్తు నకొనూ ని(స్తపాః ఠా యే పాపా ఇతి విఖ్వాతాః సంవాసే వరిగర్హితా, శ్రా కొందరకు తంపులు పెట్టుటయే స్వభావము. అట్టివారు స్వార్థపరులు, సిగ్గులేనివారు, మొండివారు, పాపులుగా లోకమరతయు చెప్ప్తుకొనుచుండును. అట్టివారు సహవాసవిషయమున బొత్తిగా పనికిరానివారు. యుక్తా శ్యాన్వై రృవోదోషై ర్యే నరాస్త్రాన్‌ నివర్హయేల్‌, నివర్తమానే సొవార్టే వ్రీతి ర్లీచే ప్రణళ్ళతి. శైజ మహాపాపములతో సంబంధముగల నరులను విడువనే వలయును. స్నేహము కలిగించిన కారణము మరలిన పిదప నీచునియందు ప్రీతి రూపుమూసిపోవును. యా బైన ఫలనిర్హుతి : సౌవ్వాదే చైవ యత్సుఖమ్‌, మై[త్రివలన రానగు ఫలము, మై(త్రయందుండు సుఖము కూడ నశించును, యతతే చాపవాదాయ యళల్దు మూరభతే క్షయే, అల్సే వ్యవకుతే మోనోన్షు శాన్తి మధిగబ్భతి. శ్‌ అట్టినీచుడు లేనిపోని నిందలు వేయుటకై ప్రయత్నించును. మన వినాశమునకు యత్నము మొదలిడును. ఒడ లెరుగక ఏ కొంచెము లెపకారము తోడనో శాంతిని పొందడు, తాద్భుళై నంగతం నీవై ర్హుళంసై రకు తాత్ళభిః నిళమ్యు నివుణం బుద్ధ్యా విద్వాన్‌ దూరా ద్వానర్హయేల్‌. శే 'క్రూగులు, హృదయము లేనివారు నగునట్టి నీచులతో సంబంధమును జాగ్రత్తగా బుద్దితో విచారించి తెలివిగలవాడు దూరముగా వదలివేయనలయును. 14 _ సౌహార్టీ - మైత్రికిగల హేతువు; నివర్తమానే సతి - మరలిపోగా, 16 సంగతమ్‌ - సంబంధమును: నిశమ్య - విచారించి.

128 విదురనీతి: యో జ్ఞాతి మనుగ్బన్లోతి దరిద్రం దీన మాతురమ్‌, న వుతపళుభి ర్యద్ది: శ్రేయ శ్చాన్వ్య్య మళ్ళుతే. 4 దరిద్రుడు, దీనుడు, రోగి అయిన తన కులమువానిని చేపట్టువాడు పుత్రులతో పశువులతో వృద్దిపొందును. అంతములేని (శ్రేయస్సు పొందును. జ్ఞాతయో వర్రనీయా స్రెర్య ఇచ్చ న్యాత్మన: శుభమ్‌, పతి కులవ్ఫద్దిం చ రాజేన్ధ తస్మాల్‌ సాధు సమాచర, (శ్రేయసా యోక్ష్యతే రాజన్‌ కుర్వాణో జ్ఞాతినత్కి యామ్‌. శే తమ మేలుకోరువారు, కులవృద్దిని కాంక్షించువారు జ్ఞాతులను పెంపొందింతురు. కాన రాజేం(ద్రా! దానిని లెస్సగా ఆచరంపుము. జ్ఞాతులకు వు చేయువాడు శ్రేయస్సు పొందును. విగుణా వ్యాపి సంరక్ష్యా జ్ఞాతయో భరతర్షభ, కింవున ర్లుణన్యన్త స్తే త్య(ల్తు సాదాభికాజ్డణ 20 జ్ఞాతులను గుణము లేనివారి నైనను రక్షింపవలయును. నీ అను[గ్రహము కోరుచున్న గుణవంతులగు ఆ పొండవుల సంగతి చెప్పనేల? (సాదం కురు వీరాణాం నొజ్జవానాం విశావ్వు త్తే దీయన్తాం (గ్రానుకాః కేచిత్రేషాం వుత్య్యర్హ మీళ్ళుర 22 రాజా! సమర్జ్భుడొ! వీరులైన పాండవులయెడ అను[గ్రహము చూపుము. వారి 'బ్రదుకునకై కొన్ని చిన్న పల్లియల నైన నిమ్ము. వనం లోకే యళః (ప్రాప్తం భవిష్యతి నరాధిన, రాజా! ఇట్టైనచో నీకు లోకమున కీర్తి దక్కును. వృద్ధేన హి త్వయా కొర్వం పుతాణాం తాత శాసనమ్‌, మయా చాపీ హితం వాచ్యం విద్ధి మూం ల్వద్ధితైషిణమ్‌. 22 నీవు పెద్దవాడవు. కొడుకులను అదుపున పెట్టుకొనవలయును. నేనును నీకు మేలైన మాట చేప్పవలయును. నేను నీ మేలు కోరువాడ నని యెరుగుము. జ్ఞాతిభి ర్విగవా స్తోత న క్షర్తన్యః చుభార్థినా, నుఖాని నవా భోజ్యాని జ్ఞాతిభి ర రతర్షభ

సప్తమాధ్యాయము 129

తనకు శుభము కోరువాడు తన కులమువారితో ఎన్నడు విరోధము "ెట్టుకొనరాదు. సుఖములను జ్ఞాతులతో కలసి ఆనుభవింపవలయును.

సంభోజునం నంకథనం నంధ్రీతిళ్ళు వరస్పురమ్‌,

జ్ఞాతిభిః సవా కార్వాణి న విరోధు కదాచన 25

జ్ఞాతులొకరికొకరు కలిసి చక్కగా భుజించుట, ప్రియములు పలికి కొనుట, ప్రీతినాందుట అనునవియే చేయవలయును. ఎన్నటికిని విరోధము సపెట్టుకొనరాదు.

జ్ఞాతయ స్తారయ్యన్తీవా జ్ఞాతయో మజ్రయన్తి చ

నువ్చుత్తా స్తారయాన్రీవా దుర్షుత్తా మబ్దయన్తి చ 25

జ్ఞాతు లొకరినొకరు ఇహలోకమున తరింప్రజేసి కొందురు. ముంచు కొనుటయు జరుగును. మంచి నడవడి గలవారు తరింపజేయుదురు. చెడు నడవడి గలవారు ముంచి వేయుదురు.

నువ్చుత్తో భన రాజ్యేన పొజ్జవాన్‌ (ప్రతి నమూనద

అధర్షణీయ: శ్యతూణాం తైర్వుత స్వం భవిన్యని. 26

రాజేంద్ర! మన్నన నాసగువాడా! పొండవుల విషయమున మంచివాడవుకమ్ము. వారితో కలసి యున్నచో నిన్ను శత్రువులు అణపజాలరు.

శ్రీమన్తం జ్ఞాతి మూసాద్య యో జ్ఞాతి రవసీదతి,

ది్యగనాస్తం మృగ ఇన న వీన స్తస్య నిన్హతి, 27

శ్రీమంతుడగు జ్ఞాతిని పొంది వానిని చెడగొట్టుజ్ఞాతి మృగమును చంపు విషపు బాణముగల బోయ వంటివాడు. శ్రీమంతుడైనను వాడు ఆ పాపమును పొందును.

నశ్చాదపీ నర (శ్రేష్ట తవ తాపో భవిష్యతి,

తాన్‌ నా వాతాన్‌ సుతాన్‌ వా పీ (శుత్తా తదనుచిన్త్యయ. 28

25, తారయన్తి - ఆపదలలో గట్టెక్కింతు రని భావము; మజ్జ్ఞయన్తి - ఆపదలు కలుగునట్లు చేయుదురని భావము.

27. దిగ్రహస్తమ్‌ - విషము పూసిన బాణము చేతియందుగల; మృుగమును చంపిన పాపమును బోయవాడు పొందినట్టు జ్ఞాతిని చెరచిన పాపము జ్ఞాతి పొందునని భావము.

28. యుద్దము జరిగినచో రెండు విధముల నీకే నష్టమని భావము.

9

130 విదురనీతిః వారుగాని నీ కొడుకులు గాని చచ్చిరని విని పిదప నీవు దుఃఖపడుదువు, దానిని అనుక్షణము స్మరింపుము. యేన ఖట్వాం సమారూఢ: పరితప్వేత కర్మణా, ఆదా నేవ న తత్‌ కుర్వా దధ్రువే జీవితే నతి, 29 ఏపని చేసిన చివరకు మూలగదిలో మంచమెక్కి కుమిలిపోవలసివచ్చునో ఆ పనిని ముందే చేయకుండవలయును. (బ్రదుకు స్థిరము కాదుగదా! న్‌ కళ్ళి న్నా సనయతే వున్యూ నన్యత్రో భార్గవాల్‌, శేషసంట్రతివత్తి స్తు బుద్ధిముత్నేవ తిష్టతి. 30 ఫ్గాచార్యుని వదలినచో తక్కిన మానవమాత్రుడు నీతిమాలిన పనులు చేయడనిలేదు. కాని సందర్భమునకు తగినట్టు చక్కదిద్దుకొనుట బుద్దిమంతుల యందే యుండును. దుర్యోధనేన యద్యేతత్‌ పాపం తేషు పురాక్సుతమ్‌, తయా తత్క్యు) లవుద్దేన (సత్యానేయం నరేళ్ళురు 31 పాండవుల విషయమున మునుపు దుర్యోధనుడు చేసిన పాపమును కులము పెద్దవు నీవు మరలింపవలయును. తాం స్వం వదే (ప్రతిష్పాప్వ లోకే విగతకల్మపష, భవివ్యస్‌ నరశ్రేస్ణ వూజనీయో మనీషిణామ్‌. 32 29. _ ఖట్వాం సమారూఢః - శోకగృహమున మంచమెక్కి 30. _ భార్గవాత్‌ - నీతిశాస్త్రకర్తటైైన శుక్రుని కంటె; అన్యత్ర - ఇతరుడు; పుమాన్‌ - పురుషుడు; న అపనయతే - నీతిమాలిన పని చేయడు; ఇతి న - అని లేదు. మానవుడన్న తర్వాత ఎప్పుడైనను నీతిమాలిన పని చేయక తప్పకపోవచ్చు నని తాత్పర్యము. శేషసంప్రతిపత్తిః - శేషస్య - మిగిలిన దానియొక్క; సం'ప్రతిపత్తిః

• వచోరేణ; తు - మాత్రము; బుద్దిమత్సు, ఏవ - బుద్దిమంతులయందే తిస్టతి
• నిలుచును. పొరపాటుననో, క్రోధాదులవలననో ఒక సమయమున తప్పుడుపని చేసీనను, అయినదేదో అయినది, మిగిలిన దానిని నరిచూచుకొని తప్పుదిద్దుకొనవలయునను భావన బుద్దిమంతులలో నుండును. మీరట్లు భావింపకుండుట వలన బుద్దిహీనులుగా లెక్కకు వత్తురని అధిక్షేపణ.

32. పదే ప్రతిష్టాష్య - రాజ్యభాగము నొసగుటచేత సిరులను గావించి.

సప్తమాధ్యాయము 131 పాండవులను నీవు తగు తావున నెలకొల్పినచో రాజోత్తమా! నీ పాపము తీరును. బుద్దిమంతులు నిన్ను కొనియాడుదురు. నువ్వావ్వాతాని ధీరాణాం ఫలతః పరిచిన్య్య యః అధ్యవస్వతి కార్యేషు చిరం యశళసి తిష్టతి. 33 ధీమంతుల చక్కని మాటలను ఫలములను బట్టి చక్కగా విచారించి పనులయందు నిర్ణయము పొందువాడు బహుకాలము కీర్తితో నిలునగలడు. అనసమ్యు శుసయ్యుక్తం పొ జ్ఞానం నుకుళలై రప, ఉపలభ్యం చావిదితం విదితం చాననుష్టీతమ్‌. తె పండిన ప్రజ్ఞ కలవారు ఉపదేశించిన జ్ఞానము కూడ ఒక్కొక్కవేళ, పనికిరానిదే యగును. ఏలయన ఉపదేశించినది యేదో వానికి తెలియరాదు. తెలిసినను ఆచరింపడు. పాపోదయఫలం విద్వాన్‌ యో నారభతి వర్ధతే, పాపమునకు కారణమైన ఫలమొసగు కర్మమును చక్కగా నెరిగి మొదలిడనివాడు వృద్దిలోనికి వచ్చును. యన్తు పూర్వళ్ళు తం పాప మవిన్సు శ్వానువర్తతే. క్‌ అగాధపజ్ళో దుర్మేధా విషమే వినిపొత్యతే, తే మునుపుచేసిన పాపమునందలి బాగోగులను విమర్శింపక దానినే మరల మరలచేయు పాడుబుద్దివాడు ఘఫోరమగు లో తెరుగరాని బురదలో పడవేయబడును. నవస య కక న కనక కన ననన నన క ంచి 33. _ధీరాణామ్‌ - బుద్దిబలముతో ఉపదేశించువారి; సువ్యాహృణాని - మ పలుకులను; అధ్యవస్యతి - నిశ్చయము చేయును - జే ఛీలములనొ సగు పనులను (ప్రారంభించువానికి స్థిరమైన శ్రీర్తి కలుగునని భావము. 34, నా వంటివాని ఉపదేశము నీవంటి వానియందు పనికిమాలిన దగుచున్నదను వేదన యిందు వ్యక్తము. 5. _పాపోదయమ్‌ - పాపమును పుట్టించు ఫలముగల కర్మమును: యః లే ఆరభతే - ఎవడు మొదలు పెట్టడో; సః - వాడు; వర్షతే - వృద్ధి పొందును. పబ్కె

• నరకమునందు, అవిమృళ్య - విచారింపక; అనువర్తతే - మరల వదలక చేయుచుండును.

132 విదురవీతిః నున్తభేదస్వ షట్‌ (సొజ్జో ద్వారా లీమాని లక్షయేత్‌, అర్జస్వన్హతికామళ్ళు రక్షే దేతాని నిత్యళఃన తర తెలివిగలవాడు మంత్రము చెడు ఈ దారు లారింటిని గుర్తిపవలయును.

అర్హము లెడతెగకుండ సొందుగోరు వా డీయారింటిని క్షణమైన ఏమరక

రక్షించుకొనవలయును.

నుదం న్వున్లు మవిజ్ఞాన మాకారం చాత్మునంభనమ్‌,

దుష్టామాత్వేస్తు వ్యిళన్ఫుం దూతా చ్చాకుళలాదపి, 37

మదము, నిద్ర, చక్కని యెరుక లేకుండుట, తననుండి యేరుడు ఆకారము, దుష్టముంత్రులయందలి నమ్మకము, నేర్పులేని దూత - ఇవి మంత్రమును చెడగొట్టు ఆరు ద్వారములు.

ద్వారాణ్వేతాని యో జ్ఞాత్వా సంవుణోతి సదా న్ధుప,

(తివర్గాచరణే య్యుక్తు స శ్యతూ నధితిష్షతి. 38

రాజా! ఈ దారులను చక్కగా నెరిగి ఎల్లపుడు మూసినవాడు ధరా శర్ధకామముల నిర్వహణలో యోగ్యుడై శత్రువులను లొంగదీసికొనును.

న వై (వ్రత మవిజ్ఞాయ వుద్దా ననువసేవ్యు చ

దర్శార్డా వేదితుం శక్వౌ బ్బవాస్పుతినమై రపి. త

స్‌ చ్‌

శాస్త్రము నెరుగక, పెద్దలను సేవింపక బృహస్పతియంతటివారు కూడ ధర్మార్ధముల నెరుగజాలరు.

నష్టం నముదే పతితం నస్ట్రం వాక్తా మళ్ళుజ్వుతి,

అనాత్మని (శుతం నస్ట్రం నస్ట్రం వుతో మనగ్శికమ్‌. త్తి

36. అర్హసంతతికామః - అర్ధములు ఎడతెగకుండ నందగోరువాడు.

37. మదమ్‌ - మద్యము త్రావుటవలన నేర్పడు తలతిరుగుడు; లేక మనసు నిలకడలేనితనమీు: అవిజ్ఞానమ్‌ - శ్వరవుల గూఢచారుల స్లితిగతుల నెరుగకుండుట; అత్మసంభవమ్‌ ఆకారమ్‌ - కన్ను, మొగము మొదలగువాని వికారములు - ముఖమున వగు కొంచెపు మార్పుకూడ పరుల దూతలకు భావముపట్టి యిచ్చునని భావము,

38. (శ్రుతమ్‌ - శాస్త్రమును.

39. అనాత్మని - ఆత్మజ్ఞానసొధనమగు ఇంద్రియ నిగ్రహము లేనివానియందు.

సప్తమాధ్యాయము 133 సముద్రమున పడిన వస్తువు, విననివానికి చెపిన వాక్యము, అత్మర్హస్థి లేనివానికి లభించు శాస్త్రజ్ఞానము, అగ్నియందు పడని హా మ(ద్రవ్యము నిష్పలము యగును. మత్వా పరీక్ష మేధావీ బుద్దా సంపొద్య చానక్పుల్‌, (శ్రుత్వా దృవ్వా ధ విజ్ఞాయ (సొక్లైర్మై(తీం నమాచరేత్‌. ల! బుద్దిమంతుడగు నరుడు ఉపపత్తులతో పరీక్షించి, అనుభవముతో మఖ మాటికి చేయదగినదని నిశ్చయించుకొని, పరులవలన విని, స్వయముగా చూలు చక్కగా ఎరిగి బుద్దిమంతులతో మైత్రి చేయవలయును. అక్తీర్తిం వినయో వాన్తి వాన్యనర్థం సరాక్రమః లో ౮ న్‌ శై వాన్తి నిత్యం క్షమా (క్రోధ మాచారో నాన్యులక్షణబు. వినయము అపకీర్తిని రూపుమాపును. పరాక్రమము కీడును తొలగద్రోయును. ఓర్పు క్రోధమును చంపును. ఆచారము చెడు నడవడిని నాశనము చేయును. వరిచాదేన క్షేతేణ వేళ్ళునా సరిచర్వయా, శ సరీక్షప్‌ కులం రాజన్‌ భోజనాచ్చాదనేన చ ఉపయోగించు భోగవస్తువులు, జన్మస్టానము, ఇల్టు ఆచారము, భోజనము, కట్టుగుడ్డలు అనువానితో కులమును పర్‌క్షింపవలయును. ఉపస్థితస్య కామన్య (ప్రతివాదో న విద్యతే, ॥ అపీ నిర్ముక్తదేవాన్య కాముర్తక్తస్వ కం పునః దేహమునందు. అభిమానము వదలుకొన్నవాడును స్వయుగ్గౌ ట్‌ పదార్థములందు అనురాగము కలవాడగుచున్నాడు. ఇక నిలువెల్ల క్‌రి విషయమున అపవాద ముండునా? న తనననననక ననన నాం 41. మత్యా - మననముచేత - యుక్తులను మాటిమాటికి భావించుటచేత ర్య -తన 'అనుభవముచేత; సంపాద్య - చేయదగినదా కాదా అని నిర్ణయిం గా 'ప్రత్యా _ విని - యితరులవల్‌న నని యర్హము; ద బీ లుగా ఆకారిమునుబట్టి చూచి; విజ్ఞాయ - తిరిగి ఆవలీవాని ్రొజ్జల్వ్‌ ఎరిగి. 43. _పరిచ్చదేన - భోగవస్తువుల సముదాయముచేత; క్షేత్రేణ - జన్మస్టానముచేత; పరిచర్యయా - ఆచారముచేత,

134 విదురవీతిః (పొజ్జోప సేవితం వైద్యం ధార్మికం (్రీేయదర్భునమ్‌, మి(తోన్తన్తం నువాక్తృం చ నువ్వాదం పరిసాలయేల్‌. తక్‌ తెలివిగలవారు ఆదరించు విద్యావంతుడు, ధర్మమార్గమున ప్రవర్తించు వాడును, చూచుటకు ప్రియముగా నుండువాడును, మిత్రులు కలవాడును, మంచి మాటలు చెప్పువాడును అగు మిత్రుని ఎల్లవేళల రక్షించుకొనవలయును. దుమ్మలీనః కులీనో వా నుర్యాదాం యో న లబ్బాయేల్‌, ధర్మా పేశ్తో న్ఫుదు (ర్రీమూన్‌ న కులీనళతా ద్వరః ళం చెడుకులమునందు పుట్టినవాడైనను, మంచికులమున పుట్టినవాడైనను తన హద్దులు మీరకుండువాడు, ధర్మమునందు గట్టి నిష్టకలవాడు, మెత్తనివాడు, పాపపు పనులకు సిగ్గుపడువాడు నగు నరుడు సత్కులమున పుట్టిన వందమంది కంటె మిన్న యగును. యయో శ్చిత్తేన వా చిత్తం నిభ్బతం నిభ్బతేన వా నమేతి (ప్రజ్ఞయా (ప్రజ్ఞా తయో తీ న జీర్వతి. త్త? చిత్తము చేత చిత్తము, రహస్యము చేత రహస్యము ప్రజ్ఞ చేత ప్రజ్ఞ ఏ ఇద్దరకు కలియునో వారిరువురి స్నేహము చెడదు. దుర్చుద్ధి ముళ్టు త్యనజ్ఞం ఛన్చుం కూసం త్ధజైరివ నివర్హయీత మేధావీ తస్మేన్‌ మైత్రీ సణళ్వతి శి చెడుబుద్ది కలవాడు, మంచి వివేకము లేనివాడు, గడ్డి అల్టుకొన్న నూతివలె హృదయమెరుగీరాని వాడు నగునరుని బుద్దిమంతుడు వదలివేయవలయును. వానియందు స్నేహము తప్పక చెడును. అనలిప్తేషు మూర్టేషు రౌదసావాసికేషు చ తజైైవాపేతధర్శేను న మైత్రీ మాచరేద్‌ బుధః శి 45. ప్రాజ్ఞ ఉపసేవితమ్‌ - బుద్ధిమంతులచేత మన్నింపబడునట్టి; వైద్యమ్‌ - విద్యకలవానిని; సువాక్యమ్‌ - ప్రియములు, హితములు పలుకువానిని; 47. _చిత్తమ్‌ - ఫైకి తెలిసిన ప్రవృత్తి; నిభృతమ్‌ - పైకి తిలియరాని రహస్య ప్రవృత్తి! (ప్రజ్ఞా విశేషముగా విషయముల నూహింపజాలు శక్తి 49, _అవలిప్తేషు - గర్వముతో విర్రవీగువారియందు; రౌద్ర, సాహసికేషు - కోపము, తొందరపాటుతనము ఎక్కువగా గలవారియందు.

