Telugu vajmaya vyasamulu vol 2 - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

(ై . క్‌ , పోతుకుచ్చి సుబ్రహ్మణ్బశాస్తి

థ్రీ ల నాద్మయిన్యానములు ద్వితీయసంపుటము రచయిత = వ్యాకరణవిద్యావ౦వీణ * * ఉభయభాషాప౦వీణ ”

• సాహిత్యాలజ్కార * * సహస్రావధాని ” పోతంకుచ్చి స్మబహ్మణ్యశాస్త్రి తె నాలి 1083

ఆలో దుందుభిఫాల్గునమానము సై _- చొశ్రే? వెల, రూ, 30-00 6 2606 అది (రై ఆ పోతుకుచ్చి సుబహ్మణ్యశాన్త్ర థ్రీథ్రీవివాసభవన్రీ నెం 2272 మోటువక ల్లివారివీథ కొత పేంట_ళెనాలి (ఉల ను లా ) ళా శీ ౦,1 శ వమ? కివాలఖం వివ నం జ సాక్షం దొబా అర్ద (సింటర్ను_కెన్సా, లా

.. పం. క... న! న వ్‌ దా. నం... న. న గ న ట్ట ర నాం న మ చు వ ను చున. న... వ ను న. న 2 ౫ న నర ల యన్‌ షస న స. న క. ప క్‌ త్రీ మహహరమహారాద్రాన్ర్య్వ మహా థ్‌ విద్వాన్‌ శ్వా కలానిధి వణ కవివీరసింహ, 4 గకలానిధి విద్యాభూవ

• శతావధాని, థీమదాంధ పురాణాది ద్యాభూ బ, శ్రీ పిక అరాణాది బహు్యగంధక ర లో ఈ అసుహాట్రి చిదంబరశా ఒ (99 గార్ర్ర ( కశ ఆ ప $6 పత్తి)

న... కృ తిసమర్ప్చణము (వష్ట్య స్తమంతో) ళా

1. కం మహిహరమహామహిపతి . ఇ మహితమవహాస్థానసుకవిమౌళికి రసవ . దృహుముఖకవితాలహరీ ( . విహితవధానాశుకావ్యవితతయళునకునొ. |] స్స 1 కం, తిరువానుకూరుధ్యాతీ క్ష్‌

• వరఐహు మాన్యపదత వరహెమకవీ | స వా! న! ని . శ్వరవీరసింహకజ్కణ . |] పరికృతదక్షి ణకరాబభాస్వంతునకునా. ( ఇ కం. ఆంటధమహామహిలానీ | రంగధపురాకృతపరంపరాఫలసంభూ స ం కాంధా9వనినిజజన్మున క్ష్‌ భాధా ధాన ళా కళా ళాధాా వాహక ధా క్‌

స లుయత్‌ చనన ర్ల పదు యలులులులులుడులియయరు రయ లుదురుయుయలులులులులుయుయేయ లు తుయలయ ల యలుయ లయుడు స . ం కం, కావ్యకలానిధివిరుదున గ కవ్యాజసరస్వతీదయాపాబ్లశ్రీ . 1 భవ్యున నైంబీజమహా . దివ్యాంజన విదితసకలదివ్యార్థునకున్‌, కం, రాజాధిరాజమకుటవి - ] రాజితమణిదీపరాజీరంజితపాదాం . | లోజున కపరనరస్వతి . కేజితదుష్కవిదివాంధఘృటణి తేజునకునా. . శే న్‌ ల్ల వ్‌ క కం, శ్రీమత్కోవిదమకుటము వ ణీమాన్య సభావిహారనిస్త ౦ దజయ్ల ం థ్రీమానితున్నక్తు నాత్మ |

• రామవివారికిం జీదందిరకవీందునకునొ. - కం, కృతి 1 0, క యిచ్చి కృతార్జుండ్ర నె కృతి నెతిని సన్ను( బోలుకృతి. యిలం గలం డే / కృత మిట్టి దనుచు న్ని క్ర 1 కృతి నెన్నంగ6 చిద్మభపున కేనియ( దరమే । న వ ఆ రధారాధా ధా ధాతు ధారా తారా తూ

. టా! ధు జర న. ప న. న ననా! 5 వ. ఇ నం. న మో ణు [క ర న? మ. ల లు మ టం తాసస చే చ నం థ్‌ ॥ స్ట”. న శల ( స. స "న ను న. న. య య మ. వ. ర స్ట ఇ న ఇ స్‌ మి? ర్‌ సగ [న సాం గం లం టం గ భష... న సే స క ణి కం. ౯ = న ర్‌ నశ ఒన్న శ్వ సాన ణ్‌ ॥ స ఎట స పో ం తురకు . జ ణి చి (1 హ్‌ ౭9 వో కా, (శిష్యప క్రై స్ట గాసి శవరమాణువు ( ఏయిత )

నేనూనాసార స్వతము

జననము,

మాగోత్రమ హరితగో త్రము, మాయింటి'పేరు పోతుకుచ్చివార్డు మాతల్లి _ పేంకటిసుబ్బమాంబ. మాతం్యడి వేంకటప్పార్యుండు. మాపేద

రి! 'మేనమామ శతావధాని పిసుపాటి చిదంబరళాస్త్రి నాపేరు స్కుబహణ ఖతి. ట్రీ

నాజన్మ స్థలము మునిపుర మనందగు మూలుపూరు నాజన్మదినము [ పమాథి వత్సర మార్గశీర్ష ళుక్ష పూర్ణిమా స్టిరవాసరము (18-12-1812) నా సర్వస్వము సారస్వతోపాసన విద్యా భ్యాసము £్‌

మూండవయే(టం బితృనియోగము నాకు దాపరించినది అప్పటి నుండి నన్ను€ బెంచి పెద్దచేసినవా€డు మాపెదమేనమామ నేను మా మేనమామలకడనే కావ్యనాటకాలంకార్యగంధములు చదివితిని. వీరి యొద్దనే కవితావై దుష్యము, ఆవధానకరణకౌళశలము నేను నేర్చితిని.

ఇప్పటికి నాకు బదునాజేండు నిండినవి. కాశీపండితులు,

ళం వ్యాకరణాచార్యులు నగు (బ శ్రీ కందుకూరి కృష్ణశాస్త గారియొద్ద సిద్ధాంత కౌముది తద్ధితాంతము చదివి, పీఠికొపురసంస్టాన (వ్యాకరణ) _ విద్వాంసు లగు (ది, శ్రీ. చేదుల సూర్యనారాయణకావ్రిగారికడ (కౌముది పూరి చేసితిని. ఆతరువాత _ వై యాకరణసార్వభౌములు, (నెల్లూరు) వేదసంస్కృత క్‌ ఉం

2 శలాశాలాకులపతులు - ది. శ్రీ? గాజులపల్సి హనుమచ్చాస్తి గారిచంత వ్యాకరణమామహాభాష్య మధ్యయనించితిని. పీరు నా కాచార్య దేవులు, నాకువిజ్ఞానభిక్ష పెట్టినగురువు లింకను బలువు రున్నారు వారు నాకు (వాతస్మరణీయులు. అవధాన పచారము ? న్నాపాయ మిప్పు డిర్వదివత్సరనులకు చై బడినది. అవధాన (పచార మారంభించితిని మొట్టమొదటియవధానము నాజన్మభూమి యగు మూలుపూర్ముగామముననే జరగినది అందు విజయలక్ష్మి స్వర్ణపతకముతో న న్నళంకరించినది ఇంకను గొన్ని స్థలములలో మథతికొన్ని యనధాన ములు జరగినవి. అష్టావధానశతాపదాన్నపచార మింతటితో ముగించితిని. చిదంబరకపీయ్యదుల యస్మ్కుగహమున.. మేధాశక్ని ప్రధానము గాం గల సహ్మసావధానము నేను నేర్చితిని 'నేర్చినదే తడవు గా 'నేతత్ప౦చారము నకు దొరణొంటిని, ఖోనసీమయందలియిరుసుమండ్య గా మములోంగామేఖ్వర్‌ పారశాలయందు ద. థ్రీ. కాశీభట్ల (బహ్మయశాస్త్రిగారి యధ్యక్షతను చిపవధమము గా (విద్వద్వర్యులసమక్షమున) నాసహ్మసావధానము జరగినది. మళికొన్నిచోల్ల జయ్మపదము గా మజికొన్ని సభలు గూడ నిశ్లే జరగినవి, ఉత్సాహ మధిక మైనది. చెన్నషత్తనము (మృదాస్తు చేరితిని. శ్రీ బులుసు సొందిమూర్శి “స్పీకరు. గా నున్నదినము లవి. నా(డు శ్రీ కూర్మా వెంకటరెడ్డినాయండు “గవర్నరు. వారియాధ్యక్ష్యమున నానహ్మ్యపావధాన్మపదర్శన _మాం్యధసభలో, (దిమాథినామసంపత్సర

కె

సంవత్సరాదినాండు జరగినది. శ్రీ వేపారావేశమ వంతులు, పిరాప్తరిము మవోరాజులవారు, బులుసు సొంబమూర్సి గారు, చంటు సుబ్బావధానిగారు._ ము న్నగు పెదపెద్దలతో నిండిన పేరోలగ మది,. సదిహుమానము గా వా రందఅమెప్పు అంది వారి నందణ నాశ్చర్యచకితులం జేసినది నాంటి నాయవధానము. దీనితోం బెద్దవారిపరిచయ మేర్చడి మృ్మదపురిలో నేను జిరస్టాయి నైతిని ఆవధానరంగ మింతటితో6 బరిసమాప్త మైనది. వరిశోధన వ

నా కిప్పు డిరువదియై దేండులు.(భాష్రావరిళోధనముపై మక్కువ పెరింగినది.. ఆరంగ మింక నారంభ మైనది, అందులకు సిద్దపడిననాకు( గొందలు పెద్దలతో వివాదములు కతప్పినవి కావు అందు పధాను లిద్దజు. (బిహ్మ శ్రీ వజ్ఞృల చినసీతారామస్వామిళా స్రిగా రొకరు, శ్రీ గిడుగు రామమూర్తి పంతులుగారు వమతొకరు మజికొందణతో మటిగాన్ని వివాదములు గూడ తటస్టించినవి విజయశ్రీకటాక్షములు మావ కకే ఉపసరించినవి, వీని సన్నిటి స్నీగంధసంపుటములే తెలియంజెప్పును గాన వేలుగా నేను వానినిగూల్చి యిచట ముచ్చటింపను. ్రీనాథాది మహాకవుల కాశీఖండాదులగుజించి జరపిన పరిశోధనలుగూడం గొన్ని యీ సమయముననే బయలు వెడలినవి. “నన్నయ యడుగుజాడలలోని తిక్కన, పోతనామాత్యుని యాలంకారికవై భవము _ము న్నగువానికిం గూడ గొన్నిటికి మార్గ మేర్చడిన దీతరుణముననే ;: ఈ విమర్శరంగ మిట్లు సాగినది.

శీ సగంథర చన ;

“వాటిక్షాన్లం కనిత్వ'మ్మని యఖిజ్ఞు లందురు, అందులకే నాకల చక నాటకమలవంకకు మరలిసది.. ఇందుల వైన పప్తావన యనునట్లు చిన్నినాటక మొకటే “్యాగజీవాయను పేర భారతివ త్ర్పకనుండి వెలువడినది, కులశేథరాక్య్వారులు... శేరలదేశమహారాబులు గా నున్నష్ముడు వ్యంగ్య పధాసమలు. గా శెండు నాటకములు (1. తపతీసంవరణమ్ము శి సుభ్నదొ రనంజయము..._.అనువానిన వ్రాసిరి. భమషాధ్యము లై నమ గా దనక యవి వాలే నసూదితము లైనవి. శెరువోళ భాసనాటకొం్యధ్రీకరణమును గాడ నేను జరపితిని. భానవాణి. చాల గంఫీర మైనది... అందులే వాయనువాదము,

నలవదికిం జేరిన దివ్పుడు నాపయస్సు. ఆకాళహాణవసంగము వలన (గంగాషేన్సి మధురానిజయముతో భరిచద. మేర్వగినది వాకు ఆకొన్యపారన్యము న న్నాళర్షించినది. కావ్యకలాహొందర్థముతోపాటు చరితను మేలగించుకొని మహో జ్జ్యలము గా సాగినమహాకావ్య యిది. శక్ళగంధము ననువదించుటయేకాకి సం సుతాం ధముజయందు నుహోన్న కము అగు మహావ్యాఖ్యల(గూడ ఫీనిక్ర నేన్నువాస్‌ (పకటించితిని, శ్రీకంచి కామకోటి. పీఠాధివతులు శ్రీ చంిదశేఐరసరన్వతీస్వామివారు నా చెండు వ్యాఖ్యలు విని న న్నాశేర్వదించికి సపారితోషికముగ. ఇదిగాక సంస్కృత వ్యాఖ్య యొనర్పుడు. వారసిన. కఫిలపూరణమును ఏవి యాశీస్పుంక్రో నను వీ రమ్మగమ్‌ంచిరి “బండార్కరురినర్పిఇసన్ట్యూటు “వారు గూడ నా శిథీరిపూరణ మును వళంసించిరి, ఎన్నో చరి తాంథములు గొం

వ్‌ (గొ త్తగా “నామాట” అనుపేర నే నిందు వెలయించితిని. చర్మితపరిచయము గూడ నాలేఖిని కలవడిన దిప్పుడు. ఏతద్గ్రుంధవ్యాఖ్యారచనకు(గా నాంయ్యధ (పభుత్వసమ్మానముగూడ నాకు జరగినది -_ (17-8-69. ఇది గాక, యిటీవల నేను బ హుచర్మిత్యగంధపరిశీలనముతో “హర్షచరిత”మ ల్లాకయాఖ్యాయిక గా గంగా దేవిజీవితచర్శితనోగంగా దేవి' యనువేర వెలువరించితిని ఇందు మాధవాచార్య సర్వజ్ఞమాధపుల స్వరూప స్వభావములు, వేదభాష్యములు _వానిరచన కగు వారివారి _పయత్నములు, (కియా క్యాచార్యులు విజయనగరముతోడి వారిసంబింధ బొంధవ్యములు (ద్వితీ యుహరిహరు. డనునామాంతరము గల పీరకంపరాయలే విజయాపులీ చక్రవర్తి యై (విజయాపురీసా మాజ్య్ర) పరిపాలన సాగించుట- ము న్నగు నపూర్వాంశము లెన్నో యిందు విశదపణపంబడినవి. ఇప్పటికి నా 'కేంబదివత్సరములు నిండినవి (శెనాల్సి సంస్కృత కలాళాలయం దాచార్యపషద మధిప్పించి శిష్యులకు బార్మపవచనము జరప్ప చున్నవేళశ యిది ఇదేసమయమున భ్రీశై లదేవస్టానమువారు (శ్రేశై లమునకు స్థలపురాణము వాయ నన్ను నియమించిరి. నలుమూలలు దిరిగి తిరిగి (గంథాలయముల నెల్ల నన్వేషించి యెట్లో (స్తాందమునందల్సి సనతుమార ల న! చడ "లా సంహితలోని [శె లఖండమును సంపాదించితిని. దిని ననువదించి (భమరాంబాసమేత శ మన్మ లికారునమవా దేవునకు. గృతి యిచ్చితిని ౧ టి ల

(64 ఆధ్యాయములతోడి పురాణానువాద మిది). శాసనాగిపరిశోధనమున బహువిషయములం జర్చించుచు నూటయేంబదిపుటలపీరిక గూడ దీనికి నే నమర్ఫీతిని చార్మితికము గా శ్రీశైలము నేంటిదిగాక చాలకాలమునాఃటిది

ననే (బి. సి. లోనిద్సి అనుటను దిహు(_ప్రమాణములతో నిర్ణయించితిని ఇందలి చం్మదగుప్త( డే చం్యదగుస్త ండో నిరూపించి యేతత్కాలమునుబట్లికూడ దీనికాల మిదే యని నిశ్చృయింప నగు నంటిని. ఈస్ట్థలపురాణము ,శీశ్రైల చేవస్టానమువారి స్వామ్యమునకు( జెండిన దె. పునర్ము,_దణాభాగ్యమును

గూడ నందికొనిన దచిరకాలముననే. ఇప్పుడు నొ కణువది వత్సరములు (శ్రీనాధుని కాశీఖండమునకు వ్యాఖ్య (ఛాయవలయు నని యేనాండో సంకల్పించితిని ఆ _ప్రమిత్త్రల యఖభిలాష మిందులకు ముఖ్యకారణము పారపరిశోధనాదులు జరిపే దీనిని6 జక్క-6గా6 బరిష్కరించితిని, వ్యాఖ్య నొారంభించితిని, మాట జవదాంటం౮ాని కొందలు (పియమిత్తుంలప్రేరణమున సోమనయు త్తరహరపంళ టీకా రచనకుంగూడ నేనుదల యొగ్గక తప్పినది గాదు. యథాశక్తి నెట్లో యీరెండును సాగించు చుండునెడ6 గొన్నితిలు/,గుపదముల కర్ణనిర్ణయ మొనర్భుపట్టులందు “ఆంధభాషార్హవము"ను బరిశీలింపవలసి వచ్చినది వరిశీలింతునుగదా ।; పొరపరిశోధనముతో పొటు విపుల మగు నొవ్యాఖ్యను దా నపేక్షించు చున్నా ననిన దిది, తప్పినది గా దింక నిందులక(౬ బూను కొనకంఐ దేం డ్రహర్శ్నిశము విధివిరామము లేజు6గని సారస్వతవ్యవసాయ ము నే నిందులకు జరపవలసివచ్చినది, జరపితిని అప్పటి కిది యొకదారికి వచ్చినది. విపుఠ మగువ్యాఖ్యతో, సమ్మగ మగు పదసూచికతో “అచ్చ తెలుంగుకోశ. మనుపేర మూండు సంపుటనులు గా దీనిని నేను వెలువ రించితిని. నావ్యాఖ్యయందు( బారపరిశోధనార్థని రయనులతోపాటు, సూర్యరాయనిఘంటుపు ... శబ్దరత్నాకరము _. ము న్నగు కోళశములగుణదోష పరామర్శము, 'దెలు/గు (పబంధవ్యాఖ్యాతల వ్యాఖ్యాచర్చలు, వాని

7 (వమాదములు నొయాపట్తులందు స్ట్వపమాణము గా విశదపణప!బడినవి. న! మజియెన్నో భాషారహస్యములు విప్పి చెవృందడినవి. ఆవళ్యకము లగు సందర్భములలో సంస్కృృతాం_ధనిఘంటువుల _ నెన్నిటినో _పదర్శించి నిఘంటుసర్వ వ్వము( గా దీనిని వెలయించితిని.ఇదిగాక శద్దిరత్నాకరమ ట్లకా రాది్మకమమున *“ఆం[ధపదకోళ” మనుపేరితో నీయాంధభాషార్లవనమున చే కే

కొకపదకోళశమునుగూడ వాసి | పకటించితిని నిఘంటునిర్మాణమునంగూడ నిట్లు సిదహ స్త మెనది నాకలము. ఏతన్నిఘంటురా జోదళణమున ఛ్‌ బ్‌ అల్‌ కుల ది మాత్య్తాణము గొంత తీరిన దనుసంతృ పి నా కేర్చడినది. ముప్పదిరెండు సంవత్సరము. లవిశాంతము గా నాతో నంటిపెట్టికొని యున్న శైష్యో పాధ్యాయిక గూడ దీనితోపాటు పరిసమా వ మైనది

నాప్రాయ మిప్పుడు డెబ్బదికి. జేరినది ఆరంభించిన హరివంశ కౌశికొఖండ వ్యాఖ్య ల సూర్యంపశ్య లై మధ్యేమార్గ్షమున

పస్‌ నషి. నిలిచినవి. గృశేయాంసి బహువిఘ్నాసీ*. దై వసంకల్ప మెట్టిదో తెలియదు, వయఃపభావము గొంత నాపై ౬ (బసరించు చున్న దిప్పుడిప్పుడే. ఐనను నాసారస్వతారాధన 'కెట్టియాటంకము. గలుగ కుండం జూచు మాపూాదేవి టి అధి టి సన్ను సిద్దసంకల్చుని. జేయు నవియే దృఢథము గా నేను విశ్వసించి యున్నాను. ఆ మహాదేవి కవె నా పణొమాంజలికుసుమమాలికలు, స్వ స్త

విజ్ఞప్తి పూర్వజనుస్సంస్కారాత్మిక యగుశక్తి కవిత్వవీజము. అది వ్యుత్సత్సిచే సంస్కృత యగునాండు మహాకవిత నన్ముగహించును. శక్తి వ్యుత్పత్తులతో( గూడినవారే మహాకవులు, ఏరికావ్యములే మహా కాష్యములు. పీరు లోకమునకు జీవాతుపులు. ఇట్టివారే కాళిదాసాదులు, పరిశీలించిన వీరిసంఖ్య కవిలోకమున (వేళ్ళప్టై లెక్కింపల దగినదిగానే కానవచ్చును. మహాకవి కాం గోరువాండు మునుముం దలవనఅచుకొనవలసినది వ్యత్పత్సి. భక్తి సహజము. ఆది (పయత్నలభ్యము గాదు వ్యుతృత్తి కావ్యశాసాంద్య వేశ్షణాసముపలభ్యము. ఇందులకు శద్దార్థవిజ్రానము నాంతరీ యక్షము సాధుశబ్దిమే శబ్దిము దోషభూయిష్టము గానియర్థిమే యర్థము శద్దిము సాధువు కానినాండును, నర్థము దోష్మగన్న మగునాండును రస భంజకము లగును. రసభంగము వాటిల కుండ. గావ్యమును నిర్వహించి విశ్వ్యశేయమును. జేకూర్చుట కవులకు విహితవిధి “విశ్వ శేయః కావ్యం, త దదోషా పరికృతొ చవాగర్జొౌః సావా గ్యా రసవృత్సి, స్పాధ్యో హీ రసో యథాయథం కవిభిః' అనినాండు వాగనుశాసను(డు (చూ. ఆం చిం | ఇందులకే శబ్దారములను దివితమూర్తు లగుపొర్వతీపర మేళ్వరుల( గా నిర్వచించినారు. మన పెద్దలు“ళబ్దికా స్త మశ్రేషం తు, ధత్తే శర్వస్య

ట్ర వల్లభా 1 అర్హస్వరూప మఖిలం, ధత్తే ముగ్గేనుశేఖరః? అనినది వాయు రం ళా అతి దది

సంహిక. ఈవ్యుత్ప త్రినిం గావ్యసష్టలకు సమకూర్చి యిచ్చుటకే గంళ రూవమును దాల్చినవి నాయీవా స్థీసములు,

వ్యుత్ప త్తి కగు విశేషవిజ్ఞానమే యేతద్ద్రంథ్మ పతిపాద్యము. ఏతజిజ్రాసువులే యా(గంధపరనమున కధికొరులు, కొవ్యళాసాొదివిజానము

ద్‌ అటి మ్‌ నలవోక గా సారస్వత్యపియులకు. గరతలామలక 'మొనర్చుటయే యీ (గంధమున కగు _వధాన్నపయోజనము వారివారితోడినివాదము లించులకు నిమిత్తమా_తములు. “*వాజ్బ్యయవ్యాసనుీ అనునది పీని కన్వరనామము. అటో న!

ఛందోవ్యాకరణములు, పారపరిశోధనములు, భాషాస్వరూపస్వభాపములు, 'వేదశాస్రపురాణములు, కమ్మిపయోగసాధుత్వాసాధుత్వములు, ప్మాతచిిత జాదిసత్కాన్యగోష్టులు, ఇవిగాక మజియె న్నెన్నో యిందు పరామృష్టము లైనవి, ఇందు సాగినకూలముద్రుజము అగు చర్చలన్నియు. జాలనట కుభయభాషాసంబంధులు

ఈవ్యాసములు రెండుసంపుటములు గా విభజింవందిడినవి, ఇందు మొదటిసంపుటము._వజ్ఞలవారి “చింకామణివిషయపరిశోధనమును, దదను బంధమును, వారి “వ్యాకరణసంహితానర్వస్వము”ను బరిశోధించుచు సాగి యపూర్వము అగు సనేకాంశములతో6 గావ్యసొమ గికిం గల్బతరు వైనది,

క్ష0

ఇ4క రెండవసంపుటము__. నన్నయ తిక్కన శ్రీనా ధాదుల సాహితీవిశేషములతో పొటు భారత రామాయణాదులలోని పా్యతవిశేషముల కగు సామ్యవై షమ్యములు _ ము న్నగువానిని యధోచితము గాం జర్భించి విజ్ఞానసర్వస్వ పేటిక గా వెలసినది. విశేషాంశముల6గూర్చి _పస్తావనల తోడియీసంపుటిములే తెలియణంజెప్పునుగాన,వాని కందుల కవకాశ మొసంగు చున్నాను, చదువరులు వానిని సమ్మగముల గా౬ జదివి నాపడినపరి_శమము సఫల మొసర్తురుగాక 1

కృతజ్ఞతానివేదనము జా మ క గంధ(వకటనమునకు “ఆంధ్మపవదేళ్‌ సొహిత్యఎకొడమి” అరికసాహాయ్య మొనర్చి నాకు. దోడ్పుడినది. ఈ సంస్థ కగు నధ్యత్తులు, |! ఉపాధ్యక్షులు, కార్యదర్శులు, సభ్యులు, గుణజు లగు సాహితీ రసికు ళా లగుటయే యిందులకు6 గారణము. వా రందతకు హృదయపూర్వక నా కృతజ్ఞతా ఖినందనములు. ఈ సంస యిసపే రచయితలకు సహాయపడుచు మొ థి న! దినదినా థినృద్దితో6 గలకాలము వరిలు€ంగాక 1 అ వ! మజియొకమౌట । ఇందు వారివారి వాదములు సంస్కృృళాంర ములలో నాచే బహుపర్మిశమ మొనరింపంజేసి నా విజ్ఞానమును వెంచి పెద్ద చేసి మహ్వ్మాగంధరచనల కెన్నిటికో నాకుల జేదోడువాదోడు లైనవి. వారి కిందులకు నాకృతజ్ఞశాఖినందనములు, ఇంకొకమాట! సమ్మగ మగు శాస్త్రజ్ఞానము, గాఢ మగు సాహతీపరిజ్ఞానము లేక యేతద్గ్యంథవిషయపరామర్శములు సాధ్యములు గావ. అందులకు. దగిన శక్రిసానర్ధ్యములు నాకుం (చిసాదించిన నా గురుదేవులకు బరళ్ళతన మోవాకములు.

12 మటియింకొకమాట :; దీని కంతకు నన్ను నిమిత్తమా్యతునిం గా నిట్లు నిలంబెట్టి నా సాహితీయ్యాత నంతను దానె యపారకృపతో సాగించుచున్న నాపరాదేవత కివె నాపరస్సహ్మ్యస _ సాష్టాంగ (ప్రణామములు. సూచన 2. కాలము చాల. విలువ గలది. క్షణమేని వ్యర్థము గాం బోకొర్చుట సారస్వశారాధకులకుం గాని పని, అందులకే విషయము సరీగా. దెలియక యేదో వారియు విమర్శాభాసము. లకు నే నుత్తరవాదిని. గాను. (ప్రత్యుత్రరింపం దగిన యానళ్యకత యేదేని యన్న గా దనను, ఇంతకును నావిన్నవించునది (పతివచనము లేనంతమాాతమున నవి యన్నియు. నాచే నంగికృతము లైన పని భావింపవల దనియే :

ప్రస్తావన

ఇది రెండవసంపుటము. “నన్నయ పయోగచర్చాపరామర్శ మిందు మొదటిది. పలువురు విమర్శకులవివాదముల! బరిష్క- రించుచుం దలస్పర్శ్గము గా బహువిషయములం జర్చించి శాస్త్రీయ మగురీతిని నాని నన్నిటిని సమన్వయపజచి వాని కొకసిద్దాంత మేర్చణచిస దిది.

ఇక రెండవది “భారతము ఆఖండయతి?. ఇది గిడుగువారి యన్యాయ్య మగు పండితదూషణమును దిరామర్శించుచు, థ్రీ పంతులవారి దోషముల నెత్తిచూపి (వాత పతులబిహుముఖపరిశోధసముతో వఏీరిసింహ గర్జలకు బండితులయెడ నేమ్మాత మవకాళము లే దని నిరూపించినది. మూండవది *రాయవబారులు _ రాయదారములు. ఇది సంజయసందేశహనుము త్సం దేశాడులతులనాత్మకపరిశీలనముతో నాయాసందేశహరుల దౌత్యభేద ముల నిర్ణయించుచు వారివారివిశిష్ణతను జాటి చెప్పినది. నాల్గవది “ఉత్తర గో(గహణము_ తిక్కని.. ఇది తిక్కనవ్యంగ్యమర్యాద యెట్టిదో వచించి యాతనియాంటధీకరణములోని యందచందములల గొంత తెలియం జేసినది షపధానము గా.

ఐదవది *కొళిదాసు . పాతచ్ని కణకౌశలము కావ్యకలలోం బ్యాతచ్చితణము చాలం _బధాన మైనది. అందు కివికులతిలకుండు చూపిన చళురత యెంతటిదో యొకింత విప్పి చెప్పి తెలుగువారి కేతత్పరిచితిని6 గలిగింప దిజ్మాాతము గా యత్నించిన దిది. ఆణవది *శ్రీనాధుండు _

శ

కొన్ని_పయోగములు.” ఇది కాశీఖండముసు బరిశోధించునప్పుడు నాకు, గానవచ్చిన (వా్రంత్యపళుల్ప సాధుపారములం గొన్నిటిం జూపి, స్యుపసిద్ధ విమక్శకులుగూడ సరిగా వీనిని గ్రహింప లేక కవిసార్వభామున్నిపతిష్ట నెంతగా దిగజాజం జేసిరో యొకింత లోకమునకు. దెలిపి, నావాయు (ఫ్రీనాథుని కాశీఖండవ్యాఖ్యకు6 (బిస్తావన సలిపిన దిది.

ఇందు *పణీనాపత్యో క్తశౌ స్త్రంబునన్‌” అనుదానికి మాటుగా “ఫణినామృత్యు క్తశాస్తంబునన్‌” అని యున్నపార మే యిచ్చటి కన్నివిధ ముల దగిన దని సృపమాణము గా నేను నిర్ణయించిన యేతత్చారమును స్వీకరించి విద్వద్వర్య్యు లగుపెద్దలు గొందలు "పేదపెద్దలచే మెప్పు లంది కొనినారు. సాపాత్య వేత్తల మనుఃను చరితకారులు మజికొందయి “దేహరము” కడ నానిరూపించిన వ్యుత్సత్యాదుల సం్యగహీించి తమవిగానే పకటించుకొనినాడు. ఇక నీవ్యాస్మపాళస్యమును వేలుగా నేను వచింప నక్కణ లేదు.

ఎన్నినాళ్ల నుండియో వీని నన్నిటిని గంథరూపమున వెలువరించి సహృదయులగు విద్వద్వరుల దున్నన లందుకొనవలయు నని యువ్విహ్హరు చుకటిని. అది యీనాంటికింగాని నెలవేటీనది కాదు. ఎప్పటి కేది జరగ వలయునో యప్పటి కది జరగు చుండును. ననతహతహలు కార్యసాధక ములు గావు. వీని నిట్లు (గంథములంగా. (బకటించుట కార్టికసాహాయ్య మొనర్చి తోడ్చడిన “అం్యధ్యప్రదేశ్‌ సాహిత్యఎకాడమి” వారు నాకు మఖజవరానివారు. ఇందులకై వారికి మరల నాయభినందనములు.

థ్రీ వాబ్మయవ్యాసములు లై రెండవభాగము విషయసూచిక

1. నన్నయ వయోగచర్చాపరామర్శము క్‌ 71 2, భారతము..అఖండయతి 81.107 $ రాయబారులు_.రాయబారనులు 100.110
2. ఉత్తరగో_గహణము_తిక్కన 121185 ర్‌ం కాళిదాసు...పాకచిత్రణకౌాళలము 187-146
3. _భ్రీనాధుండు_కొన్ని యోగములు 14101 కడవ

థ్రే జల్‌ వాజ్బయ వ్యాస ములు (ల వ్య ద్రన్య్య్య్య్యాననా.ఓ నన్నయ ప్రయోగచర్చాపరామర్శము

వెపులశబ్దకాసనుండు, సంహితొభ్యాసుండు, 1బహ్మాజ్ఞోది నానొప్పరొణ పెడ్టాననికతుండు, సద్విసుశోనదాతచరితుండు, .లోకజ్ఞాందు,.. ఉభయభాషా కావ్యరచనావ్లిళోభికు:దు, నత్ప్రతిభాలియోగ్యుదు,_ నిత్యసత్యవచను డు, చుత్యమరాధిపొచార్యు,డు నన్నయ, ఈత డింయల కనుగుణము గా గొన్ని విశేష్యపయోొగ్గములు సంతరించినాండు.

నేడు కొండణ వీనిని సరిగా గమునింపక్క శ్రమాదము. లని 'సవరింప గచంగు చున్నారు. కొండ అన్నఛావ్యాఖ్యానము తొనంఎ చున్నారు. కొందజు పాఠాంతరము లసుపేర నేలేఖక(ప్రమాడములనో 'యాతనిరచనలయందు. జొనుప్ప చున్నారు. (చూ, 10% నవంబరు, 1041 చూర్చి, 19001 డిసెంబరు 1042 ఫి_జవరి భారతి పథికలుఎ

ఇందు 'మొదటిఖావ లో ఉమ్మాన్మజ్ఞలవారి “తెలటుగుమెజలుంులు' అకు

వ్యాసముతో నీచర్న యారంభ మైనది. తరువాత “మార్చి” భారతలో "ధనంజయ సనరుకరమ్ము' అనుశీర్షకముతో రెండువ్యాసములు (ప్రకటింప బడినవి. అనంవరము “డీ నెంబరు" భారతిలో "ధనంజయ ప్రవరకర మ్మ"

లై వాజ్య్బయవ్యాస ములు అనుపేర మటియొకవ్యాసము (ప్రకటింపంబడినది. ఇందు మొదటివ్యాసము “రాళ్ల పల్లి అనంతకృష్ణశర్మగారు" ాసినది. తరువాతి రెండువ్యాసములు థ్రీ దీపాలపిచ్చయ్యశాస్తి గారు, ధూళిపాళ శ్రీరామమ్వూ్తిగారు (ాసినవి.తరుజాతి వ్యాసము శశ్రీఅనంతకృష్ణశర్మగారిది. తరువాతి రెండును థ్రీ-దీ. పి. కా. ధూ. థ్రీ- రా. వారివి. ఇవి యన్నియు నీచర్చాపరామర్శమునకు విషయ ములు, వీనిమూలమున గొన్నినాళ్ల కు విద్వన్మహాకవులు, లోకళాస్త కూ లంకషవిజ్ఞానసంపన్నులు నగు నన్నపార్యాదులవిశిష్టరచనలు నంచి పోవు నేమో; యనుభయ మావరించి యీ వ్యాసరచనకు నన్ను. (శ్రేరేంచినది. ఏహవాదృశ్యసయోగపరామర్శమునకు. గూలంకష మగువ్యాకరణళా ప్రపరిశ్షాన మావళ్యకము, వేదళాస్త్రపురాణాదివిజ్ఞాన మవ్యానళ్యకము. నన్నయయే తన కావ్యము నర్హముచేసికొనుటకు. గావలసినసాధనసంప త్తి యెట్టిదో: భారతా వశారికలోని *తనకులభ్రాహ్మణు' (భార. ఆది. ప. 1 ఆ.8సప) అను పద్యమున వివరించియున్నాండు. ఇంతకును నేను మనవిచేయునది వారి లచనణ చాల గంభీరములు. వాని నర్చము చేసికొనుటకు దగుకాగరూకత యావశ్ళక మునియే ః నా కర్తవ్యమున కి6క నుష్యక్రమించు చున్నాసు. *యమనాధు(డుు యనురాజు, నరుణీంగద్రుండు, విదురరాజు' :___ వె ప్రయోగములు నన్నయవి. విమర్శకుల కిందు వివిదము లేర్చడినవి= క్రమముగా వీనినిగుజింఛి చర్చించెదను.

సన్నయ(ట్రయోగచర్చాపరామర్శము శి

• యమనాధుండు, యనరాజు పరుయతుతుతునుతుతునుతుగునుతుతపవాంతుతుతునతులు

ఇట శ్రీ రాళ్టసన్లీ అనంతకృష్ణళర్మగారు "యమ ఇతి రాజా (యము డను రాజు అని విిగహ్యప్రదర్శన 'మొనద్సం దగిన “సంభావనా పూర్యసదకర్మథారయ మిడి యవి నుగివిరి*

• ఇచ్చ శ్రీ అనంతకృష్ణళర్మగాడ (వ్రాసిన వాణక లివి- "విష్ణనాథుండు, శివసాథుండు" ఇట్టి (ప్రయోగము లుండపృ 'ఉత్తరదేశము చా ర్రైనకొందతిసంజ్ఞలందు తస్ప, అదియును “నాత' యోగిసం్యవ్రదాయము కారము వచ్చి నితిచినసంజ్ఞైాపదము. గొవచ్చును. పె నన్నయగారి “యమ నాథిపద ముట్టిది. ఇందలి*నాథిపదము యతిస్థానమున కక్కుర్తిగా పడిన యుపషాసీనప్రయోగము కొంగలదు.*ఇందసాథుండు, ఆగ్నినాథుండు, లీష్మ నాథుండు, నకలనాథుండు' = అన్నట్లు నన్నయగారును తరువాతివారును ఛారాళముగా వాడుకొనియుండిశేని శ్రీరామమూర్తిగాశినలె నేను. నిట్టి ప్రయోగము “సంస్కృతథాషలో బీహుసపహాజ మైనవిషయము (81)"అని యూకకుందుసు, అట్లు లేదుగనుక పై 'యమనాళిప్రయోగము నర్యప్రదాయ సిద్దము గూ దనక తప్పదు, 2. 2, [119 పద్యమందలియమరొజపదమును ఇట్రిదే: ఇంచుమించుగా *విదురరాజివలె యము డను రాజు అని విగ హొంసవలినేకొని సంజ్ఞాదాచకముమీ(దిశేష్టవాచకము గా (గ్రహించుట సరి కాదు 'యమనోధిపదముగూడ నిళ్లు విడందీయరాదాశ రాదు, నాధపదము వత రాజపదము సోపేక్షము కాదు. అకండు *రొజి అనవచ్చునుగాని అకఃడు 'నాథుండు" అనియూంళండలేము. ఎవరికి నాథుఃండు? అన్నుపళ్న వెంఖకే యుద్చున్హ మగును, స్రూలనుగా వజ నాథ పదములు రెండికిని

వాజ్ఞ యచ్యాసము. థ్రీ దీపాల పిచ్చయ్యుశా_స్త్రిగారు యముండు రాజు కానందున. వైవిధమున సమాసము కుదుర దని యిచ్చటి “రాజన్‌” శబ్దము (శేష్షార్తక మనుచు ఏశేషశో త్రరపదకక్మథావయ మిది యనునట్లు (వాసిరి. శ్రీ ధూళి పౌళడారు శ్రీ దిపాలవారినావమునే బలపజవికి ఫ్రీ శర్మగారు పెఠీని సమాన మనినను నర్ధమును నరిగా వవింపం జాలకపోయిరి. “రాజన్‌ శద్రిము (శేష్షార్థక మను (శీ దీపాలవా వైనను నందులకు. దగిన పమూణ మును జూపండాలకయే వివాదపడిరి ఇంక నిఘందువులన్ననో,స్త వాతి శేష న అర్హ మొకపేయెనను వానియపయోగమందలిభేదము సం్యపదాయసిద్ధము ాధల్‌0! డిసెం, భారతి 49పవు ) తశ నిట్‌ థీ గీపొలవారి వాదసొరాంళ మిది = ీయమరాజు అనుచ్యోట్లపైతము యముడు రాజు కాండుగనుక “రాజన్‌” శబ్దము (శేష్టార్హ కోమే 1 *వేద్యాదిరాజు, వేదాదినాధుండు” __ అను రామకృష్ణుని (ప్రయో గముల్నం్దిదుసై తమ్ము “రాజి, *నారి శబ్దములు (శేష్టార్థకములేకాని యన్య ములు,కౌవు (చూ. భారతి. 1882 ఫిబ్రవరి, పుట___€9). (ఇట శ్రీ ధూళిపాళ శ్రీరామమూ ర్తిగారి వాదసారాంశ మిది౧ సంక్షా శాచకములపై (కేషారకమును జేర్చి పయోగించుట కలదు. ఉదా _ఎనన్నయ రూ య ౧. _ ధట్తు, నారాయణభట్టు రామభ్యదు(డు, రామచం్యదుండు-మొ. విదూరి వేవ్యాద్రినా ధుండు; వేదాదిస్వామి, _వేదాదిశౌలి (రామకృష్ణకవి. భక్షేం (దాదిశబ్దములు (శేష్టతావాచకము లని గణరత్నమహోదధి. 'జనానందన కీర్తి మైనయమనాధ తనూజున కిష్టమిమ్త9. డై' (భారునభా,స, ఒ111) “వరుణేం(దుదేవియపోనిదాని (భార, ఆదిస.,8. 140.

నన్నయ్యప్రయోగచర్చావరామర్శము క్‌ దునువర్దమునే పదర్శించినవి (చూ. సూ.ని, “రాజన్‌' శబ్దమృు. “రత్నం శేషే మడా వస్‌' (విశ్వమృు. “రత్నం మణౌ చ (శేష్టే చి (నానార్థరత్న దూల. “రత్నం స్వజాతిశేషేషసి (అమరమ్య,. “రత్నం స్వజాతిశేస్టే స్యాన్మణా" (మామము. “వాతా జాతాయ దుళ్క్ళ్బృష్టం త (ద్రత్న మభిధీయతే' (విశ్వ(ప్టకాశము) మొదటి రెండునిఘంబువులు సాధారణముగా “కశ్న' శబ్దమునకు (శేష్టార్థము నొసంగెనను, లెనిఘంటువులందిట్టి జాతి శేష్టతయే వాని కర్ణ మగును ఇన్తే'రాజన్‌ "శబ్దమునకు (శేష్టార్ధి మొసంగిన యిళరనిఘంటువుల శైనను, “స్వజాతి్యశేష్ట్థతయందే తాత్సర్యము. అనిఘం టువు లౌసంగినయుదాహరణ ములు _సైత మీయరమునే విదశపణచు చున్నవి. ఇక వీరివొదమును బలపజచుచు ్రీరామమూ ర్రిగా రుదాహరించిన గణ రత్నమహోదధినింగూర్చి ముందు చర్చించెదను. ఇందుల కది (ప్రమా ణము గాదు.

