Telugu veera telangana sangika yakshaganam - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

[ణం ఖు చ శ | ॥ | ా యహ్షాలషప్రతు ఆ యవ్వ న్‌ గ! ఇ న! షం త నం నట భు. (భి న ట్‌. క. . వా

నుర్దాల అలోక్‌ "ళచనావలి = లీ అమి ఏరతెలంగాణ సాంఫిళక యకగానం

సుద్దాల హన్మంతు

నుద్దాల అభోక్‌

(యురోడు వెలుగు కళా వేదిక మేడిపల్లి (పడమర) తొలికిరణ ౦.

౪క8గి4 ₹౯64స64సిగ క%%6164 ₹షగక్‌ ణి 64 సిత కి! లీ క5లరిరినటన గగ సీస? ణల 2౧6 5౪00904ఓ4 శ5ణి0 న (ర్రె సుద్దాల అశోక్‌ [ప్రథమ మ్యుదణ అగస్టు 1908 చేయి (పతులు ళ్‌ న మోవాన్‌ = (ఉదయం) స్యాం ముదణ (శ్రీలక్ష్మీ వేంక'పేశ్వర పవర్‌ పెన్‌ హీమాయృర్‌నగర్‌, స్రైదరాబాదు, | ఖీ చఉంప (/ నుద్దాల అళోక్‌ పోస్ట్‌ ; మేడిపల్లి (పడమర) వయా : మెట్టుపల్లి = 505025 మ. కరీంనగర్‌ జిల్లా, ల! స్తే విశాలార్యధ్ర పబ్లి షింగ్‌ క్‌ కళ అబిడ్స్‌, హైదరాబాదు ను ఫో విళశాలార్యధ బుక్‌ హౌస్‌, విశాఖపట్నం, తిరుపతి, విజయవాడ, హన్మకొండ; గుంటూరు, కాకినాడ, అనంతపురం.

సమర్పితం అమ్మా ళ్‌ నాటి తెలంగాణ పోరుబాటలో నాన్నతోపాటు నడిచింది నువ్వేః ఆనాటి రక్తకన్నీటి వాస్తవాలను కన్నీళ్ళతో చర్మితగా నా కంది౭చింది నువ్వె, పుస్తక (వ్రపంచాలను నా మేధన్ను లోకి దండయ్యాత చేయించిందీ నువ్వె నా రచనా దీపావళికి చమురువి నువ్వె, నా చదువుకి, బతుక్కీ= -*.. నా సమస్త చైతన్య శక్తికీ ఆర్థం, పరమార్థం నువ్వే నమ్మా నువ్వె, | అందుకే మా “వీరతెలంగాణ యక్యొూన (గంవాన్ని అందుకోవాలి... ....న్తువ్వె సీ పెదటోబు నుద్దాల అజవోల్‌

ని గ | . ॥ స్య . ం నీ | | ఖీ 1 + ; [ ట్ట (| ళ్‌ న; శి ఖే శ జ | లే | ఫ్‌ ళ్‌ (జ (క జ్‌ + ల్‌ త నకి ర్‌ య చేట . | న ఇ క క నే ప ణెస్టి మిని ఉచ న అ ఖ్‌ గ! సుద్దాల జానఏ మ్మ

వీరతెలంగాణ పోరాట నాయకులు తేది. శం'7=08 శుభాకాంఠకలు

సుద్దాల వానుమంతు, అతని కుమారుడు సుద్దాల ఆశోక్‌ సమీష్టీగా రచీతి చిన వీరతెలంగాణా యక్షగానమును పూర్తిగా చదువలేకపోయినాను. ఓపిక లేక అక్కడక్కడ చూచాను. దీనికి నా వృద్ధాప్యము, అనారోగ్యము కారణము. తంగడ్‌ సుద్దాల హనుమంతు కొంత (వాసి ఆమరుడై నందున దానిని కుమారుడు అళోక్‌ ప్పూర్తి చేసినాడు.

ఈ యక్షగానము తెలంగాణాలో ఫ్యూడల్‌ విధానమునకు వ్యతిరేకముగా: జరిగిన చరి(క్రాత్మక సోరాటమునకు చక్కగా అద్దం పట్టింది. తెలంగాణాల్లో ఓక్‌ (గామము- ఆ (గ్రామములో దొర, పట్వారి ఇద్దరుకల్సి ఆ (గామ (పజలపై అఆమలు జరిపిన, వెట్టిచాకిరి ఆ్యకమ వసూళ్లు, హత్యలు మొదలగు ప్యూడల్‌ దౌర్జన్యములు, వాటికి వ్యతిరేకముగా (ప్రజలు జరిపిన పోరాటము, చివరకు దొర పట్వారి ఇద్దరు (ప్రజలచేత మరణశిక్షకు గురికావటము...........స్టూలంగా ఈ యక్షగానము యొక్క ఇతివృత్తం. నాడు జరిగిన ఘోరాల్ని వున్నదున్నట్టుగా తం్మడి ఆశయాల మేరకు రచించిన శ్రీ సుద్దాల ఆశోక్‌కు నా శభాకొంచగులు,

రావ నారొయతి రెడ్డే

డొ॥ సి. నారాయణరెడ్డీ హేదరాబాదు

షీ వష, నిగి ది. ౨ ఓ:

వైన్‌ చాన్స్‌లర్‌. శే. 22-7-1988 ఆంధ్య్మపదేక్‌ సార 3(తిక విశ్వవిద్యాలయం

అభినందన

తెలంగాణా కైతొంగ పోరాటాన్ని తలచుకుంటే చాలు; సుద్దాల హన్మంతు పాటలు దూసుకొసాయి ఈటెలు ఈటెలుగా.

హన్మంతు తెలంగాణా జానపద బాణీలను, పలుకుజఒళ్టను పాటల్లో కుదిం చిన ఆసలుసిసలు (పజాకవి.

“ఏర తెలంగాణ'లో అనుకరించిన యక్షగాన రీతులు, పాతల (ప్రవేశం, దరువులు, సంభాషణలు అత్యంత సహజంగా రూపొందాయి, పాటను హెటలా గతుకులు లేకుండా నడసడం అందరికీ సాధ్యంకాదు. తండి గేయ సంపదా యాన్ని జీర్ణించకున్నవాడు కొబట్టి, సుద్దాల ఆశోక్‌ చేతిలో పాటల దరువులు సెలయేళ్టలా పరుగులెత్తాయి.

నిజాం పాలనలో మగ్గుతున్న శ్రైతాంగం పరిస్థితిని కళ్ళకు కట్టినట్టు చీకించిందీ యక్షగానం. అస్పటి రైతు ఉద్యమాన్ని ఇప్పటికీ గుండెలువికేంత ఊపులో (ప్రదర్శించిన బలమైన రచన యివి.

సుద్దాల హన్మంతు (ప్రారంభించిన ఈ “వీర తెలంగాణ" సాంఘిక యమ గానాన్ని సమర్థంగా పూర్తిచేసి అశోక్‌ అక్షరాలా ఆతని వారసు డనిపించు కున్నాడు ఈ రచనను ఇంత ఐలంగా రూపొందించిన కీ.శే, హన్మంతుకు నా జొవార్డు. అశోక్‌కు నా ఆీస్సులు. దీన్ని వెలువరించిన వెలుగు కళావేదికకు నా అభినందన.

ని. నోరాయణరెడ్డీ

డా జయధీరో తిరుమలరావు తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం తేది. 1-7-1908 సాహిత్యపీరం, రాజమండి. అట సాక్షి అద తో లో రా (పజానాబాత్యపు ఈత ్టలో విరిసిన ౯! కి పీరతెలంగాణా (పజలకు సంబంధించిన ఒక 'సంఘటని పాటై, గాధ, జానపదుల జీవితంలో ఒక భాగంగా కళారూపమై కొన్ని మార్పులతో (వచారం పొందు తుంది. ఇది నోటిద్వారా (వదారమవుతుంది. సన్యాసమ్మ కథ, ఆలేరువాగు [(పమాదం మొదలైన వాటికి రాత సాహిత్యంలో జగా ఉండదు. (ప్రజా వ్యవహా రంలో తప్ప. ఇటే ఈ '“నంఘటన'లు ఒక జాతి జనులకు సంబంధిస్తే మాతం ఆది ఒక గొప్ప కథావస్తువుగా ఉపయోగవడ్తుంది. దీన్ని ఉపరితలవర్గాలు స్వీక రిస్తాయి. తమకు ఉపకరించే రి౭ిలో (101806 వాడుకుంటాయి. స్థానిక (పాంఠతీయ, దేళ దైవ భానల్లోకి ఈ కథావస్తువు ఎగుమతి అవుతుంది. ఉదా: రామాయణం, భారతం, థార్యను ఎత్తుకుని పోయిన రాక్షసుణ్ణి, భూమిని (ఊళ్ళను లేదా రాజ్యాని న. లాక్కున్న దుర్యోధనుణ్ణి ఎదుర్కొని, పోరాడి హతమార్చిన మూలకథ నానా రకాలుగా మార్చు చెందింది. “తండిమాట జవదాఓరాదు అన్నమాట. గౌరవిం చాలి అనే విలువల (చచారం రానురాను ఎక్కువయ్యాయి, అలాగే తెలంగాణా రైళొంగ పోరాటం (వథావంలోంచి అనేక కళా రూపాలు వెలువర్ధాయి, అవి చాలావరకు ఎక్కడా అచ్చుకాలేదు. కొన్ని అచ్చ యినా గుజిలీ [పతులుగా (అతి తక్కువ ధర) వెలువడ్డాయి. ఆంటే సాపాొ త్యంగొ గుర్తింపు పొందని ఠితిలో వెలువడ్డాయి. కానీ ఇవ్వాళ సాపొత్య తెరపైకి ఒక్కొక్కరే వస్తున్నారు. సాహిత్యంలో తమ స్థానంకోసం [సళ్ని స్తున్నారు,

లీక న!

పోరాటం జరిగిన నలభై ఏళ్ల తరువాత కూడా ఇవ్వాళ కళారూపాలు వెలువడుతున్నాయి. సుద్దాల తండి తనయులు ఈ రచనకి సాహిత్యంలో “జాగా” ఇన్వక తప్పనట్టుగా ఈ రచన చేశారు. ఈ పోరాటాన్ని ఇంకా ఉపరిళకల వర్ణాలు తమకు అనువుగా ఉపయోగించుకునే స్థితిలేదు కారణం నేటికి ఏదో ఒక రూపంలో పోరాటం కొనసాగడమే. అందుకే వకీకర ఐణతో కాకుండా కొన్ని పరిమితులతో, పరిధులతో ఇలాంటి రచనలు వస్తున్నాయి.

ఉపరితలవర్గాల సాహిత్యంలో ఒక భాగం కాకుండా (ప్రజాసాహిత్యంలో భాగంగా వచ్చిన ఈ రచనకి నా సుస్వాగళం |!

గా. ॥£ ణి

ఈ రచనలో కేవలం వస్తువేకాదు, రూపం కూడా (పజలదే, భావ, భావ వ్యక్తీకరణ అన్నీ తెలంగాణా (పజలవే.

ఇదంతా (ప్రజాకవి సుద్దాల హనుమంతు రాస్తే ఆశ్చర గంలేదు.. సుద్దాల అకోక్‌ రాసాడని సంతోషం

సరిగ్గా పదేళ్ల కింద పాటఓళలకోనం క్ష్మేతపర్యటనలో భాగంగా సుద్దాల (గామానికి వెళ్ళి హనుమంళుగారిని కలిసాను. నాటినుండి ఆయన మరణించే వరకు నాకు అప్తులు, ఆనాడే ఈ యక్షగానంలో తను రాసినవి, పాడి వినిపించారు. దాన్ని పూర్తి చేయాలనే సంకల్పాన్ని అశోక్‌ ఇవ్వాళ నెరవేర్చాడు. అందుగ్గాను పోరాట చర్మితని తెలుసుకున్నాడు. యక్షగాన (వ్మకియని నేర్చుకున్నాడు. రక రకాల దరువృల్లో రచన చేశాడు, ఇలాంటి శకిమంతమైన _పజాకళారూపం “సగం” థాగం గురించే చెప్పవలసి వచ్చినందుకు బాధగా ఉంది. ఎందుకంపే (ప్రదర్శన నేను చూడలేదు.

ఇలాంటి కళారూపాల “శకి 1పదర్శనలోనే తెలుస్తుంది. ఇప్పుడు రోతలో కనిపించే (పశిమాట “ధ్వని'గా ఎంతో బలంగా ఉంటుంది. ఈ ధ్వనికి తోడు హావభావాలు జతై [పేకకులను తన్మయులను చేస్తుంది. ఇది సహజ [ప్రదర్శన ఇక్కడ (పదర నలో (పేషకులు కూడా థాగస్వామలౌతారు, జక

కీక్‌కీ య!

సామూహిక భావవాళావరణం ఆలుముకుంటుంది. “రచనిలోని (పతి అక్షరం లోని భావం (యేషకునిలో వెయ్యిరెట్టు బలంగా హత్తుకుంటుంది.

ఆందుకే ఇలాంటి కళారూపాల సాహిత్య విలువల్ని ఉపరితలవర్గాల సాహిత్య విలువలతో పోల్చకూడదు. (ప్రజాకళల్ని పునాది, _వయోజనం, (యేష కులమీద చూపే (వభావం మొదలైన అంళాలతో (గహించాలి. ఆ రకంగా చూస్తే ఈ యక్షగానం ఇతర యక్షగాన సాహిత్యం కన్నా భిన్నమైందే కాదు విశిష్టమైంది కూడా 1

ఖు క ఖః

తెలంగాణాలో యకగానాలనే వీధినాటకాలని ఆంటారు. ఈ యక్షగానాలు గుజీల్మీపతుల రూపంలో చాలా |పబారం పొందాయి. పోరాట కాలంలోనే చలమ చర్చ రంగాచారిగారు “అం ధపికామహ జీవితచరిత” (మాడపాటి హనుమంత రావు) రాశారు. ఈ పోరాట (పళావంతోనే పొట్టిపల్లి వీరప్ప “_కోధాపురి రైతు విజయం' (1958) రాళారు. అంజే తప్ప యక్షగానాలు వచ్చిన దాఖలాలు లేవు, తెలంగాణాలో యక్షగానానికి (ప్రాధాన్యత ఉంది. కాని యక్షగానం (పదర్శన కాస్త భారంతో కూడుకొన్నది కాబట్టి కళాకారులు ఈ (_ప్మకియని ఎక్కువగా స్వీకరించలేదు.

ఈ న! ఖీ

సుద్దాల అశోక్‌ కవేకాదు, తం్మడిలాగే కళాకారుడు కూడా. అందుకే యక్ష గొన రచన చేసాడు. (సదర్శన పద్ధతి బౌపోసన పట్టాడు. ఇప్పటికే _పదర్శ నలు (పౌరంభమయ్యాయి. రాత సాహిత్యానికి లేని సౌలభ్యం దీని కుంటుంది ఓక పుస్తకం ఒకచోట బంధింపబడుతుంది. కాని ఒక (పదర్శనని వేలాది మంది చూస్తారు, ఎన్నో [పదర్శనదళాలు తయారవుతాయి. (పతి (పేకకునిలో ఒక “పాఠళ్యం' తయారవుతుంది ఆ రకంగా ఈ యక్షగాన పార్యం (78౫%) ఈ పుస్తకంలో ఉన్నదేకాదు కొంత అదనంగా చేరుతుంది కూడా! అంటే “పొడ గింపు'నకు లోనవుతుంది.

శ

నైజాం లొంగుబాటు వరకే కథని తీసుకున్నప్పటికీ ఆరవై వూళ్ళు దొరని (వజలే శిష్షీంచిన ఘట్టంతో భూస్వామ్య వ్యతిరేక (పజావిజయానికి (పాధాన్యం ఇచ్చారు. అంతేకాదు ఒక శ్రీని వధానపాాతచేసి (పజాఐలంతో *'విసునూరి దొర'లాంటి రామిరెడ్డిని. దుష్టుడెన కరణం పంతుల్ని హతమారుస్తారు.. దీంతో యక్షగానం పూర్తవుతుంది. కాని వాసవానికి సోరాటం ఆ తరువాశ కూడా కొనసాగింది. సుద్దాల వానుమంతు పోరాటం చివరి అంచుదాకొ తన గళాన్ని అంకితం చేశాడుం

చివరలో గాంధీకి, అల్టూరికి, భగత్సింగుకి జోహార్టు చెప్పారేకాని [పడా కవుల్ని, కళాకారుల్ని స్మరించుకోలేదు. ఇది శీవలం యాదృచ్చికం కాదు ఈ కవులకి సాహిత రంలో స్టానం లేనప్లే చర్మితలో కూడా పెద్ద చెప్పు కోదగిన స్థానం లేదనే దృక్పథం జీర్ణించుకుని పోవడంవల్హ ఇలా జరిగిందేమో |

కాసి ఈ పోరాటంలో [వజాకవుల, క శాకారుల ప్మాత చిన్నదికాదు. నేటి వర్తమాన రాజకీయాల వెలుగు ఆ చీకటి తెరల్ని తొలగిస్తోంది. (వజాసాహిత్యం తన స్థానం తాను ఆకమించుకుంటుంది, (వ్రజాకవులు సీరాజనా లందుకునే రోజు దగ్గర్లోనే ఉంది. అందాక “వీరతెలంగాణి నాటక (పదర్శనలు వెలవడుతూనే ఉంగాలి !

ఎాశయధీర్‌ తీథతులరాథ

డా॥ జి. హరగోపాల్‌ హైదరాబాదు కేయ్యదీయ విశర్ధివిద్యాలయం: తేది. 8-7-1988 బలమైన కళారూపం

భారతదేశ చరి(తలో తెలంగాణా పోరాటాని కొక (ప్రత్యేక స్థానముంది, ఒకవైపు స్వాతం[తోద్యమం సాగుతుంటే, అదే తరుణంలో భూస్వామ్యానికి వలస వాదానికి వ్యతిరేకంగా పునాదిలో జరిగిన కొడ్జి సోరాటాలలో తెలంగాణా పోరాఓం ఒకటి. పోరాటం ఏం ఫలికాలనిచ్చిందన్న (పశ సతోపాటు ఆది వీం అనుభవాన్నిచ్చిందన్నది కూడా ముఖ్యమైన (వశ్నే- ఈ అనుభవం సమకాలీన ఉద్యమాలకు స్ఫూ కి నివ్వడవేకాక సామాజిక పునర్‌ నిర్మాణానికి ఎంతో ఉపక రిస్తుంది. ఇంత లోతైన సామాజిక అనుభవాన్ని అనుభవంలోని చైళన్యాన్ని ఇంతవరకు సరిచైన, సమ్మగమైన, శాస్త్రీయమైన విశ్లేషణ చేయకపోవడం గమ నార్హం, ఆ కాలంలో వచ్చిన సాపాత్యం కొంతవరకు విశ్రేషించబడింది, కాని ఆ ఉద్యమాన్ని ఆధారం చేసుకొని తర్వాత కాలంలో సాహిత్యనృష్టి వఏీమంత జరగ లేదు. అలా సృష్టించడం కష్టం కూడా 1970 నుండి వచ్చిన సాహిళ్యానికి సమకారీన ఉద్గుమాలు ఊపిరి పోసాయి కొని, తెలంగాణా ఉద్యమం కాదు. ఈ నేపథ్యంలో పరిశీలిస్తే 1988లో [పచురిస్తున్న సుద్దాల హన్మంతు, అకోక్‌ గారల వీర తెలంగాణ సొంఘీక యక్షగానం మంచి రచనయనే చెప్పాలి,

యక్షగాన కళ్శాష్మకియ గురించి తెలియని నాలాంటి వారిక్కూడా ఈ రచన చదివినప్పుడు ఇది బాలా బలమైన (పజాకళొ రూవమని అనిపిస్తుంది. ముఖ్యంగా సామాన్య (పజలనుండి సామాన్య (ప*లకొరకు వచ్చిన కళారూపంలో సరళత, స్ప్షత ముడివేసుకొని ఉంటాయి. ఇడి మధ్యతరగతి సాహిత్యానికి (వజాకళకుండే [వథానమైన లేడా. (పజల జీవనం నుండి దూరంగా ఉండే కళలో రూపం సంక్షిష్టంగా ఉండి “సారం అస్పష్టంగా ఉంటుంది. యక్షగాన కళారూపంలో పాతను (పవేశపెప్రీ పద్దతి, ప్మాత తనకు తాను పరిచయం చేసు కునే డ్రీరు, రెండు పాతల మధ్య సంభాషణ, కథ సాగే పద్భతి-చాలా సరళంగా ఉంటాయి. ఈ రచనలో ఆనాటి తెలంగాణా భూస్వామ్య సంస్కృతి? వాళ్ల ఆగడాలు, ఆ ఆగడాలకు రాజ్యయం్యతాంగపు మద్దతు చాలా స్పష్టంగా చిితీక

| గింసబడ్డాయి. ముఖ్యంగా అమీన్‌ ప్మాత, ఆపాత పాటలో పలికిన భాష, భావం బాలా కౌచిత్యంగా, బలంగా చితీకరింపబడినవి. దీనికి తోథుగా సామాన్య కుటుంబ సంబంధాలు, ఒకరిపట్ట మరొకరి ఫీలింగ్స్‌. ఆ కుటుంబ ఛై తన్యంలో నుండి పుట్టుకొచ్చిన నాయక త్యం, నాయకత్వపు నిజాయితీ, పట్టుదల, అంకితభావాలను! ఈ రచన బలంగా | పెజెంట్‌ చేయకల్లింది.

ఇలాంటి మంచి రచనలో కొన్ని లోపాలు కూడా దొర్లినట్టు తోస్తుంది. ఒకటి, రచన ఉద్దేశం (పజలను వైతన్గవంతులను చేయడమని భావిస్తే, నారిగాడు నాగయ్యను చంపడానికి ఆయన థార్య లచ్చి చనిపోవడానికి సంబంధాన్ని కల్పించడం మూఢనమ్మకాలకు మద్దతు నిచ్చినటే నాగయ్య చనిపోతూ నారిగాడిని ఏం అనకూడవదనీ చెప్పడం నాటకీయంగా ఉంటుందే కాని వాస్తవంగా ఉండదు. (పగతి, హనుమయ్య, లచ్చి, అన్నపూర్ణలను చాలా ఆదర్శవంతమైన ప్యాతలుగా మలచడం కూడా వాస్తవాలకు దూరంగా ఉంటుంది.

ఈ రచన హన్మంతుగారు (పారంభిస్తే వాక్ట అబ్బాయి సుద్దాల అశోక్‌ పూర్తిచేయటం విశేషం. తల్లిదండ్రుల విశ్వాసాలు వాళ్ళు వాళ్ళపిల్లల్ని పెంచే విధా నంలో [వతిఫలిస్తాయ నే ఒక స్యూత్రీరరణ ఉంది ఆ దృష్టితో చూస్తే హన్మంళు గౌరి (వథావం అశోక్‌ మీద ఉండఐ ఫ్రే అశోక్‌ ఈ రచనను పూ _ర్రిచేయగలిగాడుం అవుతే వాన్మందుగాదికి తెలంగాజా పోరాటంతో (పత్యక సంబంధముంది, అశోక్‌కు ఆ అవకాళం లేదు ఈ రచన చేయాలని అనుకున్నప్పటి నుండి తెలంగాణా పోరాట అనుభవాలను సమ్మగంగా ళ౭ెలుసుకోఎప్రీ ఈ రచన పూరి కాగలిగింది. ఒక తరం మొదలుపెట్టిన కార్య్యకమాన్ని మకో తరం ముందుకు తీసుకెక్తందన్న సామాజిక సూ్యతాన్ని ఈ తంగడి కొడుకుల [షయ త్నంలో సూక్ష్మంగా చూడవచ్చు. ఇలాంటి సామాజక (పయోజన మున్న రచనను [పారంభించిన సుద్దాల హన్మంతుగారికి నా జోహార్సు దీనిని గొప్పగా పూర్తిచేసిన సద్ధాల ఆశోక్‌ ను మసస్ఫూ్రిగా అభినందిస్తున్నాను

-ాదీ వొరగోవాల్‌

ధన్యవాదాలు

1987 ఆగస్టులో ఓ సాయంకాలం మామేడిపల్లి (పడమర)లో శ్రీ చం్మద(పకాశ్‌ రెడ్డిగారి ఇంట్లో కూచుని నా కొత్త పాట వినిపిస్తున్నాను. అక్కడ వారి సోదరుడు డఢా॥ విజయభాస్కర్‌ రెడ్డిగారు వున్నారు,

పాట విని... ౨ 1

“ఎన్నాళ్ళిలా సీ పాటల్ని మాకు మా తమే వినిపించడం వీటిని పుస్త

కంగా వేయిస్తే ...” అన్నారు ్రీ చంద పకాళ్‌ రెడ్డిగారు. “ఎలా వేద్దామంటారు” అన్నాను.

నా అఆశహాయత ముఖంలో కనపడిందేమో మరి

“నీకెందుకు నీ పొటలు విని ఆనందించే వాశ్తేకాదు, నీకు ఆర్థిక సహకారం ఇంధించేవాళ్టు కూడా వున్నారిక్కడ “ అన్నారు.

(వక్కనే వున్న డాక్టర్‌గారు అన్నగారి అభిప్రాయాన్ని ఏకీభవిస్తూ హృదయం వెలిగించే తన చిరుకవ్వుతో వేన్నుతట్టారు. అంతేనా ఇవ్వడమేకాని చేయిసాచని వారు నాకోసం తను సమయాన్ని వెచ్చించారు.

/ అంతే ఆల్మీయలు శ్రీ భ్రీగన్జె లక్ష్మీనారాయణ, థ్రీ గడ్డం లఖ్మురెక్డి సర్పంచ్‌ (మేడిపల్లి, శ్రీ గడ్డం రాజిరెడ్డి, శ్రీ ఏనుగు లక్మ్మా రెడ్డిగారలు అండగా నిలబడ్డారు,

చందా యజ్ఞం మొదలై ౦ది........

డా రామచం[ దారెడ్డి (సంఘం నర్సింగ్‌ హోం) గారు, ఫ్రీ ముక్క లక్ష్మీ కాంతయ్యగారు, అళ్యధిక మొత్తం ఆందించిన మా మేడిపల్లి (ప కొపు సంఘం సోదరులు మెట్టునల్లి 'లాయర్స్‌ బార్‌” నా పాటంటే గుండెకు హత్తుకునే న్యాయ వేత్తలు శ్రీ దామోదర్‌రావు, ్రీ వెంకటరామరెడ్డిగారలు తమ సహకార పస్తా లందించారు.

|

కూజీ సమితి | పెసిడెంట్‌ '్రీ మిరియాల కిషన్‌రావు, కోరుట్ల మ- డలాధ్య క్షులు థ్రీ సి. నారాయణరెడ్డి మరియు సఠ్‌పంఛ్‌ ఫ్రీ రష్షీంపాషా, బీడీ కార్మిక నాయకులు ఫ్రీ సి, (పఠళాకర్‌ గారలవ,

మెటుపల్లిలో శ్రీ పడిగెల నాగభూషణం, ట్రీ మోటూరి బాలకిషన్‌, ఫ్రీ గజవాడ గంగాధర్‌ గోధూరులో ఫ్రీ ౩. వెంకటస్వామి: థ్రీసి. హెచ్‌. చంద్రయ్య, సినీనటులు గోధూరు మురళి మా ఆత్మీయుకై న సహోపాధ్యాయులు థ్రీవి. భ్రీహరి, థ్రీవి. నర్సయ్య, సత్యక్కపల్లిలో ్రీవిరల్‌, మెటుపల్లి 0 ౬ ౬ ఫ్రీ యాదయ్య మషైైల గంగాధర్‌, మ్మితులు మెటుపల్లి సింగిల్‌విండో ఆధ్యత్షులు ఫ్రీ ఐర్గ సాయన్నః యూశఫ్‌నగర్‌ సర్‌పంచ్‌ (ఫ్రీ తుకారాం, సిరిపురంలో ఫ్రీ రాజారెడ్డి, కరీంనగర్‌లో మా సోదరి పద్మజ, మా బాయ్య విద్యాసాగర్‌ జీ, సుద్దాల సాహితీ మి[తమండలి, నా బాల్యమి్యతుడు ముజాహెద్‌ (హైదాబాద్‌) గారలకు తమ చేతులతో నా రచనలు వెలిగిస్తున్న దాతలకు, తమ సాహితీ హృదయంతో తమవాడిగా భావిస్తున్న శ్రీ ఎ. మహిపాల్‌ రెడ్డి (శాసన సభ్యులు), డా॥ అందె వేంకటరాజం, ఆదినుండి తోడై, నీడై నిలిచిన ఆత్మీయలు ఫ్రీ ఫీగాదె శంకర కవి గారలకు ఆనందవాష్పాలతో చేతులెత్తి నిలిచిపోళున్నాను.

తమ అభిప్రాయాలతో నన్ను అభినందిస్తున్న పూజ్యులు. శ్రీ రావి నారా యజణరెడ్డి, డా॥ సి, నారాయణరెడ్డి, డా॥ భి. హరగోపాల్‌, డా॥ జయధీర్‌ తిరు మలరావు గారలకు, ఈ యక్షగానము విని మనసులో మధించుకొని ముఖిచ్చితం గీసి ఇచ్చిన మ్మితుడు మోహన్‌గారికి నా కృతజ్ఞతాంజలులు.

(శేమతో కోరుకున్న రీతిలో ముద్రించిన ్రీ లక్ష్మీవేంక టేళ్వర పవర్‌ (థెన్‌ మేనేజర్‌ ఫ్రీ పి, ఫ్రీనివాసులుగారికి, ముఖ్యంగా ఎ. (పథాకర్‌గారికి నా అభినందనలు.

(వచురణాకాలంలో వ్మిశమించని _శమలో నాతోపాటు పాలు పంచుకున్న చూ 'చిన్న' తమ్ముడు సుధాకర్‌, మరియు ్రీమతి మౌనలకు నా శుభాశీస్సులు.

లానుద్దాల అగోథక్‌

యళగాన రచన పూర్వాపరాలు

జేను తొమ్మిది నెలలవానిగా వున్నపుడు మా నాన్న [పజాకవి సుద్దాల హన్మంతు, మహాకవి సుంకర సత్యనారాయణగారి “కష్టజీవి బ్మురకథ ఇతి వృత్తాన్ని అనుసరిస్తూ ఈ యక్షగానాన్ని ఆరంభించారట, కొన్ని గేయాలు ఆవి రామిరెడ్డి, అన్నపూర్ణ, స్వామిరావు, శీత్రయ్య హ్మెైతల (ప్రవేశములు,

“*తెలుపుడీ నను పిలిచినో, “పొడిచి చంకలేన” ఆను సంవాదములు మాతం బ్రాని ఎందుకో ఆపివేళారు.

గొన్నగారు పోయాక ఫ్రీ ్రీగాడె శంకరకవిగారి _పేరణతో ఈ యక్ష

గొనం హ్రూరించాను, నల్లగొండ, కఠీంనగర్‌ లోని శతాధిక యక్షగానాలు చదివి కొన్ని ప్రాడింట్తుకుని. ఆడించుకుని (కమ్రించండి అఆ భాపతు ఫోటోలు నీవీ శ్రీల్తుంచుకోలేకు) ఈ ళళన చేయగలిగాను.

