Telugu uchalya - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

ఉచల్యా

అట్టు లోపలివైపున అచ్చువేసిన శిల్పచితింలో కనబడేది శుద్దోదన మహారా జూకు గౌతమ బుద్దుని తల్లియైన మహారాణి మాయాదేవి కన్న స్పవ్నం గురించి జ్యోతిష్కులు వ్యాఖ్యచేన్తూ ఉండిన దృశ్యం. వారికి దిగువారి వ్యాఖ్యను వా9నుకొంటున్న లేఖకుడు కవిపిస్తాడు. భారత దేశంలో లేఖన కళ చితి శిల్పంలో విబద్దమై లభించే దృష్టాంతాలలో ఇదే పా౦చీనతమమైవది. వాగార్జున కొండ కీ9.శ. 2వ శతాబ్దం.

(జొతీయ ఫురావన్తు వదర్శవశాల, న్యూఢిల్లీ వారి పౌజన్యంతో).

ఉచల్యా (సాహిత్య అకాదెమీ బహుమతి పాందిన మరాఠి జీవిత చరిత) లైాం8 62066 ౨ వళ0 10 లెకిం కవ! 8౨028 కుల లమ్మణ్‌ గాయక్‌ వాడ్‌ తెలుగుసేత శ్రీమతి వనంత పాహిత్య అకాదెమీ

లడడం -- అం ₹జాంంంగి 6/ 5౧౬ 882౧2 ౮ [అగంజా 32౫04465 5జనీ3 గంంరంగ! జాజర అగగిగాం జజ గండంలనిం౧20గ ఈ [9 9207009 ౪06. 20న ఉో2రంలు. ఆః ౦౮౧౫ 1994. గణ గ ను టం! క్‌ ల గం తీ శ య క | క శే ల మ - ల ( సాహిత్య అకాదెమీ రపీందిభవన్‌, 35 ఫిరోజ్‌షా రోడ్‌ , మ్యూడిల్లి- 110 001. “సాఇత్రి మందిర మార్ష్‌, న్యూడిల్లీ - 110 001. 109. బె.సి. రోడ్‌ , బెంగళూరు - 560 062. గుణా బిల్లింగ్స్‌, 304, అన్నాపాలై, తేవం "పేట, మదా?ను - 600 018 జీవన తార భవనము, డైమండ్‌ హార్బర్‌ రోడ్‌ , కలకత్తా - 700 053. 172, ముంబయ్‌ మరారి గొంథ నంగగిహాలయ మార్ష్‌, దొదర్‌, బొంబాయి - 400 014. రూ. ?5 ౧౫ నిగ ర 440 79600 నాగాల దటాంింగు - 45

ముందుమాట

నా పేరు లక్ష్మణ్‌ గాయిక్‌వాడ్‌ . నేను కవ్వనడి వవి చేసే ఓకార్యకర్తను. ఈ నమాజంలోవి వర్షవ్యవస్త్రు సాంఘిక వ్యవస్త, నన్ను పురుగును దులిపినబ్రుగా దులిపి వడేసింది. మవిషిగా కాదు జంతువుల జీవించాల్సిన గతి నాకు పట్టింది. ఆంగ్లేయులు రాజ్యం చేసినప్పటేనుండి ఈనాటి వరకు ఈ వ్యవన్హ దృష్టిలో తూ జాతూళ్ళందరు వేంస్తులు. అనాడు మేము చేరస్తులునానే దూడపడ్డాము. ఈనాటికీ చూడబదుతునే ఉన్నాము. బతకడానికి ఏవారి కేనవ్వుదు చీననో పాధి లేనన్వుడు మరి మేము దొంగలుకావ మరేం అవుతాము? దొంగతనం చేసి బతకడం తప్ప మాకు మరో చాతి కనబచచేదు. = ఏవ మంది వెకి "పైవాళ్ళ స్వార్షమే కారణం. పుళ్తుకతోనే దొంగలుగా ముదంపని ఆంఖాతాన్ను వాళ్ళు బహుశ ఈ పంవంచంలో మా జాతోత్యేనేమా. అవలు ఎందుకు ఇట్లా జరిగింది? డీనిక్తిఎ౨౯ల ఏమిటి అన్న విషయం పై సాంఘిక శాస్త్రీయ వెరమైవ అచ్చయునం తప్పకంగా భవిన్యత్తలొ ఆరకుగుతుంది చ్చు వచనం వాకు ఉంచి

చిన్నపుటి'నుండి-మూ నంత నుచుల (వంతలలో చిన్న చిన్న దొంగతనాలు చేసేాళ్ళు) గెర్చుదరిదోన్ని వేము చూన్తూవే ఉన్నామ. మహారాష్టైలో మమ్మల్ని ఉచల్యా జాతివారు లవి అంటారు. (ఉచళ్యా అంటె జేబుదొంగలు చివ్న చిన్న నస్తువాలము చాంతిలించేవాదు పని అక్షి ఒక కార్యకర్తగా మా జొతవాళ్ళ వ్యథవు తలుసుకెవ్నాచు. మా జాతి పరు ౨ఐ1ునే అవహ్యాంచుకువే మా బతుకులు గురించి వాకు చెప్పాలవి ఉంచి. మవిషిగా బతకడావికి వితీవాడికి హక్కు ఉంది. దొంగతనం చేయకుండా నా కాళ్ళమీద వేమ విలబడగలగాలి అన్న అభిపాయం వాకు మొదటి మండి ఉండేది. చదువుకోవాలి, అవ్యాయావికి ఎదురు విలివి హోరాడాన్‌ అన్న కోరిక నాలో వాయికుంది. గొవ్పవారికి, బుద్దిజీవులకు, మధ్యతరగతులవారికి జంతువుల కవ్నా కవాకష్నంగా బతికే మా జాతిఎారి గురించ ఏమీ తెలియదు. అనలు మా హీవాతిహీవమైన బతుకుల గురించి వాళ్ళు ఊహించను కూడా ఊహించ "

లేరు. వీళ్ళందరికి మా వ్యథ తెలియాలి అన్న తవనతో ఈ పున్తకం వాిస్తున్నాను. ఈ వ్యవస్థలోని అన్ని వర్గాలు మా యెడల తాము ముందే ఏర్పరుచుకున్న అభిప్రాయాలను వదిలిపెట్టి మా యెడల కొత్తదృష్టితో చూడాలని నా కోరిక. మా జాతిలోని ఈ తరంవారు చదువు నేర్చుకుని, మా బాతివారిలో చైతన్యం తీసుకురావాలి. ఈ రెండు ఉద్షేశ్యాలను మనన్వులో "పెట్టుకుని మా దు:ఖ భరితమైన, హీనాతిహీనమైన బతుకుల గురించి నేను ఇక్కడ వాస్తున్నాను.

కాలుతున్న కడుపులను నింపుకోడానికి మేము దొంగతనాలు చేస్తాము నిజమే కాని తమ స్వార్ధం కోసం, అవినీతిగా, అన్యాయంగా డబ్బును ఆర్టించే ధనవంతులు, ఏద్యావంతులు ఎంత మంగి నేకు? ఇటునంటి దొంగలను ఏ పభుత్వం పట్టుకోదు. కాని కడుపు నింపుకోడానికి వది పదిహేను రూపా యలు దొంగతనం చేసే మమ్మల్ని నేరస్తుల కింద చూస్తారు. బతకడానికి చాలినంత డబ్బు ఉన్నా నుఖభోగాల కోసం అవినీతి పనులు చేసే మనుష్యులు ఈ వ్యవస్థలో ఎంతమందిలేరు? ఈ వ్యవస్తను చూస్తున్న కొద్దీ నాలో ఏదో బాధ చిచ్చులాగా రగలడం మొదలు పెట్టింది. కొన్ని వందల సంవత్ప్సరాఅ- నుండి ఇక్కడ అన్యాయాలు, అకిమాలు జరుగుతునే ఉన్నాయి అని నాకనిపించింది. శోషితుల కళ్యాణంకోనం ఎవరు పాటుపడరు. ఒకవేళ పాటుపడ్డా, ఏదైనా నదుపాయాలు చేసినా అవి వాళ్ళదాకా చేరవు. మాహక్కు లని పైవాళ్ళు లాక్కున్నారు. ఒకరోజులో ఈ హక్కులు మాకు లభించవు. హక్కుల కోనం పోరాటం సాగించాలి అని నేను తెలుసుకున్నాను.

కార్యకర్తగా నేను వలుచోట్లుకి వెళ్ళటం వలన ఎన్నో సంఘటనలు చూడటం వలన ఎందరో మనుషులను కలవడం వలన ఈ వ్యవస్థ చుట్టూ ఎటువంటి గీత గీసి ఉందో తెలుసుకున్నాను. ప౦తీ కులం వారి కోసం ఈ- వ్యవన్ల ఒక్కొక్క చటా9న్ని తయారు చేసింది. ఒక్కొక్క కులంవారి విలువలను ఒక్కొక్క కొలతబద్దతో ఈ వ్యవస్త కొలుస్తూ వచ్చింది. రకరకాల చటా)లలో బిగింం బడటంవలన మొత్తంగా ఈ నమాజ వ్యవస్థ కుళ్ళి పోయిందనే చెప్పాలి. దీవికి వయస్సు మళల్ళిందనే చెప్పాలి. దరిదులు,

ఉపేక్షీతులు, పుట్టంగానే నేరస్తులు అన్న ముద) నానట వేయబడిన పీడితులు వీళ్ళందరి జీవితాలు మారేదెప్పుడు? తాము బాగుపడాలని వాళ లో కోరిక ఉన్నా ఈ వ్యవస్థ వాళ్ళను బాగు చెయ్యదు. బాగు పడనీయదు. ఈ వ్యవస్తలో మార్చురావాలి అని నా కోరిక. మార్పు వస్తుందో రాదో కాలమే నిర్హయించాలి. విజానికి వాకు పెద్ద చదువు లేదు. మెటి)క్‌ కూడా పాస్‌కాని ఈ కార్యకర్త వ్యథ ఇది. అందువలన మీరందరు ఈ పుస్తకాన్ని సాహిత్యపు విలువల దృష్టా చూడవద్దని నా పార్షన. సాంఘిక శాస్క్ప్పియ పరమైన దృష్టితో మీరు దీనిని చదవండి. నాలో ఉన్న భావుకతను, నంవేదనను, తపనను బయట పెళ్టుడానికి నేను పియత్నం చేశాను. ఈ నిచ్చెన ఎక్కి పై మెట్టు చేరుకోవడా వికి నాకు ఎందరో మహానుభావులు నహాయం చేశారు. నేను మా జాతివాళ్ళ వ్యథమ, మా జాతివాళ్ళపై జరిగే అత్యాచారాలు, అన్యాయాలను స్టేజి ఎక్కి చెబుతూ ఉండేవాడివి. 'ఉవరా' పుస్తక రచయత అయిన లక్ష్మణ్‌ మానె “విముక్త భటక్యా జమాతే నంఘటన' కు అద్యక్షుడు అయిన శ్రీ బాలకృష్ణ రేణకే గారితో నేను చెప్పిన నగ్న నత్యాలన్నింటిని లిథితరూపంలో వ్రాయ మని నన్ను అడిగారు. వీళ్ళిద్దరు ఈ విషయంలో నన్ను ఎంతో పోత్సహిం చారు. చెప్పడం నుళువు కాని వొఆయడం చాలా కష్టం “అక్కర మాషీ పుస్తక రచయిత క్రీ, శరణ్‌ కుమార్‌ లింబాళె నహాయంతో నేను నామాటలకు అక్షర రూపాన్ని ఇచ్చాను. పున్తకంలోని పుటల సంఖ్య పెరగ సాగింది. వారు దీన్ని నంక్షిప్తపరచారు. (శ్రీ, శరణ్‌ కుమార్‌ లాతూరుకు దూరంగా ఉండటం వలన వున్తకావికి తుదిమెరుగులు ఇవ్వడానికి కొంతవీలు పడలేదు. ఈ విషయంలో దయానంద మహావిద్యాలయంలో ఇంగ్లీషు లెక్కరర్‌గా వని చేస్తున్న ,శ్రీ॥ మగ్గీర్‌వార్‌ హిందీ లెక్సరర్‌గా పని చేస్తున్న ,శ్రీ, డా. రణనుబే సహాయ పడ్డారు. వీరి సహాయంతో నేను నా అత్మకధను పూర్తి చేసాను. ముదిణ పితిని తయారు చేయడంలో శ్రీయుతులు షిందే, డావరె, పవార్‌, తాందళె, 'ఘోడ్‌ కె, రాథోడర్‌ కర్‌, కు.కోష్టగావ్‌ కర్‌, ధనంజయ కులకర్ణి సా. మంజుల ఫలట్‌ణకర్‌ ఇంకా మంకొందరు యువతీ యువకుల సహాయం నాకు ఎంతగానో లభించింది. వీరందరి పోొత్సాహం, నహాయంవలన నేనునా

ఆత్మకథను పూర్తిచేసి మీ చేతులకు అందిస్తున్నాను. వీరందరికి కృతజ్ఞతలు వెల్లడి చేస్తున్నాను.

సీ పవీత్త మహాజన్‌గారు అర్హికంగా నహాయ వద్దారు. నమాజం

ల క్త జ దృష్టిలో నీచంగా చూడబడే నిస్సహాయుడైన ఓ యువకుడు పనికోసం లాతూరు వచ్చాడు. అతడికి సూత్‌ గిర్నిలో వవి దొరికింది. ఆగస్టు పదిహేనున మొట్టమొదటి సారిగా పదిపదిహేను వాక్యాలు మౌట్లూడీన, ఎక్కువగా చదువు కోని ఈ యువకుడికి (క్రీ, భగవాన్‌రావ్‌ దేష్‌పాండె చేయూత నిచ్చారు. ఇక్కడ ఉంటున్నప్పుదు నాకు శ్రీయుతులు ఆసారామ్‌ గురూజీ, మోతీ రాజీ రాఠోడ్‌ , యల్లసృ వెదూ గురూజీల పరిచయభాగ్యం కలిగింది. వీరివలన నారో ఆత్మవిశ్వానం పెరిగింది. శ్రీ, లత్మణ్‌ మానె, (శ్రీ, బాలకృష్ణరే ఇకేలతో ఈ నాడు కూడా నేను నిష్టగా ఓ కార్యకర్తగా పని చేస్తున్నాను. నాషడ్డకుడు (క్రీ. డి. ఎస్‌. గాయక్‌వాడ్‌ మరియు క్రీ, చి. యల్‌. గొయక్‌వాడ్‌ ల నహాయం కూడా నాకు లభించింది.

నాభార్య ఛబ్బూతాయి వానీడలా ఉంటూ నా పితి అదుగులో అడుగు వేస్తూ నాకు ఎంతో సహాయపడ్డది. పలైటూరిపిల్లు చదువుకోని నాభార్య తన కోరికలను చంవుకుని పితి నిమిషం నాశ్వానలో శ్వాస అయి నాకు నాయ పడ్డది. ఇంటిపట్టున ఉండని ఈ కార్యకర్తకి భార్యగా ఆమె ఇంటా బయట త్యాగంతో తనకర్తవ్యాన్ని నెరవేర్చింది. ఈ త్యాగమయి వలననే వేనమునా గమ్యానికి చేరుకోగలిగాను.

ఉపేషీళుడు, భావుకుడు అయిన మహారాష్ట్రికి చెందిన ఈ యువకుడి ఆత్మకథను శ్రీ, మధూకాకా కులకర్లి ప0చురించడానికి ముందుకు వచ్చారు. వారి పోయత్నం వలనే వేను ఈ ఆత్మ కథమ పాఠకుల చేతుల్లో పెట్టగలిగాము 1 ఆగస్టు 1987 లమ్మణ్‌గాయక్‌వాడ్‌ లాతూర్‌ - 413312

ఉచల్యా శ ఉచల్యా

నేను లాతూరు జిల్లాలోని ధనేగాంవ్‌ అనే ఊరిలో వుట్టాను. నిజొనికి నేను ఏ తేదీన పుట్టానో ఎక్కడ పుట్టానో నాకు తెలియదు. నాకు ఊహ తెలిసేవరకు నేను ధనేగాందచ్‌లో పెరిగాను. అందుకే ఛ ఊరినే మా ఊరు అని అనుకుంటాను. అసలు మా ఉచల్యా భాతి వారికి ఒక ఊరు లేదు, ఒక ఇల్లు లేదు, ఓ గజం ఫలం లేదు. నాలుగు గింజలు వండించుకునేందుకు ఒక చెక్క లేదు. వూ-చిన్న వుడు మాకో గుడిసె ఉండేది. నాకు మా గుడిసె 'పిచ్చుకల గూడు. లాగా అనిపించేది. ఈ గూటిలోకి వెళ్ళాలన్నా, బయటికి రావాలన్నా నంగాల్సి వచ్చేది. నా నాయనమ్మ నరసాబాయి మా ఇంటి బాగోగులు చూస్తూ వుండేది. మూ తాతయ్య పోలీసు స్టేష నుకు వెళ్ళి హాజరు వేయించుకోవాలి. అందువలనే అతడు ఎక్కడా వనిచేయలేశపోయేవాడు. మా తాతయ్య లింగవ్చ ఊళ్ళల్లో జరిగే సంత లకు వెళ్తూ ఉండేవాడు. అక్కడ దొంగతనాలు చేస్తూ ఉండేవాడు. తేబులు కత్తిరీంచేవాడు మూటలు ముల్లెలు ఎత్తుకు వచ్చేవాడు. అతడు దొంగతనాలు చేయడంతో ప్రసిద్ది కెక్కాడు. అందుకే సామాన్యంగా అతడి జోలికి ఎవరూ వచ్చేవారు కాదు. నిజాం (ప్రభుత్వం రికార్డులలో అతడి పేరు ఉండేది. ఒకసారి అతడు తొగిన మత్తులో ఒకడి దేబుగు భారళ్‌ బ్లేడుతో కత్తిరించాడు. నిషాలో ఉండటం వలన భారత బ్లేదుతో పిర్రల దొకా కోసాదు. అంతే రక్తం భళభళా కారడం మొదలు పెట్టింది. అతడు బాధ కొద్దీ పెద్దగా అరవడం మొదలు పెట్టాదు. పోలీసులు మౌ తాతను వట్టుకుని తీసుకు పోయారు. నూ ఇంటి దాకా తీనుకు వచ్చారు. అవ్పుడు నేను ఓ చిన్న కుక్క పిల్లలాగా బొంత కప్పుకుని మా పిచ్చిక గూటిలో వడి ఉన్నాను. తాతయ్య చేతికి సంకెళ్ళు ఉన్నాయి. “*వెన్పు.......... వైనలు), బంగారం ఎక్కడ దాచావో.....” అంటూ పోరీసులు కొట్టడం మొదలు సెట్టారు. “సాొపెబ్‌... ఇంచ్లో ఏమీ

2 ఉచల్యా లేదు...” అని తాతయ్య అన్నాడు. *సీ ముండకు తెలిసే ఉంటుంది. అని అంటూ పోలీసులు మా నాయనమ్మ జుట్టునట్టుకుని తన్నడం మొదలు పెట్టారు. మా అమ్మ ధోండాబాయి. పోలీసులకు భయవడీ ఇంట్లో నుండి పారిపోయింది.

మా ఇంట్లో కనబడ్డ ఆడవాళ్ళను, పిల్లలను పోలీసులు కొట్టడం మొదలు పెట్టారు. “గుడిసెలో ఏమున్నాయో ఏెవువే అంటూ మా నాయనమ్మను వక్షస్థలం మీద గుద్దులు గుద్దడం మొదలు పెట్టారు. తరువాత పోలీసులు తాతయ్యను కైల్లో వడేసారు. కొన్ని నెలలయ్యాక పోలీసులు అతడిని వదిలివేసారు. అయినా కూడా వ్రతీరోజూ ఉదయం, రాత్రి పోలీసు స్టేషనుకు వెళ్ళి తాతయ్య వోాజరు వేయించుకోవాలి. తాతయ్య గాడిదమీద ఎక్కి పొద్దున, రాత్రి పోలీసు స్టేషనుకు వెళ్తూ ఉండేవాడు. పోలీసులు తాతయ్యను ఒక ఏజెంటుగా వాడుకోవడం మొదలు పెట్టారు. మౌ జాతివాళ్ళలో ఎవరెవరు దొంగతనాలు చేస్తారో వాళ్ళ పేర్లు చెదితే బహమతి ఈయడం మొదలు పెట్టారు. పోలీసులు తాత య్యను వెంట తీసుకు వెళ్ళి దొంగల ఆచూకీ తెలుసుకునే వాళ్ళు. ఒక్కరోజైనా నరే తాతయ్య పోలీసు స్టేషనుకి వెళ్ళకపోతే పోలీసులు మా గుడిసెకి వచ్చేవాళ్ళు. ఇంటికి నచ్చి నాయనమ్మను కొడతారు అన్న భయంతో తాతయ్య దొంగతనాలు చేయడం వూర్తిగా మానేసాడు. మా తాత మా _జాతివాళ్ళను పోలీనులకు వట్టిస్తూ ఒక రకంగా వైజాం (ప్రభుత్వానికి వీజెంటుగా వనిచేయడం మొదలు పెట్టాడు.

మా బాబా (నాన్న) వూర్తాండకి ఉచల్యాబాతికి చెందినవాడని ఎవరు వని ఇచ్చేవారు కాదు. మా అమ్మను కూడా ఎవరు పొలంలో కూడా వనికి రానిచ్నేవారు కాదు. మా నాయనమ్మ ఇక్కడ జరిగే బొతర్లకు వెళ్ళడం మొదలు పెట్టింది. దొంగతనాలు చేయడం మొదలు పెట్టింది. ఆమె చిన్నపిల్లల మెడలలో గొలునులు, చేతి కడియాలు, ఆడవాళ్ళు వేసుకునే నెక్లెసులు, గొలునులు, కాసులపేరులు మొదలగు వాటిని నేర్పుగా భారత్‌ బ్లేడుతో తెంసేసేది. వాటిని షావుకార్లకు అమ్మి వచ్చిన డబ్బుతో ఇల్లు నడిపించేది. పోలీసులు మా ఊరు వచ్చినవ్వుడు నాయనమ్మ తను ఏ షావుకారు దగ్గర ఆ వస్తువులు

ఉచల్యా రి అమ్మి వేసిందో చెప్పేసేది. పోలీసులకు ఆ షావుకారు పాటిల్‌లు కొంతడబ్బు ముట్టుచెప్పి వాళ్ళని వెనక్కి నంపించేసేనాళ్ళు. మేము ఊరు వదిలి బయటకు వెళ్ళాలంటే పోలీను పాటిల్‌ దగ్గర దాఖలావత్రం తీసుకువెళ్ళాలి. ఈ దాఖలాసత్రం ఇవ్వడానికి పాటిల్‌ మా దగ్గరనుండి బోలెడు. డబ్బులు తీసుకునేవాడు. ఈ దాఖలావ్యత్రం లేనిది మేము ఎక్కడికి వెళ్ళలేము. జంతువులను వేరే ఊళ్ళకి తీసుకువెళ్ళి అమ్మా లంటే దాఖలావత్రం ఉండాలి. దాఖలావత్రం లేకపోతే వాటిని ఎక్కడి తీసుకువెళ్ళడానికి వీలులేదు. మా ఉచల్యా జాతివారి గతీ ఇంతే. మేము ఈ దాఖలావత్రాన్ని అ ఊరి పోలీసు సాటిల్‌ కి చూసించాలి. అప్పుడు మేము మూడురోజులు ఆ ఊరులో ఉండగలుగుతాము, ఒకవేళ ఈ దాఖలావత్రం చూపెట్టుకపోతే దొంగలు అని మమ్మల్ని పోలీసు పాటిల్‌ వట్టుకుంటాడు. నేను చిన్నవాడిని కనుక దొఖలొపద్రం లేకపోయినా నన్ను ఎవరు నట్టించుకునే వాళ్ళుకొాదు. ఏ ఊరిలో అయినా నరే ఈ దాఖ లాషత్రం మౌ దగ్గర లేకపోతే పోలీసులు మా మీద దొంగతనం మోసి మా బాతివాళ్ళను బాగా తంతారు. వదిలి వేయడానికి బోలెడంత డబ్బు తీసుకుంటారు. అందుకేనేమో మొ ఉచల్యాజాతి వాళ్ళకు దాఖలావడత్రం అంపే దేవుడి కన్నా ఎక్కువ. జేబులు. కత్తిరించడానికి ఉపయోగించే భారత్‌ బ్లేడు నూకు లక్ష్మితో సమానం. దొంగతనాలు చేయడానికి ఇంటినుండి బయటికి వెళ్ళేటవ్రుచు మా తాతయ్య నాయనమ్మ భారత్‌ బ్లేడుకి కోడిని బలి ఇచ్చేవారు. దాన్ని భారత్‌ బ్లేడుతో కోసి భారత్‌ బ్లేడుమీద, దాఖలావత్రం మీద రక్తాన్ని చల్లి “ఓ దేవుడా...... మేం తిర గడానికి వెళ్ళినవుడు ఏ అడ్డంకి రానీయకు. మేం దొంగతనాలు చేసి బాగా డబ్బులు సంపాదించాలి. పోలీసుల నుండీ మమ్మల్ని రక్షించు అని అంటూ గుడిలో దేవుడి ఎదుట మొక్కినట్టు భారత్‌ బ్లేడుక్కీ దొఖలావత్రానికి మా వాళ్ళు మొక్కేవాళ్ళు.

యమదూతలను చూస్తే మనుషులకు ఎంతగా భయం వేస్తుందో అంతకన్నా రెట్టింపు భయం నాలో మా ఇంటికి వచ్చిన పోలీసు లను చూస్తే కలిగేది. వీళ్ళు వా ప్రాణం తీసుకోవడానికే వచ్చారు అని నాకనిపించేది. పోలీసులు మా గుడిసెకి వచ్చి మా వాళ్ళని

న! ఉచల్యా బెదిరిస్తున్నవుడు, కొడుతున్నవ్పుడు భయంతో. నేను ఎన్నోసార్లు ఉచ్చ పోసుకునేవాడిని. దొడ్డికి వెళ్ళేవాడిని. తమ పేర్లు చెప్పి పోలీసులకు వట్టి ఇస్తున్నందుకు మూ జాతి వాళ్ళకు మా తాతమీద చాలా కోసం వచ్చింది. వాళ్ళు మొ తాతను శత్రువుగా చూడడం మొదలు పెట్టారు. లింగన్ప్చ మన పేర్లు చెప్పడం నలన, పట్టించడం వలన మనం సంతళలకి వెళ్ళలేక పోతున్నాం, మన పిల్లలు ఉపవాసము చేసి చచ్చిపోతున్నారు, అని అంటూ మౌజాతి వాళ్ళందరు కలిసి జాతివంచాయితీని పెట్టిం చారు. అందరూ వచ్చారు. పోలీసులు వెస్టే బాధలకు ఓర్చుకోలేక మన 'పేర్గు లింగవ్ప్చ చెప్పేస్తున్నాడు, వాడిని చంపేస్తేనే మనం బతక గలం అని వాళ్ళన్నారు. చివరికి ఒకరోజు రాత్రి గుడిసె పై కవ్పు పీకి లోపలికి వచ్చి మూ తాత నోట్లో గుడ్డలు కుక్కి అతడిని గొడ్డలితో నరికి వేసారు. ఈ _ కేసును మాజాతి వంచాయితీ నాళ్ళు ఫోలీసులకు తెలియవరచలేదు. జొతి పంచాయితీకి వ్యతిరేకంగా ఎవరు పోలీను స్టేష నుకు వెళ్లరు. ఎవరికి తెలియకుండా మా తాతయ్య శవాన్ని మౌ బాతి వాళ్ళు కాల్చేసారు. ఇప్పుడు మా ఇంటి వాళ్ళందరు మా నాయనమ్మ తెచ్చే సొమ్ముమీద ఆధారపడి ఉన్నారు. నూ తాతయ్య చచ్చిపోయాక మా సంతముచ్చులు ఏ భయం లేశుండా దొంగతనాలు బాగా చేయడం మొదలుపెట్టారు. మా మాతృభాష తెలుగు. తెలుగులో మమ్మల్ని నంత ముచ్చర్‌ (ముచ్చులు - దొంగలు) అని అంటారు. ముూచ్చర్‌ అంటే దొంగతనాలు చే సేవాళ్ళు. నంత ముచ్చర్‌ అంక సంతలలో దొంగతనం చేసేవాళ్ళు అని అర్హం. అసలు మా జాతి ఏమితో నూకు పూర్తిగా తెలియదు. మొత్తం భారతదేశంలో మౌ జాతి వాళ్ళ ఇంటీ "పేర్లు రెండే రెండు ఉన్నాయి. జాధన్‌ మరియు గాయక్‌వొడ్‌, వీళ్ళిద్దరి మధ్య పెళ్ళిళ్ళు చేసుకుంటారు. కాని బొధచ్‌లలో, గాయక్‌ నాడ్‌ లలో, వాళ్ళల్లో వాళ్ళు పెళ్ళిళ్ళు చేసుకోరు. మా ఇంటి పేర్లు రెండు ఉన్నా మౌలో ఎన్నో శాఖలు ఉన్నాయి. గాయక్‌ వాడ్‌, లలో ఉళనోర్‌, బమనోర్‌, కాళపిట్‌ నోర్‌, జాధవ్‌లలో కాస్‌కోనోర్‌, వప్పోనోర్‌, ఇలెనోర్‌ అనే శాఖలు ఉన్నాయి. ఈ శాఖలను చూసి పెళ్ళి సంబంధాలను కలువుకుంటారు. మహార్శాష్ట్రలో నుమ్మల్ని అనేక రకాలుగా పిలుస్తారు. పాధ్‌రూట్‌, టకారీ, భామటాా ఉచలె గిర్‌ నెవడార్‌, కామాటీ, ఘంటీ

ఉచల్యా ర్‌ చోర్‌, వడార్‌ (వడ్డర్ల్హు) అని మమ్మల్ని వివిధ (ప్రాంతాల వాళ్ళు వివిధ రకాలుగా పిలుస్తూ ఉంటారు. అందుకే మవోరా,స్రంలో మూ కులానికి ఒక సేరు అంటూలేదు. నొకు మౌ అమ్మ నాన్నల వైవు బంధువులు లేరు. అనలు మా ఊరేదో మేం ఎక్కడి నుండి వచ్చామో నూకు తెలియదు.

నైజాం వ్రభుత్వం బంజేవల్లి అనే చోట వెద్ద చెజువు తన్వించింది. ఇక్కడ వని చేయడంకోనం కూలి వాళ్ళు ఎవరు దొరకక పోవడం "వలన మాజాతి వాళ్ళను లారీలలో అక్కడికి తీసుకు వెళ్ళేవాళ్ళు, వని చేయించేవాళ్ళు. అక్కడ కూడా' రెండు వూటలా పోలీసులు హాజరు తీసుకునేవారు. అయినా కూడా మా నాయనమ్మ, నాన్న, అమ్మ పారిపోయి ధనేగాంవ్‌కి వచ్చారు. మా నాయనమ్మ బాగా దొంగ తనాలు చేసేది. పట్టుబడినప్పుడు నాయనమ్మని రెండు మూడునెలలు పోలీసులు జైల్లో వడేసి ఉంచేవారు. ఇంత్లో తినడానికి ఏమీ ఉండక పోనడడం వలన మా బాబా మార్తాండ, మా అమ్మ ధోండా బాయి మా పెద్ద అన్న మాణిక్‌ పాలాలకి వెళ్ళి జొన్నపొత్తులు, సజ్జలు, మిరపకాయలు, పల్లీలు), దొంగతనం చేసి తెచ్చేవాళ్ళు. మేంపి న్లల మందరం ఇంట్లోనే ఉపవాస్తాలు చేస్తూ ఉండేవాళ్ళం. అర్ధరాత్రి తెచ్చిన ఉొన్నపొత్తులనుండి బొన్నను తీసీ జొన్నగటిక కాచి తాగేవా ళృము. మా అన్న మాణిక్‌ దాదాకి దొంగతనాలు నేర్పించడానికని మౌ చుట్టాలు నివళికి చెందిన నంతరామ్‌, భార్‌గాంచ్‌ కి చెందిన సఖా రామ్‌ తమ టోలీలోకి తీసుకున్నారు. క్షణ ఇచ్చేటప్పుడు బూట్లతో తంతారు. చెప్పులతో కొడతారు. దొదా ఈ దెబ్బలకు ఓర్చుకోలేకపోయే వాడు. ఇంటికి వచ్చి చోలీవాళ్ళు మూటలు, చెవులు, గొంగళ్ళు ఎత్తుకు రమ్మనమని నన్ను కొట్టారు అని చెప్పేవాడు. మా జుతి వాళ్ళలో తొమ్మిది వది సంవత్సరాల వయస్సుగల మొగపీల్లలకు, ఆడపిల్లలకు, పోలీ మలు పెస్టే బాధలను సహించే శక్తి రావాలని వాళ్ళని తన్ని, కొట్టి వాళ్ళకి గిక్షణ ఇస్తారు. ఒకసారి రేణావూర్‌ నంతలో మనాణిక్‌ దాదా దొంగతనం చేస్తున్నప్పుడు వట్టుబడ్డాడు. “చెన్సులు దొంగతనం చేస్తావుట్రా......ఉచల్యా జాతికి చెందినవాడిలా కనిపిస్తున్నావు, నీతో

6 ఉచల్వా పాటు వచ్చిన తక్కిననాళ్ళు ఎక్కడ ఉన్నారో చెప” అంటూ అక్కడి వాళ్ళు అతడిని వివరీతంగా కొట్టారు. ఆ దెబ్బలకు ఓర్చుకోలేక అతడు తక్కిన వాళ్ళ పేర్లు చెప్పేసాడు. నంతరామ్‌, తుకారామ్‌ తప్పించు కుని పారిపోయారు. నన్ను అక్కడి వాళ్ళు కొట్టికొట్టి చంపారు, అని మౌణిక్‌దాదా ఇంటికి వచ్చినవ్పుడు చెప్పాడు. రెండోరోజు టోలీవాళ్ళు చేపలను వట్టుకోనడానికని నూణిక్‌ దాదాను తమవెంట తీసుకువెళ్ళారు. అక్కడ బోలెడు చేవలు వట్టుకున్నారు. ,ఎండ తవ్రంగా ఉండటం వలన అక్కడ ఇసక మండిపోతోంది. నంతరామ్‌ తుకారామ్‌, మాణిక్‌ దాదాని తిట్టడం, కొట్టడం మొదలుపెట్టారు. “ఒరేయ్‌ మాణిక్యా! వాణీలకు (బ్రామ్మలకు భయం. వేసినట్లు నీకు భయం వేసిందా? వాళ్ళల్లా నువ్వు సిరికివందవా? అనలు మన నసంతముచ్చర్లకే మచ్చ తెన్తున్నావు” అని కోపంగా అన్నారు. అందరికి వినరీతమైన ఆకలి వేయసాగింది. కట్టె వుల్లలు తెచ్చి నది ఒడ్డున చేపలని కాల్చడం మొదలు పెట్టారు. దాదాకి ఆకలి వేస్తోంది. చేతిలో భాకరీ (జొన్నరొట్టె) తీనుకుని చేసలు ఎప్పుడు వేగుతాయి, ఎప్పుడు తింటాను అని అనుకుంటున్నాడు. ఇంతలో సంత రామ్‌, తుకారామ్‌ “మా పేర్లు ఎందుకు చెప్పావు? సంతలో మూటలు, వెప్పులు ఎందుకు దొంగతనం చేయలేదు?" అని అడగటం మొదలు పెట్టారు. “వాళ్ళు నాకళ్ళల్లో కారంపొడి చల్లారు తన్నారు అందుకే మీ పేర్లు చెప్పాను” అని నూణిక్‌ దాదా అన్నాదు. నంతరామ్‌ దాదాని ఇసక మీదకీ తోసేసాడు. తుకారామ్‌ దాదా ఒంటి మీదనుండి బట్టులు ఊడదీసాడు. నంతరామ్‌ దొదాని అటు ఇటూ వడదోస్తూ బూటు కాలితో తన్నడం మొదలు పెట్టాడు. దాదా జంతువులాగా అరవడం మొదలు వెట్టాదు. ఎండకి ఇనక చురచురా కొలుతోంది. దాదా పొట్టు, వీవు ఎర్రగా కందిపోయాయి. “మాణిక్యా చెప్పు...... ఈసారి సంత లోంచి గొంగళ్ళు; మూటలు ఎత్తుకు వస్తావు కదూ” అని తుకారామ్‌ అన్నాడు.' “కొట్టకండి తెస్తాను.... తెస్తాను.....” అని దాదా అన్నాడు. “వాళ్ళు. కొరంపాడి చల్లారని మూ పేర్లు చెబుతావా” అంటూ రొట్టె మీద ఉన్న ఎర్రటి కారంపాడిని అతడి కళ్ళల్లో, గుదస్థానంలో పోసారు. అనలే ఎండగా ఉంది. నూణిక్‌దొదా మంటకి ఓర్చుకోలేకపోయాడు. ఉచ్చపోసాడు దొడ్డికి వెళ్ళాడు. అప్పుడు వాళ్ళు దాదాని వదిలి పెట్టారు.

ఉచల్యా 7 దాదా మంటని ఓర్చుకోలేక అటూ ఇటూ వనరుగెత్తుతూ చివరికి చదిలో పడ్డాడు. చాలాసేపు నీళ్ళలో ఉన్నాడు. “రేవు వర్లీలో సంత ఉంది. దొంగతనం చేస్తావు కదూ” అని వాళ్ళు అతడిని అడిగారు. “మీరు పెట్టే బాధలకన్నా వాళ్ళు వెస్టే బాధలు చాలా తక్కువ, చేస్తాను. దొంగతనం చేస్తాను. ఆఅ కుక్కలు (పోలీసులు) మరాఠాలు కూడా. ఇంత ఘోరంగా కొట్టరు అని దాదా అన్నాడు. అవ్పుడు వాళ్ళు ఓ జొన్నరొఘ్టై, వేయించిన చేవలు ఇచ్చారు. దాదా తిన్నాడు. ఆ రాత్రి దాదా మా గుడిసెలోనే వదుకున్నాడు. రెండోరోజు వర్గీ నంతకి వెళ్ళాడు.

మా వాళ్ళు తంతారు అన్న భయంతో దొదా సంతలో బోలెడన్ని దొంగతనాలు చేసాడు. ఐదారు మూటలు, చెవులు ఎత్తుకు వచ్చాడు. అప్పుడు టోలీవాళ్ళు ఒక కిలో జిలేబీలను తినడానికని అతడికి ఇచ్చారు. దాదా దొంగతనాలు చేయడం బాగా నేర్చుకున్నాడు. నూ వాయనమ్మ ముసలిదైపోయింది. పోలీసులు పెళ్టే బాధలకు ఆమె ఓర్చుకోలేకపో యింది. వట్టుబడ్డాక పోలీసులు తలకిందుల్లా వేలాడేసి పాదాల మీద కొరడాతో కొడతారని, గుదస్టానంలో సిగరెట్లతో క్రాలుస్తారని, దొంగ తనం చేసొను అని ఒప్పుకున్నాక పెంట నోటి దాకా తెచ్చి తినుతిను అంటూ తంతొరని ఇక ఈ యాతనలను తను నహించలేనని దాదాకి చెప్పింది. కొన్ని రోజుల తరువాత నాయనమ్మ జబ్బు వడి చనిపో యింది. అవ్పటినుండి ఇల్లు నడిపే బాధ్యత దాదా మీద వద్దది.

మా బాబాకి ఒక కొలు సరిగ్గా లేదు. అతడి నూట కూడా సరిగ్గా ఉండేది కాదు. నత్తిగా మాట్టాడేవాదు. అతనికి భూతం వట్టుడం వలనే అతడు సరిగ్గా నడువలేడు, మాట్టాడలేడు అని మా వాళ్ళ నమ్మకం. అందుకే నాన్న దొంగతనాలు చేయడానికి వెళ్ళేవాడు కాదు. ఎన్నో ప్రయత్నాలు చేసాక చామలే అనే అతని తోటలో నాన్నకీ నౌకరీ దొరికింది. తోటకు కొవలాదారుడుగా వనిచేయడం మొదలువె ట్చాడు. ఇవ్పుడు మౌ గుడిసెలో అమ్మ, వాన్న, మాణిక్‌ దాదా, భగవాన్‌ అన్న, నంభాభావూ, హరిశ్చంద్ర ఉంటున్నారు. అమ్మ తండ్రి అయిన పాయిబూ తాత మౌ ఇంటికి దగ్గరగా ఓ గుడిసెలో ఉండేవాడు. నాకు

త్రి ఉచల్యా నలుగురు అన్నలు, ఇద్దరు అక్కలు ఉన్నారు. రత్న పెద్దది. పార్వతి రామ్‌ కిచ్చి వెళ్ళి చేసారు. నేను చిన్నగా ఉన్నవుజే ఆమె చచ్చిపో యింది. పార్వతీ బాయిని గుంజోటి అనే ఊరికి ఇచ్చారు. మా ఇంట్లో తినేవాళ్ళు ఎక్కువ. సంపొదన తక్కున. మా అమ్మ తండ్రీ సాయి బూతాత అవ్వుడవ్చుదు. వేటకి వెళ్ళేవాడు. చేపలు, ఈందేళ్ళు, లేళ్ళు, నక్కలు, పిల్లులు, పాన్‌ కుక్కలు, ఉడుతలు), ఎలుకలు ముంగినలు, తాబేళ్ళు, మొదఅగు వాటిని వేటాడి తెచ్చేవాడు. ఆరోజు మాకు విందు భోజనం దొరికేది. నూ దగ్గర రెండు కుక్కలు ఉండేవి, ఆ కుక్కలు కూడా తాతకు వేటాడడంలో సహాయం చేసేవి మా తాత మునలి వాడైనా ఎంతో నేర్చుగా దొంగతనాలు చేసేవాడు. మా నాన్న తండ్రి మా నాయనమ్మ చేసే దొంగతనాలు వేరు. ఈ తాత చేసే దొంగతనాలు వేరు. నూ గుడిసెలో బోలెడన్ని ఎలుకలు ఉండేవి. నేను తాత కొన్ని ఎలుకలను వట్టుకునే వాళ్ళము. మేము ఈ ఎలుకలను పొలాలలో వదిలివేసే వాళ్ళము. ఈ ఎలుకలు భూమిని తవ్వి కలు సులు తయారుచేసి మొక్కలను కొరికేసి వాటిల్లో ధాన్యాన్ని చేర్చేవి. కలుగులలో ధాన్యాన్ని చేర్చాయి అని తెలుసుకున్నాక, పొలాలలో ధాన్య వుకువ్చలు కనబడగానే నేను తాత అక్కడికి వెళ్ళి ధాన్యాన్ని వెమ్మదిగా బయటకు తీసీ గొంగళ్ళలో నింవుకునేవాళ్ళము. పొనం వీళ్ళు మన పొలాలలోని ఎలుకలను వట్టితింటారు అని అంటూ యజమానులు మమ్మల్ని వట్టించుకునే వాళ్ళుకాదు. “మేం దొరికినంత వరకు ధాన్యాన్ని నింపుకునే వాళ్ళం. కలుగులలో నుండి ఎలుకలు బయటికి వస్తే వాటిని చం పేవాళ్ళం. చెత్తనంతా పోగుచేసి, చెకుముకి రాయితో నివ్సు అంటిం చేవాళ్ళం. ఆ నిన్చుమీద ఎలుకలను కొల్చి వాటిని తినే వాళ్ళము. నేను తాత అక్కడే తినేవాళ్ళం. మిగిలినవి ఇంటికి తెచ్చేవాళ్ళము. ఈ విధంగా మా _గుడిసెలలోని ఎలుకలను అక్కడ వదిలేసి కలుగులలో నుండి వచ్చే ఎలుకలను పట్టుకుని దొంగతనం ఎంతో నేర్పుగా చేసే వాళ్ళం. ఆ ధాన్యంతో మా నాన్న మా దాదా, అన్నల పెళ్ళి చేసాడు. తాతతో వేటకి వెళ్ళినవ్చుడు. తినడానికి నాకు ఎన్నెన్నో జంతువులు దొరి కేవి. ఎలుకలు, కుందేళ్ళు, ముంగిసలు తేళ్ళు, ఉడుములు, ఉడతలు, బాతులు కొంగలు తాబేళ్ళు, వందులు, నక్కలు, పావురాలు పీతలు,

ఉచల్యా త్ర కవ్చలు, మేకలు, గొట్టెలు, నెమళ్ళు మొ||వాటిని పట్టుకుని తినేవాళ్ళము.

ఇన్చుడు. దాదాతో పాటు మూటలను చూడటానికని భగవాన్‌ అన్న సంభాభావూ. వెళ్ళడం మొదలు పెట్టారు. నిజానికి వాళ్ళకీ వని దొరికి ఉంటే వాళ్ళు వనిచేసి ఉండేవాళ్ళు. ఈ ఉచల్యా జుతి వాళ్ళు పొద్దున్న వూట వని చేస్తూ ఓ కన్ను వేసి ఉంచు తారు, రాత్రిపూట దొంగతనాలు చేస్తారు అన్న ఉద్దేశ్యంతో ఎవరు వని ఇచ్చేవారుకాదు. నిజానికి వాళ్ళిద్దరు ఇదివరకు దొంగతనాలు చే సేవాళ్ళు కాదు. ఇప్పుడు వాళ్ళు దొదాతో నంతలకు వెళ్ళడం మొదలు పెట్టారు. బాధలకు ఓర్చుకునే శిక్షణను పొందడం మొదలు పెట్టారు. భగవాన్‌ అన్న సంభాభావూ తన్నులు తిని దాదాలాగా రాటులేలారు.

దొంగతనం చేయడం నేర్పించడానికి టోలీలు_ఉంటాయి. ఈ టోలీల వాళ్ళు కొత్త వాళ్ళకి గిక్షణ ఇస్తారు. బడిలో పిల్లలకు చదువు నేర్పించడానికి మాస్టరు ఉంటాడు. చదువుకోకపోతే పిల్లలను అమ్మానాన్నలు తంతారు. మా ఉచల్యా జాతివారి తలరాతలే నేరు. మా ఇళ్ళల్లో పిల్లలు దొంగతనాలు చేయడం నేర్చుకోకపోతే పెద్దవాళ్ళు తంతారు. మా దజాతివాళ్ళు ముఖ్యంగా నాలుగు రకాల దొంగతనాలు చేస్తారు. 1. జేబులు కత్తిరించడం, 2. వెవ్పులుు మూటలు తేవడం, 3. మోసగించడం, 4. మంచి మాటలు చెప్పి అవతలివాళ్ళని బుట్టలో వేసుకోవడం, ఉదాహరణకు మేలిమి బంగారం తీసుకుని నకిలీ బంగొరం ఇవ్వడం. ఈ దొంగతనాలు చేయడం నేర్చుకోకపోతే మా పెద్దవాళ్ళు చిన్నవాళ్ళని హింసిస్తారు.. శిక్షణ ఇచ్చిన టోలీవాళ్ళు ఆరునెలలు ఆ పిల్లల సంపాదనను తీసుకుంటారు.

మా మాణిక్‌ దాదా దగ్గరినుండి కూడా టోలీవొళ్ళు మూడు నెలలపొటు డబ్బులు తీసుకున్నారు. ఇప్పుడు మా ఇంచ్చో ముగ్గురు దొంగతనాలు చేయడం మొదలుపెట్టారు. మా ఇంట్లో అందరికన్నా వేనే చిన్నవాడిని అందుకే అందరు నన్ను ముద్దుగా చూసేవారు. మా ఇంటివాళ్ళు నాపైవాడైన హరచందాని మేకలను కాయడానికి పంపించే వాళ్ళు. అతడికి అమావాస్య పౌర్షమిలకు మూరృలు వచ్చేవి. అతడి నోట్లో నుండి నురుగులు వచ్చేవి. చెప్పులు లేకపోతే కాలిబూట్లు అత

10 ఉఎల్యా తికి వావవన చూనిస్తే కావి అతడు మళ్ళి మనిషి అల్వేవాడు కారు. శెండదు. కంటుల తరువాత అతను తేచేవాచు. వివా దగ్గనకావి వీశ్ళద్నుర కావి వెళ్ళివన్తుడు. అతడికి మూర్చలు వచ్చేను. వేను చిన్నవాడిని అయినా వారచందవి జాగ్రత్తశా చూముకువేవాడివ. మా అమ్మ వాడి ద్నూర వన్ను ఉంచేది. మను వారచంద దగ్గరే తండేవాడివ. అతడి వ్రక్నవే వదుకువేవాడిమి. మా ఇద్రరికి ఒకే దువ్చటి ఉండేది. మూ ఇంటాశ్యు ఎప్హుతు. కొత్త బట్ట కొమక్కోలేరు. మేము మా వాళ్ళు దొంగతచం చేసె తెచ్చిన బట్టంవే కట్టుకునే వాళ్ళము. అవైరహదు. పాత బట్టలు కొమక్కువే వాళ్ళము. బట్టలు వ్లూర్తినా చివగపోతే వాటతో మా వాళ్ళు. లౌంతలణ కడతారు.

అవతే మా సుకివె చాలా చివ్నది. మముఆ మాత్రం లోళె తంత మంది. అ కహ్హకిందే మేకజ ఉండేవి. ము వారచంద ఒకటే దువ్పటి కాకపోతే లొంత కప్పూకుని వడుకువేవాశ్ళము.. చెడి. మనీతంగా ఉండేది. మా లొంతలో కుక్కలు కూలా వచ్చి వచుకువేవ. మేకలను మౌ వాళ్ళు అక్కరే కష్టేపేవాళ్ళు. అవి ఉచ్చ పోపేవి అ ఉప్ప మౌ ర్నూరికి వచ్చేది. వాటి వెచ్చని ఉచ్చు వలన మాకు కొంచెం చకి తగ్గేది. మేకజ ఎప్పుడూ ఉచ్చ పోమ్తూ ఉంపేవే బాగుండును అవి మాఠఈు అనిపించేది. పొద్దున్నే తేసంనానే అ లొంశలము ఉతికేవళ్ళిం కాదు. నుడివెమిర అరడావికి వాటివి వడేపేవాళ్ళము. ఉచ్చకంపు కొడుతున్నా. మేమందరము. నాటిమీరే వతుకువేవాశ్యము. వాటినే కవ్హా ఇవే వాళ్ళం. ఈ కంవ్యకు మేము అలవాటు వడిపోయాము. వాటికో వరునుణ ఉందేవి. మేము వందల వందల వ్వరుగులను శెక్క వెడుతూ వాటిని శంపేవాశ్ళలం. ఎర్రటి ఎండకో వాటివి వడేసేవాశ్ళల. ఎండలో వురునుణ సినిలా కొట్టుకునే. వాటివి రాళ్ళతో కాల్రకొట్టి శంపేపే వాళ్ళం. లొంతణ చరవరాకి తిప్పితే ఉతికే వాళ్ళం కాదు. వేము వెలల తరబడి స్నానం చేసేవాడివి కామ. ఇంట్లో ఎవరు ప్పావం చేయమవి చెప్పేవాశ్ళుకారు. బట్టల ఉనుక్కోవడుం అవేది కళతో మాలు.

మౌ సుడివె పక్కన మరో నుడివెళో మా చుట్టాలు వంలా, శిము, శుంపీరాయ్‌ ఉండేవాళ్ళు... అవ్పుడవ్పుడు మా వాళ్ళలో పోట్లాటలు

ఉక్యా శ అరినేమ. వంది పిల్లల కోపం తల నితేలా కొట్టకువూళ్ళు. చిన్న వతు వాతో శశి కేన, వంచ్పాల, శుక్యా వార్యా అ పోట్టాదేవాళ్ళ. తుక్కు శక, వార్యా వెందిసిళ్లలను ఎత్తుకువెళ్ళి కాబ్ళకు తివేవాళ్ళ.. వేముకూలా వాళ్ళి. వంది సిళ్లలను మ్య్పుకువ్చు మూ వందినిళ్లల ద్వార వదితి వేసేవాడిని. తులపీరార్‌, పాందురంగ్‌, మాలిక్‌ దారా కమను రోజు కున్న ((మొగవంది), వస్తానంది (అడెనంది) అను చంపేవాళ్ళు. పిళ్లణందరు. వందులను. నెన్లీలోకి తరుముకుంటూ. తముకువి వెచ్ళేవాళ్ళ. తులపీవాచ్‌. ఉచ్చును వేపి వందులను వట్టుకువేవాతు. వాటి వాలుకు కాఖ్ళ. వట్టుకువి మాలిక్‌ దాదా భుజంయిచ చేమకుని తిమకు వెళ్ళేవారు. మౌ నుడిసెంకి ద్యునణ పందులను శంవటావికి రోటు ఉండేది. చెత్త కుండీఐలోవి చెత్త వ్యళ్షిలు తెచ్చి వెందులము కాల్నేవాళ్ళని. ఊరి వాళ్ళం రకు అక్కడి దొడ్డికి వెన్చేవాళ్ళ.. మా వెద్దనాళ్ళు మకు వందుల మీద ఉన్న చర్మం తివడావికి ఇస్తాం ఇక్కడి ఉన్న ఈ వెంటవంతా ఎత్తి పారేయండి అని పిల్లలతో అవేవాచ్ళు. మేము అ చెర్మంకోపం ఎత్తే సేవాళ్ళల.. తులపీరామ్‌ నున్నము ఒక్క వేటుతో వరికి చంపేపేవాతు. సన్న నినా కొట్టుకుంయూ చన్చేది అ కున్న కింద కొట్టుల్లలు పెట్టి వచ కచరా వష వాటిని కార్చేవాళ్ళం. మౌ నుడివె అవతల మైదాచం. ఉండటంవలన ఊరి ఆడవాళ్ళు అక్కడికి దొడ్డికి పోవడా వికి వచ్చేవాశ్యు.. మేము వందులము కార్చేటపైూతు వాళ్ళు ముక్కులు మూమకుని కూర్చువేవాళ్ళు.. తులపీనాచ్‌ వంది పట్టను శిక్చి వసులు అాపేషేవాడు. మాలయక్‌ దాదా నుండెను తిపేవాడు. ముక్కల చేసే వాడు. వాటివి మేము నలా మింగేసే వాళ్ళం. అందరి మూతులు రక్తంతో ఎర్రా అయబిసోయేవ. అ ముక్కల వేడివేడి ఉండేవి. ఇంకా ముక్కలు కావాలి అవి చేశుజు జానేవాళ్ళం. తుళవీరామ్‌ ముక్కలవి విషిది వేపేవాతు. కుక్కఅ వరు నెత్తుకుంటూ వన్చేవి. ఈలపీరామ్‌ వంది చర్మాన్ని ముక్కల చేసేవారు. నిజానికి అ ముక్కల తివదెంళో ఎంతో అవందం ఉంది. అ ముక్కణ ఎన్ని తిన్నా ఇంకా తివాలని వాకు అనిపించేది. అవి కొబ్బరి ముక్కల లాగా ఉండేవి. ఊరిలోవి వెలమలు, మరాఠాల అడవాశ్యు ఈ దృశ్యాలయు శూసి ఒక చేత్తో ముక్కు నెట్టుకుని దొడ్డికి వెళ్తూ ఉంరేవాళ్ళు.. వెద్దింటి.. అడవాళ్ళి ఇక్కడ

12 ఉచల్యా దొడ్డికి వెళ్తుంటే ఏమనిపించేది కాదు కాని ముక్కు మూసుకుని మా గుడిసెల దగ్గర దొడ్డికి వెళ్ళడానికి ఎందుకు రావడం అని అనిఫించేది. నిజొణికి వాళ్లవల్ల మాకు చాలా లాభం ఉంది. వాళ్ళ పెంట తిని మా వఐదులు బాగా బలిసేవి.

ఇవుడు మౌ ఇంచ్లో దొంగతనాలు చేసేవాళ్ళు ముగ్గరయ్యారు. నేను అప్పుడప్పుడు మా వాళ్ళతో లాతూరు, అంబాజోగ్రై, 'రేతా పూర్‌లలో జరిగే నంతలకి వెళ్ళేవాడిని. నేను మూటలను చూస్తూ కూర్చునేవాడిని. మా వాళ్ళు వెళ్ళి మూటలు, నూనె డబ్బాలు, చెప్పులు ఎత్తుకు వచ్చేవారు... బాగా నంపాదించాక మా ఊరికి వెళ్ళిపోయే వాళ్ళము. ఇప్పడు మా ఇంచ్లోనే ఒకదాంగల టోలీ తయారయింది. మూటలలోని భాకరీ ధపాటాలను నేను తీనేవా డిని. దాదా కోవాదిళ్ళలు, జిలేబీలు తెచ్చి ఇచ్చేవాడు. అందుకే నాకు వాళ్ళ వెంట వెళ్ళాలంకే సంతోషంగా ఉండేది. చాకలివాడైన నార్యా కొడ మాతో పాటు వచ్చేవాడు. అతడు నాకు స్నేహితుడయ్యాడు. ఓ చోకలి వాడి దగ్గర నుండి మా చుట్టం అయిన తులసీరామ్‌ వందరూ పోయలగు నార్యాని కొన్నాడు. ఒకసారి మా వాళ్ళు చేపలు వట్టుడానికి నదికి వెళ్ళారు. ఒక చాకరివాడు బట్టులు ఉతకడానికని అక్కడికి వచ్చాడు. వాడీ భార్య ఇద్దరు పిల్లలను వదిలేసి ఓ మరారాతో లేచిపో యింది. చాకలివాడు బట్టులను ఉతకడానికి వచ్చినవుడు పిల్లలను వెంట తెచ్చేవాడు. సర్‌గాంవ్‌, భాల్‌గాంచ్‌ల చోలీలవాళ్ళు నది దగ్గర పిల్లలకు శిక్షణ ఇస్తారు. చాకలివాడికి ఈ విషయం. తెలిసింది. వెళ్ళాం లేనం దున వాడికి పిల్లలని వెంచడం కష్ట్రంగా అనిపించింది. ఆ చాకలివాడు మా వాళ్ళను పిల్లలను తీసుకుంటారా అని అడిగాడు. భవిష్యత్తులో పిల్లవాడికి దొంగతనాలు చేయడం నేర్పిస్తే బోలెడు సంపాదించవచ్చు అని మా వాళ్ళు అనుకున్నారు. గోపాలు “ఎంతకి అమ్ముతావు” అని చాకలివాడిని అడిగాడు. “మీ ఇష్టం ఎంతకయినా తీసుకోండి అని చాకలివాదు అన్నాడు. భార్‌గాంచ్‌ చోలీ వాళ్ళల్లో ఒకడైన సఖారామ్‌ పిల్లలను మనమే కొందాం అని అన్నాదు. వేలం పాట పాడటం మొదలు పెట్టారు. సలగరాకు చెందిన గోపాల్‌ పెద్దవాడైన దగడియా

ఉచల్యా 13 అయితే తొందరగా చేతికి వస్తాడుకదా అని నూటయాభై రూపాయ లకు కొన్నాడు. నార్యా అన్న _దగడియా సెద్దవాడైయ్యాక గోపాల్‌ కన్నా దొంగతనాలు నేర్పుగా చేయడం మొదలు పెట్టాడు. తులసీరామ్‌కి ఇద్దరు. పెళ్ళాలు. చిన్నది మంజుల. మంజులకు సిల్లలు లేకపోవడం వలన _నార్యాని తన పిల్లవాడిలాగా చూనుకునేది. నార్యా పెద్దవాడ య్యాక్క అతడు చాకలివాడని ఎవరు పిల్లని ఇవ్వడానికి ముందుకు రాలేదు. తరువాత భార్‌గొంవ్‌కి చెందిన తుకారామ్‌ తన పీల్లనిచ్చి పెళ్ళి చేసాడు. తుకారామ్‌ కూతురు మూగది, మౌ వాళ్ళల్లో ఎవరు ఆమెను పెళ్ళి చేసుకోవడానికి ఇష్టపడలేదు, అందుకని అతడు ఎంతో సంతోషంగా కూతురికి నార్యాకి పెళ్ళి చేసాడు.

ఇప్పుడు దాదా అన్న, భావూ బాగా నంపొదించడం మొదలుపవె టారు. ఒకసారి లాతూరులో భగవాన్‌ అన్న నూనె డబ్బాలు దొంగతనం చేస్తున్నవుడు. పట్టుబడ్డాడు. పోలీసులు బట్టులూడదీసి కళ్ళల్లో గుదస్థా నంలో కారంపొడి చల్లి చచ్చేటట్లు కొట్టారు. అన్న ముఖం ఎగ్రబడ్డది. తక్కినవాళ్ళు ఎక్కడున్నారో చెప్పు అంటూ పోలీసులు వూ ఇంటికి వచ్చారు. మొ అందరిని వరుసగా నిల్చోపెట్టి హంటర్‌తో కొట్టడం మొదలు పెట్టారు. మా అమ్మ ధోండాబాయి. ఎప్పుడు దొంగతనం చేసి ఎరుగదు. అయినా కూడా ఆమె జుట్టు వట్టుకుని కొట్టారు. “నీ పోరగాళ్ళు దొంగతనం చేసి తెచ్చిన వస్తువులు ఎక్కడ పెట్టారు. చెవ అని ఆమె వక్షస్త్టలంమీద గుద్దుతూ అడిగారు. అమ్మ ఏడ్చింది. నిజానికి ఇంట్లో ఏమీ లేదు. మరి ఏం చూపెట్టగలదు? అమ్మ మెళ్ళోని మంగళ సూత్రాలను తెంపి పోలీసులు తీసుకున్నారు. ఇంట్లో ఉన్న బొచ్చెలను తీనుకున్నారు. ఇవన్నీ దొంగవన్తువులే అంటూ మా వాళ్ళని స్టేషనుకీ తీసుకు వెళ్ళారు. “రెండొందలు ఇస్తే విడుస్తానుి అని ఒక పోలీను అన్నాడు. దాదాని, అన్నని, భావూని పోలీసులు హింసింస్తారని మేకలు అమ్మేసి అమ్మ రెండొందలు ఇచ్చేసంది. కోర్టులో కేసు పెట్టకుండా వదిలేసారు. అమ్మ మెళ్ళో కొంచెం బంగారం ఉంళు పోలీసులు తీను కున్నారు. అనలే మన జాతి వాళ్ళు ఎటూ దొంగలు వీళ్ళతో ఎందుకు గొడవ పెట్టుకోవడం అని మా వాళ్ళు ఏమీ మాట్లాడలేదు. మా

14 ఉచల్యా వాళ్ళని కొట్టటం చూసినవ్చుడు నేను ఉచ్చ పోసుకున్నాను. దాదాతో వెళ్ళాలంటే నాకు భయం వేసేది. ఒక్క పిల్లనాడైనా చదువుకుంటే బాగువడతాడన్న ఉద్దేశ్యంతో బాబా నాకు భారత్‌ బ్లేడు ఇవ్వకుండా వలక బలవం ఇచ్చాడు. నన్ను న్కూల్లో వేసొడు. నేను స్కూలుకి వెళ్ళడం మొదలు పెట్టాను.

నేను బడికి కొత్తగా వెళ్ళడం నలన నాకు అక్కడి వాతావరణం కొత్తగా అనిపించింది. తోడేళ్ళను చూసి మేకలు భయవడినట్లు అక్కడి వాళ్ళను చూసి నేను భయవడేవాడిని, అక్కడ అందరు నన్ను ఏడిపించే వాళ్ళు. ఉచల్యా జొతి పోరగొదు బడికి నచ్చాడు అంటూ సిల్లలు నన్ను వేళాకోళం చేసేవాళ్ళు. నేను బడికి వెళ్ళడం మొదలు పెట్టినప్పటి నుండి, మా ఇరుగు పొరుగున ఉండే భావకీకీ, షేషీలాకి, తుక్యాక్రీ వంచ వులాక్సీ ఇంకా మూ వాళ్ళలో కొందరికి విరేచనాలు, వాంతులు అవడం మొదలు పెట్టాయి. మా అమ్మ నాన్నలతో తులసీరామ్‌ పాందురంగ్‌ పోట్లాడటం 'మొదలు పెట్టారు. నీ పిల్లవాడిని బడికి పంపిన్తున్నప్పటినుండి మౌ పిల్లలకు విరేచనాలు, వాంతులు అవుతున్నాయి. ఇంతముటుకు మన వాళ్ళకి ఎప్పుడైనా కలరా వచ్చిందా? మార్తాండా నీ ఇక్ష్యాని మ్మ్కూల్లో వేసినప్పటినుండి ఈ రోగం అందరికి వ్యాపించింది. మనం (బ్రాహ్మణులమొ, లింగాయతులనూ పిల్లలని స్కూలుకి వంవడానికి. మన నంత ముచ్చులలో ఇన్పటి వరకు ఎవరైనా న్కూల్‌ కి వెళ్ళారా? మన పిల్లలు బడికీ వెళ్ళారంకే మన వంశం నాశనం అయినక్లే అనుకో, యల్లమా బేవికి కోపం వస్తుంది.” అని వాళ్ళందరు అన్నారు. నువ్వు లక్ష్యాని స్కూలుకి పంపిస్తే జాతి సంచాయితీ పెట్టిస్తాం. మిమ్మల్ని కులం నుండి వెలినేస్తాం” అంటూ బెదిరించారు. నాన్న నన్ను బడికీ వెళ్ళ వద్దన్నాడు. నేను మానేసాను. కోడ్సి పురుగులను, పక్షులను ముక్కుతో పొడిచి పొడిచి తిన్నట్లుగా నన్ను బ్రాహ్మణుల పిల్లలు, లింగాయతులు ఏడిపించేవాళ్ళు. బడికి వెళ్ళకపోతేనే బాగుండును అని నాొకనిపించేది. బ్రాహ్మణుడైన కులకర్షి మౌస్టరు నన్ను పిలిపించాడు. పిల్లలు నన్ను బడికి తీసుకు వెళ్లారు. మా జాతి వాళ్ళందరికి వినరీతమైన కోవం వచ్చింది. జాతి నంచాయితీని పెట్టించారు. “మార్తాండా ఊరు వది

అఉచల్యొ 15 లైనా వెళ్ళిపో లేకపోతే లక్షాని బడిలోంచి తీసేయి” అని వాళ్ళన్నారు. బొతి పంచాయితీ వాళ్ళమాట వినకపోతే కులంనుండి వెలివేస్తారు. వెలి _ వేయబడ్డ వారిని ఎవరు ముట్టుకోరు. అన్నం ఎత్తి బొచ్చెలో వడేస్తారు. 'వెళ్ళిళ్ళలకు రానీయరు. సంబంధాలు కలువుకోరు. ముంతలో నీళ్ళు పోస్తారు. వెలి వేస్తారు అన్న భయంతో నాన్న కులకర్ణి మాన్టరుని కలి పాడు. ఆయనకి అంతా చెప్పాడు. కులకర్షి మాష్టధు మా బస్తీకి వచ్చి “*మ్లార్హాండ కొడుకు స్కూలుకు వస్తేనే కలరా మీ బస్తీలోకి వచ్చిందం టున్నారు మరి ఊళ్ళో ఎందరో పిల్లలు స్కూలుకి వస్తున్నారు. మరి వాళ్ళ పిల్లలకు కలరా రాలేదేంం” అని అడిగాడు. “వాళ్ళ కులాలలో చదివే హక్కు ఉంది. మా జాతిలో లేదు.” అని తులసీరామ్‌ అన్నాడు. కులకర్ణి మాస్టరు విరేచనాలకు, వాంతులకు మందు ఇచ్చాడు. దాని వలన అందరికి విరేచనాలు, వాంతులు తగ్గాయి. అవుడు మా జాతి వాళ్ళు న్కూలుకి వెళ్ళడానికి ఒవ్పుకున్నారు. నేను ఒకటి. రెండు అంకెలు వేయడం నేర్చుకోవడం మొదలు పెట్టాను.

తాత చేవలు వట్టుడానికి రోజూ వేళ్ళేవాడు. అన్ను నన్ను తాతతో వెళ్ళమనేది. తాత చేపలను, పీతలను వట్టుడం నేర్చిస్తాడని రోజూ నేను అతడి వెంట వెళ్ళేవాడిని. ఏ చెట్టు మీద అయినా ఉడత కనిపిం చిందంపటే చాలు మూ తాత ఎంతో నంతోషవడేవాదు. తాత పిండిలో బెల్లం చేసి ఉండలు కట్టేవాడు. వాటిని చిరుగుల బట్టలో కట్టుకుని బయలు దేరేవాడు. అవి తినడం నాకెంతో ఇష్టం. తాత సంచిలోంచి వీటిని దొంగిలించి నేను తినేవాడిని. తాత సంచిలో గుఆపు వెంట్రుకలతో చేసిన ఉచ్చును వేసుకునేవాడు. దానిని ఉపయోగించి ఉడతలను వట్టుకు నేవాడు. ఉడత కనిపించగానే నాకు సైగ చేసేవాడు. వెంట్రుకల మధ్య పిండిని అతికించేవాడు. నేను చిన్న చిన్న రాళ్ళను తాతకు తెచ్చి ఇచ్చేవాడిని. ఉడత కనబడగానే తాత రాయిని విసిరేసేవాదు. ఉడతలు నెమ్మదిగా కిందికి వచ్చేవి. పిండి తింటూ తింటూ ఆఅ వెంట్రుకలలో చిక్కుకు పోయేవి. రెండు మూడు ఉడతలను వట్టుకుని తాత వాటిని గొంతులు నులిమి వేసేవాడు. తోకలను నేను లాగేవాడిని. ఉడతలను చేతిమీద వెట్టుకుని మొట్టమొదటి వేట కాబట్టి దానికి మొక్కుకునే

16 ఉచల్యా తాళ్ళం.

చేవలను, పట్టుడొనికి మేం రంజాన్‌ వూర్‌, కొప్‌ష్యాలలోని నదులకు వెళ్ళేవాళ్ళం. తాత నల విసిరేవాడు. నేను చేపల బుట్టు వట్టుకుని నడిచేవాడిని. పెద్ద చేవ నవలలో పడగానే తాత పరుగెత్తుకుంటూ వెళ్ళి చేపను చేతుల్తో గట్టిగా నట్టుకుని వైకి తీసేవాడు. నా దగ్గర ఉన్న చేవల్మబుట్టును తీనుకుని చేపలు అందులో వడేసేవాడు. తక్కువ నీళ్ళు ఉన్న శోట చిన్న చేపలు బోలెడు ఉండేవి. కజ్టకు దారం కట్టి, ఆ దారానికి వానపాములు కాని వురుగులు కొని కట్టి ఉంచిన వలను విసిరేవాడు. వలలో నుండి చేపలను ఎట్లా తీయూలో నాకు నేర్పించేవాడు. మేము చేనలను పట్టుకునే వాళ్ళం. ఒకసారి పీత తాత వేలిని పట్టుకని వదల లేదు. తాత పెద్దగా మొత్తుకోనడం మొదలు వెట్టాదు. పీతను బయటికి లాగి ఇసుకమీద వడేసాడు వేలి నుండి రక్తం భళ భళా కారసాగింది. “లళ్యు వుల్లలు ఏరుకఈ రారా, ఇది శా వేలు కొరికింది. దీన్ని ప్రాణంతో ఉండగానే కాల్చి తిందాం” అని తాత అన్నాడు. నేను పుల్లలను ఏరుకు వచ్చాను. తాత చెకుముకి రాయిని బయటకీ తీసి దూదిపైన పెట్టి వెలిగించాడు. పీతకు ప్రాణం ఉండగానే కాల్చి తిన్నాము.

చేపల బుట్టు వట్టుకువి ఇంటికి రాగావే తాత ధూ అని ఉమ్మే పాడు. నన్ను కూడా ఉమ్మేయమన్నాడు. నేను ఎందుకు అని అడిగాను. *మున వెంట దయ్యం వచ్చింది, ఇట్లా చేస్తే ఆది పారి పోతుంది" అని తాత చెప్పాడు. తాత బుట్టులోంచి చేపలను బొచ్చెలోకి పోసాడు. నేను నీళ్ళు తెచ్చి ఇచ్చాను. తాత పెద్ద చేపలను, చిన్న చేవలన్సు పీతలను, రొయ్యలను వేరువేరు చేసాడు. తరువాత మేము వాటిని తిన్నాము. మేం బయటకి వెళ్ళి వచ్చినప్పుడల్లా మా ఇరుగు పొరుగు వారు “ఇవాళ మీరు చాలా సంపాయించారే' అంటూ లోపలికి వచ్చేవారు. మా తాత దగ్గర వాళ్ళు అర్హశేరు, పావుశేరు చేపలను కొనుక్కు నేవారు. తాగివచ్చిన వాళ్ళు పైసలు రేవు ఇస్తాం చేపలు ఇవ్వు అంటూ కొట్టాడేవాళ్ళు. "తాత ఒక్కొక్కసారి మొత్తం చేపలను అమ్మే సేవాదు. అవ్పుడు మా ఇంటిల్లిపాదీ తాతను తిట్టేవాళ్ళు. ఈ

ఉచల్యా 17 రోజు పీతల వులును కొయి రేవు బోలెడు చేనలు తెస్తా అని తాత అనేవాదు. నేను తినడానికి వనికిరాని వదార్జాన్ని బయటవనడేసి కొండా లను కలబత్తాలో వేసి నూరేవాడిని. వై పొట్టును తీసి వడే సేనాడిని. దీనితో వులును కాచి రొఘ్టైతో తినేవాళ్ళం. మా నాన్నకు ఇది ఇష్టం ఉండేది కాదు. నొ పిల్లవాడికి ఇదేనా నువ్వు నేర్పేది అని నాన్న తాతతో హోాట్లాడేవాడు.

ఒకపారి తులసీలామ్‌, వార్యా, భీమా, నేను కలిసి పొలం పిల్లి అని అనుకుని ఓ పిల్లిని చంపొము. మేము పిల్లిని వట్టుకోవడానికి బయలు దేరాము. తులసీరామ్‌ వెంవుడు కుక్క పిల్యా శంభా పెంవుడు కుక్క. చంప, రెండింటిని తీసుకు వెళ్ళాము. ఒకవైవు పాలం పిల్లిని వట్టుకునే వల వేసి ఉంచాము. రెండోవైపు రాళ్ళతో కొట్టి దానిని తరమడం మొదలు పెట్టాము. నార్యా కుక్క మెడలోని తాడును కొంచెం నదులు చేసి వట్టుకున్నాడు. పిల్లి కనబడగానే తులసీరామ్‌ "పెద్దగా. అరవడం మొదలు పెట్టాడు. “పిల్యా......... చంపీ......... అవి పిల్లి వెనక వడ్డాయి. పిల్యా నోటితో పిల్లిని వట్టుకుంది. తుల సీరామ్‌ కుక్క నోట్లో మండి పిల్లిని తీసుకున్నాడు. అందరం ఇంటికి బయ దేరాము. పిల్లిని తనుకు వెళ్తుంటే ఊళ్ళో వాళ్ళు చూసారు. *ర్రి వీళ్ళు పిల్లిని వట్టుకున్నారు. ఈ పాధ్‌ రూట్లు పిల్లిని కూడా తింటున్నారు” అంటూ వాళ్ళు అసహ్యించుకోవడం మొదలు పెట్టారు. ఈ పిల్లి వెంపుడు పిల్లా లేకపోతే పొలంపిల్లా అన్న సంగతి కూడా మాకు వూర్తిగా తెలియదు. పిల్లిని కాల్చి అందరు వంచుకున్నాము. నేను మాత్రం నాన్న భయం కొద్దీ నా భాగాన్ని ఇంటికి తీసుకు రాలేదు. తరువాత దొంగతనంగా వేను, తాత, తులసీరామ్‌ ఇంటికి వెళ్ళి తిన్నాము. తిని కూడా తినలేదు అని నాన్నతో నేను అబద్ధం చెప్పాను,

మా నాన్న చామల్యా దగ్గర పనిలో చేరినవ్పటి నుండి వాలుగు మంచి విషయాలు మాకు చెవ్పుడం మొదలుపెట్టాడు. మనం ఊరి వాళ్ళతో పాటు నమౌనం అయినా. మనలని ఊరివాళ్ళు దగ్గరికి రావి

18 ఉఎల్యా వ్వరు. వీళ్ళు వట్టుకోవివ్వరు ఎత్తి పిళ్ళు పోపారు, గుడికి రావవ్వరు అని చెప్పేవాడు. సిల్లిని తిన్నవృటి మండి ఊరివాళ్ళు, మేం వీళ్ళు వట్టుకువేటప్పుడు,. దారిలో కవిపించివప్తూచు శీ వీళ్ళు పిల్లివ తిన్నారు అంటూ ఆవహ్యించుకోవడం. మొదలు పెట్టారు. మా జాతివాళ్ళం దరు తులసీరామ్‌తో పోట్లాడారు. అవ్సటిముండి. తులసీరామ్‌. పిల్లులు పట్టుకోవడం నూమేపాడు.