తలబిరుసువారు, మూర్చలు, కోపిష్టులు, తొందరపాటువారు, ధర్మము పొటింపనివారు నగు మనుజులయందు బుద్దిమంతుడు మైత్రిని నెరపరాదు. క్రుతజ్ఞం ధార్మికం సత్య మక్షదం ద్రఢభక్తికమ్‌, జీత్యేనియం స్థితం స్టిత్యాం మిత్ర నుత్వాగి చేవ్యతే. ల్‌/ి మి(త్రుడనువాడు కృతజ్ఞుడు, ధార్మికుడు, సత్యము తప్పనివాడు, నీచత లేనివాడు, చెదరని భక్తికలివాడు, ఇంద్రియములను 'జయించిన్‌వాడు, 'మేరలు మీరనివాడు, ఆపదలయందు వదలిపోనివాడు కావలయును. ఇన్రియాణా మనుత్సర్లో మృత్యునాపి విశిష్యతే, అత్యోర్టం వునరుత్సర్గః సాదయేద్‌ దైనతాన్యసి, ర్‌ ఇం(ద్రియములు విషయములపై పోకుండ నిలుపుట మృత్యువుకంటె గొప్పవిషయము. కాని మిక్కిలిగా (ప్రవర్తించుట దేవతల నైనను నాశనము చేయును. మూర్హవం సర్వభూతానా నుననూయా క్షమా ధృతిః ఆయుస్వొణీ బుధాః ప్రావు ర్మితాంళాం చావినూననా, వై (ప్రాణులన్నింటియందును మెత్తదనము, అసూయ లేకుండుట, ఓర్పు, ధైర్యము, మి[త్రుల నవమానము చేయకుండుట అనునవి ఆయువును పెంపారిటీంిచేనసీ పండితులు చెప్పుదురు. అసనీతం నునీతేన యో౭ర్ధం (స్రత్వానినీవత్తే నుతి మాస్తాయ నుధ్దుఢాం తదకాపురువ్యనతమ్‌. 5 50. స్థిత్వామ్‌ - హద్దులో; స్పితమ్‌ - ఉన్సవానిని; అత్వాగి - ఆపదలందు పేపలిహీనివానిని; న క్ర 51. _అనుత్సర్లః - ఉత్సర్గ మనగా విషయములందు ప్రవృత్తి - అది లేకుండుట - మృత్యునాపి విశవ్యతే - బొత్తుగా ఇంద్రియములను విషయములపై (ప్రసరింపకుండజేయుట చావుకంటె మైన్నయగు పని యని భావము; పునః- కాని; అత్యర్థమ్‌ ఉతగ్గః = ఏ కొంచిము అదుపులేక ఇచ వచ్చినట్టు ఇంద్రియములను విషయముల వెంబడి పోనిచ్చుట; దైవతాని, అపి వతేలబే కూడ; సాదయేత్‌ - నాశన మొనర్చును. 52, ఆయుష్యాణి = ఆయువును పెంపొందించునవి. 538. అపనీతమ్‌ - అన్యాముముగా చెడినదానిని; ప్రత్యానినీషతే = తిరిగి తెచ్చుకొనగోరుచున్నాడో;

136 విదురనీతి; అన్యాయముగా పోయిన అర్థమును మంచినీతితో, బుద్దిబలముతో తిరిగి పొందగోరుట ఉత్తమపురుషుల వ్రతము. ఆయత్వాం (ప్రతికారజ్ఞై స్తదాత్వే ద్ధఢనిళ్ళయః అతీతే కార్వశేషజ్డో నరో్నర్టైర్టు ప్రహాయతే, త్‌జ్త రాబోవుకాలమున వచ్చు అనర్థములను పోనాడు ఉపాయముల నెరిగిన వాడు, అప్పటి పనులయందు దృఢమైన నిశ్చయముగలవాడు, గడచిన సమయమున మిగిలిన కార్యములను బాగుగా గుర్రించువాడు నగు నరుడు పప్రయోజనములను కోల్ఫోవడు. కర్ణుణా మనసా వాచా యదభిక్షం నిషేవతే, ళం త దేవాసవార త్యేనం తస్మాత్‌ కల్వాణ నూచరేల్‌. క్‌ర్‌ పనితో, భావనతో, పలుకుతో దేనిని ఎల్లవేళల నరుడు పట్టి యుండునో అదే వానిని లాగుకొనిపోవును. కావున ఎల్లప్పుడు శుభమునే చేపట్టవలయును. మన్ధిలాలన్భునం యోగః (తుత ముత్హాన మార్ధవమ్‌, భూతి మేతాని కుర్వన్తి సతాం చాభీక్ట దర్భనమ్‌. త్‌ మంగళవస్తువులను తాకుట, సహాయములతో కూడియుండుట, శాస్త్ర జ్ఞానము,

(ప్రయత్నము, బుజుప్రవర్తనము, సత్స్పురుషులను మాటిమాటికి దర్శించుట అనునవి

శుభమును చేకూర్చును.

ర్‌త్త ఆయత్యామ్‌ - రాబోవుకాలమున; ('ప్రతికారజ్ఞః - వచ్చుకీడును తలగించుకొను ఉపాయ మెరిగిన వాడు - ముందుచూపు కలవాడని భావము; తదాత్వే ఎ వర్త్రమానకాలమున; దృఢనిశ్చయః: - దృఢమైన నిశ్చయజ్ఞానము కలవాడు. వచ్చిన దుఃఖములు అనుభవించిన గాని నళింపవు అని యెరిగి అవి వచ్చినపుడు మనసు చెదరని వాడు - అని భావము. ఆతీతే - గడచిన కాలము నందలి; కార్యశేషజ్ఞః - పనుల మిగులును గుర్తించువాడు - మిగిలిన పనులను మరవక పూర్తిచేయువాడని తాత్పర్యము.

56. మంగల - ఆలంభనమ్‌ - మంగళవస్తువులగు పెరుగు, గరిక, గోవు మొదలగు వానిని స్పృశించుట, యోగః-కలయిక-సహాయులను విడువకుండుట యని భావము; ఉత్చానమ్‌ - ప్రయత్నము; ఆర్జవమ్‌ - సక్రమముగా - మోసములేని విధమున - ్రవర్తించుట, అభ్‌దర్శనమీ - పలుమారులు చూచుట.

సప్తమాధ్యాయము 137 అనిర్వేదః (శియో మూలం లాభస్వ చ చభస్వ్య చు నువోన్‌ భవత్యా నిర్విళ్లుః సుఖం చాన్య్యమళచ్ళుతే. క్‌ (ప్రయత్నమును మానకుండుట లాభమునకు, శుభమునకు మూలమగును. అట్టు ఉద్యోగమును మాననివాడు గొప్పవాడగును. అంతములేని సుఖమును పొందును. నాతః శ్రీమత్తరం కిఖ్ళీ దన్యజ్‌ పథ్యతమం నుతమ్‌, (్రభవిష్షో ర్వధా తాత క్షమా నర్ష్యత సర్వదా, త్‌తి నాయనా! సమర్భునకు అన్నియెడల, అన్ని వేళల సహనము కంటె శుభమును గూర్చునది మరియొకటి లేదు. అన్నిటికంటె అది మిక్కిలి హితమైనది. డమే దళ్త్తః సర్వన్య శక్తిమాన్‌ ధర్మకారణాల్‌, అర్జానర్దౌ సమౌ యన్య తస్య నిత్యం క్షమా వొతొ. వ్‌ అసమర్హుడు అన్నింటి యెడల ఓర్సు వహించియుండవల్వయును. శక్తిమంతుడు ధర్మము కొరక్టే సహసేము హేటింపవతీయును. మేలు కీడులను సమముగా భావించువానికి ఎల్లవేళల సహనము మేలైనది. యత్‌ నుఖం సేనమానో 2పీ ఛర్మార్జాభ్యాం న వాయతే, కామం తదుపసేవేత న మూఢ(నత మాచరేల్‌. 60 ఏ సుఖము ననుభవించుచున్నను ధర్మార్థములవలన నరుడు చెడకుండునో దానిని ఇచ్చవచ్చినట్ట్లు అనుభవింపవచ్చును. కాని మొండివ్రతములు చేయరాదు. దుఃఖార్తేషు (ప్రనుత్రేషు నాస్తీకే వూలసేను చ న శ్రీర్వున త్యదాన్తేషు యే బోత్సావానివర్ణితొని మ నన వలన మయ ాలతావనాలడాతానాడతాతాా నో 57. _అనిర్వెదః - సోమరితనము లేకుండుట అని భావము. అనిర్విణ్మః - ఉద్యోగపరుడు - నిరంతరము మంచి పనులలో నిమగోడ్రై వాడు అని భావము. 59. ఇందు అశక్తుడు, శక్తిమంతుడు, మధ్యముడు అని మూడు విధముల వారు కలరు - అందరకుక్షమ (శ్రేయస్సు కలిగించునని తాత్పర్యము. 60. మూఢ (వ్రతమ్‌ - మొండిగా ఉపవాసాదులు ఇతరుల మెప్పుకై చేయుట. 61. _అదాంతేషు - ఏదైన పొాందవలయునను కోరికలేని వారియందు - అను నర్థము నీలకంఠులు చూపిరి.

136 విదురనీతిః ఏడుపుగొట్లు వారియందు, ఒడలెరుగని వారియందు, పరలోకము లేదనువారియందు, సోమరులయందు, ఇంద్రియముల నదుపులో పెట్టని వారియందు, ఉత్సాహము లేనివారియందు లక్ష్మి నిలువదు. అర్హవేన నరం యుక్త నూర్తవాత్‌ నవ్యస్యతపమ్‌, అశ్త్తం మన్యమానాస్తు ధర్షయన్తి కుబుద్ధయన 6౮2 సరళస్వభావముతో కూడియుండి సరళత లోపించినచో సిగ్గుపడు నరుని చేతకాని వాడని భావించుచు నీచబుద్దులు బెదరించుచుందురు. అత్యార్య మతిదాతార నుతిళూర మతివ్రతమ్‌, (సజ్ఞాభినూనినం బైన శ్రీ ర్థీయా న్లోపనర్పుతి. రే మంచితనము, దానము, పరాక్రమము, వ్రతము అనునవి మేరమీరి చేయువాని. తన తెలివిని గొప్పదిగా భావించువానిని చూచి లక్ష్మి భయము వలన దరిచేరదు. న చాతిగుణవత్సేషా నాత్యన్తం నిర్గుణేషు చ వైషా గుణాన్‌ కోమయతే వైర్గుణ్యా న్ధానురజ్యతే, ణీ ఉన్మత్తా గౌరినాన్టా శ్రీః క్ష్యృచిదే నావతిప్లతే, లక్ష్మి మిక్కిలి గుణవంతులయందును, బొత్తిగా గుణములు లేనివారి నిలువదు. ఆమెకు గుణములసై మక్కువ లేదు. గుణములు లేని కారణమో అనురాగమును లేదు. పిచ్చి ఆవు వలె కనుగానని లక్ష్మి ఎందెందో నిలుచును. అగ్జివోతఫలా వేదాః శీలవృత్తసలం (త్రతమ్‌, ణ్‌ రతివుతపలా నారీ దత్తభ్యుక్తఫలం ధనమ్‌. లకి వేదములు చదువుటకు ఫల యే. శొత్తమ ॥ ము అగ్నిహోత్రము నర్ఫించుట ఫలమో ఫలము మంచి స్వభావమును, నడవడియి నేరడుటయ' స్రీని పొందుటకు బయ సుఖము. సంతానము లభించుటయే. ధనమునకు ఫలము * ఫె అనుభవించుటయునే. 62. కంక లవొనిని అర్జవమ్‌-కల్లకపటములు లేక్సుండుట; సవ్యపత్రపమ్‌ - సిగ్గు గ 63, 3. అత్యార్యమ్‌ - మేరమీరిన మంచితనము కలవానిని. నో ఠి 64 - లక్ష్మి లి ఎవరిని చేరునో స్పష్టముగా చెప్పజాలమని తాత్పర్యము సంపద, అధికారము మొదలెనవి.

సప్తమాధ్యాయము 19 త కి అధర్యొపార్టిై ర్డార్యః కో త్యార్హదైహీకమ్‌, స తస్య ఫలం (పెల్వ భుడ్కేజ ర్రస్య దురాగమాట్‌ 66 చే అధర్మముతో సంపాదించిన ధనములతో పరలోకమును సాధించు కార్యములు యువానిక్సి సీనిపోయిన పిదప ఆ ఫలము అనుభవమునకు రాదు ఏలయ్‌న ఆ అర్దము చెడు మార్గమున వచ్చినది కదా! కాన్తారే ననదుర్లేషు కుద్భాస్వొపత్తు సంధభ్రమే,. ఉద్యతేషు చ శస్తేసు నాస్తి నల్బువలౌం భయమ్‌. ఢ7 అడవియందు, ఘోరములగు దారులయంద్లు అతికరినములగు ఆపదలయందు గుండెగుబులు కలుగు పరిస్టితుల యందు, నెత్తిపై బడుటకు సిద్దముగా నున్న ఆయుధముల యందును సత్వగుణము గలవారికి భయములేదు. ఉత్హానం సంయమో దాక్ష్య మ(్రమాదో ధృతిః స్య్రతి సమీక్ష్య చ నమారంభో విద్ధి మూలం భనస్వ లు. 6కి ప సమరత, పొరపాటు పనులకు చొచ్చుకొనిపోవుట, ఇం(ద్రియని[్రహము, న ఎడీక్రుండ్రృుట్ట, రైర్యము జాగరూకత, చక్కగా విచారించి కార్యమునకు దిగుటి అనున్వి సంపదకు మూలకారణములని యెరుగుము. తసోబలం తాపసొనాం (బ్రవ్మా (బ్రనానిదాం బిల్‌ ల పొంసా బల నుసాదూనాం క్షమౌ గుణనతాం దిలజుూ ( చె ॥| తాపసులకు తపమే బలము, బ్రహ్మమెరిగినవారికి (బ్రహ్మమే బలము. చెడ్డ రికి ప్వాస్తత్ర బలము. గుణవంతులకు సహనమే బలము. మొదలగు 66. జార్ట్యదైహికమ్‌ - పరలోకమును సాధించు యజ్ఞము, దానము కార్యము. 6 యందలి పోవశక్యము కాని 7. వనదుళ్లేషు-అడవులు, జలములు మున్నగవాస సషసమస్య వర్మనసడు. తావులేదు అని భావము: సంట్రమే గాక సత్యన ణము కలవారి - గుంచె అని అర్ధము చెప్పుకొనదగును- సత్బవలొ ము ది నరము భావింవణ ల" ॥. లనే కలవారికి అనియు యమః ఇంటీ యనిగ్రహము:; దాక్ష్యమ్‌- ఎల్భానమ్‌- చురుకుదనము ర క్షత; భవస్య - సంపదకు యు, యోగము అని గవిదాబు షి ర ని గు (గ్రహింపవచ్చును. నాలుగ, వానిలో నేదైనను - ఇ

140 విదురనీతిః అష్టా తొన్యవ్రతఘ్ఞూని ఆపో మూలం ఫలం సయ్య న వాని (గ్రావ్మాణకాన్యూ చ గురో రచన మౌషధమ్‌.

స ంచుట, నీరు, దుంపలు, పండ్డు పాలు, హవిస్సు, బ్రహ్మమెరిగినవాని ఆజ్ఞ ననుసరి

గురువు మాటను పాటించుట్‌, మంచి జౌషరమను జీవించుట లుక్‌ యెనిమిదియు

(వ్రతమును నాశనము చేయనివి.

న తల్‌ పరస్య సందధ్యాల్‌ ప్రతికూలం యదాత్మన / నంగ్రహేజైన ధర్మః స్యాత్‌ కామాదన్యః ప్రవర్తలే, 7 ది ఒక్కమాటలో ధర్మమును చెప్పవలయు నన్నచో తనకేది విరుద్దమో అ పరునకు చేయకుండుటయే ధర్మము. ఇచ్చవచ్చినట్లు ప్రవర్తించుట అధర్మము. ఆ్రోధేన జయేత్‌ క్రోధ మసాధుం సాధునా జయేల్‌, 7 జయేల్‌ కదర్వం దానేన జయేల్‌ సత్యేన చాన్సు తమ్‌. ను 'క్రోధమును శాంతముచేతను, చెడ్డతనమును మంచితనముచేతను, లోభము దానముచేతను, అసత్యమును సత్యముచేతను గెలువవలయును. ప్రేదూర్తకేలసే భీరౌ చణ్జో వుడుషమానిని, న బౌరే క్రుతఘ్టే విశ్వాసో న కొర్యో న చ నాస్తీకే. సు ము 'స్రీలోయందు దుడుక్తుగా (ప్రవర్తించువానిని, సోమరిని, పిరికివానిని, మికు గను కోపము కలవానిని, తన మగలీనము గూర్చి పొగరుగా భావించువానినిః చేసినమేలును మరచువానిని, నాస్తికుని నమ శరాదు, అభివాదనళీలస్త నిత్యం నుద్దోపనేవిన /ీ చత్వారి నంప్రనరద్తే శీ రాయు రృశో బలమ్‌. 70, (బ్రాహ్మణకామ్యా - బ్రహ్మ మెరిగిన వాని యిచ్చబడి ప్రవర్తించుటః 71. అన ||! అన్యః - ధర్మము కంటె ఇతరమైనది - అధర్మము. లి దు

73 స్త్రీధూర్తకే - ఈ సమాసమునకు ప్రీయందు, ధూర్తుని యస్టయనగో

కవద్భావసమాసముగా గ్రహింపవలయుసీని నీలకంరులు. అప్పు” శీలములేని స్త్రీయను నర్థము చెప్పుకొనుట యుక్తము.

గ్గ . 19

క్ష క్తి - మంచిని కొనియాడుట; యశః - సౌందర్యము.

“ప్షమాధ్యాయము 141 ఎల్లవేళల పెద్దలకు మొక్కు స్వభావముగలవానికి, పెద్దలను కొలుచుచుండువానికి క్త్‌ర్తి ఆయువు, యశస్సు, బలము అను నాల్నును వృద్దిపొందు ను. అత్తిక్షేళన యే౭ర్జాః న్యు ర్టర్గు స్వాతిక్రమేణ వా అరే ర్వా (గ్రణీపొతేన మాన్మ తేషు మనః క్రుధాః గ్‌ మిక్కిలి కష్టపడి సాధింపదగినవి, ధర్మమును అతిక్రమించి సాధించునవి, శత్రువు కాళ్ళకు మైక్కి సాధించునవి అగు అర్థములపై మనసు పెట్టకుము. అవిద్యః వురువు శోచ్చ్యః శోచ్యం మైధున నుప్రజమ్‌, నిరావోరా? (ప్రజాః శోచ్యాః శోద్యం రొష్ట్ర నురాజుకమ్‌. 76 చదువులేని పురుషుడు, సంతులేని సంసారము, తిండిలేని సంతానము, రొజులేని దము శోకింపదగినవి. అధ్యా జరా దేహనతాం వర్వతొనాం జాలం జురొ ంా అనంభోగో జరా (స్త్రీణాం వాళ్టుల్యం నునసో విరొ, శ్ర పెద్దఒడలున్న వారికి మార్గము. పర్వతములకు నీరు, స్రీలకు సంభోగము సండుట, మనస్సునకు పలుకుములుకు ముదిమిని గూర్చును. 78 అనామ్హాయమలా నేదా (బాన్మాణ స్వాతం మల్‌ మలం వ్రుధివ్యా బాన్లోకాః పురుష స్యాన్సుతోం 0 కొతటూహాలమలా సాధ్వీ నిప్రనాసనులాః ప్రియః న్‌ు హృాణు ని వేదములకు అభ్యాసము లేకుంట యే మలము లో థ్రీ ్ధ్‌ మ నిష్టల్సు లేకుండుటయే మలము. స్రీలకు ఎడబాటు ా శ క్ల ప్రయోజ ' శోశ్రింపదగినవి యనగా అట్టివొనివలన ధ్టోకము తప్ప మరియొక సె లేద్తని తాత్పర్యము. యు " నది అని బౌవలు? ఇ ముదిమి అనగా పనికిమాలినతనము, బాధించు నాం న్టైా9,80 బాట్హకా: -పశానాం సిన్టపై న్‌ నీనాం + మల మనగా దోషమని తాత్పర్యము బాను నది అరవదిగా అయి ఇరుల్చ యత్ర సంగమః, బాహ్హీకా నొము దేశా న గల దేశములకు బాహ్హ్‌కము ఆ స్య * జీలమ్‌ మొదలగునవ్‌ - కలియు చోటు

