Telugu thelu sahithyam maro chupu - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

న చరక యు ౨ ౯ " సల్‌ న వ చ స ఇ న న్న క. పం ్‌ _ 4 / . | లట గ ప!

7 చా ల ॥ ల్‌ వే న! | | ్‌ క న్‌ జె ఇ ” తపన. డాం ము. / | జ ట్‌ ॥ న్‌ సల్‌ ల్‌ ర టన్‌ (| ల్‌ _ / క్ని _ , ॥ లత? ల నం. 1870 అక్షోబరు నుంచి, 1080 వెస్టైంబరు వరశోజథత్రను. 1 1 ళ్‌ గ్ల ఫ్‌ . ట్‌ | పారన్వత చేది ఉపన్యాన వ్యాసాల సంశలనలత్న .. 2. - ర ల | ॥ వ ం (|. ఎ ఎం ల న ( ॥ శ ” వ -. య ల న ప. తిం. న నో . " శ (౯ ప ినో పటన న. | వా సకాల క ర సక చ టం: ఎ. * న్‌... గట్టీ న నక స సన నన | + న్‌. త ఖై టా క య చ. న. ల క్‌ ఖీ! టం... స త్త న న. క. యం నం సు ర మస నో జ్ర ర హ్‌ న ర తం సచ్‌ మి ఓ చం టన గా | లీ షం సం తకం వ న్‌ కు చం షే న? కా న్‌ ప వస వ... న లం టా " న్న గ. న... న. ్‌ కం. గ్‌ జర ప్‌ సు. ం క న లాం నే కట వ మ న ర | (ము న లం పన హం ల | స కనే న ఖు ల సు వ. న ॥ శ చట నటు. టా సరా నేం లో న యు ష్‌ ణ్‌ ము న శ న నమత నందం ౨. జ | ర కా. మం తా ళం ర న క = శ నా... త్య క కే. య. 5 క్ట. భక _ య య న నై. , | (| న. న సలో న న వ. | జ య్‌ ॥ జ . కో ॥7] | డ్‌ న ౯

(టి తెట్ల సాహెత్యం

(1979 అక్టోబరు నుంచి, 1980 "సెసప్టెంబడు వరకు జరిగిన

*షొరన్వత వేదిక” ఉపన్యాన వ్యాసాల నంకలనం)

నంపొదవడు కె. 3. రంగనాథాచార్యులు త్ర సేభస్ప్రక సడివత్ర తిలక్‌ రోత -హైదకాబాన్‌

1[నథమ ముద్రణ : 198 తటల / 000 ద్ధుడ్గాగ్గ. ఉ2వ2 రంగా డాగీ య్‌ త్‌ వెలరూ. 8-00 క2ంం? ౩864 102 ఈం ల౯10108 04 018 ం01 ఇ28 మ9ఢే6 18111016 0? (పం 6076౯92౧86౧౯ 0% 10412 1 ౧౦౦6881001 ౯౬66. డాందాలయాెా జ య్య ఈంఠాలయ న ర్‌ వో టక్‌ ౫ ఈ గ్ల వ ల్ని ఇాదరాల గ్‌ ముదణ ; పద్మావతీ ఆక్ట్‌ ప్రింటర్స్‌, "సదర్‌ గూడ, 'హైదరవాదుంర500 001.

వూ వూట

ఆం సారన్వత పరిషత్తు (పతి నెలా మొదటి ఆదివారం ఉదయం పడి గంటలకు “సారస్వత వేదిక ' సాహిత్య సమావేశాలు జరుపుతుంది. హైదరాబాదు నగరంలోని సాహితీ మి[తులు, యువకులు, విద్యార్థులు ఉత్సాహంతో ఈ సమావేశాలలో పాల్గొంటున్నారు. ఒక (పత్యేక సాహిత్య విషయంపైన ఒళ (వధాన వక్త మాట్లాడటం, తరువాత చర్చ జరగటం ఈ సమావేళాల (ప్రత్యేకత. 1979 అక్టోబరు నుంచి 1980 'సెప్టెంబరువవకు నాలుగవ సంవత్సరంలో జరిగిన “ఉపన్యాస వ్యాసాల సంకలనం ఇది, [పాచీన సాహిత్యాన్ని. ఇంతకాలం శైలి, ఆలంకారం, రసం మొదలైన కళాత్మక విలువల దృష్ట్యా మాాతమే (పధానంగా వరిశీలించటం ఎరుగుతూ వస్తున్నది, కాని సామాజిక, రాజకీయ, చారితక ళూమికతో తెలుగు సాహిత్యాన్ని పరిశీలించాలనే దృష్టితో పన్నెండు శీర్షికల పైన ఉపన్యాస చర్చాకార్య[కమాలను “సారస్వత వేదిక" ఏర్పాటు చేసింది.

ఈ సణాళికకు “తెలుగు సాహిత్యం-మరోచూపు' అన్న పేరును సూచిం చింది (శ్రీదేవులపల్లి రామానుజరావుగారు. ఉపన్యాసవ్యాసక ర్తలందరూ విభిన్న దృక్పథాలకు సంజీంధించిన వారు కొావటంవల్ద వ్యాసాలన్నీ ఒకే తోవలో నడి బాయని చెప్పలేం. వాటిని సమన్వయంచేసే [పయత్నం సంపాడకీయ వ్యాసంలో జరిగింది. మొత్తం మీద ఈ తోవలో కొత్త పయత్నమిది. తరు వాత పరిశోధనలకు ఇది ఏమా[తం ఉసయోగించినా మేం కృతకృత్యులమైన ట్రే, ఒకటి రెండు వ్యాసాల సంక ప్త్రపాఠాణ తయారుచేయటంలో మితుడు శ్రీడిం చంద శేఖర రెడ్డి తోడ్పడ్డాడు. పూవులు దిద్దటంలో ట్రీడి. చంద శేఖర రెడ్డి, థ్రీ ఎమ్‌. నరహరి సహాయం చేశారు. ఆయినా అచ్చు తప్పులు తప్పలేదు. శ్రీ ఎమ్‌. నరహరి తయారుచేసిన ముఖ్యమైన తప్పొప్వుల పట్లికను పుస్తకం చివర చేర్చాం. ఉపన్యాస వ్యాసక ర్తలకి, సారస్వత వేదిక కొర్య[కమాలలో, పుస్తకం (పచురణలో తోడ్పడ్డ వారికి కృతజ్ఞతలు. హైదరాబాదు తె. కె. రంగనాథాచార్యులు 80-8-1081 సంచాలకుడు

సారస్వత వేదిక,

యూ, అ దం లో ౨౪6 € తెలుగు సాహిత్యం = మరో చూపు (నంపాదకీయ వ్యాసం) జాలరి, లె రంగనాథాభార్యులు 46 కేజ్‌ నన్నయ చార్మితక భూమిక పాల్కిరికి సోమన 2 నిబద్ధత -నిమగ్నత =ముడి గొండ వీరళదళాశ్రీ ౨46 శీ0 ఉభయక వి తిక్క.నగారి సమన్విత సాహిత్య వ్య _క్రీత్వం --కోవెల సంపత్కుమారాచార్య ౨ 5కి థ్రీనాథుడు = సమకాలీన సమాజము ఎరావి భారతీ ,.. 87 పోతన్నలో అభ్యుదయాంళ : కాల్పనికత : భక్తిమార్గం తాళ్ళపాక అన్నమయ్య సాహిత్యం (సబంధాలు -- సామాజిక, మఠ, రాజకీయ భూమిక ఎఎస్‌. వీ. రామారావు ౨౨. 122 నిరనన కవి ధూర్జటి ఎా-మోకృకూరు నరహరి ,.. 180 ఇచ్చథెలుగు కావ్యాల అవతరణ - బార్మితక భూమిక లాబూదిరాజు రాధాకృష్ణ ౨... 14కి

ఇళ (వ్రజాకవి వేమన జాన్‌. గోపి ౨.౨. 16? దశిణదేశీయాం[ధ సాహీత్యం - బారితక, సామాజిక నేపథ్యం వన్‌. కోటేళ్వచి ౨. 176 తెలుగు కతకాలు (కీ. ౪. 1700-1850); రాజకీయ సామాజిక భూమిక

ఇందులోని రచయితలు కె. శె. రంగనాధాదార్యులు ఎమ్‌.ఏ. (తెలుగు), ఎమ్‌-ఏ. (సంస్కృతం), ఎమ్‌.ఏ, (లింగ్విస్టిక్స్‌) పీహేచ్‌.డి. (లింగ్విస్టీక్స్‌) ప్రిన్సిపాల్‌, ఆంధధి సారస్వత పరిషత్తు (ప్రాచ్యకళాళాల, తిలక్‌రోడ్‌, హైదరాబాదు. ముదిగొండ వీరభ దళాస్త్రి ఎమ్‌ ఏ. (తెలుగు), పిహెచ్‌.డి. (తెలుగు) డిప్యూటీ డై రెక్టర్‌ ఆంతర్జాతీయ తెలుగు సంస్థ, విర్కల్‌పురా, హైదరాబాద్‌ కె. నంపత్యమారాబార్య ఎమ్‌. ఏ. (తెలుగు), పిహెచ్‌.డి. (తెలుగు) లెక్చరర్‌, తెలుగు కాఖ, కొకతీయ విశ్వవిద్యాలయం, వరంగల్‌ రావి భారతి ఎమ్‌. ఏ. (తెలుగు), పిహెచ్‌.డి. (తెలుగు) తెలగు లెక్చరర్‌ , ఆర్‌ .వీ.వి.ఆర్‌. మహిళా కళాళాల, నారాయణగూడ, హైదరాబాద్‌ గంగికెట్టి లమ్మీనారాయణ ఎమ్‌. ఏ. (తెలుగు) డిప్యూటి డై రెక్టర్‌ అంతర్జాతీయ తెలుగు సంస్థ, బర్క త్‌పురా, హైదరాబాద్‌

స! ఇరివెంటి కృష్ణమూర్తి ఎమ్‌.ఏీ (తెలుగు), పిహెచ్‌.డి (తెలుగు) రీడర్‌, తెలుగుళాల. పీ.జి. సెంటర్‌ (ఉస్మానియా విశ విద్యాలయం) బషీర్‌బాగ్‌ , హైదరాబాద్‌ ఎన్‌. వి. రామారావు ఎమ్‌.ఏ. (తెలుగు), పిహెచ్‌.డి. (తెలుగు) రీడర్‌, తెలుగుళాఖ ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం, హైదరాబాద్‌ ఎమ్‌. నరహరి ఎమ్‌.ఏ. (తెలుగు), ఎమ్‌. ఫీల్‌. (తెలుగు) లెక్చరల్‌, ఆం(ధసారస్వత పరిషత్తు (ప్రాచ్యకళాళాల, తిలక్‌ రోడ్‌, హైదరాబాద్‌ బూదరాజు రాధాకృష్ణ ఎమ్‌.ఏ, (తెలుగు), పిహెచ్‌.డీం డిప్యూటీ డై రెక్టర్‌, తెలుగు ఆకాడమీ, హిమాయత్‌నగర్‌, హైదరాబాద్‌ ఎన్‌. గోపి ఎమ్‌.ఏ. (తెలుగు), పిహెచ్‌.డి. (తెలుగు) తెలుగు లెక్చరర్‌, సైఫాబాద్‌ సైన్స్‌ కళాశాల, మాసాబ్‌టాంక్‌, స్రైదరాబాద్‌

నాయని కోపేళ్వరి

ఎమ్‌.ఏ. (తెలుగు), పిహెచ్‌ డిం (తెలుగు)

లెక్చరర్‌, ఆం[ర సారస్వత పరిషళ్తు పాచ్యకళాళాల, తిలక్‌రోడ్‌, హైదరాబాద్‌

డీ. చందశేఖర రెడ్డీ

ఎమ్‌.ఏ, (తెలుగు), ఎమ్‌. ఏ, (లింగ్విస్టిక్స్స్‌ ఎమ్‌.నిల్‌ (తెజగు) లెక్చరర్‌, ఆంధ సారస్వత పరిషత్తు (పాచ్యకళాళాల,

తిలక్‌ రోడ్‌, హైదరాబాదు.

నంపాదకీయ వ్యానం తెలుగు సాపి వురో చూష లా బాత్యం -- చూపు ఎఎ కె, కె. రంగనాథొచాడ్యూలు చరిత) = సాహిత్యం తెలుగు సాహిత్యాన్నే కాదు, ఏ భారతీయ భాషా సాహిళత్యాన్నైనా కారి (తక దృన్టితో ఆధ్యయనం చేయాలంటే భారత ఉపఖండం మొత్రం చరితను భూమికగా తీసుకోవలసి ఉంటుంది. తెలుగు సౌహిత్యంతోపాటు అనేక భార తీయ ప్రాంతీయ లాషా సాహిత్యాలు వ్యూడల్‌ యుగంలో (ప్రారంభం అవుతాయి. వ్యూడల్‌ యుగంలో భారత దేశంలోని పెద్ద పెద్ద స్మామాజ్యాలు విచ్చిన్నమై చిన్న చిన్న రావ్యాలుగా ఏర్పడినా, ఈ రాశ్యాల ఎల్లలు, సరివాద్దులు ఎప్పటి కప్పుడు మారుతూ రాజకీయాలు భౌగోళిక స్వరూప న్వళావాలు అస్థిరంగా ఉన్నా అధికార వర్గం న్వరూప స్వలావాలలో, ఆర్థిక సంబంధాలలో, భూముల స్వత్వ స్వామ్యాలకు సంబంధించిన విషయాలలో ఇంచుమించు దేశం అంతా ఒకే విమైన వ్యవస్థ కనిపిస్తుంది. దీ91 పధాన కాకణం భారత దేళంలోని [పా తీయ రాక్యాల భూభాగాలన్నీ ద్వీపాలుగా, చీలికలు? కాక సన్నిహితంగా ఉండటమే. యూరోపిమన్‌ వ్యూడలిజానికి భారతదేశపు వ్యూడలికానికి కల (పధాన ేదానికి కారణం కూడా ఇదే. యూఏప్‌ ఖండంలోని రాజ్యాలు సర్నిపా ఈంగా చేరి లేక చిక్నచిన్న ద్వీపాలుగా చీలి ఉండటం, సము.దతీ ల ద్వారా వస్తు వుల ఎగుమతి, దిగుమతి వ్యాపారం మీద వాటి ఆర్థిః వ్యవస్థ ఆధారపడి ఉండటం కనిపిస్తుంది. వాటి అర్థిక వ్యవస్థ వ్యవసాయంపైన ఆధారపడిలేదు బానసవిధానం [పధానంగాఉండి బానిఫలతో తయారు చేయించిన వస్తువుల మ ఎగుమతి చేయటం, (పతిగా తమకు ఆవసకమైన ఆహాక ధాన్యాలను దిగుమతి చేసుకోవటం జరిగేది, యూరోపియన్‌ వ్యూడల్‌ వ్యవస్థలో రాజకీయాలతో, పరిపాలనతో సంబంధం

శ ఉన్న పురోహిత వర్గం లేదు. రోమన్‌ చట్టం మొదలై న వాటిలో మతానికి, నై తిక విషయాలకు (ప్రాధాన్యం లేదు. అందువల్ల (బాహ్మణ సాహిత్యంలాంటిది అక్కడ కనిపించదు. ఇదే దళలో భారతదేశ పరిస్థితి దీనికి భిన్నంగా ఉంటుంది. భారత ఉపఖండం సన్నిహితంగా చేరిఉన్న విస్తృతమైన ళూభాగం. పకస్పర వ్యాపార సంబంధాల కారణంగా, అభివృద్ధి చెందిన రేవుల కారణంగా ఉపఖిండలలోని అసంఖ్యాకంగా ఉన్న (ప్రాంతీయ రాజ్యాలు సంబంధాలులేని విడి భాగాలుగా చీలిపోలేదు విభిన్న రాజ్యాలను పరిపాలిస్తుండిన అధికార వర్గం ఆర్థికంగా, సాంస్కృృతికనగా, పరిపాలనాపఠంగా సమాన స్వభావం కలిగి ఉండేది వ్యూడల్‌ యుగం నాటి భారత దేశపు ఆర్థిక వ్యవస్థ (పధానంగా భూమిపైన, వ్యవసాయంపైన ఆధారపడి ఉంది. కర్షకుల, రైతుల మళక్షి 'పెననే భూస్వాములు ఆధారపడి ఉన్నా యూరోపియన్‌ దేశాలలో కనిపించే శతినమైన బానిస విధానం ఇక్కడ కనిపించదు. భారతదేశ చరి[తలో, ముఖ్యంగా వ్యూడల్‌ యుగంనాటి రాజకీయాలలో, పరిపాలనలో పురోహత (వాహ్మణ వర్గానికి, మళానికి పాధాన్యం ఉంది. ఈ కాలంనాటి భారతదేశం లోని (పాంతీయ లాషా సాహిత్యాలు ఆస్థాన, ఆస్థానేతరసాహిత్యాలుగా అలి వ్వద్ధి చెందాయి. ఆస్థాన సాహిత్యం ఫ్యూడల్‌ వ్యవస్థకు అనుకూలమై దానిని బలపరచటానికి ఉపయోగిస్తే, ఆస్థానేతర సాహిత్యం వ్యూడల్‌ వ్యవస్థను, దానికన.కూలమైన కుల వ్యవస్థనూ వ్యతిరేకిస్తూ భక్తి సాహిత్యంగా జనంలో వ్యాపించింది ఆయా (ప్రాంతాలకు సంబంధించిన (పత్యేకమైన చార్మితక కార జాల వల్లి కొన్ని భాషలలోని లిభిత సాహిత్య చర్మితలో ఆస్థాన సాహిళ్యానికి (ప్రాధాన్యం ఏర్పడగా, కొన్ని భాషలలో అస్థానేతర సాహిత్యానికి సమ ప్రాధా న్యం, మరి కొన్నింటిలో ఎక్కువ (పాదాన్యం కూడ కనిపిస్తుంది. ప్యూడల్‌ శక్తులు బలంగా ఉన్నచోట ఆస్థాన సాహిత్యం, ప్యూడల్‌ వ్యతిరేకమైన భక్తి ఊద్యమాల్డాంటిని ఎక్కువగా ఉన్నచోట ఆస్థానేతర సాహిత్యం (ప్రాధాన్యాన్ని పొందాయి. తెలుగులో ఆస్థాన సాహిక్యానికి, జౌ త్తరాహ సాపాత్యాలలో అస్థానే తర సాహిత్యానికి ప్రాధా గ్యం కనిపిస్తుంది. ఆస్థాన సాహిత్యానికై నా, ఆస్థానే థక సాహిక్యానిక్షైనా మతమే వధాన (పాతిపదికగా కనిపిస్తుంది

య!

పై పరిస్థితులను దృష్టిలో ఉంచుకొని తెలుగు సాహిత్యాన్ని పరిశీలించ వలసి ఉటుంది. ఉత్ప త్తి సాధశాలు, ఉత్ప త్తీ సంబంధాల్లో కొల[కముంలో వచ్చిన పరిణామాన్ని చెప్పటమే దేశ చర్మిత అయితే, ఆ సంబంధాలు సాహి త్యంలో ఎట్టా (పతిబీంబించామయో, దానికి అనుగుణంగా సాహిత్యరూపాలు ఎట్టా సంతరించుకున్నాయో చెప్పటమే సాహిత్య చర్మిత శిష్ట సాహిత్యం పేరుతో మశకి అందుబాటులో ఉన్న తెలుగులోని లిఖిత సాహిత్యం ఇలాంటి సాహిత్య చర్మిత నిర్మాణానికి ఎంతవరకు ఉపకరిస్తుందో చెప్పటం కష్టమే. సంస్కృతీ నభ్యతలు మేధావి వర్గం స్పష్టి అని, వారికి, వారిపైన ఆధారపడిన పాలక వర్గా నికి మాాతమే అవి సంబంధించికవనీ భారతదేశానికి సంఇంధించినంతవరకు ఆ సంస్కృతి అధ్యాత్మీక విలువలు (పధానంగా కలిగిఉందని, మతం, తత్వం, చట్టం, సాహిత్యం, సంగీతం, చ్వితకళ మొదల్నెన ఉపరితల విషయాలన్నిం టిలో ఆధ్యాత్మికత (పతిబింబిస్తుందనే ఆభల్నిపాయం ఒకటి ఉంది ఈ సంస్కృ తిని పతిబింబించే సాహిత్యమే నిజమైన సాహిత్యమనీ, దానికి సంబంధించిన చరిితే నిజమైన చర్మిత అనీ వారి నమ్మకం సాహిత్యంలో సామాజిక పంస్థితుల పేరిట నగలలో, వస్త్రాలలోని రకాలు, భోజన పదార్థాలలోని వై విధ్వాలు, కోప గృవోలు, వేళ్యావాటికలు మొదలైన సంపన్న వర్గాల భోగవస్తువుల వివరాలు మ్యాతమే సాహిత్య విమర్శలలో కనిపిస్తున్నాయి. సమకాలీన సమాజ నిర్మాణం, ఆర్థిక వ్యవస్థ, ఉత్పత్తి సంబంధాలు- వీటివల్బ ఉత్పన్నమయ్యే వివిధ వర్గాల మధ్య సంబంధాలు వీటి దృష్టితో సాహిత్య పరిశీలన జరుగవలసి ఉన్నది. తెలుగు సాహిత్యాని$, ఆ మాటకు వస్తే భారతీయ భాషా సౌహిత్యాంకు సంబం ధించిన విమర్శ, చరిత, పరిశీలన రూపానికిచ్చిన |పాధాన్యం విషయానికివు లేదు. ఇప్పిటికీ పరిశోధనలు రూపంలో, ఓక విషయాన్ని చెప్పడంలో కవి (దర్శించిన నైపుణ్యాన్ని, చమత్కారాన్ని, (ప్రతిభను వివరించటంతో సంతృప్తి పడుతున్నాయి. యాండతికంగా కొలత బద్దల (పకారం రచనా శైలి, అకవాద పద్ధతులు మొదలై న వాటిని గురించి చెప్పటం, ఇత సామాజిక దృగ్విషయాల నుంచి వేవచేసి సాహిత్యానికి ఒక (ప్రత్యేక అ స్తీత్వాన్నిచ్చి చర్చించటం జరుగుతున్నది ఒక విషయాన్ని అఖివ్య క్రీకరించే పద్ధతిలోని కళాత్మక విలణునలనుబట్టీ ఒక రచనకు సాహిత్యం అ, సృజనాత్మక రచన అని అంటున్న మాట నిజమే కాని అభివ్య క్రికరణ పద్ధతిని, రతనా రూపాన్ని

య!

నిర్ణయించేది కవియొక్క సాంఘిక ఆస్తిశ్వం, కవి ఆశించే [పయోజనం అని గుర్రించగలిగినప్పుడే నిజమైన సాహిత్య చరి[త నిర్మాణం జరుగుతుంది.

లారతదేశానికి సంబంధించిన సామాజిక చరి[తను పరిశీలించినప్పుడు (పతి మారిన దళలోను ఆ దళకు సరిపడకపోయినా పూర్వ పూర్వ దశళలలోని సంప్రదాయ భావాల [పభావం కనిపిస్తుంది ఉత్పత్తి సంబంధాలలో, సొమాటిక సంబంధాలలో [పధానమైన మార్పులు వచ్చినా, వస్తున్నా మారిన దళలోని అధికార వర్గానికి పూర్వ దళలలోని ఉత్పత్రి సంబంధాల మూలంపైన ఏర్పడ్జి మత సంబంధమైన భావజాలం ఆదర్శం అవుతున్నది. మతమే చరిత కాక పోయినా, భారతదేశానికి సంబంధించినంతవరకు మత స్వరూప స్వభావాలలోని మార్పులు చరిత నిర్మాణానికి బాగా దోహదం చేస్తున్నాయి. దేళ చరితలోః ఆ నేపథ్యంలో వచ్చిన సాహిత్యంలో మతానికంత (పాధాక్యంఉంది. ఏ భారతీయ భాషా సాహిత్యానికీ, మరీ ముఖ్యంగా ఆస్థాన సాహిత్యానికీ వాస్తవాలతోను, నిజమైన చరిితతోను సంబంధం చాలా తక్కువ. చార్మితక (గంథాలని చెప్ప దగ్గ వాటిలో కూడా చాలా వరకు కల్పనలు చోటు చేసుకున్నాయి. దీనికితోడు (పతి దళలోను అధికార వర్గ భాన జాలంలో వైరుధ్యాలు కనిపిస్తాయి. ఈ వై రుధ్యాలన్నీ సాహిత్యంలో దర్శన మిస్తాయి. అనేక వృత్తులవారినుంచి, ఇతర జాతులనుంచి అసంళ్యాకంగా కొత్త కులాలు ఏర్పడ్డ ప్యూడల్‌ దళలో కూడా సైద్ధాంతికంగా, సౌం్యపవాబమికంగా, మతపరంగా చాతుక్వర్ణ్హ్య వ్యవస్థ కొనసాగింది. వ్యూడల్‌ యుగపు పరిపాలకులకు స్నౌమాజ్యయుగం నాటి చ్యకవ ర్తులు ఆదర్శం. సమకాలీన సమాజం, సమాజంలో తమ అ స్తిత్వంం సంప్రదాయ భావజాలం- వీటివల్ల వై రుర్యాలు ఉత్పన్న మౌతాయి. ఈవై రుధ్యాలు సాహిత్యంలో (ప్రతివింబించటం సహజం. ఆందులో కవి రచన ్రాచీక సంస్కృత సౌహిత్యగంథాలకు అనుసరణో. అమవాదమో అయినప్పుడు ఈ వైడధ్యం కొట్టవచ్చినట్టు కనిపిస్తుంది. తను నివసిస్తున్న సమాజం, నాటి పరిస్థితులు, తాను అఆనుసరణకు, అనువాదానికి (గహించిన (గ్రంథంలోని భానవ జాలం వీటి పరస్పర వైరుధ్యాలు కవిని వెంటాడుతుంటాయి. తన కాలం నాటి సమాజం ఒక రకంగా ఉంటే తను కోరుతున్నది, గొప్పదనుకుంబున్నదేమో తనకంటే వేయు సువత్సరాలముందు నెలకొన్న మత సంప్రదాయాలు సిద్ధాం తాలు, భావా. ఏష కుంతోపాటు సాహిత్యరూపం విషయలలోను ఈ వైరుధ్యాల

3111 కనిపిస్తాయి. ఈ వైరుధ్యాలను గుర్తించి వేకు చేనుగలిగికప్పుడే సమకాలీన వఎస్థికుంగు, సావాక్య స్వరూప స్వభావాలను నంగ్గా అంచరావేనుక30 మత, సామాజిక విషయాలకు సంబంధించి మూల భారతంలో, నన్నయ భారతంలో కనిపించే భేదాలకు కారణం ఏమిటి? 1పాంతీను భాషగా తెలు్సులో నన్నయతో (ప్రారంభమైందని చెప్తున్న లిలిత సాహిత్య స్వరూప స్వభావాలు ఆ విధంగా ఉండటానికి కారణం ఏమిటి ? దేశి, జాను తెనుగు మార్గాన్ననుసరిస్తున్నానని చెప్పుకున్నా పాల్కురికి సోమన రచనలపైన మార్గ (ప్రభావం అంతగా ఎందుకు ఊంది? తిక్కన సాధించిన సమన్వయం ఏమిటి? తెలుగులో ఆస్థాన సాహిత్యాన్ని పరాకాన్ట దశకు చేర్చటంలో శ్రీనాథుని పాత ఏమిటి? భక్త కవి అయిన పోతన కౌత్తరాహ భక్త కవులలా కాకుండా కవితా రూపాన్ని ఎన్నుకోవటంలో సంస్కృతీ కృతమైక మార్గ పద్ధతినే ఎందుకు ఎన్నుకున్నాడు ? అన్నమయ్య శ్రిర్తనల స్వరూప స్వభావాలను నిర్ణయిస్తున్న దేమిటి ? ఏ ఆర్థిక, సామాజిక పరిస్థితులు (ప్రబంధాల్దాంటి రచనలు రావటానికి కారణం అయ్యాయి ? వవంధ యుగంలో రధూర్జటికి గల (పత్యేకతలకు కారణం ఏమిటి ? యక్షగానాలేం చెప్త న్నాయి! వేమనకున్న (పల్యేకత ఏమిటి? అతనిలోనే కనిపించే వైరుధ్యాలకు కారణంఏమిటి? 18,19 శతాబ్దుల నాటి శతకాలు ఆవిధంగా రావటం యాదృచ్చిక మేనా?-ఇలాంటి (పళ్నలకు యాంతికంగా సమాధానాలు చెప్పటం సాధ్యం కాదు. సమకాలీన చరి[తను, సమాజాన్ని, భావ జాలాన్ని, అందులో కనిపించే వైరుధ్యాలను అర్ధంచేసుకోగలిగినప్పుడే కొంతవరతై నా సమాధానాలు లభిస్తాయి. సాహిత్యాన్ని బట్టి సమకాలీన సమాజాన్ని, చార్మితక స్థితిగతులను మనం తెలుసు కోగలిగింది చాలా తక్కువ. ఏ చారితకి పరిస్థితులలో అలాంటి సాహిత్యం వచ్చిందో చెప్పటమే మనం చేయగలిగిన పని. ఆయా రచనలకు గల చార్మితక భూమికను తెలుసుకోవటానికి ఆ రచనలపైన మ్మాతమే ఆధారపడి లాఖథంలేదు. ఇతర[త పురావస్తు పరిశోధన, చరి[తకు సంబంధించిన ఇతర రంగాలలోని అధారాలపైన నిర్మితమైన చర[ళతో కొంత పూర్వ పరిచయం ఉన్నప్పుడు

• మ్మాతమే [గంథ రచనాకాలంనాటి చారి తక పరిస్థితులకు, (గంథ రచనకు గల సంబంధం టోధపడుతుంది. విషయంలోను, రూపంలోను రచన ఆ విధంగా ఎందుకు ఉందో ఆర్థం అవుతుంది. దేశ చరిశకారునిలాగే, సాహత్య చరిత కారుడు కూడా చేయవలసింది గతాన్ని, గత సాహ్‌త్యాన్ని గుడ్డగా ఆభిమానించ

21?

టమో లేకి పూర్తిగా దాన్నుంచి తెగతెంపులు చేసుకోవడమో కాదు- వర్త మానాన్ని, వర్తమాన సాహిత్యాన్ని అవగాహాన చేసుకోవటానికి కీలకంగా గత సాహిత్యాన్ని అర్థంచేసుకొనేట్టు చేయటం మాతమే. ఇరుగు పొరుగు సాహిత్యాలు

భారత దేళ చర్మితలో వ్యూగల్‌ యుగంలో సుమారుగా పది, పదకొండు శతాబ్దాలలో పాంతీయ భాషా సాహిత్యాలు [పారంభమయ్యాలి. ఇది వ్యూడల్‌ అనుకూల ఆస్థాన సాహిత్యం గాను, ప్యూడల్‌ వ్యతిరేక ఆస్థానేతర సాహిత్యం గొను వచ్చింది. వ్యూడల్‌ వ్యతిరేక సాహిత్యం ముఖ్యంగా భక్తి సాహిత్యంగా పెంపొందింది. తెలుగు, కన్నడాలలో ఆస్థాన సాహిత్యానికి లిళథిత సాహిత్య చర్మితలో 1పాఠధాన్యం లలిస్తే, ఆర్య భాషా కుటుంవానికి చెందిన బౌత్తరావా భాషల్లో ఆస్థానేతర సాహిత్యానికి (పాధాన్యం లభించింది. ఉత్తర భారతంలో ఆస్థాన సాహిత్యం ముఖ్యంగా సంస్కృత సాహిత్యంకాగా, ఆస్థానేతర సాహిత్యం దేశీయ భాషలలో, దేశీయ పద్ధతులలో వచ్చింది. తెలుగు, కన్నడాలలో ఆస్థాన, ఆస్థానేతర సాహిత్యం [పధానంగా ఆ భాషలలోనే రెండు మార్గాలకు సంబంధిం చిన పద్ధతులలో కనిపిస్తుంది. భాషలో, తూపంలో, ఛందంలో సంస్క్బృతీకృత మైన పండిత మార్గంలో ఆస్థాన సాహిత్యమూ, దేశీయమైన గీకాల రూపంలో, సాధారణ భావలో ఆస్థానేతర సాహిత్యమూ నచ్చింది. తమిళ సాహిత్య పరిస్థితి వీటికి భిన్నంగా కనిపిస్తుంది. ఇతర (ప్రాంతీయ భాషా సాహీ౭్యాలకు చాలాకాలం ముందే, ఆర్యమతపు గాలులు త్మీవంగా వీయకముందే [4 శ (ప్రారంభ శతాన్దాలలోనే తమిళ లిఖిత సాపాత్య చర్మిత |పారంభమౌతుంది. సంస్కృతీ కరణ లేకుండా భాషలోను, ఛందంలోను తన (పత్సేకతను మొదటి నుంచీ నిలుపుకుంది తమిళం. తిరువళ్లువర్‌, ఆవ్వుయ్యార్‌ దేశీయ భాషలో, దేశీయ ఛందంలో సరళ రీతిలో సామాన్యులకు నీతి వోధ చేస్తూ రచనలు చేశారు. ఆ సాహిత్యం [(గంథస్థమై లిలితరూప శిన్ష సాహిత్య (ప గహంలో భాగం అయింది. (క్రీ. శ. 7.8, శతాబ్దుల నుంచే కైన భక్తులైన నయనార్ద భక్తి గీతాలు, వైష్టవులై న ఆళ్వారుల భక్తి [ప్రబంధాలు వచ్చాయి. తైన, బౌద్ధ సాహిత్యాలు కూడా శ్రీశ. 8,9 శతాబ్దుల్లో కనిపిస్తాయి. నంపనార్దలో, ఆళ్వా శ్చలో విభిన్న కులాలకు సంబంధించిన వాళ్లున్నారు. భక్తి మార్గంలో కుల

ఇ

భేదాలు, ఉచ్చ నీచ భేదొలు లేవని బోధించారు. సా మాన్యులందరికీ ఉద్దేశించిన ఈ సాహిత్యం దేశీయ రూపాన్నే సంతరించుకుంది.

బొత్తరావా (పాంతీయ భాషలలోని సాాత్యాలు తెబుగు, కన్నడ సాహి త్యాల తరువాత కీ, శ. 12వ శతాన్ది నుంచీ [ప్రారంభమౌతాయి. మొదట వీర గాథల రూపంలో, తరువాత భక్తి సాహిత్యంగా ఈ సాహిత్యాలు వచ్చాయి. కుల భేదం లేకుండా అన్ని రకాల కులాల వాళ్ళూ ఈ భాషా సాహిత్యాలలో కనిపిస్తారు. సంపన్న భూస్వాముల, మతాధికారుల ఆధిక్యాన్ని, _పాబల్యాన్ని నిరసించారీ కవులు. ఇవన్నీ మత రూపంలోనే జరిగాయి. స్థానిక భాషలలో దేశీయమైన గీతాలు, గేయాలు, కీర్తనల రూపంలో ఈ సాహిత్యం వచ్చింది. హిందువులు, ముస్లిములు ఇద్దరూ ఈ భక్తి మార్గంలో కలిశారు. విదేళాల నుంచి మహమ్మదీయుల దండయాాతలు, స్థానికంగా చిన్నచిన్నరాజుల, భూస్వా ముల ఆగడాలు ఈ రెంటికీ వ్యతిరేకంగా పోరాడవలసిన చార్మితక అవసరంగా ఈ సాహిత్యం వచ్చింది. స్లానిక జాతులకు సంబంధించిన చాలామంది మవాన్ముదీయులుగా మతాంతరీకరణ పొందారు. మహమ్మదీయ మతంలో కుల భేదాలు లేకపోవటంవల్స్ల, కింది కులాలవాళ్ళకు చిన్న చిన్న వ్యాపారాలు చేసుకొనే హక్కుతో పాటు కొత్త జీవన మార్గాలను అనుసరించే అవకాశం ఆ మతం ఇవ్వటంవబ్ల చాలామంది నిమ్న కులాలవారు ఆ మతంలో చేరారు. కాని దీనివల్ల వారి ఆర్థిక, సామాజిక స్థితిగతులలో అంతగా మార్చు వచ్చినట్టు కనిపించదు. ఆర్థిక ఆధిపత్యం మఠంకంటే. అంత బలవ త్తర మైంది. తక్థికంగా ఐడుగువర్గానికి సంబంధించిన ముస్లింల కూడా ఈ భక్తి మార్గంలో చేరటానికి కారణం ఇదే. భూస్వామ్య వ్యవస్థలో పీడకులకు వీడి తులు ఎదురు తిరగటంగా, చిన్న చిన్న వ్యాపారులముంచి, వృత్తులవారినుంచి భక్తి ఉద్యమం, సాహెశ్యం బయలుదేరింది. వ్యూడల్‌ వ్యతిరేక సాౌహిత్యానికి మత, సామాజిక రూపాన్నిచ్చారు భక్త కవు4. వైమధ్యాలను మాని ఐక్యతకు [ప్రబారం చేశారు. మఠ కర్మకాండంకంటే భక్తికి [ప్రాధాన్యం ఇద్బారు. హిందువులలోని వర్ణభేదాలను నిరసించారు. ముస్తింలలో ఉండే అధికార వర్గాన్ని ఎదిరించారు. రాజులనే కాదు మతాధికారులను కూడా ఎదిరించారు. (వజభాషలో సాహిత్యాన్ని వెలబించిన కబీరు మహమ్మదీయుడై న దూదేకుల వాడు. మరాఠీలో దర్జీవాడ్డైన నామ్‌దేప్‌ కుల విధానంలో ఉన్న దు్యూర్గాలను

య.

వ్యతిరేకించాడు. ఇతని రచనలు సిష్కల మఠగంథాలలో కూడా దేరాయి. కుమ్మరి గోరాపంభార్‌, కంసాలి నరవారి సోనార్‌, ఆనస్పృక్ళుకైన జోఖామేళా, మంగలి సేనాన్హవీ, చిన్న వ్యాపారి తుకారాం మొదలై నవాళ్ళుకు మాూఠీ సాహిత్యంలో విశిష్టస్టానం ఉంది. బెంగాలీలో “శూన్మపురాణం” అనే బౌద్ద (గ్రంథాన్ని రాసినవాడు అస్పృక్యుడై న రామాయి పండితుడు. సంస్కృత “గీఠ గోవింద కర్త జయదేవుడు స్థానిక భామలో భక్తి గీతాలు రలిందాకుం బెంగాల్‌లో చ్చై తన్యుడు వైష్టవాన్ని కృష్ణ భక్తితో జోడించి అన్ని కులాల వాళ్ళకీ _సవేళం ఇచ్చాడు. అంతకుముందే చండీదాసు రాధాకృమ్ణుల [ప్రణయ ఈత్వాన్ని ఆవిష్కరించాడు. బెంగాలీ సాహిత్యం 18వ శళాబివరకు చైతన్య యుగంగా, వైష్టవ భ క్రియగంగా కొనసాగింది. అస్సామీలో కంకరదేవ్‌ ఈ మార్గానికి సంబంధించినవాడే. ఒరియాలో కూడా ఈ వై మవ _పభావం ఉండి. సంస్కృృతం తెలియని సిద్ధేళ్వరి పిరిడియా అనే శ్యూద కర్షకుడు సరకాదాసు అనే పేరుతో సరళ భారతాన్ని ఒరియా భాషలో రచిందాడు. మూలానికి ఏ మాతం సంబంధంలేని ఈ (గంథంలో ఒరియా (పజల సామాజిక జీవనం దర్శనమిస్తుంది. మరొక ఒరియా కవి బలరామదాసు వారిజనులను ఉద్ధరించ టానికీ రచెనలు చేశాడు. సంజాబ్‌లో మహమ్మదీయులతో పాటు సకల వర్ణాల వారికి యోగమార్గ ద్వారాలు తెరిచాడు గోరఖ్‌ నాథ్‌. సామాన్యులకుపయోగించే సూక్తులతో కవయితి లత్‌ ద్యత్‌ మొదలై న వారితో కాశ్మీరీ సాహిత్యం మొద లయిండి. ఇదే కాలంలో కర్ణాటకలో శివభక్తులై తే చాలు కులలేధం లేకుండా అందరూ నమానమేనని వీరశైవ మతానికి సంబంధిం ఎన బనవడు టోధింబాడు, (క్రీశ. 16వ శతాబ్దం నాటి దాస సాహిత్యం కూడా కుల వ్యవస్థను వ్యతి రేకించింది. తలుగు లిఖిత సాహిత్య _పారంథం

చర్మిత కందినంతవరకు తెలుగు లిథిత సాహిత్యం 1 ఫధానంగా ఆస్థాన సాహిత్యంగా, మార్గ పద్ధతిలో (ప్రారంభమైంది. ఈ విషయంలో తెలుగు సాహిత్యానికి కన్నడ సాప్రాత్యంతో ఎక్కువగా పోలిక న్నాయి. మొదటి కన్నడ కవులు చాలామంది జైనులైనా సౌమాజిక, రాజకీయ, అర్థిక స్వరూప స్వభావాలను పరిశీలించినప్పుడు కన్నడ సాహిత్యం తెలుగు సాహిత్యం కంటే

3వళాశేక్సే లిన్నమైందికాదు. రెండింటిలోనూ రాచరికాన్ని క్రీర్రించే గుణం ప్రధానంగా కని పిస్తుంది. సంస్కృతీకరణ (పధానాంశాలు రెండింటిలోనూ సమానమే. కాని కన్నడంలో కుల భేదాలులేవని చెప్పిన వీరశైవ సాహిత్యం, దాస సాహిత్యం వంటి దేశీయ సాహత్యమార్గాలు లిఖిత సాహిత్య _పవాహాంలో కొంతవరకైనా చోటు చేసుకున్నాయి. తెలుగులో ఆటునంటి సాహిత్యం లభించినంతవరకు చాభా తక్కువ. ఉన్న వాటిని కూడా (పధాన సొహిత్య మఠ మార్గాలు చర్మితకు ఆందనివన్వకుండా కబళించి ఉంటాము. కర్మ [పధానస్మార్తశైవం లేక బావ్మణ మతం ' (ప్రధానంగా, వర్ద్మాళమ ధర్మ రక్షణ ఆదర్శంగా, వ్యూడత్‌ వ్యవస్థను బలపరచటం లత్యంగా, పురాణ పద్ధతులూ, కావ్యరచనా ధోరణులు మిశితమైె భావజాలంలో, భాషలో, రూపంలో సంన్కృతీకరణం (ప్రధానంగా, ఆస్థాన పండిత సాహిత్యంణా తెలగు సాహిత్యం, 1పారంఠత మౌతుంది. సంస్కృత పండి తుల అధీనంలో పండిత సాహిత్య భాషా, శైలులు సాధారణ లాషా, శ్రైలుల కంటే లిన్నంగా నన్నయకు రెండు మూడు వందల సంవత్సరాలకు ముందే స్థిరపడ్డాయి, సుమారు ఇతర [ప్రాంతీయ తాషలలో వచ్చిన భారతాలకంటే థీన్నమైందీ, విసృతమైందీ తెలుగులో తొలి లిఖిశ రచన అయిన భారతం. అనేక (పయో జనాల సమావోళఠ రూపంగా వచ్చింది నన్నయ భారతం. (బాహ్మణ మత ధర్మా వికి పతీకగా, ఉపాభ్యానాలతోపాటు అశువర్తించిన ధార్మిక కావ్యంగా, రాచరిక వ్యవస్థను కీర్తిందే (గంథంగా, కావ్యరోరణు౨ను కూడా కలుపుకున్న లౌకిక శ్రావ్యంగా, సంస్క్పృతీకరణకు (ప్రతీకగా, దేశీయ .రచనా మార్గానికి ఖిన్నంగా తెలుగు భారతం దర్శనమిస్తుంది. చదువుషున్నవారితో సంబంధంలేని సాహిత్యం తప్పిస్తే దేశిమార్గాన్ని అనుసరిస్తున్నామని చెప్పుకున్న కవులను హూడా ఈ “బాహ్మణ మతం' అనే పేరును వాడుతున్నాను. ఇది మౌలికంగా వైదిక కాలంనాటి వ్యవస్థకు భిన్నమైంది. ఈరోజు 'పాందూ మళఠం'” అని వ్యవహరిస్తున్న దానికున్నంత విసృత పరిధి దీనికి లేదు. సృృతులు (ప్రమాణంగా కలిగి చదువుకున్న (బావ్మాణ వర్గానికి లేక మేధావి వర్గానికి, వారి తోడ్పాటుగల ప్యూడల్‌పాలక వర్షానికి ప్రాధాన్యం గల వ్యవస్మే “బాహ్మణ మత” వ్యవస్థ, ఫి

వళ[టీ

మార్గం (పభావితం చేసింది. తమిళంలో నన్నయకు బాలాకాలం ముందే లిఖిత సాహిత్యంలో భాగమైన సాహిత్య విధానాలకు, నన్నయకు సమకాఆంలోనూ, తరువాతా బౌత్తరావా భాషలలో వచ్చిన భ_క్రి పధానమైన సాహిరీరీతులకు ఇది భిన్నమైంది. గతకాలంనాటి ఆదర్శాలు, సమకాలంనాటి పరిస్థితులు-వీటి వైరుధ్యాలు నన్నయ భారతంలో కనిపిస్తాయి. రాజకీయంగా స్మామాజ్యాలు ఛిన్నాలిన్నమైనా, రాజ్యాల భౌగోళిక స్వరూవ స్వభావాలు ఎప్పటికప్పుడు మారుతూఉన్నా, ఆర్థిక సంబంధాలలో మార్పులు వచ్చినా స్మామావ్యాల కాలం నాటీ భావజాలం, స్పృహ నన్నయాది కవులను వెంటాడటం చూడవచ్చు. భొష (పౌంతీయ భాష అయినా, వస్తువు, భావాలు, రచనా విధానం మొదలైన అన్ని విషయాలను సామాజ్యకాలంనాటి సంస్కృత సౌహిత్యం ముంచి దిగుమతి చేసు కోవటం తెలుగు సాహిత్యంలో కనిపిస్తుంది. మతంలో, మతస్థాపకుల బోధన పరిస్థితులలో మార్పులు వచ్చినా తరువాతి వారికి (పమాణాలై నక్రే-నన్నయ సాహిత్మ స్వరూప స్వభావాలు నన్నయ తరువాత సుమారు తొమ్మిది వందల సంవత్సరాల వరకు తరువాత కవులకు (సమాణాలయ్యాయి.

పదకొండవ శతాబ్దంనాటి తెలుగు దేశంలోని అస్థిర రాజకీయ పరిస్థితు లలో వ్యూడల్‌ పాలకవనర్గంపైన, (బ్రావ్మణ వర్ణంపైన విశ్వాసాన్ని కలిగించే (ప్రయత్నంలో జరిగిన కళాత్మక రచనే తెలుగు భారతం. నన్నయకు తిఠక్యనకు మధ్య

నన్నయ కాలానికే ఉన్న రాజకీయ అస్థీరట్వం నన్నయ తరువాత మరింత విస్తరించింది. చోళ స్మామావ్యానికి గాతై అక్కడినుంచే చేంగి దేశాన్ని కూడా పరిపాలించాడు రాజరాజనరేం (వని కొడుకైన కులోత్తుంగ చోళుడు. కులోత్తుంగచోళుని తరువాత వేంగి పళ్ళ్చివ) బాసక్యుల వశం అయింది. పశ్చిమ చాపక్యుల (పతినిధులుగా వెలనాటి చోడులు వేంగిని పరిపాలించారు. వెలనాటి చోడులతోపాటు పాకనాటి పౌత్తపి చోడులు ఇంకా (ప్రాబల్యానికి రాని తెబుగు చోడులు, హైహయవంశీయులు ఆం ధదేంలోని లిన్నపాంఠాలను పరిపాలిన్తున్నారు. కాకతి [పోలరాజు కూడా పశ్చిమ చాకుక్క్యులకు పతినిధిగా ఉన్నాడు, రుదదేవు ((కీ ఈ. 1168-1195)ని కాలంలో కాకతీయ సాామాజ్యం

ప.

విస్తరించి నీలదొక్కుకునేవరకు తెలుగుదేశంలో చాలా భాగం చాసక్య చోడు లకు, పశ్చిమ దాకుక్యులకు మధ్య చేతులు మారుతూ వచ్చింది.

మతపరంగా కూడా ఈ అస్థిర స్ధితి కనిపిస్తుంది. బౌద్ధం సుమారుగా తన అ స్తిత్వాన్ని ఎప్పుడో కోల్పోయింది. జైనం, శైవం, వైష్ణవం ఈ కాలంలో కనిపిస్తాయి. విభిన్న క్రైవ కాఖలు జైనానికి వ్యతిరేకంగా పోరాడాయి. ఉత్త ఠంలో ఒరిస్సా, బెంగాల్‌, అస్సాంలలోని వైన్టవం, దషిణంనుంచి రామానుజుని వైష్టవం యొక్క గాలులు వీస్తున్నాయి. ఆయా మకఠాలకు జనంలో ఉండే పలుకుబడిని ఐట్టి మఠాలను గాని, మత కాఖలనుగాని హపాలకులు అనుసరించారు. వీటిల్లో వివిధ శాఖలకు చెందిన శ్రైవానిదే పైచేయిగా ఉంది. తెలుగుదేశంలో సవాజంగా దీనికి సంబంధించిన్‌ సాహిత్యమే ఎక్కువగా వచ్చింది. భక్తి (ప్రధానమైన వైష్ణవం ఉత్తర భారతంలో వ్యాపించినట్టుగానే దకీణంలో శైవం వ్యాపించింది. పాథపత, కాలాముఖ, వీరశేవ, ఆరాధ్య కాఖలకు చెందిన శ్రైవా లలో పాశుపత శక్రైవం [కీ.ళ. ఒకటవ శతాబ్దం నుంచి తెలుగు దేశంలో కనిపి స్తుంది. ఉత్తర భారతంలో పాకుపత శైవం బౌద్ధాన్ని అణచిరాగా, పాపపత శైవానికి వ్యతిరేకంగా భక్తి _పధానమైన వైష్టవం వ్యాపించింది. దషిణంలో జ్లైనానికి పోటీగా శైవం అనేక కాఖలతో, రూపాలతో వ్యాపించింది. తమిళ దేశంలో భక్తి పధానంగా (ప్రారంభమైన నయనార్హ శ్రైవం తరువాత కాలంలో కర్ణాటక, తమిళ దేశాలలో కాలాముఖ క్రైవంగా రూపొందింది. ఆ కాలంలో 'సైద్ధాంతికంగానై నా సర్వసమానత్వాన్ని బోధిస్తూ, లోజన, వైద్య, విద్యా వసతి సౌకర్యాలను కలిగిస్తూ జనంపైన పలుకుబడి కలిగి పాలకుల అండను కూడా పొందిన త్రైన వసదులకు పోటీగా కాలాముఖ కైవ మఠాలు ఏర్పడ్డాయి. నయనార్ణ భక్తి శవానికి 8, 9 శతాబ్దులనాటికి రాజపోషణ హుడా లభించే సరికి దీనికి అనుకూలమైన వాతావరణం ఏర్పడింది. కొలాముఖులు వర్ణ [ప్రాధా న్యాన్ని అంగీకరిస్తూనే (బావ్మాజేతరులకుకూడా స్థానాన్ని కల్పించారు జైనంలో లాగే స్త్రీలకూ స్థానం ఇచ్చారు. శ్నూదులు దాసభావంతో తగిన స్థానాన్ని పొంద వచ్చు. 'కమారసంభవ'” కర్త నన్నెచోడుడు, *కునవూర సంభవం'లోని దార్మిద్య వ్మిదావణదళకంలో కనిపించే రామేశ్వర పండితుడు కాలాముఖానికి చెంటీినవారే. కాకతీయులలో గణపతి దేన చ(కవర్ధి వరకు కాలాముఖ శైవం ఉంది. శ్రీశైలం, అలంపురం కాలాముఖ శైవానికి కేందాలుగా ఉండేవి.

వి

కర్ణాటకలో కాలాముఖం తరువాత జసవడితో వీరశ్రై వం వ్యాపించింది. బసవడు కుల, స్రీ భేదం లేకుండా శివభక్తు లైన వారందరూ సమానమేనన్నాడు. “ఎట్టి కులమైననేమీ? శివలింగమున్నవాడె కులజుండు"” అని బోధించాడు. వైదిక కర్మకాండలను, జంతుబలిని తన రచనలలో నిరసించాడు. ఉపనయన దీక్షను విసర్థించాడు. జైనానికి వ్యతిరేకంగా సామాన్యులందరినీ ఆకర్షించటానికి అను కూలంగా ఉన్నందున కొలాముఖు లందరూ వీరశ్రై వాన్ని అంగీకరించారు. (క్రమంగా కాలాముఖులు చాలా మంది వీరి వంల్లో కలసిపోయారు. ఐసవడు తన భావాలసు (ప్రచారం చేయటానికి సరళమైన భాషలో, వచనాలలో రచన చేళాడు త్రైనం మాతమే అందరినీ సమానంగా గుర్రిస్తుందనే సిద్ధాంతాన్ని మించటానికి వీరశైవం పోటీ పడింది త్తైనం, శనం రెండూ పరిపాలకులపైన తమ (ప్రభావాన్ని నిలబెట్టుకోవటానికి పోటీ పడుతున్న రోజులవి. అవసర మైతే హింసను కూడా అవలంబించటంవల్ల శ్రైవానిది పైచేయి అయింద్‌:

తెలుగుదేశంలోని శైవం దీనిని కొంత ఖిన్నంగా కనిపిస్తుంది. గణపతి దేవుని దగ్గరనుంచి పాథపతశ్రై వానికి ప్రాచుర్యం ఏర్పడింది. శైవీమార్గంలో పండిత (తయంగా గు ర్రింపు పొందిన శ్రీపతి, మళల్లికార్టున, మంచన పండితులు ముగ్గురూ శైవం సవైదికిమని నిరూపించే [ప్రయత్నం చేశారు. మొదటి శెవ కవిగా చెప్పుకోదగిన మల్లికార్జున పండితారాధ్యుడు వర్ణాశమ ధర్మాలనుతిరస్క రించకుండా ఆరాధ్య శైవ మార్గాన్ననుసరించాడు. బసవడి వీరశైవ భక్తి మీద ఆసక్తి, వర్ణ వ్యవస్థపైన అభిమానం ఈ రెంటినీ సమన్వయం చేయలేక “భక్తి మీ(ది వలపు (వాహ్మ్యంబుతో( బొత్తుపాయలేను నేను బనవలింగ ” అని మొర పెట్టుకున్నాడు పండితుడు. రాజకీయంగా పాశుపలానికి చెండిన గోళకి మఠాలకు పలుకుబడి ఉండేది. ఈ మఠాలు చిన్న చిన్న సంస్థానాలుగాను, మఠాధిపతులు సంస్థానా రిపతులుగానూ ఐలపడటం క? స్తుంది. శె వమతా చార్యులు రాజగురువులుగా ఉంటూ రాజకీయాలలో (పరాన స్థానం వహించేవారు. కాకతీయ గణపతిదేవుడు రాజగురువైన విశ్వేశ్వర శివాచార్యడి చెప్పు చేతలలో ఉండేవాడు. గణపతిదేవుడి దగ్గరికి రాచకార్యానికి వచ్చిన తిక్కన వి శ్వేశ్వరుడ్డి దర్శించి. ఆయనను అపర శివుడుగా వశంసించినట్టు 'సిస్టేస్వర చర్మిత” వళ్ల తెలుస్తుంది.

ప!

ఐనవడి వీరశైవ (పథావం తె౫గు దేశంపైన దాలా తక్కువగానే కనిపిస్తుండి. కర్ణాటకలో ఉన్నంత జైనం బలంగా లేకపోవటమే. దానికి పోటీగా వచ్చిన వీరశైవం అంతగా వ్యాపించక పోవటానికి కారణ మేవెళ్టా అెలుగు దేశంతో. ఇంతవరకు పాల్కురికి పోమనను వీరశైవ శాలకు -చెందివ వాడుగా పేర్కొనటం జరుగుతున్నది. ఆతనిదైవా అచ్చమైన వీఠరశైవమార్గంగా కనిపించదు. బసవడి భక్తి మార్గ (వధానమైన వీరశై వానికి పాధాన్యం ఇస్తూనే పండితారాద్యుజ్ణి కూడా సమానంగా ఆదరించాడు సోమన... భక్తి విషయంలో బసవడిని వేద [ప్రామాణ్యాది విషయాలలో పండితుజ్జి అనుసరిస్తూ “విసవ పురాణాన్ని", “పండితారాధ్య తరి[త'నూ రచించాడు. సోమన ఎక్కడా వైదికాబార గర్హ్మ అణ చేయలేదు. తెలుగు దేశంలో సమన్వయం ఈ విధంగా యోదలై.ంది. మొదటినుంచీ వైరుధ్యాల సంగమాన్నే సమన్వయంగా పేర్కొనటం జరుగుతున్నది. 'ఈ వైరుధ్యాలన్నీ సమవ్వయం పేరిట సోమన సాహత్యంలో తూడా కనిపిస్తాయి. నీర శైవ మార్గాన్నవలంబించినా సోమనది శుద్ధ వీరశైవం కానట్టుగానే రచనలో దేశి మార్గాన్ననుసరిస్తున్నానని చెప్పుకున్నా ఆది కుద్ధదేశి మార్గం కాదు. వీటన్నింటికి [సధాన కారణం సోమన పండితుడు కావటమే. చేశిమార్గమని త్విపదని అనుసరించినా “తొమ్మిది రసములు తొలుకాడు దాని, యిమ్మడి వర్ణన లెసగంగ ద్విగుణ, మగు నలంకారంబులసలారు దాని, ద్విగు జార్ధ థావముల్‌ దీటుకొనంగ'' అని సంస్కృత అలంకార ళాస్త్ర మర్యాదల్ని 'పేర్కొానకుండా ఉండలేక పోయాడు. ““అల్పాకరముల ననల్పార్థ రచన, కల్పించుటయె కాదె కవి వివేకయి”" అంటూనే అలాంటి రధఛన చేయలేక పోయాడు. జాను తెపుగు (పసన్నతకు కారణం అంటూనే సంస్కృత భూయిష్ట మైన పండిత లాషనే వాడాడు. సమకాలంలో కవి అ స్తిత్వంపైన ఆథారపడిన భావజాలం అందులో కనిపించే వైరుధ్యాలు సాహితర్థంలో ఎట్లా ,పతివింబి ప్తాయో, సాహిత్య రూపాన్ని నిర్ణయించటంలో ఎట్టా (ప్రధాన ప్యాతను "వహిస్తాయో చెప్పటానికి పాల్కురికి సోమన సాహిత్యం [ప్రధాన నిదిర్శనం.

ఇదే కాలంలో తెలుగు దేశంలో వైన్షనంకూడా కొంత కనిపిస్తుంది. దాయాదులమధ్య జరిగిన “పల్నాటి యుద్దా'న్ని శైవ, వైష్ణవాల మధ్య జరిగిన పోరాటలగా పేర్కొనటం సంపదాయంగా ఉంది. క్రైవానికి సందింధించిన వాగము శా యసపరాణ, వైష్టవానికి సంబంధి చిన (విహ్మనాయడు ఇరువై పులా

2౫11 నాయకత్వం వహించారు. ఇక్కడ కుల, కాఖా భేదాలు లేనిది కైనంకాదు, (బవ్మానాయడు అనుసరించిన వై ష్టవ౭. దీనితోపాటు అన్ని మతాలను కలువు కొని వడ్చే[పయత్నం కూడా మరొకవైపు కనిపిస్తుంది. ర్ముదదేవుని కాలంలో మల్లిరెడ్డి అనే దండనాథుడు శైవ, వైష్ణవ, జైన, బౌద్ధాలు అనే మత భేదాలు సమస్యా హేతువులనీ, అన్నిటికీ దేవుడొక్కడే అని పేర్కొంటూ ఇర వై యొక్క శివాలయాలు కట్టించాడని శాసనాలు చాటుతున్నాయి. సమన్వయం మత, రాజకీయ, సొమాజిక రంగాలతో పాటు సారస్వత రంగంలో కూడా ఏర్పడిన అనై క్యతను తొలగించి సమన్వయాన్ని సాధించటానికి జన్మిం చిన అవకారపురుషునిగా తిక్కనను సాహిత్య చరిితలు, దేశ చర్మితలు "పేర్కొంటున్నాయి. భారతంలో వారిహరనాథ తత్వాన్ని ఆశ యించటాన్ని ఆఅరారంగా చేసుకొని ఈ సిద్ధాంతం బయలుదేరింది. ఈ సమన్వయ సిద్ధాం కాన్ని చర్చించేముందు హరిహరనాథ తత్వం తిక్కన స్వోపజ్ఞమా ? అనే విషయాన్ని పరిశీలించ వలసి ఉంటుంది. వారివర తత్వం శివుడూ, విష్ణువు ఒకడే అనే “శివాయ విష్ణుకూపాయ శివరూపాయ విన్ణవే' వంటి స్తోతాల నుంచి ఉదయించింది కాదు. హరిహరులను మి[ళరూపంలో దర్శించే [పయత్నంలో పుట్టింది ఈ తత్వం. ,కీ.ళ. 6వ శఠాన్లినాటికే హరివరనాథతత్వం నేపాల్‌లో ఉదని చెప్పటానికి ఆధారాలు ఉన్నాయి. అర్ధ నారీళ్వరుని పద్ధతిలో హరివరుల మి[శ్రరూపాన్ని చెక్కవలసిందిగా ఒక శిల్పిని ఆదేశించి నట్టు శీ శ. 6వ ళతాబ్దినాటి ఒక శాసనంలో ఉంది. “స్కాందపురాణం” లోని నేపాల మావాత్మ్యంలో ఈ హరిహర తత్వానికి సంబంధించిన అంళాఆ ఉన్నాయి. బుద్ధుడితో పాటు, ఇతర స్థానిక దేవతలనందరినీ అనకారాల రూపంలో కలుపుకున్న వైష్ణవం, బౌద్ధాన్ని రూపుమాపిన శైవం = ఈ రెండు మళాలను సమన్వయం చేసే రూపంలో హరిహర తత్వం ఉత్తర భారతంలో బయలుదేరింది, రెండు భిన్న ఆర్థిక వర్గాంను కలిపే [పయత్నంలో హరిహర ఈర్వం రూపొందిందని కొండరి అభ్మిపాయం. చిన్న చిన్న రైతులు, వ్యాపా రులు, వృత్తులవారు భ క్రి పధానమెైన వైన్దవ మతానుయూయులు. పెద్ద పెట్ట భూస్వాములు, వ్యూడల్‌ పాలకులు క్రైవులు, ఈ రెండు వర్గాల మధ్య

జ౫[111

వయోధ్యకూర్చే (పయత్నమే మశపసరంగా వారిహర రూపాన్ని పొందిందని, థిన్న ఆర్థిక వర్గాల స్వ్మ్వపయోజనాణు ఎప్పుడూ భిన్నంగానే ఉంటాయి. క్రొబట్టీ ఈ నయోధ్య ఎక్కువకాలం నిలువలేక పోయిందని కొందరు చఛార్మితకులు భావి స్తున్నారు. తిక్కన కాలానికి ఒక (పత్యేక ఆర్థిక వునాదిమీద ఏర్పడ్డ తత్వంగా శాక ఒక (పత్యేక దైవంగా హరిహర నాథుడు మిగిలాడు. దానికి ఆధై్వైత పరమైన తాత్వికతను సమన్వయించే [ప్రయత్నం చేశాడు తిక్కన. తిక్కనకు ముందే. కర్ణాటకలోను, (ప్రస్తుత తెలంగాణంలోను హరిహరారాధన ఉండ్‌ ఉండాలి. రెండవ (పోలరాజు కొడుకులలో ఒకడికి హరివార రాజునే పేరుంది. గణవతి దేవుడి పట్టమహిషి కాక మరొళఠ లార్యకు జనించిన కొడుకులలో ఒక డికి కూడ వారిహరుడనే 'పేరుంది. నిర్వచనోత్తర రామాయిణ కాలంనాటికి "తిక్కన 'మహేశ్వరాం ఘీ కమలధ్యానైక శీలుడు' మ్యాతమే టఓరుగల్సకు వచ్చిన తరువాతే హరిహరనాథుడిపైన భక్తి కుదిరి ఉండాలి. కాని తిక్కన (ప్రధానంగా స్మార్త మార్గానికి చెందినవాడు.