ముఖ్యంగా దశాస్దాలుగా యక్షగానకళలో అకుభవం వండిన నటగాయ కులు మా మేనరూమ ్రీ పొ?కంటి నత్యనారాయణ (ఆలేరు); మా మేడిపల్లి (వ)లో జీవితకాలం అంతా యక్షగానాలలో మం్మతివేనంతో తలపండీ “మంతి కాత'గా.పాంతీయ జనులతో పిలిపించుకుంటున్న ్రీ భాగవతుల నర్సిములు గారలకు బుఇపడిపోతున్నాను ఇంకా మా వూరి [పజానాట్య మండలి కళాకారులు థ్రీ గనగాని ఆయిలన్న, భ్రీ కశ యాదగిరి, శ్రీ గడ్డమీది నర్సయ్య, థ్రీ వడ్డ చం్యదయ్య, ముఖ్యంగా మా తమ్ముడు [పభు వీరంతా పట్టుబట్టి ఈ యక్షగానాన్ని (వాయించారు ఆచ్చుకన్నా ముందే [పదర్శించారు.

[పరానంగా ఈ రచన ప్పూర్తిగా వ్యవహారికం. ఇంకా చెప్పాలంటే నల్హ గొండ మాండలికంలోనే చేశాను. ఈ రచనలో కనిపించే గడ్డం అమీను, రాధ స్మాతలు నేను కల్పించినవి. మూల రచనలో లేనివి. (నాన్న కల్పించిన కరణం శితియ్య మొదలై నవి కాక)

. రామిరెడ్డి ప్మాతను ఆశాటి దొరలకు (వతీకగానూ, ముఖ్గంగా గడ్డం 'అమీను'గా ఆ కొలంలో మోత్కూరు [ప్రాంకంలో పరమ కిరాతకుడ్డుగా (పసిద్ధి కెక్కినవాజ్ణీ యధాతళంగా ఆదే పేరుతో ఇందులో చితించాను.. అలాగే రాధ అనాటి వాతావరణం రచనలో రావడానికి ఎందరో నాటి పోరాట నాయ కులు, మా అమ్మ సహకరించారు. (పదర్శనాభిలాషులకు సూచిక ఇంత పెద్ద యక్షగానం (పదర్శించడం కష్టం, నాకు తెలిపితే ఠ్య యక్ష గానాన్ని కేవలం గంటన్నరలో వేసే వీలుగా సలవి ఇవ్వగలను. ఎందు కంటే మా సుద్దాల [గామ _పజానాట్య మండలివారు సంషిస్తం చేసిన “పీర తెలం గాణ" యక్షగానం (వదర్శించి పళంసలు పొందినారు గనుక, ఆానడ్జాల అగో

ఏర తెలంగాణ సాంఫిక యకగానం పాషత్రములు

1. సూ,కధారి
2. హనుమయ్య _ వృద్ధుడైన రైతు రి, అన్నపూర్ణ హనుమయ్య భార్య కీ నాగయ్య ఠథానాయకుడు ర్‌, భీమయ్య నాగయ్య తమ్ముడు గ కృష్ణయ్య నాగయ్య రెండవ తమ్ముడు " పగతి నాగయ్యచెల్లె -క థానాయకురాలు
3. రామిరెడ్డి రామాపురం జమీందరు రీ స్వొమిరావు కరణం
4. శీతయ్య శీతసింది
5. నారిగాడు తాగుబోతు కి లచ్చి నారిగాని భార్య
6. గడ్డం అమీన్‌ అమీన్‌సొబు 14 రాధ ఆనాథ యువతి ఇంకా రైతులు మొదలగువారు

సూత్రధారి (ప్రవేళం = పాట (శ్రీలక్మీ నిన్నెపుడు శరించువారము = భరతవమూళత పాలించవే మమ్ము భవికన్య మొసగుచు = భరతఘాళ పొంగారు నదులతో శృంగారముగ తనరు = భరతమాత ఎనలేని దావివిగ వెలుగొంది నావమ్మ - భరతమాత పసిడిరానుల నిచ్చు నంట భూములు గల్లి = భరతమాత అసమాన కళలతో యళము గాంచితివమ్మ = థరతనూళ సీరరీరో త్తమ నారీనరుల గన్న = థరతమాత నెనదతో సుద్దాల హనుమంతును (వోచే = థభరతమాళ (ప్రేక్షక మహాశయులారా ! ఇప్పుడు మీర “పీఠ తెలంగాజణ' ఆనే సాంఘిక యష గానాన్ని తిలకించబోతున్నందుకు నాకెంతో సంతోషంగా ఉంది... అదిగో ఎవరో మాతృమూర్తి వస్తున్నట్టుంది .... తెరలో ఉన్న అన్నపూర్ణ పరిచయం పాట - సూ(త్రధారి రైతు వవిక వచ్చెను - తెరలోపలికి రైతు వనిత వచ్చెను అతులిత సౌందర్యవతి సత్త్వగుణశీల హితగా్యతి సుచర్మితి ఇ6 దీవరన్మేతి ర్హైతు॥

ల్లి సుడ్ధాల వాన్మంళు = సుద్దాల అశోక్‌ తలకంటి స్నానమాడి = మేన పనుప్ప కలయ బూసియు స్వదేశి చలువవలువను గట్టి జరి రవికయును తొడిగి ఆభిరారు ఇల్లాలు ఆదర్శమున వేగ ॥రైతు॥ కురులు నున్నగ దువ్వియు = విరిసినమల్లై సరులు కొప్పున జుట్టియు గరి కుంకుమబొట్టు కనుల కొటుకబెట్టి పరఠిమళగంధము మెరిసే చెక్కిలిబూసి 1రైైతుః ఇమ్మహీతలమందున - కొమ్మలంత సమ్మతి మది నెంచిన అమ్మా: యెన్నటినైన అరిగి తరుగని తెల్లు సొమ్ములు ధరియించి శోభిల్లుచు నెంతోఃర్టైతు॥ అత్హమానుల వేవయే - చేతుల నసిడి ఆఅంబెలు అవిపించగా చిత్తమందున విభుని చింతానురాగమ్మె పుత్తడి ఓధ్యాణముగ దాల్చి పువుకోడి ॥ర్లైతు! అమ్మా! అన్నపూర్ణమ్మ 1! సంతోష్షం త్టీ |! మీడ ళొందరగా శెరవెగలి రావాలని మా అందరి కోరిక అన్నపూర్ణ (పవేళ ౦ = పాట బెలియ ; తెర వెడలి వక్తునమ్మా ! నావా _ర్తలెల్ల తెలియ చెప్పెద వినరమ్మా : లలన । సకల [పాణులకు నిలయమై వెలుగుతున్న భూమాతకు _మొక్కుచు ॥చెలియ॥

వీఠశెలంగాణ సాంమికయచతగానం ఫ్ర కోమలాంగిరో । వినవమ్మా అన్నదాత రైతు భామనేనంచు తెలియరమ్మా నామము తెలిపెద అన్నపూర్త నా దామము వినగదె రామాపురము ॥1కోము॥ దీనజనుల పాలిటిదై వం నా (ప్రాజేశ్వరుడు హనుమయ్య అనునదతని నామం నూననసీయుడు యథార్థవాది జ్ఞానధనుడు సఖి: నా మనోహరుడు !దీన॥ తనయులు నాళ ముప్వురమ్మా ! ఒక తనయ, వారి తగిన పేర్లను తెలిపెదనమ్మా అనములు నాగయ భీమకృష్ణులు తనయ పేరు (నగళి యని యందురు )తన॥ చేళళక్తుండు సామ్యువాది కొర్మిక రాజ్యాఖి లాషి సా్యాామాజ్యవిరోధి విశారదుడు జననాయకుండు మరి విశాల హృదయుడు మా నాగయ్య ॥1దేశ౪॥ ఇంకొ తేటతెల్టంగ మావూరు సంగతులు చెప్పుతాను వినండి, సూత్రధారి తప్పకుండా వింటామమ్మా !

శ సుద్దాల హన్మంతు = సుద్ధాల ఆళోక్‌ అన్నపూర్ణ = మంజరి వారైన దకీఐకారతానవివి రామాపురమ్మనే (గామమ్ము కలదు రామిరెడ్డనెడి భూస్వామిదీ వూరు ఇరవు మాక్రైనది యీ వూరె సుమ్ము ఇట్టి పూళ్లుతని కింకెన్నియో కలవు వాట్‌ కన్నింటికి వారనత్వముగ జాగీరుదారుడై. జనుల పీడించు రామిరెడ్డవి యంజె రగులు (గానాలు ఆతడు చేయని అవినీతి పనులు అవని నింకెబను లేవవి చెప్పవచ్చు అతవి పొలనలోన అల్లాడు (పజల ఏడ్పులార్చులు చైెక్ఫ నెవ్వారిళరను బ్నర్త చేనుల నుంచి వచ్చువేశాయ పోయు వళ్చెద వింక పుణ్యాత్యులార ; (నిష్ర్రంమిస్తుంది) శెరలో ఉన్న హనుమయ్య పరిచయం పాట = సూత్రధారి శాంతిపూర్ణుడు వచ్చెను కాపసులను మించే కొంతిపురషుండు వచ్చెను పరనిందెకగని పరమపావనుడు పురజనులందరు గొౌరవించగను 1భాంతి॥

వీరతెలంగాణ సాంఘికయక్షగానం శ్‌ నాగన్న కన్నతం్యడిగాను "పేరూ (పతిస్టలు బాగ వచ్చేనవి మురియుచును (పగతమ్మే తన పాణమ్మనుచును కొడుకుల చూసే కడ పు నీంపుకొను ॥ళాంతి॥ పాడు కొాలమ్ము పోవాలంటూ మన సంఘు కోరే జీదలకు రాజ్యం రావాలంటూ కన్నీరొలికే అన్నార్తు. క్రై పోరాడే ధీరుల దీవిచగ ॥1ళాంతీ॥॥ సూత్రధారి అయ్యా! తమరి రాకడ మాకు ఎంతో శ్రేయస్సుగా భావిస్తున్నాం |. వేంచేస్తున్న తమ వివరాలు తెలుసుకోవాలని ఆశిస్తున్నాం. హనుమయ్య (ప్రవేశం - పాట హనుమయ్య యని నాదు నానము - నేను తలచెద నందరి షేనును భూమిని నమ్మిన ర్రైతుబీడ్డను నేను భూమాతనే కన్నళల్లిగ కొలతును ॥[హను॥ కలసతి పేరన్నపూర్శమ్మ = పేద సొదలందరికిని (పేమమ్మ అనుదినము ననుగాచె అర్జాంగి వినరయ్య కనుపాపగా చూచె కొరుణ్యగుణధన్య *ఇహను॥ ఇద్దరన్నల వెనుక పట్టిన = (వగతి ముద్దులకూతురు ఒక్యాతి చేతికందిన సుతులు నాగయ్య భీమయ్య చదువులు నేర్చేటి చిన్నోడు కృష్ణయ్య ॥1హను॥

ఢ సుద్దాల హన్మంతు = సుద్దాల ఆశోక్‌ మునిగిన తేలిన తన్పదు - శిస్తు మునిగిపోనూ జనులకెప్పుడు కాదన్న లేదన్న కాసంత ఆగన్న వేధించి వేటాడు కంసుడైై దొరగాడు ॥హను॥

మంజరి రామాపురము మాది మేము కాపలము ఏమి చఇెప్పుదునేను రామిరెడ్డూకడె అరువదూర్లకు పెద్ద దొరనంటు వాడు పరమ పాపాత్కుడై పురము లేలంగ నడుమను గను నాదు కొడుకు నాగయ్య చజూతుర్యమున 1వజాసంఘాలు 'పెప్టై బినమెల్లి సంఘాన జై కొట్టి విలిచె హనుమంఠు పాటలు అనుదినమ్మింట పాడుచుందురు సేవబతుకలు దిద్ద పాడుచుందురు దీనహృదయాల నుధ్య సూత్రధారి అవునూ 1! ఆ నోగయ్యను చూడొలని బొలా కోరికగా వుందయ్యా | హనుమయ్య ఎందుకంత తొందఠ నీకు? అదిగో ! వస్తున్నారు మగ్గురన్నదమ్ములు తెరలో ఉన్న నాగయ్య, భీమయ్య, 5 ఫప్టయ్యల పరిచయం పాట = సూ(త్రధారి

తెరలోకి వేంచేసిరి = నిరుసేవల చెరలన్ని ఖండించిరి ఊరూర హనుమయ్య = సేరెంతో పెంపొంద అరునదూరులయందుం అరుదై న సోదరులు తర॥

వీర తెలంగాణ సాంఘికయక్షగానరి బ్గా 'పెదమైన నాగయ్యను -= పెద్ద చిన్న హృదయాలు దీవించును మనము పీనుగలోలె *- మునరాదు ఆనుచును బానిసల బంధాలు - పూని తెంచేసేటి 1 పెద॥ నాగయ్యతో సంఘము = (ామమ్మున సాగింది ఆనునిరతము నిరుపేద జనమెల్సి - కరములు కలుపంగ సుద్దాల హనుమంతు = సుద్దులు పలుకంగ॥నాగ॥ నాగయ్య స్యూతధారీ ! అంఠొ క్షేమమే కదా! సూతధారి అంతా క్షేమమే. తమకోసమే అందరం ఎదురుచూస్తున్నా 6, నాగయ్య అట్టనా, అయితే వస్తున్నాం, నాగయ్య. ఖీమ మ్య, కృష్ణయ్యల (ప్రవేశం - పోటి అన్నదమ్ములు ముగ్గరు హనుమయ్య సుతులు ఎన్నదగియున్న శూరులు గుండె కండ ఐలముండి శ్రజలకు ఆండదండగ నుండే ధీరులు ॥అన్న॥ నాగయ్య శేదవర్గుల మి్యతుడ నాగయ్యందురు నను పెద్ద దొరలకు క, లోడ

రీ సుద్దాం హన్మంతు ఎ సుద్దాల అశోక్‌

వీదవారి హింసించు దేళనుఖ్‌

బాధలు పోవగ బోధ చేయుదును 1 పేద! భీమయ్య

అన్న ఆజ్ఞలో నిలిచెద

వ్యవసాయములోని

ఆన్ని పనులందు ఖీముడ

వెడబలిసిన దేవుడి పోతులతో

గడియలోన బీకుల దున్నించెద ॥అన్న॥ కృష్ణమ్య

వీయ్యే విద్యార్థి యువకుడ

కృష్ణ్రయ్యను నేను

న్యాయం ముందరనే తలవంచిద

బజాగిర్‌దారల పోషించే నె

జాము విధానము ఖండించనెదను 1వియ్యే॥ నాగయ్య

ర్మాతీ వీద్యాథయమును స్థాపించి ఆధ్యాసకుండ నై

రై తులందరికి చదువు నేర్చి

దొంగలేక్య_ల కరణము కోమటి

దొంగల లంగల లోంగదీయుటకు రాత్రీ! భీమయ్య

శమలన్‌ దోచేటి దొంగలాను

_... చేవణగా తలచి

(వజలన్‌ పొడిచేటి కొంగలాను

సంఘబలము సిద్ధంగజేసి ఓ

ర్సంగ దొరోడిని థంగమొనదర్తుము ॥(ళను॥

వీరతెలంగాణ సాం ఘికయక్షగానం ర్ట లో ల క ఎప్టయ్య సాటి (గ్రామస్టులకు ఆదర్శం థ్‌ మా సోదరపేమ నేటి కలికొలానీక్‌ అపురూపం ఆక్మ పొంగి సుద్దాల (వజాశవి హనుమదార్యులే మెన్చిన బంధము ॥1సాటి॥ నాగయ్య ఖీమా 1! పొలాలు బాగున్నాయా! వరి పచ్చబడిందా? ఫీమయ్య పచ్చగనే అయిందన్నా ! మన యెద్దుకే కొంచం గాలి అయి కుంటుతుంవ, నాగయ్య నాయినకు చెప్పలేదా + భీమయ్య ఏదో పసరు పోయించిండు గొల్టోల్లి తాతతోని. అవునూ! శ్రేన్టు పరిక్షలయి నాయా? అ క్‌ ఎఫ్టయ్య అవునన్నా రెండో సంవత్సరం అయినళ్హే. పెద్దన్నయ్యా! మీ ర్మార్రీ ఐడి బోగో సాగుతుందా? సంఘాలు అన్ని ఊళ్టల్లో నిల్చిన బ్లేనా ! నాగయ్య ఇంకొ పూర్తిగా జనంలో తెగింపు రావటం. లేదుగా! సరే పద చెల్లి పోలంకాడీ నుంచి రావచ్చు. జళ (న్నిష్కామిస్తారు)

1 సుద్దాల హన్మంళు - సుద్దాల అళోక్‌ తెరలో ఉన్న (ప్రగతి పరిచయం పాట = స్మూత్రధారి (గతి వచ్చేను = కరుణా సుగతి వచ్చేను వచ్చెనమ్మా ః తెర లోపలికి అచ్చమౌ రతనాల కలికి సిరులు చిలికే చిరనగవులతో మరులు గొలిపే నయగారముతో ॥పగతి॥ మృదుల రాగాలు = వలికే మధుర వచనాలు ఊరు వూరు సోదరీయని కోరి కోరి పలుకగానూ ఎల్లరి కుశలాలు శలచే ఎలరి యెదలందు నిలిచే ॥వగతి॥ ట్‌! తెల్లవలువలనే = ఎప్పడూ తెల్ల కలువలనే చుట్టుకొనుచు స్వాళంథళ్యముకై కట్టుకొనెను కంకణమును పిడికిలెత్తి కొడవలె త్తి నడవమని హనుమంతు పాడగ ౪(పగతి॥ సూత్రధారి ఆమ్మా! మీ తీరు చూస్తే ఇందాక నాగన్న చెప్పిన (వగతి మీరేననిపిస్తుంది, తమరేనా నాగన్నవెల్లి? ళా (ప్రగతి అవునయ్యా ! నా షేరే (ప్రగతి,

వీరతెలంగాణ సాంఘికయక్షగానం 11 స్యూతధారి నంతోషం తల్టి 1 త్వరగా వేం వేయండి (ప్రగతి (ప్రవేశ ౦ - పాట

భీ సోదరీ! యిది కూడదే వి జ్ఞానహీనగా జారి - జన్మంత సం తాన యంతముగ మారి = నంటింటిలోన వింత బానినగ దూతి పొగజూరి = సగనూరి దిగజారి = ఓనారి: ॥శ్రీ॥ వినలేద ఏ నరకాసురుని చెం డెను సత్యభాను = శ్యతుల దువి మెను ర్ముదమాంబ = నుహిషుని మద మణబచె చండికొంది వినలేదా ? కనలేదా? నున గాథ = తెలియదా? 4శ్రీః అతిభీరువై మతిహీనవై జీ వించే దీనకొంత = ఆటుచూడు విను నూరు రాతసునితో = పోరాడె అయి లమ్మ ధీరవనిత జెదురేల = పదవేల ఈనేల = దొరదేల? ॥శ్రీ॥ మన వూరిలో దొర రాతనసుండోన తింబే పిశాచి చేఠల్‌ - ఎన్నేక్త గడుపు దాను వెట్టి బళుకుల్‌ = వినబేద సు ద్దాల హన్మంతు పాటల్‌ ? మనముందు = దొరయెందు రాడందు =-పదముందు 1శ్రీ॥

కేజీ సుద్దోర హన్మంతు = సుద్దాల ఆశోక్‌ సూత్రధారి అమ్మాయీ ! (పగతి! సీ ఆళకయాలు, బోధనలు చాలా చక్కగా ఉన్నాయమ్మా [ప్రగతి ఆవునయ్యా ! ఈ ఆళయాలనే మా పెద్దన్న నాగయ్య ఉగ్గుపాలతో నేర్చించా డయ్యా- నేటి స్రీంంత ఆనావె పీరవనితలైన రుుదమ్మను, నాగమ్మను, మొన్న మొన్నటి రూన్సి లక్ష్మిబాయిని మరచిపోయారు. దేళ స్వాతంత్యం కోసం, దుర్మార్గులైన దొరల పెత్తనం కూలదోయడు కోసం శ్రీలు కూడా తమ వంతు కర్తవ్యం నెరవేర్చాలి అందుకే మా నాగన్న సాయంతో మహిళా సంఘాలు ఏర్పాటు చేస్తున్నాను. సూత్రధారి "సెభొన్‌ (గతీ ! నీ ఆకయానికీ బేజేలు. త్రీ "కేవలం వంటింటి బొనిన అను కునేవారికి నీ పాట గౌడ్డం పెట్టు. మీ పోరాటం సఫలం కావాలని ఆశిస్తా. (ప్రగతి ధన్యురాలినీ, వస్తా మరి. మా అన్నలు, అందరు నాకోసం ఎదురుచూస్తారు. (నిష్క్రమిస్తుంది) నూ(కధారి అదిగో ఎవరో యిటే వస్తున్నారు. వేషం చూస్తే శేత్‌సింది లాగుంది, రానీ తనే తన థాగోతం తెలుపుకాడు కదా! 'శేత్‌సింది సరాసరి జనంలోంచి వేదిక మీదికి వస్తాడు శీతయ్య శేత్‌సింది - పాట శేతుసిందునూ జాగీర్‌ దొరిల చేళుకిందివాడను బాంచెన్‌ సీఠడనుచు నను (పీతిగ పిలుతురు కాతలనాటి తాబెదారి యిది 1శేతు॥

వీరడెలుగాణ సాంఘికయక్షగానం 18 మూడే రూపాల్‌ నెల ఒక్కంటికి యాడాదెల్లిన దొరుకది జీఠం మడి చూపికి మాన్యంబవి వండని మడిక్రై అడుగడుగున బెదిరి తురు శేతు॥ కూరుచుండి గ్భురాల మలిసెదరు దొరలు గుమూ_స్తలు ఈ దొరసాన్లు తీరికలేదు సగలురేయి దొర గారి యాజ్ఞలను మీరరాదు మరి ॥కేతు॥ వట్టి మాటలకు (వజలను మాచే కళ్లేయింతురు లాల వానకు క్‌ ట్రికొట్టి దండుగ చాడీంతురు బుట్టి నోటికి పెట్టి గట్టిగా సేతు!

సూ ధా

అయ్యయ్యో! శీతయ్యా | సీ వివయం చాలా బాధగా వుందయ్యా, మరి నిసి

కొలువులో ఎందుకు చేరావు ఫటా కథ చెప్పు.

శీత్రయ్య

వీంకెప్పాల బాంచెన్‌ మాక ష్టాలు, ఇనండీ లోళుకాన్నుంచి చెప్పుకొస్తం

మంజరి వినరయ్య మము గూర్చి వినరింతు నిపుడు ముదిరాజులముమేము పూర్వమ్మునుంచి సాముచేయుట యందు శౌర్యమ్మునందు మల్లయుద్ధము నందు ఎల్లరన్‌ మించ 'దేశమభఖుల్‌మరి డీళపాండియలు చాతి విదోహులౌ జౌగీరుదార్లు

కేఢీ సుద్దాల హనువుంతు = సుద్ధాల అశోక్‌ తరభు రతఇకుగాను మము చేరదీసి ఈెల బాఠకుల నెన్నెన్నొా యిచ్చి బందిపోట్ల విధాన పల్పెల దోచి ముదిరాజులను పేకు ముంచేసి మమ్ము బంట్లు బంట్లంచు పిల్వగ సాగినారు కోటలు బుడుజులు కొమరొవ్ప గట్టి పాపాత్ముల్లై మమ్ము కాపలా బెట్టి కొలమ్ము హాయిగా గడుపుచున్నారు తరళరాలుగ వారి కాబెదార్లగుచు చెప్పిన పనులన్ని చేయంగనవలయు మంచి చెడ్డల విచారించనే లేరు ధరజీలో మముగాచె దవతులేలేరు. దొర లేచే యాల్సయింద్లి. కొందరగా సోవాళి ఫోయి వస్త బాంచెన్‌, శెరలో స్వామీ రావు ఎవ్మరా తెరనుందు? సూత్రధావ ఆయ్యా! నేను స్మూతధారిని అచ్చా! మేం వస్తున్నామని జనానికి చెప్పావా? సూత్రధారి చెప్పానండీ ! స్వామిరావు శీక్‌హై

లీఠలథెలంగాణ సాంఘికయతక్షగానం న శెరలో ఉన్న స్వామిరావు పరిచయం పొట = సూత్రధారి

వంతులయ్య వచ్చెను = నభకూ కరణం పంతులయ్య వచ్చిను

పంతులయ్య సకల పాపాల బ్లై రవుడు నంళులయ్య (వజల పాలిటి యముడనగ॥నంతు॥ సనంఠతము జాగీరుదారున

కంళఠరంగుండగుచు పొగరున

వింతగా అంబేన పేదల

గొంతులెన్నో కోసినట్టి ॥పంతు॥ నంగనామాల్‌ బెట్టియు = భారాలంది

ఆంగరాథా తొడిగియు

రంగారు జలళారు పాగా నెత్తికి జుట్టీ

హంగు మీరంగ గోరంచు దోవతి గట్టి చింగులు ఒకవైపు (వేలా

తంగ వంకఠరమావుతోటి

నంగనాచి విధంగ విరవిర

జంగలేయచు వగటిదొంగ్లై వంతు! ఇఖండీతంబుగ పలుకుచు = మామూళ్లశ్రై దుండగిడుల నంపుచు

దండుగలెన్నోో విధంబుల జాడించు

కొండె కొడై జనుల కొంపలార్పుచు నుండు పండినను ఎండినను పన్నులు

ఐండలెలత్తి వసూలు చేయును

నిండుగా రశీదు లడుగుతె

మండిపోయీ ముండకొడుకు 1పంతు॥

16 సుద్దాల హన్మంకు = సుద్దాల అళోక్‌ ఇల నున్న కారడవులు = నరికి సాగు తలకు తెచ్చిన ర తులు బలమైన బంగారు పంటలు పండించి ఫలితము పొందంగ చూడనోర్వగలేక పలు విధంబుల ఠ(టలెన్నో పన్నివారల నోళ్లు గొట్టి కౌలుదారుల జేసి రైతుల పొలములను దొర కంటగట్టిన ॥వంతు॥ జొతి మళముల నెంచుచు = అన్యుల యెడల బూకుతే వల్లించుచు 'వేతువారి చౌవన్ల పహణి ఇర్పల్‌నామ బప్త మోయుచు ఒకడు వయనించ హర్కారు బెత్త మొకటి చేతబట్టి కొత్త బూట్లను తొడిగి దొరకు తొత్తుగాడై (నజలమీడ కత్తులను తెగ నూరుకుంట ॥వంతు!

సూత్రధారి ఆహా! పటువారిగారూ ! మీ జన్మయే జన్మ. రండి త్వరగా స్వామీ! స్వామిరావు (పవేళం - పాట

పటువారిని నావటిమ తెధియుడీ జటిల ధైర్య సాహసుడనురా తటపటలాడక (పజలను, [వభుతను చిటికెలోన వంచించె (పజ్ఞగల ॥పటు॥

వీరతెలంగాణ సాంఘికయకగాన౪ శే వాటముగా దొరగారు చెప్పిన మాట సెవుడు జవదాటనురా రాటు పడుదురెవరై న నాదువా గ్ధాటీకెదురు విల్వలేరురా ధాటిగా నాకు గణికశాస్త్రమున సాటి లేరెవరు మేటి కరజమును ॥పటు॥ విన్నావా సూూతధారీ సూత్రధారి ఆం విన్నానండీ ! అహా! ఎంత గొవృవారు స్వామీ! దొరలకింద దొరలు మీరు. సరే వెళ్ళి రండి జట్‌ (స్వామికావు న్మిష్కమిస్తాడు) సూ(త్రధారి చూశారా (ప్రజలారా! నైజాం [వభుత్వంలోని సటువారీల (ప్రతాపం, వింత అంధకారమయం 1! ఎంత భయంకరం (వజాజీవిత వ్యవస్థ |! ఇంక అ దొరగారి రాకడ గాకపాయె. అదిగో ! సీతయ్య వస్తున్నాడు శీత్రయ్య ఇగో ! యెవల్టయ్యా? దొరగారొచ్చే ైమైంది. ఆందరు హుష్టారు గుండాల, అగ్గో సప్పుడయితుంది. దొర కచ్చురం గజాల సప్పుడు | గజ్జెల నప్పుడు || తెరలో రామిరెడ్డి ఎవ్యరా అక్కడ? శేత్‌సింది శీతిగాన్ని పిలువురా ! శీతయ్య శీతిగాడు హాజర్‌ బాంచెన్‌. గులాపోన్ని. ఈన్నేవున్న. డ్తి

18 సుద్ధాల హన్మంకు = సుద్దాల అకోక్‌ రామిరెడ్డి ఒరే ! శీతీగా కరణం సామిరావు దగ్గరికి పోయి జల్జి తోలుకరా 1 శీత య్య అట్టనే భాంచెన్‌ (న్నిష్కామిస్తాడు) రామిరెడ్డి వో ఎవ్మరా అక్కడ ళ్థి సూత్రధారి ఎవరండీ? మీ కంరం వింటే గంభీరంగా ఉంది, మహ్మాపభువుల్లా గున్నారు. ఎవరో 'సెలవిస్తారా? ఓపో | అర్థమైంది, రామాపురం జమీందారు రామిరెడి గారు కద్దూ, న శైళల్లో ఉన్న రామిరెడ్డి పరిచయం పొట = సూ(తథారి కామాప్పక థొఠ వళ్చెను ఆ రయమున రధ్రీకి (గామమంళతట హెచ్సెను ధూముఠొమున నుంచి దుస్తులు ధరియించి కామసంబున గొప్ప తనము చూపించుచు ॥"రామా! చుడిదారు వైజామయూ = నైను సిలకు సౌగనైన షహర్మోవియూ 'మెరియు కుచ్చుటోపి శిరమున ధరియించి కడు వేడ్క గొలు పేటి కండ్ల ద్ధముల తోటి ॥రామా॥

వీరతెలంగాణ సొంఘికయచగానం 19 విడమ చేతికి గడియారం = కొళ్లకు బూట్ల జోడు నడువగ వయ్యారం పొడవైన జరినెల్ల మెడ నుంచి జీండ మడిచేత బెత్తమును జడిపించుచును వేగ ॥రామా॥ "వెనుక ముందర హరిజనులన్‌ = ఉరికించుచు తాను కచ్చర మెక్యియున్‌ ఘనమైన జశమూగల్‌ ఘల్లుఘల్లున _మోగ ధనదర్చమున ఎడ్ల తరుముచు గదుముచు రామా ఓరచూపుల మీటుచు = కొనగోటితో కోరమీసము ళీడుచు దారి పొడుగున (ప్రజలు దండంబు అన చుండ ఠారా పోరా యంచు కాజనమ్మున వేగ ॥రానూ॥ సిరిమంతుడైై గొప్పగా = కపష్పంబులు కరుణ లేకను గుంజును జనుల పాటలు రానే హనుమంతఠు గారిని జ్లైలుకు పట్టించే బలమున్న దొరనంచు ॥రామా॥