ఒకపార ఒక బ్రాహ్మణుల ఆమె పాలంలో లోలెడు ఎలుకలు ఉవ్నాయవి తెలిపింది. చేమ), తాత వెళ్ళాము. ఒకవైవు వేము కొంచెం దూరంలో తాత ఎలుక బొక్కలమ తవ్వడం మొదలు పెట్టాము. ఇంతలో. ఎర్రగా బుర్రగా ఉన్న బ్రాహ్మణుల ఆమె అక్కడికి వచ్చింది. మేం పొలంలో ఉన్న కుసుము ఆకులు దొంగతనం చేస్తున్నానువి ఆమె అనుకుంది. “ఏయ్‌ పోరడా ఏం చేస్తున్నావు?” అవి ఆమె అడిగింది. “వేము బొక్క చూస్తున్నానో అని వేను అన్నాను. అంతే ఆమె వా చెంపమీద ఛెళ్ళున వేసింది. వేము ఏడవడం మొదలుపెట్టాను. ఇంతలో తాత వచ్చాదు “ఎలుక బొక్కలలో చేర్చిన ధాన్యాన్ని మేము. తీసుకుని పాట్ట వింపుకుంటాం” అవి తాత ఆమెకు చెప్పాడు. ఆ తరువాత ఆమె ఇళ ఏమీ మాట్లాడలేదు.

మూ వాన్న వౌకరీ చేసే ఇంట్లో అన్నం తినేవాడు. అందుకే ఇంటికి ఎక్కువగా వచ్చేవాడు కాదు. ఒకసారి పాయంత్రం ఇంటికి వచ్చాడు. నేను, తాత ఎలుకను, పిల్లిని తిన్నాం అని అతడికి తెలి సింది. నాన్న కళ్ళు ఎర్ర బడ్డాయి. అతడు ఇంటికి వచ్చాడంటే చాలు ఎవరో ఒకరికి తన్నులు తవ్పవు. వేను నాన్నని చూడంగానే దూరంగా పోయి దాక్కున్నాను. తరువాత మెల్లిగా ఇంటి దగ్గరికి వచ్చాను. లోపలకి తొంగి చూపాను. వాన్న అమ్మ చేత గుంజిళ్ళు తెయిన్తు న్నాదు. కొంచెం సేనయ్యాక వాన్న అమ్మను కొడుతూ బయటకి లాక్కు వచ్చాడు. ఇంతలోనే తాత వచ్చాడు. *ఎందుకు కొడుతున్నావు నాకు ఉన్నదే ఒక బిడ్డ.” అని అన్నాడు. నాన్న కొడవలిని తాతమీద విసిరి వేసాడు. అమ్మ మధ్యన వచ్చి అద్దువడ్డది. తాతకి తగలకుండా కొడవలి అమ్మ తలకి తగిలింది. తలనుండి భళభళా రక్తం కారసా

ఉచజ్వా 19 గింది. ఆమె. కింద వడిపోయింది. పాండురంగ, పాంలా శుళసీరామ్‌ వాన్నమ వక్కకి తాగారు. అమ్మని తేసి ఈమీద వను వేసి చినుగు తింటినే -"” అంటూ కొట్టడం. మొదలు నెట్టారు. మేం అందరం అరవడం. మొదలు వెట్టాము.. అందరికి నాన్నమీద కోవరి వచ్చింది. అమ్మ వద్దరోఖు కారిన రక్తాన్ని కుక్క వచ్చి వాశింది. నాన్న అమ్మని ఎవ్లారు.. అనుమావింనేవాడు. నాన్న అంపే దాదా, అన్న, భవూఆకు చాలా కోఎం. పాలు అమ్మడానికి వెళ్ళిన అమ్మ ఎవరైనా ఆఅన్యంగా ఇంటికి వస్తే “ఇంత ఆఅన్యం ఎందుకు అయింది? ఎవడితో కులికి వచ్చావు? నరు నాకు వుట్టలేదూ అని అనేవాడు. నరు మూ అందరి కన్నా పెద్దది. నరు ఎపుడైనా మా ఇంటెకి వచ్చినా దీనికి చిర రవిక ఎందుకు ఇచ్చావు? అదెందుకు వచ్చింది అని అమ్మతో పోట్టాదేవాడు. ఆమె చేత గుంజిళ్ళు తీయించేవాడు. అమ్మని కొళ్ళడం చూసి అన్న భావూ. బాబాని కొట్టుడం మొదలు పెట్టారు. ఆ తరువాత నాన్న మౌ ఇంటికి రావడం శన్షించేసాడు.

వాన్నక్సి తాతకి ఎవ్పుడు వడేదికాదు. తాత మా అమ్మకి నాన్న. అతడికి ఎవరు లేరు. తాత చాలా ముసలివాడు అయ్యాడు. అతడికి ఒకసారి జ్వరం వచ్చింది. కాళ్ళు చేతులు వాచిపోయాయి. జ్యరం నలన అతదు చాలా రోజులు మాంనం తినలేదు. అతడికి మాంనం తినాలని అనిపించింది. అతడు వేటకి వెళ్ళకపోనడం వలన మౌంనం దొరకడం కష్టం అయింది. జానీ లో ఉన్న మూ వాళ్ళ దగ్గర బోలెడు వందులు ఉన్నాయి. అందుకే అక్కడికి వెళ్తానని తాత అన్నాడు. తాతని మా వాళ్ళు అక్కడే దింపారు. తాతకి కడువు వొప్పి ఎక్కున అయింది. అయినా అతడిని ఎవరు ఆనువత్రికి తీసుకు వెళ్ళలేదు. ఇంట్లోనే అతడి పొట్టమీద వాతలు పెట్టారు. అక్కడ పెద్ద గాయం ఏర్పడ్డది. దాంచ్గో వురుగులు కూడా వట్టాయి. మూ దగ్గర తాత ఉన్నవుడు మా అమ్మ నన్ను పురుగులు తీయమని అనేది. తాత కొన్ని రోజులయ్యాక చచ్చిపోయాడు. అతడిని మట్టి చేయడానికి నేను, వార్‌చంద తప్పితే తక్కినవాళ్ళందరు. వెళ్ళారు. టిక్కెట్టుకు పైనలు

20 ఉచల్యా లేవని మున్ముల్ని తీసుకు వెళ్ళలేదు. నేను, హరచంద, వదిన ఇంచ్లో ఉన్నాము. తాత గుర్తుకి వచ్చినప్పుడల్లా నేను, హరచంద ఏడ్చేవాళ్ళము. అ రోజు హరచందకి మూర్య వచ్చింది. నోటినుండి నురుగు రావడం మొదలు పెట్టింది. వాంతులు చేసుకున్నాడు. అతడు గిలగిల కొట్టుకు న్నాడు. నాకు చాలా భయం వేసింది. అతడికి వానన చూపించడానికి ఇంట్లో. చైవ్చులు. లేవు, అవ్పుడు. నేను నరుగెత్తి వెళ్ళి చెత్తకుండీ దగ్గర విరిగిన చెన్పులను వెతుకొచ్చి అతడికి వాసన చూసపీంచాను. అప్పుడు అతడికీ స్పృహ వచ్చింది.

అవ్పుడవ్వుడు మాణిక్‌ దాదా భార్య విసురు రాళ్ళకు కక్కు పెట్ట డొనికి వెళ్తూ ఉండేది. నన్ను కూడా వెంట తీసుకు వెళ్ళేది. సంచిలో ఉలి వేసుకునేది. మేం ముట్టుకున్నాక విసురు రాళ్ళను ఇంటివాళ్ళు ముట్టుకోరు అందుకని వీ ఇంటికైనా వెళ్తే ముందే వినురు రాయిని ముట్టుకోనుని మా వదిన నాకు చెప్పేది. దానికి ఉన్న .పిండిని గీక్కుని తీసుకునేవాడిని,. పిండి ఒక అణా మాకు దొరికేవి మా వదిన సిల్ల వాడు ఆకలిగా ఉన్నాడు ఏదైనా పెట్టండి అని అడిగేది. వాళ్ళు పాచి రొబ్బలు, పాచికూరలు, మజ్జిగ ఇచ్చేవాళ్ళు. నేను వెంటనే సంచిలో ఉన్న బొచ్చెను. తీసి ముందు పెట్టేవాడిని. అక్కడే తినే సేవాడిని. కాని రోజూ ఈ వని దొరికేది కాదు. పాలు అమ్ముకున్న నాడు ఇల్లు గడవడం అంత కష్టంగా ఉండేదికాదు. అన్ము పాలు అమ్మడానికి లాతూరుకు వెళ్తూ ఉండేది. వచ్చేటవ్పుడు ఏవైనా తినడానికి తెచ్చి ఇచ్చేది. ఎన్సుడైనా పాలు విరిగితే ఇంటికి వచ్చాక అమ్మ ఏడ్చేది. నాకు మాత్రం మహాసంతోషంగా ఉండేది. విరిగిన పాలలో బెల్లం నేసి దాదా ఇచ్చేవాడ నేను తాగేనాడిని. ఇంట్లో పాలు బాగా ఉంటే నూ ప్రక్క వాళ్ళు ఓర్చలేక రాత్రిపూట ఉట్టేమీద ఉన్న కుండను దొంగలించుకుని పారిపోయేవాళ్ళు. అమ్మ ఎంతో ఏద్చేది.

పాల వ్యాపారం మీద అమ్మ మూడ నాలుగు రేకులు కొన్నది. రాళ్ళతో ఇల్లు కట్టింది. వక్కన చిన్న గొడ్లసావిడి కట్టింది. అందులో మేకలను బట్టిలను కట్టసేది. ఆ నాలుగు రేకులు లేకముందు నూ ఇల్లు వర్షాకాలంలో ఎవ్పుడూ కారుతూనే ఉండేది. ఇల్లంతా తడితడిగా

ఉచల్యా 21 ఉండేది. నీళ్ళు కారుతున్న చోటల్లా చిన్న చిప్పలు, గిన్నెలు), వళ్ళాలు, 'పె స్టేవాళ్ళం. ఇంట్లో ఉన్న గిన్నెలన్నీ పెట్టినా నరిపోయేవి కావు. ఆ తడిలోనే బొంతలు వరిచి నిద్రపోయేవాళ్ళం. నేను నెలల తరబడి నీళ్ళు పోసుకునేవాడిని కాను. మొదటి నుండీ నాకు మంచి అలవాట్లు లేవు. చొక్కాతో ముక్కు చీమిడిని తుడుచుకునేవాడిని. చీమిడి ఉన్న మేర బట్టును నోట్లో పెట్టుకుని చీకే వాడిని. బట్టు చిరుగులు వడేది. నాకు ఎవుడూ చీమిడి కొారుతునే ఉండేది. మురికి వలన తలనిండా వుళ్ళయ్యాయి. వుళ్ళనుండి నీళ్ళు, చీము. కారుతూ ఉండేవి, నేను వాటిని చేతులతో ముట్టుకుని వానన చూసేవాడిని. ఒకసారి నేను అమ్మకి వుళ్ళు చూపెట్టాను. “ఇన్ని వుళ్ళు అయ్యాకా చెన్చడం చావు” అని అమ్మ తిట్టింది. దాదాని కత్తెర తెమ్మన్నది. వెంట్రుకలు కత్తింరించింది. చెక్కులు కూడా తీసి వరేసింది. వుళ్ళల్లో వురుగులు కూడా పడ్డాయి. అమ్మ చాలా గొభరావడ్డది. “పోయిన నెల నేను మంగళవారం చేయలేదు. అందుకే ఆ ళల్లికి కోవం వచ్చింది అని అంటూ పొయ్యి దగ్గర ఉన్న బూడిదను తీనుకువచ్చింది. “నేను మేకను బలి ఇస్తాను. మంగ వారాలు శుక్రవారాలు చేస్తాను. అని దండం పెట్టుకుంది. నొ ఈలమీద బూడిదను వూసింది ఊళ్ళోకి వెళ్ళి ధంగర బాతివాడైన గణవతిని పిలుచుకు వచ్చింది. గణవతి గొట్టెలకు వస్టే పురుగులను తీసే చిమటా తెచ్చాడు. నన్ను అమ్మ, దాదా వట్టుకున్నారు. చేతులు, కాళ్ళు కట్టసారు. గొట్టెలకు వూసే ఫినయిల్‌ని నా తలమీద రాసారు. పెట్టాను. గణవతి వురుగులు తీయడం మొదలు పెట్టాడు. తరువాత ఉన్న వేవచెట్టు బెరడు, ఒక అణా కత్తా తీసుకు వచ్చాడు. బెరడును కత్తాను మెత్తగా చేసి కొబ్బరి నూనెలో కలిపి తలకు వట్టించారు. తరువాత ఎండలో కూర్చోబెట్టారు. మొట్టమొదట వివరీతంగా మంట మౌ ఊళ్ళో మేము అమ్మవారి కుది. కట్టంచామూ కమి | (46 ఆదం! 07 జ య 9 న త

22 ఉచల్వొ మా నాయనమ్మ తుల్దావూర్‌ నుండి కాళ్ళు కడుక్కునేందుకు ఒక రాయి తీసుకువచ్చింది. కాని ఇంటికి రాంగానే అమ్మవారు నాయ నమ్మ వనంటిమీదకు వచ్చింది. నేను కొళ్ళు కదుక్కునే రాయిని *కాను. వేను తుల్దాపూర్‌ భవానీనిి నాకు ఇక్కడ గుడికట్టించండి. అని అంది. మేము ఆ రాయిని అక్కడే వెట్టి చిన్న గుడి కట్టాము. ఆ గుడి వూజారులం మేను. నూనె, సింధూరం రోజూ రాయడం వలన దాని బరువు అరవై డెల్బె అయిదు కిలోలదాకా పెరిగింది. అమ్మ మేకను అమ్మవారికి బలి ఇచ్చి తన మొక్కును తీర్చుకుందాం అని అనుకుంది. మంగళవారం నాడు ప్రొద్దున్నే మేకను మేళంతో నహా గుడికి తీసుకు వచ్చారు. కరీంని పీలుచుకువచ్చారు. నూ ఇంట్లో వాళ్లందరు మేకకి ననువు కుంకుమలు పెట్టి మొక్కారు. అందరికన్నా ముందు నన్ను 'మొక్కమన్నారు. అందరు మొక్కుకున్నాక అమ్మ మేకమీద వీళ్ళు చల్లి మొక్కింది. కరీంబాబా అల్లా అని అంటూ ఒక్క వేటున మేకను నరికాడు. రక్తం అక్కడే ఉన్న చిన్న గుంటలోకి ప్రవహించింది. తలని కాళ్ళని అమ్మవారి ముందు దాదా దాన్ని ముక్కలుగా చేసాడు. మూ వాళ్ళు, తక్కిన వాళ్ళు పరిడీలను తెచ్చారు. నన్ను పాటిల్‌ పరిడీ (వెదురు బద్దలతో చేసిన చిన్న బుట్ట.) ని తెమ్మన్నారు. 'వరిడీలో మటన్‌ ముక్కలు తప్పితే మరేమీ పెట్టకండి మాకు పాఠథ్‌రూట్‌ కులంవారి పిండి, ఉవు వనికి రావు, మేం ముట్టుకోము,” అని పొటిల్‌ నేను వాళ్ళ వరిడీని తెచ్చేటవ్వుడు నాతో చెప్పాడు. పాటిల్‌ కీ తడిగా ఉన్న మటన్‌ ముక్కలు వనికి వస్తాయి. కాని పొడిగా ఉన్న పిండి, ఉప్పు ఎందుకు పనికి రావు? అన్న వ్రశ్న నాలో తల ఎత్తింది. మాంగా (తక్కువ కులం వారు) వాళ్ళ వరిడీని కూడా తీసుకువచ్చారు. ఏడు వరిడీలను పెట్టారు. మధ్యలో మా అమ్మ కూర్చుంది. అన్ని వరి డీలలో కొంచెం కొంచెం మటన్‌ ముక్కలను వేసింది. మాంగావాళ్ళ వరిడీని మాత్రం దూరంగా పెట్టారు. ఆ వరిడీని తాకకుండా అమ్మ మటన్‌ ముక్కలను దాంట్లో ఎత్తి వేసింది. పిండి, ఉవు నేసి కొబ్బ రికాయ కొట్టింది. పొంబ్రాణి నేసారు. అందరు మొక్కారు.

అమ్మ పాలు అమ్మడానికి రోజూ లాతూరు వెళ్ళేది. నిన్ను నేను

ఉచల్యా 2 లాతూరుకి తీసుకు వెళ్తా అని నాకు ఎన్నోసార్లు చెప్పింది. కొని ఒక్కసారి కూడా తనుకు పోలేదు. తినడానికి మాత్రం ఏదో. ఒకటి తెచ్చి ఇచ్చేది. లాళూరుకి తీసుకు వెళ్ళమని నేను ఎంతో ఏడ్చేవాడీని. ఒకసారి లాతూరులో సిద్దేశ్వరుని తిరనాళ్ళు వచ్చింది. నన్ను జాతరకి తీసుకు వెళ్ళు అని నేను వారం రోజుల నుండి అమ్మ వెంటనడ్డాను. లాతూరులో కార్డు, మోటర్‌ సైకిళ్ళు, బస్సులు ఉంటాయని నేను చాలా పార్టు విన్నాను. వాటిని చూడాలని నాకు ఎంతో కుతూహలంగా

• ఉండేది. హోటళ్ళల్లో తినడానికి మంచి మంచి తినుబండారాలు దొరు కుతాయని కూడా విన్నాను. నాకు లాతూరు. వెళ్ళాలని ఎంతగానో అనిపించేది. “లక్ష్యా ఇవ్వాళ నువ్వు రావద్దు జాతరలో జనం చాలా మంది ఉంటారు, రేవు టపాకాయలు కొలుస్తారు రేవు వద్దువుకొని” అని అమ్ము నాతో అంది. నన్ను మరునాడు అమ్మ తీసుకువెళ్తుంది అన్న నమ్మకం నాకులేదు. అందుకే అమ్మకి చెప్పకుండా జొతరకి వెళ్ళాలనుకున్నాను. స్కూలుకి ఆ రోజు డుమ్మా కొట్టి ఎవరికీ తెలి యకుండా బయలు దేరాను. పొద్దున్న నేను ఏడిస్తే అమ్మ రెండణాలు నాకు ఇచ్చింది. వాటిని జేబులో వేసుకున్నాను. వెలమల ఎడ్లబండి అటువై పే నోలోంది.. నేను దాని వెనక నడవడం” మొదలు పెట్టాను. జాతర అసలు ఎక్కడ జరుగుతోందో నాకు తెలియదు. బేందిడియా అనే వ్యక్తి దగ్గర ఉండే నౌకరు ఎడ్దబండి నడువుతున్నాడు. నేను వాడీని లాతూరుకి ఎటువైవు వెళ్ళాలి అని అడిగాను. అతడు నాకు దారి చూపించాడు. అతడు. చెప్పినట్లుగా నేను నడవడం మొదలు పెట్టాను. ధనేగాంచ్‌ కన్నా లాతూరు కొంచెం పెద్దది అయి ఉంటుంది అని నాక నిపించింది. -కాని అక్కడికి వెళ్ళాక చూస్తే ఎటు చూసినా మంచి మంచి ఇళ్ళు, బన్సులలో, మోటారు సైకిళ్ళ మీద మనుషులు కనిపిం చసాగారు. ఇంతకు ముందు బొమ్మ బన్సులను చూసేవాడిని వీటిల్లో మనుషులు ఎట్టా కూర్చుంటారు అని నాకనిపించేది. ఇవ్పుడు లాతూ రులో నిజమైన బస్సులను చూసొను. హోటళ్ళల్లో బజ్జీలు జిలేబీలు చూసాక నా నోట్లో నీళ్ళూరాయి. వోటళ్ళల్లో నా వయస్సుగల పిల్లలు పని చేస్తున్నారు. నాకు స్కూలుకి వెళ్ళడం బదులు మేక లను కాచే బదులు, ఈ పోటళ్ళల్లో వౌకరుగా వనిచేస్తే బాగుండును

ఫొ ఉచజ్యా లోతెము. బజ్జీలు తినవచ్చు అని అనినించేది. అక్కడ రోడ్లన్ని తిరగాము. వారి తెప్పాను. అన్ము అమ్ము అంటూ ఏడుమ్తూ అటు ఖు తిరి శాము.. దారికో కొంతమంది ఈ పీల్లవాతు ఎవరో తారి తప్పాను అవి అనడం మొదల పెట్టారు. మౌ వాశ్ళందరు భయవర్డ్దారు. దాదా అాతూారు నచ్చాడు. మోరె వోటల ర్వురికి వచ్చి అమ్మకి నా విషతుం వెప్పాడె. అవుతు అమ్మ, దాదా వెతకడం మొదలు పెట్టారు. దండోరా వేయించారు. రమౌాంనకి నెందిన ౬ పిల్లవాడు. దారి తప్పారు. ఎవరికి దొరికితే వారు అతడివ మోరే వేటల ర్వ్యురికి తీసుకురండి అని అతము అరున్తూ తిరగడం. మొదలు వెట్టాడఒ నేను గంజగోలాలు మ్శ్‌రె ఒక ఖండమీర కూర్చున్నాను. నేమ ఈ మౌాటణ విన్నాము. నేము వరుగత్తుతూ వాతి ర్నురకి వెళ్ళాము. వాడికి పంగశి చెప్పాను. వాచు నన్ను మూ అమ్మ దరికి తీముకువెళ్ళారు. అమ్మ, దాదా వన్ను చూడంగానే లావ్చరునుని ఏడ్చారు. కొంచం వేనయాక ఏ బన్ను కింద అయినా వెడితే ఏం చేస్తావురా అంటూ ఇద్రరు వన్ను కొట్టారు. వేమ వెద్దగా విడవడెం మొదలు పెట్టాను. అవుడు మా అమ్మ వాకు ఓ చబాక ఉకేని తెచ్చి ఇచ్చెంయి. ఇంటికి. వెళ్ళాక (స్ధిందరు. నన్ను మొద్దు చేయడం మొదల పెట్టారు.

మౌ అమ్మ ఒక్కొక్క. వైపా తెక్క వెట్టుకుంటూ ఇర్చు చేసేది. మావాన్న గోడలో ౬ చిన్న గూడు క్ట్టించాడు. అ నూరులో ఏం దాని వెస్టేవాడో వాన్నకే తెలు. అ నూచుకు చిన్న తాశం వేపే వాశు. అమ్ము కందెంతో కాది చిన్న వెపట్టైలో కాని మంచి వమ్హవులు చావి వెస్టేరి. రెండు పెస్టైలు, కుండలు, బొచ్చెలు, రెండు పళ్ళాలు వార్యా రాంతనం చేసి తెచ్చిన ఇత్తడి బిందె, ఇవీ మా వంపారం. బిందె. వళ్ళెంని వంచుగనోజున బయటకి తీవేవాళ్ళము.

ఒకపారీి అమ్మ బల్బు వర్తది. పాణ అమ్మడం మావేయాల్స్చి వచ్చింది. చిల్లిగవ్వ వంపాదవ తేదు. అందుకే వాన్న మేకను అమ్మేపి ఇల్లు వడవడం మొదల పెట్టాడు. అమ్మకు ఉత్త వీభూతి రాపేవాళ్ళు తప్పితే అమవశ్రికి తినుకు వెళ్ళేవారు. కారు. వైవలు ఉంటేగా శీనుకు వెళ్ళచావికి. అమ్మకి దయ్యం పట్టిందని అందరు అవేవారు. “జావలీలో

తఎల్యా జ్‌ భూతవైద్యుదు ఉన్నాడు అక్కడికి తీసుకు వెళ్ళండ్‌ అని అమ్మ వీడ్చేది. అమ్మవి తనుకు వెళ్ళడావికి మూడు వాలుగు రూపాయలు ఛాజు కాని అవకూడా మా ద్గర లేవు ఊన్ళో ఎవరిని అడిగనా ఎవరూ. ఒక్క వైపా ఇవ్వలేదు. ఈలసీరామ్‌. గాదిదమీద అమ్మని శాచూరుక్ను తనుకు వెళ్ళాడు. ఇత్తడి. చెంబును అమ్మేయడావికి వెంటు శ్రమకు వెళ్ళారు. అబ్హి శ్తేదరభాయిా, ఓ కాశీలాయి, వా పిల్లలము చూస్తూ ఉందండి, వేము మళ్ళి వెక్కి వస్తానో రానొ అంటూ మమ్మల్ని అమ్మ వాళ్ళకు అన్న చెప్పడం మొదఆ పెట్టింది. చేను అమ్మని వట్టుకుని వెక్కి వెక్కి ఏడ్చాను. అమ్మని తనుకు వెళ్ళడా విశే వైవలు లేవు. వవ్నెట్టా తీముకు వెళ్తారు? ళాతూరులో ఇత్తడి చెంబు అమ్మేపి మూ వాళ్ళు రైలు ట్క్కొట్ట కొన్నారు. అమ్మ, అన్న జావలికి వెళ్ళారు. అన్న మళ్ళీ వెక్కి వచ్చాడు. ఇంటి పరిస్టితి మామూలే. వదిన తినరు పాఠంలో చవి చేయరావికి నెన్ళేనారు. ఒకశేరు గింబజు తెచ్చేవారు. దొవితో గటిక కారి త్రాగేవాళ్ళము. ఇంట్లో మయనీ, ఇవీ అవే రెందు బట్టెలు ఉందేవి. అవి బాగా మువఠివైపోయాయి. నాటి పాల అమ్మి ఇల్లు గడవడం మొదలు వెట్టాము. జాననీ మండి ఒక మవిషి వచ్చాడు. అమ్ము దేవుడి దగ్గ శకము వెళ్ళిపోయిందని చెప్పారు. అందరు పెద్దగా ఏడ్చారు. వేమ వెక్కి వెక్కి విజ్ళామ. అమ్మమ మట్టి చేయడానికి కష్టైలు కొనడానికి 'వైపలకోపం దాదా రెందు వళ్ళాలు, చెంలులు తాకట్టు మెట్టుడావికి వెళ్ళాడు. కావి ఎవరు తాకట్టు వెట్టుకోలేదు. వాటిమీద మా ఇంటి వాళ్ళ పేర్లు ఉన్నా ఎవరు రబ్బుణు ఇవ్వలేదు. మౌ రాదాకి చాలా కోపం వచ్చింది. వెధవ ఊరు అవి తిట్టుకున్నాడు. నాటిన “లచూ రుతో అమ్మేప్తాము అవి అన్నాము. అమ్మవి చూడాలని వేమ వారచంద ఎంతనానో ఏడ్చాను. “మార్తాండా! పిల్లలను తీమకువెళ్ళు. ఆఖరి పార యివా అమ్మవి చూప్తారూ” అవి శులపీరామ్‌ శక్లి గంగాబాయి మౌ నాన్నకు చెప్పింది. *మూకే వెళ్ళడానికి తబ్బులు లేవు ళాతూరుతో వల్ళాణ అమ్మేపి టట్టు కొమక్కోవాతి. వీళ్ళము ఎట్లా థీనుకు వెళ్ళమం” అవి మా వాన్న అన్నారు. భవూ గంగాశం తీమకువి తులసీ రామ్‌ దగ్గరికి వెళ్ళాడు. అతన పరిస్థితి అంతంత మాత్రమే. భవూ

26 తచల్యా ఇంటికి వచ్చి నన్ను వట్టుకుని ఏడవడం మొదలు పెట్టాడు. బాబా, దాదా, అన్న వెళ్ళారు. అమ్మ చనిపోయినప్పటినుండి అందరు నన్ను ముద్దుగా చూడడం మొదలు పెట్టారు. అందుకేనేమో అమ్మ చచ్చి పోతేనే బాగుంది, నన్ను అందరు ఎంత మంచిగా చూస్తున్నారు అని నేననుకునేవాడిని.

మెళ్లి మెల్లిగా అమ్మ పోయిన దుఖాన్ని మరచిపోయాము కాని ఆమె చచ్చిపోయాక ఒక్కపూట కూడా గడవడం కష్టం అయింది. నాన్న ఒక బట్టైెను అమ్మేసాడు. నాన్న అమ్మేసాడు కదా అని దాదా మరొకదాన్ని అమ్మేసాడు. ఇద్దరు పొట్టాడు కోవటం మొదలుపెట్టారు. తిండికి గడవక మళ్ళీ మావాళ్ళు దొంగతనం చేయడం మొదలు పెట్టారు. ఒకడు మూటలు, ముల్లెలకు కాపలా ఉంగూడు. మరొకడు నంటమనిషి కింద ఉంటాడు. తక్కినవాళ్ళు జేబుదొంగ వెంట వెళ్తారు. ఎవడి దగ్గర ఎక్కువ డబ్బులు ఉన్నాయో, వాళ్ళు ఎటు వెళ్తున్నారో ఏం కొంటున్నారో ఒకడు కన్నేసి ఉంచుతాడు. మా వాళ్ళలో కొందరు అతడికి ఇరువైవులు ముందు వెనక, నడుస్తారు. జేబును కత్తిరించే వొడు రెండు వేళ్ళ మధ్య బ్లేడును పెట్టుకుంటాడు. వీలు చూసుకుని జేబు కత్తిరించేస్తాదు. ల్లేడును నాలిక కింద ఉంచేస్తాడు. జేబు కత్తిరిం చిన వెంటనే టోలీలో ఎవడో ఒకడికి ఆ రూపాయలు ఇచ్చేస్తాడు. వాడు వరుగెత్తుకుని పారిపోతాడు. ఎవడో ఒకడు ఉమ్మేస్తాడు. లేకపోతే * దగ్గుతాడు. అంటే పారిపోదాం అని అర్హం అన్నమాట.. ఈ సైగ చూసి అతదు పారిపోతాడు. అందరు తామందరూ ఎక్కడ కలుస్తామని అనుకుంటారో అక్కడికి వచ్చి చేరుతారు. ఒకవేళ బజారులో ఎనరి జేబు కత్తిరించలేకపోతే వెంటనే బస్‌స్టాండుకు వెళ్తారు. ఎవరూ సైకి ఎక్కకుండా కిందకి దిగకుండా వైన కొంతనుంది కింద కొంతమంది నిల్చుంటారు. “*వదండి ముందుకు పదండి.” అంటూ అరుస్తూ వీలు చూనుకుని ఎవడీదో ఒకడి జేబు. కత్తిరిస్తాదు. వెంటనే అందరు పారిపో తారు. ఒకవేళ వట్టుబడ్డారంచే ఆవేళ వాళ్ళకు చావు దెబ్బలు తన్నవు. అందువలన ఈ వని ఎక్కువగా చిన్న పిల్లలకు నేర్పిస్తారు... ఒకవేళ ఏ పిల్లవాడైనా దొంగతనం చేసేటప్పుడు వట్టుబడితే మూ టోలీవాళ్ళు

ఉచల్యా 27 వాడిని పట్టుకుని బాగా తంతారు. చూసే వాళ్ళకి ఈ నాటకం ఏమీ అర్ధంకాదు. చూసేవాళ్ళు వీళ్ళు మామూలు బట్టలలో ఉన్న పోలీసు లేమో అని అనుకుంటారు. మౌ వాళ్ళలోనే ఒకడు ముందుకు వచ్చి “భాడ్‌ కావ్‌! ఇంత చిన్నవ్పటి నుండే జేబులు కత్తిరించడం నేర్చుకుంటు న్నావురా....... అంటూ ఆ పిల్లవాడిని తంతాడు. మౌ వాళ్ళలోనే మరొకడు ముంధుకు వచ్చి “పోనీలే సాహెబ్‌...... పావం చాలా తన్నులు తిన్నాడు చిన్న పిల్లవాడు వదిలేయండి” అని అంటూ అతడిని ఈడ్చుకు వెళ్తారు. రెండు మూడు గల్లీలు తిరిగాక ఎవరు చూడకుండా మావాళ్ళు వాడిని వదిలి వేస్తారు.

భార్‌గాంవ్‌ టోలీవాళ్ళు చాలా తెలివి కలనాళ్ళు. పోలీసులు పట్టు కోవడానికి వస్తున్నారు అని తెలియగానే ఎక్కడో ఒకచోట దాక్కుంటారు. వీళ్ళు దాక్కునే చోటు ఇంటి ఆడవాళ్ళకి తెలిసే ఉంటుంది. వాళ్ళు తమ ఇంటి మొగవాళ్ళకు రొజ్టైలు తెచ్చి వెడతారు. ఒకవేళ పోలీసులు ఇంటికీ వస్తే ఆడవాళ్ళు “లోవలికి రాకండి ఇంట్లో మగవాళ్ళు లేరు” అని అంటారు. అయినా కూడా ఒక్కొక్కసారి పోలీసులు *నీ మొగుడు ఎక్కడ ఉన్నాడు అని అంటూ గుడిసెైలోపల జొరబడతారు. ఆడవా ళృని కొడతారు. పోలీసులు వచ్చినవుడు మావాళ్ళ పెంపుడు కుక్కలు "పెద్దగా అరుస్తాయి. అందువలన పోలీసులు గుడిసెలలోకి జొరబడాలంళకు భయవడతారు. తెల్లవారు రూమునే వచ్చి పోలీసులు మా వాళ్ళని పట్టుకుంటారు. పిల్లలని, ఆడవాళ్ళని మొగవాళ్ళని తంతారు.

అవ్పడవ్పుడు భార్‌గాంచ్‌ కి చెందిన నామ్‌టేవ్‌, తుకారామ్‌, మా దాదా, అన్న చేవలు పట్టడానికి నదికి వచ్చినట్టుగా నాటకం ఆడేవారు, అక్కడ దగ్గరలో ఏవైనా మేకలు, గొట్టెలు మేస్తుంటే వాటిని పట్టు కునేవాళ్ళు. ఒకసారి దాదా ఒక పెద్ద మేకను వట్టుకున్నాడు. అది అరవకుండా దాని నాలిక మీద ఓ ముల్లుని గుచ్చాడు. నది ఒడ్డుకు తెచ్చి దానిని నీళ్ళలో వడేసాడు. దానిని నీళ్ళలో ముంచి ఉంచి గట్టీగా వట్టుకుని కూర్చున్నాడు. మేకలు కాచేవాడు చూసినా పట్టించుకోలేదు. వీళ్ళు చేసలు పట్టుకుంటున్నారు అని అతడు అనుకున్నాడు. నీళ్ళల్లో ఉండటం వలన మేక చనిపోయింది. రాత్రివూట ఆ మేకను ఇంటికి

28 ఉచల్యా తెచ్చారు. దాన్ని నరికి ముక్కలు చేసి నంచుకున్నారు.

మ్కల్లో నాళోపొటు చదువుకునే పిల్లలు శుభ్రంగా ఉండేవాళ్ళు. వేను ఒక్కడినే మురికిగా ఉందేవొడిని. ఒకసారి మాస్టరుగారు ఎవరెవరు ప్నానం చేయలేదో, ఎవరెవరు బట్టులు ఉతుక్కోో లేదో లేచి నిల్పోండి అని అన్నారు. అప్పుడు నేను ఒక్కడినే లేచి నిల్చున్నాను. నన్ను మాస్టరు అప్పుడవుడు కొట్టేవారు. అప్పుడపుడు. గుంజీళ్ళు తీయించేవాఢు. రోజూ స్నానం చేయడం నాకు తన్ప.లేదు. రోజూ స్నానం చేయాలంటే వాకు ఏ మాత్రం ఇష్టం ఉండేది కాదు. నూస్టారు తంతారు అన్న భయంతో ఒక్కొక్కసారి మొలతాడుని తడువుకుని స్కూలుకి వెళ్ళే వొడీని. మాస్టరుకి నేను స్నానం చేసాను చూడండి అని మొలతాడుని చూవెస్టేవాడిని. సెలవురోజు నదికి వెళ్ళేవాడిని. నాకు ఉన్నదే ఒక జత బట్టలు. ముందు చొక్కాను ఉతుక్కునేవాడిని, దాన్ని ఆరేసే వొడిని. అది ఆరాక దొన్ని చుట్టుకుని చెడ్డీని ఉతికే వాడిని. అక్కడికి ఆడవాళ్ళు వస్తూ ఉండేవాళ్ళు. వాళ్ళ ఎదుట నాకు సిగ్గవిషించేది. సబ్బు కొనడానికి నా దగ్గర డబ్బుణు ఉండేవి కావు. బంకమట్టితో రాంగానే పాధరూట్‌. లక్ష్య వచ్చాడు అంటూ అందరు నన్ను వెక్కీ రించేవాళ్ళు. నేను మాట్లాడకుండా ఓమూల ఎవరో వట్టుకువచ్చి నన్ను కూర్చో పెట్టినట్లుగా కూర్చునేవాడిని. బాలాచారి మాష్టరు అంకెలు వ్రాసి ఇచ్చేవారు. నేను దిద్దేవాడిని. నన్ను అందరు లక్ష్మణ్‌ తాత పీతల వులుసు తింటాడు అంటూ వెక్కిరించేవాళ్ళు. అయినా నాకేమీ అనిపించేది కాదు. పాధ్‌రూట్‌ కులం వాడిని కొబట్టీ పిల్లలు వెక్కిరి స్తున్నారు .అని అనుకునేవాడీని. కోవం కూడా వచ్చేది. అవ్పుడవుడు ఇంటికి వచ్చి బాధవడేవాడివి. ఈ విషయం నూ వాళ్ళకి చెబితే వెళ్ళాలని ఉంటే స్కూలుకు వెళ్ళు లేకపోతే మేకలు కాయి అని అనేవాళ్ళు. మా వాన్న ఎప్పుడైనా ఇంటికి వస్తే “స్కూల్లో ఏం వేర్చుకున్నావురా?” అని అడిగేవాడు. నేను జనగణనున అధినాయక మావాడు ఎంతో తెలివికలవాదు, వాడు మౌస్టరు అవుతాడు అని

ఉచల్యా 20 అంటూ నాన్న ఎంతో సంతోషనడేవాడు. నూ కులం వాళ్ళందరికి నా గురించి గొప్పగా చెప్పేవాడు. స్కూల్లో ఏముంది వాడికి దొంగతనాలు చేయడం. నేర్పించు అని నూ కులంవాళ్ళు అనేవారు. దొంగతనాలు చేస్తేనే మంచిది. ఇంత తినడానికి దొరుకుతుంది మంచిగా నంతలకి వెళ్ళవచ్చు అని అవ్పుడవ్పుడు నాకు అనిపించేది. కొని వెంటనే అమ్మో వట్టుబడితే ఎన్ని తన్నులు తినాలో అని భయవడి న్కూలుకు పోయిందే మేలు అని అనుకునేవాడిని. ఒకసారి భార్‌గాంద్‌ చోలీవాళ్ళు నన్ను అడిగారు “మార్తాండ్‌! లక్ష్మణ్‌ని మౌ టోలీలోకి పంపించు. వాడికి ఒక సంవత్సరంలో జేబులు కొట్టడం నేర్పిస్తాం” బోలెడంత సంపాయిం చవచ్చు. నీకూ నుఖంగా ఉంటుంది.” అని వాళ్ళన్నారు. అనాడు మా నాన్న వాళ్ళమాట వినలేదు. ఈనొడు అందుకే నాకు కొస్తో కూస్తో చదువు వచ్చింది. లేకపోతే నేను ఈ రోజు ఓ జేబుదొంగని అయి ఉండేవాడిని.

నేను రెండో తరగతి చదువుతుండగా నా దగ్గర వున్తకోలు లేవని మాష్టారు కొట్టేవారు. నేను నాన్నకి వున్తకొలు తెమ్మని చెప్పి చెప్పి విసిగపోయాను. మౌ నాన్న తన యజమాని దగ్గర ఎక్కున వైనలు తీసుకున్నాడు. నేను మాస్టరు వ్రాసిన వున్తకాల లిన్ఫును ఇచ్చాను. నాన్న లాతూరుకి వెళ్ళి అచ్చువుస్తకొలు, కాపీలు, పెన్‌ తెచ్చాడు. ఆరోజు పెన్నును చొక్కా జేబులకీ తగిలించుకుని ఎంతో ఆనందంగా మా బస్తీ అంతా తిరిగాను. “*వున్తకాలను, వెన్నును జాగ్రత్తగా దాచుకో లేకపోతే తంతాను” అని నాన్న నాకు చెప్పాడు. ఒకసారి నాన్న చామ్‌లె ఇంట్లోంచి రొస్దలు తెచ్చుకోవడానికి బయలుదేరాడు. ఇంటికి వచ్చాకతడు ఏవీ నీ వుస్తకాలని చూపెట్టు అని అడిగాడు. నేను చూపెట్టాను. “ఈ వున్తకం ఎంత నల్లగా చేసావో చూడు పెన్నును పొడు చేయనునా నీకు కొని ఇచ్చింది” అని అంటూ నాన్న నన్ను చెప్పుతో కొట్టడం మొదలు ెట్టాడు. కొంచెం సేపటికి భవూ నచ్చాడు. నేను భవూని గట్టిగా వట్టుకున్నాను. నాన్న ఇద్దరిని తిట్టడం మొదలు పెట్టాడు. వుస్తకం మీద రాయడానికేగా పెన్ను తెచ్చింది అని భవూ అన్నాడు. నాన్న నాతోపాటు చదువుకుంటున్న ఓ వడ్రంగి పిల్లవాడిని అడిగాడు. అతడు

30 ఉచల్యా “మీవాడు చూచి వ్రాత రాసాడు” అని చెప్పాడు. అన్పుడు నాన్న “అరే! లక్ష్యాని అనవసరంగా కొట్టాను” అని బాధవడ్డాడు. స్కూలుకు వెళ్ళక ముందు నేను అవుడప్పుడు సళ్ళు తోముకు నేవాడిని. స్కూలుకి వెళ్ళడం మొదలు పెట్టినప్పటి నుండి రోజూ వళ్ళు తోముకుని ముఖం కడుక్కోవడం మొదలుపెట్టాను. రంజన్‌ (పెద్ద కుండ)లో మా ఇంటి ఆడవాళ్ళు నీళ్ళు పోసేవాళ్ళు. అందులో ఐదారు కుండల నీళ్ళు వస్టవి. అవ్పుడవుడు ఆ రంజన్‌ని కడిగే వంతు నాకు వచ్చేది. అందులో పురుగులు, పొచి, చిన్న చిన్న శన్చలు ఉండేవి. మేము ఆ నీళ్ళనే తాగే వాళ్ళము. శుభ్రమైన నీళ్ళు తాగాలని మాకు ఎవరికీ అనిపించేది కాదు. స్కూలుకి వెళ్ళడం మొదలు పెట్టినవ్పటినుండి ప్రతీ ఆదివారం నేను రంజన్‌ను కడిగేవా డిని. రంజన్‌ని శుభ్రంగా ఉంచండి అని మా వదినలతో చెప్పేవాడిని. ఇనన్నీ మీ మౌొన్టరుకు చెప్పుకో నూకేం చెప్పకు అని వాళ్ళు జవాబు చెప్పేవాళ్ళు. ఇంట్లో నేల పూర్తిగా పొడైపోయినవ్పుడు పేడతెచ్చి నేను అలికేవాడిని. లక్ష్య ఎంత బాగా అరికాడు అంటూ అందరు నన్ను మెచ్చుకునేవాళ్ళు. నేను అలకడం చూసైనా వాళ్ళు ఇల్లు (వ్రతీరోజూ అరికి శుభ్రంగా వెట్టుకుంటారు అని అనుకునేవాడిని. కాని అంతా వ్యతిరేకంగా జరిగింది. ఇదివరకు అనూవాన్య పౌర్షమి నాడైనా అలికే వాళ్ళు ఇప్పుడు అదీ నూనేసారు. అంతేకాదు “రేపు లక్ష్యాకీ సెలన వాడు అలుకుతాడు లి అంటూ బయటకి వెళ్ళిపోయేవారు. ఒకసారి ఆగస్టు వదిపేను వచ్చింది. ఆరోజు స్కూల్లో పండగ లాగో చేసేవాళ్ళు. “నేను స్టేజీ ఎక్కి మాట్లాడుతాను" అని మెల్లిగా ధీమ్‌ ధిమే మాస్ట్రరుకు చెప్పాను. థీమ్‌ ధిమే మౌన్టరు మాలవాదు. క్లాసులో నేను ఒక్కడినే పాధ్‌రూట్‌ పిల్లవాడిని. అందుకని ఆయన నన్ను బాగా చూసేవారు. నువ్వు తవ్చకుండా మాట్లాడు నేను నీ "పేరు ఇస్తాను అని ఆయన అన్నారు. గాంధీగారి వండితనెవ్రా గారి పాఠాలు బాగా చదువుకున్నాను. స్టేజి పైకి ఎక్కంగానే. ఎదురుగుండా కుర్చీలో కూర్చుని ఉన్న నర్‌వంచ్‌ని, పాటిల్‌ ని, ఊరి పెద్దలని చూసే నరికి నాకు చెమటలు పోసాయి. *మా స్కూలులోని మొష్టర్లలారా,

ఉచల్యా వ ఊరీ పెద్దల్లారా, సోదర సోదరీమణులారా, ఈ రోజు మనకు స్వతంత్రం వచ్చింది. కనుక మనం అండా నందనం చేయగలుగుతున్నాము. గాంధీ గారు, నెహ్రూగారు మనకు స్వతంత్రం ఇప్పించారు. నునం దిన్ని కాపా డుకోవాల్‌ అంటూ. నేను బట్టీ వట్టిన నాలుగు నాక్యాలు చెప్పేసాను. ఊరిలో వాళ్ళందరు పాధ్‌రూట్‌ లక్ష్య ఉవన్యాసం ఇచ్చాడు అని ఇెవ్చుకోవడం మొదలు పెట్టారు. నేను ఎంతో ఉప్పాంగిపోయాను. ఈ విషయం నాన్నకు తెలిసింది. “ఇదివరకు తీసుకున్న అప్సు తిర్చి మళ్ళి నా యజనూని దగ్గర వైనలు తీసుకుని నీకు సైకిలు కొని ఇస్తాను అని నాన్న అన్నాడు. నేను పాసైతే ఎక్కడోక్కడ పోలీసు, చవరాసీల వొళరీ తన్పకుండా దొరుకుతుంది అని నాకు ఆశగా ఉండేది. స్కూలుకి నేను వెళ్తూనే ఉన్నాను. కాని ఇంటి దగ్గర తినడానికి మౌత్రం తిండిలేదు. ఒక్కొక్కసారి నాలుగైదు రోజులు ఇంట్లో పొయ్యి కూడా వెలిగించేవాళ్ళం కాదు. వేను అందరిలోకి చిన్నవాడినని నాన్న నన్ను తను వనిచేసే చోటికి పిలిచేవాడు. యజమాని తనకు ఇచ్చిన రొట్బలలో నగం వాకు ఇచ్చేవాడు. నాన్న నగం కదువు నింవుకుని లేచే వాడు. అవ్వుడవుడు ఇంట్లో బోలెడు నీళ్ళు పోసి గటిక కాచేవాళ్ళము. ఒక్కొక్కసారి అది కూడా దొరికేది కొదు. నూ ఇంట్లో మనుషులు ఎక్కువ సంపాదన తక్కున. రేషన్‌ దుకాణం నుండి ఎర్ర జొన్నలు తెచ్చుకునేవాళ్ళం. ఆ జొన్నల్లో బోలెడు వురుగులు ఉండేవి. మాకు ఎంత ఆకలి నేసేదంటే వురుగులు ఉన్నా నరే వేడి వేడిగా ఉన్న ఆ గటికను తాగేవాళ్ళం. అందరికి నాలుగు నాలుగు చెంచాల కన్నా ఎక్కున వచ్చేది కాదు. ఇద్దరన్నయ్యల్లో ఎవరో ఒకరు నాకు మళ్ళీ కాస్తో కూస్తో గటిక ఇస్తారని వాళ్ళతోపాటు నేను కూర్చునేవాడిని, కాని మౌ వదినలకి అన్నయ్యల భాగం నేను తినడం ఇస్టం ఉండేది కాదు. నన్ను తిస్టేనాళ్ళు. నేను సిగ్గలేనివాడిలాగా అట్లూగే కూర్చుం దేవాడిని. నేను కంచాలు కూడా నాకేవాడిని. అయినా నాకు ఆకలి ... తీరేదికాదు. గిన్నెలో అడుగున మౌడిన చెక్కల సైతం గీక్కుని గీక్కుని తినేవాడిని. ఒక్క వూట అయినా కదువునిండా అన్నం దొరికేది కాదు,

తై ఉచళ్యా

చామ్‌లె ఇంటాళ్ళ భోజనం ఇప్పుటెకీ వాకు మెరు ఈంది. యజ మామరాణు కినవాబాయి. వెయ్యి పెద్దది. మక్టిి ఒక న్చైాములో కూథ జొన్న రొజ్టలబు కట్టి ఇచ్చేది. ము అ మూటను శముమెని లయలు దేశవూడివి. కూర మంచి వాదన వేసేది నోట్లో విద్యాతేన. ఇంచ్లో ఇన్నీ దొరకవు. ఎప్పుడెప్పుడు తియదానూ అవి అవిపించేది. రన్‌ వర్గు ఉండే అద్దదార్లు ఎవడు వప్తాయా అవి ఎదురు చూసేవాడిని. అక్కడికి రాంగానే ఎవడూ చూణకాందా రాజ్వను చుట్టూరా తుంపి చివవాడివి. ౬ వుల్ల వెట్టి క్లానులోని మజ్హియ కతివేవాడివి. లాఫ్టై మొక్కలతో పొటు దాన్ని కాస్త కావు తాగేవాడిని. ఎంత తిన్నా తవివి తేరేదికాడు. రొట్ట్రజలు కూర మొత్తం తివాలవి అనిపించేది. కావి పాం వాన్నికు ఉవవాశం ఉండాల్సి మమ్లుంది. తిన్నా తివవెట్లూనా వటి్తూ బాలా బాబా అవి పెఠిచేవాడిన నన్ను చూడందానే వాన్ని మొక్కలకు. వీళ్ళూ మెట్టుడం అపేపేవాడు. తివడావికి కూర్చువేవాడు. ఇంట్లో ఏం చేపారు అవి అడేేనాడు. వేము కొంచెం పటిక కాశారు అని చెప్పేవాడిని. వాన్న వాకు రాజ, కూరి ఇచ్చేవాడు. మే తినే తాడిమి. అయినా కదుచ్చవిండదా ఎప్పుచు అన్నం దొరుకుతుందా అవ వాశవసించేది.

చామ్‌లే పిల్లవాడి తేదులో వస్తీలు, వజ్దల వడలు ఉండేవి. నేమ వాడివి అడివి తీనుకువి తివేవాడివి. దేవుడు నన్ను చామ్‌తె ఇంట్లో ఎందుకు వుట్టించలేదు, వాకు కూడా కదువువిండా అన్నం, మంచి లట్టాణ చారికేవి కదా అవి అవిసించేది. సంవత్సరం పొడునువా మా ఇంట్లో. ఉనవాపాతే. అకతి మంటల మా కడువుల్లో ఎవ్రుచు ఉండేవి.

ఆషాఢ శ్రావణ మౌాపాలలో మేం వూర్తిగా ఉవపవాపాలు ఉండే వాళ్ళము. తివడావికి ఏమీ దారికేవి కావ. లాలా వవిచేసే శోట ఆకుల తెచ్చి ఉదకలెట్ట వాళ్ళం. అ ఆకుంయ మారేవాళ్ళం. అ ముద్దాము లడ్డూఅనా చేసి తివేవాళ్ళము. ్రతిరోజూ ఆకులనే తివడం వలన ఆకులు అయిపోయాయి. యణమావి ఆకులు ఎందుకు తీసుకుపో యౌావు అవి బాబాని తిట్టాడు. ఎనిమిది రోజులు వవికి రానీయలేదు. జంతువులు కూడా తినని ఆ ఆకులను మేం తెచ్చుకుని తిన్నందుకు

తా వ్‌ తాామాది తానాచు శిట్టాతు. పవిలోకి థాన్టన్నాను. ఇ అ అబ జాలా లౌరిక రోందం. వున వార్తగా చ్వ్వులే వముకునేవ్ళ్ళాల. ఎము తని ఇవ్యేవాళ్ళ కారు. చార్‌కె దార వాన్ను మూరే అప్పు తమకోవవం వలన ఇ్తైతు ఒక్క వైపా దౌరికేదకారు. అన్మవన్నుడా అకాల చెరు చముకవవ్చు వాటిని తింటూ చాలా రోజుల ఎడిపామి. ఇవి తిననం వలన అందరకి విరేచనాల పట్టుకన్నాలుల, చాజనైడు రోజులు ఏ అకులు దొరతేడు. ఒకోలు పెట్ట వదిన కముమల అతుల తెచ్చింది. వాటని తఈకట్టూము. మౌావె లొట్టు అేదు. కొష్టు ఉప్పు ఉంటే. అందులో వేపాము. అ కూర అందరం వంచుకుని తిన్నాము, శరిదాయి శన వంతు చిన్న ఉన్నెచు డాచివెట్టై చినుడురాళ్ళు కక్కు పెట్టడానికి బయటకీ వెళ్ళింది. ెప్ట వదిన వుల్లల వరుకు ఛావడా మొన వెళ్ళింది. ఇంచ్లో ఎవరు తేకపోఎవల వలన వాళ్లోపెట్టై్‌ అ కూరని తిందాం అనె అనుకాన్నాను కాచి సూడు అందలేదు. ఇంట్లో ఉన్న ౬ ఇవువ బొచ్చెను బోర్దావేసి దానిమీద ఎక్కి శూట్ళో ఉన్న వ్‌న్నెను. తీముకవి కొంచెం తిన్నాను. ఇంతలో పెద్ద వచిన వర్చిందె. నన్న ముళ్ళ కంచతో కొట్టడం మొదణ ెట్టింది. వేను ఏడవడం మొగణ పెట్టాను ఇంతలో కేపర వదిన కూడా వచ్చింది. అమెకి ఎవరో ఒక ఇంటారిడ తొన్ని రొష్టై ఇవ్వడం వలన ఇంటెకి తెచ్చింది. వాళ్ళిద్దరు. నన్నా చూల్తూ నన్ను ఊనిన్లూ అ జాన్నరాప్ట కార తినే పారు. రాత్రి అన్నరయ్యుఃకి ఈ వెంగతి వెప్పాను రాడా వదివను బాణా తిట్టాడు. వాళ్ళని బాలా తన్నెంచాతి అని దాదాకి మరో రెండు మూరు మాబణ కలిసి అయినా ఆరోజు

జతి చెప్పాము. వాళ్ళిద్దరికి

ఒక్కొక్కపారి ఆకలికి అనలేకవోయేవాడివి.. అమాచాన్యకు

వాళ్ళికు దిస్ట్‌ తీసేసి కొబ్బరికాయ వై శావాల వలే మ మేన చమక ఎవరూ తినరు తింపే దయ్యం వడుతుందని మా నమ్మకరి. కడువులో మండుతూ ఉంపే వాకు భూతం న

పశ ఉచల్వొ శొదు. కొబ్బరి చిన్స్నలను కొస్టేవాడిని. చివృలమీద నైవేద్యం మీద నూనే వేస్తారు. పెనం కింద ఉండే నలుపు వూస్తారు. దాని నంతటిని గీకి తిసేసి మిగిలినదాన్ని తినేవాడిని. చిన్న ముక్కను నాకు దయ్యం వట్టునద్దని మొక్కుకుంటూ కింద వడేసేవాడిని. మిగిలిన కొబ్బరి తిని ఇంటికి వెళ్ళి పోయేవాడిని. ఇంటికి రాంగానే కాళ్ళు కడుక్కు నేవాడిని. ఇట్లా చేస్తే దయ్యం వట్టదని మా వాళ్ళ నమ్మకం.

ఒకసారి మాకు ఎనిమిది తొమ్మిది రోజులు తిండి దొరకలేదు. మేము ఉత్త మంచి నీళ్ళు తాగి బతికాము. ఒక అణా అవ్హు తీసుకుని ఒక చటాకు బెల్లం తెచ్చి నీళ్ళలో కలిపి వాటినే అందరం తాగాము. "బంకలు, చింతవండు. గింబలు వేయించి తినేవాళ్ళం. నేను విసురు రాళ్ళకు కక్కు'పెట్టుడానికి మొ నాళ్ళ వెంట వెళ్ళేవాడిని. అపుడ వుడు నాన్న, దాదా వేరే ఊళ్ళ నుండి వంది పిల్లలను దొంగతనం చేసి తెచ్చేవాళ్ళు. వాటిని కాల్చి తినేవాళ్ళము. వేను ఆకఠి మంటకు ఆగలేక విసురురాయి. మీద ఉండే పసిండిమీద ఉప్పు వేసి నాకి నాకి తినేవాడిని.

తినడానికి ఓ గింజ అయినా లేనపుడు మా వాళ్ళు జొన్నలు, మిరపకాయలు, వల్లీలు రాత్రిపూట దొంగతనం చేసి తెచ్చేవాళ్ళు. వాటిని రాత్రికి రాత్రీ నూరేసి తొగేవాళ్ళం. తెల్లవారితే ఎవరికైనా తెలుస్తుందని జొన్న పొత్తులను గొంగళిలో వేసి బాదేవాళ్ళం. గింజలను తీసేవాళ్లం అర్హరాత్రి వాటిని విసిరి గటిక చేసుకునే వాళ్ళం. పొద్దున్నే లేవంగానే పొయ్యిమీద వడ్ల జొన్న గటికను మట్టిలోంచి వేరు చేసి నేను తినే సేవాడిని.

మా వాళ్ళు దొంగతనం చేయడానికి వెళ్ళినప్పుడు ఎవరికి అన్ను మౌనం రాకూడదని నక్కలాగా, గుడ్దగూబలాగా తులసీరామ్‌ అరిచేవాడు. ఎవరూ చూడకుండా రాత్రికి రాత్రి పాలంలో దొంగతనం చేసేవాళ్ళు.

ఒకసారి షివనీలో దొంగతనం చేస్తున్నప్పుడు పొలం చేసేవాడు మౌ వాళ్ళని చూసాడు. రాళ్ళేసి కొట్టాడు. జొన్న పొత్తులను పారేసి అందరు పారిపోయారు. ఇంచ్లో అందరు ఉపవాసాలు ఉన్నారని దాదా బొన్న కంకిలను వట్టుకుని పరుగెత్తాడు. కాని దాదా వెనకబడిపోయాడు.

ఉచల్యొ 35 యజమాని రాయివేసి కొట్టాడు. తలకి గాయం తగిలింది. కొంచెం దూరం వచ్చాక తులసీరామ్‌, సాంభా చెకుముకి రాయితో మంట 'వెట్టారు. కొంచెం వెలుగు వచ్చింది. వెంటనే ఆకులను నెతికి తీను కువచ్చారు. గాయం మీద వూసారు.. చినుగుల బ్టుతో కస్టేసారు. ఇంటికి రాంగానే రక్తంతో తడిసిన అతడి ధోవతిని వదిన ఉతికి ఆరే సింది. దాదా పట్టుబడి ఉంటే బాగా తన్నులు తినేవాడు. ఏదో విధంగా బయట' వడ్డాదు అని మేము నంతోషించాము.

భాడ్‌గాంచ్‌ కి చెందిన మాటోలీవాళ్ళు బాగా దొంగతనాలు చేసే వాళ్ళు. అందుకే వాళ్ళకు ఉనవాసొలు చేసే అననరం ఉండేదికాదు. భాడ్‌ గాంవ్‌, కన్‌ఠా, సల్‌గరా, షోలావూర్‌ మొదలగు ఊళ్ళలో ఉండే టోలీవాళ్ళకు తమ ఆడపిల్లలను ఇవ్వాలని మౌ కులం వాళ్ళు పోటీవడే వారు. తమ పిల్లలకు ఇంత తినడానికి దొరుకుతుందని వాళ్ళ ఆశ. కన్‌ఠా భాడ్‌గొంన్‌లలో ఉచల్యా జాతినారు చాలామంది ఉన్నారు. మా తఊశ్యో మాత్రం మా టోలీవాళ్ళు ఆషాఢం, (శ్రావణమాసాలలో దొంగతనాలు చేసేవాళ్ళు. తక్కిన రోజులలో కక్కు పెట్టడానికి, అడు కోవడానికి వెళ్ళేవాళ్ళు. మా అన్న, తులసీరామ్‌ కలిసి కొనుక్కున్న నార్యా దొంగతనాలు బాగా చేసేవాడు. మా వాడలో నంభొ, భీమా, పొండురంగ్‌ తంగ విసురు రాళ్ళకు కక్కు పెట్టడానికి గాడిదల మ్‌ ( వేరే ఊళ్ళు వెళ్ళేవాళ్ళు. వాళ్ళందరు ఇళ్ళకి రాంగానే మూ బస్తీ కుక్కలతో, గాడిదలతో మనుషులతో వనిండిపోయేది. వాళ్ళు వెళ్ళగానే బస్తీ అంతా ఖాళీ అయినట్టు అనిపించేది. రాత్రి వూట వీళ్ళందరు కలిసి కూర్చొని కబుర్లు చెవ్పుకునేవాళ్ళు. మేం అక్కడ అవి తిన్నాం, ఇవి తిన్నాం, పెళ్ళి భోజనాలకి వెళ్ళాం అంటూ వొళ్ళు గొప్పలు వెప్పేవాళ్ళు. ఈ మాటలు వినగానే నా నోటినుండి నీళ్ళు ఊరేవి. స్కూలు మూనేసి వీళ్ళతో వెళ్ళితే బాగుండును అని నాకనిపించేది.

తులసీరామ్‌, నంభా, నార్యా, తుక్యా పెళ్ళి భోజనాలకి వెళ్తుంటు నమ్కూలు మానేసి నేను వాళ్ళతో వెళ్ళేవాడిని. నేను, తుల్యా సంచవుల్సీ పానమా నూ చుట్టు ప్రక్కల గ్రామాలైన రమ్‌జాన్‌వూర్‌ ఉమర్‌గా, షివణీ భుననీ బాబల్‌ గొంచ్‌ భాత్‌ ఖేడ్‌లలో వెళ్ళి భోజనాలు ఉన్నాయని

36 ఉచల్యా తెలియగానే ఇవాళ ఫలానా చోట లగ్నం భోజనం ఉంది అని తక్కిన వాళ్ళకి చెప్పేవాళ్ళం. మేం అందరం ఇంట్లో ఉన్న బొచ్చెలు గిన్నెలు తీసుకుని మూడు నాలుగు కోసులయినా సరే నడిచి అక్కడికి వెళ్ళే వాళ్ళం. ఆరోజు అనలు నీళ్ళే తాగేవాళ్ళం కాదు. “ఒరేయ్‌ పిల్లల్దారో నీళ్ళు తాగకండి అన్నం ఎక్కువ తినలేరో అని తులసీరామ్‌ అంద రికి చెప్పేవాడు. వెక్కిళ్ళు వచ్చినా నీళ్ళు తాగేవాళ్ళం కాదు. నడిచి వెళ్ళడం వలన్న కాళ్ళు మంటలు వుట్టేవి. ముళ్ళు గుచ్చుకున్నప్పుడల్లా ప్రాణం _జివ్వుమనేది. ఎవ్పుడు వెళ్తావా ఎప్పుడు తిందామా అన్న ఆదుర్దాతో ఉన్న మౌొకు ఇవన్నీ పెద్ద బాధలుగా అనిసించేవి కావు. గొంతుదాకా మెక్కేవాళ్ళం. వాంతులు వచ్చేవరకు తినేవాళ్ళము. ఒకసారి భుననీ అనే ఊరిలో ఒక సాటిల్‌ ఇంత్లో పెళ్ళి జరు గుతోంది. అక్కడ ఊరి భోజనం ఉందని తెలిసింది. చుట్టుపక్కల ఊళ్ళలో ఉన్న మొ కులంవాళ్ళు, మా ఇంట్లో వాళ్ళు కలిసి అక్క డికి వెళ్ళాము. వెళ్ళగానే పంక్తిలో కూర్చున్నాము. ఒకసారి భోజనం చేసాము. రెండోసారి మళ్ళీ పంక్తిలోకి వచ్చి కూర్చున్నాము. తీపి బూందీని మూట కట్టుకున్నాం. బయటకీ వచ్చి ఊరి బయట ఓ డబ్బా సెట్టి ఈ బూందీని జమా చేసాము. వడ్డన చేసేవాళ్ళల్లో ఒకడు నన్ను బాగా గుర్తుపెట్టుకున్నాడు. “ఎన్నిసార్లు కూర్చుంటావురా? నీ అయ్యది ఇక్కడ ఏమైనా ఉందా?ొ అంటూ నన్ను కొట్టి బయటకు లాక్కువచ్చాడు. ఇంకెన్సుడు నేను ఇట్టాచెయ్యను అని “వేను అతనికీ శ్నమార్చణ చెప్పుకున్నాను. తక్కినవాళ్ళు ఏదో చిన్న పిల్లవాడు అని నచ్చ చెప్పారు.. అవ్పుడు అతడు నన్ను వదిలి పెట్టాడు. నేను ఏడుస్తూ బయటకి వచ్చాను. మా వాళ్ళందరు పారిపోయారు. కొంచెం దూరం పోయి నిల్చున్నారు. నేను ఏడుస్తూ వాళ్ళ దగ్గరికి వెళ్ళాను. జమ చేసిన బూందీని శంభ; తుక్యా తీసుకుంటారేమోనని నా భయం. తులసీరామ్‌ నన్ను బాగా తిట్టాడు. “లక్ష్యా నీకు తెలివిలేదురా మొదటి వంక్తిలో కూర్చున్నాక రెండో ఫంక్తిలో ఎందుకు కూర్చు న్నావు. వడ్డన చేసేవాళ్ళు ఒకళ్ళే ఉంటారని నీకు తెలియదుట్రా. అందుకే నిన్ను న్కూల్లో వేయవద్దని నీ బాబాకి చెప్పాము. నువ్వు

ఉచల్యా 37 ఇట్లాగే తెలివి తక్కువ వాడివిగా ఉంటు ఎట్టా చెప్పు. మా తుక్యా చూడు ఎంత చక్కగా దొంగతనం. చేస్తాడో...... వాడు వట్టుబడదు. (బ్రాహ్మలు, లింగాయితులు స్కూల్‌ కి వెళ్తారు. మనలో ఇంతవరకు ఎవరైనా వెళ్ళారా? నాలుగు ఊళ్ళు తిరిగి దొంగతనాలు చేస్తేనే మన పొట్టు నిండుతుంది. మా పేర్లు ఎక్కడ చెబుతావో అని భయవడి చచ్చాం అనుకో. నీతోపాటు మాకూ దెబ్బలు తప్పేవి కావు” అని అన్నాడు.

మేం అందరం మా ఊరి దగ్గరిగా వచ్చాము. తెచ్చిన బూందీని తీసుకుని ఎవరి ఇళ్ళకు వాళ్ళు వెళ్ళాము. ఇంత రుచికరమైన పదార్ధం ఇంతకుముందు ఎప్పుడైనా తింకుగా....... అందుకే ఏదైనా జంతువు చచ్చిపోతే కుక్కలు తినడానికి ఎట్లా గుమి గూడుతాయో అట్లా బూంది చూడంగానే మావాళ్ళు మీద పడ్డారు. బూంది అంతా తినేసారు. ఎవరు ఏమని తిట్టినా ఎంత కొట్టినా, బయటకీ గెంటసినా నాకు ఏమీ అనిపించేది కాదు. ఏదో విధంగా నాకు తినడానికి దొరికితే చాలు అని అనిపించేది.

మొ ధనేగాంచ్‌లో మస్కే చామ్‌లే కర్యా మొదలగు వాళ్ళు అప్పుడవ్చుడు వెళ్తే భోజనాలకు మేము వెళ్తూ ఉండేవాళ్ళం. నేను తుక్యా, కౌర్యా, వార్యా, బొచ్చెలు తీసుకుని భోజనాలకు పరుగెత్తే వాళ్ళం. వంక్తి కూర్చుందా అని ఒకడు చూసివచ్చి తక్కిన" వాళ్ళకి చెప్పేవాడు. తక్కిన వాళ్ళు బొచ్చెలు పట్టుకుని వరుగెత్తేవాళ్ళు. లోవల అందరు పంక్తి భోజనానికి కూర్చునేవాళ్ళు. మేము బయట నుండి వాళ్ళవైపు చూస్తూ ఉండేవాళ్ళం. వడ్డించేవాడిని చూడగానే “మాకూ వడ్డించండి.” అని పెద్దగా అరిచే వాళ్ళం. మా వక్కన. కుక్కలు కూడా చొంగ కార్చుకుంటూ కూర్చునేవి. ఒకవైవు కుక్కలు మొరిగేవి మరో వైపు మాకు వడ్డించండి అంటూ మేము అరిచేవాళ్ళం. పంక్తి లేవంగానే “*పావం ఆ పార్‌రూట్‌ పోరగాళ్ళకు ఇంత అన్నమో, రొస్బలో వడే యండి”. అని అందులో ఒకడు అనేవాడు. వడ్డన చేసేవాడు సగం నగం రొట్టలు, కాన్న కూర తెచ్చి మా బొచ్చెలలో వడేసేవాదు. ఎంగిలి విస్తళ్ళల్లో మిగిలిపోయిన వదార్జాలను ఎత్తి మా బొచ్చెలలో పనిమనుషులు

38 ఉచల్వా నడేసేవాళ్ళు. మేము వాటిని ఆవురావుమంటూ తినేసేవాళ్ళం. మేం అక్కడనుండి కదలకపోతే “ఇంటికి పోతారా పోరా వెధవల్లారా” అంటూ తిడుతూ ఆ ఇంటివాళ్ళు కర్రలు నట్టుకువి మా వెనక వడేవాళ్ళు.

ఇంట్లో తిండికి గతిలేక పోవడం వలన నేను స్కూలుకి సరిగ్గా వెళ్ళలేక పోయేవాడిని. న్కూల్‌కీ సరిగ్గా వెళ్ళకపోవడం వలన బాలా చారి మాస్టారు నన్ను బాగా కొట్టేవారు. నాలుగో తరగతి బోర్డు వరీక్ష దగ్గరికి వచ్చింది. ఇక పైకి చదవకపోయినా సరె నాలుగో కాను పాన్‌ అయితే చాలు ఎక్కడోక్కడ చపరాసీగా కాని పోలీసుగా కాని ఉద్యోగం దొరుకుతుంది అని నాకనిపించేది. అందుకే బాగా చదవడం మొదలు పెట్టాను.

బాబూషావ్‌కి తండ్రియైన పోసాన్‌ దొంగతనాలు చాలా నేర్చుగొ చేసేవాడు. అతడి నాలుగో వెళ్ళాం కూడా దొంగతనాలు చేసేది. ఆమె పేరు ఎల్లవ్వ. సోపాన్‌ మొకు బొన అవుతాడు. అతడికి మా అక్కను ఇచ్చారు. వాళ్ళిద్దరు కలిసి బాగా దొంగతనాలు చేసేవాళ్ళు. జాతర్లలో ఎల్లవ్వ బంగారం నగలు దొంగతనం చేసేది. నోటితో గొలు నులు తెంసేసేది. ఒకపారి జాతరకు వెళ్ళిందంటే ఒకటి రెండు చటాకుల బంగారం దాకా దొంగతనం చేసేది. అవృడవుడు మా ఇంటికి నచ్చి ఓ వారం ఉండి వెళ్ళేది. మా ఊరికి వెళ్తే పోలీసులు వట్టుకుంటారు అని అంటూ ఆ బంగారం ఇక్కడే అమ్మే సేది. భాగాలు వంచేది.

ఎల్లవ్వ ఎవ్పుచు వచ్చినా పెద్దపెద్ద బట్టల మూటలు తెచ్చేది. మాకు అమ్మే సేది. మేం మళ్ళీ మా వాళ్ళకు అమ్మే సేవాళ్ళము. ఆ మూటలలో చొక్కాలు, దువ్పట్టు ధోవతులు జాకెట్లు ఉండేవి. అన్నీ పాతవే మేము ఎప్పుడూ కొత్త బట్టులు కొనుక్కుని ఎరుగము. ఆమె పాత బట్టలు తేంగానే వాటిల్ళోంచి ఓ చొక్కా వేసుకుని వేను మా బస్తీ అంతా తిరిగేవాడిని.