“యనురాజు అనుచో. బూర్వపదము జాతివాచకము కానందున నట్టిది పొసంగ దని వేలుగా. జెప్ప నక్కణలేదు. ఇదిగాక “యమో రాజా (పమృణాభిః పునాతు మా"((బ్రాహ్మణ ము[అష్ట 4పశ్నము).*పాళు క్వాం వరుణో రాజా” ఇవ్యాదులు సమాసములు గానప్పుడుగూడ! గలవు; చినివి నన్నయ (పయోగించినందులకు వీ రింతటివాదోచనహాదములు సలువృ చున్నారేకాని, “అమరకోళమునందే. యిది కలదు. “శమనో యహషరా డ్యమః! (అమర. 1కాం, ఈ8ిళ్లో. ఈశబ్దముకు వ్యాఖ్యాత లనేకులనేకవిధ ముల వ్యుత్సత్తిపదర్శన 'మొనర్చిరి, అమరసుధాకారుండు *'యమేన నం యమేన రాజకే క్విప్‌-జా న్తశిఅనినాడయ,యమాః మ్యక్య్థుప్రభృతయః అన్య కింకరాః తేమ రాజత ఇతి'యమరాట్‌” అనినాండు కీరస్వామి. గురుబాల (వ్రబోధికాకర్త “యమనో ద్వ్యమాః:/(వజాసంయప మోదంచూః గమృత్యువ్రథృ

6 వోజ్యయవ్యాసములు తయో ఒన్య కింకరాః 'యమ-ఉపరమే” తేషు రొజత ఇతి యమరాట్‌. ఓ. పు, “రొబ్బ-దీప్తా” అనీ, ఇతని కింకరు లైన మృత్యువు మొద లను హరు (పజలను యమించువారుగనుక్‌ “యములనబడుదురు-అని పైకీర స్వామినే చాలవజ కనుకరించినా(డు, ఇందుమోలమున "యమానాం రోజో యమరొజః._-యమరోజు__మృత్యుపు మొద లగువాఠికి. (భు వు___అనుషష్టీతత్పురుషమ్నుసైత మిట నువపన్నమేః యని విశద్‌పడినదిం *న్సాజ్ర? శబ్దము సాపేక్షకము, రాజన్‌ శబ్దను నిరపేక్షకము-అను (శీశర్మగారి వోదము వోకస్పుడు మన మంగీకరంచినను 'యమానోొం రాజో'-యమరాజః (యమరాజ) అనురీతనే' *'యమానాం నాధఒయమనాధఃి(యమసాధు(డు అనుటయు సాధువే! ఇంక “శివనాధుడు" వంటేప్రయోగములే యుండ వని (శ్రీ శర్మగారు చాల (వాసినారు. వ్యాసభట్టారకు[డే యట్రీపయోగ ముల నెట్లు ప్రయోగించు చున్నాండో. చూడుండు;-'ఇ త్యుక్తం శమ్చునో శీన సమాకర్ణ్య వచ స్సురాః' (లలితోపాఖ్యానముం/0-అ. 80 లం. ఇళ్లు “శమ్చునాధుండు" అనుటకు: బర్మాయ.మలుగా "శ మ్చురాట్‌ “శమ్చుహయక:” అనియు. ననేకపర్యాయము లిట నష్టాదశపురాణకర్త (పయోగించి హండు.. (చూ;-ఆగ్యో వ్యథితళమ్చురాట్‌” (లలి.21 అ 18 ఖు శీ శమ్యురాజరంహాస్విమోరుత (ఫ్రేరిత స్తతః” (లలి. £1 అం ౭ ల్లో *ఇ త్యపష్టకారికొపాఠం కుర్వాణే శమ్చునాయకే' (లలి. 2 అ. 84 ల్లో ఈళలలితోపాఖ్యానము (బ్రహ్మాండపురాజాంతర్గత ము. (బహ్మారంా కోపేనానాపురా ణ విజ్ఞాననిరళుండు నన్నయ. “శమ్చునాథః) శమ్చురాజః' ఇందుల (బియు కృములు- “యమనాధుండు. యమరాజు' ఇందు( (బయుక్త ములు. లలితోసావ్యానమున (శ్రీలలిశాపర మేశ్వోరితోంగూడ మహారాజ్యా

సన్నయ్మపయోగచర్చాసరామర్శము జ్‌ ౯7 భిషేకము శంభునకు వర్షిత మైనది. ఇచ్చటి “నాథి శద్దిము “నాయకి శబ్దము “రాజి వాచకము లని యం వేలు గా౭ జెప్ప నక్కల లేదు- కావున “శమ్చురికినాథ!-శమ్చునాథః (శమునాధుండు) అసురీరిని 'సంథా వనావజూర్వపదకర్మధారయమే-ఇట సమాసము. “వరుజీందుండు' అను నన్నయ్యప్రయోగమునుబన్టి పై రీతిసమాశమే “యమనాధుండు, యమ రాజు' అనుచో నన్నయాభి-పకము. యసాచులు దిక్సతు లగుటంబట్టి వారు రాజులే 1

, వస్తుస్టితి యి ట్లుండ సం(ప్రదాయసిద్ధములు గాని యుదాసీన 'వ్రమోగకు లివి యని, వీనిని నన్నయ యతికక్కుర్తిక్షై వాడినాం డని శ్రీ శర్మగారు వ్రాయుట సాహస మనక తీరదు. 'యమనాధుండు' అనుదాని యందలి నాఠశబ్దము (ప్రభ్వర్థక మే 1 “'యనమరాజు అనుటకు6 బర్యాయ ముగానే యమనాఎండు (ప్రయోగించినాంయ నన్నయ. శంభునాధుండు-మొద లగుప్రయోగము లీయర్హమునకు నిర్భారకములుగా నిదివజకు. జూపంబడియ యున్నవి. "నాధ" శబ్దమునకు నిఘంటుపులుగూడ సిట్టియర్ధమును నిరపేక్ష ముగానే యొసంగియు న్నవిఎనాఛ _స్ప్వి(న్హై (ప్రకా వపి" (వైజయన్నీ-ద్వ్య శత్షరకాంకము. నానాలింగాధ్యాయము-45 ల్లోఎ. (వయోగము లైనను నిం దుల కనుగుణములు గా ఐరళ్శతములుగానే వాజ్యయమునం గానవచ్చు చున్నవినాథవన్త స్త్వయా లోకా స్వ మనాభా విపత్స్య'సే (ఉత్తరరామ చరితము! అ, 18 క్లో) "కి ముపేక్షసే కథయ నాథఃన తవ విదితంన కిఖ్బన (కరా. 12న. 81 శ్జ్రో సాఒథ *నాథ మనయ త్క్పశార్థతాం

లు లా

• నాధమ్‌ = స్వామినమ్‌ (ఆని మల్ళినాధవ్యాఖ్య)

క చోజ్బ్యయవ్యానములు పాణిగోపితనిజో క్ష్రిపజ్కజా?. (న్వైషం 18సం 185 ల్లో. ...అర్పితేన మమ *నాధ న తాసం లోచనేన. వీధునా విధునాఇసి' (వైషు, 21స+ 101 లో) మొ. ళా కొవున *నాధి శబము సా'పేక్షకము__*రాజన్‌” శబ్దము నిం పేక్షము అను. శ్రీ శర్మగారి యాక్షేసనునకు( (బస క్తింసే లేదు. ఇట (శ్రీ శర్మగారిది మజీయొక యాక్షేసము __ “ధీష్మనాధు డు, నకులనా థుండు- మొద లగునవి యుండునా ? అని. లేవని వీ రెట్లనంగలరు ? పీరు నిరపేక్షముగా లే దనిన *నాధ' శద్దిమ వాజ్బ్యయమున నెంత బహుళ ము గాల గానవచ్చినది ౩ వీరు లే వనిన 'శివనాధ(డు" వంటి (పయోగయను లను వ్యాసుడే యెంతగాం. (బయోగంవెను ? మజొక మాట: “యమన, కంభు__మొ. శబ్దములతో “నాథ” శబ్దము సంబంధించినట్టు లన్ని శబ్దములతోను నది సంబంధింపవలయు ననునియమమును లేదు శదిశక్తిస్వభావము. చాల విచిత్ర మైనది. బ్దక్తి వైచితర్యసును గూర్చి. మహాభాష్యాదుట చాలవిపులము గా జర్చించిన్‌ది. శాస్రకారుల్లు -- * (ప్రాయేణ కృ త్ర ద్ధింసమాసా అభిఢధానమూలా 9" అని. నిర్వచించినారు.. శష్ట్య్రప్రయోగము. లట్టివి యున్న నుందుట కభ్యంతరము లేదు. లేనివి యండవలయు ననునియదమమును “లేదు. కౌవుననే “గోగ్రానయవాత్‌ (ఓ, 1. ?9 అను సూత్రము అమీవాననులునానాయన నములు నునునకు నునన వానలకు. తయుుటుములునుతనుననయాలుడానమొతత.ననును..నననాలనితనతెయేనయముఎకమునుతములయలాే

• కృదంతములు. రత్హాంతములు, సమౌసములు __ అనునప జాలవజకు శిష్మసయౌగములపై నాధోరపజీనవి. ల న్‌ా

నన్న య్య్రయోగచర్చాపరామర్శము కోష్యమును. వ్యాఖ్యానిరిచుచుం. గైయటుయ.. “తభేవ మక్టద్వ్యయ వుస్య సూత్రణ్య థాస్కకాలేణ జ్యాఖ్యాతమ్‌___ అభిధాలక్షకొళ్ళ కృ త్తస్రీత సమాసోట్‌ ఇతి నర్వూ (శ్రాజిన్తరాపత్తేజ్రాష్పక్‌' న భవత గ్మైయటముు. ఇక్లు సఆనేక మన్స్యపదార్థేన మెటు లగుసూ(త్రములలో “పజ్బుభాల్చుక్త యస్య" "మదం లగు క్ఞలకులందు. బహ్యూవైిహోని నమోసాదుల 'కనెభీద్గానము (తిష్టప్రయోగములు "లే కుండుదికునట్టే చమోసాదుల్తు రొ కంతుటన్సు ల ఛాల్యో కి ఇప్రకర్తలవచిరచినారుు... ఇదియే. ఆట/శాశ్ర్రసర్ష్ణయముం.. గ్రోరఘు నాధుండు' మొద లగుస్థరిమలతో అరఘూజకాకి నాథకి రఘసనాధః _. శఘునాధుండ్పుంథనునద్వియ్‌ వ్యాగహూవాక్యము.. కానీ? (శ్రాకర్మ్కగా . రను కొనిన ట్లిచ్చట్‌ “నాత' శబ్దము (సభ్వర్థకమునూ(త్రన్లు కాదు, షశేష్టార్ధ కము, ఇట్టివాని కీయర్థములు లక్షణాలభ్యములా ? యఖిధానిష్పన్నములా? యనుచర్చ ముందు సమ్యగము గా జరపెదను.. -ఇిట్టి స్థలములలో సాధా రణము గా మళల్లినాధుండు సప్తమ్యంతముతో విగ్రహ(ప్రదర్శన 'మొనర్ని సష్తమీసమాసములుగానే వీనిని నిర్వచించినాండు (చూ “గజ(గ్రామణీ?” *గజ్రేస్లు (గ్రామణీః(పధానమ్‌, ఐరావత; (వైషథము రస 180ళ్లో) ఇళ్లే 'యదుపుబ్గవః ___ యదుషు పుజ్గిసః-అని వివరించినాండు (18 స. 12 న్లోం.. "వుబ్లివాదికద్దములు. గౌజులక్షణచే. (శేష్టార్థసంపాదకము లగు నప్పుడు, వీనివి “ఉపమితసమాసములం గా నిర్వచించుటయు శాస్త్ర విరుద్ధము. కౌదు. (ప్రామాణికవ్యా్యాతల్నుపైత మిట్లు నిర్వచించియే యున్నారు. ఈ విషయ మింకొకసందర్శమున ముందు విశదపణచెదను మల్లినాధుండు సప్తమీతత్పురుషములు. గా “గజ(గ్రామణీః? ఇత్యాదులను వ్యాఖ్యానించినను బాణిసియమునకు, గ యటాదు లొనర్బినవ్యావ్యానముల వుట్టి, ముందు నిరూపించొలీతిని “శేషషష్ట్రంతము“తోడి షష్టీతత్సురుషమే 2

10 వాజ్మ యవ్యాసములు

యిట శాస్త్రీయము. నాధ శబ్దిము నాయకసనకక్షము గా నహోబలపతి భ్వహించి, (శేస్టార్థక మని “వతగనాధుండు' ఇత్యాదుల నుదాహరించెను. ఆహోబలపతి ననుసరించి పైరీతిని షస్టీతత్సురున్న మిది యనుట తప్పు కాదు. నిఘంటుపుణ (శేష్ట్రార్భమును ీనాథి శజ్దమున కీయలే-దని తక్చాామాణ్య మాంగీకరింపనివారు “నాథ ఇవ పతజ్ఞ[ పత్తజ్ఞనాధ్య (పతజ్గనాధుండ్సు అనురీతి నుపమితసమాసమ్ర చెస్పుటయు శ్యాస్త్రవిరుద్ధము కౌదు. ఇట నుపమితసమానము చెప్పునస్పుడు “నాధ” శబ్దమ్లాన కథి ధేయము (ప్రభువే ? *“సతంగనాడ్డుండు" ఇవ్యాదులు గరుడాదులయందు గాక, రాజుల్లు కౌనివారియందు( (బయుక్తృము లై నప్పుజె నొచేసిన యీ వవరణ మంతయు నావళ్యకము. వై నతేయాదు లర్ధ మగునప్పుడు “షష్టీ తత్పిరుషమే యనుట' నిరాబాధము, *రామనాధుండు __ ఇవ్యాదుచ శివటోధకము లై నప్పుడు రామస్య శాధః అనుర్‌తి షష్టీతత్పురుష మే సాధువు “నాధ శబ్ద మిట స్వామ్యుర్థజోధకము “రామస్వామి” ఇత్యాదులు *“రాముననే టోధించునప్పుడు రామదేవుండు,. “రామ [వభుండు మొద లగువానివలె సంభావనాపూవ్వసదము.ఎగా. “భోజరాజు, శింకుపావృక్షము ___ ఇవ్యాదులు బోలి సాధువువన ఇక “వేదాద్రి నాధుండు, వేదాాదిరాజు' . అనునవ విశిష్రములే సంజ్ఞావాచకము చ. నరసింహస్వామిపేరే పీరిది. *“వేద్నాది మొద లగునవి నామైకదేశ గహణన్యాయమున “సత్యభామను “సత్య' యనుటవంటివి కావున షష్టీతత్సురుషములుగానే యివి సాధువులు ఇ(క వీరిచర్చలో6 (బిసక్తానుప్రసక్తములు గా వచ్చిన పైళబ్దములతోపాటు “నన్నయభట్రు, నారాయణభట్టు" ఇవ్యాదులగూడ నెట్లు సాధువుళలో యింకం జర్చింతచ్ము.

నన్నయసయోగచర్యాపరామర్శము 1 శిభ్రట్రళద్ద:సునుగూర్ని. యమనరనుధ యిట్లు వ్రాయ చున్నది, “భక! ("వ్వా ప, స్తే తని (బాహులకాల్‌ భట్టః సోఒస్త్యస్యాః పతి క్వేన భట్తినీ; ఇనిః (622-115) *భట్లీనీ ద్విజభార్యాయాం నాట్యోక్ష్యు రాజయో షిడ (చూ: *ఇతరాసు తు భటిసీ' ఆఅమరమ్యు (1 కాం. 18 ల్లో. శ్లట్టినీ శబ్దమును వినరించును. వైయమరసుధ నిఘంటువు నుగాహగింది, భట్రుండ్తు (ద్విజుండు) పతి గాంంగలది _. యనునర్ధమున "భ్లట్రీనీ ఇద్ద మును సౌధించి “వట్టి శబ్దమున కనాది గ్నా ద్విజాం డను నము సంస్కృ తమునం గల దనిని. సంస్కృతమున మున్నుయీ శబ్దమే కన్నడను నందు. దత్సమము గా నపతరించినది. ఇందులకు విరుద్దము గా శ్రోర్మ కగారు *భర్మ్య “శబ్దమునుండి. వికృతి గా నేర్చడీన విక్య తి యిది యయి, వ్యవహారచాహుల్యఘుచే సంస్కృ తమున( దూజిన. ధిది యను చున్నారు. ఇం దేద యుక్షృమో 1 విజ్ఞులే యూహింతురుగాక |

ఇంతకును భట్టశబ్దము సాంస్క్య తికము, టబాహ్మణపర్యాయము_ అని తేలినది, కర్ణాటకు లీళద్దీమును *జేవదత్త (బ్రాహ్మణుండు' అను సట్లు “నారాయతిభట్టు, నేన్నయభట్టు' అన్‌ర్‌తి సుపయాగించుకొనినారు, కావుననే జోతివాచక మై సమాస మేర్పుడోయసెయత మగుపూర్వనిపాత పటన్తకకనేనన..........ాకొననర్లానననుత ననే నానక్‌ నేనాయాలయటాతోనతంతు నుండ శోమాలడర్ధావానయలు..

• -భట్టళబ్దమునుగుజెంచి - శ్రీ శల్మనారి పొంత లివి __“భ్త్రు శబ్దము-చభట్ట' భట్టారక, ఛట్టారి ఎ లు-గొ, వికృతళబ్దమ “వికట "గా “రూపొంది. వ్యవహారబాహుళ్యముచే సంస్క్పతమనందు సీలంబడినశ్లై యళ రాయశబ్దముగూడ మనపాలికి సంస్కృత మనదిం (దో. 1000, డిసెంబరు భారతి 41 పుట.

శేరి వాజ్య్మయవ్యాసనుళు

ముశ కిది యర్హ్మ మైనది. ఇట్టివానిని శాస్త్రక_ర్తలు “విశేషణం విశేష్యేణ ఐహులమ్‌'. (22-1.--0- అని ఇీటెప్పిన వధచమననే- ఆగార్వోది యున్నారు. __

“ఏవం చ సామాస్థువీశేషపోచక్రీపద 'సమభిష్యాహారే సామాన్య వాచక మ్యైవ పశిష్భాత్వమ్‌ ; య్యత తోభయో. రహి" పరస్పరాపేక్షయా సామాన్య్‌శ్వం ఏశేషత్వరి చ ఈ శ్రానియమ్‌ ఏవ । 'యథా --) బ్రాహ్మణ చేవదత్త ౩, చేవడత్త(బాహ్మణ?” ఇతో (చూ | మహోభాష్యోద్ద్యోతము (“విశేషణం ష్‌శేష్యేఐ బహులమ్‌ి (2457

“నూమాన్య వాచక పదసమభివ్యాహారమున' “సామాన్యవాచక ముస్‌'కే విశేస్యత్వదు తనంగా. విశేష వాచక మగు వీశేషణమునకే పూర్వ నిపాత 'మనుట (ఉదా :- శింకుపోవ్య త్షీము-మొ ) పరస్పరసాష్ష్యే మగు సౌమాన్యవిశేషభాచన మెచ్చట నుండునో యచ్చట. బూర్వనిపాత మనియతము (ఉదా"- దేవదత్త (బాహ్మణుండు, (బ్రాహ్మణ దేవదత్తుండు- మొ. ఇట్లే నన్నయవట్టు, భట్టనన్నయ, భట్టదాణుండు, బాణ భట్టుండుంమొ. భటనన్నయ యనుట తప్పు కాదు. కాని, యుండనలయు ననునియమమనును లేదు. “కృ త్తద్దకసమాసా అభీధానమూలాః' అని కదా & *పొణినీయసిద్దాంతము. కాన, - యివి *ధనంజయ[పవరుండు వంటికి కావు. “పొండువకు(డు'__అనుచో సంభావనాపూవ్విపదకర్మ ధారయము రోదు - ముం దీవిషయము విశదపజచెదసు “రామనావయు, రామేశ్వఠము __. ఇక్యాదులు, “ళరామేశ్యరుండు రామనాధుడు"

శివు( డఉగుటంబట్టి తద్యాశయమందు లాక్షణికములు గా సాధువులు

నన్నయ(పయోశచరా, సృపరామర్శము న! “విష్ణునాధుండు' మొద లఅగునవి యెట్లు స్తాథువులో । నిరూపించియే. టు *నరుణేం[దుండు ల లు ఇడియును సంఖావనాపూర్నపదు. కర్ణుధ్దాంయముగానే సాధువు, ఇట “ఇంబ్లట్రో విష్ణ్వాత్మశశ్రార్కే. స్త్వీశ్వరే శామకః షకళ్న (వైజయ్టన్ని +ద్వ్యక్షరకాండము __ప్షంలింగాధ్యాయము? శీ ల్లో పాఠకులారా । సంప్రదాయ్రసిద్ధముఖు గానియునాసిన్మసయాగము లని శ్రీ శర్మగా రాకఫించిన _పైనన్నీప్రార్యుని ప్రయోగము. లాసుహా మహునిద్రిహ్మాండాది నానాపురాణవిజ్ఞానవిరతిని మనకు, వాటి చెప్పగల నిగమాగమసం్యప్రదాయబడ్థిము. లగు కాస్త్రీయనుహ్యసయోగములు ౯ గా నెట్లు వరిణమించినవో చూచితిరీగదా 1 టిం. బై(ప్రయాగములలొని గ మ యాత్తరపదముబు (శేష్టార్ధబోధకము లని శ్రీ దీపౌబవారు చెప్పిసట్లుగాక, (వళ్వర్హబోధకములే : యనుట సిర్గాంతిత మైనది. వైడానతో సమాసము. లో మడ

• ఇట శ్రీ గీపాలవారి వాద సారాంశ మిది, “గోపాలచందదున్‌ (రుక్కవతీ 1 185, *కృష్ణరాయేర్యద” (అము. 1-44 “కృష్ణరాయ (వశుండా 1 అన్నీ వ్యాఖ్యాతలు, కాని అది సరిపథదు. (శేష్టుండ వగు కృష్ళ్ణరాయా. అనీ చెప్పుటయే యుచితము. *దేవనేంగగ్రుండు'. (రుక్క వతి 1-%్స్స “దేవస్తు పేరు. “ఇం్యద్రుకడు ్రేష్టార్థకము,. ఇళ్లే ఆముక్త నూళల్యదలోను జెప్పవలెను. ఇట ఖు శారి వాదు

14 వాబ్మయవ్యాసములు ఫ్రీ దీపాలవారు. చెప్పినట్లు విశేష్యపూర్వపద కర్మధారయమ్లుగాల్లద్రాక సంభావనాపూర్వపద కర్మధారయముగానే చెస్పవలయు. ననుట సప్రమా ణముగా నిహాసింపంబడినది, సారొంళశ మిది :- దీపాలవాద *ధనంజయ[పవర' వంటివే మ్‌న ' 'మొ, “వటి చంద్ర “ల్మగజీ- ఇక్యాదు” లుత్తర

• టై ఆ కపదీములు./గా( గలనమానముల6 (బదర్శించినారు.. అవి యట్టిపి కోవ గణరత్నమహోదధి! తత్సమచోర్నదిక్షలు “భద్ర శౌరి, భట్ట, ఇందే క్యాగిసదముబు శ్లేష్టవాచకము అన్నను, నవి లక్షకములేకాని వాచక ములు కొవు. వాచకములే యగువాండు “(శేష్టజాతి అనవలసినచోట ళు స్వతంత్రత భాషతో లేదు. 'రామభ్యదఃి ఇవ్యాదులందు “భద్రశానా రామశ్చ'” అనీ విగ్రహంచి సమసింప(జేయుట *“ఆయ్య యైనరాముండు __ రామయ్య _అని చెప్పుటవంటిది. ఇ “తిక్కళౌారి అనునది రూపక సమాసముక్షాని, ఉపమితసమాసముకాని యగును. *(శేస్టుండైన తీక్కండు" అని వి్యిగహించుట ంపేటీకాకారుండు చెప్పినను ఏ వ్యాకర ణమ చెప్పినను అవిచారితరమణీయము, _ ఇన్లై “మణి, రత్న ఇంద, చంద్ర, లలామ, తిలికాదిళబ్దము లుత్తరపదము లైనఫ్వుడు విగ్రహింస వలయును. *కృష్ణరాయేంద్ర' అను వ్యాఖ్యాతల యన్హము స్తరి రాదు. ణ ఠః చా “శేపం డైనకృష్ణరాయండా $ అమటయే యుబితము అని దీపాలవారు. కొని, ఇంగద్రునివంటీవా. డనుటయే సమాసవాచ్యార్థిము.

నన్నయ్మ్శసయో +చర్చాపరామర్శము 165 *విదురరాజు

ఇట “విదుర ఇళి రాజా.మదువరాజః_._. (విదురరాజు -- మిద? రుం డను శాజ్రు ఇని విగహముత్తో +-౪ంభాపనాపూర్వపదకర్మదా రయ"- మిడి యని_శ్రీ శర్మగారు. *రాజా చా౬సా విదుకుళ్చ-విదుకరాణబి (విదురరాజై.|శేపం రై.నవిగురుయన్త అని శ్రీడిసాలవారు.ఇటి,విదు రుండు రాజు కాం డని .శ్రీదీపాలవారఎంఇన్దజును-దమళమ వాదనులకు,

*ఇచ్చట శ్రీ దీపాలవారి వాదస్టారాంళ మిది, - “విదుకధాజు'__ విదురుండు రాజు క్షాడుగనుక, *“విదురు. డనురాజు) అని వ్విగహము చెప్పుట తప్పు, రాజూ (శేహైసము. +పురుషవ్యా[ఘణి అను మూల ములోని విశేషణార్థమును' నన్నయ దీనివే నం్యగహించెను. యమఘుండు రాజు కౌండు గనుక *'యమరాజు అనుచోనైతము “రాజన్‌” శబ్దము 1శేషార్ధకమే 1 “వేదాదిరాజు, “వేద్యాద్రినాధుండు' అను రామకృష్ణుని (ఫయోగములందుసైతము “రాజు, నాధి శబ్దములు (శేషార్ణకములేకాని, యన్యములు కావు.

(అ్రీ శర్మగారివాంతల సారాంశ మిచ్సృట నిది. *విదురరాజు అనుచో *విదురు( డను రాజు" అని వ్మిగహము, సంభావన పూర్వపవ కర్మధారయము సమాసము, సంక్షావాచకముమీ(ది (శేస్టతావాచకము " రాజన్‌” శద్ది మని ధనంజయ్యప్రవరు,డువంటి దిది యనం గాదు. -విదు రుండు రాజు కా డనుకొందురేమో | విదురుండు రాజే 1 సంస్కృత మున విదురుడు రా జని కలదు.

118 వాజ్బ్యయవ్యాసములు భారతమును (బ్రదూణీకరించుకొనీనారు. (శ్రీ శర్మగారు తమ వాదమున కళెక్రడిభారతము-కుదోహ రింప్‌ 4౪, ారివాదమునే సొ డనుటకు (/్ర్‌ దీపాల వాకు మభఖ్తాక 'ఛారతభాగము యదాహ రించిలొ-చాన 'నే మగును"? శ్రీ శర్మ “ాఖిలిభారతతమె -ట్రీవిషయతననగా బైహెోణము. కోద్యో!. విరూపింపవల యుదిగదా,! ఆపనిసే చీహాజణీయథేమి ? ' అదిగాక, రాజన్‌” శబ్దము, (ణేష్ట్యాక మను: ఓతీపాలున . కందులకుంంబ్రమాళ్లు -.మేమి చూపినారు ? ఈగ్రయోగమే. (సమాణచూ ? ఇది యన్యథాసిద్ద మైన గతి యేమి ? .నఘంటుపు లన్ననో రాజన్‌" బ్దమునకు ((ఉత్తరపదమునకుు స్వజాతి శేప్టండు, స్వజాతశేస్థము'' అను చర్ధమునే నెర్వచించినవి.. ఇది తురతయు(-బూర్వము వివరిరిచియుంటిని. విచురశట్టము సంజ్ఞావాచకము గౌన్‌ జాతివాచకము. గోటు. ఇక నే మైనదీ ? వీరు దేప్పిన యర్థ మనళగత మేకదా ! _యైనది. ఇంక 'నిచ్చటి నిర్ణయమెట్టిదో ' కనుం గొంచము.

“నిదుర ఇతిరోడా” విదురుం డనురాజు((ప్రభువు అను విిగహముతో సంభావనాపూర్వపదకర్మధాయమే యిక వక్తవ్యము.. విదురుండు రాజు కాం డనుటయే సిద్ధాన్తితము. విదురుండే కాదు, ధృతరాష్ట్రండును రాజు కాయ. పొండువేరాజు, ఈవిషయము నంస్కృ్యృతభారతముస స్పష్ట ముగా జెప్ప(దిడినది “ధృత రాష్ట్ర స్వ్వచతుష్ట్వా (డౌాజ్యం న (ప్రత్య వ్య | పొారసవత్వా ద్విదురో రాజా పాండు రృఖభూవ హః” (సం. భా శుది. 100 అ, 25 క్లో. దీనినే గాంఢారియు వివరించినది “రాజ్యం త్శ్థొజ్లో రిదష్లవుప్రధక్రుష్యం త స్యాద్య పుశ్రాః (ప్రభవన్ని నా ఒన్యే। రాజ్యం త దేత న్నిథిలం పాణ్దవానాం మైఠతామహ౦ం పుత్తిపొ(త్రానుగామి ( సం, థారం ఉద్యో, అ. 148 908 ల్లో 1 ఇక6 త్రీ శర్మగారు *క్రన్ధా?

నస్నయ్యపయోగచర్చాప రామర్శము [7 పొజ్టు ర్నరపతి సృత్యసన్థో జిలేన్షియః । రాడో కురూజొం ధర్మాత్మా సు (వత స్పుసమాహితః। జ్యేష్టాయ రాజ్య మదదొతొ ధృతరాష్ట్రాయ ధీమతే। యవీయ'సే తథా క్షత్ర కురూణాం వంశవర్థనళి (సం, భార. ఉద్యో. 140 అ 8 శి ల్లో, ఏఅని యదాహరించి విదురుండు రా జను చున్నాప.ఇచ్చటి సేలకంరీయవ్యాఖ్యాన మే మను చున్నదో చూతము. "జ్వేషో ౬న్లతా

నీ చర ఛీ దనర్హః క్షత్తా వియోనిశ్వా దనర్హ్శ ఇతి సూచయన్‌ యథా జ్వేషా యాద నశ జస పౌ లం _ చాత్‌ తథా క్షశ్తే9 విదురాయాపి న్యాసభూత మదదా దితి భావః' (సం,భార. ఉద్యో, 148 అ. క ల్లో నీల, వ్యాఎ- పొండుండు తనరాజ్యమును దాను చపోవనమున కేంగుచు సన్యాసము గా థృతరాష్త్రంన కె బ్లొసంగెనో యనే. (న్యాసభూతముగాన్వే విదురునకును నొసంగినాండు.వారు న్యాసరక్షకులేకాని, శాజత్వము (రాజ్యార్హతు వారికి లే దనినాండు పైవ్యాఖ్యాత. పైమూలము లోనితథా'ళబ్దము సాపేక్ష మై *“యథా"శబ్దము నాక్షేపించి యింతటి యర్హ మును బోధించినది. లేనిచో *తథా' శబ్దమునకు( ఉమోజన మేమి ? పూర్వాపర తిరోధ మెట్లు పరిహృృత మగును ఆర్షవాజ్క్యయము. చాల గంఖీరము ; అర్ధవంతము. దానిని! జాల జాగరూకతతో సంప్రదాయబద్దము గా సమన్వయించుకొననలిను. వ్యా్యాతృశిరోముణులే యొకప్పు డొక్కచోం (బ్రమాదపడుట కలదు. వారి వాజ్బయము నంతను సాకల్యముగా6 బఠిశీలించిననేకాని, వారి గంఖీ శఛాశయములు మన కవగతనులు కొవ. ఈ వొజ్బయ మంతయు. బక స్పరావేశ్ష కలది, ఇందుల కొక నిదర్శనము. వాల్మీకి రామునింగూర్న్చి యిట్లు వర్ణించెను. “సర్వలక్షణ సంపన్నం న్యగ్రోధపరిమజ్ఞలమ్‌' (ఆరణ్య, 47 అ, 88 క్లోం, వ్యాఖ్యాతలు దీని కిట్లు వ్యాఖ్య యొనర్చిరి, తి

18 వాజ్మయవ్యాసములు “వటవృక్షమివ మహాపరిణాహమ్‌* యద్వా, న్యగోధవత్‌ బహుంళాఖ బంధుస్తోమమ్‌* తద్వత్‌ సర్వసమాశయణీయ మితి వా యద్వా, కూపోదకం వటచ్చాయా యువతీనాం స్త్వనద్వయమ్‌ । శీతకాలే భవ త్యుష్ణ ముష్ణకాలే చ శీతలమ్‌” ఇత్యుక్తరీశ్యా సర్వకొలేఒపి సర్వజనానుకూలమ్‌. ఇ త్యర్థః (గోవిందరాజీయన్యాఖ్య. భట్టికావ్యమున మల్లినాథునియంతటి జ్యాఖ్యాత యీసదమును వ్యాథ్యానించుచు నెట్లు వినరించినా (డో చూడుడు “యోషిద్బృన్దారికా తస్య దయిశా హంసగామినీ। చూర్వాకౌణ్లిమివ శ్యామా న్య్యగోధపరిములా" (భట్టి. 5స, 18 ల్లో వ్యా__..*న్య్యగ్రోధపరిమణ్ఞలా- జ అజ ఫ్‌ అభ,

వటిష్మతవ ద్వ్య త్రానుపూర్వోదరా ఇ త్యర్డః | ఏతదే వాఖిపే త్యోక్తం సొము(దే__“కొకళుక్షిస్తు యౌ కన్యా న్య్యగోధపరిమభ్ఞాలా। ఏకం జనయతే ప్యకంస చ రాజా భవిష్యతి ఇతి,

ఇ(6క రామాణయమున వాల్మీకి మహర్తిచే( (బయుక్త మైన

యె న “న్య(గోధి పరిమణ్లలః” అను పదమును వ్యాస్యసోక్త నుగు మతృ్యపురాణ మెట్లు నిర్వచించినదో చూడుండు __ *నృగోధా తు స్మృతౌ బాహూ బ్యోమో న్య్యగోధ ఉచ్యతే। వ్యామేన ఉచ్చయో యస్య అధ ఊర్చ్వం చ చేహినః; సమోచ్భంయపరీజాహో న్య్యగోధపరిమణలః” (మత్స్యపురాణము చూ, సూ, నిి, చూచితిరా : బారచుట్టుకొలత గల దేహము గలవాండు “న్య(గ్రోధపరిమణ్ఞలు(డ(ట బారె. దొదును బొడువును గలవాం డన్న భ్‌ మాట. రాము. డటివా( డని వాల్మీకి వర్తించినా,డు. ఈ వ్యాస వ్యాఖ్యా యట ణు నము గాంచిన(గదా : యీసంకేతికాళము తెలియవచ్చుట ! ఈ మత్స్య ఖు

పురాణమును దిలకింపక వ్యాఖ్యాతలు పై రీతిని వ్యాఖ్య యొనర్చిరి. ఇళ్ల “న్య(గోధపరిమణ్దలా” అనుదానికి-గూడ. విశిష్ణ మగు నొక నిర్వచనము గలదు -_ *సృనా నుకరినా యస్యా నితమ్చే చ విశాలతా। మర్యే కీణా భవే

సన్నయ(పయోగచర్చాపరామర్శము శ్ర

జ్యా సా న్య్యగోధపరిమణ్జలా'__దీనిని వాచస్పత్య మొసంగియుస్నది. (చూ. సూ. ని, పై పదముకడ. మల్లినాధుని పైభట్టి కావ్యవ్యాఖ్య (ప్రకా రము “కౌకకుక్షిస్తు యా కన్యా న్యగ్రోధపరిమజలా' అను సాము(దో క్తి విమర్శదృష్టితోం జూచిన సరిగా సమన్వయించుట లే డనవచ్చును. ఆతండు పైసంకేశార్థమును దిలకింపకపోవుటచే నొకరీతిని నమన్వయ 'మేర్పజచినాండు. మసనళశాస్త్రపురాణాది వాయ మంఛయు బుషీ (ప్రోక్తము-.. వారు దివ్యచక్షుష్కులు; సర్వజ్ఞశిరోమణులు, మన జీవి తము లెన్ని వ్యయించిన వారి వొజ్బయమును నిజస్వరూపముతో మన చూకళించుకొనం గలుగుదుమో ? తెలియరాదు. ఎక్కడి సాము్ముదళాస్త్రము ; ఎచ్చటి. స్పరాణ వాబ్మయము 1 పురాణ సమన్వయమునకై యార్షవాజ్యయము నంతను బరిశీలించు చున్ననా కీయర్ధ మిటీవలనే యెజుంగ నైనది. ఇట్టి వనేక ములు, ఇంతగా నే సీయ్యప్రకృతమును దడవుట యేల యన, శ్రీ శర్మ గారికి బుషమలమీ(దను నా ర్లవాబ్యయముమీదను నొకవిధ మగుననాదరము కనుకనే పై భారతములోని “తథా" శబ్దమున కర్ణము పరిశీలింపక (ప్రమాద పడినారు. 'యమనాధి శబ్దమున *న్సాధ్ర' శబము యకికద్కార్తికై నన్నయ వాడినా. డనుకొనిసళ్లు, వ్యాసు చు ఛందస్సు కళక్క్కూరర్తిక్ష "తథా" శబ్దము వాడినా( డనుకొనినారు, (ప్రకృత మనుసరింతము.

విదురు(డు రాజు కాం డనుట, వీరి భారత మందులకు సొదడకము గాక బాధకమే మైన దనుట నిరూపింపంబడినది. వస్తుసితి యిట్రిది, ఇ(క విషయాంతరమును బరామర్శింతము.

ని వాబ్మ్బయవ్యాసములు

• 1, తక్షకాధము(డు

2. సొబలఖలుండు ర్‌ భుజంగజాల్ముండు కీ “రామభ(దుండు గ, రామకళూరుండు $. శకూరరాముండు
3. దడీరరాముండు శ. రావణ[కూరు.డు త్‌ బట్టి థీ శర్మగారి వాదసారాంశ మిది. సౌబలఖలుండు తక్షకౌధము(ండు -- ఇట్టి సమాసములు “కుత్సితాని కుత్సనై ౪ అను స్యూూతముచే సాధ్యములు. నిందితవాచకము సంక్షావాచక మైనను గావచ్చును. అది జాతివాచకమే కావలె నని స్పషము గా స్యూకము: చెప్ప లేదు. *విదురరాజు” “విమరు( డనురాజు' అను విగ్రహమే ఇచ్చట థీ దడీపాలవారి వాద సారాంశ మిది___ *రామగకూోరు.డు, రావణ (కూరు(డు___అననచ్చు ననిరపి నాభావము. కాని, విన నింపుగా లేదు. ఇవియును విశేషణోత రపదకర్మధారయములే : శాస్ర వెరుద్వుము లేదు. ఉన్న దేమో నాకు తెలియదు. ఇట్టి ప్రయోగములు భారతాది. (పానూణిక (గంథములలో6 గలవు __ఉదా : “దర్పకప్‌రుండు” (ధార.

నన్నయప్రయో గచర్చాప రామర్శము 21 ఇందు పై మొదటి మూండ్తున్తు భారత్య్రయోగములు. కక్కిఎనవి (ప్రసక్తాన్యుపనక్తములు గా౬ జర్చలో నవతరించినవి. పె భారత (ప్రయో గములందు. “కుత్సితాని కుత్సనైః (2.168 అను పాణజినీయ స్యూకముచే సమాస మని శ్రీ శర్మగా రను చున్నారు. కాని?-.యూ సూకమున శబ్ద(ప్రవృత్తి విమిత్తకుత్సాయా మయం. సమాన ఇష్యతే' అని కలదు. కావుననే “తత్త్యటోధిని”' “శబ్ద ప్రవ్య త్పినిమిశ్రకుళ్సాయా మే వాయమ్‌, సన్నిధానాత్‌ -తే నేహ న న్హైయాయబుకో' దురాచారః అని వివరించినది. . వృత్తి "కైయట శబ్దకౌన్తుభాదులు: మైకము. 7 మైయాకరణ శ్చౌకఃి వై యాకరణో దరిద్రః.మొద లగువాని-నీనూ(త్రమునకు. (బళ్యు దాహరణములు గా నొసంగినవి. కనుకనే _ “కి ముదాహరణమ్‌ ? వై యాకరణఖసూచిః “కిం వ్యాకరణం కృత్సిత మాహోస్వి ద్ర్వైయా కరణః ? వైయాకరణః కుత్సిత సృస్మిన్‌ కుత్సితే తత్ధృమపి కత్సితం భవతి" (మహాభాష్యము ఓ అ. 1-పా. 58 సూ). ఇచ్చట. గ్రైయటుండు ఎ “అయం భావః_ళబ్దప్రన్య త్తి న్‌ కుత్చాయో మయం - సమాస ఇష్యుతే “వై యాకరణ శ్ళౌరి ఇత్యాదౌ మౌభూ దితి, త్యత వ్యాకరణస్య వేదాబ్గత్వా న్నాస్తి కుక్సా నాఒపి తదధీయానస్య". (ఇచ్చటి యుద్లో ఆర. 8. 165. 6. 140). “హోబలఖ లు(డు (నభా. పం 102). “తశ్ష కాధము నెవంబున* (ఆది, ప. 1.125). “విదుకరాజు' (ఆది. 51.162) (ఇట *రాజు' (ప్రభువాచకము కాదు, (శ్రేష్టవాచకము) *“చూరవీర”. విశిఖౌ ఘము” (చందికా. 5. 5%) (నూరవీర___మన్మధ వీరునియొక్క). ఇట._._ధూళిపాళవారి వాద. సారాంశము _. “కీచకాధము.డు' 'అని తిక్కన. “తిక్కశారి, *“రాసుళూరు(డు' అనుదానివంటి దిది,

లలి వాజ్బ్యయవ్యాసములు తము)_“చారి ఇతి__ యథా. ఇసూచనేన వ్యాకరజాధ్యయనస్య నిష్ఫృ లత్వం ప్రతీయకతే, న తథా చౌల్యే జేతి భావః, “వై యాకరణుండు" మొద లగుశబ్దిముల వ్యవహారమునకు. (పయోగమునక్రు _ గారణ భూతము లగుధర్మములు..._వై యాకరణత్వము. (వ్మాకంజాధ్యయనము) మొద లగునవి _ “వై యాకరణాదిశబ్దములయందలి (ప్రన్యత్తి స్‌మిత్త ములు. వానికి సమఖివ్యాహ్య తము లగున్‌తర (తళ్సాహేతుు పదము లచే గుత్స (నిందు గమ్మమాన మగునప్పుడే (న్ఫురించుది యగు నప్ఫుడ్చే యేశత్సూ్యూతము (ప్రవర్తించు ననునదియే పై మహాభాష: క్రైయ టాదులు విశదపజిచిన నిష్క్య ష్టార్థము. “వైయాకరణ ఖ సూచి? ఇత్యానులు దీని కుదాహరణములు, ఖసూచనము (అడిగిన (ప్రశ్నుయు నకు సమాధాన మీయంశాలక యాకసము చూపించుట్స నిష్ప్ర౫భత్వ మును టోధించి, టైయూకరణ శజ్ఞమున. (వ్య త్తినిమిత్త మగు వ్యాకర జాధ్యయమునకు నిందను దెలిపినది, కావుననే, దీని కుదాహరణ మైనది. ఇట్టివే యీ స్యూతమునకు లక్షృములు గాం దగినవి. *ళ క్షకాధము (డు, క్‌భుజంగడాల్మాండు, రానణ్యకూరుండు' __ అనునవి యిట్రివి కావు. అధమత్వముజే “తక్షకత్వమూున కేర్పడునింద యేదియు లేదు. ఇళ్లే, [కూరత్వాదులవలన రావణత్వాదులకును గలుగు నింద లేదు. (శ్రీ శర్మగా రీస్తూతనుచే, బైభారత (ప్రయోగము సాధింప( గడంగుట సంగతము కాదు. “భుజగజాల్ముండు' 'సౌబలఖలు(ండు” ___ అనునవి “భుజగానాం జాల్మః, సౌబలానాం ఖలః” అను విగ(హములతో షష్టీతత్సుడషములుగానే సాధువులు, అవి యీ స్యూతమునకు విష యములు గావు. కానలసిన యావళ్యకతయు వానికి లేదు. విశేష , ఖో త్తరవదకర్మధారయము లివి యనుకొనుట (ప్రమాదము. ఇక ఉజ్రక్షక్రాధము;డు అమనది “పాండవో త్తములు” “పాండవ(సవరులు”

నన్న మపయోగచర్చాపరామర్శము 28 “ధనంజయ (ప్రపరు డు' అను వానితోపాటు నన్నపార్యుని వ్యాకరణ వై దుష్యమును వెల్లడించు ప్రయోగ విశేషములలో నొకటి, పై ప్రయోగముల సాధుత్వమును వివరించు సందర్భమున వానితోపాట్లు వీనిసాధుత్వమును గూడ విశదపజచెదను.

“రావణ్యకూరుండు' అనునది పైని నాచూపిన రీతి సీ నూ్యత్ర మునకు విషయము కానందున నస్తాధువు. ముందు నా చూపం జోను పాణినీయసిద్ధాంతిత మగు సమాస వ్యపస్టనుబట్టి గృకూర రావణుం డనునదియె సాధువు. ఇట్రిచో “రావణ (కూరుండు సాధువా? యని థీ శక్కగా రడిగినప్పుడు, శ్రీ దీపాలవారు “రావణ [కూరుంి డన నన్సు ననియే నా భావము. విన నింపుగా లేదు. అని యందు లేమి ? శాస్త్రస్పిము గాని యీ (ప్రయోగ ముంగవచ్చు నని వీరి కెట్లు తోచి నది ? శాప్రసిద్ధ మైనప్పుడు వీరి కింపుగా లేనంతమా(త్రమున స్నుష యోగము ద్యుష్పయోగ మేనాండును గాజాలదు. అధర్వణాదులు వచిం చిన “యది స్యా (చ్భుతిరజ్ఞునమ్‌” “త త్తత్పదం పరిగ్రాహ్యాం య ద్మ త్సహృదయే స్థితమ్‌" “యవి చేతస్సుథావహ?” మొద లగువచనములక విషయము. వేలు, సందర్భము వేజు. విచక్షణులగు సహృదయులను గుటించి శాస్త్ర మొక లక్షణమును విలక్షణముగా నిర్వచించి యున్నది. ఎవరికి వారు మేము సహృదయుల మనుకొన వీలు గాదు. అట్లు కౌనినాండు శ్రీ దీపాలవారికి దీపాలవారు సహృదయులు, ట్రీ శర్కగారికి శర్మగారు సహృదయులు ; ఒకరికి “ధనుంజయ పవ ఠఈుండుి విన నింపు గాదు ; మతొకరికి “ధనంజయ్ముపవరుండు విన నింపు ; “రాశణ[కూరుండు విన నింపు గాడు. ఇక ననుగతి యెట్లు ? పీరి యింపులు నేవగింపునవే వ్య్యాయమున కాధావ మగు నాండు శాస్త

ల చొజ్బయహ్యోసములు 'మెందులకు ౩? మరల నీ విషయమునకు. (బస్తి యేఎ్పడును గొన, వీని నింతటితో వదలెదను. శ్రీ దీపాలవా రిటిచోట సంస్ట్ప్పతభాషా

లి ట్‌ గ్రా సంప్రదాయము వేలు, తెలుంగు సంప్రదాయము 'వేబు _ అని మజోక సమాధాసము చెప్పం జూచిరి, సిద్దసమాసములవిషయమున నొర్మధ వ్యాకరణ మర్యోద _ నెటింగినవా రెవరును ననరాని మాటి యిది యని నా మనవి.