రామిరెడి ౮ తెలిసింది కదా నా రీవి

౭0 నుద్ధాల హన్మంతు - సుద్దాల అశోక్‌ స్యూతధారి ఓహోహో | మహానుభావులు, మీ థీవికేమయ్యా మహా(ప్రభువులు.. మిమ్మల్ని చూస్తుంటే సాఖ్షాత్తు విసునూరి రామచం్మదారెడ్డిగారే గుర్తుకు వస్తున్నారు, రామిరెడ్డి హహ్హహ్హహ్హ! ఒరే! విసునూరి రామచం దారెక్డి చెల్పపల్లి రాజ, సంస్థానం లింగాపురం దొరవారు, సూర్యపేట లక్ష్మీకాంతరావు వీళ్లంతా మా దగ్గరి స్నేహితులు. సూత్రధారి అట్లాగా మహ్మాపభూ ! అందుకనే మీకంఠంలోనే ఆ దొరతనం వినబడుతుంది. రామీరెడి ౮ మరఠినా ధర్శనమిచ్చి (ప్రతాపం చూఫించుమంటావా ? కొమిరెడ్డి ప్రవేశం = ఫాట స్వామీవి = ఏకెంచితిని శూ స్వామఘీవి స్వామివిరా బహ్ముగామము అందున కూముణ బాలా పొందినవాడను ॥స్వామిని॥ ఆర్యుడ జః సనాతనధర్మా చొద్యుడ ఆడ్యడ నే పరిపాలన ధుర్యుడ కార్యశూరుడను కలిమి బలిమిగల ॥1ఆర్యుడ 1 దాతను= అరువదూర్ల (పాణ దాతను దాళను నేతను నైజాం రాజును పీతిగ గొలిచ్వే జాగీర్జారును ॥దాతను॥

వీర తెలంగాణ సాంఘకయక్షగానేం వే మంజరి భాసిల్లు దకిణ భారతవమందు రాణించు చున్నట్టి రామాన్వరమ్ము వాసమయ్యును మాదు వంశమ్ము కెల్ల అడిలో మా తాత అకిథయంకరుడు చదువు కాస్త్ర్రములందు చతురధియుతుడు నై జాము పరిపాలనకు తోడుగాగ మాకాత తిరిగిన మరియాద వలన అరించె న్యరాజు నందర్వదూర్లు న! ంు జాగీరు స్థిరమాయె చక్కగా మాకు వారసళ్వపు హక్కు. వరునతో దొరికె అరువది (గామాల కధిసతిన్రైతి ఫసణు శిస్తుకు పది వంతులు బెంచి కెలుకు భూమిచ్చి ఘశవస్తు కనక ధనధాన్య సంపదల్‌ దండిగా గూర్చి కగుప్పు లోవల చల్లి కదల కుండగను హాయిగా జీఏంతు అడ్డు లేకుండ రామిరెడ్డని నాదు నామమ్ము వినర లై తుకూలీలకు రాజును కనర, సూత్రధారి ఆహాహా! వంత గోప్ప చతురులండి మీకు, మీ తొత, ఇదన్నమాట మీ జాగీరు దార అసలు రహస్యం, రామిరెడ్డి ణం త ్న మరేమనుకున్నావురా ? ఆయన మా ముత్తాత. ఇకన్హూోోత ఖంధస్లోట కన్ని క ణా 6 ; నొయకుడై లక్షల సొమ్మును ఆర్జించాడు మమ్ముల తీవ కుండ పకడృందీగా [ఇహ్మాండమైన బురుజు క ళీ ట్‌ | ండ పకడ్నందీగా బ్రహ్మాండమైన బురుణు ఎనాగ[&ల డి లే | జ ల న. ఖనన పన్‌

వల సుద్దాల హన్మంతు - సుద్దాల అశోక్‌ సూత్రధారి ఓహో 1! ఆదా దొరా! బురుజుల కట్టడాలకు ఆసలు కారణం! చాలా బాగుంది! ఇంకా చెప్పండయ్యా! మీ (ప్రతిభా (పాభవాలు, రామిరెడ్డి ఇంకొ చెప్పమంటావా? అచ్చా! భేష్‌! పొట నేనే జాగీర్జాడుండరా = రోమాప్పరనమందున నేనే బాగీర్జారుండరా నేనె దేశముఖ్‌ నేనె దొరను మరి నేనె మట్తదార్‌ నే భూస్వామిని ॥నేనే॥ దినము పన్నెండు జాతుల = వారలు నాయింట సనులు వెట్టికి జేయగా వెనుక ముందు చేసిన ఎదురాడిన జనుల తోలు వెంటనె ఒలిపించెద 1నేనే॥ న్‌ర్యారు నొకరుల దిట్టి = నాచేతి కీల్చొ మ్మలుగా చేసితి చెరబట్టి శలదు ధనము రోడిల బలగము కలదు నాకు పోలీనుల ఐలము 1నేనే॥ భట్టు (బాహ్మణులు పొగడగా - మేలైన భోగం జట్టు ముంగిటిలో ఆడగా పట్టళ్యదుణ (వభుక్వ నేళలు వడియుండెడ రెప్పుడు నాముందు 1నేనే॥

వీరతెలంగాణ సాంఘకయత్షగానం స్తీస్ట దుడుకు సుద్దాల హనుమని - గౌరవించనెపుడు చెడీన కవి వాడు మునుగని కడువడి భూముల కౌలుచట్టమున, నుడివడ ర్రైతుల (తోసినాడను 1నేనే॥ సూత్రధారి సెహబాన్‌ ! మీ పరాాకమధాటి పామాలయ పర్వతాలదాక వ్యాపించిందనుకోండి. సరే! దొరవారూ ! కూర్చోండి. చెప్పండి. ఎవరికోసమో ఎదురుచూస్తున్నట్టు న్నారు. రామిరెడ్డి అవునురా ! కరణంగారి కోసం శేత్‌సిందిగాన్ని పంపిన. ఇంకో రావపాయేనని ... శీతయ్య (ప్రవేశించి దండం బాంచెన్‌ 1 రామిరెడ్డి ఏడిరొ కరణం ? శీతయ్య కచ్చురం దిగిండు దొర | పెద్దర్వాజలకు రావొచ్చు కాల్మొ క్ర, రామిరెడ్డి సరే! సీవ్మెలా స్వామిరావు ప్రవేశించి దండం దొరవారు! కందం దండము జాగీర్జారుడ 1 దండము భూస్వామిలోక ధనవతీదూసా |

వి సుద్దాం హన్మంతు = సుద్దాల ఆశోక్‌ దండము నను బిలిసించిన మెండగు సనియేదొ తెల్పు మెప్పుగజేతున్‌ ఆయ్యా! కరణం (బళుకు దొరకే ఆఎకికం గదా 1! చెప్పండి [పభూ! మీన అరికెంటుగ రమన్నరని శీతిగాడు చెప్పినపుడు (పక్క వూళ్లో ఉన్న అందుకే కొంత ఆంస్యమయింది, అయినా .,, సంవాదం = పాట తకుముకొని వస్తి? = కచ్చురమును దొరలు పిలిపించారవి బరువైన పని దేదొ జరిపించగా నెంచి కరణీఎచి కరణమును త్వరగా పిలిచెదరంటూో ఏతరు॥ అయ్యా ! ఎంతో ముఖ్య విషయంగా అనుకొనే శ్రీని మూతి తుడ్చుకుంటనే వచ్చిన రొమిరెడ్డి శభాష్‌ కరణం! ఏంలేదు సర్కారు ఒక ఫర్మానా పంపిందయ్యా స్వామికావు ఫర్మాననా? వమనో? రొమిరెడ్డి పేబుతో ఇంగిలీసువొనీతో = జర్మనువాడు జంగు చేస్తున్నాడుగా ఖకసోచ్చి సకకొర్వు ఫడమాన వంపింది లేవి యివ్వాలంటు ఇిన్నాట చాటింపు 1ళంగీ॥

వీరతెలంగాణ సాంఘికయడగానం జీర స్వామిావు అసలుకే లేదంటే 'పెళర్పప్పు కావాలన్నట్టుంది. మన భూమి?స్తు వసూలుకే ఈసారి తిప్పలంటె తిప్పలె తుంది, రామిరెడ్డి తిప్పలా? మేలుకుండే మాట్టాడుతున్నావా* స్వామిరొవు ఇగో గిచ్చుకుంటున్న నొస్తుంది. రామిరెడ్డి హాస్యం చాలు. ఏం తిప్పలు? నాగడు అనువానితో = తలనొప్పిచే ఆగమై పోతుంటిని ఉన్న పన్నులె వాడు ఊడ గొడుతున్నాడు లేని గల్లను గూడ ఏ రీతి గుజెదము 1నాగ॥ రామిరెడ్డి హాం హం హం పండ్రా? స్వొామిరావు మూతిపండ్లు కాదు భూమి పన్నులు, రొమీరెడ్డీ డి నాగడు |! ఆ: హనుమని కొడుకు పోరడు! ఆ చోటా బచ్చ్బాగాడు !

వ్రీడ్రీ సుద్దోల హన్మంతు = సుద్దాల ఆశోక్‌ నిన్న మొన్నటి పోరడు - నాగడు నేడు నన్ను గానకున్నడు మన్ను గరిపించాలి వున్న జనులంచరిని పన్నులతో లేపీన్సి తన్ని జాడించాలి ॥వీన్న॥ సమజయిందా * పంతులూ! స్వామిరావు దొరవారు 1 పోరడనుకుందురా = నాగడు చేసే నేరములు విందురా దొరలెక్కై లేదంచు ఊరూర మొరగుగును నున వెట్టే బంజేయు మని చెప్పుతున్నాడు ॥పోర॥ రామిరెడ్డి వ! అం వంత పోగరు |! దొడ్డు బలిళొనని = పిల్లను నేడు గుడ్డొచ్చి బెచిరించునా ? గడ్డి పోచే వాడు గుడ్డి గవ్వకు లేడు వాని సంగతి వదలి కొవివ్వు పని మొదలు ॥దొడ్డు॥ గుడ్డీ కన్ను మూస్తే ఎంత? తెరుస్తే ఎంతగ్గాని మీరు నసూలు మొదలుపెట్టండి, ఆద (నిష్కమిస్తారు)

వీరతెలంగాణ సాంఘకయక్షగానం వి నాగయ్య ఇల్లు ఆఅన్నపూ త్త నాగీ! వందైందిరా ! అన్నానికి రండయ్యా అప్పుడే తొమ్మిది గంటలు కొడు తున్నట్టుంది. చిన్నా! 'దెమెఐత్రైందిరా ? అన ర్‌ ఫప్టయ్య పావుదక్కువ తొమ్మిదమ్మా ! అన్నపూర్ణ అమ్మో ! బొగానే అయింది. మీ నాయినదో తిక్క. తీనమంపే అంద6ితోని తింటనంటడు కొడుకులకు, బిడ్డకు సరిగ్గా పెట్టననుకుంటాడో ? మగరేందో 1 హనుమయ్య హె: పిచ్చిదానా 1! నేను అథ్రెందు కనుకుంటనే, అందరితోని తింటే అదో తృప్తి నీకూ ఒక్కసారే పనితీర్తది కదా | అన్నపూర్ణ ఇంతన్నా ఒక్కడన్నా కదులుతుండా * అన్నాచెల్లెలు ఆలోచనల కీక ఆంతేలీదు* చిన్నోనికి రాస్కునుడ పే బంగారం, పాఠం బువ్వే, భీమన్న చేసి చేసి వచ్చే కొడుకు. వానికి ఆకభై తుందో ఏమో | భీమయ్య ఏం కావటం లేదమ్మా ! అన్నచెలెండ్ర పని అయిపోనీ తిందాంగానీ అన్నపూర్ణ కన్నూ! నొగీ! రొ కొడుకా! ఇయ్యాల ఆశలు ఒక్కసారి కూడా తీనకపోత్రీవి కదరా |

లీర్తీ సుద్దాల హన్మంతు = సుద్దాల అశోక్‌ సంవాదం = పాట కన్నా । తీరని పను లాపెయరా -నా తండి నాగీ | అన్నం దిని వెల్టువుగానీ రారా దున్ని దున్ని భీమన్న వచ్చె మీ నాన్న వచ్చె తొమ్మిది గావచ్చె చిన్నవాని ఆ రాత తీరది అన్న చెల్లెలి యోచన తేలది 1కన్నా॥ అన్నం సహియించదేమిర నీకు = నాగన్న ః నిన్ను ఎన్నిసార్లు పిలువాలి నేను పొద్దున నువు చాబొట్టు తాగవ్ఫ చద్ది తినవు నా సుద్దిని వినవు మధ్యాహ్నం కూడా తినవై తిఏ పొద్దుగూకె న్నీదించె (గామము ॥ఆన్నం॥ పిల్లలందరు ఇంట్లో ఉంటే _ మీనాన్న ఒంటిగ ఒబ్లి నంటాడుర తినమం" ఆందరు కలిసిన సందడిళో ఆ నందంగా భోంచేయా లంటె పొంగి పోవు మీ నాన్న మనసనే సంగతి నీకూ తెలియును గదరా 1పిల్లి॥ సొగి | రోండయ్యా. రాతి ఐడికొచ్చేటోల్లు వస్తరు, జబ్జీ తింటే వాబ్దకు సదువు చెప్పి ఎప్పుడన్న పండుకోవచ్చు. నాగ య్య అమ్మా: వచ్చేస్తున్న వడ్డించు _ నాది పొరపాకే నమ్మా: ఆలస్యానికి మన్నించు అన్నార్హు కన్నీటి బకుకుభిం

వీరతెలంగాణ సాంఘికయక్షగానం రర శెన్నాల్లో యని తలచిన కొలది ఉన్న ఆకలి కరవై తున్నది కన్నులలో కునుకే రాకున్నది 1అమ్మా॥ ఆలస్యం చేయాలని కాదమ్మా ! అసలీ బీదల కష్టాలు ఎప్పుడు విముక్తి అవు తాయా? అనే ఆలోచనేనమ్మా - రేపు ఐదారూర్దు (ప్రగతి నేను తిరిగేదుంది. ఆ విషయమే మాట్లాడుతునా సంం హనుమయ్య అయితే నానా! మరి వీళ్లంతా ఏకమైతారంటావా లేక నీ కష్టం బూడిదలో బోసిన పన్నీరేనా ? నానా! ఫలియించేనా నీ త్యాగం - నిరుపేదలందు కలి గేనా ఒక బాటను నగచే యోగం? గులాపోన్ని నీ బాంచెన్తైత నీ కాళ్లమొద్ర ఆని లొంగే జనులు బలహీనులు కదలే పీనుగలు బలవంతుల చేత్తుల గానుగల్లు ॥నానా॥ (వ్రగళి నొళ్నా! తప్పక మూ (ప్రయత్నానికి ఫలితం ఉంటుంది. జనులేంత బలహీను లైనా వాళ్ళను ఒక్కటిగా చేస్తే బాలు! “అనామలంతా అ?ాంతులంకా దీర్చ [కతిలో త్మీవధ్వనితో విష్ణవళంఖం వినిపిస్తాకోయ్‌.” అని శ్రీశ్రీ అన్న ట్రే జరుగు తుంది. ఇంతెందుకూ 9 చీమల్‌ చూ_స్తేను చిన్నవి కదనే-కాపేసే నాగు పామున్‌ విమిషంతో చంపును గదనే రావలె ఒక్క పె చైశన్యము మరి పోవలె ఒక పే పిరికి నమ్ము అన్నా నేను చేసేపని యదె ఎన్నటిక్రైనా విజయం మనదే ॥1చీమల్‌॥

ఖ0 సుద్ధాల హన్మంతు జ సుద్దాల అశోక్‌ భీమయ్య సరేనమ్మా ! కాని ఒక చిన్న అనుమానం. “జయత మనదే జయం మనదే' అని అంటున్నావుగానీ .. చెల్లీ వీ జోన్యం ఫలియిస్తుందా = ఈ (వపంచమ్ములో తల్లీ; నువు చెప్పినట్లు జరిగిందా ? చీకులవలె జను లేకమయ్యిరా ? పాము వంటి దొరలంతమయ్యిరా ? రాజులు కుక్కళ చావు జచ్చిఠా? (వజలే (నవజలను పాలించారా? ॥చెల్టీ॥ (ప్రగతి ఓహో! మంచి సందేహమే యిది అన్నా ః వినవే ఒక వాక్యమ్ము = ఉదాహరణకు ఉన్నాది రష్యా అనుదేళమ్ము (గూరుల్లై న జారుల స౦ిపాలన దూరము చేసిన పొడఠందరు నమస మాజమును స్థాపించారు సమాన హక్కులు సాధించారు అన్నా! నాగయ్య ఏది యేమైనా కోడిగుడ్డులో పిల్ల యెంత కాలముంటుంది భీమన్నా. సమయం రాగానే పగులగొట్టుకొని వస్తుంది. పాపం పండి రాలిపోయేది ఖాయం. ఒక సంఘర్షణలోంచి కొత్త వ్యవస్థ తప్పక పుడుతుంది. మనకు స్వాతం్యత్యం వస్తుంది. ఏది ఏమైనా ఒకే సత్యం _ ఎందరు. బలియైన "ప్‌ద వర్గాల గెలుపే తథ్యం

వీరజెలంగాణ సొంఘికయత్షగానం ల] ఉభయవర్ల సంఘర్షణలో ఉద యించ గలదు ఒక నవీన శకము చరిత గతి యిదె దొటుకున్నది గరీటోల్ల గతి మూరనున్నది. ॥ఏది॥ అన్నపూర్ణ అబ్బ ! అందరు ఒక్కాకుల్నే సదువుకున్న్యరా మీరు అందరందారు ఓఒక్క-.కేరా = నే మొత్తుకున్న తొందరే మాతం లేదు లేరా సూద్దమంబె ఒకసారి దేనని సుద్ది యెవ్వడు తియ్యడుగాని రాజకీయములె అన్నం మీకు తోజనాలు చల్లార వచ్చెరా ॥1అంద॥ 5 తులు (ప్రవేశసారు ఖా సహానీ రైలు భండాలు నొగన్నా | నాగయ్య నమస్తే ! నమస్తే ! కూర్చోండి, అన్నపూర్ణ నే నప్పటి నుంచి అంటనే వున్న సరే! మీర,చాపలమీద కూచోండి, నాగన్న తిని వస్తడు గని ళు క్‌ సరె సరె! ఇంతల మేం నిన్నటియి రాసుకుంటం (నాగయ్య కుటుంబంతో నిిషమిస్తాడు) ఆఅాణలి

9 సుద్దాల హన్మంతు = సుద్దాల అకోక్ష్‌ నాగయ్య ప్రగతి (ప్రవేశిస్తారు ఇ (వాశారా |] ఈ సూ రాసినమండి ! ఏందో ముశలితనానికి కుసుమగుడా లన్నట్టు సదువు రాకుం 'సేంది నాగన్నా * నాగయ్య అక్షరాలు నేర చకోవటం, అచ్చు పుస్తకం చదవటమే చదువుకాదు. చదువ ఆంటే నంస్కారం, తెలివి, విజ్ఞానం 'పెంచుకోవఓం. అప్పడు దేశమంళా స్వాతం్యతం లేక ఎంత తల్ల"ల్జుతుందో తెలుస్తుంది. ప్రగతి ఆంతే కాదు స్వాతం[త్యం రావాలంటే మనం ఏం చేనూలో కూడా తెలుస్తుంది? అందరం కళిసికట్టుగ వుంటే ఎంత లాభమో తెలుస్తుంది, నాగయ్య ఇందులో “విధ్యరానివాడు వింత సళవు' అంటారు, పాట విద్యరావి వారని మనల వింత వళువు లందురు చదువు నేర్చి దోపిడి దొరకు ఎదురు తిరగా అందరు ॥విద్య॥ రైళు ఎదురు తిరుగుతం సత్యమే. కని దొరను ఓడిస్తామా ? అని నాగయ్య దొర మనలెక్క మనిషే, మనమే భయవడుతున్నాం, అందరం సమానమే. రతు రా ఎంతైనా శేతికి అన్నియేస్ట ఒక తీరుగ వున్నాయా?

వీరతెలంగాణ సాంఘికయక్షగానం శిఖి ప్రగతి ఐదువేళ్ల లో ఓక్క సేనను కొదనీ పని చేయలేం వేలు వేలు వేరుగ వున్నా కలుపుపంపేనే ఐల 1ఐదు॥ నాగయ్య మనకసలు జగడాలే రావద్దు. వస్తే అవి దొరదాక పోవద్దుం పగలు మనలో రగిభించేటి జగడములు పోవలె (వజలే పంచాయళులను స్థా సననము చేసుకోవలె ॥పగ॥ (పగళి నునలో జాతి మతకుల భేదా లుండరాదు, ' మనుసులందు రెందే జాతులు థవికు లంటూ వీదలంటూ "సేద హిందువు పేద ముస్లిము పేద శై9స్తపు లొక్కసే.. గమను॥ నాగయ్య మనదొర రెడ్డి అనీ, నైజాం రాజు తురక ఆనీ మీకందరికీ తెలుసు కానీ .., రామిరెడ్డి రాకనుడైన రెడ్డిషలము క్యతువుకాదు తురక రాజు శ్యతువె ఐన తురకసేధలు క్యకులుకొరు ॥రామి॥ తె

త్య సుద్దాల హన్మంతు = సుద్దాల అకోక్‌ (వగతి అంతదాక ఎందుకూ 1? ముస్తి మైనా మన కవి మస్ధుం మొహియొద్దీన్‌ నాయకుడే కద మగ్జుము విష్టన కవిశలకు ముగుడె పోవడె సుదాల? ॥;ముసి॥ ల. యట ళం రైతు మరీ కులభేదాలు అసలుకే లేవంటే ఎట్టబ్బ 1 ఎనకటి నుంచి వున్నవాయె. అవి మనం పెట్టుకున్నవా ఏంది? నాగయ్య అందుకనే సుద్ధాల కవి ఒక గేయం వాకాడు, పగతి అవునవును, వినుఫ్రించ ద్లామన్నయ్యా నాగయ్య పొట కలము కలనముంటూ = మనము కొలుచు కోరాదు వేదకాలము లోన చూడు లేదు కులముల తగవునాడు మనము ఏ పని చేసినామొ ఆ పనియె కలనుయ్యెను నేడు॥కులము॥ (పగతి మళము మతమంటూ = మనకు మతులు చెడరాదు

వీరతెలంగాణ సొంఘికయక్షగానం ఖిర్‌

మతము లన్నీ చదివి ళూడు

మమత కలదు కలిసి పొడు

జాతిజాతికి వేకులేదు

శఈతివాధల యదలగోగు ॥మకను॥ నాగయ్య

మనుషు అందరిలో = ఒకటే

మనోవేదనలు

ఈ కలియుగ మందు చూడ

ఆకలీ కన్నీరు లేదా ?

ఏ కులానికి ఏ మకావికి

వ్యాకులములో లేదు తేడ ॥మనుసు॥ (వగకి

తలలు కెగి రాలే= ద్వేష

జ్వాలలే మిగివే

మశపు లోతులు శెలియలేక

వమళులు పెదెను గతులు బెడెను

నాది నాదవి నీది కొదనీి

వాదులాయె బాధలాయె కలలు! నాగయ్య

మతము లన్నియునూ - కెలిపే

మమత ఒకపేను

శాంతీ కోరెను గాంధితాత

శాంతి కోరెను గదనే మహమదు

శాంతిదూత మేరికనయుడు

శాండినేత బుద్ధదేవుడు మతము ॥

తిరి సుద్దాల హన్మంతు = సుద్దాల అకోకొ్‌ గతి (వజలకవి తెలిపే = పాట (నజలలో నిలిపే ఒకే నింగి ఒకే నేల *&కే సీరు ఒకే గాథి ఆందరి కన్నీరు ఒకే అందుకే మనమంతా ఒక పే ॥వజ॥ రైళు నిజం మా చేనమ్మ ! మీరు చెప్పింది. సరే! పొద్దుపోయింది. పోయి వస్తం మరి, (అందరు నిష్కమిస్తారు) మరునాడు (ప్రజలనుభ్ధేశిచి నాగయ్య, (ప్రగతి సోదరీ సోదరులారా ! మనం ఎంతో కాలంగా దుర్మార్లులెన దొరలకు వెట్టి చేస్తు న్నాం. ఇక ఈ శెర్రివిమాలిన వని మూనెయ్యాలి. నాగయ్య అవును (కమకు విలువ రీసుకోవాలి. పాట చిల్లి గవ్వ యివ్వని దొరలకు చెల్లిపోయిరి తంగడులు తాతలు పగలు రేయీ చాకిరిచేస ససుల కన్నా హీనమైతిమి ఎంతకొరిం చేనేదారయ్యా = నాయన్నలార । కొంళ ఆలోచించండోరయ్యా నాయ!

వీర తెలంగాణ సాంఘికయక్షగానం !

(గతి

కరుణలేవి కరణ౦ సామికి

దొరను నేనను నరకానురునికి

రోగ మొచ్చీ పడిపోయిననూ

జాగుసేయగ రాదు పసికి

ఎన్నా ఓర్చి వనుళలు చేసినను = నాయన్నలాక

తన్నులు తప్పినవా ముప్పుడును ॥నాయ॥ నాగయ్య

అన్న :ః నిన్నగాక మొన్న

మొన్న కచ్చురాము ముందు

ఉరుకలేక పడిపోతేను

ఉరుకు మని యొడ్లను గెదిమిరి

నెత్తురు గక్కి= విడిచే పాణాలు - సీ కన్నకొడుకు

ఇత్త మింకొ మెన్ని (ప్రాణాలు ॥నాయ॥ ప్రగతి

కన్ను తెరవని నెత్తురు గుడ్డును

కన్న శల్లిని కరణించయ్యా

పచ్చి బాలెంకను నే మీకు

పనులు చెయి రాలేనం'పే

డొవ్చలో పాళ్విండి రమ్మనిరి = మన యక్కలాను

తిన్స లింకా యెన్ని పడుదాము ॥1నాయ॥ నాగయ్య

దున్నువానికె భూముండాలి

పన్ను లెందుకు దొరకివ్వాలి ?

మనుషులంతా ఒకన్రైనపుడు

నునను వెన్లెందుకు చెయ్యాలి

తటి సుద్దాల హన్మంతు = సుద్దాల ఆ$కోక్‌ ధనికవర్గం పుట్టించిందయ్యా - ఈ వెట్టిదాకికి కనుక కన్నులు తెరవండోరయ్యా నాయ! ప్రగతి దొరల రాజుల అన్యాయాల దోపిడీ నిర్మూలన కోసం బరువు బతుకుల బాగుకోనం తిరుగుబాటు పోరు కోనం పిలిచె కవి సుద్దాల రారండి = నాయన్నలార తెలివితో సంఘంలో చేరండి నాయ! నాగయ్య నీనోదోలు చేయండీ, ర్రైతు సంఘాలు 1 (ప్రజలు వర్ధిల్హాలీ | (ప్రగతి కూలి సంఘాలు |! (ప్రజలు వర్ధీల్హరి 1 పొట = నోగయ్య క్రైతు సంఘము -[పవ ర్ట్‌ల్లాలి కూలి సంఘము ॥రైతుః నిరుపేదల నొకటిగా వీలిపేదే సంఘము ళప్ప దింక తరతరాల దోపిళ్లకు భంగము ॥వైతు॥

పీరతెలంగాణ సాంఘికయక్షగానం 2 య్రగతి వెట్టిచాకిరి ఐట గిర్జారులు పెట్టిన ఉరి 1వెటి॥ య్‌ 2! కామా మనుషులము? కొరాదు బొానిసలము కటుగటి వెటివాళు ఈ కల ప! భాం కదలినచో విజయం మరి ॥ వెట్టిః నాగయ్య రొడీబలము = ఇం 'కేడ విలణచు కలకాలము ॥రౌడీ॥ పళుబలమ్ము తోటి యెపుడు పాలించగ లే రెవ్వరు అణగి వున్న మనము లేచి దును మాడిన ఎదురురారు 1రొడీ॥ ప్రగతి అందరు సంఘంలో... (ప్రజిలు చేరాలి! నొగయ్య స్వాతంత్యం || (ప్రజలు మా జన్మహక్కు || (పగతి ఆన్నయ్యా 1 దూరరగా కచ్చీరు ముందు ఏదో గుంపు కూడింది,

డగ సుద్దాల హన్మంతు = సుద్దాల అళోక్‌ నాగయ్య అవును పద. లేవీ కోసం, పన్నుకోసం పటువారి ఏంచేస్తుండో ఏమో! (నిష్కంమిస్తారు) సటువారి స్యామిరావు, 'ీతీసింపి శీతయ్య వస్తారు స్వామికావు ఓరే శీతిగా! ఆ ముర్తిగాజ్జిటు గుంజుకరా! పన్నుగట్టుమంపె నకరాలు వేస్తున్నరు. ఆ నాగడు ఒద్దన్నడట. పీళ్ట ఇయ్యరట. తంతే లంజాకొడుకులు రక్తం గక్కు తరు. ఒక్కంన్ని ముందు మక్కెలిరుగ దంతె అందరికి బుద్గొస్తుంది. శీత్రయ్య పోత చిన్నదొర ! లోనికి వెళ్ళి రైతు ముత్తయను తీసుకవచ్చి ఇగో చిన్నదొరా | స్వామీరావు అరే వాన్నీ టంగబెట్టీ రోయివెట్టు రైతు ఓడ్డు దోరో బొంచెన్‌ 1 స్వామీరావు మీరు బొంచెలా? ఆమ్మో! మీకు బాగ గ్యర పెరుగుతుందిరా బంచోడ్‌ 1! కట్టు పన్ను. అప్పు మొత్తం గట్టు. రైటు నొ బోనుపందావంపె గంజీనొట్టు లేఫ్రొరా ! ఇంక మైసలా? అవ్వతోడు దౌ

వీరతెలంగాణ సాంఘికయక్షగానం శే

సంవాదం = పాట

ఒక్క పైసాలేదు బాంచెను

బక్కా కాపోజ్ణి ఓ దొర: ॥1ఒక్క-1

డొక్క నిండా తిండే దొరుకని

దిళ్యూలేవి ముండా కొడుకుని

గుక్కెడంతా గంజే లేక

ఒక్క కొడుకు ఒరిగిపాయె. ॥ఒక్క-॥

శీత్రయ్య రైతును వంగబెట్టి వీపున రాయిపెడతాడు స్వామిరావు

భాగోతుల ఏడ్చు నాకు

వాగ తెలుసురా ఒరే: ॥1భాగో॥

వగల నాటకొలు నూని

వేగ భూమిశిస్తు గట్టు

లేవి వన్ను వచ్చెను మర్‌

లేని శిస్తుతోని గట్టు

పన్ను గశ్టైదాక

ఎన్ను మీది రాయి

నున్ను బుక్కీనగానీ

ఎన్నడు దింపను గభాగో॥

రైతు

ఉన్న గుంపెడు పొలమునంత

దున్ని పండించ ఓ దొర।ః 1ఉన్న!॥

అన్ని ఒడ్లు బొకీ కింద

తన్ని గుంజుకుంటిరయ్య

శీల సుద్దాం హన్మంతు - సుద్దాల అశోక్‌ ఎన్నిసార్లో కొలిసినగాని ఎన్నటికి మీ మిత్తి తీరదు 1ఉన్న॥ అరే! అంటె ఎన్నిసార్చిచ్చినా అప్పు ఇవ్వనట్టు దొంగలెక్క చేస్తమంటావురా? దొంగముండా కొడుక! తన్నినామా? తన్నకుంటె మీరు ఆజ్ఞల వుంట్మార ? రెట్ట లిరిసి తన్నకుంటే చు వట్టచే సరా ఒరే: 1రెట॥ ర అట ళు కట్టి తోలు తియ్యకంచె ఇట్టి భయము లుంటారా? పట్టిపగలె తలబెల్రి చెట్టులోలె విలుచోరు ? కొట్ట కుంటా మీకు వొట్టు పెస్టేందుక పృట్టిన్యారా మాకు తట్టు కొడుకుల్లారా £ 1 రెట్ట॥ నాగయ్య (పగతి వచ్చి నాగయ్య ఆగండి కరణంగారూ 1! వీంటీ దుర్మార్గం? స్వొమిరావు దుర్మార్గం లేకుంటే పన్ను వసూలయితాదీ ? నాగయ్య పన్ను గట్టాలా? మరి మీకు కట్టారా? పన్ను? ఎనభై వేల యెకరాల మీ దొర, ముష్పైవేల యెకరాల నువ్వు. కట్టారా పన్ను?