విదురనితేః కడం సువర్హస్య మలం రూప్వం రూస్వస్యాపి నులం (తవు, జ్రేయం (తపునులం సీసం నీసస్యాపి మలం మలమ్‌. ర్‌/ బంగారు మలము వెండి, వెండి మలము తగరము. తగరము మలము సీసము. సీసము మలము మలము. న న్వష్టేన జయే న్లిదాం న కామేన జయేల్‌ స్త్రియః నేన్దనేన జయే దగ్జిం న సానేన సురాం జయేల్‌. త నిద్రతో నిద్రను, కామముతో స్త్రీలను, కట్టెలతో నిప్పును, త్రాగుటతో మద్యమును జయింపజాలరు. యన్య దానజితం మిత్రం శ్యత్రవో యుధి నిర్రితాః అన్నపానజితా దారాః సఫలం తస్య బీనితమ్‌, ర్‌ మిత్రుని దానముతో తనిపినవాడు, యుద్దమున శత్రువులను గెలిచినవొ డు, అన్నపానములతో భార్యను తృస్తిపరచినవాడు బ్రదుకు పండినవాడు. సవాసీణోపి జీన్సని జ్వీన్లి ఛత్రిన సదా ల రజ. సోలి క ధృతరాష్ట్ర విముజ్లో బబ్ఫాం న కధఖ్యోన్న జీవ్యతే. ర్‌ ను వేలకొలది ధనమున దలున్తు వారు ప్రవారును బ్రదుకుచున్నారు. వందలున్న మున (్రదుకుచున్నారు. ధృతరాష్ట్ర! సంపదపై ఆశను వదమేము. ఎట్లో ఒక్‌ విద (బ్రదుకవచ్చును, యల్‌ వుథివ్యాం బ్రీహియనం హీరణ్యం సళనః (స్త్రియః (4 నాల మేక్షస్త్య తత్సర్షు మిత్రి సళ్ళను మువ్వాతి. గ కీ (| టలు, న్‌ ంచునేకొ తా త్పర్యము. జలు, (త్రాగుట అనునవి నిద్రాదులను పె బో 83. న కధంచిన్న జీ పగతో అం ణో వ్యతే - ది పగ నంశయాత్మక్రమ లే భావు బ్రదుకుట ముఖ్యము. అ ను 84 న్మ దం చజిక్కినే మాన అలమ్స్‌, ఎకస్య పక్కనికి చాలదు. అనగా 'ప్రపంచమంతయు ఎల్లినో గ్గు ననకు తృప్టి య్వరడద హపడడు. ఎరైరు అంతయు త్ర్తో కావు భావము న ముహ్యతి - మో కొట్టుకొని చల కొవున అది క్రూడ్తద్రని భా ఎ ననుకొన్నచో అందరు పరస్పరము కొట్టు

సప్తమాధ్యాయము కడం భూమి అన్నియు కలి యందున్న మొత్తము ధాన్యము, బంగారము, పశువులు, స్త్రీలు సియు జ " మందడ్డు సియు ఒక మనుష్యునకు చాలవు. దీనిని పరికించుచు నరుడు మోహ రొబన్ట్‌ ముత స్టానీమి త్వాం వ్లతేష నమ మాచర ది ర! న! రాజన్‌ స్వేషు పొణ్డుసులేషు వొ, ఠిక్‌ డు. నీకు మరల మరల చెప్పుచున్నాను. నీకు నీ కొడుకులయందును, సము కొడుకుల యందును సమభావము ఉన్నయెడల కొడుకుల నందరిని ముగా చ్రూడ్రుము. ఇతి శ్రీ మహాభారతే ఉద్యోగపర్వణ (ప్రజాగరపర్వణి విదుర వాక్యే ఏకోన చత్వారింశో ధ్యాయః. ఇది శ్రీ మహాభారతము ఉద్యోగపర్వమున ప్రజాగరపర్వమున విదురవాక్యమున ముప్పదిళలొమ్మిదవ అధ్యాయము. శతు యయా నై ల కిచ్చి నట్లు రొజ్యభౌ మిమ్ము అని ఖ్య్‌ేమ్‌. చ వయయకనీ ల ఠీ

విదురనీతి: విదుర ఉవాచ - నిదురు డిట్లు పలికెను. యో౭2భ్యర్థితః సద్భి రసజ్జమాన; కరోత్యర్ధం శక్తి మవోసయిత్సా జీవం యళ్వస్తం నముపైతి న్త్త - మలం (స్రనన్హా పొ సుఖాయ న్య శ కు ర ఎట్జినులు పూజించినను గొప్పవాడ ననుకొనక చ్తయు ను. 'ప్రయోజనములను సాధించు సత్సురుషుని కడకు కీర్తి పరువున వళ్ళి ఏలయన, ('ప్రసన్నులైన సుజనులు సుఖమును కూర్చజాలుదురు. మవోస్త్ర మప్వుర్ట నుధర్శయ్యుక్తం యః స్వ్మ్యజ్వ త్యనపాక్సృష్ణ ఏన సుఖం సుద్యుఖ్లా న్యవముచ్య శేతే జీర్ణాం త్వచం నర్ప ఇవానముచ్య ౭ై సల వది యెంత గొప్ప విషయమైనను ధర్మమునకు విరుద్రమైనచో ఇతరం ('ప్రేరణలేకయే దానిని వదలీకయ మై! పాము క ర. కుబుసమును విడిచి విధమున పెనుదుఃఖములను వదలి, సుఖమ్నుగ్గా నిద్రించును. అన్ఫతే చ సముత్కర్లో రాజుగా్ని పైళనమ్‌, గురో శ్చాలీకనిర్చన్హ సమాని (బ్రవ్మావాత్వయా, ా క్షే అసజ్జమానః-అభివానమ్వై చెందనివాడై-నేనింతవాడైనని గర్వింపనివా డె భావము; క్రహాపయిత్యా-వదలిపోనీక ఓని వినియోగంటే యని యి దు- ప్రసన్నాః-కల్లకపటమ్నుము గ్రని; చనా-సజ్జనులు; సుఖాయ-సుఖమునకు; అల చాలుడురు-సుఖమును గూర్చజాలుదురని భావము. 2 అనపాకృష్ణు-ఇతరుల నుండి నింద్ర మొదలగునవి పొందక, 3, సముత్కర్జు-వృద్ది- జయ్వ్వ్సి తాత్పర్యము.

అష్టమాధ్యాయము 145 అసత్యమార్ల్గమున గెలిచిన గెలుపు, రాజుసొమ్ము నందు లోభము, గురువును నెపము పెట్టి నిర్బంధించుట అనునవి (బ్రహ్మహత్యతో సమమగు పాపములు. అనూయైకనదం మృత్యు రతివాదూ (తియో వధః అశచుచూషా త్పరా శ్లాసూ విద్ధాయాః శ్యతన (స్రయః త్త అసూయ ఒక్కపెట్టున వచ్చు చావు వంటిది. మేరమోరి పలుకుట సంపదను వదించుట వంటిది. గురువులను సెవింపకుండుట, తొందరపాటుతనము, తన్ను దానుపాగడుకొనుట - అను మూడును విద్యకు శత్రువులు. ఆలస్యం మదమోనొ చ చొపలం గోష్టిరేన చ న్తబ్రతా చాభినూనిత్వం తధా త్యాగిత్సమేన చ నీతో వై నప్త దోషాః న్యుః సదా విద్వార్థినాం మతాః థ్‌ సోమరితనము, పొగరు, పొరపాటు, చపలత, ఉబుసుపోక (ప్రసంగము, తలబిరుసుదనము, గర్వము, లోభము - అను నీయేడును విద్యను కోరువారికి ఎల్లవేళల దోషములు. సుఖార్జినః కుతో విద్వొ నాస్తీ విద్యార్థినః నుఖిమ్‌, నుఖార్జీ వా తృజే ద్వాద్యాం విద్యార్దీ వా తృజేల్‌ సుఖమ్‌. 6 సుఖము కోరువానికి విద్య యెక్కడిది? విద్య క్రోరువానికి సుఖము లేదు. సుఖము కోరినవాడేని విద్యను వదలవలయును. విద్యార్థియైనచో సుఖమును వదలుకొనవలయును. నార్టి స్పువ్యతి కొస్టొనాం నొపగౌనాం మవోదదిః నాన్తకః సర్వభూతానాం న వుంసొం వానులోచనా. ౯7 నిప్పు కట్టెలతో, సము[ద్రము నదులలో, యముడు సర్వభూతములతో, కాముకి పురుషులతో తృస్తినందుట లేదు. 4, అసూయా - గుణములను దోషములుగా వక్కాణించుట; ఏకపదమ్‌ - మొత్తముగొ; ఒక్క పెట్టున క. మదమోహములు రెండును కలిపి ఒక్కటిగ్‌ భావింపవలయుు. న! 10

విదురనీతి: షకేర ఆశా ధృతిం వాన్తి సమృద్ధి నుర్తకః జోధః శ్రియం వర్తి యళు కదర్వత్నా ఆసాలనం హాన్తి పళూంళ్ళ రాజు - తి న్నేకః క్రుద్గో బ్రావ్మాణో వాన్తి రాష్ట్రమ్‌, స్ట సంపదను, లోభము కీర్తిని గళ రైర్యమును, యముడు దేహపుష్టిని, క్రోధము సంపదను, హుణుడు (హౌందర్యమిను, పాలన లేకుండుట పశువృలను, కోపించిన ఒక్క (బ్రాహ్మ దేశమును రూపుమాపుదురు. అడాళ్ళు కౌంస్యం రజతం చ నిత్యం మధ్యాకర్షు శక్షుని; శ్యోతియళ్ళ, వద్దో జాతి రనసన్హుః కులీన ఏతాని తే సన్హు గ్బహే సదైన, జ మేకలు, కంచు వెండి, తేనె, విషమును లాగివేయు మణిరాయి, పక్షి వేదము న (| (| | డు ళా నెరిగిన బ్రాహ్మణుడు, ముసలీయగ దగ్గర చుట్టము, (బ్రదికిచెడిన కులమువా ఇంటిలో ఎల్లవేళల ఉండవలయును. అజ్నక్షా చనం వీణా ఆదర్భో మధునర్పిన్నీ |? వి్ష మౌదున్ను రం ఛజ్ఞ; న్వూర్ధనాభోభ్ర రోచనా, శ్‌ చ్‌ గా గ్ధహె స్టాసయితవ్యాని ధన్యాని మను రబవీల్స్‌ దేవ (బావ్మాణ ఫూజార్జో నుత్రిథీనాం చ్‌ భారత శై మేక ఎద్దు మంచిగంధప లోహము* ల యై చెక కి వీ శ స (/ నె / భ్లైసాత్త శంఖమ్‌. పాలగ్రామమ్నో గను కము ల్లీ ము ములన మనువు చెప్పెను. 10. _ అజోక్షా - అజముతో - నేకతో - క్ర ని ర . ఇంన ఎద్దు అనగా మేక, ఎద్దు అ క్రాన్ఫరము. విషమ్‌ - లోహము డాదుమృరమ్‌ - ఉదుంబర మస్‌గా రాగి' గ్లాగూ(ర్రలు, స్రముమ్మరం సష్టతంతాై అని విశ్శనిఘంటువు; స్వర్హనాభః + బొడ్లున బంగారము గల్రద్రి _ ల(గామమ్సు; రోచనో గోరోచనమూ స్వర్లనాభ మనగా దక్షిణావర్త శంఖమనియు కొందర 21. ధన్యాని - మంగళకరముల్లు,

అష్టమా ప్రిమూధ్యాయము 147 ఇదం చ త్వాం నర్హపరం బ్రనీమి వుణ్యం వదం తాత మవానిళిష్టమ్‌, న్‌ జాతు కొమా న్హు భయా న్హు లోటా - భ్రర్గుం జవ్యో బ్రోవిలో స్వావ్‌ హేతో శై ఫు ఇదిగో! రాజా! నాయనా! అన్నింటికంటె ఉత్తమము, మంగళకరము అగు స ణ్యమైన మాట చెప్పుచున్నాను. కామము వలననో, భయము వలననో, లోభము అననో, కడ్తక్రు బ్రదుకు కారణముగానైనను ధర్మమును విడువరాదు. నిత్పోధర్మః నుఖదుఃఖో ల్వనిత్వే జీనో నిత్యో హేతు రస ల్వనిత్యః ల్పుక్ష్వా నిత్యం (స్రతితిష్షన్ప నిత్యే నంతువ్య త్పం తోషవలో హొ లాభః వే కార. _రర్మము చెడనిది. సుఖదుఃఖములు చెడునవి. జీవుడు నిత్యుడు. దానికి రణము అనిత్యము. అనిత్యమును విడనాడి నిత్యమునందు గట్టిగా నిన్ను నీవు శీరుపుక్రానుము. తుష్టినందుము. వీలయన, ఏది పొందినను తుష్టి కొరకే కదా! మవోబలాన్‌ నళ్ళ నువోనుభావాన్‌ (గ్రశాన్వ భూమిం ధనధొన్యవూర్లామ్‌, రాబ్బాని వత్తా వివులాంళ్ళు భోగౌన్‌ గతా న్భురేత్హ్రాన్‌ నళ మన్తకస్వ జ్‌ మరలా ాాడోానన నద మవ "=. సర్శపరమ్‌ - పుణ్యకారణము అన్నింటికంటె మిన్స్‌ క ం అమ్లాప్‌ - మహ గా ఉత్సవము. దానితో అవిశిష్టమ్‌ - సమానమైనది; గొప్ప మంగళమును కూర్చునది అని భావము. ని 4 సుఖదుఃఖములను, అజ్ఞానమును: త్యక్తై - వం. ని్సీపుమ్‌: నిష్ట కలిగి దొసగులేని ఆత్మయందు: ప్రి పొందుము; లాభః - (ఒకటి) ముండుము: సంతుష్య మ ప్రధానముగా గలది; హి - కదా! - ఏదో లభించుట; తోషపరః - సం కంటె సహజముగా సంతుష్టినందుట పొంది సంతసింపవలయు. ననుట న్డ్‌ శ్రేయస్కరమని భావము.

విదురనీతి: కేడర ము లో ॥ న్‌ చూడు. ఎందరో గొప్పబలము, మహిమగల రాజులు, ధనముతో దాన వదలి నిండిన భూమి నంతటిని ఏలి, తుదికి రాజ్యములను, గొప్ప యమునికి వశమైరి, మృతం వ్యుతం దుణఖవుష్టం నునుష్వా ఉత్జిష్య రొజున్‌ స్వృగువో న్లిర్లర్త్తి, తం మ్ఫుక్తకేశాః కరుణం రుద్తి / చితానుధ్యే కాష్టమిన క్షీస్తర్తి, ల ండనుండి మనుజులు ఎంతో కష్టపడి పెంచిన కొడుకు చావగా లేవ నెత్తి తమ య బ్రేచునే బయటకు లాగివేయుచున్నారు. వానిని చూచి వ్రైలెడు వెండ్రుకలతో జాలిగా పాడె నడుమ కట్టెవలె పారవేయుచున్నారు. అనో ధనం (పేతగతస్య భుజ్మే వయాంసి చొత్జిళ్ళ శరీరధాతూన్‌ ద్వాభ్వా మయం సవాగబ్భ త్యము(తో 76 వుణ్యేన పాపేన చ వేష్టామాను ను ల చ్చిన వాని ధన మెవడో యితరుడు అనుభవించును. శరీరములోని ధాతునుర్తన పక్షులు, అగ్నీ తినివేయును. జీవుడు పుణ్యము, పాపము అను రెంటితో పెనవై పరలోకమునకు అరుగును. ఉల్మబ్య వినివ్లర్షన్త జాతయః; సువ్వూదు నుత్కా 77 అవువ్చా నఫ్టలాన్స్‌ వక్హాన్‌ యధా తాత సతతిణన ములు పూవులు, కాయలు లేని చెట్లను పక్షులు వదలిపోయినట్టు, దగ్గర చుట్ట చెలులు, కొడుకులు చచ్చిన వాని చేహమును వదలి మరలిపోపుదుడు. న్‌ కు ॥ జం క నం య నుండి? నర్షరన్ని “దూరముగా లాగివేయుదురు; ముక్తకేశాః నియంది వెండ్రుకలు గలవారై దుఖములచేత కేశములు చెల్లాచెదల్రైనను వా ద్బష్టి లేనివారై అని భావము. ౯ పము! క్‌ 0/౫ (6 వయాంసి - పక్షులు; శరీరధాతూన్‌ - శరీరము నందలి రక్తము సవారి అజ్ఞ మజ్జ వస మొదలగువానిని; వేష మాన: - పెనవైచు కొనబ [7, ఉత్సృజ్య - చచ్చిన వాన్సి దేహమును వదలి అని భావము.

అష్టమాధ్యాయము కడం అగ్గా (పొస్తం తు వురుషం కర్మాన్వేతి నయం క్ట్రతమ్‌, అవన విసరిన పురుషుని తాను చేసిన కర్మము మాత్రమే వెంటనంటును. పురుషుడు గట్టియత్నముతో ధర్మమును మెల్లమెల్లగా కూడ బెట్టుకొనవలయును. అస్మా ల్లోకా దూర్చ మముస్య చాధో మవాత్తమ న్తీష్ణ తృనకారమ్‌, తద్వై మవోమోనాన మిద్ధియాణాం బుధ్యన్హు మా త్వాం (్రలభేలో రాజన్‌. 9 కంద లోకమునకు పై భాగమున నున్న పరలోకమునకు ఈ లోకమునకు

'క్రిందిభాగమున పెనుచీకటి కలదు. అది యింద్రియములను పెద్దపెట్టున మోహాపెట్టును.

బాగుగా తెలిసికొనుము. అది నిన్ను తొకకుండుగాక! ఇదం వబ ళక్ష్యసీ చేద్యథావ -

న్జి ళన్యు సర్వం ప్రతివత్తుమేన, యళ నరం (ప్రావ్యుసీ బీనలోకే భయం న చాముళ్ర న చేవొ తేజస్తీ, 20 నీ ఈ మాట నీవు ఉన్నదున్నట్లు విని అంతయు అర్హము చేసికొనగలుగుదు వేని కు జీవలోక్రమున గొప్పక్తీర్తి లభించును. పరమునగాని, ఇహమున గొని భయముండదు. ఆత్మా నదీ భొరలో పుణ్యతీర్డొ నత్యోదయా ధృతికూలొ దయోర్మిని ] ఠి +ప్రాస్తమ్‌ - నసరివేయబడిన-

19, ని అనగా స్వర్గము నందును; అసా శక్‌ లోకాత్‌ ఊర్హ్వమ్‌ _ ఈ లోకమునకు వై స్త ల సంద -పాతాళముని: మహత్తును? - తమో రుగల నరకము; తిషతి - పొందెడు; అంధకారమ్‌ - అంధతామిస్రమను ఎ ; రజ కలదు; న ప్రలభేత - తాకకుండుగొకీ!

చై ఇ బేల్‌ - చో,

0. ప్రతిపత్తుమ్‌ - ఎరుగుటకుః శక్ష్యసి చేల్‌ చాలినవాడవైన

విదురనీతిః 150 తస్యాం స్టాతు ఫపూయతే వుణ్యకర్మా జ క 4 భరతకులమున పుట్టిన గతరాష్టా స్ట మను తీర్ణముగల జీవుడు ల అల. అది సత్యమగు బ్రహ్మము నురడి పుల్జేనది. రస్వభావమ్‌ ఒడ్డు. దం నగా అందు న్ననమాట్‌ పుణ్యకర్ముడు పనీత్రుడగును ఆత్మ పుణ్యమ లోభము లేకుండుటతే. కొమ్యక్రోద (గొనానలీం పళ్ళరియజులాం నదీమ్‌, ణి నావం ధ్ధుతిముయూీం త్ధత్తా జున్నదుర్గాణీ నంతర స డు నె కామము, (క్రోధము అను మొసళ్ళు కలదియు, లఅయిదింధియయు డు నీరు కలదియు నగునదిని, ధీరత్రతో నిర్రడ్ర్వ నావను ఏర్పరచుకొని, భ దుర్గములను దాటుము, (సజ్ఞావ్ఫుద్ధం ధర్మవుద్దం స్వబన్టుం విద్యావుద్ధం నయసా వ్రాన్స వుద్ధమ్స్‌ కొర్యాక్రార్య్యే పూజయిత్యా (ప్రసాద్య శా యః సంప్పుచ్చే న సముహ్యేల్‌ కదాబిల్‌ ని న రొ ౬. పజ్షచేత, ధర ము చేత పెదయయిన తన ధువును చేయదగిన, చేయ డు పనుల వీచయమున చున్ని: “ప్రసన్నుని చేసికొని వ చెడు లడుగువొ ఎన్నటికిని పార్రప్ర్బా పడడు, బ్బత్యా శెళ్లోదరం యేల్‌ పొణిపాదం చ చక్టుషాా ॥ బు కోతే వ మనసా మృ్య్వ్వ్యూ చ్‌ కర్మణా, ౭ లో 2 నా టన ను దిలముగా గలది; సత్యం - బ్రహట్టిగన డు, పూ సత్యమునుండి ఎట్టీనటి తస్యాం స్నాతః - అందు మన్కు వొ '. ఫౌయతే - పపవైతుడగ్సన్తా; పుణ్యః ఆత్మా - పుణ్యము 'పరూపము; అల్యోో, ఏన - లో భము లేకునీడుటయే. బైగ్హై = స అబి లను నదీమ్‌ సంసారమునెడ్డ నదిని;జ్వ శ్రదుర్గాణి ల పుట్టుకలనెడు కష్టఘ ట్టము' క శి దరమ్‌ - కామమ్బున్సు ఆ టయనగో (ి క + ఆకలిని అని త్ర్యా్యా ము; రక్షేత్‌ - రక్షించు బి దోషములవైపు పోనీకుండుట; పాణిపాదరి ల్లీ 2 - చక్కగా లో వస్తువులన్స (గ్రహింపవలయును. బాగుగా చూచి కాలుంచవలయును

అష్టమాధ్యాయము 151 గుహ ప మనస్సుతో ను + కడుపును ధైర్యముతో, కాలుసేతులను కంటితో, కంటిని, చెవిని , మనసును, వాక్కును మంచి పనులతో రక్షించుకొనవలయును. నిత్యోదకీ నిత్భ్యయజ్జోసవీతీ నిత్యస్వాధ్వ్యాయీ వతితాన్హువో, నత్యాం (బువన్‌ శురవే కర్ణుకుర్చు - ను (భావ్మాణ ళ్ళువతే బ్రవ్మాలోకాల్‌: 2 స్నానము ఆచమనము తగువేళల తప్పకచేయువాడు, ఎల్లవేళల జన్నిదము రా రియుండువాడు, ఎల్లవేళల వేదము వద్యో స్వభావము గలవాడు, లు చల అన్నమును తిననివాడు, సత్యమునే పలుకుచురెడువాడు, గురువునకు శుగ్రూష యుచుండువాడు నగు బ్రాహ్మణుడు బ్రహ్మలోకము నుండి జారడు. అధీత్స నేదాన్‌ సరినంగ్తీర్వు బాల్డీ - నిమ్ట్రై యై పాలయిత్వా ట్రదాళ్ళం గో బావ్నాణార్ధం ళస్త్ర వూతాంతరాత్యా వాతః నంగ్రామే శ్షతియః నస్వర్గమేతి. 26 భావము; చక్తుః (శ్రోతే - పర'్త్రీలను చెడుబుద్దితో చూడకుండుట మొదలగువానిచేత కంటిని, చెడుమాటలు వినకుండుటచేత చెవిని రక్షింపవలయును. మనోబలముతో వానిని చెడు విషయముల నుండి మరలించుటయే రక్షించుట: మనో ...కర్మణా - మనస్సును మాటను అదుపున పెట్టుకొనవలయునని తాత్సర్యము; కర్మణా - సంయమనము చేత.

