Telugu uttara raamaa natakam_0 - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

వం] వానా ర 2 -,సవాోషోన్‌

క!

అయ మేతాదృశమహిమా మహాశవి? కన్తో మలజ్బకాలేతివ్‌ప. యే లు కిఖ్చి దయమేన (పసబ్బయతి, యథా. అ_స్ఫిదతీణాఒ ఖే పద్మపు ంనావు నగగమ్‌,త త్రి (నాహ్మణా!ి కేచిత్స క్కిపావనాః కాశ్యప స్ఫ్సోమవీది శో శ్రఖలీ(చతా ఉదున్చురంనామానఃి (ప్రతివసన్తి తదాము

ర శ ఫ్రే ం యల అధు అనన

ష్యూయి. గ్య త ్తైభవతో భిట్టనోపాలన్య పొత్త? పవ్మితకీ వన్న లకళ్దన్య పుత్త్రశ వి్భవభూతిన్నామ జాతూశకర్టీ పుత్ర శ్స్రీకణ్థిపదలాఇ్బన & ఒదవాకన్టై (ఫమాజణత ప్రత జ్ఞానని భేర్షుగో రధ్‌తవేదవేచా స్తసాజ్ధ వ్రయోగా ఒది శాస్తృశ్చ స్వయ మితి దవ, శాపథశ్చ విదర్భ దేశ మారభ్య_ నస్టదున్లావ సానో భూవిఖాగః , యత్సమృన్ధాద్ర వ్రదర్భీ దాత,ణాత్వరీత్‌ రుర్ధష్సు ఆ. పద్మపురమేవ పద్దానతీత్యపి తదా వ్యవాహారీత్యున్నేతు మసి కాచి త ఎరణిః మాలతీమాధివీయ క రణన్య అదిమే2_ జ్మే “కుగ్గీనపురాదిమూం పద్శావతీం (పహిణ్వ౭ా నువిహితమ్‌” దశమే “ పచద్దావతీ నిమలవారి విశాలసిస్టుపారా సరిత్స రకర చృలతో బచిభ కోతి, ఇతి చ స ద్థావతీం (స స్తుత్య వర్మ నాల్‌, కల్పి తేతి వృ త్రష్వవీతరథా వినిగమనానింవోత్‌ “వ(క॥ ప్ధ్గా యదపి భవతఃన (పస్థితస్యో _త్తరాఖాం సౌధోత్చబ్ల (నణయ విముఖో మా స్మ్మ భారుజ్జయిన్వాః” ఇత్యాదిన్యాయేన (ఎబస్ట్ర్రా ణం. స్వదేశవర్శన్నసై సన సమావ్య త్వాత్‌ .

కస్యాం కాలకలాయా మయ మునీదిత్వస్మి ౯ విషయే పున “చి వ్యథాసిద్ధం న కిళ్చుదపి. ]క్రోరణ మృపలభామహే. బహావస్తు బహు?” మావయయ న్లి తథా హి---- భోడ్ళ బన్థకారః కాలిడాసభవభూత' రాజస్య సామా*కా నుపవర్షయతి; ఉచాహంతి చావసలేమ ప 7 పణీతాని గిమణీయాన్వేఎు ఎద్యాాని, యాని రామశయాలో ళ్‌ ఏన్షర్భఘటక వాక్గముపనిబన్ధ. స్ప్వనిన్యాతార మనంక్కేతి ౩ “గా

శా

నూగృహ్హతే , సంవదతే చేదం “నాటకే భవభూతిర్యావయం వా వయమేవ వా ఉత్తరే రామచరిలే భవభూతిర్విశివ్య తౌ ఇతిపద్యం తత్త్రభవతా శాలిచా సేనోపనిబద్ధమితై ఫ్టత్‌ హ్యేన, అస్యేతరకల్పితత్వ సమావనే చ కిం (పమాణమ్‌ ! కస్య వా సమతీలేః_పి కవిద్వతయే న్యాయపథవిరోన్సీ పతపాతో౭న్యతరస్మి ౯ స్యాత్‌ ? కిబ్బ కల్పకోఇ౬ సకావితిన కేనాపి పరిజ్ఞాయ తే అకల్సితత్యోకాచ “కే నేదంపద్యం కిమర్థం వా నిరమాయి!? ఇత్య స్మ చ్భృ ఫ్రౌర్ధానిశ్చ యజెౌస్థ ని మపరిహార్యమ్‌. అన్తు నామ భవభాతిపత్నే పతతా ేనాపి కల్పిత మిదమితి, తథా ఇవి “ర్యాతిశేవం వ్యరకంసీ” దిత్యేవ భవభూతినా విరచయ్య కాలిదాససమత్న మనువాచితే కాలిచాసేన “ చినురధిక * కమాకలయ్న “* రాతి శే వ్యరంగీ * స సత లీ్యాల

వ. _ ర్‌ ట్ర నై సృతివ్యోని న (పకృతకవి _పకాణ్ణపడపాతోపలత్షీ, తాని నబ్బతతే వి చతీణాః అస్తు వేదమిదమ్సుతుపాతినా తత్తు తత్పతుపాతినా కేనాష్యణక విదుషా నిరమాయిీతి కల్పనా కల్ప సై సవ దీర్ధ్స మాయుః, తథాఒవీబ వావ” వాగ్య్యవహోరా విషీ బేరన్నశరణా ఇత్యలం (శుతవోనాశుతకల్ప

నా ఇఒ.ఇఒఒటోపేనే ల్యేశే,

భిన్న కాలవ ర్తిన ఏవేమే, డానతాసనాఇనీనాం లౌకిక చరి (తా "ఇం ఉదాహరణ [కనూణాం చ సమయ భేదనియా-మక ఆ్వ్వాత్‌ ం ఎవంగశా౭ది కావ్య్యతయని ర కాలిదాసో వికమాదిత్య కాలఇతి శ ృతిర్విదాభరణే “* కావ్య్యత్రయం నుమత్తికదఘువంశ పూర్వం (శ్రీశాలి *నకవితో హి తెతో బభూవ శక్యా కళ ధిస్త్రనృరిక్షుపణ కామం నింహశజ్కు_ శిలభట్టఘటకర్చ్పరకాలిదాసాః ఖ్యాతో నరాహమిహిరో నృపతే యారర్షత్నాని వై వంరుచిర్నవ ౯1 కమస్యే "త్యాదనా (పతీయ శేః “ంాజసామాజికో భవితు ఫర్దతి, తయో! కాలవ్మిపకర్ష

ళ్‌

న్య (పమాగా న్హరె ర్నిర్గయాత్‌ , కిళ్బ కవిమజ్ఞల్యా మర్వాచాం (పా క్కవివిషయక్యపశంసయా క్వచిదపర్యత తచ్చాయోపజీవనా ఇ౬దిభిశ్చ పాళ్చాత్యత్వం నునిర్గ యమితినై కకాలభవత్వ మేషాం నువచమ్‌, సరస్వతీ కద్ఞాభరణే భావికస్యోదాహరణ వసే భోజః “ వహ్యేహి వత్స రఘు నన్సనే” త్యాదికం భవభూతేః పద్యముపాద త్తే, ఇళ్ధం బాణభట్టన్య దగ్ణీనో నూఘక వేరిత రేపామవీ వచనాన్యుడాహరతీత్యన్య తేభ్యో ఇఒర్వాచీనత్వ మజ్లీకార్యమ్‌. ఇాసనాని వ్రైవం బహూన్యుపలభ్య న్సే కాలిదాసీయ వర్శినచ్భాయోపజీవనమిత రేషామ_స్త్యేవు యథా భవభాళతే క్యాలతీమాధ వీయే “దై వాళ్స శ్యేర్జగతి విచరన్మత్పిియాం మాలతీశ్చో దాళ్వాస్యాచా తదను కథయేర్యాధవస్థా మవస్థామ్‌ |! ఆశాతనుర్న చ కథయళతా ౬ త్య _న్వముచ్చేదనీయః (పాణ్య్గతాణం కథమపి కరోత్యాయళా మయ్యూసృ ఏకః * ఇత్యత మేఘస న్లేశ చ్భాయాయా మస్తా(క్రాన్తావృ త్తేన మేఘం (పల్యేవ సన్దేశేన * ఆశాబస్థః కుసుమసదృశ౦ (పాయళో హ్యబ్దనానాం సద్యఃపాతి (పణయి హృదయం వ్మిపయోగే రుణస్థతివచనచ్భాయాయా అశాతన్నూ చృేదని'శే.భేన వ్య_క్షేశ్చ న్ఫుటం ఛాయోపజీవనమ్‌. తళా తత్రైవ “యచ్చ కిల కౌశికీ కకున్తలా దుమ్యున్త్న మప్పరా! పురూరవసం చక మే ఊర్వశీ త్యాఖ్యానవిద ”ఇత్య'నేన కాకు న్తల విక మోర్వశీయ యో: “* వాసవదత్తా చ పిఠా సక్షయూయ రాజ్ఞే ద_త్తమాశ్యాన ముదయ నాయ (ప్రాయచ్చ ”దిత్యమునా వాసవదత్తాయా స్సౌబన్ధవ్యా శ్చోల్లేఖా త్తేభ్యక పాత్చాత్యో ఇ.యమిత్య కామైరప్యాస్టేయమ్‌. ఇయ మేవ గమని'కా కవ్యన్త రేవ్వవీత్య న్యే,

విదగ్భరా జేషు భోజపదస్ఫు యుగా _న్తలేప్వుపి (పయోగదగ్నదా జ్ఞనకపదవదిదం బహువ్య క్రి సాారణమ్‌. అత "న కోజవి విదోధః కాలి వాసాఒదిశట్లైానా మతిథాఫ వీ ఒపి సష్మలన్య సడ్మ్కతయ (తధినత్వా

ళా

దధునాపి తారానాథతర్మ_వాచస్పతిజనళ స్య “వత్సవంశబుథో త్తంన కాలి చాసాబ్ల్షసమ్ఫువే” 'త్యాదినా కాలిదాససంజ్ఞావిమయ త్వావగమా ద్వశ్ర్‌క్తి బహుత్వ మాస్టేయమ్‌ - ఏవ్బా జ్యా కాలిడాసావితి, * కాలిదాన్మతియి కిము ” ఇత్యాదినా (తయఃి కాలిదాసా ఇతి, తే పక్ళోతిచ భిన్నభిన్న (పకారా అపి[పవాదా నిర్వ్యూస్గాఢాః, ఇత్ధమేవా న్యేవ్వవీత్యప రే భోజ శాజస్య ఛాగానగ లే కే9_స్తవమకువత్యు త్తరనవమ శత కాదార శ్రాకప ఇన్చాశదు_త్తిరసహ సతమవత్సిరపర్య_న్తం జీవనకాలః, భవభూతేః సప్తమ శతశే (కై స్తవాబ్లే ర93 ఆరభ్య 726 పర్య న్తం) జీవనమ్‌్స్‌ తథా చ రాజ తరళ్షీశ్యాం లలితాఒదిత్యం (పన్తుత్య “ కవిర్వాక్సతిరాజ (శ్రీభవ భూత్యాదిసేవితః | జతో యయా యశోవర్శా తద్దుణ స్తుతివన్షితామ్‌” 4_144 ఇతి. ఇతీతరేషూమవి నిస్ప నేహా మేవ నిర్జిశ న్ని కే

ప॥ న శీే౭ప్యనన్యథాసిద్దాః కల్పేస్వే లేవు హేతవః | సమ్భా వనానా నూన్నన్త్యం కథం వా కేనవార్యతామ్‌ ! ॥ మృషోద్యత్వం (వ్రబన్ధే చేత్రదన్య[త కుతో న వణి | హేతు సామ్యే ఫలే భేద ఇత్యహాో వస్ప్వత న్తతా ॥

యద్మత భోజ్య పబస్ధాదావ పామాణ్యనూశజ్క్య్య తే, రత్కుతోన రాజతరశిశ్యాదావితర్శ తాపి, కేచన వ్యావాతిభాజక్చ వూ వాగ్వ ఫ్‌ హోరాఖఅతో నై కా న్త్యమమిహాం కల్పానామ్‌, సహృదయపహృదయా౭. స్లోదక ల్వేకాల వి శేషస్యాన_న్వరజ్గ త్వాద్వయంతతోనివర్తామ హే.

యదపి (పాజ్ఞమానినా శే చిత్ప్రకృతక వేం కాలిదాసచ్భాయోప జీవనము త్పేంవీ.తం తత్కిమవి విమృశామః: “* భగవక౯ా జఉమూతనాథ ! దైవాత్స శ్యే”” రత్యాదినా జలధరన నే నేన మేఘన న్టేశోపజీవనం హీ కల్ప్యతే తత్కుళో న స్వతః (ప్రతిభాయా దనన్యావేకు మేతాదృశం సూ _శనన్లోవా మభజ్బుర ముదజ్బయతి॥ కవితిలక స్యాస్య? అ పతిభాన

౪

న్రైయ క్యేచ కాలిదానస్య వాకథంఠత్స 9తిభానోపప _త్తిః:?ఏకలై 9వమన్న (తాపరశేతి తు నిష్ప్రృమాణ మ (శ ద్ధేయక్బోదం బాలిశభావీతమ్‌. త్యత చ రామాయణాదిచ్భాయోపజీవనో శ్రా తత వవాస్యాపి తచ్భాయా౭ 2. పత్తిర్యపతూ్య్యహా. తన్య వా వాల్మీ కేః కథం (పతిభాసరణ మారూఢొ ఇ_యమంశ ఇత్యనవస్థాదుస్థ ఎ మ్‌దమ్‌. అభిన్నవృత్తా(శ్రయణమపి యాద్భ చ్చికమిత్య నేనై వా ఒకలయతుభవాళ్‌. యచ్చ వాసవదత్తాశకు సలా 2_2.దిపద్మ పయోగమ్మాతపరిశీలన(శా_న్తేసాఒయుష్మ తా సమక్థితంతనీయ కావ్యానువాద ఇతి ఇదమపి పరిహసనీయతా మానిష్కరోతి భవల్క్లల్వన స్య “శాకు _నలాదీనితిపోనవాదాళ్‌ (పస్తావితానన్సప్టరె, ర్వచోభిఃొ ఇత్యాదినా కవినైవ (శ్రీనువోభారతీయా2.దిమపర్వ (పస్తుతమ్యైవ్రూదా వారణనిర్ధయాత్‌ ; బృహత్క_థ్యాపభ్ళతే ర్వాసవదత్తావృత్తా సృస్యావ గమాచ్చ.న చా ఆాభిజ్ఞాన కాకు _న్వలాఇ. చే రేవ నిశ్రేక ఇతి సమర్థనే విశేవ విధాయకో హేతుర స్పి అత ఇదం క్లానలవదుర్విదగ్ధ తాొయా విలసీరమ్‌. వర్ణ నీయాంశానాం కవిపరమ్సరా సమారూఢత్వా ల్లోకానుభవాను రోభాచ్చ బహుభిరభిన్నానవవిషమయా వర్ధ్య_న్లే; న తావన్నా, తేణ తత్త తత్త త_త్తళ్భాయోపజీవనం కల్పనీయమ్‌; య(తతు నైవం విధో నిర్భస్థః తత్తాపి క్వచిబ్యాదృచ్చికస్సం వాదోభవ త్యేవేతి స్ఫుట మను భవరసికానాం గోష్టీషు. యత పునళ్ళ బ్రానుపూర్వా అస్థానుపూర్వాా అలక్కా_రాఒ.బేర్వా సవీవ నన్ని వేశః తత్తు చ (పాచీనేము గారవేణ తదు క్రష్థనువాదః (పతిధామయ ఇత్యాదిక ముపపద్యతే, యథా శైవ పురాణకుమారసమ్భవయోః:.-

(శై వవురాణ్వ॥ మేనా తయా పూర్ణ ని కేశవ క్షృయా న్ఫురత్ప్రభా మజ్దలయారరాజ వా యథా విదూరాచలభూమిరళ్డ సా ఘనోత్ధయా రత్నశలాకయామునే !

(కునూరసమ్భృవే) తయా దుహితా నుతరాంసవిత్రీ న్ఫురత్ప్రభా మణ్ణలయార రాజ విదూరభూమిర్నవ మేఘశ ఫ్లై దుద్భిన్నయా రత్నశలా కేవ ॥

(శైవపుశాణ్వే॥ తాం పార్వతీత్యాభిజనాచ్చ నామతో జుపోవ తద్బన్థుజనస్స పభావతః మాతా నివీద్ధా తపసో యదాతుసా యయావునవూఒఖ్యాం భవభ _క్రిభావినీ 1

(కుమూరసమృవే) శాంపార్వతీత్యాభిజ నేన నాన్నూ బన్టపియాం బన్థుజనో జుహానవ ఉ మేతి మా(తా తపసో నిమిద్ధా పశ్చాదుమాఒఒ. ఖ్యాం సుముఖీజగామ

ఇత్యాదిషు.

అత ఇదముత్తానమన సాం సాహసిక్య మకాణ్డ తాణ్ణవిత మేవేత్యత నాస్తి నస స వ్రేహకణికా 2_వీ

అభథార్వాచాం కేషాబ్బనక వీనామేతత్క_వితిలకవిషయాాః (పళంసా శ్లోకా నిర్లిశ్య న్దే:--

బభూవ వల్మీకభన$ కవిశి పురా తతః (పవేదే భువి భర్చృమేబ్ధతామ్‌ స్థితని పునర్యో భవభూతిశేఖయా స వర్తతే సమ్బంతి రాజ కేఖరః | ఇదం రాజ కేఖరక వేర్చాలరామాయణనాటశే. అత హీ (పకృత కచౌా రాజ శేఖరకవే ర్మ హతీ( వీడి రావిర్భవతి ॥ యేనాయమాక్యౌానమేలదవ తరత్వసమ్భూవనయా పరం భూమాన మారోపయతి. భర్త ఖమెజ్హో హయగ్రీవవధమహోశావ్యకర్తా (పళన్య లే హి సోఒవి (పాచీనాఒలజక్కా రి కై ర్ధ్వన్మిపథాన థౌరతీగుమ్భు ఇతి “వినిరతంయమానదమాత్మ మన్దిరాద్భవ త్యుష్మశుత్య యదృచ్చయా ఒపీ యమ్‌ ససమ్భ మేన్షల్శదుత పాతితార్గలా నిమాలితౌతీవ భియా ఒమరావలీ * తిపద్యోదాహరణేన తత్పామ్యుం వ కో భవభూతివాచాం అన్యతతోఒక్వాచీనత్వ మప్యనేనోస్తీల్య లే॥

ప

ళ్‌ భవభూ లేస్సమృన్ధా ద్భూధరఖూ'రేవ భారతీ భాతి |

వతత్కృతశారుణ్యే కిమన్యథా రోదితి (గావా ౫”

ఇద మార్యాన _ప్తశత్యాం గోవర్ధనాచార్యన్య ఇత్ధం-

“గానా 2 ప్యరోదీత్పార్వత్యా వాసతస్మ్స _న్తనావవీ"ల్యన్యస్య।

కళ భవభూతిక వేర్వాచస్ప సద నే రసరక్ఞాతాః

సుమనోభ్వ న్సుభాస్యన్టిబస్ధమా భుర్యబస్థురాః 1

భవభూతివచోగుమృర సాజ_స్వాదనచాతురీ

యది విద్యేత శేపాబ్చా ద్విరలానాం విపశ్చితామ్‌

జయ న్త్యృమృతనిష్యన్షిరసోత్క క్లానురళ్ఞాతాః |

మధురోజా త్తగమ్మిరా భవభూతిక వేర్గిరః ॥

విచ్శితవ్యళ్ఞన్న పాగా శ్ల్మాఘ్యశ శ్లార్ధబన్ధురాః

జయ _న్త్యభినవూల్లాసా భవభాతిక వేర్లిరః ॥

యథామతి మయా 2-2.ఖ్యాతో భవభాతేరివో ఒశయః |

తత్సర్వార్థపరిజ్ఞానే సమన్ధాన్తు సచేతసః ౫” ఇతీమాని పద్యాన్టీని (తివురారిసూ "లే; కథమిద మిాయానాంవ్యాఖ్యాఒ. _న్త గ్లతానాం పద్యానామేతదుత్కంర్ష సామీత్వమితి మా స్మశజ్కిమత, వతదుత్కర్ష సామీ.తావిభవాతి రేశేగై వేద మ్ప్రుబన్థవ్యాఖ్యాన్న పవృ శ్రేః.

“* (వాచేతసేన యా ఒఒనీఆతా పాలితా భవభాతినా 1

సర్వతశ్చర్వ్య తే వాణీ సై వాద్య కవిమానిభిః * ఇతీదం నీలకణ్ధదీీతన్య , అనేన (పాచేతసోపజ్ఞం సారస్వతతైలీ భవ భూతిమ్మా తేణ నురశీతా మై వేయం మా(త్రయా ఒనురుధ్యతే కవిమ నై రితి కవికులతిలకావస్యా తృవ్య న్తరాణాం నికర్షో ఒపి నిమృృష్యు తే! ఇళ్టమన్యాన్యపి స్వతో విమృశ్యన్నామితి విరమామః ॥

పె

శ

(పాళ్చ్రస్తావితా స్మదూపక(పశంసా తు సేయమ్‌:___ ళ్‌ స్వేచ్భాకణ్జీర వాఒ కారవదనం కదనం ద్యిషామ్‌ | లశ్షీవిధ్యాజితోరస్కం మవాశ కిమవి మన్య హే 111 గుణదోమరసోల్లాసరీతివృ తివి వేచకాః | నిర్మత్సరాశ్చ యే నన్తస్తే జయ్నన్సి సచేతసః 2 అలాకికరసోద్చోధ హేతుం విబుధసంహ తేః చారుళ బ్రార్ధ మనం కావ్య మాచతుతే బుభాః 3౫ శశ్చార్థావ_నరజ్లా య్శదనస్ఫూర్రికృ తే తతః

నేర నే థం ఉభయోలేతయోర్త్హారీ నివేశశి ఖ్యాతి మర్హతి 14॥ దృశ గశవ్యపఖేచేన యళ్హ్వేధా కావ్య మిారితమ్‌ తన్య కీర్యాది హేతుత్వం (ప్రాగ్భిరేవ (ప్రపజ్బతమ్‌ 151 రసై కాఒయ త్తతా ముఖ్యా రూపకాగా మితి స్థితః | రసేము చ పథానత్వం రుచిభేదనిబన్ధనమ్‌ ర కేచిచ్చబ్దపరాః శేది దర్ధగామ్భిర్య శాలినః భావ్యపథానాం కతి చి త్పరే (తితయశోభినః 71 యస్య కస్యాపి యత్కి_ఖ్చిద్వస్తా్యాలమ్బ స (పవర్తినః శేచి దన్యే జగద్వన్హుపుణ్యశ్లోకక థాజుపుః 181 యథోచితపద్మపా_ప్తి శేషా మాజానజా యతః అమి వ్యవస్థితా స్తేన, 'లేవ్వపి (పథతా గుళైః 9 త _త్నదసోచితో దారరీ త్యాన్లి ప్టపదకమా అన్య్యూనాఒనతిరిక్తార్ధా బన్ధసౌభాగ్యబన్టురా॥10

ణే ఉప చేశాన్వివృణ్య్వానా చతుర్వర్ల్మ ప్రవ ర్తినః మహోపురుమగవి్ళార స్వభావపరిశంసినీ క్షే . విదగ్ధ్గోదారమధురా వ న్తుస్వాభావ్యబోధినీ

వ్మిపలమ్భా2-ఖ్యక రుణశృజ్ష్దారమయజీవితా 112

జగద్విఖ్యాత వై దుపై స్య స్సౌజన్యా త్తుల్యవృ త్తిభిః

కాలిచాసాఒదికవిభిః (పశ ౧సితమవోళేదయా॥ 13

ఉత్తరం రామచరితం శంస నీ జగతా మే

శఛవభూరికవే ర్యాణీ సనూడితి శుభం వచః 144

గభీరమతిభిర్హావ్యో సూత్తా కవివచోభిచా

యేన న్యరూప్య తాస్తాభి రదం సాహస చేష్టితమ్‌ 151

గుణదోహగవేషణా జనానాం విహళా యద్యపి కాలవై భవేన

క్వచిదస్తి సచేతసాం నివాసో విపులాయామితి సార్ధకశ్ళ్యృమో నః॥

(భీమక్కుమూార తా తా ర్యక వివర్యకృతిమ్వియమ్‌

స్మదూపక్యపశంసాఒ ఒఖ్యా కృతిర్ణీయాత్సతా ముజే* 17॥

ఇయం ఖలు కచడాచి ల్ప్రిియమి[త[శీమత్పణ్ణిత చల్లమారుతకవి (ప కాణ్ణస్యో దారతయా [శీమవోమహిమవ్చి రాజ్ఞ [వియతమ [శ్రీమ త్మేరల వర్మదేవ(వీయ తాస్వయం వరణపూర్ణ పా(త్రవిషయ తాం (పాపీలేనుతదీయ (శవిశాఖవిజయ కంసనధచమ్సూ శాకు _నలపారమ్యు (పభృత్కిపబన్థ శతానా మామూలభూడ మవలోడనే వ్యాపారి లేన, నిర్విశతా వచసాం మనసాత్చావిమయ మస్తవింతాన్య వేదన మగాధ మానన్షథుమ్‌, అవళ్ళ యతాచా ఒఒత్సీయం హృదయమ్‌, ఇాకు_న్తలాదసి (పళృ్ళతస్యో త్తర

న

రామచరితస్య కైరపి సంవిధాన్నై ర్చిడ్యా లేశోదాహ్భతె సృహృదయ వృాదయవోరతా[ ప్రకాశనాయానేనై వ భవతాం (వీయమి[(లేణ నముద జ్చితా, శేపాజ్చిద్దభీరాఒశయతాం తస్యా మన్యమానానాం (వేరణయా చ భవభాతిభారతీనామ్నూ విజ్ఞానచిన్తామణ్యుపప(తికారూవేశోచావో గే ణాఒత్మనైవ వివృతా. తదిత్ధం (పసృతయా యోగ్యయా సావాసస్య, కౌతుశేన చ కేన చి దనాత్మజ్ఞతావితీర్ణ హస్తావలమ్చేన, న్వశ _క్విహరామర్శ పరాబ్ముఖతా మాపసాదయ'తా కేనాప్యుత్సాహేన, (శీమతో రఘునన్లన స్వ సుచరి తావగా హేనాఒత్మన॥ పుపూమయా, దుర్విదగ్ధసులభేన తద్వి మయక మవ+కవిభారతీవివరణ[ శ మేణ దురభిభవన్య మవోవిభవస్యభ వస్య విజగీషయా, పాష్చభాతికస్యస ర్వాశుచినిదానన్య వివిధదు॥ఖభాజనస్య నిసర్లభబ్లుర స్యాస్యశరీరక స్యీతర థానిమృలత్వాధ్యవ సాయేన,అపయానే౭ ప్యన్య లూతాత న్తునన్తానతనీయన! కపికులచేతోవృ త్రిచపలస్య జీవితవా తఠస్య చిరన్య భ వాద్భ శేషసక్థ్యావత్సు పరిహోనపూర్ణ్మ పా తభాజనీబుభూ మయాచ సామ్ప్రుత మిమాం॥క లాఒభిధా నాంనాతిసజ్కు-చికాఒకృతిం వ్యాకృతి మరీరచమ్‌, యదిగుణగ్భహ్ర్యాఃి (పియవయస్రైరస్యామపిగుణా ఇతి శే చన (పసభ మనుపదిభి రాసాట్యేరకా, వాన్త. ఫలితంతర్హి మే గురుచరణశ్యుళూమయా. యది నైవ కళ్ళిదపి నన్ఫృ శ్యేత, తతన్స్వభావ చైవ మనూ వత ప్తేనకులస్థి తేనానేన (పకాశా న్న కిమవీ చ్చిన్నమితి సర్వ మనవనద్యమ్‌.

ఇయబ్బృ మవోక వే? కృలిస్తి-చతుర ర్య్యాఖ్యాతృభి రాలీఢవూ నైవ. శానువారాణనీవాసినో రామచస్త్రబుధన్య వ్యాఖ్యా నితఠాం స్ట ప్తళరీరా నాలం యావద్విమయబోధనాయ. తథాఇవి (ప్రాయశ్శుద్ధ మూలపాఠ(ప్రదర్శ నేన కృతజ్ఞ తాం (గాహయితు మిాజస్టే మ్యుదితేయ

మే నూస్థ్రగన్ధాతరై నృర్వతోఒ్నత నులభ్యాఇయ మేవ క్వచిన్న యా జ్కే న నూచితా. అపరా తు మహీసారపురవా స్తవ్యన్య విద్వన్మ శేన్త్నతభవతో వాభూలనీర రాభు వాచార్యా భిథానస్య అజ్ఞాప్పజ్షార్యస్య , ఇయమనజ్కు చితాఒపీ పారభేదవతీ, ఏషా తు + అనేనాజ్కేన నిర్నిషా, ౧లట అన్వా పునః కలికాతానగరనిలయన్య శ్రీ జీవాఒనన్షవిద్యాసాగ రస్య. ఇయ మనతిసజ్కు-చి తాఒకృతిః, బేవనాగరాత ౨, ర్ముదితా, వఏతాః మ్ముదణసమయే సన్నిధాపితా; అవలోకికాః, విమృష్టాశ్చ. ఇతక్చ కతి నామ వర్తన్తేన వయం జానీమణ వ_ర్తమానా స్వప్యాను వ్యాఖ్యాఒ_న్తర్వపణయన్యపయత్నో మమ (పకృతనాటకే విప లమ్భశ్ళజ్లారఏవ రసః (పథానమిత్య కేషతో వాలానవగమయితుమ్‌ అయ న్ను విమయః కుతో వ్యాఖ్యాతృచిరితరై ర్నా ఒలీఢఇత్యత న వయం(ప గల్భామహే ధీర ముత్తరం చాతుమ్‌. సర్వథా హీ జయతి “*వురాణమి తేన న సాధు సర్వం న చాపి శావ్యం నవమిత్యవద్యమ్‌ | న్వన్హః కీ త్యూన్యతరద్భజ నే ఇతి మవీకవే స్స్ఫూక్తః | వతన్ము[దణసమయే శోధనా౭ఒదినాసావోయకనమాచరిత వత్సునిసర్ల నిర్భర్యహాయేషు (శీమత్సు, వై. ము. నోపాలకృష్ణాఒర్య,. తి. ఈ, రఘునాథాజఒర్య, అ. క. రామానుజా౭. క్యేషు నిర్యాయం కృలజ్ఞతాం బధ్నీమః వవోమశ్చ స్యపణయం సానురోధం నళుభాజశంనన బ్బా ్తరబజ్డ మత్య_న్హవియా న్తేవాసీని చిరాయునీదమ్య[ద్రతేన ననాథితాస్మదీయపరి

2 (శ్రమే వేమూర్‌. తికువేంగడత్తాన్‌ (_శేన్టిని రజ్లనాధ (శ్రేష్టీనిచ తస్య సోదర్యే, ఆశంసామ హేచా=.నన్షము[ దాశాలాఒధికృ తానా మ కేపాణా మపి శుభమ్‌ | పః శౌన్తా తోణిమయన్స విశ్వవిధృతా హేమా దిదూడామయ శ్చిత్తే చన్యమయః కృపాదృశి నుధావారాశివీచీమయః నాథ పజ్బ_జలోచనో నవనవామాపాదయళ- సమ్పదం వైదువ్యుం పటుతా మనామయ మను ద్వేగం తథా డాశఆాత్‌ ॥ ప॥ కరుణా ౬ మృళకూలముద్వవహాభ్యాం కలిన న్లారణసిద్ధ భేమజాభ్యామ్‌ అను వేల మపాబ్లసబ్ల్దతాభ్యాం నయనాభ్యా మఖభిమీఇ స్పతు (పభుర్నః॥ ఇతి (శ్రీ, త, అ, తి, కుమారతాతార్యః, క్‌ విభూవణఃం

శ్రీః నో గ ఉా త్రిరరామచరితనాటకం సవ్యాఖ్యానమ్‌. అలా అాకట్టీసంధాలాలు. శఖ్లోః ఇదజ్క-విభ్యః పూర్వేభ్యో నమోవాకం చ్రశాన్మహే_ వస్టేమహి చ కాం వాణీ మన్ఫుతా మాత్తనఃలామ్‌ ౧ వాస్ట్ర్యాన్న పారంభఃః

వ్యా ఆఅన్యోన్యో-చిత భావ బన్ధ నతయా ₹-_న్యో నె విక్‌ జీచాతు యద్యర్సంయో గ వియోగనర్శవివళం నిత్యాపృథగ్వ ర్రిద ద్వన్న్వ్వం తన్ని గమూ నగీతముహిను కేరూ మృతస్యన్దినీ అప్ఫాను [పథయేద్వని[దకమల[(డామీయనీ చతుషీ॥! ౧ ॥ అవీచ (వ స్లోదే మసృణా హిరణ్యకశిపొ జేవస్య ఫుల్గా తమణం పళశ్ళ్చావ్నిశ్చలకార కా వరిపత ద్వహ్నిన్సులిస్తోత్కరా | నిర్యచ్చామృభరా నీ తా2.హితరు చిన్సజో్క చిత | భూఆ శా పాయాన్గాం దయితూ ముకే నరవా లేస్సా దృష్టి రాశేకరా!౨ భ వభాతివచో భ రేజనాసారి సళస స్యన్నమవోర్థృ భావబ సే సుఖమ స్వ్వృవ గాబా ఇత్యుదారాం రచ వాం కామపీ కుర్మహే కపీన్టాంః॥ 3 తరన్తు వ్యాఖ్యాభిః కతిచన గభీరాం కృతి మిళూంల తథావీ వ్యాపారశి కిమువీ ఫలమాసాదంయతి నః |! పత వ్తి స్పుచ్ళన్షం ముప దపి విహోయశ్శకునయః కి మే రేన వ్యర్థా భవతి గతిర నీ న్లినమ కః ॥ ఈ అకాఫాలే శస్ట్‌॥ కతికతి న స్వే భగవతః కరాంభోజూధానపణయబహుమానం దధతి తే1[వశానోః కేళీ వా జగతి గరికూటాన్న గలితా సథాక్యేళా గట్టా విలసతి కపన్లే' ఫురభిదః॥ ౫ గభీశఒసి౯్‌ భావై రమృతర సనిమ్యన్షళిశి లే షరాం గుంభే మోదా దవామివా కథ ఖ్చీత్కృతపదః జడీభూతో ఇ_విన్దన్విక అక ర ఇ కిజ్బాన కథం పగళ్ళే సత్యేసం జయతి రఘునించాన్య కరుణా! ౬ అధ లోకో త్రరామినూ౮ భట్టభవభూ తేః కృతిం బుధాః వి పల ౦ భాఖ్యకరుణశ్ళ క్రారరసరఖ్ణీ తామ్‌ గా ధర్మ పీరరసోచ్దోరినన్ష ర్భాం కతిచిజ్ఞగుః కరుణారంభిళ క్లైర్ధమన్ఫ కామప శేఒ భ్య ధుః1 ౮|| ఇర్ధమాచ్భాదితాలో శే (వబళే వశ్తువిప్ల వే కలా దినకర న్యేయం విబాన్తుం

7 ఉ త్రరరామచరిత నాటే

ధ్వాన్తశూ నరమ్‌ ళా అర్థాన్వ శ్రీక్షైయితుం ఆఫాచాం ళాస్త్రేమ వినివేశళాళ చతౌం వృాదంబుజోల్లానమాధాతు౦ చ సముద్యకా ౧౦ | అథ ఠరృతభవాక్‌ భవ భూతిర్నామ మవోకవిః * కావ్యం యళ నే2..ర్థకృ తేగేగో స్వరూపరూపవిభ వగుణ కర్తాణి కార్జిణః వ్యాచక్షీత నిబధ్నీ యా చ్భు)ణుయాద్విలి ఖేర్చ లేల్‌ ఇల్కళ ఆలభ్భి వి భయాణి కావ్యా విశ్వా అచకుణోఒర్షతో ఇత్యాదిఖిః శాస్యపణయనస్య సఫల కామాపశ్యకతాం “* శావ్యాలాపాంశ్చ వర్టయే” దితినిషేధ స్యాసత్కావ్యపర శాం చాటళశానన్హం కవిత్వ మితి (శవ్యకావ్యాపేషయా దృశ్య(పణయనస్య మువానీయతౌం త(5 చ (పాధాన్యాళ్‌ (పకృతిత్వాచ్చ రూపకా నలేభ్యో నాటక వ్యైవ ముఖ్యతాం “* కజేరల్చాపి వాగ్వ్భృ త్తిర్విద్యత్క_ర్లావతంసతి నాయళో యది వన్ద్యేత లోకో త్సర గుణోత్తరఖి ఇత్యాదిభిర్మవోఫుమువగుణవర్ధ నై ్యన కావ్యో త్కక్షావవాతాం “న త న్యేశే కళ్చన తస్య నామ మవాద్యశః, ఆస్య జూన సో వామ చిద్వివ కన, “(ధువాసో అస్య కీరయో జనాసః” ఇత్యాదిభి ర్భృగవత వీవ పురుషో శ్రమస్య ఫుణ్యల్లోకధా శేయతాం తచ్చరితకీర్సనవ్యైన నిఖిలనికేయస నిదానతొం చ విమృశళ తస్య భూభారహరణాయ ధర్మసంస్థాపనాయ చ దళ రథగృేఒఒవతీర్ణస్య భగ వరశ్చరితముపళ్లోశయళక్‌. దశాననపధా న్తస్య వూర్వ ఛరితస్య మహావీర చరి తేన (పతిపాదనాత్‌ పరి కేషితము త్తరంచరితమ నేన విిపలంభ శృక్షారరరస్షలేన నాటకీన (పతిపిపోదయిషుః ఆముఖాబ్రభూత స్య వూర్వరజ్ఞస్య (పధానాద్దభూతాం నూ(త ధార _పయోజ్యూం నాన్టీమవతౌరయతి ఇదమీతీ నా టకలకణంచ ర పార్ణవనుధాక రే * దిట్యేన వా నను ్యేణ ధీరోదా నేన సంయు తమ్‌ శృ్ల్‌ రవీ రాన్యరరపధానరససం్యశయమ్‌ భ్యా రేతిచృ త్త సంబద్ధం సస్థిపజ్బుక సబ్దతహ్‌ (వకృత్యవస్థాసన్థ్యృజ్దనన్థ ్య నర విభూప శై & గి పతా కాస్థానర్యు కృం తద కైళ్చ్ళ (వవృ త్రిఖిః విష్కంభ కాదిభిర్యు క్షం నాటక న్తు (తివర్ణదక్‌ ”” ఇతి అవ మాదిషు శృద్లార వీరాన తర పా ధాన్య స్య నియమ నాత్సా్రచా మేఠదతిలస్థృ నాదర్శ చాచ్చ1కేషాఖ్చిదేతత్సాయి॥ త్బో క్రిర్నిర్లూలా (పకృత్యపబ'స్టే శృదక్ష్ల రాధా న్యఖ్భ 65ీట్లో రసః కరుణ ఏవేతి పద్యవ్యాఖ్యా వావస రే (పపఖ్బయివ్యకే ఆము ఖమప్పి * నూత ధాతో నటీం (బూతే మారినం వా విదూవకమ్‌ స్వకార్య[పనుతౌ కేప్‌ చితోక్య్యా య త్త దాముఖ” మిశ్యు కలతణమ్‌ నానీ చు + యద్యప్యజ్షాని భూయాంకి పూర్వగిజ్దస్య వాటకే తథాష్యవళ్యం కర్తవ్యా వాన్టీ విఘర్నిపళా గ్రయేశ” ఇత్యు క్షపయోబవపాధాన్యా 4 దేవద్యిజన్ఫపాదీ నామా శీర్వన్లనవూర్వి

సవ్యాఖ్యా నే అం-౧ శ్రే శా య(కౌాష్ట్రభిర్వ్యాదళ భిరస్టైదళ భి లేప చకి ద్వావింశత్యా పై క్వావీ పా నాస్టీ” తి లక్షీకా. వూర్వురచ్లళ్న గ 1యన్నాట్యవ న్తునః వూర్వం రబ్బవిఘో్నో పళా నయ్‌ కుశీ లవాః (పకుర్వ న్ది వూర్వరజ్ఞస్పటో ఇతి లతీతః, తస్య వూర్వత్వం చ “త్తే వూ ర్వం పూర్వరజ్రస్స భాపూజూ ఈళః పరమ్‌ కథనం కవిసంజ్ఞాదేర్నాటక స్యాష్యథా ముఖమ్‌ *” ఇత్యానిషు స్ఫుటమ్‌. “ఇదమితి *” ఇదం బుద్ధిస్థం పామా న్యే నపుంసక మ్‌, పూన్చే భ్యః (పాల్‌ ళభ్యం కనిభ్యః లోకో త్తర్మపబన్ధనిర్థాణనిపు కేధ్యః ఆశాచేతసా దిభ్య$: నమోవాకం నమడ క్రిం, చభేర్భాకే మఖ 4 చజోః కఘిజ్ణ్యతో”? రితి కుత్వమ్‌ * విభేయసమర్పకమిదష్‌ ; (ఒకాస్య హే ఇచ్చామః, ళా స్తేరచ్భార్థ త్వే ఆజ్‌ పూర్వుకత్వమస్య (ౌయికమిత్యభిధానా దాజ్విర హే౭ఒఒపి పాధుత్వం (వయో శాల్‌, కవిభ్య ఇత్య్యత సామాన్య కియాయోగే2.పి (భోజేన దూతో రభువే విసృష్టః” ఇత్యాదావిన ౪ [కియయా యమభి పతి శ సం(పడానమ్‌” ఇతి చతుర్ధీ అశక్మకధాతుయో ₹ చతుర్గీ తి తదర్థః ఇతి నిమర 8; యత్వు 1 శేదిల్‌ “నమో వాక?” మితి వృ త్వ్యేక దేశ నమశ్శష్దాకేక్షయా (4 నమస న్లీ” త్యాదిచా చతుర్భీము శ న్లి; తబేక టేళశాన్వయన్లేశేన, ౪ జవాత్సా వక్‌ వృత్త రితిపత్నే నిరర్థశ నమ ళబ్దే తదన్వయదెర్ల భ్యేను *న హ్యుపా ధేరుపొధిర్భవతి విశేషణస్య వా విశే మణ” మితినయా ద్వ చన్మకీయో ప సర్జ నీభూత నమళ్శి బ్లౌర్భాన్వయ స్యా న్యాయ్య శ్వేన, (పకృతన మోవాక పదస్థ నమఃపద'స్య వాక పదాన్వయలా భాయా 2_నువూర్వీ మ(తౌర్థక త్వావశ్యం భావేన తౌదృశనమళ్ళృబ్దస్య 4 నమస ప్రీ” త్యాదివద్ధ చతుక్థ (పయోజకత్వవిర హేణ, శారకవిభ క్ర్యపేవయా ఊఉపపదవిభ శ్షేప్ణర్బల త్వేన చోశీషణీయమ్‌, తాం (పవిద్ధాం, అమృఠౌం నిత్యామ్‌, ఆత్మనః పరమాత్మనకృకలామ్‌ ఆంశభూతౌమ్స్‌, 6 కరక 9 ర్వాక్చ వారీాణావ్వు” ఇతి విభూత్యధ్యాయాత్‌ ; ఐ+ణీం భారతీం, వ న్లేమహి స్తువీమహి చ; అత చస్సముచ్చయే, 44 బాన్వా చయసమాహో 'శేత శేతరసముచ్చయా ౪” ఇత్యమరః అ నానా, ౪ ఆర్భఠళ్ళబ్దతోవా 2నీ మ వాక్కా-వ్యార్థన+చన” మిత్యనుశాసనాత్క_వినా స్వకావ్యార్థోషపి కిమువి గర్భి త, యథా----ఇద మతి స్వ(ప్రబన్టవిర చనం పరామృళశ్య, వూన్వేభ్యః కవిభ్య “ఇతి పలయే ఒవ్య(పలీయమానతయా సర వక్తల యా. చ (కుత్యాదిభిః (పపళ్చీ తేభ్యో కశామాదిభ్యః ఇత్యనుసస్థాయ, నమోవాక౦ (పశాస్మవా ఇతి నాచికనమస్కాారా తృకతయోపయుజ్య తే; అభ్యుపయ న్లి హి చరితకీర్సనస్యావీ వన్ననరూపతయా భగవ త్సీంఎణనతామ్‌, కించ తౌమ్‌ అయోనిజత్వాదినా భగ వద పేతయావీ ట్రశస్యతయా

శీ -ఉత్తరరామచరిత నాటకే (వథికాష్‌, ఆత్మవః రామార్యనో దె త్యానేః, కలాం భాస్కురన్య (వభొమివాపృ థ గ్య్ఫూ తాకు అమృకఠౌం (శీవాల్మీక రామాయడా పేషంయయా2_2_త్య(పబ స్టే పునన్సకూగ మాననరమవియు క్రతయా నిగమనేన కళ్యఅ, పాయ కేద రాహిత్యాత్సనాథ జీవి తాక్స్‌ అ ర్థాత్సీ తా దేవీమితి వికేవ్యలాభ 8)వ న్లేనహీతి _పాగ్వత్‌ ఇతి శస్పచిదర్థశ క్యా తత చిచ్శబ్లక క్యా ఇచ వాటక్రీయం వస్తు నూచితమ్‌, చ్వాదశప బేయం వాన్టీ ఆనుష్టు ఖం ఛన్టః మూ! నాన్ట్యన్తే సూ త్రధారః--అలమతివి స్త రేణ ; అద్య శులు భగనతః శాలప్రియానాథస్య యాత్రాయామార్యమిశ్యాన్విజ్ఞాషయా మి; ఏవమతుభవన్లో విదాబ్కుర్వన్తు. ౧ వ్యా నోన్ద్యాః వూర్వోకాయా, అ నే అవసోశే, నాన్టీం్యపయోజ్య వూర్వ మ్యూతధారే వినిర్గ తే తకృదృశః ళ₹ళ న్న టస్టాపశాపరపర్యాయః. (పవిళ్యాయహేతి, "శేమః। తదు కమ్‌ “శూర్చరబ్దం విధాయాడా నూతధాశే వినిగ్గలే, (పవిశ్య శద్వ దపలఠః కావ్యకూస్థాపయేన్న టః దివ్యమ శ్యే స తగదూపో మి్మళమన్యతర సరౌరాః * ఇం డిద్య(పకృతినాయకమదిక్య చాయక ౦ మిశ్ర నాయకమితి క ొధంరూవకా ణామ్‌, తేష్విదం మి్యశనాయకమ్‌, భగవతో జీవ బేవత్వేఒవి “ఆత్తానం మానువం ము క్యే” ఇతి ఈూనుమ్యశాళిమానాత్‌ , అతో౬యమవీ. మూ[ఠధారో2_న్యఠ రాక్షృతి రితి క్టేయక్‌ ఆము ఖముపకమ తే ఆలమిత్యాదినా-.ఆతివి సరః బుతుపర్ణ నాదిః లేను అ౪ం తకృతో విలంజో మాస్లీతి యావత్‌ , అనేన సాచూజికా నాము శ్రీరుకూప కాచలోక నాత్యుక్యం వ్యజ్య లే, “బుతు ఇక ఇ రౌ ంయే కే క్యాలజ్టా రికోక్యా ఈదభానో2.వి క్వచిత్‌ “ఖలు శ్లో వా క్యాలజ్కా లే, “ని సీధబాళ్యా అబ్‌్క్కార జిజ్ఞాసా2..నునయే ఖల్వి క్ట ఠ్యమరః, భగవతః షాద్దుణ్యనత?, కౌాళ(వ్రీయా వాథధస్య చన్ష్రమాలీళ్వర స్య "మవోకాలనిలయస్య ; యా[తాయాం తర్ఫజే “యా కా తు యాప నేఒవీ స్యాద్గకునోత్సవయోః ప్రియా?” మితి ేదినీ ఆర్యమి శాల జేదశాస్త్రవిదో ద్విజాక్‌ “యమార్యాః (శీయమాణం [పశంస వన్‌సధర్మ ఖీ ఇతీ (పయు క్ర స్యార్యపదన్య స్టావే “* జేదళాన్రర థారూథ్రాః క్రానబడ్దధరాః ద్వి జాః (శ్రీడార్థమవి యర్భ్యూరియుస్స ధర్మ * పరమో మతః”ఇతి ప్రయోగాత్‌ మిశ్ర శబ్దః వూజ్బవాచి, అనయా పరివత్చ్స )శంసయా “ఈన్సుఖీకళరణం యత (పశంపా శః (పరోశ్వా” ఇత్యుక్తా ప్రరోచనా కేద్యా విజ్ఞాప్య మేవానూ(తంయయక ఏవ

సవ్యాఖ్యా వే అం_.౧ ర్‌ మి క్యాదిబా-ఆ్యతభవ నః ఒవూజూస్టక భవ న ఇతిశేవమః ; వీచందక్యృభూణవ శా రేణ, విదాజ్కుర్వున్తుజానన్తు , కవిచాబ్క్కార్వ న్ల్విళ్వన్యతర స్యా” మితి నిపొతనాల్‌ . మూః అ న్తి తతృభవాకొ కాశ్యపః శ్రీకంఠ వద లాజ్బృనః సపదచా క్యప్రమాణత త్త న్లో ఛవభూతిర్నామ జాతూకల్షీ పుత్త 918 పః యం న్యణమియనేద నాగ్వనై ్రవానువ ర్తతే ఉట త్తం రాను చరితం తత,ంణీతం ప క " ్ర ట్‌ సాయుజ్య వ్యా వేద్య మేనాహాఅ న్లీ త్యాదివా---త తే౦భఐ క వ్లూజ్యక్కోవూజ్య స్తత్ర భవానపీ” తి కోళాత్‌ కాశ్యపః కశ్యపస్య ము నేర్లో తాపత్యష్‌, “బుమ్యస్థకభృ ప్టీకకుళ్య శ్చే”” త్యణ్‌ ఉతీః బ్గిః ఇతి పదం లాఖ్ళునం నామయ స్యస;, గోలా బ్యునం వామచిహ్నయోగరిత్రి మేదినీ , పదత్షాక[పమాణ తర్త్వాని శబ్దతర్కమిమూళపా శారీరక కాప్తాంణి తేషాం కః * ఇగుపధస్ఞా(పీకర 8 క” ఇతీ కప్రత్యయః ; అన్య శాస్తా) నరజ్ఞ ల్వేఒ. క్యేళావవ్య్యాకనిన్హేకః పాధా న్యాత్‌ , తన్చాన్యత 4య ర్వేదా ధ్యయనం తశశోషనిమజాం సాంఖ్యస్య యోగస్యు చ జ్ఞానం తర్కథ నేన కీంన పీ తతః కళ్చిద్దుణో వాటే” ఇతి స్వయ మేవ (పపఖ్చితిమ్‌, జాతూక ర్ల నో, తజారహాః ఫుత్త9: జూతూకర్ణీ ఫుత్త్వః, పరిణయాన నరం తపా అపి కాశ్యప ల్వే ౭... కేవచు కి క్థాతామవాకులప కాశ వాయ భ వభూతిర్నామ భవభూతీిరితి ప పిద్ధః, క ఇంన్ర్రుచ్రో శేఒళ్యుపనమే విస్మ్యయే స్యరణే౭పిచ సంభావ్యకుత్సా పాకాశ్యవికల్పేము చ దృళ్య తే॥'”ఇతి మేదినీ అస్య క వే;తపన్వీ శాం గతో ౭వస్థామితి కే రానశావివ సిరిజాయా పనా వీ భవభూతి నితావనా”ఇతి పద్య పణయ నా దేవం లికుదోపలన్ధిరి తి కింద స్రీ (పళన్యతే ఛాన్యరేయము ల్చేఏము “కా వాప్యకోదీక్పార్వళ్యాః వ్లూనత్తస్పృ స్టత్తానవి ** ఇతి ఛ వేనెవ భగవతా సామెదన్మై భిక్షు వితీన్దేతి తథా ఖీ త్వమీకలే సక్షీర శే సః ఆ న్రీత్యన్వ్యయః. తమేవ విశింయక్‌ (పన్తుతమానూ[తయితి యమితి-(బహ్యాణం విిపం,చతుర్ను ఖమిత్య పీ గళ్యుతే “పేద ప్లత్త వ? తపోబివా క! వీపః (సజాపతి8” ఇత్యదురః ఇయం బుద్ధిసన్ని ధావీ కా, బేలీవాక్‌- భారతీజేవీ ప ్యైవ పళంగతెప న తు (పాభ వేను ఆశువర్తతే (పజస్థర చనావస లే శన్దార్థోపస్థాప నే వానుసరతి; ఏతేన వాళావృాతకతిపయప దేభ్యః కవ్య న్రలేభ్యో వ్యావృత్త్యా౭. స్య శొవ్యానాం కావ్యా వరేధ్య్య ఉక్కర్ణ్ష న్ఫ్సూచితః , అతో నేన (వమెవతా

ర ఉత్తరరామచరిత నాటకే మ్యుత (పవృ త్రిరుపపాదితా (బహ్లాణం హీ భ ర్లారయనుసరతి సరన్వతీ సవాధర్శాచర గమవైయ త్యేవ ఇమ న్తుకరుణయేతి భావః అ(కాభిధాపృ శేః (పాకరణిశార్థోపస్థాప నే కోపథ్నీ ణాయా అర్థా న్రర(్రక్యాయనయో గ్య తావిం హేణ శబ్దశ క్రిమాలో ధ్వనిర కుక్‌ న ఛాసౌశేమ,బహాణమితి విశేన్యస్యాపి శి ష్టత్వాత్‌ తదు క్షం చ్యకపర్షినా “పకృతా్యాపళ్ళతోభ యగతము క్షం చెచ్చబ్దమాతిసాధర్మ్య్యమ్‌ ,కేషోఒయం క్లిష్ట శ్వం సర్వ(త్రాద్యద్వయే వానే” ఇతి నవా2_త ను మితిప దేనెప క వేరుపస్టితి రితి న సర్వత శ్లిస్టర్యమ న్లీతి వాచ్యమ్స్‌ యచ్శబ్దస్ట త దాది న్యాయేన బుద్ధివిమయ కావ చ్చేదకత్యోపలకీత ధర్షావచ్చిన్న ఏవ శశ్తేః తస్య చ (బవ్గాళహ్లైర్ట్‌ ్వేన ద్వయో రఫ్యుపస్థి తేర్యపత్యూహత్వాత్‌. బుద్ధి సత్వం శక్యతావ చ్చేదకమితి నయే-వీ ద్వయోరనయోర ఎ9హాళ ఫ్రైర్ధతయోపస్టి లేర నివార్యత్వాత్‌. ?, అక (పకృళౌపకృత యో? కవిచతుర్ము ఖయోరుపమాలబ్క్కారధ్వనిః ఇతరథా వ్యాక్యస్యానంబద్ధార్థా భిఛాయక క్వపసజ్టాత్‌.. లేన (పణ్జీతం గుంభితక్‌్‌ ఉత్తరం దశవద వాడిదున్టనికా- చళాణాం నిపవాణనేన కృతకృత్యస్య నీతాపరిత్యాగ పభృతి తత్పా) ప్య నమ్‌ రామస్య గోరమ నే” రరాసనో షన స్తే సత్యాన స్టే చిదాల్మని ఇతి రామపదేనా సా పరం (బవ్లోభిధీయ తే ఇతి నిరుక్తమహి మ్నో రూ ధ్యేయస్యావాబ్యనసనగోచర విచిఈచర్మితపవితిత(తిభువనస్య నిరవద్యశ్య నమ సకల్యాణగుణాకరస్య భగవ తోచాకర్రథేః, చరితం వృత్తం్యప్రయుజ్యతే అభినీయ రే, అస్తాఖికతి శేమక్క, అత కవి థశస్వ్యా వక్త వైశిష్ట్యం రామచరిశమితి పతి పొద్య వశిష్ట ఖ్‌ మనువబ్దతః (పబస్థప్వై శిష్టుంచ సచేళకసాం (పవృ ర్తయే (పదర్శితమ్‌ త్త మూ! ఏషో౭నీ ర న న ఇఒన్మీ శార్యవశాదాయోధ్యక న్తదానీ నృనశ్చ సం వృ త్త శాన్‌

వ్యా వీనః ఏళ క్రేశే వీరత్కాలే క వర్రమాన$, అనీ ఆవాం, “ఆనీ త్యవా మస్థే”ఇతి నణవ్యాఖ్యా ఉేశార్యస్య అభి వేయవినయినూ చన స్య, వళాత్‌ , ఆయ్రైధ్య కః కడా చిదయో ధ్యావాసీ, “ధన్వయోపధా”దితి వుణ్‌ ; తద్వానీ ననః రాకీణ స మానకాలికళ్చ , సంవృ తః, అన్మీక్‌ బేశేఒస్సిక్‌ సమయే చ భర్రమానో౬ఒ ప్యవహ్టైశా ననే కాలానరేచ ్టీతవానివ త్యకత్యం తదానీ ననం చ వస్తు వ్య వనారు౦ శువృత్త వతి నూత ధార స్యేయం సామాజికాళ్‌ శత్యు క్షిః ఆత ఇత! సశ్చా ల్తసఎవ్యవవోరా సథా భాపనీయాః తాశ్వేవోప్టకమతే భోభోయి త్యాదినా

సవ్యాఖ్యా నే ఆం-౧ 7 మూ। సమన్హాద వలోక్య, భోభో యదా ఆావద్యత్రభ వత పొల స్త్యవలధూమ కేతో ర్ధృవోరాజరామస్యాయ మభి'ేకనమయో రా త్రిస్సివమస ౦వ్చా ఆఇనన్హ నాన్టీకః తత్కిమద్య విశాం న్తచారణాని ర ని చత్వ స్ధానా 1 వ్యా భోభోయితి జీపథ్యా నర్ష్ణతస్య నటస్య (పవేశాయునమన్తాత్‌ పరితక, ఇదం చ నటావస్లీతిస్థావా"న్వేమ ణయ క వేర్వచనక్ష, భోభో ఇతీ నటస్య సంబో ధనమ్‌; యరాయస్మి న్నవశ లే, తావగితి వాశ్యాలంకాలేఫుల స్యస్య (ద్రకాప తేట్లోళా పత్యం పౌలస్తో ర్యావ్లణః తక్కులస్య, ధూమశేతో:ః అగ్నివద్దావకకయా తథా రూపణమ్స్‌ ఉ శ్వాత్యగ వా వికేమశ్య్యతి వా మవాక్‌ రాజూ మవారాజః ( అన్మనాతః” ఇత్యాదినా౭. 2_ధ్ధృ ము (రాజూవాస్సఖీభ్య*” ఇత్యాదినాట చ్‌ రామపదస్య నిరుక్ష యోగ విన్దేః పరనిపాతఈః , అఆయమభిేకసమయః రాజ్యాభిపేక కాలః, తస్యా౬. సన్న త్వద్యోత నాయా య మితి నిన్హేశ 8; రాతిన్లివంరాతౌ దివా చు శాలాధ్యనోరత్య _నసంయో శే ద్వితీయా ఆచరు రే”త్యాదినా దృ శ్వ్వానోఒ.యంనిపాతిత ః ఆఅసంవ్భా తా అవిచ్చిన్న్యపపరా, ఆనన్ష చాన్టీమవోత్సవగీతవాది(తౌదిః, యన్మీన్నితి నమయ విశేనణమ్‌,“నద్యృత” శ్చేతి కవ్‌,తత్‌ అద్య తనీన్న ప్యనీ క సమయే, చత్వరస్థా వాని అనబ్బణ్యప దేశా8,(4అబ్బణం చత్వరా జి రే” ఇతి కోశ ః,80 కుత శ, వి(శా స్లోఃస్వస్వవ్యా ఫౌరోపర మేణ [శమాసనోదపరాః, చార కాఃకుళలీలవాః, యేమ తాని (| ఛచారణా న్తు కుకీల వా?” ఇత్యమరః మవశోతృన కా లే కళీలవానాంతూక్షీం ఖావో చాల్చనిమి _త్తక ఇతి జిజ్ఞాసయా (పశ్న! జ చ (ప్రయోత్యమాణాయాః భారి తీవృ ర్రేరుపక్నేప కః “+భోరతీ సంస్కృత పాయో వాశ్వా్యాపాతరో నటూ్యశయక ఇతి తల్లష్‌ణమ్‌ జట సప న మూ॥ప్ర విశ్య నటః భె వ వైెహళా హి స్వగృ్భవో న్య వేరా జేన లజ్కానమరసువ్భాదో మహాత్తానః స్లవజ్జ్ఞరాతుసాః నభాజనోవస్థా బునో నానాదిగ న్రపావనా బహూర్చయో రాజర్నయశ్ళ, యదాళా ఫనాయ ఇయతోదివసానుత్సవ అనీత్‌ | వ్యా భావ విద్వక్‌, ఇతి నూతధారస్య నటక ర్భృకం సంలోధనక్యు “ళ్లావోవిద్వా””నిత్యమర $9స భాజనేసంభావ నే ఉపస్థాయినః సన్ని భాయివళ్ళశీరా

8 ఉత్తరరామచరిత నాటశే మభ(ద స్యాభిపేకోత్స వసమయే సన్ని ధాజీనా-2_త్మనస్తం వ బహుమానయనః; నానా దినన్త పావనాః స్వాధిషస్టైా నేన వానాదికావకాళాక పునా నా ఇదముభయం సర్నసా ఛారణం వికేమణమ్‌,ము హాత్గానః అతిధీఠాః మవార్ధృ స్వభావాళ్చ 4ఆక్మా జీవే ధృతా బుద్ద స్వభావే” ఇతి కోళాత్‌ ,లక్కాయాం యత్సమరం తన్నిక్‌. నహవాయా, ఇడ ముప కార ద్యోతనాయ, ప్లవళ్ళ్‌"॥ సు(గ్రివాద యః, రామీసాః విభీవణ(పభృరయ!, (హార్ల ఈశ వామటేనా ద్యాః) రాజర్జయః జనకముఖాః, స్వగృహాక స్వుథ వ వాని, ేషిశాః పహికౌాః, అత ప్లవంగాదిక రృృక్యపాపు ఫ్ర్‌్దే శే? ర ణకియాయా స్సకర్తళత్వమ్‌, అఆ నీ చ ధాళూనాం (శ్రీయా నరోపసర్జనక స్వార్ధాభిధాయిత్వష్‌ గా యథా--కుసూలాక్‌ పచతీత్యా దావా డానకియాగ ర్భః పొకో ౭_ఖిధీయ కే ఇళ్యన్యక విస్తరః, యేషోం ఫ్లవంగాదీవామ్‌, ఆరాధనాయ, న తు (పభోరాత్మ సంభావనయా.. ఇయతః దివసాక్‌ ఏతావ నిదినాన్కి ఇయత్‌ ఇత్య(త (“కిమిదం భ్యాం వోభుః” ఇతి వతుపో వస్య థుః ఇయారేశశ్చ, క్నత్సవః / ఉత్సూలే వార్షమిత్యేన ఉత్సవ” ఇళ్యు క్రలకణః, ఆసీత్‌ సంప్రతి తత్పతివివృత్యా తదుపసంవ్భాతమితి భాపః, నూ (శీ వకేన భావేతి రేనాసొ మాంపేతి జే” తి రూపకపరి భాషయా భావేతి నూ(త ఛధారన్య, మారిపేతి నటస్యృచాదఒమ _వ్శణమ్‌మూరిమ వూజ్వః భారతాదిను కథాటప మఃూ। నటః సంప్రతి హీ (సార్వ) వ$ వసీస్టాధిస్టి ఈా జేవ్యూ గతా రామస్య మాతరః గు ఆభ్‌ అ స్ధతీం పురస్కృత్య యజళ్ఞే జామాతురాశ్రమమ్‌। త్తి వ్యాక న శేవలచూనతా ఏవ (పరియాశౌః, పర న్తు శీచిద్యతత్యా అవీతి పక్షి సంపతీతి రామసస మాతరః బీవ్యః కాసల్యాద్యా॥, వనీ స్టేన భగవతా అధిస్టీ శాః (ప్రత్య వేకీశాః, అమన్థతీం వపిస్ణ్టన్య భగవతో ధర్మదారాళా, పురస్కృత్య గుకుపత్నీ త్వేన బవుమాన్య 5 భృరో2_వ్య యి” మితి గతిసంజ్ఞాయాం * నమస్సుర సోర్షతోో” రితి విసర్షస్య సత్యక్‌; అూకూళుః కాన్తాయా? పత్యుః బుంశ్యశృద్దన్య, ఆశ్రమం, యన్డే యజ్ఞ సమయే, గతాః; యక్షే ఇత్య(త 1 శచిత్‌ , ౯ నిమిత్తాళ్క ర్థ యోగ” ఇతి సప్రమోమూశ ని ఈనన్షమ్‌, నవ్యా తాళమో నా వేః కర్శశనచ యజ్ఞా (శ్రమయోర్నిమి క్రికర్మణోకుపషప్టంభాఖ్యస్సంయోనోజ ని నవా (పొ ఫ్తుమిత్యర్థ యోగం: రథా చ శారిళా (4 హా న్తేః కర్మణ్యుపష్టింభాళ్ళ ) బ్రుభుస్ధే ళు నప్తమిమ్‌

సవ్యా ఖ్యా నే అం-౧. ఖ్‌ చతుర్శీ లాధి కామాహుళ్చూూర్లి భాగురిలావాటాలి” ఇతి వివృకా ఈ వేయం జగదీళేన శబ్దశ క్రిపకాళిశాయా మ్‌” ॥ చర్శణి ద్వీపీనం వా న్లీోత్య(త్ర చర్శ హఆాప్తుం ద్వీవీనం వా న్లీత్యగ్థృ ॥, చర్మణే ద్వీవినం బధ్నాతి హిన శ్రీత్యాదా ద్వీవపభృతిళం న వా శ్షేః కర్య, విత్తాయ వి,పం వా న్లీత్యాడా కర్శణి విపాదౌా సంయు కమవీ విత్తాదికంన తదుపన్స సమ్‌; ద న్రశేశత్వ గాడిప్వేవ (పాణినాముపష్ట ంభాఖ్యసంయోగస్యోపగ మాత్‌ ,; అత ఏవ వాస్తం (ాప్తమిక్యాదా వానే వారిణం వా గీత్యాదికో న (పయో గః; సమవాయిశా సమం (ద్రవ్యన్య తదఖొవాళ్‌ ** ముకాఫలాయ కరిణం వారిణం పలాయ వీంవాం నినా ని భుజవికమనూచనాయ కానీతిరీతిరియతీ రఘువంళ ఏర శాఖామృ 1 జరతి య సవ బాణమోతీః *) ఇత్యాదా కరిణ్యుపష్టస్థమవీ ముకాఫలం ఆాప్తమితి వార్థ శ, కిన్వాపార్తుమిత్యాదీతి వరా॥ సః వై దేోఒస్సీతి పృచ్ళామి కః పునన్హామాఆా? | నటః---వ॥ కన్యాం దశరథో రాజా శాన్తాం నామ వ్యశజ్తీబనడ్‌. అసత్యకృతీశాం రాజే రోమపొడాయ యాన్బ దౌ! ౮ విభ ణ్ఞకసుతస్తామృుశ్యశృట్ల ఉపయొుమే | లేన జ్యాదశనార్తి కం

• స్వత్తృమారబ్ధమ్‌ | తదనుర్‌ ధాత్కళోరగ ర్ఫా మసి వభూం జానకీంవిము ఆభ వు ళ్‌ చ్య గురుజనస్త త్రాగ ఈ నూ....తత్కిమ నేన,వహీ రాజద్వారమేన,స్వజా తినముయేనోపతిషస్టామః | వ్యా విభిన్నో దేశః విదేశః, ఠత్త భవః వై దేశిక: అధ్యాత్తాదిత్వాస్థక్‌ ; ఇతిన్హేతౌ; అనల్శిజ్ఞా రేదం దేశవృ త్తాన త్వేన భవనం పృచ్యామి, యప్యాశనుం గతో గురుజనస్ప జూమాతౌ కః, పతివ క్తి క వ్యామిత్యాదెనాాదశరణో నామ రాజూ శానాం నామ కన్యాం వ్యబీజనత్‌ జనయతి స్య, యాం తోమపాదాయ పాద తలే రోను తేన తథాఖ్యాతాయ నువ్చూదేఒస్పరాజాయు. అపర్యళృతికామ్‌ అపత్యస్థానీ యామ్స్‌ దృతిమఫు శ్తీమితి యావత్‌ దడా దత్తవాకా, కల(తార్థత్వ్యప తీతిం వారయితును పత్యకృతక త్యో క్రిః,శౌంశావ్తాక్‌, విభణ్లకో మునివికేన ఏబుశ్య స్య మృగ వి కేషస్య, శృద్దెమిన శృద్దం యస్య సః బుళ్యశృబ్దః 44 చప్త్రమ్యుపనూన వూర్వప బే వాచ్యో వాచో త్తర పదలోపః”ఇక్యుస్త్రయుఖాదివదు శీరపదలోపః; ఉప యుచే ఉదవహత్‌ , (వినావవోపయకమాః పాణీ పీడన మిఠ్యనరః అనేన జాకాథా ణి

10 ఉశ్రరరానుచరిత నాటే

నిరూపితః ఇరక్చయక్షే జామారురిత్యుపత్న్‌ పం యజ్ఞాదికం విశినస్టీ రే చేతి. లేనజానూ (ౌాచ్వాదళ చార్షికం ద్వాదశ వర్షాళి భావి;“తమధీ స్టే భృతోభూతో భావీ”తిరణ్‌ వర్షాల్లుక్చే” త పానీకో లుగ భావ, అనుళతి శా బేరాకృతిగ ణత్యాద్యతోభ య పదవృద్ధిః ; ఊ _తృరపదక్మూతే వృద్ధా హీ “అభవివ్యతీి తి పతిచేధస్స్యాత్‌ (ప శృతే న్యతమార బ్ధమి శ్యారంభో _క్రేద్భూ తార (గవాణమనుపపన్నమ్‌, తస్య బుళ్యశృ స్లష్యః అనురోధాత్‌ అనుసళణాత్‌, దాక్షీ గ్యేనేరి యావత్‌ ; కటోరః వూర్ణః ఆబ పత్యజ్లవి భాగ నిన త్యా (పసవోన్నుఖః; ఉణాదిము శశోరళ బ్దమధికృత్య 44 ఆయం వూర్ణ్మ శాయామపీ” త్య్యు శక్తేః “కతోర తా రాధిపలాఖ్ళృనచ్చవి ౪” ఇత్యాది పయోగ వళా చృ తథాత్వమ్‌ గర్భః భూ)ణః యప్యాప్తామవీ, విముచ్య భవే అవస్థాష్య, గురుజన:శ్వ(కూజనః, ఈర యజ్ఞవాకే, “అవాహూతోఒధ్వరంగ బే ల్‌ దితి వచనబలాద్యజ్ఞ పాకూ జ్యే నిషేవణీయే కం ఫునర్హామా తంరితి ;వధూకూ నన్న (పసవామ ఫ్యుపేత్యు గురుజనగమునో క్యా (పకృతి శాస్తయోర ను సరణం స్నేవాదయాదితో2వీ (వబలమిత్యాశామిక థాంకస్య నూచకమిద్ధమ్‌, వనిస్టాదిసన్నిధా సీతాపరి త్యాగకల్ప శేఒనాచిత్యమాళ బ్కమా కేన కవివేదం శల్పితమ్‌; యదాహుః (య త్సా్యృదనుచితం కించిచ్నాయకన్య రసస్య చా విరుద్ధం తత్పరిత్యాజ్యమన్యథా వా (పకల్పయేత్‌ ” ఇత్సి (పౌసక్షిక౦ పరిసమాప్య (వపస్తుత్‌ముపక్షిపతి కిము జేనేతి - ఆేన అన్యదీయ శథాలాపేన, క0 (వచ్ళ త్రినివృ త్రిరూపం న శిమపీ సాధ్యమ్‌ ; గమ్యమానపాధన (శీయాపేకయా కరణత్వా కృతీయా గమ్యుమానావీ హీ (కీయా కారకవిభ క్రీనాం (యోజిశా భవతి తరి కం కరణీయమితి చేదావా ఏహీతి - స్వాన్వక్రీయా, యా జాతి॥కుశీలవ జాతిక,త స్యాస్సమయ ౪పౌరుషేంయవ్గవ స్థా, '“పొరుదీ వ్యవస్థా సమయః” ఇతి “సామయాచారికా౯ ధర్మా నితినూూతోజ్జ వగాయాం వారద త్రః సవైతజ్ఞాతి ఛ వే నేదమను స్యేయమిత్యాశారకః లేన హతా తృతీయా, ఫలప్యాపి పేశుత్వవివ వయా ''అధ్యయనేన వసతీ” తివదుపప తిః తేన చ సమయాను పాలన చేవ ఫల ముపళ్లోకన క్యేతి ఫలితమ్‌ యదావా భగచాక్‌ *ో కియమాణం న క చే చిద్యదక్తాయ (ళశల్పతే ఆ[క్రియావదకర్థాయ తు కర్శసమాచశేజ్‌ ” ఇతి రాజ్ఞ శీమతో కాము భ(దస్య, చ్వారం(పతీవోరమ్స్‌ ఏహీ పౌఫ్న హి, ఉపతిషస్టామః సో కేణ వూజు యామః; భగవతో మూనునుత్వాభిమా వాల్‌ (4ఉపాకేవవూ వే” క్యాదినా నాత్మ నే పదమ్‌; “*ోఅస్కదో ద్వయో క్చేోతి బవువచనక్‌.

సవ్యాఖ్యా నే అం-౧. క్షే మూ! నటః! తేన హి నిరూప్రయతు రాజ్ఞ స్సువరిశుద్ధా-మువస్థాన స్తో త్కవద్ధతిం భావః | సూ1॥। వూరిన | ప॥ సర్వథా వ్యవవా ర్తవ్యం కుతో వ్యావచనీయతా ॥ యథా స్త్రృణాం తథా పాచాం సాధుత్వే దుర్షనో జనః $ ౫ వా తేన రాజోపస్థాననిశ్చయేన) నుపరిళుద్ధామ్‌ అర్థరేళ్ళబ్దతో 2..వి మ్యాత యా౭_పి దొపాపంసృృష్టామ్‌ ఉపస్థానస్తోోత పద్ధతిమ్‌ ఉపాసనకర ణీభూతస్తుతిర చ నామ్‌ భొపః విద్వాకభ వతవఏీవ శక్రిమత్తాదితి భావః, పర్వథాసర్వ(పకా రేణ 4పశారవచ నే థాల్‌”ొవ్యవవా రవ్యం వ్యవ హార్యం,నిర్జోమర చనా౭_లా భే జోవం౦ భావస్య జూతిసమయేన (పతివేధాత్‌. కర్షి దోపోపనిపాతే కా గరిః? అత అవాం ఆషచనీయ తౌనిర్జోవత్వమ్స్‌ కుతః? సర్వథా నిర్దుణస్య నిర్జోమస్య చ వస్తునో2_ భావా దితి భావః యర్యేవం జనాపవాదే కా వతిపత్తిః? అత ఆవా-పాయేన హేతునా, “హీ పేశావవధారణే” ఇత్యమరః, యథా జనః స్త్రీణాం నతీనామని సాధు ర్వే పతీత్వవిచా శేదుర్టవః దో మేకదర్శీళథా ॥ రామవీ సాధు ల్వేంయ థాఒరున్థ తీమప్యధి కృత్య నతీత్యవిచారే లోకస్య ఫుకోళాసితా వెస్టికీ కథా వశ్యవచసా మువాతా. మపి కవీనాం 1రాం గుంఖే సంభౌవనం దోహెణామిత్యయం౦ జనస్య స్వో భావఃల తప్తాత్పిళనదూవణభయా ద్వాచంయమతక్వే న కచాపి నిస్తార ఇతి ధీరతెన కరణ మితి భావః స్వ్యపయో . పొమాజికానాం దోమదర్శనమ్మా భూదితి నూ(త ధారస్య స్వ్యవబన్లే మత్సరిణాం దూమణమనర్థకమితి కవేశ్చ భావా వ్యజ్య శే 1 మూ నటః£ అతిదుర్జన ఇతివ న్‌ న్యమ్‌ వ ॥ దేవ్యావపి హి నై దేవ్యోం సావవాదో యతో జనః । రటోగృవాస్థితిర్ణూలమన్ని శుద్ధా త్వనిశ్చయః॥ ౭౬. వ్యా నూ ధారోక్తార్ధాంగీకారవ్యా చేన నటః (వకృతమర్థమవలనతి అతి దుర్దనఇతి = దుర్ధన ఇత్యపర్యా స్తం, కిం త్వతిదుర్జన ఇత్యేవ యుక్తమ్‌ ; అత 'హికునూనా. దేవ్యామితి - దేవ్యాం ఆయోనిజక్వాదిఖిర్లుతః . (వక్ళ్యైవ విరాజమానాయామ్‌, వై దేవ్యోం ఈ జనకో2_ థ్‌ వై జేవాఃి క ఈకర్యక్రైవ హ్‌ సంనీ ద్ధినాస్థిలా జనశాదయఃణ” ఇతి (శుతిస్మ ఫతి(వథికాను భావస్య శాజస్టేరవి 4 జనళా నాం కులే కీర్తిమాహరిమ్యతి మే సుతా” ఇతి (వశప్యాయాకు యరప్సావదాదః

12 ఉత్తరరానుచరిత నాటే దూవణముఖరః, పొః (పనీద్ల్‌ అస్య ేశ్వర్థక్వే వ్యవథాబాత్‌ , జన స్యాతి దుర్దనత్వపాధ జేఒనుపసయో శాచ్చ + శషాంచి త్త ఖా వ్యాఖ్యానం చి వ్యక్‌, ఇద్స్‌మఠ్య వ్రాసం భావిఠస్థలే డోపారోపేణ జనస్య నిర్మర్యాదతా (పకాశ్య రే, తథాసంభావ నే కిం కారణమిత్యత ఆవా రతోగృ'హేతి - రక్షసః ధర్శదదోమహైక తానస్య, గృహే న పున ప్పాళం శావస్థానయో గ్య (పదేశా న్లశే స్థితి: అప్యా అవస్థాన మేవ, మూలం ఆదికారణకు), దుఠాత్శ్మనో దుర్నిరెక మయ'స్ట బలవతో గృహేన్వబలయా కథను దూసితయా వస్టేయమితీద మప శంకావీజమితి ఫభొపః. ేయమాశంకా యుజ్యర్వే యేశేంయం (బహ్లాదీవాల సమత మేవ వహ్న్నా (పవిష్రా పరిగృహీతా చశున్లేత్సి అ(శ్రావా అగ్నిశుద్ధావితి-తు శబ్షో భేదమఖిధ శ్రే, అనిశ్చయ:ః నిశ్చయవిరుద్ధః సంశయ ఇతి యావళ్‌ ; యదాహుః ౪ తత్సాదృశ్యమ భావళ్చ కదన్యత్వం తదల్పతకా, అపా శస్యం విరోధశ్చ నఖుర్థాన్షడి” “తి, యద్వా అనిశ్చయఃనిశృయస్యా ఫౌవః) నన్వ(త *+అవ్యయం విభ క్ర” క్యాదినా2_వ్యయీ ఖావే “నావ్యయీ ఖావాదతో 2ఒమ్త్వపబ్ళు మ్య్యూ?”” ఇత్యమాదే కేన భావ్యమ్‌, వెఠద వ్లీఅభావవాచినో వఇాః (కియా పా ేత త్వే చాసమర్ధ్‌ స్యావిళనుడనపుంసక వే ”తిజ్ఞాపకేన క్వచిత ఏమా పాట్టీకా లే ణానవ్యయీ ఖా వాళ్‌ |; యథా౭_2.వా క్రైయట? “అసమర్థనజ్‌. సమాసస్య క ఏచిలఎధుత్వజ్ఞాపనార్థ మనఫుంసక శ్యే తి (ప్రనజ్యపతిపేధ ఆ(శీయ తే” ఇత్రియద్వాాపర్యుదానే2_వీ “అదు శాయానుసంహిత మ్‌,” “రటోవాగమలఫ్వుస న్దేహాః (వయోజనమ్‌” ఇతిని క్లేశ ద్వయ (సౌకూ ణ్యాత్‌, అర్థాభా వేన సహాతష్టయి భావస్య విశల్బ నాదనిశ్చయ ఇత్టయం తత్పురుష ఏవ. యది తాౌవద్యప్రత్యతుతయా జనస్యాగ్ని(పవేశే నాస్తి విసంభ ౪; తర్పి, ఈ స్యదళానవభవనవాసో౭-పి తాదృశ ఏవేతి విననమనా౭.భావాద(తాప్యవి(నంభోప పత్తాదోవమ్మాశే విసంభో వాన్య _తేత్యవో లఘీయసాం దోమె.శదర్శి తౌగ;ంతయా నురరొమసంభొవితమనీ సంభావ్య ఇతి భావః మూ। నూ! యది పునరియం కింవద న్తీ నువోరాజం స్పృశెత్‌

తతఃకస్ట్రతరల స్యాత్‌ శనటః॥ సర్వథా దేవాః బుసయళశ్చే స్వ స్తీ కరిమ్యు న్నిః

వ్యాక ఇయం నీఠౌపవాదరూపా, కింవద న్లీ జనవాదః) 6 కింవద న్తీ జన(శు త” ఇత్యమర॥, మహారాజం స్పృ'ేత్‌ రామభ ద(శ వణనోచరీభ వేత్‌, తతః తరి, కష్టంకృ(చృష్‌, ప్యాల్‌ నం భావ్య తే,కింపద న్లీత్య నేవానిగూ వ్యాత్వము కమ్‌ ; జనా పచాద(పత్యయే సీఠాత్యాగ ॥ సీకాచారిఠక్యపత్యయే. ఆ నేషు దణ(ఫయోన ఇత్యు భ ఉఠస్స్య్సా శేయం రళజ్ఞారితి ఖావ ఇర్ధం వ్యథకూజ్క్కార్థం బీశావియోనం ఇళా

సవ్యాఖ్యా నే అం_౧. క్షం ర ణమాస్యూత్య (పబన్ధసమా పేపర్య నం కథాంశముపటీపతి సర్వ ఖేతి = చేవాంఖాగీ రథీప్రభృతయః, బునుయః (పా చేతసాద్యాశ్చ, స్వ స్తీ తయోః ఫునస్పమాగమరూ వం క్షేమక్‌ “స్వప్త్యాశీః తేమపుణ్యాదా” విత్యిమరః ఏ సర్యథా సర్వప్రకానై రవ్సీ కరిమ్యన్లి సంపాదయిమ్య న్లీక్యు త్తరానురోఛా దేవష్‌, పక్ష్తస్తు సామాన్యాకా శీణ త స్హేమాధా-నే చేసూ మైకక౦ళ్యాన్న కీమప్యవద్య మి త్యౌాశ యః ఇద మీవాన్మీన్నా టశే బీజమ్‌, * సోకోద్దిష్టః కార్య ేతుర్చీజం విస్తార్యచేక థా ఇతి కల్లకణమ్‌” శార్యసష్ట పకృ తే నాయకయో స్సమాగమస్య, పరమ్యపయో జనన్య, హేతు కార ణమ్‌, పళ్చాత్‌ అవేకథా రమసాదిసాహాయకీన,[ పా చేత పాదీ నాం లోక(పత్యాయ వాను(గవాదినా చ, పపష్బుయిస్యమా ణః నూత్తతయా పామాన్యా కారే జా కానుల్లీ భేదమిళ్ధం భావో2_భిహిత ఇత్యమ్యైవ లీజతృక, అతో బీజచ్యాపాదుప క్షేపో నామ ముఖన న్టేరాద్యమబ్దమిదమ్‌ నాట కే హీ పఖ్బ సస్థయః లేచ క థాంశానానువా న్స ర సంబన్ధరూ పా $5దు కృష్‌ ఆ _న్హరె కార్థసం ఒన్థ స్పస్థి రే కాన్వయే సతీతి వివృఠతఖ్ను (వధాన (పయోజనాయ న్యాషృతౌనాం లీజూదీనామర్థ పకృత్యపర నామ్నాం కథాంశానామారంభ యత్న ద్యవస్థాసం భేదస్తృస్థిరితి శే చఃముఖం (పతిముఖం గర్భ ప్సావమతోపసంవ్భాతిః” ఇతి నిర్జిస్టాః ముఖ్యపతిముఖగ ర్భృవిమర్శనిర్వవా ణాఖ్యాః పజ బీజాదయశ్చ “బీజం విన్సుః పతా శాఖ్యా (కరీ శార్య” మిత్యుక్తాః పఖ్బుం ఆరం భాదయశ్చ +*ఆరంభ యత్న (పొషప్త్వ్యాశానియతౌ పిఫలాగమూాః” పబ్బు. అ ర్థవ్రకృకయః పభ్బాప్యవస్థాపఖ్బు కాన్వితౌ॥ 1 ముఖ్మపతిముఖా ద్యాఖ్యా జూయ నే పబ్బు సస్ట్యయః తదక్ళాని చశుష్టష్టీః (వళి సనివి ఖేదత॥, ఉ ప శ్నేపక్తు ఈ తాయం స్తాన తాన్యభిదధ్శ హే క

మూ! (ఇతి పరిక్రమ్య్ర)భోభోని ్వేచానీంయనోరాజః? (ఆకర్ష)

ఏవం జనా! కథయ న్నిః

న న్నే వోత్స ధాజయితు సత్య దినాన్యమూని నీత్యోత్స వేన జనకోఒద్య గతో విజేవోళో

భర్తాసనాద్విశతి వానగృవాం నరేస్ట పక లి

క4 ఉ తృరళామచరిత నాటే వ్యాకి ఇద్తానీం నంప్రతిపళ్ళో ఒయమాకాళ భాపి, తేన జనాళ్‌్యపత్కిజనా! కథయ న్తీక్యు త్తర వా క్యాల్లి క్ల్‌త్‌ 3 ఆకర్ష శ్రీశోతిమభి నీయేతి యావత్‌ ; ఏవం వమ్య మాణమ్‌, త దేవానా స్నేహాదితి-శ్నేవాత్‌ జామాతృవివమయకాత్‌ *వి(నంఖే పర నూం కాహ్టైమారూడే దర్శనాదిభిః య(ఠౌ న్తరద్దం (దచతి స స్నేవాః” ఇతి నిరుక్తా చ్చి క్తవృత్తివికేషాత్‌. సభాజయితుం ఆనన్గయితుమ్‌, ఏత్య ఆగత్య, ఆమూని దినాని రామాభీికది నాత్సఏభ్ళ త్యేతదవధి కాని, ర్స వేనవారేణ, నీర్చా అతివావ్యా అద్యఅస్షిన్నవాని * సద్యః పెరుల్సీ రారై్యామమ। పలేద్యవ్య ల్యే ”” త్యాదినా నిపాత చాత్‌ ఇదమో౭2.ళ్‌ ద్యశ్చ, విదేవోక్‌ దేశవిశేపాళ , నిమేర్విదేవాత్వ( పా ప్యధిశర ణరయా తేషాం తథా వ్యవవోర ఇతి పౌరాణికాః; గత్రయాత:, రత్రః వీతృవిర హోల్‌ విమనసః ఉర్క్సుకాయాః బేవ్యాః కర్ప ఫకర్యణోః కృతీ” తి కిర్త్యణీ వన్టీ, పరిపాన్వ్య్వవాయ తత్సాన్త్వనం కర్తుమ్‌, “తుమర్థాచ్చ భాపవచనాత్‌ ” ఇతి చతుర్థ ధక్తాస్తశాత్‌. ధర్ష్మపరిజాల కాధిక ర ణభూతాద్భదాసవాత్‌ న్‌ ఉశ్థాయేతి శేమః అ్యబ్లోపే పఖ్బుమా రామవియో శావధి త్వేనాఫా దానే ఇచా? వాసగృవాం ఆ వఃఫురమ్‌, రత్తైంవ సీఠావస్టానోపప శ్షేః; విశతి (పవిశతీతి జనాః: కథయ న్రీతి మోజశా ఇదమాకాశ భాపితమ్‌, కల్ల తమణన్తు +క్రి౦ (బవీ్యేవమి త్యాది వినా పాఠం (బవీతి యః (శుర్వేవాను క్షమప్య నె శ్‌ పలా శ్రిదాశాశ భాషితమ్‌ & ౫ ఇతి. అర నేన నూచిరస్య రామఖభ్‌ ద్రస్య (ప వేళార్చా్యతనూచనమిదమ్‌; 41 నూచయేద్వస్తు వీజంజా ముఖం పా్యతమథానీ వాో ఇతి అలక ణాత్‌ ; 'తేనేదమాముఖాబ్దం (వరో శాతిశయః యదాహంః 4 వీపోఒయమిత్యుప తే పాత్సూ(త ధార (పయోగళఈః పొ[ఈ(నవేళోయ[ తాయం (ఫయోగాతిశయః” ఇతి, (ఏ హెమన్యర మేనార్థం పొత్రం ఇఛాతీష్య నూ(కళ్ళత్‌ (పప్తావనాన్నే నిర్గ చ్చే”దిత్యను శాసనాద్యత నూ(తధారస్య నిగ్గమః. అత (శీశామాభిసేకో బానరాదీనాం (పతిపయాణం జనకస్యాపీ నిన్షమః బున్యశృద్ద్లస,తావలోక చాయ వకిష్టారునృ తీ కాసల్యాదీనాం గమునమిత్యతీఠతపృత్తా నన్సీతాశ్వాసవాయ భగవపతో2_ నఃపురగమనం వర్తమానం, నీతౌక్వాప నాదికం భాపీతి సానుప్ల వేన నూ(తభ్ళతా నూచితమితి శేయం (పప్తావనా ఇతి శీమదు ర్తర రామచరితవ్యాఖ్యాే కలా2..2ఖ్యా చే (పస్తావచా వ్యాఖ్యా

సవ్యాఖ్యా నే అం౦-౧. కేర్‌ మూ॥ తతః ప్రవిశత్యుపవిష్టో రామః సీతా చః రామః దేవి అభ వై చేపా సమాశ్వనిపి,తే హి గురవూ న శక్నువ న్తి విమోక్తుమస్యాకా వ॥ కడవను ప్రారనిత్యత్వం స్వాత న్య్థ్రమవళర్న తి సజ్కటా వ్యోహి తా, సష్షనాం ప్రత్యవామై క్ష్యహస్థ్ర | ౮ వ్యా నూర ధారనూచితస్య కథానాకుకయో రేక జేశావస్థానస్య (పకాళ నముఖేనాబ్కమారభ తే కత? ఇతి--అబ్కశ్చ 44పత్యక్ష జీతృచరితో బిన్దువ్య కిఫుర స్క్బుకః అజో, వా నాప కా రార్థసంవిధానర స్మాశయః” ఇతి లక్షీత్రి, విళ్వనా "భేనవాపి (4 (పత్యశ కేతృబరితో రస భావసముజ్జ్వలః క ఇత్యారభ్య 64 ఆసన్న నా యక: వాత్తైర్యు కస్తి దతురై సభ తినిర్హి షః; వై దేపా విటేవహారాజనన్స న్కి కే నరవః జనక వ్యాక ల్వేఒవీ“ఇమా క్యేవాళ్షాని కదాచిత్స్వాతస్త్యేణ వివశ్నీతాని భవ న్లీోత్రి మహాభామ్యకారోక్మ్యా భక్యాది హేకుకో2ఒ.యమవయవబహుఠ్వ స్యాపయవిమ్యు పచారః,వనీస్టాదీన నర్భావ్య వాబహుళ్వమ్‌,అస్తాక త్వాం మాబ్బు,అస్యవోద్బ యో శ్చ తి బహుకళ్వమ్‌, పౌమాన్యాభ్మి పాయేణ గర్భరాపానితి వా, విమోకుం పరిత్య కుక్‌ న శక్నువని స్పేచ్చయా న పారయ న్లి, తర్చి కథమిదానీం వయం తాతేన త్యక్తాస్తృళ ? ఇతి చేదావా కిని త స్వాఠతన్హ్యం పరగృవావాసస్వాచ్భన్ల్యమ్‌, అనుష్టానస్య ధర్శాజారస్య, నిత్యత్వం ఆకరణే (పత్యవాయావవాత్వమ్‌, అర్థాద్దురూ తామ్‌, కర్శృ అపకర్ష తిఅపవాన్లి, కిమప్తాద్భశ బగు జనవిరవోన్లీశా కణావి ధర్మా ఛరణనియ మో2-బ్రీకియర్‌. ఇతి చేత్సామాన్యము'కేన త దేవ సమర్థ ను లేసబ్క_కేతిళ ఆహితాగ్నీ వాంఅ శ్నా్యాధానవతామ్‌, గృవాస్థతా శార్హ్మస్థ్యమ్‌, (పత్యవాయెః విధి నిషేధ శాస్త్రాతిలస్థ నోపపాదితైః పాతకై॥, సజ్కటానిబిడా, ప్‌? (వవిద్ధా, త్వ యావీ నన్విదం విదితమిత్యాశయః, పాయం[(పాతరౌపొస నాదీని నిత్యకృణ్యాని పరిహాష్య గృవాస్టైః పరగ్భవోవ స్థానం (వత్యవాయ హేతు తౌ త్పరిహార్యమి ద్యేవ కాతజవక క్యేతో నిజగ్బృవగమనం, న త్వస్మదు పేక్‌ యేతి న్నాత భవత్యా విమనీ ఖా ప్యమితి భావః; ఆను ష్టాననిత్యత్వాది త్యవీ పాలో దృశ్యతే, తదా, (పత్యచాయె సృృజ్యటా గృవాస్థతా, అనుస్టాననిత్యత్వా త్భ్వాత న) శ్రమపకర్ష తీతి మయోజనా. సరవః స్పతో౭స్మాళ్‌ విమోక్తుంన శక్నువ న్లి, కీన్తు అను హ్టాననిత్యత్వా దేవ (ప్రత్య వాయైస్సబ్క్యటా ఆహ్‌ తాగ్నీ నాం గృవాస్థ తా ప్వాత్య్హ శ్రమపకర్షతీతి వా. ఇదం భావిని విరహే సీతాయా అళ్వాసే బీజమ్‌ య దేవమనుర క్ర(పకృతిరార్యపుతోం

16 ఉ త్తరరామచరిత నాటకే న మాం స్పతో విమోక్తుం శక్నుయాత్‌,కిన్తు ధర్మనిత్యశ్వాలేవ,తత సత్త్వే గృహీతే పరిగృహ్లీయాదితి శక్యం (పత్యాళశయా నముచ్భ్వనితుకు అత గురుజనాను గహవీ జసు పహూకర అణాత్సరికర $, ఆదావేన సరసతయా 2_భి వేయార్థలా భాన్నవిష్కం భ కాదికముపా తమ్‌ తదుక్రం దశరూప*ే * అఆజీశీరం పరిత్యజ్య నీరసం వస్తు విసరమ్‌ యదా సన్సర్శయే చేమం కుర్వాద్విమ్కుంభ కం తదా యదా తు సరసం వస్తు మూలా దేవ [పవ ర్తలే ఆదా వేవ కదా౭.బ _ ప్ఫా్యాదాముఖాన్షేపసంశయక ఇతి నీరసం పరిత్యజ్య శేషము క్రై,స్సన్దర్శృయేదితి భావః, వివ ౦ భాదిలకణం స్వాప నవలే నిరూపయిన్యుతే మూ! సీతా జాణామి అజ్జడ త్త జాణామి; కీం తు సంతావ

ఆరీణో బంధు జ ణవిస్పటఓఆ వంతి ॥

వ్యా॥ జానామ్యార్యపు త్త జానామి, శీను సన్తాపకారిణో బనుజన వి్యపరమో గా భవన్తి ఇతి చబ్భాయా గురూణామ స్థాసు (వణయో2_ న్రీతి యద్యపి జానామి తథాపి తాదాత్వికవైనున స్యాధానమిష్టవిరవాన్య స్వో భావః.ఆ(త స్రీ ణాన్తు పా కృతం (పాయక్శౌర నేవ్యధ మేషుబే ”” తి వదనాత్సీతా దేవ్యా వచే (ఫాళ్ళత (వయోగ ఓ పకృతిస్పంస బృతంతత ఆగతం పాక్ళతం, 4 6త ఆగతః” ఇర్త్యణక్‌ “తద్భవ స్తస్సామో జేశీత్య నేక: (కృత ను ఇతి తచ్చి దణ్ణినా (పదర్శిత భేదమ్‌ ఆర్యా ణాంగుకు లేన మావనీయా వాం, పుక్త్కః భర్తా ౪ ద్యయ్యర్యాం జః” ఇతి ర్యస్య జల్వే శేహెఒ చేశ మోర్టి్పిర్పమనాదా” వితి జన్య ద్వ క్వే 'పంయో శ ఇతి (వాస్వే అజ్ఞ ఇ త్యార్యపదస్య (పాక్ళ తే కూపక్స్‌, తతఃపర స్య ఫు త్తశబ్బస్య పో వక ఇతి పస్య వత్చే ౪ సర్వత లవరాణా *” మితి లేఫలోశ్తే ఆరేశద్విత్వే చ వుశ్రేతి విద్ధి: భూధాతో 1, * హోహుపవావాభు వస్తు” ఇతి నో ఆ దేశే “యిరునో న్లి వేష” ఇతి బహసువచ నే యొన్య్యాకేశే ద వొ నీతి రూషమ్‌

వసా। (రామః) ఎవమేతత్‌ ; ఏతే పా వృదయమర్హ భిదన్సంసా రభావాః, యేభ్యో ఛీఛభత్సమానాః పరీత్యజ్య నరా నా్టమానరణ్యే విశాన్వు ని మనీషిణః ॥ ప్ర లత

న్యా ఏతత్‌ ఇష్టజనవిర వాన్య కష్టక్వమ్‌ ఏవం మఠ్‌, 44 ఓచీవం పరమమ్మతే ” ఇత్యమరః, పంసారస్య _పకృతిమబ్దల స్య, భావా; స్వభావా శ్చేష్టా వా “భా వస్సత్తాస్వ భావాభ్యి పాయ బే స్టాత్మ జన్య స త్యమరః,) నృాదయన్య యన్య

సవ్యాఖ్యా నే అం-౧. క్షే ర్మ వీడనాదశ్యయ కారీ (పదేశవికేషః, విసముం స్పస్సనం య శ్రి వీడితే రుక్చ మర్శ్మ తత్‌ ”” ఇత్యు క్రలతణమ్స్‌ తద్భిద,, భిబేః శ్చిప్‌, మర్శభూతాదుత్పిద్యమానానా మూ ర్భాదీ నామా పాద నేన రుజ్నన్త ఇతి యావత్‌, మర్శ వేసే మూర్చాద్యుత్న తిస్సబ్ల) హీ, * జేవాప్రసు ప్రిర్ణురుతా సమ్మోవాశ్శీత కామతా స్వేదో మూర్చా వమిళ్శ్వాసో న శీ న

మర్శవిద్ధస్య లకుణోమితి మనసః ఈప్పీణః మఏషీ ణ$, పృృపోద రాదిత్వా తకృాధు!, శక్ర శ్ఞ్వాదిము. మనీషోశబ్దస్య పాళా త్తతో (వీవ్యాదిక్పాన్నత్వర్థీ యే ఇనా వా రూపమ్‌ యేభ్యః సంసార ఖా వేభ్య1, ఫీభత్సమానాః ఘృణీయమానాః; 4 జుగుష్సావిరా మే” త్యాద్యుపసట్ట్యా నాత్స ఖ్బమి (6 బధబన్థ నే లీక ఇత్యస్తాత్‌ క ంయాదికాక్స్వా స్టేసని

• బభేళ్చి త్రివికా రో ఇతివా ర్రికాత్సిన్ధి! అర ణ్య్యేవిశామ్య న్లిగృ బాస్థాాశమానుభూ

ఛం రోనమప్యవర్వన్తి, వాన(పస్థా భికషవో వా భవ న్లీతి భాప!

-జ్త్‌ మూ! (ప్ర విశ్య)కళ్బుకీ-రామభద్ర, (ఇత్యర్థో శ్తే సాశజ్కమ్‌) ఇర ధ్ర, మహారాజ !రామః- (సస్ఫితమ్‌)ఆర్య నను రామభద్ర, ఇల్యేవ మాం వ్ర త్యువచారళ్ళోభ తే తాత పరిజనస్య; తద్యథాఇ-భ్యానముచ్య తామ్‌! కళ్ళు _బుశ్యశృట్లా శ్ర; నూదష్టైవ క్రః ప్రా, పఃసి తా-అజ్జ! తదో కిం విలంవి అది!రామః- త్వరితం ప్ర,వేశయ _ (నిహ్ర్యాన్తః) 8 వ్యా క బ్బుకీ ఆ నఃపురాధికృతో వృద్గో విద్యాదిసంపన్న 1$యథా2_వాభ ర శమునిః (యే విద్యాసత్వసమృన్నా! శామదోస.వివర్షిగా ! జ్ఞానవిజ్ఞానకుళలా॥ కఇబ్బుక్రీయా స్తు తే సృృతాః”” ఇతి లేపుముపయోగంచస ఏవ కేరలే చార్థ్‌ సంయుశే కఇ్చుకీయాన్ని యోజయేత్‌ ప్నాతకాః కఖ్బుకీయాశ్చ తథా వర్షధరా శ్చయే యేస్థాయి కాశ్చనిర్కుణ్తా క తశ్యాస్థానేమ తీ స్థళాళఇతి కఇ్య్బుకీయా8 కఇ్బు శిన%, కణర్బుకళ బాత్‌ “సుపలత్మనః క్యజి' తి కష్టచ్‌ తి దావా ఛామన ॥ క ఇ్బుకీ యాఇతి క్యచీగతి అర్థము క్త స్యార్టోక్షమ్‌, “ అర్భంన ఫుంసకమ్‌” ఇతి సమాసః, మువా రాజనామ్మ” వాణంకజ్క్కాా హేతు్క పరిచయాద్య్మతి రే శేజ-పి రాజత్వ స్యభీమణత్వాను సన్ధావాత్మి తమ్‌, ఆక్యేతి వితృపరిజనగౌర వేణ ఉపభార॥ నంభఖాపనమ్‌, సంభౌావ నస్క సంభావ్యవ్భాదయానుగు ణత్వావళ్యం భావా నృమాయ మేవోపచారపదే ఇతి భాపః, త్స హేతుప్తారపరిజన వ్యేతి యథా భ్యాసం ఆభ్యా సాను సా నేణన త్వవూర్వా బహుమా వాధాననియ న్హణేన. శాయకగు తేషు “చేశా వినీతో మధురప్వ్యాగీ దత్నః (వీయంవద*ః” ఇతివినయమాధుర్యదకీ తౌవీయ ౦వద త్వాదీనాం పొధాన్యా త్రవ్‌నా తి

18 ఉత్రరరామచరిత నాటే శ్‌ భ గవద్ద్గ 5: వపశాశిశాః గర్వాద్యనభిభూతా నఃశర ణత్వం వినయః, అనుల్బ ణత్వం మాధుర్యమ్‌, జౌచిశ్యానుసర ణందతత్సా పరవ్యాదయానురళ్ఞుక వాక్యక త్వం (వీయంవదత్వమ్‌ అహ్హైవ్మక 1-44అష్ట్రన స్పంజ్ఞాయా””మితి దీర్ధః తఠః కింవిలమృ్య్య లే ఇతిచ్భాయా. కిం కుతశ గురుజన్యపవృ త్రిళుకూషయా సంభ9మః త్వరితం [8 యావికేవణమ్‌ మూ ( ప్రవిశ్య)అష్టావ కః-స్వ స్తీ వామ్‌! రామః-అభివాద యే, ఇతఅన్య తామ్‌ సీ. ణమో బే, అవి కసలం మే సఅలగురుఅణప్ప అజ్జాఏ అ సన్హావ? రామః -నిర్విన్ను స్పోమపీథీ అవుత్తో మే భ గవాన్ఫశ్యశృద్ణః? ఆర్యా చ శాన్లా? సీ తాలు వా నుమరఖ ) అష్టా -(ఉవవిశ్య) అథకిమ్‌, వ్యా వాం యువాభ్యామ్‌, స్వ వ్లీ ఆశీః, క్నేమాదికం వా, అ న్ల్వీతి గమ్యతే. అభివాదయే ““తివర్ష పూర్వ ళ్ళోర తయో 2 థినాదనమర్ష్యతి, సర్వత శుపత్యుథ్థా యాభివాదన “మితి విహితమభినాదనం కతోమి,ఇత ఇతి వీర్యపదర్శ వాభినయాభి పా యణ నమ నే ఇతి చ్భాయా) అవీ కుశలం మే సక్ష అ గురుజనన్య,ఆర్యాయాశ్చ ళా చాయాః ఇతి చ గురుజనస్య వనీష్టా టేః, ఆఅకఏవ (పాధాన్యాచ్చాావాణయో గ్య కుశలపద(పయోగ ;, యచాహుక (టౌవ్లాణం కుళలం పృ శ్యేక్ష శ్ర్రబన్థుమనామ యమ్‌ వశ్యం శేముం సమాగమ్య శూ(దమారోగ్య మేవ చే””8 ఆర్యాయాః ననా నఖ ల్పేన మాన్యాయాః , సోమపీథీ సపోమపాయిీ, ఆవు శ్రః భ సినీజూనిః ఆళ్యా' జ్యేష్టా భనీ “వి పామా త్యాగ జాళ్చా ర్యాక ఇతి రూపకపరిఫా షా, అత కా శ్వా (ప్రళ్నార్ధకత్వష్‌ అప్తాన్వా స్మర త్రీతిచ్భాయా అస్మక. ఇమం పాఖ్బు అథకిమ్‌ అజ్జేకారబోధకోఒాయం సక్ధ్‌ఈ 8) తస్యత థాత్యమ భశప్దస్య (పళ్నార్ధకతయా కిం శస్థప్యా2.. క్షే పార్థః 8 యా చపశ్న ఆ షెష్యఃఇత్యర్థలాఖాత్‌ ని ద్రేహి'పళ్ళో వ్యర్థ ౩, ॥ అషా _ ప ః మూః అనా. దేవి భ గవాన్వసిష్టస్త్యామానా:-- మః 4 విశ్వంభరా భగవతీ భవతీమనూత రాజా వ్రజావతి సమోజనకః పీతా తే ర్ధి తేషాం వధూ స్త్ర్యమని నన్టని పార్థివానాం యేషాంగృ హేమను నవితా చ గురుర్వయళ్ళు॥ తత్కి.మన్యదాశాస్త్య హే," శేవలం వీర్మస్త్ర సవా భూయా?”॥

స వ్యాఖ్యా నే, అ౦.-౧. 19 వ్యా భగవానహ్టైవక్రో భగవతోవనిష్థన్య స న్దేళమా శీరుప(కమముద్దిరతి భన వాళ్‌ “మ్రావార్మ్‌ శ్రస్య సమ్యగన్య క్రెర్యస్య యళ సళ్ళిియః ళ్దునవై శాగ్యయో శ్చావీ మణ్ణాం భగఇతీర ణా” ఇత్యు క్తహెద్దుణ్యఫూర్ణ తయా నత్యవచనః అఆవావక్త్తీ ఆసన్న కా లేచఒఒవాదీదిత్యర్థ శ “వర్తమాన సామి కేవ రమానవ ద్యే””తిలట్‌ ; తత్స శశవణసమన న్తరం (పవృ త్రాయాస్స్యాగమన[(కియాయా! [కియా నరవ్యవధానవ్య వ చ్చేదాయైవం (ప్రయోగ్క, తస్య చాదరణీయత్వద్యోతన ద్వారా సద్దేశానుష్టానా వళ్యక త్వస్ఫోరణం (ప్రయోజనమ్‌, ఏకాదృశ (పయోజనస్వారస్య భక్షాద్విభ క్రివతి రూపకత్వపత్ష డూ పేక్యుః వాచిక మేనానా విశ్వుంభ రే త్యాదినా నన్దని ఆనన్షయి(తి: “వన్లిగహీిపచాదిభ్యో ల్యుణిన్య దః” ఇతి ల్యు““యంవోర నాకా” విత్యనా జేశశ్చ భగపరీ మావోల్మే బైవతీ, “భ 1 నీభ గవ త్యాది సర్వత) వానుమన్య తే” ఇత్యాదినాభన వతీశప్పస్య సంపవీఠ త్వాభిధానా న్నా శ్లీలతర్వ కమృయదాహు3, “త్రత్చృంఫీ తేషుగు ప్తేముల&ీ లేసున దుమ్యతి తి; విశ్వంభ రా జగచాధారభూతా భూః, ఛవతీం నుహిమ్నాా విరాజమానాం త్వామ్‌, భా రేర్ణవతుః, అనూత అసోన్ట, శే .(. తేమయా జేకవచ సే ఇత్యవ్వా దేళః, (పళొనాంపత్యా చశున్ము ఖేన్క సమః జనకో రాజూ, వీతొా కించ యేషాం గృహేమ, సవితా *ఏహె (తయ్యేవ విద్యా”, బుస్ఫిః వూర్వాసహే దివి చేవ ఈయ తే” , * సూర్యఆక్తౌ జగత స్తస్థుమ కే శ్యాదిశుతిక తాభిష్టుతః, గురుః వంశో తాదకతయా కూటస్థః, వయ ష్బు,గురవః ఫురోధ సః, విద్యాసంబనేన వీతృకల్పాః చా 4 సహీవి ద్యాత స్తం జనయతీ” జ్యాప స్సృంబః. తేషాం సద్వంశభ వత్వాదినా నిర్షిహ్టైనామ్‌ి; వచాచా ఠ్యామశి ప్రానాఖ్బు పార్థివానాం పౌర్వభామా శాహ్స్‌ త్వం॥వ ధూః స్నుషాల్వేనవంశానువృ త్రిహేతుః,అని, ఇద్ధీం సర్వాశిహెముపరి వర్తనే ఇతి ఖావః,కత్‌ తస్తాత్‌ అన్యత్‌ వక్యుమా ణాదితరత్‌ , కిం ఆకాస్మే ఇచ్చామ$, ఆబ శ్యాసుఇచ్చ్భాయా మ్‌”. వీరః(పనవో య స్యా స్తాదృకి భూయా 8, (పసవిశబ్టో౭_తౌఫ త్యార్ధకః ఆఅ న్రర్వ్యత్నా్యం తతియా ణ్యాంత్వయీిద మేక మేవా2_ కా స్యక్స్‌ ఆశీర్నా మా2ఒ.యం నాటకాలడ్కొా-ర:, *అశీరిష్టఫలాశం సే” తి ళల్లకణమ్‌. మూ! రామః-అనుగృహీ తాః స్త్మ్యః ఓల

• పః లొకికానాం హీ సాధూనామార్థం వాగనువ ర్తతే ద్ద బుపీణాం పునరాద్యానాం వాచమర్థో ఒనుఢావతి। రం వ్యా॥ భగవతో వసీన్ట స్యా 2_శమముదర ,_ఫలామపి నీద్ధ పాయామవ్యభిచారి తయా పమర్భయతే లౌకిశానామితి వాక్‌ వాచీ ఆర్థంకు భాళుట్ళ లక్కణక్ష్‌ ఆనువర్ష

౭0 ఉత్తరరానుచరిత నాటే కే అనుసరతి, ఇ త్యేతత్‌ ,లౌక శా నాం లోశానుభ వమ్మాత విదామ్‌, సాధూవాంహి ఆ స్తీ ఖానా మేస్యులం హీ కూజాపవధార ణే ఇత్యమర 3,ఆద్యానాం (పాఖ్చామ్‌బుషీ జాం చత్యవచపార ఫునక వాచ మేవ, అర్భః ఆకుధావతి అకుయాతి, లోకజ్ఞాహిపన్తోలౌ శిళమర్థం నిరూప్య తదనుసాలేణ వ్యవవార న్లీ త్యేషామర్థపరత్తతా సంభపతి స్వ తో మసన్త(దష్ట్యాణాం (పాచాం మునీనాన్తు వాచమేవ స్వైరం (వవృత్తామక్షో౭_ నుయాతితి తార్భృశస్య భగవతో వనిన్టస్య ఫారతీ2యం న జాతు విపశ్యేమ్యతీ త్యే మబుపి శేయోవితర ఆరూప బీజస్య పరినిన ల్రేః పరిన్యాసో నామ ముఖసస్థ్యబ్దమ్‌ అ కొవానుసృ్భహీతా? సతి తదాశీర జ్లీకా రాత్‌ 44 బీజాన మసృమూ ధావ” మితిలజీ తం సమాధానం చ ముఖాబ్బమ్‌. మూ! అష్టా. ఇదం భ గవ త్యాఒరున్థత్యా జీవీ, శా నయా చ భూయోభూయన్పస్టిస్ట్రమ్‌ 4 యః కశ్చిద్గర్భదోవాదోఇఒ స్యాస్సోఒచి చిరాత్సంపొదయితవన్యః”. రామః - కీయలే యద్యేషా కథయతి। క

వ్యా భూయోభూయక! ఫునఃఫువః , అనేన వతమ్యమాణవిమయ స్యా త్యాదర

'. విమయర్వ మవతిలస్థ్రనీయక్వం చ వ్యజ్యతే, పురన్థ్రణా మేవై వంవి భేస్వధికారా దరున్ఫత్యాదిభిస్సన్లిష్టమిత్యు క్రమ్‌ యః కశ్చిత్‌ యేన కేనచన వకార తేర్థంభూ త్స సులభ దుర్లిభో వేతి భావః గర్భస్య, దోవాదఃఇచ్చ్భా , “* అథ దోవాదమ్‌ ఇచ్చా శాంషము స్పృహా త్యమర పుం స్వం (పయోగాళ్‌ అచిరాత్‌ విలంబే పా వైరస్యం సంభావ్య తే , దోవాణావమాన నే మవాతః (పత్యవాయస్య దర్శనా చాదతోట్షికు తథా చ స్యుకుతః 4 గర్భవృాదయ(ప్రవ్య కఖావాచ్చేక నాధాతుర భిష్యకో భవతి + కప్తాత్‌ ? తన్ఞానత్వాత్‌ ) ఈ సాద్దర్శశ్చతు స్థేమా స్యభి పాయమిన్ది) యాస్ధేషు కఠోతి, ద్వివ్భాదయాం చ నారీం డొవ్చాడినీమాచక్ష తే , డొవృాదవిమాన శాలత్కు-స్ణం కుణిం ఖక్జుం జడం వామనం వికృతాష్షనమునతం వా నారీ నుతం జన యతి), యేను యేష్వి నియా స్థేము దౌన్ఫృ లే వై విమానన్ఫాపజాయేత సుతస్యాచ రి వ్లన్మిం స్తన్మిం సఖీన్తియే” ఇతి, యాద్భ శేస్తియా గ్థానుభ వేచ్చావిఘాత ప్తాద్భ శన్లి) యవై రదూప్యముపజూయిక ఇతి యావత్‌ యఓికథయతీత్య నేన లజ్ఞాశీలాయాప్తావద స్యా క థనమసంఖౌవితమితి వ్యజ్య తే ఊపరితనా2_.శమవా సదోవాగవూర ణభృద్య శా నీఠావివాస నేఒవకాశసంపాదనాయేదముసటీ ప్రమ్‌, స్‌

స వ్యాఖ్యా నే అ౦-౧. లనే | మూూః అషూ-న పసనిప వత స్టో నాస్టుః పత్యా న జేవ్యాస్సన్టిస్టమృశ్యశ్చ క్లేణ 64 రగచేేతినా ని; షీ య్‌ న్త ర స్‌ ఒనీతా 1వ ఎపాపీ రామభ ద్ర స్వద్వినో చార్ధమేవ ఫ్టాపీతః ; తత్పు త్త్రపూర్ణ త్సజ్షైమాయుస్మృతీంద్ర వ్యామః 19 అర్య న రామః_-(నవార్న లజ్ఞాన్ని తమ్‌) తథాస్తు, వ్యా॥ వనాన్లుః భరృళభగిన్యాల “ ననాన్హా భ్‌ గెనీ భరుగ రతి కోశం. పత్యా, దేవ్య్యః ఇతీదముభ యౌ న్వేతి ౩ తోరగ ర్భా వ్యాఖ్యాతాతవ, వినోడార్థమ్‌ ఊపలాలేన కాలయాప వార్చి మేవ, నత్యితిరేణావా?బ , నీయేన "పౌతునా, ఫుతా శ్యాం పూర్షటత్సస్తో యస్యాప్తాష;ఆయంవ్య తీం భవతీ మ్‌ ఫు ౦ స్యెకస్యోత్చాద జే న కథోత్సంగ స్య వూర్ణ వేత, భావ్యర్థాడ-నుగు ణ్యేన చతథా వ్యాఖ్యేయమ్‌. ఠదేత త్కవినెన “+ బ్వురక్నీ శాం ఫునరాద్యా నాం వా-చమళ్థోచను ధావతీ”త్రి (ప్రపఖ్చీతక్షై. ఆయుష్మతీమిత్య నేన చావినాభూతభ ర్భృకతయా సార్థజీవితామిత్యు క్షం భవతి; మతుపః (పళంసార్థకత్వఇ్బు “భూమనిన్రాపశంసాసు నిత్యయో శే ఒతిళాయ నే సంబస్ధేఒ౬ స్తీవివముయాం భవన్తి మతుభాదయః ” ఇత్యు కమ్‌ (వీయవచ్చనెః (పో తానా శా ర్భేదోనామ సన్మబ్దమ్‌ వార్ష ॥ పు త్వఎసంభవా2_ కాస నేన లజ్జా తత్కా ే గుకుజనసాన్ని భ్యేన;, తయోరను భావః న్మీతమ్‌, తచ్చ చోస్మీతమివా విశానినయన”ో మిత్యు కమ్‌, తథా2._ ప్ప్విత్యాళాస నే ఆనేనర్శ శళడ్రత భా ళాస్త్యా (శీరామభద స్మీ తాను భావవర్ణ నేన * సుఖాగమ ప లతణా (పావ్రిస్సన్ధ శజ్రేక్‌ త్‌ | మూ! భగవతా వసిపైనన కిజ్చీదాదిస్టో ఇన్ని అష్టా-క్టూ యతామ్‌; నః జామాతృయశ్ఞేన వయం నిరుద్ధా న్యం చాలఏనానీ నవళ్ళ శాజ్యమ్‌ యు కని ప్రజానామనురజ్ఞనే స్యా స ఆ అర $ిఇ। న్తస్తాద్యశో యత్ప్సరమం ధనం వః” ౧౧ వ్యా! కించిత్‌ కిమపీ నా౭-దిహో2 నీ తి కాకుః, [కూయకౌం యద్విపతరైైంవ మమాయముద్యమః. త మే వాపా జామారృ్భయన్లే నేతి జామాతుర్యజ్ఞే నేత్యనతిలస్థ్య త్వము క్రష్‌, వయవింత్యరున్థతీ కాౌసల్య్యారీన న ర్భావళ్ల, నిరుద్ధాః, అ వేన తత్రదవస లేము పీతోపలేస్ట ్రగోరుజనవిరవాఉపన్య సః ఠథావి మయ్యి వహి తే నళి ఖీ దేఠ దిత్య(ఆా

22 ఉత్తరరామచరిత నాటే ఇఒవాత్వం ఖభాలఇతి సన్నిపితో౭౬వీ క్వంపున ర్చాలక; సులథ (ప్రమాదో శాలభా వఇత్యస్థా నే భయళబ్కయేదమ్‌, వేత్కిమిర్యత అవా రాజ్యం చ, నవం నూతనమ్‌, ఆచికాధిగత రాజ్యస, హి సద్ధివిగవోద్యర్థ పబ్క_ కేవ్వన భ్యా సేన వివ్వాలతా అనభి క్ఞార పకృత్యభినా మాక త్వేవ విరాగ హీతుత్వం చ దుర్ని బారం వృద్ధస్యాపి + త్వయి తు తద్దిశయమవీ యుగపదాపతిఠమ్‌. తర్పి కిం [కీయరామ్‌ అతఅహ, యత్‌ య ప్లాత్‌ , వః, యశః క్లీర్తిరేప, పరమం ధవాన్తరాదుక్కృ్లం ౫ పరో నూ అప్వాదితి పృషోద రాడిపాళా దేవమర్థలా భ 5 ధనమ్‌ , తఠ్‌ తప్తాత్‌ , (ప్రజానాం భూయనీ వినాజనానురాగం సులభ ౦ యకఇతి భావః, ఆవ్యథా తు “ సంభావితస్య చాక్షర్తి ర్మర ణాదతిరి చ్యత”” ఇత్యభిప్రాయః, ఇద మేవ దుర్దనదూషణనొలేణ నీతా జేవ్యా ప్వ్యాగవ్యవ సాయే నిమి ర్తమిశ్యు క్తర్మత వ్యక్తీభ వి్య్యతి మూ! రామః _. యథాఒఇఒసహా భగవాక౯ొ మైత్రావపణిః. పః స్నేవాం దయాం తథా సౌఖ్యం యది వా జానకీవపి ఆరాధనాయ లోకస్య ముఇ్బతో నాన్సీ మే వ్యధా॥ ౧౨ వ్యా మ్మితశ్చ వరుణశ్చ మితాపరుణొ; * జేపతాద్వ స్వే చే” త్యానజ్‌ , ఠయోరపత్యమ్‌ పవిస్థః, తస్య ఠథాత్వం ఫురాణాశ్‌ యథా అవా, తథావానుఫ్ట్రీ యనే, కథమ్‌ ఇత్యతఆనా న్నే వామితి లోకస్యా2.రాధనాయ అవర్టనాయ జనమ నురళ్ఞుయితుమ, సన్నేవాం స్వసదృశజ నే నిర నరపరిచయోపజాత విస్తింఛ సంపాదిత వృాదయ(దవీభావలక్ష ణమ్‌ దయాం దీనజవదె న్యాసవానలక్క ణామ్‌| ఈథా, ఫొఖ్యక్‌ “ నుఖార్థాస్సర్యభూతావాం మతౌస్సర్వాః (పవృ త్తయఃగ౫ ఇతి సర్వజనాభఖిలమణీ యమ్‌ వా అథవా, జూనళకీమవీ ఏత _తితయాధారభూతౌం “పా కేభ్యోఒవీ గరీయ సీ”) మపి; మందర; ఈ్య క్రవతః, ధాతుసంబ్దే (సత్యయాః, త్యజరఇతి వా, కాలేన 'ఖీదపరిహారా త్రథాత్వం సంభావ్యతాంనామ, త్యజతో౭ఒవి నా న్లివ్య భేతీదం హ్‌ వి శేషవిధాయకమ్‌ అస్య స్నేవాత్యాగో చాలభావే భర తాదిరిరవాజీశా రణ విళా ౧ ట్‌ మి(తా౬ఒ. రాధనాత్‌ , తదైవ స్రీయా*వీ కాట కాయా పదారాధనవాయ వధాద్దయా పో ద్ద శ్యాగః, చైశేయీటపార్ధిత దశరథపచనపరి పా అనాయయ కాజ్యవగరవాషపరివో రా క్సాఖ్యత్యాగ శ్చేతి తయా ణాన్యానో వృళ్తః, జూనకీత్యాగస్తు వర్తిమ్యమాణఇతి శత్త్యాగ ప్యాపార్థిత స్యావీ (వతిక్హ్రయా భావిమూచనమితి బోధ్యకు

సవ్యాఖ్యా నే, అ౦-(౧ 29 వృష్టి కురుభ్యశ్చే” త్యణ్‌, శ తానన్షళ్చార్చతీతి (వ ల్యేకమన్నయా దేశర్వమ్‌, (పత్య తమవన్నిన్షేకాల్ల ట్‌, (దష్టవ్యం అవశ్యదృళ్యమ్‌, త త్త హేశుముపన్యస్యతీ జనకా వామితీ జనకా! వ్యాఖ్యాతాః రఘవశ్చ సంబన్థః వివావారూప$, కన్య 41 వివావాళ్ళ వివాదశ్చ సమయోశేవ శోభ లే” ఇతిన్యాయవిద!ః , యదత్త్శి సం బస్టే దాకౌా కన్యానామ్‌ , నృహీశాచ, కశికనన్షనో విళ్చామి త్తం, లోకేహీ డాతృత్వం క్వచి తతి గృహీకృత్వమిత ర(త్ర అత కు నాయం నియమ ఉళ యోళా ప్తతమస్య విళశ్చామి తఫస్యెవోఛభమ్ముత వైయాత్యాత్‌, ఏతేన, తళాలిక జ్ఞానశాలిభిర్థవార్షి ఖిముపపాది లేవ_న్మిక సంబ నే భ(దాశంసనం - తదధీన మేవేతి బుషి(శ్రేయోవితర ణరూపబీజస్య (ప శాశనాదుబ్భేద?

య మూః సీ-ఏటే ఖు తక్కాలకిదగోడానమబ్లలా చత్తారో భాద ఎజ్‌ రో విలహదిక్టీ దా తుస్డై + అమ్మో జాణామి తస్సిం ఎవ్వ వదేసే తన్సీం ఎవ్వ కాలే వట్లామి! ళు వ్యా ఏతే ఖలు తత్క్లాలకృత గోదానముజ్తలాశ్చత్వాతో _ఖాతతోవివావాదీ

&ీ కాయాయమ్‌ అహోజానామి తన్మీ న్నేవ (పదేశేరస్మి న్నేపకాలే వశ్తే ఇతోట్ళా యా తక్కాాలే తదా క్వేగో దానమబ్రలం శ్రేశా నాఖ్యం కర్యు గావః శేశాకు దీయస్తే ఖద్మ్య స్వే, అన్మీన్ని తిగోదానమ్‌, 44 గౌర్నా2.2ఒదిత్యే బలీపన్సే[3 తు భేదర్షి భేదయో॥ ట్రీ ఈ స్యాద్రి! భారత్యాం భూమా చ సురఖావవీ ఫుంగ్తియోస్స ్యర్షవ్యఖామ్మ్చు రశిదృ శృాణలోమన్వి””తికేశవః మనురవ్సీ “శేళా నషోడ శే ఐన్లే (లావణ్య విధీ యశతే రాజన్య బన్లో ర్హ్వావిం'కే వైశ్యస్య" ద్వ్య్యధికే తతః” ఇతి వివాహే దీ&ీ తాః ఉపయామసోాచితాం దీకూం యపాపష్తాః శ తుక్షే ఇత్య(ఠ యుష్మడ్‌ జ్‌ ఇతి స్థితే (జపా భే తుబ్ళే” ఇతి జసా సహ తుళ్ళే ఆదేశ్తే (చా బో ము క్షా ౫ ఇత పాఠ్నీ కేమ్ణాదే శే వ రూపమ్‌ ౪ ఆ మో?" ఇత్యాళ్చ ర్య జా నామి మ్య్‌, త్తి (పబేశే వివావామబ్లై జే, తస్మీన్నేవ కాలే విజాాహాోా వలక్నీ తే సమయే , అతీరమవి చితదర్శనరూపోద్చోధకపసామ(గ్యా చర్వుణావి మయతౌం నీయమాన మానస్పజననమిద మనుభూయమానమిప భాతీతి వృదయక్‌

మూ! రావమః-

వః సమయస్పవ ర్హత ఇవ్రైపయ త్త మాం

సమనసయత్సుముఖి గౌతమార్నీతఈః

వలి ఉ త్తరరామచరిత నాటే అయమాగ్భృహీతక మనీయకజ్క_ణ _ తనమా ర్తిమానివ మహాోత్సనః క్‌రః! ౧౮ ఇష్ట యతి యవ్లీల్‌ సమయమే, గౌత మేన శతానన్దేన, అర్చితః 4 పాణిం నృహ్లీన్వ పాణివేగతి వితీర్శశ్క, ఆయం చితార్పితక ఆగ్భహీతాని పతిమోచిశా ని కమనీయాని మనోరమాణ్తి కబజ్కణాని వలయాః, వైవాపాక (పతిసరో వ్యా మేన శః, పాత్విక భావోద్భిన్న వ్వేదజఅక ఇఇత్యవీ శ్రచిన్‌ , మూార్రిమాక్‌ మూ ర్షః, ముహానుత్సన ఇవ స్థితశ, తవ కరః, మాం నమనన్నయత్‌ చిర సంభృతౌత్సుక్య (ప శమ నేనానన్నయతి స్థ, సః ఆతీతో2ఒనీ, సమయః కాలః, వర్రతఇపు వర్తతే ఈర ఏమసమయః వర్తమానో2_యం కాలః , ససషవే తినా చిర పరూఢరాగస్యా వివాభూతస్యావీ జనస్య (పాథమిక (ప్రణయోదయసమయస్య రణ ముత్కుణ్ధాదా యకమిత్యనుభ వః మూ! ల - ఇయమార్యా ఇయమప్యార్యా మాజ్దవీ ఇయనుపీ వథూః శ్రుతకీర్తి! సీ -వద్చ ఇయం వి అవరా కా? లత్ష్య- (సల ట్లాస్నీశళం అవవార్య) అయే - ఊర్పిలాం పృచ్ళ త్యాక్యా; భవత్వన్యత సృజ్చొరయామి ; (ప్రశాశమ్‌) అర్యే దృశ్యతాం దడ్రష్ట్రవ్య మేతల్‌ : అయం చ భగచా౯ భార్దవః వ్యా! అర్యా భవతీ ఇయమ ప్యార్యా భవతీవ మాననీయా, అవీనా2(త శవికళకత్వముచ్య తే. వధూ, అనుజన్య తనుజస్య వావి కేపాత్సజ్ఞాయాయాం వల్ట సౌస్యపహారక, ఇయీమపరా. శాఇత్య్యూర్షిలానిన్హేళో లజ్జయా తామున్ను క్షవానసీతి (టణయపకాశకః పరివాసః అపవార్య స్వగతమ్‌, రామనీతయోర్మకావ్య క్వేనా పవారణమ్‌, రదు క్రష్‌ (4 సశ్వేషెం నియత మ్యైవ (శవ్యమకావ్య మేవచ పర్వా వ్యం (పకాశం స్యాద్యశాష్యం న్వగత౦ మతమ్‌॥ రవాన్యం కథ్య రే ఒన్యస్య వరావృత్యాపవారితస్‌ (తిపరాకాక శే ణాన్యా నపవార్యా నరా క థామ్‌ అన్యో వ్యా౭-మ న్ర్రణం యర్స్యాజ్జ్ఞనా నే కజ్ఞనా న్లికమి” ఇతి అన్యతః అన్య(త, సార్వ విభ క్రిక స్తసిః నభ్బారయామి చితంపపిణోమి, 645 త్త) (వీయవచో నన్మేో త్యుక్రమిదం శక్యబ్దం నర్మ (పకాళో వ్యాఖ్యాత? భార్గవః పరశుధతో రామః; రపాసన్షరేణ తిరోధానాయేదస్‌,

పవ్యాఖ్యా నే అం-౧. షై సతీం * మూ సీ -భీదమ్లి। రామః-బుపే నమస్తేః లక్ష - ఆర్య 0 * ఖాని అభీ పశ్య పశ్య అయమసావా ర్యేణ (అరో సశ రామః - (సామేవమ్‌) అయి ణి అ నీ న్‌ స బహూాతరం దుష్ట్రవ్యమ స్తే అన్యతో దర్శయు సీ (నబహుమానం నిర్వ ర్య) నుర్దుసోహాది అజ్జవుత్తో ఏదిణా విణఅనూవా ప్పేణ వ్యా భితాఒన్నీ తిఛ్భాయా శోపనన్య మునేర్నామ్మగవహాణం భయా ఈుః బుపే బుషి ర్వేనెప మాన్యోషఒయం న ఏీరఖా వే నేత్యాశయః అపావయ మీవంవిధో2_ ప్యార్యేణ నిర్దిత ఇత్యుదావార ణాయా2_.రంభ ః లమేసః విపశ్నీతో క్రి (పతిపేధః, అగతికరయా 2.2_చరిత స్య మహాజనతిర స్కార్‌ స్య పశా ఎదుద్ధాటనం నో చికమిత్యాశ యః. అయా త్యామ్హ ణే ఇతో౬ఒపరం బమహా[దష్టవ్య మిత్యగతిక త్వ (పతిమేపః గుణగవాణశృతో కౌరష్యగవో బహుంచానట భ ర్భృ త్వేనానురో ఛార్హన్య గుణాతిశయకాలితా కనకకనులసౌరభావిర్భావక ఛా. సుష్టు శోభ తే ఆర్యపు శ్రీవ తేన వినయమా నో శ్ర్యేన వినయస్య సత్యభూక విక మోదానా రణేఒపి (పతిేషేధ్య(పవణతారూపన్య, మాహాత్మే ్ర్‌న మహిమ్న, ఓ అర మూ! ల-ఏ తేవయమయో భ్యాం పౌప్తాః శామః-(స్తాస్త్రృమ్‌) స్మరామి హే న్మరామి॥ ప జీవత్సు తాతపాబేషు నూతనే చారనజ్ల్ర హే మాళ్ళఖభిశ్నీ న్యమానానాం శేపి నో దివపసాగళాః! ౧౫౯” వ్యా అయోధ్యాం (ఫౌప్తాళు మిథిలాయాః , ఇతి "భేష; శళ్కాలసన్ని వే శ సా్ఫ౭_నన్ల పేతోః ఫునన్లొర్ల భ్యాకు సస్ధా నాద్యళునిర్దముః స్మరామిత్యస్యద్విరుక్షిరా దరాళ్‌ వా నెతి విషాదే, 1వాన్త చాన్దే2. నుకరిపాయా 6 బాళాసరంభ విషపాదయో రో'తిఖోశాత్‌ , తజేన నిర్వకి జీవత్స్వితి. శాతపాటేషు దశర ఖే, బహుంనూన్య తయా పౌదళపబ్లపయోనగో బహుర్వఖ్బుం గురుత్వేన నామ్నా వ్యవహార(పతి ీధాత్సంబస్థ పుర స్కా రేణ వ్యవహారః , ఆ నేన వీరృజనోపలాలనం తసై సవ రాజ్య భ ర ణన్లేశనవా ర్వేన నృస్య వెళ్ళి న్యం భో వైక్యపవణత్వమిత్యాదికం వ్యజ్య శే, కంచు దాశాణాం సజబ్బహే వివాహేనూత నే డాదాత్విక లే నకుతుకాతిశ య"కా రిణి , శాఢలజ్ఞాఒ.౬.హీళ వ్యవ ధానకృ తౌత్సుక్యతయా జహుమాననీయభోగేే భూ కృభఖిః అవిశేషణ తిసృభిరవీ ; చిన్యమానానాం వాత్సళ్యేన (పత్య వేత్యునూ

డ్రై ఉ త్తరరామచరిత నాటశే ణానామ్‌, సంతి ఫత్తాాణా మేవ రక ణకమత్వాకునన్దా నేన న్వరతకభ రృ విరహేణ చ తాః ఫుక్త్రేషు రక్షణ్యప్రవపణతాం న్యపకాశయ ్లీత్య స్లి విపర్యాసక వర్సలాభిరస్థా నే భ యశళిజ్కారీ భిర కృతిమ కేమదుఘాూభిరంబాభిః: (పణయపరి ణాహిభిర్ని దేళామరై రనుశాస్యమానానాం ఫుర్హీకాణాం సంసార ఏవాపవర్గ ఇతి భావః తే సముదితమహానన్లక నలతయా (పతిపానీలయా9. దివసౌ9 గతాః (పవావాణామివ దివసానామవీ గత నాం (పత్యావృ శ్రిద్హి న సంభావ్య తే మూ! ఇయమపి తదా జానకీ, వ॥ ప్రతనువిరల్రైః ప్రాన్గోన్సీలన్ష్య నోవారకుట్ట లె రశన కుసు మెరుగా౭లోకంశిశురధతీముఖమ్‌ లు న. ౧ లలితలలి శెర్ట్‌ గ్య శస ప్రామైరకృ త్రిమవిభ్రమై రకృత మధుం౭రడానాం మే కుతూపహాలమజ కి ౪ ౨౦ కక స. డ్‌కఖా వ్యా ఇత్జీం స్వ(పతిపాద్యమా నార్థస్య సంవాదసంపాదనాయ సమసుఖదుఃఖ తయాచ భొకృసాధారణం భోగముక్త్వా స్వాసాధారణమాహ ఇయమవీ క్యాదినా తదా తతా లే, ఇయం, జానీ, (పతనుఖ్గిః శేకవవ్యతిక శేళాపాప్త్యప థిమభిః, విరలెః శేషాఖ్చిత్సత నేన ఫునరుక్టైనాన్తరే వైరల్యవద్భిక కు. న మిశే,ఉనీలని జాయమానాన్తి మనోవారాణీ శిఖరిత్వళ్లత్ల త్వ ధావల్య నైర్మల్యా దిఖిర్హ ఏదయహారీ ణీ కుట్టలాని ముకులసదృశాః: అజ్కురాః యే హె్రైక దళనకు నమెః కునుమసద్భ శ5 దళనెః దన్నైకు కపమితసమాసః , ధాపల్యాత్పువ్చ సాదృ శ్యమ్‌ :సామూన్యవర్గ నేశాక్ష్యం పుహ్చంభ శృతవాససా” మితి కవిసమయాత్సా మాన్యో క్రావపీ ఛావల్యలాభ8 ఆఅచేన ౪ కౌంబూలర సరాశే2వీ స్ఫుటృఖ్లాసస్స మోదయాః యస్యాశ్శిఖిణో వనా దీగ్టం జీవతి తత్పతి” రిశ్యు క్లిమప్యా స్పాభా గ్యం మాచితమ్‌ ముగ్ధః సున్షరః ఆల్లోకః (పకాశజి యస్య తల్‌, ముఖం, దధతీ వవా నీ 4 నాభ్యస్తాచ్భతు” రితి నుమభావః శిశు; చాలా సత్సీలలితలలితెః నుకు మూర(పకారె॥, (పకా నేగిణవచన స్య తి ద్విర్భాపః జ్యోత్సా్నాపాయైః ళా రత్వలా వణ్యళశరస్ప ర్యా౭స్లోదక త్వా దిభిశృని) కాళల్చె% కీయయా. నిర్వ్భృత్తా! కృటతిమూ! “*డ్చితః కిం” 68, కృఖో డ్విత్చేన కా0 4 శ్రేర్యమ్నిత్య” మి తిమప్‌, తేన భవ న్లీత్య కృ(తిమా; సవాజా?, విభ )౨మా+ విలాసా$, ౪4 శోభా వీ అాసో విచ్చి త్తిర్విభ ఏదు: కలికిళ్చి త” మిత్యాదిశా పతిపాదితా యేషానైైః 4 విభ)

సవ్యాఖ్యా నే అం-౧. 233 మస్వ్వరయా కాలే భూహాస్థానవిపర్యయః” ఇశ్యుకో2 లజ్క్కార వికేమ ఇతి వ్యా ఖ్యానన్తు (పకృతానుపయో శాదు కక్ష్య మ్‌ మధురై: మానథసవ్వాపాపనోద కై ఈ కీతలీకియ తే తాసో యేన తన్మధురం స్ఫృత ” మితిలతణాత్‌. అబ్ధకె: అ వయవై$, ఆల్బాన్టే కళ్‌, మే అబ్షానాం మదీయావయవానాష్‌, కుతూదాలల కాతుకమ్‌ అకృత అకార్డ్మీత్‌, అమ్బానామితి చ క్వచిత్చాలో దృశ్యతే,

మూ॥ల- ఏషా మన్ధరా రామః _ (అను తృరమన్యతో గత్వా) టేవి వై దేహి వః ఇబ్దుదీపాదపస్సోఒయం శృజ్షిబేరవురే వురా నిషాదవతినా యత్ర, న్ని గ్ధేనాఒ సీతివూగమః॥ తం లత్ష్య - (వివాన్య స్వగతమ్‌) అయే మధ్యవూావమ్భావృ త్తమ్మ్తరిత మూ ర్యేణ। వాళ మన్లరా కై శేయ్యాః డానీ, అను త్తరం తూక్మీమ్‌ ; సోఒయమితి పదర్శ నే ఇజ్షదీపాదపః తాపనరర 3, త మేవ విళినష్టిపురా అతీత కా ల్కేోస్యాత్సం బస్టే చిరాతీ తే నికటా2. గామి శే వు శోత్యకుర$, య క్రి యస్య చ్భాయాయామ్‌;న్ని స్టే న మిల్త్రేణ, నిషౌదానాం పత్యా గుహేన, సమాగమః పద్దత్‌మ్ష్‌, నిషాదమవీ మిత్తిం సంభావయతో భగవత స్తత్సబృతోపలక్షకతయా తాపసతర్యుపశంసయా మ:న్వితా స్యజ్య తే ముస్టరాాపస్తావే కశేయీనిస్టోపకముము త్చేషమాణస్య భగ వత సదవకాకా(పదానాయ తూస్ట్రీమ్భూవం (పదేశా నరా న్వేమణం చ జానళ్‌ సం (5 హేగా2.క్మ ని విమృశతి అమే ఇతి సంభమద్యోతళో నిపాశః; “అయీ కోభే విషాదే చ సంభ కే సరలేశవీ చేగోతి మేదినీ మధ్యమా మధ్యే న్‌ా; వ్ర ధ్యాన ౭” ఇతి మః మహివీ(తయ'స్య భోగినీవాజ్బు తృతీయా మధ్యమా భవతీతి మధ్యమ పాళి వ ఇతి పన్ని న్లే?ః, అతః” కస్యచి “ద్వితీయాయా॥ మాతు” రితి వ్యాఖ్యాన మాకరవికుద్ధమ్‌ 4 త లాయ మూ॥1సీ- అమైోా ! ఏశో జాసంజమణ ఉత్తన్లో। స నన! ల_పః పు త్త్రైసట్ర్కా న్వలక్మీ కై ర్యద్వ్భ దేచ్వ్యూకు ఖర్ధృతమ్‌ ధృతం చాల్యే తదా ర్యేణ పుణ్యమారణ్యక వ్రతమ్‌। ౨౨౨ వ్‌

దడ ఉ త్తరరామచరిత నాటే వ్యా ఛా అవో ఏవమజటాసంయమనవృత్తా న జటానారి సంయమనం ఒన్‌

నకముతాపసా2కల్ప ధారణాయ ఫుత్రేము సక్కాంన్తాసంసక్తాస్ప తస్సబ్క్రిమనూచ వాయ సజొ్క_)మి లేత్యను క్రిః . తస్యాశ్చ వార్డ్‌క సూచనం (పయోజనమ్‌ లథ్మీః రా జ్యలక్షీయే సాం తైః,ఉర ప్రభృతి త్వార్కవ్‌ వృర్ధః జర శై ఓఇమ్యాకుభిః ఇమ కవంశభ వై ౪; *" జనపద బ్లార్డ తియాదఖి”ా త్యణి న్‌ శ్రే త దాజూళి ఇతి తదా జిసంజ్ఞాయామ్‌ “ త్యదాజస్య బహుషు లేనెవాస్టీయా *” మిత్యఖో లుక్‌. యత్‌, ఆరణ్య కా నాం పనవాసినామ్స్‌ 46 ఆర శ్యాన్మను ప్యే ఇతి శెసికో వుజ్‌ వతం జటాఢారణకి నమూలాళ నాదిరూపో నియమః, ధృతమ్‌, రత్‌ , ఆన్యేణ భపతా బా శ్యే జ్వాణ్యే కోమలత్వ వ్యష్టా నాయ చాల్యఇత్యు కక్రిః ధృతం వీశుర్ని దే శేనాబ్డీ కృతమ్‌, ఫ్రే రాబ్యధురానూధాయ వనం గన్సుం పా ప్తశా లేఒప్యహో దశరథః ఫుక్హేం వాలమవీ వనం ప్రస్థాప్య స్వయం రాజ్యమజ్లీకృత వానితీదమను చిత మి క్యాళయః

మూ సీ- ఏసా పసణ్జపుణ్ణసలిలా భఅవఈ భాఈరహీ। రామః - బేవి రఘుకులపేవతే నమస్తే ఉలి జు సలం న ఖు

పక తురగవిచయవ్య గ్రా,నుర్వీఖద స్పగ రాధ్య రే

కపిలమవానా రోషాళ్లుష్టాకా పితుః ప్రపీ తామహోళొ

అగణిశతనూళాప స్తస్త్వా తపాంసి ఛభగీరథో

భగవతి! తనన్న ల్రప్పొనద్భిశ్చీ రాదుద దీధరత్‌ క ౨3౩

వ్యాఃాఇా వీసా (ప్రసన్న పుణ్యసలిలా భగవతీ భాగీరథీ (ప్రసన్నం అచ్ళిమ్స్‌ పుణ్యం వూతఇ్బ సలిలం యప్యాస్సాా భగీరభేన భువమానీత త్నాద్భగీం థశబ్రాత్సం బనాన్టేఒ తిభాగీరథీతి విద్ధి 4 కగచజతదపయవానాం (పాయో లోపః ”” ఇత్య నాదా వర్ధమాన స్యా సంయు క్రస్య గస్య లోపః “ఖభథధఫా మితి రథశబ్దథ శారస్య హా౭_ దేశః రఘాోః కులన్య దేవతే ఊ పాశ్యేే తద్యంశభవ తపః(పభావ విపరాయికావతరత్వాత్‌ త బేవా౭.వా తురగోతి నగరవ్య అధృరే వాయకుభే, తురగస్య అళ్వ కేధీయస్య, వివయే శకాపవ్భాతస్యా న్వేష లే వష్ధ శాక్‌ వ్యాపృ పన్షర్శవస్తార్థేనతి వదిలీ 1 మితివీతురాజ్ఞ్రయా ధరణీవిదార ణే ప్రవృత్తాళా, కవిలస్య

సవ్యాఖ్యా నే అం-౧. కైల్‌ మునేః, మవాసా రోహాత్‌, ఆత్మని చోరలుద్ధ్యా విమానయత్సు తేషు జాయశూ జీన (ోభేన, ప్లస్టాక్‌ దస్థాక్‌, % ఫ్ణువు చాహేో ఇత్యతః కర్మ ణి క్త, (ఠవ)వీతుః భగీ రథస్య, (పవీతామవాస్యాసమష్టాస్య విమాతుస్సుమ తే _స్రనయత్వేన ధర్మతః (పపితా మవాక్‌, ఆగణీతః తృణీకృతక్కత న్యా: శరీరస్య,తౌపః నే 9 యేన సః, భగీరథ 9, తపాంసీ జేప్మపసాదనాని కృచ్చాందీని, తపా అనుస్టాయ, తవ అద్భి భగపచ్చ.' రణారవిన్తమకరన్రాయమానతయా భువనపానన (పభావఛరఫొసురాభిక చిరా" త్‌, ఉదదీధరత్‌ ఉద్ధారయతి స్మ ఉత్పూ ర్నాస్టారయ తేర్లుబి న్లేళ్చత్‌ చిరమ్భృ ఆక భనీ భూతానభిసస్థిసంభావనాదూ రాళ కవీలకాపావలీఖానవీ సాగరాకా గరుడవచ నేవ పావయితు మౌఫురువతయా(త్పయత్య భగ వచ్చర అారవిన్ల నిర్లీ! తాం శ జ్క_ర జటాజూటకోటిస్థలీతాం వీశౌమనాకి మజ్హల ధర్మ్మదవధా రాం భుపనపావ నీం భగవతీం ఛుపమానిమ్యురిత్య సృతూూ టస్థా 2. భ్యుపపత్త్యా భ వత్యప్యస్తాకం విశేచీశా2రాధనీయానీతి భావః అరగఫుర గతి * క స్య చిత్వాళా నరకల్బనం సావాపాననన్వ్నయా చ్చ | మూః। సాత్వనున్ను స్మ ష్న పాయామరుస్థతీవ సీతాయాం శివా నుధ్యానవరా భన. వ్యా॥ అమ్మేతి భగీర థసంబ న్ధేన మాతృవదుపచారః స్నుహాయాం స్వసం బస్ధాల్తథోపచారః శివం యదనుధ్యావం క్నేగూశంసనమ్‌, కసిక్‌ పర్సా భవేతి (పార్థనాయాం లోట్‌ అస్య (ప్రయోజనం నిర్వ్మివాణే సృటీభవిమ్యతి మూ! ల- అయమసా భరద్వాజా. వేదితళ్ళి త్రీహాటయాయిని వరర్తని వనస్పతిః కాలిన్టీతటవటశ్మ్శా్యా మో నానుః సీ. సుమరజఖ ఏదం ళాల అద్‌ ణి ళో వానాణం పచేసం అజ్జవుత్తో . శానుః _- అయి కథం విస్మర్యతే. మో ఆద వ! అలసలులితముస్ధాన్యధ్వస వ్రాతఖదా దశిథిలపరిరమ్చై ర్ష త్తసంవావానాని న్‌్‌! వళ వరీమృదితమృణాలీదుర్చ లాన్యజ్దశాని త్వమురని మవుక్‌ ఖ్‌ యత్ర నిద్రామవాప్తా। రో వ్యా ॥ భరడ్యాజేన మునినా, వర్ష్మ్యని మే, వర్పమాన॥, వనస్పతి; వినెవ ఫమ్సం కః ఫలతి, ౪ వానస్మృత్యః ఇలై॥ ఫుహ్నా్యత్తేర ఫు స్సాద్యవస్పతి ”రిత్యనుర £

శ్‌ ఉత్తరరామచరిత నాటే

పొరస్కకాదిత్వాత్సుట్‌ క్యామఇతి (పథితః ఇా. స్మర త్యేనం (ప దేశమార్య ఫ్యుత్తః? యత్తాా౭చాభ్యాం యథేచ్ళం విన్ళాతమిత్యాకూతగర్భోఒయం (పళ్నః స్మరతీతి * 'శేచ్మపథమః ఇతినూ(తాద్యుష్క దస తృఏయోగ స్థా నిత్వయోర్విరవో త్సశ్పిథమఫురుష[పయోగ॥। అన్వాలేశవ్య (పాకృ లే2 భావా చేదమితి (ప్రయోగ, (పదేశస్యాస్య అతృగేన పథమత;ః (పదర్శిత త్వాద వ్వా దేశ శృ్భాయాయాక్‌ అ యిీత్యామనన్హ ణే, కథం శేన (పకారేణ, (పయత్నే నావీ విస్మరణమస్యాశ క్య మితి భాసః తత్ర హేతూపన్యాసమిమేణ చి త్తజ్ఞ త్వమావిన్కరోతి అలసేతి అధ్వని మార్టే పరిభమ కేన సక్టాశాత్‌ ఖేదాత్‌ నిస్సవాత్వరూపాత్‌ , ఆలపాని (శ్రీయాస్వ (ఏవ ర్తమౌచాని, లులితాని క్లాన్తాన్సి ముస్గాని అపగల్ఫానీతి కృన్ణళారాదివద్వి శేషు ణ సమాసః అశిథిలెః రా గాతి లేశేణ దృఢభటి తై పరిరమ్మైః ఆశ్షేమై; దత్తం సంవా వానం అజ్బమర్షనం, యేభ్యస్తాని; గాత్రపీడనవ ర్తదా త్వే సుఖకరాణీతి యావత్‌ పళీమ్భృదిత్సా యా మృణాలీ నలిన నాల్క “నీ స్యాత్కా చిన ృ శాల్యాదిర్వివమయో షప భయే యదీ”త్యల్పర్వవివతయా స్తీత్వమ్‌, శశిరత్పతను త్వాదిగుణలా భాయాజ్లానాం మృణాలకాగ్గసాధర్మ సము కక్కు తద్వద్దుర్భలాని కార్యాతమాణి; అజ్బకాని; అను శచ్చూయాం కక్‌ రవేతి ౫మ్య లే మమ ఉరనీ నిత్యేసహచరతయా నిఖిలవిసమ్భ భూమే? విశబ్కటతయా చతుర్యశతయా సుఖస్పర్శతయా పీవరతయా చ చన్చ్రకా వ్రశిలాపట్టవత్సరివ ర్వవతు మే కాపాపనోదకే చ కృత్వా వైరం విన్యస్య్రృనిదామ్‌ ేళ స్పమ్థాలన లమ ణామ్‌; అవాప్తాపాప్తా ఇద్ధేను పార్టి తనులభ నిర్భరాలిబ్ధనా2_దిస + న్చూదకఠతయా( కేనా ౭౬ స్పదీభూతో 2_యమున్లేళ :కృత సే న కథం విస్మర్యకామిత్యా ళయః అయంళ్లోకో దశరూపక కృతా (శమా2.ఖ్యస ఖ్బూరిఖావస్యో దావారణీశ్ళత 3, తద్వా రృ, మనాగపీ వాద్యవృ త్త్య నాలిజ్లిత వై సవ చమత్కారి త్వేన భావక్వాత్‌, అక్‌ చ శ్రమప్యాధ్వపసల్దూళ ఖీదాదితి వాచ్యత్నా త్‌ ఆరవీవ హివకాశేసపమో ల్లాసే “వ్యభి ఛారిర సస్థాయిఖావా నాం శబ్దవాచ్య కోతి రసదోవత్వము కష్‌, పరివ _ల్రిర ఖ్బ““స(వీడా దయిశౌ౭.వ వే” ఇత్యాదికంోవ్యానమా దయితా ౬న ే”ఇత్యాది రూపేణ, అతో యర్తానుఖావ వ్యబ్య్య ద్వేన భావస్య్యోపనిబన్ధ స్తత్ర ంవభావత్వే కవి నంరమ్భృఃఇ త్యాక లనీయమ్‌, అన్యథా షా భన్ణ )మణ్ణలమాలోక్య శృ్లాశే మున్న గర” మిత్యాద్‌" నాచ్యతామాతేణ శృజ్లార్యపతీతిప్స్యాత్‌;న చ స్యాదనీదృ కే త్రయోర పొబ్లపవిసారితానీ” శ్యాడా త్రత సం సీత: ఏీవంవిధవ్యవస్థాఒభ్యుపన కే నైవ హీ రసగక్ష్‌ ధరకృతా “తన్యష్టుమన్సవాసితం శ్వనితాని తానీ” త్య స్కృ

సవ్యాఖ్యానే అం-౧. శ్ర "తేరుదానార ఆ తడా డేద్చుద్ధిస్థ (పకార తావచ్చి న్నే శక్రిరితినయే లున్దేళ్ళక్యతావ చే దకానుగమకతయా న వాచ్యతౌసంస్పర్శః బుద్ధిద్ధత్వం శక్య లె వ చ్భేదక వి.తినయే ఇవీ స్మృతి ల్వేన స్థృ లేర్వ్య క్తివేద్య తవ” త్యాదిచా కథఇ్బైత్సమాహితమ్‌ 80ఛా (ర “య త్త నిదామవా వ్వే” త్రిప దేశవర్షిననై స్రవ పాధాన్యాదుద్దేశ్యకో టిపవిష్ట స్యా న్యేత రాజ త్వేన నపాధాన్యమిత్య పీదమను దాహర ణ మేపు తచ్చ “యస్యోనక్షామ దివానిళార్ధి వలసద్దాన్యప్రవావా్యప థా” మిత్యా జేరనుదాహర ణచ్వమాచగై ణేను రస గక్షాధరక్ళతెన (పఖ్నితమితి న్యాత వి_స్తరః మూః ల. ఏపవిస్ధ్యాటవీముఖే విఠాధసంరోధః సీ-అలం దావ ఏదిణా ; పెళక్రామిదావ అజ్జవు తవాళథరీద తొలవెణా అవ తం అతణో ఖు జ*ళఇలిు థ యడ ళా ఖా ద్‌ ఫీ ణరన్జపవేసారంఛ 0౦|| వ్యా ఛా అలం కౌవదేనేనం ప ళ్యామితావదార్య ఫు క్రవా సధృతతాలవృన్తా తసత మార్మనో దక్షీణార ణ్య(ప వేశారమృమ్‌ భిషణతయా వింధవృత్తా నత్యానః శాలవృ న్షః వ్యజన మేవ, ఆతప్మత౦ ఛ్యతం, యనస్మిక్‌ ,నీతావద నేస్లో స్పిగ్యకరకర స్ప ర్థాపరిజిహీర్ష యా తద్ధారణమ్‌ ఆర్యపుత్తవా సఛారణో క్రిః 1పణయా ఒధిక్యపరిజ్ఞా "జీన. తాలవృ న్తేతి పకృ తేః తాలవృ నే ల్ల” ఇతి కాలవెళ్లిషతి రూపమ్‌ దత్సీణే త్య “'స్కుమ్కృమెణాం ఖః ఇతి ఖూఒదేశక, లోపో2ర త్య ఇత్యలో"పే ర ణమితిచ క్‌ి మూః। ల: వ ఏతాని తాని గిరినిర్చృరిణీత కేహు వై ఖానసా శ్రీ తతరూణి తపోవనాని యేష్యూతి ఛేయనరమాళ్ళమినో భజన్తే నీవారముష్టిసచనా గృవాణో గృవోణిః న! వ్యా సిరిభ్యః పసృతాచాం నిర్చ్భ రిణ్‌నాం నదీనామ్‌, (సోతోవవో నిర్చృరిణో” క్యమరః నిర్భర ఆపాను నీత్యసే మఠ్వర్థీయఇనిః త కేసు తీశేషు; వైఖానమైః బాన (పష్థైణవానప్రస్థా వాం వై ఖానసత్వమావా లోధాయనః “చాన(పస్థో వై ఖానసళ్యాస్త్ర నముదాఛా రెణ వనే మూలఫలాళీ రపశ్శీలస్సవ నేషూదకముపస్పృళక (మణ

38 ఉత్తరరామచరిత నాటశే శేనాన్ని ముపసమా ధాయే” త్యాదినా; శామణకం వై ఖొనసన్యూత” మితి వార ద తః; [శామణశేనాన్నికూ ధాయే”తి గాతనుశ్చ. ఆ(శితా .సరవో యేషు తాన్వి చేషామనిశీతత్వా తరుతలవాసః; యదావా భగవానాప స్తృమృః త స్యోపడిశ నే శాస్నరనికేత స్సా ్యదళర్గా౭శరణో మునిస్స్వాధ్యాయ ఏవోత్సృజనూనో వా చ”ోమితి. తపో2..నుహైనయోగ్యాని పవాని వతాని దృశ్యమానాని; తాని పూర్వా నుభూతా ని; యేసు వజీష్యు అతిథిషు సాధు ఆతిఫేయమ్‌; అతిథిపూజనం్య4 పథ్యతిశవ సతిస్వప కేర్ణభ” తి “త శ సాధు” రిత్యగ్ధే థఖ్‌. తత్‌ పరమం ముఖ్యం, యేహా్వే శమినః శమపళా$;)గృుహిణ3 గృవాస్థాఖగ్భవాణి భవవానిి 4గృవోాః ఫుంసి చే”త్య త చాన్లీ్స_.బత్వమ్‌,గృవ్లో తే యగహ్రీక? ఇతి కః.భ జ స్తేస్వసుఖార్థమాఫ్ను వ న్లి+స్వ 8ఠఖీత! కరభిపాయే (ియాఫలే” ఇత్యాత్మ వేపదమ్‌. వానప స్థెర్ల ఎహీభిళ్ళాకుతో భఛయైరపాశితాని రమణీయపావనానీతి వనానాం గుణఉ క్తః, వీశాని చ దశ్నీణార ణ్య(ప్రచేశార మృప్రదర్శవపార్థ చాన న్రరోపకా నత్వాత్తాదృళానీ త్యేవ నిర్ణయః. మూ అయమవిరలానోకవానివవానిర న్తరన్ని గ్ధ్థనీలపరిస రార ఉ్యపరిణద్ధగో డావరీముఖరక న్షరః సతతమభిష్యనృమాన 'మేఘమేదురితనీ లిమా జనస్థానమధ్యగో గీరి; ప్రస్త వణః | - అర్‌ శి వ కా-వః స్మ్మరసి నుతను! తస్పి కో పర్వతే లత్ష్యణేన 'వశివిపాతు నర్యానుష్థయా శ సైన్య వని 12 న్మరనీ సరస రాం తత్త గోడావరీం వా? న రసీచ తదుపా న్తేష్యావయోర్వ ర్తనాని॥ ? బ్యా! అవిర లేన నీక్ష స్ట్రేణ; అనోకవానా౦ం, ఆనసః శ కటస్య, అకం మార్టం, ఖ్ను న్లీతి రేపాం వృతూణామ్‌; నివెహేన? నిర న్త్హరం నిరవకాశమ్‌్స్‌ స్నిగ్ధనీలం (ప భాలేపిశ్యామలమ్‌; పరిసలే, యదరణ్యం వళమ్‌; లేన పరిణద్ధా వ్యాష్తాా యా నోజా వర్శీకయా వవాన్త్యా? ముఖరా ॥)కన్షరాః గుహాం యస్య కథో కః; సతతం అవిచ్చే జేవ,అఖిమ్యన్షమావైః ఆపారవర్షి భి? మేఘైం మేమురితః ఆభిపర్ధితః; నీలిమా వైల్యం, , యస్య సఃశవర్ధ దృ థాఒదిభ్యష్ట్యృభ్ళోోత్యత్ర చాదిమనిచ్‌ -జనస్థానస్య తన్నామక థ్‌ బేశవిశేమస్య; మధ్యగ ॥ మధ్యే స్థిఃప్మనవణో నామ అయం గిరికనుష్టు తనుః యస్యాస్సా సుధఘ్య; తస్యా స్సంబుద్ధ " సుళ ను; మనువ్యజాళివిపక్షయా 4 ఊజుత ౪

సవ్యాఖ్యా నే అం_౧ త్రం ఇత్య్యూబి “అచ్భూర్భి నద్యోర్హ )స్వ ౪” ఇతి (వాస్పః లక్ష తేన (పతివిహితయ్సా దప ర్యయా శృుళ్తూపుయా,సుస్థయోః వనవా సే2ఒవీ భవనవాస ఇవ నిర్వ్భృతయో ॥, సము స్థీలాఒ. శాద్దై త్వేవైక దేశా-న్వయః,ఆపయో ఓల ని ఆత్రీతొన్యావన్షనానిచ, అవని డి చాన్సిస్మరనీతి కాకు? శకారశాణాం వినమోతం (వత్తా నాతి 4 అఫ్‌” ర్థిదయే శా” మిత్యాదివా కర్గాన్టే పష్టీ తరి (ప్యనవశ్తే రసం సాస్వాదక్‌, (5సో గన కఆ స్పాజే * ఇత్యమరః నీరల యస్యాస్తాష్‌ (సరనతీరా)లుతిఫారే సరసం న్నిద్ధమ్‌, తీరింయ స్యాఇతి బ్యా ఖ్యేయమ్‌ సోదాపఉం వానోదాం చి వాస్యాణ్య కల్య్పోసమయో ర్విత క్క పాదవూర ణే సముచ్చయే చెతి మేదినీ, ౩సె శ్రి గోదాయా!, ఊపానే ముం అపయోర్వ గనాని తత్కాాల సులభ స భోదయేషు తేషు చేమ పదేశేసు వివా రాక్‌, స్యరనీతి పూర్వవత్‌ ఇదముత్కీ ర్తనం నాము నాటకాలక్కొరః, భూత శార్యాఒఖ్యానముత్కీ ర్తనోమితి లక్ష ణాత్‌ మూ! అపీచ ప! కినుపీ కిమపి మన మృన్దమాస కృియోగా దవిరలితకపోలం జల్పతోరక్ర'మేణ అశథిలపరిరమ్న వ్యాప్ప తై కై కదోప్లో రవిదితగతియామా రాత్సిరేవ వ్యరంసీత్‌ ॥ ౨8 వ్యాకిరసి క్‌ _పదేకే వృ త్తీమితరదఫ్యుపక్షిపతి అవీభేత్యాదినా ఆస శ్లేః విమ యానుభ వాభిని వేశ స్య్యయోగాత్‌ (పయోజకాత్‌ , అవిరలితకపోలం "కేవీ (శోష స్తీ తి కబ్క_యే.త లేతరసరసన్టోతిక పోలయు గలమ్‌ యథా తిథ్సా అక మేణ ఫతిపల్ని (శమమతి ల స్య, కిమపి ఃమవీ ఆనిర్వచశీయం శాదాత్వికసులభ మ్‌? మన్టంమన్షం ఆతిళ్ల థాష్షరరుజల్పతో: ఆలపతో :, ఆళిథిలేషు రా గాతిలే కాద్ద్భిఢేష్కుపరిర క్క్ళేషు అలిస్త నేష్రువ్యూాష్ఫ త, వ్యకెక స్య అన్యోవ్యస్య దోమే భుజౌాయ యో _స్థయొోః, (య స్య చ భావేవ భావలతుణ” మితి సప్తమి * పద్దన్ని * త్యాదినా దోశ్ళబ్దస్య వోపున్నా దేశే * ఆల్లోపోడానః 7 షెత్యిల్లోపః ఆభయొో రిత్యనుకృవ్య తే ఆవిదితా శ్చ లే గళాళ్చ గాద్భళాఖయామాః యస్యాస్సా, ర్యాతినేవ రాత్రి; పరమ్‌,వ్యర౦ విశ్‌ 44 వ్యాజ్బరిభ్యో రెమ 7 ఇత్తి పర స్మైపదడక్స్‌, ఆస క్రియో గాత్‌. పరస్పరశ పోల స్పర్శలోభాత్‌ , కిమవీకిమపి వితథవిషయమకుపయం కమవీ;, అకమేణ ద్వ దొరా: కుగుకో ఫనిపాతపస్య యౌగపత్యే పతి సమాపత్తా్య్య, మన్సంయనృం తథా సత్యే

40 ఉత్తరరామచరిత నాటే గ పౌమిప్యసమృవాత్‌ ఇతి చ వ్యాఖ్యాతుం శక్యతే సమృవతి హ్యేవమపి కౌతు కాకులితవ్య్ళాదయేషు, యథా వా మేభరూతే భన్దాఖ్యేయం యదవీ కిల తేయస్స ఖీవాం ఫురస్తాత్కన్లే తోలః కథయితునుభూదానవస్పగ్భలోభాత్‌ ” ఇతి ((పతను విరలై:) ఇత్యాఏవై తిద వ్రేనసన్హ ర్ఫేణ క థానాయకయోరిత రేత రాను రాగ: సమోల్ళిగ శృజ్లారపర్షి నేన వదర్శికః అత చాజ్ఞాతయామాయా స్ర్రీయామాయాః (పభాత వర్ష ీవ పరిస్పరోపభఖో శే గాభానన్టవినశత్వముభ యోర్వ్య్య జ్యమాన మనో న్యానురా గలక్షణాం రతిమవి చ్చేదయతిి తదు కం భావపకాశే ౪ నవయొవనయో శ్లాభ్యు (పక్ళతోో్ళేస్టూపయో నారీఫురువయో న్తుల్యా పరస్పరవిభావికా స్పృవో వ్వాయా చిశ్రపృ స్తీరతిరితీ ”౨ అత క్లాభ్యు(పకృత్యోరత్య జీన తిర్యశ్లేచృగత ఆజ్‌ త్వం, నవయొవనయోరిత్యమునా (పవహాసనాదౌ వర్ణనీయం జరఠయూో రిత శేతరాల మ్బనక్వ౦, నారీ ఫ్రకుపయోరిక్య నేనె క్మతవ ర్రమానత్వ ౧, పరిన్చర విథావిశేత్యమునో భఛయాధిప్టా నాయా ర లేరిత లేత రొనాఅమృ్బ నత్వమి గ్యాదిక ౦ వ్యావ గస తే అశ

• శేషాఖ్చీత _రణకాశ ల పదర్శనాదికం రపభ బకారిక్వాదు పేకణీయమ్‌ (ఓ నూ! ల-ఏపా వళ్చవట్యాం శూర్చణఖా॥ సీ-హవో అజ్జవుత్త ఎత్తిలఅం బే వంపసణమ్‌ రా-అయి విపషయోగతస్తే చిత మేతత్‌ శ నో శాన్‌ లీ

సీ.-జవా తవా నా హోదు దుజ్జ్ఞణో అనువాం ఉప్పాదేఇ రా-హా న్త వర్త మానఇవన జనస్థానవృ ల్హాన్షః వ్రతిభాతిః అక

వాం అశ భావినిరరావర్ణ వాయ పతా కాస్థానక ముపక్షీపతి వసీతి పఖ్బ వటీ [పబీశవిశేష;; శూర్పుణఖా కాచ్చిడదాకషనీ 4 నఖముఖాత్సంజ్ఞయా 3 బ్విత్రి జీవ్చ9తి షేధ: ఛా హా ఆర్యఫుస్తే వతావత్తే దర్శనమ్‌ శూర్చు ణఖొానిమి త్రిమేవ ఫూ ర్వవిరవాస్యానుభవా దధువా తత్పినన్లే విర వాసక్ఫ్ళూపవయా భయ భాన్తాయా ఇయగూ క్షి? డర్శవమిళ్య త్ర 4 లిస్తులి క త్యధికృత్య (4 పక్వేభ్యో వ్యకాదా ౫ బద్రి చిన్తుః, వ్యశకాదిగ ణశ్చ 45 సం చ్య్‌శఇ్బు శులగా ॥9 ఖ్చేశ్యారభ్య క దర్శనఖ్బా భియు క్రఖ్చ వ్య కాదిప్ప్యాదయబ్దణ। * ఇత్యశ్తేవ పదర్శితః: శోస్సలి”” తి శశారస్య సకార విపమోగం, వియోగ కస్తాక్‌ త సే భీర్కే ఏతత్‌ ఆద్య పస క్ష్‌, చిత్రం ఆలేఖ్యక్‌ ఆలేఖ్యదర్శన్నప స్తావం కళగం విస్మ ఎత వత్యసి ఛా యథా ఈథా నా భవతు దుర్శనోఒసుఖముత్చాద కుతి కథా తథా ఇ+ చితగతప్సామో

సవ్యాఖ్యా నే అం_౧. ఖే ద్వా దుర్దనస్య చ్మితగతప్యాపి న్లేశ్యవ్రదానపావీణ్యమ న్తీతి యావత్‌ వూర్వవిర వాపసక్షేన ఖావివిరవానూచ నాత్స9కృత కార్య(పసజ్లేన భావిశార్యోప శేపరూపం పతాకాస్థానక మిదమ్‌, తదుక్షం సాహిత్యవర్చ జేంపతా కాస్థానకం యోజ్యం సువిచా శ్యేవా వన్తుని యత్తా9గ్ధే చి ని తే2న్యస్మిం సల్లిష్లోజవ్యః (ప్రయుజ్య తే ఆగనుశేన ఖా న పతా కాస్థానకను త”) దితి దశరూపశే2_పి పళౌశా స్థాన కాన్య(త్ర బిన్టర చస్తే చ బీజవత్‌”” ఇతి జనస్థానవృత్తా నః కనక మృగ (ప్రదర్శ నేన సీతాపహారరూప్క, నర్తమౌన ఇన అనుభవసమాన వ్యధాఫావనా జనకతయా వ రృమానేన శుల్యమ్‌ మూ! లఎఒఎ ప అఖేదం రమోభిః కనకవారిణచ స్ఫద్యవిధినా తథా,నృ త్తం పాపైర్వ బ్రథధయతి యథా చూలితమపీ జనస్ధానే శూన్యే వికలకరశైై రార్యచరితై రపి గాావా రోదిత్యపి దలతి వజ్రన్య హ్యృాదయమ్‌! ౨౮ వ్యా ఇద్రమిత్యా లేఖ్యనిన్తేశ 1; పామైః, రతోభిః, పా వైరిత్య శార్య (పవణశీల త్వం, రమోభిరితి రదూతృత్వం చ నూచ్య లే; కనకస్య వారిణః మారీచమృగ3 స్య భవ్య వజ్బృనం తస్య, విధినా విధానేను తథా తేన (పశాలేణ, వృ త్రమ్‌ అనువ్షీ. తమ్‌ , తయేవ [(పకారమాహ; కాలిఠం నిశతతరశరనికరనికృ ర్రతద్బన్థుజనక ్ధ కన్దలనిరర్షల నిర్ణలదసృగ్భ్భరీళిరాప్లావితం, సమూాలోన్గూల నేన నిర్యాతిత వై రమపీతి యావత్‌; వ్యధయతి అకృత(పతీకారమివ వీడయతి, కక ఇదమతఆవా, కూ శ్య నీశారహి తే సతి, వికలాని శోకాతిభారేణ కార్యాతమాణి, కరణ్రాని ఇన్లి) యాణి, యేమ లః ఆర్యస్య భవతః) చరితై॥ (పలాపా౭-_దిఖిక(గావా అనుద్భ్భూల వైతన్యతయా స్థావలేషు గణితో2ఒవ్య) రజేదితి అశూణి ముఇ్బతిి, ఆవీత్య(త్రాష్య నుమజ్య రే, అవీశ్చాత సమ్భావనాయామ్‌ తథా వ్యజస్య కతినవసుషు [పథమగ ణీత స్యాప్కీోోవ్యజం వ్మకేణ ఫిద్య తే” ఇతి హీ లౌకికాః వృాదయమివ వృాదయమ్‌ అ న్తక్యప దేశ9, దలతి ఫలతి, స్వస్థానామనీ యదవలోక నా దేతౌదృశీ దళా సకథంపునర స్వీతి భలౌవః “ఆపి(గావా రోదిత్వవి దలతు వ జస్య వృదయో మి త్యపి పాఠో దృశ్యతే ఇదం పద్యం గోవర్ధ నావా ర్యేణా 2. ర్యాన ప్రశ త్యాం (వశం నిక్‌ “భవభూ తేస్పంబన్ధాద్భూధరభూనేవ రతీ భాతి ఏకఠ్కృృత శారుక్యో శిమన్య ఖా తోదితి (గావా” ఇతి 6

తై ఉఊ త్తరరామచరిత నాటే

మూ నీ_(సాసృమాత్త్యగతమ్‌) అయి. చేవ రహుడిలానన్న ఎవ్వం మనా శారణాదో కలిటోజసి.