వీరతెలంగాణ సాంఘికయక్షగానం శ్రీశ్రీ స్వామిఠావు మమ్మల్ని పన్ను గట్టుమంటావా నువ్వు? నాగయ్య ముందు ఇతన్ని వదలండి. చెప్పుకోండి మీ దొరకు. రాయి తీసివేసాడు బాదారో స్వామిరావు అరే! నొగయ్యా! దీని ఫలితం అనుభవిస్తావు. నాగయ్య అరే తోరె అంటున్నావు. మర్యాద తప్పితే పరిస్థితే తారుమారవుతుంది, సంవాదం - పొట సాఠ తాగి స్వామిగారు మీళుచుంటిరి = మరీ ॥సార॥ కరు చెప్పులోలెనె తెగ ఒ్యరుచుంటి రేల మీరు త్వరగ ఇకని విడువకున్న విరిగిపోవు కాళ్లు కీళ్లు మీరి వాగారంచె పారి పోరిక జనులు చర్న్షకోల బట్టి చర్మాలు దీస్తారు ॥సార॥ స్వామీఠావు జనమంతా నీ చేలిలో ఉన్న ్లీ ఫోజుగొడుళున్నావే అయినా ఈ జనమంత ? ఇంట్లో చెప్పు విసిరేస్తే కుండకు తాకు గని, పెద్దపెద్ద బడాయికోరు మాటలు,

శ్రీశ సుద్దాల హన్మంతు - సుద్దాల అశోక్‌

వచ్చినాడు చూడండి

సచ్చమంతుడు- అరే ౧వచ్చి॥

తుచ్చమైన వెధనలతో

పిచ్చకుంట్ల నంఘమట

చచ్చు మూటలోడు వీడు

అచ్చమైన నాయకుడట

వచ్చిండం'పె దొర

శెచ్చిపోతా డింక

లచ్చనంగ తల

పుచ్చెగిరి పోతుంది ॥వచ్చి॥

నాగయ్య

స్వామీ ! ఓ పీచ్చిస్వామీ 1

తుచ్చ మైనవారు కౌరు

విచ్చు కత్తులు - జనులు తుచ్చు॥

స్వచ్చ మైన మనసులణన్న

మచ్చలేని చరడులు

రెచ్చ గొట్టికే మరి కా

నచ్చు విష్ణుచ్మకాలు

కొడవళ్ల చే బూని

కడలి వోలె పొంగి

చీరి వేసే రోజు

దూరమెంతో లేదు తుచ్చ! వీచ్చి పిచ్చి వేషాలు చేయకండి. లేవీ గీవీ నీవీ అడుగొద్దనీ ఇంతదాక దోచ్చింది బోలెడంత అయిందని చెప్పండి మీ దొరగారికి,

కీరతెలంగాణ సాం ఘికయత్షగానం శీర్ట్‌ వగకతి అన్యాయంగా వడ్డీలకు వడ్డీలు పెంచిన అస్పులమీద కూడ ఆశ వదగలుకొండి, (కరణం, 'ీక్‌సింది న్మిష్కమిస్తారు) రైతు బాబూ! మూశళ్లే నక్కమీద తాటిపండు పడ్డట్టు ఈ లేవీ ఏందయ్యా? సంవాదం - పాట ఈ పూరి పీడ ఇం 'కెన్నాళ్ల బాకందో చావైైన రాకున్నది = ఓ నాగన్నా 1చావై॥ కొనగా రాలేడు కండ్లు చెవులు లేని రాతిదేవుడు చావటానికి విసములేదు లేవి గళ్లెటు కొలువవలెను 1 ఈవూ॥ నాగయ్య జర్మను వానికి ఇంగ్సీషు వానికి జరిగేను పోరాటము = ఓ అన్నయ్యా ॥జరి॥ ఇంగి లీషువాని కెపుడు లొంగి తిరిగే నిజామోడు వంగబెట్టి దోచి యివ్వగ దొంగ లేవీ మనకు వేసె ॥జర్మ॥ రళు ముదా వాగుందయ్యో ముచ్చట

ఢి సుద్దాల హన్మంతు న సుద్దాల ఆఅళోక్‌ కాపలను గొట్టును గద్దలకు "పెట్టును కాకి శోకమె మిగుణనా = ఓ నాగన్నా కాకి! నూకలే పండించలేని మాకు యుద్ధప్పు సంగతెందుకు ? ఎక్కడేదో జకుగుతుంటే ఇక్కడ దిగ్గారుగుడెందుకు 11కాఠు॥ నాగయ్య కౌకి ళోకమ్మేల ? ఏకమ్ము కాలేర ? ఒకసారి మీరందరు - ఓ అన్నయాా ॥ఒక॥ ఒక్క కట్టుగ మీర వంపే ఒక్కడు లేవీకి రాడు బక్కూవారని బెదరవద్దని నొక్కి యనె సుద్దాల సుకవి ళౌకి॥ నాగయ్య కాబట్టీ అన్నలారా ! సంఘం జెండా [కింద మనమందరం ఏకమైతే ఎవ్వరూ వంచెయ్యలేరు. (ప్రగతి [(పజానంఘాలు రి (వజలు వరిల్లాలి ! ధల (అందరూ నిష్కమిస్తారు)

వీరణెలంగాణ సాంఘికయన్షగానం థీ

దారిలో సేశ్‌సింది శీశయ్యం కరణం శీతయ్య చిందొరా ! ఒక ముచ్చట. నేను సిన్నప్పటినుంచి మీ దొర బోగం సూసినోన్ని కాని ఇపుడు ఈ నాగన్న పెకగినకాన్నుంచి సూడటోతే..... సంవాదం = పాఏ చిన్నదొరాః మీ యధికారముపై మన్ను బోనె దిన మొచ్చెనుగా అన్నగాను పేరొందిన నాగయ కున్న జనజలము పెరిగెనుగా ॥చిన్న॥ దున్నపోతులా ఆరవటోకు మా కున్న బలము నీకేమెరుక? నిన్నమొన్నటి పోరడు నాగడు తన్ని వేనెదము తర్రబఢక ॥దున్న॥ శీతయ్య విన్నాను ఇటువంటి యీతురిం శన్నెన్నో మరి మీ నోట కన్నులు తెరిపించెను [నజలందరి మన్ననతో నాగన్న యిట _ ॥విన్నా॥ స్వామిరావు

చాన్నాళ్లగ ఓపిక వడిలివి యిది చిన్నమొక్క యని ఆనువపంట అన్నము వానికి కరువు చేయిటకు కన్ను రెస్పపాటుర ఛంరా! ॥చాన్నా॥

ఢీకి సుద్ధాల హన్మంతు = సుద్దాల అశోక్‌ శీతయ్య విన్నవించు ఏనునకంపే ఒళ ఉన్నమాట నేనీ దినము చిన్నగ మార్చులు తెక్ళే ఆనా గన్న వెనుక వున్నది జనము ॥విన్న॥ స్వామిరావు తన్నించెదరా అమీనుతో నా గన్న వింక నే నొాదలనురా తన్నినంక వినకున్న వాడికి ఉన్నది నరక మొ్మొకయేరా ॥ళన్ని॥ (నిష్కమిస్తారు) రామిరెడ్డి గతి డె రామిరెడ్డి ఓరే శీతిగా 1... ఒరే శీతా! ఓహో మరచిన, నాగన్నను తోలుకరమ్మన్న గదూ 1! ఇంత'సీపాయె రాకపోయ శీత్రయ్య ప్రవేశించి దండం బాంచెన్‌ ! నాగన్న వత్తుండు రామిరెడ్డి అచ్చా 1 నువ్వెల్లి పాటక్కాడ వుండు నాగయ్య (పవేళం రామిరెడ్డి స్వాగతం |! (పజలకోసం పాటుబడే మహానాయకా ! సుస్వాగతం! కూర్చోండి.

పీరతెలంగాణ సాంఘికయక్షగానం 9 సంవాదం = పాట స్వాగతం =విరుపేద నాయకుడా: సు స్వాగతం స్వాగతం ఈ జగతిలోని దు రాగళాలను రూపునూ'పే (వగతినేతగ అవతరించిన యుగ పురుషుడు కొప్షనాగయ ॥స్వాగ॥ నాగయ్య ఈ వ్యంగ్యం ఆర్గమైంది గని సంగతి వివరించండి రామిరెడి 1 సీకు సంగతి వివరించాలా వువానుభావా 1 నాగయ్య బాలు, అపండి మీ కుటిల వినయాలు ఎందుకూ ఈ నంగనాచి నక్క-వినయా లెందుకూ ఎందుకూ ఈ పొగరు మూటల చిందు లాటలతోని రయురిలా ముందు కురికే (పజాసేనకు ముందు నిలిచి థభంగమొందకు ॥ఎందు॥ రామిరెడ్డి ఈ ఆం పిట్ట కొంచం కూత ఘనం విన్నాను - నువ్వూర వూరకూసె కూతల్తు విన్నాను థీ

ళ్‌0 సుద్దాల హన్మంతు - సుద్ధాల అశోక్‌ కున్ను మిన్నూ గానలేక కన్నులకు పొగరెక్కి ఆనులకు పన్నులను ఎగవేయుడందు ఎన్నా నేథపుతున్న వని నే విన్నా! నాగయ్య ఇవ్వమూ- ఈ నిణిపుదోసిడి వన్నుథివ్వ విన్వమూ ఇవ్వమంతే కాదు చెయ్య నిన్వమింకా వెట్టిచాకిరి బువ్వలేని బతుకులను కొని కొవ్వు బలిసి కొలుదువ్వకు ॥ ఇవ్వ॥ రామిరెడ్డి అం కొండ మృద్దిరి ఊుసల వెల్లి అయిందే, ఒరే పిచ్చుకా!1 పిచ్చుకా = ప్పలినే బెదిరించెధవా పిచ్చుకా; పిచ్చుకలు మీ (కజణ మొత్తము మెచ్చుకోడ సీప నువ్వే మచ్చుకొక్కడు మిగలకుండా ఉచ్చు పెస్టెడ రెచ్చగొట్టకు ॥పిచ్చు॥ నాగయ్య మీ50కా తాతల కాలంలోనే ఉన్నారు. రోజులు మారాయి అయినా .., మాగదూ = మీ తరతరాల దొరలబుద్ది మారదూ'" మారదింకా నరనరమ్ముల పారుతున్న (కూరవైఖకి

వీరతెలంగాణ సొాంఘికయక్షగానం ర్‌ నేరమనీ మీరెరుగు కౌలము దూర మెంతోలేదు అర్మ మూఢ! రామిరెడ్డి వివరిదో- ఖర్మము కొలికూలేది యెొవరిదో ఎవరిదో పోరాటమందున చివరి విజయము లేక మరణము తీవరమ్మగు నీదు పోకిరి కావరమ్మజచేటి మగసిరి _ ?ఎవ॥ నాగయ్య బెదరనూ- తుదకు [పాణము ప్లోశెపోనీ జెదరనూ నిదురటోయీ వ! కవి కదిపి లేపకమూనను నా వ్పాదుక్రులేదని యొగిరిపడు నీ ఇద్పరు సంఘము నిలుషగ నే (బెద॥ రొమిరెడ్డీ ఆ(. అంతదాకా వచ్చావురా? అ ఖ్రైతే, తస్పదూ- ఎప్పటికినీ నాచేశ చావు తప్పదు తప్పుకొన లేవింక సీవు తస్పదింకొ నీకు చావు గత గంకాల ఉప్పునకు గతిలేని నీవు ట్ర్‌ జి. న ల జ గొవ్ప నేతగ చెవ్పుకున్‌ (శిశ్న, పను... క టం. వాటం కలీ

ర్‌లి సుద్ధాల హన్మంతు = సుద్దాల ఆకోక్‌ నాగయ్య “ఒక వీరుడు మరణిస్తే వేలకొలది (పభవింతురు'....గనుక చచ్చినా= ఆగదుగా నా తిరుగుబాటు చచ్చినా చచ్చు పుచ్చుది కాదు సంఘము చిచ్చువలె చెలరేగు వీత్యము విచ్చుకత్తిగ నీదు గుండెల చొచ్చుకొని పొయ్యేది సత్యము %॥చచ్చి॥ రామిరెడ్డి అట్లనా! సరే చూస్తానో, ఆభ్‌ (నిష్కమిస్తోరు) నాగయ్య ఇల్లా అన్నపూర్ణ వీవుయ్య 1 నేనొక ముచ్చటంట. ఏమీ అనుకోకుగద, హనుమయ్య నువ్వు కొంగుతోని చెయ్యి తూడుసుకుంట దగ్గరికొస్తుం టేనే అనుకున్న నీవేదో ముఖ్య విషయం చెబుతావని అన్నపూ ర్త “ఊరికి చేసిన సేవ పీనుగకు చేసిన శృంగారం” ఒక పే అంటరు. మన నాగనికి వ్ధువసాయం చేయటం ఇష్టం లేకుంటే ఏదో తమ్మునితోని చేయించుకుంటే నరిపాయె. హనుమయ్య అనలు సంగతేంది ?

వీర తెలంగాణ సాంఘికయతక్షగానం రక సంవాదం - పాట అన్నపూర్ణ దొరల గొడవెందుకు = వారలవైన దురుసు తనమెందుకళు ఆరువది వూరుల దొర పెత్తనముపైన శిరమె త్తి ఎదురించె చొారవేమి నాగనికి 1దొర॥ హనుమయ్య (ళమలో అనుచుంటివో = నాగయ్యను ఏమి యనుకుంటివో యముని రాజ్యమున ని త్యము దుఃఖపడుతున్న నిరుపేదలకు వాడు చిరుదీస మైనాడు ఇ్యభమః॥ అన్నపూర్ణ ఏమీ దీపమ్ములో - నాకే మెరుక రామా పుర మందులో పాములను మించిన రామీరెడ్డి దొర బుసకొట్టి నాగవిపై | కసి పెంచు కొనునేమొ ॥ఏమీ॥ హనుమయ్య ఆన్నపూర్లా ! స్వాతం్యత్యం కోసం పోరాటం చేసేవాడికి పాములు ఎదురుకాకపోతే పాన్చరాలు ఎదురౌతాయా? అయినా విషసర్బాలకు జడిసి అశయాలను చంపు

ర్ట్‌4 సుద్దాల హన్మంతు - సుద్దాల ఆళోక్‌ కునేవాడు కాదు మన నాగయ్య, దొరకు భయపడే పిరికివాడు అంతకన్నా కాదు. అన్నపూర్ణ నాకు తెలువక అడుగుత, మనమేమన్న గాంధీలమా ఏంది? "పిద్మవజ లెందుకు =నా నాగన్న బాధ పడుపందుకు భూదేవి దయమీద ఏదో భు కిని పొంపె నున యింట్ల ననముంబటె కనుల పండుగ నాకు ॥ పేద॥ హనుమయ్య బోలా కనమందున - నిన్నీవేళ బేల వని యంయన? బఐలమున్న దొర నంచు జలిసెక్లే ఆామాల ముక్తిసంఘప్పు జీవ శక్తి మన నాగయ్య ఇవోలా॥ అన్నపూర్ణ కన్న కడువన్నది = మీతో నిపుడు ఇన్ని అంటున్నది చిన్నోడా దొరగాడు ? ఎన్నో పాపాలోడు నాకన్న కొడుకునకు ఖ్‌ ఎవ్నికష్టాలో ॥కన్న ॥

పీఠ తెలంగాణ సాంఘికయతక్షగానం ద్‌ర్‌ హనుమయ్య ధరణీ తలమందున = తలిదర్శడుల గౌరవము నిల్చిన ఏీరుడ్లై విష్త్రవపు దారిలో నాగయ్య తెలుగమ్మ కన్నీరు తొలగించే యోధుండు 1ధ6॥ అన్నపూర్ణ వందో పోనియ్యండి. నేనొక పిచ్చిదాన్ని. మరీ పెండ్దన్న చేస్తవా లేదో నాగనికి? హనుమయ్య వాన్ని రెండేండ్ల కిందనే అడిగిన, ఇపుడే ఎందుకు అంటె ఊకుంటిమి, వాని కళ్యాణం చేయాలని నాకు మ్మాతం ఉండదా ఏంది? అన్నపూర్ణ మరొక్కసారన్న వాన్ని అడుగొద్దా ? హనుమయ్య అగో వాడొస్తున్నట్టున్నడు అడిగిసూడు. (నాగయ్య (ప్రవేశిస్తాడు) అ అన్నపూర్ణ నొగీ ! వచ్చినావా తండ్రీ 1

వ! సుద్దాల హన్మంతు - సుద్దాల అశోక్‌ సంవాదం = పాట కన్నా రారా-ఒకమాటనా గన్నా రారా ఎన్నా రోజుల నుంచి ఉన్న కోరిక వినగ ॥కన్నా!॥ నాగయ్య ఏమిటమ్మా =ము కోర్కె ఆ దేమిటమ్మా ? మీ మాట తెలాసంగో మోమాట పడనేం? ॥ఏమి॥ హనుమయ్య తల్లి ఆళ = తెలియును గద సీ "పెట్ల ధ్యాన ఇల్లారితో నీవు చల్ల గుండాలనే తల్లీ గా అన్నపూర్ణ పల్లకీలో = నీను చూడగ ఈ తల్ది కళ్లు అలలు ఆలలుగ ఎన్నా కలలు గంటున్నాయి ॥పల్ల॥ నాగయ్య అమ్మా ! మీరు బాధపడతారనీ ఇంతదొక చెప్పలేదుగానీ,...॥

పేర తెలంగాణ సాంఘకయక్షగానం క్‌ వలదోయనన్మూ = తనయుని మీద కలలో యమ్మా! పెళ్లి తలపే తప్పు న! శే వెళు దారిలో 1వల॥ ట్‌. అన్నపూర్త హరి హరీ! చింత కలిగే - నీ మూటితో శాంతి తొలిగే ఆంతులేని బాధ ఆంతా చీకటి చేసె ॥చింత1॥ హనుమయ్య ఏల బాపూ = ఇంతటి కఠిన మేల తెలుపు? ఇలలో మానవసేన కుల పెళ్ళి కాలేద ? ॥ఏల॥ నాగయ్య నాన్నా ! మానవసేవ చేసే సౌత్తికమ ర్గం కాదుగా నాది... సంఘంలోనం- నిల్చితిని ౦0౫ రంగం లోన సంగరమ్మున తణ భంగురము మా (బతుకు 1సంఘః॥ అన్నపూర్ణ హరిహరీ! పెళ్టీ వథ్ధితి వద్దాయె గనీ అట్లనకు"నాయినొ స్తం వ కో న ళు

రర సుద్దొం హన్మంతు = సుద్దాల అకోక్‌ రామళమ _- యెంతటి మాట చ్‌ స్ట వినలేను నాగయ్య వివి బతుకలేనయ్య ॥రామ॥ హనుమయ్య నాయనా ! [బిటీషు పభుత్వంతో స్వాతం్యత్యానికై పోరాటం సాగిస్తున్న మహా త్ముడు గాంధి కాత్రై వందనీయుడు తాళి బంధమ్మా వదిలేన ? ॥ముందు॥ నాగయ్య నాన్నా! ఆయన దారి వేరు. నా దారి వేరు. ఇదహింస్మతోవ _ కాదే పరమ హంస'సేవ నాది మన అల్లూరి రుధిర తర్పణ సేవ ॥ఇద!॥ (నిస్కమిస్తారు) శ్సస్హ్‌ ర రెడి ర తోటకు బతసిందీ ముండు నడవగా, రామిరెడ్డి కొబ్బ వెళ్ళుతుంటాడు రామిరెడ్డి దూరం నుండీ వస్తున్న (ప్రగతిని చూసి ఒరే సేత్‌సిందీ 1 శీతయ్య చెప్పుండి దొర. కాల్మో క్త.

వీరతెలంగాణ సొంఘికయక్షగానం ర్‌9 రాషిలెడ్డి 6౮ అగో *మా కొబ్బరితోట్ట నుంచి ఎవ్వుతిరా ? జింకపిల్లలెక్క గంకులేసుకుంట వస్తుంది. శీతయ్య ఏదీ? ఆ మలుపుకాడి నుంచి కదా బాంచెన్‌ ! శేతుల పెద్దగా కొళ్ళగా కొడువ లుంది కాలుమొక్త, రామిరెడ్డి మొద్దు గాడిదకొడుక 1 దాని సిగలో తెల్పపూలు, తెల్ల చీర, తెల్టజాకెట్‌, సన్నటి నడుము, బరువైన పరువాలు కనపడ్రలేవారా !

• శీత్రయ్య ఏమోనయ్యా ! నా కండ్దంత దూరం సూడగయిగని బాంచెన్‌ ! ఆ నల్లటి కొడువలి ఐతే కతోలె కనవడ్తుంది. అయినా యిటే వత్తుంది గదా తెల్తుంది కాల్మొక్త ఆ కొడువలి యెట్టుటందో 1 రామిరెడ్డి నోర్ముయ్‌. దొని అందం చూడరా అంటే కొడువలి కొడవలి అదేమాట గుడ్డీ ముండాకొడుక |] శీత్రయ్య తప్పే దోరా! అగో దగ్గిరికి వత్తుంది. కత్తే. కాదుకాదు కొడువలే దోరా ! రామిరెడ్డి తంతే బొక్కలిరుగాలి. గాడిదకొడుక ! మళ్ళి కొడువలి ముచ్చటేందిరా ? అ (శీఠఈయ్య నిష్కమిస్తాడు

డీరీ సుద్దాల హన్మంతు - సుద్దాల అళోకీ పగతి [పవేళ శా (జ 09 రామిరెడ్డి ఉ. ఏయ్‌ పిల్లా! ఎవతివే నువ్వు, ఈ రామిరెడ్డి దొర అందమైన కళ్లకు కనబడని నీ కందురిగ నడుము చూస్తుంటే మతిపోతుంది. ఏ వూరే నీది? (ప్రగతి ఏీయ్‌ రామిరెడ్డి || మర్యాద... రామిరెడ్డి యె ఆహం నన్ను పేరుపెట్టి పిలిచిన మొట్టమొదటి నెరజాణా ! ఎంతో మంది కన్నె పిల్లల్ని పక్కలో కరిగంచి, పంపించిన నాకు నిన్ను చూస్తె పర్మనెంటుగ పెళ్ళి చేసుకోవాలని ఆగిపిస్తుంది, ముపద్దెన దొరసాన్ని మూలకుంచుతానే నువ్వు మై ఆంటే. మొత్తానికి నువ్వు నచ్చావే నా పాలిటి రంభా! అవునూ ఇంతకూ...., సంవాదం = పాట ఇంతీ; యే యింటిజాఐవే = ముద్దుల పూ బంతీ: యే వీథిరాణివే తీరు- చేమంతి పువ్వుల తేరు నీ సాటి కన్నెలిల లేరు దివికాంత లైన సరిరారు నీనుచూడ కోరికల పోరు చెలరేగి గుండె దడపోరు కోభాంగి తెలపు సీపేరు నిను గన్నాళ్లకు జోహారు వలుకవేలనే పల్లి రంభ నీ ఒళ్లు చూసి నా కళ్లు తిరిగెనే ॥ఇంతీ॥

ఫీరతెలంగాణ సాంఘికయక్షగానం 81 (వ్రగతి ఓ రామిరెడ్డి | కళ్లకు పొరలెక్కితే (వతి ఆడది రంభలాగే కనబడుళుంది నన్ను చులకనగా అనుకుంటే తలకిందులవుతావు జాాగత్త ! దారికెదురుగ నిలునటోకు = నాతోడ నీవు కొరు కూతలు కూయటోకు మీరి = జంకువు తీరుగ ఇటు దూరి చెడు నుడుగులతో నను చేరి ఆవదలను పొందకు కోరి సుషమారిగ తలచకు రోరి కనిపించును నాలో మారి చఛూపింతును నరకప్ప దారి మర్యాదగ వెళ్లము రోరి చాలు చాలు నీ పలువ కూతలిక జోలి వదలుకొని యిట్లు చేరకో ॥దారి॥ రామిళెడ్డ డి బెల్లు నీవెన్ని యన్నగాని = ఓ సుందరీ! విరి జల్లులో తడిసెనే యీ (పాణీ కష్టం రసపిపానులకు సంకెళ్ల రతినదనోవికి వాకిష్ల ఆ న్వర్గ్షమునే సీకిల్లు చేయించు వివ్సు నీ ముళ్లు పోదాం పదవే పొదరిల్లు 'వెనకొాడక విడు సిగ్గళ్లు సర్వాస్టి వాసిన విల్లు సొంళము చేతును పంతమాపి నా చెంకిజేద కొసంత ₹డయక 1చెల్లు॥

రికి సుద్ధాల హన్మంతు - సుద్దాల ఆశోక్‌ (ప్రగతి సీచ్చివాడా 1 నన్నెవరనుకున్నావు ? థనముశై లొంగేవారు కొరు - హనునుయ్య బిడ్డలు జనముశైై. (పాజూలిచ్చేదారు నేను ఒక వేళ గకౌంతను కాను “పచ్చా్తి వాంఛలో లేను "పేకున్న యింట పుట్టాను నాగన్న చేత పెరిగాను “రై తూద్యమాన* దుమికాను నీ దొరతన ముడిగిస్తాను అని _పఠిన యెపుడొ చేశాను తిమ్మిరి మొత్తము చిమ్ముకోకు సరి కొమ్మలతో నీ దుమ్మొదిభింతును ॥ధన॥ రామిరెడ్డి న! ఓహో! నాగని చెల్లివా? ప్రగతి నేనే ప్రగతిని. రామిరెడ్డి ఛ॥! నోర్ముయ్‌ క్యతుని యింటి వపడుచుడాన - తెగసీల్లకే నా చేశ చిక్కావే ఆడదాన। 'మొల్ల- నన్నూరించే రసగుల్డ వీ (పతీనలు తీరుట కల్ల నీ అన్నగాడు ఒక డొల్ల

ఫీర కెలంగాణ సొాంఘీకయక్షగానం హి! ఛైహె! తెల్లవారిసకకల్ల భుటునూయం జేళునె మల్డ మీ సంభూలను ఓక ప్పల్ల తీరుగ వితినేతునె పిల్లి చెల్ల వోదు సీ సొల్లు వాగుడిక లి నల్లి లోలి మిము నలిపివేనెడను[ళ తు (వగతి పిచ్చి రెడ్డీ ! నోరు బలమే కాని బుద్ధిబలం లేదు నీకు. ధనం సంపాదించావుగాని విజ్ఞాశం సున్న. చర్మిత చవివావా * ఇట్లాగే [పజల్ని ఎంత అన్నవాష్ట ఏమయ్యారు? | పజాసేనముందు నిలువలేక నశించిపోయారు. నీవెంత? పిట్లర్‌ ముస్సోలిని రష్ణాజారు- నీకంటె ఘనుల్లై ఇళ్లే పొగరెక్కి కూలినారు థంళణ వారెడమ కాలి చెప్పంక కొటోదుర నీ ఐబతుకంళ తొందర కడపర నీ వింత కను 'దెకుస్తుంది బనమళంక సీకే దుంచరు పినరంక నిను పూడ్చిసెన్షుది వింత అనుకోక తెలునుకో కొంత రౌద్రమ్వూర్తి సుద్దాల సాకీ నీ అంతము కొరకే నిలిచామంత పొట్ల కనుక నాపై చేయి ఎత్తావంటే పంవపాణాలు లాగేస్తాను, జ్యాగత్త 1 ఇ (నిష్క-మిస్తుంద్రి

రథ సుద్దాల హన్మంతు = సుద్దాల అకోక్‌ రామిరెడ్డి అబ్బా! కాళి! భ్యదకా?ి! నిన్నుకాదు. ముందు నీయన్న సంగతి శేల్ళు కోవాలి. ఇప్పటికే సంఘాల గాలి అన్నె వూర్లల నిండిపోయింది. (వ్యిష్కమించి మళ్లీ (ప వేళించి అరే శీతిగా 1 శీత్రయ్య వచ్చిన కాంచెన్‌ 1 రామిరెడ్డి కరణాన్ని కలిసి అమీన్‌సాబును జల్దిక పిలిపించి ఆ నాగని తోలు ఒలిపించు మను. రేపటి వరకు అమీన్‌ కడ వుండాలి. శీతయ్య మంచిది కాల్మొ క్ర. ఇదే ముచ్చట మొన్న పట్వారిగూడ అంటుండే బాఆచెన్‌ రామిరెడ్డి అట్టనా? అయితె సరెగనీ జల్ది; పో | (నిష్కమిస్తారు 'తెరఠో ఉన్న అమీనుసొబు పరిచయం పాట - న్యూతధారి గడ్డాము ఆమీను వచ్చేనయ్య- అమ్మొ గడ్డాన్ని దువ్వుకుంట వచ్చేశయ్య తుపాకి చేతబట్టి పాపోనులనుగట్టి వ్మారాటి గ్యుర మెక్కి గ్యురుగ్యుకు మనుకుంట ॥గడ్డా॥

వీరతెలంగాణ సాంఘకయతక్షగానం ర్‌ ఊరోల్ల గుందెలన్ని వణికేనయ్యాం అవ్బ, దొరోల్ల బంగులాల పండుగేనయ్య కోమటోనవి నేతిబొట్టు ఘుమ్ముఘుమ్ము సారటొట్టు గుడ్డు పెళ్లై సపెట్టలాకు దుడ్గుపష్టై నేర్‌సింది॥ గడ్డ॥ సంగపోల్ల నందరిని దొంగ అంటడు వాడు సందు జూసి పట్టుకోని కాల్ఫశుంటడు సంగపోల్ల పాట వింటె చెంగువెంగు నెగురుళాడు సుద్దాల పాటలంటె ముద్దెరేస్త నంటాడు 17డ్జ! అమీన్‌ అరే ఎవరా 1 సబ్‌లోగ్‌ విజర్‌ హై స్నూూతధారి సద్‌లోగ్‌ ఫిజర్‌ హై. ఘిరు జరా జల్డి రాండి మారాణ్‌ అమీన్‌ అబ్బీవాత్‌ 1 సబ్‌కే సబ్‌ బంద్‌బస్తు హై సూత్రధారి అచ్చాహై మారొజ్ల్‌ అమీన్‌ [వవేశం - పాట గడ్డమమీను సాబిను నేను దొడదొరల మేనల్లుడరా టి న. దొర బురుజుల నొక చీమ కుట్టినను దొరుకజట్టుకొని తో లొలిపించెద 1గడ్జ॥ వ్‌

86 నుద్ధాల హన్మంతు = సుద్దాల ఆకోక్‌ రళొకౌర్ల నాయకుండు కాశీం రశ్వీసాహెబ్‌ దోస్తునురా నిజాంషాపికి విలాపుగాను నిలిచిన నంఘు దుష్మనురా 1గడ్డ॥ కెల్లదొరలు స్వాతయ్యత్యమిచ్చినా శెలంగాణమును వదలమురా కొటోయే అజాదు విజామల ఖబడ్డార్‌ ; నే యముండరా ॥గడ్డ॥ 'పెిటపెట లాడే వడుచు పిట్టలను చిపెకలోన వేటాడెదరా దిట్టలు దీసి భర్తల ముందట దికుకమ్మల నాడించెదరా 1గడ్డ॥ కావూపుకి అల్కా నేనంళే కొతి కూడ విదురించధురా రామిరెడ్డి జొగీథుడారుల కరాజసమును కౌపాతెవరా ॥గడ్డ॥

దొరతన మొద్దరి పాటలు రాసే

తిరుగుబాటు నేనోర్వనురా

ధరణికోన సుద్దాల హనువుడు

దొరికినచో నే విడువనురా 1గడ్డ॥ సూత్రధారి

అబ్బో! ఆబ్బో! గొవ్ప తెలివిమంతులండి మీరు.