25 నిత్యోచకీ - ఉదకము అన్లగా నీటితో ని హించవలసీన (క్రియ + బాహ్యశుద్ధి కౌరక్రేన సా నంకము, లోపలి శుద్ది కన ఆచమనము వలననే పతిత - చ్టే్టీ _ పతితు లనగొ ధర్మము నుండి జారినవారు - అట్టివారు పెట్టిన అన్నమును భుజింపనివాడు.

26 పరవంపీరం - నపుడు నాలుగువైపుల దర్భలను ఉంచుద్దురు. పసరు అనల నష్టం లను పూజిరీబీ అని తరము లేదా దని మాని స్తాయులందు చక్కగా అమర్శి దానినే ుకైరిప్పా -

ప్తె చ టళసపూత్‌ అనరాత్నో - శస్తములన్‌గా యస్హైము లొనర్భి అని అక్షం స్త్ర, 1 యమ ల పానేత పుత్రమైన ఎత్తము గలూడు. శస్త్రములచేతపవిత్రము ( చకేలీయుఢము ప్రయోగించుట; గోబ్రాహ్మణార్దమ్‌ అనగా ధర్మబుద్లితో మౌ ఆ స న ర్ట _ గోవుల తట్‌ బ్రాహ్మయుల కొరకు నృుతి చెందినవాడని తాత్పర్యము; సంగ్రామే, హతః - యుద్దమున _ చంపబడినవాడు.

విరురనీతెః కే52 ను పరలి వేదములను చక్కగా చదివి. రృగస్థలకు గాలుగు వసులు న ైరతరంగము యజ్ఞము ల్లాచరించి, ప్రజలను పాలించి శేస్తములతో పపిత్రమై యుడమున సలక్రొరై గోవుల కంట్‌ (బ్రాహ్మణుల క్షు మరణించి నవాడు, డ్రి ప్రాణములు కోల్పోయినవాడు నగు క్షత్రియుడు స్వర్గమున కరుగును. వైళ్వోఒధీత్వ (బ్రావ్మణాన్‌ క్షటియాంళ్లు ధనైః కాలే సంవిభ జ్యా(శ్రితాంళ్ళు, (తేతావూతం ధూమ మూఘైాయ పుణ్యం భా ప్రేత వ్వళ్లే దిన్యనుఖాని భుజ్కే, ను యులన్ము స్థ్యడు వేదములను శాస్త్రములను చదువుకొని, బ్రాహణులను, క్షతి లో ఇతర తప ధనముల సుని సమన రతసకు. స్త దిన విత్రమగు పుణ్యధూమమును అఘ్రాణీంయా వృరక్త హి పిదప "గి దివ్యసుఖముల ననుభవించును, బవ్మాన్షతం వ్ర్యోమ్లాం చ శుద ప్రమేణైతా న్యాయతః పూజయాను తుప్టేష్పేత్రే వ్యవ్యధో ద్యపాప _ తృుక్ళా దేహం స్వర్గసుఖాని భుత్మ శ ఘుడు బాహ్మణ జాతిని, కతి శ్వ జాతిని_ క్రమము న్యాయమేన్హోక్పే వస్టాటైద వారు నీకీ నడస్తా వ్రేఖీనదక పాపములను భస్మము గావించుకొని, శరీర్వమ్సు వదలిన పిదప స్వరసుఖముల ననుభవించును. చాతుర్షర్థ్యస్యైన్ష ధర్మ స్తనోక్షో హేతుం చానుబ్రువతో మే నిబోధ జొతాద్‌ ధర్మాద్ధీయత్రే పౌణ్టువుత్ర ం స్తం త్తం రాజన్‌ రొజుధర్యే నిర్వ గా. 29 జి తవావవాడాడాత డో 27. అధీత్య - వేదమునుశాస్త్రమున్స సైదా అని తాత్పర్యము. త్రేతాపూతమ్‌ మూడగ్నులతో పవిత్రమైన; (ప్రేత్య - మరణించి. 28 క్రమేణ, నాయతు పూజయానః - ఫా మముగొ ( ఫి - శూూదుడు =, దిని (క మనమున క్షు కర్మ చేయుట మొదశీగ్గీస్తో" వృత్తులనగా (డ్రం , బట్టలు 29. క్షాత్రాత్‌ ధర్మాత్‌- నేలనేలుట అను ధర్మము నుండి; రాజధరే శై రాజ్యమున

అష్టమాధ్యాయము క153 ది అ చెప టి గో నాలుగు వర్షములకు సంబంధించిన ధర్మము నీకు చెప్పితిని. అట్లు ప్ర కారణము తెలుపుచున్నాను నీత స్పై క్షత్రియధరము: న్నాలు. మ్ముడగు పాండునికొడుకు శమునుండి హాని పొందియున్నాడు. నీ వాతనిని రాజధర్మమున నెలకొల్పుము. ధృత ఏన మేతద్‌ యధా త్వం నూ మనుళాససి నిత్యదా, నుమాసీ చ మతిః సోన్యు భవత్వేవం యదాళ్డ మూమ్‌. 30 మం నీవు నాకు ఎల్లవేళల నిట్టు ఉపదేశించుచునే యున్నావు. నా బుద్దీ కూడ, ఓ వాడా! నీవు చెప్పినట్లే యగును. సాతు బుద్ధిః తులా ప్వేవం పాణ్డవాన్‌ వ్రతిమే నద! దుర్యోధనం నమాసొద్య వునర్వివరివర్తలే. ౩1 పా ర కాన ద కొడుకులను గూర్చి ఎల్లప్పుడు అట్టేనా బుద్దికి నిర్ణయము కలుగును. ్యధనుని కలిసిన వెంటనే అది మరల మారిపోవుచున్నుది. న దిష్ట మస్వతిడ్రొన్తుం కం భూలేన కేనచిల్‌ దిష్టమేన (్రునం మన్వే పౌరుషం తు నిరర్హకమ్‌. 32 ఫ్య ఏ ప్రాణియు అదృష్టము మారజాలడు. క్రావున అదియే స్టీరమైనదని నా భావన. రుషయత్నము పనికిమాలినది. ఇతి శ్రీ మహాభారతే ఉద్యోగపర్సణీ ప్రజాగరపర్వణి విదురవాక్యే చత్వారింశో ఒర్యాయ! ఇది శ్రీ మహాభారతమున ఉద్యోగపర్వమున ప్రజాగరపర్వమున విదురవాక్యము గల నలుబదియవ అధ్యాయము. విదురనీతి సమాప్తముః మనన. ఇది అవదా లోకమున 'అనుశాస్సి' అనియే యుండవలయును.

ఓమ్‌ తిక్కనభారతం - విదురనీతి ఉద్యోగపర్వం ఎ ద్వితీయాశ్వాసం (16 నుండి 101 వరకు) (సరళ తొత్ప్సర్యంతో)

విదురవీతి:ః కే56 అగ తిక్కన్న గారి విదురనీతి పద్యాలు ష్రుని దగ్గరకు సంజయుడు పాండవుల అభిప్రాయాలు తెలుసుకొని దృతరాఘ్ట్రని దగ్గర వ తిరిగి వచ్చాడు. ధర్మరాజు ధర్మనిష్టనూ, దుర్యోధనుని దుర్వత్తినీ ఎాక్మం: రసు మిగిలిన విషయాలు రేపు సభలో చెబుతోను. ఒళ్ళు నొప్పిగా ౦ కుదురుకొని లేదు. ప్రొద్దుకూడా పోయింది. నన్ను ఇంటికి పోనిమ్మన్నాడు. ఆ.వె. అనిన నట్లకొాక యని సంజయుని వీడు కొలిప్తీ కొంత ప్రొద్దు కురు నిభుండు కౌర్యచింతో మునిగి, కంచుకి నొక్కరు బిలిచి వేగ విదురు బిలువు మునియ. శే తె 2-26 నం. 2-1. స సెలవిచ్చి, గనద్దముథలా పలుకగా ధృతరాష్త్రడు సరే అని అతనికి సెలవ శే చేయదగినదేమిటో కొంతసేపు వచా శ్రా కంచుకిని పిలిచి, వెంటనే విదురు పిలుచుకొనిరా! అన్నాడు. స క్‌ న. వాడును సత్వరంబుగా జని యత దోడెచ్చి కాన్సించిన, నమ్మువొవరుం దత్యాదరంసున దన యెద్ద నునిచిక కుల కిట్లునియె.. 2 తె 2-27 సం. 2-2 నుందీ & కు ౮! ఆ కంచుకి త్వరత్వరగా నైళ్ళి విదురుణ్ణి పిలుచుకొని వచ్చి రాజు దగ్గర లొ చేర్చాడు. రాజు మిక్కిలి ఆదరంత్తో విదురుణ్ణి 'దీగ్గరగా కూర్చోబెట్టుకొని యి అన్నాడు. అనె సొందురాన నసుళతుల పాలిక పని యివ్హు నంపియుండు వచ్చి సమ్ముఖమ్మున నను జాల ద్రూం్ర నాకు రేసబ్బటి వనులు సెప్పువడ ననుచు పనియు (| తె 2-28 నం. 2% తె-తె న ఉద సంఖ్య సం, సంస్కృత ఏ టో ద్రదో బ్రగపర్యం 2. రెండవ అశ్వాసం. 16 పూ స 2 విధానాస్ని గమనించాలి, “లయ నేంఖ్య. 1. భ్లోక సంఖ్య, ముం

తెలుగు పద్యాలు క్షే5్‌7 ్ప సంజయుడు పొండుకుమారుల దగ్గరకు వెళ్ళి వచ్చాడు. నా ఎదురుగా నన్ను న్నో చివాట్లు పెట్టి అచటి సంగతులన్నీ రేపు చెబుతానని వెళ్ళాడు. కం. అవ్రుటనుండీయు నెవ్పుగ గప్పికొనిన జిత్ర్తవుత్రి గలగెడు; మేనున్‌ నిప్పుల బొరలిన యట్హయి బొప్పుడ దించుకయు న్మిద ఉద్దనిచారా/ జే ఐం తె 222 సం, 2-20 అది మొదలుకొని పెద్ద దుఃఖం పట్టుకొంది. గుండె కుతకుతలాడుతోంది. ఒడలంతా నిప్తులలో పారలించినట్టుంది. పవిత్రభానాలు గల ఓ విదురా! కొంచెం కూడ నిద్రపట్టటం లేదు. వ అనిన నిదురుం డిట్లనియె. వ్‌ తె 220 కం, బలనంతుడు సై నెత్తిన బలవొనుడు, ధనము గోలుపదీన యతడు, ము చ్చిల నేచువాడు, కొమూ కులచిత్తుడు నిద్ర లేక కుందుడు రధిసా న త 2-22. నం 23 పోగొట్టుకున్న రాజా! బలం కలవాడు తనమోద దండెత్తి రొగొ బలహొనుడికీ ధనం వానిక్షీ దాంగిలించటానికి కాచుకొని ఉన్నవానికీ, కామం కుదిలించి వేసిన మనస్సు గలవానికీ నిద్రపట్టదు. వాళ్ళు కుమిలిపోతూ ఉంటారు. ర్‌ం, ఇక్కొరగాములలోపల సా నొక్కటి నీ చిత్తవుత్తి నొందేనో[ యొడు మ్మొక్కటీ గుడువదలంచిలో కున్‌, 7 నిక్కము కత మేమి నిల” ల 2422 సం 2-24 ను పట్టుకుందా! పరుల సొము త ఈ పాడుపనులలో ఏదైనా కలి నీ 00 చెప్పు. . నదలచిసావా? నిద్ర చెడటొనికి నిజమై

156 త్తే. అనిన ధ్ధతర్యాన్టు డిట్లను నతనితోడ ధర్మసుతు మాట బొప్పెవిధంబొ యెరుగ కునికి జేసి చింతిల్లిత్సి సోపు దీ డ్‌ దెలియ జెప్పి నా యలమట మలగజేయ. తె 2-23 నం. 2-10. ందుకు ఆపుడు ధ రాష్ట్ట్రడు ధర్మరాజు మాటశిరేమిటో తెలియరాలేదు. ఉలవ, దుఃఖం లా! నో న నాకు తెలియజెప్పి, నా బాధ తీర్చ అన్నాడు. చం. అనవుడు నిట్లనున్‌ విద్రుర దక్కటు ధర్మనుతుండు బొ ద దును జెలికాడున్సుం దగుభటుండును (బైగడయున్‌ గురుం డె న్ధుపవరేణ్య/ నీకు (బ్రకటీక్సుత సత్యుడు, శాంతమూర్తి న తి ద్వొనయ వివేక శీల్వ వ్యిపతు డాతడు గీడు వల్కునే. తౌ, 2-24. నం. అ.పొ. 2 ం ట్ల 4 నైశర్డు విదుర్తు డిలా అన్నాడు. అదే | ధర్మరాజ్ఞు నీకు చుట చెలికాడు. సేవకుడు, మంత్రి న్వు రం యా శ్వే్రా ల్ల ల్గోకానికీ వ్‌ తెలియజెప్పినవాడూ, శాంతమూర్తీ వృంచ్చి వినయం, వివేకం శీలం కల ఎరొందినవాడ్రూ _ నీ విషయంలో చెడ్డమాట అంటాడా? ఆ నీవు గొడ్తుక్చు వా నెరిలేక్ష ప్ర ర్‌దియ చాల్చు నుచితమైన ప్రా పంచియిందు, పిల్లి పటన యీర్యువు శి త్తి ళా సెసీయున్హు నేల చెల్లనేర్చు? థ్‌ తె 2-2 నీవూ నీ కొడుకూ నాయం తి దే చాలు. ఇష్టా వారికి తగిన్‌ భాగం పట్ట పల్లిపిట్ట్వా మ బ్రాధించారు. అదే చాలు ఫట్‌ ఉట్టి దుః రిది తుది ముట్ట నేర దెట్లంట్రని, నిలిపారు, ఇది గట్టెక్కదు. ఎందుకంటే _

తెలుగు పద్యాలు ర్‌ం, వ దా రెడుగుట, వేగవ ఓం న్‌ ఎ దాలిమి, నిడువు గలుగుటయు లేని ప్ర క్‌ గలదె? వారి యందీ ప్రభు నుమానుషము లొకడు బట్టీ చూడంగలడే? 12 తా 2-27 న తమ నం. 2 (5 ల మం సుకొనటం, తొందరపడకు ముంచి ఖ్‌ లేనీ ప్రభుత్వం నిలుస్తుందా? కు త్తు ఓర్చు. గానగ్గుణం న లలో ఒకటైనా ఒక్కరైనా చూడగలరా? శ్ఞాసనులల్‌ ఈ “ యుధిష్టిరు . వాడ్రద్రి నీ డు లీవు నిక తంగడ్రినని తగవు నమ్మి చాల సెరించి యున్లు ంగు దనిన్క విని ౭. ద్పలాట్తుం డీట్లనియే... 23 , 2-28 సం. 2 ౮ ఎంతో ధర్మరాజు నిన్ను స్వయ క స ంగా తండ్రిగా భావించాడు. ధర్మాన్ని నమ్ముక్‌ ధతరాః ంతో ఉన్నాడు. ఆ సంగ స శ కొన్నాడు.

• నందు సంవియునిచేతో గౌర్భంబుబంద మెళ్లీ
• మన కెద్లి శ్ష బనిచిచేయి ఎస్‌ సేయంగో డేరగు దాని డిలుటు ఓ ంం మివుడు నౌ మనము లలి “శక అల్య భాషణంబులి దిందుపరపు. 24 వ రే త 22% సం 225 రుం. చో సంజయు డేం చెపుతొడో విని, మన కుమిచేయాలో ఆజ్ఞాపించి నాచే తొ, - ఇపుడు నా మనస తో సై ఛే లగించు స్సు తల్లడిల్లిపోతోంది. మంచిమాటలతో ఆ ఆరాటాన్ని ॥ , “ఎనీ న్‌ ధర్మాధర్మవిదుండఖి నయానయజ్డాందవ: నొకుం టొటొ సం బొనర్పుచున్లు నంలావం బుపళమించునట్లుగో భవద్వబ న్ఫుతంబు నా యుల్లంబున వెళ్లిగొల్పు మనినో విదుడుం డీట్లనియే. 25 త 2౮0 సం, శలేతే తెలిసన నునా! ధర్మమేదో అధర్మమేదో, న్యాయమేదో అన్యాయమేదో చక్కగొ లాట వాడను. నిద్రపట్టికపోవడంవ్లల్లి కు కలుగుతున్న బొధ తగ్గడానికి అమృతం ౦వ మాటలు నా ఎదలో 'ఫంపు - అనగొ విడురు డిలౌొ అంటున్నాడు.

విదురనీతిః 160 కం. జనులకు నొడబాటగు విధ మున నడచుచ్చు లోకనింద్యముల నుడుగుచు, మో దని యొకని కలిమి కులుకక 16 మనుజులతో బొంది పొసగి మను టొస్పు నుపా! గ్రొప్దా! బనానికి ఇష్టమైన తీరులో నడవాలి. జనులు తిటే పనులు వరి తనకంటె మేలుగా ఉన్న పరుని సంపదను చూచి ఈర్ష్యపడకూడ్‌దు. జనుల కలిసిమెలిసి బ్రతకటం మంచిది. కం. కోవమ్సు నుబ్బును గర్దాము నాప్రోక్ర యునిక్రియున్ను దురభిమానమ్ము, ని ర్య్యాపారత్తుము నను నివి శో తొపురువ నుణంబు లండు కౌర్రవనాధ్ధా తె 2-32. నం. 227 ్ర కోసం, పొంగిపోతూ ఉండటం మిడిసి స్రిపడకపోవటం౦ తన గొప్మలోన్చు మరింత గొప్పగా భావించటం పనీపీ ట్ట పాటు తృస్ణిపడకపోనట, నీచుల ల్‌ పెద్దలు చెబుతారు. కం. వీలిన వానిని ద్య నొలిని విందుపులన్స సముచితారాధన నం ళీలత (బీతుల జేయని ]ణ్‌ పా, న్‌ సో అ ల లనుడా ఫలు లాసవడ్ర మనుదోందద్రా! రై 2 శీ ంగో మని తన స్వామిన్నీ దైవాన్నీ, భార్యన్తూ, వారి చుట్టాలనూ వారి వారికి తగిన వ్‌ స్లంచే స్వభావంతో తృష్టిపరవాల్రి, అలాచేయ్సని నికృష్టునికి ఫలాలు ఎలా దక్కు కం, నెమ్మిగలవ్రాం నొల్టర్ర ల్‌ ఓ. తమ్మొల్టని నారి వ్యాక దగులుద్యు రద్ధిక్ర భ్‌మ్మెరి? యెరిగి లొడ్రర్రుద్రు 7/9 మ్ముర్వుగని యట్టి వార్ర లిభపురనాద్దా/ తౌ, 2-34 నం. 233

తెలుగు పదా ఐద్యాలు శే(1 దగరక ప్రభూ! ఉపాయం తెలియనివారు తమ మోద స్నేహం గల వారిని తు రానివ్వరు. నిజమైన ప్రీతిలేనివారి వంటబడుతూ ఉంటారు. అవతలివారు కంటె గొప్పవారని తెలిసికూడ వారితో తలపడటానికి సిద్దపడుతూ ఉంటారు. కం. ధనమును, విద్యయు నంళం బును దుర్శతులకు నుదంబు బొనరించును, న పునులైన వారి కడకువ యును వినయము నివియ లౌబ్చు నుర్వీనొథో! 20 తె 235 నం. 2.4జీ వ రాజా! ధనం, విద్యా, మంచివంళం అనేవి బుద్దిచెడినవారికి మదాన్ని కలిగిస్తాయి. ఇవే బుద్దిమంతులకు వినయవిధేయతలు చేకూరుస్తాయి. క్‌ 0. అరిది విలుకాని యుస్త్రాల శర మొక్కని నొందు దస్తీ) బనినం దును? నే ర్పరి కైన వాని నీతి స్పురణము పగరాజొ నతని భూమిం జౌడుచున్‌. 22 తై 286 నం. శతం ది. గొప) విలుకొడు పయోగించిన కాంతులు చిమ్మే బాణం ఒక్కళ్ళే కొడుతుం రేదా తప్పిపోతుంది. ఎర్‌లేరిన నీతివేత్త ప్రయోగించిన నీతి శత్రురాజానూ అలీని భూమ్మైనీ నాశనం చేసివేస్తుంది. తే ఒకటి గొని రెంటి నిళ్రలయాకీ చేర్చు మూటి నాల్గింటీ గడు నశ్యములుగ్‌ జేసీ యేనిటీని గెల్చి యారిట్‌ నెరిగి యేడు శా నేకధనుడు. విడిచి వర్తించువాడు ని (| తై 237 కడ్తీట గ , చేయరాని పని అనే రెంటిని నిక (1) బుద్ది అను ఒకదానితో చేయు నలు పప ఇటూ కొని వారు అను న్లయించుకోవొలి. పిదప పగవారుః ్య వాయాల ద్వారా వశం మూ భేద దండాలనే నాలుగు ద్దు చస్తాక్తుకకాల వారిని సామదాన కను చేమిః నాలుక ముక్కు అనే అయిదు జ కోవాలి. ఆ వెనుక చర్మము సనం, అసనం,గ్రైదీావం (బలవంతులగు ఇరర్రియాలను గెలహాల్సి స పారించే తీరు), ఆతదుం అనే ఆరింటిని సరు శతువుల ల్‌ పలకటం, కరినంగా మై సుక్షొనివ్యవహరించాలి. స్రీవేటు బొదం! ప్రానం, పోటు మాటలు పలకం