ఒకసారి అన్న దాదా భవూ దొంగతనాలకు తులజావూర్‌ కి బయ లుదేరారు. “స్కూలుకి సెలన ఉంది, తులజువూర్‌ భవానీవి చూడాలని

ఉచల్వా 39 ఉంది. నేనూ వస్తాను అని మాణిక్‌ దాదాతో చెప్పాను. “నువ్వు స్కూల్‌కి వెళ్ళే పిల్లవాడివి ఒకవేళ దొంగతనం చేస్తూ పట్టుబడితే పోలీను రికార్డులో నీ పేరు ఎక్కితే సీవు మళ్ళీ న్కూలుకి పోలేవు”అని భగవాన్‌ అన్న నాతో అన్నాడు. నేను వస్తానని మొండికేసాను. ఏడ్చాను. చివరికి తిసుకు వెళ్తానని అన్నాడు. అందరం తుల్‌ జొపూర్‌ జొతరకి బయలుదేరాము, వెళ్ళేటవ్రుడు ఒక కోడిని తెచ్చాము. గోవిందపాటిల్‌ దుకాణంలోంచి. నేను భారత్‌ బ్లేడుని తీసుకువచ్చాను. భవూ కోడిని కోసాడు. అందరికి చూపెట్టాడు. దేవుడి మీద కొంచెం రక్తం చల్లాడు, భారత్‌ బ్లేడుకి దొఖలావత్రానికి దేవుడికి అందరం మొక్కుకున్నాము. “ఠులజువూర్‌ తల్లీ మాకు నంపాదన బాగా దొరకాలి అని అంటూ ఇంట్లో. వరిడీక్కి గవ్వల దండకీి మొక్కి బయలుదేరాము. లాతూరు రైల్వేస్టేషనుకు వచ్చాము. దాదాకి తెలిసిన ఓ పోలీను కనిపించాడు. దాదా దొంగ అని లాతూరులో చాలానుందికి తెలును. మాణీక్యా ఎక్క డికి పోతున్నావురా అని పోలీను అడిగాడు. దాదాకి నోటమాట రాలేదు. భగవాన్‌, అన్న, సంభా అందరు పాకీ దొడ్లలలోకి వెళ్ళి దాక్కున్నారు. నేను మూట వట్టుకుని దూరంగా నిల్చున్నాను. నేను జావళీలో మా చుట్టాల దగ్గరికి వెళ్తున్నాను అని దాదా పోలీసుతో చెప్పాడు. అబద్దాలు చెబుతున్నావు కదూ అని పోలీసు అన్నాడు. పోలీను స్టేషనుకు తీసుకు వెల్తాను అని బెదిరించాడు. నేను కాళ్ళు వట్టుకుంటాను, నన్ను వదిలి 'ెట్టండి అని దాదా బతిమిలాడాదు. “నిన్న బస్‌స్టాండులో ఎవరో జేబు కొట్టసారు, వెయ్యి రూపాయల దొంగతనం జరిగింది, మీ టోలీ వాళ్ళే దొంగతనం చేసి ఉంటారు. అని పోలీసు అన్నాడు. అప్పుడు దాదా అతడి కేబులో ముఫై రూపాయలు పెట్టాడు. సరె మాణిక్యా వెళ్ళు మళ్ళీ వచ్చికలు అని అతడన్నాడు. అప్పుడునా కాళ్ళు చేతులు వణికాయి. నా పేరు పోలీసు రిజస్టరీలో ఎక్కుతుంది నేను స్కూలుకి వెళ్ళడం మౌానేయాల్సి వస్తుందో ఏమో అని నాకనిపించేది. దాదాని పోలీసులు ఎక్కడ పట్టుకుంటారో అని భయం వేసింది. కొంచెం సేపయ్యాక తక్కిన వాళ్ళందరు పాకీ దొడ్డల్లోంచి బయటకి వచ్చారు. అప్పుడే రైలు వచ్చింది మేం అందరం రైలు ఎక్కాము. ఇంకొ భయం తగ్గలేదు. పోలీసులు వచ్చి వట్టుకుంటారేమో అన్న భయంతో వెనక ెఘ్టైలలో

త్ర ఉచల్యొ కూర్చున్నాము. ఏడిషీ ఊరు వచ్చింది. ఆ తరువాత తులజువూర్‌ వచ్చింది. తులజాపూర్‌ వెళ్ళంగానే బాగా జనం ఉండటం చూసి దాదా సంతోషవడ్డాదు. అక్కడికి మూ వాళ్ళు చాలామంది వచ్చారు. జావళీకి చెందిన సంతరామ్‌ కూడా వచ్చాడు. నన్ను శంభా భవూ భవానీ దగ్గరకు తీనుకు వెళ్ళాడు. ఆ తల్లికి మొక్కుకుని బయటకి వచ్చాము. సంభా అందరి మూటల మీద కన్నేసి ఉంచాడు. నన్ను దూరంగా సామాన్లు చూస్తూ కూర్చోమని చెప్పాడు. నంభా భవూ గుడికి వెళ్ళి కొత్త చెవులు వేసుకుని వచ్చాడు. నన్ను మూటలు గబ గబా కష్టేయమన్నాడు. దాదా బన్‌స్టాండుకు వెళ్ళి ఎవరిదో జేబు కొట్టేసి రెండువందల ఏలై రూపాయలు తెచ్చాడు. మా అన్నలిద్దరు నాలుగైదు చెవులు బూట్లు, రెండు మూటలు తీనుకువచ్చారు. ఆ మూటలలో చొక్కాలు, ధోవతులు దువ్పట్టూ ఉన్నాయి. గోముఖం దగ్గర స్నానం చేయడానికి అందరు బయలుదేరారు. అక్కడ చాలామంది ఆడవాళ్ళు వచ్చారు. అందరి మెడలలో బంగారు గొలుసులు ఉన్నాయి. వాళ్ళందరు వాళ్ళ ఆభరణాల నన్నింటిని ఒక బుట్టలో వేసి ఆ బుట్టమీద ఓ ముసలి దాన్ని కూర్చోపెట్టి అందరు స్నానం చేయడానికి వెళ్ళారు. ఆ ఆభరణాలను ఎట్లా కొట్టేయ్యాలా అని మా వాళ్ళు ఆలోచనలో వడ్డారు. ఇంతలో సంతరామ్‌ వచ్చాడు. అతడి వెంట ఎల్లవ్వ ఉంది. దాదా వాళ్ళకి నగల నంగతి చెప్పాడు. సంతరామ్‌ ఆలోచించి ఒక కిలో కోవా బిళ్ళలు అందరికి వంచ సాగాడు. కాని మునలిది లేవలేదు. వెంటనే దుకాణంకి వెళ్ళి వంద రూపాయలు మార్చి ఐదు ఐదు రూపాయలు నోట్లు తీసుకువచ్చాడు. ముసలామె ఎదురుగుండా వచ్చి మెల్లి మెల్లిగా ఒక్కక్క నోశేు జారవిడన సాగాడు. ముసలిది చూసింది. అయినా లేవ లేదు. సంతరామ్‌ ఈసారి దగ్గరి దగ్గరిగా రూపాయలు వేయడం మొదలు పెట్టాడు. ముసలిది లేచింది. నోట్లు తీసుకుంటూ ముందుకు నడిచింది. ఎల్లవ్వ, దాదా కలిసి బుట్టులోంచి ఆభరణాల మూటను ఎత్తుకు వెళ్ళారు. ఆ మునలిది నోట్లను తీసుకుని బుట్టు మీద మళ్ళీ వచ్చి కూర్చుంది. ఇంతలో ఆడవాళ్ళందరు స్నానాలు చేసి నచ్చారు. “అమ్మ నా మీద దయ చూపెట్టింది.” అని మున లిది అన్నది. “లాభం ఏమైనా వచ్చిందా?” అని వాళ్ళు అడిగారు.

ఉచల్వొ టీ బట్టులు కట్టుకున్నాక వాళ్ళు ఆభరణాల మూట తెమ్మన్నారు. బుట్టలో చేయివేసి చూస్తే ఏముంది అందులో నగల మూట లేదు. అందరు గుండెలు కొట్టుకుని ఏడవడం మొదలు పెట్టారు. జుట్టు పీక్కోవడం మొదలు పెట్టారు. “అయ్యో..... వీళ్ళు ఐదు రూపాయల నోట్లు వేసి నన్ను మోసం చేసారు నాయనో” అంటూ మునలిది పెద్దగా శోకాలు "పెట్టడం మొదలు పెట్టింది. “అందరికి తెలిసి పోయింది పదండి పారి పోదాం” అని సంతరామ్‌ అన్నాడు. అందరు కలిసి దూరంగా ఉన్న ఓ పొలం దగ్గర ఉన్న చెట్లు కిందకు చేరారు. మూట విప్పి చూసారు. అందులో బోలెడు నగలు ఉన్నాయి. నంతరామ్‌, ఎల్లన్వ చాలా నంతో షవడ్డారు. నంతరామ్‌ ఎన్నెన్నో వేషాలు నేసేవాదు. తెల్లటి బట్టులు కట్టుకునేవాడు. తలకి ఎర్రటి బట్టతో తలపాగా కట్టుకునేవాడు. జేబులో జీళ్ళు, సాంబ్రాణి, నిమ్మకాయలు, కుంకుము వసువు పొట్లాలు, సూదులు 'వెట్టుకునేవాడు. నుదుటిమీద వీభూది రానుకునేవాడు. ఒకవేళ అతను దొంగతనం చేసేటపుడు వట్టుబడినా అమ్మో భూతవైద్యుడు మనకి భానామతి (చేతబడి) చేస్తాడు అని అతడిని వదిలేసేవాళ్ళు.

అందరు జావళీకి వచ్చారు. అక్కడ భాగాలు వంచారు. సంత రామ్‌ వందిని కోసాడు. సారా తెచ్చారు. నాకు కూడా ఇచ్చారు, ఇది తాగితే దగ్గు రాదు అని అందరు అన్నారు. దాదొా భాగానికి రెండు గొలుసులు, ఒక ఉంగరం వచ్చాయి... అందరం సంతోషంగా ఇంటికి వచ్చాము. “లక్ష్య పాదం మంచిది మనతో వచ్చాడు కాబట్టి ఇవాళ చాలా సంపాయించాం”అని మానిక్‌ దాదా నాన్నతో ఇన్నారు. “లక్ష్య నువ్వు వెళ్ళినా సెలవు రోజున వెళ్ళు కాని న్కూలు మానే యకు అని నాన్న నాతో అన్నాడు.

మా అన్నయ్యలు దొంగతనాలు చేయడానికి వెళ్తున్నష్పటి నుండి మౌ ఇంటికి చాలా మంది రావడం మొదలు పెట్టారు. పంచుకోవ డంలో హెచ్చుతగ్గులు వస్తే తలలు వగల గొట్టుకునేదాకా వచ్చేవాళ్ళు. ఎవడైనా టోలీవాళ్ళకి తెలియకుండా దొంగతనం చేసి ఆ డబ్బులు కావి ఆ వస్తువులు కొని ఎవరి ద్వారా అయినా పంపించి వేస్తే మా జాతి వాళ్ళు ఊరుకోరు. జాతి వంచాయితీ పెట్టిస్తారు. నంతముచ్చు

4 ఉజ్యా' అందరు అక్కఢికి వస్తారు. శలంంగేల వస్తారు. ఊరింతుట రంగర్‌ జాతికి చెందిన వాడిని ఒక తోట ఉంది. అక్కత పెద్ద మామిడి మొ ఊంది. వీళ్ళ వవతి కూలా ఉంది. సాధారణంగా అక్కత వంచాయితి. పెట్టిస్తారు. వంచాయితి. వెట్టించనవాట్యు వంచాలునీ వెద్దం రాముపోము ఇర్చుణు ఇవ్వాలి. వచ్చిన తలంగేలకు 151 రూషా యజ వంతోషంగా ముట్ట చెప్పాతి. నంచాయితి మె్రైంచన వాశ్యు వాళ్ళ తిండి అర్చులు, రాచుపోము ఇఅర్చుల భంంచాతి. పారా, మేకలు, తాటెపాట్ల శెప్పించాతి. వంచాలుని మెట్ట రోజు శలంగేల తెల్లటి దోషతి శొక్కా భుజాయమిన ఉత్తగియం వేమకువి వప్తారు. వ్యాయ విన్లేతల వాడివైన్చై వ్యాయలం ఈంది విడినైన్లి వ్యాయిం ఉందె అవ నెన్దగా అరున్తూ ఊంటూారు. ఒక్కొక్కపారి వంచాలుతి మూత రోజుల వాకా అదే వట్టుకింద వదుమ్తుంది.. వర్మయం తిముకున్నాక వంచా అతి వాఖ్య మేన్టుతికి అంమూనా విధిస్తారు. ఇరు వందల మండి వదు వేందాకా ఇరిమాచా విచిస్తారు. ఎవడైతే దొంగతనం చేమేువైడు మోనం చప్తాడో అతడు అరు వెలు చోకవాళ్ళతో ఉఊంటూ కేవలం పాట్ట వింవుకోవడాచికి సనినరే వైవజ శమకోవాతి. వాడికి వాటా ఉండదు. ఒకవేశ ఎవడైనా జరిమానా క్టనవి అంటే వాడివి కణం నుండి వెలి. వేస్తారు.

వజగదాతో శంకరన్న అవే ఆతము ఉండేవారు. ఆతము. అతడి కూచురునే ఉంచుకున్నాడు. పంచాయితి ఇంిపెంచారు.. ఈ మంచాలయిని చాజా వెద్దది. ఒకసారి వజగరాతో, మరొక పారి గరమాంచ్‌ల్కో అొడ్‌గాంచ్‌లో వంనాలయితి పెట్టారు. ఇక్కడ వి విర్షయం శతిముకోళేదు. ఇక్క డక్కుడా.. విర్టయంణ అదగకపోతే కుళాతో అఖంిపారరా పంచాయితి అదువృతారు. అక్కడ ఏదో విర్షయం తప్పుకువడా తిముకుంటారు. అక్కడ వ్య్య్చూర్‌ దారా అవే అతను ఉన్నావు. మా వాళ్ళతో అతడే. మొబ్టమొ రి టరు. అతడి వర్షయాన్ని అందదు ఒప్పుకుని తిరగాలి. కమూాతో వదిపేదు రోజులు జాతి మంచాయిని వదిచెందె.. శంకరన్న కూతురునే ఊంచుకువి మవ కాతికే కశంకణ తెచ్చాడు అని శంకరవ్పుమి అతడి కూచురుని కులం ముండి వెకి వేపాడు. కెందు వంనత్సరాలపాటు అత

ఉచ్యా యె థివి ఎవరు. ద్యూరికి రాసితుతేరు.. శంకు మిపాలను కూతురి ఉవ్వతో ముంచి కొారుంచుకోవాణన వర్ధయించారి. ఒకవేశ మౌ భాతివాశ్ళిలో ఎవరైవా వెళిచేమిన వాళ్ళని ముట్టుకున్నా, కంచంళో అన్నం పెట్టా తఉంపచానికి శోటు ఇవ్చిన్నా చాళ్ళిని కూడా వెశివేస్తారు. ఒకసారి శంకదవ్ను మా ఈము వవ్చనవుతు. మేం అతడికి కొబ్బరి చవ్పిలో వీళ్ళ ఇచ్చాము. టొప్పాళో అన్నం వెట్టాము. (బ్రాన్యాలుజు పాటెఖ్య తక్కువ జామాలి కోపం వడా కవులను ఎట్లా వెదతారో అట్టాకే మూ వాళ్ళు. వెలివేయబడ్షై. వాళ్ళకి పిళ్ళ. ఇవ్వడానికి, అన్నం _మెట్టుడావికి వేమా కాల్ళది చ్ప్పులు లొప్పుటు ఉంచుతారు. ఇట్లా చమూ వెలి వేయబన్స వాళ్ళు మి బారపడము మా వాళ్ళతో ఇది అలవాసే, ఒకసారి మవోలంగ్రా అనే ఈంకి మా అన్నయ్యూయి. వదిన వేము పెళ్ళికి వెళ్ళాము. మూ ఇళ్ల వెళ్ళి వార్తా అయ్యేససకు మమ్ముకల తేరు. మర్యుతో విక్త్రలంళోవైవా ఆగిపోవచ్చు. అందము పాఠా తాగారు వాకు నౌరవం ఈయతేనన్న వాయనమ్యుకు నిర తేతేద్సు అంటూ. వాళ్ళల్లో వాఖ్య. పోట్లాడుకోవడుం. మొదల పెట్టారు. శమివాత కొంచెం మేని వెళ్ళి కార్యక్రమం మొనణయింది.. వెళ్ళి కొడుక్కి, సెళ్ళి కూతురికి స్నానం చేముంచే సైమ్‌ వచ్చంది. మూ పెద్ద వదినని ముతైదువుగా వమికనాడు. అన్నాము. శంంగేంలో ఒకక దీని అమ్ముమ్ము ఓ మరూలాతో శేపషసోయింది. వాళ్ళి పంతావార్ని అని మె మనతో కబ్కుకోతేరు. అందుకని ఇది ముత్తైదువుగా వవికిరారు. అని వెద్దగా అరినాము. మాతు చాళా అనమావం అదింంది అవి మాతు అవమించపాడింది. “మా ఇంటి వాచ్ళయు సుశ్రుత అవి మావాట్ళ అన్నారు. ఛి మము మచ్చు ఉన్న అడవి దొరికింది అవి రాదా. వాచ్చు వదిననో అవమసం మెదలు పెట్టారు... కాశీనాలుల. అమ్ముమ్ము ఎవనో మూఠాతో తేమౌొతే కాసివాయి రోషల మముంది అవ కొందరు అన్నారు. భాత్‌నాంనకి చెందెన ఈకారామ్‌ు. వలకదాతి చెందిన మురశిమూను, ఏహీళకి. చెందిన మారుతి అందను ఒకనోట మూరు. కాసిబాయి తాచి కనున వుట్రిన వయా వృట్టంది. ఈ వషతుల తేశేపకు ఈ వెళ్ళి అపాత్సిందే అవ అంనను అన్నాయి ఈ సెళ్ళిశో మా శరప్పున జాతి వంచాలుని మొదలయింది. మేము కూదా మూ వట్టల వరలణశేరు. “మేము

ల! ఉచల్యా కూడా తలంగేలమే దీన్ని ముత్తెదువుగా ఒప్పుకునేవరకు మేము ఊరు కోము” అని మావాళ్ళు అన్నారు. కాశీబాయి అత్తవారివైపు మచ్చలేదు కొని తల్లిగారింటివై వు కొంచెం మచ్చ ఉంది అని జాతిపంచాయితీ వాళ్ళు నిర్ణయించారు. కాశిబాయి వై 21 రూ|| ల జరిమానా విధించారు. ఆమెను శుద్దిచేసి కులంలోకి తీసుకోవాలి అని అన్నారు. అప్పుడు కొని ఆమెపై ఉన్న మచ్చ పోదు అని నిర్ణయించారు. అవ్వడు నాన్న 21 రూ||లు ఇచ్చాడు. వదిన ఏడుస్తూ ముత్తెదువగా చేయవలసిన తంతేదో వూర్తి. చేసింది. ల

మౌ కులంలో ఆడవాళ్ళని భర్తలు ఎప్పుడైనా వదిలి వేయవచ్చు. భర్తలు రెండో పెళ్ళి చేసుకోవచ్చు. భార్యను వద్దంకే జాతి పంచా యితీ పెళ్ళికి అయిన ఖర్చంతా పిల్ల తల్లితండ్రులకు తిరిగి ఇవ్వాలి అని నిర్ణయిస్తుంది. ఆడది భర్తను వదిలివేస్తే ఆడపిల్ల తల్లితండ్రులు మొగసిల్లొాడి తల్లితండ్రులకు ఖర్చులు ఇవ్వాలి. ఒకవేళ హెచ్చుతగ్గులు వచ్చి కొట్టాదుకునే స్ట్రీతికి వస్తే తెలంగాలు తీర్చు ఇస్తారు.

ఒకసారి వండర్‌ పూర్‌ జాతరకి భాడ్‌గాంచ్‌ టోలీవాళ్ళతో మా అన్నలు నేను వెళ్ళాము. ఈసారి జాతరకి చాలామంది జనం వచ్చారు. మా సంత ముచ్చులందరు అక్కడ చేరారు. వండర్‌ వూర్‌ జూతర అంకే మాకు దీపావళి లాగా అనిపెస్తుంది. ఎంగుకంటే బోలెడు నంపాదించే అవకాశం నూకు ఉంటుంది. కొని ఉచల్యా జాతివారు చాలామంది వచ్చారు “అందరు తమ తమ సామానులు జాగ్రత్తగా ఉంచుకోండి జేబులు చూసుకుంటూ ఉండండి” అని మైక్‌లో చెప్పడం వలన మా వాళ్ళు జేబులు కొట్టలేక పోయారు. ౌచ్చరిక విని అందరు జాగ్రత్త వడ్డారు.. డేబుల్లో చేతులు పెట్టుకుని తిరగడం మొదలుపెట్టారు. మా వాళ్ళందరికి ఏం చేయాలో తోచలేదు. జానళీకి చెందిన సంతరామ్‌ నుదిటిన గంధం పూసుకుని నడుంకి ఉత్తరీయం కట్టుకుని కీర్తనలు పాడుతూ తిరగడం మొదలు పెట్టాడు. మానిక్‌ దాదా భగవాన్‌ అన్న తులసీమాలలు వేసుకున్నారు జంద్యాలు వేసుకున్నారు.

సంతరామ్‌ చంద్ర భాగానదికి కొంచెం దూరంగా కీర్తనలు పాడటం మొదలుపెట్టాడు. అతడి చేతిలో చిడతలు ఉన్నాయి. మావాళ్ళు ఇరవై

ఉచల్వా జర్‌ అయిదు మంది దాకా గుంవుగొ చేరి పాడటం మొదలు పెట్టారు. సంత రామ్‌ అభంగ్‌. (దేవుడి భజన) కీర్తనలు పొడటం మొదలు పెట్టాడు. భజన చేస్తూ చేస్తూ దాదా ఒకడి జేబు చూసాడు. బ్లేడుతో కోసాడు. నోట్లు చిరిగపోయాయి. సైగచేసి దాదా అక్కడినుండి బయలు దేరాడు, నంతరామ్‌ పాడటం మానేసాడు. అందరు పారిపోయారు. నొ దగ్గర ఉంచమని దాదా ఆ నోట్లు ఇచ్చాడు.

అందరికి విపరీతంగా ఆకలి వేయడం మొదలు పెట్టింది. ఎవరి జేబులోను ఒక్కవైసా లేదు. చంద్ర భొగానది వంతెనమీద అందరం కూర్చున్నాము. దగ్గరలో ఒకామె పెద్దగిన్నెలో అన్నం వండుతోంది, ఆమెతో పాటు వచ్చినవాళ్ళందరు నదిలో స్నానానికని వెళ్ళారు. ఆమె పొయ్యి మీద అన్నం వడేసింది. పోయ్యికి కొంచెం దూరంలో కూర్చుంది. మా వాళ్ళ కళ్ళు దానిమీద పడ్డాయి. “ఎవడైతే సంతముచ్చులలో వుట్టాడో వాడు ఆ గిన్నెను ఎత్తుకురావాలి” అని మా వాళ్ళు అన్నారు. నంత్‌ రామ్‌ “నేను నిజమైన నంత ముచ్చుల నంతానాన్ని నేను ఆ గిన్నెను ఎత్తుకు వస్తాను” అని అన్నాడు. సఖారామ్‌ సంతరామ్‌ షర్తు పెట్టుకున్నారు. సంతరామ్‌ ఆమె దగ్గరిగా వెళ్ళాడు. తాగిన వాడిలా నటిస్తూ ఆమె ఎదురుగుండానే ఉచ్చ పోయడం మొదలుపె ట్టాదు. “ధీ చచ్చినాడా ఇక్కడేనా ఉచ్చ పోయడం సిగ్గు లేదూ” అని తిడుతూ ఆమె అటువైవు తిరిగింది. అంతే సంతరామ్‌ గిన్నెను ఎత్తుకుని పారిపోయాడు. ఆమె వెనక్కి తిరిగింది. చూస్తే నీముంది పాయ్యిమీద గిన్నెలేదు. వెద్దగా వీడవడం మొదలు పెట్టింది.

షోలావూర్‌, బారీ, కవ్‌ఠా, నల్‌ గరా, భాడ్‌గాంచ్‌ జావలీ, తలె గౌంచ్‌, బీడ్‌ల నుండి వచ్చిన నంత ముచ్చులందరు ఒకచోట చేరారు. జాతరలో ఏమీ నంపొదన లేదని బాధవడసాగారు. ఏదో ఒక ఉపాయం ఆలోచించి దొంగతనం చేయాలని అనుకున్నారు. సంతరామ్‌కి ఏదో ఒక ఉపాయం ఆలోచించమని అందరు చెప్పారు. సోపాన్‌కి ఓ ఉపాయం తోచింది. వెంటనే మా మాణిక్‌ దాదాను లాతూరు వెళ్ళే రైలు ఎవ్పుడుందో కనుక్కోమన్నాడు. దాదా వెళ్ళి కనుక్కుంకేు నాలుగు గంటలకు ఉందని తెలిసింది. “ఇంకో అరగంట టైమ్‌ ఉంది మన

46 ఉచల్యా నంతముచ్చులందరు చంద్రభాగానది దగ్గర స్నానాలు చేసేవాళ్ళ దగ్గరికి వెళ్ళి నిల్వోండి. నేను ఏం చేస్తానో చూడండి. మీరు మూటలు, వీని దొరికితే అవి తీసుకుని స్టేషనువైవు వరుగెత్తండి. రైలు ఎక్కండి. నాలుగైదు స్టేషన్లు దాటాక అందరం ఒకచోట దిగుదాం” అని సోపాన్‌ అన్నాడు. మూ వాళ్ళు కొందరు నది దగ్గరకు వెళ్ళారు. నంత్‌రామ్‌ ఓ వదిహేను మందిని తీసుకుని నది దగ్గరి వంతెన దగ్గరికి వెళ్ళాడు. పావు తక్కువ నాలుగుకు సంతరామ్‌ ఇంకా అక్కడున్న వది హేనుమంది చంద్ర దగ్గరిగా వస్తోంది అంటూ అటూ ఇటూ పరుగెత్తడం మొదలు 'పెట్టారు. మా నంతముచ్చులు ధనవంతులదగ్గరికి వెళ్ళి “వదండి ఈ మూటలు మౌ కిన్వండి మేం మిమ్మల్ని అక్కడ దాకా దింవుతాం అంటూ మూటలు, ముల్లెలు తీసుకున్నారు. కొంత దూరం రాగానే స్టేష నుకు నరుగెత్తుకుంటూ వచ్చారు. మా వాళ్ళు చాలామంది డేబులు కొాట్టసారు. మా ఆడవాళ్ళు చఛాలానుంది ఆడవాళ్ళ మెడలలోని గొలు నులను తెంపేసారు. రైల్లో మా వాళ్ళందరు గబాగబా ఎక్కేసారు. “అందరు ఎంత జాగ్రత్తగా ఉన్నా మేం దొంగతనాలు చేయగలిగాము, ఆ పాండురంగడు మా మీద దయ చూపించాడు” అని మా వాళ్ళు అనుకోసాగారు. మౌ వాళ్ళు చాలామంది బార్లీలో దిగారు. మేను జవళీలో దిగాము. జవళీనుండి లాతూరుకు వచ్చాము. ఎవరి భాగాలు వాళ్ళు తీసుకున్నారు. మూటలలో బోలెడు రొస్టలు, పల్లీల వచ్చడి ఉన్నాయి. వాటిని తిని ఆకలి తీర్చుకున్నాము.

ఒకసారి నేను స్కూలు విడిచాక నాన్నకి రొహ్బలు తీనుకువెళ్తూ ధన్‌గర్‌ జాతినాళ్ళు (గొడ్డు కాచేవాళ్ళు) నివసించే అడ్డదార్లలో పడి నడుస్తున్నాను. సరిగ్గా అదే సమయంలో ఇద్దరు పోలీసులు సైకిళ్ళమీద వెళ్తున్నారు. నొకు భయంవేసింది. దగ్గరలో కరీం బాబా పాలంలో మంచె ఉంది. అక్కడికి దగ్గిరగా ఆముదవు చెట్టు ఉంది. నేను అటువైవు పరుగెత్తుతూ వెళ్ళాను. ఎత్తైన ఆ మంచె ఎక్కి కిందకి దూకాను. చెడ్డీలోనే ఉచ్చపోసుకున్నాను. బాబాకోనం తెచ్చిన రొఘ్టెలు ఎక్కడ. వడ్డాయో తెలియడు దారిలో చేతిలోనుండి చెంబు జారి

ఉచల్వా నీ కింద వడ్డది, పోలీసులకు ఆ చెంబు కనిపించింది. కిందవడ్డ రొస్బలు కూడా. కనబడ్డాయి. పోలీసు నన్ను చూసాడు. ఎవడురా అని ఆరి చాడు. నా కాళ్ళు చేతులు చల్లబడ్డాయి. “నువ్వు ధనేగాంచ్‌ కి చెందిన వాడివి కదూ” అని ఓ పోలీసు నన్ను వట్టుకుని అడిగాడు. “నేను బౌనని చెప్పాను” *ఏ కులం వాడివిరాా అని అడిగాడు. పాధ్‌దూ ట్‌ని అని జవాబు చెప్పంగానే నా చెంపమీదు ఛెళ్ళున కొట్టాడు. మళ్ళీ నేను ఉచ్చ పోనుకున్నాను. “నేను ఏ తప్పు చేయలేదు పార్‌ రూట్‌ని అనంగానే కొడుతున్నారు. ఓ దేవా ఈ పోలీసుల నుండి నన్ను రక్షించు” అని అందరి దేవుళ్ళకు మొక్కుకున్నాను. “చెవు నాళ్యా మౌానక్యా భగవాన్యా ఎక్కడున్నారు వెప ఊళ్ళో ఉన్నారు అని చెప్పాను. “నువ్వు ఎవడి తమ్ముడివి” అని అడిగొడు. నేను నిజం చెప్పాను. పోలీసులు మళ్ళీ చెంపలు వాయించారు “నువ్వు దొంగకి తమ్ముడివా....” అంటూ నన్ను లాక్కుపోవడం మొదలు పెట్టారు. “సాహెబ్‌ నేను స్కూల్లో చదువుకుంటున్నాను” అని అన్నాను. “నీ బాలు స్కూల్లో చదివాడా? దొంగ వెధవ వద నిన్ను బొక్కలోకి తోస్తాన” అని అన్నాడు. *నార్యా ఇల్లు ఎక్కడుందో చెవి అని అడిగాదు.. నేను పోలీసులని నార్యా ఇంటికి తీసుకు వెళ్ళాను. పోలీసు నార్యా ఎక్కడున్నాడు అని వాళ్ళ నాన్నని అడిగాడు. “వాడు ఇంట్లో లేడని” అతడు చెప్పాడు. తులసీరామ్‌నిి అతడి ఇంటి కవ్పుమీద ఉన్న కర్రను లాగి కొట్టడం మొదలుపెట్టారు. ఇంతలో అతడి భార్య బయ టకి వచ్చింది. ఆమె అద్దు పోయింది. పోలీసులు ఆమెని కొట్టడం మొదలు పెట్టారు. “చెప్పు నార్యా ఎక్కడున్నాడు వాడు దొంగతనం చేసి ఏం ఏం తెచ్చాడు?” అని అడిగాడు. “ఇంట్లో ఏమీ లేవు” అని అతడు చెప్పాడు. పోలీసులు గుడిసెలోకి వెళ్లి వెతికారు. ఏమీ దొరకలేదు. పోలీసులు వాళ్ళని (గ్రాను పంచాయితీకి రమ్మనమని చెప్పారు “౬ పాథ్‌రూట్‌ పోరగాడొ నీ ఇంటికి నద మాణిక్యాని చూద్దాం” అని పోలీసు అన్నాడు. ఇంటికి తీసుకు వెళ్ళాను. ఇంతలో మా అమ్మ ఇంట్లో ఉన్న వస్తువులు, బొంతలు, దువ్పట్లు చెత్త కింద కనబడకుండా దాచిపెట్టి వచ్చింది. అమ్మని పట్టుకుని తన్నడం మొదలు పెట్టారు. పావం అమ్మ ఎప్పుడు దొంగతనం చేయదు అయినా అమ్మని పోలీసులు

కత్రి ఉచల్వా ఎప్పుడు కొడుతూనే ఉంటారు. “ఓ ముండా....... ఇంత ఖరీదైన చీర నీకెక్కడిదే ఈ చీరకి రసీదు ఉందా?” అంటూ అమ్మ కట్టుకున్న చీరను చూస్తూ పోలీసులు అడిగారు. “ఈ చీర కొనుక్కుని చాలా రోజులయింది రసీదు లేదు ఎటు పోయిందో ఏమో........” అని అమ్మ అన్నది. “చీర కొన్న రసీదు చూపెట్టు లేకపోతే చీర విప్పేసేయి” అని పోలీను అన్నాడు. “మై బాప్‌......... సర్‌కార్‌, నాకు ఇంకో చీరలేదు.” అని అమ్మ చేతులు జోడిస్తూ అంది. వాళ్ళ కాళ్ళు వట్టు కుంది. “మై బాప్‌. మేం దొంగతనం చేయలేదు నా కొడుకు న్కూల్లో చదువుకుంటున్నాడు. వాడిని విడిచి పెట్టండి.” ఆని చెవ్పడం మొదలు పెట్టింది.

ధోండాబాయి. పోలీసుల కొళ్ళు వట్టుకుంది. వాళ్ళు బూట్లతో తన్నడం మొదలు పెట్టారు. “నిన్న లాతూరులో ఎవడో జేబు కాస్టేసాడు. ఐదొందల రూపాయలు పోయాయి. నీ పిల్లలు తీనుకు వచ్చారు. చెప్పు వాళ్ళెక్కడున్నారో ఆ డబ్బు తీనుకురా లేకపోతే జైల్లో వడేస్తాం” అని పోలీసులు బెదిరించారు. “ఐదొందలు తెచ్చి ఇవ్వు మేం పాటిల్‌ దగ్గర ఉంటాం” అని అన్నారు. నాన్న యజనూని దగ్గరకు వెళ్ళి సంవత్సరం జీతం తీసుకువచ్చాడు. అమ్మ ఒక షావుకారు. దగ్గర వారంకి ఐదు రూపాయల వడ్డీ చొప్పున పైనలు తెచ్చింది. పోలీనులు బాగా తాగి వచ్చారు. అమ్మ పైనలు ఇచ్చింది. వీళ్ళందరిని జైలుకి తీసుకుపోదాం అని పోలీసులు అరవడం మొదలు పెట్టారు. ఓ దువ్పటి కాసిని గిన్నెలు తీసుకున్నారు. “మై బాప్‌ మా పిల్లవాడు దొంగతనం చేయలేదు 'కేను పెట్టకండో అని నాన్న పోలీసులతో అన్నాడు. పోలీసులకు పైసలు ఇచ్చాక మమ్మల్ని విడిచి వేసారు.

ఈ విధంగా పోలీసులు మా ఇంటికి ఎన్నోసార్లు వచ్చేవాళ్లు. మమ్మల్ని తన్ని కొట్టి, దైల్లో వడేస్తాం అంటూ బెదిరించి మా దగ్గర డబ్బులు తీసుకునేవాళ్ళు. దొంగతనం చేయకపోయినా నేరం ఆరోపించి పోలీసులు మమ్మల్ని కొస్టేవాళ్ళు. వని ఎవరు ఇచ్చేవాళ్ళు కాదు. నేను వీళ్ళకి తమ్ముడిని అయినందుకు ఉచల్యా జూతిలో పుట్టినందుకు నేను ఎన్నో అవమానాలు భరించాను. ఈ కారణంగానే పోలీసులు అమ్మని

ఉచల్యా శ్రి నన్ను వట్టుకుని కొస్టేవాళ్ళు. నేను స్కూలుకి వెళ్ళంగానే “*దొంగవ చ్చాడు పాధ్‌రూట్‌ వచ్చాడు.” అంటూ నన్ను పిల్లలు ఏడిపించేవాళ్ళు.

మ్కూలికి వెళ్ళాక మరారీ వుస్తకం తెరవగానే మొదటి పేజీలో వ్రాసి ఉన్న వాక్యాయీద నా దృష్టి పోయేది. భారతదేశం నాది, భారతీయులందరు నా సోదరులు, నాకు భారతీయ సంస్కృతి మీద ఎంతో గౌరనం ఉంది. ఈ వాక్యాలు ఈ శబ్దాలు అన్ని అబద్దం అని వాకవిసించేది. మేం ఏం . చేయకపోయినా దొంగతనం మోపి కారణం లేకుండా మమ్మల్ని ఎందుకు కొడతారు? నన్ను కొడతారు. నూ అమ్మవి కొట్టి ఆమె చీర నట్టుకుని ఇది దొంగతనం చేసిన చీర చిర విప్పి ఇచ్చేయి అంటూ పోలీసులు ఆమె చేయి వట్టుకుంటారు. మరి భారతదేశం నాది అయినప్పుడు మమ్మల్ని వేరుగా ఎందుకు చూస్తారు. వుట్టుక నుండే దొంగలు అన్న ముద్ర ఎందుకు వేస్తారు? అందరు నా బంధువులు అయినప్పుడు మాకు చేయడానికి వని ఎవరు ఎందుకు ఇవ్వరు? మాకు నూది మోపేటంత భూమి కూడా ఎందుకు దొర కదు? ఓ మంచి ఇల్లు ఎందుకు లేదు? మనం అందరం సోదరులం అయితే మాకు దొంగతనాలు చేయాల్సిన గతి ఎందుకు వట్టింది?

జంతువుకి దానా వేయక పోతే అది అరుస్తుంది. కడువు మండుతుంటే భరించలేక రాత్రివూట తాడును తెంచుకుని పారిపో తుంది. ఆకుపచ్చగా ఉన్న చేలల్లో వడి మేస్తుంది. ఆ జంతువు ఎవడి పొలంలో అయితే మేస్తుకందో ఆ పాలం యజమాని డాన్ని బందెల దొద్గో కట్టేస్తాడు. ఆ జంతువు యజమాని వచ్చి జరినామా కట్టి దాన్ని విడిపించుకుని ఇంటికి తీసుకువస్తాడు. మా అన్నయ్యల గతీ అంతే. పోలీసులకు, ప్లీడర్లకు డబ్బు పొయ్యాలి. కోర్టులో జరిమానా కట్టాలి. మా అన్నయ్యలకి జంతువులకి మధ్య నాకు ఏ మాత్రం భేదం కనిపించదు,

మేము కష్టపడి వనిచేస్తాం అని అన్నా మాకు చేయడానికి వని ఎవరు ఇవ్వరు. అందుకే మా ఉచల్యా జాతివారు దొంగతనాలు చేస్తారు. షావుకారు దగ్గర పైనలు తెచ్చి పోలీసులకి ఇచ్చుకోవాలి. షావుకారు. దగ్గర వడ్డీ ఎక్కువ అవుతున్న కొద్దీ అప్పు తీర్చడంకోసం

కథ ఉచల్వా నా అన్నయ్యలు దొంగతనం చేస్తారు. మరాఠీ వుప్తకంలో మొదటి "వేతీలోఏ వ్రతిజ్ఞ చదవంగావే ఇదంతా అబద్రం అని అనిపించేది. మవ మొక ఎంతో బార కలిగేది. మా మదుటి రాత ఇంతే. అమకువి ఊరుకు వేవాడిని.

ఒకపారి మా వాళ్ళలో ఒకడు వండర్‌ వూర్‌ జాతరకి వెళ్ళాడు. అతడు బారీ దగ్గర మా రాదా పైకిల్‌ మీద పోతూ ఉండగా చూపాడు. అతదు. వచ్చి అన్నయ్యకి చెప్పాడు. మా అన్న నూ వదిన అన్నయ్య అయిన ఎల్లన్స దాదావ తీముకురావడం కోసం వెళ్ళారు. ఎంతో సేవు వెతికారు. దాదా ఒక వోటల్లో వవిచేస్తున్నాడు. “వీ పిల్లలు వెళ్ళాం ఇంటి దగ్గర ఉంటే నువ్వు ఇక్కడ ఎందుకు? మాతో నద” అని అన్న, ఎల్లవ్న దాదావి హోటలునుండి బయటకీ తీసుకువచ్చారు. చాడా ప్రస్తుతం ఉంటున్న ఇంటికి వెళ్ళారు. అక్కడ ఒక ఆడది ఉంది. “దీవ్ని వేము ఉంచుకున్నామ. మా ఇద్రరిని తీసుకుపాండి. అది రాకపోతే చేను రాను” అని దాదా అన్నాదు. ఇక తచ్చదని దాదావి ఆమెను ఇంటికే తీసుకువచ్చారు.

ధవేగాంవ్‌ క వచ్చాక మేము అందరమూ ఆమెను వింతగా చూడటం మొదలు పెట్టాము. ఎందుకంటే ఆమె అందంగా ఉంది. 'పెద్దింటే సిల్ల అని అనిసించింది. దాదాకి పిడికెడు మెతుకులు గతిలేవు. ఈళ్యోవాళ్ళందరు ఒకరి చెవులు ఒకరు కొరుక్కోవడం మొదలు పెట్టారు. “మాణేక్యా వెళ్ళాం పిల్లలను పెట్టుకుని బార్లీ పిల్లని లేపుకు వచ్చాడు” అంటూ చెప్పుకోవడం మొదలుపెట్టారు. కొంచెం దూరంలో ఊరి ఆడ వొళ్ళు దొడ్డికి వెళ్ళడానికి వచ్చేవాళ్ళు. వాళ్ళు పెద్దగా కొత్తగా వచ్చిన ఆమె గురించి ఇష్టం వచ్చినట్లు మాట్లాడేవాళ్ళు. వాళ్ళు ఆ విధంగా మాట్లాడటం వాకు ఇష్టం ఉండేదికాదు. నేను సారకాయలు పెద్దన య్యాయి అంటూ ఇంటిమీద ఎక్కేవాడిని. వా మాటలు వినబడగానే వాళ్ళు మౌట్లాడటం మానేసేవాళ్ళు. నేను సారకాయ పిందెలను వాళ్ళ మీదకు విసిరి కొట్టేవాడివి. వాళ్ళు తిట్టుకుంటూ అక్కడి నుండి వెళ్ళి పోయేవాళ్ళు.

మౌ ఇంటివాళ్ళు అశుభ్రంగా ఉండేవాళ్ళు. కొత్తగా వచ్చివామె

ఉచల్వా కః శుద్రంగా ఉండేది. ఆమె మాట కూడా న్వచ్చంగా ఉండేది. అవ్హు రహైడు అమె “నేను నీళ్ళు వ్యాడానికి రానా అక్కయ్యా! అని అడినేది. ఆమెము అందరు వేళాకోళం చేసివాళ్ళు. ఆమె సేరు వర్మిమి. కొందరు ఆమెని వద్మె అవి పిఠిచేవాళ్ళు. కొందరు కొత్తామె అని ఫిరిచేవాళ్ళు.. వేను మాత్రం ఆమెను వదినా అవి ఫితిచేవాడీవి. “నీవు నీరలో లంగా ఎందుకు వేమకుంటావు? జాకెట్టులో లాడీ ఎందుకు చేసుకుంటావు”. అంటూ మౌవాళ్ళు, వెక్కిరించేవాళ్ళు.. ఒకసారి కొత్తవ దిన వదీ దగ్గర ప్నానానికి వెళ్ళి అక్కడే అంగా బాడీ వడేసి వచ్చింది. ఒకరోజు. కొత్తవదిన. కోవంగా “మానిక్‌? ఎందుకిన్ని అబద్దాలాడావు? పీకు ఇల్లు ఉంది. పాలం ఉంది, తోటలున్నాయని ఎందుకు అబర్ధం చెప్పావు?” అని అడిగింది. “*వద్మిసీ విన్ను మాత్రం నేను వదలను" అవి దాదా అన్నాడు. మెల్లి మెల్లిగా ఆమెకు మా ఇంటి గారి సోకింది. మా ఇంట్లో వన్ను అందరు ఇక్ష్మణ్‌ లేకపోనే లక్షా అని ఫితిచే వాళ్ళు... కాని కొత్తవదిన నన్ను చిన్న రావుసాపాల్‌ అంటూ ఎంతో (వేమగా పిఠిచేది. ఆమె చాలా వని చేషేది. పాత వదిన కొత్త వది నవి అడ్తమైన బూతులు తిస్రేది. ఇట్లా ఒక సంవత్సరం గడిచింది. మౌ పాత వదిన అన్న వచ్చాడు. “మౌ పిల్లను మేము. తీనుకు వెళ్తాము. పెళ్ళి ఖర్చు ఇచ్చేయండొ అని అతడు దాదాతో అన్నాడు. చాలా రోజులు ఈ విషయం మీద పోట్లాటలు జరిగాయి. దాదాకి వని దొరకక పోవడం వలన సంపాదన ఏమీలేదు. మాతో పాటు కొత్తవదిన ఉపవాసాలు ఉండేది. “నీకు ఎపుడూ ఉవవాసాలే ఉండాల్సి వస్తోంది, వద్మినీ నీవు ఇంకెవరివైనా చూనుకో....... వోయిగా ఉండు.” అని ఓ రోజు దాడా వదినతో అన్నాడు. చివరికి ఆమెను ఏదో విధంగా ఒప్పించాడు. మౌ ఊళ్ళో నివసించే కిషన్‌పాటిల్‌ అనే వ్యక్తి, దాదా, నిలం గాకి వెళ్ళి వచ్చారు. అక్కడ ఒక వ్యక్తిని చూసారు. ఒకరోజు వాళ్ళిద్దరు కొత్త వదినని తీసుకు వెళ్ళారు. నేను వదినకోనం చాలా ఏడ్చాను. మళ్ళీ పోనీలే వదిన అక్కడైనా సుఖంశాకంటురదికే అని అనుకున్నాను. వదినని దాదా రెండొందల వీలె శోపొయలకు "అమ్మే . సాడు... దలాలీగా. వనిచేసిన కిషన్‌ పాటిత్‌ "నంద రూపాల్లలు తిను ఎ గ్‌ ౬ ఆంమి2.10 2 న. ఛి ప్రల ఆతు.

52 ఉచల్యా కున్నాడు. దాదా నూటఏళై రూపాయలు తీసుకున్నాడు. ఆ పైనలతో ఉప్పు) మిరవకాయలు, పవ్పులు, ధాన్యం, తీసుకువచ్చాడు. దాదా కొత్త వదినను అమ్మేసినందుకు ఎంతో బాధపడ్డాడు. బాగా తాగేవాడు. “నా పద్మినీ! నిన్ను అమ్మేసానుి అంటూ నెక్కి వెక్కి ఏడ్చేవాడు. రోజులు గడుస్తున్నాయి. దాదా వద్మినిని మరచి పోవడానికి ప్రయత్నించాడు. మళ్ళీ సంసారం చేయడం మొదలు పెట్టాడు. అప్పుడపుడు సలగరా, భౌడ్‌గాంన్‌ ల టోలీవాళ్ళతో కలిసీ దొంగతనాలకు వెళ్ళడం మొదలు పెట్టాడు.

ఒకసారి అంబాజోగైకి దాదా, అన్న, హరచంద, దొంగతనాలకు బయలుదేరారు. ఆరోజు వాళ్ళకి ఏమీ దొరకలేదు, ఒకడి దగ్గర బోలెడు 'వైనలు, బంగారం ఉన్నాయని మావాళ్ళు కనివెట్టారు. ఆ ధనవంతుడు నంత నుండి బయటకి రాంగానే దాదా జేబులోంచి నకిలీ బంగారం కడ్డీని తీసి మరొకడికి ఇచ్చాదు. అతదు ఆ ధనవంతుడి పక్కగా వెళ్తూ ఆ కడ్డీని కింద వడేసాడు. ధనవంతుడు కింద ఏం పడ్డదా అని చూసాడు. అతడి కళ్ళకి ధగధగా మెరుస్తున్న నకిలీ బంగారపు కడ్డీ కనిపించింది. అతడు దానిని తీసుకుని జేబులో వేనుకోబోతున్నాడు, ఇంతలో దాదా అతడి దగ్గరగా వచ్చి 'ఆ మనిషిదేదో వస్తువు కింద పడ్డది. ఏదీ అది చూపెట్టు” అని అడిగాదు. ఇంతలో కడ్డీ వడేసిన వ్యక్తి యొక్క 'స్నేహి తుడు వచ్చి “ఇక్కడ మా వస్తువు వడ్డది మీకేమైనా దొరికిందా అని ఆడిగాడు. దాదా లేదు అని సమాదానం చెప్పి ఆ ధనవంతుడిని వక్కకు. పిలిచి బెదిరించాడు. అతడి దగ్గర కొంత డబ్బు, బంగారపు ఉంగరం దాదా తీసుకున్నాడు. సంతోషంగా వది అడుగులు వేసాడో లేదో ఆ ధనవంతుడి స్నేహితుడు ఒకడు వచ్చాడు. వీడు నీకు నకిలీ బంగారాన్ని అంటగట్టాడు అని ఆ ధనవంతుడితో అన్నాదు. అక్కడి వాళ్ళందరు దాదాని వట్టుకుని తన్నడం మొదలుపెట్టారు. పోలీసులకు వట్టించారు. దాదా దెబ్బలకి ఓర్చుకోలేక నేరం చేసానని ఒప్పుకున్నాడు. రెండు నెలలు గిక్షపడ్డది. నూట ఏభై రూపాయలు జరిమానా విధిం చారు. ఆ పైసలు ఇవ్వకపోతే మరో నెల దైలు గిక్ష.. జరిమానా కట్టులేక పోవడం వలన మూడు. నెలలు బీడ్‌ జైల్లో దాదా ఉన్నాడు.

ఉచల్యా 653 దాదా దైల్లో ఉన్నా చోలీవాళ్ళు అతడి వంతు వచ్చిన డబ్బులను నూ

ఇవ్రుడు అన్న, హరచంద, భాడ్‌గాంవ్‌ టోలీవాళ్ళతో వెళ్ళడం మొదలు పెట్టాడు. హరచంద లాతూరులో నూనె డబ్బాలు దొంగ. తనం చేసి తీసుకువచ్చాడు. మా ఇంట్లో నూనె బొట్టు ఉండేది కాదు. ఇన్సుడు నూత్రం సల్లీ నూనె కొబ్బరి నూనెలకు ఇబ్బంది పడాల్సిన అన నరం లేకపోయింది. నేను స్కూలుకి వెళ్ళేటవ్సుడు బోలెడు నూనెను తలకు పట్టించేవాడిని. నూవె ముఖంమీదకు కారేది; బట్టులమీద కూడా మూవె వడేది.. హరచంద దొంగతనం చేసి కొత్త నంచీలను తెచ్చే వాడు. నేను వాటిల్గోంచి రోజుకో సంచి తీసుకుని పుస్తకాలు వేసుకుని మ్కూలుకి వెళ్ళేవాడిని. నేను స్కూల్లో ఉన్నంతవరకు కొత్త సంచీ ఎవ్పుడు కొనలేదు. అన్నీ" దొంగతనం చేసి తెచ్చిన సంచులనే వాడేవాడిని.

చెప్పులు కొందామంపే నూ దగ్గర వైనలు ఉండేవి కావు. దొంగ తనం చేసి తెచ్చిన చెప్పులనే వాడుకునేవాడిని. “నాకు బూస్టైనా, చెవుల జత అయినా తెచ్చివెట్టో అని నేను హరచంద వెనక పడే వాడిని. ఒకసారి పారచంద ఒక బూట్ల జత నాకోసం తెచ్చాడు. అవి చిన్నవి. నా, పాదాలు వట్టులేదు. జన్మలో ఒకసారి బూట్లు దొరికాయి. అందుకని వేను సబ్బు రాసి రాసి ఏగో విధంగా వాటిని పొదాలకు ఎక్కించాను. ఎక్కించడానికి ఆరగంట వింది. “చూడండీ నా బూట్లు ఎంత బాగున్నాయో” అని న్కూళల్లో అందరికి చూపెట్టాను. “లక్ష్యాకి ఇంత ఖరీదైన బూట్లు ఎక్కడ నుండి వస్తాయి వాళ్ళ అన్న దొంగతనం చేసి తెచ్చి ఉంటాడు.” అని ఒకడు అన్నాడు. నా చెంప మీద ఎవరో చెప్పుతో కొట్టినట్టుగా నాకు అనిపించింది. ఇంటికి వచ్చాక బూట్లు విన్న బోయాను, అని బిగుతుగా ఉనాయి. ఎంత లాగినా ఊడి రాలేదు. చివరికి ఎంతో తంటాలు వడి హరచంద తీసాడు. పాదాలు ఎర్రగా కందిపోయాయి. వుళ్ళు వడ్డాయి. బూట్లు వచ్చాయి కదా అని ఎంతో సంబరపడ్డాను కాని అవి నా దగ్గర ఒక్కరోజు కూడా ఉండలేదు. అన్న వాటిని ఎవరికో అమ్మేసాడు. ఎండాకాలం కాళ్ళు కొాలుతాయని చెత్త కుండీల దగ్గర వడిఉన్న విరిగిన పాత చెప్పులను

ర్‌శీ ఉచల్యా ఏరుకు తెచ్చుకునేవాడిని. ఒక కాలికి చెప్పు మరో కారఠికి. బూటు వేసుకుని తిరిగేవాడిని. చెప్పులు లేకుండా తిరగడంవలన నా పాదాలు పుళ్ళుపడ్డాయి. అన్న బూట్లు అమ్మేసాడని ఎంతో ఏడ్చాను. ఈసారి సంతలకి వెళ్ళినవ్చుడు మంచి బూట్లు తెస్తా అని హరచంద నాకు చెప్పేవాడు. హరచంద నన్ను ఎంతో (ప్రేమగా చూసేవాడు. అతడు దొంగతనం చేసి తెచ్చిన బట్టలను వదినలు వాడుకునేవారు. అందుకే ఇంటిల్లిపాది అతడిని బాగా చూసేవాళ్ళు. పెళ్ళికాని వాళ్ళం నేను, హరచంద మాత్రమే. నేను దొంగతనాలకు వెళ్ళను ఏమీతేను కనుక అందరు నన్ను నరిగ్గా చూసేవాళ్ళు కాదు.

మొ వాళ్ళు దొంగతనాలకు వెళ్ళి వచ్చాక పంది పిల్లలను చంపే వాళ్ళు. చెక్కలకు వేసే పారిష్‌ని తెచ్చి దానితో సారా తయారు చేసేవాళ్ళు. తయారు చేసాక.. వడబో సేనాళ్ళు. చేతిలో వేసుకుని అగ్గి పుల్ల వెలిగించి పరీక్ష చేసేవాళ్ళు. పందులను కాల్చి తినేవాళ్ళు. సారా తాగేవాళ్ళు. నాకు దగ్గు వచ్చినవ్చుడు ఇది తాగు తగ్గి పోతుంది అని అంటూ సారాని మావాళ్ళు నాకు ఇచ్చేనాళ్ళు. చిన్నవాళ్ళు సారా తాగేటప్పుడు పెద్దల కాళ్ళకు మొక్కాలి. నేను అందరి కాళ్ళకు మొక్కే వాడిని అందరు నాకు ఆశీర్వాదాలు ఇచ్చేవాళ్ళు. నేను కళ్ళు మూసుకుని ఆ సారాని గడగడ తాగేవాడిని. బయటవాళ్ళందరు తాగడం మంచిది కొదు అని నాకు చెప్పేవాళ్ళు. మా ఇంచ్లో వాళ్ళు మాత్రం దానికి వ్యతిరేకంగా చెప్పేవాళ్ళు. నేను నాలుగో క్లాసులో ఉన్నప్పుడు ఒకసారి మాస్టరు తాగడం మంచిది కాదు అని చెప్పారు. అప్పటి నుండి నేను తాగడం మానేసాను. ఇటువంటి పరిస్టితులలో నేను నాల్లన తరగతి నరీక్ష రాసాను. ఉత్తీర్ణుడయ్యాను. మా వాళ్ళందరు ఎంతో సంతోషవ డ్లారు. దాదా షోలాపూర్‌కి వెళ్తూ ఉండేవాడు. అక్కడ మొ బంధువులు చౌలానుంది ఉన్నారు. వెనకబడ్డ తరగతుల వాళ్ళకి అక్కడ పొరశాల, వనతిగ్భృహం ఉన్నాయి, తిండి కూడా వాళ్ళే వెడతారు అని దాదాకి ఎవరో చెప్పారు. అంతదూరంలో నన్ను ఒక్కడినీ ఎట్టా ఉంచుతారు, అందుకని శావళికి చెందిన శివ బాబూషావ్‌ొని కూడా నాతో పాటు అక్కడ చేర్పించాలి అని దాదా అనుకున్నాడు. సంతరాన్‌ని వెళ్ళి అడిగాడు. నంతరాన్‌ భార్య పుట్టిల్లు షోలాపూరు. షోలాపూర్‌లో నివ

ఉచల్వా 55 సించే సిద్రామ్‌ దాదా దగ్గరికి వెళ్తాం అని దాదా అన్నాదు. నాలుగన తరగతి పాసైనట్లు సర్టిఫికెట్టు తీనుకుని మేము అక్కడికి బయలుదే రాము. సిద్రామ్‌ దాదా షోలాపూర్‌లో సలగర అనే బస్తీలో ఉండేవాడు. మేము అతడి ఇంటికి వెళ్ళాము. నేను మొట్టమొదటి సారిగా షోలా వూర్‌. వెళ్ళాను. నాకు సూర్యుడు తూర్చున కాకుండా వడమరన ఉదయించినట్టుగా అనిపించింది. సిద్రామ్‌ దాదా నమ్మల్ని ప్రొద్దున్నే శ్యామ్‌రావు మూస్టరు దగ్గరికి తీసుకువెళ్ళాడు. మౌ వాళ్ళ మొట్ట మొదటి నేత శ్యామరావు మూష్టరు. అతని స్కూలు సోన్‌గొంవ్‌లో ఉంది. మేము శ్యాంరావు మొష్టరుని కలుసుకున్నాము. వాళ్ళ ఇంట్లో డ్రాయింగు రూమ్‌లో కూర్చున్నాము. ఆ గదిలో వెండి షీల్డు నేల్లా డేసి ఉంది. ఇది యుద్ధంలో వాడుకునే డాలు మరి ఈ ఇంట్లో ఎట్లా వచ్చింది. అని అనుకున్నాను. ఇంతకు ముందు. నేను పుస్తకాలలో డాలు బొమ్మలను చూసాను. రాజులతో యుద్ధం జరిగి ఉంటుంది. బహుశ కోట కూడా చాలా పెద్దదై ఉంటుంది. బహశ శ్యామరావు మాష్టరు తండ్రి ఆ యుద్దంలో ఉండి ఉంటాడు. ఇది అతనిదే అయి ఉంటుంది అని మనస్సులో అనుకున్నాను. ఇంటి నుండి బయటకు రాంగానే ఇవి శ్యామరావు మొన్టరుకి బహుమతి రూవంలో దొరికాయని సిద్రామ్‌ దాదా చెప్పాడు. మేము శ్యామరావు మాష్టరు పేరు. ఇంతకు ముందు విన్నాము. ఇవాళ ఆయనని చూసాము. మమ్మల్ని మొష్టరు సోన్‌గాంచ్‌కి రమ్మన్నాడు. మేం అందరం అక్కడికి వెళ్ళాము. సోన్‌ గౌంద్‌ వెళ్ళే బస్సు వచ్చింది. ఆ బస్సులో మాతో పాటు మాస్టరు వచ్చాడు. మేం అందరం సోన్‌గొంవ్‌లో దిగాము. అక్కడ శ్యామరావు మౌసష్టరు అల్లుడు హెడ్‌ మాష్టరుగా వనిచేస్తున్నాడు. మా సామానంతా ఒక చెక్క పవెట్టలో పెట్టాము. సర్టిఫికెట్లను ఆయనకి చూపించాము. అతడు ఐదో క్లాసులో మమ్మల్ని తీసుకున్నాడు. మా పేరు రిజిస్టరులో రాసుకున్నారు.

మాకు ఇక్కడ తిండి, బట్ట, వుస్తకాలు ఉచితంగా దొరుకుతాయని మౌొకెంతో ఆనందం కలిగింది. మమ్మల్ని వదిలేసి సిద్రామ్‌ దాదా షోలా వూర్‌ వెళ్ళిపోయాడు. న్కూలు ఊరికి దూరంగా ఉంది. స్కూలుకి

56 ఉచల్యా దగ్గరలో ఓ నది కూడా ఉంది.

న్కూలుకి దగ్గరగా బావి తవ్వుతున్నారు. మేం అందరము నదిలో స్నానం చేసి నచ్చాము. అన్నం తినే సమయం అయింది. బెల్‌ మోగింది. అందరు వళ్ళాలు గిన్నెలు పట్టుకుని వరుగెత్తారు. నేను శవ బాబుషాహ ఒకలైన్‌లో కూర్చున్నాము. వడ్డించడానికి ఒక చవరాసి ఉన్నాదు. అందరికి రెండు రొబ్బలుు ఒక గిన్నెడు పవ్చు ఇచ్చాడు. ఒక చిరుగుల బట్టలో రొస్టైలు కట్టారు. ఒక పెద్దగిన్నెలో వవ్పు పోసారు. ఆ రొబ్టైలు గాలివస్తే ఎగిరి పోయేటంత వలచగా ఉన్నాయి. ఒకరిద్దరు పిల్లలు రొ'స్టైలను దొంగతనంగా సంచిలో వేసుకున్నారు. మేం కొత్తగా వచ్చాం కనుక నగం రొజ్బ ఎక్కువ ఇచ్చారు... మేము గబగబా తినేసాము. వాళ్ళు కడువునిండా మాకు తిండి వెడతారు అని అనుకున్నాము. అందుకే రొట్టెలు ఇవ్వండి అని అడిగాము. “ఒక టైమ్‌కి రెండే రొస్టైలు ఇస్తారు. మీరు కొత్తగా వచ్చారు కాబట్టి సగం రొట్ట ఎక్కవ ఇచ్చారు”. అని మాష్టరు అన్నాడు. మేము ఏమీ మౌట్ట్లాడకుండా అక్కడినుండి లేచాము,

బాబూషావ్‌ొకి, శివకి ఇక హాస్టల్టో ఉండబుద్ది 'కాలేదు. తిండి నరిగ్గా దొరకక పోవడం వలన వాళ్ళకు ఎప్పుడెప్పుడు అక్కడినుండి వెళ్ళిపోదానూ అని అనిపించింది. నొకు ఈ మాత్రం తిండికూడా ఇంటిదగ్గర దొరకదు కనుక ఇక్కడే ఉండటం మంచిది అని అనిపీం చింది. ఒకరోజు వాళ్ళు ఏడవడం మొదలు "పెట్టారు. *ఎవరెనరికి హాస్టల్‌ లో ఉండాలని లేదో చెవ్ప్చండి?” అని మాస్టరు అడిగారు. శివ బాబుషాహా మాకు ఊరుకి వెళ్ళిపోవాలని ఉంది అని చెప్పారు. అంతే మౌాన్టరు, మళ్ళీ ఊరిపేరు ఎత్తుతారా అంటూ వాళ్ళని బెత్తం తీను కుని బాగా కొట్టారు. ముగ్గురం ఏడుస్తూ కూర్చున్నాము. బాబుషాహ మౌ ఇద్దరి కన్నా పెదవాడు. రాత్రిపూట వరుగెత్తి పారిపోదాం అని అతదు అన్నాడు. వాళ్ళిద్దరు ఎవ్పుడు పారిపోయారో నాకు తెలియదు. పొద్దున్నే లేవంగానే పిల్లలు పారిపోయారు. అని ఒకరికొకరు చెప్పుకోసా గారు. నాకూ. వెళ్ళి పోవాలని అనిపించింది. కాని మొష్టరు కొడతారు అన్న భయంతో అక్కడే ఉందామని అనుకున్నాను. బాబుషాహాని

ఉచల్యా ర్‌? శివని పోలీసులు మధ్యలోనే వట్టుకున్నారు. పోలీసు స్టేషనుకు తీనుకు వెళ్ళారు. వొళ్ళు సిద్రామ్‌దాదా అ(డ్రన్సు చెప్పారు. పోలీసులు అతడిని పిలుచుకు వచ్చారు. అతడు వాళ్ళిద్దరిని విడిపించాడు. తరువాత నా దగ్గరికి వచ్చాడు. నేను అతడి వెంట వెల్టానుని బయలుదేరానో లేదో, ఇన్ని రోజుల తిండి ఖర్చంతా ఇచ్చి పొండి, అప్పుడే నేను సర్టిఫికెట్‌ ఇస్తాను అని మౌష్టరు అన్నారు. సిద్రామ్‌ దాదా వైనలు తెచ్చి కట్టాడు. మొత్తానికి అక్కడి నుండి బయట వడ్డాము. అతడికి మిల్లులో జీతం రాంగానే నాకు టికెట్టు కొని ఇచ్చాడు నేను ధనేగాంవ్‌ కి వచ్చాను. “లక్ష్యు ఈ నంవత్పరం నీది పోయినస్లే నువ్వు తొందరగా ఎందుకు రాలేదు. నిన్ను న్కూల్లో తీనుకోరు.” అని పిల్లలు అనడం మొద లువెట్టారు. నేను బాభల్‌గాంవ్‌కి వెళ్ళి హెడ్‌ మాస్ట్రరుని కలిసి నన్ను స్కూల్లో చేర్చుకోమని బతిమిలాడాను. నేను ఐదో క్లాసులో చేరాను. న్కూల్లో నాకు కోల్వా జాతికి వెందిన దగడ్యాతో "స్నేహం అయింది. దగడ్యా అమ్మ మహమ్మదీయురాలు. తండ్రి కోల్వా జాతికి చెందినవాడు. అతడి తండ్రి నంతరామ్‌ బాభల్‌ గాంచ్‌లో నివసించే దేష్‌ ముఖ్‌ ఇంట్లో వనిచేసేవాడు. అతడి గుత్రాన్ని చూచేవాడు. లేళ్ళను బాగా వేటాడేవాడు. న్కూలు వదలగానే నేను దగడ్యా నది దగ్గరికి వెళ్ళి చేనణు వస్ట్రేవాళ్ళము. గిల్లేరుతో వక్షులను కొ స్టేవాళ్ళము. ఒకసారి హరచందని పోలీసులు దొంగతనం చేస్తుండగా పట్టుకు న్నారు. హరచందాని తన్నారు. కాని అతడు తక్కిన వాళ్ళ పేర్లు చెవ్చలేదు. పోలీసులు విసుగొచ్చి అతడిని రినూండ్‌ హోమ్‌లో పడే పారు. హరచందా వేర్చుగా దొంగతనాలు చేసేవాడు. ఇహ ఇప్పుడు లాతూరులో దొంగతనాలు చేయడం కష్టం, పోలీనులకు తెలిసిపోయింది అని ఇంట్లో వాళ్ళు అనుకోవడం మొదలుపెట్టారు. మళ్ళి ఇల్లు గడ వడం కస్టం అయిపోయింది, నేను ఒక్కొక్కసారి తిండి తినకుండా స్కూలుకి వెళ్ళిపోయేవాడిని. ఆకలి వేసినవ్చుడు నేను దగడ్యా ఇంటర్‌ వెల్‌లో కిటికీలోంచి దూకి బయటికి పారిహోయేవాళ్ళం. తేనె తుస్టైలు ఎక్కడ ఉన్నాయో వెతికే వాళ్ళము. పిట్టల గుర్లను తినేవాళ్ళము. మేం సంచిలో గిల్లేరు, అగ్గివెట్టె,. వెట్టుకునేవాళ్ళం. గిల్లేరుతో పక్ష

58 ఉచల్యా లను కొట్ట్రేవాళ్ళం. వాటిని కాల్చి రొస్బ లేకుండా తినేసేవాళ్ళము. రెండోరోజు మానష్టరు కొట్టేవారు. మాట్లాడకుండా దెబ్బలు తినే వాళ్ళం, న్కూల్లో పిల్లలు నన్ను ఎప్పుడు వెక్కిరిస్తూ ఉండేవాళ్ళు. వాళ్ళు అవ్పుడవ్వుడు నన్ను కొట్ట్రవాళ్ళు. చేను తిట్టేవాడిని వాళ్ళు ఇంకా కొట్టే వాళ్ళు. మాధనేగాంచ్‌ నుండి ఆడపిల్లలు కూడా స్కూలుకి వచ్చేవాళ్ళు. బ్రాహ్మణుల పిల్ల సులభని, పాటిల్‌ పిల్ల శకుంతలని కూడా పిల్లలు . వీడిపించేవాళ్ళు.. నులభ అన్న అరుణ్‌ జోషీ నాకు స్నేహితుడయ్యాడు. నేను వీళ్ళతో కలిసి వెళ్ళేవాడిని. సులభ నాతో మాట్లాడేది. నేను ఎంతో ఆనందించేవాడిని. నేను పాఠ్‌రూట్‌ పిల్లవాడిని. ఆమె పెద్ద కులంలో పుట్టిన పిల్ల అయినా నాతో ఎంతో (ప్రేమగా మాట్టాడేది. దారిలో రేగిపళ్ళ చెట్లు ఎక్కి 'రేగివళ్ళు కోసేవాడివి. ఆకువచ్చగా ఉన్నవి వేను తినేవాడిని. మంచిగా వండినవి మలభకి శకుంతలకి ఇచ్చేవాడిని. ఆడపిల్లల దగ్గర నేను చాలా సిగ్గు వడేవాడిని. అందుకే వాళ్ళదగ్గర తడబడుతూ మాట్లాడేవాడిని. ఒకసారి దాదా బట్టలు దొంగతనం చేసి తెచ్చాడు. నేను వాటి ల్గోంచి ఓ కురతా తీసి వేనుకుని స్కూలుకి వెళ్ళాను. అది నా 'వైజూ కాకపోనడం వలన బాగా చిన్నదైంది. 'ఇది ఎక్కడ కుట్టిం చావు అని అరుణ్‌జోషి అడిగాడు. “అన్న నా 'వైజు తీసుకోలేదు. లాతూరునుండి తీసుకువచ్చాడు.” అని నమాధానం చెప్పాను. సిల్లలం దరు నవ్వడం మొదలు పెట్టారు. “లక్ష్మణ్‌ నువ్వు ఇవ్వాళ ఎట్లాగో కనిపిస్తున్నావు. అందుకే పిల్లలు నవ్వుతున్నారు” అని సులభ అంది. వేను తరువాత కురతా భుజాలను బ్లేడుతో కోసి కుట్టుకున్నాను. వాకు అప్పుడు. నలుగురిలో ఎట్లా ఉండాలో నలుగురితో ఎట్లా మాట్లాడాలో ఏమీ తెలియదు. నా తల్గో బోలెడు పేలు ఉండేవి. వేసుకున్న బట్ట లలో కూడా పేలు లుకలుక లాడుతూ ఉండేవి. వీమాత్రం నమయం దొరికినా వాటిని చంవుతూ కూర్చునేవాడిని. ఒక్కొక్కసారి. పేలను చూసి చూసి మెడ నొప్పి వుక్టేది. బాగా నొప్పి వుడితే వాటిని చంనడం మానేసేవాడీని. దురదకి ఆగలేక పోవడం వలన వివరీతంగా

ఉచల్యా ర్‌లి గోకేవాడిని. నోకిన చోటల్లా రక్తం వచ్చేది. ఎండకి చస్తాయి అని నది ఒడ్డున మండుతున ఇనకలో వడుకునేవాడీవి. అవి నన్ను కొరికి కొరికి పెట్టేవి. న్కూల్లో పిల్లలు నన్ను దగ్గర కూర్చోనిచ్చేవాళ్ళు కాదు.

ప్రతీ సంవత్సరం ధాన్యం వచ్చే కాలంలో మా వాళ్ళు వనికోనం వేరే ఊళ్ళకి వెళ్తూ ఉండేవాళ్ళు. ఇంట్లో ఒక్కడినే ఉండాల్సి వచ్చేది. వాకు అవ్పుడు వినుగ్గా ఉండేది. తినడానికి ఏమీ ఉండేదికాదు. బాబ ల్‌గాంచ్‌ దారిలో దొరికే ముల్లంగిలను తినేవాడిని. అవి నాకు కొబ్బరి ముక్కలలాగా అనిపించేవి. ఆ రోజుల్లో నాకు అంకుష్‌ మేకతా అనే అతదు. స్నేహితుడయ్యాడు. అతడు “పాథ్‌రూట్‌ లక్షా ఉపవాసంతో ఉన్నాడు. తలొాకాస్తా రొస్ట ఇవ్వండి” అంటూ పిల్లలందరి దగ్గర రొఘ్టైలు జమచేసి నాకు తెచ్చి ఇచ్చేవాడు. పిల్లలందరు ఒక క్లాసులో కూర్చుని తినేవాళ్ళు. చేను మాత్రం వుస్తకం తీనుకుని ఓ మూల కూర్చునేవాడిని. నేను చదువుకుంటున్నానని అందరు అనుకోవాలని అట్లా చేసేవాడిని. ఓ మూల కడువు మాడుతుంటే వుస్తకం మీద మనస్పెట్లా నిలుస్తుంది? నేను రొట్ట తెచ్చుకోలేదని అందుకే అట్లా కూర్చుంటున్నానని కొందరి పిల్లలకి తెలిసిపోయింది. లక్ష్యా దిష్టి తగిరితే మనకు తిన్నది అరగదు, కదువునొప్పి వస్తుంది అని వాళ్ళు నేను కూర్చున్న శోటికి వచ్చి కూర్చునేవాళ్ళు కాదు. నా వరిస్తితి చూసి నాకు ఎంతో బాధగా అనిపించేది. పిల్లలు మౌొత్రం ఎన్నాళ్ళని ఇస్తారు? వాళ్ళకి విసుగు వుట్టింది. దారిలో నేను అంకుష్‌ జొన్న కంకులను కోనుకునేవాళ్ళం. అంకుష్‌ ఇంటికి తీసుకువచ్చి వాటిల్టోంచి బొన్నలు తే వాళ్ళము. అంకుష్‌ అక్కయ్య ఎంతో మంచిది, నన్ను ఎంతో (వేమగా చూసేది. తడిగా ఉన్న జొన్నలను గిర్నీలో వేయనివ్వరని, ఆమె వాటిని వేయించి సిండి విసిరించుకుని తీనుకు వచ్చేది. జొన్నరొజ్బ చేసివెట్టుది. ఒక్కొక్కసారి వివరీతమైన ఆకలి వేస్తే పిల్లల టిఫిన్‌ లలోనుండి రొస్బలు దొంగతనంచేసిి స్కూలుకి దూరంగా వెళ్ళి తినేవాళ్ళం. కొన్నాళ్ళకు వేను కుర్‌వాడా చెందిన జ్ఞానోబా ఇంట్లో వనికి కుదిరాను. అక్కడే అన్నం తిని అక్కడే పడుకునేవాడిని. జ్ఞానోబా పెద్ద అన్నయ్య తులసీ రామ్స్‌ తుకారామ్‌లు పెద్ద రౌడీలు. వాళ్ళకు స్త్రీ వ్యామోహం ఎక్కువ.

ణి ఉచల్యా మా ఊరిలో ఉన్న దుకాణాలలో జ్ఞానోబా దుకాణం చాలా పెద్దది. జ్ఞానోబా నన్ను బాగా చూసేవాడు. దుకాణంలోంచి బిస్కెట్లు కొబ్బరి దొంగతనం చేసి తెచ్చేవాడు. నాకిచ్చేవాదు. జ్ఞానోబా అమ్మ నన్ను (ప్రేమగా చూసేది. నేను పిండి విసిరించి తెచ్చేవాడిని. అంట్లు గిన్నెలని తోమేవాడిని. ఒకసారి నేను జ్ఞానోబా, తుకారామ్‌ ఒకచోట వడుకు న్నాము. మేం ఇద్దరం పడుకున్నాక తుకారామ్‌ మెల్లిగా లేచాడు. పాటిల్‌ ఇంటిమీదకు ఎక్కాడు. అతడి కూతురి దగ్గరకు వెళ్ళాడు. అతడు వెనక్కి వచ్చేటవుడు అందరు లేచారు. తుకారామ్‌ మా దగ్గ రకువచ్చి దువ్చటి కప్పుకుని పడుకున్నాడు. పాటిల్‌ ఇంటివాళ్ళు కర్ర వట్టుకుని ఇంటిమీదకు వచ్చారు. తుకారామ్‌ని బాగా కొట్టారు. అతడి తలకి దెబ్బ తగిలింది. రక్తం రావడం మొదలు పెట్టింది. వాకు వణుకు వుట్టింది.. వేను మొదటిసారిగా ఇటువంటి సంఘటనను చూసాను. అందుకే చాలా భయం వేసింది. తుకారామ్‌ని చంపేయండి అని పాటి ల్‌వైవు వాళ్ళు అనడం మొదలుపెట్టారు. రాత్రివూట తుకారామ్‌ని పోనవతీ అనే ఊరుకు తినుకువెళ్ళారు. నేను ఆ తరువాత ఇంటికి వచ్చేసాను. బాభల్‌ గాంచ్‌ మ్కూలుకి వెళ్ళడం మొదలు పెట్టాను.

వున్తకొలు చదువుతున్న కొద్దీ వాకు జ్ఞానం కలగసాగింది. వాకు ఎన్నో ఆలోచనలు వచ్చేవి. మాకన్నా బిచ్చగాళ్ళు బతుకులు నయం అని వాకనిపించేది. నేను కిందటి జన్మలో ఏం పావం చేసాను? అని నాక నిఫించేది. నేమ మంగళవారాలు శుక్రవారాలు స్కూలుకి డుమ్మాకాట్టి అమ్మవారి గుడి అరుగుమీద కూర్చునేవాడిని. అమ్మవారికి వై వేద్యం ఎప్పుడు పెడతారా అని ఎదురు చూసేవాడిని. వై వేద్యం పెట్టడానికి ఎవరైనా వచ్చారంటే చాలు ఎగిరి గెంతులు వేయాలని అనిపించేది. “అమ్మ తల్లీ! పెద్ద పెద్ద వాళ్ళు వచ్చి నైవేద్యం పెట్టనీ తల్లీ నేను అగరబత్తులు వెలిగిస్తాను.” అని అమ్మవారిని మొక్కుకునేవాడిని.