అమీన్‌ మరేమనుకున్నావ్‌గాని జరా సేత్‌సింవని పిలుస్తావ్‌ ?

వీరతెలంగాణ సాంఘీకయక్షగానం శ్రి? పూస్రధారీ అచ్చాహ్తై మారాఖ్‌ (న్మిష్యామిస్తాడు) శీశ్రయ్య (ప్రవేశిస్తాడు కాల్మొ క్త మీరు దొరకాడికే పోతుం(డ్రా అమీన్‌ అవును జే దొర రమ్మన్నడ? కరణ) ఉత్తరం రాసిఐడు శీశ్రయ్య పటువారి దొరగూడ గగీలనే ఉన్నరు ఇడగికే పొండి బాంచెన్‌ 1 రామిరెడ్డి గడి సంవాదం = పాటి అమీన్‌ రాజొసాహెట్‌ నన్ను రమ్మన్న కొరణంబేమి = తెలుపు స్వామీ స్వామిరావు దొరవేగ ఎన్నెన్నా పనులుండి పిలిపించినాడు = నిన్నునేడు అమీన్‌ ధరతోన దొరగాశతి పని చేయుటకె మే మున్నం = బళుకుతున్నం

6ిర్రి సుద్ధాల హన్మంతు - సుద్దాల అళోక్‌ స్వామిరావు

నైజాము రాజుకు

కుడి భుజము నోలె వున్నాడు = దొర యీనాడు అమీన్‌

అందుకే పటువారి :

అప్ప అప్పకు మేము చేస్తం = దొరతో నేస్తం

రామిరెడ్డి (వ వేళిస్తాడు రామిరెడ్డి ఓహోస్లోో ఏంపేమ ఈ దగొరమీవ

రామిరెడ్డి దొరకు

గడ్గ మమీనుకు ర్నోస్తి = లాభం నాస్తి అమీన్‌

అల్లా మీద ఒట్టు

అంఠటి నూట అనవద్దు = కోవమొద్దు రామిరెడ్డి

నైజొమురాజుమీ

కెందుకు కొలువిచ్చినాడు = పంపినాడు అమీన్‌

దొరల జాగీర్జార్ల

దర్జాలు కొపాడుకూని = భక్తితోని

వీరతెలంగాణ సాంఘికయక్షగానం ట్ర రామిరెడ్డి ళల దొరల సేనలు మాని దొమ్మరి గుడినెల్లా మీరు = గడి పేదారు అమీన్‌ తోఐ తోబఐ। మేను సనివల్ల శమ దర్శనాము = నుర్శినాము రామిరెడి టి గడ్ణ ఐబలిసినంక గడి యాదికొస్తుంద్‌ మీకు = చెప్పు నాక అమీన్‌ పర్శానులో మేము మిమ్ముల చూడ రాలేదు = ఆలుగరాదు రామిరెడ్డి గ! ఏమిటా పర్శాను ఇప్పుడె జల్లి $ చెప్పు = గుట్టు విప్ప అమీన్‌ న్దైజొము రాజుకు | ఖిలాఫుగా తిరిగేటోల్ల నొ = ఎక్యుతున్నన్‌ రామిరెడ్డి పోలీసు గ్యురొలు రౌడీల బలగాలు లేవో = పట్టలేవా ?

7గ్రి సుద్దాల హన్మంతు అ సుద్దాల అశోక్‌ అమీన్‌ ఎక్కడున్నా పట్టి పొక్కల్లా 'పెడ్తాము మేము - బెదరబోము రామిరెడ్డి సరెగొనీనా కొక్క ఫీలాపుగాడు ఈనాడు పుట్టినాడు అమీన్‌ ఎవడయ్య దోరగారు : మీకు ఎనురు నిలిశినోడు - గెలిశెటోడు స్వామిరావు నాగన్న అనెటోడు , సంఘమొకటి పెట్టినాడు = గట్టివాడు అమీన్‌ ఆయ్‌ సంగం ! మాదరొచోదే కోన్‌ హై? ఇక్కడ్కి- పిలిసించి మక్కెలిర్గదంఠ చూడు = నేనునేడు స్వామిరావు ఇక్కడ తన్నొద్దు కచ్చీర్ణ తంతేనె వాడు - బెదరుతాడు అమీన్‌ దొంగ కేసుల్‌ బెట్టీ వంగబెట్టి తంతచూడు = బొంగుకతాడు

వీరతెలంగాణ సాంఘికయక్షగానం స్మ రామిరెడ్డి నాగన్ని తన్నిన తర్వాతే నన్నాచ్చి కలువు - ఇంక శెలవు అమీన్‌ అచ్చా హౌ మహరాజ మెత్తంగ తన్నా స్త నేడు = దయజూడు (అందరు నిష్కమిస్తారు) అమీన్‌ అరే సేత్‌సీంది 1 శీత్రయ్య అయ్యా! వస్తిని బాంచెన్‌ అమీన్‌ ఏడిరా నాగడు 1 శీతయ్య చెప్పొచ్చిన దొర 1 వస్తుండొచ్చు. నాగయ్య ఏమిటి ఆమీన్‌సొవ్‌ పిలిచారట ? అమీన్‌ సీకి గడ్డ ఐల్సీందని తెల్సింది. ఏమో. సంగాలు గింగొలు 'పెడ్తున్నువట.. వీం సంగతి? ఏమన్న గావల్న టే?

బ్గ్‌ల్ద సుద్దాల హన్మంతు జ సుద్దాల అశోక్‌ నాగయ్య మర్యాదగా మాట్టాడటం నేర్చుకో. ఆమీన్‌ నాకీ మర్యాద నేర్చుతున్నవ్‌లే సంవాద౦ = పాట అమీన్‌ ఎవ్వడవుర నువ్వు గవ్వకు కొరగావు దొంగలతో చేరి నీవు సంగమొకటి బెట్టినావు సంఘుకు నిమిషంల అంగర్‌ అగాదూంగ జంగు చేనై కాల్సి జంగల్‌ మే ఫేక్టూంగ ॥ఎవ్వ॥ నాగయ్య నేనే నాగయ్యన్‌ నేనే నాయకుడన్‌ మద గజవటు వంటి దొరకు నదునో అంకుళమున్‌ అమీన్‌సాహేబ్‌ కాదు విజాం షాహి కూడ నంఘముకు మాకు ఎదు రంగ నిల్వలేరు నేనే॥ అమీన్‌ దోంగతనోల కెగబడీ సంగం అంటోవ్‌బే

పేక తెలంగాణ సాంఘీకయక్షగానం క్‌ తూర్పు గడిలో నువ్వు గరినె దోయించావట దొరగారిని నిలువున నకుకుత నన్నావట మంది సొమ్ముల్‌ దోచె బందీ పోవమైనావ బందర్‌ సాలె తుకుకో అందర్‌ కఠ్‌ దేవుంగ తూర్పు! నాగయ్య ఏీందీ౪ మేము దొంగలమా* కరణం ఒక లంగ మీ దొరే పగటి దొంగ దొంగల ముంగల లొంగిన దొంగ కింది దొంగ సిళ్లుగంజి దాగి వీళ్లదున్న సాగి ఒళ్లు నంచి ఎత్త నోళ్లు దొంగలు కొరు 1కర॥ ఆమీన్‌ మమ్మల్నే దోంగలంటవులే లాల్‌ఖానకు కడితే తోల్‌ తిరుగల దీ_స్తే జూలు బట్టి రూలు బట్టి కీళ్లను విరిచే _స్తే చెళ్లు చెళ్లున కొరడ ఒళ్లు హూనం జేస్తె

/. సుద్దాల హన్మంతు = సుద్దాల అశోక్‌ కళు తిరిగి నతు షి.

కష్లన గొల ॥లాల్‌॥ నాగయ్య

రోజులు మారాయి

ఫోజు లావవోయి

రాజుల ఫర్మానాలు

బూజు పన్హైనోయి

కుక్క మొరుగుల్ల కు

నక్కా ఆరపుబ్ల కు

చెక్కు చెదరటోని

ఉక్కు. గుండెలు మావి రోజు ॥ అమీన

తెరి ఖూన్‌ పీలుంగ

తెరి జాన్‌ లేలుంగ

నెత్తుర్‌ నీది దొరకు

ఆ త్తర్‌ దొలుంగ

రక్కసోన్ని నేను

దొక్కల పేగుల్‌దీసి

ముక్కల్‌ముక్క-ల్‌ జేసి

కుక్కల నక్కలకే_స్త ॥1తెరి॥ నాగయ్య

కత్తులు ఎదురైన

నెత్తురు వరదైన

కొత్త జగతికోసం

ఎత్తిన జండాను

వీరతేలంగాణ సాంఘికయక్షగానం /. ఎన్నడు దింపను కన్నీరు నింపను పన్నుగ సుద్దాల వెళ్నుడొచ్చినగాని 1కత్తు॥ అమీన్‌ ఆ( ఖనరు బాగానే ఉందే. అ౭! యెవ్మరా? వీన్ని లోపలేసి మన ఐలం కొంచెం చూపి :చుదాం. నాగయ్యను చ్మితహింస చేస్తారు. నిళ్ళబ్దంగొ భరిస్తాడు, కొట్టి కొట్టి అమీన్‌ అ౭సిపోతాడు అదిచూసి సాగయ్య పాట అయ్యయో ః పోలీసువాడ అలసి సొలసి పోతుంటి5ా చిమ్ముతున్న నెత్తుగుచూసి దమ్ము నాప్పకొంటిరా 1 అయ్య ॥ గోళ్లలో సూదులను దించి కళ్లు మిటకరింతురే చెక్కుచెదరని నన్నూ చూసి దిష్కులొంక చూతురెే (అయ్య॥ ఇనుప కాళ్లతోని తొక్కిన ఉఇనువుడించును పొరుషం చిితహింసలకు జేదరదుప వ్నితమైనది ఆళయం | అయ్య ॥ పిడికీలెత్తీ పేదల జెండ నీడకెన్నడు నస్లినో

(. సుద్దాల హన్మంతు - సుద్దాల ఆశోక్‌ అన్నడే యీ హింసలన్నీ ఉన్నయనెరా కవి సుద్దాల 1 అయ్య॥ నాగయ్య మూర్చపోతాడు

అమీన్‌

అరే! వీన్ని తీసుకెల్లి అవుతల పడెయ్యిండి నాగయ్యను మోసుకు వెలారు న! రాజాసాబ్‌ను కలవాలి, కల్లుకుశీ పిల్లసశీ లేక మస్తు రోజులాయె. (సేత్‌సిందితో స్మిష్కమిస్తాడు) తాగిన సిషాలో రామిరెడ్డి, ఆమీను ఉంటారు

అమీన్‌ రాజసాబ్‌ దావత్‌ అయింది గని ఒక మాంచి వడుము పీల్లతోని కుశీ చేయించి పున్నెం కట్టుకోం్యడి,

రామిరెడ్డి గదేం భాగ్యం, అరే వవ్మరా? చాకలిదాన్ని అరుసుకొని నిన్ననో ఇయ్యల్హనో సముర్త ఆయిందాన్ని జబ్టిన తోలుకరాండడి

అమీన్‌ అబ్బ ! అబ్బ! పకురియా! నయా చోక్‌రీసే కుషామళ్‌, బహుక్‌ శుకురియా

రామిరెడ్డి సాగన్నీ లెవ్వకుంట చేసిండు గదా! మీకేదంటే ఆదే మంజూర్‌

అ

(నిష్క మిస్తారు)

ఫీరతెలంగాణ సొంఘికయతక్షగానం ణ్‌? తెరలో ఉన్న రావమ్మ పరిచయం పాట = సూూతథారి కదలెను తెరతోనం= రాధా కధ చి(తము చాన ఏ కాముకుని మోసపు ఫలి3మొ ఏ కన్నియ తొలి మోహపు ఫలికమొ అకొాళావికి తెలియును సక్యం ఈ లోకానికి తెలియని చ్మితం ॥కద॥ పాపరూపమైన- వెన్నెల దీపకా-తిమేన ఆమె నదనము రాగబంధురం అమె హృదయను దైవమందిరం శగళిని కోరే వవిళాళయ జగతిని దొరకని ఉదా_ల్తశీల కద అమ్మా ! రాధమ్మా! నీ చర్మిత ఎంత దయనీయం తల్లీ, నిన్న గన్న ఈ పల్లే పవితమైంది. నీకోసం మేమంతా వేయికళతో ఎదురుచూస్తున్నాము. తొందరగా రా తల్లీ గ ళా రాధమ్మ (పవేళశం = పాట రాధమ్మ యవి నాదుపేరమ్మ = (శ్రీ నాధు డొక్కడె నాకతోడన్మూ తల్చెదర్మడులు లేని దీనను నేనమ్మ ఊగ్జోని వాళ్లుంఠ అమ్మ నాన్నలునాకు ॥రాధ॥ ఏకం డి బిడ్డనో తెలియదు - నన్ను ఏ తల్లి కన్నదో కెలిమదు కళ్లు తెరచింది నే నీ వల్లెలోనమ్మా తల్గియై సెంచింది యీ పల్లెయే“మ్మా ॥రాధ॥

ఇాస్ట సుద్దాల హన్మంతు అ సుద్దాల అశోక్‌ వీ యింట సె శాన నేనుందు = కోరి అఆ యింటి పనియంత నాదందు ఫకంట తడివున్న భరియించలేనవ్ము వ్‌ చంటిపాపైన లాలింతునోయమ్మ ॥రార॥ (వగతమ్మ మాటంటే వేదము - నాకు (వగతీ మార్గమ్మంపే మోదము పాటల కోకిల యందుకు ఇెలులంత పాటలు విని మెప్చె సుద్దాల హనునుంతు॥రాధ॥ సూ్తూతధారి అమ్మాయి రాధమ్మా ! ఎటు వెళ్తున్నావమ్మా + రాధమ్మ మా (ప్రగళమ్మ వాళ్ళ నాగన్నను అఘీన్‌సాబ్‌ బాగ కొట్టిండట చూడబోతున్న సూ(కధారి అవునట గదా. అయ్యో! పాపం! వెళ్ట తొందరగ అన (న్మిష్పమిస్తారు) రొమిరెడ్డ్తి, అమీన్‌ పిలకోస *) ఏదుకుచూసుంటారు యణ ళా యాట అరే! ఏమాయరా? ఇంకా రాలేదురా బంట్లు శీతిగా. శీతయ్య అగో ! అదేంది వత్తుం[డు బాంచెన్‌ అమీన్‌ పని ఆమలయినావిర ?

వీరతెలంగాణ సాంఘికయక్షగానం ౯9 రామిరెడ్డి రొజా రామిరెడ్డి ధొర పని అమలు కాదులే 1 ఠాథను బంట్లు నెట్టివే స్తే దొరకాళ్లపై పడుతుంది రాధమ్మ దొరా! మీ కాల్టుమొక్కుత, నన్ను విడిచి పెట్టుయ్యడి దొరా! అమీన్‌ వహ క్యా మస్త్‌ హై సాలీ అందావా నహీ( కర్‌న శ్రే మహూజ్‌! కిత్‌నీ మషాలాహై ఇస్‌కీ నజరోమేం మజా ఆయెగి.... రామి రెడ్డి ఏందే! మా కాడ పంటె ఇన్ఫట్రైతాదే* పిచ్చిముండ ! రాధమ్మ దొరా! ఘీ లెల్లె లెక్కనుకోం్మడి ధారా 1 అమీన్‌ ఇంక నయం, తల్లి లెక్కనుకోం్యడి అంటలేవ్‌, సటు. పటే... రామిరెడ్డి ఏడవద్దే పిచ్చిదానా | నవ్వాలి ఇసువంటప్పుడు..., పాట రామిరెడ్డి నవ్వితె రాలు రవ్వలు వేలు ఎవ్వశతిరా ఈ పోరి = దీని యవ్వ యెంత సుకునూరి ॥ ఎవ్వ॥

80 సుద్దాల హన్మంతు = సుద్ధాల అశోక్‌ అమీన్‌ కెహథఖాన్‌ 1 చిందు వెయ్యవే చాందుకి తుకుడా అందగాడను గానా- శర్‌ మింద యేల చినదానా? ॥ అండ॥ రొమిరెడ్డి విరులు ముడునని కురులు చెదరినను సిరులు పొంగు ముఖబింబఐం = బల్‌ మరులు గొలుపు దీ నందం 1సిరు! అమీన్‌ పూలశళలాక | మేలిమి తునక 1 దిల్‌మే అగ్‌లగాయా - ఏక్‌ పళ్‌ మే ఖూన్‌ జలాయా ॥డిల్‌॥ రామిరెడ్డి నవ్వూ 1! పసంద్‌కి బాత్‌ 1 తీరిక దొరకక కోరక తీరక ఊర సాగెన్‌ రోజుల్‌ - ఈ సారికి తీరును మోజుల్‌ ॥ఊశిర॥1 అమీన్‌ పందెపు గ్మురపు టందము దీ'ిది తొందరేల మనకింళ- ఇగొ ముందు మీరు నే వెనుక ॥తొంద॥

ఫీర తెలంగాణ సాంఘికయక్ష గానం రి రామిరెడ్డి బజీతికి అందవీ ఛాతి సంపదని (పీతితోని అందించు- నవ సితమోళఠె కఠిగించు (పీతి! అమీన్‌ పవహలే ఆప్‌ రామిరెడ్డి రిక్‌ మై! బాద్‌మె ఏక్‌తమాషా దిఖావుంగా అమీన్‌ సమణ్‌గయా నుహరాణ్డ్‌, బట్టలు దీసెయ్యాల, బళుకమ్మ అడించాలః శెళఠ దించిని తిన తర్వాత రాధ = పొట ఈదేళమేనా = బుషులను గన్న దీరాజ్యమేనా 7 భరళాంబను ఐటీ చెరలో బెట్టి కెల్ల టి దొరల దిన మికనై నపోదా 7 తెల్లదొరల తొత్తు నైజాము నర్కారు చెల్లి పోయే గడియరాదా? పోలీను రాజ్యాన దొరల అన్యాయాలు కొలిపోయీ రాత లేదా? పడుచు విడ్ణలనెల్ల పాపాత్ములు గూడ్‌ చెడగొడుతె ఎంకటి బాధ: ॥ఈదే॥ 6

రితి సుద్దాల హన్మంతు = సుద్ధాల అక్షోక్‌ , పీగమ్మ తల్లీ = భారత శౌర్య

కెట్టటోయె తల్లీ 2 మట్టిబొమ్మల్లాంటి మగవారి మందు నను పట్టి బంధించారోయన్మూ |

ధీరులను గన్నట్టి నీ కడుపులో ఏల రీరువులు జన్మించి రమ్మూ ? పరకురాముని లోని పొరుషమ్మీనాడు పిరికిబావిల వడినదమ్మా

మానాలు కాపాడు కన్నయ్య లీనాడు లేక ఎంకటి పావనుమ్మా ॥ఈ దే॥ తెలుగమ్మ చూడే -నా బతుకింక

తెలవార నేడే తల్లీదండుణు లేని అన్నదమ్ములు లేవి ఇెల్లైనని బతిమాలుకుంటి మీ తల్లణు లేరా? మీ చెల్లెలు లేదా

ఫీ తల్లి యవ మెచ్చదంటి

అన్నన్న:। యిదీ దొంతొ అన్యాయమని నేను కన్నీళ్లతో మొడ్కుకుంటి చీరెలు దీయించి బతుకమ్మ లాడీంచి శిలమ్ము దోచవద్దంటి తెలు!

(నిిష్పమిస్తుంది నాగయ్య ఇల్లు నాగ మ్య గాయాల నుంచి కోలుకుంటాడు. పరామర్శించడానికి జనం వస్తారు.

వీర తెలంగాణ సాంఘకయక్షగానం రి రెతు నూ. ఎంత గోరం జరిగింది నాగన్నా ! అబ్బో! సచ్చిపోతుంటివి గదా! నాగయ్య దెబ్బలకు లొంగి హింసలకు కుంగి వెదరిపోయేవాడు నాయకుడు కాడు. మామా పోరాట మంటె కత్తిమీది నదక, అందుకే కని సుద్ధాల ఒక పాట రాసినట్టు క్లాపకం, రత మురూ ఇనిపించుండడి బాబు నాగయ్య (పగతీ! దాని పల్లవి ఏమో వుండెనమ్మ ! వగకి ఆ! ఆం! ఇ! “కట్టుగానుగలోలె” _ నాగయ్య = పాట కట్టు గానుగలోలె పుట్టుబానిసలోలె గతిలేక మతిలేక బతికే పీనుగలోలె మనలేడు పోరాడే ధీరుడు = వాడు బలిమైన తిరిగొచ్చే సూరీడు ౧మన॥ శల్లి దం్యడుల కన్న అన్నదమ్ములకన్న ఎదతోని ఎదవోలె ఒదిగేటి చలికన్న ఆక్కు త్తమము సీదు దేశం = బతుకు నిత్యమ్ము దానికై అంకితం 1అత్యు॥

వ సుద్దాల హన్మంకు = సుద్ధాల ఆశోక్‌ ఏ నేల పుట్టికిమొ ఏ గాలి పీల్చిఠమొ ఏ జనముకో మనము ఇన్నేళ్ల ఐతికితిమొ అందుకై రక్తాన్ని చిందించు- నువ్వు మండే నెత్తుటి దివ్వె యనిపించు అందు! అడుగడుగునా ఎన్ని పిడిబారు లున్నను కుడి యెడుమ నిను ముంచె సుడిగుండాలున్నను కళ్లల్లో నీళ్టింకి పోవాల = మనది తల్ల డిల్లని గుండె కొవాల కళ్లు 1 రైతు మంచి మాట చెప్పినవు నాగన్నా 1! అప్పనుగని (పగతమ్మా! గీ గోరం యిన్నావా? (పగళి ఫ్రీంట్టిది మాన్లూ ? లైళు ప్రాం రాదక్మును దొర, అలఫ్రీన్‌గొడు కరాలు కేసిర్మడట / ప్రగతి ఛీఛీ! కున మగవాళ్లంతా చబ్బారా? అయ్యయ్యో | ర5తు య్‌ మరోళ్ళంకా మీజింగుకు పోయిండు. ఉన్న ముండకొడుకులు గాజులు తొడు క్కున్నరు. భీమయ్య (ప్రవేశించి [వగతీ ! ఇదిగో రాధమ్మ బాయిల బడ్డది జ్మెరల (ప్రాణం పోతుండె. నేను దేవుడు తో లేసినట్టు గప్పుడే అట్ట వస్తున్న

వీరతెలంగాణ సాంఘికయక్షగానం రిక్‌ రాధ అక్కా ! (వగకిపైబడి ఏడుస్తుంది పగళకి రాధా! ఎంత ఘోారఠఅ జరిగించి తల్టీ 1 రాధ ఇగ నేనెట్ట బతుకొలక్క. నా ఐళుకే నాశనమైంది, సంవాదం - పాట మనవి పినవమ్మ = నను నన్నించమ్మ నే ఐకుకనమ్మ ॥1నను॥ వనికకు _పాణముకన్న మానమే ఘశమవి వచియింతురుగదనన్ము (ప్రగతి చెలియ: వినవమ్మ - శీలం చెడదమ్మ బలి కావద్దమ్మ 1కీల॥ ఐలిమినీ ని తనువును చెరచిన ఫలి తమ్ముగ నువు మలినవు గానన్ము రాధ వేగించలేను = ఈ బతుకు నింక సాగించలేను 1 ఈబ1॥ ఏ గతి లేనటువంటి నేను ఒక మూగ జీవికము గడవడ మెందుకు?

8కే సుద్దాల హన్మంతు ఇ నుద్దాల ఆకోక్‌ పగ త్రి మూగ(బళుకుల = భగభగ మండాల పగరేగి చాల 1భగ॥ జాగు చేయకను చండికవై చెల రేగవె శ్యకుల నెత్తుక తాగ (ప్రతీకారం కోసం (బతుకు, (ప్రతినచేసి దొరతనాన్నె నిర్మూలనం చేసే రాధ అమ్మా ! నేను సంఘానికి పనీకొస్తానా? (పగతీ సీలో ఉన్న కళంకమేంటి రోధ? నీకంటే ధగొపడిన చెల్టెళ్లకోసం తమ్ము శ్లీకోసం మనం జెండా యెొత్తొాల, (న్విష్కమిస్తారు) దొర గడి (రామిరెడ్డి చీన్నవోయిన ముఖంతో ఉంటాడు, స్వామిరావు వస్తాడు స్వామీరావు దోరవారికీ దంతాల రామీరెడ్డీ చండం దండం స్వామిరావు ఏమిటో? రామిరెడ్డి జాగిర్జారుల మోములో అషాధఢమేఘాలు....

వీర తెలంగోణ సాంఘికయవృగానర శ్రీశ్‌ రామిరెడ్డి ఏంలేదు. మనసు బాగ లేదంతే స్వామిరావు అదే ! ఎందుకా అని.... మీరిలా వుంటే నేను చూడగలనా దొరవారు? సంవాదం = పాట స్వామిరావు వెన్నెల దొర మీరు - చిన్నటోయినారు ఎన్నడు ఊహించలేదు - మున్నెన్నడు చూడలేదు తళతళ మెరిసే మోము - మలనుల మాడినదేమ్‌ ? గలగల నవ్వే కళష్ణఎవెలవెల జోయినవేమి? !1వెన్నె॥ రామిరెడ్డి కరణం ఇక నేను = మరుగుపరచలేను కలిగె చింత ఒకటి అది - కలవరపరచే చీకటి గంటల లోపల దీన్ని = మంటల గలపకపోతే తించే ముద్దదోదు = పంకే కునుకురాదు 1కర స్వామిరావు భూస్వాముల బాధ = ఈ స్వామిది కొడ? రేపటి లోపలను = రూపు మావగలను వెట్టు చెయ్యక మీరు - గుట్టు విన్వుండయక్థ లబ లట ఎట్టి ఆపదైైన - మట్టు బెట్టించెడ 1భూస్వా రామిరెడ్డి తరతరాలుగానూ = దొరథోగంలతోనూ ఆనవాయితీగా = అనుభవించు నుమ్ము

రికి సుద్దోల హన్మంతు = సుద్దాల అళోక్‌ సాగవీన్వనంటూ = శేగి పోతున్నాడు నాగడు నాపాలి = నాగుబామయ్యాడు ॥తర॥ ఓహో 1 వాడేనా? అయ్యా ! వాడి చిట్టా ఎప్పుడో రాసిపెట్టా. మీరు అనే దాక ఓపికపట్టా ఆ(. మన మాడిగవాడలో ఈ బాగన్ని గుటుక్కు మనిపించేవాడు ఒకడున్నాడు చూళకారా? రామిరెడీ త వివడయ్యా అంతటి ఘనుడు ? స్వొమిరావు ఈలడు నారిగాడు = ఖలుడు మహాబలుడు కల్లుముంత చూసి - ఒళ్లు మరవగలడు చిత్తుగ తాగించి = మక్తులోన ముంచి మ్‌త్త సపరదామంసి = కత్తి గుచ్చివచ్చు ॥కట॥॥ రామిరెడ్డి అబ్బ! ఏంత చళ్ళనీ మోట చెప్పావయ్యా 1 స్వొమిరావు అయ్యా! నేను మీ కరణాన్నీ. అంతో యింతో దోరకింద దోరను. ఇలొంటీవి ఎన్ని చేయంచలేదు? మనదేద్రైనా. సామ దోన భేద.... చూసి దండమే కదా ఉపయోగిస్తాం, రామిరెడ్డి శభాష్‌ 1 సంతోషము కలిగె = సంళొసము తొలగ న్నే పాతుడవు నువ్వు = నా హితుడవ్చ నువ్వు

వీరతెలంగాణ సాంఘికయక్షగానం త్రిక విడిపోను నీతోడు = ఎడబాయనీ జోడు పుడమిలో సుద్దాల = గుడిగోపురము తోడు 1సంతో॥ (నిష్క మిస్తారు స్నూతధారి అదిగో ! ఎవరో యిటే వస్తున్నారు. ఓహో హరిఐనుల జంట ఉన్నట్టుంది. ఆ! అంతే ! నారిగాడు వాని పెళ్ళం .. పేరెందో? సరే రానీ వాశ్రే తమ బొగోత మంతా బట్టబయలు చేస్రారులే. నారిగాడు అచ్చి సరాసరి జనంలోంచి వేదిక మీదికి వస్తారు (స్మూకధారి నిిప్కమిస్తాడు) పాట నారిగాడు

నొరిగాన్న యా

ఈ వూరికి తూర్పున దికికే మాడిగ ॥నారి॥

కరువుల పల్లెల మురికివాడల

బరువుల బతుకుల పూరిగుడెసల

గరీటోల్ల మను గలీజోల్లమను

పిరికి జాతిలో పుట్టితి నయ్యా ॥నోరి॥

లచ్చి

లళ్చీ నాపేరు

నే మెచ్చటోను మా మనుసషులకీరు. ॥లచ్చి॥

నచ్చజెప్పినా తాగుడు మానరు

మెచ్చుకోలు పని ఒక్కటి చెయ్యరు

తచ్చు జొతి యను మాట విడువరు

రొచ్చుగుంటలో మురుగుచుందురు. ॥లచ్చీ॥

ర్ట్‌గ్రీ సుద్దాల హన్మంతు = సుద్దాల అళోకీ నారిగాడు

క్ట తాగద్భంటున్నావే లచ్చి | నీయవ్వ | కల్లు తాగేదీ మా తం్యడుల కాతల నుంచి ఉన్నది ౧కోల్లా॥ ఒళ్లు వంచి సని చేద్దముగాని ఇళ్ళలోన ఒక యిత్తు ఉండది 'పెళ్లొం పిల్లలు రద్ది చేసిన తెల్లారదు మా చేసిన కష్టము ॥కిల్లా॥

లచ్చి

ఎంత చెప్పినా అంతే తరుగులేదయ్యా నే సెరిగి పోసినా సెరిగే చెత్తకు ॥తరు॥ హరిజనులారా । మారిపొండనీ పురజనులంతా సమానమేనని పరిళ్ళుభతనూ పాటించాలని ఆరచిన వినరే తాత చెప్పినా ॥1తరు॥

నారిగాడు

ఈ లచ్చీ పట్నంల పుట్టింది. ఊర్హల్ల కతలు ఏమెరుక చెప్పుండి ? ఎట్టి ఐతుకుము మన పట్టనపోల్లు మస్తు జేప్పుతరు :ఎట్టీ॥ ఎట్టికి మానితె దొరలు గొట్టుతరు 'మొట్టమొడటికే తీరిక ఉండదు పుటుకల నుంచే మట్టి బరుకులు ఏటికి మాకు టీకుటాకులు ॥ఎట్టీ॥

వీరతెలంగాణ సాంఘికయక్షగానం ./! లచ్చి ముందు చూడాలి ఇంకెందుకు మనక వెనుక సంగళతులు ॥ముందు॥ సంగపోల్లు ఏమంట వున్నరు సంగమయి్యి బకుకొలంటున్నరు లంగ తిరుగుడులు మానుమన్నరు లొంగి బతుకుడే సావంటున్నరు ॥ముందు॥ నారిగాడు సరెకే నీ సోది, ఎప్పుడున్నదే గని నువ్వియల్స యాడికి పోతున్నవే లచ్చి కాపోల్స పొలాలకు పోతున్న, మరి నువ్వు + నారిగొడు పటువారి పొలాల గ్మొరుగొట్టాల, లచ్చి సరెగని |! బాగా తాగి రాకు, నీ పున్యం, నారిగాడు నీ యవ్వ పౌద్దాక చేసీ తొగద్దంటోవే లచ్చి సీ కష్టమంతా కల్టుకే పోతే పిల్లలకు ఎట్టాని + నారిగొడు వచ్చేది దోంది దానీకే అయిళుందిం

రిల సుద్దోల హన్మంతు - సుద్దాల అశోక్‌ లచ్చి ఇది కొత్తగనా? నువ్వు ఏంతజెప్పినా యింటవా? సరే ఎల్లిరా (ని్యష్కృమిస్తారు) నారిగాడు తాగి వస్తాడు నా(గాడు లచ్చీ 1 నా ముక్యొలపండు! నా తెల్టి మభైపూల చెండు ! వున్నావే లచ్చి ఏంది జావ? మల్చా వాగా వేసుకొనే వచ్చినవా? నా ఖర్మ. నారిగాడు నీ యవ్వ! నువ్వేమన్న అనగని ముగ్గురు పుట్టినా నువ్వయితే నీయవ్వ 1 బెల్ల మ్మాక్క లెక్క కమ్మగున్నవే. లచ్చి వీహె! వూర్కో సిగ్గులేదు. నారిగొడు నీయవ్వ ! సిగ్గెందుకే. నేను సీ మొగన్ని. నువ్వూ ... నా సక్కదనాల సీలుకవి లచ్చి చాల్‌ తియ్‌ నారిగాడు తీయ్యమంటవు, నేనే మన్న పెట్టినానె.... చెయ్యి నీ మీద ?