అయితే తిక్కన సాధించాడనుకుంటున్న సమన్వయం ఏమిటి? “గణపతి దేవుడు తిక్కన మం(తాంగ ఫలంగా మనుమసిద్ధికోసం సేనాసవాయఎ చేయటం కాకతీయ సా్యమాఖ్య నిర్మాణ-పటిష్టతలకు ఆయన చేసిన, చేస్తున్న పయత్నం లోని ఒక భాగం' అయినప్పుడు తిక్కన సాధించిన రాజకీయ సమన్వయం అంటూ [(పత్యేకంగా ఏమీలేదు. ఇక మతపరమైన సమన్వయం సంగతి. శైవ వై స్టవాలతోపాటు జైనం కూడా తీక్కన కాలంలో ఉంది, కాని ఈ సమన్వ యంలో జైనం లేదు. తాను వైదికం అనుకుంటున్న విభిన్న వర్గాలను మ్మాతమే తిక్కన కలిపే పపయత్నం దేళాడని చెప్పాలి. “పాప సమృద్ధులు, వేడ విరుద్దులు,వాద సమృద్ధులు తై న బౌద్ధుల. బిలిపించి పట్టి వాదించి యోడించె”... “ఆ వసదులెల్లం గూల్మదోయించియు( గూడ నా ద్ధైవముల నామమంతయు మునుముట్ట నణ చి...మునిత్తై న వసతు లౌప్పగా. గూల్మదోయించి నజికంచి యందణ తై నులనటు( ఇంపి చెండి చిందరవందరచేసి చక్కాడె'' అని సిద్ధే్వర చర్మిత దెపున్నడి. ఇందులో ఉత్తర ధాగాన్ని తిక్కన విషయంలో ఉండే ఉదాత్త భావనకారణంగా అంగీకరించలేక పోయినా పూర్వభాగంలో కొంలైనా సత్యం ఉన్నదని అంగీకరిస్తే అన్నైదికమైన థ్రైన, బౌద్ధాంకు విరుద్ధంగా,

జస!ళా

హరిహరతత్వం పేరిట అద్వైతాన్ని, వైడికమతం పేరిట కర్మపధోనమైన (వావ్మణమతాన్ని నన్నయ మార్గంలో నిలబెక్లే [పయత్నమే తిక్కన చేళాడని తెలుస్తుంది. అందుకే “వేదములకు నభింన్మృతి, వాదములకు ఐబహుపురాణ వర్గంబులకున్‌, వాడైన చోటులను డా, మూదల ధర్మార్థకామ మోవస్థితికిన్‌”” అని భారత రచన కొనసాగించాతు, అయితే “వై దికమార్గనిష్టమగు వర్తన ముందగ నిర్వహించు” నే ““లేదములేని భ_క్రిమతినిర్మల వృ త్రిగా "'నన్నయ తరువాత, తనకుముందు వి స్రరించిన భ_క్రి మార్గాన్ని కూడా జోడించే [ప్రయత్నం చేశాడు. నన్నయలాగే తిక్కనకూడా ఆస్థాన కవిగావే మొద అయ్యాడు. ఒక చిన్న రాజ్యాన్ని పాలించిన మనుమసిద్ధిని సూర్యవంళానికి తెందినవాడిగా పేర్కొని '*'అమ్మనుమన్నప్రతికభ్యుదయమ్ము''గ 'నిర్వత నోత్రర రామాయణ” రచన చేయటంలో ఇడి కనిపిస్తుంది. తనకుముందు, తన సమకాలంలో కర్ణాటక వీర శై వంలో, తమిళ దేశపు ఆళ్వార్ద సాహిత్యంలో; ఉలతరాది వై వ్లనంలో కనిపించే కులభేద రాహిత్యం అనే [పధానాంళాన్ని గు ర్తించని తిక్కన సామాజిక సమన్వయం సాధించాడనటానికి ఆధారాలు లేవు. రచనారూపంలో కూడా [పధానంగా నన్నయ మార్గాన్నే అనుసరించిన తిక్కన సారస్వత రంగంలో సాధించిన సమన్వయం అంటూకూడా ఏడీలేదు. అయితే మార్గసాహిత్యంలో తిక్కనకు (పత్యేకస్థానం ఉన్నది. దానికి కారణం ఆయన జ్లీనన విధానం, అనుభవ పరిథి వినృతమైంది కావటమే. ఆయన లోకానగు భవం, రాజకీయ జీవితం, వివిధ రంగాల వారితో అతనికి ఉండే సంజంధం విషయ వైవిధ్యం కల భారత రచనకు తోడ్పడ్డాయి. నెల్టూరునుంచి ఓరుగల్లు వరకు ఆయనచేసిన పర్యటనం, కొంతవరకైనా అతనికి జనంతో ఉండే సంబంధం తెలుగు భాష జీవాన్ని, నుడికారాన్ని పట్టియిచ్చిన కారణంగా దేశ్య పది [పధానమైన భాషను భారత రచనలో అముసరించటా నికి అనకాళం లభించింది. భక్తి సాహిత్యం

థ్రీనాళుడితో తెలుగులో అస్థాక కవిత్వం పరాకాష్టను పొందింది. థీనాథుడు ఈళ్వరార్చక కళా కీబుడు. ఆయన (గంథాలన్నీ శివపారమ్మ్యటోధ కొలు. శ్రీనాథుడు పధానంగా స్మా ర్తశైవానికి సంబంధించిన వాడు తెలుగుదేశం చిన్న చిన్న రాజ్యాలుగా విడిపోయి ఉన్న దళలో ఆస్థానం ఆస్థానం తిరిగాడు.

జ౫?ా

రాజులకు, మంతులకు, (శేష్టులకు అవశరాన్ని ఇట్టి తన రచనలను అంకితం బేళాడు. కాబట్టీ పుకాణాలను అండాయిగా, భాగాలుగా రచించవలసి వచ్చింది, కవిత జీవికగా, [గ్రంథ రచనా [సమయోజనం ఉదరపోషణంగా - పరిణమించింది. చెలుగు సాహిత్యంలో ఏకవస్తుకమైన కావ్యకవితకు బీజం పడింది. శ్రీనాథుడి ఆంశత్యడళకు ఆనాటి రాజకీయ, ఆర్థిక, మత పరిస్థితుల దృష్టా చూచినప్పుడు మా[తమే కారణాలు లభిస్తాయి. రాజమహేం[దవరం రెడ్డి రాజ్యాన్ని జయించిన ఓ(శ్రగజపతులు సాహిళ్యాన్ని అంతగా పోషించినవారు కారు. సుమారు పద్దెని మిదో శతాబ్బంవరకు ఒరియా సాహిత్యం రాజుబ నాశయించిన సాహిత్యంగా రాలేదు. కాబట్టి ఓ(థరాజులు తెలుగు సాహిత్యాన్ని పోషించే 1పస శ్రేలదు ఆ కాలంలో ఒరియా సొహీళ్యం వైన్సవ మత (ప్రాబల్యంతో నిండి ఉంది. కుల శారతమ్యాలు లేకుండా అందరినీ ఆకట్టుకున్న వైన్టవ భళి ఆకాలంలో వ్యాపిం చింది. ఓ[ఢథ గజపతులకాలంలో ఒరియాలో [సజారంజకంగా భారతాన్ని రచించిన సరళా దాసు ఆస్థాన కవి కాదు; జ్యూదుడై కర్షక వృత్తిని చేపట్టిన వాడు. కాబట్టి ఆస్టాన పోషణను కోల్పోయిన శ్రీనాథుడు (బతుకు కెరువుకు మార్గాంతరంగా భూమిని ఆ్మళయించక తప్పలేదు.

ఆస్థాన కవితకు పరాకాష్టగా నిలచిన థ్రీనాఠుడికి ఇంచుమించు సమ కాలంలో భిన్నమైన వ్య క్రిత్వంతో నిలచినవాడు పోతన. పోతనను గురించిన కథలలోని సత్యాసత్యాలు, ''ఇమ్మనుజేళ్వరాధముల కమ్మి'' అన్న పద్యం పోతన రచించిందేనా కాదా? అన్న విషయంలోని వివాదాలు పక్కన పెడితే భాగవకాన్ని సమకాలీన పా౭కుల కెనరికీ అంకితం ఇవ్వలేదన్నది [గంథం అవతారికవల్లనే స్పష్టం. పోతన భక్త కవిగా తెలుగు దేళంలో (ప్రసిద్ధుడు కొని కీ. ఈ. 8,9 శతాబ్దులకే తమిళ దేశంలో కనిపించే ఆళ్వారుల భ_క్రి మార్గానికి, తనకు సమకాలంలోను, తరువాకా ఉత్తర భారతంలోని వైన్దవ భక్త కవుల మార్గానికి భిన్నంగా కనిపిస్తాడు. (కీళ. 12వ ళతాట్దీ నాటి బెంగాల్‌ -ఒరిస్సా (ప్రాంతపు “గీత గోవింద" కర్త జయదేవుని రాధాకృష్ణ (పణయతత్వ (వలభావం పోఠనమీద ఉంది. కా (పథాన మత మార్గా. విషయంలోగాని, రచనా మాగంలోగాని 'ఒనరన్‌ నన్నయ తిక్కనాది కవు లీయుర్విన్‌ పురాణావకళ్‌ తెలుగు' చేసిన మార్గమే పోతనది. దక్షిణదేళపు ఆశ్వారులలో ఉత్తర చేళపు వైన్ణవ భక్తకవులలో కుల నిరసన రూపంలో కనిఫించే ఫాన్గూజికాంళ కాని,

మ. వారనుసరించినట్టు దేశీయ రచనా మార్గాలు కాని పోతనలో లేవు, సంస్కృతం లోను, తెలుగు భాగవతంలో ము ఏకాదళ స్కంధంలో ఆళ్వారుల పసకక్తి ఉన్నా ఆ మార్గంలోనివాడు కొదు పోతన, కులంతో సంబంధం లేకుండా , జ్ఞాన, కర్మ మార్గాలతో సంబంధం లేకుండా (పపన్ను డెవడై నా మోశ్షార్హ్యడని టోరధించిన రామానుజుడి మోర్గానికి కూడా సంబంధించినవాడు కాదాయన. “పురుషులు వర్ణాశమ ధర్మ భేదంబులం జేయు ధర్మంబునకు మాధవుడు సంతోషించుటయే సిద్ధి” అన్నది పోతన భక్తికి లవ్యం. ఉత్తరాదిలో వైష్ణవ మఠతానుయాయులు శివానుయాయుల్ని సుమారు అస్పృశ్యులుగా చూసిన సందర్భాలున్నాయి. దానికి కారణం ఒక దళలో ఈ రెండు మఠాలు రెండు భిన్న ఆర్థిక వర్గాలకు (ప్రాతినిధ్యం వహించటం కావచ్చు. ఈ వైరుధ్యం పోతనలో కనిపించదు. చేతులారంగ శివుని పూజీ-చా'లన్న పోతన వంశానుగళంగా ప్మార్త శైవుడు. ఉతర దేళంలో చెప్పులు కుద్టేవాడైన రాయిదాస్‌ దూదేకుల వాడైన కబీర్‌ మొదలై నవారిని (భాహ్మణ తాల్వికుడు గురువు అయిన రామానందుడు అంగీ శరించాడు, కాని పోతన ఒక ఆర్థిక వర్గానికి ప్రాతినిధ్యం వహించే భక్తి ఉద్నమ నిర్మాత కాడు పోతనకు ముందే తెలుగు దేశంలో 'సింహగిరి వచన ములు" రచించిన కృష్ణమాచార్యులు కుల్యప్రసకక్తిలేని వైన్దవాన్ని [పచారం చేశాడు “శ్రీ వైన్టవులే పరమ సాధకులు, శ్రీ వైన్టవునే (బామ్మణులు, హరిభ క్రి లేని విద్వాంసుని కంటెను, హరి కీర్తనలు సేయనతండె కులజుండు. శ్వపచుండైననేమి ? ఏ వర్గంబై నశేమి ? ద్విజునికంటె నాతడె కులజుండు"” అని బోధించాడు కృష్ణమాబార్యులు. పోతన ఈ మార్గలలోని భ కుడు కూడా కాడు. పోతన భాగవతంలో భ_క్రి పారవశ్యంతో తాణకిసలాడే భాగాలు వదిలేస్తే తక్కిన భాగాలు వర్ద్మాశమ (పాధాన్యసూదకాలు, క్ష్యతియ (పాధాన్య టోధకాలు. పోతన రాచరిక వృవస్థనే వ్యతిరేకించినవాడు కాదు. భాగవఠానికి కృతిపతి అయిన రాముణ్ణి 'రాజముఖ్యుడ'ని, “రాజ శేఖరుడ'ని పేర్కొంటాడు పోతన. బహుళా సమకాలీనులై న చిన్న చిన్న పరిపాలకులు క్యతియులు కానందున ఆతని దృష్టిలో పపాలనార్హతలేని వాళ్ళేమో ? కారణం ద్వాదళ స్కంధంలోని భవిష్యన్నరపాల రాజ్యపరిపాలన కాల నిర్ణయానువర్దనంలోని ““ఐలవంతు( డైన వాండే, కులహీనుండై న దొడ్డగుణవంతుడగున్‌, గలిమియు బలిమియు(గలిగన్స నిలలోపల రాజఖతండె. యేమనవచ్చ్ళున్‌ ", “చ్యాదులును, మ్లేచ్ళు

న!

లును, (బహ్మతేజోహీనులయిన (బాహ్మణులును భూలాగంబులు పరిపాలింతురు'” అన్న ఆభ్మిపాయాలు కావమృ అమిశా పోతనపు వచ్చిన (ప్రచారానికి, (వజ లలో అభిమానానికి కారణం కనీసం సమకాలీన ప౦పాలకులకు భాగవతాన్ని అంకితం చేయకపోవటం, ఆస్థాన కవిగా కొనసాగకపోవటం, భక్తి మార్గాన్ని అనుసరించటం. పోతన భ క్రి పారవళ్యానికి తార్కాణమైన భాగాలే భాగవతంలో ఎక్కు వగా (ప్రచారాన్ని పొందాయి. పోతనది [పధానంగా మార్గ పద్ధతికి సంబంధించిన కవిత ఆయినా ల క్తి దానికి ఆస లక్షణాన్ని, గీత లవణాన్ని అపాదించింది. [ప్రాదీన కవులలో పోతనకు ఉండే ఈ _పత్యేకతల వలననే అతజ్జే గరించి కథలనేకం (వచారంలో కి వచ్చాయి. చాటువులు వచ్చాయి. ఈ కథ-ంకనుకూకంగా ఉండే ఇతరుల పద్యాలు కూడా పోతన పేరిట (పదా 60లోకి వచ్చాయి.

కాని ఆళ్వారుల, కౌత్తరావులైన వైన్నవ భశ్ర కవుల మార్గంలో కుల నిరసన, కీరనల రూపంలో దేశయ రచన, సాధారణ భాష - వీటిని అనసరించిక కవిగా అన్నమాచార్యులను గు ర్తించవలసీ ఉంటుంది. **మెండై న [బావ్మణుడు-మెట్టు భూమి యొకటే చండాలు:డుండేటి సరి భూమీ యొక పే”, *'కందువగు హీనాధిక మలింద. లేవు, ఆందరికీ శ్రీహరే అంతరాత్మ”, “=పరమగు వేదాంత పళన దొరకియ సదా హరిదలచలేని సన్యాసికంటే, మరగి పసురము దినడి మాలయైనను వాండె పరమాత్మ గొలచినను (బాహ్మణోలత్త ముడు", ''ఎలమి హరిదాసు లేశాతియైననేమి ? తలమేల ? కులమేల +? తపమె శారణము'" అని కుల భేదాలను నిరసించాడు అన్నమయ్య. వెంక టేశ్వరుని [వణయతత్వం, భ క్రి, సామాజికాంశమిశశమై భాషలో, రచనలో సా౭ళ్యాన్నీ, దేశీయతను. సామాన్యతను సంతరించుకున్న అన్నమాచార్యుల సంకీర్తనలు ఇతర భాషలలోని వైన్టవ భక్రి గీతాల్దాంటివే (ప్రబంధ సాహిత్యం

తెలుగు దేశంలో 1€, 16 శతాబ్దాలనాటికే [కమంగా శై వం స్థానంలో వైన్టవం బలపడింది కాని భక్రిమార్గంలోని వైష్టవంలో (ప్రధానమైన కల నిరసశ మ్మాతం ఈ వైష్టవానికి లేదు. దానికి కారణ ఆది రాజమతం శా టమే. భారతదేశపు భూస్వామ్మ రాచరిక న్యవస్థలో అనివార్యంగా ఉండే

227 111 చాతుక్వర్ణ్య వ్యవస్థ పేరిటి అధికారవర్గ (సాబల్యం, (బాహ్మణవర్గ [పాధాన్యం పటిన్టం అయింది విజయనగర స్నామాజ్యకాలంలో. అనేక కాసనాలు విజయ నగర రాజులను వర్ణాశమ ధర్మరవకులుగా పేర్కొంటున్నాయి. విజయ నగర సామా(జ్యం వి సరించి అధికారం కేందీకృతమైనా రాజుకు” పతినిధులుగా రాజ్యంలోని ఖిన్న ,(పాంతాలను వరిపాలించిన అమరనాయకులు, పాలెగాష్ట ళూమిసాగుపైన పన్నులను నిర్ణయించే అధికారం కలిగి ఉండేవారు. వధ్నాల గవ శతాబ్ద మర్యలాగంనుండి డబ్బు రూపంలో పన్నులు వసూలు చేయటం మొదలైంది. దీనికితోడు చెల్లించవలసిన పన్ను చట్ట (ప్రకారం ఆరింట ఒక వంతే ఆయినా అనుర నాయకుల ఇష్టం 'పకారం ఆది మారుతుండేది. ఒక్కొక్క సౌరి ఈ పన్ను తొంభైశాతం వరకు ఉండేది. వీటిని భరించలేని రైరులు భూములను వదలి ఇతర (ప్రాంతాలకు తరలి వెప్తండేవారు, ఎక్కువమంది తరలివెళ్ళిపోయే సందర్భాలలో కొన్ని మినహాయింపులు ఇస్తుండేవారు. ఆము శ్ర మాల్య్మదలోని కొన్ని పద్యాలు (1 287) ఈ విషయాన్ని బలపరుస్తున్నాయి. స్థానక భూస్వాములకు వ్యతిరేకంగా రైతులు తిరుగుబాట్లు చేసినట్టు కూడా శాసనాలు చెప్తున్నాయి. దేవాలయాలకు విస్తారమైన భూఖండాలుండేవి. ఈ కాలంలో దేవాలయాలు ఆర్థిక, సొంస్కృృతిక కేందాలుగా ఉండేవి. ఉత్సవాలు, య్యాతికల రాకపోకల కారణంగా బేతివృత్తులవారు, వ్యాపారవర్గాలు చేవాలయాలచుట్టు పట్ల స్థిరపడ్డారు. దేవాలయాల ఆదాయంతో వ్యాపారం, వడ్డీ వ్యాపారం కూడా సాగేవి డబ్బురూపంలొ పన్నులు వసూలు చేయటం, వాణిజ్య వ్యాపారాలు, వాణిజ్య వస్తువులను తయారుచేసే చేతివృ త్తులవారి కేర్చదీకరణ- వీజీ కారంగా పట్టణ జీవితం, నగర సంస్కృతి అభివృద్ధి చెందింది అందుకే ఈ కాలపు నగరాలు స=పన్నంగా, ఆహ్హాదకరంగా, వ[జవై డూర్యాలతో, రక రకాల (ప్రజలతో, వివధ వృత్తువారితో చూడముచ్చటగా ఉండేవి, విజయ నగర రాజుల రాణీవాసపు సంఖ్య వేల సంఖ్యలో ఉండేవి. రాజులకు నచ్చిన స్రీలంఠా రాణీవాసంలో చేరవలసిందే వేళ్యావృ త్రి చట్టబద్ధమైంది. ఈనాటి సాహిత్గం నగర సంస్కృృతినే (ప్రతివించిస్తున్నది. మావిత్మ్య (గంథాలతో పాటు [ప్రబంధాలుగా పేర్కొంటున్న రచనలన్నీ ఈ కోవలోనికే వస్తాము నిగమళర్మలాంటి వారందరూ ఈ పట్టణ జీవితంనుంచి వచ్చిన వారే. కవిత్వం సుకమూరు అస్థానారికే పరిమిత మౌతున్న దళ. 'నిషప

2వ 1

వాతిస్టలం, రమణీపీయదూతికలు' అఆవసరమయ్యాయికవులకు.. దీనితోపాటు వైష్టవ మరపాబళ్యం, వై న్టవమతాడార్యులకు మతాను మూయులను శిష్మించటానికి, అవసరమైతే వెలివేయడానికి అధికారాలుండేవి. ఈ దళలో రధూర్జటివంటి కవు లౌకరిద్దరు ఉన్న పరిస్థితులను నిరసించినవారు కనిపిస్తారు. 'రాజుల్మత్తులు వారి సేవ నరక్యప్రాయంబు' అని వ్య క్రిగతంగా తాను చూసిన దుర్మార్గాలను నిరసించినవాడే కాని రాచరిక వ్యవస్థనే కాదన్నవాడు కాదు. ధూర్జటి. అందుకే “'సత్యదానదయాదుల్లల రాజున్‌ నా కొసగ'మంటాడు, తన కాలపు వెష్టవ మఠా- చార్యుం నిరంకుశత్వాన్ని 'అయగార్రై చరియింస వచ్చు'ననే పద్యంలో నిర సించాడే కాని సం్యపసదాయ వ్యవస్థను కాదనలేదు. కనీసం అన్నమయ్యలాగా కులకేదం లేని భ క్రిని టోరించలేదు. అందుకే అతడనుసరించివ రచనామార్గం మార్గ పర్ధతికి చంబంధిందిండదే. ఛూర్ణటితో (ప్రారంభమైన పరిపాలకల, అధికారుల నిరసన ప్యూడల్‌ పాఠన సుమారు విచ్చిన్నమౌళుండిన 19వ ళ తాబ్టి వరకు ఉన్న శతకకవులలో పరాకాష్ట్రను పొందింది. సుమాడుగా ఇటువంటే కవులు చాలానుంది [బొన్నాణ కవులు కులనిరసనవంటి సామాజికాంశ వీరిలో చాలామంది కవులలో కనివించదు. వ్యక్రీగత కోణంనుంచి. ఈమ అస్తిత్వం దృష్ట్యా మా్యతమే పాలకులను నిందించారు. విజయనగర ఠాజుల కారంలో, ఆ తరువాతా రై తులనుంచీ, వృ త్తిపమలవారినుందీ తిరుగబాట్టనేకశం వచ్చినట్లు ళాసవాలు చె పున్నా వారిని సంఘటితవరచే భక్షి ఉద్యమంగాని, దేశీయమైన నిరసన కవిత్వంగాని వచ్చినట్లు కనిపించదు. వచ్చినా ఆది శిష్ట సాహిత్య చర్మితలో స్థానం సంపాదించుకోలేదు,. (బాహ్మజేతర కవులైన రామరాజ భూషణుడు, చేమకూర వేంకటకవి వంటివారు ఆస్థాన కవులుగా (ప్రధాన సాహిత్య [పవాహంళో భాగమయ్యారు. కాళ్ళపాక తిమ్మక్క, మొల్తనంటివారు ఇంతకుముందే భక్త కవబ్యుతులుగా సాంఘిక పునరుణ్ణీవనానికి డోవాదం చేస్తే 16 వ శతొబ్టికరువాత కవయ్యిళులు ఆస్థాన కవయ్నితులుగా రాజుల శృంగా రాన్ని వర్ణించటంలో పోటీ పడ్డారు, (ప్రజాకవులు

ఈ పరిస్థితులలో _పధాన లిఖిత శవితా మార్గానికి భిన్నంగా కనిపించే కవి వేమన. చేమనవని సంకలనం చేసిన పద్యాలలో వై రుధ్యాలనేకం కనిపీన్తున్నా

వయ3

సామాజిక, ఆర్థిక రంగాలలో వేమనవి ఆ నాటికి విప్తవాత్మక భావాలు. కులం విషయంలో, మూఢ సంప్రదాయాలు, ఆచారాల విషయంలో ఆయన భావాలు హేతువాదం నుంచి ఉద్భవించాయి. మరాధిపతుల, మడాథికొారుల నిరంకుళ త్వాన్ని, వర్ణాధిక్యత పేరిట కొనసాగుతున్న అ(గణాతుల అహంకారాన్ని త్మీవంగా ఖండించాడు వేమన. 'తోటకూరకి దొగ్గలాకులకి' కవిత్వం రెప్పే కవులను నిరసించాడు [గామాలను పట్టి పీడిస్తున్న కొపు, కరణాలను విమర్శిం బాడు. కుండన్నా, కుంభమన్నా -కొండన్నా, పక్వతంఅన్నా పరతత్వం ఒకటే అని భాష విషయంలో ఉండే వివాదాలను పరిహసించాడు. అయితే న్త్రీలను గురించిన ఆతని అభ్మిపాయాలు, వాళ్ళను గురించి పలికిన అవాబ్యాలు ఆయన అరాచక జీవితం నుంచి వచ్చినవ్లై ఉండాలి. ఆ మాటలు తెలిసిన సామాబిక స్పృహాగల $వినుంచి వచ్చే మాటలు కావు. అందుకే వేమన “రియాక్షన్‌” కవిం తాను చూచిన దానికి వెంటనే స్పందించి కవిత్వం చెప్పాడు. అందుకే వైరుధ్యా లనేకం అతని భావాలలో కనిపిస్తాయి. అంతస్సూ(తంగా ఒక విధమైన 'డైరె &న్‌* కనిపించదు. 'కెవ వైన్లవాది షణ్మతాలకు దేవుడొక్కడే' అని “తత్వం ఒకటే” అని చెప్తూనే “శివుడు (బహ్మమనుచు స్కృతులెల్ప బలుకంగ వేరె ద్రైవములను వెలయగొల్చి (బవ్మాజనులు జూడ [భష్టమయిపోయిరి” అంటాడు. దీనికి కారణం ““ఐహుళ పాపియైన (బహ్మఘ్నుడై నను, నిర్ణయాత్ముడైన, సీచుడైన మరణకాలమందు మమతలన్నియు మాని హరుని లప ముక్తుడవును వేమ” అనే అభ్నిపాయం గల క్రైవుడు కావటం కావప్ప. “తల్లి హ్మదురాలు కొడుకు [బాహ్మణుడెట్టా'అని ప్రశ్నించిన వేనున పద్మాలలోనే '“చెలగి గృవాము వనము మేతము ద్విజులకు దానమిచ్చినట్టి ధర్మపగుడు, బహళకొలమిలను పాలనజ్లేయుచు, నిండు భోగములను నుండు వేమ'”” అనే పద్యం కూడా కని పిస్తుంది. ఈ వైరుధ్యాలకు కొంతవరకు ఈ పద్యాలు వేమన వేరువేరు దళలలో చెప్పటం కారణం కావళ్చు, వేమన పేరిట భిన్న వ్యక్తుల రాసినవి వేమన పద్యాలలో చేరటం కూడా మరొక కారణం కావచ్చు శైైలినిట్టి, భావాలనుబట్టి అసలు వేమన పద్యాలను వేరుచేయగలిగినప్పుడు వేమన వ్య క్రిత్వాన్ని మరింత స్పష్టంగా అంచనా వేయటానికి వీలుకలుగవచ్చు. ఏమైనా తనకాలపు సామాజిక మత పరిస్థితులను అద్దంపట్టిన కవిగా వేమన తిలుగుదేళపు సామాజిక చరితను ఆ నేపధ్యంలో సాహిత్యాన్ని అంచనా కట్టటానికి ఎంతో ఉపికరిండే కవి.

ల!

పదిహేడవ శతాబ్దపు తెలుగు సాహిత్యంలో మరొక అభ్యుదయకరమైన అంకం కాలజ్ఞానఠత్వాల రూపంలో వచ్చిన సాహిత్యం. కుఐ భేదాలను తిరస్కం రించటం, అస్పృళ్యతను వ్యతిరేకించటంతోపాటు హిందూ, మహన్ముదీయ సమైక్యతను కూడా బోధించాడు పోతులూరి వీర్వఐహ్మం,. విజయనగర సాామాజ్యం పతనమై తెలుగుదేశంలో మహమ్మదీయ పరిపాలన ఏర్పడ్డ దళలో ఈ సాహిత్యం వచ్చింది. ఇతని శిష్యుడైన సిద్దప్ప దూదేకులవాడై న మవమ్మ దీయుడు, వీర[బహ్మం మార్గంలోనే తత్వాలను రచించినవాడు. వీరిద్దరు తమ కులవృత్తులను అనుసరిస్తూనే తమ భావాలను తమ రచనల ద్వారా (పభారం చేశారు. వివిధ వృత్తులకు సంబంధించిన జౌత్తవావాళక్త కవుల కోవలోకి వస్తారు వీరు. ఈ కోవలోని కవుళెన్వరు భక్తులనుంచి, శిష్యులన్తుంచి కట్నాలను కొనుకలను స్వీకరిస్తూ మఠాధిపతులుగా రూపొందలేదు. అందుకే వ్యూడల్‌ పాలకుల అండదండలు వీరికి లభించలేదు. మఠాల రూపంలో చిన్న చిన్న సంస్థానాలను రూపొందించుకున్న మతాధిపతులు, ప్యూడల్‌ పాలకులు మా(ఠమే పరస్పరం అండదండల నిచ్చుకున్నారు. వీర్యబహ్మం వంటి వారి సాహిత్యం రాజపోషణతో సంబంధం లేకుండా సామాన్యజనుల నాలుకపై (పచారాన్ని పొందింది. ఆస్థాన సాహిత్యం, పండిత సాహిత్యం (పధానంగా సాగిన తెలుగు లిఖిత సాహిశ్య చరితలో ఈ కవులకి తగిన గుర్తింపు లేకపోనటం సహజమే. ఆధునిక సాహిత్య వీజాలు

వేమనలో టపతిబింబీంచే పరిస్థితులు నెంకొన్న కాలంలో వచ్చిన పాపాఠ్యమే దవషిణాం్ర వాబ్యయం. విజయనగర స్నామాజ్యం విచ్చిన్నమైన తరువాత తెలుుు నాయక రాజులు స్వతంథతులై తమిళ దేళశంలో రాజ్యాలు స్థాపించి తెలుగు సాహిత్యానికి అండనిచ్చారు. రాజకీయ, ఆర్థిక పరిస్థితులలోని ఆ స్తవ్యస్థ స్థితే సాహిత్మి రంగంలోను కనిపిస్తుంది. సంప్రదాయంగా. వస్తున్న ఆస్థాన నొహిత్యంతోపాటు, యక్షగానాలు, కీర్తనలు వంటి జనర :జక సాహిత్య రూపాలు కూడా నచ్చాయి. ఈ కాలంలో ఆస్థాన సాహిత్యం ళృంగారైక సాహిత్యంగొ, చ్మితబంధ కవికారూపంగా దిగణారింది. మరొకవైపు తెలుగు దేశంలో కుతుళ్‌ షాహీల పరిపాలనలో అచ్చతెనుగు కావ్యాలు వచ్చాయి, అంతకుముందు జాను తెనుగు పేరుతో (ప్రారంభమైన సాహిత్యం సంస్కృతీ

ఇవెన14

కరణ (సభావం నుంచి తప్పించుకోలేక పోయింది. తరువాత సంస్కృృత భాషా (పభావం మరింతగా సాహిత్యంలో పాతుకుపోయిన - దళ లో తమనిరసనకు (ప్రతీకగానో, లేక (ప్రయోగాత్మకంగానో అచ్చ తెనుగు కావ్యాలు రాసే ఉద్యమం బయలుదేరి ఉండాలి. ఇది కేవలం భాషాపరంగా మాతమే జరిగి ఉండాలి, కాని [కమంగా అచ్చతెనుగు కావ్యాలు ఓష్ట్య, నిరోష రచనల కోవలో భాగ మైపొయ్యామి. నాయకరాజులకు కూడా వర్ణ్మాళశమ ధర్మరక్షణ సాంప్ర దాయిక మైన ఆదర్శం ఆయినా (బావ్మణ (ప్రాధాన్యం [కమంగా తగ్గింది.

ఇంఠకుముందులాగా రన, కనక, భూదానాలతో సంతృ ప్రిపరచే ఆర్థిక పరిస్థి తులు పొయ్యాయి. పన్నులు పెంచినా ఆదాయం యుద్ధాలకు, సైన్య రక్షణకు మా[ఠమే సరిపోతున్నది. దానికి తోము [బాహ్మణులతోపాటు, (బాహ్మనేతరులు లౌకిక విద్యలు నేర్చుకోవటం, రాజోద్యోగాలలో (పధాన స్థానం ఆకమించటం, కొందరు కవులు కూడా కావటం అంతకుముందు (బావ్మాణులకుండే ప్రత్యేకతను, [ప్రాధాన్యాన్ని తగ్గించింది. (క్రమంగా దేశీయ ఆర్థిక వ్యవస్థలో విదేశీయులు (ప్రవేశించారు. స్మామాజ్యవాదానికి బీజాలు పడ్డాయి. ఆర్థికంగా, పరిపాలనా పరంగా స్విదేశీ సంస్థానాధిపతులు విదేశీయుల (ప్రాబల్యంలోకి వచ్చారు. వార సక్వాల, అధికారాల పంపకాల లావాదేవీలలో కవుల్ని, పండితుల్ని పోషించగల స్లోమతను కోల్పోయారు సంస్థానాధిపతులు. (గామస్థాయిలో మాతం మునసబు

కరణాల పెత్తనం జనాన్ని పీడిస్తూనే ఉంది. మారిన పరిస్థితులకు తట్టుకో లేని కవులు, ముఖ్యంగా (జాహ్మణ కవులు సంస్థానాధీశ్వరుణు మొదలుకొని కాపు కరణాల వరకు దూషస్తూ శతకాలు రాళారు. వ్యక్తిగతంగా తమ అసంతృప్తిని (ప్రకటించారు. కులవ్యవస్థ మిశ్రితం అవుతున్నందుకు విచారించారు. (బ్రాహ్మణే తర కవులను “కాపు కవిత్వం" అని అవహేశన చేయటం రామరాజ భూషణుడి దగ్గరే మొదలయింది. ఈ కాలం శతకాలలో ఇలాంటి అవహేళనలు ఇంకా ఎక్కువగా కనిపిస్తాయి. పై పరిస్థితులనుంచి పారిపోయిన కొందరు భక్తి, వై రాగ్య శతకాలు రాకారు. ఈ కవులందరూ భాషలో, అలివ్యక్తిలో స్వేచ్చను సాధించారు. పాప్యులర్‌ సాహిత్యంగా యవశతగానాణ మొదలైన దేశీయ రచనలు, వాటిల్లో (వతిలింబించే నమకాలీన సమాజం, వచన (గంథాలు, వ్యావవిరిక

భావను విస్తృతంగా వాడటం, శతకకవులలో కనిపించే స్వేచ్చ, వేమన,

న. వీర్మబవ్మాం, సిద్దప్ప మొదలై నవారి రఠనలు- వీటితో [కీళ॥ 17వ శ తాన్టీ “వాటికే అధునిక సాహిత్య లవజూల ఛాయలు తెలుగులో పడ్డాయని చెప్పవచ్చు. ఉపనంహారం తెలుగు లిథిత సాహిత్యం భారతదేశపు ఇతర (ప్రాంతీయ లాషా సాహీళశ్యాల కంటే ఖిన్నంగా కనిపిస్తుంది. ఇతర (ప్రాంతీయ భాషా సాహిత్యాలు (వధానంగా దేశీయ సాహిత్యాలుగా, సామాన్య జనంకోనం వచ్చిన రచనలుగా కనిపిస్తే తెలుగు లిలిత సాహిత్యం (పధానంగా ఆస్థాన సాహిత్యంగా, పండిత సాహత్యంగా కొనసాగింది. ఒక దళలో బాలా కృ(తిమంగా పరిణమించినా ఆస్థాన సాహిత్యంలో కళా విలువలు ఉన్నతంగా రూపొందిన మాట కాదనటా నికి వీలులేదు. ఏ కళా సృష్టి ఆయినా మానవుని కక్రి, సామర్థ్యాలకు చిహ్నమే. అయితే చరిత గమనంలో సౌహిత్యంగాని, ఇతర కళలుగొని నిర్వహించిన పతను బట్టి వాటి స్వభావాన్ని నిర్వచించవలని ఉంటుంది. దేశ చరితలో పాలకవర్గ భావజాలంలో కనిపిందే వైరుధ్యాలన్ని (బావ్మణ మత (ప్రధానంగా సాగిన తెలుగు సాహిత్యంలోనూ [వతివింవించాయి. అచ్చదేశీయమైన భాషలో గీతాలు, కీర్తనలు రాసిన అన్నమయ్య మొదలై న వారికి, నిజమైన (పజాసాహిత, నిర్మాతలైన వేమన, వీరబహ్మం, సిద్దప్ప మొదలైన వారికి పధాన లిఖిత సాహిత్యంలో సరియైన గుర్తింపు లేదు. భాష విషయంలో స్వల్పమైన అపా మాణికతల కారణంగా భక్రి మార్గానికి సంబంధించిన పాల్కురికి సోమన పోఠతనలనే పండిత మార్గం వృదయ పూర్వకంగా కలుప్తకోలేదు. ఈ కవు లందరూ"రాయలసీమ, తెలంగాణా [ప్రాంతాలకు దెండిన కవులై ఉండటం గమ నార్హం. అక్కడి ఆర్థిక పరిస్థితులు, నరివద్దు (ప్రాంతాలలోని ఉద్యమాల (ప్రభావం దీనికి కారణం కావచ్చు. వస్తువు, ధ్యేయం రచనారూపాన్ని, భాషను నిర్ణయించటంలో [పధాన పాత వహిస్తాయనటం సోమన, పోఠన, అన్నమయ్య, వేమన, వీర్మఐహ్మం, సిద్దప్ప మొదలైన వారి రచనలను తుల నాత్మక పరిశీలనరేస్తే స్పష్టమౌతుంది. 111)

జనమె(ం తమిళ దేశంపైన అర్యవమతపు గాలులు స్మీవంగా వీయకముందే తమిళ సాహిత్యం (పారంభమైనందున ఆ సాహిత్యల, దేశీయతమ, (వత్వేకతను నిలుపు శొని ఉండాలి, ఉత్తర భారతంలో స్థానిక భూస్వాములు అనుసరించిన దమన నీతితో పాటు, ఎప్పటి కప్పుడు ఉప్పెనలావచ్చే విదేశీయుల, నువామ్మచీయుల దండయాతలు కారణంగా, నీమ్నా వర్గాలవారు, వృ త్రిపనులవారు భ క్రిమాగ్గంలో ఏకం శానటంవల్ల తదనుగుణమైన దేశీయ సాహిత్యం (పచారంలోకివచ్చి ఉండాలి. ఈ పరిస్థితులలో (ప్రాంతీయ సాహితన్గంగా తెలుగు సాహిత్యం ఒక సాహిత్య ద్వీపంలా కనిపిస్తుంది. భాష ,ప్రాంతీయమైందై నా ఉత్తర భారతంలో ఆస్థాన సాహీత్యంగా పెంపొందిన సంస్కృత సాహిత్య మార్గాలను కలపుకొని తలుగు లిలిత సాహిత్యం కనిపిస్తుంది- దీనికితోఈ ఉత్తర భారతంలో వ్యతిరేకతను ఎదుర్కొంటున్న వర్ణ ,పధానమూ, కర్మ (పరానమైన (బావ్మణ మఠం దక్షిణ సరివాద్దు _పాంతమైన తెలుగు దేశంలో కొంచెం నిలదొక్కుకున్నది. మొత్తం మీద తెలుగు లిఖిత సాహత్య్మ పరిణామం, స్ఫూలంగానే చెప్పగలిగినా, దేశ రాజకీయ, ఆర్థిక పరిణామాలను (పతిబింబిస్తున్నదనటం స్పష్టం. తెలుగు దేశా నికి సంబంధించిన చరితను గురించి ఇంకా వివరమైన పరిశోధనలు జరిగితే ఈ సంబంధాన్ని మరింత సువ్పవ్షంగా నిర్వుచించటానికి వీలు కలుగుతుంది, అలవన్త్షాలాలా.

నాపదించిన బొరితక (గంథాలు

1 గణం కా. 1076. గౌగేలం 5174041౯ 10 గందం. 1౧ సషలం1సణ20939%, గ. ఈ క3ణ020, సే. (64.)] 1976. వి ౨5?=౯/6.

ఏ. శఉగల0ంగ0ళ2, క. కెంగిక్రంతి షింళ10, 0. 10010781, 6. 1979. 4 (8605 0 1౧తే1జ, శేశీంకం0ళ: బె౯౦ం65668 శెజరి1046518.

8. ₹0331401, ౨. 9. 1967. [0౧04ేఆం6100: 1డీ? 22౯88 5051911621 కెజల0ం 8054. ౧॥1ణ9౯16486: కే?ా296ే ౧176౯81౯.

9. కంకంణ0!, 9. ౨. 1962. *లు 104 ₹ెం111౯7: 56644168 15 1092161002 0€ [౧64120 0౪1౯4౯6. కెంణ 4? కింంి 3147 పెా2కి28080.

10. పండగ౧01, ౨.9. 19070. 7016 0౪1౯౮౯6 ఈ 01౪11124610% 0 19412 1౧ 2186051011 046110౧6 పం ౨6101: 1188 వి201140109 ఓంణ6 (1౯8 కిళఠి1180164 1౧ 1965.)

11. స202110820, శ. 7. 1940. శతేయ!౧186౯2610౧ 894 500141 1146 ఆగితేంం ₹1)897 20268. వేటీఏడేన జక: వేల్‌ రే? 86 ఆగ1ళ81€7.

7 ం641, మ. స. 19074. ౮౯11౧ 1౧4 సేడంం%06 0 5417166 సెశీంగడక౯16180. న16 ౧౬86 ౦౯0414౧308. 1౧ 5019౧04, ఇె. 5. (264.) 1974: 95= 125

8. 2౯40౯20911 52605, ₹. ౪. 1078. 6 క2క8619748. కళశేలంజ 5028: 16 ౮076౯౧96౧౯ 01 గంిడీస్‌?& క౯జడేం8,

ల!

9. 3501౯04. £. 5. (34) 1974. క9శే!ఏ5 5001967: 4118- 10౯1021 వె౯ం9ి1068 10 పశంణంభా ౦౪. లి, కంబ. *శంచా 06111: 609168 2901190108 సంయలిం

10. 540920%20749, &. రీ కెజయిం89, 11. (కత) 1976. 591 ]42114052111 50988614౯౬ 58౯%2 ౧౦౫౧౫6౧౫ 0?1-= 10౧ ౪016016. 1746౯40264: 0076౯౧4616 0 తంిడీసి౯డి క

11. కాసె స్వర్వప్ప. సిద్ధేశ్వర చర్మిత.

1ఏ. తెలుగు భాషా సమితి. విజ్ఞాన సర్వస్వము 8వ భాగం.

నన్నయచారిితక భూమిక వారె. లె రంగనాథాచార్యులు భారతదేశ చర్మిత మధ్యయుగంలో తెలుగులో మొదటి సమగ లిభిత సాహిత్య రచన నన్నయ భారతం వచ్చింది. ఈ మధ్యయుగంలో కీ. ఈ 7వ శతాబ్ది నుంచి 12వ శతాబ్ది వరకూ వ్యూడల్‌ యుగం మొదటి దళ అని శార్మితకుల అభ్మిపాయం. ఈ కాలాన్ని ప్యూడల్‌ యుగం అనడానికి ముఖ్యంగా కారణాలు రెండు. 1. రాజ్యాన్నంఠతా తమ (పత్యక్ష ఆధ్వర్యవంలో పరిపాొ తించిన మవి సామాజ్యాలు విచ్చిన్నమై, చిన్న చిన్న రాజ్యాలు ఏర్పడి, (పతి అంతరంలో కొంత స్వాతం[ళ్యం కలిగిన మండలాధీశుల, పాలెగాళ్ళు పరిపాలన (ప్రారంభం కావడం, ఏ. భూమికి సంబంధించిన స్వత్వస్వామ్యాలు, శిస్తులు, వ్యవసాయం మొదలైనవాటికి సంబంధించిన ఆర్థిక వ్యవస్థ స్వరూప స్వభావాలు, ఈ ఆర్థిక పరిస్థితుల పైనే మఠం, సాహిత్యం, సమాజం, చట్టం మొదలై నవాటీ స్వరూప స్వభావాలు అధారపడి ఉంటాయి. మౌఠ్య సాామాజ్యం నుంచి [ప్రారంభమైన సాామాజ్య యుగంలో (క్రీళ ॥ 8,4,5 శతాబ్దాలలో భారతదేశాన్ని పాలించిన గుప్తుల సామాజ్యం చివరిది. గుప్త వంశీయులు క్రీ, శ. ?వ కతాట్ది వరకూ రాజ్యాన్ని పరిపాలించినా మనో స్మామాజ్యంగా అది [కీ.ళ. 5వ శరాల్లి నాటికే అ స్తిత్వాన్ని కోల్పోయింది. గువ్తురి తర్వాత కొంచెం పెద్ద రాజ్యాలను పరిపాలించిన రాజనంళాలవారిలో గొడులు, ఘూర్ణరులు, మౌఖరులు మొదలై నవారు చెప్పుకోదగ్గవారు. వ్యూడల్‌ సంబంధాల లేకుండా (గామస్థాయి వరకు స్వయంగా పరిపాలనను చూసుకున్న చినరి చక్రవర్ధి హర్షవర్ధనుడు. హర్చుడికి బాలా గొప్ప సైన్యం ఉండేదనీ, రాజ్యానికి వచ్చిన ఆరు సంవత్సరాలలో దాదాపు ఉ తర దేశమంతా జయించాడనీ ఈర(ఠ చెప్తున్నడి. దశిణ భారకాన్ని కూడా ఇయించాలన్న అతని అళ నక్మదానదీ తీరంలో పశ్చిమ చాళుక్య రాజు రెండవ పులకేశి చేతిలో ఓడిపోవ డంతో విఫలమైంది. మొత్తంమీద భారతదేశంలోని ఎక్కున భాగాలు కలిసిన

లి

రాజ్యాలలో సుమారు వార్ష సాామాజ్యమే చివరిది. హర్షడి తర్వాత ఆతని స్మామాజ్యం ముక్కలై చిన్న చిన్న రాజ్యాలుగా విడిపోయింది. ఈ చిన్నచిన్న రాజ్యాలు పరస్పరం యుద్ధాలు చేసుకుంటూ, అవసరమైనప్పుడు సంధులు బేసుకుంటూ ఉండేవి. ఎప్పటికప్పుడు రూపురేఖలు మారుతూ స్ట్‌రంగా లేని రాజకీయ దళ ఇది.

బౌద్ధ పాహిత్యాన్ని బట్టి దక్షిణదేశ చర్మితను కీ, పూ. 68వ శతాల్దీ నుంచి మ్మాతమే పునర్నిర్మించడాని కవకాశం ఉంది. కోసల దేళానికి సంజం ధించిన బావరి అనే (వాహ్మణుకు దవిణాపథానికి వచ్చి గోదావరీ తీరంలో అస్సకజాతివారు నివపించే (పాంతంలో స్థిరపడ్డాడు. ఆతను తన శివ్యలతో. బాటు ఉంఛ వృత్తితో జీవించేవాడు, [కమంగా ఒక (గామం వెలసింది. ఒక్క మహాయజ్ఞం కూడా నిర్వహించాడు. ముసలితనంలో తన శిష్యులను బుద్ధుడి దగ్గరకు పంపించి సందేహాలను తీర్చుకుని బౌద్ధుడయ్యాడు. బావరి దక్షిణానికి వచ్చిన తర్వాతనే దవ్షీణదేశం అవారాన్ని సేకరించుకునే దళనుంచి ఆవోరో త్పత్రి చేసుకునే దళకు వచ్చిఉండాలని చార్మితకుల ఊహ. పైన పేర్కొన్న అస్సక జాతివారే తరువాత కాతవాహన వంళంగా రూపుదిద్దుకున్నారు. బావరి సాంప్రదాయంలో శాతవావానులు _బావ్మాణులను గౌరవించి యజ్ఞాలు చేశారు. శాతవాహనులు కీ. పూ. 221 నుంచి శ్రీశ. 218 వరకు క89 సంవత్సరాలు దషణాపథాన్ని పాలించారు. మొదటి పులోమావి, గొతమీప్యుత కాతకర్టుల కాలంలో ఈ స్మామాజ్యం పూర్వాపర సము(ద్రాల వరకూ, ఉత్తరంలో వింధ్య వరకూ వ్యాపించింది. తరువాత ఇవ్వాకులు, బృహతృలాయనులు, అనంద గ్యోశులు, విమ్ణుకుండినులు, వల్లవులు, చాకుక్యులు, పాండ్యులు, చోకులు, రాష్ట్రకూటులు దక్షిణ దేళాన్ని పరిపాలించినవారిలో చెప్పుకోదగ్గవాళు. వీరిలో చాసక్య వంళానికి చెందిన రెండవ పులకేశి వార్షవర్థనుణ్ణి ఎదుర్కొని దశిణంలో తన సా(మాజ్యాన్ని విస్తరింపదేళాడు. ఈ (పథాన చాళుక్య వంశం నుంచి అనేక కాఖలు బయల్దేరాయి. వీటిలో పూర్వాంఛ్రాన్ని పరిపాలించిన వేంగి లేక తూర్పు చాకుక్య వంశం [పధానమైంది. ఈ వంశంలో మొదటివాడు రెండవ పులకేశి తమ్ముడైన కుబ్జ విష్ణువర్ధనుడు, కోస్తా ఆంధ (పాంతం అంఠొ ళఈూర్చు చాక్యుల పరిపాలనలో ఉండేది. రాయలసీమ, తెలంగాణా [పాంఠాణ

త్రి

మ్మాతరి [పధాన దావక్య వంళం అయిన బాదామి దాపక్క్యుల అధీశంలోనే ఉండేవి. తరువాత కర్ణాటకతోపాటు ఈ (ప్రాంళొన్ని రాష్ట్రకూటుణ, అనంతర తేక కళ్యాణి చాళుక్యులు పరిపాలించారు. వీళ్లుకాక వేములవాడ చాళుక్యులు తెలకగాణంలోని వేములవాడ పరిసర |పాంతాలనూ, ముదిగొండ చాళుక్యులు తెలంగాణా తూర్చు[ప్రాతంలో కొంత భాగాన్ని పరిపాలించారు. తమిళ దేశంలో పాండ్యులనూ, పల్లవులనూ జముంచి చోళులు తమిళనాడంతా తమ రాజ్యాన్ని వ్యాపింప జేళారు.

(క్రీ. ళ. ?-12 శతాబ్దుల మధ్య సుమారు 600 సంవత్సరాలు స్వతంత్ర రాజ్యాల మధ్య ఆధిపత్యం కోసం జరిగిన యుద్ధాలు చర్మితలో ప్రధానంగా కన్పిస్తాయి. ఇద్దరు ళ్యతు రాజుల మధ్యా, సామంతుల మధ్యా, పాలెగాళ్ళ మధ్యా పోరాటాలు మ్మాతమేగాదుం పరస్పర విధ్వంసాలు, దోసపిళ్స, కొల్లగొట్ట జాణ- ఇవి ఈ కాలపు దక్షణ భారతదేశ చరితలో, ముఖ్యంగా తెలుగుదేశానికి సంబంధించిన చర్మితలో (పధానాంళాలు, రెండవ పులకేశి రాష్ట్రకూట, కదంబ, గాంగ వంశీయలను జయించి సామాజ్యాన్ని విస్తరింప జేశాడు. తరువాత పల్లవులు బాదామితో సవాీ దాసక్య రాజ్యాన్ని జయించి కొంతకాలం పాలించారు. మళ్ళీ రాజ్యం చాషక్కుల ఆధీనంలోకి వచ్చింది. 6వ శతాబ్ది మధ్యభాగంలో సామంకులై న రాష్ట్రకూటులు పశ్చిమ చాసక్యులకు ఎదురుతిరిగి మొత్తం రాజ్యంమీద తమ ఆధిపత్యాన్ని స్థిరపరచుకున్నారు. రాష్ట్రకూటులకూ, తూర్పు చాపక్క్యులకూ ముధ్య పరస్పరం యుద్ద్ధాలూ, సంధులూ జరుగుతూ, ఈ రాజ్యాల రాజకీయ భౌగోళిక స్వరూపం స్థిరంగా ఉండేదికాదు. రెండవ విజయాదిత్యుడు రాష్ట్రికూటులతో 12 సంవత్సరాలు 108 యూద్ధాలు చేసే యుద్ధం జరిగిన (పాంకాల్లో 108 శివాలయాలు కట్టించాడట. గుణగ విజయాదిత్యుడి కాలంలో సాామాజ్యాధిపత్యం కోసం రాష్ట్రకూటులకూ, తూర్చు బాళుక్కులకూ మధ్య పోటీ పెరిగింద. గుజగ విజయాదిత్యుడి కాలంలో జరిగిన అనేక దోపీళ్ళను గురించీ, దవానకాండను గురించీ శాసనాలు చాటి చెప్తున్నాయి. అతని సేనాధి పఠతి పండరంగడు నెల్లూరు దగ్గర 12 బోయ కొట్టాలను ముట్టడించి నెల్లూరికి నిప్పు పెట్టాడు. అతడే డాహల (ప్రాంతాన్ని ముట్టడించి రాజధాని కరణ వులాన్ని దరహించడమే కాకుండా ఆధునిక బస్తరుకు రాజధాని అయిన చక

క! కూటాన్ని కూడా భస్మం చేశాడు. చోళ రాజులు కూడా దోపిళ్ళూ, దహనాలూ అనేకం చేయించినట్లు చర్మిత చెప్తున్నది. మొత్తంమీద తూర్పు బాపక్య వంశీయ లెవడూ స్థిరంగా, శాంతితో రాజ్యాన్ని పాలించినట్లు కనపడదు. తెలుగు చోడుడయిన జటాచోడ భీముడు (కీ. శ. 9723-1002) తూర్పు జాకక్య పరిపాలకుడు దానార్జవుజ్జీ చంపి 87 సంవత్సరాలు రాజ్యాన్ని పరిపొలించాడదుః దానార్జవుని పుతులు మొదటి శ_క్రివర్మ, విమలాశిత్యులు చోళ రాజుల్ని ఆళయించారు. చోళ రాజైన ఒకటవ రాజరాజు సహాయంతో శ శ్రీవర్మ వేంగీ రాజ్యాన్ని మళ్ళీ గెల్బుకొని క్రీ.శ. 999 నంచి 1011 వరకూ పాలించాడు కానీ సుమారు చోచలకు సామంత స్థితిలోనే ఉన్నాడు. ఇతని తరువాత రాజరాజు కూతురు కుందవాంబను పెళ్ళి చేసుకున్న ళక్రివర్మ తమ్ముడు విమలాదిత్యుడు 1018 వరకు రాజ్యం చేశాడు. విమలాదిళ్యుడి ప్కుళుడూ, ఆంధ మహాభారత రచనకు మూల కారకుడూ అయిన రాజరాజు నరేంద్రుడు తం్యడి తర్వాత వెంటనే సింవోసనా న్నధిష్టించలేక పోయాడు. అకని సవతి తమ్ముడు విజయాదిత్యుడు కళ్యాణి చాపుక్యులూ, కళింగ గాంగుల నవి యంతో రాజ్యాన్ని ఆ[కమించడమే దీనికి కారణం. రాజరాజ నరేందుడు చోళరాజూ, తనకు మేనమామా అయిన రాజేం[ద చోళ చ్మకవర్తి సవాయంతో రాజ్యాన్ని సంపాదించుకొని 22-8-1022 న పట్టాలిషేకం చేసుకున్నాడు. కొని రాజ్యంలో అతడు చాలాకాలం స్థిరంగా ఉండలేకపోయాడు. 1081లో కళ్యాణి చాశుక్యుల సవిాయంతో విజయాదిత్యుడు వేంగిని మళ్ళీ ఆ(కమిందు కున్నాడు. బావమరది రాజాధిరాజు కళ్యాణి చాకుక్యులను ఓడించగా 1086లో మళ్ళీ రాజరాజు సింవోసనం సంపాదించాడు. కీ. ళ. 1064లో కళ్యాణి చాళుక్యులు మళ్ళీ వేంగిపైన దండయా[త చేసి కొంత భాగం స్వాథీనం చేసు కున్నట్లు కన్పిస్తుంది. [కీ శ. 1056లో గాని రాజరాజు నరేందుడు రాజ్యంలో శాంతితో స్థిరపడలేదు. పోరాటం కొనసాగించలీక రాజరాజ నరేదుడు కళ్యాణి చాళుక్యరాజు ఆహవమల్ల సోమేళ్వరునితో సంధి చేసుకున్న తర్వాతనే స్థిరపడ్డట్టు కన్పిస్తుంది. దీనికోసం కళ్యాణీ చాపక్యుల విరుదాలు సత్యాశయ కులశేఖర, సమస్త భువన్మాశయ మొదతైన వాటిని రాజరాజు ధరించాడు. ఇది పదకొండవ శతాబ్దిలో రాజరాజ నరేంద్రుని నాటి రాజకీయ పరిస్థితి. ఇదిలా ఉండగా నన్నయ రాజరాజ నరేం్యదుడ్జి “'ఘోరాబి ముభోపలబ్ధి విజయ

క్‌ (వ్రమదాశిత బాహుడండ”, “'నిస్తేజిత వైరివీరో, (ఆది. 11610, “ప్టీఠథ్రీవనిఠా[శిత భూరి స్థిర బాహుదండ' ' (ఆది.8-857), '“వైరివేదండ గండ-విదాళి ఘోరతరాసి భాసిభుజార్గకా” (అది. 8-228), “స ప్తసముుద మవ(డ్రితాభిలి వసుధాజనగీఠకీ ర్తి” (ఆది.5-280), ““వైరి భయంకరళార్య" (ఆది.8-409), ““ఘోరాజి మదకుంథి కుంథభవిదారణ దారుణ కృపాణ దశిణ వాన” (ఆరజ్య.2-1) అని సంబోధించడం, ““నిజమహీమండల (పజ/లీతిం వెంచుచు(, ఐర మండలంబుల ధరణిపతుల, నదిమి కప్పంబుల ముదముతో+ గొముచును, బలిమినీయని భూమివలయపతుల, నుక్కడ(గించుచు దిక్కుల+ దన యాజ్ఞ, వెలు(గించుచు......” (ఆది.1-7) అని |పళంసించడం రాజరాని నరేం్యదుని రాజ్యాధికార యోగ్యతను ఆతికళయో క్తులతో చాటి చెప్పే [ప్రయత్నం తవ్చ మరొళటి కాదు. ఈ (పయత్నంలోవి భాగమే ఈ కింది పద్యంకూడా. ఉ. రాజకులైక భూషణు(డు రాజమనోహరు(డన్యరాజ తే జోజయళాలి శార్యుండు వికుద్ధ యళళ్ళ్శరదిందు చందికా రాజిత సర్వలోకు( డపరాణిత భూరిభుణా కృపాణ దా రాజలకొాంత క్యాతవ పరాగు(శు రాజమహేం్యదు(డున్నతిన్‌. (అది. 1-28) మౌర్య సృామాజ్యం తర్వాత భారత దేశ ఆర్థిక చర్మితలో _పధానంగా రెండు రకాల పరిణామాలు సంభవీంచాయి. దీన్లో మొదటి దళ స్వయం సమృద్ధ మైన (గామీణ వ్యవస్థ. రైతులు స్వతం్యతంగా వ్యవసాయం చేసుకుంటూ జీవించిన వ్యవస్థ. బౌద్ధుల కాలంలోనూ, కేందీకృతమైన మౌర్యుల పరి పొలనలోను వాణిజ్యాభివృద్ధివల్ల పట్టణ నాగరికత పెరిగి రకరకాల వృత్తుల వాన వ్యాపించారు. కుమ్మరం, కమ్మరం మొదలైన వృత్తి నై పుణ్యాలు పెరిగాయి. తరువాత ఈ రక కకఠొల వృత్తుల వాళ్ళు [కమంగా [గామాలకు తరలారు. వృత్తులు (గామీణం అయ్యాయి. పట్టణాలు వదలి ఊళ్ళు చేరుకుని న్వంత భూమిని దున్నుకుంటూ, తమ వృత్తులను కొనసాగించారు చాలామంది, తచుకు అవసరమైన పనిముట్లూ, వస్తువులూ అందుబాటులో ఉండడం వల్ల హ్యూదులూ, కర్షకులూ (గామాల్లో స్థిరపడి వ్యవసాయం చేసుకోవడం వల్ది (గ్రాహాణ స్వయంసమృద్ధం అయ్యాయి. (గ్రామాధికారులు, భూస్వాముల పెత్తనం

క్ష

లేకుండా కర్షక (సరానమైన (గ్రామీణ వ్యవస్థ కీ. ళ. మొడటి ళలాట్టులలో కని, పిస్తుంది. కీపూ. 1 వ శతాబ్దం/ [క్రీ క 1 శతాబ్దిం వరకు అడవులను కొట్టు" కొని భూమిని ఎవరు సాగుచేస్తే ఆ భూమి వాందే అయ్యేది. (గామీజులకు, మధ్య డళారీలతో సంబంధం లేకుండా రాజులతోనే, ఉద్యోగుల ద్వారా |పత్యక్ష సంబంధం ఉండేది. నిరాడంబరమైన ఈ _గామీణ వ్యవస్థ రాజులు సానుంతు, లకూ, పాలెగాళ్శకూ, (గామాధికారులకూ అధికారాన్ని దత్తం చేయడం వల్లా: (గౌమీణులపైన వీరికి (ప్రత్యక్షంగా పెతనం ఏర్పడ్డం వల్లా దెబ్బతిన్నది-: (క్రమంగా క్రీ.ళ. 7 వ ళతాన్ది నాటికి |గామాల్లో భూమిపైన అధికారంగల ఒక్ష; వర్గం ఏర్పడింది. ఇది పధానంగా రెండు మార్గాలలో జరిగింది.

_ మౌర్యులకాలంలో రాజాధికారులకుజీతాలుండేవి. కౌటిల్యుని అర్థశాస్త్రంలో. కూడా ఈ విషయం కన్పిస్తుంది. కిం పూ, 1/కీ. శ 1 శరాబ్ధువ కాలం నాటికి ఆయా [ప్రాంతాల్లో నియమింపబడిన అధికారులకు అక్కడి భూమి పైన శిస్తును పొందే ఆధికారాన్నివ్వడం జరిగింది. [కమంగా కింది దశలోని ఉదోో గులకే కాకుండా పై దశలోని ఉద్యోగులకు కూడా భూమి శిస్తులను ఇవ్వడం [పారంభమైంది మొదటి దళలో ఇది తాత్కాలికంగా మాత్రమే ఉండేవి. అంటే ఉద్యోగులు ఉద్యోగం నిర్వహిస్తున్నంత వరకు మాతమే శిస్తును పొందే అరి కారం ఉండేది. [కీళ. 9వ శతాబ్ది నుంచి ఈ అధికారాలు వంళ పారం పర్యంగా సంకమించి _ కీశ, 11వశ తాద్ది నాటికి బాగా వ్యాపించింది. శిస్తుల మీద అధికారం వంశ పారంపర్యం కావడంతో ఆడి మొత్తం భూమిపైన అధి కారంగా మారిపోయింది. ఆచం[(ద తారార్కంగా భూదానాలు చేయడం _పారళ భమయింది. ఈ విధంగా స్వంత ఆ స్తి వాక్కు ఏర్పడింది. (కమంగా (గామాధి. కార్లకూ, పాలెగాళ్ళకూ మధ్య భేదం పోయింది. వంశ పారంపర్యంగా వచ్చే పాలెగాళ్ళను రాజాధికారులుగా నియమించడం రాజాధికారులకు వళ పారంపర్యంగా వచ్చే పాలెగాళ్ళ బీరుదులనూ, ఆధికారాలనూ దత్తం చేయడం మొదలయింది. దీని తర్వాత దశలో ఈ భూములకు సంబంధించిన పరిహంన్నా సంబంధమైన అధికాాాలను కూడా.వారికే దత్తం చేయడం జరిగింది. తూచ్చి పైన మ్యాఠమే కాదు, భూమిలో . పనిచేసే వారిపైన కూడా పాలెగాళ్ళక్సూ భూస్వాములకూ అధికారాలు సం(క్రమించాయి. రైతులూ, కౌలుదార్హూ వారిచెవ్సు;

ర్త

చేతల్లో మెలగ వలసిన పరిస్థితి ఏర్పడింది. తమ అధీనంలో ఉన్న (ప్రాంతంలోని వాద వీవాదారిను పరిష్కరించే వాక్కు, అధికారం పాలెగాళ్ళకూ, భూస్వాను లకూ ఉండేది. దీని ఫలికం కేంద [పభుత్వఎలో (వత్యష సంబంధం లేకుండా కింది స్థాయిలోని పాలకులు బలపగడం, రాజకీయ స్థిరత్వం లేకపోవడం. ఆరఢ్థి కంగా పెద్ద సైన్యాలను పోషించే శ క్రి రాజులకు పోయింది. హపాలెగాళ్ళూ, మండ లాధిపతులూ తమ అధీనంలో చిన్నచిన్న మైన్యాలను పోషిస్తూ, యుద్ధాలలో రాజుకు సహాయం చేస్తూండేవాళ్ళు. రాజోద్యోగులుగా భూములపైనా, (గామాల పైనా అధికారం సంపాదించిన వాళ్ళలో (బాహ్మణులూ, (బాహ్మాజేతరులూ. కూడా ఉండేవాళ్ళు.