వ్యా॥ఛా ఆయి జీవ రఘుకులానన్ష ఏవం మమ శారణాల్లిహ్హైాఒనీ రఘాోః

కులమ్యైవ యేన జగన బ్రలభూ తేనాపతీన్ణే వా2_నన్షః సభ వానవీ మదర్ధవీచం నిర్శ ర్యా ద్‌ం క్లిష్టః ఇత్యాక్మగతమ్‌. ల! లాదక్తీ చేషు ల్‌ ఇతిపంయు క్తవ్యలా క్చాగిత్వక్‌ సమ్మోనే నమ్తదాకేశనయా. విరయే 'భేదస్యానురాగవ్యజ్ఞుక ల్యేవ వూర్వవిర వోను భూత ఖేదాతి రేకపసద్లేన నీరా జేవ్యాః భావివిరహే2వీ రామప్యానురాగాపరితమీయ జ్జానేన (చత్యాశ్వాసజనవాయేదముపక్షీ ప్తమ్‌ , యద్వత్యుతి “వృాదయనేవ జూ చితి (పీతియోగం పళస్పరమి” తి,

మూ! ల-(రామం నిర్వర్ష్య సాఒకూళతమ్‌)

పః అయన్వే చాహ్సాఘస్ట్రుటితఇవ ముక్రామణిసరో

విసర్ప౯ ఛారాభిర్లురతి ధరణీం జర్హ్భరకణః

నిరుస్టోఒప్యా వేగన్సు ఎరదథరనా సాపుటతయా

పరేచామున్నేయో భవతిచ భ రాఒభ్హాతవృాదయః॥ 3

వ్యా ఆకూతం అభ్మిపాయః, బొన్న్సుస్యఅ[కుణః ఓఘః (పవావాః; ఈ

టిఠః,ము క్రామణీనాం మౌ క్రికశేస్టానామ్‌ సర ఇవ,ముక్తా2_ 2_దిసరే తుటితే హీ ఆ నువూర్వే ృై కాకారతరయా తరణం సమృవత్కి తథా సా న త్యేనా(శునిర్గమఉఊ మక్తః జర్జరాః శిథ్రైలాక ఠ త్రదవయపసంసన్హేగేతి భావః, కణాః యన్య తౌదృశః, ఛారాభిః అవిచ్చిన్నాభిక్ల వారీఖి;, ధరణీం భువం (పతి, విసర్పక స్యన్దమానక, లు ఈతి వూర్వవూర్వ ధారా నిర్ణమానుపద మేవో తరో తరధారోదయాఖా వే హీ విచ్శే దః? అ(శ్యాపుహేతోర్మ నోవ్యధాయా ఉపచీయమానతయా నా ్రివిచ్ళేదఇతి ఖా వః. కిం చ్య ఆకజేగం మనోవికారవిశేన?, నిరుద్ధః అన్యాభిలత ణశ జయా స్తమ్మి తో౭వ్సి భ రేణ ఆతిశమేన, ఆర్దాతం భరితమ్‌, వృాదయం యేన తథో క్రన్సళ్‌; చ్భురదధర నాసాపుటతయా అధరస్య వాపాఫుటన్య చ క కేన, పరేషాం అన్య హామ్‌, ఉన్నేయఃఅభిలతమీణీయ?; ధీరతయా (పలాపా౭౬దీచాం కథమవి నిరోభేఒ స్య ్రన్సమృృత స్య పరివూర్మకుమ్ళోచ్చలన న్యాయేన బహీర్నిర్గ చృతః భీదాతిభార స్యా౭ఒర్డా నేన భవత్యధర వాసాఫుటన్ఫుర ణే తేనై వానుఫావేన ళోకాతిభాతో

నవ్యాఖ్యా నే అం-౧. తవ వ్యజ్య తే అతో నిపర్గధీర్యపళ్ళ తేరని త త్త్రిభభతో 2 తి చిరాతీతదయి తౌవిరవాన్య ఛానుసన్ధానమా, తేణ (పాక్ళతి ష్యేవై వమనుళోచనమ సామ్బ ఏత మిత్యాశయః మూ! రా_ వత్స తళా షీ న ప గాలం ప్రియజనవివృుయాోగజన్నా వ్రూఒపి ప్రృతికృతివాళ్బయా విసోఢ:ః దుఃఖాగ్నీర్మ్మననీ పునర్వివచ్యవానో వృాస్ట్యర్హ్మవుణఇవ వేదనాం తనోతి 30 వ్యా (పీయజనస్య సీతాయాః, దుఃఖయేవాస్న రితి దావాసద్భృశ కేద హేతు తయా రూపకమ్‌, న తూపమితసమాసః, తీ వశత్వరూపసామాన్య ధర్ష్మ (వయోగాత్‌, న వ్యాత “భాష్యాద్ధిః క్వాతిగమ్శ్ళిరః”” ఇతి కైయటోక్తావివ ధర్శా నరమభయ పాధారణమాదాయ పరివారామఇతి సామ్బ9తమ్‌, సమ్భవతి గత్య వన్దే క్లి ష్టమార్షాను ఛావనస్యాపహాసహేతుత్వాత్‌ కక్కాలం తన్మీక- కాలే, ఆత్య నసంయోగే ద్వితీ యా (పతికృతా (పత్మికియాయామ్‌,విసోఢః మర్షితః;)వివూర్వాల్‌. “మవామర్ష త్త ఇతిఢధాతో: “ధాత్వా దేన్షస్సక” ఇతి వస్య సత్వేే ోనియేతి క(్యపత్యయే, “వో ఢబో ఇతి వాస్య ఢ త్వేష్టుత్వే, ఆ“ ధ్లో ఢ్హ్మ * ఇతి ఢలోశ్సే “ సహీవవోకోదవర్గ స్య” త్యకార స్యాకారే ళళ పరినివిభ్యస్సేవ వీత సయనీవుసవాసుట్‌ స్తు స్వజ్ఞా” మితి మత్వే పాపే సోఢం”” ఇతి తన్నిషేధే చ రూపమ్‌ సః, ఫునర్విపచ్యమానః అను సస్థాకేవానుభ వసకాతీయరౌం నీయమానః, జేదనాం వీడామ్‌, తనోతి విస్తారయతి, ఇదమవీ పతాశా స్థానకమ్‌. - మూ। సీ_.అవాం వి అదిభూమిం గచేణ రణరణఏణ అజ్జవు త్తసు 2౦ విల అప్పాణం "పకామి! ణ ఖ వ్యా॥ భా అవానుష్యతిభూమిం గలేన ర ణరణ'కేవార్య ఫుర్తీ శూన్యమినా 2 త్తావం పళ్యామి ఆతిభూమిం ఆధిక్యమ్‌,అసకృచ్చి వ్యమానః ఊల్క_ణ్ధాదాయీ భావో రణరణక, (పకృతే వూర్వవిరవాస్య ఆాదృశత్వమ్‌ పళ్యామి సమర్భయే, భ ర్తృసాన్ని ధ్యసుఖమని విర వాభావనా మిలయతీతి భావః 1“అప్పాణో మిఠ్య(త 4 వా౭_క్కభ స్మనిపః * ఇతిపా2. దేశ ః

తీత ఉ త్తరరామచరిత నాటే మూ! ల-(స్వగతమ్‌) భవత్వన్యతః &పామి- (చిత్రం విలోక్య, ప్రశాశమ్‌) త బేతన్ధృన్వ నరపురాణగ్భథు రాజస్య శాతజటాయుపశ్చరి త్తవి క వెోంూాదావారణమ్‌! క

వ్యా స్వగతం వా్యాఖ్యాతమ్‌, భ పత్వితి పరిధార ణజాయామ్‌, అన్యత్‌? అన్య సిక్‌ విషయే, కళూర్చుణఖా2..2_దిప సజ్దసజ్రక విరవాభాననా2_పనో దాయ మన్న న్త 'శేవ్వవి, పురాణస్య పురాతనస్యు, గృ(ధ్రాణాం రాజ్ఞః జటాయంను?॥, కశ్యుపాచ్ళే చాాం జొత స్య తత్య9భ వతః తాత జటాయు నఇతి సీతృ సఖత్వకృతగార వేణ, చరి (త్రవిశ్రమోదావారణమ్‌ మ్మతర త ణశతుశిమణ(పనృత్తు్యద్భావనమ్‌, వతదితి చ్యిత నిన్దేశాభిపాయేణ

మూ సీ-నో తొద ణివూూథో జే అనచ్చస బేవోోః రా- క్వ అస ఇ జర, ఖై = పునస్తా్యదృశన్య తీర్థభూతస్య సాధా నృమృవ ల- అయమసా జనస్థాన ల

పశ్చిమళ్ని త్రకుజ్టవాన్నాము దనుక బగ్ధాధిప్టి దణ్ణకారణ్యభాగః, తది దమృశ్యమూక పర్వతే మతబ్బస్యాఒ శ్ర,మపదమ్‌,ఇయక్బ శ్రృమణా నావు నిద్ధశబరీ; త దేతత్పవమ్నూ౭. భీ ధానం సరః 4

వ్యా భా వా :ళాత నిర్వూ్యూఢ వ్లే2_ పత్యశ్న్మేవాః అప త్యేషుఅస్తాను; ని ర్వ్యూ్యూఢ౩, (పాణదానమపహి మ్నేతి భావః సాధోః ఆపన్న పరిత్రాణాయ (పాణానపీ తృణాయమన్యమానస్య జనస్థానస్య పళ్ళిమ౩, కేషే వవ్వీ2. యహమ్‌ంచ్మిరకద్థావాక్‌ “న కర్మ ధారయాన్నత్పర్ధీ యః ౫” ఇత్రి నిషేచేఒవి, బహు(వీపాపతీ తేర్విల మ్చోపస్థితిక క్వేన మళుపః (ప్రయోగ, *ఏ కాధికర ణినే”త్యతఏీవ భగవాక భావ్య కార! అక ఏవచ +4కృన్ణ సర్పవదరణ్య "మి క్యాదయః (పయో గాళ్ళి శ్తేరూరీకృ తాః దనురితికబన్థః “దనుర్నామ (శ్రియః ఫు శ్తళశ్శాపా దాకునతాబ్దత??” ఇత్యాశరాత్‌ , కబస్ధాకృతి త్వాత్క_బనఇతి న్యపవారః దణ్ఞెకశ్యరణ్యం దజ్దకారణ్యమ్‌, దణ్ణస్య శాళ్లో విషయస్య శాపాదఠరణ్యత్వ(పా ప్రీరితి పౌరాణికం వచనమ్‌ మళజ్బస్య మునేః; బుళ్యమూక 1 చాలీచ్ళ యేనస్కుగీఐ-ధిప్టితో 16;) సిద్ధా తపస్పిద్ధిమతీ, పమ్బా2_భిధానం పన్బూ2. 2ఒ_ఖ్యమ్‌.

సవ్యాఖ్యా శే అం-౧ జేన్‌ మూ! సీ= ఎత్థ. కిల అజ్జవు శ్రేణ వినద్టిదామరిసధీర త్తణం పము కకంకం పరులం అసి ? లా వ్యా ఖా అత శిలార్యపు శక్రేణ విసృ్టైమర్ష ధిరత్వం (వము క్షకణ్ధం (పరు దిఠరమాసీత్‌ ? అమర్ష :సీ తాపవోరిణి, ధీరత్వం అతుబత్వమ్‌ తే విసృకే యస్నీక్‌ కర్మణీతి క్రియావిశేమణమ్‌, ఆమర్షళబ్లే 1 వార్జామర్ష(శహీకియా పరామర్శకృత్సష్న చిహ్షైవ్హే” ఇత్య న్యవాలఃపాగిత్వమ్‌ కజ్బః న్వ్పరః, * సవాభోనే ననభరస్స్వ శే కజ్ధః కీరిత ఈ” ఇత్యనుశాసనాల్‌ విముక్తః నిరర్షలీకృత!, (ప్రకవ్లేణ రుదితం ఆ(క్రన్షన వూర్వకమటన వో చనం కృతమ్‌ 4 ణర్జినా గుదితే ” ఇతి దశాలేణ సవా ణన్వేే తస్య రి త్వేనద్వి ల్వే చ పరుల్లిమితి రూపమ్‌ ఉద్దీసనవిఫాచానాం ములయానిఅ పార సకలవాంపా2-దీనాం సాన్ని ఛ్యేనతత్తోంన నీ భానాల్లజ్ఞా త్యారేనా ఒ(కన్షః (పాన భవదితి [భూయత ఇతిభావః మూః। రా- బేప రనుణీయమేతత్పరః వ! ఏతసి,న దకలమలి కాతపడు అళిళో యు క్రీ ఆ కా వ్యాభూతసు సర దురుద ణ్జపుణ్ణ $ వాప్పావు ఃపరీషతనోదమా నరాలే ఖి గో శే నస్త లపాః శకువలయినో భువూ విఖాగాః। వం ఎలలు వ్యా రామణీయక మేవ విశినప్టి వతసిన్నితి-మ దేన కమలమధుపొనజని లేన, యొవనోర్యూ తేన బా, కలానాం మధురం విరువకౌం, శబ్బనాచకో2_యం తద్వతీ లాతృణిక3 మల్లి కామా కాం మలినచఖ్యుచర ణానాం వాంసానాహ్‌,ప ౩ ర్వా్యాథూ తానిపతా౭_స్ఫాలనభ వేనానిలేనా2_స్టోలితాని;అత ఏవస్సుర _న్లి, ఊరుద జ్రైనిస్థూలనా లాని, పుజ్జరీకాణి సవా(ప(తౌాణి యేషు కేేశించు కువలయినః (పరూథ నీలోత్పలా8, భువంవిఖాగాః (ప దేశవిశేహా! జాస్బామృసః అ్యకుజల స్య్రపరిపతనోద్గముయో: తర ణా౭_విర్భావయో అ న్లరాలే అవకా కే, సన్ఫృమహ్రైోకకపలయినఇత్య త శచిద్వి'ధేయ సమర్పకత్వమభిిపయ ని వది చ తథాత్వం జావ్పవ్యవధా నేన దృళో$, తత్తు తత్పరిపతనోద్గమా నరాలథపం దిర్శనమభిదధతా కవినా చాబ్లీకృఠమిత్యఖి

46 ఉత్తరరామచరిత నాటే పెైనుః సరస స్తస్యాశాధతయా ఫుణ్ణరీ కా శాం తత్పఏరూణథా నామురుదళ్తత్వం, మరా అఫుజ్దరీ శాద్యుద్దీపనసమవధా నేన విరవావ్యధాయాస్సుదు సృవాత్వం, "కేన 'బొన్నుని ర్లము గృథాఒపి రామణీయ కాతిక యేన కదవలోకన పవృ త్తి క్చేత్యుపవర్గి త? మూః। ల- అయమార్యో వానూవమాకొ! సీ- ఏసో సో చిరణిన్వి ణ్లశీవలో అసమాద్ధరణగురుఓవలరీ మవోభాఓ మారుదీ ణల రామః- సః దిష్ట్యా సోఒయం మహాచాహురళఖి నాఒజఒనన్న వరనః। ల జ చి ఇ యస్య వ్‌ళ్యణ కృతినో వయళ్ళ భువనాని చ॥ ప్ర వ్యా ఛా ఏషసచిరనిర్విణై జీవలోక నముద్ధర ణగురుకోపక్షారీ మవో భానో మారుతి? నమాద్ధర ణ౦ విపర్పబా్క్కాదుద్ధార 1, మవాిక , భాగ: భాగ్యం, యస్య నస "మారుత స్యాపత్య౦ మారుతి, 1అతఇఖ్‌ ” రావణవ్భాతనీ తాసమాళ్వాస నేనుభ రతం (వతి రామాగమనక థ నేన విఖినణస్య రామసఖ్యసమ్బూద చేన, మూర్భితస్య పౌమి (శే (పత్యుజ్జీవ నేను రామస్య సీఠాసశ్రేశవారణేన చ మవాప కారిర్వమస్య; త జేవాను మోద తే దిష్మ్యైతి వానూమాక్‌. వ(జాఘాతసవావానుశాలితయా [పాశ స్టే మకుక్‌ సః, దిహ్యై స నోవ హేతుః, మద్దెలహేతుర్వా, “దిష్ట్యా వాన్లే మబ్దలేచే”తి చీుదినీ యన్య పర మోపకారిణః, వీ్‌శ్యేణ పరాక్రమణ వెపు ణ్యేను వయం; శృతి నః కృతోపకారా:, భువనాని ఆస్మత్సమానయోగ తశ్నేమాణి. జగ న్లి చు కృతీనీతి లిబ్బవిపరి ణా మేన యోజ్యమ్‌, బేవాంశభవ క్వే నాన్ని న్యార్యశబ్లసయోగ॥, మూ సీ-వచ్చ ఏసో కసుమిఅకఅంబతరుతండవిలఅవరహిణో కింంణామహేట గిరీ? జద్థ అణుహావసోవాగ్గ మె త్తపరి సేసధకూసరనిరీ ము € హూతత్తం ముచ్చంతో తుఏ సరుక్షేణ ఓలంవిఓ తరుఅలే అజ్జవుత్తో అలి హి. వ్యా ఛా వత్స ఏషకునుమిత కదమ్బుతరుతాజ్ఞవితబర్హిణః కిచ్న్నామ ధేయో సిరి8? యత్తాంను ఫావ సౌ భాగ్యమా తపరిశేషధూసర (శీః ముహూర్తం మూర్చం స్త యా (పరకుడి తే వాపలమ్బితపస్తముతలే ఆర్య ఫు క్త ఆలిఖితః కునుమితః సజ్టాతకుసం

సవ్యాఖ్యా నే అం-౧. త మః; కారకా బేరాకృతిగ ణత్వాదిత చ్‌, వర్షాను మాల్యవతి నివాసాత్‌ . కదమ్చుతరుః నీప్యదుమః, తాబ్దవిత్శ వార్షేణ నృత్యళ్‌ , బక్సిణః మయూర ;ఈపలతక్ష ణమిదమ్స్‌ య త్త ఇర్యాఅను భావః ట్రభావనఅలస్థృనీయతాహేతుర్యహిమా, సౌభాగ్యం సౌన్షర్య మ్‌, యథఖో-చచితావయవసన్ని వేళ విశేనరూపక్స్‌ తఏవ రన్తారమ్‌, తత్పరిశేషా తన్నా (ఈసారా, ధోప్‌సా సంస్కారవిర పణ మలీమసా చ, తీః లావణ్యళో భా, యస్య సశ దయితావిరహేణ కృళో మలినో ధూసరశ్చ 'సవాజాను భావ సొన్షర్యమా[తప త్యభిక్టే యః ఇతి భావః మూర్చక్‌- విరవావ్యధయా బాహ్యేన్షి్ర్యయోపరమలకు ణాం దళాం (పాొప్తః; (పరుదితేన అకూణీ ముబ్బుతా త్వయా లత్మ ణేను అవల మ్చితః థారిఠః, అనేన తస్య శరీరధార శే౭ఒపి పారవశ్యం వ్యజ్యతేే య నిన్ని ర్థంభూకఆలిఖిక స్పళోవా[రిరితి యోజనా

మూ॥ ల_ వ! సోఒయం జల: కకుభ సురభి ర్లాల్యవాన్నాము య న్‌ న్నీలస్నిగ్ధ్హశ్ర, ఖ్ఞయతి శిఖరం నూతనస్తోయవావా; రా-వత్రై ఎలస్తాద్విరమవిరమాతః వషరంన తుమోజస్సి జి, వ్ర, ఖ్యొవృ త్తఃపునరసి నమే జానకీవి ప్రయోగః॥ త్ర వ్యా కళుళైః వార్షికపసవైరద్దనెః, “ఇన దుః కకుభోఒద్దనఃా ఇత్యమ తః నురఖిః ఆమోాదీ సోఒయం మయూర తాజ్ఞవోపలత్నీత 9, శేలః అచల ల్వేన పరి జ్ఞాత, మాల్యవా న్నామ నూల్యవ త్తేనోపలక్ష్యుక, యస్మిక్‌ మాల్యవతినూతనః అఖి నవః,త్తోయవావాః మేఘు,నీలః న్నిగ్ధశ్చ సక్‌, శిఖరం శృద్దక్‌,అర్థాద్యదీయ క, 4 యతి (పాప్పోతి, ఏీతస్తాత్‌. మాల్యవర్పఏప్తావాత్‌ ; “జాగు ప్సావిరామ(పమా చార్థా వాముపనట్థా్య””నా త్పఖ్ళుమో సమ్మ)మాద్ద్విరు క్రిః, విరామే హేగుమవూవా అతః వీశావత$, పరం ఆధికమ్‌్‌ (పస్తూయమానక్‌, న తమః సోఢుం న శక్తః, కుఠఇతి జేదానా; పునః భూయో2.పి? సః దుస్సవా ల్వేన సకృదనుభ వే2.వీ సదైవ మనని పరిచర్తమానః; వ్యిపయోగ, (పత్యానృ త్తః, వియోగ భావనయా తన్మయో 2_న్మీతి యావజ్‌ 6ళపత్యావృ త్తః ఫునరవీ స” ఇతి పళాళా స్టానకమిదమ్‌

48 ఉ త్తరరామచరిత నాటే మూ॥।!ల - అతఃపరనూర్యస్య తత్త్రృభవతాం కపిరావసానా ఇృాసష్ట్యా తాన్యు త్తరో త్తరాణి కర్తాశ్చర్యాణి, పరిశ్రాన్తా జవేయమూా ర్యా, తద్విజ్ఞావయామి విశృమ్యు తామ్‌ వ్యా త శ్రిభవతామ్‌ ఊపకాలేణ మాననీయా నామ్‌, కపీనాం సుగీవా 2_దీనాం రాతపానాం విీషణముఖానాఇఖ్బు ఆశ రశ పాతుళభూతాని కర్గాణి, 4 ఆశ్చర్య మని ల్యే” ఇతి సుణ్ణీపాతితః ఊఉ త్తరో ర్రరాణీర్య నేనోర్క ాయానా స్య నఇతి వ్య జ్యతే తత్కి మ ద్యేత్యతఆవా పరిశాన్తా చేతి. ఆర్యా సీత్సాపర్మి శానా స్వతో చు దుప్రకృతిః, సా చ గర్భభ రాలస్కా ఆధునా చ చ్నికదర్శనాఖివక్షేణ ద్విరు కశ కూ2_2..సీల్‌ తతో వి(శ్రమ్యతామ్‌ [ళమాపనోదః (కీయతామితి, విజ్ఞాపయామి వ న మూ।॥సీ - అజ్జవు త్త ఏదిణా చి త్తదంస ణేణ పచ్చుప్పప్షదోనా (ఓ అళ ఆద జ చాఏ అత్థి మే విల్ణస్పం! 'రా-నన్వాజ్ఞాసయ। సీజాతే పుణో వి పనళ్లి గంఖీఠాను వణరాఇసు వివారిస్సం, వని త్తసాన్సుసినిరావ గానాం భఅన ఇం భాఈరహిం ఓగాహిస్సం వ్యాశ ఛా ఆర్యపు త్త ఏతేన చితదర్శ జీన (పఠ్యుర్పన్నదోవాదాయాః అ వ్లీయే విజ్ఞాష్యమ్‌, దోవాదం ఇచ్చా +అథ దోవాదమ్‌ ఇచ్చే క్యమరః మే ఇతి "శేసేవన్టీ విక్షాప్యం నివేద్యమ్‌, నన్విత్యనునయే, ళ4 (పళ్నావధారణానుజ్ఞా౬ను నయామ ని ణే నన్వి”త్యమర ॥ ఆజ్ఞాపయ ఆడిళ) విజ్ఞాప్యమిత్యు శ్రేరాళ్టాపయేతి (త్యుక్యా త్వన్ని దేశో 2_నతిలస్థృనీయ ఇతి వ్యజ్య తే ఉపసన్జ్దానానాం ఛాత్వ్షర్లీ వార్థాభిష్యళ్థ క త్వస్బా లాన్యాదేవమ్‌ తబేవ ని వేడదయతి జా నే ఇక్యాదినా ఛా జానే ఫునరవీ పసన్నగ మారాను వనళాజిషు వివారిహ్యేమి పవిత సౌమ్యశిశ రావణాహాం భగవతీం భాగీరథీ మవగాపామ్యే జానే మ న్యే,[పసన్నాసు హింస త్త్వ్వవిరవో దకుతోఛభయాసు; గమ్బిారాను ఆపర్యన్తాసు, వివారిహ్యెమి వివాలేయహ్‌, పవి త్త9ః పుణ్యః, సొమ్యః (పసన్నః శశిరశ్చ అవాహో యస్యాస్తామ్‌ అవగాహిమ్యే అవ ఇాహేయ, అత ఫు శ్యార ణ్యవిహార దోహా దేవ జనిమ్యమా ణపసవస్య ధర్మ శీలత్వం నూచిరక్‌ యథా2౬_౭౬.నవా నుకుర? +ఆ్మశ మే శంయతౌర్యానం ధళ్మశీలం (పనూ య తే” ఇతి,

వన్య్వాఖ్యావే అం-౧ శం మూ రా-వత్స లవ్నీణ లక్ష్యణః--పోఒస్టి ॥ రా_...అచిరం అస వత్‌ అచ టా ఆశ అద సమ్బాదనీయో దోవాద:ః"” ఇతి సమ్ప్రత్యేవ గురుబిన్పన్టిస్టమ్‌, తదస్థలి తసుఖసవమ్బాతం రథముపస్టాపయ। సీ_అజ్జవు త్ర తుస్హుహిం వి తహిం జ ళం ల ప, గంతివ్వం. రా - అయి కఠింవ్చాద యే ఏతదపీ వ క్రవ్యమేవ ౫ కి ఖః సీ_కేణహి సిఅం మే ల-యథాఇఒ2ట్ట సయ తె్ధర్యః (ఇతిని పూ సః ) వ్యా ఏమః సమిపతర వ క్షీ ; “వమిపతిరనర్తివెతదొ రూప ”” మితీవ ఎ వాక్‌ గురుఖిః అకున్థ త్యాదిఖి., వవిద్య తే స్టలితం య త్రి 11 నుఖహేకుశ్చ సన్చూ ఈ? గమనం యస్య తమ్‌, పూర్ణగ రాయా దేవ్యా గమన సౌక ర్యాయేదమ్‌ ఆత్మీయాచా మభఖీలా నామవీతాదృశ ల్వేఒ౭.ప్యాదరాదివ ధా నాయ వేయము క్రి, ఉపస్థాపయ పన్ని భఛాపయ ఛా-ఆర్యఫ్యుత్త యుష్థాఖిరవితి త్తి) గన్బవ్యమ్‌ యుష్లాభి: భవతా సలక్మ శ్వ, తత్వ య త్తి మయా గమ్య చే క8వపృాదయే 3 గొచిద్నద్వర హితో౭.ష్యయంబుద్ధి పూర్వకం స్థా స్యతీతి సమ్మావయ శీ వనే2_వీకృతానుగమనాయా స్వతో మాం లభయ: ఏతదవీ వాస్రపక సద్భావే వ్యాప్య ద్భావో2 ఓ , వక్తవ్య మేవేని శాక; ఛా తేవ పీషపియం మే లేన ఛవదనుగమనేస చే “యస్త్పయా నవా పస్వక్లో నిం సెలా య స్త్వయా విసేతి స్థితౌయాః మమ, ముూ+ రా-ప్కియే, ఇతోవాతాయనాఇవ రశేముహూ రంనం విషాభవావః సీ.ఎవ్వం సళశోదు, ఓహారిజ్జ-ని ఖం సరీస్పనుజణిదాఏ ణిదాఏ రా-నిర న్తరమవలన్బున్వ మామత, శయనశాయ. ఆ + 5 య్య ఉగ అద చ్‌ వ॥జీవయన్ని వన సాథ్యశ శ్రిమ స్వేద వీన్చురధిక్టామర్చ థ్ర్‌ౌమ్‌ చాహ్యూర్వైనమయూఖచుమ్చితస్యన్ది చన మణిహోరవిభ్ర మః౩35 వ్యా॥ వాత స్య్రఆయన౦ మార్గ;, వాతాయనమ్‌ కేల్‌ మన్సిర మారు యవము ఖే విన్య సవ క్తా్యన్చు జే” తిపణిత రాజ కస్య ఆవ రీ మగైలే, సౌథోపరిత శే సణవా కే భి త్రిమణ్ణలఇతి యావన్‌. తన్నా్వన చేశే హి రా౭మార్దావలోక నేనవినోద?, వాత ఇఖ్యాలేణ శమాపనో”శ్చ నమ్చుద్యే లే సంవిషు శకయిత్యౌఛా ఏవం భసతు శేఇాా ఎషు ఖేగోతి విభా గ్విత్మమ్‌ ఛా అప్పహియే_ ఖః చరి శమజనితయా న్మిద్రయా పర్శిశ మేణ ఆలేవ్యావళోక్‌ వం న్య, ఆఅపహియే పరవళశా భవామి, “త్మ్యోదవాపో 7

వే ఉ వరానుచరిత నాటే శా “వతిపాక్నీ కో కేత్యప్యఓ శారా2. కేశ: “ఈయ ఇచ్జే"య$ 81” ఇతియక ఇప్టా2_ వేశశ్చ ఆఅవలన్నునపశార జనానా జీపయన్నితి పాధ్యనం అ(పాగల్బ్యమ్స్‌ (ఈ మశ్చేత్యు భా భ్యాం యే, స్వేదబిన్షప పా త్వికాః, తత?హీత: ; అతవవ విన్షవై 8 ఛా నేం చుయూ ఖై, చువ్చతౌనాం స్ప ఖహ్టైానాం, స్యన్లినాం (నవతౌహమ్స్‌ చన్హుముణీ నామ్‌ఇన్స కాశోపలా నామ్‌ హర వ్యేవ్కవిభ మ శి?ిరమ సృగోబ్దలత్వయాక జయస్య సఇడి ఫదెర వా * అషమృవద్ధిగ్య యో శాదుపమా నోప మేయయో? _పతిచిమ్మ కియా గమ్యా య లేత లక్ష జాన్‌ జీవయన్నివ విరవాఖావనయా విలు ప్త చేతన పా యం మామితి యావశ్‌ బాహుం, అధికణంకణే విభ క్త ష్టేఒవ్యయీలొావ ఆర్బ్య్యగాం విన్యష్య శ వన మూ! (తథా శారయకొ సౌ౭_నన్షమ్‌) పీ యే కిసుతత్‌ ప॥ విని శ్చేతుం శక్యో న సుఖమితి వా దుకిఖమిత వా

విబోధోనిదాా వా కిము విపువిసర్పః కము మదః ?

తవ సృర్శేస్పళ్ళే మమ హీ పరీమూ- దేని సయగణో

వికార శి ఉలీన్యం భ్‌ ఏమయతి సమున్తూలయతిచ ॥ క

బ్యా తథా ఫూర్మ పారిత[క మేణ,ఏరదితి సామ-జ్యే నపుంసకకి్‌ సఖమితి వా దుఃఖమితీ వా వినిశ్చేతుంలి న శక్యం సుఖదుఃఖమోరిననతర (ప కారకో నిళ్చి నోమాత్యినువ్యపసాయిగి మ్యో క్టైనదళావి శేనఏవ వజాయతే ఇతియాపన్ట్‌ ఆ త్త తిం వికల్బయతి పమోహఇత్యాదినా క్రానకర అస్య మనసవప పారవశాస్థత్‌ (పమోహావస్థా వ్యా నిడా్య సుప్తిర్వాం: భవశీతి భావః నుఖసాత్షైుశ్కార తిఖాసే నషణగో ధా2_పత్యా నేతి వ క్రుమళక్ర వ్‌ ్వాళ్‌ + పుకోగ తవస్తు పరి చ్భేద రాహి త్యేన ప బోధదశాజ్లకార న్యావీ విరోధ శా్సిసార్‌ , ఆరః ఏతౌదృశో2_యం,వివ వ్య విసర్విః వ్యాప్తి! 5ము తథ్రాపీన యుక్తం ఈత) సుఖ(పతీ తే రేవో శే దార, అతఅవా కము వా నాతి అజ న్‌

మద ఇతి ““మగరా 2-2 దిశృతో మోచావార్షి వ్యతిక రో మదః*” ఇత్యు క అతణవచా యంభ వేత్‌ తత్రైవ కారణముపవ్యస్యతి తివేతి హీ యతః, తీవ, స్స ర్మెస్పర్మ్యేప తిప్పర్శము “నిత్యిలిప్పయో”” శతి ద్విరస్థవ:. పరిమూఢ? స్వ్పవ్యాపారావమా, ఇ వ్లీయాణాం ఎతురాదీనాం కరళానాం, గతం యేన తి థాభూతి: , విశారః ఆగ శకో ధర్మి , మమ ధర,పళ్న లేరని, చెతివ్య్భం వేతవావ్‌, ప్వార్లిక ప్యాజ్‌ భ్రమ

సవ్యాఖ్యా నే అం_.౧ వ్‌ యతినా-నా2_ధిష్టైనతయాచ(॥ పత్చరివ గయతి సమున్తూలయతి మూలాదుస్థరితీచ కెచలభ09 జే పీ విమవిసర్చా=-దినిడాన3 క్వముపషన్న ష్‌, ఇవా తు కాదాచిత_ సుఖ్యపతి భాసొనుభ వాన్మిదిత్వ మేఐ సమ్మావ్యమితి ఛావః ఇయతా (పబేన నాయక యోరిత క6ంరాకురాగ పరబ్బరా న పగణసాకేకో గోదాపరీవనో దైశ రృవాద్యున్లీవితో, కా ధా=లీబ్లనా*భిర ుఖావితో,2 వ్యోన్యవియో ₹ నా తిభూమి మ కోవిర్ర పచ్చర్నిణయా ఎ కెమవి టైదస్థైమేదురం వశావిపాకమశ్ను వావ, ఫ్‌ శా త్తి నేజప వీరహే కమనీ (గుఢిమూసమా నేష్యప ఇత నఏవ స్థాయి లియా నిర ప్రిః నచఛాస్య “ని ర్యపసాడాయూూాయా మిళ్యుపా దానాత మనాగ నవా చ్యపృ్ఫ త్త చాక లిన నై ్యెవ వ్యద్య్యస్య థావ ల్నేనోప? మూద్ధ్వనిత్వహానిరితి శజ్క్య్యక్‌ , స్ట్‌ర్యప పాదా: ఇత్యాబేరవ రత్యను భావకవి శేషాతావతా ఈ, వాచ్యకాసంచ్పళర్శా ఖాచాశ్‌ , రణ్యాదిరూచేణ. వా శృజ్లార స్థాయితావ్యప దే కేన వా నిబన్హా భావస్య స్పష్టముపలమాత్‌, ఏవమవితార్యతోపగ మీ “ల్చిం మే [పపౌదసుముఖీ భవ బేవి నిత్యమ్‌, “సర్వా నంఫురవనితౌవ్యాపార్మఎతినివృ త వృదయస్య సా వాములో చనా యే స్నేవానై ఫ్రకౌాయనీభూతాా ళళ జ్వే (పతి స్వే కులస్య శు”, “మమ పా సమృంత (పీయతిమూ తి పత్యయోత్ప్స త్తిసన్తాన స్త నయమిపవ కతోతి వృ _త్తిసారూప్యతి శె ృతన్యమ్‌ ” ఇత్యాధీనాం భూయ సామలీ మహష్‌ విలళ్యుణాం వాచ్య కాసంస్పక్శోపప్ల బాబ్లీ కార స్యాపరి హార్యత్చా ఒపత్తే శ్చ వాన్టీదోషలేళో ఒఏ ర్యలజ్కూతూవాలేన మూ॥ సి-శరప్పనాడా తుస్ట్యు, ఇదో దాణిం కిం అవరం" రాంప। న్లూనన్య జీవకుసుమస్య విశాసనాని వ నర,ణాని నక లేని య మోవానాని ళ్‌ య రి ఎతాని తాని వవనాని సరోొరువోయ్యాః కర్షామృ తాని మననశ్చ రసాయనాని వజ ణి

వ్యాభఇా స్థిర(వసాదాయూయమ్‌ ఇత ఇద+నీం కిమఒరమ్‌ స్థిరం (వపాదః వైర్యల్యం, తచ్చ దోహ్మాగవాణమ్స్‌ సః మేహానె (వసన్నమనసాం హీ సర్వ్మక వోహ్మిగనాణం స్వోఫఖావ ఇత భవత్న్రసాగాత్‌ ,అపరం ఆన్యల్‌ , కింకీము సీ? ఇమాం విఎ తూకం (వయా కా బా ముతి మూ స్మేశ్యాగినా వ్లైజస్య విరి

5్‌2 ఆ త్తర రామ చరితి నాటే హశ్రా నస్య జీవమై శ్ట్‌వ కుసమస్కు విశాసనాని వికాసా౭.ధాయకాని నన్ద్యాదిత్వా ల్ల: నూనమపీ కుసునుం హీమసలిలావనే కేన యథో వికసతి 8థా దూనోపీ జీవ ణా లి వతదు క్లిశభణమా్యలేణ సముద్భృసితి తథా స నర్పణాని బృంవాణాన్సి సకలా అణాల చామిస్ట్రీియా ణొం మోలానాని చ, తౌని కౌద్దాంశి ॥ నశోరువామ్యు:ః సీతాయా జ నచనాని, కర్షరయెోః అమృతని తద్వన్శభురాణి మనపః బృాదయస్టి ౨౩ రసాయ నాని జరావాబ్లధవాకౌవధావి , కుదావా కావాటః “ బ్రర్ధి మాయు నతి ౦ మీ 4 భామాలోగజ్టం తరుణం వయః వ భావర్ల స్వర"దార్యం జీహేన్సిియ ఎలోదయమ్‌ వాక్సిద్ధిం సృవతాం కా నిమవాపో్నోతి రసొయజవా? “ఇతి లాభపాయో హీళి సాశాం రసాషదినాంర సాయన ” మితి ద స్పృవో2.౭_ఖో్యో2.యం నాటకాల జొర: తల్లతముణము కృంవిశ్వనా ఖేన “ఆ కాక్టారి మణయ త్వాద్వస్తునో యాస్పృ హాతు శతి ఆతౌర్థా౬ఒకుగు గ్యేన శబ్దమార్షవానుభ వాత్సదో చృరయొో నామ నాటక లకీ సజ ఇయో 2౬ రానురూపో య పచానాం సపగోన్న్మయం” ఇతి లై తాత తమ్‌ సబ్బ! షర్ట్‌ పచానాం సప న్‌ షె 7 న న. ము నో వూూా॥ సి-ంఅం వది నిత్యం (శ్రయనాయి నమ్యుతి ఎ న. ల న! / లీ నిరూవయతి ) రా-అయి మ న్వేస్ట్రన్యమ్‌ పః ఆ వివావాసవమయాద్ద ఖ్‌ వనే కేశ వేతదిను యౌావనే జనః స్వాన హేతురనుపాఇ$తో శాస్యయాల్లా శ రాపువాసారుపథానమెప. తే రల వ్యా ఛా (తియంపద శయిష్యు క్లిష్ట జన ఇత్యుపశమ్య మనసశ్చ ర పాయనానీ త్య నేననీయవచన్మపమెోూ గాత్సి్వియంవ జేతి సమ్నో ధనమ్‌ “(పియవ శ వద: ఖి దితి ఖచి ఆరుక్షి ి సనదజు వస ము ౩ మితిముప్‌ నిరూపయతిమా ర్స్‌తి? ఇళ్ల తేనోపధా నా-స్పేపణం జూనన్న్నాహ ఆవివానాసమయాదితి ఆవివావాసమ యాత్‌ విచాపాకాలమారభ గృహే వే చ, నల్వేక త పరమ్‌ శైశవే శికుర్వే, తదైవ విజావోల్‌ పువర్యాన నే రృఅవిశేపేణ త శ్రతృమయ'సద్భశ పరిణానూ2..స్ప దతయా, స్వా శే న్యిదాయాం హేశుః అన్యదుపధాయ కయనే హి నైపంవిధస్సు ఖన్వాపో ఛవతీతి భావః కిబ్బూ విశీేసమాహ, అన్యయా త్నదిళరస్తియా, అను పొజంళల అనన్యసాధార వ నర్ని ల్వళా*ల ,ఎప.3 తి యసుఖా యినోచితి శే

సవ్యాఖ్యా నే అం-౧ న నవ్ఫీ తస్సుష్ఫ శశ రామవానాుశ ఏీకాఒయ త్రీతయిీ జగతి విశ్రతన్యవమభు4,, కే ఉపధానం ఊపబర్షృః ౩ ఇతిరత్తు యచద్శవ నే సులభం ని లివ్వ నే యిద్న చే న తద్భున నే యై కేన తద్య్యావ నే కిబ్బు లదినృసాధారిణమ-తి వ్యతి కో

క వ్యజ్య చే అకసాదృ శే2న్మిళ్‌ సన్నిహితే కి నవే4రా న్వేవణనేతి భావ అ్మత రామ చాహు9త్యర్థా నరసజఒ _ఏమితావివతీతవాచ్యిధ్వఎ పుర్చో కిమరముపసాప థ్‌ ౨ తీ టీ. నో (న యతి ఆస్యేషాం బాహుస్తు నిజ శేయసీ ఖిరిపధా*లృతోచపి వైంం సర్ష్నశా ర్వ చి సుం ఇల సక దా చిదన్యస్త్రీసులభ ఇతి చ వ్యతిలేశ్రా నరం వ్యజ్య తే వ్వ్‌ స్యేవ వ్యా నేకస్యాష్యలబ్క్కార-౬ వన ఎ ధ్వనిరాల్పజ్యా-రికిరి నభూయ తే సజ్జ ేణా౬న్యెైర్పుశాత్‌ సజ్జ పః ఇదం నాట% లక్షణమ్‌ న శ మూ నె-(నిద్రాం నొటయా ని) అశ్థి =దిం అజ్జవు త్తె అస్థి చం ణక. రి నా అక జె జ (ఇస్చపీతి ) రా-కిథం ప్రియవచినా పయేన నుపై= (నిర్వర్ల్య నస్న్నే హామ్‌) న స్తు టీ స లాట్‌ పశ ఇయుత్లే హే లప్మీరీఎ.. చుమృతివ ర్రిర్మ యనయ రా టల న ల రశ వస్యాప్పుర్మో వపుషే ఒహాంలశ్చన్తనరనిః అయిజ్య_కై చాహాళ్ళికరమసృృ ణో మౌ క్రిక సరః చ్‌ న ణ్‌ శ కమస్యాన ప్రేయో యిది ఎరమంహాగ్యే న విరవాః ? |ఓజ౮ా (ఆవిశ్య) ప్రలీవోరీ- దేవ ఉవ్థివో రా-అయి క? ప్రతీ-అసల్ల క క్క ఖు లో ల సరిఠఅరఒ దేఅస్సు దుమ్మ్లుహోః వ్యా ఛా అ సత దార్యప్లుక్త ఆ వ్ష్యేత్రత్‌ ని దాయా ఃవాటన ౦ జృమ్మ్ఫ2. వీ మిల నార్య్యను భావైః ఆ సేత్‌ భవద్భుజస్య నిరూడితిముపధానల్ప మ్‌, ఆదరా ద్ద్విమె క్షి ౩ థెమితి వితశ్కే, వతం స్వవక్ష నీ? ఇయం నీతా సహేఅపష్ష్భవ వే, లత్మిః పొభాగ్య దేవతా గృహిణీ గృవాముచ్యతి * ఇతి గృెవావిభవస్య గృహీ ణ్యాయ త్తర్వవ చనాత్‌ , అప్యాప్పాభాగ్య హేతుసల్ల కణా2ఒ(5యర్చార్చ తథా ఇయం నయనమొో రాస్తాక యోః, అమృతస్య వర్షిః;;, ఆమృళకా వర్థిరానేచ నేనే వేయం మలోచనే రూపంన్పుకా ధినోతీతి యావశ్‌ అస్యాః వరవర్శి న్యా, అసౌ ఆంధ యమన? ఇబ్బర్మెక్కని బుషి గతే బహాల ౧ రి పై లతెయా ౬ ఆలస | ద్య

ద్‌ ఆ త్తింరామచంత న*టశ్‌ వాలీ

న“ష్ట్య రన దవ *గునే రాశే దవే రనః” ఇతి కోళాత్‌ కో అస్తాక మూస స్దోతక అయం శకరమస్పణ:,కీతలః కోమలశ్చ అప్యా బౌహుః మా క్లికానాం ముకైానామ్‌, వినయా2_దిషు ము కాళప్ట స్యపౌతాగ్భ్బా స్థేరక్‌.. సరం ఏకావలీ అత విచ్చి త్తివి శేషీణ గప్ప లక్ష్మీం, అమ ౫వ ర్రి ర్నయనయో రిత్యాభఖ్యాం యస్యాం మనశ్చతుపోర్ని బన్స ఎ స్యామృద్ధ త్‌ో రిత్యక్షర సా౬_మశిష్టం నకి లకి ల్యాణ భాజనత్యం దేవ్యాః తతో౭వ నరాఖ్యాం శారీర సన్తాపనిరస్పాపకత్సం్క భఖ ఎైకాధారత్యం చ ॥ న క క స శమర్భితమ్‌ అం ఇ్ధిం ఎర్మ్యాఒ కార వ్చా..య్యి మాయా స్ఫితాయా సమ్మ ని కిం వా పేయం లుతకుకరిం॥ “వీయస్ధ రే” త్యాదినా (వీమళశబ్రస్యపా2_ జేశః నభ పతి” నర్వ మేేవెతదయమ్న్యల్భ౦ప. నమ్‌ కింత్వస్యాల్సచ్చు స్టే సహ్యావి. విరిపో యద్యస హో న భపతి “యది పరమసవ్యాస్తు విరవాః ” ఇతి పార, విరవాస్తు, యది 'పమ్మావ్యకూనక, పరం అశ్య నమ్‌, అసవ్యాం. దుస్పవా ఇతి వ్యా ఖ్యేయిమ్‌ ఇద్ధిం పొచి:పారసై వ పొతే" శేషాఖ్బ త్తర్పరివర్లనం సవా కేత్ర్యు కేక్యమ్‌ విరవా చం మన్తరే ఇదమియమితర వఖిలమానన్హా 2_పవామితి ఫౌవః అతా ననేచారా2ఒ గమనా2_ వేద నాయ (ప్రతీవోరీ (ఫవిశ్య వ క్రీతి పఠౌకాస్థానకమ. పాద త్తే “ బేవ లూ అతిని ఇత్రి ఛా ద్రేవ ఉపస్థితి - మృ మేణా స్పృృష్టక ర్హృకోఒయుముదాహోర 8, తేన ఈంది ఎరమసవ్యాస్తు వివా. *? ఇ త్యాలీఢ న్య విరవాన ్యవాత క ర్భృత్వేన పన్ని ఛో నాద స్య పతఠౌ కా స్థానక త్పిక్‌ అనుపస్థ్టాపితక ౧ృ౩కజ.,త సంశయాదను యు శల అయి కః? ఇతి సమ్భురిమూపనో దాయ అయీత్యినున యే ఉప స్థా నేక ర్త తయా కో వివక్షీతః? ఇతి యీసశత్‌ ఛా ఆసన్న పరిచారకో జేవస్య దుష్యఖళీ దుర్షు ఖః తన్నామకః 4 దుర్ముఖే ముఖరాబద్ధయముఖా విల్యమరిః పక్ష్యమాణనీతావ_ ఎవాదోద్రాశితయా ఒస్య తార్భశీ _౦జ్ఞా అత పతౌకాసానకవిశేషల కణము కం

౧ న్‌ థి ్‌ పర్పణే అస్ధేప కేపకి 0 యత్తు లీనం వినయం భవేత్‌ శిఘ్‌ (పత్యు త్తరోశేతం తృతీయ మిదముచ్యతే ” ఇత్రి ఆశు క్రి ఎద్ధి ర్నా మేదం నాటకలక్షణఇ్బు

వళా॥ రా-(స్వగతమ్‌) శుద్ధా న్తచారీ దుర్చుతః సవుయూ పొర జానపచానపసర్పితుం ప్రయి్తః (ప్రకాశమ్‌) అగచ్చతు,. పతీవారీ

క లో ఖ క న్‌ కో వు వ

నిష్మాన్తా! ప్రవిశ్య) దుర్గుఖః-(న్వగతమ్‌) వ కవాం నీదా దేఈవ ఏరి అర ఆస బ్‌ నం అచింతణిజ్ఞం జణావంఅం జేఅస్ప కవాఇస్సం! అవా వా ణిఓఒఖు "వే ఎరీనో ఎంట ఎెలల్ళు

స వాళ్లి ఖ్యా నే అం-౧ ర్‌5్‌ వ్యా శుద్ధా నకి అ న్యపురం త త్రచం తతి ఇష్ట క్క పురివాసినంజారా ౩వ పటేషు బేశేషు వవసో కాొనపదా% తౌకఆపసర్చితుం గూఢ వృత్త్యా త ద్భావమవగ న్తుమ్‌ వక్ష్యమాణవెచన(కా ర్యానుసన్ధానేన విమృళతి హేతి ఛా-వా కథం నీతాబీ వా్యాఈద్శకం ఆచి నవీయం జనాపవాదిం దేవాయ! థయిష్యామి * అథ్ద ౫ నియో గఃఖలు మే ఈద్భృశో మస్టభాసస్ట ఈనృశం ఆతిజుగువ్సితమ్‌, ఆచి ననీయం అవమ్డాస్యామమ్‌; జనానాం అపవా“మ్‌ అ(పశిసమానియణగౌయాయిగమ్‌ కేవా య నిఫునరవన్యవై, (పాక్ళతే చత్తుర్థీషష్ట్యోరవిశిస్టం నూపమతి నికూవితి రవి “కు మన్గ ౩ ఆల్బః భాగ: ఫాగ్యం యస్య తస్య అనుజీవ్య నరవదనీ దృశశా ర్యాన ధికృ రను మే పభువిసమృభూమేః , పభువి్శిసమృసమ్బాదన యేవ మ వై 6 స్యానిష్టన్య హేతురితి గుణస్యాపి దోమతో శ్తేర్గికాలజా _ర౩; ( లేశ స్ఫా ్యద్దోమగుణరొరూ స్థణదోమత్వకల్పన ” మితి జయదేవ నియోగ౩ ఆజ్ఞా, అనీ ౯ పళృర్యృభిపా యా౭౬_జేదసే శవి్యిసమృం ని మంశేన మయా సాధ్యసాగు వాన నిగూవ్యామ్‌, ఇత రఖథా దృపానృప్వ్ప వోనిరతి భావి తదు కం భారవిశా [(కయాసు యుస్రైర్నృవ చారచత్సుపో న పళ్చనీయాః (పభవోజనుబీవిభి; అతోఒర్హవీ త నమసాధు సాధు వా హితం మశోవోరి ఇ దుర్లభం వచః” ఇతి అనేన రామభ(దస్య (పకృతిచి త్తపరిజ్ఞా నేఒ చధానముప ఫాదితమ్‌ మూసీ - (ఉత్స్వప్నాయతే) వో అజ్జవుత్త సావ్సా కహింనీ? రా-అయే నైవ రణరణకి దాయినీ చిత్రదర్శనాద్యిరవాధావనా దేవ్యా సృ్వప్నో ద్వేగం కరోతి (నస్నేవాం పఠాన్భుశకొ) పి అదై స్‌తెం నుజదుగిమయాోరనుగుణం సఠ్య్వ్యాల్యవస్థాసుయ ద్వ శ్కామో పహ్యృాదయన్య య త్తీజరం యన్న హోర్యొ రన? కా లేనా ఒవరణాత్యయాత్చరిణతే యత్నే ఎమ శే స్థితం భద్తం తన్య సుమానుపున్య కథమస్యేక$ం హి తత్చాార్థ రే! వా ఉత్స్యప్నాయతే సృస్నే్యపలపతి, ఈత్స్వప్న శస్దాల్లోహితా2 దేరా కృతం ణన్చాత జాస్‌ క్‌ క్టైమో విధా నేషసి ఆరోహిత డాబ ః క్యమ్వ చనం భృ శ ఒదిష్పితరాణ*” తివా ర్రీిశాత్య్కచేవభ వతి తదేవాఒవా వా ఇతి భా హాఆర్య ఫు సౌమ్య క్పాసి? పౌమ్యుసోమఐ దాహ్లో వకసృ భావ, పోళాట్ట త్‌ $ సౌజన్య

ష్‌గ్ర ఉ త్తరగామచరిత నాటశే జీవదే బోత్యధి కా శేష ప్యుపచారాత్స యోగం క్వాని వకాక్రినీం బూంవిరోయకస్టి గతి వానసిర ణరణక & భావనా2_తిశయజన్య ఉద్చేగ! తద్దెయిన్సీవిరవాస్య, భావ నా మానసి శానుభవక సన్నేవాం న్నేపోో నీకు క్తలకృణ8 పరామర్శః తదను భాసః

• స్పృృశళా కళలేణాజనతపూర్వ్యశాయమ్‌”” అళిహమనుపవం సమస్పృృళశద్దర్చపా టిరన లేన పాణినే * తి చ కాలిదాసః వక్యమాణం విచారితవానితి శేపః: తదే వాష_వాఅ ర్వైతమితి ంకత్‌ సుమానువమ్‌;సుఖదు?ఖరొంా? నుశే దుఃఖే చ ఆవ్వైతక్‌ వ్యయోర్నాదః దె గ్వితైవ ఆత్యాకమ్‌, ప్వారికో2.ణ్‌ వైష్టథ రుత్యర్థః తన్న విద్యతే య క్ర) తల్‌ ఏకగూపరితి యావత్‌ తథా యల్‌, సర్వాస్నవిస్థాను అగశ్తు కధన్మేష,అపగుణమ్‌ ఆవినంవాని ఆశుగత విత్య తాప్యయ మేవార్థః య క్ర) వృాద యస్య విషయాటవీము వివిధాసు ధావరః, విిశామః నెర శ్యేణ (శిమాపనోద 8, ఆ స్టెర్సవ వ్రీపరో2._పయుజ్యరూనో2_ప్య స్తీ” తి మవా భామ్యకారపచనా ద న్లీథి సమ్మ ధ్యతీ భవ తి లట! (పాచాం సంజ్ఞా వివూ ర్వాచ్చా్యమ్య తేర్చ ఇ గూపష్‌ నోదాతోప దేశస్య మాన్వష్యానాచమే ” రతి పాణినీయే వృద్ధి పతిపేభేఒవి వె శమో వే” త చాన్షి వ్యాక ర కాత్సిద్ధిమభ్ళిపయ నః కవయ ఏీపంబహు లం పయూస్డై తే యథా నీవైరాఖ్యం రిమధివసే త్త) విశామహేతో 68 శాలిడాసః ,. వ్యిశామాయ (వజతి చరమం కే లమాళ్యానలవ్నీ " రిత్యనృశ్చ యస్మిళ్‌ జరసా జరియా ఒప; జరాయాజర .న్యతిరసా్య మితి జర నా దేశః రఎః రౌ హార్యు నా3న్లి నవభవ) కిం చశ"” ఆవంణ్య ఎపారూ స్య ఆచ్యాళకస్య అక్ష్రయాన నాలా” పరిణతే పరిపాక గల. (డేన్లు: ఆగ రా గాతి శేయస్య పారే. రాంశే పణరో. సీతమ పణయా2_6 నాపరిణపమితియావత్‌ అశం రా% = (పళృష్ణశ్చేదున్యతే. చేమళ్లతం (పేమ సకర ) ఉీత్చాన్సాఏవ ణయ న్‌ ఇతిలక్ష ఇత్‌ త్య తౌదృశ వ్యంసుమానున స్య దామ్పత్యిస్య, “సుమా నువషన్ని దొమ్బత్సి. మితి కోశక కథమవీ అయస్య, కఫమాదితథా2 స్య వం యత్న గెారంవ బాఢమయో” ఇత్వభిధాన రత్నమాళలాయాక్‌ ఏకం ముఖ్యమ్‌ * వళ్ల ముబ్యాచ్యశే వలా? "ఇత్యమర 3 తత్‌ (పసెద్ధిమ్‌, ఛం అవియోశగాదిచళూపమ్‌ పా ర్త్యతే ఆశళాస్పృశే యత ఏవం తతఏద రణరణకదాయినీ విరవాభావ నేతివ్రూర్పె ణా నృయః కతివిద తి సుమారువశ సస్య దాన్పుత్యవా -క త్వే ఇన్లిహానా! *భ దం(కేను సుమానుషుస్యేతి పఠ న్లి ఆవర శాత్యయాదిత్య త, పరణం చాత్యయ క్వేతి ద్నన్ద్నపు మూసాళల్‌ ఆబం కుర్చని ఉ డ్బావామూర భ్య శక్‌ -వపానావధితి తదా భావః

సవ్యాఖ్యా నే అం -౧. ర్‌7 మూ! దు-(ఉపనృత్య) జలది దేఓ! రామఒబ్యూస్‌ా యదువల స్థమ్‌! దు.ఉవత్థువ నీ దేఅం పోరజాణసడా “విసునురీడాఅక్టు మహారా అదసరవాన్స రామళ చ్రేణ” త్తి, | వ్యా ఛా జయతి దేవ, “రాజూ స్వామితి దేవేశి భృతి! రితి పరిభా మయా ర థా2_.2.మ్మన్హణమ్‌ జయతిళ్చ నమస్కారరూత్నీపతీళ్యు క్త మష్తాఖిః యదు పలబ్ధమ్‌ రద్బూ)హీ, న దాజీణ్యాఒదినా (శుతమిళర థా కార్యమి త్యాహాకట్‌ ఛాం ఉపన్తువ ని దేవం పౌరజానపదా?॥: విస్ఫృతావయం మళోరాజదశరథన్య రాముళ శే” మవో రాజదశర థస్య "ఆధీగర్థదయేళాం కర్మణీోతి వీ తద పేతముయా - గణవత స్తవ (పభోర్గాభా త్రర్శృర తే ప్రజానాం (పస క్రిర్మా వ్లీతి భావః, దశర ఖే త్యఈ 4(ప్రత్యూమడదివసదశ పాషాణ ఈువాః” ఇతి పౌ ప్తన్య వాస్య వై భాషికతంటా

• శోస్సలి”తి నశాశీ దసేతిరూపక్‌, థ కారవ్య నాత్వం పాశేవ నిరూవీఠమ్‌, ఇతి శళ్లే పరే +/తోఒ చట ఇత్తితః మూః రా-అర్థవాదఏపః; దోమన్తు కజ్చీత్య_థయ యేన సప్ర తివిధీయతే॥ దు.(సాస్రమ్‌)సుణాదు దేఓ (కన్లే ఏవ మేనమ్‌.)! రా-అవావా తీవ్రనంవేగో నాగ్వజ్రః (మూర్చతి )॥ దు-అస్సనదు దేఓ. వాని! అర్థవాద!పశంసా2_తీవాద % చోవం తు డోమం పున శ మర్ధమిత్యక అవా యే వేతి. సః చోసః, (పతివిధీయతే నివ ర్య్యరే న్తురేః కథ నేసి కర్తవ్యాన్త రవిర హేణ(ప్రచృ శ్రినివృత్తో్యోరన్యత రాభావా దానర్థక్యమ్‌, దోమోకా తు సమిచీనా2 చాలే వవృ త్తి రన్యస్తాన్నివృ త్రిర వీతి భావః అనేన ేతుస్తు తివై ముఖ్యరూపో గుణఃధ రైక కొనక్వం చేత్యుపక్షీ ప్తమ్‌ సాాసం అవ కృవ్యస్య మి థ్యా౭_ప జాద సా నిష్షన్య వైధ ర్వేన వ కశ్యతోపని పాతాద్యకునిర్గముః ఛా శృణోతు బేవః కన్లే శభ యత్తీతి శేమః ఏవమేవమిచి రవాస్యవృత్తా ననిన్గేశ తార్స ర్యేణ తాదృశస్యమూఢ(వ అపిఠస్య వై రస్య హతో ప్పామోన్ని న్లేశాళ్లానుప్పమా చేవ కవినా గోపనం కృతక్‌, అవాహేతి ఫీబే, అద్భు తే వాం “అవా హేత్యద్భుతే జ” ఇత్యుభ య కౌష్యమర:, “అవా హేత్యద్భు కే ఖీ పరిశ్లేశ (పవార్షయో "రతి మేదినీ చ త్మీవః రీళ్లుః; దుష్స వాఇతీ యావత్‌ , నం వేగఃసన్బూర:, యస్య సః వాగేన వ(౫ః, దున్ళవాఠ్వ సొక్యూ _కీథార్చమ్‌ అళిదుర్విమవావిషమ జనశ్యలీక వ చనవిక్ల బీకృత 'చేతనః పౌరవశ్యేన మిలతీ ఛా, ఆశ్వనితు జేన్‌ ఆశ్వసీతు వైశ్యోవస్ట్ర మేన పాణికు, రి

కరి ఉ త్తరరామచరిత నాటే -వళాళ్‌ రా - (ఆశ్వస్య) వక సోనా ధిక్సరగృవావాసదూపుణం య టై దేవ్యా! ప్రశమితమద్భు తై రుపామైః ఏ్‌త త్తత్పునరపి కైవదుర్విసాకా ర! కా డాలర్క_ం నిసుమివ సర్వతశిప్రవృ త్రమ్‌! ళం

• చా! మాహా ఇతి ఖేద్చే సమ్భరిమూద్ద్విర్లు క్రీః * వా విహజే ద ఖేబేచ క తస్టేక్యుఖార్థయోరకీ త్రి చేదినీ ధిసితి నిన్రాయామ్స్‌ (ధిత్నిభరర్న్‌ సననిక్షయోో” రిఠ్యచుర వై దేచ్యోః విదేవానాథక న్యాయా 1, పవి(తకాయె వీఠథత్‌ ఆప్యర్థగ ర్భ మిదక్‌ పరగ్భ హే వాశేన్నయద్గ్దూనణ౦ ఆపవాద!ః,అద్భుతె: అమానువనుల ఖర గ్ని ఆశేాచ-దిఖి: పార: వయు వె (పశమితమ్‌ తదా నిరవ శేషీకృతమ్స్‌ త దేతత్‌ , ఫునః భూయో2 వీ, వైవన్య భాగ భేయస్య, * దైవం డిష్రంభాగ భేయ”” మిత్యమర దుష్టాత్‌ , వాశాత్‌ పరిణామాత్‌ , ఆలర్కమ్‌ ఆఅర్కస్య ఉన్న త్తస్య శునః, ఆ అర్క-స్తు సయెరాగిత?”” ఇత్యమరః విషవమివ; సర్వతః పర్వజనప దేషు,అఖి లేన్వక్లేషు చు (వపృత్తమ్‌ తదానీముపకా న్యపాయస్య తస్య ఫునఃకపసరణం శునో వివశ్యవే తి దుర్విమహత్వా2_దిసామాబ్యాదు క్రిః శునా దష్టస్యహి కచాచిదుపళా నభూయి వృమవీ వినం వర్షానుపసర్పతీత్యాయు ర్పేదవిదః తథా చా్రైడ్డవృాదయఉ త్రంస్థా శః కున శ్రేపాల్బ్చణా దోహెస్పంజ్ఞాంసంజ్ఞావవో2. (తాః వ వ్ల నంకుర్వతిటోభం ఛా తూనామతి దారుణమ్‌ లాలావానస్థ బధిర స్పర్వతస్ఫ్సో2_భి ధావతి దంశ శ్వేన విదష్టస్య ను_ప్తః కృన్ణ్లం వరత్యసృక్‌ వృాచ్చిరోరున్ట్యర స్స్పృమృ వృష్లా మూర్భ్చోద్భవో మా ను చ పర్షౌసు చామ్చుయోనిత్వాత్సం్లేదిం గుడవద్దరమ్‌ విసర్పతి భునాపాయే తద నస్యోహీన ప్రీ చ (ప్రయాతి మన్సఫీర్యత్వం విమం తష్తాద్ద వాత్యయే” ఇత్కి ౪ అగ స్య్యః ఊదితమగ వస్య్యనత (తమ్‌, రచ్చ క త్రైవ మ్యూకస్టానే “ఆగస్తోదయనిర్విమ” మితి, సీఠాఒపవాద నిదాయా ౨తాతృర్యాద్ధ ణా హేతు క్వేవాళ్లీ పాయ ప్యాప్యలర్కవి మస్యోపమానీశరణం గుణఏజేతి నిభాలనీయహ్‌ మూ! తత్కిమత్ర, మన్షధాగ్యః కరోమి? (విమృశ్య సకరుణమ్‌) అథ వా కీవువ్యత్‌. ? వ! సతాం కేనాపీ కార్యేణ లోకస్యాఒ రాధనం 'వళమ్‌

సవ్యాఖ్యా వే అం_-౧ వ్‌ం . వ్యా తతో"కష్తాత? కక అర్థసంశయే బేవ్యనురో భే లోశానుతో యే, మ నృఖాన్యః కృతనిమృృ తే రవీ పునః(పతక్యాసృ త్తిహీతుదురికధూసర!, కంకిం భా, కఠోమి కుర్యామ్‌! | శింవృ శ్రేలిప్సాయామ్‌ ” ఇతిలట్‌ విథర్శః విచారః, (పాబల్యజౌర్చల్యా 2-దినా2..ను ప్పేయార్థ చి నన్‌ , కరుణో2 వైన్యమ్‌ ? అథ వేత్యాక్షేసే ౩. దీవ్యాః పొతి(పత్యే పరిజ్ఞా తేఒపీతి భావః అన్యత్‌ త్యాశా దితరత్‌ , శమ, అపరిశ్యాగోేఒపచాదస్య దురు క్తరత్వా ఛావః తరి శుద్ధా వేయం పత్నీ కథం పరిత్యజ్యతామితి చేదావా సతామిత "కేనాని శ్వ నాశ శ్యేను సుల ఖేన దుర్గ ఫేన న్యాయ్యే నాన్యాయ్యీన వ్యా శా గ్యణ ఖ్యాపానేణానుష్టి కేన సతాం సాధూనామ్స్‌ లోకస్య జనస్య, ఆరాధనం భన్రానువృ త్యాసస్తోషణమ్‌, (వరం వై ధతయా న్వీకృతమ్‌, తమ్యైవవూర్వపురుమో2_ఛా లేణ (పామ్యాణ్యం (పగుణయతి, యదిత్యాదినా శూం-అ స్టే వయసీ కృచ్ళర్శిలస్థమనవ్వి (పాణా౯ అభిమకతమానని (పాలేభ్యోఒవి వియస్య మనూవీ త్యాగే ముతో పరాకపాయలతియ! (పాగోన తృజీశ్ళ తాక పాణావ్యా మౌం చపాణాంశ్చేతి చకారద్వయేచాఖిమతవ స్తుప్వేకముష్యపరి గృన్లూతేతి ధ్వనతి ముఇఖ్బతా లోక్రాపవాదభయేన్నాపియవ త్య్యజతా, తారేన వీతా దళరభేను యశ్‌ )లోకా౭_రాధనక్‌, పూజితమ్‌ ఆజ్జీకృతమ్‌, హి 'ప్రనిద్ధ్‌ం సర్వలోశపా శ&ీకమిదక్‌ అతః ఆనశ్యం పీశురాచారఖ” ఇతి లోకవాదో2.నునేక్టీశీయః ఇతి నూచ్యు తే మత్పరత్యాగో మత్పితురివా స్యాస్వ్యాగో మమాష్యరున్తుదః తశౌపి సత్య న్రరవిరనో _త్రదను మేయమిత్యాకూరమ్‌ అధ అజ్‌ జర మూ! సమ్బ్రల్యేన భగవతా వనీజ్యన సన్దిస్ట్రమ్‌, అపీచ సః యత్సావిత్ర్రర్టీపీతంఛూమిపా ్రె బ్రోకశ్రేస్తైస్సాళుళుద్ధ ంచరీ త్ర, మ్‌ మత్సన్చుగ్ధాత్కెశ్మలాకీంవద న్తీ స్యాబ్చేదస్తి శాసహాన్హ ధిజ్షానుధన్యమ్‌! ర్త వ్యా॥ లోళానురో భే శారణా నరమప్యుపథ్నీపతి నమ)ితీతి భగవకా ఆశామివన స్తుపరిజ్ఞానశాలినా, వనీమేన కులగురుత్వా త్తాతాపేషమయా ౬ ప్యా పేను సన్దిస్టం దూరాదపి (పాభాశ్యేన “యుక్తః (పజానామనురళ్లా జే స్యోః ఇతి క్లావీళమ్‌, తదకసమృ)) త్యేవ ఇజానీన్హన ర్వే జేదంవిమంకరయా సమ్భావనా2_ర్లమ్‌, కాలవ పకర్శ విరహాదపరిముషిలెప్మర

లి౦ ఉ త్తరరామచరిత నాటే అఖ్బ 'హీత్వ వ్లరమస్యావా ఆవివేళ్యాదినా లోకాత్‌ (శేచ్చిః గ్రశస్యకమైః(వశన్య శన్దోదిన్టని 4 (ప్రశస్యస్య (శ *” బతి [శః అనేన “ యద్యదాచరతి రేఫ స త్తజేవీరళే జనాః” ఇతి నవ్యాయే నేతరేషూం (పమాపకై రిత్యు కమ్‌ సావిత్రైః సవితుః జగ త్కారణస్య సన్న నేవాభిజ్నారై:, భూమిపాలై ౩? రాజభిః మన్ముపభృతిభి9 యత్‌ శుద్ధం అమలినమ్‌, ఛర్మితం అఆపదానకు +అ ర్రిలూధూనూఖనసవా.దరబ్నతః” ఇతి సాధుః సాధుఆభాలాదా చగోపాలాద్వి[శుతం యఖా స్యా త్తథా, దీవింపకాశితమ్‌, అన్నిక్‌- ఏవంవి'ధే చర్మితే, మన తద్వంశభవస్య) సమృన్ధాత్‌ క_రృృత్వరూపాత్‌ ,కళ,లామలీసుస్పా కింపద న్లీ జన వాదం, స్యాచ్చేత్‌ సమ్ఫాష్యతే యద్కి తర్థి, ఆధన్యంనిజసమన్న సేనధన్యమప్యధన్యయి వ్రమ్‌ మామ్‌ ధిక్‌ ఆవామస్మి నిన్హ్యః; * ఉభసర్వతసోః "కార్యా ధిగుపర్యాదిషుతిషు। ద్వితీయా ౬ ౬(మేడిళాన్పేషు తతో౭_న్య(తావీ దృశ్యతే ” ఇతి ద్వితీయా

మూ! నో దేవి 'దేవయజనసన్ఫు వే ! వో స్వజన్శాను గ్రృవాసవి తితవనునలే వో నిమిజనకవంశననని వో పావకవనీసూరునతీ పశ ఆ హే (న త థి '/ న్తకీలశాలిని వో రామమయజీవితే వో మహవోరణ్యవాస ప్రియసఖి వో ప్రీ యస్తోకవాదిని కధమేనంవిధాయా స్రవాయమీద్భశః పరిణాముః ?

వక త్వయా జగ న్తి పుణ్యాని శ్వయ్యపుణ్యా జనో క్తయః నాథవన్తస్త్వయా లోకాస్త ్వమనాఖథా విపత్స ఖ్‌ క ర వ్యా ఇయతా (పబనేన కేవీపరిత్యాన మేవ సీద్ధా స్లీకృత్యాతదర్హాయా సస్యా

గుణాక్‌ ప్యైరంప్థారమనుళోచితు ముష్మకమతే పతి వో శోకే యజ్ఞ వేదిసమ్భృవ 'క్వేన పుణ్యత కే యాజ్ఞ సేన్యాది సాధారణా తృస్మా ద్విశేనమావా స్వేతి స్వస్య ఆత్మ నశ జన్మ ఆవిర్భావఏవు అను(గవాః అకఠ్గోపాధికళ్వా త్తస్య, తేన పవ్నితితా భూ ఆకయ్యాసనుస్థరా హి విష్ణుపత్నీ శ్వసంస్వ౭_ఛారత్వా2_దిభిః (వశస్యతే? తాదృళో వి తస్యామసిమా త్వడాయ త్తః నీతాయా॥ % రాఘవత్వే2_భవల్సీతా రు కి ణీ కృష్ణ జన్మ నీ” క్యాదివచనై క్లశ్నీ త్వావగమాళ్‌ ) భువశ్చ ౪ లత్మీపియనఖీళ్లేవీ తలి మిత్యాదినాలక్మీ (వణయపురస్వాకేణ మహీయయోనత్వాత్‌. " ఈథా నిసీర్షనకస్యచ చంశం నన్షంయతీతి కథో శ్లే నదాచారపరాయణతయా లబ్ధవర్లావామసి మపహామాత్యత్సమ్చు సాత్‌ పజొజృకీం ళ్యాం జాచాీక వప్పశ్సోనాచర? అస్యేఒవి యపారూణిళా విదురిఠ్యావా ఎపొవ'కేన అన్ని

నవ్యా ఫ్యా జ్‌ అలిఎగి ర్‌ వ్యా వసీస్టేన భగవతో న్వవచేన తత్తియా' విశ్వామిత్రం (కొన్వాణీకృతనకా) ఆరుస్థ శ్యా పతిదేవతానా మధిజేపతా భూశయా, (ప్రశస్తం ఆక్తాపేషయా 2_ఖ్యూత్కర్జ వత్త యాజ. ౬.[యేడితం, యత్‌, శీలం సద్వృ త్త్రమ్‌ * శీలం స్వభావ సద్వృ త్తే ” ఇత్య మరః తేన కాలతబతి కథో శే ఆనేనాపరిత్యాగహేకుభూతః పాతి పత్యాది (పథాన ఊ క్తః అథ తాదృశః (పేదూ2.ఫ్యుపన్యస్య లే రామమయేతి రామస్య వీకారఃరాముమ యమ్‌ * మంన డై వ్రరయోర్భామోయామభ మ్యు2ఒ_ చా దనయ”, 64 నిత్యంవృద్ధళ రాజ దిభ్యణ” ఇత్యాభ్యాం విశారాన్లే చుయట్‌. కతాదృశం, జీవిరం పాణధారణమ్‌, యఫ్యా ప్తాదృ శే ఈఊర్ధ వం మాసాన్న జీబే2.వా”'మితి[ పక టిత్మపణయే అ నేవాళారణనిర్వాస నే విరహాసవాతయా శరీరత్యాగో2.నన్థా ' వరమవీత్యాశజ్కొ్కా వ్యజ్య లే త్వస్యెవ కార్య శారి తయా దార్థ్య్యమనుసన్థ నే మహారణ్యేతి మవాళ్‌ అపరిచ్చిన్నమ్‌, అరణ్యం న తూపన నమ్‌ మవహాక్‌ దీర్ధకాలాను భాష్యం అరణ్యవాసః, ఇతి వా కించారణ్యశ శ్లేన హీంనస త్వనద్య్బాకేణా త్య నదారుణ దుఠాలోకత్వము కృమ్‌ మనవాసశ భేన వనచరనిర్వి"కేషత యా౭_త్య న్న శోకతోభా2.పాదకత్వము క్రమ్‌ తాద్భృశే2_వవియాసఖీోనమపాణస్సఖా మరః”” ఇతిహినై భుజ్జుకాక్కన ఫునర్ధర్మ పత్నీత్వ నిర్వవాణ[శద్ధయాపరం (పవృత్తా అవీతు వైపరీత్యే 4 కిన్వా మన్యత వై దేవాః పితా "కీ మిధిలాధిపః రామ జామాతరం (పాపష్య న్ర్రీయం పుకువవిగవా లీ మిత్యుపాలమ్భవూర్వకం (పి కా (వియస్తోకవాదిని వీయమ ల్పం చ శామణశీ లే, అనేన మహా2_నుఖౌవతాసవాచరితో నినయొోో నూధుర్యజ్బ నూచి తక్‌ ఏవంవిధాయాః [పాన్నీదర్శి కైరబాబ్యనననోచరై గ్లుణగ తై రఖిలజగద్వన్ష నీయా యా తవాన ఆయం అతితుదజ"నేషు సమ్భావ్యః, ఈద్భశ? తొలితో2ప్యను నర్తమా ని పరిణామఃఅపవాడా౭. పాదనపరిత్యా గా2. దిరూపః, కథంశీనవిధినా ఆపళిత్కటా క్త మేవ వైవమ్యం (పకారాన్నరేణ విశదయతి త్వయేతి త్వయా అపాజ్బపాఠమ్మాతపరికర' యా భవత్యా, జగ న్విన త్విద మేకం జగత్‌ ,ఫుణ్యాని కులశీలా౬ ద్యాపాదిత పవ్మితతా భాబ్ద కఠదుక్తం వైన్లవే పురాణే +. త్వయా పలోశ తాన్సద్యశ్సీలా దై ్యస్సక లైర్గుతై కులై శ్వనై్యశ్చ యుజ్య స్తే పురుహేనిష్టణాఅని! సళ్లాభ్యుస్సగుణీ ధన్యస్సకులీనస్సబుద్ధి బూక్‌ సకూరస్సవ వికానో యన్న్వచ్లేవి నిరీషసే ” ఇతి వ్యతిలేశే వైగుణ్యమనీ తత్త్రైవ ౪ సద్యో వైగుణ్యమాయాో ని కీలా2_ద్యా స్పకలాగుణాః పరాజ్ఞుఖీ జగద్ధా(తీ యస్య త్వం విష్ణువల్ల ఖే” ఇతి చ తాదృశ్యాంత్వయి జనావాము కయః, ఆఫు ణ్యాఃమలీ మసాః, ఏతేన త్వ ృ్రపాకూవలోథబధి రాణామ శేడమాకా నాం (పళవిత మత్యశ్తాన ద్భశల త్వవ్యపొమ్ను ఇ-ఇతి జూజాన్యువామిశ్యు క్రం భవతి ఆసరజ్బు శిజ్చీతనూబితం

62 ఉత్తరరామచరిత నాటే (వపషఖ్బయతి నాథవన్తఇతి త్వయా మత్సవాధరి జ్యా లోకా నాథప నః సనాఖాః,

• అన్యేశానా జగతో విష్ణుపత్నీ ” త్వయెతద్విమునా చాన్ను జగద్వా్య్యా ప్తం చరా చరమ్‌ *” ఇత్యాదిభిర్భనవత్పత్నా్య్యా లక్మ్యాః + లఖ్మీః పురమకారత్వే నిర్దిష్ట పరమ ర్న భి రిత్యాదినా (_పతిపాదితవై భ వాయాః నంసృతిపజ్కనిర్మగ్న జన తాసముద్ధరణ లస్ధవర్గతాయాః (ప్రతిపాదనాత్‌ , కిం ఏహునా తస్యావీ ఛగవతః అపమేయం హీ త ల్తేశో యస్య సా జనకాత్మ జే *” ఆ్యాదిలిరేత తృమ్బ న్లేనె వ (పథావాభిధానాదే తిన్నా థత్వప్యార్థాపత్త్ర్యైవ సిద్దేే తథావిధాపి త్వం స్వయమనాథా ఆశరణా విషపర్స్యనే శూన్యే వనే త్యక్తా విపడం గమిమ్యనీత్యేతద్నిధవిలసీతమతివిషమమితిఫభాపః అత
• ఆత్తానం మౌనువమ్మ న్యే ఇత్యపశాళిత స్పమహీమసర్వ స్వస్యాపి భగవతఆత్మగఠ త్వేన నేవమనుచితమ్‌ తశ్రేప స్వ కేయనీ మహి మోద్ధాటననువీతి విథావ్యం సుధీఖిః; ఆ శస్తోఒయం నాట్యాలక్కార (ఓ

మూ రా-_ దుర్ముఖ బక్సాసా లకత్షణమ్‌,4ఏసుతే నూతనో రా

జా రామస్సమాజ్దాపయతి' (కశ్చే వవమేవమ్‌ ) శా ణ వ్యా అథ(పకాశనూవాదుర్ము ఖేత్యాదినా లక్ష్మణం పతి బూహి,కమిత్య వవ

కే తవురాజా, న తుభాతృమ్మాతతయా పామవచనాదియోగ్యః, అతఏపు నూతనః నవీనక, నమయవిశే సేణ విసృష్టపాచీనసవాజన్నేవాతయా సో2_ప్యసః సమాజ్ఞాపయతి సమ్మ న్త్రయతే ఆజ్ఞాత్యోక్య్యాఒ-నతి లస్హృనీయత్వ మనుళి స్వే వ్యజ్య రే తత్కిమితి చేడావా కన్లే ఏవమితి తద్వా్యాఖ్యాతక్‌ ఇత్ధమతిక ర్కశతయా సన్దేశః లత్ష్మణ(పతి పేధవారణాయ,త చ్చ సవానేోపన తే కాలాశ్ష మేద (సకృతవిషయే పరిధారణా 2_2.ది విలమృపరిహారాయ అ ేనాస్యాపవాదస్య సనమయా నలేజఒన్యథా పరిజిహీర్చా౭-వీ వ్యజ్యతే యద్వా నూతనః వూర్వాపేక్షయా విలక్షణ: తిదేన (పకాశయతి రాజేతి, శ్షేసల్యపజారప్టున నిరతఇతి తదర్థః (రాజూ (పక్కెతిరబ్హునాత్‌. * ఇతి వాఖ్యానాత్‌ కాజతే_స్రదర్థత్వం ఛాతూ వామ నేకార్ధత్వాత్‌. (వయోగాచ్చ ఆతఏవా2_జ్ఞాపయతి క థమితరఖా భవాదృశై రాప్ప తమైరమన్తి తీ కర్మణి స్వయం (ప్రవ శ్తేత సామ్బ)తి కపప్ఫత్తి స్తు వినుమవిధి విలగితపకా దితి తిథా చ మహాభారతే 4 పాయస్సమాసన్నవిప త్తికానాం ధియో విపర్య స్తతరా

మూ! దు- కవాం డాణిం అగ్గీపరినుద్ధాఏ గభ బక్టీద పవి త్తరహా ఉలనన్తాణాఏ జేఈఏ దుజ్జణవలణాదో ఎన్వం అర్మువసీదం జీఏణ?

సవ్యాఖ్యా నే అం-౧. 658 వ్యా! ఛా కథమిడానీమన్ని పరికుద్ధాయాం గర్భగ్థి తపవ్మితరిఘుకులనన్తానాయాం బేవ్యాం దుర్జనవచనా దేనమధ్యవనీతం కేవేననిపథమవి కేవ, గేన శుద్ధిర్చి వ్రతీయేన శుద్ధస్తన్హ తిత్యానే (పత్యివాయ క్చేత్యిపరి త్యాగ హేతుద్పి తయన. పత్నీ ప్త్రష్‌ అపవాదః కథమ స్వి త్యతఆవా దుర్జీ నేతి ఖలానామయం స్వభౌనఏవ యత్సాధుజనదూప.ణమ్‌ తత్సిత్యయేన పరిత్యానే (పత్యవాయో దుర్వారఇతి భాపః ఇదానీమధ్యవనీతమ్‌ ఇళ3 (పాబ్బ్నక డాస్యే పం పకృతిచ్లేవో దృష్ట ఆద్యతు విపరీతమివేదమితి, జనాపవాద శవసణేన త్తుబ్దే వృాద యే ధర్యతత్స్వం న _పతిభాయాదితి .ైమనిర్ణయకాలః తతన్చనుయా _నేే పర్యాలోచ నీయమిదం న సవానేతి వా ఫావః మూఃరా- శొ సం, కథం దురనాః పొరజానపదాః? పశ్య -- న జ వ ఇమ్యూకువంశోఇ౬ ఖభిమతః ప్రజానాం జాతళ్బ వైవబాద్వచనీయబభీజమ్‌ యభాాద్నూతం కర. విశుదికా సెద్భు ౪ ల ద్ధి లే చ్రల్యేతు క స్తద్యది దూరవృ త్రమ్‌ః? ళీళో వ్యాకీ పౌరజానపదా? ఇత్కటీన భూయసపా మేన దుష్టత్యోన్థాటనమను+ తమ శిఖ్చీర్కరం చేతి నూచితమ్‌ తర్హి కథమ్మత సమాధింత్య,తావా ఇమ్పైకువంశఇతి. ఇత్యూ కోః వంశ పజానాం జవానామ్‌, అభిమతఏవ న త్పన్యథా రత్త వైవాల్‌న కు కస్య చిద్యత్నేన వచనీయస్య దోహోద్ధాటనస్య వీజంపరగృవావాసరూోపో "హేతుః, జూ తం ఆగ్నిశుద్ధ్యా తన్ని రాకృతమిత్య ఇవా, యత్‌ అద్భురమ్‌ ఆవిసమ్యోపప త్తయే ఏవమ్‌ కర్శఅన్ని పవేశా౭-దిరూ+పమ్స్‌తత్‌. + దూశే విదేశేవ్బ త్తంయది, తత్‌ ,58,పత్యేతు విశ్వసికుు ఆనేన జనానాం పరివాద(పపృ శ్రేః (పీతిహేతుక ల్వేన దూషణస్య సబీజ ల్వే నంశుద్ధావవి సమ్భుస్యాపపన్న లేన చ సమాధిరుపన్యు స్తః “తద్ధ్యతిదూరవృ త్త” వితిపాఠే తక్‌) ఆతిదూలశే, వృత్తం హీత్యన్వయః నూ! తద్దచ్భః దుర్ముఖః.హో చేఇ (ఇతినిప్కా న్తః)1 'రామః- వంచ వా కష్టమతిభీభత్సక రా నృశంసోఇస్ఫి సంవృ త్తః యోజఒనామ్‌ లీ వః శశ వాత్స్రభృతి పోపీతాం ప్రీయాం సావ్భాదాదప్భృథగాశయామిమామ్‌!

64 ఉ త్తరరామచరిత నాటశే

ళ్‌ సౌనికో గృహశకు న్తికామివః

వ్యా త్‌ తేన అన్యథా విధాతుమశ స్ట గచ ఆదేశనిర్వవాణాయ యాహిహా జీవీతిచ్చ్భాయా వో ఖేదే ఏతాదృశీం కష్టైం దళామాపత్స వే ఇతి శేనః అతిఫీభత్సం ఆతినృశంసమ్‌ కర్మ నీతానివాసనసరూపమ్‌, తదేవావా నృశంసః (శూరః నృశంసో ఘాత్రుక;ః కూర౪ి” ఇత్వమరః ఈశబేవోపపాదయతి శ శవాదితి కె శవాతృభృతిశికుభానమారభ్య '(పాణభృజ్ఞాతియోపచనో ద్లా తా౭_దిభ్యో 2.” ఇఖీత్య ఖ్‌ పోషితాం పాలితాక్‌ ఊఉపచా రై రాపాదితవి సన్ఫూష్‌, అతఏవ ఫౌవ్ళాదాత్‌ [పణ యాత్‌ ,సువృాదయశళ బ్లస్యయువా2-ది ల్వేన హాయనా నయువా2_దిభ్య” ఇత్యాదినా2 ణీ వృదయస్య వాల్లేఖయవ గా సే”ష్వితి నృాద్భావే ఆదివృద్ధా చ సిద్ధిక ఆత కళ్ళ్చిడా వా గథమ్మ తౌ2_దివృద్ధి 8? 'ృాద్భగసిన్ధ వనే పూర్వపదస్య చే” త్యుభయపదపృద్ధ్యా ఖాష్యమ్‌! * వై షదోనుః అణివ్భాడాదేశవృద్ధి ౯ _స్త్రయోరికర్మత చరితార్థయోః పరత్వా ద్వ్భగ్భికా నాం (పథమం (పనర్తతే తత్సివృ త్తిసమరేం వృాద న్తత్పవిరహాదుభయపద వృద్ధివి ధాయకళా స్త్రి పవ్ఫ త్రీనిమి త్తాభావాదాదిషృద్ధిమవ్మాతమ్‌ తతో నృాడాటేళ , తేన సొవ్చావమితి రూపమ్మపక్యూవామ్‌ నను “పళ్చాదవీ సృాదాబేకే వృదాదేశాదన నరం వాద నృత్వమాదాయోభయ్యరవృద్ధిః (పాప్పోతి?” నై తద_న్లి ఆకృతిపదార్థప కే వృద్ధేరేక కేన తస్యాళ్వాత సకృత్చశివృ త్రాయాః పునః పప్ప త్తివిరహాత్‌ అథవా “వృాద్భగ సి వు శ్ద “ఇత్య, తా న్యగవాణబలాద్విపిరవి కేస ణమిదంజ్ఞాయ తే వ్యృాదన్తాద్యేజిణ్లిత్కితో విహితా వేము పలేషూభయ్యత వృద్ధిరితి తేన “+నువ్యాద్దు ర్ల దౌ” మి తామితయోగ8ితి నిపాతి తాన్ని (తవాచినన్సున్ఫాచ్చ్భ బ్రైద్యువా2_దిత్వాదణి భఎత్యుభయపదప్పృద్ధి 9 అతస్సు వృాదయర్వమిత్యన్థే పౌవ్భాదళబ్దః మితత్యాన్ధే సౌహోర్టశబ్దః ఇదం వా౭ఒపరమ్మత స మాధానమ్‌! 6 నంజ్ఞాపూర్వకో విధిరనిత్యః” ఇతి పరిఫౌసయా2_న్యతర్మత వృద్ధ త్‌ళౌప ఇతి యద్వా యువాదిషు సువృత్సువృాదయ శబ్దయోరుభ యోర్షర్శ నా త్త త్త్రినువ్భచ గృ బ్రిస్టు నువృదయపద్య పకృతిక _స్యెక జేశవికృతస్యానన్య కేన్‌ సువృాదయపదషాశాటే వాణీ సిర్టేపునరస్య పాఠో౬న్వుత నువృదయళ బ్లే యర్సిివ ర్తతే న తత్సునార్భళ్లే ఇతి జ్ఞాపన్యాక తస్తైత్సువృాదయళ శ్లేష ణి బృాదాటే కే చోభయపదవృద్ధిః న తుసు వృాచృష్లే ఇతి ఆకమ్మతశ్వాన్టే సౌవ్భూదళ బ్దః నునృాదయ త్వాన్టే సౌహార్షశబ్దస్సాధుః ఇతి (శ్రీవత్సాజ్యమ్మి శా? ఈ సొవ్భాదదడాద్భాకాదళక్లావణి వృాద్భావా” దితి వామనళ్చ

నవ్యా ఖ్యా నే అం-_౧. రన్‌ అప్పథశాశయాం అభిన్నభావామ్‌ ఇమాం ఏవం మదురసే విసమృశయితామ్‌, (పీయాం దయితామవ, సూనా పధస్థానమ్‌ తేనజీవక్‌ సౌనిక గృవాశకు నికామిన తతశ్రావితై శవా తృంభృతి పోషి తామిత్యాదికమ న్పేతి భవ్మనా దోవాదవూరణవి. షేణ మృత్యవే పరి దదామి, కూన్య్యార న్యే త్యక్తాయాః గర్భభ రాలసాయాస్సుఖోచిశాయాశ్ళరీరబాళారి తరదసమ్భావితమితి భావః అతో నృశంసఇతి యోజనా మూః తత్కిమస్పర్శనీయః పాతకీ జేవీం దూసషయామి ? (నీతా యాళ్ళిర నై న వరమున్న మయ్య వాహుమాకర్ప క) నక రంకర చణాల అపూర్వకర్ణ్య ల్డ్‌ మయి ముగ్గే విముఖ్బ మూమ్‌ ర లి ని నథానా ౧ దురిపాక్‌ం ష ॥ శీలౌఒ చస భ్రాన్తా్యా దుర్విసాకం పమ ద్రుమమ్‌ రోజ. వ్యా తత్‌ తస్మాత్‌ అస్పర్శునీయః స్పర్శా 2దిసంవ్యవహా రానర్హ, క తఇత్య తా వా పారక్షీ విసబ్ధ స్తీ మాత పాతక పరాభూతఖ యదాహుః *. యుగంయుగదృయక్రో వ (తీయుగ ఇ చతుగ్యుగమ్‌ చణ్జాలపతితోదక్యానూతి కానామధఃకిమా ” దితి జేవీం పవ్శితతయా విరాజమావాహ్‌, కం కుతో హేతోః, దూమయామి స్పళ్శేనా పవ్నితీకరోమి, ఆయమన[తౌ2_శయః - దేవ్యాం స్పతళ్యుద్దాయాం న జాతు దోష్మపసక్తి క తత్పరివా దోజనావామగ్నిళుద్గావతివి పకృష్ణ చేశవృత్తాయామవి సమ్మ్మపయు క్రఇతి న లేవ్యవి దోమః కిన్లు సమ్యగభిజ్ఞారసీతాశుద్ధేరు మమ తిత్పిరత్యాగ సావాసం డోహయేతి తథా2_వ తిన్న సపసాయో గత్య నర విరహాత్‌ అపూన్చేణ అ శుతదృష్టచరేణ కర్యణా వి సృళుద్ధపత్నీ పరత్యాగరూకేణ చజ్హైలం తద్వన్న ఫోంసం, మామ్‌ విమ.బ్బా ఇతః పరమవి నామ జహిహి ఇయ న్తం సమయ యేగాదృశం మాం శరమజానానావిపలన్లావ నీత్యుపాలభ రే 822_నీతి మగ్లే త్పం హి చనన భాన్య్యా ఇననోఒయవితి (భమేణ, డుష్టః (పాణొాపాయహేతుః విపాక:ః పరిపాగవిశేవ! యస్య తమ్‌ విపాక లక్షణము. క్త మహైజ్సహృదయే నూతపానే జారలేణాన్నినా యోగాద్యృదు”తి రసా నరవ్‌ రసా యూ శి అల నాం పరిశారూ నే నవిపాకః * ఇతి విమదుమం శ” అని (పచ్చాయశీతలతయా (పథమమాహ్లాదనిడానమప్యాయ త్యామా పదముపజనయ న్గం విష దుమం చన్సనా౭౬.శయా (శ్రిరపరఇవ ముగ్ధ పాన్టస్య వియతమబుద్ద్యా మయీసప్పశే వి సమృమధిగశాయా సవదశే తి భావః ఆర్భీఒయం వాక్యార్థనిదర్శ నా తల్లక్షణం యథా రసగాజాధళే 4 వృనవో రద్వయవద్ధర్మ ్య భేద పతిపాదనా2 [ీప్తో వ్యవహార దృయాళేద౪”ఇతి అ తవిముఇఖ్బ మౌామితి పూర్చవాక్కార్థా2-తీ_ప్త శఠనాయకె2 శతోధక్ష పషృతిఇత్యార్థిత్స మస్య, 0

66 ఉత్తరళామచరిత నాటే చన్షన భౌత్చ్యా దుర్పిపాకవిమదుమూ౭_(శతో2. పళ్ళతస్సఏవ ధర్మీ శుక్యానితూవీరఇతి ఠతథార్పక్‌ “* ఇహ తాసదలక్కా.౮ కౌతా ఆర్థాశ [ సమ్భువి నీ” తవ్యాదినా రస "క్టాధరకృరై వేవమనుదుతమ్‌ ఉదావ్భాతక్బు + ధిక్సరస్వం తథా2_ శ్యేనగలతి క్నేడ సఖ్బయ* మితి న చాత సకృతాపకృతవ్యవహాతో న ధర్మిక్యేకస్టిక్‌ సమ్బసతీతి శజ్బనియమ్‌. చేసె న ఏకథతి గతబ్యవహారద్న యోపొదావవీవ తస్యాఇస్రే 7” 88 (పతివాదనాత్‌

మూ॥ నాన్త! విపర్య స్తస్సన్సు తి జీవలోకః, ఫర్యవనితం జీవిత వ్రయోజనం రామస్య శూన్యవమధునా బీశ్షారణ్యం జగర్‌ అసా రస్సంసారః కష్ట్రప్రాయం శరీరమ్‌, అశరణోఇసి, కిం కరోమి” శా

న్‌ శాక గతి, ? అథ చా చక దుగిఖనంటేద నామైవ దానమే వై తన్యమాహితమ్‌! నుర్తోపఘాతిభి; పొొణ్లైర్వ జ కీలాయితం న్‌! రోల వ్యా వాన్సేతి విషాబే వాన వానే౭_. శుకమ్చాయాం వాశ్యా2_రమ్భవిషాద

యో ” ఇత్యమరః "సుతి వయితావియోగనిశ్చయే విపర్య వ్రవిపర్యానం వైపరీత్యం (పౌ ప్రటపూర్చమనుకూలరయా-2-వనీ కౌ నాం నులంటానిలచన్దా92.తపా౬ వీనానుద్యో ద్దీపక తేన (పతికూలక్పాశ్‌. జీవితస్య (పాణథారణస్య (పయోజనమ్‌ అనుకూలబుడ్ధిల్లిస కఠ నూ మనోఠ్థథై "౯ న్యమ్‌ సంఖమితి యావత్‌ పర్యవనీతమ్‌్‌ ఆపనన్నక్స్‌ బాత్సపీ ఈ పరమస్శాకం నుఖం భ వేదితి (పత్యా వోన్యూలి తేతి భాభః జగబేవ అీర్షారణ్య పా రకము ఆర్‌ ఎపకూన్కమ్‌ అభిమతన స్తుసమ్న తాహీ రధువయోగితయా సర్పమాదరలీయమ్‌, త శ్రవోచే [దే కదితరాణాం రద పేశ్షయా వనరాక (ఫౌయాణానుసక్కల్పతయా శూన్య త్యో క్రి పల్లవాజు ,_రకునుమభలా2_దిసమ్స త్తి సమ్యాషనయా కునార శై రాలీఢస్మ వంక చా ఒ౬నన్హ హేతో ర్చాలోద్యానస్యాకప్లాదె ద్యుతాన్ని నా జావ ఆ క్రైకపటే (పత్యా ఇానరా సమవినిరవశేమయతి, తథా సమ్పుత్రి నీతాటేబ్యా సజావిహారాదిషు తదపత్య(పనూ తా తస్పనళా ౬ థానా2ఒవృభిపే.శా నమనోరథస _నశౌసష్‌ నకీంచిదపశి మ్యతఇత్యాళ యః సకలసంసారసారభూకాశకామస్యాం. నిర్యాసిశాయాం నియతం వ్యృాతపారఏన సం పౌతః నుఖసర్నన్న భూశాంలా ఏతస్యాస్యానే పరిశేసిత ప్రేవ శరీరస్య ఆశరణ+ వూర్వ మేశేన వృాలేతి బవావస్సుగీవా౭దయస్సాహాయ'కే వృతౌాః ఆద్య త్పకేషాణాం

సవ్యాఖ్యానే అం-౧ (€్గౌ పొరజోనపదోశామసపొదమువారిముతుతియా కో పోదు శరణీకరణీయః' అధ కిం కళతో ? శాక పుల్లోవర్యామ?కం వా (ప్రార్ధయేయి అథ కళ్యోపరి కరాళ కళియక్‌? కం వా బధ్యామి కిముల్లద్ధ యామి? కస్య నాము కలమున్తూలయా ఎ. స్వత _స్వక్ష్తాం దయి ఆం కదా వాఒ2._సాదయామి? 6 కింబృ త్తే లిప్సాయా”” మితి భవీవ్యతి లట ₹ా గతిః 5"సణపధా2..దినా౬ఒనుఫ్టి, తేన ఫురేంయనూసాదితా స్యాన్చుత నుతొద్వశం కర [పా ప్యమ్‌? ఏవం విలాపో౭వీ ధన్యజననంలభో న మయా౭_వలమ్బనీయఇతి విమృశతి అథ వేతి అథవా అశ రాకీ నిర్భా క్య, అన్థా _నరసజ )మితొవినకీతవాచ్యధ్ననిః చెశనృసేపు దుఃఖానాం భూయసామ్‌, సంవేదశారయైప ఏకైకస్క బవముఖొా చర్ష శో న సజాతీయవిజాతీయ ఫేడా2.స్పో దాయ "ేవలమ్‌, ఆహితక్‌ విన్య _వ్లమ్‌-ఏతదర్థ్‌ మేవాన్ని అాతఇత్యర్థ ॥ “కస్యాత్య నం నుఖముపనతం దుఃఖయేళా నతోజపా నీవైర్ష చృత్యువరి చ దశా చక నేమికయేణ” “ఏతి జీవన్తవొనస్తో నరం వర్త శతాదపీ ” త్యాదికం నుఖౌషితిన్ను రామద్యతిరి కవివయమితి ఫౌసఃం తథా చ శ్రీమతి రాకూయణే, 5 జ్యూద్భ్యింకో వనే వాసన్సీతౌ నషహ్రై ద్చిజో హాతః ఈదృశీయర నమౌలశ్మీర్ని ర్రహేదవి పావక” మితి తిర్హి పరిత్యజ్యన్తామమి దుఃఫెకహేతినః కృషణాః _పాణాఇత్యత అనా మగోపళూతిభిరితి మర్తాణ్యుపవ్నా నీతి తాదృ కః, ుప్యజూతా” పీతి ణినిః జగతి హి (పాణాన్సక్చేహెమప్యభిముతా నే 2వ శ తివఇవ్వాన్లక్క పపీహైమర్తి న్ను పవారన్ల ఖీ ఎరీభూతౌనజమయాః కీలాఇఖకు స్వయం న నళ్య నృన్యోపకరి తైశ్చ న వాళ్య స్తే తత్కిమ్మత కతోమి మద్ద ఖాగ్యఇత్యి భిసస్థి ౩ మూ! వో అమ్మ అరుస్థతి వో భగవన్తై వనీష్టువీశ్వామిత్తైం హో భగవకొపావక నవోదేని భూత ధాత వో తాతజనక వాతొతీహవామాతరః పోపర వోూపకారికొ లబ్కాఒధిసతే నిఫిమణ' హో ప్రీయసఖు నుగ్యీవ వో సొమ్యు హనూమకి వో సఖి త్రీజకే ముసీలళా; స్థ పరీిభూఆాః స్థ ఛామపాత కేన, వ్యా అనున్థతి రృం హీ పతిజేవతా తస్యామహిమానం జానీపీ? నమ్బతి తవా ఫీ వచనం న (పమాణీకృతమ్‌ వగిస్థశుక్చామిత్తా 9 థావహాభాన్యపరిజ్ఞానేన హ్‌ యువ యోరస్త్మక్సస్ధ్రట నే యళ్నః ? సామివీ నృమ్పతో వధివాతకీన మయా వీవర్యానీతః భగ పీ పావక భవాళ్‌ హి వమాణర ఫుణ్యపహావయోరతి భవతి (పజేశళా సేయమను

68 ఉత్తిరరామచరిత నాటే మోదితొ చ భవతే త్యేతదపీ నాపేకీతమధునా భూతధ్యాతి రత్నగర్భా భవతీ నిఖి లభువనతలరత్న భూ తౌమిమాం (ప్రమాతవతీ, సేయమస్థా నే నివేశతా పళ్య కీదృశం దశామ నుభవత్రి తదష సత్యం సర్వంసహా౭_సీ హా తాత జనక వితృకల్చో2౬పీ భవానకా వ్యం (శావయిస్యుసే హో తాతి సకలాన్పవి న్ను షాస్పతిశయితేన బహుమా నే నేమాను నుపాలయ న్నేతన్ని రాకర శేన నూనం త్చేమవ నిరాకృతో౭భూః మాతరః సర్పాఅ ప్యవానువావె.కయైనా మాసర్గ్ణయ న్హృస్సమృృతసమ్థానా" శ్చాస్యాస్సమాపతి లేన దారుణేన పళావిపర్యాసేన కీదృశీన్షశామాపత్స్య ధే * పరమోపకారిక్‌. విళీసణ అస్యాః కృతే వ్పీపా_నరమ్మాశిత్య ఒక లానవీ బాస్థ్రవాన్సా్య్యాపాదితవతా భవతా విపితో2ఒ.వ నుమ హానుపకారో భస్థాఒ౬హుతీకృతః (వయసఖ సు గీపుబలవరా2_ పహవృతాయాః (పాశేత స్యాః ఫునరానయ నే _పాణొనవ తృిణకృతవతౌ త్పియా2_జ్లీక్ఫాతః (పయాసస్సామ్సఏత "మీతదపసానస్సమాపతితిః వానూమక్‌. _పథమవిరవాఏవ _పాణాళ పరిత్యజ న్లీ_యమే శాద్భశం విపదమనుఖాపయితు మేస మ్యే భసతా నివారితా మయి సమర్చితాచ (తిజ శే తృయావలోకతో2_స్మ త్భాభాగ్యశంగీ స్పపష్నః పళ్య కీదృశీమవస్థామధిగ చృతి ము షితాస్థృ _భవత్సా 9ణసర్పిస్పభూళతా మయి రత్షణవిసమ్భేణ న్యానీకృతా వానర ఇన వాస న్లీమౌలా, సేయం సంవృత్తా అత భుక్తా చావ్తాతాలో ఆ విభక్రా.భాతరః ఇత్యాదివన్యుషితధనాముపి. తాఇతి (పయోగ పరిభూ35" మగత్నణవిశ్చా సేన తాదా త్వికె మదుపలాలనా౭_లాపవ్యిసమ్యేణ చపాకైరిప్యపకుర్చా ణాభవన్తస్సర్చి ఏవాస్టానవి పాితాఒయానతయా పరిహాసపాతతాం గమితః ౪ మూః అథవా కశ్చ తేసామవామిదానీమావ్వో నే” షప॥తేపా మన్యే మహాత్రానః కృత ఘ్మేన దురాత్తనా శాం నా

మయాగ్భహీతినామాన సృృ్ప్యృశ్య న్తఇవ పా_స్థనా॥ ర౮

చోఇఒసమ్‌ పః విసృవ్నూ దురసీ నిపత్వే లబనిదా సంంయగపా కం న లకీ

మునుచ్యప్రయగ్భ, 0 గృ్భృవాన్య లత్య్మమ్‌

అతబ్కన్ఫురితిక తోరగర్భగుర్వీం

క్ర ఎవ్యాద్యో బ్రబలిమివ నిర ల్‌ో పామి! ళగా

న వ్యాఖ్యా నే అ౦-౧ రం వ్యా ఇదానీం అస్యాం దకాయాం వర్తిమౌనః ఆవాం ధర్మడారిపరిత్యాగసా వాసప్యవసాయనిస్టురః, 'తేపామ్‌ మహీయసామ్‌, ఆవ్వోనే నామ గవా కే క8 అనధికృతి ఇత్యాశయ3$, తదేవ విశదయతి తఇతి మహాత్మానః పరోపకారపరాయణతయా సార్థి జన్నాన॥ ,కృరం ఉపకృతమ్‌ వా న్లీతి తాదృశేన తిదా చరితఖరదూప. ణా౭_దినిశిచరసమర సమయ వణవికోపణ గా థా2_లిబ్బనసుఖదాననూపమహో పకృతి వితథీక రణధ.రీలేన. దురి తా౬.-చరణఘాసరస్వఖావేన మయా గృహీతనామానఃఉాఛా ఎరిరనామ భయా ఖపాపృనా మదా శయలబ్బపతి మేన స్పృృళ్య న్లఇవన ఆ కమ్య న్షఇవ, ఇతి మన్యే సెమర్థియే, కత ఘ్నేన దురాత్మా ము! త్యుక్తి "మీవోపపాదయతి యో౭2_నామితి విసమ్ఫాత్‌ దయి తో2_యం మ మేతివిశ్చాసాత్‌ , ఉరసి నిపత్య సర్పనుఖా2_ ధారరయా2_భిమ తే మద్వ త్న్‌సి నుఖం శరీరమాసజ్యాం లని డామ్‌ ఆసాదితస్పాపనుఖామ్‌ , అనేనై కాదృకాని ష్తోక్స్పే 9క్షై విరవాన్సూచితః గృవాస్య్ర లశ్మీమ్‌ సౌభాగ్య రేవతామ్‌ ఆళజ్కేన ప్రాచీ నవిరవాభావనాజని కేన రణరిణేన , స్ఫురికిః చలితః కలోరః పూర్మశ్చ యో గర్భః కుషమీగతమపత్యమ్‌ తేన గుర్పీమ్‌ భారభజ్బురామ్‌, (పియాం గృహిణీమ్‌ , ఏతేన స న్త్రతి చ్చేదో పేషణం నిరను[కోశత్ప బ్బ ఫలితమ్‌ ఉన్నుచ్య పరిత్యజ్య, (శ వ్యాద్భ వ్‌! ఓళి తాశ-నేభ్యః బలిం పూజాదవ్యఎవు శ్నీవామి స్థానాత్స్రహిణోమి, న తు తృత్త్రచ "వసి శాముపేవే అవ తు దూరాదవ గైేమయామిోతి దారుణ తౌ2_తిశయడ కః సోచఒవాం నిర్ధ ఎంఏ ఇతి విభేయమ్‌ ఆతోమయా గృహితనామౌన; పాషా స్పృళ్య న్రఇవెతి రొరాజనా తా పాదా శిరసి క వి స్తే మూ। (సీతాయాః ఫత్వా) బేవి అయం పశ్చిమస్తే చామస్య శిరసా పాదపజ్య_జప్పగ్శః న. అబహ్ల్హణ్యమ = తంత ? పునర్నేపభే బంహ్యాణ్యమ్‌! ళా క్లాయతాం భోః కీమే పు "ర్నీస ఖ్యే) పః బువీణాముగ్ర తపసాం యమునాతీరవానినామ్‌ వి, లవణ తాసితస్తో సనా శృరణ్యన్హ్వా ముపస్థితె;॥ ॥ం వ్యా పళ్చిమః చరమః ఇతః పరం (పార్భితో౭_ దుర్లభోభవిమ్యతీ త్యాశయః తోదితి అ్మకూణి కిరతి;, ేపభ్యే యపనికా వన్తరితే వరి శాపర్శిగవాస్థాశ్సే ౮ క్ర్రఖీలవ్ర కుటుమ్బస్య స్థ లీ శపథ్యో మితి లకణాత్‌ (భూయరఇతి "శేషః కిమిత్యతఆవా అబ హృణ్యమితి ద్చిరు క్తి సృమృం్రమాత్‌ అ బవ్మాణ్యమ్‌ అవద్యమ్‌ ఉపస్థిరమితి శేమః, “ఆబ న్గాణ్య మవద్భో కా తని విర్భమరః + ఖలయనమాషతి లప్పువ (బన్మణశ్ళ్చే లీ బ్ర (వ్యాళ

70 ఉ త్తీరరాకుచరిత నాటే బ్రా ద్ధితోన్లే యతి బన్గాణ్యశబ్లః. తతో నజ సమౌసః కుఠఇర్యితఆనా బుషీజామితి ద ఖథ థి న. ది ఉ గం తపః చాన్ర్రాయణా2_ (వతమ్‌ యేస న్తేషామ్‌ ంకుము.నాయాః నజ్యూ న్రీరె వం శతి తథోశ్రానామ్‌,. శయవానవాసిన్వ కాలా *” దిత్యల ౯ వై భాషికత్పావన తొ భాస బువ్నీశాం మునీనాష్‌, సోమః సమూవాః లబఐణేన మధురావానిశా కేనాొనీ రక్షసా ౌనితః భషత్య తారకా౭_ దేరాక్ళతిగణ త్వా _త్తదస్య సత్తాత్‌ “మిత్యన్థై (శాసశ స్టాదితశి శరగణే రక్షశే సాదుమ్‌, * త్త సాధు” రితియక్‌ “యీ చాభావ కర్శశో 7” 8త్‌ పకృతిభానః త్వాముపన్థి ఈః సన్నిహితః అతో గతపసామిత్య నేన ఠపోధనానాం తపోవ్చయే దుఃఖా౭ఒధి క్యాద్భవవ న్నే షణం నత్విశక్య్యా, ఉ్యగితిపసామి తృివయిన విశేషణో బీ కైక స్యావి బు? _పబావా౭_ధిక్యమ్‌ తేన తేషోమోవ, _త్తీపోవ్య యాభ్యుపగ మే కార్యకారిర్సం భవత్‌స్తు (ాక్ళి తస్యావ్‌ రక్షణాభావే శాపవిషయల్పిమ్‌ స్పథర్మ వోని క్చేత్యనర్భ దృయోపనిపాతః ఇతి స్తోమః ఇత్యిమునా సమవాయపాలే సంకృళౌ2_ధిక్యమితి త్పాముపస్థి తి ఇత్య నేన త జీదమిషత్క_ర_న్బదితి రై ద్దుష్కరక్య్బోత్సి ఉపస్థ తఇత్య నేన. ఉపస్టేయరుపన్థితో 2నీతీయైవ తవ సాపరాధత్స ముశేయుషా మను పేక్షణీయత్పచ్చో ర్యేవన్షిళా ధ్వనిరకలనీయః వూర్చార్థాఒ-నువూర్చా శ్రౌనూయా అొఒఒను పూర్వ శ్రీ భేదస్సామ్బాతిక 1” మూ రా - ఆః కథమద్యాపీ రాతన తసః తడ్యావదస్య

దురాత నః కుమి వసీపు త -ళ్ష

శ్హ్యనః కుమ్బీ నిపు త్త్రస్యో న్ఫూలనాయ శత్రున్ను ంప్రేషయామి।

వ్యా ఆకోక్సే ఆస్తు స్యాతో్కళోపపీడయో *” రిత్యమరః అద్యావీ రాపణ కుళోన్నూల నేనా2ఒ_తజ _పరిహాలే2ఐ రాక్ష నేభ్యస్త్రాసః 1 ఫీ తార్థానాంభయ హేతు ళ్‌ రిత్యపాడానత్వొత్సి్పమూ తత్‌ ఎతదవశేషణస్యా 2 తిజ్కహేతుతయా, దంరాత్మైన; కృతికల్చిషస్య కుమ్బానస్యాః విశ్చావనుతనయాయాః మధ్‌ “తా క్రికపుత్తైన్య 3 తిదుక్రం శీమతి రామాయణే ఇ త్తరెకాళ్హే 4 ఏవం మధుర్పరం లఫ్బ్బా దేవాత్సు మనవాదద్భుతమ్‌ తర్క పత్నీ మహాభాశా వెయి కుమ్మిననీతి యా. విశ్వావసోరపత్యం సా వ్యానలాయా మృహ్మాపఫో తస్యాః ఫుతోం మహావీర్యో లపణో నామ డారుణః ఇళ ఊన్యూల శాయమూలోత్చాటానాంకు, వధాయేత్యర్థ 9 శ్యశఈున్నుమ్‌ శొకణవ భేనస్పస్య, గన్థర్వవిజయేన ఛభరతప్య మీమ నాదపయేన లతృణస్య చ కృతకార్యతయా. జేత వ్యా న్తొలాఖేన వ్యర్థమవ స్పా జకారమూకలయర _నమ్యైవ (ేశశౌచిళ్యాత్‌ తద త్రోవ 4 కృత్రక్షర్తా మహాళొహణర్తో ధ్యా రోఘునన్హ్రనః ఇత్యారభ్యు ఆశకు మా స్థితే రాజన్నభాయః న్లేకమూభ్య్యుయహాడ్రిత్‌ రామం (వత శ్యత్రుమ్ను వొాళ్కాల్‌

సవ్యాఖ్యా నే అం-౧ 71 గేనళయామి గమనారహా2_దికా మ, యాపత్‌ (యేసయిహ్ఫామాత్యర్థః * యావక్పుర-. పాతయో”ో 8తిలట్‌

వమఃూ। (కతిచిత్సదాని గత్వా పునః పతినివృత్య) వోబీవి కథ జర ఖ్గి జా మేవబ్బతా భవిష్యని ? భగవతి నసుస్థరే శ్లైాఘ్యాం దుహితిరమ వేత, స్వ జానకీమ్‌॥ వ్యా కతిచిత్‌ రాక్షస్యగాపోద్పిన్న తాపస్యవాతరతు, సమ్మ ిమానుసాలేణ ది తాణి పదానివాన పక్నేపాక ఇత్నా పునః పతినివృత్య్‌ యావ్రద్రతం న్నేవాపాశని యన కేన పరావ్భుత్యి ఏవం ఇద్ధింతా కథం భవిమ్యనీ వనే త్యక్తాయా నవ _పాణథా రణమవి దున, ఒరమిత్యాశయః తస్యాహి జీవితధారణే కాలేన తదపవాదపరాళఃాం పౌరజానపడానాం తిచ్చుద్ధిజ్ఞాప నే నానుశంకుము త్పాద్భ ఫపునస్సమాగమౌనుమ త్యా విరయెోళా గో నిస్తార్భఇత్యే సి పత్యాశావకాశః అన్కథా తు సో౭_వ దుర్లభఇళ్యాకూతమ్‌ ఇట౦ ఛ ప్యక్షీథవిమ్యతి తర్సిమయనులభం తల్సక్షోవనోపౌయం విమృశ్య్యపార్గయతే భగవతీ తి భగవతి తె) కాలిక ఫాఐ ఫిదసాక్షీణ్కి ఎసున్ధలే (శేస్టపస్తూనామాక రాయి లే్యళ్లామ్యూం సతి దెనతౌచూశాకుణీ ల్వేన వాకై ర్యాననీయాక్‌, దుహితిరం భర్వర్ని రాసే2£మాతృ కేన ఛవ్నత్యెన పాలనీయామ్‌, అవేశున్న సర్పదా సర్వథా ఛచాస్మత్పరిత్యాగ వై శవేశ యం యథా శకీరంన విఘముఖ్బూతి తథా2నుపాలయ , అత దేవతౌచన్నుగవాలీజస్య ' రక్షణ కార్వాఒరమ్మ పతిపాదనాదార మ్మో నానార్థ పక్ళతిః కరణంనామ మ ఖసన్ధ్య జు ఆత ఏవాయమారబ్యుబీజసమ్నన్థో చు షవస్థిః మూ! జసకానాం రఘూణొబ్బ యత్కృత్స్నం గోత్రుమబ్లలమ్‌ | ఆాన్టేయజనే పుణ్యో వుణ్యశీలానుజీజనః॥ యల (ఇతి నిష్కా 9 శా) వ్యా రశ్రైవ హే తుమోవా జుకావామితి యిత్‌ కృర్నం గో ళవబ్దలమ్‌ భోతస్య కులస్య కృత్న్నం ఆశేషక్‌ నుబ్దలం భవయహేతుభూరమ్‌ * అభేదోపచాం న్మబ్దలమితి నిన్దేకః ఆతఏవ యదితి విభేయ పాధాన్యాత్‌ తాం తాద్భకీక్‌, పుణ్యం దూదుళొనర్హం శీలం సవ్న్భ్భృ త్తం యస్కాప్తామ్‌ త్యాగ స్తులోశాపబాదభయాజ్‌ న! స్తు నిర్హారైవేర్కభ్ళి పాయః ఫుణ్ఫే శుద్ద కౌనయబజ సే యక్ఞే ఫుత్యే ఇతి సమ్మ్బుద్ధిర్యా, ఖా

72 ఉత్తరరామచరిత నాటే

తవేయమనురూపా దుప తేలి భానః అజీజనః పనూతౌ స్పఠళ్ముద్ధ త్చాదుభయకులమబ్ద లా2_-లమృ్బనత్వాచ్చ తవ నీ గారక్షణమాపశ్యకమిత్యు క్షం భవతి అత సన్ఫ్య్యక్షానాం భరతౌ౭ఒదినిస్టేశ కమాతిలబ్ధనం రవెకతానతియా తచ్చానుము తం వివషీతో2(త నా జ్లానాం కమఇ ల్యేహి నిర్ణయః ఇతి నిషా లి) నః తాపస వాతరమె 2. 2 దేళార్థంనిర్ణ మః నీతావిరవావిక్హ బస్బ భగ వపళ్ళి ల్తేవివేపాయ తాపసా2కి న్నన శవచోప క్షేపః ఇతర థా హీ _సకృతర నస్య్యాకాళ్లో క్‌! స్ఫేదస్పన్చాదయా నామ. ద్వేశాయ సమృ్బద్యేత? అతదుర్హు ఖపచన్యశవశోష్మశమం వృిపలమృశృళ్షారన్సీ తావిరహాోప క్షేపాత్‌. ఈఠః (పాక్సమ్మోగః న చ్యాత విశేహావర్శనాల్‌ పత్యుత సంయు క్తయోస్సు సమ్మోగో వి పలమ్మో వియు క్తి మైల. 8తినాయక యోనేక దేశాపస్థానరూ+పసమ్మోగ లక్షణనత్తా ఎగ్సుమో్ళ్ళోగత్ప మేవ నుప చక్‌. కో నామ నాయకస్య పకని స్థితాయామవి నాయికాయాం వి పలమృమాచత్నీత? యది తఠాపి తిత్తి మేవ పత్య స్త మిత స్తర్పితిపనీ సమ్బాగశృట్టారనీవే”తి మున వ్యక్‌ నాయకయోర్డయోరేకతరస్య వా య్షి) విరవాభావళైవ (పవర్తతే తశ్రైక స్థానాఇఒవస్థానస్యాకిఇ గ్న్‌త గ త్వేన విపలమృవ్యవహార ఏన శక్యమ్‌ అవ్యథాతు సమ్మోగ ఇతి విశేషగర్శనాత్‌ కథమితరథా నిశ్చాసాశుపాతా౭ దీనామనుభావానాం చిన్తా దైన్యాఒవేగాదీనాం. శఖ్బారిశామవి త్తి) (పవృ త్తిమపపాదయేః? పర్ష్‌ యని చ తచావీ తాని తయో కవంకుః తత్తు పక, ఎలఇవేతర। ఈవీ బహుల మాయంప్మ తౌ నిరూప్యతామ్‌ యథా2ఒమకుకకవేః ఎకి (శ₹=.సనసజ్దతిః పరినవృాతా పత్యున్నమ్హాన్దూరత స్తామ్బూలానయనచ్చ లేక రభసా ౭ శ్రేపో౭_ః నంవిఘ్నీతః ఆలా సోజఒవీ న మ్మిశిఈః పరిజనం వ్యాపారయన్న్యా నికే కాన్దం (వత్యుపచారతళ్చతురయా కోప కృతర్చీ కృతః * ఇతి యథా వా తన్యావ వీకస్టి౯ శయనే విపక్షరమణీ చామ్మగహే పృ్మగయా పద్యః కోపపరాజ్తుఖగ్గవీతయా చాటూని కుర్వన్నపీ ఆవేగా దధరీకృతః ఇత్యాదికక్‌ యథా వా శూఘస్య * నననఖపవమజ్ఞంగోపయస్యంకు కేన *” ఇత్యాది మ్‌ ఇత్ధమిత రేహా మప్యాక లనీయమ్‌ ఆతసఏవ పా లాతక్షణికాఅవీ వూర్వాను రాగమానాఖ్య (పబాసకకుణాత్త నా వపలన్ఫుళ్చతుస్థా స్యా " దితి (పకృతమకి విప అమృఏవ గణయ న్లి కించ (ప్రవర్స్యత్పతికాదీనవి భేదాన్నియో స5ీన్న _గర్భావయన్తో 2_పీ నఖ అభవవనకూలాః ? అతస్స మ్ళోగవ్మిపలమా చిత్తావస్థావిశేషానితి గాణ

తత్త సం ము క్షత్పధీస్సమ్మోగ 8 వియు కృత ధీర్మియోగః ఆచ్యే వార్దాదరొగ భావా అన్యస్మింళ్చిన్తావయశ్చ సమ్మప్థి కదు స్తం రసగజ్షాధలే సంయోగశ ఏ న దమృతో స్సామానాధికరణ్భృమ్‌ ఏకతల్ప శయనేఒపీర్యా2 3 సద్భ్భావే వి పలమ్బువ్యైవ వర్మ

సవ్యాఖ్యా నే అ౦-౧. 73 శాత్‌ ఏవం వియోసనో౭వీ న వైయఫికరణ్యమ్‌్‌ దోవస్యో క్షత్వాత్‌ తస్యార్వానిమా నంరోగవియోగా2_ఖ్యా వ నకరణ పృ త్తివి శేషాయలత్సంయుకో వియు క్రళ్చానీతిధీః. తత్రా౭_.ద్యోయకా “కయితా సవి భే2_ప్యనీశ్వరా”” ఇత్యత నిరూవీతః ద్వితీమో యథా “వాచో మాబ్దలికీః (పయాణనమయే జల్బ్పత్యనల్పం జే శీలీమన్సిర నమూరుతాయనతు ఖే విన్య స్తపక్తామ్బ్చుజా నిశ్వా సగ్గ్షవీతాధరోపరిప తద్చాస్పార్ష్యవక'దహా బాలా లోఖవిలక చనా శివశివ (పాణేశమాలోళ తి అ తాప్యాలమ్బనస్య నాయకస్య నిశ్వాసాశుపా ఆా౭_ చేరనుభావస్య, విషాదచిన్తా2_.2_ వేశాడేశ్చ వ్యభివారిణస్సంయోగా (ద్రతిరభిష్టుజ్య మానా వియోగ కాలావచ్చిన్న త్వా ద్చి(పలమ్భల సవ్యప దేశ హేతుం” ఇతి తదేసపం ష్యవ స్థిత త్పాద్పిషయప్యు న సొజ్క_ర్యమ్‌ తిప్టాక్‌ సంయు క్తయోన్తు సమ్చోనో విషల మ్బ వియుక్తయో * రత్యశ్రావి మనపా సంయజ్నక్త వియా క్రయోరి ర్యేబార్భమభినె) మః 'అనుకూలౌ నిమేజేలే యశ్రాన్యోవ్యంవిలానీనా | దర్శనస్పర్శశా౭ఒదీని సస మ్య్ళోగ” ఇత్యతౌక్సి ఆనుహలానిత్య నేన మానా2._దివ్యావ్ఫ త్రి అన్యోబ్యమక్య ఉనై క స్యాస్సన్ని ధావితరప్యా ఉపభోగమా దాయ ఖజ్జీ తాయా స్స ఘ్యాగశృజ్ల్‌ రవ్యప దేశ వ్యావ త్తిశ్చ విభావ్యతామిత్యలదుధికేన అత - ప అర్థ్మపకృతిభూతస్య బిన్షోస్సన్థ్యబ్షతా పచః + శేపాఖ్చీదూపకా2_మ్నూయే ప్వ్పననూచాన తాకృతమ్‌

మూ! నీ.వో సొమ్స అజ్బవు త్త కహేవమీ? (సవాసోత్రాయ) వాద్ది ళం దశా టు ళ్లు వాద్ది దునస్సివిణఏణ విస్పలద్దా అవాం అజ్బవు త్తం అక్కుండామి. (విలో థి ఎధీ వాం క్య) వాద్ధివాద్ధి ఏఆఇణిం మం వసు త్తం ఉల గదో అజ్జవుత్తో, క చాణిం పదం? భోదు సే కువిస్సం, జఇ తం సెక్టండీ అన్నశో పనా విస్సం. కో ఎళ్ళ సరిఅణో ? వ్యాఇఖాహా సౌమ్యు ఆర్యఫు శ్రి క్వానీ? వాధిక్‌ వాధిక్‌ దుస్స వైన విప లజ్టా అవామార్యప్రుత్హమా[క న్రామి హాధిక్‌ హాధిక్‌ ఏశాకినీం మాం (పనుప్తాముక్ష శ్వా గతఆర్యప్కత్థః కిమిదానీ మేతత్‌ ? భపక్ప సై కోసిస్యామ్సు యది తం పళ్య న్లీ ఆత్మనః (భవిష్యామి కో౭(త్ర పరిజనః? వియవిరవాబాపనావి కేన శయితాయాన్సీశాయాః చు స్స్పష్న్మ దర్శ నేన సమ్మ) వాయాః ఇయము కిః శ్వాసే అసన్నిహితఈః శ్వ గతో2 వీతి. స్వ్పావ్నీక విరవావిసయకో2_.యమభిలాపః సవాసో తానం సమ్భుంమామలానః ను! ధిత్నన్దా మూమ్‌్‌దుస్స ప్రస్నవివయిణీయం నిన్హా దుష్షేన వియోగవ్య ధా౭.2.పొదకేనస్వ ప్నన్కవిపలన్హా వని ఏ తొవ్భుషావ్య ఛామనుభచామి తియాజక్‌" ఆర్యఫుత్త్రమా[॥ శ్రామాతి ని దావశాదవిశ వమవలోకమానాయాః ఇయమం శ్రీః విద్చుశ్యావా -వభిళ్‌. అనుచిళ మిడథగా 10

“| ఉ త్తరఠామచరిత నాటకే చరిరం/యద సహాయాంససుప్తాం మౌం విహాయా 2_ర్యపుతో 92 పయాతః ఇదానీం అద్య, ఆసహాయాయామమాననుపాలనమ్‌. కిం కుతో నిమిత్తాదుపనిపతితిమ? ఇదానీమిత్య నే నేరః ఫూర్వ భీ తాదృళం సావాసం న జూతుచిదార్యిపు శ్రే ణా2..వరికమతి ధృవతి. భవళ్చితి పరిధారకకాయామ్‌. సే ఇతి “జేసో జ” మితి వతుర్ధ్యస్థ వష్టీం విదధానేన (ప్రాకృత హో(లేణ సీద్ధమ్‌ కోసే చ కిమవి ప్రతిబన్ధకమ శ్రీత్యావా యదీత్యాదెనా తమార్యిఫుత్రిం పళ్ళ న్ని తద్దర్శనకాలే ఆత్మనః “వా౭_౭2-క్మఛస్మని సొ ఇతి నంయోగస్య వా2 చేశ: జీవస్య మ్‌స్హేర్వాం (పభవిష్యామి ఆలంభవిష్యామి; యది - తదపలోకనానుపద ముప నాద యస్య 1దవీభవఐతో మాననిర్వవాణం దుర్లభమితి నాన్త జీవో౭పి తత్పక్షపాతీతి వ్యజ్యతే భర్తుస్ను ప్ల మాత్థానం విహాయ సహసా౭_న్య్యతనమన మల నీయకార్యా _నతోపనిపాతె రం మౌశజ,_మానా తత్పషృ త్తిజిజ్ఞాసయా పరిజనమన్నిప్యతి కో౭(లేతి అత అన్మళ పదేశే, పరిజనః కఇ్బుకీ వర్ష పరాజ_దిరూపక తేష్పీఐ విశేషసంజ్ఞాజ్పతో వ్యా కఇత్క్యౌాశయః 1 మూ! (ప్రవిశ్య) దుర్ముఖః- దేఇ కునూరలక్టృణో విజ్ఞ వేది +సజ్జో రనోో, ఆరువాదు దేఈ”” సీ.ఇఅం ఆరువోమి పరిష్టురది విలమే గబ్బి భారో, తా సిధీలం గచ్చన్హుః దు-ఇవో ఇదో దేఈ॥ వ్యాశచా దేవి కుమారలక్ష్యణో విజ్ఞాపయతి సజ్లో రథ. ఆరోనాతు జేవీ ఇయం ఆతోహామి, పరిస్సురతీవ సీ గర్భభారం, తచి సకలం గఛా ను రాజ్లో రామస్యాపత్య పాయత్వా ల్లో ణస్య కమారవ్యపదేశః సబ్జః వన్మపస్టావాయ ఇయమాతోహామోతి దోవాదవూరిణ మా తాభ్ళిపాయేణ పరిన్ఫురతీఐ (దుతనమ నే గర్భ క థ*రీఛావాశ్రేద: శిథిలం మన్షమ్‌ ౫ చ్చామః _పాకృతే ద్విపవనస్థానే బహువచినమ్‌ ఇతఇతిః వాస్త నిద్దేశాఖి నయాభ్మి పాయేణ అ(తాఒత్మనా సవా పత్యురాగమనం (పార్థితవత్యా మైథిల్యా స్పడాత్చే తద్విస్క రణాత్‌ జాడ్యమ్మపతిప త్తిప్పా శ్రీదిష్రానిష్రాజుగ మోద్భప క మిత్యు శలక్షణం జాడ్యం (పతీయతే తదేఎహి భగవతా క ఎన్లద్వైపాయనేనాపి * అసమ్భవం కమ మృగస్య జానం సథాషపి రామో లులుభే మృగాయ (పాయన్బమాసన్న విప తికానాన్ధి మయో విపర్య _స్తతరాభవ న్లీోతి వా ల్‌ మూ! సీ-ణమో తవూధణాణం,ణమో రసాల వేవదాణం ణమోలఅ జ్లైవు త్తచరణకమలాణం, ణమోసలఅలగురులణాణం।

సవ్వాఖ్యా నే అం-౧ 75 (ఇతి నిషస్ట్రాన్తాన్సర్వే ) ఇతి (శీనుహాకవి భవభూతి పణ తే ఉత్తిరరామచరిత నాట కే చ్మితదర్శనం నామ (పథమోజఒబజ్క_:ః- వ్యా ఛా నమ సపోధేభ్యజ నమో రిఘుకులదేపతౌభ్యు నమజఆర్యెపుత్త చర ణకమలాళ్యామ్‌ నమస్నకి లగుముజ నేభ్యః తపఏవ ధనం యేషామితి, నా వి కిమష్యపా ధ్యం తపసామిత్యాదావేవ తెద్వన్షనమ్‌ రఘోః కులస్య దేవతాః (శీరజ్బ్సనాథగక్లై మూ _ర్తణ్ణముఖాం,. తాభ్యో నము భగవతో నారాయణస్య తత్కు_లదేవకాత్వం * సవా పక్నా్యా విశాలామ్యు నారాయణముసాగమ” దితి (కీమతి-రామాయణ్‌ గడ్గొ యార్‌ వేశ్చ త త్వం కవినైవ “* సవితృకలదేవతే నమ సే”, * యేషాం గృహేమ సవితా చ గమర్వయ”ో వేతి (పకాళితమ్‌ ఆర్యపుత్త్రస్య, చరణకమలాభ్య్యాం వరణాఖిత్మ నా పరిణతాభ్యాం కమలాభ్యామ్‌ దేవతా౭.న్పరాపేషయా సతతముపాస్యాభ్యామ్‌ , య ఖా2.ఒవా వాత్సాష్టయనం * భార్య్యైక చారిణీ శాఢవిస్తోమ్భా దేపనర్సతిమానుకూ ల్యే న పనేతే” తి పాకృ్ళతేఒ స్యావి బహువచనాన్న (సృకమభజ్ఞం సక లేభ్యో గురుజనే భ్యః వసేస్టూరుస్థ తీ జనక కాసల్యా2 2. దిభ్య" (వస్థానకాలే మజ్హలాజఒ.శంసయా వూజ్య వూజనమ్‌ ఇతి నిష్బా)నా: రిక్షాదితి శేషం * అ్వునిషా,9 ననిఖభిలపాతో2ఐి ణే ఇతి లక్షణాదజా , నే పాతాణాం సక్పెపామవీ నిర్షమః అథ కవిః కాస్యపర్గి సనా మా 2_ఖ్యానవూర్వకమజ్కు-సమౌా మావో ఇతీతి ఇతిశ్వ నృమాప్తా, “ ఇతిహేత్కుపకి రణ (వకారా2_దినమా వ్రిసష్ని””త్యమరః మహాకవినా ధృవి పధాన్నపబన్థని రాణ పవీణ,పతిఖా య న నెలా. జీ

సమృ త్తిశాలినా తదావా ధ్వనికారః ళ్‌ నరిస్నతీ స్పాదు తదర్థవస్తు నిమ్యన్షమానా మవా శాం కఫే నామ్‌! అలోక సామాన్యమభిష్యన క్తి పరిస్స్ఫు రన్షం (పతిఖావిశేపమ్‌”” ఇతి భవభూతి "వేతిచ్యాఖ్యాతమ్‌ చిరుదవ్యపదే కేన వ్యృపహాతో యళః(పకాశనాయ “ఆత్మ నామ గురో ర్నామనామాతికృపణస్యవ (శేయస్కామో న గృహ్లీయా జ్షేహైపత్యకల తయో” రితి నిపేధానురోధాయ చ న పొ సమృపతి కాస్త్రానుసాలే శైవ కార్యనిర్వాహే క్వాచిత్మ మపవాదమా[దియ నే విద్వాంస ఉ త్తరిరామచరితే దశవదన దమనరూపభ గవదవతార పరమ్మపయోజన నిష్ప త్త్య్టిన న్తరెతివృ త్రఒ స్థబన్య లె చాటళే దశాచాం హపశాణాం వకృతభాతే. నిుక్తలకణే ఛి చిబదర్శి నాఫివయేనాతీతక థానూ ఎన్న యోజన,

= (థమః ఆవ్యబ్ర అజ _ః విచ్చేదక * అహో, నాట3 విశ్ళేడో ఇతి కోశ

లో వ్లోకమ్‌ అక్‌ సంసారే కితికతి న వాఒ౬సక్‌ కివివరాః న పర్య న్న వ్రేషాం కఇవా సికతానాం గణయిళా

"కొర్ర ఉ_త్తరరామచరిత నాటే పర మేషా రీతిన్సరనమధురోదారనుభ శా సిరామాఘేఒమోఘే జగతి భవభూ తేర్విజయపతే శఠమర్జణ కవిఘామణ కుమార తా తార్యమారిరచికొాయామ్‌ ఉ్‌ త్తర రామచర్మితవ్యాఖ్యాయామాదిమో౭.. బృ ఇచి॥ లి (శ్రకెలశళమర్ద ణకులతిలకన్య, అద్దజ్కి కాళార్యాభిజవన్య, (శీవేబ్క టార్యసూోరివర్య సూనోః (శ్రీచణ్ణమారుత పణ్డిత ప కాజ్డసావోర్ష బన్ధు రాన్తరజ్లన్య, నహవృదయనముదయసాదరసమర్పిత కవిభూమణ చిరుదభూవమణస్య, (శీమత్కు.మారకాతార్యన్య కృతిము, ఈ _త్తీర రామ చరిత వ్యాఖ్యాయాం కలా౭.2.ఖ్యాయాం (వథమాజ్క- వ్యాఖ్యా (శీవారిళ్ళరణమ్‌ (శః,

శ్రీః ఉతరరామచరిత నాటకం సవ్యాఖ్యానమ్‌ అవి అథద్వి తీయో ఒ బ్మః, శాయి ఇవైనప్తోకుంట్యుంయిుూ- మం! (నేసథ్యే) స్వాగతం తపోధనాయాః? (ప్రవిశ్య) అధ్యగ 'జీసూ కొపసీ-అయే వన జేవతేయం ఫలకునుమపల్ల వారుణ. మాము వతివ్యతే (చనిశ్య) వన దేవతా - (అర్హ లి వికీర్య)

ప యఖీచ ్భ్‌ం భోగ్యం వూ వనమిదమయచ్వే నసుదివన నాం సద్భిస్పజ్లః కథమసపి హ్‌ పుణ్యేన భవతి తరుచ్భాయం తోయం యదపీ తవసో యోగ్యమశనం ఫలం వామూలం వా తదపీన వరాథీనమినవా నః ౧

వ్యా ప (సియావిరవాదూనో2_పి విశ్వరక్షణకాతుకీ అతిగమ్భిరమధుతో రా మో మామపతౌన్నుడా యన్నర్శ ణే వా కేస్సర్వజగ జ్వ్యాపృతిసమ్భ)మః జగతాం జననీ సేయమమలీకుకు తాన్మతిమ్‌! కవిరిడానీం నీతాత్యాగాన_న్లలేతిప్ప త్రమానూ[తయితు"ామ సత్తి) (పత్యతనిన్తేశానర్హకతిపయాంశవ్య క్రీీరణాయ విస్కు-మృకముపాద శ్రే శ్వపథ్య ఇత్యాదినా నేపథ్యం వ్యాఖ్యాతమ్‌ స్వాగతం సుఖా2 గమనవిమంజిక ? కశల[పళ్నో 2 యమ్‌ ఆధ్వ ని గృ _న్రీత్యధ్వ గాః పథికాం, గచి ్యి తేర్ష 8 నేషాం వేసుఇవ వేపో యస్యా స్సా తవోక్తా తాపనీ తాపసన్తీ; అయే విమశ్ళే, పనస్య టేవతా అధిష్టైతీ,ఫలైః కుసు మెః పల్లవైశ్చ నిష్పాదితేన అక్షే క్రొ వూజ్యాదవ్యేణ, “మూల్యే పూజావిధావర్ధ్సో ఖీ “మట్టు (తివ్వర్థ్య్యమన్హార్థే. ఇతి చామరః " పాదార్థృధ్యాంచే”తి యతృ్రిత్యయః విశీర్యం అఆహేళికేనః (పాయో నాటకా౭._దిసు గమ్యమావానామన్థా వామ ఫయోగ 'స్సామ్పం) దాయికః వః యుష్తాదృశామ్‌ ఇవం మదాయ _త్హృతయ-యుష్ణాభిరుప సేష్టుం,వనక్‌ యఖేచృమ్‌ ఇజ్భామనత్మికచ్యు, “యథాో2...సాద్భ క్యే” ఇర్యబ్య్భ్యయీకావః, భోగ్యుం ఊప భోగార్దక్స్‌ ఆయం త్వద్దర్శనసమ్బాద నేన శువానీయః, ఉత్సపసమానధర్తా? మే మను,"

ఇ్ర్ర ఉ త్తరరామచరిత నాటే

నుదిఎనః త్వాదృళాతిినమ్చూద నేన కృతోపకార త్వాదృహుమాన్య:ః, తకు (-తఇత్య తా వా సతామిత్యాదినా సతాం సాఘభానామ్‌, సద్భిః సాధుఖిక, నజ్దః సమాగమః, ఫు ణ్యేనసుచ రితేన [పాక నేన _పయోజకేను భసతి సమ్పద్యతే, అసతాంమిథస్పజ్డి స్సృతామసతాం చ సట్టో వా కేవల మనిష్టఫలక త్వేన సులభఇతి న (ప్రార్ధ్యతే యస్తు పార్ధితో౭వీ దుర్లఫో2_న్యోన్య సుఖహేతుశ్చ సోఒయం సమాగమః సుచరితెక లభ్యతయా. దుర్లిభ ఇత్యాశయః అస్యాం యోజనాయాం వనదేవతొాయాః ఆత్మని సత్త్పసమ్యావనా ప్యష్తా నననుచితమౌక లయన్తః కేచిదేపం వ్యాచకత్సే సతాం క్వచిదరణ్యాడా వనతౌం, సద్భిస్సబ్దః ఇతి ఎజనాడాకీర్ణ దేశే వసతాం పునస్సత్సమాగమస్సులభ$న తుమాదృశాం కూప కూర్మ సధర్శామితి భావః సతాం యేన కేన (పకాశేణ వ _రమానానామ్‌, నతు సర్సజ్లే (పయతమానానామ్‌, (పయత్నే హి విరలాఅప సన్న ఉపల భ్యేరక్‌్కయత్నమనా స్టాయ సమయం గమయతామపి మాదృశాం యాచృచ్చికోఒయం భవాదృ శె స్ఫ్సర్శి నృమాగమస్సు చర్‌ తెక లభ్య ఇత్యపరే షా (పనిద్ధా శ సర్సజ్లతౌ[పయతమానయా త్వయా2_పీదం విదితమి త్యాకూతిమ్‌ హీరవధారణే వా సుకృతిమ నలే ణేతరరదకారణ మి త్యన్యయెోో వ్యవ చేవ: సచ్మిజ్ఞోఒయం (బవ్యావిద్వాచకః * అవి బ్రహ్మేతి చెద్వేద సనమేన నతో విదు * 88 వెగమ నిర్వవనాత్‌ ఉపభోగ పకారమేవ విశినష్టి తరు ఇవా సయమి త్యాదినా తకూఃాం ఛాయా మార్గ్యశమాపనోదాయేదమ్‌ * ఛాయాజా హుల్యే ” ఇతి క్లీబత్వమ్‌ యథా సుఖం తత్త తృరుచ్చ్భాయోపభోకాఖిపాయేణ బహువ చనమ్‌ అథ తోయం శీతలం స్వాదుస్వుచ్భంలఘు చ స్నానా2_ద్మికియా నిర్వి రృనాయ ఫలం వా మూలం వా ఫలచాపేణ మూలరూజకేణ వా 2_వస్సి తమ్‌ యదవ ఉకాదితరత్‌ పన్షాచదిరమూపమవ్వితప శః తపో౭_నుస్టానస్య్ర్యయోగ్యం అబహిర్మూరక్స, అశనమ్‌ చేవాధారి శోపయోగి[ద్రవ్యమవి; వ$, న పరాధీనమ్‌, అన్యాథీనత్వే పీ తవనుమతి సమ్బాద నే౭ఒ విస జో చి స్వకీయేతు నైషఇతి న్యాత పరాయ _త్తత్వబుద్ధిరాభేయేతిఛావః అతిఖివినియో నై వై పాం స్మపయోజనత్తా త్రేషామేవైతతర్భృలభో కృత్వరూపం స్వామ్య మస్తాకన్వు తత్చాలనమ్మా తేపరి మధికా రాదుద్యానపాలనిర్వి కేవ తేతి ఫాసః అతాఫీస్టవస్తూనాం తకుచ్చాయా౭_దీనాం భూయసాముషనిబన్ధాన్యాలా నామ నాటకలక్షణమ్‌ “ మాలా స్యాద్యదళీ హైర్‌ ౦ నై కార్థ్మపతిపాదన ”” మితి లక్ష ాత్‌ శిఖరిణీభన్లః

పకి ప్రియ ప్రాయా వృ త్రీర్వినసయమనృణో వాచి నియమః . ఛశృత్యా కల్యాణీ మతిరనవగీతః వరిచయః

సవ్యాఖ్యా నే అ౦-౨ 79 పురోవా పశ్చాచ్యా తదిదమవివర్యానితిరసం రహస్యం సాధూనామనుపధి విశుద్ధం విజయ తే॥ 9 (ఉవవిశతః) వ-కాం పునరత్ర్రఖ వతీ మవగచ్చామి ౫ వ్యా అత శ్వాద్భృశామాతి'కేయర్సి విమయే కిరుచ్వతే కథనము న్లరేలైప జ్ఞాతి స్వ కథన మనర్తకి మిత్వాశయః “ళం కుత్సాయాం వితశి ౨ నిచషధ్యపళ్న్చమయో రవే”తి ద్‌న్యామ్‌ తడదేవసె మాన్యము ఖేనా2_వా (వయ్య! ర: వృ త్తికకాయి. వ్యా, పారః, (వయ్య పాయా వయపచురా, న క ద్దాచివవి సళొం వ్యాపారాః పర్మాశీయవిప యాభవ ని వాచి వాగ్న ఫ్రసహారవిమయేనియమః నిశ్చయః వినయేన దర్చా౭ వేగ త్యాశేన మసృణః కోమల1;సాధవో న జూతుచిదితరానధిక్షీపన్లి మతిః బుదిః పకృత్యా స్వథా వతఏపు క ల్యాణీమజ్జల్యాం దకృత్యాదిభ్యఉపసక్స్వొ నా తృతీయా మహా2.శయా నాం సదెవ శుభా2_ళంనినీ ధీరిత్యిర్థ ః ఎలేన కాయికిం వా చికిం మూనసీకంచ మవాతా'ం సారి ల్యము క్రమ్‌ నిసర్గనిరవద్యా నామవీ "కేషాఖ్చీ దితరసంసర్జీవశా ద్లోపో దృష్ట్రచరః పయో హ్‌ బమ్మయణ్యాః విషసమ్బు న్ధా.త్పాణానపవారతి తిదావా అనవగీతిఃపరిచయ ఇతి అనవగీతిః అనిని త; పరిచయః సం_స్పవః అనురూప త్చేనబహుమాన్య ఇత ఫావః పకిచీయమాన గుణ దోషాభ్యాం పరిచయస్థు తానితి మహతాం దుర్దనసంసర్టివర్టన ను క్తం భవతి ఫరో వా అశ వా పశ్చాత్‌ అనన్తరం వ్యా ఫురః (పతృకే, పక్ళాత్‌ పరోశ్నే ఇతి వా అవి పర్యాసితః వై పరీత్యమ్మపావితః రసః అనురాగ । యేన తత్‌ *“గుణే రాశీ దవేరస౪ళో ఇత్యమరః సర్వ్మత సర్విదా చ తుల్యపృత్తీతి యావత్‌ తత్‌ తాదృశమ్‌ అనుపధిఅవ్యా జమ్‌, అకపటమితి యావజ్‌ . “*కపటో2_న్తీ వ్యాజదమ్యోపధయః ఇత్యమరిః విశుద్ధం అమలీమసళ్ళు, అనుపధి యథా తథా విశుద్ధవి.తి వా రహస్యం అతాదృశ దుర్విజ్ఞానం సత్‌, విజయతే. “ విపరాఖ్యాం జే” రిత్యాత్మ చేపదమ్‌ యే భూరదాహీయాక దోషాం త్రీళిరప్‌ కరణైః పరివార న్ని తఏవ సాధవః ఇతి ఫభాపః యళచావా భగఐానాప_స్సృమ్బృః “ నిర్హ్భృతృ భూతడాహీయా౯.. శ్నేమం గెచ్చతి పణ్రితం అథ భూతచాహీయాళా దోహెను డావారిష్యామః థ్‌ోధ్‌' వార్లో మోహో లోభె దమ్మోో (దోహో మృషపోద్య మత్కాశపరీవాదావసూయా కామమన్య్యూ అవాత్మృమయో౫ సేషాం యోగమూలో నిర్హాతిః ౫” ఇతి అతభవతీం వూజ్యామ్‌ కాం కీన్నాన ధేయామ్‌. అవని చ్భామి జాస్యా మి కింవృ త్తే లిప్సాయా” మితి భవివ్యతి లట్‌ కా త్పమిత ఫలి తార్థః మూః తాపసీ _ ఆతే య్యన్ని వ అర్య అ్యత్రేయి కుతః పున తే) కింనిమితో చా దణకారణ్న (ప చారః? రివోచఒగ వ్యు కింసి 4 ణ్ణ ణ్య వ్రు

80 ఉత్తర రామచరిత నాటే

అశ్రే-

వః అస్మిన్న గ స్త వముఖాః వ్ర జీశే

భూయాంశ జిద్లీథవిడో వన్ని

తేభ్యోఒధిగన్తుం నిగమా న్తవిడ్యాం

వాలీ కిపార్మాాదివా పర్యటామి। త్రి

వ్యా ఆ కేయీ తన్నామ్మ్న దణ్ణకారణ్యే చాణ్జక నామ్నో భోజున్య రాజే)

భార్షపశాపాదరణ్యభూ తే యథా2_౬వా వాత్సాష్టయన?ః *“ యథా దాణ్జక్యో వాకు భోజ? కామాద్చాొన్గాణకన్య్యా మభిమన్యమాన స్సబన్థురాష్త్రోో విననాశ సహీ మృగ యాం గతో భార్గవక న్యాళ్ళూశమపదే దృష్ట్వా బాతరానో రథమారోష్య జహాద కతో భాళ్లవస్సమితు ,_*ా చాదాయాఒగత్య తామవళ్యన్న ఫి ధ్యాయచయథాస్ఫ త్తంరా జానమఖిశశాప తతో౭_సౌ సబన్గురాష్ట్రిః పాంగువన్తే ణావస్ట్రట్టో ననాశ త స్థానమద్యావీ దజ్జకారణ్యమితి గీయతే ” ఇతి పచారః సఖ్బారః, అన్షిక్‌- ప్రదేశే దణ్ణకారణ్య థాశ్చే అగస్త్య్మ్యపముఖాః అగస్త్యాఒ.దయః భాయాంసః బమహావక, కద్లీఫం పామబవేదాంశ విశేష వివ న్లీతి తఫోక్తాఖ ఓమిత్యే తివక్షరముద్లీధముపానీ తే” త్యాదిశా విహిళా మున్లీఫోపా న్లిం విడధానాః, ఇదం దనారా౭ఒది విద్యా న్తరాణోమప్యుపలక్షణక్‌ యే వసన్తి తేభ్యః నిగమూ నృవిద్యామ్‌ వేదా శ్వేషుశూయమా ణాం సదాదిరూపొం విద్యామ్స్‌ “ వికల్చో౭-విశిష్తఫలత్వా ” దితి బన్యవిద్యానాం ఫలే నిర్వికేవ త్వా ద్వీకల్పఏవానుళిష్ట ఇత్యేశవచనాఖి పయః ఈ సో్యర్రనల్ల సే త్యాదినా నిపాతితో నిగమశబ్దః విద్యా నాంయోయహేతుత్వం “విద్యాంచా విద్యాంచయ స్తద్వేదోభయంసవా అవిద్యయీమ్యుళ్యుం , తీర్త్వా వివ్యయా౭ఒమృతికన్ను లే” ఇతి శూయతే. ఇవా ఆగప్త్యాదివాసస్థానే దజ్ఞళా రణ్యఖా) నను “నన్తీకళూూ దా వేదమధీయాతాో” మితి శ్రీగాం వేదాధ్యయ శే౭_నపకల్ప నా దడధ్యయన నిద్ధార్థిత్వపామర్థ శ్ర్‌యో రసమ్భృవాత్క థధమస్యా (టన్తావిచ్యాయామధికా రళ్శక్యోపపావనః? తథా చ (ప్రతిషిద్ధమివమివంసమానయోగ తే మాణాం కళ్ళాదాణా మధొకాకమసకూ ఉాధికర తే వతిచషేధజశా భగవతా శారీరకమిమాలసాకృతా. బాద రాంకు లేన; స త్యేషం న నామ్బంత మా. తేళ్యూ నిగమా వ్వాధ్యంకున పవ్ఫ త్తివర్గనమ్‌ నైష దోమ3 మె తేయీ శావ్గాణా2_ది పరామళ్ళే యంగా నలేషు యోపి, తామమ్మీబహవిద్యా౭ ధిశారామమాళ్‌ . ఉపపద్యతే హి తాసామువీ విడురో౭. దీశచామిన జనా నరోపార్టిత విద్యానాం యత్కి_ఇ్చ్చీవజ్ణవై కల్యేన జనిమా పేడువీ ఇకాం జవ్నా నరో పార్టిత విద్యాస్తరణ

న వ్యాఖ్యా నే, అ -౨, ల! రూపమధ్యయన ముపాసన మపపర్షశ్చేతి ఇయమేఐ పా గమనికా శమణాధర్మవ్వా ఛా౭ఒదిస్వుఇ, ఇసయేఐ (వకాళికం $మద్వె శావ్తాఒచ్చార్య్యై ర్హ్యయనిద్ధాబ్బ నే ఉక్త విధురాణానుం ఒపోపకాపాడ్య పక _ఎవ్వావిద్యా౭.ధకారో2 నేృవేౌతి

వరూ వ-యదడా ఆావద న్యేఒపె మునయస్తమేవ పా పురా నా ప హా సతే చాన దాం పౌ, చేతపసమృషిం బవాపా రాయణాయోపాన తె ల-యమూార్యాయాః దీర్చ వాన చృయానః ౯ ల్‌ - తత్ర మసహా న నూ టెన్ర _ ద గ! నధ్యయన ప్రత్య్యూవాఇతి దీర్ధ్స చనాసోజడ్డి ఖః వ - కిద్యశః వ్యా యదా యిన్మక్‌ కాలే న్నా వేదం వవతీతి బన్నావాత్తి (వవేశనసోఒప త్యింవ్రమాంక్‌... (ప్రవేతఫోజఒవాం కశమ. పతో9 రాఘసనద్దన న స్మరామ్యనృతం వాక్యం తథేమా తవ పుత్తకా * ఇత్యు త్తరిరామాయశీ రామం (పతి వాల్మీ కివాక్యాత్‌ బుషిం సత్యనచసమ్‌, నిరువాణీ తవైవ నీ తారామసంయోజక త్వా _కిష్మిన్నా ఫ్టతమ త్వమేశత గావిమపన్యాన్థ త్‌ బన్నాణః వేదస్య్యు పారాయణాయ పారిగనునాయ సాక ల్యాష వబ్లవదనే పారాయణపరాయ ణే” ఇత్విమరి? ఉపాసతే ఉపతిష్థ చ్చే తత్‌ కథా సతి, తడా ఇతి శేషః: అయం (వకృృతః వ్‌ర్ధ్సః దూర బేశసంయోగో ద్లెశ్యశ % పవా నః విదేశగమనక్‌ 'తస్మి౯్‌ సయాసః యత్నిం, క? కిన్నిమి త్తకః గుఠోళ్ళష్యాకేక్షీత యావఐద్వె జ్యా జ్ఞానవిర హే శప్యున్య తిస్తాద్దుర్ని నరా శయణముపపక్య తే తచ్యవ సర్వో _రిమత్వే తత్యానో గుర్వు న్గరమార్లిణజ్బూ చాపలనుసగ మయతి వోషాయ : ఇమ్నద్యతే ఇతి భావి తిత్తి వాల్మీశిపాత్య మహాక్‌. అ సతిసమా ధేయ్యఅధ్యయనస్యఆ చాన్యోచ్చా జొకూచ్చారణ రూపస్య విచ్యా౭ధి,మహేతోః పత్య్యూపా అనరాయః * విఘ్నో 2. నృరాయః (పత్య్యూనాః ఇత్యమరః సః విఘ్న$, కీవృక: కథంవిధ * మూ।అఆ-తేస్య భగవతః కేనాపి చేవతావిశేపేణ సర్వ్యప్రకా 'శాద్చుతం స్తవ్యక్యాగమాత్ర, కేవయనీ వర్తమానం జారక ద్య్యయముపనీ తమ్‌ తత్ధలు న శేవలమ్భృ హీణామ్‌ అపీతుదరాచరాణాం ఛభూతానానూ చ్‌ రాణి తశ్ర్వాన్యుప స్నే హయతి వ్యా కిప్యు భంవతిః వాలీ కీ శేనావి వక్ష్రవి జ్ఞా తేక జేపతా విశేషత్వమ్మాత పరిజ్ఞాతేన్సు నల్వై పకానై విధాల్గిః అడ్బుతం అక్క జ్యా సుతై పేజ పఛృతభిరప్య లోక సౌమామవ్యై ర్విస్మయా2.ధాయకమ్‌, _స్తనయోర్భవం _స్తవ్యమ్‌ శరీరానకునాద్య ఇ]

82 ఉ_త్తరరామచరిత నాటే దితి యళ్‌- తస్య త్యాగ: కత్పానాన్నిష త్రి; తన్నాతకేతర్స్యిమాగేవయసీ దశనోత్స త్త్యుపలక్షి శ్రే విర్తిమానష్స్‌ తెదు క్ర్రమప్రాబహృవయె ఇ త్రరస్థానే “ అ శ్రైనప్తాతిడశ నం కమాదపనయెత్‌ స్తవాత్‌ పూర్నో కం యోజయేతీ రమన్నం లఖు చ బృంవా ణ్‌ * ఇతి దారకయోః ఆర్భకియో౩, ద్వయమ్‌ ఉఆపనిశనమ అనితిమ్స్‌ తత్‌ దారికద్వు యక్‌ బుష్తీణాం నృత. కకుణామల్చణా2శయానాం, చిత్సని న కేవలమ్‌ అపితు కిన్తు చరాచరాణామ్‌ జజ్ఞమస్థావరాణామ్‌, ఆ నరాణీ అ నర్వ రమానాని తత్వ్వాని అస్థాచ వ్లరజ్షాన్సి ఇఅపన్నేవాయతి స్నే హేన తరలీకఠోతి, ఎత రూపమాధుర్యమ. క్రకు

మూ వ - అపి తెయో ర్నామసం విజాననున్నిి అఆ - తయ

ఖు ఖాని ర ్‌వా వ కీల దేనవతయా తయోః కుశలనావితి నామనీ ప్రఖావశ్చాఒఖ్యా ఈ వ - కీద్భశః ప్రకొవః ? అ-తయోః కిల సరవాస్య జృన్ఫుకా టు జనీద్ధానీతి వ -ఇలిహి భోళ్చిత్రమ్‌ ॥ వ్యా అవి! కే నామ్మా -ంవిజ్ఞానం మ్య భా ]ే- ఇ జ్ఞానమ్‌జాతవశ నతో క్యా ద్వాపశే ఎపి శాన్కఆత ష్య నామంశ్టేశన్యు స్నాపప తి తిమొప జవతియా తావానీతివత్సా 5లేతె వహ కో లని శే ఏతి ద్యేష్టాషాన ఫూశ్వక్ష్యు తయో కేపన్నా మకిరణే కారిణను క్తం రావాయనే ఉత్తరకాళ్లో యిస్తమయోః ఫపూర్వజ హ్యోనీత్సికు శర్మన్ర సంస్కృత నిర్తార్టనీయ స్త్వ భవగ్కుశఇత్యస్య నామ తత్‌ యశ్చాపరో2_ భవత్తాచ్యాం లవేన ససమాహీతః నిర్గార్దనీయో పృద్ధాభిర్లప శే తి సనామతః ఏవం కుశలవౌా నాన్నూ తావుఫొ యమజాతకా ”” ఇతి _పభానః మపామా, జన్నా2ఒ_రభ్య ఆ జన్మం నిద్దాని ఆయశ్తాన్సి ఉపదెశా 2ఒద్యుపాధి మన్గరెణ జన్మతః _పభృతితద్వళాన్సి రవా న్యం వివృతమ్‌ ఇతి జన్మ నైవ జృమ్బృకా _స్త్ర)పరిజ్ఞానమ్‌, చితమ్‌ ఆశ్చర్యమ్‌ కి

మూ! తౌ చ భగవతా వాల్మీకినా ధా త్రీకర్శ్యవస్తుతః పరి గృవ్యా పోసీతా, పరీరవీతా, వృత్తిమాడ్‌” చ, త్రయీవర్దమితరా విన్యాస్సావా నేన పొశకౌ. సమన నరళ్ళి గర ఖదశే వర్న యూ

కి,

త్త్రెణ క ల్పేనోపనీయ గురుణా ఆయూవిడ్యా నుధ్యాపితా న ప్య్యే తాభ్యా మతి వ్ర ద్‌ ప్త ర్రక్షామేధాభ్యా మస్ధ్థ చాజే సృవోధ్యయన యో గోఇ న్తీ! యతః।

స వార్టఖ్యూ నే అ --౨. 83 వః వితరతి గురుః ప్రాజ్లే విద్యాం య శ్రైవ తథా జడే నచ ఖలు తయో్ఞానే శ క్రి జ్బరోత్యపవాన్తి వా 0 భవతిచ తయోర్ఫూయాకొ భేది ఫలం వతి తద్యథా ప్రభవతి శుచిర్చిమ్నుగ్రా హే మణిర్నమృడాదయః ॥ ళీ వ - అయమసావధ్య యన ప్రృళ్యూహః ? వ్యా ధ్యాత్యాః ఉపమాతుః, 'ధాతీ స్యాదుపమాతా2_పక్షీతిర ప్యామలక్యపీ తి తి కోశ: కె న్తైప్రయద్వ స్తు పోమశోపలాలనాదికమ్‌ తత్సరిగృవ్యాస్త్వాయమ్డీకృత్యి, (బి "స్తూ శానోఒప్యయం పల్సిలతియా తెదక్టీక్సరివానితి భాహః పోషిత” బృంవాణ్యక్రయారి లమ్మ్భతౌ పరర [ఓ తౌ చాల హాడదిఛ్యసాంితా వృత్తాాంర్వ రికా చూణా. శిఖాకి ర్మి యయోస్తా, తృెతీయే పయన విహితచాల్‌ 3 మీణ, తియీం బుగ్యజుస్సామ లక్షణాం [శతి పర్టియిక్వా, “అ శ్రాధ్యాయః క్ట ఇత్యుపనయనాన నర మేవాధ్య య నవిధానాత్‌ , జన్ననా జాయతే భూూనః కర్యణా జూయతే. ద్విజః తచే ష్ధుంజన్ష శరీర మేవాస్య మాతావతిరౌ జనయతిలి ఇత్యాదెఫిరి పజాతీనాముపన యన రూపద్వితీయజన్మనిప్ప త్తి శ్రిన వరి మేవాధ్యయనయోగ్య ఈ2- ఫధానా _తిత్చూర్వం కూ[దకల్ప ద్వే నాధ్యయి వానరై లౌయాక్ళు)తినీద్ధ త్వా చ్చ సావథా నేన తయో: పతి భాళాలితియా స్టుయన్ముపమ శ్రే: భగవతా౭-ఫ్యుపదేశం _గాహీతౌ,. ఎమనన్తరిం దై మేణ,గ ర్భాత్‌. గర్భ ధారిణోపలక్షీ కౌత్‌ ఏకాదశే ప్ర-వ్యమౌస్టశ మే, ధర్మినం హీతాకృతాం వ్యవహరమనునృతై్య్యవం (పయోగ౩ వనే అశ్హ్రే “ వర్ణో2 స్త్రీ భారతాజ జా చ ఒమద్వీ పాప్తస్పష్ట 7 ష్వెతి మేదినీ మెత్రేణ తర్హి సమ్బస్థి నా కి లేన అనుషహ్ఞైనపకారెణ, ఉపనీయి బేదాధ్యయనయోగ్య తయా సృవాజాయాః ఫలోపధాయ కత్పదళాం నిహ్బెద్య, * ఉఊపనయనఇ్న విద్యావర్థిచ్య (శుతితస్సంస్కారఃో ఇతీనూ (శౌత్‌ గరుణా “తస్సిన్నభిజనవిద్యాసము దేతం నంస్కంన్తారమిా ్సేత్‌ ” ఇత్యుక్రాఒచా ర్యలకమణవతా వాల్మీకన్సా [తయీవిద్యామ ధ్యావితె, “వేదానథీత్య వేదౌ వా వేదం చా2.ప యథ్శ్మాకమి మిత్యాదినా మచ్చాదిఫిర్వేవ[తయాధ్యయనన్య ముఖ్యక ల్పత్యో కేం అతి భగవః మొత్రేణ క ల్చేనోవనయినో క్షే _ఉశలవయో: రమా ఎళ్యేత్వి జ్ఞాన మ స్త్రీల ధ్బనతి. క ఇత్వ ్యో వేప ఛ్య స్పావి జ్యనూ చ్యల షి సకృిల్కి ఫతోలనయ చానాం కేధా _వ్రరాధ్యయనారక్థృం (తయా న్తర్‌ నై రఫేక్ష్యుము క్రక్‌ ఈఈ కీమిల్య తఆవా నహితి అత్యన్హం ప్రథీశ్వే విషయావఖాసకతియా స్ఫుంితే, పజ్ఞాశుళే

54 ఉత్తరరామచరిత నాటశే యయోప్తాభ్యాక్‌, (పడా .క్రెకాలికీ మతిః; తదుకక్‌ “ సృృతిర్వ్యతీతవిదయా మతి రాశామినోచరా! బుద్ధిస్తాతా)లికీ క్లే యా ,పల్టా తకాలి!ీ మతే” ఈ. మేధా గృహీ తార్థావిస్త రణ హేతుక్చుద్ధివి శేహం అనేన ధీగుణవూర్ష త్వం దారకయోరుుక్తమ్‌ యదా హు; “ళుకూరిమై. శష్టణహై్బైవ (గవాణన్దారణ నరా ఊవో౭_పోహాో2. ర్థవిజ్ఞానం త్‌త్తె వక్షాన్సు థీసణాం” ఇతి ఏళాభ్యాం కళలవాభ్యామ్‌ అస్మ దాదేః మాదృశస్య్యృ పజ్ఞా మే ధావికలస్య సవా అధ్యయనం సహాధ్యయనమ్‌ “సనా సుజ ేతి సమాస్కతప్యు యోగః యు క్ర, నాస్లి అ తౌవి క్రీణాం వేచాధ్యయన్నపన క్రర్శ్వన్యావిద్యాగవాణఇ వె సమర్థశియా అపదేస్టారశ్యే కెథం శిన్యు భేదాత్ళిల ఛేదఇతి శజ్క్కాల సదృష్టై నం సరివారతి విఠరతీ త్యాదినా గురుః (పాళ్టే (ప్రజ్ఞాళాలిని (పజ్ఞా- ౭౬.దిభ్యశ్చే తిస్వార్థి కో2=క్‌ విదాంయ్‌ యథా యేన _పశారేణ, వితరతి ఉపదిశతి, జజే (పజ్ఞాశ కివిధు శీ2వి తకశ్రైన తేనైవ పకాశేణ వితరితీతి సమృధ్యతే తయోః మ 'ధ్యేక స్య చిత్‌, జ్జావే పరిజ్ఞానవిసయే, శక్తం సౌమర్థ్‌ ష్టం న కెరోతి నావధాతి, కస్య చిత్‌ , నాపవా న్లి వాపోవాతి వా శక్రస్య క్ట నే తదితంస్య తదభాజే చ గుకుర్న కార ణమిత్యర్థ ః వ, వ జ శక్త ఫ్రీ క్యో లేవ తిత్చా-రిణత్వాత్‌ తథావ తయో; (పాజ్ఞావాజ్ఞ యో౩భలంవిద్యా౬ ధగమలక్షణం [సతి భూయాక్‌ ఎహుతరః భేద? విశేషం, చ స్త శసై కస్య చిద్విశేషు జ్ఞ తృ్యృమన్య స్యాష్మ ర్పిశో సత్యితివిమమం ఫలం భవతి, తత్‌ ఫల తారతమ్యమ్‌ యథా వటి చేదుదావారతి - శుచి. అమలీమసః, మణీిః రత్నిమ్స్‌ బిమృస్య పురిస్థ్యావత పస్తు రూపస్య గ్రాహే పతిబిమృనే హో శాహే” ఇత్యమరః (పజ్ఞా౭ద్యణి రూపప్‌ ప్రభవ తి శఖ్రోతి మృదాదయస్తు న _పభవన్ని, శున్గరత్మ మృత్సిణ్ణయోరిప పుఠోనిహితిచిమ్చుబగ వాణే పాజ్ఞా పాజ్ఞ యోర్టుహాపదిస్టవిద్యాగవాణే తారతమ్యమపరిహార్యం తేన నాస్మ డాజే స్తతృవాపారయోగ్య తేతివి దేశ సష్భ్బారో2. యమూరీకృతఇతి భావః అధ్యయన (సత్యూవాఖఅయం ఉ క్రలక్షణక, కాళ్వా పళ్నార్థ శర్వ మున్నేయమ్‌ అత చేవతానికే ేణ దారకవ్వయముపశీతిమితి నీతాసుతియోన్టేవతా ఇ భ్యుపహత్తిఐర్ధ నా వ్చ్‌జస్య కాపశీవన దేపతా౭ 2తిథ్య పస్తావేన విచ్చిన్నస్య ఫునరను సశ్టాశాత్‌. క్‌ఆఛచా _న్తరెర్థ విచ్చేదే లిన్దురచె ్ఫవకారణ ” మిత్యు కెలమణో బిన్షుః రామాపత్య త్వేన వాల్మీకీ పభృతి ఫిరి ఫిలక్యుయకా. రిళ్చరరనఖి లక్షణీయిమయోశ్ప కశలవరమొోరుపసనయినా౬ దక థా. నాము చ్భేదాత్‌ లమ్యులత్యు ఇవోర్భేద _స్పన్య _పతిముఖం మళ” మితి నిచర్యితి. _పతిమ.ఖ నన్ధిరయమ్‌ (విమ్చోద్దా హే ముణిర్న మృదాఖ్బయః) ఇళ్యపీ క్షేచిర్పఠన్ని. తదాఇవ మిగమోషర్థ $ అత్‌ నమర్భ్‌నపపఖ్నో ల్‌ ముక్త్‌ ప్యార్థస్య వీ వ్రరకఇత్యుకో వి ప్‌ నోముల శ ళా

న వ్యా ఖ్యా న 8ర్‌ మూ॥ ఆ-అవరశ్చ వ - అథాసర కః?) ఆ = అథ న బవ్యార్ని దా మధ్యర్థిననమయే నదీం తమపామను ప్రనన్న : తలచే యు టై ఇవారీ2వో, కళ్ళి దం న విధ్యమానమసళ్య + అక్‌ సి కప్రత్యవ థఖాసాళ్ళ 'దేవిం వాదమవ్యతికళ్షామనుప్టవృస్ణ సాపరిచ్చిన్నా

మభఖ్యుదై రయత్‌ __

పః “మూనిపూద ప్రతిప్తాన్వ్వ మగను శ్శాశ్వతీస్సమాః టీ అ శు యశ్ర్కాబ్బమిధునా దేక మవధీః కామమోహితన్‌ః ” ఇతి.