• రామభ్య్రుండు __. ఈ శబ్దమును గూర్చి శ్రీ దీపొలవారు,
• ఇట శ్రీ దీపొలవారి (వాంతలిప__ (శ్రీ ళర్మగాం యాక్షేషములలోం గొన్ని సరి యైనవి కొ వనునట్లు నాకు తోంచినది.. పొని నిక్కడ తేలుపు చున్నాను_ (0 రాదు భర్రాది సదములను “(శ్రేష్టార్ధ వాచకము. అనుట త స్పనినారు. అధర్వణు:డు “"ఆర్యోమ్బోదిశ్దా స్సు శ్మేహ్టి వాచకా యతః” (అజన్త 1) అని “వాచక” శబ్దమునే వాడిశాండు. అహోబల వండితుండు (అజ్బన్త 12 సూ. వ్యాఖ్యానములో "రత్నశద్దిస్య (శేష్టవాచకత్వమ' (పుట-8జ్సై అనినాండ్చు “శేషస్టవోచకము'. అని శాస్త్రక్నర్త లందణును ఆని యుండంగా “తత్సమ చంద్రిక అనుట త సప్పెట్లగును ? (6) వారు భద్ర శబ్దమునకు శేషం డనునర్థము లే దనినారు. ఆ యర్థము నిఘంటుపులో నే యున్నది. “శభమంగళయో రృదద్రం స్యా (ద్దవ్య (శ్రేషయోస్త్రిమా (నా. రు భ్యదః - (శేష్రే (శబార్భకల్పతరువ్రు భద్రము _ శేష్టము. (సూంవి గురు. (వబో. లో దిలభద శబ్దమునకు “బలేన భ్యద్రః” శేషః న బంముజే (శేష్టండు య అని వ్యుత్స త్త్యర్హము చప్పందిడినది = శొంబిట్టీ భద్ర శబ్లమునకు (శ్రేష్తారము లే దనుట నిజముకొదు. ఆ న! ౧ ఇఇ

నన్నయ్యపయోగచర్న్చాపరామర్శము ల్‌ తత్సమచవ్యదిక నుదాహరించి, భ్యదశబ్దిము శేష్టార్టక మని “భద్ర శ్నాసొ రామళ్ళ"అని విగ్రహము పచించి,విశేషణోత్తరపద కర్మధారయ మిది యను చున్నారు. శ్రీ శర్మగారు “భద "శబ్దము (శేష్టార్థకము కా దను చున్నారు. వీరు సంజ్ఞావాచకముస కుపపదము గాం జేరిన దిది యందురు. అగు, గాక : నమూాసపద మిది యందురా ? కా దందురా ? సమాససదమే యిది యగునప్పు డేస్నూతముచే నెట్లు సమాసమో వచింస వలసినదే కదా! వచింప రేమి ? ఇంక( దమ వాదమునకు( “దత్సమ చందిక నడ్డు వెట్టిన దీపాలవారి దెంతవణకు యుక్తమో పరామర్శింతము. తత్సమ చంద్రికయే వీరి వాదమున కాధారము. కాన దానినే సవిమర్శము గా నొకింత * తిలకింతము.___ “బృన్దారక నాగ కుజ్జురై ౩ పూజ్యమానమ్‌” (2 అ. 1 పా. 82 నూం అని పాణిని సూ్యూతము. ఇది పూజ్యమాన వాచక మగు సుబ న్తమునకు (పూర్వ పదమునకుం బూజావాచకము లగు “బృందారక్క నాగ; కుంజర” ___ అను వానితో (ఉత్తరపదములతో) సపమాసమును విధించినది, “గోకుజ్జరః (స్థూల ( గౌః కుజ్షరఇవ స్థూల) ఇత్యాదులు దీని కదాహరణములు. ఇట సిద్ధాంతకొముదీక_ర్ర య్‌ మను చున్నా(దో : చూడుండు __ “వ్యామ్రాదే రాకృతిగణత్వాదేవ సిద్దే సామాన్యవ్రయోగార్హం పచనమ్‌” (చూ. సిద్ధాంతకొముది. సమాన వకరణము 1-1-82 సూ, *ఉపమితం వ్యాధ్రూదిఖి స్సామా న్యా(ప్రయోగే' (సమాన, 2£-1=54) అని మఠియొక సూూతము. ఉప యర్థ మున్నప్పుడు తత్పమచంద్రిక “భద్ర శ్చాసౌా రొమశ్చ్న రామభ(ద్రఃి ఆని విగహించి సమసించుటలోను “శేష్టు, దైన రాము డు అనియర్ణము చెప్పుటలోను ద స్పే మున్నది. శ

ర వాజ్బయవ్యాసములు

మేయవావక మగు సూర్వపద మే వ్యా్యఘాదిగణ పరిళతము లగునుసమౌన వాచకోత్త రపదములతో సామాన్యధర్మవాచి పద్యప్రయోగము లేనప్పుడు సమసించు ననునది యీ సూ(ఠమున కర్టము.వ్యా(ఘ్రాదిగణ మాకృతిగణము “ఆకతిగణ” మన(గా_ శిష్ట్రపయోగము లట్టివి యున్నషప్పు ఉట్టివానిని మజికొన్నిటినింగూడ నిందు. (బయోగానుసృళము గా( బరించుకొనుటకు శాస్త్రకర్త లభ్యనుజ్జ యిచ్చినగణ మన్నమాట. _ ఇట్టిదే పైగణ మగుటం బిట్టి “బృందారక" నాగ కుజ్టురెః పూజ్యమానమ్‌” అను సూ్యూత మెందుల కనీ యిట( (బశ్నము. ఉపమితం వ్యాఘాదిభి స్సామాన్యాప్రయోగే (2 శే రక్‌ అను వై సూ(తము, సామాన్యధర్మము (జెపమ్యము) తద్వాచకళబ్దము (సామాన్యవాచకశబ్దముు.__ (అటి శబ్రముు పయోగింప దిగినప్పు డీసమాసమును విధించుచున్నది. *గౌః కుదర ఇన (స్థూలః] ఇత్యాదులలో సామాన్యధర్మవాచక(ప్రయోగ ముండుటంబట్టి మవైసూ(తము [2-1-642] (ప్రవర్షింపక పోంగా, నేతత్చూూత మారంభింపంబడె నని యీ సూ(త్యప్రయోజనమును విశదపటిచుచు. బై్యప్రళశ్నమునకు సమాధాన మొస(గినది సై సిద్ధాంతకౌముది. దీనినే యిట టిస్పణీక_ర్తయు నిట్లు వివ రించెను [చూ.]“సామాన్య(పేతి_ గోబ్బిన్దారకః పూజ్య ఇత్యాదౌ పూజ్య ఇత్యాదేః (యోగే 'ఉపమితం వ్యా(ఘ్రాదిభి' రితి సనూసో న ,ప్రాప్నో తీత్రి సమాసవిద్ర్యర్థం.సూ(త మితి భావః” [చూ. కౌముది శివదత్త టిప్పణి]. “బృన్టారకనా గకుజ్జ ర ః పూజ్యమానమ్‌” అను సూ(తము “బృన్దారక, నాగ కుజ్జర” అను మూండు శబ్దములకే సమానమును విధించు చున్నది. (పానూణికవ్యాఖ్యాత లెవరును నితరముల క్‌సమా సము వచ్చున ట్రీస్త్నూతమును సమన్వయింప లేదు. గణరత్నమహోదధి

ళా కారు(డు బృందారకాదు లొకగణ మని యిందుల కుదాహరణములు గా

నన్నయ[ప్రయోగచర్చాపరామర్శము వ మజీకొన్నిటినిగూడం (బదర్శించినాండు. బృందారకొదిగణ మిది యని యం దీతండు (పదర్శించిన వన్నియు. బాజినీయమునందలి యితర సూ్యతములచే సన్యథాపిద్ధ్దములే : కొన్నిటిని *ఉపమితం వ్యా(ఫ్రాదిఖి స్సామాన్యాప్రయోగే' అనుదానికి అత్తములు గాం దా నొస6గినవానినే మరల నిందు నొసంగినాండు (చూ. *పురుషసింహఃి మొద లగునవ. బృందారకొదిగణ మనునది " (యొకట్సి యేదియుం బాణినీయగణపార మున౬ గాసరాదు. ఇది యొకగణము గా సూ్యతకారున కభిమతమే యైన నాత(డు, గణపారమున దాన్నినేల చేర్చండు ? ఇది యొకగణమే యైన “బృన్హారకనాగకుక్టుర్తె!!” అను (ప్రతిపదోక్తపార మర్రవంతము గా నెట్లు సంగత మగును ? గణరత్నమహోదధికదర్త మైనను బృందారకాదు తొకగణ మని యుపమానవాచకము లన6( దగినవానినే యిందు సంగ హించినాఃడు. ఇవి “ఉపమితం వ్యాఘ్రాదిభి స్సామాన్యాప్రయోగే' అను న్యూత్రమున కుదాహరణములు గా దగినవియే ! ఐన నీతని యూశయ మేమియో ః పరిశీలింపవలసియున్నది. ఈ గణరత్నమహోదధికారు(డు గౌణలాక్షణ్‌కము. లగు నుత్తరసదములవిషయనునం దుపమితసనాస విధాయక సన్యూతము (ప్రవర్తించు ననియు, ముఖ్యార్థటో ధకము లగు. ను్రరపదముల" కడ “బృన్దారక నాగకుజ్ఞరై ౩ పూజ్యమానమ్‌' అను సీ స్యూత్రము (ప్రవర్థించు ననియు నొకవ్యవస్థ నేర్పజచుకొనినట్లు పరిశీలిం పలా గాన నగును. కావుననే యీతండు *“ఉపమితం వ్యా్యఘాదిభి స్సామాన్యా(పయోగే” (2 1. కరి సూతముకడ నిట్లు (వాసినాండు__ “సుబన్తం కేనచి ద్దుజేన పరార్ధే (వ్రయుక్షైః వ్యామ్రాదిభి స్పహ_ గౌటైః "వ్యామైొ రిత్యనేన సమస్యత్కే సమాసం కర్మధారయ సంజ్ఞో భవతి _- వ్య్య్మాఘ ఇన వ్యాఘళ్క పురుష శ్చాసొా వ్యాఘళశ్చ -- పురుషవ్యామః”

పీకి వాజ్మచద్యాసములు

గణరత్నమ హోదధి._సమా సాధ్యాయము(వ్యామ్రాది గణము 88 పు ఏ. ఇక బృ౦దారకాదిగణణముకడనో : '“బృందారకో సరాహశ్చ నాగ కొజ్ద ర పుజ్ణవాః వృషభ వ్యాఘ శార్దూల హంస సింహక్షభాద యః” గౌ శ్చాసౌ బృవ్దారకళ్న । గోబృన్దారకః । నృవరాహః | పుంనాగః ; అళ్వకుజ్జురః మునిప్పద్లిపః ; రఘువృషభః 1 నరవ్యాఘః | రాజళారూలః | రాజ హంసః | పురుషసింహాః 1.భరతర్షభః 1 అది్యిగహణాత్‌ *“నవతమాల నిభస్య నభస్తరో' రివ్యాదయో_పి భఎన్ని __ (11% ఇ3 బృిన్దార కాదిఃి అని కలదు (చూ. సమౌాసాధ్యాయము. బ్య ందారకగణము 85 పు, గణ, మహో, ఇచ్చట “గోబ్బన్దారకః. అనుచో నీతండు (ప్రదర్శించిన వ్యిగహమును జూచి3రికదా £ దీనినింబిట్టియే పైవిధముగా సీతని యాశయ మగు సని నే ననుకొను చున్నాను. అటి యభ్యిపాయమే యాతనిక్‌ లేనిచో___వ్యాైాదులకడంటో లె నిటను “వ్యా. ఘఇవ వ్యామఘః' అన్నట్లు “బ్య న్షారకజవ బ్య స్హారకః” అనియే నుడివి యుండును. అట్లు చెప్పకపోవుటంబట్టి పై రెండు స్యూతములకును (బహేయము వే అనియే యీతండు తలంచినట్లు విన్స్పష్టము. ఈ సూ్య్రములకు(. బాణి సీయ మేర్సజచినవిషయభాగ మెట్టిదియో యింతకు. బూర్వమే. విశద సజిచియున్నాను. ఇంక 'తత్సమచందికి యీ సట్టున నే మను చన్నదో తిలకింపుండు 1 "శేష్ట్వాకము లగు. 'బ్య 0దారక, నాగ, కుజ్జర్వ చంద, ఇంద్ర, బుషభథ, వ్య షభ, వరాహ, పుంగవ, శార్టూల, హంస, భద్ర, సింహ, పంచానన: కేసరి. రాజన్‌, రత్న, మణి రత్న, తిలక; ఈశ్వర, మార్తాండ; పురందర, (దిహ్మన్‌; సార్వ భౌమ, భూషణ, (గ్రామజణీ, కోకిల... (పభ్య తి శబ్దములును సమాన మున నుత్తరపదములు గాం (అయోగింపల ఐడవలమును. (ఇందు బ్య ౦దారికాది సింహాంత శబ్దిములు గణరత్న మహోదదినుండియా,

నన్నయ[ప్రయోగచర్చాపరామర్శము లో ఐంచాననాదిశబ్బములు లోకప్యవహారమునుండియు. (బదర్శింప(బడ్డినవి.) ఆని (వాసినది. రామభదుండు (భదశ్చ ఆసా రామఖ అనియు నుదాహరించినది, మజియొకమాటగూడ నన్నది. (చూ. (ఇ) “నృపబ్బిందారకాదిపదములను 656 నూ(తముచే నుపమిశతసమాసముబణు గా6 గూడ( జెస్పవచ్చును.* (తత్సమచంగద్రిక_ సమాస (స, 848, 340 పుటలు, ఇదివజకు గణరత్న మహోదధినుండి నాయుదాహ రించిన బృండారకాదిగణ మును జూచితిరి గదా 1 అందు “భది శబ్దమే కానరాదు. ఇళ్లే వీ రుదాహరించిన “ఇంద్ర, చంద్ర శబ్దమును నందు లేవు. “చం(దశబ్దము దూ(తము వ్యాఘా్రదిగణమున గణరత్న మహోదధియం దుదాహరింపంబడి యున్నది. పై రెండు సూత్రము లకు( (బ్రమేయ మేక మనునూహ గల తత్సమచందికాకర్నలు వీని నిచట నుదాహరించిరేమో [: గణరత్నచుహోడధిలో నొకప్పుడు “భది శబ్ద మ్‌పట్టున నున్న దన్నకొన్నను దక్కిన. శబ్దిములంబట్టి యిదియు బుషభాద్యర్థటోధక మగు నుపమానవాచక మే యగునుగాని, వీ రనుకొనిన ట్లభిధావృత్సిచే (శీష్టార్థమును బోధింపంగలగునది మ్యాతము కాదు. ఇం చున్న తక్కినశబ్దిము లన్నియు నుపమానవాచకములే మైనప్పు డిదిపో(త మేల కాకుండును ? భ్యద్రశబ్దము (శేష్టార్ధకము నకు వాచక మని యొప్పుకొనినవ్వు డ్రైనను, బై నా నిరూపించిన రీతిని స్వపమాణము గా సమానము నిట “తత్సమచం[దిక* సాధింప జాలినది కాదు. గణరత్నమహోదధి పాణినీయమునకు సన్నిహితము గా సడచి నప్పుడుకూడ, దాసి ననుసరించుచునే యవిచఛారితము గాం జాలం (బమాదడ పడినది తతృ్సమచం (దక. దిజ్మాాతము గా నిందుల కొక నిదర్శనము. “కడారాః కర్మధారయే" (2. ఓ 88 అను నూ(తమున గణరత్నమహో దధికారుండు కడారాదిగణమును శాస్త్రసీస్ట మగురీతిని స్యపమాణముగానే

80 పొజ్మయవ్యోసములు

చాలవణకు (గహీంచినాండు. ఆకృతిగణము గా దనియే యంగీక రించినాండు. తత్స్‌మచందిక మాత మిట స్వోపజ్జము గో “పుత్త్రక్య తకుండు* "కృతకపుత్తు9౦డు' అను కాళిదాస (ప్రయోగముల నుదాహరించీ (కృ *“కృతకశబ్దముగూడ ననియతముగా నిళ్లే (సయుక్త మై యున్నది" ఆనీ వోసీనది. ఈ సమాస్యపకరణముస కంతకు మూల కంద మగు వ్యవస్థ యొకటి పాణినీయమునం గలదు... దానిని ముందు వివరింతును. దీనినీ "విశేషణం విశేష్యేణ బహులమ్‌' (2. 1. 57) అను సూతమున6 దత్త్యటోధిని పైతము కొంత వివరించియన్నది. ఆ వ్యవస్థచొప్పున గుణవాచక (క్రియావాదకములకు సమాస మేర్చడునప్పుడు పొర్వనిపాత మనియతము, (అనంగా__విశేషణవిశేష్యభావము కామ చారము.__అనుట్స పుత్త0' శబ్దము గుణవాచకము,. “కృతకి శబ్దము (శ్రీయొవాచకము. కొళిదా సీశాస్త్రీయవ్యవస్థను గుజు తెలింగిన పాణినీయ పారంగతు డగుటంబిట్టి తదనుగుణము గా6( దన్నపయోగమును సాగించి నాండు. ఇందులక్షై గణరత్నమహోదది నాశయింప నేల ? తద్విరు దము గో “కడోరాదిగణ' సోకృతిగణ మన నేల ? పాణీనీయవిరుద్ద మగు నోకయపష్యప్రయోగము గా దీనిని. గల్పింపం (బియత్నింప నేల? ఇందు లకే శ్రీ శర్మగారు “తత్సమచిం[దిక చెప్పవద్చును; గణర్తత్నమపహోదది చెప్పియుండవచ్చును; శాస్త్రీయము గానప్పుడు పరిత్యోజ్యమే 1 యిని (శ్రీ దీపోలవోరిని మందలించినారు. ఈ గణరత్నమపోదధి కుత్సితాని కిత్సనై8” (2. 1. 5% అను సూ్యత్రమునందలి స్వరూపనిరాసార్థక మగుబహువచనమును జూచి (భ్రమపడి పాణినీయవిరున్నము గా “ఖనూ చ్యాదిగణము నొక దానిని సృష్టించుకొని యథేచ్చము గాం గొన్ని శబ్ద, ముల నుదాహరించినదీ. ఈ- సూ్యత్రమునకు మహాభాష్యాదు బే ట్త్ధ

నన్నయ్మ్యప్రయోగచర్చాపరామర్శము హే! నిర్వచన మొన ర్చెనో యింతకుముందు వచించియే యున్నాను... తత్సమ చం(దికాకారులు పాణినీయము సరిగా గమనించుకొనక, యేతదసుసరణ మున నీ స్యూతమునకు అలక్ష్యము లని *కవిచారుండు, (వ్రాహ్మణాధ ము.డు, రాత్షసహతకు(డు, భుజగజాల్ము(డు -- మొద లగువానిని. బాణ్‌ నీయ విరుద్ధముల. గా£ దమ తత్సమచంద్రికయం దుదాహరించినారు, “వై యాకరణ శ్చౌరః ఇక్యాదులను, *న హ్యాత వైయాకరణత్వం కుత్చ్యతే” అనుచు వృత్తిక్రైయటాదులు పై నూ(తమునకు. (బత్యుదా హరణములు గా నొసంగినవి. ఇవి యీ సూ(త్రమున కుదాహరణ ముబఐ గా వని మున్మితయమువారు. ఉదాహరణమువే యని గణరత్న మహోదధి, తత్సమచంద్రిక. ఎవరు (ప్రానూణికులో 1 ఎవరివాదము (ఫమాణమో ; పాఠకులే యిక నూహించుకొందురుగాక : “చొరుంి డనునది సంజ్ఞావాచక మై కవిని జోధించునప్పుడు “తక్షకాధముండు", “రామహతకుండు' మొద లగువానింజోలి ముందు ' నా వివరించు రీతిని సాధింప(బడవలపినది. ఇ(క, “బ్రాహ్మణాధము:డు, రాక్షసహతకు(డు, భుజగజాల్ము(డు _ మొద లైనవి “ఛాహ్మణానా మధమః.__((వ్రాహ్మణా ధముండుు మొద లగుకీతిని (శేషు షష్టీ తత్సురుషములుగానే సాధు వులు, ముందు “పాండవోత్తములు' అను (నయోగమును గూర్చిన చర్చాసండర్భమున నిది యంతయు విశదవడును. లౌకికవై దిక శబ్ద ములు రెండును కాస్త్రకర్పృల యను శాసనమునకు విషయము లగుటంజేసి సమాసభేదమునుబట్టి స్వరభేద మేర్చడునుగాన, యే స్మూకముబే నే సమాసము వచ్చినను నొకటియే యని మన మనుకొనరాదు. ఇందులకై మనము వారి యడుగుజాడలలో సంచరించి యనుళాసనమును గుజుకింప వలయునేకాని, కొమచారమునకు( గడంగి, శాస్త్రమున కతిచార మొసరార్ప

కలి వోజ్బయవ్యాసనులు

దని నా మనవి. ఇంతగా (వ్రాసిన దెందుల కనగా శాస్త్రీయసీవ్రాంతము లకు విరుద్దములు గానప్పుడు గణరత్నమహోదధివంటి (గంథముల+ (చిమాజీకరిరచుట కభ్యంతరము లేదు. శాస్త్రదూరము లగునప్పుడు వానిని. బరిత్యజించుటకును నంతకం పె నభ్యంతరము లేదు. పూర్వము కొందణజు బొద్ధులును, మజికొందయి (పకిష్టాకాములును బాణీనీయము నణంగయ్భదొక్కీ, తా మొక 'వ్యాకరణకర్తలుగా లోకమునం బేరెన్నిక వహింసవలయు -నన్నయున్దేోముతో గణపాఠము, ఛారుపాఠము' - మొద లగువానీని దమవ్యాకరజమునకును బాణినియమునకునుటో లె( (గొం్యగొత్తగ్గా నేర్పజచికొని కొందలును, బాణినియమునే యనుసరించి దానిని సవరించు చున్నట్లు మజికొందజును, విజాతీయమను గా విలక్షణ మగురీతిని (వాయుచున్నట్లు మజియుం గొందలును, వారు వారు గొన్ని వ్యాకరణముల వ్రాసిరి. ఆవి యన్నియు. బాణినీయమును సరిగా నాక శించుకొసక 'పెడదారులు (దొక్కి చాలనణ కుత్పథ్యప్రతిపన్నము లైనవీ. అవ్వి పొణినియపారంగత నుగునాంటి విద్వల్లోకమున. నిలున నీడ లేక లోకమునకు దూరముగానే నిలిచినవి. నే/టివారు చాలవణకు. బొణినీయ మహాంభోథి నవగాహనము చేసికో( జాలనివా రైసందునం దాము వానిని నేండు పునరుద్ధరింప6 గృత్మ్వయత్నులగు చున్నారు. వీని నవిమర్శ పూర్వకముగా. గాక, విచక్షణతతో. బరిశీలించి గుజమాత్ర(గాహులు కావ ఆయు ననిర్షే యింతకును నాచెప్పునది, దిక్షితనాగేశాదులు సైతము, వై గణరత్నమహోదరధిని( (బ్రమాణీకరించినవారే । ఎంతనజ కిది శాస్త్రము ననుసరింపంగలిగెనో | యంతవజకే వారి కిది పిమాణ మైన దనుట విశేషము. ఇంతకును దేలిన దే మన గణరత్నమహపోదధిపై నాధార పణ్‌న తత్సమచంది9ిక, తత్సనుచంద్యికమై నాధారపడిన శ్రీ దీపాలవారి

నన్నయ పయోగచర్చావరామర్శము క్‌ి వాదము శాస్త్రదూరము లై నిరాలంణము లైనవని మనవి చేయుటయే ।

ఇంక “రామభ్ళదుండు అనునది పాణినీయమునుబట్టి యెట్లు సాధువో కనుంగొందము. దీనికి ముందు, పాణిసీయ మగుసమానవ్యవస్త గొంత మన మవగతము చేసికొనవలసి యున్నది. దాని నింక నుదాహరింతును.

“విశేషణం విశేష్యేణ బహులమ్‌” (2_1_50 అని పాణిని సూూతము. ఈసూతములోని విశేషణవిశేష్యశబ్దములు సాపేక్షము అగుటచే (ఒకటిని వదలి యొకటి యుండని వగుటబే) “వీకసమృన్నిజ్ఞాన; మపరసన్నున్థి స్మా రక” మ్మృనున్యాయమున,విశేష్యవిశేషణశబ్దములలో దేనినో యొకడానిని (గహించిననే యితర మాక్షిప్త మగునుగాన _ యట్లు చేయక రెండింటిని _గహించినసూ(తకారుః డ్మీకిందివ్యవస్థను మన కువదేళ€ంచెను. ఆవ్యవస్ట యిది “అత, జాతినంజయో! గుణ్ముకియాథ్యాం సమవి,

న! . వో వ్యాహారే విశేష్యతైవ, గుణయోః, (కియయోః, గుజ్యకియయో ళశ్చానియమపవ వ్యాష్యవ్యా పకభావాపన్నజాత్యోర- 'ప్యేవమ్‌ । యథా భూతమూర్తయోః “తద్భావాపన్నయో స్తు వ్యాపకస్య విశీష్యతై వ యథా. శింకుపావృక్షః ఇతి, య తై 9కః ఆవయవశచ్దిః వర సృముదాయకబ్దః తత

• పరస్పరసంబంధము గలపదములలో 'నేపదమును _గహించినను నితర (సంబంధిపదమున కొక్షేషము (అధ్యాహారము) కలుగును... అని భావము క్‌]

గ్‌ వాబ్మయవ్యా సములు ఆవయవశబ్దళ్య విశేషణత్వ మేవ (చూ. లఘుళీబ్టేందు శేఖరము “విశేషణం విశేష్యేణ బహులమ్‌” (ఒ1517). ఇచ్చటిభై రవమి(శవ్యాల్యనుగూడ నుట్టంకింతును___ “విశేషణవి'శేష్యయో స్పసంబస్థికత్వా దన్యతరోపాదానే నైవ సిద్ధే ఉభయో రుపాదానేన య త్సిద్దం ఈ దాహ “అ తేతి. జాతి శద్దిస్య గుణ్యకియా సమభివ్యాహారే విశేష్యబోధకతా_ “నీలోత్సలమ్‌, వికసితమాల” తీత్యాదౌ ॥ సంజ్ఞాశబ్దస్య తత్త్వమ్‌...పణ్జీతవై(త9, పాచక వళ ఇత్యాదౌ । ఆనియమ ఏవ-_“కుద్ది ఖర్షాక్క ఖజ్జాకుద్దిః।పాచకపారకః, పాఠకపాచకః? ఇత్యాదౌ యథా

కర్మధారయసమాసమున, సమాసపదము లన్నియు గుణవాచక ములే మైన విశేషణ విశేష్యభావము వక్షృవివక్షాధీనము. కావున+ బూర్వనిపాతము (సమాసమునం బూర్వపద పయోగము కామచారము (అనలా ఒకదానిని విశేషణము గా వివక్షించిన, దానికి. బూర్వ (చమోగము.మతియొకటి యట్టి దైన దాని'కే పూర్వ(వభమోగ మనుట__ ఇ ట్ల్రనుటవలన నిట్టిచోట్ల సమాసములలోని పదముల కన్నిటికిని. బూర్వ (వయోగము పర్యాయము గా౭ గలుగు నని చెప్పంబడినది __ ఉదా :- ఖర్జాకుద్దుండు, కుబ్దిఖల్జుండు... మొ. సమాసపదము లన్నియు6 (గియా వాచకము లై నవ్వుడును నిస్తే : ఉదా: __ పాచకపాఠకుండు పాఠక పాచకుండు.మొ. నమాసపదములం దొకటి గుణవాచకము,మజొకటి శ్రీయా వాచకము నగునప్పుడును ని్లే 1 ఉదా:..ఖంజపాచకు4డు, పొచకభంజుండు మొ. ఇంక జాతివాచకమునకు గుణవాచకముతో(గాని (_కియావాచకముతో గాని సమాస మేర్చడునప్పుడు జాతిశబ్దిము. నిశ్రేష్యముగానే యుండును, (అనంగా__జాతివాచకము పరముగానే _పయోగింప(బడు ననుట ) ఉదా?

నన్నయ పయోగచర్చాపరామర్శము కిర్‌ సీలోత్సలము, వికసితమాలతి... మొ. సంజ్ఞావాచకమునకు గుణవాచకము తోంగాని,కియావాచకముతోంగాని సమాసము చెప్పినప్పుడు, సంజ్ఞావాచకమే విశేష్యముగా నుండును. ఆనంగా___సంజ్ఞావాచకమునకే పర్మపయోగ మగు ననుట).-ఉదా:.. !పండితచై తుండు, పాచకచై్యతుండు.మొ. సామాన్య విశేష్యభావము గల జాతివాచకపదములకు సమాసము వచించు నప్పుడు సామాన్యవాచకమే పర్శ్యసయోగ మందును-__ ఉదా... శింకుపానృక్షము, కై లాస్తాది, భోజరాజు-మొ. ఇచ్చటిశాస్త్రవ్యవస్ట యిది. శబ్దేందుశేఐ రాదులయం దిది పై రీతిని వివరింప౭బడినది. ఈవ్యవస్థనుబట్టోరామభదః (రామభ్యదుండు)” అనుచో “భ్యది శబ్దిము గుణవాచకము, “రామ శబ్దము” సంజ్రావాచకము. న్వైనదికాన, సంజ్షావాచకమునకు గుణవాచకముతోడి సమాసమున, సంజ్ఞావాచకమువకు విశేష్యత నియతము (అనంగాం ఇర ఉపయోగము నిళ్యము. కనుక, *భద్రరామః (భ్మదరాముండు” కావలసి వచ్చు చున్నది, “రామభ్మ దః (రామభదుండు” అనునది యెట్లు సాధు వని యిట నడుగ వలసిన పశ్నము. ఈపశ్నమున కగు సమాధాన మెట్టిదో యి(కం గనుగొందము.పై పయోగమే కాక “రామచన్దంః, రామహ స్తీ, రఘుద్విపః, రాఘవకుళ్షారః. మొద లగుప్రయోగ ములు సైతము నుహాకావ్యములందు బహులములు గాం గలవు. “రామ చన్ద్ర? వంటిదే “నై షధేన్లుః? అను పయోగమును. 'ఇది హర్ష నై షధమునః గలదు, “మహీమహేన్షంః ఖలు న్రైషధేన్టు న్తద్బోధ సియః కథ మిత్ద 'మేవ.... 4. 4” (వైష. 8 స్క?! ల్ల. ఇచ్చట వ్యాఖ్యాత యగుమ్మల్థినాథుం డే మను చున్నాండో : పరిశీలింపుండు_ “నైెషధః ఇను తివ_నై షథేస్టః _. నలచస్థ్రః___అని వివరించినాండు,

8్రీ వాజ్యయవ్యాసములు

ఇా్లై యతరపయోగములకడ6 గూడ వ్యావ్యానములు గలవు, ఇంకే *రామచన్ష0ః” అనుచో 6చ్లన్ద్ర ఇవ రామః” అనువ్మిగపహముతో. నుషమిత సమాస మిది యనుటకు సంశయింప నక్కఅ లేదు... ఇక *రామహ స్తే రఘుద్విపః” అనుచోంగూడ వ్యాఖ్యాతలు *రామో హస్సీ” 'వేత్యుపమిత సమాసః (తస్య రామహస్తి నః అనురీతిని విశదపటచి యున్నారు (చూం భట్టి. కా$్కసు 184 ళో, మృల్ధినాధవ్యాఖ్య)- “రామహస్తి” మొద లగువానివంటిదే “రామభ దః” అఆనునదికూడ ననుటకు సందియము లేదు. నిఘంటువులు “భద శబ్దమునకు లక్షణదే (శేస్టుండు, పూజ్యుండు.. అమనర్జము చెవ్పం గల వాచ్యార్థములవైత మొసంగియే యున్నపోభదస్తు నోక్షణి గజభేదే ద్వయోః? (శ్రేశవము. ఇంక “భద ఇవ రామః---రామ భ్యదః___(రామభ్యదుండు” అనీ *ఉపమితసమాశమే” యిట వక్తవ్య మనుట కభ్యంతర మేమి ? రామునికి “రామః (రాముడు అనునదియే నామము, వసిష్టుడు “రామః” అనియే రామునకు నాను 'మేర్చణచి నాండు...“అతీ త్ర్యైకాదళాహం తు నామకర్మ తథా ఒకరోల్‌ । జ్యేస్టం రామం మహాళ్మానం భరతం కైకయీసుతమ్‌ । సౌమిత్సి9ం. లక్ష్మణ మితి శ్యతుఘ్న మపరం తథా । వసిష్టః పరమ్మప్రీతో నామాని కృతవాం స్తదా. (రామా. బాల. 18స. 20,21] శ్లో. “రామభ్యదః” ఆనునడి రామునకు సంజ్ఞ యనుట కింక _బమాణ 'మేమి ? *రామచందుండు అనునది సంజ్ఞావాచి కానళ్త్లే యిదియును సంజ్ఞావాచకము కొదు. ఐన, “లక్ష్మణభ్యదులి డిత్యాదు లుండునా? యని థీ శర్యగా రడుగుదు రీమో ; “అత్ష్మణచంయదుండు' ఇత్యాదు లుండునా ? యని మని మడుగుదము. ఉండ వని పీరు మాత మె ట్రనం గలరు? “నలచన్షం:,

నన్నయ(ప్రయోగచర్భాపరామర్శము 87 నె షథేనుఃి అనునవి పయోగదృష్టము అని పూర్వ ముదాహరింపం బడియే యున్నవిగదా : అప్పుడు *“లక్ష్మణతభ్యదుండి మొద లగునవి మాత ముండుట కభ్యంతర మేమి? (పయోగము లట్టివి లేకున్న నుండ వలసినసయావశ్యకతయు లే దని పూర్వము స్టృ్వమాణము గా వచించియే యున్నాను; “భద శబ్దమునకు 'లేష్టార్స్‌ మట నథిధీయ మని శ్రీ దీపాఠవా రనినవ్వుడు, థ్రీ శర్మగారు “్యశేస్టజాతి” యనునట్లు “భృదజాతి” యని యుండునో ? యన్‌ యాక్షేపించిసారు. వీరు *నోథి *బ్ద చర్చా సందర్భమునంగూడ నిట్టిపశళ్నమునే వై చినోరు. శ్రీ హర్ష మహాకని పీరి కె ట్లు త్తరవాది యగు చున్నాందో సావధానము గా” నాలకింపుండు._ “భబజ్ముం యభు ర్వ్యాకరణస్య దర్చం। పద్యవయోగా ధ్వని లోక ఏషః। శశోయద స్యాజస్తి శశీ తతో ఒయ। మేవం మృగో ఒస్యా ఒస్తి మృగీతీ నోక్తఃి (వైషు 20స, 82లో --**ళో. ఒస్త్య్యాకా స్తీతి మతుదిర్ధే 'జ్రుక్ర ఇన్సిఠ్రన్సా' ఇ తీసా యథా ఒయం శ శీత్యుచ్య లే, తథా తేనైవ స్మూకేణ మృగో ఒస్యా ౬ స్తీత్య యేనేః ప్రొపై సత్యామపి మృ గీతి నో క్తఃః తస్మా దతివ్యోప్యాదిదోషా ద్వ్యాకరణమూల ఏవ ోక్యపయోగ ఇతి నియమో నయుక్తః | కిన్తు కక్ష తదితసమాసానా మభిధానం నియానుకమ్‌” (మల్లినాథ వ్యాఖ్య)

మందం గో క్షే ౨ లోక మనంగా, “ఇిష్ణలోకి మనియే కవిహృదయము. మవి భాష్యాదులస్వారస్య _ మీవిషయమున నిటిదే 1 ఈవిషయము “సంహితాసర్వస్వపరామర్శము అను మొదటిసంపుటములోని వ్యాసమున విశదపఅపంబడినది.

88 వాజ్మ్యయవ్యాసములు చంషదునకు “మృగలాంఛనుండు), “శశలాంఛనుండు” అనువ్యవ హారము సమానముగానే కలదు. ఐనను“ళశము గలవాలెడనునర్ధమునళకీి ఆని యుండును, “మృగము కలవాం” డనునర్ణమునమృగీ”అని యుండదు. “అత ఇవిఠనా (5, ఏ 115 అనుపాజినిసూూత మభయమునకును సమానముగానే మతుదర్ధమున “ఇని” పత్యయమును విధించినది. ఐనను శిష్ణ్ట్రపయోగములు లేనందున “మృగీ” అని యుండదు. అట్టిపయోగము లున్నందున “*శీ” అని యుండును. శిష్ణ్ట్రపయోగమూలకము వ్యాకరణము. అందును గృ త్తద్దిళ సమాసములు కేవల మఖభిధానమూలకములు. శబ్ద ఛక్తిన్వథావము నెంతవిచ్శితము గా భ్రీహర్షమహాకవి వర్షించినా.డో చూచితిరా 1 మహాభాష్యాదులం దీయర్థ మెంళయో నీవులము గా6 జర్చింపః బడినది. *“అనభిధాని మని వై యాకరణు అచ్చ టచ్చట దీనినే వ్యవ హరించు చుందురు. ఇట్టికాస్త్రసిద్దాంతము అన్నిటిని జీర్ణింప( జేసికొనిన మహామహు. డీమహాకవి. “కృత్తద్ధితసమాసా అభిధానమూలాః” అను సంశము విశదము. గా శేఖరాదులయందు నిరూపింపంబడినది. ్రీశర్మ గాశియాక్షేషములకు నన మిక నుత్తరవాదులము గా నక్క లేదు. కావున “రామభ్యదు౮ డనుసది యుపమితసమాస మనుటయే సర్వవిధముల సమంజసము; శాస్త్రీయము. అట్టుగాక *భద్ర శ్చాసౌ రామళ్ళ” *రామభ్యదః” అని విశేష్య పూర్వపదముంగానే దీనిని నిర్వచింపవలయు ననునఖిని పేళమే యెవ్వరికేని యున్న *రాజద నాదు! లాకృతిగణ మగుటంబిట్టి యందు దీని. బరించి

నన్నయ్య పయోగచర్చాపరామర్శము క్రి సాధించుకోవలయును. *పూజ్యు6 డగురాముంి డనునర్ధ మభయసక్షము లందు నమాన'మే మైనప్పుడః న్యర్హము గా గణపాఠల్మాశయణ మొనరించి, శబ్దసాధుత్వమునకుం (దియత్నపడ నేల? *ళ క్తిభ్యద, గణభ్యద, వాస్తు భ్యద'_ మొద లగురీతినిం బే గ్లో కుపపదము గాం దగులు కొన్నది యీ “భ్యదిళబ్ది మని శ్రీ భర్మగా రన్నారు. ఎట్లు తగులుకొన్నదో తగులు కొన్నది. వ్యుత్చ త్తిపదర్శన మెట్లో పీరు నిర్వచింపక తప్పున దేమి * వీ రొకప్పుడు సంజ్లావాచక మిది యన్నను సమాస మెట్లు? భ్యదశద్ది 'మేయర్ధమున కిట నభిదాయకమో : చెప్ప తెట్టు తప్పును ? నంజ్ఞావాచకము లకుపై తము పాణిన్యాదులు వ్యతృత్తిపదర్శనముతో సమాసాదుల నను శాసించియే యున్నారుగదా 1 ఇట శాస్ర్రనిర్ణయ మెట్టిదో కనుంగొంటిమి. ఈచర్చ నింతటితో ముగింతము. ్రీ శర్మగారు మజియొకమాట యనినారు___ “రామకూరుండు, రామధీరుండు' అను వయోగము లుండ వని, అది న్యాయ్య'మే 1 గుణవాచకసమభివ్యాహారమున సంజ్హావాచకము విశేష్య మగుట నియతము (అనంగా గుణవాచకమునకే పూర్వనిపాతము___) అనుటను బూర్వము నిరూపించియే యుంటిని. “ధిర, శూరి శబ్దములు గుణవాచకములు, వానికే పూర్వ్యపయోగము న్యాయ్యము కదా: యగును, వింత యే మన ? పీరు *శళూరరాముండు, ధీరకృష్ణుండు” వంటి (పయోగములు గూడ నుండ వన సాహసించిరి (అనంగా నే మన్నమాట : గుణవాచకమునకు సంజ్డా వాచకముతోడి (సంజ్దావాచకో త్తరపదక) సమాస ముండ దన్నమాట 9) ఇచ్చటి వార్మివాంతల నొకింళ పరికింతము.... *నేను సేవించిన సాహితీ రసికపండితు లెవరుకొని, చదుపుకొన్న మహాకవుల రచన లేవికాని

శ్రీ వాజ్మయవ్యా సములు “థీరరాముండు, కూరకృష్ణుండు' ఇట్టివిశేషణపూర్వపద కర్మథారయములనే మన్నింవ లేదు. ఇక “రామధీరుండు, కృష్ణపూరుండు___ ఇట్టి కూర్చులసు గూర్చి చెప్పవలెనా ౩” (అని.) ఇంక వినుర్శింతము = “కడరాః కర్మధారయే” (2-48 అను స్మూతమును వీరే యుదాహరించినారు. వీరు లే వనిన్యవయోగము లున్న ఫనుట కీసూతమే (పబల్యపమాణము, గుణవాచకసంజ్తావొచకము బల ళో లకు సమాస మేర్చడినప్పుడు పూర్వము నేను జూపిన వ్యవస్థచొవ్వునః ఫంజ్హావాచకమునకు నియకము గా( బిర్యపయోగ మేర్చడి, విశేషణ మగు గుణవాచకమునకుం బూర్వ్మ్యపయోగమే. యేర్పడు చుండ గుణవాచకము అగు కడారాదులికు మ్మాతము వెకల్నికము గాం. బూర్వనిపాతమును (పూర్వ్యపయోగమునుు) విధించిన దీ స్కూతము. కొవుననే, కాశికొవృత్తి శర్త యాసూ(తమును వ్యాఖ్యానించుచు “గుణశద్దోనాం విశేషణత్వా త్పూర్వనిపాతే పాపే వికల్ప ఉచ్యతే అనినాండు. దీనినిబట్టి, తక్కిన గుణవాచక సంజ్ఞావాచకముల కడ కాస్రీయవ్యనస్టచొవ్వున గుణహాచకము మో థి నకుం బూర్వ్మపయోగము, సంజావాచకమునకు. బర్శపయోగము .. నిత్య ఇజ్‌ మని యీళాస్త్రమే నొక్కి వక్కాణించు చున్నది. ఇ ట్లీస్తూత మారం భించిన సూ(తకారుండు కాని, దీనిని వా శ్రథ్యానించిన మవాభాష్యకర్తకాని, పై సమాసముల నంగీకరించువారే । యనుటలో సంశయమే లేదు, కావుననే “పణ్డ్‌తచైఈః, పాచకచై్యతఈ* ఇత్యాదులను శాస్త్రసిద్దములంగా నిదినణకు నాచూపినట్లు 1సామాణీకవ్యాక్యాత లుదాహరించుట జరగినది. ఐనను, శ్రీ శర్మగారు తాము చదివిన మహాకవుల రచనలలో నిట్లివి కొన రా వనుచున్నారు.

సన్నయ_ప్రయోగచర్చావరామర్శము శ! ఇదియు నెంళవఅకు సత్యమో 1 వరిశీలింతను.___ “తరుణ ఈపనభాసో మన్షిరాభ్య న్దరేమి (శిపపాలవధము__. 11స క0ిళ్లో). “శాతమార్గసుఖగానకోవిద । (బిహ్మషట్బరణగర్భ ముజ్వలమ్‌” (శిజు. 14, 60 ల్లో ). “తద్వైరిపష్పాయుధమి తృంచస్త్రసభా శ్రచికీ సా ఇలు తన్ముఖస్య” (నైష, 5సు 107, “అభినవదమయ స్తీ” మొద లగునవి యింకను జాలం గలవు. మన్మపబంధపర మేశ్వరుండు సైతము నృసింహపురాణమున “వీరనరసింహ దేవు డుద్వృ త్తిం బెజికి పావై చినం బడి యొప్పెల బగకుపేవు (నృసింహ. $ఆ. 106వ). పీరున్యత ఘీస్కుపసిద్ధమహాకపుల రచనలం జదువ కుందురా ః ఏ మైనను నిక్కడిస్టితి యిది ।: ఇందుమూలమున “థీరకృష్ణుండు, శూరరాముండు అనునవి భ్రీ శర్మగా రనిన ల్లప్టపయోగములు గాక, శాష్ట్రసిద్ధము అగు స్యుపయో భగము అనుట సిద్ధాంతిత మైనది. ఇంకం (బయో గాంతరములగుఖించి పరామర్శింతము.__

1. తక్షకాధముండు జి పాండవనో _త్తముండు శి పాండువరుండు శీ పాండవవీరులు 6 ధనంజయ్మప్రవరుఃడు ఇదివజకే యిందు మొదటిదానిని స్పృశించి *కుత్చితాని కుత్సనై ౪” (2-1-58 అసుస్యూతమున థ్రీ శర్మగారు దీనిని సాధిం జూచిరి 6]

శీల వాజ్మయవ్యా సములు కౌని, యిది యట్లు సాధింపంబిడ దని స్టృపమాణము గా విశదపఅచుకొని నాను. ఐన విత దీనిసాధుత్వ మెట్లో వివరించెదను. నన్నయ “మారీచ సీచుండు మొద లగు (క్రింది మహాకవిిపయోగములం జూచి దీవిని€ (వియోగించినాండు. మునుముందు. వానిని. గూడ. గొన్నింటి నిట నుదాహరించదను___

1. మారీచనీచుడు:. “*సునః కి అెనాం పరిణీయ

౧ చు తస్యాం మాఠీచనీచం జనయాంబభూవి” (చంపూరామాయణను. బాల కాండము, ?4 శ్లో ళం

£. రవిసూనున తముండు :. *త మాహ కర్ణః పునరేవ

నాగం తదాజిమధ్యే రవిసూనుస త్తమ?” (సం. భార. కర్ణ $0అ. 48 శ్లోంం తాట స!

కె రాజనంగతులు ఏ *“అభిషేచయితుం రామం సమేతో రాజము ని9ిథిః” (రామా. అరణ్య- 4! స. ర శ్లోం అ్యత గోవిందరాజీయ వ్యాఖ్యా__“రాజమ న్లింభిః__మ న్తిరాజై 8; మనిషే షై రితి యావత్‌ ః రాజదన్హాదిశ్వా త్పరనిపాతః”.

శీ. పురుషో త్రముండు, నరాధముడు :.. “త్రివిధాః పురుషా లోకే ఊఉ _ర్హృమాధమమధ్యమాః । తేషాం తు సమవేతానాం గుణదోషా వదా మ్యహమహ్‌___మ న్తిిభి ర తకసంయు ౫5। స్సమర్హె ర్మ న్ర్రవిరయే ॥

ఆడీ చ్‌ గా! నే. అతి స! మిత్తైం ర్వాఒపి సమానారై। ర్బాన్రవెరపి వా హితై?। సహితో ల్‌ ఇల లరా నూ

నుస్త్రయిత్వా యః కర్మారమాన్‌ (పవర్తయేత్‌, దైవేచ కురుతే

నన్నయ్శ(పయోగచర్చాపరామర్శము గ్‌! యత్నం ఈ మాహుః పురుషోత్తమ్‌... ........గుణదోషా వనిశ్చిత్య త్యక్న్వా ధర్మవ్యపా_శయమ్‌ ॥ కరిష్యా మీచి యః కార్య ముపేక్షే త్స నరాధమః య థే మే పురుషా నిత్యము తృమాధమమధ్యమాః । ఏవం మన్నా హీ విజ్షేయా ఉత్తమాధమమధ్యమాళి (రామా. యుద్ద. 8న, అవ యా అమ భా 6,8 10, 11 ఖ్లోం శః యష్మక మోపసంహారములలాట్టి “డి క్రమ ప్పరుషః__ పృ్పరుషో త్తమః (పురుషో _త్తముండు? అనవలసిన వీ (పయోగములు. మజియొకచోం గూడ రామాయణమున పురుషాధమి శబ్ద మిశ్లే యయు ర్త మైనది (చూ. రామా, యుద్ద 1న, 8 ళ్‌. ఇట్టి వింకను జౌల6 గలవు. పె నుదాహరించినరామాయణభా రతాదివాజ్మియము నంతను జుళికీకరించిన మన విపులళబ్దశాసనుండు, తనలక్ష్యలక్షణవై చక్షణ్యమునకు (బబిలనిదర్శనములు గా మహాభారతసంహితనుగుతించి “లోక్షణికులు సర్వ లక్ష్యసం_గహ మని... .... ....మహెల గొనియాడు చుండ... ... ... పరాశరాత్మజుండు,... .. ౨ పరంగు చుండ జేసె భారతంబు ఆని తాను వాకొనినది యకార్థ మని నిరూపించుకొనుటకో యమనట్టు పె వయోగ చుల నొనరించినాండు. ఇంక నే నే3ైకము గా వీని. బర్జిగహించి కొంత ఉరామర్శించెదను. వ సంస్కృృతభారత మిట్టి దని చెవ్పుచు6 దనయాంధమవి భారతము గూడ నిట్టిదే యని వ్యంగ్య మర్యాదతో ( 'దెలిపినా( డీమహాకవి.