మతపరమైన కారణాల వల్టకూడా ఈ కాలంలో [బాహ్మణులకు భూదా న్లాలూ, [గామదానాలూ మొదలయ్యాయి. కీ.శ. 8వ శతాబ్ది నాటికే మళ సంస్థ లయిన బౌద్ధారామాలకూ, (బావ్మణమత సంబంధమైన దేవాలయాలకూ భూ, (గామ దానాలు మొదలై నట్టు శాసనాలు చెప్తున్నాయి. (బావ్మాణు లకు దానం చేసిన భూములపైన సర్వాధికారాలూ (బాహ్మణులకే ఉండేవి. మత నంస్థలై న ఆరామాలకూ, దేవాలయాలకూ ఇచ్చిన లూములపైన కూడా ఆ సంస్థలకే అధికారాలూ, పన్నులనుందీ, రాజ సంబంధమైన పరిపాలనా వ్యవ వావాలనుందీ మినవాయింపులూ,ఆమ్ముకోవడానికీ, మార్చుకోవడానికీ హక్కులూ ఉండేవి. సాధారణంగా బంజరు భూములను దానాలు చేయడం జరిగేదనీ, తీనివల్స వ్యవసాయం పెరగడానికి అవకాశం లలించేదనీ చార్మితికుల అలి 1ప్రాయం. దున్నుకోవడానికి కానీ, దున్నించుకోవడానికి గానీ ఈ దానాలు చేసినట్టు శాసనాల్లో కనిపిస్తుంది రాజే కాకుండా, సౌమంతులూ, మండలాధీశ రులూ, పాలెగాన్మ కూడా (బాహ్మణులకూ, దేవాలయాలకూ దానాలు చేసే వాళ్ళని తెలుస్తుంది. దక్షిణ భారతంలో [క్రీ.ళ. ? వ శతాబ్దినుంచీ ముఖ్యంగా పల్పివుల కాలంలో దేవాలయ నిర్మాణం, దేవాలయాలకు భూదానాలు విస్తృతంగా జరిగినట్టు కన్పిస్తుంది ఈ విధంగా ముత సంస్థలు తమ భూములపైన వచ్చే అదనపు రాబడితో తమ సంపదను పెంచుకున్నాయి. పూజారులతో పాటు అనేక మంది ఉద్యోగులు దేవాలయాలపైన ఆధారపడి ఉండేవారు. (గామీణు౨వైన దేవాలయాల (ప్రభానం ఎక్కువగా ఉండేవి, రాజులు దేవాలమయాలనూ, మఠ

రి

సంస్థలనూ పోషించడం, దాని (ప్రతిఫలంగా వాటి అండదండలు పరిపాలకులతే- లభించడం, కాంతి భద్రతలు స్థిరపడడానికి కూడా అవి తోడ్పడడం జరిగింది. కానీ బౌద్ధారామాలు న్యతం మొదటి దళలో తమ ఆస్తి పాస్తులపైన వచ్చే అదనపు రాబడిని వాణిజ్య వ్యాపారాలకు పెట్టుబడిగా పెట్టినట్లు కనిపిస్తుంది.” (క్రీ.ళ. ఆరంభ ళళాబ్హాలలో బౌద్ధారామాలు వాణిణ్యాలివృద్ధికీ, పట్టణ నాగరికతా లివృద్ధికీ తోడ్పడగా, తర్వాత దళలో దేవాలయాలు [గామీణ వ్యవస్థకీ, అ తర్వాత ప్యూడల్‌ వ్యవస్థకీ తోడ్పడ్డాయి. దేవ భోగాలకు రాజుల నుండి పరిపాలనా సంబంధం వల్ల చేకూరిన మినహాయింపుల వల్ల రై తులు, ఇతర వృత్తులవారూ. దేవాలయాల కే ఆర్థిక విషయాలలో కట్టుబడి ఉండే వారు. కొన్ని సందర్భాలలో దేవాలయాలకు అధీనంలో ఉండే పాంఠాలూ, [(గామాలూ, భూములూ కేం[ద (పళుత్వ అధికారానికే దెబ్బ పెట్టేవిగా ఉండేవి. ఈ విధంగా ద॥క్షణ భారతం లోని దేవాలయాలు వ్యూడల్‌ స్వలావాన్ని నంతరించుకున్నాయి. బొద్ధా రామాలూ,తైన వసతులు కూడా ఈ కాలంలో ఇదే స్వభావాన్ని కలిగి ఉండేవని చెప్పవచ్చు.

నన్నయ భారతంలో (బహ్మదేయాం (పన క్రీ, మూల భారతంలో లేని: దేవభోగాల పన క్తి కనిపిస్తుంది. “అ[గజన్ముల నన్మగవూంబున(. జారుతళ: మహా(గవారంబులిచ్చుచు'”, ''దేవభోగముల మవి విభూతి. దశర/ జేయుచు” (ఆది. 1-7) మనుమార్షు డయినాడని నన్నయ రాజరాజును (పళంసించాడు. దీనినిబట్టి !! వ శతాబ్ది నాటికి _బాహ్మణులకు అ(గవోారాలూ, దేవాలయాలకు [గామాలూ ఇవ్వడం ఎక్కువ (ప్రచారంలో ఉందని చెప్పవచ్చు మూల భార తంలో అనుకాసనీక పర్వంలో భూమిదాన (పళంసను గూర్చి ఒక [పత్యేక ఆధ్యాయమే ఉంది. కాని అది [కీ. శ. 1 వ కతాద్దిలో [సి ప్రం చేసిందని చారి (తకుల అభ్మిపాయం. అవతారికలోనే కాకుండా [పథాన (గంథంలో కూజా- మూల భారతంలో చెప్పని దేవభోగాల (పసకక్తి నన్నయ భారతంలో కనిషి. స్తుంది. ధర్మరాజు జూదంలో (బాహ్మణ ధనం తప్ప తక్కిన ధనాన్నీ, (బావ్మాణులు తక్క శక్కిన పరివారాన్నీ పణంగా ఒడ్డినట్టు మూల భారతంతో ఉంది,

ప్పి “పురం జనపదో భూమి ర(బాహ్మణ ధనై సృహ, అ(బావ్మణాళ్చ పురుషా రాజ జ్బ్ఫి ష్టం ధనం మమ” (నభా. అధ్యా. 65-8) వన్నయ భారతంలో దీనికి దేవలోగాలూ, (బ్రావ్మణ వృత్తులూ. చేరాయి.

“వ. ఇట్లు దేవలోగ (బావ్మణ వృత్తులు దక్క_( దక్కిన మహీతలం అను, (బాహ్మణులు దక్క. సర్వ (పకృతి జనులను, రాజవుత్తుంల నొక్కొాక్క యొడ్డున వొడ్డి యోటువడి వెండియు. " “నలా. £-195)

మధ్యయుగంలో బౌద్ధ బైనులకూ, వైదిక మఠం పేరిట నిలదొక్కు కున్న |బాహ్మణ మఠానికి ఆర్థిక, రాజకీయ, తాత్విక, సామాజిక పరమైన న్వరూప న్వభావాల్లో పెద్దగా లేదమేమీ లేదు. ఫ్యూడల్‌ వ్యవస్థలో భాగంగా ఈ మఠాలూ వ్యూడల్‌ స్వరూపాన్నే సంతరించుకున్నాయి. దేశంలో బౌద్ధం నుంది మళ్ళీ [బావ్మణ మతంవైపు మార్పు రావడానికి (పధాన కారణం ఆర్థిక స్థితి గతుల, పట్టణ నాగరికతకూ, వాణిజ్య వ్యాప్తికీ తోడ్పడిన బౌద్ధం స్వయం నంపూర్ణమైన _గామీణ ఆర్థిక వ్యవస్థకు దోహదం చేయలేదు. అపారమైన భూములూ, సంపదా కలిగిన బౌద్ధారామాలు వాణిజ్యానికి పెట్టుబడులు పెట్టి (ప్రోత్సహించాయి. బౌద్ధం చైనా మొదలైన దేళాల్లోకి వ్యాపించడానికి కారణం తాణీజ్య సంబంధాలే అని చర్మితకారులు భావిస్తున్నారు. తమ ఆధీపక్యాన్ని గుర్రింపజేసి నిలబెట్టడానికి పరిపాలకులకు (భాహ్మణుల అవసరం రాగా, మరొక వైపు వ్యవసాయ (ప్రధానమైన (గామీజ వ్యవస్థలో బుతువుల పరిజ్ఞానం, లూములూ, విత్తనాలూ మొదలైన వాటీని గురించి పరిచయం. మత సంబంధ మైన కర్మకాండలు మొదలైన వాటికోనం (వావ్మణులకు మళ్ళీ (పాధాన్యం వచ్చిండి. కొత పాంతాల్లో వ్యవసాయం వ్యాపించడానికే కాకుండా కింది కులాలవారు రాజుకీ, భూస్వాములకూ విధేయులుగా ఉండడానికి (వాన్మాణ వర్గం, (బావ్మణ మతం తోడ్చడ్డాయి.

బౌద్ధం [కీ ళ. మొదటి కళఠాబ్దుల నాటికే అఆ నుఠం మొదలైన నాటీ స్వరూప స్వభావాలను కోల్పోయింది. భివాటకం చేనుకన్ని అతి సాధారణ జీవి

10

కాన్నే గడుపుతూ సామాన్యుల భాషలో సామాన్యాలకు బోధించేదళ ఈ రోజుల్లో పోయింది. బౌద్ధారామాల్లోని భిషమువులు అరీదైన లోగజీవితాన్ని గడపడం (ప్రారంభించారు. (వావ్మణ మతంలోని ఆచారాలూ, నమ్మకాలూ బౌద్ధంలో (పవేశించాయి. దీనికి మవోయాన బౌద్ధం ముఖ్య కారణం. మవాయాన బౌద్ధం ఆచార్య నాగార్జనితో ఆంధ దేశంలోనే ఉచ్చస్థితికి రావడం గమనించదగిన విషయం. ఆసలై న బౌద్ధ స్వరూపాన్ని నిల్పకున్న మార్గాన్ని హీనయానంగా "పేర్కొనడం జరిగింది. గణపతి, శివుడు, విష్ణువు మొదలైన దేవతల్ని బుద్ధుడి విధేయులుగా నైనా మహాయానం అంగీకరించింది. అశోకుడు కళింగ యుద్ధం తర్వాత అహింసా మార్గాన్ని అవలంబించాడు. కానీ (క్రీ. ఈ. 7వ ళతాల్దికి శెందిన చ(క్రవి వర్శడు తన స్మామాజ్యాన్ని విస్తరింప జేసికోవడానికి చాలా కాలం యుద్ధాలు చేశాడు. నలందా బౌద్ధ విశ్వవిద్యాలయాన్ని ఉచ్చస్థికికి తీసి కొని వచ్చిన ఈ హర్షుడే “పరమ మాహేశ్వరుజ్జనీ, “వరమ భట్టారకుజ్ఞ'నీ చెప్పుకున్నాడు. లాను రాసిన నాగానంద నాటకంలో నాయకుడు బౌద్ధుడెనా, గౌరీ ఆరాధన కూడా కనిపిస్తుంది. కాబట్టి బౌద్ధాన్ని అణచివేసి _బాహ్మణ మఠాన్ని ని లబెట్టడమన్న మాటకు అర్థంలేదు ఈ కాలంలో ఈ రెండింటికీ స్వరూప స్వభావాల్లోనే భేదం లేదు. ఎందరో రాజులు (పావీనమైన (బాహ్మణ దేవతల నారాధిస్తూనే, బౌద్ధారామాలకూ, జైన వసదులకు భూములనూ, [గొమాలనూ దానం చేశారు ఆం ధ చృకవర్తలైన ళాతవావానులు కొందరు యజ్ఞ యాగాదులు చేసీ ఏక (బాహ్మణుంమని చెప్పుకున్నా, బౌద్దులహూ, బౌద్ధా రామాలకూ దానాలు చేళారు. గుప్త వంశీయులు [బావ్మణులకు దానాలివ్వడంతో పాటు బౌద్ధుల్ని పోషించారు. ఆత్ర్వికంగా బౌద్ధం, [బావ్మణ మతం రెండూ కలిసి పోయాయి. రెండూ యధార్థ జీవితాన్నంగీకరించలేదు. బుద్ధుడు ఆఅవతా రాల్లో ఒకడయినాడు.

మౌలికంగా బౌద్ధ మఠంలో అన్ని వర్ణాలవారికీ (ప్రవేశం ఉండేది, సృష్టికి కారణమై మనిషి భవిష్యత్తును నిర్మించే దేవుడి అవనరాన్ని బుద్దుడు గుర్తించలేదు. దేవుడి మీవ మాతమే విశ్వాశం ఉన్నవాడికి ఆత్మ విళ్వానం, (ప్రయత్నం ఉండవని అన్నాడు బుద్దుడు. (బావహ్మణనుతం మనిషి భవిష్యత్తుని, బీవిఠాన్నీ నిర్మించేచి దేవుడేననీ, మనిషి ఉద్దేశ్యాలనూ, గమ్యాలనూ అతడే నిర్థ

క్షే్షే

యిస్తాడసీ విశ్వసిస్తుంది. మహాయానం [ప్రారంభం కావడంతో బౌద్ధంలో కూడా డీనిని పోలిన విశ్వాసాలు (పవేశించాయి. హీనయానంలో బుద్దుడు సామాన్య మానవుడు, బారి.తక పురువుడు. మవియానంలో ఆయన అతీత శక్తి సంప న్నుడు, దేవుడు. హీనయానంలో (పతివాడూ తన అర్హత పదానికీ, నిర్వాణానికీ కృషి చేస్తాడు. మహాయానంలో (ప్రతివాడికీ నిర్వాణం ఉంది. కాని టోధిసత్వుణ్ణి ఆ(శయించాలి, తనము తాను ఆర్బించుకోవాలి. అవలోకిలేశ్వరుడు టోధిసక్వుల్లో ఓకడు,. ఆయనను ఆర్థిస్తే, తనను తాను అర్పించుకుంటే నిస్సవాయాలకు నవాయం చేస్తాడు. కష్టస మయాల్లో ఆదుకుంటాడు. దీనివల్ల అంతకుముందు బౌద్ధంలో (పతి మనిషికీ ఉందని చెప్పిన స్వయం బాధ్యతా (ప్రతిపత్తి దెబ్బ తిన్నది. తనకు తాను అర్పించుకొనడమన్నది వ్యూడల్‌ పరిపాలకునికి సేన చేయడానికి మార్గాన్ని సుగమం చేసింది. [పభువులను ళరణనాలి. ఇంకేమీ ఆలోచించకూడదు. దీంతో టోధిసత్వభ క్రి సం్యపదాయం (ప్రారంభమైంది. [కీ.ళ. 8వ ళతాద్ది నాటికి బౌద్ధంలో విజ్ఞాన వాదం అభివృద్ధి చెందింది. జ్ఞానమే శాళ్వత సత్యం తక్కినవన్నీ ఊవోజనికాలు. ప్రపంచంలో కనిపిస్తున్నదంఠా' (భమ. మనం ఉందనుకుంటున్న దుఃఖం, విచారం లేనే లేవు, అవి ఊవాజని తొలు. అంతా సవ్యంగానే ఉంది. అట్లా ఆలోచించడంలోనే మానవునికి విముక్తి ఉంది. మొత్తం మీద తత్ర విచార [పధానంగా మవాయానం (పారంభమై జూన్యవాదం నుంచి విజ్ఞాన వాదానికి, కీ. శ. రీవ ళతాబ్ది నాటికి వ్యజయానం లేక తాంత్రిక వాదానికి దారి తీసింది. కొన్ని రకాల [క మాకాండల ద్వారా డివ్యానందాన్ని పొందటం, కాళ్వుత సత్యంతో మమేకం కావటం కాం[ికత అత్యం. ఈ తాంతికత బౌద్ధంతోపొటు జైన, శెవ, వైష్టవాలలో కూడా (ప్రవే శించడం గుంర్తింపదగిన ఆ:ళం. బౌద్ధం అళోకుని కాలం నాటికే ఆంధ దేశంలో (పవేశించిందనడానికి ఆధారాలున్నాయి. ,$. శ. 7వ ళతాల్దీ నాటికే భారత దేశంలో బౌద్ధం క్షీణదళకు వచ్చినట్టు చైనా యాతికుడు వహ్యూన్‌ ర్సాంగ్‌ రాతలవల్ల తెలుస్తుంది. ఆంధ దేశంలో (కీ, శ. 12వ ళతాట్లి వరకు బౌద్ధం అక్కడక్కడా చెదురు మదురుగా కొనసాగిందని చెప్పడానికి సాహిత్యాధారా ఇన్నా, అది ఒక (ప్రధాన మశంగా తన అస్తిత్వాన్ని ప్యూడల్‌ దళ (పారంభ కొం నాటికే కోల్పోయిందని చెప్పవచ్చు.

కేడి

బౌద్ధంతోపాటు వతియలలో బుద్ధునికంటే మొదలే (ప్రాళంభమయిన జైనం (ప్రధాన మఠంగా ఆం(ధదేళంలో చాలాకాలం కొనసాగింది. త్రైనంలో దిగంబర, శ్వేతాంబర కాఖలున్నా, బౌద్ధంలో లాగా తాత్విళమైన భేదాలు వీటికి తేవు. ఒకవిధంగా తైనం నాసిక మతం. కొని [కమంగా బినుట్టి దేవుడిగా భావించడం, వి(గవారాధన [ ప్రారంభమయ్యాయి. బౌద్ధంలోలాగా [బాహ్మజు మఠసం[పదాయాలు, కార్వికత జైనాన్ని పూర్తిగా కబశించలేదు. జైనంలో, వర్ణ, కులలేదాలు లేకుండా సామాన్యులకు స్థానం ఉంది. సామాన్యులను గురించి ఆలోచిస్తుంది. బవుళా ఈ కారణం వల్లనే జైనం అం[ధదేళంలో బౌద్ధం దాదాపు తొలగిపోయింతర్వాత కూడా నిలదొక్కు.కని, క్రైవ, వైన్టనాలకు ఇఈళ. (శ్రావ్మణ మత మార్గాలకు పోటిగా నిలజడగలిగింది. విజయనగర స్మామాజ్య కాలం వరకు ఆం(ధదేశంలో జైనం కొనసాగింది. మౌర్య చందగుస్తుని కాలంలో భ్యదబాపహంమునిద్వారా దక్షణ దేశానికి వచ్చిన జైనం తెలుగు. దేశంలో తెలంగాణా, రాయలసీమ (ప్రాంశాల్లో ఎక్కువగా వ్యాపించింది. కాత. వాహనుల్లో కొండరు జైన ధర్మాన్ని అనుసరించారు. వైదిక బౌద్ధమతాంకు. పోజీగా జైనం ఉత్తర భారతంలో నిఅదొకు కో గలిగినట్టు కన్పించదు. శ్రీ.ళ+ కవ శఠాబ్టిలో దడిగ, మాఫవులనే రాజకుమాకులు ఉ శ్రరంనుండి దశ్నిణానికి వచ్చి కడప జిల్లా ఒంటిమెట్ట దగ్గరి గంగ పేరూరు (గొమ లోని సింహనంది అనే జై నాదార్యుల సవియంతో కోలారు రాజధానిగా గంగ నంళాన్ని స్థాపించారు తెలుగు దేశంలోకంటే కన్నడ దేశంలో ఈ మతం ఎక్కువగా వ్యాపించింది. వాదామి బాళక్యులలో చివరి రాజులు, రాష్ట్రకూటులు జైన నుతాన్ని అవలం వించారు, , తూర్పు చావుక్యులు చాలామంది తై నాన్ని అనుసరించారు. రాజరాజ నరేందుడి తండి విమలాదిత్యుడు చివరి కాలంలో త్తె నాన్ని అనుసరించాడు... (శ్రమంగా కుల భేదాలూ, వర్ణ భేదాలూ త్తైనమతంలో కూడా (ప్రధాన స్థానాన్ని వహించినట్లు కనిపిస్తుంది. అందుకే తైన (బాహ్మణులూ, జైన వైళ్యులూ మనకు కనిపిస్తారు. తూరు చాకక్య కుబ్జ విష్ణువర్ధనుని సేనాపతి కాలకంపడు అనే [బాహ్మణుడు త్రైనుడు. ఈ కాంకంపని వళళానికి చెందిన చాలామంది మొదట వ్రైనులుగా ఉన్నట్లు తెలుస్తుంది. వేములవాడ అరికేనరిని తశయించు కొని ఉన్న కన్నడ కవి పంపత తైన [(బాహ్మలుడు. రాష్ట్రకూట సామంత థ్ఞైన కమ్మనాటిలోని పుంశనూరు పరిపాలకుని ఆస్థానంలో ఉన్న కన్నడ కవి

వే పొన్నడుకూడా తైన (బ్రావ్మాణుడే. (కనుంగా తైన వనదులుకూడా బౌద్ధా రామాల్లాగా ఆ స్తిపాస్తుల్ని పెంచుకొని వ్యూడల్‌ వ్యవస్థకు తోడ్పడ్డాయి. ఆర్థికంగా, రాజకీయంగా బౌద్ధ, జైన, _బావ్మాణ మతాల స్వరూప స్వభావాలలో భేదం పోయింది. రాజులు, కొంతవరకు (బావ్మణులూ కూడా మఠాలను మార్చుకోవడం అవసరాలనుబట్టి జరిగి ఉంటుందని చెప్పవచ్చు. ఒకవైవు రాజకీయ పోషణ కోసం మతాలు, సమాజంపైన పలుకుబడి ఉన్న మత సంస్థల అండదండఅ కోసం రాజులు పోటీ పడ్డారు. జైనులకూ, శైవులకూ వాగ్విదా లవేకం జరుగుతుండినట్లు సాహిత్యమూ, చర్కిత చెప్తున్నాయి. రాజులు గెలిచిన మళొన్ని అవలంబిందేవారు. అనేక ఆర్థిక కారణాలవల్లా, అవసరమైతే పొంసను కూడా అవలంనించడంవల్లా అనంతర కాలంలో వీకశై వానిదే పైదేయి అయి తైనం [కమ్మకమంగా క్షీణించిండి. రాజకీయమైన ప్యాతలో ఇతర మతాలకూ, [బావ్మాణ మతానికి పెద్దగా భేదం లేకపోయినా ([బావ్మణ మఠం ఐలం పుంజుకోవడానికి (పథాన కారణం ఆర్థిక, సామాజిక పరమైనది. తమకుండే పరిజ్ఞానంతో వ్యవసాయాభివృద్ధికి తోడ్పడం వల్ల ఫ్యూడల్‌ వ్యవస్థను నిలబెట్ట డంలో,పరిపాలికులకు అండదండలివ్వడంలో తక్కిన మతాలవారికంటే బాహ్మణ మళం ముందంజ వేయడంవల్ల ఈ మతం స్థిరపడింది. దీనితోపాటు స్థానిక జాతుల ఆచార విధానాలనూ, విశ్వాసాలనూ, సం్యపదాయాలనూ కూడా జ్షీర్ధించు కుని (వధానమతంలో కలుపుకోవడంవల్ల స్థానిక ంగా కిందిస్థాయివరకూ తన స్థానాన్ని నిలబెట్టుకోగలిగింది, దీనికితోడు కర్మకాండకు, యజ్ఞాలకు, వేదాలకు, (వావ్మాణ పూజకు (పాధాన్యం ఇచ్చే పూర్వమీమాంసా పద్ధితి కుమారిల ఛట్టు ద్వారా ఆంధ్రదేశంలో ఈ కాలంలో (పచారంలోకి వచ్చింది. నన్నయ భారతంలో అనేక ఘట్టాలు ఇందుకు నిదర్శనాలు, అర్జునుడు తీర్థయ్యాతలో దర్శించిన వేంగి వైభవం '“'“అనఘమై శిష్టా గవిర భూయిష్టమె ధరణీసురో త్ర మాధ్వరనిధాన పుణ్య సమృద్ధమె'" (ఆది. 8-189) ఉన్నదిటు అర్జునుడు కావేరీ మహాసమ్ముద నంగమంలో *“భూసురేశ్వ్యరుల కలిమతార్థదానం బుంజేసి కృతార్ణుడై 'నాడట (పై). రాజురాజుకు *భూడేవకులాలితర్పణ మహీంయః (ప్రీతి (ఆది. 1-'1) కరంవిష్టమైన వాటిలో ఒకటి. *ధరాదేవాశఃపరంపరా వర్థిత నిత్యోదయ" (ఆది. 1-162) అని రాజరాజును సంటోధించాడు నన్నయ. నన్నయ తనను “అవిరళ జప హోమ తత్పరుడు'గా, 'సంహిఠా

క్ష

భ్యాసుడు'గొ, “(ఇవోండాది నాశా పువాణా విజ్ఞాన నికతుకు'గా, 'పరమ ధర్మ: విదుడు'గా వర్ణించుకున్నాడు

చాతుర్వర్ణ్య వ్యవస్థ [బాహ్మణ మతంలో ముఖ్యాంళమని చాలామంది అభ్మిపాయం. నన్నయ రాజరాజనరేం్యదుజ్జీ "సమస్త వర్ణాశమ ధర్యరశఖణ, మహామహిమన్‌ మహినొప్పి" (ఆది. 1-6) న వాడని (పళంసింభాడు. కాని. చరితను పరిశీలిస్తే వర్ణాల భావనను (ప్రవేశ పెట్టిన నాటినుంచి నేటి వరకు వాటి స్వరూప స్వభావాలు ఇదమిత్థంగా లేవు. |కీ.ళ. పదకొండవ శ తాల్దినాటికి “వర్ణా [శమ ధర్మరక్షణ" అనేది ఒక పడికట్టు పదబంధం మాతమే. వర్ణాశమ. ధర్మరశణ ఆంటే (బావ్మాణాధిక్యత, పరిపాలకుల నియంతృత్వం అని మ్మాఠమే ఈ కాలంలో అర్థం. మొదటినుంచీ నాలుగు వర్ణాలలో (బావ్మణ వర్ణం మాతమే స్పష్టంగా గుర్తించగలిగెన వర్ణంగా ఉండేది. మొదట్లో వ్యత్రియవర్ణం కూడా గ్పుర్తించగలిగిన వర్ణంగా ఉండేది కాని తర్వాత అది స్పష్టతను కోల్పోయింది. పంచములు నాలుగు వర్ణాలకు అనుబంధంగా చేరిన తరువాత ఆసృళ్యవర్గంకూడా స్పష్టంగా గుర్తించగలిగిన వర్ణం అయింది తక్కిన వారికి వారి వారి ఆర్థిక, సామాజిక హోదాలను బట్టీ ఆయా వర్ణాలలో స్థానం లభించేది. అంటే, మొదటినుందీ నాలుగువర్థాం విభాగం స్రైద్ధాంతికమైన విభాగమే కాని ఆసలైన విభాగం కాదు దీవికి చాత్వుర్వర్ణ్య వ్యవస్థకు సంబంధించిన చరితను కొంత తెలుసుకోవటం ఆవసరం.

ఆర్యులు అనార్య జాతులను లోఐరచుకౌని వారికి యజమానులుగా స్థిర పడటంతో (పాచీన భారతదేశంలో (బ్రాహ్మణ, వమృతియ, వైశ్య, హ్యదులనే నాలుగంచెల సమాజం ఏర్పడింది. మొదటి మూడు తరగతులు ఆర్యజాతికి సంబంధించినవి. నాలుగవది ఆనార్యజాతికి సంబంధించింది వర్ణాల్మపసక్తి మొదట బుగ్వేదంలోని పదవ మండలంలోని “పురు సూక్తం'లో కనిపిస్తుంది, ఈ పదవ మండలం మొత్తంగా వషీప్తం అని పరిశోధకుల అభ్మిపాయం.. బుగ్వేదంలో ఇతరకా మొదటి మూడు వర్దాల (పస్కక్తి మాత్రమే కనిపిస్తుంది; చాతుర్వర్థ్య వ్యవస్థకు (పామాణికత్వం కలిగించటానికి ఈ భాగాన్ని బుగ్వేదంలో చేర్చి, ఈ నాజగు వర్ధాలూ (ప్రజాపతినుంచి పుట్టాయని వర్ణించి ఉంటారు.

కిక

(బ్రాహ్మణుణ మతసంబంధమైన కార్యకలాపాలు నిర్వహించేవారు. రాజన్యులు రేక వ్యరియులు భుజబలంలో పరిపాలనా బాధ్యతలను నిర్వహిందేవారు. ఆర్యుంలో చివరివార్తైన వైశ్యులు [గామస్థాయిలో వ్యవసాయం, పశుపోషణ, చేతివనులు చేసుకొనేవారు. తరువాత పట్టనాల్లో మ్యూతం వైశ్యులు వాణిజ్య రంగంలో చేరి పై వర్గంలో భాగం అయ్యారు. శ్యూదులు కూడా (గామ స్థాయిలో వ్యవసాయదారులుగా, వృ త్రిపనివారుగా స్థిరపడి తమ స్థాయిని పెంచు కున్నారు, భారతీయ సమాజం మొదటి నుంచి నాలుగు వర్ణాలుగా విభజించబడిన సమాజంగా కనిపిస్తున్నా [పదానంగా రెండు ఆర్థిక వర్గాలు అందులో కనిపి స్తాయి. [బాహ్మణులు, వృతియులు పై వర్గంలో వారు కాగా, వైవ్యలు ఆర్థిక పరిస్థితులను బద్టీ పైవర్గంతో గాని, కిందివర్గమైన శూదులతో గాని చేరేవారుం చాతుర్వర్ణ్య వ్యవస్థలో అంతర్గతంగా ఎన్ని మార్పులు వచ్చినా సమాజం రెండు వల్గాలుగా విభజింపబడంలో మ్యాతం ఎలాంటి మార్చు కనిపించదు. [కమంగా అనార్యులై న బ్మూదులు ఆర్యులను ఎదుర్కోోవటంతో వ్యవస్థను స్థిరపరచటానికి, పటిష్టం చేయటానికి నియంతృత్వంతో కూడిన సామాజ్యూలు అవసరమయ్యాయి, ప్యామాజ్యాల కాలంలో ఆయా వర్థాల వారికి కర్తవ్యాలను నిర్ధేశంచారు. శాస్త్రాలు వర్ణాలను వదలి వర్ణ ధర్మాలను బోధించాయి.. రర్యళాస్త్రాలు మత పరంగా [బాహ్మణులకు గల ఆధిక్యతను (పటోధిందాయి. రాజులు శాంతి భద్రతలను కాపాడి న్యాయ చట్టాలను అమలు చేయాలి. హ్నూదులతో సని చేయించాలి. పారి కృష్‌ ఫలితాన్ని తక్కిన వర్జాలవారికి పంచాలి. వర్ణవ్యవస్థను కాపాడటం, స్పష్టంగా (శ్రమళ క్రిని విభజించి విభిన్నవృత్తుల వారి మధ్య అంతస్తులను పాటించటం, విభిన్న జాతుల మధ్య లేదాన్ని కొనసాగింప వేయటం ధ్యేయం ఆమింది.

పుట్టుక, ఆచార వ్యవహారాలలో స్వచ్చత [ప్రధానమైన ఆధారంగా మొద త్రైన చాతుర్వర్జ్య వ్యవస్థ స్వరూపాన్ని ఆర్థికంగా, రాజకీయంగా ఎప్పటికప్పుడు మార్చలు వద్చే సమాజంలో ఖచ్చితంగా నిలగెట్టటం సాధ్యం కాదు, మొదటి నుంచీ జక వర్ణంలో సభ్యుడు కొవటానికి పుట్టుక, మత సంస్కారానికి సంబం థించిన హోదా వీటికే [పాధొన్యం ఉన్నా, (కమంగా వీటికీ ఆర్థిక, రాజకీయ వోనాలకు కూడా సంబంధం ఏర్పడింది. ఆర్థిక హోదా లేకపోయినా నుత

క్షేథ్‌ సంబంధమైన అదాక కొండకు సంజంధించిన హోదానుబట్టి, పుట్టుకనుబట్టే (బాహ్మణులకు వ్యవస్థలో [ప్రాముఖ్యం ఉండేడి, బౌద్ధయుగం వరకూ వ్యరియఆ కూడా పుట్టుకను బట్టి గు ర్తింపబడేవారు. వ్యృతియ అనేది గణరాజ్య విధానం కలిగిన ఒక జాతికి పేరు. మొదట 'పురుషసూ క్రం'లోని 'రాజన్య'క సమానంగో తృతీయ పదాన్ని వాడటం జరిగింది. (కమంగా ఈ పేరు పరిపాలకులైన రాజులకు స్థిరవడింది. బుద్ధుని తరువాత ఎందరో వకతియేశరులు తకుకీ లలించిన ఆర్థిక +రొజకీయ హోదాల కారణంగా వషతియులుగా గుర్తింపు పొందటం చర్మితలో చూడవచ్చు దీనిని మత సంస్కారానికి, అచారకాండకు స౦బం ధించిన హోదా, (బావ్ముణుల సమ్మతి అవసర మయ్యేది. వైళ్యులు కూడా ఆబారకాండకు సంబంధించిన హోదాతోపాటు, ఆర్థిక మైన మోడా ఉన్నప్పుడు మతమే పై వర్గంలో చేరేవారు. మతానికి, ఆచారకాండకు నంబంధించిన హోదా (బావ్మాణులకు ఒక (పత్యేక స్థానాన్ని ఇచ్చినందువల్ల, (బాహ్మణేతరులు (బావ్మాణులు కావటం చాలా తక్కువ. స్టానిక జాతుల మరఠాలకు సంబంధించిన పూజారులు ఆ మత విధానాలు పధానమత విధానంలో భాగమై “ఆర్వీ' కరణం కావటం వల్ల _వాహ్మణులై న సందర్భాలు లేకపోలేదు. “వ్యూడల్‌' యుగం నాటికి చాతుర్వర్థ్య విభాగం ఒక సైద్ధాంతిక విభాగం మాత్రమే. అనేక జాతుల నుంచీ, వృత్తిపని వారి నుంచీ ఏర్పడిన కులాలణ బయలుదేరిన ఈ కాలంలో సమాజంలో నాలుగంచెల విభాగం సరిపోదు. మవి స్మామాశ్యాలను పరిపా లించిన చ్మకవర్తుల స్థాయిని కోరుకున్న “వ్యూడల్‌' కాలం శాటి పరిపాలకులు (వధాన విళాగాన్ని సైద్ధాంతిక విభాగంగా యథాతథంగా కాపాడుతున్నట్టు (ప్రకటించుకున్నారు. సాంపదాయికమైన వర్ణ వ్యవస్థకు రక్నిస్తున్నవారుగా, రాజులు కావటానికి తగిన అర్హత కలవారుగా వారికి “గుర్తింపు” కలగ చేశారు (వొవ్మాణుణ, దాని కనుగుణంగా సాహిత్య సృష్టి చేశారు. మతానికి, ఆగార కాండకు సంబంధించిన '“నమ్మతి'ని కలిగింపజేశారు. మంతులుగా, అనసర మైరే సేనాధిపతులుగా వివిధ రాజకీయోద్యోగాలలో వారు వని చేశారు. ఇంకా అవసరమైతే క్యతియ ధర్మాన్ని నిర్వహించి పరిపాలకులు కూడా అయ్యారు. శంగులు, కాణ్వులు, కదంబులు (బొవ్మాణ వర్ణానికి సంబంధించినవారు. అయితే ఇతర రంగాలలో పాల్గొనటానికి (బాహ్మణులకు ఎవరి సమ్మతీ అవసరం లేదు,

పై దశ్నీణ భారతంలో, ముఖ్యంగా తెలుగు దేశంలో క్ష్యతియ జాతి అంటూ (వత్యేకంగా ఏడీలేదు. కాతవాహనులనుంచి దక్షిణదేశంలోని పరిపాలకు లండరూ స్థానిక వాతుంకు సంబంధించినవారో, ఇతర క్షతియేతరులో అయి ఉన్నారు. ఆర్థిక మోడా, రాజకీయ హోదా కలిగిన ఎవరికైనా షతియులుగా , 'నచ్ముతి' కలిగించటం, దానికి తగిన అచారళాండకు సంబంధించిన హోదాను 'క్రిల్పించటిం జరిగిలది. దానికి పతిగా పరిపాలకులు (బావ్మాణులను గౌర వింతారు.. దానాలు చేళారు. వ్యతియులుగా సమ్మతి కలిగించటానికీ చేసే కర్మకాండలలో "హిరణ్య గర్భోత్సవం' ఒకటి. దీనిద్వారా బాలా జాతులు ష(తియత్వాన్ని పొందటాన్ని గుకించి చరిత చెప్తున్నది. ఈ ఉత్సవం కోసం (వ్రల్యేకంగా చేయించిన ఒక పెద్ద బంగారు ప్కాతలో జాతికి సంబంధించిన నాయకుడు కూర్చుంటాడు. (బూవ్మాణ పురోహితులు గర్భధారణకు, జననానికీ సంబంధించిన మంత్రాలను చదివి ఆచాగకాండను నిర్వహిస్తారు. తరువాత జాతి నాయకుడు క్ష్యతియ వరానికి సంబంధించినవాడుగా బయటికి వస్తాడు. ఇలాంటి వారు ్కబాహ్మణదిగో[తాన్ని ధరిస్తారు. బంగారు పాతను [బాహ్మణులకు చానత చేయడం జరుగుతుంది. పరిపాలకులకు శ్యత్రియులుగా గుర్తింపు అభించజేసిన తరువాత వారు నిర్వహించే కార్యాలకు (ప్రామాణికత కలిగించ టానికి పురాణ వంకాలలో ఒకదానికి సంజంధాన్ని కలపటం, దానికి అనుగుణంగా కథలను కిల్పించటం అవసరమైండి (బాహ్మణులకు. పురాణాలు రాజ వంశాలను [పధానంగా కెండు వంకాలకు సంబంధించిన వారినిగా వర్గీకరించాయి. ఈ రెండు వంకాలకూ మూలం మను వంశం, రాజరాజు నరేందుడి వంళానికి చంద్రవంశంతో సంబంధం కలపటం శాసనాలలోనూ, నన్నయ భారతంలోనూ చూడవచ్చు. భారతాన్ని తెలుగులో రచించమని అడుగుతూ రాజరాజు- చం ॥ హిమకరు( దొట్టి పూరు భరతేశ కురుుపభు పొండుభూపతుల్‌

[క్రమమున వంళశకర్రలనంగా మహినొప్పిన యస్మదీయ వం

శమున+ (బసిద్ధులె విమల సద్గుణ ళోఖితుతై న పాండనో

శ్తీముల చరిత నాకు సతతంబు వినంగ నభీష్టమెంతయన్‌.

“ఆడి, 1-14) బ్ర

కేర్‌ అని భారత కథను తమ వంశ పురుషుల చరితగా చెప్పుకున్నట్టు నన్నయ పేర్కొన్నాడు. తూర్పు చాశుక్య వంశానికి చంద వంశాన్ని మూలంగా "పేర్కొనటం మొదటి సారిగా విమలాదిత్యుని కాలం నాటి కాసనాల్లోనూ, రాజ రాజుకు సంబంధించిన శాసనాల్లోనూ మ్మాతమే కనిపిన్తుంది. దీనితో పాటు చాసక్య వంకళోద్భవానికి సంబంధించిన కథ ఒకటి మొదటి సారిగా ఈ కాస నాల్లో కనిపిస్తుంది. “ఒకసారి (బహ్మదేవుడు (ప్రాతఃకాల కృత్యాలు తీర్చుకుం టుండగా ఇంగదుడు వచ్చి (ప్రపంళంలో ఎవరూ యజ్ఞ యాగాది [(కతువులను నిర్వహించి దేవతలకు వావిర్భాగాలను అర్పించకపోవటం వల్ల పాపం పెరిగి పోతున్నదని మొర పెట్టుకున్నాడు. (బవ్మూ ఆర్హ్యం కోసం పట్టిన చులకాన్ని చూశాడు. ఆ చులుకం నుంచి ఒక మవోయోరుడు జన్మించి బాళుక్య వంళానికి కరఅయ్యాడు. ఆతని వంశంలో కొంత కాలానికీ మానవ్యుడు, వోరీతుడు అనే ఇద్దరు మహాయోధులు జన్మించి జగద్విఖ్యాతి పొందారు. వీరి మొదటి రాజధాని అయోధ్య. తరువాత ఆ శాఖలో ఒక వంశం వారు ద్షిణాపథానికి వచ్చారు.” ఇంతవరకు కథ బిల్హృణుని వికమాంకడేవ చరితంలో ఉంది. కళ్యాణ్‌ దాశక్య వంళానికి చెందిన ఆరవ వ్మికమార్కుడి చరి[తే వ్మికమాంకదేనచరితం. దీనికి తదపవాతి కథ విమలాదిత్య, రాజరొజ నరేం్యదుల శాసనాలలో కనిపిస్తుంది. వైన చెప్పినట్టు దక్షిణాపథానికి వచ్చిన విజయాదిత్యుడనే చాళుక్యరాజు (తిలోచన పల్లవుడనే వాడితో యుద్ధం చేసి యుద్ధంలో మరణించాడు. గర్భవతి అయిన ఆశని భార్య పురోహితుడైన విష్టుళట్ట సోమయాజి ఇంట్లో తలదాచుకుంది. ఆక్క-డ ఒక పిల్పవాజ్ణికన్నది. ఆ పిల్లవాడు పెరిగి పెద్దవాడై తల్లి వల్ప విషయం అంతా తెలుసుకుని చళుక్య పర్యతంపైన తపస్సుచేసి శివుడితో వరాలుపొంది, తం[డిళశ_తువులై న గొంగులను, కదంబులను జయించి పోయిన రాజ్యాలను మళ్ళీ సంపాదించాడు. విష్టుభట్ట సోమయాజి పెంచటం వల్ల ఈయనకు విష్ణువర్ధనుడనే "పేరు వచ్చింది. చాకక్య వంళానికి రాజవంళంగా, వష్మతియ వంశంగా “సమ్మతి" కల్పించటానికి ఈ కథ కల్పించారనటం స్పష్టం. తూర్పు చాళుక్య వంళానిక్‌ సంబంధించిన రాజులు సుమారు ఇరవై యారుగురు ఉన్నారు. విమలాదిత్య, రాజరాజ నరేం్యదుల శాసనాలలో తప్ప అంతకు ముందెక్కడా ఈ కథ కనిపిం చదు. ఈ విధంగా రాజకీయాధికారాన్ని సంపాదించి ఆచార కాండకు సంబంధిం చిన వోదాను పెంచుకొని వతియులుగా గుర్తింపు పొందటాన్ని, దానికి దగిన

కం వంశానళీని, కథలను [బాహ్మణుల ద్వారా (ప్రచారం చేయించుకొని వృతియేత ఠణ చృతియ ధర్మాన్ని అనుసరించటాన్ని సంస్కృృతీకరణవిధానంలో ఒక ఛీగా సామాజిక శాస్త్రజ్ఞులు పేర్కొన్నారు,

ఈ పరిస్థితులలో (నాహ్మణ, చ్యతియ (ఫధానమైన సాంప్రదాయిక భారతీయ సామాజిక వ్యవస్థను చాటి చెప్పటానికి, అ వ్యవస్థకు సంబంధించిన ధర్మశాస్త్రం, మత, కా_త్విక విషయాలు, వ్యవస్థకు అనుకూల-గా సామాన్నులకు టోధించవలసిన నీతి, దానికి తగిన ఉపాఖ్యానాలు మొదలైనవాటితో నిండి పంచమ వేదంగా (పసిద్ధి పొందిన మవోభారతం తప్ప [పచారం లోకి తీసుకొని రావటానికి పురాణాంలో, ఇతిహాసాలలో అనువై న [గంథం మరొకటిలేదు.

“రర్మే చార్జేద కామేచ మోమ్మేచ భరతర్షభ, యది వాస్తి తదన్య్యత యన్నేవో స్తి నతత్‌ క్వచిత్‌ ॥ (సం. భా. ఆది. అధ్యా. కఠి) అని (సిద్ధి పొందింది మహాభారతం.

మ॥ అమిఠకాభ్యానక కాఖలం టొలిచి వేదార్థామలద్భాయమై సుమవాద్వర్గ చతుష్య పువ్పవితతిన్‌ శో లిల్లి కృష్ణారునో శ్రమ నానాగుణ కీ రనార్థ ఫలమై ద్వైపాయనోద్యాన జా త మవిఖభారత పారిజాత మమరున్‌ ధ్యాతీసుర పార్థ్యమై-

(ఆది. 1=66)

అని [పళంసలు పొందింది. మొదట “జయ' అనే పేరుతో రచింపబడిన

(నం. భా. ఆది. ఆధ్యా-1-1) మవాభారత రచన శీ పూ. 7,6 శతానాలలో ముద్దుని కంటే పూర్వమే (ప్రారంభమై, (కీ. శ. మొదటి శతాబ్దాలలో గుప్త స్మామాణజ్య కాలం నాటికి (పస్తుత రూపాన్ని పొందింది. గుప్తుల శాసనాలలో 'కత్ర సాహ్మసీ సంహిత 'గా భారతాన్ని పేర్కొనటం జరిగింది. ఈ మధ్య కాలంలో అనేక ఉపాభఖ్యానాలు, భగవద్గీత మొదలైన తాత్త్విక, న్లైతిక విషయా అకు సంబంధించిన ఘట్టాలు, ఆనుళాసనిక పర్వం లాంటి ధర్మశాస్త్ర విషయ

ర్త

(ప్రధానమైన భాగాలు భారతంలో చేరాయి. మవాఖారతమే కాదు, అంతళ ముందు సూతులు, మాగధుల రచనలుగా ఉన్న అనేక పురాణాలు కూడో గుప్తుల కాలం నాటికి బాహ్మణుల దేతుంలో అనేకమైన మార్చులతో కొట రూపాలను సంతరించుకున్నాయి. ముఖ్యంగా భృగువంకీయ (వావ్ముణులు మవో భారత (ప్రస్తుత రూపానికి కారకులు. అందుకే ఖార్గవుడైన శౌనకుడు ““క్యతవంళమవూం పూర్వం (కోతుమిచ్భామి భార్గవం” (నం భా.ఆది) అని తనో వంళాన్ని గురించి వినటానికి కుతూవాలం చూపించాడు. సుమార ఏడెనిమిడ్‌ వందల సంవత్సరాల కాలంలో పెరిగి (పస్తుత రూపాన్ని పొందిన మహాభారతం (బాహ్మణమతసంపదాయాలకు (ప్రతీకగా నించిందీ. గు ప్తులకాలర నాటి [బాహ్మణ భూమిదాన శాసనాల్లో భారతాన్ని ప్రమాణ (గంథంగా పేర్కొ నటం జరిగింది. పల్లవరాజు మొదటి సరమేళ్యర వర్మ కాలంలో దేవాలయో ద్యోగులలో రోజూ మవోభారత్‌ పారాయణం చేసేవాడొకడని శాసనాలవల్ల తెలు స్తుంది. రాజ రాజ నరేందుడ్‌ కాలంలో అతని మాతృ వంశీయులు చోళు లేర్ప రచిన వేద పాఠళాలలలో “మవాలళారతం' పఠనీయ (గంథంగా ఉండేదట, “భారత బద్ధ స్పృహాలగువారికి నెప్పుడు ఐవుయాగఅబుల వఫలయి పర మార్థమగున్‌*” (ఆది. 1-17) అని నమ్మిన రాజరాజు నన్నయను “కృష్ణ ద్రైపాయన మునివృషళాభిపాత మవాభారతబద్ధ నిరూపితార్థ మేర్పడ తెనుంగున రచియింపు” (ఆది. శీఎ16) మన్నాడు. _

కుషాణులు, స్థానిక జాతులకు చెందిన కాతవావానులు మొదటి నుంచీ (పాకృతాన్నే శాసనాల్లో ఉపయోగించారు. కాతవావానుల కాలంలో [పాకృత సాహిత్యం ఉన్నత దళలో ఉండి. వోలుడు (గంథించిన “గాధా సప్తశతి అలం కార శాస్త్రానికి అనేక లవ్యాలను (పసాదిందింది. లౌకిక సాహిత్యం (పాకృత భొషలో ఈ కాలంలో ఉచ్చస్థితికి చేరుకున్నదని చెప్పవచ్చు. బౌద్ధమత (గ్రంథాణ అంతవరకూ పాలీ, _ప్రాకృళాలలోనే ఉండేవి. [బొవ్మణ మతానికి సంబంధించిన ధర్మశాస్త్రాలు మాతం నరళ సంస్కృతంలో రాయబడుతో వచ్చాయి. [కీ.ళ. 150 సంవత్సరం నాటి గిరినార్‌ కానవకా మొదటి నంన్క్బృత శాననం. శకవంశీయ డ్రెన రుుదదాముడు చం[దగు వ మౌర్యుడు నిర్మించిన అనకట్ట నొకదాన్ని బాగుచేసినట్టు ఈ కాసకంలో ఉంది. డీనితోపొటు రుద్ర

! దాషుడు'శనకుగల సంస్కృత భాషా పరిజ్ఞానాన్ని [ప్రళంసించుకున్నాడు. విడే శిళభులై న శకుణ మొదలై నవారు [బావ్మణ మఠాన్ని అనుసరించటం ద్వారా, నంప్కృళతం చ్వారా సంస్కృతీకరణం పొందుతుండగా, స్థానిక జాతులకు బెంధీన శాతళవావానులు (పాకృతాన్ని రాజభాషగా అనుసరించారు. [కమంగా నంప్కృతం భారత దేశంలో విఖిన్న (ప్రాంతాలలోని ఉన్నత వర్గంవారిని కలిఫే. కాషగా స్థిగపడింది. (పొంతీయ భావలుగా విడిపోతున్న (ప్రాకృతాలు ఈ (స్రయోఖనాన్ని సాధించలేక పొయ్యాయి. బౌద్ధలు బుద్ధుని మార్గాన్ని వదలి (ప్రొకృతాన్ని శాక నంస్కృతాన్ని అనుసరించారు ముఖ్యంగా మహాయాన శాఖకు సంబంధించిన బౌద్ధులు తమ మత [(గంథాలను _సంస్కృలతంలోన్నే రాశారు -రావాస్టానాలలో అనేక రంగాలతో పభుత్వ కార్యకలాపాలకు సంస్క కాన్ని ఉపయోగించటం [పారంభమైలడి. సంస్కృళ లౌకిక సాహిత్యం కూడా ఈ కాలంలోనే ఉన్నత స్థితికి వచ్చింది. కాళిదాసు మొదలె న వారితో పాటు బౌద్దుల్లెన అశ్వ ఘోవడు, హర్షుడు సంస్కృతంలోనే కావ్య, నాటకాలను రచిం బారు. ఈ విధంగా (పాకృతాల నుంచి (ప్రాంతీయ భాషలలోకి [ప్రత్యక్షంగా మార్పు రాకుండా నుర్య కాలంలో లౌళిక సంస్కృత సాహిత్యం అభివృద్ధా చెందింది. పరిపొలనాంగాలై న లౌకిక విద్యలపైన, జాతకర్మ, వివాహాలు, అంత్యక్రియలు మొదలై న ఆచార కాండల పైన తమ అధికారాన్ని కొనసాగించు కోవటానికి, వాటిని రహస్య విద్యలుగా కాపాడటానికి, (బాహ్మణులకు, ఇతర ఉన్నత వర్గాల వారికీ సామాన్యుల భాషలు కాకుండా సంస్కృతమే ఉపయో గించింది. తెలుగు దేళానికీ సంబంధించినంత వరకు ఇ్వాకు వంశానికి చెందిన ఎషవునల కాంతమూలుడి (కీ, ళ. 2600-84) కాలంలో సంస్కృతం రాజి లానగా, కాసన భాషగా మొదటిసారి కనిపిస్తుంది. తరువాత [కమంగా సంస్కృత కాసనాణు ఎక్కువయినాయి. బౌద్ధ మతానికి చెందిన నాగార్జునుడు? దిన్నాగుడు మొదలై నవారు, వైదిక మతానికి చెందిన కుమారిలభట్టు మొదలైన వాళు కచు తమ [గంథాలను సంస్కృతంలోనే రాశారు. [కమంగా చిన్న చిన్న లావ్యాలకు సంజంధించిన పరిపాలకులకు సామాన్యులతో, (గామీణులతో సంబం రం పెట్టుకోవలసిన ఆవసరం రావటంవల్ల, తమ అధికారాన్ని గురించి, విజయా లక గురించి తెలియజెస్పటానికి స్థానిక లాషలును అనుసరించవలసిన ఆవసరం వర్భింది ఈ పరిస్థికుంరో శ్రీశ. 6వ శతాల్థి నుంచీ తెలుసుకు శాసన భావగా

గో!

ఉపయోగించటం [ప్రారంభం అయింది. ఆఅంతకుముండే తోటీ దనీణ దేశ భాష లలో కాసనాలు వచ్చాయి తమిళంలో అనాటికే లిథిత సాహిత్యం ఊది. (మంగా చిన చిన్న రాజ్యాణ ఏర్పడిన దశలో (ప్రాంతీయ భాషలలో లిలిక: సాహిత్యం [పారంభమైంది. [ప్రాంతీయ రాజులు స్మామాజ్య యుగంనాటి చక వర్త లను అఆనుకరించటంలో భాగంగా _పాంతీ య భాషలలో సాహిత్యం వచ్చిండి: నన్నయ సంస్కృత భూయిష్టమైన భారత భాష అంతకు రెండు మూడు వందల సంవత్సరాలకు ముందే రూపుదిద్దుకున్న పండితుల భాష. నన్నయకు పూర్వం నుందే కావ్య, వ్యానవారిక భాషలుగా రెండుగా చీలింది తెలుగు. నన్నయ భారత భాష కావ్యభాషగా సుమారు ఆరునిక సాహిత్యయుగ [పారంథం వరకు కొన సాగింది. ఆర్థిక, రాజకీయ, సామాజిక వోదాల పరంగా, సంప్రదాయ పరంగా, సంస్కృతి పరంగా, మత పరంగా, భాషా పరంగా జరిగిన సంస్కృతీకరణ ఫలితం తెలుగులో నన్నయ భారతావరణ,

దక్షిణ భారత భాషలలో తమిళ సాహిత్యం (పాకృత సాహిత్యం ఉచ్చ స్టీతిలోఉన్న కొలంరాటికే కనిపిస్తుంది. (ప్రాకృతంలో గాధా నప్తళతి లాగే తమిళంలోని “పత్తుప్పాట్టు', “ఎట్టుత్తాగె మొదలైన సంకలన (గ్రంథాలు వచ్చాయి. వీటిలోని భావాలు *గాధా సప్తళతి'లో లాగే చాలా సరళంగాను, నిరాడంబరంగాను ఉంటామి. (పేమ కీరాలు, వీర గీతాలు ఇందులో కనిపిసాయి. మౌఖిక సాహిత్యంలో భాగాల్టైన ఈ రచనలను సంకలనం చేసి లిభలిశరూపం' చేసినందున మౌఖిక, లిలిత సాహిత్యలలో అంతరం శక్కువగా ఉండవచ్చు. ఆందుకే తమిళంలో దేశి సాహిత్య సఇపదాయం నిలదొక్కుకుంది. తమిళం పెన సంస్కృత వ్యాకరణం, అలంకార శాస్త్ర (పఠావాలు కనిపిస్తున్నా, అడి తన [ప్రద్యేకతను నిలుపుకున్నది. సంస్కృత పదాలను ఎక్కువగా తదృవాలకుగా మ్మాతమే తమిశం (గహించింది. సంస్కృత, తమిళాలకు సంబంధాన్ని కలిపే (ప్రయత్నం కూడా ఎవరూ చేసినట్టు కనిపించదు తమిళం ,పాచీన సాహిత్య యుగం అయిన సంగయుగం నాటి కవులు కావ్య వస్తువులను సంస్కృత (గంథాఎనుంచి (గహిఎచ లేమ. సాహిక్యఎలో మత (పసక్తి లేము. ఛందస్పు పూర్చిగా దేశీయమైంది (బాహ్మజేతక కవుఎ,శకవమ్ముతుఎ సమాన గా వర్శిల్లారు. అంటే తమళ సాహిత్యం మొట్ట మొరటి దశలలో సంస్కృతీకరణ విధానం

2 కనిపించదు. [కీ.ళ 4, 5 ళతాబ్దులనాటి తిరువచ్ళువర్‌ సంచముడు, అతని రచన “తిరుక్కు.రక్‌ ' తమిళ వేదంగా గుర్తింపు పొందింది. సామాన్యుల నీతి సంగ యగపు సాహిత్యం [పథాన లవణం. రాజ్యాంగ విధానం, కర్షకుడు, గృవాస్థుడు మొదలైన అంళాలెన్నో “తిరుక్కురళ్‌” లో చోటు చేసుకున్నాయి; 1శీళ. 8 వ శళాన్లీ నుంచి మొదల్తెన జైన, బౌద్ధ సాహిత్యంలో భాషలో, వస్తువులో నంస్కృత [ప్రభావం కనిపిస్తుంది. [క్రీ.శ. 850-..! 200 సంవత్సరాల మధ్య చోకులకొాలంలో శైవ, వైన్టవుల భక్తి సాహిళ్యంతో పాటు భారత, రామాయణాలు తమిళంలోకి వచ్చాయి. కన్నడ, తెలుగు సాహిత్య పరిస్థితులు దీనికీ ఖిన్నంగా కనిపిస్తాయి. కన్నడ లిళిత సొహిత్యంలో సుమారుగా మొదటి తరపు కవులందరూ జై నులు. పరిపాలకులు జైనులు కాకపోయినా జైన కవులకు. అ్యశయ మిచ్చారు. [పారంభదళ నుంచే కన్నడ సాహిత్యంలో సంస్కృతీకరణం కనిపిస్తుంది. కన్నడంలో కనిపిస్తున్న మొదటి (గంథం సంస్కృత లక్షణాలను. అనుసరించి రాసిన లక్షణ (గంథం'కవిరాజ మార్గ '.రాష్ట్రకాట రాజు నృపతుంగుడి (క్రీ శ. 825) పేరిట ఈ (గంథం కనిపిస్తుంది. కన్నడంలో [పారంభ దళలో [వతి కవీ తను ఆనలంబించిన మతాన్ని బట్టీ ఒక ధార్మిక లేక ఆగమిక కావ్యాన్ని, పరిపాలకుడి కోసం పురాణేతిహాసాలు ఇతివృత్తాలుగా ఒక లౌకిక కావ్యాన్ని రాయటం సం[పదాయంగా ఉండేది. సుమారు (కీ.శ, 900 కాలంనాడే గుణవర్మ అనే కవి హరివంశం ఆనే ఒక ధార్మిక కావ్యాన్ని, శ్నూదక అనే లౌకిక కావ్యాన్ని రచించాడు. “హరివంళం' జైన మళఠాన్ననుసరించి రాసిన భారత కథ, “హ్మదక' కూ[దక రాజ చరితం. ఈ రెండు (గంథాలూ లభ్యం కావటం లేదు. కన్నడంలో ఆదికవిగా 'పేరుపొందిన పంపడు జైన (భాహ్మణుడు. జైన ఆది నాథుని చరిత (ప్రరానంగా ఆతడు రచించిన *ఆది పురాణ" ధార్మిక కావ్యం; “వ్మికమార్జున విజయ" పేరుతో రచించిన భారతం లౌకిక కావ్యం. పంపకికి ఆ్యభయదాత, మృతుడు అయిన వేములవాడ చాళుక్య వంళానికి చెందిన ఆరి శేసరి [బాహ్మణ మఠానికి బెందినవాడు. రాష్ట్ర కూటులకు సామంతు డీయన; బోధన్‌ ఇతని రాజధాని. పంపడు జైన మతన్థుడు. అందువల్ల వికిగా రెండు కొవ్యాలు రచించవలసివచ్చి ఉంటుంది. కొంతకాలంవరకు జైన కవులకు రెండు రకాల కావ్యాంను రాయటం సంప్రదాయం ఆమింది. ఈ కాలంలో క్లైన, (బొహ్మణ మతాలకు తాత్వికంగా కొంత భేదం ఉన్నా వాటికి సంబ

దిక్త

ధించిన సాహిత్యాలు నిర్వహించిన రాజకీయ, సామాజిక ప్మాతలో థేదు లేదు. కులాలు, వర్ణాలు లేవని చెప్పుకుంటున్న తైన మతంలో జైన (బామ్మ ణు, జైన వైన్యలు ఉన్నారు. జైన మతానికి సంబంధించిన కన్నడ కవుణ సుమారుగా అందరూ (బాహ్మజణులే. పంపడి పూర్వీకులు (బాహ్మణ మఠాన్ని ఆనుసరించినవారు. అహింసా సిద్ధాంతంవల్ద జై నానికి ఆకగర్షితుణ్ణీ అయ్యానని చెప్పుకున్నా, పంపడు అరికేసరికి యుద్ధాలలో తోడుగా ఉండి పాల్గొన్నాడు. అరికేసరి వీర విహారాలను, యుద్ధాలను, శ్యతుమారణాలను యధేచ్చగా వర్ణిం- చాడు పంపడు. జాతి భేదాలు లేవనీ మానవులందరూ ఒకటేనని చె పూనే (భాహ్మణ జాతి ప్రాధాన్యాన్ని నొక్కి. చెప్పాడు. “జాతులలో (బార్మాణ శాధి' ఉలక్త్రమం ఆంటారు. అందులో జిన ధర్మాన్ననుసరిస్తే అది మరీ ఉతమ అవుతుంది” (విిక.14-48) ఆంటాడు పంపడు. సామంతుడు మ్మాతమే అయిన అరికేసరి (ప్రాళస్తాన్ని కొండంతలుచేసి బెప్పటం, దాని ద్వారాఫాలి తుంకు అతని విషయంలో విధేయతను కలిగించటం మొదలే న 'వ్యూడల్‌' లవణాంకు పరాకాష్ట వ్మికమార్డుక విజయం. తాను జెనుడైనా కృతి [పారంఠభంలో అరికేసరికోసం నారాయణ, మహేశ్వర, సూర్వ్యులను స్తుతివూ వారికంటే ఉత్తముడుగా అరికేసరిని (పళంసీస్తాడు. అర్జునుణ్ణి నాయకుజ్జి చేసి అతని ప్మాతతో ఆఏకేసరి చరితను జోడించటం [పరాన లక్ష్యం పంప డికి. నిజానికి అరికేసరికే ఆర్జునుడికంటే [పాధాన్యం ఇచ్చాడు. అరి కేనరి విశేషణాలన్నింటినీ అర్జునుడికి వాడాడు. వ్మికమార్జున విజయాన్ని సమ శ్ర భారతంగా పేర్కొన్నాడు, భారత కథతో చార[తకాంళాలను కలపటవే సమస్త భారతం. పంపడు భగవర్ల్గితను ఒక్క వాక్యంలో బెప్పినా వాన్ని **అదియవేద రవాస్యదోళ్‌ నిరంతరద పరిచర్యయిం నరయ యోజిసీదఎ కనన తిన్నేతనం' (వ్మిక..0-64) అని గీతను వేదరహస్యంగా పేర్కొన్నాడు. వేద రహస్యాన్ని చెప్పి అర్జునుణ్ణి యరద్ధానికి పోత్సహింగాడు కృష్ణుడు, మొత్తం మీద ఉపఖ్యానాలు లేకుండా (ప్రధాన భారత కథను మ్యాతమే తీసుకొని (వ్మిక.1-11) అఆరికేసరికి అంకితంగా రచించిన పధ్నాలుగు ఆక్వాసాల చార్మితక కావ్యమే “విక మార్జునవిజయం లేక “పంప భారతం”.

కన్నడ కవులు ధా్మిక కావ్యాలను, లౌకిక కావ్యాలను విడి విడిగా రచిస్తే, రెకు విధానాలకు సమన్వయంగా వచ్చిన తొలి తెలుగు లిఖిక రచన

25

నర్నయ భారతం. సుమారు ఇతర [పాంతీయ అాషలలో వచ్చిన భారతాల కంటే భిన్నమైండీ, విస్పృతమైంది తెబుగు భారతం. అనేకమైన (పయోజనాల నమావార రూపం నన్నయ భారతం. [బాహ్మణ మత ధర్మానికి పతీకగా ఉతా భ్యానాలతోపాటు అనువర్రించిన ధాన్మెక కావ్యంగా, రాచరిక వ్యవస్థను కీ ర్తించే (గంథంగా, కొవ్యరోరణులను కూడా కలుపుకొన్న లౌకిక కావ్యంగా నన్నయ భారతం దర్శనమిస్తుంది. వంపడిలాగా భారతాన్ని రాజరాజుకు అంకితం చేయ కుండా వినిపించటం మాఠమే చేశాడు నన్నయ. డీనికి కారణం ఇదీ ధార్మిక కావ్యం కూడా కావటం కావచ్చు. ఇతివీస కథను నిర్వహించే కళా కథనం, శైలీ రమ్యతను చేకూర్చే అవర రమ్మత, నైతిక టోధ చేసే సూక్తి నిధిత్వం, రాచరికాన్ని నిలబెన్టై వంకానుకీర్తనం కలగా పులగమైన రచన తెలుగు భారతం కళాత్మకంగా [పాంతీయ భాషలలో వచ్చిన భారతాలలో ఈ తెలుగు భారతానికి ఉన్నత స్థానం ఉంది నన్నయ భారతంతో (సధానంగా కనిపించే అంకాలు (1) ప్యూడల్‌ వ్యవస్థకు [ప్రధానమైన రాజుల కీర్తన, (8) వర్దాశభు (ధర్మ) [ప్రాధాన్యం, (0) [బావ్మణ పాళస్త్యం, (4) 5 థాకథనంతోపాటు శావ్యరచనాపద్ధతి. వీటిలో కొన్ని మూలభారతంలో లేనివి, కొన్ని మూల భారతంలో కంటే పెంచి రాసినవీ ఉన్నాయి.

1. అవరారికతోనే కాకుండా (పధాన [(గంథంలో కూడా భరత వంళ రాజులను, ఇతర రాజులకు వర్ణిస్తూ మూలంలో లేని అనేక విశేషణాలను చేర్చటం నన్నయ భారత భాగంలో కనిపీన్తుంది. ఈ విశేషణాలు రాజరాజ నరేం[దుడికి కూడా అన్వయిస్తాయి. సంస్కృత ఛారతంలో ““ఇనమేజయ, హారిషీతః సహ(త్రాతృఖిఃకురుక్షే[తే దీర్షస్యతముపాస్తే'” (ఆది. అధ్యా. 8-111) అన్నచోట తెలుగులో జనమేజయుడిశి అనేక విశేషణాలను చేర్చటం చూడ వళ్ళు.