వ్యా (పత్యూహాన్తర మప్వుపక్షీపతి అపర్‌ఇతి అేతి (పక్నే మబ్దలానన్త రాఒరమ్మ పశ్నకా న్స శ్ర్‌వ్వతో అ త్యమరః ఆథ అన_న్లరమ్‌,సః వూర క్రి9 (వ్ల వావ్శాణః (పచేతిసో భగవతో౬.పత్యిత్వాత్‌ బుషి: “తపక్యౌనపరాడాన్తా స్పత్యవాచో బహు కళా, వ్రదవేదాద్ద తత్త వత్షాబుపయ. పరిక్ష ర్ల తాలి” ఇత్యు క్రలకణ లతీత9, ఏకి దా ఏకన్మి౯ సమయే, * సపర్వ్వైశాన్య కంయ త్తదు కాలేదా” ఇతి బా మధ్యున్దివ సమరే మ ధ్యావ్నా కాలే “ మధ్యశబ్ద్లస్య మధ్యన్షి నాః. చేకో ఛావార్థ్యవత్య యశ్చే” తి పదమబర్యామ్‌ అయం శబ్దః ఆల్నా౭_దిగ శీ బ దృశ్యతే తిమసాం నదీం తథా (పడితాం తరశ్లణీక్‌ అనుపపన్నః తియాసహ సబ్దతః, తృితీయా2_ ని ఆనోః కర్మ (వపచినీయతయా ద్వితీయా తత్త తిమసాయామ్‌్‌ యుగ్యతియా చరతఇతి తియో:, అనే నాన్యోన్య విరహాసవాత్వము కమ్‌ (కాఖ్బయోః కాఇక్చీ చ (కాఖ్బశ్చ తియోః “ఫుమూం స్త్రియే ” 'త్యేక శేమః “ యతిశ్చ నిస్ధారణమి ౫ త్రి సష్పమా ఏకమ్‌ వ్యాభేన లుస్థ శే * వ్యావోే మృగవధా2_ జీవో మృగయార్షృబ్ధకశ స్‌ సః తలి ఇళర్యమర। విధ్యమౌా నం వాన్యమానమ్‌ అపశ్యత్‌. ఆ(గాశీ త్‌, ఆ స్థాప్భవఃి ఆక సిక 9 యాదృచి సక ఇత్యక్థి గ్‌ (పత్యఎభాం పకాశో యస్యార్హామ్‌ హశాన్నిర్సిక్లామ్‌,. దేకం). వాలం ధారతీక్‌, అప్యతికీర్లాక్‌ విభ క్రలక్షణతయా2.సజీ- గ్లామ్‌ వాక్యనబ్కర దోవరహితాం వా అనుష్టుషృన్షసా అహైక్షరపొదేన చృవ్షసా। పకిచ్చిన్నాం నియమితాక్స్‌ ద్వాతింఛదక్ష శామనున్దుభం ఛాస్తసాగ్‌ పతిపావయి ని. తిత్పొాద చకుష్ట్రయసష్థ్రయేతి తుల్యముభయ శాన అభ్యుపై రయక్‌ ఆభిము ఖ్యేనో మ్చైళ్యపౌవ ర్తయిత్‌ తామేనాషివా చూనిళాదేత్సి నిషీదేత మునభిరాదిష్టత్పొన్ని షాదొ నేనోరుజంా తద్వంశభపోజువ నిషహావః తదుక్తం విస్థుషుర్యాతే * మథ్యశూ నాల్సామ్యూత్మసా తాగ్యథోః పురున్నః కల దగ్శన్థాణ్యాపతీక్రాశః ఖర్వటాఒసాట్టోటుత్మివాన్వక కిజ్ళరోమాతి తాక ఖర్తిన్య పాచాహర్యళాన్విత్య వికీ జేతి రమాచు స్తే నిషావ మేన పోఒభవక్‌ + ఇతి “ తత ఫ్రల్సమ్ళవాజ్ఞా తో విష్ద్యైలనివా

రం ఉత్తరరామచరిత నాటే సినణీ నిహెదామునికార్డూల పాపకర్గోపలత్షణా:”” ఇతి చి "తేన కూటస్టాదారిభ్య పాప కి ర్యపవణర్వం సూచితమ్‌ శాశ్వతీః శశ్వద్భవా్క, శశ్వచ్శష్టాదణి కట ట్‌జ్ఞాణ ఇ త్యాదినా జీష్‌ యద్యవ * కాలార్థ” ఇీతి రఖజ్‌ పాప్పోోతి తథాప “ఇాళ్వతే (వతి సేధలో ఇతి వారిక శారనిన్దేశబలా త్సాధురయమ్‌ తథా చ వామనః “జ్ఞాశ్వతమితి (పయు శ్రే” ఇతి సనూః సంపర్సెరాళ్‌ , “అత్య నసంయోగే ద్వితీయా త్వం, (పతిష్టాం (పతిష్థితిమ్‌ మొ అనగాంం పాస్నహిం అత నిపేధార్థక మాశబ్దస్య చయోగాత్‌ గన మాజ్యో 1” ఇత్యిడాగమ్మపతిషేథో న దుర్ధృటప్ప త్తి కారమతానుసారిణ5 "శేచి త్ర్విమరి సమౌధిం దుర టం మన్యమొనాః (పతిష్టాం తు అను గనుః ఇతి పదాని ఛిస్ష నిన విస్యతే మా లఖ్మీఖ య్య్య తిత్సమ్ను ద్ధౌ అమేతి వ్యాచక్షతే చ తిద్యా త్వెమశప్లకెల్ప నస్య సవ్యాత్వే2_పు తు శబ్దస్యాతికకో న శక్యసమాధానః “మా2. నిక్‌ ఖలం ఖేలతు” ఇత్యాది పయోగసౌబ్దత్యాయ తెరవ మాశబ్లోఒ.యమ్థాబజ పకమ్షయా విలక్షణో౭జ్లీ కార్య ఏవేతి, రత్పక్నిలాేకషణీయఏీవి కుతఇత్యతఆవా యదిత్యాదినా (కౌబ్బుయో పక్షవిశే షయోః మిథ నాత్‌ స్తీ పుంసరూపాట్‌ 3మిథువమా పాట్యెతి “ల్యబ్లో పే ఇ క్యాదిచా పఖ్బు మో ఏకం తదపయవభూతిం. పుమాంసమ్‌, కామమోపాతం అనవసీతభావంస నమ్‌ యత్‌ యేన కార కోను అపధీ. అవాన, వా నేర్గుజి వధా౭_బేశః స్వయముదిత్విర్సీ రా నుచరితపర్థ్శినపరోచనై కాయత్తా చ సేయం, న శాపమ్మాతపర్యవసాయినీ వాణీతి రా మక థాంశసూ చికి తియా2_పీ వ్యాఖ్యాయి తే యథా -నిష్కీదత్యన్నీక్‌ నిషాదం ఆధికరణే ఘఖ్‌ మూయాః నిషైదః మానిషాపక, నీతారూపయా [శియా సవాచరితస్య వా కెస్సమ్చు గి కాశ్వతీస్సమాళు త్వం (పతిహఘ్టైమ్స్‌అనము, గెచి సల కారి స్యత్యియఃా. సవ్రినః యెళ్‌ , శామేన అను-చితవిమయవ్యాసన్షాక్షేన మవ నేన) మోపాతిం సఖ్బాతమోహవామ్‌ (కాబ్బుమి థనాత్‌ “(కుబ్బుగతికాటిల్యాల్సీ భావయో””. రిత్య నేన పాపాఇ్షిచవారమితిలభ్యతే తా దృశాద్దన్చుతిరూపాత్‌ ,ఏకెం రాఐబణమ్‌్‌ వాతవానస్తే అతి రామాయణ రనూ చనమనుప యో శాద్వి నరహేతు త్వాచ్చోేక్షీతమ్‌ ఖ

నూ! వ- చిత్రమామ్నాయాదన్యో నూతసశ్ల గన సామవతా ఈ ఆ - లేన ఖలు పునస్సమయేన తం భగవ న్తమావిర్భూతశబ్ద బ, హవ కాశచ్చుసీముషగమ్య భగవాళు భూతభావనః వద్ధ్యయోనిరవూ చో (ముమె వ్ర బుస్ధోజఒని వాగాత్షని టఖహ్మణి, తద్వ్నూపా రామ చరితమవ్యావాతజ్యోతిలొర్నం౦ శే ప్రాతిభం చత్తు?, అద్యః కిపీరటీ ౪ మ్యళ్య్వాఒన్షన్షతః

సవ్యాఖ్యా శ్‌ అ ౨-౨. తా

వ్యా ఆమ్నాయశే అభ్యస్యతఇత్యామ్నాయః జేదః, తస్తాత్‌ , అన్యః ఇతిరః “పబ్బుమో విభ శ్రా? ఇతి పఖ్బుమో నూతినః అవూర్వం, భన్షసాం పౌదబద్ధానాం వాబ్ము యానామ్‌, అవతార? అవతరిణమ్‌ “అవే త్యాసో” 6 మఖ ఇతి యత్‌, తెచ్చితి కు ఆశ్చర్యయేాకు , ఇత" పాక్‌ భస్టస్యిఐ పొద స్థ ఆద్యకు లోశీ2_ీ త్యిఫినవమ్‌ యత్తు క చ్చిదానూయణవీప ౪% ల్యాణీ పతిశాఖేయం లౌక్‌క్‌ (పతిఫాతి మా ఏతి బీప్‌ నృమౌనస్హో నరం ఐర్రిశ తొదపో ఇతే శ్రదాముి పలభ్వ తే యక భాపాజ్జానినేతిజ్ఞాంశ్చల థా కావ్యనివొ జనాక్‌ గ ఇత్యాదశిమె. క్రొమ్‌ తిత్కల్చా నంాఖ్యపాయేనేతి స్వాయో స్పామరి స్యమూహ్యమ్‌ అత్‌ భన్షసామవతారో నూతినఇత్యు క్య్యాఒ-స్మిళ. కల్చే2_కీత పూర్వం గద్యమాపాణాం సుభాపితానాం సద్భావొ నవా ర్యతే ఇదం చోపపాదితి మస్తత్సువృాదా. వాత్సెస ఫీపణ్తితిచజ్రమారు తౌ చార్యోపాన్వా (శీ వేజ్బ-టా౭ చా ర్యేణ సుభాషిత నామ్ని సంచ ఆనరీచస్రొకోపన్యానే. తేన సమయేన తస్మిక్‌ శమయే.. 'అపననై తృతీయా * ఖల్పిళ ఇాక్యాలజో)- తె “నిళధవా క్యాలజ్కా్క్కా-రగిజ్తాసా ౬. నునయేఖో శ్వొిత్యిమర భన నమ్‌ * సన్చిత్తిం చ శిన్ఫత్తిం చ భూతానామాగతిం ౧తిమ్‌ వేతి విచ్యామవిడ్యాం చ సవాచ్యో భి వాని” తీగ్యు క్షలకణమ్‌. అవిర్శూతి" చర్యతీభు= తం శస్టైై్యన బన్గాణ , అంశాంశినోర బేదజాపచారాత్‌ కదా భఛభావబ్బ్ప సవయ

న యు జా

మప్య్యాపచారికో ఒృహ తి గుణయు శృమభిధ త్తే యథా౭_౬వా భగవాక్‌ శారీరక ఖా మ్యకారః “తస్తానన్యుతీ కద్దుణలేశయో గాద్‌"పచారి 4 అ నేకార్థక ల్పనా౭.మొోగా త్‌ భగవచ్చబ్దవక్‌ ” ఇతి పకాశః నిస్ప త్తి; యస్య తక్స్‌ బుషిం వా బల్లీమ్‌్‌ ఉపగ మ్య [పాష్య భూనాని భాసయతీతి ఈఫో శం జగతస్స్విస్రై. పద్మం భగవతో నారా యణస్య నాఖినలినము యోనిః శారిణం యస్య స్క, చతుక్ముఖః *యన్నా భిపద్ధాదభ వన్మహోత్తా పజాపతిర్విశ్వ సృడ్విశ్వరూపం తమేపం విదిత్వా_తిన్భుళ్యు మేత ఇతి మహాోపనిషచ్చు) తేః అవోచత్‌ , కథన్నపకారయమేవావా బుపే, తపక్శొచా2_ దిన త్త యా విశుద్ధ, వాగాత్మని శబ్ద్బమయే, (బ్రన్మాణి పరకూత్మ్‌ని విషయే, (పబుద్ధో౭ఒసి నిర స్తా౭-జ్ఞానాపరణో౭౬-నీ, శత్‌ తస్తాద్దేతోల శామస్య బగవతో దశరథర్‌నయవేషస్టు చరితం విశ్వనుబ్దలమతివృ త్తేస్‌, బూ)హీ పతిపాదయ, త త్తి) సహాకారిసామ గీనిరవా శబా ౦ పరినారతి - తే పతిఖైవ (పొతిభమ్‌, స్వాన్టేఒళ్‌ వత? ఆస్ధాహోకపా థనతయా చతుర స్గ్‌ మ్‌, ఆర్ష లఅలౌకికచంస్కారోపహీతమ్‌, అవ్యావాశిమ్‌ అతి బన్‌ జ్యోతి? (పకాశ$, యిస్వాతేత్‌ , ఆలౌకికమూక్యర్ధనిరీక్షణతనమితి యావళ్‌ (పనిద్ధం ఎతంద్షి వై, డ్యుళా౭_ది తేజసా వ్యావాన్యతే రదపేషంయా (పతిఫాయాః వ్య

868 ఉత్రరరామచరిత నాటకే తిశేకి ద క్ష ో వజ్ఞా నవనవో చేషకాలినీ పతిఫా మతా యవన్నుపాణ నాజ్జీ వేద్వర్ష నారవుణం కవల. ఇమ్యు క్షం (పఎన్ధనర్త తే పథమం కారణమపవీ ప్రైమ్‌ అతః అవ్య (పాథవకి్క కవిః ప్రఎస్ధా అసి ఇత్యాశీరూపముదమభిధాయ తక్ష్రేఐ పూర్వా వస్టీలపదేశ ఏప్సు అ నైర్హలః తిలోహీలః మూ! అథ భగవాకొ ప్రా ఇేతసః వ్రథమం మను'మ్యేము శబ్ద ట్ర హృణస్తాద ట్రశేం వివ ర్త్వమితివోసం రామాయణమృమీః ప్ర తినాయ. అర ల జళ్య వ-వన్నాన్స వణ్ణితస్సంసారః ఆ -తస్దాదపు చంమహోనధ్యయనప్ర వ్యా ననుహ్యేబు మనువ్యలేశేే తాదృశం. వేదం పావేతిసాదానీత్సామో (టౌవాయళొత్మ స్తే?” త్యాద్యై నాతిమ్‌ ఇతిహూలం పురాన్బ్ల పతపాదకతియా పు రాణ ఫ్యబన సామోౌ దామచరిత సతిపావకతియేతిహాసా _నరాపేష్షయా2_ప్యభ్య ర్థి తమ్‌, శ్క ఎన్నా ౩. వాజ యౌఘఎ్య వివర్తం పకిణామమ్‌ రూపా నరమితికూవక్‌ రామా యణం రాముజరి 3 పపజ్బుకిమ్‌ చెన్గవీ శేష్‌, పణినాయ _పాగ్రైషీత్‌ హాన్ననాలె చంసౌరః బహ్లాణ్డమ్స్‌ సణ్లితః పణ్గా 2స్క అక్షూలేతి తథిక, పడ్డా ధీఖో పజ్డప జ్హే ధియి స్త్రియా” మితి మేనన్‌ తత్త్వాఒపథాసకేన రామయణా2._లోకేన లోకో వైదు స్యమవా పేత్యాశ యః మత్తితః ఇతి పాఠే పరిషత ఇత్యర్షః ఆ తేయీ నిగమయతి తిష్మాదితి ననాపాఠినో ర్బాలమయోచ్హ ప పజ్జ త్వొద్దురోః రామాయ తేతిహాస్మ పణయన్నవై య గ్యాచ్చాధ్య యన్యపమ్యావా ఇత్యవోచమితి వి జ మఃూా॥ వంయుజ్యతే - అ - విశ్రాన్తాఒస్సి భద్రే. ననమ్ప్రుత్యగ స్త్యాఒశ్రృమస్య పన్ధానం బ్రూస్‌ వ-ఇత; పక్చానటీమనుప్ర విశ్య గమ్య తాను నేన భోడావరీతీరేణ, ఆ- (సవాన్నమ్‌, అప్యేత త్రపోవనమ్‌ ? అస్యే నాలి షూ వళ్చవటీ! అజ్యయం *రి; ప్రుస్రంవణః + అపి జనస్థాన దేవతా వాస నీ వ! డ్‌ ఖి ళా త్వమ్‌? వా-అ్వై ర్టలేశ్సెర్యును వ్యా యాజ్యతే ఉపన్య స్రస్యాస్య విషయస్యాన ధ్యాయహేతుత్వం సజ్తద్భృతే, విశాాన్తా ఆపనోదెత శమా భదే, ఇతి పౌళ్యుమాన్మున్హణమ్‌ బూ)హీ నిదర్శయ, అ స్థాన్ట్సా నాత్పఖ్చుపటీ మవ గావ్యా గోచాపర్యా స్టేరెణ, పకృత్సాడాత్నాత్త ఎతీరూ. అను పజాత్యపర్యభిజ్ఞ తయా చిరసంస్తుతే స్వే తేవ్చ భినవవద్వ్య్య్యపన్భాతవత్యాః: పఇ్బపటీనోచా

నవ్యాఖ్యాన్సే అ _._౨ తొ వర్యోర్ని న్లేకేన స్మరణమ్‌, తతళి స రొను భూరజనకశనయావిసమ్భువివోరతయా న్నేహీన పర్యుత్సు కాయాస్సామ్స ఏతికతద్దళావిపర్యాపాను సన్దాకేన శోకా2.. బేనము.పవర్ద యళ క విః పాసజ్షికాదాధికారికమితిష్ప త్తమసతరతి ఆవీతి నీతాస్మరణేన్క చిరళంచిక తద్వజోళ (పబేశదర్శ ీన చాశునిర్సమః ఏతత్‌ , అపీకపోపనమ్‌ అక్షి$ (శ్నేం పీపా నాతిదఓింకు నీ ఇయం ీదీయన్సీ సరిత్‌ నత్సీ ౫8: జనస్థానమధ్యగ;, వాస న్లీ తన్నామ్నోి, అవి అళ్యుపగశ్స్రే అత చిరపరిచితివస్తు పత్యభిక్ఞానశ థనాత్‌ పరిసర్పః (వతిముఖాజ్దమ్‌ మూ! ఆ-వల్సే జానకి ధక వ సఏషతే వల్లభ బన్ధువర్లః ప్రానజ్లీకీనాం విషమయః కథానామ్‌ వో త్వాం నాము కేషామపి దృశ్యమాన; వ్ర త్యతమద్భృ శ్యామివ ననీ కరోతి య వా - (నభయమ్‌, న్వగతమ్‌) కథం నాము కేపామిత్యావా? ( వ్ర కాళమ్‌) అశ్యే కీమత్యాపాతం సీశా బేవ్యాః $ఆ-న శేవలనుక్యా పాతం, సాపవాదమసీ (కన్ణే ఏవమేవమ్‌)! నా - అవావా ' జారుణో ల శే ఆధ అర్‌ క్రై వనిక్షాతః (మూర గతి)! ఆ - భద్రే నమాశ్వనిహి సమాశ్వనీపా వ్యా వల్సే ఆపత్యనిర్వి కేప్‌. వైంధలి సః(పాగనుయాత్‌క, ఆరపీవన యచ టో శేఖ కదు క్షం (పౌచా2.2.లక్కారికేణ శా న(వనీద్ధానుభఘాాక్రార్థళ నచ జో యవృస్తోపాదానం నాశేశ్కలే ” ఇతి ఏపః సన్నిహితం, వల్లభః (వయః, బీయస్యేతి ఇది గా వ్యా బన్టువర్లః బశ్జుజననిర్వి కేన ౩ ఆరఏవు (పాసజ్లికీనాం (వసజ్బహాత్సన్తకానాము, కళా నాంనై వరగో్టీస్యవవారాణాక్స్‌, విమయస్సళ్‌ , ఆద్య త్వదపాయసమయే దృశ్యకూనఖ శామ్నాా శేా్‌, అదృశ్యామితి కక్తూవత్‌.. నః తృత్సువృదాదుస్యాకమ్‌, (పత్యత్సం, చృ క్యాం దర్శనీయామివ, కతోతి, త్వయా సనా చిరన్య సం నసుకావాం, పఠో శే2_భ్య త భ్ధాహేశుకతయా నై వర్‌గోప్టీము చి న్యృమాశానాం, గోదావరీ (ప్యనవణాభలా౭ దీణా నువలోక నీవ ర్వ మేవబ్బతా2ఒవీ పరవ పరిన్సృరనీ నీశావ్ఫత్తా నముజానతీ వానన్తీ పఠా మృశతి కథమితి విరశ్కే , నాముశేషర్వ మనయెో శ్లం కథముపపద్యు లే భయత్యూనిప్ట (శవణాత్‌ నామశేషా మితిపదస్యానుకర ణాద్ది వతీయాయా ఇతివా శాళిధానకు క్‌2

90 ఉ త్తరరామచరిత నాటశే అక్యాహపీతం మవాభీతి3, కీదృళం ఛయమస్యా ఇత్యభ్మి పాయః జేసినా న్లేవావియో గస్య్యా నివార క్వేన శావత్తు సవ్యూ మేవ, సమ్బరితి తున తావతా (పసన్నోో దుర్చిధిః కీ ను దుగ్తనపరివాదా౭_స్పదం చేమాం చకాశేతీద మతివిషమమ్‌ అపవాదపకారాను వాదార్తృణీయమానేన కవినా కళ్లే ఏవమితి జనా న్తిక మిదముక్రమ్‌ అవాహేతి ఫేద్వే అద్భుకే వాా మైవం దుర్భాగధేయ మేన నిర్ధాతః అశనిపాఠం, అతర్కతోపనతో౭_ (పతిక్రీరరా దుర్విమవా'క్సేతి ధ్వనతి అతవీవ దారుణః ఖీమణ?, మూర్శతి మిలతి, ఆశ్వనిహి ఆళ్వానం (పాఫస్నహ్‌ీ, (పెళ్ళ నాయాం లోట్‌, గా మూ! వా- నో ప్రియసఖి మహాభాగే ఈద్భృశ స్తే నిర్తాణ

భాగః? రామభద్ర, రామభద్ర, అథవాఒలం తృ్యయా అర్యే అత్తే యి అథ తస్తాదరణ్యా త్సరిత్యజ్య నివృ శ్రే లత్షే, సీతా దేవ్యాః కిం వృ త్తమితి శాచి ద్‌స్తీ తృనృతిః? ఆ- నహషహిానహిః

వ్యా మవోకొ ఫాగః భాగ్యం, యస్యా _స్ప్సస్యా స్పమ్చడ్ధి కి ఆన్న వాతన్సమా నాధికరణ కాతీయయొో”” తి మనాచ్చ్భబ్దత కారస్యా౭_త్‌. ఛాాంధేయాతిశయవీకునమ హీమభరితాయా _స్పపు నిర్తాణస్య నృష్టేః, భాగ: భాగ్యం, ఈదృశః ఇతి కాకుః భానాధేయశంనినానవీ లక్షణా నాం ఫలేవిసంవాదఇతి దైవన్య వై పరీర్యమిత్యాశయః రా మభ (ద-నమ్భృఎమాద్ద్విరుక్రిః కిమిదం తవ యు క్తమితి వివశ్వయా (పవృత్తిః ఏవమ పీయకారిణ స్సావాసికస్య సమ్భాసుణమవీ పరివారణీయమిత్యాశయేన నివృత్తిః ఆలం త్వయా ర్వయా చోదితేనాలమ్‌, అలమీతి వారశ్వ్తో (పముఖనిష్టురవచనలత్షణమిదం వ్యజం (పతీముఖాబ్లమ్‌ తప్మాదర ణ్యాత్‌ వాల్మీ కితపోవనోపక బ్ఞస్ధితాత్‌. + పరిత్యజ్య నివృ శ్రే పరిత్యాగసమన నర మేన నిరేక్షళయా విహితనివర్తనే, శీతాదేవ్యాల వృత్తం చరి శహ్స్‌ కీమ్‌ తయా కిమనుస్టితమ్‌ కథమాలవితమ్‌, కథం వియోగస్సోఢః, కళ్ళరణీకృతః ఇత్యాదిరూషమ్‌, నపాన జ్ఞాయతే, అసమాపనాయా౦ ద్విరుక్షిః అత శీశావృత్తాన్స పరిజ్ఞాన విరహ శక్త్యా తస్యా భూలోకవాస పరివోణిః వాసేఒవి జనా _నరానఖిలకృణీ యర్వేం. చేతి వష్యమాణ ముభయముపక్నీ ప్తమ్‌. తేన * కిమభవద్వివి-నే వారిణీదృశః 7” ఇతి వాస న్తికయా పృష్టస్య రామభ(దసన్య * కవ్యాద్భిరజ్ఞలతికా నియతం విలుప్తే* త్యుర్సరం వై క్లళ్యానుఫామ్మాతమితి స్థితమ్‌ త్మత్త చ నియతమిత్యు క్పే మోవ్యక్లాకీన దృథఢనిశ్చయవినయల్వం వా్తీతి న (పౌప్త్యాశావిఘూతః కల్పతే (పతిష్టా మవ జాఢుమిత్యలమ్‌

సవ్యాఖ్యా నే అ --౨ ర్న మూ॥ వా-వో కష్ట మరుస్థతీవనిష్టాధిష్టి తేము రఘుకదమ్బ'శే హు, జీవ న్తీహు నృద్ధాను రాజ్జీము, కథమిదం జాతమ్‌ ” ఆ- బుశ్యశృ జా౭ శ మే గురుజన సదా౭౭౬సీత్‌ , నమ, తి తుసనూ వం తిదాధందశ వార్చికం స్మశ్రమ్‌, బుశ్యశృష్లేణ విసర్టితాశ్చ సమ్వ్పూజ్య గురవః. తతో భగవత్యరున్థతీ నాహం వధూవిరహితామయో ధ్యాం గమిష్యామి త్యావా తదేవ ఛామనూతృఖిరనుమోదితమ్‌, తదవమురోధా ద్భగవ తో వనిష్టస్య సుపరిశుద్ధావాచః యథా _ 4 వాల్మీకితపోవనం గత్వా తత్త వత్సా వ్ట్‌నుః ? ఇతి, వ్యా! అరన్థత్యా పనీమేన చ అధిస్టి తేషు అవేషీ తేషు కదమ్బశీషు సమూహే స్కు ఏతాదృకే౭_తిదారుణే కర్మణి పవృ త్త మేన నురుస్థ తీపని థై. కాసల్యా2.2_థయో చాకిమితి న నృవారయక్‌- ఇత్యాశయః బుశ్యశృబ్దస్యా2-(శ మే ఆనీదిత్య నేన తరలి ధా వివ మేవం న స్యాదితి సూచితమ్‌ ఇళ మతీతంక థాంశ మానూ[త్య తతఉ త్తరముపాద లే సమృ్బితీతి ద్వాదశవార్షి కం (పథమాజ్కే. వ్యాఖ్యాశమ్‌ స్మతం (క్రతువిశేవ:, పరిసమా ప్తమ్‌ ద్వాదశ వత్సరాః వ్యతీతాఇతి భావః తర్చి కిమిచానీం గురప న్ఫీ తా త్యాగమన్వు మన్య నే2-త్యతఆవా వినర్జి తాః (పత్మిపహితా:, వధ్చా న్నుమయా నీఠయా , విరహీతాం కూన్యామ్స్‌ అనేన శీత్యాపా_వ్లిరవశ్యమ్భావినీతి నూబ్యతే రామస్య మాతృభిః కాస ల్య్యా2.2- దిఖి$; అను మోదితం అభినన్దితమ్‌, అ నేనారున్ద ్యాన్సీ తొనురో భేనకౌసల్యా2 2 పీనామరుస్థత్యనుసరి ణేన చ పర్కుపాననం (పతిముఖాబ్దమ్‌. పరిశుద్ధాః భావిశుఖావ_ శంసాసాన్రా)? ణి వాల్మికేఃతపోప నే వత్సా ) సమః; ర్తి స్థితయోరామాపత్యయోరవ లోక నేనా2_ క్యానం చరితార్థ యితుమ్‌ మూ॥ వా - అథ సరాజా కీనూచారస్పన్పుతి? ఆ _ "కేన రాజ్ఞా క్రతురశ్వ మేధః తాం, వా-హో ధిక్సరీణీతమపి ? అ-కా నం శా నమ్‌! వా - శాతిర్తి యజ్రే సవాధర,చారిణీ? ఆ _- హీరణ శాన్‌ శాన్‌ జా క వ! శాఖ యూ సీతా ప్ర తికృతిః। వా - వాన్త భోః వః వజ్రాదపి కథోరాణి మృదూని కుసుమూాదపి లోకో తరాణాం చేళాంసి కో హి విజాతువమరథి? | ౬. ళు ళా సా

92 ఉ త్తరరామచరిత నాటకే

వ్యా! సః జశానురాగననమ్పూద వై కవ్యసనీ , రాజూ నీతా న్నేవాత్యా 1నాప్తా దృశ్మపణయబహుమా నానర్హ: ౩ కేవలం భూపతి త్వే నానురో ధార్హ ళ స * స్మృతి దయి శావిరహే, కినూఛారః కిం వృాన్యుతి కీమనుళోచతి , తచాత్వే సమ్భృరిమేణ చాకు తాజఒచాళే పవృతో౭ఒవి పళ్చాదవీ నాను కిం తప్యతే ఇతి జిజ్ఞాసయా (పళ్నః అశ్వస్య్ర, "శీధః క8ఠుః , “మేధా బుద్ధా (కతా ఫుమూ” నితి మేదినీ హో కదే, ధిక్‌ నిశ్రాయాష్‌ , నీతాత్యాగమాతం న పర్యా ఫ్తమితి కల్యతాన్సరమవి కిముపాయం సేత్యా శయః రెర్చి పరిణయాభావే, యశ్ఞే ధర్మపత్నీ సాన్నిధ్యనియతే , సవాధర్శ్మ చారిణీ పత్నీ, హిరణ్యస్యవికార ఇత్యగన్ధే మయటి “దాజ్ణినాయ సే” త్యాదినా హీర జ్మయేతి నిపానే, మయటప్రిత్వమాదాయ * టిడ్జాణఖు * త్యాదినా జీవ్‌ నీతాయాః, (పతికృతిః (పతిచ్శన్షః, అనేన రామస్య దేవ్యామనురాగపకాశనా రృ)గమః (పతిమ.ఖాజ్దమ్‌ (పకిశృళే ర్యళ్జే నవాధర్శ వారిణీకరణం * యస్య భార్యా విదేశస్థా పతితా దూషితా౭_వీ వా | అనిచ్చుః ప్రతికూలా వా తస్య (పతికృతా [కయే” తి స్థృత్నిపా ఫ్రమ్‌ (పకృతే తస్యావిదూరగత త్వాదుపప శ్రీః సత్యామవి మహీమనన్యశాసనాం కానితుర్భగవతః పరి ణయ్యాన్దరయోగ్యతాయాం తన్నివృత్యా (పతికృతిస్థాప వాత్సీ శా దేవ్యాం (పణయావిళ్ళే దం జానతీ వాస న్లీ నిమృళశతి వాశ్దేతి లోళో త్తరాణామ్‌ లోకాతికాయిమపొన్న్నూక్‌, సమయే, స్మజాత్‌ కులిశాదపి , కలోరాణి నిష ,రుణతయా నిష్టురాణి , తాశ్యేవ పునః (కృత్యా , కనునూత్‌ మృడులాదవి , మృదూని, చేతాంసి కో హి కఏపు విజ్ఞాతుం మృదూ న్యేకేమా న్యథకలోరా ణ్యే వేతి వివిచ్య బోద్ధుష్‌ అర్హతి తమనే, ఆయనూశ యః యది రానుః పౌ రాలీకచాద(పత్యియేన నీఠతామవాస్యత్‌, తర్చి నియత మయం పర్యణేవ్య త్కామవివధూమ్‌ యర స్పత్సఏతికృతి కేన సవాధర్శ చారిణీపదే వ్యధ త్త 'తేన తద్బరవాస్య ధావినో డాయేమాం నిరమిమోత్క సమయా _నలేసమానమాయ చ తస్యాః (పయతేలేతి ఏతాదృశాం వినోదనోపాయత్వనూహుః *వియో?। చాయో- (నియ జనసదృతునుభవనం తతళ్ళితం కర్శస్వ్పపనసమయే దర్శననువి తదజ్ఞస్పృష్టానాముపగత వతాం స్పర్శనమవీ (పతీకారః కామపష్యధితిమనసాం కో2వీ గదితల ఇతి అనేన చ నీతాదేవ్యాశ్ళరీర త్యాగ నిశ్చృయో భగవతో నా శ్రీత్యవగనమ్య తే అన్యథా హీ విధురస్య (ప్రతికృతిస్థాపనం ధర్మసంహి శావిమద్ధమాపట్యేత ఏతేన నీతాయాం రామభదస్య రత్య విచే గ్ఫీదజ్షా నేన వాసన్య్యా స్తస్మిన్నరత్యుపశమనా-చ నమో చాను (పతిముఖాద్దమ్‌

మూ। ఆ-విసృష్టశ్చ వామదేవాఖిమ ని 9తో మేథ్యోఒశ్వః; ఉప

కల్సితాశ్చ యఖాళాస్త న్‌ తస్య రవ్నీకారః; తేషా మధిస్టైాతాచ లక్ష్య

సవ్యాఖ్యా నే అఆ -౨9. ౮9 అాఒత్మ్య జశ్చన్న ంశేతు రవాప్తదివ్యా స్త ృనవ్చు ౨)దాయశ్చతురబ్లబలాన్వి త వ్రహ్‌తఈః 1వా_ (సన్నేవాకెతుకా న్ర మ్‌ కుమారలత్షణస్యాపి వుత్తః వాన్త నూతర్జీవామి

వ్యా వనిస్టస్యాయోధ్యాపవేశాభాబాభిధానా తృత్సాశే సన్నిహితేన భగవతా (1 వామదేజేను అభిమ న్తితః మన్తాంధిరోపేణ యాగ కేషీకృతక మేధమర్హృతీతి మేధ్యః ళ్‌ జ్య రతీ” త్యస్థే యత్‌ వేంధే సాధురతి వా “తత్త సాధు” రితి యత్‌ విసృష్టః జేశఛంిమణాయు యథాశ్శాస్త్రమ్‌ “ యదమ్మితా అశ్చం విస్దరళ వాన్యేకాస్య యజ్ఞ ః చతుళ్ళతా రృక్షన్లి యజ్ఞ స్యాఘాతాయే” తి కాస్త్రొనుసాలేణ్య * అవ్యయం విభ క్రీ” త్యాదినా2.వ్యయీఫావః తస్య మే థ్యాశ్చస్య, రతీ తారః పరాజఒస్కు-న్షనాత్పాలకాః, లేషిం యోధానామ్‌, అధిహైతా నియన్తా చత్వారి వా స్వ్యశ్చరథపాజాతం సేనా జ్రం స్యాచ్చతుర్చి ధ”మిత్యు క్రాన్యక్లాని, యస్య తత్‌ బలం వైన్యం, “బలం వై న్యే బలో కాము” ఇతి శాశ్చత; తేన అన్చితః అనుగఠః , లత్తేణప్యా2_త్మజః ద్వితీయాపత్యమ్‌, “ ఇమౌ కుమారా సౌమ్మితే తవ ధర్మవిశారదా అబ్బదశ్చన్దశేతుళ్చ రాజ్యాక్షా దృథ వికమా” ఇత్యు త్రరరామాయణ నిన్చేశ్యకమానుసారాక్‌ అవా_్తు( పాపః దివ్యానా మస్తాాణాం సమ్సి'డాయః గుర్ముకమః యేన సక కుమారి లతృణస్య నీతాయా? ప్సత్త్రన మశ్వేన తర్పఖ్యాఅవీ కుమారఇతి నిన్దేశః తస్యాడి పుత్తః సచ వీర్యవతమనుతిస్థతీతి మవా దిదం వార్ష స్థానమ్‌ జీవామి నీతావివాస నేన రథయుకులస్యాజ్కు రాఖానమా శజ్క మానా (వ త్యాశ్వసిమి, జీవామి మాతరితి లోకో క్లిచ్భాయియా అత వామదేనచన్ల ) కేతుయోధా నాం వర్దానాం కీర్ణనా చృతుర్చర్డ నిర్వర్ణన లతణో పర్మ సంహారస్సస్థ్ర్యజ్దమ్‌ మూ! ఆ - అత్రాన్లరే థ్రాన్గాజేన మృతం పు త్ర్రమారోన్య న రాజద్యారి సోరస్తాడమ బ్ర వ్య్యామున్థు సీరమ్‌ తతో ** న రాజాసచార మ _న్తరేణ ప్ర జాస్వ కాలమ్భత్యుశ్చర కి క్యాత్మ దోషం నిరూపషయతి కరు ణానుమే రామభ ద్రే సవా స్రైవాశరీరిణీ వాగుద చరత్‌ సక 4 శమర్చ్యూకో నామ వృపఘలః వృథివ్యాం తస్యలే తపః | శీర్స చృేద్యస్సతే రాము తంనాత్వాజీవయ ద్విజ్‌” ౭

94 ఉతత్తరరామచరిత నాటే

ఇత్యుస శ్రుత్య కృపాణపాణిః పుష్పకం విమానమారువ్యూ సర్వాదిశో విదిశశ్చ శూ ద్రశౌవసా న్వేపషణాయ జగత్పతిళ్చరితుమ -రబ్ధవాకా

వ్యా అతా న్తశేఏతనభ్యే న చిత్‌ ద్వి జేన న తు వనెహఘ్టై2_దివర్సరిగణి లేన మృ

ఈం స్వతోగత్మపాణం,న తు ేనచి న్యారితమ్‌ రాజ్ఞః ద్వారి చ్చాశ్కే * 'శ్రీచ్వాత్ల్వై ర”మి త్యమరః ఊరసః తౌడః తౌడనమ్‌ తడ ఆభాతే” ఇత్యతో భఖ రూపమ్‌ ఛోకానుఫావో2.యమ్‌ తథా చ శూయలే మా తం విశేశ్యురఆవధిఘ్టాః ” ఇతి ఉద్గోషెతమ్‌ రాజ్ఞ శృ్యవణాయా2_కస్షితమ్స్‌ రాజ్ఞః అపచారం అదణ్ఞ్యదణ్ఞనం, దజ్ష్యా దణ్ణనగూపం వా, అన్తరేణ విన్సా (పజాసం జసేషు " (పజాస్యాత్సన్తతా జే” ఇర్యమరః అకాలే అనియత సమయే, “శతాయురై్వై పకుమల ఇత్యాది శు త్యాఒ౬ యూర న్హస్య కతపర్షాణా మేవ సిద్దేః శేసలం వాలభావే దేనావియోగ స్త నీనా భావః ఆత్మనః దోషం, నిమూపయతి విచ్చుశతి సతి, త త్త ాళతుమావా కరుణానుయ ఇతి జనేషు దోపహాన్పేషణాభావ స్తద్దణ్ణనవై ముఫ్యేనేతి కరుణా శార్యత్వమ్‌ అళరీరిణీ అవృళ్యవ క్షృశరీరా, తత్ప౦ కార 'మేవానా శమ్బూకఇత్యాదినా వృష.౦ ధర్మం లాతీతి వృమల$ అనేనానర్హ తము క్షం, తపః దేవపసాదనం కృచ్చాం2-దిక మ్‌ పృథివ్యాం. భవద్పిషయభూ తాయాష్స్‌ కృత్సా్య్న్యాయాఅవీ భువో రాఘవవిషయత్వనసూ-చనాయ విశే పాను క్తీః యదావా భగవాన్నాల్మీక8 “ఇత్వుకూణామియం భూమిస్స 3 లషనకాన నే ” తి తప్యతే అకుతిస్థతి “తప ఐశ్చ ర్యేవే ' తి తజ్‌ శ్యనౌ ఐశ్వర్యం చ సామర్థ్యం, తచ్చ (పకృతకియాకారిత్చే పర్యవస్యతీతి నార్భ విరోధః. సః తే దణ్ణధారస్య, ధర్మ సంస్థాపనై కపరాయణస్య భవతః, శిర శ్ళేదం నిత్యమర్హ తి శీర్ష చ్చేద్యః, ళ్‌ శీర్ష జ్భే చాద్యచ్చే * త్రి ంరుట్‌ అత యట్టకోస్సన్నియో శేన శిరళ్శబ్దస్య శీర్ష భానో నిపాతితిః అత? శ చిక్‌ * శీర్ష ఇ ఉన్జ స్యుపసట్ట్యాన *” మిత్యు క్ర త్వాద్యత శీర్ణాదేనో2 గతికః ఇతి వ్యాచఖ్యుః * శ్రీర్షఇు సృన్షనీ తిన్నూతే వా _క్రిక(థ మేణోపసద్ధ్యానమితి మయొోజ యతాం, శీర్ష చ్చేదాద్యచ్చే ? వ్ర సూూతగన్థ స్యాప్యజఘా9) ణాం శీర్షాఒ దేశస్యాగ తికత్పపాధనాయ శీర్ష న్నా దేశవిధాయకం నూ(తమవలమ్బమానానాం, మహాక'వేర్వ చస్యగతికత్వ సమర్థ నే సంరభమాణానాం చ 'కేషాస్తోపాః ఫురుపాయుపేణావీ న గణయితుం శక్య న్హఇతి విరమామః రపస్యతక్యూ(దస్య వధ్యత్పం కాస్త్రతిలబ్య నేన కథా హి (పతిషేధ నీ శాప్త్రాణి తస్య తపశ్చర్యామ్‌- * శస్ఫాచ్చూూదో యక్ఞే౭-నన క్స్‌ పః ఇతి కిం చాధ్యయననిద్ధబు ద్ధేరేవ కర్న (టైవావిచానె తదను నే వాధకారా క్తస్య చోపనయనసంస్కారి సాకేశ్ష త్యాదస్యచ త్రొపర్గికమ్యాత వివమయత్సాత్‌ ోన్త

సవ్యాఖ్యానేే అ--౨ ఖర్‌ న్రీళూడా జేదమధీయా తాకు ” * అథ వోస్య బేవముపశ్ళణ్వర న్త్రపుజతుఖ్యాం (శో (త(పవూరణ మధ్యయనే జిహ్వాశేగో ధారణే శరీర భేద? ఇత్యాదిఖిరధ్యయ నేపతిషిద్ధ స్యార్థి త్ప్‌ామర్భ బ్రయోరభౌవా రృత్చాకమే తపస్యవీ వాధికార౬ తదేఠరత్ప్ర పీతం వూర్చో త్రరమిమాంసయోర'పకూ చాధికర ణమొోర్పిశిస్యేతి తతోవి _స్తరో2-నుస శ్టేయః ఇతి ఏవం రూపం వ వనమ్‌, కృపాణః ఖడ్డమ్‌ పాశా య స్య నఇతి వ్యధికరణో బహు(వీపా: కళ (వవారణా నేభ్యః పళే నిహైనప్తమ్యా వితి పాణిశబ్దన్య పరనిపాతః తథా చ వామ నక అవ్ట్యో బహు్ము$హీర్చ ్వధికరణో జవ్శా౭._ద్యు త్తరపదః ఇతి పున్నకం తన్నామ కం, విమానం వ్యోనుయానమ్‌, వై(శవణా[ దాపణీనాపవ్భృాతం భగవతా చ స్కృతమా తసన్నిధిసంవిడా తశ్షైఫపునః (వహిళమ్‌, దిశః (పాచ్యాద్యా విదిశః అన్నేయ్యాడ్యా3 జగత్పతి: జగద న్లర్లతస్య తస్య దమే (పాప్తాధిశారః ఇత్యభిసస్థిః వరితుం ద్య్యం విచేతుమ్‌, అ నేనవీరత్వం నేతుస్తణడూ క్షః భూ్యూదస్య తాపసస్ట్ర ప్యధికరణరయెర్థర్థ మెాస్సామానాధికరణ్యం జగదీశమవీ వ్య్యగయతీతి భావః మూ వా-శమ్మ్చూకో నాను ధూనుసః అసి న్నేవ జనస్థా నే 4 తపశ్చరతి త దపినామ రామభ ద్ర వున రీదంవన మలబ్కుర్యాత్‌ 7 ఆ - భద్రే గమ్య లేఒధునా! వా---వవమస్తు, కలోరీభూతస్తుదివసః తథధాహీ -- వ కళ్ణాలద్విపగణ్ణపిల్ణక సుణోత్క మేన సమ్బాతిఖి ర్స్క న్రంసితబస్థనై స్స గకును మైరర్బ ని గోదచావరీమ్‌ ఛాయాఇఒ పన్కీరమాణవిస్కీ రముఖ వ్యాకృష్ణ్టకీటత్వ చః కూజ త్కా న్తక పోతకుక్కుటకులాః కూలే కులాయదగ్రుమూః॥ ౮ యి ళా (ఆ (నిష్కూంన్సే ఇతి శుద్ధ విమ్కమృక॥। వ్యా ధూమం మీతీతి తథోక్ష్క్య ఆతో౭నుపసన్లే కలి ఇతి కః అన్నీ౯ సన్నిహితే + తర్‌ తద్వధ్యస్యా, శావస్థానాళ్‌. రామభ దః నీఠాస్నేవాపరిజ్ఞా నేన తోను (పళమా త్ప్రణరొంకి, ఇదం వనం జనస్థానమ్‌, అలజ్బ్కా- క్యాదపీనాను స్వ నన్ని ఛానేన భూనయేదితి సమ్భూప్వ్య తే కమ్‌ * ఆలమ్బూషణపర్యా ప్రీళక్రివారణవా-చక” మిత్యమరః, ఆపః పశ్నే, వామ సమ్భావనాయామ్‌ “నామ (పకాశ్యసమ్యావ్య(కోథధోపగమకుత్స

906 ఉ త్రరఠరామచరిత నాటే “జో? ఇత్వమరః ఏవను స్తు శార్యవ్య(గాయాగమనం ఛవత్యాఅనుమన్య శే, తుకిన్సు దివి స్క, కఠోకీభూతః పూర్ణ ామభజర, కఠలోరతాకీస పర్గయతి కజ్జూలేతి కూలే గోదా వర్యా నకే వర్తమానాః, కులాయ[దుమాఃనీడా౭. ధారభూతా సరవ; కులాయో నీడ మను స్త్రియా” మిత్యమరః కణ్ణూశేహామ న్లీతి కజ్జూలా3 * సిధ్గా౬.డిఛ్యశ్సే "త్రి మర్పర్థీ రొ లచ్‌ యే ద్విపానాం గకొనాం గణ్జపిజ్హాః యౌవనన్ఫీలతయా పిజ్ణా౬.కారాః కఖోలాః , లేషూాం) యక్కసణం కణ్జూవినో దాయ ఘర్షణమ్‌ "తేన యః ఉత్క-_స్పు! చలనం, కేన హౌూకంచా, సమ్బాతిఖిః పర్త్‌ద్భిః, ఘన్మేణ ్రీహమ్మణా, స్వంసితాని శ్లథీకృ శాని బన్టవాని సృవ్తాని యేషాన్మైః, “వ్బ నం (ప్రసవబస్థన” మిత్యమరః. స్వేషాం కును మెః, నోడావరీం ) అర్భ న్తి వూజయ న్హి, అలజ్క్క_ర్వ న్లీతి యావక్‌ శ్రే కథమ్య్యూ . శాః, ఛాయానం అనారపేస్సు అపని _రమాణా నాం వాక్షే ణ కీటా2.ద్యాజిహీర్ష యా వా భువమాలిఖతాట్‌ “అపాచ్చతుస్పాచ్భకునిప్పా లేఖ నే” ఇతి నుట్‌ “శిర తేర్చర్డ జీవి శాకలాయకర లేప్వితి వాచ్య”ిమితి వార్టికా త్తజ్‌ అత +శేఘాఖ్చిత్‌ “కిరతేర్చా ర్షళీ వికయోః, ” * అవాచ్చతుష్పా”దితి ద నూ(తాభ్యాం కబ్సుటావితి వాష్థభ్యానమపరా మర్మనిబస్థనక్‌.. విష్కిరాణాం పశ్షీణామ్‌ “విష్కిరశ్శకునావేౌ”తి సుట్‌ ముళైః అస్ధాచ్చష్యాఖిః, వ్యాకృష్టాః ఛమణార్థమాకృష్ణైః కీటాః యస్యాస్సా త్వక్‌ , యేహా స్త కథోక్తాః, తథా, కూజన్లి విరువన్తి, శ్లౌాన్నానాం వీపాసీతాశామ్‌ కపోచశానాం పారావతానాం కకు,.టానాం తమమాచానాఖ్బ కులాని య్యూధాని యేషు శే జలాభిలా షేణకూజత),..పోరకుక్కు-టా బుభుక్ష్రయాకీటా౬_కర్ష ణపరశకు నయశ్చ తటవి టవీనః కణ్ణూ ల్రైర్సజగజ్డవి శ్లేరాఘాయనా నాః ఘర్మభిభ వాస్తాయమా నాని శిథిాలబన్థ నానో కుసుమాని నోదాబర్య్యాం పౌతయ నీతి స్పభావో క్తి, “స్వథావో క్తిరసౌ చారు యథా పద్వ స్తువర్షనోమితి లకణాత్‌ అ్మతాన్థాన్తరధ్వనిం! కేచిదాచక్షతే సతావచ్భట్దశ క్యా౭. రశ క్యావేతి ధ్వనిమార్షద త్తదృశ స్లఏవ సవృాదయా ః _పష్టవ్యాః ఇతీ స్పమౌప్తా, శుద్ధః శీవలమధ్యపాత్మపయోజితక, “ఏ కా నేకక ఎలళ్ముద్ధస్సజ్కీాక్లో నీవమధ్య మై” ఇతి లత ణాత్‌ విష్కమ్భకః అల్జోపక్షేహళేమ రూపకావయవేవ్యన్యతనమః, రల్లక్షణన్ను “బ్బ త్మ ప్తి మృ్యమాణానాం కథాంశానాం నివర్భకః నక్టే పార్థస్తు విస్కు-మ్ళో మధ్యప్మాత్యప రొలాబితం” ఇతి శమ్మూకళిమె2 ౬. శాం వ_క్రిమ్య్యమాళా జాం కుశలవవిద్యా.గవా ఉా2_టేనాం వృత్తానాం చ పర్మ్‌నా దృశ సమన్పయః మఃూా॥ (తఈః ,ప్రవిశతి సదయోద్యతఖడ్లో ఠామభ ద)

సవ్యాఖ్యా నే అ- ౨ 7 రామః = వః రేవాస్త దవీణ మృతస్య శిశోర్డి రజస్య జీవాత వే విస్ఫృజ శూ ద్రమువా కృపాణమ్‌ 'రానుస్య ణా త్ర మనీ దుర్చరగర్బ ఖిన్న సీతావివాసనవటోగి కరుణా కుత స్తే ౯ (కథబ్చిత్ప్రహృాత్య) కృతం 'రామవద్భశం కర్మ అసి జీవే త్స చ్రాహణపు త్ర్రః? (పవిశ్య) దివ్యపురునిః_.జయతి జయతి దేవః॥ వ్యా సదయం, ఉద్యతః శూ(ద తాపసవధాయోద్ధ్భృత3, ఖడ్గః మీన తథో క్త (పవిశత్కి రజ్బమితి శేమః దయయా కృషాణ మోక్ష విలమ్మమూన మాత్మచాహుం (పత్యా వా రేవాన్సేతి శ ఇతి నీచసమ్నోధ నే కైచ్య ముత్తరాన్టే వ్య_క్రీభ విమ్యతి దశ్షీణ వామేతర, "కశలేతి చ గబ్యుతే కాశలం తవేదృశేషు వ్యాపాలేవ్వనిదన్చుం) థమమి తి భావః శ్యూదమునా స్వతశ్మ్శూ[దత్చే సతి స్వధర్మ త్యాశేన మునివతధశే, కృపాణం తదర్థమపలమితం, విసృజ జహాహ్‌్‌ యవర్థం మామి.య న్గం దూరమానీత్‌వానన్కీ (వత్యుప స్థితే తత్త కర్తణి కిమితి విశజ్క సే కతఇదం కార్యమ్‌? అతఆహా మృత స్యేత్యాదినా మృతిస్య నత్వవిస్థాచ౬ న్లరమాపన్న న్య సంశయితజీవితస్య , శివో న తు జరరతయా మ రం పాప్లకాలస్య, తత్రాని ద్విజ్య వధ్యాశేక్షయో త్తమజాతిజల్వేన (పళ స్తస్య, జీవాతవే పునకుజ్జేప నేనసుచరితసమ్భార మలోక సామాన్యం యళశళ్ళాధిగ న్లుష్‌ నతృ్కమ క్షైజ-దినా వ్యాపాదయితుమి త్యావశ్యకత్వ మ.పన్య స్లమ్‌ అ_స్ప్విదమఖిలయమేవ మధా మామ్మత కరుణా రుణద్ధి కిం కు ర్యామిత్యతఆవా రామస్యేత్మి దుర్భరాభ్యాం పరిణామన శాద్బరాయితాఖ్యాం. గర్భాఖ్యాం శికుఖ్యాం కుశీస్థాభ్యాం ఖన్నాయాః కాొన్తా యాః, నీతాయాః అయోనిజాయా: పత్నా్యాః వివాననే ఉపధానీకృతాదాత్మనో విశ్తే మశ్వే పటోః అనలసస్య, తే కరుణా దయా, కత కస్యాదాసాదితాా తత్ర హీతు మౌవ్యా త్వం యతః, రామస్య నిను -రణతయావి[కుత స్యే త్యవిపకీ.తవాచో్యో ధ్వనిః గాత్రం వపు అని నిత్యనిర్ణయేన రామేణావినాపూతస్య త చ్చేపభూతస్య, తవావీ దృశీ కరుణేతి చ్మితమిద మిత్యాశయః యద్వా నీతావివాసనపటోరితి రామస్య విశేష ణమ్‌ అనేన రామస్య నీతా త్యా గానుళశయవఎర్ల నా _న్గనన్నజ్ఞష క్తః కథజఖ్చీత్‌ ఐధస్య వై ధత్వానుసన్టానాఒదినా కథని) ఏవం విచికిత్సమానస్యావీ [పహాతో క్యా “వ్యవసా జా వ్‌ “జ ఈ యాదచిలనం ఫ్రైర్యం విఘ్నుకులాదపీ క త్యుక్తం ్రల్‌ోపన్య _స్దమ్‌ అతఇదం విధూతం షై

98్ర ఉ త్తరరామచరిత నాటే (పతిముఖాబ్దమ్‌ “అన్సిష్టవస్తువి మేపో విరూత” మితి లక్షణొత్‌ . నిరుక్తీ ర్నామవాట్య లక్షణ మేతత్‌. అత1*₹ీచిత్‌ “దూరాధ్వానం వధం యాూద్ధం శాజ్యదేశా2_దివిప్లవమ్‌ సం తోధం భోజనం స్నానం సురతం చానులేపనమ్‌ అమ్బర[గవాణా2_ దీని (వత్యకెణి న నిర్జి శే” దిత్యనుశాసనవితోధా చ్చి న్హ్యమిదమిత్యాచిక్క తే వధాజఒ_.ద్‌నామజే _షు న్యా సే కదభినయస్య వైరస్యాఒ ధాయక తాభిపాయేళైన లాతృణికానాం నిషేధా త్తస్య చా త వధ్యపవేశాను_కీమా 'తేణ వారణాత్‌ పకృతపహాతో న్షేరాకాశే ఖడ్డవిచ్చు సర్‌ అమా తేణాభినేయసన్వాచ్చ వ పెళ్చిద్దోసు: పధ్యప వీశాభావే2_వి వధ్యకియాజన్యగా ఈ చ్చెదక్షతజక్షరి కా2.దీవాం ఘృణాహేతూనాం పత్యక్షతృం ఆదృశామేవ యోగ దృశామితి విరమ్యశే రామసడృ్యశం నిర్ధ ఎకొనుహాసక్స్‌ పధ్యవభేగుణావహేజవి కక ఇయా గర్హిణమ్‌ అతోవీథ్యబ్లం మృవవమిదమ్‌. దిస్టః దివి జాతః “ద్యు[పాగ వాగుద కృంతీచో య” దితి శెషీకో యత్‌ ఇదం (శావాణపుత్త్రజీపనా౭ వేదనాయ. డేనః శ్రీడాదిమాళ , జయతి భవాంత్యం్రాత్‌ వూ! వ దత్తాభయే త్వయి యమాదపీ దణధాశే న! నక్లోవిత ళ్ళిశు రసా నుమ జేయ మృధద్ధిః జ ధి

శమళ్చూక ఎవశిరసా చరణా నత స్తే

అద్‌ ఠి,

సత్సజ్దజానినిథ నాన్యపీ శఆశారయ న్ని! ౧౦

వాష్థ యనాదఓి దత్తాభయే మృతస్య [పత్యుజ్రీవనేనా నశాదవి రత్నీతరి తథా

వజ్ణథారి మాదృశాకార్యకారిణాం శాఫశే, వజ్జం ధరతీతి కర్మ ణ్బణ్‌ సత్తి అసౌ బుద్ధిస్థః 3. శకః , పళ్లోవితః అననుభూతాపాయళఇవ బీవితి!, కిం చ మనకు అకా ర్యకారిణో 2కి ఇయం (పర్యశీ కీయమాణా, బఇర్ధిః సమృద్ధిక వైమానిక త్వా2_ దరూ పా సమ్బత్‌ , అతఉఛయమిదమనుకూలము పనతవి.తి భాపః అన్యథా హీ, తస్యా పారా మమ నరకపాతబతి చానర్థద్వయం, భవపల్‌“2_ప్యనిష్టం స్యాదిత్యాశయ? తత పేమ8, శమ్మూకః తన్నామసంక్హ తావ రీ రాన్నిర్లతః ఇతి (వర్యఖభిజ్ఞాఒర్థకి తే జగతాం పత్యు, చరణౌ సుకృతిమ్నూతసులభా నిఖిలాభిమతఫలస్థూలలతై అన్యోన్యమా(తోప'జేయమా ర్లవసౌన్ష ర్యా౭_దిగుణమహీతౌ-చుశిరపా నతఃగమనోబుద్ధ్యభిమా నేన సవా న్యస్య ధరాతతే కూర్యపచ్చతురః పాదాశ శిర_స్టత్త్రోవ పళ ము” మితి లక్ష్షణానుసారాచి సిరి పదమఖి ళోపలక్షకమ్‌ నర్తనూజీ కర్తరి కః క్ష మేచార్థం సామూయ్యేన సమర్ధయరే సర్సజ్ల

సవ్యాఖ్యా నే అ-_౨, ౮9 జూనీతి సతోొం సాధూనాక, సజ్లేన జాయమానాన్సి నిధచాని నిధనళబ్లో2.యమనర్థోప లక్షకః, కారయ న్హి దు॥జార్థఐమితి కేస? యయాతి పభృతివృ త్తావ్తైరిదం నుగమహ్‌

వ అన,

మరా రా-ద్యయనుసి ప్రీ యం నః, తదనుభూయ తాముగుస్య

తవనగి ఫలమ్‌! పః యత్ర ంఒనన్షాశ్చ మోదాశ్చ యత్త్ర ఎపుణ్యాఖిసమ్భృ వాః

వైరాజానామ తే లోశా స్తై జసా న్స”న్త్తు శే ధువాఃః ౧౧

వ్యా నః అస్తాకక్‌, ద్యయమవి భవతోరుభయోర8న్ష పా ప్పిరతీద ముభయమప (వయమ్‌ ఇస్టమ్‌, దణ్ఞ్యస్య తవ దణ్ణనం ధర్మ సంస్థాపనాయ శేపలమ్‌్‌ న పునస్వ్వయి మ త్స్‌రిశో సయమితి భావః ఉగస్య అన పేశీఠశరీరరతయా చారుణస్య, తపసః. వతన్య ధూమపౌానా2_ బేః, ఫలమ్‌ అనుభాత్మిపకార మేవ నిర్ణిశతి.యర్హ్రయేపు లోకేషు, ఫుత్యే వాభినమ్భవ నీతి తఖోక్తాసు వచా౭ఒద్యశ్‌ ఆనన్హాశ్చ మోదాళ్చ సుఖవికేషాః, ఆనస్ట మోవయో రవా_న్షరభేవమాడదాయ ఖేదేన ప్యపదేశః౭_._పేమ్మపణయాదివత్‌ “*అనశ్రాః (పమోదాక్సే” తి పాకే అల్పత్వబహుశ్వాభ్యాం భేదః “పుణ్యాపి సమ్సదఃో. ఇత్తి చ శేచి త్పరవన్సి భవ న్లీతి శేవః శ్ర వై రాజాః విరాజ న్ఫఇతి వా విరాజషమఇతి వా తథా (పథితొః, కెజసాః లేజోమయాః , లోకాః పాష్యదేశవికేషాః:, తే్యే త ధూమపాశా౭ దిశా తేజఉపాసకస్య, యథ్యాకతున్యాయేన తదనుభవార్డ స్య, ధు చాః ని శాం, చిరకాలోపభోగయో7్యాః, నన్గుభవిన్తు, తిప (పవృత్తి శ్రనౌచిత్యేఒవి, శాజదళ్షేన పతిబన్ధక పాపాపనో రాత్ఫిల్యపా్లీఫ తృవ్యెన భగవదనుముత్యా ధుఐత్వ మతి చ బోధ్యమ్‌

మూ॥ శ _ యాష్మ్మ త్ప్చాదస్ర, సాదోపాదడాననపమహిమాన తు తపసగ ఫలమ్‌ అథ వా నుహదుసకృతిం తససా |

వక అన్వేష్ట వ్యూ యదసీ భువనే భూతనాథ శరణ్యో

మానాన్విష్యన్నివా వృషలకం యోజనానాం శతాని

క్రాన్వా త్‌ 'ప్తస్సఇవా తపసాం సమ్బ్రసాదోఇన్యా జీ

క్క్వాయో ఛ్యాయా! పునరుసగ వెరా దణ్ణకాయాం వనేవ।?

100 ఉత్తరరానుచరిత నాటే

వ్యా తపసః ఫలమనుభూయతామితి భగవతో వాక్యస్యో త్తరముషాద నేయు మితి ఏపః వై రాజలోక్కపా_ప్రిరూప్క మహిమా మాహాత్త్మ్యమ్‌, “పృథ్వా2_దిభ్యఇమ నిచ్చే ” తీమనిచ్‌ యుష్మత్పాదయో: భవచ్చరిణయో3 యః, శసాదః (సత్తి; నీవతేర్భావే భజ తదుపాదానః తత్కారణక:ః, తపస॥ ఖలన్తు న భవతి అనధికా రిణా మయా౭ఒనుస్థితన్య తస్యానివ్పన్న ల్వేన ఫలోదయానుపప శ్తేః ఇత్థం (పతిషిద్ధ మవీ తపసః ఫలవత్త్వ్వం పకారా_న్షరేణాభ్యుపగచ్చతి అథవేతి అథవేశ్యాకేపే తపసా అనిన న్నే నావ, మవాదుపకృతం భూ+యిస్థ్రమ. పకృతమ్‌, ఉపకార యేవోపపాద యతి, ఆచ్నేష్యవ్యషతి త్వమితి కేనః భువనే చరాచరరూప(ప్రపష్యో అ న్వేష్టవ్యః యోనదృశా విచేయః, త్పదవలోకనస్య కృల్స థతిబన్థక్యపహాణ హేతుత్వా త్సంసార పాఠబగ్థై స్తనోచనాయ విచేయతి భాస “క్సీయన్తే చాస్య కర్గాణి తన్మి౯ దృష్టే పరాఐరే”, “తం దుర్షర్శం గూఢమను(పవిష్టం గుహా2_2_హితం గవ్వారేష్టం పురా ఇక్‌ అధ్యాళ్మ్యయోగాధిగ మేన దేసం మత్వా ధీళో వార్ష థోకా జహాతి, “సర్వం వా పశ్య పత్యతి” ” యరా పళ్యః పళ్యతే రుక్మవర్ష్యం కర్తారమిశం పురునం _బవ్మాయోనిమ్‌ తజా వీద్వాన్నామరూపాద్విము_క్షః పరాత్పరం ఫురుషము పెతి దివ్యమ్‌” ఇత్యాదిఖి స్వ ద్దర్శనమై 9వ నిశ్రేయసనిదానతాయా! (పపజ్చితత్వాత్‌ అ్వేషణీయత్వం చ తస్యా చతుగ్లోర ల్వేన , తదుక్షమ్‌ న చతుహే పశ్యతి కళ్చనైనమ్‌ ” ఇతి చరాచరయో రి 'న్వేషణం భగవత స్తద నర్యామిత్వేన తచ్చ * యః పృథివ్యా నిష్ట” న్ని త్యారభ్య “య ఆత్మని తిస్థన్నాత్మనో. వగోయమయతి యనూత్తా న వేద యస్యా2 తా శరీరోమిత్య నేన శుతిమ్‌ తస్యాన్వేమణం చ వేడాన్తవిపితోపాసనరూపమ్‌ “ (దషవ్యశ్నోంత వ్యో మ న్ఫవ్యో నిడిధ్యాసితవ్యః " ఇళ్యాదినో క్తం, చరాచరయోర్బగ వచ్భరీరత్వజ్ఞానమ్‌ భగవతస్ప్సర్వా _న్తర్యామిళ్వజ్ఞానమి త్యాదిక మ్‌, తచో ఏకం * ఆపలేయమిత _స్వున్యాం ప కృతిం విద్ధి చీ పరామ్‌ జీవభూతాం మహాచావనళలో యయేదం ధార్య తేజగత్‌ “సర్వం ఖల్విదం [బన్మా తజ్జలానితి శా న్హజపానీత” ఇతి ఉపబృంహీతం చేదం “వ్యోతీంహి. విష్ణుర్భుపనాని విష” రిత్యాదినా త త “'హీతుమావా ఖభూతవాధఇతి భూతానాం చరాచరళత్త్వానాంు నాభక నియన్తా, నిణవూమ్యస్య నియ న్త)ినుసరణమాహ్యకం హీ త్యాశయః నియన్తురప్యరక్షక స్యా న్నే వణమనర్భ 3వి.త్యతితనా శరణ్యఇతి శరణేపా ధుః స్పాథీనతివిధ చేతనా చేతిన _స్మదతశ సదుపాయభూతిశ్చ భవాక్‌ వృసషలకం న తు పసీష్టై2ఒదడివదభిగ మ్యం, తత్తావి కుళ్సాయాం కళ (పత్యయమహిమ్నా స్వవర్ష ధర్తాతి లస వేనకృతకిల్చిపం మా మకిఇ్లు నక్స్‌ అన్విమ్యక్‌ న తుయదృచ్న నయ్యా పాష _ప్రఇతిలభ్య తే

సర్వాదిశో విదిశశ్చ మదాసాదనాయ [సయత్నేన పరిభిమక యోజనానాం శతాని (ౌన్న్వ్వాన పునస్ఫన్నిపిత మేవ దృష్టవాని త్యాశయః సః ఇతి విధేయానుసారాత్చుం _స్పృమ్‌ తపసాంఅన్మిక్‌ అతీతేషు చద జన్మసు మయా౭_నుష్టీ తానాం కృచా సఫిచాదీనాక్స్‌ సమ్పి)సాదః ఏకైక స్యాన_న్తగుణితిం ఫలమిద మేపు యద్చవతో యోభిరవీ విచేయస్య నిరవధికమహిమ్నుః స్పేతిరసమ స్రసమ్సవిలక ణజ్ఞానా౬నన్రాదిగుణగ ౯ జల 'ధేః సర్వనియ న్తురఖిలక లృపషువారం పక లేస్ట పా౭ వీహేతు పుడహెర్థసార్థ కాష్టాఒధిరూఢం చ సామా త _రణమితి ఫలితోజఒర్భి 1 అన్యథా నుచరితాచావే, ఎః భవతాకు వజ్దకాయాం పె నీతాజఫహారాధిక రణతయా స్మ రణన్మూ తేణా ప్యుచ్చే గచాయి" అయోధ్యాయాః అపరాజీ చఛాసమానయోగ శేమతయా సృుఖెకా2. ధారాయితామయోధ్యాంవిహయి. పునరుపగమః సకృన్లే _శానుభ వేజవీ పునరన్చి మ్యా2_గమనమ్‌, క్వ కుత సగ్ఫూవ్య ల్వే వవమభటితాని ఘటయళలా మదీయేన తపసా మవాదుపకృతమితి యోజనా ఈ నేన భగవత్సాన్ని ధ్యాఒ పాదనమా[ తేశోపశ్నీణం తపః ఫల్యపదచ్సు భగవానేకఏీవ సర్వ తేతి సకలోపనిష దవా స్యమిదమ్మ్యతోపక్షీ ఫ్రమ్‌ తథా చి (కూయతే “ వమహ్యేవా2.నన్యయాతి “వైన హ్యేవాన్యార్కశపాణ్యా ద్యబేషఆకాళశఆనస్షో న స్యా” దితి “పప త్తిరయం నా ట్యాలజ్‌్క్క్లారః

మూ॥ (రామః) కిన్నామ దణ్ఞకేయమ్‌ + (సర్వతోఇ వలోక్య) అమ్‌ ---

వః న్ని గ్ధశ్యామా? కచిదవరతో భీషణా౭ భోగరూమోః

స్ట స్టానే ముఖరకకుభో భాజ్కృతై ర్నిరరాణామ్‌

శ జస

ఏతే శ్ఞాఒత్రమగిరిసరిద్దర్భ కాన్హారమిగ్రా?

స్సస్ద లనే పరిచితభువూ* దద్జకాఒరణ్యభాగాః॥ ౧౩

వ్యా పుష్పకా౬రోవాణ(పయుక్తా నరికషసజ్బారవకా త్సమ్యగనభివ్య క్రఖూవి

భాగరయా ఇనిక్థారళ "మోపాధికస్య విపర్య స్త్మపా _కనోపాధికస్య చ్‌ శమ్బూకేనదణ్ఞ కౌ 'క్పేన బోధితస్య సనన్య దుర్పిఖావ్యతాం (పతి రామ స్యేయము ్రిః శిన్నామ దజ్దకా దజ్ఞకాత్చేన సమ్యాప్య తే శిమర్యర్థః దక పామెత్కరణాయ పరితో నిభాలనమ్‌ ఆ మితి స్యరణే నిశ్చయే వ్యా “ఆం జ్ఞుననిశ్చయస్మ ఎతోక రత్యుభయ తానీ కేదినీ

102 ఉత్తరరామచరిక నాటే రజేవోపపాదియతి న్ని గ్టేతి పరిచిరభువః సం శ్తుతచరావా నరఫదేళా:, దజ్ణికో౭_.రణ్య స్య భాగాక, సన్ఫృశ్య నే సమ్యస్విమృశ్య శే కానేవ విశినష్టి క్వచిత్‌ వళళ, న్నీ స్ధ్యామాః నిర _నరదలనిభయనిచితతయా శ్యామలమనృళా9 అపరతః అన్య(తి, భీపైః జాబ్బలతయా దురాలోకై ః అఆభ్యోగః విశజ గాట్మపదేశై: రూమకాః అన్ని గ్ధా కించ స్థా నేస్థానే త త్తత్స్రబేళా న్లనేషు నిర్చృరాణాం ఏర్మిపప)ిఐవణానామ్‌ , భాజ్బ్బ కై జలాఒస్ఫాలనోద్దతెరారవారై ముఖరాః శజ్దాయమానాం, కకుభః దిశః, యేసాం త శ్తాక తైః ్నశమైం గిరిలిక సరిద్భిక గర్భకాన్తారెశ్చ, మిశ్రాః సజ్టతాఖ ఏలే, ఇతి నివర్శితై ర్పిశేమై: (పత్యభిజ్ఞాయ_న్షఇతి ఫానః

మరా! శ-దణ్ణ 3 చేయమ్‌, అత్ర, కిల పూర్వం నివనకాబేవేన

వక చతుర్షశసహస్తాణి రకిసాం భీమకర్శణామ్‌ త్రయశ్చ చరాహణఖర త్రిమూర్హా నో రణేవాతాా?)! ౧౮ తో లీ ధ్‌ వ్యా వూర్వం వనవాససమయే, అత దణ్ణ కాయామ్‌ బేవేన (వకరణా.దామేణ,

విఛ్యత్యష్తాదితి భీమం, * భీిమా2_.దయో 2_పాదా నో ఇతి సాధుః కర్య ;యేహె సేహామ్‌, రత్ససామ్‌ ఖరదూవణ పైన్యానామ్స్‌ చతుర్షశసవాసాొణి చతురధికాని దశగుణిళాని సవాసాణ్కి దూసణఖరతిమార్దానః (తయశ్చ, (తిశిరశ్శబ్దస్య పరిపృ త్తిసహత్వం యొక త్పాత్‌. 'సమౌాసా నవి భేరనిత్యత్వాత్‌ 4 ద్వితిభ్యాం సుమూర్థ షి” ఇతి నమః నో ఇతి నిషేధార్థకమవ్యయమ్‌, తేన (తిమాస్థాః వాతా నో ఇతి కాకుర్వా అత వూ ర్వానుభూతఖరదూప. ణా౬ దివధాపదానోపలక్షణీకర తేన “ఉడా త్తమృధద్రేశ సరిరం శ్లాఘ్యం వాఒన్యోపలతణ” మిళ్యు క్తఊదాత్తాలజ్కౌ.రః అఖ్యానంనా మాయంనాట్యా లబ్క్క-ారె;

మూ॥ యేన నిద్ధిమేశ్రే, జనస్థానే మాదృశానుపి ఛీరుజనానా 'మకుతోభయన్సజ్బారో జాతః॥

వ్యా యేన్యపోగుపన్య స్తేనఖరా2_ద్యువే స టేను నాస్తి కుతోఒవీ చయంయస్తి క్‌"

నః అకతోభయః, మయూరవ్యంసకా2.దిరయక్‌ వూర్వం పి రాక్షసా౭( కా న్తే జన స్థానే భీకూణాం [పవేశఏవ నా౭.నీత్‌ అద్య తు భపతఓజాయితేన నిరావాధమిద వ మస్యాద్భ శై కృన్యుపధానై 0- సేవ్యమానీత్‌

సవ్యాఖ్యా నే ఆ- ౨ మూ! రా.న కేవలం దణకా జనస్ధైంమపీ ”. శ. చాథన్‌. మ! " ఏ తాని వ వార ౦ వ ఖదక్‌ం ఖలు వర్వభూతరో మవార్చ ణాన్యున్త త్తవల్ద శా్య్యాబదకుల నజ్యలగీరిగ ప ర అతా దాను న్‌ ల గ్‌ ప్వా రాణి జనస్థానపర్య న్తదీర్థారం సని ది 2 వి3 ణి వ ర్స నై తథాహి క సి పపోచి ప్ప వ నిజ స్తిమితా॥ క్వ చిత్క్వ్వచిద ఎ హ్‌ చ్చలాళ్ళి నౌ త ఉళ్ళ అల గ్‌ హ్‌, న్స నృళ్ళాను క్త్రగభీరఘోహభుజగశ్వాన ప్కడ్‌వ్తా ష్‌. సీమానకి పదరోద శేహు విలస త ంృల్బౌవ్య సోయా-ం.యం కో ణా ఎ య్య శే లె తప ణి లబ వవ బ్భష్యద్న్భి వృతినూర్యశై రజగర స్వేద ప్ర పీయ లే) ౧౫ వ్యా నాస్య వళ్ణకామ్మాతత్వం అవితు జనా చ్చద వ మఫెద్దిచె “వ్య మవీ కమ్‌? చాఢమిత్య్షీకానే, తదేవోపపాదయతి తాం. వర్నెషాం (లోల తోమహార్ష అాని ఛయజనితరోమాబఖ్బ్బురూపసా త్రిక ఎఫెసి యొఎంకాాం ఇచిన శ ణీతి పర్యవసితమ్‌ = నృత్తానాన్ముదాతి రెక జనితోనాడా నామి అ ౫వ -ఇెనాం కా క ఆశీ లీ పదానాం న్యాఘాణామ్‌ శ్చాపదో వ్యాఘః” ఇ శ్రా ఆనీ శన పన దంష్టై)కర్షకున్నవరావా పుచ్చప దేషు ద్‌ర్టో వాద్యః క. చర్చి కై ఇ యూ జా లొని నీరస్థ్రాణి) గిరీణాం, గప్పారాణి గుహః యేమ శ బనస నప డా దీర్ధాణి ఆయకాని ఆరణ్యాని అభిపర్త నే అభిముబీకృ్చా ఎ నే తాౌేంన వి?న షి నిష్ర్యూ-జేతి క్వచిత్‌ ఏక్కత్య నిర్ద్భతా కూజా కూజా) యాఖ్యప్తా అ ఎవ వీ మిళౌః నిర్చి కారతయా నిశ్చలా , క్వచిత్‌ అపర్మ్శత్క్య లో ణాః శారితరాః సన్యా నాం జన్తూనాం న్బృన్నాః రవాః యాసు తః “చ్చు వహపోచ్చూ లి గప్‌ న్నేపాం్క ఇచ్చయా సుష్తాః న్నిదిశాః గళిరో ఘోపో యేం లేద చేయలంగా సర్ట్పాక 'తేసాం శః న్మిదాసమయభ వై 9, (ప్రక న్రేణ ద్‌ అగ కవార్నా" వ ప యాను తౌ పదరాణాం గర్లానాం్య ఉదళశేషు అట్న_ “ప్బు విస్థ పకాళిను శం దర్శనత్షమాణిి స్పల్చాని అత్యల్నాని, అన్ఫూంసి యాసాం తొానవన “డేశవిశేపా “మనః ” ఇతి జీ బ్నియేధః, * నీమనీమే స్త్రీయాముఖే” ఇత్యవగం స్వ "క్క్యుతే యాసు నీవసు, తృస్యుద్భిః ఓపానీ తైః, పతినూర్మ కై" కృతి వకు ఉర్చకలా ను జాళ్లనః! (పతినూర్యః ఇతి (తికాల్యకేపే. అజగళాగాకమ్‌ వావాపానామ్‌్‌ స్వే (దవ రసః) వీయతే సలిలా నరాలాభాత్సన్తత్మపసుఫ్తూనాం) చుహాసమాణ" నాం, ఎర్న

104 ఉత్తర రామచరిత నాటీ విశేహాిణాం మర్మిజల మేఐ తిష త్రైరల్బ్యపమా తైః కృకల్నాసెరపీ వీయరఇతి శిముతాన్యే పాం సలిలలాభఇతి చ పదెశానాం నిర్గానుమత్వం నిర్ణలత్వం భయానకత్చిం చ ధ్వనితమ్‌ మాః రా-- చ సశ్యిమి చ జగస్థానం భూతపూర్వఖరాఒలయమ్‌ వృత్యయానివ వృత్తైన్తాకొ పూ ర్వాననుభ నామి చ ౧౬ వ్యా పూర్చిం భూతో భూతపూర్వి9 భూంఫాళర్వి చరిడ లట నన్చెశాత్చూ ర్వనిపాతః తం ఖరవ్య రక్షని అలబిమ్‌, జనస్థానం పశ్యామి చ, స్థూర్చాక- పూర్వా నుభూతొక ,మారీచవారిణవను ఎనరీతాఒపహారా2 దీక బృ త్తానాక్‌ (పల్యకినివ “పతి పరనమనుభ్యో౭ఒక్ష్యః . ఇతి శరత్చ భృతి త్వాత్సమాసా న్తః అనుభ వామి చ (పత్యఖిజ్ఞా డాన్యేన విషయస్యో దేజయరియా చాతీతానామషీ బృత్తాన్తానారపత్యత్ష నమానా౬ కార క్పం భవతి భావః అత చకారవ్వయేన దర్శి నానుభ వ్మక్రియయోక్యాగపద్యమ చ్య తే పథ్యాన కం వృ _త్త్‌మానుష్టుభమ్‌ “యుజోర్లేక నరిద్చ్య్య పథ్యావ్ర”మాతి రత్నాకళే ళ్‌ మూ ప్రియాఒరామా హి సర్వథా వై జేవ్యోసీత్‌. ఏతాని ఉశాని నాను కాన్తారాణి కిముుత! శరం భయానకస్య” (నాస్త్రశు) వ త్వయా సవా నివత్స్చ్యామి వనేహు మధుగస్థిహు ఇతి చామరతై వాసా స్నేహా స్తస్యా కృతాద్భశః॥ ౧౭ పీ వ! న కిబ్చోదసీ కుర్యాణ స్సౌక్యై ప్రశఖాన్యపోవాతి

• త్తస్య కిమపీ ద్రవ్యం యో హ్‌ యన్య ప్రయో జనఃథి ౧౮ వ్యా (ప్రీఘూఒరామా ఆరామ్మపియ్యా “వా (వీయస్యేగతి ఓీయళబ్దస్య పూర్వని పాతః కాన్తారాణి దుర్గమారణ్యాన్సి తాని నామ తడా (పీరయా. సహీానుభూతాని ఖలు, ఆతఃఅస్తాత్సరమ్‌్‌ ఛయానకస్య భయహేతో9, కిం కిము స్త్‌ ఏతద్దజేక్షయా భయ బ్క-రమితరదల్బనితి యావత్‌ తబేవావా త్పయేతి ఇత స్తతీస్ఫమున్మి షితక్షుసుము [పకర తయా “ రన సౌరచశ్రిభ శేషు ప నేగూపవనేష్విప భవరత్సతితసవావాస సుఖవిభవావధీ రితశ రారుమృగ నఖ ర భయ్యా వివారిష్యెమిత్య సా ననవాసమవీ బన్నామం స్త, తాదృ కోచి స్యాః పణమయో౭వాజవసగోచరః అవాన్తు తనవి న పమాణీకృతవానితి వ్యజ్యతే అయం “తత్త ఏక్షానావ-పదీక్ష్యై2 చేర్చి శ్చేదస్సా వనిమానన మిత్యు క్రలత్నశో నిశ్వేదః

నవ్యాఖ్యా నే, అ-_౨, 105 కథం భవత్సవావానమ్మా రేణ తస్యాః వనవానదుణఖానుభ వాఖావః ఇత్యతఆవా "జేతి జగతి యః, యస్యృ అభిమత్క, సజన$ జననమ్మాతధర్తా౭వి అతఏవ కిఖ్చీత్‌ దుఖా నుభవ్మపతిబన్టకం యతి ,_మప్సీ న కుర్వాణో2_వీ అకుర్పన్నవషి సౌజ్రై త్రి సౌన్నిధ్య బ్యూతనియ్యతై రాన స్టెళకరి ైకృదుకిఖాని నానావిషయ త్చేన నానోపాధిఛోు త్పేనచ మిథే విలక్షణాన్యఓి మనస్ససన్తైపజన నాని, అపోవాతి పరాకరోతి, త త్ర హేతుముపాద శ్తే తదితి తస్య పుంస్క, తత్‌ అభిమకజనరూపమ్‌, (దవ్యం విత్తమ్‌ “*(దవ్యను విత్తలే విశ్తే పృథివ్యాదా విలేపనే” ఇతి మేదినీ కిమవి (దవ్యా న్హరవిలకణక్‌, అతో యుజ్య తఏవవ స్త్వ _నరవిసజాతీయ స్సర్వ న్లేశనివారకత్పరూపో ధర్మః [వియజనరూపే ధర్మిణీతి నైతదభినవం నాను కిమవీత్యాశయః అతఏవ కార్య కారణసమర్థనరూపో ౭_యమస్థా_న్దరన్యాసట సచి కిమవిశబ్టవాబ్యాతిశయో క్యా అక్షొబ్దీభౌవేన సక్కీర్యతే అత నీత్శాపణయాతిశేకస్మరణేన భగవత _స్పత్సోమాగమాశాయా। (పకాశనాద్విలాసో నామ (పతిముఖసస్థ శిక్రిమినమ్‌, ళ్‌ రత్యన్థేహావిలాసస్సా ల్‌ త్‌ ద్రత్రి తల్లక్షణమ్‌

మూ॥ శ _ తదలమేఖిష్టరాసట్రైః అక్రైతానిమదకలమయూర కణకోమలచ,విఖిరవకీ రాని పర్వతైైః అవిరలనివిష్కనీలబహులచాృాయ అ ఖ ణి ర్‌శా లు ఖి' తరుణతరుషణ్ణమకి తాని, అసమ్మ్మాా న్త్వవివిధన్భృుగయూ ధాని, సశ్యతు మహాఒనుభావః ప్రగొన్తగమి రాణి మధ్యమారణ్యాని థి వ్యాక రథ్‌ నిర్ణలత్వా2.దినా, దురానటైః దుస్సన్ని ధ్నానె క వభిః దకీణా రతైాఖఅలం తదపలోక నా౭ఒయాసోమా స్ల్వి త్యాశయః అ ఫేతి సముచ్చయేే “ఆ వాథో సంకయేస్యాతా మధికాలే చ మజ్డలే విక ల్బాన _న్లర్మపశ్న కా ర్సృ్య్యాజ-రమృ్టముచ్న యీ” ఇతి మేదినీ మదంకలయ న్లీతి మదకలాః కలయ లేశకర్మణ్యణ్‌ తథోక్రానాం మయూారాణాం కజ్ధవత్‌. , కోమలా, ఛవిశకా న్తిః యేషాన్నైః దవీయస్త్వాత్సి థ్‌ మావభా నె రిత్యర్థః పర్వ త్రైఖ అపకీర్లానివ్యాష్తాని అవిరలంయథార థానివిష్టాః స్థితాః ఆరఏవ నీలాబహులాచ ఛాయాయేషాం తథోక్తాః, తరుణాః అాలాళ్చ, యే తరవః, తేషాం) మళ్లైః సమామైః * నజ్జంపద్ధా౭.దిసక్టా తే ౯7 ఇతి మేదినీ మళ్లికాని ఆల బ్య్బృతౌని, * మడిభాహాయాష్‌? అసనమ్భా9ి వాని జననఇ్బార రాహీ త్యాదకతోభ యాని వివిధా నానాజాతిభసల్వేనా నేక్కపకారాః యే మృగాక తేషిం యూధా ని కులాని యేషు తావి (ప్రశావాని నిర్విశారాణి, గమ్భోఠరాగ అపర్యవ్వాని చ మధ్య వెత

106 ఉ త్తరరామచరిత నాటశే మాక ణ్యాని జనళ్థానకుధ్య్థి శాన్యర జ్యాని “ వుధ్యాన్మః '* బతినుు మవాకళ" అను ఖాని (పథావి) యస్యసః భవాళ్‌ , పళ్యతు (పార్ధ నాయాంలోట్‌ మూః నః ఇహ నమదశతస్తా౭- రెగనానీరురు త్ప్రిసవసురిశీతస్వచ్భతో యావవాన్తి ఫలభ రపరిణామ శ్యా మజమ్మూూని కుజ్జు స్థలనముఖరభూరి స్రోతసో ని మృరిణ్యః! ౧ అపీచ ॥ చ దథతి కవారభాజా మత్ర, ఛల్లూకయూానా మనురనీత గురూణీి స్త్యానమమ్మూూకృ తాని శిఫిరకటుక పూయ స్తాృ్యాయతే సల కీనా / తావి లగి మిళభదలితవి ర్లగ్రస్థినిష్యన్ల గద్ధ?! లిం వ్యా ఇనా మధ్యమార త్యేషు,సమదైః మదపద్భిః తక్షనై? పక్షీిక ఆ కాన్తానాం అభఛ్యానికాశామ్‌ వానీరవీరుధాంవేతసల తానామ్‌ (పసవైశిపుమ్బెః పత్మితైః సురభీణి ఆభివాని తాన్ని శతాని 4రాణ్కి నుతరామచ్చాని తోయాన్తి యాసాంతాః, తథా ఛల భరాణాం ఫల్యవజావాం, పరిణా చేన పాశకేను శ్యామాకృయే జమ్బూనికుళ్టూష తత్ర నో "శేన పేగ్యఫతిఘా తేన ముఖరాణి ధ్వనన్తి భూరీణి బహూని, (సోతాంసీ (పవావోః యాపౌశ్తాః; నిర్చృరిణ్యః నద్యః, వహావ్లి పవనాన్ని అర్‌ నదీజలానాం కై త్యసౌరభ అఘుర్వేముఖగుణవ త్వం (పతీయతే తథా తేషాం జమ్చూనికుల్లున్ధలనో క్యా కహాయతి శ్రరనడ్వారా వాకబలాసని రాసకత్వమవీ (శోడీకృళమ్‌, యదానా వాగ్భటః ౮ గ్రష్రా స్సా సదృమ్లులపణతికో మణక మోయశా 3 తత్రాఒ.ద్యామారుతం ఘ్న న్లి తయ న్లీకా౬ఒ దథయఃశఫమ్‌ కహాయతి కృమధురాః విర్తమన్యేతు కుర్వతే ”” ఇతి తథా లేసాం శశాళాధ _ర్త్‌రయా జమ్చూకుళ్లా ౬ద్యాస్ఫాల నేనచ పథ్యత్వము కృషి యథా2...2_వా నవీ ఉపలా౭_స్ఫాలనో సే పవిచ్శేదైః 'ఛీదితోదళశా: $ పామవ _నృలయోద్య్భూ శాః పథ్యాస్తా ఏవరు స్థిరాః ,కిమిక్లీ పదవ్భాత్కఖ్యశిరోతో గాళ్‌. (పవర్వశే 7”? ఇతి అవ్యెషపటేశస్య భల్లూ కా ద్యా.శయతయా భయానకాద్భు తాసవార్వేమువ వర్మ యతి అవిచేతి, అత్ర కువారభ్రాఖాంగుహావానివామ్స్‌ భల్లూకయూనాం. తరణా చృకల్లాశాక్కు “యువాఖలలి పలిళపలినజరలీభి” రిక్యష్య శూర్వనిపాతనిళనూర్థ త్వా

నవ్యాఖ్యావే అ-౨ కేం దితర్మతపరనిపాక। అమ్మ్బూకృతాని నిక్టీనసహీతాని గర్జితానిి “అమ్బూకృతం సని స్టే వొ” మిత్యమరః అనురనీ తేన (వతిధ్వనినా గురూణి పునలుక్తాని సన్తి ప్తాగ్రనం వృద్ధి మ్‌ స్వ్యాయతే ర్భావీ ల్యుట్‌ దధతి, దీర్ధీభవ న్తీత్యర్థః కించ సల్లకీనాం గజభమ్యుణాం వృకవిశేషాణామ్‌, ళిశిరశి కమలక ర్ఫ్బూరచన్షనా2_ బేరివా2.ప్యాయనః కటుః ళిగు ఠసోనాబేరివ్యోనక, కషెయః సంరిభిశ్చ, “రాగదవ్యే కషపా యో౭ త్రీ నిర్యానేసొరళే రసే "ఇతి యాదవ ఇభెః బుభుక్షతె ర్వనగజై ; దలితానాం (శుటితానామ్‌ అతఏవ వికీర్ణానాం విశీప్తానాం, (గన్థీనాం పర్వణామ్‌ * [గన్ఫి ర్నాపర్వపరుషీ ” త్యమురః నిష్యన్షస్య నిర్యాసస్య గన్ధః క్రూణ(గాహో్య్యోగుణ, స్వాయశతే వరి 'లృేఏలేన శాననస్యా స్య గవానత్వ మపర్య న్తర్పం సరసత్వం భీవణత్వం, రామణీయక్నో సత్యుపటీ _ప్రమ్‌ మాలినీఛన్షః న నా జం మూ! రశా- (సవాస్పు స్త్వమృమ్‌) భద్ర శివార్సై పన్ధానః దేవ యానం ప్ర తివద్యన్వ పు ణ్యేభ్యోలో కే ర! కేం యావత్పురాణ బృ వాదినమగ స్త్ర వ్ర్‌వ్బమా మభీవాద్య శాశ్వతం సదమనును వ్రవిశామి (నిష్క న్తః) వ్యాగి వాప్పెణాం అకూణామ్‌ _స్పమ్భః నికోధం, "కేన సవావర్తతే య ్లిక్‌ క_రణితత్‌ లే కవ, పన్థానః మాన్లాః శివాః మజ్దల్యాః, సన్స్వితికేనః బేవానాం యానం విమానమ్‌, ఫు ల్యేభ్యః పవి తేభ్యః వై రాజలోశాక్‌ గ న్తుమితి “కియార్థోప పదన్యే” త్యాదినా చతుర ఆ_త్షనో వై దేహీవిరవాకాతరస్యు, పరిచిత పదేశపరిభిిమ తేనోన్లీవితత్మీ పోకస్య బలా త్ప్రలాపస్యోద్భవత సద గవాణాయ తల్సేేసణష్‌ అనేన "నేతున్తామ్భార్య ముచితజ్ఞై త్వం ధీరతాచ (వపఖ్బీతాః పురాణం ఫురాతనకు, (బవ్మావాదినం త్‌ _త్త్పవాదినమ్స్‌ అగ స్త శ్రమృుషీమ్‌ దా వ్య్యాదెశాలితయా 2_నతిలక్ఞ్ర నీయమ్‌, ఆభిశాద్య అభిపన్ష్య , అన్నుపవిశామియాపత్‌ అను[పవేయ్యుమి ॥ “యానత్చురాని పాతయో * రితి లట్‌ కాశ్వతంపదం [పవిర్సతా౬వి సతామత్శికమోనోచితు గ పతి బధ్నాతి హీ రేయః పూజ్యపూజావ్యత్మిక మః” ఇతిభావః నమూః రా... పః ఏత త్త్‌దేవ హ్‌ పునర్వన మద్య దృష్టం ఖై, అస య స్థ్శి న్ద్భభూమ చిరమేన పురా వస న్తః

108 ఉ_త్తరరామచరిత నాటశే అరణ్యశా ఫ్‌ గృిణ శ్చ రళాస్ప నఠన్తే స్తాంసారికేము చ నుఖిము నయం రసజ్ఞాః॥ ౨౧ వ్యా అథ శమ్బూకాపగ మేన మ్వైరం త త్తత్స్రబేశేషు [పాగనుభూతానవి _స్తరణీయాక్‌ కాంశ్చన వికేహాననుసస్థ త్తే ఏతదిళ్యాదినా అద్య దయితావిరవాష్ట ధా2.నుభపసమరే, తదేవైతత్‌ కతా వాలొనుభూతమిద నయా సమృ్ప9)తిభాసమానమ్‌, వనం పునః చృష్టం అవలోకిరమ్‌, అనుభవ_పకార మేవా౭_పా యృ్షిక్‌. వనే ఫురా అతీతకాలే వయం, చిరం దీర కాలమ్‌, వస్నన్హస్స న్లః, ఆరణ్యకాః “అరణ్యా శ్తనుస్యే' “పథ్యద్యాయ న్యాయ మనుష్యవా ప్లీష్వితి వాచ్యమ్‌?” ఇతి వుఖ్‌ స్వధ నే గృవాస్థోచితే ఆతిథిపూజాఒ౬౬దౌా రతాః ఆసక్తాఖఅతఏీవ గృహిణశ్చుకిష్చు నీతాపా న్ని భ్యేన సౌాంసారిక్తీచు సంసారనుల కషూచ్యానజలశేలీము ఫెపు, నుఫేషు, రసజ్ఞాశ్చ అభూమ), ఏకతొవ్యాత వాన్మపస్థ నులభానాం గృవా మేశినులఫానాఇ్బు ధర్శాణామా సాద జీన నుఖాతిరేశేణ చేదమయో ధ్యాఒ ేశ్ష్రయా 2ఓ రమణీయమానీ దిత్యాశయః, తదేవ వక్యుతి పునప్స్వే గృహే యత్సమ్మస్థిక థాభిలేవ సతతం దీర్థాభిరన్థీయతే ” తి మూ! అసిచ వః ఏతే తఏన గీరయాో విరువన్నయూరా స్తాన్యేవ మ త్తవారిణాని వనస్థలాని అమక్షంవళ్షాంలల తాని చ తాన్యమూని నీరస్థ్రనీపని చులాని సరీ త్తటాని॥ ౨-౩ సః మేఘమా లేవ యశ్బాయ మారాదపి విధావ్యతే గీరీఖి చన్మవణస్పోఒయం య త్త గోదావరీ నదీ ౨౩ వ్యా వీరువన్తః మదేన కూజ నః, మయూరాః, యేషు లే, ఆమళక్హావః మనో రమా, సష్టులస్య వేరసస్య, “వళ్ణుల నినికే2వీ స్యాద్వేతసా శోకయోరవి "ఇతి 'మేదిన్సీ లతాః యేమ తాన్ని నీరన్ధాాః నిబిడ్యపరూభాః నీపా; కదమ్మా?, నిచులాః వృతవి శేషాః యేషు తాని, “నీష్మవియకకదమ్నా స్తు వాల్మిఇయే , నిచులో హీజ్ఞలో౭ఒమ్బుజఃో ఇత్యుభయ్య తౌప్యమరః మయూరా౭_దిభిర్వనస్య చక్షుస్సజ్హాహేశుత్వం వర్మితమ్‌ కిచ్చోతి ఛార్థః ఆరావవీ దూరావకఓి చేభుమూలేవ జలధరా౭_వలిరివున్నెస్ధి శ్యామ న్వేనొన్న త్యేన 'చేదమ్‌ యో౭యం విఖావ్యలే ఉక్సేంక్ష్య తే, సోఒయం 18 (వనసివణః తన్నామ కళ యర్ర్ర నోచావర్కీ నదీ (వవవాతీతీ శేమః

సవ్యాఖ్యా నే, అ-_౨. క09 మూ! సః అనై బ్రవాానీన్మ్య వాతి శిఖరే గృధ్యరాజన్య వాన న్తస్యాధస్తాద్యయమసీ రతాసేసు వరోటజేను ఇాకి లాటి ఆబ్రాలి మ! ల్ల ఛ్‌, నోదావర్యా!ి పయనీ వితత శ్యామలానోక వక్ర ర_న్తగికూజన్తుఖరశకునో యత్త్ర రమో్యో వనాన్తఃః (రో వ్యా తమేవ విశింపక్‌ ఫూర్చవృ_త్తమన సస త్తే అహ్క్యైవేతి యృత్తి) ఇకున్మీ౯ (వబేశే, గోజావర్యాః పయని జలే, వితతా వినృతాా ఉభయత స్తటంపరూథానా మ నోళకహానాం (పతిచిమ్మరూపేణా న్తన్సలిలం పదవిపై శ్యామలా వారితా $ః శోళ్ళా య్లిక్‌ సక కమలాసమృదోః కృష్ణవారితో ర్నాగసర్పయో కీతలోహితయో స్పర్థ పరాశాన్నిశిఖాదిపు చిన) శశైణయోో కామధ్వజే నుకరమత్స్యయోః దాతాను రభై త్యానా మైక శ్రీ మేవాఖినమ్మ తమ్‌” ఇతి కవికల్బలతాయాం కవిసమయా న్నీ్‌ళహారిత వర్గ యోరవిశేసేణ ప్యవహరః, యథా శిళుపాలవభే “ ళు కాబ్బనీలోపలని _రితానాకు 7 ఇతి ముఖరాః కూజనపరాః శకునాః పశీణః యిక స్క అతవవ అనగ కాజ్‌ స్వయమవి కూజనగి ర్భఇవేతి గమ్యో[ లేకు వనస్య అ నః పదేశఓ రమ్యః వృాదయ వోరీ అవ్రీతి కేమః అస్య తదుపలక్షీతస్య, మవాతి విశజ్క_కేు, శిఖక హక్కు గృధా ణాం రాజ్ఞః జటాయో:, వాసః అపస్థానం, తిస్య శిఖరస్య, అధస్తాత్‌ అధళపదేశే పయమవి, నీశాలతృణయో రిన్హర్భావేణ బహుత్పమ్‌ 'ేషఖు తాదృశేపు సొళాపేక యా౭2_వి కమనీయేషు. పర్ణ మయేషు ఉటకజేషు కాలాను, తత్తత్కాలానముకూఖతశయా నిర్తితావాం పర్ష కుటీరాణాం బహుత్వం నుఖానుభపద్య్కోతినాయ రతాః నిరతిశయ నుఖానుభవహేాతు త్వాదాసకా3, అభూమ మూ! అత్రైవసా పజ్బవటీ, యత్ర, చిరనివాసేన ఫివిధ విస్రమాతి ప్రసజ్దసాడీలః ద్రుదేశాః ప్రీయాయాః వ్రియసఖీ నా నవ్తీ చ 'ప్రతివనతి, తత్కిమిదమాపతితమద్య రామవాతకన్య ? సవమ్బ్రతి హ్‌ వ! చిరా ద్వేగాఒరట్బీ వినృతఇవన తీచ్రూ, విమరసశి సతస్పిత్సేంచేగా దృలితఇన శల్యస్య ఫకలః ళా వ రూఢగ స్టిన్సుటితకవ వృాన్మర్మణ్‌ వా! ర్స పేభూతశ్నోక్‌ వికలయలతి మాం నూతనఇవః ౨౫

110 ఉ త్తరరామచరిత నాటకే వ్యా॥ పూ వక్యదూణలక ణా పశ్శానాం వపూశాం చవాహారః పత్యా వటీ కదుపలశీతః (పదేకో౭, తథా వ్యవ్యహియనే అతైశేవ సన్నిహి తౌ, యత్ర పజావట్యామ్‌, వదేశాః అవా న్లరభౌగాఖ వివిధానాం శానానిధానామ్‌ వస మ్యాతిశయేన (వవృత్తానామ్‌ ఆతి పసళక్ష్‌"నాం వనవిహారా2_ దీనాం శ్రీడానామ్‌ సా దీం: పొకుద్ద)హైరః శ పాకుద్ద్భుష్టకి సంజ్ఞాయామ్‌ ౫ ఇతి సాధుః [వియా, సఖీ జాస న్లీ తదాఖ్యా వనదేపతా, తత్‌ తాదృశ(పదేశసాన్ని ధ్యాత్‌, నీతాసఖ్యాదీ చా మవలోక నప్యాష్యపరిహార్య త్పాత్‌ 9 శామళ వాళకః దైపవారఇతి నిశ్వే ఇాత్‌ , కీిమాపతితం కీదృశీ దశా ఛవితీ, భ విష్యుద్దశాను ఛన్భాన్నపసట్లేన తౌచా త్విశీం తత్పరకరభూశాం దశాముషక్షీపతి సమృ్బితీతి ఊపస్కాారకమిదమ్‌ చిరాత్‌ బహోోన కాలాచారభ్య, వేగమారభతఇతి శాదృశః, త్మీవః దుస్సవాః, దుళ్ళికిర్సః మ్యీపకారీ చు విసృతః అబ్బపత్యజ్షేషు వ్యాప్తం విషష్ట్రు రసః [దవఇవు కుత్‌ళి నే శవాప్పీ పంవేగాత్‌ ఆఘాళౌత్‌ చలనకారణాథ్‌ , చలితః మ్బితక శల్యస్య అన్త ర్మర్మ (పకూఢస్య శబో్క్క!, శకలక శూకఇవు వృాన్నర్యణి వృదయరూపే మర్మ ణ్‌ “పత్సాజ-దిధామ నవృదయం స్త నోరఃకో స్ట్మమధ్యగమ్‌ * ,* వృాదయం నాను యన్మర్శ తదపి సద్యోన్నుష్‌ ” ఇత్యుక్త లకతకత్సే రూథా దృఖా, ౮ెస్థి ౩ కరినీఫాపవికేపో యస్య సక; పునక న్ఫుటితః విదీర్ధ 9 (వణః విస్ఫోటఇపు సమృితి చిరానుభూతతదఖి మళ్యపదేశదర్శ శేవ, ఘనీభూతః దుర్విషవాతయా సమ్బిణ్ణితఇవేత్యు ల్చే) శూగర్భమిదమ్‌ ఫోకః యేయనీవిరవాజన్యక నూతన! అభినపఇవు మౌం, వికలయతి విపీకతోతి, వికల శన్దా త్రిత్కరోతీ ” తి ణిచ్‌ విష్మపణా2.దీనాం తదాత్వా పేకయా కాలాన్తలే విపాకోష[3 మోన్యాపత్మికియో దుర్విషవాశ్చ దృష్టః తథా దయితావిరహో2_వి జ్వాదళావీ వర్సరాననుభూయమాన _స్తత్సివావాసవిస్రమృవిహార పాత భూతి పకేశమా సాద్య చిరాదన్త _స్తమ్భిత్మపసరో 2_పి మామితిక ర్రవ్యతావిమూాఢథం విక లకరణళు సకతోతి, కదూ ప్రతితమిత్యత శజ్కా-, ఈ ఆనర్భ (పతిఖా శజ్కే”తి లతణాత్‌ మూ! తథాపి తాక పూర్వనసువృూదో భూమిభాగాకొ వశ్యా మి (నిరూస్య) అహో అనవస్థితో భూమిసన్ని వేశః _- వ! పురా య త్త్ర స్రోతఃి పులినవముధునా తత్ర, సరితాం విసర్యాసం యాతో భన విరలథావః। ఊతిరువోమ్‌ ్ర బహోర్షృష్టుం శాళలాదపరమివ మన్యే వన మిదం నివేశ శ ఖానాం తదిద మితిబుద్ధిం ద్రుశయతిః ౨౬.

నవ్యా ఖ్యా నేఅ-౨ కేసే ఓ వ్యా తథావి ఆద్య ద్యధాహేఠు ల్వే2£ి; వ్రూర్వసువృూదః వూర్వం కృతోపళా కాళ) భూయే:: ఫాగాక్‌ 9 పశ్యామి, కృతజ్ఞ శాయా _స్తదేతదుచితమి త్యాశయః సని న! నంస్థానమ్‌, అనపర్భీ తః సఖ్య తానవస్థృ కి “టమ దత పణృవ్యా సంజ్ఞాయాం “ష్తత్మపగ్భ హ్యాఆచినిత్య"”మితి (పకృ్ఫతికావః తజేవోపపౌదయతి ఫుశెతి పురా మద వేష ణసమయే, సరీతాం నదీనాం య, (] (పకేశే, పోత (సవావాశ ఆనీదితి శేషః అధునాతుత త్తం ఫులినం వైళతక్‌; అ న్తీతి కేస? అన పనావారూశేణోపాధివా (పదేశస్యానభిలతు తీయర్వము క్‌ రథ్సా శ్నీతిరువిం (దుమాణామ్‌, భనవిరిలఖాపః ఫనథావో విరలఖా వక్చ; ద్వస్హ్వానే (శూయమాణన్య (పత్యేక మన్వయన్యాయాళ్‌ , విపళ్యానం పకీబ ర్తమ్‌ ఆౌప్తక పురా యత్ర ఘనత్వేం తత్రాధుసా వైరల్యం, యత్ర చ ఫురా వెరల్యం తత్రాధునా భువత్వమి త్యే తే నావీ న (పత్యభిజ్ఞావకాళః, అత, బహోః కాలాత్‌ చిరే ఓ సంస్కా_రపరివూహెయేదమ్‌ దృన్టమ్‌ ఇదం వనమ్‌ సమీపే దృశ్యమానమకి, అపర వ్యవ వూర్వనం స్తుతాద్విలక్షణమివు మన్యే సమర్థయే, తథాఓి శెలాజాం స్థ ర్వేన సతత మేశరూపతయా న్ను పత్యభఖిజ్ఞానావామ్‌ నివేశః సంస్థానం తు, తదిద మితి బుద్దికి ఇదం తథ్‌ వూర్వానుభూతమి త్యాశారాం బుద్ధిం (శత్యభిజ్ఞానమితి యావత్‌ (దథ ఈతి దృఢ్సీకఠోతి, దృఢళస్దాణ్తిచి * (పాతిపదికాద్ధాత్ప స్టే బవులమిన్ధవచ్చే ” తీస, వద్భావే, “రబ్సుతో వాలాజేర్త ఘా ” 86 బుకారస్య రర్వక్‌ అత ప్రస్తుత వన వికేనణసాదృక్యాద ప స్తుతధ నా౭. దిపూర్ణ తావిపర్యాసవత్కుటున్చుక (గామనగరాజఒది వ్యవహారసమారోపః ఇర్యలజొా_రసర్వన్వ్న కారో _స్తదనుయాయిీ కువలయా2..నన్ద కా రళ్చ నమాసో క్రి ముభిమశ్యేలే రసగక్షాధరకార స్ప, లౌప కుత్మపకంసాకేవాభి ఫె. తి ఉపపాదనంతు తఠఏచావనీయ తౌమితి విరమానుః శఖరిణీ చృన్న3, “రఫెరుడ? ి న్నాయమననభ లాగళ్ళి ఖరిణీ * త లతణాత్‌ లి ల! మూ ॥ వాన్త పరిహార న్తవసీ మామిత॥ సల్బనటీ న్నేహో బలాదాకర్నతీవ, (స కరుణమ్‌) అధ అధ క్‌ జ్‌ మి యస్యాన్తే దివసా స్త్వయా సవా మయా నీ తాః పునన్స్వే గృహే యత్సెమృ్థిక భాభి రేవ సతతం దీర్ట్రాభిరగ్థయతే | ఏకన్సమ్ప్రతి గ్‌ వ్రీ యతమ స్తానుద్య రామగీ కథం పొసి సకీ సబ్బవ ౧విలోకయతు వా గచ్భక్వసన్య్భూవ్య చాగ ౨౭

112 ఉ త్తరరామచరిత నాటే

వ్యా పరివార న్తమవీ తదాలోకనాసహతయా త్యజ_న్తమపిి స్నేవః పరిచయ నిబర్థనో మనో[దవీఫాపః; బలాత్‌ (పసవ్యా, ఇరః స్వా౭౬ఒభిము ఖ్యేను ఆకర్ష తీవజత్సు కృపలళాతా గారనిబన్ధ నేయ మొత్సేఎకు, కరుణా టైన్యమ్‌్‌ యస్యాం పఖ్బువట్య్యామ్‌, తే ఆతీళొక సంఖేకపాధనరయా స్మ రణీయాశ్చ్య తయా (సియయా, మయా సవా మామప ధానీళ్ళత్య; “*సవాయు శ౭.(పధానే ఇతి తృతీయా నీతా అ నేనాయోధ్యా పేక యా గుకుజనసాన్ని ధ్యవిరహాద్వి (సమ్భాతిశయేన నీతాయాః (పాగల్భ్యము కమ్‌ తథ్సా పునః భూయో, స్పే గృహే నిజభవనే తయా సరరం, ద్‌ర్దాఖిః అనుబన్థినీభి9 య త్సమ్చన్థిక థాఖిః యర్సమృద్ధక థా2_2.లా మైరుపలక్షీతయాఅన్థీయత్‌ న్స తమ్‌, తిస్టతేర్భా జీతజి లజ్‌ తాం తొన్ఫకీం అయో ధ్యాయామి _స్థరణీయిరామణీయ కామ్‌, పళఖ్చుప టకు సమృంితి ఏకః నవా చరీవిరవావిధురః, తత్తావ నాళితా బుద్ధి పూర్వక మపపర్షి కొ (వయరమూ “పాణేభ్యోడఒవి గరీయనీ”, యేన సక, ఆతవీవ పాపః “కృత ఘ్నే వోస్లినిసు ఫం” రిత్యు క్తనిను శఖఫక్యీత కా _నపాలకళ రామః అనితరసాధారణ కారు ణషృభాజనమ్‌, అద్య అస్యామవి దశాయామ్‌, కథం శీన విధినా, విలోకయతు వా (పా చీన సౌవృాదనియన్హ ణయా పళ్యతు వా, అథ నమృ)ఎతిదుఃఖ హేతు ల్పేన అసమ్భాష్య శౌ దృళపణయో చితమవలోకనమా తనవి సమ్భావనమవి ధాయైవు గచ సతు చా నిరనురోధ వదపయాతువా, ద్వ్య్వయమవీదం నుదుష్క-రమితి భాప్రు అత మయా తయా సహేతి రోశళూజనాయాం (పా_బ్గమయైవ సమ్భావితాయి మద్య మమెవానాదతో 2_నుచితఇతి వ్యజ్య కే అత పజ్బావటీం (దహ్షమ త్యేతుం ఛచానిళ యాత్‌. “జాడ్యమపతిప త్తి స్స్యాదిహైనిష్రా 2..గ మోద్భవమి” ఇత్యు క్తం జాడ్యం సఖ్బారీ భావః పజ్చువట్యాః సుఖదుఃఖహేతుళ్వ వర్గ నాల్‌ “విధానం సుఖదుఃఖకృ” దిత్యు కం విధానం నన్థ్యబ్దమ్‌ “కృర్యావనియశే తస్య సన్దావపిని వేశన' మితిఅ త వ్చాఫోపప త్తిః విలోకయతు వా అసమ్మాన్య గచ్చుతు వేశ్య -జీనోధయమపీద నుఫలమితి (వతీయతే

మూ! (ప్రవిశ్య) శమర్భాక?- జయతి చేవ చేవ భగవానగ

స్త్యో మ త్తు, ఇతే ఛ వత్సన్ని ధానస్వ్వానూనా 4 పరికల్నితవిమూనావతర ణనుబ్లలా ప్రశీవతే శ్వాం వత్సలా లోపాముద్రా, సర్వేచాఒగ స్త్వ్యాయనాః, త జేపా సమ్భావయార్గాక, అథ వ్ర జవినా పుష్పుశేణ స్వ దేశ ముపగమ్యాశ్వమే ధాయ సజ్టోభవిమ్యసీ * తః రామః - యథా ఒకఒజ్టు సయతి భగవాళి।

వవ్వ్యాఖ్యా నే ఆఅ - ౨. 113 వ్భాశ మత్తః మజ్‌, శుతిం భఐచ!, పన్ని ధానం సాన్నిధ్యష్‌ మీన, దివ్యపద పాావివసజ్రపశరశమితి రామా2%నునః ఇతి ఫౌవక. త్చాం మన్ని ఫనేతి యాఐత్‌ ఆవావక్రు “ోయిపః పఇ్బ్చానామాదితిలహో యువఐః క ఇళ్ళెాహ2౬ దళ; కథన్యపళార 'మేీవావా పంకళ్చితెం వక్షీకతిష్స్‌ విమానావఐలెరె ఐకాలోచితిం్యచుబ్షలం మాజ్బలీకాచ ఛా తిశా2ఒఒదినంవి ధామ్‌ కులవ్బద్దాబనో చితం, యయా తాదృక్కీఅ నేనా౬గమనా£ి. వళ్య కచ్చెముపవ్యు సమ్‌ ౩త్తై హేశుమావా. వల్సిలేత్తి లోపామ్యుడా. అగ _ఫ్యపత్నీ పతీ క్షే _పతివాలయత్కి ఏతేన విలమ్మా సవాత్నెమ. కమ, సర్నె ఆగప్యాయనాశ్చ, (పతీ త్న వే ఇతి పచనవిపంణా మేనాన్నయః అగ _సృశబ్దస్య ౫ న్లా౭-దిత్వాత్‌ గనె "2.దిభ్యో యూ” తి యజ్లో యువాపత్యాన్థె “యనిఖోతే (| "త్తి సృక్టి ఫస్యాఒయన్నా చేశే తి చా త్యాదిస్పద్దై చ రూపమ్‌. తచ్చిస్యాఒదిన్చస్య (పయోగనో భ క్యా, బాదరాయ తే పారాశర్యివ్పవవోరవక్‌ తత్‌ తస్తాత్‌ , సమావయ ఆళమనరూపమర్హ ణం పాపయ్క ఆశ్చ మేధవిలమ్మో 2. తౌ నరాయఇతి న సమ్మాష్ఫతా మిత్యావా అకేతి అథ ఇతి పతినిష్ఫ త్తి సన వరమ్‌, పజవినా మేంఐతా, పువ్చకస్య యావదశేక్షితవేగవ తేన త ణా] (వతియాచ్యకీ త్యాశయః అకర్షి శేయోవి ధానరూపలీజస్య వ్యాపారపర్య న్త ర్పపతీశ్యా పయర్న:, “ప్రయర్నిస్తు తద పాప్తా వ్యాపారో౬తిత్ప రానితలో ఇతి లతృకాత్‌. యథా2..2.జ్ఞాపయతి తథా విధీయితషతి గమ్మ నే మూక ఇత న్తర్హి జేవ?ః చవ ర్రయతు పుస్నుకమ్‌ ॥ రా - భగవతి పక్బావటి గురుజనానురో ధాత ౧ం ఊమ్య తౌమతి క మోరామన్య శ. బేవ వశ్యపశ్య లా వతు ఇకు స్థిక్షష రవతీ మః గుర్ధిత్కుజ్జై టీరకౌ ఘటాఘూత్కారవ రమ నృవమ్శాఒడమ్బరమూకమాకలికుల! కౌంళఇ్చ్చావ ఇఒయబ్జీరి; ఓ ఇ న అల్‌ ఏత సిక చ్రృచలాకినాం వ్రచలళతా ము ద్వేజితాః కూజిత్రె రుద్వెల్ల న్తి పురాణ రాహిణతరున్క న్టేహు పమ్బునసాః॥ కా అపీచ వః ఏలే లే కుహళలేము గద్దదనద ద్లో డావరీనారయో మేఘాలజ్క్భృతమాలీనీల శిఖరా? టో ణీభ ల్‌ో దవీణాః। కేర్‌

షే 4 ఉ త్తరరామచరితి నాటశే అద్‌ జో వ

అన్యోన్య ప్రతిఘాతవ బ్కు లచలత్క_ల్లోలకోలావా లై

రుళ్తాలా స్తఇమే గభిరపయన॥8 ఎుణ్యాస్సరిత్సేజ్ఞమూ:॥ ౨

(ఇతి నిష్కాన్లై) ఇతి మవోకవి క్రీభవభూతి ప్రణీతే

ఉ తరిరామచరితనాటే వక్బవటిప్ర వేశోనామ శాన లీ ద్వితీయో = జ్య తానాయలుల నట్టీను వాాజాలా. వ్యా తర్హి అగస్త్యా. శమగమనసజ్క_ల్చే , ఇతఇతి సంజ్హయా దిక్స్రదర్శవా

భ్మిపాయేణ ఉపపవ్యతే హి శళ్దానామిప సంజ్ఞాయాఆప్యర్థబోధక త్పమ్స్‌ యథా * ఎద్ద వామె త్రద్ధణిఆ ఎద్దవామె శ్రేపి అచ్చివ ల్రేపిం”” ఏవనూడా పీ బదర్యపసృత్యాదిపరి మాణజ్ఞానం సననయనాదిషు సంజ్ఞ మొవ సమ్భృపతి భగవతి పళ ఎవటి అధిబేవత్మాపా ధాన్యాత్‌ పుణ్యభూమి త్వాద్వా. గురుజనా2. దేశ పతిపాలనరూపాదుపతోధాత్‌ , అతి (శ్రమః త్వదవేష్షణాతిలబ్బనమ్‌, కమ్యతాం మృమ్యుతామ్‌, స్పతో మను త్పదత్నికమే పీ తిప కోపజపపద్యలే అద్య తు మమ పారపశ్యాద్దై న్లిరేప కాశ్యతి ఛావః పర్యు పాసనంసన్థసృజ్దమ్‌ పళ్య కద్చేల్లనా2_ దీనాం వక్యమాణానాం [కియాణాం క ర్త్‌త్చమ్‌ శ దామణీయ కాతిశయకృ తాడాద రాద్ట్వెరు క్రి దృశ్యయేవ (పసఖ్బయతి గుర్దాది త్యా దినా గుళ్తుతాం న్యావారతామ్‌ కుళ్లుః కుటీరో గృెవాం యేషాంతేషామ్‌ కాళికా నాం ఉలూశానామ్‌ ఘటాయాః సంవాతే?, యద్యవీ “కరిణాం భటనా భకు” తి కరటిభుటాయా మేవ మటాళబ్దపయోగో ముఖ్యః తథాష్యన్య(త (పయోనో భాక్త నృక్‌ స్వాపయవబృవా త్హ్వం (పత్యాయయతి ఘూత్కారః తడాకారళ్ళస్తోఒస్యాక్సీ తి కవ్పతః కీచకానాం అనిలాఒస్సాలనే+ ధృనతాం సరన్హాణాం వేణూనాక్‌ స మృణ్య పణస్య ఆవమ్మ వేణ రివేణ మూకాని భయేన నిశ్శ శ్లాన్సి మౌకలీనాం చాయ సానామ్‌ వశాకలో వీక వర్థన౩ క్ట ఇత్యమర: కులాని యక్‌ సక అయం దృశ్యమాన$ సరి శాఖ్బాపలిః తన్నామకః ఎతె_న్లిక్‌- గిరౌ పసలతాం సక్బుర తామ్స్‌ (చశలాకః శిఖణ్జః యేహా మ న్లీతి_పచలాకినః మయూ రాళ “వచలాకళ్ళరా౭_ఘాశతే శిఖళ్లే న ఛుజబ్లమే” , “లఘుమాంసో మయూర స్తు చన్హక్లీ చ్మితమేఖలః (పచలాకీ శిఖభాపాద్ర శిభావలగర్మనతౌ”” ఇతి మేదినీ తికాణ్డ కేషూ కూజితైః శేకాభిలి “శీశా వాణీమ యూర స్యే” త్యమరః ఉద్వేజితాః (శౌనీకాఖ ఉత్చూర్చాత్‌ “ఓవిళీ భయచలన

స వ్యాఖ్యా నే అ. ౨ క్షీ1ేర్‌ నొ ళీ వోన్‌ మో” రిత్యతోణిచి క్ర ణి క్త కమ్మానపాః ఛ్యాలాః “వ్యాలః కుమ్బానసో వారి రిత్యమర; ఇపరాణానాం జీనర్తావామ్‌ శాహీణతరూణామ్‌ చన్షనదుమాణామ్స్‌ “మాలయ స్స చ్చ్రీఖజ్జో కాహీణశ్చ సఖ ఇతి (తికాజ్ఞశేచే స్క స్టేము (పకా సోపు కద్బేల్ల వని నిలయనార్థిమావేష్ట నే, కిఖ్బు కువాలేము గుహాగవ్చా లేష్కు గద్దదమాకులం యథా తథా నద న్ని వేగ్యపతిఘా లేన శళ్తాయమానాని నోడావర్యాః వారీణి యేసు తే, మే మె: అలజ్బ్బృతాః నూలయో యేషాన్తాని అతిఏవ నీలాని శ్యామాని శిఖరాణి యేషాం తథోక్తాఖ, దథ్నీణాః దక్షీ ణాపథస్థి తా, తోొణీభృతఈ ఏరయః, తఏతే పురా భవతా౭ను భూతా ఇమే, తథా అన్యోన్యస్య ఇర రెతిర య్య (పతిభూ లేన ఆస్ఫాల నేన సజు ,లం ఆశీర్ల ౦ యథా స్యాత్తఖ్లా చలగాం (పసర్పతాం కిల్లోలానాం మహాతరజ్ఞాణామ్స్‌ కోలావాలెః ఆరివారై% ఉత్తాలాః భయానకాః గభీరం నిమ్నుం, పయః యేహాన్సే, ఫుణ్యాః పావనాళ్స, సరితౌం నదీనామ్‌ నజ్జ్వమాః నమ్మేదాల తఇమే ఇతి పూర్వవ త్‌ పఖ్లా వట పవేశక థా ఖనయ్మ పధానః న్లో కామం శన్తుసవ్మానశం కవివరా యేషాం వచళ్చాతురీ క్ష తి పసభంప నరణా ఈశెపరి సితిమ్‌ బధ్నాతి్‌ పనభంపచా౭ది కు! మ్యాం స్థ ఇత్లం సర్వ పథీనవిభిమవచో గుమ్భ వీయమ్మావుకో యస్యన్యో౭_ నీ కవిర్వవన్తు సుధియో ముఖ న్లుకాలీనతామ్‌ శరమర్తి ణకివిభూసుణ కుమార త తార్యసూరి రచితాయామ్‌ ఉ త్తిర రామచర్శీతి వ్యాఖ్యాయా మవసీతో ద్పితయో2ఒజ గా శ్రీరస్తు బతి ద్చితీయాజ గ వ్యాఖ్యా అలాల ధానట్టీకా లలల

శః ఉ త్తరరామచరితనాటకే సవ్యాఖ్యానే అథతృ తీయో ఒజ్క_:

గా “కీసి శలావాాలు మూ ॥ (తతః ప్రవిశతి నదీదర్యయం తవ్లుసామురలాచ) త - జర న్‌ నే జ్‌ త సఖి మురలే కివనీ సమ్మ్భా న్తేవ ము _ భగవతి తమసె మ్రైసీం శాఒస్సి భగవతోఇగ స్త్యస్య పత్నా్య్యా లోపాముద్రయా సరిద్వ రాం గోడావరీమఖధాతుమ్‌ జానాస్యేవ యథా వమూత్యాగా

తృ్రభ్ళతి..- ఇ అచు. స అనిర్బిణ్ణగఖీర త్వాద నృర్లూ ఢఘునవ్యధః

పుటపాకస్త తీకాశో రామన్య కరుణో రసః ౧ వ్యాప ఆశ్వా ఫసయన్నన్భుకశీక రశీత లేన వాచాం భనేణ దయితాం దశకు శ్యతుః స్పళ్శేన సా౭ఒవీ మనయన్త ఛ్రమమాదరావ్వే చేధాం సమేధయతు వర్ష తుచ చమోదమ్‌ అథ కవిరజాా నరమారభమాణ: పూనర్చాజ్కే వాస న్లికా2_2-(లేయీ సమాగమానన లి గోషితం పరిత్యాగాన_న్లరం నీతావృత్తాన్తం భావినం నీతారామయోశే కత సమాగమంచ వదీవిశేషరూూ _స్తమసా మురలయోమ్తు 'ఖేనార్థోప శేపకేన్చనృత మేన విష్క- మేన (వతిపాదయక్‌ * ఫల్వపదానోపాయస్య (పా గుద్భిన్న స్య కీఖ్బున గతో యత్తే 'సమువ్వేపో (వోసా న్వేషణవాన్తుహు? కః ఎఇత్యు క్తిలత్షణం (పాష్యాశాపతాకయో న్సళ్ఫి రూపం గర్భసన్టి మంశేన (ప్రపళ్బాయతి తతిఇత్యాదినా పాప్కాశా “జపాయాపా యశజ్య్క్ళ భ్యాం (పాష్వ్యాశా (పా్రిసమృవః ఇతి లకీతా ఉపాయనిరూప జేనా పాయశబ్బ.యా చ (పా శ్షేస్సమ్యావనం వాష్యాశేతి తిదర్ణః పతాశ్రా * పతిపాద్య కథా౭-జ్రం స్యాత్స తాకా వ్యావినీ కి తినిరు క్తలతణా నద్యోర్లృయం, ఠతమూచవా ల్మీకితపోవనోపక ఫ్ఞాస్గిలౌ మురలా ేరలేషు కాచిన్నవీ తదధిప్టాత్సిదవతయోః పవేశోప పత్తిః కిం కుతో హేతోః, నమ్మా నేవ ఎమ్మా నలక ణా _పలవి క్రీ భగ వతీత

సవ్యాఖ్యా శే అ-౩ శీ గోడాపరీం పజ్బుపటీనిక టస్సి తితియా వూర్చాజే ,. (పస్తుతామ్స్‌ మురలాయా స్సామిప్యా ల్లోపాము దా కేషళోపప త్తిః అఖఫిధాతుం వక్యుమాణ[,పకారం సక్తుమ్‌, తదేవాడివా జూనాకీ త్యాదినా వధ్చాః నీతాయా; అనిర్చిగ్హాత్‌. కారణా నలేణా ఢకిటీభూ తాత్‌ గభీరి క్వాత్‌ శామ్మార్యాత్‌ , అ శు వృావయే గూభా ఆచ్చాదితా. ఘనా దృభా వ్యధా వీడా యస స్క స్వతో ధీరోదా త్తతియా నిసర్ల్‌ గామ్బిార్యనికద్ధదయితావిర వాష్ప్రధ ఇత్కెర్థిః రామన్య కరుణః 8కుణవి పలమా౭-ఖ్యక, రెసః విభావాఒదిసాన్ముగ్‌ చర్చ ణా2_2ఒపాదితి స్థాయితాళో భావః పటపాకి పతీకాశ: ఉ భయతోనిరుద్ధోప్త నిర్ణ మేణ చావ్యాప స్తుదా హేన నవృశః అస్సపదవి హో 2ఒయం నిత్యసమాపాత్‌ యథా2_2వా. స్యురు త్తరిపడేస్పుమా నిభసక్‌ ,శనీ కాశ (పతీ కాళోపమా౭ దయ” ఇతి జగతి వ్యధ *పనిపాతే మ్పైరం విలాపాఒదినా తత్సన్యాతాఒ౬౭_పాదనం హి దృ ష్ట్రచరమ్‌ ? స్పృయద ఖర్‌ త్యాగ స వా విలావానౌ౬ త్యా గామ్నార్యగ రిళ్హూ చ నితోభే చిరనమ్భ ఎతౌఒరమృతియా సో౭.యం పుటపాకి పద లృ హుగుణీభ పత త్యాశయి: అ,8త్య కకుణశబ్లస్క వ్యిపలమ్మవి శే షార్టి కిత్చిమ్మ శే నిరూపయిస్యుతఇతి _పాశేనో కృమ్స్‌ అనేన మనన్సజ్ఞ దతిపాదితః అభ్య అస్య

మూ। లేన చ కళా విచేష్టజాక స్టవినిపారజ నాష్ర, కర్నగలేన దీర శోకసన్తా నేన వనమృ్బ్రతి నితరాం పరి రానుభద్ర్యః తేమువ లోక్య కమ్చితమివ మే హృదయమ్‌ అధునా చి ప్రతినివ ర్రమా నేన రామభ ద్రేణ నియత మేవ పజ్బవటీవ నే వధూసవావానవి న మృసాతీ ణః వదేశాద్రష్టవ్యాః, తేహు ద నిసర్లథీర స్యా ప్యేవంవిధాయా మవ స్టాయా మతిగమ్చి రాఒభోగశోకమోభసంవేగా తెదేసదే మవోన్ని ప్ర మాదస్థానాని సజ[(నీయాని రానుభ ద్రన్య తద్బ్చగవతి గోదావరి త్వయా సావ ధానయా భ వితవ్యమ్‌ -

పః వీచీవాతే శ్నీకరఖోదశీతై యా ర్‌వా రాకర్పద్భిన్‌ ఎద్మకిజ్ఞల్య- గన్ధాకా (మోహేమోహే రామభ ద్రస్య జీవం “జా == న న

118 ఉ త్తరరామచరిత నాటకే వ్యా లేన తౌదృకేన దివానిశమనుబధ్న తా, తథావిధస్యేష్ట౭నస్య కష్టాత్‌ పౌపవాదాత్‌ సృ్వయమాపితాత్‌. వినిపాతాత్‌ విపద;; ఒన్మ యస్య కేన (పక ర్జం భూమానం గతేన ద్‌ర్స్స శోక స్య మవాతో విషాదస్య సన్తానేన వృద్ధ్యా సమ్బితి, నితరాం పూర్వాజేక్షయా భృశం, పరిశ్షీణ॥ కృళః, తిం తథావిధం రామమ్‌, కమ్చిత మివ చిలితేమివు కిం భవిమ్యతీతి శబ ,యా2_2కులితమితి ఫావః (పతినివర్తమా నేన అగస్త్యా. శమాత్చిరాన రమా నేనేతి పూర్పాజ్బ__ప స్తుతకథాయోజనా ఐధ్వాః (ప్రియా యాం, సవావా సేన సహావస్థా నేన సుఫ్సుకేతి సమాసః యో వ్మిసమ్భః చిరపరిచయ కృతం వై చూత్యమ్‌ తస్య జలకేల్యాది హేతోః పచేశాని కడలీవనగో దానికుఖ్లూ2. దయః, (దన్టవ్యాః ఆన్యథాఒనుపపత్తాా సామత రలయా, తేషు పదేశేషు నిసన్లేణ స్పృథా వరః ధీరన్య అక్షృస్ధ్థస్యాకి ఏవంవిధాయాం అవస్థాయాం విరవాదళాయాహ్‌, అతిగమ్మి రాషభోగ స్య అత్యిగాధాఒయామస్య శోకత్‌ భన్య విషాద పయు క్షవైయాకుల్యాక నంవేగాత్‌ యక్నాతిశయాత్స్‌ పదేపదే (వ్రతిపదమ్‌, ఉాట్టీపక సాన్ని ధ్యసమయేష్పితి భావః మహా న్లి అపతిసమా ధేయాన్ని, పమాదస్య (పక భలే ర్య త్యాగరూపస్య స్థానాని ఆస్పడాని ఆశబ్బ-నీయాని ఆశజా ,ర్హాణి తర్థి కికియకావి.త్యరఆవా భగఐత్యా (పకర ణొద్దోదావర్యా, సావధానయా అనహితయా , అవధాన కార్య మేనోపకీపతి విచీతి కీకరాణాం తోట? జర్భ్భరీభూశావయవై! (పయోజక్రైః శ్నీతైః పద్మకిల్దాల్బ- గన్ధాక్‌ కమలకేసరాఒ మోదాక్‌. అత గె నృత శ్లేన తవనువజ్షీణః పార్టివాంశాలత్యు నే ఆకర్ష ద్భిః ఉపహరద్భి మోహేమాహే. (పతిమోదామ్‌ నిత్యవీప్పయోః ” ఇతి ద్పె ర్భాప మ్వైరంస్వెరం య 'థేచ్భమ్‌ గైేషితెః వీచీనాం వారె మాష తకు రామ భవన్య జీవం, తర్పియ ఆశ్వాసయ్య, ఇతి ఏవం పకాశేణ, గోడాపరీమఖిధాతుం (శేషి తాఒఒక్షీతి యోజనా అత్ర వాళానాం శీతలత్పం సౌరభం చి వాచ్యమ్‌ పద్మకళ్లుల్క- గవ్జాద-క ర్నిణోశ్త్యా పద్ధానాం దృథయన్త ఇెన వికాసా2. ధానం తేన వాతేము మాన్మ్యంచ (పతీయలే అన్యథా హీ చిరపరిముషెతిగన్థ త్పం కమలానాం స్యాత్‌ అశాన్టే వృష్ణాక మౌకర్ష ద్భిరితి గ న్ఫసమవాయి[.దవ్యాపయవా'నాం భూయసాం భరాయితానాం (పాపణ స్యైవ తాదర్థ్యణ్‌ ఈదృశఛ గబత్సళజ్జీపనసంవిధానోపయోగివిలమ్బా2.. ధానారైె.వ తస్య స్పా ఒ(శ్రమ్మపాపణమితి బుషి(శేయోవితరణరూపబీజస్యా న్వేషణా ద్లర్భనన్థి రయమ్‌ దాక్షీణ్యం నామనాట్యలత్సణమిదమ్‌ మూ | త - ఉచితమేవ దావమీణ్యం స్నేహస్య, సజ్జీవనో పోయిస్తు మాలికఏవాద్య సన్ని హితః! ము _- కిథమివ?” త్ర _ శ్ర్రూయ

సవ్యాఖ్యా నే అ _౨9. కేం శామ్‌ వురా వాలీ కితపోవనోపకణా ఛ్చరిత్యజ్య గలే లతళే సీతా శాల అ ఐబీ నాం జేవీ పాొప్తపవవవేదన మాతానవుతిదుకఖసంవేగా దజావ వాహే కహ సో శీ యం న నివ్సీస్తవతీ తదైవ తత్ర దారకద్వయం _ప్రనూతా భగవతీభ్యాం వృథ్వీభాగీరథీభ్యా మభ్యుపపన్నా రసాతలంచ నీతా, న్రన్యత్యాగా త్సరేణ చ తద్దారకద్వ్యయం తస్యాః 'ప్రౌ,చేతనన్య మవాన్సే ర్లజ్హాబేవీ స్వ్వయమర్స్చితవతీ। వ్యా చాశీణ్యం పరచ్శన్దామువ _ర్తనమ్‌ “డక్షీణస్సరలోచారపర చృన్దాన వ రి స్వి”తి కాశ్చతః రామానవర్లనేన తత్సళ్ణపనమితి (పళరణాత్‌ న్నేవాస్యోచితమ్‌ (వణయకార్యత్చేన న దూమ్యమ్‌ కిన్తు నై తత్సిష్టీవనమి త్యావా మాలిక॥ మౌలిస్థానీయః, ముఖ్యఇతి యావత్‌ తమేవా౭ఒవా చూయతామిత్యాదినా (పసవః గ ర్భమో-చనహ్‌ రత లతా వేదనా కీడ్రా సా పాషప్తా యేన తమ్‌ ఆత్మానం దేవామ్‌ “ఆత్మా జీవే ధృతౌ బుక్ఫా స్ప భావే (టైవ్మావర్ష శో” రిత్యమరః అతిశయితస్య దుఃఖస్య పరిత్యాశాఒ పాదితన్య (పసవవేద నాద్విగుణతన్య సంవేశాత్‌ అభిభవాత్‌ , (వయోజకాత్‌ గజా యాః, (పవాహే ఓ ఘే, నికీ ప్తవతీ పాతితవత్సీతర్ర గజ్షాయామ్‌ , తథైవ పతనసమ'శా లమేవు, దారకయో? అసత్యయో;, దృయం ద్వితయమ్‌ అభ్యుపపన్నా అనుగృహీతా “ఈఅభ్యుపప త్రిరన[గవాః ” ఇత్యమరః రసాయాః తలం అధోేభువనమ్‌ * అధ్‌*భువన పాతాలబలిసద్త రసాతల” మిత్యమరః అతి నీతాజీవ్యాః గజ్గపవావాపాతపాళతాల వాసయో రఖిధానా చృరీరవాశస్మబన్యుచా" దశావిశేషో వర్ణిత, అతఏవాస్య వ్మిపలమృ శృజ్ళారస్య కరుణత్పమితి విస్తరి పరస్తాత్‌ పశేణ అన _న్రరమ్‌, (పా చేతసమవార్షి శళ్రా ఫ్చామభిజనవిద్యాసమ్స త్తీ వన్శ్యే లే లేన చ సఏవై తావుపనేమ్యతఇతి భాగీరథ్యా నమ ర్ధ తమితి ధృ్వనతి యథా౫2_౬వా భగవానాప _సృమ్నః “ఆభిజనవిద్యాసమ. దేతం సంస్క రారమిీ కేశ్‌ 27 జ్హత్రి శళ్ళుత్చన్నమతిర్నా మేదం నాటకాజ్చమ్‌ మూ॥ ము-(నవిస్మ్యయమ్‌), పకి ఈదృశానాం నిపాకోఒపీజాయతే పరమాద్భుతః యత్త్రోపకరణీభాన మాయా ల్యేవంవిధోజనః। క్ర వ్యా ఈదృశానాం ఏతాదృశాం మవానీయా నామ్‌ విరుద్ధః పాక॥ విపాక॥, దుర్ష కేతి యావపక్‌ పోఒవ, విశ్చర్యస్యాద్చుతర్చం సవాజ మేపు, తదపీేషయాఒవీ విప

120 ఉ త్తరరామచరిత నాటే దో౭-_ద్భుకత్వం త_న్నహిమ్నేతి భావః తృత్త హేతునూవా యత్రేతి యత్ర విపాశ్తే, ఏవంవిధః ఏవం ఈదృశీ విధా (పకారః యస్య నక మహానీయఇతి వృాదయమ్‌ జనః పృథ్సీ భాగీరథీ ప సృతిః ఉపక రణభావం అజ్జర్పం, సాహాయకవింతి యావత్‌ ఆయాతి ప్రాప్నోతి మ్యదాణామిశ్న శ్యేఒవి తోదీయసా మేవ వార్షః మవాతాం విపద్యపీ మహీష్టానా మేవ వ్యాపారఇతి సర్వథా జయతి మహియేతి భావః అయమృషి.దేపతా న్యుగవావీజస్య పరామర్శాద్చినుః మూ! త-ఇడానీన్లు శవర్భాకవృ ఆ్రాన్తేనా నేన సవ వితజనస్థా నాఒగమనం రానుభ ద్రం సరయూముఖాదుస శ్రుత్య భగ వతీభాగీరథీ యదేన లోపాముద్రృయా స్నే హొదాశజ్కీతం త దేవాఒశజ్క్య్య సీ్‌తాస ముతా కేశచిదివ గృహాఒ౭-చారవ్యస జే కేన నోదావరీం విలోకయితుమాగ శా । ము-సువిచి న్పితం భగవ త్యా “రాజథానీస్థితస్య ఖలు తై స్రెర్టగ తా మాఘ్యదయి క్రైః క్నార్య్యె రా్థాపృృతన్య రామభ చ్తన్య నియ తొసి త్తే విమెపాః, అవ్య గ్రస్య వునరస్య శ కమ్యాత ద్వతీయన్య పళ్ళవటీ ప్ర వజేశో మహాననర్థఇతి తత్క_థమిదానీం సళాదేవ్యా రానుభ ద్రఆ శ్య్వాననీయసా న్‌ ౭ వ్యా సృహేషు ఆచారః ధర్ధైా౭మ్నాయావిరోథీ కులాచార్క తద్చ్య్యపదేశేన తన్గిపేణ, శతయా సవా గోదాసరీతీరం రసాతలాదుపయాతా త త్త రామవ్యవదర్శ జే నీతాచేవీ నూశ్చాసయితుం తత్స్పళ్ళేన తమావ్యాయయితుం జేతివ్య క్రీ భవిష్యతి నుష్టు విచి న్తితమ్‌ తదేవాఒవా రాజా"లే ఫీయ స్తే అస్యాం రాజధానీ కరణాధకరణయోశ్చే” త్యధికర ణే ల్యుట్‌ దెన్తైః క్‌ పన్నపర్శి తాణవణ్ణ శ్రీవజ్జనా2_దిఖి, అభ్యువయమర్హ వన్స్‌ త్యాభ్యుదయి కాని తదర్హతీ తిరి చిత్తిస్వ విత్మేపాః వినోదాః అప్య గన్య కుతావీ కర్మ ణ్యవ్యాపృతన్య శోళమాతగ్నితీయస్య వకాళితియా నిష్ప్రతిబన్ధం శోచ త, కథమ్‌ సాన్ని ధ్యనిపే.ధాదవన్నిహి కాయా ఆశ్చానా2.నుపప త్రేశ్చ కేన వకాలే ణా 2_శ్వాస్యతామితి పశ్నః అత రామశీశాసాన్ని వ్యోపయోగకయా ౫ ఎహాజచారచ్చు ద్థాషఒచరి అకాదభూతా2హవారెణం గర్చసన్లుజ్ఞమ్‌ కపటొనామ నాటకాలజ్క్కారశ్చ మూ ॥త _- ఉక్సిమత్ర, భగవత్యా భాగీరథి దేవ్యా __ న ట్‌, ల 4 వత్సే దేవయజనసమ్మ వేసితే అద్య ఖల్వాయిన్బుత్‌న కుశలదయో

స వా ఖ్యా శ్రే అ-3, ల! నైద సంవత్సరర్య పష్థ్యామబ్దలగ్వస్థి రాబథ్య లే తదాత్మనః పురాణ శ్వ రం ఏతొవ మానవస్య రాజర్సీ వంశస్య 'వృుసవితారం నవితా రం అపహతపాప్తానం చేవం స్వవాస్థావచి తైః ఫు మ్పైరువతిస్టున్వ, నచ శ్వామవని పృష్టుభారిణీ మస్మృత్న్రభావా ద్వనదేవతా అసీ త్య సన్తి

( 1 కిం పునర్ధ్య ర్హ్యాః? ఇతి అవాం వాఒజ్ఞాపితా _ *తేమసే త్వయి ప్రో జీ,

స్టైమైవ వథూర్వ త్సా జానకీ అత న్వమేవాన్యాః వ్ర త్యన నరీభ వతి సాఒవా మధునా యథా౭_ఇఒదిస్ట మనుతిష్టామి! ౬.