శశీ వాజ్మయవ్యాసములు

పారడవోత్త ముండు.___ఈ (పయోగమునుగుటించి చొల వివాద పడినారు మనవిమర్శకులు. ఇట థీ శర్మగారు__ధర్మరాజు మొదలు రాజరాజువఅకు(. గలవా రందలు6౬ బాండవులు. పాండవులయం దుత్త మోత్తృములు పాండవులు అని యిట సప్తమీతత్పురుషమే సమాస మగు ననినారు ఇదిగాక వీరు, ఊ త్తము లగు పాండవులు “పాండవో త్తములు అని కర్మధారయము చెప్పినవారిని/గూర్చి *పాండవు లైదుగురు ఏవరికి వారేయు '_త్తములు___అని భావించినచో ఇ(క ఉ తములు కొనివా రెవరును

సృథివీమండలములో నుండరు.__ అని యాక్షేపించినారు ఈ యాక్షేపణమే. సరిగా నా కర్థ మగుట లేదు. *ఉత్తను పురుషు” లనుచో మాత మ్మీపశ్నము లేదా ? పురుషు లందలజు నుత్తము కైన నిళం గానివా రెవరు ? అని (ప్రశ్నించిన వీ రేమందురో యదియే యిటను సమాధానము, ఉత్తనుశబ్దము పూజ్యార్థకము. “సస్మహత్పరమో త్కృష్టాః పూజ్యమానై?” (1610 అని పాణినిసూ తము. “పూజ్య

• ఇట శ్రీ శర్మగారి (వాంతలలోని సారాంశ మిది__ “పాండవో త్త ములు” అనుచోట ధర్మజునినుండి రాజరాజువణకు6 గలవా రెల్లం వాండవశద్దివాచ్యులే కనుక, వారిలో నుత్తము లనుటయే యుక్తము. ఇట క్రీ ధూళిపాళవార్నివాంత లివి:__. పాండవళబ్దము గోతా పత్యార్థమున వాడియండ లేదు. పాండవు లనంగా యుధిష్టిరాది పంచపాండవులే రుడితి గా స్ఫురింతురు. 2) ఇట్టిరయుడితిస్ఫూ ర్రిని వదలి గో_తావత్యార్థమును స్వీకరించుట గౌరవము. 8) అస్మదీయ నంశమున (పసిద్దు లై విమలసడ్డుణళోభితు లై నపాండనోత్తముల

నన్నయ్మపయోదచర్చాపరామర్శము రే మౌన్సై లితి వచనా త్ప్చూజావచనా సృదాదయో విజ్ఞాయన్నే | సత్పురుషః, మహాపురుషః, పరమపురుషః, ఉత్తమపురుషః, ఉత్కృష్షపురుషణి (కాశికావృ త్రి). శ్రీ దూళిపాళవారు పాండవళబ్దిము గో(క్రానక్యార్థకము గా న (పసిద్ధార్ధ మనిరి. సంస్కృతభారతమునం దీ పాండవళబ్దిము జనమేజయాది నాచకము గా6 గూడ బహువారము వయుక్తము “పకిగృహ్య తుతాం పూజాం పాణ్ణవా జ్ఞనమేజయాత్‌ (చూ. సం. భార. ఆది. 80ఆ, 14ళ్లో) 'మొ. ఇంత యేల? నన్నయమయే యీపాండవశద్దిము నె ట్రితరులయందును (ఇయోగించినాండో చూడుండు___వీ రైలులు6 జొరపులును;భారతులును, గౌరవులును, బాండపులు నననొ ॥ వీరు లయి పరంగి రది నయ । పారగ భవదీయవంశపరిపాటి మహిన్‌” (భార. అది. 4ఆ. 119 పుం నన్నయ సంస్క్పతథభారతాదుల ననుసరించియే చాల్యపయోగముల నొనరించినాండు, అ(ప్రసిద్ధ మిది యనుట సరి కాదు. ఇదిగాక పాండవుల చర్మితయే భారతమున (బిధాన మగు (పకిపాద్యవస్తువు. వాలే యిందు నాయకులు, అనుషంగికములు గా నేర్చడినవియే పాండురాజాది చర్మితములు, కావున, చరిత యని రాజరాజువాక్యము, ఈ రాజరాజు చెప్పిన అస్మదీయ వంశమునకు వంశకర్త లలో పాండురాజుకూడ నున్నాడు. " అందు చేత సనీమాటకు పాండురాజునుండి తనవణకు6 గలవారు..._..అర్ధము, పాండవోత్తములచర్మిత 'యన్నచోం గూడ గోశాపళ్యార్థము. ఇది యే మగును ? అప్పుడు పృనరుక్తిదోషము వచ్చుటియేకాక? వాక్యార్థము కుదురుబాటు కాదు, పాండురాజునుండి నావకు

48 వాబ్మయవ్యాసములు ్రీ శర్మగారికిం (బతివాదులు సరి యగు సమాదానము చెప్పం జాలకపోయి రనియే యనవలయును. ఇట శ్రీ శర్మగారిని మన మడుగవలసిన దొకటి. పాండుని యనంతరాపత్య'మే కదాః (పంచపాండవులు. చతుర్దాపత్యము (అనంగా6 బిరీక్షితుండు యువాపత్యమేకదా : యగును. అభిమన్యు. ప్రభృతులు పాండునిగో(_తావత్యమేకదా । యగుదురు. వీ రందజు *“పాండవి శబ్దిముచే6 జెవ్న(బడిననేకదా ! వారిలో నుత్తములు (పంచ) పాండవు లగుట ః వీరివ్మిగహము సాధు వగుట | పాండనశబ్దిముచే వీ రందలును వచింవందిడపలయు నస్న ఏకశేషి మవళ్యకర్మవ్యముగదాః యగును. ఆప్పుడు “పాబ్దివాళ్ళ పొణ్జివాశ్చ పాజ్దవోశ్చ"అనికదా ః వ్యిగహము. ఇందు 'మొదట్‌ది “ఆనంతరాపళ్యార్థకము. "రెండవది “యువాపత్యార్థకము. మూడవది *గోశాపత్యార్థకను”. ఇ ట్లగు నప్పుడు “వృద్దో యూనా తల్లక్షణ శ్ళేదేవ విశేషః? (1 అ. 2 పా. 60 సూ)అనికదా : యేకశేషము రావలయును ? ఈసూకముకడ “తత్తబోధిని” యే మను చున్నదో గమనింపుండు.*గో తం యూనా ఇత్యేవతు న సూత్రితమ్‌। ఆపత్యాధికాదా గలవా రనంగా పాండవులే ।; పాండవులలో మఠఅల పాండవు లెవరు ? పాండవళబ్దమునకు గోశాపత్యార్థము ఇెష్పుటవలన వచ్చు నిబ్బంది యిది. నన్నయగారు ఇట పొండవశబ్దము ఆపత్యార్థ మందే వాడినా రనుట స్పష్టము. ఉత్తము లైన పాండవు లని కర్మధారయము చెప్పుటయే నన్నయగారి కఖీష్ణ మని సహృద యులు గమనింపక పోరు.

నన్నయ్య ప్రయోగచర్చాపరామర్శము 47 దన్యత అౌకికం గోోతగహణ మితి సిద్దాన్తేన “*డాప్టగవ శ్చానన్తరః, జొపగవశ్చ యువా” __ ఇత్య్యత నై కశేషః”__.. అనంతరాపత్యమునకు యువాపత్యముతో నేకశేషము రా దను చున్నది. ఐన నే మైనది? పాండవళబ్దముచే పీ రనుకొనినట్లు పాండవులు మొదలు రాజరాజునలకుం గలవా రందణు6 జెష్పంబడెద రనుమాట శాస్త్రదూర మైనది. ఇంక పీ6 సమాస మెట్లు పొసంగును ? ఒళవేళ నెట్లో చెప్పవలయు నన్నను (శేషు షష్టీతత్చురుషసనూసమే వక్తవ్యముగాని, సప్తమీతత్చురుష 'మెంత మ్మాతమును గాదు. వీరు సప్తమీతళ్చురుష మిది యనుటయు6 (చమాదమే :

ీప్పరుషో _త్తమః ఇళ్యాదులలో మల్లి నాథాదులు స ప్రమీతళ్చు రుషము వచించుట ఉయతశ్చ నిర్ణారణమ్‌” (ఓఓ అను స్తూతమునకు భాష్యపా్రామాణ్యముతో. గ్లైయటాదు లొనర్చిన వ్యాథ్యానమునుబట్టి (వమాద మనవలసినదే ః “నిర్జారణావధి, నిర్దారణ హేతువు, నిర్ణార్య మాణము” అను న్మీతితయసన్నిధానమందే యీస్తూతపవృ త్తి. ఇదియే కైయటాదు లీసూతమున కొనర్చినవ్యాఖ్య, అట్టి ఏవి కానందున “హలా మాదిః__.. హలాదిః” సూ్యతమవాభాష్యమునుబట్టి శేషషష్ట్య న్న ,తత్చు రషమే పై (పయోగములయందు శాస్త్రీయము. దీనిమూలమున *పాండ నోత్తము'. లనుచో థ్రీ శర్మగారు వచించిన 'దేదియు నేవిధము గా జూచినను బొసంగ లే దని నిర్జారిత మైనది,

ఇంక దీని నెట్లు పాణీనీయము సాధించినదో యెజబుకపలచెదను. “ఉత్తమాః పాద్దవాః_ పాల్డివోత్తనాః (పాండనో త్ర్తములు.)” అనునదియే

శీర్‌ వాజ్బయవ్యాసములు వ్మిగహము; కర్మధారయమే సమాసము,పురుషో త్తము( డు. మొద లగువాని నిశ్లే సమాసము. చెప్పి పాణినీయులు. సాధించినారు. లఘుళబ్దేందు శీఖరమాన( బాణినీయమవాపొధమునకు మూల స్తంభ మై మహాభాష్య మున గృతభూరిపరిిశముం డగు నాగేళభట్టారకు. డే వను చున్నాండో చూడుండు :. “స్పరుషో త్తమ ఇత్య్మాత 'శితయసన్నిధానాభానా న్న నిర్జారణనిభ్తిః | కింతు సంబన్షసామాన్యే ష ష్టీతి తయా సమాసః అతఏవ *హలాదిశ్శేషకి (74.60) ఇతిసూ(తే *కి మయం హలా మాది రితి షష్టీసమాసణ ఇతి భాష్యే ఉక్తమ్‌। గుణవచినేన నిషేధ స్వనిత్య ఇతి తరప్పూతే క్షైయటః | “ఉత్తమః పురుష న్తన్యః పరమా 'త్మే త్యుదాహృతః -- ఇతిగీళావాక్యా ద్యత కర్మ ధారయ ఇతి లభ్యతే 1 రాజదన్సాదిత్వా త్పరనిపాతళి (లఘు. శీఖరము కన్ష నిర్ధారణ సూ

“ఉత్తమపురుషః (ఉత్త మప్పరుషుండు” అని కావలసి యున్నను *రాజదన్నాదిషు వరమ్‌” (82.81) అనుసూూతముచే ఐబరనిపాత 'మేర్చడీ “పృరుషోత్త మః...(పురుషోత్తముండ్రు"__అగు నని పై శీఖర మను చున్నది. రాజనుం్యళులు, పురుషోత్వ ముడు, సరాధముండు_మొద లగురామాయణ చయోగములం గర్మధారయములం గా వచించుచు గోవిందరాజీయాది వ్యాఖ్యానములుగూడ పీని నిజ్లై సాధించినవి.పాణినీయమహామందరముతో నార్షలౌకికవాబ్మియాంభోధి నవలోడించి మనవాగనుశాసను(డు *“పాండ = వోత్తముండో అనుస్మీపయో గరత్నము ముద్ధరించినాండు. సంస్కృత భారతమునను నిట్టివి గలవుం

నన్నయ్మపయోగచర్చావరామర్శము శీలి ఇ్లే భోజ మురారి భవభూత్యాదులు (పయోగించిన *మారీచ సిచుండు” *రామహతకుండు"___మొద లగువానిని సంస్కృతమున గాంచి “లక్ష్య లక్షణ సం్టగహ” మిచి యని యెన్నుకోల చగునట్లు వానిని దన భారతమున సంగహించుట్టకై *తక్షకాధముండు" అనియు. (_బయోగించి వాండు వొగనుశాసనుండు. రాజదన్నాదిగణ మాకృతిగణము కాన *రాజ దనాదిషు పరమ్‌” (2.281) అను సూ్యతముబేతనే యిదియును' సాధువు, దీనిని. జూచియే తిక్కన '*కీచకాధముండు _ప్రయోగించినాండు.. వన్న పార్యుని యడుగువాడలలో నడచినవాడే కదా ః తిక్కన. పొండువరు౯డు, పొాందవవరులు

ఇందు మొదటిదానిని శ్రీ శర్మగారు *సంభావనాపూర్వపదకర్మ భారయ” మని “పాండు వను పెండ్లికొడుకు 'అనునర్ధము చెప్పెద మనినారు. పూర్వో క్తసమాసవ్యవస్టను దిలకించితిశికదా ! వ్యాప్య వ్యాపకములకు (విశేషసామాన్యములకు) జాతివాచకములకే సమాస మనుటనలన శట్టైోబ్బుగ్రాజ్ఞు శింశుపావృక్షము” ఇట్టివే యీ సమాసమునకు లక్ష్యములు,

• ఇచ్చటి శ్రీ శర్మగారి వాంత లివి_నన్నయగాతి *“పాండవవరులు? (8-18 అన్ముపయోగ మొకటి నా యథిిపాయమునకు కంతేగడుపు గా నున్న దని యంగీకరింతును. యతిస్టానమున నతుకుకొని యున్నదిగావున సవరణ చిన్నది గా సూచింపను గూడ

పీలు లేదు. పాఠాంతర మున్న దేమో 1 వ8ిశీలింనవలెను,

7]

50 వాబ్బ్మయనవ్యాసములు ప “వరులి డనునది గుణవాచకము కొన వీరు సరిగా శాస్త్రమును గమనింపక (వమాదపడి రనక తప్పదు. శ్రీ దీపాలవా రిటి సమాసము సరి గా దని ది థ్రీ శర్మగారి నాక్షేపించినారు. అది సత్యమే: “పాండు వను పెండ్లికొడుకు” అనునర్ధ్హము గూడ నెంతవజకు సరసమో లోకమే య్మొలుంగును. సంస్కృత భారతాదులయందు (శ్రే్దుః డగు కురువు కురురాజ్రు-_-- అనునర్ధమున _ *కురుశేస్తుం డని సపయుక్త మెనది. కావుననే

• గణరత్నమహోదధి" యీశబిమును రాజదనాదులలో6 జేర్చి పరనిపాత లు న! మును సాధించుకొనినది. ఇక “నృవర శబ్దమును గూడ నిందు6 బరించి ళం “వధానపురువుండు" అనునర్థమును దీనికి నిర్వచించినది. ఇశ్తే'ఉత్తమర్హ" “ఆధమర్జ*బ్దిములు'సైత మిందు( బరింపంబడినవినృవరో ఒ_గేవణం....” “ఉప్త గాఢకురుశేష్టా | సికృసంమృషసంయుతా;ఉత మర్దాధమర్జా చ....” ఆక్‌ న అద్‌ గ త ణా ణి శ న్‌ కురు శ్చాపొ (శేష్టళ్చ-_కుర్యుశేష్టః....బుణే ఉత్తమః.ఉత్నమర్దః | బుణే ఒధమః_ఆధమర్దః ఇళ్లే “నృవర”ళబ్రముకడ€ గూడ *నా చాసొౌ వర శృం మ! ళా ది నృవరః” అని కలదు. (చూ. గణ. మహో. సమాసగణాధ్యాయము- ?ర్ర?0 న్న. భారతాదులయం దీ “కురుశేష” “నృవరా”దిశబ్రములం జూచి ళం వా ది యేతత్సదృశములు గా “పొండువర, “పాండవవరి శబముల6 బియోగించి న! యేక న్లోకణమును నేతదీయలక్ష్యములను సం్టగహీంచుటమూలమున నేళాదృశశిషపయోగములకు ఏని నుపలక్షకములు గా౭ జేసి యీవిశిష్ష నక జ వయోగములతో6 దన్నగంథము నొకలాక్షణికళిరోమణి. గా నిర్మింప గలిగినా,డు మనమహాభారతకర: ఇట్లు *కటేగడువుిగా శ్రీ శర్మగారు అవన సలి! 0 వావ్‌ 1 వరశద్దము గుణవాచక మనుటయ్‌ మహాభాష్యసన్ముతము.

నన్నయ పయోగచ ర్చాపరామర -ము ర్‌ భావించిన *“పాండవవరులు” అనునది “పూజ్యు లగుపాండవులుో అనునర్ధ సంగతితో “రాజ దన్న్హాదిగణముధర్మ మా? యని కంఠభూషి గానే పరిణ మించినది. ఇందులకై పాఠాన్తరాన్వేషణముం గాని, సంస్కరణ(_పయత్న ముంగాని శ్రీ శర్మగా తిక నైన మానుదురుగాక 1 ఇంక మిగిలినవి “పాండవ పవరులు, “ధనంజయ, పవరుండు. వీనినిగుజించి చర్చించుటకు ముందు (వసకానుప్రస కములు గా వాది (పతివాదుల 'ేర్పడిన్న కింది పయోగములం గూర్చి పరామర్శింతము ః

1. తిరుమలరాయమౌా ఖి శ్రి విజయరాఘవమణి శ). రంగరాయచం్యదుండు 4 తిక్కకౌరి (వేద్నాదిశార్సి శ్‌. శ్రీరంగరాయా గణీ శ్రి శ్రీకృష్ణ దేవరాయా గగణ్యుండు గా కృష్ణరాయేం్యదుండు శి వేదా దినాథుండు శ్ర రాయ వేళ్యాళుజంగుండు శి నన్నయార్యుండు
2. తిమ్మమాంది (తిక్క_మాంబ) షై భావాంబాలలామంబు ఈపరామర్శమునకు ముందు *మణి, చూళి, పృంగ వాదుల అయమభిదేయమునుగుఅించీ విమర్శింపవలసి యున్నది__ “స్మ కతరవదే చ్యా_ఘపుజ్ణవర్షభకుట్షురా 1 సింహళశార్దూలనాగాద్యా॥ పంసి "ఛేషార్టే గ జ్రరంర్త య శ స హా)

52 వొజ్బ్యయవ్యా సములు గోచరాః* (అమరకోళము 8 కాం.విశే.6%ళ్లోం “బుషభో ఒగ్యేమత్తగజే శోత రన్టే న్వరే వృషే” (వైజయన్ని. _త్యక్షరకాణ్డము. పులింగాధ్యా యము 18వ ళ్ఞోఎగ్టశేష్టోఖణాతు పుజ్లవా” (5?ళ్లో) పై (అమర)నిఘంటు వుతరపదము లగునప్పుడు శేషారకము అనిన వ్యా_ఘాడిగణ పఠిత అనో ౧౪9 భద్దములకు 6 దరువాతి నిఘంటువులు గొన్ని సమాసస్థములు గా నప్పుడు సైతము (వ్యా(ఘాదిగణపరితములకు గొన్నిటికి మ్మాతము) ప్రెరీతిని ేష్టార్ద మొసంగినవి. వ్యాఘాదిగణ మాకృతిగణ మగుటంబిట్టి “రత్న, మణి, మౌళి, లలామ, తిలక” (పభృతులం గొన్నిటి నందు. బరించుటకు శాస్త్రకర్త లంగికరించినారు. ఇట్టివానికిని. గొన్నిటికి “రత్నం శేష్టే మణా వపి* (విశ్వము) “రత్నం స్వజాతి శేస్హే ౬పి+-(అమరము) అనురీతిని నిఘంటువులు (శేష్టార్ధమును వచించియున్నవి. “ఉపమితం వ్యాాఘాదిభి స్పామాన్యాపయోగే” (2-1-04)అను పాణినిసూ తము వ్యాఘ్రాదు లుత్తర పదము లై నప్పుడు వాని నుపమానములం గా౬ జేసి(అనంగా, గౌణలక్షణచే “వ్యా(ఘసదృశము, రత్నసదృశము" అనురీతి నర్ధ 'మేర్చడం గా౬ దన్మూలమున వీనిని (శేష్టార్ధరములం గా స్వీకరించి యనుట్స వానికి సమాసమును విధించినది. ఇ ట్లీపదముల శేర్చడిన శేష్టార్దకత్వమునే “స్యు రుత్తరవదే.... పుంసి (శేష్టార్ధగోచరాః” అని ప్రైయమరము నిర్వచించి నది. *గోచరాఃి అని యీ నిఘంటు వన్నను సీగొణలాక్షణికొర్ధము నభిధేయముంగానే వచించిన వితరనిఘంటుపులు (చూగ *వృషో ధర్మే బిలీవర్డే ళృజ్ష్యాం పుంఠరాశిభేదయో:॥ లేస్తే స్యా దుత్తరస్త శ్చీ(మేదిని)" వృషశబ్రిము వ్యా_ఘాదిగణపఠితము. “వృష"శబ్దమునకు వాచ్యార్థము లగు *దలీవ” రాదులతోపాటు “ఉత రపదస్తి మగుసప్పుడు (శేషా ర్హమును చి అవానో అ ౨ అ గూడ సీనిఘంటు వొనంగు చున్నది. అవయవార్థసహకారము లేనిక్రేవల

నన్నయప్రయోగచర్భాపరామర్శము 58 రూఢ్యర్థము లగు నిరూఢలక్షణా(నిష్ఫన్నా) ర్థృములనే కాక, గౌణలక్షణా టోధ్యార్హముల "సైతము నిఘంటువు లి బ్లొనంగినవి. దిజ్మా(తము గాం

యి నూ. జూపితినిగాని యిట్టి వనేకములు. ఈవృషశబ్లమునకు 'కేవలమునకు(సమాస స సము కొనిదానికి) సయితము “శ్కుకలే మూషికే (శేస్టే సుకృతే వృషభే న " వో వృషః” ఆని లేష్టారము నమరము వచించినది. క్రైయటాదులుసయితము నిఘంటువులు లాక్షణీకార్థముల నొసంగిన వని యంగీకరించి యున్నారు. కన్చున 9సమూహే సోమశబః శక ఇతి క యటః।1సమూహమాతే వయో అనిత. అటో చి వ! పూ. ఆ గసు లక్షణ యేతి తదాశయఃి (లఘు. శేఖరము. స్తభ్య్యాయా సృంజ్ఞాసంఘ నాన్‌ శ్‌ సూ(శాధ్యయనేమ(6...!-58సూం). “సమూహనివహవ్యూ హస్తోమసంఘాత సంచయాఃఆనునమరము, పైవారు లాక్షణిక మనినయర్జము నేకదా 1 సోమ శబమున కొస(గినది. “గుణే శుక్లాదయః పృంసి గుణిలిక్లా స్తు తద్వతి” మొద ౧ అతో అగునవియు నిట్టి వేకదాః ఇంక, *ీబుషభ, భదాది శద్దిములకు నిఘంటువు ళ్‌ క కే లిచ్చిన_శేష్టార'మభిధేయమా? లాక్షణికనూ? యన్ముపశ్నము యుక్తమేః బుషభాదిశబ్దములకు నిఘంటువు లొసంగిన ేష్టార్ద మభిదేయమే యగు నాండు వ్యా_ఘాదిగణపారము, ప్రత్యేకము వీనికి సమాసవిధానము నెందులకు ? లాక్షణింములే యగునప్పుడు పై యమరము వచించినరీతి ని వియు వచించి యుండనలయునుగదా : ఇదిగాక యమరముబేతనే గళార్థము లగుపీనిని బునరు కముల౬ గా నమరశీషము లన€ దగు 'వపెజయన్య్యాదులు జెప్ప నేల? ఇట్లు చెవ్వుటలో వీసి యాళయ మేమో | నా. అవి భాం కను!గొనవలసినదే । *గోరత్నమ్‌” *“రఘుప్పజ్ఞవజి *కొన్సాతిలకమ" మొద అగు సమ _స్తపదములలో “జపషమితనమాస”మే వక్తవ్యమా ? షషీ అతా ఠి తత్పురుషమే వాచ్యమా ? యనునది చాలనందిపెద్దలకు 'వెతము నేండు

54 వాజ్మయవా శ్రనములు కలుగు చున్నసంశయము ॥ శ్రీ శర్మ గా రీయర్దము లన్నియు గౌణ లాక్షణికములే యనున ట్లుపమితసమాసమే నక్తవ్య మను చున్నారు. ఇచ్చట శ్రీ దీపాలవారు *_శేమ్టార్ద మభిధేయమే” యని యహోబలపతి యిటి శబములకడ *| శేషాద;రవాచకము అనుటను, గొంద తాంఛ ఎ క్‌ టితాితీం న్‌ (చదింధటీకాక ర్తలు లేను డగు రాయండు” మొద లగురీతిని వివరించు టను దమవాదమునకు. (బమాణీకరించినారు. శ్రీ దీపాలవారు పై నిం జూపినవ్యాఖ్యాతంవచనములు వీరివాదమును నిలుపందగినవి కాను. ఉపమితసమాసమును స్వయముగా౬ దాము _పదర్శించు చున్న _పామాణిక వ్యాక్యాతలు "సితము గౌణలక్షణాస్థలములిం దిశ్తే వివరించి యున్నారు. ముం దవి యుదాహరింపంబడును. వై యాకరణులమతమున నొక విధ మగు లక్షణాస్థలములందు “హ్‌ఢి ర్యోగ మపహరతి" అనున్యాయ మున రూఢ్యర్థశక్యారోప మనళ్య మభ్యుపగన న్య 'మేకాన, యిటిలాణిక థి వాత చు ములంగూడ వాచకము లనుట విరుద్దము కాదు. వై యాకరణులు “*లక్షణీను (బత్యేక 'మొకళక్తి గా నంగీకరింపరు. వా రొ'ప్పెడినిరూఢ లక్షణ శ కిసమకక్షమే : కావున, *“ఆపోబలపతి కాన్సి టీకొాక రలు కాని, అతి అనాదొ. థ్రీ దీపాలవారి వాదమును బోషించువారు కారు. శ్రీ శర్మగారి నడుగ వలసిన పశ్నము లిదినణ కడిగియే యున్నాము. ఇక నిచ్చటి వసుస్పితి తాన్‌ థె

• అనాదిగా (సిద నుగునరము రూఢ్యర్థము. అది యవయవార వ! థి థి ఢథ= సహాకారము లేని కేపలసముదాయశకి చేతనే బోధిత నగును. ఇట్టి శబ్దములకడ నవయవార్థ్యపతీతి బాధిత మగును. సముదాయశ క్రి జోధిత మగునర్ధమే (పవృతి నిమిత్త ము గూడ నగును శక్షభల్ర(డు.మొద లగునవి యిట్టివి.

నన్నయ(_వయోగచర్చాపరామర్శము రక్‌ పరిశీలింతము, వ్యాఘాదిగణ పఠితములకు. గొన్నిటికి మ్మాతమే నిఘంటుపు లిట్రియర్హమును శిష్ణ్రపయోగములంబిటి నిర్వచించినవి; అన్నిటి

న! వా! బి స! కిని గాదు. తక్కి-నవానికడ నుపమితసమాస విధాయక న్యూతము స్మృపయోజనమే యైనను నిఘంటువు గేష్షార్హము నాసంగిన బుషభాదులకడ నాయర్హ మభిధేయమే యగు నప్పు డెట్లు పయోజనవంత మనునది (వష్టవ్య మగు నొకపశ్నము. ఇందులకు సమాధాన మిది. బుషభాచులు ేష్టార్థానిధాయకము లై నను *రామర్షభః మొద అగు సంబ్హావాచక పూర్వ పదములకడ “ఉపమితసమాసము' నక్షై యాసూ(త మావళ్యకము. షష్టీ తత్చురుషాదు లిట నుపపన్నములు గావు; ఉపమితసమాసమే యిట నా శయణీయము, ఇ టావళ్వక మెన యీసూ, తముబేతనే *“బుషిపుజవః? ౬ న న న ౮ గ్‌ ఇత్యాదులును నుపపన్నము లగు చుండ, నిఘంటువులేల యీయర్థముి నందుల గొన్నిటి కొసంగి కొన్నిటికి వదలినవి ౩? యనునది మజొక (వశము. మహాకవులు బుషభాదిశద్దిముల నిట్లు (చయోగించినారు. “సమే బుషీణా మృషభః పసీదతామ్‌” (నం. భాగ, 2స్కంం, 22ిల్లో ) ఇట వ్యాక్యాత ్రీధరస్వామి 'బుషభః = శీంన్దల అని యర్ణము స్పష్టము గా (వాసినాందు. ఇప్లే శీక్తోట్ర ఉత్చాయ దాశార్డ 1 బుషభ స్పర్వసాత్వతామ్‌। సర్వ మావళ్యకం చ్మకే 1 పాతఃకార్యం జనార్దనః” (సం. భార. ఉద్యో. భగవద్యానపర్వము. $4 అ. ర్‌ళ్లో). “ప్లవబ్గమానా మృషభః” (రామా. యుద్ద, 20స, 29లో. ఇపే “ఠం తు బోధయత భఖ న! గ క్న్‌పం కృన్చుకర్ణం మహాబలమ్‌ 1 సతు సంఖ్యే మహాబాహుః కకుద స్పర్వరక్షసామ్‌” (రామా. యుద్ధ. 61స 18ళ్లో. తక్కింనశబ్దిములకును గొన్నిటి కిట్లు సమాసస్టము కానప్పుడు (శ్రేషారమునం _ఇయోగము లొ థి అ.

క్‌8 వాబ్యయవ్యాసములు

లున్నవి. ఇట్టి _పయోగముల నాధారములం గాం గొనియే పై రీతిని శిష్ట్ర్యయోగము. లున్నవానికి మ్యాతనము ((_పయోగానుసృతము గ్రా వ్యాఘాదిగణవరఠితము కాందగినవానికి, నై నవానికిం గూడ నిఘంటువులు "్రేంష్టార్హము నొసంణినవి. ఇవి రూఢిచే (అవయవార్డాపేక్ష లేని కేవల సముదాయశ క్తిచ్రే శేంష్టార్థమును టోధించునుగాన యిది యీ శబ్దముల కభిధేయమే : ఇస్పు డీశబ్దములకు గౌణలక్షణాా శయణమున (సమాసోత్తర పదము అగునాండు కయ్పదు? పుణ్లిన ఇవ - యదుప్పజ్లవః(యదుపుజ్ణపుండ్సు” అసి యుషమితసమాసము చెప్పుటకాని, వాచ్యార్ధమును బురస్క-రించుకొని *యదూనాం పుజవః _ యదుపుజనః (యదువజ్లవుండు” అని షపీతత్పురు

గక! శ ళ్ళి అ షము చెప్పుటకాని, రెండును (నిఘంటువు లిట్టియర్ధమును (బదర్శించిన వానికిమా ఈము) యుకములే । కావుననే, మల్లి నాథాదు లనియతము గా నిటిసలములలో నుభయవిధములు గాను సమాస్మ్పపదర్శన మొనర్చియున్నారు న! “యదుపుజ్ణవబస్థసాహృదా క త్వయి పాఠాససురోన వాసనః”(శిశుపాల వధము___16 స..12 న్లో. ఇచ్చట మల్లినాథుండు “పుమాన్‌ గౌ రివ. ళా ఉం పుజ్లనః ... పురుషర్షభః 1 ఉపమితసమాసః 1 “గో రతద్దితలుకి” ఇతి సమాసాన్న ష్షచ్శ్‌సయ్యయః | యదుషు పుజ్గన:_- యదు(శేష్ప:. _శేష్టో ఇెణౌతు పుజ్లవో ఇతి వైయజన్నీ ॥ అనినాండు. మటియొకచో 'నేళా దృశస్థలమునందే యీతం డేరాఘవస్య తతః కార్యం కారు ర్వానరపుజ్ణవః” _ (భట్టి. 7 సు 28ిళ్లో) వుమాన్‌ గొః పుజ్లవః వృషభః॥ యన్గో రతద్దితలుకి (పా. 6-82. ఇతి సమౌసొన్న ప్పచ్‌, శే నోపమితసమాసే వానర పుజ్జవః..స్కుగీవః (మల్లి. వ్యాఎ).-ఇచ్చట మల్లి నాఠాదులు పుమాన్‌ గౌ శీ అర్‌ రివ" మొద లగురీతిని( (బదర్శించుటి శీవలము వ్యుత్సతి (పకృతి

నన్నయ_వయోగచర్చాపరామర్శము ర్‌? ఉవత్యయవిభాగముు మొతము (ప్రదర్శించుటకే పృంగవాదిశచ్దెములు “రధన్న "రాదిశబ్దములువోలె నవయవార్థానుగతి లేని సముదాయళక్రి చేతనే లోష్టార్దమును బోధింపం గల కేవల రూఢిశబ్ద్రములు, మంజూషాది గంథములందు6€ గుశలవాదిశబ్దములను దృష్టాంతీకరించి యిట్టి శబ్దముల6 గూర్చి చఇర్చింవందిడినది. కనుకనే, యిట జయమబ్గళవ్యాఖ్యాత *పుమాం ళ్ళాసౌ గౌ శ్చేతి “గో రతద్ధితలుకి' ఇతి సమాసాన్న ష్ట్‌ । వ్యుత్పత్తి మాత్ర మేతత్‌ పుజ్లివశభ్ధిస్తు ప్రదాన మాచష్షే'(జయ వ్యా. భట్టి 7స.28ళ్లో) అని స్పష్టముగా సీవిషయమును వచించినాండు ఇంతకును సీళబ్దములలో పం కిట్టియర్ధముల నిఘంటువు లిచ్చినవో జాగరూకతో6 బరిశీలించుకొని యట్టి యర్ధములు కేవల మిచ్చిన వానికిమ్శాత ముభయవిధముల సమాసముచెవ్పుట శాస్త్రీయ మగు ననునదియే యిచ్చటి నావాంతలలోనిసారము. *బుషభ, భగ్మాదాదిశద్దిములకు 6 గోశము లొసంగినశేష్టార్ధ మభిధేయమే యనుట గూడ నిందలి నిష్కృష్టార్దము. ఇట్లు “గోరత్నమ్‌” ఇత్యాదులలో *గవాం రత్నమ్‌...గోరత్నమ్‌ (గోరత్నము)” అని “గౌః రత్నమివ గోరత్నమ్‌ - (గోరత్నము)” అని కాని సమాసము చెప్పవచ్చు నని నిర్జీత మైనది. “పురుషవ్యాఘః”_ ఇళ్యాదులలో నట్టియర్దమును నిఘంటువులు (వ్యస్త్నము లగు శిష్ట్రపయోగములు లేనందున నీయ లేదుగాన, తాదృళ ములయం దుషమితనమాసమే శాస్ర్రసిద్ధము. ప్రామాణిక లగువ్యాఖ్యాత లిట్టివద్దతినే యవలంబించి రని పూర్వమే నికూపించితిని, వస్తుస్థితి యిట్టి దైయుండ, “కవీనాం రత్నమ్‌....కవిరత్నము. కానీ “షష్టీసమాసాల్‌ ఈర్మధారయో బలీయాన్‌” అనున్యాయముచేం గర్మధారయమే శాస్త 8]

రక వాజ్మయహ్యాసములు సద్ముళము. “రత్నం చ అసౌ కవిః “కవిరత్న మ్‌” అనికానీ, “కవిః రత్న మివి అనికొనీ చెప్పికొనవలెను (చూ,.తత్సమచం్నదిక. శ!1.గ. 848పుట)

ఇ అని తత్సనుచం్యదిక (వాయుట యెంతవణకు యుక్తమో పారకమహాశ యులే యూహింతురుగాకః “షష్టీసమాసా త్కృర్మధారయో దిలీయాన్‌” అను న్యాయ మైనను *“సంభవతి సామానాధికరణ్యే వై యధికరణ్యస్య అన్యాయ్య త్వమ్‌” అనుళాస్త్రమర్యాదవై నాధారపడినది. ఇది యేకవృత్నితో నేకార్హ బోధకము లగువానికడ *సొమానాధికరణ్యము ... ఏకవిభక్య్యన్నత్వము.__ సమాసవిభక్క్యన్నత్వము సంభవించునప్పుడు, వై యధికరణ్యము (భిన్న విభక్త్య న్తత్వము) అంగీకరించుట అన్యాయ్యము ___ శాస్త్రసం్థపదాయ దూరము___అని వచించునది. వృత్నిభేదముచే నర్ధభేదము గలయిట్టివి దానికి విషయము కావు.

ఇ(క6 (దికృతమునకు వత్తము. తిరుమలరాయమౌళి, విజయ రాఘవమణి, రంగరాయచం్యదుండు, తిక్కీశౌరి__. ఈనాలుగును, సంజ్ఞా వాచకములకు... మౌళి, మణి, చంద, శౌరి..అనునవి చేరంగా “తిరుమల రాయమౌళి అనురీతిని నిష్పన్నము లై నవి, “తిరుమలరాయండు" అనునది 4 బృచ్చ థ్రీ శర్మగారి (వాంకల సారాంశ మిది. “తిక్కళశారి” అనునఓ రూపకసమాసము కాని ఉపమికసమాసము కాని యగును. శేన్లుం డైన తిక్కండు" అని విగహించుట యే టీకొకారుండు చెప్పినను ఏన్యాకరణము చెప్పినను అవిచారితరమణీయము, ఇ్లు “మణి, రత్న, చంద, ఇంద, లలామ, తిలికాది శబ్దము లుత్తర వదము లైనప్పుడు విగహింపనలయును, “కృష్ణరాయేంద?

నన్నయ(_ప్రయోగచర్భాపరానుర్శము 5038 యిట నామము. ఇందు “మౌళి, మణి, చంది శబ్దిములకు ేష్టార్హమును క టీకాకర్త లిచ్చియున్నారు. కావున నేతిరుమలరాయనుణికిన్‌” “తిరు మలరాయ లేషమనకు” అనురీతిని టీకాకర్తలు (వాసినారు. “తక్కళారి ఆమనుదానినింగూర్చి __. “శౌరి. పదము గూడ శీషారవోచక మె యాం, ధకాన్నములందు( (ఐబయు క మె యున్నది తిక్కళౌరి మొ (తత్సమచం్నదిక _ సమాస _ 841 (కింద అని తత్సము చందిక వచించినదికాన *విశేష్యపూర్వపదము” లివి యని శ్రీ దీపాలవారి చాదము). ఇట నెవరిది సిద్ధాంతమో చర్చింతము. పూర్వమే యీవిషయము కొంత ముచ్చటించితిని 'శేఫష్టార్ణ మభిధేయమే యైనను (ఒకప్పుడు క ము

స జ్ఞావాచకములకు వీని న్తుత్తరపదములంగా6 జేర్చినప్పు డుపమితసమాసమే యుపపన్నము. ప్రకరణము నిర్హారకము గా నుండి యావశ న్ట్‌కత యేర్చడి నపుడు రూపకసమాసము చెప్పుటయు. దప్పు కాదు. ఇ(6ఈ౯ 'దెలుంగువ్యాఖ్య అ టుపపన్నము లని చయగషము. ఉవమితసమాస సలనములందును నిటి ళం వ! న! హ్యఖ్యలు విరుద్ధములు గావు. సంస్కృతమున వ్యాఖ్యాత మల్లి నాథుండు "సైతము “కపికుక్టురమ్‌” అనుచో నువమితసమాసమును స్పష్టము గాః అనుచోట “కృష్ణరాయ వభుండా 1 అనువ్యావ్యాతలయర్థము సరి

ళా ఛి గాదు. *శేష్తుండ వైన కృష్ణరాయా : ఆనుటయే యుచిళతము___

నా! రా క అని దీపాలవారు. కొని “ఇం దునినంటివా( డనుటయే సమాస వాచ్యార్థము. “శ్రీరంగరాయ్యా గజ, రాయ వేళ్యాభుజంగ ఇత్యాదుల లోని “రాయి శదిమువలె “భట, భటారక, భటారి శబములు న. చి యల న! చి వై కృతము లైనను సంస్కృతమున నెలకొన్నవి (అని

60 వాజ్యియవ్యాసములు (బదర్శించియు “కపిద్వివమ్‌'.. “కపి'శే9స్టమ్‌” (భట్టి. 6స. 8శ్లోం. అనియే వివరించినాండు. వై యాకరణమతముచొప్పున నిట్టి యర్ధము పీని కిట నుచితమే ; వ్యాఖ్యాతలసం్యప్రదాయ మిట్టిదే : ఉపమితసమానము వచించి నను థీ దిపాలవా రొసంగినటీక లందులకు బాధకములు గా౭ జాలవు. ఇక మిగిలినది “తిక్కళౌరి ” శ్రీ దీపాలవారి కిందుల కాధారము తత్సమచం్శదిక ఇట “శౌరి శబ్దిమున కేనిఘంటువులును బత్యేకము లేష్టార్దము నొసంగనే లేదు. ఒసంగినను సంజ్ఞావాచకమున కిది యుత్తర పదము గా నుండునప్పుడు షష్టీసమాస మసంభవము. _ విశేష్యపూర్వపద కర్మధారయసమాస మన్ననో- తత్సమచందిక గణరత్నమహోదధినింబట్టి యొసఃగిన బృందారకాదిగణ మళాస్త్రీయ మని, యిట “తత్సమచందిక” ప్రమాదపడిన దని_. “రామభ్యదః అఆనుదానినిగుజించి విమర్శించిన సందర్భమున నిర్హయించి యుండుటంబటి యనుపపన్నము. తత్సమచందిక ణి న (చమాణము గాదు. ఇట వచింపందిడవలసినది 'ఉపమితసమాసమే:”. ఇటిివే ।; *రామహ సీ” “రాఘవకుళ్షరః, నె షధేన్గుః”___మొద లగునవి. ల జూ గ! చి య ఇవి మహాకవిప్రయు కము మహాకొవ్యములం 'దెటు వ్యాఖ్యాతము అవి లు న! లైనవియో దర్శింపుండు.... “ప్రణళ్య న్నపి నా ఒకక్నో దత్యేతుం చాజగోచరమ్‌ ।; త్వయెవో కం మవామాయో మారీచో రామహ స్తినః” మూ అనాటి బాట రామః హస్తే పే త్యుపమితసమాసః” (మల్లి. వ్యా భట్టి. 8న, 194ళ్లోం. “నై షధేన్దుః “రాఘవకుజ్ఞారః? మొద అలగునవి సృపమాణముగా. బూర్వ ముదాహృతముతే | కనుకనే, శ్రీ శర్మగా రిటం బితివాదులను “ఏటీకాకారులు చెప్పిసను, ఏవ్యాకరణము ఇెప్పనను, అవిచారితరమణీయమే : యని నిరాకరించీనారు. ఇటు పె నాలుగుుపయోగములందును నుపమితసమాసమే వం ఉా

నన్నయ పయోగచర్చాపరామర్శము 01 శాస్ర్రసిద్ద మని స్వపమాణము గా విశద మైనది, ఇంక “శ్రీరంగరాయాగ్ర జీ” “కృష్ణదేవరాయ గగణ్యుండు' __ అను రెండు పయోగములగులించిన విచారణ నందుకొందము.

శ్రీరంగరాయా(గణి

కృష్ణ దేవరాయ్యాగగణ్య్యండు

ఇట “అగ్రగణ్య? “అ్యగణి” శబ్దిములు రెండును నభిధావృ త్ర్తిచేం

(చిధానార్ధకము అని యంగీకరింపక థ్రీ శర్మగారికి. దప్పినది కాదు, ఆ ట్ల్రయ్యును. దీనికి “వరనిపాతి మె ట్లని తటపటాయించి కౌ టోలు 1 థభ్రరంగండు __ అను రాయ్మాగణి'_అనురీతిని సమాస మేర్చజపం దలంచి, చాల వాసినారు. అది యంతయు. శ్రీ శర్మగారిభాషాశా స్రపాండిత్యమును వెల్లడించునదియే । ఇది యొక “*సంభావనాపూర్వపదకర్మధారయ'” “మని తుదకు పీరు వచించినారు. ఈ సమాసము, సామాన్యవిశేషభావము గల జాతివాచకములకే కాని యన్యములకు6 గా దని పూర్వము నేను విశద పఅచియే యుంటిని. సంస్కృృతపండితు లిట్రిసమాసముల నంగీకరింతురా? యని థ్రీ శర్మగా రొక సందేహమునుగూడ వెలుపరించిరి. “శ్రీ యన్న పోళాధిపణి మొద లగువాని ననేకముల సంస్కృృతవండితులే కదాః వయోగించినారు ? “భవే ద్చిరుదళబ్దేషుయథేచృం వర్షకల్పనా 1 (గ్రామ మానుష్యవిరుదశబ్దానా మపి సో మతః (ఆథర్వణకొ, హలన్న,.0కా) అని మానుష్యశబ్దిములకు వైతము విక్సృతులకు. గేవలసంస్కృృతములతో సమాస మును విధించినవా రాంధవ్యాకరణకర్తలే కదా: సంస్కృతపండితు లీ సమాసముల నంగీకరింపలేమో । యని ్రీ శర్మగారు సందేహించుట కిశ

62 వాజ్మయవ్యాసములు నవకాశము బేదు. కాని, పీరు గమనింపవలసిన దొకటి 1 ఇట *తిరుమల రాయడు, కృష్ణరాయండు, నరసింగరాయండు ఆనునవియే సంజ్ఞలు. తిరుమల 'చేవరాయండు, కృషదేవరాయండు, నరసింహదేవరాయండు_మొద లగు హి నవి పీరిపూర్నిసంజ్జలు, ఇట్లు శ్రీ శర్మగా రొప్పికొనవలసినదే: ఐన సమాస మె ట్లనునదికదా కంక । అగగణ్యుం డగు కృష్ణ దేవరాయండు, *ఆ గణి” యగు శ్రీరంగరాయండు అనునవియే వ్నిగహములు. పూర్వోక్త న య వ్‌ శాస్రీయన్యవస్టనుదిట్టి, “అ్యగగణ్యకృష్ణదేవరాయండు. అనురీతి నివి నిష్పన్నములు కానలసి వచ్చు చుండ “రాజదనాాదివు పరమ్‌” (22.81) అనుస్నూతముచే (రాజదన్నాదిగణపార మొనర్చి సాధించుకొనవలసినవే యివి. ఇచ్చటి త్త మిది. తిక్కశారి వేధ్శాదిశారి “తిక్క-శౌారి వంటిదే 'వేద్నాదిళౌలి 'క్కలి డనునదియే తిక్కనకు నామ మని తననిర్వచనోత్తరరామాయణమున నాతండే చెప్పి కొనియున్నాండు.__. “అ;మ్మనకుం గొమ్మనవ౦తికిన్‌ సుకుండ౯ దిక్కాం కుండ సన్మాన్యుండన్‌” (నిర్వచనోత్తర, 1. ఆ, 18వ). *వేద్నాదిళోరి? యనుచో 'వేదాాదినాభుండు' అనునది యీతనిపూరి నామము. ఖీమ'సేనుండు అతి *ఫేముల డె సపే, పేదా, దినాథుండు “వేదా, ది'యెనాండు. “తిక్కళశారి” అను మ్‌ణ్‌ న్‌ ఠా చోటంబోలె నిటను నుపమితసమాసమే వక్నవ్యముః: కాస్త్రీయము, అవి “తిన్ముమాంది, తిక్కమౌాంది, నన్నయార్యు డు, భావాంబాలలామంబు ఆనువానినీ6 గూర్చిన చర్చ యింక నారంభింతము.