చ॥ [పఠతీహత వికము/ఃడు పాండవ వంళ వివర్ధనుండు సు

[వతుండు పరీక్ష్షిదాత్మజు. డవద్యవిదూరు(డు దారకీర్తి ని

ర్మిత వివిధాద్వరుండు జనమేజయుండన్‌ జనపాలు/ డుత్తమ

స్తుతమళి దీర నత్త మజిళుం డొనరించె కుభాతాంకియై (ఆది 1-89)

26 భరతవంళం తన వంళానికి మూలం అని చెప్పకున్నాడన్న రాజరాజ నరేం[దుడికి పె విశేషాజాలన్నీ సరిపోతాయి. జనమేజయుడి పేరుతో నన్నయ రాజరాజును దృష్టిలో ఉంచుకుని చెప్పినవే కింది మాటలు కూడా, ఉ॥ ఆయత కీర్తితో వివిధ యాగములన్‌ సురధారుణీ సురా మ్నాయము నాహితాహతి సమంచిత దవీణ లిచ్చి తన్చుచుం తేయుచు నుండె రాజ్యము విశిష్ట జనస్తుత వర్మమాన ల క్మీయుతు(డుత్తిముండు జనమేజయు( డాది నరేంద్ర మార్గుడై (ఆది. 11-89) సళా పర్వంలో నారదుడు చేసిన వారిళ్చం[దుని పళంస కూడా అమూలకమే. తీ॥ దీపిక నత్యనంధరుండు ధృతిన్మృతి ధర్మ వరాయణుండయో ధ్యాపురి నాయపండు జలజా ప్తకులైక విభూషణుండు వి ద్యా పరమార్థవేది శరదబ్ద సముజ్వుల కీర్తి చం్మదికా స్నాపిత సర్వలోకుండు (తిశంకు నరేం్యద సుపుతు9,డున్నలిన్‌. (సలా. 1-84) జీనికి నంస్కృత మూలం బాలా సామాన్యంగా కనిపిస్తుంది. సరాజా బరివానాసీత్‌ స్మమాట్‌ సర్వుమహీితామ్‌, తస్యసర్వే మహీపాలాః కాసనావనతా స్థితాః (సం.భా.నభా-అధ్యా. 18-11) రాజుల వనక్తి వచ్చినప్పుడల్లా మూలం కంటే లిన్నంగా అతిశయించి కి ర్తించటం జనానికి పరిపాలకు9 విషయంలో విశ్వాఫం కలిగించి, విధేయతను 'పసె:చటాని కనే స్పష్టం. (4 “దాతుర్వర్జ్య విధానం చ పురాణానాంచ కృత్సృళః”* (నం. భా. ఆవి-అధ్యా. 1=685) అని మూలభారత-లో బాతుర్వర్జ్య విధాన _పళంన ఉన్నా మూలంలో లేనిచోట్ల కూడా చాతుర్వర్థ్య (పళంస చేయడం నన్నయ భారళంలో

ర్త

కనిపింబే (ప్రధానాంశం. మూలంలో భర్మం అని పేర్కొన్న చోబెల్లా “వర్దా (శ్రమ ధర్మా'లని వ్యాభ్యానిస్తాడు నన్నయ పరీక్షిత్తుకు శాపం ఇచ్చిన శృంగిని మందలిస్తూ శమీకుడుబెప్పిన “రాజ్టా (పతిష్టితోరర్మః' (సం. లా, ఆడి. అధ్యా. 41-29) వాక్యంలోని “ధర్మః అన్నమాటకు నన్నయ వివరణ ఇది. ఊ త్యతియ వంజ్యలై ధరణి/,గావ(గ(బుట్టినవారు బావ్మణ

క్షతియవైళ్య శ్యూదుల నంగాంగల నాలుగు జాతులన్‌ స్వచా

శితము దప్పకుండ(గ4 బరీక్ష్షితు కాచినయట్లు రామమాం

ధోతృరఘు్షితీశులు ముదంబున గాచిరె యే యుగంబునన్‌.

(తడి. 2175) ఇంగద్మపస్థ పుర నిర్మాణ తరువాత రాజ్యం ఏలిన ధర్మరాజు తమ్ములతో పాటు 'ధర్మం'తో రాజ్యం ఏలాడు అని మాతఠమే ఉంది మూలంలో.

(ప్రాప్య రాజ్యం మవిోతేజాః సత్యసంధోయధిష్టిరః,

పాలయామాసధర్మేణ (పథివీంభా్యతలి స్సహ

(సం.భా. ఆది. అధ్యా 207-6)

దీన్ని సుమారు అయిదు పద్యాలలో వివరించాడు నన్నయ. వీటిలో ధర్మరాజును రాజుగా కీర్రిస్తూ 'సర్వపావన కశుభమూలర్తి', 'భువనవంద్యుడు", "రర్మపరుండు' (ఆడి-8-81,, 'అనఘుడు'”, ' వేదార్యయశాసక్తుడు", “ఆరఠ్య మాణ మహాధ్వరుడు", 'మనుచరి[శుడు', "సర్వ వర్దాశమ సంరశ్షణక్షముడు', “సత్య సంధానుకు', 'భరతవంళోత్తముడు' (ఆది-8-82) అని విశేషణాలను వాడటంతో పాటు, 'అనుజులు నల్వురుం దనకు నత్యనురాగమునన్‌ విధేయులై తనరుచునుంిడు ధర్మనందనుజ్జి “వేద విహితంబగు యజ్ఞం" (ఆవి-6-81)తో పోల్చాడు. *తద్దేశంబున ననవరతము యజన యాజనార్యయనాధ్యాపన దాన ములు (బత్యిగహమును ననుషట్కర్మములను భూసురవంజ్యల్‌ తనరి” (ఆడి-8-84) అనీ, 'బాహ్మణ(పపియమయి ధర్మ్యంబయి క్యతియ వైశ్య కుం౦బవికత పుణ్యకర్యలాలనమగుచున్‌ యజనాధ్యయనదానంబుల విల్లె (ఆది-8-85) ఆనీ, “పరమద్విఆ జశూషా పరులయి శూ, దాదులవని( బరగిరి” ( జిది=రిఎ86) అనీ నాణగు వర్ణాలవారు స్వధర్మాన్న మసరించారని వర్ణించాడు,

2 (శావ్మాణమత యథాస్థితివాకం, వై దికయజ్ఞయాగాని కర్మకాండలు, నల్టాకమ రర్మరవషణ పేరిట (బావ్మాణ (ప్రాళ న్యం, రర్మపౌలన పేరిట పాలకులైన రాఖాల అధిక్యత- వీటితో తెలుగు భారత రఛన ముడిఫడి ఉన్నదని చెప్పటానికి ఇది పరాకాష్ట అయిన రార్కా.అల.

నమాజాన్ని మొదట అంతస్తులుగా విభజించినప్పుడు అప్పటి సరిస్థిక అలో నాలుగు వర్జాం విళజన సరిపోయి ఉండాలి. ఛరువాత అనేక జాతులు, వృ త్తులవారు, మి(శవల్దాలభారు వచ్చార చారివి ఉన్న నంలో ఇమడ్చ టానికి వర్ణసంకరం ఆనే కావనను (పవేళపెట్టారు. నాలుగు నజ్దాణఖు అనే (ప్రధాన విభాగంలో ఎలాంటి మార్పూ చేయలేదు తరువాత. వేద [పామాణ్యం లభించిన చాతుర్వర్థ్యవ్యవస్థను మార్చటానికి వీలులేడు. అప్పుడు వర్ణ ధర్మాలు మొదలయ్యాయి. వైదిక సంస్కారం, అభారకాంచకు సంబంధిందీన సోదా లతోవున్న చర్ణాలలో తక్కినవారిని విగించచలసిన ఆవసరం ఉంది. సంస్కృత భారతంలో నహుష (హ్నోణకు సమాథానం ఇస్తూ థర్మరాజు ఇట్చిన సమా ధానం ఇది--

జాతిర్యత మహసర్ప మనువ్యర్వే మవోమతే,

సంకఠాత్సర్వవర్ణానాందువ్చరీ క్షేతిమేమతి* (శన. 1980-81)

సర్వే సర్వాస్వపత్యాన్ని జనయం6 సదానరాః,

వాజ్ర్మైధున మధోజన్మ మకణంచ సమంన్ఫణామ్‌॥ (వన -1ఈ-88)

ఇద మార్షం (పధానంచ జేయజాముహ ఇళ్యపి,

తిస్మాచ్చీలం పఛానేష్టం విదుగ్ర్యేత త్వ్వదర్శినః॥ (వన, 1860-08)

ఈ లోకంలో చర్జ సంకరం ఏీర్పకటం వల్ల జాతిని పలీష్షించటం ఈన్టం. మొకటి నుంచీ మషనవ్వ్యు లంవకూ అన్ని వర్ణాలకు సంబంధించిన శ్రీ వల్లా సంతాభాన్ని కంటున్నారు. వాక్‌ మైకుక, అవన, వుకణా౨* అంఢరికీ సవా నిమే, అందువల్ల తత్స)౦ తెలిసినవారు శీలా9కి అచావానికి (ప్రాధాన్యం ఇచ్చారు అంటాడు ఛర్మకాజు మొవట (జాహ్మబుని లషజా లేమిటో అడిగివ నవజషుని (పళ్ళకు సత్యం, దానం, శవు, శీ90, ఖహింస, శఈపన్ము, దయ-ఖని

28

(గ్రాహ్మణున (వ్రధాన లక్షణా” (సం. భా. అధ్యా. 18031) లని నమాధోనం ఇస్తాడు ధర్మరాజు. దానిపైన నవుషుకు ఈ గుణాలన్నీ ఉం టే క్యూడుడు కూడా (బ్రాహ్మణుడు కోగజగురాడా? (మై. 38) అని (ప్రశ్నిస్తాడు. దానికి ధర్మరాజూ సమాధానం ఇది---

జ్యూబేతు యదృవేల్పక్మ ద్విజేతచ్చ నవిద్యతే,

నన్నై హూదోభ వేచ్చూదో _బావ్మణోనచ (బాహ్మణః॥ (మె. 86)

యతై ఏతల్లశ్యతే నర్పవృ త్తం స్యబాహ్మణః న్మృతః,

యతై 9తన్న భవేత్సర్ప తం కూదమితి నిర్జి కేల్‌ (పై. ౨6)

*జూదుడి లవణం [(బొహ్మణుడిలో ఉండదు. సాధారణంగా శూదుడు హ[దుడూకాడ, (బాహ్మణుడు (బాహ్మణుడూ కొడు పైన చెప్పిన లక్షణాలుంటే (బావ్మాణుడవురాడు. లేనినాడు అతడు హదుడే అవుతాము" అని దా౧భావం. అరణరే పెలనణాలున్నా హ్నూడుడు (జాహ్మణుషం కావటానికి వైదిక నంస్కారం జ్వుశళూ ఆచార కాండకు సంబంధించిన వోదా కూడా కావాలిం (ఫ్రై. 84-87). ఆర్థిక, సామాజిక వోదా ఉండి, వైదిక సంస్కారానికి, ఆచార కొండకు సంబంధించిన హోదా తోడ్తైనప్పుడు కింది వర్ణంవాడు పైవర్జంలోకి పోవటానికి ఆవకాశం ఉన్న దళను ఇది సూచిస్తుంది. నన్నయ భారతంలోని కింది పరస్పర విరుద్ధంగా ఉన్న సమాధానంలో (బావ్మణజాతి (పర్యేకతను యధాతథంగా నిలబెట్టే (వయళత్నం కన్పిస్తుంది.

వః ప్రమాదంబున వర్ణసంకరం బయినప్పుడు వర్ణపరీగ్షార్థంబుగా (వాొహ్మణాదులకు వృత్తంబు వేజువేజ స్వాయంభవుండ్తై న మనువు సెప్పె; సర్యాది గుణంబులు హృదునందు( గలిగెనేని వాడు సచ్భూ(దుండగు(గాక (నావ్మాణుండు గానేర్చునే ? యవియు (బావ్మణునందు లేనినా(డు క్మూదుండ యనంబడుం; గావున వృ త్తంబుల యు త్తమంబులు” (ఆరజ్య-4-129).

$.. [బాహ్మాణ (పాధాన్యాన్ని, _పత్యేకశవు పేర్కొనే సందర్భాలు మూల తారశంతోనే ఎక్కువగా కనిపిస్తాయి కాని నన్నయ భారతంలో (బావ్మణ [వ్రసక్షి నర్చన [ప్రతి సందర్భంలోను మూ9010టే ఎప్కునగా పెంచి. చెప్పిన

80 ఉదాహరణ లనేకం ఊన్నాయి. [బాహ్మణ ళాపంనుఎచి విముక్తుడై న కల్మావ హెదునితో వసిష్టుడు, 'వెళ్ళింజ్యంచేసుకో” ఇకముందు ఎప్పుడూ (బాహ్మణులను అననానించకు, అంటాడు. తెలుగులో వసిన్టుడు దీనికి వన్నెపెట్టీ (బావ్మణ (ప్రాళస్తాన్ని మరింత వర్జించి చెప్తాడు. చ. గుణముల నొప్పి (బాహ్మణులకుంగడు భక్తుడవై నమస్తరథా రుణి [పజగూర్చ+గా విగత రోష/(డవై సుఖముండుమింక (బా వ్మణుల కవజ్ఞ సేయక ళమంబును చేకొను మిందు( డైన బొ హ్మ్‌ణుల కవజ్ఞ సేసి యవమానము. బొౌందు( (బతాపహీనుడై . (ఆది.?-129) పులోముడనే రాశసుడికి తన పత్నిని గురించిన వృత్తాంతాన్ని తెలిపి నందుకు భృగువు అగ్నికి శాపం ఇచ్చాడు. దానికి అగ్ని “మళ్ళీ నిన్ను శపించగలను, కొని _బాహ్మణులు నాకు మాన్యులు అంటాడు. శ కోఒహమపి శక్తుం త్వాం మాన్యాస్తు (వావ్మణామమ (సంతా. అదిం ఆధ్యా. క్‌ంక్ర్‌ నన్నయ భారతంతో ఇదే సందర్భంలో అగ్ని పలికిన మాటలు (_బావ్మో ణుంకు గల ఎదురులేని స్థానాన్ని సూచిస్తుంది. వ... నీవు నాకు కాపంబిచ్చిన నేనలిగి నీకు. (బతిశాపంబీ నోపని వా(డను గాను వినుము. (ఆది. శఎ187) చః అడిచిన(దిట్టికన్‌ మతి మహాపరుషంబులు పల్కి- యల్కతో! బొడిచిన నుత్తమ ద్విజులు పూజ్యులు వారలకెగ్గు సీసినం జెడు నిహముం పరంబు3ది సిద్ధముగావుటెటింగి భకినె ప్పుడు ధరజీసురో త్తముల( బూజల( దన్పుదునల్లనోడుదున్‌ (పై. 189) వం నివు (బావ్ముణుండవు నేనెద్దిసేసిన సీక చను... (పై. 189) గరుడుడు సముదోదరంలో నిషాదులను మిం%కప్పుడు వాళ్ళతోపాటు (బావ్మాణు గొండు గొంతులో పడి చిగక కాలుతుంటే (వొవ్మణుడే అనుకొని

తై

అకద్జ త్వరగా గొంతుకుంచి బయటషు రమ్మన్నాడు. దానికి (బాచ్మాణుడు “నాతో పాటు వా భార్య నిషాదికూడా బయటికి రావాలి" అంటాడు. గరుడుడు *అమెతోపాటు త్వరలో బయటకు వచ్చేయ' మంటాడు.సంస్కృృత ళ్లోకం ఇట్లా ఉండి.

నిషాదీమమ భార్యేయం నిర్ణచ్భతు మయాసవా...

(నం.భా.ఆది అధ్యా 8-8)

గరుడ ఉవాచ

ఏతా మపి నిషాదడీం త్వం పరిగృవ్యోళు నిష్పత (పై. 4)

సామాన్యంగా చెప్పిన ఈ విషయాన్ని మరింత వి నృతీకరించి (వావ్మాజ (పాళస్త్యాన్ని (పకటిస్తాతము నన్నయ.

ఉ వి(ప్రడ నున్నవా(డ నపవిత నిషాది మదీయ భార్య కీ

రివీయ డీని/బెట్టి చనుదెంచుట ధర్మువె నాకు నావుడన్‌

విపులటొంది యున్న యపవిితులు( బూజ్యులు గారె గావునన్‌

వ్మిపకులుండ వెల్వడము వేగమ నీవును నీనిషాదియున్‌ “ఆది=2-68)

మూలంలో నిషాది నా భార్య అని మాతళమే (బావ్మణుడంటాడు. తెలుగులో నిషాదికి ఆపవ్మిత అనే విశేషణాన్ని తగిలించాడు. నిషాదితోపాటు త్వరగా బయటికి రమ్మని గరుడుడంటాడు మూలంలో. తెలుగులో పవితులను పొండి ఉన్న అపవి_తులు కూడా పూజ్యులవుగారు కాబట్టి నువ్వూ సి నిషాదీ వేగంగా బయటికి రమ్మంటాడు [బావ్మాణులు పవ్శితులన్న (ప్రత్యేకతను కాపాడే పద్ధతిలో ఉంది నన్నయ రచన. మూలభారతంలో సహ(సపాదుడు డుండుభ రూపంలో సర్ప ళాపవిముకక్తి జరిగింతరువాత రురుడితో అహింస, సొమ్మస్వభావం, వేదవేదాంగ వేత్సృత్వం, సంత్య, క్షమ మొదలై నవి (బాహ్మణ లవణా (సం.భా. అది. ఆధ్యా. 11-8-19) లని పేర్కొంటాడు. కాని తెణగులో,

ఉః భూనుతకీ ర్రి (బాహ్మణు(డు పుట్టుడు(రోడన పుట్టు నుత్తమ

జ్ఞానము సర్వభూతహిత సంహిత బుర్టీయు(జి త్తకాంతియున్‌

మాన మద (పవిణము సమత్వము సంతత వేద విధ్యను

ష్రానము సత్మవాక్యము దృథ(వతముంగ రుణాసరత్వమున్‌ (ఆది -1- 157)

80

అని ఈ లక్షణాలన్నీ వ్రావ్తాజడికి పుట్టుకతోనే వస్తాయంటాడు క్రాహ్మణ వర్ణంలో స్థానం పుట్టుకతోనే లభించేదన్న విషయాన్ని ఇది బంపరుస్తున్నడిం

4. తెలుగులో భారతం వచ్చిన కాలం నాటికే సంస్కృతంలో భారతాది ఇకిహసాలలోని ఇతివృత్తాలను ఆధారం చేసుకొని అనేక కావ్య, నాటకాల రూపంలో లౌకిక సాహిత్యం అభివృద్ధి చెందింది. సుమారు నన్నయ కాలంనాటికి అది అలంకారిక మార్గంలో పడి క్షీణ దళకు కూడా చేరిందని చెప్పవచ్చు* సంస్కృతంలో లౌకిక సాహిత్యం కేవలం మత (ప్రధానమైన సాహిల్యానికి లిన్నంగా పట్టణ బీవిళఠ విధానంలో వ్య క్రిగత కవులు తమ (పతిళా నంపదలను (ప్రదర్శించే [పయత్న౧లో బయలుదేరింది. కాంతా సమ్మితంగా, నరసంగా ఉపదేశం చేయటం లౌకిక కావ్యాల (ప్రయోజనం అని ఒక వైపు చెప్తున్నా అనందం పరమ (ప్రయోజనం అని ఆలంకార కాస్ర్రాలు స్పష్టం చేస్తున్నాయి. దృశ్య, (పకృతి వర్జనలు, అంగాంగ వర్ణనలు, కల్పనలు, రసం, కెలీ (ప్రాధాన్యం ఇవి లౌకిక కావ్య లక్షణాలు నన్నయ తన కాలం వరకు వచ్చిన | లౌకిక సాహిత్యాన్నంధా బాగా అధ్యయనం చేసి ఉండాలి. సంస్కృత, కావ్య నాటకాలలోని భావాలు కొన్ని యథాతథంగా అపయత్నంగా నన్నయ భారతంలో చోటు చేసుకోవటమే కాకుండా, కావ్యాలలోని వర్ణనా వైఖరులు, సంస్కృత గద్య కావ్యాలలోని శైలీ విధానాలు కూడా తమ [ప్రభావాన్ని (ప్రదర్శించాయి. అనంతర కాల (పబంధాలలో కనిపించే ఆనేక రచనా, వర్ణనా పద్ధతులకు మూలం నన్నయ భారతంలో కనిపిస్తుంది మొత్తం మీద కథన (ప్రధానమైన ఇతిహసమైనా సంస్కృత లౌకిక సాహిత్య (ప్రభావం వల్ణ కావ్యలకణాలు చోటు చేసు కున్నాయి నన్నయ భారతంలో.

లీమ డుర్యోధనుల గదా కౌశల (పదర్శనను వర్ణించే కింది పద్యంలో రెండు రకాల్తైన కావ్య ధోరణుణ కనిపిస్తాయి. మొదటిది వర్ణన, రెండవది గదా కౌశల (ప్రదర్శనం లావి పాండవ కౌరవ్య రణాన్ని సూచిస్తుక్నదని చెప్పటం. మ. అవనీ చకము పాదమాళతవాతి నల్గాడంగ నత్యు[గలై

రవ హంకార రవంబునన్‌ వియదగారంబెల్ల ఖేదిల్హ/ బాం

త డవ కౌరవ్యగదావిఘట్టన మకాండ పోళ్ళమై భావిపాం డవ కౌరవ్య రణాలి సూచన పటిష్టంబయ్యె ఘోరాకృతిన్‌.(ఆది-6-14) ఇలాంటి వర్ణ శాత్మక ఘట్టాలు నన్నయ భారతంలో అనేకం కనిపిస్తాయి. కొని న్పీలకు సంబంధించిన వర్షనలలోకూడా మూలంలో ఆతి సాధారణంగా చెప్పిన దాట్ల నన్నయ కచకుచ వర్దనలతో విసృృతీకరించటం చూడవచ్చు. రాటత్వి కలగా (బ్రాహ్మణ మత సంప్రదాయాలు, సమకాలీన “వ్యూడల్‌” పరిపాలకుల (పాళ స్త్యాన్ని ఉగ్గడిస్తూ పురాణంలాంటి ఇతీహాసరచన చేసిన నన్నయ, సాహిత్య పరంగా తనకాలంనాటికి విస్త్రృతంగా అభివృద్ధి చెందిన సంస్కృతే లౌకిక కావ్య దోరణులకు కూడా లొంగకుండా ఉండలేక పోయాడు. స్త్రీ వర్ణన అకు సంబంధించిన పద్యాలను వేరుచేనీ చూపిస్తే ఆతి ఏ (వబంధంలోనిదనో అనుకునే అవకాశం ఉంది. దీనికి ముఖ్యంగా కింది మూడు ఉదావారణలు చాలు. ముతుమతి అయిన గిరికకు మృగ మాంసం తెచ్చిపెట్టమని పితృదేవతలు క్రీసగా వసురాజు ఆమెనే మనస్సులో తలచుకుంటూ వేటకు వెళ్ళాడు, అది తలనృవృతంలో ఇట్లా ఊంది. చకార మృగయాం కామీ గిరికొమేవ సంస్మరన్‌, అతీవ రూప సంపన్నాం సాషాచ్చి9య మివాపరామ్‌ (సం. భా. అది. అధ్యా. 68-42) తెలుగు భారతంలో ఇదే విషయాన్ని అంగాంగి వర్ణనలతో పెంచి జెప్పటం జరిగింది. సీ. పలుకులు ముద్దును గలికి (కొల్గన్నుల టే తెలివును వళు(ద చన్నుల బెడంగు నలఘు కాంచీ పద స్థలముల యొప్పును లలిఠాననేందు మండలము రుచియు నళినీలకుటిల కుంతలముల కాంతియు నెలజవ్వనంబున విలసనమును 3)

పె నలస భొవంబున( బొలుపును మెలుపును గలుగు నగ్గిరికను దలచి తలంచి ఆ. ముదితయందుః దనదు హృదయంబు నిలపుటః జేసి రాగమడర భాసురముగ రమణతో వనాంతరమున రేతస్ప్యంద మయ్యె నవని పతికి నయ్యమొనర (ఆది-లి-27)) తీర్ధయా[కలు చేస్తూ పరాశరుడు మత్స్యగంరిని చూసి కామించాను, తీర్థయాఠాం పరికామన్నపశ్యత్‌ వై పరాశరః, అతీవ రూపసంపన్నాం సిద్ధానామపి కాంకిఠామ్‌ (సం.భా. అది. అధ్యా 68=70) దృష్టైవస చ తాం ధీమాంక్ళకమే చారవోసిసీమ్‌, దివ్యాం తాం వాసవీం కన్యాం రంభోరుం మునిపుంగవః (పైం 7 ఇదే ఘట్టం నన్నయ భారతంలో కావ్య _పఐంధ ధోరణిలో కనిపిస్తుందిళ సీ. చపలాషి చూడ్కుల చాడ్పునకెడమెచ్చు( జిక్కని చను(గవం జీజ(గోరు నన్నువ కౌందీగ యందంబు నది నిల్చు జఘన చ[కంబుపై ( జలుపుదృష్టీ యఖిలాషమేర్పడు నట్ల్టుండ(గా బల్కు. వేడ్కతో మణుమాట విన(గ(డివురు నధిక లజ్ఞాన్వితయెన యక్కన్యక ఫంబడి లజ్జ్ఞయు వాప(దలంచు ఆ. నెంతళాంతులయ్యు నెంత జిరేందియు లయ్యు. గడు వివిక్త్షమయినచోట సతుల గోష్టి. జిత్రచలన మొందుదు రెందు( గాముళ క్రినోర్వంగలరెజనులు- (అది-8-88) మేనకను చూచిన విశ్వామి తుడు కానువవడయ్యాడు.

3ర్‌

గృద్ధాం వాసనీ సంభాంతాం మేనకా మునిస త్తమః,

అనిర్జేశ్యవయోరూపామపళ్యత్‌ వివృతాం తదా(సం. భా. ఆది అధ్యా. 9=6)

తస్యారూపగుణాన్‌ దృష్ట్వా సతు విపర్షభన్తదా,

చకారభావం సంనర్గార్‌ తయాకామవళం గతః (పై. 7) తెలుగులో దీనికి వర్ణనాత్మక వినరణ ఇట్టా ఉంది : చ. అంసత యొప్ప(గా. దరుణి యమ్ముని వల్లభు మోలనున్న సం

మిళిత సుగంధ బంధుర సమీర వశంబున దూలి బాలపై

వలువెడలన్‌ జయల్పడియె వర్ద కుచంబు/. గచయుగ్మమున్‌

లలిత కృళోదరంటి దరళ (శివశీయత రోమరాజియున్‌

(ఆడి. శీ-44ీ)

క, అందు( దనదృష్టి నాటుడు€

గందర్ప నిశాత సాయకంమిలు పెలుచన్‌

డెందము(గా(డిన ధృతిసెడి

కంది మునీం[దుడు దాని గవయందివి రెన్‌ (3. శక్‌)

అనంతర కాల (పబంధకవులు నన్నయ రచనాళైలి, పద్యాలనడకలతో పాటు వర్దికుచాలను, క క్షయుగ్మాలను, లలిత కృళోదరాలను, (శీవశీయత రోమరాజిని కూడా (గ్రహించారు. వాటికి సంబంధించిన వర్ణనలను పెంచి ప్తోషిం బారు. న్ర్రీని _పాణంగలిగిన మానవ జాతిలో భాగంగా విస్మరింపజేసే (వయళ్నం చేశారు.

ఏనాటి సాహిత్యమైనా ఆనాటి సామాజిక జీవిత వాస్తవికతకు (పతి వింజంగా వస్తుంది. సామాజిక జీవిత వాస్తవికత అంటే సమకాలీన ఆర్థిక నంబంధాలు, ఆర్థికపరమైన హోదా సమాజంలోని స్థానాన్ని నిర్ణయిస్తుంది. దానికి “గృ ర్రింపు' 'సమ్మతిని కలిగింప జేయటానికి అనుకూలంగా మతపరమైన ఆచారకాండ రూపొందుతుంది. సమాజంలోని ఆంతరాలను యభాతథంగా నిలబెట్టటానికి జనానికి సీఠతిటోర అవసరం అవుతుంది. దానికనుగుణంగా కళ, సాహిత్యం సృష్టింపబడుతుంది. దానిలోని భావాలు సమాజం పైన అధికారం కలఠిగి

36 ఉన్నవారి భావాలుగా ఉంటాయి. వ్యూడల్‌ యుగంకాటి (పొంతీయ రాజులు తత్వం, మత, చట్టం మొదలైన అన్ని విషయాల్లోను సాామాజ్య కాలంనాటి చకవిర్తులుు అనుకరించారు. మధ్యయుగం _ఫారంభ కాలంలో మేరావుం పకి కోధనా ఫలోూలుగా వచ్చిన తత్వం, దర్యం, సాహిక్యం, వ్యాకరణం మొద లై నవాలికి నంబంధించిన ళాన్త్ర విషయాలు, భావాలు. 'సంపదాయంగా” *“గం[పదాయ లావాలు'గా స్థీిరవర్దాయి. (ప్రాంతీయ భాషలలో సాహిత్యాన్ని. (పోత్సపించటం ద్వారా ఈ నత్యప్రదాయ భావాలను నిలబెట్టే ,వయత్నం నేరు పాంతీరు రాజులు. కొ (ప్రాంతీయ భాష అయినా వన్తువు, భావాలు, ఈచనా విధానం మొచలైన అన్ని వినయాలను స్నామాజ్య కాలంనాటి సంస్కృత సాహిత్యం నుంచి దిగుమతి చేసుకోవటం జరిగింది. కాని యతథాస్థితి వాదం, “వ్యూనల' యొగంనాటి. ఆక్థిక సంబంధాలు- వీకి వరన్పర వైరుధ్యాలు భావ జాలులో టాడా వైగధ్యాన్ని నృస్టించాయి. ఈ వైరుద్యాలు సాహిత్యంలో (వతిలింని.ఛక శన్చిచు.. భారతశి? చరి లో సా మాజ్య యుగానికి ముందే ఇాతున్వర్ష్యవ్యనిన్థగా. పారింతిమై స్యామాజ్య యుగం నాటికి వర్ణాశమ ధర్మ (పతానంగా వావొందిన సామా4॥ వ్యవస్థకు నంజ ధించిన భావజాలం, మర్య యుగం (పారంథింలో రూవొందిన ఛర్యళాన్త్ర విషయాలు, 'ప్యూగల్‌' యుగం నారీ ఆర్థిక షరిస్టికుల నుంచి ఉశ్చన్నమైన పాంపల కి నుహలమైన ఆలోచనా విధానం అసి సంకీర్ట్‌ చూపంలో నన్నెయ భారశిం అవతరించింది. చీన్ననవ. ఈచి ఆయా యుగాలళోని సంనట్బుతి సాహిశ్యి న్వచూపాల నంకిద్ద రూవంణా. ఇతివోన మై వురాజంగా,. పురాఅస్తునా కావ్యంగా. తెలుగు భారతల దర్శన సంప్రదించిన గ్రంథాలు, వ్యాసాలు తెలుగు ఖీ కృష్ణారావు భావరాజు మేన. 19ప్తూ. పూర్యానానుక్య చరితము. య న పట్టాలి షేఖ్‌ సంచితో, రాజమిహేననవకము. "అనన వేషితివాన వరశోవని మెలల, కం!

ప్‌ వి వన్నయ. శ్రీమదాళధ మహాభారతము. ఛి. రారాకృన్టళకర్మ, చల్దా. 1962. శమిళ పాహిత్యము. దషిణ భారత షాహిత్యములులో. హైదరాబాద్‌: అర్యరప్రదేశ్‌ సాహిత్యఅకాడమీ:1-6 శ్వ, రామకృష్ణార్య, గడియార ౦. 1962. కన్నడ పాహశ్యవన. (3) 51-110 శ్‌. రామలింగారెడ్డి, కట్టకుంచి. 1999. అధ్యక్షుని వచనము. థ్రీ రాజరాజ వనరేంర వట్టాలిషేకి నంచికలో: 196-216 శై... వీఠరళ్ళవకావు, చిలుకూరి. 1992. చాశుక్యులకుల వశంన. శ్రీ రాజరాజ వకేర్వద పట్టాభిషేక నంచికలో: 78-105 ఇ... సత్యవాకాయన, విశ్వనాథ. 1970. నన్నయగారి (వనన్న కథా కలితార్థ యాకక్తి. విజయవాడ (మొదటి వచురణ “భాకతి'లో వరునగా 1946 8. వళ్యవాజయ, విశ౭వాక. 1970. వర్గ విర్శ .పీకిక) శ్రీ మవ్వార మహాభారతము. హై=రాణాదు: ఆం కపవేళ్‌ సాహిత్య అకావమీ. 9. 18523. విజ్ఞాన ఫర్వస్వుము :3 ధాశ ఎ. హైవవావాకుంతెలుం భాషా సమితి" కన్నడం కు శ0.. వంవ. వకమాష్టవ ఎజచుం. నంన్న్యుతం శై. వ్యాస. శ్రేమన్మవాతాకకమ్‌. ఆ౩, వద. వనవ్వాజి. గోకల్‌ పూక్‌: గిత్మా పెన్‌. $2. 192. ౨ 4. 1374. 7 జ9ి!ంం ౩9 ఓ 92తేలే ఆ ఎఇలులితి శ1జ వబ నజీరయేవంళి!ీ వంచి పీంతీ:2 లు. లంకకు 2 మజాణమ కక ౬3) 5771: పవాక3కె

38

18. 10094201, ౨.0. 1956. 4ఉణ 10౯౯౦4డేడ0610% €0 ణం 84౮49 0* 106414౧ 11860౯. తం 08ా: కింంజ11౯ కెంంఓ లంం౦€౬.

కీకీ, ఠం 1039. 1శ+ల ౧4 కెంజ11€9 : 5446 10 €0౯ణ2610౧2 0€ 196120 631౪6. వెంణ02?: లిం014? 9228120

ర్‌, శం 1070. ౧9౦ 641౫౯6 & 01౪111246100 0€ ఉంంచేందిల 106411 10 113060616081 6౮౯1106. సేంల ం101 : *ఎకిజ8 వింరి11= $21108 1ంయిం (1158 విజరి1192664 1౧ 1965)

168. కం160౧4%10,5.౪7. 198498. శ 6059 0ల6 ౩౧19 వ?%౧436164 0 తీణరరి రేం. నీశఏతేణ88.

169. సంత, ఇ ఏ. 19074. 011౧ 1౧4 1౯696 0 5117166 కంగష6101800. 06 ౧486 0₹€ 0414= ౧౮క036 1౧ 5012703, క. 5 (24) 1978; 95-128

$8. కెంగ!12 02303౯. 1978 530111 శం0;:1157 ౧ గీగం10%6 గడ ఇల 5060121 కం[6౯6066 €0 21166 8౯0౪98. 10 5%2౯0%4, £ 5.(84) 104: 96-128

19. కం01౧, 4169. 1974. ౦౮4౯11౧9 ౦€ ౪16 594064౯6 0 శీలిం16ల౧6 106411౧ 506160౯ 1౧ 502౯021 ఓఇె. 5 (24) 19074; 85-94

20. 541607202౯27 204, ్ట0. 19075. గ 86649? ౦(ల6 11860౯9 ౬౧4 641౮౯6 ౦5 లేం శిండేగంంు సలల లిల01: తంంం16 కం01130100 ఓంఇల,

99 తి1. 512౯౯2, .5 (264) 1974. 106129 50016౯: 1686091621 వం01088 10 ఎశంయంళా ౦01 ౨. 9 కం8జణ౧901. సంచ ౨0101: వైలం0ం90168 కెంలి116108 ఏింణులం నాం 3121౯28, శీ. 21. 1078. 500111 ౮౧10క6 1% సెశీండేం?0 1౧414. తెంణ 08: 016౧6 పేంగ కణ 2న గ! (186 లం 168 10 1966) వలి. 6౧62 కణ 804977 1, సంజ. 19050. 32866౯02 0214198 0% ౪6981. న. యుభవ్యువనెన్తన్తవలాలా.

పొలుగరికి సోమన : నిబద్ధత-నివుగ్నత ---ముదిగొండ వీరభదశాశ్త్రి

[తెలుగు సాహిత్యానికి వెయ్యేళ్ళ చరిత ఉన్నా౮' సొహిత్య/చరిత్ర విభాగానికి మటుకు అందులో పదోవంతు వయస్సు అయినా లేడు. ఉన్నంతలో నైనా మౌలికంగా పరిశోధించి, పరిశీలించి ఆ విషయాలను స్వతం[తంగా బెప్పినవారి సంఖ్య అత్యల్పం కాగా, పరంపరగా ఆ విశేషాలనే మళ్ళీ మళ్ళీ వల్లిం చిన వారి సంఖ్య అత్యధికం.

ఒక కవిని గూర్చి _పత్యేకంగా అధ్యయనం చేయటం విశ్వువిద్యాలయా లలో వ్యక్రిగత పరిశోధన ఆరంభమైనాకే మొదల్తెంది. అంతకుపూర్వుః సాహిత్య చార్మితకులు విరివిగా కవి కులగో[తాల గురించి, కృతుల పౌర్వా పర్యం గురించి, కవి కాల జన్మస్థలాదుల గురించి కృషిచేసి శవితా మార్గంలో అతని [పళ స్తిని సూవిచారు. కవి వ్య క్రిక్వం గురించిగాని, అతని సమకాలీన పరిస్థితుల గురించిగాని అంతగా వివరణకు పూశకోలేదు.

ఇటువంటి పరిస్థితులలో “సారస్వత వేదిక” వారు 'తెలుగు సాహాత్యం” పెన *మరోచూపు' (పసారించే యత్నం [(పారంభించటం ముదావహము. అఖి నంద్యము. ఉఊత్తరో_త్రరా ఒక సమగ సాపాత్య చరిత రచనకు ఇదే శ్రీకారం చుడితే భాషకు, దేశానికి మే? జరుగుతుతదనటంలో అతిశయో క్రి లేదు.

ఈ విధమైన “మరో చూపు'లో పాల్కురికి సోమన ఎలా కనబఐడతాడన్నడఓ (వ్రస్తుతాంళం. ఈ పరిశీఎనలో సోమన కాలులో ఆం ధవేకంలో రాజకీను, సామాజిక, మత, సాహిత:* పరిస్థితులను సమీక్షించమని, సంస్కరణ [పధా నము, ఉద్యమ ,పధాశమైన మతంగా వీకశ్రైవం, బసవడి వీరశై వానికి ఆంధ్రదేశంలో వచ్చిన మాషృులు, మీ (దాహ్య్మణ (ప్రాధాన్యం మొదలైన

శే

మార్పులకు గల కారణాలకు వివరించమని ఆదేశం. అదే విధంగా సర్వకుల సమానత్వం విషయంలో సోమనకుగల నిబద్ధిత నిమగ్నతను నిరూపించమని, వీఠళైన మత వ్యాప్తి విషయంలో హింస ఎందుకు చోటు చేసుషన్నదీ విశదీక రించమని కార్యనిర్వాహకులు సూచించారు. సాహిత్య విషయానికి వస్తే, సోమన సాహిత్యాన్ని (ప్రచారసాధరనంగా ఎలా ఉపయోగించాడు, జాను తెనుగుల విషయంలో సోమనకు గల నిబద్ధత, నిమగ్నత ఎటువంటిది, భాషా హపైహిత్య విషయాలలో తాను చెప్పినదానిని సోమన ఎంతవరకు అనుసరించ గలిగాడు, తెలుగు సాహిత్యంలో ఆయన మార్గం ఎందుకు కొనసాగలేదు, అయినా మార్గ పద్ధతిలోని సాహిత్యం పైన ఆది ఎంతవరకు _సభావం చూపింది ఆనే అంశాలనుకూడా పరిశీలించవలసినదిగా సూచించారు.

ఆధికారికంగా ఈ ఆంళాలన్నింటిని (పస్తావించి నిరూపించటానికి ఎంతో విపులమైన అధ్యయనం, అనేక రంగాలలో కూలంకషమైన పాండిత్యం మొదల యినవి ఆవళ్యకం. అందువల్ల “విబుధ జనుల వలన విన్నంత -కన్నంత' అనే రీతిలో మాాతమే ఒక ,పయళత్నం చేయట మౌతున్నది. ఇది సమ్మగము అని చెప్పే సాహసం లేదు |]

పాల్కురికి సోమన గురించి పసిద్ధ పండితులు ఎందరో వాద వివాదా లకు పూర్వం తలపడ్డారు. ఈ వాద వివాదాలు చాలా కాలమూ నడీచినాయి. ఐవాళః 'కమార సంభవ” కర్త నన్నె చోడుని తరవాత ఇంతగా వివాదా స్పదుడైన కవి మరొకడు లేడేయొ !

సోమన ఎప్పటివాడు, ఎక్కడివాడు అన్న దగ్గరినుంచి ఆమన కుల గోతాలేమిటి, ఆయన ఆకుసరించిన మళాచారా లేమిటి, ఆయ భాషా సాహిత్య సిద్ధాంతా లేమిటి వంటి అనేక (వళ్నలూ, (పతి ఒక్క _పశ్నకూ, అనేక సమా ధానాలు ఈవరళకే పుట్టి ఉన్నాయి. భాషా సాహిత్యపరంగా గాని, మత సామాజిక శీత్యాగాని సోమన దృిక్సథాలను,వాటి విజయాపజయాల ను అంచనా వేయటానికి ఈ (ప్రళ్నలు సమాధానాలు పెద్దగా అవసరం కాదు కనుక 1పస్తుత చర్చలో అ విషయాలను ఉ పేక్షించవచ్చు.

శరై

సోమన గూర్చి అంతో ఇంతో తెలుసుకున్న వారందరికి ఆయన మీడ విశేష గౌరవం కలగటానికి కొంత అవకాశం ఏర్పడింది. ఈ ఆలభిముఖ్యానికి (ప్రధాన హేతువులు రెండు: మొదటిది-మన దేశంలో (పాచీనత పట్ట సహజంగా ఉన్న గౌరవభావం; రెండవది (భవభూతి చెప్పినట్టు) 'మమసమానరర్మః' అన్న అభిమానం.

మన [ప్రస్తుత కాలాన్ని మనము ఒక దృన్టితో స్థూలంగా '(పజా యుగము' అని వ్యవవారిస్తున్నాము. భావగాని, సాహిత్యం గాని*సమ స్తమూ (ప్రజాబాహుళ్య సంబంధిగా, జనసామాన్య [ప్రయోజనకారిగా ఊండాలనేడి ఆరునికులలో పరపతి సంపాదించుకున్న దృష్టి. ఇది ఒక ఉద్విగ్న భావం. ఈ భావాన్ని మననం దేసేవేశ దాని ఆచరణీయత గూర్చిన యథార్థత పొడ గట్టదు.

నన్నయ వంటి విద్వత్కవులు తెచ్చిపెట్టిన మార్గ పద్దతికి వ్యతిరేకంగా ఆ కాలంలోనే సోమన జానుకెనుగన్నాడు- దేశీయచ్చందస్సులను ఆద రించాడుం ఇంచుమించుగా సమకాలికులనదగిన చారితక వ్య కుల కథలను స్వీకరించాడు. ఈ విధంగా ఒక (ప్రజల ఉద్యమానికి సోమన నాడే శ్రీకారం చుట్టాడు -అని తలచుకొన్నప్పుడు సోమన పైన ఆదరాభిమానాలు సహజంగానే ద్విగుణీకృళమైనాయి. ఆ అభిమానానికి సోమన ఆర్హుడా, కాడా అన్న కొత్త (ప్రశ్న లేవడీయటానికి కాదుగాని ఇటువంటి పూర్వస్థిత భావాలతో సరిశీంన ఆరంభిస్తే మన అంచనాల పరిమాణం మారుతుందని మాతం (గహించవలసి ఉంది.

సమాజ పరంగా చూసినప్పుడు సోమనకున్న నిబద్ధత, నిమగ్నత సమ_స్రమూ తాను (శేవ్రమైనదని (త్రికరణ శుద్ధిగా నమ్మిన ఒక ఉపాసనా మార్గము, అధ్యాత్మిక తత్వము జనులందరికీ అందించాలన్న ఏక్రై కాంళం పయినే కేందీకృతమైనట్లు చెప్పుకోవచ్చును. ఇక తక్కిన విషయాలన్నీ కేవలం అనుషంగికొలు మాతమే. అందువలన సర్వకుల సమానత్వం వివ యంలో సోమశకు ఏదో (ప్రత్యేకంగా నిబద్ధత, నిమగ్నత ఉన్నదని చెప్పటం సాధ్యంగా తోచదు,

త్త సోమన కవి-గొప్ప కవి; (ప్రవక్త కాదు గురు పరంపర ద్వారా తనకు అందిన మతంపైన ఆయనకు గాఢమైన అలినివేశం ఉన్నది. ఆ మఠానికి పుస్టిని, స్ఫూర్తిని కలిగించి వాడవాడలా (ప్రచారం గావించిన మహనీయులు తన కాలానికి కాస్త ముందుగా ఉన్న చారితక వ్యక్తులు-బసవన, పండితయ్య. ఇారిద్దరిపైన ఆయనకు అపార గౌరవం. వారిద్దరూ ఆపర మ హేళ్వరులు, తగు కి వర్థనార్థంబు దానగుట బసవని శరణన్న ౧ బాపషయంబు ఐసవవి శరణన్న ( బరమపావనము ఐసవని శరణన్న ( (త్య సుఖము బసవని శరణన్న భళవరోగహరము. బసవని శరణంటే భక్షి చేకూరుతుంది; బంధములు పోతాయి; భాగ్యాలు కలుగురాయి, ఆపదలు తొలగులాయి, సంపదలు (పబలుతాయి; కీర్రి, శీలము వృద్ధి అవుతాయి; కోర్కి నెర వేరుళుంది; వాక్సిద్ధి కలుగుతుంది; బుద్ధి (ప్రకాశిస్తుంది. ఐసవండు కేవల భక్తు(డే తలప? అసమాకు( డా రూపమై నిలిచెగాక ! పండితారాధ్యులను (పస్తుతిస్తే నిండారు శివభ_క్రి నియకి వర్ణిల్దుతుంది. తండతండములు పాతకములు నశిస్తాయి. సద్భక్తి భాగ్యం కలుగుతుది; దండీ భవాంబుధి తరతరమింకుతుంది. చీర తమోగుణ పరిస్పీతుండు శివు(కు వర సత్త్వగుణ వికస్వరుండు పండితుడు; ఆరయ నచర లింగ మా లింగమూర్తి, యరయగా( జరలింగ మా పండితయ్య. అరుదగు లోకసంహరుండు హలి శరుణమై లోక్రోపకారి పండితుడు,

వ!

అత్యద్భుతములై న బసవని, పండితున మహిమలక, కథలను విని ఉప్పొంగిపోయిన సోమన ఆ ఇద్దకి చవితలఏ తన కవితా రురితో స్వీకఠించి నల్లడలా భక్తి వెల్లువలు పారించటానికి కృష చేశాడు.

మతాచాక విషయాలలో బసవని మార్గానికి, పండితయ్య మార్గానికి కొంత వ్యత్యాసం ఉన్నది. అయితే శివపారమ్యం విషయంలోగాని, శివభకక్రి విషయంలోగాని ఎటువంటి తారతమ్యం లేదు శివుడెంతో శివభక్తుడంత- ఇంకా సరిగా చెప్పాలంటే శివభక్తుడే కొంచెం మిన్న అనటంల్లోను వారిద్దరికీ ఒకేమాట.

ఈ శైవమతం గూర్చి ఇక్కడ చెప్పుకోవలసిన విశేషాలు ఒకటి రెండున్నాయి.

బస వేశ్వురుడుగాని, పండితయ్యగాని తాముగా ఓక కొత్త మఠాన్ని (వవేశపెట్టినవారు కాకు చారితకంగా శైవం ఆతి పానీనమైనదనే పలువురి శిళ్వాసం,

ప్‌:దూ ధక్య్మం అమసకించే వారందకూ శక సాకకిుచే వేన వాజ్మయం ద్వివిధమనీ, వానిలో ఒక భాగం త్రై౦ివర్టిక విషయమనీ-అఎటే ఫపనయన సంస్కారం గల మొదటి మూడు వర్గాల వాంకి (పత్యేకమైశదనీ = మిగిలినది “సర్వ విషయశ్చ' అంటే అందరికీ ఉద్దేశించినదనీ భాష్యకర్తలు కొందరు నిర్ణేంచారు. త్రైఫివర్ణికమైనది నిగమం లేవా వేదం; సర్వ విషయమైనది “ఆగమం” అనీ వివరణ. శైవం నిగమాగమో క్తమైనది.

(వ్రధానంగా శ్రైనం ఆని [గహించే దానిలో అనేక అవాంఠకర థ్రేతాలు ఉన్నాయి. ద్వైత, అద్వైత, విశష్టాద్వెతాదుల పేర్లతో ఆ తరువాత రూరికి వచ్చిన ఉపాసన మార్గాలు, దీక్షా విధులలో తేడాలున్న పద్ధతులు అనేకం ఆ భేవాలకు కారణం. వీటి అన్నిటికీ సమానమైనది, (పధాశమైనది శివపారమ్యం,

ఆర్భధ దేశంలో ఆరాధ్యశ్రైవు - లేదా శాళక దీక్షగా [పచారంలోకి వచ్చినది. పండితయ్య అపుష్టించినడి ద్వైతాద్వ్వైత మార్గం. దీనే శివాద్వైతం అని కూడా వ్యవహరిస్తారు దీనికి సంబంధించిన తా త్రిక చింతన ఉత్తర దేశం నుంకి లబ్ధమై “డి. అ ముకే దక్షిణ దేశాన ఆమవత్తుమూవుకు నాయన్యారుం శివ

45 భక, (వతదీక స్కుపసిద్ధమైనది. వీరినే పురాతన భక్తులనే పేరిట పేర్కొని సోమన బసవ పుంజ, పండితారాధ్య చరి[(తలలో వారి గాథలను తెలియజేళాడు, ఈ విభంగా వివిధ కాలాలలో వివిధ శాఖల ద్వారా వివిధ [పాంతాలనుంచి వచ్చిన ,పభావాం సమ్మిశిత రూపం బసవ, పండితారాధ్యుల కాలంలో కర్ణాట కొంర్యభ సీమలలో వెలసిన శైవ స్వరూపాలుగా రూపు దాల్చింది.

*శ్వేతాది అకులీకా న్తం యోగాచార్య మతానుగాం' అనే ఆచార్య పరం పరలో ఈ ఉళయ [పాంతాల శ్రైవాలకు ఒకే అవతరణం రూఢిగా వచ్చింది. ఇది వ్లైదీకమైనదే కాని కొందరు (భమపడినట్టు అవైదికంగాదు.

ఇక బసవేశ్వరునికి, పండితయ్యకు ఏకాభిపాయం లేని దొఠకటే అంశం పెన.

పండితయ్య ఉపనయన, పాశుపత లేదా కాంభవ దీక్షలు రెండింటిని విధి విహితములుగా ఎన్నుకున్నాడు. ఐసవడు పాకుపత దీక్ష ఒక్కదానినే ఆదరించి ఉపనయన దీక్షను నిరసించాడు. లింగధారణ దీక్ష జ్ఞానదీక్ష కావటందేత అది ఒక్క-టే రెండవ జన్మను (పసాదించగలదని బసవడు వాదించాడు. కాల(క మేణా జసవని మార్గానికే వీరశైనం అన్న రూఢి కలిగింది.

ఏ మకమైనా ఉద్ధృతంగా ఉద్యమ రూపం దాల్చేటప్పుడు ' అనన్యాశ్చింత యన్తో మామేకం శరణం వజ' అన్న సూరి, బోధన తప్పనిసరి అవుతాయి. అనుసరించే దీశ వీర్మవతం అవుతుంది.

బసవేశ్వరుడు అనుష్టాన పూర్వకంగా చేసిన [పచారం వలన వీరశైవం కర్ణాటక (పాంశంలోను, కొంతవరకు ఆంధ (ప్రాంతంలోను (ప్రాచుర్యం సంపా దించింది. బసవేశ్వరుని (పలావానికి లోనైన పాల్కురికి సోమన సాహిత్య మార్గంగా దానికి (ప్రచారం చేశాడు

*“ఐసవపురాణం' లో ఐసవని, ఆయన సమకాలికులై న నవీశ భక్తుల, పురాతన భక్తుల భక్తుత్కర్షను నిరూపించటం ద్వారా సోమన విద్వ్యత్పకర్ష జోలికి, వాదోప వాదా౨ జోలికి పోని ప్రజాసామాన్యం హృదయాలను ఆకర్షించే

శీర ప్రయత్నం చేణవప. లింగధాకణ దీక ద్వారా సామాజికమైన కుల వ్యవస్థ కల్పించిన న్యూనత తొలిగిపోతుందనే విశ్వాసాన్ని కలిగించాడు. పర మేళ్వరుని కరుణకు పాతులు కావటానికి జ్ఞాస కర్మాదుల అవసరం లేకుండా కేవల భక్రి- ఆదీ అవాంకార రహితముయిన థ క్రి దాలుతుందనే అభిప్రాయాన్ని కలిగించాడు. భ క్రిభావాన్ని రసోద్విగ్నమైన చి త్తవృత్రిలో పెట్టీ (ప్రచారం కావించాడు.

ఈ సందర్భంలో గమనించవలసిన అంళం ఒకటి ఉన్నది. బసవేశ్వరుని గూర్చి మనకి తెలియవచ్చే వి శేషాలన్నిటినీ పరిశీలించినప్పుడు విసవన కేవల భక్తుడే కాక, మతాబార్యుడే కాక ఆర్థిక, సాంఘిక రాజకీయ జీవనాన్ని సంస్క రించిన సంస్క. ర్తగాకూడా కనఐడఠాడు. సోమన చితించిన బసవడు అటువంటి సంపూర్ణమైన సమ్మగమైన వ్య క్రిశదు.. ఇక్కడ బసవడు భక్ర శిఖామణి, సౌఖుచ్చి వన్వరూపుడు ద్వితీయ శంభుడన బరగిన వృషాధిపుని అవతారం, అనేకానేక లోకాతీత మహిమలు చూపినవాడు, మానవత్వం కంటె దైవత్వం ఆధికాంశంగా గల వ్యక్తి. సోమన బసవ పుాణ రచనా (ప్రయోజనం దీనిని ఎక్లే స్పష్టమైపోతుంది.

జనసామాన్యానికి మతము హృదయ ధర్మం అవ్పశుంది. సండిత (పకాం డులకు, అది బుద్ధి ధర్మంగా ఉంటుంది. సమాజఎతో తమకున్న విశిష్ట స్థానం చ్వారా, గౌరవ ప్రతిపత్తి ద్వారా మేధా జీవులు తమ సిద్ధాంతాలను తమ విశ్వా సౌలను జనసామాన్యంలో వ్యా ప్రిచేయగల్లుతారు. కనుక మత వ్యా వ్రిచేయటంలో తార్కకత ద్వారా, కొస్త్ర దృష్టాంతాల ద్వారా పొండిత్య |పకర్ష ద్వారా విద్యా వంతులను కూడా అం౨గట్టుకోవాలి. ఇసవడు తన జీవితాన్నే నిదర్శనంగా చేసి జన సామాన్యంలో మళత వ్యాప్తిచేయగా పండితయ్య శిష్య సంఘాలతో సంచారం చేసి వివిధమతాలకు చెందిన పముఖులను వాదంలో ఓడించి మఠ [పచారం చేశాడు. అందువల్లనే సోమన తన దీక్ష పరిపూర్తి చెందటానికి విద్యావంతు లయిన వర్గంలో కూడా [పవేశించ వలసిన అవసరాన్ని గుర్తించి పండిశయ్య చర్మితను కావ్యస్థం చేశాడు. పండితాంధ్య చర్మిత అనే నామకరణం చేసీనా నిజానికి ఈ (గంథంలో చర్మితాంళాలకంటే మత, తాత్విక విషయాలకు సంబంధించిన [ప్రామాణిక చర్చలే ఎక్కువ ఉన్నాయి,

త్త

మఠ, తాత్విక విషయాలు అటుంచి ఈ కెవ మత వ్యావ్తీ దేళానికి ఒనగూర్చిన [వయోజనాలు ఏమిటి అనే అంళాన్ని చూద్దాం. పండితయ్య తన మళాన్ని [వదారం చెయ్యటంలో వేద వాదాన్ని, కర్మ వాదాన్ని, కాల వాచాన్ని, వేదాంత మతాన్ని, సాంఖ్య వాదాన్ని, యోగ వాడాన్ని.చార్వాక వాదాన్ని, పాంచ ర్నాత వాదాన్ని, బౌద్ధ వాదాన్ని, తైన వాదాన్ని నిరసించాడు. నదైవం కంక రాత్చరమ్‌ అని (పఠిష్టించాడు. ఐనవేశ్వరుడు కూడా [పజలను ఒక్క. మతము లోనికి తేవటానికి [వయర్నించాడు. ఈ _(పయత్నాల వల్ల అన్నె కమత్యం తొలగ టానికి అవకాశం కలిగింది. శివునికి శివభక్తునికి తేడా లేదు శివ్మపీతికి, శివలకక్త్ర (ప్రీతికి ఏమి చేసినా తప్పులేరు. నీ నర్వాన్ని శివునికి. 8వ భక్తులకు సమర్పించు అనేడి ఈ ఇర్దరు వ్యాపింవ జేసిన మతం కలిగించిన సామాజిక నృమహకు మూలమైనడి. కన్నడిగినా, కాలడిగివా, కంఠతమడిగినా ఉర్తరించుకోవటమే- నంతోషంగా. ఈ విరమైన ఉరేకంతో తను, ధవ, మాన, (పాణారులు బలి చేసే అత్మార్పకుడు వీరుడు కాక ఏ మౌతాడు! సర్వో త్తమ [పీతికి ఆస్పదమైన తన [ప్రాజున్నే లక్ష్యం చేయనివాడు మకే సావన కృత్యానికి వెనుదీస్తాడు? ఈ విధంగా నాటి కైవ మతం జాతిని వీర్యనంతం చేసింది. ఒక విధంగా రేశ కాల అవనరాలను గు ర్రించి గురుగోవింద్‌ సింగ్‌ ఏ విధంగా సిక్కులను వీర జాతిగా మలిచాడో ఐనవన కాలులో శైవ మఠం, శెవమత [పనర్తకులు అడే విరంగా జాతి వీర్యవంతం చేశారు. ఈ శ క్రి తెలుగువాట కాకతీయ ప్మామా జ్యావికి కొంతకాలం రశ విచ్చింది.

ఈ ఆత్మార్పణ [వవృత్రికి లా:ఛవాలుగానే [వత పూజారిక సమయా అలో గండక త్తెరలు వేసుకోవటం. శరీరాంగాలు విచ్ళేరనం తేసి నమవ్పంచటం, వారపాలతో, అడ్డాలతో శేదించుకోవటం వంటివి ఏర్పడినాయి.

ఇటువంటి మతం కాల[కమంలో ఎందుకు వెనక బల్టింది. తిరిగి [తావ్మజాధిక్యం వంటివి ఎందుకు వచ్చి నాయి ? అన్న (వశ్నలకు వమారానం కష్టమైనది కాడు. ఎంత (తికరజణసుతో, ఎంత విశాలహృరయంతో అదార్యులు ధర్మం [వతిష్టంచివా, ఆ రర్మం తెచ్చిపెళ్టే విశాపాన్ని పోగొట్టుకువి, దాని విలువలు మరిచి దాంలికంగా [ఇలికేవాస్త.. అమాయకులను వయవంచన చేపే వాస్త [క మేపి అవతరించక మానరు. తమ గౌర్బల్యాలను, చురహంకారాలము

త్తీర్రి దౌర్మార్మ్యాన్ని పెద్దల (ప్రవచనాల ముఫఘుగులో చాచుకోచూసే. వారు ఏర్పడక మానరు. ఐసవ పురాణం చదువుతుంటే బసవని కాలంలోనే ఈ లశ్షణాలు ఏర్పడ లేదు గదా అన్న అనుమానం వచ్చి తీరుతుంది. ఐసవుడు విజ్ఞలుని ఆస్థానంతో ఉద్యోగి కాగానే ఎందరో తరలి వచ్చారు. బసవ+(డు కేవల భక్తుండె యనుచు వసిగొని లోకముల్‌ వర్ణన సేయ నొక్కొాకిి- నియమంబు నిక్కంబు గా(గ4 జక్కన దర్శింప( జనదెంచువారు; చేకొన్న [వతములు చెల్రించు వారు; (పాకట వత బుద్ధి. బజతెంచువారు “భ్యాతుడో ! భక్రి సమేతుండో యరసి చూతము గొక !” యంచును వచ్చువారు; ““ఐసవనిచే- బూజ వడయుద”"' మనుచు నెసకంబు దకుకొత్త నేతెంచువారు; “నతని జూచిన( జాలు నభవుని భక్తి యతిశయం బగు"'నని యరుదెంచువారు ఈ విధంగా వచ్చినవారిలో. “ముప్పూ(ట నోగిరంబులు( ఐదార్థములు( దప్పక కొవళ్ళ నెప్పుడు. బంప వెండి వేశ్యల యిండ్హి నుండ్‌ భోగించు మిండ జంగములు పం(డెండు వేలనిన 1!” కాని వారిలో ముగ్ధ సంగయ్య మ్యాతం ఒక్కండే |! ఇక భాషా సాపొత్య విషయికంగా సోమన (ప్రత్యేకత పరిశీలించవలసి ఉన్నది. తన వృషాధిస శతకంలో సోమన తమిళ, కన్నడ, మవిరాన్ట్ర సంస్కృత భాషలలో బసవని స్తుతించిన పద్యాలతో పాటు “జాను తెనుగు లో కూడా ఒక స్తుతి పద్యాన్ని చేర్చాడు. అంతకు పూర్వం నన్నిచోడడు కూడా జాను. తెనుగు" ను పేర్కొన్నాడు. ఈ సమాసంలో 'జును అన్న పడం

త్తం అర్ధాన్ని గూళ్ళు, జాను తెనుగు స్వరూపాన్ని గూర్చి పండితులు చాలా చర్చలు చేశారుం వృషాధిప శతకంలోని ఉదాహరణను బట్టీ జాను తెనుగు స్వరూపం దేశి వదాలతోకూడు కొన్నది. జసవ పురాణంలో సోమన ఈ పబాన్ని |1వయోగించిన నందర్భం లుది; ఉరుతర గద్య పర్యోక్తుల కంటె నరసమై పరగిన జాను తెనుంగు చత్చించగా సర్వ సామాన్యమగుటః గూర్చెద ద్విపదలు కోర్కిద్దై వారం ఇక్కడ జాను తెనుగు, భాషాపరంగా వ్యవవారించినట్లు తోచదు. గద్య పద్యోక్తులు, ద్విపద- ఇవి ఛందో విశేషాలకు సంబంధించినవి గద్య పద్యాలన్నవి సంస్కృత లేదా మార్గ పద్ధతినిబట్టి వచ్చినవి. తదన్యమైన ద్విపద దేశిఛందము. ఈ విధంగా ఇక్కడ జాను తెనుగు దేశీయతనే పలికిస్తున్న డి. వృషాధిపళతకం లోని [ప్రయోగం భాషాపరంగాను, బసవ పురాణంలోని సందర్భం ఛందస్సు పరంగాను దేశీయతను సూచించగా, వండితారాద్య చర్మితలోని పయోగం ఉభయాన్ని సూచిస్తున్నదనవచ్చు. ఆరూఢ గద్య సద్యాది _పఐంధ పూరిత సంస్కృత భూయిష్ట రచన మానుగా సర్వసామాన్సంబు గామి జాను తెనుగు విశేషము (వసన్నతకు, వలిఠార్థంగా జాను తెనుగు అంటే అచ్చంగా దేశీయమైనడి అనే భానంతో టే పాల్కురికి సోమన వ్యవహరించినట్టు కనబడుతున్నది. వృషాధిప శతకంలోని పద్యంలో తప్ప మరెక్కడా సోమన జాను తెనుగుభాషలో మాతమే (వానినట్టు లేదు, తక్కిన విషయాలలో అంటే సంస్కృతి, నంఘ స్వరూపం, శ్ర

ర్‌0 ఆచార వ్యవవోంాలు, ద్విసదవంటి భందస్పు మొదలైన వాటిలో సోనుశ్‌ దేశీయతనే అనుసరించాడు. సోమన బసవ పురాణమూ పండితారాధ్య చర్మికా రచించటంలో ఒక ముఖ్యమైన 1పయోజనం ఉన్నడి. ఆది కవి యళస్సు కొడు. తన అంతర్‌ం గంలోని భ శీకి ఒక కావ్య స్వరూపం ఇచ్చుకుంటూనే (పజలను, విద్యావంతు లైన వర్గాలను తన మార్గంపట్ల ఆకర్షించటం. బౌద్ధులు, జైనులు మొదలై నవారు తమ మతం [పజా సామాన్యంలోకి పోవాలంటే వివిధ సీమలలో వ్యవహిరంతో ఉన్న (పాఠ్ళతాల మాధ్యమం ఎంతో ఆవళ్యకమైనదని గుర్తించారు. [పజల భాష ద్వారా మత [ప్రచార కార్యమాన్ని విజయవంతంగా కొనసాగించారు. సోమన ఆ అనుభవాన్ని గమనించి దేశీయమైన ఛందం ద్వారా ఒక విలక్షణమైన ఫక్కీ ద్వారా (ప్రచారం చెయ్యటంకోసమే ఐసవ పురాణాన్ని ఆ విధంగా రచించాడు. జానపదులకు ,(పీతికరమైన కథాగేయ సాహిత్య అకణాంను కొన్నింటిని అందులో ఇమిడ్చినట్టు కూడా భావించవచ్చు. .... భజ్తల బసవ ! యా (ప్రమశ్రుల ఐనవ!

ముక్తీిప బసవ ! నా ముద్దుల బసవ !

సంగన ఐసవ 1! (పసాదంబు ఇసవ !

జంగమంబు ఐనవ ! సత్యంబు బసవ! ఇర్యాది సంకీ ర్తనాలూ- "

బసవా యనెడి_భ_క్రిపరుల జూచినను

ఎసగు పకతులకైన నింపదే భక్తి ! .