వ్యా ఆయువ్శతోః భూమా2-స్టే మతుప్‌ ద్వాదకావాం పూరణస్ట్రి సంవత్స్‌ రస్య సట్ధ్యాబోధకః మజ్దల్మగన్థి క పాప్త్రపయ స్పమసక్థ్‌్యాకమబ్లల్యగ స్థిమత్నూతమితి యావత్‌ తత్‌ తస్తాత్‌, ఆత్మనః తవు పురాణం శ్వశురమ్స్‌ తస్యోపపాదక మీ తావత్‌ ఇ త్యాదికమ్‌ మానపస్య మనుసమృన్థి నక రాజర్షీ శాం బుషికల్భానాం రాజ్ఞామ్‌ వంశస్య కులస్య (పసవితారం ఊత్పాదకమ్‌, అపవాతః పాషా యేన తక్కు “సఏమసక్వే భ్యః పాప్మభ్యఉదితఇతి తస్ఫోదితి వాన” ఇతి శులేః వైతదేమ్‌్‌ అన్ష రాదిత్యవిద్యాయాం నూర్యా న్లర్వ_ర్థి పరమా_త్సివిమయతయా ఇస్యాళ్ళు) లేళర్చ్యా ఖ్యానాత్‌ ఇదమవీ వికశేపణద్చా రెతుల్యన్యాయేన తత్పరమేవేశ్యదోమ ఇతి గృ హణ టేవం [కీడాఒ౬దిశాలినమ్స్‌ సవి తారం సూర్భక్‌, అ, శాప్యాకృత్యధిక రణనయే ఖీష్యతాం చతుః ఏఖిరర్బనీయత్ప మస్యోపపాదితమ్‌ స్పవాప్తాపచ్చితైః నావ్యా2_నీతైః, ఇతరథా మైథిల్యాగమనాసమ్భృవాత్‌. స్పతశ కుసుమావచాయస్య భక్త్యతిశయద్యోత కత్వాచ్చ ఉపతిస్థస్వ పూజయ, క థమవహామస్యాం దశాయామననితలచారిణీ జననయన నోచరతాం విమహేయేత్యరఆవా నేతి ఆవనిషృష్టం భూతలమ్‌, న [దత్య ని, తత్పుు తఇత్యతఆవా అస్మ త్ర ఖావాదిత్సికిం పునః అర్థాఒప త్రీరేవ్యాత మానక్‌. అయం ళళ్వార్థ కీ రనలక్షణో మార్షో గ ర్భాబ్దమ్‌ ఇత్ధం నీతా దేవీమనునీయ తత్సాహాయకేనూం న్యయు జే త్యౌవా, (వకృష్టః (పకర్షమాపాదితః (నేనూ వీయత వం యస్యాస్తాదృశీ, త్వం తస్యాః విసమ్భభూమిరితి సౌవాచర్యే నిర్పిశజ్క_తోక్తా (పత్యన_న్షరీభవ అనుచరీ భవేతి విధా లోట్‌ అభూరతద్భావే చ్విః యథా౭.2. దేశమ్‌ ఆదేశానతివృ తా; “య థా2..సాదృ"క్యే” ఇర్యపష్యయీ భ్‌ పః, యోగ్యతా. ప్సాపడార్థానతిష్ఫ త్రిసాదృశ్యాని

ళళ, జి త్‌ యథాజర్థా వావ్యయీఫావాదతో2_ మృపఖ్బుమ్యాః *" ఇత్యమాదేశః, “అవ్యయ భావశ్చేగతి క్లీ బక్‌, అమతిష్టామి కరోమి. 16

122 ఉ త్తరరామచరిత నాటే నూ! ము-అనామప్యముం చృ త్రాన్తం లోపాముద్రాయై నివేద యామి రామభ _ద్రో,ఒ ప్యాగతఏ వేతి తర్క్ముయామి త.శదియం నోదావ రీవ్రా,దాన్ని స్క ౨ఎమ్యు న వ! పరిపాజ్డుదుర్చలక పోలసుస్టరం దథతీ విలోలకబరీక వూననమ్‌ కరుణస్య మూ ర్తీరథవా శరీరిణీ విరవావ్య ధైవ వనమేతి జానకీ! ఈ వ్యా అముంవృత్తాన్తం తమసా సవాచరితాయాన్సీ తాయా రామా 2ఒ_శ్వా సన్న పవృ త్తి[్‌లో పాము డాయై వత్సలతయా స్వత్త్లో రామా2_శ్వాస నే (పవృత్తాయె, ఆగతః అగ స్య్యాశ్రమాన్నిషృత్య ఇతి మన్యే తర్కయామి, గోదాపర్యాః వాదాత్‌ ఆగాధతయా స్త మృితాన్ఫుసః (పదేశాత్‌ , నిమ్మ-ఏమ్య, రసాతలాదితి శేసు॥ పరితః పాణ్ణుఖ్యాం విరవావ్య ధయా 'శ్చతమానాభ్యాక్స్‌ దుర్చలాఫ్యాం శ్లా నాఖ్యామ్‌ కపోలాభ్యాం న జ్జ లాభ్యాం నున్షరం పల్లు, తథా విలోలా సంపా ,_రవిరహార్నిశ్ల థా కబరీ ేశ వేశః యస్య రఠత్‌, “నదృ్యరి శ్చే” తీ కప్‌ అననం వదనమ్‌ దధతీ వవా స్తీ, జానకీ కరుణస్య టైన్యస్యం మూర్తి! ఆకృతిరి వేత్యు ర్పే) షణీయా ౩ అథవ్యా శరీరిణీ మూర్త, విరవాష్యథ్రైవ, వనం, ఏతి (ప్రాప్నోతి, ఆభ్యాము తే) కైఖ్యామా ్షిః (పతీయశ్వే తేన చ 'ఆర్తా౭2. న్తే ముదితే వృాష్టా (పోషితే మలినా కృశే”్‌ త్యుక్తా ప్రతివతాస్గి తద్చృనతీత్యలబా_రేణ వస్తుధృనిః కపోలయోర్దుర్భల క్చే2.వి సున్షరత్యో క్యా విరవాఖిన్న కారణా జన్యర్వమా శ్లేరు కమ్‌ యదావా శాలిదాసః “*నమస్తాపః కామం మననీజనిదాఘ్మపసరయో రు గ్రీష్మ య్యైహ నుభగమపరాద్ధం యువత౨ిషు” ఇతి మూ ము-ఇయంపా సాః వక! కిసలయమివ ముగం బస నాద్వి పలూనం ఖమ థి లో వృదయకుసుమళోపీ చారుణో డీర్ధశోకః గృపయతి పరిపాణ్డు యోమమస్యాశ్శరీరం శరదిజఇవ ఫర్హ్య॥ శేతకీగర్భషత్రమ్‌ ॥ య (వరి క్రమ్య నిప్కూ చే ఇతి విష్కవ్భుః॥ చ్యా! సా త్వయా నూచితే.పవేశ్సా ఇయం ఏకాదృశ్రిత మేవ (వ శారమావా కిసల ఆపమిళి. వృాదయమేస కుసునుం సౌకమార్యాత్పున్నష్‌ తచ్ళోవయతీతి శాదృశః, దా

నవ్యాఖ్యా నే అ-౩. 123 రణః దుస్సవా౩, ద్‌ర్ధః అనుపర్వమానః లోకః విరవాఖేదః , ముస్ధం కోమలక్‌ సద్యో జాతమితియావత్‌ బస్థనాత్‌. వృన్నాత్‌. ౩ వ్మిపలూనం అపచితమ్‌, కీసలయం౦ం పల్లపమిప్య శరదిజః కారదః, “పావృట్ఫరక్కా లదివాక్షో” ఇత్యలుక్‌. భుర్మః ఊహ, శేరశ్యాః గర్భెస్థితం ప్మతిమిన చ మొమం కృశమ్స్‌ పరిపాజ్జు చాస్యాః శరీరమ్‌ గ్లపయతి, (పకృ తికోమలస్య పల్లపస్య బన్ధనాదనున్ను క్తిస్య శోభా దృష్టచర్కీ తదేవ చేల్లూయేక్క తత్త చైవ హీ న్లూయేత తథాఒస్యా వఫురపి నిసర్జసుకుమూరం రామాజ్కా_చా,&ీ ప్తం పరిళ్లూ యతీతి ఖాన; అనేన శీతా౭-బ్ద్బస్య కీసలయాప మ్యేన లాభణ్యకోమలత్వ శిశరస్పర్శత్వ రామణీయకా2.దయో నుణాగణ్యన్వే 5టీగర్భషతసాదృళ్యా క్పాణ్జురత్వ తు మత్వ మసృణ త్వా౭.దయో వ్యజ్య న్నే న్భాదయస్య కుసుమసామ్య మతిసౌకుమార్యేణ య దావా వాత్స్యాయన: “కసుమసధ ర్యాణోహీ యోషిత సాస్స ఎనధిగతవి_సమ్మెః పసభ ముష్మక మ్యమాణా స్స్ఫద్యస్సమృ%యోగవిద్వేషిణ్యో భవన్లీ తి అ తాస్యాఇత్య నన్హరం యస్యా ఇత్యధ్యాహార్యమ్‌ అస్యాయస్యాశ్ళ రీరెం శోషయతి సేయమితి మొ జనా అత _స్రియాఅపి వాళ్యీ సంస్తృృతయోజనం “*ోసంస్కృతిం సమ్బింియో క్తవ్యం లిస్టీనీషూ త్తమాసుచే'” త్యపవాదాత్‌ అత సాదృళ్యాల్లేశో వాట్యలక్ష ణక్‌

మూ। (నేపథ్యే) ప్రమాదః ప్రమాది॥ (తతః ప్రవిశతి పుష్పావ చాయవ్యగ్యా సకరుణౌత్సుక్యమాకర్ణయి న్తీ సీతా) సీ-అమ్హ్‌ హే జాణామి సీలసహీ వాస న్తీ మే వాహరది (వునర్నే పథ్యే) అస శ డ్‌ వః సీళా దేవ్యా స్వకరకలిత్రె స్పల్లకపల్ల వారై రశ్హే లోలః కరికలభకోయ పురా బోసితోఒఖూత్‌ సీకిం ఈస్స ” (పునర్నే పథ్యే) వ! వధ్యా సార్ధం వయనీ వివనారకొ సోఒయవా న్యేన ద్‌ర్పా దుద్దామేన ద్విరద పతినా నన్ని వ శ్యాభియు కః! ౬. వ్యా! (పమాదః అనవధానతా్యపయుకో 2_నర్థః * పమాదో౭_.నవధాన లే””తి కోళే2_వి; (పకరణా తక్కార్యపర్యవసాయి తాయాం కవిసంరమ్భృఉ న్నేయః వ్యగతయా ద్పిరుక్రిః ఫుష్పాణొం (పత్యాసనన్నా నామ్మగవా వేశాఒచానం ఫుష్పావబాయం “వా

కడ ఉ త్తరళామచరిత నాటే స్తాషదాకే శేర నేణు” ఇతి కన్‌ తత్తొఒసకా, ఇదం పీ నూ-వితచరకి, (పమాద (శవణాత్కరుతూ వాస _న్లీస్వరయోగశబణా దాత్సుక్యష్‌ ఛా అనో జానామి(ప్రయ సఖీ వాస న్లీ మే వ్యావారతి స్వకరకలితెరితి శద్ధా నూచితా సల్లకీపల్లవానాం (హాది నీకిసలయా శామ్‌ అ)? అఖ్బు లై 9మార్షవాయేదమ్‌ అనీన చ కరిణో బాల్యముచ్యతే లో ఫల్లవాఇదా నే సతృష్ణః, ఈళల్రాలీ్రత్ట ఎలసతృన్లయో”” రిత్యమరశ యః కరికి లభకః వపు పక నేణ కరిసదృశ స్త శ ద్వారి కో గజఖ తదు క్షమ్‌ “పణ స్పవర్ష గజో బాలః పోత న్గు దళవార్షికః విక్పో వింశతిపర్ష స్తు కలథ స్త్రింశ దాబ్దికళి” ఇతి యద్యపీ “కలభ1 కరిశాబక:ం” ఇతి కోళాత్‌ కలచళఖైనెవ కరశాబకూపార్థలా ఖే కరిశబ్లో క్షేరఫుప్రార్భ త్వమ్‌ పౌనరు. “కృష్టా తథా2_వి “క క్లౌవతంపా2_దిపదే కర్షాచఒదిధ్వనినిరి తిః సన్నిధా వా౭ఒదిబోధార్థం స్థ తేష్వేళత్సమర్ధనక” ఇతి కావ పకాశ కార్మపళృతిభిశేషమజ్లీ కా కా న్న తోషఒగకరికలభళ ఫ్రే కరిశబ్రస్తాదూప్యస్యే ళి వామ నేనాపీదము కక్‌ “డు స్తా) ఇఒడిశాబకేషు కలభపద్మపయోగదర్శ నాదుపలక శార్ధోఒంగం కరిశబ్లక” ఇతిి క స్యచి డాప్ట్యాఖ్యానం రలయోర్చి కేషాగవాణా న్నిదర్శి కాజలజ్క్కా- రిక సన్నం) దాయవై దేశిక శ్వా చ్చేత్యలమ్‌. పురా పనవాససమయే, పోపి.ఈః పోదం పానికు అభూత్‌, ఛా కిం తన్య ? ఆరస్ధవాక్యాపసానా _న్హరఏన (పశ్నస్సమృ్వమాత్‌ సోఒయం కలభ$, వధ్వా కశేణ్వా సార్ధం సవా పయనీ వివారక జలశేలీ9- విదధానః, దర్పాత్‌ గర్వాత్‌ , ఉద్దా మేన దుర్లలి లేన, ద్పిరడావాం దనిజామ్‌ పత్యా యూధ "సీను * పతిన్సమాస ఏవే”తి ఘిసంజ్ఞాయాక్‌ “ అజో చావ స్రియా”మితి నా౭_2.దేశః సన్నిపత్య ఆధా వ్య; అభ్మిదు ల్యేతి యాఐత్‌ అభియు కః (పతిరుద్ధ$, ఇదం కింత న్యేతి శీతా పశ్నస్యో త్తర మివఖాతి అభథావీ స్వతతా క్షమేవ తద్దర్శోన స్యేవ తద్వచన[శవణా ఒచీనామవి భాగీరథీ మహిమా నితోధాత్‌ ఇదము తత్తర వ్య శ్రీభవిమ్యతి కి జ స అర ఖో సీశా (సనమ్భ్ర9మం కతిచిత్సదాని దధతీ) అజ్జవుత్ర వంఠతాహి వరీళా; న పరీత్తా తాహీ నమ తం వు త్తఅం (వ్య్భృతిమభినీయ నవైక్ష బ్యమ్‌) వాద్ధి వాద్ధి ఆశాఇం ఎవ్వ చిరవరిచిఆఇం అక రాఇం పళ్ళవటీదంస కెణ తో

వు విమం మందభాఇణిం అణురున్ఫ న్తి, నో అజ్జవుత్త (ఇతి మరూర్చతి) (ప్రవిశ్య) తమసా -_ వల్సే సమాశ్వనిపా సమాశ్వసిపాః

వ్యా సమ్మ మః కరికలథపరి తొణాయ కతిచిత్‌ సమ్మంచూనుసాలేణ శియ న్తిచ న్కు ఛా. ఆర్యఫు త్త పర్శితౌయస్వ పర్మితాయస్వృ మమతంఫ్య త్ర్‌మ్‌ ఫు త్త్రొస్థానీ

న వ్యాఖ్య నే అ_౩, 25 యక్‌; స్మృతం వివాననావిదయణీమ్‌. అభినీరేంతి. పరో కృనటశికణాళ్ళి పాయేణ కవేర్వచనమ్‌. ఏవమన్య(తౌపీ నవైక్షబ్యం సవైలక్యుమ్‌,. పరత్యక్రాయాః మన్దభాగ్యా యాః కథమృమాయమాలాపబత్యభి పాయేణ 'సత్కివీ తొద్భృళి పత్యావశరశిశా౭వామన్షీ తి వైన్యమ్‌ ఛా వోధిక్‌ బోధిక్‌. తా న్యేవ చిరపరిచితాన్యకురాణ్‌ి పజ ఎవటీడర్శ నేన ఫున రవీ మాం మన్దభాగ్యామనురుస్థై _ని వాద్ధి నిర్వేబే తబేవా౭ఒనా తాస్యవ పూర్వానుఖూ తాని అక్షరాణి వర్లాః, “ఆజ్జవు త్త పరిత్తాహీ” త్యాదయః వివమొమ న్తశేణానుభపపరి పాట్యా వర్ల". నువూర్వీనిస్సరణమనివార్యమితి వ్యళ్లనాయాత్షరాణీతి అత “వూర్వము పరివర్టస్య యుజః” వర్షాణాం ద్వితీయస్యోపరి (పథమం తురీయిస్యోపరి తృతీయం వే త్యర్థ్క ఇతి ఖాత్క_8 పఖ్బువట్యాః ఈరళా , లానుఖభాతాయా;, మన్షఫా్యాం ఆర్యపు _త్తపాన్ని ధ్యహేశుభూతను చరితవికలామ్‌, తాద్భళ సమయే వాతవిధివిలనికవశా త్పళు ఉ పటీమానీతాంచ, అన్నురుస్థ ని అన్నుస్టర న్వి బలాత్ప్రవర్త న్లే “రుథోన్టన్భా” ఇతిన్భా2. కేశ; వీ ఆర్యపున్రేతి ఖ్భాయా. కిమేవం కృతవాననీతి "కేన: సమాశ్వనిపి సమ్యక్‌ ఆశ్వానం _పాఫ్పుహి, ద్విరు్లిః వూర్వవత్‌.

మూ (నేవథ్యే) విమానరాజ అుత్రైవ స్టీయ తామ్‌!

సీళా _ (ఆశ్వన్య ససాథ్వసోల్లాసమ్‌) అమ్మ హే జలభరిద మనా త్థణిద గంభీరమంసలో కుదో ణు ఏసో భారజిన్హోసో భరిజ్బనూణకళ్ణ వివరం మం వి మంద భాఇణి* ర్యుత్తి ఊసాసేఇ॥

త-(సస్నేవోస్త్రమ్‌) అయి వల్సే

పః కీమవ్య క్షే పీ నినజే కుత స్తేఒషి త్వమిద్భశీ | న్తనలయిత్నో ర్మయూరీవ చకితోత్య జితం స్థితా 7 శె వ్యా నేపథ్యం వ్యాఖ్యాతమ్‌ అన పజ్బవట్యా మేవ, విమానాధిదేవతాం (పతి

భగవతో నిదేశోఒయక్‌ ఆశ్చన్య భ_ర్చృకబ్ధాశపణేశాన_క్చా సమ పలభ్య్య్య పౌధ్వసం ళదకిత్రం ఛయసమృ్ర)మః” ఇత్యు క్రలతణమ్‌ ఊల్లాపః ఈత, జ్ఞా, ఛా అహో. జల ఛరిత మేఘ ,_స్తనితగమ్మిరమా ౮సల॥ః కుతో న్వేమభారతీనిర్ధోపః (భియదూణకర్లి వివరాం మామవిమన్షభా-శ్యాం రుటిత్యుచ్దా నావ సయతి జలేన భరికన్య పూరితన్య; మేళుస్య _సనితం గర్జితమివు గి మ్బారః మన్దిఇ ఈజ్‌ త్రో మద్ది ను గమ్మ్భిరో త్యమరః మాంసల;ః న్ఫీతః;

126 ఉ త్తరరామచరిత నాటే ఇళ్యుపచా రాత్‌ ;దూరానువ ర్రీతి యావత్‌ ఏవ॥ ఆను భవసాశీక 8, భార త్యాః వర్లావ_త్మక శబ్దస్య నిర్ధోమః ధ్వని! [భఖియమాణే పొన్టీ)(కియమా ణే కర్ణ్యయోః (శవణయో3, వివశే రస్ధ్రే యస్యాస్తామ్‌ మన్షభాశ్యాం అల్పభాగ "ఛీేయామపి, మాం, రుటితి (శవణానుపద శ్రీవ; అనుకరణశబ్లో2-యమ్‌ ఉచ్చ్వాసయతి మమాప్యాశ్చాసహేతోరస్య సుఖితజ ఖో నా౭_ళ్చాసనే శ క్రిః కిం వక్తవ్యేతి భావః, మామితిపక్నలేః: మం గేణంమ్లి మిమం నుమం ఆమ్మి అవాం మష్షు అమ్ము అమా” ఇతి సూ శౌాన్మమిత్యమా సహా౭_ టేశ 5 ఉచ్చా సయతీతి (పకృతేః * దోదో2.ను తృాహోత్సన్నఊచ నీ ” శ్యుతఊ త్చే శోస్సలి*తి స శే “సర్వత లవంాణా మితి పలోజే దీర్ధాన్నే”తి శేషద్చి ల్వే పతిషిన్ధే ళఖ్తిజై జీడావావే” ఇతి ణిచఏల్వే ఇ రూపమ్‌ ఏీవమనుర క్రేయనుహో వివాసి తేత్యశునిర్ణమః ఉచ్చ్వానే కారణం పృచ్ళృతి కిమితి ఈదృశీ ఏవమాపది మగ్నా, త్వం అప్యనే అ ప్యాయమిత్యనిళ్చి తే, కుత న్వ్యేఒవి కప్తాద్చిదాగ తేఒవీ నినదే శచ్దే + విమానరావ్తే” శ్యామా, శుతే ఇతి శేప? _స్తనయిత్నోః మేమస్య, అభం సుఘా వారివానా _స్పృనయిత్నుుః ఇత్యమరిః 4 స్తని వృాషఫుసి ౫ది మదిభ్యో బోరిత్నుచి ఇతీత్నుుచి “ఆయామన్తాల్వాయ్యే త్త్మ్వ్విష్లుస్పి” తి శేరియాదెశః నినదే స్పనితే (శుత్కే మయూరీ మయూరాబ్ల నేప ఎకితం సపాధ్వసమ్‌, ఉత్కణ్ధితం పౌత్సుక్యం చు కింకుతో హే తో స్ధ్‌తా ఇత్ధమాపన్నాయా _స్థవాయమ్మత్ర కస్టింళ్చిదపి శథ్హే కుర। పత్యాశ్వాసః ఇతి భావః మూ! సీ. ఛభఅవది కం ఛతానీ అసరిప్ఫుడంతి ? మపీఉణ సర (1 జోఏణ పచ్చపిఆణిదం అజ్జవుత్తో ఎవ్వ వావారది। త.శూ స స ఏయే 4తేపస్యత వ్‌ 9స్య దణ్ణ ధారణార్థమైమ్య్యూకో జనసాన 99 య రాజా ఫ్‌ మాగత;” ఇతి! దెక్టీఆ అసరిహీణ'రాఅధ మ్ల ఖు సో రాఆ।ః వ్యాక ఛా భ్లగప్రతి కం భణస్యపరిస్సుటమితి మయా_ఘ్రనస్ప్వరయెో కేన (ప్రత్య భిజ్ఞాఠమార్యపు శ్ర ఏవ వ్యావారతి అజ్ఞాతవ కృళమితి భవప్ప వనమనుపపన్నమార్యఫు త్రి) స్వరసంయోగ స్య స్పష్టత్వాత్‌ విమ్సొక ః ఇక్నుకో: గో_తాపత్యమ్‌, దాజి నాయ నే ళ్యాదినా విత్వుకశప్లో నిపాతితః ఛా దిహ్వై అపరహీనరాజధర్మః ఖలు సరాజూ అఫరి హీనః రాజధత్లో యస్య సంృమత్ప[ో తేన గృవాస్థధ ర్య త్యాగ వద్దబ్య్యవజ్డనాభా వేన రాజు

సవ్యాఖ్యా నే అ.౩ 1127 ధర్మశ్యానో చాన్యేతి వృాహ్యామి సరాజేతి నిన్టేశేన మమ తస్య చేదానీం (పకృతిత్వ ' రాజక్వరూపనమ్బన్థమ్మాతం కేనాప్యపరిహార్యమవిమ్య లే ఇతి ఫావః అ(త్రాపరహీన రాజధ _రృఇత్యుత్క_ర్జ శతిపాదవాదుడావ్భాతిర్నామ గర్భాజ్షమ్స్‌ కప స్తుతోత గ నళి భానముదావ్చాతి”” ఇతి లక్షణమ్‌. మూ॥ (నేపథ్యే) పక య త్రీ ద్రమాఅపి మృగాఅపి బస్థ వూ ము యాని ప్రీయాన వాచరళశ్చిరమధ్యవాత్సమ్‌ ఏతాని తాని బహూని గరకన రాణి యద భోడావరీపరిసరస్య గీరే స్తటాని॥ ౮ వ్యా! యత్ర, తకేషు వ రృమౌ నాః,[దుమాఅపిమృ గాఅవి, ఆనుద్భూత వైత న్యోద్భూతి వైఠవ్యావిశేపేణ మే మమ, బన్టవః కాస్థవాః, (చేమవిషయే లక్షణా తత్ర హీశ్రుము పన్యస్యత్కియాని తటాన్సిపియాయా! సవా చరశ్కచిరం చర్చ కాలమ్‌ అధ్వవాత్సం ఊషితవా న్నస్తి ఉపాను ధ్యాజ్వసః” ఇతిద్పితీయా బహవః నృిర్టరాః కన్దరాశ్చ యేమ తాన్సినో చావర్యాః పరిసరస్య సన్నికృష్టన్య 1లేక, తా న్యేతాని తటాని ఉదేజయాని స్నేవా బన వాని చేతిభావ అత నిక్షరాణాం కన్దరాణాంచ భూమ్మ వివారా౭_స్పదత్వం వ్యజ్యతే నోడాపరీసవాచిర స్యేతి పాఖే గోడావరీసహాయ స్యేత్యర్థ ౩ తేడా వెకమ్సదన్విః (పయోజ్యం (పాయేణే” త్యనుళాసనవితో ధఇతి సో౭.యముచేక్షీతః మూ॥సీ - వో కవాం పవోద చనమర్జిలాపల్డరవరి క్థామదుబ్బ లేణ అజలేణ అఅం సో గంభీరాణుహోవమె తృపచ్చహిఆణిదో అజ్జవుత్తో ఎవ్వ" ఆా మం ధారేసి (శతమసానూళన్లి ష్య మూర గృతి)1తమ-(ఛారయ నీ వళ్సే సమాశ్వనీపి ననూశ్వనీహి వ్యా ఛా హా కథం వభాతచన్షిమజ్ఞలా౬ఒ పాజ్జురపరికొనుదుర్చ లేనా. కా శ్రణాయం స గమ్మి రానుఫావమ్మాత ధత్యభిజ్ఞాత ఆర్భపుత్ర వీపు తన్హాం ధారయ గమ్మిరేణ (శోధళోకాఒద్యఖిభవమ్మ్యపకాశయతా అన భావమా. లేణ _పఖావేన కేవలమ్‌, (పత్యఖిజ్ఞాతః అయం 'సఇతి నిల్హాతః, అనితరసులభ త్వా దీదృశానుఖావ స్యేతి ఫౌనః రథా పభాశ్సే యచ్చన్దిస్యృ మగ్ట్‌లం లిన్నుః ద్వ దాపాజ్డుర్‌ ౪ పరిమైమః శ్నీణళ న్‌

128 ఉ త్తరరామచరిత నాటశే డుర్చలశ్చ తాదృశేవా2ఒశారేణ అవయవసన్ని వే కే నేద్ధమ్య్యూతః, ఈత్‌ నుద్చిరవాకృ శస్యాస్య దర్శ నేన తుబ్ధతయా, ఛారయ మామ్‌ అసవోజ స్మి స్ప్త్వయం భారయితుం శరీ రమితి భావః మఠకా। (నేవఖ్యే) అనేన వబ్బవటీదర్శ నేన వః! అ నర్షీ నస్య దుకఖా గ్నే రద్యోద్దామం జ్వలిస్యుతః అద 4 ఉత్పీడఇవ ధూమస్య మోనా! ప్రాగావృణోతి మామ్‌! ౯ వో ప్రీయే జానకి త - (స్వగ తెమ్‌) ఇద ంతడాశ జ్కితంగురుజ నేనాపి॥ సీ (సమాశ్వస్య్ర)వో కవాం ఏదమ్‌॥ (నేపథ్యే) వో దేవి దణ్ణకాఒరణ్యవాస ప్రియసఖి విదేహరా వ్యా అన్తః వృూదయే, లీనన్వు గూఢస్య చికాద్యప కాళిత స్యేత్యర్థః, అద్య అ నేన అనుభూయనా నేన, పఖ్బవట్యాః దర్శ నేనోవ్టీపకేన ఉద్దానుం ఉచ్చృద్ధలమ్‌, జ్వలిష్యత) దు॥ఖస్క్యెవా న్నే; వాళ్‌ జ్వలనాత్చూర్చం జాయవమౌాన్క ధూమస్య ఉర్పీడః స స్తానఇవ స్థితశు మోవాః గమోసళో. విచిత్సతా ఫీతిదుా2 వేగానుచిన్త నై 8” ఇతి లఖీతః; మాం అఆపృణోతి రుణద్ధి చిరాద న్స స ఎమ్బితో౭-వీ విరహానలః పఖ్చవటీదర్శ "నేన బలాత్సీ తాస్మ రణముపకల్చ్బయళతా మారలేనే చోర్గూయమానః జ్వల నోదర్వాాం మూరా సముపవారతీతి భావః ఇదంతత్‌ శోకో నాదరూపమ్‌, గురుజ నేన లోపామ్ముడా2..2దినాా ఆశజ్కాతం సమ్భావితమ్‌, ఏననళ గ్‌ న్రిరార్థపా వీలమ్‌ణః (శమో గర్భాబ్దమ్‌ ఛా హీ కథ మేతత్‌? కిమ్మర (తివి భేయమిత్యాశయః హవాటేవి ఏఐ మనుర క్తాం శుద్ధాంచ త్వామన్ను చబ్యావామిళమాపన్నో2 న్నీ తి భావః మూః। సీవాద్ధి నుం ముంద ధాఇణిం వాహరీఅ ఆమీలంత జె త్త ణీలుస్పలో ముచ్చిదో అజ్జవుత్తో వో కవాం థరణిపి స్టే ణిరూసాహాణీ సమాం వివల్హళ్టో” భఅవది తిమసే పరీశ్తాహిపరితాపా జీఆవేహి అజ అశౌర్చు శాన శాం జ వ్రు త్తం! వ్యాః ఛా. హో ధిక్థాం మన్షఫాగ్యాం వ్యాహృ త్యా౭.మిల న్నే తనీలోర్చలో మూ ర్చిత ఆర్యఫుత్హః. వో కథం ధరతీషృ స్టే. నిరుత్సావానిస్సవాం విపర్య స్షః? భగవతి తమ'ే

సవ్యాఖ్యా నే ఆ-9. శీ29 పర్యికాయస్వు పర్మితాయస్వ జీవయార్యపు _త్త్రమ్‌, బూం వ్యావ్భాత్య, మన్నా 'కోూచ్చార్క్య మన్లభాశ్యాం తిద త్యాహితహేకుపాపా2(కావ్తామ్‌ ఊశ్సౌవాః అవష్ట్రమ్భ హేతుః , పర్మితాయస్వ దయితోజ్జీవ మేవ మ[దక్షణమి త్యాశయః, త్‌చా న్యోన్యబ స్థనతీయా ౬ నృత రాత్యయే౬ ప్యుభయాత్యయోపనిపాతాత్‌ అత్మపణయపరిజ్ఞానాదుపళా _నరోమత యా2_2_ర్యఫుత్రఇతి నిస్చేశః “పర్య సేః పల్లట్ట పల్లొట్టపల్ప జ్ఞా? "బతి పల్పర్థా౬.. దేశః మఠా॥ (పాదయోః పతతి) తస! త్వమేవ నను కల్యాణి సళ్జేవయ జగత్పతిమ్‌ క యక చ్‌ గే ప్రీయస్నర్మో పా పాణిస్త తత్రైవ నియతో భవః ౧౦

సీ. జం పహోోది తం హోదు జవో భఅవ ఈభణఇ (ససమ్భ్థ

వ్యా. భగవల్సజ్లీవన పార్ట నాయాఅనుల్లద్ధ స తొ౬-౭పాదనాయ్యపణతి3 యాన్హా వామాయం నాట్యాలబ్క్కారః నన్చిత్యనునయే కల్యాణి నుభ శే జగతాం పతిమ్‌, నతు రవైకస్యాః నేనై శత్సళ్జేవవమధునా ర్వమివో త్తామ్యు తాం లోళానాం (పాణదానం ఛపతీతృపళో తవవీ తృ డాయ త్రమితి ధన్యా౬నీ త్యాశయః త్వమేవ సజ్జీవయ సల్హీపనాయ నుహీమ్నాూ కథమవీ మర్పరివృ త్రిర్ని నిశ్చితఫల్యాతత్తోం పప త్తిముపన్యస్యతి (వియేతి హీ యతః, తే తపు పాణిః (ప్రాయః అభివాఖ్ళీతః స్పర్శః యస్య కాద్భశక, తల్‌ (పక ఏలేమూర్చాయా _స్ప్వ్రద్మపా్రీనిబస్ధనత్టై _త్స్వదితరాణా మాశ్వాస నేఒఒవీ తద్దోష తాదవస్థ్యా త్త్వ్వత్క రస్పర్శ ప్ర్యేవ కార్యశమత్వాచ్చ తతై)వ త్వత్పాణిస్పర్శ వీవు భవః జీవనమ్స్‌ నియతః అవ్యభిచారితయా నిశ్చితః, అరస్సతి నిళ్చితో పాయే సన్షిగ్ధపాయానుసరణమ కార్యక రమసామ్సంతక్బోతి తవైవ సజ్డీపన్యపవృత్తి రుచిలేతి భాసః ఇదం తనుసాయా న్ఫీత్మాపోత్సావానేన భగవల్సజ్లీవే యోజనా త్పోగత్సావానం నాటకొలజ్కొరః * (ప్రోత్సావానం ప్యాదుత్సాసాగిరా. కస్యావ రొయోజనమి తి తల్లిక్షణమ్‌ ఛ్లా యద్భవతి తద్భవతు, యథా భగవతీ భణతి పేచానిళా, యామమ స్పర్శేనా౭ఒర్యవుత్రస్య కోపసమ్భావ నే౭_వి భవత్ప్రవర్తన (పానూణ్యాళ్‌ ననుయ ప్రతిపాలనప్యాజ_పద్యనవనర గాపాచ్చ యథా2_ఒ దిష్టమనుతిష్టామి నిష్కాం వ్వా రళ్లా న్నేసథ్యం (ప్రతి సజ్జీవనత్వరయా సమ్మ)మః,

]7

130 ఉ_త్తరరామచరిత నాటే మూ! (తతః ప్రవిశతి భూమా నిపతితస్సాస్త్రయా సీతయా స్పృశ్య నూనస్సాఒవ్లోదోచ్చా నో రామభ దః సీ- (సవార్షం స్నగతమ్‌) జాణె వుణో వి పచ్చాఅఅం జీవిఅం తెల్లోఅణావాన్స ఉగ వ్యా భూనొ మూర్చీరపతిత్క, ప్మాసయా తద్వ్య్య థానిర్వర్ల స్స్‌ జాతబాష్బ య్సా స్పృశ్యమొనః హృదయలలాటా౭.ద్మిపదే శేషు పరామృశ్యమానః , ఆహ్హాదేన దయి తాస్సర్శభ వేను ఊచ్చ్వా సేన ప్యథధాసవానోపయోసినా ధ్రైశ్యేణ చసహితఈః భా జానే ఫునరపీ (ప్రత్యాగతం జీవితం ొలోక్యనాథన్య అస్య జీవవేన (ిలోక్యాస్సనాథత్వ మధునా మన్యే (పత్యాగతమిత్యత “త్ర్య్‌ 2 వైత్యే” ఇతి చకారే, ఆదేశద్వి ల్వే, “ కగచజతదపయవానాం (పాయో లోపః " ఇతి గతయోర్లో పే బేర్ధం రూపమ్‌ నాథ న్‌ స్తో ఇ ఇత్ర నస్య ణర్పమ్‌ మూ రా_.వాన్త భోః కిముతత్‌? పవక వ్రశ్ళ్చో్యోలనం ను హరిచన్ద నవల్లవానాం ? 65 నిప్పేడి తేన్టుకరక న్హలజో ను సేకః? ౮ ఆత ప్తజీవితతరో॥ పరితర్పణో మే అలి (| జ సజ్జేవనౌమధిరసో ను వ్యాది ప్రనిక్షః॥ ౧౧| పః స్పర్శః పురా పరీచితో నియతం సవష ॥ సజ్జీవనశ్చ మనసి పరిమోహాణశ్చ ఆ నన్హాపజాం నవది యగ 'ప్రతివాత్య మూర్భా మానన్ద నేనజడతాం పునరాతనోతి।; ౧_౨॥ వ్యా వా నేతి వాన్షే భోః ఇతి విస్మయే , ఏతత్‌ అకష్తాదస్తదుజ్జీవనమ్‌, కిమితి న నిర్జీ యతే , తదావా హరిచన్షనస్య్య పల్లవానామ్‌ కీసలయానామ్‌ , (గ్రశ్ళ్చో్యోతనం ఆ శ్పో్యోరనం, ను విరక్కే వారిచన్షనపల్ల వాని నిష్పీడ్య "శేనాప్యవాం సీకి కిము ఉత విమ్సీడి తేభ్యః, ఇన్హోః చన్షిన్య కరకన్దలేభ్యః కిరణా జ్క్క లేభ్యకు జాయమాన,, 'నేకః శిమ్సు ఆత ప్తః సన్తానీత జీవితమేవ తరుర్యస్య శస్య , మే మమ, వాది వృాదయీ సజ్జీవనావ, భేః సణ్జీవన్యాఖ రౌనః (దవః ; లే! ను, సంశయో నామేదం వాటక

నవ్యాఖ్యా నే అ-౩ 121 లమణమ్‌ నీ తాస్స్పర్శసుఖవినయకవారిచన్షనపల్ల వ నే కాదికోటికసంళకయవర్థ వాక్‌ య దావా విశ్వవావః సంశయో 2_జ్ఞాతత తస్య వాళ్ళే స్యాద్యదనిశ్చయః”ఇతి నిర్ణ యాద్యు క్రిర్నామ నాటకాలకా ,రశ్చ నిళ్చినోతి స్పర్శః ఇతి సః కాదృశః, ఏసః అనుభూయమాన3, పురా పూర్వం, పరిచితః అనుభూత$, స్పర్శః జానకీస్పర్శః) నియ తం నిశ్చితమ్‌, తృత్ధ హే-తుమాహ్క మనసః సక్హీవనం బీవనా2.ధాయక౪, తథా వార్గా తిశేశేణ పరిమోవాణశ్చ పారవళ్యాఒధాయకళ్చ, “నాలక్చేజపథా” దితి పాళీకో నో ణః కీబ్బు యః, సపది తేదాత్వవీవ , నతు కాలా ననే సన్తాపజూమ్‌ విరవాస్యభా జనిళాక్స్‌ మూర్చామ్‌, (పతివాత్య ఆపోవ్యా, ఫునః, కసా నే ఆనన నేన సమ్మ చాఒధా "వేను జడకాం అపతిప త్తిమ్‌ పారవళ్యమితియాపత్‌ , “ అపతిప త్తిర్ణడతా స్యాదిహై నిష్టదర్శవాి” దితి లక్షణాత్‌ ఆకనోతివిస్పృణీతే , సజ్జీవనొమధిరసా౭._ దీనామో దృశ శక్తి ర్చిరవాజ్వ రా౭ఒతు కేవ్వస్తాను కు గ్టైత్యస్తా-నేవమానన్టయన్నయం (ప్రథిరమహిమా దయితాస్సర్శ ఏవ తచ్చ “తవ స్పళ్శేస్పళ్శేమమ పా పరియాక్షేన్ది యగణో విశారతక్చై తన్యం (భమయతీ” తి పశ్రాళతమ్‌ అతనీతాస్పర్శే వారిచన్లన దవా౭-దివితర , ణొ (ూపం వామ గర్భాజ్దమ్‌ “రూపం వితర, వద్వాక్య మితి లకత్షణాత్‌ ఆర్‌ అద్‌ అజర్‌, % మూః సీ_ (ససాధ్వసక రుణం కిఖ్ళీద పస్ఫృత్య) జీ త్తీఅం ఎవ్వ దాణిం చనుబహులఅరం॥ రా-(ఉపవిశ్య) వ ఖలు వత్సలయా నీరా దేవ్యా భ్యువవన్న ఒస్మి స్స వద్ధి వాద్ధి కింత్తి మం అజ్జవుత్తొ మగ్గీస్సది రా-భవతు పశ్యామి సీ.ఛఅవది తమసే ఒరమ్ము, జఇ దావమం పెక్టీస్ఫది శదో అణ బృణుర్లాదసణ్హిహారేణ అహీఅద రందమమమవోరాఓ కునిన్సడి! వ్యా సాధ్వనం భయమ్‌, కరుణా దెన్యక్‌ ఛా వీశావదేవేదానీం మీబహుత రక్‌ ఇదానీం విరవాసమయే , మే వినూనితాయాః తదనవలోక నేన న క్తన్నలినీసముద శాయాళ ఏ తౌవదేవ (వీయస్ప్సర్శమ్మాతమ్‌, బహుతరం అభివావ ఎగౌదధికమ్‌, దర్శ వేఒ వ్‌ నిరాశాయాస్స్పర్శ[ పసకి రితీదమధిక ంహి ? పర్సలయా _ (పణయిన్యాా మర్స్పర్శము న్తశేణాస్య కా గతిరిత్యనుగృహీతో న ఖల్వన్నీతి విమళ్ళ్శే, ఆశ్వాసోదయలిక్షే నానుగృ సీ-ఠఏవేతి నిశ్సృయగర్మోఒయక్‌ బా హోధిక్‌. హోధిక్‌ ,కిమితి మామార్యపుత్తోలి మారి

132 ఉత్తరరానుచరిత నాటే న్యుతి వాడి నిర్వేజే” ఇతి నిశ్చ దద్యోతకో2౭_యం నిపాతః క్రిమితి కీంక రుమ్‌ కథనము ననుమతైవి సన్నిహితా2-నీతి నిభర్హ్యయితుం వేతి (తాసో వ్యజ్యతే భవత్వితి పరిధార ఇాయామ్‌, పశ్యామి నిరూపయామి ఛా భగవతి తిమనే అపసరావః యది తావన్హాం (శ్రేషీవ్వుతే తతో నభ్యనుజ్ఞాతసన్ని ధా నేవాధికతరం. మే మహారాజః కోవిప్యతి, మహారాజ దయితో౭-వి వజ్ణధార ల్వేనానతిలఫ్థ్య శాసన అధికతరమ్‌ అద్య తు జానాపవాదే2_వీ చార్మిత్మపత్యయేన న తావాక్‌ కోపఇతి కాలా న్తరేఒవీ వామ సమౌ గనమపసకిర స్పీ తదా త్వాజ్ఞాతకమ గేనా2_న్దాో్రపరాధాయామ్మ యి కోపో దుర్ని చారఖతి నా స్ల్యేవన పత్యాశేతి వృాదయమ్‌ “ కావతి ఖోర్వె” తి తన్య పాక్నీళీ దశారా౭. దేశే దావఇతి రూషమ్‌ అత శదొ్కా(తాసయోకుపనిబన్ధాత్‌. ళ్‌ జ్దత్రా్కా శాసౌచ సమ్భ)మః న్‌ జ్వత్రి లక్షీతస్సమ్ళుి మూ గర్భాజ్జమ్‌ మూ త-అయివల్సే భాగీరథీ వ,భావాద్యన దేవ తానామవ్య దృశ్యా సంవృ త్తాఇనీ॥ సీ అత్తి ఏదం! రా- అయిపీయే జానకి! క ఢి ఆల ఆధ ఆగ వి టి సీ (నమన్యుగడ్డదమ్‌) అజ్జవు త్త అనరీసంఖు ఏదంవఅణం ఇముస్ప ఉ త్రంతస్స (సాస్త్ర, మ్‌), అహావా కింతి వజ్జ్ఞన-ఈజమంద రే సంభావిదడు ల్లవాదంసణస్ప మం ఎవ్వ మంద ఫాఇణిం ఉద్దినీఅ వచ్చలసన్స ఎవ్యం వాడితో అజ్జవు త్తస్స ఉవరిణిరణుకో్కోసా వానిస్సం! అవాంపఏదస్ప సాఅఅం జాణామి మమ ఏసా త్తిః చ్యా పన దేపళానామపీళ్యవి? శిం పునర్మర్యెనామితి ధ్వనయతి. ఆలమకళ స్తే శబ్కయేతి చ భా అ స్ట్యేరత్‌ ఏకత్‌ భఛవదు క్షమ్‌, అన్పి మయాతు సమ్మ మేణ విస్థృరీమితి కేన? (వీయే వర్సలే ఏహి సమ్భావయ మామితి శేమకమన్యుః దైన్యమ్‌ గద్దదః న్వర్మపతిరోధ:, తత్కృతవివాసనగూపా పీయన్మ! రణీన భా అర్యప్తుత ఆన దృశం ఖల్వేతద్వచనమస్య వృత్తానస్య అస్య త్యాగరూపస్య; యద్యవాం పియా తర్చి కథమోదృళశం వైశసముపకా_న్తమితి భావః “* ఇదమఇమః 7” ఇతీదంశబ్ల స్యేమా౭_బేశ;. ఈర్ష్యాజ్యత వ్యజ్యలే ఛా అథవ్వాకిమితి వృజమయీ జన్నాన్లలే సమ్మావితదుర్ల భదర్శ నశ్య మా కేవ మన్దభాగ్యాముద్దిశ్య పర్సలవై ్యపంవాదినః ఆర్యఫు త్ర స్యోపరి నిరన్ముకోళా భవిష్యైమి + అవా మేరన్య వృాదయం జానామి మమైవమఇతి అథ వేశ్యమర్ష (పతిషేధ్య శక్ర 'హేకుముపన్యస్యతి జన్నా నరఇత్యాదిశా జన్గానరే ఆవకరా న్తశ్వే సమ్భావితకు)

నవ్యా ఖ్యా నే అ-3 133 అస్తిక జన్మ న్యసమ్యావితమితి కైచ్యాత్‌. =. దుర్లభం మకృతినులభతయా2_నీదృ.ై ర సులభమ్స్‌ దర్శనం యన్య తస్య, అేనోపలాలనీయళ్చి ము. క్రమ్‌ మన్టథాశ్యాం కథమిత రథా సత్యపీదృశి (పేమ్లి దశేయమితి ఖొవః ఏపంవాదినః అద్యాపీ (వీయే ఇత్యామన్హ ేనానురాళముద్వ మతః + అర్యఫు త్రస్య కస్యాజఖ్చిదవీ దశాయాం భర్త ఎల్వేనానుపే తృణీయస్య, ఉపరి తద్విమయే , వ్యజమయీ క శినన్ళాదయన్వే నేత్ధము ల్సే)క్షణీయా ణి నిరన్ముకోళా నిర్ణయా; *మితి కుతో హేతోః) నను త్యక్రాయా_స్తబేదముచిత యీ వేత్యత ఆవా అనామితి వీతస్య నిత్యసవాచరస్య వృాదయం నదేకానుర క్రష్‌, మమ వృాదయం తేక బన్టనమ్‌, అన్యథా (పాణనమవీ ఖలు దుర్లభమి త్యాశయః ఆవయోర్షి థేోజఒనురాగే నిశ్చలే పరమకిఖ్చాత్క_రమిత్యు క్షం భవతి సత్యవి సమాగమే (పీేనముహానే స్సుఖహేతు కజ్వాదర్శవాద్వియో"2_వీ (_పేన్లః శార్యకారిక్పమ స్త్రీ అేనాన్యోన్యాను రాగ దఢిమౌా పరిత్యాశే2_ప్యచలః (ప్రకాశతః అయమేవ జీవితనిబన్సనం దమ్బుత్యోరతి కాలిడాసళ్ళ “ ఆశాబన్థః క్రసుమసదృశం (పాయకో వ్యాజబ్లనానాం సద్యః పాతి (పణయి వృాద యం విపయోగే రుణద్ధీ” తి ఈగర్ష్యా(పశ మోపన్యాసాదియం భావళా న్తి॥ ౪్రోజ్లై చలి ఇత్యచః పర స్యే తేరిశారస్య తళశారా౬.టేశే “ఏసొత్తీ” తి రూపక్‌ ఊళ = + మూా॥। రా _ (సర్వతో విలోక్య సనిశ్విదేమ్‌) నో కథమృత్ర, నక్ష న్చిదసీ శి సీ. ఛలవది తమసే తపా ణిక్కారణపరిచ్చాఇణో వి ఏదస్ప ఎవ్వంవిహేణ దంశకేణ శేరిసో మే సాఅఅణుబంధొ త్తి ణఆణామిం వ్యా సర్వతః సమన్తతః కళ్చిదపీ జనో వా శ్రీతి కథమిదముపపద్యతే , ఏతి ద్వికద్ధస్య నృర్శసుఖసో్యోపలమాత్‌ , తస్య చ వ్య క్ష నరాచ క్షేపకత్వాత్‌ , కస్య చి దప్య(తాదర్శవాత్కిము స్పర్శజ్ఞాన మేవ (భమాఒఒర్మకమితి వా నిర్వేదః సద “తత్త్వ క్ఞూనా2..పదీర్ష్యా౭.2- దేర్ని ర్వేదో నిన్ఫలల్వ ధీళ” ఇత్యు క్తలకుణః ఛా భగవతి తమసే తథా నిషా ,రణపరిత్యాగినో ౬. జ్యేతన్వెవంవి'భేన దర్శ'వేన కీదృశో చే హృదయాను టస్థఇతి న జానామి తథా ఉపలాలనపూర్వకం సవాపా , నిహ్కైరణం నిర్నిబన్టనం య థా ప్యాత్తథా, ఏవంవి ఫిన [పణయేశలమ _నరజ్హమావేవయళా జీవిత వంళయమావవా తా చః దర్శేన పొమ్పితిళాపలోక నేన, హృదయస్య, అనుబన్థః (పకారఇతి భ క్యా కీదృశః ? జానామపిజానామి, (వతిషణం ఖిద్యమానో మమ మౌనసోపస్టావి శే స! మితి న మయొవ నిన్షేతుం పార్యతలతి ఫాపః

134 ఉత్తరరామచరిత నాటే మూ! త_ జానామి నల్సే జానామి, ప! తటస్గం వైశాశ్యాదపీ చ కలుసషుం విపియవశా యే కనా లో సి త ద్వియో గే దీన్దేఒస్టి౯ రుటితి ఘుటనో త్తి మివ ద్రం సాజన్యాద్ద యితకరు తై ఢకరుణం జ్‌, ద్ర భూతం ప్రేన్ఞూ తవ వృాదయమస్శ్మి౯ తణఇవ॥! ౧౩ | వ్యా జానామి తవ వృాదయస్య సామ్బ)ితికీమవస్థామనగచ్చామి దార్ఞ్యాయ

ద్విరుక్రి; మభ్యే సమ్చోధనయోజనం లోకో క్రిచా సయయా వాళ్ళల్యవ్యక్థ నాయ వి్రమ్భాయ వల్ఫే ఇతి స్పేన పరిజ్ఞాతయేవ జూనకీహృవయావస్థానముపవర్శ యతి సంవా చాయ తటస్థమితి తవ వృదయమ్‌, నై శాశ్యాత్‌ సమ్నుంతి సమాగమో భవిన్యుతీతి పరిజ్ఞానవిరహాశ్‌ , తటస్థ క్‌ ఉదానీనమ్‌, ఉత ,_టోళ్చ_లి కాప రాజ్తుఖత్వముదానీనత్వ మత అఆపీ దకిం చ, వివీయవళాత్‌ అకారోణపరిత్యాగరూ పావీయాచరణయన్హణ యా , కలునం సరోనమ్‌ , అస్మి౯ అనుభూయమానే, వీక్సే బహుకాలానుపర్టిని , వియోగ విరహే, రుటితి అతర్కితం యథా తథా ఘటనయా మనోరథ[వియత మా 2_లోకా2_దిస్బ టనేన, ఉ _త్తోమ్భితం ఉ్‌చా ఎ ఎనీరీమివ ౫ సౌజన్యాత్‌ ఆజానజా ద్దౌమీణ్యాత్‌. + (పసన్నమ్‌ (పాగు క్షకాలుమ్యవిగ మేన (పణయోన్సుఖమ్‌ , తథా దయి తస్య కరురైః విరవా ఖేవప్యల్లైై? (పలాపమూర్యా ప-జ-దిభిరనుభావై 1, గాఢకరుణం శాథా దృథ్సా కరుణా టైన్యమ్‌ యన్య త్‌, అస్మి౯ తణే అవ్యఎహీ లే. న్లిమక్ష త్తే పేన్షూ దయితవిషయశ్షేణ స్థాయినా రతిరూపబావేను [దవీభూతమివ విలీనమివేతి (దుతిసామ్యాదేనం సమ్భావ్య తే ఆత తటస్థ మితి * తాఖం ఎవ్వ చిరపరిఇదాఇం అక్థరా ఇం. ఇత్యాదిన్సా కలుసుమితి * అపరిహీణ రాఅధమ్లో ఖు సో రాఆ”” ఇత్యనేను భు టనో _ర్హమ్బిఠమితి “అజ్జవుతో ఎవ్వ వావారది* ఇత్యాదిన్సా, (పసన్నమితి “వో కనాం పహాద చందమండలాపండురపరిస్థైమదుబ్బలే నే * ” త్యాదిన్సా శౌఢకరుణమితి

• శ్రీఆపవేసీ ఆజ్జవు త్తం ఇతి ఏ్‌సం పకాలేణ గ్లూ (దవీభూతమితి * అవాం వీదన్స పాఅఆం బాణామా " త్యాదినా ఛ నీతావచనసన్లర్భేణ జ్ఞాయతవతి (కోడీకృతమ్‌ (వకృతనన్దర్భప్రమోజనమనవీ త్యస్తేణ తమసావచనచ్చ్శద్మ్మ నా కవినా సవేతసాం సౌళ ళ్యాయ సళ ప్రమితిబోధ్యక్‌, యత్తు “నై రాళ్యా” దిత్య్యత * ఫునస్స్పమాగమా2_ళా రాహి త్యాత్‌ ” ఇతి * శన చిద్వా ఖ్యాతం తత్సరన్సర్మపణయపరిజ్ఞానపర్గ నా2. దిబకూం సన్షర్భవిరుద్ధమ్‌ నాయకాపకర్ష కారణమ్‌ రనభబ్గకారిచేతి నుతరాముసేక్ష్యమ్‌, తథా

నవ్యాఖ్యా నే అ-9 185 హీ పతి దేవళాలలామభూ తౌమవినాఖభూ తాం పాణసమాం వినకైని కారణం. కేన చిదపదేశేన నిర్వాస్య ఫున_స్తర్సమాగమం (పతి [పయత్నమ _న్గరేణావస్థానమితి మోదీయసో2_ప్యసామ్బ)తమితి ఫలే కిం ఫపునస్తాదృశస్య భగవతఇతి నిత్యమవినాభూత యా తయా౭పి జనకనన్నన్యా న క్షూరమితీదజ్కాముఛ యోరవి నాలమపక కాయ? లల ఈదృశీం దశాం పాపితే దయితియో స్పయోన్లా భానురాగే పరన్పరవృాదయసాక్షీకత యా వారంవారముద్ధోమ్యమా ణేచవీ ఒధిరకల్చేన కథం నామ రసోఒయమభగ్న; పరి షాల్యేతొజయువ్మ లేత తృణమామిలితనయనం పరామృశతు భవాక్‌ొా యదాహుః* ఆఅ నౌచిత్యాదృతే నాన్యదసభ జ్హస్య కారణ మితి తస్థాద్యథో కేవ రమశీయమ్‌ అత నీ తౌవృదయస్య తోనువాన్షై౭_దికి ర్చురిత్పపర్గ్మ నాన సబల తా మూ! రా- బేవి

ఆక రై చ్‌ ౨ ల్‌ పక పునాదఇవ మూర్త స్పర్శ స్ప హాఒర్ష్రశీతలః జ్‌, అద్యా జ్యవాఇర్జ్రృ్యయతి మాం త్వెం పునః శ్వానీ నన్షని &! ౧౪ ॥ వ్యా ప తటితవి.వ దృష్టనష్టైం స్వాప్నిక సామాజ్యనిద్ధిమివలో ఛే నృర్శత్న శే2ఒ పయాతాం దయితాం విచినోతి సృ్పపలాపోఒసౌ (పసాదఇతి నన్షని ఆనన్షయి(తి, టేవి తవ న్నేహేన అర్ష్రః సొన్ష అతవీవు శీతలః శిశిర, సవ్తాపాపనోదకబతి యావత్‌ మూర్తః మూ్రిమాక్‌ , (పసాదః (పణయఇవ స్థిత స్పర్శఖ మాం శోకషా వకా2..లీఢమవీ, అద్యావి స్పర్శవిచ్శేదేఒవ అర్హ్రయతి సుఖేన జడీకరోత్రి త్వం ఫునః స్పర్శనియతతయా2.ను మేయ సాన్ని ధ్యా2_వ, క్వ క్ముత్య అవే న లక్యునే ఇతీ చమద్భుతం నా మే త్యాశయః మూ! సీ- ఎజే ఖు అగావాదంనిఅన జేహానసంధారా ఆణందణీసంది ఓ (ళ్‌ ణోనుడా నుఏ అజ్జవు త్రన్స ఉల్లావా, జాణం వచ్చఏణ ణిశ్కారణవరి ఇ్బాఅసల్లిదోవి బహుముఓ మే జములాహోో వ్యా! ఖా వ్‌తే ఖలు అగాధదర్శి స్నేవాసమ్భారా ఆనన్టనిన్యన్టినః (శతా మయా ఆర్యఫుత్త్రస్యోల్లాపాః, యేషోం (పత్యయేన నిష్కారణపరి త్యాగశల్యితో ౭వ బహునుతో జీ జన్మలాభః ఏతే పూర్వానుభూతాళ తానేవ విశినష్టీ అణాేత్యా దినా ఆగాధం నమ్మిరం, పాన్హరజ్షమితి యాపత్‌ , దర్శితః, 'స్నృవాస్య మచాలమ్న

శ3ర ఉత్తరరామచరిత నాటే నాయార తేః సమ్భారః సామ్మగి మొస్లే “* స్నేవాన్న్యోర్వా ** ఇతి వైకల్నికమూద్య వాలః (పాగత్పమ్‌ ఆనన్తనిష్యన్షినః సుఖదాయ'కాః8, ఉల్గాపాః ఆలాపా యేషాం (పత్యయేన యేషు విసమ్మేణ, నిష్కారణః యః పరిత్యాగక, తేన ళల్యితో౭వ్‌ వీడీ తో2వీ జన్మలాభః సమృవః, బహుమత;, ఏవంవిధా2_ర్య పు త్రొఒలాపనిమయీఖా వః పరిత్యాగదు॥ఖమపి తిరయతీతి ధన్యజన్మైవావామితి భావః

మూ! రా._ అథవా కత; ప్రే యతమా ? నూనం నబజ్యళల్నాభఖ్యాస పొటవూపొదా నవపరామభ దన్య జ్రుమః

(నేవ థ్యే్రవ్రమూదః ప్రమాదః సీతా దేవ్యాస్స్వకరకలి తై:ఇత్యర్థం వత్యతే.

రా- (సకరుణెత్పుక్యమ్‌) కిం తస్య వత్ససన్యః?

(పునర్నే వఖ్యే) ॥ వధ్యాసార్థం సయసీ” ఇత్యు త్తీరార్థం వవ్యతే,

వ్యా అనుపలమ్భాద్దయి తాయాఆనాగ మన మేవ నిశ్చినోతి ఆథవేతి. [వీయిత

మౌ కుత? క్రతోమాముపసరిత్సి చిరాద్పి వాస్‌ తేయమననుమ తె నోపసలెదితి ఫానః తర్చి కథం తత్కరస్పర్శః? అ్యశ్రాఒవా నూనమిత్యాదినా సజ్య_ల్పస్య నీతౌసమా గమవిషయస్య మనోగథస్య అభ్యాసః గుణనిక్రా ర్మత్హి యత్‌ , పాటవం వె ద్శ్ధ ల్‌ తదుపాదానః తదేనోపాదానకారణం యస్య సః, తదుళ్చాదఇతిపాలే2వీ సుగ 'మోజార్య 83 (భమః అతస్మిం స్పద్బుద్ధిః ౩, సదా దయితాసబ్బసప్కాల్బానువృ తేర్వ ఫత్తి సారూ ప్యేణ చేరనాయా _స్తన్యయీఖావా ద్దయితారహీత న్థలేఒవి శత్చితీ తేషపప తే స్పర్సో ఎర్గక్టానమ్మాతం త తాన్ని ధ్యసమర్భ నాయ నాలమిత్యన్యథోపప త్తిరపన్యస్తా స జ్య_ల్చో నాను దశా౭ నేనోక్తా (పమాదఇత్యాదికం వ్యాఖ్యాతచరమ్‌, పున స్తదు క్రి చ్యాపీ శరణాలాళ్లాత్‌ వల్సన్యేతి నీతయా సంవర్డి "తే కలఫే ఫుత్తవాత్సల్యేన

మూః। సీ- కో దాణిం అహిజజ్జిన్సది ?

శి రి షీ ॥

రా_ శ్వాసాదురాళ్తా య ప్రియూయాః వు త్తం వధూద్వితీ యనుఖభవతి, (ఉ తిష్టతి ్సె

(వ్రవిశ్య సన్మూన్లా) వాస న్తీ-కథం జేవూ రఘుపతి?

సీ కవాంపిఅనషీమే వానంతీ ?

వా. జయతి బేవః ॥

తా- (నిరూప్య కథం దేవ్యాః ప్రేయసఖీ ఇాస న్తీ?

సవ్యాఖ్యా నే అ-9 శేష? వ్యా ఛా క ఇడానీ మలి మోక్ష్య తేమదపత్యభూతస్యాస్య శతుం కోవా లశ్నీకరి మ్యతీతి భావః శజా __తాసయోర్ని బన్టాదిదం సమృ) వె గర్భాబ్బమ్‌ దుష్టః తటస్థ స్యాభియోశేన భోగ్యపతిబన్ధక త్వేన చ కృ తాపరాధః ఆతా యస్య సః; ఇతీదం దజ్ణ్య స్వయాపనినూపణే దణ్ణనా2వశ్యకత్వ (పకాశకమ్‌ రత్యుస్పరూపాశ సన్ధా-వేనావి తద్ద్రఢయతి (పియాయాఇత్యాదినా, (స్రియా[పణయ _స్తత్పుత్తపర్య న్లాను ధానీత్కి ఫు ల్‌ మిత్య నేన ముస్థోఒియం కింకరోత్చిత్సి ళ్‌ దుర్చలస్య బలం రాజే” ఆతి న్యాయేన న్వవికమవై ర్‌ (పాప్రకాలత్వమిత్మి పఘాద్వితీయతో ఎక్‌ చళ్గనీయ పై వన్య దజ్జనాభ్థావే దృయోరనయోరనర్థోపనిపాతఇతి చోపక్షీప్యతే అన్నీ న్నే వమతిపత్స లానస్మైనప్యవిగణయ్య కథమ నార్మష్లేన మడా స్ధేన విన్టలేతోప (ాన్షమితి విలమ్మే మహాక్‌ (ప్రమాద స్సమ్యావ్యతఇతి వ సవాసోన్థానకు ఇదం తోవ.సమృస్సమవచనలశ్రణం తోటకం గర్భాజ్ఞమ్‌ వాసన్త్యారజ్ఞమ్యపాప్తాయావీప . కలభవృత్తా ననూచనాళ్‌ తూ న్తర్యపనికాసం సైళ్చూలి కాఒర్థ సృ నూచనా” ఇతి నిరు క్రలక్షణ క్చూలికానా మార్థోప క్నేపకః కథమితి. వితక్క మహాఫుకుషస్యాతరి, తావలోశ నా దేవ్‌: చేవఇతి తదుస్థాపకం, రఘుపతికితి చ భా. కథం (వీయసఖీ మే వాస నీ? చిరదృష్ట తయా నిరూపణమ్స్‌ దేవీసమ్బ న్ధేన స్వస్యావి (సీయసఖీబహుమానః ఇ త్యాశయః మూ॥।॥ వా-దేవ త్వర్య తాం త్వర్య కామ్‌, ఇతో జటాయుశిఖురం న్స వతిర దతీ.జేన సీ తాతీన్ధేన భోచావరీమువతర్య నమ్భావయతు దెవ్యాకివు త్త్ర కం బేనః! వ్యా విలమ్బృస్యాయనునవసరః ఇతి సమృశమాద్దిిరు క్రి, ఇతః ఇతి దిక్స్తిదర్శ నాభి పాయేణ, జటాయుశిఖరం తదావాసస్థా-నతయా కథా _పథితఘ్‌ తస్తాగ్దశీణభార్సే “ఏనపా ద్వితీయా” ఇతి ద్వితీయా నీతాయా న్రీర్థైన ప్బావట్యాం వాససమయే నియ "చున జేవ్యోపభు _శ్రతయా తస్య జలావతారస్య తథా (పనిద్ధిః గోచావరీం తద్విహారవిస మ్ళా౬_ధారతయా ప్రియాం సఖీమివ సి తామ్‌ దేవః పరిరత్ష ణే (పభురిత్యభ్శిపాయగర్భమి దక్‌ నమావయతు విపదోమోచ నేన సుఖాకరోతు మూ 1 సీ.వో తా జూఓ అబ్బ నసుల్ణం తుఏ విణా జలట్టా ణమ్‌! రా - అహవా హృదయమర్హ్యచ్చిదః ఖల్వమి కథోర్దాతా; ౫1 వా- ఇతఇతో ద్వేనఃః సీతా- భఅవఇ నచ్చం ఏవ్వ వణధేనదావి నుం ఎ కరి

138 ఉత్తరరామచరిత నాటే ణ పెళ్టంది త -అయి వర్సే నర్వ దేవ తాభ్యః ప్రళృష్ణ మైశ్వర్యన్సు ద్లౌకీనీ దేవ్యాః, తత్కిమిత్యాశజ్క_ సే వ్యాభాహో తార ఒజటాయో అద్య శూన్యం త్వయా వినా జనస్థానమ్‌ శాతే తి శ్వశురనఖ త్వేన అవాపహేతి వేదే, వృ్యాదయమర్శ చ్భీదో వ్యాఖ్యా తాః కథానా మనుభూత చరీణాంజటాయః నీ తాసవావాససమయభ వానామ్‌ ఉ న్ధాతాః (వ్రస్తావాః ఇదా నీం స్మరణే భ్యధాదాయినః ఇా భనసతి సత్యమేవ పనదేవళొఆవీ మాం న తే్కడ్రే యదీయం వాస న్తీ మామదత్ష్యత తర్చి నియతమాలాపా2_దినా మాం సమఖ"వయిష్య త్‌, అర సదభావఏీవ తస్యామదనవలోక నే (పమాణమ్‌ పనదేవతౌ అవీ మాం న (పేశ్షన్త ఇతి యదుపన్య స్తం, తత్క త్య మేతి యోజనా బేసతా నర" ేశ్షయా మన్ష్రాశిన్యానుపా మపత్తయా తద్వశే మాభూ దవి(్రమ్భుః అయం (పస్తుతోపయోగిసమాధాన వాక్యలకణ నృష్దుహో గర్భసన్థృప్రమ్‌ మూ! సీ-తిడో అణుపరన్హు (వరిశ్రామత$)1 రా (పరిక్రమ్య) భగవతి గోదావరి నమస్తే ॥ నా- (విలోశ్య) దేవ మోదస్వ వియినావధూద్వి తీయేన జేవ్యాః ప్పుత ౧ శేణ॥ రా - విజయతామాయషాకొఃనీ.అమహే శాన న్‌ పా ఏరిసో ఏసో నంవుతోః। ఛు రామః- దేవి దిష్ట్యా వరసే __ టల ధ పః యేనా ద్ధచ్భర్మిన క లయస్ని గ్థదశ్లాన్కు రేల వ్యాకృష్టూ సుతను లవ పల్లవ! కర్ణపూరాత్‌ సోఒయం పుత్త్ర స్తవ మదముచాం వారణానాం విజేతా యత్కల్యాణం వయసీ తరుణే భాజనం తిస్య జాతః ౧౫ వ్యా ఛా తతో2-నుసరాపః తతః రస్యాః మదవలోకనాభావాత్‌ , సోదా వర్యామహానదీ ర్చేన దేవతాశ్వాదభ్యర్హృణమ్‌ విజయినా యూధపం విజేతా హే శుభూలేన ఆయుహ్మాక్‌ దీర్థాఒయు* విజయతామ్‌ +విపరాధ్యాం జే” 8ిత్యాత్మ నే పదమ్‌ ఛా అవో ఈద్భృశ ఏమ సంవృత్తః తదానీమల్చ[పాణ్యపమాణో2_య మివా సీమ్మ వో పాణోమవో(పమాణశళ్చ సంవృత్త ఇతి శాలపరిపాళో విచ్చితః ఇతి ఖావః ఈద్భ

నవ్యాఖ్యా నే అ-3 139 శః ఇత్యత 1 ఏల్పీడనీడకీదృశపీయూసవిభీత'కీదృళా2 పీజే” ఇతీ2.కారస్య నిత్య మే త్వమ్‌ వర్ధనే ఇతి దిస్ట్యై వృాహ్యేమి, తదేవాఒబా యేేతి ఉద్గచ్భల్‌ ఆవిర్భవక్‌ , యత్‌ , బినకిసలయం మృణాలపల్లపః శద్వత్‌ న్ని మసృణౌా ద్హయోః విషాణ యో అల్కు-కౌ యస్య తేన యేన కలభేను లే తవ కర్ణపూరాత్‌ (శవణావతంపాత్‌ లపల్యాః లతౌవిశేనస్య, పల్లవః। వ్యాకృష్ణః ఆహారాయ బాల్యచాపలేవా2_వ్భాతః, పోజఒయం తదా ఆాద్భృళోవీదానీ మేషమ్మ్ఫూత?, తవు పుత్తః పుత్రనిర్విశేమత్వా త్తథా పవ్యపదేశః మదముచాం మదచ్యు తామ్‌ వారణానాం యూధపానాక్స్‌ విజేత్సా వివూ ర్వాజ్జ్ఞయశే _స్త్రచ్‌ ,అతఏవ వష్టీ శరునో వయనీ యొౌపనే, యత్‌ క, ల్యాణం మబ్ద్బలమ్‌, తన్య భాజనమ్‌ ఆస్పదమ్‌, జాతః త్వత్చుత్రస్య తారున్యో పరాఒ(కమణవైఫుణ్యం కా న్తాసమాగను'శ్చేతి ద్పితయమవీదం తవ మోదాయేత్యాకాశఛాపి.తేన (వియం నివే దిరవాక్‌

మూ ॥ సీ- అనిఉత్తో దాణిం అఅం దీహోఊో ఇమాఏ సొంమదం సనసణాఏసమం హదు! రా-నఖి వాన న్తి సశ్యపశ్య కాన్తాఇఒనువృ త్రీబాతుర్యమిన నిశ్సే తంవ ల్సేన-.__ న లీలో క్టాతమృణాలశాణ్డకబలచ్చే దేము సన్బూది తాః పుష్యత్పుస్కురవానితస్య వయసో గ ణూపనజ్కా ౨న్తయః ఠి చాటి సేకశ్శీకరిణా కరేణ విపాతికి కానుం విరామే పున ష్‌ లీ - ర్యత్స్నేహాద నఠాలనాలనలినీపత్రాఒతప త్రం ధృతేమ్‌। ౧౬ "| వ్యా ఛా అవియుక్షః ఇదానీమయం దీస్థాయు రనయా సౌమ్యదర్శనయా స మం భవతు సౌమ్యం ఆఫ్లోదకం్య దర్శనం యస్యా స్త్వయా రూపవత్యా, అవియు క్ర దీర్ధాయుశ్చం భవర్సు అనయా సనుమిత్య నేన సా చావియుశ్రా దీర్ధాయుశ్చ భవల్వితి ఖావః స్వస్య విరహే రసజ్ఞతయా పళేషాం తద్వారణమ్‌ శాన్తాయాః పేయస్యాః, ఆనుపృత్తా ఊపచఛాశేే చాతుర్యం కాలానుసరణా2_దివై దద్య్యమ్‌, శిఖరం అభ్య స్తమివ వల్సేనాపీదమభ్య ప్తమివేతి చితక 4ఊపచారో యథాస్ర్వం ్రీగౌమల్చో2వీ వా ర్షదః మవానప్యన్యథా యుక్తో వబ తుష్టికరో భ వీత్‌” ఇతి దయితోపచారప్యానవ్చా

140 ఉత్తరరామచరిత నాటశే

వయదోర్విజ్ఞాన త్వా త్తత్సరిజ్ఞా-నేన మోదః తజేవోపపాదయతి లీలేతి న్నేహోత్‌ దయి ఆౌఓలన్బునాత్సి) ణయాత్‌ , లీలయా [కీడయా ఆనాయానేన చా, ఉస్థైతాః ఊశత్పాటితాః, యే మృణాలన్య చిసస్య, కాళ్టాఖ “క్రాణ్డోఒన్టీ దణ్ణబాణార్వవర్షావస రవారిషు” ఇత్యమరః తవఏీవ కబలాః (గాసాః తేషాం, ఛేదేషు పూర్ణ పాతవృ త్యాఒన్యో వ్యాపహా రేసు, ఫుమ్యతి విళశసత్కి ఫుష్కు_కే వాప్తా గే, “ోఫున్కరం కరివాప్తా | వాద్య భాజ్ఞముఖే జలే” ఇత్యమరః వాసితస్య సళ్షా తాధివానన్య పయసః, అన్యోన్య వుష్క-రా ఇ్బులేన కబలా౭౬బ్యేడే ఫపుమ్మ-రవ_ర్రిజలసాజ్కర్యసమృవాత్‌ గల్జామస్య ముఖ పూరణోదకన్యం “గడ్జూ పో ముఖఫూర ణే” ఇతి వాలాఒయుధః సబ్కొ్క్క_) న్హయః సౌబ్బర్యాణి సమ్బాదితాః కల్పితాః, పుష్ప్వుత్చుష్కురవాసీఠ స్యే తిపాకేే పుష్ప డ్భిః వికసద్భిః, పుమృ_రై॥ కమలై ॥ వానిత నేతి వ్యా బ్యేయమ్‌ కామమ్‌, ఇత్యకామా నుమతౌ, గణ్జూూవమసజ్కా నయో భవిన్తు నామ న కిఖ్చిద తాభినమమ్‌ తథా శీకరి ణా సలీలశీకరనికరశీభలేణ, కళశేణ సేకః, విహితః కామ్‌ ఉభయోరనయోస్సంవిధా నయో సైపకృత త్వాన్న చమత్కా_రఇ త్యాశయః విశేషమావా విరామే ఇత్యాదినా విరా చుఆవసానే ఫునః యత్‌ యస్తాత్‌ , అనరాలనాలమ్‌ అకుటిలదణ్ణమ్‌నలిన్యాః పద్ది న్యా, ష్మతం దలమేవు ఆతష్మతం ఆతపవారణక్‌ ధృతం (శమపరిహారాయ గృహీతమ్‌, తత్‌ శా న్తా-నుష్ఫ త్రి చాతుర్యం శిక్షీతమివేతి యోజనా, బుద్దిపూర్వం విదస్థ స్యేవ తిరళ్ళో 2-వీ సమయే (శమాపనోదాయాన రొల నాలనలినీప తొతపతధారణ పవృ త్తే రనితరపా థారణవై దగ్గీష్యజ్డాక త్వా దిదమేవ (పశంసాపద మితిభావవి కేన మేనమ నాకలయ్యానిరూ ఎ్యెవ చాన్తతః కవివృాదయం్‌ కస్య చి దాదావేవ యచ్చిబ్దనుట నే నేదమ్చద్య(పతిపాదిత (శ్రీయాతయస్యావీ కావ్తా2_నువ్ఫ త్తిశితో న్నాయకత్వవర్ధ నమతివా_ర్హమ్‌ అతవీవ మాలతీ మాధవీయ(ప్రకరణే “ సానూయమ్‌ కాన్తా౭నువృ త్రిచాతుర్యమప్య సి భవతః? పలీ లోన్టాత విరాయే పున ర్న స్నేహాదనరాలనాలనలినీప| తా౭_తప్మతం ధృతమ్‌* ఇతి ప రవ్నర్తితమ్‌ అత మాతజ్దస్యాధికేష్కపకరణే విహిలేజవీ గడ్జూపనక్కా_) న్లిముఖే నర్మ తా ణి వై, దగ్ధ్యశంనిన_స్తదాత్పనులభ సుఖ స్యాజ_తపపతీ కారస్యావిధానాత్‌ పనేచరస్య మృగన్య జలాశయసక్షీనో మదాన్థస్య తన మాదృ శాం పురతో విద్థలీలావిడమ్భనై వే శ్యేవ “సానూయ” మి త్యాదివాక్య సన్టర్భస్యానుగుణ త్వాత్‌ కాన్తానువృ త్తిచతురతా ఓభ్యుపగమోప్యకి మాజినుగు ణ్యేన యథ _క్షస్యెప యు క్రత్వాత్‌ తత్తాావి (ప్రశంపా శాత్సర్యాకత్వశపళే “న న్నేహాత్‌ో* యళశ్సే షహోత్‌ *” ఇతి చ పారపరిన . ర్తృనమనతి (పయోజనకి మిత్యేలమ్‌

నవ్యాఖ్యా నే, అ-౩ న! మూ! సీ_ఛతివది తమసే అలం డాన ఏరిసో జాదో, బేడణ ణ ఆణామి, కుసలవా ఎ త్రిీఏణ కాలేణ శేరిసా విల హొంతి!॥ త-_ యాద్భ శోళచైయం ఆాద్భక్‌" తావపి 1 నీ. ఏరిసీ అవాం మందభాఇణీ, జాఏ ణ కేవలం అజ్జఉిత్తవిరహోో, వు త్తవిరహోవిః త_ భవితవ్య తేయమీ వ్యా ఛా భగవతి తమనే అయన్తావదీదృళో జాతః, తౌ ఫునర్న జానామి కుళలవావేతావతా కాలేన క్రీవృశావివ భవతః ? అయం తావఐత్‌ కలభః ఈదృశః ప వృద్ధో విజయీ చ క్రీదృశావిన కీదృశతయా సమాహ్యాః అయం కలభః, యాదృళో౭ఒ నుభూయత్వే తాద్భిశౌ కపచం దిఖాణౌ జతకాళినా చు కాలస్యతౌల్యా త్తుల్యపరిణా మత్వం శియమెవళాచ్చ సౌమర్థ శ్రమూవ్యాతఇతి భావః ఛా ఈదృళ్య వా మనఖాశ్యాయ ప్యా నకేపల మార్యఫు త్తివిరవహఫు త్తివిరహో౭_వి ఏతాదృళం మమాల్చభాగ్యత్వమ్‌, యేనన శేపలంఛర్త ఎవియోనో2.నుఖావ్యతే అనీ తు ఫు త్త్రువియోగోవనీ “ణపర శీవలే”ఇతి నిపాతస్య వై భాషిక త్వేన సిద్ధావస్థా౬. మయా "శేవలమిలి రూపమ్‌ భవితవ్య శా నియతి, దైవకృలేఒఒసి౯్‌' కన్య నామ వాచ్యత్పిమ్‌ ? కిం వా (పతివిధానమ్‌? అతః తృమెవ (పతీశారకి భవితప్యతా బలవతీతి జొటేన్పిమనాయికా2ఒ.2ఒపది చిరం కఖవే” & త్వయా సైైర్య మజ్దేకార్య మి త్యాకూతమ్‌ కలభవృద్ధ్యా కుశలవనృద్ధ శ్రనమాహేదనుమా నంనామ గ ర్భాజ్రమిదమ్స్‌ “అభ్య్యూహో లిబ్బతోజఒను మేతి లతణాథత్‌ మూ॥ సీ- కిం వా మఏ పససూదాప? జేణ తారీసాణం మవు పుత్తఆణం ఇనీవిర లకోమలద సణుజ్జలక ఫలం అణుబద్ధ్థముద్ధ కాలలినివా నిలం ణిబిద్ధ శాఅనీవాండఅం అమలనమువాపుండరీఅజుఅలర అణ వరిభుం విఅం అద్జడల్తేణ! త- అస్తు చేనతాప్రసాదాత్‌. ఇ్యాగ్‌ ా_కిం చా మయా (పనూతయా? యేన తాదృశరొమో శృమవు శ్రియో రీవద్పైిరలకోమల దశనోజ్జ్ఞ్వ్యలకపోలం అనుబద్ధముగ్ధ కాక లీవివానితం నిజద్ధ కాకశిఖణ్ణ కం అమలముఖపుజ్ణరీకయుగలం న పరిచుమ్బిత మార్యఫు క్తేణ (పనూతీయా మయా, కిం. సుఖమనుభూరమితి శేషః “సవికేషణా నా” మితి న్యాయేన మమ (ఫసవేన కం

142 ఉ_త్తరరామచరిత నాటే సాధితమితి వా కుఠఇతి చేదావా ---ఈసుద్విరలాః కామా రేణానతిసద్ధృ టితాఫకోమలాః ఆబ్బ్కు-రావస్థయా స్నిగ్టాం ధవలాః శ్వతమానాశ్చ, దశనాః యస్య కఠ, తథా ఉఊజ్జ్బ్వలౌ కపోలౌ యస్య తత్‌, అను బద్ధా అవిచ్చ్భిన్నా ముద్గా శెశనోచితా (పాగ ల్భ్యమధురా చ యా కాకలీ కలధ్ననిః, తవ్వత్‌ యద్వివానీతమ్‌ "లేన సున్షరం మనో రమమ్‌, నిబద్ధః కాకళిఖబ్ణః శాకపక్షుకః యన్మీ౯ తత్‌ , అమలం విమలం, ఫుజ్ణరీశాఒ త్మనా పరిణతమ్స్‌ ముఖయోః యుగలమ్‌ ద్వయమ్‌, శేవల ఫుజ్జరీక యోళ్చుమ్బ నే2-నన్వ యాత్పరిణామాజ్డీకార 1, వాత్సల్య్యోద్దీపకమా ధ్ట్యా౭_దిమనోరమాణాం ఫుత్తాాణాం పత్యు పలాలనేన పా కులపాలిశానాం వమోదః? తస్య విలమ్చేన సమ్బఏతి (పనవోశవయం దుసఖూయకేనల మిత్యాశయః, ఫుత్తోంపలాలన పార్థ నాసమర్థక త్వాదస్యాస్సా వ్రజ్లీకా శేఒపి ఆాత్సర్యమూన్యామ్‌ ఇనీవిర లేత్యత, “ఇదీషత్సక్యస్వప్న వేత సవ్యజనమృదళ్డ్‌ "డ్రా శీష్వి”తి నూ(తవృత్తా “ఇత్వమావత్స దే కైళ్చిదీకారస్యాని చేన్యుతే ఇసిచుంచిఅమి శ్యాది రూపం తేనహిసిస్థ్యతి“ఇతీకార న్యేతృమ్‌ తామాళిషా సముపబృంవాయతి అ_స్ల్వి ళ్బాదినా జేవతోనాం కులదేపతానామ్‌, పసాదాత్‌ వీయహిత్మపవణ తాడాపాదను గ్రహాత్‌ , అస్తు ఇదం త్వ త్చాంర్థితం సమృద్య తామ్‌, అచిశేణ త్వయి వణయపేశల స్వ త్పతి స్త్వ్వత్చుత్త్రావుపలాలయిమ్యతీతి బీజా ర్థీనిర్భేదోఒయమ్‌ మూ నీ- భఅవఇ తమసే. ఏదిణా అవచ్చసంసుమర ణేణ పబ్దాద వ, క్ష అన 4 త్ధ్‌ణీ కాణం అ పీదుణో సణ్హివోలేణ ఖణమె త్తం సంసారిణిస్హానంవు త్రాః వ్యా ఛా భగవతి తమనే ఏలేనాపర్యసం _నరణేన్వపన్నుత సన్‌ తయోశ్చ వీ శుస్సన్ని ధానేన తమణమ్మాతం సంసారిణ్యస్మి సంవృత్తా పన్నుతౌ ఫు త్తి వాత్సల్యాత్స రివవాత్షీరధార్థా స్తనా యస్యాస్సా శృన్ణస్నృర్స్నవ్నాన్లన్షూంచ్భ 2” ఇతి పన్ను రేత్య (త పత్షుదేతి రూపమ్‌ _స్తనస్పస్య * సః” ఇతి థభకారః తయోః ఫు త్త్రయోః, వితుః స్వ భర్తుః లోకవ్యపహారచా సయయేదమ్‌ తచ్చభ రృునామా౭దిగవా ణే2_నాచిత్యాత్‌ ణి అన్య(ౌవీ దృష్టిం హే పతివేశిని తణమిహాష్యసద్దుహే చాస్యనీ? (పాయేలాస్య శినో! వీతా న విరసాః కావీరపః పాన్యతి” ఇతి సన్ని ధానేన సాన్ని ధ్యేను 'ఖమథధ ఖ్రామితి నన్ని ధానధకారన్య వాః మణమ్మారమ్‌ స్మరణా౭_దిక్ష తేషు పళ్చాద్వియోగ భాసనాయాఏవానువృ ్దేే +క్షటి ఇతి తణశబ్దకకారస్య ఖా2. చేశ, లిశ్వాన్నిత్య ఇ్బేదక్‌ సంసారిణీ సంసృతిమత్సీ సంసారశబ్లోఒయం పాంసారికసు ఖే లాత్షణిక్క, సం వృత్తా సన్పున్నా

నవ్యా ఖ్యా జ్‌ అ-౩ 143 “క అ మూ॥ త_కినుత్రో చ్యలేస్ర; సవ॥ి ఖలు వీోర్నవర్య శ్తస్సే ష్తవాన్యః వరమక్షో తద న్యోన్య సంగ్షేషణం పిత్రోః అ చే ఆగ స॥ అ న్తశికరణత త్తస్య దమ్బత్యో స్పేవానం శ్రయాళత్‌ ఆనన గ న్టిలేకోజఒయమపత్యమితి బద్ధ్య తేః ౧౭ ట్‌ఆ/ఖ ఖ చ్యా అత అపత్యన్యరణస్యా౭.శ్వాపా2.ధాయకత్వ విన యే, శిముచ్య లే! నిద్ధ మిదం నోపపొాదనా2ఒయాస మపేక్షత ఇతి భావః, రబేవాఒవా [పసవః ఇతి స్నేహ నంబస్థినక, (పకర్షస్య ఉత్కర్ష న్య,పర్య న్హః నీమా, ష్మితోం మాతుః వీరుళ్చ, “వితా మా (శే తేక "శేషః పరమం సర్వాతిశాయ్యి అన్యోన్యస్య ఇత శేఠరస్య సంశ్లేమణం నంయోబజ నమ్కినర్స్వవ్‌ వివి'ధేషు [పణయపరిణావా హేతుస్విద మేవ ముఖ్యమ్‌ త థాత్వ మేవోల్లిఖతి అ న్నఃకరశనేతి న్నేహాన్య దమ్బ త్యా,శ్రయస్కు సరృశయాలత్‌ మేీలనాత్‌ , ఆపత్యమితి లప త్యవ్యపదేశఫాజనమ్‌, దమ్బతోో? జాయాపతోోః, “రాఒదన్తా2-దిపకరణేి జాయా శబ్బస్య దమ్భావో జమ్భావశ్చే నిపాతవా” దితి శాబ్సీ కాక 'నైఘల్టుశాస్తు దమి త్యవ్యయం జాయావాచకమిచి సన్‌ యథాజఒషవా ఫుకుపోత్తవః + దంకల్గతేస మాఖ్యాతం దో చాన చృేవళాళ్ళ * ష్వెతి కథా చాన్యో2.వీ (దంకల శేబుభేం శి ఇతి అతఏవ విరాజద్దమ్భావవ్యతిక రిళ పుమ్భావసుభ గం పురస్తాదావిసాద్భుమువీతరా తన మ మవాః ఇతిశావ్యాలజ్కార కామభధేనా అ న్తశికెరణత త్త వ్‌స్య మనఃపదార్థసం బన్టీ (గన్ధిఖ ఏకః అభిన్నః ఫుజ్షీకృతః, బస్థ్యతే ఇర రేకరా నరాగనిధానస్థాన ల్వే నా ఇఒనన్ష(గన్థిరి త్యేవయు క్లో వ్యవహార, అపత్యపృవహార_స్ల ఎపౌరమార్థిక ఇత్య పవ్నావో౭_ లక్క్కారః (గళ్థి క్వా ధ్యవసానోపయోగతయా న్ని 5ణ0 బన్ధనమితి స్యపదిన్టమ్‌ ఇత్యత ఇద మతిశయో క్తి మధ్యవసాయమూలా ముస్థై'సయతి మూః। వా. ఇతోఇఒపీ జేవః పక్యతు హీ అతరుణముద ఆాణ్ణపూత్సవాన్నే సంయమచిరోదతముగలోలబర్ల స్‌ లాభ వా నుణిమకుటఇ సౌ చ్చిఖః కద మ్చే నదతి సఏపువధూన ఖళ్ళి ఖల్ణీ॥ ౧౮ సీ. (వకతుశాస్త్రమ్‌) ఏసో సోః రా- వోదన్వ్య వత్స వెళూదస్వ।

శీ44 ఉ త్తరరామచరిత నాటే వ్యా ఇతః అస్మి౯్‌ (వదేశే, దర్శనీయ మేవ నిర్ధిశతి ఆతక చేతి అతరుణేన వృ ర్ట మదేన యః అౌణ్జవోత్సపః ఉూద్ధతనృత్యమ్‌, కస్య అన్తే అవసానే కదమ్చే నీషదు మే, అచిరం పత్యం యథా తథ్సా ఉద్గతాని వర్షోదయేన (రూభాన్సి ముగ్జాని సున రాణి లోలాని చజ్బులాని బర్హాణి విఇ్భాన్సి యస్యసః, కిజ్బు ఉఊద్ద౩ా +ఖా శిఖణ్ణకం యస్య స్క మణినుయో మపటఇవ స్థితః, ఆకృత్యా చచితపర్ష తేన చ తర్సదృశః సః తదా నీతయా పోషితః, ఏవ దృశ్యతయా నన్నిపొాతః, శిఖత్ణీ బర్స్హీ) స్పయం అ ీరితో ఒషీ వమాసఖః దయితాయాస్సనా వరణ నదతికూజతి ఛా వ్లషస్వ, ఏవ వా? ఇతి శాశ్వా మోదస్ప, విరహీణో2.పీవయంన ఈవాస్మి న్నాన శై పరిపన్థిన ఇతి భావః మూ! సీ ఎవ్వం వోగోదు! రామః... వః ఛ్రమిము కృతపుటా న్లర్శలులాఒవృ త్తి చతుం! ర

స్ర్రృచలిత దతుర ట్రూ తాగ్జి వైర్శణ్జయల్ల్యా

కరకీసలయ ఆ ల్రైర్చు స్థా నర్యమానం

సుతమివ మనసా త్వాం వత్స లేన సృరామి। ౧౯ా

వ్యా (భమిషు మణ్జలభమణ(పసక్షేషు కృతా సంజ్ఞాహాపేణ వప్రయోజిశ్రా

స్వటమయో;? పక్షణో3 ఆన్తః అభ్య న్హలే మణ్ఞలాఒకారా అిప్పత్తీః (భమిః యేనతత్‌ , స్వకార కామర్జలీకరణసజ్కే_ తేన మయూరం (భ్రమణం (గావాయదిల్యర్థః చతుక్కకర్హ (వ్రచలిఠయోః లయానుగుణ చరణ న్యాసళిక్షణాయ కమ్చితయోః చతురయో! తదుపదె'శే స్వతః పగ లృయోః (భువోః శౌజ్దవెః నటనై 8, మణ్జయన్వ్యా భూమయన్య్యా, ముగ్ధ యా తడాత్వినులభ సౌన్షర్యవన్షనీయయా, నీతయేతి పకరణాల్లభ్య తే, కరకిసలయయోః పల్లవసదృశయో:ః కరతలయోః, కరతలయోశేవ పల్లపయోరితి వా మార్దవా౭_రుః్యా 2. దిగుణ సామ్యాదిదమ్‌, ఆాలెఃఅమూ కఫ పాదన్యాసకాలమా నై: కరళైః * కాలః కాల (శ్రీయామాన * మిత్యమరః, “తడఆభూశే ఇతిధాతోర్థృ ఇ, డలయోరభేబే వ రూపక్‌ న_ర్యమానం, తత్కా_లవివక్షయా వ _ర్హృమాన్మ్నపత్యయః త్వాం సుతమివు దయితాపణ యానురోధాత్‌ , వత్సణేన స్న్‌్లేన మనస్సా స్మరామి, కరకిసలయేత్య_తాన్యతరాను.శా నాకాఫానాదుపమారూపక యోస్స్రేవాసబజ్కర॥ ఇతర్మత భాతిరలజ్‌ రః

నవ్యా ఖ్యా నే, అ-౩.

(పకృతివ్యత్యేయః ఈదృశ సుఖహేతుత్వం వ్యధాహేలతుత్వం వా న వస్తుధ రః అప్పే తు దళావిశేమనియమితం తదితి భావః తుల్యతర్కో ఒయం నాట్యలక్షణమ్‌

మూః వాస- సఖి సీతే కథం న వశ్యని శామస్యావస్థామ్‌! వ కువలయదలన్ని గ్ధెర ట్రై రౌ నయనోత్సనం

6వ్రా కుశా

సతతమపి తే స్వేచ్భాదృశ్యో నవన్న వమేవ యుః

వీకలకరణగి పాజ్దుస్పోఒయం శ్సచా సరీదుర్చలః న

కథమపీ సఇత్యు న్నే తవ్యస్తృ థాఇవి దృశామ్బ్రిియః ౨-3 సీ_వెర్టామి సహి పెన్టామి!త_ వళ్య న్తీ ప్రియంఘాయాః

వ్యా రామభ్యదస్య విరవాకృశస్యావలోక నేన విళ్ల బాయాః (పర్యక్షవడా శా శే

లశ్యుబ న నేయము క్తి ఇత్థం త్వదగ్ధే విషమాం సశామన భవన మపీమం కథం నానుక మృ సే? తామేవ దశామనుసన్థ తే కవలయేతి యః రాముఖఫుశేతి భూత శాలవిమయిణ్యా (క్రియయా (ప్రతీయతే కువలయదలపత్‌ నీలోత్సలప్మతవత్‌ , న్ని స్టలావణ్యకాలి భి అక్సేః అవయవై౩,సతతమవీ సదా2_నుభ వే౭_వ్సీ తే నిత్యసవాచర్యా స్తవనివన్న వే ఆవూర్వవ చేప శ్వేచ్చయా కుతూవాలేన్యు దృళ్యః దర్శనీయః ; యదాహు[కివత్సౌజ్కమి[కాః “* చదాతనర్వే౭.పీ తదారనత్వవన్నవీభవ ల్పే) మరస్మపవావాయా ని'ీవితం త్వాం సత తోత్క యా (శియా కరీశ పశ్యేమ పరళ్శతం సమాః” ఇతి, “క్ష గేక్ష తే యన్నవతాము వెతి తదేవరూపంరమణీయతాయా;””. ఇతి మాభశ్చ నయనయో, ఉత్చవం నార్షం, దజా, సః తాదృళోఒ ్యేష పాళ్టు. విరవాగౌరః వికలకరణః స్పస్వవ్యాపారాత్ష మిభూతసర్వావయవః, శుచా త్వద్వియోగవ్యధయాపరిదుర్చలః భృశం త్నీణం పో౬ యమితి-ఆయం, సః పూర్వానుభూత వఏీవేతి కథమని యత్నాతిశయేను తదు క్రముర్చ లమాలాయామ్‌ “జ్ఞార హేతువిమొయామప్యాదిక థమవ్యయవమ్‌ కథమాది తథా౭ప్య నం యర్న్య్గ"రవవాఢయోః ౮ ఇతీ ఉ న్నేశప్యః అను మేయః, (పాగమభూతానాం ధర్షా ణాం విపర్యాసేన దుష్ఫఏత్యఖి నః ఇతి భావు తథా౬ఒవ్కీ దృకాం సకలనయనానా మవిశేపే.ణ) అతఏవ బహుత్న ష్‌ (వీయః (_పేమనిబన్థనమ్‌, నిమిత్తాన్తరేతేవం కృళడు ర్బలన్య నయ నా౭._నన్గనర్వం న క్మతౌవీ దృష్టచరమితి భవద్విరహా౬పాద్యిలైప దిశెయ మస్వేతి ధ్వవత్సి యథా౭_౭_వా కాలిదాసః “సమస్తాప?ః శానుం మననిజని దామ పసర యో ర్నతు ీవ్యప్పైనం నుభగమపరా్థ” మతి ఛా పశ్యామి సఖి _ పశ్యామి కథం

148 ఉ త్తరరామచరిత నాటే నపళ్యనీత్యస్యోత్త రమిదమ్‌ పళ్య న్యాఅనీ పరవత్యాః చాయం మమోపాలన్సుః ఇత్యాశ యః [పీయం పళ్య న్లీ సదా నవాచారిణ్సీ భూయాః, ఆశీరియమ్‌ న ఖలు తరాదృశాం మహితమహిమ్నాం తోదీయసామివ భజ్జురాభవ న్ని హృదయా2_సల్ల్‌ 3, అతస్త వ్‌క్పాం ప్రింపతి సావధానవీవ తవ దయిత ఇత్యాళ్చా సన క్బోదమ్‌ లీజనముద్భేదోఒయమ్‌ మూః సీ- వో చెవ్వ ఏసో మ విణా అహం ఏదేణ వికత్తి కేణ సంభావిఅం అసి? తా ముహూుత్తం వి జమ్ముంద రాదో విల లద్ధదంసణం ఆన ఇ అర్య నీ చావాసలిలంత రేసు పెళ్ళిమి చాన వచ్చలం అజ్జవు త్తం (సతృష్టుం పశ్యతి ) వ్యా ఛా హో ర్రైవు ఏనమయా వినా అవామేలేన వినేతి కేన సమ్మావిత నూనీత్‌ ? తన్తుహూ ర్వమవి జన్గాన్నరాదిన లస్టదర్శనం ామ్పసలిలాన్తలేషు పశ్యామి తాప ద్వత్సల మార్యపు త్తమ్‌ (పభాపభావతోరివాపృథ'హ్బతయోరప్యానయో ర్పియోగ మత్య న్తాసమ్భానితేముపనయన్ని ధి రాళ ర్య కారీతి భావః తత్‌ వి ధేర్పిభుట్ననెకధురీణత్వాత్‌ , జనా నరాదిప, అ సమ్భావ్యత్వసామ్యా ఒవ్‌ అశ బాపష్పుగలీిలానాముదయర్పతదవ స్థానాం) అ శేషు మధ్యకాలే ; తదానీమేవ దర్శనసమృవాత్‌. * వా్చేఒశుణి వా” ఇతి చామ్పళ శ్రే సంయు క్రస్య హీ2 బేశ; మ.హూ_ర్రమ్‌ అల్బమవీ కాలమ్స్‌ రేక శాపత్‌ , పళ్చాత్కథం బా విధర్విధాస్యతీతి శక్క్కా టై స్యే వ్యజ్యేతే అఆకఏఛచా త్‌ ఛోసః అభ ట్‌ అభ మూత -(స న్నృహోాస్త్ర,ం పరిష్వజ్య) మో టీ ఇన వ విలలితమతిపూర్చై ర్చాస్పమానన్హ శక్ర అర్య ఇళ టై వవివనృ క కృపయ క శ్ర అహ ఆళి ఇడ

• న్నపయతి హృద యేశం న్న వానిస్యస్టనీ ధవలబహాలముగ్ధా దుగ్ధ కుల్యేవ దృష్టః ౨౩ వ్యా నిష్కారణనిరాకరణ పవలే2_వీ జీవిలేశ్వశే పగుణా నృశకరణ త్వానునచ్ధా శా ల్సేవాః ఎనం సరలవృదయా ఈదృశదళావిపర్యాసస్యాతికరుణత్వా దళునిర్లమః. పకిన్పప్లో వాత్సల్యానుఖావః ఆతిశయిత్రేః పూరైః (పవాహైః, విలులితం (పనృళమ్‌ అనన్హాత్‌ దయిశావలోకనజన్యాత్‌ శోకాద్చిరహానుభవజన్యాచ్చు (పభవతి ఆవిర్భవ తీతి కాదృశమ్‌ , బావ్సం నయన సలిలమ్‌ అపసృజన్హీ తృరన్తీ తథా తృష్ణయా దయి

నవ్యాఖ్యా నే అ. శే49 శాపలోకనోత్క_లికయా , ఉత్తానా విస్ళారిత్కా దీరా అవిచ్చ్శిన్న్మపసరా , స్నేవానిి మ్యస్షినీ వృాదయభరితం (పణయమివ వర్ష వ్తీ, నివూ ర్వాత్స్యన్ల లేః “* అనుపర్యభినివిచ్య న్స శన లేరపాణిప్వి తి పాఠతీకో మూర్ధ న్యా౭_ దేశః న్నేవామేవ న్నేవావితి శ్లివ్షరూ పకాఖ్నిపాయేణ నిమ్యస్లో క్రి ధవలా బహులమధికం, ముళ్చా నున్షరీ చ, త్తే దృష్టి =; దుద్ధస్య పయసః కుల్యా కృత్తిమా సరిదిప) వృాదయేశం జీవితవాథమ్‌ , స్న్మృపయతి అభిషిఖ్బృతి , అకారణవివాసనసావాసవ్యవసాయనిస్టురేజఒపీ యేయనీ చిరదృష్టే విరవా శారా ఫ్రజాద్యుపలక్ష ణేన దౌర్లభ్యాన సస్ధా నేన చతవ సాన్యపషణయపరిణాహినీ దృ స్టిః (పసరతీతి భాపః య ాా! మూ1।నా-ప। ద దతుతరవిపుమ్వైరర్థ్య బ్రొనలై శృమభుశ్చు లీ స్స్ప్పుటితకమలాఇఒ మోద పొయాగీ క్ర వాను వనానిలాః క లమవిరతం రత్యుత్క_బ్ఞాని క్విణన్తు సక న్రయః పుశరిదమయ న్లేవూ రామ స్వయం వనమూాగతః1! _౨౯ వ్యా శరవనః (దుమాఖఫు మై ఫృలెశ్చః మధుళ్చ్యోత నీతి తథోక్తాః,విధయమి ద్‌ అర్థం పూజోదక మ్‌ మూల్యే పూజావిధావర్ధ 8 _ఇత్యమరః పాదాన్థా ఛ్యాఖ్చేతి యర్సేఎళ్యయః దదతు వితరన్తు మ ఛ్చేవార్ధ్యపదె వితన్వ న్ల్వితి యావత్‌. శిష్బూ వనే అనిలా9, న్భుటితానాం వికనితానామ్‌ కమలానాం అమోద్మపా యాః సౌరభ(పచురాః, (పవాన్సు (వకశ్షేణ గచ్చిన్సు గ్‌వా గతిగన్థనయో8 శాపాప నోీదాయేదమ్‌ శకున్తయః పశ్షీణ రత్యా రామా2_గమ్మనీ త్యా, ఉద్దతః కణ్గో మొ స్తే తథోశ్రాః, కలం అవ్య క్ర్తమధురమ్‌, అవిరతం సనత్‌, క్వణన్ను కూజన్తు, కుతఏీవ మిత్యతఆవా ఫునరిత్యాదినో అయ న్లేవో రామఃుఇదం ఆస్తాకీనమ్‌, వనమ్స్‌ స్వయమాగి తః (పాైదుర్లభో జగన్నాథస్స వ్రయముపాయాత ఇతీయాక- సమ్భంమఃఇతిఖావః యదావా విదురః*అద్య యా మమ నోవిన్ట జాతా త్వయి గృహా౭_గతే కాలేవైపా భవేత్చీతి పవైవా౭.గమనాత్పునః ఇతి ఇతః పూర్వం వాసవ్యా రామదర్శ "నే౭ వీ తదా౬రికల భాభియోగసమృి)మా త్తదభ్యర్హ జానవకాశః నీతానిరాసేన కుపితాయాఅవీ వాసన్త్యా భగపర్పరిచర్యా పపణల్వేవర్శ నాన్నీ తి ర్నామాయంనాట్యాలద్క్కొ.5రః జ ఆన త్రీ మూక రా - సఖి వాస న్సి నన్విహ స్టాయ తామ్‌

150 ఉత్తరరామచరిత నాటే వ్యా నీతాయాస్సఖీల్వేనాభిన్న ఫాపతయా తె థావ్యషదేశః నన్విత్యనుజ్ఞాయామ్‌, ఇహేతిపదేశనిన్రేశాభిపాయేణ, నీయ తామ్‌ ఊపవిళ్య తామ్‌, గతినివృ త్తిమ్మాలే శ క్తస్యావి తస్య తథాత్వ ము _త్తరానుగుణ్యాత్‌. మూ! వా- (ఉపవిశ్య, సాస్తమ్‌ నువేరాజ అసి కుశలం కు వూరలత్ష్యణస్య! వ్యా చిరాతీతదర్శనస్య సఖ్యుర్లక్షణస్య _న్గర తేనా నిర్గమః అవి? (పక్నేనీతా యాః ఫుత్త్రసమత్వేన తత్సఖ్యాఅవీ లత్షణే కుమారో క్రి రామ్లభ్మ. (సణయినీపరి శ్యాశాశ్వ(వపణయహేల్వ పాయా (దాజత్వమ్మాతపరిశేషా _నృవారాజే త్యామ న్ర)ణమ్‌ మూ రా - (అషఘ్ర్రతిమభినీయ,) స కరక మలవితీ గరమ్చునీవారద £్‌ ర్‌ రా స్తు వనికరడ్షాన్దైథిలీ యానపుస్యుత్‌ భవతి మను వికారస్తేహు దృ స్తే కో౭2పీ ద్రృవఇవ వృూదయనవ్య ప్ర స్తో దృేదయోగ్యః॥ _౨౫ వా - మహారాజ నను సృచా సామి అపి కుశలం కునూరలన్షణన్య?॥ రా - (్వగతమ్‌) అయే మహారా జేతి నిష్ప్రణయమామ న్తృణన దమ్‌, సౌమిత్రి, మాత్రే చ 'చామ్బస్థలి తాతమరః కుశలప్రశ్నః తథా మన్యే విదితసీ కావృ త్తా న్తేయమితి (వ్ర,కాశమ్‌)ఆం కుశలం కుమూరస్య (రోదితి), వ్యా వైక్ల బ్యేన శుతమప్య(శుతీశృత్య కరకమలాఖ్యాం కనులకోమలాభ్యాం క రాఖ్యామ్‌ ౫ వితీన్హైఃఆదరాత్స వ్రయము.వవ్చా తైః, అమ్ము, నీ వారదర్యైఃజలతృణ భా న్యయపవ మెఃఎశరుళకనికరక్షాా౯ ,యాక౯ , అపున్యుక్‌ యఖాాకమ మేకద్వి తిదానేనాఫువత్‌, ఫు మ్య కేర్లణ్‌. తేషు [వియయాపోషి తేన పత్యపాయేష్కుదృస్షేషు సత్సుముమ వ్యాదయన్య ఘనీభూతస్యావి (ద్రవఇవ (దుతిసజాతీయః తథా (ప _సరాణాం దృషదామ్‌, నీరపసాచాం నిషస్టురాణామవి, ఉఊద్భేదే ఫలే యోగ్యఖ తథా దారుణ కో౭౬పి అనిర్వచనీయ? అను భవమారవి జయకు వికారః వికృతి9 భవతి , (పస్నవో దృేవయోస్నుః ఇతి పాఠో నా

సవ్యాఖ్యా జీ అ-౩ క్షేక1 తిరమణీయః, [దవవేత్య నేన పౌనరు క్త్య్య(గాసాత్‌ నను పృచ్చామి పృచృన్షీం మాంకీ మితి న్నాదియ సే? నర్చిత్యనునయే, నిమృ్రఎణయం, [పణయపురసా,_రే పా రామభ్యదే త్యేవాజ్నమ స్ప్యేత మహారాజేతీద న్లుకై తవ మఖివ్యన_క్రీతి ఫౌపయదాహుః “ఊత్పన్న పౌవ్చాదానామపచార॥ క్రైతవం భవతీ” తి పౌమితేః పాగవస్థాతో నిర్విశేనత్వా త్త త్తి పరం కుమాశేతి ప్యవహారః చాప్పేణ,స్థలిశాని గద్ద దీఘా తాన్మి పతివర్ష 9 గద్దద త్వపకాళ నాయాతషర్యగవాణమ్‌ యత ఇదం తథా రేనపకాలేణ, ఇయం వాస న్హీ, నీ తాయాః, వృత్తాన్హః నిర్వాసనోవ నృక్క మన్యే అనుమిమే, ఆమిత్యన్లీ కారేేఅశుమోచనం నీ శావియోగవ్య ధాయా _స్రర్స్‌ఖ్యవేతు ణే వివృతద్నా రాయమాణ క్పాత్‌ జై మూ! వా- అయి చేవ కీిమసరం? డారుణః ఖల్వసీ సీ. నహీ వాసంతి కింతుమంని ఎవ్వంవాఇణీ? పూఆరువోళీ ఖు నవ్వస్స అజ్జవుత్తో, విసేసదో మవా పిఅసహీఏ చవా- వ। త్వజ్లోవితం త్వమని మే వృాదయన్ది్యతీయం త్వజేాముడీ నయనయాోరమృత స్త ్వమజ్లే ప 4 ఇత్యాదిభిః ప్రీ యళ తై రనురుధ్య ముగ్ధ 'ఆా'సేన (నిశ్వస్య) కొ న్తమథవా కిమిహలో త్తరీణ! _౨౬ ళా ఖాలి (మూర్చతి ్రి వ్యా ఆపరం అన్యత్‌, కిం కథ్యతామ్‌ దారణః ఫీమణః, నిర్ణయతయా విశ్వా సానర్హః ఇతి యావత్‌ నీతావిచాననానుసన్ధా నే నేదమ్‌ ఛా సఖివాసన్తి, కింత్వ మ స్యేవం వాదినీ!? వూజార్దః ఖయి సర్వస్యార్యపు త్తంః విశేసతో మమ [వీయసఖ్యాః జగన్నాథ ్వేన సర్వస్యావి జగతః పూజామర్హతి మళ్సఖ్యాన్తు మత్సమ్మన్ధఫురస్కా శేణ విశేషాఒశానేణ పూజనీయల్వమితి స్థి తే విపతిషిద్ధమిదమన్మిన్నవసలే నిష్టురోక్ష్యా మర్శభట్టనమి త్యాశయః దారుణత్పపతిజ్ఞామేవ సమర్ధయితు ముష్మకమతే త్వమితి త్వం భవతీ, నీత్మొమ్బతీదమ్‌ మే ఇతి సర్బ్యతాన్వేతి జీవితం వైతశ్యానువృ త్తిరూపం (పాణధారణ మేవాస్కపయోజ్య,పయోజకయోర భెటేవాఒరోపః తృణ మేశనువీ త్వామ ననేణ న (ప్రాణిమాతి భావః, త్వం మే ద్వతీయం ఆ _న్లకాలికాదితరత్‌ , వృాదయఃలి

కేర్‌? ఉత్తరరామచరిత నాటే మనఏవ్య, అస, యథా2..2_ త్తావృాదయం వివా2_ న్యేషు కరణీయేషు న (పవర్తలేేత థా2.వాం త్వామ న్హరేణేతి అనేన మ మేళ్లితనిమిపి తాౌ౭_దికమవి త్వదాయ త్తమిత్యు కం భవతి త్వేప చే నయనయోః, కౌముదీ ఆపాపవాన్తీ, క్వామన్తనేణ సుఖా య నాహం చన్లి )కామవీ భజామితి వృాదయమ్‌ మే, అజ్లే వపుష్కి త్వమేవ, ఆమృ ఈం సుధా, ఆస్వాద్యక్యూతాయా నస్యాస్సర్శసుఖసమ్పాదకత్వం శశవిషాణసోదర మితి త్వమేవ తాదృశీతి భావః అనేన నీతాయాః (పాణా౭.లన్బునత్వరూపం (వీయ త్వం, వి(సతమ్భృా2_స్పదత్వర౦ిలోచనా2 నేదనక త్పం ఆలిజ్హవా2_దిసాంస్పర్శి కా2_నన్హా వవాత్వమితి గుణాగణితాః ఇత్యాదిఖిః ఏవంవిధై 8) గణయితుమళ కై సః, వీయాణాం (చేమనిబస్థినీనాము క్రీనామ్‌ శతం ఆనన్ద్యే శార్పశ్యేణ బహుఠ్వమ్‌ ముగ్ధాం పా గుదీరితపకారాసు భవదుక్లిషు విస మ్మే కైవమ్పర్యవపాన హేతుభూతం భవతశ్శార్యమ సంవిదానామ్‌్‌ అనురుధ్య అనుసృత్య, తామేవ తాదృశీ మేవ, తస్యాస్సామ్బితికదళా ౬ నుసన్దానాన్నిశ్వాసః అథవా ఆవేపే అనుజ్బల్షపాయమిదం దుర్వ చమితి నివృ త్తి॥ ఊత్తలేణ అనన్హర్యపసశ్తేన వచసా, నిర్ణయమర గ్య గర్భభశాలసాం విము కృవాననీ త్యా దికూపేణ కిం కింసాధ్యమ్‌? కాదృశానిష్ట పసళ్టుకే త్వయి తత్క_థనమపీ న ఫలాయ కల్చిమ్య లే అతః* శాన్తమ్‌ అత తామేవేతి సా౭_కాబ్ఞ స్యావీ వాక్యన్య నిస్ఫృలత్వ జ్టానేన తృాశాద్వా క్కేలిర్నామ ఏీథ్యజ్ఞమిదమ్‌ తేషాం య థాసమృవమజ్కేేషు (పయో గానుమత్కా (గవాణమ్‌ గుణాతిపాతో నామ నాట్యలక్షణక్యోదమ్‌ షే స. మూ! రా- స్థానే ఖలు నాక్యనివృ త్తిరోవాళ్చ , నఖి! సమాశ్వ కే రొ ఆద అద సిహి సమాశ్వనిపా। వా- (సమాశ్వన్య) తత్కిమిదమకార్యమనుష్టీతం 'జీవేన॥ సీ - సహి వాసంతి విరమ విరమ॥ రా. లోకోన మృష్యతీతి వా - తత్కసన్య హేతోః! రా-సఏవ జానాతి కిమపి త.ఉచిత సనదుపొలమ ః చా ఖ వా- ప। అయి కళోర యశగకిల తే ప్రియ

జ్మీమయశో నను ఘోరమత[ీపరమ్‌?

కిమభ వద్విపినే వారిణీదృశః

కథయ? నాథ కథం బత మన్యసే? న!

సవ్యాఖ్యా నే అ-౩ కేక్‌3

వ్యా వాక్యస్కృ విసక్నీతస్య నివ్ఫత్తిః * అథవా కిమహోత్త శీ త్తే” త్యుపరమ , మోవాః మూర్ళ్ళివెతి దృయమవి, స్టానే మెటత్రీశార్యతయా ప్రశస్యమితి యాపత్‌ కిం కుతఖ ఇదం ఏపమళనిస్థురం, అ కార్యమధర్మ్య్యమ్స్‌ జెవేన వినేతా భప్నతెవు అనుస్థితిం న తు చి న్లితమాతిమ్య, చిన్తాయామప్యనర్హ స్కృ (కియానిర్వ్భృతిరితి చ్చితిమి త్యాశయ; ఆజ్ఞాశ కృయోరి కార్భకర ణే త్పజ్ఞానాశ క్రీఏప హేఠశుః, తవ తు నైతిడుభయం నిదావ మితి కిమితో2_వీ (పటలమితి పళ్నాఫిపాయః ఇా సఖి వాసన్తి విరిమ విరిమ అను చిళా2ఒవరి తేన స్పతిశఖిన్హా నే మత్పే్వేయని క్షతే శమరమిదమితి భావః లోకోన మృష్యుతీతృతో వో క్రాపవాదాద్భీ తే నేయం మయా వివాసితేత్యు త్తరమ్‌ తత్‌ లోక స్వామర్ష ణమ్‌, కస్య హేతోః శన కారణేను “ నిమిత్త్సపర్యాయ యోగేసర్పాపొ మృ్బాయోవర్శనమ్‌. * షన్టీ కొత్నుపయోగే ఇతి నష్ట సవీవ లోళఏవ ) అయ మౌళశయః- దెచ్యాః గృహే2ఒఎస్లానే లోక సృ పరివాద్మపవణ తాపువ రష్మాభిర్చి దితొ కేశ 'హేకునా జనానాం పరివాద(పవ్ఫ త్తిరితితు నమాతయా2_ప్యస్యాఖి ర్నిరి ధార్కి ఇతర థా దున్న)ఆ కయిత్వాత్‌ దోహాభావనిశ్చెయే2._పీ పరి త్యాగపాతికమూరీకృత్యావిగత్య _న్గరివింహాద్చి వాని తేయమితి తదుపాలమ్మః స్పబహిర్భావో క్రీ సూ చితోలొకస్యఅస్థా నే విహితపరివావస్యోపాలమ్భ$, రామాభ్శిపాయస్య నీతౌవగ మోయ కవి నేవముపక్షీ ప్పమ్‌ పాధ్వీం దయితాం లోకాపవావఛయా వరణ్యేత్యి క్షవన' ఒది లేన నిస్తార ఇత్యాబా అయీళి కలోర కలినహృసయ, పరిదయా౭దికం న (పమాణీకృతవాననీ త్యాశయః తే తపు యశః లోకైశ్ఫృతౌా (ప్రశంసా , (వియం అళీమతంకీలు అద్యాఓీ యళశస్సమ్బా వ నేఒ-శ్తానళక్ళితార్థయని నను ఇళ్ళినవీ న తవేష్టనీద్ధి రిళ్యుపత్నీపతి కిమితి నన్పి త్యామ త్తగే అఈః అస్నాత్‌ ఆపన్నస త్వాయాఃపతిదవతౌయాః (పాణసజాయా నిష్కేరణా దర్మో విచాసనా దుభయలోక విరుద్ధాత్‌ ౩ పరం ఆధికమన్యద్చా, ఘోరం ద్యారుణమ్‌ , అయకః పరివాపస్థానమ్‌, శింకిమ స్లీీన శఖ్చీదితృర్థిః, సర్చాద్చిభ్యతో వ్యాఘముఖా వశావానమిదం యజ నాపవాదభయా రతి వతాయాః పరిత్యాగః ఇత్ధీం వ్‌ న్యాయం పణయం, స్తతి మనురోధ ఖ్చ్చాల్బన్య హీత్రోః పరిత్యజత_స్తప పబలానిహ్టోపనిపాత ఇత్యు క్రమ్‌ అథ యశోలిష్ప్రయా ఈదృశంకాపథ మభఖినివిశమానస్య తే స్వధర్త్మపరివోణి శ్చచ్యాహా కిమిత్యాదినా వివినే పరిచితజనరహి తే శ రారుమృగసఇ్యారభయబ్క రే చు పారిద్భళః నిసర్జతెః శాతరామ్యుః విశేమకో గర్భిణీత్సా త్తరలనయజణాయా 9 యధా వా కాలిడాస * శయోపచా రాళ్లులిఖిన్నుహస్పయా ననన్ష పారిఫ్టపే తయా నృవకి ఇతి గర్భిణవర్ల్‌ కే తాసాం తజా భరనాఒధశ్యాడెవన్‌, “ శవఎమల పేత్సణ న్రప్యాః "

20

శకి ఉ త్రరరాచుచరిత నాటశే ఇతి తు నిస్పవహళామా[ తాభ్ళిపాయేణ యఖేవన్ముమైన “ కేలీమన్దిరచబ్క్బటి) మే2-వి బలవన్ని శ్వాసమాతన్వతీ పశ్య న్తీ దయికాఒగ మే2పి విగలర్సంరమ్మమ శ్షైకుణమ్‌” ఇతి కం కం వా, జీవనముత శరీరనాళ , అభవత్‌ , ఇతి విషరే నాథ, జగతాం నాథస్య తవ జగద న్తర్గ తాయా స్తస్యాఅపీ రత్షణయన్చేన తద్దళాజ్ఞానస్యాఒ_వళ్యక త్వత్‌ కథమ న్య సే ఇదం కథయ బత ఇత్వ్పైకువంకాజ్క్కరో మహారాజదకరథస్య (వియాపత్యం పనీ ష్టానుళిష్సః ధమెశాఒస్పనమవి ఛచానేపన్నామ [పమాద్యతీతి విస్తయే, త్పామిదృశన్లా స్రాజినికమాశిళా వాతా మే పయసఖీతి ఖేదే వా, ఉఊత్కీ. ర్వనం నామాయం నాట్యాల ల్‌్కారః మూ।॥ సీ-తుమం ఎవ్వ నహి వాసంతి దారుణా కడోరాఅ, జా అడ ఆళ్ళ ల (6 ఎవ్వం అజ్జవు త్తం పలిత్తం పలీవేని[త_ ప్రణయ ఏవం వ్యావారతి శోకళ్శ రా- సఖి కిముత్ర, మ న్తవ్యమ్‌? వః త, స్తెకహాయనకురజ్లవిలోలదృ స్తే. ఆవు ద్‌ ట్‌ న్తస్యాఃి పరిస్ఫురితగర్భభ రాలనాయాః జ్యోత్స్య్నావాంశావ మృదుముగ్ధమృణాలకల్పా క్రి వ్యాది రజలతికా నియతం విలుపా। ౨౮ సీఅటవుస్త ఏనా భ క్‌ -అజ్జవుత్త ఎ ధరామి వ్యా ఖా తేన పక్షి వాన్త డారుణా కరోరాచుయా ఏవమార్యపు త్రం (ప్రదీప్పంప్రదీపయని ఆర్యశ్ర శ్రే తృయీ౬౭రోవతం డాకణత్వం కరోరత్పక్ళోడానీ _న్పృయ్యేవ లక్కు తే యలిన ృృతేఎవ విరహదవానావలీథమార్యఫుత్రిం నిరనురోధా నిర నుశయా చ పీడయసీ (పచార్చిస్వ దీషృతేః “దొవాద పదీపళాతవాహ నాతస్యా””మితి తపర్టస్య ల$ (పణయః రామే న్నేనాఃు నిశ్శజ,తాయై ఇదమ్‌ వోక౩ తృ ధ్రైర్య,శుతి శారికః, ([పణయః తృయీ ల్యేవ వ్యా తదా శోక సస్థక్షణాయేదమ్‌ ఎపం దారుణ త్వా2ఒ చ్యారోపహాపమ్‌ వ్యానార ణి ప్రణయకోకయోశలేవ కరృత్ళో క్షిః (ప్రయోజకత్పచా కాయం? వాస్యావోపోఒయయఎ బృ క్త మనేన అత నీశాయాజీవిత ధారణా2_దివిషర్యే, కిం కించ న్లప్యమ్‌! శ్వ్వీవా వ్రమాణేనేయళ్లీీవీతి సమ్మావ్యతామ్‌ (ప్రళ్యుత విపరీత చేవ సమ్మావ్యమి త్యాహ (త స్తేతి త స్తన్య కురళ్చిన్నిమిత్రాదొద్నిగ్న స్య, వక! హాయనః జాత న్య యన్య తస కరస్షస్య వారిణ సేవ విలోలే విశేషత _స్పరిలే, దృష్టీ విలోచనేయ

నవ్యాఖ్యా న్‌ అం9. కేర్‌ర్‌ + స్యా స్తస్యాః కుకజ్బవి శేష అాభ్యాం భ యాతిశయస్సమావ్య రే తరలత్వం హీ దృశోర్భ యానుఖావః పరిస్సృరిత స్య వనర్పతః్క, గర్భన్య భనేణ్య అలపాయా,, ధాపనా౬.దినా ప్యాత్మిమోచనే శక్తి వైకల్యమనేన వ్యాల్లి తస్యా మృదు పేశలం, ముద్ధం బాలఖా షసుస్తరం చ యవ్యృ శాలం తత్తుల్భా త౫ఈవదూ నేతి పాదృశ్యపర్యవసాయీ కల్చ (ప్పళ్యయ అతఏవు బ్యోత్స్యామయీ చన్టి) కావికారఇవ స్థా అబ్బహేవ లతికా, కృశత్చా 2దిద్యోల నారైె.వమ్‌ (శవ్చాద్నిః మాంసాదకివ్చ ల్లిఫిః జన్లువిళ, విలుస్తా అవశ పౌదితా, నియతిమితి సమ్మ్నాపనాయాషమ్‌ , ఇవం చ వెక్లవ్యా డత న్యోశరణ్యవిరహాచ్చ సమ్భావనామ్మాత సారమ్స్‌ అశ్న యమేభే నీళ్యాపతిళ్ళ తేస్పవాధర్మ్మ చారిణీకరి ణీన నీతాజీపన . నిశ్చ్వయశ్య వాచ్యత్వాచ్చు “యస్య భార్యా విదూరస్థా పతితా దూపషితాఒవీవా అని చ్భుః (పతికూలా వా తన్య (పతికృతా [కియే తి ధర్త్మళాస్తోపదిష్టైనాం (పతిశృతిస్థా పనోపాథ్‌నాం సక్వేపామవీ (పకృతిజీవన కాలవిషయల్పం హి దృళ్యతే, తేన రామస్య నీ తాశరీర త్యాననిశ్చరయేన నిరాలమ్మనత్వా న్నాత శృజ్ణారః _పధానమ్‌ కిన్తు శోకస్టా యికః కరుణఏవేతి కేపాఖ్చదాశయో విమృష్హః నిరూపయివ్యుతే చాయమంళః కవ్నినెవ “క థంకూక్ణీం నప్య్యో నిరవధిరయ న్హ్వ్య్మపతివిధి?” ఇతి అతశ్చ --- ల్లో ఫునస్సమాగ మా2.శంసావాసీలే2 వీ చ వస్తుని కరుళో ఒస్తు న శృళ్లారః పధానమితి చుర్వచమ్‌ ఆన్వేసణమిదం గర్బ్భగతమ్‌ ఛా ఆర్యపు త్తి ఏషూ ధరామి ధశామి. జీవితమితిశే సః కీవన్తీం మాం మా నిలుప్రజీవితాం సమ్భృావయవృ్భృవానితి భాసః.

మూ! రా-వో ప్రీయే జానకీ క్వాసి? సీ. వాది హాద్ది అజ్జవుత్తో వి పముక్కకంఠం రుణ్లో। శాల యు లుగ శాన న! రొ క త- వత్సే సాన్బుతికమే వై తిత్‌ కర్తవ్యాని షా దుకిఖిశ్రై రఖ ని ర్వ్యాపణాని) యతః_ వః పూరోత్సీడే తిటాకస్య పరీవావానీ ప్రతిక్రియా శోకమ్లోభే చ వృాదయం వ్రలాపైనేవ ధార్యతేః 3 వ్యా శ్వానీసమాపయ మామితి శేషః; భా హా ధిక్‌ హా ధిక్‌ ఆర్యపుతో2వి (పన్ముక్తకబ్దం కుదితః ఆర్యపుతో9 2 పీత్యవినా తుదితవిరోధినో ఛెర్యశామ్భార్యాఒడ య స్తనతాగుణాః (పతీయనే (పము క్తః తారీకృతః కణ్ధిః స్వరః యన్మీక కర్మణి తదితి (శ్రీయావిశేషణమ్‌ త థావిధమవీ వికలయ త్యయంవిరవా కేద ఇతి స్థితే న చితమస్యాస్యజా

క్లికీగ్ర ఉ_త్తకరామచరిత నాటే (శ్రనుణమితి ఫౌవః స్పన్పుతి యుజ్య రే సామ్స్బుతికం కాల పా ప్పమ్స్‌ కుత స్తవతఆవా కర్త వ్యానీతి దుశ॥ఖస్య (పతికూలబుద్ధివిషయతయా దుఃఖితె స్తన్నివారణే యతితవ్యమితీదం న్యాయ్య మేనే త్యాశయః తచేవ నసదృష్టా నముపపాదయతి యతః ఇత్యాదినా తటాకస్య జలా2కయస్య, పూరేణ వపవాహేణ, ఉత్చీడే ఉప్మదవే సతి యతః యస్తాత్‌ శార ణాత్‌, పరీవానాః (పవావానిస్సారణమ్‌్‌ పరవవాతి జలమన్ని న్నిర్యఫిక రణే అనేనేతిశరణే పా ఘబభ్ల “ఉపసర్గస్య ఘబ్యుమను ్యే బహుల ” మితి దీర్చ 8 (పతీక్రియా (పతీశారః, ఈ వృాదయం తటాకస్తానీయమ్‌, ఫోతేన పూ రిస్తానీయేన తోభి ఉత్పీడసానీయే చ సతి స్ట్‌ ఖ్‌ ఖా ఎ స్థ (పలామెః విలావైః పరీవావాస్థానీయెళశేవ. ధార్యలే అళ్చాస్య నే, అన్ఫథా మహా౭ఒనర్థో పనిపాశాదతిగమిర్మ పకృ లేర్ధీరస్యావీ క్పెచన విజనే స్థానే స్థానవీఐ విలాష్యపవ్ఫ త్తిరితి సమర్శితమ్‌ లేశో నామ నాటకలక్షణమి" మ్‌ టీ జ న

మూ॥ విశేషుతో రామభ ద్ర్శ్య బహూుతరస్తకారకప్టో జీవలోకః పి ఇదం విశ్వం పాల్యం విధివదఖీయు కేన నునసా

ప్రీయాశోళో జీవం కుసువముమివ ఫర్మశి క్షమయతి

స్యయజ్మల్భ ళ్వా త్యాగం విలపనవినోదో ఒ ప్యసులభ

న్తద ద్యాప్యుచ్భాాసో భవతి నను లాభో హి రుదితమ్‌ః 3ం

వ్యా ఇత్ళం సామాన్యతః (పలాపా2_ పశ్యక త్వ ముపపాద్య విశేషతో౭_£ి త దావళ్య

కత్వముపవర్గ్మ యతి విశేపరఇలి బమహుతర పశకారాణి నావావిధాని కష్టైని కృచ్య్ళాంణి యన్మిక్‌ సః; జీవలోకః సంసార తా నృేవాఒబా ఇవమిత్యాదిశా విధివత్‌ విధ్యర్హామ్‌, యథాళా ఫ్రమిత్యర్థః “*తదర్హ” మితి వత్మిపత్యయః అఖఫియు కేన అవసాతేన, మ నస్తా ఇదం సకలమవీ విశ్వం జగత్‌ ; పాలం పాలశీయమ్‌్‌ ఇత వేషాం స్పశరీరమా త "మేవ పాల్యమిత్య ప్రీ సౌకర్యమ్స్‌ అన్క ప “జగత్సర్వం శరీర నే” ఇత్యాదిఖి ర్లగతఏప ఛరీరతో్యో శః కృత్స్నం జగత్చాలఎయమ్‌ ఈథా వియాయా శోక కవిరహవ్య ధా, ఘర్షః శ్రీహ్తోష్టా కుసుమమిన సుకుమూరం, జీవ మేపు స్లిమయతి గ్గపయతి, స్పయ మకరశణేనా౭ త పొల శే2.స్యశ్తేన స్పళోకినిరపేశేణ (పజానాం భోళాపనుడేన భాద్యమితినుహూ డివం విసుముమ్‌ కిజ్బు త్యాగం నీతాయాఖ స ప్రయమ్‌ ఆత్మ నా, కృత్వా విధాయన్డి “చేవ విళవనరూసపోవినోవో2.పి నా2..శయణీయః ఫురాశు పరేణాపవ్మా తేత్యానీ ద్పిలాప

సవ్యాఖ్యా నే అ-౩ 16ీ7 స్కి అవ్య తు స్వయజ్బృ్భత ఇ్యెగన్య తస్య వాసి తాద్భృశమవి భాగ భేయమ్‌ తత్‌ థాని, ఆద్య, కదిఠీం విజవ్యపబేశా౭_ సాద నేన విలాష్మపనకి 8; భవతీతి యత్‌, కత్‌, లాభః అయోధ్యాయామిదృశాపసరాలాభాద్యత (వియానూహాత్మి ఫ్రవేదిన్యా వ్ల తృఖ్యాస్సమిా పే వియతమాగుణగణ నా2_దిఖిరతి ఖభూమిగతవియోగ కేదః కిమప్యాత్తో వినోద్యతఇతి లాభోఒయమ్‌ హీ యేనకారణేను అద్యావీ ఊచా తనకి వృాదయ స్యాఒళ్వాసు. భవతి అతో దితం న శేవలం వినోదసోపాయ పరను నగళే సుదుర్లభమ త సావసరభ్ళోదం స్పాగ లే నాఖినన్షనీయబ్బోతి భావః -అతస్స్ఫామ్పంతిక మీ వైశదితి యోజనా మూ।రా- కష్టం భోః కష్ట్రమ్‌ జాదో ప! దలతి వృాదయద్లా-థ్‌ ద్వేగం.ద్విధా తున బద్యతే వవాతి వికలని కాయో మోహం న ముజ్బతి చేతనామ్‌ జ్వలయతి తనూమ న్త రావా॥ కరోతి న ఛభసనా నకు కళ దీన క్ష నతి జీవిత య తృ్రహరతివిధి ర్యర్శళ్ళేదీ న కృటన్తతి జీవితిమ్‌ కం సీ-ఎవ్వ జోద౦ ల! వ్యా కష్టమిత్యాదయశ్శో కాతిఖ రనూదకానిపాతాః త మేవాఒవా దలతీతి శాఢః దృఢ! ఊగ్చేనో భయం యస్య తత్‌ వృాదయమ్‌, దలతి భిద్యమానమివ వ్యధ లే న క్కేదితి త ర్‌ నేఒవి దుర్లిభమితి భావః తథా వికలః విన్నాలః )కాయః పఫుః మోవాం మోహో విచిత్తతా ఫీతిదు బా2వేగానుచిన్ననై”” 88 లక్షీతమ స్లాకరణవిల యమ్‌, వివాతి (పా౭ఒప్పోోతి, అవీ తు చేతనాం వైశన్యం, న ముఖ్బతి న విసృజతి, 5థా అన్నః అభ్య న్లలే పస్ఫతః చావాః సన్తాప్క, తనూం దేవాం, బృలయతి జ్బలితం కరోత్సిభస్య సాత్తు నకరోతిక థా విధిఃఅన్య సకలస్యావీ వై శసస్క మూల హేీళశుమర్తైణీ చ్చిన త్తీతి తాద్భశః “సప్తోత్సరం మర్హశత మితికాయమాణానాం మర్తణాం భేత్తా (వహరతి అభివా న్ని,జీవిత ను నక్సి న్హతి నచ్చిన త్తిఅ నేవ దైవస్య చితవధ్‌పపాదన్మపవ్ఫ త్తి; వైన్యఖ్బు వే వృణ్యతే తథా దుర్శాగ "ఛేయోచితమవిమరణ మద్య మయా పార్థ్య మాన మతిదుర్లభ మభూ _ర్హత్కిన్నుత పతివిధానమితి చిన్తా * ధ్వనతి వీడనా2ఒర మ్ఫే ఫునరాల్యే నికవిలయేన కేదపరిహారసమ్భావనయా ధృతిః వృధాహేతౌ విధావాన్నమ్‌

188 ఉ త్తర రామచరిత నాటే సన్తాపా2_దినా గ్లానిః ఇత్యాదయ స్సఖ్చారిణోభావా స్పఖ్భారణీయాః ఛా. ఏవమే తత్‌ ఏతత్‌ దలతివృాదయం కిన్తు నఖివ్యతఇత్యాదెకమ్‌, ఏవమ్‌ మళమ్‌్‌ ఆవయో స్సమ నుఖదుఃఖత్వా దాత్మీ యవనశాసంవాదిరియా 2_జ్లీ కీయతే ఇతి ఫా ఏపం ఏతత్‌ ఇత్యత “అ న్యాది*ేతి మోణః ఇతి కౌర సేనీలషమవేన పడా నమకార్నస్క్యె కారెపరే ణకారావా జే ఆదేశద్చిత్పమ్‌

మూ!రా-హేభవన్హ పొరజానపదాః

జ్‌ ల న ఖలు భవతాం స్దానం జేవ్యాగ్భృ రం న్తృృణమివ వనే థూన్యే త్యిక్తా న చాప్య చితా జ్‌ లి. చిరపరిచితా స్తేతే భావాః వరిద్రవయ న్తి మా మిదనుశరతై రద్యా స్యేవ మ్ప్రనీదత రుద్యతేః ఏ వ్యా భవన్తః భాన్తః భాతేర్షవతావిదమ్‌ అతవీవ గ్యచాదిర్పవిరవాత్స మ్చోధ

నమ్‌ హేసౌరాః జానపదాళ్చ అల్బా చర త్చేన సౌమిప్యసారజ్ఞ త్వా౭_దినాఒ.భ్య క్రితత్వేన చ పౌరాణాం పూర్వనిపాతః శృణు లేతిశేసః (శోతవ్య మేవాఒవా "వేతి, ఛవతాం యుష్మాకమ్‌, గృహేవు శుఖం వివారతానువీ జ్య్యాః శ్రీడాఒదియోోా్యా యాః, నీతాయాఖ గృహే అస్మద్భవ నే స్థానం స్థితి నాఫైమతం ఖల , “మతిబుడ్ధి పూజా౭_స్టేభ్యశే ఎ” తివర్తిమానే క్షే “కృన్య చవర్తమానే ఇతి ష్సీ తస్యా ఐశ్వ ర్యాజఒదిన్పపీనామ సమ్ఫ్భావ్య తామసూయా కేవలం గృ హేవస్థా నేవి ముర్సర ఇత్యహాోో దుక్శీల తేతిబ్రావ తతః వవతామనభిమతత్పమా తేణ, స్కా హ్‌న్యే అశరణేే వనేశా ననే నతు వీరృభవనే త్యక్తా విసృష్టై నతు కతిపయాక దివసాక' పరం తత్ర స్థావి తా తచ్చ కథమివి తృణం అనుపషయు క్షం యవసమివు నత్వ జేషమెపూర్వమ్‌ సావి చానుకోచితా ఆనుకోచనమా లేణావీ న సమ్మావితా, ఏీవమవి అద్య చిశేణ పరిచితాః తయాసవా మయా౭నుభూతాః తే శే లేన లేన్నపకాశేణాపస్సి తః భావాః గోదావరీ పె కతకదలీవకళిలాతలా2.దయః పదార్థా బవావ మామ్‌ ఏకాకినం ధీరమవ, పర్మిదన యని ఉద్దీపకాప్సల్వే 2న (పతిశివ_ర్తమా మ్థామావ్చ వృవితిప్ప మానాః ఖలేకపోతికయా సళ్భీ భూయా2_కులయన్తోవిలాపయ న్లీత్యతో హేతో, ఏసమశర ైః ఇద ౦ చేశతనాచేతనే 'స్పేకమవీ పర్యవస్థాపకమియ త్యాం విపద్యష్యలభమానై 9 ఆస్తాభిః, ఇదం రుద్యతే స మ్బ్రితి రుద్య లే, ఇదమితి క్రియాచి శేషణమ్‌ “ఇదజ్దమ్య రే” ఇతిపత్‌ తత్‌, (ప్రనీదత ప

సవ్యాఖ్యా నే అ-౩. క్షే5్‌9 ర్యవస్థాప నేచావీ చానూనుగృహ్ల్హీత, దయితా మకష్తా ద్వి వాస్యసమయే౭_స్థాను జేతధ్వ ఇత్తీదమనుచితమి త్యాకూతమ్‌ (ప్రకీవత కథమయ మనుశోచతి వామేతి మాస్మ కుష్యక్‌ ఏవ మిదం రుద్యతే తెదద్యావినామ (పశేదత మమా (శియాఒభానే (పవృత్తా ఇఈఃపరమవీవా బీవత్వయంవరాకఇతి (పపన్నా భవలేతివా యద్వా (ప్రనీదత్‌ మవవ్రియా2. ధానై కళా నాః మత్చరిదేపన(శు త్యా కృతికృత్యమ్మ న్యా న్న ఎస్థచిత్తా ఛవత పర్మిభమయ న్లి మామిదను శర ైర ద్యాస్తాఖిః గ్రశీదత రుద్యతే ఇగ్యవి పాఠో దృశ్యతే తదా ఛవర్భి రష్మాఖి శ్శ్చతి పౌరజానపదా న్హర్శ్భావేణ కతిచన యోజయనన్తి పక్చాత్తాపో నామ నాట్యాలజ్క్యాా తోఒయమ్‌, మూ॥త-అతిగమ్భిర నమూపూరణం శోకసాగరస్యః వా-అతిక్రాన్తే క్తైర్యమవలభ్య్యు శాం 'జీనేన రా-సఖి కిము త్రోచ్యతే కై ర్యమితి వః దెవ్యా శూన్యవ్య జగతో ద్వాదశ! పరివత్సరః నష్టం సీతేతి నామాపీ నచ రామో న బీవతిః ౩ వ్యా అతిళమ్భిరం ఘనా౭ఒరమ్భృమ్‌ శోకస్య సాగరత్పం దుస్తరత్వా౬ది చా ఆవూరణం ఆకమణమ్‌ అవగూరణమితిపా తే ఉద్యమనమ్‌ ;, దున్సవాదకావికేసు ఇతిఫాపః ళో కాతిభారస్యేయం పరాకా మేతినిష్పన్నమ్‌ అతి కాస్తే కర్తవ్యా న్తరవిర వాత్‌. ధీరతాయాఏప సస్యాతాజ_పాదక ల్వేన (పతీకారపజేఒఖిపి క్తత్వాచ్చి తజే వాష(శ్రీయతామ్‌ అత అస్థి న్ని షయే, జర్భి మవలమ్మ నీయతయా కిం కతల ఉచ్యతే ఆఫు రృవద్పిధీయణే తా;తుల్యలిక్కే ౯ నమర్థ్యయతే ఒవ్యేతి జగతః అన్య లోకస్య, జేవ్యా నీతయా, కూన్యస్కృ సలక అయం పరివత్సిరిళ సంవల్సరక, ద్చాదశక ద్వాదళా వాం పూరణ “తిస్య పూరణ” ఇతి డట్‌ అతః నీతేతి వామాప్‌ నీతా౭౬భిధానమవీ, నష్టం చిరాతీ తేవిషయే స్యపహారో చే ్భచాద్చి నష్ట్రమ్‌; శథాఒవీ రామః అ_శ్ళ్వసారమయ వృావయకి, నజీఎతీతి సమ్భావనా*ఒ వి న్స్‌ జీవిత త్యాగ కాతోః పుమ్కూలన్చేఒవీ జీపనం కథమితర థాసమ్భావ్ఫ తమ్‌ “నమ్మా బ్యనిే ధనివర్తనే క్నాపతిపషేధా వితి వామనః తుల్కతకో ,_ నామ నాట్యాలక్కొారోఒయమ్‌ అత భగవా న్వాల్లీకిః- “ద్సువు_రం కకతే రామో హీనో య దనయా (పళుః ధారయ త్యా త్సనో లేవా న్నే వావనీదతి * ఇతి

ఓర0 ఉ త్తరరామచరిత నాటే మూ సీ. మోహిదస్హా ఏ దేహిం అజ్జవు త్తస్ప వఅగెహిం॥ ళా జ“శాు త___ ఏనం వల్సే పః నతా! పీయతవూ వాచ స్స్నేహోఒ ర్రాా శోక దారుణా? ఏతా స్వ్మధునో శోోంత ని నవిషూ సంయి। 36 ఏతా సూ మధు ఛారా శ్చ్యా ని న్‌ న్త్య్యాః వ్యాభా మాహి తౌ2_స్పేతె రార్చప్పు త్తిన్య వచః మోహీతా అన్గ్‌ను ఖదుఃజాన్ఫ ర పళారక నిశ్చయాశక్తా అ_న్ధృ ఏీవం అక్షీకార్కే ఏతా (వీయతమాః య న్యః, స్నేహేన తృ దాలమృనకేవ దయితా2.[శయేణ (పణయేను ఆర్టః పూరాఖత థా నోచేన విరవాషృధ యూ డాముణాః భయశజా ,. దాయిన్వకృవాచః రామభ (దస్య వచాంపీ, నభవ ని కిన్తు తాఏీతాం త్పయి వవిషాః విమమ్మిశాక మధునః మకి రన్షస్య మాౌక్షీ కిస్వవా * మకిరన్షసృ మవ్యస్య మాశ్షీక స్య చ వాచక: అర్థ ర్చాఒదిగ ణీ పాఠాత్చు న్న పుంనకయోర్మ ధుల ఇతి పదనాల్‌ ధారా, చ్యోత నికర న్విఅం కేన టయూణ్యం "శేన దాణాని వెళాని తవ భక్రుర్ప్చచనాళతి ఖావ తథాత్చిఖ్బు [పణయవీళశునతయా వ్య ధౌనిదర్శకతయా వె మూ॥ రా అయి వాన న్నీ మచూ ఖలు-ా ఆళ్ళ త్య ఎ ఆద ఆ కో సః యధా తరన్చీనమలాతశేల్యం ప్రత్యు ప్తమ న్తఫ్ఫవిమశ్చ ద ౦% _ వ గ్‌ ? తన శ్తూ వ్యాది కశబ్కుర్హ్యర్థాణి క్చ్‌్స్తన్నపి కర సోఢః॥ వ్యా ఖల్చిత్యన నయ , యథా, అ|న్నః హృది పత్కుుప్తం కలితేమ్స్‌ తిరశ్చీనంతి రృక్పం) సృతమ్స్‌ ఇదం దురుద్ధర తృద్యోతెనాయ అలాతస్య ఉల్ముక న్య శల్యం దుర్చి వనాత్సాయేదవ్‌ తఠకా, నివిపః విససహీలం దంశశ్చ యర ఉఆభయమిదం యాగ పద్యేనొపనిపతతం యతి వా తర్తైవ తిన్నిర్చి శేవతయ్యా వ్యాది వృాదయేసితొని ము రాణి (పాణాఒయత నాన్సి కృన్తక్‌ ఛిన్టక, త్మీవః దున్సవా॥ భారాలశ్చి, శోక ఏవ శజల్ళా3 కీలమ్స్‌ మయా త్య క్రజూనినా వ, న ోఢంకిమ్‌ ఇద్ధం సుదుర్పిషవాస్యావి విరవా ఖేదస్య సవాన స్థైర్య కార్యమి.త్యతి కం వక్తిప్యమితి యోజనా మఃూూ॥ సీ-ఎవ్వం హి మందభాఇణీ ఉణో వి ఆఆనఆరిణీ అవాం అష్ట వుత్తస ॥| రా _- ఎవమతినిస్క_మ్ప స్రమ్బ్‌ తా నృశీకిరణస్యాప్‌ మనవు నంస్తుతే తత్త స యువస్తుడ రృనాద ద్యాయనూ వేగః , తథా పీ" ___

సవ్యాఖ్యా నే అ. శీ61 పః జేలోల్లోలతుం భతకరణోజ్జ ఖ్బా" న్త్భు నార్థం యోయో యత్న” కథమవి నుయాాఇ.ఇఒధీయలే త నృమ న్లః అద కర్‌ కి ఖత్వా ఇళ్వా ప్రనరతి బలాతో తాపీ చతోవీకార లే నా! క స్తోయ స్యెవాప్రతివాతరయణనై ఎకతం సేతు వాాఘః పజ వ్యాచా ఏవమస్ని మన్షభాగ్యా ఫునం ప్యాయాసళారిణ్యవామార్య పు త్రిన్ట పునః భూయో2ఒమి అ నేన పూర్వవిరపాన్సముచ్చితః యది క్రైవ్యమవలబ్బుతల రర్చి కానా మార్ష్గలా తస్య సామ్సి)తమిత్యతఆవా ఏపమితి ఆతినివృ_మ్పం అతినిళ ఎలం; యథా స్యాత్తిథా _స్తమ్భితమ్‌ అ న్లోకరణ మనో లేన తస్యావి సంస్తుతానాం పరిచితా శామ్‌ లేషాం లేషాం [వీయాణాం అభిమతానామ్‌ పన్తూనాం దర్శ నాదద్యతనా దివలోక నాత్‌ , అయం అనుభ వైకపరిమేయః , అవేగః నంరమ్భః ఊచ్దీపక సాను (గోఫ్రరాయంమసామా, యదతిథీర్మ పకృ తేరపి వృాదయ ఖేదనమితి ఛావ తదేవ దృష్రైన్త ముఖేనోట్టబ్క యతి వేలేతి నేలాయాం మర్యాదాయామ్‌ అభివృ ర్ధేర్వా, * వేలాషఫ్టి తీరాన్టిషృద్ధ్యోః శాలమర్యాదయోరవీ”తి రత్నమాలాయాక్‌ ఉల్లోలాణాం ఉద్దతా నామ్స్‌ నుఫితాచాం కుస్దానామ్‌ + ఉల్లోలం యథా తథా శకుభితొనామితి ఇ" ఉల్లోలం, తంభితం జభ: యేహామితి ఖహ్మువీపార్వా. కరణానాం ఇన్ల్రియాణామ్‌ జ్జ ఎచ్భుణస్మృక్వశిరథీ రనయేనో చ్చలనస్య _భృమృనార్థ 0(ప్రశమాయ, కథమవి మయా, యోయః యేన యేన వకారేణావన్థ్రి ఈ , యర్నః పయర్నః , ఆధీయతే విధీయిలే , తం లేన లేన (పకారేణావస్థి తమ్‌, తం తథావ్శిశుతమవి , అ న్మః అన్న రవస్థ్మి తట కో2_వ్‌ నిర్వచనానర్శ్‌ 8) చేతోవికారః దుఃఖాతిఖారరూపః , తోయస్య , ఆపతినాతః ఆవి ఘ్న్న్‌ః, రయః వేగ? యన్యసః ॥ ఓధుః (వవావాః , మైకతం వాలుశామాుమ్‌ , ళ్‌ సిక తాశర , రావ్యాత్చో”” త్యణ్‌ 'నేకతుమివ) ఇిళ్వా భిత్వా అభీ శ్ష్యేనభిత్వా శ కళ నిత్యవీప్పయో” రితి ద్వి ర్భావః నిర్యమాళీళ్ష $మ్‌: వీప్పా వ్యా వీః, అ తయో యఇతి న్యా ప్రవిళిష్ట ద్వేనోద్దిప్ట పై ట్ర్‌ ర్‌చ ఏట్జేన పరామర్శా క్రచ్శనైా _నరమన శేక్షీతమితి శతోఒన్య స్తచ సట! యర్రా శ్ర త్వాఒఒద్యక్థాన్తరపరో వ్యా ఖ్యేయఇతి శేఖరాఒడా స్పష్ట్రమ్‌ బలాత్‌ , పసరతి పసర్పతి , నికోద్దుం న శక్యతే ఇతి భావః మూః సీ _ ఏదిణా అజ్జవు త్తన్స దువ్వార డారుణాఒరంభేణ గుక్టీసం ఖో హేణ పరివ్పురీద ణిఅదుక్టృ ౦విఅ అఅంపీతం మే హపిఅఅం॥ 21

162 ఉత్రరరామచరిత నాటే వాళ్ళ ఛా ఏతేనార్యవ్రుత్తస్య దుంృరచాకుణా ఒర మ్చేణ దుఃఖసక్షో ఖేణ పరిన్ఫ్భు రితనిజదుఖమివా2_ కమ్చితం మే వృదడయమ్‌ దుర్చారిః దుర్నివారః, చారు ఇశ్చ ఆరమ్మో యస్య తేన, దుఃఖస్య సక్షోళ్ళేణ * పరిస్ఫురితం సముద్భిన్నమ్‌్‌ నిజ దుశఖం యస్యతదివ , ఆకమిళం విఐకిక్ళరమ్‌ మూ॥ వా (స్వగత్‌మ్‌ ) కష్టమభ్యాపన్న్నో జవ! తదామీపామి తావత్‌ ( ప్ర కామ్‌ ) చిరపరిచితా నే ఆజ్ఞనస్థానభాగానవ లోకయతు ల వ్‌ జ జీవః రా - ఏవమన్సు (ఉశ్లాయ, పరీక్రామతి)1స య సందీవణాఇఎవ్వ దుక్షస్స సీఅనహీ విశోఅణోవాజ త్తినుజైద! ఖ శు ౯3 వ్యా అభ్యాపన్నః - అభ్యాపట్తిం విప త్రిమ్‌ పాప్తః, ఆక్షీపోమి విమయా వరోపదర్శ నేన విసోదయామి , తాపదితి వాక్యాలజొ, రే ఇా సన్టీపనా న్యేప దుః ఖన్య (వీయ. ఖీవినోదనోపాయఇతి మన్యతే (వీయసభీ వాశ నీ దుఃఖస్య మర్మ నరణ నిచానన్యు సన్టీపనాని స్మృతి కారతయో ల్లేజకాని జనస్థానన్నె తౌని వస్తూని , వినోదనో పాయస్వేన , మన్యతే భిమతి, ఆవినోదోపాయే ప్పే తేషు తద్భుద్ధిర్మత (భమః “ ల్నిళింళిజ్‌ జళ్ళసో రితిరఓి శసళ్ళిజి తస్య, జిల్చేనా2.నువానిక్యమ్‌ మూ! వా - (నకరుణమ్‌) దేవ దేవ త్‌, అధ గ్‌ అస్మి న్నేనలకాగ్భ నా త్వమభ వ స్త న్లార్దద త్రేమణ కా ఇ ళ్‌ = స్పా వాంనైః కృతక"తుశా చిరమభూద్ది దావిరీనైక తే ఆయాన్తా్యా సరీదుర్శనాయితమివ త్వాం వీత్యు బద్ధ స్తయా శాత ర్యాదరవిన్ష కుట్ట లనీభో ముగ్ధః వ అామూజ్టలిః॥ ప్రి వ్యా పూర్వానుభూతనీ తాబ్బత్తా నస్మరణాత్కబణా.. దేవేతి ద్విరి _క్రిస్సమ్భ) మాత్‌ ఆసీన్నితి పదేశనిన్తేశః , (వక్సఖిజ్ఞాదార్థ్యనూ “నాయావధారణా లతాగ్భ హీ నికుహ్లో శ భోగయోగ్య శా గర్భమిదిక్‌ శృం భవాక్‌ , తస్యాః దయితాయాః, మాన్తే ఆగమనమాన్తే ద ల్లేషణః జౌెత్సుశ్యాదాపితాఒలోకః ,ఆభవః ఆతిష్టః, సా దయి శాళు, వాంనెః గోడాపర్యాం వివారద్భిః చకాట్టే, కృతం కాతుకం చిత్తాఒకర్ష ఇమ్‌ యస్యాస్తాదృశీ, గోదావర్యాఖ వైకతే పులినే, చిరం వీర్చశాలమ్‌ , అభూత్‌ ఆనీత్‌ , వాంసమిధునవిహారవి భమా2_య త్త చి తృతయా సమయాకృతసతీ తక్క ఆయా

సవ్యాఖ్యా నే అ-౩ 163 న్యా ఛపవమఖిగచ్భవ్య్యా ఈయా, త్వాం, పరిదుర్మి నాయితమిస భృశం వీమనీభూత మివ, వీక్ష్య ఆలోచ్య ? “ తదెషీత బహుస్యాం పజాయీరయీ” త్యాదావివేక, తేరయమను ర్థ 8 ఇాతిర్భాత్‌. ఏవం పళ్యత్సుకే భర్తరి చిరాయితవతీ కథం తత్సిముఖే గచా మోతి శక్క్కా_కృ కాద్భయాత్‌ + అరివిస్టకుట్మ లనిభ్‌ః మసృణత్పసుజాతత్పిసుభగ త్వా ఒ దిభిః కెమలము.కులకల్పః , ముద్ధః చిత్తా౭..ఈర్ష కతియా సద్యశ్యపసావహేతుః , ఇతికర్తిష్యతా వి మోవాముపలక్షయన్నా , (పణామాళ్లులిః నమస్కి ్శయాయాం వినియుకో ౬. బ్ఞలిః

• అజ్హులిః పరమా ముదా & ప న్లేవపసాదనీ * _ ఇర్యు క్రమహీమా, * పతాకతలయో త్యోగావర్లాలి॥ కరః ఇత్యుపపాదితలత్ష ణః, “ జవతాగుర్తుమ్మిపాణాం నమస్కా- లే పయుజ్య తే ఇతి వినియు కశ్చ, బన్ధః (వసృతివ్వయయోజ' నేన విలమ్బాపరాధసవాన పార్థ నార్థం యయు క్రః యదావా కాలిదాసః- “ (పణిపాళ్యపతీకారస్సంరమ్మోో షా మహా2. ఒత్త వా” మితి ఇదం పద్యం ఫుమానోడాహారణమితి దశరూపకే భూతశా రస్టదఖ్యానలక్షణమ.త్కీ._ర్రనమిదమ్‌

మూ సీ - దాుణాఒనీ వాసంతి దారుణా2నీ, జా ఏదేపాం పి అఅమనమ్ముగూఢినల్ల ఘట్ట జోహిం పుణోపుణో మం మందబాఎణిం అ డ్లివుత్తెిం అ సందావేనీ। వ్యాఇఖా చారుణా౬ని వాశన్ని దాతా 2ఒ.నీ యా ఎతె క్లదయమ రృగూథ శల్యఘట్టవే: పునః ఫు+రవీమవా మ్మోని ఛే: శ్యామూర్య పు ఆః ఏ ఎన్తాపషయన్‌ అ జా ఇల్య _న్హమౌదేశా న్నర విరిహాత్సమనంస్కృృత పాకృతీ రచనా వృాదయ మర్తణి గూఢానాం శల్యానాం భట్ర్రనెఃఅరున్నుటెః , కథ చేద్ద్యాతేః సవ్తాపషయనీ కేదయసీ , అత స్వం జారు గేతియోజనా . ్‌ యస్‌ డ్డి అస అన్య వ న! మూ! దా చస జాన ఇత స్తతో దృాశ్యసఇవ న ఇానుక్‌ వ్ను ణి ప పహోవో బేవి స్ఫుటతి వృాదయం ధ్వంస తే దేహజస్థి హర న్యే జగద విరతజ్యాలమ నక్ట్యలామి దన్న నే ఏజ్లతీ న్జన్తే తవనీ విధురో మజ్జతీవా న్తరాత్తా భూ జన నిష్వష్ణావాస్థ్రగయతి కథమృనధాగ్యః కరోమి ॥ ? తవా వ్యా విజ్జి అత్వ న్రకోప్సే “జ్జ స్పత్య నకో పని ”ఇత్యమరః పరిత్యాగ్యప్రయు క్ల శోపానుపా లనాఫ_పాయేలై వమ్‌ కోపనత్చే మేవ పకాశయతి ఇగ్పిస్టతఇఖతి త్వంమ

164 ఉ త్రిగరామచరిత నాటకే యా ఇత స్తతః సర్వత దృశ్యసే ఇవ పత్యథ్నకియ పే ఇవ, మోనో న్థాదేజావఖాసమా వార్యపత్యు క్రిరియమ్‌ నానుకమ్స పే సమిపోపసరణా౭2_లిబ్బనా౬లాపా౭2_దినా వా ఇఒప్యాయయనీ, కీనుద్య జాతం యత్ర మయా౭_ నుక మ్పనీయో భ వానిత్యతఆవా హాహే త్యాదినా బేవి నృాదయం నుదీయం త్వత్చా)2_ప్యా శ క బన్ధనమ్‌, స్ఫుటతి త్వత్సమా గమవిల మ్చేన ఇలత్కి దేవాస్య బస్థః అబ్బపత్యజ్రసన్ని ॥ ధృంనతే (సంసలే, జగత్‌ వ శ్వ మేవ శూన్యం స్వరతయషకాభా వేన కూన్యక ల్పమ్‌, మ వ్యే సమర్థయే * తథ్యా అవింతా అవిచ్చిన్నా; అవిరలా వ" జ్వాలా యన్న్మిక్‌ క ర్శిణి ఠత్తథా, ఆన్గః జ్వలామి జ్వు అ న్నమివా౭. తానం వ్యధాశ౭_తిశయా వ్ల క్యే అకఏవ మే, అన్షర్వ రృమానః ఆత్మా, విధుఠః వివ్వాలతియా సన కృశరీరి ధారణా ధికారిః నీదళ్‌. దుఃఖ్యక్‌, ఆనే అస్థజ్క_ ర తమని ధ్నా వ్వ; మజ్లతీవ అన్ఫ కారి2_వనె తో యథా న కఖ్చిదితగ చ్చేతియిత్వే తథా మోహేన ఎవాహాు న్రరిం కీర పీన జూనాతీతి ఖఫాపు మోనాః పూర్వో క్రః వి వక్‌ సర్పతిః స్థసయతి. ఇఆకి _ర్తివ్య శౌమున్థూలయతీతి యావల్‌ అతః నున్దభాగ్యః ॥ (వత్మికియాహేతుభూ+తభాగ "భేయివికలః, అవామ్‌ కథం కతోవి. *శేనోపాయేచేదం "5 శసము త్తి రామి తృడనుకమ్బాయాన్న సకలమిదమనుకూలపరిణామవి.తి భావః అలా రత్మిపలాపౌ మదనవళావిశేపావాకలనీయౌ మకా. (మూర్చతి) వ్‌ వాద్ధి వాద్ధి పుణో వి పషమూడో అజ్జవుతో। ఇ, న అద్య మ వ వా- చేవ సమాశ్వనిహి సమాశ్వేనీహి సీ హోఅజ్జవుత్త వం మందథా ఇణిం ఉద్రిసిఅ స అలజీఅలోఅనుంగ లా= భార చే వారం వారంసంస ఇదజీవిద దారుణో ద సొపరీణామో వో హాదా (మూర్చతి) వ్యాభాహా ధిక్‌ వునరిఐ (పమూఢలఅర్మి వుక్రః హో ఆర్యపు త్త మౌొమ్మ న్హభౌణ్యా ముద్టిశ్య నకి లజీపలోక మజ్ఞలా 2 ధారి స్య తే వారం వారం సంకశయితజీవితదారుశో ద శాపడిణామః, హో హతా2్లీ సెక్‌ లణ్యు జీబలోక సై జగత్‌ య వ్షన్షలం తదాధారస్య తిదుపఘ్న్మూయితస్య్యృ, వారం వారం అవకృృదక్కి సంశయితం జివితం య న్నింస్తాదృశోో డారుణ శ్ళ్చేతి ఎమొసః మూ! త వత్సే సమాశ్వనిపి సమాశ్వనిషా పున న్వ్వ త్చాణిస్సర్శ ఏవ జీవనోపాయో ఛామభ(దస్య వ్వా జ్ఞైసమాశ్వనీహి లస్థృప్రతకియే.2. ్లిన్నిమయేం కిమితి మ న్యాస పునః భూయో మపి చా భరి (పొక్కి పల ఏగీన్స రన ఒవిత్కా తథావి ద్యానతి భ్‌్బఐి

సవ్యాఖ్యా నే అ-9. కరక్‌ మూ॥ వా- కథమచ్యాసి నోచ్చ్వనితి * వో (పీయసఖి సీతే అద వ అగ ఆస అవ సమ్బావయాఇత్మ్యనో జీవితేశ్వరమ్‌ ॥ (నీతా ససమ్న్రమముపనృత్య వాది లలాకేచన్న ఖతి) వా-దిష్ట్యా (పత్యాపన్న చేతనో రామ భ(దః వ్యా అద్యావీ ఇయతౌఒవ కాలేన , అలత్తనః జీవి లేశ్చరమ్‌ , యతో౭య స్త వ జీవితేశ్వర స్పకస్సమ్యవి లే నెం స్పృయా2_వ జీఓ తావలమృనం సుకరమ్‌ త్వద్విరివా 2. పాదితప్యాస్య మోవాన్య వినాశ స్పత్సమ్యావన మేకి మన కణ కార అాన్త్నలెర్న కడా పీతి ర్వయెవ సమ్బితి నమావ్యమితి చాజ౭-శయః వ్యాల్లలాటనం యోస్ఫంజ్ఞాఒ 2 ధా ర్‌ల్చేన తత్సుఖా౭౬ఛానద్చారా సంజ్ఞాఒవా ప్రయే తిత్త న్పగ్శం దహ్యై హా మజ్దలే వ్యాపత్యాపన్నః (ప్తాప్త చేతనాం సంజ్ఞామ్‌ పత్కెపన్న వేతన (పాప్తా౭పన్నే ఎద్వితీయయే””తి సమాసః మూ॥! రా-ప ఆలిన్నున్న మృతమయైరీవ వ లేపై రన్తర్వ్యా బహిరపే వా శరీర ధాతూకొ జస ఆన మ! గ్‌ సంస్పర్శ" పునరపి జీవయన్న కస్టై చానన్హ్షాద పరవిధ నస్వనోతి మషోవామ్‌ పా జ్‌ ళ్‌ నా అ, ళ్‌ (ఆనన్షనిమీలి తాతుఏన) సఖి వాస నన్సి దిస్ట్యా వర్ధని వా కథమివ ” ఠా- సఖి కిమన్యత్‌ ? (పొఒస్తా పునరపీ జానక॥ వ్యా నీతౌబ్బరెనా2. తి” జాయమో నాన్షశాం విమృశతి ఆలిమృన్నితి అమృ తనుయెః కీయూష(ప మరైర5్‌వ సః ) ఉపలేపెః అలేైైః , అన్గః తృ్పచో2_ నర్పిద్య మావాక్‌ కరీరిస్య వాతూక రపా2వీళ్‌. శుకివాక్‌ వా, రసాదక్తం తతో మొంసం మాంసా స్తే స్తతో౭స్థి చి అస్థ్త మజ్ఞా తలెళ్ళు కమ్‌ ధాతవః స్పప్లదూ ష్యాల” ఇత్యుక్త కార్యకారి ణపరిక'మాక్‌. , ఒహిరనీ వా అలిమ్చక్‌. దిహానషవ న్ధ్‌ఈ, ఏకపదే రపా2_దిధాతూవాం బావ్యాశరీరస్య చామృర్‌ దవాను లేపన సమ్భవం (పవార్ష ము వ్రేమయన్నితి యావత్‌ సంస్పర్శః విలక్షణసుఖహేతు ర్వేన దయితాసన్బన్ని ల్వే వై చాను జయః, ఆతఏవ ఆకస్యాత్‌ అశాస్ట్ర; జఉవయళ్‌ ముగమౌ క్యనమద్చోధయక్‌ , అవ న్లాల్‌ (పమదాదేవ (పయోజకాత్‌ నః భూయో2.ఎ అపరవిధం దుశఖ(పయోోజూ రృరిచిథ చరార్వాలతు ణమ్స్‌ మోనాం వెళి ల్య్యమ్‌, తనోఆ నిస్తారయళ దుషాతిశయేన ము

కేరర ఉ త్తరరామచశిత నాటే ద్ధమా త్యానమంకం స్పర్శస్సుఖాతిశయేన మణం పబోధ్య జడయతీతి భా అకస్లాచా సాదితో౭యమితి న్పర్శెవిశేమణం వేదమ్‌ మిలితే అక్షీణీ యస్య, బహువీహొ స కృట్లో ప్స్పాబ్టాల్‌ మచ * ఇతి మచ్‌ వర్ధనే త్వమితి, దిష్యా వృామ్యెమి, అస్యాం విపది వార్షి ఇతి కథమయముపపద్య తామ్‌ ? _పా౬ఒప్తా తదితరస్పర్శ స్య రౌదృశసుఖో దయం[పత్య' హేతు త్వాత్‌

మూ! అయి దేవ రామభద్ర క్వసా౫ రా - (స్పర్మ్శసుఖమఖై

గ 5 నీయ) నన్వియం పురతఏవ॥ వా-అయి. కీమితి మర్శ్శ ఖే ్భేద దారు అధ్య రి అన్య 4 తి, ద్‌ ణ్‌ేవిః ప్రలావైః ప్రియసభఖీదునిబద స్థామపీ పుశర్ధ్మన్హ బాగినీం వాసి మూన్‌? చ్య్యా నన్చిత్యామన్త ణే , పురతవీప అవాన్తు మిలితాతమో న సాముత్క_తోమి

తం అువం కథం న పశ్యశత్యాశయః అపవృశ్యమానాయాః ఫురస్థి లతో _క్రిమువాన జనితౌము ర్చే) క్షమా కాయా వాసన్ల్యా ఇయము క్తి సఖీవిరివావిధురాం మౌంపత్యా శా౭_పకాశపరికల్ప నేన ఏడయని మన్లభాగికీం (వ్రియినభీసమాగమయోగ్యభాాన్యవికి లామ్‌

మూ। సీ - ఓనరిదుం తచ్చామి ఏసో ఉణ చిరస చ్భావసామ్మసీ

న! అం శ అలేణ అజ్జవుత్తపంసేణ దీవహాదారుణంవి సంతావం రు త్తిడల్లవం లేం వజ్జలేవూవణన్ధో విఅ నిజ్ణంతో ణీపవావిపల్టత్టో వేవఇఅవసోవి అమే వాష్థో (ఇతి గృవ్లోత్‌) జ చ చ జ వ్యా ఛా అపన మమీచ్మామి వపు వునళ్నిరి నద్భావసౌమ్యశ$ీత లేనా2. ర్య బత్తి

స్న్న్శేన వ్‌ర్బ దొరణమవ్‌ సన్త్హాపం రుటిత్యుల్లపతా ప్మటి లేపోపనద్ధ ఇప సృచ్చన్నిశృవా విపర్యస్లో వేపనే 2౬వశఇవ మీ వా_న్గః అపసర్త్యం ఆర్యల్రుత్హగవాణభయెన డూరీ భవితుమ్‌ , చిరాదనవ ర్తిమానో యస్సద్భాపః సౌహార్దమ్‌, "త్ర ఫౌమ్యః _పసన్నః, శీత లః తౌపాపహారీ చ, వీర్చిం చిరాకాలానువ్ఫ త్తమ్‌ దారుణం ళోక హేతుతయా ఫీషు అబ్బు, సనవ్తాపం విరహజ్బరిమ్‌ 9 ఉల్లపతా అపలపతా, వ్యజస్య చార్చ్యా౭- పాదక (ద్రవ్య విశేసున్య లేచేన్‌ ఉపనప్వఃి భుటెతఇన న్పిద్యక్‌ పౌధ్వ సోద్భిద్యమాన స్నేదః ౩ శక జ్ర ర్చాదా మితి దాడేశశ్య జన్య రీత్పేన దృిత్పిమ్‌ నిస్స్నహాం యథా తథా, విపర్య స్పక్క €ళ పర్యెనే పల్లట్ట పల్లూట్ల పల్బృతా; + ఇతి పల్పా దిశ: అవశ: (కి వూస్ప్మ్పపవర్తె మౌన , వేపతే కమ్చుల్చే అనేన సరాసా వాస్తమాకృమ్య గ న్వంన మే శక్తిరత్యు క్రష్‌

సవ్యాఖ్యా నే అ.౨. కేశ? న్వేద స్ప్రృమ్చో వేపఖు శ్చేతి సాత్త్విక భావాః పపఖ్చితాః లేన వ సాంన్పర్శికా&ి.న శ్లో వ్యబ్యతే మూః।ి రా. నఖ కుతః వ్రలాపాః? వ$ గృహీతో యగ వూర్చం పరిణయవిధా కజ్క_ణధర క్‌. ఆ శ్చిరం స్వే స్పై రమృతశిశ ైర్యః వరిచితః నీ. అజ్జవుత్త ఏసో ఎవ్వ దాణింసి తుమం। సఏవాయ నస్యాన్తుహినకరకాపమ్యసుభగనో రే శాలి ఛాన్‌ మయా లబ్లః పాణిర్లలితలవలీక నలనిభ। రం థి రం యట వ్యా (పలాపా ఇతి కుఠ9, సామోదన భవతి మయి. (వలాపసమ్భావనాయా నావ కాశబత్యాశయః అనుభపమేవా౭.వా గృహీతః ఇతి వూర్చం కాలభావే, (పథమ మితి వ్యా పరిణయవిధా వివావాకర్మిణ్కి కజ్బ_ణధరః ఆబద్ధమస్ఞల(పతిసరిఖ ధంతీతి ధరఇతి పచా౭-ద్యచి స్టీసమాసః కారళోపపదత్పాత్‌ యప్తాదృశో సృెహీతః అవ లమ్మిత., తఈః, అమృతవదాప్యాయ్యక॥ న్పేచా ఎస్పరైః అనుగాగావతశయకార్శితె ర్ల్రవాత్రైః పరిచితః అభ్య సశృ అయ మేతాదృశం తుపొనన్య హ్‌మస్య = కిరకస్య వర్షోపలస్య చు జొపమ్మ్యేన సామ్మ్యేన సుభగః మధుర, లలితం అభినవతయా కోమ లమ్‌, లవల్య్యాఖ కన్దలం అ౭ం్బ_ర తత్సనృశః, శశరతరయా శేవలం తుహినా2_దిసామ్య మాకృత్యా పున ర్వపల్యజు గరౌజకారత్ప మితి భావ తస్మాః వహ్ని సాతీకతయా గ్ఫిపీ శాయాః ఉాణసర్వెస్పభూ తాయాశ్చ శీతాయా, , పాణిం మయా విరహా౭ శ్రా స్తేన లః నిస్సే నేవ నిధి సమయే సమాసాదితః ఛా ఆర్యఫు త్త సఏవానీ తమ్‌ వీవంవి'ధేన ఛవరః (పణయేన పరిత్యాగళి ల్యయున్తూలితమితి ఖావః నిదర్శనం నా మేదం వాట్యలకత్షణమ్‌ మూ! సీ- వాది వాద్ధి అజ్జవు_త్తిపంన మోప్‌* దాఏ పమాదో ఖుమే అబ అభ అధ బ్‌ సంవుత్తోశ రా- సఖి వాసనని అనన్షమీలి తేన్షి్యయస్సాధ్య సేన పరవా నస్‌; త్వన్హావ దేనాం భారయ వా ఛా హ్లాద్ధిక్‌ హాధిక్‌ ఆర్యపుత్తస్పర్శ మోహ్‌ తాహూః _పమౌాదః ఖల. మే సంవృ తః ఆర్భ ుత్తుస్పర్శ జచ్యా2_నన్దనిర గ్భరయా మయా నాసపాతమితృపాన్న )తవి.దష్‌,

168 ఉ త్తరరామచరిత నాటే యేనఠన్షుబాణం (పా క్తేత్యాశయః ఆశ న్దే మాలితాని జడీభూ శౌని, ఇని) యూణ్కి యన్య సః సాధ్వ నేన ఉత గక్టైఒ-పాది తేనా పాగల్భ్యేన , పరవాళ్‌ పరాథీనః, గవాణాక మః ఇతి యాపత్‌ అత స్పృం ధారయ గృహాణ, అన్య థేయమాథీ, ప్యాపనర, సతీ త్యాళ యః జడ్‌ ధ్ర న అధ మూ వా-కష్ట్రమున్ధాదఏవ. సీం ననమ్మ్యమమాతప్యాపసర్నతి ) రా-వో ధక ఎనూద శి - న కరవల్లవస్స తస్యా సృ్పవాస్తైవ జడెబ్బడ పరీశ్రష్ణః ఆ ఆర జ వ, పరీకమ్చిణని ప్రశమ్పి కరాస్యమ స్విద్యత స్సి వృద్యుక్‌! ళం వ్యా ఉఊన్థాదః అదృశ్యాయాః (గవాణప్రార్థ నయా తె శ్రవాను మేయర్వాత్‌. (గ్రవాణభయాత్సమ్ముంమ: అశ్షీప్య ఆచ్భివ్య; _పమాద%, దుర్లభస్య చిరాఖిలషితస్య కర గతస్యావీ విమోచనాత్‌ తదేవాఒవా కిరపల్లవః ఇతి జజాత్‌ పరికిమ్బిణ3 స్వీద్యతః, మమ కరాత్‌ , జడః (పకమ్బి స్విద్యంశ్చంతుల్య _పణయత్పజ్ఞాపవాయ పర్మిభంకోప పత్తయే చేదమ్‌ సం తిస్యాః కరః పల్లవ ఇవేత్యుపమితసమాసఏ విశేవణానాం పల్లవ సామ్యం (ప్రతి బావ్యాత్పాత్‌ రూపకం వా అతఏవ్యాత సన్చేవసబ్కరః. సవాసా (దుతక్‌, పర్మిభష్ట్రః విచ్యుతః పర్మిభంశం (వతివిశేషణానాం హేశ్రుత్పార్స్పదార్థ హీ తుకం ావ్యలిబమలజ్కా 5; సమౌలజ్క్కార _స్పదజ్ఞక్‌ మూ। సీ_వాద్ధి హద్ధి అణవళ్థిద క్థిమిద మూఢ ఘుమృంఠత ణ అణో ణి జ అభవ, అర పజ్జనస్థా వేది అప్పాణఅం త _ (న స్నేవాహానకౌతుకమ్‌, నిర్వర్ణ స). అ జ, లి. అద మరున్ననామ్బః ప్రవిధూతనసిక్తా కవమ్బయప్ట్రీను ను కోరశేవ వ్యా ఛా వోధిక్‌ హాధిగడ్యావీ అనవన్గి త_స్పిమితమాఢఘూర్ల మాననయనో న_పర్యవస్థాపయ త్యాశ్మానమ్‌ అనవస్థి తే స్పటౌనమ్మపాప్తె, స్పిమితే నిశ్చలే, మూలే విషయ్మగవాణశ_క్రివికలే , ఘూర్మ్మ మోే బలాద్పిషయ్మగవాణాయ (పయత మానేద;ు నయనే యస్య సః ఆర్యపు త్ర; ఇత్య రాక్‌ , ఆత్తానంజీవమ్‌, న పర్యవష్థాప యతి స్నాభావికీం దళాం న లమ్బయతి “ఘూన్షే్నే మపల్లవా ఘోలఘులా౪ో ఇతి ఘకా ర్ల లేష్టమ్థా౭-చేశః వాసః పరిహాసః స్నేవాచాసకాతుకవ్యజ్ఞుకయా దృళా దృస్వేత్యథ్థః వత్సా నీతా (వ్రియన్య స్పర్శభ వేను నుఖేను సస్పేదం రోమా గ్బితిం కమ్చితఖా ఒ్నబం

సవ్యా ఖ్యా నే అ-3. 169 యస్యాస్తాదృశీ , తోమాఖ్చితం కమితళ్చోతి భావే శే తతన్సే పదరోమౌఖ్బీతే॥ మ్పికె స్సవా వర్తత్‌ఇతి వా సమాస$, *ో అస్బశ్శాతక ఫైభ్యో వక్తిప్య *” మితి జీవ్‌ * నానీకోద రోస్ట్‌ జద్ధాదన్తకి ర్ల శృళ్లా చ్చే” త్యెత ఇకారాదేతత్సిముచ్చయ ఇతి శేచిల్‌ మరున్న వా మ్ళోఫ్యాం (పవిధూతా నిక్తాచు స్ఫుటాని కోరళాణి కలిశాం యస్యాస్స్యా కద మ్బస్య శీపస్యు యషప్పిర్యథా కాఖేవు జాతా సమృన్నా , అత న్వేదరోమాఖు నవ. వయస్సా త్తి కాఖావాః (పశాశ్యమానా దయితౌ౭ లమ్బనం నీతాయా। [కేమాణ మజ్లాలయ న్త్‌ ,

అధ జ చ వ (€

మూ। సీ. (న్వగతమ్‌) అమ్ము హె అవ సెణ ఏ బేణ అల్తౌాణఏణ లజ్జా విది ఛభఅవ ఈఏ తమసాపఏ, కిం త్తి కిల ఏనా మణ్లిస్సది, ఏసో పరీచ్చాఓ ఏసో అ పాఅఆసంగొ త్తి?