వీరతెలంగాణ సాం ఘికయన్షగానం రిల లచ్చి తాగితే నువ్వేమంటవో నీకే తెలవదు, నారిగాడు తాగుడు తాగుడు. తాగిచేందే! నీయవ్వ. సంవాదం = పాట లచ్చి తాగరాదు = కాగుడుతోన బాగులేదు తాగి నిరుపేదలు - ఆగమైపోతుండు. ॥కాగ॥ నారిగాడు కల్లు సార - కడుపార కాగి యిల్లు చేర పిల్లా! నాప సోర =పిల్లోలె గొడుళావె ॥కల్లు॥ లచ్చి అట్టనె టందుకు సిగ్గన్న లేదాయె. ఒకటే కోక - ఉన్నది నాకు ఒకటే రైక తాగీన నిషలోన - వాగుచుంబివి నువ్వు ॥ఒక॥ నారిగాడు ఎక్వతక్వనకు. నన్నేంజెయ్యుమంటవ్‌ ! ఒక శీరంటే, నాకేమన్నా వరకట్న మిచ్చిం[డా వీవోల్టు, భూమిలేదు *- మీ ఆయి రచ్చిం దేమీ లేదు ఎంత సంజేసిన - ముంళకల్లారాదు భూమి!

రథ సుద్దాల హన్మంతు అ సుద్దాల అకోక్‌ లచ్చి నువ్వు కట్టుకు చూడు. మశ షిల్లలేమొ అవ్వోయవ్వా = అని పిల్లులు బువ్వకేడ్వ కన్నళల్లి వి నేను = ఎన్నవి టొంకను ౪అవ్య్వో॥ నారిగాడు కలుపు తీసీ = తెచ్చినదేందొ తెలబప్ప లచ్చీ | నాకోల్లు బంజేసి = నూకలు కేవాల్న? ॥కలు॥ లచ్చి కలుపు కూలే -_ పిల్ణల పానం విలిపే తల్లి వీపనీ పిల్లలకు = ఒకపూట గంత్రైన ॥కలు॥ నారిగాడు విన్నన్నగాని లచ్బీ 1 నాకెక్కువ తెలువది గని మానలేను - ఆపైన లిచ్చే వాన్ని గాను తాగకుండా నేను = గడియ ఐతుకలేను ॥మూన॥ లవి నరేలే! బావా! నా మాట ఎప్పటికైనా గుర్తుంటదిలే ఎందుక్షు తాగద్దంటున్ననో ఎన్నడైనా - తెలిమునులే నే నున్నా పొయినా చేతులు కౌలాక - ఆకులు బట్టా 1ఎన్న॥

ఫీరథెలంగాణ సాంఘికయక్షగానం ర్ట నారిగాడు ఆయికాయెగాని లచ్చి 1 ఏం కూరనే? అచ్చి గా నర్చి పచ్చి చాపలు పెట్టింది, చింతపండు పులుసు లేసిన నారిగాడు ఓర్నీయన్వ ! నువ్వెంతయినా తల్లసుంటిదానివే.... నా బంగారు లచ్చి! తెరలో నుంచి శీతయ్య అరే! నారిగా! ఉన్నావుర యింట్ల 1 నారిగాడు ఆ( వున్న. యొవల్టు? నువ్వా శీతన్నా 1 రా! శీత య్య అం! నారిగా! దొర నిన్ను రేపు గడీలకు రమ్మన్న[రా నారిగాడు మంచిది, వమ్ముచ్చటో జ్మెరంత శెవునెయ్యక పోరివి శీత్రయ్య ఏమోరా 1 పెద్దోల్చ అవన్ని చెప్పుతారు? తప్పక రారో నారిగొడు అమ్మో ! దొర చెప్పి పంపినంక రాక బత్తాను వస్తొం (నిమ్రమిస్తారు)

రీ సుద్ధాల హన్మంతు ణి సుద్దాల అళోక్‌ దొర గడి రామిరెడ్డి వెవరా అక్కడ? శీతయ్య దండం దొర ! రామిరెడ్డి నారిగాన్ని రమ్మన్నని చెప్పినావుర శి శీతయ్య నిన్ననే చెప్పిన బాంవెన్‌ అగో 1 వస్తనే వున్నడు. (విష్కంమిస్తాడు) నారిగాడు దండాలు దొర | రొమిరెడ్డి ఆం నారిగా 1 వ్తివా. అట్ట కూచోబిడ్డ. ఈ మధ్యన పూర్తిగా నల్లపూస ఐతి వేందిరా ? నారిగాడు ఊల్లెనే వుంటున ఇ దొరా! సంగతేందో చెప్పుండి కాల్మొ క్త! సంవాదం = పాట నారిగాడు తెలుపుడీ! నను బిలివిన పనియేమొ తెలుపుడీ

వీరతెలంగాణ సాంఘీకయక్షగానం “11 కలల నైతము మీదు ఆజ్ఞల మెళగువాడను ఎప్పటికి నా వలన అయ్యే సని యదేమో నెల న్రొనంగిన చేతు వివ్వుడె (తెలు!

రామిరెడ్డి నారిగా = వినరా నాదు మూట నారిగ్గా | ఓరి నీతో పెద్ద వనీబడి దారి గాచుక నుంటి నిప్పుడు రార। నీవా పని యొనర్చిన కోరినంత ధనం బొసం7ద ॥నారి॥ నారిగాడు దొరగారూ = నమ్ముడి నాదుమాటి దొరగారు మరుగు వరచగనేల సంగతి త్వరగ తెలుపుడి సంళయించక ధరణిలో నిరుపేదనయి॥ దొరల పని చేయుటకె పుట్టితి ॥దోర॥ రామిరెడ్డి యె నినుమిక = తెలిపెద నది కాదనక వినుమిక కనుల గాశకక నిన్నెదిర్చ్నగ బూనె నొళ నునజాధముడు వా విని వధించగ నలయు అన్యుల కనుల కగుపషడకుండ సీవే ॥వీను॥ 7

లిర్ధి సుద్ధాల వాన్మంతు - సుద్ధాల అశోక్‌

నారిగాడు

వవడయ్యా = ఆంళటి దుర్మార్గుడు వొ

దెవడయా ణి

ఎవడు వాదే షలనువాడు?

ఏమి యపచారం బొనర్భ్చెసు ?

వాని జంపు ననంగనే అను

మానమయ్యెను నాదు మడికి ॥1ఎవ॥ రామిరెడ్డి

ఎరుగవా - నాగయ్య రైతు నాయకుని నీ

'వెషగవా ?

దొరల జాగీర్జా ర్విధానము

దద్దురద్రని తిరిగి మొరుగుచు

పురజనమ్ముల గూడి నామై

తిరుగు భాబొనరించ్లు నావివి ఎరు! హారిగొడు

హరి హరీ = ఎంకటి మాటాదీతిరయ్య

హరీహరీ ।

పరగ (ళమ జీవులకు తిండీ

బట్ట కల్పించేటి నాగయ

నరయకనె వధియించుమన నో

రాదె నెట్టుల మీకు శవ శవ: ॥1హరి॥ రామిరెడ్డి

పిచ్చోడా = ఎకుగవు నాగయ్యెట్టివాడో

పిచ్చోడా :

వీరతెలంగాణ సాంఘికయష్షగానం రఫి తుచ్చుడని నాగయ్య నెంవక "హెచ్చుగా పొగగెదపు నీవా సిచ్చి వదలీ నేడె జాకును కుచ్చిరారా నూన్యమిచ్చెద 1పిచ్చో॥ నారిగాడు వద్దయ్యా = మీ మడులు మూన్యాలు నా కొద్దయ్యా క్‌ వద్దు వద్ధాక న్యాయపరని వ ధించి మీకడ బహుమతులు గొని వృద్ది నొందుట కన్న మేలుగ పొద్దు గడిపెన బినృమె త్తి ఏవద్ద॥ రామిరెడ్డి శెలిసెరా - పంచనుగా :ః నీ నంగళంళ తెలిసకా పలువ లందరు గూడి గన్వకు పనికి రానటువంటి సంఘము నిలిపి (వజలకు నాయకుల మని కలికె వారిలొ నీ వొకడవని ॥1లెలి॥ ఏమిరా? నేను కన్ను తెరిస్తే ఎక్కడుంట్నారా మీరంత? మాదర్చోద్‌ మసిమసి నారిగాడు దొరా! సచ్చేదాక మీ యింటి కుక్కోలె వుండమన్నా వుంట గని ఆ నాగయ్యన్ను మ్మూతం....

100 సుద్ధాల వాన్మంకు - సుద్ధాల అశోక్‌ సంవాదం = పాట

బొడిచి చంపలేను బాంచెన్‌

పుణ్యమ్పూర్తిని ఓ దొర :

పొడిచి చంపుమని ఎంత చెప్పినా

పాడు సని తలపోయ పానము; పొడీ! రామిరెడ్డి

నారిగా । ఎరుంగలేవు

నాగయ పొగడు ఒరే।

పౌర్రలెదుట చిన్న పెద్ద

పాటించక నన్ను వాడు

దూరభారము లేక తూలనాడినాడు

ఏరీళై నను వావి= గోరి గట్టించెద ॥నారి॥ నారిగాడు

కూలిరై తు వీడ్డ్ణలాకు

కూడు కలిగించగ ఓ దొర;

చాల (శ్రమపడి రైతు కూలి

పంఘము విలలెప్టై నాతన పొడీ! రామిరెడ్డి

రైతులందరికి నేనే

రాజును వినరా ఒరే:

పాత గుడ్డి గవ్వకైన

పనికిరారు నా యెదుట

ర్లైతు సంఘు బెట్టి రక్షించు మొనగాడ ?

కూలి సంఘ-బెట్టిం కాపాడు నాయకుడ ?॥రైతు॥

పీరతెలంగాణ సాంఘికయక్షగానం 1రీ1 నారిగొడు సాొంకలాథం కోరని గుణ నంతు డాతండు ఓ దొర। పంతమూని అతనిని చంపుట పాడి కొదయ మీకు నేడు పొడి రామిరెడ్డి నాకు నీతి చెప్పెదవా? నారిగ నీవు ఓరే: పోకిరి వెధవా! నాగయ పోకశడలే మంచివనుచు నాకడ చెప్పకు మింక = సాగని హక్యకు ముందే చీకటి గదిలోకీడ్చి = చీల్చి టొందబెడుక 1నారు॥ ఇంతలో స్వామిళావు వహించి ఆగండి ఆగండి ఏమిటి ఆ తొందర ? రామిరెడ్డి మీరు జరగండి వీన్ని నరికివేస్తేగాని నా కసి తీరదు, గొడీదికొడుకు నో మాటకు ఎదురుజెప్పడా? స్వామూవు మీ రోగండి దోర! జరేనారిగా! మా యింటికాడ పంతులమ్మ కస్ధైలు గొవొ లన్నది. మోపెడు గొక్టైయ్‌ జల్టి పో, నేను వస్తా. వచ్చేదాక వుండు, నారిగాడు గ్ల మంచిది బొంచెన్‌, రయ లో త అ సా ళల ఇ (నిష్యమిస్తాథ్‌) (46. జంీ.[2..) త్య టా ్‌ా అఆలు న యం!

102 సుద్దాల హన్మంతు = సుద్దాల అశోక్‌ రామిరెడ్డి అసలు ఈ దర్శిదపు ముండాకౌడుకు లందరు ఆ నాగన్ని చూసుకునే సీలు తున్నరుళే. ఒక్కొక్కన్నీ ఎం ఏమిటా తొందర ? ఆయినా నేనున్నానా జరిపించేవాన్ని అవునూ కొడితే తిడితే పని అవుతుందా? చెప్పండి? మూడు రోజులాగండి. నారిగాన్ని సారాలో దించి ఎన్ని తీర్చ చెయ్యాల్నో ఆన్ని తీర్ణచేసి వానితోని ఎట్ట పని ఖతం. చేపిస్తానో చూడండి. రామిరెడ్డి నొగన్నీ ఖతం వేపస్తవా 'శేవాన్‌ 1 జి (సీష్కమిస్తారు) కరణం ఇంట్లో మూడు రోజులుగా విపరీతంగా తగి మారిపోయిన నారిగాడు నీ యవ్వ దొరల్ల తిరుగాల, దోరల్ల పండొల, గీ సంగంల ఏముందిర ? మన్ను దుబ్బ 4 పాట అస్పచెప్పిండు దొర సారజొడీ 'సెప్పలేవింక మస్పొాల కోడ్‌ ఖత యింత్రైన యిసీకీలు (బొంది ఈంచి సోరగంల పడినట్టుగుంది ॥అప్ప॥ దొర యాడ నేనాడ శిత్తుకం పార నాతోని ళొగే లోకోటతం

వీరతెలంగాణ సాంఘికయక్షగానం 108 కడిగ కరణాముఎంగిలి కంచం అడుగ కేసిండు పరుపున్న మంచం ॥దొర॥ ఇచ్చె గుమగుమల సిగిరేటు నాకు తెచ్చె దొరసాన్లు తిను తమలపాకు నారి గాడని పిలిశేది మునుపు నారి గారంటు దొర పిలిశి నునుపు ॥ఇచ్చె॥ దొర తోని పుంగెడ్ది జోగం పోరి వారేవ నాతోవి ఘు ఘుఎ దొరదో_స్తి చెదూ్యలి రోరి దోర కింద దొరలౌదుము రోఠి దొర॥ దొరలు కరణాలు మనకు దేపండ్లు వరము లిచ్చిం్యడ్రు దొరక దేవుండ్లు లేనివాళ్టుంత దొరల “సేవకులు నేను శెబుతున్న దొరలె పాలకులు దోర! లొంగి తిరుగాలె దొరకు ఇయ్యాల లంగ సంగాలు మనకింక యేల? కొప్పు నాగన్ని నేను బెక్కించ శేపు కెల్లారె నరకు నాన్ను చ ॥లొంగి! వాడి నెత్తురో దొరపాదములు కడిగి గడియింతు పది యెకరములు మారిపోతుంది నా జాతకమ్ము దొరకు నాకింక తెగని బంధమ్ము ౧వాడీ॥

1064 సుద్దాల హన్మంతు - సుద్దాల అశోక్‌ ర్మాతిపూట ఒంఓరిగా వస్తున్న నాగయ్య డొక్కలో కత్తి దించి నారిగారు పారిపోతాడు. “అమ్మా” అన్న ౩3క విన్న జనం నాగయ్యను ఇల్లు చేరుస్తారు. తల్లిదండ్రులు తమ్ములు చెల్లెలు మీదపడి ఏడుసాకు, మరణ సం దేళమిస్తాడు

ళం అని నాగయ్య పాట

కన్నీరు వలదు = అన్నే లేడని మీరు ఆగిపోవలదు ఆశయాలకు (పాణ మాహుఠి యగువేళ ఆరిపోరాదు మీ కర్తవ్య దీపాలు కన్నీ తలిదల్యడులోరా - తనయుని కొరకు తల్ల డిల్లేరా (ప్రజం కోనము నేను (పాణ మర్చించాను (పాజమ్ముగా మీలో పదిలంగ ఉంటాను 1తల్లీ॥ నొ తమ్ములారా = నన్నుగని వగబేటి నా మి్నితులారా ॥ నా మీద నిజమైన ('పేముంపె మీరంత నాగన్నపై పోరు నడిపించ వలెనయ్య 6నాత॥ సా చెల్లి (పగతీ - ఇక ఆందరివలే నీవు పడరాదు భీతి ర్యుదమ్మవలె నిన్ను "పెంచినానోయమ్మ భ్రమ్ము మన ఉద్యనుమ్ము అపొద్దమ్మ ॥నాచె॥

వీరతెలంగాణ సాంఘికయక్షగానం 10క నను జంపినోడు _ నారిగాడనెటోడు వాడు హరిజనుడు నారయ్యను మీరు ఏమీ యనరాదయ దొరగారె అసల్లైన వర్షళ్యతువు మనకు ॥నను॥ 'నెలవిండు నాకు = చెల్లీ £ ఇక తీయవె డొక్కలో వాకు (పాణాలు వదలెద లిల్లీ ! వీ ఒడిళోన థీరవై జీవించు దీవెన లివె నీకు ॥నెల॥ నాగయ్య కన్ను మూస్తాడు. తల్లి దండ్రులు చెల్లె తమ్ములు, రైతులు దుఃఖిస్తారు అన్నపూర్ణ = క౦దార్హం సొగన్నా ః నాగన్నా!: నాగీ ; అమ్మా యటంచు నను పీలువుమురా మూగ (వశమేల తర్మడీ ? ఈ గతి పగబూన విన్ను ఏమనంటినిరా = ఆ కనులే మూనుకొంటివిరా = నీకు వేడి అన్నం గావలెనా = సీకు మీగడ 'పృక్రగేదువలెనా = నీకు నేనే కలిపింతు కొడుకా - నీకు నేనే తీనిపింతు కొడుకా అలిగి పంటిన కొడుక అన్నము తినకుండ సీవు తిన కుండిన నే గూడ తిననయాగ ఏీమనంటినిరా - అ కనులే మూసుకొంటివికా ?

106 సుద్దాల హన్మంతు = సుద్దాల అళోక్‌

హనుమమయ్యు - క ౦దార్థం

నా కొడుకా ; కణమింటను

లేకున్న (ప్రశాంతి నాకు లేకండెనురా

నా కన్నులలో వెలుగులు

నీ కమ్మని మాట వినక

విలువవు కొడుకా = నువు లేనింట్ల

నేనెట్లు ఐతుకా = సీతో మాకు

వెలుగొచ్చెనయ్యా = నీతో ఎంతో

"పీరొచ్చెనయ్యా = ఒక రోజ నువు

కనీపించకుంటే = నా కన్నులు

దరునాజ దిక్కా

మీ ఆఅమ్మ ఆది చూసి

నమ (దోజాచారంటు

పలికేను (వ8ిరోజు

విణలవపు _పాణాలు

నువు లేక కొడుకొ = నవు లేనింట్ల

నేనెట్లు దితుకొ ?

(పగతీ = కందార్థం అన్న 1 కనుమూసితివ? నా కన్నుల నౌక సీటిచుక్క కారుటలేదే చిన్నారి చెల్లెలిని నా గన్నా ! దయలేని దనుచు అనగ టోకమురా = నా మనశేల విండ దారెనురా *నాగన్నాః సీ పెల్లిని కౌదా? నాలో కన్నీ 80కి పోయిందా? అన్నా: నేను

వీరతెలంగాణ సాంఘికయక్షగానం 104

కన్హైనెళనిరా - కన్నుల్లో ఈ మంట లేమిటిరా గుండె కగ్గి తగిలె నేమొ కండ్రపాపలు కాలె నమొ శూన్యమే యిక ఆవరించె మౌనఘోషనె దాప్పరించె నిన్ను బెంచిన ఫలికమేమని అనగటోరుమురా- నా మననేల ఐబండబా రెనురా

రైతులు = కందార్థము ఏ రోజును మను నురవని కారుణ్యమ్మున్నవాడ కనుమూసిరీహ ? ఈ రీతిగ విను జేసిన వారిని ఏ తీరుగ్నైన వధియింతుమయా్యా = ఇడి ఆఎదరి శనభమో యయ్యా - అందాక నువు నిదురించవయ్యాా = ఆ దొర వెట్టి చేయబోమయ్యా = ఆగడి నేల మట్టమ్ము జేస్తాం - ఆ దొరగాని 'పాణాలు ద్‌స్తాం కండ కండలు చేసి కాకులకు వేస్తాము నిను గన్న నుద్దాల కనులెరబడి చెప్పె వధియింతుమయ్యా * దొరను ఇదె శపథమో యయ్యా ।

108 సుద్దాల వన్మంతు =సుద్దాల అళోక్‌ (ప్రగతి ఎక్‌ ందార్థం స్పందించిన నీ రక్తము చిందెనువా యిదిగొ వీర జేగుఠరువారన్‌ చిందింతును దొర ర_క్తము అదా కను నేను అరుణ వస్త్రమ్మె కడుదు = దొరలమీద పంతమ్ము గడుదు = మరిగే గుండె మాట తప్పదు - దొర_బకుకొక్క యేడు తికుగదు = అరణోదయము కాక ఊకోదు - తిరుగబడితె ఎదురేది రాదు ఊరంకా ఒకటి చేసీ దొర పెత్తనము (తోసి దొర నెత్తుకును పోసి నీ స్థూపమును గడుత అందాక నే నరుణ వస్రమ్మె కడుదు = దొరలమీద సంకమ్ము గడుదు (న్మిష్కమిస్తారు) (ప్రగతీ నీరాళగొ కూర్చొని ఉంటుంది తండ్రి హనుమయ్య వస్తాడు హనుమయ్య అమ్మా గ్రగతీ! ఒజంటక్తీగ కోసున్నవు తల్టి | ప్రగతి వీం మిగిలింది నోనో

వీరశెలంగాణ సాంఘికయతక్షగానం 109 హన్గుమయ్య వింగుకు తల్లి గి ్రగళి అన్నతోనే ఆంశ్రాపోయింది నాన 1 హనుమయ్య అమ్మా 1! ఇదేనా నీకన న్‌ నేర్చింది ? (వగతి ఏమో నాన్నా ! నాకెటు చూసినా హూన్యమే అనిపిస్తుంది. హనుమయ్య అమ్మా ! తప్పు తల్లి. అన్నను కదిలించింది, ఈ నాన్నకు బోధి: చింది సీవేనా తల్లీ * జనమే [పాణ అన్న నువ్వు కర్తవ్యం మరచిపోయి యింత పిరికి దానివై పోతావనుకోలేదమ్మా ! దుఃఖం డణికం, నీకు తర్వాత అన్న కావచ్చు గాని నాకు మొదలు కడుపున బుటిన కొడుకు కదా! నాకు వాడు త౬ఒకొరవి పెట్టేవి పోయి. నేను వానికి తలకొరివి బెస్టివలసివచ్చింది.. నేనెంత ఏడువాలి? అన్న ఆత్మ కాంతించాలంపే ఆయన చేపట్టిన ఉద్యమాన్ని నడిపీంచాలి, వద్ధు వీడువద్దు. (పగతి ఎంత గొప్పవారు నాన్నా మీరు, కురుక్షే్య[తం మధ్యలో పార్ధనికి జోధించిన థ్రీ కృష్ణ వృదయం మీలో ఈనాడు చూశాను. చిన్నప్పటినుంచి చూసిన నాన్న కారు మీరు. ఇప్పుడు మీలో ఒక ఆరని విష్ణవజ్యోతి వెలుగుతుంది నిఎమే ! అన్న ఉద్యమాన్ని తప్పక సాగిస్తాను వర్గశ్మ్యతువైన దొరకు దుర్గతిని (ప్రారంభిస్తాను. జనమే (ప్రాణం (ప్రాణమే జను,

110 సుద్దాల హన్మంతు - సుద్ధాల అకోక్‌ హనుమయ్య శెవాస్‌ సపగతి ! పగతీ అని సీ అన్న పెట్టినపేరు ఈనాడు సార్థకమైంది. అన్న బతుకు ఐలియైనా ఇంకా కొన్ని ఐళుకులు ఏమైనా మనవేధం సమకావాదం, మన లక్ష్యం స్వాతంత్యం 1 విజయం తథ్యం ! (వ్యిష్క మిస్తారు) నాగయ్య ఇంటికి రైతులు ఆవేళపూరికులై వస్తారు భీమయ్య, కృష్ణయ్య, (ప్రగతి అక్కడ ఉంటారు. భీమ య్యు ఘీ రెన్నన్న చెప్పుండి. రకానికి రక్తం, (పాణానికి (పాఎం గంతే, నారిగాన్ని ఖతం చెయ్యాలె గంతే, రెతు యూ వాసి మొదలు ఆడ్థంగ నరికిలేనే మునం మొగోల్లం (వగళి వీచ్చివాళ్లు, నారిగాడు అనూయకుడు భీమయ్య నువు మస్తు చెప్పుతవు గని | సంవాదం = పాట విడువనూ = ౪ నారిగాడీని నరుకక నే విడువనూ కడకు ఏమైైపోయినా నరె గడీయలోపల అన్నవలెనే వాడి పాడెను గట్టకుం కే మేడి పట్టను నీళ్లు ముట్టను 1విడు!॥1

వీర శెలంగాణ సాంఘేకయ్లుత్తగానం 111

(ప్రగతి

వలదన్నా = విర్ణోషిని వధియించ

వలదన్నా

కల్లు సారకు ళొంగిపోయి

ఒష్ల మరచిన దీన డాతడు

కల్ల కపటము శెలియనోడు

కళ్లు క్కుటల నెషగనోడు ॥వల॥ క్‌ ఫపష్టళయ్య

దీనడా ? = మన అన్నను బలిగొన్నవాడు

దీనుడా ?

కన్ను కదపను రెన్నవాల్బను

ఎన్ని చెప్పిన వినను వాడిని

మన్నులో కలిపేటి వరకు

అన్నమే విషమౌను నాకు ॥1ద్రీను॥ కృష్ణయ్య

కొాడయ్యా = అవల్సైన హంళపడు వాడు

కొడయ్యా

వాడు మాట్లాదేటీ జంతువు

సొడిచి రమ్మన పొడిచి వచ్చెను

నీడ వలె ఎదురాడనోడు

సీడ లేవి పేదవాడు ఏకొడ॥

(గతి అంతేకాదు ఫీమన్నా | మరచావా - పెద్దన్న చెప్పిన చివరిమాట మరచావా ?

119 సుద్ధాల హన్మంతు అ సుద్దాల ఆకోకొ నారిగా న్నేమనక మీరఠలు ఊరి వజలను సిద్ధపరచి దొరల పాలన కూల్చుకున్నది తిరుగుదాటుసు రేపుమున్నది. ॥మర॥ పగకి అయ్యా 1! గ్రైళు సోదరలంకా ఆవేశాలు మాని ఒక మాట వినండి. మనళ [తువు రామిరెడ్డి కాని, నారిగాడు కాడు, నా మాటలు మీకు బాధగా కోపంగా అని ఫిస్తుండవచ్చు. పాట నారిగాడివి మీరు - శరిమి చంసెదరు తరిమి చంపెదరు మరి _- యేమి పొందెదరు దొరల మోసము తెలియనోడిని నారిగొ డిని నరికివేసిన అమరడగు నువ ఆన్న యిష్పుడు తిరిగి కనబడ బోడుగా ఇక నారి! అన్న మాటలు మీ = రన్నీ మరచినరు అన్నీ మరచినరు = సున్నజుట్టినరు కన్నుగానక తనను చంపిన వాన్ని మీరలు తిరిగి చంవగ ఎన్నడూ తలపెట్ట రాదని ఎన్నా చెప్పెను కనులు తడియగ 1 అఐన్న॥ (ప్రగతి ఒకదానికి సమాధానం చెప్పండి రాయి కొకినచో ఆ - రాయిజా నేరం? రాయిగా నేరం అ = ఠరాయిడా ఘోరం?