విదురనీతి: 162 శెక్షించటం, ధనాన్ని వ్యర్థం చేయటం - అనే ఏడు వ్యసనాలను విడిచి ప్రవర్తించాలి. ఇట్టివాడు వివేకవంతుడు. ఫైన వివరించినది లౌకికనీతికి సంబంధించిన అర్థం. పరమార్ధ విషయంలో కూడ ఈ పద్యానికి అర్ధం చెప్పుకోవాలి. ఆ అర్థం ఇది - (2) బుద్దితో నిత్యానిత్యాలను నిర్ణయించుకోవాలి. కామ(క్రోధలోభాలను శమ దమం, ఉపరమం, శ్రద్ద అనే సాలిగింటీతో వశం చేసుకోవాలి. ఇంద్రియా లైదిం స అదుపులో ఉంచుకోవాలి. ఆకలి, దప్పి, దుఃఖం, మోహం, ముసలితనం, చావు అ ఆరింటిని గూర్చి చక్కగా తెలుసుకోవాలి. ఆ పిదప అయిదు ఇంద్రియాలను, మనస్సు, బుద్ది అనే వానిని వదలివేయాలి. ఇలా చేసినవాడే వివేకవంతుడు. కం, విను మధురావోరంబులు గొనుటయు, బెక్కండు నిద్ర గూరినయెడ మే ల్కని యునికీయు గౌర్వాలో చనము దెరపు నడదచుటయు జనదొక్కనికీన్‌. జ టె 2386, నం. 2.46 వినవయ్యా! రుచిగల పదార్థాలను తినటం, తోటివారంతా నిద్రిస్తుంటే మేలుకొని ఉండటం, కార్యాన్ని ఆలోచించట్‌ం, బాటలో పోవటం అనే పనులు ఒంటరివాజి చేయరాదు. కం. నడవడి యను మున్చీటిం గడవం బొట్టంగ నోడక్రర్యశం దగి తా నొడ్ర గూదడుననిన్ర సత్యము గడచిన గుణమింక నోండు గలదే యరయన్‌. జో తె 2.3% సం. 2.47 సత్యం నడవడి అనే సముద్రాన్ని దాటించటానికి ఓడ వంటిది. ఎంత వెదకీ చూచినా దానిని మించిన గుణం మరొక్షట్రి ఉందా? ర్‌ం క్షమియించు పారిగలిచ్రా లమి పెట్టుద్యు ల్లైననుం దలంన ననూన క్రమయ కడ్రు మెరయు తొడవు త్తమరూసము గోర్రువార్రు దాల్టురు దానిన్‌ బ్‌ తె 2.40 సం. శ్రైతగెతీతి

తెలుగు పద్యాలు సేం సహనం గలవారిని శక్తిలేని కోరేవారు దాన్టి ధరిస్తారు. శ్రే 0. ఉత్తమరూపం కం. పురుషుండు రెండు తెరగుల ధర నుత్తము దనగ బరగు దొనెయ్యేడలం బరునములు పలుకో కునికీం దురితంబులు వొరయు పనులు దొరణుటు కలనన్‌, గ్‌ త 24 నం మరీ శెండు ఎన్నటికీ సూటిపోటుమాటలు పలుకరాదు. పాపపు పనులు వదలివేయాలి. ఈ త్ర మార్గాల ద్వారా మానవుడు భూమిమౌద ఉత్తముడనే ప్రసిద్ది పొందుతాడు. -. చెల్లి యుండియు సైరణ శీయునలడు బేదనదియును నర్జికీ బ్రియములోడ్‌ దనకు గలభంగి నిచ్చు) నతండు బుణ్వ వురుమలని చెప్పి రొడ్యులు కురునరేణ్వ! 2 త 224, నం మత క్రూ కురు శేషుడు! సమర్తుడై ఉండి కూడొ సహించేవాడూ, పేదతన౦ కలిగినపుడు డా అడుగుకొనేవానికి ప్రేమతో తనకున్నంతలో ఇచ్చేవాడూ - ఐల్యో పురుషులని ఆ ప్రాడ్రీ దపుకుండ బదయూు సామ్ములము న పొాతములము నీర పోతములకు బెట్టకునిక్తి యనగ నెట్టిన రెండు ని శ భముల గీడు బొడరు భరణీనాధో త్ర తె 243. నం 350 రాజా! న్యాయం తప్పకుండా సంపొదించిన ధనాలికు అయోగ్యల్టు ఇవ్వటం, యోస్యలకు ఇవ్వకపోవటం అనే రెండు దారులలో వినాళం కలు 1 తే. వైలది జూదంబు సోనంటు వేట ణా (ప్రల్హదంబును దందంబు వరునద సల సొమ్ము నిష్రయోహిన ముగ వస 29 యనాడ్‌ నప్తవ్వననముల బా సై 244 నం. 222

నీతి: 164 విదుర స్తీ వ్యామోహం, జూదం, త్రాగుడు, వేట, పోటుమాటలు పలకటం, శ్రూరం/; దండించీపీ హు శ్రపనిమోన్‌ పనులకు వ్యర్థం చేయటం అనే ఈ ఏడువ్యసనాలలో మనుజుడు చిక్కుకోరాదు. తే. తగిన నేషంబు, దనుదాన పొగడుకొనమి నొచ్చియును గీడు పలుకమి, యిచ్చి వగవ కనిక, దనకంత నడవక్రొ యును బథము / తప్పుకుండుట నడనడి కొప్పుపేయు. , తె, 245 సం. 1.11,203. తనకృ తగిన వేషం వేసుకోవాలి, తన్ను తాను పాగడుకోరాదు. పరుడు తు నొప్పించినా కీడుమాట పలుకరాదు. దానమిల్లో ఏడువరాదు. (బ్రదుకుతెరువు పూర్తి పాగ్రయినా చెడ్డదారి పట్టరాదు - ఇవి నడవడికి అందం తెస్తాయి. కం. చెలిమియుు సంభాషణమును బలిమి వివాదంబు దోఫ్రు బాడియు దమయం తలినారితోన తగు నధి కులహీనులతోడ్డనైన గొరగానధిపా, 3 తౌ 2.46 నం. 2.227 స్నేహం, సంభాషణం, బలమైన వివాదం, కలహం, వ్యవహారం అనేవానిని సాటివారితోనే చేయాల్ది, ఎక్కువవారితో గ్షాన్సీ, తక్కువ వారితో గానీ చేస్తే ఫలానికి రావు త్తే కొంచెమైనను దగ బంచి కుదువ మేలు పనులయెడ దుఖ్ఞు మోర్ది యల్పంబు సుఖము ననుభవించుట హిలను? శ్యతునక్తు నైన నిచ్చుటయ లెస్స యడిగిన యడ నృపాల! 32 తె 267 సం. 1.220 షయ ్తో్నోలీన్‌కున్సది కొంచెమైనా నలుగురితో ప్రంచ్రుక్షాని తినాలి. పనుల విషయంలో కష్టాలకు తసి లభించిన అల్పసుఖాన్ని అనుభవించటం మంచిది అడిగితే పగవానికి క్రూడ్ర ఇవ్వటమే మేల్పు, కం తను లోకము గొనియాడ్రగ్గా విని యుబ్బుడు సజ్జనుండు, వె డీయు ౯ ఖం లొనరించు; గీడొలేంచుక్ర గడుమే యును దన దెన దోస్తనీక్ర యుడువుచు వచ్చున్‌, తే తో. 2.48సం. 1.223

తెలుగు పద్యాలు 165 మంచివాడు లోకం తన్ను మెచ్చుకొన్నంత మాత్రాన పాగిపోడు , ఇంకొ గొప్పమేలు చేస్తూనే ఉంటాడు. తనవైపు ఏ కొంచెము దోషం రాకుండా తొలగించుకుంటాడు.

ప. ఇట్టీచందంబులు ధర్మనందనునకు గలవని పలికీ విదురుం దది ప్రసంగంబుగౌ బాండవుల (బళంసీంచి, నీవు వారలం బెనిచి మానినులండేసి రక్షీంచి, యివ్లు డుపేశ్షీంచి వారలు వెలినుండ నూరకుండం దగునే? తగు పొలిచ్చినారి రావించి నీ కొడుకుల లోడీ వారింగో నడువుటయుచిలంబు; షొడును వారును ఒకు టియె యున్తమీదిక్కుదేవతలకుం దేరి చూడ రా దనినృనమ్మూటలు

[టరు / ర వడ వడ యూకొలి దృతరాస్ట్రండు విదురున కీట్లనియె. ౩డీ తె 249 నం. 122 223.

ల రాజా! ధర్మరొజులో ఇట్టీ మంచి లక్షణాలున్నాయి. అని చెప్పి విదురుడు 'ప్రసంగం వచ్చింది కనుక పాండవులను మెచ్చుకొని నీవే వారలను పెంచావు. మనుష్యులుగా తీర్చిదిద్దావు. రక్షించావు. ఇప్పుడు ఏమా పట్టించుకోకుండ వారు ఎక్కడో ఉంటే నీవు ఊరుకోవచ్చునా? రాష్టంలో వారికి తగిన భాగ మిచ్చి నీ కొడుకులతో సమానంగా వారిని చూడటం నార మోరూ వారూ ఏకమైతే మొవైపు దేవతలు కూడ కన్నెత్తి చూడలేరు అన్నా .ధృతరొప్రుడు ఆ మాటలకు ఇష్టం లేకుండానే ఊ కొట్టి విదురునితో ఇలొ అన్నాడు.

తే ప్రొతము గర్తవ్వమును నాకు నెరుగు దీవ ధర్మసుతు బందముము విదితోంబు నీకు? నట్లు గౌవున నెరిగింవు మఖిలకొల్స 35 జాలతమును జిత్తతొపోపళనుము గొగ

తై 2582 నం. 22 యాలో నీకే తేలుసు. ధర్మరాజు నాయనా! విదురా! నాకేది మేలో, నేనేమి చేయౌళ

తీర్పు కూడ ఫు బ్రాగా తేలుసు. కనుక నొ చిత్తతాపం చల్జారే విధంగా నేను

చేయవలసిన పనులన్నీ నాకు తేలియేో'

కం. అనుడు విదురు డొలోనికీ

న వెప్రం ట్రను, నిమ్మెలు నన్నో నొ యడిగిన రల , డాను సెప్తె జను; మున్ను న గం. నిమలవిచారో! 36 విను మనధానం తై 25 నం, 24ర్‌

విదురనీతి: 166 1 నీ విట్లు నన్ను అప్పుడు విదురుడు ధృతరా్టునితో ఇలా అన్నాడు. రా వు ఒల్సిడి చేసి అడిగితే నాకు చెప్పక తప్పుదు. ఉన్నమాట అంటాను. (శ్రద్ద శ్‌ మోక ఉం దక్కను రాజ్యమంచు నకటా యిటు దమ్మునిభాగ లోలతన్‌ వెక్కటీ మింగజూచె దది యెట్లడుగున్‌! విను మాను వెయి (గ్రక్కున నొామిషంబు చవి గాలము (మంగిన దా జీ ట్లుక్కివుడైన నీ కొడుకు నుల్లము నున్దుటు లాడగూడున తొ 252 నం. 2.22 23 వ్‌ నీ వొక్క రానా! దక్కింది గదా అని తమ్ముని పాలు ఇవ్వక చ లేసుపు కక్కుర్తిలో (మింగటానికి చూస్తున్నావు, అది ఎలా అరుగుతుంది? విను. చప నసులో ఉన్లుట్లు మాంసపు రుచికై గాలము మింగినట్లే కదా! మోసకాడు నీ కొడుకు మ స్సు నీవ ఆడవచ్చునా? కం. అన విని నిరుత్తరుండయి మునుజేందుడు గొంతసేవు (మాన్చుడి, తలపుల్‌ సెనగొన నిదానోనిం గ దను వలయగ్య విదురుతోు దొనిట్రనియెన్‌. న్‌ త 253 విదురుడిలా అనగా రాజు నోటినుండి మాట పెగలలేదు. కాంతసేస స్టా లేని మొద్దులా అయిపోయాడ్షు, తలప్పుల్తు చిందరవందరగా చెలరేగాయి. నిద్రలే వలన దేహం అలసిపోయింది. అపుడు ఏిదుర్చునిత్తో ఇలా అన్నాడు. కం. ఇందాకనీదు పలుకుల డెందము తొపంబు గం దేందువడియె; నా కుం దగ్గ నయావయంబ్వుల గా చందంబులు పెప్పుచుండు సాజున్య నిదీ/ తై 2లకీ ండే మంచితనం ముడ్డ కట్టిన ఓ విదుర ఇంతవరకు నీవు చెప్పిన మాటలతో నొ న్‌ మంట కొంతవరకు చల్లారింది, నాకు నం పద్దతులు, అవినీతి మార్గాలు చెప్తూ ఉం గ న అనిన విదురుం డిట్లనిద్సు ళ్‌

తెలుగు పద్యాలు శే” ఆ.వె, తనియ బండకుండ మును గోనీకొన దివి చేటె కాదు విత్తు చేటు గలుగు? బక్తమైన గొనిన ఫలమించు, జొదదు బీ జంబు; గొర్భసీద్ధి చందమిట్లు. గ్‌ తె, 256 నం. 2.25 పండిన బ్తాగా పండకముందు క్రాయ కోస్తే రుచే కాదు, విత్తనం కూడ చెడిపోతుంది.

• పిదప తీసుకుంటే పండు రుచిగొ ఉంటుంది. విత్తనమూ చెడదు. కార్యం సిర్దించటం ఇలా ఉంటుంది. తే. మాలకరి వువ్చుములు గోయు మాడి. దేటీ వువ్వూదేనియ గొనియెడు సోల్కిః నెదురు గందకుండంగ గొనునది కొర్వఫలము? బొగ్గులకు బోలె మొదలంట బొడున జునదు. న! తై 257. నం 2222 2ర్‌ __పూమాలలు లల్లేవాడు పువ్వులు ఎలొ క్రోస్తాడో, తుమ్మెద పూదేనె ఎలా (గ్రహిస్తుందో ఆవిధంగో అవతలివాడు క్రదిపోకుండా 'కార్యపలాన్ని (గ్రహించాలి. అంతేకానీ బొగ్గులకు వలె మొదటికే మోసం చేయరాదు. క్‌. పరుల ధనమునకు, విద్యా వరిణతికిని దేజమునకు, బలమునకు మనం బొరియగ ననవ్వావడున న్ఫురుడు దేవులు భ్రేరి నేదనంబడు నధివొ. శే త 250 సం. 2డీ2 వర్చస్తునూ, బలాన్నీ రాజా! ఇతరుల ధనాన్నీ, విదో అరిేరినతనాన్ని ” చూచ్చి గుండె పగిలిపోయేలా నష్ట మనుష్యుడు ఏ రగమో లేవి దుఖం అనుభవిస్తాడు. కం. ఎదిరికీ వొలమును బియమున నుది కంపును గాగబలుకు మొటిలు 2 / యొదనినను టేన్సు? యటుగొ క్‌ రకునికీ యెంలోయా నొప్పున. కశ కీది యది యనక ల 259 నం. 422.

విదురనీతి: 168 నే శి మనం పలిక్తే పలుకు ఎదుటి వానికి మేలు కూర్చేదిగా ఉండాలి. బే వా హాయిగా ఉంది అనిపించాలి. మనస్సుకు ఇంపుగా ఉండాలి. అట్టి పలు మంచిదే. అలా పలుక లేకపోతే అసలు మాటాడకుండటంఎంతో మేలు. కం. చెలిమియు బగయును, దెలివియు గలకయు, ధర్మంబు భాపగతియును, బెంవుం దులువతనంబును వచ్చును శ్‌ బలుకుబడిన, కొన పొసగ బలుకగవలయున్‌. తె 260 నం. 277 వీ చెలిమి, పగ తెలివి, చీకాక్సు, ధర్మం, పాపం, వృద్ది, నీిచత్వం " ఇవ్నా మాటతీరుబట్టే కలుగుతాయి. కాబట్టి మెలకువతో పలకాలి.

కం. బెదిదముగ గత్తి గొద్దట బొడువ దెగిన (నూన జిగురువొడము; బలుకులం బెడ్‌ దునిసీన కొర్వంబు ని థ్‌ గుదనేరదు పిదప నెట్టు గురువంళనిదీ! క

చె 2.61 సం. 2.796 న కత్తిలో గొడ్డలితో గట్టిగా కొట్టగా తెగిన చెట్టుకు కూడ తిరిగి చిగురు పుట్టవచ్చు! కొని మాటలతో వడ్డి; పనిమాత్రం తిరిగి ఏ విధానా కుదురుకోదు.

శం, తనువున విరిగిన యలుగుల ననువున బుచ్చంగవచ్భు నత్రిన్లిష

? రతన్‌ నిను మెన్టి యుపాయములను వడలునె యధిపా! క క తె262 సం. 279 వచు రాజా! దహంలో(గ్రుచ్చుకాన ములుక్షులను ! తో తీసివేయచ్దట్యు

కానీ మహాకఠినంగా హృడటింట్లే దిగంటుర్తి [పాళ్లు న.

వెలుపలికి రావు.

త. అక్కట! భర్గునంద్యమని యాస్యమునం దొక్రనాడు గీడుప ల్‌ కడు! దు; నీ క్రొడ్సుక్ర లొండొరు మోరి నిక్సుష్టవాక్వమా రకు ఎక్కుభంగులను బేలుచు నుండగ నీవు దొనికీన్‌ డర్‌ (్రొక్కక వించు నుండె దనుర్రూసవ్చు నీ కది కౌరవేళ్ళురా!

తె. 263 సం, 63

169 కురురాజా! ధర్మరాజు నోటినుండి ఒక ్కనాడు కూడ ఒక్కటికూడా కీడుమాట ర్‌ు ఇక నీ కొడుకులో - ఒకనికంటె ఒకడు పచ్చురేగి కారు కూతలు ఎన్నో పం ధాలుగొనో కూస్తూనే ఉన్నారు. నీవు ఏ కొంచెం వెనుకాడక అవి వింటూ ంటావు. ఇది నీకు తగినదేనా?

ఆ, చేటుకొలమైన దెట్టమాటలు - నెరి గాని తెరువు నట్టు కర్టములను దగినయట్లు తోచు; దగియెడునవి యని నీతులని మనందు నిళ్ళయించు. శం

తె 264 నం, 2 తరి2 వనాశకాలం దాపురిస్తే చెడ్డమాటలూ, అధోగతికి త్రోసివేసే పనులూ మంచివిగొనే కనిపిస్తాయి. మంచివానిని నీతిమాలినవిగొ మనస్సు నిశ్చయిస్తుంది.

వ. నీబుద్ది పొందవులలోడి నిరోధంబు నడ నురలంబిడమి సావం; బింతియకొకో తుమసేయుదము? మన కులంబునం దేబోటైర్వ ధార్మికల్వాది గుణంబుల గరిష్టుండయిన యుధిక్టిరుండు నీ నరికి నెలియై యట్లుండుటి తగవగనే? వీ పెద్దతనంబు నూచి సైరణ వొటీంచి యున్హువాడనిన నిదురుదిక్కు మొగంబై ధృతరామండు నీ చెప్పిన నీతివాక్యందులి నా మనంబు దనినోవ బింకోమ జెప్పు మనవుడు నలందు నండీయు నిట్లనియె. ర్‌ి తె 265 నం. 2 83 84 లీక 86 పు

ప ది పాపం. మేమేమి రాజా! నీ బుద్లి పాండవుల మోది పగ నుండి తిరుగదు. ఇ ం

చేయగలం? ఆ ధరనరాజు తేజస్సు. ధైర్యం: ధర్మప్రవృత్తీ మొదలెన గుణాలలో మ

( బీ సయదలో పాలు పొందకుండటం కులంలో అందరికంటె గొప్పవాడు. అట్టివాడు నీ సర వలో పాలు దరురడరా న్యాయమేనా? నీ పెద్దతనాన్ని మన్నింట్‌ అతడ్డు ఆప్ట స స్త నదట సను అనగా ధృతరాప్రుడు అతనివైపు మొగం బట్టీ నీవు చెప్త వ లి లా చెప్పాడు తృప్పి పొందటం లేదు ఇంకొ చెప్పు అన్నాడు. అప్పుడు విదు

ఆ. సకలవుణ్య కర్యచయమును నొకదెన

దస)కునికీ యొక్క నినుము, పొడీ దబ పడ బొడీ దిక్కు: దీని (శ్రుతులు త్‌ క కే గా నుతింా కలిమి యెందు బెక త 266 పం. 3.2

విదురనీతి: క70 పృకపోవటం రాజా!విను. సృష్టిలో ఉన్స పుణ్యకారాణనీ ఒక యెత్తు న్యాయం తపుక

ఒక యెత్తు, ఈ వీషటేం ప వేల్చినఫ్టీట్లు వేదాలు న్యాయాన్ని పాలంచుటదు

గొప్పదని వేయినోళ్ళతో కొనియాడాయి.

తే. పాడి గలిగిన నివాలోక ఫలము లెల్హ దేరుటయ కొద, క్తీర్రియు దొందు బురుషు ధరణి బొగద్రిత్ర యెందాక్ర బరగు నంలో ర్‌ కాలమును బుణ్యలోక్రంబు గల్గు నండు,

లె 267 నం. ౩3,శ్ల దు, మైనిష్పిన్యాయం తప్పకుండా ఉంటే ఈ లోకం పలితాలవీ పొందటమే కా కీర్తి కూడ్రా పాంద్‌ల్‌ట్రీప పతీ ఎంతదొకా నెలుస్తేందో అంతకాలం పుణ్యలోకాలు కలుగుతాయి అంటారు.