నన్నయ పయోగచర్చాపరామర్శము ౮8 ళు పిమ్మమాంబ తిత్మవమాంబ నన్న్నయార్వ్యుండు భావాంబొ లలానుంబు శ్రీ దీపాలవా రిందు. గొన్నిటికి. _బయోగముల నొసంగి టీకల నుదాహరెంచీనారు. వీనినిగుజించి యౌాంధవ్యాకరణ మే మను చున్నదో పరిశీలింతము ... “ఆర్యాన్నూదికళబ్దా స్ప్యు ేస్తార్దవాచకా యతః 1 తత _స్తద నళదేభ్యో నైవ (శేష్టార్థగోచరాః' (అథర్వణ. వాతి అత్‌ (0 క్‌ అ ఇ అజ న్త,111కాఏ.

• ల్రీ దీపాలవార్శివాంళ లీసందర్భమున ని ట్లున్నవి. “ఇక్కడ చెప్పవలసిన విషయ మొకటి యున్నది. వసుచరిత్తిలో “పురంథధ్రీమణ్‌ యయి "తిమ్మమాంది" (1.8%) అన్నచో టీకాకర్త తం. తేవ ప్పెరుమాళ్ల య్యగారు 'తిమ్మమాంది ... తిమ్మమ్మ". యనునామె. “అయ్య, అమ్మి ఇత్యాదులు నామంబుమీందను బరం ఐయి పరం బగు “ఆర్యా, అంబాది పదములతో సమసించుటి “సనన్నయార్యుండు “రిక్క-మాంబి ఇత్యాదులం గనునది.అని వా్శసినారు. అంతేగాని “తిమ్మమి ఆను సంజ్ఞావాచకముమీంద “అంబి యను ేష్టవాచకము బేర్చి సమసింవంబడినది; కనుక ఈ రచన తప్పు.__- అని _వాయ లేదు. భాషాసం్యపదాయజు

నా ల "పేల వా్శియుదురు ?” న!

84 వాజ్యయవ్యాసములు ఇచ్చట నహోబలపతి యే మను చున్నాండో చూడుండు__- “రామయ్య పభుండు, రామయమం్యతిః; రొ మయ్య పధానుండు, కోనమౌాంది”_ ఇత్యాదయో న _పయోగార్హా శృబ్దాః | కింతు *'రొమ్మపభుండు, కోనాంది. ఇత్యాద్యాకారేణ ప్ఫయోగార్హాః 1 *లక్క్టమాందికుమార” ఇత్యాది (పయోగస్తు (పౌఢో కక్రిమ్మాతనిష్పన్న ఇతి జ్లేయమ్‌” (అజ న్తపరిచ్చే దము-85 సూత్రముకడ,). ఈయథర్వణాదులు పైైపయోగము లసాధువు లను చున్నా రనుట స్పష్ట మైనదికదా : ప్రయోగము లుస్నమాతమున నవి యన్నియు సాధువు లనుటకు. దెలుంగునంగూడ ఏలు కా దనియేకదా ః వ్యాకర్తలు పై ననినమాట 1 అట్రిచో ఫ్రీ దీపాలవారు “ధనంజయ (వవరుండు? అను _పయోగమునుఐట్టి శాస్త్రమును దోంసిరా జననలయు నవి, వీరు 'శాస్త్ట్రపయు క్రవచసోః" అనుకారిక నుదాహరించుట యెంత యసంగతము ? ఈకారికను వ్రాసినయథర్వణుండే కదా ః పై శబ్దములం ద ప్పనినది. కవిప్రియోగములం జూపియు వానినేకదా 1 తప్పు లనుచు నహోబలపతి వివరించినది. ఐన సీరెండుకారికల కెట్లు సమన్వయమో 1 శ్రీ దీపాలవా రాలోచించుకోవలదా ? ఆధర్వణు౯ డ్రై నను చైయప్టపయోగ ము96౬ జూచియేకదా : యవి యసాధువు లనుటకు. దనయనుశాసనమును వెలువరించెను, తననాంటికే యిట్టి యప్టపయోగములు కొన్ని సంభవింప, ఆసాధు వైనను పలువురు కవు లనుమతించి _పయోగించినారుగనుక ఒప్ఫేగాని కప్పు కౌదు. “ళాస్ర్యవయు క్రవచసో శ్నాస్త్రం బలవదు చ్యతే ॥ అనిప్పన్నే పదే తేన ప్రియో గాశ్రియణం పొతమ్‌ అని ఆభథర్వణుని వచనము (సంజ్ఞా, ర 1002 ఫ్విబి. భారతి. 6 ్సం

సన్నయ్మపయోగచర్చాపరామర్శము 0% వానిని గవులు వాడరా దని, వాడినమహాకవ్యివయోగములు ఫౌధఢోక్రి మాతపరములు (వారివజకే సాధువు అన దగినవి అనికదా : మన కియనుశాసనముమూలమున బోధించినాం డీతఈండు. *తలంతు నన్నయ ఉక్కనార్యులన్‌" ఆను మహాకవి్శిపయోగమునుసైత మసాధు వనియేకదా । యిందుమూలమున నీతండు నిరూపించెను. బాలసరస్వతికొని యహో బలపతికొని 'పేజు'వేజుమార్షములు దొక్కి. “శాస్ర్ట్రపయు క్రవచసోః? అనుకారికను వా రెట్లు సమన్వయించిరో వీరు చూచుకొని యుండవలసినది, ఇట్టిచో, పీరు సిద్దసమాసముల విషయముననా ,: దీనిని సమన్వయింపం జూచుట 1 ఏయాంట ధవై యాకరలణు డైన నిందులకు. దల యొగ్గునా ళ్‌ నిజము గా నాలోచించిన నీకారికకు. గల శాస్త్ర్మ్మ్ర్పపమేయమే వేయ : అది మజియొకప్పుడు విపులము గా నిరూపింప€6 దలంచి యిట జర్చింపక వదలు చున్నాను. సిద్దసమాసముల నిషయమున సంస్కృత భాషాసం్యపదాయములు గాక్క మతి యేభాషాసంప్రదాయములు శరణ్యములు? “ధబేంజయప్రవరుండు' వంటి యూసిద్ధసమాసముల సాధుళ్వాసాధుత్వములను బాణినిసూత్రములతో+

౩ ఇట థ్రీ దీపాలవార్నివాళత లివి-( “ధనంజయ్యప్రవరు" అనుసమాస మునుగుఠించి (పసంగించుచు నన్నమాటలుు ఆంధిభాషలోని నమాసమును సంస్కృృతభాషాసర్యపదాయమ.తో సరిచూచుటయు పాణిని సూళముతో కొలిచి సరిపడ లే దనుటయు చెల్లదు. కనుంగుసమాసపుకూర్చునకు ఆకరమును వెదకవఆసినది తెనుంగు కావ్యములలోంగాని పాణినీయములో కాదు. (చూ.1462 ఫ్య్యబవరి భారతి ర0ల్స్‌

ఖై

య! వాజ్మయవ్యాసములు గొలిచి చూడక మటివేనితోల గొలిచి చూచెదరు? ఏవో కవ్శిపయోగము లున్నంతకమాాతమున సవియెల్ల సాధువు లగునా ? అశు యగునాండు వీరు (పమాణీకరించిన యహోబలపతి యాంధకవితాపితామవాదుల (పయోగ ముల నెన్నిటినో 1 త ప్పృను చున్నాండే : యది యెట్లు పొనంగును = కొవున, వ్యాకరణసంపదాయము వీరు సరిగా నవగతము చేసికొన లే దన్నమాట । కోస్త్రీయవిషయములు వీరి కచుంబితము లని వీరే చెప్పికొని యున్నారు (చూ. 1862 పిిదివరి భారతి_పు, 64) __ “ఠత్సమచందిక చెప్పినలక్షణము ఒప్పో, తప్పో నిర్ణయించుటకు నే నర్హండను గాను. అది కాస్త్రవిషయము, నా కచుంబితము. కాన యింక దీనినిగుఅించి చర్చించుట యనావళ్యకము.

ఇట నథర్వణాహోబలపతులే _ప్రమాణమో । తం, తేవప్పెరు మాళ్ళ్లయ్యగారి టీకయే _పమాణమో : యాలోచించకోవలసినవారు (శ్రీ దీపాలవారే : శాస్త్రక్నర్హ అసాధువు ఆనిస యీ యసాధుకబ్దముల గులించినవిచారణ నింతటితో ముగించి నిషయాంతరమున కేంగుదము. ఇ(క మిగిలినది “ధనంజయ ప్రవరుండు*. దీనినిగూర్చి విమర్శించుటకు ముందు *దర్చకవీరుండు” అను నన్నయప్రయోగమునుగుజించి కొంత పరామర్శింతము.

దర్నేకవీరండు _ భాషానిష్టాతులమార్గమునకు విరుద్ధము గా నడచిన సం్యపదాయసిద్దము కొనియొక్యవయోగ మిది యనినారు. ్రీశర్మ్య

గార్మిపయోగము (ఆర, $_185) బహూళవిధికి విషయము, *పూర్వా

నన్నయ్య పయోగచర్చాపరామర్శము 87 గారు. ఇళ్లే వీరు *కందర్చవీరుండు' ___ అను కుకుత్సవిజయ(_పయోగము లు ఠి ం "సిత మళాస్త్రీయ సుని నిరాకరించినారు. _బహ్మాండాదిపురాణ మహాం భోధిని ని శేషము గాం (గోలినయశేషశేమ షీధురంధరుండు మనవాగను శాసనుండు తనవ్యాకరణపొండితీకొశలమును వెలువరించుచు నీవిశిష్ట (వయోగములం (_బయోగించుట వీంత కౌదు. అట్టివిజ్ఞానమునకు నోయ కొనని మనము సం్టపదాయదూరము లని వాని నీసడించుటయు వింత కాదు. ఇక స్మీపయోగములు, సిట్టిపయోగములును _ వ్యాసుఃడు (దివ్మాండ పురాణమున నెట్లు _పయోగించినో చూపెదను.. (చూ “అనవజవీరతూణీ

ళం క రదర్భోన్మథనజళ్లి కా(లలితో పాథ్యానము..! అధ్యా 51ల్లోఎ'స చ కస్దర్చ ఏిరోజపి నమస్కృత్య మహేశ్వరీమ్‌ । వ్యజ్ఞాపయ చిదం వాక్యం భక్తి

పర్మపథమచరమజఘన్య సమానమధ్య మధ్య మవీరాశ్ళ” (1-50) అనుపాణినీయానుశాసనము పెతొమ్మిదిపదములకు కర్మధారయ ప. మున బూర్వపదత్వమును విధించు చున్నది. కాని పెవిధి నను చు సరించి “వీరై కః? అని రూపము కావలసి యుండంగా *ఏకపీరః? అనురూపమునే లోక మన్ముగహించినది. కనుక “కథ మేకపీరః ఇతి... బహుల్ట్యగహణా దృవిష ఖ్ర్‌తి” (“ఏక వీరః అనురూపమెట్లు? ళం బహుళముగా పైళాస్త్రమును _గహించుటచే కాం గలదు అని భటోజి టీకించిను. (చూ. పైెసూకకౌముది ). కొని, *దర్బక చ న ఎ

వీరుండనుటకంజ “ఏీరదర్పకుండు అనుటయే యెక్కువగా లోక సిద్ధ మైనరూప మని భాషానిష్టాతు లందలును భఖావింతురు (చూ. 1061..డిసె-బరు భారతి 4! పుట)

08 వాజ్యయవ్యాసములు నిర్చ్భరమానసః* (లలితోపాఖ్యానము క5అ. 4$ిల్లో ) ఇట్టి వింకను నిందుం జాళ6 గలవు. శ్రీహర్హాదులును దమమహాకాన్యములలో 'రతిజాని వీరః వంటి్కిపయోగములం (బయోగించి వీనిని. గా దన లేదు. ఇట్లు మవో కవ్నిపయుక్తము లై నమహా(పయోగము లివి. ఇంక్క పని శాస్త్రీయత యెట్టిదియో : విశదపణచెదను 6ప్టిక్రపిర్ర' అనుచో దీక్షితుం డవలంబించిన మార్గమున సాధితము. గావలపిన దిది యని శ్రీ శర్మగా రభ్మిప్రాయపడినారు. “ఏక్రవీరః అనుదానికిని దీనికిని. గల పమేయము వేటు. సిద్ధాంతకౌముది యం దిచ్చటివిచారణ చూచినచో నిది యవగత మగును ఇంకదింి సాధన్యప్యకియ నరయుదము. పాణినీయమర్మజ్ఞుండు నన్నయ యనుట కీ ప్రయోగ మొకనిదర్శనము__. “పూ ర్వాపర్మపధమ చరమ జఘన్య సమాన మధ్య మధ్యమ వీరాళ్ళ” (2-1-58) అని పాణినిసూూ తము, ఈ సూూతములోనికి బహుల్యగహణానువృత్తి కలదు. (చూ. శేఖరము. కనుకనే *వీరపురుషఃక్‌ మొద లఅగునవియే కాని *వీరపచన్‌ ఇత్యాదు లుండవు. (కియా పవృత్తినిమి _త్తకములతో దీనికి సమాస ముండదు. ఇది సమర్థస్తూతభాష్యమునను దత్రైైయటమునను స్పష్టముగాం గలదు. “వీర” శబ్దము శమానాధికరణ (సుబంత)ముతో బహులము గా సమసించు ననునది యీసూ్యతమున కర్థము. బహుల్ట్లగహణ _పయోజనములలో “క్వచి దన్య దేవీ అనునది గూడ నొకయంశమే : దానిచే బూర్వనిపాత 'మేళాదృశములకు సంగృహీతము. "కృ త్తద్దిత సమానము లభిధానమూల ములు గాన, శిష్ట్రపయోగానుసృతము గా నిది నియతము. మహాభాష్యా రూఢ మగు నీఐబహుల్ట్లగహణమును దదర్హమును గుజుతించిస నన్నయ

నన్నయ[పయోగచర్చాపరామర్శము (8 పాణ్‌సీయమర్మజ్ఞాం డనుటకు సందియ మేమి ? ఇంత యే ? రాజదనాది గణపరితము లివి యన్నను గా దనునది యేమి ?. లాక్షణికులకు సకల లక్షణవిజ్ఞానసంపన్నము గా నుపయోగపడుటయు( _ దన్నగంథముస కొక (పయోజసము గా నుద్దేశించిన నన్నయ వీనిని. (బయోగింపక యేల మానును? ఈశళద్దానుకాసనుని మించిన భాషానిష్టాతు లెవరు ? వ్యాసాదులు, మహాకవులు ప్రయోగించిన యీ శిష్ణ్ట్రప్రయోగములే సం్యసదాయదూరము లైన నిక సంప్రదాయసిద్దము అగు స్ముపయోగము లేవి యగును ? ఇప్పుడు “వీరనరసింహ దేవుండు” వంటి _పయోగములు గూడ బాణిసీయ విరుద్ధములు గాక, తదనుగుణములు గా సాధువులే యగు చున్న వని నిరూపింపంబడినది. ఈ చర్చ నింతటితో వదలుదము.

ధనండీయ్య పవరుండు:.... దీనిని గుతించినవాదోవవాదములతో దిక్కూ లెల్ల మాజు(మోఈగినవి, ఇక్కడిచర్చు చాలవలకు నన్నయ నర్జము చేసికొనక జరగినడియే ః నిజముగా నిది యెట్టివాదమున కవక్షాళము లేనిది. కాకదంతపరీక్ష యొనర్చి వీరు వారు నేమో : ,వాసికొనినారు. (వధాన మగుదానినిగుజించి మాత్రము చర్చింకతును.

• ధనంజయ్యప్రవరకరము ___ ఇట ధూళిపాళవారివాదసార మిది. ధనంజయశబ్దివాచ్యు లగు “అగ్నిఆర్జుసులలో ేష్టులెడని యర్ధము, అగ్నికంబను దేజస్వి యని వ్యంగ్యము.

ఇట శ్రీ శర్మ గారినాదసారాంశము- ధనంజయశబ్ద మర్దునుని పదు నొకండుపే శ్తో నొఠటికావున సంజ్ఞావాచకము. సంజ్ఞావాచకము

70 వాజ్మయవ్యాసములు ఇట *ధనంజయయో:ః '(పవరః.ధనంజయ _పవరః (ధనంజయ (వవరుండుు” _ అన్నను నిట నర్ధము సమాసము నుపపన్నమే : శేష షష్ట్యన్న తత్పురుషమునే కాస్త్రకర్త _ లిట్టిసలములయందు. నిర్వచించి యున్నా రని 'శేఖరాదులం (బమాణీకరించి పూర్వము నిరూపించియున్నాను. “పై తమై త్రయో? చైైతః సపవరః? అనుటవంటి యర్ధమునే సంబంధ సామాన్యార్థక మగుషష్టి యిచ్చట బోధించును. “డేన్యపవరాః” అనువాని యందు(ఇతర దేవతలకు సంబంధించిన పవరత్వము కలవా రియ్యదాద్ములె మొదటిది గా దోనివిశేషణము రెండవది గా విశేషణోతర పదకర్మధారయము గాం జేయుట సంస్కృత భాషాసం్యపదాయమున సరి కాదు. పాణిని.విశేషణవిశేష్యములకు సమాసనియమముల నిశ్చయించుటకు (అష్టా. £_1.48__మొదలు ఫ్ర) వఅకు సూతములను రచించినాండు. ఇందు “విశేషణం విశేష్యేణ , దిహుళి నమ్మను సూతిమునందలి బహుళ్యగహణమునశే యించు మించు తక్కినసూూతములు వినరణములు. పై సూత్రములందు శద్పడార్ర్యా కర్మథారయే” “వ్రిశంసావచనై శ్చ అను రెండుసూత ములు తక్క-6 దక్కిన వేవియును “సంజ్లావాచకము పూర్వపదము గా, దానివిశ్రేషణ ముత్తరపదము గా బెట్టి సమాసము కూర్చుటకు గమకములు కావు. కడారాదులలో “ప్రవర” శబ్దము లేదు కావునన్తు అది యాకృతిగణము కాదుకావునను నిట సది ప్రవ ర్తింపదు. ఇంక “ప్రశంసావచనై శృ” అనుసూత్రము విశేష్యము జాతివొచకము గా నున్నప్పుడే _స్రవర్తించును. కనుక నిట దానీకి6 దిసక్తి లేదు. ఆ(పశంసావాచకములు సైళను

నన్నయ్య పయోగచర్భావరామర్శము 71 “దేవ్యపవరః” మొద అగు శబ్దిములచే( జెవ్చంబడునట్లు, ధనంజయా "పేక్షము (అగ్న్య'పేకితము) ఆగు _పవరత్వము (పూజ్యత; తేజన్నుచే నగు గొప్పతనము; అతితేజస్విత్వము గలవాండు ధనంజయు. డనుట తల్లజా” అమనవిమాతమే : కావుననే "పురుషో త్తముం డను నప్పుడు సప్తమీతత్చ్పురుషమును *ఉత్తమప్పరుషుల్‌ డనునప్పుడు కర్మధారయమును జెవ్పుటయే పెద్దలసం్టపదాయము, “పురుషులలో నుత్తముండు. అను నిర్హారణషప్టితో సమాసము నిషిద్దము. *“ధనంజయులందు( (_బవరుండు” అను నిర్దారణ సృప్పమీతత్చురు

షము శాస్త్రదూస్యము కాకున్నను అతి_పతిభాసూచకము. ఇట థ్రీ దీపాలవారి వాదసారాంశము___ “ధనంజయ (చవరుండు అను నాంధభాషలోని సమాసమును సంస్క్బృతభాషా సంపదాయముతో సరిచూచుటయు, పాణీనిసూ తముతో గొలిచి సరిపడ లే దనుటయుం జెల్లదు. తెనుంగు సమాసము కూర్చునకు నాకరమును చెనుంగుకాన్యములలో వెదకవతయునేకాని పాణిసీయ మునం గాదు. “ధనంజయ ప్రవరుండు* ఆం_ధభాషానంవదాయము (పకారము సాధువే: ఇది విశేషజో త్తరపద కర్కధారయను. ఇట్టివే *రామభ్యదుండు, తిక్కళౌరి, తిరుమలరాయమౌొళ్ళి విజయ రాఘవమణి, _ శ్రీరంగరాయాగణి, _ గోపాలరాయచంగదుండు, కృష్ణరాయేం్యదుండు, భావాందొాలలామంబు, పాండవవరుండు, పాండువరుండు, పాండవో త్తముండు, కందర్ప(పవరుండు. మొద

లగునవి.

గల్లి వాజ్యయవ్యాసములు శెట్టి బాధయును లేదు. (వవరత్వమునకు ధనంజయులకు (అగ్న్యరద్దనులకు) సందింధించిన "హేతు హేతుమద్భావము సిషష్టి బోధించును. ' ఏకశతం షష్యర్థాః అనునది పాణినీయ నిర్వచనము. “మున్నిపవరజి ఇత్యాదు అశళట లయందునలెనే యిటను నర్జము. మూలమున 'ఆమిళౌజసజి అని యర్హునునకు( గల విశేషణమునర్థమును సం్యగహించుటకే యా పద మపయోగింవందిడినది. కొవుననే, వ్యాసుండు భారతమున “పాండవ (చ్రవరజి మొద అగువానికి మ్మిగహ్యపదర్శనమా ః యనునట్లు “పాజ్జవానాం (ప్రవరాన్‌ పళ్ళు" (భీష్మ. 108 అ. 80ళ్లోఎ అనురీతినిః బ్రియోగించినా(డు ఇది నిరారణషష్ట్య న మనుటకు శాప్ర్ర మంగికరింప ది అ కలా2 క్ల దని “పురుషోత్తమః ఇత్యాదులయందు శేషషష్ట్య _న్తసమాసము కాని, కరి ధారయనమాసముకాని వచించుటయే పాణినియసమ్మత మని, పూర్వము నిరూపించియే యున్నాను. ఇటీకరము”అనుదాని'కే యిది విశేషణ మని దీని నన్యాయ్యము గా నంస్కరింపం జూచిన థ్రీ శర్మగారికి *ట్రన్లిటౌజ్రస్త 1'మూర్చిమి వాన్త కస్య! అని యర్దును సీసందర్భమున పర్టించినవా శపభట్టారకుండే (ఇచ్చటి వీర్మిపళ్నములకు) ఉత్తరవాది. “ధనంజయాత్‌ _పవరః”--- ధనంజయ వ! నవరః (ధనంజయ్మపవరుండు - అగ్నికంచ్బెశేస్తుండు అనుటయు నిట నుషపన్నమేః *నిధానగర్భామివ సొగరామ్బరామ్‌' అనుచోటంటో లె విశేష్య (వకీశి యపవపన్నము, లాలా

• ఇట *సంజాయామి అనుసూ_తముచే “అర్రణ్యీతిలకాః ఇత్యాదుల క యందు. బోలె సమౌస మని దీక్షికుండు.. అప్పుడు *పృరుషేషు” ఉత్తమఃి అను న్మిగహమును సంగతము.

నన్నయ్య పయోగచర్చాపరామర్శము ?8 దీనిని సవరింపవలయు ననిన ్రీ శర్మగారి యభి్మపాయ మిది. 'భనంజయశబము సంజావోచకము. (పవరశదిము గుణవాచకము. సంజా ౧ వా యి చూ వాచక గుణవాచకములకడ సంజ్ఞావాచకమునశకే విశేష్యత నియతము. (చూ. నాచూపినపూర్వపు (సమాస్స వ్యవస్థ. కనుక, కర్మధరయమే యిది యగునాండు *“_ప్రవరధనంజయుడు” కావలసియుండ “ధనంజయ (వరుల డెట్లు కాం గల దని. శ్రీ శర్మగారి యభ్మిపాయముు పకారము కర్మధారయమే యిది యని మన మంగికరించినను “ధనంజయ పవరుండు అని యగుట కభ్యంతరము లేదు. “రాజదన్నాదిషు పరమ్‌” (ఓఓ8ిఫ అనుస్మూతముచే దీవికి. బరనిపాత 'మేర్చడును. *పృరృషోత మః మొద లగువానికడ “ఉత్తమ పురుష స్య్వన్యః' అను గితావాక్యమ నుబట్టి అవి అవాక్‌ లు “ఉత్రమః పురుషః” ___ “పురుషోత్తమః అని నాగేళునివంటివె యాకరణు లీసూ తము నుదాహరించియేకదా ; సాధించినారు. “నృవరః,పురుషాధమః, రాజమన్లి9ఖిః, కుర్షుశేష్తః? మొద లగు రామాయణభారత్యపయోగములను టో ల (వామాణికవ్యాఖ్యాత లీసూ(_కముచేతనేకదాః సాధువు అని విశదపణచినారు, ఎట్లు చూచినను సీ వయోగముకడ నసాధుత్వళంకయే లేదు. ఇంతటి ఉం తర్రనభర్తనల కావళ్యకతయే లేదు. శ్రీ శర్మగారి కీసూ( తము స్ఫురింప జ ౪ నందునను, శ్రీ దీపాలవారికి వ్యాకరణమే యచుంబిత మగుటవలనను నింతటియలజడి కిది కారణ మైనది. దాని కేమి ? “పమాదో ధీమతా మపి” కై0]

74 వాజ్మయవ్యానములు ఈసందర్భమున విమర్శకుల కేర్చడినయస్త్రవిషయక మగు చర్చనుగూడం గొంత పరామర్శింతము. అప్తే మనంగా “మంత” మని శ్రీధూళిపాళవారినిర్వచనము, పాశుపతమంతము చేత ధరించుట యసంభవ మగుటం బిట్టి లక్ష్యార్థమే యిట వక్తవ్య మని వీరివాదము. “అఫ్రు"శబ్రము మంతపరముగాను నాయుధ(బాణృపరముగాను ధనుస్పరముగాను వొజ్మయ మున నుపయోగింపందిడినది. (పకరణానుసృతము గా నాయాసందర్భమును బట్టి దీనిని గులర్తింపవలయును. ఇదియే సం్యపదాయము (చూ) *ఏప ముక్త్వా తతః పార్థ ళ్ళరై రస్త్రానుమన్తితై 8! ప్రవవర్ష....” (వన.112 అ. 28ల్లో ) (ఇట “అస్త” శబ్దము మంతపరము “ఇదం ధను రియం శక్తిః ॥ ఇదం చక మియం గదా। యద్య దిచ్చసి చేదస్తం। ముత్త స్త త్త ద్దదామి తే” (సౌపప్తి. 12అ. 18ళ్లో) (ఇట “అస్రిళబ్దిము ధనుష్పరము,

• ధూళిపాళవార్శివొంత లివి___కరమ్మునన్‌ వెలుంగుపొాకుపతాస్రము ఆనుచో లక్షణ చెప్పవలసిన దేగాని గత్యంతరము లేదు. “అస్ర్ర మనంగా మం్యతముకొని జాణము కాదు. అది చేతిలో వెల్లుట యేమి ? చేతిలో ననంగా నధీనమం దని లక్ష్యార్ధము. వాచ్యార్థము కుదురదు. ఈపని వాని చేతిలో సున్న దన్న్మృ్పయోగము వంటిదే యిదియును. (చూ. మార్చి. 1861 భారతి. 88 పుట. ఒక్కొక్కప్పుడు అనుష్టాతబలమునుబట్టి ఇంకొకప్పుడు ఉపదేష్ట దిలమునుబట్టి మంత్రాధిష్టాన దేవతయొక్క ఆవిష్కరణ

నన్నయ పయోగచర్చాపరామర్శము 76 శస్త్రపరము. “అమోఘం సందధే చావ్కై! ధను "ష్యేకధనుర్ధరః | (బొహ్మ మస్తం ప్రియాళోక | శల్యనిష్కర్షణౌాషధమ్‌” అస్త్రమ్‌ = అభి మ న్హి9తం వాణమ్‌._ (మల్లి. వ్యా. రఘు. 12స రోం “యుక్తము వ్యస్త మితో వృథా స్యాత్‌” (రఘు. 2స. 84 మొ. (దివ్మాస్రమును దృణమునం దభిమంగతించి రాముండు, (_బహ్మశరోనామకాస్త్రము నిషీక యందు మంటతించి యశ్వత్తామ (పయోగించినా రను కారణముచేతం గాటోలు;: వీ రస్త్రము మన్త్ర మేకాని శరము కాదను చున్నారు. సం్టపదాయజ్లాం డగు మల్లినాథుండు వెైతము పె నే మని వివరించెనో

కొ ఉం చా న్‌ చూచితిరికదా : అస్త్రములు నాలుగువిధములు గా విభజింవంబడినవి. ఇందు, చివ్యాస్తములు గూడ నొకటి. వీనిలో గొన్నింటికి సాధనా పేక్ష గౌణము (ఆనా నెట్టిసొధన మైనను ఐినికి వచ్చు నన్నమాట ). వీనిలోనే మలఠికొన్నిటికి సాధనవిశేషాపేళ్ష కలదు అట్టివానిలోనిది యాషాశుపతము. యుండును. శర్మగా రనుకొన్న ట్లామూరి వటివాణము కాదు. ర! అతి యల అ ట్లయినచో _పయోగ ముండునుకాని ఉపసంహార ముండదు. పై 6గా మూలభారతములో ఆమూర్చి (పక్కన ఉన్న ట్లున్నది గాని చేతిలో నున్నట్లు లేదు. అస్త్రము చేతిలో మన్నది అనంగా దాన్మిపయోజ్యత్వమును దృష్టిలో నుంచుకొని యన్నమాటతప్ప అది బాణముకాంబట్టి చేత పట్టుకొన్నా6 డని కాదు ఆమం్యతమును లు ణ

6 వాజ్మయవ్యాసములు కనుకనే, దీని సంధానమును, ముష్టి_గహణమును నర్జునున కీశ్వరుండు 'శత్యేకము తాను (బదర్శించి చూపినట్లు వర్తింపంబడినది (చూం*సత దృృహ్యూ ధన్న్ముశ్ళేస్టం తప్టా స్టానం సమాహితః | విచక ర్హాధ విధివత్‌ | సళరం ధను రుత్తమమ్‌॥ తస్య మౌర్వీం చ ముష్టిం చ స్తానం చాలక్ష్య పాణ్జివః 1 సశుత్వా న్నున్త్వం భవ్యపోక్తం । జగా9 హాచ్చిన్వ్యవికమః? (సం. భార. దోణ, 81 అ1/, (8ిళ్లో). అనస్రదేవతలు కామరూపులు గావున, శస్తరూపముగానో శరరూపముగానో పరిణమించి యుందురు. 'దేవళాదృష్టితో సీసాధనములు సాధకునిచే నిత్య మర్చింవంబడు చుండును. వలసినసమయమున నియ్యవి సాధకునిచే నభిమ న్తితము లై తగినరీతిని సంధింపంబడి సాధకుని సంకల్పానుసారము (యోగళక్తిచ్రే తమదివ్యరూప మంది సాధకనియలీస్తముు నెణవేర్చు చుడును “ఉజ్ఞహార శరం ఘోరం పాణ్ణనో ఒనలనన్నిభమ్‌। ఇన్ద్రాశనిసమపఖ్యం దివ్యమన్లా 9భిమ న్నింత మ్‌॥ సర్వభారసహం శ్వ ద్గన్గమాల్యార్చితం మహత్‌ । వ్యజే ణా్రేణ స్మరించి ఏబాణమును సంధి-చినను దానియం దామంత 'దేపత ఆవేశించి కార్యకారిణి యగును. “పాశుపషతంబు వింట సంధించి "వా రుణాస్త్రంబు సంధించి” ఇత్యాద్మిపయోగ ములు అభేదోపచారములు గా (గహింపవలెను. దివ్యబాణము లఅన్నప్పుడును అభేదోపచారమే! (చూ. పిటబవరి .- 18002 భారతి ?1 పుట)

నన్నయ్య వయోగచర్చాపరామర్శము ౯7 సంయోజ్య విధిన త్కురునన్దనః ॥ సమౌాదధ న్మహాబాహుః | గాజణ్జీవీ క్షీప మర్దునః” (సం. ద్రోణ, 146అ. 100, 101, 102లో ోఎమొద లగు రీతిని భారత, భాగవత, రామాయ ణాదులయం దచ్చ టచ్చట వర్ణిందేందడి నది. వ్యాఖ్యాతలు బాగుగా వీనిస్వరూవస్వభావముల వివరించినారు, సరిగాం బరిశిలించుకొన లేదుగాని నన్నయయ్‌ పాళశుషతము శర మని స్పష్టముగా నెట్లు వచించు చున్నాండో. చూడుంయ ; *“ఉరగఫణా గరత్న కిరణోల్ల సద్యుగభుజున్‌ వృషాంకు శం । కరు శశిధండమండిళశిఖండు శివున్‌ హృదయాంబుజంబునం। దిరము గ నిల్చి పాళుపతదివ్యశరం బిరిం బోసి యేసితిన్‌ ।; సురరిపుకోటిమింద సురసూతుండు మాతలి మెచ్చి యార్వంగన్‌” (ఆర. 4ఆ. 8ీపఎ. తరువాతివచన మే మను చున్నదో 1 తిలకింపుండు..*అదివ్యాస్త్రపభావంబున సింహ శరభ, శార్తూల, శుండాల, మహిష, మహోత్త, యక్ష రాక్షస పిశాచ్వ పన్నగ, గంధర్వ రూపంబు లుదృవిల్లి యసురుల నెల్ల విగళానువులం జేసీని (ఆన్ఫి. చూచికిరిగదా £ దివ్యాస్రము ... దివ్యశరము...పర్యాయవదము లని యెట్లు స్పష్టవణచినాండో! నన్నయ. “అస్త” శబ్బమునకుం గలళక్రిమర్యాద నవగతము చేసికొనక “అభేదోపచార” మని “యౌవచారిక్యపయోగి మిది యని సమన్వయింప నష్టకష్పములు. వీరు పడినారు,.. “అస్త్రం ధనుషి సందధే. ఇత్యాదులు స్పష్టము గా “శర మిది యని చెప్పు చుండ, వ్యాఖ్యాతలు “అఖిమ స్త్రిత౦ చాణమ్‌” అని విశదపఅణచు చుండ నీయనంగకార్థములకై 'సెడదారులు దొరక్క నేల? సరిగాం బరిశీలించుకొనిన, ఏరివాదము క్షోదక్షచుము కౌ దని పూర్వము నా చూపీన “ఉజ్బహార శరం ఘోరం పాజ్జివో ఒనల

78 వాజ్యయవ్యాసములు సన్నిభమ్‌ 1 .... .... దివ్యమన్లాంభిమ న్తింతమ్‌” అను భారతమే చెప్పం గలిగి యున్నది. శర మేన నుపసంహార మె ట్రని యొకసంశయము. _ప్రయోగ మ నాాభిమన్తి౨త మై యెట్లు శ్యతువుమీంది కేంగునోఃయక్లై యుపసంహార మన్య్రమన్ని 9ఈ మై శరము మరలి యధాస్టానము చేరును. మస్తళక్తి జావ అజాత కనా వ! నూ! న! వలన దేవతాపేశము. శరమునం దేర్చడు నని యిదిపణకు( జెప్పియే యున్నాను. కావుననే, యచ్చటచ్చట నీవిషయము స్పష్టము గా రామాయ ల్‌ జాదులయం ది టభివరిత మెనది .. “తం సముత్ప్చృజ్య సా శకి ళం ణ్‌ చు అవ్‌ స్సౌమిత్సిర్సిం యుధి దుర్ణయమ్‌ | రావణస్య రథే తస్మిన్‌ స్దానం పున రుపాగతా” (రామా. యుద్ద. 58స. 121ళ్ల).. “ఇచ్చెద శక్షి నీకు విను 'మేర్ప్చడ నాజి మదీయశ్ళ తులం | చ్చజం జంపి చంపి యది గమ్మల్‌ చేతికి వచ్చు చుండు (భార, ఆర. 7.868). ఇంకను విపులము గా దీనిని గుజించి తెలియవలయు నన్న రామాయణ, భారత, భాగవతాదులయందలి (పామాణికవ్యాఖ్యాతలవ్యాఖ్యానములు సావధానములు గా దిలకించిన€ 'దేటతెల్లగా వీని స్వరూపస్వభావములు విశద మగును. ఇప్పటికే యిది ని స్ఫృత మైనది కాన యీచర్చాపరామర్శము నింతటితో ముగింతును. ఊరక పెంచి పారకజసము నింక విసిగింప( జాలను, 1002 మ్‌, 11802 ఆగష్టు, 1062 నవంబరు, 1882 డిసెంబరు - భారతి ప్మతికలలో “నన్నయరచనలలోని కొన్నిసవరణలు, నన్నయ

నన్నయ్మపయోగచర్చావరామర్శము 74 భారతములోని కొన్ని పారభేదములు, భారతములోని పారభేదములు పండితుల పరిష్కరణములు, అద్దనిళరీర మెట్టిది ఇ) అనుచు వెలువడిన వారివారి వ్యాసముల. గూడ ఐరామర్శించి చూచితిని. ఆవియు నిజ అసంగతములు గా నున్నవి. ముుదణాదుల కగు నార్థికభారము భరింపరాని దగుటవలస వానినింగూర్చి నేనింక మౌనము వపాంపక తప్పినది కాదు.

బహూువిషయములగుటించి సర్వతోముఖము. గాం జర్చింప వలసి యుండుటచే. నీవ్యాసరచన చాల (శమసాధ్యమే యైనను “చం్యదున కొకనూలుపోలి గనునట్లు యథాశక్తి గా నన్నయవాణ్‌ నారాధింపం దలంచి నే నీవ్యాసము (వాసితిని. ఎవరియందలి రాగచ్వేషము లిందులకు( గారణములు గా వని పారకులకు విన్నవించు కొనుచున్నా(డను, 'అందయయడండాయాయడాదిషాలుడ

శ్రీ వాజ్మ అదం వ్యా సవుంలం చనా నడకా భారతవుం_ అఖండయతి కవ్మితయమువా రఖండయతిని6 బాటించినారా *? “కవ్నితయమువారు తమభారతములో సఖండయతిని విరివిగానే యువయోగించిరి.. కాని పరిష్కర్త లట్టిపారముల నెల్లి సంస్కరించి ముదిింపించిరి.. అని మన పరిశోధకు లెందటో యభిపాంయపడు చున్నారు. ఆట్రి యాశయ మెంతవఅకు సత్య మనం దగి యున్నదియో సాలీపులాకన్యాయము గా విమర్శించి చూపదను. స! సీ, నీలజీమూతంబు లీల నాక్షేపించి నల నె తో తెంచునల్ల గృహము లుం అా ళ్‌ గలహిడింబుం డనుబలితంపురక్కసు చెలియల నాతండు వెలయ మీకు రోయక యహితంబు 'సేయ నన్‌ బంచినం జనుదెంచి యేను మీతనయునందు. బతిబుద్ధిం దాల్చి యుద్దతమన్మధార్త నై మసలితి మసలిన నసుర వచ్చి 11]

శ్‌ వాజ్మయవ్యాసములు గీ. యలిగి మీతోడ నన్నును గలయం బట్టి

(మింగ నున్న నయ్యసురతోడం గడంగి

మల్లయుద్దంబు "సేయుచు నల్ల చోట

నున్నవాండు మీసుతుండు దర్చ్పోన్నతుండు.

(కారం ఆది 8ఆ. 211ప.) సీ. “*సీలజీమూతంబు లీ నాక్షేపించి సల్ల నై తో తెంచునట్రితనువు ...

ఇదియే సాధుపాఠము. మనపరిష్క-ర్త లభండయతిభయముచే€ బై రీతిని మార్చి యున్నారు. కొని పై పాఠమున నర్జమే పా డైనదిః లేనిచో నర్జ మేమి” అని రాపుసాహేబు థ్రీ గిడుగు రామమూ ర్తిపంతులు గారు తనము యప్పకవీయమున6 (బిశళ్నించిరి.

నే సీసందర్భృమున మదరాసు-“ఓరియంటల్‌ లైటబరి లోని చాల్మపతులను ఐ9ళోధించితిని. నా చూచినంతలో నన్నిటను “తో తెంచు నల్ల గృహము,” “తోంచినయల్ల గృహము అనియే కానవచ్చీనది. ఇందుచే€ బంతులువారే పై పాఠమున నర్దము లే దనునూహతోం దా మిట్టిపాఠమును గళ్చించి యుందురా ? యని యూహింపవలసి వచ్చు చున్నది. *కాల 'మేఘంబునుబోలె. విశాల మె, నీల మై దేహంబు (గాలు చుండ” (థార ఆది, (అ. £01పు) అని నన్నయభట్లారకుండు హిడింబాసురుని వర్డించిన వర్ణన మిట్టిపారకల్పనమున పఏీరికి సాయపడి యుండవచ్చును : ఈసందర్భమున సంస్కృతమూలమును బరిళోధించుచో వాగనుళాసను.€ డెట్టిపాఠమును (గ్రహించి. యుండునో తెలియవచ్చును.

భారతము. ఆఖండయతి 85 ఈపద్యము___. ీముండును హిడ్‌ంబాసురుండును యుద గ మొనరీంచు సమయమున మేల్కని తనకశైదుర నున్న హిడింబను జూచి యామెవృళ్తాంతము నెల్ల నెబుంగం దలంచి కంతి “సీ వెవ్వరిదాన వీట 'కేల వచ్చితి” వని యడుగంగా. హిడింబ ఈనవృత్తాంతము నెలుకవజచు సందర్భములోనిది. వై పారముస 'నల్ల నై త్రోతైచ్చు = నలగార గనబడు ణు కొ అల్లగృహము = ఆ (కనంబిడు గృహము” ్రని యరము. (ఇట వ! శత్రో తెంచు + అల్ల”, అని యుండ సంధిలో నగాగమ్సజే “నల యయిన). న. ఈపారమే మూలానుగుజ మై యన్నివిధముల సొధుపార దునందగి యున్నది. [మూలము] శక్రస్య త్వం సుకగర్భాఖే 1 కౌ వాజఒసి వర్రవరిని;। | శ్‌ కొర్యేణ సుభగే | కత శ్చాజఒఒగమనం తవ. ఆచక్ష్వ మమ త తృర్వం । కిమర్దం చేహ తిష్షసి_అని కుంతి సూ! యచటంపంగా హిడీంది చెప్పిససమాధానము వినుడు. ళు దేత త్పశ్యసి వనం 1 సీలమేఘనిభం మహత్‌ ( నివాసో రాక్షస స్యైష। పొడిమృస్య మమైవచ.” ఇక్కడి “వనశద్దిముి గృహజోధకము (చూ. మెదిసీ విశ్వని ఘంటావులుు. పే మూలములో నీలమేఘనిభం మహక్‌ అనుదానికే *నీల జీమూతంబు లీల నొక్షేపించి నల్ల నై యనియుోయ దేత త్పళ్యసి ననమ్‌” లమునకే “తోతె:చునలగృహ”' మనియు నన యభటారకుని అనుమూ' ణా థి పె (న్య శతెనింగిం పె యున్నది. తక్కినపద్యభాగమును శీషించినమూలమునే రైనా

84 వాజ్యియవ్యాసములు వ్యక్తపఅచు చున్నది. “అల్ల” శబ్దమునకు నిర్రేశార్లమున సూర్యరాయ అత్‌ టి! ది న ళల

నిఘంటుకర్తలును దీనినే _పమాణీకరించిరి. ఈ సందర్భమున భారతము

లక్ష్మీపతిసోమయాజులుగారు. సీ్యకిందివిధము గా వ్యాఖ్యానము చేసిరి. కఫ్చీబజ్రీమూతంబు .... .... ... =. తోతెంచు నల్ల గృహము” గల

అనగా నల్లమబ్బును ఆక్షేపించి నల్లగా నున్న “అల్స్పయిల్లు'గల_-యనుట

శ్‌ ళం ళా వ! ఉం

*య దేత తృళ్యసి వనం నీలమేఘనిభం మహత్‌” అని యున్నది

(అమ్మీపతిసోమయాజులవారి వ్యాఖ్య.)

“నీలమేఘనిభం మహత్‌” అని మూలములో నున్నను “నీల జీమూతంబు లీల నాక్షేపించి యనియే నన్నయ్య్మవాసెను. ఈయుపమానమే వై శాల్యమును 'దెలియంబఅచి యిక్క-డిమహదర్థమును సంగహించు నని యాతనియాశయము కొనోపుః ఇదివఅక నే నుదాహరించిన హిడింబాసుర వర్దనమే యాయపమానము నీతండు వై శాల్యముక గూడం బాటించె ననుకుట దార్కాణము.