ఐసవా యనెడు భ క్రిపరుల దేరువను

మసణ జంతువులకు నెనగదే భక్తి వంటి. పునరుక్తి బావుళ్యమూ... ద్వీపద గతులలో నిసర్గమైన రాగళాకొ గతులు దీని (ప్రచారానికి ఎంతగానో తోడ్పడి ఉండాలి. బసవ పురాణ పీఠికలో సోమన ద్వివద రచనను సమర్థించుకోవటానికి పెద్ద [పయళ్నం చెయ్యలేదు. గద్య పద్యోక్తుల కంటె ద్విపదలు సర్వసామాన్యమంటూ వీటిని తెలుగు మాట

వ! లనంగవలదు- వేదముల కొలదడియ కా/జాడుడు-అన్నాడు. (ఇక్కడ "మాటి అని కాక పాట అనే పాఠాంతరం ఉండేదేమో) కాని పండితారాధ్య చరిత పఠించే పాఠకులు ఈ జన సౌమాన్యం కంటె అిన్నమైన 1పవృత్తిగల వారు. అందుచేత ఆక్క_డి పీఠికలో ద్విపదలను గూర్చి ఎంతో దూరం సమర్థించుకున్నాడు. తన కావ్య ,ప్రౌఢిని గూర్చీ వివరంగానే చెప్పుకున్నాడు. అయినా ద్విపదలు సండితులకు అంతగా పట్టలేదు. సోమన సమకాలం లోనే విద్యావంతులై న వర్గాలు సోమనను సోమన సాహత్య మార్గాన్ని నిరసించి నట్లు కథలు ఉన్నాయి. అయినా (శ్రీనాథుడు, ఖీమసుకవి పాల్కురికి సాహిత్యాన్ని మెచ్చి ఆయన చ్విపదోక్తులే పెట్టి వాటిని పద్యకావ్యాలు చేసినట్లు పిడుపర్తి సోమనాథుడు (గ్రంథస్థం రేళాడు. పిడుపర్తి సోమనకూడా గుర్వాజ్ఞ మేరకు ఐసవ పురాణాన్ని పద్యకృతిగా మార్చాడు. బసవడు ఎందుకు అవతరించాడో సోమన చెప్పాడు. నాళదుడు శివునకు భూలోక వృత్తాంతం తెలుపుతూ- నరలోకమున నుమానాత మీభ క్రి చరిత మేమియును విస్పష్టంబు గాదు- తవిలి శివాదార తత్పరు లగుట భవులతో, గొందజు పలుళ కున్నారు- లోక [పపంచంబులో( గొందజుండి లోక బోధకు లోను గాకున్నవారు- మజికొంద రానంద మగ్నులై తమ్ము మజచి లోకములకు మజుపడ్డవారు. ఇటువంటీ కారణాలచేశ జగజ్జనులెల్ల భక్తి సొంపునం జుబ్బన( జూజల+ దేలాలంటే నీవీ వచ్చి లోక పావనంగా భక్తి పాలిపవలయు - ఆని విన్నవిం "ద్రము', లు నచ్చ జడం ను.

శం

బొడు. అప్పుడు నాకు, ద్వితీయ శంభుడన బరగిన ఈ నృషాధిపునకు తేడాలేదు. ఇతజ్జే భూమిపై పుట్టించి లోకటోధ చేయిస్తానన్నా మ శివుడు, ఆతడే. జసవజ,

వృషాధిపునకు తోడుగా వచ్చిన పతడితయ్య 1వుని నంకల్పంచేత తన పాదళ క్షి, నందికేనని సర్వజ్ఞత, తృంగి సహజ నిష్ట, దూర్వాపనుఖ్యాణ కాత శక్తి, అవపాదాడుల వాగ్విగక్షత, ఉపమన్యుని సర్గురుత్వము, ర్యుగ్యపళుద్దార్మి పుల సహజ స్వకీయ (ప్రసాదైై కరతి, ప్రాక్తన నూతన రక్రగణాల న్యశ్ష, దృష్ట (పత్యయారూఢ మహిమ, వీరభ్మదుని శౌర్యము కలిపి ఒక మూర్తిగా రూపొందినవాడు.

ఈ ఇద్దరి చరిితళూ (వాసిన పాల్కురికి సోమన పిఠుప వ్రి- పోను కాలానికి భృంగి అఆవతారమైనాడు. కాని ఆశ్చర్య మేమంటే శివభ క్రి స్పష్టం కాక పోవటానికి నారదుడు చెప్పిన కారణాలలో మొదటిది - భవులతో కొందణు పీలుకకున్నారు - అన్నదాన్ని పేర్కొన్న సోమనే అ లోపాన్ని వరిపశింత శేదు.

విటినీమొమేమిమియి

ఉభయ కవి తిక్కన గారి అక్ష త ( సమన్విత సాహిత్య వ్య క్రత్వం -కో వెల సంపత్కుమూరాచార్య-- *మవికవి ర్లోక కభాలికాండ్షీ మంల।తీన గూఢార్థమతి కృకాస్తే..-”! అన్నారు విశ్వనాథ నత్శనారాయణగారు. మవాకవీ, మంతీ. ఉభ యులూ లోక పభాన్ని, _శేయస్సును ఆకాంక్షించేవారే. కాగొ, గూథార్థమకిత్వం ఉభయులకూ సమానధర్మం, వారూ గూఢార్థమకులంటే, వారుదేశించిన జోక[కేయ?ః (వయోజనం గూఢంగా ఉంటుందని శార్పర్యం, వారా ప్రయో జనోన్ని వాద్యం చేయరు. ఆయన కావ్యాల్లో న్యంగ్యంగో, ఈయన కార్యాల్లో ఫళానమేయంగా ఆ_పయోజనం న్య క్తమౌతుంది. వారి కొన్య-కా ర్యాలను గాఢంగా అనశీలిస్తే తప్ప ఆ (పయోజనావగోహన కలుగదు. కాగా, ఈ విధంగా మహాకవీ, మం్యతీ- ఉభయులూ ఒకరికొకరుగా, పర్యాయంగా ఉప మోనో మే గతస్తం - పరస్పరం పొందుతున్నాడు. అయితే, మౌళికమైన. ఈ నమాన ఢర్మంతో ' ఉద్దిష్ణ [పయోజన సాధనకు ఎన్నుకొన్న రంగాలు వారివారి- జీనీ-అవజాన్ని అనుసరించి లేదిస్తుక్నాయి. ఒకతిది కావ్యరచన. ఇంకొఠరిది రాజ్యికార్యనిర్వావాత. సానూజికంగా ఒకరు భావనారంగాన్ని (పభావితం కేస్తే, మరొకళు ఆచర జరంగాన్ని సువ్యవస్థితం చేస్తారు. అమితే, ఒకరు మహా వళ్ళా మరొకరు మంత్రిగా, ఎవరికివారు విడివిడిగా కర్తవ్యం నిర్వహిస్తు "న్నాను, కాని, ఈ ఉభయుల శక్తులూ ఒకే వ్యక్తిలో సమావిష్టమై ఏక ముఖంగా. ఏకీకవించి... సాగితే! సాగితే, ఆ. సముజ్జ్వలిత మహావ్య క్రి తిక్కన గాడ... 12 విస్యనాక నత్యనాాయం, -“శాకంళంముయక్ళా అలిజ్ఞానత! పీఠికా పద్యాల్లోని భాగం,

రశ

ఉకయ ళ క్తులు ఏకత సర్నివిష్టమై సమన్వితమై ఏకముఖంగా (వన రించట మన్నది తిక్కనగారికి 'నిజకుల [కమాగతం'గా... కుటుంబంలో అను వంశికంగా అలిందిన వారసత్వం తిక్కనగారికి పితామహుడు “మళ(తి భాస్కరుడు”, 'గుంటూరి విభుడు.” ఆ విభుత్వల మంతిత్వపరమైంది. ఇదిట్లా ఉండగా, ఆయన 'సారకవితాభీరాముడు' (ఊఉ శత్తరామాయణం - నిర్వచనం; 1-19. తన తంిని కేవలం 'మంథతి' అని మ్మాఠమే పేర్కొన్న (ఉ. రా. 1-18) తిక్కనగారు తన తాతగారిని గూర్చి అంత గొప్పగా చెప్ప టమే కాకుండా ఆయనను “తలచియైనను మన్నన మెయి” తనను *“లోశమాద రించు' నన్నారు (త. రా. 1-19). నిజాని కీనాడు తిక్కనగారినిఐ ట్రే ఆయన తాతగారిని స్మరిస్తున్నాంగాని, ఆనాడు ఉభయళక్తుల సమన్విత రూపమైన తాతగారిని గూర్చి తిక్కనగారి గౌరవ (ప్రతిపత్తి ఆంతటిది. అయితే, అఆ లాత గారిని గూర్చి, ఆ సమన్వితి సాధించిన ఫలితాలను గూర్చి ఈనాటి కేమీ తెలియ రావటం లేదుగాని, తిక్కనగారు తననుగూర్చి చెప్పుకున్నదాన్ని మించి అయన ఉదా త్రసమన్విత వ్య క్రిత్వాన్ని గూర్చిన అంళాలు చాలా తిలియవస్తున్నాయి శేతనతన 'దశకుమార చరి[త' మొదటి ఆళ్వాసంలో, ఆళ్వాసాద్యంత్య పద్యా ల్లోనూ తిక్కనగారిని గూర్చి అఆనేకాంశాఐను వ్యక్తం చేసినాడు. తెలుగు సొహి. త్యానికి తిక ్రానగారు మహాకవి; మనుమసిద్ధి రాజ్యానికి మంతి. ఇవి (వరా నాంళాలు మవోకవిగా ఆయన “ఉభయ కవిమితుడు'. '“ఉళభయ కావ్య (పౌఢీ పాటించుశిల్పమునంబారగుడు.' ఉభయ కావ్యాల (పౌథిని పాటించే శిల్పం ఏక ముఖంగా సమన్వితమైంది. ఆమన తన రచనకు ఎన్నుకున్నవి ఉభయేతి వాసాలు -రామాయణ, మహాభారతాలు, మరి, మంగతిగా గణపతిదేవుడూ, మనుషూ సిర్ధీ.ఈ ఉభయులనూసంధాన పరచిందాయన. మనుమసిద్ధికి మంసతిగా సామాజిక ధార్మిక జీననంతో ఒడుదొఈకులను నివారించే మార్గాన రాజ్యపాంనా వ్యశ్య వోరం నిర్వహించిం దాయన. వ్యన్షి, సమస్టి-ఉభయ విధమైన సామాజిక జీవితాలకు 'ఆం_ధ్రావళి మోదము బొరయునట్లు' ఏకముఖంగా (పసరింపదే సేత దుకు |పమతర్నించించాయన. ఈ (పమత్నంలోనే హరివహరనాథ త_త్వదార్శ' నికుడై నాడు. ఇట్లా గమనిస్తూ వోతే- ఉభయ నమశ్వ మంతో ఏఠత్వాన్ని స్రాందే తిక్క నగారి జీవలషణం వ్య క్రమౌతుంది.

ర్‌5్‌

తిక్కనగారు ఆ ఉభయేతివోసాలను - రామాయణ, మవిీ భారఠాలను

తమ రచనా విషయంగా ఎన్నుకోవటంలోనే ఆయన కవిత్వ, మంతిత్వ-ఉభయ ' శక్తుల సమన్వితి సృష్టపడుతుంది. ఆయనకన్న చాలా పూర్వమే అత్యంత నైళవో పేతమూ, సమృద్ధమూ ఐన సంన్కృత సాహిత్యంలో 'ఇతిహాస' రచనా కాలం గడిచిపోయింది. “కావ్య' రచనా కాలం సహన ముఖాలుగా సాగుతున్నది. పాహిత్య వివేచన గూడా 'కావ్య (పమాణం'గా నమ్మగతను సారించి విస్తరిస్తు న్నడి. అదట్లా ఉండగా, తెలుగులోనూ ఆయనకన్న పూర్వమే. “శావ్య' పకకి యకు నన్నెచోడుడు శ్రీకారం చుట్టినాడు. ఈ విధంగా పరిశీలిస్తే, తిక్కనగారు నిజానికి, అచ్చంగా 'కావ్య' (ప్మకియను చేపట్టి, తదనుగుణంగా రచన సాగించి ఉండవలసింది. కాని, పూర్వాపర సమన్వయంతో పురోగమన శీలమైన ఆలో చనా విధానం ఆయనది. అది దీర్చకాలిక (పయోజనాన్ని ఆకాంక్షించింది. అందుకే, ఆయన కేవల “కావ్య” (వ్యకియనుగాక, “ఉభయ కావ్య” (ప్రక్రియను స్వీకరించినారు.

“ఉభయ కావ్య” [ప్మకియ అంటే, ఉభయ విధాలైన కవికర్మ (రచనా) డూపాలకు ఏకముఖీనత - ఏకీభావం కలిగించే ఓక విశిష్ట కావ్య (ప కియ. రాజ శేలరుడు - తిక్కనగారికన్నా చాలా పూర్చ్పుడు, సాహిత్య విమర్శకుడు - కవ లందరిసీ వారి వారి రచనా స్వరూప స్వభావాలను బట్టి మూడు వర్గాలుగా = కాస్త్రకవి, కావ్యకవి, ఉభయకవి అని నిరూపించినాడు. కాస్త, కావ్య-ఉభయ స్వరూవ స్వభావాల సమన్వయంతో ఏకముఖంగా రచన నిర్వహించే సామర్థ్యం కలవాడు 'ఉభయ కవి.” కేవల శాస్త్ర కావ్య కవులకన్నా విశిష్టుడు ' తిక్కన గారు 'ఉళభయ కవి మితుడుి కావటమంటే, ఈ విధంగా. ఆంఠేూని, సంస్కృత-తెలుగు (మార్గ- దేశి; చదృళ్యం(శవ్య ,... ఈ మొదలయిన కవులుభ యిరికూ మ్యితుడనికాదు. ఇవన్నీ ఆయనలోని ఆకుషంగికాంళాలు కావచ్చు. కాని, (ప్రధానంగా ఆయన రాజశేఖర నిరూపితుడై న 'ఉభయ కవికి లక్ష్య మూర్తి. అట్లాంటి ఉభయ కవి కాస్త్ర-కావ్య విధానాలను అన్యూనాతిరి _క్రంగా, శ. _“వఠిలావ్యుత్సత్తి మాంళ్చ కవి రిత్యుచ్యతే. సచ(తిథా-ళాస్త్రకవిః,

కావ్యకవిః, ఉభయకవిళ్న ... ఉభయ కవిస్తూభయోరపి గరీయాన్‌

యదుభయ(్ర పరం (వవీణః స్యాత్‌ "కావ్య మీమాంస, అధ్యా 6,

ర్‌ం సమతౌల్యంతో...కుంతకుడు 'సాహిత్య* న్వరూపాన్ని నిరూపించిన రీతిలో! = సమన్వితం చేసి సమర్థంగా నిర్వహించింది --'ఉభయకావ్య" పకియ.

ఈ విధమైన 'ఉభయకావ్య' (ప్మక్రియను తెలుగులో, నిజానికీ, ఆరం వించింది. నన్నయగారు. ఆయన స్పష్టంగా అట్లా అని చెప్పలేదు గాని, పర మార్థతః, మవాభాళలత రచన ఆరంలించటం డ్వారా తెలుగులోకి “ఉభయకావ్య' (ష్మశియను అవతరింప చవేసిందాయన. 'ధర్మత _త్త్వజ్ఞులు ధర్మళాన్హ్రంలనీ..” (భారతం. ఆది. 1-82) అంటూ మహాభారత స్వరూపాన్ని వివరించే ఆచునొ పద్యంలో ప్రస్తావింపబడిన సప్తాంళాలను వర్గీక రిస్తే, అవి రెండు వర్గాలుగొ, యేర్చడుతయి. ధర్మ, వేదాంత, నీతి శాస్తా9ంశాలు మొదటివర్గం. మహాకావ్య, లవ్యసం(గవా, ఇతివోస, ఫురాణాంళాలు రెండో వర్గం. మొదటిది భారతం యొక్క, కాస్త్రత్వాన్నీ, రెండోది కావ్యత్వాన్నీ స్ఫురింపజేస్తాయి. ఈ రెండ్యు లక్షణాల స్వభావాల సమన్విత రూపమైన మవాభారితాన్ని 'విశ్వజనీనమైపరగ్కు చుండ' వ్యాస మవార్షి నిబంధించినాడు. మవోభారతం యొక్క విళ ్వజనీనత్వం6 ఆ సమన్వితిలో ఉన్నది. వనన్నయగారు కావ్యపరంగా చెప్పిన ఈ అంళాన్ని తిక్క నగారు కవిపరంగా “విద్వత్సం స్తవనీయ-” (విరాట. 1-8) పద్యం -ద్వార్యా వ్య క్రీకరించినారు. ఆయన 'ఉభయకవి” గదా! వ్యాస మహర్షిని గూర్చినా “విద్వత్సం స్తవనీయ భవ్యకవితావేశుంతఈ' అన్న విశేషణం ఆయనలోని “కావ్య , కవి' లకణాన్నీ, “విజ్ఞాన సంపద్విఖ్యాతుడు' అన్నది 'శాస్త్రకవి' లవజాన్నీ, వ్యక్తం చేయగా, 'సంయమి [పకర సంభావ్యానభావుండు' అన్నది అ ఉభయ లక్షణాలనూ సమన్వితంగా యేకముఖీకరించే స్వభావాన్ని ద్యక్తం చేస్తుంది. ఆయన “అనుభానం' ఈ విధమైంది కాబట్టే, సంయమి (పకర సంభావ్యమైంది. నంయములం టే, ఒక ఉద్దిష్ట [ప్రయోజనం సాధించేందుకు అన్నింటిని నమ (గంగా (నియమింతే సామర్థ్యం సంఎపాదించినవారు.. ఈ విధంగా ఊభయకసి. ఐన వ్యాస మహర్షి ఆ విధమైన ఊళయ కావ్యంగా మవోభారతాన్ని '“జయం'గా రచించదింలోని “విశ్వజనీన "త్వాన్ని నన్నయగారు, 'లోకహిళ నిష్ట'ను.తిక్కవ

1. _ కుంకుడు తన “వ్యకో క్రి జీవితం'లో అన్యూనాతిరి క్తత్వ మనోహారిజీ

ఐన ళబ్దార్థాల విచ్చిత విన్యాస భంగిమయే *“సాహిత్య"మని నిటొపించి

నాడు, చూూవజీ, ఉన్మేవం 1. ళో 17 వృత్తి

రో గాడొ భావించినారు. ఈ భావనలో నన్నయగార్‌తీ - కావ్యపరమైన' చూపెతే,” తిక్కానగారికి కవిపరమైన చూపవు: కాగా, తన తాతగారి నుంచి కవిత్వం మర(తిత్వోళభయ" సమన్వితినా వారసత్వంగా-పోందిన తిక్కనగారున సావాళలి కుటుంబ(కమాగతంగా నన్నయగారి నుంచీ. ఉభయకావ్య [ప్యకియను వారన త్వంగా స్వీకరించి సమ్యగంగా భారతే రచన నిర్వహించినారు. అసలుకు, రామాయణ-మజోభారతాలను ఉభయకావ్య (ప్యకయగా తిక్క-నగారు స్వీకరించ్లటానికి ( పేరకమైన అంళాలను- గమనించటం అవసరం* అంశెంటీవి యే భక్త్యదేకంతోనో, మఖావేళశంతోనో రచించటానికి ఆయన ఉద్యుమించలేదు. ఆయన ఆవేశం “భవ్యకవిత'కు సంబంథించింది'. ఆయన- “సైత్యవదడేయ సలన్కృతి థ్రీ విభవాస్పదంబయిన చిత్తముతోడ, నువికవిత్వ, చీవావిధి' (విరా... 1480). వొందినవాడు. అందువల్ల .భ_క్రి, మతోదేకావేళాలు ఆయనకు లేవు, పైగా రామాయణ, .మహాభారతాలు భక్తి ముత (పటోధక, లేదా మఠ భక్రిమయ (గంథాలు కూడా కాను. శ్రెవ మఠానికి (పతిగా వ్రైష్టన మతాన్ని నిలువరించేందుకు తెలుగులో రామాయణ రచన జరిగిందనే ఒక ఊవా వ్యాన్సిలో ఊంది*. శ్రీరామచందుడు . విష్ట్రవతారమనే అంళం అందులో ని&ి ప్రమై ఉండటం ఈ ఊవాకు ఒక (ప్రధాన హేతువు కావచ్చు. అయితే భారతంలోనూ శ్రీకృష్ణుడు విష్టృవతారమన్న తాత్సర్యమూ నికి ప్రమై ఉన్నది. కాని భారత విషయంలో వైష్ణవ సవాదల లేడు. కాగా. ఈ ఉభయేతివోసాల.. విషయంటోనూ *“మత భక పరమైన ఊహలకు ఆధారం లేమ, ఆస్కారమూ. లేదు. పైగా, తిక్కనగారు “ఎత్ర్తటినై వను ధీరో దాత్త నృపోత్తముడు రామ ధరణీ పతిసద్‌ । వృత్తము సంభావ్యమగుట | నుత్తర రామాయణో క్రియుక్తుడ. న్లైతిన్‌' (ఊఉ ర౯.. 1=41% అన్నారు, నృపో త్రమత్వ., ధరణీ పతిక్వాలు ఊ.రా. శై ఛబఒదఃక_ర్తఐన ఆనంఠామాత్యుని తాతగారికి తిక్కనగారు 'భవ్యభాకతి”. అనే 'బిరురం +(వసాదించినారు. (భోజరొజీయం. 1=2క) ఆయనక “థవర్గో అంత (సియమైనచి. - క. ద” ఆంగ మవాలారతము:- విరాట పర్వము'' '(ఆం. వ. సాహాత్య 67 'శ్రకాడమే (వచురణ) పీఠిక, (వు, వ.

58్రి

రచనలో తిక్కనగారికి (ప్రధానమైనవి. “వేదములకు నథిలస్కృతి ! వాదములకు, బహుపురాణ వర్గంబులకున్‌ । వాదైన చోటులను దా । మూదల ధర్మార్థకామమోక్ష స్థితికన్‌' (విరా 1-4) అనటం ద్వారా “మూదల' తనం ఆ భారత రచనలో (ప్రధానమైంది. కాగా, ఆ ఉభయేతిహాసాల రచనావిషయంలో తిక్కనగారి తాత్పర్యాన్ని ఈ దారిలో భావించనలసి ఉంటుంది.

ఇదిట్టా ఉండగా, ఇరిహాసొలకూ, కేవల కావ్యాలకూ ఉన్న మౌలిక లేదం ప్రధానంగా గమనించవలసిందొకటున్నది. ఇతివోసొంకు ఆత్యంత విశాలమూ, అనంతవిధ మనః (పవృ త్తిమయమైన సమాజం వస్తువు. సామాజీక వైయక్రిక (ప్రవృత్తుల్లోని సాధర్య్య-వైధర్మ్యాలూ, ఆకర్షణం సంఘర్షణలూ. రకరకాలైన వాటి పరిణామ [ప్రమాణ రీతులూ (ప్రభావక రోరణులూ; వాటి దృష్ట్యా సమ్మగ సామాజిక (శేయస్సంపాదకంగా వాంఛించదగిన పరిస్థితులూ వ్యవస్థలూ, వాటికి సంబందించిన సూచనలూ, వివరణలూ, క్రాపనలూ-ఈ మొదలైన ఆనే? కాలకు నిస్సంకోచంగా, అసంకుచితంగా, వాస్తవికంగా ఇతివాసాలు ఒ(తిస్తయి వివిధ మనః[పవృత్తుల యథావృత్తుల చిితణ9 ద్వారా వాంచనీయతావాంఛనీయతలను సూచిస్తూ, సామాజిక సువ్యవస్త యుక్క సమగతను ఉద్భోధించేవి ఇతిహాసాలు. కాగా, ఏకద్విక మనః వవృత్తుల బ్యాతణ ద్వారా, లోకసిద్ధమైన జౌచిత్యం (పాతిపవికగా లత్య నిరూపణతో వ్యవస్థలోని ఏక దేశాన్ని రక్షించేందుకు [పయత్నించేవి కావ్యాలు, ఈ వస్తుపరమైన (పధాశ లేదం కారణంగా ఇతివోసాల విశాల పరిణాహంగానీ, అనంతముఖ వై విర్యంకానీ అపరిచ్చిన్నత్వం కానీ కావ్యాలకుండే అవకాళం లేదు. ఈ విధమైన మౌలిక భేదాన్ని గమనిస్తే, అసలు, ఒక ఇతిహాసాన్ని రచించాల్ననే నంకల్పమే కవిపకంగా ఎంతో ఉదా త్తమైనదే కాక, అత్యంత సాహనోపేతమైనది కూడా. పైగా, అంతకు పూర్వమే ఉన్న ఇకివిసాన్ని మరొక భావలోనికి తీసుకురావటం మరింత సాహసోపేతమైనడి కేవలం ళుకానువాదంగా కొక, ఆత్మపత్యయాన హిఠంగా, సమకాలీన సామాజికోపయోగిలా లమణమహితంగా రచించగల్లట మనేడి ఒక అనంత [పతిభావంతుడై న మవికవికి, ఆయన “'మహాక విత్వదీష 'కు మా్యతమే చెల్టుతుంది. దానికి కరణం ఆ సంకల్పం వెనుక జీవుని వేదన నిత్య జాగ్భతంగా (పజ్వలిస్తూ ఉండటమే సమాజాన్ని నమ్మగంగా సమావరించుకో

59

గల (శ్రేయో లక్షణం గాఢమైన.సంకల్పం కల మహాకవి యొక్క వేదనకు, శ క్రికి- అంటే, అనంత ముఖంగా విజృంలించగ గాఢమైన (పతిళకు సమగా విష్కారం కలుగాల్నంటే, ఇతిహాస రచన ఒక్క-టే సముచితమైండి. అందుకనే అంతటి ఆర్రి, వేదన గల మవికవులు ఏ కాలంలోనైనా, ఏ దేశంలో నైనా ఇతివోసాలనే స్వీకరించి ఉభయ కావ్యంగా నిర్వహిస్తారు. కాగా, తాను ఎన్ను కున్న రచనకు మూలంగా ఒక రచన అంతకు ముందే ఉన్నదా, లేదా అన్నది (వరానం కాదు. దాని ద్వారా తాను సారించదలచుకొన్న (ప్రయోజనం (ప్రధానం. దీని సాధనకు అనువైన మూలం ఉండి ఉంటే, దాన్ని స్వీకరించి ఆత్మీయరా- (ప్రతిభా సమాకలనంతో మరింత [పభావోత్పాదకంగా, సామాజిక హితంగా ఆఅ మహాకవి వెలయిస్తాడు. 1ఉపయోజనానికి సంబంధించిన ఈ సంకల్పం ఇలతటి మవా త్రరమైంది. కాబక్టు, నన్నయగారిలో కలిగి, ఇతరేతర వివిధ కారణాల వల్ల తత్కాలం సహకరించనందు వల్ల సమృగం కాకున్నా, దాని అంఠస్సత్వం వల్లి అన్నేండ్లకు తిక. కగాఏలో జాగ్భతమైన సమ్మగమూ, సఫలమూ అయింది. కాగా, తిక్క-.నగారు ఈ ఇతివోసాలను స్వీకరించటంలోని ఉంతర్యం ఆవగాహన అయ్యేందుకు ఆయన జీవించి ఉండిన కాలాన్నీ, తత్కాలీన రాజకీయ, సామా జిక, సాంస్కృతిక వాతావరణాన్నీ, పరిస్థితులనూ, స్థూలంగానైనా గమనిం చటం అవసరం.

'శ్రీరాస్తాం మనుమక్షితీళ్వుర భుజాస్తంలే జగన్మంగళ ని

1పాసాదస్థిరలారభాళిదరతీ సాసాలభంజీ.శియమ్‌

వండాలో త్తమగండభి త్తివు మదవ్యాసంగ వళ్యాత్మనాం

యాము ర్రేజయడే తరాం మధులిహామానందసాం(దాస్థితిః.

ఈ పద్యమీనాడు ఉరాలో మొట్టమొదటి పద్యంగా చేక్చబడి కన్పి నున్నా, కావ్యారంభ సందర్భాన్ని బట్టిచూస్తే, దాని కక్కడ (పసక్రి లేదు విజానికది మనుమసిద్ధి పట్టాభిషేక వేళ తిక్కనగారి ఆశీన్సు రూపొందిన పద్యం కావచ్చు. ఆ పద్యం నిండా అలుముకొని అనుభవానికి వద్చే ఆనందానికి 1... ఈ అంళాన్ని నిరూపించింది పాటిబండ మాధివళర్మగారు. (చూ:

ఆతంప.సా. అశిశమీవారు ప్రచువంచిన ని, ఉ, రా, పీక. పు. ఇళ

68”

మూలమైన మనుమసిద్ధి పట్టాభిషేకం, అటూ ఇటూ కలిసి'ఏ పదిహేను ఇరవై. ఏండ్లో తప్ప తిక్కనగారి జీవితంతో సమావృతమైన పదమూడో శతాబ్దం మధ్య కోలాన -- 1849 1పొంతాన జరిగింది. మనుమనిద్ధి రాజు. కోవటం రీక్కన గారు కాకతీయ స్మామాజ్య నిర్మాత బన గణవతిగేన చ్యకవర్తితో కలీసో సోగించిన మంతాంగ ఫలం. దీనికోసం తీక్కనగారు - ఓరుగంటికి మరళా యాత చేసినారు.

తిక్కనగారి ఈ య్య్మాతనూ, దాని సాఖల్యాన్నీ ఏక్నామనాధుని “ప్రతాప రుద చరిత, కాసె సర్వప్ప “సిద్ధేశ్వర చర్మిత', కూచిమంచి జగ్గన “సోమ దేవరాజీయం” విపులంగా వర్ణించినయి. కాని వీదిలో ఆసంగతాంళాలెన్నో ఉన్నాయి. (పసుకానికి సంబంధించి కొన్ని - ఓఠగంటి€ వెళ్ళిన తిక్కన గారు గణపతిదేవునికి ద్వైతం, ఆద్వైతం బోధిస్తూ; అనేక ధర్మాలూ; భారత వీరుల యుద్ధాలూ వివరిస్తూ, అక్కడ “మన్ననమెయి కొన్ని దినంబుణీ ఉన్నట్టూ, గణపతిదేవుడు పిలిపించగా వాదానికి వచ్చిన త్రై న-బౌడ్ధ పండిళులతో వాదించి, వారి నోకించి తిక్కనగారు వారి వసతులను కూల్చించి, వాళ్ళను దోమలవలె' పారదోలి నరికించి వేసినట్టూ, ఆ నాటికే ఆయక “సోమయాజి బనట్టూ అ [గంథా లావేళ పూరితంగా వరించినయి. అయితే, నిజానికి, ఆనాటి శేవాడో బౌద్ధం నామక్మూతావశిన్టమెంవ. వైగా ఓరుగల్లు [ప్రాంతంలో ఏనాడూ బాద్ధానికి వ్యాప్తి ఉన్నట్టు లేమ ఉన్నంతలో ఉన్నది జైనం మాతమే. మరొకటి. తిక్కనగారు జై న-బౌద్ధులతో వాదించి, జమి-చి, వారిని ధ్వంసం చేయించినారనటానికి చార్మితికంగా ఏ విధమైశ ఆరధారలేశమూ కన్పించదు తిక్క-నగారిని గూర్చి సాభినివేళంగా అనే ?ంళాలను వెలుగులోకి తెచ్చిన కేతశ, తన సమకాలికుడై న తిక్కనగారికి అంకితమిచ్చిన ద.కుచ.లో తిక్కనగారు జైన-బౌరద్ధాలను నిర్మూలించినట్టుగానీ, కనీసల వాదంలో జయించి 'ట్టుగానీ, అసలు జై న-బౌద్ధాంను గూర్చి ఏ ఒక్కమాట మ్యాతమైనా చెప్పల్తేదు.!' ఫ్రై పతతలతనయయాయతునాు 1 _ కేతనకు జైన /బౌద్ధ)మంటే గౌరవం ఏమీ లేదని --'మిండాట వూడి

పొలిసిన। మిండలకును తై నవృత్రిమేలని మదిలో; నొండు తలపుకిగి

వీనముని।; మండలి కృపవడసియొక్క_ మాష్యతికు దేతన్‌? శదుతు చ.,!

&ఈ59) అన్న పద్యం స్పన్టపరుస్తుంది.

శే

తాటీలో ఏ ఒక్క-టైళా.నిఆంగౌ జరిగ ఉంటే, శిక్కనగారి ఒకి “గొప్పగా "శేతన తప్పక ,పస్తావింది ఉండేవాడు. . డ కు చ. థిక్కనగారికి అంకితమయ్యే జరాటీ కే.మమమసిద్ధి రాజైనాడు. ,కిక్కనగారేమో మంతి. ఇంకొకటి..డంకు.చ. శకువాతి తక్కనగారి రచన ఐిఫ ఉంరా. వాటికి కూడా తిక్కనగారు “సోమ యాజి. కారు. తిక్కనగారి అనంతరం చాదాపు 2-5 శతాలబ్లాల వేరు వేరు కాలాల్లో రచింపబడ్డ (పరు చ, మోదలై న (గంథాల్లో, తిక్కనగారి యాతా న్రిషయం యథార్థమే. ఐనా, కాల _ వ్యవధానం ఆధికం కావటాన, .అనేకమైన ఆపోవాణు కారణంగా అసంగతాంళాలనేకం చోటు చేసుకుని ఉంటం. పైగా, జిన్కనగారి వాద-పాండిత్యాల కే. మోహించి గణపతి దేవుడు అంతటి సేనా వహాయం చేసినాడమకోవటం కేవలం అమాయకత్యమే అవుతుంది.

నిజానికి, గణపతిదేవుడు తిక్కనగారి మం(త్రాంగ ఫలంగా మనుమసిద్ధి కోసం సేనా సహాయం చేయటం కాకతీయ స్మామాజ్య నిర్మాణ-పటిష్టతలకు ఆయన చేసిన చేస్తున్న 1పయత్నంలోని ఒక భాగం. కాకతీయ స్నామాజ్యా నికి దషిణంవైపు అంచుల్లో ఉన్నది నెల్లూరి మండలం. తిక్కనగారు ఓరు గంటికి వెశ్ళేనాటికి పూర్వమే గణపతిదేవుడు స్మామాజ్యాన్ని ఆ వైపు చాలా దూరం వి నరింపజేసినాడు. ఆ విస్పృకీకరణంలో ఆయన కొవైపు మిక్కిలిగా తోడ్పడింది మనుమసిద్ధి తంగడి తిక్కరాజు. ఆయన తెలుగు చోకుడు. తెలుగు చోజులతో గణపతిదేవుడు యుద్ధం చేయలేదు, స్నేహం బేసినాడు. సైమాజ్య నిర్మాణ-పటిష్టతలకు యుద్ధా లొక్కటే సౌధనమనుకో 'లేదాయన. శ్నేహ-బాందవ్యాలు గూడా పెంపొందించినాడు. క ఎప్టాముఖద్వారంలో (ఐలరై న 'అయ్య” వంకీయుల్లో ముఖ్యుడైన జాయపను మైతీమయంగా అస్పించి స్మామాజ్యు గజ సేనకు అధ్యక్షుడిని చేయటం, తన సోదరి కుందాంటి శను 'నతవాడి'. .ర్ముదరాజుకిచ్చి పెండ్లి చేయటం వంటివి ఉదాహరణలు.

ఇంతకూ, ఇంతటి సొమాణజ్య నిర్మాణ [సయత్న మెందుకు? కేవలం "రాజ్య విస్తరణ కాంష మ్మాతమేనా ! కాదు. వీనాటి సౌతవావానులో ! చారి (తధువాత ముళ్యంలు చెక్కలుగా విరిగి, విచ్చుకుపోయి పరన్పరం నంఘర్షింతు -కుంటూ, అనై క్యంవలని (ప్రమాదాన్ని ఏమా[త్రమూ గుర్తించని తెలుగు వారు వివనీందే (ప్రాంకాఎన్నింటేనీ “వకం చేసి ఒకే విశాలా స్మామాజ్యంగా

62

రూపొందిఎదేఎదుకు ఎదరైనా పప్రనుక్నాలు చేసీ ఉండవవ్చు ఆ (సమయత్నాల వెనుక తమ రాజ్యాలను వి స్తరించుకోవాల్ననే తాత్సర్యమే తప్ప, తప్పనిసంగా సంఘటీతం కొవలసిరావటానికి బయటి వత్తిడి వాళ్ళకు లేకపోవటమే ఆ (పయత్నవై వల్యాలకు కారణం కావచ్చు. చాలా ఏండ్డ-ళ తొబ్హాలదాకా ఆ విధమైన తెలుగు స్నామాణ్యం రూపౌొందలేదు. కాగా, ఆ వత్తిడి వచ్చింది పదమూడో శతాబ్దంలో. దాన్ని గుర్తించింది గణపతిదేవుడు. 119066 గణపతి దేవుడు రాజ్యానికి వచ్చినాడు. దాదాపుగా అదే కాలాన ఉత్తర భారత్మపాంతంలో ఢిల్లీ, కాకీ, కన్నోజ్‌, గ్వాలియర్‌ మొదలైన అసంఘటిత రాజ్యాలను విదేశియడైన మహమ్మద్‌ ఘోరీ ఘోరంగా జయిస్తున్నాడు. ఎప్పటికస్వుడా విషయాలు తెలుస్తూనే ఉన్నయి. అ పమాదం దశ్షణ భారత [పాంఠానికి కలుగదనే నిశ్చయం ఏమీ లేదు, ఇదే ఏకీకృత విశాలాయ్యర స్నామాజ్య నిర్మాణం కోసం వత్తిడిని త్మీవతరం చేసింది, ఆ [పమాదం ముంచుకొస్తే, మొదటి దెబ్బ తెలుగు దేశం మీదనే. మాండలిక రాజ్యాలుగొ దేశం విషిస్తమై ఉంటే ఆ ధాటినిం (ప్రమావాన్ని తిప్పికొట్టి నివారించటల అసాధ్యం. అందుకని మొత్తం తెలుగు (ప్రాంతాలను సంఘటిత పరచి ఒకే (ప్రాంతంగా, సాామాజ్యంగా రూపొందించటం తల్‌క్షణ కర్తవ్యంగా గణపతి దేవుడు భావించినాడు. ఈ కర్తవ్య నిర్వవాణం కోసం అవసర మైన అన్ని విధాలనూ ఉపయోగించినాడు. కాగొ, మనుమసిద్ధికి తిక్క-నగారి మం(తాంగాన్ననుసరించి ఆయన చేసిన సేనా సహాయం ఈ విధాల్లో ఒకటి.

మనుమసిద్ధి తండి తన ఉదారాశయానికి ఆవైపున ఎంతో తోడ్పడి నాడు కదా! ఇప్పుడా తండి అనంతరం, నాటికి కగప మండలంలో రాజ (పతీనిధిగా ఉన్న మనుమసిద్ధికి నెల్లూరి మండలం దక్కకుండా పెత్తల్లి సోదరుడూ, బావన తిక్క రొజూ, దూరపు దాయాది విజయాదిత్యుడూ, మరి కొందరూ కలిసి పాండ్యుల సాయంతో దుర్మాకమించుకున్నారు. మరి, ఎవరు రాజై తేనేం? మనుమసిద్ధే రాజు కాక తప్పని అవసర మేమిటి? ఏమిటంటే, అనద్యతన భవివ్యత్తులో పాండ్యులు వీరి సాయంతో తెలుగు స్యామావ్యాన్ని' అంచుల్లో క త్తిరించటోతున్నారు. ఆందుకని, స్నామాజ్య రక్షా దృష్ట్యా. తిక్క రాజు కొడుకు కీలకమండల మైన నెల్టూరుకు రాజు కావటం తప్పనిసరి. తిక్క

యె

రాజు నాడే రాఎకీయ వ్యవహారాల్లో సామర్థ్య (ప్రదర్శిస్తున్న తిక్కనగారు గణపతి దేవుని మనను కెక్కినారు అందుకే ఆయన మంఠాంగం విశ్వననీయ మైంది. ఫలించింది. మనమసిద్ధి రాత్తై నాడు. అ తరువాత తిక్కనగారు మంతతిగా గల మనుమసిద్ధి జటావర్మ సుందర పాండ్యాదులతో (ఉ.రా, 1-80,.48)' చేసిన యుద్ధం, వారిని తరిమిన రీతీ గణపతిదేవ-తిక్కనల మం(తాంగంలోని బౌచి త్యాన్ని నిర్ధారిస్తుంది. సా్యమాజ్య నిర్మాణ-పటిష్టతల విషయింలో అన్వయించి తిక్కనగారు నిర్వహించిన ప్మాత ఈ విధమైంది.

రాజకీయ వ్యవవారాలిట్లా ఉండగా, తెలుగు వారికి సంబంధించినంత వరకు విడిపోయిన వాటి పునరేకీకరణం [పధాన లక్షణమైన పదమూడో శతా జ్దంలో జరిగిన యాద్ధాలు దేశంలో [పజల శాంతి భ్యదతలకూ, న్తంక్షేమానికీ ఆటంక మేమీ కాలేదు. డీని కానాటి నిర్మాణ కార్యకనూలే సాఖ్యులు. చాలా (ప్రాంతాల్లో ఆడవుల్ని కొట్టి భూముల్ని సేద్యయోగ్యం చేయటం, వీటి నీటి వన రులళోసం పాఠకాం చెరువు, కాట సము[దదం మొదలైన సముదాలంతటి చెరువులు తవ్వించటం, వివిధ వృత్తుల వారికి వసతులు కల్పించి కొత్త కొత్త [గామాలను పొందించటం, సేద్యపు భూముల్ని రైతుల పరం చేయటం మొదలైనవి విరివిగా శేందంతో పాటు, పరిమితాధికారాలున్న చిన్న చిన్న పాలకులూ, సామంతుల పూనికతో జరిగినయి. (గామాలు మూడు రకొలుగా వర్గీకరింపబడినయి. సాము దాయిక, గుత్త, వారపట్టు (గామాలు. మొదటి రకం (గ్రామాల్లో భూమి ఏ ఒక్క తిదీ కాదు. అందరిది. సాముదాయిక సేద్య ఫలాన్ని అందరు ర్రైతులూ అను వర్తించి పంచుకోవటం వీటి లక్షణం. రెండో రకంలో భూములనూ, రైతులనూ వర్గాలుగా విభజించి గుత్తాగా ఇవ్వట౯. మూడో రకంలో ఎవరి భూమిని వారు దున్ని పండించుకోవటం, అనుభవించటం. అన్ని విధాల్లోనూ భూముల పంటలను బట్టి ఆరు నుండి పన్నెండో భాగంవరకు పన్నులు. విద్యా దానాది కార్య[కమా లను నిర్వహించే వారికీయబడినవి పన్నులు లేని అ(గ్రహారాలు. తత్పూర్వం

1. *దవిరోర్వీపతి దున్మి-' (ఉ.రా. 1-89) ఈ (దవిడొర్వీపతి ఆ

పాండ్యుడే నంటాసు. (చూ. అర్ముద, నక్ముగాంధ సాపాత్యం 11. పు.

వ! నుండే సువ్యవస్థికమై సాగివచ్చే (గామిఐ పంవాయతీ న్యవస్థృ రాజ్య. న్యాయ వ్యవస్థ ఆ కాంంలోనూ పటిష్టంగా .ఉండిండి. శిబ్బాదికళల వికాస విన్యాసాలకు ఉనాటి వివిధ నిర్మాణాలే సావ్యాలు. కాగా. ఇవన్నీ అనాటి. రాజకీ యార్థిక (ప్రళాంత సమృద్ధిని స్పష్టపఠిచే ఆంభాలు.

కాని, వ్యాపించిన ఈ విధమైన వాతావరణంలో కూడ దేశం మొత్తాన్నీ తీీవమైన కలవరం పాలు చేసిన అంశం “మత” పరమైన వైషమ్యం. అంతర్శ హిర్గత వివిధ కారణాలవల్ల సర్వత్రా జైన-బౌద్ధమతాలు శ్షీణించి పోయిన దశలో ఆనాటికి గత శతాబ్దంతోనే కన్నడ దేశంలోంచి శైవం వీరశై.వంగా దెలుగుదేళంలో$ (ప్రవహించింది, దీన్ని కన్నడ దేశంలో ఐసవన విజ్భంభింప జేస్తే తెలుగు దేశంలో చేసింది. పాల్కురికి సోమవ.. అప్పటీకే పండిశ ([కయనూ, వన్నె .చోడడూ దీనికి అనుకూల వాతావరణం కట్పించినారు. వీరిలో ఎక్కువగా చేసింది మల్లికార్జున పండితారాధ్యులు. ఆఅమితే, వీరిలో ఎవరు కూజా వైదిక భూమికను పరిహరించలేదు! ఆ పని చేసింది సోమన..ఒక విధంగా పరిశీలిస్తే, పూర్వం జ్లైన బౌద్ధాలు చేసిండావికీ అప్పుడు. ఐపవన-పోమనల . వీర శైవం వేసీందానికీ పెద్దగా తేడా ఏమీ లేదు..వైదిక వ్యవస్థమ దెబ్బతీయటానికి పూను కోవటంలో అన్నీ ఒక్కటే. - అయితే, వీటీలోని ప్రధానమైన లోపం ఒక్క_థ్సే. ఆది. ఏదో ఒక నిశ్చిత _ప్రాతిపడికమీద సాగుతున్న సామాజిక . వ్యవస్థను దెఖ్బతీయటమే శప్ప, (పత్యామ్నాయంగా మరొక పటిష్టమైన సానూఖిక వ్యవస్థను నెలకొల్పలేకపోవటమే కాదుగదా. క సీసం సూచించనై నా లేకపోవటం. సామాజికమైన వ్యవస్థ వేరు. న్య క్రిపరమైన మతం వేరు. వర్ణవిలేదం సమాజం నుంచి తొలగించటమే (పధానమన్నట్టుగా భాసించే వీటి (పపయత్నంలో అది తొంగిపోలేదు సరిగడా, వైయ క్రికంగా సీమితమై ఉండవలసిన మతం, వహన దయాశాంత్యాడుల కాలవాలంగా ఉండవలసిన మతం, మతపరమైన విద్వేషాలను రెచ్చగొట్టింది. విజానికి ఈ వైయక్తిత “మత” = సామాజిక 9, 'భక్రి మీది వలపు (బావ్మ్యంటుతో పొత్తు వదులలేను నేను బసవలింగ” అన్న మల్లికార్జున పండిళారాధ్యుల పద్ముళాగం ఈ సందర్భంగా స్మరించ

దగింది.

65

వ్యవస్థలు రెంకింటికీ వైకుర్యం సంఘర్షణ కలుగకుండా సమన్వయం సాధించ గలిగితేనే సమాజంలో కాంతి, లేకపోతే అళాంతి, అవ్యవస్థ. ఈ విధమైన అశాంతిని ఆవ్యవస్థను పూర్వం జైన - బౌద్ధమతాలు సృష్టిస్తే, ఆ కాలానికి వీర శైవం సృన్టించింది. ఆ నాటికింకా వైష్టవం తెలుగు దేశంలో అంతగా ఐలపడ రేదు. నెమ్మదిగా సాగివస్తున్నదే తప్ప వీరశ్రై వాన్ని (పతిఘటించగల 'వీర" అక్టన్ని సంపాదించుకోలేదు. కాగా తననాటికి కనబఐడిన/ వినబడిన అన్ని మతాలనూ/ ఉపాసనారీతులనూ వీర శైవం [ప్రాతిపదికగా సోమన (కూరతరంగా నిందించినాడు.! సామాన్యంగా ఒక మత స్టాపకుడు/ (పచారకుడు ఇతర మఠా లను, వాదాలను ఖండిస్తుంబాడు--- ఆనాటికి వాటన్నిటికి ఉనికి! (ప్రాబల్యం ఉన్నా, లేకున్నా ఫరవాలేదు. ఆ ధోరణిలోనే సోమన సాగినా వింద, వాగ్భాణ హింస 'ఆతి త్మీవదళకు చేరుకుంది. అన్నింటినీ, చివరకు కుటుంబ వ్యవస్థను *మత' లేదం దృష్ట్యా విచ్చిన్నం చేయమనీ, కావలిస్తే హింసను చేపట్టటం శవ (వియమేననీ ఉద్చోధించటానిక్కూడా ఆయన వెనుకాడలేదు. సమాజంలోని వ్యక్తులందరూ తన మతమే అవలంబించాల్నని, ఇతర మతాల వారినేం చేసినా *పుజ్య” మేననీ అనటంకన్నా నిరంకుశత్వం గానీ, ఉన్మాదంగానీ ఉండదు. “మళ” పరమైన మౌలిక అవగాహన కలిగించటానికి బదులు ఈ విధమైన రెచ్చ గొట్టుడు విళ్ళంఖలత్వాని కే దోహదం చేస్తుంది, చేసింది గూడా. ఆందుకే ఆ “లావో[దేకత' యొక్క త్మీవతకు, 'ఆతి'కి జనం మొదట గగ్గోలు పడి చీలి పోయింది. ఈ అవకాళాన్ని వైష్ణవం ఉపయోగించుకొని వ్యాపించి సాగటంలో “మత” వైషమ్యాలు సొమాజిక భావ రంగాన్ని కలుషితం! క్లిష్టం చేయటం, మొదటి త్మీవత తగ్గినా, వై వమ్యాలు మ్యాతం అట్లాగే ఉండటం తిక్కన్నగారిని 10. సోమన “ఐపవపురాణం, “పండితాంాధ్య చరి,త'ల్లో వర్ణితమైన హింసా

కాండ జరిగిందనటానికి ఆధారం లేదని మల్లంపల్లి సోమ శేఖర శర్మగారు

(తెలుగుభాషా సమితి “విజ్ఞాన సర్వం' 8. పు. 557), పల్నాటి యుద్ధా

నికి తైన-వైన్టవ,వైన్ణవ-వైదిక వైషమ్యాలు కారణ మనటానికీ ఆధారం

లేదని టి. వి. సుబ్బారావుగారు. (కాటమరాజు కథలు. 2౫2౯111)

అంటున్నారు,

క్స్‌

656

తీ్మీవంగా కలవరపరచింది. సామాజిక భావరంగాన్ని ఆకలుషితం/ అక్తీష్టం చేయకపోతే, సమావానికీ/ దేశానికి భదత లేదనిక్టిగు ర్రించిన తిక్కనగారు 1 దానికోసం చేసిన ప్రయత్నమే వారిహరనాథ త_త్ర్వ[ప్రతిపాదన,.

్రీయన గౌరినాబరగు చెల్వకు చిత్తము పల్లవింప భ తి

(చాయిత మూ ర్రియె హరివారంబగు రూసము దాల్చి విష్ణు రూ

పాయ నమళ్శివాయ యని పల్కెడి భక్తజనంబు వైదిక

ధ్యాయిత కిచ్చమెచ్చ పరతత్వము గొల్బెద నిష్టసిద్ధికిన్‌ అన్నారు తిక్కనగారు భారతరంభంలో. ఇక్కడ [పర్యేకంగా పేర్కొన బడ్డ “భక్తజనం” ఎవరు? వీరి ఏ విధమైన ధ్యానాన్ని పరత త్వం మెచ్చుతుంది ? అనేక విధనామ-రూపవంతమైనా గూడా పరమార్థతః పరత త్త్వమొక టే అన్న భావనతో ధ్యానించే భక్తజనం వీరు. ఈ విధమైన ధ్యానరీతి వై దికమైంది.

శ్రైవ-వైస్లవాలు రెండూ అతి (ప్రాచీనమైన భక్తి మతాలు. వందలేండ్తుగా వీడిలో సమరసత్వమే నెలకొని ఉండేది. దానికి కారణం మౌలికంగా వైదికమైన' భావన వీటికి భూమికగా ఉండటమే. అందుకనే సామాజక వ్యవస్థకుగానీ, భావ సమైక్యానికిగాని అవి భంగం కలిగించలేదు. ఈ భూమిక తొలగి పోనంతవరకు ఉండిన సమరసత్వం, తెలుగు దేళశంలో ఐసవనతో ఉ ర్రేజితుడై న సోమన ఆ భూమికను తొలగించటంతో అప్తమై “మత” విద్వేషం కమ్ముకున్నది రీని లోంచి అవాంఛనీయంగా ఉప్పతిల్లిన భావో[_దేకాలవల్స సామాజిక సువ్యవస్థ కత్యంతావళ్యక మైన భావసమైక్యానికి పెద్ద ఆవరోధం ఏర్పడింది. ఈ అవరోధం నివారించ ఉన్మూలించబడక పోతే రాజకీయంగా సాధించిన ఐక్యానిక్కూడా

1. గణపతిదేవుని గురువు విశ్వేశ్వర శివాచార్యులు గోళ కీమకాలను స్థాపించి

వర్ణమత భేదం పాటించకుండా విద్యాలయాలుగా, అన్నస్మతాలుగా నిర్వ

పించటం మత సామరస్యంకోనం పాటుపడ్డ వారింకొ ఉన్నారని

తెల్చుతుంది.

రా

(ప్రమాదం. ఈవిధమైన విద్వేషధోరణి జాతికీ, సమాజవ్యవస్థకూ, రాజ్యవ్యవస్థకూ విచ్చేదకారణమౌతుంది. బాధ్యతగల రాజకీయపదవిలో ఉండిన బసవన యొక్క మరావేశళో[దేకాలు విద్వేషాలను రెచ్చగొట్టి బిజ్ఞలుడి రాశ్యాన్ని విచ్చిన్నం చేసిన విషయం అనాటికింకా సరికొత్తగానే ఉండింది. అదట్టా ఉండగా, ఉత్తర ఠారతంలో దండ యా(తలు సాగిస్తూ ముంచుకు రాటోతున్నదనిపిస్తున్న మహ మ్మడీయుల (ప్రమాదాన్ని సమర్థంగా ఎదుక్కొనేందుకు, తిప్పి కొ ధ్రేందుకు జాతి సర్వమూ సన్నద్ధంగా ఉండేందుకు పొరుపులు లేని భావ సమైక్యం జాతికి అవసరం. శ్రైవమనీ, వై వ్టవమనీ తగవులాడు కుంటుంటే, ఈ రెండింటినీ తుడిచిపె శ్రే మతో దేకం [పధానమైందా మవూమ్మడీయుల దండయా [తా (ప్రమాదం. అందుకని, దాన్ని తట్టుకొని నిలువగల శ_క్రియొక్కు అవసరాన్ని గుర్తించిన తిక్క-నగారు ఒకవై పు సాధింపబడ్డ రాజకీయమైన ఐక్యానికి తోడుగా, బాసటగా మరొకవైపు జాతిలో భావ సమైక్య సాధనకు హరివహరనాథ తత్త్వాన్ని సమాజం ముందుంచినారు. అంతేకాని, ఉన్న మతాలు బాలక, లేదా, కాదని కొత “మతం” టపఠిపాదించటానికికాదు. సోమన అంతకు ముందే “వారిహరనాధి రూపాన్ని వెక్కిరించినాడు. (పండితారాధ్య చర్యిత-వాద (సకరణం). ఒక వ్యకి కూపంలో నిలువుగా సగభాగం వారి, మిగిలిన సగభాగం వారుడు అన్న కాత్పర్యంతో (ప్రధానంగా సాగిందా వెక్కికింత, కాని, తిక్కనగారు తూపప్రాధాన్యాన్ని తొలగించి భావ్యప్రాధాన్యాన్ని (పవేశ పెట్టినారు. ఆయన హారి హరనాథుడిని “భావనారాధ్యు" డనీ, 'భావనాలీతు' డనీ, 'భావనతత్పర చేతో యక్ర భక్ర పరతంతు" డనీ (విరాట. 1-81,88,88 ) [ప్రతిపాదించటంతో వరత త్త “భావన' కు [పాధాన్యం వచ్చి, అనేక నామ-రూపాలు ఆ భావనకు సాధనాఅని స్పష్టపడుతుంది.

రకరకాల వ్యక్తులు సామూహికంగా ఉద్దిషమైన [ప్రయోజన విషయంలో భావైక్యంతో కలసీమెలిసి ఉండవలసిన స్థితికి విచ్చేదం కలుగని విధంగా (వవర్తిస్తున్నప్పుడే సమాజం “సమాజం'గా ఉంటుంది. వైయ క్రిక-సామాబిక (వ్రయోజనాలు వైరధ్యంతో సంఘర్షించకుండా సౌమనస్యంతో సమన్వయం జరిగినప్పుడే సమాజానికి సుస్థితి. కాగా (పస్తుతానికి భక్రి విషయంలో---వివిధ నామకూపాల విషయంలో అభేద (ప్రతిపత్తి ఉన్నాగూడా, ఆయాజీవలకణాలను

68

బట్టే (పర్యేకమైన వాటిమై 'భటక్షి' ఉండవచ్చు.! అందుకనే ఇదివైయ కికం,

వైయక్రికంగా '“జన్మాంతర దుఃఖముల్‌ దొలగి ' బ్రహ్మానంద 'స్థితికీ సంబంధించిన

(వయోజనం ఇతర మత-డూపద్వేషం నిర్మూలనం వల్ల నెరవేరేది కాదు. వీటి

వరి [పత్మికియా ధోరణి పెరిగి జరిగేది సమాజ విచ్చి త్రి. వైయక్రి కంగా భేదము

లేని భక్తి" పెంపొందినప్పుడే జాతిలో భేదద్వేషభావం నశించి సువ్యవస్థ సాధింప ఐడురుందన్న పరమార్థం తెలిసి మం్యతిగా, తాత్వికపరంగా చేసిన ఉద్సోధ ఇది,

ఈ విధంగా 'లేదములేని భక్తి రూపమైన సమన్వయతా వ్యాప్తి కైవుడి వైపునుంచే జరుగటం ఉచితంగానూ, (పభావోత్సాదకంగానూ, [వయోజన వంతంగానూ ఉంటుందని తిక్కునగారు భావించినారు. కారణం, నాటీకింజా బలంగా ఉన్నది శ్రైవమే కావటం, వైష్టనం ఆనాటికీ అర్పసంఖ్యాకి వర్గంగా! మ్మాతమే ఉండటం. అందుకనే, 'మహేశ్వరాం[మఘి కమల ధ్యానై కశీలు"

(ఊ.రా. 1-18) డైన తిక్కనగారు తానుగా హరిహరనాథ భావనోద్చోరకు

ఉద్యమించినారు. ఈ ఉద్యమానికి మూలమైన "భేదము లేని భకి' భావన

శేవలంగా భారతరచనారలభంనాడే ఉదయించింది కాదు. నాటి వాతావరణాన్ని అవగాహాన చేసుకొన్ననాటీనుంచీ ఉన్నది. నన్నయగారి “శ్రీ వాజీగిరివాం-' పద్యంలో మాదిరిగానే ఉ. రా. ప్రారంభంలో “వారి వర పద్మగర్భులను-' ఆయనక స్మరించినారు. తాను 'మహేళ $రాం[ఘీకమల ధ్యానైకశీలుడు కాగా, మనుమసిద్ధి = “చకభళృత్పదయుగధ్యాన కియాభ్యాసరత్పరతానిత్యుడు'

(ఊ.రా. 10-181) 'నిత్యస్తుత్య లక్ష్మీవడు” (10-188). ఆయినా ఆ రాజూం

ఆ నుంధ్రీ ఒకరుగానే రాజ్య కార్యనిర్వవాణ చేసినారు. మనుమసిద్ధి తిక్కన తతతలతతనతతతతవవయయాు

ఓ. ఈ సందర్భంలో ఈ [కింది రెండు క్లోకాలు గమనింపదగినవి -_

క. “శైవావనం నఖలు త్యతవిచారణీయం । పంచావరీ జప పరానితరాం తథాపి | చేతోమదీయ మతసీకుసుమావభాసం | నందాత్మజం న్మరతి గోపవధూకికోరమ్‌ "లీలాశుకుడు.

11. “మహేళ్వరేవా జగతా మధిళ్వరే | జనార్జనేవా జగదంతరాత్మని ; నవస్తు లేద (పతిపత్తిర స్తిమే । తథాపి భక్తి సరుణేందుశేఖరే' _.. అన్వయ దీషితలు.

ఈ

గారిని 'మామా' అని పిలువటానికి (ఉఊ.రా. 1-8) వాళ్ళ శ్రైవ వైన్టవాలుగానీ, (వొహ్మణ క్షతియత్వాలుగానీ ఆటంకపరచలేదు. ఐసవన-బిజ్ఞలులకూ, తిక్కన-మనుమసిద్ధులకూ మధ్య ఉన్న సంబంధంలోని తేడానూ, అసామ రనస్య-సామరస్యాలనూ ఇక్కడ గమనించవచ్చు. ఇదిట్ల్టా ఉండగా, “కిమస్థి మాలాం కిముకౌస్తుళంవా పరిష్క్మి9యాయాం బహుూమన్య సేత్వం, కింకాలకూటం శము వాయళోదా స్తన్యంతవ స్వాదు వద(పలో!మే” (విరాట, 1-11) పద్యం నొటికి ఆ భేదనులేని భొవన ఉద్యమ స్టాయిని సంపాదించుకున్నది. ఈ ఉద్య తూన్ని ఆయన వి స్రరింపజేసిన తీరు గమనించదగింది.

“వృవకేతన పాదద్వయీ నికేతనుడ'ని 'ఆం(ధభాషాళూషణం' లో స్పష్టంగా శ్లైవుడని తన నావివ్కరించుకున్న కేతన, తిక్కనగారిని “చి త్తనిత్య స్థిత కివుడెవ్వడనినవీడు--' (ద.కు.చ. 1-89) అని నిశ్చితంగా చెప్పిన కేతన జాను ద.కు.చ. కావ్యాన్ని తిక్కనగారికి అంకితం చేస్తూ ముమ్మొదట “వారి యన్నమతిక్క_ని ధన్యుజేయితన్‌' అని ఆళంనీంచినాడు. తీక్కనగారికి గౌరవ నీయుడైన ఈయన ఇట్లాకాగా, శిష్యుడైన మారన తన “మార్కండేయ వ్గరాణం' గగ్నయ 'సేనానికి అంకితమిస్తూ మువెబ్మదటగానే '--రమా విభుండు. ..కృళార్థు శ్రేయుతను శ్రీనిధి నాగయ గన్న రీనిధిన్‌' అని ఆశీర్వ చీంచినాడు. ఆయితే, గన్నయ విష్ణు భక్తుడేమో, అందుకే ఆ విధంగా ఆశీర్వ దించిశాడేమోననిపి :చవచ్చు. కాని, మా.పు. ఆశ్వాసాద్యంత పద్యాల్లో గన్నయ గూసన్చిన సంబోధనలు గమనిస్తే అసలు తాత్పర్యం స్పష్టపడుతుంది. గన్నయ 'విష్టుభ_క్రి పర్మిగహు"డని (2-848), “నితాంత సముపాసిత రుదు'డని /8-*98) హరి హరభక్తుడూనని సువ్యక్తి పరుస్తూ, అంతటితోనూ ఆగకుండా *గాఢ భజన సుప్రసన్న గరుతవృషాంకు'డని (8-80) “భావన్ఫురిత భవానీ ఫ్రీ వనితా ధీవ'డనీ (7-1) “శ్రీ కంఠ థ్రీ శభృత్యు'డని (68-889) మారన శ. ఈ పద్యంలో గమనించవలసిన ఆంశం ఒకటుంది. ఇందులోని కర్షృ

పదం (త్వమ్‌) సర్వనామం కాగా, పరతత్త్వం (పత్యేకనామంతో

సీమితం కాదనీ, సర్వనామవాచ్యమనీ తాత్పర్యం. కాగా, అనేక నామ ళూపాలు ఉపాసక భావనాలితాలనీ అస్థిమాలాదుల ద్వారా సూచించ బడింద్లి,

70 అ సంబోరనల్లో తన గన్నయ యొక్క 'లేదములేని' వైదిక ధ్యాయితను స్పష్ట పరచినాడు. “ఏకంసత్‌, విప్రాః బహుధా వదన్ని'-ఆ బహుత్వంలోనే ఏకత్వాన్ని భావించటం అచ్చంగా మౌలికమైన వైదిక భావన.

ఈ విధంగా పరిశీలిస్తూపోతే, కేతన-మారనలనే కాక, తమ ఉద్యమంలో తిక్కనగారు మరింకెంద రెందరిని, ఏయే ప్రాంతాల వారిని కలుపుకుంటూ ముందుకు సాగినారోమరి ! కాగా, సొమాబికంగా లావ సమైక్యాన్ని పాదుకొల్పి రక్షించటం కోసం, ఎట్లాంటి వ త్రిడులనైనా తట్టుకొని నిలబడ గలిగేందుకు జాతి వాతినీ మొత్తంగా సన్నద్ధ పరచటం కోసం వైదిక భావ భూమికగల సౌమరస్యాన్నీ, సొమనస్యాన్ని సాధించే ఒక మహోద్యమాన్ని తిక్కనగారు నిర్వహించినట్టు కన్పిస్తుంది. పలు [పొంకాల్లో దీన్ని వ్యాపింపజేయటానికి పలు వురిని ఆయ త్రం చేసినట్టూ కన్పిస్తుంది. “మవోకవిత్వ దీఇ విధి నొంది'న తిక్కనగారు ఈ మహోద్యమంలోనే రామాయణ-భారతాలను ఉభయ కావ్య(జీ (శీయను నిర్వహించినారు.

శ్తీ తిక్కగారి ఉద్యమాన్ని జ్యాగ త్తగా గమనిస్తే, ఆవి ఉళలయ _పయోఖ నాత్మక-గా నిర్వహింపబడ్డట్టుస్పురిస్తుంది. సమకాలీనంగా సంఘర్షించుకుంటున్న భిన్నభ క్రిమతాల మధ్య వైషమ్యాలను తొలగి:చి సామరస్య, సొమనస్యాలను పెంపొందించటం ద్వారా భావ సమన్వయాన్ని సాధించటం ఒక (ప్రయోజనం. ఇంతకు ముందుదాకా వివరించుకొన్నదంకా ఇదే. కాగా, రెండో (పయోజనం సమాజాన్ని స్వస్వరూప జ్ఞానవంతం చేయటం ద్వారా జాగృతపరుస్తూ ఎప్పటి కప్పుడు దాన్ని నిలువరించుకొనేందుకు వీలు కలిగించటం, తిక్క.నగారు రామా యణం భారతాలను తెలుగులో చేపట్టి నిర్వహించటం (ప్రధానంగా దీనికి సంబం ధించి.