మౌ ఊరికి మూడు కోసుల దూరంలో దేవతాళ అనే ఊరు ఉంది. అమ్మవారి గుడి. ఉంది. అక్కడ వెలకు వదిసేను రోజులు జాతర జరుగుతుంది. లోలెడంతమంది జనం అక్కడికి వస్తారు. షేవంతీ బాయి అనే అమె మాకు బంధువు అవుతుంది. ఆమె అక్కడ

ఉచల్యా 61 వూజారిగా ఉండేది. నలుగురైదుగురు ఆడవాళ్ళు కలిసి జోగువా (వరిడీ వట్టుకువి ఇంటింటా తిరగడం) అడిగేవాళ్ళు.. నేను షేవంతి బాయి వెనక వెళ్ళేవాడిని. మెడలో మాల వేసుకుని తిరిగేవాడివి. కొందరు బొన్న రొబ్టలు, కొందరు చపాతీలు, కొందరు ధపాఠాలు ఇచ్చేవాళ్ళు. వేను తిరుగుతూ మధ్యలో వాటిని తినేసేవాడిని. ఒకరోజు చెట్టుదగ్గర విల్ళువి వరిడీలో వడ్డ రొస్టల్లో కొన్నింటిని జేబులో వేనుకున్నాను. కొన్నింటిని తినడం మొదలుపెట్టాను. జేబులోంచి 'షేవంతీ బాయి రొట్టెలు తీసేనుకుంటుందని నాకు ఎటూ తెలును. .ఆ రోజు నేను తినడం ఆమె చూసింది. నన్ను బాగా తిట్టింది. ఆ తరువాత ఆమె తన వెంట నన్ను తీనుకుపోవడం మానేసింది.

మౌన్టరు. గౌతమబుద్దుడికి, వర్తమానమహావీరుడికి జ్ఞానోదయం అయిందని చెప్పారు. అవ్పటినుండి నాలో ఎన్నో ప్రశ్నలు మొలకె తాయి. నాళ్ళకు రావిచెట్టుకింద జ్ఞానోదయం ఎట్లా అయింది? వాళ్ళు తవస్సు ఎట్టు చేసారు? అని నన్ను నేను ప్రశ్నించుకునేవాడిని. ఒకసారి వేను ఇందిరాగాంధీకి ఉత్తరం వ్రాసామ. బీదవాళ్ళ వరిస్టితి బాగువడేదె వడు? బీదవాళ్ళకు కట్టుకోవడానికి బట్టులు లేనని మవోత్మాగాంధీ తను బట్టులను ధరించడం మానేసాచు. మహాత్మాగాంధి కలలు వండేదెవ్పుడు? ఒక్కవూట అయినా బీదవాళ్ళకు కడువునిండా అన్నం దొరికేంట్లుగా మవ్వు చెయ్యి. ఇట్లా వీమిమేమిటో ఉత్తరం (వ్రాసాను. ఆవిడ అడ్రస్సు కూడా నాకు నరిగ్లా తెలియదు. భారతదేశ (వ్రధానమంత్రి శ్రీమతి ఇందిరాగాంధి ఢిల్లీ - అని వ్రాపాను. వా అడ్రస్సు ఎక్కడా రాయ లేదు. వా అడ్రస్సు రాస్తే పోలీసులు వట్టుకుంటారు అన్న భయంతో వేను రాయలేదు. ఉత్తరం చివర మాతాజీ ఈ ఉత్తరంలో తవ్పులు ఉంటే క్షమించు. నీకు ఈ ఉత్తరం బాగుందనిపిస్తే ఈ ఉత్తరం రాసిన పిల్లవాడి పేరు. చెదితే అతడికి బహుమతి అందచేస్తాను అని నువ్వే ప్రకటించు. అప్పుడు నేను వా అడ్రన్చు ఇస్తాను అని వ్రాసాను. కాని అట్లా జరగలేదు. ఇవుడు ఎవ్పుడైనా ఆ విషయం గుర్తుకువస్తే చాలు నేను ఎంత అజ్జానుడను అవి నాకనిపిస్తుంది.

నేను బాభల్‌గాంచ్‌లో ఉన్న స్కూలుకి వెళ్ళేటవుడు వా కాళ్ళకి

62 ఉచల్యా చెప్పులు ఉండేవికావు. ఎండలో పాదాలు ఎర్రబడిపోయేవి. అరికాళ్ళు మంటలు వుట్టవి. చెప్పులు కొందాం అంటే దగ్గర డబ్బులు ఉండేవి కొవు. అప్పుడు నాకు ఓఐడియా తట్టింది. కిందటి సంవత్సరం పుస్తకాల అట్టులు చించి వాటితో చెవ్పులు తయారు చేయాలి అన్న ఆలోచన వచ్చింది. పాదాన్ని వెట్టి కొలత తీసుకున్నాను. వెద్ద సూది తెచ్చి ఒకదానిమీద ఒకటి అట్టులు పెట్టి కుట్టాను. భావూ లాతూరు నుండి తెచ్చిన రబ్బరు వట్టీలతో ఆ అట్టులమీద వట్ట్రీలు కుట్టాను. ఉంగటమ్‌ కుట్టాను. స్కూలుకు వెళ్ళేటపుడు మట్టిమరీ వేడిగా ఉన్న చోటు చెవ్వులు వేసుకునే వాడిని. తొందరగా తెగుతాయేమో అన్న ఉద్దేశ్యంతో రాళ్ళు రప్పలు ఉన్న చోట చెన్సులు తిసి చేత్తో వట్టుకునే వాడిని. “లక్ష్యా! అబ్బ నీ చెప్పులు ఎంత ఖరీదైనవిరొ అని పిల్లలు వెక్కిరించేవాళ్ళు. నేను మాట్లాడకుండా కూర్చునేవాడీని.

బాభల్‌ గాంవ్‌ స్కూల్లో ఆగమ్హ వదిహేనుకి, జనవరి ఇరవై ఆరుకి నభలు జరిసేవాళ్ళు. నేను అన్పుడవ్వుడు ఉపన్యాసం ఇచ్చేవాడిని. స్త్రీకి విద్య అవసరమా అనవసరమా అన్న విషయం వై మాట్లాడనున్నారు. మొష్టారు స్త్రీకి విద్య అవసరం అని నన్ను వాదించమన్నారు. ఆడ పీల్లలందరు అక్కడికి చేరారు. కొందరు మొగపిల్లలు స్త్రీలకి విద్య అనవసరం అని మౌట్లాడు లేకపోతే చూనుకో ఏం చేస్తామో అని బెదిరించారు. నేను భయవడీ వాళ్ళు _చెవ్చమన్నట్టుగానే చెప్పాను. ఆడసిల్లలందరు స్త్రీకి విద్య అవనరం అని నేను వాదిస్తాను అని అను కున్నారు. కాని అట్లా జరగలేదు. ఇప్పటికీ ఈ విషయం గుర్తుకువస్తే నేను బాధపడుతూనే ఉంటాను. ఆ విధంగా మాట్టాడి నేను (స్త్రీలను అనమాన వరిచాను. నేను న్షమించరాని అపరాధం చేసాను అని నాకు ఇన్పటికీ అనిపిస్తుంది.

గుడిలో భజనలు జరుగుతూ ఉండేవి. భజనలు నేర్చుకోవాలని నాకెంతో కోరికగా ఉండేది. గుడిలో దూరంగా కూర్చుని నేను వినేవా డిని. అక్కడ మహాదేవ బేంబడే అనే ఒక వృద్దుడు ఉండేవాడు నాతో ఎంతో (పేమగా మాట్లాడేవాడు. పాధ్‌రూట్‌ పిల్లాడు గుడికి వస్తున్నా డంట ఒకరకంగా తనకు వుణ్యం దక్కిన ప్లే అని అతదు అనుకునేవాడు.

ఉచల్యా 6 నెమ్మది నెమ్మదిగా అతడు నాకు అభంగ్‌ పాడడం నేర్పించాడు. చేను వాటిని రాసుకునే వాడిని. ఇంగ్లీషు శబ్దాలు నేర్చుకున్నట్లుగా వాటిని బట్టీ వ్టేవాడిని. రాత్రిపూట. భజనలు మొదలుకాంగొనే నన్ను ఒక అభంగ్‌ పాడనీయండి అని ఆయనను అడిగేవాడిని. అతడు నన్ను పొడ మనే వాడు. నాకు రాగం తాళం తెలియదు. కవితలాగే పొడేవాడిని, అందరు నవ్వేవాళ్ళు. నెమ్మది నెమ్మదిగా తాళం వేయడం నేర్చుకు న్నాను. =

నేను పెద్ద కులాల వాళ్ళ ఇళ్ళకి వెళ్ళడం మొదలు పెట్టాను. అందరు. నన్ను ముట్టుకుంటున్నారు అని ఎంతో నంతోషసడ్డాను. ఒక సొరి నేను అమ్మవారి గుడి ఎదురుకుండో మంట వేసి చలి కాచు కుంటున్నాను. అవుడే ఇన్‌వ్వా వచ్చాడు. అతడు చలి కాచుకోవడం మొదలు నెట్టాడు. అనుకోకుండా నా చేయి అతనికి తగిరింది. అతని చేతిలో ఇత్తడి చెబు ఉంది. *నా చెంబును ఎందుకు ముట్టుకు న్నావు లక్ష్యా' అంటూ అతడు నన్ను తిట్టడం మొదలు పెట్టాడు. నేను వేసిన మంటలోనే ఆ చెంబును కాల్బాడు. కాల్చాను కాబట్టి చెంటు వవిత్రం అయిపోయింది అని అంటూ ఇంటికి వెళ్ళిపోయాడు. నొక బాధ కోపం రెండు కలిగాయి. ఒకప్పుడు నన్ను ముట్టుకోవాడనికే అన హ్యించుకునేవారు ఇవ్పుడు దగ్గరకు రాసాగారు. ఎక్కడైనా చిడతల ధ్వని వినిపిస్తే చాలు నేను ఉండలేక పోయేవాడిని. పావ వుణ్యాల గురించి తెలుసుకోసాగాను. మెల్లి మెల్లిగా నా మనన్సు మారసాగింది. పీతల వులును తాగడం, మాంసం, వందులని తినడం పాపం అని వుస్తకాలలో వ్రాసి ఉంది. నేను తినడం మానేసాను. శు(క్రవారాలు, శనివారాలు చేయడం మొదలు సెట్టాను. అందరు నుమ్మల్ని వాళ్ళ ఇళ్ళల్లోకి రానివ్వాలి మమ్మల్ని ముట్టుకోవాలి, మాతో మంచిగా మొట్లా డాలి అని నేను కలలు కనేవాడీని. అందుకే ఇవన్నీ చేసేవాడిని. వేలు ఇస్తే జుట్టు పట్టుకున్నట్టుగా కీర్త నలు పాడించారు చాల్లే అని ఊరు కోక రామాయణం కూడా చదవాలని అనుకున్నాను. మరాఠా జాతికీ చెందిన గోవిందపొటిల్‌ అనే వ్యక్తి రామాయణాన్ని చదివిస్తున్నాడు. అతడు నురాఠాలు ముట్టుకున్నా స్నానం చేసేవాడు. గోమూత్రం తాగే

64 ఉచల్వా వాడు. నియమంగా ఉండేవాడు. మరాఠాలనే ముట్టుకోని వాడు నేను రామాయణం చదువుతానంకే ఒప్పుకుంటాడా? ఏమైనా నరే ఒకరోజు వానుమాన్‌ మందిరం ముందు నేను కూర్చుని రామాయణం చద వాలి అని నిర్ణయించుకున్నాను. బెబడాకి చెందిన మవాోదేన్‌కీ ఈ విషయం చెప్పాను. ఆయన 'అందరు దేవుడి సంతానమే మరి ఈ భేదాలు ఎందుకు? నన్ను రామాయణం ఎందుకు చదవనివ్వరు అని పాటిల్‌ను అడుగు అని నాకు చెప్పాడు. పాటిల్‌ని అడగటానికి వాకు భయం వేసింది. ఓ రోజు రైర్యం తెచ్చుకుని అడిగాను. “వందు. అను, పిల్లులను తినే పాధ్‌రూల్‌ జాతివాడిని నువ్వు రామాయణం చదువుతావా?” అని పాటిల్‌ కోవంగా అన్నాడు. అప్పుడు నేను నా మెళ్ళో ఉన్న మాలను చూపెట్టాను. నేను ఏకాదశి, వారాలు చేస్తున్నాను అని చెప్పాను. “సరే రోజు స్నానం చేసి వన్తూ ఉండు ముందు. చదవడం నేర్చుకో” అని పాటిల్‌ అన్నాడు. అవ్పుడు నేను శివలీలామృతం, భగవద్గీత చదవడం నేర్చుకున్నాను. హనుమంతుడి గుడి దగ్గర రామాయణం చదవడం మొదలుపెట్టాను. ఊరి వారందరు “పాధ్‌రూట్‌. ల్యూ గొంతు ఎంత బాగుంది. ఎంత బాగా పొడాదు” అని అనడం మొదలు పెట్టారు. కాని ఎవరు నన్ను లక్ష్మణ్‌ అని మౌత్రం అనేవాళ్ళుకాదు.

వదినలకు నాకు తిండి పెట్టాలంటే ఇష్టం ఉండేదికాదు. “వున్త కాలలో, భజనలలో న్కూలులో ఏముంది నువ్వేమైనా మాన్టరువి అవుతావా? దొంగతనాలకు వెళ్ళు ఏమైనా నంపాయించు. ఎల్లకాలం విన్ను ఎవరు పోషిస్తారు అని మా, వదినలు నన్ను తిస్టేవాళ్ళు.

మా ఇంట్లో నంవత్పరం పొడుగునా దరిద్రమే. అవ్పుడవుడు చపాతీలు. చేసినా అవికూడా చేటకీ విద్య వలన ఎగిరి పోతాయన్న భయం మావాళ్ళకు ఉండేది. మౌ (ప్రక్కన ఉండే అంజనాబొయి చేటకీ చేస్తుందని మావాళ్ళకి ఆమెమీద అనుమానం ఉండేది. ఒకసారి వండు గక్సి వదిన ఆమెకు పాఠం నేర్పించాలని అనుకుంది. అంజనాబాయి తన ఇంట్లో బొబ్బట్లు చేయసాగింది, “చేటకీ చేసి మనింట్లో రొజ్టలని తన ఇంట్లోకి తెప్పించుకుంటుంది. ఇవ్పుడు చూడండి దాని బొబ్బట్లన్నీ

ఉచల్వొ 65 మన ఇంట్లోకి వస్తాయి. నున వేడ నీళ్ళు దాని గిన్నెలోకి వెళ్తాయి” అని వదిన అంది. ఆరోజు అందరు ఎదురుచూస్తూ కూర్చున్నారు. కాని అట్టా జరగలేదు. “ముండ ఇప్పుడు ఏదో చేసింది, సరే వచ్చే వండగకి దీని నంగతి చూద్దాం అని వదిన అంది. అనలు నాకు చేటకీ అంటే ఏమిచో తెలియదు. ఈ విద్య నేర్చుకోవాలంకే చింత గింజ అంత పెంట ఐదు శనివారాలు తినాలి అని నదిన చెప్పింది. ఆకలి వేస్తే చాలు చేటకీ విద్య నేర్చుకుంటే ఎంత బాగుండును అని అనిపించేది. నెంట తిన్నా ఒకవేళ ఆ విద్య రాకపోతే ఏం చేచూలి అందుకే అంజనాబాయిని దీన్ని గురించి అడగలేదు. ఒకసారి నాన్న నాకు న్మశానం దగ్గర ఉన్న రేగిచెట్టు, జిల్లేడు చెట్టు మధ్యన రోజు కూర్చోవాలి ఈ విధంగా ఒక నెల కూర్చుని ఒక శనివారం ఒక రూపాయిని ఎవరు చూడకుండా చెట్లమధ్య పాతి పెట్టాలి. ఇట్లా చేస్తే మన జేబు ఎవ్పుదూ భాలీ అవదు. ఎంత ఖర్చు పెట్టినా ఒక రూపాయి. శవ్పకుండా జేబులో ఉంటుంది అని చెప్పాడు. నేను ఈ విధంగా చేసాను. కొని ప్రయోజనం లేళశపోయింది. ఈ బీదతనం వలన నేను ఎన్నెన్ని అవస్తలు వడ్డానో ఎట్లా చెప్పను?

ఒకసారి. నేను, పెద్ద వదిన బయట వడుకున్నాము. తక్కిన వాళ్ళందరు తోవల వడుకున్నారు. ఒక రాత్రివేళ ఎవరో వచ్చి వదిన మీద వడ్డాడు. వదిన మూతిమీద చేయి పెట్టాదు. నేను మేలుకునే ఉన్నాను. అంతా చూన్తూనే ఉన్నాను. వదిన అరవడం మొదలు పెట్టింది. వదినని అందరు వాడు నీ దగ్గర వడుకున్నాడా అని అడగడం మొదలు పెట్టారు. నేను వాడిని పడుకోనీయలేదు అని వదిన చెప్పింది. నిజమేదో అబర్ధమేదో ఆమెకే తెలియాలి. దాగా ఈనవి వదిలివేస్తాడన్న భయంతో వదిన అబద్ధం చెప్పిందేమో!

ఒకసారి సంభా భావూకి బాగా జ్వరం వచ్చింది. కాళ్ళు చేతులు నన్నవడ్డాయి. అతడు బతుకుతాడన్న నమ్మకం లేదు. మావాళ్ళు మొత్తానికి ఏదో విధంగా కొన్ని వైనలు తెచ్చారు. లాతూరు వెళ్ళడానికి ఎద్దులబండీ కోసం ఊరంతా తిరిగారు. కాని ఎవరు బండి ఇవ్వలేదు. ఇంతలో బేంబడ్వాడిగూ అవనే అతని బండి లాతూరుకు వెళ్తోంది. మా

6౮6 ఉచల్యా భవూని బండిలో రానివ్వు. ఆనువత్రిలో చూవెట్టాలి.” అని అతడు ఈనడించి కొట్టాడు. కాళ్ళకు దండం సెడ్డా తీసుకు వెళ్ళండి. అతడిని తీసుకువెళ్తే చాలు మేము నడిచివస్తాము అని అన్న అన్నాడు. అయినా కూడా అతదు తీసుకు వెళ్ళలేదు. చివరికి తులసీరామ్‌ గాడిదమీద భవూను కూర్చోపెట్టి లాతూరుకు తీనుకువెళ్ళాడు. మా ఊరివాళ్ళు మాకు ఏ మాత్రం సహాయం చేసేవాళ్ళు కొదు. మా ఊళ్ళోని ధనవం తులు ఆషాడ(శ్రావణ మాసాలలో వుణ్యం అని దీయ్యం ఇచ్చేవాళ్ళు. ఆ బియ్యంనిండా వురుగులే ఉండేవి. బియ్యం మాకిచ్చి మా బస్తీలో చెత్త కుండీలో ఉండే చెత్తని తీసుకువెళ్ళేవాళ్లు. మా ఊరివారు మననులేని మనుషులు. వస్తువులు తాకట్టు పెట్టుకుని గొడిదని ఇవ్వమంకే కూడా ఇచ్చేవాళ్ళుకాదు. భావూ ఆరోగ్యం బాగువడింది. ఇంటికి తీసుకువ చ్చారు. మళ్ళీ ఇంట్లో గొడవలు మొదలయ్యాయి. అన్న తను వేరుగా ఉంటానని పట్టుబట్టాడు. చివరికి ఎవరికి వారు విడిగా ఉండాలని నిర్ల యించారు. భాగాలు వంచారు. నేను, నాన్న హరచంద ఎవరి దగ్గిర ఉండాలి? నాన్న ఒకచోట వనికి కుదిరాడు. హరచంద దొంగతనాలు చేసేవాడు. హరచందని అన్నయ్యలు చూస్తామని అస్నారు. ఎందుకంటే వాదు దొంగతనాలు చేసి కాస్తో కూస్తో సంపాదిస్తాడు. నన్ను మాత్రం ఎవరు అట్టి వెట్టుకోవడానికి ఇష్టవడలేదు. నాకు పుస్తకాలు కొనివ్వడం వాళ్ళకు అదనపు ఖర్చుగా అనిపించింది. చివరికి నన్ను నంభాభావూ ఉంచుకుంటానన్నాడు. అన్నయ్యలందరు కలిసి వ్రతి సంవత్సరం నాకు వుస్తకొలు కొని ఇవ్వాలి అని నిర్ణయించారు. హరచందాని మాణిక్‌ దాదా ఉంచుకుంటానన్నాడు. అన్న బాబాని తన దగ్గర ఉంచుకుంటానన్నాడు. అన్న ధనేగాంన్‌లో బతకడం కష్టం అని అత్తగారి ఇంటికి వెళ్ళిపో యాడు. దాదా కూడా దొంగతనాలకు బయటకి వెళ్ళాడు. ఇంట్లో నేను, సంభాభావూ, వదిన ఉంటూ ఉండేవాళ్ళము. నేను రొఘ్టైలు మూటకట్టి ఇచ్చేవాడిని. భావూ రోజుకి నాలుగు రూపాయలు సంపా దించేవాడు. మా ఇల్గు ఊరికి బయట ఉండేది.

ఒకరోజు నేను న్కూలుకి వెళ్ళాను. భావూ వనికి వెళ్ళాడు. ఇంట్లో ఎవరు లేరు. నేను తాళం వేసి వెళ్ళాను. స్కూలు నుండి

ఉచల్యొ 67 నేను వచ్చాను. చూస్తే ఏముంది తాళం ఎవరో తెరిచారు. నాకు భయం వేయసాగింది. నేను ఏడుస్తూ రోద్దుమీద నిల్చున్నాను మొ స్కూలుకి వెళ్ళి మా ఇంటి తాళం ఎవరో తెరిచారు. నాతో వదండి అంటూ పిల్లలని పిలుచుకు వచ్చాను. ఇంట్లో వస్తువులు లేవు. వారచంద్‌ దొంగతనం చేసి తెచ్చిన మంచి టెర్లిన్‌ కమీజు లేదు. నా జన్మలో మొదటి సారిగా నాకు మంచి కమీజు దొరికింది. అదంళే నాకెంతో ఇష్టం. కొని అదిపోయింది. నేను చాలా సేపు ఏడ్చాను. పిల్లలందరు నన్ను ఓదార్చారు. బుట్టలో పెట్టిన రొట్టెలు, అన్న కట్టుకునే ధోవతి, కప్పుకునే బొంతలు అన్నీ దొంగలు ఎత్తుకుపోయారు. నాకు విపరీతమైన ఆకలివేయడం మొదలుపెట్టింది. అరుణ్‌ వెళ్ళి ఈ విషయం తన చెల్లె లికి చెప్పాడు. నేను ఉపవాసంతో ఉన్నానని చెప్పాడు. నులభ నాకు రొహ్టైలు కూర తినడానికీ ఇచ్చింది. ఎవరు దొంగతనం చేసి ఉంటారా అని నేను ఆలోచిస్తూ కూర్చున్నాను. రాత్రి భావూ వచ్చాడు. చలి విపరీతంగా ఉంది. మా దగ్గర కవ్పుకోవడానికి ఏమీ లేవు. కొందాం అంటే భావూ దగ్గిర వైసలు లేవు, అతడి ఒంటిమీది ధోవతినిః కొంచెం బయటకి లాగి కవ్పుకున్నాం. మంట వేసి దాని పక్కన కూర్చు న్నాము. నంచిలోంచి పుస్తకాలు తీసేసి దాన్ని చోపిలాగా చేసి తలమీద పెట్టుకున్నాను. భావూ రాత్రి కవ్పుకున్న ధోనతినే పొద్దున్న కట్టుకుని బయటకి వెళ్ళేవాడు. ఇట్టాంటి రోజులు ఎందుకు వచ్చాయి భగవం తుడొ అని ఏడుస్తూ కూర్చునేవాళ్ళం. కొన్నిరోజుల తరువాత మా చుట్టం అయిన నార్యానే ఈ దొంగతనం చేసాడని వాటిని వది రూపాయలకు అమ్మేసాడని తెలిసింది. నార్యా పారిపోయాడు. నాకు మిషను బాగుచేయడం వచ్చింది. నా జీతం పెరుగుతుంది. ముందు ముందు మషిను బాగు చేసేపని మా సాహెబ్‌ ఇస్తాడు అని భావూ వెప్పాడు. నేను లాతూరుకు వెళ్ళవచ్చు ఎంచక్కా బన్స్నులు, రైళ్ళు, బజార్డు, సినిమాలు చూడవచ్చు సాహెబ్‌ లా ఉండవచ్చు, పాధరూట్‌లు లాతూరు. వెళ్ళి బాగువడ్డారు అని అందరు అంటారు, ఇక మమ్మల్ని ఎవరు దొంగలు అని అనరు అని నేను ఎన్నెన్నో కలలు కనేవాడిని. ఆనందించేవాడిని.

68 ఉచల్యా

నా బాధ్యతను తీసుకోవడానికి ఎవరు ముందుకు వచ్చేవారు కాదు. భాభల్‌ గాంద్‌ బోర్లింగులో ఉండటానికి నిర్ణయించుకున్నాను. వెనకబడ్డ వర్గాలవాళ్ళ దగ్గర డబ్బులు తీనుకోరు అని నాకు క్లాసులో ఓ పిల్లవాడు చెప్పాడు. నేను హెడ్‌ నూస్టరుని కలిసాను. అతనిచేత సెక్రటరీ పేరున ఉత్తరం వ్రాయించుకుని, అతడిని కలిసొను. “ఇక్కడ దేశదిమ్మరుల పిల్ల వాడు ఒక్కడూ లేడు అని అతడు నన్ను చేర్చుకున్నాడు. భావూకు, నేను బోర్డింగ్‌ లో ఉంటానని చెప్పాను. ఒక చెక్కసెట్ట, ఒక కంచం కొని ఇవ్వమన్నాను. అన్నయ్య నాలుగు రూపాయలు పెట్టి వాటిని కొని నాకిచ్చాడు. నేను బోర్డింగులో ఉండటం మొదలు పెట్టాను. బోర్లింగులో దాదాపు ఇరవైమంది పిల్లలుదాకొ ఉన్నారు. అక్కడ నాకు చాలామంది "స్నేహితులయ్యారు. బోర్లింగులో రెండువూటలు కడుపునిండా అన్నం దొరికేది. వారంకి ఒకరోజు నాన్న దగ్గర ఉండేవాడిని. నాన్న ఎంతో నమ్మకస్తుడుగా పనిచేసేవాడు. ఎప్పుడు ఒక చెజకు గడకూడా ఇచ్చేవాడు కొదు. ఒకవేళ ఇచ్చినా ఎలుకలు కొరికినవి ఇచ్చేవాడు. తిన్నాక మిగి లిన పిప్పిని కూడా వూడ్చేసేవాడు. ఆకులు కూడా కోసి ఇచ్చేవాడు కొదు. ఇంత నమ్మకస్తుడుగా వనిచేసినందుకు అతడికి రొ్టైలు, నెలకు వది రూపాయలు దొరికేవి. నాకు అప్పుడవుదు ఖర్చుకని పైసలు ఇచ్చేవాడు. నేను ప్రతీ ఆదివారం వస్తానని నాన్న సీతాఫలాలు, ఎలు కలు కొరికిన చెలుకు గడలు, దాచిపెట్టి నాకిచ్చేవాడు. తను తినే రొబ్టలలో నగం నాకోసం ఉంచేవాడు. నాన్న ముసలినాడై పోయినా నౌకరీ చేయక తప్పదు. “లక్ష్య నువ్వు బొగా చదువుకో మంచి 'పేరు తెచ్చుకో అని నాన్న నాతో అప్పుడపుడు అంటూ ఉండేవాడు. సోమవారం పొద్దున్న బొర్లింగ్‌ కి వెళ్ళేవాడిని. అక్కడ నన్ను అందరు (ప్రేమగా చూసేవాళ్ళు. ఈ _ బోర్లింగును ఒక పాటిల్‌ నడిపేవాడు. నేను మంగళ వారాలు, శుక్రవారాలు, ఏకాదశి ఉవవానం ఉంటానని అతడికి తెలుసు. అందుకే నన్ను ఎంతో (_పేమగా చూసేవాడు. నన్ను అవ్వుడమ్రుడు తన ఇంటికి తీనుకువెళ్ళేవాడు. టిఫిన్‌ పెట్టేవాడు. నాకు ఎంతో గర్వంగా అనిపించేది. మా _బోర్షింగులో ఇద్దరు లింగాయతులు ఉన్నారు. తక్సి.న వాళ్ళందరు మాలవాళ్ళు మాదిగవాళ్ళు. నేను పాధ్‌ రూట్‌ని. లింగాయతుల పిల్లలు మాతో కరిసేవాళ్ళు కారు. తినేటప్పుడు

ఉచల్యొా 69 కూడా వాళ్ళు వేరే కూర్చునేవాళ్ళు. నేను, గంగాధర్‌ గాయక్‌వాడ్‌, శివాజీ ఒక బట్టుగొ ఉండేవాళ్ళం. ఒక్కొక్కసారి. వవ్పులో వురుగులు వచ్చేవి. రొ ట్టైలు నన్నగా గాలికి ఎగిరిపోయేలా ఉండేవి. అయినా ఎవడికీ ఏమీ అనడానికి దమ్ములు లేవు. అందరు నోరు మూసుకుని తినే వాళ్ళు. గవర్నమెంటు పవైనలు తీసుకుని మాకు ఇటువంటి భోజనమా పెట్టేది అని వెనక బాగా తిస్టేనాళ్ళు. అప్పుడపుడు నేను మోరె మాన్టరు ఇంటికి వెళ్ళేవాడిని. వారు చద్ది రొట్టులు నాకు "పెట్టేవారు. నన్ను ఆయన (ప్రేమగా చూసేవారు. ఆయన ఇంగ్లీషు శబ్దాలు అడ గంగానే.. వెంటనే నేను చెప్పేవాడిని. ఆయన ఒక్కడే ఉన్నప్పుడు నన్ను పిలిచేవాడు, నేను ఆయన _ ఇంటికివెళ్ళి అంట్లగిన్నెలు తోమి ఇచ్చేచాడిని. బోర్లింగు పిల్లలు సాయంత్రం బయటకి తిరగడానికి వెళ్ళే వాళ్ళు. నీళ్ళు తాగడానికి దొడ్డికి వెళ్ళడానికి 'మేము' ఒకే చెంబును వాడేవాళ్ళము. లోర్లింగులో పిల్లలకు మా ఉచల్యా జాతివారి గురించి తెలును. వాళ్ళు నన్ను “మీవాళ్ళు దొంగతనాలు ఎట్లా చేస్తారు? ఎప్పుడు. చేస్తారు?” అంటూ (ప్రశ్నించేవారు. నేను వాళ్ళకి అంతా చెప్పేవాడిని. మా భావూ సర్‌ కార్‌ నౌకరీ చేస్తాడు మూ బావూ శడియోకొన్నాడు అంటూ గొప్పలు చెప్పేవాడిని. ఆ రోజుల్లో నాకు సర్‌కార్‌, నవాకార్‌ రెండు శబ్దాలు ఒకటిగానే అనిపించేవి. ఒకసారి చరిత చౌప్పే నూస్టరుగారు ఎవరైనా జౌరంగాబాద్‌ చూసారా అని అడి గారు. పిల్లలందరు చూడలేదని సమాధానం చెప్పారు. “నేను చూసాను" అని చెప్పాను. *ఎవ్పుడు వెళ్ళావు?” అని ఆయన అడిగారు. “ఠుల్‌ బొపూర్‌. వెళ్తూ బస్సులోనుండి చూసాను" అని చెప్పాను. అందరు నవ్వారు. నాకు అప్పుడు ఉస్మానాబాద్‌ జారంగాబాద్‌ ఒకేలాగా అని పించేవి.. నేను లాతూరు వెళ్ళినప్పుడు భొవూ దగ్గర ఉన్న శడియో తీనుకుని బోర్లింగుకి వచ్చాను. వాళ్ళు ఒకళ్ళకు ఒకళ్ళు వీడి అన్న పెద్ద నౌకరీ చేస్తాడు అని చెప్పుకునేవాళ్ళు. వాళ్ళు అట్లా అనుకుంటూ ఉంటే నాకు ఎంతో ఆనందంగా ఉండేది,

లాతూరుకి వెళ్ళినప్పుడల్లా నాకు చాలా బాధ కలిగేది. నాన్న మునలివాడయ్యాడు. హరచంద ఇప్పుడు దొంగతనాలు చేయడం మౌనే పొడు. వాడిని చూసేవాళ్ళు ఎవరు లేరు. ఏదో ఒకవని చేసి డబ్బులు సంపాదించి నాన్నను చూసుకోవాలి అని నొకనిపించేది. దీపొవళి పండు

70 ఉచల్యా గకు స్కూలుకి సెలవలు ఇచ్చారు. బోర్లింగు లోనుండి నా వెక్కవెట్ట తీసుకుని లాతూరు వచ్చేసాను. సెలనలు ఎప్పుడయిపోతాయా అని అని పించేది. ఎందుకంటే బోర్లింగులో తినడానికి ఇంత తిండి దొరుకుతుంది కదా అని ఆశ. హరచంద్‌ అన్నయ్యల దగ్గరికి వెళ్ళి నాలుగురోజులు ఉండేవాడు. వాళ్ళు హరచందని కుక్క కన్నా హీనంగా చూసేవాళ్ళు. తన్ని వెళ్ళ గొట్టేనాళ్ళు. నాన్న హరచందని కూడా తన దగ్గరే ఉండమనేవాడు. నేను 'వెళ్ళినవ్చుడు మేము ముగ్గురం, నాన్నకి. యజ మౌని ఇచ్చిన రొస్టైలను పంచుకు తినేవాళ్ళం. అప్పుడప్పుడు యజమాని తిడుతూ ఉండేవాడు. రొ స్టైలు కూడొ సరిగ్గా ఇచ్చేవాడు కాదు. ఒక్కొ క్కసారి మేము నీళ్ళుతొగి ఉండేవాళ్ళం. మొ ముగ్గురికి ఎవరి సహాయం లేదుకదా అని ఏడుస్తూ కూర్చునేవాళ్ళం. ఈ పరిస్థితులలో స్కూలు మానేసి దొంగతనాలు చేస్తేనే మంచిది అని అనిపించేది. నేను సెలవల్లో వెక్కపెస్టై తీనుకుని దాదా ఇంటికి వెళ్ళాను. నేను ఇక బోర్లింగులో ఉండనని చెప్పాను. దాదా తిట్టాడు. వదినకి మాత్రం చాలా సంతోషం కలిగింది. ఇక పుస్తకాలకు డబ్బులు నంపించే ఖర్చు తగ్గింది అని ఆమె అనుకుంది. అక్కడ నేను ఉన్నన్ని రోజులు వదిన నన్ను చాలా కష్ట వెట్టది. ఆమె ఇంటి వాళ్ళు మా జాతివాళ్ళే. ఆమె ఇద్దరు భర్త లను వదిలేసింది. ఒక _ రెడ్డిని ఉంచుకుంది. ఆమె సారా వ్యాపారం చేసేది. నూ వదినకి ఈమె. చుట్టం అవుతుంది. ఆమె ఓ పెద్ద ఇంట్లో ఉండేది. నేను వదిన ఆమె దగ్గరకు వెళ్ళాము. నేను కలలో కూడా అట్లాంటి ఇల్లు చూడలేదు. నూకు తెలిసినామె కదా మమ్మల్ని ఆదరిస్తుంది అని మేము అనుకున్నాము, కాని అట్లా జరగలేదు. వదినకి తినడానికి రొస్బై ఇచ్చింది. రెడ్డి వచ్చే పైన్‌ అయింది మీరు వెళ్ళి పొండి లేకపోతే కొడతాడు అని అంది. మేము వెనక్కి వచ్చేసాము, ఆమె సారా వ్యాపారం మీద పెద్ద ఇల్లు కట్టింది. సంభా భావూకి లాతూరులో నౌకరీ దొరికింది. గది తీసుకోక తన్నలేదు. చంద్రభాగా బాయితో పరిచయం అయింది. ఆమె ఇంటి ప్రక్కనే అద్దెకు తీసు కున్నాము. ఆమె పెద్ద వ్యాపారన్టురాలు. నన్ను అప్పుడప్పుడు పాలు అమ్ముకురమ్మనమని వంపించేది. దానా కొనుక్కురమ్మని వంపించేది. పావలా అర్హరూపాయి చేతిలో పెట్టేది. ఆ వైసలు నేను దాదాకి ఇచ్చేవాడిని. పది పదిహేను రూపయల దాకా నేను జమ చేసాను.

ఉచల్యాొ [4

ఒకసారి నాన్న లాతూరుకి వచ్చాడు. “నేను ఉన్న నాలుగు శేకులు అమ్మేస్తాను. పుస్తకాలు కొని ఇస్తాను. న్కూలుకి వెళ్ళు అని చెప్పాడు. హరచంద దొంగతనాలు చేయడం మాసేనాడు. ఫిట్సు చాలా ఎక్కువ అయ్యాయి. ఎక్కడ పడిపోతాడో తెలియదు. ఒకమూల అనారోగ్యం. పోలీసుల దెబ్బలు భరించలేకపోయేవాడు. చివరికి అతడికి పరిడీ ఇచ్చి జోగువా అడుక్కొమన్నారు. ఇంట్లో అమ్మ వరిడీ ఉండేది. దాన్ని ఎలుకలు బాగా కొరికేసాయి. నాన్న తన యజమాని దగ్గర వైనలు తీసుకుని తులజావూర్‌ కి వెళ్ళి వరిడీ తీసుకు వచ్చాడు. అనలైతే అమ్మవారి జోగువా అంటే మంగళవారం శుక్రవారం అనూవాన్యలలో అడుక్కోవాలి. కాని పహారచంద బిచ్చగాడిలా ప్రతీరోజు అడుక్కు నేవాదు.

ఈ వరిస్టితులను చూసి నాకు విసుగు వుట్టింది. అందుకే ఎక్క డైనా వనిచేయాలి అని అనుకున్నాను. హరచందని బిచ్చానికి పంపించ కూడదు అని నిర్ణయించుకున్నాను. లాతూరులో నాందేడ్‌ నాకా దగ్గర మా బీదవాళ్ళ బస్తీ ఉంది. అక్కడ (బెడ్‌ పాన్‌ అమ్మడం మొదలు పెట్టాను. కొన్ని రోజులు బాగానే అమ్ముడు పోయాయి. చుట్టు వక్కల. చిన్న చిన్న గగ్రామాల్లవాళ్ళు అన్న దగ్గరికివచ్చి నూత్‌గిర్నీలో ఉద్యోగం ఇప్పించుమని అడిగేవాళ్ళు. సుత్‌గిర్నీ వాళ్ళు కొంతమంది పిల్లలకు నౌకరీ ఇచ్చేవాళ్ళు. కొంతమందికి మీ వయన్సు తక్కున మీరు వనిచేయలేరు అంటూ వని ఇచ్చేనాళ్ళు కాదు. “నాకు మీ సాపెబ్‌కి వెపస్పి నౌకరీ ఇప్పించు” అని నేను అన్నను అడిగాను. “నువ్వు చిన్న పిల్లవాడివి నువ్వు అ నౌకరీ చేయలేవు” అనీ అన్న అన్నాడు. నేను ఏమీ మాట్లాడలేదు. పాన్‌ నరిగ్గా అమ్ముడు పోవడం లేదు, అందు కని అరటిపళ్ళు అమ్మడం మొదలుపెట్టాను. ప్రతీరోజూ పొద్దున నుండి సాయంటత్రందాకా *“అరటివళ్ళు తీసుకోండి, అరటిపళ్ళు తీసుకోండి. అని అరుస్తూ తిరిగేవాడీని. వచ్చిన డబ్బులు తిండికి సరిపోయేవి. వళ్ళు అమ్మడం వూర్తికాగానే చంద్ర భాగాబాయికి బ(రైలకు వేసే దానా కొని తెచ్చి ఇచ్చేవాడిని. అందులో కాసిని వైసలు కొట్టే సేవాడిని. ఇంట్లో అన్నం లేకపోతే హోటల్‌ కి వెళ్ళి తినేవాడిని. వదిన ఎప్పుడూ. నాతో పోట్లాడుతూ ఉండేది. ఇక నేను ఒక్కడినే ఉండగలుగుతాను, ఏదైనా వ్యాపారం చేయగలుగుతాను అని నా కనిపించింది. దీపావళి సెలవలకు ఇంటికి వచ్చాక ఇక బోర్లింగుకి వెళ్ళలేదు. స్కూలు పిల్లలు కలిసారు.

72 ఉచల్వా హెడ్‌ చూస్టరు నిన్ను పిలుచుకురమ్మన్నాడు, స్కూలుకైనా రమ్మన్నాడు, లేకపోతే అక్కడ ఉన్నన్ని రోజులకు తిండికి, వసతికి అయిన ఖర్చులు ఇమ్మన్నాడు అని చెప్పారు. ఆయన ఇంటికి వస్తే అన్ని వైనలు నేనెక్కడినుండి తేగలను, అందుకని స్కూలుకి వెళ్ళడమే మంచిది అని నాకనిపించింది. న్కూలుకి వెళ్ళాను. స్వామీ గురూజీ నన్ను బెత్తంతో కొట్టారు. నేను ఇక స్కూలుకి రాలేను అని ఏడ్చాను. ఆ తరు వాత నేను స్కూలు మానేసాను. ఆఖరికి ఒకరోజున సూత్‌గిర్నీకి అర్జీ రాసుకుని వెళ్ళాను. నువ్వు చాలా చిన్న పిల్లాడివి నువ్వు వని చేయలేవు అంటూ వాళ్ళు నన్ను వెళ్ళగొఘ్టిసొరు. నేను మల్ళీ ఆర్డీ ఇచ్చాను. “కేశవరావు సోన్‌వణెని కలు ఆయన సైన్‌ చేసె ఇస్తే వీళ్ళు నిన్ను తీసుకుంటారు,” అని నాకెవరో చెప్పారు. ఆ రోజుల్లో కేశవరావు సోన్‌వడె మంత్రిగా వనిచేసేవారు. ఒకసారి వాళ్ళ ఇంటికి వెళ్ళాను. ఆయన గడ్డం చేసుకుంటున్నారు. నొకు ఆయనే సోన్‌ వఠె అని తెలియదు. “*సోన్‌వడె సాహెబ్‌ ని కలవాలి ఈ అర్లీమీద ఆయన 'సైను కావాలి. ఆయన ఎక్కడున్నారు?” అని అడిగాను. “నేనే సోన్‌వథెని చెప్పు ఏం కొవాలి? అని ఆయన అడిగారు. నేను ఆయన కాళ్ళమీద పడ్డాను. విషయం ఛెప్పాను. “నువ్వు చాలా చిన్న పిల్లవాడివి” అని ఆయన అన్నారు. “సాహెబ్‌ నన్ను చూసేవాళ్ళు ఎవరు. లేరు. ఇక బిచ్చం ఎత్తుకుని బతకాల్సి వస్తుంది. నేను చిన్న వాడినైనా వని చేయగలుగుతాను.” అని చెప్పాను. “నువ్వు తెలివి కల వాడివి బాగా మొట్టాడుతావు అని అంటూ ఆయన ఆర్టీమీద సంతకం చేసాడు. నేను ఆ అర్టీ తీసుకుని వాచ్‌ మెన్‌ దగ్గరికే వచ్చాను. సోన్‌వఠె సాహెబ్‌ పంపించాడు అని చెప్పాను. అప్పుడు అతడు నన్ను లోపలికి వెళ్ళనిచ్చాడు. స్పిన్నింగ్‌ మాస్టరు దగ్గరికి వెళ్ళాను. అతనికి మరాఠీ రాదు. నాకు హిందీ రాదు. నేను హిందీలో ఎట్టాగొట్లా ఆయనకి విషయం చెప్పాను. ఆయన నీ వయన్సు ఎంత? అని అడిగాడు. “సాహెబ్‌ మై వైసా మోఠాహం కామ్‌ కరూంగా అని చెప్పాను. మళ్ళీ ఆయన నా వయస్సు అడిగాడు. నేను పదహారు సంవత్సరాలని చెప్పాను. “హన్‌ అఠారహ్‌ బరస్‌వాలోంకో లేతేహై” అని ఆయన

ఉచల్యొ 73 అన్నాడు. నేను ధైర్యం తెచ్చుకున్నాను. “సాహెబ్‌. మేరా వయ్‌ సోల్‌ వర్ష్‌ స్కూల్‌ మేహై. లేకిన్‌ సహీ వయ్‌ అఠారవ్‌ పై అని చెప్పాను. చివరికి నాకు సూత్‌గిర్నీలో ఉద్యోగం దొరికింది. రింగ్‌ఫ్రేమ్‌ దగ్గర వాకు పని ఇచ్చారు. నూత్‌గిర్నీ మొత్తంలో నేను ఒక్కడినే చిన్నవాడిని.

నేను వనికి వెళ్ళడం మొదలు వెట్టాను. కొత్తగా పనిలో చేరి నప్పుడు జీతం ఇచ్చేవాళ్ళుకాదు. ఉచితంగా వని చేయించుకునేవొళ్ళు, దారం ఎక్కించడం నేర్చుకోవడంలోనే చాలా కాలం గడిచింది. తక్కిన వాళ్ళు ఒక్క నిమిషంలో దారం ఎక్కించేవాళ్ళు. అవ్పుడవుడు సత్తి ఎత్తే వని చెప్పేవాళ్ళు. వదిహేను రోజులు గడిచిపోయాయి. దారం పెట్టటం వచ్చేవరకు జీతం ఇచ్చేవాళ్ళు కాదు. నేను ఒకసారి స్పిన్నింగ్‌ మాస్టరు దగ్గరకు వెళ్ళి *నాకు దారం పెట్టుడం వచ్చింది (మటైయల్‌ తీసుకోండి” అని చెప్పాను. మౌన్టరు వచ్చి చూసేవాదు. నేను దారం పెట్టగొనే మరో వైవు తెగిపోయేది. నేను వని చేయడం మొదలుపెట్టీ 125 రోజులు అయింది. నాకు జీతం ఇవ్వండి అని అర్జీ పెట్టుకు న్నాను. “నీకు దారం పెట్టడం వచ్చేవరకు మేము జీతం ఇవ్వము అని సాహెబ్‌ చెప్పాడు.

. “స్రాహైబ్‌ తినడానికి తిండి లేదు, కట్టుకోవడానికి బట్టులేదు, మీరే నాకు తల్లీ తండ్రీ జీతం ఇప్పించండి” అని నేను ఆయనను వినయంగా అడిగాను. “నరే వద నేను నీ (ట్రయల్‌ తీనుకుంటా” అని అతడు నా నెనక వచ్చాడు.”“దేవా నాకు దారం పెట్టడం రావాలి తెగకుండా చూడు అని దేవుడికి దండం పెట్టుకున్నాను. మొత్తానికి చారం ఎక్కించగలిగాను. అతడు మెచ్చుకున్నాడు. అరవై రూపాయలు బీతం ఈయడం మొదలుపెట్టారు. నేను ఓ ఉద్యోగిని అయ్యాను అని నాకు చాలా ఫంతోవం సనిగింది. నాకు పొద్దున ఏడుగంటల డ్యూటీ వేసారు. జీతం ఈయడం మొదలు పెట్టినవ్పటి నుండి నాకు పెద్ద పనులు చెప్పడం మొదలు పెట్టారు. అరవై డెభై కిలోల బరువుగల బస్తాలను ఎత్తమనేవారు. వని నుండి ఎక్కడ తీసేస్తారో అన్న భయంతో ఎంత బాధ కలిగినా వాటిని ఎత్తేవాడిని. మధ్యాహ్నం అన్నం తినడా

74 ఉచల్యొా నికీ వెళ్ళేవాడిని. రెండు నెలల తరువాత ( డాప్‌) దారం తీసేవని ఇచ్చారు. డాప్‌ తీయడం అంటే మిషనులో నుండి దారం పూర్తిగా నిండి ఉన్న బాబిన్‌ని తీయడం అని అర్హం. పెద్దపెద్ద డబ్బాలను తలమీద పెట్టుకుని డాప్‌ తీసేవాడిని. తరువాత బెల్ట్‌ని తగిరించేవాడిని. ఇప్పుడు నాకు పని బాగా వచ్చింది. (వ్రభాకర్‌ కోకతె అనే అతను జాబర్‌ వని చేసేవాడు. అతడు నన్ను తన సోదరుడిలా చూచేవాడు. “చక్కగా వని చేయి నేను నీకు సైడర్‌ (మిషను వని చూడటం.) "వని ఇస్తాను” అని అతడు నాకు చెస్పేవాడు. నేను మనస్సు వెట్టి వని చేసేవాడిని. ఈ పనిలో ఎవరి సహాయం తీనుకునేవాడిని కాను. నేనే మిషను వని చూసేవాడిని. ఇవ్చుడు బరువులు ఎత్తే వని ఈయడం మానేసారు. నెమ్మది నెమ్మదిగా నా జీతం మరో పదిహేను రూపా యలు పెరిగింది. ఆ రోజు ధనేగాంవ్‌కి వెళ్ళి అమ్మవారికి కొబ్బరికాయ కొట్టి వచ్చాను. ఇప్పుడు శుభ్రంగా ఉండటం నేర్చుకున్నాను. నాకు సైకిల్‌ నేర్చుకోవాలని ఎంతో కోరికగా ఉండేది. సైకిల్‌ నేర్చుకునే టవ్హుడు నేను ఎన్నోసార్లు కిందవడ్డాను. మోకాళ్ళు దోక్కుపోయాయి. మొత్తానికి సైకిల్‌ తొక్కడం నేర్చుకున్నాను. అద్దె సైకిలు తెచ్చుకుని బజారులోకి వెళ్ళడం మొదలుపెట్టాను. లాతూరులో గోలాయి దగ్గర భూసార్‌ లేన్‌ ఉంది. డాల్దా ఫాక్టరీ వాచ్‌ మెన్‌కి నా సైకిల్‌ తగి లింది. నాకు (బ్రేకు ఎట్లా వేయాలో తెలిసేది కాదు. నేను కొకత్యె బదొారుకు బయలు దేరాము. కోకణ్యెకి సైకిల్‌ తొక్కడం బాగా వచ్చు. అతడు ముందుకు వెళ్ళిపోయాడు. వాచ్‌ మెన్‌ నన్ను చెప్పు తీసి కొట్టడం మొదలుపెట్టాడు. అక్కడున్న జనం “*పోనీలే పావం వది లేయి చచ్చిపోతాడు' అంటూ అతడి చేతుల్లోంచి నన్ను విడిపించారు. నేను పల్లెటూరు. వాడిని పట్టణంతో ఎట్టా ఉండాలో ఏమీ తెలియని అమాయకుడిని. వట్టుణంలోని వాళ్ళు ఎట్లా ఉంటారో అట్లా నేను ఉండాలి అన్న పట్టుదల నాలో పెరిగింది. ఎన్నిసార్లు తన్నులు తిన్నా నేనునా వట్టుదల వదల లేదు. ఇవ్పుడు నేను ఉద్యోగం చేయడం మొదలుపెట్టాను. అన్నయ్య పెద్ద వదిన కూడా ఎంతో నంతోషవ డ్లారు. కాని నాకు ఎంతో విచారంగా ఉండేది. పాపం బాబా ఇక వని చేయలేడు, హరచంద బాధ్యత ఎవరు వహిస్తారు. నేను బాగా చదు

ఉచల్యా 75 వుకుని వైకి రావాలని బాబాకి ఉండేది. నేను న్కూలు మానేసాను. ఇక నేను గొప్పవాడిని ఎట్లా కాగలుగుతాను? మంచి ఉద్యోగం ఎట్లా దొరుకుతుంది? ఈ ఆలోచన రాగానే నాకు బాధ కలిగేది.

ఒకసారి టైమ్‌కీవర్‌ పాటిల్‌ “ఎల్‌ .ఎమ్‌ గాయక్‌ వాడ్‌ నువ్వింత చిన్నవాడిని స్కూలు మానేసి ఎందుకు వని చేస్తున్నావు? స్కూలుకి వెళ్తూ వని చేస్తూ ఉండు” అని చెప్పాడు. ఆయన సలహా ప్రకారం నేను న్కూలుకి వెళ్ళడం మొదలు పెట్టాను. బాభల్‌ గాంవ్‌ నుండి టి.సి. తీసుకువచ్చి లాతూరు శివాజీ హైస్కూల్లో చేరాను. న్కూల్‌కి వెళ్ళాలి కనుక రాత్రి ద్యూటీ ఇవ్వమని అడిగాను. మౌ యజమాని ఒవ్పుకు న్నాడు. రాత్రి పన్నెండు గంటల నుండి (ప్రొద్దున్న ఏడు గంటల వరకు వని చేసేవాడిని. రాంగానే చద్ది రొఘ్టైలు తినేసి ఓ గంట పడుకుని వదిగంటలకు న్కూలుకి వెళ్ళేవాడిని. మాస్టారు నాకు హోమ్‌వర్కు ఇచ్చేవారు. ఐదు గంటలకు న్కూలు మూసేసేవారు. నాకు న్కూల్లో నిద్ర వచ్చేది. ఇంటికి రాంగానే ఇంత తిని వడుకునేవాడిని. స్కూల్లో కొందరు పిల్లలతో స్నేహం అయింది. నాందేడ్‌ నాకా దగ్గర ఎరు వుల గోడౌన్‌ ఉండేది. అక్కడ నా స్నేహితుడు ఒకడు ఉండేవాడు. నేను చంద్ర భాగా బాయి ఇంట్లో అదైెకి ఉండేవాడిని. మరాఠాలు లాహ్మణుల పిల్లలు నన్ను వాళ్ళ ఇళ్ళకి పిలిచేవారు. ఇదివరకు నన్ను ఎవరు ముట్టుకునేవారు కాదు. లక్ష్య పాధ్‌రూట్‌ పోరగాడు అంటూ పిలిచేవారు. ఇప్పుడు అందరు నన్ను లక్ష్మణగాయక్‌వాడ్‌ అని పిలవడం మొదలు పెట్టారు. నేను ఆనందంతో ఉప్పాంగి పోయేవాడిని.

ఒకసారి దత్తు సావంత్‌ అనే పిల్లవాడు నన్ను భోజనానికి సిలి చాడు. అతడి తల్లి ఎంతో మంచిది. నాతో (ప్రేమగా మొట్లాడేది. వాళ్ళ ఇల్లు ఎంతో బాగుంది. పీటలు వేసారు. మా ముందర కంచాలు పెట్టారు... నేను పీటమీద ఎట్లాగొట్టా కూర్చున్నాను. నాకు పీట మీద కూర్చోవడం అలవాటు లేదు. ఎదురుగుండా స్టీలు కంచం పెట్టారు. అందులో మూడు నాలుగు చిన్న చిన్న స్టీలు గిన్నెలు, అన్నం, అప్పడాలు, కూరలు, బజ్జీలు ఉన్నాయి. చూడంగానే నాకు కాళ్ళు చేతులు ఆడలేదు. జన్మలో మొదటిసారిగా వీటిని చూస్తున్నాను.

76 తచల్యా ఈనలు ఇన్ని గిన్నెలు కలలో కూడా చూడలేదు. ఇంతతో దత్తు తల్లి నెయ్యి తీసుకువచ్చింది. అందరికి వడ్డించడం మొదలు "పెట్టింది. తినమని చెప్పింది. ముందు ఏ వదార్హం తినాలో నాకు తెలియలేదు. ఒక బడ్జీవి చేతిలోకి తీసుకున్నాను. దత్తు నా దగ్గర కూర్చున్నాడు. అతడు నన్ను గిచ్చాడు. ముందు అన్నం తిను అని సైగ చేసాడు. నేను ఉత్త అన్నాన్ని నోట్లో పెట్టుకున్నాను. అందరు నన్నే చూడటం మొదలు వెట్టారు. నేను ఏదో తప్పు చేసాను అని నాకనిపించింది. అనలు ఎట్లా తినాలో తెలియలేదు. జర్మను సిలవరు బొచ్చెలలో రెండు చేతులతో రొస్టైలు తుంపి సవ్చులో వేసి తినేసి ఇన్ని మంచినీళ్ళు తాగే మనుషులం మేము. ఇక్కడ అంతా వ్యతిరేకంగా ఉంది. రెండు చేతులతో రొస్టై తుంపి తిని, ఇంత అన్నం తిని, మొత్తానికి భోజనం చేయడం వూర్తి చేసాను. కంచంలో చేయి కడుక్కున్నాను. దత్తు కోపంగా నావంక చూసాడు. కంచం ఎత్తేసి చెబుతో నహా బయ టకి వచ్చాను. మా ఇంట్లో కంచంలో తిన్నాక మళ్ళీ దాన్ని కడిగేసి రెండో వాళ్ళకి ఇచ్చేనాళ్ళం. ఎందుకంటే మా ఇళ్ళల్లో ఒకటి రెండు కన్నా కంచాలు ఉండవు. ఎవరి కంచాలు వాళ్ళు ఎత్తుకోవడం వీళ్ళ ఇళ్ళల్లో తప్పు. నేను కంచం కడిగి ఇద్దామని బూడిద తీసుకుని బయ టకి వచ్చాను. “తిన్న కంచం ఎత్తకూడదు, కడగ కూడదు అని దత్తు తల్లి చెప్పింది. ఇంతవరకు నాకు ఇట్లా చెప్పినవాళ్ళు ఎవరు లేరు. అందుకే నాకు అంతా క్రొత్తగా అనిపించింది. కంచం అక్కడే పెట్టేసి ముందు గదిలోకి వచ్చాను. అక్కడి దృశ్యం మాటిమాటికి నా కళ్ళ ముందు కదలాడ సాగింది. వాళ్ళు ఎంత అదృష్టవంతులు. ఈ జన్మలో ఎవ్పటిక్రైనా. నేను అటువంటి స్టితిలో చేరకలుగుతానా? అని నాకనిపించింది.

దత్తు వాళ్ళ నాన్న బయటకి వచ్చాడు. వక్క వలుకులు, సోంపు తీసుకువచ్చాడు. నేను తీసుకున్నాను. ఇక వెళ్తాను అని దత్తూతో చెప్పాను. దత్తు నాతో బాటు కొంత దూరం వచ్చాడు. నామీద దత్తుకి కొంచెం కోవం కూడా వచ్చింది. “లక్ష్మణ్‌ ఇకముందు ఎవరి ఇంటిక్రైనా. భోజనానికి వెళ్ళినవ్చుడు. గుర్తుపెట్టుకో ఎడం చేత్తో ఏది

ఉచల్యా 77 ముట్టుకోకూడదు. తినేముందు. కంచం చుట్టూ నీళ్ళు తిప్పి నోట్లో పోసుకోవాలి. కొంచెం నవు అన్నంమీద పోసుకోవాలి. రొస్టైను కుడి చేత్తో తుంపి తినాలి. మధ్య మధ్యలో బజ్జీలు తినాలి. తిన్నాక కంచంలో చెయ్యి కడగకూడదు అందరు తినడం పూర్తయ్యాక లేవాలి” అని దత్తు వెప్పాదు.

మేము ఉండే బస్తీ మంచిది కాదు. అక్కడ ఉన్న వాళ్ళందరు ఎవరో ఒకడిని ఉంచుకున్న బావతే. రుక్మిణీ బాయి ఇద్దరిని ఉంచుకుంది. మొదటివాడు పోలీసు డిపార్టుమెంటులో వనిచేసే వెలను జాతికి చెందిన తుకారామ్‌ రెడ్డి. అతడు నన్‌వెండ్‌ అయ్యాడు. రెండోనాడు ఠాకుర్‌. ఇంతకు ముందు రుక్మిణి బాయి మా జాతివారిని ఇద్దరిని వెళ్ళి చేసుకుంది. అ ఇద్దరినీ వదిలి వేసింది. లాతూరు వచ్చాక ఆమె వరిస్టితి బాగువడ్డది. రెడ్డికి పిల్లలు వుట్టులేదని మరొక దాన్ని ఇచ్చి. పెళ్ళి చేసింది. తను రెడ్డికి చెల్లెలినవి అందరికి చెప్పేది. సవతి అయిన సుశీల చేత రుక్మిణబాయి బండ చాకిరీ చేయించేది. ఏదైనా తప్పు చేస్తే కొట్టేది. నుశీలకు ఒక _ పిల్లవాడు పిల్ల వుట్టారు. ఇంటి పెత్తనం అంతా రుక్క్మిణీబాయి చేసేది. ఆమె ఒక కిరాణా దుకాణం నడిపేది. గంజాయి అమ్మేది. ఆమె రోజుకి నాలుగు ఐదొందుల రూపాయల సరుకు అమ్మేది. అందులో ఆమెకు బోలెడు లాభం దొరికేది. కుష్టు వాళ్ళతో హైదరాబాద్‌ నుండీ గంజాయి తెప్పించేది. కువువాళ్ళని ఎవరు పోదా చేయరు, దగ్గరికి రారు అన్న ఉద్దేశ్యంతో ఆమె అట్టా. చేసేది.

ఆమె తన ఇంట్లో పాకీదొడ్డి కట్టించలేదు. లావుగా ఉండటం వలన బయటకి కూడా ఆమె వెళ్ళేది కాదు. ఒక బొచ్చెలో ఆమె దొడ్డికి కూర్చునేది. నుశీల చేత ఎత్తించి పారపోయించేది. రెడ్డి వెలమ జాతికి చెందినవాడు. వైదూ దగ్గర నుండి తెచ్చిన నంది మాంసాన్ని మేక మాంనం అని అబద్ధం చెప్పి ఆమె అతడికి తినిపించేది. వైదూ దగ్గర నుండి నేను అవ్పుడవ్సుడు పంది మౌంనం తెచ్చి ఇచ్చేవాడీని.

ఒకసారి ఆ వాడలో ఒక మననజోగి వచ్చాడు. అతడి దగ్గర ఒక చేతి కంకణం, రెందు బొంకెలు ఆమె తీసుకుంది. వాటిని ఉపయో

78 ఉచల్యా గించి ఆమె చాలా లాభం సొందసాగింది. ఆమె దగ్గరికి వచ్చి కొందరు మందు నూకూ తీసుకునే వాళ్ళు. ఆమె బాబాల లాగా గంజాయి ఆకులు తులసి ఆకులు నూరి ఇచ్చేది. అవ్పుడవుడు ఈ మందు గుణం చూపెస్టేది. పిల్లలు లేనివారికి ఈమె మందిస్తే పిల్లలు వుడ తారు అని చాలా మందికి తెలిసిపోయింది. దూరదూర టప్రదేశాలనుండి జనం వచ్చేవాళ్ళు. ఒకసారి మురుడ్‌ అనే ఊరు నుండి ఒకామె వచ్చి మందు తీసుకుంది. ఆమెకు పిల్లలు వుట్టారు. ఆమె కవరులో రెండు వందల రూపాయలు, వైన నాలుగణాల స్టాంవు అంటించి వంపించింది. కవరు మీద రుక్మిణీబాయి జొధన్‌ అనివ్రాసి ఉంది. పోన్టుమాన్‌ మరో రుక్మిణీబాయికి ఈ కవరు ఇచ్చాడు. ఆమె కవరు చించింది. లోపల రూపాయలు చూసి భయపడి పోయింది. నువ్వు నాకు మందు ఇచ్చావు ఆ మందు వని చేసింది పిల్లవాడు వుట్టాడు అని లోనల (వ్రాసి ఉంది. కవరు తీసుకున్న రుక్మిణీబాయి తెలివికలది కాదు. ఆమె ఆ కవరు తీసుకుని మందు ఇచ్చే, శకునాలు చూసే రుక్కిణీబాయి ఎవరు?” అంటూ నాలుగువైపులా తిరిగింది. “ఇప్పుడు నర్‌కార్‌ నుండి ఏ ఆవద వాటిల్దతుందో ఏమో పిచ్చిముండని అనవసరంగా ఆ పోస్టు వాడి దగ్గర కవరు తీసుకున్నాను” అని చెబుతూ తిరగడం మొదలు పెట్టింది. మా ఇంటి యజమాలురాలైన రుక్మిణీ జాధన్‌ దొరకంగానే ఆమె ఎంతో సంతోషపడ్డది. “ఇదిగో లోపల రెందువందలు ఉన్నాయో లేవో చూడు లేకపోతే నా చావుకి వస్తుంది” అని ఆమె అన్నది. మా ఇంటి యజమౌనురాలు నన్ను లోపలికి పిలిచి ఆ ఉత్తరం చదవమని చెప్పింది. నేను చదివాను. అందులో ఇట్లా వ్రాసి ఉంది. “అమ్మా! నీ ఆశీర్వాదం వలన నాకు పిల్లలు వుట్టారు. నీకు చీరకోసం వందరూసా యలు అదీకాక నీకోనం మరో వందరూపాయలు వంపిస్తున్నాను” అని అందులో న్రాసి ఉంది. లక్ష్మీదేవి ఉన్న చోకీ లక్ష్మీదేవి వెళ్తుందని నేను తలవట్టుకున్నాను. ఈమెకి ఏమీ రాదు. నాటకం ఆడటం చేతనవును. అందుకేగా రెండొందల రూపాయలు ఈమెకి ముట్టాయి. సరాసరి ఈమెకు ఆ కవరు అందకపోయినా మరొకరు తెచ్చి ఇచ్చారు ఎంత అదృష్టం. అవ్చుడవుడు రుక్మిణీ బాయికి వూనకం వచ్చేది. వూనకం రాగానే ఆమె న్నృహ తప్పివడిపోయేది. ఒకరోజు ఆమెకు వూనకం

ఉచల్యా 79 వచ్చింది. వళ్ళు బిగుసుకుపోయాయి. రెడ్డీ ఎంత ప్రయత్నించినా లాభం లేకపోయింది. నేను వేళ్ళతో వళ్ళ బిగువును నడలించాలని వ్రయ త్నించాను. రెడ్డి అట్లుకొడను వళ్ళ మధ్యపెట్టి ప్రయత్నం చేసొడు. అపుడు. రెండు వళ్ళు ఊడి కిందపడ్డాయి. ఆమె వళ్ళ బిగువు నడ లింది. అందరు ఏడవడం మొదలు పెట్టారు. “రుక్మిణీ! నువ్వు నన్ను ఒదిలి వెళ్ళవద్దు. ఇదంతా నువ్వు నంపొదించిందే నువ్వు ఏం నుఖన డ్లావని నువ్వు చూడాల్సింది ఇంకా ఎంతో ఉంది” అంటూ రెడ్డి ఏడ్వడం మొదలు పెట్టాదు. ఈమె చనస్తుందని మాకు అనిపించింది. కొని ఇట్లాంటి వాళ్ళకు తొందరగా చావు వస్తేగా.............వళ్ళు విరిగాయని తెలిసినా ఆమె మౌనంగా ఉండిపోయింది. ఆమెకు వైనసల పిచ్చి మాత్రం తగ్గలేదు. నేను ఇటువంటి భయంకరమైన నంఘటనలు జరిగే వాడలలో కూడా ఉన్నాను. మంచి విషయాలు నేర్చుకోవడం కలలోని మాట. ఎంతసేవూ ఇటువంటి అర్హంవర్హంలేని చెడువిషయాలు నేర్చుకోవడమే నాకు రాసిపెట్టింందా అని నాకు అనిపించేది.

రుక్మిణీ బాయి వలన వట్టుణాలలో జరిగే విషయాలు కొంతవ రకు నాకు తెలున్తూ ఉండేవి. ఆమె మూలంగా నాకు ఉపవాసాలు చేసే గతి రాలేదు. ఆమె నాకు అన్నం సెస్ట్రేది. దాని బదులు నా చేత వని చేయించుకునేది. ఆమె ఇంచ్లో అన్నం తిన్నవుడల్లా గంజాయి ఆకులు తులసి ఆకులు కలిపి ఉడీకీించనునేది. మిరియాలు వేసి ఆ గుజ్జును నూరమవేది. దానితో ఉండలు కట్టనునేది. అప్పుడవుడు రెడ్డి దుకాణంకి ఆ ఉండలను తీసుకు వెళ్ళమనేది. పోలీసులు ఎక్కడ నట్టుకుంటారో అన్న భయంతో చాటుమాటుగా వెళ్ళి ఉండలని అతడి చేతికి ఇచ్చేవాడిని. ఆమె చెప్పినమాట వినకపోతే నాలుగు మాటలు చెప్పే రెడ్డికి ఛాడీలు చెప్పేది. అతడు పోట్ట్లాడేనాదు. వెంటనే ఆమె నన్ను విడిపించేది.

నేమ వని చేస్తూ స్కూలుకి వెళ్తూ ఉండేవాడిని. కొంతమంది ఆవారా పిల్లలతో "స్నేహం అయింది. రఘుషిందే మన్యా అని ఇద్దరు ఉండేవాళ్ళు. వాళ్ళు ఎవరితో వడితే వాళ్ళతో పోట్టాడేనాళ్ళు, నేను వాళ్ళ వెనక వెళ్ళేవాడిని. గర్‌గజే అనే అతను వేశ్యలమీద అధికారం

80 ఉచల్వా చెలాయించేవాడు. ఎవరైనా వేశ్యలతో పోట్లాట పెట్టుకుంటే అక్కడికి వెళ్ళి వాళ్ళని కొట్టువాడు. ఒక్కొక్కసారి మా వాళ్ళు కూడా తన్నులు తినేవాళ్ళు. మేము పోటళ్ళకి తినడానికి వెళ్ళినవ్చుడు చెంచాలు దొంగ తనం చేసేవాళ్ళము, గుడికి వెళ్ళి పాత చెప్పులు వదిలేసి కొత్త చెప్పులు వేసుకుని నచ్చేవాళ్ళము. పెద్ద కుటుంబాల సిల్లలు కూడా దొంగతనం చేస్తారని అవ్పుడు నాకు తెలిసింది.

ఓవర్‌ మైమ్‌. చేసినప్పుడు ఇంట్లో గొడవలకి నిద్రవట్టుక గోడవున్‌ ముందు అరుగుమీద వనడుకునేవాడిని. దాని ఎదురుకుండా ఓ బిల్లింగు ఉండేది. అది ఒక ఇంజనీయరుది. అక్కడ ఓ అందమైన అమ్మాయి ఉండేది. నేను అక్కడికి వెళ్ళి వదుకోంగానే ఆ అన్మూయి నవ్వేది. ఆమె నవ్వేనరికి నాకు ఎట్లాగో అయ్యేది. ఆమె ధనవంతుల సిల్ల నేను వైసాకి కొరగాని బీదవాడిని. నేను ఆమె వైవు చూస్తూ కాలం గడి పేవాడీని. ఆమె కిటికీ తెరిచి ఉంచినంత 'సేవు నేను పడుకున్నట్లుగా నాటకం ఆడేవాడీని. ఆమె నవ్వినవ్పుడు నేను నవ్వేవాడిని. ఎవడైనా వచ్చినప్పుడు నిద్రపోతున్నట్లుగా నటించేవాడిని. ఇట్లా రోజులు గడుస్తు న్నాయి. ఒకరోజు వదిగంటలకు నేను న్కూలుకి బయలు దేరాను. ఆ అన్మూయి కూడా అవ్వుడే బయలు దేరింది. మేం ఇద్దరం రోడ్డు మీద కలుసుకున్నాము. నాకు ఆమెతో నూట్టాడాలని అనిపించింది. కాని భయంవేసింది. అందుకే మాట్లాడలేకపోయాను. ఆ అమ్మాయి కూడా మౌట్టాడాలనుకుంది. కొని భయవడి అమె మాటాడలేదు. ఆరోజు మేమిద్దరం ఎనరి దారిన వాళ్ళు వెళ్ళిపోయాము వెళ్ళేటవ్పుడు ఆమె టాటా చెప్పింది. నేనూ చెప్పాను.

వా మనన్సంతా ఆమె మీదే ఉండేది. స్కూల్లో మూన్టరు చెప్పే పాఠాలమీద మనస్సు లగ్నం అయ్యేది కొదు. నిద్ర వళ్టేది కాదు. ఒకరోజు ఆమె నలకరించింది. “నీవు ఏ స్కూల్లో చదుతున్నావుి అని అడిగింది. వాకు కాళ్ళూ చేతులు వణికాయి మాటలు తడబడ్డాయి. “శివాజీ స్కూల్లో చదువుతున్నాను. నూత్‌ గిర్నీలో వని చేస్తున్నాను అని చెప్పాను.

ఆ తరువాత ఆమె నాపేరు అడిగింది. నేను పేరు చెప్పాను.

ఉచల్యా 81 నేను ఆమె పేరు అడిగాను. 'శోభాజగతాప్‌' అని ఆమె చెప్పింది. నేను కళ్ళెత్తి ఆమె వంక చూసాను. మెళ్లో బంగారం గొలుసు ఉంది. వేలికి ఉంగరం ఉంది. చూడటానికి అందంగా ఉంది. నన్ను నేను చూసుకున్నాను. నేను ఆమెకు తగను అని నాకనిపించింది. “వదనన్ను స్కూల్లో దింవుి అని ఆమె అంది. నేను ఆమె వెనక వెళ్ళాను. ఉభ్టోభ్రా. నేను చాలా బీదవాడిని. నీవు గొప్పింటి బిడ్డవి. మన ఇద్ద రిని ఎవరైనా చూస్తే........అమ్మో.........”. అని నేను అన్నాను. “వాళ్ళతో మనకేమిటి వని?” అని ఆమె అంది.

ఇద్దరి మధ్య స్నేహం సెరిగింది. వ్రతీరోజూ ఇద్దరం కలిసి వెళ్ళే వాళ్ళం. ఒకసారి ఆమె నాకు (ప్రేమలేఖ వ్రాసింది. అందులో ఇట్లా ఉంది. “తుమ్‌ జహా ధీ రహో ఖుష్‌రహే సనమ్‌. దిల్‌ సె దిల్‌ మిల్‌గయాతో క్యాకను హై సనమ” ఆమె ఇచ్చిన (ప్రేమలేఖను నేను నా స్నేహితుడు మోతికి చూసెట్టాను. ఈ అమ్మాయి నన్ను (ప్రేమిస్తోంది అని చెప్పాను. నాకు (వేమ అంక ఏమిచో. తెలియదు. ఏం నూట్లాడాలో తెలియదు. ఆ ఉత్తరానికి సమాధానం (వ్రాయమని అతనికి ఇచ్చాను. అతడు ఉత్తరం చదివాడు. శోభ అందంగా ఉండటంవలన ఆమె వెనక చాలామంది వడుతున్నారని నాళ తెలియదు. ఈ మోతీ కూడా ఆమె వెనక వడేవాడు. కోభ అతడి వంక కూడా చూసేదికాదు. మోతి చేతిలో శోభ ఉత్తరం చిక్కుకుంది. నేను చదివి నీకు ఎట్లా వ్రాయాలో చెబుతాను అని అతడు ఆ ఉత్తరాన్ని తీసుకున్నాడు. రెండోరోజు శోభ దగ్గరికి మోతి వెళ్ళాడు. “నీవు నన్నెందుకు (ప్రేమించడం లేదు, ఆ బక్క వెధవ ఆ లక్ష్మణ్‌ గాయక్‌-వాడ్‌. నీకెట్లా నచ్చాడు” అని అడిగాడు. శోభ చెవు తీసి “ఇక్కడనుండి వెల్తానా వెళ్ళవా?” అని అంది. *నీ _పేమలేఖ నా చేతిలో చిక్కింది నువ్వు నన్ను (పేమించు లేకపోతే ఈ ఉత్తరం మీవాళ్ళకి చూపిస్తా' అని అతడు శోభను బెదిరించాడు. శోభ వాడిని బాగా తిట్టింది. ఆమెకు నామీద చాలా కోపం వచ్చింది. నావంక చూడటం మానేసింది. కిటికీ దగ్గరకు రావడం మానేసింది. అయ్యో నేనెంత తవ్వ చేసాను అని నేను ఎంతో వశ్చాత్తాన పడ్డాను. నేను

82 ఉచల్వా 'మోతీని కలిసాను. ఎందుకిట్లా చేసావు అని అడిగాను. వాడు నన్ను బెదిరించడం మొదలు పెట్టాదు.