ఈతం డిక్తే మూలమున “*నివాసో రాక్షసేన్ద్రస్య హిడిమృస్య

ళం ది మమైవ చ” __ అని యుండంగా నట్టిగృహము కలవా6డు హిడింబుండు మ్యాతమే యని చెప్పించెను. ఆపరిణీతయు. బితృవిహినయు నగుకన్య (భాళృగృహముననే నివసించును గావున *మమైవ చ” అని చెప్పుట పునరుక్తి పాయ మని యీతఃడు భావించయుండును: ఈ సందర్భమున ని బ్రంతయు నొక్కపదమేనియు. విడువక తెనుంగుసేంతకుం గడంగిన నన్నయ యిక్కడి_పకృతసందర్భమునకు ముఖ్య మగుమూలమునుమ్మాత "మేల విడిచియుండును ? (వకృతమున కేషూతమును సందర్భపడని హిడింబాసురవర్దనమును బునరు కి పాయను గ నేల పొందుపజణచును? బాలన్‌ తో

భారతము_అఖండయతి కల్‌ ఇదియునుగాక్క తన థారతభాగమున నంతటను సీసపద్యమును (వ్రాసయతి నారంభించిన6 (వొాసయతితోడను, గేవలయతితో 6 (చారంవించిన గేవలయతి తోడనే ఈద ముట్టించు నలవాటు కలవా డై సాంకర్యమున కలనడనినన్నయ యీపద్యమున నెల్ల చాటించినపాంిసయతి నిటమా(_త మేల విడుచును ? తెనుంగుుగంథములలో 'హెచ్చువర్కి శమము జేసినవా రను యవసిద్ది గల థ్రీ వంతులుగా రిట్లు నన్నయనియమముల నెలుంగక యభఖండయతిని వాడినా. డనుట మిక్కిలి విచార్యము. ఇట్లు మూలమున క్ర మ్యూతమును సంబంధము లేక యన్నివిధముల ననందిద్ధము గాం గాన్బించు--- శ్రీ పంతులవారిపాఠము సాధుపాఠ మగు "జట్లు? సర్వ విధముల నుచితము గా౭ దోయయపై పారము పర్శిగాహ్యము కా దను "ఇట్లు? ఇన్ని్యపతు లేకరూపను గా నిట్టిపాఠమునే (“తో కెంచునల్ల గృహము" అను పొారమునే,యెలుకపఅణచు చుండ6 బరిష్కర్థలే యీషారమును గల్పించినా రనుటయు నెంతమా, తము విశ్వసనీయము కాచు మఠియు ననాలోచితము గా నన్నయ కఖండయతి నతికింపం జూచుటయు న్యాయ్యము కాదు. తిక్కన = సీ పజిచినవారికి. బగ మాజుపలుపంగ నుత్సహించుట కడు నొప్పు గాదె దై వయోగంబునం దగినయుద్యోగంబు నీమానసంబున నలవకొనియె మాకు నీపూన్కి= సమ్మత మేము దీనికి నీతోడివారము నీవు డస్సి యున్నవాండపవు ని్మిిదయును దేక యున్న నీ వెడగరపడియె దీయడవఏలోన

88 వాజ్మయవా స్రనములు గి. నెమ్మి డప్పిదేజ న్నిదించి వేగిన: 'దెలివితోడ నక్యుదీర్ణవృత్సి 6 లు వాట గడంగి యేము దోడ నడకేర నడరిన, సనరిగణంబు గలుతు వ్యశమమున. (కార.సొప్పి. 1ఆ.681పఎ(ఆని-_ కేవ ప్పెరుమాళ్ల య్యగార్నిపతి.) సీ. పటిచినవారికి. బగ మాజబుపజణుపంగ నుత్సహించుట గడు నొప్పు గాదె దై వయోగంబునం దగినయుద్యోగంబు సీమానసంబున నెలవుకొనియె మాకు నీపూన్కి. సమ్మత మేము దీనికి సీతోడివారము నీవు డస్పి యున్నవా+డపు ని్నిదయును లేక యున్నది "వేగిరపడియెద "వేల యింత (అని _ప్రాంత్యపతులు .. వీరేళలింగముగార్హ పారము). శేవప్పెరుమా ళ్లయ్య గారి _పతిలోంగూడ నిది (వాంత్యప్రతిలోని పాఠ మని శ్రింద నుదాహరింపందిడినది. ఇక్కడి (వాం త్త ఎపళులను దిశిశోధింప సీక్రిందిరీతిపార మగపడినది సీ 4 ఆం డస్సి యున్నవా+డపు న్నిదయును లేకయున్నేని వెడంగురుపడియె దీయడవిలోన నిల్చి... న ఎంల4 4464 ఉత

థారతము_ అఖండయతి 87 నా పరిశోధించిన పతు లఅన్నిటను “*సీవు వెడగురుపడ్పు” “వెణంగురుపడు,” “వెడకటపడియెడియడవి” అనియే కానవచ్చినది, ఈ =వెడ్రగురుపడుటనే మన దేవరాజసుధి “ఎడగరపడు” గా (గవాంచినాండు, ఇతని కేదేని యొక్యపతిలో నిట్టి పారము గాన్పించి యుండెనో లేక “నీవు వెడంగురుపడు' అను పాఠనమునే గణభంగమును ఐరిహరించుటకుంగా నిట్లు సంస్క-రించెనో 1 చెప్పంజాలము. ఏ మైనను నిది “వెడంగురువడు ళం గాని “ఎడగరవడు' కా దనవలసి యున్నది. కావుననే మన నిఘంటు కర లెవరును పై పదమును _గహించి యుండలేదు. ఇదియెడగరవడుట” తు యగుచోం దరువాతికవు అందతోయీపదమును దమ్మ్శగంథములలో నికే వొడి యుందురు. అట్టి దేదియ భాష్మాపపంచమునం గాన్బింపదు. ల ! ఇక్కడి మూలమునుబట్టి చూచినను నీసందర్భమున “వెడ(గురుపడియెదు” అనుపారమే సమంజసముగా నున్నది. (ఇది న్నిదపోపు పాండవ ప్రాంచాలుర నెల్ల నర్జర్శాతమున! దెగటార్చ దృఢనీశ్చయుం డగు నశ్వళ్హా మతో6 గృపొచార్యు(డు చెప్పు వాక్యము. (మూలమ్‌) శ అవాభ్యాం సహిత శ్శతూన్‌ శ్యో నిహనా సమాగమే వ్మికన్యు రథినాం లేప పాజ్బాలాన్‌ సపదానుగాన్‌॥ శక్త న మసి వికమ్యు మ్మ్‌శమస్ట్వ నిశా మిమామ్‌। చిరం తే జాగరితం కాత స్వప కావ న్నిశా మిమామ్‌. విశాస్తశ్చ సవ్మిద శ్చ స్వస్టచిత్తశ్చ మానద। సమేత్య సమరే శ్యతూన్‌ వధిష్యసి న సంశయః

88 వాజ్మయన్యాసములు ఇ మూలమున “శక స్వ మసి యనుచో*శాన స్వ మసి' అని యుండు నని తోయ చున్నది. ఇట్టి తములు భారతములో. జేరి ( వ న నా అక కశ్చిత్‌” ఆనునదియే నిదర్శనము. ఇట్రి వనేకములు, వావిళ్ల వారి పతిలోనే కాక యీపార మితర్యపతులలో. గూడ నిక్లే కానవచ్చుటచే( గొంచె మాలోచింపం దగి యున్నది. ఐనను మూలము పరిశీలించి చూచుచో "శక్త స్త్వ మసి వ్మికమ్య" అనుపారము స్వరసము గా సమన్వయింపక పునరుక్తిపాయ మగు చున్నది. కావస గ“ళాన్న స్వ మసి” అను నదియే (పాచీనపాళ మనవలసి యున్నది. కనుకనే యీసందర్భమున మనకవి_ బిహ్మ “డస్సి యున్నవాండవు” అని యాంటధీకరించెను. ఇంక “చిరం తే జొగరితం తాత “సన్నిద శృ *స్వస్టచిత శృ” అనుపై మూల ఈ = య్‌ మునే “న్మిదయును లేక యున్నేని, వెడంగురుపడియె దీయడవిలోన నిల్చి, డప్ప్‌దేఅ " న్నిదించి ... అని తెనింగించెను మూలములోని చకారము 'హేత్వర్థకము. సనిదు6 డగుటచేత స్వస్థచిత్తుం డగు నని యర్థము. ఈ యాం ధీకరణమునందలి “వెడంగురుపడు” అనుదానికి_ అన్వస్థచిత్తు: డగు; 6 తాత మాంద్యము వహించే ఆని యర్థము. ఈపద మిట్టియర్ధమున నిర్హారరము భఖ ఖ ధి గా హరివంళాది పబింధములలో నెల్లం దరువాతికవులచే వొడ(బిడియున్నది. ఈ(ప్రయోగమే వారి కిట్టిపయోగమున _ మార్గదర్శకము కానోప్పు:ః చి 1 నిద పోయినయెడల స్వస్టచిత్తుండ వగుదు ననుమూలమునే భంగ్యంతర లం ద్‌ మున._-న్నిద లేనిచో నస్వస్థవిత్తుండ వగు..దని తిక్కనార్యుండు తెనుంగు చేసెను.

భారతము_.ఆఖండయతి 600 ఇం, ్రీ వీవేశలింగముపంతులువారును (_పాంత్యపతులనుండి ఇగహించిన *శేన్గరప్రడియెద వేల యింతి యను నఖండయతిపారము మూలమున శకేమాాతమును సంబంధము లేక యున్నది. ఇట్టిపాఠ మఖండయతి భారతములోంల గూడ గల దను£ కఖండయతి ట్‌భు అేవ్వరో : మూలమును బరిశీలింపక కల్పించి యుందురు; లేక *వైడ్రంగురువడియె దీయడవిలోన”ఆనుభాగ మర్ధము కాకయేని యిట్లు దిద్ది యుందురు ఏ మైనను నిట్లు మూలానుగుణ మై బహుళము గాం దాటి యాక్కువతులలో. నేకరూపము. గాం గన్చించుసాధుపారమును బోం్యదోసి తిక్కనగారి కంరనమున కీయభఖండయతి నుఠివోయుట సాహస మనక తన్ఫదు= ఎజ్జిన ఫా [1 సీ నీవును వాలియు నేండును నాండును' (వ్రయమునం వాలించుపెద్దతోళట మధువనం బదె నేండు మనయంగదుండును హనుమంతు+డును మొద లై నవారు బలువిడి. జూజోడి ఫలము లానెదరు త ఇదక్షకు అగుమమ్ము రయము మీఅ భంగించి రనవుడు భానునందను. డాత్మ నంగద్శ్య పముఖులు యామ్యదిళశకు( కై]

|! వాజ్బ్యయవ్యాసములు గీ. జనినవారలుగావన జనకపు ఈ. జట లీ గనినయు బ్బిది గాంటోలు. గాక యిట్లు “సీయ వెఅవరె పతికార్య సిద్ధి సలుపు జనుల కీచన 'వెందును జనునకాదె. (భార.ఆర. ఆ. కప 2. సీ. నీవును వాలియు నేండును నాండుం లి యంబున6 బాలించునా,కతోట నయముతో: బాటించునాటతోంట త్రీ ఇదిచుటు కథలని ఉఅళిభఖి అనయంబు. దాలించునా(కతో (ట. ఇందు మూండవపారము శ. ర. (గహించినది. “నయముతో6 బాటించునా(కతో6ంట" యని (పాచీనము.దితపాఠము ఏ మైన సీరెండు పారములు నఖండయచితోడనే యలరారు చున్నవి. నాచూచిన పతులలో శ.ర.పారము కాన రాలేదు. ఈపార మతని ౩క్కడనేని గొరకె నేమో: చెవ్న+ జాలము. ఇందలి నాల్గివపారము శ్రీ వీరేశలింగముపంతులువారు ఆహించినది. ఇదీ చాలవజకు నాచూపిన3ండవపారము ననుసరించి యున్నది. దీనినే సూర్యరాయాంటధనిఘంటుకర్తలు తమనిఘంటువున నాకతోంటలో. (ద్రిమాణీకరించిరి ఇక్కడిమూలఅమునుబట్లి చూచుచో నాయుదాహరించిన మొట్ట మొదటిపార మే నిజ మగుపారము కాం దగి యున్నది.

భాదతము..అఖండయతి న. (మూలమ్ఫు = గ్రక్షితం వాలినా య త్తత్‌ స్ఫీకం మధుననం మహత్‌ త్వయా చ ప్లవగ్యశేస్త త ద్చృుజ్హే పవనాత్మజః వాలిపుత్తోరి జాజ్లద శైవ యే చాఒన్యే న్లవగర్షభాః.” షె మూలములోని “రక్షితం వాలినా య త్తత్‌* “త్వయా చి అనుదానినే “నీవును వాలియు నేండును నాండును వియమునం బాలించు” అని యెక్దాంపెగ్గడ యాంగ్యధ్రీకరించెను, మూలమున “రక్షితం అని యుండుటచే! బై తీతిం “బాలించుి అనుటయే యు కము. ఇం మూలమున క్‌ 9 కనుహత్‌ి *మధువనంి అని యుండుటచే *పెదతో(ట +స్పీతం చి మధువనం బదె” అని యాం్యధీకరణ మై యున్నది. కావున నాయుదాహ శంచిన మొదటిపారమునే పబంధపర మేశ్వరుండు (గహించి యుండును 1 ఇక “నయముతో౬ బొటించు నాటతో(టి యను శ, ర. పారము కేవల మభఖండయతికొఅకే యెవరో మార్చి యుందు రని దృఢను గా జెప్ప కొవున భారతములోని యఖండయతిపారము లతెల6 జాలవణకు ళం మనపరిష్కు-ర్తలు సంస్కరించినవియే యనియు, నభండయతిరహీత పారముళలే _పాచీనపాఠములు కాళదగి యున్న వనియు మనవిచేయ చున్నాను (౮

భారతము-అఖండయతి కఠవిితయమువా రఖండయతిని. బాట్‌ంవ లేదు

థ్రీ గిడుగు. వేంకట సీతాపతిగారు [898 సం॥ ఆగచమ్హనెల బారతి సంచికలో “కవ్మితయమువా రఖండయతిని పాటించినారి అను శీరకముతో( (చికటించినవ్యాసమున థ్రీ గిడుగు వేంకట రామమూ ర్తి పంతులుగారిచే “అప్పకవీయ విమర్శనమున నఖండయతి సందర్భములో పరిష్కర్తలు పరిష్కరించుటచే కొన్నిచోట్ల అర్ధము పా డయినది:ః “నీలజీమూతంబులీల నాక్షేపించి, నల్ల నై తో ెంచునట్టితనువు అని వుంపే “అట్టి ళతనువు/నకు బదులు గా “న ల్లగ్భృహము* అని అచ్చు "వేయించి నారు. దీనికి అర్థ మేమి ? అని _వాయంబిడి, యిదివణకు జూలై నెల భారతిప త్త్రికయందు నాచే ననుచిశములు నసంగతములు ని నిరూపింవ+ బడిన _వాంత లెల్లం (బిచూదము లని స్పష్టముగా నొప్పుకొనినారు. "

ఇ(క సీళొపతిగా రీవ్యాసమున6 బూర్వలాక్షణికులనుండి సం్యగహించుకొనినవియు, భారతము నెల్లం బరిళోధించి తా మేర్చి కూర్చి నవియు6 'దెలుంగుపత్తిికలో నిదివఅ కుదాహరించినవియు.( గవి తయము వారీలో నఖండయతి గల దనుళతమసిద్దాంతమున కెల్ల నాధారభూతము అగు నవియు మొత్తము భారతమునుండి యఖ.డయతిపారముల6€ బంటడెండింటి నుదాహరించి సమాధాన మీయవలసినది గాం గోరిరి. పంళులుగారు

భారతము... అథండయతి $08 వీనిలో6 గొన్నిటి నుదాహరించీ “అప్పకవీయవిమర్శము”న “వండితమ్మన్యు లగుపరిష్కంర్హలు _వాంత్యవతులను పరిశోదింపక (గంథముల నెల్ల దిద్ది తాలుమా ఉొనర్చి'"రని (వాసిరి. ఇప్పుడు సీకాపతిగారు నిట్టియభిపాయ మునే వెలడించిరి. - శాం పరిష్క్యృతము లని వీరు చూపినపారములు “ఓరియంటల్‌ లై _బరి లోని (వాంత్యవతులలో బవాళములు గానే యున్నను మచ్చున కొకటి ఆరెండు (వతులుమ్మాత ముదాహరించుచు నాయాపారముల సందర్భమున సీకాపలిగారి (వాతల నవసర మగునంతసణ కనువదించి సమాధాన మొనంగెదను. “. ” ఇట్టిగుర్తులలో నుండునవి వీరి వాంతలు.

1. "కొడుకుం (దిలోకవిజయుం బడయుదు నని ఘోర నగు తపం బొనరింపం దొడంగె సురరాజు నెడలో నిడికొరి యేకొ, గబుది నిషాతుః౦ డె. ల ధ్‌ యం '్రి నూ (ఆది. 5ఆశ్వా. 120వ) “నిష్టాత్ముం డె” అనుటకు బదులుగా *“నేకాంతమునన్‌” అని అచ్చులో మార్చినారు. “నిష్టాత్ముం డై అని కవిహృదయ మైనట్లు దాని తరువాతివచనములో “ఇ ట్లతినిష్ట నేకపాదస్టికుం డై” అని ఉండడమువల్ల స్పష్టము. ప్రై పద్యమునం జాల్యపళులు పరిళోధించితిని. ఏ రచ్చులో మార్చినా రని (వాసిన *“ఏకాంతమునన్‌” అను పాఠమే (ఛాఃతప్రతులలో నా కగపడిసది __- (చూ, 1005 1115-4 యతులు). భారతము

లిన వాజ్మయవ్యాసములు

లక్ష్మీపతిసో మయాజులవారి కాళపత్త 9గంథములో( గూడ “ఏకాంతమునన్‌ అనుపారమే కలదు. _ నాపరిళోధించిన్నపతిలో నొకచో మ్మాతము “నిష్టాత్ముం గై * ఆనుపాఠము కలదు అప్పకవీయవిమర్శనమున వీ రిట్టిపాళమునే యుదాహరించి యఖ డయతికి లక్ష్యము. గాం జూపిరి. ఇప్పు డీ పారమునేకాంటోలు “*నిష్టాత్ముండు గా సంస్కరించిరి. పై పారమున యథా శుతము గా “ఇష్టాత్ముండు” అని గహించుచో నఖండ యతి కిది లఅక్యము గాం జాలదు.

“నీ కాంతమునన్‌” ఆనుపార మేదోషము నెట్టిసంస్కారా పేక్తయు లేక యీ సందర్భమున స్వరసము గా సమన్వయింపం దగు సాధుపార మయి యున్నది. ఏకాగబుద్ధితో6 దప మొనరించు చున్నను “అతినిష్టతో 6 దప మొనరించె' సనం దగును. కావున( దరువాతినచనమును విరోధింపదు. మజియు వీరిపాఠమున నర్ధసంగతి యేమా_తమును లేదు. అది సమన్వయ దృష్టితోం జూచువారికి స్పష్ట మేః

ఇంక (వాంత్యప్రతులలో. నెల్ల నేకరూపము గాం గాన్బించు “పక్రాంతమునన్‌” అను సీపాఠము పండితమ్మన్యు లగు పరిష్క_ ర్హలచే6 బరిష్కరింపండినది కాదు. అఖండయతి_పియు లగు సంస్క ర్తలచేం బై ర్‌తిని సంస్యరింపంబడిన దే 1 2. “నీవ కడునేర్చుకాండవు కావలవదు వీని. గొన్ని గఅచితి మేమున్‌ సివిద్య లెల్లం జూపుదు మీపీరులు చూచి మేలు మే లని పొగడన్‌.” (ఆది 6ఆళ్వా. 88వ) చూపుదుమే ఏపీరలు అని డిద్దినారు ౪

భారతము._అఖండయతి త్‌ వీరు దిద్దినా రని పైని. జూపినయీపాఠమే నాపరిశోధించిన (వాంత్యపకు లన్నిటను గానవచ్చినది-(చూ. 11-15-5, 11.151). భారతము లక్ష్మీ పతిసోమయాజులవారి తాళపత్త్రగ౦్రంథపారము గూడ నిప్రే యున్నది. ఒక్క వతిలో మాతము *చూప్పదు సీవిద్యలు సూచి మేలు మే లలి పొగడన్‌” అని చూపట్టినది ఈపాఠళ మైనను యతిభంగము కలిగి యుండుటచే( బె పారము ననుసరింపవలసినదే : ఇట్టిదో సీపాఠము పరిష్క-ర్తలు దిద్దినా రనుట కేవలసాహసము, 8. “చూవె మనంబున౬ దలంచు చుుండుదు నేనునా” (ఆది. 8ఆళ్వా 85పు) ఇందు “సుందరి యెప్పడున్‌” అని ఒకరున్ను, *దొలవక యేనున్‌” అని ఒకరున్ను దిద్దినారు ఇక్కడి “సుందరి యెప్పుడున్‌” అనుపార మే్మపతిలో నున్నదో కొనరాలేదు అప్పకవి భారతమునుండి యుదాహరించిన పద్యభాగముమా్యత మిళ్లే యున్నది. ఇక నానందవారిపతిలో దిద్దినా రని వీ రుదాహరించిన వన! శిండవపాఢమే కలదు ఇక్కడి_వాంత్టపతులలో “చొలవక యేసున్‌ ంస్పాలవక నేనున్‌” అని కలదు.(చూ. 11.15.6, 14.16..8.ఇది చదలవాడ సుందరరామశాస్రిగారి. భాతమున సాలయకి యని గహింపందిడి, “సాలయక = వెనుదీయక అని వ్యాఖ్యానింపంబిడినది. ఇక్కడ *చొలవక'అనునది సాధుపారము కాందగియున్నది, శబరత్నాకరములో “చొలయు, సొలయు” మాతము ఆగహింపంబడినఏ. చి నిరారక్యపయోగము లేదు. *చొలవక = వైమనస్యము నొందకి అని భి

లగి వాబ్యయవన్యూసములు యర్ధము. ఈ పాఠమే యిక్కడిసందర్భమున కనుగుణ మై సరసము గా సమన్వయింపః దగి యున్నది. ఈపద్యము కుంతినీ( (దార్దించి నా కపక్య "దానము "సేయింపు మని వేండినమాదితో6 బాండు వాజు చెస్పుసందర్భము లోనిది “సీ వడిగినయంళము నే నిడివణ కాలోచించునదియే ।; నామనము మీయిద్దజయందు నెట్లివై రస్యము లేక సామరస్యముతోడనే (నను మగు ననురాగముతోడనే) (ప్రవదర్తించును" అని చెప్పుట కెంతయు నను వయి పకరణానుకూల మగు నరపుషి కలిగి యున్నది ట్‌ వ! నా! ఇ(క6 బంతులుగారు చూపిన పెపారమున నఖుండయతియే విశేషము. ఈపద్యమ్ముకింద వీరు చూపినయాళ్వాససంఖ్యయు.( బద్య సంఖ్యయు. న్మేపతిలోను గాన్నింపవు, వీరియప్పకవీయవిమర్శసమునం గూడ సీపద్య మిట్టిసంఖ్యతోడనే యుదాహరింపంబడి యుండుటచే. చిమాద మనుటకును వీలు గాన్నింప కున్నది నేను జూచిసంతలో మాత మిది పంచమాళ్వాసములోనిది గాల గనందిడిన ది. పద్య సంఖ్య తం. 'తేవప్తెరుమాళ య్వగారి;, వతిలో 181 గాను ఏీరేశలింగముగారి | పతిలో నెరుమాల్ట లంస్థిగాల్య (ఆ 1%0గాను నున్నది ఈ_పతులలోనియివ్యళ్యాసము నకు "ఆంత”*” ఆను పె వచచమును వేలుపఅచి వత్యేకసంఖ్యతో నొకరును *ఆంతం గరుండు వూ ణు “అనీ కలపి మజియొకరును గహించుటయే కారణము. ఏ మైనను బరిష్యార_ లీపారమును దిద్ది తాలుసూ ఉొనరింప లేదు అనై. తీ ఘః స్మర డగుచున్నవాని దివిజారింగబంధువి గాంచి రచ్చటన్‌” (భార. ఆర. ఆ, 857పు

భారతము... అఖండయతి [ీ

“ఘఃస్మరం డగు చున్నవానిః దిటుసత్వ్వు( గబింధుని గాంచిరి....”

ఆని తం, తేవప్పెరుమాళ్లయ్యగారి (పతిలోను, వొవిళ్ల వారి (వతిలోను

మ్యుదితపాఠ మున్నది. సీశావతిగా రుదాహరింప మబచినారు.. అప్ప

కవీయములోన్యూత మీపద్యము *........నం ! హరు€ డగు చున్నవాని

చివిజౌరి 2. 4* 4. అని యుదాహరింపంబడినది మ్యుదితపుగ్గబతలపార

మని పెని నాయదావారించినపాఠమే (వాళళ్ళపతులలోను గనంబడినది (చూ. 8-8-22 11-15-6...

ఈ వద్యము[(కింద€గూడ వీరు చూపినయాళ్వాసనంఖ్య సరిగా అదు. ఇది యాజవయాళ్వాసములోనిది, పీరి యప్పకవీయనిమర్శన మున గూడ నీపద్య మిట్టి పమాదముతోడనే (వదర్శింపంబడినది,

ఈ. “అనుజపక్షము లే నిమ్మవాచలమున నాటంగోలె నెచ్చటికిని నరుగ నేర (ఆరు 7-21) “నాంట(గోలె నెచ్చటికి. జనంగ నేరి అనీ ఒక్క-రున్ను, “ఆఅంత(గోలె నెచటికిని నరుగనేర” అని ఒకరున్ను దిదినారు.” యై పరిష్క్య్యూుతము లని పీ రుదాహరించిన పాఠములలో మొదటి పాఠము (వ్రాంత్యప్రతులలో నున్నదియే (చూ. క1-15-6,18-8-22 శెండవపాఠ మైనను బరిశోధించిన న్నేసతిలోనేని యుండకపోదు. 8. “"విమ।లనతీ నీకొడుకునట్టు లరయంగ( జనున్‌” (ఉద్యో. 1 ఆ, 2వ. 13]

! హజ్మయవ్యాసములు

కస్టి వకులమతిం గన్నకొడుకుల ట్రరయం దగున్‌ "అని ముదిక (ళులపారము.”

ఏటికో : యిచ్చట సీఠపఠిగా రీము.దితపారము నుదాహరించి దిద్దినా రని _వాయక మానినారు ఈము, దితపుర్యబిశులలోనిపారమే నా పరిశోధించిన పతులన్నిట నేకరూపముగా. బొడకట్టినది ఒకచోమ్మాతము ఈ, = విమలమతిం గన్నకొడుకుల ట్లరయః దగున్‌” అని కలదు. ఈ పారమున యతి పోయినది. లేఖకులు (పమాదమున *వినువి' చేసినారు. భారతము లక్ష్మీపతిసోమయాజులవారి _వాంత్యపతిలోను వ్యాఖ్యలోనుగూడ ము దితపారమే కలదు. ఈపారము కేవల మఖండయతికొణకే యిట్లు మార్చుంబడి యుండును;

7 "నటికి తోడన హరిమేను నతనియొడలు_

“నక్రవియొడలు”"ఆని దిద్దినారు ఈ

దిద్ద లేదు పురాతనతాళపత్తిపుబిళులలో గూడ నిప్లే యగ పడినది. ఇక్కడివీరిపారమున “అతల డను “తచ్చబము” సన్నిహిత

జ! హారిశబ్దార మగు కృష్ణునే బోధింపం దగియున్నది. ఇ టగుచో6 బునరుకి చిధ ళ్‌ క! అదొ సిద్ధము. కావున వీరు చూపిన యఖండయతిపార మీసందర్చమున నసంగతము ననఫ్వితము నసక తీర కున్నది.

ఇ(క *నరునిమొడలు” అనుము. దితపాఠమే యీయెడ సాధు పాఠము కాం దగినది. చాంతపకులలో సీపారము కలదు (చూ. 8-కి-25, 106.12). అఖండయతికొఅ 'కేవరేని పెరీతిని మార్చి యుందురు ।

థారతము..అఖండ యతి .! 8. “నామన మార దీని గనినప్పుడె సంళస మయ్యె _ (సౌొప్పి. ఓ86)

“*గనినం గడుసంఠస మయ్యె” అని దిద్దినారు.”

ఏ రుదాహరించిన వైపారము వావిళ్ల వారిప్రతిలోం (గింద నుదాహతింపంబడినది. _ వీరు దిద్దినా రని చూపిన పై పాఠము వావిళ్ల వారు వధానము గా (గహించినది. పీరేశలింగముగార్మి పతిలో దిద్దువడక వీరు చూపిన పైపారము గలదు. కౌని తం. తేవప్పెరుమాళ్లయ్య గారి (వతిలోమ్యాతము కర్రని. గని నందము( బొందితి వింతె చాలు” అను పార మున్నది.

ఈ సందర్భమున “లై బరి” లోని (వాంత్మపతు _లన్నిటినిం బరికోధించితిని, అన్నిటను “నందము€౬ బొందితి *నందము నొందితి “నింతే చాలు” “నింత చాలు” అనియే కనంబడినది, లక్ష్మీపతిసోమయాజుల వారి(పతిపారముగూడ నిశ్లే యున్నది. దీనికి వైపద్యమన ముదిత పుస్తకములలో “నుత్డిత యైన యాతోయజాక్షి” అని యున్నను [నాం పతులలోను, భారతము లక్ష్మీపతిసోమయాజులవారి (ఛాంతపొత్తములోను (సందిత యై పుల్లతో యజాక్షి అని యున్నది. ఇం నిక్కడి రచనాను గుణ మగుసొధుపార మిదియే యని వేలుగా నిర్వచింప నక్కల లేదు.

$. “నీవును దల్డులు బంధుజ

నావళి పురజనులు హస్తి నాపురమునకున్‌ _

(ఆశ్వ, 40 లి “బంధుజనావళియుం దిరిజనములుహస్తి నగరికిన్‌"అని దిద్దినారు. వీరు. దిద్దినా రనినయీపారము వీరేళలింగముగారి పతిలోనిది. శ్రేవప్పెరునూళ్ల య్యగారిపతిలో6 గూడ నిది యిష్లే యున్నది

104 వాజ్మయహవ్యాసములు “జ నావళియును బరిజసములు హా స్పిపురికి పే అని స్పష్షముగా వొ ణఅ భారతము లక్ష్మీపతిసోమయాజులవారి తాళపత్త్య_గంథమునం గలదు. 25._4.4 నెం. _వతిలోం గూడం గొంచెముమార్చుతో నిట్టియఖండయతి రహితపాఠమే కలదు. 10. “అని మది నిశ్చయించి... 4 4 1 “కొనరినపై న్యముల్‌ పదునొకొంటికి” (ఉద్యో. $ఆశ్వా.2 11) శ 6 షాండపులవలనం గీ డొ క్కాండును లే దధిప నీదుకొడుకులు.... ... (సే [అ 88వ)”

ఇక్కడ *“ఒక్కొండు” శబ్దినును ఒక్క + ఒండు గా స్వికరించుచో6

(గిందివద్యమున హల్లుతో యతి గూర్చుట యసంగతము.“ఒక్కొ-ండు' అని క యవ్యుత్పన్నముగానే దీనిని _గహించుచో6 బై పద్యమున నచ్చుతో యతి చెల్లించుట యనుచితము. ఇంక నిక్కడ నఖండయతి సిద్దము ... అని పీరియాళయము. అప్పకవీయవిమర్శనమున నీపద్యములే (వాసి యిట్టియాశయ

మునే వంతులుగారును వివరించి విపరించి (వాసినారు. సుకవిమనోరంజన మున నప్పకవని నాక్మేపించుచు. గూచిమంచి 'వేంకటరాయండును. నిట్టియథి ([ప్రాయమునే వెల్లడించి పీరికి మార్గదర్శకుల ర్లైనాండు.. మొత్తముమీందం బూర్వలాక్షణిలకును వీరికిని నఖండయతి(_సొసాదనిర్మాణమున కిది యొక

భారతము _.ఆఖండయతి $81 మూలస ౦భము. కూచిమంచెతిమ్మకవియు “నాక్కొాండు శద్దమున కుదాహరణము గానీ స్రీవపర్వవద్యమునే చూపి యున్నాండు. ఆతని కుద్యోగపర్వములోని పై వద్యభాగమున నేదేని పాఠాంతరము దొరకి యుండును. లేదా గకచ్చటి మొద లగువానిపలి దీని నుభయయతికి లక్షుము గా నతండు భావించియుఐడును । లేనిచో: గవ్నితయమువారిలో నఖండయతి లే దని యీతండు వాయంజాలండు. ఇంక. దీనిని గొంత పరామర్శింతము. ఒక్కొండు : “ఒక్క + ఒండు” గానే తిక్క-నార్యుండు దీనిం బర్నిగహించినాండు, తెనుంగు శద్దిముల 6ర్రిద్ర మిత్దా మ్మని వ్యుతృత్సి నిర్ణయింపం దగుసాధనసామగి నమకూరని యీకాలమున ప్‌ రైన నిది _పమాద మనం జాలరు. అనినను సొహనము కొకపోదు. ఇక్కడ. బొాఠాంతర మి ట్లున్నది,

• ప్రండ్రవులవలనం గీ దొక కొండొక లే దదిప నీదుకొడుకులు... _.* ఇది వ్యాసుండు ధృతరాష్ట్రం నకు జెవ్వుసందర్శములోనిది, ధృతరాష్ట్ర 1 పాండవులవలన “*ఒకకొౌందొక = ఒకకొంచెమును”గిడు లేదు. ళు అని సమన్వయింహ దగి యున్నది. “న ప్పా శ్రే పొజ్దవా స్స న్షల్చి మష రాధ్యని శే నృపి అని మూలము *స్వల్బహ్‌' అనుదానికే _ ఒకకొం వావ డొక అని అనువాదము (వాంత్మ్పపతుంలోనే యీపాఠము నున్నది = (చూ. బంజ-0... ఈపొత్తముపై భాగమున. “వృథుచర్శిత” మని (వాయంబిడి యున్నది. కొని యిందు భారతముస్త్రీపర్వమును బృథుచర్మిత మును గూడ గలవు, ఈపద్యమున సీపాఠమే యప్పకవికిని దొరకి

102 వాజ్యయవ్యాసనులు యుండును! కాపననే యకండు అని మది నిశ్చయించి, .... మా['కొనరిన 'సెన్యముల్‌ పదునొకొంటిక్‌ .... ....” అనుపద్యమును స్వర_సధానయతికి లక్ష్యము గా నొసంగెను.

ఈసందర్భమున వీరివలెనే తగురీతిని. బరిళోధించుకొనక పేంకటరాయండు సుకవిమనోరంజనమున నప్పకవి నాక్షేపించినాండు తక్కిన్యపళులలో నైనను నీపద్యము *.... .... కీ డొ । క్కృండును లే దధిప నీదుకొడుకులు.... .... "అనియే కలదు

ఇట యతి భంశమును సవరించుటకుంగా “ఒక్కండు ను కఒకొ్కాండు"గా సంస్కర్తలు సంస్కరించి యుందురు. ఈసంస్క రణము “కొడుకుల” అనుచో జరగవలయునో, లేక యిక్కడనే జరగవలయునో నిర్ణయింపల జాలము. ఇట్లు సం క్కరణా పేక్ష మై సందిగ్ధవిషయ మగు వీరి పారముసకం"బ సర్వవిధముల నిరోష మయి మూలానుస్మత మగు నా చూపిన యీపారము పర్శిగాహ్యాముగాక తప్పదు

ఇటం దిరమార్ధ మెట్టిదియో కనుంగొందము. ఉద్యోగపర్వ మున వీరేశలింగముగార్మిపతిలోను తం శేవప్పెరుమాళ్ల య్యగారి_పతిలోను క. ...మీఠ లీ1। యొనరినవై న్యముల్‌ పదనొకొంటికి అని కలదు. ఈపారమున నిది యఖండయతికి లక్ష్యమే కొం జాలదు. ఈపాఠమే (పాశము. ద్రితగ్రంథములలోను అక్ష్మీపతిసోమయాజులవారి తాళపత్త గంథములోను గలదు. కొవున నిది యుభయయతియే కాం దగి యున్నది. కనుకనే తరువాతికపు లీపారముల ననుసరించి తమ్మగంథము అలో సీయొక్కొంండు” శబ్దమున _ నచ్చుతోడను హల్లుతోడను నుభయ సాధారణము గానే యతి చెల్లించిరి.

భారతము..అఖిండయతి 108

ఇక్కడ మనవిమర్శకు లుదాహరించిన యాశ్వాససంఖ్యయు. బద్యసంఖ్యయు సవరింపం దగి యున్నవి. అప్పకవీయవిమర్శనమునం గూడ నీపద్య మిశ్లే యున్నది. కాని నాచూచిన_పతులలో నిది నాలుగవ యాళ్వాసములోని నూటనలువదవపద్యము గా నున్నది, 11. గ“ వీరలు దైవళక్తి. (దిభవించినవా రను 'పేమిసందియం

న! అతో వీరమణీయకాంతి నుపమింవ(గ.... ....”

దీనినే యప్పకపీయవిమర్శనమునం గూడ నుదాహరించి తమ యభఖండ యతి సిద్దాంత మునకు6 'బఐబల్జ్పమాణము గా (ఛాసికొనినారు. కాని చదలవాడ సుందరరామళా స్త్రి గారి పతిలో ఈ ంసీందియం, వీ రమణీయకాంతిని పహింపంగ .. .... అనుపార మున్నది. ఈపతిలోనే

అస్‌ జన కొక వీరేశలింగముగార్ని పతిలోం గూడ నీపార మి ట్లున్నది. పరిష్కర్తలు పరిషగ్రారించి రనుటకు వీలు గాన్పింపదు. శ్రీ పీరేళలింగముపంతులుగారు తా మభిండయతి లేదను సిద్దాంతముతో (గాని కల దను రాద్దాంతముతో( రిష్కరించి యు ॥

గాని యీపొత్తమును బరిష్కరించి యుండ లేదు (వాత పతులలోం దచుకు దొరకినవానిలో సాధువులు బహుళములు గా౭ దమకు గనుపట్టు పాఠములనే పర్శిగహించి యుందురు ! కనుకనే వీరిభారతములో నక్క డక్కడ బహుళములు గా నఖండయకిపాఠములును నుపలబ్ధిము లగు చున్నవి.

ఇటిచోట నేపరిష్క ర తె నను హైంతపతులలోనిపాళములనే

లు రం న సగ స్వీకరించి యేది నిర్జాషమో యేది యక్కడిసందర్భమున కనుగుణమో : యమీచి యాకనిరచన కనుకూలమో ; యట్టిపారములనే యచ్చా తించు

అటో

404 వాజ్మయవ్యాసములు చున్నారు. ఇట్టిసందర్భనిర్ణయమున ఏ రొకప్పుడు పమాదపడినసు న! ళు బడవచ్చును,. “తో తెంచునల్లతనుపు-నకు బదులు “తో తెంచునట్టి తనువు” అని సంస్కలింపం (బమాదము గలుగ లేదా ? తాళవ త్త గంథము అనేక వమాదములతో నిండియుండుటచే నత్యావశ్యకము అగుసలంతిమార్పులను మ్యాతము చేయుచున్నారు పరిష్క _ర్తలు.. కౌని పంతులుగా రభ్మిప్రాయ పడినట్లు స్వయముగా౯ దారములనే తాలుమా జొనరించుటకు సాహసించుట లేదు అట్టి_వాంత్యపతులు మన కుపలదిములు గానంతమాతమున నవి లి ల్‌ యన్నియుం దిరిష్క్ట్టర్సల వరిష్కరణములే యని యథేచ్చము గా వారిని నీందింపం గూడదు ఎన్నిిప్రతు లిస్పటికి శథిలము వైనవియో మజెన్ని (వళు లేయేస్టానములలో దాంగి మన కుపలబ్లిములుగాక యున్ననియో ।; చెప్పుట కెవరికిని సాధ్యము కాదు అవ్పకన్యాదిలాక్షణికు లైన నిట్టి తోవనే యనుసరించి యుందురు. ఇప్పుడు (వాంత్మపతులలో లేవని పీ రభ్యిపాయపగిన పారము అన్నియు నిట్లు [వాంత్మప్రతులలో నసందిగ్ధము గా దొరకుటయే దీనికి నిదర్శనము. నా కనవసర మగుటబే సంతగా దిరిళోధింప లేదు గాని యిక్కడి పవీరేశలింగముగారిపారమును ఐరిళోధించుచో నేపచిలో త నేవి దొరకి యండక పోదు. ఇంక నిక్కడ నఖిండయతి బలే దనుట సిదాంతము. ఖి ల్లా “*వేల్వంగ సమకట్ట్‌ వెలువడ, అలం అలల ఎం. తిగిచి కొని సాగపురమున కొనరంగ6 జని...” (అది, 8ఆ. 128వ)

భారతము. ఆఖండయతి 1085 ఆని నాల్లవపాదమం దున్నది పానయతి. కనంబడుతూ ఉండటంచేత దొద్దలేదుగాని నన్నయ యుద్దేశించినది యతిగాని _పానయతి గాదు. అయతి అఖిండవడి యనక తప్పదు.” దిద్దక విడిచి పెట్ట లేదు. వీరు సరిగా ము దిత్యగంధములం బరిశోధించుకొన లేదు. చదలవాడ సుందరరామళాస్త్రిగారు సంజీవిని వ్యాఖ్యతో న చ్చొత్మించినధారతములొ “తిగిచి । కొని నాగపురమునకును జని నిజరమ్యు । హర్మ్య్యంబునందు నెయ్యమున నునిచి* ఆని స్పష్టముగా నున్నది. ఇట్టి పార మీ ముదిత గంథముతోనేక్షాక (వా/త్మపతులలో నెల్లి బహుళము గా నున్నది. (చూ. 11153, 11-15-4). ఇక్కడ నభండయతి యొక్కడిది? నన్నయనియమమున క్రేమిభంగము. కలిగినది ? నన్నయనియమములు సంగా గుర్హెలు6 గని యఖండయత్స్నిపియ లెవరో యీ ప్రారమును బైవిధము గా సంస్కరించి భంగపడినారు. ఇక్కడిరహస్య మిది. కేవల మణఖిండ యతికొణకే యుపయోగపడి యనవసరమా గాం. గ్లాన్బించు. నిక్కడి “ఇనరంగ" ననునదియే యిది వీరిసంస్కార మని చెప్పక చెప్పు చున్నది పంతులు గా. రిళ్లే యవ్పకవీయనిమర్శనమున " శ్రీనాధుని కాశీఖండమునుండి కూడ గొన్ని యఖండయతిపారముల నెత్తి (వాసినారు. క్షే]

106 వాజ్మయవా శ్రసములు ఇంకను వావిళ్ల వార్కి పతిలో వీ రదాహరింప మఠఅచీనవి చాల గలవు అట్టిస్టలములలో నెల్ల వ్రాంత్యపతులలో నఖండయతిరహితములు సాధువులు నన దగు పారాంతరములు దొరకియే యున్నవి. ఈటపతిలో నిట్టి యఖండయతి_పమాదములేకౌక యతి_భంశములు నప్మ భంశములును జాల( జేరినవి. ఏపీని నన్నిటిని (బిస్తుతము నాచే. బిరిష్కరింపంబడి కొలంది కాలములో6 (బికటింపంబడ నున్నకాశీఖండములో విమర్శించి చూప దలంచితిని.

ఇంక వీరు తెలుంగుప త్త్రికలో6 బెద్దపెద్దకవులనుండి వందల కొలందిగా నఖండయతిపాఠములు చూపినా మని వ్రాసిరి. చక్క లగాల దిరిశోధించుకొనుచో నట్టి స్థలములలో వేలకొలది గాం జక్కనిపాఠాంతర ములు దొరక( గలవు.

ఇంక (వాంతప్రతులలో లేక పండితులచే. బరిష్కురింపంబడి ముదితపుంబతులలో మ్మాతము కల వని పీరును బంతులుగారును నుదాహరించిన పారములు “ఓరియంటల్‌ లై బరిలో నిట్లు బహుళముగానే దొరకి యున్నవి. సుుపసిద్ద మగు *నముదరాసు ఓరియంటల్‌ లెబరా లోని (పళుల నైనం బరిళోధించుకొనక పరిశోధకులు పరిస్కర్తల నెల్లి నన్యాయ్యము గాం బిండిళమ్మన్యు లని నిందిచుట వింతగా నున్నది.

భారతము. ఆఅఖండయతి ల? భాషాభేషజాద్యిగంథములలోని వీరివా9ంత లిళ్లే యవరిశోధన మూలములు గాందగి యున్నవి(చూఎళ్ళంగారనై షధమును వ్యాఖ్యానించుచు త్రో తేంచునకు “తోడితెచ్చు” ఆని యర్థము (వానినందులకు భారతమునేని చక్క-6గాం జదివి యెలుంగ రని వేదము వేంకటరాయకా స్త్రిగారి నాక్షేపించి నారు. ఉద్యోగాదిపర్వములలో భారతము వా(త్యపతులయందు “అతనిం చోతెంచి” అని నిర్దారకము గా “తోతెంచు నకు “తోడితెచ్చు” అనునర్థము చెప్పనలసినయానశ్యకత గలపియోగము లెన్నియో చూపట్టు చున్నవి. విని నెల్ల నిప్పుడు చర్చించుట య్య ప్రస్తుతము. అఖిండయతిసందర్భమున వీ రిదివణకు నిష్పుడును గొన్ని భారతపాఠముల (వాసి యభేద్యము లని (వాసిన్మవాంతలకు సమాధాన మీయంబడినది ఇంక6 గవితయమువా రఖండయతిని( బాటింప లే దని విజయఖేరిని ఒమౌ-ంగింపవచ్చును. 'యయాదాలాయందారాదిన

థ్రీ వా జ్మ వం వ్యాసవముంలు న

రాయబారులు-రాయబారములు

ధ ర్కార్డ కాము మోక్షము లనునవి పురుషార్థములు. వాని నుపదేశంచుచు బూర్వము జరగిన గాధల బోధించెడు గంధము లితివోస ములు, ఇందు కొన్ని యేకనాయకములు. మథఠికొన్ని బహునాయకములు. రామాయణాదు బేకనాయకములు. భారతాదులు బహునాయకములు, ఏీనిలో శాంతికొమునతో దౌత్యము నెజపి లోకకల్యాణ మొనర్ప+( బయత్నపడిన “మేధావులు కొందజు గలరు. వారు తమకృత్యమునం దా మెంతవలకుం గృతకృత్యు లై రో వారిలోని తరతమభావ 'మెట్టిదియో పరిశీలించెదను,

రామాయణమందు రామదూత యొక డిట్టివాండు, ఈతడు తనకు€ (బభునియోగము కా కున్నను శాంతియే పధానము గాం జూచి తోకభయంకర మగు రామరావణయుద్ధము నాంపుట్టకె సంకల్పించి _కూరుః డగు రావణునికి హిత ముపదేశింపల. దాను గాం _బయత్నపడినాండు ఇందులకై రాక్షసులతో యుద్ధ మేర్పఅచుకొని, తనకుం (వాణగొడ్డ మగు కార్య మిది యని మైనం దలపెట్టక వారిచే గృహీతుం డై రావణుని దర్శించినాండు. తా నొకయాప్తు6 డై, హితవక్త యగు చున్నశ్లే

10 వాబ్మయవా శ్రసములు యీసందేశమును వెలునరించినొండు. పరమబంధు వొకడు నశించు చుండ6 దదనుతాపముచే6 బరిత _ప్రహృదయు+ డగు నా _ప్రబంధు వొకందు వాపోవు చున్నాం డనునశ్తే, యీసందేశ ముదాహృత మైనది...

“త దృవాన్‌ దృష్టధర్మార్థః

తపఃకృతపరి[గహః

పరదారాన్‌ మజా పాజి

మా నోపరోదుం త్వ మర్తసి. 0 జె

నహి ధర్మవిరుద్దేషు

ఐహ్వపాయేషమ కర్మసు

మూలఘాతిషు సజ్జన్నే

బుద్దిమన్లో భవద్వ్యిధాః

ఆం ౬ =ంస్వాని మిశ్త్రాణ్‌ మ సిరింశ్చ

న్‌స పితాన్‌ో

జ్షాతీన్‌ ొతూ సుతాన్‌ పితా

భోగాన్‌ దారాంశ్చ అజ్కా౦ చ

మా వినాశ ముపానయ.

సత్యం రాక్షసరాజేన్ద్ర ణ్‌

శృణుష్వ వచనం మము” అవి వచింపంబడినది. ఈదూత రావణునకును, సుగీవునకును _భాతృభావ మొకటి కల్పించి, హితకాము డగు నాక్యభాత యనున్లే £ యీసం దేశ మును రూ పొందించినాండు. శాంతికామనతోడనే, తన కిష్ణము గా కున్నను +“మహా పాజ 1 “బుదిమనో భవద్విధాఃణ అని రానణ సవ మొనర్చి తన

న! ఛఅ అన అన

రాయబారులు_రాయదబారనములు [1] సందేశమును ఫలవంతము చేయందలంచినాండు. ఇచ్చట (పస్తావితము లైన రామవర్శాకమవర్ష్హనాదు ల్రైనను, దౌర్బల్యమున శ్యతురాజు లిట్లు త్‌ న్నర్ధించు చున్నా రనుభావము, దురాత్ముండగు రావణునకుం గలుగ కుండుటకే యగు చున్నది. నిజముగా రాజాదేశ మట్టిది కా కున్నను దన్యప్రాణమున శ్రైనను దెగించి, ధైర్యసాహసములతోం గలరూపు వచించి యుద్ద మాంపి లోకకల్యాణమునకై పాటుపడ6 జూచిన యీ హనుమంతునిదౌత్యము చాల€ (బిశంసార్హము.