ఆయన రచనా విషయంగా ఎన్నుకొని చేపట్టి నిర్వహించిన వాటిలో మొదటిది రామూయణం యొక్క ఉత్తర భాగం. రాముకు రాజు కావలం దాకా రామాయణ పూక్వభాగం, రాజై నప్పటినుంచి ఉత్తర భాగం. ఈ భాగాన్ని మాతమే ఎన్ము కోవఒంలో గం. తాత్స్యార్మి తిక్కనగారు మొకట్లోనే వ్యక్తం

71 చేసినారు - 'ఎత్తటి నైనను ఢీరో, దాత్త నృపోత్తముడు రామ ధరణీపతి స్వ | ద్వ్య్చృాత్రము సంభావ్యమగుట, నుత్తర రామాయణో క్రియక్తుడనై తి నన్నారా | యన. అంటే, రాముని *రాజ' జీవితాన్ని, సద్వ్యృత్తాన్ని (పస్తుతీకరించటం (పస్తుతానికి వధానంగా, అవసరంగా ఆయన భావించినారన్న మాట. రాముడు. ఖ రొజు కావటానికి ముందరి జీవితమంతా ఒకవిధంగా ఆయన వైయక్తికం, శ కేల ్కాటుంవికం.అది ఆ విధమైన నద్వ్భ త్రం. రాజై న తరువాతిదంతా సమాజపర మైన | జీవితం. రాజైనవాడి జీవితమంతా సమాజ పరంగానూ,తదారాధన తత్పరంగానూ | మా(తమే సొగవలసి ఉంటుందనీ, తద్భిన్నంగా అతడికేమీ ఉండదనీ ఆటు రాజపదవీ స్థితులకూ, ఇటు సమాజానికీ స్పష్టంగా నిరూపించి (పదర్శించటమే తిక్క.నగారి కవసరమైన [వధాన లక్ష్యం. ఎందుకంటే. _ | శన జ్లీవితం--భౌతికంగానూ, ఆధ్యాత్మికంగానూ ఏ విధమైన ఒడు ॥ దొడుకుల్లేకుండా అభ్యుదయ (శేయోలవితమైన మార్గాన అవతంగా సాగటం కోసంగాను ఉపకరించేందుకని అవసరంగా కొన్ని వర్గాలనూ, వ్యవస్థలనూ స్మ్రతీసమాజం రూపొందించుకొన్నది. కృతయుగంనాటి సామాజిక ఫీ 1 ా వ్యవస్థలో కాంం గడిచిన కొద్దీ సం[కమించిన ఒడుదొడుకుల దృష్ట్యా ఈ విధమైన రూపొందింపు అవసరమైంది.! ఈ రూపొందించు కున్న వాటిలో ]పధానమైంది పాలక వర్గం, రాజ్య వ్యవస్థ. వీటికి (పతి | నిధి రాజు, కత్తియుడు. (పవారంజనంగా పరిపానన సాగించటమే *.. ఆకని (పథాన క ర్రవ్యమని “'రాజు' అన్న పదం; (పశా జీవితానికి యేవిధమైన దెబ్బ-*అఘాతం విఘాతం కలక్కుండా రవ్షించవలసిన క ర్తవ్యాన్ని “'క్షతియి | వదం స్పష్టంగా నిరిస్తున్నయి!, కాని, ఇట్లాంటి రాజు-ష్ష్యతియుడు కూడా శ... 'విను: బొల్లి కృత యుగంబున, మనుజులయెడ దండనీతిమంతుండై రా,జన హి! శనీ నొకడు కలిగియరయుట, మనుజేశ్వర ! లేదు, ధర్మమతమం[డ్రుతగన్‌; ఇ “ఒండొరులకు రత్షకులై, యుండుదు; రట్టుండ దై న్యమొదవినలోళం, టొండొండ పెరిగి ధర్మము, ఖండితమై మొదలుకొని రకార్యంబులకున్‌. " ఎాలార ళాం. 2-1900,200, తి. పజలను “రంబిపకేసేవాడు' అనీ, సామాజిక జీవితాన్ని *వత్రం- ౪. ఆమాతం నుండి రక్షించేవాడు" అనీ రాజ-త్యతియ శబ్దాలకు వరునగ్గా వ్యుత్స్త్యర్థాలు.

72

సుదీర్షకాలం మీన కామలోళ మోహమవాలకు లోనుగావటంకో అనేక సంద ర్భాల్లో (పజా జీవితం ఆతంకితమైంది, అవుతున్నది కూడా. అట్లాంటి స్థితిని నివారించేందుకు రాజుకు మళ్ళీ లత్యనిరూపణ చేయటం, రాజు యొక్క మౌలిక స్వరూపాన్నీ క ర్రవ్యాన్నీ అందరికీ ఆవగావాన పరచటం విజ్ఞుల కర్తవ్యం. ఈ కర్తవ్య నిర్వహణం కోసమే “.రామధర ణీపతి. . .సద్వృ త్తం...'-, ఎత్రిటినైనా యే కాలంలోనైనా సంభావ్యమైనదాన్ని రామాయణో _త్తరభాగాన్ని ఎన్నుకోవటం ద్వారా తిక్కనగారు [పధానీకరించినారు.

సీతను రాముడు పరిత్యణించటం ఉరా.లో కీలకమైన అంళం, ఇడి లేకపోతే, నిజానికా భాగమే లేదు, సామాఖిక జీవితంలో వ్యవస్థాగతమైన ఒకానొక కల్లోలాన్ని నివారించేందుకుగాను రాముడు - రాజు /మతియడుగా భార్యను పరిత్యబించినాడు. _పజలకు లవ్య్యపాయంగా ఉండవలసిన రాజు/ క్యకియుడు “కాను' (గస్తుడన్న అభ్మిపాయం (సజల్లో కలిగితే, సామాజికమైన శ్రీ-పురున సంబంధాల్లో ఒకానొక ఉచ్చృంఖలత్వం “రాజు నెపంగా వ్యాపించి శాంతి విచ్చిన్నమయ్యే (పమాదం ఉన్నది ఐతే తాను “కామి (గస్తుడు కాదనీ,. సీతలో ఏ దోషమూ లేదనీ రామునికి తెలియంది కాదు, (ప్రజలకూ తెలియంది కొదు. తెలిసి కూడా ఒక నెపానికి పాతిపదిక తయారయ్యే అవకాశం కలుగు తున్నది. ఎవరో “అజ్ఞులు' అన్నారని కాదు. దానివెనుక తాత్పర్యమది దీన్ని గ ర్రించిన రాముడు ఆత్మప్రత్యయవంతుడే అయిన్నా, '(పజాభిప్రాయం' శిరసా వహించి సీతను పరిత్యజించటంద్వారా ఆ (ప్రాతిపదిక ఏర్పడకుండా చేసినాడు. దీనివల్సి సీతకు మనస్తాపం కలుగవచ్చు. కని ఆమె ఎవరు? రాముని భార్య, ఆంటే రాజు భార్య, పట్టమహిషి. రాజెంతో రాజకుటుంబమూ అంతే వారి వైయక్తిక బాధలకు (ప్రజా జీవితం ముందు పాధాన్యం లేదు. ఈ విషయం ఆమెకూ తెలుసు. కొని, ఆమె బాధ ఇది కాదు. '*__నాకు. వెలుగ జెప్పి పొమ్మనుటకుం దగనే-' (ఉ. రా. 9-87) అన్నదే. అసలు బాధ. ఐతే, భర్తగా ఈ విషయం ఆమెకు తానుగా చెప్పటం రాముడు పడుతున్న మనస్తాపంలో సాధ్యం కాలేదు, ఈ మనోవ్యధ వైయ క్రికమైంది, ఇక్కడ రాముని వైయ క్రికాల్నిపాయా"కీ, పజాఖ్మిపాయానికీ సంఘర్షణ, ఈ సంఘర్షణలో ఫామాజిళతముందు. వై య క్రికతకు ప్రాధార్యం రాముడీయలేదు.

78

రాజుగా ఆయన ఈ అఆంళాన్ని గుర్తించినాడు. శంబూకుని సంహరించే విష యంలో కూడా ఇదే స్థితి. అతన్ని సంహరించవలసివచ్చినందుకు వ్య క్రిగా రాముడు త్మీవ మానసిక వేదనకు గురైనాడు. ఎంతగానంకే ఆ బాధలో 'నృవ ధర్మము నీచము'గా (10-75) తలతేటంశ. కాని వైయక్రిక భావనకూ, బాధకూ (ప్రాదాన్యం లేదు. “మేనితో దివంబుకకుం' టోవలె (10-746) నన్న శంబూకుని అసవాజమూ, అవాంఛనీయమూబన వాంఛను సమాజం మన్నించలేదు. ఈ విధంగానే “పజాకంటకు'డైన లవబణుజ్జి సంవారింపించినాడు. కాగా, ఈ ఆంళాలన్నీ సమాజంలో పాలకవర్గ రాజ్య వ్యవస్థలకు (ప్రాతినిధ్యం వహించే వారికి జీవిత మనేది వైయ క్రికంగా కాక, (పణా సమాజ పరంగానే ఉండవలసి ఉంటుందనే మౌలిక తత్త్వాన్ని నిరూపిస్తున్నయి. ఈ అంక్షాలన్నీ మనో నిష్ట మయ్యేందు'ళే వీటికన్నాముందు రానణ నిషయం వి స్తరించబడింది,. కామాదు లకు లోనై నవాడు-వాడెంత సిద్ధ వంశీకుడైనా, ఎంతటి తపోబల పర్మాకమ వళితుడైనా రాజు/ వ్యతియుడుగా పరధన దారాహరణోద్యోగి ఐతే వాడీ పతనం ఈప్ప దన్నది రావణ వృ త్రంవల్ట స్పన్హపడుతుంది. కాగా, ఆత్మభోగలాల నత్వంవల్ల రావణుడి జీవితం (ఠష్టమైంది, ఆసద్వు త్తమైంది, మరి, ఈ లాల సత్వం లేకపోవటం వల్ల రాముడి జీవితం ఉదా త్రమైంది. సద్వ్య త్రమెంది. ఒక కొవ్యాన్నిమ్మనటం నెపంగా (మనుమసిద్ధి, రాజుకు-ఆతడు రాజైన కొన్నే క్లకే లక్ష్య నిరూవణపరమైన క ర్రన్యోపదేశాత్మకంగా, సమాజానికి నృపజీవిత మౌలిక తత్త్వ నిరూపణపరమైన జ్ఞాన్నపదంగా. తిక్కనగారు (ప్రయోజన పరమైన “ఉత్తర రామాయణో క్రియక్తు' లై నారు.

అయితే, రాజ్య వ్యవస్థకు _పాతినిధ్యం వహించే వ్యక్తులకు సంబంధించిన జీవన [పవృత్తిలోని మౌలిక తత్వాన్ని పునర్వ్య క్తం చేసినంత మా(తాన సొమాజి కంగా అన్ని అంశాలనూ నిరూపించినట్టు కాదు సమాజం రూపొందించుకున్న వర్గాలింకా ఉన్నాయి. ఈ వర్గాలే, నిజానికి, వర్ణాలు. మొత్తంమీద సామాజికంగా శర్మపరమైన వి స్పృత[పాతిపదికమీద రూపొందిన వర్చాలు నాలుగు, ఈ యీ వర్ణాల స్వరూప స్వభావ కర్రవ్యాదులను గూర్చిన బహుముఖ పరిజ్ఞానం సమాజానికి అవసరం. ఈ అవసంూన్ని తీర్చగల భారతాన్ని ఉరా. అనంతకం తము రచనా విషయంగా తిక్కనగా రెక్నుకున్నారు.

7డీ

తిక్కానగారు భారలానైై తే ఎన్నుకున్నారుగాని, అప్పటికీ-ఏం తక్కువ, దాదాపు రెండునందలేండ్లక్షు ముందే '-ఆం(ధ కవిత్వ విశారదుండు, విద్యాదయి తుండు... మహిఠతాత్ముడు నన్నయభట్టు దిక్షతన్‌' (విరాట. 1-6) భారత రచన తెలుగులో ఆరంభించటమూ, అనేకమైన ఊవ్యోనూహ్య కారణాలవల్ల వేసిన మూడో అడుగులోనే ఆ రచన ఆగిపోవటమూ బంది. అయితే, 'గానట వీసటే చదివి" లేదా, విని విపరీత వ్యాఖ్యానాలు దేసేవారికీ, వాటిని వినేవారికీ = ఇట్లాంటివాన్త ఏ కాలంలోనూ ఉండనే ఉంటారు - 'జనముళ కృష్ణదైై పాయన ముని వృవభాలిహిత మహాభారత ఐద్ధ నిరూపితార్థ మేర్పడ... ఆధిక ధీయ క్రి మెయిన్‌' (ఆది. 1-16) నన్నయగారు భారత 5చన తెలుగులో ఆరంభించి నారని తిక్కనగారు గమనించినారు. ఈ గమనింపువల్లనే నన్నయగారు తిక్కంనగారికి 'మహిళాత్ముడు'. భారతీయ సామాజిక ధర్మం యొక్క. విశ్వ రూపాన్ని *“జను'లకు "ఏర్పడ" అవగతపరచవలసిన ఆవళ్యకతను గు ర్రించిన తిక్క.నగోరు ఆ 'మహితాత్మ' సంకల్పంతోడి ఏకీభావాన్ని పురస్కరించుకొని, ఆ అగిన నన్నయగారి భారత రచననే 'శుదిముట్టన్‌ రచియించు టొప్పి (విరాట, 1-7)గా భావించినారు. ఒక ఉదాత్తమైన సదాళయానికి సంకల్పానికి సంప్రదాయానికి తాత్కాలికంగా విఘాతం కలిగినా, కాలాంతరాన వళ్ళీ అడి ఉ్చుద్ధమై కొనఫాగక తప్పదు. కాకపోడే, మొత్తం భారతంలో ఎ౦ంట ఐదు వంతులు రచించిన తిక్కనగారికి నన్నయగారు రచించిన ఆ ఒక, వంతు గూడా' రచించటం ఆఫాధ్యంకాదు. కొగాా ఉదాత్తమైన సంప్రదాయం యొక్కం విచ్ళేదం జాతికి సమాజానికి [శేయస్కరం కాదనే యాధార్థ్యం తెలిసిన తిక్కఎనగారు నన్నయగారి మవోపయత్నాన్నే అందిపుచ్చుకొని కొన సాగించినారు. అయన '“అవిచ్చిక్న సం్యపదాయార్థి'. అందుకే ఎన్నుకున్నది ఆ భారతం.

వివిర వర్ణాల(వల్లాల / వృత్తుల )సమాహారభూత మై నమాజానికి సంబంధించి పొతాహత / ధర్మాధర్మ / కార్యాకార్యాలనూ, సామాజిక జీవన సథకం, కర్తవ్య తతత శే నిజానికది ఒక్క వంతు గూడా కాడు. అంతకన్నా తక్కువే. దాన్ని

“ఒక్కవంతు' గా పూరి చేసింది అనంతరకాలాన ఎట్టిన గారు,

75

నిష్టా స్వడూపం - ఈ మొదలై న అంశాలను వ్యవస్థా దృష్టితో భారతం "అనేక. మార్గాలో నిరూపిస్తున్నది. ఒక్‌ మొత్తంగా భారతాన్ని సమన్వయ పూర్వకంగా అవగతం చేసుకుంటే ఫలానా వర్ణం గొప్పదని గానీ, తక్కువదని గానీ (పతిపా దించటం/ నిర్ణయించటం భారత తాశ్చర్యం కాదనే అంకం నసృష్టపడుతుంది, ధర్మ నిర్ణయం/ నిరూపణం మొదలైన సందర్భాల్లో ధర్మజ్ఞత్వ/ తదాచరణలకే తప్ప కేవలంగా వర్ణాలకు (ప్రాధాన్యం లేదని అనేక (ధర్మవ్యాధాదుల) ఉపాఖ్యా నాలు అవగత పకున్తయి. విహిత ధర్మాచరణంలో, క_ర్రవ్యపాలనలో అస్మకముు/ లోపం కలిగినప్పుడు శివాది విషయాలలో కేవలం వర్ణాలు రచ్షించవనే అంశం ఇథీర పర్వాల్లోనే కాక కాంతి.ఈయంలో విశేషంగా వివరించ ఏడింది. స్వవర్దేతర వృత్తుల నవఆంబించినవారి విషయంతో ఆ అవలంబించిన దానిలో నేర్పునేకస్ప, వారి వర్ణానికి సంబంధించి గౌరవం సమాజానికి ఉండదని 1దోణాదులకు సంబంధించిన పలు ఘట్టాలు నిరూపిన్తయి.

నిజానికి తిక్కనగారి నాటికే కాదు, నన్నయగారి నాటికే కాదు, అప్పటికే ఎన్నో వందలేండ్త ముందరినుంచే వర్ణ వ్యవస్థ సమాజంలో కొను రూపొండి న్నాటి కర్మపరమైన స్వరూపాన్ని పోగొట్టుకుంటూ, సుదీర్హకాలం మీద జన్మ పరత్వంతో వీ సుసుకుపోవటం (ప్రారంభమైంది. దీంతో, విహితమైన ధర్మళర్మ పరత్వం కన్నా జన్మపరమై అహంకార/ న్యూనతా భావాలు సమావరించు కొంటూండటంతో ధర్మచ్యుతి అనేక విధాలుగా వ్యాపించింది. (పధానలగా శ త్త్రియ, (వావ్మాణ వర్ణాల్లో. కృత్తింఆయత్వానికి సం[ఠకమించిన రాజ్యాధికార వ్యామోహంతో ఇతర వర్ణాలవారు ఆ స్థానాన్ని ఆకమించుకొనే (పయత్నం, దాని సావల్యంతో ఎవడు '[పజాపాలన'కు వస్తే వాడే 'ష త్రి ము'శన్న తాత్ప ర్యానికి బహువా బలం వచ్చింది. అయితే, (ప్రజొపాలనకు రాజరికానికి ఎవరు వచ్చినా “పాలనా ధర్మం' నిర్వహించటం ఆవసరం. కాని, ధర్మనిర్వహణకన్నా పలు సందర్భాల్లో అధికార సంపాదన/ రక్షణలే “ధర్మ” మై, దాని కోసమే అని తర లక్ష్యంగా పోరాటాలు. ఈ వర్ణవిషయంలో అధికారావాంకారం వ్యామోహం లాలసత్వంతో ధర్మచ్యుతి విపరీతంగా జరిగితే, నబ్రాహణవర్జ్దంలో అగవర్జాహంఎ కారల/ వైభవలాలసత్వంతో. ఆవసరాలనూ అవకాళాలనూ బట్టి విశేషాధికారా లనువర్హించిన అనువ ర్రింపజేసుకున్న ఈ రెండు వర్ణాలు - సామాజిక వ్యవసా

76

పరంగా కీంకస్థాన మ్యాకమించుకున్న ఉమ వర్ణాలు కామ కోతొను ఎవలిం లాలసత్వంవల్ల అభిళభూతమై ధర్మాచరజాదుల్లో ఆలసత్వం అలత్యుం అలవాటు చేసుకోవటంతో సామాజిక జీవితం మొత్రంగా కలుషతమూ కల్లోలితమఃూ కొనటం సౌమాన్యమై పోయింది. దీంతో ఏది ధర్మమో, ఏది కాదో; - నూనవ మనః (ప్రవృత్తుల్లోని అనంత ముఖ వైవిధ్యంతో, తద్ధాలా ఏర్పడే వివిథ సందర్భాల దృష్ట్యా గవానమై పోయిన ధర్మ న్వరూపం అసలేమిటో సమా జానికి ఆవగతం కాని పరిస్థితి నెలకొన్నడి. ఇట్లాంటి స్థితిలో అధికార వర్ణగఖా హాంకారాదులను దెబ్బకొట్టీ, ధర్మంయొక్క ఆచరణ, (ప్రచార, రశజలే (ప్రధానమని నిరూపించి సమాజాన్ని జాగృతపరచవలసీ ఉంటుంది. ధర్మాతర జాది విహీనమైన కేవల జన్మగత వర్ణాద్యహంకారాలను, ఆధిక్యభావాలను తొల గించేందుకు, విహిత ధర్మాచరణం లేనిచోట జన్మపరతకు విలువ లేదనే అంకం (ప్రజలు అవగతం చేసుకొనేందుకు గహనమైన ధర్మ స్వరూపాన్ని - సామాన్య, విశేష, ఆపద్ధర్మాదుల [పత్యేక లక్షణాలను వారికి అందుబాటులోకి తేనలసిన అవసరాన్ని నన్నయగారి తరువాత మళీ సమకాలీన పరిస్థితుల నర్థం చేసు కున్న తిక్కనగారు గురర్రించినారు. అందుకే ఈ అవసంన్ని తీర్చగల భార తాన్ని తెలుగు వారికి అందించినారు సమంగా, కేవలం (శివర్గ (ధర్మ = అర్థ = కామ) సాధనా విషయమేకాక, చతుర్ణ పురుషార్థాన్నీ (“మోన దర్యాన్ని) సమాకలనం చేసుకొన్న చతుర్వర్గ స్వరూపాన్ని, అవైషమ్య పూర్వకమైన ఉపాసనా విధానాలను వివిక్తంగానూ, సమన్వితంగానూ (పస్తుతీక రించే భారతాన్ని - కర్ణపుటంబుల “నీర్ముగోలి ఆం్యధావళి మోదముం టౌరయు నస్టుగం' వెలయించినాకు. (వీరాట. 1-80). ఈ విసృృతమైన (1పయోజన కారణంగా భారతం *“ఆరాధ్యము జనులకు". సమాజంలో ఎవరెవరి ధర్మాలేమిటో, తదాచరణ స్వరూపమేమిటో, అది కానినాడు కలిగే పమాదా లేమిటో - ఈ మొదలైన ఆంశాల తెలివికితో “జను'లను విజ్ఞాన వంతులను చేసే. భారతం “ఆనాభ్యర్చితమూ, ఉన సంప్రార్థ్యమూ.' అందునల్స “తద్గారవమూహించి" తిక్కనగాకు 'అఖిండిత భకక్తి'తో భారతాన్ని “తెలు్సు బాస వినిగ్మింప్‌ దివిరి నారు.

.శీక్కనగారు ఈ ధర్మోద్యమంలో ధర్మామ్నాయమైన భారతాన్ని “ఒక్కం. ఆంధనా విశేషంబు'గా భావించి దేశీయులకు అందువాట్టులో$ భేవటమేకాక,

గా

ఈ ఉద్యరుంలో క్రేతనాదులనుగూడా [ఫపోత్సహించి అన్వయించేట్టు చేయటం గమనించదగిన అంళం. ర. కు, చ. వంటి రచన చేసిన కేతన “విజ్ఞానే శ్వరీ యం'- యాజ్ఞవల్క్య స్మృతికి విజ్ఞానేళ్వరుని *మితాశర' వాఖ్యను తెలుు వారి కందించినాడు. 'ఆంధావళి మోదముం బొరయునట్లుగ' అని తిక్కనగా రనటం,- “తెలుగున జెప్పెద నమస్త దేశీయులకున్‌' అని 'విజ్ఞానేశ్వరీయం' మొదట కేతన అనటం గమనిస్తే ఉద్యమ స్వరూపం అవగాహనకు వన్తుంది, శేకనేగాదు, వివిధ ధర్మాంళాలను పస్తుతీకరించే *మూర్కండేయ పురాణం” తెజిగువారి అందుబాటులోనికి మారన తీసుకు వచ్చినాడు. కాగా, ఈ అంళా లన్నీ గమనిస్తే = తిక్కనగారు ధర్మోద్యమంద్వారా (కతి, సృృతీతివోసపురాణ విజానాన్ని తెలుగువారికి ఆందువాటులో కితెచ్చివాళ్లు ధర్మపరుగా నిత్య జాగృత స్థితిలో ఉండే అవకాళాన్ని కల్పించినారు. ఈ విధంగా - సౌమాబిక ధర్మ ముస్థితి, భావ సమన్వయపరంగా జాతికి ళాన్త్రీయ విజ్ఞాన్నపదమై = జాగృత పరచిన తిక్కనగారి ఉభయ (పయోజనాత్మక ధర్మోద్యమం యొక్క విశిష్టత శారి ఠకంగా గమనించదగింది.

“అప్పటికి ధర్మళాన్హ్ర (గంథాల మాదిరిగానే తెలుగులో అషవంటీ వ్యాకరణం లేకపోవటం, దాన్ని కేతనే రచించటం ఈ సందర్భంలో విశేషంగా గమనించవలసిన ఒక అంశం. ఈ రచనా విషయంలోనూ తిక్కనగారి (ప్రోత్సాహం ఉన్నట్టు అనిపిస్తుంది. ఎందుకంటే, ఉంరా. అవతారికలో తిక్కన గారు వ్యాకరణానికి సంబంధించిన ఒకటి రెండంళాలను (పస్తావించినారు. “ఆలవడ సంస్కృత శబ్దము, తెలుగుబడి విశేషణంబు తేటవడంగా, బలుకు నెడ; లింగవచనం బులు లేదింపమికి మెమ్చు బుధజనము కృతిన్‌' (ఉ.రా.1-8) అనీ, 'శాత్యముగామి నొప్పయిన సంస్కృత మెయ్యెడ జొన్న... (1-14) ననీ అన్నారు. సామాన్యంగా కవులు కావ్యావళారిక లలో కావ్య శాస్త్ర విమర్శ లకు సంబంధించిన ఆంళాలను (పస్తావించటమున్నది కాని వ్యాకరణాంళాలను (పస్తావించింది మాతం తిక్కనగారే. ఈ (ప్రస్తావన భాషను సంస్కరించవలె నన్న తాత్పర్యం ఆయన కున్నదని స్పష్టం చేస్తుంది. ఈ తాత్పర్యమే కేతన *“ఆం(ధభాషా భూషణ" రచనకు (పోత్సాహశమైంది, [పోత్సహించ వలసిన అవసరాన్ని తిక్కనగారు గు ర్తించినారు.

78

నన్నయ గారు తెలుగుకు కాన్న భాషా స్వరూపాన్ని తమ ఖారత రచన ద్వారా నిరూపించినారు. అది సంస్కృతీకరింపబడిన భాష. అంటే, నంస్కృృత పదఐమహాళ మైన భాషా రూపమని గాదు. కావ్య రచనకు అనుగుణంగా సంస్కరింపవిడినట్టుగా చేయబడిన భాషా రూపమని తాత్పర్యం. నన్నయగారి కన్న ముందు పామాణికంగా చెప్పుకోదగిన కావ్యాలంటూ ఈనాటికీ లభించటం లేదు కాబట్టి, తన నాటి శిష్టులు అనుసరించే భాషా వ్యవవోర విధానాన్ని అనుస రించి, సొమాన్య వ్యవహార భాషా స్వరూప, స్వలావ, స్వత్వాలను ఆకళించు కొని ఆయన ఆ విధంగా రూపొందించి ఉంటారని చెప్పవలసీ ఉన్నది. సంస్కృత పదాలను తెలుగున కొదిగించుకోవటంలోని పద్ధతులను, దిశాసూచకంగా, రూపొందించిన ట్రే, దేశీయపదాలను గూడా తావ్మ్యపయోగంలోకి తీసుకురావటానికి అనువైన విధానాలను గూడా, ఆయన భాషా [పయోగరీతులను బట్టీ గమనిస్తే, రూపొందించినట్లు స్పష్టపడుతుంది. ఈ గమనించటానికి ఆం. భా, భూ. తో భాషా భేదాలను గూర్చిన కేతన చెప్పిన ఆంళాలు (20 నుంచి 80 దాకా పద్యా ల్లోని) ఆధారాలుగా ఉపకరిస్తాయి. అట్టాగే నన్నయగారినాటి, అంతకుముందరి ఆ తరువాతివి గూడా కొన్ని శాసనాలు కాగా ఈ అంళాలన్నింటినీ పరిశీలించుకుని చూస్తే, భాషాస్వత్వం అనేది దెబ్బతినకుండా ఉండేట్లు శావ్యభాషా (ప్రయోగ విరానమే ప్రాధాన్యం వహించినట్టు తెలుస్తుంది. ,

అయితే, నన్నయగారి అనంతరం నన్నెచోడ- స్తోమనాధులు అనుస రించిన భాషా విధానం పలుచోట్ల-సమాస(గ్రళనంలో,సంధిసంయోజన విధానంలో, వి శేవ్య-విశేషణ సంధానంలో, అన్యభాషా పద సంపాదనలో, పద సంవిధా నంలో ఖాషాస్వత్వాన్ని లెక్కచేయని ధోరణి కన్పిస్తుంది. దేశి-జానుతెనుగు ఇత్యాదిగా వారెంత చెప్పినా ఈ లోపం లేకపోలేదు. అందుకే తిక్కనగారు (పత్యేశంగా పనిగట్టుకొని, ఉపలక్షకంగా, ఆ వ్యాకరణాంళాలను (ప్రస్తావించ వలసి వచ్చింది. ఆయన దృష్టి అంతా 'జాత్యత' మీద. దానికి లిన్నంగా ఉండేట్టయితే, *“ఒప్పయిన సంస్కృృత' పదం-= సంస్కృత భాషాపరంగా ఎంత నుష్టవు, అందమూ గలదై న దైనా [పయోగించకూడదు. ఆ భిన్నత్వాన్ని లక్షించక పోతే భాషా స్వత్వం దెబ్బతింటుంది. దేశీయ పదాలను విరివిగా (సయో గించటం దేశీయ భాషా కవికి ఆనివార్యమూ, చాలా అవనరమూ. కొని, ఆ అవసరం భాషా సహజ లవణానికి ఒదిగి ఉండటం కూడా ముఖ్యం. మౌలిక

76

మైన ఈ అంకాన్ని (పతిపాదిస్తూ, ఆ “జాత్యత'ను వ్యవస్థీకరించటంకోనంగాను సౌరనంగా తిక్కనగారు తెలుగులో వ్యాకరణ రచనకు (పోత్సావం కలిగిం చినారు. ఇంతేకాకుండా, వపద్యరచనా పరంగానూ వారిలో కనిపించే యతి [ప్రానల (ప్రయోగానికి సంబంధించిన వ్యతి[క్రమాలను గూడా- “తెలుగుకవిత్వము బెప్పం, దలచిన కవి యర్థ్ధమునకు దగి యుండెముమూ, టలు గొని వకులుం[బాసం, బులు నిలపక యొగిని బులిపుచ్చుట చదురే!” (ఉ.రా. 1-7) అనిగూడా నిరాక రించినారు. ఇక్కడ యతి-_ పాసోపయోగంలోని వాంఛనీయ విధానంతోబాటు “అర్ధ్థమునకుందగియుండెడు మాటలు" గొనటంలోని ఆవళ్యకతగూడా సూచింప ఐడీంది. “(ప్రాతవడ్డ మాటల' (1-6) (పస్తావన గూడా దీనికి సంబంధించిందే. యతి-పాస (గణాల కుదిరింపుకోసం అర్థానికి తడియుండని మాటలు, (పాఠవడ్డ మాటలు [(పయోగించటంకానీ, లేదా మాటలకుదిరింపుకోసం యతి= [పాన (-గణా) లను పులిమి పుచ్చటంగానీ *చదురు' కాదని నొక్కిచెప్పేం దుకే ఈ అంళాలు (_పస్తావించబడినాయి. ఇవన్నీ భాషా-ఛందో వ్యతి కమాలనే శాలకు కేవలం ఉపలక్షకాలుగా మాతమే ఒకటి రెండుగా (పస్తావించబడినాయి. కాగా, జాను తెనుగు, దేశిపేరిట జరిగే ఈ విధమైన వ్యతిికమాలను జాత్యత, భాషా వ్యవస్థ, స్వత్వందృష్ట్యా నిరాకరించ తొలగించవలసిన అవసరాన్ని, వాంఛనీయతను ఈ (ప్రస్తావనలద్వారా తిక్కనగారు స్పష్టపరచినారు.

అయితే, ఈ విధమైన రకరళాల వ్యత్మికమాలను మినవాయిస్తే, జాను తెనుగు, దేశి అనేవి తిక్కనగారికి ఆత్యంత (పియమైనవి. జొను తెనుగు, దేశి అని ఎంతో నిష్టగా (పతిపాడించి [పకటించిన నన్నెచోడ-సోమనాథుల కన్నా గూడా-ఆ మాట లేవీ ఆనకుండానే-ఎంతో ఆధికంగా, సమర్థవంతంగా తిక్కన గొరు వాకిని నిర్వహించినారనేది పరిశీలన ద్వారా సువ్య క్రమౌతుంది. నిజానికి దేశి పదాలను విరివిగా గుప్పించినంత మ్యాతాన పెద్ద [పయోజనం అంతగా ఏమీ లేదు. ఏ విధమైన పదాల పపయోగం జరిగినా (పధానమైండి “పలుకుల పొందు" (1-6) తిక్కనగారు “పద నంఘటన' అనే అంశాన్ని దేశిగా చెప్పిన తీరిది. '-చేసెద నే కృతి'యన్న వారికి (1-5) అత్యవసరంగా సాధించవలసిన అంళం 'పలుకుల పొందు' ఇది లేకపోతే కావ్యంలో మరేమీ సాధించగల అవకాళం లేదు దీనిమీద సొధింపవలసినవే మిగిలినవన్నీ. కాగా, ఈ'*పలుకుల పొందు”

80

అంటే, '-ఫలుకుల్‌ సర్మిగుచ్చునట్టుగా చేరుప నేరగా వలయు'ట! సర్మిగుచ్చట మంటే, ఏవేవో పూలనూ ముత్యాలనూ ఏదో విధంగా, కొకివికిగా _గుచ్చటం కాదు. ఒక పువ్వులోంచి మరో పువ్వు, ఒక ముత్యం లోంచి మరో ముత్యం వికసించినట్టు, వి్తరించినట్టు; ఒక దానికొకటి ఒదిగినట్టు; పొదిగినట్టు గుచ్చటం, ఇది ఒక నేర్చు. కాగా, కృతి చేసెదనన్న వారికి ఈ విధమైన “పలుకులపొందు' సాధించే నేర్చు అవసరం. పడాలెంతటి వైనా ఏ విధమైనవెనా ఈ నేర్చు లోపిస్తే, వాటి శ క్రి-సౌందర్యాలు గూడా లోపిస్తయి. కాగా, 'తలపుందళంబు లన్‌ సౌరభ మిచ్చు గంధవహు చందమునం [ఐకటంబు చేసి యింపా రెడ ఐబల్కులం బడయు'ట, వాటిని *సర్మిగుచ్చునట్లుగా జేరుపనేరగా నలయు'ఊ అనేది-దేశి, ఆదేశి విషయం (పస్తావించకుండా పదసంచయన, (గరన విషయా లను తిక్క-నగారు మొట్టమొదిట (పస్తావించినారు. “సారమతిం. .. '(ఆది.! 26) పద్యంలో నన్నయగారు (ప్రతిపాదించిన (పనన్న కథా కలితార్థ యుక్షి, అవర రమ్యత, నానారుచిరార్థ సూక్రి నిధిత్వం అనే అంళాలకు తిక్కనగారు ఈ వద (గరన విషయం చేర్చటం ద్వారా కావ్య స్వరూపానుశీలన విషయంగా సమగ తను సంపాదించినారనిపిస్తుంది.

ఈ “పలుకుల పొందు” అనేది పలుకుబడి, నుడికారం, మాటతీరు అనే ఈ మూడంళాలను సమన్వితం చేసుకొన్న పదబంధం. ఈ మూడు రకాలుగా చెప్పబడినడి ఒకే అంశమని స్థూలంగా అనిపించినా, నాజూకై న తేడాలు వాటిలో ఉన్నాయి. భాషలో-ఆ లొషా స్వళ్వాన్ని, స్వభావాన్నీ అనుసరించి “పలుకుబడు" లేర్పడుతాయి. ఈ పలుకుఐడు లనఐడే పద బంధాలను ఎవరు సంతరించిందీ చెప్పటం సాధ్యంకాదు. జన వ్యవవారంలో తూపొంది వాటంతట అవే [పబారం లోకి వస్తాయి. “పెట్టని కోబ' వంటివీ విధమైన పలుకుబళ్లు. జనవ్యవవారంలో రూపొందిన ఈ పలుకుబళ్లాధారంగా, వాటి ఒరవడిలో కవులు కొన్ని పద బంధాలు సంతరిస్తారు, ఇట్టాంటివి “నుడికారాలు”. ఉదాహరణగా “చుట్టపు మేరువు"

1. '“పొసగముత్తెపు సరుల్‌ పోవాళించినయట్లు తమలోన దొరయు శబ్ద

ములతోడ...' (కళా-1-185) అన్న పింగళి సూరనకు తిక్కనగారు

గురువు,

న!

*నడదివ్వె" వంటి వాటిని చూడవచ్చు. పలుకుబడులు, నుడికొరాలూ పడబంధాలే ఆయినా, ఇన వ్యవవోరంలో పలుకుబళ్ళకున్న వ్యావ నుడికారాలకుండదు. జన వ్యవవారంలోంచి కవుల్లోకి, కావ్యాల్లోకి వచ్చేవవి, ఇటునుంచి ఆటు పోయేవివి. అయితే ఆయా రంగాల్లో [ప్రయోగపరంగా అవి కలిగించే స్ఫూర్తీ, లావోద్దీ ప్రీ ఒకటిగానే ఉంటాయి. కాగా, 'మాబటతీరు' అనేది ఆయా భాష్షీయులు భావాన్ని వ్య క్రీకరించటానికి మాటలనూ, వాక్యాలనూ కూర్చే- తమకు మాఠమే విశిష్ట మైన విధానం, ఉపయోగించే కారక విధానం, అనువ రింపజేసే కాకువు మొద లైన వాటికి సంబంధించింది. రకరకాలైన వ్యక్తులు వివిధ సందర్భాల్లో, వివిధ స్థాయిల్లో, పలువిరాల్తె న భావాలను తమ భావద్వారా వ్య శ్రీకరించే విధానమంతా ఈ “మాటతీరు'. పలుకుబళ్ళూ, నుడికారాలు కూడా ఈ మాటతీరులో అంతర్భ వినయి. ఈ మాబతీరులోని పట్టుదొరికిన కవికే మాటతీర్పు- 'పలుకులపొందు" హపాధ్యమైతుంది. తిక్కనగారి రచన అంతా ఈ వీరమైన “పలుకుల పొందు'కు ఉదా_త్సమైన ఉదాహరణగా నిలుస్తుంది.

తిక్క-నగారి భారతం చదువటం కష్టం, పోతనగారి భాగవతం అర్థంచేసు కోవటం కష్టమని పెద్దలు అంటూ ఉంటారు. పోతనగారి భాగవతంలో అనేక మైన ఆధ్యాత్మిక వివయాలకు సంబంధించి “అర్థం చేసుకోవటం" కష్టమనేదాన్ని అర్థం చేసుకోవచ్చు. కాని, తిక్కనగారి భారఠాన్ని చదువటం కష్టమంటే ? అంటే, తిక్కగారి భారతం ఆర్థం కాకపోవటమనేది, సామాన్యంగా, లేదు. అనేక పదాలు, పదబంధాలు ఈనాడు మన వ్యవవిరంలో సర్వ(త్రా పతురంగా లేకపోవటంవల్ల అవి ఆర్థం కాకపోవటం అప్పుడప్పుడూ సంభవించవచ్చు. ఇది సుదీర్హ కాలవ్యవధానంవర్స్ల వచ్చిన క్లివ్షత. దీన్ని కొందెం ఓపికతో అరిగ మించవచ్చు. కాని నిజానికి ఏవో కొన్నిపదాల, పదలందాల అర్థాలు తెలియక పోవటం అసణ సమన్య కాగు. అనలు విషయం తెలుగు “మాటతీరు'- కాకువు మొరతై న అంశాలను అవగాహాన చేసుకొని చదువటం. ఇది తెలియక చ౫వు కొంటే కలుగవలనిన ఉద్ధీప్తి కలగదు. పదాలను, వాక్యాలను ఎక్కడ విరువటం, అవటం, ఏ పదాలనూ, అక్షరాలనూ నొక్కి. సందర్భావగావానతో పలుకటం- ఈ మొదల్సైన అంళాణ తెలినీ చదువుకోవటం - అసలు ఏ కావ్యం విషయం లోన్నైనా అవసరం. తిక్కవగారి రచన విషయంలో మరీ ఆవనరం. పద్యాన్ని

ర

82

పద్యంగా సాఫీగా చదువుతూపోదామం టే, తిక్కనగారందుకు వీలీయడు. అగి ఆగి సాగమంటారు. ఉదాహరణపు (పసిద్ధపైన ఈ ఒక పద్యాన్నే- సూచనగా చూడవచ్చు. “పెవడి పోయెగాక...'" (కర్ణ. శి-224) అన్నపద్యాన్ని “దుర్వా రోద్యమ...* (విరాట. 2-55) అన్న పద్యం మాదిరి సాఫీగా చదువటానికి వీల్లేదు. కాగా, దీన్నిం

*“పెవడిపోయెగాక, ధృతరాష్ట్రుడు గన్నదియేమి ?

ఆ సభం దావలదన్న కీడుడుగదా !

పతిలేడనఐబడ్డకాంత నేడీవుకనుంగొనం ఇతియే డ్రెఆనా ప్పె,

పతుల్‌, విజృంలిత శ్రీ విలసిల్లు కామినులు

సేడ్చడి రిట్టపతిత్వ దీనతన్‌* అని విరిచి చదువుకోవలసి ఉంటుంది. ఈ చదువుకోవటంలో పద్యంలో గర్భిత మైన ఎత్తిపొడుపు, కసి వ్యక్తం కావలసి ఉంటుంది. “ఏమి, కదా' అనప్పుడు కాకువు, 'ఒప్పె" అన్నప్పుడు దీర్డీ కరించకుండా కటిక్కిన [తెంచటం, 'పయల్‌, విజృంభిత క అన్నప్పుడు య” *జ్బం” అనే అతరాలను నొక్కటం, శ్రీని దీర్చీక రించటం- ఈ మొదలైన రీతులలో చదువుకుంటేనే పద్య రాత్సర్యం వ్యక్తమౌతుంది. ఇదంతా తెలుగు 'మాటతీర' కు సంబంధించింది. ఈ రీతిగా తిక్కనగారి రచనలో కొన్నివందల పద్యాలను చూచుకోవచ్చు. నిజానికి. తిక్కనగారి 'నాటకీయత' అనేది ఈ విధమైన “మాటతీరు' ను

నిర్వహించటంలోంచి ఉద్గమించిందనవచ్చు. (శవ్యకావ్యంలో నాటకీయత (ప్రధా నంగా నంభావణావిధానంలో వ్య కమౌతుంది. దీనికితోడు పాాతలయొక్క (వవృక్తులను, త _తృత్సందర్భాల్లో పాతల “అనుభావసంచారీభావి విశేషాలను పలువిధాలుగా వ్య క్రీకరించటంలో మరింతగా ఉద్దీ ప్రమౌతుంది. ఈ అనుభావ-= సంచారీలావాలను విశేషంగా 'అలతియలతీ' మాటలతో కళ్ళకూ - మనసుకూ క బ్రేటట్లుగా (పస్తుతీకరించటానికి, ఆయా పాతల మౌలిక మనః ప్రవృత్తులను అవగావాన చేసుకోవటం (ప్రధానం. ఈ విధంగా ప్యాళతల మౌలిక మనః (పవృత్తు లను అవగాహన చేసుకొనేందుకు లోకజ్ఞత - లోకంలోని మశుమ్మ్యలు వివిధ

8

పరిస్థితుల్లో ఏవిధంగా (పవర్తిస్తారనేది గాఢంగా పరిశీలించ వలసిన - పరిశీలనాళక్తి కవికి అవసరం. ఒకప్పుడీశ క్రి ఉన్న కవికిహడా పరిశీలించే విస్తృతావకాశం లభించకపోవచ్చు. అది ఆ కవి జీవితంలోని పరిమితులకు సంబంధించింది. తిక్కనగారికి ఆయన జీవితాన్నీ, జీవన విధా నాన్నీ, జీవ లవణాన్నీ బట్టి మానవ మనఃపవృత్తుల్లోని వైవిధ్యాన్ని, జీవుని వేదనా స్వరూవాన్నీ అనంతంగా పరిశీలించి అవగాహన పరచుకొనే శక్తి యొక్క సర్వతోముఖ విజ్భృంభణకు కలిగిన విసృృతావకాళం మరే కవికి కూడా కలిగినట్టు కన్పించదు. అందుకే ఆది ఆయన కవితాళక్రితో సమ న్వితమై ఆయన రచనలో ఆమేయమైన ఆత్మీయతా విలసనాన్ని సంతరించు కున్నది. భారతంలో (పసిద్ధమైన ప్మాతలే పదుల్లో ఉన్నయి. _ అపసిద్ధమైన వాటీని, ఆ(ప్రధానమనిపించేవాటిని లెక్కవేస్తే-తొందరలో తేలదు. అయితే, చమత్కారమేమంకే, ఇన్నిన్ని పాత్రలు-అనేక స్థాయిలకు చెందినవి, కొన్ని కొన్ని సందర్భాలకే పరిమితమైనవీ, కానిపీ-అనేక సందర్భాల్లోనివీ, మానవ, మానవేతర పాతలు యే కటి మరొకదానివలె ఉండకపోవటం. వీటన్నిటిని కూడా వీరువోని విధంగా, దేనికదిగా గుర్తుపద్హేందుకు వీలుగా చ్మితించటం (విహ్మవంటివాడు మ్మూతమే చేయటానికి వీలయిన విషయం. అందుకే తిక్కన గారిని *కవి[బహ్మ” అనటం. ఈ అన్నది మరెవరోకొదు, ఆ భారత రచనలో

తానూ ముష్ఫృయ్యారో వంతు భాగం పంచుకొన్న ఎజ్జనగారు (హరి 1-9). లోకంలోని వ్యక్తులను మాదిరిగానే, కావ్యంలోని ప్మాతలను గూడా- స్థూలంగానే కావచ్చు-రెండు వర్గాలుగా విభజించవచ్చు. ఓకటి : భావ (వధాన వర్గం, రెండు; చేష్టా _పధానవర్గం. భావ/చేష్టా పాధాన్య వివక్షయా ఈ విభాగం గమనింవదగింది. భావ (ప్రధాన వర్గానికి చెందిన పాాఠల్లో వాక్‌, చేష్పాదుల ఓబపార్‌ వ్యక్తీకరణలో మితిత్వం అధికంగా ఉంటుంది. ఇవి పాఠకుల ఆలోచనా శక్తిని ఎక్కువగా వాంఛిస్తయి. వాటి ఆకర్షణ నెమ్మదిమీద పరుచుకొని ఉంటుంది మరి, చేష్టాపరానమైన ప్యాతల్లో కదలిక, వేగం, విసురూ అధికం. ఇవి తొందరగా పాఠకుని మనస్సును ఆకట్టుకుని ఆకర్షణను ఉద్దీప్త పరు స్తయి. తిక్కనగారి చిితణ పొందిన ప్మాతలన్నీ గూడా చాలావరకు చేష్టా (వధాన వర్గానికి సంబంధించినయి. అందుకే అగుభావ, సంచారీ భావాదుల చిత్రణ

84

వాగ్ర్వైఖిరీ వైచ్యిత్యం, వైశివ్యుం, ఆవి ప్తకాశ్వాదుల విస్పృతి సర్వతోముఖంగా ఉండి నాట్యాయమానంగా భాసిస్తుందా రచన,

చితించవలసీన ప్మాతల వై విధ్యంగానీ, సన్నివేశాల వై విధ్యంగానీ, అనుభావ విశేషాల [ప్రాచుర్యంగానీ, ఉత్తర రామాయణ విషయం అట్టా ఉండగా, ఆరింట ఐదు వంతుల, విశాలమైన పరిధిగల భారతాన్ని తము రచనా విషయంగా ఎన్నుకొన్న _ తిక్కనగారికి కలిగినంతగా మరే కవికీ కలుగ లేదు. చెప్పుకోదగినంతలో కొంత అధికంగా కలిగిన కవి పాల్కురికి సోమనాథుడు, మిగతా విషయాల నట్టా ఉంచిడేే ఈ విషయంలో తిక్కనగారి కన్నా పూర్వుడుగా ఆయనక్కూడా స్ఫూర్తి కలిగించి ఉంటాడనిపించేంతటి శ క్రిమంతుడై న సోమనాధుడు కూడా ఈ నాటికి మనకు తిక్కనగారి తరువాత మా్యతమే చెప్పుకోతగినవాడనే అనిపిస్తుంది. ఎజ్జనగారి విషయం (పస్తుకానికట్లా ఉంచితే, ఆ తరువాత వెన్నంటి వచ్చేవారు నాచన సోమనాథుడు, పోతనగారు. వీరందరిట్లా ఉండగా, తిక్కనగారి తరువాత కవులందరి పరిధులూ విస్త్పృతి పొందదగినంత వైవిధ్యం లేనివి. అనేక పరిమితులతో ఆ పరిధులు కుంచించుకొని పోయి ఉండటం మూలాన, ఆమాాతపు పరిధుల్లోనూ పరిమితంగా/పాక్షికంగా మ్మాతమే ఈ లక్షణం న్య క్రమౌతుంది, అంతలోనే కొంత విశేషంగా దృశ్యమానమయ్యేది అనంతుడు, దుగ్గన, సూరన వంటివారిలో, కాగా, షఇకగాడ ఒక అంశం గమనించవలసి ఉన్నది. కవి పరం పరలో సాపాత్మాన్నీ, సమాజాన్నీ (పభావితం చేయగల శ క్రిమంతులు ఎప్పుడూ కొందరు మ్యాతమే. వీళ్ళల్లోనూ ఉత్తరో త్తరులు తమ తమ విశిష్ట జీవలక్షణాలను (పధానీకరిస్తూనే, పూర్వపూర్వుల రచనల్లోని విలకణాంళాలను తమ రచనల్లో వారి వారి వ్య క్రిత్వపు పోకడల కనుగుణంగా అనువర్తింప జేస్తుంటారు. కొన్ని చోట్ల బుద్ధిపూర్వకంగానూ, కొన్ని చోట్ల యాదృచ్చికంగానూ ఇది జరుగ వచ్చు. 'వచియింతు వేములవాడ భీమన భంగి ఉద్దండ లీల నాక్కొక్క మాటు..." (కాశీ, 1-18. ] ఇత్మాదిగా శ్రీనాథుడు చెప్పటం ఈ రీతినే సూచిస్తుంది. షదిట్లా ఉండగా, తిక్కనగారంతటి శక్తిమంతుడుగా కస్పించే ్రీనాథుడు రంగప్రవేశం చేయటంతో తెలుగు సాహిత్యం గణనీయమైన విచ్శిత- పరిణామానికి లోన్సైండి. ఈ విధమైన పరిణామానికి, నిజానికి, బీశావావన

8్‌

బేసిండి' జళ విధంగా నాచన సోమనాఠుడే అనవచ్చు. (పధానంగా వస్తువు నెన్నుకోవటానికీ, భాషను వైథవీకరించటానికి సంబంధించిందీ పరిణామం, స్‌లయ కావ్య,ప[కియా వైఖరిని నెమ్మదిగా తెరవెనక్కు. పంపించి, శేవల కావ్య [ప్రియా విలాస వైఖరిని నైైవధాంధ్రీకరణం ద్వారా శ్రీనాథుడు మోహినీ డూపంగా' తెలు%ు సాహిత్య రంగం మీదికి అవతరింప శేయటంతో ఈ పరి జామం స్పష్ట ప్రతిపత్తిని పొందింది. సంన్క్బృత సాహిత్యంలో వచ్చిన మాదిరి పరిణామరీతి తెలుగుభాషా సాహిత్యంలోనూ _కమంగా వచ్చేదే. దాన్ని మరింత వేగ వంతం చేసింది శ్రీనాథుడు. పాండిత్య/ సాహిత్య జ్రైతయా[తలలో దేళన్ని అయన చుట్టుముట్టి రావటంతో తెలుగు సాహిత్య భాష ఒకానొక విచ్మితమైన 'వలుకునుడికారా 'న్నీ, '(పొఢి'నీ; విమోవాకమైన నగిషినీ, జిలుగు మెరుగునూ; పద్యరచనా విలాసాన్నీ విశేషంగా సంతరించుకున్నది. వస్తు వై విర్యం/ వైశిష్ట్యం/ వై కాల్యంకన్నా రచనా వైథవం/ వైళారర్యం/ వైలోగం కొన్ని మెట్లు పెకెక్కి కూర్చున్నది. సమాజం మొతాన్ని సమావరించుకోవలసిన స్వభావాన్ని కోల్పోయి పాక్షికమైన అంళాలకు పరిమితంగా వస్తువు కుదించుకు పోవటం ఈ సందర్భంలో గమనించవలసిన అంశం. పొమాజికోపయోగితకన్నా ఠాత్కా లీక వినోదలకణం అటు వస్తువునూ, ఇటు రచననూ సమావరించుకోవటం దాదాపుగో నర్వశ గమ్య మానమవుతుంది. అనేక మంది కవులు ఆస్థానాలనూ, ఇతర మైన ఆశయాలను సంపాదించుకోవటం, అందుకు (పయత్నించటంతో వాళు జ్రీవితాలే కాక, ఆలోచనా విధానం కూడా కొన్ని కొన్ని సామాజిక వర్గాలకే పరిమితమై పోయినట్టు కన్పిస్తుంది. దీంతో కావ్యరచనకు అవసరమైన స్పూర్తి సమిన్షి సమాజం నుంచి కాక, అధికంగా అంతరంగంలో నుంచీ / పూర్వ సైహిత్యంనుంచి వారి వారి జీవలక్షణాలను బట్టీ పొందటం మామూలైపోయింది. తెలుగు సాహిత్య పరిణామ రీతిని స్థూలంగానే కావచ్చు, పంశిలిస్తే వ్యక్తమయే ఈ వివమైన పలుకారణాఎవల్ల తిక్కునగారు నిర్వహించిన, నెలకొల్పిన సాహిత్య (ప్రమాణాలు ఆధునిక కాలందాకా చాలావరకు అచుంబితంగానే ఉండి పోయినయి. న

క. ్రీశాధుని కవితా మోహిన్యవతార స్వకూపాన్ని గుంటూరు శేషేంద

శర్మగారి 'సాహిత్య కౌమువ” వ్యాస సంకలనంలో వివరంగా గమనించ

వచ్చు.

రం ఈ స్థితికి ఈ సుదీర్ధ శాలంమీద రెండో మూడో అపవాదాలు ఎప్పుడూ ఎక్కడో ఉంటూనే ఉంటాయి. అవి (పత్యేకంగా గమనించదగినవి. - 6 తిక్కంనగారి రచనా విశ్వరూపంరో అనేకాంశాలను-- “కథాక ల్యత్వ సంపత్తి" (ద. కు చ. 10-192), నాటకీయత, మానసిక తత్వ /దళా పరిశీలన/ విశ్లేషణ చితణ, వస్తు |పస్తుతీకరణ, భాషాచ్చందః (ప్రయోగవిశేష వైలషణ్యం, అనేక విధ శిల్ప రవహస్యాలూ - మొదలైన ఆనేకాంళాలను విడి విడిగానూ, వర్లీకృతంగానూ, నమన్టిగానూ ఎంతగానైనా పరిశీలించు కోవచ్చు, విళదీకరించుకోవచ్చు. ఈ పని జరిగింది, జరుగుతూనే ఉంది, జరుగుళుంది కూడా. (తికాలా నాధ్యంగా ఈ పని సాగుదలకు తట్టుకోగలిగిన నిధి అది. ఈ విషయం అట్టా ఉండగా, (ప్రధానంగా అవగావానకు రావలసిందీ/ వచ్చేడదీ- సమకాలీన సామాజిక పరిస్థితుల వత్తిడిలోంచి ఉత్పన్నమైన అవసరాన్ని గుర్తించి, దాన్ని తీర్చటమేగాక, అనంతర సుదీర్హ కాలంమీద గూడా అవస లాలను తీర్చటానికి అవకాళాన్ని కల్పించే, సూచించే మహారచనగా, మవోీ కవిత్వ దీక్షగా అది రూపొందటం, కర్శజ్ఞాన సమన్విత ధర్మాద్వైతమైన* వైదిక భావ భూమికమీద జన సం్యప్రార్థ్యమైన ఆనంద సాందస్థితిని సంతరించిన తిక్కునగారి ఉదాత్తమూ, ఉఊత్తాలమూబన సమన్విత సాహిత్య వ్య క్రిత్వం ఆందుకే అది ఈ నాటికీ గౌరీశంకర శిఖరంగా సంభ మాళ్చర్యాలు కలిగిస్తూనే, నిత్యణాజ్ఞ్వల్యమానంగా ఆలోచనను ఉత్తేజితం చేస్తూ చైతన్య స్పూరర్తినీ కలి గిస్తూ ఉన్నది. నిం(వదింబిన (గంథొలు,. శ... విజ్ఞాన సర్వస్వం, సం. తీ. తెలుగు భాషాసమితి. 9 గం 100౧ 104 00163౯6 0 లం 1964110 కం0916, ౪01. 5. =-తె[019౯160172 16372 క5[272౧. $. భారతదేశ స్వాతంత్యోద్యమ చరిత. భా. 1. , -ఠారాచంద్‌ ఆను : భూపతి లశ్ష్మీనారా యణరావు. శీ. యుగాంతం. , ఇరావతి కర్వె. ఆము : బాలచం ద ఆక్టే. (కేంద్ర సా. అకాడమీ పచురణ. ) (ఆవ స్పూచికల్లో సూచితమైన (గంఠ్రాలు ఉండనే ఉన్నయి గదాం) కన కన లా

1. చూ. ఆం (ప. సా. అకాడమీవారి భారతం భీవ్మ పర్వం పతికి శా. శ్రేతవరప్పు రామకోటిళాన్త్రిగారి పీఠిక,

శ్రీనాథుడు -సమకాలీన సమాజము -రావి భారతి (ఉవన్యాన నం వ్రపాఠం) కవితా సృ సమాజమే ఆధారము. ఉత్తమ కవిత్వ మెప్పుడు స్రబ్బము కాదు. ఆది నిత్య చేతనాత్మకము. దీనియందు సమాజమునందలి వెలుగు నీడలు వ్య క్రమగును, కనుక సామూహిక న్వభావమును, చై తన్యమును వ్య క్రము చేయు నదే ఉత్తమ సాహిత్యము. తెలుగులో [ప్రాచీన సాహిత్యము కొంతవరకు మ్యారమే ఈ ఉద్దేళమును నెరవేర్చగలిగినది. పురాణములు నుధ్యకాలపు (వబంధములు ఇంచుల కెంతమ్మాతమును పనికిరావు. దీనికొక కారణమున్నదిః ఆది రాచరికపు వ్యవస్థ. ఈ వ్యవస్థకు ముఖ్య లక్షణములు రెండు. 1. తరతరా లుగా రాజ్యాధికారము ననుభవించుట. 2. (పజలను అన్ని విధముల అస్వ తంతులను చేసీ, వారి ఆలోచనాసరణిని తమ వ్యవస్థకు అనుగుణముగా మార్చి వారిని మానసిక దైహిక బానిసత్వమునకు గురిచేయుట. ఇది నిరాటంకముగ సాగటకు, తమ పేరు పతిష్టలు లోకమున ఆచందదార్కముగ నిలుచుటకు కవులను డేరదీసి తమ కీర్తిని గోరంతలు కొండంతలుగా గానము చేయించు కున్నారు రాజులు, ఆ కాలలో కవులలో సామాజిక స్పృహా నాశంచుటవలన ఫలము లేదు, ఫ్రీనాఠుడిట్టి వ్యవస్థలో, కాలములో వచ్చినవాడు. కనుక అనాటి సమా జము పట్ల తన బార్యత నెఎతగా నిర్వ ర్రించినాడో మనము పరిశీలింప బూని నతో కుందేటి కొమ్ము సాధింప బూనుటయే యగును. కొని శ్రీనాథుడు తక్కిన కవులవంటివాడు కాడు. కేవలము లాజాస్థానము నంటిపెట్టుకుని (పజాజీవన ముతో నెట్టి సంబంధమును లేనివాడుకాడు. తెలుగు సాహిత్యములో [పజాబీవ నిములో శ్రీశాథకవి కున్నంత ఎక్కువ సంబంధము మరేకవికి లేదని చెప్ప వచ్చును. ఒకి చర్మితకారుడు శ్రీనాథుని చరి_త చెప్పుట యనగా నాటి ఆంర దేశ చర్మితను చెప్పుటయే అన్నమాట ఎంతేని సత్యము. శేవలము ఆం(ధదేశమే కార దిషీఇ దేళషు-కటా పక్యటించినాడు ఛ్రీనాకుకు కాశీని కూడా సందర్శించి

88

నట్లు కొందరు సాహిత్య వికుర్గుకులు చెప్పుచున్నాడు. ఆంధదేశములో ఆయన చూడని (ప్రాంతము లేదేమో. శ్రినాకుడు సందర్శింపని రాశాస్టానము లేడు. పర స్పరము శతువులైన రాజుల ఆస్థానములలో సమానముగా గౌరవమును చూర గొన్నాడు. కొండవీడు రాజమహేం[దవర రెడ్డి రాజ్యములు, ఈ రెండిటికీ కూడా (వపధానశ [తు రాజ్యమయిన రాచకొండ పవ్మనాయక రాజ్యము, కొండవీతు- విజయనగర రాజ్యములు .పరన్పర క_తువులైనా శ్రీనాథుని సన్మానించాయి. భ్రీనాథుని దేశాటనము, నానా రాజ్య సందర్శనము, ఆయా (సాంతముల (ప్రజా జీవన విధానము నవగావాన చేసికొనుటకు తోడ్పడినవి. తాను దర్శించిన [పకృ తిని భీమ, కాశీలండాది కావ్యాలలో వర్ణించినళ్లే, తాను దర్శించిన _పజాజీవ నాన్ని దాటువులలో వర్టించినాడు శ్రీనాథుడు.

ఆనాటి ఆం[ధదేళశ చర్మితతోడను, ,ప్రజాజీవనముతోడను విడదీయరాని ఇంతటి సంబంధముండట చేతనే శ్రీనాథుడు తక్కిన కవులకంటే విలక్షణమైన వాడయినాడు. ఏ రాజకీయ, మత, సామాజిక నేపధ్యములో (శ్రీనాథుడు రచనలు చేసినాడో చెస్పటంతోపాటు, ఆ నేపధ్యము శ్రీనాథుని రచనల్లో ఎట్లు పతి వలించికదో చెప్పుట ఈ వ్యాస లవ్యము.

మహమ్మదీయ దండయా[త వలన కాకతీయ స్మామాజ్యము 14వ శతాబ్దము (సథమ పాదములో పతనమయినడి తెలుగు నాయకులు ఐక మత్య మగా పోరాడి, కొలది కాలములోనే మహమ్మదీయులను పాఠ[దోలినారు. తతృలి తముగా రెడ్డి, పవ్మనాయిక, విజయనగర రాజ్యము లేర్పడినవి ఢిల్లీ సుల్తాను రాజు (పతినిధి శిరుకుబాటు చేసి, గుల్బర్గా రాజధానిగా ఐహమనీ రాజ్యాన్ని స్టాపించినాడు. థ్రీనాథుని కాలంనాటికి ఈ రాజ్యాలు స్థికపడినవి. రెడ్డు, పద్మ నాయకులు కాకతీయ సామంకులే కావడం చలన కాకతీయుల పరిపా౨నా పద్ధ తినే ఆవలంబించినారు. రాజ్యవిస్తరణ కొరకు దశిణాపథంలోని ఈ రాజు అందరు ఎడతెగని యుద్దాలు సాగించినారు.

ఆనాటి పరిపారంనా యం్యతాంగములో దూత ఒక కీలకమైన వ్యక్తి దూతకు అదమాశపరచరాము. చంపూ ము గౌరవముతో చూడవలెను. దూతల చాలావరకు కాహ్మణుచే.. న్తైవధమూంంలో దూక, ద్విజ. వంకిదార ణు

ఈ

దూతలుగా వచ్చినట్టున్న సందర్భాన్ని శ్రీనాథుడు 'విపనికర'మని మా[తమే అకువదించినాడు. (గామ జీవనములో పురోహితుడు ముఖ్యప్మాతను వహించి నాడు. పాలకవర్గము తరువాతిదే వీరి స్థానమనుటకు ''దొరల యిండ్లకు నేగి తురిసియు( బెట్టీ వరుననిచ్చళు దినవారంబు( జెప్పి” అన్న నవనాఠ చరి(త నిదర్శనము. సాధారణముగా (పళుత్వోద్యోగులకు మాన్యము అండెడివి. డినవెచ్చపు కై బీతగాండ్డు కొందరుండెడివారు.