మోతీ శోభ రాసిన ఉత్తరాన్ని శోభ అన్నయ్యకు ఇచ్చాడు. ఆమె అన్నయ్య తండ్రికి ఇచ్చాడు. శోభ తండ్రి ఎర్రగా గరిట కాలేసి ఆమె బుగ్గలమీద వాతలు పెట్టాదు. నా మూలంగా శోభకు ఎంత కష్టం వచ్చింది. అని నేను ఎంతో ఏడ్చాను. ఒకసారి శోభ కలిసింది. తండ్రి తనను ఎంతగా హింసించాడో చెప్పింది. ఆమె బుగ్గలమీద ఉన్న ఎర్రటి వుళ్ళను చూసి నేను చాలా ఏడ్చాను నా మూలంగా ఆమెకు ఇంత బాధ కలిగినా నాతో (ప్రేమగా మాట్లాడేది. నాకు అనలు ఎట్లా (ప్రేమించాలో ఏం మాట్లాడాలో తెలిస్తేగాా నన్ను ఎవరైనా చంపేస్తే బాగుండును అని అనిపించేది. నేను అంతటి భాగ్యవంతుల పిల్లను (ప్రేమించడం తప్పు అని లోవల అనుకునేవాడిని. ఆమె లాకెట్టు బంగారపు ఉంగరం. పెట్టుకోనుని ఇచ్చేది. నేను వద్దనేవాడిని.

మా ఇద్దరి గురించి చాలా మందికి తెలిసిపోయింది. ఆవ్పుడవ్పుడు శోభ దొంగతనంగా మా ఇంటికి వచ్చేది. మా "వెద్ద వదినతో మాొట్లాడేది. ఈ సంగతి వాళ్ళ అమ్మకి కూడా తెలిసిపోయింది. నా "స్నేహితులందరు నన్ను చూసి ఈర్ష్య చెందేవాళ్ళు. మేం ధనవంతుల పిల్లలం మంచి మంచి బట్టలు వేసుకుంచాము, అయినా శోభ మాతో మాట్లాడదు. పైసనకు కొరగాని వీడితో ఎట్లా మాట్లాడుతుంది అని

వాళ్ళని. వీళ్ళని తన్నడానికి నేను ఏ స్నేహితుల వెనకైతే వెళ్ళే వాడినో ఆ స్నేహితులు ఒకరోజు శోభతో మాట్లాడుదాం వద అంటూ నన్ను తీసుకువెళ్ళారు. ఒక గదిలోకి తీనుకు వెళ్ళి నన్ను కొట్టారు. తన్నారు. శోభ జోలికి వచ్చానంటే చూసుకో నిన్ను ప్రాణాలతో వదిలి పెట్టం అని బెదిరించారు. అన్సుడు నాకు (ప్రమ అంటే ఏమిచో తెలిసింది. నేను శోభకు ఉత్తరం వ్రాసాను. నీకు నాకు ఆకాశం భూమి అంత లేడా ఉంది. నీవు గొప్పింటి పిల్లవు. నేను ఒక వూటకు తిండికి నోచుకోని గర్భదరిద్రుడిని. మన ఇద్దరం నవిత్రులం. ఇకముందు నుండి మనం అన్నా చెల్లెళ్ళల్లాగా ఉందాము; అని అందులో వ్రాసాను.

ఉచల్యా మ! ఉత్తరం చదివాక “లక్ష్మణ్‌ నువ్వెందుకు ఇట్టారాసావి అంటూ ఏడ వడం మొదలు పెట్టింది. నాకు భయం వేసింది కొని నేను ఏం చేయ గలను. ఇద్దరి ప్రాణాలు పోతాయి. కావాలనే ఆమెను నేను దూరం చేసుకున్నాను. కొని ఆమె నా నునన్సులో నిలిచిపోయింది.

రోజులు గడుస్తున్నాయి. శోభను ఒక అధ్యాపకుడికి ఇచ్చి పెళ్ళి చేసారు. ఆమె నాకు పెళ్ళి వత్రిక వంవడం మరవలేదు. నేను పెళ్ళికి వెళ్ళలేకపోయాను. తరువాత మేం ఇద్దరం ఒకసారి కలిసాము, "పెళ్ళయ్యాక రెండు సంవత్సరాలకు శోభ మొదటిసారి వురిటి సమ యంలో చనిపోయింది. ఈ విషయం తెలిసాక నేను చాలా బాధవడ్డాను. గొప్పింటి పిల్ల అయి ఉండి ఈ బీదవొడిని మనస్తూర్తిగా (వేమించిన శోభను ఎన్నటికి మరవలేను.

నేను తొమ్మిదో కాను పరీక్ష ఇచ్చాను. ఉద్యోగం చేయడం నలన చదవడానికి సమయం _ దొరకకపోవడం వలన ఫెయిల్‌ అయ్యాను. నూత్‌ గిర్నీలో జీతాలు వెరిగాయి. హరచందని తెచ్చి నా దగ్గరే అట్టి సెట్టుకున్నాను. న్కూలు మానేసాను. పొద్దున్నే నంట చేసి డ్యూటీకి వెళ్ళేవాడిని. ఎక్కడైనా వని చూసుకోమని హరచందకి చెప్పేవాడిని.

కొరంగాబాద్‌ నూత్‌గిర్నీలో వనికి మనుషులను తీసుకుంటున్నా రని నేను విన్నాను. రెండువందల రూపాయిలు అడ్వాంన్‌ ఇస్తున్నారని కూడా తెలిసింది. బొారంగాబాద్‌కీ వెళ్ళాలి అని అనిపించింది. 1072 నం[|[లో నేను జారంగాబాద్‌ వెళ్ళాను.

బారంగాబాద్‌. గురించి వేను ఇదివరకు విన్నాను. హరచంద్‌ నేను సామానులు తీసుకుని బయలు దేరబోతున్నాం, ఇంతలో మా అన్నయ్య “*మవ్వు వాకు ఇవ్వాల్సిన డబ్బులు ఇస్తేకాని వెళ్ళడానికి వీలులేదు” అని అన్నాడు. ఇంతకు ముందు నేను ఒకసారి అతడి దగ్గర ఇరవై రూపాయలదాకా తీసుకున్నాను. వెళ్ళేముందు మూ దగ్గర ఉన్న నంట సామౌాన్సు ఉన్న రెండు బొంతలు అతడు తీసేసుకున్నాడు.

నేను ఏడుస్తూ కూర్చున్నాను: అన్న ద్యూటీకి వెళ్ళినప్పుడు నేను హరచంద బౌరంగాబాద్‌కి బయలు దేరాము. జొరంగాబాద్‌కి

8 ఉచల్యా వచ్చాక నాన్న నాకు ఎన్నోసార్లు గుర్తుకు వచ్చేవాడు. బారంగాబాద్‌ స్టేషనుకు దూరంగా గార్‌ఖేడా అనే ఊరు ఉంది. అక్కడ ఎక్కువగా మహమ్మదీయులే ఉంటారు. అక్కడ ఒక రూమ్‌ తీసుకుని ఉండటం మొదలు సెట్టాము. సూత్‌గిర్నీ మూ ఇంటికి దగ్గరగా ఉండేది. వాన న్‌గౌంద్‌కీ చెందిన ఒకడితో కలిసి వనికి వెళ్ళేవాడిని. లాతూరు నుండీ నాతోపాటు ఐదారుగురు పిల్లలు బౌరంగాబాద్‌కి వచ్చారు. మేము అంద రము ఒకే గదిలో ఉండేవాళ్ళం, సూత్‌గిర్నీలో రోజుకి వదిరూపాయలు దొరికేవి. ఎనిమిది రోజులకొకసారి జీతం తీసుకుని ఆదివారంనాడు సంతలో ఉప్పు వవ్హు తెచ్చుకునేవాళ్ళం. ఇక్కడ వచ్చాక నజ రొట్టెలు తినడం అలవాటు చేసుకున్నాము. హడనీ, బాజర్‌ ఇంగ్ల). నేను, కలిసి ద్యూటీకి వెళ్ళేవాళ్ళము. ఏష్యా, కాషా భరత్‌లకి వేరే షిఫ్ట్‌ ఉండేది.. గదిలో గిన్నెలు తోముకుని వంట చేనుకుని తిని ఎంగిలి గిన్నెలు అట్లాగే వదిలేసి వాళ్ళు వెళ్ళి పోయేవాళ్ళు. బకెట్టులో ఉన్న నీళ్ళు కూడా పారబో సేవాళ్ళు. మేం రాత్రి ద్యూటీ చేసి ఇంటికి వచ్చాక తలువు తెరిస్తే చాలు, గిన్నెలన్నీ అక్కడ వడి ఉండేవి. మేము వాళ్ళని తిట్టుకునే వాళ్ళము. ఒకటి రెండు గిన్నెలు కడిగి నీళ్ళు తీసుకు వచ్చి మేము వంట చేసుకుని తినేసేవాళ్ళం. ఎంగిలి గిన్నెలు అట్లాగే వదిలేసి వెళ్ళిపోయేవాళ్ళము. శుచి శుభతల నూటే మేము మరచిపోయాము. ప్రతీవాళ్ళకి ఒక చెక్క వెట్టై ఉండేది. ఎవరి సెస్టలో వాళ్ళు కారం, ఉన్సు పిండి దాచుకునే వాళ్ళు. ఎవరి సామొను వాళ్ళు తీసుకుని వంట చేసుకుని తినేసేవాళ్ళము. ఇట్లా రోజులు గడుస్తున్నాయి.

గార్‌ ఖేడాలో మహమ్మదీయులు ఎక్కువగా ఉండటం వలన వాళ్ళం దరు హిందీలో మాట్లాడేవాళ్ళు. నేను వాళ్ళ దగ్గర హిందీ నేర్చుకున్నాను. ఇక్కడ సూత్‌గిర్నీలో యజమానులు, లాతూరు నూత్‌గిర్నీల యజమా నులలాగా ఎక్కువ హింసించరు, లాతూరులో యజమానులు కార్మికులను బెత్తంతో కాస్టేవాళ్ళు. ఇక్కడ అట్లాంటివి లేవు. "సెలవు దొరికిన ప్పుడు మేము సైకిల్‌ అద్దెకు తీసుకుని బీబీకామక్చరా, దౌలతాబాదు ఫోర్టు, మొదలగునవి చూసి వచ్చేవాళ్ళం. నాకు ఎటువంటి వ్యననాలు లేవు. నా స్నేహితులు పాన్‌, బీడ్స, సిగరెట్టు, సారాల కోనం చాలా

ఉచల్యా 85 ఖర్చు పెస్టేవాళ్ళు. నెలాఖరున వది రూపాయల వడ్డీకి వైనలు తెచ్చి వాడుకునేవాళ్ళు. నేను మాత్రం జీతాన్ని బొగ్రత్తగా వాడుకునేవాడిని. ఒకసారి మా సూత్‌గిర్నీలో రష్యానుండి వచ్చిన ఒక వ్యక్తి ఉపన్యాసం ఇచ్చాడు. రష్యాలో యజమాని నౌకరు మధ్య ఎటువంటి భేదం లేదని అక్కడ అందరు సుఖంగా జీవిస్తున్నారని అతడు చెప్పాడు. ఎవరికైనా ఏదైనా అడగాలనిపిస్తే అడగండి అని అతడు అన్నాడు. అవ్వడు నేను కన్సరి రష్యాలొ అట్లా ఉంటే మన భారతదేశంలో ఎందుకు లేదు?” అని అడిగాను,

అతడు నా దగ్గరకు వచ్చి నా పేరు అడిగి నా అడ్రన్ను తీసు కున్నాడు. నువ్వు చాలా తెలివైనవాడివి అని అతదు అన్నాడు. మా గిర్నీలోని ఆఫీనర్ణందరు. నన్ను బాగా చూసేవారు. ఫాక్టరీ మేనేజర్‌ నాతో బాగా మాట్లాడేవాడు. అతడి పేరు తాందలే. అతడు లాతూరు ముండి ఇక్కడికి వచ్చాడు.

లాతూరులో సంభా భావూని ఉద్యోగంలోంచి తీసేసారు. అతడు బండిమీద కూరగాయలు అమ్మడం మొదలుపెట్టాడు. నాకు ఈ విషయం తెలిసాక అతడిని భారంగాబాద్‌ కి పిలిపించొను. ఇతడు మంచి ఫిట్టుర్‌ అని తాందళె సాహెబ్‌ కి చెప్పాను. అతడికి ఫాక్టరీలో పని దొరికింది. భావూ చిన్న వదిన జవహార్‌ కాలనీ దగ్గర ఓ రూమ్‌ అద్దెకు తీసుకున్నారు. జవహర్‌ కాలనీలో అద్దెలు ఎక్కువగా ఉండేవికావు. కొన్ని రోజులు అయ్యాక నాకు హరచందకి వదినతో పోట్లాట వచ్చింది. నాకు మళ్ళీ లాతూరు వెళ్ళిపో దామా అని అనిపించింది. పదిహేను రోజులు సెలవు తీసుకుని నాన్నని "పెద్ద వదినను చూడటానికి లాతూరు బయలు దేరాము. పెద్దవాడైనా మాణిక్‌ దాదా భగవాన్‌ అన్న ఇద్దరు లాతూరులోని సూత్‌గిర్నీలో వని చేసేవాళ్ళు. నాన్నను కలవడం కోసం ధనేగాంవ్‌కి వెళ్ళాను, నాన్న ఎంతో సంతోషించాడు. “లక్ష్మణ్‌ నువ్వు అంత దూరంలో ఉంటున్నావు. నేను మునలివాడనయ్యాను. ఎప్పుడు చస్తానో తెలియదు. నిన్ను మళ్ళీ చూస్తానో చూడనో నేను ఇహ కష్ట్రపడలేక పోతున్నాను. యజమాని కూడా నన్ను నరిగ్గా చూడటంలేదు. నువ్వు ఇక్కడికి రా.” అని నాన్న అన్నాడు. నాకు నామీదే కోపం వచ్చింది. నాకు

మ! ఉచల్యా జన్మనిచ్చిన తండ్రిని నేను పోషించ లేకపోయాను. నాన్న చెప్పిన. నంగ తులు విన్నాక నాకు జారంగాబాద్‌ వెళ్ళాలని అనిపించలేదు. “బాబా నువ్వేమీ బాధవడకు నేను లాతూరులో ఎక్కడో ఒకచోట వని చేస్తాను. నిన్ను లాతూరుకు తీసుకు వెల్తాను” అని చెప్పాను. ఊళ్ళో వాళ్ళం దరు నన్ను వింతగా చూడటం మొదలు పెట్టారు. నేను ఇక్కడికి వచ్చీటవ్పుడు కొరంగాబాద్‌లో పాతబట్టుల బజారులో ఇరవై రూపాయలు వెట్టి 'మెరికాట్‌ పాంటు వర్డు కొనుకున్నాను. షాహగంజ్‌లో పొత బూట్లు కొనుక్కున్నాను. ఒకప్పుడు ఈ ఊరిలో నేను అదుక్కుంటూ బతికాను. నేను గిన్నె ముట్టుకున్నా నాళ్ళు దాన్ని కాల్చి శుద్ది చేసే వాళ్ళు. నా బతుకు బౌగుపడ్డది అని అందరికి తెలియాలనే నేను ఇనన్నీ కొనుక్కున్నాను. ఈ ఊరిలో నన్ను అందరు బానిసకన్నా నీచంగా చూసారు. అయినా ఇక్కడ పుట్టానని నాకు ఈ ఊరంకే. ఎంతో (వేమ. నాకన్నా పెద్ద వాళ్ళు కనిపిస్తే రామ్‌రామ్‌ అని చెప్పేవాడిని. నాకు తిరిగి రామ్‌ రామ్‌ చెప్పడానికి కూడా వాళ్ళు ఎంతో అవ నూనంగా భావించేవాళ్ళు. “ఎప్పుడు వచ్చావురా పార్‌రూట్‌ లక్ష్యా అని అనేవాళ్ళు. వీనొటిక్రైనా సరే నేను మంచి పేరు సంపాయిం చౌలి. వీళ్ళు రామ్‌రామ్‌ అని చెప్పేటట్లుగా చెయ్యాలి. అని నాకు అనిపించింది. నాన్న వనిచేసే యజమాని దగ్గరకు వెళ్ళాను. కీననా మాయి కాళ్ళకు దండం పెట్టాను. ఆమె నాకోసం టీ చేయమని కోడలుకీ చెప్పింది. ఆమె చిన్న కప్పులో టీ తెచ్చి ఇచ్చింది. *ఏంరా లక్ష్యా.... టీ తీసుకో పెళ్ళీగిళ్ళ చేసుకున్నావా” అని ఆమె అడిగింది. “లేదు” అని సమాధానం చెప్పాను. “మార్తాండ నువ్వు జౌరంగాబా ద్‌లో పని చేస్తున్నావని మూడొందలు సంపాయిన్తున్నావని చెప్పాడు. నిజమేనా!” అని ఆమె అడిగింది. 'అవునుి అని నేను సమాధానం చెప్పాను. “*పోనీలే...... మంచి నౌకరీ దొరికింది. నీ చిన్నప్పుడే పాపం, మీ అమ్మ చచ్చిపోయిందాయె. దేవుడికి కొబ్బరికాయ కొట్టు” అని ఆమె అంది.

అక్కడినుండి తులసీరామ్‌ని, నార్యాన్సి తుక్యాని కలవడానికని వెళ్ళాను. లోపలకిరా అని తుక్యా అన్నాడు. గుడిసె లోపలికి

ఉచల్యా 87 వెళ్ళాను. బొంతను వరిచాడు “త్రుకారామ్‌ నువ్వు ఇవ్పుడు ఏం చేస్తున్నావు” అవి అడిగాను. “ఏం చేస్తాను. నీలాగా సాహెబ్‌ను కాలేనుగా..... నా తండ్రి చేసే వనే నేనూ చేస్తున్నాను. ఒకటి కొత్తగా తెచ్చాను చూడ.” అని అన్నాడో లేదో ఓ కోతి అత డిమీదకు వచ్చింది. “మామ చేతిలో చేయివెట్టు” అని అన్నాడు. కోతి ముందుకు వచ్చింది. తుక్యా కోతి ఆట ఆడిస్తున్నాడని అప్పుడు అర్ధం అయింది. నార్యా దొంగతనాలు చేస్తున్నాడని కూడా తెలి సింది. “లక్ష్య కూర్చో..... ఇవాళ ఇక్కడే ఉండు ఓ వందిని కోసి' వండి వెడతాను” అని తుక్యా అన్నాడు. నేను ఒద్దని చెప్పాను. ఎన్ని వందులు ఉన్నాయని అడిగాను. “మా అత్త కట్నం కింద వంది పిల్లను ఇచ్చింది. ఇవ్పుడు బోలెడు పందులు ఉన్నాయి. రెండు మూడు గాడీ దలు ఉన్నాయి. కడువుకింత అన్నం దొరుకుతోంది.” అని అన్నాడు. కొంచెం సేవు అతడి రామాయణం వింటూ కూర్చున్నాను. అతడు భోజనం చేయమని ఎన్నిసార్డ్హు చెప్పినా తినకుండా వచ్చేసాను.

లాతూరుకి వచ్చాను. అన్నలని కలిసాను. నూత్‌గిర్నీలో పాత "స్నేహితులు కలిసారు. ఒక జాబర్‌ నాకు బాగా తెలుసు. అతని "పేరు వ్రభాకర్‌ గోఖలె. ఇక్కడ ఉద్యోగం ఇప్పించమని నేను అతడిని అడిగాను. ఆర్డీ రాసాను. మేము ఇద్దరం కరిసి ఫాక్టరీ మేనేజర్‌ దగ్గరికి వెళ్ళాము. అతడు దాని మీద సంతకం చేసి వని ఇచ్చాడు. నాన్నని ఇక్కడికి తీసుకు రావచ్చుఅని ఎంతో సంతోష వడ్డాను,

ఇక్కడ పది హేనురోజులు జీతం తీసుకుని జొరంగాబాద్‌కి వెళ్ళాను అక్కడ రాజీనామా ఇచ్చేసి మిగిలిన జీతాన్ని తీసుకున్నాను. ఇంట్లో ఉన్న సామాను, హరచందను తీసుకుని బయలుదేరాను *నువ్వు ఉన్నా వని మేం ఇంతదూరం వచ్చాము నువ్వే మమ్మల్ని వదిలి వెళ్తున్నావు అని అంటూ అన్న, వదిన ఏడ్వటం మొదలుపెట్టారు. నేను నొన్న విషయం చెప్పాను. తనకు కూడా లాతూరులో ఉద్యోగం వెతుకుతా నని అన్నకు చెప్పాను.

లాతూరులో రుక్కిణిబాయి వాడలో ఒక గది తీసుకున్నాను. నాన్నని ఇక్కడికి తీసుకు వచ్చాను. ఇవ్ఫుడు నాన్న హరచందాల బాధ్యత

88 ఉచల్యొ నామీద పడ్డది. నాకు మూడొందల ఏలై దాకా జీతం వచ్చేది.

ఒకసారి నాకాలిమీద పెద్ద వుండు లేచింది. అది చాలా పెద్దద యింది. ఎన్నో మందులు తిన్నాను కొని లాభం లేకపోయింది. అమ్మవా రికి కోపం వచ్చింది అందుకే ఈ వుండు వచ్చింది మంగళవారాలు చేయి అని నాన్న నాకు చెప్పాడు. మళ్ళీ పరిడీ పట్టుకోనున్నాడు. కుంటుతూ కుంటుతూ. వరిడీ పట్టుకుని జోగువా అడగడానికి వెళ్ళేవాడిని. నేను కుంటివాడిని అయిపోతానేమోనన్న భయం నాలో మొదలయింది.

రుక్కిణీబాయి దగ్గరికి వైజూ జాతివాడొకడు జొన్నలు అమ్మడాని కని వచ్చాడు. నాన్న అతడికి నా వుండు చూపెట్టాడు. అతడు నేను ఒక మందు ఇస్తాను వుండు మాడిపోయాక ఇరవై రూపాయలు ఇవ్వు అని అన్నాడు. నాన్న సరేనన్నాడు. అతడు నాకొలు గట్టిగా పట్టుకుని బ్లేడుతో కోసొడు. ఒక గొట్టం లాంటిది పెట్టి నోటితో చీముని లాగే సాదు. ఆ చీములో. వురుగులు కూడా ఉన్నాయి. ఒక ఆకు ఇచ్చాడు. దానిని నూరి వుండుకుపూసి కట్టు కట్టుమన్నాడు. అతడు చెప్పినట్టుగొ చేసాను. తరువాత డాక్టరు దగ్గర కూడా మందు తీసుకున్నాను. రెందు నెలలకు నెమ్మది నెన్ముదిగా గాయం మానింది. నేను అమ్మవా రిని నమ్ముకుని కూర్చుంకే ఈనాడు నాకు ఒక కాలు ఉండేదికాదు. కుంటివాడిని అయి ఊళ్ళో బిచ్చం ఎత్తకోనాల్సి వచ్చేది.

నేను చాలా బలహీనుడనయ్యాను. మళ్ళీ సాహెబ్‌ ని అడిగి మిల్లులో చేరాను. పనిచేయడం మొదలు పెట్టాను. అవ్వులు ఎక్కువ అవడంన లన డబల్‌ డ్యూటీ చేయడం మొదలు పెట్టాను. బొబా హరచందకీ వంట నేర్పించాడు. నేను ద్యూటీకి వెళ్ళేవాడిని మిగిలిన సమయం "స్నేహితులతో గడి పేవాడిని.

ఇన్ప్చుడు నాకు కొంత మనశ్శాంతి కలిగింది. చిన్నపుడే నాన్న అన్నల బాధ్యతను స్వీకరించాను. పెద్ద పెద్ద వాళ్ళ దగ్గర కూర్చో గలుగుతున్నాను. డబ్బులు కూడబెట్టి రెండొందల రూపాయలకు పొత సైకిల్‌ కొనుక్కున్నాను. అవుడవుడు మిల్లులో సాహెబ్‌ బెత్తంతో కొట్టేవాడు. కొంచెం ఆలన్యం అయితే చాలు వై అధికారులు ఇష్టంవచ్చి

ఉచల్యా 89 నట్లు కొస్టేవాళ్ళు. నేను మంచి నౌకరీ చేస్తున్నానని బంధువులందరికి తెలిసిపోయింది.

ఒకసారి మేము అందరము కలిసి వెద్ద వదిన తమ్ముడి వెళ్ళికి వెళ్ళాము. నలగరాకి చాలామంది బంధువులు వచ్చారు. పెళ్ళి కార్య (శ్రమం మొదలు కొబోతోంది ఇంతలో జగడం మొదలయింది. కొందరు సారా తాగి వడుకున్నారు. ఈ పెళ్ళి ఎట్టా అవుతుందో చూస్తాం అని కొందరన్నారు. వెళ్ళి కూతురు తల్లివైవు మచ్చ ఉంది. వెళ్ళి కూతురు అమ్మమ్మని మనం శుద్ది చేసి కులంలో కలువుకోలేదు అంటూ కొందరు అరవడం మొదలుపెట్టారు. బయట ఊళ్ళ నుండి వంచాయితీవాళ్ళు వచ్చారు. హోళీకి చెందిన మారుతీ మరీ అరవడం మొదలు పెట్టాడు.

ఈ పెళ్ళి జరిగితే మా పరువు పోయినట్టే అంటూ బంధువులు అరవడం. మొదలు పెట్టారు. పెళ్ళికూతురు అమ్మమ్మ ఒక మరాఠాను ఉంచుకుంది. అది వాడి దగ్గరే ఉంది కనక దానికి మచ్చ వచ్చింది, "పెళ్ళి లగ్నం సమయం అయిపోయింది, కాని వెళ్ళి కాలేదు. ఓ చెట్టుకింద పంచాయితీ జరిగింది. పంచాయితీ పెద్దల్లో ఒకడు పెళ్ళికూతురు తల్లికి "పెంట తినిపించాలి అని అన్నాడు. మరొకడు 2000 రూపాయలు జరి మానా విధించాలి అని అన్నాడు. మరొకడు ముక్కు కోసెయ్యాలి అని అన్నాడు. చివరికి పెళ్ళి కూతురు తల్లికి తల గొరిగించాలి అని నిర్తయం తీసుకున్నారు. ఇది వినంగానే నాకు చాలా కోవం వచ్చింది. మా కులంవాళ్ళు ఎంతగా 'వెనకబడీ ఉన్నారు అని నాకనిపించింది. నేను ఎన్నెన్ని సాంఘిక దురాచారాలు చూస్తున్నాను. ఒకవైవు నాగరికత చెందిన నమాజం వట్టుణాలలో ఉండగా, మరొకవైపు ఎంతో వెనకబడ్డ మా సమాజం ఈ పల్లెటూళ్ళలో ఉంది. జాతి వంచాయితీ పెద్దలు ఏమాత్రం మంచి ఆలోచనలు కలనాళ్ళు కాదు. వాళ్ళు మూర్చులు. ఈ విధంగా చేయడం తప్ప అని చెప్పాలనిపించింది. కొని నేను చిన్న వాడిని. నేను అద్దునస్తే నావంశ చరిత్రను తిరగేస్తారు. నాకు ఇంకా వెళ్ళి కాలేదు. నేను అడ్డువస్తే నాన్న నన్ను తిడతాడు. జాతి పంచా యితీకి వ్యతిరేకంగా మాటాడితే పిల్లను ఎవరు ఇవ్వరు. అందుకే నోరు మూసుకుని ఊరుకున్నాను.

90 ఉబల్యా

ఒక్కసారి పిల్ల వెళ్ళి ఆగిపోతే మళ్ళీ ఆ పిల్ల వెళ్ళి జరగడం ఎంతో కష్టం. అందుకే పీల్ల తల్లి జొతి వంచాయితిలోకి వచ్చి కూర్చుంది. అందరి కాళ్ళకు మొక్కింది. చివరికి ఒకడు వచ్చి ఆమె జుట్టు గొరిగాడు. తల్లి చేసిన తవ్పుకు పిల్ల శిక్ష అనుభవిస్తోంది అని అనిపించింది. నిర్హ యులయిన వంచాయితీ వాళ్ళు ఆమె గుండుకు సిందూరం వూసారు. పిల్ల తల్లి ఏడువు పైకి వినబడకుండా బట్ట నోట్లో కుక్కుకుంది. వెళ్ళి తంతు మొదలయింది. పిల్ల తల్లి నెత్తిమీద మునుగు వేసుకుంది. వంచాయితీ పెద్దలకు పిల్ల పిల్లాడి తరవున వాళ్ళు ఒక సంది. పారా బుడ్డీలు ఇచ్చారు.

రాత్రి పందిని కాల్చి తిని సారా తాగి అందరు మత్తుగా వడు కున్నారు. పెళ్ళిలో గొడవా అయింది, పిల్లతల్లీకి బోడిగుండు చేయిం చారు. ఇంత చేసినా ఈ పెద్దలకు వీళ్ళు తినడానికి తాగడానికి అన్నీ నమకూర్చారు. వంచాయితీ పెద్దలలో మానాన్న ఉన్నాడు. మార్తాండ కొదుకు, అంటే నేను ఎంత చక్కగా ఉన్నాడు వీడికి మా పిల్లను ఇస్తే బాగుంటుంది అని ఒకళ్ళకొకళ్ళు చెప్పుకోవడం మొదలు పెట్టారు. సలగరావాళ్ళ పెళ్ళి అయిందనిపించి మేము ఇంటికి వచ్చేసాము. ఇంటికి వచ్చాక మేము నాన్న పేరు మార్చాలనుకున్నాము. మార్తాండ పేరు మౌకు ఇష్టంలేదు. మేము మా నాన్న, పేరును మారుతీగా మార్చేసాము.

రుక్క్మిణీబాయి వాడ ఖాలీచేసి మేము మరో ఇల్లు చూసుకున్నాము. మా కులం పేరు చెదితే ఎవరు గది ఇవ్వరని మా కులం మరాఠా అని చెప్పాను. చివరికి సాఠెగల్లీలో ఒక గది అద్దెకు దొరికింది. భగవాన్‌ అన్న అత్తవైపువారు దొంగతనాలు బాగా చేస్తారు. వాళ్ళు అప్పుడపుడు ఇక్కడ మకాం వేసేవాళ్ళు. అతని మామకి నలుగురు భార్యలు. వాళ్ళల్లో ఎల్లన్వ చాలా తెలివి కలది. భార్యాభర్తలిద్దరు ప్రతీసారి నాలు గైదు. వేల రూపాయల దాకా దొంగతనం చేసేవారు. వాళ్ళు మొ ఇంటికి వస్తే చాలు మాకు వండగలాగా ఉండేది. మాంసానికి సారాకి కరువు ఉండేదికాదు.

వేను శివ అనే అతను కలిసి ఉండేవాళ్ళం. శివ మాకు దూరవు బంధువు. తల్లిదండ్రి దొంగతనాలు చేసి శివకి బట్టులు పవైనలు

ఉచల్యా రః ఇచ్చేవారు... అతడితోపాటు నాకు కూడ ఇచ్చేవాళ్ళు. ఆతని తండ్రి సోపాన్‌ దొంగతనాలు చేయడంలో వ్రసిద్దికెక్కాడు. ఉస్మా నాబాద్‌ జిల్లాలో ఫపోరీనులందరికి అతడు తెలును. అతడు లాతూరు, అంబా జోగైై ఉద్‌గిర్‌లలో నంతలకి వెళ్ళి దొంగతనాలు నేర్పుగా చేసేవాడు. అతదు బాగా నంపాదించాడు అని తెలియగానే పోలీనులు అతడిని వట్టుకునేవాళ్ళు. పోపాన్‌ వాళ్ళకి తాగించి తినిపించే వాడు. ఒకవేళ సోపాన్‌ పోలీసులను కలవకుండా బస్‌స్టాండుకి వచ్చాడా పోలీసులు వచ్చి వట్టుకునేవారు. ఆతని దగ్గర ఐదొందలు వెయ్యి రూపా యలు అంచం తీసుకుని అతడివై కేసు వెస్టేవాళ్ళు కాదు. అతడు 'వైనలు ఇచ్చి భార్యను కూడా విడిపించేవాడు. “ఈ కుక్కలకి ఇన్ని “వైసలు పడేస్తే చాలు మన జోలికి రారు.” అని సోపాన్‌ మాతో చెబుతూ ఉండేవాడు. ఎవ్పుడైనా ఎల్లన్వ వట్టుబడితే మావాళ్ళు జావళి లోని రైతులకు వైనలు ఇచ్చి వాళ్ళ చేత జామీను ఇప్పించి ఆమెను విడిపించేవాళ్ళు.

ఎల్లవ్వ తాగకుండా దొంగతనాలు చెయ్యదు. ఆమె ఆడవాళ్ళ మెళ్ళల్లో బంగారు గొలుసులను తెంపేసేది. పెద్దపెద్ద మూటలు దొంగ తనంగా తెచ్చేది. ఆమె సంపాదించిందంతా సారాకి ఖర్చ్భు పెట్టేది. షావుకార్లకి, పోలీసులకి ఇచ్చేది. ఇట్లా ఖర్చు పెట్టకపోతే. ఆమె ఆ నంపాదనతో ఐందంతస్థుల మేడ కట్టి ఉండేది అని మా వాళ్ళు అంటూ ఉంటారు. అవ్పుడవ్చుడు ఎల్లవ్వతో మేమూ వెళ్తూ ఉండేవాళ్ళము, ఆమె తెచ్చిన బట్టులు నేను శవ కట్టుకునేవాళ్ళము,

ఒకపారి ఎల్లవ్వ వదండి మీకు బట్టులు ఇప్పిస్తాను అని నుమ్మల్ని బజారుకి తీసుకు వెళ్ళింది. ఆ రోజు వండగ. ఆమె బట్టుల దుకాణంలో బట్టులు తీయించింది. నేను వదిన అన్న, శివ అ బట్టలు చూస్తూ కూర్చున్నాము. ఎల్లన్వ ఒక మూట దొంగతనం చేసింది. మేము బయటకి వచ్చేసాము. నేను శివాని తీసుకుని వేరే దారిగుండా ఇంటికి చేరాను. అప్పుడే ఎల్లవ్వ వచ్చి ఇంట్లో కూర్చుంది. మూకు భాగం దొరుకుతుంది, మంచి మంచి పాంటు కుట్టుంచుకోవచ్చు అని మేము ఎంతో నంతోషవడ్డాము. తను సారా తాగాలని ఎల్లవ్వ మొ దగ్గర

92 ఉచల్యొ రెండు రెండు రూపాయలు తీసుకుంది. సాళె గల్లీకి వెళ్ళి ఎల్లవ్వ సారా తాగి వచ్చింది. మేము రోజూ రాత్రి డ్యూటీ చేసి వగలు నిద్ర పోయేవాళ్ళము. నిద్ర లేకపోతే రాత్రివూట డ్యూటీ చేయలేక పోయే వాళ్ళము. ఇవాళ వగలంతా ఎల్లవ్వ వెంబడే ఉన్నాము. ఆమె పారాక్సి, వీడీలకీ వైసలు లేకపోతే ఏ వన్తువులనయినా సరే తక్కువ పైన లకు అమ్మేస్తుంది. మేము డ్యూటీకి వెళ్ళంగానే ఈ బట్టలన్నీ ఎక్కడ అమ్మేన్తుందో అన్న భయంతో నేను శవ ఆరోజు డ్యూటీకి వెళ్ళకూడ దని అనుకున్నాము. ఎల్లవ్వకి తీయటి మూటలు చెప్పి పాంటు బట్టులు చింపించాము. ఒక్కొక్క పాంటుకి నది రూపాయలు తీసుకుంది.

కొకీ పాంటును తినుకుని టైలర్‌ దగ్గరికి వెళ్ళితే ఇది బెరికాట్‌ బట్టు కాబట్టి దీని కుట్టుకూలీ ఎక్కువ అని అతడు అన్నాడు. అవుడు మేము ఇంకా నంతోషవడ్డాము. మేము మంచి మంచి పాంటు వేసు కుని డ్యూటీకి వెళ్ళడం మొదలుపెట్టాము. ఇంతకుముందు మేము అందరికి మరాఠాలమని చెప్పాము. అందుకే మూ తోటి వాళైైవరికి మామీద అనుమానం వచ్చేదికాదు.

ఎల్లన్వ రకరకాల దొంగతనాలు చేసేది. అప్పుడవుడు దుకాణా లకు వెళ్ళి మూటలు ఎత్తుకు వచ్చేది. సంతలకి వెళ్ళి మొగవాళ్ళ జేబులు కత్తిరించేది. ఆడవాళ్ళ మెళ్ళల్లో మంగళ సూత్రాలు, కాసుల పేరులు తెంపేసేది. చిన్నపిల్లలు బంగారు వస్తువులు ఏవైనా పెట్టు కుంటే వాటిని దొంగతనం చేసేది. కొన్ని లాకెట్టు బ్లేడుతో కోయడానికి రావని సళ్ళతో కారికేసేది. ఆమె భర్త సోపాన్‌ ఎవ్పడు ఆమె వెంట ఉండేవాడు. తెచ్చిన వస్తువులు రూపాయలు వంచుకునేటవ్పుడు ఇద్దరు పోట్ట్లాడుకు నేవాళ్ళు.

ఎల్లవ్వ తన భర్తను సోపాన్యా అనిపిలిచేది. ఎల్లన్వ కులం ఏమిచో ఎవరికీ లెలియదు. ఆమె బాగా దొంగతనాలు చేస్తుందని సోపాన్‌ ఆమెను లేవుకు వచ్చాడు. అతడి పెద్ద భార్య, చిన్న భార్య ఇంట్లో ఉండేవాళ్ళు. సోపాన్‌ వాళ్ళకి తను తెచ్చిన సొమ్ములో భాగం ఇచ్చేవాడు. పెద్ద భార్య చనిపోయాక మళ్ళీ ఇద్దరిని అతడు పెళ్ళి చేసుకున్నాడు. చని పోయిన అతని వెద్ద భార్య నాకు 'వెద్దక్క అవుతుంది. దొంగతనాలు

ఉచల్యా ఏ చేసివచ్చాక, సంపాదించిన నన్తువులను రూపాయలను వంచుకునేట వుడు సోపాన్స్‌ ఎల్లవ్వ పోట్టాడుకునేవాళ్ళు, “నేను దొంగతనం చేసి ఇంత తెస్తే నువ్వు ఇన్నేనా ఇచ్చేది.” అని ఎల్లవ్వ పోట్లాడేది. “ఎల్ల నిన్ను నేను ఉంచుకున్నాను. అయినా ఎప్పుడు ముండలాగా చూడలేదు. 'వెళ్ళాంలా నిన్ను నావెంట తిప్పుతున్నాను. నంతోషంగా నీ భాగం నీకు ఇచ్చినా నువ్వు ఎందుకు ఇట్లా పోట్టాడుతావు” అని సోపాన్‌ అడిగేవాడు.

ఎల్లన్వ భర్త దగ్గర ఉండకుండా విడిగా ఉండేది. ఎల్లవ్వకీ పిల్లలు వుట్టారు. ఒక్కతే" వెళ్ళి దొంగతనాలు చేయడం మొదలుపెట్టింది. మేము ఎల్లవ్వ ఏం తెచ్చిందా అని ఆమె నంచులను వెతికేవాళ్ళము. ఆమె మాకు ఇచ్చే వస్తువులు చూసాక ఈ ఉద్యోగం “మానేసి దొంగ తనాలు చేస్తేనే మంచిది అని అప్పుడప్పుడు అనిపించేది.

ఒకసారి ఎల్లవ్వ లాతూరులో ఓ దుకాణంలో గాజులు, కొత్త బట్టల మూటలు ఎత్తుకువచ్చింది. వాటిని మాణిక్‌దాదా గదిలో పెట్టింది. పోలీ సులు ఆమె వెనక సాళిగల్లీకి వచ్చారు. ఎల్లవ్వ పారిపోయింది. మా వదినని పోలీసులు పట్టుకున్నారు. వదినకి ఈ దొంగతనాల విషయం తెలియదు. సంత ముచ్చులకు ఉండటానికి చోటిస్తే పది రూపాయలు దొరుకుతాయి కదా అన్న ఆశతో మావాళ్ళు చోటు ఇస్తారు. వదినని పోలీసులు బెదిరించారు. వదిన ఎల్లన్వ తెచ్చి పెట్టింది అని చెప్పింది. వదినని పోలీసులు పట్టుకెళ్ళారు. మా వదిన ఎల్లన్వ సవతి కూతురు. మా అన్న వదిన మెడలో గొలును తాకట్టు పెట్టి నాలుగు వందల రూపాయలు తెచ్చాడు. పోలీసులకు ఆ రూపాయలు ఇచ్చి వదినని విడి పించాడు. పోలీసులు కేసు పెట్టలేదు. ఈ గొడవ జరిగాక మా వాడలో అందరికి మేము దొంగలం అని తెలిసిపోయింది. ఎల్లవ్వ వెంట వెళ్ళకూడదని, ఆమెను ఇక్కడికి రానీయకూడదని నేను నిశ్చయించుకు న్నాను. శివ) బాబు షాహ మూత్రం ఎల్లన్వకి తీయటి మాటలు చెప్పి ఆమె దగ్గర డబ్బులు తీనుకునేవాళ్ళు.

బొబు షాహా షోలావూర్‌కీ చెందిన ఒక అన్మూయిని పెళ్ళి చేసు కుంటానన్నాడు. ఈ నంబంధం అతడి అమ్మ నాన్నలకు ఇష్టం లేదు.

ల! ఉచల్యా వాళ్ళు మరో సంబంధం కుదుర్చుకున్నారు. మూ అన్న _షోలావూర్‌ నుండి ఆ అమ్మాయిని తీసుకువచ్చి ఎవరికి తెలియకుండా బాబుషాహుకి, అ అమ్మాయికి రాత్రి వెళ్ళి జరిపించారు. అతడి అమ్ము నాన్నలు తరువాత వచ్చి పెద్ద పోట్లాట పెట్టుకున్నారు. పిల్ల పిల్లవాడు మాత్రం ఆనందంగా ఉండపొగారు. నాకు కూడా పెళ్లి చేసుకోవాలని అనిసిం చింది. నాకు చిన్నప్పుడే భాడ్‌గాంచ్‌ కి చెందిన తుకారామ్‌ కూతురిని ఇచ్చి వెళ్ళి చేయాలని మా పెద్దవాళ్ళు అనుకున్నారు. తన పిల్లని ఇచ్చి పెళ్ళి చేసాక లక్ష్మణ్‌ కి దొంగతనాలు నేర్పించి, బాగా సంపొదిం చనచ్చు, అని తుకారామ్‌ ఆశపడ్డాడు. నేను స్కూల్‌కి వెళ్తున్నానని తెలిసాక ఆ అన్మూయిని వేరే పిల్లవాడికి ఇచ్చి పెళ్ళి చేసారు. తరు వాత జానళీకి చెందిన పిల్లతో వెళ్ళి నిర్ణయం చేసారు. మరొకసారి గానూర్‌కి చెందిన పిల్లలని వెళ్ళి చేసుకోనున్నారు. కాని ఏ సెళ్ళి జర గలేదు. మళ్ళీ జగలావూర్‌ కి చెందిన పిల్లతో వెళ్ళి నిశ్చయం. చేసారు. మౌ అన్న నన్ను అడగకుండానే అందరికి మాట ఇచ్చేవాడు.

కవఠాకి చెందిన చింగు బాగా దొంగతనాలు చేసేది. మా అన్నను వా నురించి అడిగి వెంటనే పెళ్ళి ప్రయత్నాలు మొదలు పెట్టింది. ముచ్చులు చేసే సిల్ల దొరికితే బోలెడు సంపాదించవచ్చు అని నాకూ అనిపించింది. ఒకరోజు ఆమె ఖర్చు ఎంత అవుతుందని అడగడానికి లింగన్ప ఇంటికి వచ్చింది. లింగప్ప ఇంట్లో వెళ్ళి కావాల్సిన పిల్ల ఉంది, శవఠాకి చెందిన చంద్ర భాగా పిల్లవాడు ఎక్కడివాదు అని అడిగింది. అప్పుడు చెంగు ధనేగాంచ్‌ కి చెందినవాడు, బొగా చదువుకున్నాడు, నూత్‌గిర్నీలో వని చేస్తున్నాడు అని చెప్పింది. ఛబ్బూ కోసం చదువు కున్న పిల్లవాడు కావాలని ఎన్నో రోజుల నుండి వెతుకుతున్నాం అని అంటూ చంద్ర భాగా మహరూని;, కిసన్‌ని లాతూరుకి నంపించింది. వాళ్ళు పెద్ద వదినకి తెలిసినవాళ్ళు, దాదాని వాళ్ళు పెళ్ళి విషయం అడిగారు. దాదా ఎనరిని అడగకుండా లక్ష్మణ్‌ని ఇచ్చి పెళ్ళి చేస్తాను అని వాళ్ళకి మొట ఇచ్చాడు.

భగవాన్‌ అన్న తన సవతి అత్త కూతురుని లక్ష్మణ్‌కి ఇచ్చి వెళ్ళి చేస్తానని తన అత్తవారికి మాట ఇచ్చాడు. ఇద్దరు నన్ను అడగ

ఉచల్యా రక్‌ కుండా రెండు సంబంధాలు నిశృయం చేసారు. ఇద్దరి మధ్య పోట్లాట మొదలయింది. నూ కులంలో చిన్నవాళ్ళు వెద్దవాళ్ళకు ఎదురు చెన్ప కూడదు. అందుకని నేను ఏమీ మాట్లాడకుండా ఊరుకున్నాను, కవఠా పిల్ల ఎర్రగా బాగుంటుంది, కాస్తో కూస్తో పాలం ఉంది, అ సిల్ల అన్న ఇంబనీర్‌, నాళ్ళు కట్నం కూడా తీసుకోకుండా పెళ్ళి చేస్తానన్నారు, నువ్వు ఆ పిల్లనే చేసుక్కో నీకు నేను మంచి చేస్తున్నానని చూడలేక భగవాన్‌ వాళ్ళ అత్తవైవు పిల్లను చేసుకోమంటున్నాడు, వాడి మాట వినకు” అని దాదా చెప్పాడు. ఈ నంబంధమే చేసుకుంటానని నేను అన్నాను. భగవాన్‌ అన్న శంభాభావూ “లక్ష్మణ్‌ దాదా నూట వినకు, అంత దూరంలో ఉండేవాళ్ళ సంగతి మనకు ఏం తెలును, వాళ్ళకి మచ్చ గిచ్చ ఉంటే మనలని కులం నుండి వెలివేస్తారు. అత్త కూతురినే చేసుకో, నీకు మిల్లులో వని చేయాలనిపించక పోతే చెప్పు వాళ్ళు కిరాణా దుకాణం పెట్టడానికి పెట్టుబడి వెడతామున్నారు అని వాకు చెన్చడం మొదలు పెట్టారు. నాకు ఏం చేయాలో తోచలేదు. మా అన్నయ్యలు నాకు పెళ్ళి ఖర్చు ఇవ్వరని నా పెళ్ళి ఖర్చు నేనే 'వెట్టుకోవాల్సి వస్తుందని నాకు ఎటూ తెలుసు.

నేను నాన్నను ఈ విషయం గురించి అడిగాను. “నువ్వు తొంద రవదకు ఇన్చుడు అందరు తీయగానే మాట్ట్లాదుతారో” అని నాన్న అన్నాడు. నేను బాగా ఆలోచించుకుని చివరికి కవఠా పిల్లని చేసుకుం టాను అని చెప్పాను. తక్కిన అన్నయ్యలకి నామీద కోవం వచ్చింది. వాళ్ళు జావళీ పిల్లనే చేసుకోమని చెప్పారు. తాంబూలాలు వుచ్చుకో వడానికి వెల్దాం అని అనుకున్నాము. దాదా శవఠాకీి వెళ్ళినప్పుడల్లా నా దగ్గర పైసలు తీసుకుంటూ ఉండేవాడు. నాన్న నాపేరు మీద ఎని మిది రేకులు ఉంచాడు. అ రేకులను చంద్రభాగా ఇంటిమీద వేపాడు. కవఠాకి వెళ్ళాలంటే మా దగ్గర వైనలు లేవు. రెండు రేకులు అమ్ము తానని దాదా అన్నాడు. నేను ఒప్పుకున్నాను. చంద్రభాగా పేరు మీద ఓ ఉత్తరం రాసి ఇమ్మన్నాడు. నేను రాసి ఇచ్చాను. దొదా రెండు రేకులు అమ్ముతానని ఎనిమిది రేకులు అమ్మేసాడు. పిల్లకి చీర రవిక తీసుకున్నాడు. మిగిలిన పైసలలో తనకోనం కొత్త ధోవతి కమీజు తీనుకు

96 ఉచల్యొ న్నాడు. నేను డ్యూటీ నుండి వచ్చేనరికల్లా దాదా కవఠా వెళ్ళిపోయాడు.

రేకులు అమ్మిన 'పైనలన్నీ దాదా ఖర్చుచేసాడు. రేకులన్నీ ఎందుకు అమ్మేసౌరు అని నేను అడిగొను. *మరి వెళ్ళంటే ఊరికే అవుతుందా? నేను అక్కడికి వెళ్ళాలంకు నాకు మంచి బట్టులు ఉండవద్దా, ఈ చినిగిన బట్టులు కట్టుకుని వెళ్తే వాళ్ళేమనుకుంటారు.” అని అన్నాడు. దాదా దొంగతనాలకు వెళ్ళినన్సుడు ఎదుటివాళ్ళని ఎట్టా మోనం చేస్తాడో, అదే విధంగా నన్ను మోనం చేస్తున్నాడు అని నేను అనుకున్నాను. పెళ్ళి జరగ బోతోంది కదా అని నాకు సంతోషం కలిగింది. అందుకే మగేమీ మాట్లాడకుండా నోరు మూసుకున్నాను. చివరికి పెళ్ళి నిశ్చయం అయింది. నా "స్నేహితులు తమకు కాబోయే భార్యను ముందే చూసి వన్తూ ఉందేనాళ్ళు. వాళ్ళలాగా నాకు కాబోయే భార్యను చూడా లని అనిపించింది. నా స్నేహితుడిని తీసుకుని సైకిల్‌మీద కవతా బయలు దేరాను. లాతూరు నుండి కవఠా డెలై మైళ్ళ దూరంలో ఉంది. మేము వెళ్ళాక మా అత్తగారు వాళ్ళు మాకు చాలా మర్యాద చేసారు. ఇంతకుముందు నాకు ఏ పిల్లనైతే ఇస్తామన్నారో ఆ పిల్లనైవు వాళ్ళు మాతో పోట్లాట పెట్టుకున్నారు. జాతి పంచాయితీ పెట్టిస్తా నని బెదిరించారు. ఇక మేం వాళ్ళమాట వినమనుకుని పోట్ట్లాడటం మానేసారు.

మాలో చదువుకున్న ఒకడు పిల్లని పిల్లవాడికి చూపించే క్రొత్త వద్రతిని ప్రవేశపెట్టాడు. నాకు అక్కడ అంతా క్రొత్తగా అనిపించింది. ఆడపిల్ల లాగా. నేను సిగ్గువడ్డాను. రెండు పీటలు తెచ్చారు. నేను ఒక పీటమీద కూర్చున్నాను. ఎదురుగుండా ఉన్న పీటమీద పిల్లని తెచ్చి కూర్చో బెట్టారు. నాకు చెమటలు పోసాయి. ఆ అమ్మాయి కూడా చాలా సిగ్గు వదుతోంది. ఆమె తల కిందకు వంచి కూర్చుంది. చివరికి ధైర్యం చేసి *నీ పేరు ఏమిటి?” అని అడిగాను. ఆమె శబ్బు అని చెప్పింది. నేను వళ్ళెంలో ఇదు రూపాయలు వేసి నూట్టాడకుండా కూర్చున్నాను. తరువాత పిల్ల పెద్ద వదిన ఇంకా ఏమైనా ప్రశ్నలు అడుగుతావా అని అడిగింది. నేను తల అడ్డంగా ఊపాను. పిల్లను లోవలికి తీసుకు వెళ్ళిపోయారు. ఆ రాత్రి మేము అక్కడే ఉన్నాము.

ఉచల్వొ ర? రాత్రి మాంసం నండారు. నేను ఉద్యోగం చేయడం మొదలు పెట్టిన వటి నుండి సారా, పొగాకు మానేసాను. పిల్లని ఇచ్చేటన్సుడు పిల్లవాడికి వీమైనా వ్యసనాలు ఉన్నాయా అని అందరిని అడుగుతారు. కొని నొకు అత్తవారి వైవు వాళ్ళే బలవంతంగా సారా తాగించారు. నా దృష్టి పిల్లమీద వడ్డప్పుడల్లా ఈ పిల్లనేనా నేను చూసింది అని అనిపించేది. నేను ఇంతకుముందు ఆమెను నరిగ్గా చూడలేదు. లాతూరుకి బయలు దేరాను. “లక్ష్మణ్‌ నువ్వు నూకు అల్టుడీవి కాబోతున్నావు. ఎవరు వీం చెప్పినా వినకు. మమ్మల్ని అననూనం చేయకు.” అని బయలుదే శేముందు నా అత్తగారు చెప్పింది. మీరేమి భయవడనద్దు అని నేను వోమీ ఇచ్చాను.

మౌ అత్తవైవు వాళ్ళు నన్ను సాగనంవడానికి రోడ్డుదాకా వచ్చారు. కనఠాలో కుర్రాళ్ళు చొలామంది ఉన్నారు. వాళ్ళు దొంగతనాలు బాగా చేస్తారు. అని ఎన్నోసార్లు విన్నాను. వాళ్ళని చూసాక ఈమాట నిజమే అనిపించింది. నేను ఆ రోజు వాళ్ళని చూసాను. వాళ్ళు చాలా ఖరీదైన బట్టులు వేసుకున్నారు. నేను స్నేహితులని ఖరీదైన బట్టలు, బూట్లు అడిగి తీసుకుని వేసుకున్నాను. అయినా ఈ కుర్రాళ్ళ ముందు దిగదుడుపే అని అనిపించింది. నేను లాతూరు రాంగానే పెళ్ళి కాకుం తానే పిల్లని చూసి వచ్చావా సిగ్గులేదు, మాకు పెళ్ళి అయినా నూ భార్యలను ఇప్పటి దాకా నరిగ్లా చూడలేదు అని అన్నయ్యలు నన్ను తిట్టడం మొదలు వెట్టారు. చివరికి వెళ్ళి తారీఖు నిశ్చయం అయింది, కవఠా వాళ్ళు వెళ్ళి బట్టులు కొన్నారు. 250 రూ||ల పొంట్‌ వర్జు, 60 రూ||1ల బూట్లు తీసుకున్నారు. ఇంత ఖరీదు పెట్టే వస్తువులు కొనడం జన్మలో ఇది మొదటిసారి. మా అత్తవారి వైవు వాళ్ళు నా గదికి రాకపోకలు మొదలు పెట్టారు.

అన్నయ్య ఇంటి దగ్గర జానళీకీ చెందిన అత్త వచ్చి కూర్చుంది. తనతో పాటు కూతురుని కూడా తీసుకు వచ్చింది. “లక్ష్మణ్‌కి నా పిల్లను చేసుకోండి లేకపోతే మీ ఇంటి ముందే ప్రాణాలు తీసుకుంటాను” అని అరవడం మొదలుపెట్టింది. మాణిక్‌ దాదాను పిలుచుకు వచ్చింది. “మాణిక్‌ నేను మిమ్మల్ని పెంచాను ముడ్డి దగ్గర నుండి కడిగి పెద్ద

908 ఉచల్యా చేసాను. ఈ గోళ్ళల్లో ఇంకొ ఆ వెంట ' ఉందిరా! చూడండిరా! నన్ను దూరం చేయకండి ఏది కావాలంటే అది ఇస్తాను. లక్ష్మణ్‌ ఐదు తులాల బంగారం ఇస్తాను. లాతూరులో ప్లాటు ఇస్తాను. రెండు వైవుల నుండి పెళ్ళి ఖర్చు నేనే వెడతాను. ఇంకా ఏం కావాలో చెప్ప” అంటూ ఏడవడం మొదలు పెట్టింది. మా అన్నయ్యలు ఆమె మాటలు వింటూ కూర్చున్నారు. ఆమెవైపు మాట్లాడటం మొదలు! పెట్టారు.

ఆరోజు అత్త అందరికి సారా తాగించింది. ఇవా సారా తాగా రంటే మావాళ్ళ సంగతి చెప్పనఖరలేదు. అవతలి వాళ్ళ ప్రతీ మాటకు ఈ కొడుతూ ఉంటారు. “ఈ వెళ్ళి లక్ష్మణ్‌ ఎట్లా చేసుకోడో చూస్తాను. కవఠా' పిల్లతో వెళ్ళి వేనే నిశ్చయించాము ఇవుడు ఈ పెళ్ళి కాకుండా నేను చూస్తాను" అని దాదా అన్నాదు. మొత్తానికి మా అన్నయ్యలందరు ఒకవైవు అయ్యారు. “నీకు బంగారం లాకెట్టు చేయిస్తాను లక్ష్మణ్‌ ” అని అత్త అంది. “అత్త నేను వాళ్ళకి మాట ఇచ్చాను. బట్టలు తీసుకున్నాను. ఎనిమిది రోజుల్లో పెళ్ళి కాబోతుంది. మవ్వు ఇప్పుడు బంగారం మంచం ఇస్తానన్నా నేను నీ పిల్లని చేసుకోను కవఠా పిల్లనే చేసుకుంటాను” అని నేను అన్నాను. అత్త ఏడ్చి ఏడ్చి న్పృహ తప్పినట్టుగా పడిపోయింది. అంతా నాటకం అని నాకు ఎటూ తెలుసు.

చివరికి లక్ష్మణ్‌ మనమాట వినడు బలవంతంగా వెళ్ళి చేయాలి అని మావాళ్ళు నిర్ణయించుకున్నారు. నాన్న మాత్రం నావైవు మాట్లా డొడు. ఆయన ముసలివాడయ్యాడు. ఆయన మాట ఎనరు లెక్క చేస్తారు? “వాళ్ళు బట్టులు కొన్నారు. ఇవ్చడు ఒద్దని ఎట్టా అంటాం” అని నేను అన్నాను. బట్టులకు అయిన ఖర్చు వాళ్ళకు తిరిగి ఇచ్చేద్దాం అని మౌవాళ్ళన్నారు. నేను బట్టులు పవైనలు తీసుకుని కవఠాకి వెళ్ళాను. వాళ్ళకు సంగతంతా చెప్పాను. వాళ్ళు నీరుకారిపోయారు. “మీరు భయవనడకండి. మా అన్నయ్యలు ఎవరూ పెళ్ళికి గాకపోయినా నేను మౌొత్రం వస్తాను. ఈ పెళ్ళి జరుగుతుంది. మీరు ఏర్పాట్లు చేయండి.” అని చెప్పాను. నేను మూడు వాలుగు రోజులు ఎవరిన్ని కలవలేదు.

ఉచల్యా | చివరికి అత్త ఏడుస్తూ వెళ్ళిపోయింది. ఇక్ష్మణ్‌ని వాడికి ఇష్టమైన పిల్లని "పెళ్ళి చేసుకోనీయండి అని భగవాన్‌ అన్న అన్నాడు. మౌ అత్త చెల్లిలి కొడుకు పెళ్ళితోపాటు నా పెళ్ళి కూడా చేయాలి అని మావాళ్ళు అనుకున్నారు. నా పెళ్ళి కోనం మా అన్నయ్యలలో ఒకడు కూడా ఒక్క నయావైసా అర్భు పెట్టడానికి సిద్ధవడలేదు. పెళ్ళి వ(్రికలు అందరికి వంపించారు. నేను నా స్నేహితుడి దగ్గిర కొంత, పాసైటీ లోన్‌ కొంత తీసుకుని వెళ్ళి ఏర్పాట్లు మొదలు పెట్టాను. మరునాడు. వెళ్ళి ఉందనగా రావడానికి అందరు సిద్దం అయ్యారు. ఎద్దుల బండి మీద ప్రయాణం చేయాలని అనుకున్నారు.

ఫారచందకి ఫిట్సు వస్తాయని మా ఇంటివాళ్ళు పెళ్ళికి అతనిని రావద్దన్నారు. ఇంచ్లోనే ఉండమన్నారు. ఎడ్లబండి దొరకలేదు. బస్సులో బయలుదేరాము. పాన్‌చించోలీ అనే ఊరిలో దిగాము. అక్కడినుండి. నడుచుకుంటూ వచ్చాము. వంట చేసుకుని తిని బయ లుదేరాము. నుమ్మల్ని బాణాఐతో ఊళ్ళోకి తీనుకువెళ్ళారు. విడిదిలో మేము దిగాము.

"పెళ్ళి వందిరంతా నందడిగా ఉంది. నా పెళ్ళితో పాటు నురో ఇద్దరిపెళ్ళిళ్ళు కూడా అదే రోజున ఉన్నాయి. ఎక్కడ చూచినా జుతివంచాయితిలు కూర్చున్నట్టుగా గుంవులుగుంవులుగా కూర్చున్నారు. వాళ్ళు బొగా తాగి పాత నంఘటనలు తవ్వి కొందరు వాళ్ళల్లో వాళ్ళు పోట్లాడుకోవడం మొదలు పెట్టారు. మూ అన్న భార్య ప్రతీ చిన్న విషయానికీ పోట్లాడటం మొదలు పెట్టింది. “మా నాన్నకి బులు ఎందుకు పెల్టలేదు.. ఆయన చచ్చాడనుకున్నారా? వీళ్ళకి వరద్దతులు తెలియవా? లక్ష్మణ్‌ని వద్దని ఎంత చెప్పినా వినలేదు. ఈ పిల్లనేనా వెళ్ళి చేసుకుంటానన్నాడు. ఎంత అవమానం జరిగింది”. అంటూ అన్నయ్యలు పోట్టాడటం మొదలు పెట్టారు. నాకు వసువు వూసారు,

మా నాన్న అందరికి నచ్చ చెప్పాడు. లగ్నం మైమ్‌ అయింది. మా ఫాక్టరీలో వనిచేసే నా స్నేహితులు కొందరు సైకిళ్ళమీద ఇక్క డికి వచ్చారు. మొదట దత్తు పెళ్ళి ప్రారంభం అయింది. నన్ను హనుమంతుడి గుడికి తీసుకువెళ్ళారు. నక్కలిచ్చి బంధువులు ఒకరినొ

100 ఉచల్యా కరు కౌగలించుకున్నారు. నాకు బట్టులు పెట్టారు. నా బట్ట్టులు చూసి నేను ఎంతో మురిసిపోయాను. వెళ్ళి కొడుకు ఎంత బాగున్నాడు అని అందరు అనడం మొదలుపెట్టారు. బాజులతో నన్ను మండపంలోకి తీసుకువెళ్ళారు. అందరు ఇక్షింతలు తీసుకున్నారు. బ్రాహ్మణుడు సిల్లని తీసుకురమ్మన్నాడు. పిల్లని తీనుకువచ్చారు.. రెండు పీటలు వేసారు. ఇద్దరం ఎదురెదురుగా కూర్చున్నాము.

"వెళ్ళి అయ్యాక భగవాన్‌ అన్న భార్య కొవాలని పోట్లాట పెట్టుకుంది. శివ బాబూషాహ్మ వదిన ఒకటయ్యారు. కోపం వచ్చి మండవంలోంచి బయటకు వెళ్ళబటోయారు. వదినకి కోసం వచ్చి నన్ను తిట్టడం మొదలు పెట్టింది. శాపాలు ఇవ్వడం మొదలుపెట్టింది. అన్న వదినని కొట్టాడు. అందరు కలిసి వాళ్ళిద్దరిని విడిపించారు. దాదా బహామతులు తీసుకోవడానికి కూర్చున్నాడు. ఇచ్చిన వాళ్ళ పేర్లు లౌడ్‌ స్వీకర్‌లో చెన్చడం మొదలుపెట్టాడు. ఒక స్టీలు న్లాను వచ్చింది. దాదావు ముప్తెరూపాయల దాకా నచ్చాలి. వాటిని దాదా దగ్గరినుండి తీసుకుని జేబీలో వేసుకున్నాను. నా పెళ్ళికి వచ్చిన నూ 'స్నేహేతులకు బన్సు టిక్కెట్టు కొనివెట్టాలి. అందుకని ఆ పైసలను జాగ్రత్తగా దాచాను. మమ్మల్ని ఊరంతా ఊరేగించారు. నా ఒంటిమీద ఉన్న తువాలకి నా భార్య కొంగును కలిసి ముడివేసొరు. రుక్‌వతా (పిల్ల వైవువాళ్ళు పిల్ల అత్తగారింటికి పోయేటప్పుడు కొన్ని పదార్దాలు, కొన్ని వస్తువులు ఒక చోట వెడతారు. పిల్ల వెళ్ళేటప్పుడు వీటిని ఇచ్చేస్తారు.) నమయంలో మళ్ళీ గొడవ ప్రారంభం అయింది. రుక్‌వతా చూడటానికి నాకు పదిహేను రూపాయలు అక్కడ సెట్టువల్సి వచ్చింది. ఈ విధంగా నా వెళ్ళి తంతు ముగిసింది.

పెళ్ళి అయ్యాక నా భార్య నాలుగైదు రోజులు అన్న దగ్గర ఉంది. జీతం నచ్చింది. వదిన నా పెళ్ళిలో కొంత ఖర్చు చేసింది. వాటిని ఇచ్చేయనుంటూ పోట్టాడటం మొదలు పెట్టింది. జీతంలోనుండి కొంత 'వైకం ఇచ్చేసాను. నువ్వు దాని చెల్లెలిని పెళ్ళి చేసుకోలేదు అందుకే అది. నీతో ఎపుడూ ఇట్లాగే కావాలని పోట్టాడుతూనే ఉంటుంది. అని భగవాన్‌ అన్న నాతో అన్నాడు. మౌ వదిన నా భార్య చేత బండ

ఉచల్యా 101 చాకిరి చేయించేది. చిన్న చిన్న విషయాలకు పోట్లాటవెట్టుకునేది. నా భార్యను తెచ్చి నా దగ్గరే సెట్టుకోవాలని నిర్ణయించుకున్నాను. ఆమెను నా గదికి తీసుకువచ్చాను. నా దగ్గర కాస్తో కూస్తో వంట సామాను ఉంది. నా భార్యతో పాటు ఆమె నాయనమ్మ కూడా వచ్చింది. నూ నాన్న నేను నా భార్య, ఆమె నాయనమ్మ ఆ గదిలో ఉండటం మొదలు వెట్టాము. హరచంద అవుడవ్వుడు నా దగ్గర అవ్పుడవుడు అన్న దగ్గర ఉండటం మొదలు పెట్టాడు. మా గది చాలా చిన్నది. దానికి ఇరవైరూపాయలు అద్దె. ఆ గదిలో నలుగురం ఉండేవాళ్ళము. పెళ్ళి కోసం సొసైటీలోనుండి అవు తీసుకున్నాను. అందుకని చేతికి చాలా తక్కువ జీతం వచ్చేది. మళ్ళీ తిండికి ఇబ్బంది మొదలయింది. ఈ వరిస్టితి మాసి నాన్న మళ్ళీ ధనేగాంచ్‌కి వెళ్ళిపోయాడు, అక్కడ మళ్ళీ ఉద్యోగం. మొదలు పెట్టాదు. నేను తప్పితే నాన్నను చూ సేవాళ్ళు ఎవరూ లేరు. వేను చాలా బాధవడ్డాను. అనవసరంగా ఈ పెళ్ళి చేనుకున్నాను అని అనుకున్నాను. నాన్నని వెళ్ళొద్దని బతిమిలాడాను. ఇక్కడే అందరం ఏదో ఒకటి తిని ఉందాం అని అన్నాను. “లక్ష్మణ్‌ నీ సంసారం చక్కగా ఉంళే చాలు నేను మళ్ళీ వస్తాను. హరచందని నువ్వు తప్పితే చూసేవాళ్ళు ఎవరు లేరు” అని నాన్న అన్నాడు. శా భార్య వాయనమ్మ కూడా వెళ్ళడానికి సిద్దం అయింది. నా భార్య ఏడవడం మొదలుపెట్టింది. ఒకటే గది కనక నేను సిగ్గుపడి ద్వారం దగ్గర వడుకునేవాడిని. వాళ్ళిద్దరు లోపల వడుకునే వాళ్ళు, అవ్పుడవ్పుడు నాయనమ్మ లేచి బయటికి వచ్చి నన్ను లోవలికి పోయి వడుకోమని చెప్పేది. నాకు ఎంతో సిగ్గనిసించేది. ఎవరైనా చుట్టాలు వస్తే ఇంకా ఇబ్బందిపడేవాళ్ళము. మూత్రం వెళ్ళాల్చి వచ్చినా అట్లాగే బిగవట్టి రాత్రంతా వడుకునేవాళ్ళము,

హరచందకి మూర్యలు వస్తాయని తెలియంగానే ఇంటి వాళ్ళు గది ఖాళీ చేయనున్నారు. చిన్నవ్పటినుంటి చూస్తున్నాను కాబట్టి నాకు అల వాటు అయిపోయింది. నేను లాతూరులో దాదావు వంతొమ్మిది సార్గు ఇళ్ళు మార్చాను. నేను నా ఆ "సేమకష్వరికీ కళ ళ ష్ట్ర

చెప్పేవాడిని కాను. మా భార్యాభర్తల వలే ర

న ౨౬౨ మల్లో 1

న శి లలన్నన- యం

102 ఉచల్వా కాదు. నా భార్య అప్పటికి ఇంకా వెద్దమనిషి కాలేదు. అయినా నా భార్య నాయనమ్మ ఆమెను నాదగ్గరికి పంపించేది. మా ఇద్దరిని ఒకే చోట వడుకోమనేది. అప్పుడు ఆమె వయస్సు పద్నాలుగు సంవత్సరాలు ఉంటాయి. రోజులు గడుస్తున్నాయి. ఆ గది మరీ ఇరుకుగా ఉందని మరో గది తీసుకున్నాను. ఆ ఇల్లు ఒక ఠాకుర్‌ది. సామానంతా ఒక బస్తాలోకి వచ్చింది. దాని అద్దె నలభైరూపాయలు, లైటు ఉంది. రాళ్ళు వరచి ఉన్నాయి. నేను సామాను తీసుకుని గదిలోకి "వచ్చాను. ఇవ్పుడు నా భార్య నంకోచం లేకుండా మాట్లాడటం మొదలు పెట్టింది. నా భార్య వల్లెటూరు నుండి వచ్చింది. ఆమెకు వట్టణం గురించి తెలి యదు. రాయడం కూడా రాదు. ఆమె మాతృభాష తెలుగు కావడం వలన ఆమెకు మరారీ అంత బాగా రాదు. నాకు తెలుగు అంతగా రాదు. అందుకే మొదట్లో. ఆమెతో మాట్టాడాలంకే ఇబ్బందిగా అని పించేది. నేను ద్యూటీకి వెళ్ళేముందు బజారుకు వెళ్ళి కిరసనాయిలు కసట్టైలు తీసుకురమ్మనమని ఆమెకు చెప్పేవాడిని. ఆమె నన్ను *'ఏం చెప్పారు అని వదేవదే అడిగేది. నేను మళ్ళి చెప్పేవాడిని. మొదచ్లో బహూశా ఆమెకు చెవుడు ఉందేమోనని అనుకునేవాడిని. నెమ్మదినెమ్మ దిగా ఆమె అన్నీ నేర్చుకుంది. పెళ్ళి దొదావు నెలన్నర అయింది. సంసారం బాగానే సాగుతోంది. జావళీవాళ్ళు తము పిల్లని చేసుకోలేదని, వా కాపురం సాగనీయకూడదు అని పట్టుదలతో ఉన్నారు. నేను ద్యూటీకి వెళ్ళంగానే నా భార్య ఇంట్లో ఒక్కత్తే ఉండటం చూసి చిన్న వదిన మొ ఇంటికి వచ్చేది. శివ, బాబుషాహ కావాలని ఏదో ఒకదానికి పోట్టాడేవాళ్ళు. నా భార్య నడత మంచిది కాదు అని వదిన వాకు చెప్పింది. నేను అనుమానంతో నా భార్యను కొళ్టువాడీని. వేను డ్యూటీకి వెళ్ళంగానే నా భార్య ఏం చేస్తుందో చూద్దామని, సాహిబ్‌ కు ఏదో ఒక సాకు చెప్పి మధ్యమధ్యలో వచ్చి చూసేవాడిని. వదిన చెప్పేమాటలు విన్నాక నాకు నా భార్యమీద చాలా కోవం వచ్చింది. ఆమెను వదిలివేయాలి అని అనుకున్నాను. ఒకసారి నేను ఇంటికిరాంగావే వా_ భార్య ఇంచ్లో లేదు. శిన అత్త మా ఇంటి దగ్గరలోనే ఉండేది, .వ్రాళ్ళ'.. ఇంటివాళ్ళతో నా భార్య మాట్లాడుతూ కళొర్పుంది. నేను మొ వదిన. ఇంటికి వెళ్ళాను. నా భార్య ఎక్కడ

ఉచల్యా 10 ఉంది అని ఆమెను అడిగాను. వుండుమీద కారం చల్లినట్లు శివ గదిలో కూర్చుంది వాడితో కులుకుతోంది అని చెప్పింది. శివ మా వదిన తమ్ముడు. ఆమె చెప్పిన మాటలు వినంగానే చెట్టుకొమ్మవిరిచి, ఎవరికి కనిపించకుండా వర్టులో వేసుకున్నాను. కాలి కింద చెప్పును చెప్పులాగొ చూడాలి అని వదిన చెప్పింది. “ఇంట్లో ఎలుకలు ఎక్కువ అయ్యాయి, అవి రొట్టెలు తింటున్నాయి చూడు వనదోొ అంటూ నా భార్యను ఇంటికి తీసుకువచ్చాను. తలువులు మూసేసొను. కర్రతో కొట్టడం ప్రారంధించాను. "నేను ఏ తప్పూ చేయలేదు నన్ను కౌట్టుకు........” అని అంటూ ఆమె నాకొళ్ళకు మొక్కడం మొదలు పెట్టింది. ఇంతలో అన్న వచ్చి తలువు తట్టాడు. నేను తలువు తెరిచాను. బయట సుబా బాయి వదిన నిల్చుని ఉంది. “చచ్చేటట్టు కొట్టు, నీకెందుకు నీవైవు నేను ఉన్నానుగా ఆకవఠా వాళ్ళను ఇక్కడ అడుగు పెట్టనిన్వను.” అని అంది. నా భార్య వరుగెత్తుకుని పొరిపోయింది. “కొత్తగా వెళ్ళయ్యింది జంతువులాగా ఎందుకట్లా కొడుతున్నావు” అని అన్న తిట్టాడు. నా భార్యను ఇంటికి తీసుకువచ్చాను. మళ్ళీ కొడ్తానని భయపడి ఆమె వెంటనే ఇంటికి వచ్చేసింది. ఆమె ఎర్రగా ఉంటుంది. అందువలన గాయాలు బాగా కనిపించసాగాయి.