వ్యా ఏవం తిమసయా పరివానితిమా త్తానముపా౭_లభ తే అమ్మ హే ఇత్యాదినా ఛా అవా ఆపశేనై తేనాఒత్ష్మ చా లజ్జా కాసి భగఐత్యా తమసయా కిమితి కిలై షా మంస్యతే ఏవపరిత్యాగ 1 ఏసుప్చాదయా2-సజ్ఞఃఇతి_ఆళ్లుహే అవనేణేత్యాడా “సద్ధి స్పపదే” ఇతి విళభల్బనాన్న సస్థిః అవశేన అస్వాథీనేన, ఆనన్షమ న్లర్నియ ను మపారయ తేతి భావ అఆతృనా్నాపయోజ'ేను భగవత్యా తిమసయా, లజ్ఞాం (పా2_వీతా, ఏషా తమసా వీవనుకాడ్లే పరిత్యకాయాః భ రరీదృళో2 నురాగఇతి చాపలం మంస్య రతి శబ్కా. వృాదయా౭2_సజ్ఞః (పణయుః అచ న్‌

మూ! రా. (సర్వతోఇ వలోక్య) నో కథం నా్హ్యావ? నన్వకి రుల వచేపా! సీ సచ్చం అఅరుణమ్హ్ము, జా ఎన్వంవిసాం తుమం పెకంఠీణం న్‌ యా న్‌ ఖు ధరామి ఎన్వ జీవిలం॥ రా శ్వానీ " ప్రసెద న మామేవంవిధం పరీత్యక్తు మర్త్శనిః సీ- అబజవు త్త విపరీదం వి అ ఏదం

నౌ ద్‌లోలు వ్యా సర్వతః; హ స్తమాశ్షీష్యగ లాయా న్సీశాయామార్షణాయ వో విహికే కథ మతి వితర్కే నా స్త్యేవ అపయ్యాతెవ, కిఖ్చీ త్తీరోభూయ పరివాసతీతి మన్యమౌొనం మాము పేక్ష్యు గ తైవేత్యాశయః నన్పి త్యామన్హ్ర గే అకరుణే తదర్థిమిద్థందూయమానస్యోే తణాన్నిరను కోశతోో కః ఛా. సత్యమకరుణా ఒన్న య్లావీవంవిధం త్వాం పళ్యన్త్రీ వను ధరామ్యేవ..జీవితమ్‌. ఏతాదృళీం తవ వివమామపస్థాం పళ్యన్యా మయా పరీత్యాడ్వే ఒవీ జీవితే యత్సా్యణీమి తదతినిష్కరు రైవావామితి యుక్షోఒయముపాలమ్మః ఇతి 22

[70 ఉ త్తరరామచరిత నాటశే శాప క్వానిషతా న్నర్షి కౌ2.నీఏపంవిధం కరడుణాం దళామధిశయానమన్యెరప్యనుళ మ్పు నీయ, మామ్‌, పరిత్య కుం నిరయేక్షతయా హాతుమ్‌, వార్ష పి ఛా ఆర్యపుత్హై విపరీకెన్లి నే ఏతత్‌ తప మత్పరిత్యానపచనక్‌, విపరీతం క_ర్పృకర్మవిపర్యాసపత్‌ , త్వ మేవ తూం పరిత్యజ్య సమృ) మాం పరిత్య క్తవతీయుపాలభ సే ఇతీదం చితమి త్యాశయః య స

స పష్‌య సం స్తన యాతిభూమిగ తేవి ప్రలమృ మా శ్రానమ్‌, కు శ_త్ర మ్‌ ర్‌ అర క్ష డ్డి, ఆధ క్తి ఎట సఖీ?! రా- వ్యక్తం నా స్త్రి క$థమన్యథా వాసన్త్యప్‌ తాంన పశ్య అసి ఖలు స్వస్నృఏసుః? న చాస్మి సుస్త అథవా కుతో శామస్య స్వ

న అభ ల, ష్నః? నర్వథా సఏవ భ గవాన నేకవారషరికల్పనానిర్తి తో విప్త్రులమ్భః పునగిపునర నుబథ్నా తి నూమ్‌ వ్యా! అతికాన్తా భూమిః ఆతిభూమిఖ పరె కాశ్యేతి యాపత్‌. తాం, గతో,

విపలమ్మః విరవా౪ యస్య తమ్‌, సం_స్తమృయ స్థీకురు కథం స్థిర్మీకీయ తాం కరిగతాం దయితాం పరిహాక్యేత్యతఆవా కత ఇతి అృత మే [వీయసఖీనీకా , కకః అరణ్య త్యక్రాయా స్రస్యాః క థమిజానిమత సన్ఫువః, నా సీత; వ్యక్తం నిశ్చితమ్‌ అన్ఫథా శస్యాః ఆ స్పిర్వే, శాం వాస నవీ, కథం న పశ్యేత్‌ , వర్తమూనాయా స్తస్యా దర్శన మపరిహార్యమ్‌ యతోన దృశ్యతే తతో చేయము న్స యోశ్యానుపల ఫ్యైవ నిశ్చేయ మితి భావః తర్హి కథం ఠర్స్సర్శ్ళోపలల్లిరితి శజ, లతే అపీత్యాదినా, ఏమః ఏతదుపల వ్‌ హేశుల అవి నృష్నఃఖఎ స్వప్నృఇతి సమాబ్యతాం కీమ్‌ , సేత్యా్యానచా నీతి ఆన్ని అవ్‌ న చస్సుష్త సుప్పస్య పొ స్వప్న్మదర్శనముపపద్య త్వే కత్క_థం నామ జగతో మమోపపవ్యశామ్‌ ఆకిపతి అథవేత లోకసాధారణతయామయేదమాశ చ్కాతమ్‌ ? (ప్రక్యుత స్వప్నాసష్భువో మయి న్నా్లిక్‌ సమయే పరమ్‌, అపితు జూగరో రామమాపే ధ_రిణ్యేవ నియతఇతిస్థి తే జూతచి. దనుభూతస్ప ష్ననుఖ స్యేవ విధిహాతకస్య మను విమర్శోఒయంనఘటతే ఇతి భాస తర్చి కథం దయికాకరస్పర్శోపల్ధిరితి ఇేన్నిళ్చినోతి సర్వ'ఖేతి భగచాళా అ మే:యమహీమ్యా యఆక్తానమప్యధితిన్టత్కి అ వేళ వారం బహుళక్ళళ్వః పరికల్బ్పనయా సంశీల నేను నిత జాతోషచయః్క అగుబధ్నా్యతి పున వ్ననః పరిచితం మూం విహాతుమక్ష మో మదీయం పశ్థానఘమనుపరతి, న్మిపలమ్భూకా షాతోచ్తాది భూమ్మ్మా సర్బత తామ్మేన ఫక్యామ్సి తయా౬ఒఒల్లి ప్యే. తామేవ ల్యా

సవ్యాఖ్యా నే, అ.౩ య! వాళోమితి తదిదనుని తద్ది వాణం తర్సజూతీయ మేవ నఫునర్విజాతీయమితి పూర్వానుభవ ఇచాబ్యావీ కల్లాభాభావే సమానే సాద్చుంతికానుఫ్‌వస్య వైలక్షణ్యకల్స్పనయా మను నమ్స)తి శీకౌమార్లణమన. చిత్‌ మీ వేళ్యాశయః

మూ॥ సీ మఏ ఎవ్వ దారుణాఏ విష్పలద్థో అజ్జవుత్తోః వా- చేవ పశ్య వశ్య ఫా పి పొలన్త ఫ్‌ జటాయిషా విఫఘుటితః కా రాయసోఇయంరథ

క న!

న్తన్యైతే పురతం పిశాచవదనా॥ కజ్కాలకేషాః ఖరాః

ఖడ్డచ్చిన్న జజాయుపతతిరితస్సీ తాం జ్వల న్తీం వవా

న్న నర్వా్యాకులవిద్యుద మ్చుద ఇవ ద్యాహభ్యుద స్థాదరిః॥ న్‌్‌!

బ్యా ఖా మయమైన జారణయా చ్మిపలస్థః ఆర్యఫపు త్తం నళు విపలక్మే శే

త్యాశయః, అథ వాస న్తీ భగవరళ్చి త్రవిశేపాయ పరినకే దృశ్యకూనం శిముఫ్యుపతీ పతి దేపపశ్యేతి అయంపురోవ రీ, జటాయుషా పశ్నీవిశేషేణ, విఘటితః యుధి భగ్న కార్దాయస కృ స్టేనాయసా నిర్మిత పౌల వ్యుస్య కావణస్య, రథ తమితి శీను; పశ్యేరిక్రియయా సమృధ్యతే విశాచానాం వననానీ వ వదనాని యేషాచ్తే ఏలే దృశ్యమా నాక కజ్క్కాలం అస్థి ॥ గస్యాచ స్ఫరీరాస్టి షి కబ్కొా-ల మిత్యమరః కేసః యేహాన్తే ఖరాః యుగ్యభూతాః, ఫురతః అగళః, సన్తి తాక పశ్యేతి మయోజనా వీశాచవదనాః ఇత్యత “ఆవయవధ న్మేణ సముచాయస్య వ్యప దేశాదున్టు;స్యోషమాన తే”తి స్పష్టం శ్టైయకే ఇతః ఆస్తార్సి) దేశాత్‌ , అరి నీతౌఒపవహాలేణ శతుభూ+తో హ్‌! అ రన్నామగవాణే జుగుష్పయా నధ్యర్వ పురస్కారేణ స్యపదేశః ఖర్జేన చన్టవో నేన, ఛిన్నే నికృశ్తే జటాయో. పతృతీ పక్షమూలే యేన తథాభూతః; “ శ్రీ వక్ష చిః పక్షమూల ” మిత్యమరః “పక్షైత్తి “08 మూలానే, అ్యగచ్యేదే ఫునఃపరోవా శజ్కయామూల చే దే (పవృ త్తఇతి సాధు చాధనచాతుర్యముపదర్శితమ్‌ “ ఖడ్డచ్చిన్న జటాయుపత్షతిరియ”” మితి పాలేఒపి సమానో భావః ' 'శేచేసతి తుకి జ శ్వేశ్చు జ్వే చశ్త్వే చ రూపక్‌ జ్వల న్తీం అబ్గకా న్యా విరాజమానామ్‌, నీతాక్‌ పవాళ లి భత్‌, అన్గ్నః అభ్య న్లరే వ్యాకులా స్ఫుర వ్లీ విద్యుద్యస్య సః, ఆమ్మ్బుదః వార్షికయే సుఇవ లక్షణీయః, అ చేన రావణేన గృహీ తాయాన్సీశాయా ఛయకమ్సో లక్షీరః, తదా౭2 ఏతదపహాతో క్యా౭ పనా ర్తరి నీర్ణయర్వం వ్యజ్లాయద్భగపరే? (శోధము ద్లీపయతి “మాదమరా 'పతీళాళః”” ఇతి రామాలు ణానురోధా దావణస్య వార్ష కపలోవాళొపమ్యక్‌ నీతాయా

కే72 ఉత్తర రామచరిత నాటే జారశ్వాద్విద్యు కృాదృశ్యమ్‌ తదు క్తమాచా 58 ళధత్తే థోభాం వారిమరక తే తావకీ మూ ర్రిరాడ్యా తిన్వీ తుజ్ఞ స్తనభరనతా తఫ్రజామ్యానదా౭.ఖా” ఇతి ద్యాం దిస్‌; అభ్యువష్థాత్‌ అభికుఖీకృత్య్యోదప పక్‌ , “* అభిరభాశే * ఇతి కర్శ్యపవచనీయత్వా ద్ది పతీయా. పశ్యేతి యోజనా ఇతఐ3 రావహళో స్తమనప్టాననిన్లేశాఖి పాయేణ ప్యెతే ఫురతఇతి పాఠో నిరర్థకః +) దేవ పశ్యప శ్యేత్యుపస్కారక వాక్యగత కియా ఒన్వయస్య నిష్స్రత్యూవాత్పాత్‌ జటాయు ఒటాయుళ్ళచ్చై (పయోగాత్‌ మూ। సీ (సభయమ్‌) అజ్జవుత్త్రే తొదగో వావాదీఅది, అవాం ఓ నారిజామి సరీశాహి పరిత్తాహి జ ళు శాం రా (స వేగముల్భాయ) అః పొప ఆాతస్రాణనీతాఒపవోరికో శ్వ యాసి॥ వా- అయి దేవ రాతుసకుల 'ప్రలయభూమ శ్తే్తో అడ్యాపి శే మన్యువిసయః? వ్యా ఛా ఆర్యఫుత్త తాతో వ్యాపాద్యతే ఆవామష్మహీయే , పర్మితాయస్వ. -పర్మితాయస్ప కౌతః జటాయు: శాతళశ్లే ద్పితీయరళారస్య “ద సన్య కౌరసేన్యా మఖావచో&.సో "88 దః పరి శాయస్ప అతీలేఒవీ భయస్మమ్భుమాద్య ర్తమానబుద్ధ్యా క్వయాని మద్చీతః కత నిలీయసే ఇదం గ సంరజ్ధం తోటకం వదః “ఇత్యు క లక్షణం తోటకం గర్భాన్షమ్‌ అద్యాని చిరన్చుతో2£, మన్యోః కోధస్య, “మన్యు నై న్యే (తౌ ఈధీ” త్యమరః వినయః ఇతి కాకుః -ా ఖీ జ మూ సె- అమో ఉన్ల త్తీలహ్ము సంవుత్తా రా అన్వర్థపవాయ నుధునా ప్రలాపో వ ర్తరే వ। ఉపాయానాం భావాద విరతవినోద వ్యతికరో విమద్దైర్వీ రాణాజ్టగతి జని తాత్యద్భుతరసః వియో/నో ముద్ధాత్యాన్సఖలు రిపుఘూ తకావధీరభూ త్క_థన్తూప్టీం సవాణ్యో నిరవధిరిడానీన్తు విరవాః ళరో వ్యా ఛా అహో ఊన్మత్తా౭_ ని సంవృత్తా ఉన్గ రృత్వమతీరన్య వ_ర్తమానశ్వే చాను నప్ఫానాత్‌ అధునా అద్యరనే విరహే ప్రలాపః విలాప అన్వర్థ అర్థం

సవ్యాఖ్యా నే, అ-౩ క73 (ప్రయోజనం అనగతః, ఆప్యర్థఇతి పాఠస్సాధీయా౯క్‌. (ఫలాపమ న్లరేణ శారణా నర స్టఃఖన్య దుర్లోచత్వా బీపమ్‌ తదేవోపపాదయతి, ఉపాయానామితి ముగ్ధామ్యైః వాను లోచనాయాన్సీ తాయాః, సః (పాగనుభూత,ి వియోగః ఉపాయానాం వానర పే మణ వేతుబన్ధైాఒదీవాం వయునావామ్‌ భావాళ్‌ సద్భావాదేప కూత్రోో అవి రతః అనచ్చిన్న$ వినోదస్య ప్యతికరః సమ్మన్థః యస ౯ స్క వీరాణాం కుమ్భకర్ణ మేఘనాదా౬.దీనామ్‌ వినునైః శమరాభిఘాతెః, కరతైః జగతి లోళే,జనితః సమ్బా దిత, అత్యద్భుత, రసః యేన సః, ఉ త్భావాస్థాయి.కన్య వీరస్య చర్వణయాఒద్భుత రసోదయఇతి రనికాః యథా * నోస్యో భవతి శృళ్టారాత్కరుణో కాదకర్మిణః ఆద్భుకశ్చ తథా వీరాద్భీభ త్సాచ్చ భయానకః * ఇతి రిఫూణాం వియోగవ్యధాచఒ2ఒ పాదకానాం రావణముఖానామ్‌ ఘాతః సంహారవీవ్క అవధిః అవపానం యస్య తథా సమ్మావితః, అభూత్‌ ఆనీత్‌ ఖలు, అయ ను అనుభూయనానః ఫునక, నిరవధిః అవసాన సమ్మావనాయాం వివాతావకాశః, విరహ, తూస్లీం (పలాపమన్షరేణ, కథం, సన్యూఖ వియోగసవ్యా తాఒ౬.పాద నేన (పలాపానామాత్మలాభబఇతి భావః నిరవపధిరయ న వ్‌ (పతివిధిః ఇతిచ పాఠః మూ! సీ- ణిరవహి త్తి హో వాదస్హి మందఫాఇణీ , (రోదితి) రా-నహోక ష్‌ ఎ క్‌ అధ స॥ వ్యర్థం యత్త్ర కపీస్ట్రసఖ్యమపి మే వీర్యం వారీణాం వృథా వజ్ఞా జాన్బువతో౭ పి యత్త్రైన గతిః పుత్తృన్య వాయోరపీ మౌాగ్గరయ త్త న నిశ్వకర్హృతనయః కర్తుం నలోఇిపి తమను క్త ? స్సామి ల్రైరపి సత్రిణామవిపయే త త్త్ర ప్రీ యే కానీ ము! ర౫ వ్యా ఇా విరపధిరితి హా వాతా౭న్మీ మన్షభౌశ్యా కాలా _న్లరేఒసివిరవావి చ్భేద ప్యాసమ్భావరయా భయసమృంచుః దృష్టం పనిద్ధం విరవానిప్తార కారణమనుపలబ్ధపతో భగవతఇయను కీ; అతోన (పత్యాశాభద్దః (పాష్త్యాళారూః (పాశేవ్య పపబ్బునాత్‌ గర్భసస్థా పకాకారాహి ల్యేఒవి (పాష్యాశానిబస్ధవై ధర్వస్య 4 పతాశా స్యాన్న వా స్యాత్సాా వ్రీసమ్భపః ౯ ఇత్యాదినా సీద్ధేః ఊపలభ్యతే వ సహేతుశీ2. వీ వివత్నీర "హేతు విరవామా తేణాహేతుకత్చో క్ల, “ స్నేవాళ్చ నిమి త్రీసవ్యపేకుక్చేతి విపతి షిద్ధమేరత్‌ ” * ఆహీతుః పకపాతో యన్గన్య వాసి పత్మికియా” ఇత్యాడా అ స్లిహి తత్తావి భవా వ్రరీయపరిచయవాసన్సా కర్మ విపాకో, నియతిరిత్యాదికమ్‌ ఇత

క్షే7శ ఉ త్తరరామచరిత నాటే రథా హీ శార్యనముదాయస్య సకారణ ళా నియమః పరా వ_గతే అరఏవ మళబోకవిః 4 వ్యతీపజితి పదార్థానాన్తరః తోచని పహేశుర్న ఖలు బహిరుపాధీ౯్‌ (శ్రీయన్సం (శయనే ” ఇతి ఇత్ధమ్య తానీ జేపర్షి (పసాదస్య హేతోస్స ల్వేమ౬ఓీ నిద్చ౦తి శియత్చం పూర్వవిరవా పతి[కియాసజాతీయస్వా2_య _క్ర(పత్మికియా2_నుపలమ్భూదితి నూక్తమిత్ష ణీయక్‌. స్యతిలేక కప విభృణీతే హో ఇతి యత్ర యస్మీ౯, మే నును, కవీన్రు సఖ్యం ను[గీవసౌహోర్షమావీ, ష్టార్థిం కతా పాధ్యస్యాని తస్య శార్యశారిత్వక్‌ అధునా సీద్ధప్యాపి తస్యాకిఖ్చిర్కరత్వ మిత్యవో వైనమ్యమ్‌ తథా వారీణాం కశీనామ్స్‌ వీర్యం పరాఖి భవళ క్రిరవీ వృథా, తదాహీ లేనోపయోగ। యత్ర జామ్బవతః బుక్ష రాజస్య్యపజ్ఞా త్ర శాల! బుద్ధిరపి న్మక మళే, తథా వాయోఃఫు త్త స్య వేగపతో వానుముతో౭౬వి గతిః పా ్రీపనుతదా హీ శక్యతుసబజ్కకే మగశ్నా౭_ప్‌ మెధిలీ తేన పుటపో _త్తమేన సౌక శ్యణోద్ధ తా అద్య తు సోపి పజ్షురివ కం చ యర్ర్ర, విశ్వకర్శ అ? దేపశిల్బినక శనయ3, నలో౭_వీ వేకు బస్థకృదపి వానరక్కి మార్గం పానం తీర్థఖ్బు కర్తుం నత్న మః నాలక్‌, రత్త సమర్ధ సార్టస్యాప్యభూనా, సౌమిలేః వ తేఛ్యస్సర్వేభ్యోఒవి సః స్తా మర్‌ శ్రీన్య: ప్యతిణాం ఇషూణామప్కీ అవిషయే క్వ అనివ _ర్తనే అనేన వూర్వ విరహావ్వ్యతిలేకక, తేన చాద్యతనవిరయే * సహాయాన్భ్చాధనోపాయో విథాగో చేళ్‌ శాలయోః విపత్తేశ్చ (పతీళారస్సిద్ధిః పజ్య్బాజ్ఞ”” మిళ్యు శేషు మన్తాజ్లేషు దేశా లాషఒనుకు క్యేవ సహాయోపాయవై కల్యాద్విప త్తి పతీశార వ్రవాధారానిద్ధిళ్చ న నిర్జీ యేతే ఇత్యుక్తం భవతి మః సీ బహాుదతణ్ణావిద్థా వువ్వవిరవాం శొ- నబి వాన ని దుీఖామె వేడానీం రామస్య దర్శనం ను

నవ్చాదామ్‌ కీరుచ్చిరన్హ్వారి రోదయిష్యూవి.? తదనుజొనీహి మూం గదమునాయ్‌

వా! వా బహుమానిత్తా౭న్మి పూర్వవిరవామ్‌ అగ్యతనవిరహా డేకయా పాళ్తవే సవ్యాతా పౌతూనుపన్యస్యతా సమదుఃఖేన దయితేన , పు "ర్వవిరవామ్‌్‌ అన్నీ అవామ్స్‌ బహు యథా స్యాత్‌, కథా మానితౌ మన్యమానా విపాతా ర్మ యా2_ప్యష్టకృతమితి భావః అపృచృతే సఖీతి ఇదానీం విరహావసశే నువ్ఫాదాం క_ర్యూణామ్స్‌ రామస్యకర్మ ణ, దర్శనమ్‌ దు॥ఖామైవన దు॥ఖ్మపయోజక మేవ, అతః సఖీచ్వామ్‌, కియచి సరం కియ న మవధిమ్‌, తోదయిష్మామి మదీయదుర్డశా ఒమసష్థానప్రయు కళోథా2ఒ.వజాం కతోమ్యి

సవ్యాఖ్యా వే అ-3 కోర్‌ తత్‌ , మూక, గభునాయ అయోధ్యాం (పతి (పస్టానాయ, ఆనుజానీపా అనుమోదన్వ, గవునానుముతా రవ న్లేశనాశః ఫలమ్‌ మమతు విధివాతకస్య సవాజమిదమి త్యాశయః, మః! నీ.(సో జ్వేగ వోూనాం తమసామవలమ్బ్యు) భఅవఇ తమనే కవాం గచ్చ్భఇ జివ్వ అజ్జవుత్తో౫త_ వల్సే సమాశ్వనిపి సమాశ్వనిసా, జగ శ్‌ హో నన్వానామప్యాయుష్త త్‌ కుశలవయోర్వర్న ల్‌ స్థిమజ్జలం సమ్బూద యితుం భాగీరథీపడా న్తిక మేన గభ్బావః సీ. ఛఅవఇ! పనీద ఖణమెత్తం వ్‌ దాన దుల్హవాం జణం పెక్టామి వ్యా ఆళ్యావీ సమాగమస్య విచ్భేదాదుద్వేగః ఛా భగవతి కమునే కథం గన మ్యేబ-2ర్యపుత్త్యః గచ ల్యే శావస్థానం తస్య సమ్భృవ్య లే, తిర్క థమాత్తాననార ళఈకూమి పర్ష సమంళ్ధ్‌్యాకగ స్థిమత్సూూత బన్టరూ పమాజ్జలి కాఒ_బారనిర్వ _ర్తనాయ తిదు _శ్రనుబ్లపూ"రిమధికృత్య _కృత్యచిన్తామణా. * గుడదుగ్ధతిలాక్‌ దద్యాస్థన్లే (గన్ధిళ్చ బన్థయేంత్‌. గుద్హులుం నిమ్మ సిస్ధార్ధదూర్వాగోతో చనా 2 దికక్‌ చమ్చూజ్య భానువిఘ్నేకా మవా ర్లిం (పార్ధయేదిదమ్‌ * ఇత్యాదితా థాగీరథీనమోపం పన్లి తరొంూరావయోర ధ్య యదృచ్ళ యోపనతో2యమానన్దః కియచ్చిరమనువ శ్రే లేతి నిద్ధఏఐ-యమంళక,. లేన సమాళ్వానన్యెవోపప త్తిర్మత నోపతాప స్యేతి ఫా ఛా భగవతి (పనీద తీణమ్మాత్రమవి తాపద్దుర్లభం జనం పళ్శామి. అపీస్సమ్యాపనాయా మ్‌ యద్యవి వియోగో2_పరిహార్యః, ఠతథా2_వ యావత్సాన్ని ధ్యం దర్శనం వా కుతః పరిత్యజ్భృతే ఇతి భావః దుర్లభం జన ద దో మి క్యాదరణీయర్వద్యోర నాయ న. మూ రా- అ న్లివే దానీనుశ్వమే ధాయు సవాధర్శచారీణీ మీ సీ. (సోత్కెమ్నమ్‌) అజ్జవుత్త శా సా ౫ రా- హిరణ్మయీా వీ కాప తికృతః వ (సోళ్చా సమ్‌, సాన్రమ్‌) అజ్జవుత్తో చాణింనీ తుమమ్‌ అమ్మ హే ఉక్టాణ్‌దం దాణించు పరిచ్చాఅసల్లం అజ్జవు ర్లేణ జా ఖ వనే క న త, రా= తత్రాపి వ ద్చాస్పదిగ్ధం దతుంర్వినోద యామి బ్యా అశ్వ కే ధార్థం పరికల్పితె మీ వము, సవాధర్తభారిణీ పత్నీ, అప్పి ఉర్కూమ్సః పర్మిగహాన్పరపర్మిగవాశబ్క యా తదా హ్యాత్మనః పరిత్యాగ ఏవ ఛానంతి నిశ్చీయలే తేన చ బూస్తీి పత్యాశావకాళః ఇతి భా ఆర్యఖ్పుక్త కాపా? పా సవాధర్శ్మచారిత్సి కా కం పరిగ్భృహీత్సా ఉత నుమైభ (పలికృతిరిత్మి పళ్నాఖిపాయః,

76 ఉత్తరరామచరిత నాటే హీరణ్మయీ శుద్ధివిభవపకృరత్యనుగుణా, (పతికృతిః (పతిమ్సా ఇదం చ నీళాపశ్నస్యోత్త రమిన సబ్బృటితమ్‌ స్వతో౭ఖణ్ణరూపం రామన్యైవ పచనమ్‌, మధ్యే సమ్భృ)) మేణ నీతా యాః (పళ్నః ఊచ్చాాసః ఆశ్వాసు ఛా అర్వఫుత్ర ఇదానీమనసీ త్వమ్‌ పరుల (గ్రవాణే మర్సమృస్థ త్యా గాన్న ముఖ్యమార్యవు త్రత్వమ్‌ అద్య తు నతభేతి ఫావః 'లేన త్వదాలమృనో మమ యు క్ల ఏవాద్యావీ భావానుబన్థఇతి ధ్వనతి యద్వా లోకసమాధా నాయ మద్దూరీకర కేఒ.నీ తవ మచీ గేల వేదితయా (పకటితం మవాడాభిజాత్యమితి భావః ఇా అవో4స్థైతమిదావీ మే.ఫరిత్యాగ శల్యమార్యపఫుశ్తేణ అపో ఇతి హర్దాభకే విస్తయే, శల్యం ఏీడేతి భక్యా ఈ స్థాతం ఉఊద్ధృతమ్‌ పాష్యాశావిచ్ళేదాభావా నృచ్నీ ్బిలస్య (పకా శనాచ్చ నిష్కారణనిరాక రణ పయు క్రం దుఃఖం (పమృష్టమితి భాపః 'బాన్సదిన్ధం సవద్యశుజల ఎలితమ్‌ తత్తాావీ (పకృత్యలా భే2ఒ_నుక ల్పభూ తాయాం పతకృతావవి, వినోదయామి తదజ్ద పత్యజ్షాపలోళ నేన నుసుఖం కాలం నయామి, (వతికృతళని ర్లాణస్య నిహూపీతచతో హేత్రుర్యతకవినెవ (పకాళితః మూ। సీ- ధణ్లాసా, జా అజ్జవు త్తేణ బహుమతణ్లిస్పది జా అజ్జవు త్తం విణో దెంతీ అసాణిబంధణం జా జీఅలోఅన్స త- (సస్ఫిత స్నేహోన 9౦ పరీష్వుజ్య) అయి వల్సే ఏవ మాన్తాస్తూయతే సీ - (సలజ్జమధోను ఖీ న్వగ తమ్‌) పరివానిద వా భఛలఅవ ఈఏ వ్యాళా ధన్యాసాయా ఆర్యపుశ్తేణ బహువూన్యతే యా ఆర్యఫుక్హం వినోద న్లీ ఆశానిఎసనం జూతా జీవలోకి స్య బహుమాన్య తే విరవావినోదోపయతయా సమ్మాన్య తేజీవ కోకస్య ఆర్యపు త్రై కా౭..ధారిస్య జగ తక అశానిబన్ధనమ్‌ పత్యాశాజ ను వృత్తిహేకుక జాతా సమ్బ న్నా, ఏవం జగదాలమ్బన త్వేవాఒర్యపు ్రీపళంసాఒ2 న్చదర్వేన చ ఆత్మా స్తూయతే (పశస్య లే, త్వత్పితికృ లేళవై పంవిధ త్వేన తత్ప%కృతి ఖభూతశాయా న్త ప్రయ్యేవ[ప్రశంపాయాః పర్యవసానాత్‌. అయయకా" న చాశ్వాసనగర్భః పరి వోసః ఛా పరివానితా2స్లి భగవత్యా (ప్రశ స్తేః (ప్రతికృతిమా తవిశా ని మాపాఠతో మున్వానా పరిహోసపాతమభూషమ్‌ మూ! వా- మవోనయం వ్యతికరోఇస్తాకం (వసాదః, గనునం (పతి పునర్యఖా శార్యపరిహోణి ర్న భవతి తథా శార్సమ్‌. సీ. పడిఊోలా దాణిం మే వాసంతీ సంవుత్తై. త- ఏపి* గచ్చావః సీ- (సకిష్టమ్‌) ఎవ్వం కరెమ్లు,

సవ్యాఖ్యా నే అ-౩ క్షే? వ్యా అయం ఏతాదృశ:, స్యతికరః ఆసరెంోస్సమాగ మః, మహాక్‌ అతిశయితః; (వపాదః భవతో౭.ను(గవాః ఫునర్భపదవలో॥ నే విరతాఒశాయా మము యాదృచ్చి నళ దర్శన డానమితీదమను[గవాకార్య ల్వేన బహునున్తవ్యమ్‌ అతః గమనం (పతి తు గమన విషయే తు యథా యేన (పకారేణ విహిలేన, శార్యస్య భవతః కృత్యన్య పరిహాణిః అన్సరాయః న భవతి, తథా కార్యమ్‌ ఛా (పతిళూలేచానీ మ్మే వాస్నన్లీ సంపృత్తా వా సన్లీ సఖ్యవి, ఇదానీక్‌ రామగమచానుజ్ఞయా , (వతికూలా అవియ కారిణీ ఛా ఏవం కుర్వః గచ్చావః ఇత్యర్థః మూ త- కథంగన్యుతే? యస్యా స్తవ - ప వ్రళ్యు ప్తస్యేన దయితే తృష్తా దీర్చస్య వమన ॥ మర్త్య చ్భేదపనైై ర్యత్రై షరాకల్లో న సమాప్య రో౬_ వ్యా కథక్‌ *“ఎవ్వం కరెష్షు” ఇత్యజ్లీకృతమవీ గమనమళక్యక్‌, తత్ర హేతుమా వా పత్యు ప్తస్యేతి (పత్యు _ప్రన్యేఐఫ్థితస్య అనన్యవిమయతయా నిర్ని మేవం (పసరతః, తృష్టయా ఊళ ,_బ్ధాయా, దీర్చ స్య ధాంావాహికతాం గతిస్య ; యప్యా_స్దవు చితువః దృశఖమ _ర్వచ్ళేదప్మరెః బలాశ్యారేణ మ _ర్హ చృేదనమానస్య ధాన హైరవీ + యృత్న్నెః గమన(పయ్యక్ర్నైః, ఆకర్ష ః నివర్తనమ్‌ న సమాష్యతే సమ్యజబ్నాా౭ఒప్యతే, న నిన్పద్య కేన ?ల వ్యతఇతి చాగఒర్థః వృాదయభరితోత గజ్టొనిర్ని మేసనువధీరిణాన్యకరణీయం దంతం దృశా వీబన్తీ భవతీ కథ_నరామపయాతుం శక్నోతీతి ఖావః సీ. అమో అపువ్వపుణ్ణజణిద దంసణాణం అజ్జవు త్రీోచరణక మలాణం (మూర్చతి) త- వల్సే సమాశ్వసిపి సమాశ్వసిహి నీ (సమాశ్వన్య్ర)కిఅచ్చిరంనా మేవాంద రేణ వుణ్తిమా దంద దంసణం. వ్యా ధాం నమో౭_పూర్చ పుణ్య జనిత దర్శ నాఖ్యామార్య ఫుత్త చరణకమలాభ్యామ్‌ అపూర్వం (పాగసమ్భావితమ్‌ యాదృచ్చికమితి యావత్‌ యత్పుణ్యం, లేన సమ్బాది ఈదర్శవాభ్యామ్‌ ఛా క్రియచ్చిరంవా చీమా న్తరేణ పూర్ణి మా-చన్ష)) వర్మన్‌? కుమూ నరేణ తితోభాయకజలధరా న్తరాలే , పూర్ణి మాచస్ట్రస్యావికలస్యానన్లనస్య రాశేస్లోః, కియచ్చిరమ్‌ తణా న్షరే తిరోధానం చామ తిస్య స్వఖావవవాయమ్‌ రూపళాతిళశయో శ్వా సాశుదనుభ వాభావే నార్య బుర్ర చతిసన్థాయ వ్యాజవి కేచేణాయం సమాగఘో 2

178 ఉ త్తకరామచరిత నాటశే న శాశ్చతికఇతి సిద్ధఏీవాయ మంశఇతి (సకృకాళ్థో లభృతే. కదా వా సాకుత్సమా గమో భపతీత్కౌర్సుక్యే ఆర్చర్యం వా మూ। త_ అహో సంవిధానకమ్‌ వ ఏకో రన॥ి కరుణఏవ నిమి త్తభేదా ద్శిన్నం పృథక్పృథగివాఒ శ్రయ కే వివర్తాళా ఆన రృజుద్చుద తరజమయాన్వి క" రా అ వాటి రి నమో యథా సలిలమేన హీ తత్సమ స్తమ్‌ః ళం వ్యా సంవిధానకం సన్టర్భవి'కేమ॥ (ప్రకృతసద్ధృ టవమితి యాపక్‌ అహో వి స యహేతుః , రదావా ఏకఖతి కరుణః కఠ ణవ్విపలమ్భాభిధానః ; రసః రసవిశేషల శృ కృారః , ఏకః అభ్గిన్నో2-పి , నిమిత్తానాం విధావావామ్‌ భేచార్‌ వె జార్యాత్‌ , (పయోజకాల్‌ భిన్నః విలకణచర్వ ణావిషయః ; పృథక్సృథగివ మిథోవిలత ణానివ స్ఫ్‌శాళ , వివర్తాక్‌ పరిణామాక- , అశయతే (పాప్నోతి, ఏతదుక్తం భవతి అను వర్తమానాయానుని యువయో _రిథోఒన కాగబహుగుణికాయాం వియోగవ్యధాయాం సాన్పు ఏిత్తిళ్లీన సంవిధా నేన తణనుమర్న ॥ శతృణమాశ్వాసః త్‌ణం హర్షః తణం ఫీస్‌ ఇత్యాదయో వివిధా భావా స్పముద్భవ న్వీతి సశ్వేఒవీమే స్థాయినో వి పలమృనవాజ్ల భూరాఃన స్పతన్తాః ఇతి అతనే దృష్టై నమ. పన స్వతి ఆవ శేతి అమ్భః జలయేక "సేవ సదవీ, ఆవ _రబుద్బుదతరబ్లమయాక్‌ భ))మబుద్చుదభళ్ళా2. కారాళ్‌ ,వికా రాక్‌. పరిణామానిను తత్సమ స్తం ఆవగ్తా౭_దికమ కేవ్‌, సలిలమేవ పా జలాభిన్న మేవ ఖలు, ఉపాదానవస్తనో మృచాదేశేకన్వేఒనీ తశ్కార్యాణాం మటశ కాసమణికా౬. దీనాం శారకవ్యాపార భేదా న్నామరూ పభఖేదః కాయికవ్యపహోర భేదశ్చ యథా సిద్ధ్యరఖ య ఛా చ కానఠౌ తద్విశారాణాం తదన్యత్పం న భవతి, తథా (పకృత నాయక యోంరిత లేత రాజలమ్బనో విరోూంగసమయావచ్చిన్నశ్ళ ఎక్స్‌ గోఒాయ మేక వీవ సన్నపీ వార్షాఒశక్వా సొ 2ద్యవా నరభావైర్పిలమణఇవ దృశ్యతే న తావన్న్గారేణ కరుణవ్మిపలమృత్చే జహా తీతి శార ణా త్కా_ర్వస్యానన్యత్పం హ్‌ ఈ తదనన్యత్చేమారమృణళ శ్రై2-దిభ్యఖ”* “చాచా2_2.రమృణం విళారో నామధేయం మృ త్తి'కే త్వేవ సత్య మిత్యాదితు స్సు టమ్‌ కరుణః ఇతీదం + శీచిచో గక స్థాయికః కరుణఇతి వ్యాచత్‌ తే, పరిహరన్లి న కథం తస్య రస్యత్వమితి కజ్కాారి సురరసమయ[ప్రస క్రనఖవశనతృ తా౭.. దిసాధార జ్యే శత తత్త కోంస్థాయికస్య కరుణస్య నాటకే (పయోగాయోగ్యర్వం వ్యవస్థాపయహ్లో

నసవ్యాఖ్యా నే అం3 భా వయమ్మగో విమృుళాను తస్య రసా న్షరత్వపతిహ్రైపనాఒయాసస్తు నిద్ధషాధనముదఖ్య, యతి అపరే సన్ఫావయాస్తు “ళృళ్లార్నపధానతా తావన్నా ప్రి _పతీయమానాయార శే శ్ళోకపోషకమ్మాతతయా విశా నే స్థాయిత్పాఖావాల్‌ తత్పోషితస్య శోకన్యెన స్థాయితయా౭_ఐస్థా నాత్కరుణ పథాన త్వాత్‌ న పహ్యేశా న్తవ్నిసథ్టాం పాధ్సీం కథోర గ్‌ర్క్భాం జీవితనిర్చి శేషం దేవీమ్‌ ఉత్ప త్తిపరిపూతాయాః కిమస్కా వాపనా న్నలెః ఇత్యాదినా2ఒతి వేల యపలాల్య బులే2ఒ.పరాధాదర ణశ్యత్యక్త పతశ్శీ) ామభ[డస్య వ్యా దయే శోశాద న్యేన శతిష్టా లబ్ధుం శశ్యా ఏ తేనాజీవిత్పనిశ్చయే సల్కేప కరుణఇతి నియమో నిర సః తడభావే౭_వి తస్కాచిత్య పాపే రుక్తత్వాత్‌ పెవానవి పలమ్భా౭ బేస్తు సవిషయః యత్ర భావినమ్సంయోగనిశ్చయో౭_న్లి ఆతఏవ సత్యవీ _పమితత్వ నిశ్చయే చనా) 2! డమ్బ)త మహా క్చే తావాశ్యేష.వ్మిపలమృఇత్యభ్యుపగ మః అథయది కరణః _పధానం, సకథం *విశాలాక్షం సుకేళా స్తం చారువాక్యం సుగనిద తేవ ఫుర్త కదా భూయో ముఖం (దక్ష్యూమి నిర్వ్రణమ్‌” ఇ త్యాదివాక్యపతీయమా నకరుణా కేశ్స యా వృాద్యశతాయాం దూరం భిన్నో ౬ నుభూయతఇతి చేదతిపోపిత త్వా త్రీద్న్యళ్లుక పామ్మగివ్యద్రత్నాచ్చ * ఇతి (పతిపాదయనన్లి తదివమాపాఠరమ్యాతరమబీ యమ్‌, త థాహీ అకారణపరిత్యాగినోఒ.పి రామభ్యవస్య యేయనీవిషయే శోక స్యరత్యా పాదిక ల్వే నాబ్లి త్చాత్‌ పళ్చాదప్యనువర్తమానాయా రతేశేన పాధాన్యాత్‌ (పబన్ధస్యా చే సమాగ మేచైప నిర్వవహణాద్చి రివాదళాపర్లిన ఏపక వ్మేరిదమ్ను ర్యస్యావగమా చ్బ శోక స్య [ప్రవాసా౭దివ్మిపల మ్చెస్వి బగ్మ తా ప్యజ్దత్న మ బ్రవౌచిశ్యాత్‌ తిద్భువాం నిక్సే దశ్లానిశజా్యా-2-ఒదీనాం నవ్బారిణాం పధానం (పత్యేవాబ్దశ్పావశ్యమ్భూవాత్‌ య జ్యవమవి నిర్చెదా౭-దిసము _నేషమ్మాలేణ శోకమ్యైవ స్థాయిశ్వమళ్ళు పేయతే (పత్యన్హ మిత స్తర్హి విపలమ్భృసము దామే శృజ్ణారవృపవోరః తథా చ సకలా2_లక్కారకపచన విశోథో దుర్చారః న చ పవాసా౭_దివ్మిపల మ్భేన చారితార్థ్య్భమితి యు క్రిం విశేష స్ట దుర్నిరూపత్వాత్‌ కిఖ్బ్యత కథాత్చే అ నేనతుల్యమయోగ తేమాణాం శృళ్షారిప భానకయా సహృవయై రజ్లీకృతానా మఖిజ్ఞానళాకు నలా౭ దీనామవి కరుణ.పా ధాన్య ప్యావర్టనీయ త్పా2_పత్తిః నాయికాయా జీవిత్పనిశ్చయతదభా వ+ఖ్యా మీన వై లషణ్య మిరృవి న సామ్సిితమ్‌ తత్తా)వి ఠరయోరవిశేమత్పాత్‌ పత్యుత హీర_ణృయపతికృతే స్పవాధ _రృచారిణీకర లేన కజ్దవిత్చనిశ్చయ్నస్క్యెవ్యాత వాచ్యన్వాత్‌ , ఇతరథా “యస్య భార్యా విదూరస్టే * శ్యాదినా పరిగణితౌనాం పత్నీపతికృతి స్థాపనోపాధీనా మతిలఫ్థ “చేన వేతుల్లోపాఒ. త్తే! న చేస్టాపత్తీరవి ధ రెసంస్థాపనైక తానే భగవతి యుజ్యతే

180 ఉత్తరరామచరిత నాటే

ఇని చ బీవిత్వనిశ్చయాభావే (వాప్వాశాయాః కారణా నరవిరహీ'ణ రదభానే తదేక నిర్వాన్యాస్య గర్బన స్టేరేవో చే సే దా2..పత్త్యా (ప్రబన్ధ వై థ్రవాలయణత్వాఒపాతాత్‌ తథా త్వకల్చనస్య (పత్యతవితోధాచ్చ ఆర: ాదమృర్యాద్యపేశకయా2ఒ (ఈ వైలతణ్యాఒ తోపో న వృాదయజ్ఞమః ఫుత్తాఒదివిషయకరుణాకేక్షయా. (పకృలే ఇర్వణావెజా క్యే తపన సాక్షీణఇతి న తదుపపాదనభ రో2_స్ఫాకమ్‌ తద్వ్య్యల్జుకసామ[గీవ్యబ్ష్యత్పం విల తృణచమత్కా_రాఒధాయక మిత్యు క్రరయుకా, తదాలమ్బనవి _స్తయభయానకా౭.దిషు వ్యఖిచారాత్‌ తిర్చి కథమ్మత కరుణాన గ ఎక్ష్‌రాచ్చ భేదాఒస్వాదః? కరుణవ్మిపలమ్భ త్పాదేవేతి యు కము త్త్‌రక్‌ కథాత్వఇఖ్బస్య శృళ్లారతిలకే “వి పలమ్భాభిధానోఒ యం ళృష్లారస్సా్యాచ్చతుర్విధః పూర్చానురాగమానా౬ఖ్య (పవాసకరుణా౭_త్మ నా యత్ర) స్తిన్విప స్నే 2 వ్యో మృతకల్పే2_సి తద్దతమ్‌ నాయకః (పలకేత్పేఎన్లూకరు తోఒసౌ _సృృతో యథా! గ్రానో ముక్తాళురుద్పిగ్న స్స్పంస్తాబ్లో ముక్త చేతనః సచినో మవైన్యభాన ప్లీస్నేవమ్చూ)యో జనో భవేత్‌” ఇతి అతవ్మిపలమ్భా2_దిపదయోగమన్త రేణ కరుణపద్యప్రరొరాగః కేవలకి రుణపదవాచ్యత్పమ్లిన్న శ్రీతి ధ్వననాయ, అతో “రామస్య కరుశోరస ఇత్యాదెకం కరుణవిప్రలమ్భార్థకి మితి నిరివాదమ్‌ అత శృ బ్‌ రశ్చతుర్విధ ఇత్యుష్మక మాదవయవేషు శృళ్లారత్పం _పకటమ్‌ తత్త్రైఐ శోక స్థాయిక ఆతా చాఒ.శబ్య్యపరివృ తా “శేషాళ్బితృ్యణ భా నిం శారుణ్యాదత జాయితే ఏతస్య మెఘునావస్థాం విస్ఫృత్య రెతిమాూలజామ్‌ స్తీ పంసయోర్భవే బీష సాపేక్షస్ఫబ్దమే ఫునః శృజ్ణారవచన్యపాయః కుణస్సా త్స నాన్యథా తిపాచ్భృక్లారఏవాయబ్బ_రు ణేనా ను మోదిత। సౌన్షర్యం సుతరాం ధశ్తే నిబద్జొ విరలం బ్నుధెః * ఇతి తథా మేఘదూ తసజ్ఞేవన్యాం. “ పమ్మోనో వ్మిపలమృళశ్చ ద్విధా శృళ్ణారఇమ్యుతే పూర్వానురాగచూ నాఒఖ్య(పవాసకి ఎణాషఒర్మి నా! విపలమ్భశ, ్చతున్థా స్యా” దితి గోవి పలమృశ ఏలో ర్పిధః ఇత్యా గ్నేయఫురాణే2ఒవీ సాహీతృదర్చణేవివ యత్ర, తు రతిః (పకృష్ణా నాఫీష్ట్రమ్ముపెతి విపలమ్మో౭_సౌ ఇతి విపలమృసామాన్యలక్షణరు కా “సద ఫూ ర్వ రాగ మాన పవానకరు ణా 2 త కశ్చతుర్థా స్యా” దితితం విభజ్య * యూనోలేకతి రస్మిక గతవళి లోకా న్తరిం ఫునర్ల ఘే విమనాయ తే యధైక స్తదా భ వేర్క్రరుణవిప లమ్మా ఇ-ఖ్యః 2 బ్నత్రి ధశ్ళళః కరుణవి పలమ్మో లటీరం అక లోశ్తాన్హరమితి (పబా సాజ్‌, పుశర్ల ఖై ఇతి శేపలకరుణాచ్చ విలక్ష,ణర్పమస్యో క్లమ్‌ కావ్యాలడ్క్క_నే ర్యుదటశ్చ “ అథ విపలమృ నామా శృళ్లారోఒయజష్బుతుర్ని ధ్‌" భవతి పథమాను రాగ మాన్మపనానక ముణా౭౬త్త క ల్పేన!” ఇత్వముం లక్ష్షయతి తిత్హ్ర నమి.సాధుః “పశారవిశ్రి

నవ్యాఖ్యా నే, అ-3 181 కాదేని చాతుర్చి భ్యే లఫ్జే చతుర్విధత్వ్యగవాణం చతుర్విధప్యాప్యన్య శృజ్షారర్వనియ మార్చ మ్‌ శేచిర్రుణరసపీవ కరుణవిపలమృమ _న్హర్భావము ని ఈదసత్‌ , వై లక్ష ణ్యాళ్‌ శుద్ధే హీ భరుణే శృళ్లారస్పర్శఏవ న విద్యశే కరుణవ్నిపలమ్భ స్తు శృళ్లారఏీవ " ఇత్యా దినా కరుణాత ,_గుణవ్విపలమృస్యాతిశేకమాచష్ట తథా తృళ్లైవ “కరుణస్స విప లమ్మో యశ్ర్రైన్యతీరో (మియేల సాయకరయోః యదివా మృతళల్పస్స్యా త్త త్రాన్య స్త న్ల్హతం (పలజేశ్‌ ” ఇతి ఆరావీ నమిసాధుః “* నాయకే (మియేతి నాయిశా వా తథా నాయకో మృతకల్చో నాయికా వేతి చత్వారః [పకారాః కఠతుణవిప్రలమ్భృ స్యే” తి వ్యాఖ్యత్‌ (పకృతే నాయికాయాః లోశా _నరవా సేనేదంలోకవ్యవహారో చే సే చేన చ తురీయః _పకారఇతి స్ఫుటమ్‌ అలజా ,_రశేఖలేతు “పూర్వానురాగో మానా కౌ ప్రవాస కరుణాఒత్మ్మకః వ్యిపలమృశ్చతున్థే” తి స్యాదేః తరపజ్బు లే దమ్చు తో్యోరనుర క్తయోః శృజ్షారః కరుణా ఒఖ్యోఒయమట స్యేప రలేరవే *” తి పళ్చాత్చ మాగమవిరహే2_వీ కరుణవిపలమృత్పమ్మాళుతేమ్‌ ఇదంవ్యాఖ్యాయాక్‌ “నను శృళ్లా రసృరతిపకృతిక త్పాత్తస్య చ వ్విపలమ్మేఒసమృవాళ్స కథం శృళ్లారశేదఇతి చేన్న

• ధన్యోఒవామస్యాః 5 ఏకే దళామిమామనుభ వామిా”తి తత్రావి తదభిమానాత్‌ క్వచిత్స మ్ళోగపోసుక ల్వేన స్పృహణీయత్వా చ్చేతి విస్తృతమ్మయెవ కాబ్యరత్నే ” ఇతి రస గిక్ట్‌ధరకృళా౭2_వి ౪ శేచిక్తు రసా నరయేవ్యాత కరణవ్నిపలమృమిచ్ళ వ్‌ోతిమృ ఈత్పజ్ఞానేఒవి శృళ్లారత్వము క్రష్‌ యద్యప్యమాషామవా న్లరభేదః కో2వి దృశ్యతే, అథాపీ పకృళివివయే ల్వేకకజ్ధాఏవేతి నకిభ్బిదిపహీనమ్‌ అతళ్చ సమాగమాన న్లర లేన (వథమానురాశ్వే మానరూపో పాధివిధుర రే నేర్యావిర హే, చీళా నరమాతవాసాఖా వేన (పవానే చానన్తర్భమ్‌. పకృతో నాయకయోర్పి రవాసమయబ్ళ త్తవర్గ నా౭_ శ్రా సమాగమావసానశ్చ కరుణవ్నిపలమృళ్ళళ్ష్లారఏ వేతి ర తేరజ్లత్ప మేవ్యాత న ఫునరబ్బత్న మితి నిమృ-జ్రైకోఒయం ఘణ్ఞాపథః చర్వ ణా వై లక్ష త్యే2_పీత్ధిం లాతణిశావామై కఖ్యేఒవీ శోక స్థాయిక ఏీవాయమితి చే తర్హి వీరా2ఒదీచామవి శృళ్లారత్వముపన్యస్య శాక్‌ అనీ ఛాన్యదిదమననుకూలం నాటకమిదం కరుణ(పధానమితి వనాట*శేపా సర్వ (ఈ భరకాఒదిళిళ్ళ ఎక్ష్‌ రవీ రాన్యతర పాభాన్య మేవ నియ న్హితమ్‌ తదిదం (పాయిశా భి(పాయమిత్యప్యతివా ర్త్‌ ఈదితర(పధానానాం పాచీనానా మనన్య థాసీద్ధానాం వాటకానామనుపలమ్మ్భాత్‌ (పకృతంహి పత్సతాం నా ర్యేతీతి వె తేన నిర్ణ యళ్ళక్యమ్‌ అత కళ్ళిత్‌ “ప్రబోధ బసన్షోోదయా౬ జేకృమపధానస్వ దర్శ వారేతత్పాంయికత్వం శక్యతే (దతిపత్త”మితి తదిదమస్థ స్య జనుమా2_ నైన యష్టిః పథీయతే తత్రావి ఖల.

1682 ఉ తృరరామచరిత నాటే

విరపాధాన్య మేన భావకై రనుభూయలతే తరథాపాత ర్రవివేశా2. దేర్నాయక స్య మవో 'మోహో2...దిపళి నాకు కాఒలమృకో గ రామ ్షాదిఖిస్పష్బూరితో వివియా ఒచరణేనో దీపతో వ్యూవాన్నిఖ్య ణా2._దిఖిరను భావితోయుద్ధపర్య న కార్య కారీ మనో త్నావాస్థాయి కో వీరఏవా౭.స్పాద్యతే కఠ ,వన్నామ తర్హి శమ(పాధాన్యవాచోయు క్రిం యుక్తాం నజ్లిరి భ్వే నచ బుద్ధ్యారోహాయ నీరై లీనిబ స్టే2-పి (పఎన్ధపరమ తాత్చర్య విషయీభూతస్యార్భన్య శ మెకమయళల్నేన రత్పా) ధాన్యమేవ మన్యతామ్‌్‌ పరమతా త్చర్యవివయీ భూత్‌ స్యజ్టకఖ్చిత గారత్పాత్‌ ఇతరథా జీవా2 దేర్నాయక స్య ర"జయత్ష (ఫ్రభుతిపతి నాయక విశియో త్సావా (పతిపాద్నవైదమ్న ర్యేణ పవృత్తే జీవనన్సనా౭-దా నాటకే పరమ తాత్సర్యవిమయీఖూ+తస్యాఒరోగ్యస్య రపాన్తరత్వాసమ్బితిప శ్తే ర్నీరసత్పాఒ౬పాశాళ్‌ నచోమితి యు కమ్‌ రరస్మపాఢాన్యస్వ తీత్తి సవృదయ చృావయసాక్షీకత్పాత్‌ కిఖ్బ నిఫపుణనట పవర్శితనాయక కతేవీరళ్ళజ్ణ్లారా2. దిసము ్షేషహేతుభూ తావస్థా౭...నుసన్ధానేన సవృాదయవ్భాదయేసు సమున్మీలతో విగలితవే చ్యా _నెరోపలమృ సమ్భాపనస్య (టహ్లో2_నన్షసహపోోదరస్యా2_కన్షవిశేష యైరి సశ బ్లవాచ్య తయా వీర పాధాన్యపతిప త్తినిదానీభూ తానాం విభావాతుభాపసా _త్హ్వికసఇబ్చారిణాం పరామళల్మేణ శ ఘోద్చోధ ఇత్యత్య నమపహాన్యమ్‌ ఆపీ చ రూపశేషు శమరసోద్యో ధఇతీ చమత్క్‌ న్లాభినవమ్‌, వ్యాపారోపరిళ్టులత ణం తస్య్యాత విశో ధాత్‌, పరిగణ నావిరహాచ్చ భగవాక్‌ పా ఛరతమునిప్తా ర్య తక నూర్‌ శారః అపై వాళు రపాస్త్మ ఎలలౌః ల్‌ ఇతి మహ్టైధ్యాయే శమవర్టిమ ప్రేవరసాళ్‌ రూపశేస్పన్నశిసత్‌ ఆతఏవపహా + మునినా భరశలేనయః (పణీతో యువతీవృష్టళసాఒ,శయః (ప్రయోగః” ఇతి మహాకవిః తతో “నిళ్చేదస్థాయిఫానో2. ప్రీ కానో2_వి నపమోరనః” ఇతి కథఖ్చీదమజ్జ్ఞల పాయస్యావీ నిర్పెదస్య సఇ్చూరిసు *పరోనిన్రేళాన్య దానుపప త్త్యా సమావ్యమానో౭వీ శమరసో రూపశేషూపరూపకేషు వా కుత స్పైరం విన్యస్కృ తామ్‌? పరిగణిఠం హీ రత్త తత్త త త్తవన్నపాధాన్యం నాట్య వేదదర్శిభిర్భర త దిభికేవ అతో న సానాసీక తా మ్మాతపయుక్ర్తామిమాం వాచోయం క్రిం విషపామహే ఆక్రెవంవి ధానిష్టపరిహారాయ భర్త వీరాఒది పా ధాన్యసక్థ్యావనా౬పీ న సమావనార్షూ ఇతిప్ప త్త(కమస్యా శాచృళ త్వాత్‌ కవివచనవిరోధాచ్చ శీ తావియోగ కాలే తద్దత్మపణయ పరివ్లుతా నాం ఖావానాం భూయసోపనిబన్టః, సామెదేవ నిర్భవాణే *న పునర్న జానామి నీఠా స్నేహం రామ భదస్య ” ఇత్యాదినా జీవితధార గేఒవీ స స్టేహ2_వవాత్పమనుళాగస్య చ్మపపజ్బితమి త్యుప క వ్రజోపనంహ రా2ది తాత్పర్యలిబ్బపుట.పం"మర్శరి నికా నాం నాన్యత్ర ధిమణా

నవ్యాఖ్యా నే అ-౩ 133 శ్రమతే సామైదేవ పా కవినాఒ-న్మి౯ పద్యే ఫక్ఫిర్యప్రబ స్టే 'పాధాన్యమాసాదయకా కరుణఇతి నిర్జి శ్యత్కే తస్య హీ న జూత్చవీ ధర్మవీరా౭దిషు వృ త్తి న్లి లేన ఛభపదభి ఉక యేణ శోకస్థాయికో2.న్మ దభ్శిపాయేణ వి పలమ్భా _నర్లతో రితిస్థాఖ్యుకః కరుణ _్తవర్థ ఇతనే తే అత రామసమ్యివికన్య యస్య _కసృచిస్థ్సాయితా2-ఖిమానో న విదుపాన్తోమ య టోషాయ కేపలం సమ్బద్యతే ఇతశ్చ కిమవీ సమవధేయమ్‌ ధర్త్మవీర( పాధా న్యేషి 'వకృతహాపకోపాత్తానాం శృళ్లారమా(తభువాం సర్బే షామవీ భావానామజ్బత్పమశా యత్యా౭_భ్యుపేత్యం, న చాస్లనః కోపి ఫాహా ఇత్యతః 4 ఆబ్లనోఒననుసన్ధానమనబ్రస్య్యా తివి సృతిః 3 బ్లత్రి నిదర్శితరసదోమ్మ పవ్ఫ శీర్మిడానివార్యా, ౪ విపకీ తే రసే లస్థ్మ్యపతి మై. తువితోధినామ్‌ బాధ్యానామబ్దఖానం వా (పొప్తానాముక్రిరచ ్టలే * త్యాదయో హీ (ధానరసపోషాన_న్ల రమితశేషాం నిబస్ధమభ్యుపయన్గ్‌ న ఫున రప౭ినిస్థీితవవ (పధాతే తద్పిరోధిపరివారైః (పధానరసకదర్థి నామ్‌ ఆఅతో2వీ సిద్ధ మత కరుణవ్మిపలమృ పా+ధా న్యమ్‌ వి స్టర స్వస్మ వీయే భవభూతిఫారతీ నామ్ని సన్టర్భా న్తలే నిరూప్యతా మిళ్యం బం ,_తూవాలేన

మూ! రా-విమానరాజ ఇత ఇత? (నర్వే ఉట తీష్టన్సి) ౪తమసావాన న్ల్యై- ( సీతారామా ప్ర తి). ప అవనిరమరనిన్ధుస్సార్ణమస్తృద్వి ధా భి స్ప కులపతిరాద్యశృన్త సాం యగి వయోశా ౪ వ్‌ ఖా నచ మునిరనుయా తారుస్థతీకో వనీష్టు స్త్వ్వయి వితరత్వు భద్రం భూయసే మజ్దలాయ రం ॥ (ఇతి నిష్కాన్తాన్స్చి) ఇతి మవోకివి భవభూతి వణీలే ఉ తృరఠామచరిత నాటే ఛాయానాను తృతీయోజఒజ్క_ః 6 వ్యా పుస్పశం (పస్థాపయతి ఇరఇతి తమసావాసన్త్యా యథానస్ధ శ్ర్‌[్‌ అవాతు రితి కేస: తదాహా అవనిరితి అవనిః పృథ్చీ, నీశాసమ్బ నేన పాను[గహా ఆమరాణాం, సిన్ధుః అేవనద్సీ భగీరథ సమృ నేన మాన్యా అస్మడద్చి ధాభిః నదీళిః రేవతాభ్సిరితి చ, సార్ధం సవా తథా యః భన్ససాం పాదబన్ధానామ్‌, (వయోశ్తా (పవర్షకః, వాలీ కః జనకద శరథయొోర్షి_ తమ్‌ అనుయాతా అనుగతా, అఆరున్థతీ యం స) మహిమ్నా మవధిభూతో ఛగవాన్వసిస్ట॥ సవితృకులపురోహితఈః, మునిశ్చ, త్పయి నీతౌాయాం కరామభ్యదే చ

క్షేరిడీ ఉ త్తరరామచరిత నాటే భూయ'సే మబ్దలాయ బహుతరమబ్సల[పయోజకమ్‌, భద్రం ఇత రేతరసమాగమరూషం భుబ్బలమ్‌, వితరతు దదాతు, అనుయాతారున్థ తీక ॥ ఇఠ్యత “నద్యృళక్చే' 8 కబ్‌, నకవీ గతి వాస్పనిపేధళ్చ అత సురమున్ని శేయోవితరణలీజన్య సముద్భేచాత్‌ “ర్మ వీజసమున్భేదాదా కేపః”? ఇత్యు కలకషణో గర్భాజ్ఞమా కే పః అశ1శేచిత్‌ “యదతో శృష్థాలం కిఖ్చిర్హ్‌వినా౭. నేనఒధ్య లే నిరజ్కు_శతయా త త్తుసమా ధేయమ్మ నీషిఖిల బతి క వేశ్లోపముద్భాసయ న్తి తత్తు తదనిన్లేశాదపూర్ణ 0 వాక్యమితి న (ప్రతివచనార్జ్హమ్‌ సన్ని ధావవీ తిరో ధానవర్శ నాచా, యేత్యజ్కా స్య నామనిన్లేశః ప రసగవానగ ఫీ రాఒ భోగభావానుబ స్థా సవృాదయపహృదయావాం శాశ్వతీ దిష్టసిద్ధిః సుగుణమణిగ ణానాం రోవాళొది॥ పుమర్థాళ పథయతి ఛవభా తేరారతీ శామ ధేను! శరమర్ష ణ కవిభూన.ణ కుమారి తాతార్య నూరి రచితాయాక ఉఊ తర రామచర్శితవ్యాఖ్యాయా మపనిత స్థ ఎతీయోవ2.జ,1 ఇతి వృతీయా2..బ్యృవ్యాఖ్యా డన్‌

శ్రీః వై ఆప ఉ త్వరరామచరిత నాటే సవ్వాఖ్యానే అథచతు ర్జో చ బ్యాన అయాలాహాడట్టీసావాాాలా. అల టి మూ॥ (తతః ప్రవిశతస్తాససౌ) ఏకః- బాధాత శే దృశ్య తామద్య భూయిష్టునన్ని ధాపి తాతిథిజనస్య సమధికాచఒరమృ రమణీయతా భగ వతోవా ల్రీశేరాశ్రముసదస్య వ్యాప పరస్పరవియోగేఒవీ (వత్యాళాధృతజీవితక్‌ వేధోముఖైెశ్చు సావ త్యం తస్ప్వన్ష్వం వ్యాది ఫాతు న$। కవిరిదానీం పతాకాయాః కుళలపక థాయా స్సవి శేషు పర్గ నాయాజ్‌ " _ _నరమారభమాణ స్త్స్‌స్ట టనాయ సూచనీయక థాంశనూచకం విష్కు- మృకముపా౭_ద లే తతఇతి తాపసా వ్యాల్లీకిశ మ్యై , సుధాతురపత్యం సూధాళకిఖ “ను ధాతురకజక్సే' త్యకజ్‌ ఇఇజ్బు భూయిస్థం ఆధికమ్‌ సన్ని ధాషిత, అతిథిజనో యత్ర తస్య భగవతః పృ త్తవిద్యా౭౬దిభి రవానీయస్య, అృశమపదస్య, సమధిైకె 8, ఆరమ్మెః, పూ జోష్టక మెక రమణీయతా రామణీయశ॥క్‌్‌ దృశ్యతామ్‌్‌ పనిస్టా2 దీవామతిథీనా మాగమ నేన (పవ _ర్రిరపరిదర్యాసమ్భాళమ్మాశమపదం దర్శనీయమవలోక్య తామ్‌ మూః త థాహి----- ఫే నీవా రాద నమద్దముస్థృమధురం సద్యఃి ప్ర నసూళాస్తి, యా పితాదళ వ్ట్‌భీక్‌ న్తపోవనమృగ॥ ఎర్యా _స్రమాచామతి గన్టేన స్ఫురతా మనాగనుసృతో ఛక్షస్య నర్పీష్యతః కర్క_న్దూవలమిశ్ర వాకవపచనా౭౬ వోూచ$ పరి స్తీర్య లే॥ ం థు లో శ ఇ్యాశ శామేప శోభాం విశినప్టి తథా హీత్యాదినా తపోపనమృగ॥ ఆశ్రమ వారిణః , సద్యః నమా ేఒవాని “ సద్యః పకుర్చంారీ “త్యాదినా సమౌనళబ్దస్య సఖావో 2త్మ

186 ఉత్తరరామచరిత నాబకే ద్యశ్చ నిపాల్యేలే [పనూత యా విహిత్వపసవయా (వియయా ననాచర్యా “అవియా2.2 ఉష్పగ”తి పర్యుదాసాన్న పుంపద్భావః పఏితాత్‌ అవఐలీధాత్‌ , పఫఃఖు సమా విభ స ఇతి పక్బుమా అభ్యధికం శిష్టమ్‌ , ఉాస్త్యం మధురఇ్బు , నీవారౌదనస్య తృణధాన్యా న్నస్యృ్య మణ్గం న్మిసాపమ్‌ పర్యా ప్తమ్‌ ఆత్భ వ్లీ ఆచామళి లేడి, సద్యః (పభూతాయాం (వీయాయాం (_పేన్గూ తశ్చావానునుతౌ కత్సీత శేషమప్పాత్భి ప్రి విఎతీతి మజ్ణస్యాఒ ధిక్యము కమ్‌ తచ్చాతిథీనాం భూయస్వ్వాల్‌ తథా సర్పిష్మృతః భృ తా౭ఒ_ఫ్టుతస్ప , భూమా౭స్టే మతుహ్‌ భ్తస్య అన్నస్క, భిస్సాక్రీ భ _కృమస్థో౭-న్న మోదనో2. క్రీ సదీదివి?” ఇతృమరః స్ఫురతా పసర్పత్శా గె న్లేవ మనాగనుసృతేః ఈసుదన్నితకృకర్పం హ్ఞఫలమ్మిక న్య బపరీఫలమిలిత వ్య కఠ__న్టూర్భదరీ తృ్యమరః _ అలాబూఃకర్క_న్థూ” 8త్యాదినా ఊజ్‌. శాకన్య పచనేన యః ఆమోవః సౌరభమ్‌సః పరి న్లీర్యతే వి ల! ర్ల భవతి * కర్శఎత్పర్యణా తుల్యకియః ” ఇతి కర్శవద్భా వే య క్తజౌా

మూ సౌ-ఆఅదం అణజ్ష్యాఅ కారణం నవిసేనభూద ంఅజ్జజిల్ణకుచ్చాణం ప్రథమః - (విహస్య) అపూర్వః కోఒపి బహుమాన హేతుర్దురుహు జాధాతశే

వ్యా ఖా ఆగరమనధ్యాయ కారణం సవ కేషభూతమద్య జీర్ణకూర్చా నామ్‌

అద్య అన్లిన్ననాని సవిశేవభూతమ్‌ ఆనతిలస్ధ నీయమ్‌ భత్యుభోజ్యా2.ది సమ్బ త్తి రూపవిశేషసపితం వా జీర్ణం కూర్చుం (భూమధ్యం కూర్చుమ శ్రీ (ఈువోర్థధ్య న్‌ మిత్యమర? యేషా నేహిమ్స్‌ జరశా నానితి యావత్‌ ఆన ధ్యాయస్య అధ్యయనవర్టనస్య క ఆధ్యాయ న్యాయో ద్యాపసంహో రాశ్చే * తి నిపాతనాత్సాధుః కారణం సవతిథి సమాగమమూపమ్‌్‌ ఆగతం ఉపస్థితమ్‌ ॥; యదానా భగవానాప_స్తృమృః ళ్‌ ద్రద్ర వారాగలేషు (శామం శాహ్యేషు”, అవీ నర్సు * ఇతి. * అభినిస్సృతానా న్తు నీమ్ను శన ధ్యాయః” ఇతినూ తొదన ధ్యాయఇతి వర్త త్తే అఫూర్వః బహుమానహేతూకా గుణాన్ల ఎణద్భిరదృస్టశ గురుు మానాన్హేపు విషయే, బహుమానస్య సేారుః జీర్ణ కూర్చుత్పరూప?, జ్ఞానేవాభిజ నేవ శీలేన చ బహుమాన్ఫత్పం గురూ శామామ్నాతమ స్హి తవ తు జీర్ణ కూర్చతయా బహుమానఇతృభినవమిదనుతో ధిక్సాపలమి తౌంశయః కస్య చిద తాన్య థా వ్యాఖ్యా నే మూలస్థ స్య వివా న్యేత్యవ్య విగోధః

మూ! సౌ_భో ఛత్తాయణ కింణామహేఒ ఏసో మపాంతన ను తనిర నళ్థస్స థభురంధలతో అజ్ఞ చీర ధారఓ అదిపీ అఅదో?

సవ్యాఖ్యూ నే అ-౪. ర! వ్యా॥ ఛా ఫో భాళ్తాయన కిన్నామభేయః ఏను మవాకస్థ ఎవిరపార్భ న్య ధు రస్థరో౭_ద్య చీరధారకో౭తిథిరానతఈ 1 స్థవిరాణాం జరతానామ్‌ పార్థ న్య సప్బృన్య; ళళ స్థ పార్థా తు జన్తుఖిః * ఇత్యమరః ధురిన్టరో నియన్తా ౪ సంజ్ఞాయాం భృత్యావృ జిధారిసహీతవీదనుః ” ఇత్యస్య వాహులకా దసంజ్ఞా చూమనవీ సాధుః తిథాద కొను ఉ్యాం * పూస్సర్వమయోస్టారిసహోరితి నూూలపకరణే ఛశేచ చాలే రితి కాళిళా భాహులకేన లస్థమిదమి త్యాహు *” రతి తశాఒ్యతావి సమాధిః పయోగశ్రాత్‌ ధు న్థరోగుణా౬ ఢధ్యశ్చ నాయకః *” ఇత్సావమః (పయోగా హి సార్వభెమాః అతః “ పృద్ధ్యపయోళగ బ్చూశ్చు శబాస్థాన్సర్ప ఏవ నః ఇతి న్యాయాత్సా్రమాణికర్పమస్యా బ్లీకృరమ్‌ యదప్యాహు: నిద్ధానుగమమ్శాతం పా కర్తుం యుక్తం పరీక్షకై న సర్బ లోక నీద్ధస్య లక్ష్మణేన నివర్తన * మతి చీరిం వల్మ_లమ్‌ , _ట్టేక్‌ సనమ్‌ మ్ముశంశు జా మూఃభా.ధి ్రనాసనమ్‌ నన్ఫయన్భుశ్యశ్చృష్ల ౬ శ్రృమాది రుస్టతీ అర్య వె ఇ, శ తష పురస్క్య్యృ తా న్యవోరాజద శరథస్య దారా వధీహ్టైయ భగవాకొ వన్‌ష్టుః ప్రాప్తః తత్కి సవం వ్రలపని? వ్యా (పవాననం పరిహవోసమ్స్‌ధిక్‌ , అన చితివిషయ్మ పవృ తె పరీిహాసో2ఒ_యమా భానీభవతీతి భర్త్సనమ్‌ ధికృబ్దయోళాద్దితీయా.. బుశృశృళ్లాష(శమాల్‌ ద్చాద శవార్షికస్మతావసౌ నే దారానధిపాయ దారాణాం అధిష్టాతా నియామక 8 భూతా ళ4 అధికీజ్‌ స్థా౭ఒ_సాం కర్మే” తి కర్మత్సమ్‌ అ చేస మహతః స్థవిరసార్భ సృే ల్యేతచ్చ్యా ఖ్యాతమ్‌ తత్‌ స్పతో మహితమహిమ్ని మహాజఒనైరభ్ళర్చి తే చ వనీమే భగవతి, ఏవం చీర ధారకఇతి సామాన్య జనోచితమ్స్‌ అృప్రతిప త్ర్తిద్బు , (పలపసి జల్పస్కీ అపా మ్పుత మేతదితి గమ్య తే మూఃసా.హుం వనీటో? భా-_అథకిమ్‌ సౌొ-మఏ ఉణ జాణిదం వగ్గ్లో షావిఓట వాసాత్తి బా-ఆః కిముకం భవతి సౌ-తేణ పరావడీ యై ళా క ఏ్‌ణ "జెన్వ సావరాఈ కల్లాణిల మడమడాణదా వ్యా హుం (పశ్నే, ఛా మయా ఫునం తీంవ్వాఘో వా వృకో వా సఇతీ యు ఆః కోకు (పతిషిద్ధస్యావీ పరిహాసస్యానువ ర్తినం కోపేతుః కిము క్షం అవాద్య ముచ్యెరఇతి భావః భా లేన పరా పతితేనైవ పా వర"కీ కల్యాణ మడమజ యితా కేన వపీ ఫేన) పరావిపతి లేన అగ తేవైజి అగమనానుపద మేవేతి యావత్‌ వరక

[68 ఉ త్తరరామచరిత నాటే అఆకరణా, కల్యాణీ శ ఈ ఉపక్సీ తేయబ్కల్యాణీ నామి శ్రీ ర్హితఏవ యశ్‌ ” ఇతి రభువంకాత్‌ , తథా రాజనిఘల్దుశ్చ మడముడాయితకా భశ్నాా యేన వ్యాఘూ౭౬దిఖి స్తుల్యంకడౌర్హత్యాసన కథం తద్వ గ్రవహోరమర్హ తీ త్యాశయః మూ! భా. సమాంసోమధుపర్క ల” ఇత్యాన్నూయం బహామన్య మానాళ్ళో )తియాథ్యాగ తాయ వత్సతరీం మవోతుం వా మసో ఇ.జంనా నిర్వస న్సి గృవామేధినఇతి ధర్శ్శ సూ త్రకారాస్సమామన న్సిః వ్యా అర్హా ణార్థ 0 మధుమ్మిశం దధి మధుపర్క_8, పయో వా, స్క సమాంసః మాంసోప'ేచనకో. విభేయః) ఇతి ఏవంయాపమ్‌ అమ్నాయతే అభ్యస్యతే _పతికల్ప మభిన్నా ఒనుపూర్చీ కతయే త్యామ్నాయః వేదః తం బహుమన్యమానాః స్పానుష్టా నేన తస్యాలస్థృనీయతాం (పకాశయ న్హః (శో(తియాయ ఛన్షస్యథీతిే ఆభ్యాగతాయ అతి *- థఫయే పర్సతరీం అసన్నయౌావనాం. గాస్‌ మహోక్షం మహాన్సముమెణమ్‌, * ఆచతం శా క్యాదినా నిపాతనాదద న్తర్వమ్‌ మహాన్షమజం వా, గృయోః చానైః మీధ స్టే వబ్దచ్భ వన్దే ఇతి గృవామేధినః గృవాస్తాళ్క గోసుష్యజాతా” వితి ణినిః నిర్వపన్లి దదత్తే ఇతి ధర్మనూ.తకారాః ధర్మ పతిపాదశాని, ౯ అల్బామరమసన్దిగ్ధం సారపద్విశ్చతో ముఖమ్‌ సమ్యక్సంనూ చి తార్థ ఇఖ్బ సూూతమి త్యుక్తలక్షణాని మ్మూతాణి కుర్ప న్తీతి రథోకాః ఆప న్స ఎమూ దయః , సమామన వని సమ్యగభ్యా నేన (బుపనే మ్నా ధాతోః “పాఘా) ధ్గాస్టామ్నా దాణ్‌ దృశ్య ర్రిసరిశచనదాం విబజిమంిధమతిన్టమనయచి గప శ్య రృధాకీయనీ దాః” ఇతి మనా౭౬దేశః అత భఛగవానాప స్పృమృః " వీవావద్లోరాల మ్ఫునస్థానమతిథిః వితరో వివావాశ్చు” “ నోమధుప ర్కా_ప్టో వేదా ధ్యాయణొ ద్రద్ధి మధుసంసృష్టం మధుపర్క॥్కపయో వా మధుసంసృష్టమ్‌”, “పయజాప సేచనమన్న మన్ని స్ట్రోమసమ్మితం మధునా౭_తిర్మాతనమ్మితం మాం'సేన డ్పావశావాసమ్తితిముద కేన (పజాష్బద్ధి రాయున, శ్చే”తి ఏవమ నేన సోవిశసనస్యా 2౬ & ఖేయ త్వా దదోవత్ప మ. పన్య స్త్‌ మూ సౌొ- భో ణిగహీదోని భా - కిథమివ? సా. ఫ్య అఅదే ను వనీట్టమీసేసు వచ్చఅరీ వినసీడా అజఎవ6( పజాఅదన, రాఏసిణో 5 వ స్దాన్వ సజ్జ న జణఅన్స భలఅవంలేణ వమ్మీఎణ దహిమహాహిం ఎవ్వ్య ణివ్వట్టిదోమహా నకోో, వచ్చదరీ ఉణ విసజ్జిదా॥ వ్యాఖా ఖో నిగృహీతో౭2సీ నినృహీతఈః నిగవాం పావీఈ, ఛా యేనా2. గ్‌తేషు వనిష్టమి శేషు పక్స్‌తరీ విశనీతా ఆహైవ పర్యాగతస్య రాజక్లే నీనకస్య భగవతా

నవ్యాఖ్యా నే అ-ళ 1569 వాల్మీకినా దధిముధు భ్యా మేవ విర్వ_రితో మధుపర్క॥ , వత్సతరీ ఫునర్విసృషై పనీష్టా 2. ద్యాగమనసమయే వల్సతర్యాః విశననేఇఒవీ జనకాఒగమ నే తదఖావాదతిథిసప ర్యా హేతుకత్వం తద్పిశసనస్య నోపపద్యతే ఇతి భావః రాజన్లే రిత్య నేన జనకస్య “ఆచార్య బుత్విక్సాతకో రాజా వా ధర్మయుక్త[ి , “ఆచార్యాయ_ర్రిజే శృశురాయ రాజ్ఞ ఇతి పరిసంపల్సే రాదుపతిన్టద్య్భో్యు గౌార్యధుపర్క_ళ న్‌ ఇత్యాప స్పృమ్బూ2. ద్యనుళి స్రమధుపరా ,ర్హత్పం నూచితమ్‌

మూ[!భా-లనివృ త్తిమాంసానా మేవబ్కల్నమృప యోమన్య న్తే నివృ త్రీమాంసస్హు తత్త ౨భ వాకా జనకిః శా- కీం ॥ ణిమి త్తం? భా. న తద్రైవ సతా దేవ్యాన్తాద్య్భశం టైవదుర్విపాకముపక్టుత్య వైఖా షష ని క నసస్పంవృ త్తః తథాఇఒన్య కతిపయె సంవత్స రాళ్ళన్ద ఎద్వీపఠిపోవ నే తష స్త్వష్యమానస్య శా

వ్యా సౌధాతకినాఒట&ీ శ్తేంకే. సమాధిముపన్యస్యతి అనివృ ల్రేతి బుమయః ధర్మళాస్హ్మపవర్తకె 'న్చేనాఒ_ప్తతమాః , అనివృలత్తమాంసానాం మూంసభక్షణాదవిరతా నామ్‌, ఏవజ్క_ల్బం సమాంసమధుపర్క_కల్చమ్‌, మన్య శ్రే అనుజూనలేే మాంసభతణస్య రాగా ప్తక్వే నాపూర్వవిధివిమయత్వాభావాత్‌ * ఏ తావద్దోరాలమృనస్థాన”” మితి నిమమయ _వ్రీత్యేర్ళ ౭ అఆయఖ్బ కల్చో యుగా నశేషు కలాపస్య నిషేధాకత్‌ యథా బృవాన్నారదీయే ళ్‌ సమ [దయాతున్స్వీకార॥ క మణ్ణల.విధారణమ్‌ ద్విజాహామసవ క్లాసు కన్యానూపయమ_్రథా దేవరాచ్చ సుతోత్స త్తి ర్మధుపర్సే చ గోర్చధః మాం సదానం తథా శాన్టే వావ్యపస్థాఒ్యుశమ స్తథా దత్తాతతాయాశ కన్యాయాః ఫునర్లా నం పరసృృవ దీర్చ శాలం వాచర్మం నర మేధాశ్వ మేధశా చహ్మాపస్థానగమనం నోమేధళశ్చ తథా మఖః ఎఇమౌన్టర్తా న్యాలియు గే పన్హ్యా నాహుర్య్శనీషి ణ౩”” ఇతి ప కృతే జనకస్య నివ్ఫ త్సమాంస తేన దధిమధుభ్యాం కేవలం స నిర్న్థితోన వల్సతర్యా ఏతానళా వత్సితరీవిశసన స్యాతిథిస త గా రార్భత్వ(పతిక్ఞాయాః న కోవీ వితోధః భా శిన్నిమిత్తమ్‌ శేన హేతునా స నివృత్సమాంసః? తదైవ పరిత్యాగసమన న్లర మేవ, శౌ చృళం సాపవాధక్‌ , దైవస్య ఫాగ భేయస్య, దుర్పిపాకం అకుళఠలపరిణామష్‌, 'వైఖాన నః వాన్మపస్థ 9 వైరాగ్యేణ గృహాన్నిర్లత్య వాన్యపస్థ రృమౌాశితవానితి భావః ల జన కస్య, చిన్ష ఏద్బీపతపోవనే ఈన్నామకా2.(శమపద్వేతప: శాయళోసకరం కృచ్ళ్ర)చా వ్రాాయణా ఒదికమ్స్‌ తప్కమానస్య అనుతిన్ఫతస్సత;, కతిపయే సంవక్సరాః, అతీళా ఇతి శేవః

క్షే90 ఉ త్తరరామచరిత నాటే మూః సా . తదో కింతి ఆఅఅనో భా _ చిరన్తన ప్రియనున్భా ఆర జర టీ అర్య అల దం ప్రాచేతసం చువ్లామ్‌ ఖా _ అవి అజ్ఞ నంబంధిణీహిం నమం నం వుత్తం సే దంనణం ణవెత్తి వ్యాభా తఠః కిమిత్యాగతః శి నివృ త్త రాగస్య యత్ర కుతావి పయోజనా భావేన సర్పాజ_రమృపరి త్యాగిణ॥ ళిం వాల్మీ క్యాశయే సాధ్యరుత్యభిపాయిః చిరం భవః చిర నన, అవ్యయాట్టుల్‌ (వయం తం సువ్భాదమ్‌ " అత్యాగనవానో బన్టుస్స వై వానుమతస్సువ్భశ్‌ ఏక్మకియం భ వేన్మితం సమ్మపాణన్సఖాముతః”” ఇత్యుక్తిసౌ హవృూదళాలితయా సదా2_ప్యనుమతదర్శ నమ్‌ స్పయమవి నివృ త్తిరాగతియా తపో౭ను ష్టానే సహాయభూ తేషు తాదృశేషు మెత్రీ మహాఫలేతి తద్దర్శన చ్లేషామప న చావ్యామ్‌ యచావా భగవాళ్‌ “* మచ్చిత్తా మస్పత్మపాణాః బోధయ నః పరస్పరమ్‌ ” ఇతి ఛా అష్పవ్య సమ్మ్థి నీఖిస్స్యమం సంవృ త్సమస్య దర్శనంన వేతి సమ్మన్థి నీభిః (పాచేతసాఒ శమమాగతాభిః కౌసల్యా పభృతిఖిః పృచ్చామితి "కేవ? అద త జ్‌ అధ వూ భా - సమ్బ 9త్యేవ ఛగవళతా వసిస్థన దేవ్యాః కౌన అష నా తా అభ -జీ, ల్యాయాస్సృ కాశం భగ వత్యరుస్థతీ వప్రహితా 46 స్వయము సత్య వై లీ కఫ జపే దుష్పవ్యః ఇతి వ్యా స్పయమాత్త్యనెవం ఉ పేత్య సన్నిఢధాయ వై దేవాః, సమృన్థీ మాన్ఫః నీతౌ శ్యాశేన విరాద్ధశ ఎ మక్యూపశమాయ సంరాధనీయఇతి, ఇదానీ మేవ, అకుస్థతీ స్వ యం గురుపత్నీ ల్చేన కీలేన మహీమ్నూూ చానతిలస్థ్యశాసన్నా భగవతా లోకా౭-చారి విదా _పహీతా, అనేన తద్దర్శనం న చిరాద్భావిత్యుపక్షీప్టమ్‌ అమిషాం వాలీ క్యాశి మపా విస్తు భూశేతి విష గామ్భులక్షణోపప త్రి మూ। సా-జవహా ఏజే జరత్హా పరొప్పరం మిలీఆ తవాఅ మ్షేవి వదుఏహీం సమం మిలిల అణక్ష్రాఅమహూస అం శేలంకతా నంభా నెమ్ము (ఇతి పరి_కా మతః)1 వ్యా్చా య్షైనే స్వే వృద్ధాః పరస్పరం మిలితా_స్రథా వయమపి వటుకై నృమం మిలిత్పా అవ ధ్యాయమహోోత్సపం ఖేల _న్తస్సమ్యాపయామః పృద్ధాః జనకారుద్ధ తీశానల్యా౭_ఒదయో విమ గామృకేన సూచిక పవేశాః, 44 వృద్ధే జరిజ్ఞో” ఇతి నిపా ఈ పరస్నరళ జై ద్పితీయస్య “వగ పరన్పరనమస్కా-శే” ఇత్యొత్పిమ్‌

సవ్యాఖ్యా నే అర. 191 అర్య మూ!థఖా.తదయం బ్రవూవాదీపురాణ రాజర్సి ర్థనకః ప్రా,చేతన న తిషుతి వసీస్టా వుపాన్య నమ త్యాశ్తృమబహిర్వ తీమూల మధి స్థుతి, యఏప;:.__ షః వ్యాది ని ళ్యానువ. శ్షేన నీళా"ఛోళేన తస్యతే యు జ జర కు ఇస, అస్పగ్శపన లప్తదవానా జరన్నివ వనన్పతిః॥ 5 (నిపష్కా్రానైై మి స్హ్రవిష్కున్నుక। వ్యా (టన్వావాపీ (ఒవ్మువిద్భావేచ్స్‌ రాంర్షిః బుషికల్చో రాజా, ఉపాస్య నమ్మావ్య, అధితిస్టతి అధ్యాస్తే తమేవ విశనష్టి యఇత్యాదినా యః ఏపః జనక్‌ $ వ్చూది వృాదయే, నిత్యం, అనువ. క్షే సమృధ్న తా నీశాసమ్మన్థి నా శోకేన విషాదేన। ఆన్లః అభ్య న్తర్తే (పన్ఫ్తః (పసృత వవాన॥। అన్ని ర్యన్య సజ జరక్‌ జీర్ణశ్చ్య వన న్వతిః వృతుఇవ, పారస్కరా2-దిపారాత్సుట్‌. వనృతిర్వ్భృతృమ్మాలే వినాపువ్వ ఫల దుమే ” ఇతి విశ్వః వినాపుస్సఫల దుమవిసకుయా౦ విశేషాభావాచేవం వ్యా ఖ్యారేమ్‌ శప్యతే దూయతే , లజ్జయా౭న్హ స్త ఎమ్మ్బితశోక పావకస్య పురాణస్య రాజుకే ర_న్హః పవ్ఫిత్తదావానలస్య జరకో ఇనస్న చేశ్చ సామ్యూద్శిమ్మపతిలిమృఖావే నేయ ముపమా మ్నశనిష _మృః సజ్మ్క్స్హ్‌్లో విష్కమ్భః “ ఏకా వేకకృృతశ ఇద్ధస్సజ్క్‌ర్లో నీచ మధ్య మై” ఇత్యస్య లక్షణమ్‌ మూః (తతి వ్రవిశతి జనకి। ) న జ--. ప అపత్యే య త్తాదృగ్వీపమమభ వ శ్రేనమవాతా వ్‌ విపక్ష సవ్రేణ వంణితవ్భాదయేన వ్యధయతా వటుర్రారావాహీ నవఇవ చిరేణాసీ పాన జీ నిక నన్న ర్తాణి లే కచళవ మన్యుర్విరమతి॥ తి వ్యా ఆపత్యె నేతావిమయే , ఆాదృక్‌. అత్య న్తాసమ్భావృక్‌), యత్‌ వివమక్‌ అసదృశమ్‌ అపవాదా౭ఒదిహూపమ్స్‌ అభవత్‌ (పస క్షమభూత్‌ , రాచేణా2_చరతమితి యావత్‌ తీవేణ దుస్సహేను (వణితం వ్యధితక్‌ వృావయం నువః, యేన తేన అత్‌ ఏీవాద్యావి, ప్యధయతా వ్యధామత్పాదయతా , మవాతా (పతికష్షణపరిభావనయా బహు గుణీరేను తేన, విన కః సమృద్ధః, చీ మము మర్తాణి, (కకచః కెరప్మరమివ, నిక్ఫి నక ఛిన్సక్‌ , పటు? నిష్ణురక ధారావాహీ రణరణశదాయీ , వినయా శ్రరవ్మరణరూ

కే92 ఉ త్తర రామచరిత నాటే పవ్యవధానాసవాఇతి ౧మావక్‌. మన్యుః కోక, 'మన్యుకోకా రుళుకక్తి ఎ9ియా” మిత్య మరః చిలేణ కాలన్యవధా నేనాపీ నవః మూతేవషప్సు న విరమతి నోపరమతే, దురిత మితి పార _న్వశ్షీ లగస్టీ మూఃకష్టృమేవన్నామ జరసా దుశఖేన చ దురానబేన భూ

య పరాకనా న్త్వపనప్రభ్యతిభి స్తపోఖి రా త్తరస ధాతు రనుపయుజ్యమా నో నాద్యాపీ మే దగ్ధ దేహః పతతి।

వ్యా ఏవపమిత్యను భ వనిన్దేశ ॥ తేన చాతిన్మాతం కార్శ రొ వృజ్యతే జరసా వయఃపరిణామక్స తేన శ్లథ త్పేను తథా దుకాసదేన దుర్వివ హేణ, దుఃఖేన (పాగుపన్య నేన భూయః ఇతి సముదృ్చయే పరాకసా నపవపభృతిభి,, తపోభిః శాయశ్షేశకరె$, “డ్పాదశాహాోపవానేన పరాక॥ పరిక్ట్‌ర్థితః?” “నోమూతంగోమయం ఖ్నీరం దధి నర్చి॥ కఫోవకమ్‌ ఏతైకం (పత్యవాం పీళ్చా అహో ర్మాతమభోజనమ్‌ కృచ్ళ్విస్సా _నపనో నామ సర్పిపాషపణాశనః” ఇతి లషీతొ పరాకసా న్త్రపనా వై రాగ్యణాభ్యస్యమా నెనేతాదృ శై; ఆత్తః ఆకృష్ణః, రసః (దవః యేషాం తథావిధజు ధాతవః రసరక్ష చూంస మేవో౭_స్టి మజ్జళ్కుకాణ్కి యస్య తాద్భృశః , అనుపషయుజ్యమాన॥ అతఏవ కార్యా శతృమః దుర్న్శలఇతి యాపత్‌. దగ్ధ దేవాః అనుపయోగీ వ్యధాఒనుభవనిదానఇ్బు కతుక ల్పః కాయ, అద్భావి అస్యామప్యపస్థాయామ్‌ ౩ న పఠతి అఇ్భ పతే పృధానాశః (ప రమయొోోజనమ్‌

మూ! “అన తామిన్హావ్యా నుర్యానామ తే లోకా స్తేభ్యః ప్రతి క్‌ న] వె

విధీయ నే యఆత్మఘాతిన ) ఇ త్యేవమృపషయో మన్య న్లే

వ్యా స్పయం న పఠతిచేర్చ శధం యత్నేన న పాత్యతఇత్య తాఒవా అన్డేతి అన్థం అన్ధ జ్కరణం తామి(సం తిమిరం, యేప్పి శ్యవ్వర్థసంజ్ఞుః అసుర్యాః తథ్మాప థితాఖ తే లోకాల యే ఆతృఘాతిన్క తేభ్యః (పతివిధీయ?నే అనుఖావ్యతయాదురిత తృయాయ విధీయ న్పే ఇతి ఇర మ్‌ బుషయః ఈ త్త్వదర్శినఖ$ మన్యన్తే అభిపయ ని “ఆసుర్యానామ తే లోకాః అ స్టే తమసా పృళతాః తాం ప్లే పేత్యాభిగచ్చన్లి యే శే చాఒఒర్మనానో జనాః” ఇతి హీ (శ్రుతిః అతః పత్యవాయశవణం పాణప్రహాణే౭.. రృలాయతే ఇతి భాస

సవ్యాఖ్యా జే లంరం క్‌93ి మూ అనేకసంవత్పరాతిక మే౭పి చ వ్ర తితణపరీధావనయా స్పష్టనిర్భాసః వ్రత్యే గృఇవ చారుణోనము దుకిఖసం వేగ? వ శామ్యతి అమి మాళ న్టేవయజనసమ్భ వే సీత ఈద్భశ స్తే నిర్ధాణభాగః పరిణతః యేన లజ్జ్ఞయా స్వచ్చన్ణ మా క్ర న్దితుమపి న శక్యతే వ్యా అనేకసంవర్సరాణామ్స్‌ ఆతి[క మే అతిపాలే, సత్యః, విస్మ ఎత హేతు పౌస, ,-శ్యేఒ-పీతి భావ క్షే క్షణే పతిక్షణమ్‌ పరభావనయా అనునన్దా నేన క్‌్వన సా పరిఖావ్య కిబ్బిత్‌. ల్‌ల్‌ “పరిభావ్య కవి పయోాశాక *” ఇత్యాది పయోగ౫ైః “పళా భు వో౭_సజ్ఞా నే” ఇతి క్టూపశేన ఇ పరిపూర్వకన్య “భూ ఆపకల ,__ నే ఇత్యస్య చారాది కన్య చిన్తాఒర్భకత్పం వేద్యమ్‌ స్పష్టరర్భానః అపరిముపికానుభవఇతి యావత్‌ అళఏవ (పత్యగః తాదాత్పికఇవ, దారుణః భీమణః , దుఃఖస్య నీతా త్యాగకృతన్య 9 సంవేగః సంరమృః , న (పళామ్యతి న శిథిలీభవలత్సి కాలేన జగతి దు!ఖం (పనుషితమివ భపతి, మదీయమిదన్తూపచయ మేప (శయతీత్యసనో మన్దభాగ్యతా మమీతి ఖా అథ నిరవచ్చి న్న ధ్యానవకాత్పురఇవ పరిస్ఫుర న్లీం శోచరీయదళామాప న్నాం నీతామనుశో-చతి ఆంయీ త మాఠంతి వాల్సల్యేన్క దేవయజనసమ్భ వే విస్మయనీయశుస్దే సే నాయం ప్రవాదో2ను రూపః నిర్మిణఫాగః సృష్టి పకారః, ఈదృశః, పరిణత , మీన పరిణా మేన , లజ్జయా కీుశతుభూతయాా స్పచ నం యేచి నేమ్‌ ఆ(కన్దితుం విలాపేన ళోళం వినోదయితుము వీ న శక్యతే న _పభూయతే, సాపవాదం పరిత్యక్తాం తృాముద్రిళ్య విలాపే పరీవాద్యప శాఫో ఒపవావశ్చ చుకుద్ధరఇతి ఫావః మూ! వోవోపు త్తి ప అనియతరుదితిసితెం విరాజత్క_తిసయకోమలద శ్రకుట। ల్యాగృమ్‌ వదనకి మలకం శిశోస్ట్టరామి స్థలద స మజ్జస ముగ్ధ జల్పిత నే! ళో వ్యా వాత్సల్యాఒ-లమ్బనస్య నీతౌజఇననపజ,-జస్య స్మరణం తద్విరవాళోక మూద్దీపయితీత్యను స్థ త్తే హాహేతి ఆనియతే నియమకూన్వ్యే రుదితస్మి త్తే యసృ తత్‌ , సుఖదుగఖానుభ వాఒ. పాదక స్య చచేరసో౭ఒ నవస్థానాచ్చి ్బపలతయా విపాతీసుఖదు!ఖాన భవ వ్యతికరమితి యావత్‌ తథాా,విరాజ ని వా- తేన ఫకాశమానాని క తిపయానాం పత్‌నపు నరుస్థానరొోర న్తరాలే వ ర్తృళూనత్పాత్సరి మేయాణాష్‌ , కోమలానాం పేశలానాహ్‌, న్నిగ్ధానామితి యావత్‌ దనకుట్టలానామ్‌ దళ నాణం ,__. రాణామ్‌ అశాణి యస్మిక్‌ 5ఠ్‌ , తథా స్టలత్‌ గద్దవీభపత్‌ అసమస్టాసమ్‌ సజణ్ఞతిళూన్యమ్‌ , ముద్ధం ఆశిమీరరయా 2

1944 ఉ త్తరరామచకిత నాటే చాలభావపికునమ్‌ జన్పీత్‌ం ఆలవితిక్‌ యస్న త్‌ల్‌ , శికోళ్ళ లే పవననకమలకి౦ చుబావ తనా పరిణతం పవ్మమితి వీ శేషణసాజబ్లణ్యాయి న ెమి, ఇత్కతో హో బో విషీదామి ఇదానీం తత్స రణం కోకముద్దీపయతీతి భావః

జ్జ

మూ భగవతి వసుస్థరే సత్యమతిదృథా2-సీ

కండ క్యా సః త్వం వహ్ని రునయో వనిష్పగృపాణీ గడ్డా చ యస్యావిదు ర్లాహోత్ర్త్య్యం యడి వా రఘాగ కులగురు ర్టేవస్స్వయం భాస్కరః విద్యాం వాగివ మూమనవూాతే భవతీ తద్వచ్చ యా- డ్రై వతం ్‌ అద ఇ, న్‌ జజ తస్యా దుపితు స్తథా విశ ఎనజ్కీ వ్రారుణేఇవళ్చిహ్య ఖః! షో వ్యా పసువ్థరే సర్పంసహే అతిదృ థి" ఆర్య న్లకగిన చిత్తాతదేవాఒవా త్పృమిత్యాది

చా తృం సర్వభూతిపకృతర్నవతీ యస్యా. నీతాయాః, చూహాత్మ్య్యం మహిమానక్‌, వే నేం పురుమసక్ట్యావిస రా నేనాన్నయః వహ్నిః "వానమ్మఖ లేన హుతపహ లేన చ థితో౭_గ్ని వేద ఇతి యోజ్యమ్‌ మునయః సతృ్యవచనాః వినీస్టాజదయ్క,పసిస్టస్కృ గృెహీ తీఅకుస్థతీీ *జ్లాచభ “వచ్చర ణారవిన్స మరస్ష థారాసుర సిన్ధక్చుఇతి మే పత్యయితతమా? ఛూచూంసో౬పీ విదుః జాన న్రిఆథ రభూోః దశరథకులమూలఫురువ,స్య, కులగురుఃూ టస్థః దేపకిఫౌవ రః నైపాత్రయ్యేవ విద్యే త్యాది శుతిశ తాభిష్టుతః యది వా చ్నయనా తా జేదేతి యోజ్యమ్‌ “ఆదిత్య చన్రాంవనిగోఇ వలశే స” క్యాదినా కల్ళ సాతీప్వాద్య తయా పరిగి శీతస్యు తస్క్యావ బేదనం సమ్మావ్వ్నతే కిళ్చు యాం నీతామ్‌ భవతీ మవానీ యాత మ్‌ నాక్‌ సరస్పతీ, విద్యామిృ యదా వాక్‌ అనాదినిధనా హ్యేసి వాగు త్సృష్టౌ స్పయమ్చు వా” ఇకుక్తా తయీ, విద్యాం త త్త్వ్వజ్ఞైనమిపు ళ్‌ విద్యయా౭మ్మృ రమశ్ను తే ” ఇత్యాద్మిపయో గా క్రథాత్పమ్‌ అసూతి అజీజనః యా చ్య తప్పత్‌ వహ్న్‌ గజ్షా౬. ఒ.దిపక్‌ , దైవతం ఉపాస్కా, తస్యాః తాదృశ్యాః "తే దుహీతుః ర్పర్పు తాః నతు యస్యాః కప్యాళి త్‌ తథా తేం శశాలేణ, విశననం పాపవాదమర ణ్యే తాగ రూపాం హింసామ్‌, దామతే పకృతిఠినే , కిం కిమితి, అమృస్యుథాః అమెమ్యః , చాకుణన్ప్వేనైవై తన్మ హిమసాక్షీణ్యవీ భవతీ మర్షి తవతీ ఇతరథా కథమిదమవి సుమరి మితి ఫభాపఃం పనీద్ధిర్నా మేదం నాట్యలక్‌ణమ్‌

మూ (నేపథ్యే) ఇతేఇతో భ గవతీమవో దేవ్యా జ. (దృష్ట్వా) అయే గృఫ్టినోపదిశ్యమానమార్లా భగ వత్యరుద్ధతీ (ఉశ్రాయి ) కాం పునర్శ హో దేవీత్యానా? (నిరూప్క్ర) వో కథం మవోరాజద శరథస్య భర్త

ఛి అ ఆర్య గ్ర "జా

జారాః ప్రియసఖీ మే కెనల్యా? కఏతత్స ల్యేతి నై వేయమితి!?

సవ్యాఖ్యా నే అర శ్రీఖిక్‌ పకి ఆనీదియం ది శరథన్య గృహే యథా శ్రీ స్రీ రేవవా కిముపమూ+ననస దేశ? నెషూ అజో గశా కిష్టం బతొన్యదవు జైవవ కేన జాతా దుగఖాఇత్ర్మక జ్క్‌సి భాతవుహాో విషాకిః ఢా వ్యా భగవతీ అమన్థతీ, మహాదేషీ కౌసల్యాం గృష్టినా లన్నామ కేన కజ్బుకి నా ఉ స్థైనమకున్థతీ సమావవాయ మహా దేవీశ స్పవిషయః ేత్యర్థః నినూప్య విమృశ్య ఇయం పరిదృశ్యమా నా ెవ తదాతాదృ! దశరథా %మపావీతి క (పత్యేతి ఉపదిహ్ట్రోాఒవి విశ్వవ౩, ఆత్య న్హఖేదిక దళా౭2_కా_నత్వా బేవమ్‌ తదేవోపపాదయతి ఆనీదితి ఇయహ్‌, దశరథస్క గే టీః లక్ష్మీ యథా తథా అఆనీత్‌ అవ్నర్తతు ఆథ వా, ఉపమా నపదేన ఉఇపమానాచకేన యఖేవా2ఒదినా , కిం కీం సాధ్యమ్‌ ; (శ్రీః లశ్నీలేవ ॥ ఆరీజ్‌ లక్య్యభిన్నే త్యేన సమ్మావనీయా బభూవ. నేయమ్‌ సమితి తు దైవపశేన భాగ భేయ యన్త ణగగా అఆన్బత్‌ పూ ర్నావస్థావిలక్షణమ్‌ కిమువ ఇదమిత్యని ౦% చ్యమ్‌ దుఃఖా౬_ తకం శో శాఒ౬శారిస్‌ భూతం జిన్తువి శేష ఇవు జాతా సమ్బున్నా ఇతి యశ్‌ రత్‌, కష్ట విషానస్థాసమ్‌ బతి అక కమ్బా౭_ర్మ మ్‌ ఆతః విపాశః విష స్ధః పరితామం, అళాో్‌ ఆ ర్య హేతుః ఆాదృశామవీ మహామహిమ్న్యూమ న్యాదృళ తాం థశళ దుర్భా గ భేయపరిణామ ,ర్వజ,_మః మూ? అయమపరం పాపో దశావిసత్యానః ప।$ యపఏవ మే జనః పూర్వమానీన్తూర్లో మసహోత్సవః ఛశార శా నే స "ని న్‌ తరమివాస వ్యాష్టాతం తెన్ర్యైవ దిర్శ నమ్‌ః లె వా పాపః పాపహేతుకః కీడాజనళో వా అపరః పూర్చో కాది లమ్షణః శ దశాయాః విపర్యాసం వృత్యెయః, తమేవాఒ.వా యఇతి యఏప జనః, ఫార్వం ఖేదా ఫావసమయే, మే మము మూ ర్తః మూర్పిమూక్‌ , మహోత్సహః నార్షాతిశేక నిడానతయా మహోత్సవా ఖే కన నమ్భ్మాపష్ఫః ఆనీత్‌ నమపద్యత, త వ్ర జనస్య, అద్య దర్శనమ్‌, కృతే మొరమివ అసపహ్యూమ్‌ దుస్సవామ్‌, జూతమ్‌, ఆపదిబన్టువర్శవస్య వృథ్‌ ద్దీపక త్వాత్‌ ణి లజ్షాషఒ ఛాయ త్నా చ స్‌ అర్య ఆస మూా। (లెతః ప్రవిశత్యరున్ధతీ కానల్యా ఇక చ) అ= నను ళ్‌ అభ అ ఆజ్‌ న! న్‌ బ్రవీమి ద్రృష్టవ్యన్న ్వ్యయము పేత్య వై దేవాః” ఇల్యేసు వః కులగురో

196 ఉ త్తరరామచరిత నాటే రా బేశః, అతఏనానాం _ప్రేషిళా, తతో్కోయం నదే పజే మవోననధ్య వసాయః 1 క. జీవి సం న్తమృ యా. క్రాన్‌ అనురుధ్యస్వ ఛగవతో వనీస్ట స్యాఒ జేళమితి ననుపిజ్ఞాపయామి వ్యా స్పయముజేత్య తదాగమనమ పతిపాల్య, 'వై చేవాః (శతి పథితశీలః సమృ నీ వై జీహీ త్యాశేన (వణితవృాదయశ్చ రాజర్షికి వి కులగుతోః భవత్కు_టుమృత నా) భజ స్య అనతిల్బ నీయశాసవస్య చ, అవాం అన్ధాజబ్లభూతా , చేేసితా సత్స సైనీ లేఎు దూరాదవి పపొతా ఇయతా తననుస్తావాఒవశ్యకత్పముపన్య సమ్‌ అనధ్యపసాయః చాబ్బాల్యమ్‌ ౫ కః కిరపయోజనకః , “త దం వృదయదౌార, సలం త్యకో వ తిమోతి భావ సం _స్రమృయ (పళక్ళతిం పాపయ , అనురుధ్యస్వ అనుగచ్చ్భ ౩ విజ్ఞాపయామి నను విజ్ఞాపనమనుక మృనీయమ్‌ “ఖేదానుకచ్చూసనోహవిస్మయా౭_మన్హ ణే నన్వి”త్యమరః మూ! కౌ- ఏరిసే కాలే మిహిలాహిపూ దట వ్వుత్తి సమం ఎ వ్వ సవ్వదున్రైఇం సముబ్భ వంతి ణ సక్కుణోమి ఉవ్వట్టమాణమూల బసణం హిఅలఅం అవా" వేదుం ॥ వ్యాఇా ఈద్భృశే కాలే మఖలా2_ధిపో (దస్టవ్యఇతి నమేవ సర్వదుఃఖాని _సముద్భవన్తి న శక్నోోమ్యుద్వ _రమానమూాలబన్లనం “వృదయమవస్థాపయితుమ్‌ ఈదృశే శాలే దుఃఖసమయే, మిథిలా౭.ధపః నీరధ్వజః, సమం యుగపత్‌ , సమ.ద్భవన్తి స్మరణ సరణిమపతర న్గి ఉద్న_ర్హమానం ఉవ్మూల్యమానమ్‌, అవస్థాపయితుం (పకృత స్టాహయి తుమ్‌ శక ధృమజ్ఞ్యాగామటరభ లభ (కమసవా గా _స్యన్ధేమ తుమునితి తుముక్‌ మరా! అ.-లఅత్ర కస్పన్దేవాః శి వ॥ నన్తానవాపహూనృపీను - నుషహాణాం దుఃఖాని సద్బన్ధవియోగజాని దృ స్టే జనే ప్రేయసి దున్సవోని సప్రోశెన్సవానై ౨న సంస్ల వ న్దేః ల్‌ చ్యా అత ఏకర్షి మిథిలాఒధిపాపలోక నస్య దుస్సవాశత్చే ,క8 సచన్దేహః, తదేవ ఫౌమాన్యము ఖీన సమర్ష యే సన్ఫా నేతి మనాణాం నునుజానామ్‌, “ మనోన్షా తా వణ్యతౌ షుక్చేోర్యవ్‌. సుక నతో బన్టోర్వియో యేన జాయమానాని; దుకఖావ్సి సనా

నవ్యా ఖ్యా నే లఅంళ క97 వవాహీన్యవి నన్ని ఛారావాహీన్యవీ (పేయనీ [వీయర శ్రే * (యన్టీ కి క్యాదినా (పా ఇఒబేశః ఈయసుంశ్చ జే జననమ్మాకధర్యణి నతు ఛో శాపనుదఏవ , దృష్టే సతి, (సోఠసాం పరీవాహాణామ్‌ , సవాసెరిన , నంప్లభ నే ౯ తరలీభవ ని , ([పాగోకముఖ స్యావీ శోకపవావాస్య ఒన్దుజన వర్శు నాదృహుమ. ఖత్చమనుభ వసీద్ధమిల్యత న్నకో౭౬.వి సంశయః మూ। కౌ-కవాం నచ్చాఏ వహూఏ ఎవ్వంగ దే తన్స రాఏనీణో మువాూం దంనెమ్హ్ము శి వ్యా ఛా కథం వత్సాగా వధ్వా నీవజ్ల తే తస్య రాజన్లే ర్లుఖం దర్శయామః పధ్వాః న్ను హెయీన్సీ కాయా! +) వీవంగతే పరిత్యాగ వృ ళ్తే * రసు తథా (పశితి మపామ్నుః , రాజన్దేః బుషినిర్చి కేమస్య అడ్డ 9 ఆర్హ్భ్ర్రపరాధానామస్తాక మృషికల్ప ల్వేన శాపాను(గవాళ క్రిస్ఫ తస్య దర్శనం భయమ. త్పాదయతీతి వృావయమ్‌ మూ!అ-ప![ఏసువ క్లాహ్యున మ్బ్‌న్థీ జనకానాజ్యు_లోద్వివాః యాజ్ఞ వల్కో వ్‌ మానిర్యస్నై బ్రవ్యాపారాయణక్ఞుగ్‌ "౯- వ్యా యాజ్ఞ వలో ఖీ నామ మునిః, యసైై; (బవ్వాపారాయణమ్‌ (్రైవ్లాణః స్వరూపేణ గుకై శ్చ నిరవధికాతికయస్య భగవతో నారాయణస్య పారాయణం పాక ల్యా౭_ సబ్బమూపమ. పనివద్భా గమ్‌ జా ఉపదిష్టవోక్‌ సవీమ?, ఒనకానామ్స్‌కులోద్వ వా? వంశాపరంసః, వః యుహ్లాకమ్‌ శ్లాఘ్య్‌5 అనురూపల్వేన (పశస్యః సమ్మ నీ ఏవమః సన్నిపాత, సుత తయో౭_థీక వేదా _నస్సమృన్టీ సన్ని హీరశ్చ జనళో నాతీలఫ్ర నీయ ఇత్కి * భవిరవ్యశా బలవతీళ విదన్నిమనాయితా2.2.పది చిరం కఇవే” తీచదనూ వ్యరే తరశ్చ న కాపఖీతి స్తవ యుజ్యర్వే “పతిబధ్నాతి పీ _శేయః పూజ్యవూజా పృత్మికమః?” ఇత్యుక్తం భపతి మూ॥క"-ఏసో మహో రాఅసృ పాలఅఆణందో వచ్చాఏ వపహూపఏ పిఆ రాఏసీ వాద్ధి సంభావిఅస్హై అణువట్టిలఅమహూస బే దిఅహే వో చెవ్య సవ్వం ఎవ్వ తం ణద్ధి వ్యా ఛా ఏమ-.మహారాజస్య హృదయా2_నస్షో పత్సాయా వధ్వాః నీతా రాజ రః వాధిక్‌ సమ్భావితా౭_స్మి అనుపన్టి తమహోలత్సవే దివసే హా దేవ సరి మేవ తన్నా ప్రీ మహారాజస్య దశరథస్య, వ్యాదయా౭నన్షిః మిత్త్రమ్‌, వధ్చాః సన్ను పాయా; నీతా యాః; అనుపస్టి తమవళోత్సవే సమే ఖద కాలే, దివపళబ్ద స్సామాన్యపరః “(పత్య్యూసు

(98 ఉ త్తరరామచరిత నాటే దివసవశపాషాతగే తు నాశ ఇతి శ్చ 8 సమ్మానితా దర్శనరూపసమ్భావనాం గమి శా భత్‌ తదా౬ఒనుభు తం సుఖమ్‌ , సర్ప్వమఖిలమేవ, నాస్థి అవ్య నప్నరతే, న త్పివ మేక మేవ అస్క ఎమ్మ్బావయిత నహాు+జః. ఎతదపత్యం శీతా తిదాతినం సుఖం చేతి సకలమవ విసర్య నవా శీదిత ైవమేవ్యాత [పష్టష్యమి త్యాశయః

మూ జ-(ఉపసృత్య) భ గవత్యరున్థతి వై దేవాస్సీరధ్యజోజఖజా దయితే

పక యయా పూతిమునో్యో విధిరపి సవిత్రస్య మజాసః

షతిస్తే పూ ర్వేషాముప ఖలు గారూజణాబ్లురుతేవుః

త్రి లోకీమజ్ఞల్యామవనితీలలో లేన శిరసా

జగిద్విన్యా నేవిముమనమివ వనే ఛభగవతీమ్‌॥ ౧౦

న! ఒబీ ళు

వ్‌ వై దేవాః విదేవాస్య నిమేః సమ్మస్థి ణి నీరధ్వజః రదఫిధా $ , అభీవాద యతే సణమతి, పవితన్క మహసః (త్రయూసమ్భృృతిన్య _బన్గావర్చనస్య ఫునాతీతి పవి తకు “కర్తరి చర్షి దేపతయెోో” రితి ఫువ ఇతః పూయతలేజనేనేతి వా “కర రి చరి చేపతయో””38 సూతే యథానస్థ్యృత్పెస్య కె ర్తరికృ దితి స్యూత భా మ్యకైయట యో పత్యాఖ్యానాద్ధ్విధాఒవ సాధుత్చిమ్‌ నిధిరవ * ఉపసన్తే ఘాోఃక”రితి క తథా పూశన్చేషామ్స్‌ గురూణాజ్ఞురుతమః ఖల్పవి లే పతిః భగవాళ్‌ సనేవ్టః;, యయా తృయా, పూశిమాత్తానమృనృ తే అత్తమా నే ఖక్చే "తి గున్యతేః ఖళి ఖిత్యినవ్యయ స్యే తి ము మొగహః అనన్యాధీశశునునా ఒవీ భగవతా వనిప్టేన యా త్పమాత్మ శుద్దినిదానం సమ్మా ప్యసే తిలోకీమబ్షల్యాం 3ై ముతికవ్యారయేన ఛుపనతయిభ [దహేతుమ్‌, భగవతీం జ్డాన శక్ర్త్యాదిశాలినీమ్‌ అతిసీవ జగద్వ న్ల్యాప్‌ , తాం త్వామ్‌, చేషీం ఉమనమిఐ పస్ప స్ధ్యామిము ఆఅవనితలలోలేన భ_క్రిభరావన్యమేణ శిరసా మూర్ధ్నా, పస్తే * కి తానువా! వీత్యాక సృష్ట్వా మూ రిం తాముత్ససర్డ్‌ వా సా (పాళస్సాయమాగత్య సన్ద్యారూపేణ పూజ్బతే * ఇళ్యాదిఫః శ్రరాణపచనై న్సన్ధ్యాయా మవానీయల్నం లోధ్యమ్‌

మూ అ-సరం జ్యోతిస్తే వ్రశాశ తామ్‌ అయన్వ్యాం పునాతు

భా

దేవః పరోరజాః యఏవ తపతి

వ్యా పరం 'న్చేతరనమ స్తవ నువిలషణమ్‌ , వ్యోతిః “ అథ యదతః పతో డివో స్యోతిః * జ్యోతిశ్చరణాభిధానాళ్‌ ” ఇత్యాడినా (శతమ్‌. తేజ పరమాత్మ స్పరూ= పఘ్స్‌ తే ప్రశాశతాష్‌ అవిర్భూయాళ్‌ , తిథా అంఫం పరిదృశ్యమానః , దేవః కీణూ

సవ్యాఖ్యా నే అ-ర 190 విళిహు2..౭-దొము త్రయా నిరతిశయమహీమునమ్నుక్నుక పరోరజాః రజోగుణాత్సరః పారస,_రా2. బెరాకృతి? ణత్నాత్చుట్‌ * సఏవ -న్పేఛ్యః పాష్కభ్యతాదితిఇతి తిస్ఫో చెతి నామమే క్యామ్నూత సూర్యా నగ్న రిల్వే నా న్లరాదిత్యవిద్యాపతిపాదిత్‌!, త్వాం పుబాతు స్పప్పా్లి పతిబన్ధకీభూతం తృ దీయం పాపమపనవకు , యవఏన, తపతి రౌొరా 2.యం సర్కో తమో నిరాజత్సే ఒవాకిద సవైతదేవా౭.శాస్యమ్‌

మూ జ-అర్య గృ స్టే అపీ కుశలమస్యాః పజాపాలమాతు??

న ఆ/ శ్ర_(స్వశతిమ్‌ ) నిరవ శేషు వుతినిహురమ.పాలవా సః (వశా ట్‌ ర్‌ భత కం శ్‌) రాజన్సే అనేనై వ మన్యునా చిరపరిత్య క్తిరామభ ద్రముఖచి న్న దర్శనాం నార్హ ని త్వం దుఃఖయితువమళిదుకీఖి తాం జేవీమ్‌ రావ నీ అ అక భ్‌ ద్రేణాపి నిమన్హాత్ప వ ర్రీతిఖభ త్సెకంవద న్తీకాః పొరజానవదా నాగ్నీ శుదివుల కాః పసతియ నీత్యతో చారుణమను షితమ్‌ డా ఎ శ్‌ అ

బా అస్యా. పరిదృశ్ళ్య మానాయా కి (పజాపాలస్య రాజ్ఞ మాతుః, అవి కుళ లమ్‌ అవి; పశ్నేే అత సాముత్సన్నిహీతాం కశాసల్యామనభిఖామ్యక ఇబ్బక్షి పశ్ళేన తద ఐధీరణొ” దు ఖకాలే కుశల్బపశ్నే - తస్యాదుసఖాఫ్‌ వన్యళ్ఞు శేనతదుపాలమృ _ భగవతిరా మభదా౭_దిపద పయో౫మ న్తరేణ పజాపాలళబ్ల్నపయోగాత్‌ ఇయ ౩౮2_త్వ _నదువ ,. శేణాపష్యకార్యేణ (ప మనోరథప్త రై కతాన తావ్యస్లకేవ పజానాం రామభ[దస్య చో పాలమ్భః ఇ త్యేవ మేత్రైరామభద్యపజా౭_2_లమ నన్నీ తావివాసనరూపావీయా2 ఛిరణసముద్భూతః కాసల్యాజవ గోకన వె థిలీమహిమవ్శర అ” ౬-దిబికుద్దీవీతో ౬ మర్షా 2-దిభిస్పష రితో 2. [వియవ దనరెరాగా౭౬ దిరూకేణ చాశారమ్మానుఖాకేన 651 కమ్చుతర్జ్టనా2_దగా తౌఒరన్మూ నుధావై శ్చా౭-థ్నీ పైః పకాళితః అళువైస్పర్యాఒది సౌ త్తి ,కఖావైర్లముమానై? పరిపోపితో జంశా2. శయో రాదో రసో వ్వజ్యలే. నిరవ శేనం యావద్బ కష్యం తౌవడషి , అతినిఘ్రరం అతిదుస్సవాణ్బు , ఉపాలక్టాః నియా విలథీకృతా: ఇన్నేం సముద్మూూలిమన్కుం జనకిం సాన్న్వయి తుముప మతే ౭ జళ్లే ఇక్యాదెనా కాజక్స్పర్షి ల్పియెోరేక ధామన్వే శానుల్ల జ నీయత్పిను పన్య సమ్‌ అకీపాకు నమన కాప్మపప్యత్హి ఏఎర్వరే అనేన భవన్మననీ కూఢమూలేను మన్యునైవ శీతాత్యాగ క్‌ సేన నా న్యేవ్య చిరం ద్వాదశాని నర్స్‌రాక నతు తణమారమ్‌, పరిత్య కం (పత్యాశా2 నువజ్దమ _వరేణ త్వకమ్‌, నతు క్యజ్యమానమ్‌ శామభ(దన్య చిరాయా పతీర్ష స్య తపఃఫలాఒయితస్య సర్బభూతహృదయహవోరిణ౭ద్చి షద్భిర ప్యాశాసనీయపుణ్యద

200 ఉ త్తరరామచరిత నాటే రృనస్య యో ముబచన్ష ౨1 వవ నేన్లుక, కస్య దర్శనం అపళోక వం యయా తౌష్‌, నన్తు వాను పౌఒదరసమ్భాప ణసమభఖినన్ద నాఒదయః “కేవలం దర్శవమవి (పతిషిద్ధమితి స్థితే నెతదుచితం భపరఇతి భాపః ఆతిదుఃఖి తౌం “క్సి, సో జనః కులధ నై రనురళ్త నీయః”” ఇతి న్భాయేన పౌమ్స్యితముపలాలలీయామ్‌ , బేవిం మహారాజపత్నీ ల్వేన నంఖోచితాం నుకు మారమనసజ్బు , ఏ ణొద ౩1 కరేమైరా2యితై ॥ అియా2_లాపెః పరిఘట్టయితుమ్‌, వార్జ్హ్‌సీ ఏవం దేవీదోవం పరివ్భాత్య సమ్బ)తి భగవత్యవీ న దోమలేశ పస క్రిరిత్యుపక్నీ పతి నామేతి సమన్నాత్‌ సర్పత$ (పవ ర్థితా కాతుకా౭.ధ యకతయా మవ్వైరంన ఇ్బారితా ఫీభ కా భృణాజ.౬భాయితేయా 2 తివిమమ్సా కింవద నీ అజ్ఞాకమాలా జనావ నేషు సఖ్బన క్రీ నిమృ్విత్మికియా పవృత్రిః యొన్తే “నద్యృతశ్చేతి కవి అల్ప కాః మహాజవా2_చానేవృత్స నబాహ్యా? *. పౌరెః జానపదాశ్చ వకృళయః అఆస్నిళుద్ధిం శేపలం జగత్ప్ర) తృాయనోపయోనితయా 2 నుష్టీతచరీమక్సి న (పతియ నిన విశ్చప ్లీర్యతో హేతో, లోకాపవాదభయేన పాధుజనసులభేన ఇదం దుష్కరం దుర్పిషవా మత్యేన్తానభీిమరే మననురూప మతిడారుణఇ్బు, అనుస్థితమ్‌ గత్యనరాఖా వాన ఖఎగుపత నా౭_ దివదాచరిత మ్‌, నలుచవా _వ్రీక్యాషది చేతి నా న్న్న! రామభ దే౭_వీ దోష్యపన క్లిరితి భావః వూ! జ - ఆః కోఇయమగ్నీ ర్నామాన్త త్రసూతివరిశోధ నే?

కష్టమేవంవాదినా జనేశ రామపరిభూతాఅపీ వయం పుననీ సరీభూయా మహే,

వ్యా ఆః లేడే “ఆను ప్యాతో _పపీడయో” రిత్యమ రః అస్ని ర్నొామాయం అ త్య న్లపావనో౭_న్నిరిల ృచ్యమానః, అస్తాశిం యా (పనూతి ..ళ్ళా తస్యాం పరిశోధ మే కః వరాళకపాయప్కా స్యాస్త త్పుత్తీశుద్ధ్యా ధానవాదో౭యమ ఫవాద। అన్నేళ్ళోధకతా త్వతిదోమో౭.విలాపకర్యపాయపస్తు విషయే. శామముపయంగ్యా తాక్‌ నీతామహిమవేదినా నృ గ్న్మ్యాదీనామని శుద్ధి రేతర్సజ్బ_ల్బాధీ నేతి స్థితే “అన్నీరవమో గెవతానా” మితి జేవతా౬ధమత్సేన శులేన తేన మహిమ్నామపధిభూ 7 యాన్సీ తాయాశ్ళుద్ధి రితీద మస దవేలనమావిర్శా పయతీతి భావః ఆస్మత్సఏనూతీత్య[ తాజవాత్సా ఏళ్ళ లత ణామూల ధృనేనా 2_త్మసమ్బావనావ్య కేగ్లర్బ స్సఖ్బ్చగి వ్యజ్యతే ఏవంవాదినా నీతాయాః అ న్నికుద్ధి మాలకు తేరు 2 నేన పామశేణు రామపరిభూతాఅవీ రామేణ పరి త్యానరూపం తిరసా _రమాపాదితాఆవి, పునః భూయోఒవి పరిభూయామహే క్ష లేమూారసమర్పణ మిదమతిదుర్చి మహబుతి ఫాసః

నవ్వ్యాఖ్యా నే ఆర న! మూ అ. నిశ్వళ్య) ఎవ మెతెల్‌ . అగ్ని రితి వ తాంప్పతి పరిలఘూన్య తఠాణి సితేత్యేవ పర్యా ప్తమ్‌ వోవత్సె ళ్‌ నః శికుర్వా శిష్యా వాయద్‌ ళవసి త్‌ త్తిష్పుతు తథా వి జన వై శు దేరుత్మర్న స్త్వ్యయి తునుమళభ కిష్షనయతి శిశుత్వం స్రైణం వా భవతు వను వన్యాశాని జ+?ళాం నుక్తాగి పూజ స్థాసబ్లుణిము నచ లిబ్గం న చివయః। ౧౧ వ్యా నిశ్చాసోవెయమను చితఫొపణ శవణజవ్భ చేతస్తాపానుకొావ:. నీతళ్‌ ఆ గృ పేషయా ౬వ కీణాయాళ్ళుద్ధి పతిపావంక, ఏవం యు కమ్‌ తదెప (పపళ్చాయతి అన్నిరిత్వాదివా అన్ని: ఇత్వక్షరాణి అన్ని పతిపావకపవమటకా వపర్షాః వగ్చాం నీతాం పత్కి తవ ెేక్షయా,. పరలఘఃాని ఆతిముల్ల కాని) అజిత ,. రాణళ్యర్న పతిపాడ్యగ ఈం లాథుపం పతిపావ కానయవేష్రూపనర్యా తే. పత్యుత నీవే రేవ పర్యాప్తకు శీతా స్మరణ మేవాలమ్‌ వహోశబ్బస్తానృశళుద్ధినుత్సీ శావిపత్మరణజనితం శోక మవగ మంతి త్వం మము శిశుః గర్భ్యపాయా, తథా శిమ్యూ వా మత్పతియాజృవంశన్ను షాల్నేన శాస యా వా, భవ యది తన్‌ త్నన్న ్రివిడస్థధర్శిదృయమవి, తథా తిష్టతు తదళిఖ్చేత , రష్‌, కి స్తు త్నేయ్యథికర గో వ దగిమాన;, విశుర్దః నిజ్లోషతాయా1 ఉత్కు రః ఆతిరెకళ్ళ మము, త్స్‌యి విషయే, భశిం వూ జ్వర్వ జ్ఞానాధీనాం పీతిస్‌ ), జవయతి *= తకృావయళి , వఫువర్శి మెక స్యా ఆశను జగతొమేవ ఫాజ్యూ త్పమిశ్యావా శికుత్వమితి శికుత్వం వాల్యమ్‌ స్తై్విణం క్ర్రీళ్సెం వాాగ్తీ పంపాఖ్యాం నఖ న్నతౌ భవవాత్‌ ”” ఇతి నఖ త్వయి భవతు తిషస్టగు, తవా౭£, జగతాం భువవానా మేపు పన్హ్యా విద నీయా అనీ నను, నన్చిత్యమ్మ పక్క, “వనుళల్లొ విని గే అన్నుపశ్నే పరకృతావధికాతి” ఇతి మేదినీ శకుః క్తీచ కథం పన తామికృస్వు కార్య కారణథా జీన సమ నవముపావ ల్తే గుణాః గా ఈ నుణిషు గుణవర్వు విద్వ్యమా నా గుణా? నరృకౌచా౬.దయః పళస్యా భళ్ళా?, వూజాయాః స్థాన కాజాహేశవఇతి యాభత్‌. కజక్‌ గుణీగతం శ్రీర్పోపుంప్త్పాకాది కకం పయః కాల్యయౌాపనా౭. దిక్‌ నృ, . పూజూస్థానమ్స్‌ వ్య కష నరగళయో నయో _ప్రస్థతు త్వాదర్శ చాద్దుణా వాయమేన వాజా౭_వ్ప యవ్వటిలేశానువి ధాయి తొ వేషాఖ్చు త్వయి సౌమశార్య త్వ మేవ సర్వజగత్పూ కజ్యేతి స్థానే మమా తృయి ఛ_ీరితి భావ, వి సరో వామాయం గుణః. ఆయం లక్నీరచరః. 26

202 ఉ త్తిరరామచలితి నాటశే వూ శౌ. అమో శ*మిలంతి నేలణాఒ (మఃార్భతి) శా / వ్యాఇా అహో ఉన్నీలన్తి వేడ నాః-షయ న్తం సమయమ న స్రమ్బి తౌః వ్య ళ్డాక శేదార్భన్నా అవిపీ డా! జన కా౭౬లో కాజ్ఞానకీమహి మోపన్క్భాస శవణ దృ నిర్మితో ధం బలాదువ్ఫవ ని నిసృహతయామూ రా, మూజ హాక్‌ స్‌ కమలతక్‌? అ- రాజన్నే కిమన్యత్‌ /1 వః స రాజా తత్పొఖ్యం సచ శిశుజనస్తే చ దివసా స శౌవానిర్భూతం త్వయి సుహ్చది దృ స్టే తదఖిలమ్‌ విపాశే ఘాోలేఒన్సి న్నను ఖలు విమూడా తవ సఖీ పురస్థ్రీణాక్ళోతని కుసుమనుకువమూరం హి భవతి ౧౨ వ్యా మూర్శిత శ సల్యానిన్లే కేన శ్రిమేరదితి పళ్నః హో కెష్టమితి థో శ్రాతిశయ దోోతకా నిపాత్‌" ఏఠత్‌ మూర్శనమ్‌, కిం $5- ,_రణకమ్‌ సృ తావావిచ్యూతమి. త్యా నుగుణ్యాత్‌ ఉ_త్తరముపాద లే సరాజేతి సువాదె మిశ్రే త్చియి గసువ్భాద్దుర్హ డా మిత్త్రామిత్త్రయోగ”రితి నిపాతనాశ్చాధుః దృశ్హే సతి. ౧౩ అతీతః , రాజూ డకరథః , తక్‌ గదా2.నుభూతమ్‌, సౌఖ్యం భోశగానుభ పజనితం సుఖమ్‌, సః తదా2.నుభూతి?, శికు వ రామనీతా2, 2.దిు రామా౭_దీనామిచానీం న్నిర్తమాన ల్నే2 పి ఇదృశాఒనన్హ హే తోర్షళావికేషస్యా *తళ్ళా తృరణోపప త్రిక కే తదానీం తణపద్దఏ.తా మహా౭_2_నన్షక ద్రాయిలౌల డివసాః దినాని చఇత్యేరళ్‌ )తదఖిలంసమ సమ, స్య_తౌస్మర తే ఆవి ర్య్భూతమ్‌ స్ఫురిళమ్‌; ఏక సమృన్ధిజ్ఞాన న్యాన్యసమ్మ స్థిస్యారకత్న స్పాఖా వత్‌ తితః అస్తిక్‌ ఆచుభూూయమా టే ఘోరే పూ గ్నానుభూతసకలసుఖవ్యతి రేశిణి భీమ శే విపాశీ విమా ఛా (పాచీనసుఖన్మ రణేన మూర్నితా, వన్నవామ్చేవం విధః _పాళమి కథ చేంపం వ్‌కే తస్యాః పరం మోవాఇ త్యాళబ్క్య్య సమాధ త్తే -పురస్థ్రణ ంక్త్రీణా మ్‌ చేతః వృదయ క్‌ ప్రసునువశ్‌ సుకుమారం పీకలక్‌, భవతి ప్రా పుంాం ధీంతియా శోశాతిభారసనా నం స్పో ఫావః అఎలా నామఫీరత మా స్పల్చో౭ఓ శోకో దుర్పిమవో భవతీతి స్థితే ఒ.స్ఫా జనా న్వరగతమివా౭.. ల్మానం సమర్థయ న్నీ తౌదృశశ్ళోకో 2 తిదుర్నిమవా ఇత్యా శయ భఛనాంస్తు కకఠిహృావయ రే వాస్క్యామది దళకాయా మే నామతినిష్టురెర్న నై రప లస్థ్రై ఇయన్ను సుకుమారి వృావయ త్చా దభూమిలే తావృశప్యవహ ర స్కేతి నృిబ్బ లే మూ! జి వ్‌ హాన్త సర్వథా నృశంసోఇస్తి సంవృ త్తః, యళ్చి రస్య దృష్దాక్‌ ఎ యనుపానః ప్తి యాన్దారాన్న న్నెగ్ధం పశ్యామి వస సవుగ్ధ శ్లామ్యుః ప్రీయసువ్భాద సా తచ్చ వృాదయం నభాఇనస్జ స్సామయోదపీ చ నిఖిలబ్టో వితఫలమ్‌

నవ్యాఖ్యా నే అర 203 శరీరళ్హో వూ వా యదధికమతో వా ప్రి, యసఖో మహో రాజక్ష్రీమాన్యి మిన మను నా౭ సీద్దశరథఃః ౧౩ వ్యా వీశాపరిత్యాగవ్యధయా త్షణమిన కర, కాబ్బతః కాసల్యావిషోవాసాతీ తయా ఫుకర్చిజ మేవ మూర్చపం లమ్భినో జనకః కృతవ్నివియమాత్శానముపా2.లభ తే వా శ్లేం అన్ని అవామ్‌ * అశీ త్యవామన్ధే ఇతి గణవ్యావ్యానే “* డ్రానే కృతొఒగసి ఛవత్యిచితః (ప్రభూణాం పావ్యపహారఖతి సుస్టరి నాన్సీ దూయీి” * ఆసంసృృతేర్షి జనత్సు జూత స్ప వ్యాన తే యద్చృహుమానప్మాతమ్‌” ఇతి పయోనశ్చ సర్పథా అఖి లె ఫక్యాలెం ఇల్చాశంనః శూరః * చిరస్వ దృష్టానిఆ సమ్మాష్యళాం ప్యజ్ఞయితుమ్‌ వియాక్‌. దారి" నరేభ్యోఒఖిమతాక౯, న్నిగ్ధం సన్నేవామ్స్‌ న పళ్ళామి ద్చినతీవ ఎస్టపంం జో. విరనీఫవారి , అతో నృళంనఇతి యోజనా స్యృతమ్మత వళ రథ విశినష్టి సఇతి సక శీమాక్‌ మహారాజ దశరథః, మము కిమివ నా౭ఒనీత్‌ , సర్వమానిదితి భావః తదేవ నిర్జిశతి సః, క్లామ్యః మద కేక్షయా 2 పృభిజనవి వ్యావిభవి కౌ”రస్ళషదిమ తియా మాననీయః , సమృన్థీ , శిబ్బు , అసౌ సువ్భాత్‌ మ్క్‌్తి ౩ తత్‌ , వృాదయ మ్‌ వి ధేయ పాధా న్యాత్లీ గాపెల్పేమ్‌ స్వూవ్మిసమ్మష్స్ఫపహారఖాజనతయా వృాద యమివెతి ఖాపః అవచు స, సాక్షుత్‌ పత్యక్షః, అనన్షః, క దాచిదప్య[[ీతినిషయ శౌ విరహాక్తూ రిమూనానన్ష వఏీవాయమితి సమ్మావ్య. నిఖిలం సమ్మగమ్‌, బీవితస్య పాణ ధార ణస్క ఫలమ్‌ కిం బహునా, శరీరం దెహఖసుఖదుశఖాను భ వా2_యతీన మవినాభూతో2_ భిన్న కౌర్చ్ఫో2_తిపరత న్హ క్చేతి శరీర తాదాత్కో కా లభ్యతే జీవో వా వాగకాదష్య త్య విలక్షణ: జ్ఞానా౬న న్తాజాదిశాలిత్‌ భూ పాష్కభూ+తః ఉవాషఒ తా క్యా అత్‌: అపా వని జీవాత్‌ , ఆధికం తస్ఫావి సుఖహేతుః హీరఠమంఒవ్మా వా, తత్సకి లమవి నుమ దళ రథవీకవీవా2_నీత్‌ అర_స్లద్దయితాయా ఏపమ. పీక ణఆమసామ్బఎతమితి భావః మూ। కీష్టమియి మేవ సా క్‌సల్యా ?ి వ యదిస్యాగీ పత్యుర్యా రవాని పరమన్దూషీతేవభూ దభూనం దమృతోోనీ పృథగవా మ.పాలమ్భువిపుయః ప్రసాదే కోజడషే వా తదను మదధీనో విధిరభూ దలంచా తత్తృృృత్య్యా దవాతి యద వస్కన్థ్య్య హృాదయి.మ్‌!౧౮ో వ్యా టి! శాసల్యా * వయహ్‌ అద్ర్యైమమ్య్భూూ లైవ వేర్యర్భ 2 ఆత్‌్క కస్టమ్‌ కాద్భృ ళ్యా ఆప్యజ్య్యా దుచ్వు9క్యభిజ్ఞాకక్వ మనుళాపముచజనయళొతి భాద ఆాస్యాహ్‌వ పూర్వ

204 ఉ త్తరళామచరిక నాటే పృ త్రిమాత విసమృబూ చికమనుస్మరితి యదిళ€ రవానీ విజనే, అస్యాః వా, పత్కుః దశ రథస్య వా, పరమం స్వ్యపయత్నానప నేయమ్‌, యత్‌ దూవణం అపంధః అభూత్‌ నన్నున్నమ్‌, తత్త ఆవాం పృథక్‌ (పపత్యేకళ , వమ్బత్శోః జ యాయీః పత్యుం్న్య, ఉఊపాలమ్భనృ తవ సభఖ్యివమప ధృతి రవమి త్త్ర్‌మ్‌ళ్శే మపరాధ్యతిత్యుభ యోః _పణయిలె యా౭_న్యతిర పణయపఫురసా (రేణాన్కతరనివ్రాయాః విమయి ప్యాతమ్‌ , శభూ+పం ఆసక్‌, తదను మయి (ూతిఖావ్యసమ్భావనయోభయా పం భ 2. వేద బాన న్లరమ్‌ , పసా దే దో హెథాపనిర్ల యే నొప౦"ధా౬రోపబిమయస్మానవృ త్తే కోడు చా దోవనిశ్చయేని మైవం ఫునరితి నిర్ధ_ర్హ్సనా౬ఒదెా వా, విధిః వ్యవస్థా? మయి అధీన: ఆయ ల్సిః, ఆ భూత్‌ తయోరర్థి పత్యర్థ ఇ జ్ఞతియోరవా మేవ స్టేయథావనుగ నువ్‌ , వా అథవా, యశ్‌ స్య్మ్యర్యమాణం అత్‌, వ్యాదయం స్య ర్లుర్మనః , అవస్కన్ష్య అశమ్య -వాళి ప్ప యతి కత స్మృళ్నాఅలమ్‌ తిత్మిరణం మాస్తు _పతికూలే పబ్బ త్హ్యేమవర్క త్చాళ్‌ “అలంఖ్య్యో+ (పతిషేధయోః వాచా క్క" త క్షా ప్రశ్యయ- మకా!లఅ-హవో కిపుం చిరనిరుద్ధని* ్వ్వసనిహ్యారం హ్చ్‌ది యమసన్యాః ఆ, నీ జ-నో ప్రయాఖి (కిమణ్ణలుజ లేన సిబ్బతి _ప సువ్నాదవ పకటయంను ॥ి ్య దివ వకటయ్య నొఖ వద ప్రథమమేకి రసా మనుకూల తామ్‌ పునర కాణ్ణవివ ర్తనదారుణో విధరహగో విశినష్ట్రే మనోరుజమ్‌ ౧౫ వ్యా చిరం. నిరుష్ధైన గ్రమిబ్ధ లేను నిశా నేన్స నిష్టురం కిమస్యా భవిస్యతీతి శబ్క్కా హే తుతయా దారుణమ్‌, నిన్సవామితి తు సాధిన్టశ పాఠః వయసణఖి తిం కథం భవిమ్యవీతి కేన: కమణ్ణలోః కరకస్య జలేన ఆభిమనన్తి తేర, గబ్బతి వ్యదాఒఒపనో దాయ (పోక్షతి, కఖ్చుకీ పకృ తా స్టావ్యా దశాం విమృుశ్యానుసన్థ తే సున్ఫాదితి విధిః టైమ్‌, సుఖం ఆనన్షక్‌ (పదదాతీతి ఆాదృశన్సక్‌-, పథమం పూర్చమ్స్‌ వీకరపాం అని తం సవ్భిన్నాకే అఈనకూలకోం *స రాజూ ఠత్సొఖ్య మ త్యాడినో క్రాక్‌ సువ్భాత్‌ మిత్ర మిష పకట మ్య వ్య ్రీకృత్య, అనుకూై ్యక భమ్బావ నేన విళ్నా స్పేత్యగ్థక పునః భూ రమోడ. వ, అకా్హేం నిర్జా ఒన్‌ "నేన ఏక త్ర ేన శరిబ్బత్త్యా, షకోళా న్లరా౬.[శయ గే నేతి యావతీ దాకంణః నృళంఎస్ప ౯ , మనసః వ్యా. యస్య గుజం ఆధిమ్‌, విశినష్ట్ర ఆతి కీచ్వక్తుతీత్సి అహో చిత్రమ్‌ విశ్చాస్యృ హీన వ్ర లేత ౧తిచుర్చిషతోమి త్యాశయః. =

స వ్యాఖ్యా నే అఎ౬౩ 205 వళా! కా_(నంజ్ఞాం లన్హ్వా) నా వచ్యే జాణ కిపాంసీ? సువుఠరామి జీ విఆహాలచ్చీపరిగ్గ "హక్కామండణం పప్ఫురంతనుద్ధ విహనసిదం ముద్ధి ముహాపుండిరీఅం అఫురంత ఇంద చండిలనుంద కేహీం అంగేసపాం ఉణో వి చేజాదె ఉజ్జోపహి ఉవ్ఫంగమ్‌ సవ్వల మహారాఓ భణాది ఏనా రషాఉలవుహా త్తే రాణం వహూ అమ్ష్మాణం ఉ్‌ణ జణఅసంబం ధేణ దుహిదా ఎవ్వ ॥| న్నీ వ్య్చాఖా వా వత్సే! జూనకి క్వాన్‌ స్మం"మి శ్రే వివావాలతీపర ౫ హో8 మజ్ఞనం పస్ఫుర మృద్ధవివానితం కుస్థమిఖి పుఖ్ణరీకమ్‌ అస్స్ఫురి చని చని ) శాసున్ల 2 రి జ్లేఃప్రువరిఓ క్రై వానే + వ్యోతయోళ్సబ్లమ్‌ సర్చిదా మహారాటో భణంతఈత *సా రిఘుకులమవా శ్రి వాణాం వధూరస్త్థాకం పువర్టనకి సమ్మ న్ధేన దుహీతేవ ముఖి పురికి రిణా2_దిఫ్‌ పణం వైక్సి వ్యానుభాపః ఆస్ఫురఠః మేఘా2.ద్యుపరోధాభా వేన వశాశిమూనస్య చిస్ట్రిన్య యా వన్దింళా తద్వత్సున్షరైః ఆజైః, మీ ఊర్విద్దం అజ్బ_మ్‌ , ఉద్దోతయ అవభా కా ఎయ్‌, ఉాల్మ్ళెన్లే ఉూపవి కేచ్కిర్ధ 8 మహారాజఒః దళరథ , రఘుకులనువా _తృరాణామ్‌ అఆజా2 వీనామ్‌ వఘ శన్నుపా మమ ఫునం జనకస్క భా)త్ఫికల్పన్య , సమృ్డేన కచ్భాత్పరూ పణుదుహిితేవ న తుస్సు మ్రౌలదయమ భి న న్థి॥ -జగతి పుల్తి)కాఒ శేక్షయా స్నుషాను వొత్సల్మ్యమల్పమిత స్థణౌవవి మమ తు భాళృ్ళనిర్చ శేపన్య జనకిస్య రాజ్ఞః పుత్తికా జూమసాాం వుత్రీ త్వా భిమానకృతో వాత్సల్యాతి లేక ఏవేతి తాదృశదశరథవాత్సల్యా 2. లమ్మ్బనీఘా=గాయా ్లవ జీవన్త్యా మేవ త ర్చేేయస్యామ్ముయి వకేయవి.తి టైన్యం న్లాని ర్న ర్పపశ్చ వృిజ్బ నే మూ కి-యథా౭.ఒవా జేవీ ప పబ్ళప్ర సూతేరపి రాజ్ఞఆసీ త్రయో విశేపేణ సువాహశత్రు,। వధూచతుమ్కేఇపి యథాపహా జాన్తా ప్రియూ తనూజస్య తథైవ సీతా ౧౬ వ్యా రేవీ భవతీ యథా ఆవా వ క్రి త రిర్రావేతి గమ్య తే తడేశోపపాదయతి పక్బా పబూతయః అపత్యాని శాన్లార"మభరతలక్షణశ తుభ్నూః యస్య తస్యావి రొజ్ఞం వీశేసణ వల్యా జేతు యో వ్యతికశేణ అసాభారణా౭ కాశి యాపల్‌ సు లారుళీ తఃరాజు పీదు (శ్రీయా అభికుళ, ఆలీకో , రళా జశభోళాం సషాటామ్‌?