ఇట్టీసం దేశ మవివేకి యగురావణునికడ నూషరక్షేతమునం దుప్త మగువీజమట్లు, విఫల మగుటయేకాక 'పాజముమీంది "కె త్తినచ్చినది కూడ నైనది. ఇట్లు సామముతో వచించుటవలన ఫలము గానక, దండో పాయమున రాపణుని మార్షమునకుం గొనితెచ్చుటకు( (బదియక్నము జరగినదిః అదియే రామాయణమందలిరెండవరాయవబారము. ఇదియే (వాలి పుత్తం' డగు) అంగదునిరాయబారము. రామునిసందేశ నుందించినాండు రావణున కంగదుండు ఐనను దూత కుండవలసిన మృదుహితభాషిత్వ మీతనియందు. గొజవడి దండోపాయమున కంగ మగుపరుషభాషిత్వ మీతనియం దేర్చడినది. దీనిని సూచించుచు__ ః ఇత్యేవం పరుషం వాక్యం

(యువొణే హరిప్పజ్లవే శి అని యీసందేళ ముపసంహృత మైనది. దూతముఖమున రామునిచే యీపరుషభాషణము. అంగదుం. డలేఖవాహకుం డగునుత్తమదూల్ర

112 వాజ్యయవ్యాసములు శకాండు రావజహితమే యీసందేశమునకు అత్ష్యము. తర్జనభర్జనలు దాని కంగములు.. కౌనినా-డు “అరాక్షస మిమం లోకం । కరా ఊస్మి నిశితై శృరైః అనినరాముండు *నజే చృరణ మభ్యేషి । నూ ముపాదాయ “మెథిలీమ్‌ అని వచించి యుండండు. ఇప్పు డైనను మించిపోయినది లేదు. సీళఠ నిచ్చి శరణు సొచ్చిన సీకు బతుకు గల దనుటకే యిట్లు వచింపందిడినది. ఇట్లు ఏంతగా రావణునిమూర్థత మాన్చుటకు6 (బయత్నించినను మావినది కాదు, లోకవినాశమునకే యది దారితీసిసది.

భారతమునందు జెండు రాయబొారములు కానవచ్చు చున్నవి. సంజయుని రాయబారము, శ్రీకృష్ణుని సందేశము దుర్యోధనుండు దుర్నయ పరు డై, పాండవులతో వైర మూని లోకము నంతను దనదుర్నీతి కాహుకజిచేయం _బయళ్నించినా( డు, ఈతడు మూర్డు( డగుటనుబట్టి, ఎంత చెప్పినను వినువాండు కాండు అ ట్లగుటనుబట్టి వివేకి యగు ధర్మరాజును యుద్ధ పయత్నమునుండి మరలించి, లోకకల్యాణముతోపాటు తన స్వామికి. గార్యసిద్ధి చేకూర్చవలయు. నని సంజయుని _పయత్నము. సంజయుసకు నిజముగా ధర్మరాజునందు ద్వేషము లేదు. ధర్మాత్ము. డను గౌరవమే కలదు వారిసుఖ మపేక్షంచువాఃడే యీత్రండు. అయినను (బిధానము గా స్వామిభక్తుః డగుట 3 యధర్మమును ధర్మము గా6 జతురతతో బోధింపం గడం గినాండు...

“యద్య తృత _పాప్తకాలం పరేభ్యః

త్వం మన్యేధా భారతానాం హితం చ

త దృాసేధా స్పంజయః రాజమథ్యే

న మూర్శయేద్యన్నచ యుద్ధహేతుః ॥

రాయబారులు..రాయవదారములు కతి అనునది యీతనికి రాజానుశాసనము ధర్మ మైనను, అధర్మ్యమే యైనను, స్వామిశాసనము నక్షరములం బరిపాలించుట స్వామిభకు నిలక్షణము. ఇందులకే తన కిష్పము లేనివని మైనను నిందు _పవరించి నాండీదూత. ఈన కావ్య సఖు అగుధర్మాత్ములపైతము పళువాంఛికము తీర్చుటకై వంచింప వెనుకొడ లే దీరాయదారి. చేసినదర్మటోధ మైనను సముచితము. గా దనిపించునడియే £ ఏ మను చున్నాండో; చూడుందు.

• నచే దృాగం కురవో ఒన్య(త' యుద్దాల్‌ ధు (పయచ్చేరం స్తుభ్య మజాతళతో | వై ఇచర్యా నన్దకవృష్తి రాజ్యే (ేయో మన్యే నతు యుద్ధేన రాజ్యమ్‌ * ధర్మరాజు నంధిచే రాజ్యము పడయ లేనినాండు, అంధకవృష్టి రాజ్యములందు భికచరణమే యాతనికిం గర్శ్వవ్య మగుధర్మ మను చున్నాడు. ఈక్ళపధా నసిద్ధాంతమున కనుగుణము గా *అల్పకాలం జీవితం య న్మనుష్యే” అనురీతిని వై రాగ్యాదులు టోధితము లైనవి. ఈప్ప్రటో ధము క్షత్త్రియు. లగువారి కేమ్మాత ముచితము గా దని నిరూపించుచు నిందు. గల సంజయునిపక్షపాతబుద్ధిరి శ్రీకృష్ణుండు సరి కా దని_ *న త్వం ధర్మం విచరం సంజ యేహ మత శ్చ జొనాసి యుధిస్షిరా చ్చ న! ఠి అధో కస్మా తృంజయ ; పాజ్జవస్య ఉత్సాహ్‌నః పూరయత స్స్వకర్మ క ధర్మ మార్గము తప్పని యుధిషిరుండు సీకు గర్యుండు కాండు. క్‌. షా న్‌! క్‌ జ నో గ్‌ కౌరవులే నిందింపందిడనలసినవారు...అనునట్లు వచించినాండు. సంజయు. క్ష్‌]

114 వొజ్మయవా శ్రసములు డైనను ధర్మరాజాదులు ధర్మ మిది కా దని నిరూపించీనప్పుడు కాదన లేదు. ఎ శళ్లైనను యుద్దమున సర్వనాశన 'మేర్చడక క్షేమ మేర్పడ వలయు ననుటకే సంజయు.( డిట్లు వచించినా. డనుట విశద మగు చున్నది. కనుకనే సంజయు:డు___

• ఆపో దూత స్పంజయ : స్నుపియో జసి అనీ కల్యాణవాన్‌ శీలవొం సృపిమాంశ్చ”

ఆనురీతిని స్తుతింపంబడినాండు. ఇట ష్టిబవ్రాన్‌* అనుట యీతన్సి వంచన _ లోకక్షేమమునకు స్వామిభక్తికి నంగ మై గర్హ్మ్యము కాలే డనుటను దెలుపు చున్న దనవచ్చును.

ఇట్లు సంజయసం దేశము రాజభ కిపూరిత మె స్వామికార్యమును జక్క-ంబెట్టుటకు నడిచిన దేకాని ధర్మ మైనది కా లేదు, ధర్మ సమస్య యొకటి సంజయసందేశమున నుత్చన్న మైనది. సంధి జరగనప్పుడు పాండవులకు. గ రృవ్యము యుద్దమా । తదన్యమా : అనునది యది

అవన భి ఈ రాయబారమును ధృతరాష్త్రండు సంజయముఖమున నడుపుటలోని (బు?

యాంతర్య మెట్టిదో 1 దీనిమూలమున వెలువడినది. పాండవులకు భాగ మిచ్చుతలంపు కౌరవులకు లే దనుటయే యది.

ఈళల(పు వారి కె నం గలుగంజేసి పాండవులకు, లోకము

య

నకు సుఖము గలిగించు (పయత్నము జరగవలసి యున్నది. అందులకు ్రీకృష్ణుండు పూనుకొనినాండు. అదియే శ్రీకృష్ణసందేశము.. సంజయుని రాయబార మీరెండవరాయనారము ని ట్రవతరింపంజేసినది. ఆయినను దీని. కం'ెల జాలవిలక్షణ మైన దది, ్రీకృష్ణు( డ్యపాకృతప్పరుషుండు. సంజయు

రొయబారులు.రాయవదారములు 118 నకువఠె రాజకాసననిర్బంధ మీతనికి లేదు. నిజమునకు కృష్ణదాసులు పాండవులు, పాండవదాసుండు ఫ్రీకృష్ణుండు కాండు. ఎ కైనను బాండవ కౌరవులకు సంధాన మేర్చజచి, తనప్పై లోకనింద లేకుండ జేసి కొనవలయు. నని శ్రీకృష్ణుని సంకల్పము. , శక్తివంచన లేని పయత్న మే యిందులకు జరగిన దనవచ్చును। ధృతరాష్ట్ర్రండు దురాశాపరు. డగు నర్జలోభి, స్వార్ధపరుండు, ఆతనిస్వభావమున కనుగుణముగానే రూ పొందినది ్రీకృష్ణసందేళము_

5 _... === అథధిలాం భ్‌క్య'సే సర్వాం

వృథివీం పృథివీవతే ॥

ఏతై స్హి సహికై సర్వైః

పొజ్దవె పైననే భారత;

అన్యా న్విజేష్యసే శ తూ

నేష స్వార్ధ స్వ వాఖిలః *

పాండపులతో సంధి యొనర్చిన, ధృతరాష్ట్రండు లోకేశ్వరు6

డగునంట । ఆతని కిది పరార్థము గాం బైకిం గానవచ్చు స్వార్థ మట; ఎంతటి (పలోళము 1 ఎంతటి సంధానచతురత ; కురువంశమును, గొరవులను స్తావకవాక్యములతో (బస్తుతించి వారి దుర్నయమును జతురతతో బోధించి కార్యము సాధింపం జూచినాం డీపాండవదూత. ఇది గాక అప్తుం డగువాండు, నశించు చున్న తనదింధువును జూచి కోక సంతప్త ౬ డ్లై వాపోవుచు వేగిరించు చున్నట్లు కార్యాతురతను "సైతము పద రి ఛంచినాండు..

116 వాజ్మియవ్యాసములు “సేయ మాప న్మహ ఘోరా కురుప్వేవ సముత్తితా వ! ఉ పేక్యమాణా కౌరవ్య : పృధివీం ఘాతయిష శతి" ॥ః అని వచింప+బడినది. దుఠ్యోధనునికి పాతము బోధించునప్పడు గూడ జనక్షయమున కొలని తనమనోవృ తి చశేటతెల యగునటు___ ళం న! ళ్‌ భం “కం తే జనత్తయే జేహ కృతేన భరతర్షభ : ఛి యస్మిన్‌ జితే జితంత త్స్యా త్పుమా నేక స్స దృశ్యకతామ్‌. ” ఎవండేని యొక్కని నీ నమ్మినబంటును నిలందెట్టుము. ఆర్హనితో నాతండు యుద్ధము చేయును. ఎవరు జయించిన వారిది గా విజయ మంగీకరింతము. తక్కినవా రందజును సుఖపడెదరు __ అని యపాయము లేని యుపాయ మును (బదర్శెంచినాం డీ కృష్ణభగవానుండు. దుర్యోధనునకు హితోపదేళే 'మొనర్చునప్పు డ్రైనను జాల జాగరూకతతో "మూర్ధం ఛన్చానురోధేన” అనున ప్లే యీ సందేశము నడచినది కనుక, ్రీకృష్తుండు కౌరవ పాండవులకు. దన్మూలమున ణి లోకమునకు శాంతి చేకూర్చుటకె శక్తివంచన లేని (పయత్నమే జరపినా(డు. భవితవ్యతాబలమున నది ఫలించినది కాదు. దీనిని ఫ్రీళృవ్ణుం డిట్టు సంధి కేంగుచు ధర్మజునితో వచించినాండు.__

రాయవారులు..రాయదారములు కి? “న వాకు గమనం పార ; భవే త్తత నిరర్ధకమ్‌. అర్ధ_పాప్తః కదాచిత్‌ స్యాత్‌ అన్తతో వా ఒవ్యవాచ్య ఠా ల ఇంక నద్దనునితో__ “అహంపహిత త్క-రిష్యామి వరం పురషకారతః దైవం తున మయా శక్యం కర్మ కర్తుం కథంచన.” అని స్పష్టముగానే యశినాండు. ఇట్లు నడచిన యీరాయబారములలో నుత్తమదూతలక్షణము నకు౯ జెంది ప్రతిపక్తులకు హితము చేకూర్చి లోకక్షేమము కల్గింపం చొటువడి చాల సామ్యము వహించినవి_ హనుమత్సందేళము, థ్రీకృష్ణ సందేశము, ఈదూత లిద్దణును దమ సందేశములందు కార్యిసాధకము లగు స్తావకవాక్యములతో+ దమ (ప్రతిపక్షులను వశీకరించుచతురత.౬ గనం ఐటిచినారు.. ఇద్దజును గంభీరముగా. దమరాజులం (బిశంసించి బలాబల ముల జాటిచెప్పినారు.___ “నదాపాపి (తిషు లోళశేషు రాజన్‌: విద్యేత కశ్చన రాఘవస్య వ్యశీకం యః కృత్వా సుఖ మవాప్పృయాక్‌ ” అనురీతిని హనుమంతుడు,

118 వాబ్మయవ్యాసములు ల్‌ బర్‌

• అజేయో హ్యర్దున స్సంఖ్యే సర్వై రపి సురాసురై ౪ మానుషెరపి గనరఠ్వా చ్‌ వాం. ర్మా యుద్ధే చేత ఆదధాః ” అనురీతిని శ్రీకృష్ణుండు. ఇద్దణును దమవారి గొరవమునకువెలితి రానీయనియపే శా గంభీిరముగా దమసందేశముల నుపసంహరించినారు ___ స్టితా బ్ళుశూషితుం పార్దాః సిశా యోదు మరినమాః న! ధి యి య తే పథ్యతమం రాజన్‌ అనో తస్మిం ప్తిష్ణ పరన్తప.” అత్‌ టు అటే అని పొండవదూత. కో చిహ్మా స్వయంభూ శృతురాననో వొ రుద స్త్రిన్నేత స్రపురాన్తకో వా ఇన్లో9 మహేస్ది స్సురనాయకో వా శౌతుం న శక్యా యుధి రామవధ్య మ్‌ కః ఆని రామదూత. ఆయినను బరరాజుల స్వరూప శ్వభావముల౭బిట్టి యుదిష న! లట (పయోజనములంబిట్టి కొంతభేదము వపించినవి యివి, ఈఠెండు రాయబభారములకు( దక్కిన రెండుసందేశము లంగము అనం దగినవి. సంజయుని సమాగమమువలననే శ్రీకృష్ణుండు రాయవారి యైనాండు.. వారు సంధ్మిపయత్న _మొనర్చునళ్లు వీరును సంధిక్తై _పయత్నపడినారు.

రాయబారులు_రాయబారములు క19

నంజయసందేశము జరగు చున్నప్పుడే తాను రాయబారి గా నేతెంచెద ననినాండు ్రీకృన్ణుండు.

అంగదునిరాయబారమునకు హనుమత్సందేశ మొకయంగ మను కొనవచ్చును నయమున పహితమునినని రావణునికి భయ మావళ్యక మైనది అయినను సంజయునిరాయదారము. శ్రీకృష్ణసందేశముతో నెట్టి సంబంధము నందనియశ్లే 1 యిదియుసు హనుమత్సం దేళశముతోం టోలికయే లేని దైనది. ఈ యుగదుని రాయబారము యుద్ధావ్వానమున తంగ మగు పరరాజావ్యూనము గాం బరిగణింపంబడవలసినది. ఆయినను దూత లిద్దయి రాజళలాసనపరాధీను లగుట, తదనుగుణము గాం (దివర్తించుట, ఛలమున_ హీత ముపదేశించుట, తమకార్యము నిర్వ _ర్తించుట యను సొమ్యము గలవా రైనందున సంజయునిరాయదారము, అంగదదౌత శ్రము _ కొంతసొమ్యము గలవిగా6 గానవచ్చు చున్నవి,

వై షమ్మ్యము సైతము వీనికి జాలం గలదు. అంగదుండు సందేశమునుబట్టి లేఖవాహకు6 డనం దగుదూత. సంజయుండు పరిమి తోక్తు6 డనందిడినరాజభారి. సత్యవంతు డంగదు6డు. క్లానవంతుండు నంజయుండు వీ రిద్దణు స్వామిభ క్తులు.

ఇంక వీ రందఅయందును నేకరూవము గా మనకుం గానవచ్చు నవి శాంతికౌొమన, ఆందుల కై నళ్యాగము. ఇవి యెంతయు. (దిశంసనీయములు,

'అబిమణంలదాలనానానాలా

థ్రీ వాజ్మ యం వ్యానసవుంలు చయతడాననా ననా. ఆలో ఉతరగో[గహణము = తిక్కన (పకృతకథాభాగము భారతములోనీది భారతమును సంస్కృత మున రచించినవాండు వేదవ్యాసుండు. ఇది వదునెనిమిదిపర్వములతో చున్నది. తిక్కనార్యుండు దీనిలోనిపదునేనుపర్వములం దెనింగించినాండు. ఈపర్వములోని దే విరాబపర్వము దీనిలోనిదే పైకథాభాగము. యధా సితము గం గఠను జేర్కొానం దలపెట్టినవాండు వ్యాసభగవానుండు, తన పవిళశిల్పముతో.. గథను రసవంతముంగ 'మేళగించి సహృదయుల నాకర్షింప నభిలషించినవా6 డాంధకని_బహ్మ. ఈకారణమ.చే భారతాంథ్రీ కరణమున గొన్నిమార్చులు జరగినది. పద్యసమన్వయాదులలో మటి కాన్నివిశేషము లగపడు చున్నవి. వానిం గొన్నిటిని సం్ట్రగహముగా6 బాఠకలోకమున 3ెలటుకపఅచుకొనుటయే యిందు నాాపధానో ద్దేశము, అం(ధీకరణము 1 ఉత్త్సరునకు సారధి లేకపోవుటకుం గారణము నుతర బృహన్నలతో నిట్లు చెప్పు చున్నది. 16]

క్ష2జ వొణ్యయవ్యాసములు

• ఇచ్చట నొకకయ్యంబిన€ జచ్చె మదీయా_గజన్ముసారటి తగువా6 డెచ్చోట లేమి నొతం డచ్చుపలుప( డయ్యె స్టకియకు నాండొకనిన్‌. (భార. విరాట. శఆళ్వా. 28ప్ర) సం సృృతమున మహాజనసమవక్షమునను స్తీజససన్నిధానమునను జ్‌ నుత్తరుండే తనకు సారథి లేకపోవుటకు. గారణము. నిట్లు పేర్కొాను చునా* (డు. భె “* మహాజనసమక్షం తు స్త్రీణాం దుధ్యే విశేషతః గవాధ్యకేణ సంపోకొ విరాటతనయ సదా. అనే అష్లావింశతిర్మాతం వా చి మూసం వానూన మన్నతః యత దాసీ న్మహాయుద్దం వ! నా! తక 'మే సారథీ ర్సతః” (సం. భార విరా, $68. 15 య. ళం ఇరువదియెనిమిది దినములు లేక ముప్పదిదిసము లొక మహాయుద్ధము జరిగను. దానిలో నా సారథి హతు6 డాయెను._లని యుత్తరు( డను చున్నా! దుం ఈయుద్ధవివరము లేవియు మనకు6 దెలియ రాకున్నవి. కొని, కొంఠభూమి యేదియోః: యుతరుం డీ యుదమున వాతి ఇ

ఉత్త రగో(గహణము-తిక్కన 128 జయించి యుండవచ్చును. దానినింబట్టియే యీళండు “భూమింజయులి డాయెనేమో ; యని యూహ్‌ంచుట కవకాళ 'మేర్చడు చున్నది. కాని

• ఆహం భూమింజయోనామ (పణతో ఒస్మి ధనంజయి.అని (142 త్హో్ర మజియొక్కపతిలో ని ట్లున్నది__

• అహం భూమింజయోనామ నామ్నా ఒహవుపి చోత రః* (చూ విరా. గో(గహణపర్వము, 44 అధ్యా, 20, 1881 పూనా లో ముదిత మగు పతి) 6 దృష్ట్వా భూమింజయం నామ పుత్తం మాత్స్యస్య మానినమ్‌” (విరా. 85, శిలా ఇట 'భూమింజయి మీ త్య తిర స్ర్యైవ నామాన రమ్‌ _- (అని నీలకణ్రీయవ్యాఖ్య) ఈహవాక్యములనువిట్టి యుత రునకు భూమింజయు6 డనునది నామౌంతర మని స్పష్ట మగు చున్నది ఆనామము పౌరుషనామ మన+౭దగిన దనిపించు చున్నది (పూన్మాపతినింబట్టి) నామ ప్రసిద్ధారకావ్యయము.. నామ (పాకొశ్యసంభావ్యకోధోపగమకుత్సనే' ( అమ, చూ. $ కాం, అవ్యయవర్గమ్సు

124 వాజ్మయవ్యాసములు 2) పేడితో మాటలాడ నన్నువతము నాకు. గల దని యుత్తరుండు 'సైరర్యదితో ననినాండు. ఆపక్కాలమున నెట్టి వత మైన నుల్లంఘింపవచ్చు. నని వైరం్యధి ధర్మోపదేశ మొనర్భినది యాతనికి. తోడనే బృహన్నలాసారథ్యమునకు భూమింజయు. డొడంబడినాండు___ “ నెరన్ధి జానాసి మహా_వతం హి క్శీ్‌బేన పుంసొ నహి సంవదా మ్యుహమ్‌ సో ఒహం న శక్యామి బృహన్నలాం శుభే వక్తుం స్వయం యచ్చ హయా న్మ మేతి (88-28)

• భయకాలే తు సంపాస్పే న (వతం నా వతం పునః యథా దుఃఖం _పతరతి ఈథా యుక్తం చరే ద్చుధః, ఇతి ధర్మవిదః _పాహు స్తస్మా ద్వాచ్యా బృహన్నలా ” | (88-30) ఆంగధభారతనిర్మాత, ఇక్కడి(వతసందర్శ్భమును సైరంటధి ధర్మోపదేశమును స్పృశింపక కల్పనావై దగ్ధ్యముతో. గావ్యశిల్పమును సొగింటీనాండు.....
• పూర్వ ముదాహరించిన "*పూన్నాపతి'లో___ఈ యుపదేశమది కొనరాదు, అప్పుడు మూలానుసరణముతోం గూడినదే తిక్కన రచన.

ఉత్త రగో[(గహణము._తిక్కన 125

• త్రక్రట సైరంటధి నన్నుని ట్లాలిగొనంగ నేల చక్కంగం గను విచ్చి యేను బేడి చూడ రోయుదు రణమున సూతకృత్య భరము దాల్చుట 'కెమ్మియి. బనుచువాండ. (భారంవిరా. కీ-18) “ కృరుబల మేయగుదెంచెనపె గోవుల విట్టజం బట దానిపె€ ల య్‌ బరిగొవి శౌార్యసంపదయు బాహుబలంబును జూవం బూనియే సరిగెదనడ్తై తేరికి బృహన్నల సారథి యైన దీనిన ప్వదె వీ తిం అతల శవితలి నూ (థార. విరా. 4-20 మొ క్రి సారథ్యమునశై (పార్టింప దృిహన్నలకడ కేంగిన యుత్తర సాహనైకతానస హృదయ యె సంస్కృతమున ని టను చున్నది = 4 'నెరంన్థిి రాఖ్యాతి బృహన్నలే 1 త్వాం సుళిక్షితాం సంగహణే రథాశ్వయో।ః అహం మరిష్యామి న మే ఒ (క సంశయో మయా వృతా త్యత నచే ద్లమిష్యసి.* (సం, భార విరా, 88420) “నీవు సారధ్యమున కొడంబడపేని న్నాపాణము లిక్కడనే వదలెదను” _- అని యు కర బృహన్నలతో నను చున్నది. ఉభయకవిమిత్తు%ం. డీ మరణవా _ర్తను మలుంగువఅచి ముద్దు లొలుకు ముద్దరాలి ముద్దుసుద్దులతోల గథాభాగమును దిద్దితీర్చి సహృదయ హృదయముల జూజకొను చున్నాండు.

12464 వాజ్మయవ్యాసములు *శేన్సను నీపాలం జనవు గలుగుటంజేసి యె న్రివిధంబులం 'దెళు నని పూని వచ్చితి. నీవును నాపలుకులు గులబుచసేయక నీపెంపునుం (చికటందు గా నయ్యు త్తరకుమారునకు రథంబు గడప నియ్యకొని యియ్యాపద దలభవలయు. ఇ ట్లాడంబడళ తక్కుట నావలనివాత్సల్యంబు గొటంతపటచుట ” (భార. విరా. 4-2౪) మూలమున 'సెరంది చెప్పంగా భూమింజయు6 డుత రను భూ శావాల బృహన్నలకడకు6 బంపినాండు. ఆం్యధ్రీకరణమునం బై వాక్యరచ కనుకూలము గా నుత్తర యేతెంచినది. శ్రీ పాండవులయాయు ధముల. బరికించి యుత రు€ డర్గును మాట్‌ సా! నితో నను చున్నాండు.._- ఈ క్యద్య్వైడ సి ట్రమ్మహసి ళం యాయుధములు వెట్టి యెొచటి కరిగిరి మన కౌంచేయులు....” (విరా. 4.126) పాండవు లైదుగురు నిక్కడం గౌంతీయు లనంబిడినారు తిక్క-నచేత. కనుకనే కుంతీసుతమధ్యము. డర్జును. డై నాండు (చూ.) ప! వూ

• సింగం బాంకటితో గుహాంతరమ నం జేడ్చాటుమె నుండి మా తంగస్ఫూర్హితయూథదర్శనసముద్యత్కోధ మై వచ్చునో జం గాంకారనివాస ఖిన్నమతి నస్మతశ్సేనపై వీడ వ నూ. పం గుంతీసుతమధ్యముండు.... పతవన వవంలి వదలం వదిల అతంట (విరా. గీఆ, 85ప)

ఉత్తరగో(గహణము.తిక్కన 127 ఇట... చంపూరామాయణవ్యాఖ్యాత లొకరు _ *అథ రఘుకుల నాధో మధ్యమామ్చానియోగాత్‌” (చం. రా. అయో. 8? శ్లో లో నున్న “ముధ్యమామ్బా” పదమును వ్యాఖ్యానించు చిట్లు (వాసినారు“అ్యళ కేచిత్‌ రాజః కి కేయా తృతీయెవ మహిషీ । మధ్యమాళబ్దపయోగసు “మధ్య న జా కా చి అవానో మాభన్లోవత్‌ 'పసిద్ధత్వా న్నళు మధ్వే భవత్వాత్‌ | అర్జునే కునీసుత మధ్య మశద్ది పయోగవ దితి వదన్సి అఆనినారు. “మధ్యముల డన్న్ముప్రసిద్ధి ఫీముని కున్నట్లు భాసునిమధ్యమవ్యాయోగము, (సం.భా.ర,).___ము న్నగు వి నృ మ సి క నవి వచించు చున్నవి గావు ఏధ్యమవ్యవహారపసిద్ధి ఆఅర్జును*న కున్నటు గానరాదు గావున.బై సమాధానము సంగతము కా దనిపించును. “కుంతీసుతుండు (భీముండు) మధ్యముండుగాం (నడిమివాయుగాలగలవాండు (అద్దనుండు) _ అని బహు పీహిచే సంగత మిది యందురు గొందలు. జ్‌ ఏ మెనను స్టితగతిచింతసమునకు. _ జెందినవి గానే యిని కాన్పించు చున్నవి. (పకృతమునకు వత ము. పీర ఇలదుగురకును నేను మేనల్లుండ నని పె పద్యమున నుత్తరుం డను చున్నాంయడ _ ళ్‌ నమ్మహానుభావుల 'మేసల్లుండ వార లార్యమిళ్తుంలు శతు వ్మానాయకగర్వత మో భానులు దంధుహీతకార్యపరతం కాత్ముల్‌” (విరాట 4_128)

128 వాజ్యయవ్యాసములు

కేకయ రాజపు త్తి సుదేష్టు ఈమె జనని, కుంతియ నప్పా చెళ్లె్య్యడు.. కొపునః గౌంతేయులు (ధర్మజ థీ మౌద్దనులు ఉ _త్తరునకు మేనమామ లగుట న్యాయ్యమే | కాని, మూ_దేయులు (నకులసహదేవులు) మేనమామ లగుటకు నింకను దూవప్పవావి తడవవలసి యున్నది. సంస్కృతమును బాగుగా6 దరామర్శించిన సాత్యప తేయుని రచనా

పణాళికలో ను తరుని మేనమామలు ధర్మజ భఖీమార్జునులే :

(ఆ య జ్‌

ఉత్తరుండు మొదట పాండవు లందణ క్షేమ మడిగినాండు.___ 'క్వను తే పాండవా శూరాః (సం. ధా 48-0). పిమ్మట (పత్యేకముగా నామనిస్టేశముతో నందఅనుగూర్చి (పళ్నించినా/డు__.. “క్వ ధర్మరాజః కౌన్దేయః” (సం. ధా. 48.4 మొఎ.. ఇళ్లు భీమసేనార్జునులం గూర్చి “భీమ సేనార్జునా చాదాసి (4-7) అనీ 'పళశ్నించినాండు. తరువాత మగుదను దన మేనమామ లని చెప్పినాండు__ “సర్వే తే మాతులా

కై. మమి (48-7). ఆటుతరువాత నకుల సహదేవుల నడుగు చున్నాండు___ “నకుల స్పహదేవో వా సర్వాస్తకుశలో రణే' (48.70. ఈ కీతిని ధక్మజ ఫీ మారునులు ముగ్గురే యు తరుని మేనమామ అని అషహ్టాదళ ళ్‌ అదొ పురాణక ర నిర్వచించినాండు. ఆం(ధభారతనిర్మాత పాొండవు లె దుగురును అనాకొ వా

నికని మేనమామలే యని యాంగ్యధ్రీకరించినాండు.

ఇంకను మార్చు లనేకము లీ భారతాం్యరీకరణమునం గానవచ్చు చున్నవి చాలవల కివి సహృదయహృదయంగమములే కావచ్చును: ఐనను బురాణరచనకు. గడంగిన సోమయాజి కావ్యకల్పనాయ త్తచిత్తు( డగుటచేం గథాభాగ మనువాదాంతరము నపేడీంచిన దనక తప్పదు అనువాదత్వరలో నచ్చటచ్చటః (బమాదనములుగూడ సంభవించిన వనిపించును.

ఉత్త ధగో(గహణము..తిక్క-న 121 వద్యసమన్వయము [) “ వళ్తునం గొందుం గౌరవుల నెల్లను మార్కొంనిరేని గోవులం నావ ళా దెత్తు మహూ_ర్తమ్మాతమునం దేరికి సారథి లేమింజేన్‌ నా చీ తమునన్‌ విదారదశ 'సెందెడు నెవ్వండు గలునొప్కా నా అావ ళ్‌ కి తటి నేంగదా కడప నెంతయు నేరు రథం బనం బురిన్‌ * అవి అనతి (విరా. 4-8) ఇక్కడ 6జ్రున్టన్స్‌ అను. కియ 'కీయాంతరము నపేక్షీంచుచు ననన్వితము గా నున్నది. “అనన్‌ = చెప్పన్‌” ---అనునన్వయమును 'పతులలో “రథంబు నీపురిన్‌* *రధంబు నాప్పరిన్‌” అను ప్రారాంతరము లున్నపి. ఈ పారముములలో ఈ సృరినిలేక *నాప్తరిని. రథంబు కడప నేనుగదా యెంతయు నేర్తును అని యన్వయము సులభము. బి * ఆంతిపురంబులోనం గలయంగన లెల్లను నెమ్మనంబులన్‌ సంతస మందఃగాల ఐసులం జయ్యనం దెచ్చెద నంచుం బూని సీ 'వెంళతయు మేటి వై యరద మెక్కి రయంబున వచ్చి యిచ్చటన్‌ దంతితురంగసదృటకదంబిము€౬ జూచి కలంగు లొప్పునే ” (విరా. (4-08 పె పారమునం జతురంగబలములోనిరథములు విడువంబడినవి, కొన్ని (ప్రాంత్యపతులలో “దంతి .. ....రధంబులం జూచి' అనుపాఠళ మగపడు చున్నది. “ద్వంద్వ శ్చ స్తాణితూర్య సేనాజ్ఞానామ్‌”. (2.4.9) అనుపాణివీయ క్ష)

180 వాజ్మయవ్యాసనములు సూత్రము “రధంబులి అనుబహువచన మసాధు వని యీపార మాదరణీ యము కౌ దను చున్నది. మజి యొకపారము “దంతి .... రథంబును”"అని యేక వచనాంతము గా6 దాళప త్త గంధములలో( గానవచ్చినది. సర్వవిధముల నిర్దుష్ట మగు సీపారమే నాకు. బర్నిగాహ్య మనిపించినది. కాందటు వ్యాఖ్యాతలు గూడ సీపారమే పరిగగాహ్య మని విస్పష్టము గా వాసి యున్నారు, ఖతి క దవ్వుల విజిగినం బౌరులు నవ్వుదురబ మేలు మేలు నను నాంగకు నీ ొ వ్వజుగదేని తలపడు మెవ్విధిం జనితేని యనుచు నెత్తినభీతిన్‌.” (విరా. తీ? (ఏ) ఇక్కడి “ఏని" శబ్ద మపిశద్దార్థకముగానో, 'శీయాంతరా పేక్షకము గానో సమన్వయింప+దిడవలసియున్నది. కౌని *.... .... యెవ్విధిం జని తేమి” అనుపారాంతరము పున్న కొంతరములం దింతకంయె నన్వయ సారళ్యము కల దైనట్లు కాన్చించు చున్నది శ్ర * కపటద్యూత మొనర్చిన నృపతియు దుర్యోధనాదినీచులవలం బొ జపడియె. గడు6 బెక్కిడుమల రిపుమర్జన వీర్యభుజగరిష్టుం డయ్యున్‌” (విరా, 4.181) ం కొన్ని భారత్యగంథములలో నిట్టిపాఠమే కలదు ఈ పద్య సపన్వయముకొఅకు “పాలు ధాతువునకు *చిక్కుకొను ఆను

ఉతరగో_గహణము.తిక్క-న 121 నర్థాంతరము గొత్తగాం గల్పింపవలసి యున్నది. ఈవట్లునం దాళవ త్త ల! ళా అత. (గంథములలో. బాఠాంతరము అనేకవిధములు గాం గలవు___ ఒక (ప్రతిలో *........ నీచులచే వాధపడియె" అని యున్నది. వ్యాఖ్యాతలు కొంద ఆీ పాఠమే పరి_గాహ్య మని వ్యాఖ్యానించినారు. కాన్హి యీ పొఠమున *కడుం బెక్కిడుములి అనుదానికి. గల యన్వయ మారము సరసము కాదు. మటియొక _పతిలో మజియొకపార మి జ్‌ టున్నది--- “ఎ =. భారపడియె” ఇ దోషమే యీపారమునను గలదు ల క్ల న లాళప త్తధ్యిగంథములలో నింకొకపాఠ మి ట్లున్నది.. *.... నృవతియు దుర్యోధనాది నీచుల వల బా, రిపడియెం బడ బెక్క్యిడువమల ....... (ప్రాసొన్ముగవార్థము వకారము పకారము గా సంస్కరణీయము *వారిపడు” ఇది శద్దిపల్ల నము నిర్బంధముబెందు; తగులుకొను; చిక్కుకొను ... అని ౧ యర్థము. “ధర్మజుండు రిపుమర్దన వీర్యభుజగరిమ్హు6 డయ్యును, దుర్యోధనాది నీచులు పన్నిన మాయావాగురలో6 బె క్కిడుమలను పడన్‌ (అనుభ వించుటకు) దె వయోగముచే. దగులుకొనినాఃండు.__.. అని యీ పారము సరసముగా సమన్వయింపం దగి యున్నది. "బారి అనునది లఘురేవము గానే [పయోగములలో నగపడు చున్నది కావున, మొదటి సారములో నిశకట రేఫమును నర్హానుస్వారమును సవరింపం దగినవి కడు( జిక్కిడుమలి ఆనుటకు మాజఖు “పడ బె క్కిడుమలి అను సంస్కార మును నవసరము. ఇ్లే అక్క డక్కడ పద్యసమన్వయూీదులలో సాధుషపాఠా న్వేషణ వావశళ్యక మగు చున్నది.

452 వాజ్మయవ్యాసములు కల్పవావిశేషములు

1. (దౌపది ఐహన్నలనుగూర్చి యుత్తరతో ని ట్లను చున్నది- “ఉత్తరా 1 మ్‌యన్న సారథిని వెదకు చున్నాండు. బృహన్న అను మించినసారథి యెందును లేండు *తెలిసినవిషయము చెప్పకపోవుట దోషము”. అని తమరహస్యము నితరు లెలుంగ కండ దౌపది చేసిన "హేతుకల్చనము కావ్యశిల్బమును దిద్దితీర్చి యయస్కాంతమువోలె సహృదయుల నాక న్రించు చున్నరి. క్రై శద్రాడ్సుగు” మవి యుత్త రుండు బృహన్నలకు6 గవచ మిచ్చినాండుం శాలుమాయిు గాల గవచిము తొడిగి జనమును బృహన్నల నగిపించినా!డు. తుట్టితుదకు ఉత్తరుండే బృహన్నలకు. గవచము తొడిగి నాండు. ఈ పటున6 గవచము తొడుగుట కె సను నేర్వనిబృహన్నల న! యక్‌ సారథ్యమునకు( జాలినవా6 డని యుత్నరు6 డెట్టు విళ్వసించెను ? ఆను (పశ్న మవతరించినది. తనకల్పనాకొశలమును దిక్క-నార్యుండు విదితము చేయుచు దీనికి సమాధాన మిచ్చు చున్నాండు __

• ఉత రుండు సత్వరంబు గ దత్తనువున మలువు దొడిగి తానును హృద్యో దాత ౦ బగుకంటక మిడి చిత ము పసి _గమ్మటింపం జిడిముడిపడ( గన్‌” (ఏరా. తీ_40)

ఉత్త రగో(గ హణము..తిక్కన 181 “గోవుల మరల్పం ద్వరపడు నుతరుండు దీనిని దాను గమనింప లే దను చున్నాండు.” ఈసమాధాన మెంతకయు సముచిత మై కావ్యకల్పనాశిల్పము న. గవ్విదిహ్మకుం గల జాగరూకతను _బకటించు చున్నది. 'మేధావిశేషమును వెల్లడింపం గల కల్పనావిశేషము లిట్టి వెన్నియో యీతని రచనా_పణాళకలో మన కగపడుచుండును. స్టాలీపులాకన్యాయముగా నివి యుదాహృతములు. వ్యంగ్య వై చ్మిత్యము వాక్యాలంకారక మె వాచ్యార్హము కాని యరాంచరము వ్యంగ్యము. హూ. ఠి | ధ్వని యనునది దీనికి నామాంతరము. "*కాళిదాసాదు లు తమకవులు; వారి కావ్యము లు త్తనకావ్యములగుట క్రీ వ్యంగ్యమే '(వధానకారణము, రసజమనీషానికషోపలనమున. గావ్యస్వర్హమును ఐబరీక్ష్షించి కపుల మేలిమి ళో నిర్ణయింహః గలి కావ్యజీవిత మిదియే। ఇట్టి వ్యంగ్యవిన్యాసము మన యాక్యధకవిబహ్మకు వెన్నతో. బెట్టినపని. దీనికి రెండు దృషాంతము సా! న! లీ కథాభాగమునుండి యుదాహరించెదను __ బృహన్నల ఉత్తరునితో నను చున్నాండు.

1. = అనిన సీ నేమి పంచిన నట్ల చేయ వలయు నీ వున్నయెడ నుండవలయు నీవు సన్నదెసం జనవలయు నాశక్సి యెజింగి పంచి పనిగొని కడిమి మై ఐబగఠఅ గెలుము?” (విరా. శీ4కి

134 వాజ్మ్యయవ్యాసములు

*నేన్సు రథికుండ నై శ్యతువుల జయింపవలసినవాండను, నిజ మగు నాళకి ని గురెఅి.గి నన్ను దినిగొమ్ము: ఇ ట్రయిన సీకు శ్యతు

అక ప! ళం జయము సిద్దము” __

అని వ్యయ్యగసరణివి బృహన్నల యుత్తరునకుం దన యమానుష సామర్థ్యమును 'దెలిపి తాను బృహన్నలను గాను (నిజమునకు) అర్జుసుం డను__ఆనుటను సూచించినాండు. ఇదిగాక, కుండలీందుండు “ముందు రథికు€ డ్హై శత్రువుల జయించువొ€ డద్దనుండు. జయించనా నని చెప్పి కొనువా6 డుత్తరుండు” ఆని రాంటో పుకధాభాగమును వ్యంగ్యరీతిని మన శెలుకపఅచు చున్నాడు. నీవు(నేను) ఏమి పంచిన నట్ల చేయవలయును నీవు (నేన్సు ఉన్నయెడ నుండవలయును. నీవు (నేను చన్నదెసం జన వలయును. (నాళక్సి యెజింగి)నన్ను సీ వి టనుసరిఎచినప్పుడే నీకు శతు

అవద ళం జయము కలుగు-నని రచనాచమత్కా_.రముగూడ నిం దొకటి పొందుపడి యేతద్వ్యంగ్యపరిపోషక మగు చున్నది. పహ ది.

ఉత్తరతో బృహన్నల యను చున్న వి భవదీయ _పార్థనచే+

దివిరి పరమదుష్కరములు దీర్చి యయిన ను

తృవ మొనరించెద సార

థ్యవిధం బొక డనంగ నేల యంబుజవదనా

(విరా, తీ 1) కష్ష త్రరా, సారథ్యమువూ_ తము కాదు. నీవు 'పార్షించితివి అనో థి

గనుక పరమదుష్కర మగు కారవజయమును సయితము సాధించికొని రాంగలను._ అనునది యిక్కడి ధ్వనివిశేషము.

ఉత్తరగో[గహణము తిక్కన 185

దీనిమూలమున( *“గారవల నర్జునుండు జయించు ననియు,

దానికిం గారణ ముత్తరాపార్టన మనియు6 దిక్కున మనకు. దెలిపి,

గురువులకు శిష్యులయందలి వాత్సల్య మపారము ననన్యాదృశము నగుట యెలుకపటచు చున్నాడు.

ఇ ట్లాం్యథీకరణమునను, గల్బనా_పాగల్భ్యమునను, వ్యంగ్య వై చ్విత్యమునను నిరుపమాన మగు (పజ్జావిశేషమును (బదర్శించినాండు మనసోమయాజి. ఈ మహామహు6 డాం్యధ్రమవాభారత్యగంథ నిర్మాణము నకు దొరంకొనుట యాంటధమహాజనుల పురాకృత భాగ్యాతిశయము. ఈకవి చందునిమూలముననే ఆంగ్టధవాణి “దేశభాషలలో నెల్లి. 'దెలుంగు లెన్నో అను శాశ్వతయశము సంపాదించిన దనిపించును ;

'ఇుమాణదాంతతయులనానిందన

థీ

వాజ్మ 0౧వం వ్యా సవంంలం౨

చడ నడి కాళలిదాసు,ప్మాతచ్మితణకౌశలము

“కనిష్టికాధిప్టిత కాళిదాసా... అనామికా సా ఒర్హవతీ బభూవ” అని పేరెన్నిక గన్న కవికలతిలకము కాళిదాసు. కావ్యకలయందు సిదహను డీ మహాకవి. ప్యాతచ్చితణమునం దీతఠండు ప్రదర్శించిన

ది వాశాటి (వజ్డావిశేషము. గడుంగడు (వళంసనీయము, దాని నొకింత ముచ్చటించెదను.

ఈ మహాకవి రచించిన కావ్యము లాణు, ఇందు శ్రవ్య కావ్యములు మూండు. దృశ్యకాన్యములు మూండు రఘువంశము, కుమారసంభవము, మేఘసందేశము_ఆనునవి యీతని (శవ్యకావ్యములు. వ్మికమోర్వశీయము, మాళవికాగ్నిమి _త్త్రము, అభిజ్ఞాన శాకుంతలము ఆనునవి యీతని దృశ్య కావ్యములు

చః కాన్యములలో సితఈండు సృష్టించిన ప్మాతలను గేవల మానవులు. దేవతాంశసంభూతళు లగు మానవులు, కేవలదేవతలు__ అని

క్షం)

188 వాజ్యయవ్యాసములు మూ+డువిధములు గ నిభజింపవచ్చును. కొన్నిచోట్ల _ కేవలమాన వులకును, కొన్నిచొట్ల 'దేవతాంశసంభూతు అగు మానవులకును దేవతలకును, కొన్ని చోట్టం గేవలదేవతలకును నీతండు సంబంధ మేర్చఅచినాండు. ఈతడు సృష్టించిన పా_తలు కొన్ని చార్మితికములు. కొన్ని పొరాణికములు కొన్ని కేవలకాల్పనికములు.

చాలివణకు దేవతాంశసంభూతు లగు మానవులను, గొలందిగా6 గేవలమానవులను నాయకులు గాం జేసి పౌరాణికపాాతములతో రఘు వంశము ,వాసెను, తన యిష్టదైవము లై 'దేవతాజాతికి. జెందిన పార్వతీవర మేళశ్వరులను 'గథానాయకులం గాః గల్పించి పొరాణికపా్శాతము లతో. గుమారసంభవము రచించెను. దేవతాజాతికిం జెందినయక్షు నొంని సృష్టించి కాల్బనిక మగు నేకప్శాతముతో మేఘసందేశము నీతండు కల్చించెను కేవల మాసవజాతికిం జెందిన చారి తికపాతముఅతో మాళవికాగ్నిమి త్త్రము నిర్మించెను. 'దేవతాంశసంభూతు. డగు నాయకు నకును, దేవతాస్త్రీ యగు నాయికకును _బణయ మేర్చఅచి పొరాణిక పాతములతో "విక మోర్వశీయమును గూర్చెను. దేవాంశసంభవుం డగు నాయకుని నప్సరస్సంభవ యై దేవకాస్త్రీ యనం దగు నాయికను సందింధపజచి యైతిహాసికము. లగు పాతలతో నభిజ్ఞానశాకుంతలమును జిత్రించెను.