ప. తొల్టిప్రవ్లోరుండ్తు తైత్వడాతి సంభవుడయ్యును దన కొడుకు విరోచమండును అంగిరసుండను నివ్రునీ కొడుకు నుధన్ఫుందును దము తమ ప్రాణంబు లొడ్డు బొద్దీ యొక్క ధర్శసందేహంబున బన్టిదంబు సరి, వచ్చి, తన్హుడిగిన, చి నితండు కొడ కీతండు లాత్రి యని తలంపక్ష నుధ్యన్థుండ్రై సుధన్వు గౌలెంంి న యతని నేహ నిపతనయ్య బోవితంబ్బు దొనంబుగా గ్‌ోనాని (బ్రతికించెం గౌ వ్రు నీవును ధర్మంబు విడువక యధర్మో పేత్చల్ర్వైర్రీ కొడుకులనలన పక్షసాతందు విడచి తెరు చేయుము. వారును నాపద లేక బ్రతుకుదుడు నీకును శోకొంబు లేక తకునన్సి చెప్పి నురియు, ఈతే

తౌ 268సం, ౩౮ నుండీ 40 వరకు. మునుపు ర్రా సకులంలో పుట్రిన . తన కొడుకు ర్‌ ము రస్తు కచ శ్రీర్థుమని వారా మం చూపక సుధనుజ్రీ లిఫంచాడు. తయడును. నాడు ఇతర్శడూలని 2 కును “తరు తన కొ న ఈ. వారిపోద పక్షవోత్రం పెట్టకోవద్దు. ఒకర్రీసీవ్రదల చేమైొ. ఇలా అయితే పారడవులు కూడ ఆపదలేక్ష (బ్రదుకుతారు. న్పీక్రూ శోకం ఉండదు కం. పాపంబులు కరముల యేవున జేయ్లంగా సోవియు నింప్య, ధర్మ స్వాపారంబ్బు లకొర్వమ్సు /్‌ లై పరిణతి భొంద్రోన్స్య ర్‌ నట్టల బెల్టున్‌, తె 269 సం, ౩6 రజీ

తెలుగు పద్యాలు 171 పాపాలు చేయవచ్చు అని పొగరెక్కి ఉంటే అవే రుచిగా ఉంటాయి. ధర్మకార్యాలు చేయరానివిగా మనస్సులో నిర్ణయం కలిగితే అవీ అలాంటివే అనిపేస్తాయి.. చు. అది నభయే ప్రయం బెనగ నార్యులు నిల్చర యేన, నార్యులే మది దలపంగ వారలు సమంచితో ధర్మము నల్కరేన్సిన ట్టీదియును ధర్మువే తగ ఘటించిన నిక్కము లేదయేని దొ బదిలపు నిక్కమే యొక నెపంబిడు బొప్పుగునేని భూనరా/ 55 తె 270 నం. ౩59 రాజా! ఆర్యులు ఉండనిసభ సభ కాదు. చక్కని ధర్మాన్ని చెప్పనివారు ఆర్యులు కారు. సత్యంలేని ధర్మం ధర్మం కాదు. ఏదో ఒక నెపంలో కూడుకుంటే ఆ సత్యం సత్యం కాదు. ఉ. నీతిపధంబునం (బ్రతుకనేర్చుటయుత్తమభంగి, శౌర్య నం జాతములై కరం బలడు సంపద లొందుట నుధ్యవుత్తి య నీ తములైన భారవవాజీననముల్‌ తలసం గనిష్టముల్‌ నః బొహ్వులైన ధరణీవర మెత్తుర వార నుత్తముల్‌ 5 తె 272 నం 276 ( సదతి. తన రక్తియుక్తులతో రాజా[నీతిమార్గాన టబ్రతకనేర్వటం ఉత్తమ పద్దతి ణీ సంపదర్తపైందటం మధ్యమ పద్దతి? ఇంపూ సొంపూ తక గానుగ ఎద్దువలి లౌ జీవితం నీచపద్దతి. నీతి తప్పినవారిని ఉత్తములో మెచ్చుతారా! అ. కయ్యమునక యెవుడు గౌలు వ్వుదురు నీ వుల లెల్లు నూలపుటలు డొది దర యగు తదీయ మంధు లంల ముం లౌ బిరుదు, లీవు నీతి లేడువు బొరఖ తై 272 దువుతారు. కర్షుడు మొదలైన నీ కొఢుకులందరూ ఎప్పుడు కయ కు స్త నీతి మార్గం పట్టదు. వారి సలహాదారులు అంతకుముందే పొగరెక్కి ఉన్న ర కం. పొందవులు ₹ ర్త ముళ్ల ర ఖంటీల్‌ నీతి (ప్రకొర కార్యము యుండుదు, లెదు లేచిన వాికీన్‌ 5్‌8ి గరాదు మరి యఖ తె 273 మండుదు, రార్దిం ం ఈం

విదురనీతిః క్ష72 ష్టం కాదు. ఎక్కడా పాండవులకు సాధారణంగా పరా[కమంతో ఎగిరిపడటం వం కాం తారు. మొక్కవోని నీతిమార్యన్నే పతితో పాటిసారు. ఎదుటివాడు కస్త మిం మం అప్పుడు వారి నిక ఎవ్వరూ ఆర్బలేరు, కం తను తంగడి భంగి నీక్షును సముచితమగు ఖ్లక్టీ చేసి నజ్దననుతమా నమున నడచువారల నీ త్‌ వమలమతిం గన్ట కొడ్తుక్సు లట్లరయదగున్‌. తె 274 శ చివారు నారు తమ తండ్రిని లాగా నిన్సు చకుని భక్తితో సేవిస్తూ మం కుల మెచ్చుకొనే మార్గంలో నడుస్తున్నారు. నీవు మెట్‌ మనస్సుతోవారిని కన్నకొడు వలెనే చూడ్రాల్లి, / వా అన పలికి మరియు నిట్లనియ్యె, ॥ తె, 2.75 కం. కొరణము లేకయును నువ కొరపరత్తమున నొర్రల కొర్వంబులకున్‌ వారని యలజడ్రీ దిడియెడు 61 వారల భ్రూ యేడుగడయ్య వారిక్షీ నధిప్తా లె 2,76 సం. 438. డొ ఓయి చక్రవర్తీ! ఆ పాండవులు దిక్షు లేని వారనుకోక్సు. ఏ కారణం లేకు౦ ఉపకారం చేయ్వట్రప్సే ధర్మంగా పట్టుక్రాన్న మహాతు లోకంలో ఉంటారు. అట్టివాడు ఇట్టివారికోసం హృదయంలో త్రి ఆందోళన చెందుతూ ఉంటారు. వారే వీరికి సర్వరక్ష చం ఒకరుని చేతి ప్ర్య్య్వ్బ దదున్నతి ప్రాష్టన్పు గాంఐ యెల వెం టకును గొరంతలేక్ర ప్రార దగునంవద నొంది యట్టేదొ తకు దుదిగీడు చ్రస్వి క తఘ్ముని నీనుగునైన రోతఫు రై ట్రక్‌ కబళింస గుక్కలు సొడంబడ్డునే కురువంళనర్థనా/ లె 2.77 సం. 42 ని వ అన్నా! నీవ కురువంశాన్ని ఉద్దరించ్రాల్రి. చూడు! ఒకడు ఒక మహానుభొన్న యూత అందుక్షున్నాడ్డు, అతని అండదండలు తనక్రు ఎప్పుడూ ఉంటాయి. భి లొ కొరతలేని 'పశస్తమైన సంపదలు అతనివల్ల చేత్రిక్ర చిక్కించుకున్నాడు. చివరి యి దాతక్షే ఎసరుపెట్టాడ్డు అట్టి కృతఘ్షున్సి పీన కుక్కలు కూడ చీదరించుకుం

తెలుగు పద్యాలు క్ష73 సు క్రావునగ్సతము దలంసమి కీడు. పాండురాజు నీకుం బరమ భక్తుండు. సాండవులునుం దేజో లాభంబులు కావించిననారలు, వారల నాదరింవుమని చెప్పీ వెండియు నిట్లనియె. టప తె 270 వా కాబట్టి చేసిన శులు తలవకపోవటం ఆపదను తెస్తుంది. నీ తమ్ముడు ండురాజుక్‌ నీవంటే చెప్పరాని భక్తి పాండవులు కూడ నీకు తేజస్సునూ లాభాలను తెచ్చిపెట్టారు. వారిని ఆదరించు - అని చెప్పి విదురు డింకా ఇలా అంటున్నాడు. ఆ. బ్రదుకు చేటు, పాగడువడుట దూరొందుటు, యీగి వేడుకొనుట్కు యిట్లు మరియు గలుగు నొఖ్య దుఖిములు వచ్చు) సెదనదీ వాని కింత యేల వగన నధిప! రజ లె 272 నం. ఉజేళ దొరా! ఒకప్పుడు సుఖంగా (బ్రదకుతాం. ఒకప్పుడు చెడుబ్రదుకు దాపురిస్తుంది. ఒకపుడు అందరూ కొనియాడుతారు. మరొకప్పుడు సందవస్తుంది. ఒకప్పుడు దానాలు ఇవ్వగలుగుతాం. మరొకవేళ పడుగుకోవలసివస్తుంది. ఇలొ ఎన్నో సుఖదుఃఖాలు మొద మోద వస్తూ ఉంటాయి. వానికోసం ఇంతగొ కుమిలి పోవటం ఎందుకు? కం. వగ బలము తరుగు డూసడు వగచిన మతి దవ్వు దేవులు వచ్చును దూరన్‌ నగబి నలంగిన (బియమగు జ బగతురకును వగబు బుడుగు పార్ధివ ముఖ్యా తే 280 సం. 444 జ డలిసొంపు నశిస్తుంది రాజాధిరాజా! దుఖ వల్ల బల? తగ్గిపోతుంది. ఒ డి దుఃఖపడుతూ ఉంటే బుద్ది శ్రీణీసుంది రోగం వస్తుంది. పరులు పటట సి శఖపడకు. కృశించిపోతే పగవారికి సంతోషం కలుగుతుంది. అందువలన దుఃఖ డిటనియె ర6 పు అనిన విని దులంత్త “హె తె 282 కం. రిత్తయువచారముల నే రో కంచిలి దు నుత్తముడకు నం ర్త్రుల్తులగు మా టీ ల యున్సేః ౮7 గులక యుల్ఞా మత్త యగుం బోర వలో మిగాలో సై 282. సం. ఓ4క

విదురనీతిః శ్తై7డ్త వధ్దుర్వా పనికిమాలిన ఇచ్చకపు పనులతో నేను, ఉత్తముడైన ధర్మరాజు ఉడికించాను. చెడిపె వెధవలు నాకొడుకులకు పోరుతో చావు తప్పదు. ఇ పెరిగేవి సెనుదుఃఖాలే కదా! వ నెన్సగలు నివ్వటిల్లనీక నిలువునట్టిది యెయ్యది దాని నెరిగింవు న మనిన విదురుం డీట్లనియె తె. 283 నం, 450. పెనుశోకం కలుగకుండా నిలుపగల యుపాయం చెప్పు అంటే విదురు డిలా అన్నాడు. తే. నియతతసమును నింద్రియనిగ్రవాంబు భూరివిద్ధయు శాంతికి గౌారణములు వాని యన్నింటీకంటె మేలైన శాంతి రం కారణము లోభ ముడుుటు కౌరవేం్యద్ర! లౌ 284 నం, 452. జారుపాటు లేని తపస్ఫూ, ఇంద్రియాలను అదుపులో పెట్టుకోవటం, మహావిద్యా

• ఇవి శాంతికి కారణాలు. ఈ అన్నింటికంటె మించినది లోభాన్ని వదలివేయటం. వ లని వెండీయు 70 తై 2285 కం, సన. పూరితమున్సు, గ్లో ( నొక మము, విప్రవర్వు బనవున్‌, నాతుల కొరించుటయును గ వ్ర (బీతిం జన నిచ్చు నత్రని పెంసాఫ్టు న్ధసా! 72 తె 286 నం. 462. దగ్గర చుట్టాలు తన స్య ఇ దలు తన ౧ బుట్టా రికలు తీర్భుకోవటాన్సీ, ఆలమం తావులను ఆశక్రమించటాన్నీ, గ్‌ప్ఫ క్ట వంతులు తని మోద చస్తేవు తీసుకో వటొస్తీ (త్రలు తనకు పెట్టే కష్టాలనూ ప్రీతితో సాగనివ్వాలి అలా సాగనిచ్చే వాని గౌర ఇనుమడిస్తుంది, కం. అలమిక్రొని యొండొగ్రుల ప్రో వుల (బావుల నెలమి కలిమి బ్రా ది బవొజా తులు నెమ్మి గూది తానుర వజ్డా గా కొలని [్రీయన్‌ సిరికి బట్టగుదు రుజ్జులులై, తౌ. 2,827 నం. తీఠ్‌

తెలుగు పద్యాలు క్ష75 చుట్లాలు ఒకరినొకరు దగ్గరకు చేర్చుకో ట్ర వాలి. రక్షించుకోవాలి.

ఇవ్వాలి. ప్రేమాదరాలతో ఒక్కటిగొ మైలగాల్‌ అలా ఉ రస మర దం

తేజస తో త్తి తాగా

స్సుతో సిరితో వెలిగిపోతారు.

చ కరతురగాదిఘట్టనయు గౌలియు నొంపదె యొంటీనున్లు య త్తరువు, ననేక భూరువావితొనము గుంపయి పేరి బొధలం బొరయున్కె యన్సృదమ్ములును బొందెన నేరి కసాధ్యు లట్లుగా కెరవయి నిల్సినం గౌలని కెలిదమై పరివోదు రెలయున్‌ 7

త 288 నం. 462 63 వు, 8720

॥ ఏకాకిగా ఉన్న చెట్టును ఏనుగులో గుర్రాలో ర్హోక్కివస్లాయి గాలి కూల్చివేస్తుంది.

క కాక చాలా చెట్టు గుంపుగా ఉంటే వానికి ఏ కీడూ రాదు. అలాగే అన్నదమ్ములు

డా కలిసి ఉంటే 'పారి నెవరూ ఏమా శేయలేరు. విడిపోతే ఇతరులకు చులకన ఐపోతారు. దిక్కుమాలిన చావు చస్తారు.

ను. 2 కావున గొర్వులుం బాందవులు నొండొడులకు (బ్రాపై పొదలిన నెదిరికీ నవియ్యు అగుదురు. పడులయొత్తు లేని రాజ్యంబు పూజ్యమపొనుం బోకు .. 2 వనవాసంబునం గుందిన కౌంలేయులం బదయక్‌ తెచ్చి యుచితవదం బిబ్బి నిలువుట నీ కొడుకులకు నిలువు కానించుట యశునని చెప్పీ మరియు విట్లను,

3. ప్రీయవాదు లెందునుం గల రవ్రీయం బగుం గాక్షమి యని తధ్యంబు పలుకువాడు లేదు. జూదంబునప్పుదే నడ్డపడీ యన్రీయం బగుటికు శంకీంపక లథ్యంబు పలికీతి వలి నీకు దుచియింసక రోగికి బధ్యావోరంబు తలకంటగంచు నట్లయ్యె వైన విష్ణుడుం శాప్పెద వినుము. క కాఠందులం గైకొని మయూరంబులం బరివొరీంబు విధంబున మార్దొాలందులం బొటీంచి నీంవాంబులయెడ ననాదరంబు చేయుబందంబున సుయోధోడరా బట్టీ యధిస్టిర ప్రముఖుల విడచితి నేడు కార్వంబు ముట్ట వచ్టినం అడుంగుడులు సోకీనట్లు లల్లడ్‌ల్లెదవై'

శరలు చెనుదుడు థు కలంబున్లో యొకని బొరనటాయ నీతి యని పెద్దలు చెప్పుడు

, 474

1. సం. 4-72 2 కీ
2. సం. 5-15

తిః కే76 విదురనీ 7. దుర్రయపరుండై సద్బుద్ది వినండేని మనము దుర్యోధను దొరంగిన నేమియగు. 8. అది యట్టుండె; సంపద సహాయత్వంబు నపేక్షించి యుండు, సహాయంబు సంపద నుద్దేశించి వర్తిల్లు నిట్లివి యొక టొకీటి పొందునంగాని సిద్దింపవు. కావున నీ సంపద పాండవులకు వారి సహాయత్వంబు నీకునుం బ్రియం బొనరింప నొండొరులు కవియుట మేలుగాక మనలావు వెలీేచేయుటు లెస్సయగునే? 9. కురువంశ నిస్తారకులగు భీష్మయుధిస్టిరులును నవక్రవిక్రములగు కర్ణార్డునులు (బ్రతాపధాములగు బీమదుర్యోధనులును నస్రాస్తపారగులగు నభిమన్యు లక్షల ప్రభృతి కుమారులును శాపానుగ్రహ సమర్భులగు ద్రోణద్రుపదాది పరమాప్తులు వారి వారి బంధుమిత్ర జనంబులును నొక్క మొగంబై నీ పసుపు చేయుళు నయవిక్రమంబు లప్రతిహతంబులై నడవం బృథివి శాసింప భవదీయవిభవం బుజ్జులంబై యొరుల కెడ లేక్ష చెల్లుచున్న నెంత యొప్పగునో యటు విచారింపుము. 10. పాండవులు ధీరమతులై వైర మెత్తక యూరక తొలంగియుండి రేనియు గతిపయ దినంబులలో జీకాక్సుపడి చెడుంగాక గాంధారీనందను చేత వసుంధరా పరిపాలన భారంబు నిర్వహింపబడునే యస ధృతరా(్రుండు విదురున కిట్లనియె. 74 త. 28 కనుక కురుక్తువూర్రుల్ప పాండుకుమారులు ఒకరి కొకరు అండగా ఉంటే ఎవ్వరూ ఫారిని గెలువలేరు, శత్రువుల ఒత్తిడి లేని రాజ్యం గొప్పగా ఉంటుం అడవులలో పడరాన్సి పొట్టు పడ్డ పాండవులను తెచ్చి వారికి తగిన సానం కల్సించినట్టయి అది నీ కొడుక్షులకే మర్చిడ్డే _ అని చెప్పి విదురుడు ఇంకే ఇలా అంటున్నాడు. వెన్మకాలు పలికేవారు ఎక్కడైనా ఉంటారు" ప్రియం కాకపోతే నేమి హితం చెబుదొ మ వారు లోకంలోసాధారళంగా ఉండరు. జూదం జరిగినప్పుడు నేనడ్డంపడి అప్రియం అని సంకోచించక్రుండా ఉన్నమాట అన్నాను. అది నీక్షు ర్వెచింపలటే. రోగికి పద్యం నెమళ్ళను వదలివేసినట్టు పిల్లులను పెద్దచేసి సింహాలను ఈసడించినట్లూ దులో ధనుడు మొదలైన వారిని పట్లుకొని దళ దీ పెట్టావు. ఇప్పుడు లై ఏ" ధర్మరాజు మొదలైన వారిని విడిచి పెట్టావు. ఇ 4 40 5. సం, 5-21 6. సం, ర- 7 సం, ర్‌-26 & సం. 5-36 9, సం, 5-43, శశ 10 సం. 6-46 47.

తెలుగు పద్యాలు నెత్తిమోదికి వ 177 పి చ్చింది. నిషులలో ప కాపాడవలసి సులలో పడ్డ విధంగా తల్లడిల్లి వం. గుష్పుళ్ళి వదలడమే నీతి అని లీ పోతున్నాను రకా అదిత బుద్దితో వినకపోతే మనం దుర్వోధనుళ్ల ల మంచిమాటలు కా చు. సంపదకు సహాయు' / నుణ్ణే లివేస్తే ఏమి నష్టం? వాలి. ఇలా ఈ రెండూ లు కావాలీ, సహాయులకు సంపద శ్‌ నీకును సంపదలో ఒకదానితో ఒకటి కలిసి ఉంటేనే మంచి ఫలానికి డు క్‌ ద్షంకీ పట కొంత పాండవులకు అందించు. వారి చేయూత నీ పలి న రన భీష్ముడూ, ధర్మరాడా, మొక్కవోని పరాక్రమం గల డా ఆరితేరినల ఖ్‌ నం టా భీముడు, దుర్యోధనుడు శస్తాలలో అస్రాలలో అను(॥ డు లకి మొదలైన కుమారులూ, శప ఇంక హించటాని సమర్థులైన (ద్రోణుడు (ద్రుపదుడు మొదలైన చాన పాలిస ఉయా చుట్టాలు ఏలికాండ్రూ అందరూ పద మొర డో నీఆ వలల న రు. నీతీ, పరాక్రమం ఎదురులేని విధంగా నడుస్తూ ఉంటాయి. క్‌ పగవారు వు రాజ ఉంటే నీ వైభవం ధగధగా ప్రంసపోయూ ఉంటుంది ఒకవేళపా ల్లు కన్నెత్తి చూడలేరు. అది ఎంత నేలుగొ ఉంటుందో ఆలోచించు. అనుష ండవ్పులు హృదయాలన్ను పదిలపరచుకొని పగను చంపిచేసుకొని తొలగిపోయేరే శ కుందాం. నాలుగు రోజులలో చిందరవందరై చెడిపోతుంది. కానీ దుర్యోధనునకు అన్నాడు లన సాధ్యమవుతుందా? అని విదురు డంటే దృతరాట్రి డతనితో ఇలా త్తే నీవు చెప్పిన మాటలు నిర్ణులములు, నిపుణ నమ్ముతములు, రాజనీతి మాల్ల బోధకంబులు నైనను బుటో నిడువ నోస “ధర్మో జయతి యని యుండువాడు 75 తై 290 సంవ ౯ మా విదురా! నీ మాటలలో కల్మషం లేదు. నితవత్తలందరూ మెచ్ళుకేవే రాజనీతి రాన్ని చక్కగా బోధిస్తాయి. అయినొ కొడుకును నదలలేను. ధర్మం జయిస్తుంది. అని &రుకుంటాను. వు. 1అనిన విని విదురం కలని కట్లనియె ” దేవ జ్ఞాతులు ణపబొనులైనను విడువ దగ దనిన సకల గుణసంవన్థ్యకో లో (త్రుసాదంబు కోరుబుల్లు క్రాంతేయులాం దిగ విడువం దగు ల 1 సం. 7:18. 1220 పు కేజీ న!