206 * త్తరకాముచరిత నాటే చతు్కే. చరుష్టయే, కాన్తా లన్నామికా పుత్త్రీ యథా, తర్రైవు తగ-జస్య; నియా (ేయక్సీ నీతా (వయా ప్రీతిపాతిమ్‌ ఆశీల్‌ , 6౮మ_పణయి స్పత్సేయనీవిషయేఒ ప్యానీదితి భావః మూ॥ జ-వో ప్రియసఖ మహారాజ దశరథ ఏవమని సర్వన శ భంచే గ శారవ్భూదయిబ్లనుః కథం విస్థర్య నళ పస కిన్యాయీ!ి కిల పూజయ న్సి పితరొ జామాతు రాష్వ్టనం ఫమ్బృ'స్థే విపరీత మెవ తదిభూడారాధనన్నే మయి గ ససవవ్యాతపు మ్మ నబజవా, త్యజ్కా- లేన తథావిధోఒస్యవ భలేన్స సృన్థబీబన్నా తె షోనేఒసి,న మ జీవలోకినర కే పాపనం ధీ+ీవితమ్‌' ౧౭ ఘి అళిళళి ల ్జ వ్యా నసయస్సఖా మహాీళ" ర"4ా, తితో “ రాజావా చ్చఖిభ్య ఇతి మాసా నష్ట సర్ర్వైరవి పకాలైః పాగుపన్మస్వైః పవృాదయజ్దనః మసోరమఃు అనీ తమ్‌ 3థం విన్మర్య నే కివ విస్తరణమశకృ మేప త త్తిత్స్రళారె సవమనసోరమత్నాత్‌ “అని త్యయం నివాతి స్ప ఒత్కెన్థి ఇలా వామ: జగతి కన్యాయాః వతిరశజూమాతురా ప్దం జామాతుః వృతాదికిమ్‌జనం వంమాతిధ ణనుకి,.- జయ ని కిల ఒల్ఫేకం తదా రాధ నమ్‌, తేజామౌతు రా ప్పన్భావి తివువుయి 3 న్యాఎరిర్కిమ్మ శ్రే ఎరిస్ప్స రాపత్కసమ్న న్లైవి=కిత మేవ విపర్కాలతి మేపు అభూత జామి మరి ప్లః వ న్య్యాఖతరి పేని పూజయతీతి పర్య అంకిత్‌ తథానిధః తెష్చాళపణయివేకలః త్నెమ్స్‌ కాలే: అపన్ఫ్భాతిః వాళత్త ల సి -ల వి శ శాచక్‌ యనా చ. ల కిబ్చు ఇపరొో! ఒమ్మన్ష జ్‌ యది 0 కన్ని శన మాపమ్‌ అపవాతిమ్‌, ఫత్యాం హీ శీతాయాం తెత్సితృ న్వేన తగ్వ్పాకరచ్చేన వ మమ తివి చ ఎమ్మన్థ ఊపపవ్య తే తిత్పరి త్నాశాక నృరిమాపయో। కెస్సమ్మన్థ ఇల ఖా ఐ ఏవపుత్కానన్ల పాత లోశాతికాయిన్‌ మహాశ్షఇఒశయే త్పయివ్నా తేజప) వాపళ్యు త న్నాళా=. వ” వక వాతీకి పం "భూత్‌ స్కృ, మమ అన్నైక్‌ అసారరయాఒనుభూయమా నే జవలోళీ ఏవ ఎరక్సే దుఃఖచాయి తయో తథార్పమ. క్రైమ్‌ జీవితం _పాణధారణమ్‌, ధక్‌, జీపనమ్మాతమవ్‌ మమ కృత మ్నతా మావిన .కోతీతి నిర్చేదః (పతీయతే తస్యానుఫావ ఇయమ ల్మనిస్హా మూ! కా-జాది జాణ కం కళరేమి? దిఢవజ్జ లేవఘడీఅబంధ ణిచ్చిలం హాదజీవిదం మం మంద భాఇణిం ౫ వరిచ్చఅఇ వ్యా. అాలే జానకి కం కరోమి వృథవ జలేపమటితబన్థనిశ్చలం వట్షిఖీవితం కూమ్మన్టళ్ళా శ్యాం న పరిర్యలంి దృిఖీన, వ్యస్య బస్థత్‌దష్యవి శేవట్ట్యు, న్లో కేజ్‌ డ్యూవు

పవ్నా ఖు నే అర 207 నన ఘటితి వం సంసప్లుతిమిప్క నిశ్చలమ్‌, రాతజీనితం ఏతాదృశదుజానుభ జేఒ.ష్వ పకిమ్సుర్చేన నిర్లజ్ఞమ్స్‌ జీవితమ్‌, మాం న పరిత్యజతితిన్ళ తే కిమునాం కతోమి మన్షభా శ్యా ౩ దుర్భశా న్వరసులభమవి మరణం మమాంమత్‌మితి దుర్ల భమానీదితి భావః

మరా॥ అ-అశ్వనిపా రాజపు త్తి హెప్పువిశ్రా మోఇఒప్య న్తశా కర్తవ్యఏవ అన్యచ్చి కింనస్తరని ? యద వై-చదృశ్యశృజ్ణాఒ శ మే యుష్మాకం కులగురుః “తదుపజాత మేవ కిన్తుక ల్యాణోద రం భవిష్యతి ” వ్యా రెజఫుత్తి రాజఫుత్త్యా నేదం యు? న్టైచే వై శ్లగ్యమి. ఆ్యశయః కాన్సుస్య ఆశుణ?ః వి కామః నివ ర్తనమ్‌, విశామో విచారిర దుశఖితా నామన సతేరనోదనమ సామ్బంితవ్‌. కారణా న్లలేణావీ క్షన్సన్య మేరదిత్యుప లీ పతి అళ్ళదిళ్యాదినా యుష్టా కమ్‌ రామవాజ-కు. కులగుకుః పసీవ్ట అనేన తన్య మహిమా ఆ ప్రశ్చోపన్యస్తా బలుశ్య శృజ్దస్యాఒ (శ్రమే యజ్హ్ఞ సమయే తత్‌ వ్యసవహేసుభూతిం దురికమ్‌ ఉపజాతి, శళ్తావ్కని. కల్యా 0 మబ్దలమ్‌ ఉదర ,_” జ్‌్తరం ఒలక్‌యన్య తత్‌ , “ఉదర ,.! ఫల ము శరమ్‌” ఇత్కమరి 1 భవిన్నతీతి యవవోచత్‌ , కిల్‌ కిం ని స్తరిపి? ఆనోచేవం విషాధస్లానమితి భావః మూ॥ కౌ.ఛలవది అదిక్కింతో మణరవళే వ్యా ఛా భగవర్శతి కానో మనోరథ నిశాయాస్యక్తామాః ద్చాదకావీ వర్సి రాక్‌. _పవృత్త్యనుషల మ్చేన ఐర్వమార్చ్‌ ఏవ సృవైహే 3 ఛన్తత్పా) వ్షపణ్యాశాఒ వకాశ ఇతి ఫౌని మూ 1 అం-తత్కమ్మ్యున్నానే రాజపుత్త్రి మృపోద్యన్తదితి 1? నహీదం సుతుత్రియే అన్యథా వం న్రవ్యమ్‌ భ వితన్యమేవ శే వః ఆవిర్భ్భూత జ్యోతిషోం చాహ్గణానాం యే వ్యావోరా స్తేహు మ్య సంకేయా" భూత్‌ జ్‌ డూ "వే శా వ్యా రాజిఫుత్త్రీ త్యనేనా2_భిజాత్యమ. కమ్‌ అభిజాతాయా సే నాయం సంళ మొ యుజ్యతఇతి భాపః తత్‌ పసిషస్థ్రవచనమ్‌, మృషా ఊద్యతే ఇతి మృపోద్యమ్‌, ఇతి మన్య సే కిమ్స్‌ “*రాజసూరయకు సూర్య మృహోద్య రుచ్య కప్య కృష్ణపచ్యావష్యథ్యాక బతి వదెః క్యబ నృస్య నిపాతనాత్సాధుః సుక్షత్ధి యే ఇదం వఐసిస్టువచనమ్‌, అన్యథా విప్రం

706 ఉ త్తకరామచగిత నాటశే కేన మ _న్గన్యమ్‌, తేవ పచనేవ ప వృస్పు భవిరవ్యం భౌవ్య మేవ తచేఐ సామాన్య కూఖేన సమర్థయ తే ఆవిమ్మూ శేతి ఆవిళ్నాతం ప్రతృకీభూతమ్స్‌ _పత్యికసమానా ఇఒ కారధ్యాక గోచరమ్‌ , జ్యోతి జ్యోతిక ఏరణాభిధానా ” దిత్యాదివా మూవాంకితం *' అథ ౨తవతి పరో దివోత్మోతిో రిత్యాదిశా శుతజఖ్బ పరం _బవ్వా యేషహిం చేషామ్‌ (ౌవ్గాుశా నాం మౌాన్గాఇరాతిచువామ్‌, బన్గాక ఫ్రాన్నా నావణి తూ ష్‌ “హాహ ఒజాతావితీ పశష్పదాసొన్న టిలోషః కే వ్యాహాకాః యానిఖాషి. శాన్సి నేష్రు సంశయః ఇవమిళ్ధమితరథా వేతి నన్ధేహకు మూ భూల్‌ మౌస్త్య భవత్‌ 9 “మాత లుజ””తి లుజీ *న మాబ్యో "గే * ఇత్యడాగమ పతిపే,ధః (టవ్మనృక్చనాం వ్నిపా జాం కీజా ౬ ర్థాన్యవి వచనానిన సౌంశయిక తామర్హ శ్వీత్యోర్థ ః హీ యతః ఏషాం వాచి ళదా విప్లపనమ్భావనా౭-న ర్హ్య, అన్మీః సమృద్ధి", నిషిక్తా అభిషి క్తా, అక్కు సన్‌తే విఫ్లు తాం ఆనర్థి కాక్స్‌ వాచం గిరమ్స్‌ న వ్యావార న్లి న భామన్తే, ఆత స్పవాయమ్మ నోరవో చాత కావ _ద్ధికః కే నావళ్య మేఐ నీత్యాపా క్రీర్చవిమ్యతీతృర్థ 8 తథాచ కూయ కోస క్తు మివ *తపానా పుకన్లో యక ధీరా మనసా వాచమ కత అ_తాసఖాయస్సఖ్యాని జూనజే భదై)హెం లక్మీర్నిహి తాధివాచి” ఇతి అ తమానుర్యం గుణ “పృథక్సుగత్నమ సఘుర్య”” మితి తల్లక్షణమ్‌ మూః (నేసఖ్యే కలకల: నశ్వే అకర్ష్యయన్లి ). జ-అద్వ్య ఖలు

శీస్టైనధ్యాయఇత్యున్థతం ఫేలతాం వబూనాం కలకలః

వ్యా జేపఖ్య కుశీలవస్థా నే కలకలః కోలావాలః , శిష్టైజ గమనకార భో2 నధ్యాయః అధ్యయనవగ్తవమ్‌ యదావా భగవానాప _స్పుమ్మ ? “అక సత్గు ఇతి “అభినిన్సృళకౌనాన్తు శీమ్ను ఇనధ్యాయ*ి ఇతి యోోశాదన ధ్యా క ఇతి “తదవా. +వేము చ (శామం కాహ్యేసష్వి” తి యో౫ా_క్సవవారిత్యాగచేస్వితి చానువర్తిదే తేన సశ్స్బా గతేచ్చువీ తీవవారనధ్యాయఇతి సమ్బద్య తే పళ్ళతే వన్‌స్టపషైస్పమాగ తాన 2 న ధృాయశారగణం భవన్తి ఇతిప్పైతా ఉఊద్ధతం నిరవ్యగవామ్‌ ఫేలతాం క$ళశాక్‌, సటూనాం వర్మి నామ్‌ కలకల, కూయతవషత కేహషః

మూ క".సులనాసాక్ట్యం దావ "చెల త్తణం పహోోది (నిరూప్య)

అన్హ్ము పే ఏవాణం మ్నున్దే కో వసో రామభద్ది లచ్చీవరిసోహి చేహ్‌ం సావట్టంఛ ముద్ధలలి దేపా అంగేహీం అవూణం లోఅణాఇ సీఅలా వేది?

వ్యా భా సులభ సౌఖ్బం తాపద్చాలత్సం భవతి అహో ఏలేపాం మధ్యే కవీవ రామభ దలశ్షీ పరిశోభి తె; సౌవిస్టమ్భమ. ద్థలల్నితై రక్టైరపై కం లోచనే శకీతలయ ఆ

నవ్యా ఖ్యా నే, అ-క 20 కావచ్చస్లో వాశ్యాలక్కా-లే సులభం సౌఖ్యం యని౯ తత్‌ కాలానాదముల్చనసోసి తయా చపల తే నా౭_ శామిదుకఖపతినన్దానాభావాచ్చ నుఖానుభవోన దుర్గభః జరశానాయమేత వ్పైపరీత్యేన సుఖేఒవి భయశకబ,యా దుఃఖశబలత్పమితి స్థ నేశం ఫునర్జు॥ఖ కాలే ఇత్యాశయః వాలళళ్టాత్‌ “త్స స్యతుడిమాత్రణా” ఇతి భావార్థ కే త్‌ జా౭.చళే నూఫమిదమ్‌ నిరూ పణం బాలేషు లవస్వ అమ్మ హే- ఇతి వార్తే) వతేషాం పటూ శామ్‌. ర"మభ(దస్య లక్షీరవ లత్నీః శోభా *“ళోభానన్సు త్రిపద్యాను లభ్మీ(క్మిరవి కథ్య తే” ఇతి కోళః తయా పరికోభితైః పాపస్ట్రమ్మైః ఊదారైః ముస్ధెః సునరైఖ లలితెః భాలభాపసూచికైః, అజ్లెః అపయవై $, శీతలయతి అనన్స యతీతి యావత్‌. శీతల శడ్దాత్‌ “కత్రగ్కరోత్తీ” త్రి త్‌ అన్య దర్శ నేన రామభి దదర్శననుఖం భపతీతి భావః

మూ॥ అ- (అపవార్య సవార్న 'చాప్పుమ్‌) ఇదం నామ తద్భా గీరథిని వేదితరవాన్యం కన్తామృళతమ్‌, న ల్వేవం విద్ధః కళరోఒయమా యుష్ముతోః కుశలవయారితి వ్యా అపవార్య స్పగత్‌మిత్యర్థః వాచ్లేణ యో కాన్సః తేన సహ వర్తతే యనక కర్మ ణీిరతత్‌, జూనక్రీతన యవ్ఫ త్తౌ నస్క రవాని భా-రథీముఖాదుప శుతస్య జేవర వాప్ప లే నాన ధ్హ్రటెతస్వ పమృ్బితి యదృచ్భయోపనిపాతౌదానన్షః భాగీరథ్యా నివేద తం రవాసృం గూఢవృ త్తం, యసృ తేశ్‌ , కర్ణ యోరమృతం అనృుతపారణావదాన్లోదని జానమ్స్‌ తత్‌ , ఇదం నామ ఏత బేవే త్యా కా రానుఖావా౭౬ దిలిస్సమ్యావ్య లే కిన్తు (పకృ తస్య మె[ిలేయళ్ళి జ్ఞానే2_-£ అంకుం ఇదానీం దృశ్యమాన ఆయువ్యతోః చీర్ధావియు, పోః, కుశలవియెోంః ““ఖాతు్యయసః ” ఇతి కుళపదన్య ఫూర్చనిపాతః మధ్య కతర। కః కిమఖిధానఇతి యావత్‌ , “ఆయం స్పఖావాద్ది బహువిసయే నిద్ధారణే వర్తతే” ఇతిళున విద్మః జూనీముః, ఇతి యోజనా మూః జ-స! కువలయదలన్నీ ద్ధశ్యామళ్ళి ఖణ్జకమణ్ణనో వటుపరీిపుదం పుణ్య క్రీకి శ్థ్రయేవ నభాజయకొ పునరీవ శికుర్భూత్‌ వత్సిన్ప మే రఘునక్టనో ల్త రా క ( జ రుటితి కురుతే ద్భిష్టుగి కోఇయస్టృశోరమ్భృ తాజ్ఞనమ్‌! ౧౯ వ్యాక సమ్బితి జనళా౭_ప్యస్య కుమూరన్య విరతిశయం సౌన్టర్యం (శీకామభ[ద పారూప్యఖ్బు నిభాల్య నిరూపయతీ కుఐలయేతి కువలంయాన్య ఇన్టీసరస్క రఖమివ నిగ 27

210 ఉ_త్తరరామచరిత నాటే శ్యామేః మసృణమేచకః, తథా శిఖల్జకః శాకపక్నః మణ్ణనం శిశవోచితమలజ ,ర5 అం యస్య సక, కిబ్బు పుణ్యా (ప్రసన్నా ఆనుద్ధ రేతి యావత్‌. (శీః శోఫా యన్య సఖి బాహు హీక$ కః (శ్రీయా నువమమయా, వటటూనాం పరిత్‌ వ్రిష్టతామ్‌ కాలానామ్‌్‌ పకిషవం గోస్టీప్‌, సభాజమన్నిప సళ వక ెశస్థితో౭౬వీ సష్నావభానక ఇత్యర్థః రత్నం హీ పరిమితపకణావామవీ స్పసన్నిహీతే పదాస్థానృరే౬ వీ పభాం సజొిమంయితి ఈవ్వ్చదివమ్‌ అఈ నః తాద్భళజ “పుంసాం దృష్టి త్తాపహారో”తి పథరః పునః భూ రొరాషప, పులేవు శకః భూత; శిఫర్న మాస్థితిః మే మదీయశి ఇత్సః వాత్సల్భా౭ఒల మృనహ్‌, రఘు“న్షనః రామభ దఇస్క ఇపశస్లోఒయను. లేకుం వృన క్రి యథా౭_౬ వా వడ్డీ “మనే జే, (ధువం (పాయో నూనమిత్యేపమాదిఖిః ఉత్పే)యు వృణ్యతే శె రివ బ్లోషపి తాదృశ?” ఇతి అన్యశ్చ “*త్రద్రో లేం) కవ యే నేవళ బైస్సమ్భావనాపర?”” ఇతి దృష్టః దర్శనవిషయిాకృృతః, రుటితి ఇద న్పే నానిర్రాత్‌ వైవి (ప్రథమాశత్నసన్నిపా ఈసమన నరమీవు దృకోః మదీయయోన్సీ తా౭-౭..న చేస్పుసన్ష రృనవిరహాదుపోషిత్మపా యయెోోరవి, అమృతేశ నిర్బృతిపేతునా [దవ్ఫేణ అస్టునమ్‌ అ క్రీమ్‌, కురులే లోచనే వార్డోత _క్లేణ ఫపులకయల, తాద్భళో౭.యం కఇతి యోజ్యమ్‌ న హీ రామఘవాద న్యేన మమైతావానానన్లో భవతీతి భావః

మధా క- షు త్త్రియ బవ్యాచారీ చారకోజ్వయమితి మన్యే జ..ఏవ మేతత్‌ తథాపా.---

ప మూడాచుమ్బితకజ్క_ప త్త ౨మఖిత స్తూణీద్వ్యయం వృష్టతో

భన్త్మ స్లోమనవి త్రలాఇ్ననమురో ధత్తే త్వెచం శారవీమ్‌

మౌార్వ్యా్యా మేఖలయా నియని 9తిమధ్‌వాసశ్చ మాజ్డోస్థ్రకం

పొణౌ శారుకమతునూ, త వలయం దణో౭_పరగి పెప,లః! ౨౦

శీ రో 46 య్‌ వ్యా అయం దారకః వాలః) త త్త్రియః త శృజాతిభవః “కత్తొద్ధళో

ఇతి ఘపరృయే ఇయాదేశః (బవ్యాచారీ చేతి మన్యే సమావయావి.౩ ఏళ6త్‌ రృయో కమిదమ్‌ ఏవమ్‌, తగీవ లతయతి తథా హీళ్వాదినా పృష్టతః దేవాస్య చరమభాశే “పృష్టున్తు చరిమ _న్లనో” రిర్భమరనీంచాః అభితః ఉభయ్యత్రు చూడయా శిఖయా, చుమ్చి శాని సంసక్తాని కటొ నాం పశ్నీవిశేషాణామ్‌్‌ పత్రాణి బాణ పుభ్ధసమిపబద్ధావాజాః న్య కల్‌, తూణ్యోః నిమజ్షయో* ద్వయమ్‌, అనతి సర్వత యథాయథం నమృద్ధ్య

సవ్యాఖ్యా జీ అంరం బశీకే చే ఇతలరీసాంశ శ్ర ధార గే౭ధికారవిరహాత్స త్రియత్బావగమసాధనమిదక్‌ కిబ్బం భస్మ న్య భసితస్య సోమః పుళ్ణుః పవ్మిళం శణసూ(రఇఖ్బు; లాఇఖ్భనమ్‌ చివ్నాం యస్య ఈత్‌, “నువర్శ నే చ దళ్ళే వ పవితం శణనూూతకే” ఇతి వేదనిఘణ్దూః ఉరః వష రౌర వీం ఒరోరిమామ్‌, తృచం కృత్తిమ్‌ ధ త్తే వవాతి అత భస్మ ధారణవర్ష నస్య వర్షాచశ మవి కేపోన్నాయక _పస్తావే౭_న పయోోచోం వ్‌ క్‌ వేప మర పశాశకతయా న దువ్వర్ప మీతి మ_స్షపృమ్‌, పవితిస్య తు కార్పాసముపవీతం స్యాద్చి బస్యోర్టబ్బల్‌ న్తినృత్‌ శణ సూూతమయం రాజ్లో వైశ్వస్యా౭...వక స్మాతికమ్‌ ” ఇతి మనువచసె ర్హ్హ త్రియిత్ని పృళ్ఞుకల్చి మవ్యా౭._వాతమ్‌ రురుచర్తోత్రి రళజ్లళ్చ తృత్తియక్పం పర్మిత్చేఖ్బు షృన_కీ యదావా భగ వావాప_స్స్సృమృః €ళ అజిన స్పేవో త్సరం ఛారయేత్‌ ఈ గ్రాగ్రవ్రం కాజన్ఫసృ్క ఇతి, తథ్యా మూర్చా లతావిశేషః , త సేయం నూర్వీ తయా, మేఖలయా శృష్థలయా 9 యద్యవీ ఫుంస _ టిమ్మాతి స్య శృష్ధిలే ల్యేవ నామ న్తీకట్యాం మేఖలా శాజ్చీ” చి వామలిళ్షానుళాస నాభి ధానచి వామణ్భాదయళ్చ న్తీ కటివస్త్రబన్థ మేన మేఖలామాహు? తథాఒవీ ' మేఖలే మారిషామే "త్యాదివై, దికపయో'గానుసారాదదోన। తయా నింక విం దృఢభుటితమ్‌, మాషుష్టకం మప్లోన్టయా రక్తమ్‌, “లేన రక్తం రాగా డిర్యణ్‌

టో,

స్పాస్ధే కశ్చ అధ్‌ *వాల? ఆ_న్ష్వియఇలల్చి వి అనయోర ఖు న్నాయకత్పం తేనైవ “జా రాజన్యస్య “మాత్లోామం రాజన్యస్యే * తి న్యూతిలక్‌ అవ చ పాణౌ వానే, కర్మలే యుద్ధాయ (పభవతీతి కాక్యకం ధనుః, “తతా ,ర్హుకం కర్మను యస్యశ_కి”6త భార " విః “ముఖన యనలోవావనమాంసకుధిర శామ్మక వివర జలవాలాన్నాఖిధానానీ తి కీ బత్నమ్‌ ఆశతునూ తస్య జపమాలాయాః సలయం కటకమ్‌, అపరః అన్ఫః, పైెస్పలః అశ్చత్థః, దజ్దశ్చ, అస, నను వైయ[ోధస గన్టేజవాబ్లోం) రాజన్యస్కే ఈ రాజన్యవర్డి నో నృగోధవజ్ఞవి ధానాత్చిప్పలద జ్ఞ ధారణో _క్రిర్చిరుద్దా? వైతచెవమ్‌ పా లాళబిల్ప యోర్ట ణ్జో వాన్గాణస్య తు న్య్మనోధచలవలయోః తత్తియస్య వీలూడుమ్మరయోర్చిశః'” ఇతి స్థృర్య_న్తరానతో ధాత్‌ అరతఫఏవ హీ “మూత్ర 5 మాత్పిస్పలదల్ట యోళ్యః పలాశదజ్టై 2 దృతపాణిరానీ ”దితి (శ్రీవిదర్భం జో౭_వీ సజ్ఞర్భతే అమూని చిహ్నాని లక్యమాణాని స్పాధకరణం రాజన్య హృచారిణం వృల్లన్స్‌తి త్వయో క్త మజ్లీ కీయ లే ఇతి ఫభామ అత తూణాఒ డీనాముపవర్షి తా నాం లపవే క్ష్యత్తియ బవాచాకళ్ళోన్న యనం (పతి పేత్రున్చేన నముచ్చమో౭.గ్గాలకొ రః తదుశ్వమలక్కారసర్ప న్వే “వీకస్శ పిద్ధిహేకుల్చేఒ న్యస్య తళా,_రకత్పజ్ళో తి. యకర్త రు ఖలేకవోతిక యా బహూచామవతార నత్తా యం సముచ్చయః”” ఇతి విబృరమిదం నూ రీమ్ముకే)వ

[2 ఉ త్తర రామచరిత నాటే మూ! భ గవత్యరున్థతి కిముత్నేయసే కుతస్తోఇయమితి? అ= అబె వ్‌ాఒగతా వయిమ్‌ నా వ్యా అయం కురేస్త్యః కుతిఆగతః, అవృయాలర్తి వ్‌” “అయేవా కతి తే వుయే, కము ల్చే)క్ష నే థం తర్శ_యని? వయమ్‌ సర్పే౭_వి;, అట్ర్యైవ అదువైప్క_యుగ పదాగతయో౦ 'ఐయో రేక తరసృ తివాపరిజ్ఞా నే కథం మయా పరం పరిక యమితి సంవర్‌ అాయేచమ్‌ య్‌ ఇ మూ॥ జ- ఆర్య గృష్పే అతీవ మే కెతుకం వర్తతే తద్భగవ హ్‌ కళళ జ్‌, న్తం చాల్మీకిమేన గత్వా సృచ్చ ఇమజ్బ దారకం బర్ఫాపా "శే ప్యే ఇ క 99 ళ్‌ళ కి శే వ్రవయనస్త్వాం దిద్భమీవ ఇతి క_& యథా౭-౭-జ్ఞావయసి త్రి నిప్కాన్తః వ్యా అవిజ్ఞాలేశ.ఐ బన్హా హ్‌ ఒలాత్నిస్లాద తే మనః” ఇతి న్యాయేనేదన్ల అాషెనిళ్ళ్చిలే2ఒవ లవే న్పీయమ నక రణస్క్యాఒసజ్దం విమృశక్‌ పకాం"న్లరెణ తద్దా సన దుర్లభ త్వానుసన్రా నేన వాల్షీకిపార్థ్చృ మేప కఇజ్బుకీనం గమయతి ఆర్క్భేతి కాకు కం జిజ్ఞాసా హేతుభూ *శమౌాత్సుక్యమ్‌, తడాశమగ తేన పటునా నాలేన చా నేన తద్చిది "కేవ భొవ్యమితి నిశ్చయేన తత్ప్విబృ్బ్తిః (పవయసః వృద్ధాః, లేసామనతిల్ధ నీయతా యాయిదమ్‌ దిదృక్షువః (దస్టుమిచ్ళివక, దృ కేస్సన్న నాదు పత్కెయః శి భూ కౌ- కీం భణవా ఎవ్వం భణిదో అఅమిస్పది త్రీ వ్యాఇా కిం ఛభణథ ఏవం భణితః ఆగమిష్యతీతి! అన్న తా) ర్థవశ్రవణమ్మా రేణ కోఒప్యసౌ బాలస్సమాగ చే దితి కథం నిళ్చినుభేతి యావత్‌ మూ అ ఖద్వేత స స స ఖద్యేత వా సద్వ్భృ త్తమిద్భృశన్య నిరాణస్యః వ్యా ఈదృశస్యానుభ వసాటీక స్య సర్బభూతనవృాదయహారిణఖ నిర్గాణస్య అజ్లో పాజ్షసద్థటనారూపాయాస్సృృ మై సత్‌. వృద్ధానతికమణా౭డిరూపం కాసప్త్రానుపా క వృత్తం ఫలమ్‌, భిద్యేర వా ఆపహీయేత కిమ్స్‌ “యత 2 కృతి సత్ర. గుకావన న్లో త హా సోము(దిశాః లేన మధుర, పగల్బా ఒకృతిరయం జారళేక.ప్యా౯ సక్భావయేకే శతి భజ

సచ్యాఖ్యా నే అర 213 మూః కౌ. కవాం నవిణఅణిపమిఅిట్టివ అణో వినజ్టఅఇనిదార ఓ ఇదేోఒహపాముహం పనరిఓ ఎవ్వి సో వచ్చో? వ్యా ఖా కథం సవినయనిశ మితేసృష్టివదనో విసృష్టర్షి చారక+ ఇనో౭ భిము ఖం పస్ఫృతిఎవ న వత్సః కథవఎుతి వితరె_, మవోజనోపస్థానం వివయహేతుః బుషి చార శాః ఎతీర్థ్యా ణి ఇతోజఖి ఏ ఖం అస్మ దాఖిమ. ఖ్యేచ వస్ఫృతః (వృత్త ఎవతి యాకు) స్తుక .ంశ యో చ్చెదాభ్యిపాయేణ్యపల్సః పక్కోజప్పయిం వినయ ఇాలీతి ద్యోళ్ళ లే మూ జ-(చిరం నిర్వర్ణ్య) భోః కీను ప్యేళిత్‌. ఆ పః మహావమ్నా మేతిన్లి స్వినయ.శిశు తామాగ్ల బ్రమనృణో శభ క్‌ ల విద గెర్ని రాంహా న ప్పునరవిద గెరత్‌శయః విద గైర్ని న్లస్పహా్య్య ని పునరవిద గ్లై మనో సే సమోద స్పిరవపీ హర త్యేవ బలఇా శా టి శ్‌ నయో ధాతుం యచ్వెత్పరిలఘురయస్కా_ న్తశకలః॥ తిం వ్యా చిరం సీస్థయేన విలమ్బితమ్‌, నిర్వ ర్ల నిశామృు ఫోః ఇతి నమ్చోధనమా శృర్భృష్యృబ్దుకమ్‌ ఏతత్‌ ద్కృశ్యమానమ్‌ , కిమపి ఇవమివృగితృనిర్చా చృమ్‌, సామాన్మే నఫుంసకిమ్‌ తదేవాఒవా మహిమ్నామిచౌెదినా. ఏీతన్యక బాలే, వినయేన గర్వాజ ద్య_పకాశయహేతునా౭_నౌద్ధ రృేన , శశులంయో ఇషలహే న భూతయా మొన్ఫ్యేన అనఖ్టీ క్షూల నాగర కకువానాచటోపతియా చృమన్నణః న్నిగ్ధజ నతి కచొటున; మహిర్నూమ్‌్స్‌ అతిశయ॥& ఈత, ర్షఖ విద్యమా న$, విది గ్ధెః ఇజ్బత ఒశారపరిజ్ఞానకుశ లె 1% పరమ్‌ నిన )వ్యాః పాకల్యేన జ్లేయః, అవిద నైక ఫునః అత థావిధ్రైః మృతి జ్ఞబుగ ఫర దవ్య భూ_ెన్తు, న (గావ్యాః అతః స్థం జేతిసశి లసాంసా 55 వినయ సనతీయా (ఒక కౌనఠయా చ నిశ్చలము=, మే మము మనః కర్మ , బలవాక్‌ , సమ్మోదః ఈదృశరాజ వ్యాపళ“కజున్యాక్ననన్ష॥ పరిలఘుః అత్కల్పః, అయస్కాా- న్లసృ చుమ్మ కొ దవ్యవి కేవ స్ట శకలః ఖర్జిః , ఆయోధాతుం యద్చత్‌ అయోకూపం లోవావి.వ, వారతి ఆకర్ష ర్కేవ, సంశయవిపర్భయో చ్భెదాయావధారిణమ్‌ * సమ్మోదస్థీర” మితి పాల్కే మహిమ్నామతళ నే యః సమ్య్మోగన పర్ట_హ్మన భవాచ_వా దిలేనా2. స్లైన స్ట్‌రమిత యోబ్బమ్‌ “సమోవా స్థ్రిరమి”ఈ పాశ్షేత సమ్మోబాః ఏతాదృశ బాలకదర్శ నాదుపజాయమానా 2౬నన్ట హేతు కో సూపాబతి వ్యా ఫ్యేయమ్‌ ఆసన (టహ్మజస్పాదసగర్భనఖా2. భాయకకిలృమ. స ళ్‌ జాలెకేఒ. శ్రీతి ధ్వవతి.

214 ఉ త్తరరామచరిత నాటే మూ! (ప్ర విశ్య) లవః-(స్వగతమ్‌) అజ్ఞాతనామ క్ర మూాభిజనాకొ కి అర్య పూజ్యానపీ నప్పు ం్‌తః కథమభివాదయి బ్య? (విచిన్త్య అయం పునర గ ఆ, (1 కును నవస కు. విరుద్ధః ప్రకారఇతి వృష్దేభ బ్న్రూయితే. (సవినయముపస్ఫృత్యిప్రశా ళ్‌ ఆర ల అగ శమ్‌), ఏపవూ లవన్య మూ థ్‌ ప్రణామపర్యాయః. ఎని! అజ్ఞాతాః అవిదితాశ్కు నామ(కమాఫీజనాః అభిధానపణామ పొ ర్వా పర్య పేరు తారతమ్యకులవికే షా; యేపాం ఆకా, స్పతః ఆత్మనా నిళ్చిత్య; కథం "శే ప కానేణ; అభివాదయిమ్యే (పణంస్యామి; ఆయం చి నిత; (పకారః వాళ్తాాలేణ సము జాయే నాభ్యర్హృ ణరూహః ; అవికద్ధః సర్పసజ్షా%ివాక త్వేనాపయికః ; ఇతి, వృష్టేభ్యః జ్ఞానవయశ్నీలశాలిభ్యః శ్‌ “ ఆభ్యాతోపయో ౫?” ఇతి పజ్బూమో. గ్రూయతశే నియమపఫూ రృం గృవ్యాతే. పణామపర్యాయః (పణతిపరిపాటీ ; ఆ-నేనాస్య శాస్త్రైనుసాతో వృద్ధ పేవా పరిధారణా ధీర తేత్యాదయో గుణామ్సూచ్య వే, మూ॥ అరున్థ తీజనక్‌"_ కల్యాణికొ! ఆయుష్తా౯ు భూయాః॥ శా.జాద ! చిరం జీవ[అ - ఏహి వత్స ! (ఇతి లవముత్సజ్లే ీ శృ త్వా అపవార్య) దిహ్ట్యా న్‌ ేనల ముత్సద్ల శ్చిరాన్థృనోరథో పి చ్యా॥ జనకపదస్యాల్బాచ్చ ల్వే 2ప్యరున్థ త్యా అభ్యర్సి త త్వాత్చూర్వనిపాతః. కల్యాణం మబ్దలనుస్యా శ్రీళ్యస్య సమ్ముద్ధిః ఆయుష్ణాక్‌ చిరజీవీ భూయాక ఛా. జాత! చిరం జీవ. ఉల్స్‌జ్లే కృత్వా అక్కే నివేళ్య ) అపవార్య అతర్త్మ్మగరమ్‌; ఉత్సజ్ఞః శీపలను జీన పూర్ణ ఇతీయన్తా[తం క భవతి కిన్తు, చిరాత్‌ చిరాయ; మనోరథః కచ వర్సస్‌ రఘునస్టనస్య కులాఒలన్బునమపత్యముద్భవి మృతీ క్యేవంరూ' పా ఒకా _సిళ్చ; పూర్షః స్వ గతస్య కారణన్తు పాగోనోక్షమ్‌, " మూ! కా. జాద ! ఇదోవి దావ ఏసి. (కోడే కృత్వా) అ మ్మ హే! ణ శేవలం దరవిఅసంతణీలుస్పలదామసామలుజ్జ లేణ బేవాబన్టే ణ, కవలిఅరపవింద కేస రక సాఅకం౦ంఠకలవాంనణిణాద దీవారదీవాకేణ స రేం అ కామభ ద్దస్స అజువారది ; ణం కథోరకమలగబ్భ పన్హులో నరీరవ్భం

నచ్యాఖ్యా జీ అ=రీ 21ేర్‌

సో వి తారిసో ఎవ్య వచ్భన్స జీవ జాద పెన్టామి చాన బే మునా చందం (చిబుకి మున్న మయ్య, సచాష్సాఒకూతమ్‌) రాఏని కింణ పె కని? అికిణం ణిరూవిజ్దనూణం నీ ముహూం వచ్చాఏ వహాూాస్‌ మువా చిం దేణ సంవపద్‌ ఎవ్వ

వ్యా ఛా జూళ ఇతో౬£ తావెపీ అనళే న శేవలరూనద్పికసన్నీలోత్ప్సల చామశ్యామలోజ్జ్బ లేన కేవాఎ స్టే: కబలి తార విన్న కేసరక పాయకణ్ధక లవాంసనివాప ద్‌ ఛ్‌ దీన్సే ణస్పనేణ చ రామభ్యచస్యానువార తే నను కళోరకమలగర్భపత్షు లశ్ళరీరస్ప త్మో2ఒఓ తాదృశఏవ నర్సస్య, జీవ జాత పళ్యాష తావ ల్తే ముఖ-దన్నఎ)మ్‌ రాజక్లే కిం న పళ్య-? నిఫుణం నిరూప్యమాణమస్య కఖం వత్సాయావధ్సాముఖ చి వ్రాణ సంపద కేవ ఇరః అన్మర్సన్నిక న్లే, * “డే వక్క., కృెత్చా ఆరలిజ్ర్యేతృర్థి ః "న నా (కోడం ఛుజూ_నర "మిత్యమరః అమ్మ హీ వానే , దరం ఆల్బమ్‌, *దర అన్హే అల్పే వా ఇతి రిపాత వా క్సాధుః గేవాబ స్టేన శరీలనన్ని వేశేన , కేవలం రామభ(దన్య నానువార లే , కిన్తు కబలితా॥ జన్టా అరవిన్ష శేసరా॥ కమలకిక్టుల్కా.! యేన సః అతఏవ క పాయః చాకుః కల్గుః యస్న తస్య కలహంసస్య ాదమ్బస్య, నినాదః స్పరఇవు తీర్ధ దీళ్లేణ మవ) శానునానా చ దీన పకృ తేః ళన వా తీర్థ దుఃఖదశీణ దీక్సే ఇతి పాఠీ శీస్తోర్దత్వే "రో దీర్టైత్‌ 7” “ప్పాన్టే శు కళ్ళీ “తి మూూగాఖ్యాం స్పార్థికే శ్ర దీవాలేతి రూపమ్‌ తతః “(పకారే గుణవచనస్ఫే తి ద్పిర్భా౫ రామభ(దస్య “వీ శస ఇతి మస్షీ “వార తేర్షత తాచ్చీళ్యే *. ఇతిరజ్‌ కులస్య గర్భఇపు పక్ష్మలః సృథులః, “ సత్షణి” ఇతి స్తోర్హాఒ౬ దేశః శరీరస్య న్పర్శశ్చ వ్యకా2-దిత్పాద్నిన్దుః

తజ

తాదృశః రామస్సర్శసజాతీయః చిబుకోన్న మనం ము.ఖాపలోక నాయ వాత్సల్యాన ఖా వశ్చాయక్‌ యథా “ కర్యాశేణ స్పృష్టం తుహీనసిరిణా వరక్స్‌లతయా 1రీకేనోద స్త మృహురధరపానా2_కులధియా కర్యగావ్యాం శ మ్యోక్షుఖను కురప్ఫ _వజ్షిరసులే. కథ కా,ర౦ం (బూమ_స్తవ చిబుకమాపమ్యరహితమ్‌”” ఇతి బాస్పః దునాశాఒ కానా యాన్సీతాయాస్స్సరణాత్‌ అఆకూతం బాల్య తత్చామృసన్నుత్తా కాంణా న్పేవమణరూ పక్‌ నిహాష్యమాణమితి పకృతేః ' ఈయఇజ్లై యక౭”” ఇతీజ్ఞాఒ దేశే రూపమ్‌. ముఖ వన్ల్రేణ సంవవతి ముఖేన్దు సామ్యమనుభపతి ఇదం విమృశ్య తామిత్యాశయేన జనకం (పతి కథనమ్‌ ఆత అమముఖే నీతాముఖసామృవర్గ్‌ నా త్తీస్ప ధనృకా నూచితా యడానూు స్సామ్ముదికాః “ కన్యా నతృముఖీ ధన్యా ధన్యో మాతృముఖన్సుతః ఇతి

2316 ఉ శ్రర కామచరిక నాటే మూ జ-పక్యాని శఖి పశ్యామి కౌ - అమో ఉమ్ము త్తీభూ డం విల మే హి+అలం కిం వి చింతఅంతం బహు విచ్చలవది. వ్యా అవ”ద్ద్చెకు కః ఛా అహో ఉన్న శ్తీగూతరువ వే హృవయదే,మపీ చివ్రమన్నహు నిస్లవతే అప్పయ వైిల్భా ఏవ వన నస్ఫ్యాదితి వారంవారమనుసన్ట ధాన వ్రు వ_స్టరలీభవీీ జ్యాశయః జగ చ న తి, మనూ!ద-పః వ త్పాయాక్చ రఘాన్యహాగ్య చ శిశావస్శిన్న భివ్యజ్యతే సమ్నూర్ష పృతిబిమ్చి వ నిఖిలా నై వాఒకృతిన్సా ద్యుతిః సా వాణీ పిరయన్సఏవ సహాజకి పుణో్యోఒనుధావూఇఒప్య శా వానో బెవ కిముత ఖెర ము మనకి పారిం వనావతి? ౨౨ గళ ఇ ాాళాదీ టి వ్వా అస్మి౯ వికా లజే పత్నాశూః నీశాయా?! , రఘూ సనాస్య రామభద సద విఖిలా సకుణా సా అశనుభూత చర్సీ ఆకృతిః అవయవసన్ని శః , వు ద్యుతిః తేంళ్చ సమ్మూూర్యం ఏీకమ్యింకమపరిహాయ, (ప్రతిబిమ్బితా డర్పణ "ఒదిస్నివ (పతిలి ఛా, అఫవృజ్బతే కాక చే తవవయవపసానృశ్యాతిళ రులిఒస్థ చేయలుత్చేంమూ తథా చాతి వృాహారశ్న్య సా తద్నాణసంవాదిన్సీ సహజ? గురుని మన్త్ర శా౭దివైర పేక్ష్యేణా చఇ..జానజమహోను ఫానవౌమా తెకృతపరికరః , వి+యః అశాద్ధకృమ్‌ సఏవ త్రుణష8 దో శూపంస్పృస్టక అనుఖాప పభఖావో౭_ఎ అసౌ తదనుఖావనిర్పి శేష? ఇత్యతః , చైవ అన్మద్భాగ భేయ మమమకః పారిప్లపం చపలం సక్‌ , ఉత్పడైం ౨ మ్ళావనీయొగ్ధాన్లే?, కిం కస్తై ఫలాయు ధాపి ఇదు హా హా విషాపకేాకుక నిర స్న్వయరి ఎర్యానవిరసతరేఒ వీదృశి సమయే చారశేఒన్మి ళా కిచారామసామ్య్యాముసన్ధా నేన త్‌వప తాసమావనో త్పా దనం టైవవ్వ క్షే రని వేకవవస్య దు వ్పగ మ్ర్రైగుణ్యజననమా ల్‌ ,౮క మేవ న పునస్సు ఖా2_ ఛాయక మితి భావః మూ! కె - జూన అక్థి జ మాదా? సుమని వా తాద౦ం” ల-నహి కొంతిదో కల్ప తుమం? ల-భగవతో ఐ లే కౌ అత జావ కహిదన్వం క్ర హేహా ల. ఏతేదేవ జానామి వ్యా భా జూత అస్సి తేమాతా ? స్మరనివా తాతకు? అ క్షీతిశాకః అవి జానానసీ సితరావిర్య నేన శ్రా యీూహేక్యు క్రమృవతి న పా, నాని న స్మరామాతి చ భావః ఛా తళ కచ్చ శ్‌ ? తతః త్తి కస్య కీంసమ్బన్టీ భాం అయి జాత కథలూ

సవ్యాఖ్యా నేతల 27 తప్యం కథయ మత్ప్సిశ్నస్య యదు త్తరం తిన్న నిగూవ్వాతామితి యావత్‌ వీక్‌ అవాం వాలీ కేన్సమృన్థి ల్యే శాపదేవు జానాబు అతో వ కైతవమ్మయి నమ్బావ్వమి త్యాశ యః కస్య త్పెబుత్యత గ్‌త్సం 3 స్థాజ్ఞాతిః ఇళ శేహెఖ్చీద్చా ్రఖ్యానం పకరణానను గుణమ్‌ రూతావఐ తోరజ్ఞానవాడినమ్చు)తి తర్జి తృం కస్యాఖాతఇతి పక్ష వ్యెనానుద యాత్‌, న హీ జనిక ర్లుః సకృతిత్పిమ న్తరేణ మాతావికృత్ప మితీతర దావిర_ స్ట్‌ యేన (ప శా నరింతే సఇఖజ్రమాతి

నన థ్‌€ట మూ। (నేపథ్యే) భోభోనైఎనికాః ఏవుఖలు కుమారచస్ట 9కేతు శక. ల ం ల! రాజ్ఞాపయతి ఎన కేన చిది శ్రమాభ్యర్ష భూమిరాక్రమిత వ్యే తి వ్యా సేనాం సమవేతాః నైనికాః “దేనాయా వేతి ణ్యదథావప తే పాగ వాతీయస్టక్‌- ఖల. శబ్దో వాక్యాలజ్క్కా ర. కుమారః చన్ద్ర) కేతుః తన్నామళో లక్ష్మ అా౭ఒత్య జం మవర్నీ అామనుల్నే శాయాజ. శమా కమణని పషేధః మూ॥ అరుస్థతీజనక-అయె మేధ్యాశ్వరమో ప్రనజ్లా దుపొౌజఒ గతో వళ్సశ్చన్ణ ౧ శేతురద్య దృష్ట్రవ్యః అపో సుదివసః వ్యా మేధః కతుః * పజాపతిరశ్చ మేధమసృజత ” “యో మేధాయా ఒలభ్యతే * “ఆశాసానా మేధపతిధ్యామ్‌ ఇతి (శులేః “యేధః [కతామతౌ కుభే” తి విశ్వశ్చ తమర్ష్హ,తీతి మేధ్యః * తిదర్హ”*మి తి యర్స్రఎత్యయః “తత్త సాధు” రితి వా తదుపయోగీత్యర్థ : తస్య అశ్వస్య రకు శ తుభ్యః పాలనమ్‌ తత్సంసజ్షాత్‌ తన్నిర్వవహణాఒసక్సా, అద్య అస్మి నవాని , దష్ట్రవ్వః సమావిశదర్శవః , అక, అయం, సుదివసః ఉఊతృవేాతుర్చి వసః , అహో! అస్యామవీ దళశాయామస్తాకమిదృశా౭. నన్ద హేతున్సుచరితసమ్భారఇతి చిత్రమ్‌, వా క"_వచ్చలక్టృ ణస్ప పు త్తఓ ఆణవేదిత్హి అమిఅపీందుసుంద రాఇం అక్‌ రాఇ సుణీఅంతి వ్యా ఛా వర్సలత్మణన్య పుత్రక ఆజ్ఞాషయతీత్యమృత బిగ్దుసున రాణ్యక్ష రాణి శూయ స్తే పర్సశబ్దర్స్‌ కారస్య థృశ్చళత్సప్సామనిశ్చలే' ఇతి భః లత్మ ణేతి (పకృతేః “అథో మనయా మితి మలోపే “క్ష ఇతి బా2_బేశేే “కేషా౭. దేశయోర్టి త్వ మనాడా” విత ఖద్చిల్వే “పూర్చమ.పరివర్షస్య యుజీ” ఇతి కశాశే చ రూపమ్‌ అక రాఇ ఇత్యత తన్య ఖల్చేే కా౭_దేశే “ళ్నిశింళిబ్‌ జకృసో 68 శికొదీశే “జాను నాసీకోచ్చారంజి” దిత్క్యాను నాసక్యే చ మూషపి క్మతియాణీనాం వీళశబూక్వ వవ 28

218 ఉత్తరరామచరిత నాటే ఒహుమానాత్పొత్త న్య శిశోరవి (పభుశక్రిసమ్స త్వా నార్షః అక్షరేషు ఫౌన్టర్యమానన్ష 'హీశుతృముపచారాత్‌ తస్య విచ్చి త్తివిశేనుశాలితయా కవిజనా౭.దరః యచావా దజ్జీ “త బేత క్కావ్యసర్ప స్వం సమాధిర్నామ యో గుణః కవిపార్థ స్సమ్యనోఒ వీ తమే నమనుజీవతీ”” తి “సమాధిరవ్యధక్షాణాం యవన్య, తాధతోపణమి” తి తల్లక్షణమ్‌ మూ_ర్హదవ్యధర్మస్య సౌన్ద్య్యస్యా తొదృశ్య క కేఒధిగోపణశాత్పఏకృ తే తత్స్పమన్నయః మూ ల-ఆర్య కఏపు చన్ద కేతుర్నామ ? జ-జానానీ రామ లత్షణౌ దాశరథీ ? ల-తాజేవ రామాయణక థాపురుమో జ-తత్కథం న జానాసీ ? తఫ్య లత్షణస్యాయమాత్త్మజన్చన్ల ) కేతుః ల-ఊర్తిలా పుత్త 9 స్తర్హి మైథీలస్య రాజన్సే న్టాహీత్రః వ్యా ఏీనః ఇదానీమాజ్ఞాపక ల్చే నోద్ధుష్టం చన్షకేతుః తన్నామక 8 కో నామ కస్యాఒత్మ జః? కి స్టేళ్యః? ఇతి జిజ్ఞాసితమ్‌ తస్య త్రరం విపతుః (పతిప త్తిసౌాక రాయి పృచతి దాశరథీ ఇత్య-నేన కోనలేశ్చరిత్ప్‌ మనితరసా ధారి ణపరా కమశాలిత్చి మితమ్చె కువంళ భవత్వ మి త్యాదికమపి (పనీద్ధ్యా నిర్ణాతం భ వేదితి తదుపదేశ$, రామలక్షణయోః జా సావాచర్యాత్తావతా చిన్ష్రకేత్ముపకాకస్య సమృవాచ్చ తావన్తాతో కః జానానీతి శాకుః అవ_స్తదఖిజ్ఞ తామాత్మ నో౭భిజ్ఞానేన (దథఢయతి శావితి రామాయణమితి ₹మో ళ్‌స్ధ 4 ఈత్త య్యా కథా ఆధికారికేతవృ త్తమ్‌ తస్యాః, పుకూ ఆలమృనీభూతె , వాయ కావిత్యర్థ 8 తావితి (పనిద్ధిరుక్తా రామలక్షణయోః (పత్యఖిజ్ఞాపవావసరే రామా యణసమృన్ధని న్టేశ స్తస్య తదకేక్షయా విశుతిమావిన,._రోతి రామలక్ష్మణపరిజ్ఞానే తయో రన్యతరస్య లతృణస్యాయమార్మజఇతి కథన్న జానీకే.? ఏతావబ్వేడితు స్తవైతద్చేదనం న దుమ,.రమిత్యాకూతమ్‌ ఏకదేళే వ్యక్తముక్తే పరిగతమంళా నరమావా ఊర్షి లేతి ఊర్మిలాయాః నీరధ్వజా2_త్మ జా వూ: పుత్త్ర 3 ఆతః మైథిలస్య జనకన్య ౩ రాజన్షే॥ బుషీకల్చస్య రాజ్ఞ ల డాహిఈ దుహితుః పుర్హ్హ 8 అశ సన్నిహితస్యాపి ఒనకస్యా పరిజ్ఞా నాత్సరోక్షవిన్ని న్లేశ ॥ మూ అ-(వివాస్య) ఆవిష్కృతం కథాప్రావీణ్యం కుమా 'రేణ॥ వ్యా కమూరక్వే నావిదితలోకవ్ఫ త్తే నావి (పాచేతసా-న్తేవాసతానుపిమ్నూ సమధ్ధి గతంగ్షే రామాయ గేతివ్ఫ త్రము ద్లీర్ణమి త్యాశయః (పవీణశ ఖే నిరూఢలతక్ష గేతి పాఖ్బు రూఢిరేవేతి నన్యాః

సవ్యాఖ్యా నే అక 219 మూ జాయది త్వమీద్భశః కఖ'యామఖీజ్ఞః, తద్మ్భూ)పా తావత్పృచ్చామ స్తేషాం దశరఖా౭త్శజానాం కన్నా మధేయాన్య పత్యాని శేపు దాలశేషు వనూతాని? 7 వ్యా అథ జనకః ప్రకృతే కుదూరే నీతారామసాదృళ్యాచ్చి రాయ తదపత్యితాం విమృశం మై) కాలిక కానని 'భేర్భగఐతో వాల్మీ శే ప నే నిర స్తవిప్లవోప రాణగ నేన (పకృతమర్థమపజిగ మిషు _స్తస్య (వీయా స్పేవానినం బాల మేనం [పోత్సావాయక- పృచృతి యదీశ్యాదినా త్వం కథాయాం, అభి : పాళ్టో యది, తర్చి తదా, తేషాం పథి తానామ్‌ దశర ఎస్యాప త్యానామ్‌, శేషు దానేషు కీన్నామికాసు పత్సీష్క, కిం వామ "ధేయం అభిధానమ్‌ యేషాం శతాని, అపత్యానిి పనూ తాని జూతెని, ఇళ పృచ్చా మిం యూపా పదు సామాన్య పశ్నే విశేషవ్య _క్షిర్ధాయతఇ త్యేవం వశ్నః మూల.నాయం కథా ప్ర విధాగొఇ.స్తాభిర న్యేన వాశ్రుతిపూర్వః॥ జ-కిం న వపణీతః కివినా? ల.పణీతో న పళకాశితః తసే ఛవోఒ 7 7 ళ/ యూ ్యేక దెళస్సన్త ర్యా న్తరేణ రసవానభనేయార్థః కృతః తల్చి స్వవాస్త అం ద అర, లిఖితం మునిర్భగవాకా వ్యసృజద్భరళన్య మునే స్తార్యత్రికనూత్ర, కారస్య॥ వ్యా అయం రామాయణక థాఫురుపాణామపత్య(పసూతి పతపాదకః , కథా యా, అంశ; పవిభాగ:, అస్మాభిః అ నేవసద్భెః * ఆ స్ఫేన ఇతరేణ వా జశేన, నుత్‌ పూర్వ$, అృశుతో౭పీ (పతితతియా క్షాయతేన వేతి (పశ్నాఖ్నిపాయః (వణికః గుమ్భితః ఈథాఒఒపు న పకాళితః , గూఢవృ _త్సీమయత్వాత్‌. తె శ్ర్‌్‌ అపకశాశిత ము కోయుట కి స్మెంళ్చిత్సన్ల ల్భే పర్గమానః, ఏక పెశః అంశః, రసవాళ్‌ రస్యపతీతిప మయోజకః, అభినేయః నాయక తాదాత్మృమాప న్నేన నకేన వాగక్టైభినయేన సామాజిక చర్చణావిమయ తౌం నేయ; సన్దర్భస్య గుమృ్భనస్క 'భేదెన్సు రెచితఈ, తం సన్దర్భఇ్బు; ముని, భగచవాక్‌ వాల్మీ కశ స్పవావేన పరై రనఖిక్ఞే యత్నేన లిఖితమ్‌ లిపమూపతయా వి సమ్స్‌ ము నేం భరితస్య తన్నామక స్వ, కార్యం తూరఠ్యసమృ్థి, యళ్‌ , [తికం తి ఈతయమ్‌ నృత్యగీతవాద్యయాపమ్‌ తస్య యత్చూతం కా వ్రమ్‌ తత్స) కేతుశు తం (పతీత్యర్థః స్యన్ఫజత్‌ _పాహైషీల్‌ , ఇదం ఈళ్చింణీతిత్పజ్ఞానే తీర్థపశాశ నాయి

220 ఉత్తిరకామచరిత నాటే ముూ॥ జ-కిమర్ధమ్‌ 9 ల-సకిల భగవఐాం స్తమప్సరోభిః ప్రయోజ యిఘ్యతీతి! జ-సర్వమిదమస్తాకి మాకూతకి రమ్‌ ల_-మవాతీ పునరస్తి ౯ ల నా ల భగవతో ఐాల్మీనే రాస్థా- కేపాళ్ళీది న్తేవాసినాం వాాన తత్పు స్తకం రతాఇఒ॥శ షి ఇ ప స నే లం స్రైహితమ్‌ లేస్తైనా నుయా త్రిక శ్బాపపాణిః ప్రమా చావనొదారమన ం ర్థమస్తృద్భా ౧తా దే తః

ఇ్యా కిమిర్భష్యయమ్‌, కిం కుత్సాయాం వితరే ౨ నిషేధ్యపశ్నయోర! *తి "కేదిన్యామప్యయ, పకి ర తే ఆతఏఐ ఫుల్లిజ్లే నార్థశ ఫైన సామానాధికరణ్యమ్‌ ఆర్భ పరో జనక్‌ తం (పా ప్తుమితి గమ్యమావత్చాద పయోగ॥ తతో ద్వితీయా గమ్యమానాయా ఆవి [కీయాయాః శారకవిభ క పయోజకత్చం పతిపాదితచరమ్‌ భగవా౯ళ్‌ పశాశనే చేశ శాలాభిజ్హ్ఞః స భరతః; తం సన్షర్శమ్‌, అప్సరోభిః సురవారనారీఖిక, [పయోజ యిమ్యతి అభినాయయివ్యతీతీదం పయోజనమభిసన్టాయ ఇదం సర్వం కన్య చిళ,_ థాంశస్య పసన్యా గోపనం లోకా న్హరం (పతి (ేవణమి త్యాదికం పర్ణ ృమానమ్‌ అనా కమ్‌ ఆకూతక రమ్‌ అనిక్భన్నాష్క పాయ గ్నేన మహ్మాపయెోజనలత్ప్‌ సమావనయా పకృ లే చాళశే త త్సాదృశ్యదర్శ నేన చ కుతుకాతిశికా ఒధాయకమ్‌్స్‌ అన్మిళ సన్ఫర్భవిశేపే రాచూయణియా ౦శా నరాపేక్షయూ వాల్మీకే3 అష్టా శద్ధాః అ్హు యతఖ తల్‌ పుస్త కలి స్వవా_స్తలిఖితం దృఢమఘటితళ్బు , అస ఎమో వసన్గి విద్యాగవాణా యేతి తేషాం అ స్పేవానినామ్‌ శిష్యాణామ్‌, * శయవాసవానివ్వ కాలా "దితి సృప్పమ్యా అలుక్‌ అనుపశ్చాత్‌ యాతా అనుయూ_ తా తిచూ ఎవరతి త్యానుయాతతికి ॥ “చరతి ఇతి ఠళ్‌ చాపం ధనుః ఆరిన్మిగహయ పాణొా యన్య రథో క్షం “పవారణా న్టేభ్యః పే నిహ్టైస _ఫమ్యా 'వితిస _ప్రమ్య న్లనృ పరనిపాతిః _పమాదిసృ అనవధాన తాయా4,అపనో చారం జూగరూకతాయై రత ఒర్శిబుతి యాఐత్‌ అనద్భా)తా మమ సోదర్యః,

( ౬ న్‌ = సి గసిళః పుస్రకవై విక సృేతతీ రమేత భగవత్‌ వాలీ శే రాష్ట్రా ప్యజ్యతఇతి ఫావః ల టి 1 ల్‌ వా జ మూ కౌ భాదా పి డెఅత్రి! ల అస్త్యార్యః కుశో నామ॥

శా_జెటొతి భణిదం వోేది ల-ఏవమెతత్‌ . ఎనివకమేణ స కిల

6౮+ నోకక జ్యాయాక౯ జ-యిమజావాయాప్తు న్లైా 1 ల_.అథకిమ్‌

లారి

వ్యా భా (ఫాతౌమల శేఒ స్త ఆర్యః పూజాజఒఒర్హ్హ ఇతి క్ర్యైస్ట్యను. కమ్‌ ఛా కృేస్థఇతి. ఫణీతం భవతి ఆర్భపదపయోనో కృేస్టత్యాపకాశ నే పర్యవసృతీ త్యర్థ్థః (పసవస్య (పమూతేః (కమేణ పౌర్చాపన్కెణ, సః కుక, జ్యాయాక. అగజ

సవ్యాఖ్యా నే అ-ళ 221 క్సేన న జ్యచోతి హన్యన్య జ్యా౬ దేశీ “ జ్యాదాదీయసః ” ఇత్యాశారాన జశే చరూపక్‌. కిలేశ్రేతెహ్య్ళే సృస్మా ఎత్యకుత్చా తథో కః ఆయున (పక రణాద్భవన్నావితి యమజావితి కాకు; అఫక్షిమితి (పతిపచనాల్లి క్లాత్‌. జగతి హీ కస్యాఖ్చీన్నలికాయాం నికీ _ఫయోళేలయోఃపర్యా _ప్లపరిణ"వాయోఃపూర్నం శీ ప్తసృ పళ్చాదుద్ధరణమన _న్హరెసృ పూర్చం నిస్సారణబ్బు స్పాభావిశమ్‌ , అ తావి ఈథైవా ఇఒ. ధానకృత పౌర్చ్వాపర్యసృ (పసవసమయే నియతో విపర్యానఇతి సృళ్యతామ్‌ నృస్యా 2 ధానకృత జై సృష్వుసద్భ్భావే ౬వ న జైైప్పేంన చాడుహ్వానం సుబర్గాణ్యాస్పవి శుళమ్‌ యమమయోన్నైవ గర్మెషు జన్మనా జృేస్ట్రతామతే తాగినా జన్మకృృత బ్యేవ్ట భావస్ర్యేవ కార;కాకిత్పిపదనాద్య తావ గర్భ॥ క్‌ జ్యేష్టకి నిష్టభౌవ్మగవా ణే “7 ర్యాష్ట మేహ్ముచావాణముపనయీ తే. త్యాడాగర్మ పదవైయగ్గి బమాపళ్లేళ్ళ జను జ్యేస్టతమా దాయ * అస్త్యార్యః క్ర ఇత్కువక్నీ_పమితి యు కిమ్‌

(= ప స్‌ న్‌ రషనః? న్న

మూ జ- కదయ క థా ప్రబస్థన్య కీద్భశః ప స్టనః? ల అలీకి పొర ప్రవావేద్వి గ్నేన రాజ్ఞా నిర్వాసి తాం దేవయ.జనసమ్భ వాం సీతా

ఆస అంత? న్‌! త శా జేవీమానన్న ప్రసవ వేది న మేకాచ౭కనీనుర ణ్యే పరీత్యజ్య లత్రుణః ప్రతి

త్ర నివృ త్త ఇత్‌ వ్యా! క థాయాః రామాయణక థాయా పశాశితాయాః వఒన్ధస్వ రచచా

యాః పర్య నః ఆవసౌనమ్‌ శీద్భృశః కీయవవధ పకాశతమితి యావత్‌ అలీకేన వితథ విషయేణ, పౌకాణాం _పవాబెన కింవవన్యా ఉఊద్పిగ్నేన (త స్తేన, గాజా రాపేణ, నిర్వానతాం వివాసితామ్‌ , దేవయ ఒనసమ్భవామ్‌ అతవర్ష్యైమ్‌ ఆఈనన్నా సన్నిహి తా వనవిన్య జేదనా వీడా యస్యాస్తామ్‌ కష్టో కాకీనీం అసహాయామ్‌, * ఏశాచాకనిచ్చా సవాయే "ఇతి సాధు అరణృే పనే (పలనివృత్తః పరా౭ఒవృత్తశి విశేషణానాం (వయోజనాన్యాా మేడితిచరాణీత్యు పేతు మహే ఏళ దృశసర్థర్భి పశాళనం జనకస్య నో్‌క ముద్దీపయిత్రుమ్‌

మూ॥[కా-పహో వచ్చే ముద్దిచందిముహి కోదాణిం బేసరీర కుసుమస్స దెవ్వదువ్విలాస -రణా మో ఎక్కా ఇణీఏ ణివడినో ?

చ్యా ఛా హావిల్సే ముగ్ధచన్షి)నుఖి కఇదానీ శ్షే శరీరకుసుమనృ దైపదుర్పి

లాసపరికామ ఏ శాకిన్యా నిపతిత ముష్ధ చినసిము. ఖీత్య నేన వదనసౌఖాగ్యశంనీ నా పళ్ళ తదళాఒఒనర్హ్శత్చిముపవ్నీ_ప్టమ్‌ తే శరిరికుసుమ స్యేత్యి నేన నిస్సవాత్పిము కిమ్‌ ఏకాకిన్యా

222 ఉ త్తరళామచరిత నాటే ఇతివినోదోపాయవిరవాస్సూచితః నిపతిత ఇత్యమునా వ్యధాయా అచి న్లితోపనిపాత వ్యస్లాకేన సవిశేవ వై క్ల బ్యహేతుత్పమ. న్మీలితమ్‌ తచ్చ గాంశకా గ-(శ్రమజడ తాదై న్యా ఇ దీనాం నఖ్న్బారిణాం వ్యబ్దుకమితి ధృనిపథపరిషా _రప రాయణై రాకలనీయమ్‌ మూ జ-పహో వళత్సే అ అధు ప నూన న్హ స్‌యా పరిభ వళ్ళి వవజ్బ ఫఘాోరం 'తాజఖ్బవ్యథాం ప్రసవ కాలకృ తానువాస్య క వ్యాద్ద బహు పరితశిసరినారయత్సు ఆర్తి ర్త ఫశ సి స త్రైసచూ శరణమిత్యనకృత్యృృతి ఇస్సి _తిం వ్యా హీ ఆర్త ళ్‌ హ్స్‌ విపాదశుణా_ర్రిష్న తి ౪౯ ౩ తయా నిసర్లసుకుమాూరయా , “నక్యా అభినవ చ్చే నాత్యె న్తాసవ్యూఖ్బు తథా ఘోరం భయానక ఇ్బ3 ఇతిక రవి తావిమోవా హేశుమితృర్థ 8 _పరిభవం అవమతిమ్‌, నర్వభ*గిణాయా: పకృతిలలితా యాళ్చ తవాకాణ్లే సాపవాదం నిర్వాసనమ్‌ కిబ్బు, (పసవకాలేన (పసూతిసమయేన కృతాం ఉత్స్పాదితామ్‌, తాం అనుభపమ్మాతపరిజ్లే యాక్‌ = ప్యధాం బాధామ్‌, అవాష్య పాష స్థిరమా, త్వ్పయ్సా పరితః సర్పతిశ కవ్యాన్ద తేషు విశ తాశనమృగసన్టేషు , పరి వారయత్సు ఆవ్బణ్బత్సు సతు సన్హ్వ_స్తయా భీతయా , శరణం స్ప(పతిరోధినిరసేన విపదో మోచనే శః పాప్తశ్చ ఇతి ఏవంపకారేణ నిశ్చయేన, అసకృత్‌ భయ సమయేషు అస్మి అవామ్‌ స్మ ఎతో రూనమ్‌ ధ్యాతఇతి (ధువమ్‌ ఆపది స్మ ఎతోజవీ వ సన్నిపితో ఒ_ప్పి మస్టభాగ్యః ఇతి వైక్ల్షబ్భం వ్యజ్య తే మూ! ల- (అరుగ్థతీం పుత్రి అర్యే కావేతా? అ - ఇయం క"సల్యా, అయం జనకిః ల-(సఒబహావమూనఖేద కౌతుకం పశ్యతి) వ్యా ఏశా రామాయణక థావిశేపువర్గ్మ నే ఖిన్రానా, కా కిం రామా2_వృనుబన్థి నావిశ్యాకూతిమ్‌ ఇయనవి. త్యజ్ఞులినిన్లేశా భి పాయేణ కాసల్భా “వృష్టెతో ఆసలాజూదా స్టజ్‌ ” మహారాజ్డీ త్చేన మహా ౭నుబావతయా చ బహునూన$ తాదృళో కేతద్దవోప నిపాతౌనుసగ్ధా నేన 'ఖేవః, తావృశామతరి_తనులభేన పరిచరోన శాతకష్‌ మూ జ- అహో దుర్త్య ర్యాద ఆతా పొరాణామ్‌ అహో చ రానున్న రాబ్లః నీఫంకా, శ్‌ న. రితా వ॥ ఓతిదె ఇశనఘారవబజ పతనం శ కె రోనఘో ట్రిపతనం శ్వన మోత్పిశ్యతః కోధవ్య జ్వలితుం ధ%ిత్యవనరశ్చాపేన శాపేన వా॥

సవ్యాఖ్యా నే అ-ర 223 వ్యా దుపా మదమా నా౭_దిదూపి,తా మర్యాచా పంవిధాగః లీషాం లేషాం ఫాపః స్పపరితరతమఖావపరిజ్ఞానవిర హే ణా లీక పరివాద పవణ త + అహో విస్త్మయాయ, రాజ్ఞః ప్రజానాం శాపితురవి రామస్య ఓ పశారిఆ అవిమృళ్ళ కారల్నెమ్‌ అవో , బహ్వీఎు పకృతిషూచ్చావచన్నభౌవితీయా. _మ్మాష్పతాం నాను వివేకవైకల్సమ్‌ అస్య తు పజాపాలన్య శిష్టైనుళిప స్యావీసృాశం సావాసీక్సృమనాసయికమ్‌ యడాహురర్థ శాస్త్ర శారాః * ఆత్త్భానం సథమం రే త్తతో౭ మూత్యాం సరః పజాలీ ఇతి వీఠత్‌ పుసీ పరిభవరూపమ్‌్‌ వైశన మేవ ఘోరం భీమమ్‌ ప జన్య పతనమ్‌, శళ్చత్‌ విన్మరణ"క్షమ 'శ్వేన వారం కా రమ్‌ ఊత్పశ్నతః కథం విశుద్ధాభిజ నేన విజిగీఎుణా వినీలేన చ సవా "నేదమ్మవయ మయశస్న మనార్యజుపై మాదరితివిత నిమృశతః నమమ(కోధన్య పరకృల్‌ పరమాపగా ధాన సన్రానజన్మమనశి పజ్బలనలక్షణన్న సు చిరనిరుస్ధనిర్ణమ నృ, ధగితి గూటి తే అనుకరణళిబ్లోడయమ్‌ చాపేన ధనష్కా ఛాజీన వా తీ్థైన ౩ బ్బలితుం ఆవి ర్భవితుక్‌ అయం అవసరః సనుయః అర్హ ః ఇతి గమ్యుమాన త్వాత్‌. *“కకిధృపే త్యాది నా రుముక్‌. (పత్యయః జేతు పరం కణమవీ తృమానియన్త కేన వై రనిర్వాళనోత్స వే విఘ్న సృమ్బాదనీయఇతి భౌసః జూతిసవాజత్పొత్స)థమం చాపన్ఫూ రి తపోరూపో పాధిజన్య ల్నే నాన నరం శాపస్ఫురణమ్‌ మూ క". భఅవద్‌ పరీత్తాహీ పరిత్తాహి పసాబేహి రునిదం రాఏసిం _వ॥ ఏతది ప నా సీ షిజళ్రామ్‌ అ-వ॥ ఏతద్ధి పరీభూతా ం ర్రాయక్ని త్తవ్య యు ఇ! ఆ (4 అత్య రాజన్న పత్యం రాము పొల శ్చే కృపణా ప్రజాః ౨౯ న దు త థాణం జివ శొన్తంవా రఘునన్ద నే తదుభయం తత్పు త్రభాణ్ణి హ్‌మే యిపుదిజభాలవుదవికిల సె 9౨ణక, పౌరో జనః గ భూయిస్థుద్వి అధిగ లవి వ్యాభాభ గపతి పర్మి తాయస్ప పరి తాయస్వ పపసాదయరుషిశంర జర్నీ మ్‌ రాజానమృ షికల్చమ్‌ చా పేశళా పే వదురాసవమ్‌ పరి_తాయస్ప వపావయఅగ నుక ోధకాపోపా ధిపరిహారేణ పకృతిస్థంవి ధేహి (పసాదన మేఐ సమ్బితి పర్మితాణమితిధావః (పణిపాత్యపన న్నాహిమహా2.శయాః అటోజధ.నాపతీశారో2ఒయ ్రువేతి చనూచ్య లే పరిభూతా నాం కపమతానామ్‌్స్‌ మనన్చీ నాం ఉదారాఒళశయానామ్స్‌నూనినామితియాపత్‌ చిత్తం మనః; (పాయః భూమ్నా, ఏరత్‌. ఏచౌదృశం, కలునమితి యావత్‌ - భవతి హి; త

224 ఉ క్తరఠశామచరిత నాటశే ఛాఒవ ప్రకృతే రామః భవతో ,.పవిషమయః. తే తివైని అపత్యం గర్భభూ+తం అతి స్తన్నిగపే భవానేవని గెహస్థై నమ్‌ తర్చి రదీయాః. పళృతిరేప విరాథ్నోమాళ్వా వాటి కజా న , కృెపణాః దీనాః పతికాంాక్షమా ఇతి యాపత్‌ _పజాః _పకృతయశ్చ పాలా: రతళయాః హీ నతు కచాచిదు పతి కియా2. క్షమా పజ్మాపాయాః (ప జా శజాపాలెర్తింసాా ఇత్కిహో రవ స్థా నాభిం వేశఇతి ఫాపః యచ్చా,ం పరిభూ ఆ" నాంమనీపిణాం ఇపం భవతా ఒజి ట్చ్పోతిమ్‌ , వాయళ్ళి త్రం పతీకార$, ఇతి వ్యాఖ్య యమ్‌ పాయళ్ళ్చి త్రేశబ్లోజాయం పాపత్సయ స్థై వైవి తిశే కర్మణి గూఢః * ఇతి ళ్‌ ము వ సు తొ విజ్ఞానయోగి వాయో వినాశః చీత్సిం సన్ధా న్‌ వినష్టస్య సన్ధానం దర్భ ఇతి భామ్యకారః పారూ నామ త. పోక్సంచితం నిశ్చయజుచ్చ తే” ఇతి భగవాన ద్లరాక _పాయస్స వె త్తిచిత్తిమెోూ. రితి సుట్‌ ఎసమరున్థ క్యా (పతిబోధితో జనకళ్ళానన్లి మేవ్శార సముచితాం సహేతుకం విమృశతి ళా _నమిత్యాదినా పె ఆభవేత్యస్టే రఖునన్ల నే వీవయేేతత్‌ పాగుపన్య_స్తమ్‌ ఉచయం చాపళాపరూపం ద్న్వయనవి శా_న్మం నిర్వా సపారమ్‌, హీ యతః తత్‌ మే, తత్ర భాణ్ఞం పుత్తరూ పం మూలధనమ్‌్‌ భూ+వ ణం వ్యా వణిజ్ఞాలధనే వ్యాతే భాబ్దం భూపాఒశ్చభూపయోల” ఇతి వైజయ న్లీ స్వ్యమూాలధనస్య స్పభఖు వణస్య ఐ స్పయమ. బేడ స్పవ్యైవ హాన్ని పసక్ష్‌త్‌ అత తచ్శిబ్దస్య క్స్‌బతేన వి ధేయ్య పాధాన్య 3 ్యవౌచిత్యా రామకహాూపవిషయవావకా భావేన విషయిణో భాణ్ఞ్యవ్యృవ నిన్హేశా ల్సేయ “మాయురెజేద” మిత్యాదావివ సాధ్యవ సానలకృణా తదు కం _పాచా౭ఒ2లబొ _రేణ విషయ్య న$కృతే౭న్వఃీ ౯ సా ప్యా త్పాధ్యవసానికే "తి అన్ఫస్మే ౯౯ విషయీ, వివమయిణొ ఉపమానవస్తున్సా అనన కృతే నిగిన్హే సాధ _వపానికా అధ్యవసాయమూలా లక్షణా, (ప్రకృతే రామే భాణ్లళా డాత్త్మ్య్యసృ వాచృస్య వితో ధాన్ముఖ్యార్థి బాధః స్పృవాణీయత్ప రక్షణయ త్వా 2-_జై-ద మయో ధర్థై ఉభయ) తౌ ఇతి గాణస్సమృస్థః తర్హి రామో రత్యుతాం పౌరో జనో దజ్జ్య తామిత్యతఆవా పౌరః జనళ్చ భూ యిష్టాః బహులాః ద్చిజాః జాతిమా లేణావి మొననీయా*, బాలా? అనపరాధముళ్లో2_ఖిన వే వయిని విరమానా్కపృద్దాః దళమిన్షశాం (పతిపాలయ నః అతఏప దయామౌనరొరార్చియాభప_న్లు వికలాః కరణపాటద రహితాః అన్ఫ బధిరాఒదయః శోఛ్యాః వైైణం శ్తీ”ాం 'సమూవా$9 గన్తీ పంపా ఫ్యాం నబ ఖొ భఛవనాత్‌” ఇళ్ళాఛపనీయో నఖ్‌ యతర్ర్త సః, అనేనపాంాణా వఖ్వ్బూదణ్ణ శ్వ్వోము క్రష్‌ అత పదృశ్య పూర్చో త్త రార్థయెోర్మ భె శాసల్యాఒ౬౭౬లాప యొోజనన్న దీయభయసమ్భు)మవ్యస్థ్వక క్‌

నవ్యాఖ్యా వే అఎ-లళ 225 మఠరా। (ప్రవిశ్య నమ్భ్యాావ్రాం) వటవః. కుమార అళ్యోఒశ్వ ఇతి కో౭పీ భూతవి శేపో జనప చేము శ్రూయ తేేసోఒయమధునా 2 స్రాఖిః తాగ వ్రత్యితీకృతః ॥ ల_ అశ్వ్యఇతి పళకునమామ్మ్నాయె సాక్ష్రామిశే చే సత్యతే తిచర్భ్యాత కీదృశః? వ- శఛూూయతామ్‌ _ ప వశ్చాత్పుచ్భుం వవాతి విపులం తెచ్చి ధూనోత్యజస్ర,ం దీర్ధృ్సీవవ్స ఖ్‌వతి ఖురా స్తస్య చళ్య్వారఎవ శప్పాణ్యత్తి వ్రకిరతి శకృత్చిణ్ణ కానామ్రమా-త్రా౯ బగ వం కింవ్యాఖ్యా తై ర్వ ఏజతిన పునర్జూరమే హ్యాహీయానుః _౨౬ క వ్యా అథ కవిః కుళలవయోః తత్తోంచిత పర్మాశిమా౭దివర్గ వెదమ్స రేణ జృమృ కా స్తవ్యవహారపాటప (పకాశనము ఘన రామ్మపతృభిజ్టోపయో౫ సమ్బాద నాయచ రామోప్యకాన్తాశ్చ మేధ వాయ్యగవాణం పస్తౌతి (పవి శ్యేతి సమ్మ వ్వా అఫూర్వ వస్తు దర్శనొపజూయమానవిస్థయవిపకా?, వటువః పర్మినక, అశ్చో 2_శ్చఇతి ద్విరుక్లిరస్యా పృష్టచర తామవపగమయతి భూతవి కేషజ న్లువిశేవమః , జకపగేషునేశేషు , జనావాంపవం స్థానమితి నివ్పత్తీః వ ర్పరణ్యేష్పితి భావః తర్హి త్యానాం మునీనాం భోగవిముఖతయా క చా ఒ ప్యేతద్చ ప్రపహో రాదర్శ నాత్‌ శూయతే నతు దృశ్య తేే వః త థావిధః, అస్తాభిః అఖిలై రవీ, (పత్యత&ీకృతః దృవ్ట౪ పళూనాం సమాచ్నూయే శాస్త్రే అశ్వళాస్త్రాఒ దగ ను యద్చా పశుజాతిపర్ణవిషయకే అమ్నాయే వేగు "స _ప్త (శామ్మాః సళపస్స ప్తా౭-౭-ర అణాల ఇత్కాడా అత ఛట్టభాస్కరః నక్తేతి నోఒజాఒవికపుముమ గర్ట భావ్నో హ్రైస్స ప్ప శామ్యాః పశఐ "ఇతి తథా సక్‌) మోజె-స్ఫ (పయోజనం సాజ్షాంమికం సమరవిద్యా తస్యాఖ్బు త శ్రీ రథగజతురగపదాతి కూవాబ్ద చతుష్టయ విశస్టాయా స్ఫేనాయా వర్ష నాత్‌ పర్కతే కథృ లే, తత్‌ సదృష్టశ్చేత్‌, కీదృశః కథం విధః (బూర కథయత, పశ్చాదితి - పశ్చాత్‌ దేవాస్య చరమభాగ్య, విశ్చలం విస్ఫృ తమ్‌ , నతు గవాదీనామివ దళ్షా2_కారమ నే గుచ్చహూపమ్‌ ? పుచ్చం వాలమ్‌, వనాత్సి తచ్చ పుచ్ళుష ఎ అజ్మినం దంశాఒ_ద్కుషదపసమరేషు; ధూనోతి కన్పుయతి, ఠరథా, స, దీర్టై న తు మనుజానామివ (వాస్వా [గీవా కిజ్దః యస్య ఆ దృళకభవళ, కిఖ్బః తస్య ఖుంాః శఫాని, చత్వారః ఏవన త్పష్టై సః శష్పాణి బాలతృణాన్సిఅ త్రి ఖాదతి;, అనేన మాంపాదా వ్యావ ర్యృ నే తృమమ్మాతాక్‌ చూతిశలాటుపరిమా ణాకొ, శకృత్క చిణ్ణకాక్‌ గోలా2. కా రానవయవాళ్‌ , (పకిరతి విస్ఫృజత్కి అనేన వారిణ ఒది 2ం

220 ఉ త్తృరరామచరిత నాటే భ్యో విశేసష క్ష అథ తద్దర్శ నే తృరయనన్తి కిమితి -వ్యాళ్యాలెః విన్నిధె సద్పిషయక్రై కుజాహారైః, కిం కిం పసాధ్యమ్‌ స ఫుకః కర్శనీయో౭క్వ స్త దూరిమ్‌ (పొతి పజవి తృస్పభావావపకామతి , అతః యామః (పగామః, ఏహ్యేహి, ఆదరాక్ష్వైరు క్రిః ఆత తురగవర్గ నే న్పభావాభిధా “స్క చారుౌవిరహాన్న స్పభథావో క్షి, తథావీ ముని డారక మూాస్థ్యవర్శ నాత్స్పృభాగో_క్లిత్స మ నీ త్యాక లనీయమ్‌ మూ (ఎపనృత్యఅజినే హాస్తయోశ్చాఇఒకర్ప న్ని) ల-(నక్‌" జ్య శ లి, తుకోవరోధవియమ్‌)ఆర్యాః పశ్యతపశ్యతి ఏఖిర్నీతో౭స్సి (త్వరితంపరి శ్రామతి)॥ అరుస్థతీజంక"పూరయతు కౌతుకం వత్సః॥ వ్యా ఆజినే ఉత్తి రాసజ్లే కాతుకం ఆభినవవస్తుదర్శ నే ఉపరోధః గరునియన్త ణమ, శాతుకం పూరయతు చరితార్థయతు యూహీతి యాపత్‌ మూ కౌ.భఅవది జాణామి ఏదం అణాలోలఅంలీ ణ బీఆమి విల అదో అజ్లవో భవిఅ పెళ్టన్లు దావ గచ్చిమ-ణం దీవోటం న్‌ అల అ-దరారమతి క్రాన్తన్స చవల కథం దృశ్యతే ? వ్యా భా భగవతి జానామి ఏవమనాలోశయ న్లీ న జీవామావ ఆతో౭ న్యకో భూత్చా పళ్యానుస్తావన్హచ్శి న్లం దీర్థా౭_యుషమ్‌ వీతవవలోకచాభావే న జీవా మితి మన్యే లోచనా౬ నేచంకమస్య దర్శనమితి యాపక్‌ అన్ఫతః యత్ర స్థ్హ్‌కెస్స దృశ్యతే. పరస్తైపదా౭ఒత్మ నేపదనియమనృ్య _పాకృతభాహాియామభావాదాత్మ నేపదే గచ్చ వేళ్ళానని నూరమతి కా నః గమన వేగేన దూరమ నరిఈః , కథం స్లానా నరగ స వ సా జాన్‌ థి వాత మనా౭_దినావ.వీ మూ (ప్రవిశ్య) కజ్యుక్రీు ఛభగవాకొ ఇాలీ కిరావా “జ్ఞాతేవ్య ఆలో నా శా ళా మేవదవపరే భవఐద్న ” రితి జ-అతిగమ్బీర మేతిత్కి మపి భవిష్యతి భగ త్వరున్షతి పఖి కౌన వ న న వ (1 హి కస ల్యే ఆర్య గు స్వయమేవ గత్వా భగ వన్తం వ్రాశతీనం వశ్యామః (నిష్కూఫన్స్‌ వృద్ధ వర్లః.) వ్యా శళ్నుకీ “భగవ నం వాల్మీకి మేవ గత్వా పృచ్చే” తి (పపాత స్తతః తి నివ్ఫల్షక, ఆవా పకి అవనరే సమయా న్లరే, క్షారన్యమ్స్‌ నాధునా (వకాళ్యమతి ధాన ఏతత్‌ అస్తృడళి గోపనీయం వస్తు ఆతిగమ్మ్భారం మహావిషయమ్‌, భవివ్యతీతీద మాకూతకరమ్‌ స్పయమేస రవాస్య స్యేత్యరైరపరిళ్లే యతయా పురుషా నరద్చారీకరణా మయో గాళ్‌ వృద్ధానాం అరుస్థతీజనక కౌసల్భాక ఇ్బుకి నామ్‌

సవ్యాఖ్యా నే అర క్‌ మూ వ-పశ్యతు కుమూర న్తదాశ్చర్యమ్‌ ల-ద్భష్టమనగితెజ్బ నూనమాశ్చ మేధికో ఇఒయనుశ్వః॥ వ-కథం జ్ఞాయతే, అనను మూర్ధాః పకఠీతేమేవ యుష్తాఖ సత్యా లై కింన పశ్యథ?ః వ్రత్యేకిం శతథ్థ్యా కొ కవచినో దణ్హినో నిషుజ్షీణక్చ రతీతారః తిత్చ్రాయిమేవ బలమిదం దృశ్యతే యడీన? న ప్రత్యెయ న్తద్దత్యా పృచృతె వ్యా కుమారః భఐ౪ె ఆశ్చర్యం విస్మయా ౬ఐహమ్‌్‌ ఆకృర్భమనిల్మే ఇతి సుట్‌ తిత్‌ అళ్చా2-దింమ్స్‌ పృష్టమపశతిష్బోతి నకారో చర్శినజ్ష్ఞానయో ర్క్యాగపవ్నం గమయతి త జిప విషృణోతి ను*నమిత్యాదినా ఆశ్చ మేధకఃఅశ్చ మేధీయః “*త్రవర్హతీ త్రీ రఖ్‌ అశ్వపామెతొ,_శే తది శేమణస్భా2ఒశ్చ మేదికెతృ నృ కథం ఖానమితి యాపత్‌ నన్వితి వినినా, *ననుకబ్లో విన్మిగ క్యూ? ఇతి మేదిన్భామ్‌ మూర్థాః ఇతి పరితిస్య విష్మ రణీన తతాళ్ణే (ొతాశ్చ మేధ్యపకరణే, రామాయణీయశ్య తస్యా పళాశన్నపతి జ్ఞాఒనురోధాదేపషమ్‌ తథా చ శ్రూయతే “యదమిత్తా) అశ్చం విశ్రైరల వాన్ఫేశాస్య యుజ్హః చితుళ్ళ తారక్ష _న్హి యజ్ఞ స్యాఘాతాయే”” తి కిం న పశ్ళథ పరితస్ప విస్తర ౬ £ తర్సంస్కారోద్య్చోధకమిదమవ కన్న దృళ్యలే, నివజ్షీణః తూణీకధరాః తత్సా్శాయం తత్ప్రచురమ్‌ , ఇనా మద్చచసీ , (ప్రత్యయః విశ్చాసఖ “పత్యయో౭_ధీనశ పథజ్ఞాన విశ్చాసహేతుష్పి తి కోళః తత్‌ తర్హి, పృచ్భర ఏనానితి శేష? మూ॥ వ-భోభోః కిమ్చ్య్రుయోజనో౭.యన.శ్వ్యః పరీవృతః పర్యటతి?1 ల-.(నస్పృవామాత్త్య గలెమ్‌) అయే. అశ్వ మేధఇతి విశ్వవిజయి నాం శ త్రియాణామూర్జన్వలన్సర్వత త్రిళపరిభావీ మహానుత్కి ర్న ఆడ్య వ్రిష్కార్షః (నేవ థ్యే) వ॥ అయినుశ్వః వతాశేయమథవా వీరథఘూోపణా స ప్తలోకెకి పరస్య దశకణ్ధకులచ్చిదః॥ ౨౭ ల- (నవ్యధమివ) అహో సన్లీస నాన్యతరాణి వ్యా యః పరిష్ఫతః భ వెద్భి” "వృం ఓపర్యటతి గళ గైశం వజతి, స కమ్బి) యోజవః! కిమర్భిణి స్పృహా ఈ వృశాక్వ 'మేధా2.వారగే ఆయీ విస్మ్యయే వర్తమ సేు సజూాతీయేషు మాదృ'శేషు కథన్నా మేదమమునోపకావ్రమితి విస్యయః ఆళ్వ మేధ ఇత తథా పగతీళ న సర్పసాధారణ ఆజ శు విశ్చపిఒయినాం సం్పాఖభ వినావ్సు

220 ఉత్తరరామచరిత నాటే తత్తియాణాం కృత్తజాతిధవానామ్‌ “కత్తాద్ధ్యల? ఇతి ఘ(పర్యయేే “ఆయ నేయీ నీయియ! ఫఢఖభఘాం చళ్యయాఒదీనా”” మితీయాదేశ?. ఊర్జస్వలః మహిమా 2_ తిశయ[పత్యాయకతయా బలవాక్‌ ; “బ్యోత్సా ష్యతీను(పాళ్ళష్ణణోర్దన్ని న్న్నూర్జ్గస్నల గోమిన్మ లినమలీమసా: ఇతి నిపాతబాత్‌ .సర్వానవీ తృత్తియాక- పరిభ వితుంివమ న్తుమ్‌ శీలమ స్యేతి సర్వత్నత్రి యపరిభావి; తాచ్చీలికో ణినిః. జోఒపీ అన్యావృశః; ఊర్కంర్ష స్య మహీమ్నుక నిపు),-ర్ష 9;వ ర్లమా నేప్ప ఖిలేషు కత్రి యేమ కేన చిదనుష్టీయమానో విజ యిపాధారణస్ఫోఒయమశ్చ మేధ? పరాపేష్ష్షయా స్వస్యాఒవా ర్వారంవీర్యవ_న్తం ద్రశాశ యన్నితర"౦ ప్రవ కేక్షయా వరాక్యపాయాక్‌ పరిదర్శయతిక ఎకృతే రామేణ (క్రియ మౌ ణొదస్తాత్చ లేషామస్యాకం . పరిభవఏీవా౭_-చరితఇతి సో౭.యమకున్తుప ఇత్యాశయః. స్తసు లోకేషు భువ నేష్యు ఏకన్య స్వ్పసదృశ రాన్వరరహితిస్య, విరస్య ; దశకణ్ధస్య కులచ్చిదః దశపదనకులక దనవిఖ్యావిత వీరభావస్య; భగవతో చాశరఖేః ఇతి పతీళ్యా తద్వాచకపచానుపౌచానమ్‌. యదావా వామనః “ోవికేసుణమ్మాత్టపయోగో విశేవ్య(ప్రతి పత్తా” వితి. అయమన్వుః అశ్వ 'మేధీయః; ఇయం, పతాశా బిమవపకాళికా వైజ య న్తీ అథవా, వరఘోపు లె వాద్యఘాోవ పురస్కా రేణ జ చేప్పాఘోప్తణమ్‌ నర్వా తిశాయిభ గవన్తాహా త్త (పఖ్యాపక త్వావశ్వస్య వై జయ న్లీత్వేవ వీరఘోవ ణారూ పేణ చో త్నేేముద్వయమ్‌. “పతాకాం వో హారామ్యవామ్‌”” ఇత్యశ్వవారణపర్డ నానుగు ణ్యా జేబమ్‌. అతః “ల్మత యః కళ్ళ్చిత్స్యతివాదీ భ్‌పతి తదర్థం వోత్సవాలేే సఇమమక్వం పతాకాం వా (పతిబధ్నాత్స్చిత భావః” ఇతి కస్య చిడ్వా్య్యాఖ్యానము పేక్యుమ్‌. సవ్యధ మివ ప్యధామనుభపన్ని వేతి ఇటశిక్షణాయ. అయే ఇతి తదీయపీడా కారిత్సానుసన్టా నాశ్‌. అక్షరాణి సపష్పళోక కవీర న్యే త్యావీన్సి వాక్యగతం రోహోన్ట్‌పకత్చమతక్షలేహు తాన్ధ్సా ఫ్రదుపచర్య తే; తేన _ప్రత్యశరముద్దీపః తద్వారా గర్చో ద్లారగుముత్చం వాక్యే వ్యజ్య తే. రోవస్యాళ్న మే ధాశ్చదర్శ నేనై వోదయః; తస్యోద్టీసనం (పకృతవాక్య శార్యమ అతఏవ సన్టీప నానీత్యు క్రిః. , వమూ॥ వ-కిముచ్య లే 1 ప్రాజ్ఞః ఖలు కుమారః! ల-భోభోః |! క ఖీ కి | తత్కిమత త్రియాపృృథ్వీ ! య దేవముదీర్యలే॥ (నేపథ్యే) అరే! మనో రాజం ప్రతి కుతః తృత్తియాః॥ ల_ధిగ్దాల్హాకొ; జ్‌ ఓ అద అర ల్ని ప॥ యది లేనన్ని నన్త్యేవ కేయమన్యా విభీపీకా? | కము క్రైనన్నిస త్యవ పతాశాం పూ హారామ్యుహమ్‌॥ ౨

సవ్యాఖ్యానే అ-రీ 2 నో కా ఏతె నమ భోభో వటవః లోస్టైర్స శ వరావర్తయతై శ్వమ్‌ ఏపురోపి తా నామ ధ్యే వరాకిశ్చరతు నా

వ్యా (పాజ్ఞః (పజ్ఞైజ స్పార్టీ రక్‌ తత _స్పస్యాశ్చ మేధీయాశ్వ పరిజ్ఞాన విసుయే.. కము్య రేవ క్తవ్యం నాశ్షీతి యూపత్‌ (పాన్హై స్య తస్యైతద్దానం నాభినవమితి

ల్లా భావః భోభో ఇతి 3ైనికా2_మ న్హణమ్‌ యక యేన హేతునా ఏవమ్‌ “న ప్తలోకైక "రన్యే త్యాదికష్‌, ఉ దీరృతే ఉచ్యతే భవడ్మ్శెరితి శేషః తత్‌ తర్పి, సృథ్చీ విఫులా అక్ష త్రియాకిమ్‌ విపులాయాం పృథిన్నాం క్పచిదశ్షేవంవిధ్‌* నా* నీతి కథం (పల్వేయ మిదమ్‌? యత్ర కత చిద్భుజపకాకమపభధానే ౦౧జకులే రామసవృశస్య సమ్భావృళా, సల్‌. అశే ఇతి సాధికేపం వచనమ్‌ మహారాజమహిమానభిజ్ఞ న్య దృ్రస్క శిశోరమాయా పల వీఠమిదమి త్యాశయః మహాంజం మం (పతి , రామా కేకయేత్యర్థః త్షృత్తియాః

5, అ 9,

కుతః-న త్పయమేక। అపితు సమైరపీ ఇక కిం సాధ్యమితృఫ్మిపాయః జూల్లాళ్‌ అసమిక్ష్యకారిణ:, రామావష్ట మ్చేన “ర్వ క్ష త్రాయపరిభవసావానే పవృత్తాక్‌ ధిక్‌ , తే రామాఒదయణీకే2_ఏ మహిమశాలినః స నివ ర్త న్తేయద్కి సన్లి వర్త నఏీవు తేసాం పర్శాకమణనై ఫుణ్యే న కస్ఫాప్యపలాప పవృ ల్తిరితి భావః ఇయం మహారాజం పతి కుతః కృత్తియాః ఇతృాలాపరూపా , అన్యా విళీిషికా విఖివణమ్‌ , కా కిమర్థా? లేహాం వీర్యోద్దోమణమ్మా శేణ మాదృశో మవన్వీనో ఫీమయిత న్యాఇతృ సమృవః ఆథ వ్యా ఆ క్షైః భపత్నత్యు క్లిఖిర్మిమ, ౦ కిం సాధ్యమ్‌ , మర్చిరా(కన్మపకాళ నే నైతత్సాధన మిత్యాశయః నః యుష్తాకమ్‌ రామా _వర్భావేణేదమ్‌ పతాకాం కౌర్యాతిశయినిదర్శన తయా భ పద్భెరుద్ధోషి తమ్‌ , అశ్చమితి యావత్‌ సన్నిపత్య (పసభమ్‌, అవాం ఏకః, వారామి అపవారామి, తృత్తియాణాం వాహుబల్నస్వ్యెవ (పాధాన్యాదళ్వాపవార గే నాయత్యా యుద్ధా౭_రమ్మప్యైన సమ్యావ్య త్వా దావయోస్తారతమ్య పరీక్షు లేవైవ భవతీ తి తత్ర (పపృత్తోఒక్షీతి భావ అ్యరయది తే స్నన్లి సన్ఫీత్య నేన గర్పస్సజ్బారీ వ్యజ్య తే సద “ రూపధనవిద్యాఒ౬౭ంది (పయుక్రా౭_త్తోత గార్డ్‌ క్షా నాధీనపరావహేలన (పవృ త్రి "లక్షణః అతరూపధనవిద్యానా ముపలకణత్వా వ్భౌర్యాఒ దేరవి (గవాణహ్‌ శ్‌స్య యజ్ఞాశ్వవార ణా౭_దిరను ఫోపః అయలణ్బు (పవధానక మణవి పలమ్మా బ్ఞభూతంవీరరసం ఫుష్లాతి లోప్టైః మృత్పి జై పరావ _ర్హయత పతినివర్తయత , వరాకః ఆశరణః, రోహి తావాం మృనవిశేహాణామ్‌, వీభ్యే రదవిశేషేణ, చరతు సఖ్బరతు తృణాన్య త్త్వితి

వా చిర గతభతృణయోః (ప్రలిజ్ఞానామ నాట్యాలజా రో ఒయమ్‌

230 ఉత్తరరామచరిత నాటే వరా॥ (ప్రవిశ్య, నకోధదర్నః) పురుషః-థీక్బాపలం కిము క్తవా జ త అన నసితీళ్షనీర సావ్యాయుథీయ శ్రే, అయశ్ళిశోరపి దృష్తాం వాచంన నవాన్నే గ క

రాజపుత్ర శ్చ ంకేతు రరివిమర్శనశే ఎమ్యపూ ర్యారణ్యద రృనకుతూవా లాఒజమీ ప్రవ్భృాదయో న యావదాయాతి, తావత్త సరీతేమనేన తరుగ వానేనాపసర్పత

వ్యా శోధఠః అపాధిషు శెక్ష ఫ్రమ్‌ సర్పః గర్వజ ఛాపలం స్వపర తారతమ్యా నివబలోధకృతం సౌవాసిక్యమ్‌ కిము క్తవాక్‌ - కిం కుత్చాయామ్‌, ఆయుధీయానాం ఆయుధ జీవినామ్‌ * ఆయుధావ్చ పోతి వ ఫత్యయ॥. ౧గేణయః పబ్ది_య॥ గ తీళ్లైః అప రాధసవానవిముఖాం, తథ్యా నీరనాః నీరా గాశ్చ్యు అళః, ళోః దయనీయస్యావీ, దృష్తాం దర్నాఒవిలామ్‌ వాచం ఉాక్తిమ్‌, నస శ్లేన మృన్యు న్లిఆతం రాజ్ఞః తుత్తియస్సు ఇ₹ా్యైశా2. ధారన్న ౪ శః ఆీళాం అపకారి శామ్స్‌విమగ్షనః, "లేన తస్యావీ దజ్జ్యపవణ త్పం వృజ్యతే. సౌమ్యస్య శా నపాయస్య్య పూ ర్పస్యవూర్వఖా? స్థితస్య అంణ్యస్క, దర్శనే యకు ,.కూనాలమ్‌ ఆత్కి_ల్లా ఈయ్తా ఆవి పంపక తాశ్వర్మకణా౭ సల్సా దన్యతో నీతక్‌ వృావయం యస్య స॥ అనేన తదసన్ని ధానాదియ నం సమయం జీవిత వాననీతి ప్యజ్య శే యావల్చేర్యో నం నాజయాతి వా౭-గచృతి , అనేన తరుగవా చేనేతి పామిప్యనిబిడ త్వా భ్యాం నుక రత్వసునిలయ ర్వే ఐ్యత్యే లే అపసర్సత అన్యతో యాత, అన్యథా జీపనమేప దుర్గ ఛమీతి భావః

మూ వ -_ కువూర కృతమ నేనా శే తర్టయన్హి విన్ఫురిత

శ స్త్రాః కుమారమ-+యుధీయ శ్రే ణయః దూశే చా౭. శ్రీమెపదమితః త బేసి? వారిణస్లు త ? పలాయామహ్‌ా

వ్యా అశ్వేన కృతమ్‌ ఆలక్స్‌ * యుగపర్యా ప్టరోో కృతమి””త్యమరః వి'ే ణు స్ఫురితాని (పశాశమానాని ధౌళానీతి యావశ్‌ “న్భృరతి స్ఫులత్యోర్నిర్నివి భ్యః”” ఇత్యర “ప్పివాశ_ దీనాం వా౭.డ్వ్య్యవాయే2 కత్యతో వాగవాణాను వృ ్రేర్న వత్పమ్‌ శస్త్రాణి యాసాం తాః తర్జయన్గి ఖీషయ _న్లి ఆృశమన్య పదం స్థాన అస్మదకృకాణాం వృద్ధా నామధిశరణమ్‌ ఇతః అస్తార్చ్స ఇళాత్‌ ,* దూరా_్లికా స్థెష్ప్ట్య న్యతర స్యా” మిత్య తాన్యతరస్యాంపదస్కృ సమువ్న ్బయార్థ జ్పాత్సణ మ్య న్థేతనీః దూరే చస్సముచ్చయే , తత్‌ తస్తాత్‌ , వహారిణానామిప్క ఫ్యుతెః స్లపనైఖ అత విపబాలానాం కా వ్రత్చెరశ్చ్యగవాణ వనర్థి హే తోబ్బప్పృత్తిః

నవ్యాఖ్యా నే అ-ర 231 మూ ల-(వివాస్య) కిన్నామ విహ్సురన్ని శస్త్రాణి. (ధనుఠరారోవయకొ) జఫ ఎ జ్యాజివ్వాయా వలయితోత్క_టకోటిచంష్ట్ర ముద్దారిఘోరఘనఫుర్హ రమోష మేతత్‌. గ్రానవ్రన క్షవాసద న్తకన క్రయ స్ర, బృవ్భా విడమ్చివిక టోదరమస్తు చావమ్‌! ౨౯ (యఖథోచితం పరీ క్రృమ్య నిప్కాంన్తాన్సర్వే). ఇతి మవోకవి ఛభవభూతిస్ర, ణీతే ఉత్తరరామచరితినాటకే కౌసల్యాజనకియోగో నాను చతుర్ధోఒజ్కః వ్యా హాసో2_ వధీరణరయా శిన్నా మేత్యాకే శే ౩ ఇదం శ స్తవిసరణం భవా దృశామేవ గీమ్రుజనానాం భీవణం న తు మాదృశామితి భా ఆరోపళయక్‌ జ్యామట న్యాఘటయకీ ) ప క్రీతి శేసుః * కియా ేపలను త్తీరమి” తిన్యాయేన _కెనికావస _న్వ నాయా౭కోపణమ్‌ అత లవస్య రెమౌ౭.లమ్బన _సర్ప్‌రా*మూ౭_ఘోసషణయా త్మెత్సై నికపకుమో క్షి శవణేన చోద్దీవితోఒమర్ష గర్బా= దిలిః *కినన్నామ పిష్ఫుర ని కస్పాతి శ్యాదివాగార మె రను రాకోపణా౭_దిఫినా తార్నమె శ్చాన భవైరభివ్యజ్బృమానో లో కో త్సలేషు కార్యేషు దృథతం_పయత్నలశణో తా వాస్థాయిక్‌ ఏీరరసః (పధానవ్నిఫల మ్ఫాబ్దమి త్యాకలనీయమ్‌ జిహ్వ్పయేవ స్థితయా, జ్యయా శిబ్లైన్సా +) “మౌర్చీ జ్యూ శిబ్లనీ గుణ” ఇర్యమరః మయూరివ్యంసకా ౬ దితా, శ్బాధ.4 బృమ్భావిడమ్మిత్యు _త్తరవాశ్యా ల్లిళ్సాత్‌ పలయినే ఊఉర్చ_కే వికకే దంస్టసగ్భశే కోటీ అటనీ యస్య తత్‌ “దా మ్నాశసయుయుజ స్తుతుద నీనిచమివహాపతదశనవా॥ కరణే” ఇతి డంశేః కరణాన్జే స్ట్రని రూపమ్‌ తథ్యా ఉద్దారీ ఉద్దచ్భక్‌ , “ఉన్నో్యోర్ల్రుః”” ఇత భావే ఘః వాదుద్దారశ హై చని; ఘోరః భయబ్క_రః ఘనస్య "మేఘ స్ఫేఐ ఘర్షిరః ఆస్నిగ్ధిః ఘోమః నాదః యస్య తత్‌ , ఇదముభయసాభారణమ్‌ చాపం ధనుః, అస చముఖనయ నే” త్యాదినా క్లీబత్పమ్‌ (గానే జగత్కబలనేే పకర్తేణ స్క్షస్క నాసతః పరావహేలనాపరస్య, ఆఅ కన్న యమస్య, యద్వ క్ర్రయన్హం యన్రై౭. కారం వదనమ్‌, తస్య ౦౯ జృమ్భా వ్యాదానమ్‌ తద్విడమ్చి తదను కారి వికటం విశాలమ్‌, ఆదరం అభ్య నరం యస్య రణ్‌, ఇదం విధేయవిశేషణక్‌ అన్తు భవతు, అత్‌ వశ్ర్రబృమ్భ్ళాఒ.వయవానాం చాపావయ

282 ఉ త్తరరామచరిత నాటే వానాబ్బు మిథో భే చేజఒవిపరన్బరపాదృశ్యాద భి” న నిన్దేశాద్బిమ్న(పతిచిమృభా వే నేయ ముపమా ఉఊద్దారిఘోరభునఘర్థ్ధ్యం ఘోప.మిత్య త సాధారణవిశేషణ వాచి ధన్మైను పాదానాల్టప్తా. సమాసగా ఆర్టీ చ తియా ధినుషశ్శ మవిమన్తే లాఘవం దుం గోక తమి త్యాదయో భావా వృజ్య_నఇకృలకా గారేణ వస్తుధ్వనిః ఉ్థారఘో రే శ్యాదా ఘకారశేఫాఒవృత్సా వృత్త శ్రన(పాసక్ళ బ్రాలజ్క్కారః ఇర్య్నయోస్సంచృష్టిః నిబిడః శా న్తిమానోజున్పీ చ వీంానుగుణస్పన్చ ర్భః తవను పాణినా సేయం వృత్ధిన్నాత్న & తదు క్షం విశ్వనాఖేన “శృళ్ణానే 348 విశే సార్పత్యారభటీ పునః రసేర్యాద చ భీభ ల్సే వృత్తిస్పర్నత భారతీ” ఇతి కాసల్యాయాః జనకస్య చ పరస్ప్సరనల్లాపయోజ నా దద ,_ప్యాస్య తథా నామనిన్లేశః ప విసర్జాన్నిర్లద న ఫ్రవగణీతమాధ్ధీ పరిణతిః (ప్రపాదం శామ్భిర్యవ్యతిఖిదురమా సాదితవతీ దుహానా సమ్గోదం మన) చ దివానా శిశిగ ఆ మమ్ముదం సము దన్దిశతి భవభూ తేః ఇృతిర్యురీ శరమర్ష ణ కవిభూవమణ కునూర శాణా౭_ద్యియాకరచితాయామ్‌ ఉత్తరరామచర్శితవ్భా శ్చాయా మవపతస్తురీమమో2_జ ? ఇతి చితుర్థాజ్క వ్యాఖ్యా

అథ అష ఉత్తరరామచరిత నాటే సవ్యాఖ్యానే. అ ్వ్యైలన్న్య నానడం డ నాలు వళ్చ్ళమాజ్క_ః. వూ (నేవ థ్యే) భోభోనై ఎనికౌః జాతం జాతమనలమ్బన మనాకమ్‌:.___ శా పష! నన్వేస త్వరితనుమ న్తనుద్యమాన వ్యావల్లత్స ౧జవనవాజినా రఖేన ఉద్దాత ప్రచలితకోవిడార కేతు శ్శుళ్వా నః ప్రధనముపైతి చన్చ 9కేతుః ॥ ౧ వ్యాక్‌ ప రామళ్ళిశోరవీ జనస్య విచక్షణర్వముల్లాసయన్న సులభం యుధి జృమ్భ "శేషు ఆజానజేన వినయేన మునీన్ను నానళ్శీ9చూంత్స్‌దా స మమ 'జేతని సన్ని ధ త్తామ్‌ అధ కవిః పతాకానాయక విక మోదావారణనూలమృ్య్య నియతా2_ ప్రీ సకరీరొరూ లేన విమర్శ నన్టిముపపర్గ్మ్‌ యితు ముషకమమాణ పూర్వాజ్కౌ-న్త నూచితాఒగమన స్య వన్ష్రశేతోః (పకరీనాయకస్య (ప్రబేశమ(ప్రవిశ్హేన కేన చ్చిక్సెనిశేన (పకాశయతి భోభో యితి “భో భగో ఆఘోఅపూర్వన్యయో2.శీ " తియాఒదేకే లోపే చ రూపమ్‌ 'వేనాం సమవేతాః వెనకాల “నేనాయా వే”'తీ ఈక ఆప్యాకం లవేనాఖియుజ్యమా వానామ్స్‌ అవలమ్బనం ఆసలమ్బః, జాతం, కుత ఇతి చేదావా నన్వితి త్వరిలేన వేసి రేను సుమగ్ర్రేణ తన్నామ్నా వృద్ధసారథినా, నుద్యమానాః చోద్యమానాజ అరవీసు వ్యాన స్లి నః తరలాః, (పజవనాః సతతో్థిత తేజసా జవళాలిన్క వాజినః అర్వ నః యస్య తేన రఖేన స్యన్హ నేవు ఊర్ధాలేషు ని మ్నోన్నర్మపదేశేషు, _పచలితః ఘూర్షితః, కోవిదార స్య (దునువిశేవన్య్య "కేతు: ధ్వజః యస్య సః; “సవమ పా నమహాళశాయకికోవిదార ధ్వజో రథే” ఇత్యాకరాశ్‌.. చన్హి కేతు నః ఆస్తాకమ్స్‌ (పధనం యుద్ధమ్‌ శుత్వా చారముఖాదుష్కశుత్య్య ఏమ? సన్నిహిరః, ఉాపెతి నన్నిధ శ్రేనన్విత్యవధార త్స “ప్రశ్నా త్రో

234 ఉ_త్తరరామచరిత నాటే వధార ణానుజ్ఞూ2.నునయా2_మ, త్తే ణే నన్వి”” త్యమరః అత రణికస్య సుమ, న్త గరణం కస్య చ జవనా నామప్యళ్వా నామ సకృచో, చనం తతఏవ సమవిషమస్థానపత్య వేక్ష ణా వసరాలాభా దథస్య ఘూర్ణ నమి త్యేతదుపనిబధ్యమానం రథినశ్చన్షి) కేతో న్సేనారకణా త్సుక్యం విరసమ్స)) హారకాతూవాలఖా ్పపగమయతి ఆత "జేపథ్యన్థి తేన ప్యాతేణ చన్హి) శేకుపజేశస్య నూచనాచ్చూూలికా ఠదుక్తం రసార్గవనుధాశ శే “వన్షిమాగధనూ తౌ వ్యైః (పతినీరా న్లరస్థి తైః అర్థోప తేపణం యత్త్రకియతే సా హి చూలిశా ” ఇతి మూ! (తతః ప్రవిశతి సుమక్ర్రసారథినా రథేన ధనుష్పాణిన్నా ద్భుతవార్శ సమృ వశ్చన్ణ 9 కేతు; చ- ఆర్య సుమన, పశ్యపశ్య వః కిరతి శ లితకిళ్చిత్కో పరజ్యన్సుఖ $ీ, రనవరతనిగుజ్జతో్క టినా "కార్చు శేణ సమరళిరని చక్ళ్చృత్పళృ మాడళ్ళమూనా ముపషరి శరతుషారం కోఒస్యయం వీరబోతః లి వ్యా ధనుః పాణౌ యస్య తథో క్షం అద్భుతః శిఫోరవి విష్థుశవణాత్‌ వార్ష స్తాదృ శేనసవాద్వన్ష్వ సమ్బ)) హారాపనరలాభాఠ్‌ సమృ్రమః స్వా౬_శితజనరతణ వ్య్యగతయా, సుమన్హ్రస్కృ మ న్తిముఖ్యతయా వృద్ధ ర్వేన దశరథపరిజన ర్వేన చ బహుమానా దార్యశ భేనాఒమన్త ణమ్‌ పళ్యప శ్యత్యాద రాద్ద్విరుచ్చారణమ్‌ దర్శనీయయేవా2.వా శిరతీతి కలిలేన సమ్మూ తేన ? కీఖ్చత్కో పీన వెనికావహేలనభ వేను రజ్య న్లీ పాటలీ భవ న్లీ ముఖస్య (శః శోభా యస్య స, తథా చ్చు న్య్క పక్బ చూడాః ఖా ల్యోచి తాళ్ళిఖభాః యస్య స కోడి ఓ అయమిత్యనభిజ్ఞాయమానః , ఆయం సన్నిపాత, వీరపోతః పయసా శిశురపి వికమాతిశయశాల్కీ అనవరతం సరతమ్‌, నిగుళ్తున్యా శవ్లాయ మాజీ కోటీ ఆటన్యా యస్య లేన బలాదాకర్ష కేన మిలతో్కోటినా చవటచటాక్కార ముపజనయత్సా. శారు శేన కరన నమరస్య _శిరనీ మధ్యే, చమూనాం మైన్యా నామ్స్‌ జ్ధ్‌పర్కి శరానేపు రుసూరం అచ్చాదకత్వ సామ్యాద్ధిమమ్‌, శిరతి నర్వ్నమపి వన్య మాప్ఫణోతీతి లాళుపం లక్ష్యుశుద్ధి ర్హూరపాతితృష్యోతి గుణా గణితాః మూ వ మునిజనకిశు రేకస్పర్వత నై ఎన్యకాయే నవఇవ రఘువంశ స్యా ప్రనిద్ధః చరోవాః ద కలితకరికపోల్టగృ నిటబ్కారఘాోరం జ్వలితశరసవా ని కౌతుక స్వై కరోతి ॥ త్రి

నవ్యాఖ్యా నే అ-౫ 235 వ్యా! ఆపరమాళ్చర్య హాతుముపన్యస్యతి మునిజనేతి మునిజనానాం వతోప వాసా 2_దిమ్మాతనిరతౌనామ్‌ విరక్తానామ్‌, శిశుః నాలక, వర్మధరణోచిత వయోహీన ఇతి భావః సో౬మ్సీ రఘూణాం వంశస్య, అపనిద్ధః ఆవిదిత?,నవః, [పరోవాఇవ స్థిత అన్య్యత తాదృశాం వీరాణామదర్శనాదితి భావః సర్వతః న ల్వేకస్మి౯, సెన్యస్య నేచాయాళ శాయే శరీరే రథగజతురగా౭ది రూపనర్వావయవసో మే, కలిలేన్స కరి జాం గజానామ్‌ కపోల(గర్ధిషు గజ్జపీళ్ణేము టబ్కా_రేణ అభిఘారజనితకబ్దవి కేపేణ, ఘోరం డారణం యథా రథా, జ్వలితాని అర్చిష్మ ని శరాణాం బాణానాం, సవా శాణి యస్య తథో క్తస్సక్‌ క పరిచిత సమరసావాసస్యాప్రి కాతుకం కాతూవాలమ్‌, కరోతి జనయతి, అత మునిజనళిళురిత్యాదినా ప్యజ్యమానో వివమాలబొ ,_ రః కాతు శా౭.ధాశే శారతఛవ్‌ పదార్థ హేతుకం కావ్యలిబ్బము స్థాపయతీల్య నయోరజ్లొస్టి భావేన నజ్క_రః సచ *“నవఇవ రఘువంశ స్యా పనిద్ధణో ఇత్యుపా ల్తేనో శ్పేసమె. 2ఒలబ్క్కా_ శేణ సంసృజ్యతే మూ! సు- అఆయుస్త క క అతిశయితనురానుర వ్రృభానం శిశుమవలోక్య తేవైవ తుల్యరూపమ్‌ కుశికనుతమఖద్వి పొన్పు 9మా ఖే ధృతథనుసుం రఘునస్షనం నావి ॥ ళి వ్యా “ోరథీ మూ తేన చాఒయుష్తా”నితి రూపకపరిభామయా తథా2_2..మ్మన్హ అమ్‌ ఆతిశయితః ఆతి.శాన్తః సురాణాం అనురాణాఇఖ్బు (పభావః మపాిమా మేన తక్‌ సురాసురేత్యతఈ బహువచనా _నఏవ ద్వన్ష్వః తేషాం విరోధ స్యౌపాధిక క్వేన శాశ్వతిక త్వాభావాత్‌ “యేసాు సవితోధళ్శాశ్వతిక”” ఇత్యనుశాసనస్యా పవృ శ్తేః, ఆతఏవ “మనుస్యధరక్ష్యా౭-పి సురాసు రాన్ముగెర్భ వాన్ఫవ చే గ్ఫేదక రె & కరోత్యధః” ఇతి నూఘకవిః. తవైవ తుల్యం సదృశమ్‌ గూషమ్‌ “ఆవే ధ్యాఒ.ఠోప్యవి క్షేష్యబన్ట నీయొర భూషితమ్‌ యద్యూషితమివా౬.ఫొతి తదూప”మిత్యు క్తలక్షణం సౌన్షర్యం యస్యు తహమ్‌,శశుం బాలస్‌, ఆపలోక్యృకుశిక సుతస్యవిశ్వామిత్త స్య మఖం యాగం ద్వివ న్లీతి తేషాం మారీచా2... దీనామ్‌,(పమాఖే వధ్యేధృరం ధనుః యేన తమ్‌ సమాసా నవి భేరనిత్యత్వాథ్‌ “ ధనువక్చ ఇతివిపితో నానజ్‌. ఆనిర్యత్వజ్బు సిస్ధేఒపి * రాజావాస్సఖిభ్య” ఇత్యాదినా విపి లేన టైవాన్తోదా ళ్‌ల్వే వాజళబ్దస్య “ప తేరంశ్వాదయ _సత్చురుషూ

286 ఉ త్తరరామచరిత నాటే ఇతి (పా_ప్రస్యాన్తోడా త్తత్పస్య సన్బూదచాయాంశ్వాదిపు పాతేన జ్ఞాప్యరే, తథా చ

• స్వలావణ్యా౭_.శంసాధృతధనుమమహ్నా య తృణవత్‌ ”” ఇత్యాదయో బవాపః (పయో శః ఏనేన నధృతధనుషీత్యసంజ్ఞాయా” మితి నూ(తయన్వామనః పత్కుక్షః రఘు నన్దనం రాభువమ్‌్‌ స్మరామి, తత్సదృళో2_౦కమితి భామ కారకాణాం వైపకీకత్వా న్నాఠ “అధిగ నో శ్యాదినా కర్మ ణి మస్రీ మూ! చ= ఇమ మేక ముద్దిశ్య భూయసామారమ్భుఇతి సృాదయ మపత్ర, పఠే ప।ఃఅయంసా శిళు రేకళస్సమరభారభూరిన్ఫుర త్కరాలకరకన్ద లీకలితన శ్రజాలైర్చ.లెః క్వణత్క_నక కీజ్కి ణీ రుణరుణాయితస్యన్ద నై రమస్ద మద దుద్దినద్విర ద్‌ వారీదై రాన్ఫతః ర! వ్యాఃి భూయసాం బహుతరాణామ్‌, “బవళోర్లోపో భూ చ బవో””రితీయ సో లోపో భూభావశ్చ అప్రపతే పరపరివాదళశజ్క_యాలజ్జ రే, “లజ్జా పా2_ష్మత పౌొ2_న్యత ” ఇత్యమరః ఆరమృ మేవాఒఒవా ఆయమిళి. ఆయం (పతివీరః, ఏకకః ఏళాక్సీ రథా, శిశు అపగల్భో ౬వ నమరన్య యుద్ధస్య, భారీ శార్యనిర్వవాణ్మే ఖభూరీణి బహూని స్ఫురన్తి (పకాశమానాన్సి కరఠాలాభిర్దమిభికి “కరాలో దన్నురే కుళ్లే ఛారా దశ్నే చ పేశలే” ఇతి కోశః కరకన్షలీభిః కన్దలీసడృ.ః కమవైఖ కరా ఇఖృలైరితి యావత్‌. కలితాని శియావశాద్దృుఢగృహీ తాని శప్త్రాణాం ధనుక్మూలముద్ద ర్యానపట్టపా౭౬ దీనామ్స్‌ జాలాని సమూహాః యేషామ్మైః, శథ్యా క్వణన్షీ భి, కన కస్య కిప్కాణీభిః తుదభక్షికాఖిక, యుణయుణాయితాః రయుణక్కారిణ;, న్యన్షనాః రథా, యేమ తె; అమన్షం అధికమ్‌్‌ మదస్యృదుర్ది నం అనవర తౌ ఒపారః యేహెనైల యద్యవీ “చీఘచ్భన్నేహ్న్‌ దుర్షిన” మితి కోశనిన్లేశ బలా చేఘావృతేదిన్ననె) వేయం సంజ్ఞా తీథా౭ఒవి నిర్నన్నర పాతిత్వవ్యజ్ణునాయ తత్సమ్చన్థిని ధారాపా తే లాక్షణిశ మిదమ్‌ జ్వౌా రజా దన్తా యేషాస్తే ద్విరదాః ౫జాఏవు్య వారిదాః ేఘూః యేషు తః, ఇతి పౌవకపరూపకమ్‌, బలైః మైవ్యైల అవృకః కోస్టకీకృతఈ, అతి రథగజాభీధానం రురగవడాతీనామప్యుపలక్షక మ్‌ పృత్త్యనుపాసళృ్ళష్టాలబ్కొా-రజ “ోఏీశద్విపభృతీ బాన్తు వ్యల్టనానాం యదా భవేత్‌ ఫునరు క్రిరసౌ నాద్నూ వృర్త్యను. పాన ఇతి లతణాత్‌

సవ్యాఖ్యా నే అ౫ 237 మూ సు-వత్స ఏభఖిస్పమ స్రైరపీ కిమస్య? కింపునర్వ్య లపై ? చ-అర్య త్వర్యతాం త్వర్య తామ్‌ అనేన హి మవోనా శ్రితజనప్ర, మాథో ప అగుజ్జద్దిరికుళ్టకుక్టరభుటావిస్తీర్లక ర్లబ్యరం కీ జ్యానిర్ధ్స పుమమన్షదున్దుభిరవై రా ధ్ధాతముజ్జ అమన్భయకొ వేల్లదై రనరుర్జముణ్ణనిక ౩ ర్వీరో విధ త్తే భువ స్త బ్రవ్య తగలక రాలవ క్రృవిఘన వ్యాకీర్యమా ణాఇవ ౬. వ్యా ఏభిః బలైః; సమసైః పుజ్ణీభ్యూతైెరవీ + అన్య వీరస్య , కిం కిమనిష్టమ్‌ | వ్యన్తైః పృథగ్శూూతె స్తు కింపునః? సమస్తానా మేవాకార్య కారి త్వే వ్యస్తానాం కార్య శారికృపసక్రిగవీ వాన్రీతి భావ అతస్తాదృశి వీరే సక్తీ భూయ (ప్రత్యవస్థానం న (ీశాఒ ధాంకుకమిత్యు క్తం భవతి ఆర్యో వ్యాఖ్యాతః ఆనేన ఆశితానాం జనానాం పాలనీయానామ్‌, (పమాథః హీంసా, ఆరస్ధః ఉప కాన ర్వర్యళామితి ద్విరుక్రిస్స మృఎమాత్‌ తదేవోపపాదయతి ఆగుజ్ఞదితి ఆగుజ్ఞున్య్యాం భయే నాకన్సత్యాం 1కేః కున్జో వనన్వ్యామ్‌, కుబ్లురధుటాయాం గజతాయామ్‌ వి న్తీర్ధః విస్తారతః కర్ణయోః జ్వ రః కదర్థనం యేీనతక్స్‌ అమద్దెః అనర్రైః దుస్దుఖినాం శేరీణాం) రవైః ధ్వనిభిః , ఆర్యాళం ద్విగుణీకృరమ్‌ జ్యాయాః గుణస్య నిర్ధోమమ్‌ ఆరాపమ్‌ , ఉజ్జృమృయక్‌ ప రివద్ధయక్‌-, వరః అయమ్‌ , భువః రణశ&ీ వేరవయవ కేదాదృహుత్యో శః వేల్ల ద్భిః చల ద్భిః ఖెరవైః భీష్మకె ౪ రుగ్గానాం కబన్ధానాం, ముణ్ణనిక రై 8 శర స్సర్ధాతెః, తృష్యతః ఉదరపూరమళ నేన సాహిత్యం గచ్చతః కాలస్య మృత్య్యోః, కరాలస్య భీవణస్య వత్త స్య విఘైైః భు కృశేపె, “ అమరం విభుసో యజ్ఞ శేషభోజన శేనయో”” రిత్యమరః వ్యాకీర్యమా ణా ఇవ విక్షీష్యమాణాఇపు విధ వే తనోతి అతాన్షకస్య లృ వ్రికథవా దఈ (పా శేవబవావ్సెనికానివా తౌఇతి వ్యజ్యతే ఆతపీవా2_కీర్యమా కేషు విమసత్యో కః అేన “తృమ్య త్కాలక రాలవక్రవిఘు సే *తి పారకల్పనం “ఉదన్యత * ఇత్యాది వ్యా ఖ్యూనజ్ళు మన్షమితి నిరూవితమ్‌ ఆక కుబ్టుకుక్లోతి దృ్వయోర్వ్య్యస్టానయుగ్భ్యయో రాష జ్య ేశాన్యుపాసక “భ వేదవ్యవధా-వేన ద్వయోర్ప్యృళ్హునయుగ్శ్యయోః అవృ త్తిర్య ర్త ఇతి రల్లషణమ్‌ ఇకర్మత పృ _ర్యేను(పాస ఇర్యనయోన్సంసృష్టి?

238 ఉ_త్తరరామచరిత నాటే వూ అర ఊళ ను_(స్వగతమ్‌) కథమీద్భ కేన నవా వత్పన్య చన్జ 9కేతో ర రషునన్ను ఏహారమనుజానీయామ్‌? (విచిన్య్ర) అథవా ఇయ్యాకుగ్భవా వృద్రాః ఖలు నయం, ప్రత్యుపస్థితే చ శా గతిః? వ్యా ఈదృశేన ఏకాశినాఒవీ భూయసః (వతివీరా న్ని్నూ నేశు పర్సస్య చాలస్వ్ప, ద్వన్ష్వన్యమ్బ్పహోరం ద్వన్ద వ్రయుద్ధమ్‌, క థమనుజానీయామ్‌, అనుమ తాసనర్థోపని పాఠస్యాపరిహార్య త్వాత్‌ విచిన్య పరిధార్య, ఆథవపేతి పూర్వాఖిమళపశని పే, భే ఇక్పూుకోః గృహే ఇక్వైుకుశబ్ద న్తదప ల్యేషులాకృణికః వృద్ధాః త త్రైవాతివాపాత పయసః, ఆ నేన కతు ,లభువాం శిళూ నామప్య రాతివిజయసాత్నీణో నుమ నైత్రైక్లబ్య ముపపద్యతఇతి ఖావః అ భావి సౌంశయి"ే విషయే కృతం సావాసే-నేతి చేదావా (ప్రత్యుప స్థి తే ఇతి స్వయముపనతే రణకర్మణి సమరా౭_రమ్భమ న్లలేణ గతిుపాయః, కా “ఆహూతో న నివ న్తేత ద్యూతాదపి రణాదపీ” తిశాస్త్రాత్‌, అన్యథా యజ్ఞవిఘాన్నప నిపాతాచ్చ తథా చ గీయతే “ోధ క్య్యాద్ధి యుద్ధా జ్భేయో2ఒన్య శ్షీత్తీరున్య న విద్యతో ఇతి అత (పకాళానుక్రిళ్చి నేతి? శేషాభ్చి ద్వ్యాఖ్యాన మేవ చివ్వ్యం, (పతిజ్ఞామ్మాత మకా చ-(సవిస్తయలజ్ఞాసమ్భు ఎమమ్‌)ధిక్స తినివృ శ్రాని సర్వత వ్రైన్యాని మమ సు-(రథ వేగముభినీయ) ఆయాస్మృళ ఏసు వాశ్వీసు యీభూత స్స వీరః॥ చ-(విన్మ బ్రతిమభినీయ) ఆర్య కిమన్య నామధేయ మాఖ్యాతే మాఖ్యాయక్రైః? సు=-లవ ఇతి | వ్యూ ధిళ్నిన్రాయామ్‌ సర్వతః పరితో స రృమౌనానిి వెన్యాని బలాని; కన్య చిత్పతినివృ త్తావితరేణ చా ైర్యమవలమ్బనీయమితి నీతిం పరిర్యజ్య భఛ హూత్పలాయితా నీతి నిన్రాఖ్యిపాయః సర్వతః విన్వు గృయసనమృి)మాదితివా అభ్గినరొో క్రి ర్నటళిక్షు ణాళ్ళిపాయేణ అక దూరాధ్వ యాన నిపేధా తృథం రథజేశాఖినయఇతి చేత్కి మదపధి రథచజ్క)మణమా( తే గోతి నిన్హేయమ్‌. వాచః వాస్వ్య్యవవోరన్య్య, విసయి భూత; స్యవవ్భాతఇతి యావత్‌. సః చాదృశః వీరం ఏవః సన్నిహితః; విసృత అ న్లరోపనిపతి లేన నమృ మేణ ఆఖ్యాయైైః వక్సృఖిః, నామభేయం అభిధానమ్‌; 44 భాగకమాపనామభ్యో భేయఃో ఇతి "భేయ(పత్యయః లవఇతీత్యి రేతీకరణనుహీమ్నా అవళబ్దస్య సంజ్ఞాపరత్వ మఐ 'నేయమ్‌, ఇద మేవహీతిశబ్టస్యపదార్థ విపర్యాసకత్వ న్నామ.

న వ్యాఖ్యా నే ఆ-౫ 229 మూ॥ చ- ప॥ భోభో లవ మవోచావో కిము న్తవ నైనికైః ! సఏపోఇఒవామేషపా మామేవ తేజ స్తేజనిశామ్యుతు ౭ వ్యా మహాన్తా అరనిర్మథనకృమూ బాహూ యస్యతస్య సమ్ముద్ధి £ ఏజేన పీర స్య తవ సెన్యానాం హీం సేల్యేతన్నోో చితమిత్యాశయః ఏభిః భయేన పలాయమావై , సైనికైః మదైంక వాతైరతిశేషః తప కిం కి న్యయాసాధ్యలే! *న భీతంన పలా యిత”మితి నిసేధా (ర్పీత్యుతపాలనీయా _స్లేఇత్యాశయ। తర్చి కిం కార్యం జౌరుసే. వ్యపన్టి తేన మయేతి చేడావా ఏపఇత్యాదినా అవాం త్పదీయ దోర్తిజ్ఞల కజ్జూ వారణ విచక్షణ, ఏవ! సన్నిపీతః, తతః మామేవ, ఏపా (పాళ్నప్‌ం శర్చి కథమిర్స్‌ మఖి జ్జాత పటుతర పర్మాశమమవీ మాం (పగల్భమౌవ్వాయనీతి చేదావా లేజః త్పీయ వతాపఖ. లేజనీ అస్తాకీనే మవాతి (పతాశే శామ్యతు నిర్వాతు యదాహుః (పా కృతాని కేజాంస్య(పాకృతే జ్యోతిషి (పళశామ్య న్లీ'”తి అత గర్వస్సఖా చీ ప్యజ్భ లే, నచ లక్షీరచరః మూః సు-కుమార పశ్య పశ్య----- పక వ్యపవ రృతీఏస.'చాలవీరఃసృృతనానిర్త థనా త్త ్యయోసపహూతః శాం శశీ రి స్తనయిత్ను రవాడిభావలీనా మవమర్దాదివద్భ పనింవాశాబః ౮ శాం ట్‌ శాన వ్యా ఏవ: వాలవీరః, రృయా, ఉపహూళః సమరసావా నేనాఒ బాబూతస్సకా పృతనాయాః వాహీన్యాః నిర్శథ నాల్‌ వ్యాపాదనాత్‌ , వ్యపవ్నర్హ లే, “లలో కే కర్మ ణ్యధికరణే చే *తి పఖ్బమి, తతోశిపమాం విన్యన్యత్కి-దృ ప్తః దర్చోద(గ ౩ నెంవాస్య శాబం శకః , సనయిత్నో ॥ ఘహాఘనస్య రవాణ్‌ గర్జత శవణాత్ప్రయోజకాలత్‌ ఇభావలీనాం కరటిభటానామ్‌ ; అవమన్ర్షాద్యథా , అనేన సె వ్యానాం తదతి[కమశే శ క్యథావః చన్షి'కేతో సదవ్యాషృత్పిమ్‌ లవన్య పరా[కమెకోన్సుఖత్ప మి త్యాదికం వ్యజ్య మానం పకృతవీరరసం ఫుష్ణాతీతి రసాజ్రర్పేనోపమా 2_లజ్క్క_౦ స్యాలజ్కా_రత్పమ్‌ యచదావా ధ్వనికారః * నిర్వూ్యఖావని బాజ్బల్వే యత్నేన (పఠర్యవేకణమ్‌ అలబ్బ్బృ తీనాం సర్వాపామలజ్కాారత్ప పాధనమ్‌” ఇతి మూ॥ (తతః వ్రవిశతి త్వరితోద్ధత క్ర మోలవ;) ల-సాధు రాజ అ పద జ (6 వ, పుత్ర సాధు: నత్యమైవ్వూకః ఖల్వని తదయం పరాగతఏవాస్షి (లే వ్థ్యే నునోకా కలకల ల(సావేగ ౦పరావృత్య) ఆః కథమిదానీం ఛభగ్నా అపీ 'ప్రతినివృత్య యుదాఖిసారిణః పర్యవస్థృభ్య నిభ్న న్తి మాం చవూపతయః? 1

240 ఉ త్తరరామచరిత నాటే వ్యా క్వేరితః వీరరభ సేన త్వరావాక్‌ + ఉద్ధతః దర్చేణ పరాన్కన్షన్యపగల్భ శ్చ (శ్రమః పాదన్యాన$ యస్య కఆాదృళశః , రాజపుత్ర రాజపుత్ర సదృశమాచరితమి శ్యాశయ ఏక్చుకః ఇమ్వాకోరపత్యమ, ఇమ్వూకుళజ్లా తృదప త్యేలాక్షణిశాదపత్యప్రత్యయే గ! చాత్ణీ వాయనహా _ప్రినాయనా౭2_థర్వ ణిక లై హి నేయవాళ నాయని (శొణవాత్యభే వత్య సారవై మొక మె త్తేయహీరణ్మ యూనీగొతి నిపాతనాత్సిద్ధిః ఆనీతి సత్యమ్స్‌ “ఆభియా ళా (ప్రవార్తాచే"తి (వడితయశసాం రాఘవా ణామపత్యస్య తవ మదాహ్వానం నాఖినవమి శ్యాశయః కళ్‌ కవ మద న్నేమణాత్‌ , పరాగతః సమిపముపాగత్క, అస్మి, నేపథ్యే, కలకలః సెనిశా నామ్‌ ఆవేగః ;రసంవాదవిమ్న కారిపు తోసుః , పరావృత్య వినివృ త్య ఆః కోసే ఇదానీం అస్తిక సమయే భశ్నాః పరాజిశాక, అవిర్వితో భే, భన్న దర్చాణాం పునరాహ్వానమితీదం విరుద్ధమిత్యాశయః యుద్ధమభిసర న్లీతి తథోక్తాః పరితః అవష్టభ్య ఆశమ్య, " అవాచ్చాఒ లన్న నావిదూర్యయో "రితి వర్చమ్‌ చమూప తయః సేన్యాపధానపురుషాం నిఘ్ననన్తి అభిఘ్న స్తా కథమిత్యనా చిత్యజ్ఞాపకమ్‌. మూ ధిగ్దాల్తాకా, వ అయం శై లా౭.ఘాతముం+త బడ చావ కృహాళభు క త క ౧చిజ్ణక్‌ ' ధార్చిర్ని దయక బలత్వం వ్రకు మే సమన్తాదుత్సర్నళా ఫఘనతుముల సేనాక లకలః వయోరా శేరోఫగి (ప్రలయపవనా ౬ స్ఫాలిత ఇవ! ౯ వ్యా జాల్గాక్‌ అసమిత్యుకారిణః , స్వపరశ క్రిపరామర్శరిహి తానితి యావక్‌-. సమవ్తాదుత్సర్పక్‌ విషస్వి నృత్వర1తుములః సక్కు_ల8 | పలయపవ నేన శల్చా_నమారు త్తే శేలానాం సముదోవరనిలయానాం ఏరీణామ్‌ ఆమా తేన అస్ఫాల నేను మభితః తుబ్ధః బడ బాయా; పక్తే స్థిత హుతభుక్‌. అస్ని; బడళాగ్నేప్త్రతవవాత్వాథా జేఒఒవి రమూఢ్యభ్ళిపొయేతైవమ్‌ సఇవ్యపచజ్ఞస్య తీళ్ణస్య (కో ధార్చిర్నిదయస్య కోపా నలజ్వాలాకలాపస్య కబలత్వం గౌనవశామ్‌ (వజతు (పొప్పోోకు (శోధాఒవేగన అతివేళ్యపసృతం _సెనికానాం కోలావాలం నివాన్మీతి భావః భ_ర్హృనానామ నా ట్యాలజ్‌ా ,రోఒయమ్‌ అక సముల్ళి ఆా౭_కాద్హ త్వేన మే ఇత్య్యైక దేశాన్వయః మూ (పరిక్రామత్‌) చ-భోభో!కి కుమార వ అత్యద్భు తాదసి గుణాతిశయాళ్ని ఎయో మే తస్తాత్సఖా త్వమసి యన్శ్యమ త శ్రైవైన తత్కిం నిజే పరీజనే కదినజ్య రోమా ? ఇన్వేస. దర్శనికిబ్యువి వన్జ్ర కేతుః & ౧౦

నవ్యా ఖ్యా నే అ_౫ 241 వ్యా అతృన్తం అద్భుకాల్‌ విసయా2_వహాత్‌ , గుణానాం కార్యసాజ న్యా౭_దీనామ్స్‌ అతిశయాత్‌ ఆధిక్యాత్‌ ఎ మే, అసి త్పమ్‌ , (వీయః అభ్గిమతః , తస్మాత్‌, త్వం నఖా సువాత్‌, అనీ భవన్సీ ఇత్ధేమర్థ 'భేదాత్‌. * నెకన్సుదం ద్విః (వయోజ్య క మిత్యు క్తస్య పౌనిరు క్త గదోపన్య నాపకాశః రశ్‌ లేన హేతునా, యత్‌ యద్వస్తు, మమ మనీయమ్‌ గశ్‌ తవైవ త్వదీయమేవు [పణయకృతాదఖి మానాదేసమ్‌ యదావా భగవాక్‌ యస్త్వాం ద్వేష్టి 'సమాం బ్వేష్టి యస్తా్యామను స మామను” ఇత్కాదినా తత్‌ ఇత్ధింస్థి తే నిజే మదీయతయా మత్పేఎయస సవ సే, పరిజ చే నేపకజనే అధికరణత్పవిపక్షయా స ప్పమి కదనం పాంసామ్‌ కిం కుళ॥; కరోస్సి ఎెరీదుచితం తవేత్వాళ మః తర్షికిం శార్యమిత్యత ఆనా -తప్క దర్చ్పస్య ఆవో ఫుకుసిశాయాః. నికమః పరీక్షక 8 , చన్ష్రచేతుః తథా వీరనోష్టీు (పనీద్ధ త్చాఖిమానేన నిన్హేశః ఎమః సన్నిపితో నను ఉల్తేజరన్నామాయం నాట్యాలజా _ర4 “టు ల్లేజనళ్‌ ్‌ శోశ్చాగున్టాపకో ఇతి ఓర స్సాత్వ త్యబ్రమ శ్ఞాపకో౭_యమ్‌ మూా॥ ల-(సహార్నసమృ్రమం ప రావృత్య ) అహో మవోనుభా వన్య ప్రసనన్నకర్క_శా వీరవచన్మప్రయు _క్రిర్వికి రృనకులకువూరన్య తత్కి 'మేఖః? ఏనమేవ ఆావత్సమ్యూవయామి (పునన్నేపఖ్యే కలకలః) ల-. (క్రోధనిర్వేదమ్‌) ఆః కదిర్ధితోఒపహా మేబి ర్వీరరంవాద విన్ను కారి! పాపైః (తదభిముఖం సరిక్రామతి) వ్యా వార్ష శ్చృన్ద )కేతోస్తా జన్యాన సన్హా నే+ సమృశమో వీరివాద(శపణప్రయు క్రసంరమాత్‌. న్వస్య 'నేనాఒభిముఖస్క కుమారాఖికు ఖ్యం-ప రావ _ర్తనార్థ్‌ ౩ (పస న్నా (పతివీరే మయ్యవి సఒహుమానా సౌహార్దవ్భాద్భాచ కర్కకా నన్పేష దర్శ నికష స్ఫవేతి భాగే నిష్థాకార్యా చ వీరాణాం వచనం శ(తోరాభిముఖ్యా2. పాదక ౦ పచనమ్‌్‌ ర్‌స్య (పయు్షిః (పయోగ$ః, స్తాం క్రిక్‌. విక_ర్ధనస్య భగ పరళ్చర్తా ౦ శోక యల్క్కులం అన్నయః తన్మీక హీ భగవతి పవితత్పమబ్దలత్ప 'తైమ్మైఒ. దీనాం భూయసాం సమావేళో దృష్టచరః తథా తదన్వయేవి తే గుణ స్సన్షృశ్య న్రఇతి భావః కలానుశామిని హీ భపన్లి జగతి మవాతాంశీలానీతి ఇతరాపేక్షయా మవోకులీనతా మేవ నేతుః పప్రశంస్పన్ది స్పన్హః కవయః తక్‌ ఏీళంస్టి తే ఏభిః తుదై౨*, కిమ్‌![1సమ్భాపయామి ప్వాఖిగమ నేన తదుపయాచితద్వస్ట సమ్బి))హార్మపవ ర్త నేన చా2-నన్చయామి, 'నేపజఖ్ళే ఇఅవమను ధాపతాం మెని శానామిత్యర్థ & (కోథో వ్యాఖ్యాతిః నిర్వేదః “త _త్సక్షానాఒప వ్ర

242 ఉ త్త్రరరామచరిత నాటే దీళ్ట్యూదేర్నిర్వేడో నివృలత్ప థి”రితి లక్షీతన్సబ్బూరీ , అః పీణాయామ్‌్‌ పాపైః దురి శాఒ.చరణపరాయకై 9 అపపీయకారిఖిరితి యావక్‌ వీరసంవాదస్య !రయోర్తి థస్స ల్లాపన్య విఘ్న కారిక అ న్లకౌయా౭_పాదకై%, ఏభిః, కదర్థితః-కుత్సితః అర్థః య యోజనమ్‌ యస్య తాదృశః కృలః అస్మి *కోః క త్తత్పురపే౭. చోతికోః కదాటేశః తేహాం పెనికానామ్‌, అభిముఖం యథా స్యాత్త్సథా తేషాం (పతిష్ట మ్భూనార్థమ్‌ క్ష్‌ మూ! చ-ఆర్య దృశ్యతాం ద్రస్ప్వవ్యమేత న వ! ద ల్చేణ శాతుకవతా మయి ఒద్ధల మ్యశి

వశ్చాదృ శ్రైరనుసృతోఇ. యముదీర్ణధన్వా

జ్వే ఖాసముద్ధత మరు త్రరలస్య ధ నే

మేఘుస్య మాఘవతచాపథర స్య లత్మమ్‌ ౧౧||

ఇ్యా [దష్ట్రవ్యం అత్య న్రరమణీయతయా చతుఃఫలా 2_యితమిదమ్‌, దృశ్యశామ్‌,

త జీవోపపాదయతి దక్చేశేతి కాతుకపతా దర్నేణ మదీయసమర" జ్లీర్యపరీచితీ పా కతూవాలేను మము అధికర కే బద్ధం అవలమితమ్‌, లయ్యం లక్ష్యత్నమ్‌ యేన స్కి పళ్చాత్‌ చరమఖా]ే, బృలైః మదీమెమైైన్యైః, అనుసృృతః అను.దుతః, ఉదీర్షం యుద్ధ (శద్ధయో _త్తమ్భితేమ్‌ ధనుః యేన తథో క్షశ్చాయమ్‌, “ధనువకశ్చే” త్యనజ్‌ ద్నేథా (పశారదృయేన, పాళ్ళా త్యత్పపౌర_స్యత్వా౭-దినా సముద్ధతేన (పసృమరేణ, మరుతా వాయున్యా తరలస్య నీయమానన్య తథా ధరతీతి ధర, పచా౭_ద్యచ్‌ మూఘపతస్య విన్షిస్య చాపన్య ధరః, “శృన్నుతు”” న్ని త్యాదినా మహోర్పక్రారస్య ఘకారః అవు గాగమః కని(పర్యయళ్ళోణాడిసు నిపాతితః తస్య మేఘస్య లక్షీమ్‌ (శ్రియమివ శ్రియ మ్‌ ధ శ్రే వవాతి నిదర్శనా2 లబాారో2ఒయమ్‌్స్‌ తేదుక్తం విద్యానా థేన “అసమ్భ వద్ధర్మ కొూగాదుపమానోప పేయయోః (ప్రతిబిమృ క్రియా గమ్యా య త్త పా స్యాన్నిద ర్శ నేతి అరమేఘ్మశియో లవే అసమ్భృవాద్చిమృ(పతివిమృభావో గమ్యతే లేన నేనా చన్ల) కేత్యోర్భిన్న దేశస్థి తయోర నరా గతాఒగతవిధాయీ చాపపాణిశ్చ లవి! పశ్చా త్చుతోమారు తాభ్యాముభ యత ఆకృష్యుమాణ సేవ) 2.యుధళశ ఏ జలధరళఇవేత్యుషమా గ మ్యతే చన్ద్ర తవాత్సుక్యస్య ైనికేష్యూగతాయాశ్చ యుగపత్‌ లవే సమావేశాద్భావ నష్థిరయమ్‌,

న వ్యాఖ్యా నే, ల-౫ 243 మూ! ను-_కుమూరఏవెనం ద,షుమపి జానాతి, వయన్తుకేనలం ్కూ లు శాం పరవన్లో విస్త యేన చ-భోభో రాజానః వ॥ సద్ధ్యాఒతీతై ర్వి రదతురగన్యస్ట నన్థైన వదాతా ఫె వరన స్మిన్మవచని చితై శ్రేధ్య చర్జోత్తరీయే శాల జ్యే స్టైరభిననవయకి కామ్య కాయే భవద్చి ర్యోఒయమృద్ధో యుధి పరికర స్తేన ధిన్యో ధీగస్తాక ౧౨ వ్యా ఏనం అపాకృతచరికా ఒకృతిమ్‌్‌ (దస్టుమషి అస్య లవపస్యావలోకననూ (రనువీత్యర్థః కుమూరః భవానేవ జూనాతి రుక్ళేశ్సీ వయమ్‌, విస్యయేన అద్భు తేన లోకో త్తరమహిమాను ఫావనిర్వర్ష్మ నజనితచి త్తని సృతిరూపేణ , పరవన్తః వివకాః, విన్శ్మ యమైకళానమాస్తాకీనం మానసం న కిఖ్చి దితరచ్చేతయతీతి | తే కథధేనమపలోకితుమవీ (వభవేమ? సమ్బు9తి చన్ష్విశేకు ర్ఫూయసో౭_పి సమ్మ్భూాయ బాల శ్రశాకినో ఒస్య నగోఛలే పతితా న్విజయేసన్టిహానా వాత్మసెనిశా నుపాలభ తే సస్ట్‌ ్యాత్నీరెరతి సక్ట్యాం పర్ధాన, అతీత అగతై శరిల్యర్థః కిఖ్చు వ్విరదేషు తురశేసు స్యన్షనేషు చ తిన్ట ది; “మవిస్థ ౯” ఇర్య(త యోగవిభాశగాత,8 తథా కిప్పదెః కజ, .₹₹8 “ఉరళ్చదః అ మా కజ,టకోజాగరః కవచో౭ స్త్రియా” మిత్యమరః నిచ్చితెః వ్యా పః కవచా_న సీరోహిత శారి పరికర దార్జ్యో క్యూ పరిహాస అథ చ కాలక్యేష్టః యువఖిక, ఇదం శరీరస్య కార్యమమక్వాఖిపాయేణ ఏకస్మి్‌ ఆసవాయే, పజాతౌ రథరురఖా2దివావానవిధు శ్ర “పాదస్య పదాజ్యాతిగోపవా తేస్వి” త్రి పద్భావః 'మీధ్యం పవ్మితక్‌ యద్‌ చర్మ అజినమ్‌, తీదేష ఉత్తరీయం సంవ్యానక్‌ యన్య తస్మికా, అభిలతణీయసర్వాపయ వకయా సర్వత (పహోరయో గ్యే, అభినవేన (పత్యశేణ), వయసా బాల్యేన కామ్యుః శకమనీయా్కూ ముగ్ధ ఇతియాపత్‌ కాయః దేవాః యస్య తస్మీక ,ఆయం వీఠాదృశః, సర్వా భిసాశేశాభిపషేణనరూహు యుధి సమరే, పరికరః యోగ యః బద్ధః సమృ ఎర్‌ లేవ పరికళేణ (పయోజుకేన యుష్తాక్‌ ఏవమతినిషమకార్య( పప్ప త్తానవీ జయసంశయభృతః, ధికొఅస్తాక్‌ ఏశాదృళాన్న॥ ఫుణ్ణీకృత్య వయమవిజిగీషవఇతి సమరార్గవ మవగావామా ఇాళాధిక్‌, ద్వయేఒవి వయం వీరగోస్టీబహిహ్లైఇతి భామ అ్యత్మ్మమనికానాం లపస్య ర వ మిథోవిరుద్ధధ ర్థాధికర ణా నాం ఘటనా ద్విపమాలక్క్కారోః. రాజ్ఞాం నిక శ్వేనవర్డ్‌ చా (దానున్య సార్వభౌమత్వం చతుశ్శరసర్థ్‌్రృక తే న సరిమితాయాలవనీ సేవాయా॥

244 ఉ త్రరరామచరిత నాటే ఫీర్యోద్యగత్వం లవన్య రాజయుధ్వతయా పరా[కనూతిశయశాలిత్వ మిత్యాదికం వ్యజ్య తే నేన గామ్భార్యం నామ గుణఖ “ధ్వనిమత్తా తు గామ్భిర్య”మితి రల్లత్షణమ్‌ ఆతో “వాఛ్యాతికాయివ్యబ్ల్యం యదు త్తమ నద్ధృనిశ్చ స ఇతి లతీతో ధృనిరయ మిత్యు _త్తీమ కావ్యత్వమ్‌ మూ ల-(సోన్హాథమ్‌) కథనునుకన్నుతే నాము? (విచిన్య)భవ "జి అణ ఇద తు కాలహరణ వ్రతిమెధాయ బృమృ కా స్ర్రైణ తావత్రైన్యాని సంస్త మృయామి (ఛ్యానం నాటయతి) ను-తళ్కామక న్దాద న్మ ంే ఎన్యఘోపః ప్ర శామ్యతి? ల_పశ్యామ్యేనవుధునా సప్ర, గల్భృమ్‌ సు-వత్స మన్యేకవూర కేణానేన బృమ్భ కాస్త్రనూమ ్ర్రితమ్‌ వ్యా ఉన్గాథః పరిభవాషదికృతా వ్యధా కథం వితర్కే) నామేతి కుత్సై యా మ్‌ స్వచాహుదర్పనికవస్య మనూవి దయతఇతి కథమిదృశీమయ్యప్యపర్యా ప్తత్వధీ 68ీదం పీడాశారణమ్‌ విచిన్తన మేతాదృశి సమయే (పయోజ్యాస్త్రనిద్థారణాయ భపత్వి త్యనుష్టపసాయద్యోతకమ్‌ శాలవారణస్య వీరగోక్టీవిహోరవిలమ్నుస్య, (పతిషేధాయ ఆప నోదాయ జృమృకాస్రేణ శ్మృళ్ళుపతివ్రమృ'కేన భృశాశ్వతనయా ఇతి పథమాజ్కే, (పతి పొదిలేన్యు తావత్‌. ఇడానీస్‌ (పా_ప్తకాలమిదమిత్యాకూతమ్‌ _ఇెన్యాని ఆ నరాయా పాదశాన్సి సం స్తమృయామి నిమిషి రేస్షతాదిమ్వవీ పరాయ త్తీకరోమి, తదానీమేవ తదు చిత బూ.దరితం స్యాది త్యాశయః ధ్యాన మస్త్మ చేపతాసాన్ని ధ్యాయ తస్కనాటనఖ్బు వక! (వతిష్టమృనా౭_స్యసంపరణనిశ ఏల త్పౌదిభిరనుఖావైః ; యదాహుః “వాసాగన్య సన యనస్ఫంవృ తాస్యస్సునిశ్చలః థ్యాయీత మనసా బేవముతో విషభ్య చాగతలో ఇతి ఇదఇ్బు నటళిషణాయ అకస్తాత్‌ అనభిజ్ఞాయనూన హేతుకమ్‌, పళామ్యతి ఉపశామ్యత్కి అక 'వేన్యాపతిష్టమృవర్శ నా ద్వినవో నామ విమర్శ'సన్థ ఫ్రబ్లిమివమ్స్‌ *వ్యిదవో వధబ ఫ్ఞాది” 68 లతుణాత్‌ చని కేతునహాయభూ తానాం పారవళశ్యాపాద నేన సద్ధ'భేదనా తృంహాత్యోఒయమ్‌ “మశ్రార్థ చెహో క్యా దెన్సంహాత్యస్పస్ట్య భేదనీ” మితి లషణాత్‌ (పిల్భః దర్ప, కళ్సహితమ్స్‌ ఏనం చని) కేతుమ్‌, అధునా సేవాయా నిశ లీక ర ణేన ద్వన్ద ఎవిమక్షోచితే సమయే పశ్యామి కియానయమితిపరీకేతదా హీ నెనికోపరోభేన అనుకమ్బనీయఇవావామభూనమ్‌ _ స్మపగల్భమితి (క్రియావికేవణం వా మన్యే ఊత్స శ్యామి , కుమార * గేత్యద్భుతగర్భమిదమ్‌. ఆమన్తితమ్‌ ఆహూతమ్‌ , (ప్రయుకక్రమితి పర్యపస్యతి

మూ! చ-అత్ర, కస్స నేవాః ఫి ప వ్యతికరణవ ఖీమస్తామసో వై ద్యుతిశ్చ ప్రణిపాతమపి చముర్ల ం స్తము క్షం హిన స్తీ అథ లిఖితమి వై త తై ృన్యమస్పన్షనూ స్తే నియతమబిత వీర్యం బృవ్భాతే జృమృకాస్త్రమ్‌ ౧౩|| వ్యా అత లవస్య జృమృకా న్త (వయోగవివయే, స్హేహః కః కియాపసః; (పత్యకేఒవి కిం సంశయే నేత్యాశయః (పయోగో న్నాయక చీవావ.వా వ్యతికరఇతి కో2_ప్యయమ్‌, భీమః ఛయేతు్క, “భీమా2_దరౌరూ2_పాదానేి ఇతి సాధుః తా మసః తమస్సమృన్టీ, వై ద్యుళః విద్యుర్సమృస్సీ వు ప్నతికరః సన్ని పాతఠతఇవ స్ట్‌ అన్ధ కమస్మపకాళాతిశయా భ్యావి.థ్థిను. త్వేేము (వణిహితం తద్విషయపరిబ్భేడాయ (పయి కృమవీ, వత్తు జనస్య లోచనజారమ్‌ జా త్యాఖ్యాయా మేకత్పమ్‌ గస్తం తామసవి కారేణ నిర్వ్య్యాపారతయా విలుపష్తపాయమ్‌, తథా ముక్తం పునరాలోశా ౬. ధిక్యేన (పవ్షితఖ్బు, కృత్వా, హినప్పె ఏపమాకి సి శాశ్యుల్బణాస్ధ శార్మపకాశాతశయస మ్ఫే చాద్వివ్వాలీకఠోతి అథ (పాక్పఎతిపాదితవికారోపళ మే, ఏకత్‌ పరిదృశ్యమానమా స్తా కినం బలమ్‌ ఆస్పన్టం ఈష న్ధాతచలన[కియాయామహష్యపగల్భమ్‌ అతవవ లిఖిఠంచి(తా ర్పిరమిష ఆస్తే వర్తశ్రే అతం అజితస్య విష్ణోరిపవీర్యం స్వయమవికృత స్యేతరవిశార కా రిత్వరూపో ధర్మః యస్య తత్‌ ఆజిఠం వీర్యమితి సామా నాధకర ణ్యే బహ్ముసీహిర్వా, కాదృశం సత్‌, బృమృకాస్త్ర మిదమ్‌, జృమృతే మూర్చ తి, ఆయ మనుభఖావో బృమృ కా దితర్మత నదృశ్యరఇతి జృమృకా స్త్ర సువేదం (వయు క్ష మితి నియతమ్‌ వః పా తాలోదరకుజ్ఞ పుజ్జితతమగ్శా్యా మైర్మ ఖో బృమృ్యక్షి రుత్తబృస్ఫుర దారకూటకపిలజ్యోతిర్జ బలీ పిలిః కల్పా తేపకరోర్రై రవమరుద్వ్య స్రైరవ స్తీర్యత్తే మీలన్తేఘతెటిత్య డారకుహా,రైర్వి నది కూనైరివ ౧౯|| వ్యా సుమన్తప్తామేవాద్భు తావవోస్టళాం విశినష్టి పాతాలేతి పాతాలస్య, ఊదశే అభ్య న్రనేే య్సే కుళ్టాః లతౌాభవనాని, త్త పఫుళ్లతం అస్ప ఎప్రరీరణికిరణతయా ఘనీ భూతం యత్తేమః అన తమసమ్‌్‌ తద్వచ్చా శీమెోః శ్యామలై 1) తథా ఉత్త ప్తః మాలి శ్యాపసనోదాయ సన్హాసితః స్ఫురన్నుడ్ఞ్వృలశ్చ: యః ఆరకూటః వీర్తలధాతుః, శద్వత్‌

246 ఉ త్తరరామచరిత నాటే కపీలేను జ్యోతిష (పకాకేన, జ్వల స్తీ టీవీ! ధవిః యేసావై జృమృనైః ఆ 'న్రవిశే మెబ కల్చన్య ఆశ్షేపే అసపానే, యే కళలోరాః దున్సహాళ ిరవా దాదకాశ్చ, మరకుతః వాఠా$, _తెః, వ్యప్రైః పర్యాసితై;, తాదృళా మేవ మారుతానాం తద్విపర్య నే శ క్తేస్సమృవా త్తదు క్రిః మిల న్లః నిలీయమానా;, ఆవర్‌ర _న్రఇత్యర్థః, పీుఘాః యేవ శః, కథా రటిద్భిః విద్యుద్భిః కజారాణీ కనీశాన్సి కువారాణి గువోః యేషు "కెళ్చ విస్ధ్యాదేః విస్థ కిల! కూచై! శఖరైరివు మవోచ్చాాయతయా విస్థషగవా ఐమ్‌, నభః గగనహమ్‌్స్‌ ఆప _శ్రీర్యతే ఆచా నవ్యత? ఈదిదమౌాశ్చర్యమితి యోజనా

మూః కుతః పునరస్య బృమృ కాణామాగముస్సా ర్‌ 1 చ=భగ వతః ప్రావేళనాదితి మన్యామహే

సు_వత్స నాస్య వ్యవవోరోళ్ని స్రేము వి కేషతో బ్బ్భ శేపషు. యతః

ప భఛృశాశ్వతనయా హ్యేతే భృశాశ్వాత్కౌాశికబ్బతా? అథ తేత్సన్చు 9దాయేన రామఖ ద్రే వ్యవస్థితాః॥ ౧౫|| వ్యా అస్య లపస్య; ఆగమః మన్హ్రమ్స్‌ కుతః కస్తాద్దురో:, “ఆ్యాతోపయో త

ఇతి ప్బుమ్యాం తసిః పా వ్లీర్సా;స్యాత్‌ సమ్మావ్య ర్రేభ గవతః తొ కాలిక జ్ఞానశాలినక ఇదమసస్త్ర పరిజ్ఞానోపప త్తే. ఆస్క (పావేతనస్య, ఆ ప్రే ష్రువ్యవహారః ఊపదేశాదిరూప$9 శత్రావ జృమృ శేస్వితరదుర్ల భేష సుతేరామనమావ్యః, తజేవోపపాదయతి యతఇతి ఏతే ఇతి విభేయానుసారాల్లిబ్బమ్‌ భృళాశ్వస్య మునేక తనయాః, తస్తాల్‌ , కాశికం విశ్వామిత్ర మ్‌ గతాః (పాప్తా, అథ తత్సమ్వంచాయేన ఊపదేశ(క మేణ, రామభచే రఘుపతి, వ్యవస్థ శ్రాః వ్యపస్థాం (పాష్తా; అతఇతరదురవాపానీకూ నీతి భావః

మూ1చ-.అవరేఇఒపీ సర మోూసచీయమానసత్వ వ్రకాశాస్స్వయం పా మస్ర్రద్భశః పశ్యన్తి

సు-వశత్స సావధానో భవ, పరాగతః ప్ర వీర

వ్యా అపరేఒవీ (పాచేతస్మపభృతయోతివిి పరనుం నీరతిశయక్‌, స్పయమ్‌

ఉఊపదెశమన పేక్యు, పళశ్యన్ని సామొక్కుర్వ సి యోగదృశేతి యావల్‌ మన్తాొణి గూవ్యణో క్లార్ధానువాదీని త చృేమభూ తావ్యాగమవాక్యాని, యద్యష్యసా నేప సమ్బి చారిూూ జృమృ కాణాక్‌్‌ అ థానీ ముసీనామవాబ్భనసగోచతో హి మహి మే త్యాశయః అథ సన్నికృష్టం లవం నిర్జిశ్య రథిం సవ్నావాయతివల్సేతి బాల్యాత్స )చూదస్సమ్యాన్యలే

సవ్యా ఖ్యా నే అ-౫ 247 ఇతి స్యక్త్షానాయ వల్సేతి అవధానమెకా(గ్యమ్‌, కుత్యచ్చదానా (పపీరః అనితరపాధారణ పర్మాకమః పరాగత। సన్నిపాఈః,

మూ కుమా రా-(అన్యోన్యమ్‌) అనో ప్రియదర్శనః కుమారః (న స్నేవోనురాగం నిర్వర్ష్య)

ప॥ యదృచ్చాసంవాదఃి కిము కిను గుళానామతిశయః ? పురాణో వా జన్హా వ్రరనివిడ బన్థ8ి వరిచయః ? నిజో వా నమృన్థని కిము విధివ శాతో్కో ఒ వ్యవిదితః ? వి జ్‌ మమైళస్తి న్ద లపై వృాదయమవ ధానం రచయతి॥ ౧౬ వ్యా [వయం (వీతెహేశుభూత్‌మ్‌ దర్శనమ్‌ యన్య తాదృశః, అవలోకినమా

(శ్రేం విపమానవీ రన్హాయతీతి పొభాగ్యము క్రమ్‌ స్నేవాః దర్శనస్పర్శ నా 2_లాపెాదిఖిః క్యచచిద్విమయే నృాదయ దవీఖభావలకణ8), అనురాగ ఆాదాత్విక్కపణయలక్షణః ఇతిన పౌనరు_క్ర్యమ్‌ కుమారావన్యోన్యాపలోకనమొ( లేణ 'చేతసః పరమాస్షాదోదయనా్శ్యను భూయమానస్య "హీకుం విమృశతః యదృ బే త్యాదినా యేన మమ వ్యాదయం కరు ఏతస్మి క్‌ వళివీరేే దృష్టే సతి ఆవధానం విమయా_నర్మ పవృ _ల్యఖాం రూ పమ్స్‌ రచయతి అవలమ్మ తే, సః తత్కారణభూతః, యదృచ్భయా శాక తాలీయనీత్యా సంచ త్తం సంవాదః ఆనురూప్యమ్‌, కిమ్బితి విరరే, జగతి మిథస్సమానధర ణా మేవ పర స్పర'న్నే వోదయదర్శ నాద్యాదృచు సక్‌ చై ధససర్గసామ్యమావయో ర్వ _రమొనమేవ ముప శ్లేమయతి కిమిత్యాశయః గుణానాం లక్యభూతే ధర్మిణి సన్నిదధతాం కౌర్యపౌన్షర్య సౌజన్యాదీనాం న్పతో వృదయవారణస్పథొవానామ్‌ , అతిశయః అతిలేకః, కిము, జనా ' నలేఒన్యన్మి న్నతీ తేజన్యని ; ఆగామినః శార్య కారిర్స విరహా రేవ్‌ నిబిడః దృఢః బన్టః సమ్బనః యస్య తాదృశక పఫురాణజ్యపత్నః, పరిదయః 'స్నేవాః, కిరు, “ సతీవ యోసిర్స్ప9కృతిను?నిశ్చలా ఫుమాంచమభ్యేతి భవా_న్గరేన్సపీి”తి పా లోళ యాతా అథవా కో2వీ ఇద న్వే నానభిక్ఞాయనూనః + విభేః దై వస్య వకాత్‌ , అవిది ఈ; నిజః స్వశ్రీయః సమృస్థః సోదర త్వాదిరూపః, శిము , * త చ్చేతపా స్మరతి నూన మబోధపూర్వం ఖాపస్థి రాణి జననా నరసొవృాదానీ”తి న్యాయేన భవా_నరానుభూత స్సమృన్ధశ్ళరీర నాశాద్మి పబల హేతుభిరుపరుద్ధసంప్కారో=. వీకుతళ్ళి ద్వ వక్త శాదుద్చోధికః (పసవ్యా వృాదయమహవారతీతి భాను.