ఫీరభెలంగాణ సాంఘికయక్షగానం 119 రాయి విసీరిన రౌడి 'నొదలి రాయినే కొట్టంగ తగునా ? శ్యాయముగ యోచించి దొరడ న్యాయమని తెలియంగలేర ? ॥రాయి॥ లజ కృష్ణయ్య మన శ్యతువు రామిరెడ్డి. పదండి అతని పైకి రామిరెడ్డను ఈ = (గామ రాహుపుచే (గ్రామ రాహుప్పచే - ధూమకేతువుచే (శ్రమలు తొలగే దినము వచ్చెను యముడ నరువది పూళ్లకని తెగ (ళమలు చెందే వాని బతుకును మట్టిలో కలుపాభలి మనము !॥5ామి॥ భీమయ్య మరి ఆన్నను చంపినందుకు చునం '“ఐదులా” ఏం చెయ్యెొద్ధా! గాజులు పెట్టుకుం దామా? (గతి వద్దు. మీరు ఆంత పిరికివాష్ట కావద్దు. పదండి. ఎందరెందరి ర _క్రంతోనో కట్ట కున్న ఆ గడిని నేలమట్టం చేయండి. ఆ గడిలోఉన్న (పజల నొత్తంతా (పజలకు పంచిపెట్టండి. జ కృష్ణయ్య నేటి నుంచి ఒక్కర్నిగూడ గడీలకు పనికి పోనివ్వకండి. గడి వాకిట్లో. గడ్డి మొలవాలి. ఇంటికి చెదలు పట్టాలి. ప్‌

పే శ సుద్దాల వాన్మంకు = సుద్దాల అశోక్‌ (ప్రగతి నున పజల వేలిమ్ముదలు ఒత్రించుకొని (వాయించుకున్న వడ్డీ కాగితాల్ని, మన ఆస్తుల్ని కుదువ బెట్టుకున్న కాగితాల కట్టల్ని కాల్చి బూడిద చేయండి. మన భూముల్ని గుంజుకొని క్షలుకుతున్న ఆ దొర పట్టా భూముల్ని మొత్తం అక మించండి. ఏండ్డకొద్ధి దున్నుకుంటున్న ఆ భూమి మనదే నని “గున్నేవానిదే భూమి" అన్న సంఘం నినాదాన్ని నిజం చేయండి. పదండి దొర కరణం ఎవరైనా ్మపజాళ_క్రి మందు కాగితం ముక్కల్టా, గడ్డిపోచల్లా కొట్టుక పోవా ల్సిందే. పదండి కృష్ణయ్య ఒక్క వూరేకాదు అరువై వూర్ణ (పజాశక్తిని ఒక తాటిమీద నడిపించండి... నేటి నుంచే అన్ని వూళ్ళల్తో ఈ గి నేలమట్టం చేసే కార్య కనూన్ని అందించండి, అర (న్యిష్కమిస్తారు నారిగౌన్సి యిల్లి లచ్చి ఠాగుక్రు ఫౌక్సుగాను. ఏంఠ సని జేస్తివి లావా, నారిగొగు నొ అటువంటోడ్సు భూమ్మీద ఉండొద్దు లల్చీ లచ్చి నాగయ్య తండ్రీ! అయ్యో! ఎంత చల్లని మనసు నీది, అవుగని బావా | సంవాదం = పాటి నీతిమంతుని చంప చేతులెట్లాదెనో = వొవ నీప ఆ కల్లి ళోకమ్ము ఏ తీరు తగులునో = బావ సీకు

ఫీరణెలంగాణ సాంఘికయమషగానం శే]ేల్ట్‌

నారిగాడు

పీళాచి తలమీద

కూసున్నదో యేమొ = లచ్చి నాకు

ఆ పుణ్యనంతువి

ఆవ్ససు మింగితి = లచ్చి నేను

లచ్చి

ఊరందరు తన

వారంటు తిరిగిండు = చల్లనయ్య

జీరృపేరున ఆంద

తిని గౌరవించిండు = చల్ల నయ్య నారిగొడు

పేదోళ్ల ళాను ॥

"పెద్ద దెక్కుగ విల్ళె = చక్కనయ్య

బాధలెవరికి ఉన్న

భరియించుకొన్నాడు = చక్కనయ్య

లచ్చి

అంటరాని తనము

మంటలో గలిపిండు = చల్లనయ్య

ఆంటు లేదని మన

ఇంటిలో కొచ్చిండు = చల్లనయ్య నారిగాడు

చీమనై నా తాను

ఏమి యనవి తండి = చక్కనయ్య

యేమ మీరగ నన్ను

తమ్మీయని పిలిచేది - చక్కనయ్య

116 సుద్దాల హన్మంతు = సుద్ధాల అకోక్‌

లచ్చి

నిన్ను చంపుత నవి

లీమన్న ఆంటుంపే = ్యవగతన్మ

వాన్ని చంపితి మనకు

అన్న రాఢందట = (పగతమ్మ

నారిగొడు

అన్నను చంపినను

నన్ను బతికించిందా = (పగతమ్మ

ఎన్ని చేసినగావి

సీ రుణము తీరేనా - (వగతమ్మా £ లచ్చి

అన్నపేరు జెప్పి

విన్ను కాపాడింది = (వగళమ్మ

తోబుట్టువై నేడు

న్గా బొట్టు నిళిపి౦ది = (ప్రగతమ్మ్య్మ

నారిగాడు

భీమన్న సగతోని

సంపినా బాగుండు = లచ్చి నన్ను

హరి హరి యనుకంటి

నరకమ్ము పోదును = అచ్చి నేను అచ్చి

వగ ఆయె ఊరంత

ఇగ మనకు దిక్కేది? _ బావ నేడు

(వగతమ్మ పాదాల

మొక్కుకుందామయ్య = బాన నేడు

అచ్చి బాగా ధగ్గుతుంది

పీరతిలంగాణ సాంఘికయక్షగానం . నారిగొడు సాతాని పంతులు పసరు పోస్తుండా * మరి యీ దగ్గు....? లచ్చి ఈ దగ్గు... పసర్జకు తక్కువకాదు బావా ఇది పానం తీస్కోనే పోతది... ఆ సాతాని పంతులు నాతోని కాదన్నడు నారిగాడు మరి పట్నం పోదామా? లచ్చి ఇప్పటికి పిల్లలకు గంజిలేదు గనీ ఇంక పట్నం పోకాం. గిట్టనే కావలె. స్త్త్తెనే మంచిది. నారీగొడు గంత మాచిందు కంటవు. సస్తే నేను సావాలే, సరె గట్ట పోయ్యుస్తః (నిష్కమిస్తారు) దొర గడి. రామిరెడ్డి కూచోని వుంటాడు, నారిగొడు వచ్చి ఆధ. కొళ్ళు పట్టుకుంటాడు, రామిరెడ్డి ఏమీరా $ “నెల నుంచి తిరుగుతున్న దొర నెట్లైన కలువాలె” ఆన్నవంట. ఏం సంగతిరా మాదర్‌చోద్‌ ? సంవాదం = పొట నారిగొడు డండమయ్యా | పొదములకు గండమొచ్నె నాకు = ఓ డొర।

118 సుద్దాల హన్మంతు = సుద్దాల ఆశోకో

ఊరు కూరు సగదలచెను ఇక

దొరా మీరే డిక్కు ॥దండ॥ రామిరెడ్డి

మనసు బాగలేదు = నన్ను

మంద లించవద్దు

సోది వినేందుకు ఓపిక లేదు

పది రోజుల వరకు ॥మన॥ నారిగొడు

నెల రోజుల నుంచీ తిరిగి

అలసి పోతినయ్యా * ఓ దొర:

పాడెను సిద్ధం ఆయినదింటిది

పొడు రోగమయ్యా ॥నేల॥ రామిరెడ్డి

ఇంటిదీ చ_స్తేంది = ఇంటికి

ఇంకోతొస్తుంది

మంటిల వోయీ దాని కోసమై

కంటికి సీరేలా ? ఇంటీ! నారిగాడు

ఆటబొమ్మ కాదు త్‌ర్మిడీ

ఆడదంపె నూకు - ఓ దొర।

ఆలు కొదది ఆమ్మ నాకు

కాలి తలసనయా్యా ఏఆటగ

పీరతేలంగొణ సాంఘీకయక్షగానం 119 రామిరెగి న!

లేదుర నాయింట్ల = లేదు

రూపాయల చెట్టు

నీదు కేనులో మునిగినాయిరా

పడి వేలిస్పటికే లేదు! నారిగాడు

ఒక్క యాబై ఇయ్యండయ్య

దక్యనేమొ లచ్చి = ఓ దొర!

దిక్కు నాకు నీ వాదాలే

మొక్కుతాను తండ్రీ 1ఓక్కం॥ రామిరెడ్డి

భోషిడికే: నీకు = మైన

బాకి లేను పోరా

కసరు గక్కుతవు ఓక్క తన్నుకే

దాసి ముండ కొడుకొ: ॥1వోష్‌1 నారీగాడు

సాడినా సంపిన మీరే

నా దేపవి నయ్యా = ఓ దొర:

పిల్లల గోన సూడలేను

తల్లి నచ్చి పోతే ॥1సాదీ! రొమీరెడ్డి

ళౌగి వచ్చినావా - చెప్పితె

తలకు ఎక్క-లేదా ?

మెడలు బట్టీ గెంటించాలొా మరి

మొడ్డ లన్ది కొడుకొ 1ళొగీ॥

అరే! వవ్మరో ఆక్కడ?

120 సుద్దాల హన్మంతు - సుద్దాల అళోక్‌ నారిగాడు అయ్యా !నాతోని పని వున్నప్పుడు గట్ట. పని ఆయినంక గిట్టనా దొరా ! అయ్యో 1 మీ జాతి గిసొంబిదని నాగయ్య చెప్పింది నిజమే దొరా. నన్ను మెడలు వట్టి గెంటించకుండి. నేనే పోత. (న్నిష్కామిస్తాడు) జనొన్ని సమీకరించి గడిని నేల మట్టం చేయడానికి (ప్రగతి మొదలగువారు బయల్లేరుకారు, వీరిని చూసి దొర, కరణ) పట్టణానికి పారిపోతారు. వ్రగకి = పాట వలుగెత్తీ పీలిచిందికా * తెలుగమ్మ దో సిలి యెబ్వత్తి ఆడిగిందిరా = భారతమ్మ ॥ఎలు॥ తెల్ల వానికి లొంగు - నల్ల నై జామోని కొళ్ళ(వేళ్లుకు మొక్కి = వేల రొక్కముగట్టి తెలుగు పల్లెలు పట్టిరి ణి జొగిగదార్లు తెలుగుదేశము దోచిరి = రక్కసి దొరలు, తెలుగు విడ్డణ చెరచిరి = జమీందార్లు పలు హింస లొనరించిర = (పజలవి (పొణ ముల నోలె మండించిరి = ఎదురాడిన. ఫలమింతే యని నవ్విరి - నెత్తురు తాగే పలమోలె చరియించు - ఖలుల బురుజాలనేళ్ల హాలగొట్టక ఇంక * ఏల ఆగెదరంచు 1ఏఎలా॥

వీరతెలంగాణ సాంఘికయక్షగానం 191

కృష్ణయ్య

వేలి ముద్రలు పెట్టినం - చదువేమి రాక

టోల శంకరులయ్యినం = మన 'కెరుకలేక ॥వేలి॥

వేళిమ్నుదలు చూపి - వేళ రూకల బాకి

తేలుతున్నారంటు - తోలు తికుగలడీసి

కీలూ కీలొదిలిందిరి = ఇల్లమ్మి యిచ్చిన

చాల లేదని తిట్టిరి - వడ్డీఐ కిందనె

కలిసింది లెమ్మవిరి - భయ పెట్టి నున భూ

ముబు మావె పొమ్యనిరి = ఒళ మైన యిన్వని

కూలోళ్లు గావించిరి - దొరనంచు కచ్చు

రాం ముందురికించిరి = ఇక మనము (ప్రళయ

కాల ర్యదుఅ వమూదితి = కదులంగ దొరలు

కరిసేరు గోదానరి = జాగు చేయక

(వేలి మ్యుదల కొగి - తాల దగ్ధముజేసి

కొల రాయుదము ఈ - వేళ శ్యకులనెల్ల 1వేల - ఖీమ మి

ఎక్కడివి దొరగారికి = ఈ పొలములన్నీ

ఎక్కడివి వటువారికి - ఈ పట్టలన్నీ 1వక్యం॥

ఒక్కరోజు కూడో = ఒక్క నిమిషము "సేష

దుక్కిాదున్నటోని = టక్క-రి దొరలకు

చుక్కలంటే మేడలెక్కడివి - మనవెట్టి లేక

చెక్కుజెదరని బురుజు లెక్కుడివి = మనయెడ్డు దున్నక

లెక్కతెలియని గరినె లెక్కడివి - మన కండ కరగక

బొక్కమునిగే కండ లెక్కడివి - మన సెముట గారక

చక్కని పన్నీరు లెక్కడిని - మన న్నాకమించక

దిక్కు. దెలియని భూము లెక్కుడివి = మన సిరికిలేక

1ేల్రీలే సుద్దాల హన్మంతు = సుద్దాల అకోక్‌ మొక్క వోని దర్న మొక్కడిది = ఒక్క గుంపై ఒక్క గొంతుగ దిక్కు = లన్నీ బెదరెటట్టు ఎక్కడిది హక్కంటు = తొక్కి. అడుగుం్యడింక ॥ఎక్క॥ (వగతి జె ఆంటూ రారండిర = సంఘమ్మున 'వ్లై అంటూ దూకండిర = సంగరమున ॥ప్లై॥ దయ్యాల రాజ్యంల = అమ్మా ఇంకెన్నాళ్లు మొయ్యలేనీ దితుకు = సుయ్యి వెకకుడాయె నయమాయె పటలై న - సంకెన్టలేని ఖై దీలమై పోతిమ = తెరవండి కళ్ళు భయమేల ఎదలందున = వదలండి పిరికి జయముంది మనముందున -_ రారండి ఉరికి "ఇయ్యాల డిననుందుని = గెలిచేము లేదా వెయ్యేండ్లు బతుకొస్తిమా = ఏనాటిక్రైనా చెయి గలిపి సాధించనూ = తిలగాణలోన జయభేరి మోగించమా = జనమూ కోరే (పియమైన సుద్దాల = హనుమంతు కోపాగ్ని గేయాలు వైప్ణవ్య = శంభాల్లై గర్జించే ॥ట్రై॥ ఖర (నిష్కమిస్తారు) (పగతీ యిల్లు సంవాదం - పాట శీతయ్య

దోరల కరణాల ళా

కిరి చేయలేనమ్మ

కరుణించి కొపాడుమూ * ఓ యమ్మా 115ర6॥

పెర ఠేలంగాణ సాం ఘికయవత్షగానం 188

ఊర వూర సనంగమూయె

దొర గడీలకు ఒకడు రాడు

కోరి వచ్చితి సంగమందున

చే8 మీతో నుంట తట్టి: ॥దొర॥ (ప్రగతి

శీఠన్న యక నుంచి

మూతోనె పుందువు

సంళాపమును మానుమా - ఓ యన్నా॥సంళా॥

ఎంత జేసిన దొరల కొలువుల

నుంత యైనా లాభముండదు

కొంత వెనుకకు పోతె పనికి

చింక బరీగెల 'దెబ్బలే కద ॥శ్రీత() శీతయ్య

శీపటి నుంచే నే

నాపనికి వెళ్లను

ఉసవాసములు ఉన్నను - ఓ యమ్మా ॥ఉస॥

శేపు మాపనకుండ మేము

పూర్వకొలము నుండి చే_స్తిమి

పాప పునదా దొరల జాతి

కోపమొ సే పసు౪ రీతి 1రేవ॥ ప్రగళి

శీతన్న కొన్నాళ్ల

ఏ తీరుగైనను

ఆ కఠలముననె పుండుమా = ఓ యన్నా॥ఆ౮॥

శబ్లీశ్యీ సుద్దాల హన్మంతు ఆ సుద్దాల అశోక వపంతులయ్యది షాను ఏమిటా ? మంళఠనా లేమేమి జరుగునా నుంత మాకు తెలుపుటకు నువు కొంత కాలము గడిఏ విడువకు 1కీత॥ నారిగాని ఇల్లు లచ్చి బావా! శన్న జోయినవేంది ? నారిగాడు ఏం లేదు? లచ్చి దొర దగ్గంకి పోతే తన్నొచ్చిండట గదా నారిగాడు ఎటు గాకుంటయితీ, ఎంత పాపం ఐపోయెనే నా బల్కు, లచ్చి చేసుకున్నోళ్ళకు చేసుకున్నంత, ఒక్క మాట చెప్పనా బోవ? సంవాదం = పాట పడుపు కాలం దాపురించింది = నాగన్న తల్లి కడుపు శళోఠం మనకు తగిరింది _ నాయిన్నా మనక పాడు సారా కల్లుతోనీ రొడి దొరల మాటలు వినీ ఇడుము అన్నీ తొలగించుటకు నడుము గట్టిన నాయకుడివి పొడిచి చంపిన పాపం తగిలింది = ఆ వుసురే యిపుడు విడఠ నన్ను చంపుకపోళుంది = నాయిన్నా చూడు॥చెడు॥

వీరతెలంగాణ సొంఘీకథ్సక్షగానం శక్‌ నారిగాడు

వినరి కర్మ వారివి యంటారే = నాలచ్చీ ! నీవు

ఎవరికేమి పాపం జేసితివే = నా లచ్చీ: నీవు

రక చేసే దేవ శెతే

శికలు వేయాలి నాకు

మోక్షమిచ్చే డేవకలంళా

కక్ష నీపై తలచుపెందుకు ?

దైవమే యిటు తప్పుచేసిందా - లేకుంకే నాదు

జ్రీవ మిచ్చి నిను దక్కించేది = నా లచ్చీ చూడు 1ఎవ॥

లచ్చి

దైవ మెప్పుడు తప్పుల వడదయ్యా - నొయిన్నా చూడు

చావు నాదీ ఏడుపు సీదయ్యాా = నాయిన్నా చూడు

సీవు నేనూ వేరు కాదు

బాన మనము ఆలుముగలం

సగము పాలుగ నీతో నేను

నగము బతుకు గడీపినాను

తప్పు నేను చేశానవి కాదు = ఈ ద్రైవ ఘటన

తప్పు నీకు తెలియాలని యందు = నాయిన్నా నేనుఃదై వ॥ దేవుడు తప్పు చేయలేదు బావా! వొగా ఆలోచన చేసే శక నాకు వేసిండు నువ్వు నచ్చిపోతే ఈ పిల్లలతోని ఎంతో గోస అవుళుండె నాకు. ఆ శివ నీకు కావాలనే నాకు సావు తొందరగా రాసిండు.

నారిగాడు

ఎంత జ్ఞానము తెలిపినావమ్మా - నిను చేసుకోని

ఎంత పుణ్యం పొందినానమ్మా - విను చేసుకోని

తప్పు నాదై క నీద్వై

తప్పుకోని పోతున్నావు

196 సుద్ధాల హన్మంతు = సుద్దాల అశోక్‌ అంత పనినీ చేయంచిన గొర ఇంటి కెల్లి తె ఈడీ శన్నె ఎందుగాసీ వాడనైైతినిగా = నుప్వు కూడా పోతే ఇందు నాకు దిక్కేలేదన్యూ = నువు కూడా ఫోతే॥ఎంత॥ లచ్చి దిక్కు లేదని దిగులు సడకయ్యా = మన 'పేదోల్లకు దిక్కు ఉన్నది తల్లి (పగతమ్మ = మన పేదోల్లకు అన్నను నుపు సంపినప్పుడు అందరు నిను చంసవ_స్తే వద్ద వద్దని అందరి నాపి నాదు కా?దొట్టు నిలిపే విన్ను తప్పక మన్నించుళుంది - ఆ చల్లని తల్లి నిన్ను ఠానే కొసాగ్డుతుంది = ఆ చల్లవి తలి ॥దిక్కు1॥ నారిగాడు వగలు బూని సంపించినగానీ =నా లచ్చీ : నేను (పగతినే యిక శరణంటానమ్మా - నాలచ్చీ నేను నీదు సల్ల వి మనను మీడ నేను ఒట్టు పెడుతున్నాను కల్లు సారా జోలికి పోను కుళ్లు దొరల కడుపనె తొక్కను సంగములనే పడి వుంటానమ్మా - నను నన్మువమ్మ సంగమునకై. (ప్రాణా లిస్తాను - నను నమ్మవమ్మ ॥పగ॥ లబ్బీ! సీ మొకం మొత్తం నల్టగయింది గద, లచ్చి ఏం కాలేదు బావా! స౭గని పనికి పోతున్నవ |

వీర్రదెలంగాణ సొంఘికయక్షగానం శేరి? నారిగాడు అవును పోయొ గ్గ అచ్చి ళొందరగ రా, కళ్డుకు ప్టోయేవు నారిగాడు పోనే లబ్బీ | చక్కగ ఇంటికే వస్త, (నిష్క-మిస్తారు లచ్చి పడుకొని ఉంటుంది నారిగాడు మళ్లీ ప్రవేశించి దీపంల నూనె పొయ్యలేదా ఏందే? మెతుకంత అయింది పన్నవా? నిదురంటు కుందో యేమో పిల్స్లలేరే లబ్బీ * గంజి తాగటందుకన్న చాతనైందా + నేను తాపి స్తగనిలే తాగి వచ్చిన అని అనుకుంటున్నావా సీంది? ఇండ్రుకనే మేళ్తుకుండి కూర్రా మాట్టాడ్తుతలేవు గద ,... ఇగో... పిట లేచి చూడమ్మా = కాగక వచ్చి నానమ్మా (లేచి! వచ్చినానే తొగక నేను మెచ్చుకొనవా లచ్చిమి నన్ను ఖచ్చిశంగా వచ్చిన పైసలు తెచ్చినానే నీకిచ్చుటకు ॥లేచి॥ లబ్బీ 1! అమ్మో ! సళ్చిగయింది. లబ్బీ! అబ్బీ! పోయినవా ? అన్నట్లే సెప్పి నజ్రై సోయినవ ? ఎల్లిపొయి నావా ? = నాకీ పిల్లలను వదలి ॥ఎల్లి1

1ల్లీర్ర సుద్దాల హన్మంతు - సుద్ధాల ఆశోక్‌

మళ్లీ నీవు రానేరావా ?

తల్లి వై మము చూడలేవా 1

ఎలుగునిచ్చే ఎన్నెల పిల్లా

ఎలుగుతో ఇలుగ్లై పోయిననవా ? ఎల్లి 1

కదలు ళున్నాదే = కన్నుల

మెదలు తున్నాదే ॥1కద॥

వద్దు లాగే నారిగాడని

రద్ది పెట్టిరి సీ ఈలిదం్యడులు

పెద్దలను ఎడిరించి నీవా

పొద్దు నన్నే మనువాడితివి ॥కద॥ లచ్బీ || లచ్చీ 1! పోయినవ ? సెప్పినథ్లే పోయినవా 1

(శవంతో న్మిష్కమిస్తాడు) దీనంగా ఆలోచిస్తూ కూర్చొని ఉంటుంది రాఠ (సగతి స్వగతం తన జీవితం అడవి గాచిన వెన్నెల అయిందనేమో ఎప్పుడు బాధతో ఉంటుంది రాధ పొవం! ఈపిబ్చి రాధకు నా తమ్ముడు తసను 1సేమిస్తున్నాడని తెలియదు సరే .. రాధా! (రాధ ఉలిక్కి పడి) ఆ( ఏంటక్కా ? (గతి ఏం లేదు. ఎందుకలా దీనంగా కూర్చున్నావు ? రాద

ఏం లేదక్కా 1

వీరతెలంగాణ సాంఘికయక్షగానం 129 ప్రగతి ఏం లేదా? ఏంలేంది ముఖంలో ఆ బాధ, కళ్టుల్లో ఆ తడి ఎందుకు? చూడు వీదీ దాయక నాకు చెప్పు... సంవాదం = పాట మోము వాడెనునీ కేమీ యోచనరలే? ॥/మోము॥ ఏమి యోచనలే నీ కేమి చింతనలే ఏమి చిత మడదేమి వింళయొ ఆవరించిన దేమిటో మరి లాధ:ః నీవిటు దాధవడక వేగ తెలువగ రాదెనాకు ॥మోము॥ రాధ లేవు దుఃఖములు మరి లేవ వేదనలు కలేవు॥ లేవ వేదనలు మరి లేవ శోధనలు లేవు తీ 8 నాకు బాధలు లేనె లేవే చింతనలు నీ వేల నాక్టై వగచి వగచి (ప్రగతి మనను రూవము నా కమల గన్నకుమా మన1 య!

230 సుద్దాల హన్మంతు = సుద్దాల అఆకోక్‌ కనుల గప్పకుమూ నా మనసు తిప్పకుమా మావినీ! నీ మనోవ్యాధికి మందు తెలుసును నేను విన్నాక ఇంటిదానిని చేయు వరకు కంటికీ నిదురై న పోను మన రాధ ఇఆన్ము! ఎంతమాట 1. .. వద్ధమ్మ వద్దుం మలిన పుష్పమును నూల చేయకుము ఈమలి॥ మాల చేయకుము జాలి చూపపము శీలహీనను తా?బొట్టును కోఠుకోలేనమ్మ తల్లీ బతుకనీ పోరంటటమందున పోతినా నా కంతె చాలు ఇమలి॥ ప్రగతి తప్పు రాధా! ఈ అభిప్రాయమే తప్పు. జీవితం చాలా విలువైంది. ఇంత విరాళ పనికిరాదు. పోరాటంలో (పాణాలిచ్చినా నిరాశతో కాదు ఆశాహృద యంతో అర్పించాలి అయినా ... చేదు అనుభవము కాదు శాశ్వతము ఇచేదు॥ కాదు శాశ్వతము దాధ తజీకము హృదయమందున దాచి కొలిజే నాధు డొకడున్నాడు వాడు

పేర్రజెలంగాణ సాంఘకయక్షగానం కైై1 మధురమోహన నంళిమయై నిను కదలకుండా చేయు చూడు ॥చేదు?

సరేనా ... ఇకనైనా నిరాళ విడిచిపెట్టు

రాధ ఎంటోనమ్మా, ఎడారికో పూలు పూముంచాలను కుంటున్నవుం

(ప్రగతి హాస్యంగా

నీ యెడావ గుండెలోకి వఐపువెల్దువ పొంగించి ఆనండ పుష్పాలు పూయించేవాడు తొందరలోనే వస్తాడులే

రాధ పొండక్కా! మీదంతా .......

((పగతి ని్యష్య_మిస్తుంది అద కృష్ణయ్య (వవేళించి

*లాధా! నీతో ఒక ముఖ్య విషయం మాట్లాడాలి

రాధ నాతో ముఖ్య విషయమా రి

అల్‌

కృష్ణయ్య

అవును, మన జీవితానికి సంబంధించింది

రాధ నాకేం తెలుస్తుంది

జరి

క )ఏష్టయ్య

“జూటిగా ఒక టడుగుతాను. సమాధానం చెప్పకావా ?

క1ప్ర9ై సుద్దాల హన్మంతు = సుద్దాల అళోక్‌ రాధ అడగండి క్‌ ఎష్టయ్య నామీద నీ అభిప్రాయం ఏంటి? రాధ మీ మీద మంచి.... మంచివారనే .., కృష్ణయ్య నమ్మదగ్గ వ్య క్తినేనా నేను ? రాధ ఎంతమాట నేను నమ్మక పోవడమేంటి? కృష్ణయ్య నిన్ను పెళ్ళి చేసుకుందా మనుకుంటున్నాను [పగతక్క ఆశీర్వాదంతో రాధ తడిసిన కళ్ల తో ఏంటి? నన్ను ప్సీరు పెళ్ళి .. నిజంగా.... నిజంగా. ..) సంవాదం - పాట కృష్ణయ్య కలికి! సలుకేల కరువాయె నీకు? వ్‌లి కనులేల సీరాలు తొణకు రాధ గుండె తడి పొంగి షరిసింది మేఘం విండె కనులందు మీ జాలి రాగం కృష్ణయ్య జాలిపడి నిన్ను (_సేమించలేదు మాల నలె విన్ను మెడవేసికొందు

వీరతెలంగాణ సాంఘికయక్షగానం 1లఖి రాధ ఇనుకలో వడిన కుంకుమను నేను కకుపు సూూళతాల నాశించలేను కృష్ణయ్య మంటిలో ఉన్న మజీదీప మీషు ఇంటి దీపొనివై వెలుగుతొవు రాధ చులిగిపోనంది ఈ దీన దీపం కరచి నవ్వింది పాపాల సర్పం కృష్ణయ్య స్నేహ సుధలందు కేలింతు వీన్ను మోహి ఆనబోకు ఈవేళ నన్ను రాధ ఇంళ దయ నేను భరియించగలనా అంళ అర్హతకు సే తగని ధాన బద లో ఏప్టయ్య భర్తగా నమ్న భరియంచరాదొ ఆర్ధతనుపుగ వర్చిల్లారాధ రార ఏ దేవుడని విన్ను నే కొలువ ఏ దేవునీకి లేదింత చలువ అ కృష్ణయ్య 'దేవుడని వేరు భావించటోకు సీవు సగపాొలువే యింక నాకు 10

1స్టిళ సుద్దాల హన్మంతు = సుద్ధాల అశోక్‌ రాధ కృష్ణయ్య అక్క- యివ్పటికే ఆర్థం చేసుకోవచ్చు. ఆయినా ఒక అభ్యుదయశీలగా మనల్ని ఆశీర్వదిస్తుంది. నేను అడుగుకానుగా. జౌనన్నా కాదన్నా నీవే నా భార్యవు సరేనా! (ప్రగతి కృష్ణయ్య మాట విని (ప్రవేశించి మీ (ప్రేమనచూసి సంతోషించే వాళ్లలో నేనే మొదటిదాన్ని. [పేమ మనసుకు సంబంధించింది. దానికి కులమళాలతోని, గతాలతోని పనిలెదు. మీ పెళ్ళి తప్పక జరుగవలసిందే, రాధ మీ ఖీమన్న పెళ్ళి కాకముందు ఎలా సాధ్యం? (ప్రగతి కొను ఈ విషయాన్ని గురించి విమర్శలు కూడా రావచు చా సమయోచితంగా కలిసి వచ్చిన కాధ్యాన్ని సంటపదాయం పేరిట వాయిదా వేయడం నాకు ఇష్టం ఉండదు, హనుమయ్య, అన్నపూర్ణలు తెచ్చిన పూలదండల మార్చిడితో రాధ కృష్ణయ్యల వివాహం జరుగుతుంది. భీమయ్య కూడ వాశను ఆశీర్వదిస్తాడు. గ అవ్‌ (పగతి యిల్లు నారిగాడు (ప్రవేశించి దుఃఖముతో కందార్థం నే చేసితి "ఘోరమ్మును నీచుడ నన్నుంచరాదు విజముగ మీకే నా చావును చేసిన సరె

ఫీర్రతెలంగాణ సౌంఘికయకగాని 155 నే చెడ్‌ యిటు వచ్చినాను మిము వేడగను మీ నంగము తోను శిక్షించిన మీరే రక్షించిన మీరే నా పాసము ఫలితంగా నా దీసము ఆరిపోయె దిక్కులేని పకి వోలే ఇక్కడకు వ _స్తినమ్మ ॥మీము॥ భీమయ్య అళ౭ి నారిగా ఎంత ధ్లైర్యంరా నీకు! మా యింట్లోనే అడుగుబెట్టినవులే. నీ "పేగులు దీస్తా వగతి తొందర వడకన్నా. వీన్ని ఛంపినంత మ్యతాన చనిపోయిన మన నాగన్న తిరిగి వస్తాడా ! ఖీమయ్య పుల... వీన్ని చంపితే నాగన్న రాడు, దొరను చంపితే మ్మం వస్తాడా కానీ....? కందార్లం ఖ చంపించెను రెడ్డీ దొరనె చంపినదీ నారిగాడు చం'పెద వఏీళ్లన్‌ చంపిన రాటో డన్నయ చంపిన చల్లారును పగ చంపక మాన = నేను చచ్చి పోయినా = వీడు సంఘములోనా = నేడు చేర వచ్చెనా?