'శెండోరోజు. నేను ద్యూటీకి వెళ్ళాను. వగలు డ్యూటీ వడ్డది. “నువ్వు వెళ్ళిపో వీడితో ఉండకు అని వదిన నాభార్యకు చెప్పింది. ఆమె నేను కొడ్తానన్న భయంతో వదిన చెప్పుడు మాటలు విని నాలుగు బట్టులు మూటకట్టుకుని పారిపోయింది. వదిన మనిషిని వంపించి నన్ను పిలిపించింది. నా భార్యకు లాతూరు వూర్తిగా తెలియదు. ఆమె చుట్టాలు ఒకరిద్దరు ఉన్నారు. నా భార్య అక్కడికి వెళ్ళింది. నా భార్య చుట్టం ఆమెను ఇంటికి తెచ్చి దింపొడు. నొ భార్య మీద నాకు చాలా కోవం వచ్చింది. మళ్ళీ ఆమెను కొట్టాను. రెండోరోజు వా బావమరిది వచ్చాడు. ఛెల్లెలుని తీసుకు వెల్తానన్నాడు. నేను వంవనని వట్టుబట్టాను. తీసుకువెళ్ళి వారంలో తిరిగి పంపిస్తానని చెప్పాడు. ఉనేను వారంలో తిరిగి వస్తాను. అమ్మను చూడాలని వుంది” మళ్ళీ ఇక్కడికి రాకూడదు అన్న ఉద్దేశ్యంతో నా భార్య అంది. అన్న కూడా

104 ఉచల్యా పంపించమన్నాడు. చివరికి ఆమెను పుట్టింటికి సంపిచాను.

నేను శిన కలిసి రోజూ ద్యూటీకి వెళ్ళేవాళ్ళము. ఒకసారి శివకి బొాబూషాహకి మధ్య పోట్లాట వచ్చింది. బాబూషాహ శివకి నవతి తల్లి కొడుకు. అతడికి కూడా కనఠా పిల్లని ఇచ్చి వెళ్ళి చేయబోతు న్నారు. నాతో 4వ బాగా మాట్లాడేవాడు. “నా భార్య కవఠా నుండి ఇంకా రాలేదు. వచ్చాక దాని సంగతి తేలుస్తాను” అని నేను అన్నాను. అప్పుడు శివ అన్ని సంగతులు చెప్పాడు. “లక్ష్మణ్‌ నువ్వు అక్కని కొట్టకు” అని అన్నాడు. నేను వదిన చెప్పిన విషయమే చెప్పాను. అతడు అసలు సంగతి బయటపెట్టాడు. “మీ భార్యా భర్తల మధ్య కావాలనే మేము పోట్లాటసెట్టేనాళ్ళము. నువ్వు అక్కని వదిలివేయా లనే ఇట్టా చేసేవాళ్ళము, నువ్వు అక్క మీద కోవం తెచ్చుకోవాలని నువ్వు వచ్చే సమయానికి నమూటిమూటికి పిరిచేనాళ్ళం. లక్ష్మణ్‌ మంచి వాదు కాదు నువ్వు ఇక్కడి నుండీ వెళ్ళిపో అని అక్కకి చెప్పేవాళ్ళము. నువ్వు అక్కని వదిలేస్తే బాబూషాహ చెల్లెలినిచ్చి. పెళ్ళి చేయూలని మేము అనుకున్నాము. ఇకనుండి నువ్వు ఎవరిమాట వినకు అని 4వ అన్నాడు. .

అప్పుడు నాకు తెలినివచ్చింది. నొకావురం కూల్చేవాళ్ళు మా దగ్గరే ఉన్నారు అని అప్పుడు తెలుసుకున్నాను. నేను అన్నని కవ ఠాకి వంపించాను. నాబావమరిది బాగా దొంగతనాలు చేస్తాడు. అతడికి నామీద చాలా కోనం వచ్చింది. నన్నే రమ్మనమని చెప్పాడు. నేను వెళ్ళాను, వెళ్ళగానే మా అత్త ఏడ్చింది. చెప్పడుమాటలు వినవద్దని కావురం నరిగ్లా చేసుకోమని నాకు చెప్పింది. వచ్చేటవ్వుడు బట్టులు పెట్టింది. నా భార్యను, ఆమె నాయనమ్మను తీసుకుని నేను లాతూరుకు వచ్చేసాను.

నేను నాభార్యను ఇవ్చుడు మంచిగా చూడటం మొదలుపెట్టాను. "ఇద్దరం అనలు సంగతి తెలుసుకున్నాం కనుక వశ్ళాత్తావ పడ్డాము. నా భార్య నాయనమ్మ గూనిగా నడిచేది. నేను ఒకసారి నువ్వు అట్టా ఎందుకు నడుస్తావు అని అడిగాను. ఫోలీసులు తనని కొట్టి గూని దొనిగా చేసారని ఆమె ఛెస్పింది. ఆమె ఇంకా ఎన్నో విషయాలు చెప్పింది. ఆమెకు రాము అనే కొడుకు వుండేవాడు. వాడు ఒక సారి వది వేలరూపాయలు దొంగతనం చేసి తీనుకువచ్చాదు. పోలీసులకు ఈ

ఉచల్యా 105 విషయం తెలిసింది. వాళ్ళు ఇంటికి వచ్చారు. అందరినీ కొట్టారు అవ్వడు. వీళ్ళు పైనలు వూడ్చి వెస్టేసారు. ఎంత కొట్టినా ఎవరూ ఆ పైసల విషయం చెన్సలేదు. వాళ్ళకి ఒక కిరాణా దుకాణం, కుట్టు మిషను ఉండేవి. పోలీసులు వాటిని అమ్మేసారు. పోలీనులకు ఆ పైసలు చేతికి చిక్కలేదు. తరువాత కొన్నిరోజులకు మూ అత్త ఆ వైనలు పెట్టి కొంత భూమిని కొన్నది. ఇవ్పటికి ఆ ముసలిదానిని మా నూమను పోలీసులు హింసిన్తూనే ఉంటారు. పోలీసులు వెస్టే హింనవలన వీళ్ళకు అంగవైకల్యం వచ్చింది.

మా నాన్న హరచంద బతకడానికి ఏదో ఒకదారి చూపించమని నాకు చెప్పాడు, అతడిని దిచ్చగాడిని చెయ్వవద్దని చెప్పాడు. కూరల వ్యాపారం అతడి చేత పెట్టించాను. నాన్న అక్కడ కూరలు మూట కట్టి ఇచ్చేవాడు. హరచంద ఇక్కడకు వచ్చి ఆ కూరలను అమ్మేవాడు, నాకు మళ్ళీ అవల బాధ ఎక్కువ అయింది. అప్పుడవుడు హరచం దమీద విసుక్కునేవాడిని. తిస్టేవాడిని. కొట్టేవాడివి. అతడు ఉవ్పరి వని చేయడం మొదలువెట్టాడు. ఐదు, వదిరూపాయలు తెచ్చేవాడు. వని చేన్తూ ఉన్నవుడు మూర్భలు వచ్చేవి. అందుకని అతనికి వని ఇవ్వడం మానేసారు. నాన్న అవ్వుడవుడు లాతూరు వచ్చి హరచంద విషయం అడిగేవాడు. నేను హరచంద వనిచేయడంలేదని చెప్పేవాడిని. నాన్న కూడా కా ళ్టేవాదు. ఒకపారి, వాడు వని చేస్తే కొని అన్నం పెట్టవద్దు అని నేను వా భార్యకు చెప్పాను.

పారచంద బజారుకు వెళ్ళి అరటివళ్ళు, తినుబండారాలు దొంగ తనం చేసి కదువు నింవుకోవడం మొదలుపెట్టాడు. అవీ దొరకని నాడు చీచ్చం అడుక్కునే వాడు కొని వనిమ్యాతం చేసేవాడుకాదు. నా పరిస్థితీ అంత మూత్రమే. అందుకే కోవం వచ్చి “నీవు ఇక్కడ మాత్రం బిచ్చం ఎత్తుతూ బతకకు. మరెక్కడైనా చావు” అని అన్నాను. ఇంటి యజమా మరాణు వాడిని బయట వడుకోనిచ్చేదికాదు. ఇల్లు ఖాలీ చేయమనేది. హరచంద రాత్రిపూట ఎవరూ చూడకుండా బయటవడుకునేవాడు. ఒకరోజు వెద్ద నర్హం వస్తోంది. అతడిని బయటకి వెళ్ళగొడతారు. అన్న భయంతో తలువులు లోఎల గడీయపెట్టి గదిలో కూర్చున్నాడు. నాకు

106 ఉచఎల్యా అతడి మీద విపరీతమైన కోనం వచ్చింది. బాగా తిట్టాను. “లక్ష్మణ్‌ నన్ను వర్షంలో బయటకు వెళ్ళగొట్టకు నేను తలువు తెరుస్తాను అవి అన్నాడు. వెళ్ళగొట్టును అని అన్నాక తలువులు తెరిచాడు. “రేపు లాతూరులో కనిపించావంకీ చూసుకో. ఎక్కడైనా అడుక్కుతిని చావు. లేకపోతే పోలీసులకు నిన్ను వట్టి ఇస్తాను. నువ్వు దొంగతనాలు చేస్తావని పోలీసులకు ఎటూ తెలును ” అని నేను కోవంగా అన్నాను. ఈ బీదరికం వలన నేను రక్తం వంచుకుని వుట్టిన ఆ సోదరుడిని

హరచందకి బట్టలు మూటకట్టి, వాడికిచ్చి ఆ వర్షంలో వాడిని మెడ పట్టి ఇంట్లోంచి గెంటేపాను. *వాకు అమ్మ వరిడీ ఇవ్వు జోగువా అడుక్కునైనా బతుకుతాను. నీ ఇంటికి రాను” అని అతదు అన్నాడు నేను ఇంచ్లో మూల ఉన్న పరిడీ తీసుకువచ్చి ఇచ్చాను. అతడు వెళ్ళి పోయాడు. వెళ్ళిపోయి దాదావు వది సంవత్సరాలు దాటింది. ఇవ్పటి వరకు అతడి ఆచూకీ తెలియలేదు. బీదతనం వలన అతడికి గువ్పెడు మెతుకులు పెట్టులేని స్టితి వలనే కదా నేను వెళ్ళగొట్టాను. ఆ తరు వాత ఎంతో పళ్చాత్తాపపడ్డాను. అన్ని చోట్లు వెతికాను. బిచ్చగాళ్ళందరిని వాడి. గురించి అడిగాను. అనలు అతడు బతికే ఉన్నాడోలేదో అన్న విషయం కూడా నాకు తెలియదు. గుర్తుకు వచ్చినవ్వుడల్లా నేను ఏడుస్తాను. నిజొనికి ఈ బీదతనం నన్ను ఎన్నెన్ని ఆటలు ఆడించింది. రక్తం వంచుకుని పుట్టిన వాళ్ళని సైతం దూరం చేసింది.

పొళేగల్లీలో చాలారోజులు ఉన్నాను. కాని బీదవాళ్ళని ఎవరు నరిగ్గా చూస్తారు. మళ్లీ ఇంటివాళ్ళతో గొడవలు మొదలయ్యాయి. మళ్ళీ ఇల్లు మార్చాను. ఈ సారికి ఊరికి దూరంగా గదితీనుకున్నాను. నాన్న దగ్గరికి వెళ్ళాను. నాన్న జబ్బు సడ్డాడు. హరచందని ఎటూ పోషించ లేకపోయాను, నాన్ననైనా నాదగ్గర అట్టే పెట్టుకోవాలి అన్న ఉద్దేశ్యంతో అతడిని లాతూరు రమ్మన్నాను. అన్న, నేను కలిసి అతడి అర్చు భరిం చౌలి అని నిర్ణయించుకున్నాము. నాన్నని తీసుకువచ్చాను. ఆయనకి ఏ వనిచేయకుండా కూర్చోవడం అంటే ఇష్టం ఉండేదికాదు. అందుకని బ(రైల (మూతులకు) ముఘ్టైలకు కష్టే చిక్కాలు (జాలీలను) తయారు

ఉచల్యా 107 చేసి అమ్మేవాడు. నేను ఇంటి దగ్గర కూరగాయల దుకాణం వెట్టాలని నిర్ణయించుకున్నాను. వదిహేను ఇరవై రూపాయల దొకా అర్భ్చు పెట్ట కూరలు తెచ్చి వాన్నకి ఇచ్చాను. నాన్నకి లెక్కలు నరిగా రావు. సొవు శేరుకు బదులు, అర్హకిలో ఇచ్చేసేనాడు. అందుకే లాభంకు బదులు నష్టం రాసాగింది. నా భార్యకూడా నాన్నతో పాటు దుకాణంలో కూర్చోవడం మొదలుపెట్టింది. నేను రాత్రివూట డ్యూటీ చేసి పొద్దున్నే కూరలు తెచ్చి ఇచ్చేవాడిని. కూరల వ్యాపారంలో నెమ్మదినెమ్మదిగా లాభంరాసా గింది. మిల్లలో నౌకరీ చేయడం విసుగ్గా అనిపించేది, వని ఎక్కువ అవడం వలన కొంతమంది కార్మికులు జబ్బువడ్డారు. వురుషాహంకా రంతో ఇంటి దగ్గర మా భార్యలను బానినలగా చూస్తూ మేము ఎట్లా కొట్టి తిడతామో అదే విధంగా యజమానులు నుమ్మల్ని బానినలగా చూస్తూ తిప్టేవాళ్ళు కొ ప్టేవాళ్ళు. కొంచెం ఆలస్యంగా. వెళ్ళితేచాలు నేను నా భార్యను కర్ర తీనుకుని కొట్టినట్లుగా వాళ్ళు నన్ను కొట్టే వారు. భోజనానికి వదిహేను నిముషాలు వదిలేసే వాళ్ళు. అసలు విరామ నమయం అర్ధగంట అయినా మమ్మల్ని తొందరగా పిలిచేవాళ్ళు, ఈ అన్యాయాలకి విరుద్ధంగా పోరాడాలి ఒక ఎసోసీయేషన్‌ స్టాపిం చారి అని అనుకున్నాను. ఈ కొట్టడం, తిట్టడం ఆవుచేయాలి అని అనుకున్నాను. మేము ఏ మాత్రం యజమానులకు ఎదురుమూట చెప్పినా, వాళ్ళు వనిలో నుండి తీసేస్తారు. అందుకే వాళ్ళని ఎదు రించడానికి ఎవరికీ ధైర్యం ఉండేదికాదు, మిషను మీద ఏ మూత్రం మురికి ఉన్నా నన్ను డిపోలో వదేసేవాళ్ళు. కారణం అక్కడ జాబర్‌లకు కూలీ నాలుగు రూపాయలు ఇస్తారు. మిషను దగ్గర ఉండే 'సైడర్‌లఖు వీడు రూపాయలు ఇవ్వాలి. సైడర్‌ వనికావాలంకే యజమానులకు తినిపించాలి తాగించాలి. లంచాలు ఇవ్వాలి. నూవర్‌ వైజర్లు వాళ్ళి ఎంగిలి డబ్బాలను, మొ చేత కడిగించేవాళ్ళు. నాకు చొలా కోసం వచ్చేది. అయినా ఏంచేయగలను? వాళ్ళను ఎదిరిస్తే ఈ ఉన్న ఉద్యోగం ఊడుతుంది. ఈ నౌకరీ పోతే తినడానికి గతిలేదు. ఊర్భో ఓ గజంభూమి అంటూలేదు. పొలాలలో కూలివనైనా చేయవల్సి వస్తుంది లేకపోతే దొంగతనాలు చేయవల్సివస్తుంది. అందుకే నోరు మూసుకుని వడిఉండేవాడిని. ఒకసారి నాకు రామన్న అనే వ్యక్తితో పరిచయం

106 ఉచల్యా అయింది. అతడు సైడర్‌గా వనిచేసేవాడు. చాలా దూరం నుండి వచ్చాడు. *రామన్నా .......నీవు ఎన్ని మిల్లులలో ననిచేసావు?” అని నేను భోజనం చేసే సమయంలో అడిగాను. “*గోకాకలాలో వనిచేసాను. ఇంకా మరి కొన్ని మిల్లులలో కూడా వనిచేసాను. లాతూరులో నూత్‌ గీర్నీలో బరుగుతున్నన్ని అత్యాచారాలు మరెక్కడాలేవు. వేరే మిల్లులలో కార్మికుల నేతలు ఇన్ని అత్యాచారాలు చేయనివ్వరు” అని అతడన్నాడు. “*రామున్నా నేను ముందరుగు వేసి ఈ అన్యాయాలకి విరుద్దంగా పోరాడితే ఏమైనా అవుతుందా?” అని అడిగాను. “నువ్వు అట్లా చేయ గలిగితే ఇంకేం కొర్మికులందరూ నిన్ను నెత్తిన పెట్టుకుంటారు నీకు గౌరవం ఇస్తారు” అని రామన్న అన్నాడు. కొంత కాలం గడిచింది. నాకూరల వ్యాపారం బాగానే నడవసాగింది. అందుకే ఇప్పుడు ఉద్యోగం పోయినా ఫరవాలేదు అని అనిపించింది. జాబర్‌ నన్ను కొట్టినప్పుడు నేను కోపంగా అతడి వంక చూడటం మొదలుపెట్టాను. మహార్శాష్ట్ర అవతరిం చిన రోజు వచ్చింది. ఊరేగింపు జరిగాక కాంటిన్‌లో కార్మికుల మీటింగు జరిగింది. ఇవాళ ఎవరైనా వని విషయం గురించి అయినా మాట్లాడ దలచుకుంటే మాట్లాడవచ్చు అని మేనేజరు చెప్పాడు. కార్మికులలోకాని, ఆఫీను వాళ్ళలో కాని ఎవరూ లేవలేదు. నేను లేచి నేను మాట్టాడవా అని అడిగాను. అందరూ నావంక చూసారు. సాహెబ్‌ నన్ను మాట్లా డమన్నాడు. అంతకు ముందు స్కూల్లో అప్పుడవ్చుడు మాట్టాడేవాడిని కాబట్టి నాకు అంత భయం అనిపించలేదు.

నేను ఆఫీనర్లందరు కూర్చున్న కేబుల్‌దగ్గరికి వెళ్లాను. కాళ్ళు చేతులు వణికాయి. అయినా మాట్లాడటం మొదలు వెట్టాను. *మన శరీరంలోని భాగాలు చేతులు కాళ్ళు, పొట్టు, తల అన్నీ కలిసి వని చేస్తేనే మన శరీరం వని చేస్తుంది. అట్లాగే మిల్లులో కూడా వివిధ భాగాల వాళ్ళు కలిసి వని చేయాలి. వనులు వేరై నా మనం అందరం కలిసి మెలిసి ఉండాలి. మనం అందరం కలిసి గాంధీగారి కలలను వండించాలి. వూర్తి చెయ్యాలొ అంటూ చెప్పాను. నేను వచ్చి కూర్చు న్నానోలేదో అందరూ చవ్ప్చట్లు కొట్టుడం మొదలుపెట్టారు. మేనేజరు నాకు పదకొండు రూపాయలు బహుమతిగా ఇవ్చాడు.

ఉచల్యా 109

“లక్ష్మణ్‌ రావ్‌! నువ్వు చాలా బాగా మొట్లాడావు. ఆఫీసర్ల ఎదురు వడాలంటేనే మాకు భయం. నువ్వు భయవడకుండా మొట్లాడొవు. ఇహ నీదే రాజ్యం” అంటూ మౌ వాళ్ళందరూ నన్ను మెచ్చుకోవడం మొదలుపెట్టారు. జొబర్హు నన్ను మిషన్ల దగ్గరికి వంపించడం మొదలు పెట్టారు. నాకు వీళ్ళందరి మీద కోపం వచ్చేది. వీళ్ళు. తమకింద పనిచే సేవాళ్ళని కొళ్టేవాళ్ళు రెండునిముషాలు రావడం ఆలన్యం అయితే కార్డు చింపేసేవాళ్ళు. మిషన్ల దగ్గర వనిచే'సేవాళ్ళని కాస్టేవాళ్ళు. మిషన్ల దగ్గర బోలెడు చప్పుడు వచ్చేది. రాత్రి ద్యూటీ అవ్పుడు నివరీతమైన నిద్ర వచ్చేది. ఇంత చవ్పుడు అవుతున్నా 'మేము బ్భోరూన్‌లో వడుకునేవాళ్లం. మొదటి. కూతకు లేస్తే ఆఫీసర్లు చూసి కూడా ఏమీ మాట్లాడకుండా ఊరుకునేవారు. రెండోకూతకు లేనకపోతే జాబర్‌ బెత్తంతో కా శ్టువాడు. దెబ్బలు తిన్నాక కూడా ఎవరైనా వదుకుని ఉంటు నూపర్‌ వైజర్‌ వచ్చి బూట్లతో తన్నేవాడు. అనహ్యం గా తిస్టేవాడు. ఈ తిట్లూ ఈ దెబ్బలు కడుపునింవుకోనడం కోసం నహించాల్సివచ్చేది. కొంతమంది నహించలేక ఉద్యోగం మావేసేవాళ్ళు. వాళ్ళుబయటనుండి నలుగురైదు గురు గుండాలను తెచ్చి జాబర్‌లను కొట్టించేవాళ్ళు. తరువాత పనికి వచ్చేవాళ్ళుకాదు.

ఒకసారి రాత్రి డ్యూటీ ఉన్నవ్పెడు నాకు నిద్రవట్టింది. పగలంతా నిద్రలేక పోవడంనలన అలసిపోయాను. నా చేతిలో దారం అట్లాగే ఉంది. సూపర్‌ వైజర్‌ వచ్చాడు. నా మెడ పట్టుకుని లేపాడు. నా కుడి చెయ్యి మిషనులో ఉండిపోయింది. చిటికిన నేలు తెగింది. రక్తం భళభళా కారింది. “*నిద్రపోతున్నావు వనిని అయ్య చేస్తాడనుకున్నావా? వైసలు తీసుకోవడం లేదూ!” అని అతడు అన్నాడు. నాకు చాలా “కోపం వచ్చింది. కొని ఏం చేయను నిస్పవోయుడను. జాధవ్‌ ఆనువత్రికి వెళ్ళమని చీటీరాసి ఇచ్చాడు. కాని గాయం తగిలిన వెంటనే నంవలేదు. ఆగాయాలతో టే వనిచేయమన్నాడు.

మా నూత్‌గిర్నీలో పైవాళ్ళు ఎన్నో అత్యాచారాలు చేసేవాళ్ళు, మాకు ఆగన్టు పదిహేను, మే ఒకటి జనవరి ఇరవై ఆరుకి మొత్రమే "సెలవులు వుండేవి. ఆ మూడురోజులు సెలవులు వున్నా జీతం ఇచ్చే

110 ఉచల్యా వాళ్ళు. మమ్మల్ని కొడుతున్నారని వై అధికారులకు చెవ్సు లక్ష్మణ్‌ అని కొందరు. కార్మికులు నాతో అన్నారు.

ఆగస్టు వద్నాల్లన తారీఖు వచ్చింది. మరునాడు జండావందనా నికి కొర్మికులందరు రావాలని, ఆరోజు సెలన అని నోటీసు వచ్చింది. నేను ఏం మాట్లాడాలో ముందే రాసుకుని ఉంచుకున్నాను. జండావం చనం అయ్యాక నేను మాట్లాడటం మొదలుపెట్టాను. “మనదేశానికి స్వాతంత్ర్యం వచ్చింది గాంధీగారు, నెహ్రూగారు దేశస్వాతంత్యంకోనం జీవితాంతం పోరాడారు. ఈ దేశంలోని బీదప్రజలు నుఖపడాలని గాంధీగారు ఎన్నెన్నో కలలు కన్నారు. ఈ నాటికీ ఇంగ్లీషు వాళ్ళలాగా మనలని వై అధికారులు కొడుతున్నారు. ఇది అన్యాయం. మేనేజరు సాహెబ్‌ కి ఈ విషయం తెలియక పోవచ్చు. కార్మికుడెనడైనా రెండు శ్నణాలు అలన్యంగా వస్తే కార్డు చింపి పడేస్తారు. ఎనిమిది గంటలు ఓవర్‌. టైమ్‌ చేయించుకుని నాలుగు గంటలు అని రాస్తారు. వద్నాల్లు సంవత్సరాల పిల్లలతో జీతం భత్యం ఇవ్వకుండా రెండునెలలదాకా వని చేయించుకుంటారు. వై అధికారులు ఎవరైనా వస్తే ఆపిల్లలని పాకీ దొడ్లలోకి వంపించేస్తారు. జాబర్లు సూపర్‌ వైజర్గు కార్మికులను బానిన లలాగా చూడటం అన్యాయం. మొ చేత ఎంతవనైనా చేయించుకోండీ కాని కొట్టడం మాత్రం మానేయాలి అందరు చప్పట్లు కొట్టడం మొదలుపెట్టారు. బయట పిల్లలు కొడితే పిల్లవాడు తల్లికి చెప్పుకుని ఏవిధంగా ఏడుస్తాడో అదే విధంగా ఆరోజు నేను మౌకష్టాలను మేనేజ రుకు చెప్పాను. చెబుతుండగా నా కళ్ళల్లో నీళ్ళు వచ్చాయి. మేనేజరు లేచి నిలబడి నాలుగు మాటలు చెప్పాడు. “ఇవుడే లక్ష్మణ్‌ గాయక్‌ వొడ్‌ చెప్పేంది మీరందరు విన్నారుగా....... రెండు క్షణాలు ఆలస్యం అయితే. కార్మికుల కార్డులను వై ఆఫీసర్లు చింపి వేస్తారని చెప్పాడు. కార్డు చించడం అంటే హృదయం బద్దలు చేయడం లాంటింది” అని అంటూ కొర్మికులను కొట్టకూడదని మంచి మాటలు చెప్పి వనులు చేయించుకోవాలన్సి ఇకనుండి ఎవరు కార్మికులమీద చేయి చేసుకోకూడ దని చెప్పాడు. కార్యక్రమం పూర్తయ్యాక అందరికి ఒక్కొక్క పాకెట్టు ఇచ్చారు. అందులో ఓ బాదుషా ఛుడువా ఉన్నాయి... కొందరు

ఉచల్యా 111 కార్మికులు రెండురెండు పాకెట్లు తీసుకోవడం మొదలుపెట్టారు. కార్మి కులందరు నన్నెంతో మెచ్చుకున్నారు. జాబర్‌ సూసర్‌ నైజర్లు నానం క కోవంగా చూస్తున్నట్టుగొ నాకు అనిపించింది. మరునాటి నుండి, జొబర్‌లు, నా మీద తను కోపాన్ని వెళ్ళకక్కడం మొదలువెట్టారు. నా మిషను మీద ఏ మాత్రం దుమ్ము ఉన్నా నోటీసు ఇచ్చి జరిమానా విధించేవాళ్ళు. నేను కార్మికుల నాయకుడిని అయ్యాను. నేను వయస్సులో చిన్నవాడిని అయినా నాకన్నా పెద్ద వాళ్ళందరు నాకు నమస్కారాలు పెల్టడం మొదలుపెట్టారు. నాకు ఎంతో నంతోషంగా అనిపించింది. కొర్మికులందరిని ఐక్యం చేసి నేను ఈ అన్యాయాలకి విరుద్దంగా పోరాడాలి అని నిశ్చయించుకున్నాను. కార్మికులందరు. కలిసి ఇద్దరు ప్రతినిధులను ఎన్నుకోమని నోటీను వచ్చింది. ఆ ఇద్దరు (ప్రతినిధులు బోర్డులో ఉంటారు మీటింగు పెట్టి కొర్మికులందరు నన్ను ఎన్నుకున్నారు. దై రెక్టరు వదవిని నాకు ఇచ్చారు. మేనేజర్‌ వైవు బాబర్‌ ఉన్నాడు. అతదు కార్మికుల మీద - అధికారం చెలాయిస్తూ అందరిని కొడుతూ ఉండేవాడు. అతడు ఓ గూండాలాగా (వ్రనర్తించేనాడు. ఆ గుండొని నురో ప్రతినిధిగా ఎన్నుకున్నారు. మీటింగు లకు పీలిచినవుడు నేను వెళ్ళేనొడిని. ఆ మీటింగులో ఏం నూట్టాడాలో -. వాకు తెలిసేదికాదు. అక్కడ పెద్దపెద్ద వాళ్ళలో కూర్చోగల అర్హత నంపాయించినందుకు నేను నంతోనంతో ఉప్పాంగిపోయేవాడిని. దూదిరర ఎంత? ఉత్పత్తి ఎంత? ఇటునంటి విషయాలమీద మీటింగులో చర్చలు జరిగేవి. నాకు అర్హం కాకూడదు అన్న ఉద్దేశ్యంతో వాళ్ళు ఇంగ్లీషులో మొట్లాడేవాళ్ళు. నాకు ఏమీ అర్ధం అయ్యేది కాదు. మీటింగు కాంగానే తినడానికీ వళ్ళు ఇచ్చేనాళ్ళు. చాలా ఖరీదైన శవ్చులలో టీ తెల్చి నొకరు ఇచ్చేవాడు. నేను వెనక్కి వచ్చాక నాతోటి కార్మికులకు అక్కడ జరిగినదంతా వప్పేవాడిని. మిల్లలో అయ్యే ఉత్ప త్రీమీద చాలా లాభం వస్తుంది కొని కార్మికులకు యజనూన్యం వారు సరిగ్గా జీతాలు ఇవ్వరు అన్న సత్యం నాకు తెలిసింది. బోనస్‌ ఇచ్చినా చాలా తక్కున ఇచ్చేవాళ్ళు. (వతీరోజు దూది ఎంత ఉత్పత్తి అవుతోంది శిలో ఎన్ని రూపాయలకు అమ్ముతున్నారు? కొర్మికులకు ఎంత జీతం ఇస్తున్నారు? ఈ విషయాల గురించి నెమ్మదిగా తెలుసుకోవడం మొద

112 ఉచల్యా లుపెట్టాను. సైడర్‌కి ఐదు రూపాయలు, డొబర్‌కీ మూడు రూపా యలు, వనినేర్చుకునే వాళ్ళకు రెండురూపాయలు ఇస్తారు. లాతూరులో ఒక మిల్లు ఉంది. వేరే ఫాక్టరీలో ఎంతెంత జీతాలు ఇస్తున్నారో నాకు తెలియదు. బయట నుండి వచ్చిన కార్మికులు వేరే మిల్లులలో ఏఏ సౌకర్యాలు ఉన్నాయో చెప్పేనాళ్ళు. మాకు ఇక్కడ ఎటునంటి. పౌక ర్యాలులేవు. అసలే జీతాలు తక్కున, జీతం రాంగానే హోటల్‌ వాడికి టీ బిల్ల ఇవ్వాలి. రాత్రిపూట నిద్ర రాకుండా ఉండటానికి కార్మికులు టీ చాలా సార్లు తాగుతారు. ఒకవైవు మేనేజ్‌మెంట్‌ వారు కార్మి కులను పీల్చిపిప్పి చేస్తారు. మరొక నైవు ఈ హోటళ్ళ యజమానులు మౌ నిన్స్నహాయతను అవకాశంగా తీసుకుని మమ్మల్ని ఏడిపిస్తారు. టీలో వీళ్ళు చక్కెరకు బదులు సొఖరిన్‌ వేస్తారు. దానివలన మాకు రోగాలు వస్తాయి. బిబ్బువడితే ఆసువత్రి సదుపాయంలేదు. వచ్చిన జీతంతో ఇల్లు గడనదు. అందువలన కొర్మికులు వడ్డీకి అవ్చులు తెచ్చుకుంటారు. వది రోజులకు వదిరూపాయలనుండి వదిహేను రూపాయలదాకా, షావుకార్లు వడ్డీతీనుకుంటారు.. కార్మికులకు ఈ అన్వు తీర్చక తన్పదు. మిల్లులో జీతం ఇచ్చేరోజున బయట వడ్లీ వ్యాపారన్టులు, దుకాణాదారులు, సారా అమ్మేనాళ్ళు కార్మికుల కోనరం ఎదురుచూస్తూ నిల్చుంటారు.

బీళంరాగానే కార్మికుల చేశుల్లో నుండి ఈ షావుకారు వైన లను లాక్కుంటారు. జీతం రోజున ఏదో ఒక గొడన జరుగుతూనే ఉంటుంది. కార్మికులు జీతం తీసుకుని తోలి "స్నేహితులకు ఇచ్చి సారి పొమ్మంటారు. లేకపోతే, అరోజు వెనుకనుండి ఎవరూ చూడకుండా పోరిపోతారు. చాలానుంది ఈ పరిస్తితులను ఎదుర్కోలేక ఉద్యోగం మానేస్తారు. కొందరు. కొర్మికులు అన్ఫులవాళ్ళకు పైసలు ఈయకుండా ఎగ్గొడతారు.. కార్మికులకు నడ్లీలకి వైసలు ఇచ్చి షావుకార్లు హోటల్‌ యజమౌనులు బాగువడ్డారు,

మౌ కార్మీకులలో చాలామందికి శ్షయవ్యాధి వచ్చింది. టిబి వచ్చి జబ్బు నయం చేయించుకోవడానికి చేతిలో డబ్బులులేక ఎంధరో యువకులు చనిపోవడం నేను చూసాను. నా కళ్ళతో ఈ అన్యా యాలు చూసాను కనుక నాకు చాలా కోవం నచ్చేది.

నేను కూడా వడ్డీలకు డబ్బు తెచ్చేనాడిని. సగం జీతం అవ్పులకు

ఉచల్యొ 113 సరిపోయేది. దీపావళికి బోనస్‌ నన్తుందని అందరు ఎంతో ఆనందంగా ఎదురు చూడసాగారు. ఈ నంవత్ప్సరం మొ మిల్లుకు బోలెడు లాభం వచ్చింది. బోనస్‌ రాంగానే ఇంటిల్లిపాదీ బట్టులు కొనుక్కోవచ్చునని బస్తా జొన్నలు కొనుక్కోవచ్చనీ అందరూ కలలు కనసాగొరు. కాని కలలు కల్లలుగా మారాయి. ఎనిమిది శాతం బోనస్‌ ఇస్తామని ప్రకటించారు. అందులో సగం సొసైటీకి కట్టాలి. వర్మనెంయి అయినవాళ్ళకి బోనస్‌ ఇస్తానున్నారు. శిక్షణ పొందే వాళ్ళకి అప్పుగా ఇస్తామన్నారు. కార్మికు అందరికి కోవం వచ్చింది. బోనస్‌ ఎక్కువ ఇచ్చేవరకు జీతాలు ఎక్కున చేసేవరకు నమ్మె చేయాలని కార్మికులు నిర్ణయించారు.

ఇన్చుడు. నేను కొంతవరకు గట్టి వడ్డాను. ధైర్యవంతుడనయ్యాను. నేను నమలింగ్‌ జగతాప్‌, శివాజీపాటిల్‌, జగన్నార్‌ధులే కలిసి లోఖండే మరియు భగవాన్‌రావు దేష్‌ పాండెని కలవాలని అనుకున్నాము. వీళ్ళి ద్దరు కమ్యూనిస్టుపార్టీ యూనియన్‌ని నడువుతారు,

మేం అందరము కలిసి కార్మికుల యూనియన్‌ని స్థాపించాలని నిర్ణయించుకున్నాము. వైర్‌ మెన్‌కి మేనేజరుకి ఈ విషయం తెలి సింది. నన్ను ' వనిలోంచి తీసివేస్తానని యాజనూన్యంవారు బెదిరించారు. అయినా నేను వెనుకంజ వేయలేదు.

మేము అందరం కలిసి పోరాటం సాగించాలి అని నిర్హ్ణయించుకు న్నాము. వకీలు దేష్‌పాండేచేత ఆర్టీ వ్రాయించుకున్నాము. దేష్‌పాండె మౌకు చదివి వినిపించాడు. గేటుముందు ఆరోజు నేను ఉపన్యాసం ఇచ్చాను. ఈ విషయం ఇప్పటికిన నాకు గుర్తుంది. ఎందుకంటే నా కీర్తికి మొట్టమొదటి మెట్టు ఆరోజు నేను ఇచ్చిన ఉవన్యాసమే. కార్మికుల మీద జరవబడే అత్యాచారాలు గురించి మాట్టాడుతున్నప్పుడు కార్మికుల కళ్ళల్లో నీళ్ళు వచ్చాయి. వా కళ్ళనుండి నీళ్ళు కాలాయి నాలుక నులడి అగ్ని వెలువడింది. కార్మికులు కోవంతో లేచారు. మేము. ఐదుగురు వ్రతినిధులు అడ్వకేట్‌ దేష్‌పాందె, లోఖండే, హేర్‌కర్‌ అందరం కలిసి తక్కిన మిల్లులలో కార్మికులకు ఎంత జీతం ఇస్తున్నారో కనుక్కోవాలని అనుకున్నాము. ఇచ్చల్‌ కరంజీ మిల్లు యూనియన్‌ వాళ్ళని కలిసాము. అక్కుడిమడి నియమాలు ఉన్న ఫారమ్‌ని తెచ్చాను. అ(పెంటిస్‌లకు,

114 ఉచల్యా మెకానిక్‌ లకు ెంవరరీ వాళ్ళకు ఇక్కడ ఇచ్చే జీతాలకు అక్కడ ఇచ్చే జీతాలకు ఎంత తేడా ఉందో వై వాళ్ళకు చూపించాము.. సైడర్‌లకి మౌ మిల్లులో ఏడురూపాయలు ఇస్తే, ఇచ్చల్‌ కరెంజీలో వదమూడు రూపాయలు ఇస్తారు. ఇట్లా ఇంకా ఎన్నో తేడాలు చూపించాము. నమ్మె జరుగుతూనే ఉంది. ఇచ్చల్‌ కరంజీలో ఇస్తున్న జీతాలు మాకు ఇవ్వాలి, బోనస్‌ వన్నెండు శాతం ఇవ్వాలి, ఓవర్‌ టైమ్‌ డబుల్‌ ఇవ్వాలి, అని మా డీమూండులను మేనేజరుకు తెలియపరిచాము. నూరు శాతం కార్మికులందరు నమ్మె చేసారు. వదిహేనురోజుల వరకు ఈ సమ్మె జరుగుతూనే ఉంది. మీ డిమూండులను పూర్తి చేస్తాము ముందు వను లలో వచ్చి చేరండి అని మేనేజుమెంటువారు అన్నారు. కాని మేము ఎవరమూ పనిలోకి వెళ్ళలేదు,

చివరికి ఆమరణ నిరాహారదీక్ష చేయాలని అందరము నిర్హయిం చుకున్నాము. ఇదివరక్రైతే వదిహేనురోజులకొకసారి జీతం వచ్చేది. ఎట్లా గొట్లా ఇబ్ల గడిచేది. కాని ఇప్పుడు వదిహేను రోజులనుండి జీతం లేదు. [వ్రతిరోజూ వందమంది కార్మికులు ఖాలి డబ్బాలను వట్టుకుని “*నూత్‌గిర్నీ కార్మికులకు సపోయం చేయండి అంటూ తిరగడం మొదలు వెట్టారు. కొంతనుంది సహయం చేయడానికి ముందు కువచ్చారు. మా వైర్‌మన్‌ వీళ్ళకి సహాయం చేయవద్దు అని లాతూరు వ్యాపారన్హులందరికి ఫోను చేసి చెప్పాడు. అందువలన వాళ్ళు డబ్బాలలో వైనలు వేయడం మానేసారు. నా వరిస్టితి కూడా ఏమీ బాగో లేదు. ఇంటిల్లిపాదీ ఉపవాసాలు ఉండాల్సి వచ్చింది. నేను రాత్రింబవళ్ళు కార్మికులతోపాటు తిరిగేవాడిని. ఉవవాసొలు చేస్తున్న కార్మికులందరికి ఎంతో కొంత సపాయం చేయమని అందరిని ్రార్హించేవాడిని. సమ్మె ఎక్కడ _ ఆగిపోతుందో అని నేను బాధలన్నింటినీ భరించాను. చివరికి ఆమరణ నిరాహారదీక్ష చేస్తున్నట్లుగా భగవాన్‌రావ్‌ దేష్‌పాండె నోటీసు పంపించాడు.

నేను ఇంటికి వచ్చాను. ఒక పాటిల్‌ దుకాణం దగ్గర నేను అప్పు తీసుకుంటూ ఉండేవాడిని. నాకు పదిరూపాయలు అవ ఇవ్వమని అతడిని అడిగాను. బోనస్‌, జీతము వచ్చాక తిరిగి ఇస్తానని చెప్పాను.

ఉచల్యా 115 “*బింతకు ముందే అవ్సు చాలా ఉంది. తొందరగా నమ్మెను విరమించు నీ చేతిలోనే ఉందని కార్మికులందరు అంటున్నారు.” అని అతడన్నాడు, వదిరూపాయలు ఇచ్చాడు “నేను ఆమరణ నిరవారదీక్ష చేస్తున్నాను. నువ్వు నీ వుట్టింటికి వెళ్ళిపో” అని నా భార్యకు చెప్పాను “ఆమరణ నిరాహారదీక్ష అంటే అర్ధం ఏమిటి?” అని ఆమె నన్ను అడిగింది. అర్హం చెప్పాను. ఆమె వీడవడం మొదలు పెట్టింది. ఆమెకు నచ్చచెప్పి బన్ను ఎక్కించాను. రెండోరోజు ఉవజిల్లాధికారి ఆఫీను ఎదుట సెంట్‌ వేసి మేము' కూర్చున్నాము. నేను, ధుళే దీనికి (వ్రతినిధులము. మాతోపాటు మరికొందరు కార్మికులు కూర్చున్నారు. మొదటిరోజున పదకొందునుంది ఉపోషణకి కూర్చున్నారు.

మూడురోజులు గడిచిపోయాయి. కొంతమందికి కళ్ళు తిరగడం మొదలుపెట్టయి. స్వామి అనే వ్యక్తిని నాలుగోరోజు ఆనువత్రిలో చేర్పించారు. నాకు ఉపవాసాలు ఉండటం అలవాటే. ఐదురోజులు గడిచిపోయాయి. నాతోపాటు ఉన్నవాళ్ళందరిని ఆసువత్రిలో చేర్చారు. సెలైన్‌ ఎక్కించారు. నేను ముఖ్య (వ్రతినిధిని కనుక ఏం జరిగినా సరే ఆసువత్రికి వెళ్ళకూడదు అని నిశ్చయించుకున్నాను. ఈ రోడ్డుమీదే నాకు సెలైన్‌ ఎక్కించండి లేదా నేను చనిపోయాక ఇక్కడినుండి నన్ను ఎత్తండి అని చెప్పాను. పోలీసులు వచ్చారు. నేను ఆసువత్రికి రానని చెప్పాను. అవ్పటికీ నా ఆరోగ్య వరిస్థితి బాగా దిగజారింది.

ఇన'స్పెక్టరు వచ్చాడు. నన్ను చూడటానికి గుంపులుగుంవులుగా అందరు వచ్చారు. నేను రొనంటే రానని మొండికేసాను. ప్రాణాలు ఉంకే ఏవైనా సాధింవనచ్చు అని ఇనస్పెక్టర్‌ నాకు వదేపదే చెప్పాడు. చివరికి నన్ను జీవులో వేసుకుని ప్రభుత్వ ఆసువత్రికి తీసుకువెళ్ళారు.

తక్కినవాళ్ళను నిరావోరదీక్షకి కూర్చోమని నేను చెప్పాను. వాళ్ళ ఆరోగ్యం బాగా పాడయింది. స్వామి, మరియు అప్‌ సింగేకర్‌ల ఆరోగ్యం రోజురోజుకీ మరీ దిగజారిపోతోందని డాక్టర్లు ఆందోళన వడసాగారు. అయినా కూడా మేనేజుమెంటు వాళ్ళు ఉలకలేదు వలకలేదు. చినరికి శీవాజీ పాటిల్‌ వెళ్ళి “*మావాళ్ళ ప్రాణాలు పోయాయంపే మిమ్మల్ని ప్రాణాలతో వదలం” అని వైర్‌ మెన్‌ని మేవేజరుని బెదిరించారు.

116 ఉచల్యా

కార్మికులు, కార్మికుల భార్యలు నముమ్మల్ని చూడడానికి వచ్చేవాళ్ళు వ్రభుత్వ ఆసుపత్రి దగ్గర రష్‌ ఎక్కువ అయింది. నా ప్రాణం పోయినా సరే నమ్మె ఆపేదిలేదు అని నేను నిర్ణయించుకున్నాను. మా వాళ్ళు బయట వాళ్ళు నిరాహారదిక్షమూనేయమని నన్ను బతిమిలాడారు. నేనునా వట్టుదల _ వదలలేదు. చివరికి పదిరోజుల తరువాత మేనేజరు మా డిమాండ్లకి ఒప్పుకున్నాడు.

మేనేజరు వడ్డర్లకులం వాడు. “లక్ష్మణ్‌ గాయక్‌ వాడ్‌ని పట్టు దల వదిలిపెట్టుమని చెప్పండి. నేను అతడికి డైరెక్టరు పదవి ఇచ్చాను అని నాకు దగ్గర బంధువైన ది.ఎల్‌.గాయక్‌ వాడ్‌కి చెప్పి మేనేజరు వా దగ్గరకు నంపించాడు. అతడు నాకు ఎన్నో విధాల నచ్చచెన్పటానికి ప్రయత్నించాడు. “*మూ కార్మికులకు అన్యాయం చేసే అతడు మా కులం వారైనా సరే నేను సహించను. అతడు నూ కార్మికులందరికి శత్రువు” అని నేను అతడికి చెప్పాను. వాళ్ళు నాకు ఎన్నో ఆశలు చూపించారు. ఎన్నో విధాల చెప్పారు. అయినా నేను లొంగలేదు.

చివరికి నన్ను రిక్షాలో కూర్చోపెట్టి మిల్లుకి తీసుకువెళ్ళారు. వైర్‌ మెన్‌, మేనేజరు, మేము ఐదుగురు ప్రతినిధులము కాడ్‌ భగవాన్‌ రావు దేష్‌పాండె అందరం కలిసి మీటింగు. పెట్టుకున్నాము. డీమాండుల గురించి చర్చ జరిగింది. చివరికి సమ్మె జరిపినన్ని రోజులు జీతం ఇన్వ మని మేనేజ్‌ మెంటు వాళ్ళ నిర్ణయించారు. శివాజీ పాటిల్‌ నీలంగేకర్‌ మాలో ఒక డైరెక్టరు, వారితో బోనస్‌ గురించి చర్చించాలని అందరు అనుకున్నాము. నేను రాంగానే మేనేజరు భోజనం తెప్పించాడు. అందులో ఏమైనా మందు వేసి చంవుతాడేమోనని భయం వేసింది. ఆయన తన చేతో మాకు వడ్డించాడు” లక్ష్మణ్‌ నీ వట్టుదలకు మెచ్చుకుంటున్నాను. ఇన్ని రోజులు నువ్వు నిరాహారదీక్ష చేస్తానని మేం అనుకోలేదు. నీమీద గాంధీగారి ప్రభావం చాలా ఉంది. కాని ఇవ్పటి నుండి ఓ మాట గుర్తుంచుకో, ఈ మిల్లుకు నువ్వు యజమానివే, ఇవ్చటివరకు వచ్చిన నష్టాన్ని నువ్వే భరించాలొ అని అతడు నాకు చెప్పాడు.

కొర్మికులకు విజయం కలిగింది. మరునాడు భగవాన్‌రాన్‌ దేష్‌

ఉచల్యా 117 పొండె చేత్తో కొబ్బరికాయ కొట్టించాము, ఎర్రజండొాకి విజయం కలిగింది, అని అరున్తూ తిరిగి మిల్లులో వని (ప్రారంభించాము. ఊరేగింపు జరి గింది. (ప్రతినిధులకు పూలదండలు వేసారు. ఇవ్పుడు కార్మికుల జీతాలు చాలా పెరిగాయి. ఎగ్రిమెంట్‌ మీద సంతకాలు చేసారు. యూనియన్‌కి ఆధికారికంగా గుర్తింవు లేకపోయినా నన్ను ప్రతినిధిగా ఉండమన్నారు.

కార్మికులు మిల్లులో ఉత్సాహంగా సని చేయడం ప్రారంధించాడు. కొర్మికులందరికి సంరక్షణ _ కలిగింది. మంత్రిగారైన శివాజీ నీలంగేక ర్‌తో బోనస్‌ విషయం చర్చించాలని నిక్షయించారు. నాకు ఉత్తరం వచ్చింది. నేను మీటింగుకు వెళ్ళాను. నీలంగేకర్‌ నాకు చాలా నచ్చచె ప్పాడు. “లక్ష్మణ్‌ గాయక వాడ్‌ నువ్వు కూడా మిల్గుకి యజమానివే, కార్మీకుల నేతని కూడా నువ్వే. మిల్లు మూతబడకుండా ఉండాలంటే బోనస్‌ తక్కువ తీసుకోవాలి తవ్పదు. మేము 81 /2 % బోనస్‌ ఇస్తాము” అని ఆయన చెప్పారు. నేను భయపడకుండా ధైర్యంగా అతడి తో మాట్లాడొను. చివరికి పదిశాతం బోనస్‌ ఇవ్వడానికి సిద్ధపడ్డారు. నేను మావాళ్ళందరికి ఈ విషయం చెప్పాను. చివరికి కొగితాలమీద నంతకం చేసొము.

మీటింగు ముగిసింది. డై రెక్టర్లందరికి రానుపోనూ ఖర్చుల క్రింద వీలైరూపాయలు ఇచ్చారు. నాకు మూత్రం ఇవ్వలేదు. నేను మేనేజరుని అడిగాను. అతడు ఇవ్వరానికి ఒవ్వుకున్నాడు. ఇంతకు ముందు జరిగిన మీటింగుల ఖర్చు కింద ఐదువందల రూపాయలు ఇచ్చారు. జీవితంలో మొదటిసారిగా ఇంతమొత్తాన్ని కళ్ళతో చూసాను. మేనేజ్‌ మెంటువారు కార్మికులందరికి వెయ్యి రెందువేల రూపాయలదాకా ఇచ్చారు. కార్మికు లందరు మౌ వ్రతినిధులను భోజనానికి పిలిచారు. మేము ఎసోసియేషన్‌ కోనం చందాలు వసూలు చేసాము. కాని నెమ్మది నెమ్మదిగా మాలో మనఃన్పర్హలు రావడం మొదలుపెట్టాయి. రామలింగ జగతాప్‌ చాలా ఖర్చు పెట్టడం వలన అపోహలు బయలుదేరాయి. మిల్లులో కార్మికుల జీవితాలు కొంతవరకు బాగువడ్డాయి.

భగవాన్‌ రావు దేష్‌పాండె కమ్యూనిస్టు పార్టీ మెంబరు. ఆయన నాకు కమ్యూనిజం గురించి చెబుతూ ఉండేవారు. నాకు ఆయన దీనికీ

118 ఉచల్యా నంబంధించిన కొన్ని పుస్తకాలు కూడా ఇచ్చారు. కార్మికుల నేతలు ఎట్లా ఉండాలో, ఏం చేయాలో మొదలగు విషయాలగురించి వారు నాకు చెప్పారు.

నేను కొన్ని పుస్తకాలు చదవడం వలన నాకు కొంత తెలివి వచ్చింది. మరారీలో మిల్లులకు నంబంధించిన నియమాలను చది వేవాడిని. ఇప్పుడు మా మిల్లలో వాతావరణం బాగుపడ్డది. నేను మౌ కార్మికుల సౌకర్యార్థం కొన్ని వనులు చేయుమని మేనేజుమెంటువా రిని అడిగాను. జబ్బు పడితే ఆనుపత్రి ఖర్చులు ఇవ్వాలి, కాంటీనులు తెరవాలి, నుంచి తిండి పెట్టారి అని నేను చెప్పాను. వైర్‌మె న్‌కి మేనేజరుకు మామీద గొంతుదాకా కోపం వచ్చింది. వినాయక చవితి వచ్చింది. మా (ప్రతినిధుల మధ్య మనస్పర్ధలు రానడం మొదలు పెట్టాయి. ఈ గణేష్‌ ఉత్సవాలకి స్టాఫ్‌ దగ్గర కార్మికుల దగ్గర, ఒకరోజు జీతం తీసుకోవాలని నిర్ణయించారు. నేను వద్దని వాదించాను. అయినా ఎవరూ నా మాట వినలేదు. ఈ నందర్భంలో దాదావు వద్నాల్లు వదిహేను చేల రూపాయలు జమ చేసారు. దీనికీ సంబం ధించిన లెక్కలు రామలింగ జగతాప్‌ని, నన్ను చూడమన్నారు.

గజేష్‌ ఉత్సవాలు (బ్రహ్మాండంగా జరిగాయి. బొంబాయినుండి పాటలు పాడే పార్టీ వాళ్ళను పిలిపించారు. ఎంత ఖర్చు పెట్టారో లెక్కలు తేలలేదు. ఇంతలో జగతాప్‌ ఒక మోటర్‌ సైకిల్‌ కొన్నాడు. అపోహలు పెరిగాయి. కొంతమంది మేనేజ్‌ మెంటు వారివైవు వెళ్ళిపో యారు. ఆరు వేల రూపాయలు లెక్క తేలలేదు. నీ మూలంగా మేము బద్‌నామ్‌ అవుతున్నామని "మేము పోట్టాడాము.. జగతాప్‌ మేనేజరు దగ్గరికి వెళ్ళి లెక్క చెన్పమని అడిగాడు. మేనేజరు నరే అని అనేవాడు కాని రాసి ఇచ్చేవాడు కాదు. మీ ప్రతినిధులు నలుగురు ఉన్నారుగా అని అనేవాడు. [ప్రతినిధులు బద్‌నామ్‌ కావాలని, మాలో మాకు మనన్పర్ధలు రావాలని పై అధికారులు ఈ చిచ్చు రగిల్పారని తరువాత తెలుసుకున్నాము. మేనేజుమెంటువారు వ్రతినిధులకు నోటీసు ఇచ్చారు. నువ్వు నరిగ్లా పనిచేయవు. గుండాయిజం చూపిస్తావు, వై అధికారులకు తిరిగి జవాబు చెబుతావు, చాకులు చూపిస్తావు. మేం

ఉచల్యా 119 నిన్ను వని నుండి తిసేస్తున్నాము అని నాకు నోటీసు ఇచ్చారు. నాతో పాటు జగతాప్‌కి కుడా ఇచ్చారు. రెండుమూడు రోజులు గడిచాయి. మమ్మల్ని మళ్ళీ వనిలోకి తీసుకుంటారు. అన్న నమ్మకం పోయింది. మేము మళ్ళీ సమ్మె మొదలు పెట్టండి అని కార్మికులకు చెప్పాము. ఇవాళ మమ్మల్ని తీసేసారు. లేవు మిమ్మల్ని తీసేస్తారు అని వాళ్ళకి చెప్పాము. ఎనభై శాతం కార్మికులు నూ తరపున సమ్మె [్రారంధిం చారు. “లక్ష్మణ్‌ గాయక్‌వాడ్‌ని, రొమలింగ్‌ జగతాప్‌ని మళ్ళీ వనిలోకీ తీసుకోవాలి” అని మావాళ్ళు అరిచారు.

సమ్మె జరుగుతునే ఉంది. నేను ఒకరోజు మిల్లు ఎదురుకుండా ఉవన్యానం ఇస్తున్నాను. నింబాళ్‌కర్‌ అనే ఇనస్పెక్టరు కావాలని లాఠీ చార్జి. చేయడం మొదలు పెట్టాడు. పోలీనులు జంతువులను కొట్టి నట్లు లారీలతో కార్మికులను కొట్టడం మొదలుపెట్టారు. నందలమందికీ గాయాలు తగిలాయి. కార్మికులు పారిపోతూ బంకమట్టిలో పడిపోయారు. నా మిత్రులు అంకుష్స్‌ మేకాలె చావలెలకు కూడా దెబ్బలు తగిలాయి. నేను, ప్రదీప్‌ పాటిల్‌ జగతాప్‌, పోలీసుల మీద శేసు' వెట్టాలన్న ఉద్లే శ్యంతో దేష్‌పొండె దగ్గరికి వెళ్ళాము. పోలీసులు కావాలని మిల్టులోని బలులు అద్దాలను విరగగొట్టారు. కార్మికులు విరగగొట్టారు కాబట్టీ వాళ్ళమీద లాతీ చార్జి చేయవలసి వచ్చింది అని పోలీసులు అన్నారు. పొక్ష్యాలు కూడొ సృష్టించారు. నింబాళ్‌కర్‌ తన తలకి గాయాలు తగి లాయని కేసుపెట్టాడు. పోలీసులు దొదావు నలభైమంది కార్మికుల మీద కేసు పెట్టారు. మేము కూడా వాళ్ళమీద కేసు పెట్టాను.

ఈ సమ్మె వల్ల కార్మికులెవరికి ఏ లాభం కనిపించలేదు. యాజ మాన్యం వారు నా చేతులు కొళ్ళు విరగగొట్టునుని షోలాపూర్‌ నుండీ గుండాలను పిలిపించారు. ఎప్పుడు నా స్నేహితులు నాతోపాటు ఉండటం వలన గుండాలు నన్ను కొట్టుడానికి భయవడ్డారు. షోలావూర్‌ గుండాలు కార్మికుల ఇళ్ళకి వెళ్ళి వాళ్ళని బలవంతంగా జీవులలో మిల్లుకి తీసుకు వచ్చారు. కార్మికులు మిల్లును తగల బెట్టుడొనికి వచ్చారు అన్న నేరం మోపి వాళ్ళని పోలీసు స్టేషనుకు తీనుకు వెళ్ళారు. ఇద్దరు వ్రతినిధుల కోసం ఎన్నాళ్ళవి ఈ నమ్మె? అని అందరు అనుకోవడం మొదలువె

120 ఉచల్వా చ్చారు. నెన్ముది నెమ్మదిగా నమ్మె మానేసారు.

కార్మికులు వనులకి వెళ్ళడం మొదలు పెట్టారు. మేనేజరు దాదావు వందమంది. కార్మికులను తిసేసాడు. వీళ్ళందరు లాతూరులో రిక్షాలు తొక్కడం మొదలుపెట్టారు. మేము వూనాలోని ఇండస్ట్రీస్‌ కోర్టులో శేను పెట్టాము. ఒక ఏడాది గడిచింది అయినా. మేనేజుమెంటువారు మమ్మల్ని వనిలోకి తీసుకోలేదు.

ఒకరోజు రామలింగ్‌ జగతాప్‌ని, సురేష్‌ జగలాప్‌ని సిలిచి మీరు కేసుని వెనక్కి తీసుకుంటే మీతోపాటు మరికొందరిని వనిలోకి తీసుకుం టాము అని మేనేజుమెంటు వారు చెప్పారు. వైర్‌ మెన్‌ మాటలు విని జగతాఫ్‌ వపూనాకి వెళ్ళి కేసు వెనక్కి తీనుకున్నాడు. ఈ విషయం నాకు చాలా రోజుల వరకు తెలియదు. "కేసు వెనక్కి తీసుకున్న తరు వాత కూడా ఎవరిని వనిలోకి తీసుకోలేదు. *“జగతాస్‌ కేసు వెనక్కి 'శనుకుని కార్మికులందరికి తీరని ద్రోహం చేసొడు" అని దేష్‌పొండె నాతో అన్నారు. నాకేను మాత్రం కొస్ట్రేయవద్దని నేను దేష్‌పాండెకి చెప్పాను. వారు మళ్ళీ అర్జీ వ్రాసి ఇచ్చారు. పవైనలు లేనందున నేను వూనాకి వెళ్ళలేకపోయాను, చివరికి మేనేజుమెంటువారు. కేసు వెనక్కి తీను కున్నారు.

నేను నా పట్టుదల వదలలేదు. మళ్ళీ లేబరు కోర్టులో కేసు పెట్టాను. ఈ కేసు గత ఎనిమిది సంవత్సరాల నుండి నడుస్తునే ఉంది. నేను ఈ కేసును వెనక్కి తీనుకోను. ఎప్పుడో ఒకప్పుడు నన్ను వనిలోంచి తీసేస్తారు అని నొకెట్టాగు తెలును అందుకని బోనస్‌ వచ్చినప్పుడు పదిహేనువందలు పెట్టి ప్లాటు కొనుక్కున్నాను. నాలుగు రేకులు వేసి ఇల్లు కట్టాను. దుకాణం కోనం కొంత స్టలం వదిలాను. వేను నరుకు తెచ్చి ఇచ్చేవాడిని. నా భార్య దుకాణం చూసుకునేది. ఈ లోవల నా భార్య ఆడపిల్లను కన్నది. నటరాజు టాకీను ఎదు రుకుండా ఓ చిన్న హేటలు తెరిచాను. నాకు హోటల్‌ నడపడంలో 'వెద్ద అనుభవం లేదు. ఎవరైనా ఆర్హరు ఇస్తే నేను టీ తయారు చేసి కప్చులలో పోనుకుని తీనుకు వెళ్ళేవాడిని.

121 అవుడవుడు నా హోటలుకి మా కార్మికులు వన్తూ ఉండేవాళ్ళు. 1పొవం, మూ మూలంగా గాయక్‌వాడ్‌కి కవులు కడగాల్పిన గతి వట్టింది అని వాళ్ళు బాధవడేవాళ్ళు. ఒకరోజు మిల్లలోని, స్టాఫ్‌ సినిమాకి వచ్చారు. “ఇవుడు ఏం చేన్తున్నాన్‌ గాయక్‌వాడ్‌?” అని వాళ్ళు అడిగారు. *పోటలు తెరిచాను, కష్టవడుతున్నాను, నాలుగు రాళ్ళు సంపాయిస్తున్నాను - తింటున్నాను” అని నేను సమాధానం చెప్పాను. ఇదినరకు వీళ్ళు నా ఎదురుగుండా రావడానికి భయవడేవాళ్ళు. కాని ఇవ్చుడు నా పరిస్తితి చూసి హేళన చేస్తున్నారు అని నాకు అనిపించింది. ఓ నంఘాన్ని ప్టాపించాలి నన్ను అవమానం చేసిన వాళ్ళకు గుణపాఠం నేర్పించాలి అని అనిపించింది. వాళ్ళంతటి వాడిని కావాలనిపించింది. వాళ్ళు చేసిన అవమానాన్ని నేను వీనాటికీ మరచి పోలేను. నేను పొద్దున్న ఏడు గంటల నుండి ఎనిమిది గంటలవరకు హోటలు నడిపేవాడిని, వది, వది హేను రూపాయలు సంపాయించేనొడిని. నా కెందుకో మళ్ళీ కూరల దుకాణం మొదలు సెట్టాలనిపించింది. దేష్‌పొండె దగ్గరికి అవ్వుడప్పుడు వెళ్తూ ఉండేవాడిని, వారి నలహా తీసుకుంటూ ఉండేవాడిని. నాకు దేష్‌పాండె దుకాణం కోనం రెండువేల రూపాయలు బ్యాంక్‌ నుండి ఇప్పించారు. నరుకు తెచ్చాను. చాలా రోజుల వరకు దుకాణంమీడ వచ్చిన డబ్బుతో ఇల్లు గడిపాను. ఇంట్లో నేను, నాన్న, నా భార్య, నా కూతురు సంగీత ఉండేవాళ్ళము. ఖర్చు పెరుగుతునే ఉంది. మౌ అత్తగొరివైవు వాళ్ళు దొంగతనాలకు వెళ్ళి అప్పుడవుడు ఇక్కడ ఉంటూ ఉండేవాళ్ళు. మా ఇంట్లో ఉన్నా, ఉన్నన్ని రోటులు ఖర్చులు వాళ్ళే భరించేవాళ్ళు. వెళ్ళేటన్చుడు మాకు కొంత డబ్బు ఇచ్చి వెళ్ళే వాళ్ళు. వీళ్ళు ఎప్పుదూ ఇక్కడే ఉంటే బాగుండును మన ఖర్చులు వెళ్ళిపోతాయి. అని అనిపించేది. బొంబాయిలో కాని సూరత్‌ లోకాని ఏదైనా ఉద్యోగం దొరికితే బాగుండును అని అనిపించేది. మౌ నంభా భావూ లారంగాబాద్‌ నూత్‌గిర్నీలో వనిచేస్తూ ఉండే వొడు. నేను అక్కడికి వెళ్ళాను. ఇంతకు ముందు నేను నమ్మెలో పాల్గొన్నాను అని అధికారులకు తెలిసింది. అందువలన అక్కడ ఖాలిలు లేవు అని వాళ్ళు నాకు చెప్పారు. మౌ వదిన వెనకబడ్డ వర్గాల తరవున

122 ఉచల్యా పాల డైరీ పెట్టింది. రిజిస్ట్రేషను అయిపోయింది. మా బాబాకి రాయడం రాదు. నేను వైర్‌ మెన్‌గా ఉంటాను నువ్వు సెక్రటరీగా ఉండు అని ఆమె నాకు చెప్పింది. వచ్చిన లాభాన్ని మిగిలిపోయిన పాలను ఇద్దరము నంచుకుందొాము అని చెప్పింది. నేను అక్కడే ఉండిపోయాను. ఇరవై ఒక మందికి అవ్వు ఇస్తామని బ్యాంకువాళ్ళు చెప్పారు. ఒక వ్యాపారన్టుడిని తీసుకుని ధులియాకు నేను వదిన మెంబర్లు కలిసి వెళ్ళాను. తక్కువ ధరకి బైలు కొని బ్యాంక్‌లో ఎక్కవ ధర చెప్పి డబ్బులు తీసుకోవాలి అని మేము అందరం అనుకున్నాము.

మౌతోవచ్చిన వ్యాపారన్థుడు మరో వ్యాపారి దగ్గర రహస్యంగా ధర నిర్ణయించాడు. పదిహేను బ(ర్రెలను కొన్నాము. వాటి ధర వన్నెండు వందల నుండి వదిహేను నందల దాకా ఉంది. కాని వాటి ధర మౌొకు వంతొమ్మిది వందలు, రెండువేలు అని చెప్పాడు. మొత్తం డబ్బు వైర్‌ మెన్‌ చేతిలో పెడదామని అనుకున్నారు. మాతో పాటు బ్యాంకులో వని చేసే అతను ఒకడు నచ్చాడు. అతదు “వైన వచ్చిన 'వైనలు అందరు పంచుకు తిందాం” అని అన్నాదు. మావాళ్ళు వీల్లేదని అన్నారు. అట్లా అయితే ఒక్కొక్క బ(రైకి మూడు వందల నుండి వీడునందల దొకా ఇమ్మని అన్నాడు. నూ వదిన వీల్లేదని అనేసరికి నిర్ణయించిన ధరకే అమ్ము అని అతడు వ్యాపారికి చెప్పాడు. మెంబ ర్లందరు అమాయకులు వాళ్ళకు ఈ విషయం బోధనడలేదు. మాకు బ(రైలు దొరికితే చాలు అనివాళ్ళనుకున్నారు.

మొత్తం డబ్బు బ్యాంక్‌ మేనేజరు వ్యాపారికి ఇచ్చాడు. వ్యాపారి మౌట మౌార్చేసొడు. రెండు వందల రూపాయలు ఒక బైకు ఇవ్వమ న్నాడు. రెండువేల రూపాయలు వ్యాపారికి ఇచ్చాము. అందులో అతడు ఐదు నందలు దలాలీ కింద తీసుకున్నాడు. నీకు నీ భాగం దొరకదు అని వదిన నాకు చెప్పింది. నరె పోనీ అని నేను అన్నాను. “రోజూ ఎనిమిది తొమ్మిది లీటర్ల పాలమీద వైసలు వస్తాయి” అని వదిన అంది. నేను (ప్రతీరోజూ మెంబర్ల దగ్గరనుండి పాలు తీనుకునేవాడిని మిషనుమీద అందులో ఫాట్‌ ఎంత ఉందో కొలిచేవాడిని. ప్రతివారం రెండునందల చూపాయలు వచ్చేవి. ఇందులో కూడ వదిన భాగం అడగటం మొదలు.

ఉచల్వా 123 "పెట్టింది. సభానదులను మోసంచేసి తక్కువ పైసలు ఇస్తూ ఉండు అని ఆమె అంది.

మెంబర్లు నా దగ్గరకు వచ్చి ఏడ్చేవాళ్ళు. ఈ డబ్బులలో మేము బ(రైలకు సరిపడే దానా కొనలేకపోతున్నాము. బ్యాంకు అవ్సు ఎట్లా తీర్చాలి? అని అడిగేనాళ్ళు. వాళ్ళను చూస్తే నాకు జాలి వేసేది. వదిన వద్నాల్లు వందల రూపాయలకు బదులు రెండువేలు ధర నిర్ణయించి మెంటర్లను. మోనం చేసింది. అదీ కాక ఇన్చుడు పాల నిషయంలో కూడా మోనం చేస్తోంది. బీదవాళ్ళను ఈ విధంగా మోనం చేస్తోందని వదిన మీద నాకు చాలా కోవం వచ్చింది. నభానదులందరిని ఒకవైవు చేర్చి వాళ్ళ తరవున నేను వదినతో పోట్ట్లాడాను. ఆమ్‌ అక్కడినుండి నన్ను వెళ్ళ గాట్టేసింది. అక్కడ మూడు నెల నని చేసి నట్టి చేతులతో ఇంటికీ చేరాను.

మొ ఇంటి వాళ్ళను చూడక చాలా రోజులయింది. అందున లన నాకు నాళ్ళని చూడాలని అనిపించింది. ఇంటికి వచ్చాను. నేను ఇన్ని రోజులు బయట ఉండటం వలన బోలెడు సంపాదించి తెస్తానని మౌ వాళ్ళు ఆశపెట్టుకున్నారు. కాని అట్టా జరగలేదు. తిండి తినే మనిషి మరొకడు ఎక్కువ అయ్యాడు. ఇంటికి వచ్చాక కారం చేపల వ్యాపారాన్ని మొదలుపెట్టాను. బోయీ గల్లీకి వెళ్ళి చేపలు వేయించి తీసుకువచ్చి అమ్మేనాడిని. రోజుకి వది వదిహేను రూపాయల దాకా సంపాదించేవాడిని. ఇట్లా రోజులు గడుస్తున్నాయి. బీదవాళ్ళ కోనం వీదో ఒకటి చేయాలి, ఓ నంఘాన్ని స్థాపించాలి అని నాకు అని పించింది... మా ఇంటి ఎదురుగా ఎన్‌.ది. షేక్‌ అనే నూష్టారు ఉండేవారు. అతడిని స్కూల్గ్టోంచి తీసివేసారు. తను ఓ స్కూలు తెర వాలి అన్న నట్టుదలతో 'అజిమ్‌ ఉరూ స్కూల్‌” ని బొసాలో ఆయన స్థాపించారు. ఆయన చాలా బీదవాడు. నేను ఒకసారి ఆయనను కలి సొను. “*గాయక్‌ వొడ్‌ ఇవ్పుడు వెనకబడ్డ వర్గాల జౌరికోనం ప్రభుత్వం ఎన్నో సదుపాయాలు చేస్తోంది మీరు కూడా నాలాగా ఓ సంస్థ తెర వండ” అని ఆయన నాకు సలహా ఇచ్చారు. ఆయన నహాయంతో “*పాధరూట్‌. జిల్లా సంఘటన” అన్న సంస్థని - స్థాపించాను. లెటర్‌

కజక్‌ ఉచల్యా పాడ్‌ కౌట్టించాను. ఇంటి దగ్గర దుకాణం అవ్పుడవ్పుడు మూసేసి ఈ వనులమీద తిరిగేవాడిని. మూ జాతివాళ్ళను మేల్కొలపాలి వాళ్ళవి బాగు చేయాలి అన్న ఉద్దేశ్యం నాలో బాగా పాతుకు పోయింది. ఈ వనులు చేయడాని కోనం దుకాణం మీద వచ్చే రాబడిని ఇర్చు చేసేవాడిని. ఇంతలో నాన్న జబ్బు వడ్డాడు. అతడు అన్హుడవుడు భగ వాన్‌ అన్న దగ్గర కూడా ఉంటూ ఉండేవాడు. ఇంట్లో తిండికి ఇబ్బంది అయినప్పుడు అన్న దగ్గరికి నాన్నను సంపించేవాడిని.

నాన్నకు నా దగ్గరే ఉండాలని ఉండేది. అన్న దగ్గరికి వెళ్ళంగానే చిన్న వదిన పోట్లాడేది. నాన్నను సరిగ్గా చూసేదికాదు. వాన్న బాగా బలివ్ఫంగా ఉండేవాదు. కాని తిండి లేనందున చూసేవాళ్ళు లేకపోవడం వలన ఎముకలు బయట వడ్డాయి. అన్న దగ్గర ఉండలేక మళ్ళీ మా ఇంటికి వచ్చాడు. వదిన లాగా పోట్టాడవద్దని నేను నొ భార్యకి చెప్పే వొడిని. నా భార్య వాన్నను బాగా చూసేది. ఆయన మందులకు నా దగ్గర డబ్బులు ఉండేవికొవు. ఆనువత్రికి తీసుకు వెల్టానుంకు గిక్షైకీ వైనలు ఉండేనికొవు. నాన్న లేవలేని స్ట్రితికి వచ్చాడు. నా భార్య అతడి ఉచ్చ, దొడ్డి ఎత్తి పోసేది. ఇల్లంతా వాసన కొస్టేది. అయినా నా భార్య విసుక్కోకుండా అన్ని వనులు చేసేది. *నన్ను పెద్ద ఆసువ త్రికి తీసుకుపో” అని నాన్న అన్నాడు. దుకాణంలో ప్రొద్దున నుండి సాయంత్రం దాకా కూర్చుని ఆ వచ్చిన వది వదిహేను రూపాయలతో మందులు కొనేవాడిని. ప్రభుత్వ ఆసువత్రిలో డాక్టరు లేడు అని నాన్నకు అబద్ధం చెప్పేవాడిని. వర్షాకాలంలో ఇంట్లో నాలుగువైవుల నుండి నీళ్ళు వచ్చేవి. చలివేస్తున్నా ఆ తడిలో మేము అట్లాగే వడు కునే వాళ్ళము, నిద్ర వళ్టేది కాదు. నా కూతురు సంగీతకి రెండేళ్ళ వయస్సు వచ్చింది. పిల్లకి, నాన్నకి రెండు దుప్పట్లు ఉండేవి. నేను, నా భార్య చీర కన్పుకుని వడుకునేవాళ్ళము. నాన్న అన్న జలాలు వదిలేసాడు. “నన్ను నీ దగ్గరికి తీసుకు పో దేవా” అని రోజూ ఏడి చేవాడు. అతడి ఆరోగ్యం పూర్తిగా దిగజారిపోయింది.