248 ఉ త్రరరామచరిత నాటే మూ ను _ భూయసా జీవిధర్శ ఏపుః, యద్రనమయీ కస్యచి "కా వ త్య గచిత్సీ తిః యల నాం గ్రవహార స్తారామైత్ర్రం చమూ రాగ ఇతి త మ్మ్ప్తతిన క్య్రైాయ మనిబస్థనం త్రైమాణ మామన న్తి వ అహేతు; పతపాతో య స్తళ్య నాన్సీ వతి3యా నహి సే తకనను ర సర కాణి సీషతో ౭ నలా గ్దవోత్తే వ న క. గా ల ౧ వ్యా కస్య చిత్చుంస్క, క్వచిత్‌ కబ్మంశ్చిద్పిమయే, న సర్వేషాం సర్వత రస మయి స్థాయితయా రసస్యవహారాస్పదమ్‌ (ప్రీతి ఊత్పద్యతఇతి యత్‌ ఏమ, జీవి ధర్మః (ాణినాం స్వభాపవీవ్య యత్ర విమమే, లౌకికానాం లోకానుభపక్షానామ్‌ , శారావై త్తమితి చకూరాగఇతి చ సృవహారః అ_స్హిదర్శనానుపద మేవ సమన్నిషతో విగలిత పేత్ప _న్షరోపలమ్మ ఇమ్బావనస్య తస్య తచేకహే తుకత్వనిశ్చయా త్తారామెత్రమితి వృపజిశః తారా కనీనికా తస్యాః మెత్తని తి దముపో రాగః పణయ ఇతి చాన్న రత్పం వ్యవహారన్వయస్యాపి తిం శాదృశం (షేమాణం (వణయమ్‌్‌ (పయశ స్లైదిమనిచి (ఫాదేశే చ రూపమ్‌ అప్రతిసక్టే న్ట్‌యం (పతిజ్ఞాతుం ఆయమిదన్ని బస్థన ఇతి నిన్ణేతుమశ కం 'స్నన్దమ్‌్‌ అనిబన్థనమ్‌ అశారణమ్స్‌ ఆమన న్హి కథయ నీ అయమ్మాావః ఎాాయఏి (పణ య 'స్యేదం నిడానమిత్య స్త్రి పరిజ్ఞానం తదా హీ తదుపన్యాసఉపపద్య లే యతోనత థా తతః కిమివాన్య నిదానత్‌యా సమావ్య తామ్‌ దర్శనమా(్‌ న్లు సార్వ తీకమితి తర్ప్రుణయోోత్పాద నే వ్యభిచరితమ్‌ అతః కార్యమ్యాతస్య సకారణర్న నిశ్చయే ఒప్కనభి క్షార కార ణస్యాసృత్వ కార ఇత్పవాచోయు క్రిలేస అనుదశాక న్యేత్యాదావిషయ.జ్యతఇత అన్య( తౌాపీదం సమర్థ తమ్‌ “* అనుల్బణశ్చాద్వ్య్యజ్ష్యానామప్కబ్బ్యం చచి తమిరితిమ్‌! వ్య బ్ర స్యాక్య న్దవిచే దః కావ్యే కుతి ేష్యతే క అ తాప్యదృషహ్హైదీని స్తే న్‌వ శారణానీతి పరామృళ్య తామ్‌ సవీవ న్నే _నరాపేక్షయాప్యు _త్తృమఇత్కావా అహేతు రతి యః, పక్కపాతః స్నేహః, అహేతుః అపరిజ్ఞాతీనిదావ్క తీన్య, _పత్నికియా విఘట నమ్‌ నాన్టిన సమ్భావ్య తే; క్టాయమానే హీ కారణే మత్సరిణాం ఎశునానాం దూమ ణోద్యమః ఫలాయ కల్పేత అత తు కారణాపరిజ్ఞానేన కార్యో దయతో నఫ ల్యేగహిః హీ యస్తార్‌ , 'న్నేవోత్మ కం న్నేవాఇతివ్యపదిశ్యమానః తన్తుః అచ్చేదనిదాన తాసామ్యా క్ర న్దుత్యో కి అన్షః అ న్దరజ్జే విద్యమానాని మర్తాణ్మి నీవృతి ఘటయతి, అత ప్నేహాత్మకస్తన్తురితి న లే అపన్నావాలక్క_రో గమ్యః త న్తురిత్యారోపొంళ స్తు వాచ్యః నేవ్యకీతి న్నేవోపరి్షయహేతా "నేవనశ్రియా తా దాత్మ ృమధ్యవస్యతఇత్యతిశ యో వూర్వస్యో త్సరం (ప్రతి సమర్థ క శ్వాదక్షాస్తభాపనజ్క_రోఒ యమ్‌

నవ్యాఖ్యా నే అ 249 మరా కమా కా_.(అన్యోన్యమ్‌) ట్‌ అస మోళకృవ్యాగి కథమివ సాయకాళ్ళ "ఆ యత్సాాప్తా మమ వరీరమ్భుణాభిలాషా "జ యళ దున్తీలతుు సలకకద మృమజ్ఞనూ స్తెః న! వ్యాః మసృణితః ఘర్ష కాజ.దిసంస్కాలేణ న్నిద్ధాతామాపాదితేం రాజపట్టః రత్న విశేషఇవు కానే రమ్యే వతస్మి౯ నన్నిహితతయా నిర్ని మేపుమనుభూయమాన సొప్ట వే] శరీరే పతివీరస్య పపుష్కి సాయకాః కర్కశతవూ 'నకృత్సమ్చాలమా. తేణ సకలగుణ వితథీకరణధురీణా: బాణా, కథమిన కేన పకారేణ, మో కృవ్యాఃపారహ్యోమపోవ్యా పా త్యవ్రామ్‌ యస్య శరీరస్య, (పాప్తా సన్నిళన్లే సతి మము అబ్బం దేవాః, పరిరమృ'ణే శాథాఒ లిబ్లనేఅభిలాషాత్‌ ,ఊన్మీలత్‌ ఊద్దచ నే ఫులకస్య రోమవార్ష న్య కదమ్బం నికురుమ్చుం యస్యతిత్‌ , ఆ_సే అద్యాపీ పరాచఒయ త్త మేవాస్తి యుద్ధాయ బద్ధపరికర మయోరపీ కునూరయోరిక రేఠరానురానోపనా శా త్పరివర్తకస్పాత్వత్యబ్లమ్‌ “* పార్వ దన్యకార్యాణాం కరణం సరిన ర్తశః *”” ఇతి లతృణాత్‌ , మూ॥ సఃీన్వ్వా శ్రా నకలోరతేజని గతిక శా నాను శస్త్రం వినా శి శ స్త్రేణాపి పా తేన కిన్న విషయో జాయేత యస్యేదృశః ? కిం నశ్యత్యయమేన యుద్ధవిముఖమ్యూముద్య తేఒప్యాయి ధే ? ఏీరాణాం సమయో పా దారుణరస స్పేే హాక్రమం చాధతే!౧౯ వ్యా కిన్తుపరన్తు, అకాన్తం అధిస్థితమ్‌ కళోరం (కూరక్స్‌ లేజః వీర్యమ్‌ యేన తన్మిన్నన్మిన్వీరే శస్త్మ్రపయోగమన్షరేణ్య కా నాను గతిక 'శేజస్వినోఒ.నన్య పాధ్యత్వాత్‌ కిఖబ్చ్బ, యస్య శ స్తన్య, ఈదృశః ఏతాదృళో వీళళ విషయః గోచరః, న జాయేత న సమ్సభ్యేక్క లేన శన్తేణాపి కం హీ కిమన్యక్సాధ్యమ్‌, అవీపా తేన సమయ (వతీక్షయా ఆపద్ధనవద్దోవి తేన శస్త్రేణ కిక్‌ వాస్తాలల్‌్కారతయా (పశాళి కేన, ఆనీదృ శషు(పకాళిలేనుహి తేన శ తుధ్యంసరూపోపక్షాలెక (పయోజనే నేతి వాశ సస్య వీర గోష్ట్రీవిహోరై క్యపయోజనతయా (పయోశాభావే నివృలత్పమితి భావః ఆవిద ఆయుభే శస్త్రే ఉద్య తే _పతివీరేణ సజ్జీకృతే సత్కవి యుద్ధవిముఖమ్‌ఆ 'సేచనకత్‌ను శీనిర్చర్గ నావ ప్రి

258 ఉ త్తరశామచరిత నాటశే సన్న సమరసన్నావామ్‌, మాక్‌ , అయమేవ సన్త్వితలే జుగాకి పరగుణగవాణపారీణ కావిధురా జనాః అతాదృళోఒసకావనీ, కిం కొన్నాము పత్యతి కధయిమ్యత్కి పరణు ద్ధేర్యపత్యకతయా కి నయము దాసీకసమరోద్యమం మాం గుణగవాణకుతూవాలా 2జీ ప్త చిత్తం క్షాస్యత్కి ఆవళో న్వీతా గాన్టికీక మేవ సమర్థయివ్యతీతి న నిర్గీయ తే, “అవాచ్య “ఖాదాంక్చ బహూన్వదిష్య ని తవాహి తాః ఇతి హి గీయలే కుక సశేత్యత ఆవా హ్‌ యలీః, వీరాణాం జిగీషూ ణామ్స్‌ దారుణః భీపణః, రసు యస్య రౌదృశక సమయః తారం ఓిద్ధానో వ్యా న్నేవాస్య, (కమం పరిపాటీమ్‌, శాధతే విరున్లే కార్యస్నేవా రయోరిత శేతతోపమర్షశతయా తేజు స్లిమిరయోరిన పానూ నాధికరణ్యమసమృప్మగ _ద్దమిత్యా కూరమ్‌ అత స్నేవాళూపా నరాయయోపనిపాలే2_వీ సమరా౭_రమృ వై శ్రీ నిర్ణయాన్మతి॥ 11 రృజ్ళు కుమారయొోరుపతీ_ప్తమ్‌ అహి మూ! ను(లవం నిర్వర్శ్యః సాన్త్రమాత్మ్మగతమ్‌ ) నవృాదయ కిమన్యథా పరికల్పయ సే: ష॥ మనోరథస్య యద్బీజ నజెవేనాదితో వాతమ్‌ గాది బల్‌ 4 న లతాయాం పూర్వలూనాయాం ప్ర నూనస్యాఒగమ॥ కుతః

వ్యా సమృితీ సుమ, న్తశ్సీ తారామసదృశా2_కృతి త్వేన లవం తదపత్యం సంళ య్యనీ తావిప తస్మర ణేనాన్యథొ నిశ్చినోత్సి ఆసం నీతావిప _త్తిస్మర ణేన మనోరథనస్య అ ప్యయ మ్రైశిల్యాం రాఘవాజ్ఞాత స్ఫ్యాది త్యాశంసాయాః, యత్‌. బీజంహేతుః, తన్‌ తయో స్సృమాగమా౭. దిరూపమ్స్‌ .టైవేన ఫాగ భేయేన్య ఆదితఈః ఆదావేపు వాతం ధృంసీతమ్‌, తస్యా _స్గభెప పరిత్యా గాది త్యాశయః అతః లతాయాం ఘఫఘోత్పాజాధికరణభూ తాయాక్స్‌ వూర్వం (పనూనోదయా త్చా) లేవు లూనాయాం ఛిన్నాయాం సత్యాక్ష్‌, (పనూనస్య కునుమస్య తదేకనిర్వ ర్తనీయ. స్య, ఆగమః సమ్భవః, కుతః కథం భవతు? అ_తా౭ఒళ, స్ప ర్యేణ లపస్య రామాపత్య త్వావముర్శాద్నిమడో2.యమ్‌ “కో "భేచావమృశేద్య ర్త వ్యసనా చ్చా విలోభ నాల్‌ గర్భనిర్భిన్న బీజార్థ సస్టవమర్శి:”” ఇతి లఅమణాత్‌ గళ్ళే గర్భసన్థ్యా నిర్భిన్నస (పకాశీభూతిస్కృ, బీజన్య అర్థ్‌ నిష్ఫత్తిః యత్ర సఇతి తదర్భః (పకృతే లే మెథిలేయర్వ స్య నివర్తనా _త్సత్సమన్ప యః “అర్భోఒ౬ఖి ధేయరై వస్తు (పరొోజన నిషృ త్తిమ్సి క త్యమరః

నవ్యాఖ్యా నే ఆ౫ న! మ. చ-అనతరావమ్య్యూర్య! సుమన, న్యస్ట నాత్‌. సు-తత్కన్య పూతోః? చ-యతస్తావదయం వీరపురుప,॥ కి, ష్‌ వూజితో భవతి, అపి ఖల్యార్య మోత్ర్రథర్శ్య శ్చానుగృహీతో భవతి; “నరథినకి పాద చారమాయోథయ న్లో త షా శాస్త్రవిదకి పరిభాహ న్స వ్యా న్యన్షనాత్‌ రథాత్‌, కన్య 'పహృీతోఃళేన హేరునా, అయం వీరపురుకు( లవక పూజాం సన్తానం అమ్మికః, ఏతత్సభాజనం (వథమ్మపరయోజనమ్‌ క ర్త్రప్యాయం కుత్త ధర్మః న రథినఇత్యాదినా పరిభాషిఈ, అనుగృహీతః అనుష్టానేన సనాధిత) అనుష్టైపెక శార్యస్య శాస్త్ర స్యానుప్టానాభావే వైయర్థ్యాత్‌. ఆరఇయ ేంకాకీయా- ద్వ్యర్థక రీ తి భాప శాస్త్రవిదః ఆర్థళాస్త్రనిహ్ల్టాతాః, యదాహోశనా “గటో గజేన యాళవ్య స్తురశేణ శురబ్బమః రఖేన చ రథో యోజ్యః పత్తినాప త్తి్‌రేవ చాతి, మూ। సు-(ఆత్మ్మగతమ్‌) కష్టం బతానుప్త్రపన్నోో ఇన్ని మ చ ప॥। కథం న్యాయ్యమనుష్టానం మాద్భశ॥ ప్ర తిషేధతు ? కథం వాఒభ్యనుజానాతు సావా స్రైకర సొజ్కి్యయామ్‌ ? ౨౧|| వ్యా బలేతి ఖేద్సే కష్టం కృచ్భ్వమ్‌ అనుప్రపన్న్యః (ప్రాప్తః, కి న్రదిత్యత ఆవా కథమితి మూదృశః చిరాన్మహావిరపరమ్స రాపర్మిపా_ప్రసమరధర్మరవాస్యః, న్యాయాదన శతం నవ్యాయ్యమ్‌ “ధర్మ పథ్యర్థ వ్యాయాదన పేరే ” ఇతి పార్టితీయో యర్సఏత్యయ। అనుష్టానం ఆచారమ్‌ కథక్‌ (పతిషేధతు రుణడ్ధు , తప్యాకీ కి(పత్యవాయా2 చద్యాపా దళ త్పాదితి భావః తర్షృనుమన్య తొమిత్యతఆవా కథం వేత్యాదినా ఏకస్మిక్‌ రసః అనురాగశ యపస్యాస్ఫా ఏకరసా సావాసే ఏశరసా పౌన్నాపెకరసా, తాదృశీమ్‌[కియాస్‌ ఆసహాయతయా వీరాఖియానరూపామ్స్‌ కథమ్స్‌ ఆభ్యనుజానాతం అబ్జీకరోతు ,తదాశై ప్యనిహైపనిపాఠస్య సమ్మావ్య త్వాదిత్వాశయః, మూ॥ చుూయడా తాతమనిగ్ర్రాఅపి పీతుగి ప్రియం సఖాయం థర్శ్య సంశ యేష్వ్యార్య మేన షృచ్భ స? తత్మిమార్యో విన్చుశతి?॥ ను_అఆయు షు ౯ యథాధర్ధ్య నుభిమన్య సే టి గి అద ప॥ ఏసు సాజ్ష్య్రామికో న్యాయ ఏను థర సృృనాతన; ఇయం హీ రఘునీంహానాం వీరచారి శ్రపద్దతిః॥ ౨౨||

252 ఉ త్తరరామచరిత నాటే వ్యా తాతమి[శాః రామూఒదయో౭.వీ, వీతుః దశరథన్య,(ప్రియం నసఖాయమిత్యా "ప్పిరుపత్సీప్తా ధర్మవిషయశేషు సన్టేహేషు ఏవ కారో౭.న్యయోగం స్యపచ్చిన్టక్‌ (పకృ తస్యామాత్యా నరాచా_ప్పతాం శౌశలబ్బు వ్యవ క్రి రత్‌ కుళ్శాగీయధిష ణా నామనీ సతి స్టేయల్వే, కం విమృళతి అత్యల్సేఒ్యత కో విచారవిమయః? యథాధర్మం ధర్తాదనతి యే త్తీమ్స్‌ అభిమన్య సే వ్యవన్యస్రీత దేవా౭_వా ఏస.ఇతి ఏష॥ “న రథినః పాదచారమారయో ధయ ్లీ ” త్యసౌ సక్షాామేణ రణేన దీవ్యతి జయతి వా సాట్టై)మికః నమకోచిత ఇతి యాపక్‌ “లేన దీవ్యతి జయతి జిత” మితి క్‌ న్యాయ “పరిన్యోర్నీ శో ద్ద్యూతాభేవయో” 88 భణ. తథ్యా ఏసు సనాతనః (పాని రాచరిత, ధర్శ్యః (ేయస్సాధనమ్‌ ఇయమ్స్‌ రభవమః రాఘవాఏీవ సింహాళ్క రేహిమ్‌ పీరచార్మితస్య శార్యా పదానస్య, పద్ధతిః సరణి ఏతాదృ_శెరనితరసాధార తై రాచరి త్రై ేవ ఛభవత్చూర్వ ఫుముుమాః భువ నేషు వీర్యపథాం లేభిరబతి ఫావః. సర్వత విభేయపాధా్యాల్లి భమ్‌ క్ష్‌ న మూ! చం ప్ర తిరూసం వచన మార్యస్య--- వ॥ ఇతివోసం పురాణక్స ధర్మ ప్ర, వచనాని చ జ భవ న్తఏవ జాన్నాన్సి రఘూణాళ్బ కులస్థితిమ్‌ 8 ౨౩|| సు(సస్నేవోస్త్రం పరిష్వజ్య) వ॥ జాతస్య కే పీతురపీన్ష జితం వి జేతు రశ్సస్య వత్స కతి నాను దినాన్యమూని! త స్యావ్యవత్యమనుగచ్న గతి వీరవృ త్త న్దిహ్ణ్యా గతందశరథస్య కులన్ను ఏలిహ్టైమ్‌॥ ౨౯ వ్యా॥(పతిరూపమ్‌ అనుకూపక్‌, ఆత కారణముపన్యస్యతి ఇతిహోనమితి ఇతిబోన మెతివ్యాక్‌ ; పురాణం సన్షా2.దిలమణపజ్బుకయు కమ్‌ (పబస్థవిశేమమ్‌ జాత్యభ్మిపా య మేకరత్వముభయ్యత్ర ధర్శ్మ(పమితిజనకాన్సి (పవచనాని నృృతీ3 రఘాణామ్‌ కలన్య స్థితం వ్యవస్థా, సమయాచారానితి యావత్‌ ఏతాని నసముచ్చితాని, భవన్తవవన త్వితకేే జాన న్లి పరిన్వజ్లో గుణాతిశయదర్శన్మ్నపయు క్రవాత్సల్యానుఖావః ఇన్ట 9 జిఠం రావణా ేకషయావీ కౌర్యశాలితయా (పథితమ్‌, వికేతుక్క ఇన్ష్రజితో విజేతురితి పాశే “కర్తృకర్మణోః కృతీ?” తి కర్మణిమస్టీ తే తవృ వితుః జనకస్య, వత్సన్య గర్భ

నవ్యాఖ్యా నే అ౫ 258 భూఠస్యాపి, జాతస్య నరః , అమూని అనుభూయమానాని; దినాన, కతినామ కీయ న్సి చాధిక సక్ట్య్యాకానీతి భావః తస్యాచిరజాతన్య్య అపత్యం పుత్హ్యః,భ వానితి శేషః వీరాణాం కకుత్సాఒదీనామ్స్‌ వృత్తంధ _రృసమరరణ్షా వగావానరూపమప దాన్‌, అనుగ చ్చి గతి అకు సరత," అళః దశరథస్య చిరన్య దృష్టసన్తానస్య కులమ్‌ , వతిష్టాం పతిఫ్లితికు గరం (పాప్తమితి, దిస్టై వృాహ్యామి ఆత “దిష్ట్యా గతందశరథస్య కులన్బు)తి స్టా” మితి కుశలపపాపప్పే న్ఫ్సూచనాక్చ ఆ క్రాస్థానక మిదమ్‌

మూ! చం(నక ప్టమ్‌). వన అవప్రతిమై రఘు జ్యేపై. "శా ప్రశిష్టా కులస్య నః? ఇతి దుశిఖేన తప్యన్నే త్రయో నకి పితరోఒనరే ౨ సు.అవావా నృాదయమర్హ్శడారణాన్యేతాని చస్ట 9శేతోర్వ చనాన్‌, వ్యా “దిష్ట్యా గతందశరథస్య కులం (పతిస్టాగమితి నుమనో”) కృమనుసస్రాయ శ్యేస్టస్య నవ్తానాదర్శ నాదితరదసత్పా్యాయమితి సొమి తి పభృతీనామసన్తోవమున్మీ ల యతి అఆపతిస్థ్రఇతి రఘుక్యేవే. (శీరామభ(దే రఘుశబ్ద సదపత్యాన్థే లాత్షృణికఇత్యు | క్రమ వాన్స్‌ ప్రతిష్టా నన్తానరూపేణ స్థితః యస్య కాదృశి సి, (వతిష్టాశస్తోఒయ మాపస్సమోో క్త చిరస్పర్ణపతో 2 మృఠత్వ పఠో వా యదు క్రమ్‌ “* ఆ థాష్యస్య (వజాతి మమ్చుఠమామ్నూయలివా “పజామన్మపపజాయనే తదుతే మర్త్యానృుత, మితి అథావి నపీవాయం విరూఢః పృథక్చఏత్య త్నేణోపలభ్యతే దృళ్యశతే చావ సారూప్యం జేవాత్వ "ఘేవాన్యక్‌. లే శిస్తేషు కర్మను వర్తమానాః పూర్వేషాం సామ్సరాయేణ కీర్పిం స్పర్ష బ్బ వర్ధయ ్లీ”తి “ ఆభూతసమ్లువా శే స్వర్ణజీతః * ఇతి చ నః అప్ఫాకమ్‌, కులస్య, ఆపశే రామఖిన్నాః (త్రయః వితరః భరతలక్ము ణశతుఖ్నూూః , కష్య న్దే దూయ నే ఏతాని ఆఇపతివ. ఇత్యాదీన్తి వృాదయమర్శణో దారణాని భేద "కాని ; మర్శస్పృంశీతి యావశ్‌. మూ॥ ల- నాన్త మిశ్రీకృతో రసో నర్హతే. న్‌ క ళు వ॥ య థేస్దావానస్ట ౦ వ్రజతి నముపోఢథే కుముదినీ త థ్రైావాస్సి ౯ దృష్టిర్మమ కలనవాకానుగి పునసరయమ్‌ | రుుణత్కార క్రూరక్వణిత గుణగుర్జద్దురుధను జ్‌ అధ ర ఫోయెైనూ చాహార్వీక్‌ చవిక రాలోల్బణరసః॥

254 ఉ_త్తరరామచరిత శాటశే వ్యా రసః భావవిశేసః | విభావానుభావప్యభిచారిిః పరాం కోటిమానీయమానః జ్థాయీ భావో రనఇ త్యాలక్కారికాః. మిశీకృతః వృతికీర్ల ॥ రదేవా2.నా యభేత్యాది చా కుముదినీ కైరవిణీ సమ్యగుపోఢే (పకాశమానే, ఇన్షా చవ, యథా యేన (పకా శణ, ఆనన్షం వికాసాను మేయం సుఖ్‌ (సజతి (పాప్నోతి, అస్మక వీకీఒవి మమ దృష్టిః; తత్రైవ ఆనన్షం అనిత రా2..భిముఖ్యాను మే యం సుఖమ్‌ , _పబితి అయం ఫునః వ్రతివీరన్తు కలహే రణీ కామోఒభిలాపో యస్య ఆాదృశ, తథా ఛాహుః మదీ మో భుజశ్చ, రుణళత్చారరూపం [కూరందారయుణం, క్వణితం యస్య తొదృశేన గుగేన మార్వా్యా గుక్టుత్‌. ముఖరమ్‌ గురు సమరభారసవాఇఖ్బు ధనుః యసృ తాదృశః, సమాసా న్హవి భేరనిత్యత్చం నిమావితచరవి.త్యుపప త్తి! వికచః స్ఫురక్‌ విక రాలః భీషణం ఉల్బణో2_నిభృతశ్చ రనః కూత్సావాః యసనృ తాదృశస్సక ధృత్మపేమా ఉవోఢ యుద్ధశద్ధః చతుశపీతిస్సమరో తృావాళ్చ విపశీకురుతఇతి ఖ్రావసస్థి రయమ్‌ అత్ర (పతి పీరవిశేషణస్య కలవాకామత్పస్యో రి రార్ధ(పతిపాద్యామఖిపి, షేణయిసాం (తి "త్ర భావాత్సడార్భ హేతుకం కావ్యలిబ్బనములక్క్కా. రః మూ చ- (అవతరకొ) ఆర్య సావి త్రశ్చన్న ౨ కేతురఖివాదయతే నే ను - న। అజిశం పుణ్యమూర్జస్వి కకుద్ధ్భృ స్యేవ కే మవాః శ్రే యసే శాథ్యతో దేవూ వరావా! పరికల్పతామ్‌ _౨౭ వ్యా సవితుర్వంశజల్వేన సమృస్థాన్టేఒణి సామ్మితః అభివాదయ తే (దణమతి ,

• వదస స్టేళయా చి” చురాదిరయమాధృ్యమీయ త్పాద్చికల్పితణిచ 8 అభిపూర్వశ్వా న్నమస్కా_రార్థ త్వమ్‌ *“ జిచక్చేితి కర్పృశామిని (కియాఫలే తజ్‌ (పత్యభివాద మానా ఆజితమితి శశ్వద్భవళ్శాశ్చత్‌ క ఇాశ్చతమితి ప్రయు శోరితి వామనః; అనా దినిధనశ్వాత్సర్వశారణమితి ఫాపః అతపీవు దేవః [కీడా౬.. దిదూక, వరావాః యజ్ఞ వరావోవతరో భగచాన్నా రాయణః, కక్తుద్ధే ఎస్య భవతు __లకూటస్థ స్యేవ, కే ఠవావీ, అజితం ద్విమద్భిర నాలీఢమ్‌, పుణ్యం శాన్తమాన్షానుసార్తి తథ్సా ఊర్జః బలం, అస్యా వీ క్యూర్జన్వ * అప్టాయా మేధ్యానజో విని”రితి వినిః మవాః తేజం (గేయసే వ్నేమాయ, ఫరికల్చ తాక అభివర్థియళు మూ! అపీచ _-- ఆభ అద జ శ్‌ 9, వ! జేవస్త్వాం సవితా ధన్య తు సమరే గోత్రన్య యస్తే పితా తా త్వా మ్రైర్రావరు ఇఒ ఖినన్ట తు గురుర్య సై గురూణామపీ

స వ్యాఖ్యా జే అ=౫ 255్‌ ఐన్ట్రం వైన్సవమాగ్నీ మారుతమథో సౌవర్ష్ల మోోజోఇఒస్తు శే జేయాదేవచ రామలత్ష్మణధనున్ష్యాఘోమ మన్రో జయమ్‌ _౬

వ్యా కే తవు గోతన్య వంశస్వ, యః వీఠౌ ఊశ్పాదకః, సం సవితా సూర్యః] దేవు త్వాం, సమరే రణే, ధినోతు (ప్రీణయతు, జయనాపాదయత్వితి భావః తథా, యః లే, గురూణాం ప్యితావీనామపీ గురుః పురోధా9, సః తౌద్భశః మిరశ్చపరుణి శ్చ మి తాపముణా చేవతాద్వ స్లే వచే” త్యానజ్‌ తయోస్సమృన్థీ పనిస్టు “ఊఉ తానీ మై[తాముణో పనిష్టోర్వళ్యా (బహ్తన్మనసో ౭౬_ధిజాతఈః (దపష్పం స్కన్నం బవ్మణా దైజ్వేన విశ్వే దేవా! ఫుమ్మ_ళే త్వొాదద న ఇతి బుగ్వోదే త్వాం యుధ్యమానమ్‌ | అభినన్ల తు సమ్భావయతు ౩ భ(ద్రమాశాస్తామితి ఫాపః శ్రే అథో అన_న్షరమ్‌ వినం ఇన్ది) చేవతాసమృన్థి ॥ వైన్లవమ్‌. విష్ణుసమృన్ధి; ఆన్ని నూరుతమ్‌ అన్ని మరుతోన్సమృన్ధి ౫ 44 దేవతాద్వ న్ల్వే చే” ”త్యుభయపడపృద్ధి ॥ ళ్‌ బ్య అదా” వితీత్‌ సుపర్గస్య గరుత్మత ఇదమ్‌ ఓీజ! దేజక అస్తు భపతు, కిజబ్బు రామలక్ష్మణయో! భవత్సి(తోః య్కేధనురా తోనితే, క్వే శిల్లైన్యా తయోః రాక్షునకులకదనధూర్వవాయో* యో ఘోవమః టక్కా రశ సవీన మన్త్రః సహాయా _నరవైరకేక్యేణారాతి ఖే తాలసముక్సారణ చణ త్వాత్‌ జయజీంవ న తు పరాజయహ్‌, దేయాత్‌ దదాతు ధనుళ్లే వ త్య్యత “ధను ర్ధ్యా_2.దిషు శచ్ధేపు శస్టా ను ధనురాదయః ఆరూఢ త్వాదిబోధాయే””త్యపొనరు కృష్‌ అతఏపళేవల జ్యూవిషయే “* జ్యాబన్టనిష్పన్ష భుకేన యస్యే”తి [పయోగః అర సవిశ్రాదీనాం గుకుజనానాం కీ రా శక ద్దురుకీ ర్‌ం (పనజ్లలొ ఇత్యు క్రః (పసజ్లో విమర్శాబ్ద్బమ్‌ తప్యాజ్లా _నరాపేషయా పూర్చం (ప్రయోోశ్చ * విపక్షీతో౭ఒ[త నాజ్లానాం (మ ఇత్యేవ నిర్ణయః ” ఇత్యాలబ్క్కొారికై రభ్యుపగమాత్‌ మూ! ల- కుమూర అతిహి నాము శోభనే రథస్థపవ, కృతం కృతమత్యాద రేణ. చ= తర్తి మవోభాగో౭_స్యన్యం రథమలబ్మ రోతు ల-ఆర్య ప్ర త్యారోసయ రథోపరి రాజపు త్ర్ర్‌ సు _ త్వమవ్యనురుధ్యన్వ చస్డ ౧ శేతో “ర్వ చనమ్‌! ల-కో విచారః చ్‌ ఒం అభ స్వేహూసకర లెను శక్ర చ్వరణ్యనదో వయమనభ్య స్తరథచ ర్యాః వ్యా అతి (వకన్షేణ, ళ్‌ పన్న లస్హృ వేఒ-ష్యతీ”"త్యమరః ఇ ఆఅతీళ్యన్య నిపాత

256 ఉత్తరరామచరిత నాటే శ్వాత్కి్వియయా. వ్యవధానమ్‌ తచ్చోపసర్షపతిరూపకి స్య నిపాఠ క్వాభి ధా నాత్సిద్ధ మితి శేఖరే స్పష్టము అత్యాదకేణ రగాపరోవాహేకునా బహుమావేన కృతమ్‌ అలమ్‌ “యుగపర్యా ప్రరొంోన కృత” మిత్యేమరః తర్చి మమ రథావరోవాణాసవా త్వే, మహాభాగః రథాఒఈతోవాణార్హ భాగ ధేయళాలితయాఒ౭ఒ_కృ తై ల్‌ సమ్భాష్యమానో భవాక్‌ , అన్యం మయా2తిసృష్టమ్‌, ఆలజ్క రోతు ప్వాధిష్టాజీన పరిష్కరోలతు , లేన (పతివీరస్య భవరస్సభాజనమ్‌, ర ాధిరోవాసమ్బూదితభ పత్సుషమాసాక్షిత్వకు భపచ్భనా శవ ర్తనష్ష్బేతి (పయోజనాని భవ న్లీత్యభి[పాయః ఆశ్యేతి సుమ, శ్ర స్యాఒ మన్హ్రణమ్‌ తవాయమ్యాశన_స్వయెన రథమారోప్యతామి త్యాశయః చన్ట) కేతోర్వచనంర థా నరా ధిరోవాణవిషయమ్‌ , త్వమపీత్యపి స్తస్య లవ్మపార్ట్స నానురోధం సముచ్చినోతి, న్వేషు అత్మీయేషు * అత్మసమస్య సువ్ఫాద_స్త్పవోపకరకోష్కు విచారః ఉపయోజ్యత్వ విషయక విమర్శః , సిర్దేషంశే విచార కార ణభూతప్య సంశయస్యెవాసమ్భావిత త్వా దితి భావః తర్పి పతో చాధికన్యాతఇత్య(తో త్తరముపక్షీపతి కి _న్లిపల్యౌదినా అరణ్యే నీద న్తీతి ఈఫోశ్తాఖ * సత్ఫ్భూద్విప, *దిత్యాదినా క్చిప్‌. అనభ్యస్తా అపరిచితా, రథస్య, చర్యా గతిః మైన్తాదృశ:,రథకుధిస్టాయ యోద్ధుం న పాఠరయామఇతీద మేన నిదానమితి ఫావః. మూ॥ సు _- జానానీ వత్స దర్చసాజన్యయోర్యథో చితమూ జ్‌, ర

త్తదాఒన్య స్నే హేన వృాదయమఖిస్యు న్దేత,

వ్యా దళ్న అత్తసమ్భావ నాయామ్‌ వీరజనోచితాయామ్‌్స్‌ సౌజ వ్య ముఖోప నేష్యత్వరూడే మహానుభావ తౌసవాభువి, యథోచితం ఉచచికౌనత్మిక మేణు ఆచరితుష్‌ , జూనానీ వేత్సి తవ నేదముపదేళ్యమితి యావత్‌ అత హీ పరకీయవన్తూపఖోగవిర హేీణ దర్చః శారణా _నరోపన్యా నేన సౌజన్యఖ్బు రజ్నీతమిత్యుభయావిరో భే నాఒ_చరి తుం శిళశురవీ (పవీణో ఒ౬నీ త్యాకూతక్‌ ఈదృశమతి చతురగ మ్ళిరమధురష్‌, ఐత్వెకః మహాకుల్మపనూత్యనుగుణగుణగణంు రాజూ స్పార్భ త్యాగేనాపి (పకృతిచిత్తానురల్ట్ఞనెక తౌనశ్చ, తడా దర్శ నే అన్య ఛగవతో నిరుపాధిక సకలసద్దుణని భేకి వృాదయం (పకృతి సరలం మనః, న్నేహేన భవదీయమబ్దలమహాగుణానుభ వావ పాదితేన (పణయేనుఅఖభి మ్య న్టేత్‌ (దవీభూయ (పవకేశత్‌, * అను పర్యభినిభ్యన్స్యన్ద తేర్యపాణప్పి”” తృనృతర స్యాం పత్వమష్‌,

సవ్యా ఖ్యా నే ఆ- ౫ 25 మఃా॥ ల-అర్య సుజనప్ప రాజర్పి ళ్ళ్రూయతే; (నలజ్జమివ) వ్‌ స| వయమపీన ఖ ల్వేవన్చూయాని శ్రృతంప్రతిఘాతినని కఇవాచ గుప్రై స్తం రాజానంన వా బహుమన్య తె? తదపీ ఖలు మే నవ్యావోరస్తురజ్బమరతీణాం వికృతిమఖిలత, త్త్రాఒ మేస్ట్పప్రచణ్దతయాఇఒక రోత్‌॥ | వ్యాక సః (పనిద్ధః, రాజర్షిః బుహిభిరవిళిష్టో రాజ్యా సుజనక్క విభేయమిదమ్‌ (్రూయత్వే జ వేభ్యఇతి శేష? అత నే హేశాస్య నృాదయమళభిష్యా శే లేతి భవదు క మళ్ల్మకియతబతి. భాహు తర్చి కథమత్య న్తసుజనాయ శస్తాయ్మిదుద్ధం భవతేత్యా శజ్క్య్య పరివారతి పయమి త్యాది నా- లజ్ఞాఒ(తొనుచిత కార్య శారిర్స పసళ్లేన వయమవీ అ(తాయమవీరామభదే (పతిపాదితం సౌజన్యం నకుచ్చినోతి ఏవమ్బా)యాః (పశృత్ర సమరా౭. రన్ఫు కారణీభూతత మోగుణసచురా, (శ్రతుం యజ్ఞం, (పతినా న్లుం శ్రీల మేషా మితి తాచ్చీలికో ణినిః న ఖలు, భవామంతి శేమ; యజ్ఞ విళభూళలోషఒనురా ణా మేవ సర్వస్వం న తు మాదృళాం సదాచా ర్యానుళిస్టానామితి స్పస్వరూపపర్యాలోచనయా న సమ్మ్భావితమిదమిత్యు క్రష్‌ తర్చి యాూసన్ధా2_రమాన్య థాను. పపత్త్యా రామభ[దఏవ దోషః పర్యవస్యతీతి వేదావా కఇర్యాడినా-ఇవా ఆ(త భువనే కః పాపోజఒనీ నామ తం రాజానం విశ్వ జనీన సొ జన్యమాన్యక్‌ వా గులైః పఫపయోజనశ్రైః, న బహు మన్యతే న ఒహూశరోతి, ఆక స్తత్రావి దోషాః కాలాత్యయాపషదిష్టాః తర్హ్య్యర్థ్మిపత్యర్థి నోరుభయో కేవ్‌ భఛనతోర్నిర్లోవ త్వే కిస్య దోషేణ నానీరాపశాహో2_యమతఆవా తదపీత్యా దినా-తదవీ తథా2-వీ, తదితీదమవ్యయమ్‌ తురబ్దమరక్షీణాం మే ధ్యాశ్వరకు2_ధికృ తానామ్స్‌ సః ఈథా సన్టీపనకి వ్యాహారః “అరే మహారాజం (పతి కుతః తృత్తియాలో ఇ ల్యేవం రూపః, అఖిలస్య నిక్కేషస్య, వత్త్రస్య తృత్తియసమ. చాయస్య్ర ఆశ్మే పేణ అధి శ్షేపేణ ప్రచజ్జతయా దుస్సవాల్వేన హేరునా, మే మము వికృతిం యుక్తాయు క్త వివేకవికలతాలక్షణాం వ్నికియాష్‌ , అకరోత్‌ అకార్షీక్‌, ఖలు అర్వవ్సైనికానా మేవాయస్టోపఇతి భావః మూఃచ- (స స్కి తమ్‌) కన్ను భ్‌ వరస్తాత ప్ర శాపోత్కర్సే ఒప్యమ ర్సః? ల=అ స్త్విహామర్నో మా భూద్యా ఏతత్తు పృచ్భామి, దాన్తం హ్‌ రాజానం రాఘవం క్రుణునుః స కీల నాఒత్స్యనా దృపష్యతి నాస్యస్య వ్రజాసు దృ్స్తత్వం జాయతే, తత్కిం మనుష్యూ న్తస్య రాషసీం వాచ ముదీరయ నని ? ఖా త్త

258 ఉత్తరరామచరిత నాటే స బుషయో రాతసీమాహా ర్వాచమున్మ త్తద్భ ప్తయోః సాయా *నిస్సర్వ వై రాణాం సాహ్‌ లోకస్య నిర్భతిః 30 వ్యా భవతః తపు తాతస్య చఖ్యుర్మమ శారక్వేన పీరృకల్పస్య రామభ(దస్య, (వతాపోత్క_న్షే పరా2_్యక్రమవిమయశే (పశంసాచ_ర్భ వాద్చే అమర్షః తోపు: అసవానమ్‌, కీన్ను కం హతుకః, యద్యప్యశ్వా౭౬నుయా,తివై॥ _పళంసాపకర ణేపలేషాం నిశర్ణోఒభి హీర, రథా౭ఒనీ సః “నహినివ్రాన్యాయ” విద్భిస్తాఠ్మపశంసామాతపరతయా పఠ్యపస్థా ప్యతఇతిన్థి శే ఈశ్రైసి తవాసవానస్ట్పోమమూలకమిత్యాశయః ఇవా అస్మి౯ విషయే, అమర్షః, అన్ను కద్భృత్యానాం శత్ప్రళంపా నైసర్సికీతి మా భూద్వా, రతన (గవాః, తు కిన్సు ఇదం పృచ్ళామి అత్ర పత్యుచ్యతాష్‌ తదేవావతారయతి దాన్హ విశత్కాదినా రాఘవం రాజానం రామమ్‌ దాన్హం నిగృహీ తౌ న్తఃకరణం) [శుణుమః) అతః) సః ఆత్మనా స్వతః న దృష్యతి, దర్పస్యానిగృహీ తా 'నఃకర ణధర్మ త్వేన తని న్నసమృవ_గాసాత్‌ తథ్యావళినా లేన పాల్యమానాసు (పజాసు (పకృతిష్కు దృప్తత్పం దర్చ్వః, నజాయలే, ఏవ స్థి కే తన్య వినో2_ప్కి మనుష్యాః అధికృతపురుషాః, కం కతః, రాత్షనీం తమోగుణ[పచురతయా రతృస్సుసమ్మావి తామ్‌, వాదం భారతీక్స్‌ ఊదీరయ న్హి కూద్దిర న్ల, (పభో॥ శా ర్యాధికృతాశాం చోపేషు తఏన (పతిభువఇతి తఏవ తత్ర _పన్టవ్యాఇత్యాశయః తామేవ వాచముపాలభ తే బుమషయఇతి బునయః ఆప్త తమౌః మునయః, ఊన్న త్తదృ ప్తయోః , ఉభయోరనిగృహీతా న రజ్బత్వావిశేసాత్‌ వాచం వాణీమ్‌్‌ రాక్షనీం పరాధిత్షేపపజ్కాలతయా రశస్సమృస్థి నీమ్‌ ఆహుః (బుపతే, పొ వాజ్వీ సర్వేషాం ఉపాధి ఖేదాద్భిన్నా నామ్‌ వైరాణాం విరోధానామ్‌, యోనిః ఉపాదాన కారణమ్‌, అత; స్కా లోకన్య ఛువనన్య నిర్భతిః అలక్ష్మీ; “నిర్భతిప్స్యా ల దలక్య్యాం ్ర్రీ దిశాపాలాన్తలే ఫుమూక్‌ ””, “స్యాదలక్మీ స్తు నిర్భతిః” ఇతి మేడిన్యమర కోకా అనర్థానాం ఎెవ మూలమితి భావ యదావా కళ్ళ్చిత్‌ “ోవ్చాది విద్ధఇవాత్యర్థం యయా సన్హప్యతే జనః వీడితోఒవి హీ చేధావీ న తాం వాదముదీరయేక్‌ *” ఇతి మూ। ఇతివాస్త్య తాం నిన్టన్సి, అఖేతరానుభిస్హువ న్తి న॥ కానూకొ దుక్షే విపకర త్యలవ్షీం ధ"ల/ వల ౪ కీరిం సూతే దుష్కృతం యా హినసస్తి శా ఛా తాఇ్బా స్యే తామ్హాతరం మజ్బలానాం "భీనుం ధీరాస్సూనృతాం వాచమాహుః॥! 8౧||

నవ్యాఖ్యా నే అ-౫, 259 వ్యా తాం వూర్వో కామ్‌ ఇతి ఏవమ్‌, నిన్దని నృ వా, “లక్ష” ఇతి లటో భూ తార్థర్వమ్‌ వావిన్మిగహేే *వా స్యాత్సమ్చోధ నే పాదనూరణే చ విన్నిగ హే” ఇతి మేదినీ. ఇతరాం ఏతద్పిలకమణామ్‌, సా_న్వరూపామితి యావత్‌ అభిష్టువ న్లి పళం నన్సి “ఊపసర్షాత్సునోతిసువతిస్యతి సైతిస్తోభ తిస్థా నేనయ నేధనిచసర్దాస్వజ్లూ మితి సక్పష్‌్‌ స్టుత్వఖ్ను అభిస్ట్రవపకార మేవ నిర్దిశతి కామానితి యా శామ్యు న్తఇతి కామాస్తాక్‌ అభీస్టాని దుళ్లే పూరయతి, అలక్మీష్‌ ఆసమృద్ధిమ్‌, విప్రకర్ష ఈ ఆపనాన్న్ని కీర్తిం యశః) నూతే కల్చయత్సి దుమ్మ్భృతం పాపక్స్‌ హిన ని నిరాకరోతిి తౌం న్పయ మేళామప్య నే స్రైనిస్టైఒ పాద నాపోవానపటీయనీష్స్‌, అత ఏవ మజబ్దలానాంటా కాది తరాణామపి భూయసాం శుభానామ్‌్‌ మాతరం సవితీమ్‌ నూనృతాం వీయహి తామ్‌, ఏతాం వాచమ్‌ భారతీక్‌ ధీరాః విద్వాంస$, భేనుం కామగనీమ్‌్‌ ఆహుః కథయ న్తి యదు క్రమ్‌ “వీకళ్ళ బ్బస్సుష్టుపయు క్షస్సమ్య గ్టాత్‌స్ప్వన్లే లోళే చ శామధుగ్భవతీ” తి, తథా చ దడ్తీ “ఇార్లైః శామదుభూ సమ్యల్స్‌ంయుక్తా స్మర్యతే బుధైః దున్న యుక్తా ఫునర్లోత్వం (పయోక్షుస్సెవ శంసతీ” తి సమ్యకృఏయోగశ్చ సాధుత్వజ్ఞాన పూర్వకః (వియహిత్యపవణత్వరూప క్చేత్యుపప త్తిః అ నేనాన్వయవ్యతిరే శాభ్యామధిత్నే పో క్షేస్పష్టత్వముద్ధుష్టం భవతీతి కత్ప్రయోగణ వైన్యానాం తత్పాలనేన [మతో రామభదస్య చ దోవ(పఖ్యాపనాదపవాదో విమర్శాబ్లమ్‌ * దోమ్మపఖ్యా 2_పవాద స్సా్యది”*తి లక్షణమ్‌ మూ | సు-పరీపూతిస్వ భావూ ఒయబ్కునూరః ప్రాచేతసాన్తే వానీ వదత్యభిసమ్పన్న మార్నేణ సంస్కా రేణ వ్యా పరిపూత। శుద్ధ, స్వభొవః (పకృతిః యన్య సః, కీఇు ఎ (పాచేతసస్య వశా నతేమన్య భగవతో వాల్మీకేః ఆ్తేవానీ తేన నంస్కృతళ్చ, ఆతః అయం, కుమారః శిసరవీ లవ, ఆన్షేణ బుషిసమ్బస్థి నా కాస్త్రదృ స్తే. నేతి యావత్‌, సంస్కారేణ, అభి నమ్బన్నం సమృద్ధం యథా స్యా త్తథా, వదతి అభిలపతి, కమారో2_ప్యయ మేవం వద తీతి నిసర్షసంస్కా_రరయోూరయమ్మ హీ యేతి భావః పరికరోఒయమలజ్కొారః కల్లక్ష్షణ ముక్తమలకొ్క_రసర్వన్వే “విశేవణానాం సాభ్యిపాయత్వం పరిశరలి ఇతి తచ్చ తేషాం “పతీయమావార్థగర్భీ కారః?” ఇతి స్ఫుట న్తత్తైంవ కళ్‌ మూ! ల - యత్పునశ్చస్ణ 9శేతో వదని * కిన్ను భవరస్తాత ఆళ్ళ రఫి చ,తాపోత్క ్నీఒస్యమర్న ఇతి, తత్స ఖథ్‌ావా కిం న్యవస్థితెవిను యాః తత్త్రధర్య్థాః? ఇతి

260 ఉత్తరరామచరిత నాటే వ్యా! స్వప్యామర్షోదరేం ముఖ్యశారణభూరం పెని కానాం కటూ క్రి పయోగం (తిపొద్య సమ్సితి చన్ద్ర ేతుపశ్న స్యో త్తరమనువాదవూర్వకముపాద లే, యదితి, యద్వదనిరత్స ృచ్చామాతి యోజనా.కథమిత్యతఆవా వ్యవేతి. కర్ర స్య శ తాశ్రాయత ఇత్యాపన్నరత ణేవైప రూఢస్య జూతివిశేషన్య; ధర్యాః తదపృథగ్వ ర్రిన క్మౌాళ్యాదయ శృ (శుశిమణోపయోగిన వ్యవస్థీతః ఆవ వ్య క్రివిశేసే ఇమే నాన్య(లేతి వ్యవస్థాం గశ్క్కవిమయః అధికరణహ్స్‌యేపాం కాదృశాః కిమ్‌ యక్రైకత తభేకర। తావిస స్తే వే శార్యా౭.దయెోో జూతిసహజ తర్వాత్‌. అనుపలభ్యమా నేషు హి స్వభావానుబన్థి మ ధశ్మేషు డుర్హ్రజాతిరేవ పరావర్తతే. ఆతశ్చ సక్సు లేన సమానధర్యస్వస్యాదృ'కేషు కథం తెన్య ఫురు మో న్రరపరిభావ్మిపళ స్త్యుపప త్రీః ? గ పాయన్సమానశీలా॥ పరస్పరంకశ? పురోభాజాః?” ఇతి బ్ఞానేమమామర్ష ఇతి ఫౌవ, అత లసన్య స్వక క్త్యుక్యా ప్యవసాయో చాకీదం . మూ! ను- నైవ ఖలు జానానీ బేవమైమ్యూకం, తద్విరమవిర

మాతిప్రనద్లాత్‌ - వః సై నికానామ్స ఏమా థేన నత్యమోోజాయిత ్వయా!

జామదగ్న్య్యన్య దమనే నాతినిర్వ క్తుముర్హనీ॥ 3౨|| వ్యా! దేవం ఇతరాపేక్షయా నిద్యోతనా౭.దిశాలినమ్‌ ; వఐక్వుకం సార్వభొెమాఖి జనఖ్ము శామభ[దమ్‌ ; నైవ జూనాసీ గుణతస్స్వరూపతళ్చ మ్యతయా2వీ న వేత్సి; యది రమజ్ఞాస్యద్భవాం నర్‌ నేద్ధమవదిష్యదితి భామా. తత్‌ ఆజ్ఞానాత్‌ ; అత్నికా న్లాత్‌ (పనక్షాత్‌ తప్పిషయకాత్‌ ; విరమవిరమ; సమృిమాద్ది వరుస “ోజుగుప్సా విరా మే” త్యాదినా పఖ్బమి. అవామవితత్చేదృళ ఏ వేత్య తావా చెనికానామిత్యాదినా, త్వయా తత్త్రంద్కా రేణు మైనికానాం సమ్యూయైవ కార్యకారిణాం మోదీయసామ్‌ ; (మాఖేన ఎన నేన గ్‌ 1ఓళాయికం ఓజన్వివదాచితమి తీదం సత్యమ్‌ నాపహ్మ్నూయ దే; వృ త్తివిమయే తద్వతి వర్తమానాదోజళ్ళ్తాత్‌ “ కర్తుః క్యబ్స్బలోపళశ్ళ్చే””తి క్యవిన లోపే ఖావే కః, వళావతైపుజామదగ్న్యన్య సకలక్ష్‌ త్రియా_నకరణపారీణభీవణ పరశ్వ ఛాఒలోళన్య; “ కర్రృకర్యణోః కృతీ”తివస్టీ, దమ"జీ జేర; ఛగవతివిమర్య, ; ఆతి శయేన్క నిర్వ కం పామ్యక థారూపం దూసుణమాపాదయిరుకు వార్చనీ న మకుచే,

నవ్యాఖ్యా వే అ-౫ 2ర1 మూ। ల. (సవోనమ్‌) ఆర్య జామదనగ్న గస్య దమన నృ రాజేతి కోఒయముమై ఉర్వొదః ? త్‌ ప సిద్ధం ష్యాతడ్వాచి పీర్యని ంజౌనాం చావో్వర్వీర్యం యత్తు తత్మత్రియాణామ్‌ శ న్తగాహీ వ్రావాణో జామదగ్న్య న్తస్మి౯ దాన్తే కా స్తుతి స్తస్య రాజ్ఞః క. వ్యా హోసో దర్పానుఖావః సః రాజూ మ్‌త్రియః, జూమదగ్న శ్రీస్య దమునః పరళు రామవిజయిీతి, ఏవమ్స') కారః,అయముచై ర్వాదః శ్లామూ , కః ఆశ్షేష్యః, తబేవోప పొాదయితి నిద్ధమి ఠ్యాదినా ద్విజానాం (భొవ్యాణా నామ్స్‌వర్గ (తయసా ధారి శణో౬ ప్యయ మ్యశళబ్దః క త్రియపద (పయోగబలాద్లోబలీపర్ట వ్యాయేనబాన్లాణమా తే నియమ్యే వాచి వాగ్య శ్ర్‌వహారే వీర్యం పరా౭(కమః, అ శ్రీతి సమృధ్యశే ఇ త్యేతత్‌ , సిద్ధం హ్‌న సాధ్యమ్‌ శాపాను.గవాళ క్యా కాస్తా) భ్యానేనజపా౬దినాచ ముఖజూనాంముఖ ఏవ ళ క్రి క్నదోహన్లుంతి భాం కాహ్చోఃభుజరయెకా3 వీర్యమితి యల్‌ $రత్తు, త త్రియాణామ్‌ కర్త జాతిళువా మేవ , లేషామేవా2.యు ధాభ్యాసాద్వా ప్రయామ్యూ దణాల్యాసా జ్లన్మదత్ష ణాయ భుజాభ్యాం సృ ష్టేరిత్యాశయః ఏవం స్థి తే పక్ళతః జామదన్న్య్యః, యద్దను నేన రాఘపక్షాఘ్య రేస ళం మాన్గాణః; శస్త్యశాహీ చ, తన్నిళ తర్రజబాత్యుచిళా౬ యు ధాజ్జీకాశేణ స్వతో నస్టజాతిసులభవాన్వీ ల్యే శస్త్మగవాణానధిశృత ల్వేన బాహుబల విధులే చోభయలో భే , చానే విజిలే సతి; రాజ్ఞః ఛుజబలకాలిక్ష త్ర జాతిసమ్భ పప్య, తస్య స్తుతిః పశంసా కా కిన్నిబన్థ నా ౩ వీర్యనిబగ్థ జా తు సదృళపతివీర విజయేవైవ సమావ్యా 'నైవంవి భే వేత్యభిసస్థి ॥ మూ చ-(సోన్హాథమిన) ఆర్య ఆర్య కృతము త్తరో త్తే, ప కోఇ౬ ప్యేష నమృ్రతి నవ॥ పురుషూవ తార న్లైఘ్య్యూ న యన్య భగవాకొ చృగునస్జ నోఇపీ పర్యాప్త నస్తభువ నాభయద జీణాని వుణ్యాని తాతచరితాని చ యో న వేద॥ 3రో॥ వ్యాజి సోవ్ళాథమ్‌ వస్నధక్‌, వ్యధా కానూధితేపశవణాత్‌ ఊ త్రతో శ్రరేణో చర్యుషలి (పసజ్షేన, కృతం ఆఅలక్స్‌ ఉర్తరస్యో త్రరేణేతి వ్యా అధి తేపాధిక్యపరిహారాయ

262 ఉ_త్తరరామచరిత నాటే వారణమ్‌ తత్కు_తఇర్యతఆహ కో2_వీతి యస్య, స తాదృశళ భగచాళ మహిమ శాల్హీ భృగునన్దన భార్ల్షవోఒవీ న క్లాఘ్యః (పశంననీయపరాకమో న భపతి, కించ య$, పర్యాషప్తా పూర్జాసప్తానాం భువనానాం సమాహారన్న_ప్తళభువనమ్‌, పాశా ద్య న్ల్హత్పాన్న జీవ్‌ తస్య, ఆభయం భయాభావవీవ దక్షిణా యేషు తాని, సపృళ్టువన రక్షణ దీమువిచత్ష ణానీత్యర్థ ః తథ్యా పుణ్యాని దోమలే కేనాప్యసంపలి తౌని + తాతస్య భ గఐతో దాశర ఖే; చరితాని మారీచవిజయ(పభృతీని దకా2_ననవధాన్తాన్యపరి మేయా౭2_ శృర్యాణ్యపడానాని, న వేద నజానాతి , ఆధ క్షేషపవ్ఫ త్తిరన్య ఖానుపపద్యమానా భగవ చృరితజ్ఞానాభావమస్య సమర్థ యతఇత్యభిసస్థి 1. స ఏషః, సమృ్బిఎతిఇతః(పాక్క డాష్య దృష్టదరః నవః అభినవత్చేన విస్మయనీయః, కో2_వీ అనిర్వచనీయమహినూ, ఫురువస్య మనుజస్య అవతారః సమ్భృప్కు “అనే త్యస్తో రిశ్యాదినా భుజ్‌ అవతారశబ్ద స్తక్క్‌ ర్త్‌రి లాషణికః అత స్తుతచూేళోపన్యస్తాని కో2_ ప్యేషఇత్యాదీని విరుద్ధలక్షృణ యా౭2_నభిజ్ఞాతలోకవృత్తో ఒయం నిర్మర్యాదో న సమ్భామ్యఇత్యాశయమవగమయ ని, అపకారిజనవిమయక త్పౌత్‌ , అతఇదమపమాననలత్ష్సణం ఛలనం విమర్శాజ్దమ్‌

మూ ల-కోపా రఘువ లేశ్చరితం మహిమానబ్బ న జానాతి? యది నాను కిఖ్చీద్వ కృవ్యమ స్తీ అథవా శా శ్‌

ప వృద్దాస్తే న విచారణీయచరితా సీపున్తు కిం వర రే ? (గ బ్‌ న సం ణి వొ సున్ఫ స్రైదమనేఒప్యఖణ్జెయశసో లోకే మవోన్తో హి తే ీ జన యాని త్రీ ణ్యసరాబ్బుఖాన్యపి పసదాన్యాసకొ ఖరాఒయోథధనే యద్వా కౌళలమిన్ట ౨సూనునిధనే తశ్ర్రైప్యభిజ్ఞో జనః! ౩౫1 వ్యా లవశ్చష్ణ )కేతునా2_2తృని రామచరి తానభిజ్ఞ త్వమాపాదితం సోత్సాస

మపోనాతి కఇతి కో షా నజూావాతికోవాన వేత్తి, ఆనోపాలావిపాలేభ్యో విదిత మిదక్క్కౌ_లీనమితి భావః అద్య, కిబ్బ్చీ తచ్చరితాంశభూతమ్‌, ప _క్షవ్యం పసక్హానీయమ్‌ , తదపదాన జేదనపతిజ్ఞానిర్చా హాయేత్యాశయః అథవేత్యాక్నేపే , కుతఇతిచేదుపశ్నీపతి పృద్ధాఇ త్యాదినా త్ర పృద్ధాః పర్షీ యా౦సకు పయంపరిణామమా[ లేణ మాన్యాః విచార ణతీయం గుణతో దోషతళ్చ నికూపణోర్శమ్‌, చరితమ్‌ యేపా నఖోశ్రాశన భవన్ని, ని రూపతీ దోవ ప్యైవ నిర్ణయా త్తన్య చ దయనీయేవ్వను తాప హేతు త్వాదితి భావః అతః; తిష్టున్తుగుణినో గుణహీనా వా భసన్ను ఈత్తోండాన్మ పే తతః, కిం వర్శ్యతే

సవ్యాఖ్యా నే అ- ౫. 263 తనొమపచ్చాదనపూర్వకం కుళో గుణా౭౬రోపణ[పయర్నః ఇత్యాశయః యతః, తే సున్టస్య యా శ్త్రీ తాటకా, తస్యాః దమనే విజయే కృతలేఒవీ,న ఖబ్జం ఖడ్జీతహ్స్‌ అకసామితి చా పాఠ, యశః కీర్షిః, యేషామ్‌ కథోక్తాః లోకే జగతి, నతు నూదృ "శేషు పరమ్‌ మహా న్తః మవానీ దూ ॥ , కథమితరథా తేషాం “ఇృద్థో బాలో నవాన్హ వ్యోనైన త్రీ "శేవలో నృప ఇత్యత్య _న్తగర్శిత స్త్రీ వధానుష్టానే2వీయతీ (వశ ్షిః నైతదేక మేన యాదృచ్చికం దూషణపదం అవీల్వేపంవిధమితరదపి జాగ రీత్వావా యానీతి ఖరస్య రట విశేషన్య, ఆయోధనే రణ్కే (త్రీశియాని , పదాని పాద పక్షే పొ, అపరాజ్తుఖాని వై ముఖ్యరహపీ తాన్వి స్వ్యుఖానీతి యావత్‌ పరాబ్తుఖానీతి విరోధ లక్షణయా లభ్య నే. లేసామేప నికర్షకి థన్యపకర ణీ సామజ స్యాదాకరానురోధాచ్చ తథా. (శీరామాయణష్‌ ళో వివ్వాలస్స కృతో చాళైః ఖరో రామేణ సంయుగే మత్తో రుధిరగ న్లేన త మీ వాభ్య(దవిద్ద్రతమ్‌ తమాపతన్ధం సంరజ్ధం కృతాస్త్రో రుధి రాఒళ్లుతమ్‌ అపాసర్పద్ది వ[తిపదం శిఖ్చి త్హృరితవికమః ల్‌ జ్లత్రి జగుప్పయా చాణ (వయోశావకాశసమ్పాదనాయ చ కృతస్యాపసరణస్య భయహేతుకతాఒ ౬ పాద నే నేదమ్‌ తథా ఇన్సినూనోః వాలినః, నిధనే (వహాశేవా శబ్దళ్చాన్దేయల్‌. + కౌశలం పామర్థ ఖం ఆత్తానమ్మపకా_క్యెన పరేణ యుధ్యమా నే బాణ మోశమరూపమ్‌, ఈత్రామి లోకపీవ న తృవాం పరష్‌, అభిజ్హః , అతో న్యపతారణముపయుంజ్యతే “నభ వాన్యా త్ధ ఎలాకూఢి” మిత్యారభ్య * నయుధ్యమానం పళ్య న్తం యుధ్యమానం పలేణ చేతి (వవారని పీధాత్సుగ్రీవేణ సవా యుధ్యమా నే వాలిని బాణమోకృళ్ళా స్తగర్హిత ఇతి రదుర్ధాటనమ్‌ అత కాటకావధస్య గుర్చాజ్ఞా పారళ్తే ఖ్‌ ఖరసమరే2ఒ_ఎసరణస్య జుగుప్సా కార్య ల్వేన, వాలివ భే శ శుత్చాభిమానరాహి ల్ఫేన, మృగయారీత్య నుసర గోన కూటయుద్ధ స్యా క్షత్తియా2.దృత ర్వేన దోపాఖావాచ్చ సమాధరాకలనీయః తథా చోశచా * కూకే వైన స్పన్లి నియమా అమా న యుద్ధం కూటసదృళం నాశనం బలవదిపోః రామకృష్ట స్టా)ఒ ది దేవైః కూట మేవా౭. దృతం పురా కూకేన నివా తో వాలీ యపనో నముచి సఖే *తి అత పూర్వ స్తుతే ధర్మయుస్ధే పొప్తానాం “ గజ్లో గతేన యారవ్యః”” ఇత్యాదిధర్థాణాం కూటయుద్ధె నివృత్తిస్సామెదుపదిళ్య తే శామన్షకోఒవీ “ కూటయుద్ధం విపర్యయే 'కేప్పపస్క-న్ల కాలేషు పరం వా వ్యార్స్‌మా

కులమ్‌ నియతమితి నిహన్యాత్కూూటయుగద్ధేము శృతుం న హీ నిరయతి ధర్మచ గృృద్మ నా శృతునాశః అశచకితమివ సుప్తం పాణ్ణవానామనీకం నిశి సునిశితశస్తొ) (దోణసూను ర్హఘాన ” ఇతి కూటయుద్ధపరతయా కీతిళుజాం (పత్యవాయాభాసమ.చాజహార కాలి

జక ఉ_త్తరరామచరిత నాటే చాసళ్చ “* పరాతినన్ధానపరం యద్యపష్యస్య విబేష్టితమ్‌ జిగీపోరళ్వ మేధాయ ధర్మ మేవ బభూ+వన తొ”దితి సమాహీతవాళ్‌ ఇత్స ౦ రాజసామాన్యదృఘ్మ్యేదము. దీరితమ్స్‌ ప స్తుత సు భగవతి చరాచరగుకౌ “లిష్య తేనస పాపేన పద్మ పృతమివామృసాగి “న కర్మణా లిష్య తే పాపేన” ఇత్యాద్ధిపమాణళ తావబోధితనిన్లేపఛానే నిరయహేతుత్వ భగవడా జ్ఞూఒఒతిలస్ధ్ర నళ గచన్ని (గ వాని దానత్సా 2_ ద్యన్యతమస్వ రూపస్యదోవ_స్యెవాసమ్భవ్య గా సాత్తదఖిమతనె ప ఫుణ్యశ్చాచ్చ న కోజఒవీ శబాావకాశః యదాహు శ్శీఎపత్సా జ్కు-మిశ్రమునీన్రాాః “య ర్త త్పిియ న్లదిహా పుణ్యమపుణ్యమన్య న్నా న్య త్రయో ర్భవతి లకృణబ్యుత జాతు ధూర్తాయిత్‌ నవ తు యతి ఆలరాసగొష్ట్యా నత్కీ. గనం పర మపాపనమానున నీ” త నమోఅలౌకిళ శేయసా?ధనర్వ” మేవ ధర్మత్వక్‌ సత్యం తదపీ (పసన్నేన భగవ్నతెవేతి యు క్రముశ్రమ్‌ - యదాహు శృీీపరాశరభ ట్రార శాః గశియా తచ్చిక్రిళ్వా శిమవీ తేదవూర్వం పెళృసుర్యపసాదో చా కర్తుః ఫలదఇతి రజ్లేశ కుదృశః తృదశ్చేషహైవూ శ్రే ఫలమవపీ భపత్చీతిజమితి (త్రయీవృద్ధా స్త త్తద్నిధిరవీ భవ త్చేరిణమితీ * త ఇళ్ళేమ్ముత గురోరవి రామస్య తిరస్కారాద్దువో విమర్శాబ్దమ్‌ అస్యా స్తదానీం గురుత్చే నాజ్ఞాతో భగ చబానాలమృ్బనమితి నానౌచిత్యమాశజ్క_ నీయమ్‌ (ప్రత్యుత గుశోఒయమిళి వక్య్యతే మూ చ-జస్టాతాపవాద భీన్న మర్యాద అతిహి నావు వగ నా లే ల-అయే న్హుయ్యేన భ్రుకుటీధరప్పంవృ త్రః 1. వ్యా ఈ కోసే పీడాయాం వా తాకప్యాపవారేన హేశరునాా భిన్నా అతి లస తా మ్య్యాడా సంవిభాన్కో మీన రత్సమ్ము ద్ధి అతి అతికాన్తం యథా స్యా లృథా (హా ఖే రన్న తృమ్యసఇతి కేమ! నాహేతి కోపద్యోతేకమ్‌ అయే ఇత్యా శృర్కే మమ్మ్యేవ న త్వ్చితర్మత, తోహె దవిదతభయ త్వేన మామేవ లక్షీ కృత్య సమరాయ నన్న వ్యాతఇ త్యాశయః (భువో, కుటీ కూణనమ్‌, తస్యాః ధరఇతి సమాసః అత ఠోపఖాప.ణాలత్స మృేటో వినుర్శాబ్ట్బమ్‌ మూ। ను-_న్ఫురితమనయాో॥ క్రోధేన, తథాపా - స చాడానుణ్ణలబన్థన న్తరలయ త్యాకూతజో వేపని వ్‌ ఆం ఆర జస కీజ్చత్‌ో్క్‌కనదచ్చదస్య సద్భ శే నేత్రే స్వయం రజ్యతః థత్తే శా నీమకాణ్ణ తాణ్డవిత యోర్భ జ్రేన వ శ్ర్రన్భు వూ న న్‌ కి శృన్ణ్రస్యోత్కటలాబ్భృనస్య కమలన్యోద్భా నళ్ళజ్లన్య చ॥ ౩౬

సవ్యాఖ్యా నే అ. ౫ 2రక5్‌ కువూకా _ తదితో విమర్షతమూం భూమి మవతరానః.

(ఇతి నిష్కాల్రన్హాన్సశ్వే ) ఇతి మవోకవి భవభూతి ప్ర, ణీతే ఉత్తరరామచరితనాటకకే శుమూరని క్రమో నామ వళ్చమో౭ఒజ్య-:.

న్యా అనయో? కుమారయో స్సమృస్థినా శోభేన చేఠః పజ్వలనలత్‌ లేన ణి న్ఫురితమ్‌ ఆవిర్భూతమ్‌, భావే కః తదేవానుఖావము కేన వర్షయితుముష్మకమ తే తథా హీశ్యాదినా తథా హీతి నిదర్శ నే ఆకూలేన కోపరూపేణాభి పాయనవిశేపేణ జాయ మౌనః , వేపసఘః కన్పుః 3, రాగతోణభ యాఒ దిఫ్యా వేపకున్తాతకమ్చునో మిర్యఖభి హిరలక్షణస్సా త్ర్వికో భొవః , “*టువేష్పకమ్స నే” ఇతి ధాతోష్టి వ్వేన ఉట్వితో౭ఒ భు”జిత్యథుచ్‌ చూడాయాః శిఖాయా,, మజ్ఞలా౬_ కారం బన్ధనమ్‌ తరలయతి కము యతి శరీరదల నేన శిభాబన్ధోఒవ చలతీ త్యాశయః కోకినదచ ఎదన్య రకోత్సలదలస్య కిఖ్చీత్‌ ఈమషదంశేన, సదృ శే సమాజే నేతలే నయనే లామావారుగై ర్నరపతిర్న యనె ౪” “ రసనోస్టద న్హపీరీక రాష్ట )గుద తాలులోచ వానేన రశ్రేన రక్తసారా ధన తనయ్తీసుఖోవేతా$” ఇతి సాముదికసారాల్లోచనాఇ్బులయోః (పకృతిర క్లత్వహ్‌ స్వయం స్వతః, రజ్యతిః ర_క్టీభవతి, నయనా ఒరుణ్యసృ కోపానుభావ త్వా బేపమ్‌, కిఖ్బు వక్త్రం వదనమ్‌ అకాజ్ఞంనిష్కా.రణ మేవ, తారవిరయెోో। అ_నర్షరమన్యూత్పీ జేన పరి నర్హితరయోః, భుకోః , భచ్లేన భూకట్యా, (పయో౭కయా ఊర్కటం స్ఫుటమ్‌ లాఖ్బునం కలజో్క్సో యస్య తస్య, ఉద్భాం)వ్లాః కత శ్చిన్నిమిత్తాదుపరిమార్ణ్మ మ నాళ భృద్ష్‌ ౩ (భమరాఖ యస్య తస్య కమలస్య ఆరవిన్షస్య చు కానన్తిమ్‌ తక్కాా న్లిసదృశీం కా న్లిమితి యాపశ్‌ ధత్తే దధాతి, భువశేః (శోధానుభానత్వము క్షం భర నేన కకోధ స్టా నేషు దీప్తేసు యోజయేద్భు)కుట్రీం బుధ” ఇతి తల్లక్షణఇ్బు లేనైవ “భువో ర్యూలసముశ్హే పాద్భు)కుటీ పరికీర్షితే-””తి. అత నిదర్శనా౭ఒలజొ , రో మూలారూపః (శోధన్ప భావో శ్రేరజ్బమ్‌ అకాణ్ఞ తౌజ్హవి రేర్యతతోో ఏీరానుగుణో వృ త్తమ పానశ్చ తేన సంసృజ్య తే నానారసభావాఒ (శయ త్వాదయం కుమారయోస్సుమ నృన్య చాఒలాప స్సల్లాపో వామ పార్వతీవృ శ్రేరబ్బమ్‌, “సల్లాపస్స్యాద్దభీరో $ ర్నానాఖావరపా2_(శయే” తి తల్లషణమ్‌ రట్‌ అవయోస్సమరోత్క_జ్ఞాయా అకద్ధి త్వాత్‌. ॥, ఇర విమర్భవిహారా

రశ

266 ఉ త్తరరామచరిత నాటే నరా త్ప్రజేశాత్‌ ఫ్‌ విమర్ణ శాం సమరసమ్మ గ్లసర్వంసవోమ్‌ ; అవరతరావః (పవిశాపః , కువూరరమోః లవచన్ద) కేతో సఃం అత తురీయపబ్లు ఎమమయోరజ్క_యో రామ్మపవేళా నిబన్ధాల్‌. “* సన్ని పితనాయకో౭-బ్క 8 కర్తవ్యో వాటే పకరణే వా ఇతి భరతో _కివిరోధో న శబ్క-నీయః, అస్య పచనస్య లమ్యునసాలేణ నాయికా నాయక (పతినాయకి పతాశానాయక సాన్ని ధ్యమ్మా తేణ చారితార్థ్య్యన్య వక్తి వ్యత్వాక్‌ తథా హీ -_వాలతీమాధవియ[పకర గే ద్వితీయాజ్కే వాయికామాశస్య్య తశ్తైం)వ స్తమా క్కే. పతౌశావాయకన్య పరమ్స్‌ వేణీసంహాలే ముదారాతు నే జ ద్వితీయే2_జ్కే (పతి వాయకస్య "శేసలఖ్బు (వవేశ ఉపలభ్యతే ఇర్జం లమ్మ్యు _న్లరాణ్యపి గచవేమణీయాని అత్రైకశేషేణ నాయికాయాః. నాయక త్వావిశేషార్చ తాశానాయకపతినాయక యోశ్చ (గవాణమ్‌ యచ్వా తురీయస్య తృతీయాబో్క_పా _త్తీగర్భసన్టి శేమరయా పఖ్బ మాజ్కస్య సష్టాబ్కవ్యావివిమర్శసస్థి శేషతయా చ రృతీయమష్టాపబో్క్కో_పపాదితనా యక్మప్రవేశదూ(లేణ (పర్య, నేతృ చరితపర్థ నై దమ్పుర్యమ వ్యావాతమితి న వితోధః ప జ్యోత్సా షవద్భ ఫళనిర్హ లన్లివి స, చామా హారవపజ్డీ వనం

(చామెపన్యధుతో త్తరజ్బణగ లై న్సత్సజ్ణవ వేదురమ్‌

స్వర్షక్ల్‌" వదభ జ్షుర్మకమమిద _నద్భావథూతం వచః

శేషాంవాన్న న సమ్మడాయ సుధియాం? యేహెం రనజ్ఞ మృనః

ళ్‌ ఠమర్ష ణక విభూవణకుమార తాతా౭_ర్యనూరిరచి తాయామ్‌!

జ్యా _త్తర రామచర్శి త వ్యాఖ్యాయాం పజ్బుమో౬ఒఒ.బ్కా ఇతి

పళ్చూమాబ్బ_ వ్యాఖ్యా జగ

అథ క అద ఉత్తర రామచంతినాట కే సవాం ఖ్యానే స షో 2. బ్కః, అనానానా్టీనా వారాల మూ॥ (తతః ప్రనిశేతి విమా నేనోజ్ఞ ర్‌లేన విద్యాధరమిథునమ్‌ ) వి రః = అహో ద్యాధరః న ప్రచణ్ణకలవాయో _ రుద్యోతితిమ శ్రీలత్మీకయో రద్భుతోగ్రా ఎత జేవాసు రాణి విక్రా, నచరితాని వ్యా ప ఆలా పెస్సుఠయోరుదారమధు రై ర్భృ త్మైరనీవైరృ ఫుస్పాభా గ్యేనవిదేవా నాధతనయా సౌన్స ర్యసంవాదినా ఆ న్యైరప్యవమృష్టజీవితసమాలా భమ్మమాభబ్ఞుర_న్ల త్పాన్సృప్టిక మాతనోతు దిశతూదర్క_ఇ్బు సౌమ్యమ్మనాః అథ కవిరిడానీం కుమారరెోర నయోర స్త్ర శిమువి శేషోపవర్డ నకుతూవా లేన దూరాధ్వయానవధయుధ్ధా౭. దీనాం (పత్యత నిర్దేశాసవాత్పా న్నాటకన్య నూచ్చనూచనై క్మపయోజనం విప, గామృకముపాద ల్తేతత ఇతి ఊజ్జ పలేన (పకాశమానేన , విమాన వో్యోమయా నేన, విద్యాధరరొంః దేవయోని విశేపుయోః మిథునం ద్వన్హ్నృషమ్‌, అనయోః పరిదృశ్యమానయోః , విక _ర్రనన్య మార్తణ్ఞ్ణ స్య కలే వంశే విశ్వవి శతక జ్తీశ్య, జూతయో+4, కుచవూరయోన్లారి క మో? , అకాణ్ఞః యాదృచి నః (వచజ్జ్ఞః దారుణశ్చ్య కలవాః వ్మిగవాః యయో _స్తయోః, ఊత గాన్లే ణ్య ద్యోతికా పకాశితా మెత్త, లశ్మీః తత్రియోచితా వీరళోభా యాభ్యాం తయోః, ఉ ద్భాన్తాః కిమపసానో2ఒయం రణో భవిష్యతీతి వివ్వాలా౩, దేవాః అసురాశ్చ యేషు శాన్సి వికావ్తాని విక మోద శాణ్‌ చరితాన్తి అహో విస్మయం జనయ న్హి మూ॥। తిథా హి ప్రియే పశ్యపళ్య ప। రుణద్హ ణితెక జ్క ణక్వణితకిజ్కీ_ణీక స్టు ర సృనడ్తురుగుణాటనీక భ్బతేకి రాలకోలానాలమ్‌ వితత్య కిరతోళ్ళరానవిరతస్ఫురచ్చాడియో ర్విచ్చిత్రమభివర్థతే భువనభఖీమమాయోధనమ్‌ ౧|

268 ఊఉ త్తరరామచరిత నాటే వ్యా ఆయోధన మేవ నిర్దిశతి తథా పీత్యాదినా చతూఫలమిదం పశ్యేత్యా దరాద్ద్విరు కః రుణబ్బృణితానాం రుణరయుణళబ్రబహులా నామ్స్‌ కబ్య_ానాం పల యానామిప క్వణితం యాసాశ్తాః కిప్కాణ్యః తుదభల్రికాః యష్మిక తత్‌, “నద్య్భృ తశ్ళ్చే”తి కప్‌ ధ్వనళ్‌ ముఖరః గురుః సమరథారసవాః, గుభా? మూర్వీ, యయోప్తా ఖ్యాం, అటనీభ్యాం కోటిఖ్యామ్స్‌*ళోటిరస్యాటని”” 8త్యమరః కృతః విహితః; కరాలః ద న్తురఖ ఉల్బణఇతి యావత్‌ కోలావాలః కలకల యస్య తత్‌ , ధను శారు కమ్‌ వితత్య ఆకర్ష తేన మణ్ఞలీకృత్య శరాళ వాణా౯ , కిరలోః సా న్తత్యేన క్షీప తోః , అవిరతం అవ్మిశాన్త్షమ్‌ న్ఫుఠరన్త్యా రోేణ శిరశకన్ను చాదూర్థ్వమధశ్చ చల వౌస్టు చూడే ఖే యయో_స్తయోః, రోచే, కమ్చితం శిరఇతి భరతః యథా -- శనై రాక మృ్పనాదూర్థ్‌ వమధళ్చాఒకమితం భవేత్‌ [దుర _న్గజేస బహుళ॥ శమితం క మితం +రః రోహే విరరే, విజ్ఞానే తిజ్ఞానే చతర్జనే పృచ్చా 'ఎషాతీకయవాక్యేషు శిరః కమ్చితమిస్యు తే” ఇతి అనయో౩), విశేషేణ ఒం అద్భు తవవామ్‌ * లిభృతృష్తాదితి ఫేమ్‌ భువనానాం ఫీమమ్‌ ఆయోధనమ్‌, అభివర్థ్‌ తే ఉపచియలే్రే నతు (వశామ్య తం భావః స, 4 వూ! వ॥ విబ్బమ్మితణ్బ దివ్యన్య మజ్లలాయ ద్వ్యయోరపి స్తనయితొగ్నో రీవాఒమన్ష్రం దును భేరునుమవూయితమ్‌ ౨|| శాం యు, ర కా గా వ్యా ద్వయోః ఊభయోరవీ కుమారరెోః , మబ్బలాయ కేదూయ, పరాజయా భావాయేత్యర్థః ఆత * కళి కమర రాగపరివర్ధ నాయేతి వ్యాచవ్ర్రు తదనుపపన్నమ్‌ - లోకే యుధ్యమానయోరుభ యోరన్యతర స్యామజలదర్శ వాత్సఏకృతసమ లే తు దయో ఈనయోస్థా క్మిక ల్వేన (పీతిప్మాత తేన చాన్యతరపరాజయే2వీ భగవతో పృాదయశల్భో పనిపాకస్య సమ్భావ్య త్వాచ్చ తత్పరిజిహీ ర్జాయాఏవ పర్షనీయత్వాత్‌ ఊపరితనగ న్ధ్‌సన్ష ర్భృపరామ ర్మేఒ స్యేవ మేవ వ్యాఖ్యేయమ్‌ యాదృచ్చి నక భగవదాగ మనేనానిరీ త జయ పరాజయవీవ పా సమరస్సమాపితః (పత్యుత సమరరాగపరివర్థనస్య దుర న్లళా హీ సమ్భా వ్యశే తద్యథో క్త మేవ రమణీయమ్‌,దివ్యస్క సౌవర్షస్య్కద్యు[పాగవాగుదకృం)తీచోయ”” దితి యర్స్రత్యయః దున్దుభేః భేర్య్యా॥, _స్తనయిత్నోోః మేఘ స్యేపు అఇరసవో క్రి) తప్యావీ మాబ్బలికన్ఫ సమాష్యత్వాత్‌ ఊపమా వా అమన్ష్రం గమ్మిరమ్‌న మృదు నావీ ఆారమితృ్కర్భిః దున్ఫుమాయితిందుసుమి త్యా కారళ్ళ బ్బ విజృమ్భితంఆవిర్భూతఖ్బు, జేవతౌఒభ్యుపప త్రినూచ నాద్బీజానుసన్రానరూపో బిన్దురయమ్‌ అజ, లక్ష ణే “చిన్షువ్య _క్రిపురస్కృృత అబో్కో నాన్యాప కారార్థసంవి ధానరపా2శయః””ఇతి దర్శ వాళ్‌,

సవ్యాఖ్యా నే అ= ౬. 269 మరా॥ తత్స ఏవ ర్యతా నునయో రనవరత మవిరలలలితవిక చ కనక కమలక్‌మనీయస న్తతి రమరతరుతరుణమణిముకు లనికరమక రన్ద బెన్దు వ్యా తల్‌ దివ్యదున్తు ఖేరాహన్యమానత్వాశ్‌ , అనయో+ (పవీరరయోః అధికరణ భూరతరొోోో3ి అనవరతం అవ్మిశా _న్తమ్‌ అవిరలైః నిబ్నిడైః లల్మిలేః సేశలెః విక చెః విశ స్నితెళ్కో కనకస్య కమ్మలెః హేమారవి నైః కమనీయా దర్శనత్షమా స _న్హతిః రాజిః యస్య సః, విక సితహేచూరవిన్ష సన్పూదితభ _క్రీశోభ ఇత్యర్థః అమరాణాం యే తరవః పారి జారముఖా పృక్షూః, తేషాం, యస్తరుణః అభినవ) మణినుయో, ముకులానాం కలిశా వామ్స్‌నికరః సన్టోవాః తస్య యే మకరన్షబిన్షవః తెః సున్దరః రమణీయ, ఫుష్పాణామ్‌, నిపాత। అభివర్ష ణమ్‌్‌ (పవ ర్యతాం ఉపష్మకమ్య తామ్స్‌ అయన మాబ్దలికో వధః వమూా॥ విద్యాధథరీ తా కింత్తి ఉణ అఅడ్జవిస్యురిద తెడిచ్చడా కడారం విఅ అంబరం ర్సుత్తి నంవు త్తం? ఖ్‌ ల వ్యా ఛా రత్సిమితిఫున రశాజ్ధివిష్ఫురితతటిచృట్లాక డారమివామ్బరంధ్షుటితి సంవృ త్తమ్‌? శిమితిపునః కుఠర$ః, అమ్బరం ఆఅశొాళమ్‌, అకాజ్ఞవిష్భురితయా యదృచి గి యా ఒ ఒవిర్భూతయా, తటితాం విద్యుతామ్‌, భఫటయా పళ్న్కా్య్య, కడారం కవీలమ్స్‌ అత సిస్దావస్థావ..2..పన్న_పకృత్యనుకర ణే కట్రోడ్డ్య”” బ్లద్రి టస్య డః వఃూూ విద్యాధరః తత్కిన్ను ఖల్వద్య పః త్వా ఫ్రే య, త్రాత్హా సమా రృల్ణజ్యోతిరుజ్జ వః పుటభెదో లలాటస్థనీలలోహిత చకముస.:1? షట్‌. కక (విచిన్త్య) ఆం జ్ఞాతమ్‌ వల్సేన చస్ద కేతునా పోయే క్రవస్త నే లా ఈ యు. శా రా మూ గ్నేయమ్‌, తస్యాయమగ్నీ చృటాసన్బూతః నమ్రృతిపా- 6 వ! అవదగ్గకర్చురిత శేతుచామ ర ణి రబా రపయాతసువహీ విమానమద్హలెః గ! దథతి ధ్వజాబ్యుశపటాల్ళ లేస్విమాః తణపబ్కు.మచ్చురణవిభ్రమం ఫిఖాః! 5||

270 ఉత్తరరామచరిత నాటే ఇ్యా కిమితి నితర్క్యే పకాశం విమృశతి త్వా స్వ) త్యాదినా త్వష్టుః విశ్వకర్మణః ఇదం త్వాస్ట్రమ్‌యద్య నం కాణచ్యకమ్స్‌తస్య యా భిమిఃభంిమణమ్‌ తయా (భా న్సస్య అధికరణభ )మణవళార్దూర్థిత వ్య్య శాణకాతిత స్యేతి యాపల్‌ . మా రృణ్తస్య సవితుం “శకన్ధాదిషు పరతరూపం వాచ్యా” మితి పరరూపమ్‌ జ్యోతి సేజఇవ ఉజ్జ్వల: (వపకాశ మానో=_ యక లలాకే అలిశ్తే తిస్టతీతి తాదృశస్య, నీలలోహిత-చత్తుపః శిపనయన స్య పుటఖేదః పత్షోన్నీలనమ్‌, కిమితి సమృధ్య దే తదితర్వస్యె తాదృశనిస్తుషీకృతదివాకర కిరి ఆధోరణీసగర్భర్ప మసమ్భావితమితి తథా వితర్క_॥ అృత “విశ్వకర్గా త్వనుజ్ఞాతళ్ళాక వ్చీపే విపసస్పతా భిిమమారోప్య ల శేజళ్ళాతనాయోపచ్మక మే” ఇతి మార్కూప్టేయ వచన ముడాహార్యమ్‌ ఆమత్యజ్లీ కారే, (పయు క్షం లవముద్దిక్యేతి శేషః ఆగ్నేయం అన్ని జెనతాకమ్‌ “సర తాన్నిక లిభ్యాం ఢగ్వ క్రవ్యః?” ఇతి ఢక్‌ తప్యా స్నయాస్త్రస్య, సన్బూతః సన్సువు హి యత౭సమ్బృంత అగ్ని మ్బూతసమయ్యే విమానానాం మజ్జ లెః సమూహై౪ అవదథ్ధాని జ్బలితాని అతఎవు కర్చురితాన్సి శ లీకృ తాని శేతవః ధృజా$ చామరాణీ చ యేాన్హైస్సద్భిః, ఆపయాత మేవ అపగత మేవ) తథా ఇమా దృశ్య మానాః శిజాః జ్వాలా ద్విజానాం శేతనానామ్‌, అజ్కుళాః అగవక్రిన్యో2_బ్కా_శి కాః రర్త బధ్దానాం పటూనాం పతాకానామ్స్‌ ఆఅఖ్బలేషు పా న్దేషు తణం జ్వలన కణమా ల్రేషణాన్తనే తాసాం వైల్యాఒప శ్రే, కుబ్కునుస్య కాశ్శీరజస్య్య య చ్భురిణం లేపః తెస్య విభగిమం తద్విభ9మసదృశం విభ9ిమమ్‌, దధతి వవా_న్సి కార్యి దృయేనానేనాస్నిరనమోయతే "లేన చా గ్నేయా స్త్మ్రపయోగఏవ నిశ్చియతబఇతి ఫాసః ఓ మా ప్రవృ త్రీవవాయముచ్చణ్డన ఖక్జావస్ఫోటపటుతర స్నులిబ్బనికృతి రుత్త్రాలతుముల లేలివోనజ్వాలాసన్భ్భూర ఖై ర వూ భగవా అక జు ఒర న్‌ ఆస ద్యదతారమపస రామి (తథా కరోతి, వ్యా॥ ఉచ్చట్ణః జాకుణః మయో వ్యజఖజ్జస్య అళనిశ కలస్య అవస్ఫోటః అధస్ను ఫె టనమ్‌ తవ్వత్పటుళరా [కూరతరా స్ఫులిక్షైనామ్‌ అన్ని3 ణానామ్‌, వికృతివికారో, యన్య తావృశః భష ణస్సులిక్స్‌"ఒత్మ క్ర పరిణామవానిత్యర్థ ౩ కిబ్బు ఊత్తాలేన అత్యుద్భళకే న తుములేన సజీన్లేవ లేలివా నేన భృళం పునశపున న్లేవానశీలేన్య లిహేర్యజన్తా త్తాచ్చీలిక శ్చానళ్‌ | * గుణో యజ్షాకోి ఇత్యభ్యాసస్య గుణ జ్వాలావాం సమ్మాలేణ సబ్బ్భ్‌ తేన ఎలింపః దారుణ, ఉహర్చుధః అనల, (పచజ్జః దుర్వినవాః, (ప్రియాం (పేమాఒస్పద

నవ్యాఖ్యా నే అ-౬. 2కే తయా పాలనీయామ్స్‌ అజ్జేన నన్తాపవ్యవధాయశకే నా 2_త్యనో గారేణ, ఆచా ద్య అన ధష్యు దూరం యత్ర న సన్తాషః ఛాపక్‌ , అపసరామి ఆపగచ్చామి, తథాయఫా నజ్క_ల్పికమ్‌, (తాగోద్వేశాఒ.దయో వ్యజ్యన్తే నమూ విద్యాధరీ- దిట్టిఆ ఏదేణ వినులమొ త్తిఅనర సీఅలమనిణ ముంన లేణ ఇానా దేవాష్ఫం సేణ అణంద ముడిలిఅఘుమ్మృంతలోఅణ-ఏ వ్యాభా దిహై ఏతేన విమలనూ క్తి క సరశీతలమనృణమాంనలేన నాథ దేవా స్సర్మే నా2_నన్ల ముకులితఘమూర్డ మానలో.సనాయాః అ_న్గరితఏీవ సన్తాపః ఏతేన అన భూ యమానేన) విమలః తారజ మౌ క్రిశానాం ముక్తాఫలానామ్‌ ము క్తాశబ్బస్వ నినయా2 దిషు పాళా త్స్వార్థి కష్థక్‌: యదావా వామనః “మొ క్రికనితి వినయా 2౬దిపాఠా” దితి కస్వార్థి కాశ్చ (పళక్ళతితో లిబ్పపదనాన్యతిన_ర్హ ని” ఇతి నఫుంనకర్నమ్‌ యః సరః యష్టి? తద్వచ్చీకలేన, వసృ'ణేన స్న్గేన మాంసలేన పీనేన చ శరీరగతం న క్వం స్పర్శే ఉఊపచర్యతే స్పర్మేనా2_లిబ్బన్మపస క్షేన్య, ఆన నేన వార్షేణ, (వయోజశేన మనం ఈవ్‌. ముకులితే సజో ,_ చిత్తే ఘూర్షమానే మదపాద్భ్విమతీ లోచనేయ స్కా స్టస్యాల ఘూర్గ తేః “ఘూన్లేస్ప ముపల్లళాఘోలఘులాః ” ఇతి ఘుమ్మూదేశః సన్తాహః ఆగ్నేయా స్త్రి సమృమి, ఆన్గరితః సాంస్పర్శికో ఒయమానన్షః (వచణ్ఞమస్త్ర తాపమపృపో వాతీతి వృష్యామి మూ విద్యాధరః- అయి కిముత్ర మయా క్చితమ్‌? అథవావి-- వ।! న కిజ్చోదపి కుర్య్వాణస్ఫా క్ర్యైర్ధగిఖాన్యప్తోవాతి ప జ ఆ, లె, తత్తస్య కిమపి ద్తవ్యం యోషహి యస్య ప్రియో జనః ౫1 వ్యా అత సన్తాపపరివారవిషయేే మయా, కిం తాపాపనోదకమ్‌ అథ సుఖ జనకమ్‌్‌ కృతమ్‌ అనుస్థితమ్‌? తదాచరణాభావేఒవీ తవాయముల్లాసో నిర్మి బన్టనః ఇదమాశ్షీపతి ఆథవేతి (పతి(కియా౭౬ఒను స్టానవిర హే-2_వీ పణయిజనసన్నిధినేప నిర్చాణా యేతి భావః నేతి వ్యాఖ్యాతమిదన్షి తీయాక్కే. “104” పృష్వే మూ॥ విద్యాధరీ- కవాం అవిరలవిలోలఘుమృంతవిజ్ఞాలచావిలాస మండిదేసాిం మ త్త మోరక శ సామ లేహీం ఒత్ధరీఅది ణవాళ్ధలం జల వా రేహిం[విడ్యాధరః-అయి కుమూరలవ ప్రయు కృవారుణా స్త్ర, ప భావనీ టీ జ 4 హే € అత్య ఖల్వేసః, కథవానిరల ద వృ త్తనారి భా రానవా గ్రనమ్బారై: ప్రశ ్తం జస లి, పావకాస్త్రమ్‌॥ విద్యాథ --పిఅమ్మై

272 ఉ_తత్తరరామచరిత నాటే

వ్యా ఇా కథమవిరలవిలోలఘూర్డ మానవిద్యుల్ల తావిలాసమజ్ఞి తె ః మ త్తమ యూరకణ్ధళ్చామల్రైరవ న్నీర్యతే నభ స్తలం జలధనైః “* ఆవిద్వుతి స్త్రీయామాలి” తి ప్యుబాసాదాత్వాభావే2._న్యవాలో లోకే జక్వే ద్విత్వే చ విజ్హా ఇతి రూపమ్‌, మ త్తమయూరకణ్ధివచ్చ్యామ_లై & , స్నిగ్ధ తాయై మ తతో క్రిః శ్యామలత్వమ్మత వారిత తమ్‌ తయోర'ఖేదశ్చ “* కమలాసమ్బదోః కృన్ణవారితోర్నా గసర్పరొ8 చాన వాసుర దైత్యానా మెక్య మేవాభిసమ్మత””మితి కవినమయాత్‌ మయూరపదన్య “మ యూరమయూఖయోర్వాన్ట వా””ఇతి యూాకారలోప ఓశారళ్చ అవ స్రీర్య తే అచ్చా ద్యతే , వారుణస్య వరుణదేవతౌకస్య, “ శిణీ భువోఒ నుపసన్హే” ఇతి భవతేర్చ జీ (పాఒదిసమానే చ (పభావఇతి రూపమ్‌ కథం నార్తే, “జ్ఞా భం వాన్లేచ గస్హాయా”? మితి మేదినీ, అవిరలం నిబిడమ్స్‌ (పప్ఫ త్తస్య, వారిధారాణాం సవా(సస్య, సమ్బాతేః పర్షే ణా (వశాన్దంపకర్షో౭(త దావాగుణస్యాఒ౬త్య నికో నాశః ఛా(వియం మే. (వీయం శాపో చృేదమాపో2.భీన్టలాభఖ

వఠా విద్యాధరః-వా న్తవాన్త సర్వమతిమా శ్రన్షోషూయ

యతృ్రంబలవాతా= వలిమోభ గమ్మీరగుణగుణాయమాన మేఘ మేదురితా న కారసీరస్థ నిబద్ధ మేక వారవిశ్వ గ్రృసనవిక చ విక రాలకాలకి బ్ధికిర్టికన్నర వి వర్పవానమివ యుగా శ్రయోగనిద్యానిరుద్ధనర్వ ద్వార నారాయణో దర నివిష్టమివ భూతజాతంప్ర,వేపలే

వ్యా సర్వం గుణవదగుణ ఇ్బు, మొ తౌం మానమ్‌ ఆతి శ్రా నమ్‌ అత్యాదయ॥ః (శా న్తావ్యన్టే ద్పితీయయా సమస్య నే “మ్మాతా కర్ణవిభూషాయాం వి శే మానే పరిచ్ళ బే” ఇతి మేదినీ దోహియ్య, దోపళబ్లో2.యం శ్లేశవాదక। తనేవోపపాదయతి యది త్యాదినా పకృష్టం బలం యస్యా _స్పస్యాః వాతానామాపలేః వాత్యాయాక, యక్క మోభః తేన గమ్భిరం మన్దిం యథా స్యా త్తథా గుణగుణాయమానేన ననతా అనుకరణళబ్లోఒయమ్‌ మేఘేన విసృత్వశేణ మేదురః ఘన$, యో2_న్థ కారళ "తేన, శీరస్థ్రం నిలడం యథా ఈథా, నిబద్ధం (పతిరుద్ధమ్‌, అరఏప్క, ఏకన్మి ౯ అభిన్నే చారే2ఒ_వసశే యౌగపద్యే నేత్యర్థ 8 విశ్వన్య జగతః (గసచే కబలీకర ణే వికచిః వ్యా వ్‌ర్గ ॥ వికరాలః ఫీవణళ్చ యః శాలకణ్ధిస్య శివస్య తృస్క్యెవ జగత్సంహా లే2_ధికారాత్‌ నై లేన ళ్‌ జ న్యాద్యస్య యతి ఇతి (టైవ్మాలక్షణవ్షతిః స్తే (బ్రవాణఇవ లయే శివస్య చ్వారీకరణమ్మా తాత్‌ కళ్దివవ కన్షరో దర్శీ *దరీ తు కన్దరో వాక్తీ”” తి పుంస్త్వమ్‌ శిరాలోక ఖీవ ణత్వయోరుభయవ _ర్థినో2. రై కజాత్యకృ తా భేదవివక్షయా తదాశయరెొకా

సవ్యాఖ్యా నే అ-౬ 273 రఖేవోక్తిః తత్త వగ్తమానం విజేస్తమానమివ తథా, యుశానానున్తేషు (పలరీమ గృహీతయా, యోగని దయా వ్యతికరితజాగరయా న్మిదయ్యా భగవతో నిత్యోదితదళ యా, నిరుద్ధసర్వద్వానే (పాణా౭_డినిరోభేన (పత్యగ్దృప్రీపసారాయ (ప్రతివాతబాన్యా విషమయవ్యాపారే + నారాయణస్య సకలచరాచరా౭౬ ధారన్య సర్వ శారణకశారణస్య భగ వతః కుషతైఊావరే నివిషస్ట్రం (పవిస్టమివ కార్యభూ+కస్య కృత్స్నస్య జగత॥శ పరమళారణ తయా నిఖిలనిగమాపగ తే తత్తైవ లయోపప శ్తేః (పవేపరే ఉద్పిజతి న

(| అష మూ॥ సాధు వత్స చస శేతో సాథు స్థానే వాయన్యాస్త్ర, పృరీతమ్‌. యతః. వ! విద్యాక ల్పేన మరుతా_ మేఘానామ్భూయసామపీ ట్ర హణీవ వివర్రానాం క్వాసి ప్రవిలయని కృతః న ౬|| వ్యా వాయున్దేపషతా అస్య వాయన్యమ్‌ , “సాఒన్య బీవతే *” త్యధిశారే “వాయ్వృృతుప్మితువసో యి”దితి యక్‌ సాధు తస్యైవ మేఘోపరోధాపనోదళ త్వేన పొన్చు9తిక_స్పర్ప్రయోగః తదేవా౭_వా విద్యేతి విద్యాకల్పేన ఆఅనాదిభేదవాసనా నిరసనపగల్భ “త త్త ఎమస్యా””దివా క్యార్ధధీసమృృ తాఒ_ శై క్యవిజ్ఞానసద్భ కేన, మరుతా వాయవ్యా స్త్రభవేన చాయునాా భూయసాం బహూ నానువ్సీ “ద్వివచనవిభ జ్యే” త్యాదినా ఈయనుక్‌ ఏకత వ్య క్రిఖదాదృహుత్ప మితర్మత (పశారభేదాత్‌ అవీ ర్పాయవ్యా స్తపామర్శ్భ శం ప్యన క్రి మేఘానామ్స్‌ వివరాజాం ఖా న్తిపరికల్సితా నాం (పాతిభాసకా2.శారవికిల్సా నామ్‌ , బన్మాణీ సకలదృశ్యాధిష్టానభూ తే నిర్యశుద్ధబుద్ధ ము క్తస్పపకాశ వెరన్యఇవ, శ్వావీ కు తాప్సీ దర్శనావిసురే, పకి హో విలయః నాశ (పవివూర్చాల్లీయ లేర్ళావే వఏరచ్‌ కృతః సమర్థితః, నవసదనిర్వచనీ యా నాద్యవిద్యా శ శితరోహిత్యపకా కే తయైవవిక్షీష్యమా ణే చ నిర్చి శేమకూటస్థ వెతన్యా2-త్క "శే బన్మాణి రజ్ఞావివ సత్చో లోకస్సర్పో౭-ప్యధ్య స్తతయా భాసమానో యథా “తత ్వమనీ శ్వేత శీతో? ఇత్యాద్‌ ాపనిమదవా క్యా ర్ధాపరోతజ్ఞానమా(లేణ నివర్త్‌ శే తథా వారుణాస్త్ర సమ్బాదితో జలధరోపరోధస్సామ్బ)తిక వాయవ్యా స్తేశో శ్సార్యత ఇత్య ద్వైత ప (క్రియయేదక్‌ వ స్తుత స్తు --విద్యాకల్పేన * ఆప్ఫ త్తిరసకృదుపదేశాత్‌ * * అనువిద్య విజానాతి” “విజ్ఞాయ (పక్షాం పర్పీతఈ” “దష్టవ్య ఛ్ళోంతవ్యో మున్నన్యో నిదిధ్యానీ తవ్యః”” ఇత్యాది పమాణకతవిహితవా క్యార్థ; జ్ఞానాతిరిక ధ్యానోపాననా2. దిపదబో ధ్యనిర తిశయ పీతి కారిక్మతెల ధారావదవిచ్చిన్న తిన _నతిరూపసదఠ్నీ పురుషదనారళాణ్జీల్యోప తెర

ర! ఉత్తరరామచరిత నాటే కోనలన్యాసా2_దిపరవి ద్యాకల్చేన;, మరుతాా భూయసాం మిథో విలషణలతణ ఈయా బహూనామవ్సీ వివర్తానాం వినిధా౭(శయేషు వర్తమాచానాం వికేసణీ భూరచిదచిద్దత దేహేన్సి )యా2దివికారాణామ్‌ “నిశ్రమణం నిషదనం వినర్తన” మితి వాజిగుణ్యపకర ణే విపూర్వన్యవ ర్తతేః పర్శిభమణరూపార్ట వాశకఠ్వనె వ దర్శ వాథ్‌ (పాళిభాసికత్వాంశే (పమాణవిరహాచ్చ (్శాణి నిఖిలవేర నాచేతనాఒ_ర్మ రయా (శతిశతసమధ్ధిగ తే అవాబ్యననగోచరకల్యాణగుణగణపరిక రి, లే. (శీమతి నారాయణ ఇవ ఫప్రవిలయః నిరన్హరసంశ్లేప.:, కృతః, వీతదు క్తం భవతి:-*యస్యాత్తా శరీరమ్‌” “యన్య మృత్యుళ్శరీరమ్‌”” “వీమనర్వభూ తా న్తరాత్తా ఆపవాతపాష్తా దిన్యో దేవవీకో శారాయణః” ఇత్యాదిఖ్సిళ్చిదచిద_న్తర్యామితయా తదపృ్ఫథక్సిద్ధతయా చ (పతిపాదితే “హీశ్చ తే లక్షీశ్చ పత్నా్యాగ విత్యాదివాక్య్యార్లట్మీపతిత్పాదిలి శ్లైరనితరపాధార 2 కుపస్థాప్యమా ేోసత్య శామస'త్యనబ్క_ల్వ:” ఇ త్యాదిపదననిచయోపపిాదిళాన _నకల్యాణ నణగ నే శ్రీమతి చారాయ ణే తదష్ఫథక్సిద్ధవిశేపణభూతానాం. “నిత్యో నిత్యానా” మిత్యాదిశుతిఖి _స్తష్తాదితలేతర ప్థాచ్చ విలశ్షణతయా (పతిపాదితా నామ్‌ అనాదికర్త పరంపరాపర్శిపా_ప్పదుర్విమవాసంసృతిదనదవాన బలావలీఢ స్వాభావిశాపహాతపాప్యత్వాది గుణతయా స్వ భావాన్య థాభావరూపం విశారమాసాద్య నీదతాం జీవానాం బేవతిర్య జృనుమ్యస్థాపరాకార్మే కాని చతుర్విధాని శరీరాణి తదనుగ తానీని )యా2..డీని చి సదాది విద్యానుహిన్నూ యథా తస్మిన్నేవ జగదుపాచానభూతే నూత్షచిదచిద్పిశిష్టే విలీయ మౌనాని శాన నతో ముబ్బు న్హి తథా వాయవ్యాన్తేణ కుమా నిరాశళ్ళతాఇతి క్వచి ద్విశేవ బేవిద్యమానానాం విశవణా _న్తరేపనళ్తానణు ఎరత్నాకలే (పయుయుత్షీతస్యా ౬ శ్నేయానస్త్రస్య మరుశాన్తాలే మోమవద్వి ద్యాపమయోజ్యభ గపర్స్‌బ్కల్ప బలాదుపపన్న కమమ్‌ (బన్నణి బీవే వర్తమాణశానామితి వాాకి _నద్భవా కిమధ్యార్త్మ మ్‌ “*ఆకరం పరమం (బవ్మా స్వఖావోఒ ధ్యార్మముచ్య తే” ఇతి (పశ్న(పతివచనదర్శ నాదేపమ్‌ అన్య తాపీ పా బృవా త్త్వగుణవ తామ్మాతమవలన్ను్య “న్భురచ్వా నృ) హణ ళ్‌నాద (్రన్నామయివ తర్హ్రరురుచే” “ళబ్క_ణక్వణితస్థి రీకృతశబ్ద వ్యా వ్యపస్థ న్యే”” త్యేపమాద ంజళ్ళతం (పరంగా స్సమున్మి మన్ని ఊప వ2_యమలబజ్క్కారః

నూ విద్యాధరీ- ణావా కో దాణిం ఏసో ససంభ ముకి త్తకర బృమిఅపడంచలో దూరదో ఎవ్వ మహురవఅణపడీనిద్ధ జ్య వావారో ఏదాణం కుమవూరాణం మళ్షే విమాణం ఓదరావేది ?

నవ్యాఖ్యా నీ అ- ౬. 27ర్‌ వ్యా! ఛా నాథ 1 కబదానీ చేను ననమ్మ)) మోత్హి పకర్యభ మితపటాఇఖ్బులో దూరతఏవ మధురవ చనపతిషిద్ధయుద్ధ వ్యాపారఏతయో॥ కుమారయోర్మ 'భ్యే విమానమవ తారంజతి ? అథ కథానాయక[(పవేశమానూ[లేయతి నా ఖేతి సనమృ)మముత్ధి స్వే న కువూరయాద్ధ పతి పే ధాయోన్నమి తేన, కలేణ బాహున్సా (భమితః మబ్గలా2_ కారేణ చాలిక, పటస్య ఉ _ర్తరీయస్య్ర అఖ్బులః దశా యేన సక మధుర ర్మనస్తాపాపనోద = ;, పచ్చనెః సాన్త ఛవనోభిః కరణెః, (వతిషిద్ధః నివారిఈ యుద్ధవ్యాపార। + సమర[క్రియా యేన సః, ఏతయోః కుమూరయో౪ మభ్యేఒ _నఠాలే ఉభఛయోస్స మేధమానో తృావా మొ స్సమరవిరామాపళ్యమ్ళావాయ అపతారయతి అనవరరణాయ నియు క్క. (6 మూ। విడ్యాధరః-(దృష్ట్వ్యా) ఏమ శమ్ఫూూకవ ధాత్ప్రతినినృత్తా చేపూ రఘుపతిః, పశ బ్రమృవోపురుపుసంవిపాతం నిశమ్య తద్దౌరవాత్సముపసంవ్భాతసమ్న్రువోరః ఇానో లవ॥ి 'వణతఏవ చచన 9 కేతు? ళ్‌ లు కల్యాణమస్తు సుతసజమనేన రాజ: ఠి ళా రి ల తదితస్థావన్ని ర్లచా సనం (నిష్కా న్నా) ఇతి విహ్మ మృకః వ్యా నిరూష్య దూరాదనభిలతణీయం (శీరఘునాథం నిర్వర్ధ ్య; శమ్చూక పధాజ్‌ శమ్మూకవధం విధాయ (పతినిషృ ర్తః అశ 0 మే ధమూవా ర్థుం నిజరాజ ధానీమ్స్‌ “ మనాతా పురుషేణ ఆలోక సామాన్య గామ్భి ర్యానుఖావశాలితయా 2_నతిలభ్ధ నీయళాన జీన రామభ(దేణ, సంవిహితం సమ్యగతిన్ఫుటమ్మా తాఒ౬తరస్వ్ప రసంస్కారం (శవిణమూ (శేణ మనోరళ్టునమ్‌ ఊపప త్తికాలితయా2. త్యుదాత్తతయా చ (గసమానమివ విపత్నసం రమృమ్స్‌ విహితం (పయు క్తమ్స్‌ శబ్దం అనిరాతవక్తృకమకి), నిశమ్య శుత్వా, శవణ మా రేకేతి భావః తద్దారవాళ్‌ పురమళోరవగవాణాత్‌ + సముపసంవ్భాతః సకారణం విరమితః సమ్సి)వార!ః సమరః యేన సః, లవ శాన్త శాన్తిం (కోధ పళమలకళణా బ్లర్‌ చన్జి కేతుస్తు, (వణతఏవ జ్యేన్ఫ తాఠతృజ్ఞానాదాచారం (పతిపన్న్యః, ఆతం, రాజ్ఞః (శ్రీమతో దాశర భేః, సుతయో॥ః (పకృతయోః సజ్ఞమజీన సస్ధాజేన, కల్యాణం మజ్ఞలక్‌, నీ తానమాగమపర్యవసాయి, అస్తు, ఈిపి లోట్‌ అత శాన్లో లవఇతి విరోధశమనరూ పాశ క్రిర్సిమర్శాబ్దమ్‌ ఖావినీ తాసమాగమా2_కాప్త్యా (పరోచనా చ

276 ఉత్తరరామచరిత నాటే మూ॥ (తత! ప్రవిశతి రామో లవ ప్రణళశ్చన్ణ 9కేతుశ్చ.) వ॥ దినకరకులచస్ణ 9 చస్ట ఏకేతో సరభ సమేహి దృఢం సరిస్వుజస్వ తుసినశకల$ీత లె సవాశై ర శాలి న శృనమముపయాతు మమాపి చి త్తదాహః॥ త్‌ అన అధ అశ తి, (ఉశ్థావ్య సస్నేవోస్ర ౦ పరిష్వజ్య) అపీ నామ కుశలం తవ డివ్యాస్త్రథర దేవాన్య శి వ్యా యథానిరిష్టసన్ని వేశాః రామలనచన్ద))కీతవః, (పట్యేకమవ్వయాఖి (పాయేళైకత్సమ్‌ ఫుస్సకాత్‌ విమా నాత్‌దినక రకులన్యైవ తీరోద యేక చన్తుతల్లాస కర్క ఏకదేశవివర్రిరూపళకమ్‌ సరభసం నర్పరమ్‌, కాలాశమత్వలత ణాడాత్సు-శ్యా జేవమ్‌ దృఢం అళిథిలమ్‌ పరితః స్వజస్వ, కుతఇదమతఆవా తుహీ నేతి తుహినస్య ఘనీ భూతస్యావళ్యాయస్య, శకలపల్‌ , శీళ్ళలెః శశిరస్పర్మె8, రప్యు అచ్షేః ఆపసయవైఖ శాఢ పీడిత, మమ, చిత్తదావాః దయికానిరహవ్యధా౭_పి;, మమాౌపీ (వతీశారక థాఒతి (శౌ న్షనళ్డి వర స్యాపీతి వ్యా శమం కా నిక్కు ఉపయాతు _పాప్మోతు, స్వవ్యఛాయాదురు పళమర్వప్యజ్ఞుశాయావీః అ్యతాయం కుమారవి క మోదావారణ(పసజ్లేన కీమవీ తిరోహిత స్య నీతా౭.2_లమృనస్య రతిభావస్య వివే గ్ఫడాభావాయ పసజ్టునాద్చిన్షుః “అవా_న్తరా ర్థవిబ్భేదే చీన్దుర జ్చేద కారణ” మితి తల్లతృణమ్‌ దివ్యానామస్తాణాం ధరో దేహో యస్య తస్య తపు ఆవినా మేతి (పశ్నే మూ ॥ చ-కుశ లమత్యద్భుత శ్రీ యన్య _ప్రియదర్శనన్య లవస్య లాభాభ్యుద యేన తద్విజ్ఞావయామి మదివిశేపషేణ వా మత్తళ్శివేన వా చతుంపూ పశ్యత్వముం మహావీర ప్రకాణ్ణం శాతః. వ్యా అద్భుతా విస్త, యా౭_ధాయినీ, [కియా రణవ్యాపారో యస్య రస్య, రథ్యా (ప్రియం ఆనన్దనథ్స్యు దర్శనం యస్య తస్య, లాభః సువ్భా నేన (పాష్లోః తేనైవ అళ్యు

నవ్యాఖ్యా నే అ-౬. డూ దయేన, తత్‌ అస్యెవం మత్ప్చి)ియత్వాత్‌ , తాతః మయి పరమవర్సలో భవాళ్‌ , మళ్‌ మవ పేక్షయా,అవికే వేణ భేదరహితేన్య మ త్ర్తః మదేక్షయా2_వ్ఫీశివేన (ేమదుఘూ, వా, చతుషా దృశా, “శివేన మా చకుషా పళ్యతా౭ఒపః”” ఇత్యాదివై దికనిన్లేశ ఇచా సయయేవహ్‌ వశ స్తం మహావీరం మహావీర్మపకాణ్ఞమ్‌, “మళ్‌ల్లి శా మచర్తి ్పేకా (పకాజ్ఞ ముద్ధృతల్ల జౌ (పశ _సవాచకాన్యమూ” నీత్యమరశ క్లీబం చేదమ్‌ అముం లప్‌ పళ్యతు మూ రా-= (లవం నిరూప్య) దిష్ట్యా అతిగ మ్ఫి రా౭.కృతిరయం వయస్యో వత్సస్య నా ప త్రాతుం లోకానివ పరిణత! కాయవాన స్త్ర వేద ॥ అచ, చచి, మోత్త) ధర్హ్మష్ని ితఇవ తనుం బ్రహ్హకోళన్య గుప్త 4 అ ళ్‌ సామున్ధ్యానామివ నమన యన్సర్భాయ చా గుణానా మావిర్భూయ స్థితఇవ జగ ని ర్తాణరాకిః ౯ వ్యా నిరూపణం పరీకశ్షణమ్‌ , ఆతిగమ్భిరా అత్యుదాత్తా ఆకృతిః అవయవనస న్ని వేశవిశేసకయస్య తాదృశక, పత్సస్య తపు వయస్యః సవయాశఇతి దిష్ట్యా హృహ్యామి॥ అత * కళ్చిత “అతిగమ్భిరా దురవగమా, ఆకృతిః వార్ష శోశా2_దిసూచకభు)) కటీముఖరాగా౬ది” రితి వ్యాచష్ట సత్యేవం “(తాతుం లోళానివ పరిణత శాయవా నస్త్ర వేదఠి ఇత్యాదివిగవాగుణగార పవర్ణ నపరోపరిరన(గన్ఫ సజ్దతిః కథమితి సవీవ (పష్ట్రష్యః ఆకృతిగభీరతా మేవాఒవా (తాశుమితి ఆయమితి సమృద్ధ్యతే లోకాక భువనాన్సి (తాతుం పాలయితుమ్‌ కాయవాక్‌ - పరిగృహీతళరీరః, విభేయఎ దహ, పరి ణక, అస్టైణామ్‌ వేదః ధనుర్చేదఇవ, కీక్బు, (బవాణం, కోశస్య గున్తేః, “తదజ్ఞమభ వ థైమం సవ్యాసాంళుసమ్మపభమ్‌ తస్టిక- జడ్హే న్వయం (బహ సర్వలోకనీళ వాల” ఇతి నునుస్యరణాళ్‌ అతో “వేదరూపస్వ రత్నా గారస్యే *తి *కస్య చిద్చా్యాఖ్యానం చిన్యమ్‌ గుప్వ్యై రమెయై తనం దేహమ్‌్‌ (శ్రితః మత్తః తృత్ర్తసమృ్మన్థి; ధర్మః పరా౭.[కిమా౭దిరివు సామస్థ్యానాం త _త్త త్కౌర్యనిర్ప హణోపయంక్తానాం _పభుమన్జో త్సానాళక్రీ నామ్‌, ఎయముదయః ఎకీ భాపఇవ,గుణా నాం దయాదాశ్షీణృదక్ష తౌ 2.2_దీశామ్‌; సబ్బుయో వా సమూవాఇప, ఆవిక్భూయ దర్శనత్సమతాం పరిగృవ్యా , స్థితః స్‌ ర్యః గత జగతాం యాని ఫుణ్యస్య నిర్గాణాని మిథో విలక్షణాన్యను స్టాణ్లాని రేసాం

278 ఉత్తరరామచరిత నాటే కాశిః సన్షోవాఇప స్థిత ఆోపమానీకృతానాం కాయవద 'స్ర్రవేదా౭_దీనాం కవికల్పిత శ్వాదుత్చేేమెఒలజ్కారః ఆయఖ్బ మాలారూపః తేన్యాక త్యేవవాశ బ్ఞాస్సమ్భాప శాపరెళ న ఫపునకుపనొవాచశా:, తదుక్షం చ్యశవర్హినా “యదా ఫునరయం లోళా దసిస్టేః శవికల్పితః తదోత్చేఏత్తేవ యే నేవళ్వు స్పమ్భావనాపర౪”” ఇతి అలబ్క్కారస్యాన్య వర్శ ్యగ తాత్యుచా త్తశ్వపతీతిద్వారా ముహాకులీనతౌా2_దినూచనేన రామాపత్యత్వ (పత్యాయనే సవాకారితయాఒ_2_ర్త లాభ$, యదావా ధ్వనిశారః “రసభావా౬ఒ౬ఈా శృర్భమా(శిత్య వినివేశనమ్స్‌ అలబ్కృృతీనాం సర్వాసామలక్కా_రత్వసాధనమ్‌” ఇతి మూ॥। ల_లఅవళో పుణ్యానుఖావద రృనోఒ యన్సుహోపురుషు న! వ! అశ్వాస స్నేవాభ _క్రీనౌ మేకమూలనమ్బనమ్థహత్‌ అధ య న అద ప్రకృష్ట్ర స్యేవ థర్హ్మన్య ప్ర; సాడోమూ ్రిసళ్బరః ౧౦

వ్యా ఆయమ్‌, పుణ్యే పుణ్యాఒఛాయిన్సీ అఆనుభాపదర్శ నే (వఖౌచావలోక నే యన్య తాద్భృశః, పుణ్య(పథావః పుణ్యదర్శనశ్చ బహు వీహిణా రామక _ర్తృకస్య రామ కర్మకన్య చ దర్శనస్య రత్హ్రేణ (గవాణమ్‌ తేనై శావన్గం సమయ మేనమపళ్య న్హ స్త దాలోకనాద సృపిప్కృ తశ, ఎ నయమకృతసుకృ తాఇవాభూ మేతి భావ యచావా భగ వాళ్‌. (పాచేతసః “యశ్చ రామంన పశ్యేత్తు యఖ రామో న పశ్యతి నిన్షితస్స ఛవే ల్లోశే స్వా౭. క్థాఒప్యేనం విగర్హ తే” ఇతి మవాక్‌ పురము “ఆన్మవాతస్సమానా ధికరణేి శ్యాదినా2.ఒత్వమ్‌ కమేప విశినష్టి ఆళ్వా సేత్యాదినా ఆయమిత్యనుకృష్య తే, అయమ్‌ , ఆళ్చాసస్య దుఃఖి తా నామపలమ్బలాభ చమయోజ్య దుఃఖసవానాధ్యవసాయ స్య 'న్నేవాస్య పరిచయాతి లేక్కపయు క్రవ్‌సమ్భా2_పాదితచి _త్హ్హదవీభవనస్య భ్‌ ్తః పూబ్యత్వజ్ఞానసమా నాధికరణానురానస్య చు ఏకం సజాతీయరహీతమ్‌్‌ మవాథ్‌ ఆన్యా న పేక్షతయా వి(శా న్లిధామభూరమ్‌, ఆలమ్బనమ్‌ అశయః, ఆంపతనమితి పాళఠే షప్య య మేన భావః కిబ్బు మూర్య్యా శరీరేణ, సఇ్బరతీతి తథో క్త; మూర్షఇతి యావత్‌ (కృష్ణస్య సర్పాతిశాయినఖ ధర్మ స్య “చోదవాలక్షణో2 థో ధర్మ” ఇతి లక్షీత స్క, (పసాడః ఫలసిద్ధిరివు “రామో వ్మిగవావాక్‌ ధర్మ్యలి “తేన చేదవివాద స్తే మాగళజ్షా మా కురూక్‌. గమజటో ఇతీతిహాసరొో రై కక జ్యేన భగవతఏవ పరమధర్శి త్బో శే అళభ్యా ము త్చేేకాఖభ్యాం [శీమతో రభఘుప తేర్చి[గ్రవాగతమాచార్యం 'కారుణికత్వం చాత్సల్యమి శ్యాదయోగుణ్ఞాః (పతీయ సే,

స వ్యాఖ్యా నే అ-౬. 29 మూ॥ అశ్చర్యమ్‌౬.. వ। విరోధో విగ్రాన్తః వ్రనరతి రసో నిర్వృతీభున న్రదౌద్ధ త్యం క్యాసీ వ జతి వివయనగి ప్ర వ్వ్యాయతి మామ్‌ ర్ఫుటిత్యస్థి౯ దృస్దే కిమివ పరవానస్తి? యది వా మహోర్ధ స్వర్ధానామివ పా మహతాం కో౭వ్యతిశయః॥ ౧౧౬౪ వ్యా విరోధః సమరోద్యమ హేతున్చేనః,విశా నః విరతః;పళ్యుత్కనిర్భృత్యా ఆనక్షేన ఘనః సాన్ష్పక రన అనురాగః, (పసరతి (పసర్పతి, కిఖ్బ, తత్‌ తాదృళమ్‌, ఇ ద్ధత్యం గర్వం క్వాన్‌ (హజుతి అనుసంహీతో2_వీ న సన్నిధ శే (పత్యుతు వినయః (ప్యశ్రయః, గుకుజనేష్పివ మాం సమరాబ్దణావశాహీనమవి, (ప్రన్వాయతి అనిచ్న గృ న మని బలాన్న[మికరోత్తి అతః అస్మి౯్‌ అసంస్తులే2-వీ మహాఫురుక్కే దే దర్శన మ్మాతవిషయీకృ రేఒ_వి, రుటితి సవాసా పర్యాలోచనాయా ను సమావ్యతాం నామ వినయ$, వీకపదే సోజయమితి తు చ్నీతమిత్యాశయః. కిమిప కుతో వా , పరవా౯ా అ నఃకరణవ్యాపాలేఒవీ పరాధీన అస్మి, అత్‌ ఇదమాశ్చర్యమితి రొరూజనా యదివేతి పమై న్లరే, తీర్థానాం గక్ట్‌౬౭-దిపుణ్యతీస్ఞ నామివ మవాతాం మహా2౭-_నుఖావానా మవ్సి మహా౭_ర్ధః ఆతిశయః పరాభిభవన హేతుకుత్ప_ర్న 8, కో౬వీ ఆయ మేతావానితి నిర్ధారయితుమశక్యః , రప్మాదస్య (పతిపకతయా2_ధ్యవనీర స్యాపీదృళ ముప న్నే వానవి. తి పామ్సితమితి భాస మూ॥ రా_తత్కిమేకపదపీవ దుగిఖవిశ్రామం దదాత్యుపన్నేవా తి, యతి చ కుతో౭పి నిమిత్తాద తక న్‌! అథవా స్నేవాశ్చ నిమిత్త ఫవ్య'ేతఇతి విప్రతిపీద్ధ మేత = తథాహీంఎా- పః వ్యతిపజతి వదార్థానా _న్తరఃి కో2ఒపీ హేతు ర్న ఖలు బహిరుపాథీకొ వీ తయస్సం శ్రయ్తే వికనతి పా పతజ్ఞస్యోద యే పుణ్ణరీకం న ద్రవతి చ హిమరళక్తావుద్ద తే చన్ట 9శా_న్తః! ౧౩|| వ్యా రఠ్‌ తథార్చే, చిన్తాయాం సామ్బాతికో2.యం (పయోగనః వీకస్తి కా పదే పాదన్యా నేతూర్థ మిత్యర్థ్భః దుఃఖస్య చిరస్య దృఢలన్నన్య దయి తాచియోనశోక

280 ఉ త్తరరామచరిత నాటే స్వ _వ్మిశామం విశమమ్‌ దదాతి, తథా, కతో౭౬వీ నీమిక్తాత్‌ కేనాని హేతునా అన్త్నరాత్తానం జీసమ్‌ ఉప సన్నేవాయతి న్నేహేనపరిప్తావబయతి , ఇతీదం, క్లిం కిన్ని బస్థనమ్‌ వీతదవలోకనానుపద పేప వ్యథధోపశమో2-స్మెక. పణయశ్చ శకేనహేతు శేతి భావః ఇవమాక్షీ పత్యథ వే త్యాదినా వ్యకేమయానవాపర్తతఇతి సవ్య కేతకి, నిమి త్తే సవ్యపేకు నిమి త్తసవ్య పేక, శారణాపేశీతి యావత్‌ 'న్నేవాః తౌదృశః ఇతీవం , వ్విప్రతిషిద్ధమ్‌ విరుద్ధమ్‌ , యత్ర న్నేవా స్తస్టోపాధ్యకేమునా నీతి భావః తది వోపపాదయతి తథాహీ త్యాదినా పదార్థ క్‌ పస్తూని, ఆ_న్తరః భవా నరభవర్చే నాను భవైశానుమేయఃం కో2వీ అతఏవాయమిత్యని ర్వా చ్యశ హేతుఃఉపా2_ధిః వ్యతివజతి మిఖో యున_క్రి బహీరుపా౭౬_ధీక౯ చావ్యాహేతూం స్తు, [వీరయః, న ఖలు సంశయనే నై వాసేక్షన్సే అతాగ్జే దృష్లైన్గముపన్యస్యతి వికసతీతి పరజ్దస్య రవే “* పతబ్దః పశ్షీసూర్యయో రితి విశ్చః ఉదయే ఆవిళ్ళా మే పుజ్ఞరీకం సరనీజమ్‌్‌ వికసతి ఈన్మిపత్కి హినురశ్శా చన్హ్ర) ఉద్దతే ఊదితే సతి చస్ట్రి కానక, (దవత, న ఖల్బఠ పశ్యామః కమపి జావ్యాముపా౭(మ్‌ అ ననేణ నై సర్ది కార్స్భ్రణయాత్‌ అతః కస్యచి దవ లోశనమా(తేణా న్తరజ్దం వికసతి ద్రవీభవతి చేత్య త యు క్షమశారణర్చమితి భావః మూ॥ ల _ చన్ల శేతో కఏలే?! చ ప్రియవయస్య నను నో ఆ ఆాతపొదాః ౫ ల - మమాపి తర్షిధర తనథెవ యతః పీయవయ స్యే యం అలీ శమో్లా స స ౬ ల 4 అగ్ని అర

త్యాక్థ కిన్తు చ త్వారగ ఖలు భవతా మేవంవ్యపదేశ భాగిన స్త త్రైల్‌ వన్లో శామాయణక ఛాపురుషూ:ః తద్వి శేసుం బ్య్రూపహీ॥ చ. నను జ్యేషస్టతాత పాడా ఇత్య వేపి

వ్యా నన్చిత్యేనుప శ్నే రామభచాదన్యతత క్వ దృష్టదరోఒ యమన భాస యదజానన్నివ పృచ్ళనీ త్యాశయః (సియవయస్య తాతపాద తేన మెతీధర్థానురోధా _నృమాష్యయం రథైపు ఛాఠపాదవ్యవహారస్య భరళాఒదిసాధారణ్యా ల్తేద్చి శేప జిజ్ఞాపా న కా నేతి ఫునః (పశ్నః ఈర్తభవ_న్హః వూజా౭ఒర్చ్యా క, రామాయణగన్భ ఘట కాయాః క థాయాః పురుహిః అధికారిణఖన హీ భగవాక్‌. (పాచేతసశ్చతుర్లా మేప తేషామిదృశ మహిమాభధావే తానధికృత్య నిబధ్నీయాత్స)బస్థమిత్యనుమా నేన ఛరశా౭.దిసాధారణే నభిలేజనుభొవే తేచు కతమో2.యమితిపళ్న్నో న గతార్థ ఆత వేషు విశేషం భేద మితరవ్యావ_ర్రకం నామా౭. దికం ధర్మమ్‌ (బూపా ఆఖ్యాపి, నన్ననునయేే, జ్యేఘైః (క్రయా ణామితశేహిన్ముగజుల్పేన సర్వైః పళన్యతమాః, “అతికాయ"నే తిమలిస్థవా””

సవ్యాఖ్యా నే అ-౬ 291 వితీన్టక్‌ (పత్యయే *జ్యచేోతి (పళసృశబ్దనస్య జ్యా దేశః. తిభిః పూబ్బత్పమిత రేవు నా న్తతి న నజ్కారః నామ్నా నిన్దేశ స్తు “ఆత్మ నామ గురో ర్నెమ వామాతికృపణసన్య చ శ్రేయస్కా-మో న గృహ్హీయాజ్లేస్టాపత్యక ల్మతయో. 8ఈ నిషిద్ధ రఖివన్టనా౭ది శబ్దాళ్చ సైాధారణా అతవఏవన్ని న్లేశః

మూ ల- (సోల్లానమ్‌) కథం రఘునాథః దిహ్ట్యా సుప్రభాత మద్య, యదయం దృష్టో దేవః (సవినయక "తుకం నిర్వర్హ్య్భ) తాత స్రాజేతసాన్తేవాసీ లవూఇఒభివాదయతే వ్యా కథమితి విస్తయే రఘుకులభువాం (పాచామర్వాచాక్బు నాథః ఒగత్పతిః, అయం సన్నిహితిః, దేవః సర్ప చేనతా2 నర్యామిత్వేన దేవతాసార్నభ్‌ "మః) దృష్టః మని ఖిఠవి విచేయో యవృచ్భయా 'నేవికః ఇతి అవ్య అస్మిన్నవాన్సి స్కుపభాతమ్‌ వినయః (పతిపాదితలకణః, కౌతుకం దుర్లి భవస్తు దర్శనకుతుక మ్‌ శాఖాం సహవ ర్లతేయ న కర్యణి తథా, నిర్వర్ణ్య “యత్ర వాన్యత్పశ్యతి నాన్యచ్భ్చృణోతి నాన్యద్చి జానాతి సభూయే”” తి నిరు క్రభూమత్చేన “భూమాసమ్సి)సాదావధ్యుపదేశా” దిత్యాద్మిబవ్మా సూ(త్మపతిపాదితవై భ వస భగవతో దర్శనస్యా౭ సేచనక లేన ఫునర్నిర్చెర్జి నమ్‌ లవ ఇతి న్వనామ[గవాణే “ఆత్మనామ గురోర్నా మే” త్యాద్యుకో నిపషేథధో న శజ్క నీయః; సదా మహ_నమపరర్శాతముశ్థాయ గురో స్తిన్టక (పాతరభివాదమభివాద యీితాసాపవాం ఫా ఇతి” త్యతాసావిత్యస్య నామగవాణవిషయర్స నిర్ధ యాత్‌ = ఆన్య కచేద్యమ్ను)5ర ణే “నామ గోతంవా విళావ్యే తి స్ఫుట మేప నిన్దేకాచ్చ_పణా మా2. దిఫిన్న కాలవిషయ త్వేశ సవిధిర్చ శ్రీపస్థాప్యతే మూ 'రా-ఆయుష్ము ౯ ఏహ్యేహ్‌ి (స స్మేవామూలిజ్ల వి అయి వత్స. కృతజ్కళ్శత మతివినయేన్స అనేకవారవుపలో థం సరీఎ్వుజన్వ ఆ గసీగత$ రొరపుపు (రగ ర చ, ద ీనమున్నసుకువూర। ప సంణతేక్తిర్ల తారగ్‌ర్భు ఖ న్నఇననున్భృః నన్ద యతి వన్ష 9చన్టననిన్య్య జడ స్తవ స్పృర్నః ౧౩|| వా ఆయుష్మన్ని వ్యౌమన్హ ణమౌళీ ర్వావస్థానే ఏహ్యేహీ తృాదరాడ్డి వ్‌ కః అతిశయి కేన వివయేన అనుస ర్త నేను మహీయసాం హీ (పకాసమముపచార పవణే జీ వృాదయమధమర్థ్యమివ భవతి తర్పి శినాచరాణీతి చేదావా ---అ నేక వారం బహుకృత్వ$ పరిళ్లథం శిగొాలం న భవతీతృపరిక్తథం ఇాఢమ్స్‌ పరిష్యజన్న ఆలిజ్జ వృ స్టే పరివ్బజ్లా థా ద్భవాది కాల్లోటి ఛాసీరూపమ్‌ కరఇతి చేడావా పరిణ లే త్యాదినా పరిణతస్య పరిపాశ్ర

282 ఉ త్తరరామచరిత నాటే భాజః , అతఏవు కరోరస్యపూర్ష న్య, సుజాత స్యేతి యావత్‌. పువ _రస్య పద్మన్య గళ్ళే అభ్య న్తరే విధ్యమానం, భదం దలమిప వీనః పవర కవుసృృణః న్ని్ధః సుకుమార :కమలళ్చ తథా చన్ష్రుఇవు చన్దనఇపు నిమ్యన్ష ఇవ చ జడః శీత్‌లః, చన్షిచన్స నయెోర్ని స్యున్త ఇవ శఇడఇతివా తవ అనుపధిరమణయస్య భవతః, స్పర్శ౭ నన్ట యతి ఆనన్హ మతి మామితి గ మ్యుతే, ఆ౦్ఫ్భాజాతిరియమ్‌ “యస్యాః పాదే (పథ మే గ్వావశమా తా _సథా తృతీయేఒవి అష్ర్టాదళ ద్పితీయే చతుర్ధ్థశే పఖ్బదశ సార్యే” తీ తల్లక్షణమ్‌ ఇద మేవ చ కిమవి విశే షితం శేదారాన్సర్వాణినా “లన్తైకర్ళి పగణా నగోపేశా భవతి నేవా విమమే జః మహ్ఞాషఒయం న లఘూావా (పథ మే౭న్దే నియతమార్యాయా। మప్వే ద్పెితీయలా నే పరే ముఖలాచ్చ భవతి పదనియమః చరమే=_న్లే పఇజ్బూమే తస్తాదివా భవతి పుష్టోలళి ఇతి సన్ట ర్భేణ అ_తెకమా తా ఒ౬ధిక్యమదోపేఒని + శేచిత్చ్రతిపాడయ ని తత్తు _తెగేవోపపాద్యమ్‌

మూ ల-(స్వగతమ్‌) ఈదృశో మాం ప్రత్యమీషూమకారణ శ టి స్స్నేవా; మయా పునరేభ బఏవాఖి ద్రుగ్ధమశ్ఞైన యదాయుధపరి గ షో ఆక క “ గ్రృవాం యావద ధ్యారూథో దుర్యోగః (స్రశాశమ్‌.) మృమ్యన్నించా నీం లవన్య వాలిశ త్రాం తాతపాడా।

వ్యా ఈదృశః అనుభ పసాక్షి క్రో మచాశేహె2_ద్యిపవ్ఫ త్తెహేతుః, అమాషహాక్‌

అవాజ్మనసవిషయమహిమ్నామవీ; మాం (పతి కృతాపకారం చాలిశమవి మాముద్దిశ్యు అకారణః అనుపధి “ఉపాధా వినిష్ఫత్తే తు తజ్జన్యో౬వీ నివర్తతే ఇతి ఛజ్బుర తే నో కాత్కతిమ్మపణయాద్చి లక్ష్మణః, స్నేవాః, జాయళఇతి (పకరణాద్దమ్య త్తే యథో కం వాశ్యపదీయే *" యథాపకఠరణం ద్వారమిత్యస్యాం కర్ణిణళ్ళు తా ఛాని జేహి వే త్యేతదుపాయాదధిగమ్య తే * ఇతి ఆత్మని వ్యఆరేకం పరామృళతి మేతి అశ్షేన వతదీయామృనస్పి తామజానతౌా, మయా పునః పునళ్ళబ్లో వృతి కేళమభఖిధ శ్రే ఏభ్యవవ నత్విత రేభ్యః, ఏప శ భేనాకారణ్యపణయిని జనే (దోవాపవృ శ్రేరనాచిత్యం వ్వజ్యతే చోవామేవాఒవాయ దిత్యాదినా దుష్ట యోగః సన్నాహః యోగ” స్సన్నవా నోపాయ ధ్యానసజ్ఞతియు _క్రిష్పి”” త్యమరః ఆయుధస్య శ్యతుమ్యా లే2వి సవాసామనుప యోజ్బస్య, పర్మిగవాం యావత్‌ భవాణపర్య న్షక్స్‌ అధ్యారూఢః (పవృ త్త, ఆతశాయి తృమూరీకృతమి త్యాశయః అనుతాపేన మనన్వీ నామపమానభూమా భగవతి తృమాం (పార్ధయతే మృమ్య న్ల్వి త్యాదినా ఇదానీం అన్ని న్నేవ సమయే (వకాళీతామ్స్‌ లవన్య

సవ్యా ఖ్యా నే ఆ-౬ 268 మమ, బాలీశతాం అనార్యజ్ఞ తామ్‌, మృవన్యున్తు సవాన్తామ్‌్‌ ఇదానీమిత్య నేవాఒర్ష్ర) త్పమపరాధస్య లవ స్యేతరృవిపక్షీతవాచ్యధ్న నివా స్పన్య విధిాతకత్పక్‌ బాలిశతా మిత్యబుద్ధి కృతత్పమ్‌ తాతపాదాఇత్యమునా మర్ష శోపయోగీ సమ్బన్థ$ వ్య క్తివిశేసు విషయేణ లేన శరణాగతరక్షణ దీక్షీతత్పమ్‌ (పార్థనయా పునరపరాధా ఒచరణవిముఖ త్ప్‌జఖ్చూ ప్యజ్యన్తే పరిహారో2.యంనాట్యాలబొ్క_ఈః

॥ రా-_ తి మూ కిముసరాద్ధ 0 వత్చేన చ -అశ్వాఒ నుయా త్రి కళ ల్‌ స్తాత ప, కౌపాఒవిష్కరణముపశ్రుత్య వీరాయిత్‌ మేన := టల్యులుళు ఓ రా-న వర్షా న్వయమలద్కారః వత్తన్య = న్బాధ్‌, ఆదు అప ా అది పన తేజస్తెజస్వీ చనృృతిమపేషూం విషవాతే న తవ భావ పకృతినియత తంది కృతకః శ్‌ గ్వో గ న మయూ క్షార శ్రా న్తం తిపతొ యది దేవూ దినకిరీ కిమా గ్నేయో గానా నికృతఇవ లేజ్యాంని వమతి 7॥ ౧౮ రు వేను - న్యా అపరాధమర్షి ణ పార్ధనాతః పాశేన (ప్రసన్న తాం భగవతో వళ్సేచేతి నిన్దేశో౭_భివ్యన_క్షి కిబ్బు తస్య సమరవృత్తా న్లవెదెల్వేఒవీ కిమపరాద్ధవి.తి (పశ్న॥ (పకృతిస్యానప రాధ తొమావేదయతి పృష్టస్య తస్యో త్తరచానేవై లక్యమాలక్యు చన్ది "శతు: (పతివక్థి అనేవ లవేను తాతపతౌపా2_విప, _రణం “*మహారాజం పతి కుతః తృ్యతియాః”” ఇ త్యాదిరూపమ్‌్స్‌ ఆనుయా(తి శేభ్య$ృ “ఆఖ్యాతోపయో గ” ఇతి ప్బృమిో "రాయితం పరా శ్రాన్షమ్‌్‌ అయమితి విధేయానుసా0-త్‌ తత్తస్య అలజ్‌ా రః “ధర్మ్య్వాద్ధి యుద్రాచ్చేేయో2ఒ న్యత్థ్మ తియస్య న విద్యతే” ఇతి హీ భగవాక్‌ తత్ర జాతిభవో౬వీ యది పరేహేమూష్థాణం వినవాతే వాన తర్చ మ్యుఢైవ శృత్రియోత్పా దనే యతో విధాతుః లేన చ పర్మ్శాకమఇతి భూపణమిదం న దూవమణమితి స్థితే బహుమాననీయే గుణీ కృతన్లోప, తృారోష్కపయాసేనేత్యాశయః ఉ క్ర మేవార్ధం సదృష్టా నముపపాదయతి నేతి తేజన్బీ ఏరః పభాళాలీచ, (పస్ఫృతం వ్యాప్తమ్‌ ఆపే పామ్‌, తేజః పతాపం మహళ్చ, ఎ వినవాతే న మృమృతీతి యత్‌ , సః, (పకృళనియత తాత్‌ ఉపాదానకారణవ్యా ప్తత్వాత్‌ ౫ అకృతకః అక్కతిమక,ు కారణగుణాః శార్య సకా గమ న్లీ ” తి నిశ్చిత, న్వః ఫాపః సత్తావ్యావీ ధర్మః, దేపః దినకర

2534 ఉ త్తరరామచరిత నాటే సవితా అకాన్తం అఆనారతహమ్స్‌ మయూశైెః కిరశైః, తపతి యది స్తపతి వేత, జగ దితి శేపః ఆన్నేయః అగ్నే గరాశయభూత., (గావా రవికాన్తోపలం నికృతః స్వయం పరాభూతఇపు తేజూంసి అస్నిజ్వాలా$ కిం కుతః, వమతి ఉద్లిరతి , ఆవిర్భావయతీతి యావత్‌. ఆతవీప నాస్య ఘృణావదక్లీ లత్వమ్‌ యచావా దజ్ణీ “నిష్ట్యూతో ట్రీరవాన్తా౭-ది కౌ ణప్పత్తిషృపాశయమ్‌ అతిసున్దరమన్యత (శామ్యుక మ్యుం విగావాతే” ఇతి అన్యత వాచ్యార్థపర్నిగహేే ఇత్యర్థః ఆరపస్పర్శమా,రేణ రవికా_న్తమణేర్ణ్ప్రలనం యఖథా౭౬ నఖిసస్థి తథావీం"న్దరపర్మాక మప్రసన్షే కృ త్రియస్యామర్షో పీత్యఖ్థి పాయః ల్‌ ళ్‌ త” ఇక్‌ టు అద్య న ఆగ జ్యే మూ ద-అమర్చో ఇప్య నె న్ట్‌వ శోభ తే వీరస్య- పశ్యతు ర ఆ అర న న్‌ అర

"తాత్ర॥ (ప్రైాగావయస్యవినియు క్ర జృన్బు కా స్త్రనిష్కమ్న న్తమ్బి అని సర్వ త నె ఎ శని

వ్యా యథా సౌజన్యమన్య నోభ తే త థా2-మర్లో2-పీతృ కేరర్థః రత్రి కేతు వీర 'స్యేతి ఖీతోరమర్లోహి వృధామ్మాతం ఫునరుక్తయతి పరివాసనీయతౌఇర్బా౭2_వవాతి. తస్యోన్నాయక మావా పళ్యత్ని త్యాదినా సర్పతః। విష్టగ్న ర్హమానాని బహాూన్యవీళి భెవః సెన్యాని క్రీయవయ స్యేనా నేన (ప్రయుక్రం యజ్ఞృమృకాఫ్హం "తేన నిమ్మ- మ్పం నిశ్చలం యథా స్యాత్తథ్సా _స్తమృతాని నిర్వ ్యాపారీశృతాన్సి పశ్యతు _పత్యశ్నే వై చ్చి క మమప౫” చృతు య్‌ న్న నా

మ్‌ రా-వత్స లవ | నంహ్ర్హియతామన్హ్రమ్‌ త్యమపీ చిన్ష రే నిర్యా గపొరవిలమీతాని సాన్త సయ బలాని ల-యథాఒఇ

• వం! లా ఆదు

జ్ఞాపయితి తాతః ((ప్రణిధానం నాబయతి ) (చస్జ ౨ శేతుర్యథా2 ఒదిస్ట్రం నిపష్కూం న ల-ప్రశా న్తమశ్ర్రమ్‌

వ్యా అస్త్రం బృమృ కాస్త్రమ్‌ సర్మహీియతాం ఉప:ంహియ ఆమ్‌, స్పయముప సంవోశి శృస్యా భగసత స్పద్పి దృాహీక్ష ణాయాయమాగేథ$ నిర్చ్యాపారాణి ఇజ్లితాఒ చిప్ప. పరవన్ని అతెఏప విలక్షీతాన లజ్లాభయవి నయవ్క్యాకులితానిి సపాన్పృయ సమరవిజయిష్ఫవసావిర హోీప గేశా2దినా2.2_ ప్యాయయ, యథా అజ్ఞాపయతి, తథా విధీయతే. ఇత్యస్య _గమృమానత్నాదపయోగః (పణిధానను పసఖ్ణహీర్షితా స్త్ర దేవ చశాయా?।

సవ్యాఖ్యా నే అ-౬ 285 మూ ॥ రా-వళత్స సరవాస్య ప్ర యోగనంవారణాన్య స్ర్రాణ్యా వ టవాఒదయో బ్రి వాహితాయ తప్త్వా పరల్బవాస్తాశ్శరదస్త పాంసి ఆ ఖాని ఏతాన్యదర్శ౯ా గురవగి పురాణా స్పా 6 న్యేవ 'ేజాంని తపోమయాని॥ ౧౫|| క అథైతన్నన్హ్రపారాయణోపసనిపుదం భగవాకా కృశాళ్వకి పర స్పవాస్త్రపరివత్స రాన్తేవానినే కౌశిశాయ విశ్వామిత్రాయ స్రోవాద్య, స అధ్య ఉగ ఒన, తు భగనా _న్నవ్యూమి త్యేష క్రిమః కుమారన్య తు కన్సమ్ప 9౨దాయఇతి వ్యా నరవాన్యే అద్బనా సా౭౬ద్యను స్టాన్యపతిపాదక క ల్చపాపేశ్షే (పరొంోంగసం వారణే _పరయోగోపసంహారౌ యేషాం తానితథా అమ్నాయవ న్హి (శౌతమ, త్త సపాతాని అనేన కల్పభాగమ క్ర్రభాశావగతిర్దమూప గెకమ న్లరేణ దురవాపేత్కు క్షమ్‌ (బమ్లోఒ దయళతి (పథమాజ్కే 26 వడ్చింశే ష్యతే వ్యాఖ్యాతమి.దమ్‌ ఏతన్మ న్రస్య యత్‌ పారాయణం సాక ల్యే నాధిగమః తా మేవ ఉపనివదం రవాస్యవిద్యామ్‌ కాశి కాయ కళికస్య గో తాపత్యాయ్య విశ్వామిత్తాయ తదాఖ్యాయ మునయేేమి( తే చక్షా”విత్య నేచాస్య సంజ్ఞాశబ్ద త్వావగమాద్చా శ్రీష్య త్చావచ్చిన్న ల్వేన వి శేస్యత్వమ్‌ కాళికపద స్యే తరసాధారణల్వేన వ్యాపక త్వావచ్చిన్న శ్వాద్చి శేష ణత్పిమ్‌ స్క భగవాక్‌ విశ్వా మిత్తి; మవ్యాన్తు మవ్యా మేవ) నత్చితరక్షై లే నాన్యస్థాదధ్యయనసమ్భావనా౭_వీ నివర్తతే సత్యేవమ్‌ కుమారస్క అ స్థాద్భవత్క, సమ్ప9చాయ 88 అాలన్చేన స్వత స్పాము తా, రమమతపశ్శ _క్రిసమ్మావనా౭ వీవాన్తీతి ధ్వననాయ కుమార స్యేతి ఆవమయోం॥ పోదరయో 5, నతు మవైకకస్య అస్తాణి న ఫునర్జృవ్భ కాణి పరమ్‌ స్వతః ఊప దేశా ఒ౬ద్యుపాధినుధ రీకృత్య, (పకాశాని ఆవిర్భావభా్జు అనేన కమూరయోరనరకో8 కృళాశ్చవిశ్చామి తొరామేభ సృ వైలమయణ్యముపక్షీ ప్లమ్‌ మూ! రా- (విచి న్య) 50న సమ్మావ్యతే ? ధో2పీ విప్పు అప్ప ఆజ థ్‌ 4 గ్‌ పుణ్యవరీపాకోపాదానో మహిమా స్యాత్‌ ద్వివచనన్హు కథమ్‌ ? లభ్యత రావావాం యమక రా- తర్హి ద్వితియనీ కః?

286 ఉ_త్తరరామచరిత నాటశే వ్చా కిం కిం చా జగత్కి న సర్ఫ్బూవ్య తే పరస్పరమత్యన్న విలకుణసుచరితసమ్భార భానునేతు జ నేషు తత్సలవై చ్మిత్యాస్సమ్వ్బావ్యత్వాత్‌ (పకృష్ట్ణః (పకర్షముపచయం గత యః పుణ్యానాం విహి తా౬_-చరణనిపిద్ధపర్టనజ న్యా నామదృష్టవి శేహిణామ్‌ పరి పాకః ఫలౌన్ముఖ్యం సవీవోపాచానకారణం యస్య తాదృశః, కో 2_పి ఇచ _న్హ్మయా నిన్దేమ్ల మశక్యః, ఫలమ్మా నాను మేయః మహిమా అనుఖావః, స్యాత్‌ సమ్బావ్య తే, కథమితిరథా శిశోరస్య వీరదురవాపేస్వ _స్తేష్వాజానజఘదం (పాగల్భ శ్రమ్‌? కిన్తు ద్చిపచనం ఆపయొో రితి ద్పిత్సాఖిధానమ్‌, కథం కేన (పకారేణ సజ్తదృతే + ర్పీమివేతరశ కఇతి యాపవణ్‌ విచిన్సే వము _క్రమాతేణ జేదం స్పగతమితి శజ,్యమ్‌, ఉ_త్పరదానాయోగ (వనళ్లాత్‌ ఆవాం స్పతస్సాకుత్కృ తా _స్పిి గామా యమజౌ సహోర్పన్నా ఫభాతకా సమానోద ర్యా, 3 88 న్నామ భేయ3;క్కుత వర్తతే ఈద్భళి నమ్పువోలేఒవి తదదర్శనా త్ప్రశ్నః తత్సామైత్కారేణ లోచ పే సుఖాకి ర్లుం వా మూ (నేపథ్యే) బాత్రాయన భాజ్రాయన హా! ప! ఆయిప్కత!ి కిల లవవ్య వ రేన ౨వెన్యె శాల యె రకా గానా

రాయోథనం నను కిమూళ్ధి వఖే తఖేతి?

అద్యా న్తనేతు భువ నేష్వుధి రాజక బ్ఞః

తు త్ర్రస్య శ క్హ్రశిఖినశ్శృవమమద్య యాన్తు ౧౬

వ్యాక "నేప థ్యే రజ్టాదృహిః, (శూయతే ఇతి శేవః తదీవోపశ్నీపతి ఖార్థాయ

శతి సమ్మ్భంిమాద్ద్చిరు క్రిః ఆయువ్మ ఈ దీర్థాచియుప. అనుజ లేన తథో క్రి నశన్ష్వి సెనె్యెః ఉ త్తరకో నలేశ్చర౭ లె సహేతిగమ్యుమాన త్వాదపయోగో “వృస్థోయూ నే” ్యాధదినిన్టేశ బలాత్‌ ఆయోధనం యుద్ధమ్స్‌ భపతీతి గమృలే. నను పశ్నే అథాజఒ శాశభాసి తేన తదు _కీిమనూద్య పతివ క్తి కిమిత్యాదినా “సఖే తథా, ఇత్కాళ్ళ క్స్‌ అ సఖే ఇతి భాళ్తాయనసమ్చోధనమ్‌ అనువాద్యన్సు తఖీల్యేతావదేవ సఖే త భేత్యు భయనును వాద్యం వా అద్య యుద్ధవ్యాపారస్య సత్యే, భువనేషు జగత్సు, న ఫునర్మత పరమ్‌ అధిరెజః సార్చభ"మః ఇత్యయం శబ్దకఅ స్తం స్పవ్యపహార్యాఒత్య _న్లికశవిలయ (వయు క్షస్వవృవవోతో చే గ్భేదరూపం నాళమ్స్‌ ఏతు (పాప్నోోతు, న రామమేక మవీతు త త్తీయసముదాయ మేస పరిళురానుపన్నివా వన్తీతి భావ! నను స్ప్వయమప్యయమధి రాజ కేన నాళ్యాభావే-వి నాశక సద్భావాడ్ప ృపహారో దురపన్నావః ఇతి న చోద్యమ్‌. వక్తః స్ప స్పసమృస్థి త త్త్రియభిన్నివివయల్నేన తిత్పదశ_క్రిసబో్క చ్యైచాభిమత శ్చాత్‌ తథా క్షత్త్రస్య విత్తి యజా తేంయాని శస్త్రాణి తాన్యేపు శిఖినః అన్నయః)

నవ్యాఖ్యా నే అ-౬. 287 అద్య, శమం శాన్దిమ్‌ , యాన్తు భఒన్తు అత కుశస్య భగవతి స్పస్థాపర్థ జే “నీచే భృణా౬ధికే స్పస్ధా శోభాయాం ౌర్యదక్ష తే” ఇత్తిలక్నీతా శోభా పర్లి తా

మూ రా=ప అథకోఒ యమిన ఎమణినేచకి చ్శృవి న! ర్వనినై వ ద త్తపులకి జ్కృరోతి మామ్‌ నవవ ళం నవనీలనీరథధరద్దీరగర్జీతె 4461 శ క ల. తణబద్ధకు ట్ర లకి చమ డమ్బరమ్‌! ఒక్‌ ౧౭|| వ్యా అకేతి (పశ్నద్యోతకో నిపాతః ఇన్షిమ లే? ఇన్టినీల వ్యేవ, చమీవశా శ్యామలా ఛవిః కాదన్లిః యస్క సః, అయం దూరాదుపలత్యుమూ అకక 9 యః$ుధ్వన్నినెవ కబ్దానాదేన *శేవలహ్‌, దత్తపులకం రోమాఖీతమ్‌ నవస్య అభినవన్య సజలత్పపతిప _త్తయే ఇదమ్‌ అతఏవు నీలస్య, నీరధరసన్య జలధరస్య యత్‌, ధీరం గఖీరమ్‌ గర్జితం _స్తనితమ్‌ నేన యజ తమణః ఊత్సవః, “నిర్యా శ్రీపారస్థితౌ కాలవి శేపోత్సపరొం। తణటో ఇత్యమరః తేన బద్ధకుట్మలస్య ముకులితప్యు కదమ్బస్య నీప్టదుమస్య డమ్బరోమ్‌ విత్నేప వారమ్స్‌ డమృవి వేపఇతి ధాత్‌ "8 నిమ్బన్నాడ్డమ శళ్లాత్‌ రాఆడానే ఇత ధాతోర్ని వృన్నో2-యమ్‌ మామ్‌, కరోత్కి అత రోమాఖ్చితస్య భగ పతో వర్షాకదమృగోల పొమ్యక థనాత్చులకానాం నైరనర్యం లేన కుమారస్యాఒనన్దాతిలేక హేశుత్చఇ్బు మూ! ల- అయమసా మమ జ్యాయానార్యని కుశో నామ భర అభ్య తాబ శ్ర మూాత్స తినివృ త్తః రా-వత్స ఇతఆవ్వూ యెననూయాుస్తు మ్‌! ల- ఏవమ్‌. ( ఇతి పరిశ్రానుతి ) కు- ( సాద్భుతివార్జ శ్యాం ధను చాస్సాలయకా ) వ॥ ద త్తేన్రాభయదతీ.గైైర గవతో వైవస్వ తాదామనో ఇల ఖా ఫె రకా ర ఖపానొన్ల వానాయ దీపితనిజత్‌. త ౨ప్ర ఆాపాన్నీ ఖః లల ళలాా గ! ం ల అలో తో దీ ర్మస్త్రస్పురదుగ్యదీధితశిఖా రాజితజ్యం ధనుఃః ౧౮|| “వ్యా భరతసృ తౌర్యతికనూరకారస్య మనే ఇతః అస్త, త్సన్నీక న్లే, ఏవకు, (క్రియతఇతి గమ్య తే అద్భుతం విస్కయః, జేతప్టస్యాపతిమస్య వీరిస్య అాఖాదేపమ్‌ ధనుః కాదృశవీరవిజయే సవాయరయా2.పలమ్బితమ్స్‌ ఆప్ఫాలయక్‌ తలేన ఘట్టయక్‌ , దృఢ తాపరీకష్షణాయేదమ్‌. తదేవాధికృత్యాజబా ద శ్రేతి వైపస్వతాత్‌ నూర్యాపత్యభా

288 ఉ త్తరరామచరిత నాటే

శాత్‌, ఆమనోః స్వకులకూటస్థ ౦ మనుమారభ్య, దత్తా ఇన్హస్య తీలోకాధిప లేర్వ(జ వా స్రస్యామీ అభయం భయాభ్రాపఏవు దక్నీణా యొర్తైః మ నుమైరప జేవాసురాతిశాయి బలవీర్యశాలిఇిరితి భావః యత్తు * ఇన్చాాయా భయదక్షీ ణే” త్రి * శీన చిద్చా్యాఖ్యారం తతు చశుర్భీ తద ర్థార్థ బలిపాతసుఖర తె” రితినూ(తిఖామ్యవిరుద్ధమ్‌ - యదావా భగ చాళా భాన్యుకారః “ఆచార్య(ప్రపషృ త్థ్హపయతి వికృతిశ, వ! శన్తా పకృత్ళా సవా సమన్యతఇతి యదయం బలిరక్నీర్మగనాణం కరోతీ "తి “అశ్చఘాసా౭.దయప్త్నీనమౌ

1 డు జ్‌

పాభవిమ్యన్త్రి యద్ధి యదర్ధం భఛవత్యయమవి తత్త్రాభివమ్మున్థో భపతృ స్యేదమితి తద్యథా గురోరివం గుర్పర్భ మిక తిచ అశ్చఘాస్తపకారత్వం (పకృతస్క (పకృతివికృతి భావవై ధుర్యాత్‌, పరిగణి లేన్సన నర్భావ్వాచ్చ దృష్తానాం దర్పాజవిలానామ్స్‌ దవా నాయ విజయాయేతి యావత్‌. దీఓతః సన్థుక్షీతం నిజః ఆత్మీయః తతి) జాతిసహజ3, 8 (పతాపంనవీవ అన్నిః యైఫైక్సుఅలత పతాచపేఒన్ని తాదా త్యాఒరోపాన్య థానుప పత్త్యాతతా ,ర్యమపి దవానమిత్యేవ నిన్దేళ్యవి.తి ర్యత)వ ౩ వేరభినన్థి రావిర్భపతి "తేన దమనాయేతి శ్యాచిత 1 వారః (పత్యుక్రః ఆదిత్యెః పవిరృవలభ వై కి “దిత్యదిత్యా దిర్యపత్కు త్తరపదా ణ్ణ్యః?” ఇతి ణ్యనో౭యమ్‌ శృపతిఖిః రాజఖిః వ్యిగవహః సమరః॥ మది భవతి, తతః తర్పి, ద్శ్‌పాణాం (వకాశమానా నామ్‌ “*ోనమికమిస్య ృజసకమహింస దీపో ఈ”” ఇతి ర్మపత్యయః అస్తాణామ్‌ యాః పీధతయః, తాసాం శిఖాభిః అః నీరాజితా కృతనీరాజనా జ్యూ శిబ్లోనీ యస్య తత్‌ , మమ అృపతిమవీరస్క్ర ఏతత్‌ సమర భారసర్పంసవామ్‌, ధనుః కార్ముకమ్‌, ధన్యమ్‌ కృతార్థ మ్‌ జృల_న్యృప్తాణీదృళం ధను ర్చీరోఒవామపీతర థా ముఢ్రై వేతి భాప। అ, *ేన్ర్రాఛయదానా2దిసవితృపంశ రా ఒవ్య ఛతాపాపదానస్మర గేనోద్దీవిత స్తాదృశాపడా- పశంసారూపేణ వాగార మ్భ్ళేణ ధనురా స్ఫాలనా౭ఒదినా శ్యాతౌదఒర మ్ళేణ చానుభావిత స్ఫ్సోదరవ్య రామ్నృసైనై ్యస్సవా యుద్ధ ముష్మశుతవతః కుశస్య రామా2 జ్యాలమ్బనం విజయోత్సావాముపబ్బృంహయక్‌ వార్ష ఫురన్సూూ ర్రికతయా పాధాన్యమనుభవతి అఆ తా2౭మనోరద్భుతానుగుణా భారతీ వృత్తిం తతో యాపర్పూర్నార్భం వీ రానురూపా సాత్వతీ నృపతిభిరిర్యన్దం కదా౭_ష్య చిన్లితస్యా2.శంసనవీయణ సదృశసమాగ మస్యయదృ చృయోపనిపా తాద్చి స్మయవ్యళ్లానాయ ఫునంృరతీ అథ (పకృతో త్పావాపోసకతయా వాక్యార్థ నిగమ-వేన సాత్పతీతిచ రచ "చేయం క వేర్చశ్యవా క్తృమవహితత్వఇన్బా౭ వేదయతి. వీవిఠనిజక త్తీ,పతా పేత్య్య తాను వాద్యవీఠరసస్య (వధానవీరం (పర్యజ్ద తృాద్దుణీభూతబ్యబ్ద్యత్పమ్‌ (వధానవీరా-పేక్షయా తుధ్వనితృమితి వివేకః

నవ్యాఖ్యా నే అ- ౬. ౨289 మూ (ఇతి వికటం వరి'శ్రామతి)॥ రా-కోఒస్యస్మి కా య్‌త్రియు పోత కే పొరుషూతిలేకః:_... వ అర ప దృష్టిస్త లశీకృతజగ త్త్రయనత్వ సాఠా థీరోద్దతా నమయతీవ గతిర్థరి తీ మ్‌ శామారశేఒపి గిరివద్దురుతాన్ట ఛానో వీరో రనణి కమయమేత్సుత దర్శనన + ౧౯ స్ట దర్ప వ్యా వికటం విసమక్‌్‌ ఉద్ధరమితి యాపసత్‌ పర్మికమణం సమరరళ్షైవ ఇాహాయ త్నత్తియే కృత్తజాతిభ వే “శ్రాద్ధ “బతి భః పోత కేద్వాదశవార్షి శే చాలేఒకి, పౌరువస్య పురువ కారస్య, ఆతి లేకః అతిశయః, కో2_వీ అనిన్లేళ్యథ కుతఇదమతఆనా దృష్టి రితి ఆ న్యేశత్యుభయ తాప్య ధ్యాహార్యమ్‌ అన్న దృష్టిః దర్శనమ్‌, తృణీకృతః తృణవదప గణితం జగతాం తయే ససతాం నత్వానాం జన్తూనామ కేహిణామవీ, సారః బలం యయా తౌదృశీ, అతి తృణీకరణోక్ష్యా స్వోత ర్ష జ్ఞానాధీనా న్యాపహేలనలత ణస్య గర్వన్య నూచనాత్‌ “విబోధగ ర్నామర్త్‌ (గ్యమతిషు స్యాద్వికానితే” తి భరతోక్తా వికాసీనీ దృష్టిరుక్తా తథా ధీరా సావష్టమ్భా ఉద్ధతా వికటా చ, గతిః, ధర్మితీంస్సి రా మవ, నమయతి అ నర్నయతీవ, అచేన విలాసో నామ గుణకూ కః యదాహుః “గతి స్సభేర్యా దృష్టిశ్చ విలాసే సస్మితం పది. ఇతి అతః కామారం కుమారభానఏీవ శామారకం తస్మిన్నవి గిరిణా తుల్యం గిరిపత్‌ గురుకాం సౌరవమ్‌ దధాన్క$, అయం, క్‌ఈ ఉత్సావాస్థాయిక॥, రసః విభావా2ఒదిభాపసనయా భానకి వృాదయేవ్వమన్తా౭ నన్దా2_త్మనా పరిణతో జూతివిశేష। కిమ్‌, ఏతి ఆయాతి, ఉత పయో న్హక్కే దర్చః గర్వ ఏవ కిచేతి, అశత్యోఒయం కింళ్వ స్పమ్భావనా౭. ర్థ కః తేనోర్చే్వేకాజలజొా ,_5ో ఒయమ్‌ అత “పీరోరసఇతి శ ుకృతాపరాధా౬దినా (పజ్బ లనరూప్మకోధస్థాయిక స్వసంవేద్య పకాశవిశేసః”. ఇతి + శేచి దలజా గారకా స్తసరణావపూర్వం పాటవ ముద్దిర న్ని సరై ైళప్యాలజ్‌- ,ర3 రెకక స్ట్యేనో తృావ్నాస్క్యెవ వీరరసస్థాయిభాపత్చే నా బ్లీ్‌శారా త్తదత్య నృముపేక్యమ్‌ న చ పరమాపరాధివిషయకవధా2 దిపయొోజకచి త్త వృ శ్రేరేవ (కోధపచదార్ధ త్వేన యుద్ధవీరే తావ దర్శ వాద్యు క్ర మేవోక్రమితి వాచ్యమ్‌, రా్మాదరనే కం స్థాయినమఖిద ధ్యాః ? కథంవాతంన గశార్థయే?? దయాడానధర్ష్మ ఫీరాఒ.దిషు వా కిం సమాదధ్యాః? తస్తాద్యృథో క్త మేవ రమణతీయన్‌! త్ర?