రనీతిః క్ష78 వలి వీను నీకు హీతంజు కోళడువాడ నని నిళ్టయించి నా బుద్ధి ల - 2. వారలజీననంబునకు గొన్ఫి యలంతి నల్లియల నైనను దుర్యోధ వొడంబరచి యేర్పరచి తెరపనరచిన లెస్సు యని చూచెడి. అతని విడుననలయు నని చెప్పీతినే ౩ నీ"సెనకువం బళా త్తాపందు పుట్టు దొని కస్తుడు ప్రతీకారంబు లేదు. కావున నళ్తభంగుల నియ్యకొని పాండవుల తోడ సంధిచేయవలయు 76 నట్టుంగొక్తు తె 22 అదివిని విదురు డిలా అన్నాడు. దేవా! చీట్లాలు గుణహీనులైనా విడువరాధగ్థారు ఇక్‌ మంచి గుణాల 'ప్రోవులూ నీ దయకోసం ఎదురుచూస్తున్న వారూ అయిన వారి కొడుకులను వదలివేయవచ్చునా? నేను నీ మేలు కోర వోడ నని నము చేస్తే (బ్రతుకుతెరువునక్రు కొన్ని చిన్న పల్లెలయినా దుర్యోధనుణ్మి ఒప్పించి ఏర్పాటు నా? స్రంచిదని చెప్తున్నాను. అంతేకానీ దుర్యోధనుణ్ణి ఏమైనా సరే వదలివయమంటున కారణంగా ఏర్పడ్డ ఈ ఫోరువల్డ నీవు తరువాత దుఃఖంతో కుమిలిపోవలసి చలో అప్పుడు దానికి విరుగుడు ఉంటది కాబట్టి ఏ పద్దతికైనా ఒప్పుకొని సాండ సంధిచేయాలి. మృర్రాక్తమ్హ్యా, వ్‌ ర్‌ం. తముల్యోో పొళ్ళిక్రుంగ్లా నమరము శ్రోన్ట గౌని చా జనదె *ఠ రము లాధి వ్యొధి జర్రా గో “మన్వితము లగుట క్రీ నవాజం బరయన్‌ ల 292 నం, 729 (వ సొదం) నికి మనోవద ల నం కొట్టుకొని గానీ చారాదా ఏమి? శరీరాలు నశించు సజం లూ రోగాల్సూ ముసలితనం ఉన్నాయి. మెలకువగా చూస్తే చొవు స న్‌. గజితురగాదై సంపదలు గౌంతలతోడ్ర వివోర లీలలుం టి కనురొగ మ్వెంట్ర బరిపొలన చేరు (క్ర్‌నుంబు బ్లోరులన్‌ విపయము పొంది పేరుటయు విను రితాభరణానులేసన గీ (ఈ డొనిళో వైభపం్బు గల రొజులు బం కొక నిల్ఫిరే తె 293 నం. 8.24 మ 721 పు 142 3. సం. 7.28 పు, 143

తెలుగు పద్యాలు క్షం ఏనుగులు గుర్రాలు మొదలైన సంపదలూ అందమైన అ శ లః | ౦గనలలో విహారా ర్థపెలకు ప్రీతికూర్చే రాజ్యపాలన పద్దతీ, యుదాలలో జయం సది' సడిసిపడ టం తళలాడే నగలు, మై పూతలు, వస్త్రాలు - దీనివల్ల కలిగే గొప్పతనమూ - ఇవన్నీ ఉన్న రాజులు కూడ చచ్చారే కానీ మిగిలారా? కం. కావున బెనికీం బేదగు నీ వాక్త్వము వినగ జొలి తేని నివాసర శ్రీ విభవములకు గీతిక దావలమై వెలయు టింత తథ్యము నుమ్మో. 79 త. 294 నం. &20 నామాట చెవికి చేదుగానే ఉంటుంది. అయినా విన్నావో ఇక్కడా అక్కడా కూడా మహాసంపద నిన్ను చేరుకుంటుంది. కీర్తి కలుగుతుంది. ఇది ముమ్మాటికీ నిజం సుమా। కొం. తగ నీలో నూవొంవుము దిగ విడువకు ధర్మతనయు ధృఢమతినై పొం దగు బందము గొడుకుల కుం (బెగడలకుం జెప్పే తీర్పు పెంపేర్ప దగన్‌, తలి త్రై 2925 సం &28 జాగ్రత్తగా నీలో నీవు ఆలోచించుకో. ధర్మరాజును విడిచిపెట్టకు. మనస్సు గట్టీచేసుకొని తగిన పద్దతిని కొడుకులకూ, వారి సలహాదారులకూొ చెప్పుమేలు దారి నడప్పు, ఆ, అనిన నాంబికేయుడను నీదు పలుకుల గలక దేరే బుద్ది లెలిని నొంది; అట చేయువాడ విదియ కర్ణము ధర్గు తే ర యళంబు లాభమును దలంసు మును రై 296 సం. 834 ల ,నీ మాటలతో నాబు' విదురు డిలా చెప్పుగొ రమ్యం ఇదే ధర్మం. ఇదే క. తేరుక్రున్నది. తెలివి కలిగింది. ఇలగే చేస్తాను * ్తీర్తినీ కలిగిస్తుంది త్తినీ లాభాన్నీ కలగా బినంగొన నన్లుతోడో ని చ. అనుడు మిదందు వాగు రావిత్తి నూ పదవి కక్కటు నీమది కొర్వజ్బన్తు టను విదురుందు ణ్‌ /

విదురనీతిః 180 నా ల్కనియె నుయోధనుం గని యకుంఠిత నిళ్ళయమై యతంచస 82 లిన దెస వ్రాలకుండిన బలే మము బోటులకుం (బియంబి తా 97 సం. ఈ31 క ప్రక ధృతరాష్ట్రుడు అన్నమాటతో విదురుడికి ఒక ప్రక్క ఆనందం మడ. నమ్మలేనితనం ఒకసారిగా హృదయంలో చెలరేగాయి. అన్నతో ఇలా నీ కొడుకు అమ్మయ్యా! ఎంతో కాలానికి నీ మనస్సులో సరిక్షైన నిశ్చయం కలిగిం డి క్రున్నావో కంటబడినప్పుడు కూడా చెదరని నిశ్చయంతో నీవు అతడు[వ్రాలినవైపుద్రాల మా వంటివారికి నిజమైన ప్రీతి కలుగుతుంది. త్రి వు అని సలిక్రీ నిట్టూర్పు నిగిడించి తై 298 కం. డైనంబ నేర్చుగా కీటు పోవగ నే నేర్డు నేర బొమ్ముని వలుకం గౌ వళశమె నరున కెక్కుడు తే దైవము పౌరుషము క్రంటై ధరణీనాధా? తె 299 నం. 8.32 ని అ రాజా! అంతా దైవాధీనం, మానవుడు ఇది నాకు సాధ్యం. ఇది అసాధ్యం అహంకరింళి పలుకగలడా? పౌరుషం కంటె దైవమే గొప్పది. శ నొ అనిన విదు ॥ రునక్షు విచితవీర్యుం డిట్లనియె. రై 2 న. ఇలా అన్న విద్రుర్వవ్లిత్రో ధృతరాష్ట్ర డిట్టా అన్నాడు. తే ధర్మపథమును నీత్ర తల్బంబు తెరువు నిర్మలములశగు సలుకుల న్నీ నాక్షు దెలియ జెప్పితి: పర్య దృష్టీ యెటి వొక్తాముల గల్లు జెప్పు స. గ్‌ మ కు పుణ్యాత్ముడా! ధర్మమార్లాన్ని, నీతితత్య్యాన్ని స్వచ్చమైన మాటలలో నౌ 1 తెలియజెప్పావు, పరమార్ధదృష్టి ఎల్రా గలుగుతుందో ఆ మాటలు కూడా నాకు చేపో కావల కాటా ్య్లా్యతో్‌

శ్లోకసూచి బ్లో అసం. న ॥

ఆకర్మశీలం చ 5.35 క ళ్‌ అనం. పు, అకస్మాదేవ 141 101 నిత్య వేదా పరి 8.26 151 అకామాన్‌ కామయతి 1.32 క్రి హ్‌ వ్‌ హానలాన్‌ 777 141 అకార్యకరణాద్‌ 243 తీగ స ధా దాన్‌ 6.24 116 అక్షీర్తిం వినయోహన్సి 7.42 ర్టకం విప్రవాసం 1108 28 లక్రోదేనజయేత్‌ 772 133 అనర్జమర్థతః పశ్యన్‌ 26146 అగారదాహీ గర 72 140 అనవాస్యంచ శోకేన శీ.క5్‌ క అగ్బిష్టేడో వ ద 347 64 అనసూయార్దవం 272 శం అన్నహో నం 5.60 10 అనసూయుః కృత ప్రజ్ఞిః 366 6 అగా, (౮ ఫలా వేదాః 7.65 1308 అనామ్నాయమలా వేదాః: 778 241 ల 'ప్రాస్తంతు &18 శ49 అనారభ్యా భవన్యర్దోః 220 37 కన కాంస్యం రజతం 89 16 అనార్యవృత్తమదప్రాజ్జమ్‌ 635 120 క్షా చన్దనం వీణా ఈ10 146 అనాత్రిలౌ దానపుణ్యమ్‌ ఉఓ5వే 86 అతిక్లేశేన యేర్జాః 7.75 శత అనొహౌతః ప్రవిశతి 136 10 అతిమానోతివాదళ్ళ 5.16 9 అనిజ్యయాకువివా హైః డ్న2ర్‌ 80 అతివాదం నహ్రవదేత్‌ 431 76. అస్వ్వోదః ్రియో 7.57 137 అతీతాయాం చ శర్వర్యామ్‌ 3.2 55 అనీర్ను ర్గుష్తడొరభే 610 115 అతీవ గుణసంపన్నన 7.30 124 అనీశ్వరోయం వురుమో 7 124 అతీవ సర్వాన్‌ పుత్రాన్‌ 285 క్‌2 అనుకో శాదొన్సశంస్వొల్‌ 2.86 క్‌2 అతృణే పతితో వహ్నిః 151 శత అనుబదన్టం చ సంధ్రుక్ష్య 28 35 అత్యార్య మతిదాలొరన్‌ 7-63 138. అనుబర్దా నవేక్షేత్‌ 26 గగ! అత్రాప్యుదాహరన్తీమమ్‌ కక్‌ 53 అన్ఫతే చ నముత్కర్లి 8: 1కీడ అతై వోదాహరన్తీమం 1103 జ అన్యోరని ్రీతగళప్య 816 148 అతై వోదావారన్తీనుమ్‌ 4 73 అన్యోన్య సమనస్టవిడ్‌ శక్‌ 90 అధ యే సహితా నృకొః 63 89 అన్వాలలే హిరణ్మయ' 3,165 55 డ్‌ కృత బుద్గిముల 6కి 114

అధ యో నైవ 3.31 భం అపకు త్‌ అధస 39 అపణ్ణీలో వాపిసుహ్వా (రక శ న సంత్యణలో ధర్మమ్‌ ఒప అపనీలం సునీతీన 753 135

అధర్మో పార్టితైరర్డై: 7-66 139

విదురనీతిః 182 అప్యున్మత్తాత్‌ ప్రలపత: 223 ౩8 అశిష్యం శాస్తియో రాజన్‌ ॥ అప్రశస్తాని కార్యాణి 6.22 7. అత్రుతశ్చ సమున్నద్ధః 130 25 ఆ(ప్రాష్తకాలం వచనం 7,2 124 అష్టా విమాని వర్షస్య 196 25 అభిప్రాయం యో విదిత్వా 5:25 101 అష్టా గుణాః పురుషం 1.99 66 అభియుక్తం బలనతా 1.13 3. అష్టా గుణాః పురుషం 3.53 103 అభివాదనశీలస్య 7,7% 140 అష్టాః గుణాః పురుషం 5.37 140 అభ్యావహతి కల్యాణం 277 50 _ అష్టా తాన్యవ్రతఘ్నాని 7.70 66 అమాత్యలాభో భర్రంతే 553 109 అష్టా నృపేమాని 3.55 ల! అమాత్యే హ్యార్ధలిప్పాద 6౬20 117 అష్టా పూర్వ నిమిత్తాని 193 డ్రి అమిత్రం కురుతే మిభ్రమ్‌ 1 9 అసంత్యాగాత్‌ పాప 2.70 121 అమోఘక్రోధహర్షస్య 6.26 మేక్‌. అసంవిభాగీ దుష్టాత్మా 6.39 శ అరక్షితారం రాజానన్స్‌ 1 2 అసన్హోభ్యర్థితా: సద్భిః 245 131 అరణ్యే నిఃశలాకే వా 6 16 అసమ్యగుపయుక్తం 7.34 69 అరుంతుదం పరుషం 48 75. అసూయకో దస్షశూకః 3.65 145 అరోషణ్లో ద్వ, 6.6 113 అసూమైైకపదం నృుత్యువ 8కీ 101 అర్చయే దేవ మిత్రాణి 4 84 _ అస్తబ్బ మక్తీబమ్‌ 5.27 శం అర్ధం మహాన్త మాసాద్య ష్య అస్మా ల్లోకా దూర్చ్వమ్‌ 8.19 ' అర్థసిద్దింపరా మిచ్చన్‌ 5,ళ8 108 ఆ 74 అర్భాగమో నిత్యమ్‌ 182 3 ఆన్రుశ్యమానో నాక్రోశేత్‌ 5 న్‌ అర్భానా మీశ్వరో య్య; 26్ర 47 ఆక్రోశపరివాదాభ్యామ్‌ 274 శ అఆవధ్యా టాహ్మణా ఉగ త్తి ఆధ్యానాం మాంసపరమం 249 క్‌ అవలిష్టేష్తు మూర్థేష్పు గతం 134 ఆత్మజ్ఞానం సమారమృ: 1(5) | అవిశ్రేయం లవణం 6,5 113 ఆత్మజ్ఞాన మానాయాస:ః 273 శ అవిజిత్య యధాత్మావమ్‌ 256 శేగ్ర ఆత్మ నాత్మాన మన్విచ్చేత్‌ ఒ6క 410 అవిద్యః పురుషు శోచ్యః 776 14. ఆత్మనో బలమజ్డాయ 1.38 శ్ర అనిసంవాదకో దక్షః 7 12 ఆత్మా నదీ భారత 8.21 వే గొ అవిసంవాదనం దొనమ్‌ 6.36 120 ఆత్మాన మేవ (ప్రధమం 257 ప అవృత్తిర్భయ మన్మ్యానామ్‌ 25 త్త ఆదేశకృద్‌ వృత్తిహన్హా 5.13 ర్‌ అవ్యాధిజం కట్టుక్రం శరర 9గ అన్ఫశంస్యా దనుక్రోశాద్‌ 103) 99 అవ్యాప్పాతం వ్యాహృతాత్‌ 12 76 ఆపదర్డే ధనం రక్షేద్‌ 5.18

శ్లోకసూచి 183 అయిత్యాం 'ప్రతికారజ్ఞ: 754 136 బు ఆరోగ్య మాన్న అర ్య మాన్ఫణ్యమ్‌ 189 జ బుజు సశ్యతియః సర్వమ్‌ 223 38 ర్షవం ప్రతిపద్యస్వ 33 గాం! శ క బుషీణాం చ నదీనాం చ 3.73 లె ర్లున నరం యుక్తమ్‌ 7.62 138 ఏ ఆర్గకర్య జ గ ల్‌ ర్మణి రణ్యన్తే 125 7 ఏక మేవాద్వితీయం తద్‌ 147 13 అలస్యం మదమోసొ &5 145. ఏకం విషరసో హాన్తి 145 12 ఆ నాంకుత్ర గమిష్యావ: 3.21 5 ఏకం హన్యాన్న 143 క్ష ఆ శా ధృతిం హన్తి 88 శథ. ఏకః క్షమావతాం దోషః 148 13 ఇ ఏకః పాపాని కురుతే 1.42 క్ష ఇజ్యాధ్యయన దానాని 3.57 టా ఏకః సంపన్న మశ్నాతి 1.41 11 ఇదం చత్వాం సర్వ 8.12 17. ఏకః స్వాదు న భుజ్జేత 146 12 ఇదం వచః శక్ష్యసి 8-20 149. ఏకయా ద్వే వినిశ్చిత్య 144 11 ఇన్టియాణా మనుత్సర్గః 7.52 138. ఏకో ధర్మః పరం 152 4 ఇన్టిటై రిన్లియార్టేషు 254 శక. ఏత ఏవాసయ ప్రీక్లు: 51 97 ఇమౌత్రా సం్రదృశ్యేతే 3.24 కా ఏతత్కార్య మనమురాః ఓకీ 7 ఇహ్ఞైవావాం ప్రతీక్షానః 316 కథ ఏితయోపమయా ధీరః 237 శ ఈ ఏతాన్‌ గుణొం స్తాత్‌ 35 66 ఈర్వుర్పణీ న సంతుష్టః 190 జ. ఏతాన్‌ గుణాస్తాత 532 103 ఉ ఏతొన్యనిగ్సహొలౌని 260 త ఉక్తం నుయా జొతమాథైే 7:5 125 ఏవముక్తస్తు విదురః 1,3 ప ఉక్తం మయా ద్యూతకాలే 5-20 ్ర్ర. ఏవమేతద్‌ యధాత్వం 820 ట్ర ఉత్తమానేన సేవేత 420 78 విన మేన కులలే బొలొ న గా , 57 ఉత్భానం సంయమో 7-65 139 వీనం కృళవణౌ వ శ64 ఈ మసబకం ఉత్పాద్య పుత్రాన్‌ 5.39 106. ఏవం మను ్ట్‌ ఉత 148 వనం లోకీ యశః 7. [28 ఫ్స్సజ్య వినివర్తస్తే 817 3.39 ॥ 5కి నష ప్రహ్లాద పులో స్తే 61 దకం మధుపర్కం చ 3.28 వి డ్‌ ప కరి దకం మధుపర్కం బౌ 3.27 13 ౨ శ్యర్యమదపోొపిలై! 2ఒ53 క్త ఉపస్థితస్య కొమస్య 7క్షకీ క ఊో (1 ఊః 2. కచ్చిదేకే ర్మహాదోమై 124 తె రం ప్రా రం వ్రాణొ 61

విదురనీతి: న. కరిష్య న్న ప్రభాషేత 6.16 116 గృహే స్థాపయితవ్యాని 811 81 కర్లినాలీకనారాచాన్‌ 2.79 ర. గోభి: పశుభిః ర్వుశ్చ 4.31 కర్మణాం తు ప్రశస్తానామ్‌ 623 118 ఘ్‌ 103 కర్మణా మనసా వాచా 7,58 136 ఘృణీ రాజా పుంశ్చలీ 5.30 కాంశ్చిదర్థా న్నరః ప్రాజ్ఞః 222 ఏరి చ 38 కొకై రిమూం శ్చిత్రబర్జాన్‌ చక్షుషా మనసా వాచా 225 1 మయూరాన్‌ 52 100 చత్వారి కర్మాణి 1.73 18 కౌన్హారే వనదుక్లేషు 7.67 13 చత్వారి తే తాత 1.70 18 కామక్రోధగ్రాహవతీమ్‌ 8.22 159. వద్రారి రాజ్ఞాతు 1.69 గ్గా కింబ్రాహ్మణాస్విచ్చేయాంస: 38 క్ర చచ్వార్యాహసు మహారాజు 1.71 73 కిం నై సహైవం చరధః 325 55 వరన్తం హంసరూపేణ 4.2 కిన్ను మే స్యాదిదం 219 37 చలచిత్త మనాత్మానమ్‌ 440 ఠి కులవృద్దించ రాజ్షేన్ద 729 126 చలచిత్తస్య వై పుంసః 4.39 8 కులొని సముపేచ్రాని 426 (| చలాని హీ మాని వ! 5 కృతజ్ఞం ధార్మికం 7,506 135 చాతుర్వర్ష్యస్యైష 8.29 152 కృళ్యాని పూర్వం ర్‌రైర్మ 100 చికిత్సకః శల్యకర్తా శంకే 133 'కోధో హర్ష దర్పశ్చ 117 6 క్రీరచం వి[పక తం 1119 తే క్షమా వశీకృతి ర్లోకే 1 క్ష ర్‌ం జ నే దశ్త్షు సర్వస్య 7.59 137 రూపం వారతి హీ 351 65 క్షీప్రం విజానాతి 122 ల్లా ల రతి హి 5.8 96 క్షుర్రాక్షేణీవ జాలేన 266 48 రూపం హ సః 111 వె

• జొగ్రతో దహ్యమానస్య 1.1 33 గతి రాత్మవతాం సన్తః 246 క్ష బాగ్రతో చహ్యామానస్య మం 27 గన్టేన గావః పశ్యన్తి 23డ త్ర బాచి ప ుతోం (7 ఉనే గాం ప్రదడ్యాస్త్వారసాయ ౩30 క్‌ి గ్‌ ఎభా స్తవర్శా ్ర 70 70 గిరిపృష్ట ముపారుహ్య 61 ష్య “క్‌ మన్నం ప్రశంపన్తి 3. క కేటి గుణా దళస్నానశీలం 5.33 104. శయ సారయస్త్‌ సా ష్‌! 125 గుణొళ్ళ షణ్‌ మితభుక్తం 5.34 104. "వయో వర్దనీయాసై: న్‌ 120 గురు రాత్మవతాం శాస్తా 372 70. బోలి ర్విగ్రవా స్తాత 7.2

శ్లోకసూచి 185 త దశ ధర్మం న జొనన్తి తం (దకలస్‌ ప ల శ్ర న్హి 1201 26 తత వ్వ్‌ పరిభ్రష్టమ్‌ 647. 123. దానం మోపాం దైవతం 1116 30 కే ప్ర శ విదురః 1.7 2 దానవేద్దస్య ధనుః 5.2 ంథ జః సర్శభూతానామ్‌ 1,2 లే తత్ర రు ల 7 8. దివసే నైవ తత్కుర్యాత్‌ 3.68 69 చతుర్వర్గ: 3.58 67 దుఃఖార్తేషు ప్రమత్తేషు 7.61 తధాభద్రే కరిషా ర. 7 న్స (ద్రే కరిష్యామి 3.11 55. దువఃశాసన స్తూపహతో 18 78 చదైన యమోగవిహితమ్‌ 27 శ దుర్చుద్ది మక్పత ప్రజ్ఞమ్‌ 748 23 శ చన గుద్ద శిథీ రాజా 449 కక. దుర్యోధనేన యద్యేదత్‌ 731 130 న్‌! ప్యాయితా 450 88 దుర్యోధవే సౌబలే చ 1 (ఓ క్‌ చప దమో బ్రహ్మ 423 ళం. దుష్కులీనః కులీనో వా 7.46 134 బలం తాపపొనామ్‌ 769. 13 దృశ్యస్తే హి మహాత్మానః 269 48 తన పుత్రశతం చైవ 5కే 107 దేవతానాం చ సంకల్పమ్‌ 172 _ 19 తవార్డతే తు ఫలకం 3.16 కళ. దేవ ద్రవ్య వినాశేన 420 80 తస్మాత్‌ పాపం నకుర్వీత 3.62 రం. దేశాచారాన్‌ సమయాన్‌ 3114 30 తస్మాద్‌ రాజేన్ట భూమ్య్థే 3.40 ఠ దైవలేషు ప్రయత్నేన 6.30 త్తం తస్మాద్‌ వక్ష్యామి తే రొజన్‌ 25 కథ ద్యూత మేతల్‌ పురాకల్పే 5:29 తస్యాద్య కురు వీరస్య 110 ౩ ద్వారాణ్యేలొని యోజ్ఞాత్వా 7-38 132 తాం స్వం పదే 7.32 190. ద్యావమ్చుసి నినేష్టవ్యౌ 1-60 16 తాదృశం సంగతం 7.6 127... ద్వానిమౌ కట్దక తకు 156 [5 తృణాని భూమి రుదకం శంక 82 ద్వొవిమో గ్రపతే 153 కీ తృణోల్క్యయా జ్ఞాయతే 3.50 65 ద్యొవిమో పురుష వ్యాఘ్ర 155 క్ష్‌ త్యజేత్‌ కులార్జే పురుషమ్‌ 5:17 జ. ద్వానిమో పురుషవ్యాథ 11 పే త్రయ ఏ వాధనా రాన్‌ 3 1 ద్వవిమో నరుడా ర్‌ 15 త్రయో పాయో మ నుష్యొ శామ్‌162. 16 ద్వొవేన న విరాజేతే 157 15 ణ్‌ పొజు 11 త్రివిధం నరకస్యేదం 166 17 ర్వా టన మహ క గ త్రివిధా:పురుషా రాజన్‌ 14 7 దివ. దే కర ణీ నరః 154 15 త్వం మాం యధావద్‌ 22 రు ర్య జ రేట్‌ న సొధు రృనళి 7డీ 125 త్వరమాణళ్ళ లుజ్జశ్చ 1102 ధ ద ౩0 ధనే నాధర్మలట్టేన 3.71 70 దంభం మోహం 14115