ఈతడు దేవతలను బ్మాతలం గా గల్చించు నపుడును _ మానవ సహజము లగు హావభావములను, ఆచారవ్యపహా రములనే వారి కేర్చటచును, ఈళ9ి కుమారసంభవమున దేవతాప్పరుషు. డగు పొమవంతుండు సైత

కాళిదాసు..ప్యాతచి తఈణకౌళలము 128 మొకయసాధారణగృ హస్టుండు గాం జ్మితింపందిడుచు లోకసహజ మగు రీతి తోడనే యకండు వ్యవహరించినాండు. వ్మికమోర్వశీయమునందలి యూర్వశియు నాయకకేమమును బరీక్షించుట._ మొద లగుఘటములలో6

లు

దన చివ్యదృష్టినే యవలంవించినది. కలాసౌందర్యమున కై యేప్మాతలయం

చి నా ల దీత దేంతగా మార్పులు దెచ్చినను వానిసహజస్వభావము నవి (ప్రదర్శించు నకే వానిని. జ్మిత్రించును. భోగస్తీ యగునూర్వశిని. ఐవ్మిత్యపేమ

లః

కాధారభూతురాలగు నొకనాయికంగాం గల్చించియు ఆ మెసహజస్వభావమున కనుగుణము గం దనంతట+ దాను నాయకునికడకు వచ్చి [_పేమించు సఖి సా౭ికంగానే చ్చితించినాండు, శాకుంళలమందలి కణ్వుండు _పేమదిద్దుం డగు

అర్య అర, చొకగృహాస్టుండు గాం గల్పింపంబడి కన్యాపితరుల దుఃఖమును గేవల మొక పామరజనునివలె. గనందిఅచినను, శకుంతల పతిగృహమున్న కేంగునపు డత డామెకు. జేసినధర్మోపదేశ మళతని నొకకులపతి! గా మనకు( 'దెలిపినది.

ఈతండు తనప్శాతలయెడ సామాజికుల శేర్చడుసందేహము అను, వానిస్వరూపస్వభానములను విప్పిచెవ్పుట యనువ్యాజముతో సహజ మగునవకాళశము కల్ప్చించికొని సమాధానించును కమారసంభవమున హిమవంతుని వర్షించుచు నతనికిల _బత్యత్ష మగుషర్వతస్వరూపమేకాక, ముందు. కథాభాగమున కనుకూల మగుదేవళాస్వరూపమును గల దని *చేవతాత్మ” గా వర్చించెను. ఇళ్లే మేఘదూతమునం గథానాయకు( డగు యక్తుం డచేతన మగుమేఘమును దూతంగా వరించుట యసంగత మని

ణి

పాఠకు లనుకొనుటకుముందే “కొమార్తా హి (పకృతికృపణా శ్చేతనా

140 వాజ్యయవ్యాసములు

బేతనేషు' అని సమాధానించి, విపలంభశృంగారనాయకు6 డై నిరంతరము నాయికాధ్యానమున( దన్మయు డగుయక్షునకు. జేతనాబేతన జ్రానము లేకపోవుట లోపము కాకపోంగా విపలంభళ్ళంగారనాయకు. డగు నాతని క దెంతో స్వాభావికరమణీయతను టబోషించిన దని మన 'తెజింగించినాండు.,

ఈ మేఘసందేశ మీతనికావ్యములలో నెల్ల నొకవై లక్షణ్య మేర్చజచుకొనిన కొవ్యరత్నము. ఇం దేకప్మాతముతో6 గావ్య మంతయు రసవత్తరము గా నిర్వహించుట యొకవిశేషము. ఇందలి యక్షపాాతముచేం గవి సందేశ మను మిషతో మానవుని నిత్యజీవితమున కుపయోగపడు కొన్ని యుత్త్సమాదర్శములను, గొంత భూగోళవిజ్ఞానమును, గొంత నాంటి నాగరకతను మన 'కెటింగించీనా(డు.

ఇంక సీతని నాటకములలోని పాాతచితణముసుగుటించి (వత్యేకముగా 6 గొంత ముచ్చటింతును-._. నాటకములందలి యీతని ప్యాతము లన్నియు ను _త్తమకళతో నుత్తమాదర్శముల లోకమున నెలకొల్పుట యను కావ్య్యపయోజనమును దీర్చ నేర్చడిసవి. నాటకములలో సీతంఠు పోషించెడిది శృంగారరసము. దాని కంగములు గా నితర రసముల _ నేర్చజచునప్పుడు, హాస్యరసపోషణమునకు విదూషకున్మి అద్భుతరసపోషణ కాకాళవాణినిం, గరుణరసపోషణమునకు వ్శిపలంభమం దున్న నాయికను నాయకుని6 బ్యాతలం గాం జితించును. కాను సృష్టించిన ప్యాతలచే సహజము గా వెలువరీంప గానివా ర్తల 'వెలువరించుటకును,

కాళిదాను.పా_ఈచి._తణకౌశలము కేడీ!

విశ్వసనీయములు గాని భూత భవిష్యద్యృశ్తాంతముల విశ్వసింవంజేయుటకు నాకాశవాణి నొకపా్నాత6 గా నీతండు చిితించు చుండును. కథానంక్షేషమమున కును నీరనకథావస్తు_పదర్శనమునకును, (2 పేశవిష్కంంభముల వేర్చటచు నపుడును సాధారణము గా ననసూయా,_పియంవదలవంటి యే నాయికా సఖులకో, విదూషకునివంటి యేనాయకసఖునకో (ప్రవేశ మొసంగు చుండును. ఆయాస్టలవిశేషముల కనుకూలములు గాల వ్యాతచేష్టల నీతండు కల్పించును. ఆశమములలో వృక్షసంవర్హనము, దేవఠాపూజక్షై పుష్పాప చయము తపోవనకన్యకొాజననహజము గా సీ్‌ళండు సృష్టించును. అంతః సరములలో6 జ్మితపటసందర్శనము, ఉద్యానవిహారము..మొద లగు వానిని నాగరకానుగుణములం గా సీత6డు నిర్మించును.

ఈతని నాటకములం దన్నిటను ధీరోదాత్తుండు నాయకుండు. నాయకునియందు. గల ధీరోదా త్తలక్షణనములు కొజవడ కుండుటకై యేదేవరులనో స్వభావసహజము గం జ్మితించి వారి న్యిగహాను గ్రహముల నందులకు గారణములం గాం గల్చించును. వీరియందు దక్షిజనాయకత్వము ప్రోషించుటకే కేవలము దేవీపాాత మొకటి నాటకములలో సీతండు (పదర్శించు. చుండును. వ్నికమోర్వశీయమునం దౌశీనరి, మాళవి కాగ్నిమి త్త్ర్రిమునందు ధారిణి, అభిజ్ఞానశాకుంతలములో వసుమతి. ఈ దేవేరులు నాయికాసమాగమమునకు నాయకుని కభ్యనుజ్ఞ యొసంగియో, శామే నాయకుసకు నాయిక నొసంగి సమాగమ 'మేర్చజచియో నాయికా సమాగమమునందు నాయకునకు( దోడ్చడు చుందురు.

142 వోజ్మయవ్యాసములా

నాయకులు నొయికలను బేమించినను గేవలము (ప్రణయ దాసులవలె€ జి్మితింప(బిడక పణయమందును న్మ్నిగహము చూపి నాయికౌ సైశీల్యాదుల€ దరిశీలించియే సమాగమ మేర్ప్చణచుకొనునట్లు చితింపంబడి నారు. పురూరవసునిపా_తము మొత మిందుల కొకింతథిన్నము గ6 జ్మితింపందిడినది. ఇందు నాయికాసొందర్య లోలు( డై నాయకు. డొక యున్మత్తదశ సరిష్టించినాండు. సొందర్యాధిదేవత యగు నీనాయిక నుపొసించు నారాధకు6 డె ట్లుండవలయునో। యజ్లే పురూరవసు. డొక హెందర్యకలోపాసకుండు గాం గవిచే జ్మితింపంబిడెను

ఇ(క సీతనినాయికలలోఊర్వశ యొక్కతె దక్క6 దక్కి.నవా రందజు. పరాధీన లగుకన్యలు వీరియందు స్ర్రీసహజమి లగు హావ భావములు సహజముగానే చ్నితింపంబడినవి. ఏ రందలును సొందర్యాధి దేవత లైనను సైశీల్యమునందు సీఠాసొవి_ఈుల6 జోలివవారు.. నాయకుల యుత్తమగుణములకు విధేయ అయియే వీరు నాయకుల (బేమించునట్లు చిితింపంబిడినారు. కలావై శద్యమునను వీరు సొటి లేనివారు మాళవిక నృత్యగానములచే నాయకుని. దన్మయు గావించిసది పురూరవసుని యార్తశ్రాణపరాయణత్వము, శౌర్యసంపద యను నుత్తమగుణములే యూర్వశిని౯ 'చిణజయమునకు( బురికొల్చినవి.

నాయకసమాగమమున నాయికకు సహాయురాంటడు గా ననసూయా

(పయంవదలవంటి సవయస్త అగు నేకస్యలనో చితలేఖనంటియేయస్సరస

కాళికొసు.పాాతచి_ తణకౌలశము క్‌శీలి అనో నాయికొనుగుణము గ నీతండు చితించును. ఈతనిమస స్ట తము మాజుకొలందిం ద్యాతచితణమునను (గమ్మకమము గ మార్చు చేకూరినదిం ఇందుల కీతనివిదూషకపాాతము నాయికలు నాయకులు నొకనిదర్శసము. ఈవిదూషకపా_తము మాళవికాగ్నిమి త్త్యమునం గథానాయకుని మటిపించునంతటి_పాధాన్యము వహించినది. వ్మికమోర్వశీయమునం " కీప్మాతకుం గొంత్యపాముఖ్యము. దగ్గి నాయికొనమాగ మునకు బదులు నాయికొసమాగమ పతి బంధమునకు6 (యత్నపడునట్లు చిషతింప(బడినది. అభిజానళాముంతలమునం దీ ప్యాతము కేవలము నాయకున కొకవినోద ఛ్‌ సానముగానే పాతోచితరీతినిం జ్నిత్రింపందిడినది. ఇందలి విదూషకుండు ళు నొయికనుసె తము దర్శించినవొండు కాండు. నాయికావృ శాంతము పై త చా అనాలో చా. మీళనికిం బరివాసవిజల్చితమే 1 ఈతనివిదూషకపా _తమునుబట్టి చూచిన వ్మికమోర్వశీయము మాళవికాగ్భిమిత్తంిమునకు. దరువాతి రచన యశిపించును. ఇ(క నాయకులలో బురూరవనసునియం దున్నంతటి భోగలాల దుం సత్వ మగ్నిమిత్త్రునియందు లే ఆగ్నిమిత్త్రునియం దున్నంతటి వణయతృష్ణ, కళావ్యసనము దుష్యంతునియందు. గానరావు. ఇంక లణ శ్రీ నాయికలలో, సీకవి మొట్టమొదట భోగస్త్రీ యగు నూర్వశిని నాయికం గా నొనరించి వ్మికమోర్వశీయము రచించెను. ఈ నాయిక నెంతగా మెటు, గులు పెట్టి దిద్దితీర్చినను, నీమె వయసు చెల్లిన యొకని భోగస్టీ నో ఆ యనుమాట సొమాజికులకు మఠఅపు రాలేదు. ఈమె ప్రణయ మైనను

144 వాబ్యయవ్యాసములు బురూరవసున కిందుండు పెట్టిన దయాఖిక్ష. ఇందుమూలమున నీనాయిక పవ్మిత్య పేమ కంతరాయము గాల గన్నించి సామాజికుల నాకర్షించినది గాదు. ఈకారణముననే యీకవి నృత్య గీశాదులయం దారితేతిన యొక రాజకన్యకను _ నాటకనాయికం గా6 జేపట్టి రసజ్జలోకమును వశీకరింపం జూచినాండు. ఇదియే మాళవికాగ్నిమి త్రము. ఇందలి నాయిక నాయకుండు చార్మితికపురువులు,. వీ రెంతగాం బరిపర్షితు లైనను జరితస్వభావమున కతీతము గ సృష్టింప వీ లైనది కాదు. ఈకారణముననే యు త్తమకళతో నుత్తమాదర్శములం జొటిచెప్ప. దలంచు సీకవికి నీప్పాత అంతగా౬ దన యు ద్దేశమును నెఅవేర్చుకొనుటలో నుషకరించినవి కావు.

కాల్మకమమున స్ముప్రసిద్ధ మగుకథాసంవిధానముతో శ్రీరాముని వంటినాయకుని, సీతవంటినాయికను జితించి భారతీయుల యుత్త మాదర్శ ములు మానవసంఘమున నెలకొల్పవలయు ననునుద్దేశము కవికి గాఢముగా నవతరించినది. ఈయుద్దేళమే శాకుంతలరచన కీతని నుష్మకమింపం జేపినది. ఇందుల కనుగుణము గా శకుంతలాదుష్యంతులు కల్చింహం బడిరి. ఇందలినాయిక, రాజభవనములలో6గాక పని_తము లగునా్యాా శమము అలోల బెరింగి సత్యశొచదయాదిగుణముల కావాస మగుమహర్దులళిక్ష కలవడి సహజసౌందర్యనిధి యై భోగతృష్ణ కవరిచిత యగు షతిదేవత గా జి తింపందిడినది. నాయకు(డు _పజారాధనతత్పరుండు, లోకైక పీరండు, రాజ్యవ్యవహారదక్తుండు, ధర్మ వీరుండు నగు నాకమహావ్యకి. ఛర్మాచరణమే యీతవిజీవితపరమావధి. ధర్మ వీరత్వ మీతనియందుః (దిత్యేక్యశద్ద వహించిన యొకమహాగుణము.

కాళిదాసు_పాతచ్చితణకౌశలము 145 నాయిక నాయకుండే కాక యీనాటకమందలి (వళిపాాఠము "సేవావృ త్రియందలతి స్వానుభవమునో గ రాజ్య పరిపాలనావ్యవ హారమందలి కష్టసుఖములనో ౩ మానవుని నిత్యజీవితమున కుపయోగవడు లోక వ్యవహారములనో బోధించినది. ఇందలి పాఠ లన్నియు సీతని కళాశిల్పమున మెయింగులు తే సహజకళాసౌందర్యమునకు6 ద్మాతము ఆనవి. ఇ ట్లుత్తమకళతో నుత్తమాదర్శములను బ్యాతలయందు జ్మితించుటంబట్టియే నాటకవాజ్మియమునం దీతని శకుంతల కొక న! విలక్షణత ఘటిల్లి “నాటకేషు శకున్తలా” అను సభియుక్తో క్షి కిది. లక్ష్య మనది. ఇట్లు పాాతచి్శిళణమున6 (గమ్మకమము గా మార్చు తెచ్చి తన క్రళను బరాకొష నందించినయీ కవి, దన్ను6 గూడ నొకనాటకపా_ తము తి గాం జితించి మాళవికాగ్నిమి త్త్ర వికమోర్వశీయములలో (దనయం దొకవిధ మగు టోగతృష్ణను, శాకుంతలమున6 గేవలము మోక్షకామనను _బదర్శించి దనయందును మార్చు _కమ్మకమము గం జిత్రించికొనినాండు భరతవాక్య మనుపేర. 19)

ఠీ వాజ్ఞయువ్యాసమంలు అలనాడు నటన

శ్రీనాథుండు - కొన్ని _[పయోగములు

కవి్యితయనువారితరువాత నార్యధముసన భాషాస్టాషఫవముతో రన పషి యెసంగ నాచిత్యభరితము గం గావ్యముల రచించిన మహాకవి

లా

భ్రీనాథుండు. ఇతండు రచించిన్మగంథభములు "పేకు్యంలు. అందు6 జాలవఅకు మనకు దొరకి యున్నవి, అతండు తన్యగంధము లని యుదాహరించినవావిలోనే దొరకక యున్నవియు మజికొన్ని "గలవు. ఈ (గంథము అన్నియు. జాలవఅకు భాషాంతరీకరణములుగానే యున్నవి. ఐనను గాన్యరచనావిధానమున సీతండు చూపినస్వాతంత్య మనన్యా దృశము. 'పతిభ వర్షనాతీశము. శృంగారనైై షధమును సంస్కృతము

ళ్‌ నే జ నందలి ్రీహర్షనై షధమును బరిశోధించి చూచువారి కీవిషయము విస్పష్టము గా౬ దెలియును. బౌచితీనిర్వహణమున నీఠనిని మించినకవి మనతెనుంగు వారిలో4 గౌనరాం. డను యత్య్యుక్షి గానేరదు.

ఇట్టే కవిసార్వభౌముని_ గంథములలో6 బరిష్కు ర లపరిష్కరణ వె షమ్యమునను గొన్నిదొసంగులు పొసంగి యున్నవి. పరిశోధకులలో

148 నాజ్మయవ్యాసములు న్మగగణ్యులుగం బేరువడసినమహాపండితులు నైత మ్మ్‌పమాదములు కవి (ప్రయుక్తములుగానే యభ్నిప్రాయపడి, వీని. (చిమాజముల౬ గాం గొని వమర్శించుచు. _గొత్తక్‌'త్న సిద్ధాంతమ.ల నేర్చజచుకొను చున్నారు. అట్టివి గొన్ని ్రీనాథునికాశీఖండమును సరిగా€ ఐరిశోధించి వ్యాఖ్యతో మ్నుదిం పించుతలంపుతో గ్రంథాన్వేషణ మొనర్భునా కగపడినవి. ఇప్పుడు వానీలోః గొన్నింటినిమాా తము యథామతిం బిరిశోధించి గుణదోషనిర్దాయక మగు పండితలోకమున కెటుకపఅచుకొన6 దలపెట్టితిని. (| కళ జ్చా (పాతఃకొాలమువాయసంబు పణీనొ పత్యో క్తళాస్రంబులోం దాతజ్‌ స్టానులు చెప్పుల డెవ్వి యనుచం దం బొప్పంగొ కౌ యనం జాతుర్యం బలరార నుత్తరము వ్‌ స్పష్టంబు గాం గోకిల వాతం బిచ్చెం దుహీ తుహీ యని గృహా రామ్మప్రదేశంబులన్‌ ( (శృంగారనై షధము ర8ఆ. 10వ) ఈ పద్యము వై తాళికులు నలమహారాజును న్నిద మేల్కొలుపు సందర్భములొనిది, “ఓనలమహారాజా ; కాకు లణచు చున్నవి. కోయిలలు కూయు చున్నవి. తెలతెలవాణ వచ్చినది. నిద మేల్కొను"మని దీన్‌ భానము,

్రీనాథుండు..కొన్ని _పయోగములు 140 ఈ భావమునే కవి యీ ్రీందిరీతిని6 జమత్క-రించెను. (పాతఃకాలమున "కౌ, కౌ” యని కాకు లజచుటయు, *తుహీ, తుహీ” యని కోయిలలు కూయు చుండుటయు సు్యువసిద్దము. *క్రాః ఆన్తునది 4 (పళ్నార్హక క 1 శబ్దమునకు. భమాద్వివచనరూపము అ ట్రగుటచెం దమ జాతివె రమును ' బురస్రారించుకొని వాయసములు పికములను వ్యాకరణళా స్త్రమునం బరీక్షించు చున్నవి క్షా. క్ర కచ్చాత్ర? జాదేశము వచ్చుస్తాను లేవి? కోయిలలు _పళశ్నానుగుణము గ సమా బి ఠ ధానము నిచ్చు చున్నవి. “*తుహీ, తుహీ” అనునవి___అని. వ్యాకరణ కాస్రమున “తాతజ్‌” అను నొకయాదేశము విధింపంబడినది. (చూం

1. భూ+ అ + తు. 2 భూ. అ+ హి. ఇట భూ) _ ఆనునది ధాతురూషము. *ఆఅ' అనునది వికరణ (పత్యయము, త్ర? 6హై అనుసవి లోడర్థమున వచ్చిన (పత్యయములు. ఇందు వికరణ్మ ప్రత్యయ మును నిమిత్తము గా౬ గొని గుణము *ఓకారము అవి ఆదేశమును వచ్చిన “భవ” అని యగును. తరువాత నాశీరరమున “తుహో్య సాత ఠం అందో జ్డాశి ష్యన్యతరస్యామ్‌” (1-1-85) అను స్యూతముబే శ్రాతజ్‌ అను నాదేశము వచ్చి, [. *భవకాత్‌,”. 2, *భవళాత్‌” అను రూపము లేర్చడ్‌నవి. ఇందు మొదటిరూపము *లోట్‌” (పథమప్పరుషెకవచనము, "రెండవది మధ్యమప్పరుషైకవచనము. కావున “తాతజ్‌” ఆదేశము “తు” “హీ” స్టానులు, పై పద్యమున “పణినాపత్యోక శాస్త్రము = పాణిసీయము; వా శకరణ న! చా అవ. ఇకా స్త్రము అనునర్థము చెవృవలసియున్నది. బదీల లట పైపద్యమునకు సంస్కృతమున మూలమి ట్లున్నదిం

150 వాజ్బయన్యాసమ లు శో, ఇహ కి ముషసి పృచ్చాశంసి కింశద్దిరూప (పళినియమితవాచా వాయసే నైష పృష్టః భణ ఫణిభవళా స్తే తాతజః స్టానినౌ కా వితివిహితతుహీవాగుత్తరః కోకిలో ఒభూతక్‌. (నైష. 18-60) ఒక వాంత్మపతిలో “ఫణినాంపత్యు క్రళాస్త్రంబునన్‌” అని యునస్తిది.. ఈపాఠము యుక్తముగాం గనంబడు చున్నది. “ఫణిభవ శాస్త్రము అసు మూలమునకు “*ఫణినాంపత్యు క్త శాస్త్రము అను నాంధ్రీకరణము సరసము గ నున్నది. 'రెంటికిని పతంజలిశాస్త్ర మను నర్ధ మొకటియే : కొందజు విమర్శకులు “పణినాపత్యోక ళా స్త్రంబునన్‌” అనుపారము (గహీంచి *“పణినాపత్యము =పాణిని _ అనునర్ధము. చెప్పి యున్నారు. కాని యది యుక్తము గాం గనంబడదు. పణి యనువాని గో(శ్రాపత్యము *పాణిను౪డు అనియును, *పణి' యనువానియువాపత్యము “పాణిని యనియును వ్యాకరణములో నిర్వచింపంబడి యున్న దేకాని, '“పణీనుండు” ఆనువాం దొకండు కలం డనియు వానియపత్యము కష్టాలన్ని? యనియు నెక్కడను జెప్పందడి యుండలేదు. చూడుండు:_

• కొందణు విమర్శకు లిటీవల నీపారమున నేకదేశాన్వయము కలదు కాన యసాధుపార మిది యని [వాసిరి, దానికి. గారణమువణినాం పతి" అనునది *“అపాంపతి”వంటి సమాసపద మని (గహింప లేక పోవుటయే : ఇట్టి విమర్శాభాసములకు వేనికిని. గాలము వృధ పుచ్చుచు సమాధాన మిచ్చుట నాపని గాదు.

శ్రీనాథుండు.కొన్ని (పయోగములు 15!

• పషలబ్రనంజ పణ, సో ఒస్యా స్టీతి వజణీ, తస్య గో(తాపత్యం పాణినః, తస్య యువాపత్యం పాణినిః' అని కౌముదిలో6. గలదు. ఇంక ముగ్ధటో ధవ్యాకరణమునుబట్టి వణినశబ్దము సాధిత మైనను ఆళచ్దిమునకు “పణిమహక్షి యనునర్ధము చెప్పుటకు. (బమాణ మేమియును లేదు. ఇంక “పణినసూను కణాద దాదరాయణ సూత ఫక్కి- విద్వాంసు లుపస్యసింపి అను మనుచరితలోని “పణినసూను' శబ్దిమునుబట్టి *వణిన" శద్దిమునకు *పణి” యనునర్దము వచ్చు ననుకొన్నచో నదియును సంగతముగాం గనందిడ లేదు. పణినునియువాపత్య మగు పాణిని పణినసూనుండు (పణ్‌నునిప్పత్తు9ండుు ఎట్లు కాంగలడు ౯ కావున మను చర్మితలోని పణినసూను శబ్దము _పామాదిక మనపలసి యున్నది లేదా: దానికిని బాఠాంతర మేది యైన నుండినను నుండవచ్చునుః ముగ్ధటో ధనుబట్టి పణినసూనుశబ్దమును దమ చింతామణివిషయపరిశోధనములో సాధించిన థ్రీ వజ్ఞల చినసీతారామస్వామిశాస్త్రిగారి వాదము గూడ దీనివలనం బరాస్త మనవలసి యున్నది. మజళియును శృంగారనై షధవ్యాఖ్యాన కర్తలలో నొక రగు ఫ్రీ వేదము వేంకటరాయశాస్త్రిగారు __ *పణ్రి _ పణియొక్క, నః-న _ప్త-మనుమండు (పాణినుండుు, కావున “పణ్‌నాపత్యము” “పాణిని యగు" నని సమర్డించి, భారవిలో “త వాభిధానొ ద్వ్య్యదతే” (1-24) ఆను ళ్లోకవ్యాఖ్యానసందర్భమున *నామైక దేశే నామ్మగహణ” మితిన్యాయాత్‌ తశ్చ+వళ్ళ _ తవౌ, త-_తార్జ్యండు, న - వాసుకి అని శ్లేషసంఘటనార్థము గా వ్యాఖ్యానించిన మ ల్లినాథసూరి

162 వాజ్మయవా శ్రిసములు

గారి నాదర్శముగా౬ గొని 'స్టితగతిచింతనముగాం (బ్యకీయ నేర్పజచిన ఈ సమర్ధనము సహృదయహృదయంగమము. కా దనుటకు సహృదయులే (సమాణము.

'యకృతము ననుసరింతము. “ఫణినాంపతి” అనునదోత త్పురుసే కృతి బహు౭మ్‌ి అనుఘ్యూతములోని బహుల్టగహణముచే. సిద్ధించిన యలుక్సృమాసము; “అపొంపతి” వంటిది. ఇంక6 దిత, జలి రచించినది భాష్య మేకాని వ్యాకరణళాస్త్ర మంతయు. గాదుగదాః అట్లిదో౬ బాణిీనీయము ఫణినాంపక్యుక్త మె ట్లగు సను సంశయము గలుగ వచ్చును. కాని, స్యూూశార్థమ.ను వార్జికార్థమును మహాభాష్యముచేత నిర్ణీత మగు చున్నది. అట్టి భాష్యమును రచించినవాండు పతంజలి. ఈశాస్త్రమున సీతని మించిన ప్రామాణికుండు లేండు.. కనుకనేయథోత్తరం ముసీనాం (పామాణ్యమ్‌ అవి యందలు నేకముఖము గాః “(బామాణికశిరోమణి యని యీతని నంగీకరించిరి. అట్టివానిపేరితో సీ శాఫ్రము (పతంజలిశా ప్రము గా) వ్యవహరింపండుటయు దప్పు కౌల జాలదు. కొపుననే యిక్కడి మూల శ్లోకమును వాథ్యానించుచు నారాయణభట్లు “ఫణిభవశా స్తే” అను పదము నుదాహరించి తనవ్యాఖ్యానమున నిట్లు (వాసెను-

“ఫణిన శ్శేషాత్‌ భవ ముత్పన్నం మహాభాష్యలక్షణశా స్ర్రమ్‌, పాజినీయ మితి యావత్‌, సూ(తవార్తికయో ర్మహాభాయ్యే జ్వెవార్డ సంపాడనాత్‌ ఫజీభ వేత్యుక్తమ్‌”

శ్రీనాథుండు.కొన్ని పయోగములు 158 ది విలసితక్‌ర్హి శాలి యగు వీరమహేశ్వరుదేహరంబు థ్రీ నిలయమునం (దిసంధ్యమును నిర్మలసాధసువర్హ జాలకం బుల వెడలున్‌ గిరీళగళ మూలహలాహలకాంతి. టోలిగు గ్గులుమహిషాక్షవాసనల6 (గొవ్వినమంగళధూవధూమముల్‌. (కాశీ. పీరి 48వ) ఈపద్యము భ్రీనాథుని కాశీ ఖండములోనిది ము, దితప్పర్యబతు అన్నిటను వార మేకరూపముగానే కొనవచ్చినది. వావిళ్లవారి పతిలోం బరిష్కర్త లీ పాఠము నిశ్లే. చూపి *ఈ పార మన్ని మాతృకలలోను నిశ్లే యున్నది, కాని యర్థము చింత్యము.” అని (కింద (వాపిరి. నే నీ సందర్భమున *త్చదరాసు ఓరియంటల్‌ లెత లోని (వాంత్మపతుల నెల్లం బరిళోధించితిని అన్నిటను నిట్టిపాఠమే కాసవచ్చిసది. డి. 380 నెం. (వతిలో మాతము దేహరి మునకు బదులుగా “గేహర” మని కలదు. కొని సందర్భానుగుణ మగు నర్డ 'మేమియు6 గాన్నింపషమిచే నిదియు6 బర్మిగ్రాహ్యాము గాం దోంవ లేదు. ఇంక నీ *డేహర'*పదమును ్రీనాధుండు తన్మగంథములలో నెక్కడ నైనం బియోగించెనా ? యని పరిళోధి:ప హరవిలాసములో నొకచో6 గానవచ్చినది 20)

1604 వాజ్మియవ్యాసములు స్టీన్సిధ్రి నంబి సెట్టి తన దేహరమింటి విభూతిమంగళ స్నానము జేసి ధాతపరిధానము గట్టి (తిపుండధారి యె జే సమృతాశనార్చితుని శీతమయూఖధరున్‌ ధరించి ని ధ్యానము జేసి యెంతయును దత్పరభావము పస్ఫుటంబు గన్‌” (హర. 2అ. 37ప) వావిళ్ల వార్కి పతిలో “దేహము నిండ” అని యచ్చొత్సింప(బడి యున్నది. *ఓరియంటల్‌లై బరి లో హరవిలాసపుర్యబతులు. రెండు గలవు. రెండ్కుపతులయందును *దేహర” మనుపారమే విస్పష్టము గా నున్నది. ఈపారమును వావిళ్ల వారు పధానము గా (గహింపక పోయినను (గింద న్మపధానముగానేని యుదాహరింప నైరి. ఇంక సీపదమునకు6 గలయర్జసందర్భ 'మేమియో విచారింతము,. ఈ రెండుపద్యములలో “దేహరము =దేవాలయనము; దేవస్తూజాగ్భృహము_అనునర్ధము సందర్భాను గుణము గా సరిపడు చున్నది. పై కాశీఖండములోనిపద్యము వీరభ్యదా రెడ్డిదేనపూజాగ్భృ హమును న ర్రించ్యుపకరణములోనిది, లక్ష్మికి నాటప ట్రగునాతని దేవపూజాగ్భహమునుండి నిచ్చలును గుగ్గులునుహిషా క్షధూపధూమములు గవొక్షముల వెడలు చుండు నని సమన్వ యము. ఈపదమున కిట్టియర్ధము నిర్ణయింహః దగుుప్రమాణ మే మైనో గలదా? యని పరిళోధింపంగా నిట్లు తోంచు చున్నది. దేహరము : ఇది హిందీభాషలోనిది, అన్య దేశ్యపదము. అన్య దేశ్యములను విరివిగా. బియోగించునలవాటు గలమనకవిసార్వభౌముం డీపదమును హిందీభాషనుండి కొనివచ్చెను. ఈపదము *దేవ+ ఘర్‌ గా

్రీనాథుః డు._.కొన్ని_వయోగములు 155 మొదట నుండును. *ఘర్‌” ఆనంగా పాందీభాషలో గృహ" మని యర్థము. తరువాత గ్రమముగా “దేవ”...ళబ్లములోని వకారము లోపించిఘర్‌ "ళబ్దము లోని ఘకారము హకారము గా. ఐబరీణమించి యిట్టివికృతితో నీవదము వెలసియుండును. కనుకనే హిందీనిఘంటు వగుశబ్దిసాగరకోశమున నీవద మిట్టివ్యుత్చత్సితోడనే యీయర్జమున( (బదర్శింపంబడ్‌నది. కనీరును

ణయ ఆవ్‌ అ హిందీభాషలో రచించిన తన్నగంథమున నొకచో సీపద మిట్టియర్ధముననే పయోగించినాండు (చూఎ బిహూనా దేహరాదేవ విహూనా దేవి (కబీరు. (ప్రాకృతమునను “దేహుర! అనురూవముతో నసీవద మిట్టియర్ధమే కలిగి యున్నది లి ఉల... ఎం. వసియింవవలయు యాపజ్డీవ మనురకి పరత వారాణసీపటణమున గి స్నానమహామంబు భక్తి తాత్పర్య గరిమ (కాశీ ?అ. 115వ) ఇక్కడి (వాంతపతులలో ననేకవిధము లగు పారాంతరములు గానవచ్చు చున్నవి. డి. 880 నెం. _పతిలో “స్తాన? అని కలదు. 884 నెం. ప్రతిలో శస్టాక? అని యున్నది. డి, 305 నెం, (పతిలో స్పాని గలదు. వావిళ్లవా రీ (పతి ననుసరించియే కాబోలు: శాము పరిష్కరిం పించి మ్యుదించిన్నపతిలో నిట్టిపాఠమునే (గహించినారు.. ఇది చూచియే

158 వాజ్మయవ్యాసములు కావలయు | స్నానశద్దిమును విమర్శించుచు భారతి సంచికలో శ్రీ నడకుదుటి ఏీరరాజుగారివంటి. విమర్శకచూడామణులును స్నానశబ్దిములోం దకారము గల దనుటకు నిదర్శనము గా దా ముదాహరించిన (వయోగములతోపొటు దీవిని/గూడ6 బ దర్శించిరి, శ్రీ వేటూరి _పభాకరళాస్త్రిగారివంటి పరిశోధకా ! గేనరులు గూడ *ఇదికూడం దిమ్మకవి చూపిన పయోగములపంటి పామాణిక్కపయోగమే యని యనుమతించి సమాధాన మొసంగిరి. కానీ యిక్కడ విమర్శింప(గా 885 నెం. తాటియాకుల్టపతిలో దొరకి యున్న సానమహిమంబు” అను పారమే సాధుపార మై సర్వవిధముల4 థి నూ. బర్మిగాహ్యము గా నున్నది “స్తానమహిమంబు యా క్షేతమాహాత్మ్య్యము” అని యకము. సొనళబమును 'క్షేత మను నర్హముస న్యీగంథములోనే థి థి వ. (6 థి యీళం డెన్నిసలములలోనో పయోగించినాండు నిఘంటువులలో ఠి సయితము సీయర్లము సుపసిద్దముగానే యున్నది. (తిస్టానములు- (దాకా థి య; వ!

రాకుము, ఖీమేశ్వరము, శ్రీశైలము .. 8 విక. 8124 _ “ధరణీశయెల్ల

పా ళం తీర్థందుణు చూచుచు వెళసిన్మతిస్ట్థానములకు నేంగి' అని బౌ, ఇక నిక్క-డి సంస్కృళమూలమును దిలకించుచో మన కీవిషయము సుస్పష్టము గా

లు

విదిత మగును __

మూబము

చకపష్కరిజీతీర్ధే స్నాతవ్యం _పతివాసరమ్‌” ఆం[ధీకరణము సీ చ్మకపృష్కంరిణి నిచ్చలు. దీర్దమాడంగ వలయు సంకల్చ్బపూర్వకము గాంగ

థ్రీనాథుండు.కొన్ని (వయోగములు 157 "మూలము “ప్పప్పైెః పత్తై9ః ఫరై స్తోయైై రర్భ్యో విశ్వేశ్వర స్పదా” ఆంధీకరణము ళ్‌ అర్చింపవలయు గంధాక్షతంబుల. బుష్ప ఫలపత్నతిముల విశ్వపతి మహేళు ” ఇక్కడ వావిళ్లవార్శిపతిలో “షత 9” శబ్దము “నృత” శబ్దముగా మాతినది. మూలము “ స్వవర్జ్యాశమధర్మో ఒపి త్యకృవ్యో న మనాగపి” అంధీకరణము క నిలపంగవలయును నెఅసు వాటిల కుండ నాత్మధర్మస్వవర్జాా శమముల క మూలము 6 (వత్యహం క్షేతమహ్‌మా (శోతవ్య శృ9ద్దయా ఊస్తక్షృత్‌ ” ఆం(దీకరణము గి “ సానమహిమంబు భకి కాత్సర్యగరిను మ! నా! వినంగనవలయుం బురాణార్థవిదులవలన?”

158 వాజ్యయవ్యాసములు కౌవన నిది స్టానళద్ది మేకాని మనపరిశోధకు లభ్నిపాయపడినట్లు “స్నాన” శబ్దము కానేరదు. వీరు చక్కంగా నిచ్చటియర్ధసందర్భ మావంత యేని గుర్పె అు(గకయే వాద్మ్యపతివాదములు సలిపిరి, ఇట్టి వెన్నెన్నియో వావిళ్ల వారికాశీఖండములో. జేరి సుప్రసిద్ధవిమర్శకులను సయితము భంగ 'పెట్టుచున్నవ్‌. శీ

• సట్రములందు నాగరలిపి (వస్ఫుటము గ వరమషీతూలికారేఖ (వాసిసట్టి యార్హ ఛాగమ్యగంథ మత్యాదరమునం జట్టు పరియింపవ బోధించు సద్దురుండు ః (౮4. 6అ. 14పు) పైపద్యమున వానిళ్ల వా రజసున్న దీసివైచి “జట్టుగా సీపద మును (గ్రహించి య చ్చొత్సించిరి. ఈ్టగ్రంథమును దిరిష్క్టరించినవారు (వాసినవా( తల నరయుండు _

“ఇచట “సరసం బరియింప” అని పూర్వపూర్వ తరము. దిత ప్తుస్త కములపారము. ఆం్యధసాహిత్య పరిషత్తులో లభించిన తాళవత్త౦ముల ప్పస్తకమునందును మజికొన్ని(వాంత పుస్తకములందును “జట్లు” అనిదయ్‌ కనంబడు చున్నది. ఈపదమే యిచట బొంకము గ గుదిరి యున్నది. ఈపదము త ప్పనునభి.ప్రాయమునం గాంబోలు: “సరసి అం దిద్దిరి. శబ్ద రళ్నాకరములో “జట్టు = జనసమూహము.._ఇదివి చార్యము అని యున్నది. మ్ముదితపుస్తకమున నీపదము మార్చంబడినందున6 (బయోగము లభింపక యట్లు (వ్రాసి యుందు రని తోంచు చున్నది" (ఇవి పరిష్కర్తలవా(తలు)

శ్రునాభుండు..కాన్ని (వయోగములు 1ల్‌$8 పరిష్కర్త అభ్మిపాయపడినట్లు “సరసం బఠియింప” అనుముదిత పాఠమున బఠియించువా రెవరో తెలియరా కుండుటచేతను “సరసి అను నది యాసందర్భమున కంతగా నవసరము లేనిదే యగుటవలనను నిది సరి యగు సాధుపారము గా గవాంచుటకు వీలు గాన్నింపదు. (ప్రాంత పతులలోం బైస్టలమున ర రంం తంల సత్యాదరమున జట్టు పఠియింవి అని కొనవచ్చుటయు యథార్థమే (చూ, డి, 880 నెం. 884 నెం.ఓరియంటల్‌ లై్యబరి. కానియిది వీ రభిప్రాయపడినట్లు జనసమూవార్థక మగు “జట్టు శబ్దము మాటఠము కాదు. ఇక్కడ బాగుగా. బూర్వాపరముల( దగురీతిల బరిశోధించుకొనక పరిష్క ర్తలు పొరపడిరి.. వీరి వాంతల (వకారము *ఆర్హ శాగమ్మగంథము” ను ఐరించునది జనసమూహ మని యేర్చడు చున్నది. అప్పు డీ పాఠము (గంధక ర (వాసిన తరువాతి వచనమునకే సరిపడ కున్నది, ఈపద్యము-. ఈశ్వరుండు మందరాచలమున నుండి కాశికా పురంబు. జొర నుపాయంబు గానక దివోదాసు. నెళ్లుని ధర్మవిమఖుం గా నొనర్చ వేయి విష్ణుం గాశికిల బంపంగా. నొాతండు బౌద్దవేషము ధరించి బౌద్దమకఠధర్మముల నుపదేశించుచు. బురజనమును వంచింపం గడంగు సందర్భములోనిది. దీనికి మునుముందటివచన మి ట్లున్నది_ “పుణ్యకీ రి నామంబు వహించి తనమూలభృత్యుం డైన గఠుత్మంతునకు వినయకీ ర్తి యనుపేరు వెట్టి యతని శిష్యునిం గాం బర్విగహించి.... .... వేలు వేలు మార్గంబులం గాశికాపురంబు6 (బివేశించి (తరువాతివచన మి ట్లున్నది.) ర ---- ఎల్లవారనుం దమతమ ధర్మంబుల విడిచీ సుగత ధర్మంబు చేపట్టునట్లు గాల బుణ్యకీర్తినామధేయుం డగు మధుసూదనుండు

1600 వాజ్మయవ్యా సములు వినయకీరి నామధేయుం డగు శిష్యు గరుక్కంతు టోధించు చుండె' అతో (“గరుత్మానప్‌ తచ్చిష్యః” అని మూలము). కావున (_గంథమును జదుపువాండు గరుత్మంతుండు.. వినువారు జనులు. ట్లోధించువాండు సద్దురు. డగు మాధవుండు. కనుక నీసందర్భమున+ జగ్‌ వ్‌, బరిష్క ర్త లొనర్చినవ్యాఖ్య సరి గా దనవలసియున్నది. జనులు వినువారే కాని చదువువారు కారుగదా ? కనుక నిది *జటు శబ్దము కాదు. శిష్యార్థక యా మగు “చట్టు” శబ్దము, ఈకవి యీ *చట్లు శబ్దము సీ [గంథమునందు ఐహులముగా వాడియే యున్నాడు. ”

• తై టభదై త్యవె రి యధికం బగునేర్చున మన్నుఖేని కు చ్చాటన మాచరించి తనచట్టు ఖగేండదుని, బంచెగ్యగమ్మ అన్‌ హాటకలేఖ( దానును గజాస్యుండు లక్ష్మియు6 జీసినటిక లాటమునన్‌ ఘటిల్లై సకలార్థము దేవరయాజ్ఞ షెంపుసన్‌ కి (కాశీ 0ఆ. 141ప.) అని యున్నది. పరిష్కర్న లిచ్చట యతి భంశమునేవి గమనింపక యీ ప్రతిలో కు. ౨కు! చ్చాటన మాచరించి తనబంటు ఖంగేందుని” అని య చ్చొత్సించినారు. ఇట్టి యతిభంశము ల్నీపతిలో నెన్నియో కలవు. (వాంశ్నపతులయం దఅసున్న లవనసర మగుస్టలములలో బే కుండుటయు ననవసర మగుస్థలములలో నుండుటయు. బరిశోధకుల కెల్ల విదితమే అటి ణల వాసిని ఛా/త్య్వవతులు సంస్క్యృతమూలము ము న్నగు సాధనవంపళ్తులచే సవరించుకానవలయునుగాని యాలేఖక్నపమాదముల సనాధారముగా. గొని ళబ్దములనే తాయిమా జొనరింప( గండగుట పరిష్కర్హలలోప, మనిపింపక

శ్రీనాథుండు.కొన్ని (వయోగములు 101 తప్పదు. ఇ(క శదిరత్నాకర మిదాని *జట్లి శదిమునకు( (చెమాణము న! చి న! యా! గా గహంప కుండుట యుచితమే | మ్ముదితము లగుప్రతు లి ట్లనేక _పమాదములతో నిండి యున్నవి. ఇవియే (పమాణ మనుకొనక తగురీతిని వీనిని విమర్శించు కొనియే తమ పరిశోధనముల సాగింపవలసి యున్న దని పరిశోధకులకు మనవిచేయుచున్నాను. ఇక నాకాశీథండవరిశీలనము సమ్మగము గా సాగించి నవ్యాఖ్యానము గాం ద్వరలో దానిని నేను భాషాయోష కమూల్యా భరణము6 గా సమల్సించుకొనుమవి భాగ్యమును భ్రీపరాదేవి నా కను ఆగహాంచులాక ః యని మరల మరల నాయమ నభ్యరించు చున్నాః ప! డను సాష్టాంగదండ(ప్రణామములతో, స్వ న 5 2

నా (గ ం౦థములు అచ్చతిలుంగుకోశము (ఆంధ్రభాషార్ణవమునకు వ్యాఖ్యాన రూపమున వెలసిన మహానిఘంటువు (మూండుభాగములు 150.00 ఆంధ్ర పదకోశము (ఆంధ్రభాషార్ణవమున కకారాదికమముతో 'వెలసినవదకోళము) 800 ల

మధురావిజయము (తెలుంగు వ్యాఖ్యతో, అనువాదముతో) 80.40 మధురావిజయము (సంస్కృృతవ్యాఖ్యతో, ఆంగ్లపీరికతో,

దేవనాగరలిపితో 80.00 మధురావిజయము (వచనకావ్యము, శిథిల (కథా

పూరణముతో) శ్‌_(00 గంగాదేవి (సాహిత్యచర్శితల సమ్మేలనముతోడియొకనవలు 2001 సుభ్నదాధనంజయము (నొటకము-ఆక్వారులకృతి కి6 'దెలుంగు 5.00 తపతీసంనరణము (నాటకము...ఆళ్వారులకృతికిం దెలుంగు క్‌50 మధ్యమవ్యాయోగము (ఖాసకృతికి6 దెలుంగు క్‌. (00 దాన పీరుండు (నాటకము 5-00 మధురకవులు ( వేమనాదుల సాహితీజీవితచర్శితలసం గ్రహము) క్త00

! ్రీశె అస్థలప్పరాణము (స్కాందములోని శ్రీశై లఖండనునకు లా అనువాదము, సర్వస్వామ్యుములు థ్రీశై: లదేవస్థానమువారివి) [కావ్యకళానిధి, శతావధాని పిసుపొటి చిదంబరళా స్రిగాతి జీవితచరితి .-అవధానసాహిత్యము 25.00 ఉభయరామలింగేశ్వరస్థలపురాణము 10.00 శివలీలాతరంగణ్‌ (అమ్ముదితము 15.00 మహాభారతము (యధాతథ మగుసంస్క్కృత భారతకధతోడి వచసకాప్యము న 10.08 వెలువడ నున్నవి భ్రీనాథుని కాశీఖండము (కూలంకషవ్యాఖ్యతో ) ఉత్తరహరినంశము (మందరవ్యాఖ్యతో) మహాకవిశరణ్యము (లక్షణ్య గంధము) ఆథర్వణకౌరికలు .ఆహోబలపడి ,, నన్నయయడుగుజాడలలోని తిక్కన (పరిశోధనాత్మకమహా_ గంధము) పోతనామాత్యునియాలంకారికవె భవము మధుకణములు (వద బ్రసంపుట్సి శృంగార్ర్రీనివాసము (పద్యకాన [ము వాక్యపదీయము (సంస్కృృశాం ధవ్యాఖ్యలతో) చడరయ్య (గ్రంతాల్య్య న్‌

• (ఉ0.1మ్టరం ॥ స. జూ న స్యా లు ఢ వసన