భం ఉత్తరరామచరిత నాటశే మూ॥ ల (ఉపసృత్య) జయ త్యార్యః కు-నన్వ్యాయుసు క్‌ కమియం వార్తా యాద్ధమితి? ల-యత్కి ఇ్చోదేతత్‌. + దృ స్తఖావముత్స వ. జా దించి వ జ్యాఒర్యోఒస్మిన్వినయేన వర్తతామ్‌! సమర్ధ ల-ఏపు చేవూ జగ ఆస అశ రఘుపతి స్తిష్టతి సచ నస్నివ్యాత్యావయోః ఉ్‌త్కణ్ధి చ యుష్కుత్సన్ని కర్పస్య॥ వ్యా నన్విత్యామన్త లే యుద్ధం రామనై3్యె స్తవేతి (పకరణాన్తమ్య తే ఇయం వార్తా, కిం కథంవిధా? కిం సత్యా? ఉతాసకీతి భావః శిమితీదమవ్యయమ్‌ తదు క్షమ మర మేదినీకరాఖ్యామవ్యయ్య్మ పకర ణే “కిం కుత్సాయాం వితర్కే చ నిషేధ్యపశ్నయో రవి” “కిం పృచా యాం జుగుప్స నే” ఇతి ఏతత్‌ యుద్ధమితీదమ్‌, యత్కి_ఖ్చీత్‌ ఆల్యల్పక్‌్‌ తద్చినయే భవతా న తావదభిని వేస్టప్యం, తస్యానాచిత్య_గాసాత్‌ శర్చి కిం [కియతామత ఆవా"--- ఆర్యః భవాక , దృప్త భావం దర్చష్‌, అస్మి అవలోక్య మానే సహాఫురుప్కే వినయేన (ప్యశయేణ, పకృత్యాదేరాకృతిగ ణత్పాత్‌ తృతీయా కిం శ థమ్యూతమ్‌ ణి అర్థం (పయోజనమ్‌ , వాద్దిక్యేతి గమ్యమాన త్పాద్ది ప్రతీయా వె సర్టికముదా_త్తృఖావం పరిహాయావూర్చవినయనియన్త [కా2[శయ ణే కో హేతురితి భావః దేవః సార్వభౌమల్వేన మూననీయః, రఘుం=తిః రామాయణక థా నాయక త్వే నా2_చాఖ్యాం నిస్థారితమహిమా. ఏపః సన్నిహితః, అతో మహాఫురువసాన్నిధ్యం విన యా౭౬(శయ నే ముఖ్య హేతురిత్యుక్తమ్‌ ఆనుషజ్షేకమపరముపక్షీపతి స చేతి సః రఘుపతిశ్చ, ఆవయోః త్వయి నుయి చ, న్నివ్యూతి అనేన నిష్కారణ పణయ్యపపణ వృాదయేషు న దర్పస్యావసరఇతి నూచితమ్‌ తథా యుష్టాకమ్‌ సన్నికర్ష స్య సన్ని ఛానన్య, ఉత్క_ణ్ధరే , ఆరన్తూర్డ ముపసరణీయస్స మహాపురువఇతి వినయజ్ష్‌ )వాయా మితి ఫామః జం మూ। కు-(సతర్మ మ్‌) స రామాయణకథానాయకో బవాకోశస్య నోపౌయితా ల_అథకిమ్‌ కు_ఆశ స నీయపుణ్యద రృనన్స మహా౭_౭_ శ్రా, కిన్తు క్ర థమస్టాభిరుసగ _న్రవ్యఇతి న సమ ౨థారయామి, వ్యా తర్క? ఊవాఖ యన్మిన ,రృణీతి కియావిశేమణమ్‌ సః “తమసః పరమో ఛాశా శస్థద్యకగదాధరఃగి ఇత్యాదినా పర్మబవ్యాతయోద్దుష్ట రామాయణీయాయాః ఆస ద్లురువదనామృతధారా౭ధివాసీళాయాః క థాయాః (పధా నేతివృత్తస్య, నాయకః

సవ్యాఖ్యా నే అ-౬. జక అధికార్కీ బవాణః చతుర్ముఖస్య యః కోశః (బవ్మబ్జమ్స్‌ తన్య, నోపాయికా పాలకళ్ళ ళన ప్ర పాలనసామర్థ మృతే సక్వెశ్చరం వారిమ్‌”” ఇతి స్యృృతమహిమా శాసగర్భ మిదకి అథకిమిత్యెబ్దే కా ర తన్య శథాత్పఖళ్బథశబ్దస్య సంశయార్థ కత్వేన కింశబ్దస్య క్షేవార్థక కేన చ సంశయక్షేపయూపత్పాత్‌ “అథాఖో సంశయే స్యాతామధికాలే చ మజ్లలే వికల్పాన_నర్శపశ్న కార్యా ఫ్రవె-రమృసముచ్చయే””ఇతి మేదినీ మహా౭._.2._ళ్తా అమ్ము ద్య నకృతిః, “ఆళ్ళ జీవే ధృతా బుద్ధా స్పభావేో ఇత్యమరః సః రఘు పతిశ ఆశంసనీయం ఆళాసృృష్‌, పుణ్యం పవ్మితిఖ్బ దర్శనం యస్య సః, తద్దర్శనం పాపా పనాతయా కుశలా2ఒవవాతయా చ (పార్ధనీయ మేవ కిన్సు స్క కథం కేన పకారేణ, సన్ని'ధేయకి ఇత్కముం (ప్రకారమ్‌, న సమ్సఎధారయామి న నిశ్చినోమి, కీముదానీన వృత్యా అథ గరువత్పాదసదివాణా౭దినేతి న నిశ్చీయత్సే తసీన్న రమానో2-వీ మహీమా తటస్థవృ తిన్న స్యాస్ప కిఖ్చిత్కరంయతో బాహు దవిణపధానా తృర్రజాతిః మిఖో బలతారతిమ్యను నాద్యావీ పరీఖ్షీతమిత్యాశయః, యదాహుః == “విపాణాం క్టానతలో కై్ఫైస్పుం తత్తియాణా న్తు విర్భ్మల8 వైళ్యానాం ధాన్యధనతళ్ళూ[ దాణా మేవ జన తః” ఇతి అలీ మూ! లుయథాగురు న్తథోవచారేణ కు.అయి 5 థన్నా మై ఇ ౨, అస, తత్‌? ల-అత్యుదా శ్రసజు శ్చస్ద ౨కేతుశార్సి 'లేయగ ప్రియవయస్యఇతి ఆధ ఆగ జ్యా ఇష టి నఖ్యేన మాముపతిష్టు తత్సమ్బ న్ధేన ధథర్శ్య ఆకాతపవవాయం రాజర్ని అధ కి రితి కు-సమ్స ౨త్యవచనీయో రాజన్యేఒపి ప,శ యః వ్యా గురుః ఉప్రదేస్టై వాల్మీకి, యథా, ఊఉపచారేణ ఉపసజ్హిివాణా2.దివా సన్నిధీయ తే, తథెవాయమవిి, యద్వా, కఫోపచారేణ తద్ధర్థాఒరో పేణ, అయిీతి సమ్మోధె శే “అయి (పశ్చానునయయో స్తథా సమ్న్చోధనేపి చే?” తి మేదినీ ఏతథ్‌ గురుణా తుల్యమస్యోపసదనమ్‌, కథన్నామ కథం సమ్భూప్య లే ఆత్య న్హముదా త్తః మనన్వీ అ్మవయా2..చర తేఒషృతుబ్ధవృాదయః; సుజనః సర్ప్యత గురై కగృవ్యాళ్ళం కౌర్షలేయః ఊర్తిలాయాః లకృణపత్న్యాః అపత్యమ్స్‌ “ క్రీభ్యాధగ్‌. 38 థక “ఆయ వేయీనీయియ”” ఇత్యాదినా ఏయ్‌ చని కేతు; నూం సనవాయుధ్వానమపి (ప్రియః, పయస్కః సవయా,ఇతి ఏవమ్స)) కారేణ, సఖ్యేన మైత్యోపలక్షీత ఊపతిష్ట తే మి త్తీకతోత్క, ఆపాదెపపు జాసద్దతకి రణమ్మిత్త్ర కరణపథిష్పేతి వొచ్చి” త్వా త్తజ్‌ తేన తస్క యఖ, రామేణ సమ్బన్థః వత ఫు క్రైల్పిరూప్క కేన హేశుభూ తేన, అస్తాశ మమ

ఖు ఉ_త్తరరామచరిత నాటే ఆయమృపీ.కల్పో రాజా, ధర్మతః సువృాదో లాతృతుల్యతామభిబధళా న్యాయేన్య తౌతః జనకః; సమ్పితి ఇత నే రాజన్యే రాజపుత్రే ? కర్యదవిణే2ఒవ, (ప్యశ్రయః వినయః నా వచనీయం దోప, యస్మిక స్క అనేన (్రీరామభ్యదమహిమవేదినో 2-పి కుకేస్స జవాపవాదభియె వేయం శజే,_తి సూచ్చ తే మూ ల-పశ్య ల్వేనమా కా రాను భావగాస్బి ర్యసమ్భావ్యమాన శ్‌ గ న వివిధలోక్‌ త్రీరసుచరి తాతిశ యమార్యో వవోపురుషుమ్‌ కు-(నిర్వర్ష్మ ఖ ప అహో స్రాసాడికం రూపమనుభావశ్చ పౌవనః సానే రామాయణకవిశేవీం వాచం వ్యవీవృతత్‌. ౨౦1౪ మ! థ్‌ ట్‌ వ్యా ఆకారః అవయవానాముచితల్సన్ని వేశశ ఆభిమూప్యమితి యావత్‌. అను భావః తార్భళా2_కృత్యవినాభూతః (పభావః శాన్య్భ్భూర్యం “గామ్భిర్యమనవి కారిక్పం సత్యవి మ్‌ోభశ్తార స్వీ ఇత్కు కృిలకషణో గుణ? అమిఖిరున్నాయ 3 సమ్భాప్యమానః ఉన్నీ యమానక వివిధః నానా పకార్క లోకో త్తిరః విశ్చాతిశాయీ చ చరి తానాం జటాయు మోక్షదాన నేతుఎన్ఫ రావణపధా౭ దీనామ్‌ అతిశయః విభవః యస్య తమ్స్‌ మహా న్గం ఇతరవిలత ణమ్స్‌ పురుషం ఆ నరా త్థానమ్‌్‌ న్లేశకర్థాఒశయాసంస్ప ఇప్టమ్‌ అనవధి కాతిశయాసక్టే శ్రయక ల్యాణగుణగ ణా 2 కరమ్‌ ఈశ్చ రాభిధానమిమమ్‌, పశ్యతు దర్శ చేన సమ్భావితమానన్హ మనుభవతు; (పాప్రశాలే లోట్‌ “ పె) పాతిసర్ష్మ పా ప్త కాలేపు కృత్యాశ్ళ్చ” త్య్యత చశారాల్లోడ్డువా ణమ్‌ అ స్యేశ్యుభయ్య్మ తాష్యధ్యా హోర్భ్యమ్‌ రూపం సౌన్చిర్యమ్‌ పసాదశ్శీలమస్య (పాసాదికమ్‌ పాగ్యవాతీయః శ్రీల మితి విపాతస్టుక్‌ అహో అన్య, తాదృష్టచర త్వాద్చిస్త యహేతుః, పావనః స్ప సమృ స్ధాదస్థాన్తరే2_పి పవ్నిత తామా-జ్ఞయక , అనుభావణీ ఉఖావశ్చేత్యహో ఆతః ౨ మాయిణస్య వేవవివర్త్హభూతిస్య (గన్ఫృవిశేషన్యు కవిః నిర్గాకా యథావద్వ ర్ల నానిపుణ$ భగవాన్నాల్మీకిఏ దజేకీం వాచమ్‌, ఫ్టానే అనురూపనవాయకవిసయ్‌ే, వృవీవృలేత్‌ పకాశయామాసు ఏ తాదృళ నాయకా2_శయత్చేన (పాచేతసస్య (పబన్థని బన్ఫన(వ యాసః ఫల్మేగహపి6తి ఫావః మూః (ఉపసృత్య) తాత ప్రాచేతసాన్తేనాసీ కుశోఒభివాది యలే రా ఏహ్యేషపా ఆయుష్ము౯ొ వ అవుతా బ్యాతిజీమూతస్ని గ్రనంహననస్య తే కనే మ పరిన్వుపై య వాత్సల్యాది యముత్కబ్ధతే జనః! ౨౧||

స వ్యాఖ్యా నే, అ-౬ 298

వ్యా ఆయం జన$ అఆవామ్‌ అమృతేన, ఆధ్గాతః భరికళ య్య బీమూళః మేఘం మూయతే౭_ని న్నితి మూత “యూజ్‌ ఒన్థ సే జీపనస్య మూతఈః జీమూాతకృపృపోదరా౭ది రయమ్‌ కద్వళ్‌ , న్నిస్ధం చుస్ఫణమ్‌్‌సంవాననం గాతమ్‌ యస్య తస్య, శేపరిస్పృక్లాయ ఆలిబ్బనాయ వార్సల్యాత్‌ (పమయోజకాత్‌ ,ఊత ,బ్బ తే- “సర్చేన్సి యసుఖా౭_స్వాదో యత్తా నీత ఛిమన్య తే తత్పాం క్షిచ్చాం ససజ్క_ల్బామ. క్క_జ్ఞైాబ్క_వయో విదుః ఇతిలక్షీతాం చి లవృ త్తి మధి%చ్చ్భితి, అతి కళస్య శాత్తే మన్ఫణ మేఐక త్వాఒదిగుణ (పతిప త్తయే ఆమృతా2౭ ధాత్‌టీమూ తౌపమ్యము క్ష్‌ యాఖ్చానామ నాట్యాలద్క్కా ఈ

మూ। (సరిస్వుజ్య స్వగళమ్‌) తత్కి మపత్యమయం డారకః?

ప అజ్లాద జ్లైత్సు )లేఇవ నిజో దేవాజస్సే తనాసార! 'ప్రైదుర్భ్చూయ స్థిలవ బహ్‌ శ్చేతనా ధాతుేన సార్ట్రాఒ ఇష్టము ఖీతపృాదయ ద్రన్న వే నేవ్మృస్టో గాత్రం న్లేపే యదమృతరనస్రోతసా సిబ్బతీవ। ౨ ౨|

వ్యా పరివ్వుజ్య ఆలిబ్య అయం దారకః కుళః, కిమపల్యేం కస్యాపల్యమ్‌ అథా నుమాపక్షేనా౭_నన్రాతశయా2_వవా ర్వేన తన్మిన్నాత్మీయతాం తర్కయతి అజ్లాదితి అతాయం దారక ఇత్యనుకృస్యు తే అయక్‌ యత్‌ యస్మాత్‌ ; శేపేఆలిబ్బన సమయే, గాత్రం మదీయమ్‌, అమృతరసనృ సు ధ్మాదవస్య “శృజ్ణారా2.దా విపే, వీర్య గుణే రాశే (దజే రసః ఇతి కోశం (సోకసా పవాహేణ, సిబ్బతీపు ఆమృతధారా-నేకభ వళిశిర శాసజాతీయం నిర్వాణమాపాదయతీతి యావత్‌ తత్‌ తస్మాత్‌, ఆళ్లాదళ్షాత్‌ మదీయ సర్చాపయవేభ్యః, క్రుఠః వృదయహారిదయి తాసం శ్లేసువార్జోద్దత;, నిజః అత్తీయః, జేవాజః శరీరవ్యాపీ, స్నేవాస్య ేజేధాతోః సారః పరిణామవిశేవఇపు కఇఖ్చు, చేతనా ధాతు? వైతన్యమ్‌, బహీః దేహాదృహీ!) (పాదుర్భూయ (వశాశీభూయి స్థితఇవ్య శతథా, సాస్ట్రేణ నిర్నస్తలేణ, ఆన స్టేను తుఖిరస్య తరలీశృతస్య; వృాదయస్య [పన్న వేన భుత్యాా సృష్టః నిర్మితఇపు ఆ(కసమావ్యమానానాం స్వావయవసార స్వ ఛెరీన్యపరి ణామ స్వవృదయ్య్మ సతీ వా మే వై తాదృశ (పమవహేతుర్వముపపన్నం చాన్య స్యేత్యా శయః ఆమిఖి స్త్రిఖిరవి విత రై ,_4ఖళస్య స్వాపత్యత్ప మన్విష్టం భవత్సితథా చ కూయశ్వే “ఆజ్షాదక్టాత్సమ్ళవసే హృవయావధిజయనే ఆక్తా వై ఫుత్తినాగాఒసనిసజీపకరద 'శృతకు?” “పుత్రో హి వృావయక్‌?” ఇతి సు శుతశ్చ ' సప్తమి శుకధరా వామయా సర్బపాణివాం సర్బశరీరబ్యావన్తీ ప యథా పయసీ సర్పిస్తు గుడ క్చేతమురసే యథా

4 ఉ త్తరరామచరిత నాటే శరీశేసు తథా శృుశం నృణాం విద్యాద్భినుగ్వరః సర్వదేహా౬శితం శకం (పసన్నమ నస్దశా శ్రీ వ్యాయచ్చ్భతళ్ళ్చావి (పవార్షాత్సమృఏవ ర్తతే *” ఇతి యద( కస్య చిత్‌ “న్నేవాన్య వాత్సల్య స్యేగోతి వ్యాఖ్యానం త దేతత్స౦ఎమాణాననుగుణమ్‌ యచ్చ శషాఖ్చిత్‌ స్నేహః మ్మైల్యేస న్నేవాః దవ్మదప్య” వితిళ్లి స్టరూపకసన్భ్భూపనం తిదవి (పత్యుక్రమ్‌ యత్తు తద్దృష్టాన్త4యా “యథా స్పరస్మశాహీిణో జలా ఒద్మిదవదవ్యం సంయోజై సవ స్పరనం గృృన్లా న్లీ” త్యుపన్య_స్పం తదివమమిహెమాయు న్పేద(్మకియా వై దేశిక త్పని? స్థ నమ్స్‌తథా హీ వావాటః కల్చస్థా నేోోసద్భస్సమ.ద్ధ ఎతితుత్తాద్యస్స్ర వేత్చిట పీడితాత్‌ స్పఠరసన్స సముద్దిష్టః కల్బ॥ విష్ణో (దవఫ్థుతళ” ఇతి పకటోఒత న్వరసళ ఇత్కు-యోర్చి ఫా గాన్‌ నేర్పి రోధః | వ శత * గళం టలర్‌ మూ ల-తాత లలాట పో ర్మ దీధితిః తెద త్ర సాలచ్చాయే ముహూ ర్తమాసనపరి గవాం కరోతు తాతః 'రా యద ఖీరుచితం వశ్సాయ (నక్వే పరిక్ర మ్యోపవిశ స్త) రా- (స్వగతమ్‌) య అడ ఠి, లె అర ప! అహో ప్రశ్రయయాోశేఒపి గతిస్థ త్యాసనాఒద యః సామ్య్రజ్యశంసినో భఛావాని కుశన్య చి లవస్య చ॥ ౨3 వ్యా లలాటం తపతీతి తఫో క్ష “అనూర్యలలాటయోర్ష ృశితపోో” 88 ఖళ్‌. ఘర్మ దీధితిః భానుః అత ఆసశక్నే, సాలన్య సర్జతీరో్క ఛాయాయామ్‌్‌ 'సాలేతుస ర్టశా రా సశ్చకర్ణ కాస్సస్యనంవరః” ఇత్యమరః “ఛాయా చాహఖ్యే” ఇతి కీ బత్చమ్‌ ముహూర్తం చ్వాదళకణాక, అల్ప కాలమితీ యావక ఆసనస్య ఆనిశ్రాయా్క, పరి (గవాంఅజ్షీకారమ్స్‌ కరోతు ఉపవిశత్వితి యావత్‌ అనునృ తిర్నామ నాట్యాలజ్కారో 2_యమ్‌ వత్సాయ భవతే, “రచ్యర్థానాం (ప్రీయమాణణొ. ఇతి చతుర్ధీ క థాకియత ఇతి గమ్యుతే అపో ఆశ్చర్యమ్‌, (ష్యశయస్య వినయస్య ఉదా త్తతా౭౭2ఒవిష్కర అతాన్సరాయస్య యోగే సమృ స్టే సత్యవి కశస్యచ లసస్య చ ద్వయోరప్యనరొంళోః గతిస్థి త్యాసవా2.దయః చల్కఏమావస్థానోప వేశాజ. ద్యాః, స్మమాజోభాపంసామాజ్యమ్‌ శంనితుం శీఅమేపాం కఖోక్తాః * మో రాజి సమః శ్చా *వితి సమో మస్య మకారః, గమనా2_.లాసా౬. వీనాం ప్యామాబ్యనూచక తం చ స్వాపత్యత్పనిశ్చయేహేతు,, అప రక్రై తాదృశ స్వ్యాసన్భుబ-ళ్‌

సవ్యాఖ్యా నే అ- ౬ 29ర్‌ మఠా! స వపురవిపాతనీద్ద్రావవ లక్షీవిలాసాః వం అ వ్రతిజనకమనీయడ్కా న్లిమల్కేతయ న్లి అమలినమివ రత్నం ర్మ యస్తే మనోజ్లా అ + ళ్‌ వికసితమివ పద్మ | బ్వవూ మూాకరగ్దాః॥ ౨౮ వ్యా లే అనుభవైక పరివేయాః, మనోజ్ఞాః చేతోవారిణః; రళ్ళయః కిరణా; అమలినం ఆధూసరమ్‌, రత్నం మణీమివ, మాకరచ్చాః మకరన్ష సమృస్థి నః చ్వివః వికనీ తమ్‌, పద్మ మివదు నా_స్టివిహితం విధానం యథా తథా సీద్దాణజజానవా;, అవిహీ తాశ్చ తే సిద్ధా ఇతి వా లక్మ్యుః శోభాయా్క రాజ్యశియో వా విలాసాః విిభమాః ఏవ” (పతిజరకమనీయమ్‌ అఖిలలోకలోచనా౭. నేచనకమ్‌, శా _న్లిమత్‌ ఊజ్జ్వ లమ్‌, అనయోః, వపుః శ్యాతమ్‌ కేతయ ని పకాళయ న్లి అనితరసాధారణయ న్లీతి భావః అనేన వపు గ్ల తా స్సాన్టర్య సౌకుమార్య సాగ న శ్రలొవణ్యాఒదయొో గుణా వర్గి తః (పత్యాయయ ్రీ త్యు క్ష్‌ జ 4 మూ భూయిష్టాళ్ళ్బ రఘుకులకుమూరచ్చాయా నునయో॥ి వశ్యామి న వ॥ కళోరపారావతకర్ణామేచకం ఇ అప ఆగ వపుర్వ అపస్కన్థ మబన్ధు రాంశకమ్‌ అద 4 ప్రసన్న నింవా న్పిమితబజ్బ ఏీప్రైత్రం ధ్వనిశ్చ మాజ్దల్యమృది బ్లమాంన లః ౨౫8 చ్యా కిం చ అనయోః వర్సరొోోః వష్ట్రీయం్క సప్తమి వా భూయిష్టాం ఫువ లామ్‌ రఘాోఃకులే యే కమారాః లేపామ్‌ ఛాకూం తోభాక్‌ ఛాయాశళబ్దస్యానాతప పరత్వాభావాత్‌ “ఛాయా బాహుల్యే”” ఇతి న క్లీ బత్వమ్‌, తిన్య వ్యానాఠపవాచశత్ప్చం “విధాషా నేనే” త్యాదియో'గే కాలాసావాచర్యాత్‌ పక్యామి, యతః, అనయోః సఫపుః శాతమ్‌ుకరోరస్య పూర్మ స్య పూలర్తిక్చాత తారుణ్యరూప్కాత దానీ మేన తత్క్ఞే నుప మాశాలితాదర్శ నాత్‌ పారావతస్య గృవాకపోతస్య, కబ్ధావర్‌ , మే.దకం శ్యామలమ్‌, తథా, వృవస్య, స్మ_న్థఇవ స్కగ్థౌ యస్య 6త్‌, కథా, బన్జురాః ఉన్న తౌజనతౌళ న భ్‌వ _్రీర్యబన్థురాః సమోపచికాః అంశాః అవయవాః యస్య త్‌ , వీఖ్నీతం దర్శనక్‌, పసన్నసృ అవికృతస్య, సీంవా స్యేవ _స్థిమితం అసమ్యా _న్లమ్‌ ధ్వనిః కణ్ణిన్వరశ్చ,

భర ఉ త్తరరామచరిత నాటే మౌబజ్దల్యస్య భ్మదశంసినక మృదబ్దస్య ఆనద్ధవాద్య భేద స్యేవ మాంసలః మస్లోో)2_న నా దీచు ఇదఇఖ్బాఖిలమనయోరున్నీ యమౌనం సామాజ్యనూచకమ్‌ మూ (సూతం నిరూస్య) అయేన శేవలనస్త్య తృంవాదిన్యాకృతిః, ప అపి జనకనుతాయా సచ+ తచ్చానురూపం ఛ్‌ వ స్ప్నుటమివా శిశుయుగ్నే చైపుణో న్నేయమ స్తే నను పునరివ తన్నే నోచరీఘాతమత్లు న, రభినవశతప త్ర శ్రీమదాస్యం ప్రీయాయాః 3౬. వ్యా నూత్మ 6 ఆ న్షరవినయావశావాక్షమం యథా స్యాత్తథా, నిరూష్యని ధ్యాయ అయే ఇతి సమృ) మే, “అయే శోలే విసాదేచ సమృ) మే స్మరతేఒనిచేో తి మేదినీ ఆకృతిః ఆనయోరూపమ్‌, అస్మత్సంవా-దినీ రఘుకులకుమారి రూపాను కారిణీ శేవలం న భవతి, కిన్తు ఇవా పార్శ్గవర్తినిశిశు ముగ్మో, తద్బ్చతీచ్చ కరచర ణా 2దిక మబ్బమ్‌ జనక ను తాయాః నీతాయా అవ్రిఅనుళూపం సదృశమ్‌! విభేయమిదమ్‌ మైఫుణీన వె ద్గే శన ఉ న్నేయం ఊహానీయమ్‌, అప్రి అతఏజేచమియనకా శాలేన నావఒఒలక్షీర మిత్యాశయః మే మమ, అట్లోః దృళోః, రత్‌తదా౭.నుభూ+తమ్‌ అభినవం సద్యో విక ఏితమ్‌ శతప్యత్రం కమలమివ (శీమక్‌ అభిహపమ్‌, [వీయాయాః దయితాయాః ఆన్యక్‌, ఫునః భూయ౪ు గోచరీభూతం విషయిీిభూతమివు నను, తదిదం తద్ధ ర్థానృయాభావే వన భటతే న. టా వూ స॥ మూుక్ష౭_చ్చ్భద న్తచ్భవినున్ష రీయుం న్యా ఆచ్య అర నాదా నచ కర్ణ ఎాశః ఎధ ర్‌, నే త్ర, పునర్యద్యపి రక్తనీలే తిథాఒపీ సాభాగ్య గుణపస్పఏవః ఈ వ్యా ఇయహ్‌, నుక్రాఫలవదచా, ఏ నాందన్తానాం దశనానామ్‌ ఫవ్యా దభరయా నున్దరీ అభికూపాా ఓన్టయోః ద _వ్రచ్భదయోకమ్ముదా సన్నివేశక) నైవ దయితోసన్ట ముచాసాదృశ్యా _ర్రద ఖేవ(పతిప _త్తీనౌవ, కర్శపాశః పశ _సంశవణమవీ, సక ోపళ బన్ధ నే” ఇతి చారాదికాద్ధ ఇ ఘే వా పాశఇతి రూషమ్‌ * పాశస్క పళ్చా దిన్భుగబన్ట ను! కర్ణాన్లే శోభ నార్థప్స్యార్కచా కే నిచయార్థక ఇాశాఒద్య వే తు నివ్రాఒర్భలో ఇతీ హేయః సాశపక్స్రలన్బుం (శవణమితి వా 'శులేగ్లోలా చ పాశకటి ఇతి కల్ప

నవ్యాఖ్యా నే, అ_౬. య లశావృ ్హిః "న్నే తే పునః లోచ నేకు యద్యపి, ర క్షనీలేే భోణక్యాుక్పేన ధివలక్యాను నీఠశానయనా భేద(పతిప త్తిం న సవాతః. కథా౭వ్కిసౌభాగ్యగుణః తద్దత స్సొన్షర్యరూపో ధర్మఖ నవీన నాన్యః యద్యపి స్రీనయనయోరవీ “చకిఠతమృగదృగాఖే పొ వరశేచ శే” ఇ త్యారుణ్యము క్షమ్‌ తథావ పి మ ధ్యే2.ప్యరుణ రాజిశాలిభ్యః ఫున్నయ నేభ్యః (పార క్లయో స్టమయోర్చి శేపో దృశ్యతఏహ. ఆభ్యాం పద్యాభ్యాం కుమారయోర్వద జే నీఠావద నేన్తుపాదృళ్యానుభ వేన “కన్యా వీరృముఖీ ధ్యా ధన్యో మారృ ముఖస్సుక॥” ఇతి సౌమ్ముదికో కృలక్షణళాలిర్వ మావిమృృతమ్‌ రఘుకులకునూరపాన్యుమా తా ద్భక ఆా౭.ద్యపత్యపాధారణార్సీ కామఖసామ్య(గవాణం సముచ్చీయమానం భగవపతస్ఫా వ్‌ పఠ్యత్వ నిర్ణ యే౭_ _న్హరబ్దమ్‌

మూ తదేతత్స్చాాచేతసాధ్యుపితమరణ్యమ్‌, యత్ర, కీల జీవీ పరీత్య శ్రా. ఇయజాానయో రాక గ్రతిర్వశ్సయోః, యదసి స్వత! వకాశా" న్య స్ర్రాణీతి, తత్త విమృశామి, అపి ఖలు తచ్చిత్రదర్శనప్రస్తావే అస్త్రా భ గ్రనుజ్ఞానముద్యూతం స్యాత్‌ ? న వ్యాసాన్ను ఏదాయికాన్య స్త్రాణి పూ ర్వేహామప్యనుకుశ్రు మః అయక్బ నన్సువమూనమాత్తానం సుఖా తశయో నృాదయప్య మే విస్త, వ్నయరే, భూయిస్టుళ్బ నయా? ద్విథా వతివన్నో దేవ్యాః గర్భభార అనీత్‌ 1 ఆ వ్యా యత్ర ఆర్య, (పాచేతపాధ్యుపితము వాల్మీ శ్యాశమపదక్‌; అకీన తస్యా స్త్రదుపలాలనం పాతి వత్య్నో ఏ త్యౌదిశం పబీమృష్టమ్‌ ఇయమ్‌ వూత్యోపపర్థి ళ్‌ (పశార్యా ద్వయమిద మేవాలం నిదర్శ నమ్‌త థా,అనయోః చాలరయోరవీ,అస్తాణీ జృమృ శాణ్సి రేసాం స్వతః పశాశత్వమితీదమిదన్ను)త్యాయనోపయోగి భవేన్న బేతి విమృ కామి ఆత అవిస్సముచ్చయే, తచ్చి[తన్య ఆస్మదస్త్రశకత ణా2. లేఖ్యస్య్య దర్శనపస్తాజే (పథమాజో్కో_పన్య స్ప్రే అభ్యనుక్ఞానం (పౌ_ప్త్యనుమతిః; ఊద్భ్భూతం సమ్భూతమ్‌; అపి స్యాత్‌ సమ్భావ్య తే, “బల ఖేదానీం తృత్స్ప౦మాతిమపస్థాన్య వీ” త్యు క్రమ్మతనిర్వూూ ఢక్‌ రత్రార్థే కము ఫ్యున్నాయకమపక్నీపతి "నేతి వూర్వేషాం మాస్థార్భపభృతీశాముకి; ఆసామ్స9చాయిళాని గురుపరమ్సరావిరహీ తాని అనేన “*శిన్న సమ్భాష్పతే కో౭౬ని శకృష్ణపుణ్యపరిపాకో పొదానో మహీనూ స్యా” దిత్యభ్యుపగమళ్చ నిర్ణ యసామగీవిర హేణేతి నూచ్య తే కిఖ్బ, అయం అనుభవసాతీకజ వృదయస్య [పీయావియోగక్యధిత స్యావీ మననక, సుఖస్కు ఆతిశయః అతిరేక;) వి(సమ్భయ తే విశ్వానయతి, యడానా 3రి

౭58 ఉ త్తరరామచరిత నాటే శాలిదాసః *ోనతాం పీ స న్దేవాపదేషు వస్తుషు (సమాూణన న్తశికరణ(పన్ఫ త్రయః” ఇతి, అవీచు భూయిస్టం బహులం యథా రథా; దేవ్యాః నీతాయాః; నర్భఖారః గర్భ(గస్థి, ద్విధా ద్వేఖాా యమలఫు త్ర వ శ్వ్యేన (పతిపన్నః గృహీతః, అనీత్‌ అభపత్‌ మూ॥ (సా స్ర్‌ మ్‌) పః పురా రూఢే స్నేహే పరచయవికాసాదుపచితే రవళో విస్తన్టాయాలఅపి సవాజలక్టాజడచ్భశః మయైవాఒజా జ్డాతః కరతలవ రామర్శకలయా ద్విథా గర్భ గ్రన్థి స్తదను దివ సై! శ్రైరపి తయా।క ౭| (రుదిత్వా) తత్కి నుతౌ పసృచ్చామి కేనాప్యుపాయేన 1 వ్యా పురా పూర్వం వివావాసమయే, రూఢే ఆజ్కారిే, చతుషవీ త్యాబ్కు 5 వస్థామాపాదితే ఇతి భావః స్నేహే పణయే, పరిచయస్య చిర కాలపవృ ర్తీదర్శనా౭ అాపా౭.దినమ్చాదితవి సమ్ఫుగూపచి త్తవృ త్రివికేషస్య, వికాసాత్‌ ఉ'స్తేసాత్‌; ఉప చితే న్ఫీతే సతి రవాః ఉపాంశు, విసష్టాయాః అపరిచితజనాఖావేన జాతాఒక్య్వాసా యా అవ, సవాజయా నిసర్లనిద్ధయ్యా లజ్ఞయా మననృమ్మాలనలత ణయా, జజే స్వవిన శయాత్సజ్కా_చన్వ్యా దృశౌ యస్యా_స్రస్యాః; దయితాయా;, గర్భస్య (్ధిః, ళకరస్య తలే య్య పరామర్శః మూర్దనమ్‌ త్మేదూపయాా కలయా విద్యయ్యా (పరొోోజిశయా, మమైవ కర్హా ఆడా కష్టానాళ్స్రాక్‌ , ద్విథా వీజ్ణద్పయ వై శి_.ఘ్యేన, క తదను శతోఒన నరమ్స్‌ శైరవీ శియద్భిళ్చిత్‌ 9 దివ్ననెః; తయా దయిలతయా , క్ఞాతః, అర “క్రవనో్‌ వ్మిసస్టాయా అవీ సవాజలజ్ఞాజడదృళి ఇతినీ తాయాః పడద్మినీర్వేము క్తమ్‌ , యదాహంః గోమృదు శుచి లఘు భుక్కే. మానినీ ఇాఢలన్టే” తి కరపరామళ్ళేన గర్భద్విత్వజ్ఞూనం గర్భిణ్యదరస్యమ భ్యే (ోణీభ-త త్వాదభిక ఉచ్చూవర్వాచ్చ యథా 2౭వా సన్యుశుఈః “యస్యా మభ్యే నిమ్నం (దోణీభూరముదరం సా యు గం (వనూంకర””ఇతి శానాటళ్ళ కళ ంకునూ పార్ళ వద్వయోన్నానూత్కు_ త (ోణ్యామివ స్థితే” ఇతి ఇదమప్యా క్తాపత్యత్వపత్యాయకమ్‌ అశునిర్లమన్సీ తక్మాపణయస్మరణాత్‌ ఏతా కశలవౌ, కేవావీ వ్యాజపూర్వేణు పృచా సమ నీ కావ త్తానమితి గమ్యుత్వా దప్రయోగ॥ ఆత్ర నీ తానమూగమ హేతువిషయనిర్థ య్యపవ్ఫ క్రేరాదానం నిమర్శాన్దమ్‌ం “ట్ర జ్రాన్తం శార్యసబ్ద్రతా”” ఇతి రల్లషణమ్‌ు

మూ! అల-తాత కినుఠల్‌ ? వః 'ాస్సవర్నే ణ నీతం వూ జగస్తృబ్బలమాననమ్‌ అవశ్యాయావనీ కస్య పుణ్ణరీకి స్య బారుతామ్‌ ౩౯8 వ్యా ఏకత్‌ చాన్సమోచనమ్‌, కిం కిన్ని బన్ధనమ్‌ జగఆౌం భవనానామ్స్‌ మస్దలం ప్వావలోళనమ్యా తేణ నక'లేన్టపావ్రీమనిన్టనివృ త్తిఖ్బాజ పాదయత్‌, నః జగ చేకనాథతయా సత్యసజ ల్బానామవీ భవతామ్‌ అననం వదనమ్‌, అవశ్యాయేన నీవో శేణ; ఆదసి క్లస్య కృత నేదకన్య, ఫుజ్ణరీకస్య నవ్యాసపష్యతస్య ఇారుకాం [శియమ్‌;. నీతమ్‌ (ాపిఠమ్‌ స్వాధీనవిద్ధేస్సర్టునియన్లు రృవతో' ఒఫీదరధ దూథావాదయ కతఇతి భావః తథాత్వఖ్చాస్య * భిదృతే చవృాదయగ(గస్థి ॥ *" “సర్వస్య వశీ సర్వ వ్యే శానః ఇర్యౌాదినా (కుతమ్‌ నిదర్శనాఒలజ్కా_రః మూ! కు_లఅయి వత్స వ। వినా సీతాదేవ్యా కిమివపా న దుఖం రఘునలేః ? ప్రీయానాకే కృత్స్నం జగదిదమరణ్యం పా భవతి సచ స్నేవాస్తానానయమసి వియోగో నిరవధిక కీమి త్యేవం సృ చృన్యనధిగత రామాయణఇన?॥ 304 వ్యా అఆయీత్యౌమన్త గ్వేనీ తౌదేవ్యా వినా బేవీర్యనీ కామ న రేణ, “వృథస్వినా చావాభి స్త ఎతీయా2_న్యతరస్యా * మితి రృతీయా రఘుపతేః రామభ్యదస్య్ర కీమివ కిం వా దుఃఖం (పళికూలమ్‌, న భనతీ హీ యక, య్ర్‌యూయాః తటేయస్యాం నాకే అదర్శ చే ఇదం నా శాన్వ ఫభావయా2 నుభఖూయనూననువి, జగథ్‌ , ఆరణ్యం ఉదేజయ తయా కాననకల్పమ్‌, కౌణతీయం లక్షణా భవతి సమ్బద్యతే, శాశశబ్దస్యాదర్శ వార్థ శత్వం “నప్పే మృతే (షవజితే క్లీబే చ పతితే పతా పళ్ళుస్వాపత్సు నారీణాం పతి రన్యో విధి తే” ఇత్యాదిషు వ్యుర్పన్నమ్‌ న పా చిరాయ విరపాతస్యాస్య తదాత్వ వరదేవం శోకటి పపద్యతఇత్యతఆవా సభేతి సః ఉభయాఒలమ్బన ఉభయా2.[శంప ఉఊభయమ్మాతగోచరశ్చ, స్నేవాః ప్రణయం తావాళ అపరిమేయః, ఆయ మనుఘభోయ మాన4్క, విరయోనో2_ఓి నిరవధిః ఆసమా భవ్యమాబాససానః, ఆతో2 శు మోదనస్యోప పత్తౌ, ఆనధిగత్‌ంం రామాయణం రామచరితమ్‌ యేన స ఇవ, ఏవమ్‌, కిమితి కుతః పృచ్భ ని అత (పథమశళ్చరణో యత్కిఖ్చిద్వ స్తుపసప్తావరూపః, ద్పితీయ _వశ్స్‌మర్థక

300 ఉ త్తరరామచరిత నాటశే సామౌన్యవ స్గున్యాసరూప ఇత్యస్థాన్దర న్యాసోఒలక్కారః. కృతీయచరణోపాత్తా విస ఘూలబ్క ఏతి _స్పదబ్లమి త్యేనయో స్పజ్కరః “క్టేయస్సోఒర్థా * నరత్యాసో వన్తు (ప సత్య కిబ్చున తత్సాధనసమర్థ స్య న్యాసో యో౭ఒన్యన్య వస్తున “ోవిరూపభటనా వాసౌొ వినిమాలబజ్క్బృతి స్త్రి ధే'”తి యఖాకమం లక్షలే మూ రా-(స్వగ తం)అయే తటస్థిత ఆలాపః కృతం వ్ర శ్న్నన దగ్ధ వా దయ కోఒయినూకస్తిక స్తే పారిప్ల వూ వికారః, ఏవం నిర్భిన్న వృాద యా వేగళ్ళినుజనేనానుకమ్బిత ౬ స్కి. భవతు తావదన్షర యామి॥ వ్యా ఆలాపః పరస్పరభాజీణహ్‌, తటస్థి ఈ మధ్యశ్థీ కృతః, *వినా నీఠతాజేవ్యా శిమివ హి న దుఃఖం రఘుపతే రితిని న్లేశ పకాదు దానీనక్వ మాభ్యామావిష్క్భృతమ్‌, ఇతర ఛా హి ఆస్మవ్యా,లేత్యుచ్యేత తకు ఊపరిభాగే, స్థితః నత్పవగాధఇతి వా౭ఒఒర్థః ఆఅక$, (ప్రశ్నేన నీతావినయ'"కేణ, కృతమ్‌ పర్యాప్తమ్‌ (పశ్ళేన న కిమవీ సాధ్యమితి గమ్యుమానసాధన[క్రియా2.. పేకయాపశ్నస్య కరణత్వా త్త ఎతీయా తదుక్తం న్యాసో ద్ల్యోలే ' నశేవలం (కూయనూ శైవ [కియా నిమి త్తం కరణభాపస్య, అవీ తర్హి గమ్యుమా చా౭ఒఒవీ”తి దద్ధ్యవ్భాదయ దుర్భాగ ధేయదవా శావలీఢ స్యావి “కేదురధగమమనోరథ పారి పళ్యమితిధిగ నాత్మజ్ధ తామితి ఫావః ఏవం నిర్మర్యాదమ్‌ నిర్భిన్నః (వకాశీభూతి,, శికు జ"జీనఅనుకను నీయేన) అనుకమ్బితః దయావివంయాకృతః, ఇతో2_పి కం విధిత్సనీత్యా శయః,భవతు ఇతి పరిధాశణాయామ్‌, అ నరయామి నీ శావిషమయకమా వేగం (పసక్ష్‌న్ల శీణతిరయామి, మూ॥ (ప్రశెశమ్‌) వత్చౌ రానూయణమితి శ్రూయతే భగ నతో వాలీ శిర్పరన్న రనివ్య్త ఓ ప్రశ స్తిరాదిత్యవంశన్య, తత్ర, కిజ్చీ త్కుతూవా లేన శ్రాతుమిచ్చామి ఎళ్ళ భగవతో వాల్మీ కేః నిఖిలార్థదర్శన్నపవీణస్య, ఆేన పతిపాదక వైశిష్ట్య ముక్త్‌ ఆదిళ్యపంశస్య వళ స్టిరితి (పతిపాద్యమాహాత్మ ఫ్రీముపకర్ణి తమ్‌ సరస్వ త్యాః “అనాదినిధవా హ్యేహి వాగుళ్స అపా స్పయమ్ము వే” త్యుక్తాయాః వాచః; “ోసరస్పతీ విష్యస్తో వాఖ్మ్మ ర్యెసః ” ఇతి” కస్య చిచ్చా ్యఖ్యానమపషి క థఖ్చీదిదమ్చురం వేద్యమ్‌ (శోతుమిచా సిమి శుకూ ప్కే ఉదీరయతమితి గమ్య తే. “అనధగిత ం*మూయణ ఇవే తిక థవాత్స్రశ్న:ః

నవ్యాఖ్యా జీ, అ-౬. 301 మూ॥ కున కృత్సి షన నన్ట ర్భో స్తాఖిఠావృ త్త ఖో పస్థిల" శావదిమా వాలచరితస్యా స్ప బ్రజళ్యాయే జ్వా వో రా-ఉదీరయతు వత్సః వ్యాసః రామాయణరూపః్క సన్దర్భః ల్‌్ధ * కృత్స్నః యాచాళ్‌ పశాశక ప్తావానవీతి వతుర్థాబ్క(219) పుటప్టాప'కాశన్యపతిజ్ఞానురో ధాత్‌ అస్మాళిః ఆవాఖ్యా మిత రె రపీత్యెకజూత్యాత్‌ అప్ఫత్తః గుణనిశాం లమ్మితీః + తథా౭ఒవి బాలచరితస్య ఆదికాజ్డస్య, అన్తే చరక) అధ్యాయే విచ్ళేదే సన్దే ఇతి యావత్‌ తావత్‌ ఇచా నీమ్‌, స్మ ఎర్యుపస్టి తౌ సన్మరణసరణిమపతీన్లో, ఉదీరయతు కథయతు, మూ॥ కువ “ప్రియా తు సీతా రామస్య దారా!ీసితృక్ళ తాఇతి గుణాద్రూవగుణాచ్చాపి వ్రీ తిర్భూయోఇ_ప్యవర్ధ్థత శ త క్రైవరామస్సీ కాయా ప్రాజెభ్యోఒపి ప్రీ యో౭ఒ.భవత్‌ వృాదయన్నే సవ జానాతి ప్రీతియోగం వరస్పరమ్‌[” వ్యా రామస్య తు, నీతా వ్మీతా దశరేనకృ తౌః అనుమతోః , చారాః ధర్మ పత్నీ * ఇతి అనేవా౭..కారేణ , (వియా [పీతిపాతమ్‌ , అభవత్‌, గురుజనా2-దరేణ తదనుమతాయా మస్యా నూదరః (పథమం (పనృత్తోన తు కేవలకామేన భూయోజఒనసి ఫునశ్న; (ప్రీతిః [పథమమజ్కారితా, గుణాత్‌ నీ తాగళాత్సొశీల్యాత్‌ , తన్య గుణాన్హ శభ్యః (పాధాన్యాత్‌ “శణ్యత ఇతి గుణజలో ఇత్యవయవార్థజా ష్కల్యమ్‌ 9 ఇదయేవ “వీ వదాన్యో గుణవా ””నిత్యన్మత్కూట సై ర్భృశవద్యామునాఒఛార్యై రుపళ్లోకితక్‌ రూపం సౌన్షర్యయమేవ గుణః తప్తాదని , అవర్ధ్థత ఈఉపర్యుపర్యుపచికా , నీ శాయాణ రామః , తర్రైవ స్వయం ఠరస్య యాదృశ(పణయభాజనమ్‌ తద్వదేప్య _పాణభ్యోఒవి పాతాపేషయాఒపి *ోఫుంని భూమ్న్యససు ప్రాణా” ” ఇతి బహుర్వమీ్‌, (వ్రీయః నీతి హేకుః అభవడ్‌, క్‌న్తు పరస్పరమ్‌ మిథః, నీతేః ఈశ్రాయాళు యోగం భుటనామ్‌ వృాదయం అన్యోన్యచి తమేవ, ఆవ ధారణమితరస్యవ చ్చేదాయ, జానాతి వేత్తి ఉభ రమోరనయోరత్యుదా త్తతయా నిర _నరోపరూఢో నిరతిశయో2వి (పణయ స్పృథా గోవీత ఇత్యాశయః రానా ేక్తయా నీ నీ తాపణయా2.ధిక్యవర్డ్‌ నా(రామస్య సౌఖాన్య ముపవర్మి తకు యచాహుః"- “ోరమణీయస్స హీ ఫురుపో రమణీ యత్త)వ రజ్యతి విదశ్ధాగో ఇతి కలిశా తాప్రరమ్ముదితపు స్తక స్థః పాఠస్తు “ప్రకృక్ర్యైవ (వియా నీళా ర"ామస్యాఓ

302 ఉ _త్తరరాముచరిత నాటశే శ్పీన్హవో౭_త్మన॥ (వియకొవస్స ఈు తయా న్వగుగై లేవ పర్థితః 1” ఇతి (శీమతి రామో యే తు నె వేదముభయకుపలభ్య లే, “ఠప్యాశ్చ భర్తా ద్విగుణం వృాదయే పరివర్తతే! అ న్తర్హాతమతివ్య కృమాఖ్యాతివృాదయంవ్భాదా * ఇత్యసన్టి అరథ ప వ్యాఖ్యాతృ భేద స్థ ఫుటీకృతే=.స్మి౯్‌ రామాయణా ౭. ఖ్యే2.వీ సిరాన్నిగుమ్చే ఉచ్చాపచే జగతి పారఖేదే నిజోదితం వేద కవిస్స ఏళః మూ॥ రా- (స్వగతమ్‌) కష్టమతిదారుణోఇయం వృదయ మర్లోద్వాతః వో దేని ఏవం కల తదాఒ౬సీత్‌ అహో నిరన్వయ విప ర్యాసవిరసవృ తయో వి వ, లమ పర్యన సాయాన స్తాసయ న్స్‌ నంసార వృ ల్రైన్హాః-- వ క్వ శాషానానన్లో నిరతిశయవి స్ర, మృబహుల! ? కె కేఒన్యోన్యం యత్నాః?క్య చ ను గవానా!॥ కెతుకరసాః? నుఖేవాదుఃఖే నా క్వ ను ఖలు తదైక్యం వృాదయయో” న్తఖాఒ'ప్యేహ ప్రాణస్స్యురతి నతు పాపో విరవతి॥ ౨౧ వా హృవయమర్శ్మ ౫8 ఊద్దాతః భట్టనక్‌ | ఆతీదారుణః ఉఊద్దీపకతయా దుర్వి సువాః, లేదా, ఏీవమూనీత్కి.ల ఇత్ళమావయోల_గ్థిఫోఒఒనురాగ ఆనీదితి వార్తామ్మాతతయా పర్యణంనీత్‌ + నిరన్వయేన నిరనుబ నేన) విపర్యా'సేన దశాపరిస్పత్యా విరపాః నీరానన్హాః, వృత్తయః చి త్తవృత్తయః, వ్యాపారా వా యేషాం తే అతవవ విఫలమే వియోగే, పబ్బాజీ వా పర్కవస్య న్తీతి తౌదృకాః, సంసారస్య బృత్తానాశు తాపయ ని దూనయ న్ని అల్బశాలం (ప్రమోదమృగతృష్ణి కాను త్పాద్య చిరతరవిరహా౭_పాదజేన పీడన మేస (పకృతిమణ్ఞలస్య స్వో భావ ఇతి ఛావః. ఇదమేనోపపాదయతి క్నేక్యాదినా నరతి శయేన విశ్వాతిళాయిన్సా వ్మినమ్మేణ విశ్వా"నేను బహులక తౌవాక్‌ అనపధిః, ఆనన్షః పరసన్ప్సరహావభావసాక్షీతా2_2.ద్మిపయుకో వార్షః; శ్వ సమ్స్వంతి వారాన్నూతేణాపి న శిన్యతే; కీఖ్ళు, "కే రదా రథా౭.నుభూతాః , అన్యోన్యం పరస్పరహ్‌ యత్నాః నరో పభోశాఒదిప్రయత్నాః శ్వ తస్యైవ మమ మిషతో2_ని తే స్వస్నష్ఫ త్తాఇవ నంసృ కాం; కథఫ్యా గవానాః గూ థాభ్ళిసన్థితయా పరదుర్విజ్ఞానాః * కాతుకేు ఉపభా శు రపాః ఆనురాశాళ క్వ స్మ రణీయాస్సళజ్టూ తాః, ఆవపీ ఛు కత్‌ రబారనమ్‌; వృదయరెంోః ఆసయోర్మనసోః, సుఖీ వా దుఃఖే వా నుఖడు!ఖమయోః ; ఐక్యమ్‌ విశథ్యమ్‌, శ్వను

నవ్యా ఖ్యా నే, అం౬. 203 అభునా తు భవక్యాః పరి త్యాగదుఖ'జంవ మయా సుఖసాధన ల్వేనాధ్యవనితమితి మనా దినం విసమమితిఖభావః. తథా౭ఒవీ (పాచీచవానాం సమే సోమవీ సుఖసాధ నానా నుత్యన్హ ముచ్చేదే2.వి వఏమః నిర్లబ్జయా2.నుభూయమాన। , పాపః వ్యధా 2.నుభపనిచాన ఇ (పాణ (పాణాఒల్యో వాయుః, స్ఫురతి శరీరం హాతుమనుర్సవామానో విచేస్పలే న తు విరమతి; కథధమ్మత పాణశశ్లే “పుంని భూమ్న్యునమ (పాణాలి ఇళ్యు క్రం బహు త్వమవథధిరితక్‌? అత శఖ్చీదవధారయరు భవాళ్‌ - పాణళప్లో హీ పాణా౭_ది వాయుపఇ్బృుకవాచకః తదన్యతమమా(తవాచకశ్చదృళ్య తే యజా పునరయం (పాణా౭ దివాచక నడా భూమాన నునుభవతి, యదా తు లద్విశేషవాచీ రబా తృస్యశ త్చేన యుక్త మస్యాస్యే॥త్వమితి అతవీవ హీ సోఒవీ”* వ్యాది (పాణో గుతేఒపాఃః ** “పాణో=. పానస్సమాన క్చే”తి పాయు బ్క

మఃూః భో కస్టమ్‌... ప॥ ప్రీయాగుణస వాస్రాణా మేకోన్సీలన పేశలః యఏవ దుస్త్య ఎరకి శాల స్త్వమేన స్టారీతా వయమ్‌ ! ౩౩1 వ్యాక వీయాయా;, గుణసకాసాణామ్‌ మృదుత్చ పతిరేవనతార్ప కరుణా క్షమ ఒ౭దీనామ్స్‌ ఏళీన అసాధారణేన, ఉన్మీల నేన సృత్యారోహేణ పేళలః సుభగః యవీవ కాలః సుఖానుభపనమ యః, ఏతర్సి దుస్ట్సరః స్మ ర్తుమశక్యః, ఖలి రూపమ్‌ త కేవ శాలమ్‌, వయం స్తారితాః కుళా౭_లాపేన, కృతే మూరాధిరోపణమిదమ్‌ మూ॥। పః తదా కిళ్చిత్కి జ్చీత్సృతసద ముహోఖి! కతిపయై స్తదీమడ్వి స్టారీ స్తనయుగల మాసీన్ఫ ఖ్రగద్భృశేః వయస్సే వో౭కూతవ్యతికరభునో య శ్ర, మదన$ి ప్ర గల్భ వ్యాసారశ్చరతి నాది ముగ్ధళ్చ వపుపి! 33॥ వ్యాక యత్ర యన్మిక్‌ సమక మదనః కామః వయసః యౌవనస్య్య న్నీనాన్య (దేన్లళ్చు యే ఆకూతే భావా, తయోః; ప్యతికకేణ సంసన్లేణ భువః సాన్షిక ప ఇాఢో 2వ, వృది మననీ పరమ్స్‌(పగల్ళః ధీరః వ్యాపారః తాపష్మకము, యన్య తాదృశః వపుషిచ గ్యాలేతు, చస్త వనే ముగ్ధః శాలీనః) చరతి విచేష్ట రే, తదా తన్నిక్‌ సమయే మున్ధార్వదశాయామితి యాపత్‌ మృగదృశః అధిరనయనాయాదయితొయా+,_స్తనయు గలక్‌, కిఖ్చితి _ఇ్చీత్‌ ఆల్బాల్పక్‌, కృతపదం రూఢసన్ని వేశమ్‌; సత్‌ , ఈసద్విస్తారి (శ్రమోప చీయమానక్‌, ఆనీత్‌ . అత మవాతో౭.ఓీ కాతుకస్య నిర్వవాణే పారీణ తావిర వాభిధానా త్సీతాయాడ (పథదుయానన ముక్త్‌, యడావా సించాభూపాలం- “సర్వా

304 ఉ త్తరరామచరిత నాటే సామవీ చారీణాం యౌదేంం స్యాభ్బతుర్పిధమ్‌ (పతిమౌవ మేతాసాం లక్షణాని పృథ శ్ఫృథక్‌ |! ఈసుబృపల నేతా నం స్క ర వే రముఖామ్న్చుజమ్‌? సగర్వజర్జ్భరం గజ్జ మస మ్య గారుణాధరమ్‌ లాపణ్యో ద్భేదరమ్యాజ్ఞం విలసద్భావసౌరభమ్‌ ఉన్న లికాజ్క్టాల కద మస్ఫుటాబ్లకసస్థికకు (పథమం యౌవనం రత్త వర్తమానా మృశేకణా అవేకేత మృదున్పర్శం నవాతే నోద్ధతాం రతిమ్‌ సభఖీకేరిరతా ప్వాబ్దసంస్కా-రకళి కాఒదరా న కోపవార్షా భజే సపత్నీదర్శనా౭దిషు వాతిరజ్యతి కా మవ్రస్య సబ్ద్బమే నవి రజ్యతీ”18 మూ కు. అయక్బను న్లాకీనీచి శ్రకూటవనవివో రే సీతా దేవీముద్దిశ్య యు. త్వదర్థమివ విన్య స్రళ్శిలాపట్టోఒయ మ్‌ లః యస్యాయవమాభిత॥ పుష్పైకి ప్రవృష్టజవ కేనరః॥ * వ్యా! మద్దాకినీ చి తకూటయోర్‌న్తరాలేయద్నవం త్యత్క విహాశే వివరణసమర్వే, నీతా దేవీ ముద్దిశ్య జేవిం నీశామభిలక్యు రుపలేః భవత, త మేవా౭_వార్వదిత్యాదినా ఆగతః ఫురతో వర్తమౌనళ, అయ్‌, శిలాయాః పట్టః వి నృృతశిలాఫలకక్‌, తదర్థం త్వదుపభోశాయ, విన్య స్పఇప బుద్ధిపూర్వం త్వత్ప్సీీణశాయ సన్ని వేశిత ఇత్యు క్సేంక్ష తీయ! మన్య శిలాపట్టస్య అభితః ఉభయతః। దశ్షీణవామభాగరొంః అయమ్‌, కేచరః సకుల$; పుమ్పెః పరిణామళ్ల థబన్ట నతయా పతేయాలుఖిః , (పవృష్టఇవ కృఠవర్ష ఇవ ణ్‌ అ(తాపి త్వదర్థ మిత్య న్వేతి అత శిలాపట్టన్య సంవేశసముచితసన్నా వాళాలిత్వం వకుల స్య (పచా ఎ యశీతలత్వ్పం రరు సునూనా మా మోదళాలితయోచ్టీపకత్వమి క్యేభిః (పజేశస్య తస్య వినిధోపభో గలీలావిమర్ష సర్వంసవాత్వభ్య్చో పతీ ఫ్రమ్‌, యత్తు శై ళి [త్‌ ళకుస్యా భికః యదీయేషు చశుక్తు పాళ్ళ్వేసు”” ఇతి వ్యాఖ్యాతం త చృన్టానముళాసన వై దేశిక తాని బన్ధనక్‌ - “పర్యభిభ్యాఖ్ళో” తిన్యూతశేనకయా పవృ శ్రేనోనర్యో ఛయార్ధాభ్యా మేవ” తివా $్రకేన విరోధాత్‌ మూ రా= (నలజ్ఞాన్లిత స్నే వాకరుణమ్‌) అతి నామ ముగ్ధః శిశు జన విశేషత స్త సరణ్యచరః వో దేవి స్మ్మ్యరసీ వా తవ్య వ్ర చేశన్య తత్స మయవినవమ్నూతివనజసావీణః? కసం భోః కిషమ్‌... నళ శన అ ిరీళ త.ంన్నతమనవేనాక!ినీ వ శ్ర మ్సు వ స?సృ మన్దమద్దాకి మరు తరలీతొలకాఒకులలలాటచన ద్యుతి న దై అకబ్కు_మక లజ్కి తోజ్జ సృలకపోల ము్సే త్యుతే నిరాభ రణనున్దర శ్రవణపాశ ముగ్ధ న్ధూఖమ్‌ ॥ వ్ర

సవ్యాఖ్యా నే ఆ= ౬. తక వ్యాక శ్వదర్భ మిత్యాజ్య్య్య లాయస్యేశరజన గోదరీభానావగ మాల్లజ్ఞ్రా శికజనస్యాను ఛ్ధాటనీయోన్థాటన హేతుకూా న్య్యానుచి న్లవాత్మ్సితకు. ఇద్ధ్‌ మాత్మ్యవా సమరసాం దేవీ మన్తలేణ స్నేహం తస్యా నిర్వాసనార్కరుణః పౌమా న్యేన శిశుజనఏవ యొపనభువాం ఖావావామనభిజ్ఞ ఇతిస్థీతమిదమ్‌, త్మతాష్యరణ్యచర క్వే జానధిగతవిదద్ధవృత్తస్సఇత్య(తకిం వక్రవ్యమ్‌!వో విషాద్చేతని క సమయే్యపవృత్తో యో,చివమ్భాత్మి పనస్లో నిర్భరవిశక్వాన శయుకో.త్మి కమం తస్య సాతీణం, తజా సన్నిపాత శ్యేతి యావత్‌ తస్య (పబేశన్య మన్దాకినీతీరా2 బే, స్మరసి వా వియోగేఒ_వి తత్యృృరణనమాన స్లాయ్యేత్రి ఫావః “ఆ్రధ్ధీ గర్థ్‌ దయేశాం ర్మణ” తి కర్మణీ వన్టీ అథ స్య్మరణపథమనతీర్షాం. జేవీ? వర్థయతి (శ మేతం ఆశ మేణ జాకైః అమ్ముభ్ళిః వ్వేటైం శిళిరీచ్చవత్‌ శీఠలతా మాపద్యరూన[్‌। తథా పనై: (ప్రవాద్భి,ుదైః మద్దాకినీమరుద్భిః గళ్ష్‌శీకరిభిర్థార్నుల!. తరల్మిక్ష్కై అలై? చూర్ణ వ_న్లలెం ఆతలా తిరో ఫీయయకూ న్యా అలాట్వన్యెవచన్స రస్యలశ్లేకోణద్యు తిఃశా న్తిః యస్యరత్‌ , కిఖ్బం కుజ్క. మేన ఘుస్ఫృ గేనుక లక్కి తౌవ భవక ఇత్భికుబ్కు_థు కలఖఫ , తె అకషేకు ఉజ్బ్వలౌ నినర్షలావణ్యమనోరమ్సా శపోలౌ యస్య కత, తథా నింభరణాఖ్యాం భూనణరపా కాభ్యామేవ్క సుస్టరాఖ్యాష్‌ పాళశసదృకాళ్యాం (శన ణాభ్యామ్‌ కూద్ధం కున్దరమ్‌ ముఖం. నీ తాయాః ఉ ర్చేంక్ష్యు తే సబ్క_ల్పపరిపొట్యా ఫురఇన నిహితమాలోక్య లే, అత నీతాసదనే భుర్యపలిలోదయవర్థ తా ద్వివిధవిహాఠ పారవశ్యరూపబం వస్తు వ్యజ్య రే, నిరాభళర ణనున్షర్యశవణపొశ శ్వాదినా!..2ె.. లమ్బనగుణ రూఫోద్దీపనవిభాన ఉక్తః “*ఆలమ్బనగుణ_కె వ తిచ్చేహై ఈదఖద్క్బృతి: కటస్థ శ్చేతి విస్హేయ శృతుళ్థప్టీపన్మకముః 8 ఆలన్భునగుణో రూపయొవనా౭-డి రదాన్ళాతః ఇత్తి క్యోలక్కాారికాః ఆన్మీక్‌ పద్యే గతిర్నాను గణో జేద్యః “గతిర్నాను నుఠమ్యత్వం న్వరా౭_తోహోదరోవాయో౪” ఇతి లక్కణాత్‌ “దన్దమన్తాకినీ” ఇత్య్యతాన్యుపాసోఇ ప్యనున్నతస్క_న్ధరేయా రనచర్వణాయా మబ్దత్వేవ సునుఖం నోచర్మీకియగూణ త్వా ద్వాపలమ్భానుగుణపీవు తదుక్తం రసగళ్షాధశే “యే తు ఫపువరక్షిషకయా అనున్నత స్కద్థతయా చ న పృథగ్భావనా మేకు నే కిన్తు రసచర్వణాయా మేన సునుఖం నోచ కర్తుం శశ్య్యాః న లేసూ మన్యుపాసా౭.వీవాం త్యాగో యుకృః”ఇతి, సృథ్వీవృ శ్రప్యా స్యాజోగుణయోగేఒవి. వీర్చామరపాయత్వా భమణీయతా యథా నుష్ఫ త్తతిలకే “పృథ్వీ పౌ౬.శారగమ్మి రై తోజస్సర్జి ఖిరతు రె శ సమాస్మగస్థియు క్రా౭వీ యాళి (్రత్యుత తీర్చ కాకు” ఇతి వ్ర

306 ఉత్తరరామచరిత నాటే వఃా! ( స్రమ్భితఇవ స్టి్‌త్వా సకరుణమ్‌), అవోో ను ఖలు భోః వ॥ చిరం ఛ్యాత్వా ధ్యాత్వా నిపాతళఇవ నిర్తాయ పురత? చనా సేఒప్యాశ్వాసం న ఖలు న కరోతి ప్రియజనః జగద్దేర్ధారణ్యభ్భువతి పా వికల్పవ్యుపరమే? కుకూలానోం రాకౌ తదను వృాదయంనచ్యత ఇవ॥ 9౫|| వ్యా న్గ్వమృం గా త్రా2_రమ్య్ళోపరమలక్షణం (పౌనీతఇవ, స్థ శ్వా నిశ్చలీభూ యేతి యావత్‌ చిరం ధ్యాత్వాఖ్యాత్వా బహుకాల మనన్యవిషయాభిము ఖేన చేతసా నిధ్యాయ, నిర్ధాయ తౌదృశనిధ్యానశిల్పి నా చేతుఫలశే 2_భిలిఖ్య, పురతః అగత, నిపాత ఇవ, ధ్యానవళా త్తలేకవినయేణ జేతసా గృవ్యామాణరూపతయేయము ర్చే)ఇా (ప్రియో జనః (పవాసే విదేశవానే౭వి, ఆశ్వానం న కరోతీతి న ఖలు, ఆశ్వానయశత్యే జేత్యర్భ $ యథా౭ఒ.౬వా వామనః “సమ్భావ్యని'పేధనివ రే జ్వా (పతిపేభా” వితి హీ యతః, విశల్పన్య (పకరణాత్సాక్స్ర)తిపాదితస్య ధ్యానరూపసజ్క_ల్పన్య, వ్యుప రమే విరాయే, జుత్‌ అఖిలం భువనచుపు జీర్ణం అరణ్యం కూన్య కాననకల్పమ్‌్‌ భవత్సి అన్య సామొత్కారన్య వియోగభావనాశ బలిత ల్వేనా౭ నన్షహేతుశ్వాపాయే2 వి తద్విరమే సద్యశపరిమషితదయితజన స్యేవా2_ చేశా. ఖ్యచి త్తవ్చ తే రుదయా త్తత్పఏతి బన్ఫకత్వమవీ నామా2_శ్వాసహేతుర్వమితి పర్యవన్యతీతి ఖాన తదను ఆన న్లరమ్‌, ఆనో; కర్శపవచనీయరయా రదితి ద్వితీయా నమ్‌ వృాదయక్‌, జకూలానాం తుషా నలన్మ్ఫులిక్ష్‌ నాహ్‌ “కకూలం శబ్క_భి॥ కనే శ్వ్యఖే నారు గుషానలేి ఇత్యమర॥ శాక్కౌ పచ్యత ఇవ శాప్యత ఇవ, వ్యధా౭_తిశయనిదాన త్వాదియము క్నే)కూ నన్వ[త ఇురతఇతీద మసాధుు యదానా పజ్జితరాజః “న హా వూర్వవాచకః వురళబ్దః శ్వావీ (శూయశే, వూర్వశశ్తాత్తు “వూర్వాధరావరాణా మని పఫురధనశ్చెషా” మిత్యపొ ఫపురాఒబేశే చ ఫుర ఇతి భావ్యకమ్‌ న తు పురతఖతి, అక ఏన *అముం ఫురః పళ్యనీ జీవజారుం ఇతి (పాయు_బ్క మహాకనిః?” ఇతి ఆత్యల్బ 'మేఠత్‌ --పురత ఇతి నిపాకాళ్లీశారాన్న దోమజ అత ఏవ “*ోఇయల్న్బు కేఒన్యా పురతో విడన్చునే” 8 నవీప, పచా ఒ_ద్యజన్తార్చురళబ్రాదతనుచి జా ఫురత ఇతి సిద్ధ్యతి, తత చ క్షాపకహ్‌ “దక్షిణో త్తఠరాఖ్యా మఠనుచ్‌ ” ఇతి తన్నువైపపుంవద్భావే సిద్దే2_.తనుజ్విధానమ్‌ అథవా “ష్పర అగగమ సే ఇత్యప్థాద్భారా౭.దికాణ్ణిజభావే, ఇగుపధలత లే కే పార్వవిభ క్తి

న వ్యా ఖ్యా నే అ-౬ 30 కనని తథాచ “పళ్యామి కామితళతః ఫురతళ్చ పళ్చాత్‌. ల్‌ “ఆత్త యం చరణం దధాతి పరతో నిమ్నోన్న తాయాం భువి” ఇత్యాదయశ్చ [పయోాళ్ళతం నిరను యోగాః

మూ॥ (వేస థ్యే) వ॥ వనిష్టో వాల్చీకి రృశరథమహిప్యూఒథు జనక స్సహైవారుస్థ త్యా శిశుకలహ మూకర్ష్య్య సభయాః జరాగ్రనై నాతి ౨రథ ఖలు విదూరాఒ శ్ర మశళేయా చిరేణాఒగచ్ళ ని త్వే రితమనసోజఒపి శ్రమజడాః॥ 3౬ వ్యా అథ కవిః పూర్వనూచితాఒ గమనాళ్దున కారుస్థతీవనీస్టా2_ దీక్‌ రామ భ(దేణ సవా యోజయితు ముపత్నీపతి నేపథ్యఇత్యాదినా (పావేశికీయం చూలికా దళరథమహివమ్యః కాసల్యా౭_ ద్యాఖ శిన్య్వో8 లవచన్ల) కేతో్యో4 కిలవాం ఆశ్వ మేధాశ్వ విమయళక్‌ ఆకర్ణ్య వటుభ్యళ్ళు)త్వా, సభయాః కథమసృ పరిణామో భవివ్యతీతి శక్క్కాఒ2_కులాఖ అక ఏవ త్వరితమనసః, అవీ శమేణ జడాః మన్స సఖా రా॥9 జరయా పయఃపరిణామక్ళృ తేవాపాటవేన్స (గవైః ఆ(శానైఖ గ్యారెః అక్లేరప లతీకాళ నిదూరః దవియాళ , అశమో యేషాం భావస్తయా, చిరేణ, అనశ్భ మన్త్ర (శమేణ జరయా దవీయస్తయా చ త్వర*'యామవీ గమనవిలమృఇతి సముచ్చయః మూ॥1రా-కథం భగవన్రావరున్థతీవ సిష్టావమ్బూ జనక శ్బా త్రై 9వః కష్టం కథం ఖల్వేతే ద్రష్టవ్యాఃః (సకరుణం విలోక్య) అవావా ఆాశజనసకో2.ప్యతై )వాఒయాత ఇతి వ్రేణ తాడితోఒన్ని మర్ద భాగ్యణి వ్యా! ఏతే ఆరుస్థ త్యాదయః, (దష్టవ్యా ఇతి కథమ్‌, విచానితతదభినుత మె(ిలీకేన మయేతి ఫావః అనాహేతి ఫేదే తౌతసమో జనకః, ఇతరాపేకయా నీతౌజనక ల్వేన జనకన్య శోశా ఒధిక్యా త్త్సడాపాదకస్య మమ దర్శనమశక్యమితి ఫాసః వ్యకేణ తాడిత; కాదృశం వ్వధాం పాపకు మన్షభాగ్య ఇతి నిర్వేదవ్యల్హుః మ్‌ యదలక్ష్య(కమవ్య గ్య చానువీ ఫావానాం పదద్యోత్యత్వం రసగళ్లాధరకృచాదిభి రభ్యుపేయ'ే

068 ఉ త్రరకామచరిత నాటే చరా! పశ సద్బుర్ధ స్ప ఏాణీయలా వముదికై ర్దుస్టే వనిష్ణాజదిఖి రహా వత్యెనినావానుజ్దలమ హే తత్తాతయో నృజ్బతక్‌। పళ్యన్నీ దృశ మీదృ శే పితృసఖం వృత్తే మవోవైశ సే డ్‌ళ్య కింన సవాస్ర థాఒవా! మథవాశతాశేటు కం చప్ప ర్‌ వ్యా పూత్వో కేవ సకారణం (పపజ్బుయతి సమ్బుదేతి. సమృన్థన్య వివావా రూపన్య, స్పృవాణీయతేయా (ప్రశంసనీయ క్వేన, (ప్రముద్నితైః పరంవ్భాన్షేః, వనిస్టైఒ దిళి! ఆవ్రైర్లాననీయెశ్చ, కాస్తే శేవిరే, ఆపక్యయోరిత రేతరన్య నీతారామయో, వివా వానుబ్బలరూ పే మహే ఉర్సవే, రత్‌ వాబ్యనసయోరతివృ కృవై భవమ్‌్‌ తాతయోః జనక దళరథయోః, సల్లతం సమాగమక్‌, దృష్వా శ్ఫి తో౭_వామేవు ఈదృశే సమ్బ్సితి పాపవాదతయా లజ్ఞా౭_2. ధాయశే, మహావైశనే వివాననరూపే సబ్కకే సృ్రే నిర్వ్భృ ర్రే సతి; ఈదృశ మతితరాం ఖిద్యమానహ్‌, వీతుః మాన్యస్యు గురో స్సఖాయమ్‌, పళ్యక్‌ దర్శనక్షణ ఏవ సవాసథా సవ్య సశకలా౬ కారేణ, కిం కతన ద్‌ళ్యే న శిధిలీభవామిళతి చిత్రమిదమ్‌ అథ వానో ేత్‌, రామేణ కఠినానా ముపమాననీన్నూ, అస్థాన్తరసజ్క9మి తావివకీత వాచ్యధ్వ నః 80 కిం వాం ఇతో చారుణమవీతి భావః దుమ్మ-రం ఆనీమత్కరమ్‌, “న లోశే”” క్యాదినా నస్టీనిపేధాత్‌ “క ర్హృకరణయో” రి త్యాడినా కృతీయా మూ! (నేవ థ్యే) కష్టం కస్టమ్‌ - వశ అనుఖావమా తసముపస్గిత కి యం ఆ థం సనానైన వీ్ష్యు రఘునాథ టుదృశమ్‌ ప్రథవాప్ర, మూఢజనకప్రబోధనా ద్విధురా!ి ప్ర మోనానుసయా న్తి నూతర। 3౬॥ ఇ్యాగి అనుభౌపమొ తే 72. కారగ తానుల్లబ్ధ్య నీయకాపశాశకోదా త్తర్వేన శేవ లక్స్‌ నమాపస్థి కా సన్నిహిత్సా (4 శోళా యస్య రమ్‌ ఈదృళంనీ తాళోళేన కృళమలి నమ్‌! రఘువాథహి, సవాసా పీత్యు అవలోక్య, (పథమం అపాకదర్శ జే (పకూాఢన్య ఆ(ప్రత్యఖిక్షారవరః) చిశాయక్టాతవత ఇతి యాసత్‌ జనకన్య, (పబోధజాత్‌. రఘునాథ ఏచాయమిత్యుప దేశాత్‌ , నిధురాః కాదృశ స్యేదృళదశోపనిపారపాతీకయా వివ్వాలీ భూశా న్సత్యః, మారరః అక్థా_దామస్య శానల్యా2.వ..దయః; (వమోవాం మూర్శా న్‌? ఉఊపయా_న్రి (పాష్మ్మవ వ్లి; ఇతి కేపథ్యో క్రమ.

నసవ్యాఖ్యా నే అ- ౬ 309 వూూ॥?రా=నో తాత జనక సి మాతరః వక జనకానాం రఘూణాఇ్బ యత్కృలత్స్నం గోత్ర,మజ్ఞలమ్‌ త్స న్నకరుణే పాపే వృథా వగికరుణా మయి। ల. యావనర్సమ్యూవయామి (ఊఉ త్తిష్టుతి) పశలవా ఇతఇతః (సకరుణా2.కులం పరి క్ర్‌్యు నిష్కూ ంన్తా న్సృ్వే) ఇతి మవోకవిభ వభూతి ప్రణీతే ఉ త్రరరామచరితనాట'కే కుమార (ప్రశ్యభిజ్ఞానం నామ మష్టోఒజ్క్బఒ వ్యాక జనకానాం రఘాణాఖ్బ, కృత్స్నం సర్వా2_కారై రవస్థితమ్‌ యత్‌ గ్యోతస్య కుల్వవ్యెవ మజ్దలం భ్యదహ్‌, భ(దా౭ఒఒలమ్బనం నీతేతి సాధ్యవపాయలత్షణ యా తస్మిక్‌ ఉభయకులనుద్దలే_వి, అశరుతే నిరాశరణజారుతే) ఆతవీవు పాశ్తే దురోచారే, మయిశీర్ష క్‌! ఎద్యేబాపి వః కులద్వయగకొనాం భవతాహ్‌, కరుణా మచో గ్‌ శాన ఫొసదర్శనకృతమూర్భా2...ను మేయా దయా,కృ థానివృలా, నత్భావపయామి యా సత్‌ సమ్మూఖా నాశ్వాసయిష్యామి, “యావరత్చు రానిపాతయో”” రితి లట్‌ కునూళయోళ్య పత్యభిజ్ఞానం హేతుభిర తాధిగతమిత్యబ్క స్య తథా సంక్షా పశ సమున్న న్ధా శృం ్ధాభరపరిణమత్పళ్చన.ప రై ర్వచోళిః కేకే చా భుని న కవయన్త్యబ్ల కవరయః? రైైకా2.యళత్తాభిః కృతిభిరనమూభి శృ )పణయో క్టహావాకి పీయామబ్క_వనచతురా స్తు తిచతుశాః శరమర్ష ణ కవిభానణ కమారతాతా౭_ర్య నూరి రచితాయా్‌ ఉ త్తరరామచర్శి త వ్యాఖ్యాయా నువనితో2_[6 సుష్థో2_జ్య8 ॥ ఇతి మష్టాబ్బ_ వ్యాఖ్యా

అథ. ఉ త్తరరామచరిత నాట కే నవా ఖ్యానే ను థ్‌? స ప్తవాఒ జ్య్యః న మూ! (తళ పవిశతి లక్ష్మణః) అ-భో భో అద్య ఖలు భగ నతా వాల్మీకీనా స బ్రవ్యాతత్తృపొరజానపదా!ి ప్రజా సృవోస్తాఖ్ని రా దద న చె చయ కృృత్స ష్మైఏవ స దేవాసురతిర్యగురగనరనికాయో జబ్బమః స్టాన అణ చ న్‌ నీ న! రశ్చ స్వప్రథా వేణ నన్ని ధాపీతః నిషా నా మ్‌, వత్స భగ నఠతా వాల్చీకినా స్వకృృతి మహర ఫి త్రయుజ్యమానాం ద్రష్టు మున నిమ న్రి కౌస్త్టృః; త దా రథీ రమనోజ్ఞస్థానముసగమ్య శ్రీుుతాం అధ ద కలి ఆ, రణం సమాజసన్ని వేశః ఇతి. కృతశ్చ మర్తా్యాముర్హ ఫ్ట్‌్య భూతశ్రామన్యసము చితస్థానేహము సముపవేశసజ్లో మయా చ్యా॥ ప॥ చక్ష ఏళ్చన్ది)కయేవ చజ్జకిరణో వీక్స్యవ యన్సీతయా ఇార్మితోపచిత (శ్రియా2_2.హితరుచిర్వాల్మీకినా ₹_&.నీతయా ధర్తార్థావివ నీతిసబ్షకమనళో త్సావళోఒ ఫునచ్చా౭-త్మజౌ శీరామళ్ళరణం నుమూస్తుసమహా2_2_నన్రాయ మేజాయ కాక్‌ అథ కవిశ (ప్రకృత నాటకోపసబ్దోహీర్ష యా నిర్వవాణసస్థిముపా౭దడానో విచి ్టి త్తీవి-కేనువల్తీ యా నీతఠాత్యాగాన_న్హరస్ఫ త్తవర్గ సోపయోగితయా చా నర్నాటికా ముపజీపతి తతబతి, భోయి త్యాత్తాన ముద్దిశ్య అద్య భగవ తేత్యాఖ్యాం నీ తావిరవావ్య ధావిధురి తే రఘుపతా చాతో, ద్యపవ_ర్తనం నాల్పనిమి త్తశమితీ మూచ్యతే. (టవ్లో శాన్తణజాతిం షర్తం త్‌ ర్రీయబజాతిః, ఠర్సపాశా, పౌరా॥ పురవానిన జానపదాః దేశవానీన జాళ్య నరా పేకయా (ప్రాధా న్యాద్భఏవ్యాకు త్త మ్మాతస్య (గవాణమ్‌ (బవ్మాళస్లో యద్యపి జోవేద న లత వ తపో (ట్ల టో విశ [పజాపతి” రిళ్యాజా వ్యక్రివాచకతయా పకిత్క, ఠతరథా2.వీ జూతివాచిచా త్య్హ్రళ బ్లేన పామా నాధికరణ్యా జ్ఞాతివాచకత్వ మన్య అప్ప

నవ్యాఖ్యానేే ఆ- ౬ త] థళ్సిద్ధే నువ్య శిరాక్షీష్య తే అన్య నిస్దేళస్య వ్య శ్రీభాయ స్ష్వ్యనూచనం ఫలక్‌ తథా చ (శౌతో నిన్దేళః “యస్య (బన్మాన తత్త ఖు ఉభే భవత ఓదనః” ఇతి “స ఇదం (బన్లా త్తం పాతు” ఇతిచ అస్తాభిః రామా౭-దిఖి స్పవ, ఆహ్వోన్మకియాయాం (పతిపాదికం (వజానాం (పాధాన్యం (పత్యాయనకియాయాం తాసామేప (పాధాన్యనూచనాయ బేవానా మనురాణాం తిరళ్చా మురశాణాం నరాణాబ్బు, నికాయః ఫుల్చః, భూతా వాం (పాణినామ్‌ (గామః సమూానాః “ఆ _నన్సంజ్ఞా భవే వ్‌” ఇశ్యాదినా స్థాన శాణామనీ (పాణిత్వక్‌, జీవావా మేవ హీ కర్శవెచిత్య్రినిబన్థ నో దేవతిర్యబ్మ నుమ్యస్థా వరా౭_ర్మ కచతుర్విధ దేహానుబన్టృ 8 న్వన్య వాల్మీ కేం (పభావః తౌపన్‌ శ క్రి, అవ్యథా సర్వభూతపుజ్లీకరణాయోగాళ్‌ శిబ్బు, ఆర్యేణ రత్త్రభవతా కామభ్యబేణ, అదేశను నువదతి వశ్సేతి ఛగవతా వాల్మీకినా ఊపనిమన్తి తా ఇత్యన్వయః న్వన్య వాల్మీ కే కృతిం కవినా అ_నర్నాటికా ల్వేన విన్యవ్తామ్‌, అప్పరోభిః సురవారనారీలి, (పయుజ్య మానాం అభినీయమానవ న్గుకామ్‌, కుశసాహాయకేన భరతమునయే (సేపిత ల్వేన (పాని ర్లైస్ట్రామ్‌ ఉపనిమ న్హణకాలే భావిర్వే2వీ దర్శనకాలే సర్ధమానల్వేన లణాకేళోప చత్తిః ఉపహనిమన్తి తః ఆహూళాః, పయమితి "ఖేమః లక్ష ణా౭..ద్య _నర్భావేణ బవ త్వక్‌ తఠ్‌ క మద్య [కియా ? అత ఆవాఃంా తల్‌ ఉపనిమన్త ణాత్‌ ; భాగీరథీ తీ్‌శ వాల్మీ శ్యాశశ్రమా2...నన్న(వో శే; యల్‌, మనోజ్ఞ ౧ అభినయావలోశనోపయు _క్లగుణ గణమ్‌,స్థానమ్‌ తత్‌ ౩ ఉపగమ్యు (పాపస్య, సమాజన్య సంసదః సన్ని వేశః ఉపవేశోపసయు క్షపదేశపరిహ్కెర॥ (కియ తామ్‌ మర్వ్యామ ర్హ్యన్య మిధ్‌*నిరుద్ధలక్షణస్య, సముచిలేషు

ళ్‌ _క్సదవస్థానాన్హ్హే షు సముపవేశస్య అవస్థానస్య్ర సజ్గః మయోగఃం

మఠా॥క అయజ్ళ.... జ య 'జళ్ళే వః రాజ్యాఇఒశ్ర, మనివాసేఒపీ ప్రా పోప్తోనిరళ ఓ వాలీ కీగరవాదార్య ఇతఏవాభఖివ ళల! ౧|| వ్యాగ్‌ అయక్బో త్యాగచ్భకని పాఠ్య నిన్లేశః రాజ్యరూకే అయే అబూ _నరవిజాతీయే, నివాసే సత్య పా_ప్తం నీశావిరవాళోళేనా2..సాదితం,క స్రందుమ్క_రం, మునీనాం, (వతం ఉపవాపా౬ఒ.దిరూపమ్‌ యేన నః; అర్యః రామః; చాల్మీకా న! చాట్‌ ఆలక్ట నీయర్వజ్ఞానాత్‌ న తు రూపకాభినయాభిలక కాభిలా పేణ; ఇతజుస్య దాఖి ముక్యేన) అభివ ర్తరే ఊ వెతీత్యుపనర్గబలాత్సఏతీయ తే.

312 ఉ త్తరళలామచరిత నాటకే మూ। (తతః వ్రసోతి రామః) రా. వత్స లక్ష్మణ అసి స్థితాః రబ్లప్రేమశ్యాని ల- అధకిమ్‌. రా-ఇమా పునర్వత్సౌ సశలవా చస 9కేతు సదృశీం స్థానప్రతివ త్తిం లమ్మయుతవ్య్యా॥ ల_ ప్రభు స్నేవాస్రృత్యయా త్త్‌కైవ కృతమ్‌ ఇదన్త్వ్వా నరం రాజా2.సనమ్‌, ఉపవిశ త్వార్యః! రా- (ఉపవిశతి) ల- పుస్తూయతాం భోః వ్యాకి రబ్దగ తాః (పేమకాః, రబ్దశస్రో 2.భినయీ లామణికో వ్యా అవీ స్థితా ఇత్య తానికి (గశ్నే, అధ కిం అజ్షీకారేే ఇమా సన్నిహిత చన్ష )కేతుసదృశీం. రాజ కుమారోచిఆాహ్‌, స్థానస్య (పతిప త్రం మర్యాదామ్‌ లమృయితహృా(పాపణీ 3కాపభోః భవతః, స్నేవాస్య తీద్పిమయక స్య (పత్యయాత్‌ వ్యినద్భూత్‌ , భపత్సే హానునూ నాదితి యావత్‌ తర్రైన కృతమ్‌ అనయో 0-జకుమారోచితే ఆసజే ప్యతారిషాతామితి భావః శాజా౭.సవం నన్ని వేళవికేసుప్పడ్లయా పరార్థ ్యతయా ఛాధిరాజార్హ మానక, ఆ కీ రం మార్టవాయ తూలా2౬.సనాకదినా, ఉపవిళతు తర్రేతి గమ్య రే. భోః ఇచి శైలూ సాక పతి (పన్తూయతాౌం ఊస్మక్రమ్యతామ్‌, ఆభినయవ న్ల్వితి గమ్యతే ఇ , మూ॥ (ప్రవిశ్య నరాత్ర,ధారః-)ఛభ గవాకా భూతార్థవాదీ ప్రాచే ల ఆర కళ, ఆర తస సజజ్లమస్థావరంజగ దాజ్టావయతి యదిదనూ'ర్నేణ చతముంసాసము ద్వీమ్య పావనళ్ళ కరుణాద్భుతరసక్సా కిజ్బీదుపనిబద్ధం, తత్ర, శార్యగె" రవా దవభఖాతవ్య”మితి ఓల యేేఆనోఆలి వ్యా! నూ([తిధారః గ రభ్బబొ్కాభి నేయవ నునూచ వాయ కబ్ళ ర్త నిశ్య; రజ మితి కేన! భగవాళ్‌ జ్ఞాశా2-దికాలీ భూత మృతం, ఆర్థం వక్త్రం శీలమవ్య అతోన కదా2_వీ తదుక్షా మృపోద్యశక్కా.. యుజ్యత ఇత్యు క్షమ, పాచేకసం సజబ్బమస్థాపరం చరాచరా2త్మకమ్‌ జగత్‌ భుఐనమ్‌, ఆజ్ఞాపయతి ఆదిశత, అక్షాపయతీత్య వేనాాకర్ధా మాం శాషా2.దిరాపొద్యత ఇత్యు క్రష్‌, ఆజ్ఞాప కాల మావా యదిత్యాదివా. ఆస్తాల్నిః ఇతి సవికేషణస్యు బుమేః కథనహ్స్‌ ఆ వే వాన్య థాసమ్భావ నానర్హ వాక్యకత్వ ముషన్య వ్‌ ఆక్షే ణబుషిసమృన్థి వా అనీదృశాసుఅభేవ)ు చతుషా ఆస్థాభిష్పజ్ణుక తౌమఫిమ్నా ఛచమతమర్వ శ్రపరేశసహేన క్షా నేన సమ్యక్‌ ఆక్ఞావాన్య థాజ్ఞానా వాస్కష్షరతయ్యా ఉద్వీ క్యవకాల) ఫ్‌ విశేమతో నిభ్యాయః ఈషతిరయం భా అచముర్పిమకుఖోథ

నవ్యాఖ్యా నే అ.౭ $13 క తర్వాత్‌ , * రదెనత బహుస్యాం (పజాయేయే””తి వత్‌ పావనం దర్శనమ్మాకేణ సశల శద ్క్కెకూక నసమున్తూలనమ్స్‌ ఈథా కరుణ కగుణవీపలమృశ్ళళ్ణారళ అద్భుతః విస్త య స్థాయిక _సదజ్ఞభూతరసవిశేషశ్చ రసౌ నిపుణనట్మపదర్శితవిఖభావాఒ దిభావవావిభ బే న సచేతసాం సామాజి కానాం నిర_స్టవిమయా _న్లరనోచరతోపరాలే ఇ వ్లఃకరనే పరి ణతస్థాయిఖావా౭_ర్మ కమహా౭_నన్దవి శే పూయ థాళవపతి _వ థా,అ_కాద్భుతస్యవి పలమ్భా బ్రల్వేఒవీ సామ్యో క్రి రతరరపాపేక్షయా2.. నువ _త్రిమా తాభ్గిపాయే గోత్యవిరోధః ఇదం ద్వయిమపీ విధేయమ్‌ కిఇ్చీత్‌ శియన్గా తమ్‌ అనేన దర్శనావధానతెకా స్సౌకర్య మావి మృృతమ్‌ యదుపనిబద్ధం (పయోశక్ష్యమాణం యత్సేన్ష స్టెమ్‌ ర్యత తన్నిళక విరయ భూరే,కాల్యే వ్య _శీభవిష్యతి కత చిక్స్రయోజ కే (శద్ధేయేశారవాల్‌ అనతివర్హనీయ త్పజ్ఞానాత్‌ ౩ అవధాతవ్యం అ్యపమాదేన స్థాతవ్యమ్స్‌ ఇతి? పశాలే ఏవ మాజ్ఞాపయతీ ఈ యోజనా, మూ రా. ఏతిదుక్తం భవతి “సామోత్కృతధర్లాణో మనా వ్య యు అస ర్న స్తేషూ మమృతసారాణి వరోరజాంనీ ప్రజ్జానాని నక్వచి ద్వా వాన్యన్త ఇత్యనభిశజ్కనీయానీ"త్తి॥ వ్యా నూక ధారో క్తమర్థ్యం శ్రీరామభదః (హూభ్య ప్ఫారోద్దాలేణ వివృణో తి ఏరదితి మవార్ష యః మహామునయః సామోత్కృతః తపోమహీమ్నా పత్యథ్నీ కృతః, థ్‌ ౩ యొసఫోక్లాః, రేషాం జ్ఞానాన్ని (పకృష్రానీతరజ్ఞానాపేకయోత్కర్జ వ న్లి, రజసః రజోగుణాత్‌ పరాణి అతికాహ్తని చ అత వీవు అమృతం అమృకకల్పః) సొర యేషాం తాదృశాని,,కేయ! (పాప కాణీత్య థ్ఞిః అత ఏవు కృచిక్‌ వ (తావి ఆలౌకిళీ ఒ_వి విషయే, న వ్యావాన్య నే వాయ థౌర్ట్సీ (శ్రియ నే ఇతి అతో హేతోః, అనభిశబ్క నీయావి న సంశయార్దాణి, ఇర్యేతత్‌, ఉక్తం “యదిదమస్శాఖిరాన్షేణ చతు పే” త్యాదివాశ్యేన (వతిపాబతక్‌,భ వతి సమృద్య క్రేతతో జ్యా తాపీ మవార్షి భాసి. తే భవ తాభాశక్కాయు జ్యత్‌ ఇతి ఫావ మూా॥ (నేవథ్యే) వో, అజ్జవు త్త హో కుమార లక్ట్‌ణ | ఏఆఇణిం మంద ఖభాఇణిం అనరణం రన్లే ఆసజ్షివసవ వేఠణం వాదాసా సోవ్‌దా నుం అసాలనంది సా దాణిం మందభాఇణీ భా-ఈరహీఏ అర్హాణ అం ణికి విషం! ఖం శం

కేత ఉ త్తరరామచరిత నాటే వ్యా! ఛా హో ఆర్యఫుత్త హో కుకూర లతృణ ఏకాకినీం మన్సభా గ్యామశరణా మర గ్యే ఆసన్న్యపసవవేదనాం వాతోశ కా శా్వాపదా మా మఖభిలసు న్లి, వేదానీం మన్ద్లభా జ్యా ఫాగీర ఖ్యృామూత్తానం నిశ్షేప్స్యామి శీతాయా ేపథ్యా నరితాయా ఇయ ముక్తిః ఇతః [పభృతి శీ తా త్యాశాన న్దరవృత్తాన్తానువాద ఇతి సన ర్యాఖిపాయః తస్యే చానీం (పదర్శనం భగవత్‌ శృఠాచరాణాఖ్ళు నీతాఛార్మిత పత్యాయనాయ ఏకా కినీం ఆనహాయాక్‌్‌ మన్తకఖొణ్యామ్‌ భర్త ఎవిరహే2.పీ తద్వంశ్యపతి హ్టైహేతుపు త్త రతృణే శక్టివిధురామ్‌ ఆశరణాం వనస్య కూన్యతయా రక్షక జనళూ న్యామ్స్‌ ఆసన్నా సన్ని హీశా, (పసవస్య నర్భగఈళికునిమ్మ))మణస్వ, జీదనా యస్యాప్తామ్‌ , విశేమళై గ్రయనీ యత్వము క్రష్‌ వాతా నృశంసతయా గర్హి త ఆశాకబలీకరణమనోరథః, యేీహాం నే శ్వాపదాః చ్యాఘా9ః, ఖాగీర థ్యాం పవి తతమాయామ్‌ గ ఆత్తానం బేవాక్స్‌ పాతయి స్యామి, శరీరనా కే సమాీ2 వీ శుద్ధి ర్భ ర్త ఎక్‌లసమ్బన్దాపరి త్యాగ కే తి ద్పితయ మిదం భాగీరథీ పవేకే పపయోజళమ్‌ భర్శృనిరాకృతస్య లేవాస్య త్యాగస్తు (పా గేవ నిశ్చితఈః, అథాసి తత్కు.లత న్లుభూ- తాపత్యరత ణమనోరభేనేయ నం సమయ మసనో రఠత్నీతాః, అద్య న్యక్రాప్యాళానిచే గే దేన శరీర త్యాగనిశ్చయః మూ ల- (ఆత్ర్యగతమ్‌) కష్టం బత అన్య'చేన కిమపి. సరూ. ప॥ నిశ్వమృరాఇఇత్రజా జీవీ రాజ్ఞా త్యక్రా మహావ నే ప్రాపప్రసవమాత్షైనం గట్టా దేవ్యాం విముళ్బతి కీ వ్యా అన్యదేవ, (ప్రథమతో 2ఒన్యవిమయతయా 'సమర్భిత మిద ముస్మద్చిమయక "సీవ పర్యణంనీ దిత్యాశయః కిమవీదమనభిజ్ఞాతనిర్పవాణడారుణం భయకమ్సు ముపజన యతీతి కష్టమ్‌ నూూతధారో ేపథ్యశుతం నీతాసచన మవలమ్బ్య [పయో గాతిశయేన పాత మానూచయన్ని ష్కౌ9మతి విశ్వమితి జగ తాంపకృతిభూ కాయా దేవ్యా స్సర్పంస హాయా॥, ఆత్మజా పనూతిరయోనిజా, బేవీవై దేహీగ్యపజా2ఒనురబ్లనైకతా నేనరామభ(దేణ, నిర్ణ కేగవా న్యేవిసృష్టాత దాత్వోపజాయమానవిరహా2_తబ్క_వ్యతికరబవుగుణీఘభాత(పసవ జేదశశావిదూనమ్‌ ఆ తానం,త దాత్వ సన్ని హీ కాయాంళిశిరమధురగభీర పాపనతయాత క్కా_ల నుఅభ (పతీశారతయా సబజ్క_ల్పితశరీర త్యానోపయో గశ్యాం, మద్దాకిన్యాం పరిర్యజత్కి న చేద మిఠివృత్సనూ-చన మభిమ న్తవ్యక్స్‌ (పవేశస్య ఖావినో వై జాత్యాత్‌.

నవ్యాఖ్యా నే అ_ఒ 315 వఃూూ రఠా- వోబేవి వోజేవి లక్ష్మణ అవేతస్వ॥ ల_ అర్య నాటక్‌మిచమ్‌ రా-వనో జేవి దణ్ణకా౭రణ్యవాన ప్రియసఖి ఏసు శే టు రామా స్ధైవదుర్వివాకః? ల- ఆర్య ॥ దృశ్యతాం ప్రబన్ధార్థఃః రా= ఏను నజ్జోఒస్మి వజృనుయః 1(తతః వ్ర విశత్యుత్సబ్లనిపా తై శై క దారకాభ్యాం పృథ్వీ భాగీరథీ భ్యా మవలమ్బితా సీతా) వ్యా వా విహెదే కథమిర్ధమనిసావానికీతి కేసు: సమ్భ్శినూ-ట్టీి రు, అవే తున్వ యథా జేయమాత్తానం ఏిముక్చోత్‌ తథా 2.నుపాలయ నాటకం దృళ్య(ప్రబన్ధ విశేమ9 ఆభినయమ్మార మిదమితి యావళ్‌.. లక్ష్మ కేన (పతిబోధితో2వి రన్మంవాభూత ప్లామేవానుళోచతి హేతి దజ్ఞకారణ్యవాస్మపయా సే 2ఒవీ మామజవాతీం భపతీ మవా ప్పరాబ్బసుఖః కృతభఘార్నో 2.వానుత్యాక్షమితి భావః ర "మాదిత్యవివక్షీతవాచ్యధ్వనినా కృతమ్నూదిత్యర్థలాభః ఆర్భ ఆర్యా పా భవాదృళో న ళోచన్లి కృచ్చేేషు (ప బనస్య (పా బేతనీయస్య, అర్థ ౩ ఇతిష్పల్సమ్‌ దృశ్యతాం మభ్యే ఫోశా2కులరయా వ బన్ధరసధారావిచే గదో న కార్యశృతత్త హీసమ్భూవ్య తే నుఖోదర్క_ తా ఏప;దియితాయా దళామిదృశీ మవి నిఫాలయక్‌- ధృత పాణో షఒవామ్స్‌ అస్మీ జమయ$,ఉత్స్‌జ్లే అక్కే, నిపాతౌా ఏకత కశ్చ ఏైకైశా డారకా యాభ్యాం తాభ్యామ్‌, పృథ్సీ భాగీరథీఖ్యాం నీ తా రామసమృన్ధా ద్వత్సలాఖ్యామ్‌, అవలమిి తౌపత నానుపద మేవసా ౭.దరం గృహీతా (వనూఠతా చేతి కేమః. (ప్రవిశతి రబ్లమితి గమ్యతే అక (పనపప్యాదర్శనీయత్వా త్భూచనమ్‌ “దూర"ధ్వాన్‌” మిత్యాదే రుపలక్షణక్వా దేవమ్‌ అత పృథ్వీ భాగీరథ్యో న్సీతా2.వలమ్బనో క్యా దేవర్షి శేయోవితరణరూపబీజస్యోపగమూ త్సస్థిర్నాను నిర్వవా కాబ్ద్బమ్‌ టూ మూ! రా వత్స లత్మ్యణ అసంవిజ్ఞాత మని బస్థన మస్థతనస మివ చ్రవిశామి ధారయి మామ్‌ అభ నా లే జేన్యా-ప॥ సమాశ్వనిషా కల్యాణి దిష్ట్యా వై చేపా వర్ధన అ స్తక్టలం పృసూతా ఇ.సీ రఘునంశథళకా నుత” వ్యా అసంవిజ్ఞారం ఆ స్యేళ్ళ ౦ పరిణాను ఇత్యనిస్థారితమ్‌, నా_వ్లీ నిద్ధనం హేతు ర్యన్య రత్‌, అనిరూప్యమాణకారణక మ్‌ అన్ధం అనీకరణమ్‌్‌ రమః, “అపసమ న్లేభ్య

816 ఉ_తృరరామచరిత నాటకే నమస” ఇతి సమాసాన్గః (పవిశామావన మూర్భయా2-పహియే, తత్‌ ధారయ ఆవలన్నుస్వ; ఏనం (పళ సచార్మి తాయాః కులర నుభూతౌ కుమారౌ (పనూతాయాః దయితాయా స్త్యాగపావాసానుశయాన్తూల్ళేయమ్‌ దేనా పృథ్సీ భాగీరథ్యా,నీ తాం (పతి ఆవాశు9కి "శేషః కల్యాణి సౌఖాణ్యాతిశయనూచిక సౌన్షర్యశాలిని , తృమ్స్‌ వర్ధసే భాగ "భేయభఖాజన మని తఈః సమాశ్వనీపి, అలం మాబజ్బలి"కే సమయే ధన్యమాళత్తాన మనుళో శ్యేం భావ తాహేవ వృద్ధిముప పాదయత్‌ః అన్తరిత్యాడినా ధరత ఇతి ధరా పచా2.. ద్యచ్‌, రఘుసంశస్య ధర్సా నుత ఆ న్హర్జలం జలస్యాన్తః అవ్యయీఫ వః. (పమాళౌ" ఓవ యతః తత స్పమాళ్వనిహీతి యోజనా అత పృథ్సీ భాగీరథీ భ్యాం నీతాయాః (ఫశంసనాత్ప9సాదో నిర్వవాణాబ్లమ్‌ “ోపపాదఃి పర్యుపా౭...సన”వితి లకణాత్‌ మూ! సీ= (సమాశ్వన్య) దిట్టిల దారఏ పసూది , హా అజ్ఞ

వుత్త (మూర్చతి) ల- (బాదయోే శ్నీ పత్యం) ఆర్య దిషా వర్ధా మ హే_క్రల్యాణప్రరోహోో రఘువంశ ౬ (విలోక్య) వోహా కథం తుంఖతి చాష్ట్యోర్నీడనిర్భరః (ప్రమాగ్ధఏవాఒర్యః 1 (వీజయతి)

వ్యాభా దిష్ట్యా చారకా | పనూతా త్‌ వో ఆర్యల్పుక్ట్ర దారక(ప సజేన హర్తా చానన్లో నిర్వ్హణాజ్ఞమ్‌ ఆర్యపు శ్ర్వ్యెతదనుపలాలనా న్తూర్భా పాద యోః (థాకుః, “అతి ఫ్రే రఘుజ్యే ప్రే. శా (పతిస్టా కలస్య నః క ఇతీయన్షం సమయం (వరూఢో హృద యశ జ్క్కూరుద్ధ ఫర ఇతి దిహ్ఫై వ్భాష్యూమి, చుభి తేన స్థానా త్ప్రచ్యు లేన దుర్నివారనిర్ణ మేణ కాష్సాణాం ఉత్పీడేన ఉపతో ధేన, నిర్భరః వి వశః, (పవబాఢః మూర్తి సేత్‌, వీజయతి మూర్చా2_పనోదాయ ఆాలనృన్తాడాదినా వాతం గ్రళయతి

మకా వృథ్వీ-సమాశ్వసిహి నమాక్యనిహీ॥ సీ-(ఆశ్వన్య్ర)భ అ

వఇ కాతుమం? ఇలం అ?॥ సృ-ఇయం స్వశురకుల దేవ తా జ్ఞానీ రథీ! సీ_.భలఅవది అమో జే॥ భా-చారిత్రోన చితాం కల్యాణసమ్సద మధిగచ్చ్శ ల-అనుగ్భృహీతా సః భా-ఇయం కే జననీ వసుస్థరా || నీ వో అన్ను ఏరిషీ అవాంతుఎ దిట్టా॥ పృ-ఏహి వత్సే ఎపి వత్తి (సీతామాలబ్ల్య మూర్చతి )

వ్యా ఇా భ్రగపతి కా త్వమియణ్బు ? శ్చశురన్య దశరథస్య, యతు,_లం తస్య దేవతా ఛా భగవతి నమ పే శార్మిలేణ కీలేను ఉపచితాం వర్ధి తౌమ్స్‌ కల్యాణ

సవ్యాఖ్యా నే అ-ఒ 23117 సమ్బదం భ_ర్తృసమాగి మమబజ్దలమ్‌, అధిగచ్ళ (పాళ్నపాా అనుగృహీకాఖ నీఠావివయ కోఒయమను[(గవా స్త త్తుల్ళయోగ తేమా నష్మానవీ స్పృశతీతి ఖాపః స్పన్య పాక్షున్ని వేదనే పృథ్వా్యా అనాచిత్యమన్నీయ గజ్షా స్ప్వయ మప్ప్ఫష్టా౭వి వ్యాచ ప్టే ఇయనవి.తి, యథా౭ఒవాం భవచ్ళి వశురకులసమృన్థినీ తభేయం తృేవెప జననీత్యు ఖీ ఆచామనభిశబజ్క_ నీయే ఇతిభావః ఛా హా అమ్బ ఈదృశ్యవాం తయా దృహ్రైఒ ఈద్భశీ భర్తృ విమాని త్కౌదృష్టై ఆధునా మను దర్శనం తవ దుఃఖాయ కేవలమిత్యాశయః నీతానైన్య దర్శ నేన సృదుఖాత్పొధానార్య

మూ ల-(సవార్చమ్‌) దిష్ట్యా వృథ్వీ థానీరథ్రీఖ్యా మభ్యువ పన్నాఆర్యా & రా-(అవలోక్య) కిరుణతరంఖ ల్వతద్వి ర్తతే? ॥ ఖా_విశ్వ మృ రాఒపి నామ వ్యథతఇతి జిత మవత్య స్నే కూన యద్ధ్వా సర్వసాధా న! నా న కా ప జ న ఓ రణో హ్యేపసు మోన్భా, సిర నశ్చర శ్చేతినావళా వనుపన్ల వన్సంసార్డ 4 ల షా ఇ థి, తన్హుః! వళ్చే వైదేహి భూతిఛాత్రి నవా శ్వనిహి సమాశ్వసిహి1 వ్యా ఆర్యా నీతా అభ్యుపషపన్నా అనుగ్భిహీా, “ఆభ్యుపప త్తిరన. [గవాఖో ఇత్యమరః, దిష్ట్యై అశరణాయాన్సీ కాయా జేవతాసాహాయకోపలమ్భాత్న) మోద: ఏరత్‌ చృశ్యవూనం, కరుణలిరం అత్య న్లదీనస్‌ ,ఎజాగత్యవీ స్పస్మిక్‌ యదియనునాభేవ శరణా రమృచ్చ్ళతి, తద నాథత్వకృతవ్యాప త్త్య పేక్షయా 2ఒవి వీనమితి భాహా విశ్వమ్భరా సర్వంసహా, ఆపీ నా మేతి సమావ జాయాక్‌ ఆప ల్యేషు స్నేహేన,జితమృయన్మపాన్నూ వై సర్హికమవి తాటన్థ వ్రమపెతీళ భావః ఉక్త మేవా2&పతి యచ్వేతి ఏవః (పసక్త మోనారూప$, (గన్థిః భారః అపత్య_పణయానుష్పృ _తీహేకుః, చేతనావతాం చేతశా వాహ్‌, అన్తః మనసి, చరతీతి తాద్భశః, “చేస్టే: వైతన్యవ్యాపక ల్వే నాన పప్లహా ఆవినాశ్యః సంసారన్వ ఠన్లుః అవి బ్ళేద హేతుః బన్ఫవికేవ॥, సర్వపాధారణః న ఫున రి సృమ్భృ రామ్మా లేవిశేసవాళ్‌ ,సంపార కారణీభూతస్య పత్ర న్నేవాస్యోచే దే సంసార చాశభియా సర్వాజేవ న్నేవాపాశేన బధ్నాతి విధరితి భావః యదు క్తవ్‌ “* బైప హ్యేపా గుణమంణా మమ మాయా దురత్యయే ” తి, మూ-॥ పృ-సీతాం వనూయ కిథనూశ్వనిమి ? స॥ ఏకశ్చిరం రాతసవాధ్యవాస న్‌ వ ౯ 'స్త్యాగో ద్వతీయశ్చ సుదుస్సవో” ఇఒస్యాః కఫా-కో నాను పాకాభిమ.ఖన్య జన్తు అణ క. వ్‌ స్వారాణి కైవన్య పీధాతుమి స్పై శి వ!

318 ఉ త్తరరామచరీత నాటే వ్యా నీ ఆామిత్యవివకీరవాచ్యధ్వనినా ఫో శాఒ.యతనమితి లభ్యలే నీతా మార్చత్వ మాళ్వాసశే సత ద్వయమిద మేకస్ని ౯ ధర్మ ణీ న భుటతఇతి భామ తదేవోపపాద యతి ఏకవఎతి చిరం దళమాసాక యాసత్‌ , రాశ్షసానాం ఆతిదారుణానామ్‌, మభ్యే వాసః, ఇల్యేకః సుదుస్సవాం, న తు యాదృచ్చి గికం తదిత్యావా త్యాగఇతి ద్వితీయః తద్దేతుకః తతో2_న_న్తరిశ్చ, అస్యాః ఏవం పరీక్షీతభ ్తేరవి త్యానః పరిత్యాగఖ ఇతి ఇయం సుదుస్సవాశ యస్యా ఏపం తాం (పనూవయ శథమాళశ్వనిమితి యోజనా భాగ్‌ రథీ సమాధ శ్రే కో నామేత్యాదినా జగతి కో చామ జ నుం పాశాభిముఖస్య విపా కోన్సు ఖస్య; టైవస్య (ాచీనకర్శ ణ౪ “వం దిన్టం థాగ భేయ”” మిత్యమరః చ్వా రాణి రన్ధాణి పీధాతుం ఆపరీతుమ్‌, తోద్ధుమితి యావత్‌ ఈ్సే. శక్నోతి, ఆత్యదోపషేణా నర్థోపనిపానే నాస్తాళ్వానఇతి యు శ్రమ, దైవా౭ఒయ తే తుతన్మిళల్‌ శా పచనీయి లేతి ఛాపః యదానా భోజ? “ఆవ్తాచయా శ్రే గుణగామే నెళ్లుత్య వచనీయతా[| క్రైవాఒ_ య_శ్రేషు వి శ్తేషు పుంసాం కా నామవాచ్యతే”” ఈ. సోఢళ్చిరమితిచపాఠ॥ మూ ॥ వృ=ఖాగీరథి సద్భశము క్షమ యు క్తమేతడ్వా రాము భ్‌ ద్ర స్య 4 వ! న వ్రమాణీక్చితః పాణిర్చా ల్యేచాలేన పీడిత; నావాం న జనకో నాన్నీ ర్నానువృ త్తిర్న సన్హతిణ ౫8 వ్యా న హీదం వైవాఒయ త్తం బుద్ధిపూర్వక త్పాదిశ్యావా సదృశమితి సదృళం అనురూషమ్‌, ఉక్త్రమ్‌ ఇత్యాక్షేపే ఏతత్‌ ధర్మ పత్నా్య్యాళ గ్‌ లేన సవాసావివాసనమ్‌్‌ రామభదస్య రఘుధురన్ధ రతయా వి,శుతస్య, సదృశం అనుకూపం వా తదేవ వివృణోతి నేతి కాల్యే నీతాయాతైైశవే వాలేన శిళునా న్పేన, వీడిఈ “్చబ్ఞామి శ్రే సుప జూస్వాయ వాన్గ మితి మ్టేణ నృహీత, పాణిః, ఆర్భాద్చి వాహశ్ళు న (వమాణీకృతఈ (పమాపకతయా వాబ్షీకృత బాల్యే గురుజ్ననెక ప్రత్మిశాహితేంయం న క్యాజ్యేతి న విమృ ప్రమ్‌ తథ్యా వావాం నర్విభూత్మపకృతితయా2.2_మ్నాతవై ఛవా౬_వామవి న (ప్రమా ణీకృత్తౌ క థిమమయోనిజా 2ఒవీయం భవతు శద్క్కాపదమితి వాఒలోచితక్‌, కిఖ్బ్య జనక॥ మహా౭_2_త్తతయా (తయ్యా పరిగణితో వైజేవోో2టి న (పమాణీకృత,, చాన్నిః ఇన్టాా౬ఒ దీనాం పత్యశ్మే జనకతనయాళుద్ధిం ప్రతి సాథ్నీభవక్‌ భగ చానుమర్చు థోజవి న (పమాణీకృతళ అనువృ త్రిః చతుర్షశాని వక్సరాక ఫీరోరరణ్యానుగమన్నప భృతికం స్వానుసరణమవి;, న (పమాఖృకృతా, స్వన్తతిః లోకద్వయే 2..ప్యాహ్లాద హేతు,

నవ్యాఖ్యా నే, అ-౭ 319 న (పమాణీకృనేతి నఖాం పృథక్తాత్పి ల్యేకమన్వయః ఊఉ త్తరో తరనుపరిత్యాజ్యతా జానే తాత్సర్యమ్‌ ఇయ తానువీహేకత?" నాము పేక, గేనసావాసమిదమా చరిత మితృ విమృశ్య కారిత్వ మేవ సమర్థయకఇతి భావః మూ ॥ సీ-వో అజ్జవుత్తం సుమరావిదసి పృ-ఆ&ీ క స్తవా౭ఒ.ర్య పుత్రః? ॥ సీ-.(సలజ్ఞాఒ స్ర,మ్‌) జహా వా అంబా భణాది రా_అమ్న పృథ్వి ఈద, పో ఒ స్మి! వ్యా ఛా హా ఆర్యఫుక్రం ప్యారికొ ఒస్షి ఏతాద్భశి సమయే ఆర్యఫుశ్ర స్మరణమవిమహ్యాం వ్య ధామ. ప్రీపయతీతి బావ, ఆః కో జే తప త్యక్రాయాః, ఆర్యపుత్ర్రః కథ, సన్నపష్యసత్కల్పో2యం పరిత్యాశాత్‌ త్వ్పన్గు సమయే ౫ సిన్నపి తటేకోన్యుఖీ చపలవ్భృాదయా లఘురనీత్యమర్లో వ్యజ్యతే ఛా యథావా అమ్చూ ఫణంతి సత్యార్య పుత్రే కథమవామిత్ధమనా థా భ జేయమిత్యతో నా స్కేవాఒర్యపుత్త ఇతి యుక్రః పరిచ్ళేదః ఈదృశః సన్నప్యనత్కల్నః, అతో యుక్తము క్షమ తభవత్యా . మూ భాంప్రసీద భగవతి వసుస్థరే శరీరమనీ వంసోరన్య తత్కిమసంవిదానేన జామా్రే, కువ్యని? న ళ్‌ పన్‌ వ! ఘోరం లోశే వితతమలయశ యాచవహ్మ్నా విశుద్ది శి ల ర్హభ్కాద్వీ పే కథమిన జనస్టామివా శేద్ద ధాతు ? ఇయ్యూకూణాం కులధనమిద౦ యత్సమూ-రాధనీయగి కృతో లోక స్తదితిగవానం కంస వత్సెని కరోతు? 1 ౬4 వ్యా భగవతి పరోతార్థ పామ త్కారతమేజ్ఞానశ శ్యాదిశాలిని , బనున్ష రే పనీ ద్య యతః, ర్వమ్‌్స్‌ సంపారస్క _ప్రపజఖ్బుస్య, శరీరం (పకృతిః, అన , కృత్స్వ్నస్యావీ (ప పఖ్బన్య పొర్థివత్వాత్‌ త్‌ తథా న్ని కే అసంవిదానా అజానతీప్య కిం కుతళ జామా తే రామభ (దాయ కొ కుష్యసి త ధదుహేక్ష్యాఒనూయా 2. ర్థానాం యం ఫలి కోపి” ఇతి చకుర్భీ నను మవెవమిదమ్‌"---న వ్యాకువితః (ఉధ్యతి'తి భామ్యేణ శోధకోపయోర్పి శేసావపగమాత్కు ఎ)ధ్యతి యోగే విపి తేయం చతుర్శీ కువియో గే న (పాస్పోోతి మైనమ్‌ ఎ=(క్రధళోపప్పే కుష్కకో ధే””ఇతి దివాదా పాశాత్‌ ) దేపద తాం కప్యతి (కధ్యదుహేతి కోపవినయస్ట సమృ) జానతృక్‌” ఇతి ధాతునృ శ్షేః, * కష్ట

320 ఉ త్తరరామచరత నాటే సీ నరేన్ష)) యస్తై త్వమ్‌”, * శా న్లిమహితమనసో ఒవనీస్పసురాత్మ జాయ చుకువుర్ను పాద్హవాః % “చుకోప తప్తై సభృశం నురద్చి మట ఇత్యాది పయో%స్ళపాదుర్యా, “ యమృ్బి)తి కోపః”” ఇతి సౌతనిన్దేశఒలాత్‌ , దణ్ణ్యు క్తరీత్యా కుేరమీ (దోహా ౭_త్మీక కేవ సామాన్యవిశేసురొోర ఖే దా పాయేణ్య “పామాన్య[క్రియారొకో గే2వి చతుర్జీ” త్య లేన వో శతుర్ధ్యా నిరర్ణలత్వాత్‌ సం వేద్య కేవోవన్యస్యతి ఘభోరమితి భికం దు నృవామ్స్‌ అయశ:ః పరీవాదట లోళే , వితతం వి _స్రఎలమ్‌ తత్తు ఫురైన పరిన్బాతమస్నా (వవేశే నేత్యత ఆహ యూచేతి లక్కొా_ద్వీ పీ సింవాలద్బీ జే, వహ్నా, విళుద్ధిరితి యా చవిషాతా, తాం కుద్ధిమ్‌, ఇవా జమ్మ్బూద్చీ పే పసక్‌ | జనక కథమివ కేన పకాలేణ, (శద్ధధాతు విశ్వసీతుు “శద _నరోకమపసర్షవద్వ ఎత్తోొరితి సవా (వయోగః అనేన “అన్నిశడ్సౌ తృనిశ్చయః 'ఇతీదరుపళీప్తకు, జనశృద్ధభాతు మా వాకిం లేనేతి చే చావా ఇక్చూకూణా మితి శృత్స్నః లోక ౩ సమారాధనీయః అకృకకబుద్ధ్యా 2_నుర ల్లైనీయః, ఇతీదమ్‌, ఇత్వ్పెుళూణాం ఇమ్చ్పుకుసంళభువామ్‌, నతు రామస్య పరమ్‌ కల ధనహ్‌ పరమ్బ్పరా2౭_ఒయాతం ధనమివానుపాలనీయష్‌, ఏలేన * యత్చూజితం హీ శానేన మాఖ్చు (పాణాంశృ ముబ్బుతాో” ఇతీదంనూచితక్‌ తజ్‌ లోళా2. రాధనఇ్బు, ఆతీవ గవానం డుర్ధ టమ్‌ భూయసాం జశాశాం పథో విభిన్నా(పకృతికశ్వాత్‌ పీవం స్థితే నః వర్సః కాలో మృదు్ముపకృతిళ, ఏరామభదః, కిం నీ తాత్యా శాదన్యశ్‌ కిం వా కరోతం విధత్తామ్‌, అతో౭న్యథాఒ౬నుపప ల్యేద మాచరితం న వ్మిపలమ్భ బుదపూర్యకమీతి భావ థ్ధి ప ళా ఓరీ బో... వఃూూ॥। ల=- అవ్యావాతా న్లగిప్కకాశాః వా దేనతోః భూ తేము, వికేపేణ గబా తదేవ తే ఏణామూల్లులిి[! రా- అమ, అనువత ళా జ జ బి లశ

• = నయా భగీరథగ్భ పే ప్రసాద వ్యా! భూతేషు చతుర్చిభేము జీవతోః వ్యావాతః పరిమృష్ణః న భవతీత్యవ్యా హతః నిర్నిగోధ్క అ నః పకాళః క్షైనం యాసాం తశ తాస్పవి గజ్టా భగవత్పా దోద్భవ ర్వే నాసక్కా చితజ్ఞూవా, శే తుభృం కాదృశజ్ఞా నేన కృతోప కారార్మై వీనః సన్ని ధాప్యమూనః , [పణా మే వినియు _క్తః అబ్ఞులిః కపోతవా నన్ని వేశల (వత్కుపళా రాతమ తారూపమాకిఖ్చిన్యమయం (పకాశయతి త్పియా ఛగీర థా పత్యభూతయ్సా భగ రథన్య వీతుః, గృహే కుటు మ్చే, (పసాదః ఆఅమ్మగవాః , అనువృర్తీః అనుపాలిత్క, భనీ రోథోనురో ధేజాస్తాళ్‌ పృథ్చీ కాపా దశ్నీతవలృ నీతి ఖావః

సవ్యాఖ్యా నే అ- ఒ 321 మూ! వృ- నిత్యంవనన్నా = సవ్య కన్నా పాతదుస్పవాళ్ళోశా౬ జేగోచ పత్యస్య,. న పునర్న జానామి సితాస్నేవాం రామభ ద్రన్య - వ దపహ్యూమా'నేన మనసా దై వాద్వత్సాం వివోయ యః 1 లోకో త్తరేణ థె ర్యేణ ద్రజావుణై లీ జీవతి ౭ వ్యా మ ఇతి భాగీరథీమమీ “రమ్‌కులభ చేవ న్తర్భావ్య యుష్యాన్చెత్యర్థః ని ఠ్యమ్‌ (పసనై షె నానీ * ఇమ్ష్వాకూణామియం భూమిస్సె లవన శాన నేతి సర్నంసహా యా_సవీయత్యోక్త్యా స్వామిభ క్షేరపరిహార్యత్వాత్‌ సత్యేన మేతర్షి కథమాకులా2_ కీళ్యతా౭వా కి న్నితి ఆపత్యనమృన్టీ శోక సర్సమృన్ధాదస్తానేసం సనాసౌ పర్యాకుల యతీతి శాభినసమిదక్‌ వస్తుతస్తు స్నిగ్ధస్సమృ)త్యవీ రామభ[(దన్ఫ్సీతాయామితి నా ్రి కోపప్యావనర ఇత్యావా నేతి నీతా న్నేవాం రామభ్యవస్య నీతా2_2_.లమ్బునం శామౌ 2_.(శయం [పణయపరిణావామ్‌్‌ న న జూనామి జానామ్యేవ, తామేన రతిముపపా దయతి దవ్యామా నేతి యః జూనూతా, ద్రెవాత్‌ భవిరస్యతావళాత్‌ , వత్సాం శీతామ్‌ , విహాయ విసృజ్య; దవ్యామా నేన దావాస్మధీచీం పృథాం బిభతా, మనసా వృాదయేన, లోకో ర్త్‌రేణ విశ్చాతిశాయిన్తా ెశ్ళేణ వ్యధాసహనపయోజకేన చి త్తోదార్టే ఖ్‌ (ప్రజానాం తదేశళశరణానామ్‌ ఫుశ్వ్యైః సుచర్తితెశ్చ పరొకోజన్రైః అీపతి పాణిత్రి అత నీతౌ౭.లమ్బనక రామా ఒ౬(కయ్యపణయంటపతి నీ తావిరవాకృతస్య రామళోకస్య జ్ఞాపకహేకు త్వేనోప న్యాసాచ్ళోక స్యాబ్సత్వం ర తేరళ్లిత్వమితి వాళ్యార్థ నిన్టే “తదా ర కేశేవాబ్లత్పమ సూ”ఇత్యాదయ స్పళ్ళాదయా నాం ఆౌఢివాచోయు క్రయః శ విసమృతి వై చేళిక్య స్ఫ్పో ల్చే)మొమ్మాతనిద్ధాక్చేతి సిద్ధమ్‌ న చైతావతా న నిశ్చయళ్ళక్య ఇతి యు క్రిం వక్తుమ్‌, రూపకేషు నిర్వవాణన న్టేలేవ క వివ్శాదయ్గుసర్య స్పాయమాన త్వాత్‌ ం సుల వా! రా- సకరుణా పా గురవూ గర్భపా వేము! సీ-(రుదతీ, కృళాజ్జలిః) ణేదు మం అ త్తణో అంగేసు విలయిం అంచా। 'రా-కిమన్య దృ్రంవీతు? భా-శాన్తమ్‌ అవిలీన్లా వళ్ఫిరసవాస్త్రుం భూయాః॥ = మల వ్యా గర్భరూశక్షేషు అపత్యసదృ శేషు, పసుస్థ రాయాః ఫు శ్తీ(పాయే జానూళరి మయ్యాను(కోశ ఇతి నా౭_శ్చర్యమిత్యాశయః భా నయతుమామాత్మనో 2-_జ్లేషు విలయ మనమూ విలయం దృఢసం శ్రేమమ్‌ | పతివిమానితా యథా2_వామితిలేషాం లోచననోచళే నభవబేయం తథా ఒనుపాల్యేతి ఫా అన్యల్‌ ఇత్ధబ్ధతేయమసాదితరత్‌ , వీతావతా (శీళామూయణార్భ నూచితః ఇత ఏవన్చుర్యవసానస్య రసభజృకారిక్పాదమబజ్ఞలక్పౌ చ్చ తీవ్‌

222 ఉ_త్తరరామచరిత నాటశే సమాగమం కల్పయితు మాళిను ముపఖ్నీపతి కా న్వమిత్యాదినా శా_న్తం, పాపమితి "ఖీమః, శామ్‌ కామ్యతు, “* ఆశంపాయాం భూరవచ్చేగోతి క్తః “న్పప్న చిన్తాస్వ వీర్యై” . రితి శాస్త్రామసాలేణ ర్వద్విలయ హేరుభూతంపాపం (పసక్రిమూ(లేణో పఖ్నీయతా మితి భావః పర్సరాణాం సవాసం భూయసో వర్సరాళ్‌ , అవిలీనా భ_ర్తృబహుదూ “జీన సమ్మావితదర్శ నా, ఆ]నేన సన్ష శృేణా న్యోన్యసమాగమరూప పథాన శార్యస్యా న్వేమ ణా ద్విబోథో నిర్వవాణాబ్ద్‌ * విబోధ॥ శార్యమార్గణ”” మితి లక్షణాత్‌ ఆతొవ నీ తాపృథ్వీభాగీరథీనాం సల్లాపాత్పరిభాపాచ * పరిభాషా మిథో జల్చ్పః”” ఇతిలత ణమ్‌ మూ।ః వృ-వళల్సే తశావదవేషమణీయా లే పుత్రా ! సీ _ అణా వామి కిం ఏబేపాం? 1 రా - వృాదయ వజృమని ॥ భాఎకథం త్యం సనాఖా ఒవ్యనా ఖా?! సీ_శేరిసం మవామంద భాఇణీఏ సణావా త్తణం!॥ జేన్యా..- వ$ జగన్న ద్రలమాళఠ్యానం కథం త్వేవవమన్య నె ? అవయాోరసపీ యత్సడ్డత్పవిత్రత్వం గ్‌ ష్య తే! + ౮కి ల-ఆర్య శ్రూయతామ్‌ | రా=శృణోతు లోకః వ్యా! కౌవక్‌ ఇడానీం శైశమే అవేషణీయా భ ర్పుర్విమాన నేఒవీ తద్వంశకర యో ఫపుర్త మోర పేశత ణమసామ్బ)తక్‌ ఛా అనాథా2_ స్తీ కిమీతాభ్యామ్‌. నాఖేన దూరీశ్ళతౌయాః తనయాభ్యాం కిము న్లి (పయోజనమ్‌? వంశకరయోః పుత్హ్య యోరవీ భ_రృసముతైైవ శార్యశరత్వాత్‌ ఇదానీం ఈదృశవదనశం)వణే2_ వీ యతోన విదీర్ణం ఠతో వజ మేవాని లీవశా నాఖేన సనాఖాయా అవీ కథం తవానాథత్వమ? ఊడేక్షీతాయా అవీ తద స్లిక్వేన సనాథర్వం తవ న హీయరఇతి భామ ఛా శీదృశం_ మమ మన్దభాగ్యాయాన్స వాథత్వక్‌ ? ఏళాదృశం సనాథత్వమశకీఖ్చిత్కరం విమానితా యాః, *ోఏీ నీడాఒ-పీజేదృశకీదృ కే * స్వితీకారన్యెకారాఒ దేశః దేన్యా, ఆవాకుకితి "శేమ! జగతషీవ్య, మబ్లలం (ప్రతిబన్ధక నివ ర్హకమశీఘ్టా2. పాదకజ్బు,ఆ త్యౌనమ్‌, త్వేం జగ తా ముపాస్యా భసతీ,క థం శేన ీశునా, ఆవమన్య నే ఆనాథం నిర్భాగ్యఖ్బు (పతిపాదయని? యస్యా నవ సక్లాల్‌ నమాలాపా2_దిరూపాత్సమ్స రక్కా-త్‌ , ఆవయోః న్వతః పవ్మిత శ్వేన వి(శ్రతయోరవిపవి తత్వం పావనఠ్వ మ్‌, (పకృన్యతే నమిధ్య లే,న్వభావలో నిరన్త నిఖిలదోహాయాంభవ త్యాం దోనసమ్భావనా విభాకరకరక న్ల్తల్యామన్థరమసో క్నే)కణ మితి స్థితే దుర్జనప్రలవితమాతేణ ఈజాయం నిర్చేదో కూదృశదుళ్ళ0)వఇతి భావః,

నవ్యాఖ్యా నే అ=౬ 33 (భూయ తామ్‌ అనయోరప్యస్యా మేషా పరిపత్తిరితి నీ తే న పొమ్చ9తికం దోపాఒతో పేణ పరిక్యాగసానాసం రవేతి భావః లోకః యన్యఅస్యామవి దోవసమావనా సః వయన్తు సద్రైవెరర్పవిక కాసాక్షీణఇత్యాశయః అజేన “లోళో న మృష్యతీతి, *స వీవ జానాతి కిమపి” ఆ్యాదిక ముపసంవ్భాతష్‌్‌ మూ (నేవ థ్యే) కలకలః॥ రా- అద్భుతతరం కిమపి ॥ సీ కింత్రి సఅలం అంతరిక ౦ పజ్జలది ॥ ేవ్యా-జ్ఞాతమ్‌ వ॥ ఛృశాశ్వః జ్ఞాల్టికో రాను ఇతి యేషాబ్దురుక్ర, మః అవిర్భవ న్తి ఆా-న్యేన శస్త్రాణి నవా బృమృ క్రైః॥ ౯కి ( నేపథ్యే) వః జీవి సీతే నమస్తె౭-స్తు గతిర్నః పుత్రకా పా తే ఆ లేఖ్యదర్శనే జశూ యథాఇఒఒవా రఘునన్హ నః।! ౧౦ వ్యా ఆద్భుతతరం ఆశ గర్య హేతుః ఇవా _కీమితి _సకలమ న్రరిత్నం (వజ్వళతి? యేషాం అస్తాణాక్‌, గురుకమః సమ్ప్సుఎచాయః , ఆవిర్భవన్లి (ప్రకాశ న్వే బేవి సక లజగ చ్నాథస్య భగవతో ధర్మపత్ని శీతే జాగుప్ఫీతజరాయుగ స్టే , తే తుభ్యక్‌, నమః, అస్తు నే, పుత్తుకా బాలావపి నః, గతిః (పాప్యా , శథమిదమత ఆహుః --- దేవః నియన్తా; రభునన్టనః ఆలేఖ్యదర్శ నే (పథమాజో్కపన్య స్తే యథ్సా ఆనా విభ కిపతి రూపకమవ్యయమిదమ్‌; వే తి శేషపోవా మూ॥ సీ దిట్టిఆ అత్థ దేఅదాఓ ఫురంది॥ ల-జ్‌ క్త మానీదా ర్యేణ కలల నళ సర్వ థేదానీం త్వత్ప్రసూతి ముసస్థాన్య న్తీ్‌ొ తి, రా- వ॥ నమో వశ పరమా స్ర్రేశ్యో ధన్యాస్స్సో వ$ పరగ; వత్‌ అనుధ్యాతై రుపేతన్యం వత్సయోర్భ ద్ర మస్తువః॥ ౧౧|| ప। తముుభితాన శావుపి దశ "బ్ముర్వ న్రి మమ సాన్ను ఎఈమ్‌ విస యాఇనర స్లోరోనర శాన కరుళోర యః॥ ౧ వ్యాఇా దిహ్యై అస్త్రదే తన్ను్భుర్నన్లి. ఆర్భేణ భవతా , “వి పాదూత్యా గ జాళ్చా౭_ర్యా” ఇతి పరిభాషా సర్వ 'భేదానీమితి నడ్చింశే 26 పతే గతమ్‌ అను ప్పి తాఒఒర్యనిగేళాః బృమృకా2.ద్య స్త్ర) దేపతాస్త్స్సాతి నమఇత్యాదినా సతో మా వభ్య

ప2క ఉ త్తరరామచరిత నాటే ఇతి పరమాణి నిరతిశయోర్క_ర్ష కాలీని పృషోదరా2_ది త్వా త్పాధుః తేభ్యః అస్త భ్యకి వ నమః, పయమ్స్‌ వః యుష్ణాకమ్‌, పర్మిగహాత్‌ అనువృ తా, ధన్యాః ధవినః, వ్‌ త్త్రియాణామ చై) లేన ధనవత్వాత్‌ , అథ కిం కార్యమత ఆవా అన్వ్నితి అనుధ్యా తైః సృృతైః (వయోగా౭_.వసరేవు, వర్సమయోః కుశలవయో॥ అధికరణరమో!?, ఉ పేతవ్యం నన్ని ధేయమ్‌, ఇదానీమ్‌, వః, భద్రం ఇచా సవివోరకాపమ్‌, అస్తు, యఖేన్షం గమనమ నుదానీమ ఇత్యాశయః అమరసుధాఒది.పామా గ్యేన కేచిక్సరమళబ్దస్య పరం మా తీతి వ్యుత్చత్తిమాచక్ష లే తి ర్హి త్క్చృష్టవస్తుపరిచె స్భదక తలక్షణన్య శక్యతావ చ్భెదకస్య (పకృ తేఒనుపపద్యమానతయా లక్షణయోత్క_ర్షై2. శయత్నం వాచ్చనుతి శేశః వూర్చ (పతిపాదిఠవ్యుత్స త్తి పార స్తు శీపరాశరభట్టా౬. 3 ్యృర్భగవద్దుణదర్ప ౭ * భరర్థిః పర మ”ఇత్య్మత భాషితి ఇత్యలమ్‌ తాదాత్పికీ మాత్తనో దశామనుసన్ధ లే కభిళా ఇతి విస్మయస్వ ఖాగీర థ్యాదీనామాదృశాభ్యుపప బ్రిదర్శవళవన్న ఆనస్టసృ జనకతనయావృ త్తౌ నవేదనజన్యస్య చ్య సన్షర్ళేణ ఉపనిపా రేను జర్షురాః శిఖిలీభవ నః కరుణస్య కీతా విరనావృ ధాకూపస్య, ఊర్ష్మయ:ః వికారాకృఅవా నరదళా ఇతి యాపత్‌ సామ్బితక్‌, మమ] కామవీ అన్యదృశీం అనుభ వైశాపసేయామ్‌ , దశాం అపస్థామ్‌, కుర్వన్తి పరిస్లవీకుర్న న్లీశ్యాశయః అత విరహపష్య ధాయాకె ఇల్యో క్యా “సమయో దుంఖనిర్గమః”” ఇతి లక్షీతస్పమయో 2౬ తవ “దిహ్యై అన్త)చెవళా న్ఫుర స్తీ” త్య నేన “కృతిర్ల స్థ ర్ఞ శమన” మితి లక్షీతౌ కృతిశ్చ నిర్వవాణాళ్లే 'దేవ్యౌ-రమస వి

మూ వ్యా మస్వ వత్సే. శామభ ద్రతుల్యావిదానీం తే న టు న సంవృత్తై పుత్త్రై 1సి- ఛభఅవ ఈఓ కో ఏదాణంఖ త్రీఓఇదం క్‌ కరిన్సది?

రా-ప ఏపూం వసీష్టుగుప్తానాం రఘూణాం వంశవర్థనీ కిషుం నీతాఒపి సుతయోస్సంస్క_ర్తారం న వినతి ౧౩|| ఈ ఖాని టి

వ్యా రమస్న మోదన్ప, రామభ [దతుల్యా అనితం సాధారణా స్త విద్యాశాలి తయా2ఒ.ఓ రామసదృక్‌ , ఇా భగవత్యా క వఏతయోః క్తి యోచితం కర్త కరివ్యతి? కత్తియోచితం క త్త్ర్రజాతిభచానుహూపమ్‌ కర్మ ఉపనయ నా౭_దికమ్‌, రామః ఇదమను వోచతి ఏషామితి వసస్టేన భగవతా (బహ్మఫుత్రే అకేను గుప్తానాం కా _న్లి- పౌష్టిక శ్రయాభిరనుపాలి తానామ్‌, రఘూణామ్‌ పంశంస నృతిమ్‌ అపత్యపనూత్యావర్థయతీతి తా దృశ; నీతౌజ వీ మయి జీవత్సి సతి చ పనీస్పే నుతయోః న తు యయో॥కయోళ్ళిత్‌ , నంస్క_ర్తారం ఉపనయనా౭దిసంప్కారనిర్వానాకన్‌ న శతు యోగ త్మేమధురన్థరం

నవ్యాఖ్యా నే అ-౭ శి2క్‌ ఫురోధసమ్‌ న విన్షతి న లభే, తౌదా౭.దికాడ్వన్లలేగ్గట్‌ ఇదం కష్టం దుస్సవామ్‌, సంస , కారమిత్యత సంపూర్వస్య కరో శే సృమవాయభూప. ణరూపాస్థావివమెయా నువ “సంన ,ృతీం భక ఇతి జ్ఞాప శాత్సుటి “సమస్సుటీ *తి రుల్చే “ఆ తానునాసికం వూర్చన్య తు వే” శనునానిక్కస్న వైపల్నీక త్వా త్తదభాపప శే అనునాని కా్చిరో జ_నుస్పారః ఇత్యనుస్వా లే ॥ ఖరవసానరొోర్వి సర్టసీయః8” ఇతి విసన్లె “విసర్జనీయసృ ని"ఇతి సల్పే కం ఫుం కావాం సో వక్తివ్భ” ఇత్యనేనోవా శరీ తి విసన్లే ఒపోదిల్సే “ శనూ వా లోపమేశ” ఇతి భాప్యాత్సమో లోజే తస్యావి రుకకరణస్థ త్వేనై కన కారం సానుస్వారజ్బు మూపమ్‌ “నత ఉత్‌ , గరా౭_ ధానం నంసా ,_ర3” ఇతి తపా 4శ్రాయామ్‌ మూతి భె. పుత్రి కిం తెవానయా చిన్తయా? ఏత” హ్‌ వత్నౌ అద శ్‌ ఆ ఓఓ న్తన్యత్యాగాక్సి కేణ ఛగివతో వాల్ళి న! రర్పయిష్యూమి న ఏత మో తత్ర్రకృత్యం కరిస్యుతి , శ వ యథా వసిష్టై౭ జ్లీరసాన్ఫషు ప్రాచేతన స్తా జనకానాం రఘూణాజ్బ వంశయాో రుభయో ర్దురుః ౧౪|| రా= సువీచి నితం భగవత్యా ఖాలి వ్యా భగవతః కుళూరయో రామాసత్యత్వజ్ఞానోపయోసిమహిమళాలినః కథమిత రథా శముస్తేణ కల్చేనోపనయనక్‌ ? అనేన ద్పితీమూబ _విన్క మ్ళే “ళేనావీ దేవతా విశేపసేణ _నర్య త్యాగమా తీ వయనీ వర్టమానం జారకద్వయముపనీళ”” మిళ్య తాఖి హితో చేపతావికేషో భాగీంథీతి నిర్వూ శీఢ! నతి భగవతి సనీప్రే శతా౭నన్హే చ తద వ్య(సార్డ్స్‌ నం న యుక్తమితి మా చ వేచథా ఇత్యావా య ఖేత్యాదినా వనిష్టశ్చ ఆ జ్లేరసః క శానస్షశ్చ యథా, (పాచేతసో౭ఒవ, తశైవ మహామ్నూూ న న్యూన ఇతి భావః అన్మతు గాలొవ-చారపరిజ్ఞాన హొవ్యాత్ప్‌ మవీ వా స్యేళ్యావా జనకా నామిత్యాదినా జన శానాం రఘూ ణాఖ్యో భ యొోర్పంకరొంః కుమారమా తామవావీ తొమవాకలయో గురుః; అనేన నాయం గొణ! కల్చ ఇత్యు క్ష్‌ ఇవ మేక వాక్యతయా పనిష్టా 2 బ్లీరపాబ్భవ్నీ ఇవ (పాచేతసో ౬ఫ్యుభయోర్పంశరయోడర్డుకురితి చద యోజంకున్లి సువిచి న్లితమిత్యను మతి రుక్తా మూ॥ ల ఆర్య సత్యం విజ్ఞావయామి తై వైదపామైర్వత్సొ పశలవావుత్సే తే.

326 ఉత్తరరామచరిత నాటే వ॥। ఏతా హి జన్హృనిద్ధాస్తా వుఖౌ ప్రా చేతసాన్లునేః వీఠా సమ్బూ ప్తసంస్కాశా వయసా ద్వాద శాబ్బక1౧౫| వ్యా లరిషెో నిమూపయిప్యమాశై 9 ఆపాయైః జ్ఞానసాధ వై; కుశలవ్కౌవత్సా। విభేయమిదమ్‌ హీ యత, ఏతా, జన్మ్యనెన నిద్ధాస్తా. ఉభా ద్వా, వీరాపా చేఠసాన్యునేః , పఖ్పుమోయమ్‌. సమ్బాి) పసంస్కాళా వయప్సా ఇత్ధ మ్యూతలత్ష ణే తృ్రీయా డ్వాదళా ప్రకా ,వయోజ్ఞాప్య ద్వాదళాబ్దవి£ స్టైవిత్య ర్థకఅవయోరుపపాద్యమానా దృిళ్వ్చాఒదయో ధిర్మాః భవరత్పు త్ర తాం (పత్యాయయ నీతి భామ అ వీరపదస్య గర్చిత లే ఇప్యర్థ పౌకర్యానురోధాదున్నాయకధ రా న॥పా లేన వ్యాఖ్యాతమ్‌ అన్యథా హ్‌ వై యర్థ్‌ ప్రమపి తస్య, “ వీర్శ్వపసవా భాయాః” ఇ త్యాళిషా తన్యత తమ్‌ మఃూ$రా-వ త్సావిత్యేవానాం పరీస్ల వమానవ్భాదయీ స్పమ్బ 9తి ముస్ధోఒస్మి పృ-ఏపా. వల్చే పవి త్రీకురు రనాతలమ్‌ రా_వో ప్రియే లోకా న్తరం గతా౭.సీ ? ! సీీజెదు మం అప్పణో అంగేసు విలలఅం అంచా ణఫహామ్మ్మి ఏకికం జీఅలోఅవరీవ తం అణునావిదుం రాఎకీ ను త్తరం స్యాత్‌? పృ-వళల్సే న్తన్య త్యాగం యావన్త న్ని యోగతః పు త్రయో రవేతస్వ పరేణ తేయథా రోచతేతథా కరిష్యసి ॥ భా-ఏవంనామ (తతో నిష్కూన్లాః గడ్షూప్పృథ్వీనీతాః.) వ్యా ఆఅవానువీ భవానివ వల్స్‌యోరా త్యాపత్యత్వ సమ్భాపనయా మోవాం చిరా యాధిగఛా సమ్‌ రపాతలం పాతొలమ్‌, పవితీకరు పాచార్చ కేన ఫునీప్రా లోశా నరం ఇదంలోకచా'నే జాతుచిద్దర్శనం సమ్భావ్య తే ఏవబ్బతాయాం త్వయి తదవీ దుర్గ భమిత్యా శయః ఇా నయతు నూ మార్మేనో 2జ్లేషు విలయనుమ్బా న సహా౭_న్షీ దృశం జీవలో కపరిన _ర్వమనుభవితుమ్‌ సవాతఇతి సహా పచా౭ఒద్యచ జీపలోకచ్యవహారమనుభవితుం జ్మహేమితి భౌపః కిరు త్సరం అన్య నీేతావాక్యస్య సమ్మతిరసమ్మతిర్చా, ఫు త్రయో _ప్రన్య త్యాగం యావర్యన్ని యోగో ౫ వేక్ష న్వేతి యోజ్యమ్‌ తే తుభ్యష్‌, “దచ్చ్య ఫాం వీయమాణ। జతి చతుర్చీ వీపం పృథ్బు తౌ రితి!, నామ అభ్యుపగ మ్య తే “నాము కోటే ఒభ్కుపగ యే "ఇతి మేదినీ గథ్స్‌ఒ౬.దయః అన్హర్నాటికాపా కాణి ఇక్ళమ న్లర్నాటికయా శీతాత్కాగోష్ట3 మం కుమారోపనయనం యాపదితిప్ప త్తభాగ న్ఫూచికః. అస్యాః లక్షణమ్‌ “అబ్కో దరపవిష్ట్రో యో రజ్బద్బా రాఒముఖా2._దిమాక్‌

సచ్యాఖ్యానేఅ-౭ 8727 అజ్కో. ఒపరస్స గర్చాజ్క న్నలీజః ఫలవానపీ” తి గర్చాబ్కఏీవా నర్నాటిశేతి వ్యస్మహియతే, అత నూ[(తధార్యపటేశా౭.దివర్ష నేన రబ్బద్వారా౭_దికశమప్యను స్థితం జేద్యమ్‌. ఫలన్తు స్పష్టమనుళిష్ట్ర్‌

మూ రా-కథం విలయఏవ వై 'జేవ్యోన ఎన్సున్నః? వో జీవి దణ్ణశారణ్యవాన ప్రియసఖి వో వారిక్యచేవలే లోశకాన్తరం పర్యనని కానీ? (మూర్చతి | ల-భగవకొ వాల్మీకే. పరిత్రాయస్వ పరితా యస్వ, ఏసు. కిం తే శావ్యార్థః య. వ ఇ్యా విలయః లోకా న్తరేఒవీ (పళాశాభావః, సమ్పన్న8,కథమితి _పక్నేో న

న్యత్వాగార్పళేణ యథా రోచతే తథా కరివ్యనీ” ఈ నిగమనాథ్‌ ఆజీగోఒ. ఈస ఖ్బార్సీ అయిీమీపూర్వవిషయనులభ! (పాగు క్షం గత వ్రైకవాయనకురబ్లవిలోలద్భ వై +. అబ్బలతిశా నియరం విలుక్వే”తి కథనం వై క్ల బ్యానుధాపమ్మాతమవగమయళి, చేన నజీవర్వనిశ్చయో నా శ్రీతీదం (పత్యు క్లమ్‌ పథనువిశేమ లేన పణయః ద్వితీయేన శీల ఇ (పళాళిరమ్‌ పర్యవనీ తా పసి తా, శాస్యస్య రామాయణస్య అర్థః విషయ*, (పయో జనం వ్యా ఏవః అస్తాకమవపసాదరూపః, అమబ్బలపర్యపసాయితయా2 లజ బృృత్య్‌ శిర శ గ్ఫేదకల్పల శావ్యమితి కవే స్న తాస్పారస్యమభి పేరటుతి ప్రతిభాతి న చాస్యార్భిస్క (పబక్ధాగ్గే సమన్వయవిరవాదవివక్షీరత్ప మితియు క్తమ్‌ “కవిభావకృతం చివ్నామన్య(తావీ న దువ్యతీ” శ్యాలజా ,రికోళ్యా శికుపాలవధా2.దిషు (క్యాదిపద పరోగ పరిపాటీం, “బ్యా ణానాం పథి పరినారక్‌ - స్థూలవాస్తావలేపాక్‌. ” ఇత్యాదా క వేళ్ళ రు పతి పాఖ్మిపొయక వ్యాఖ్యాం “ఆక్షి స్ట చ్మితమిదమ్మత్‌ మనా!గవో క్షం చ్మితాయుతాని సువ ఛాని ఫున నథాఒ౬పీ కృత్యం విభోర్నిగమనీయమ శేష పుంన- మారాధ్యతౌం హరి బసౌ ధరణీధరా౭౬త్మ * ఇ ల్యేపమాదీక్‌ పరిస్ఫుటోభయార్థాళ - (పయోశాంశ్చ విదద్శ్భి రన్యాన్థే కవి తార్పర్యసా్యావశ్యమ.భ్యుచేయ త్వాత్‌.

మూ! (నేవే) అవనీయితా మాతొద్యమ్‌ భోభోస్సజబ్దమస్థావ రాశి ప్రాణభృతో" మార్త్యామర్హ్యాః వశ్యత భగవతా వాల్మీకీనా ఒను జాతం పవిత మూాశ్చర్యమ్‌ క ఇ రో చుంభ్సతి గాబ్లము

అ- (విలోక్య) వ మస్ధాదివ భ్యతి గాజ్ల ముమెన్భా

వ్యా స్తజ్బ 'జేవర్సి భిర స్తీ మ్‌

ఆశ్చర్యమార్యా సవా జేవతాథ్యాం

గజ్జామహీభ్యాం సలిలాదుచేతి!ం

రి

328 ఉ త్తరరామచరిత నాటే వ్యా ఆతోద్యష్‌ చకుర్చి ధవాద్యసమ. దాయః, గచ్చ న్తీతి జబ్బమాః తిష్ట నీతి స్థావరాః మరణధర్థాణో మర్త్యాః అకాదృశః అమర్సాశ్చ అనుక్ఞాతం అనుమత్యా (ప్రస క్రితమ్‌ శాజ్టం భాగీరథీసమృన్థి మన్టాత్‌ మథనాదివ , దేవైః బుషిభిక్చాపలోక నాయ సమాపతితె1, గళ్లామహీభ్యాం పార్శపరివర్షికీభ్య్యాం. బేపగాభ్యాం సహా ఆ ర్యా నీతా, సలిలాత్‌ గాబ్లాది తేన ఉదేతి ఉజ్జీహీ లే ఇనమాశ్చర్యమితి. రొూూజనా అ నర్నాటికా2_ స్తేభాగీరథ్మీ పవేశవర్ష నాత్సీతాయా స్రస్యా నిర్ణమో_క్షిః గ ర్భాజే లనీతా 2_ద్యవస్థా౭-నుక ర్భృనట్నపవేశః అత తు సామెర్స్యవేశ ఇతి విశేష తత్ర శీతో దవ్షృన్శతస్య సూచనీయ న్పౌన్‌ ,అతతు తస్యావీస సన్ని ధేయత్పాత్‌ మూ (పునర్నే పథ్యే) వ అమర్థతి జగద్వ న్యే గబ్గాపృథ ప ్యభబన్వ నో అర్బీతేయం తవాభ్యాశే సెతా ప్లుణ్యన్త తౌ వధూః॥ ల ఆశ్చర్యమాశ్చర్యమ్‌, ఆర్య సశ్యపశ్య (విలోక్య) నీ 4 కష్టమచ్యాపే నోచ్చనిత్యార్యః వ్యా జగతాం భువనానామ్‌ వచ్చే మహిమ్నూూ పన్ఫనీయే, భజున్న సన్ని భేహ్‌, పుణ్యం వతం పతి చేవశార్న కూపం మయస్యాష్తాదృశీ, సమాః స్నుమా, శిచ్యుత్చా దేవమ్‌ ఇయం శీతా అర్చితా న్వాసవదియ_న్గం సమయమనువాలితా సమితి (పత్యర్పిత్కా పుణ్మవ తేత్యనేనాస్క్ఫాః పర్మిగవాశీయత్పమ. పశ్నీ_ప్టమ్‌ ఆశ్చర్యం వసున్హ రాన్హరే విలయ శబా ,ముత్పాద్య పర్యవసన్నస్యాకా ల్ల సమాగమమబ్దలపర్యవసానమితీదం చ్చితమ్‌ | ఆత్ర కీత్నాపా ప్పే సన్ఫూల కాఒశ్చర్భా ౬ వేశన్యు చ వర్మ నాత్పూర్వఖావః ఊపగూనాన ఇ్బు నిర్మివాణాళ్లే “* శారృదృష్ట ఇద్భుతావా ప్రీ శ “ర్వ భావోపగూవా నే ఇతి దశ గూపకాత్‌ అద్యావి నృావయశల్యస్యోన్నూల నే౭£, నోచ్చనితి మూర్చ త్యేవు కో2 త (పతీకార ఇ త్యాశయః మూ॥ (తతనీపువిశత్యరున్థతీ సీతాచ) అ-ప త్వరస్య వల్సే నవైదేపా ము్బ శజాలీనశీల తామ్‌ ఏపా జీవయ మే వత్సం ప్రియస్పర్మేన పాణినా ౧౮|| నీ (ససమృమ ముపసృృత్యి రామం సృ లో న్రీ నమనృసదు అజ్జవుత్తో ఠా- సమాశ్యస్య సాఇనన్టమ్‌) భోక కిమతత్‌ ? (దృష్టా సహర్దాద్భుతమ్‌) అయే బేవీ అరున్ధతీ, స్వే చ వృవ్నాష్యదృశ్యశ్ళజ్ది శాన్హాస మేతా గురవః ॥

నవ్యా ఖ్యా నే ఆాు౭ 3ఖు వ్యా త్వరస్వమా విలమ్బస్ప, “ఇత్వ రా సమ్మ చీ” ఇతి ధాతోర్లోట్‌ శాలీన శీలతాం అఫీరతామ్‌ , “శాలీవకావీజీ అధృష్టాశార్యయో”8తి నిపాత। కిం కార్యం నమ్భ)) మే గేత్యతా౭వా ఏపీ త్యాదినా. ఏహీ అకాళ్టే నిరాకృతా 2_వాం కి ధమనను మతా సమిపముపసళలేయమితి మా స్మ కూలే భవః (వ్రీయః (ప్రీతిప్మాతం, స్పర్శః యస్య లేన; జగన్నబ్దలేన ఏీతొవతి వియో గే2ఒ,వసామాత్‌ మనోరథసన్ని ధావేన చ జీవితావలమ్బు నిదాగమా+లేన. వాణీనా కల్యాణ్యా సవ వా నేన స్పృశన్త్‌ ఇతి గమ్యురే మే పర్సం మమ జీవితౌష_లన్సునం గామభ్యదమ్‌ , జీవయ (పతిపన్న చేతనం విధేహ్‌ ఛా సమాశ్వనీత్పార్యఫు త్ర ః తాపాపనోదకస్య శశరమసృణస్పర్శస్య యదృశ్యయోపనిపా కాచానన్తః ౩71 ఇత్యాత్మ ని విమళ్శే, ఏతత్‌ ఆప్యాయకమ్స్‌ కం కిం స్యాత్‌ * దృష్షై నీ శామవలోక్య్ర వాఖు లీటాప్త్యా వార్ష పాశాలబ్దతస్య జీవితాఒలమృ్బనస్యా తర్క . తోపన త్యా౭ద్భుతమ్‌, జేసీ నీ తాబుశ్యశృద్లా౬. వ్‌నాం నేపథ్యగ తానాస. వందర్శనక్‌ (పవృాష్యదిత్యుభయీర న్పేతి (పవార్ష న్నీతారామసమాగ మెన మూ లఅ- వత్స ఏమా భగవతీ భగీరథగృవాదేవతా సు ప్రసన్నా గడా 1 భాం (నేవథ్యే) జగత్పతే రామభద్ర న్స ర్యతామా లేఖ్య దర్శనే మాం ప్రశ్యాక నో వచనమ్‌ యథా__ోసా త్వనుమ్బ న్‌ొట్సిం స్ను షూయామరున్థతీవ సితాయాం శివానుధ్యానపరా భ పోతి; తత్యా న్నణా౭ ని॥ టన ఆ అ- ఇయనే శ్వళూంర్భగవతీ వసుస్ధరా సపృ= (జేపథ్యే) ఆడ కళ్‌ ఉ్‌క్త్చ పూర్వమాయుసష్తు తా వ త్సాపరీత్యా గే, యథా... “భగవతి వను స్థలే స్లాఘ్యాం దుహితరమ వేతన్వ జానూ మితి తదభథునాక్ళతవద నాఇఒస్సి ప్రభోర్వత్సస్య ॥ రా-కథం కృతమహా౭వరాధో భగవతీభ్యా మనుకమ్చితః, (వ్రణమతి ) వ్యా స్కుపసన్నా తవానుచితా2ఒ.చరే 2 పి నిర్విశారాా యశ్షేతి సక్యమాణ సా్థనువాదత్వజ్ఞాపకమ్‌ శివం మజ్ఞలమ్స్‌ ఆను ధ్యానం సబ ,_ల్పః, పక్బృ,తింశష రే కిర్‌ గత మిదమ్‌ అన్ఫణా యథో క్రకరణేన బుణాన్నుకా, ఆయూప్మ 'రేతిజామార్భ వాత్స ల్యేన యథా ఏకస్పప్పతితమే 71 గతమ్‌ (పభోః వత్సన్య జారవష్మపణయయో శేశాఒయతన స్య కథం విరర్కే), అపరాథో దయితావివాసనమ్స్‌ అనుకమ్బితః వాక్యానతిలస్థృ నేన “యర్యజేషీఠు (పణామో 2పరాధసవానాయ, రజాదార్యవిపతయా నా, త

330 ఉ త్తరరామచరిత నాటే

మూ అ= భోభో!క పొరజానపదాః ఇయమనుభథునా ఛగవతీభ్యాం జాన్నావీవసున్ధ రాభ్యా మేవం ప్రశస్య మమారుస్థత్యాస్సమర్చితా పూ ర్వక్బ భగవతా వె శ్వొనేణ నిసితిపుగ్యాచారిత్యా సబవ్నాకెళ్చ జేవై

ఆధ్వ 4 అ రసు తా న వికికలనథూ క్రవయజనమ్భువా- తా పరీగృవ్యూతె ఇతి కథం భవన్హా మన్య నెక? వ్యా అరున్ధతీ తావదన్ని శుద్ధ" క ్ర్రతస న్టేహాః (వకృతీః (వత్యాయ్య న్‌ తాం (గావా యికు ముషశమతే భోభో ఇతి భగవతీభ్యా మిత్యా ప్రి అరున్థ త్యాః ఇతీదం పతిదేఎ ఆానాం నిదర్శవభూళతా కూ ఇత్యన్ధే సజ -)మితవాచ్యక మ్‌ ఫూ రృందశాననవథాన న్లగ్‌ శాలే సృఖన్మాకై రితి పాధా న్యాన్ని న్లేశః అ(తావవూర్వమిత్య న్వేతి పరిగృవ్నా తే అయోని జత్వా౭.దిభిరై సభ వై ర్భవచ్సోమ్మతిమ న్రరేణాప్యసృత్సంతృయా దేవ పర్మిగ వోభఐ త్యేప్య నిషేధ స్తు యుష్థాకం దుకుదర్కి. ఇత్యుపక్షీ_ప్పమ నేన టి జ

వరా! ల= ఏవనూర్యయా ఒరు ్యా నిర్భ_ర్రి తాన ప్రజాః కృత్స్నశ్చ భూతి గ్రాను ఆర్యాం నమన్కరొలి లోకసొలాశ్చ న్తర్న యశ్చ పుష్పవృష్టి బిరుపతిస్టున్తే ॥ అ జగత్సలె రామభదం

వః నియోజయ యథాధర్శం ప్రియాం త్వం ధర్శ వారిణీమ్‌

హీరణ్మాయ్యా॥ వతిక్ళి తేక పుణ్యాం స్రకృృతి మథ్వ రే॥ ౧౯ వ్యా వీవం నిదర్శిత పకారేణ, నిర్భ_ర్థితౌః సవ్దర్షితాక ఆర్యాం నీతాస్స్‌ నమ న్కరోతి ఆస్థానే పరీవాద(పవర్త నాపరాధం తృమాపయతి , ఉపతిస్ష స్తే ఉపాఒసతే, శీతాయా దేవర్షి భికుపాసనో క్యా భాసణం నిర్వవాణాబ్దమ్‌ “మానా2-_ద్యా ప్రీశ్చ భామ ణ”మితి లతృణాత్‌ జగత్పతే బృత్యెశ్వర్య్యపదర్శనాయ తేన జగదీశ్చరస్య తవ (పత్యా యన్యప్రయాసో౭_పి లోశాను.గహాయ పరమ్‌ భవదభిమత ప్యైవ పుణ్య త్వాదితి ఫాపః ధర్మచారిణీం లోశాను[గవారూపే భవద్ధర్థాఒ చర తే సవాచరీమ్స్‌ (వ్‌యూం ఆత్యవ్తాఖి మశామ్‌త్వక్‌అధ్వ గే వాయమేభే, (పతికృతేః (పతిమాయాః ఫుణ్యాం అదూహ్యామ్‌, (పకృతిక్‌ ఈథాధర్మం ధ క్యావికో ధేను నియోజయ సన్నిహితాయాం తదర్హాయాం (వకృతా (పతికృతిస్థాప నే నేదమాచానీన్యస్వ విరోధ శాసాదితి భావః (పకృతనీళా పాస్తే రళ్వ మీ ధా2.చరణోపయోగిత్చ క ల్చ నేన ధక్శావిరుద్ధో 2ఒయం శృజ్షారఇతి గృవ్యాకామ్‌ నతు ధర్లోత్సావాన్ను స్థాయిత్వం దోవస్యో క్త్‌త్వాత్‌ జ సట.