విదురనీతి: 186 ధర్మ మాచరతో రాజ్ఞః: 2.28 39. న విశ్వపే దవిశ్వస్తే 9 1 ధర్మార్జా యః పరిత్యజ్య 262. 47 న విశ్వాసా జ్ఞాతు 5.28 125 ధర్మే చార్జే చ కామేచ 6.21 117 న వృద్ది రృహుమన్తన్యా 7.6 88 ధర్మేణ రాజ్యం విన్దేత 231. 39 నవై తేషాం స్వదతే 457 క్‌ ధార్తరాష్ట్రాః పాణ్ణవాన్‌ 4.72 932 న వై భిన్నా జాతు 56 శ ధార్తరాష్ట్రాః పొణ్ణవావ్‌ 4.72 107 న వైర ముద్దీసయతి 1.112 132 ధూమాయన్తే వ్యపేతాని 60. 89) వై శ్రుత మవిజ్ఞాయ 7.39 19 ధృతిః:శ మో దమఃశౌచమ్‌ 6.38 121 న శతుర్వశమ్‌ 6.29 | 79 దృత్యా శిళ్నేదరం 8.26 150 న శ్రద్దధాతి కల్యాణమ్‌ 4.19 2 న నష్టం సముద్రే పతితమ్‌ 7.40 ప న కళ్చి న్నాపవయతే 7360 130 న సంరంభేణ 1109 న కులం వృత్తహీనస్య 241 42 నషాసభా 359 07 వగరే ప్రతికుద్దః సన్‌ ప్ప 60 నప్యా ద్వన మృతే 5.46 107 నచరొత్రౌ సుభం శేతే 640 121 న స్వప్నేన జయేత్‌ 7.61 క న చాతినణవశ్చ్వేషా 7ర( 138 న స్వే సుఫే వై 1113 2 న జీయచే చాను శ్షేక్‌ 77న హృష్యత్యాత్మ 1.26 కి న తత్‌ పరస్య 771 140 నాక్రోశి స్యా న్నావమానీ 4.6 74 న తద్చలం యన్మృదునా 4,7 త్త నాన్టిష్ట్రప్యతి 8,7 145 నత ధేచ్చన్లి 547 108 నొతః శ్రీమత్తరం 7.58 137 న్‌ తన్మితం యస్య క్ర? వ! నానర్థకం సాన్య్యయతి 417 7ర్‌ న దిష్ట మష్యతిక్రాన్నుమ్‌ 332 153. నాన్యం విద్యాతపసోః ఓ51 రి న దేవా దణ్జ మాదాయ 341 62 నా ప్రాప్య మభి 1.23 7 న నిష్నానం 5,29 1092 నామ మాద్రేణ తుస్యేత 6.27 119 న బుద్ది రనలాభాయ 6.33 120. నారీం విగత కామాస్తు 1.88 23 న భృత్యానాం వృత్తి 5.23 100 నిజాను తృతతః 2.71 కం న మనుష్యే గుణః క67 9 నిత్యం సన్లు కులే 6.14 116 న మే సుధన్వనా 326 58 నిత్యోదకీ నిత్య 8.25 151 న యోభ్యసూయతి 1110 28 నిత్యో ద్విగ్నమ్‌ 4.50 856 న రాజ్యం ్రాష్షమ్‌ 212 తక్‌. నిత్యో ధర్మః సుఖదుఃఖే 613 147 నవద్వార మిదం వేళ్ళ 1100 25 నిరర్థకం కలహం (ప్రాజ్ఞః 6.31 119

శ్లోకసూచి ని 187 శ్చిత్య యః ప్రక్రమతే ప కి స యః ప్రక్రమతి 1.24 7 పునర్నరో మియతే 446 షేవడే ప్రశస్తాని 116 కప ర్‌ నవా పురా వ్యూక్తం 4.70 వార మూలేజ్లు 6.7 [14 పుష్పం పుష్పం విచిల 91 0 నైనం ఛన్జాంసి 3.43 62 ్పం విచిన్వత ఒకక 37 న పూజనీయా మహాభాగా: 6.11. 115 నైనాన్‌ స్మరతి 195 24 పూర వయ! వ] తొ, స స సయాగతస్య దద్రవ్యస్య కే59 16 ప్పధివ్యాం సాగరాన్నాయామ్‌ 16) 14 ప పక్ష త్యానుగమష్యన్తి 1 ప్రజ్ఞా మే వాగ మయి 367 69 న ర్‌ నే ష్యన్తి 176 20 ప్రజ్ఞావృద్ధం ధర్మ ఈ23 150 వష్భ న్‌ న్పనృ హన్తి 3.34 60 ప్రజ్ఞాశరేణ 5.58 110 పబ్బాస్రయో 174 20. ప్రదాయైషా ముచితం 1123 32 పఖ్భోన్హియస్య మర్త్యస్య క77 20 (ప్రమాదాః కామయానేషు 1.85 ౩2 ప్క్షాన పూజయన్‌ 175 20 ప్రయోజనేషు యే 644 122 పరం క్షిపతి దోషేణ 137 10 ప్రవిశాన్తపురం క్షత్తః 16 2 పరశ్చే దేన మభి 4.9 75. ప్రవృత్తవాక్‌ చిత్రకధ: 1.28 8 పరాపవాద నిరతా: 7.11 126 ప్రవేశయ మహోస్రొజ్జం 15 2 పరిచ్చదేన క్షేత్రేణ 7.43 133. ప్రసాదం కురు వీరాణామ్‌ 7.2. 126 పర్దన్యనాధాః పశవ:ః 2:3 థు ప్రసొదో నిష్పలో యన్య 6.32 119 పశ్చాదపి నరశ్రేష్ట 7-28 129. ప్రహితో ధృతరాష్ట్రేణ 12 1 పశ్య దోషాన్‌ పాజ్దపైః క5డ2 107 ప్రొజాపళ్యాస్తు వై 38 54 పాపం కుర్వన్‌ 361 68. ప్రొజ్జోపసేవితం 745 134 ప్రాపాళజ్యీ పాపమ్‌ 23 33 ప్రాస్నోతి వై విత్తమ్‌ 421 79 పాపోదయం పాప 7.3% 131 ప్రొప్యాపదం నవ్యధతే 1.107 28 పితరం తే గమిమ్యావః 3.22 కా. ప్రాయేణ శ్రీమతాం 251 శ పితాపుత్రా సహాసీతామ్‌ 317 కఠ. ట్రియో భవతి దానేన 73 124 పితు రన్తుపురం 6212 115 (| వ బట 2 రొతొ, ళీ పిత్సపైతాొమనాం 227 9 బన రర ల్‌ 112 బలం పత్బవిధం నిత్య 5652 109 పీరం దత్వా సొధవే 6:2 6 ఏ కా! ॥7 బుడ్దిశ్రేప్టిని కర్మాణీ 376 గ పుణ్యం కు + ౬ క స్క బుడ్డి కలుష భూరాయాం 2కో (| అభం పబ్లాం 2" పుత్ర ఏకో నును 3,209

1288 విదురనీతి? (టబ్రాహ్మాణం(బ్రాహ్మణో 6.286 119 మార్దనం సర్వ 7.52 బ్రాహ్మణ స్వాని చాదత్తే 194 24. మితంభుక్ష్కే 1118 3్షే (బ్రాహ్మణానాం పరిభవాత్‌ ఉపా 80 మిధ్యోపేతాని కర్మాణి 26 34 ట్రావ్మణేషు చ యేశూరా: 461. 89 మృతం పుత్రం దుఃఖ 8.15 కతర్‌ (టూహి భూయో మపహుబుడ్దే 31... 53 మేఠీభూత: కౌరవాణాం 4.73 92 భ య భక్తం చ భజమానం చ 1.68 18 య ఆత్మనాపత్రపతే 1121 32 శ 2 భక్ష్యోత్తమ ప్రతిచ్చన్నం 213 36 య ఈర్పు పరవిత్తేషు 2.42 శ సరం 9 భావ మిచ్చతి సర్వస్య తేర 77 య ఏవ యత్న: 230 ల భిష్మస్య కోప స్తవ 5.43 107 యం ్రశంసన్తి 6.45 12 భూయాంసం లభతే 235 40. యః కళ్చిదప్య సంబద్ద: 438 కో భృత్యై ర్వాణిజ్య చారం 6.33 15 యః కానుమన్యూ 1104 మ (భూణహా గురుళల్చీ చ 3.48 64 యః పళ్భాభ్యన్తరాన్‌ 265 మట ను యః ప్రమాణం 210 న్‌ వ్‌ సరాంవృనం యోగః 756 36 యః; సర్వభూతప్రశమే 1120 | ములో [యాన్‌ 3.36 60 యచ్చా శిష్యం శాస్తి వై 5.3 91 మదల వ క్‌ మేధాపీ 7ట్ల 133 యచ్చక్యం (గ్రసితుం 224 ప మదన 7.37 132 యజ్లో దానమ్‌ 3.56 6 గశానం కలహం కెత్తీత్న 6 యతః ప్రాష్తు సంజయ: 112 త్ర మన్త్ర భేదస్య షట్‌ 7౩6 చు 127 మరాలలీ 32 యతతే చాపవాదాయ 715 శ్రైళ్యాజ్ధని వృదయం 4.7 78 యతో యతో నివర్తతే 414 27 మలం ప్పధివ్యా బాహ్లీ క్షాః 779 ప 109 నుహతే తాన ధ్యా శత యత్ష్వస్య సవాజుం 5.56 యోపకారాయ కె5్‌6 109 ల ఇ 84 శశీ2 మహానశ్తే వై రే. 79 యత్‌ సుఖం సీవ 7.60 ప్యకజో వృక్ష 462 89 యత్ర స్రీయత్ర ఓట శ22 వో ॥ మహాన్త్ర మస్యర్థమ్‌ |2 14& యధా డు ( మాదతే 2.37 36 మహాబలాన్స్‌ పశ్య 8గత ల క్ష య 62 నూ నఃకులే 432 కథా యధా యధా హి పురుషః 3. గ ళు 81 + మానాగ్నిహోత్ర ము యధాశక్తి చికీర్షన్తి 1.21 శం నూనేన న ముత ప్రెక్షగ 63 యదతప్తం ప్రణనుతి 236 76 కల ఒం 41. యది సన్తం సేవతి 410

శ్లోకసూచి దర నవలే 189 య క న్‌ ధాస్యమ్‌ 338 _ 61 యో జ్ఞాతి మనుగృట్లోతి 7.17 126 స్బ్‌త్తైన 7.47 134 యో ధర్మ మర్ధం 5.50 శ యశ్చ నో (బ్రాహ్మణా 33 82 యో నోద్ధతం "కురుతే 1111 శ య శ్చాపి లబ్బ్వా 5.6 96 యోభ్యర్థిత: సచ్విః . న్‌ యశా న సల్బః కడ శత్తేత్త శ్చాభిజాతః 5.4 95 యోహి ధర్మం 516 త్ర యస్తాత నక్రుధ్యతి 5.22 100 ర + యస్తు పక్క ముపాదత్తే 216 36 రథ ళ్ళరీరం 259 కథ యస్సు పూర్వకృతం 7.35 131 రాజన్‌ భూయో బ్రవీమి 7.85 143 యష్వ్వేతాని ప్రమాణాని 221 35 రాజాలక్షణ సంపన్నః 1 (1) జ్‌ యస్మాత్‌ త్రస్యన్తి 226 368 రాజా లక్షణ సంపన్న: 284 52 యస్మిన్‌ యధా వర్తతే 5.7 96 రోగార్జితా న ఫలాని కళ ల! యస్మై దేవాః 2.81 91 రోహతే సాయకై ర్విద్దం 278 50 యస్యకృతం న విఘ్నన్సి కం 6 ల యస్య దొనజితం 7.82 142 లతాధర్మాచ్వం ర్‌ 63 1 యస్య మన్తం నజానన్తి 6.35 116 వ యస్య సంసారిణీ ప్రజ్ఞా 120 6. వధ్వావహాసం 5ర్‌ 95 యస్యాత్మా విరతః 549 108 వనం రాజంస్తన 5.6% 111 యస్యోదకం మధుపర్కం (3 22. వనప్పతే రపక్వొని 215 36 యాం రాత్రి మధివిన్నా 3.32 క. వనేజాతొః శాపదగ్టస్య 1122 32 యాచైవ ఫలనిర్వృత్తి గేతీ 127 వరప్రదొనం రాజ్యంచ 167 శ? యాద్బశైః సంనివిశతే 413 77 వశ్యేన్ధియం యతాౌత్మానమ్‌ 258 5 యావల్‌ కీర్తిర్మనుష్యస్య 3కే $3 వొక్యంతుయో 525 101 యుక్తొశ్ళానైర్మహో 714 127... వొక్‌సంయమోహి 276 50 యేన ఖట్యాం సమారూఢ: 729. 130 వాక్‌సాయకా వదనాత్‌ 288 కక్‌ యేన త్వేతానిసర్వొణీ కరర 109... విగుణా హ్యాపీ సంరక్ష్యః 7-20 128 యేర్డొః స్రీ (42 122... విదురోయ నుమ ప్రొష్తః 14 క్షే యు నై భేదన శీలాన్తు క! శో విదురోహం మవాోప్రొప్లి క8 క! యుషాం న వృత్తం &శీ2 శ్ర. విద్యామదో ధనమదః 28 శం యు దుట్టేమ దోష స్యాల్‌ 642 122. విద్యశీల వయో నె 63 120 యో జిత: పళ్ళ వర్షే జర్‌ 8 వవరితతళ్ళ త్వమ్‌ 12 4

విదురనీతిః 190 విరోచన సుధన్వా 3,37 61 సంక్షిష్టకర్మాణమ్‌ 5.37 10 విరోచనోధ దైతేయః 3,7 54 సంజయో విదుర ప్రాజ్ఞ 19 విరోచనో యత్ర విభో 313 55 సంతాపాద్‌ (భ్రశ్యచే 4.44 ర విశ్వస్తస్వెతి యో 5.12 97 _సంధత్స్వ త్వం కౌరవ 47| ష్‌ వృత్తం యత్నేన త్తం 81 సంనియచ్చతి యో 5.51 10 వృత్తత స్య్యవిహీనాని 4.29 81. సంపన్నం గోషు 4.58 న వృద్ది: ప్రభావ స్తేజశ్చ 5.41 106 సంపన్నతర మే వాన్నం 250 క వృద్దేన హి త్వయా 7:22 128 సంభోజనం సంకధనమ్‌ 7.24 129 వైశ్యోధీత్య బ్రాహ్మణాన్‌ 8.27 152 సంసారయతి కృత్యాని 1.34 10 | సత్కృతాళ్చ కృతార్థాశ్చ 4.42 ఈ శతాయు రుక్తు పురుషః 5.7 9గ్ర సత్యం రూపం (శ్రుతం 3.60 6కి శీలం ప్రధానం పురుషే 2.48 43 సత్యేన రక్ష్యతే ధర్మః 239 4] శుభం వాయది వా పాపం డడ 34 సదోషం దర్శనం 7.12 127 శ్రద్ధయా పరయా 35 82 సన క్షయో మహారాజ 7.7 125 శ్రద్దయా పరయా 435 82 సప్తదశేమాన్‌ రాజ్యేన్హ 5,2 91 శ్రాద్ధం పితృభ్యో 135 10. సప్తదోషా స్సదా 1.91 వ్‌ శ్రీమన్తం జ్ఞాతి మాపాద్య 727 129 సమవేక్ష్యేహ ధర్మార్డౌ 2.67 48 శ్రీర్మజ్లళాత్‌ ప్రభవతి 3.52 65 సమాగతం ద్విజం 3.14 55 (గ్రతం ప్రజ్ఞానుగం యస్య 23, సమాగమశ్చ సభిభిః 1.97 25 శ్రోతుమిచ్భామి తే ధర్యం క15 డే సమృద్దాగుణత; కేచిత్‌ 7.6 126 ష్య సమై ర్వివాహం 1117 29 షడిమాని వినశ్యన్తి 186 22 సర్ప బ్చిగ్టశ్ళ 5.59 110 షడిమాన్‌ పురుషా 17౦ హే సర్వం త్వమాయతీ 79 126 షడిమేషట్సు జీవన్తి 186 22 సర్వతీర్ధేషు వా స్నానం 3.2 కరే షడేతే హ్యవమన్యన్తే 187 3 సర్వైర్గుణై రుపేతా స్తు 3.78 72 పవ 0 ణా: 181 షే సహస్రిణోప జీవన్తి 7.83 142 సం ర జాః పురుషేతేహ 17 హే సహాయ బన్లనా హ్యార్ధాః 5.38 105 షణ్గా మాత్మని నిత్యావామ్‌ 18 పాతు బుర్ది; కృతా 831 153 స్త సాధ్యా దేవా వయమ్‌ కై 73 స ఏవ ఖలు దారుభ్యః 561 110 సాముద్రికం వణిజం ౩45 63

ల్లేకసూచి 1191 సుఖం చదుఃఖం చ 447 85 స్టీమ్‌ రాజను సర్వేషు 5.57 109 సుఖార్ధినః కుతోవిద్యా &6 145. స్టాననృద్ధి క్రయజ్ఞస్య 625 118 సుపుష్పితః స్యా దఫల: 224 38 స్వధీతస్య సుయుద్దస్య 454 87 సులభా:ః పురుషా రాజన్‌ 5.15 98 _ స్వమర్థం య: పరిత్యజ్య 1.31 9 సువర్లపుష్పాం పృథినీమ్‌ 375 గ్‌! స్వయంవరే స్టితా కన్యా 3.6 య! సువర్గస్య మలం రూప్యమ్‌ 7.80 142 స్వాస్త్రీర్ణాని శయనాని క,55 87 సువ్పత్తో భవ రాదేన్హ 7.26 129 నొ సువ్యాహృతాని ధీరాణామ్‌ 7.33 131 వాన్తి జాతా నజాతాంళ్ళ 3.35 60 సువ్యాహ్నతాని సూక్తాని 233 40 హరణం చ పరస్వానామ్‌ 7.65 138 సూక్ష్యోపిభారం నృపతే 4.36 82 హింసొ బలమాసాధూనాం 275 50 సీయం బుగ్గి? పరీతా తే 283 51 హితం యత్‌ సర్వ 5.46 106 న్‌!

సోస్య దోషో నమన్తన్యః క49 13... హిత్వా తాన్‌ పరమే 6.416 122 స్రియోన్‌ మృగయా 1,922 క! హిరణ్యం చ్‌ గవాశ్వం త్ర2ైగ క్‌

వా గవాళ్వం 3.29 క్‌6 స్తీ ధూర్తకేలసే భీరౌ 773 1406 హిరణ్యం ్ధ్య

ణ్స్స్‌ంర రయ లందాలల్న హా కాళ ్ర 2 క్ష ల జ్‌ టో న!

స్పందన

“మొక్కా వంగనిది మానై వంగదు* - ఇదె ఒకో సామెత "సామెత అంక జాతి తరతరాల _ అను “|. ధభవసారం. మొక్కతనంలో వంచటానికే పొతోవదేశం వంచతం(త్రొం వంటి (గ్రంధాలు వుట్టాయి. ఇవి అందించే నీతిపాఠలాలు (బదుకుబాటలో చద్ది మూటలు. ఇవి మానవునిలో వివేకం అంకురించటానికి భద్రమైన వునా దులు వేస్తాయి. ఆ జాతి (గ్రంధాలలో విదురనీతి ఒక

మణీవూైన. . నీత్యాగంథాలు అందించే నీతికి దేశకాలప్యతాది అవ ధులు లేవు. అది మొనవజాతికి నర్వుదా నర్వులా

__ ఉవయోగవదే మవ్యోదవ్వం. (పన్తు తనమాజూనిక దీని అవనరం ఎంతైనా ఉంది. ఆలోటును. ఆచార్య శలాకరఘునాథళర్మ గౌరు నమ “| ర్రంగా వూరిస్తున్నారు. వీరు అందిస్తున్న ఈ గ్రంభం సరళవాక్వాలతో ' నిర్హుష్తంగౌ ఏవిధంగా. తెలుగును వాచ్‌ వచ్చు అన్నదానికీ లృక్ష్ర్య్యపాయంగౌ ఉంది. తేలును నంన్క్ట్రతాలు రందూ రాని నాలొంటీ వారికి ఆ రెందుణ నరనంగా నేర్చే రచన యిది. _ “వకా. (కయ్‌ ద్వర్భర్హకరీ బభూవి అన్నట్టున్న శర్మ గారె యూ (యత్నం మనసారా అభినందనీయం. కన్నడ ఉవన్యానకుడు. క. -