మతామ్మదీయ దండయ్యాతవలన కలిగిన ఘోర పరిస్థితులను [పోలయ నాయకుని విలన ఆ్మ్మమళాసనము వర్ణించినది. ఆ బీభత్సము వలన భయావవా మైన (పజల జీవనమును తిరిగి మామూలు దళకు కొనివచ్చుట రాజుల మొదటి అాధ్యతయైనది.. వైదిక మతావలంబులకు, మత సంస్థలకు, మతొబార్యులకు రశ్షణ, [పోత్సావాము కల్పించినారు. శ్రైవ వైష్ణవ లేదము లేక రెండు మఠాల వారినీ రాజుల (పోత్సహించినారు. అయినను మొదటితరపు రాజులు కొంత శైనము వైపుకు, రెండవ తరపు రాజులు కొంత వైన్సవము వెపునకు మొగ్గు చూపించుట కననగును. శైవములో లింగధారణ [ప్రధానమయిన పానపతము ఎక్కువ వ్యాప్రిళో నుండినది. శ్రీరాధుని రచనలలో నిది పలు తావుల చోటు చేసికొన్నది. కాలాముఖము, కాపాలికము మొదల్రైన శాఖలూ, లెరవ, ళొక్త తం[తములూ వ్యావ యందుండెను. మళాచాడ్యల మహినులు వేనోళ్ళ కొని యాడబడినవి, దేవాలయములు, మఠములు సాంస్కృతిక కేర్యదముల్తె నవి. వీవ్యలకు. నృత్యగీతముఐకు నిలయములై నవి, జైనము తెలంగాజములో వృత్తి పనివారితో, వ్యవసాయదారులలో కౌంతమే5కు వ్యాపించియుండినది. తమ అధికారము వకు ముకు రేనంకవకకు కాజు౫ అన్న మఠము ౨ను సహించి రారు. తమను ఎ౨్రిందిక అన్ని ఉవమాఎనూ (కూరముగా అశదివేసి రారు.

శ్రీనాథుడు పల్నాటివీకచరిత. కీశాలివామములకోనూ, అప్పుడప్పుడూ చెప్పిన చాటువులలోనూ నాటి (ప్రజా జీవనమునకు అలివర్డించినాడు. ్రీనాధుని రచనలను బట్టీ ఆయనను కొందరు న్రీనారుడని కూడ ఆఫినారు.. శృంగార (పధానమైన రతవలు చేయటమే డీనికి కారణము. రాజుల, ధనవంతుల జీవిత ములో భోగలషణము [కమ్మకమముగా పెరుగుు వచ్చినది. తూర్పుచాకక్యులు, కాకతీ యులు, రెస్థిరావా ౨, విజ మనగర ధాశాణ, తుజావూపు మఘుక రాజాం

90

ఈ (కమగురో భోకలాలఫత పెకిగికది. మహాస్నామూజ్యముణ పోయి రాజ్యములు చిన్ననిన్నవి అమికకొలఏి ఈ భోగలక్షణము పెరుుచు వచ్చినది, దీనిని మతములు కూడ వినియోగుుచుకొంనవి. దేవదాసీలు, బసీవిరారయడ ఇందుల కదాహరణము. వేశ్యల కానాటి సమాజమునండు విశేష [పాధాన్య మున్నది. ఈ వేశ్యావృత్తి ఆనాడు చట్టబద్ధమమునదనుటకు జారధర్మాసనమే (ప్రత్యవ సాత్యుము. అన్ని వర్గములకు, అన్ని కులములకు చెందినవారిలో ఐహీ రంగముగనో, రహస్య్మముగనో వ్యభిచారము సాగినది. వేశ్యలను పోవించుట ఒక సామాజిక గౌరవ చిహ్నముగా అనాటి ధనిక వర్గము భావించినదిం “*కొ త్రలంజెల కాముండ వుత్తముడవు” (కీ. వు. 64). (బావ్మాణ పూటకూటే యిండ్లు కూడ వ్యభిచార నిలమములుగా (పసిద్ధి కెక్కినవి. వితంతువుల వ్యభిచారము బాగా వ్యాపించినది. వ్యభిచార మానాడింతగా (పబలుటకు

1. ధనవంతుల భోగలాలసత 4. ఐాల్య వివావోలు, నిరంతర యుద్ధాల వలన సిద్ధమైన వితంతువులు 8. పరిస్థితుల (పాబళ్యము వలన ్శ్రీంవై విధింపబడిన విశేష అంక్షణ 4. పేదరికము కారణములు, వేళ్యలు పట్టణా లకేగక పల్లెలకు కూడా వ్యాపించినారు. నైతిక విక్ళంఖలక్కము ఆాటి సమాజము _పధాన బంహీశతలలో నొకటి ఒ'వైపువర్తక వాశిశ్యాలు, లలిక$ళ ఎ వృద్ధికొందిక). కుకొకవ్తైవు సాంఘీక నైతిక జీవన షు అక్యంత కలుషితమైపోయినది.

ఇది ఇట్టుుడగా మహమ్మకీయ గండయాత.౨లో న్రీలపై అనేక అత్యా బాకములు జరిగినవి. వీదిగు:డి తప్పించుకొనుటకు స్వజన స్వధర్మ రకష్షణార్థమె కొన్ని విపకితముల్తైన కట్టువాఖు (పచారములో౦కి వచ్చికవి.. వాటిలో సహగమన మొకటి. స్రీం నణచి ఉంచుబకు (ప్రావీక పాత్మివక్య ధక్మము9న్నింటిని పుకకుద్ధరించినావ. సహశమునము నికృంధము గాకపోయి నను సహగమనము. చేసిన శ్రీల కానాశు పూజ్యస్టానమా కల్పింపబకిరది. వారని “పే బాండ”ని పూఎ4ందేారు. పక్మివకా ధక్మము౨లో ఆత్కుత్తమ మైనదిగా సహగమనము చెప్పబడినది.

““చిన్చుజకబటోవు వికచరాజీవ న్మేత కళ్యమేధంబు ఫలము తథ్యంబు గలుగు” (3 త్రిం5్ర)

ర “ఎన్నికకు రోమకూపంబు లెన్నిగలవు దివ్యవర్షంబులన్ని మోదించు సాధ్వి నాక భువనంబు నందాత్మనాథు(గూడి వెజపొకింతయులేక చిచ్చుటికెనేని” (కాశీ, త-91) కాశీఖండములోని కళావత్యుపాఖ్యానములో మూలమునందు సుశీల ఉత్కటమగు విరహబాధను సహింపజాలక మరణించెనని యుండగా (శ్రీనాథు డామె సహగమనము చేసినట్టు మార్చినాడు. స్త్రీ పురువని కేవిధముగా లొంగి ఉండవలెనో చెప్పినాడు. “ప్రతి పీల్వబంచిన( ఐబనియేమి యని వచ్చి చెప్పిన యుడిగంబు సేయచలయు భర్తయానతి లేక [పకృతి బంధునిక్రైన నే పదార్థమును నీగి సెట్ట జీవిరేశ $రు(డా డించిన యోగిరంబును గుత్ససేయక ళు క్రి గొనంగల దగవు సుఖను ప్తువగు నిజేశని( (బటోధ మొనర్పః గాదనుష్టాన భంగములదప్ప నొంటి నే చోటి కరుగుట యు క్రిగాదు తడుపుగట్టక నీరాడం దగవు గాదు కడపమీదను, మణి సన్నెకంటి మీద( అక్కిమీదను గూర్చుండ జాడగాదు” (కాశీ, 9-75) “"నాగరికతృము వాచ్యాపాగల్భ్యము జూపదగదు పతిముందటుో “న్స గడు కోపించినకు అలుగరాదు “ పతి శన ధర్మమును నిర్వ ర్రించక పోయినను ఇడియేమి యని (ప్రశ్నించరాదు దీనినిబట్టి ఆ నాటి భార్యాభర్తల సంబంధము కేవలము ఒక యజమానికి, దాసీకి మధ్యగల సంబంధము వంటిదే నని స్పష్టమగును, “4 ప్రార్థితంటబైన రన మెంతయైన నిచ్చు (పాతనాళుని సరిమె యే బంధువులును” (కాశీ లం9ల)

రై

ఇవ ఒక భార్య భర్తకు శీకలు చేయశఎలోని ప్రఠ మార్థు. విశకంతువృల

పుస్థికి మరీ అధ్వాన్నం. “బె సిమాలిన పరమ నిర్భాగ్యురాలు విధవ, దాని యాశీస్సు విషసమంబు”” (శశీ. 2-85)

పరిస్థితుల (పాఐలల్యము వలన ఏర్పడిన తాత్కాలికమైన కిట్టువాట్లు శాశ్వత సాం్యపదాయములుగా మారిపోవుటకు చర్మితే సాక్ష్యము, ఏ సంఘము నందు ఆవసర మునకు మించిన ఆంగ్ష్షలు, కట్టుబాట్లు, అదారములు, నిర్బంర విధానము అమలునందుండునో ఆ సంఘమునందు అవినీతికి అంకురారణము జరిగినట్లే.

ఆనాడు [సజల ముఖ్య జీవనాధారము వ్యవసాయము. వ్యవసాయాలి వృద్ధికి రెడ్డిరాజులెంతో కృషి బేసీనారు. కాలువలు, చెజువులు (తవ్వించుట, అడగవులను నరికి భూమిని సాగులోనికి తెచ్చుటలో వారి" కృషని కాసనములు కొవ్యములు వర్ణించుచున్నవి. గోదావరి కరువై పుం వ్యాపించి ఉన్న లళూములు అత్యంత సౌరవంతములై ఆరటీ, కొబ్బరి, పనస, పోక, మామిడి మున్నగు తోటల కినుకూలమై యున్నవి. కృష్ణా గోదావరీ డెల్టాలో కపుుపుభోగి ధాన్యము, తిలలు, పెసలు, బొబ్బెర్డ, చెరకు, సజ్జలు, మినుము. పండేవి, రేశాడు, పల్నాడు మొకలై నపాంతములలో మెట్టభూములు విస్తావ=ముగ నున్నం దున (ప ౪లు శనుజీవులుగ, నిరాడంబరులుగ జ్షీవించినారు. ఈ (ప్రాంతము లందు జొన్నలే అధికముగ పండింపబడుచుండినవి. ఆందుకే ఆహారపహార్థము లన్నియు జొన్నతో చేసినవే అ) శ్రీాథుడు వర్ణించినాడు.

ఆనాడు [గామములు రాచఊళ్ళు, అ(గవోరాలు, నాయంకరపాట్టని మూడు విధములు. అగహారములన్నియు పప్న మినహాయింపును పొందినవే నాయంకరపాట్లలో భూస్వాము ఎ కౌలుదార్ల నుండి సొమ్మును వసూలు చేసి: రాజునకు కొంత మాతము చెల్లించి తక్కినది తామనుభళవింతురు రాచ ఊళ్ళలో రాజే స్వయంగా భూమిని కౌలుకిచ్చి (పత్యవషమ.గా (పజల నుండి పన్నులను రాబట్టును. శ్రీనాథుడు చివరి రోజులలో గుత్తికు తీసికాన్న ఊరు ఇటువంటిదే. వ్యవసాయపు పన్ను (ప్రరానమైనది. పన్ను చెల్లింపు విషయ ములో కవైనా, కర్షకుడైనా ఒక్కటే. చెల్లించకపోతే శిషమ్మాతం తప్పడు. పళ్లెిజనుల్లో పోలిస్తే నగరవాసులు భోగజ్షీవితాన్నే గడిపినారు

93 పట్టణములు వైభవములకు, వస్తునమృద్ధికి నిధానముల్నై యుండగా పల్లె వేట్లు మ్నూతము మిక్కిలి హీనదళ యందున్నవి. కులమునకు పెద్దలై నను, కూటికి పేదలై న పురోహితుల్ని శ్రీనాథుని చాటువుల్లో చూవవచ్చును. బీదరికము ఆశౌచము పురోహితుల ఇండ్లలోనే నెలకొని ఉందీ తక్కిన సామాన్యుల సంగతి చెప్పనక్కరలేదు. కాయకష్టము హీద (బతికే కృషీవలులు. వృళత్తులే ఆధారంగా రెక్కాడిడే కాని డొక్కాడని నిరుపేదలు ఆవాడూ, ఈనాడూ ఉన్నారు. అక్షరాస్యత లేదు, రాజకీయ చైతన్యముగాని, సాంఘీక చై తన్యముగాని లేదు. కనుక వారికసలు సమస్యలున్నవని గాని, అఆ సమస్యల స్వరూపముగాని తెలియదు. నిజమునకు బానిసత్వమును (పేమించు బానిసలు వారు. కనుక ఉద్యమముణు లేవు. (ప్రజం స్థితిని కప్పిపుచ్చి పథుత్వపు వైభవమును వేనోళ్ళ పొగడు కవులకే కనకాభిషేకములు. రాచరికపు వ్యవస్థను నమ్ముకొని జీవించుటయే వారికి దొరికిన ఏకై కమార్గము. విదేశ వ్యాపారము పెద్దయెత్తున జరిగినది. మోటుపల్లి కాసనము, వసంతోత్సవాలు, అవచి తిప్పయ్య్మ సెట్టి _పళశంసా ఈ విషయముకు తెబ్బ ఛఈన్నవి. జీవితము విషయములో శ్రీనాథునిది ఒక (పత్యేక దృక్పథము. “*వాడు చేసిన ధర్మంబు వాని(గాచు( గీ ర్రియొక్క-టి చాలదే కేవలంబు'” (కాశీ. ౨-10) ““తనువులస్థిరములు ధనములు కల్ల కీర్తి యొక్కటి భువిని భిలము గాకుండ”' (పల్నాటి. పు, 111) “సంపద వేళనే సకలభోగ ములు పొందంగవలె థిర్మములు చేయవలయు”” (పల్నాటి. పు, 41) అందుకే అందరు రాజులచే సన్మానాలు పొందినా, కొండవీటి రెడ్డి రాజ్యానికి విద్యాధికారి ఆమినా, అవసావకాలాన కేమీ మిగల్బుకోలేక పోయినాడు. అ(గవోరాలిప్పించినాడు కానీ స్వయ ముగా స్వీకరించలేదు. తనను గౌరవించిన ఠాజులూ, మండలాధిపతులూ, మంతులూ, (శేష్టులూ పోయిన తర్వాత (బతుకు తెరువుకు వ్యవసాయము చేపట్టపలసి వవ్చినది. ఓ_ఢ గజపతులకు పన్నుకట్ట లేక శిక్ష ననుభవించవళిసి వవ్చినది. రెడ్డి రాజ్యము బౌన్నత్య, పతనాలే ఫ్రీనాథుని తీఎతములోనూ (పతిఫలించి౪వి.

పోతన్నలో అభ్యూదయాంశ: కవిత్వంలో కొల్పనికత: భక్తివూర్గం గంగి శెట్టి లట్మీనారాయణ

“పోతన్నలో అభ్యుదయాఎళ - కవిత్వంలో కాల్పనికత' - ఇదీ నేను (పసంగించాలిసిన విషయం అయితే సుభాలకులు ఆముమతిస్తే కాస్తంత స్వే తీసికొని నా (ప్రనంగ విషయం శీర్షికకు “భక్రిమార్గం' అంటూ కలుపుతున్నాను. పోతనలో అభ్యుదయాంళగా విమర్శకులకు స్ఫురించిన విషయానికీ, కవిత్వంలో కాల్బనికతగా ద్యోతకమయ్యే మనోహర ధర్మానికీ వీణం-ఈ భక్తిమార్గం, ఈ మాటను మనం నిత్యం ఉపయోగించుకొనే భగ వదారాధనాధర్మం, భగవంతుని పట్ల తదేక్కళద్ధ, తాత్పర్యం అనే అర్థంలో కెండు విధా౨ వ్యాప్తి ఉన్న ఒక సాంకేతికార్థంలో వాడుతున్నాను. అ రెండు విధాలు: !. భరతవర్షంలో (శీన్తుపూర్వం ఎప్పుడో ఆవిర్భవించిన పురాణయుగానికి నాందీగా పని చేసిన సామాజిక - మత స్థితి. ; 2. (కీస్తు అనంతరం భరత వర్షమంతటానూ, ఆం[ధదేశంలోనూ అల్టాకొనిఉన్న స్థితి- ఒక విశిష్ట సాహిత్యపంథాకు భూమి కయిన సామాటిక పఎథా. ఆ రెండు వ్లిధాలనుగురించి ముచ్చటించేముందు సంచాలకులు శీర్షికలో ఉంచిన ఆంళాలను గురించి శాస్త పరిశీలించడం నా కర్తవ్యం. కనుక అందులోంచి ఉపకమిస్తాను. అందులోనూ, కావ్య మే(తాల్లో కష్టపడేవారం కాబిట్టే 'కవిశ్వంలో కాబ్చనికత' అన్నదాన్ని ముందుగా చూద్దాము.

కాల్బనికత ఆంటే ఏమిటి ! దాని లక్షణాలేమిటి! అనేది విమర్శక పర్యాలోచన పరిధిలో ఇంకా తేంని సమస్య. “కాల్చ్పనికత కవిత్వానికి పుట్టిల్లు ' అంటాడు ఒక పాళ్చాత్య విమర్శకుడు. 'కల్చ్పని అనే మానసిక తళ(తాన్ని బహ ఘుభాంలో దంచి, విశ్లేషించడానికి అశేక విమర్శకులు కృషి చేళారు. స్వభావోక్తి వృకోోణం వెనుకముఖంపట్టి వక్రో క్రింతద్వారా-ధ్వస్యు క్రివఎట్‌

ర

నం[పదాయాలు సుపతిష్ట స్థితిని అందుకొన్నాక, భావయిత్రీ (పతిభకు కాల్చనిక వ్యాపారంపట్ల అన్వయం పెరిగింది. వర్ణించేవాడే కవి అన్న నిర్వచనం ఏర్పడ్డప్పుడు, కం టెదుకుగ్గా కనిపించినదాన్ని వర్ణించేవాడ వటం కంటె, కల్పనలో అనిపించేదాన్ని వర్చించేవాడనే అశ్థవ్యా పి ఏర్పడింది. దృశ్శసొందర్యం- అధవా-జా స్రవికత కంటె, ఊవోసౌందర $0 -అధవా-కాల్చనికతపట్ట ఆర్యావ ర్త కవులకు ఆదరం పెరిగింది. అదే సర్మపదాయమై, దానికొక వేదాంత పరిపున్టీ కూడా ఏర్పడింది. (ప్రాచీన కవుల్లో కాబ్బనికతను టర్శించేటప్పుడు, దాని న్వహప స్వభావాలను అవిష్కరించేటప్పుడూ ఈ వేదాంత పరిపుస్టినంతటినీ మనం దృష్టిలో ఉంచుకోవాల్సుంటుంది. ఆ పుస్టి స్థితికే *భక్రిమార్గం' అని "పేరుపెట్టి, మనం చివరకు అందులో శే చేరుతామని ముందే మనవి చేశాను.

ఇక కాల్పనికఠా లక్షణాలేమిటి? అనేది పళ్న. దీన్ని గురించి మును 'పెన్నడో ఉన్నవారి మాటనబుంచి, నిన్న మొన్న వచ్చిన కాల్పనిక కవిత్వం- లేక-భావకవిత్వం గురించి వరిశోధించినవాళ్ళు కూడా ఇదమిద్ధంగా లషణ నిర్వచనం చేయలేదు. ఈ లక్షణాలను ఒక _కమంలో వింగడించి, పరిభాష పదాలను తగిలించి, చూపిస్తే.మనపని కొంత సు౨భమై తీరుతుంది. ఆ లక్ష జాల్లో కొన్ని: 1. ఆత్మీయత 9. పక ఎతిని జడ ప్రకృతిగా కాకుండా, ఆత్మా శ్రయత్వంతో వర్ణించడం, 8, భావోద్వేగానికీ శబలతకూ (ప్రాధాన్యం, శ అందుకు సంబంధించిన శిల్పం నగిషీ పనితనాలు, 5. కరుణకూ, వ్మిపలంభ శృంగారానికీ అధిక [పాధాన్యం ఇవ్వడం...ఇలా మరికొన్నిటిని వింగడించి, పరిభాషను తగిలించుకొంటూ పోవచ్చు. ఎంతపొడుగు బంతి పేర్చినా, మొద టుండే ముఖ్యపీఠం ఒక్కటే నేను! అనేవి. కవిలోని *నేను' పరా[కమిందే కొద్దీ కల్పన ముసురుకొంటుంది. కొండవీటి మబ్బుల్లాగా కమ్ముకొంటుంది. అదే నేమ పరా_స్తమైతే కథాకథనం మ్మాతం మిగులుతుంది. ఐతివోసికత ఆత్మ అయిన పురాణం పేరుకొంటుంది. హోతన్నలోని నేననే (ప్రత్యయం ఒక మవి భక్తునిగా రూపుపోసుకౌంది. అడుగడు కనా అతని అహంత భ_క్రిపారవశ్యంలో రవళించింది. 'నన్నయ తిక్కనాది మవినుళావు లెందరు వెలసినా, భాగవ కాన్ని తెనిగించకుండా నాకే వడిలేశారు. నేను జెప్పి భవవారాన్ని పొందుతాను' అంటూ, తానూ-తన ముక్తి అనే స్పృహతో తెకుగు భాగవతాన్ని అందు

06

కొన్నాడు. నవవిధ భ క్రి హగ్గాలోనూ తానే అంటూ, విటూ కౌఫసా శవ. అందుకే, అ ఆత్మీయ మనోజ్ఞ భావకబలత మూలంగానే ఇంకే కావ్యం పొండ నంత గొప్పగా, భాగవతం తిలుగునాట గౌరవాన్ని పొందింది. (పతి తెలుగు వాడి హృదయంలోనూ (పియంగా ఒదిగింది, (శోతా-కవీ ఎదురు మదురుగ్గా కూర్చొని పలశరించుకౌనేటంత పరిపాటి వచ్చింది. కాల్చనికత అంటే వాస్తవ వ్యతిరి క్రమైన శుద్ధ కల్పనా _పపంచాన్ని అక్షర౮ాల్లోకి కుదించటం కాదు; కనీ (శోతా పరస్పరం ఎడురైనంతగా స్పందించటం. భావానుభవాన్ని సమంగా పంచుకోవటం, కధకోసం దొర్లిపోయిన కొన్ని భాగాల్లో తప్పితే, ఎక్కువభాగం ముఖ్యంగా దశమ స్యంధ పూర్వభొగం పోతన్న కొల్పనికత అతిశయాన్ని ఘనంగా చాటుతుంది. పె అనుభావ్యతను ఆబాలగోపాలం అందరికీ అందిస్తుంది. ఆ నుడిసి9కి కారణం ఆయన భ క్రిమార్గమే అనటం కేవలం పునరుకక్రి

ఇక 'అభ్యుదయాంళ' అనే విషయానికి వద్దాము. అభ్యుదయమనే మాటకు ఈనాటి సాహిత్య (ప్రపంచంలో చాలా అర్ధాలు ఉన్నాయి. అళ్యుదమ కవిత్వం అనేది ఓక ఉద్యమమై పెల్లువికి, పాఠికేళ్ళపాటు అఖండంగా (సవ. హించి, కొండకొమ్ముల్లోకి చేరుకొన్న దినాల్లోహడా ఆభ్యుదయం పట్ల సరైన అవగాహన ఆవిష్కృతం కాలేకపోయింది. సమాజంలోని వస్తుస్థితిని ఆవిష్క రిస్తూ, అకార్కికమైన మౌఢ్యభావాలను తిరస్కరిస్తూ, సర్వజనసౌలాగ్యాన్ని దృనిలో ఉంచుకొని ముందడుగు వేయడం అభ్యుదయం. వికాసం మలుపుల్నిబట్టి ఎప్పటికప్పుడు దీని విలువలూ-ప్రమాణాలు మారుతూంటాయి. “బమ్మను జేశ్వరాధములికంటూ. లిట్టిపోసినా కడకు ఇచ్చింది శ్రీహరకేగా?”” అంటూ గోపీచ.ద్‌గార కటాబొటిగా చప్పరించినప్పుడు, సమాధానంగా చం(దంగారు చెప్పినమాట--- “'తన కావ్యాన్ని రాజులకివు నిరాకరించి, భూమి దున్నుకు కుటుంబ పోషణ చేసికొంటానని చేసిన సవాలుయొక్క గొప్పతనాన్ని గోపీ చంద్‌గారు (గహించలేదు. అందుకే పోతన సగర్వంగా చెప్పుకొన్న మాటలలో జమీందారీ తత్త్వానికి ఎదురు తిరిగిన ర్లైతుకవి హుందాను గోపీచంద్‌గారు (గహించతేక పోయారు.” పోతన్న గురించి మనం తరతరాలుగా వింటున్న జనగాధను అధారంగా చేసికొని, సజావుగా అంచనాకట్టి చెప్పిన మాటలివి, సమకాలీన రాజరిక వ్యవస్థకు తిరస్కరించి, శ్రీహరి శరణం వేడిన వాక్స్వేబ్బా

ర్త

జీవి రూపం పోతన్నడి. అడే ఆయనలోని అభ్యుదయాంళంగా తపక్యు- మంటోంది. రాజ వ్యవస్థను కాదన్నా, కడకు చేరింది మరో మౌఠ్యమైన మత వ్యవస్థ వద్దకే కదా అంటూ తీసెయ్యడం కాదు. “రాచరికాన్ని తిరస్కరించిన వాళ్ళకు భక్తి మార్గం ఒక అళయం. అందాకా అది అభ్యువనయం' అన్న సూవ్మాంళాన్ని గుర్తించాల్సి ఉంది. కాశహ స్తీ్వర శతకం లాంటివి ఆ అభ్యుదయ మార్గంలోనే వికసించాయి. అ నాటి పెత్తందారీ స్థీతివట్ట్ల పరాజ్యుఖరనూ, ఈనడింపునూ (పతిభాపూర్వక వాక్స్వేచ్చతో (పడ త్శించాయి.. ఆ స్వేచ్చా, దాని వెనుక ఉన్న ఊపూ, నిబ్బరం భక్రిమార్గం ఇచ్చిన [పత్యయాలు, ఆ మార్గాన్ని విపులీక రించడానికి పూర్వం, పై జన (వసిద్ధగాతలోని నిజానిజాలను మరికొంత గమనించాల్సి ఉంది.

కవిళారీతుల్ని బద్టీ, లోకం కథల్ని ఐట్టి మనకిద్దరు పోతన్నలు కని పిస్తున్నారు. ఒకరు - భోగినీ దండకం, పీరళద విజయం, భాగవత కావ్యాలు వాసిన పోతన్న! “'భవిజూడక, భవిడాయక భవుపదముల గొల్చి, ఘోర భవభంజనుతై, భవదూగులై న పుణ్యుల భవు నర్చన చేసి వరము ఐడసిన వారిని'' సన్నుతించి, పిన్నతనమనీ, పెక్కు సంస్కృతులు వినతేదనీ అత్యంత నవాజమైన న్యమతన (ప్రకటిస్తూ, ఇవటూరి సోమనారార్య దివ్య శ్రీ పాడ వద్మారాధకుడై వీరశైవం పూని, వీరళ్ళద విజయం రచించి, ఆ పైన కొవ్య కళలో నిష్టాలుడై, రాచకొండ సింగనకు కరమిమ్టుడై, ఆయన కోర్కి.మేరకు, అయన [పియురాలి మీద కూజా వదం కట్టి, శృంగార దండకాలకు తెలుగులో థ్రీకారం చుట్టి, అ పిమ్మట అముష్మికచింతన లావై, సంసారయోగంనుండి అద్వైతం పాలఐడి, అక్కడా తృ ప్రిదొరక్క, కడకు భ_క్రిమార్గంజేర్కి పారమ్యం పొంది భాగవత కల్పతరువును లోకంలో వెలయింపజేసినవాడు.

ఇక రెండవ వాడు :; చదువు సంర్యల్లేని సామాన్య రైతైనా, మధ్యలో స్వాములవారి దయతో మంత్రబలంవల్ల కావ్యవిద్యను పట్టుకొని, ఏకంగా భాగవ చపప శ. కర్శృత్వ విబార చర్చలోకి దిగనవసరం లేదు. మూడూ ఆయన రచన

లవే విశ్వానం.

7

98 తాన్ని చెప్పి, రాచకొండ సింగమనాయడు - సాశ్తాత్తు వసంతావనీ నాథ సోద రుడు ఎంతగా బలవంత పెట్టినా, కావ్యకన్యను అమ్మకుండా రామాంకితం చేనీ అష్టకష్టాలూ పడ్డవాడు. ఈ కథకి తోడు, మఠొక చోద్యం కూడా. తలా తోకా లేకుండా మల్లన్న పద్యం పోతన్నకు తగిలించి, ఆయనకు కొడుకుగా కూడా చేశారు కథకులు. ఇంగితమున్న వాశ్ళెవరూ నమ్మలేనన్ని బతిహ్యాలు,. అందులో భాగంగానే, ““ఇమ్మనుజేశ్వరారములకిచ్చి. ..కాలుచే సమ్మెట వాటులం

• బడక సమ్మతి శ్రీవరి కిచ్చె సీ ఐమ్మెర పోతరాజొకడు” అనే అసాధారణ

మైన అత్మ(పత్యయం స్ఫురించే అందమైన పద్యాన్ని అందంగా చొప్పించారు (వాతప్రతుల్లోకి. సవాక రృృత్వం వహించిన సమకాలీనుల్లో లేదు, స్వయాన మను మలు (నాసిన కృత్యవతారికల్లో లేదు, కథల్ని పోగెయ్యడంలో సిద్ధహస్తుడై న అప్పకవి కాలానికి లేదు, 18వ శతాబ్దిలోని తిమ్మన్న కాలానికి ఊడిపడింది. ఈ పద్యాన్ని బట్టి, పద్యంచుట్టూ అల్లిన ఐతివ్యోన్ని బట్టి, జమీందారీ స్థీకి నెడిరించే రైతు హూందాతనం గురించి గంభీరమైన అంచనాలు వచ్చాయి. అభ్యుదయాంళ విచారానికి అంకరార్పణలు జరిగాయి.

అయితే రాచరికాన్ని పోతన పూర్తిగా తిరస్కరించాడా! భాగవతంలోని అనేక అంళాలు రాచరిక వ్యవస్థను, చ్యతియాధిక్యతను సమర్థించేవిగానే ఉన్నాయి. “*సర్వవేదమయుండు (వాహ్మణుండు; సర్వదేవమయుండు తతి యుండు” అని నిష్కర్షగా చెప్పిన పోతన రాచరిక వ్యవస్థకు వ్యతిరేకి అని చెప్పలేం.

స్పప్తమ స్కంధంలో నారదుడు ధర్మరాజుకు వర్షాశమ ధర్మాలను తెలిపే ఘట్టంలో ఇలా ఉంది: ద్విజునకు యజన యాజనాధ్యయ నాధ్యాపన దాన (పత్మీగహంబులను వట్కార్మంబులు విహితములు. రాజునకు (పత్మిగవా క్ష వ్యతిరి కంబులై న యాజనాది కర్మంబు ల్లైదుకు, (పజాపాలనంబును, (బావ్మ ణులు గొని వారివలన దండ శుల్కాదులను కొనుటయు విపాత కర్మంబులు,. వైళ్యునికి గృహ వాణిజ్య గోగక్షణాది కర్మంబులును, [బాహ్మణ కులానుసర అంబును విహితములు. ప్నూదుడు ద్విజ చృహవ సేయవలయును.

99 సీ, విను కర్షణాదిక వృష్తికందెను మేలు యాచింపనొల్లని యళ్టే వృత్తి (ప్రాప్తంబుగై కొని (బతుకు కంటెను లెస్స యనుదినంబును ధాన్య్మమడిగికొనుట యాయావరము కంటె నధిక కళ్యాణంబు పటిగ యెన్నుల ధాన్య భకణంబు శిలజీవనము కంటె (శేయమాపణముల బడ్డ గింజలు దినె (బతుకు గనుట ఆ. యెడరు చోట నృపతికీ నాల్గు వృత్తులు దగు[బతి[గహంబు దగదు తలప నాపదవసరముల నధము డెక్కువ జాతి వృత్తి నున్న దోషవిధముగాదు. పలికెడిది భాగవతము, పలికించేవాడు రామభ[దుడూ, పలికితే భవహర మౌఠుందని పరవళం కొడ్డీ పోతన్న భాగవత గాథను తెలుగులో పలికే నాటికి తెలుగునాట ఉన్న సమాజవర్తనం కూడా మనం ఈ మాటల వెంట గమనించాలి. రాజు దానం ఇచ్చేవాడే కానీ పుచ్చుకోకూడదు. బూదులకు ద్విజ శ కూవముఖ్యం వంటి మాటలని అలా (పక్కకు పెట్టినా గు ర్రించాల్సిన ఆంళాలు కొన్నిఉన్నాయి, ఆనాటికి మహాసామ్రాణ్యాలు అ స్తమించాయి. క్ష్యతియులు మా[తమే పరిపాలకులుగా లేరు. మొదట్లో వైశ్యులు మాత్రమే వ్యవసాయం, గోరక్షణ, తతృలవాణిజ్యం చేస్తున్నప్పటికీ ఆది కూడా తగ్గిపోయి, వాణిజ్యం మాతమే చూస్తూండడంతో శూదుల్లోని ఒక్‌ వర్షంవారు బానిసత్వం నుంచి విముక్తి పొంది వ్యవసాయం, గోరక్షణకు ఆధారమై, ఆ తర్వాత భూస్వామ్యంతోపాటు రాజస్వామ్యం కూడా పొందారు. ఆ వర్గాల్లోనే స్వామ్యత పొందని బలహీనులూ, ఇతర వృత్తులవాళ్డు ఇంకా బానినత్వంలోనే ఉన్నారు. రాజరికం పొందిన వాళ్ళందరూ చంగదుని తోనో, సూర్యునితోనో వావివరుసలు కుదుర్చుకొంటున్నారు. కవుల్ని, పురోహి తుల్నీ పురమాయిస్తున్నారు. రాజరికం పొందలేకపోయినా స్వతంత్రంగా పలతతతతతతలలతతతతతతతతతతలలతతనతానానాు వీ. అనువాదమన్న స్పృహను ఈ మాటలు రానీయవు.

100

సుప్రతిష్టులెన హ్యదవర్జాలవారు వాణిజ్యంవైపు కూడా ఎగబడ్డుతున్నారు.' తమలో తాము వృత్తుల కోసం తగాదాణ పడుతున్నారు. అమాత్యాదిక నియోగాల్లో (బాహ్మణులే కుదుటబడ్డారు. వేదపరాయణ జీవనం తగ్గుముఖం పట్టింది. సర్వకర విముక్తమైన అ(గవోర దానాలు ఎక్కడో అరుదుగా కాని రావడంలేదు. అలాంటప్పుడు “(బావ్మణులుగాని వారివలన దండళుల్కాదుల గొనుట* వంటి మాటలు కేవలం సంస్కృత భాగవత రతనాకాలంనాటి భావజాలానికి సంవింధించినవి అని మ్మాతమే (గ్రహించాలి.

తెలుగునాట భాగవతం అవతరించి, పురాణ [ష్మకియను ఇజన్మపియం వేసింది. నారాయణరావుగారి మాటను తీసీకొంటే అపుకవితా మార్గాన్ని గొప్పగా లోగలుపుకొంది భాగవతం. పౌరాణికుడు నిత్యం జన్యఫియంగా భాగవత పురాణాన్ని గానం చేసి, వివరించి, ధర్మబోధకత్వాన్ని నిర్వహించేవాడు. (వత్యవ జీవితానికి ఉద్చోధం కలిగించేవాడు. ఆందుక్కావలసిన ఆనుపానులన్నీ పోతన తన రచనలో సమకూర్చాడు. రెంటిమధ్య ఇంత వైవిధ్యం ఉంటే మరి అతని ఉద్దేళ్గం మాట యేమిటి! ఎవరో కవి పండిత గాయకుల్ని ఉద్దే౦ంచిగాధు పోతన భాగవతాన్ని తెలుగులోకి తెచ్చింది. తెలుగువారందరికీ వెలుగుబాట అయిన భక్రిమార్గాన్ని చూపడానికి. నిత్మపవచన, (ప్రటోధన నిమిత్తం, అందుకే ఆ రచన పొందినంతటి ఆబాలగోపాలామోదాన్ని ఇంకేదీ పొందలేక పోయింది. మరిలాటివాటిని అందులో పొదిగించడానికి కారణం!...ఆ సీసం విషయంలోకి వద్దాము. మొదటి మాటే, ““వినుకర్షణాదిక వృత్తికంటెను మేలు యాచింపనొల్లని యట్టి వృత్తి.” కర్షణమంటే వ్యవసాయం, దున్నడం. ఆడి యాచకవృత్తితో సమానము, అంతకంటే యాచింపనొల్లిని యట్టి వృత్తి మేలు అనడానికి ఆనాడు పౌలం దున్నేవాళ్ట, ఇంకా బానిసలుగా మిగిలిపోయి యాచకసదృశులై నవారై నా కావాలి. లేదా దున్నినా యాచకస్థితి తప్పనివారై నాఐ ఉఎడాలి. యాయావరమని రెండో పాదంలోనూ, మూడో పాదంలోనూ ఎలాగూ చెప్పాడు కాబట్టీ కర్షణమంటే యాచింపకర్మములేని ఘనవృ త్రిగా కాకుండా యాచక వృత్తిలాగా ఆసుపిస్తోండి. కృషికి సంబంధించిన యే ఆంళం పట్ట లి, వణిజనుంచి బలిజ శబ్దం వచ్చిండని ఒక అభ్మిపాయం,

101 గౌరవమున్న వాళ్ళులయినా, సమకాలీనతకు చెందిన బౌచిత్యం కోసమైనా బీన్ని పఠివారింబిఉండేవారు. పోతన్నగారు అన్యధా అలాటి సత్పరిహారాలను చేశాడు. భురి ఇక్కడ మ్యతం కృషిని కింది ఆడుగులోనే ఉంచి భూషించాడు. ఇంచుళో చం్యదంగారు పేర్కొన్న జమీందారీ వ్యవస్థ నెదిరించే రైతు హుందాతన* ఏమి కనిపిస్తోంది ? అభ్యుదయాంళం ఏమి స్ప్ఫురిస్తోంది + చివరకు తేలేదేమిటంటే-5 ష్టాలూ, ఆపదల పాలైన మవోరాజులు పాదం ముక్తాయింపుల్లో అన్న నాఖుగు వృత్తులైనా చేయొచ్చుకానీ, పద్యం మొదట్లో కర్షణం మాతం కేయరాదు. * ఎత్తు గితిలోని చివరెత్తు మాటల్ని గూడా గమనించాలి. ఆపద వసరముల నము డెక్కువ జాతి నృత్రినున్న దోవవిధముగాదు." తక్కువ జాతి వాడు ఎక్కు.న జాతి వృత్తిలో ఉంటే, ఆపద వేళల్లో, అది తప్పు గాదు. తప్పుగా పరిణించగూడదు. తప్పయినప్పుడు దండన ఆమరాలి కదా ! ఆయితే ఆసటవేళశ. ఈ పాదం ఒక పట్టాన వ్యాఖ్యానించి చెప్పడానికి వీలు కాని మాట. కూద ధర్యాన్ని వివరిస్తున్న పద్యం-_ “'స్తేయము లేని వృత్రియు, శుచిర్వము, సన్నుతీయు. న్నిజేవులన్‌ మాయలు లేక డాయటయు........." ధరామరుల సేవయు, గోవుల రక్షణంబు' ' ఆరంభం ఆరంభమే, దొంగతనం లేని మంచి వృత్తి అంటూ మొదలు పెట్టారు. అంటే నాడు జూగులంటే మొదటి మాటగా దొంగతనం గుర్తుకు విచ్చేదా ? లేక పద్యం నడక కోసం ఒక పడి కట్టు పయోగమా? అ మధ్యలోనే '(బాహ్మణ క్షత్రియులకు నీచ సేవనంబు కర్తవ్యంబు గాదు' అంటూ, వర్ణ ధర్మోపదేశం ముగింపులో “జాతి మ్మాతంబున బుకవుని వర్ణంబు నిర్దేశింపలేరు. శమదమాది వర్జ్ణలక్షణ వ్యవహారంబుల గన వంయు' అనే ఉదాత్తమైన భావాన్ని అందిస్తాడు. అంతకు మునుపొక పద్యంలో శమదమాదుల వంటి సదృళ లక్షణాలు - 'నిజలక్షణము ల్మగజాతికి నధిపా! అంటూ అ్మగజాతికి మాాతమే రెప్పినందువల్హి వాళ్ళలో అవి లేకుంటే అగ వర్ణములు కారు అని, మనం ఒక వర్గానికి మతమే ఆయన ఉద్దేశించారు అనుకో కుంటా, ఆందరికీ అన్వయించి చూడడం మేలు. పై పద్యభాగంలో కూద రక్షణ వర్ణనలో 'గోరక్షణం' ఒకటే విహిత వృత్తి ధర్మంలో చెప్పబడింది. ఆ౮ాటి సామాజిక స్థితినీ, వృత్తి వ్యవవోారాలనీ శీ ఇది పరోక్షంగా ఆనాభి కూద (ప్రభువుల మీద దెబ్బకాదు కథా?

102

పరిశీలించటంలో ఈ మాటను లోతుగా గమంచాల్సిన అవసరం ఊంది.- పోతన్న నాటీ సమాజంలో ప్యూదులు మరి ఏ ఇతర వృత్తుల్లోనూ లేరా? పంచాయణం వృత్తుల వాళ్ళు శ్యూదజాతిలోకి రారా? వై శ్యవర్గం లొనికి వెళారా? మయుజ్ణీ, మార ఫ్రాండేయుణ్ణీ, వాళ సంతతినీ కుల పురుషులుగా చెప్పికొని పురాణాలను నిర్మించుకౌన్న వీళ్ళు, యజ్ఞోపవీతం వంటి చివ్నోలతో నేమి; లౌతిక కిర్మాధార కాస్త సంపర్కంతో నేమి, కాము నిర్మించిన వస్తువులను వినియోగంలోకి తెచ్చే విధానాలతో నేమి, వైశ్య శబ్ద పెధిలోకి వస్తారేమో ! భూకర్షణం కలిగిన వాళు, కూడా వై ళ్యళబ్దరాచ్యులై , కేవలం గోరక్షణం వహిండే వాళ్ళు మాతం పద వర్గీయులౌతారా? కులనామాలన్నీ (సాయికంగా సామాజిక పరిభాషలోకే వస్తాయి. ఆనాటీ సమాజం లోని ఆర్థికస్టాయి. నిర్ధారకాంళాల్లో గోసంపద కింకా ముఖ్యస్టానం ఉంది, అప్పటిశొకటి రెండు శతాబ్దుల పూర్వంవిగా దేప్పబడే కాటమరాజు కథ, పల్నాటి యుద్ధకథ వంటి (పసిద్ధ తెలుగు గాథల్ని తీసికొంటే, అ విషయం తేట తెల్లమౌతుంది. భూసంపదకంటే సుఖమైనవసతి కలిగించేదిగా గోసంపద పరిగణనలోకి వస్తుంది. అనేకంగా ఆలయాల కిచ్చిన దాన శాసనాలు కూడా ఈ అఆంళాల్ని వెలుగులోకి తెస్తాయి. గోరక్షణేతర వృత్తి కలిగిన శ్యూదులు శ్యూద వర్ణంలోకి రారా? ఒక వంద సంవత్సరాల తదనంతరం వచ్చిన పెద్దన్న “అచటీ నాలవజాతి హ _ముఖా త్తవిభూతి'అంటూ [పళ సంగా | పశంసించాడాయె. పోతన్న, పై భాగంలోనే మరోచోట *సంకర జాతులై న రజకాదు" లను అంత్య జాతులుగా పేక్కానడం వల్ల, పృూదుంలో సంపన్న వర్గాన్ని మ్మాతమే ఆయన ఉపలకించాడేమో!

భాగవతల ముగింపులో, ద్వాదళస్కుంధాంతంలో భవిష్య పురాణకథనం చేస్తూ నిక్కాగమాటంగా భావితరాల్లోని అగవర్దజుల వర్తనాలను ఖంరిస్తాడు పోతన్న. వర్ణాశమధర్మ విహితులై ఎలా నివాతు లౌ౮ారో నిర్మమకారంగా పేర్కొంటాడు. ఈ నిర్మమతను కేేలం యరాతథానువాదంలోని కథాకథన" వైఖ3గా భావించక ర్లేదు భవిష్యపుంణ (పస క్త్రమైన భావితరం, తనకు సమకాలీనమైందేనన్న స్పృ్రవాగు ఆయనక వెన్నంటే ఉంటుంది. అందుకే వాళ్ళ కళ్ళను తెరిపించడానికే ఆ నిర్మమశప అవలంబీస్తాడు. పోతనలోని దివ్యాంశ అదే. భగదక్సారమ్యం పొందిన మవోఖభక్తువి నిర్భికాంళ అది, ఆనాటి సమాజ

103 స్థితిలో అచ్చమైన అభ్యుదయాంశ కూడా అదే, ఆండేకాని, చ్యకవర్తుల వర్తులాన్ని ధిక్కరించి, వాళ్ళ చ్మకానికి ఎదురొడ్డడం కాదు, రాజరికాన్ని తక్కున చూపు చూడడమూ కాదు. పోతన కాలంలోని పరిస్థితిని గమనిస్తే, (ప్రజలందరూ సమీకృతులై ఒక ఉత్తమ (వళువుకోసం అన్వేషణ సాగించడం కనిపిస్తుంది. రాచకొండ రాజ్యం అలానే ఆవతరించింది. కాళతీయ సా,మాజ్య విద్చిన్నానంతరం, మవామ్మడీయుల దురా[కమణలను, దురాగతాలను (పతిభ టించే నిమిత్తం, స్వచ్చందంగా [ప్రజావాహిని ఒక వీరుజ్జి, శూరుజ్జీ వరించ డానికి కదలి వచ్చింది. వీరత్యంపట్ల (వజోధం పెరిగింది. సర్వలక్షణళోఖితు ల్లైన జూరుల వర్ణన కావ్యసీమల్లో (ప్రబలింది. ఇ్యాతధర్మ (ప్రబోధం, ఆనాటి సమాజంలో [పధాన తం(తమైంది. ఆత్మార్పణం, హింసాత్మకమైన పరిత్యాగం, ఠజోత్సావాం, వీరధర్మం నాటికి బార్మితక అవసరాలయ్యాయి. మతంలోనూ, మన్నోవతంలోనూ ఈ మార్చు మనకు బహుధా కనిపిస్తుంది కవిత్వం యధాళ క్రీ ఈ భావన విస్పూర్తికోసం పరి_శమించింది. పూర్వగాధల్లోని మహావీరుల చర్మిత లను, వాళ్ళ వీరోచిత కృత్యాలను పరవళం గొలిపే విధంగా గానం చేసింది* కూరభకక్రిని పెంపొందించడానకి దోహదం _ చేసింది. శూరభక్రి వ్యక్తి ఆరాధనకు చోటిస్తున్నదని కాదు మనం ఎన్నవలసింది, శూరభకక్కి పరోక్షంగా దేళళ క్రికి వీజం వేస్తుందని. నిన్న మొన్నటి కాల్చనికోద్యమ సంధికాలంలో కూడా ఈ పకియా వ్యాప్తిని మనం గు ర్రించవచ్చు. *“ఇతర దేళాలలోకూడా సమాజంలో మార్పుకోరీ రచయితలు వెనుకటి గాథలనే తిరిగి [కొత్త పద్ధతిని అన్వయించటంతో (ప్రారంలించడమనే సాంపదాయముంది” అనే చందంగారి మాటలను మనం ఈ వెలుగులో అన్వయించుకోవాలి. హరల క్రికోసం, ఆనాళ్ళల్లో ఎమ్నకొన్న పంథఠా-అవతారపురుషులై న శ్రీరామ, ్రీకృష్ణాదుల గురించి మహో తృృష్టంగా గానం చేయడం సర్వసుగుణాభివాములుగా, ధర్మరఇాపరాయణులుగా తారిని వర్ణించడం. ఈ అవళారగాథావర్ణ్జన, ఆ నాళ్లలో మనకు దాక్షణాత్య ఖాగాల్లోకంటె, జౌత్తరావా భూముల్లో అధికంగా కనిపిస్తుంది. బౌత్తరాహ భూముల్లో అవకా వర్ష న్యపదాయానికి అధిక [పొచుక్యం రావడానికి కారణం అక్కడ వెలసిన మవామ్మదీయల అఆగడాలే. ఆ వేడి దశ్నిణాని కింకా అత దిగశేము. దక్షిణాది మొగసాలలోనూ, ఉ త్తిరాది కడ అందులోనూ ఉర్న తె ఎస భూమెకోమాకం తాఎడవిస్తోంది. అందుకోసమే జౌత్తరావా సంప

10%

దాయాన్ని, సమకాలీన చారి[తకావసరాన్ని గుర్తుపట్టి, పోతన్న, దువ్హశికణ వలా యణుడై న భగవదవకార తత్వాన్ని [పళ స్తంగా నిరూపించే భాగవతాన్ని నెలుగు లోకి తెబ్బాడు.కడగండ్ల పాలౌతున్న తన (పజకు ఊరటగొలి'పే విధంగా ,నిబ్బరం ఇచ్చే తీరుగా, ఇ్యాతధర్మం (పళాశించేరీతిగా భాగవత రచనను నిర్వహించాడు. “*జనరన్‌ నన్నయ తిక్కనాది కవులు తనదాకా తన పుణ్యంకొద్దీ భాగవతాన్ని చదలి పెట్టారని పోతన్న సంతోషించడని గుర్తించడం కంటె, వాళ్ళ కాలం కంటె పోతన్న కాలానికి భాగవత రచనానసరం ఏర్పడిందని గుర్రించాల్సి శాజవ్యవస్థకు కావలసీనన్ని ఆందాలు సంతరించడంలో పోతన్న బీరు పోలేదు. ఎలాటి [ప్రభువు విషయంలోనైనా, వీలై నంత వరకు న్యూనతను రానివ్వకుండా దాచెయ్యడానికే (ప్రయత్నించాడు. హిరణ్యకశిపుడు వంటి పరమ అభాగవత శాశస శిరోమణి విషయంలో నై నాసరే, తన తమ్ముడైన హిరణ్యావుడు వహరితే ఛాతుడై న పిమ్మట, వాని బిడ్డలను, భార్యలను, తన తల్లిని చేరబలిచి 'పఠు లెన్వరు! తామెన్వరు? పరికింపగ నేక మగుట లావింపరు ! తత్సరమ జ్ఞానము లేమిని, పరులును మేమనుచు దోచు (పాణుల కెల్పన్‌'- అంటూ ఊపన్యసించిన వైరాగ్య భావాలనూ, సుయజ్ఞోపాఖ్యానాన్ని ఈశ్వర పరాయణతనూ చదివితే, హిరణ్యకశిపుని వ్య క్రిత్వం స్ఫుటంగా ఎదుట నిలిచి విస్మయం గొలిపిస్తుంది లి తర్వాత తర్వాత ఆత్మసుతుణ్రే, నారాయణ జపం మూలంగా ఏవగించుకొని హింసించినప్పుడు తప్ప, ఆతని వుందాతనానికి ఎక్కడా దెబ్బతీసే విధంగా రచన సాగించలేదు సౌమాన్యమైన కావ్శకియా పరాయబణులై తే, వీలై నంళ వరకూ హిరణ్య కశిపుని [కూరత్వానికి నగిషీలు చెక్కి. ఉండేవారు కాని. జొన్నత్సానికి ఊపిరి నిచ్చేవారుకారు. రాజవ్యవస్థకు ఆయన మెజుగులు దిద్దిన ఘట్టాలన్నీ ఒక ఎత్తు- బలి చరి ఘట్టం ఒక పే ఒక ఎత్తు, పోతన్న లోని భక్తి వై రాగ్యాలూ, ఆత్మ విశిష్షత, భావుకత, శిల్పం అన్నీ ఒక దాన్ని మించి ఒకటీ పోటీపడి సాగాయి అందులో. ౬లిచ[కవర్తి జొన్న త్వం-వామనుని విశ్వాధిపత్యం ర్‌ ఇక్కి డొక విషయం గమనించాలి. హిరణ్యకికిపు డెప్పుడూ వైదిక మతాన్ని, వై దిక మతావంంబులనూ, విష్వ్వన్వేషణలో హింసించాడు శప్ప, సామాన్య జనులకు-శూదులకు-పీడన కలిగించాడనే మాట ఒక్కటీ అగుపగదు బహుళ ఒకనాడు వైదిక వర్గానికి-అవై దిక

రాజవర్గా ౧కి జరిగిన పోరాటానికి ఈ కథ సంశేతం కావచ్చు.

105 "అనే రెండు (పధాన దృక్కోణాలనూ బాలా పొందిగ్గా నడిపిందాడు. విశ్వాధిపతి అయిన విష్ణువు చేతినే [కిందుచేసి, బలి చ్మకవర్తి చేతిని మీదు చేయడంలో స్వంత కల్పన లేకున్నా ఆ మీదైన వ్వైనంలోని గొప్పతనాన్ని వృదయానికి హత్తుకుపోయేలా. చెప్పడంలో పోతన్న స్వంత ముదా పతిళా ఉన్నాయి. బలిచ_కవర్తిని తెలుగు సాహిత్యంలో కనిపించే గొప్ప దాన వీరునిగా తీర్చిదిద్దాడేకాని, దానవునిగా చృితించలేదు. “కారే రాజులు రాజ్యముల్‌ క లుగవే" అన్న మాటలు పోతనలోని నిరాడంబరశను, నిష్కామతను (పతిధ్వనించడమే శాకుండా, సమకాలీన నరపాలురకు పున్టినిచ్చే దివ్యమం[తోపదేళాన్ని చేస్తు న్నాయి భాగవతంలోని ఏ రాజవీరుని కథను తీసికొన్నా, దాన్నాక సుందర సందేశంగా తీర్చడానికి చేశే [పయత్నం కనిపిస్తుంది. ఆడపాదడపా _బాహ్మణ వ్యవస్థకే కించపాటు కలిగే స్థితి భాగవతంలో కనిపిస్తుందేమో కాని, రాజవ్యవ స్థకు కిచపాటొదవే స్థితి కనిపించదు. మొదటగా భాగవతం అవతరించిన సన్ని వేళంలోనే అ రహస్యం ఉంది. భాగవత ధర్మం లోనే ఆది ఇమిడి వుంది* (నావ్మాణ మకాన్ని వ్యతిరేకిస్తూ, క్ష[తియులు రూపొండించిన ఉద్యమం భాగవత ధర్మం. షాాత ధర్మ (పవేళానికి భాగవత ధర్మం ఒక లాత్విక స్వరూపం పోతన్న కాలంలోని పరిస్థితి కూడా ఆదే. నరపాలురను బలహీన పరచడం కాకుండా, వాళ్ళనింకా ఐలవంతులుగా, గుణవంతులుగా, రాజ్య రష్షణ, మత రక్షణ పరాయణులుగా తీర్చి దిద్దడానికి నాటీ మత (ప్రవక్తలూ, సాహిత్య నిర్మాతలూ కృష్‌ చేశారు. ముఖ్యంగా ఉత్తర భారతదేశంలో ఆ కృషి లితమే శ్రీరామ. శ్రీకృష్ణ (పళ స్తి గానామృతాలు. కీస్తు అనంతర భారత చర్మితలోని మధ్యకాలంలో కృష్ణ, రామ _పళ స్తీ కావ్యాలు అనేకం అవతరించాయి. కృష్ణుని లోని రాజకీయ చతురతా, అర్థ విద్యాపారంగత్వం, సరస నై పుణ్యం. రాముని లోనీ నై తికబలం, కొన్ని విలువల పట్ల విత్తశుద్ధి ఆచరణ పటిమా (పతి నర ప్రౌలునికీ అతి ముఖ్యమని పరోషంగా చాటి చెప్పాయి. పోతనలో రామకృష్ణా ద్వైతం కొట్టొచ్చినట్టు కనిపిస్తోంది. థ్రీరామాంకితమైన తెలుగు భాగవతం, థ్రీ కృష్ణ సంకీర్తన, చింతనాల వల్లనే నేటికీ కోహినూర్‌ వజంలాగా మెరిసి పోతోంది. సంకీర్తన, చింతనాలనే ల క్రిమార్గాలకు ఉపాదేయ:గా తెలుగు నాట ఎప్పటికీ కాళ్యుత కాంతితో నిలిచిపోతుంది. ఆ కాంతికి నిధానమైన భక్తిమార్గ

106

మనే సాహక్య పంథా౨ ఇక కాస్త పఏశీలిద్దాము-అడే పోతన రచనకున్న సామా జిక భూమిక, అనే విషయాన్ని గుర్తుంచుకొని

తొట్ట తొలిసారిగా భారతావనిలో సాఇ్షాత్కరించిన భి మార్గమనే సాం్యపదాయాన్ని గురించి మొదట్లోనే కాస్త సమీషించుకోవలసిన అవసరం ఉంది. హిందూ మతానికి ఉపాధులుగా చెప్పబడే సంపాతలు, (బాహ్మణారణ్య కోపనిషత్తుల్లో, ఆాత్రికదర్శనానికి అద్ధం పద్రేవి ఉపనిషత్తులే. విశ్వం, చై తన్యం, జీవుడు, ఆత్మ, పరమాత్యవంటి అనేక నీరూప విషయాల పట్ల అవగాహన పెంచేటందుకు ఖిన్నకాలాల్లో భిన్న మవార్షులు చేసిన (పయళ్నాల ఫలితమే ఈ ఉపనిషత్తులు. నిరాకారమూ, నిర్గుణమూ అయిన పరమాత్మ చైతన్యాన్ని విశ్రేషించి, వివరించి, తర్కించే జ్ఞాన భాండాగారాలు. గొప్ప మేధా గత పర్మిశమ అందించే అత్షరమం(తాలు. ముఖ్యమైన ఉపనిషత్తులు వెలసీనకాలం (క్రీపూ. 8వ శతాబ్ద (ప్రాంతమని ఆధునిక విమర్శకు లంగీకరించినప్పటికీ, వీటి ఆగంభ వికాస కాలం అంతకు దాల పూర్వమేననీ, _పాయశః కీ. పూ. ౭000 సంవనగ్సరాల నుంచి వీటి వికాసం (పారంభమై ఉండవచ్చనీ పెద్దలు ఊహిస్తున్నారు. ఈ నకమి సుదీర్హకాలంలో ముఖ్యంగా మొదటి సహనం లోపల వర్ణపతిప త్రి పెకగడం, జ్ఞానమార్గమైన తా_ల్రికదర్శనం కొంతమంది చేతుల్లో మా “మే ఉండివోవడం, కమేపీ వాళ్ళకు మిగిలిన సమాజం మానసిక బాంసత్యం నిర్వహంచే దళ రావడం, ఈ శ్ఞాన చై తన్యమంతా సామాన్యుల శ్రేమ్మాతం ఆఎచుబాటులోకి లేకపోవడం వంటి ముఖుమైన పఏణామాలు చోటు చేసికొన్నాయి. ఒక్కమాటలో వెప్పాలుటే, పామరులకూ-పండితులకూ, సామా న్యులకూ, తాత్రికలహూ మధ్య ఒక ఆగాధం, దూరం ఏర్పడే పరిస్థితి వచ్చింది. ఆత్మచె తన్యాన్ని నమ్మే స్వభావం ఉన్నప్పటికీ, దాన్ని ఆకళింపు చేసికొనిం దివ్యతను అఎదుకౌనే మార్గం తనకు దూకమైనట్లు, దాన్ని తముంచి దూరం చేసిన వారు తమమీద అనుచితమైన పెత్తనం చేస్తున్నట్లు, యజ్ఞ యాగాది నిషృల కర్మల నాధాకంగా తమ ఆర్థిక రూపాలైన పస సంతతిని కొల్పగొఎటున్నట్టు సామాన్మ్యుఎ అనుకో గారు. అందుకోసం ఉద్యమ రూపంలో విప్తూలు లేదాయి. ఈ విష్ణవోద్యకూలకు ఒకవైపు సాత్వతులు, మరొకవైపు లిచ్చ వుశా కాష్టలూ శాయకత్వం వహించాను. వీకందరూ త్యతియులే. ఇక్క

107 ఈ మాటను కొంత విపులీకరించాలి. తర్వాత తర్వాత వివరించబోయేదానికి ఇది కీలకం కనుక. సంహిత-అందులో మొదటిదైన బుగ్వేద సంహిత ఆర్య మఠ తత్వానికి సంబంధించిన రెండు ముఖ్యమైన దృక్కోణాలను చూపుతుంది. ఒక వైపు-లిన్న దేవతలను, వాని సంతృ వ్రిపరచే లిన్న పూజా విధులను నిర్దేశించింది. మరోవైపు అంతకంటె ఆతీతంగా, ఆ దేవతా తత్త్వాన్ని, విశ్వత త్తాన్ని, విశ్వాత్మ వై విధ్యాన్ని విశ్తేషస్తూ, ఇదంతా ఒకే ఒక విశ్వచై తవ్యం-పరమాత్మ-(బహ్మతత్వ విలాసమనే నిర్ణయానికి బీజం వేసింది. రెండవది ఉపనిషత్తుల్లో విస్తారంగా వికసిస్తే, మొదటిదింఆయజ్ఞయాగాది విహిత కర్మల విధుల్ని వివరించే (బాహ్మణాల్లో పెరిగి పెద్దదయింది. (కమేపీ, రెండూ (పక్క(పక్కనే పెరుగుతూ వచ్చినా, రెంటికీ మధ్య వైవిధ్యం కూడా పెరుగుతూ నచ్చింది. హిందూమతం పేరువద్దకు వచ్చేసరికి వీటిన్నిటినీ ఒకే (తాటికి గట్టి చూస్తాము కొని, రెండూ రెండు భిన్న మార్గాలకు కారణభూత మైనవనే అంళాన్ని విస్మరిస్తాము. అందులో మొదటిదాని పాబల్యం పెరిగి నందువల్లనే విప్తవాలు అవళ్యకమయ్యాయి. నివృలయజ్ఞ యాగాది కర్మ తంఠాలకు నిలయమై, అదే తాత్త్విక దర్శనా మార్గమని కా. వచ్చేసరికి విప్త్రవాత్మకమైన ఆ మార్పులకోసం ఉద్యమాలు అవసరమయ్యాయి. (లాహ్మణులను పట్టుకునిల్చి వర్ణవ్యవస్థకు నీళ్ళుపోసి పెద్దచేసిన వర్గంమీద, సాత్వతులు, లిచ్చవులూ, శాక్యులు. తిరుగుబాటు చేళారు. సాత్వతులకు ్రీకుష్టుడు వాయకుడు. లిచ్చవులకు వర్ధమానుడు [1పధాన వాయకుశు. శాక్యులకు గౌతముడు. (క్రమంగా వీరే వాసుదేవం, జైన, బౌద్ధాలకు ఆది (పవక్తలూ, లేదా, ముఖ్య [పవ ర్తకులయ్యారు. గమనించవలసిందేమిటం టే, ఆర్యావర్త భూమికి మూడంచుల్లోనూ ముఖమైన మూడు విప్ణవాలు రావడం %* సాత్వతులు _ జ్ఞానమార్గం స్థానే భక్రిమార్గం _పవేళ పెట్టడానికి కారణళూతులయ్యారు. నిరాకారుడూ, _ నిర్గుణుడూ అయిన సరబహ్మను దర్శించి, తదైక్యం పొందడం-వ్యావహారిక వృత్తుల్లోని పామరు లకు కష్ట సాధ్యం కనుక. ఒక విశిష్టరూప కలితుడూ, సమ స్తగుణయళోవిలాసి అమిన ఈశ్వరుణ్ణి భక్తితో ఆర్బించి, సాయుజ్యం పొందమంది వాసుదేవ 6. చుబ్పుపట్ట బమ* ఊన్న (పళావాా (పావు వీబిపై ఎంక? అనేది లోళుగా చూడాల్సిన విషయం,

108 త్రం. నీహప (బర్మా పదార్దాన్నా జ్ఞాకుతో రేరడంకంటె, థ క్తితో సారూప దైవాన్ని పొందడం సులుఎని ఉద్దాటించింది. సీకూప (బహ్మా తత్త్వాన్ని గురించిన తార్కిక వాదాల కంటె, మానవజీఎతం, జీవిత సమ స్యలూ, నై తికత-వీటి గురించి ఆవగాహన ముఖ్యమైంది. ఈ అవగావానే ముక్తికి మార్గమని ఉపదేశించింది బౌద్ధం. ఈ సూతాన్ని ఆంగీకరిస్తూ, జీవాత్మ పరమాత్మల స్వరూపాన్ని కూడా అర్థం చేసికొని, పరమ (ప్రాకృతిక రీతిలో నిరాడంబర జీవనం గడుపుతూ, విశ్వచై తన్యాన్ని ఆకళింపు చేసుకొనే రీతుల్ని అన్వేషించనుంది జైనం. ఈ మూడీంటి వెపు సామాన్య జనులకు మొగ్గు పెరి గింది. ఇవి మూడూ [ప్రాచీన భారతీయతత్వం విలువల్ని (కొత్త చృక్కోణా లతో పునరుద్ధరిస్తున్న వే, ఈ మూడింటికి భిన్నంగా బయలుడేరిందే [బావ్మాణ మఠం బౌద్ధం జైనం, వాసుదేవం వైదికమరానికంటె థిన్నమతాలుగా మనం పరిగణిస్తే, ఈ (బాహ్మణమకతాన్ని కూడా థిన్నంగానే పరిగణించాలి- ఇదీ వైదికమశం ఒక్కటి కాదు. వైదికమతం విశ్వదై తన్యాన్ని ఆవిష్య్మ రించడానికి యత్నించింది. ఇది ఒకానొక సారూపమైన దేవతామూ రుల అవ్బనావిధుల్ని. కొన్ని సం్యపదాయ విధుల్ని ఏవ్పరచటానికి కృష చేసింది. నిజమైన జ్ఞానమార్గం కంచె భిన్నమైన, బాపారమైన కర్మకాండకూ, కృతిమ మైన ఆచార సంపదాయాఎకూ-[(పాధాన్యం పెంచటానికి కసష్టించింది. ఇది 1పాచీన వైదిక మతంకంటె నిక్కచ్చిగా భిన్నమైంది త్లైన, బౌద్ధాలు వైదిక మతం కంటె ఎలా భిన్నమైనవో, ఇదీ అలా భిన్నమైనది. తేడా అంతా ఓకథే జైన, బౌద్ధాలు వైదిక మతంముంచి పూర్తి దూరంగా వచ్చి, నూత్న దర్శన మార్గాల ఎ, బహిక్విధులతో పాటు, అంతర్జర్శనంలో కూడా మార్చును తేవ డానికి పయత్నిస్తే, ఇది వైదిక మఠం పరిధిలోనే ఉంటూ, అంతర్జర్శనంలో కాకుండా, బహిర్విధుల్లో (వాముఖ్యతనిస్తూ పోయింది. పైమూడింటి విప్తవాల తర్వాక, మూకింబిశోకు రాజ్తీకూర్గాన్ని అరలలించి, మూకింటి తీకంనూ లోగలుపుకోవటా?కి యత్నిస్తూ మరికొన్ని సరికొత్త మార్గాలు తరువాత వచ్చాయి భక్తిశో సారూపదేవతాకృన అనే అఎళాన్ని తీసికొని, ఈశ్వరునికి తోడు హరికి కూడా పీకం వేసి, ఆ హరీ వాసుదేవ కృష్ణుడూ ఆలేదం వంటి భాగవఠుంకు దోగలుపుకొంది. బుద్ధుకి హడా ఆ హరి అవరఠారమే అ ది. ఇక శాబికి వర్ధరూషజ్జేహశా అ హరి అవతారంగానే చేసింది. బౌద్ధులూ,

109

జై నులూ ఒక ముఖ్యమైన పని చేశారు. సమాజంతో జ్ఞానజ్యోతిని వెలిగించ టానికి, బౌద్ధులు కొన్ని సామాజిక పీఠాలను ఏర్పరచుకొని, అక్కణ్జుంచి సామా న్యులందరికీ తమ నవ్యజ్ఞానమార్గాన్ని వినిపించడం మొదలు పెట్టారు. ఎఊళ్ళోనూ మూడు పూటలకంటె ఎక్కువ గడుపకూగడదంటూ, పరమ (ప్రాకృతికంగా మసలాలనే నియమం పట్టిన జ్లైనులు, అరణ్య మధ్యాల్లో ముఖ్యస్థావరాలను. కేం్యదాఆను ఏర్పరచుకొని, అక్కడనుంచి నిత్ససంచార సముపార్ణితమైన తమ జ్ఞానంతో గొప్ప గొప్ప మేధాగత పర్మిశమలను నిర్వహించారు. సమాజోప యోగకర మైన ఖిన్న లిన్న శాస్త్రాల అవిర్భావ, వికాసాలకు నిత్యం పర్శిళ మింబారు. జైన, బౌద్ధుల ఈ కృష జకల్ని చాలా ఆకర్షించింది. (బాహ్మణ మతము ఈ రెంటినీ లోగలుపుకొంటూ, వ్య క్రిరూపాత్మక్ర దేవతార్చనల నిమిత్తం బౌద్దుల ఫక్కీలో పీఠాలను, దేవాలయాలను నెలకొల్పింది. (పజా వావూళ్యానికి క్ట్‌నం పంచే నిమిత్తం, సమాశావగావానను పెంచే. విధంగా, వైజ్ఞానికత, నైతికత పెరగాలంటూ ఉపదేళశాత్మకమైన పురాణాలను నిర్మించింది. తమ మతాన్ని జన్మపియం చేసేటందుకూ,త్తైన బౌద్ధ భాగవతుల దాడి నెదుర్కొనే టందుకు [బాహ్మణ మతం ఎంచుకొన్న కొత్త దృక్కోణాలు -వ్య క్తి రూపాత్మక దైవం, పీఠం-లేదా దేవాలయం, పురాణం, ఇందులో పురాణాన్ని మొట్టమొదటి సౌమాజిక విద్యా పాఠ్యగంథం = (151౯56 క07గా21 ౯6671 ౦5006141 జైడీంం&100) అనొచ్చు. ఈ పురాణాల మూలంగా, (బాహ్మణ మతం (నత్యేక రూపం ఒక విధంగా తెరమరుగౌతూ, సమ్ము[గీతిలో పొందూ మతావి వ్క.రణకు సంబంధించిన [(పయత్నం జరిగింది. నవీన దర్శనాలు, (ప్రాచీన దర్శనాలు, ఇహుపూర్వచర్శిితలూ, సమాజ స్వరూపాలూ అన్నీ కలిసి, శానపదుల హృదయాన్ని ఆకర్షించే ధర్మాల్లో ఓక్కటైన ఆభూతకల్పనా (దవ్యం సవోయంతో పురాణ కథలు అనేకంగా వెలసి వచ్చాయి. [కీపూ. 8,8 శతాల్లాల నుంచి [క్రీ.ళశ. 18 ళ.ల వరకూ ఈ పురాణాల కల్పన కొనసాగుతూనే వచ్చింది. ఈ యుగారంభాని! పూర్వమే (పసిద్ధంగా వెలసిన ఇతివోసాలకు మతం జానపద అభూత కల్పనాధర్మం తోడై, కొత్తరీతిలో కొండంతలుగా పెరిగిన పుూణాలయ్యాయి. ఈ పుఠాణాలన్నిటిలోకీ తలమానికంగా. వచ్చింది కాగవతం, ఓక విధంగా ఇది చాలా పటిష్టంగా నాగిశ సమ్మ[గచన.