1ేరిగి సుద్దాల హన్మంకు = సుద్దాల అళోక్‌ అన్నయ్యను చంపినోడు ఉన్నవేళ సంఘ మింక మన్నులోన కలిసిపోవు టన్నదింక నిజము వీళ్ల 1చంప॥ (ప్రగతి నారయ్య వేరు, రామిరెడ్డి వేరు. వీడు పావలా వాడబడినవాడు. పెగా తన తప్పు తెలుసుకొని మంచి దారిలోకి నచ్చినవాఢు అంతేకాక...., ళ్‌ ౦దార్థం తన లచ్చిమి కను మూనెను తనయులతో చేరవచ్చె తస్పుల నెరిగెన్‌ మన మిశనీని శమియింశము గుణహీనువి కెడ్డిదొరను మభధ్రవగరాదు నా రయ్యను వీడు = మన వీని వినుమన్న =మ్ర్‌ న్నించవె అన్న ఊరిని ఉరిపెట్టకుండ ఊరి దొరను పట్టింతును తీర్చుకొ నాగన్న పగను మార్చెద వష్మారని చీరెను ॥1మరు॥ అమ్మా! నువు దేవతవు తలీ | నేను గూడా మీతోపాటే ఉంటానమ్మా ! లచ్చి సచ్చిపోంగ చెప్పిండి కూడా గింతే 1! శేవటిను:చే దొర సంగతులన్నీ బయి రంగం జే స్త (నిష్క మిస్తారు)

వీర తెలంగాణ సాంఘకయక్షగానం శ8? నారిగాడు (పవేశించి పాట దొరలే శనిభూతా లూ రూరికి సోదరు లారా: దొరలు ముందు గజదొంగలు దొరికిన సొమ్మును ఎప్పుడు తిరిగి యెవ్వరు దోయని తీరగ బుదజులు గట్టిరి (దొర॥ భూమెవ్వని సొత్తు కాదు భూమినెవరు పుట్టించరు భూమిని దున్నే మనకు సఏమా(శము భూమిలేదు ఏమీ గారడి దొరడి భూమంతా పట్టాయె ॥భూమె£& ఆధికార మ్మెవరిపన్న అదే పనిగ భబియింతురు ఏదొ జరిగి యీ నిజోము ఆధికొరము తొలిగినచో ఖద్దరు టోపిని వెట్టి గాంధి శిష్యుల మందురు 1అఈధీ॥ దొరలను గథ్రైను దించే దిరల నంగమునందున మీరందరు చేరినచో ఈ రణరంగము నందున మనదే గెలుపని జనకవి హనుమంతు నె౭విచ్చెను ॥దొర॥ (న్మిస్కమిస్తాడు)

188 సుద్దాల హన్మంతు = సుద్దాల అశోక (వ్రజలు ధ్వంసం చేసిన గడిలోకి దొర కరణం చేరిన తర్వాత రామిరెడ్డి కరణంగారు ! ఒక్క డు రావడం లేదండి పనిలోకి. శీతడు పిలువబోతే రానం

టు్యడట గద, స్వామిరావు ఆః వస్తరట గని. వాళ్ల సంఘముల నిర్ణయమైన కాడికి కూలిగట్టిస్తే వస్తరటి. ఆది సరె గని వడ్డి కాగితాలన్నీ మునిగిన ఫ్టేనా ? రామిరెడ్డి ఒక్కటీ లేకుండా గుమ్మెడు వడ్డి పష్మశాలను కాలబెట్టిండ్రు. శీతయ్య వట్టు, పేసట్ధ, కందులు అన్ని అరై ఊర్జోబ్దక్రు పంచిండ్రు స్వామిరావు ఆవీపోనిగనీ. మన భూములన్ని వాళ్లీవేనట. పండిన వరీ అంకి దులుపుక పోయిండు గడ్‌ రామిరెడ్డి నోగడు చచ్చినగనీ వాడు చెప్పీందే చెల్లింది కద స్వామిరావు ఆంత వ్‌గతి చెయ్యబ్టే డోరో | రామీరెడ్డి గడి కొంత కూలగొట్టినా సరె గనీ ఇంట్లో ఆడవాళ్లను ఏమనలేదు. శీతయ్య ఆమ్మా ! [పగతమ్మ ఆటువంటిది కొడు దొరుసాన్ని ఒక్కమాట అనలేదు, వన్యఖ్హను వమననియ్యలేదు,

వీరతెలంగాణ సాంఘకయక్షగానం 180 స్యామిరావు సరె గని గా నీష్ట చేదే సాకలోడు రూడా రాకుంట ఆయిండు గద రామిరెడ్డి యె ఎటువంటి రోజులు పోయి ఎటువంటి రోజులు వచ్చె పటువారీ ! సంవాదం = పొట రోజు లెటుల మారిపోయే రాజుల థభోగమ్మెటు పోయ్‌ కొాలమెంత మారిపోయేను = పటువారీగారు కలల గూడ నేననుకోలేదు 1వటు॥ స్వొామిరొవు నిజము పలికిసారు మీరు (వజలు చాలా మారినారు పనికి పైసలు ఇవ్వాళలంటారుం అయ్యా దొరగారు మనకు వెట్టికి రామంటున్నారు ౧అయో్యోః రామిరెడ్డి వాకిలూడ్చే దిక్కేలేదు పక్క- వేసే మూపేలేదు కాళ్లు పిసికే దాసిది కరువాయే = సటువారీగొరు ? సీ చేడే మనిషే లేదాయే ॥1వటు॥ స్వామిరావు రోజు రోజు కూలి ఇస్తే రోజు పనికి వస్తా రంట మనిషి విలువలు సెరిగినాయ౦ట = అయో్య దొరగారు మనకు వాఠికి తేడా లేదంట ॥1అయ్యో॥

140 సుద్ధాల హన్మంతు - సుద్దాల అళోక్‌ రామిరెడ్డి లొంగి పోయి (బిచకలేము దొంగ వెధవల పిలువలేము ఉన్న వూరు వదలిపోదాము - పటువారిగార దున్నుకొని జీవించగా లేము ॥పటు॥ స్వామిరావు రామ రావ: యెంతటి మూట రామి రెడ్డిగారి నోట భయము లేదు బస్తీ వెదతాను - రజకొర్ల రజ్వీ భొాయిసాబును కలిసి వస్తాను ॥1రజు॥ రామిరెడ్డి వాళ్ల వల్ల ఉపయోగ ముంటుందంటారా ? ఇరిక సందేహమా? మొత్తం బూ3ద కాదండీ రామిరెడ్డి సంఘముల చేరినోళ్లును సంఘ పోల్ల కున్న యిళ్లను వీష్పు పెట్టీ బూడిద చేయించు =. ఆ (వగళిముండను చెన్టుకింద నలిపి కనిపించు 1ఇ్యప॥ చ్‌గకి ఇల్లా శీకయ్య ప్రవేశించి అమ్మా! గోరం జరుగజోతుంది. ఉష్టైరు గుండాల

పీరతేలంగాణ సౌంఘీకయకగానం కేశ 1

(వగతి ఏంటిది శీతన్నా?

శీత్రయ్య సీ మీది పగతోని రజాకార్లను పిలుపిస్తుండు. సంగపోల్చి యిండను, కాలపెట్టిస్త డట. గిది చెప్పుదమని వచ్చిన

ప్రగతి ఓహో ! అలాగా? పరవాలేదులే. మొత్తానికి ఈ విషయం చెప్పి సంఘానికి మేలు చేశావు శీతన్నా. శెబొష్‌.

శా, అద

(శీతయ్య న్మిష్క-మిస్తాడు ఫీమయ్యం కృష్ణయ$ రాధ నారిగాడు ఇంకా రైతులు (ప్రవేశిస్తారు (వగతి (ప్రజల్ని సమీకరించి సోదరీ సోదరులారా ! మై మనమంతా ఒకచోట కూడి మైన్యంలా తయారు కావలసిన అవసరం వచ్చింది. అ

కృష్ణయ్య మన నాయకులు నొకు భీమన్నకు నారయ్యకు గెరిల్టా శిక్షణ ఇచ్చినోళు కదా, అది ఆనసర మయ్యే సమయం ఆసన్నమైంది.

నారిగాడు రజోకార్టకు తోడు దోర రౌడీలు కూడా వస్రరు, మనం గొడ్డలి, కొడవలి, రోకలీ! కత్తి, బల్లెం ఏదుంటే ఆది తీసుకొని తయారుగుండాల

(ప్రగతి ఆడవాళ్లు కూడా నడుం గట్టండి. కత్తులు పట్టండి, కారం పొట్టాలు వెంట ఉంచు కోండి, కాళికల్లాగా తయారు కండి

(4జీ సుద్దాల వాన్మంతు - సుద్దాల అశోక్‌ రాధ గుప్పెడు కారం కండ్డల్ల చల్చుండి. గుండెల్లో కత్తులు దించుండి (ప్రగతి అందరూ సైస్యంలా మారి గుంపులు గుంపులుగా కాసలా కాయండి నారిగాడు ఆ(1 కండ్డల్ల నెత్తురు దెచ్చుకొని కొపలా కాయాళలే (నిష్కమిస్తారు) కొన్ని రోజుల పిదప (పగతికి హనుమయ్య ఎదురుగా వచ్చి పగతీ 1 ఘోరం జరిగింది తల్ఫీ 1 వగతి ఏమైంది నొన్నా* హనుమయ్య ర్మాతి మనింటికి ఎవరో గొ శ్రెం పెట్టి తగులబెట్టిం డు (వగకతి అమ్మా ! అమ్మకేం (పమాదం కాలేదు గద, హనుమయ్య కోలేదు గనీ నొరయ్యనే ఐతీకేటట్టులేడు, (ప్రగతి ఏమైందతనికి ? పహానుమయ్య కాలున్న ఇంట్లోకి వచ్చి నన్ను బయట దించి అమ్మను కూడా తీసుకొస్తుండగా దూలం మీవపడింది, మనిష పూ _రీగా కాలిపోయిండు. నీ కోసం కలువరిస్తుండు (ప్రగకి పదండి నొన్నా చూద్దాం, (విష్కంమిస్తారు)

వీరతెలంగాణ సాంఘికయక్షగానం 141 నారిగాడు ప్రమాద స్థితిలో ఉంటాడు

(ప్రగతి నారన్నా! మేం ఎవరం ఊళ్ళో లేనప్పుడు ఎంత ఘోరం జరిగి పోయింది 1!

నారిగాడు పర్వాలేదు తల్దీ 1 మీరంతా మంచిగ ఉంటే నాకదే పదివేలు, నాగన్నను చంపి నందుకు దేవుడు నాకు మంచి శిక్షనే ఇచ్చిండు

ఫ్రగతి అంత మాటనకు నాగన్నా- పదండి పట్నం తీసుకెల్ద్టాం.

నారిగొడు వద్దమ్మా ! నన్నెక్కడికి తీసుకపోయినా బత్కను, నా పీల్లలకు ఇక్‌ నువ్వే దిక్కు తల్టీ 1 వాళ్లకు తల్లీవైనా తర్మడివైనా నువ్వే, ఇగ లచ్చి, నాగన్న ఉన్న కాడికి నేను పోత. దండం తల్లీ.

(నాగడు మరణిస్తాడు) నారిగాడు మరణించిన కొన్నాళ్లకు రామిరెడ్డి, లరణం పారిపో తుండగా జనం బంధిస్తుంది. అరవై వూర్మ జనం ఏకమై (ప్రగతి నేతృత్వంలో రామాపురం లాల్‌ ఖానాకు ఆ ఇద్దరిని కట్టి వేస్తారు, వ! అవి

ప్రగతి హిం హ్హః హ్ల్హం రామిరెడ్డీ! నొ (ప్రతినలు తీరుట కల్ప మా సంఘాలను ఓక పుల్ల లాగా విరిచి వేస్తానన్నావు కదూ? చూడు. ఆ అశేష జనాన్ని చూడు. నొగన్నను వెన్నుపోటు పొడిచి చంపించావు. నా అన్న నా (పాణం, నార కం, అనుక్షణం గుండెల్ని మండిస్తున్నా నిన్నింతదాక చంపించలేదు. చేతగాక కాదు రామిరీ 1 ఈ జనంలో విష్ణవ వైతన్యం రావడం కోసంనా కోపాగ్నిని ఆలోచనగా మార్చు కున్నాను. చూడు ఆరవై వూర్ణదొరా ! ఒక్కసారి కన్నెత్తి ఆ జన సమ్శదాన్ని

14ీశ్రీ సుద్దాల హన్మంతు = సుద్దాల అళోక్‌ చూడు. అందులో నువ్వెంత ? ఎంత? ఒక్కొక్కరికి నువ్వెంత వస్తావు? అదిగో ఆవైపు చూడు నీ దోపిడికి గురైన వెట్టివళ్ట. నరసియహాల్దా నా ఆజ్ఞ కోసం పగ్గాలమీవ వున్నారు మా నాగన్న పప్పినట్లు సీ చరిత మారింది. నేను నిన్నేమనను నిన్నీజనానికే వదలివేస్తున్నా నీవు పెట్టిన బాధలు అనుభవించిన వారికే నిన్ను శిక్షించే అధికారమిస్తున్నాను. ఏమిటీ? వీష్ణ పుల్లలా? కాదు! కాదు ! [ప్రజలు పుల్లలెన్నటికీ కారు. పాట పుల్లల మంటివి కదరా = ఇవిగో పృలి పిల్లలయి వచ్చామురా ఇది! ఎల్లకొలిము నీదే చెల్లు తుందనుకోనిి కల్లా కపటముదేన్సి పల్లె జనులకు నువ్వు బఇల్లెమోలే నిలివినాపురా = దినదినము మమ్ము నల్లుకోలే నలిపినావురా = మా యాడపడుచుల గొల్లి మనగా చెరిచినాన్సరా _ ఇల్లాల్లనే 'వెల యాళ్లుగా నువు చేసినావురా = ఒక రక్య్కసివలె తుళ్లి తుళ్ళి నవ్వినవు గదరా కళ్లలో కొమమ్ముతో (వతి పీల్లి పిల్లళ కన్నుగొట్టి; కళ్లు రెండూ పెరికి ముప్పై పట్ల చెప్పున రాలగొడుదుము పుల్ల ॥ కృష్ణయ్య కొంపలు ము౦దాప్పరా = ఎన్నెన్నా పుస్తేలు తెంపి గర్వించావురా ॥1ఎన్నె॥1

వీఠ్రతెలంగాణ సొంమికయత్లగానం 145

ఇంప చేసి రొాడి బంగము

నింపితివి ఊరూర మొత్తము

చంపుడామవి జనము నంత

దింపినావు రజాకౌర్లను

కుంసటై దహియించినాపురా = హృదయాలళనెల్ల

రంపమయ్యి కోసినావురా = నై జాము రాజుకు

"పెంపుడు కుక్కావైతివిరా = తెల్లోల్ల (కింద

ఉంపుడుగత్తె వైతివిరా - మా (శమళు దోచి

శజెంపరిదొశ నంటివివా

కంప ముళ్లగు మిమ్ములను ఛే

దింవగా చెయ్యెత్తి యిపుడే

చింప్పడు కళల్లాని కంపగ

గుంపు గూడి వచ్చినాము ॥కొంప॥ భీమయ్య

చిక్కిన విష్పటికిరా = విన్నింళ వదలి

చిక్కంట్లో వడబోనురా ॥విన్ని6॥

దిక్కలేని పేదవాలే

దిక్కు. తోచక తల్ల డిల్లగ

దిక్కు తొనుగ విలిది నీకు

ఉక్కు. పిడు నై తోచినాడని

ఒక్కడగు నాగన్నను = నువు దొంగరాతిలొ

బుక్క బెట్టించావురా - నిను తొక్కి పట్టి

చెక్కిన కసి దీరదుంా - ఎన్నాళ్లనుంచో

చిక్క-బట్టు కఈంటినిరా = నీ శలకాయ

పక్కున పగుల గొస్టైదరా

ఇక్కుథనె ఇప్పుడు విన్ను

148 సుద్దాల హన్మంతు = సుద్దాల అళోక్‌ రక్కొసి రజాకారులు పక్కీరు నీజామోడు ఒక్కడు కాఫాడ లేడు 1చిక్కి=॥ వెట్టివాన్ళ వ! ఏట్టి సనుల మంటివిరా = మమ్మందరిని ఎట్టి బాధలు బెడితివిరా ? ॥మమ్మం॥ ఎట్టి శాకిఠి నె య్యలేకా పుట్టినట్టి పూరు నిడిసీ పట్టనాలకు పారిపోఠే పిట్టలోలె పట్టు కొచ్చి కట్టినాపు లాళలఫానకురా = కౌరాలు జర్జి కొట్టితే కొరడాలు తెగినయిరా = నాల్కెండిపోతే పట్టి మూూత౦ దాసినావురా = సీకంచపె యముడిం శెట్టి నరకములోను లేడురా = దిసు కొట్టడానికి కన్హులు ఎన్నైయినా సాఠయిరా నిట్ట నిలవన నరికి నేడు చుట్టుపట్టు ఉళ్లులో సీ పొట్టపేగుల బలిని చతే వ్‌! ఎట్టి బిడ్డల 'మొచ్చినమురా ॥ఎట్టీ॥ రెచ్చిన జనం రామిరెడ్డిని, స్వామిరాపును హతమారుస్తారు ఆత ర్వాత కొన్నాళ్ల కు రాధ ఏంటి ఆనందంగా వున్నారు?

వీఠ ఇెలంగొణ సాంఘికయక్షగానం 147 కృష్ణయ్య ఆనందంగా ఉండదా వీం? దేశానికి స్వాశద[త్యం వచ్చింది. ఆంతేకాక నైజాము కూడా లొంగిపోయి చచ్చుకుంటూ కెలంగాణాన్ని వచిలేసినాడు. ప్మతికా స్వాతం[త్యం, వాక్స్యాతం త్యం ప్పూర్ధిగా లభించింది, రాధ ఐనా ఎందరో మవహానాయకులు బలి అయ్యారు. కృష్ణయ్య (వపంచంలో ఏ మార్పు వచ్చినా కొంత బలిదానం తప్పదు మరిం రాధ అదిగో ! (పగతి వదిన వ్మరళలీర మార్చి తెల్పబీరలో జనంతో వస్తుంది చూడుః కృష్ణయ్య అవును (పరిజ్ఞ నెర వేర్చుకుంది గదా ఆందుకే తిరిగి ఇన్నాళ్లకు తెల్ల చీర ధరిం చిందిం జ తెరలో బోలో స్వతం్యత భారఠ్‌కీ = కై పాట వప్రగళి జు (ప్రజలు జయగితిక ఇక పాడరా వై తన్య కాంతులెగయ = జగమంత మన పీఠరచరిత తెలియ = ఆ నింగి నుండి అరుణ కౌంతి కురియ - చెంగల్వలన్ని మురిసి మెరిసి విరియ

148 సుద్దాల హన్మంతు = సుద్దాల ఆకోకొ

గొంతులను ఎ _త్తండీీ

చేతులిను కలుకండీ ఏజయ॥

తెల్లోడికి ఇక చెల్లైరా వం

దలేండ్ల అధికారం = దొరికింది నున

గాంధివేన ఫలితం = మన జల్టూరి చిం

దించె వేడి ర్వక్తం - ఆజాదు భగ

త్చింగు (పాణజక్యాగం

మన జె.డా ఎగిరింది

మన తల్లి మురిసింది 1తెల్లో॥

దొ చాకిరి యికలేదురా మన

కుంది కూలి హక్కు -కాదంపే ధి

క్కూరించేటి హక్కు. - మన భూమి మనమె

దున్నుకొనగ హక్కు= = స్వాఠంత్యం మన

కన్న జన్మహక్కుం

జెదఠికా నదలండీ

ఈ దేశం మనదంతీ ౧దొర॥

శెలగాలలో పోరాడుచూ ఐలి

యైన సోదరులకు = జోతలివె

ధీర వవితలకును - జోహోర్లు పీర

స్వర్గ వానులకును = జేజేలు వీర

'తెలంగాణముసకు

సుద్దాల కన్నీళ్ల

హారతుల నందించే 1జయ॥ -- సమాప్టం ___

అట విరాళాలు ఇచ్చిన వుహానుభావులు

2010 రూఃలు రైతుసంఘం, మేడివల్లి పడమర 1110, థ్రీమతి మెడ్మల సావి[తీదేవి, మేడిపల్లి, 1110, థీ ఐర్ససొాదున్న,ః సింగిల్‌విండొ ఆధ్యతలు, మెట్టుపల్లి 1016 ,, డా॥ ఏ రామచం[దారెడ్డి, మెట్టుపల్లీ

సంగం నర్సింగ్‌ హోమ్‌ 1008 ,, ఆడ్వకేట్స్‌ బార్‌ ఆసోసియేషన్‌, మెట్టువల్లి 1000 ,, థ్రీ ముక్క లక్మీకొాంతయ్యః 'మెట్టుపల్లి

0186 ౨ థ్రీ గడ్డం రాజకెడ్డి, మేడిపల్లి నడనుర 518 రూ॥లు ఇచ్చినవారు

థ్రీ గడ్డం లక్మారెడ్డి, నర్‌పంచ్‌, మేడిఫల్లి పడమర

్రీ గథ్టై లత్మీనారాయణ, మేడిపల్లి పడమర

ఫ్రీ వీనుగు లక్మా రెడ్డి, మేడిసల్లి పడమర

థ్రీ వి. భీహరి, వేములకులర్తి

డా॥ పీ, వాలకృన్ణ, నిజామాబాదు

(గ్రామీణ వైద్యుల సంఘం, మెట్టుపల్లి

ఆం సంఘం, సిరిపూర్‌

ఫ్రీ సింగిరెడ్డి నారాయణశెగ్గి, మండల అధ్యమ్షుణ; కోరుట్ట

సాహితీ మ్మితమండలి, సుద్దాల

(ఫ్రీ ఎం. డి. ముజాహెద్‌, అంబర్‌ పేట్‌, హైదరాబాదు

విష్ణు ర్రైన్‌ మిల్‌, మెట్టుపల్లి

|

£01 రూ॥ల ఇచ్చినవారు ఫ్రీ నాంపల్లి రామన్వామి, మెట్టుపల్లి థీ నాంపల్లి కృష్ణయ్య, మెట్టుపల్లీ వివిధ సర్పంచులు, మల్లాపూర్‌ మండలం థ్రీ డి. రాజు, బాలాజి ఫిలిమ్స్‌; బొంబాయి ఫ్రీ డాకూరు రాములు, జగ్గాసాగర్‌ గాయత్రీ ఫైనాన్సు కార్పొ రేషన్‌, కోరుట్ట ఫ్రీ పానుగంటి సత్యత, కమ్మరపల్లి

216 రూ8లు ఇచ్చినవారు ఫ్రీ చిలీకేరి ఫ్రీహాం, [పధోన ఉపాధ్యాయులు, కోరుట్ల శ్రీ మహాజన్‌ నర్చింలు, మెట్టుపల్లి ఖీ బీసు సత్యనారాయణ, సుద్ధాం తా॥ అల్లి వుకోదేన్స; కోదుట్ట

151 రూలు ఇచ్చనవారు ఫ్రీ వడిగెల శాగభూకణిం, మెట్టుపల్లీ ్రీ మోటూరి వాలకిషన్‌, మెట్టుపల్లి థ్రీ గజవాడ గంగాథర్‌, మెట్టుపల్లి ఫ్రీ గాజెంగి వాలయ్య, వేంపేట థీ నల్ల విఠల్‌; సర్పంచ్‌, సత్యక్కపల్లి థఫీసోమ లింగారెడ్డి, సర్పంచ్‌, సీరిపూర్‌ శ్రీ వళికోల 1మకాక్‌, కోరుట్ల థ్రీ పన్నాల రాజకెడ్డి, ఆరెపేటె ఫ్రీ చం. వెంకటరమణ, జగిత్యాల ఫ్రీ వేమన్న, ఆర్మూర్‌

శ్రీశ్రీకి న. 110 రూ॥లు ఇచ్చినవారు

(్రీ మంతి భూమయ్య, మెట్టుపల్లి థ్రీ చకీనం వెంకన్నగు ప్త మెట్టుపల్లి శ్రీ జోగ జనార్థన్‌, మెట్టుపల్లి శ్రీ ద్వావరశెట్టి వైకుంఠం, మెట్టుపల్లి ఫ్రీ మహజన్‌ రాములు; మెట్టుపల్లి

ది ౮౯ థ్రీ డి. నర హరిస్వామి, గోధూర్లు ఫ్రీ బి. రాములు, థ్రీ టి. రాజయ్య, గోధూరు ఫ్రీ సిహెచ్‌, సత్తయ్య, గోధూరు థ్రీ చిలివేరి భూమయ్య, గోధూరు ఫ్రీ కోటగిరి శ్రీహరి, గోధూరు థ్రీ సి, హెచ్‌. రమేశ్‌, వేములకుర్తి ఫ్రీ కొటగిరి (పభాకర్స్‌, సర్పంచ్‌ వేములక్పుర్తి ఫ్రీ గుడ్డ (పభాకర్‌, వేములక్షుర్తి ఫ్రీ మహజన్‌ జలంధర్‌, మెట్టుపల్లి భ్రీ మంచాల మధుసూదన్‌, మెట్టుపల్లి ఫ్రీ ఎ్యర గంగారాం, గోధూర్‌ ఫ్రీ రాంపల్లి నాగభూవషణ్‌, మెట్టుపల్లీ థ్రీ ఎల్లో వెంకటస్వామి, పకిళ్‌ కోండోపూర్‌ ఆం. సంఘం యొామాపూర్‌, ఫ్రీ మిట్టపల్లి పెద్దరాజరెడ్డి, మేడిపల్లి పడమరే ఫ్రీ ముగ్గు వీరయ్య 11 ఫ్రీ కొండ గంగాధర్‌ 41 డా॥ ది. రాజేళ ర్‌ శ ఫ్రీ లోక చిన్నగంగారోం 11 థీ గడ్డం కిషన్‌ గోడు 11

శా

థీ కొమ్ముల ము తన్న $1 థ్రీ బద్దం భూమన్న 11 థీ ఐబ్బిలి గంగారాం 11 థ్రీ ఐందిల చిన్నరాజం ః ఫ్రీ అందె పెద్దరాజం శ థీ లోక సాంబన్న ః శ్రి తీపిరెడ్డి సందారెడ్డి న ఫ్రీ బద్దం నడిపిరాజరెడ్డి 13 ఫ్రీ మిట్టపల్పి రాజరెడ్డి ః థ్రీడి. రాజా ॥1 ఫ్రీ ఆంబటి ఎల్లయ్య |1 ల్రీలోక లింగారెడ్డి శ థ్రీ నోముల రాజరెడ్డి 11 ఖ్రీలోక చిన్నరాజన్న 1 థ్రీ చింతా బలరా, కమ్మ రపల్లీ,

ఫ్రీ కొడిళూల లత్ష్మీరొజం, సత్య్మక్కవల్లి థ్రీ ధనాలకోట సుదర్శన్‌, మెట్టుపల్టి ఫ్రీ మ్మరి ళంకర్‌, కోరుట్ల

థ్రీ గోప్‌డి హనుమంకు, మెట్టుపల్లి

థ్రీ ఎస్‌, ఎన్‌. గంగారాం, మెట్టుపల్లి థ్రీ ఎన్‌. భూమారెడ్డి, ముత్యంపేట తిరుమల (చేడర్భ, మెట్టుపల్లి

థ్రీ కోట బుచ్చిగంగాథర్‌, మెట్టుపల్లీ భ్రీ వోటాణారి చిన్నరాజన్న, కోరుట్ల

(శ్రీ తాడూరి దేశికులు, మోహన్‌రావుపేట

థ్రీ వీ షూళ్‌రాజు, కోరుట్ట

ఫ్రీ నై. నరసింహారెడ్డి, మెట్టుపల్టి

థీ తిడమల రొజగంగారాం, కోరుట్ట

థ్రీ పల్లీ తుక్కయ్య, సర్శంచ్‌, యూసుఫ్‌నగరో

టు

ఫ్రీ నూనె వెంకటనర్సయ్య, చిన్నమెట్టుపల్లి శ్రీ తాటికొండ భూమయ్య, మెట్టుపల్ది థీ ఎస్‌. చిన్నయ్య 19 డొ॥ రాకూరు రామచం[దం, కోరుట్ట థీ ఇ. ఎం. కొండయ్యనాయుడు, మెట్టుపల్లి ఫ్రీ తాడూరు నారాయణ, కోరుట్ట డా॥ దిలీప్‌రావు, కోరుట్ల ఫ్రీ సురభి భూమరావు, కోరుట్ల శ్రీ పోతని భూమయ్య,

గ8ి రూలు ఇచ్చినవారు థీ మ్యాూడం శంకర్‌, మెట్టుపల్లి

6] రూ॥లు ఇచ్చినవారు శ్రీ వేముల లింగారెడ్డి సర్‌పంచ్‌ గోధూర్‌ ఖీ ర్యాగల్స అంజయ్య, మెట్టుపల్లి వాసవి మెడికల్‌ హాల్‌ థ్రీ క్యాంరావు, వేములక్షుర్తి థ్రీ దేవతి గంగాధర్‌ ,, ఫ్రీ కనపర్తి పెద్ద భూమయ్య, వేములక్పుర్తి ఫ్రీ తూము జయకర్‌రావు, సత్యక్కపల్ది ఫ్రీ బొడిగె వెంకటి 1 ఫ్రీ ది, లింగం, ఫీనోరయణ ,;

ళీ

(శీ దురిశిట్రి గంగాధర్‌ 11

(శీ కోట పెద్ద పెంటావీ 11

[శీ తూము రాజేందర్‌ రావు 1

రాజు శిపమందిర్‌, మెట్టుపల్లి

(శ్రీ ఏలేటి రాజిరెడ్డి, మేడిపల్లి పడమర

(శీ కెడ్డు ముత్తన్న 1

[శీ మాలెపు రవిశంకర్‌ 11

(శ్రీ కోట సీలయ్య ॥)

(శీ ముంజె గంగారాం 11

శ్రీ పోడేటి లక్మిరాజంగౌడు ,,

టీ నేరెల రాజరెడ్డి $1

శ బొమ్మెల గంగారాం 19

(శీ మంతెన సాంబన్న 13

శ్రీ మిట్టపల్లి లింగారెడ్డి 1?

తీ నేరెల్ల లింగయ్య 19

శ్రీ పసునూరి గంగాధర్‌, సి.సి వి సి, మేడిపల్లి పడమర

(శీ కొత్తూరి రాజన్న, మేడిపల్లి పడమర

ణీ గథ్ధె (బ్రహ్మయ్య 11

(శీ (శ్రీరాం గంగారోం /

(శీ దేవతి గంగారాం 1

(శ బద్దం రాంరెడ్డి, మెట్టుపల్లి

(4 ఎస్‌, [పళుదాస్‌, వేములకుర్హి

ఖీ ఆడెపు అప్పన్న కోరుట్ల "

(గీ వాసాల నరేక్‌ క్‌ యం గం ఇ

ఖీ ఎక్కలదేవి సత్యం ఖు క

(శీ పోతుగంటి భూన నడు(ఉలి. అమే

మము

క పజలను థక8 హా

ఇ

ణీ బండి నర్సింగ్‌, గోధూర్‌ తీ దువ్వ నర్సయ్య, సిస్‌ బిసి. యూఫఘఫ్‌నగర్‌ డా॥ టిం కమలాధరస్వామి, కోరుట్ల (శ రేగుంట సాయన్న, కోరుట (శ్రీ మంచాల (శ్రీనివాస్‌, మెట్టునల్లి డా॥ కె. దేవేందర్‌. మెట్టుపల్లి

అ్రానాాాబట్టీకానాాాణాా.

న న మ . ప ప ఇ. న పం మ. గే పన్నా చట్ట యం ర్ట దే. . త 7 సట . న (౯ వ న. స . న | లే న. న్‌ తా యో |! తా. మా రయ టీ న్‌ (= ల్లో ప న న నా టి. ల్‌ ్‌ క్త టి చంం | స! గ్‌ మో జ “టు. న ఖీ. ల! స క పా మా లూ హంత కే. గీ ల్‌ ప | గ న్‌ ట్‌ శీ జే " పగల 4 / గట లో చ] | (పజలెరిగిన కళాకారుడు అమరజీవి సుద్దాల హనుమంతు. నాజీ నైజాం వ్యతిరేకోద్యమంలో పాల్గొని పాటను ఈటెగా 1పయోగెంచినాడు, బతికి ఊన గంత కాలం (పజల బాణీ లోనే

• __ తన రచనల్ని అందించిన ఆచ్చమైన [పజాకవి, స ఇ చ్చి |. సుద్దాల హనుమంతుగారి. పెద్దకొడుకు సుద్దాల ఆశోక్‌,
• తర్మడి రచనలలోని పదును పుణికి పుచ్చుకున్న వారసుడు, క ఎప్పుడో ముప్పై మూడేళ్ల (కితం ఆరంభించి వదలివేసిన . టాారాోాోాారాోా నాననా శక పె ! తట వ న్‌) విర తెలంగాణ" సాంఘీక యక్షగానాన్నె పూరించి తండి . ॥ | ల్‌ శ్‌ బుణం తీర్చుకొన్నాడు ఈ వర్ధమానకవి, “వయ్య (లా | , ల . వెలుగు ఠళా వేదిక