అవ్పుడవ్పుడు సంతముచ్చులు మా ఇంటికి వస్తూ ఉండేవాళ్ళు. వాళ్ళతో వెళ్ళి దొంగతనాలు చేసి డబ్బు తెచ్చి నాన్నను ఆనువత్రికి

ఉచల్యా 125 తీసుకువెళితే బాగుండును అని నాకు అనిపించేది. పోలీసులు పట్టుకుని తంతారని భయం వేసేది. 'నాన్న వూర్తిగా మంచానికి అంటుకుపో యాడు. నా భార్య ప్రతీరోజు తెల్లనారు రూమున దొడ్డికి బయటకి వెళ్ళేటవుడు “మామా నేను వెళ్తున్నాను” అని చెప్పేది. నాన్న ఊ అని సమాధానం చెప్పేనాడు. కాని ఆ రోజు వలకలేదు. “మాను మాట్లాడటం. లేదు చచ్చిపోయాడో ఏమిచో చూడు”. అంటూ నన్ను లేపింది. మా నాన్నకు మొకు మధ్య ఒక అల్‌మారీ ఉండేది. అల మారీకి అవతల వెళ్ళి చూస్తే ఏముంది నాన్న కళ్ళు బయటకి పవెళ్ళుకు వచ్చాయి. ఓ చినిగిపోయిన దువ్పటి అతడిమీద కప్పబడి ఉంది. అతదు చచ్చిపోయాడు. నా భార్య పెద్దగా ఏడవడం మొదలుపెట్టింది. నాకు దుఖం పార్గుకు వచ్చింది. నాకు నా భార్యకు నాన్నను చూన్తుంటే భయం కూడా వేసింది. కోరికలు తీరక పోతే చచ్చిపోయినవాళ్ళు లేచి కూర్చుంటారని నేను విన్నాను. చనిపోయిన వాళ్ళని నేను ఇదివరకు ఎవడూ చూడలేదు. అందుకే చాలా భయవడ్డాను. నాన్న ప్రాణాలు ఎప్పుడు పోయాయో తెలియదు. చీనులు కూడా వట్టాయి. చుట్టుస క్కల వాళ్ళందరు వచ్చారు. నేను నాన్న నోచ్లో పాలు పోసాను. మూ ఇళ్ళ దగ్గర ఉండే ఒక మహనమ్ముదీయురాలు కూడా వచ్చింది. “లక్ష్మణ్‌! ఇతడి కాళ్ళు నీలుక్కుపోయాయి. కాళ్ళను మడవడానికి ప్రయత్నించు" అని ఆమె అంది. నేను ప్రయత్నం చేసాను కాని లాభం లేకపోయింది. నాతోపాటు తక్కిన వాళ్ళు ప్రయత్నం చేసారు. అప్పుడు కాళ్ళు దగ్గరికి వచ్చాయి. నన్ను అందరు ఓదార్చారు. ఈ బీదతనం వలన అమ్మను పోగొట్టుకున్నాను. హరచంద ఇంట్లోంచి వెళ్ళిపోయాడు. ఉన్న నాన్న కూడా నన్ను వదిలి వెళ్ళిపోయాడు. ముసలితనం వలన చనిపోయినా అయ్యో మందు కూడా ఇస్పించక పోయానే అని నేను చాలా బాధ వడ్డాను. మొ అన్నయ్యలు వదినలు వచ్చారు. నేను ఒక మార్వాడీ ఆమెను చెల్లెలుగా భావించేవాడిని. ఆమె దగ్గరకు వెళ్ళి “నాన్న శవాన్ని కాల్చడానికి నా దగ్గర కబ్బలకు కూడా వైనలు లేవ” అని చెప్పాను. ఆమె నూట వీలై రూపాయలు ఇచ్చింది. ఆ డబ్బులు దాదాకి ఇచ్చాను. దాదా కబ్బలు తెచ్చాడు. శవానికి చీనులు విపరీతంగా వట్టుసాగాయి. భాడ్‌గాంచ్‌, నల్‌గరా, కవఠ్కా ధనేగాంవ్‌, సోనవలీ,

126 ఉచల్యా బొవళీ మొదలగు చోట్ల ఉన్న మొ బంధువులకి ఈ విషయం తెలి యవరిచాము. మధ్యాహ్నం మూడు 'నాలుగు గంటల కల్లా అందరు మౌ ఇంటికి వచ్చారు. లోరంగాబోద్‌లో ఉన్న అన్నకి మెలిగ్రామ్‌ ఇచ్చాను. శవదహనం చేసాము. దుఖాన్ని మరచిపోవడానికి అందరు సారా తాగడం మొదలుపెట్టారు. వద్దన్నా బలవంతంగా ఈ దుఃఖం మరచి పోతావు అంటూ రెండు గుక్కలు నా నోట్లో పోసారు. జన్మ నిచ్చిన తండ్రి చనిపోతే తాగుతున్నారు. ఎంత విచిత్రం అని చుట్టుప క్కల వాళ్ళు అనసాగారు. మాకు వక్కింటి వాళ్ళు ఆరోజు జొన్న రొట్టెలు, కూర తెచ్చి ఇచ్చారు. పదోరోజున మేము ముగ్గురము కలిసి డబ్బులు పోగుచేసి ఒక మేకను కొన్నాము. నాన్నకి ఇష్టమైన తినుబండా రాలు కొని న్మశానానికి వెళ్ళాము. బంధువులందరు చేరారు. అందరు మొక్కారు, కాకులు నైవేద్యాన్ని ముట్టుకున్నాయి. అందరు వెనక్కి వచ్చారు. భావూ వచ్చాడు. ఆ తరునాత అందరు బాగా తాగారు. ఈ నాటికీ నాన్న గుర్తుకు వస్తే చాలు నాకు చాలా దుఖం కలు గుతుంది. ఇవుడు ఇంట్లో నేనునా భార్య, సంగీత ఉన్నాము. వరిస్టితి మామూలే. పీల్లకి వట్టుడానికి పాలు ఉండేవి కావు. ఇదే సమయంలో ఎల క్నన్లు మొదలయ్యాయి. శ్రీ, మాణికీ రావు సోన్‌వతె ఎమ్‌. పి. వదవి కోసం నిల్చున్నాడు. నేను ఆయన కోసం “*మస్టిద్‌ తోడో మందిర్‌ తోడో పర్‌ మాణిక్‌రావు సోన్‌వణె కా దిల్‌ మత్‌ తోడో” అంటూ ఆరి చేవాడిని. కార్మికులందరి ముందు ఉవన్యానం కూడా ఇచ్చాను. ఎన్‌. కొం(గెను తరవున పోన్‌వలె, ఐ. కాం(గను తరపున శివరాజ్‌ పాటిల్‌ చాకూర్‌ కర్‌ నిల్చున్నారు. నేను మోటర్‌ సైకిల్‌ మీద, అవ్పడవుడు జీపులో వెళ్ళి మైక్‌లో అరుస్తూ ప్రచారం చేసేవాడిని. తిండి రెండు వూటలూ దొరికేది. ఈ ఎలక్షన్లు సంవత్సరం పొడుగునా ఉంకే ఎంత బాగుండును అని అనిపించేది. మాణిక్‌రావు సోన్‌వతె నేను బాగా (వ్రచారం చేస్తున్నాను అన్న ఉద్దేశ్యంతో నాకు నూరు నూట యాళై రూపాయలు ఇచ్చేవారు. ఈ వైసలతో నేను దుకాణంలోకి సరుకు కొని తెచ్చేవాడిని. కొంత వరిస్టితి బాగువడ్డది, సోన్‌వడె అల్లుడు నాకు న్కూల్లో చవరాసిగా వని ఇప్పించాడు. స్కూలుకి రోజూ వెళ్ళి ఊడ్చే

ఉచల్యా 127 వాడిని. పిల్లల పెంట కూడా ఎత్తేవాడిని. అక్కడ ఒక బ్రాహ్మణురాలు టీచరుగా వనిచేసేది. వారం వారం స్కూలంతా కడగమని ఆమె నాకు చెప్పేది.

మునిసిపాలిటీలో నువ్వు ఏం వని చేస్తావు అని ఎవరైనా అడిగితే బాలవాడి పిల్లలకు చదువు చెబుతాను అని చెప్పేవాడిని. వంతులమ్మ వచ్చే వరకు పిల్లలకు నేను పాఠాలు చెప్పేవాడిని. “నువ్వు మాట వినవు సరిగ్గా వనిచేయవు” అంటూ ఆమె నన్ను కోవ్పడేది. నేను మళ్ళీ అర్జీ వెట్టుకున్నాను. జకాత్‌ నాకా దగ్గర నాకు ద్యూటీ వడ్డది. ఇక్కడ నాకు బోలెడు సంపాదన ఉండేది. నాకేదార్‌కీ రోజుకు నలభ్రై నుండి ఏభై రూపాయలదాకా సంపాదన ఉండేది. అతడు టక్కులలో ఎక్కువ బస్తాలు ఉంటే తక్కువ బస్తాలకు లెక్కకట్టి మిగతా పవైనలు జేబులో వేనుకునేవాడు. నాకు జీతం కాక వది వదిపాను రూపాయల దాకా దొరికేవి.

మున్సిపాలిటీలో అధికారులు లంచాలు తీసుకోవడం చూసాను. వాళ్ళు అవనీతిగా ప్రవర్తించడం చూసాను. నూ జాతివాళ్ళు కడుపు నింవుకోవడానికి దొంగతనాలు చేస్తారు. ఈ నమాజం వాళ్ళని శిక్ష న్తుంది. కాని వట్టుపగలు దోచుకునే ఈ అధికారులను ఎవరు పట్టుకోరు. ఈ _దోపిడీదారులకు ఏ క్ష లేదు. నాకు బార్తినాకా దగ్గర, జొసా నాకా దగ్గర డ్యూటీ వరేది. రాత్రి వూట డ్యూటీ ఉంటే నాకేదార్‌ విద్రపోయేవాడు. నేను మేలుకుని ఉండేవాడిని. కెంపోలు, (ట్రక్కులు రాంగానే బాటరీ వేసేవాడిని. ఆఫీనరుని లేపకు అని అంటూ (డైవర్లు వా చేతుల్లో ఇరవై అయిదు, ముస్హై రూపాయలు పెట్టేవాళ్ళు. చేను వాటిని జేబులో వేనుకునేవాడిని.

ఒకనెల నాకు ఆఫీనులో ద్యూటీ వడ్డది. బెల్‌ వినబడగానే లోన రికి వెళ్ళేవాడిని. ఆఫీసర్లకు ట్రీ సిగరెట్లు తెచ్చివెస్టేవాడిని. ఎవరైనా స్టీలు వస్తే వాళ్ళకు తెచ్చిపెస్టేవాడిని. అందరు నన్ను హీన దృష్టితో చూసేవాళ్ళు. “తొందరగా నీళ్ళు తీనుకురా......... ఉద్యోగం చేయాలని లేదా? ఏం ఇంటికి పోవాలని ఉందా?” అంటూ నాపై ఆఫీసర్లు విసుక్కువేవాళ్ళు. బీదవాళ్ళ కోసం ఏదో ఒకటి చేయారీ

128 ఉచల్యా నంఘాన్ని స్థాపించాలి అని నాకు అనిపించేది. ఇక్కజే వనిచేస్తూ ఉండే ఈ కలలు వండవు అని అనిపించసాగింది. ఈ ఉద్యోగం నన్ను ఇంకా బానిసను చేస్తుందే తప్పితే మనిషిగా నిలబడగల దారి చూపించదు. మాలాంటి వాళ్ళు ముందడుగు వేయకులడా. నేతలు మౌకు ఇటువంటి తక్కువ ఉద్యోగాలు ఇస్తారు అని నొకనిపించేది. భగవాన్‌ రావు దేష్‌సొండెకి విషయం అంతా చెప్పాను. వారు నాకు సైకిలు దుకొణం పెట్టడానికి బ్యాంకునుండి బుణం ఇప్పిస్తాను అని చెప్పారు. నేను ఉద్యోగం చేయడం మానేసాను. నా భార్యకు నేను ఉద్యోగం మానేయడం ఎంతమాత్రం ఇష్టంలేదు. ఆ ఉద్యోగం మనకు ఇంత తిండి పెడుతోంది ఎందుకు మానివేయడం అని ఆమె నన్ను అడిగింది. కాని అక్కడ నేను బానినలాగా వడి ఉంటానని ఆమెకేం లెలుసు.

ఒకసారి నేను కవఠా వెళ్ళాను. అక్కడ ప్రాధ్యాపకుడిగా పనిచేస్తున్న బి.ఎల్‌. గాయక్‌ వాడ్‌, నా వడ్డకుడైన డియస్‌. గాయక్‌ వాడ్‌ లను కలిసాను. మన కులానికి చెందిన పిల్లల చేత దొంగతప్తోలు మానే యించాలి, వాళ్ళకి చదువు చెప్పించాలి మనం ఓ సంఘథ స్టాపించాలి అన్న విషయంమీద మా మధ్య చర్చ జరిగింది. 1978 శ్రీతవత్సరంలో మొట్టమొదట సారి భటక్యా విముక్త జమాతి నంఘటన తరవున పెద్ద మీటింగు జరిగింది. అవుడు ,శ్రీ/ వద్మసింహ్‌ పాటిల్‌ మంత్రిగా ఉండేవారు. ఆయన మూ మీటింగులో మాట్లాడారు.

స్కూలు మరియు వసతిగ్భహం తెరవాలంటే ఎవరి అనుమతి తీసు కోవాలో ఏం చేయాలో నాకు తెలియదు. మంత్రి అనుమతి ఇస్తారు అన్న ఉద్దేశ్యంతో కనలాలో వనతిగ్భహాన్ని తెరిచాను. నేను ఆరోజు ఉనన్యానం ఇచ్చేటవ్పుడు మౌ వాళ్ళ కన్నీటి గొథల గురించి చెప్పాను. ముందు రిజిస్ట్రేషన్‌ చేయించాలి అన్న సంగతి నాకు తెలియదు. షేక్‌ గురూజీ దగ్గరకు వెళ్ళి రిజిస్ట్రేషన్‌ విషయం మాట్లాడాను. వారు ఏమేమి చేయాలో చెప్పారు. బి.యల్‌ గాయక్‌వాడ్‌ సహాయంతో రిజి స్టేషన్‌ కాగితాలని జౌరంగాబాద్‌కి వంపించాను.

ఇల్లు వట్టుకుండా తిరగడం వలన ఇంట్లో పరిస్థితి మళ్ళీ మామూలు

ఉచల్యా 129 స్రీతికి వచ్చింది. కవఠాలో నా భార్య అన్న ఒకడు ఉన్నాడు. అతడు దొంగతనాలు చేయడంలో బహా నేర్పరి. అతడిని సంన్హకి అధ్యక్షుడిని చేసాను. అతడు కొంత డబ్బు జమ చేసాడు. కొని ఆ పైనలన్నీ రాకపోకలకు ఖర్చయ్యాయి... నేను ఉంటున్న ఇల్లును బ్యాంకులోని ఓ వ్య్యూన్‌కి ఆరు వేలకి అమ్మేసొను. ఇది వరకు తలదాచుకునేందుకు ఆమె ఇంట్లో అద్దెకు ఉండటం మొదలుపెట్టాను. ఈమెను నేను పోదరిలా భావించేవాడిని, ఇంట్లోనే దుకాణం తెరిచాను. ఇవ్చుడు చేతిలో కాస్త వైనలు ఆడసాగాయి. రెండు నేలు పెట్టి ఓ స్టాటు కొన్నాను, తక్కిన పైనలు దుకాణం కోసం ఖర్చుపెట్టాను. నా భార్య దుకాణం చూసుకునేది. నేను మొ సంఘంకి సంబంధించిన వనులను చూసుకోవడం మొదలు పెట్టాను. కవరాలోని మౌ వాళ్ళు దొంగతనాలు చేసి జీవిస్తారు. కవథా ఉస్మానాబాద్‌ జిల్లాలో ఉంది. మా వాళ్ళు పిల్లలకి వది వదకొండేళ్ళు రాంగానే వాళ్ళకి దొంగతనాలు చేయడం నేర్పిస్తారు. కవఠాలో మౌ ఉచల్యా జాతివారి సంఖ్య ఎక్కువ, వీళ్ళ పిల్లలకు చదువు నేర్పించాలి, అవుడే ముందు తరం బాగువడు తుంది అన్న ఉద్దేశ్యంతో ఇక్కడ బాలవాడీ, ననతి గృహం తెరవాలని అనుకున్నాను.

కవఠాలో నురాఠాలు నూ వాళ్ళమీద ఎన్నెన్నో అత్యాచారాలు అరివేవాళ్ళు. మూ వాళ్ళకి వద్డీలకి వైనలు ఇచ్చేవాళ్ళు. ఆ బాకీ తీర్చడానికి మా వాళ్ళు దొంగతనం చేసేవాళ్ళు. తెచ్చిన బంగారాన్ని, బట్టలని వాళ్ళకి ఇచ్చేసేవాళ్ళు. పోలీసు పొటిల్‌ మా వాళ్ళ దగ్గర వన్ను వసూలు చేసేవాడు. నూ వొళ్ళు దొంగతనాలు చేసి రాంగానే వీలై రూపాయలు వరకు అతడి చేతిలో 'పెళ్ళేనాళ్ళు, నూ ఉచల్యా జాతివొడు ఎవరైనా వేలరూపాయలు దొంగతనం చేసాడు అని తెలియ గానే పోలీసులు వెతుక్కుంటూ నూవాళ్ళ ఇళ్ళకి వచ్చేవాళ్ళు. కనఠాలో ఉన్న మొ వాళ్ళందరిని “ఏటోలీ వాడు దొంగతనం చేసాడో చెప్పండి లేకపోతే ఇనస్పెక్టరుకు చెప్పి మిమ్మల్ని క్రైల్గో లోస్తాము” అని వాళ్ళు బెదిరించేనాళ్ళు.

130 ఉచల్యా

కవఠాలో మా వాళ్ళందరు వాళ్ళలో వాళ్ళు ఎన్పుడూ దేనికోడానికి పోట్లాడుకుంటూ ఉంటారు. వాళ్ళల్లో ఎవడో ఒకడు అనలు దొంగ పేరు చెప్పేస్తాడు. మావాళ్ళు ఒక్కొక్కసారి ఐదు వదివేల రూపాయల దాకా దొంగతనం చేస్తారు. దొంగ నేరం ఒవ్పుకునేవాడు. వాడి దగ్గర నుండి దొంగతనం చేసిన మొత్తంలోంచి సగం పోలీసు పాటిలు, బయటనుండి వచ్చిన పోలీనులు వంచుకునేవాళ్ళు. పోలీసు పాటిల్‌ దొంగమీద కేసు "పెట్టకుండా చూసేవాడు.

దొంగలు పట్టుబడ్డాక వాళ్ళ ఇళ్ళల్లో భార్యాబిడ్డలకి తినడానికి గువ్పెడు మెతుకులు ఉండవు. ఇంటివాళ్ళు వాళ్ళవాళ్ళను విడీపీించ డానికి ఇంట్లో వీవైనా వస్తువులు ఉంటే, (రేకుల సైతం) తాకట్టు పెట్టీ డబ్బులు తెచ్చి పోలీసులకు ఇస్తారు. మా వాళ్ళకి విడిపించడానికి ప్లీడర్లు బోలెడు డబ్బులు తీసుకుంటారు. కౌరంగాబాద్‌లో ఓ ప్లీడరు మావాళ్ళు ఎక్కడ ఉంటే అక్కడికి వెళ్ళి వాళ్ళని విడిపించి డబ్బులు తీసుకునేవాడు. మూ వాళ్ళ డబ్బులతో వీళ్ళు పెద్ద పెద్ద భవంతులు నిర్మించారు. మౌవాళ్ళ నంఖ్య ఎక్కువ ఎక్కడ ఉంకే ఆ ఊళ్ళ ముండి పోలీసులు, ఇన స్పెక్టర్లు ట్రాన్స్‌ఫర్‌ కాకుండా జాగ్రత్త వడుతూ ఉంటారు. నేతలకు డబ్బులు ఇచ్చి అక్కడే ఉండటానికి (ప్రయత్నిస్తారు,

కవఠాలో మా నంతముచ్చుల మూలంగా ఎందరో బాగుపడ్డారు. ధనవంతులు అయ్యారు. సెద్ద పెద్ద మిద్దెలు కట్టారు. ఒక్కొక్కళ్ళు నాలుగైదు ట్రక్కులు కొన్నారు. కవఠాలో ఉన్న మూ జూతివాళ్ళు దొంగతనం చేయడంలో (ప్రసిద్ది కెక్కారు. మా వాళ్ళలో పదిహేను వదహారు నంవత్సరాల పిల్లలు దొంగతనం చేయడం నేర్చుకున్నారంకు ఒక్కొక్కసారి ఐదు ఆరువేలదాకా సంపాయిస్తారు. ఒక్కొక్క టచోలీలో ఐదారుగురు సంతముచ్చులు ఉంటారు. బట్టలు ఉతకడానికి వంట చేసి పెట్టడానికి వీళ్ళ వెంబడి కొందరు ఉంటారు. ఈ చోలీలవాళ్ళు ఒకనెల పాటు మహారా,స్ట్రులో దొంగతనాలకు బయలుదేరారంకే ఇరవై యైదు, ముప్తెవేల రూపాయల దాకా సంపాయిస్తారు. వది పదిహేను వేలు తిందిక తిరగడానికి, బట్టులకి ఖర్చు వెడతారు.

ఇంటికి రాంగానే షావుకార్లకు వడ్డీరూవంలో నాలుగు ఐదు నందల

ఉచల్యా 131 రూపాయలదాకా ఇస్తారు. ఇంట్లో ఉన్నన్ని రోజులు ఎవరికో ఒకరికి డబ్బులు ఇస్తూనే ఉంటారు. అంత సంపాదించినా మా నంతము చ్చులకు సుఖశాంతులు లేవు. కవఠాా నల్‌ గరా, జొవలీ, భాడ్‌గాంద్‌ లలో మా నంతముచ్చుల నంపాదన మీద బాగువడ్డ వాళ్ళని నేను ఎందరినో ఈ కళ్ళతో చూసాను.

మా ఉచల్యా జాతివారిలో తంద్రులు దొంగతనాలకు వెళ్ళినప్పుడు పోలీసులకు వట్టుబడ్డపుడు తొమ్మిది వది సంవత్సరాల ఆడపిల్లలు మొగ పిల్లలు వేరే చోలీవాళ్ళతో కలిసి దొంగతనాలు చేస్తారు. ఇల్లు నడువు తారు. ఈ పిల్లలకు ముందే శిక్షణ ఇస్తారు. తండ్రి డైల్గో ఉంటే పిల్లవాడు ఇంటి ఖర్చు భరిస్తాడు. పిల్లవాడు జైల్లో ఉంటే తండ్రి ఇల్ల నడువుతాడు.

చామి అనే ఊళ్ళో హిమ్మత్‌లాల్‌ అనే అతడు ఉన్నాడు. అతడ నాకు అన్న వరున అవుతాడు. అతడు దొంగతనాలు చేయడంలో దిట్టు. విమ్మ, ఖండూ, రామాసోర్‌ లతో మాట్లాడుతున్నవుడు తను దొంగ తనాలు ఎట్లా చేస్తాడో చెప్పేవాడు. అతదు పందెం కాచి ఇన స్పెక్టర్ల కేబులు కూడా కొళ్టుసేవొడు. క్రైసర్‌ అనే పిల్లవాడు కూడా నేర్చుగా దొంగతనాలు చేస్తాడు. వరునులు ఎక్కడ పెట్టినా నరే కాజేస్తాడు. అతడు పోలీసులకు ఎప్పుడు నట్టుబడలేదు. ఒకసారి ఈ పిల్లలు దొంగతనాలకి బయలు దేరారు. అందులో ఒకడు రాత్రివూట ఎవడీదో జేబు కొశ్టేసాడు. వందరూపాయల కొత్త నోట్లకట్టు దొరికింది. తాగిన నిషాలో ఆ కట్టును ఏదో డైరీ అని అనుకున్నాడు. ఈ డైరీ నమునకెం దుకని ఓ పాడుబడ్డ బావిలో వాటిని వడేసొడు. నోట్లన్ని ఎగిరి అటు ఇటు వడ్డాయి. తెల్లవారాక అక్కడ చాలానుంది చేరారు. ఏమిటా అని దొంగలు చూసారు. వందనోట్లు కనిపించాయి. రాత్రి మనం తాగి విషాలో ఉండటం వలన వాటిని డైరీ అని అనుకుని నదేసాం, అరె ఎంత పొరపాటు చేసాం అని వశ్చాత్తాన వడసాగారు,

చాంగువా అనే ఆమె నా భార్యకు బంధువు. ఆమె ఊరు కవత్కా కాని షోలాపూర్‌లో ఉండేది. ఆమెకు ముగ్గరు భర్తలు. అమె బంగారు. గొలుసులు, లాకెట్టు, మంగళ సూత్రాలు దొంగతనం చేసేది.

132 ఉచల్వా ఆమెను పట్టుకోవడానికి ఎవరికీ ధైర్యంలేదు. ఆమె ఖరీదైన బట్టులు కట్టుకునేది. మెళ్ళో మూడు నాలుగు తులాల బంగారు. గొలునులు వేసుకునేది. ఇంత గొప్పదానిలా కనిపించే ఆమె దొంగతనాలు ఎందుకు చేస్తుంది అన్న ఉద్దేశ్యంతో ఆమెను ఎవరు. సట్టుకునేవాళ్ళు కారు. ఒకవేళ ఎవరైనా ఆమెను పట్టుకున్నా అక్కడే వాళ్ళను వట్టుకుని కొట్టది. నన్ను దొంగ అని ఎట్టా అనుకున్నావు. నీలాంటి వాళ్ళు నాదగ్గర బోలెడంత మంది నౌకరు ఉన్నారు అని పట్టుకున్న వాళ్ళ మీద అరిచేది. అందువలన ఆమె ఎవరికీ చిక్కలేదు. ఆమె నాలు7దు లీటర్ల తాటికబ్ల తాగేది. అర్హకిలో మటన్‌ తినేది. అప్పుడన్థుడు నా భార్యను కలవడానికి వచ్చేది. అవ్పుడు ఏడెనిమిది కప్పుల టీ, ఇరవై ముప్పై బన్‌లు ఆమెకు ఇవ్వనలసి వచ్చేది. ఆమె ఎవరికీ భారంగా అనిసీంచేదికాదు. ఆమె వెళ్ళిన చోటల్లా స్వంతంగా అర్చుపెళ్టుది. చాంగువా చెల్లెలు దేవీవూజ చేసేది. ఆమె కూడా దొంగత నాలు చేసేది. ఆమె మొగవాళ్ళ జేబులు ఎంతో నేర్పుగా కొళ్టుసేది. చాంగునా. వెంట నలుగురైదుగురు ఆడవాళ్ళు ఎప్పుడూ ఉండేవాళ్ళు. ఆమె వీ వని చేసేది కాదు. ఆమె పిల్లలను పెంచడానికి బట్టులు ఉతకటానికి, నీళ్ళు పోయడానికి వంట చేయడానికి ఆమె దగ్గర ఎప్పుడు ఆడవాళ్ళు ఉండేవాళ్ళు. ఆమె చేతులతో లాకెట్లని మంగళ నూత్రాలని తెంపేసేది. నా వెళ్ళవుడు ఆమె నా మామకు అవ్వు ఇచ్చింది. తులజాపూర్‌ దేవి అంటే ఆమెకు నమ్మకం ఎక్కువ. ఆరోజు అమ్మవారిపూజ చేసి అందరికి అన్నం పెట్టింది. మేకను కోసారు. ఆమె నాలుగైదు కుండల తాటికల్లు తాగింది. అమ్ము ఆమె ఒంటేమీ దకి వచ్చింది. ఆమె నాట్యం చేయడం మొదలుపెట్టింది. హఠాత్తుగా కళ్ళు తిరిగి కింద వడిపోయింది. ఆమె కనుగుడ్డు తెల్లగా అయ్యాయి. ఆమె చనిపోయింది. ఆమె వయన్సు ముస్దె నంవత్సరాల దాకా ఉంటుంది. ఆమెను మట్టిలో కలవడానికి నేను వెళ్ళాను. షోలాపూర్‌ నుండీ మావాళ్ళు చాలా ముంది వచ్చారు. చాంగునా ఏ కంసాలి వాడిక్రైతే కిలోల లెక్కన బంగారం అమ్మేదో ఆ కంసాలివాడు కూడా వచ్చాడు. ఈమె నంపాదించిన బంగారం, డబ్బు తీనుకుని అతడు

తఉచల్యా 13 మూడంతన్హుల మేడకట్టాదు.. చాంగునా చచ్చిపోయిందని తెలియగానే అతడు శవానికి కట్టుడానికి ఐదువందల రూపాయల ఖరీదు గల చీర తీనుకు వచ్చాడు. *చింగూ నువ్వు ఇంత తొందరగా ఎందుకు చచ్చిపో యావు. ఇట్టా ఎందుకు జరిగింది అంటూ అతడు పెద్దగా ఏడవడం మొదలు వెట్టాడు. అ కంసాలిశాడు ఇంతకుముందు చాలా బీదవాడు, కాని చఛొంగు అతడిని ధనవంతుడిని చేసింది. దొంగతనం చేసి చాంగు బంగారం అతడికి ఇచ్చేది. అతడు వది తులాలు ఉంకే ఎనిమిది తులా లని చెప్పి ఆమెను మోసం చేసేవాడు. తక్కున ధరకి 'కొని ఎక్కున ధరకి అమ్మేసేవాడు. ఈనాడు ఆమె సిల్లలు అనాధలు. తిండికి లేక ఉవవాసొలు చేస్తున్నారు. వాళ్ళు తల్లి అదుగుజొడలలో నడుస్తున్నారు. నూ ఉచల్యా జాతివారిలోని ఒక టోలీ వాళ్ళు ఆ పిల్లలకు దొంగ తనాలు చేయడం నేర్చించారు. ఇటువంటి చాంగూలు, వాళ్ళ పిల్లల లాంటివారు మాలో ఎంతోమంది ఉన్నారు. ఎవరెవరి గురించి చెవ్పను? రమీ మా కులంలో పుట్టింది కనుక ఆమెకు దొంగతనం చేయడం తవ్పలేదు. ఈమెకు ముగ్గురు భర్తలు ఉండేవారు. అందులో ఒకడు మౌ కులంవాడు. తరువాత ఒక మహమ్మదీయుడుతో ఉండటం మొద లు పెట్టింది. ఒకపారి వీళ్ళు దొంగతనాలకు బయలుదేరారు, కాని ఏమీ

• పంపాదించ లేకపోయారు. వూనావరకు టికెట్టు లేకుండా ప్రయాణం చేసారు. తినడానికి దగ్గర ఏమీలేదు. చేతిలో ఒక్కపైసా లేదు. తొమ్మిది నెలలు మోసి కనిపెంచిన ఒకటిన్నర సంవత్సరం పిల్లని రెండునందల రూపాయలకు అమ్మేసారు. నాలుగు సంవత్సరాల పిల్ల వాడు దగ్గర ఉన్నా అతడిని అమ్మలేదు కొరణం ముందు ముందు వాడు దొంగతనాలు చేసి తామిద్దరినీ పోషిస్తాడని వాళ్ళ ఆశ. ఈ వంఘటనలు అరిగి ఎక్కవకాలం కాలేదు. ఆమె ఈనాటికి జీవించే ఉంది. స్వతంత్రం వచ్చిన ముసైతొమ్మిది సంవత్సరాల తరువాత కూడా మౌ కులంవాళ్ళకి కదువు నింవుకోనడం కోనం రక్తం వంచుకుని వుట్టిన బిడ్డలని అమ్మేసుకోవాల్పిన గతివట్టింది. మరి అటువంటప్పుడు న్వతందత్రం వచ్చి మాత్రం లాభం ఏముంది? మావాళ్ళ బతుకులను

134 ఉచల్యా బాగువరచాలి అన్న తవనతో ఎన్నెన్నో ఈళ్ళు తిరిగాను. ఎన్నెన్నో (ప్రయత్నాలు చేసాను. చివరికి 1979 సం[[లో కవఠాలో భటక్యా విముక్త శిక్షణ సంస్థ (దేశ దిమ్మరుల విముక్త విద్యా నంస్ధ్ర) ని రిజి ఉస్రేషన్‌ చేయించాను. ఈతరం సిల్లలయినా బాగువడతారని నా ఆశ. నమాజ్‌ కళ్యాణ్‌ వారికి ఉస్మానాబాద్‌లో మా నంస్త తెరవడానికి అర్జీ ఇచ్చాను.

విద్యానంస్థల గురించి నాకు ఏమీ తెలియదు. రిజిస్ట్రేషన్‌ కాంగానే వనతిగ్భహం తెరవవచ్చని అనుకున్నాను. ,శ్రీ/ వద్మసింహ పాటిల్‌ అనుమతి ఇస్తానని మాట ఇచ్చారు. కాని ఉస్మానాబాద్‌ ఆఫీసు చుట్టూ తిరిగి తిరిగి నాకాళ్ళు అరిగిపోయాయి. “మార్చిలో కోటా వస్తుంది. అప్పుడు అనుమతి ఇస్తాం అని ఆఫీసువాళ్ళు అన్నారు. నెలలు నెలలు గడిచిపో యాయి కొని అనుమతి దొరకలేదు. దుకాణంకి సంబంధించిన డబ్బులు కాస్తో కూస్తో చేతులో ఉండేవి. అవీ అయిపోయాయి. దుకాణం కూడా మూసేయాల్సి వచ్చింది. కవఠా అ(డ్రస్స్పుమీద సమాజకళ్యాణం వాళ్ళ ఉత్తరాలు వచ్చేవి. మావాళ్ళు అమాయకులు, మూర్జులు. ఏదైనా ఉత్తరం వస్తే చాలు సైనలు తీసుకు వెళ్ళమని లక్ష్మణ్‌ గాయకీవాడ్‌కి ఉత్తరం నచ్చింది అని వాళ్ళు అనుకునేవాళ్ళు. మా పేరుమీద గాయక్‌ వాడ్‌ ఎంత డబ్బు తీనుకుంటున్నాడో ఏమో అని వాళ్ళు చెప్పుకోవడం మొదలు పెట్టారు. నేను వాళ్ళకి బోధపడేలా ఎంత వివరించి చెప్పినా వాళ్ళు నన్ను అపార్ధం చేసుకున్నారు. నన్ను మా కులంవాళ్ళందరు తిట్టడం మొదలుపెట్టారు. నాకు ఎంతో బాధ కలిగేది. కాని మా వాళ్ళ మంచి కోనం ఎన్ని అవమానాలనయినా నహించడానికి సిద్దవడ్డాను.

నా స్నేహితుడు ఒకడు “వై అధికాధులకు రెండుమూడు నేలు లంచం ఇస్తేనే కాని మన వనులు చేసి పెట్టరు, ఆఫీసులో అందరు దొంగల” అని నాతో చెప్పాడు. నాలాంటి బీదవాడు విద్యా నంస్తల విషయంలో ఏమీ చేయలేడు అని అనిపించిందీ. వైవాళ్ళు పైనలు ఇవ్వ కపోయినా పైనలు తీసుకున్నాడు అని మావాళ్ళు ఒకవైవు గోలపెడుతు న్నారు. మరొక వైవు డబ్బులు ఇస్తేకాని అనుమతి దొరకని పరిస్టితి. ఇంటి ఆర్డిళ్రూపరిస్టితి మరీ దిగజొరి పోయింది. ఇక ఈ విషయంలో

ఉచల్యొ 135 నేను ఏమీ చేయలేనని విద్యానంస్త్ర గురించి తిరగడం మానేసాను. భగవాన్‌రావు దేష్‌పాండె బ్యాంకునుండి ఒక డజను సైకిళ్ళకు బుణం ఇప్పించారు. లాతూరులోని బార్హీనాకా దగ్గర “విముక్త సైకిల్‌ మార్ట్‌' అన్న బోర్లు వెట్టి సైకల్‌ దుకాణం తెరిచాను. దుకాణం బాగానే నడవసాగింది. రోజూ ఎనథటై రూపాయల దొకొ వచ్చేవి, నేను స్వంతంగా వంక్చర్‌ని తిసేవాడిని. 'సైకిళ్ళకు గాలి కొట్టేవాడిని. బయట వనికూడా చేసేవాడిని. దొనివలన కూడా కొంత సంపాదన ఉండేది. ఒక నౌకరుని కూడా పెట్టుకున్నాను. బ్యాంకు బుణం కూడా కొంత తీర్చడం మొదలుపెట్టాను. నెమ్మది నెమ్మదిగా నాకు వేరే పార్రీల వాళ్ళలో కూడా సరిచయం ఏర్పడ్డది. పార్టీ మీటింగులకు వెళ్ళడం మొదలు పెట్టాను. ఉవన్యానం కూడా ఇవ్వడం 'మొదలువె ట్టాను. ప్రదీప్‌ అవ్పుడవ్పుడు నన్ను ఊరేగింవులకు తీసుకు వెళ్ళేవాడు. ప్రకాష్‌ రెడ్డి అనే అతను కమ్యూనిస్టు. అతనితో చర్చిన్తూ కూర్చునే చౌడినిల్ప్య్యల్ర క్రాలేతీ ఎసోసియేషన్‌కీ అధ్యక్షుడైన ఇనామ్‌దార్‌తో నాకు వరిచయం ఏర్పడ్డది. కమ్యూూనిన్హు పార్టీ కమ్యూనిజం గురించి కొంత తెలిసికో గలిగాను. వకీలు దేష్‌పాండె భారతీయ కమ్యూనిస్టు పార్టీకి సంబంధించిన వార్తాపత్రికలు చదువుమని ఇచ్చేవారు. భారతీయ కమ్యూ నిను పార్టీ నభ్యుడుగా చేరాను. గుడిసెలకి, నూత్‌ గిర్నీకి సంబంధించిన వంఘాన్ని స్టాసించుమని భగవాన్‌ రాన్‌ దేష్‌పొండే నన్ను ప్రోత్సహిం' చారు. నా "స్నేహితులని దుకాణంలో కూర్చోపెట్టి నేను గుడిసెల వాళ్ళ దగ్గరికి వెళ్ళడం మొదలుపెట్టాను. నా ఉపన్యాసం వినంగానే వాళ్ళకి నంఘంలో చేరాలి అని అనిపించేది. ఒకసారి దీపావళికి నూత్‌గిర్నీలో వనిచేసే కార్మికులు దేష్‌పొండె దగ్గరికి, నా దగ్గరికి వచ్చారు. మమ్మల్ని యజమానులు హింసిస్తున్నారు, బోనస్‌ చాలా తక్కున ఇస్తున్నారు అందుకని మా హక్కులకోసం మేము పోరాడాలి, మీరు మా కోసం ఓ సంఘాన్ని స్టాపించండి అని చెప్పారు. నేను సూత్‌గర్నీలో వనిచేసే రోజుల్లో చైర్‌ మెన్‌ని, మేనెజర్‌ని ఎదిరించేవాడిని అందువలన వాళ్ళంకే నాకు కోవం. నేను ఒకసారి వీళ్ళు చేస్తున్న అత్యాచారాలను విన రిస్తూ కరవత్రికలు తయారు చేసాను. మిల్లు దగ్గరికి వెళ్ళి కార్మికులకు

136 ఉచల్యా చదవమని ఇచ్చాను. ఆ నత్రికల మీద నాపేరు ఉంది. కార్మికులు తిరిగి ఏదో గొడవలు చేయబోతున్నారు అన్న సందేహం యజనూనులకు కలిగింది. ఒకరోజు రామొకాకా, ముఢే, ఇంకా మరికొందరు గుండొలు నా దగ్గరికి వచ్చారు. నేను సూత్‌గర్నీలో వనిచేసే రోజుల్లో ఈ గుండాలు కూడా వనిచేసేవాళ్ళు. వీళ్ళ మూలంగానే మేము సమ్మె చేయడం మూనేసాము. మేము మీ నంఘంలో సభ్యులం అవుతాము, ఇది వరకటిలా మేము (్రనర్తించం, మేం నీతో కాసేపు మాట్లాడాలని అనుకుంటున్నాం అని అంటూ వీళ్ళు నన్ను రైలు వట్టాల దగ్గరికి తీసుకువెళ్ళారు. అక్కడికి వెళ్ళంగానే పిక్చర్లలలో హీరోలలాగా నాతో ఫైటింగ్‌ చేసారు. నా పొట్టలో తన్నారు. చైన్తతో కొట్టారు. నేను అరవడం మొదలు పెట్టాను.

ఇంతలో అటువైవు నుండి నా స్నేహితుడు రామలింగ జగతాన్‌ మోటరు సైకిలు మీద వెళ్తున్నాడు. అతడు నన్ను రక్షించాడు. అతడు మోటరు సైకిలు మీద నన్ను కూర్చో పెట్టాడు. నా నోటి నుండి రక్తం కారుతోంది. జగల వ్‌ నన్ను పోలీసు స్టేషనుకు తీసుకు వెళ్ళాడు. నేను వాళ్ళకి కంవ్లైంటు వ్రాసి ఇచ్చాను. కొని పోలీసులు ఆ గుండా లను పట్టుకోలేదు. వకీలుకు చెప్పినా లాభం లేకపోయింది. పోలీనులు ధనవంతుల రక్షకులు కాని ఈ బీదవాళ్ళను వీ మాత్రం గక్షించరు అని నాకు అనిపించింది. మొకు న్యాయం దొరకడం కలలోని మాట. నా అనుభవాల మూలంగా నేను, బీదవాళ్ళకు. పోలీసులు ఎంత మాత్రం సహాయం చేయరు అని తెలునుకున్నాను.

అన్యాయాలను ఎదురించాలి అన్న పట్టుదల నాలో పెరిగింది. నేను గ్రదీప్‌ పాటిల్‌, ఇనామ్‌దార్‌ కలిసి లాళూరులో హైబ్రీడ్‌ నందీ లను అమ్మే వ్యాపారస్టులకి బుద్ది చెప్పాలి అని అనుకున్నాము. ఈ సంచుల అనలు ధర ఇరవై రెండు రూపాయలు అయితే వాళ్ళు నలభై అయిదు రూపాయలకు రైతులకు అమ్ముతారు. నా స్నేహితుడు వెళ్ళి ఓ వ్యాపారస్టుడి దగ్గర హైబ్రీడ్‌ సంచీ కావాలని అడిగాడు. అతడు నంచు లను ఎక్కడ పెట్టాడో చూసాడు. ఆ వ్యాపారస్తుడు నలభై అయిదు రూపాయలకు ఓ సంచి ఇచ్చాడు. లైన్లలో నిల్చుని ఉన్న రైతులతో

ఉచల్యా 137 ఇక్కడ నంచులు దొరుకుతున్నాయి అని చెప్పాము. దాదాపు వేయి వేయిన్నర మంది రైతులు గుమిగూడారు. నంచులు దొరికాయి. మేం శెతులకు ఆ నంచీలను ఇచ్చాము. రైతులందరికి ఆ వ్యాపారస్టుడి మీద కోవం వచ్చింది. ఈ విధంగా నల్లబజారు వ్యాపారం చేసేవాళ్ళని వదలకూడదు అని అందరు అనుకున్నారు. ఒకర్రైతు వెళ్ళి గొడిదను తీసుకువచ్చాడు. 'నేను ప్రదీప్‌ కలిసి వ్యాపారన్హుడిని బలవంతంగా గాడిద మీద కూర్చోబెట్టాము. ఒక కిళ్ళీ కొట్టు దగ్గర నుండి కత్తా తెచ్చాము. అతడి ముఖానికి వూసాము. సైకిళ్ల టైర్లను మెళ్ళోవేసొము. నెత్తి మీద హైబ్రీడ్‌ నంచిని పెట్టాము. అతడిని ఊరేగిస్తూ హనుమాన్‌ చాక్‌ దాకా వచ్చాము.

నాలుగైదు వేలమంది జనం గుంపులు గుంపులుగా చేరారు. ఈ విషయం తెలిసి ఇద్దరు పోలీసులు వచ్చారు. వాళ్ళు మాట్లాడకుండా ఇదంతా చూస్తూ నిల్చున్నారు. ఇంతమంది ముందు వాళ్ళకి ధైర్యం చాలలేదు. తక్కిన వ్యాపొరన్టులు వెళ్ళి సర్కిల్‌ ఇన్‌ స్పెక్టరుని పిలుచుకు వచ్చారు. మా ముగ్గురిని అరెన్టుచేసి పోలీసు స్టేషనుకు తీసుకువెళ్ళారు. “చట్టాన్ని మీ చేతులలో ఎందుకు తీసుకున్నారు. పోలీసు డిపార్టు మెంటు వాళ్ళు లేదా ఈ రోజు మీరు ఆ వ్యాపారస్థుడిని కాదు, మా పోలీసు డిపార్టుమెంటువాళ్ళకి అవమౌనం చేసారు అని అంటూ భావఠాన్‌ కర్‌ మమ్మల్ని తిట్టడం మొదలుపెట్టాడు.

నన్ను, ప్రదీప్‌ని కొట్టారు. కేసు పెట్టారు. ఈ వార్త మవో రా,న్ట్ర/ వైనందిన వార్తావత్రికలలో వచ్చింది. ఈ కేసు చాలా రోజులు వడిచింది. వ్యాపారన్హులకు వినుగు పుట్టి కేసును వెనక్కి తీసుకున్నారు.

గుడిసెల వాళ్ళ నంఘొన్ని స్థాపించడం కోనం ప్రయత్నాలు మొద లువెట్టాను. లాతూరు.. మొత్తంలో ఉన్న గుడిసెల వాళ్ళందరితో ఊరేగింపు బయలుదేర తీయాలని అనుకున్నాము. మా గుడిసెల వాళ్ళకీ సీళ్ళు, లైట్‌ మొదలగు సౌకర్యాలని ఏర్పరచాలి, మా ఇళ్ళని స్వంతం చేయాలి అని అర్టీలో వ్రాసి ఉవ జిల్లా అధికారికి పోలీసులకి ఇచ్చాము. మరునాడు ఊరేగింపు బయలుదేరబోతోంది. ఇంతలో ఐ. కొంగను నేత గాయక్‌ వాడ్‌ తీసే ఊరేగింపులో వెళ్ళకండి, వెళితే

138 ఉచల్యా సంజయ్‌ స్వావలంబన్‌ ద్వారా వచ్చే సహాయాన్ని రద్దు చేస్తాము, గుడి "సెలని లేపేస్తాము. అని అంటూ వాళ్ళని బెదిరించొడు. భయవడి ఎవరు ఊరేగింవుకి రాలేదు. దుకాణంలోని వైసలను ఖర్చుపెట్టి లౌడ్‌స్పీ కరును తెచ్చి రిక్షాలో కూర్చుని నేను ఈ ఊరేగింపు గురించి లాతూరు అంతా ' చెప్పాను. చివరికి ఊరేగింవు జరగలేదు.

ఈవేళ ఊరేగింపు రద్దు అయింది అని నేను పోలీసులకు ఫోను చేసి చెప్పాను. పోలీసు బందోబస్తుకు అయిన ఇల్చు ఎవడిస్తాడు అని ఎస్‌.పి. అన్నాడు. నన్ను పోలీసు స్టేషనుకు రమ్మన్నాడు. నేను భయ పడ్డాను. ఊరేగింపు తీసేటవ్చుడు పాటించే నియమాల గురించి నాకు తెలియదు. పోలీసులకి ఈ ఖర్చంతా ఇవ్వాలేమో అన్న భయంతో నేను కవకాలో నూ అత్తవారి ఇంటికి వెళ్ళి మూడు నాలుగు రోజులు దాక్కు న్నాను. తిరిగి లాతూరు వచ్చాను. పోలీసులు నా విషయం పట్టిం చుకోలేదు. తరువాత నాకన్నా ఎక్కువ చదువుకున్న జటాల్‌ని ఈ విషయం గురించి అడిగాను. “నువ్వు అనవనరంగా భయవడుతున్నావు. పోలీసులు ఖర్చులకి వైనలు తీసుకోరు” అని అతను నాకు చెప్పాడు. అవ్సుడు నాకు ధైర్యం వచ్చింది. దేశదిమ్మరులమీద ఎక్కడ అత్యాచా రాలు జరిగితే అక్కడికి వెళ్ళడం మొదలు వెట్టాను. అస్పుడవ్పుడు చట్టం సహాయం అడిగేవాడిని లేకపోతే ఊరేగింపు తీయించేవాడిని.

ఒకసారి వర్మాబండగర్‌ అనే న్యక్తి తిరువతికి వెళ్ళి వచ్చాడు. వడ్డర్లందరు. కలిసి ఓ కార్యక్రమం చేయాలని నిర్మయించారు. ఈ కార్యక్రమంలో పాల్గొనడం కోసం ఆంధ్ర నుండి కర్ణాటక నుండి మౌవాళ్ళు చాలామంది వచ్చారు. నన్ను కూడా పిలిచారు. ఈ కార్య శ్రమం చూసొక్క హిందువులు వెంకకేశ్వర స్వామిని వూజించే వద్దతికీ వ్యతిరేకంగా వీళ్ళు బాలాజీని వూజిస్తున్నారు అని నాకనిపించింది. వర్మా బండగర్‌ తిరువతి వెళ్ళివచ్చాడు కనుక అతడి నెంట వెంకళీశ్వర స్వామి వచ్చాడు. అందువలన అతడిని ఈ కార్యక్రమం అయ్యేవరకు ముట్టుకోకూడదు అని అన్నారు. అతడిని ఓ చోట కూర్చో వెట్టారు. కార్యక్రమం మొదలయింది. మొత్తం వడ్డర్లందరు. తెలుగులో పొటల్కు పొడటం మొదలుపెట్టారు. నాట్యం చేయడం మొదలు పెట్టారు.

ఉచల్యా 139 బాజాలు వాయించడం మొదలు పెట్టారు. నై వేద్యం వళ్ళెంలో పెట్టారు. అతడికి స్నానం. చేయించారు. తడిబ్టులతో అతడిని ఈరి బయట దొకా తీసుకువచ్చారు. నైవేద్యం ఉన్న వళ్యాన్ని కిందపెట్టారు. మరో వళ్ళెంలో అతడికి నైవేద్యం పెట్టారు. “ఓ బాలాజీ దేవా నువ్వు తిరిగి నీ ఊరు వెళ్ళిపో...... మమ్మల్ని బాధపెట్టుకు.” అని తెలు గులో. అరవడం మొదలు పెట్టారు. అతడి వంటిమీదకు దేవుడు వచ్చాడు. తిరిగి చల్లబడిపోయాదు. వడ్డర్గు హిందువులయినా వీళ్ళ వద్ధ తులకి మిగతా హిందువుల 'వద్హతులకి తేడా ఉంది అని నాకనిపించింది.

కవఠా (గ్రామంలో మహాదేవ జాతరకి ఊరి పెద్దలు ప్రతీ సంవత్సరం మావాళ్ళ దగ్గరనుండి వట్టీ వసూలు చేస్తారు. పాటిల్‌, నర్‌పంచ్‌ లంపే మావాళ్ళు చాలా భయపడతారు. వాళ్ళు కనిపిస్తే చాలు వేరే దారినుండి పారిపోతారు. వాళ్ళు ఒక్కొక్కళ్ళ దగ్గర దాదావు రెండువందల ఏలై ఒక రూపాయలు వసూలు చేస్తారు. అందుకే మహా దేవ జాతర వచ్చిందంటే చాలు మావాళ్ళు దొంగతనాలకు బయలు దేరుతారు. మావాళ్ళు ఇచ్చిన డబ్బుతో గ్రామపెద్దలు కుస్తీ పోటీలకు ఏర్పాటు చేస్తారు. ఈ కుస్తీ పోటీలకు వేరే ఊళ్ళనుండి చాలామంది వస్తారు. కవఠాలో మావాళ్ళు బొనిసలకన్నా అన్యాయంగా జీవిస్తున్నారు. నేను దేశదిన్మురుల విముక్త సంఘం స్టాపించాక ఆ ఊరు చాలా పార్గు వెళ్ళాను. మా వాళ్ళకు ఈ అన్యాయాలను ఎదురించాలని చెప్పాను. ధనవంతులు వడ్డీలకు వైనలు ఇచ్చి మా వాళ్ళను పీల్చి పిప్పి చేసేవాళ్ళు. వైసలు ఇవ్వలేదని, మా బానమరిదిని కొట్టుకుంటూ దుకాణంకి తీసుకు వెళ్ళారు. అక్కడ అతడిని కొట్టారు. పోలీసులు వట్టుకుంటారు అన్న భయంతో మావాళ్ళు నూట్టాడకుండా అత్యాచా రాలన్నింటిని సహిస్తారు. పాటిల్‌ సరీపంచ్‌ ఇంకా మరికొందరు పెద్దలు పట్టీకి 'పైనలకోనం మావాళ్ళ దగ్గరికి వచ్చారు. కొందరు భయంన లన పైనలు ఇచ్చారు. మరికొందరు శివ, జాధవ్‌, విమ్ణగాయక్‌వాడ్‌, పాందు, కమల్‌ , మొదలగువారు ఇవ్వలేదు. మొకు ఈ ఊళ్ళో వాళ్ళు వని ఇవ్వరు. అనలు మేము పట్టీ ఎందుకు ఇవ్వాలి? ఈ సారి మేము వదకొండు రూఖ|లు మాత్రమే ఇస్తాం అని అన్నారు. గ్రామ పెద్ద

140 ఉచల్యా లకు చాలా కోపం వచ్చింది. దొంగతనాలు చేసే పాధ్‌రూట్‌ వెధవలు కూడా మాకు ఎదురు జవాబిస్తున్నారు అని కళ్ళెర్ర చేసారు. కొందరు గుండాలు కర్రలు గొడ్డళ్ళు తీనుకుని వచ్చారు. మా వాళ్ళని కొట్టారు. శివ జాధవ్‌ విష్ణు జబర్‌లకు గాయాలు తగిలాయి. పోలీసులకు ఈ విషయం తెలిసి కూడా రాలేదు. ఉచల్యా జాతివారు కొందరు నా దగ్గి రికి వచ్చారు. (గ్రామ పెద్దలు పారధ్‌రూట్‌ ల మీద చేసిన అత్యాచారాల గురించి చెప్పారు. “దైనిక్‌ గోదాతీర్‌ సమాచార్‌” కి నంపాదకుడైన శ్రీరసాళ్‌ని, గోంజమేలని కలిసి కవఠథాలోని పరిస్టితి గురించి చెప్పాను. గాయాలు తగిలిన వాళ్ళని కూడా చూవెట్టాను, “పాధ్‌రూట్లమీద గుండాల అత్యాచారాలు” అన్న శీర్షిక కింద ఈ అత్యాచారాలు ప్రచు రింవబడ్డాయి. ఈ వార్తలు చూసాక (గ్రామ పెద్దలకు కోవం ఎక్కువ అయింది. మళ్ళీ మావాళ్ళను కొట్టారు. శివ జూధవ్‌ల తలలమీద వన్నెండు కుట్టుపడ్డాయి. మహదు కీనన్‌ జాధన్‌ శివ, జాధన్‌ల చెల్లెలు కళాబాయి, తల్లి రాధాబాయి, భార్య లోచనలని కూడా బాగా కొట్టారు. అయినా కూడా వీళ్ళు వుట్టుక నుండే నేరస్తులు అన్న అభిప్రాయంతో పోలీసులు వీళ్ళకి సపోయ వడలేదు. వీళ్ళను తీసుకుని నేను ఉమర్‌ గొకి వెళ్ళాను. అక్కడ కూడా పోలీసులు కేను రాసుకోలేదు. గాయపడ్డ వాళ్ళని ఆసుపత్రికి పంపించలేదు.

ఈ గ్రామంలోని ఓ నేత కరిసాడు. ఆయనకు సంగతంతా చెప్పాను. ఈ విషయం మూ ఊరికి నంబంధించింది, మేం ఒక వేళ ఇవాళ పోట్టాడుకున్నా రేవు ఒకటి అవుతాము. ఈ విషయాలు నీకెందుకు? పోలీనుల దగ్గరికి ఎవడు వెళ్తాడో, ఏ పోలీసులు ఇక్కడికి వస్తారో నేను చూస్తాను అని అతడన్నాడు. మమ్మల్ని బెదిరించడం మొదలు పెట్టాడు. రాత్రి రెండు గంటలకు ఉమర్‌గా లోని పోస్టా ఫీను నుండి ఉస్మానాబాద్‌ ఎన్‌.పి. చౌధరికి ఈ విషయం ఫోను చేసి చెప్పాను. “మీ పోలీసులు పొద్దున్న నాలుగు గంటల లోపల వచ్చారా సరేసరి లేకపోతే గుండాలు మావాళ్ళల్లో ఇద్దరినైనా హత్య చేస్తారు. మీరు మావాళ్ళకి పోలీసు నంగక్షణ ఇవ్వాలి ఏమైనా అయిందంటే మీరే బాధ్యులు” అని చెప్పాను. ఉస్మానాబాద్‌ నుండిబ్రపోలీసులు పొద్దున్న

ఉచల్యొ 141 ఐదుగంటలకు వచ్చారు.

మరాఠాలు ఊరి బావిలో నీళ్ళు ఎందుకు తీసుకున్నావు అని హనుమంత వడ్డార్‌తో గొడవ పెట్టుకున్నారు. హనుమంత వడ్డార్‌ చంపబడ్డాడు. ఆ ఊళ్ళోనే అతడిని మట్టి చేయండి. అని వడ్షర్లమీద మరొఠొలు అధికారం చెలాయించడం మొదలు పెట్టారు. ఎవరు ఊరి బయటకి వెళ్ళడానికి వీల్లేదు. పోలీసులకు చెప్పడానికి వీల్లేదు అని వడ్డ ర్లందరిని బందోబస్తు చేసారు. వవార్‌ అనే వ్యక్తి వాళ్ళను తప్పించుకుని నా దగ్గరికి వచ్చాడు. నాకు అతడు జరిగిందంతా చెప్పాడు. బయట నుండి ఏ నంఘం వాడైనా సరే వచ్చినా మేము వాడిని చంపేస్తాము అని కూడా అన్నారని చెప్పాడు. నేను మోటర్‌ సైకిల్‌ మీద వవార్‌ని తీసుకుని ఆ ఊరికి వెళ్ళాను. నేను సి.ఐ.డి. ఆఫీసర్‌ ననుకుని వాళ్ళు భయపడ్డారు. అక్కడినుండి నేను ఉస్మానాబాద్‌కి వెళ్ళి పోలీసులకు ఈ వినయం చెప్పాను. పోలీసులు వెంటనే వచ్చారు. మరాఠాలను పట్టుకున్నారు. కాని వెంటనే జామీనుమీద వదిలేసారు. నేను మళ్ళీ వెళ్ళి అడిగాను. ఇంతకు ముందు ఒకసారి వీళ్ళమీద కేసుపెట్టి పట్టు కున్నాము, ఒకసారి వట్టుకున్నాక రెండోసారి పట్టుకోవడానికి చట్టం ఒవుకోదు అందుకే వదిలివేసాము అని పోలీసులు చెప్పారు. కోడిని నరికినట్లు హనుమంత వడ్డార్‌ని సింధీవాడీలోని గ్రామపెద్దలు (వీళ్ళు ప్రతిష్ణులయిన గుండాలు) చంపేసారు.

ఒకసారి కళంబ్‌ తాలూకాలోని మోహా అనే ఊరిలో నివసించే పారధీ కుటుంబం వారిమీద పోలీసులు అత్యాచారాలు జరిపొరు. దేశ దిమ్మరుల మీద అత్యాచారాలు జరిపీనందుకు మొదటిసారిగా పాటిల్‌ సర్‌వంచ్‌ ఇంకా తక్కిన పెద్దలను పోలీసులు పట్టుకున్నారు. పాధ్‌రూ ట్‌లకు పోలీసులు ఓ నెల సంరక్షణ ఇచ్చారు. ఊరివారు చందా పోగుచేసి పాటిల్‌ సర్‌వంచ్‌లను జామీను మీద విడిపించారు. మువీ రాస దినవత్రికలలో ఈ వార్తలు వచ్చాయి. నెమ్మది నెమ్మదిగా మా పాధ్‌రూట్లమీద అత్యాచారాలు కొంతవరకు తగ్గాయి. పోలీను పాటిల్‌కి వట్టీ ఇవ్వాలి అన్న అంక్ష కూడా లేకుండాపోయింది. ఈ విషయంలో అశోక ఆలుకుపే, చంద్రకాంత్‌ గాయక్‌వాడ్‌, జగూ గాయక్‌వాడ్‌,

142 ఉచల్యా జావళీకర్‌, కుషాబాయి వవార్‌ మొదలగు కార్యకర్తలు నాకు చాలా సహాయం చేసారు. ఉమర్‌గా తాలూకాలో “భటక్యా విముక్త జమాతీ నంఘటని అన్న "పేరుతో మావాళ్ళ నంఘం ఒకటి స్టాసించాము.

మొత్తం మరార్‌నొడాలో దేశ దిమ్మరుల విముక్తి సంఘాలను స్థాపించాలని అనుకున్నాము. భూమ్‌, అంబాజోగ్రె, బీడ్‌, మాబజల్‌ గొంచ్‌, బస్‌మత్‌, కంధార్‌, అహమద్‌ వూర్‌, కళలబ్‌, ఉద్‌గిర్‌, నిలంగా, కౌొసా మొదలగు తాలుకాలలో జిల్లెస్తాయిన వేలమందిలో ఊరేగింపు తీసాను. సభలు జరిపాను.

మరార్‌వాడా విద్యాపీఠ్‌ పేరుని నూర్చి డా. బాబా సాహెబ్‌ అంబేడ్‌ కర్‌ అనే పేరు పెట్టాలని బొంబాయిలో చాలామంది ఆందోళన లేవతీసారు. నత్యాగ్రహం కూడొ జరిగింది. అప్పుడు నేను నాతో వనిచేసే కొందరు కార్యకర్తలు కలిసి బొంబాయికి వెళ్ళాము. సత్యా (గ్రహంలో పాల్గొన్నాము. నన్ను పోలీసులు జైల్లో పెట్టారు. రాజకీయ ఖైదీగా నేను వధ్నాలుగు రోజులు డైల్లో ఉన్నాను. ఇక్కడ నాకు చాలా మంది రాజకీయవేత్తలతో వరిచయం ఏర్పడ్డది.

దేశ దిమ్మరుల మీద అత్యాచారాలు జరిగే వ్రతీ చోటికీ నేను వెళ్ళడం మొదలు పెట్టాను. ఉస్మానాబాద్‌ తాలూకాలోని షిందేవాడీలో టాక్‌ ముద్దాని రూవుమాపాలని నేను (ప్రయత్నించాను. టాక్‌ముద్దా అంటే పోలీసులు జమీందారు వస్తువులను కావాలని పారధీల గుడిసె అలో వడవేస్తారు. జమీందార్‌ ఇంచ్లో వస్తువులు పోయాయని పిర్యాదు వచ్చింది అని అంటూ పారధీలను జైల్లో తోస్తారు. తాము పడేసిన ఉంగరాలు, చేతి గడియారాలను సాక్ష్యంగా చూపిస్తారు.

బైలు నుండి బయటపడటానికి ఈ పారధీలు దొంగతనం చేస్తారు. లేకపోతే ఇంట్లో ఉన్నవి అమ్మేస్తారు. పోలీసులకు పైసలు ఇస్తారు. కాళె అనే వ్యక్తిపై టక్‌ ముద్దా మోపి పోలీసులు అరెన్టు చేసారు. నేను ఎన్నోసార్లు ఈ విషయంలో వై అధికారుల దాకా వెళ్ళాను. కాని ఉపయోగం లేకపోయింది. ఇవ్చటికీ మరార్‌వాడాలో పోలీసులు పారధీలమీద టాక్‌ముద్దా మోపి ఎంతో ఏడిపిస్తారు.

కచల్యా 143

పారథీలు దొంగలుగా మౌరే పరిస్తితిని ఏర్పరిచేది పోలీసులే. వీళ్ళ సంపాదన మీద పోలీసులు పెద్ద పెద్ద బిల్లింగులు కట్టారు. కడుతు న్నారు. పోలీసులు పారధీల దగ్గర సామాను జన్తు చేస్తారు. మొత్తం సామానుని పాడైపోయిన సామొను కింద లెక్క కడతారు. మంచి మంచి సామాన్లను పోలీసులు వాళ్ళలో వాళ్ళు పంచుకుంటారు. పార థీల దగ్గర సోమాను కొన్నట్లుగా రసీదులు ఉన్నా పోలీసులు వాటిని చింపేస్తారు. సామానుని పోలీనులు తీసుకుంటారు. నమాజం పారధీల లాంటి. కోషితులని దొంగలుగా చూస్తుంది. గక్షించవలసిన పోలీసులు భక్షకులుగా తయారయి వొళ్ళని ఏడిపించుకు తింటారు. పారధీల ఇళ్ళల్లో మూడు. నాలుగు జర్మను సిలవర్‌ బొచ్చెలకన్నా ఎక్కువ ఏమీ ఉండవు. అయినొకూడా వీళ్ళని దొంగలుగా లెక్కకడతారు. పెద్ద పెద్ద ఆఫీనర్లు అంచాలు తీసుకుని ట్రాన్స్‌ఫర్‌ అయిన చోటల్లా పెద్ద పెద్ద మేడలు కట్టి హాయిగా జీవిస్తారు. వీళ్ళని మాత్రం ఎవరు దొంగలు అని అనరు. వీళ్ళు అందరి దృష్టిలో ప్రతిష్కితులే.

లాతూరుకు కొంచెం దూరంలో పారధీల గుడిసెలు ఉన్నాయి. హీరాబాయి కాలె అనే ఆమె అక్కడే వురుడు పోసుకుంది. బొలింతరాలికి తినడానికి ఏమీ దొరకలేదు. ఆమె భర్తను దొంగతనం చేసాడు అన్న నేరం శీంద పోలీసులు పట్టుకున్నారు. ఆమె నీళ్ళు తాగి కాలం గడవసాగింది. తిండికి గతిలేక ఆమె కుటుంబ నియంత్రణ ఆవరేషన్‌ చేయించుకుంది. ఆపరేషను చేయించుకున్నాక ఆమెకు రెండునందల రూపాయలు అను వత్రివాళ్ళు ఇచ్చారు. ఆమె నగం బస్తా తెల్లణొన్నలు కొనుక్కుంది. అదే సమయంలో ఓ రైతు ఇంట్లో జొన్నలు దొంగతనం అయినాయని పోలీసులకు రిపోర్టు వచ్చింది. పోలీసులకు దొంగ పట్టుబడలేదు. దొంగ వట్టుబడకపోతే పారధీల మీద పోలీసులు టాక్‌ముద్దా మోపి వాళ్ళని పట్టుకుంటూ ఉంటారు. పోలీసులకు హీరాబాయి ఇంట్లో జొన్నల నంచి కనిపించింది. పోలీసులు ఆమెను, వుట్టిన పిల్లవాడిని పోలీసు స్టేషనుకు తీసుకువెళ్ళారు. అర్హ బస్తాని జప్తు చేసారు. నా దగ్గరికి ఆమె తల్లి వచ్చింది. సంగతంతా చెప్పి ఆమె ఏడవడం మొదలు పెట్టింది. నేను వెంటనే పోలీను స్టేషనుకు వెళ్ళాను. సబ్‌ ఇన్‌ స్పెక్టరుకి ఆమెను

144 ఉచల్యా వదిలి వేయమని చెప్పాను. “వీళ్ళు దొంగలు, ఈ దొంగలను వెన కేసుకొస్తున్నావంట నువ్వూ వీళ్ళకీ తోడుగా ఉన్నావన్నమాట” అని అతడన్నాడు. నాకు చాలా కోపం వచ్చింది. “*దేశదిమ్మరుల ఆడవాళ్ళని మీరు పోలీసు స్టేషనులో రాత్రిపూట ఎట్టా ఉంచుతారు? ఇక్కడ ఆడ పోలీసులు లేరు. మీ పోలీసులు ఆడవాళ్ళ మీద అత్యాచారాలు చేయరని ఎట్టా నమ్ముతాం” అని అడిగాను. చివరికి హీరాబాయిన్సి ఆమె కొడుకును విడిచిపెట్టారు. మరునొడు కోర్టుకి హాజరు కమ్మునమని చెప్పారు,

దేశదిమ్మరులు జన్మతఈ నేరన్హులు అని భారత దేశానికి స్వతంత్రం రాకముందు బ్రిటీషు ప్రభుత్వం వారు ముద్రవేసారు. భారతదేశానికి న్యతంత్రం వచ్చాక ఎవడైనా సరే జన్మతఈ నేరస్తుడు కాడు, వీళ్ళకు విముక్తి కలిగించడం మన ధర్మం అని నెహ్రూ చెప్పారు. స్వతంత్రం వచ్చి ఇన్ని సంవత్సరాలయినా మావాళ్ళ బతుకులు ఏ మాత్రం బాగు వడలేదు. ప్రభుత్వం హీరాబాయిలాంటి వారికి ఆమె పిల్లవాడిలాంటి వారికీ సహాయం చేయకుండా, వాళ్ళ బతుకులను బాగువరచకుండా, వాళ్ళమీద దొంగతనం నేరంమోపి మళ్ళీ ఆ కుళ్ళులో కే తోస్తున్నారు. ఎంతో మంది దేశదిమ్మరులను, వీళ్ళ జాతే దొంగల జాతి అన్న దృష్టితో చెయ్యని నేరాలను సైతం వాళ్ళమీద మోపి వాళ్ళను డజైళ్ళలోకి తోసి అన్యాయంగా బలిపీఠం మీదకి ఎక్కిస్తున్నారు. వక్షి ఎగిరి పోకుండా దాని రెక్కలు తెంపేస్తారు. అది ఆ పంజరంలోనే జన్మంతా ఉంటుంది. అది ఒకవేళ ఎగిరి పోవాలనుకున్నా ఎగిరిపోలేదు. దేశదిమ్మరుల జీవితం దైళ్ళకే ముడివడి ఉందని పోలీసులు న్పష్టంగా చెబుతున్నారు. చీకటి గదులలోకి తోస్తున్నారు. వీళ్ళు ఈ జైళ్ళ నుండి దూరంగా ఉండా లని అనుకున్నా ఈ ప్రభుత్వం వాళ్ళని ఉండనీయదు. ఈ చీకటి గదులనుండి వాళ్ళని బయట నడ వేయడానికి ఎవరైనా ప్రయత్నించినా, న్వతవోగా దేశదిమ్మురులు ప్రయత్నించినా బయటవడలేక పోతున్నారు. ఎందుకంటే వాళ్ళ రెక్కలు కత్తిరించి వేయబడ్డాయి. వాళ్ళ చేతులకు నంకెళ్ళు చిగించబడ్డాయి.

ఒకసారి ఢోకీ అనే గ్రామంలోని ఏడుగురు పారధీలను చుట్టు

ఉచల్యా 145 ప్రక్కల గ్రామాలలోని గుండాలు ప్రాణాలతో ఉన్నప్పుడే నరికేసారు. ర్‌ నకరంగా. వాత్యాకాండ. అరిపినా ఆ గుండాల నిర్ణోషులుగా బయటపడ్డారు. చంవబడ్డవారి పిల్లల బతుకులైనా బాగు చేద్దానున్న ఉద్దేశ్యంతో. నేను ఐదుగురు పిల్లలను లాతూరుకి తీసుకువచ్చి గిర్నీలో "నౌకరీ ఇప్పించాను. వాళ్ళు ఎక్కడ ఉండాలి అన్న ప్రశ్న తలెత్తింది. నేను గదికోసం లాతూరంతా వెతికాను. వీళ్ళు పారధీలు అని తెలిసి ఎవరూ గది ఇవ్వలేదు. చివరికి నాకు తెలిసిన రాజేంద్ర అనే ఒక కార్యకర్త గదిలో వాళ్ళని ఉంచాను.

పిల్లలు వనికి నియమం తప్పకుండా వెళ్ళసాగారు. వాళ్ళ ఐదు గురికి ద్యూటీ ఒకే టైమ్‌లో ఉంది. వాళ్ళు వనికూడా బాగా చేసే వాళ్ళు. నేను ఒకసారి నంన్హ పనిమీద వేరే ఊరు వెళ్ళాను. పారధీల పిల్లలు లాతూరులో నూత్‌గిర్నీలో వని చేస్తున్నారు అని ఎనరో ఇన్‌ స్పె శ్రీరుకి చెప్పారు. ఇన్‌ స్పెక్టరు అక్కడికి వెళ్ళాడు. మూడు గంటలకు వాళ్ళు డ్యూటీ నుండి వస్తున్నవుడు ఇనస్పెక్షరు వాళ్ళని వట్టుకు న్నాడు. పోలీసు స్టేషనుకు తీసుకువచ్చి పోలీనులు బాగా కొట్టారు. మళ్ళీ ఉస్మానాబాద్‌ లాతూరులో కనిపించకూడదు అంటూ వాళ్ళని జీవులో వాళ్ళు ఉండే గదికి తీసుకువచ్చారు. ఈ పారధీలకు గది ఎట్లా ఇచ్చారు అని ఇంటి యజమానిని ఇస్‌ స్పెక్టరు తిట్టాడు. పోలీసులు ఆ పిల్లలను లొతూరుకి వదిహేను కిలోమీటర్ల దూరంలో వదిలేసి వచ్చారు,

ఆ పిల్లలు పోలీసులను ఉద్యోగం చేయనిమ్మని ఎంతో బతిమిలో డారు. కాని నిర్ణయులైన ఆ పోలీసులు వాళ్ళని వదిలేసి వెనక్కి వచ్చారు. ఆకు వచ్చగా వీవుగా ఎదగబోతున్న మొక్కలను నిర్దాక్షణ్యంగా పీక్‌ వడేసినట్లు ఇన'స్పెక్టరు ఈ అమౌయికుల జీవితాలను నిర్దాక్షిణ్యంగా వాశనం చేసాడు. నేను లాతూరుకి వచ్చాక విషయం తెలిసింది. నేను 'మేనేజరును కలుసుకుని అడిగాను. వాళ్ళు బాగానే నని చేసేవాళ్ళు పోలీసులు ఎందుకు నట్టుకు వెళ్ళారో నాకు తెలియదు అని అతడు చెప్పాడు.

వేను పోలీసు స్టేషనుకు వెళ్ళాను. అవ్పుడు ఇనస్పెక్టరు లేదు. కొవిస్టేటులు మరునాడు రమ్మనమని చెప్పాడు. నేను మరునాడు

146 ఉచల్యా వెళ్ళాను, ఇన స్పెక్టరుని కలిసాను. “ఇంతకు ముందు ఆ పిల్లలు ఎప్పుడు దొంగతనం చేయలేదు. పోలీసు రికార్డులలో వాళ్ళ పేర్చులేవు. వాళ్ళు ఎప్పుడూ ఏ నేరం చేయలేదు. అందుకే వాళ్ళకు నూత్‌గిర్నీలో నేను ఉద్యోగం ఇప్పించాను. మీరెందుకు ఇట్లా చేసారు?” అని అడిగాను. ఆ పిల్లలు పారధీలు. వాళ్ళు ఉస్మానాబాద్‌ తాలుకొవాళ్ళు. వాళ్ళు అక్కడే నౌకరీ చేసుకోవాలి. ఈ తాలుకొకి రావాల్సిన అవసరం ఏమిటి? నౌక రీలు చేస్తున్నాం అన్న నెపంతో ఇక్కడే ఉంటూ రేవు లాతూరులో దొంగతనాలు చేస్తారు, అవ్పుడు ఎవరు బాధ్యులు? నువ్వు బాధ్యత తీసుకుంటావా?” అని ఇనస్పెక్టరు అడిగాడు.

ఉనేను బాధ్యత తీసుకుంటాను” అని నేనన్నాను. “ఇదిగో చూడు ఏది జరిగినా నీమీదకే వస్తుంది” అని బెదిరించాడు. *అయినా ఫరవాలేదు వాళ్ళ బాధ్యత నాదో అని అన్నాను. మళ్ళీ నేను ఆ పిల్లల దగ్గరికి వచ్చాను. పోలీసులు తంతారు అన్న భయంతో వాళ్ళు మళ్ళీ వెనక్కి రామన్నారు. “మాకు నౌకరీ వద్దు. మమ్మల్ని మళ్ళీ ఎందుకు వచ్చారు అని సోలీసులు తంతారు. ఆరోజు మమ్మల్ని లాతూరుకి దూరంగా వదిలేసారు. ముస్తె కిలోమీటర్లు నడిచి వచ్చాము. పాదాలు వుళ్ళు పడ్దాయి” అని ట్‌స్లూ చెప్పారు. ఆ పిల్లలకు నేను ఎంత నచ్చ వెప్పినా మళ్ళీ వెనక్కి రాలేదు. జరుగుతున్న ఈ అన్యాయాన్ని కళ్ళతో 1చూస్తూ కూడా ఏమీ చేయలేకపోయాను.

నేను కార్యకర్తగా దేశదిమ్మరుల విముక్తి కోనం ఆ ఊరు ఈ ఊరు తిరగడం వలన నాకు కొంతమంది రాజకీయ నాయకులతో వరి చయం అయింది. మొరుమ్‌ అనే ఊళ్ళో -ఒక పెద్ద లంబాడీ తండా ఉండేది. అక్కడి జమీందారులు లంబాడీ తండా ఆడవాళ్ళను వాళ్ళ కోరిక తీర్చుకోవడానికి ఉవయోగించుకునేవాళ్ళు. ఒకరోజు జమీందారు బాగా తాగాడు. ఆ నషలో ఈ తండామీదకు వచ్చాడు. బాబూరా లోడ్‌ అనే అతడు రైర్యం తెచ్చుకుని “మాలిక్‌, మీరు మా తండ దగ్గరికి రావద్దు” అని అన్నాడు. జమీందారు గుండాలకి తాగించి వీళ్ళ మీదకి వంపాడు. వాళ్ళు గొడవలు చేయడం మొదలు పెట్టారు. ఈ గొడవల్లో బాబూరాలోడ్‌కి ఆమె భార్యకి బాగా గాయాలు తగిలాయి.

ఉచల్యా 147 రాళోడ్‌ని కొట్టవద్దని అతడి భార్య అడ్జుపోయింది. అమె చంకలో మూడు నంవత్సరాల వయస్సుగల పిల్ల ఉంది. ఆ జమీందారుకి, ఆ గుండాలకు వాళ్ళమీద దయరాలేదు. ఆ పిల్ల అక్కడే చచ్చిపోయింది. బాబూరాలోడ్‌ స్పృవా తప్పాడు. అతడి తల్లికి చేతులు విరిగాయి. అత డిని షోలావూర్‌ ఆనువత్రికి తీసుకువెళ్ళారు. ఇంత జరిగినా పోలీసులు కేసు రాయడానికి ఆలన్యం చేసారు. పోలీనుల నుండి ఏమాత్రం నహాయం లభించలేదు. పిల్ల మృత్యువు అకస్మాత్తుగా జరిగింది అని పోలీసులు రాసుకున్నారు. పిల్లని పాతిసెట్టండీ అని అన్నారు, కాని తండాలోని వాళ్ళు ఒప్పుకోలేదు. ఈ పిల్లని పోస్ట్‌మార్ట్రమ్‌ చేసేదాకా మేము ఏమీ చేయం అని అన్నారు. పిల్లని తల్లిని ఇనస్పెక్టరు పోలీను స్టేషనుకి తీసుకు వెళ్ళాడు. ఇరవై నాలుగు గంటలు శవాన్ని కస్టడీలో అట్టి వెట్టకున్నారు. తల్లిని బయట కూర్చోపెట్టారు. “పిల్ల ఎటూ చచ్చిపోయింది. అన వనరంగా వెద్దవాళ్ళను ఎందుకు ఎదిరిస్తావు. వాళ్ళు, నువ్వు ఒకే ఈళ్ళ్చో ఉండాల్సిన వాళ్ళు. ఈ కొగితంమీద వేలిముద్ర వేసి పిల్లని పాతివెట్టు.” అని చెప్పాడు. కాని ఆమె వినిపించుకోలేదు. చివరికి పోస్ట్‌మార్టమ్‌ చేసారు. నాకు ఈ విషయం తెలియగానే 4వాజీ అనే నా మిత్రుడిని తీసుకుని మోటరు సైకిలుమీద అక్కడికి వెళ్ళాను,

అహమ్మద్‌ వూర్‌ తాలుకాలోని సాళూక్‌వాడీ అనే గ్రామంలో ఇటువంటి దుఖవూరితమైన మరో నంఘటన జరిగింది. ఇక్కడ మసన్‌ జోగీలు ఉన్నారు. వాళ్ళు శ్మశానంలో నివసిస్తారు. వీళ్ళు అడు క్కుతింటూ బతుకుతారు. కిన్‌గాంద్‌ అనేచోట ఒక జమీందారు ఇంట్లో దొంగతనం జరిగింది. అతడు ఊరిలో 'పేరువ్రతివృలు కలవాదు. దొంగను వట్టుకోండి లేకపోతే నేను వై అధికారులకు తెలియసరుస్తాను అని అతడు పోలీసులకు చెప్పాడు. పోలీసులకి ఎంత వెతికినా దొంగ దొరక లేదు. పోలీసులు ఐదురోజులు గడువు అడిగారు.

దొంగతనం జరిగిన రోజున ఊరినాళ్ళు దొంగలను వట్టుకోవడానికి ప్రయత్నం చేసారు. కొని వాళ్ళు దొరకలేదు. పోలీసులకు కూడా వాళ్ళు దొరకలేదు. దొంగలని పట్టుకోడానికి పోలీసులు కుక్కను తిను కువచ్చారు. వాళ్ళు కుక్కను వదిలారు. అది సాలూక్‌వాడివైవు తిరిగి

1408 ఉచల్యా మొరగడం మొదలు పెట్టింది. పోలీసులు ఆ దిశవైవు బయలు దేరారు, ఈ ఊరి దాకా వచ్చాక కుక్క మొరగడం మానేసింది.

పోలీసులు మనన్‌ జోగీల దగ్గరికి వచ్చారు. వాళ్ళ గుడిసెల్లో దూరి వెతక సొగారు. 'మొగవాళ్ళను భార్యా బిడ్డలను బాగా కొట్టారు, మసన్‌ జోగీలు భయవడిపోయారు, పోలీసులు వాళ్ళ సొమానును బయ టవడేసారు. వాళ్ళ దగ్గర జర్మను బౌచ్చెలు, చిన్న చిన్న గిన్నెలు, కంచాలు నెమలి పింఛంతో చేసిన కిరీటాలు, వాళ్ళు వీళ్ళు ఇచ్చిన పాత చెప్పులు, చినిగిన బట్టలు ఉన్నాయి. వీటన్నింటికి రసీదులు చూపెట్టమని అడిగారు. ఒంటిమీద ఉన్న బట్టల రసీదుల సైతం చూసెట్టమన్నారు. బయట విసీరినేయబడ్డ సామానులో పూర్తిగా విరిగిపోయిన ఓ ఇత్తడి వళ్ళిం దొరికింది. దానిమీద కులకర్షి అనేపేరు ఉంది. పోలీసులకు వీళ్ళీ దొంగలు అన్న నమ్మకం ఏర్పడ్డది. పోలీసులు కర్రలతో వాళ్ళని కొట్టసాగారు. ఊళ్ళో వోళ్ళందరు అక్కడ చేరారు. ఎప్పుడూ దొంగ తనం చేసి ఎరుగని ఈ మసన్‌ జోగీలను ఎందుకు పట్టుకున్నారు అని వాళ్ళలో వాళ్ళు అనుకోసాగారు.

ఓ గుడ్డివాడి గుడిసెలో ఇత్తడి పళ్ళెం దొరికింది. అతడి వయస్సు 85 నం। ఉంటాయి. అతడు పిల్లల సహాయంతో ఊళ్ళో బిచ్చం అడు క్కుని బతుకుతున్నాడు. ఈ మనన్‌ జోగీలు నెమలి పింఛాలు, ఇత్తడీ కిరీటాలు పెట్టుకుంటారు. ఈ గుడ్డివాడి దగ్గర ఆ కిరీటం లేదు. ఉత్త గంట చేత్తో పట్టుకుని వొయించుకుంటూ హరహర మహాదేవ అని అరుస్తూ శీరీటంకోనం ఏదైనా ఇత్తడి ఉంటే ఇవ్వమని, పొతబట్టులు ఉంకే ఇవ్వ మని అడుక్కుంటూ తిరుగుతాడు. ఒకరోజు ఓ (బ్రాహ్మణుడు చిల్లులు పడ్డ ఇత్తడి వళ్ళాన్ని గుడ్డివాడికి ఇచ్చాడు. పోలీసులు ఈ వళ్ళిం ఎక్కడిది అని అడగడం మొదలుపెట్టారు. “రామ్‌ గాంవ్‌లో ఉండే ఓ బ్రామ్మడు ఈ పళ్ళెం ఇచ్చాడు” అని అతదు చెప్పాడు. పోలీసులు అతడి మూట వినకుండా పదిహేను ఇరవైమందిని అరెన్టు చేసారు. మనన్‌ జోగీలు సాధారణంగా దొంగతనాలు చెయ్యరు. ఊళ్ళో వాళ్ళందరు వీళ్ళు దొంగ లుకారు అని పోలీసులకు చెప్పారు. ఐదువందల రూపాయలు ఇస్తే ఆడవా ళృను మాత్రం వదిలేస్తానని ఇన్‌ 'స్పెక్టరు అన్నాడు. గంగారామ్‌, మొకుట్‌

ఉచల్యొా 149 మోరే చాకూరుకి వచ్చారు. అతడి కొడుకు (డ్రైవరుగా పనిచేస్తున్నాడు. అతనికి రెండు మూడు ఎకరాల పాలం ఉంది. అతడు మూడొందల వీళై రూపాయలు తిసుకుని కిన్‌ గాంచ్‌ కి వచ్చి ఇన్‌ స్పెక్టరుకు ఇచ్చాడు. అప్పుడు. అతడు ఆడవాళ్ళను వదిలిపెట్టాడు.

గంగారామ్‌ ఎవరో నాగురించి చెప్పగా విని సహాయం కోసం నా దగ్గరికి వచ్చాడు. మరో మనన్‌ జోగి కూడా నా దగ్గరికి వచ్చాడు. నేను, నాతోపాటు వనిచేసే మరో ఇద్దరు కార్యకర్తలు ఉత్తమ్‌ మానె విలాస్‌ మానె కలిసి ఆ ఊరికి వెళ్ళాము. మేం అ బస్తీలోకి వెళ్ళే నరికి అరవై సంవత్సరాల ఓ ముసలామె క్రిందపడి ఉంది. ఆమె ఇద్దరు పిల్లలను పోలీసులు తీసుకు వెళ్ళారు. నా పిల్లలు దొంగలు కారు అని ఎంత ఏడ్చినా వినకుండా ఆ ముసలిదాన్ని లాఠీలతో పోలీ నులు కొట్టి కొట్టి ఆమెను గూనిదానిగా చేసారు. “ఓ దేవుడా నన్ను వైకెత్తు కెళ్ళ అని ఆమె ఏడవడం మొదలు పెట్టింది. నేను ఆమె దగ్గరికి వెళ్ళి ఓదార్బాను. “నేను నీ కొడుకు లాంటివాడిని. వీ పిల్లలను విడిపించి తీసుకువస్తాను” అని ఆమెకు నేను చెప్పోను. మునలామె మూడురోజులు నుండి అన్నం నీళ్ళు ముట్టుకోలేదు. నన్ను చూడంగానే అక్కడివాళ్ళు పోలీనువాడిననుకొని భయపడ్డారు. తరువాత మొుకుట్‌ మోరె ఇతడు మనవాడే అని చెప్పాడు. అవ్వడు అందరు తమ తమ బాధల గురించి నాతో చెవడం మొదలు పెట్టారు. నేను ఆడవాళ్ళను పిల్లలను తిసుకుని కిన్‌గాంచ్‌కి వచ్చాను. ఇన స్పెక్టరుని కలిసి విషయం చెప్పాను. “వీళ్ళమీద అనుమొనం ఉంది కనుక నేను వొళ్ళని పట్టుకున్నాను. వీళ్ళు నేరన్టులు కార” అని అతడు అన్నాడు. మనన్‌ బోగీల వైవు ఎవరు రారని అనుకుని వాళ్ళని పోలీసులు హింసిం చడం మొదలుపెట్టారు. నేను వాళ్ళకు నిత్యజీవితంలో అవసరం అయ్యే వస్తువులను ఇవ్వమని చెప్పాను. వాళ్ళు ఆ వస్తువులను ఇచ్చేసారు. కొని ఈ సందర్భంలో అతడు అన్న మాటలు నేను ఎన్నటికి మర చిపోలేను. “వా జీతంతో నేను భార్యాచిడ్డలని పోషించాలి. ఇంటి అద్దె కట్టాలి. ఆ జీతం తోకే నాపై అధికారులకు ఖరీదైన సారా తాగించాలి. కోళ్ళను కోసి పార్టీలు ఇవ్వాలి. కనీనం నాలుగైదు వందలు

150 ఉచల్యా లేనిదే పార్టీలు ఇవ్వలేం. మరి మా జీతాన్ని ఈ పార్టీలకే ఖర్చువె డితే మావాళ్ళు ఏం తింటారు చెప్పు” అని అతడు కొన్ని నిజాలను నాముందు బయటపెట్టాడు. “సాహెబ్‌ బీదవాళ్ళను దోచి ఆ వైవా ళృకు తినిపించడం వలన ప్రజలకు పోలీసులపై ఏమాత్రం నమ్మకం లేకుండా పోతోంది.” అని నేనన్నాను. ఒకవేళ పోలీసులు మనన్‌ జోగీలను వదలకపోతే మనం అందరం పోలీసు "స్టేషను ఎదురుకుండా ధరనా చేద్దాం అని మావాళ్ళకి చెప్పాను. పరిస్తితి విషమిస్తోందని తెలు నుకుని అతడు కొంత మెత్తబడ్డాడు. కొందరిని వదిలేసాడు. ముగ్గురిని అనుమానం మీద పోలీసు స్టేషనులో ఉంచుకున్నాడు.

అహమ్మద్‌ పూర్‌ తాలుకాలొని గాంజూర అనే ఊళ్ళో జాయబ్‌ గాయక్‌వాడ్‌ అనే అతడు ఉంటాడు. అతడికి కొంచెం పొలం ఉంది. వంట నరిగ్లా లేనప్పుడు బండలకు పాలిష్‌ చేసే మిషను ఉన్న కొంట్రా శ్రర్‌ దగ్గర పనిచేస్తూ ఉంటాడు. అవుడవుడు కూలీ పనికి వెళ్తూ ఉంటాడు. ఒకసారి కాన్‌ స్టేబుల్‌ అతడి పొలాన్ని తక్కువ ధరకి తనికి అమ్మేయమని అడిగాడు. జాయబా అమ్మనని అన్నాడు. కొన్‌ స్టేబుల్‌కి అతడిమీద కోపం వచ్చింది.

జాయబా పార్‌రూట్‌ కులంకి చెందినవాడు. లాతూరులో ఓ +వ్యాపారి దగ్గరనుండి వదివేల రూపాయలు ఎవరో దొంగతనం చేసాడు. జాయబాని వట్టుకుంకే దొంగ వాడంతటవాడే దొరుకుతాడు అని కాన్‌ 'స్టేబుల్‌, నబ్‌ ఇన్‌ "స్పెక్టరుకి చెప్పాడు. జాయబాని వెతకటానికి పోలీసులు గౌంజూర్‌ కి వెళ్ళారు. జాయబా చెజటువు దగ్గర కూలీవని చేస్తున్నాడని వాళ్ళకు తెలిసింది. అతడిని వట్టుకున్నారు. “క్రితం ఆరు వెలల నుండి నేను ఇక్కడే వనిచేన్తున్నాను. నేను ఏ నేరం చేయలేదు. మరి ఏవీ నేరం కింద నన్ను పట్టుకుంటున్నారు”. అని అతడు అడిగాడు. పాధ్‌రూట్‌లలో వుట్టాడు కనుక నేరస్తుడు అన్న ముద్ర అతడి ముఖం మీద వడ్డది అని అతనికేం తెలుసు. పేపర్లలో ఓ పెద్ద దొంగని లాతూరు పోలీసులు వట్టుకున్నారు అన్నవార్త పడ్డది.

ఎవరి దగ్గర అయితే డబ్బులు పోయాయో అతడు మంత్రికి దగ్గర బంధువు. పోలీసులు పెద్ద దొంగను పట్టుకున్నారు అని అందరు పోలీ

ఉచల్యా 151 సులను పొగడసాగారు.. కాని వీళ్ళు వట్టుకున్నది ఒక నిర్దోషిని అని ఎవరికి తెలును? జాయటబాని_ ఏడు రోజులు కస్టడీలో పెట్టారు. అతడిని పోలీసులు వివరీతంగా కొట్టారు. మరో రెండు మూడు రోజులు అక్కడే కనుక ఉండి ఉంటే. జాయబా స్టేషనులో చచ్చిపోయి ఉండేవాడు.

ఇదే సమయంలో బీఢ్‌ జిల్లాలో దొంగతనం జరిగింది. ఎవడినో వట్టుకుని వీడే దొంగ అని వంపించారు. వీడు కాదు అని ఇక్కడి పోలీసులు వెనక్కి వంపించారు. వదిహేను రోజులయ్యాక జాయబా నా దగ్గిరికి వచ్చాడు. అతడు బాగా గాయపడ్డాడు. చర్మం అంతా లేచిపో యింది. ఎర్రటి గాయాలు ఒంటిమీద ఉన్నాయి. పోలీను "స్టేషనులో జాయబాని రోజుకి మూడుసార్లు తల్లకిందులుగా వేల్గాడేసి కాళ్ళమీద హంట ర్లతో కాట్టవాళ్ళు కళ్ళలో, గుద స్థానంలో కారంపొడి పో సేవాళ్ళు. కొట్టడం వలన అతడి శరీరం అంతా పుళ్ళు పడ్డాయి. పోలీసులు అత డిని ఎంతగా హింసించారో అతడు చెప్పాడు. ఈ సంఘటన 1982 నం|। అక్టోబరులో జరిగింది.

“నీవు దొంగతనం చేసాను అని ఒప్పుకునే వరకు నిన్ను ఇట్లాగే కొడతాము” అంటూ పోలీసులు జాయబాని ఇష్టంవచ్చినట్టు కొట్టారు. చివరికి ఇక దెబ్బలు భరించే శక్తిలేక జాయబా తనే దొంగతనం చేసా నని ఒప్పుకున్నాడు. ఇంచ్లో వైనలు దాచిపెట్టాను ఇస్తాను అని చెప్పి పోలీసులని ఇంటికి తీసుకు వచ్చాడు. పోలీసులు తంతారు అన్న భయంతో ఇక్కడ కాదు, అక్కడ అంటూ అటూ ఇటూ తివృడం మొదలు పెట్టాడు. పోలీసులు గుడిసె మొత్తం గాలించారు. ఎలుకలు తినడానికి కూడా గింజలు అక్కడలేవు. పోలీసులు అతడి భార్య దగ్గరికి వెళ్ళారు. 'వైసలు ఎక్కడ ఉన్నాయి చెప్పు? అంటూ పోలీసులు ఆమెను అడి గౌరు. “సాపాబ్‌ బీదవాళ్ళం, మౌ దగ్గర పైసలు ఎక్కడ ఉంటాయి?” అని -ఆమె అంది. పోలీసులు ఆమెను బూట్లతో తన్నారు. *ముండ అబద్దం చెబుతున్నావా?” అని అంటూ ఆమె జుట్టు వట్టుకుని వైకెత్తి శింద వడేసారు. తన ఎదురుగుండానే భార్యను చిత్రహింన వెడు తుంటే చూస్తూ ఈరుకోలేక ఇక బతికీ లాభంలేదు అని అనుకుని ఆమె చేయిసట్టుకుని పాలంలో ఉన్న బొవి దగ్గరికి వెళ్ళాడు. చచ్చిపోదాం అని

152 ఉచల్వా బావిలో దూకబోతున్నాడు ఇంతలో పోలీసులు వచ్చి నట్టుకున్నారు. మళ్ళీ ఇద్దరిని పోలీసులు కొట్టడం మొదలు పెట్టారు. చుట్టుపక్కల వాళ్ళందరు కొందరు ధైర్యం తెచ్చుకుని అతడు దొంగకాదు పాలం చేస్తాడు అని అన్నారు. “వాడే దొంగతనం చేసానని ఒప్పుకున్నాడు” అని పోలీసులు చెప్పారు. చివరికి జాయబా వా పాలం తాకట్టు పెట్టుకుని డబ్బు ఇవ్వ మని ఓ రైతుని బతిమిలాడాడు. అతడు ఇవ్వడానికి సిద్దం అయ్యాడు, పోలీసులు తాకట్టు ఎట్లా పెట్టాలో అంతా ఓ కాగితం మీద రాసి ఇచ్చారు. నట్‌ ఇనస్పెక్టరు “ఇంకో ఐదొందలు ఎక్కువ రొయి నున ఖర్చులకి వనికివస్తాయి” అని కాన్‌ స్టేబుల్‌ తో చెప్పాడు. రెండువేల రూపాయల బదులు రెందునేల ఐదొందలు తాకట్టు పెట్టినట్లుగా కాగితం రాసారు. ఆ కాగితం సాక్ష్యంగా వనికి వస్తుందని ఇవ్చటికీ నా దగ్గర అట్టే పెట్టుకున్నాను.

రెండోరోజు అతడు బ్యాంకు నుండి డబ్బులు తిసి పోలీనుస్టేష నులో సబ్‌ ఇనస్పెక్టరుకి ఇచ్చాడు. అతడు ఐదువందలు తన దగ్గర వెట్టుకుని తక్కిన రెండు. వేలు కోర్టులో ఇచ్చాడు. నేను జాయబాని తీసుకుని చాలామంది వత్రికా సంపాదకుల దగ్గరికి వెళ్ళాను. వెళ్ళిన చోట్లల్లా అతడు అందరికి గాయాలు చూపెట్టాడు. కొంతకాలం గడి చింది అనలు దొంగ వట్టుబడ్డాడు. నేను పోలీసు స్టేషనుకు వెళ్ళి ఇన స్పెక్టరుని కలిసాను. జాయబా విర్లోషి అని అతడు చెప్పాడు. “వేరే వాళ్ళు చెప్పడం వలన అతడిని నేను కస్టడీలోకి తీసుకున్నాను. నేను ఆ 'వైనలు వావ్‌ ఇస్తాను కాని నువ్వు నామీద వై అధికారులకు పిర్యాదు చెయ్యకు” అని అతడు నాతో అన్నాడు.

1082 నం నవంబరు 7న మహారా,స్ట్ర ముఖ్యమంత్రి బాబా పాహెబ్‌ భోసలే లాతూరు వచ్చారు. జాయబాకి, అతడి కుటుంబా నికి జరిగిన అన్యాయం గురించి కాగితంమీద వ్రాసి అతడికి న్యాయం చేకూర్చమని అడిగాను. అతడు నిర్దోషిగా బయటవడ్డాడు కాని కోర్టు అతనికి వైసలు ఇవ్వలేదు. ఈ అత్యాచారాలక్రి విరుద్దంగా ఓ పెద్ద ఊరేగింవు బయలు దేర తీయాలి అని 'నేననుకున్నాను.

లాతూరు జిల్లా అయింది. ఎ.ఎస్‌.పి. వట్‌ నాయక్‌ కి భయవడీ

ఉచల్యా 16 ఎవరు ఊరేగింవులో పాల్గొనడానికి ముందుకు రాలేదు. ఏమైనా నరే ఊరేగింపు జరిపించాలి అన్న వట్టుదల నాలో పెరిగింది. కత్తి, నుత్తి అని ఈ ఊరేగింపుకు పేరు పెట్టాను. మౌ వాళ్ళకు జరుగుతున్న అన్యాయాలను కత్తి సుత్తిలతో ఎదిరించాలి అని నా ఉద్దేశ్యం.

విలంగాలో కరపత్రాలు వంచి ఇవ్వాలని మోటర్‌ సైకిల్‌ మీద బయలు దేరాను. మధ్యలో జాసా దగ్గర యాక్సిడెంట్‌ జరిగింది. నా వెనక కూర్చుని ఉన్న ఉత్తమ్‌ మానె అనే అతను ఇరవై అడుగుల దూరంలో వడ్డాదు. మోటార్‌ సైకిలొతో నహా నేను, ఓ గుంటలోపడి పోయాను. నహ తప్పింది. అక్కడివాళ్ళు నా ముఖంమీడ నీళ్ళు' చల్లారు. జౌసొ ఆసువత్రికి తీసుకువెళ్ళారు. నా ఆరోగ్యం బాగుపడ్డది. కాని మోటార్‌ సైకిల్‌ వూర్తిగా పాడైపోయింది. మోటార్‌ సైకిల్‌ యజమానికి చాలా నష్టం కలిగింది. నేను చాలా బాదపడ్డాను.

1982 నం।। నవంబరు 25వ తేదీన ఊరేగింపు జరిపించాలని అనుకున్నాను. చివరికి విముక్తి కోనం పరితపించే మాజీవితాల్లో ఆరోజు రానే వచ్చింది. లాతూరులోని నెహ్రూ చౌక్‌ దగ్గరనుండి ఊరేగింపు బయలుదేరింది. ఈ ఊరేగింపులో మొత్తం మరార్‌ వాడలోని వాళ్ళం దరు పాల్గొన్నారు. దీని గురించి న చర్చ చాలా చోట్లు జరిగింది. ఈ ఊరేగింపులో మసన్‌జోగ్సి రాయిందర్‌, వాసుదేవ్‌, గోంధలీ, కాల్‌ కర్తీ బిల్లులు, లంబాడీ; షికల్‌ కారీ, ఘిసాడీ, మొదలగు దేశ దిమ్మరులం దరు పాల్గొన్నారు, వీళ్ళు వాళ్ళ వాళ్ళ నంశ పారంపర్యంగా వేనుకునే దుస్తులు ధరించారు. గొడీదలను, కుక్కలను, వందులను, కోళ్ళను వెంట తీసుకుని కత్తి సుత్తి చేతులలో పట్టుకుని బయలుదేరారు. ఈ ఊరేగింవులో దాదొవు వది వేలమంది పాల్గొన్నారు. “ఇళ్ళు ఇవ్వండి, వని ఇవ్వండి కులం ్రాతివదికంగా చేసుకుని మమ్మల్ని నేరన్సులుగొ చూడ కండీ, వునరావానం కల్పించండి,” అని అరుస్తూ ముందుకు నడిచారు. ఇక్ష్మణ్‌ మానె, బాలకృష్ణ రేణ్‌కే మొదలైనవారు ఈ ఊరేగింవుకి వచ్చారు. కలెక్టరాఫీనుకి రిపోర్టు తీనుకుని వెళ్ళాము. అతడు ఇప్పుడు నాకు నమయం లేదు అంటూ ఇంటికి వెళ్ళిపోయాడు. నంపాదకులు ఈ వినయం నోట్‌ చేసుకున్నారు.

154 ఉచల్యా

ఇంతనరకు ఇంత పెద్ద ఊరేగింపు లాతూరులో ఎప్పుడు జరగ లేదు, ఈ ఊరేగింపు గురించి వత్రికలు ఎంతో ్రశంసించాయి. పెద్ద 'పెద్ద శీర్షికల కింద ఈ ఊగరేగింవు గురించి సంపాదకులు వ్రాసారు. ఈ ఊరేగింపు జరిగాక కొంతవరకు దేశదిమ్మరులు మీద అత్యాచారాలు తగ్గాయి. కాని వూర్తిగా మాకు విముక్తి కలగలేదు.

*భటక్యా విముక్త జమాతీ సంఘటని కు సంబంధించిన కార్య కలపొల కోసం నేను కొంతపైనలు వసూలు చేసేవాడిని. ఇప్పుడు ఆక్స్‌ఫామ్‌నుండి పైసలు తీనుకోనడం మూనేయాలి అని అనుకున్నాను. మళ్ళీ ఆర్హికపు ఇబ్బందులు మొదలయ్యాయి. నొ భార్య సౌ ఛబ్బూ గాయక్‌వాడ్‌, కుమారి సంగీత కుమారి మంజూష, పిల్లవాడు టప్రవుల్ల కుమార్‌ల బాధ్యత నా నెత్తిమీద ఉంది. చాలా రోజులు నా స్నేహితులు డబ్బు నహాయం చేసారు. ఏదో విధంగా ఇల్లు గడుపుకొస్తున్నాను. నేను మా వాళ్ళ విముక్తి కోసం పోరాడే ప్రయత్నం మాత్రం మానలేదు. వైసలు లేకపోయినా దీనికి సంబంధించిన కార్యక్రమాలని మాత్రం ఆపలేదు. నా ఆర్హిక పరిస్టితి చాలా దిగజారిపోయింది. నా పిల్లలకు ఒక్కవూట కూడా తిండి పెట్టలేని స్ట్రితి ఏర్పడ్డది. నేను ఒకసారి మాసంస్థ పనిమీద ఉస్మానాబాద్‌కి వెళ్ళాను. ఆ సమయంలో నా కొడుకు అయిన (ప్రపుల్లకుమార్‌ కి జబ్బు చేసింది. ఆనువత్రికి తీసుకువెళ్ళడానికి పైనలు లేనందున నా భార్య రెండురోజులు పిల్లవాడిని అక్కడికి తీసుకు వెళ్ళ లేదు. నా స్నేహితుడైన సూడె నిలంగా నుండి నన్ను కలవడానికి వచ్చాడు. అతడు మాలో ఒకడిగా మసులుతూ ఉంటాడు. “*వదినా ఏమైనా ఉంటే తినడానికి పెట్టు” అని నా భార్య ఛబ్బూ బాయిని అతడు అడిగాడు. ఆరోజు ఇంట్లో ఏమీలేదు. అతడికి నా భార్య వరిస్టితి గురించి చెప్పింది. వెంటనే సూడె నలభైరూపాయలు నొ భార్యకి ఇచ్చాడు. అవ్పుడు నా భార్య పిల్లవాడిని ఆసువత్రికి తీసుకువె ళ్ళింది జొన్నలు కొని పిల్లలకు తిండి పెట్టింది. నేను ఇంటికి వచ్చాక విషయం అంతా చెప్పింది. నేను చాలా బాధవడ్డాను. మళ్ళి ఎక్క రైనా ఉద్యోగం అయినా చేయాలి - లేకపోతే హేటలయినా తెరవాలి అని అనుకున్నాను. ఇంతలో భగవాన్‌ అన్న బాగా తాగడం వలన

ఉచల్యా 155 చచ్చిపోయాడు. అతడు లాతూరు నూత్‌గిర్నీలో వనిచేసేవాడు. అతడికి తాగుడు అలవాటు ఉంది, ఆరోజు పాత స్నేహితులు కలవడం వలన జేశీ సారా తాగాడు. బజ్జీలు తిన్నాడు. అతడికి వెక్కిళ్ళు రాసాగాయి. శెండోరోజు మా వదిన కేశరీబాయి వచ్చింది. అతడిని ఆసుపత్రికి తీసు కువెళ్ళాలి వద అని నాతో చెప్పింది. నేను భగవాన్‌ అన్నని రిక్షాలో తీసుకుని ఆనువత్రికి తీనుకు వెళ్ళాను. " కాని లాభంలేకపోయింది. అతను అక్కడే. ప్రాణం వదిలివేసాడు. అతడికి ఒక ఆడపిల్ల ముగ్గురు మగ పిల్లలు ఉన్నారు. అందరు చిన్నవాళ్ళు. వాళ్ళను చూస్తే నాకెంతో జాలి వేసింది వీళ్ళకు చదువు ఎట్లా చెప్పించాలి వీళ్ళ జీవితం ఎట్లా గడుస్తుంది అని నేను ఎంతో బాధపడ్డాను. అన్న చావు వార్తవిని బంధు వులందరు. వచ్చారు. నూ ఆచారం కారం అందరు సారాసీసాలు తెచ్చి తాగడం మొదలువెట్టారు. నా పెద్ద అన్న మాణిక్‌ దాదా ఎవ రొస్తే వాళ్ళతో వెళ్ళి వాళ్ళకు ఇంత తాగించి తాను ఇంత తాగి శవంమీద వడి ఏడవడం మొదలుపెట్టాడు. పాడె తయారు చేయడానికి దగ్గర డబ్బులులేవు. బౌరంగాబాద్‌ నుండి నంభాభావూ ఎప్పుడు వస్తాడా అని ఎదురు చూసాను. ఒకమూల భర్త చచ్చిపోయి ఏడుస్తూ ఉంకు వదినని ఎట్లా అడగను? సంభాభావూ కౌరంగాబాద్‌ నుండి వచ్చాడు. మబన్గుకు అన్నదమ్ములం కలిసి ఎంత ఖర్చు అవుతుందో లెక్క 'వేసాము, ముగ్గురం. కలిసి వంచుకోవాలని అని అనుకున్నాము. పొద్దున్నే నేను ఒక స్నేహితుడి దగ్గర ఏకై రూపాయలు తెచ్చాను. వాటిని భావూకీ ఇచ్చాను. పాడెకు కావలసిన సామాన్లు కొని తెచ్చాము. మాణిక్‌ దాదా వివరీతంగా తాగాడు. అతడిని సంబాళించడానికి ఓక మనిషిని పెట్టాము. వదినే భర్తకు సారాలో మందుపెట్టి చంపేసింది అని వచ్చిన వాళ్ళల్లో ఎవరో అన్నారు. ఈ మాటలు విని ఆమె ఒకకటే ఏడవడం మొదలుపెట్టింది. మేం ఉన్నాం, వాళ్ళు ఏనుంకే నీకెందుకు అని మేము ఆమెకు ధైర్యం చెప్పాము. పాడె తయారయింది. మాణిక్‌ దొదాను కుండను వట్టుమన్నారు. అతడు బాగా తాగి ఉన్నాడు. సంభా భావూ జారంగాబాద్‌కి తొందరగా వెళ్ళిపోవాలి. చివరికి అందరు నన్ను కుండను పట్టుమన్నారు. ఇష్టంలేకపోయినా నాకు కుండను పట్టుక తప్ప లేదు. నాకు, (ప్రేతానికి స్నానం చేయించారు. కుండలో మండుతున్న

156 ఉచల్యా చితుకులు వేసారు.

పాడెను ఎత్తారు. పాడెను మోసేవాళ్ళందరు బాగా తాగి ఉండటం వలన నిషాలో ఉన్నారు. మాణిక్‌ దాదా వదిలేసాడు. పాడె కింద పడకుండా తక్కినవాళ్ళు సంబాళించి పట్టుకున్నారు. వెనక మా ఇంటి ఆడవాళ్ళందరు. ఏడుస్తూ వస్తున్నారు. వాళ్ళకి సారా ఎవరు పాయ్య లేదు. దుఃఖం మరచి పోవడానికి వురుషులు సారా తాగారు కాబట్టే వాళ్ళు ఏడవలేదు. చివరికి ఎట్లాగోట్లా మేము శ్మశానానికి వచ్చాము.

అందరు కలిసి కభ్బలు పేర్చారు. వదిన గాజులు విరగ గొట్టారు. మంగళ సూత్రాలు తెంపారు. కుంకుమ చెరిపి వేసారు. నల్లపూసలు గాజులు శవంమీద పడేసారు. వదిన ఏడవడం మొదలుపెట్టింది. శవా నికి నిష్పంటించాము. నన్ను తడిబట్టులలో కుండలో నీళ్ళు తెమ్మన్నారు. నుండుతున్న శవం చుట్టూ ప్రదక్షిణలు చేయమన్నారు. అందరం ఇంటికీ వచ్చాము. ఆరోజు ఇంట్లో వంట చేయకూడదు. ఇరుగు పొరుగువారు రొబ్టైలు చేసి తెచ్చారు. నాకు తినబుద్ది కాలేదు. “లక్ష్మణ్‌ పోయేవాళ్ళు ఎటూ పైకి వెళ్ళిపోతారు. వాళ్ళవెంట మనం వెళ్ళలేంగా తిను.” అని మా బంధువులు అన్నారు. ఓ రొబ్బ ముక్క తిన్నాను. నాకు భూతం వట్టుకూడదని చేతిలో గొడ్డలి ఇచ్చారు. కాటుక నుదిటిన పూసారు. బుగ్గమీద కాటికతో చుక్కపెట్టారు. అన్న ఆత్మ నాలో మూడు రోజులు ఉంటుందని ఇట్లా చేస్తే భూతం పట్టదని మావాళ్ళ నమ్మకం. నన్ను విడిగా కూర్చోపెట్టారు. నా చెంబు కొంచెం వేరుగా పెట్టారు. అన్నం ఎత్తి వెస్టేవాళ్ళు. చిన్నవ్వుడు నేను పొధరూట్‌ కులంవాడినని ఎవరు నన్ను ముట్టుకునేవారుకాదు. కుండ వట్టుకున్నందుకు ఇవాళ మౌవాళ్ళివరు ముట్టుకోవడంలేదు.

ముడో రోజున ఎముకలు, బూడిద తీసుకురావడానికని వెళ్ళాము. అందరి బుజొల మీద పెరుగు, పాలు నూనె పోసి శుద్ది చేసారు. ఇప్పుడు పాడె ఎత్తిన వాళ్ళందరికి మైలపోయింది. నన్ను మాత్రం ఇంకా దూరంగానే కూర్చోపెట్టారు. బాలింతరాలిలాగా నేను ఓ మూల దుప్పటిమీద చేత్తో గొడ్డలి వట్టుకుని కూర్చున్నాను. నాకు మైల ఎప్పుడు పోతుందా అని నాకనిపించేది. అనవసరంగా కుండను పట్టుకున్నాను అని

ఉచల్క' 157 అనిపించింది. నేను ఎంత నాస్తికుడనైనా మా బంధువులకు దుఃఖం కలిగించకూడదు అన్న ఉద్దేశ్యంతో వాళ్ళు ఏది చెదితే అది చేసాను. నన్ను మౌ ఊరి నది ఒడ్డుకు తీసుకు వెళ్ళాలన్నారు. ఇదే రోజు కోడిని కోసారు. అన్నకు ఇష్టమైన తినుబండారాలన్నింటిని తీసుకున్నారు. బజ్జీలు, తమలపాకులు, వక్కలు, బాంబిన్‌ (ఒక విధమైన చేప) తీసుకున్నారు. ఏది తాగ్రైతే అన్న చనిపోయాడో, మళ్ళీ దాన్నే వీళ్ళు తీసుకుంటుంటే నాకు బొధ కలిగింది. ఈ వస్తువులన్నింటిని కొత్త చేటలో. పెట్టుకుని నది దగ్గరకి వెళ్ళాము. అక్కడ కోడి మాంసాన్ని ఉడక బెట్టారు. వై వేద్యం పెట్టారు. మంగలి వాడిని మా వెంట తీసుకు వచ్చాము. నా తలమీద జుట్టును గొరగాలి అని అన్నారు. “నా తల ఎందుకు గొరగటం కావాలంటే నాలుగైదు వెంట్రుకలు తీసుకోండి.” అని అన్నాను. నూ _బంధువులందరికి కోపం వచ్చింది. “ఈ పిల్లలు పట్టణాలకు పోయి చెడిపోయారు. మన ఆచారాలను మరచిపోయారు.” అంటూ అరవడం మొదలుపెట్టారు. మంగలి కత్తితో వా తల గీకాడు. నాకు మంట వుట్టసాగింది. మా అన్నలు నా చిన్న వ్పుడు బ్లేడుతో నాకు ఇట్లాగే గొరిగేవాళ్ళు. పోనిలే ఏ అన్న అయితే చిన్నవ్పటి ముండి వాబోగోగులు చూసేవాడో, ఆ అన్నకోనం ఈనొడు వేను తల గొరిగించుకున్నా ఫరవాలేదు అని నన్ను నేను సమాధాన వరచుకున్నాను. నాకు స్నానం చేయించారు. తడి బట్టులతో ఇంటికి తీసుకువచ్చారు. ఆకుల మీద నన్ను కూర్చోబెట్టారు. ఒక కవ్పలో సారా పోసి ఇచ్చారు. తాగమన్నారు. నేను తాగనని అన్నాను. చివరికి ఇది ఆచారం అని అందరు అంక కాస్త తాగాను. ఒక చేటలో నాకు అన్నం పెట్టారు. అన్నకు ఇష్ట మైనవన్నీ తినాలి అప్పుడు అతడి ఆత్మకు శాంతి దొరుకుతుంది అని అన్నం తిన్నాక తమలపాకులు ఇచ్చారు. నాకు పొగాకు అలవాటు లేదు. నోట్లో వెట్టుకోంగానే ఎట్లాగో. అనిపిం చింది. అవ్పుడు ఉమ్మేసాను. ఇదంతా అయ్యాక నాతలమీద వై వేద్యం ఉన్న చేటను పెట్టారు. నన్ను వది వదిహేనునుంది పట్టుకుని నది లోపలికి తీసుకువెళ్ళారు. నన్ను చేటతో నహా ముంచారు. నేను పెకి ' వచ్చాను. చేటను నదిలో పడేసాను. ఒకడు నాకు నీళ్ళు పోసారు. ఇక ఇప్పుడు. నేను శుద్ది అయ్యాను. నాలో ఉన్న అన్న ఆత్మ ఇప్పుడు

158 ఉచల్యా సంతుష్టి పొంది నదిలో నీళ్ళతోపాటు వెళ్ళిపోయింది అని చెప్పారు, ఇంటికీ వచ్చాక అందరు మళ్ళీ భోజనం చేసారు. నది దగ్గర కాకు లక్కి ఆవుకి నై వేద్యం పెట్టారు. ఎనరు చనిపోయినా నరే ఇక కుండ పట్టుకోకూడదు. అని నేను నిర్ణయించుకున్నాను.

నా ఆర్దిక ఇబ్బంది చూసి నా "స్నేహితుడు ఒకడు నన్ను కాంట్రా క్షర్‌గా నని చేయమని సలహా ఇచ్చాడు. బారంగొబాద్‌లో జాయక్‌ వాడీ (ప్రోజెక్టులో ఒక ఇంజనీయర్‌ ఉన్నాడు. అతడు నాకు కాంట్రాక్ట్‌ ఇప్పి స్తానని మౌొట ఇచ్చాడు. పెట్టుబడికి డబ్బు కొవాలి వచ్చింది. నేను చాలా రోజుల క్రితం లాతూరుకి చాలా దూరంలో తక్కువ ధరకి ఓ ష్టాటు కొనుక్కున్నాను. లాతూరు. జిల్లా అయినప్పటినుండి ఇక్కడ ష్టాటు ధరలు బాగా పెరిగాయి. ఐదువేల రూపాయలకు ఆ ప్లాటు అమ్మేసాను. జాయక్‌వాడికి వెళ్ళాను. నాకు ఈ పనిలో అనుభవం లేదు. ఒక ఇంజనీయరు ఇనుక పనికోసం 24 వేల రూపాయల "బండరు ఇచ్చాడు. నేను వని మొదలుపెట్టాను. వని ఒక నెల నరకు బాగానే జరిగింది. నా దగ్గర ఉన్న డబ్బులు అయిపోయాయి. రన్నింగ్‌ బిల్లు చేయమని ఇంజనీయర్‌ని అడిగాను. అతడు బిల్లు ఇచ్చాడు. ఈ నమయంలో పైఠణ్‌ అంబడ్‌ తాలూకొలలోని చాలామంది గుత్తేదారు లతో (కాంట్రాక్టర్లతో) వరిచయం అయింది, ఇక్కడ లంచాలు ఇస్తే కొని వనులు కావని వాళ్ళు నాకు చెప్పారు. ఎవరికి ఎంత శాతం ఇవ్వాలో కూడా చెప్పారు. మొత్తానికి ముఫై నుండి మువై అయిదు శాతం దాకా అందరికి సంచాలి. డీ. ఇంజనీరుకి 16%, దె.ఇ. ఇంజనీర్‌ 10%, ఇ.ఇ.కి కళ్‌, అసిస్పెంటుకు 1రో, టి. ఇంజనీర్‌కి గో, అకౌంచెంట్‌ కాషియర్లకి చెక్కు ఇచ్చినందుకు 25 రూ; పూ్యూనులకు 15 రూపాయలు, జ.యి డివిషన్‌ క్షర్క్‌లకు, గోడౌన్‌ కీపర్లకు కలిపి 2% . ఇవ్వాలి అని చెప్పారు. లంచాలు తీసుకోవడం నేరం అని, జరుగుతున్న అత్యాచారాలకి, అన్యాయాలకి విరుద్దంగా ఇంతకాలం పోరాడాను. ఇవాళ నేనే లంచం ఇవ్వాల్సిన స్థితి వచ్చింది. నాలుగు 'వైనలు సంపాదించాలన్నా, పొట్టు నింపుకోవాలన్నా లంచం ఇవ్వక తప్పదు అని తెలునుకున్నాను. మొదట నేను 25,000 రూ]|ల

ఉచల్యా 159 చిల్లు తీసుకున్నాను. డి. ఇంజనీర్‌ కీ నమస్కారం పెట్టాను. అందరికి టీ ఇప్పించాను. అతడికి 150 రూలు లంచం ఇచ్చాక తక్కిన వని జరిగింది. అక్కడ పైనలు ఇస్తానన్నాక ఎమ్‌.బి పాన్‌ అయి వచ్చింది. రెండోరోజు చెక్‌ తీసుకున్నాక అందరికి ఆచారం ప్రకారం ఎంత ఇవ్వాలో అంతా ఇచ్చాను. ఇప్పుడు ఈ వ్యవహారం బాహాటంగా నడవ సాగింది. మనం లంచం శీనుకోనడం తవ్వ అన్న జ్ఞానం ఎవరికీ లేదు. మేము కాంట్రాక్టర్లకి సని ఇస్తున్నాము, వాళ్ళకి లాభం చేకూ రున్తున్నాము. మాకు లంచం ఇస్తే నూత్రత్‌ ఏం, అది మా హక్కు అని వాళ్ళనుకుంటారు. ఎ.వన్‌ వని తీసుకుంటు 25,000 రూపాయలకి 10,000 ఖర్చు. మిగిలిన దాంచ్లో 15,000 లంచాలు ఇవ్వడానికి సరిపోతాయి. లేబరు బిల్లు ఎక్కువగా వస్తే ఒకరిద్దరికి లంచాలు పెట్టు కుండా వని గడిపేవాడిని, కాని రెండోసారి బిల్‌ తీసుకుని వెళ్ళంగానే ఇంతకుముందు. నువ్వు మాకు ఇవ్వాల్సిన డబ్బు ఇవ్వలేదు అంటూ దీబ్ల పాన్‌ చేయడం ఆలస్యం చేసేవారు. ఆఫీనులో స్టాఫ్‌ అందరు ఐకమత్యంగా ఉండేవాళ్ళు. ఒక్కొక్కసారి టీకి, బన్ను ఖర్చులకు కూడా వా దగ్గర పైనలు ఉండేవి కావు. ఆఫీసువాళ్ళు లేబర్‌ పేమెంట్‌ కాకుండా ఆ'పేవాళ్ళు. ఎవరిని బతిమిలాడినా, లంచం ఇచ్చేవరకు వని చేసి వెట్టవాళ్ళు కాదు. నాకు చాలా బాధ కలిగేది. అన్యాయాలకి విరుద్దంగా కేకలు వేసే నేను ఈ అన్యాయం ఎదురుగుండా చేతులు జొపుతున్నాను. ఎంత తప్పు చేస్తున్నాను అని అనిసించేది. ఎక్కడ చూసినా అక్రమాలు అన్యాయాలు, నేను ఒక్కడినీ ఎంతకాలం అని పోరాడ గలుగుతాను. జూాయక్‌వాడీ ప్రాజెక్టలో 10, 15 రూపాయ లకు బ్బాకు మార్కెట్టులో సిమెంటు బస్తాలు అమ్మేవాళ్ళు. అందుకే అక్కడ బీదవాళ్ళ సైతం సిమెంటుత్తో ఇల్లు కడతారు. కాంట్రాక్టర్లు ఇంజనీర్లు కలిసి వేలబస్తాల సిమెంటు అమ్ముకుంటారు. జొరంగాబాద్‌ వరభణీలలో వీళ్ళందరికి పెద్ద పెద్ద బిల్లింగులు ఉన్నాయి. నాతోపొటు వని చేసిన కాంట్రాక్టర్లు ఎంతో మంది ధనవంతులయ్యారు. ఇంజనీర్లు 30, 40 లక్షల రూపాయల వని ఉందంటూ కాంట్రాక్టర్లకు బిల్లు ఇస్తారు. ఆ తరువాత అందరు కలిసి వంచుకుని తింటారు. నేను ఆఫీ నర్లకి పార్టీ ఇచ్చేవాడిని. కాని వాళ్ళకు నేను లీడరుని అని తెలియగానే

160 ఉచల్యా నా పని చేసి పెట్టవాళ్ళు కాదు. ఎక్కడో ఒకళ్ళిద్దరు తవ్ప తక్కిన ఇంజనీర్లకు, కొంట్రాక్టర్లకు బిల్లింగులు ఉంటాయి. ఆఫీసువాళ్ళు నేతల, సంపాదకుల నోళ్ళు మూయించడానికి వేల రూపాయలు ఖర్చు వెడ తారు. వైఠణ్‌ జాలనాా పాధరోయీ, పరభణీ మొదలగుచోట్లు ఎన్నో సంఘటనలు జరిగాయి కొని వీటికి సాక్ష్యాలు లేవు. ఈ సమాజం, ఈ పోలీసులు దేశదిమ్మరులను దొంగలుగా చూస్తారు. గుడిసెల్లో జొరబడి అన్నింటిని వరీక్ష చేస్తారు. చిల్లులు పడ్డ బొచ్చెలను తీసుకుంటారు. కాని ఈ "పెద్ద మనుషులలో ఇళ్ళలోకి ఎవరు తొంగి చూడరు. వీళ్ళను ఎవరు వట్టుకోరు. నేను ఈ సత్యాలను అనుభవ పూర్వకంగా తెలును కున్నాను. జాయక్‌ వొడీ ప్రాజెక్టు మూలంగా మరార్‌వాడాకి ఎంతో లాభం ఉంది. కాదని నేను అనను కాన్సి ఇంజనీర్లు, కాంట్రాక్టర్లు నంపాదకులు కూడా చాలా బాగువడ్డారు. మావాళ్ళు కడువు నింవుకో వడం కోసం కుక్కలను సెంచుకుంటారు. ఈ ధనవంతులు పైసలు ఎక్కువై వది పదిహేను వేలు పెట్టి కుక్కలను కొంటారు. వాటిని ముద్దు పెట్టుకుంటారు.

ఒకసారి కవఠాలో నా భార్య సోదరి కోసం జొతి సంచాయితీ 'వెట్టించారు. ఆమె సేరు సొాళూబాయి. సోలాపూర్‌కీ చెందిన ఒకడితో ఆమెకు పెళ్లెయింది. అతదు దొంగతనాలు బాగా చేస్తాదు. అందుకని మరో ఇద్దరిని వెళ్ళి చేసుకున్నాడు. అందువల్ల సాళూబాయి తల్లి ఆచారం (ప్రకారం 250 రూపాయలు ఇచ్చి ఆమెను భర్త నుండి వేరు చేసింది. ఆమె కవఠాలో తల్లిదండ్రుల దగ్గర ఉండటం మొదలు పెట్టింది. ఈ యువతి మౌ వాళ్ళల్లో ఒకడైన రావణుడిని (ప్రేమించింది. అతడు కవఠాలోనే ఉంటాడు. అతడు ఆమెతో రెండేళ్ళు గడిపాడు. పాళూ బాయికి ఆడపిల్ల పుట్టింది. అందరికీ ఈ నిషయం తెలిసినా ఎవరూ ఏమీ మౌట్లుడలేదు. రావణుడి తల్లితండ్రులు అతడికి నరో సంబంధం కుదిర్చారు. అవ్వడు సాళూబాయి జాతి సంచాయితీని పెట్టించింది. వేరే. ఊళ్ళనుండి చాలా మంది వచ్చారు. సాళూబాయికీ రానణుడీ వలన పిల్ల పుట్టింది కనుక అతడు మరో పెళ్ళి చేసుకోకూడదని పంచాయితీ వాళ్ళు నిర్షయించారు. అప్పుడు చాలా గొడన జరిగింది.

ఏచల్యా 161 *బద్రిగో బంధువుల్లారా వినండి సాళూబాయి. ఆవు లాంటిది. అది ఇంతకుముందు ఒక యజనూని దగ్గర ఉండేది. అక్కడి నుండి నురో చోటికి వచ్చింది. అక్కడ యజమాని లేకుండానే బతికింది” అని నా మాను అన్నాడు. సొాళూబాయి మూత్రంలో రావణుడి ముక్కు ముంచాలి, ఆమెకు అతడు 251 రూ[[ల జరిమానా ఇచ్చుకోవాలి అని నిర్ణయించారు. సాళూబాయి ఒక గిన్నెలో మూత్రం విసర్దించి తీసుకువచ్చింది. పంచాయితీ వాళ్ళకీ ఇచ్చింది. అందులో రావణుడు ముక్కు ముంచాడు. అతడికి రెండో వెళ్ళి చేసుకోవడానికి అనుమతి దొరికింది. నా మానకి ఒక కన్ను లేదు... అతడు పుట్టినప్పుడు శెండు కళ్ళు ఉన్నాయి. ఒకసారి అతడు వదివేల రూపాయల దొంగ తనం చేసాడు. షోలావూర్‌ పోలీసులు వెతుక్కుంటూ కారా నచ్చారు. ఇంటి దగ్గర కావలా కొచారు. బెల్లం తయారు చేసే ఓ ్రదేశంలో నా మామ అన్నం నీళ్ళు లేకుండా దాగి ఉన్నాడు. ఇక ఉపవాసాలు చేసే శక్తి లేక బయటకివచ్చాడు, పోఠీసులు అతడిని వట్టుకుని బెల్టుతో కొట్టారు. బెల్టులో ఉన్న ఇత్తడి బిళ్ళ అతడి కళ్ళకు తగిలింది. కనుగుడ్డు బయటకి వచ్చింది. ఆ గుద్దు వేలాడ సాగింది. అప్పటినుండి నా మామకు ఎడమకన్ను లేదు. పోలీసులకు అతడు పదివేల రూపాయలు ఇవ్వలేదు ఈనాడు సాళూబాయి కూతురు ఆరు ఏడు నంనత్సరాల పిల్ల అయింది. తండ్రి పేరు లేకపోవడం వలన పిల్లను ఎవరు స్కూల్లో చేర్చుకోలేదు. ఆమె భవిష్యత్తు తెలిసిందే... ఎవడో ఒకడు ఆమెకు దొంగతనాలు నేర్చిస్తాడు. చివరికి ఆమె దొంగలా (బ్రతుకు వెళ్ళ బుచ్చు తుంది.

దేశదిమ్మరుల విముక్త సంఘం తరపున నేను పనిచేయడం వలన నాకు చాలామందితో వరిచయం ఏర్పడ్డది. లోక్‌సభ ఎలక్షన్లు మొద లయ్యాయు. నేను ఏపార్టీలోను మెంబర్‌ని కాను. నాకు లోక్‌ నభ రాజ్య సభల గురించి పెద్దగా తెలియదు. కార్యకర్తగా నేను చేస్తున్న పనుల గురించి విని బహుజన నమాజ పార్టీ వాళ్ళు నా దగ్గరికి వచ్చారు. ఎమ్‌.ఎల్‌.ఎ. వదవికోసం ఎలక్షన్లలో నిల్పోను న్నారు. నాలాంటి బీదవాడు గెలవగలడా? అసలు ఇంతవమటుకు ఇటువంటి సంఘటన జరిగిందా? అని అనుకున్నాను. రాజకీయ

162 తచల్యా రంగానికి దూరంగా ఉండి మూ సంస్థ పేరు వ్యాప్తి చేయాలని నేన నుకున్నాను. కొని బహుజన నమౌజ పార్టీవాళ్ళు నన్ను బలవంతం చేసారు. ఈ వ్యవస్థలో దళితులను పీడితులు బీదవాళ్ళను ఉద్దరించా లంటే రాజకీయవేత్తగా పైకి రావాలి. లేకపోతే నీవు వాళ్ళకి న్యాయం చేకూర్చలేవని వొళ్ళు చెప్పారు. వాళ్ళు చెప్పింది నిజం అనిపించింది. ఢిల్లీలో పై అధికారులకు మా కష్టాల గురించి చెప్పే అవకాశం గూడా కలుగుతుంది అని అనిపించింది, ఎలక్షన్లలో నిల్చోవాలి అని నిర్ణయించు కున్నాను. కాంట్రాక్టరుగా పనిచేసి పదివేల రూపాయలు దాచుకున్నాను.

బహూజన సమాజ పార్టీవాళ్ళు దాదాపు ఏభై అరవై వేల రూఫా యలు ఎలక్షన్ల సందర్భంలో ఖర్చువెడతానుని నాకు మాట ఇచ్చారు. నేను రెండుమూడు సార్లు మీటింగులకు వెళ్ళాను. ఐదువందల రూపా యలు డిపాజిట్‌ తీసుకుని ఫొరమ్‌ ఫిలప్‌ చేసాను. దాని మీద సాక్షీ సంతకం చేయించాను. లక్ష్మణ్‌ గాయక్‌వాడ్‌ తప్పక గెలుస్తాడు. కనీసం దేశదిమ్మరుల తరపునుండి ఓ లక్ష ఓట్లు వడతాయి అని పార్టీవాళ్ళు అనసాగారు. కనీసం గ్రామవంచాయితీ ఎలక్షన్లలో కూడా నిల్చోని నేను లోక్‌ సభ ఎలక్షన్తకు నిల్చున్నాను. నీలం జండా తీనుకుని ప్రచారం చేయడం మొదలు పెట్టాను. రెండు మోటరు సైకిళ్ళు, ఆరు సైకిళ్ళు నా దగ్గర ఉండేవి, లాతూరులో గోడలమీద నాపేరు వ్రాసారు. జిల్లా మొత్తంలో నొ గురించి చర్చలు జరిగాయి. నేనునా ప్రయత్నంలో ఉన్నాను. కొని బహుజన నమాజ పార్చీ వాళ్ళు నన్ను మోనం చేసారు. ఖర్చులకు ఇస్తామన్న డబ్బు ఇవ్వలేదు. వాళ్ళు ఇచ్చిన మాటను విలబెట్టుకోలేదు. పార్రీ పెద్ద పైసలు ఉన్న పార్టీ కాదు. వాళ్ళు చందాలు వసూలు చేసేవాళ్ళు. నా అపోసిట్‌ పొర్టీ తరపునుండీ నిలబడ్డ వ్యక్తి చాలా ధనవంతుడు. లక్షల రూపాయలు కార్యకర్తలకీ తినిపించడానికి, తాగించడానికి, ఖర్చు వెట్టుగల స్టోమత కలవాడు. నేను రోజు ౧దు వది కిలోల బొన్నలు తెచ్చి నా భార్య చేత రొఘ్టైలు చేయించి, రొబ్బ పీట్‌లా (సెనగపిండిలో వలచగా చేస్తారు.)ను ప్రచా రకులకి పెట్టేవాడిని. నా దగ్గర ఉన్న డబ్బు ఖర్చు అయిపోయింది. ఎలక్షన్లు దగ్గర వడ్డాయి. జీవు ఇస్తామని, వెట్రోలుకి వైనలు ఇస్తా

ఉచల్యా 16 మని పొర్టీవాళ్ళు ఒవ్హుకున్నారు. కొని ఇవ్వలేదు. కొంత డబ్బు అన్పి తెచ్చాను. లౌడ్‌ స్పీకరు వాళ్ళు, రిక్షావాళ్ళ వైనలు కోసం. ఇంటి దగ్గరికీ వచ్చారు. వైనలు ఇవ్వకపోతే మేం నెళ్ళం అని అంటూ నన్ను తిట్తుడం మొదలు పెట్టారు. నాతోపాటు వనిచేసే క్రి, వాంరు రషే అనే కార్యకర్త మౌ పార్టీ నుండి విడిపోయి అపోజిషన్‌ పార్టీ తరవున ప్రచారం చేయడం. మొదలు పెట్టాడు. నాతో గొయక్‌వొడ్‌ నీకోసం (ప్రచారం చేస్తున్నాను అని అబద్దం చెప్పేవాడు. “అపోజిషన్‌ పార్టీ తరవున వని చేసే కార్యకర్తలకు పార్టీ వాళ్ళు మటన్‌ చికన్‌ బిరియాని తినడానికి "పెడుతున్నారు. జేబుల్లో వంద రూపాయల నోట్లు కుక్కుతున్నారు. మువ్వు మాకు బొన్నరొట్టై ఇంత పిటల తప్పితే ఏమి ఇస్తున్నావు. ఇంకో రెండు మూడు రోజులు చూస్తాను. ఇట్టాగే కనక కొనసాగితే అపోజిషన్‌ పార్టీ తరపున ప్రచారం చేస్తాను” అని అన్నాడు. నావైవు ప్రచారం చేసే కార్యకర్తలతో “గాయక్‌వాడ్‌ కే తినడానికి గతిలేదు, ఇక మనకేం పెడతాడు. నునకు ఒక్కపూట అయినా కడువునిండా అన్నం 'వెట్టలేడు. మీరు నాతోపాటు రండ” అని చెబుతూ పార్టీలో నుండి విడిపోయాడు. చాలామందిని తనతోపాటు తీసుకు వెళ్ళిపోయాడు.

_ పార్టివాళ్ళు డబ్బు ఇస్తారు కదా అన్న ఆశతో ప్రచారానికి అన్ని ఏర్పాట్లు చేసాను. వాళ్ళు మోనం చేయడం వలన నేను ఎవరికీ డబ్బు ఇవ్వలేకపోయాను. రిక్షావాళ్ళు, స్పీకర్‌ల ఓనర్గూ మా ఇంటి మీదకు వచ్చారు. వీళ్ళను తప్పించుకోవడానికి నేను తెల్లవారు రూమునే బయ టకు వెళ్ళిపోయి ఎక్కడో ఓచోట దాక్కునేవాడిని. బహుజన సమాజ పార్టీవాళ్ళు నన్ను మోనం చేసారు. వాళ్ళ పార్టీ వ్రచారం కోసం నన్ను వాడుకున్నారు. కాంబలె అనే పార్టీ కార్యకర్త వచ్చాడు. ఆరోజు నేను చాక్కున్నాను. పార్టీవాళ్ళు వచ్చారని తెలిసి నేను బయటకి వచ్చాను. వాళ్ళ ఎదురుకుండానే రిక్షాలవాళ్ళు నన్ను తిట్టడం మొదలుపెట్టారు. వా స్ట్రీతి చూసి అతడు ఏడు [గ్రాముల ఉంగరాన్ని వెంటనే వేరినుండి తీసి ఇచ్చాడు. నేను ఆ ఉంగరాన్ని అమ్మేసి అందరికి తలా కాస్తా డబ్బు ఇచ్చాను. బి.ఎస్‌.పి వాళ్ళ త్యాగం చూసాక నాకు వాళ్ళ యెడల (వేము కలగ పాగింది.

164 ఉచల్యా

పోరింగు తేదికి ఇంకా ఎనిమిది రోజుల వ్యవధి ఉంది. బి.ఎస్‌.పి, వాళ్ళు ఒక జీవును వంపించారు. నేను ఆ జీవులో (ప్రచారం చేయడం మొదలు పెట్టాను. “బీదవాళ్ళకు న్యాయం చేకూర్చడం కోసం బీదవా డీని ఎన్నుకోండి, లక్ష్మణ్‌ గాయక్‌వాడ్‌కి మీ ఓటు వెయ్యండి” అని లౌడ్‌ స్పీకరులో అరవడం మొదలుపెట్టాను. డీజెల్‌ ఆయిల్‌ కోసం ఐదొందలు రూపాయలు పార్టీవాళ్ళు ఇచ్చారు. నాకోనం నలభై ఏభై వేల రూపాయలు ఖర్చుపెడతామని ఆశ చూపించి నన్ను ఎలక్షన్లలలో దింపిన ఈ పార్టీవాళ్ళు ఐదొందల రూపాయలు మాత్రమే ఇచ్చారు. ఆ పైనలు రెండు రోజుల డీదెల్‌కీ సరిపోయింది. డీజల్‌ కి వైసలు లేనం దున జీవుని నా ఇంటి ముందే ఉంచాను. నిజం చెప్పాలంకు ఒకరోజు వేను కూర్చుని ఏడ్చాను. పార్టీవాళ్ళు నాకు తియ్యని మాటలు చెప్పే ఎందుకింత మోసం చేసారు. నాకు దుఃఖం పొర్గుకు వచ్చింది. నేను, నా భార్య ఏడుస్తూ కూర్చున్నాము. బహజన నమాజ పార్టీ కార్యక ర్తలలో కొందరు మంచివాళ్ళు కూడా ఉన్నారు. కాదనను. నాందేడ్‌ ముండి కొంతనుంది కళాకారులు వచ్చారు. వాళ్ళు పైసలు తీసుకోకుండా రాత్రింబవళ్ళు నాకోసం ప్రచారం చేసారు. పాటలు పాడేవారు. గోడ లమీద నాపేరు రాసేవారు. అధైర్య వడవద్దు అని నాకు చెప్పేవారు. చాలామంది కార్యకర్తలు నాకోసం వ్రచారం చేసారు నేను కాదనను, కాని నరిగ్లా నమయం వచ్చేసరికి ఎందుకిట్లా మోనం చేసారు? దీని వెనక ఉన్న రహన్యం నాకు ఇంత మటుకు తెలియలేదు.

ఇక ఈ వరిస్తితులలో నేను నిల్వోవడం, గెలవడం అన్నది కలలో మౌట అని అనిపించింది. కాం(గను పార్టీకి చెందిన ఓ వ్యక్తికి మద్దతు ఇవ్వాలి అని అనుకున్నాను. ఎట్లాగూ కాం[(గను వాళ్ళదే పరిపాలన. ఎట్లాగూ ఓట్లు వాళ్ళకే పడతాయి. వాళ్ళదే రాజ్యం కాబట్టి వాళ్ళే మాకు న్యాయం చేకూరుస్తారు అని అనుకున్నాను. ఈ దేశంలో ఎల క్షన్లలో నిల్చుని గెలవడానికి నైతికత, మంచితనం ఉన్నా వనికి రావు. ఇక్కడ అధికారాన్ని చేవట్టాలంకే 'సైసలు ఉండాలి, ప్రతివ్ఫ ఉండాలి, ఉన్నత కులంలో జన్మించాలి, గుండాగిరి చేయగల చమ్ములుండాలి, అవ ఈలి వాళ్ళను మోసం చేయగల నేర్చరితనం ఉండాలి. ఈ సత్యాలను

ఉచల్యా 165 నేను అనుభవ పూర్వకంగా తెలునుకున్నాను. వరాయివాళ్ళ మాటలు విని ఈ రొంపిలో దిగినందుకు నేను చాలా బాధపడ్డాను. ఇద్దరు ముగ్గురు కార్యకర్తలను వెంట తీనుకువెళ్ళి ఒక కాంగ్రెసు వ్యక్తితో నీకు మద్దతు ఇస్తాను నేను నిల్పోను అని చెప్పాను. అతడు ఆశ్చర్యపోయాడు.

ఇంకో మూడు రోజుల్లో పోలింగ్‌ తేదీ ఉంది. లక్ష్మణ్‌ గాయ క్‌వాడ్‌ మనకు మద్దతు ఎందుకు ఇస్తాడు. దీని వెనక ఏదో రహన్యం ఉంది, మోనం ఉంది అని కాం(గైసు వాళ్ళు అనుకోసాగారు. అందుకే వాళ్ళు నా మాటలని కేవు చేసుకున్నారు. “మీరు నాకు రిక్షాలకి, స్పీకర్లక్కి రైళ్ళకి అయిన ఖర్చులకు ఐదు ఆరువేలు ఇవ్వండి. మీరు గెలి చాక మౌ దేశదిమ్మరులకు న్యాయం చేకూర్చండి అంతే చాలు” అని నేను వాళ్ళకి చెప్పాను. ఓ కార్యకర్త నన్ను ఒకరి దగ్గరకు తీసుకువెళ్ళి ఐదువేలు ఇప్పించాడు. చేను ఆ డబ్బు తీసుకుని ఇవ్వవలసిన వాళ్ళకీ ఇచ్చేసాను. రెండు రోజుల తరువాత తిండి ఖర్చులకు, తిరగడానికి మరో రెండువేలు ఇచ్చారు. గెలిచాక అతడు నన్ను గుర్తు పెట్టుకుంటాడు కదా అని నేను అనుకున్నాను. కాని అట్టా జరగలేదు. దానికి బదు లుగా కార్యకర్తలు తేనె పూసిన కత్తులలాగా ప్రవర్తించారు. “లక్ష్మణ్‌ గాౌయక్‌వాడ్‌ కి ఒకటిన్నర లక్ష ఇచ్చి అతడి నోరు మూయించాము” అని ప్రచారం చేయడం మొదలుపెట్టారు. నన్ను బద్‌నామ్‌ చేసారు. “నేను వైసలు తీనుకోలేదు. నేను పెట్టిన ఖర్చుకి వాళ్ళు వూర్తిగా డబ్బు కూడా ఇవ్వలేదో అనినా "స్నేహితులకు చెప్పాను. కాని ఎవరు నమ్ముతారు? వాళ్ళకి నమ్మకం కరిగించడానికి నా దగ్గర వీ సాక్ష్యాలు లేవు. ఈ సంఘటనల ద్వారా నాలాంటి కార్యకర్తలు ఎక్కడ పైకి వస్తారో నన్న భయంతో మా జీవితాలతో చెలగాటం ఆడతారు బద్‌ నామ్‌ చేస్తారు అన్న సత్యాలను మాత్రం అనుభవం ద్వారా తెలుసుకో గలిగాను.. ఈ రాజకీయ. వేత్తలు నన్ను వాళ్ళ స్వార్థాల కోసం వాడు కుని బలిపీఠం ఎక్కించారు. ఇకముందు ఎవరిమాట నమ్మకూడదు అని అనుకున్నాను. నా భవిష్యత్తు అంధకార మయంగా నాకు అనిపించింది. దీని మూలంగా నా జీవితవు బండి వట్టాలు తప్పింది. ముందు ఏం చేయాలి అన్న వ్రశ్న తల ఎత్తింది.

166 ఉచల్యా “భటక్యా విముక్త జమాతీ సంఘటని నంస్తకు సంబంధించిన కార్యక్రమాలను మూత్రం ఆవదలుచుకోలేదు. ఇంతకుముందు మా సంస్థ కార్యక్రమాల కోనం అటు ఇటు తిరగడానికి జావా మోటర్‌ సైకల్‌ తీసుకున్నాను. దాన్ని నాలుగువేలకు అమ్మేసాను. ఏదో విధంగా ఇల్లు గడుపుతున్నాను. నా కడుపు సంగతి చూసుకోకుండా, దేశదిమ్మరులకు న్యాయం చేకూర్చడం కోసం నా సమయాన్నంతా వినియోగిస్తున్నాను. గత వది సంవత్సరాల నుండి ఇదే వని చేస్తున్నాను. ఇంత కాలం గడిచినా అందరిలో చైతన్యం వచ్చింది అని ఖచ్చితంగా చెన్పలేను. బ్యాంకు నుండి బుణం తీసుకుని ఓ జనరల్‌ స్టోర్‌ తెరిచాను. ఈ దుకాణం వా భార్య చూనుకుంటుంది. నా భార్య ఛబ్బూ ఏమీ చదువుకోలేదు. అయినా కూడా (వ్రతివిషయంలో నాకు ఎంతో సహాయం చేస్తుంది. ఆమె కూడా ఊరేగింవులో పాల్గొంటుంది. స్త్రీలలో వ్రైతన్యం రావాలి, స్త్రీల జీవితాలు బాగుపడాలి అన్న తవన ఆమెలో ఉంది. నాకు ముగ్గురు సిల్లలు. ఆడపిల్లలు సంగీత, మంజూష, 'మొగపిల్లవాదు ్రవుల్లకు మార్‌. వీళ్ళు స్కూలుకి వెళ్ళి చదువుకుంటున్నారు. మేం అందరం లాతూరులో ఉంటున్నాము. తాత నాయనమ్మలు, అమ్మ నాన్నలు, అన్నలు కడువు నింపుకోవడానికి దొంగతనాలు చేస్తూ తిరుగుతూ ఉండే వారు. నేను మాత్రం ఈ వ్యవస్థలో మార్చు రావాలి, అందరు హక్కులు పొందాలి, రాజకీయంగా, సామాజికంగా అందరు న్యాయం పొందాలి అన్న ఉద్దేశ్యాన్ని వెట్టుకుని తిరుగుతున్నాను. వంశపారంన ర్యంగా మావాళ్ళు పిడికెడు మెతుకుల కోసం దేశదిన్మురులై తిరిగారు. నేను న్యాయం కోసం దేశదిమ్మరినై తిరుగుతున్నాను. మావాళ్ళలో మౌ బతుకులో కొంతమౌార్పు వచ్చింది కాదని నేను అనను కొని ఈ నాటికి కూడా మూ బతుకులు వూర్తిగా బాగుపడలేదు. రాజకీయ వేత్తలు, సామాన్య ్రజలు నుమ్మల్ని ఇంకా నీచంగానే చూస్తున్నారు. వేను పైకి రాకూడదని రాజకీయవేత్తలు శతివిధాల ప్రయత్నం చేస్తూనే ఉన్నారు. నాతో తీయగా మౌట్లాడుతూ భటక్యా విముక్త జమాతి నంఘటనకి చెందిన కార్యకర్త మాతో పాటు వని చేస్తున్నాడు చూడండి అని అందరికి గొప్పగా చెబుతూ, నన్ను తను స్వార్హాలకు ఉపయో

ఉచల్యా 167 గించుకుంటూ వీళ్ళు నన్ను బలిపీఠం మీదకి ఎక్కిస్తున్నారు. దళితులు శోషితులుు పీడితులు, దేశదిమ్మరులు మొదలగువారి యెడల (ప్రజలకు ఉండే ఉద్దేశ్యాలలో మార్పు ఎట్లా తీసుకురావాలి? మౌ. వాళ్ళ బతుకులను ఎట్లా బాగువరచాలి? రాత్రింబవళ్ళు నేను వీటిని గురించే ఆలోచిస్తూ ఉంటాను. శోషణ అనే బలమైన చక్రాల శింద నలిగిపోతున్న అమాయకులను రక్షించాలి. ఈ కుళ్ళిన వ్యవస్థను బాగువరచడం కోనం నా చేతనైనన్ని వ్రయత్నాలు చేయాలి. కొత్త వ్యవస్తకు పునాది రాళ్ళు వెయ్యాలి, .వీస్తున్న చెడు. గాలికి ఎదురు తిరగాలి. ఇదే నా జీవనోద్దేశ్యము. న్‌ ము భర ల. తా సం లక 2162 న... ఉల సల[్‌ శ“ ల

॥ | . | ంం ల | ల. క. వ 2 | ం | వ + _ = ళ్‌ . ఈ ల న్‌ శ . నే శె ఆ చే ఎకి అటు ఇ 7 ల క. | ల . ” " ం | - | ల ॥ న. శ న యంగ. చేల. ఓటే, (| న ర యయ | ॥ జ స్‌ శర క, న. న్‌ చల ” ల్‌ /. ఖీ న. క ౯. గ . వ. న. . వం ల . నం. వ. | ళన శు వ. "4 1 వ. వ ఖ్‌ మ గ ॥ఇ గ్‌ శ | _ న గ లసురద్‌ తనకు నారాల ల ట్రైక్తటో (గ పస్టా . ల నన టం మం ఈం! ఖ్‌ న ఉంట న 4 = ర. అల లట ఖా ల | క్‌ టంట. పటం " జ్జ జ ॥ లా / 1 | ఎ” ॥ ఖు | = ” 1౯ = ॥ కం

ల |

[

|

తీ

శో

ల

చ

గీ | ణి గ

2 +