వై లషజా ఎన్నీ దీంట్లో అధికంశి కొటొచ్చినట్లు కనిపించడమే కాకుండా,

110

భక్తి యోగానికి [పాముఖ్యత పెరగ, మరింత జన్మవియం చేసే శక్తి వచ్చింది. భ_క్రి మార్గ (పదీపిక కావడమే దీనికి వెన్నెముకలాంటి లక్షణం.ఇదీ సంస్కృత భాగవతం వెలసే నాటికి, త్మదచనా నేపధ్యం. దీని నిర్మాణకాలం స్పష్టంగా తెలి యనప్పటికీ, ొహ్మణమతకానికి ఓక పటిష్టమైన సమ్మ[గగూపం ఏర్పాడ్డాక, భ_క్రిమార్గం సు,పతిష్టుయ్యాక, అవతారవర్ణనా _పయోగం అత్యంత విజయ వంత మార్గమని తేవాక ఏర్పడ్డ రచనే అక్నది నిర్వివాదాంశం,

తెలుగు దేశంలో పోతనకు చాలాకాలానికి ముందే కన్నడ, తమిళ దేశాలనుంచి వర్జవ్యవస్థను, కులభేదాలను వ్యతిరేకిస్తూ భ క్రి [పధాన మళాలుగా వీరళశై వం, వైష్టవం (వదారంలోకి వచ్చాయి... సర్వసామ్యతను, స్వామ్యతను మత పరంగా కానీ, మత చైతన్యంతో నిబద్ధమైన ఆనాటి సమాజపరంగా కానీ, ఇవి ఎక్కువగా ఉపలక్షించాయి. ఇవి దేశీయతను బఐవుధా ఆవరించాయిం గుడి భాషగా కూడా [దావిడాన్ని (పవేశ పెట్టాడు (శ్రీరంగంలో నాధరమునీ, విశేషించి అతని ఆకముచరుడు రామానుజుము. ఈ దేశీయత సమ్మగంగా కొక పోయినా ఒక [|పయత్నంగానై నా తెలుగులో వీరశైవ సాహిత్యంలో కని పీన్తుంది. అయితే వర్ణాశమ _పధానంగా వైదికమతం శందీ అభిన్నంగా భ్రావింపబడుతున్న బావ్మాణమతం పావ్మీక మైన గొడిలో నుంచి తప్పించి, మరో పాక్షికమైన గాడిలో కుదించి కట్టివేయడానికి చేసే పయళ్నం ఆవడం వల, &ఇదీ అంత విజయవంతమై వేళ్ళూని ఏక్తైక మార్గంగా నిలవలేదు. మార్చు పునఃవాంఛనీయమైంది. ఆ స్థితిలో ఉత్తర భారతంలో భ క్రి _పధానరీతి ఒకటి అవతరించింది. ఇది వైన్ణవంతోకాని, విష్వ్రవతార (పధాఏమైన శాఖలతో కాని ముడిపడి నడిచింది. (పతి అవతారం ఒక మేధాగతపయోగమే. సమాజం గమనంలో మార్పు తేవాలనుకొన్నప్పుడు, భగవంతుడు అ:వతరించాడంటారు అంటే సామాన్యార్థంలో, ఆ అవతావం పేరిట మేధావంకుడు ఒక (పయోగం. చేస్తున్నాడన్న నూట ఈ ప్రయోగ లక్షణం, (పస్తుతకం వివకలో ఉన్న (పయోగకాలానికి కూడా చక:-గా నప్పింది. విభిన్నమైన విష్టవతార గాథల (పహ స పెరిగింది. ఆ మూలంగా అందరికీ భగవదరధికారాన్ని, పరోతంగా సమాజంలో సర్వపమతను, (ప్రచారం చేయడం జరిగింది. ఈ సర్వసమతో (ప్రబారం ఒం చాతక అవసరంగా పంణమించింది. మరీ ముఖ్యంగా ఉత్తర

క్షేే్షే

దేశంలో మవమ్మదీయులు రాజ్యాలను (పతివించుకోవడంతో ఆగకుండా, హైందవ జాతిని మహమ్మదీయ మతంలోకి ఊకుమ్మడిగా మార్చడంలోకూడా ఉద్యుక్తులయ్యారు. హైందవుల పేరిట చలామణి అయ్యేవారిలో (బాహ్మణమతం నృష్టించిన అంతరాలూ, వాటి పరిణామాలూ, (పభావాలూ ఘోరంగా ఉన్నాయి. సామాన్యులు, నిమ్న వర్గాలు, ఈ నిమ్న (పతిప త్రితో నలిగి పోవడం కంటే, సర్వసమానతను చూపించే ముస్తిం మతమే మేలనే భావంలో పడే [పమాదం వుంది. అలాటి భావాన్ని వీలైనంతవరకూ బవుధా (వ్రచారం చేయడం జరుగు తోంది. భగవంతుడి పేరు చెప్పినా ఫలితం నాస్తి అవుతోంది ఎందుకంటే, అయన పాదభాగం తను పాదుర్భావ స్థానమైపోయింది. సేవతప్పనిసర వుతుంది. ఒక వైపు భౌతికసేవ, మరో వైపు మానసిక బానిష సేవ మధ్యలో నిమ్న వర్గియలు నలుగుతున్నారు సామాన్యులు, నిమ్న. వర్గాలవాడు అందరినీ ఒక తాటి మీదకు తీసికొచ్చి, అత్మ విశ్వాసాన్ని పురికౌల్పి, సర్వసమతనూ, సర్వజన గౌరవాన్నీ చాటి చెప్పాల్సిన బాధ్యత అంకురించింది. వీరశ్రై వంలాగా ఆక్క్మార్పణం, ఆత్మ పహింసవంటి రూపాలకేసి వెళ్ళి, నైరాశ్యం పెంచకుండా, [కియా కూన్యమైన బలాదూరు స్థితిని కల్పించకుండా, మధురమైన, భావపరమైన ఆనంద భ క్రి మార్గాన్ని (పజలకు, అందులో విశేషించి, అడుగు వర్గాల వారికి అందించాల్సిన ఆవసరం ఏర్పడింది. (ప్రజలందరి మధ్య ఉన్న సొమాజిక అంతరాలను తగ్గించాల్సిన అవసరం ఏర్పడింది. అందరికీ భగవదధికారం సమానమన్న భాననను మేల్కొాల్పాల్సిన అవసరం వచ్చింది. ఈ అవసరాన్ని పూర్తి చేయటానికి భక్తి (వరానమైన వైష్టవం ఉత్తరాదిలో అవతరించింది. ఈ సనుకాలీన లతణమే ఉ త్తరదేశ పు టంచుల్లో నివసించిన పోతనను [పభావితం చేనీఉండాలి,.

రామానందుని శిష్యుల్లో నిమ్నజాతీయులు, ఉన్నత జాతీయులు అంటూ రెండు వర్గాలైనా ఆతర్వాతగా ఏర్పడ్డాయికాని, (పటోధాల ఫలిలాలు మృాతం ఆందరికీ అందాయి. తమ మతంపట్ల, జొతిపట్ల గౌరవం పె.బాయి, అవతార పురుమల మహిమాగానంతో, జాతిరత్షబకు చిన్నచిన్న ,పభువులకు సైతం ఒక ఉద్యమ శక్తిని _ప్రసాదిలదాయి. ఏకముఖంగా, తమ జాతి (ప్రాళస్తాన్ని శలుచుకొంటూ, తమ (వభువు పీఠరావ కారాంను స్మరిస్తూ రాజులు దేళగౌరవ పరిరక్షణకు ఉన్ముఖులయ్యారు. సంసాలయోగంలో భ క్రియోగం మేళనం కొన

శే2 డంతో, ముస్తీములు తమ న్త్రిలకిచ్చే జానా మన్నన మిన్నగా వుండడంతో, సమాజంలో న్ర్రీలపట్ట కొత్త జాగృతి, గౌరవం పెరిగాయి. అదిలోని భాగవత వాసుదేవం పైతం గృహస్ట్థులుగా, మత ధర్మ పరాయజతను పాటించే వీలు కలిగించడానికే వచ్చింది. ఇప్పుడీ కొత్త భ క్రియోగం కూడా అంతే. ఇది స్రీలకు సమధిక మర్యాదను, పూర్వ గౌరవాన్ని సమకూర్చడం విశేవలం వాళ్ళలో సహజంగావుండే సహనం, దయ, మార్దవం, (పగాఢ (పేమ, ఆత్మ త్యాగం వంటి లవణాల వల్ల స్త్రీ విశష్టత కొత వన్నెలోకి వచ్చింది భక్తి మార్గంలో స్త్రీలకు గొప్ప ,(పోత్సాహం, స్థానం లభించాయి. సరిగ్గా ఇలాటి. సమాజ స్థితి మూలంగానే, తాలి తెలుగు కవయి[తి తాళ్ళపాక తిమ్మక్క. ఈ యుగంలో రావడాన్ని గమనించగలం. పెద్దగా పాండిత్య (పజ్ఞ లేనివాళ్ళయినా సరే పరిపూర్ణమైన భక్తిని ఆత్మలో నిలుపుకొంటే చాలు, ఏ విశిష్ట రచనకై నాం యోగ్యతకైనా ఆర్హులౌతారు అనే లానం ఉదయించింది సూరదాసును తన మార్గంలో చేర్చుకశొంటూ మూజ్ఞాళ్ళపాటు వల్పభాచార్యులు భాగవతాన్నీ, దళము న్క-ంధాన్నీ వివరించి చెప్పాడట. ఒకసారి సూరదాసును గానం చేయమన్న ప్పడు అవిద్య నుంచి విముక్తి కలిగించమంటూ సూరదాసు పరవళంతో గాన చేశాడు. ఆప్పుడు వల్లభుడు “నీవు సహజంగానే జ్ఞానాన్ని పొందిన వాడివి. నీకో టోధరతో నిమిత్తం లేదు' అంటూ (పశంసించాడని (పతీతి. ఇది ఓక వైపు స్వానుళవ సాఇాత్కార యోగ్యతేకానీ, వర్ణ యోగ్యత భగవదారాధనలో ముఖ్య. మైంది కాదనే ఆంశం వివరిస్తూనే, మరో న్సెపు పోతన “సహజ పందితుడ'నే. వీరుదుకు గొప్ప వివరణను కలిగిస్తోంది. తుమ్మలపల్లి ఠామలింగేశ్వరరావు గారు సవివరంగా నిరూపించినట్టు పాండిత్యం వ్యాకరణ, నైఘంటుక విద్యకు సంబంఛించించీకాదు. కొన సంబంధం దాన్ని స్వానుభవ సావాత్కార శ్రి మూలంగా పొందినవాడని ఒవాుళా అదే శక్తి ఆయన (పతి పదంలోకి (ప్రవ పించి వుండవచ్చు. తెలుగు వారికే తలపూవులాగ భాగవతాన్ని తీర్చి ఉండవచ్చు. 'కమనీయ భూమి భాగంబులు లేకున్న, పడియుండుటకు దూడిపరుపులేల అనే ఆతి (పాకృ్ళతికమైన నిరాడంబరతనూ, “ధన మదాంధుల కొలువేల తాపసులకు' అనే నిష్యపటమైన కఠిన సంయమన.- శీలతనూ, "కారే రాజులు, రాజ్యముల్‌ కలుగవే' అనే నిర్హి ప్తమైన కౌదార్య చరితనూ,. ఖీష్మడు చూసిన “*వన్నెలాడు. సావాత్కార సౌభాగ్య.

క్షే వజిమునూ, "ఒక సూమ్యంకు ననున్న జీవులకు వొక్కౌక్కడై' తోచు లీలమ గమనింతి, వల్లభునికి పాఠం. వేప్పంచ"లిగే “పన్టత'ను నింవుకొన్న దర్శన ఎవ్రజిమా, “లానౌక్సింతయు రేగు; *శలడు కలంకను వాడు కలడోలేడో' అవే కెత్చని గుండెతడీ, “ఎవ్వనిచే ఉపించు జము?” అన్న వక్నకు ఆత్యంకామృుత మైన నిరిళ్వర అభ్యునవయ సమాధానవు, ఇలా అదుగమగువా (వతిర్వవించే అయన లలిళక అలికాననేఐమైన భక, జ్ఞాన, వెరాగ్య సంపద బహక ఆ సౌవాత్కా.గ వటినువల్లే కావచ్చు, వదల పదంలోనూ. ఆంత అందంగా అదిగా... అయితే ఎలాటి సామానిక న్థీతిగతుల్లో అయన కచనె అవత శించిలది అని వశ్నించినవూకు పాశం అనాటి మత-వమాజస్టితులవ్నిటివీ వెివజషలోకి తీసికోవలన్‌ వుంటుంది. నమాజంలో అర్థిక స్థాయి కల్పించిన హెచ్చుతగ్గులనే, శహ్మాలంగా సక్పష్ణ కష్టనష్టాలపే, వమన్యలనీ మకం వరిష్కుు అంచలేకపోవచ్చు.. ఒక్కోచోట వ్యకించినవ్వుత ఇంకా పెంచి మెద్దచెయ్యమా వచ్చు. కాని థావపకంగా మతం ఎంతో (ప్రభావాన్ని చూపుతుండి- ముఖ్యంగా (ప్రాపిన హిందూ సమాజంలోని ఖెన్న డకలలో చూపింది... మవిషిలోవి అలతశ్నేతనే శాకేలండా, ఇహిశ్చేతన కూతా అత్యధిక కాతం మతం టేతవే సియలిశమై వుంది. మనిన్ని పౌమాజో (పతివ తి, వంబంధాలు చత నూ(శాల అధీనంలో ఉూవుగాంబూ వచ్చాయి. ఇళాటప్వుడు ఇతర పామాజిక- అర్థిక-రాజకీయ వెచరాలకు సంబంధించిన నంవూర్ణ చితం మనకు దొదక సంత వరకూ, మఠ చై తవ్యమే పాదూజిః చైతవ్యానికి దిక్చూచి అనీ, (పశికింబం అనీ భావించాల్సి వుంటిలిడి. కవి చుతప్రవ.శ్ర కాకపోవచ్చుకానీ, ఆయన (వతిఖా నలతుపై తేమాతల తాను విర్గాహెంచే వాత మాకం ఇన వాహళ్ళంలో అంత కలకెకూవా గొప్పగా వుంటుంది. వోతవ కవిత అవికృవెంచే కాలానికి మత వ్యవస్థలో పెచ్చు పెరిగిపోయిన దురాచారాల్లో వర్ధ వ్యవస్థ, వాటి కట్టువాట్టు, సంకుచితత్వల, అంధ విశ్వాసాలూ, ఆర్థిహీసమైన ఆవారాలూ, ఖ_క్షిపేరిట మనూల్థమైన అవేశం, వరస్పక ఆసవహనంవంటివి మచ్చుకు కొన్ని మ్యాశ్రమే. పీటన్నిటిమీవ విరుగుతుగా పనిచేసి, వీటికి లపె భిన్నమైన లలిత మార్గంగా పవి జీన్తూ విన్ను వర్గీయాణ మందన్నీ ఏకం చేస్తూ, జాతి గౌరవ రమణ జాధద్యతను వత్తు చేస్తూ భక్రిమాల్గమనే విశిష్ట మాని ఒపటి అప్పుడు ఎర్చక్షింద. ఇది శ్రి

మష4

థ్రీవిష్ణు ఆవతారాలై న రామ, కృష్ణుల అవతారాలనూ, అందులోనూ [పధానంగా శ్రీకృష్ణ లీలలను పరమ సుందరంగా గానం చేస్తూ, భిన్నఖిన్న రీతుల్లో థీృష్ణ లీలల్ని నవనవోన్మేవరీతిలో కల్పన చేస్తూ వచ్చింది. ఇది వైష్టవ మతంకంటె భిన్నమైనది. ఒక విధంగా వైష్ణవం, విశిష్టాద్వెతం వంటివి కలసి పూర్ణ మార్గంగా, రాధామాధవ తత్వంగా ఎదగడానికి అవకాశమిచ్చిన (ప్రవాహమార్ష్గం. దషిణఐ భారతంలో పూర్వమే వున్నా ఉత్తర భారతంలో అప్పటికి ఉధృత ఫ్రాయిలో ఉన్న ధర్మం. తెలుగునాట మళ్ళీ [బాహ్మజణీకి రణ ,(ప.యత్నాల్లో ్రీనాథాది కవుణ మునిగివుంటే, పోతన ఒక్కడే తన డేళం ఎగువనున్న గాలుల్ని పీల్చి, భ_క్రి మార్గం ఆవశ్యకతను గుర్తించి, ఆ సరళిలో, శ్రీకృష్ణ లీలామృత గాన లవారితో తెలుగునాట భాగవతాన్ని అవతరింప చేశాడుం నిక్కచ్చిగా తెలుగునాట దారులు పరచి నివాళు లర్బించాడు. ఆదే పోతన్న కవిత భాగవతంలోని (ప్రత్యేకత. మరొకరు ఆ మార్గంలో పయనించలేడు

ఆ (ప్రత్యేకతను సాధించలేదు. నగం పాపులర్‌ -సగం క్లాసిక్‌ లకళాల్ని కలగలిపి భాగవత రసవత్కావ్యం తయారు చేశాడు” అయితే గమనించాల్సిం దేమిటంటే - భ_క్రినూర్గం, అనాటి మళ వ్యవస్థలోని ఏయే దురాచారాల మీద దండె త్తిందో, వాటన్నిటీనీ తానుమా[తం నిర్వహించలేదు. అనాటి దురా బారాల్లో ఒక్క బాహ్యాడంబరం, భ క్రికపటత్వం, విషయలాలసత్వంవంటి కొన్ని అంకాల మీద మాతం గుండె హత్తుకుపోయే రచనను కథాశథనంలో ఇమిడ్చాడు. కాని, అంతకంటె మించి సమకాలంలోను, ఆ తరువాతా వర్ణవ్యవస్థ చుష్ఫలికాలపట్ల, ఆంధవిశ్వాసాలపట్ల, పౌరాణిక అతిళ యోక్తులపట్ల బౌత్త రావుల్లో సిద్ధకవులు, సంత్‌ కవులు, నాథ్‌ పంధీయులు అనుసరించిన పంథాకు చెందినవాడు మ్మాతం కాదు పోతన.

7, పూర్తి పాపులర్‌ ధోరణిలో జనగొనం అంళానికి చేరువగా తను భావనను

ఆ తరువాత యోగ కవులు తెచ్చారు.

తాళ్ళపాక అన్నవయ్య సాహిత్యం =ఇరి వెంటి కృష్ణమూర్తి తాళ్ళపాక కవులు తెలుగు పలుకుబళ్ళును బళ్లకెత్తి పదిహేను పదవిరు శతాబ్దాల్లో తెలుగుభాషకు ఓక సార్థక్యాన్నీ ఓక్‌ వ్య క్రిత్వాన్నీ సంతరించి పెట్టిన మవానీ యులు. ఈ కవులు సృస్టించిన సారస్వత సంపద పరవస్తు చిన్నయ సూఎక$ చిక్కివుంటే (గౌంథికాంధ కల్పతరువని పేరొందిన బాల వ్యాకరణం సజీవా్యధభాషా కల్పతరువై [ప్రాచుర్యాన్ని సంపాదించుకొని ఉండేది. ఐదు వందల ఏండ్లుగా తెలుగు తల్లుల నోళ్లలో తెలుగు బాలల ఆటల్లో తెలుగు భక్తుల పాటల్లో పెనవేశుకొనిపోయిన తాళ్లపాక వారి సంకీర్తన సాహిత్యం కేవలం కేభాసదృశం. థ్రీ _పభాకరళాన్త్ర వంటివారు తాళ్ళపాక వారి సాహిత్యాన్ని చదువనిదే తెలుగురాదని అభిప్రాయపడ్డారు. 1(పవాహరూపంలో ఉన్న భాషకు (పమాణాలను ఏర్పరిచే [పయత్నం తెలుగులో ఆదికావ్య రచనతోనే ఆరంభమైనది. అంధ ళబ్ద చింతామణి ఆధర్వణకారికావళి వికృతివినేకం అంధ భాషాలూవణం అహోబల పండి తీయం అప్పకవీయం లాంటి వ్యాకరణాలు సంస్కృతంలోనూ, తెలుగులోనూ అవతరిస్తూ తెలుగుభాషకు వాద్దులను ఏర్పరుస్తూ వచ్చినాయి. సంస్కృతంలో శాస్త్రాాభ్యసనం చేసిన ఆంధ పండితులు ఈ వ్యాకరణాలు గీసిన గీట్టతో పరిచయం ఏర్పరచుకుని, వాటిని దాటటం భాషాపచారమని నమ్మి ఆ లవణ రేఖలతోనే తమ తెలుగు కావ్యాలను తీర్చిదిద్దుకున్నారు. కాని పజుసామాన్యం “మాతం వ్యాకరణాలు గీసిన గీట్లను పండితులకు వదిలిపెట్టి తమ జీనద్భాషలో తాము నన్నయకంటె కొన్ని వందల ఏండ్త పూర్వం నుంచే సాహిత్య స్పృన్టిని చేసుకుంటూ వచ్చింది. పాలకురికి సోమనాధుడు పేర్కొన్న పభాత పదాలు, వెన్నెల పదాలు, వాలేసు పదాలు ఈ కోవలోనివే. నన్నయకు పూర్వమున్న లాష గాసటవీసటే కావచ్చు. నన్నయ తగువాతి - అంటే తెలుగు వ్యాకరణాలు వచ్చిన త్యూత - కూడా రావాస్తానారకు వెలియైన (ప్రజలు ఇతర కళలవలెనే

కేం కవితాకళను కూడా సృష్టీంచుకుని భళ్యద్రపరుచుకున్నారు. మరి ఆ సాహిక్యాని$ కర్త ఎవరో తెలియకపోవచ్చు. - కాని తరతరాలకు దాని పరిమళాలు అందుతూనే వచ్చినవి. బురకథలు, జంగం కథలు, తోలుబొమ్మలాటలు, జముకుల కథలు, జోలలు, ఏంలు, యక్షగానాలు మున్నగు జానపద కళారూపాలు ఎన్నో సాహిత్య వాసనలను రూపక మర్యాదలను కళారహస్యాలను జన సామాన్యానికి అందిస్తూనే వచ్చినవి. అయితే ఈ సామాన్యుల భావనుగానీ కళారూపాలన గానీ రాజాస్థానాల్లోని పండితులు సమాదరభావంతో చూసినట్లు కనపడదు. కావ్యాలలో అక్కడక్కడ [పసక్రాను_ పస క్తంగా పాాఠచితణ సందర్భంగానో, న్వభావో క్ర్యలంకారంకోసమో శమకాలిక సాంఘి కేతివృత్తాన్ని రేఖామ్మాతంగా తెలియజేయడంకోసమో తడిమినారే కాని వాటిలోని కళా వ్తైదగ్ధ్యాన్ని గానీ సాహితీ సొముచిత్యాన్నిగానీ వాటిలోని వైవిధ్యాన్ని గానీ సందర్శించి అలినందించలేక పోయినారు. ఇక గుర్తింపుమాట దేవుడెరుగు. ఈ సాహిత్య కళారూపాలను గుర్తించి కొంతవరకు శమ తమ (పచాూనికి ఆకువైన పద్ధతిలో మలచుకుని ఆదరించినవారు శివకవులు. అవర ఛందస్సులపట్ల కొంత మమతను విడిచి మ్మాకాచ్చందస్సులనూ గాన యోగ్యమైన పదాలనూ ఆ(శయించి $వ కవులు సామాన్య (పజలకు శొంత సన్నిహిశులై నారని చెప్పడానికి వీలున్నది. పదిహేడవ శతాబ్దారంభంలో కంకంటి పాపరాజు, కందుకూరి రుద్రకవి, .రంగ్గా ఆమ్మ, రఘునాధ నాయకుడువంటి విద్వత్ప)ఐంధ నిర్మాతలు _పశాసామాన్యా నికి సన్నిపాతమైన యక్షగాన (ప్మక్రియను చేపట్టి వాళ్ళల్లో (పాతుర్యాన్ని అందు _కున్న భాషా [పయోగాలను ఎన్నింటినో సౌంతంచేసుకుని జీవద్భాషోద్యానంలో విహరించగలిగినారు. ఇలాంటి వాతావరణం నాటి సాహిత్యలోకంలో కలగ డానికి తాళ్ళపాక కవుల పదసాపితీ వసంతోదయమే కారణం. ఇంతకు పూర్వం తెలుగు (ప్రజంధాలలో ని కెక్కి వాటీ భాషను శక్తిమంతం చేసిన లోళో క్తులూ జాతీయాలూ సామెతలూ సదబంధాలూ అన్నీ సామాన్య _పజలవే. .శాని. వాళ ఊసైనా ఎత్తకుండ ఈ కవులు వాళ్ళ భాషా చమత్కారాన్ని సజో వత్వాన్ని సొంతం చేసుకుని తమ కావ్యాలకు అచ్చమైన తెలుగుతనాన్ని పులుము కుని వాళ్ళనూ వాళ్ళ భాషనూ వాళ్ళ కళలనూ ఆళాన్త్రీయాలనీ (గామ్యాళనీ అపమాణాలనీ సంస్కృతం నుంచి ఆరువు తెచ్చుకున్న గతుసుదనంతో చీర చరించుకున్నారు. పడి హేనవ ॥ తాబ్బారంభ ములో అన్నమాచార్యు ౨ అమృతో దయ్యం

క్షే

ఈసామాన్య . [ఫజానీకం- పలుకుబకికీ సంగీతానికీ సుపళాతం పలికింది- ఆ మహనీయుగూ- అతని చంశంవారూ వైష్టవ భక్రితత్వాన్ని వివిధ భక్రితత్వా లనూ తమ సంకీ ర్తనల ద్వారా రచనల ద్వారా (ప్రజానీకంలోకి తీసుకొనిపోయి నారు.. చీర్వాజ భాషాభేషజాన్ని అతివేలంగా సంపాదించి కూడా ఈ వంళంవారు గభీయవి- తెలుగు పలుకుబడికి తమ కవితను అంకితం చేసి స్వామి పదాలకు ఆర్పించటంకోసం [పజల పదాలను పట్టుకున్నారు. వీరి సాహితీ సృష్టి తెలుగు సాహితీ చరిితలో ఒక మలుప్పు. కవితను సంగీతానికి అతి సన్నిహితంగా తీసి కొనిపోయిన [పయోగం బాగ్గే శుకార సంప్రదాయానికి శ్రీకారం. వీరిలో (పథ ముథు షూనవో త్తముడూ . వాగ్గేయకారుడూ ఆయిన అన్నమాచార్యుల జీవితం అడ్భుళావహమైన శబ్టాలం-రాగమహిత సాహళ్యానుభవాల చయనిక.

అన్న ఘయ్య అవతరించిన కాలం నాటికి తెలుగు దేశంలో ఏకచ్చ(కాధి పత్యం వహించి తెళ్లుగు బేళాన్ని &క (కాటిపై నడిపిన కాకతీయ సా్యమాజ్యం సంచి తెలుగు [పజ పలుతీరల పరిపాలనకు లోనయినది, ఊత్తరంలో గజపతి రొజులూ, తెలంగాణంలో బహమనీ రాజులూ, రాజమహేంద్రవరంలో రెడ్డి రాజులూ, 'విద్యానగరాన్ని రాజధానిగా చేసుకుని రాయలసీమను సాళువ తుళువ వంళపు ఠాజులూ రా ఖ్యంనెరపురున్నారు అన్నమాచార్యుల వంశీయులు కడపజిల్లా లోని ఆాళ్ళపోత (గామస్టులే అమునా అన్నమయ్య కాలం నుంచి తిరుపతినే నివా నంగా దూర్చుకున్నారు. తురువు _ల డండయ్యాతలవల్ల (పజల్లో సాంఘిక భ(దత నానాటికీ &ీజీస్తున్నడి. తెలుగు దేశంలోని పరిపాలకులలో తరుచుగో యుద్ధాలు జరుగుకుండడం, పట నరదర్భాలలో తురుషమ్కులదే మెచేయిగా ఉండడం వలన ధరో :రక్షకులని విరుగులు అతికించుకున్న రాజుంకే దిక్కులేని పరిస్థితి ఏర్పడి కోడు ఇక'(పజల గోడు ఎవరికీ కొవాలి? ఉత్తర భారతంలో హిందూ ' ర్రౌవాలకక పట్టిన గతి," పొందూో సంస్కృతికి పట్టిన గతి దక్షిణ భారతంలోనూ పట్టిండి:. నమ్మిన ధర్మాన్ని. వదఇలేక విమత దువష్కృత్యాలను ఎదుర్కో లేక సామాన్య (ప్రజానీకంలో కరణాగకిత త్వం [పబలింది. భక్తి తత్త్రం, కుఆ తత్త్వానికి విరుద్ధమైన భావాలకు (ప్రాచుర్యం నిరపోయకరంగా తోచింది నాటి బుద్ధిమంతు లకు. *“లభగ్నకృషీ లాగవతా భవంతు” అన్నట్టు అందరూ భ “వత్త క్వచింతనకు కునరాగ్గడ౫ నేస్ఫకున్నారు. తత్త్వాలు వ్రాసే కవుల

కే18ి

సంఖ్య ఆనాడు ఆధికం. భక్రి గీతాలు పొడుకుని భజనలు చేయించే భకక్త- సమూవోల సంఖ్య ఆనాడు ఆతి వేలం. తెలుగులో ఫారసీ ఉరు పదాల దిగుమతి సజావుగా సాగింది. చిల్లర రాజులు అతివేలముయిన శృంగార కావ్యాలు (వాయించుకున్నారు. సంస్కృతలాకణికులు ఏర్పరచిన హద్దుల్లో నడచిన కావ్య జాలంలో కావ్యత్వం అడుగంటి శబ్ది చమత్కారాలు, ఛందస్సు కనరత్తుల అధిక మైనవి.

పదవారవ శలాబ్దారంభంలో (ప్రవింధమనే. ఒక వినూత్న (స్మక్రియ తెలుగులో అవతరించి స్వతంతకావ్య పద్ధతికి నారు పోసింది. రసవత్‌ [సఐబంథ రచనకు దారి తీసింది. పది పన్నెండు మంబి (పఐంధాలు ఈ (సబంధ వివో యసంలో ధృవ తారలుగా వెలసినవి. అంతే. సామాన్య [పజకు ఇవి కూడా దూరంగానే ఉండినవి. అన్నమయ్య పదసాహిత్యం తెలుగుదేశాన్ని ఉఊ్యరూతలూ గించిన తరువాత నూరేళ్ళకు కాని ఈ (ప్రబంధ (ప్మక్రియ పుట్టలేదు. పుట్టి నూరేండ్లు కూడా ఒకే విధింగా వెలగలేదు.

బాల్యం నుంచే అన్నమయ్య భక్రి వివకుడై పాటలు పాడేవాడు. ఆ హైటలలో ఆతడు తన జీవితవృత్తం వ్యంజించినాడం చెప్పినా అబద్ధం కాడు. చిన్న తనంలోనే ఇంటి పనులు చేయలేక విసుగుచెంది దేవదేవుని దర్శనార్థం తిరుపతి! పయనమైనాడు, అప_టికాతనికి పదహారేండ్తు. ఏడుకొండలనెక్కు- తున్న భక్తు. తో తిరుమలకు పోతూ మోకాళ్ళ పర్వతం డగ్గరికిచేరి అలసిపోయి ఆకలితో స్పృహశప్పి పడిపోయి నిగురపోయినాడు. కలలో లక్ష్మీదేవి సాల (గామాలతో నిండిన ఈ కొండను చెప్తులతో ఎక్కరాదనిచెప్పీ,చెప్పులు లేకుండా ఎక్కి తే ఆలసట కలుగకుండ కొండ ఎక్కువచ్చుననీ స్వామి దర్శనమవు తుందనీ తాను ఆరగించిన [పళ౮ాదాన్ని అన్నమయ్యకు పెట్టి అంకర్థానమైనదటం అప్పుడు అన్నమయ్య అలమేబమంగ పై ఒక శతకం చెప్పినాడట. ఆ తరువాత గరుడకంబంపై, పుష్నంణిపై (బహ్యపాదముపై, వివ్వక్సేననిపై, గర్భా లయంలో పరంజ్యోతిగా వెలుగుతున్న స్వామిపై ఆపవుగా సంకీ ర్తనములు చెప్పినాడట. అప్పటి నుండి కనీసు రోజుకొక్క సంకీర్తనం చొప్పున తావు సరమసవి. చేవరకు ఆన్నమ.క్యు కొన్ని వేం కీర్తనవంలు స్వామి వారినిగూక్సి

[19

చెప్పినావట. పదవోరవ ఏటనే స్వామి సాఇాళ్కారాన్ని పొంది, శకకోప యతీం్మదుల వద్ద గ రూపదేశాన్ని పొంది, కొంతకాలం తిరుమలలోనే ఉండిపోయి వాడు అన్నమయ్య, అతడ్జ వెతుక్కుంటూ అక్కడికి వచ్చిన ఈల్లిదం(డుల కోరికనూ గురువు ఆదేశాన్నీ పాటించి అన్నమయ్య తిరిగి తాళ్లపాక చేరుకొని గార్హస్థ జీవితాన్ని పాటించాడు ఆహోబింం లాంటి పుణ్యక్షేత్రాలు సందర్శించి థ్రీ వేంకటేశాంకితంగా శృంగార సంకీర్తనలెన్నో రచించినాడు. హృదయా వర్షకములూ. [్రతిపేయములూ అయిన ఆ సంకీర్తనలు ఐవుకతమై టంగు టూరులో నాడు అధిపతిగా ఉన్న సాకవ నరసింగరాయలు దాకొ (ప్రాకినవి. అతడు అన్నమయ్యను దర్శించి అతని ఆశీరృలంతో పెనుగొండలో పట్టాలి షికుడై. 1487లో విజయనగర _సింవోసనానికి అధివేలి కావడం తటస్థించినది,. సాళువ నరసింగరాయలు అన్నమయ్యి స్వామిని గూర్చి రచించిన శృంగార కీర్తనములు విని తన్నుగూర్చి కూడా శృంగార గీతములు రచింపుమని అడుగగా అన్నమయ్య నిరాకరించినాడు. రాచరికపు ఆవేళానికి వివేకమంతంలిమా తిమే గదా! అన్నమయ్యకు సంకెళ్లుపడినవి. కానీ ఆ భక్తుని దివ్యగాన (పభావంతో అవి తమంతటతామే తెగిపోయినవి. రాజు ఆ భాగవతో తత్త మొనికి శరణాగతుడై నాడు. సుప్రసిద్ధ కన్నడ వాగ్గేయకారుకూ, నాదహ్మో పాసకుడూ పురందరదాసు అన్నమాచార్యుణ్ణీ విష్ట్రవతారముగా భావించి సంద ర్మించె నట. ఆన్నమయ్య కూడా పురందరుని హైండురంగి విఠలునిగా భావించి (ప్రస్తుతింతెనట. ఈ ఇరువురు వాగ్గేయకారుల (పభావాలను కన్నడ తెలుగు దే ములు తప్పించుకొనలేక పోయినవి. ఆయన (వాసిన ఆధ్యాత్మ సంకీ ర్తనములూ, శృంగార సంకీ ర్తనములూ రాగతాళాలతో కూడినవి 82000 దాకా ఉన్నాయని అయన మనుమడు చిన్నన్న అన్నమాబార్య చరితములో తెలిపినాడు. ద్విపద వబంధంగా రామాయశాన్నీ, సంస్కృతంలో వేంకట్కాడి మాహాత్మాాన్నీ, నంకీర్తన లతణాన్నీ, తెలుగులో శృంగారమంజరి అనే [గంథాన్నీ పన్నెండు శతకాలనూ [వాసినాడు. ఆళ్వారులు రచించినది , దావిడవేదమైతే అన్నమా చార్యుని సంకీర్తనలు అంధ వేదములని శ్రీ బూలార్యతపు రజనీకాంతరావుగారు అభ్మిపాయపడినారు.

అన్నమయ్య సాహిత్యాన్నిగూర్చి ఆరుద్ర “ఇతరుల కవిత్వంలో అయితే ఈ కవి వాగిన నామగులు, పలుకుబట్ల, సామెతలు అని ఒకటో అరో వెళికి

120, వెతికి ఆతి కష్టంమీద పట్టి చూఫించాలి. కాని అన్నమయ్య రచనంతా దేశీయమే? అడుగడుగునా సామెళలే. (ఫతి చరణంలోనూ నానుడులే. అన్నమయ్య మూర్తీభవించిన తెలుగుతన' 'మంటూ కీర్రించివారు. అన్నమయ్య రచనల్లో పురాణాల్లోని సారళ్యం, దేశి పలుకుబడులలోని

తేటదనం పొంగులువారుతూ ఉంటాయి. ఆయన ఆధ్యాత్మ కీర్తనలు వల్లించిన చిలుకపలుకులు కావు. ఆత్మ(ప్రటోధాన్నీ, ఆత్మానుభవాన్నీ లోకవృత్త రహస్యాన్నీ, స్వీయానుభూతినీ వ్యంజిస్తూ ఉంటాయి. అయితే శా స్త్రీయపరిభాషా శబ్లారణ్యంలో అవి చిక్కువడక స్వేచ్చగా పక్షిలా ఎగురుతుంటాయి. ఆ పకకి ఒక రెక్క అచ్చమైన తెలుగుభామ, రెండవ రెక్క సుందరమైన భావం. ఇక దాని ఉడ్డీనళక్రి కవితాళ క్రి.

“విన్నపాలు వినవలె వింతవింతలు

సన్నగపు దోమతెర పెక శ్రవేలయ్యా”"

“కానరటె పెంచరటె కటకటా విడ్డలను

నేనూ మీవలెనే కంటి వెయ్యమైన బిడ్డను

బాయిం పారవేసీన పాలు వెన్నయును

చేయి పెట్టకుందురా చిన్నిబిడ్డలు..

మీ యిండ్లు జతనాలు మీరు సేనుకొనక' -

పాయక దూరేరేమే (పతిలేని విడ్డను””

“నేనైతే ఈడేరుదు, నీకు లీలామ్మాతమింతే

మానక నన్నేలుకొమ్ము మాధవగోవిందా

ఇందరిపై సూర్యుండు ఎండలు గాసించేను

అందు కొన్ని కిరణాలు ఆణిగిపోయేనా”

**“ఏది శుద” యెన్నడు ముగునును?

ఆదికి ననాది హరిమాయ

సాదించి సుజ్ఞానియైతే

యూదెస వెదికిన ఇహమే పరమ్మి

క!

“హైద్రగుడు మనమున బొడమిన యాసలు

అఆదననెక్క-డికి అదగునయ్యా

కొదగుచు జలమాఅ నుంతు మత్స్యములు

పదపడి- యేగతి బా సేనయ్యా"' వంటి పంక్తులను ఎన్నింటినైనా- ఎత్తిచూపవచ్చు. అన్నమయ్య సంకిర్త నానందసాగరంలోని మౌక్రికాలలో ఇవి కొన్ని మ్మాతమే. “చందమామ రావే! జాబిల్లి రావే! *' అని పాడందే ఏ తెలుగుతల్లీ బిడ్డకు అన్నం పెట్టదు. ''జో అచ్చుళనంద ! జోజో ముకుంద!" అని జోల పాడందే ఏ తెలుగు బిడ్డడూ నిదురవోడు. ఈ పాటలు అన్నమయ్య వే. తెలుగుల ద్రైనండిన జీవితంతో అన్నమయ్య కవిశ పెనవేసుకపోయినది: ఇదే (పజాకవిరా లవణం.

పదకవితా పితామహుడుగా సాహిత్య సంగీత కళ్ళాపవంచంలో (ప్రసిద్ధి

వడసిన అన్నమయ్య రచనలు . “ఉజ్వల రసానుభూతి నొదవించుచు ననేక దేవాలయములలోని యర్చామూర్తుల నభివర్హించుచు శరణాగతి మహత్వమును (పతిపాదించుతు. నింక ననేక విధముల లోకనీతి ధర్మోద్పోధ భూతదయాది వి కేషాంళముల వెలయించుచు ఎంతో వింతగా వేడుకగా సంగిత సొరస్యముతో, సవరని భాషతో, వేద వేదాంతేతివోసాది సూ క్రితదిర్ధ పతిపాదనములతో వెల్విరిసి, విజ్ఞాననిధుల్రై విరాజిల్లచున్న' 'వని శ్రీ వేటూరి [పథాకరళానస్త్రిగారు నుడివిన మాటలలో యాధార్డ్యమే పళాశిస్తున్నది,

అల (పబంధాలు - సావాజికు వుత, రాజకీయ భూమిక

ఎన్‌, వి. రొమారావు ఆంధ వాబ్బ్యయంలోని ఏ (ప్మక్రియ గురించి ఆయినా విమర్శకు పూను కోవాలంటే ఎన్నో ఇబ్బందు9కు గురికాక తప్పదు. వస్తువుయొక్క తత్త్వాన్ని= స్వరూప స్వభావాలను-గురించిన స్పష్టమైన ఆవగాహన లేకుండానే కొన్ని అలి పాయాలు చర్విత చర్వణంగా (ప్రచారంలో ఉండటంవల్ల ముందుగా అవి అడ్డుతగిలి దారి తప్పించడానికి (వయత్నిస్తాయి. (వ్రబంధ వాజ్యయం పైన

అభిప్రాయాల క్కూడా ఈ ఇబ్బందులు తప్పవు. అసలు- ఆంధ వాజ్మయ చరి్మితలో పురాణయుగం, కావృయుగం, [(పబంధయుగం అన్న విభజనమే విడ్డూరంగా కనబకుతుంది, కవ్మితయం చేసిన రచన ఇతిహాసం కాగా, వారు (పాతినిర్యం వహించిన యుగాన్ని పురాణ యుగం అని ప్యవహరిస్తున్నాము.. అటు సంస్కృత వాజ్మయంలో, ఇటు [పాలీనాం్యధ వాజ్మయంలో కొన్ని రూత్యర్థాలతో [పయుక్తమైన “సాంకేతిక శబ్దాలను మన నాహిత్య విమర్శకులు ఈ విధఎగా తమకు తోచిన ఆర్థంలో వాడుకోవటం శోచనీయమైన విషయం, (పబంధ కబ్లానికీ ఆదే గతి పట్టింది. [ప్రబంధం అంటే స్వత స్సిద్ధమెైన ఆర్థం కావ్యం. సంస్కృత లాక్ష ణికులు నిర్వచించిన సర్గ్ణబంధమనే మవావావ్యమే తెలుగులో సుమారు (పబంధం అయింది. 16వ శతాబ్దానికి ముంకటి తెలుగు కవులుదరూ -నన్నె చోడుడు, పాల్కురికి, తిక్కన, ఎరన, శ్రీరాథుకు మున్నగువారు-తమ కావ్యాలను (పబంధాలగా పేర్కొన్నారు. వీనిలో వఇతిహాసాలూ, ద్విపద కావ్యాలూ, క్షేత మాహాత్మ్యాలూ మొదలె నవి ఉన్నాయి, కొవ్యానికి పర్యాయపదంగా “'పబంధ' శబ్ధం ఇంత సుస్పష్టమైన అర్థంలో వాడుకలో ఉండగా = 18వ

123

శతాబ్దంలో వెలువడిన కావ్యాలకు మ్యాతమే (పబంధాలు అని ఎవరు ఏ వేళలో నామకరణం చేశారో కాని, ఆ ముహూర్తం నుంచి ఆ శన్గానికి ఉన్న సహజమైన అర్థం పోయి అంతకుముందు లేని అర్థం వాడుకలోకి వచ్చేసింది. తర్వాతి విమర్శకులందరూ ఆ అర్థాన్ని రూఢిచేసి (ప్రబంధానికి కొన్ని లక్షణాలను ఆపాదించారు. అవి-ఏకనాయక్నాశయము, వస్వైక్యము, స్వతంత రచన, శృంగార రసము, ఆలంకారిక శైలి, అష్టాదళ వర్ణనలు

ఈ లషణ నిర్దేకంలో కూడా గఠానుగతికంగా ఒకరు చెప్పిన వాటినే మరొకరు చెప్పుకుంటూ పోవడమే కొని, అవి ఎంతనరకు [పబంధానికి అన్వ అస్తాయని పరిశీలించినవారు తేరు నిజానికి పైన చెప్పబడిన లక్షణాలలో చాలా వరకు అంతకుముందు ఉన్న కావ్యాలకు వర్తించేనే శివుని లీలలను కొనియాడే హరవిలాసంలో, విష్ణుపారమ్యాన్ని బోధించే ఉత్తర హరివంళశంలో వస్వైక్యత లేదనుకుంటే = ఆముక్తమాల్యద, థీ కాళహస్తి మహాత్మ్యం, పాండురంగ మావోత్మ్యం మున్నగు (పబంధాలు కూడా ఆ కోవకే చెందుతాయి. ళృ్ళంగార వర్ణన [పియత్వం, స్వతం్యత రచనా ధోరణి, ఆలంకారిక శైలి మొదలైన లషణాలు శ్రీనాథామల కాలం నుందే గోచరిస్తాయి. అఖిల వాబ్మయాన్ని స్వభావో క్రి. వ్యకోదక్రిగా వింగడించిన దండి సూ కిరి దృష్టిలో పెట్టుకుంటేం ఆంధ వాజ్మయంలో కవ్యితయం వారిది స్వలావో క్రి గా, తదనంతర కవులది వ[కో క్రి అని ఉగ్గడింపవచ్చును భ్రీశాథునతో [పారంఠమైన వ్యకో క్రి కమంగా సమాసళూ ముష్టమెన ప్రౌర ప్రబంధ శ్లైలిగా పరిణమించింది.

కాలగతి ననుసరించి [కమ పరిణామం చెంచుతూ. వచ్చిన తెలుగు కావ్యరచనాపథం 16 వళతాబ్దంలో వినూత్నమైన మలుపు తిరిగింది. వర్ణనా బాహుళ్యమే ఆ కొత్త మలుపు. “*పబంధములలో కథా చమత్కారము కన్న వర్ణనాపాండితనమే (ప్రఠానము'" అని మొదటి కవి చర్వితకారుడై న గురజాడ రామమూ ర్తి నొక్కి= చెప్పినా తర్వాతివారు దాన్ని అంతగా గమనించలేదు. ఆంధ్రాలంకొరికు డ్రైన విద్యానాథుని “*పతాపర్ముద యళోభూషణం' ' (14 వశ.) తర్వాత తెజగు సాహిత్మంపై ఆలంకారళాస్త్ర (పళాకం విసృతంగా గోచరిస్తుంది. అహ్టైవళ వర్ణనలు, శ్రేవ, ఉ త్చేషకావి అలంకారాలు (పబ-ర యుగంలో (పబ9ంమై అ యుగ వాబ్మయా?కి వై లకణ్యాన్ని న :తవెందాయమి

[124 (పాళీనాళ్యధ సమాజాన్నీ, సారన్వతాన్నీ. మళఠమే చాలా వరకు మల, చిందన్న విషయ దార్యితక సత్యం ““ప్రాచీన పొందూదేశ చరితము (పధాక ముగ హిందూమత సంస్కృతి చర్మితమే శాని రాజకీయములకు సంబంధించిన చరి్యతము కాదు. (ప్రాచీన కాలమున పుట్టిన ఉద్యమము లన్నియు మత విష యకమైనవే కాని రాజకీయములైనవి కొవు, ఒకవేళ రాజకీయములై న ఉద్య మములు కూడ ఉన్నవన్న ఎడల అవి మత ధర్మములను పోషంచి పరిరక్షించు కొరకము, ఉద్ధరించు కొరకును పుట్టినవేకాని ఉద్యమములు శొవు. కుంఫజీ పరి పాలనము వచ్చిననాటి నుండియే మన చరి[త రాజకీయముణ: మారుచున్నటి; ఉద్యమములు రాజకీయములై నట్టియు, ఆర్థికముల్తె నట్టియ (పధానాశయమః లతో నడుపబడుచున్నవి. ఈ (పధాన స్తూతమును మనము గమనించిననే కొని [పాచీన హిండూదేశ చర్మిత పరమార్థము మనకు బోరపడడు” అన్న మల్లం పల్లి వారి వాక్కులు! తెలుగు దేళశచర్శితకు కూడా అశ్షరాలా వర్షిస్తాయి. విజయనగర రాజులు శ్రైవ, వైష్ణవ మతోంను అభికూఏంచారు: పంపో వికూపాక్షస్వామిని, *“హజా5' రాముని అరాధించాన వారి దొనకాసనాం చీవర విరూపాశ, ఫ్రీరామ, ఫ్రీ వేంక టేశ నామాలు గోచరిస్తాయి. ''శ్రీ వేంకటేశ పద పద్మా వేశిత సదయహృదయు'' డబిన రాయలు కాలంలో వైష్టన మతం జాగా వ్యాప్తి చెందింది ఏవ శతాబ్దంలో అవతరించిన రామానుజాచార్యుల విశిష్టా, ద్వితం విష్ణువే సరదైవమనీ, విష్ణుభక్తులకు వర్ణాశమ ధర్మాలతో నిమి త్తంలేదనీ (పచారం చేసింది. తమిళంలో ఆళ్వారులు, - తెలుగులో తాళ్ళపాక కవ్పలు సాహిత్యం సాధనంగా విష్ణుభక్తి? వెదిజల్లాము: పబంధయుగ శవులు కూడా. ఈ మార్గాన్ని అనుసరించారు. ్రీకృష్ణదేవరాయలు తన జీవిత కాలంలో. జవేక మారులు తిరుమలేశుని దర్శనం చేసుకొన్నాడు. 1518 లో దేవేరులతో తరలివెళ్ళి . కోట్ల రూపాయల విలువచేసే నవరత్న అదితమైన కిరిటాన్ని సపర్ఫించాకు..: దనిణదేళ య్యాతరో కంచి, కాళవ్థాస్తి, అహోబిలం, సింవాదలం మొ కేశాల దర్శి

క్షే25్‌

బాడు కళింగ దండయా[త సందర్భంలో బెజవాడలో విడిది చేయగా శ్రీకాకుళ మహావిష్ణువు కలలో కనిపించాడు. అ స్వామి ఆదేశాన్ని అనుసరించి విష్ణపారమ్మ జోరకమైన 'డిన్య [పబంధం' -విధచించాడు.

విస్టుభక్తుల గాథలు వర్ణించే ““ఆము క్తమాల్యద ''లోని (ప్రధాన ప్యాఠలు "పెరియాళ్వారు (విష్ణుచిత్తుడు), చూడికుడు త్తనాంచియార్‌ (గోదాదేఎ) విష్ణుభక్తి శాఖల్లై న దాస్య, మధుర భక్తికి నిదర్శనాల. మాలదాసరికధ భక్తికి కుల -మళాల (వసక్రి లేదని నిరూపిస్తుంది. యామునాచార్యుని చర్మిత రాజులకు భోగమేకాదు త్యాగం కూడా ముఖ్యమని చాటుతుంది. ఈ కావ్యంలో అడుగడు “గునా కృష్ణరాయల విష్ణుభక్తి తొణికిస లాడుతుంది... పురవర్ణన చేసినా వి్ణు చుయమే, విష్ణుచిత్తుని జీవిత చ్యితణలో ఒక భాగవతుని కాపురం క.ఏలకు కడు శుంది. చతుర్ధాశ్వాసంలో 1€ పద్యాలలో చేసిన దశావతార _పళంస నాటి కావ్యాలలో సామాన్యంగా గోచరించే అంగం, ం

నంది తిమ్మన, పింగళి సూరన థ్రీకృళ్లునికి సంబంధించిన ఇతివృత్తాలు స్వీకరించగా, తెశాలి రామకృష్ణుడు విష్ణు ,పళశంసాపరమైన “పాండురంగ మాహాత్మ్యం” విరచించాడు. అయ్యలరాజు రామభ్యదుడు రామావతార గాథసు అభివర్ణించాడు. అయితే నాటి కవులు అందరూ వైష్ణవులు కారు. కైవులైన మల్లన, ధూర్జటి కృష్ణదేవరాయల అఆశితులు కావటం ఆయన పరమత సహనానికి నిదర్శనం. కాని మతం మార్పిడి నాడు వాడుకలో ఉన్నట్లు సాష్యాలు లేక . పోలేదు. విశిష్టాద్వెతి ఆమిన పెద్దన మొదట అద్ర్రెతిగా ఉండినట్లు, తెనాలి లామలింగడు రామకృష్ణుడుగా మారింట్లు కొన్ని ఐతివ్యోాలు (పచారంలో ఉన్నాయి.

విజయనగర రాజుల ఏలుబడీలో దేశం పొరుషవంతమై, _పజలు నాగరక జీవనం నేర్చారని చర్మిత చాటుతున్నది. నాడు నగర జీవితానికి _పాధాన్యం హెచ్చింది. విదేశ రాయబారులు విజయనగళరానికి విచ్చేసి ఆ పట్టణ సౌభాగ్యాన్ని ఎంతో (పళంసించారు. నాటి ప్రజల్లో భోగలాలసత, రసికత విశేషంగా గోచ6ిస్తాయి.

1ప్రబంధాల్లో రసికతా జీవనం విసృతంగా (పదర్శితమైంది. పూలు రసికఠతకు చివ్నాం. నాటి కవులు పుష్పలావికల వర్ణనవిరివిగా చేశారు :

126 “వెలది యూ నీ దండ వెల ఎంత నా దండ టను వెలబెట్ట నెవని తరంబు” అని వారి సరస సంభాషణను, శ్రేషోక్తులను రాయలు, భట్టుమూ ర్తి మున్నగు వారు రమణీయంగా (గ్రంథస్థం చేశారు. “పెంటివిద్యలు' నాడు పెచ్చు పెరిగా యని పంచతంగత కర్త పేర్కొనటంలో ఆతిళయో క్రి లేదు.

(ప్రజల విలాసజ్షీవితానికి ఆలంబనం వేశ్యావృత్తి, “వారవనితా సుఠారస ధారల” కోసం మహాకవులు సైతం సానివాడలలో తారసపడే వారని బాటు పద్యాలు వెల్లడి చేస్తున్నాయి. మత్స్యధ్వజుడు వేశ్య యింటికి బయలు వెడలే సన్నావోన్ని రాయలు గొప్పగా వర్ణించాడు... కాళహస్తి మాహాత్మ్య్యంలోని శినభ క్తుల కథల్లో సానికూతుళ్ళు కూడా ఉన్నారు. విటులు, జారిణుల మరు పానకేశిని, వారి సరసాన్ని విశ్ళంఖలంగా చ్యితించిన కవికర్ణ రసాయనంతో (ప్రబంధ కవిత పలుచబారింది. పింగళి సూరన మాతం నాటీశఠ వులకు ఆపవాదంగా వేళ్యను నాయికగా స్వీకరి:చి గౌరవాన్ని ఆపాదించాడు.

వేట నాటి వినోదక్రీడల్లో ముఖ్యమైనది. జంటకవులై న నంది మల్లయ, ఘంట సింగయ మన కావ్యాలలో వేట వర్షనకు ఒరవడి పెట్టారు. మనుచర్మితలో స్వరోచి వేట విపులంగా నర్జితమైంది. ధూర్జటి ఆటవికులైన చెంచుల వేట, వారి ఆబార వ్యవహారాలకు సజీవమైన చ్మికణ చేళాడు.

అయితే, (ప్రబంధ యుగం నాటి (ప్రజలందరూ సంపబ్నలేననీ, వారందరూ రాసిక్యంలో మునిగి తేలే వారని భావించటం పొరపాటు. ఆ కాలం కవులు చాలావరకు రాజ్మాశితులు కావటంవల్ల, నాగరకుల విలాస జీవితాన్ని సన్నిహితంగా చూసిన వారు కావటం వల్లి సామాన్ముల స్థితిగతుల వారి కావ్యాలకు ఎక్కలేదు. అయినా బాల్యంలో వారి కన్టనష్టాలు స్వయంగా చవి జూచిన రాయలు వాటికి కొంతవరశ్రైనా దర్పణం పట్టగలిగాడు. వానకాలంలో కట్టెలు మండక పొగచూరిన యింధ్లలో సతమతమయ్యే గృహిణుల బార ఆముక్త మాల్యదలో వర్ణిత మైంది. (ప్రజలు తమకు వున్నా లేకపోయినా కలిగిన దానిలో అతిథి అభ్యాగతులకు ఘనమైన మర్యాదలు చేసేవారు. (ప్రవరుడు, విష్ణుచిత్తుడు చేసిన అతిథి సత్కారాల మరుప్పరానివి.

క్షే27

పాండురంగ మావోత్మ్యంలోని కేతం పండరి అయినా వర్ణన అంతా తెలుగుదేశానికి సంబంధించిందే. ఆ కావ్యాన్ని లోతుగా పరిశీలిస్తే నాటి సాంఘిక వ్యవస్థ స్వరూపం కొంతవరకైనా అవగాహన అవుతుంది. నిగమళర్శ్మ కథ భోగలాలసులై చెడిపోయిన *వండిత ప్యుతుల' గతిని, పేదరికానికి గురియె చితికిపోయిన _బాహ్మణ కుటుంబాల పరిస్థితిని విశదం చేస్తుంది.

విజయనగర రాజులకాలంలో సైనిక శ క్రి పాబల్యం హెచ్చింది. ఒకవైపు అళ్వపతులూ, మరోవైపు గజపతులూ ఈ నరపతులకు (పతిద్వందులుగా వుండటంలో ఎప్పుడూ ఏవో యుద్ధాలు జరుగుతూనే ఉండేవి, శ్రీకృష్ణదేవరాయల పరిపాలనా కాలంలో ముప్పాతిక మువ్వీసం యుద్ధాలతోనే గడచిపోయింది. మనుచరి[త,- వారిజాతాపహరణం అవలారికలు ఆయన పర్గాక్రమ ధాటిని లెస్సగా ఉగ్గడించాయి. సౌముగరిడీణ మొదలైనవాటి (పసక్తి కూడా ఈ కావ్యాల్లో గోచరమౌతుంది. బహమనీరాజులతో పోటిపడి విజయనగర (పభువులు మేలుజాతి అశ్వాలను దిగుమతి చేసుకొని అశ్విక దళాన్ని పెంచారు. అందుకే వాడు హయలకష్షణసారం(మను మంచిభట్టు) మొః అళ్వళాస్తాంలు అవసరమైనాయి. వీంగళి సూరన (ప్రభావతీ (పద్యుమ్నంలో అక్వగతులను గొప్ప శాస్త్రపరిజ్ఞానంతో (వదర్శిందాడు.

ఆముక్తమాల్యద కర్త స్వయంగా పళువు కావటంచే యామునాచార్యుని వృత్తాంతంలో పరిపాలనా వ్యవస్థను, రాజనీతిని విపులంగా వివరించాడు. నాటి రాజరిక వ్యవస్థ పైకి ఎంఈ సుస్థిరంగా కనబడినా, అంతఃపురంలో రాజ్యం కోసం క్యుటలూ, హత్యలూ జరగటం పరిపాటిగా ఉండేది, వీటిని (ప్రత్యక్షంగా చూచినవాడవటం వల్ల కాబోలు ధూర్జటి “'రాజుల్‌ మత్తులు, వారి సేవ నరక [ప్రాయంబు"' అని నిరసన కనబరణాడు. కాళవా స్తీళ్యర శతళం ధూర్జటి కవి ఆత్మీయతను (సస్ఫుటంగా (పతిబింబిస్తుంది.

(ప్రబంధ కవులు రాజాతులే అమినా అందరూ రాజవంళ వర్టనకూ, వారి కీర్తి పళంసకూ పూనుకోలేదు. (ప్రతిభావంతుడైన మవోకవి సమకూలీన (ప్రభావానికి అతీతుడ్తై సార్యకాలిక సందేశాన్ని అందిస్తాడు. అల్లసాని పెస్టనయే అందుకు |[పత్యష సాక్ష్యం. సమకతాలీ; సమా4) రసికతా జీవళంతో

128

మితి మీరుచుండగా, గృహస్థాశ్రమ ఏిలువంను, * పత్నీవత (ప్రాళ స్యమును శాటిదెప్పిన ఏసైక కవి వీరుడు అయన. శృంగారం సరిహద్దును ఊాటలోయే ఈరుణంలో పెద్దన కథను ఆపి కొత్తమలుపునకు తిస్పులాడు. 'వరూరిని కథ లోనూ, స్వరోచి కథలోమ మనకు గోచరించే సత్యం ఇదే. శృంగారల-మానవ జీవితానికి ముఖ్యమే అయినా పరిమితి దాటిరే పతనానికి కారణమొతఈంది. [ప్రవరుడు భోగ విముఖుడు కాడు కాని అధర్మపరుడు కూడ కాడు. లోగ వై రాగ్యాలకు సమన్వయాన్ని సాధించి నిరూపించిన మహాకావ్యం స్వారోచిష మను సంభవం దేళశకాలాతీతమైన,సార్వకాలిక సమకాలీనమైన సందేశాన్ని అందించటం చేతనే పెద్దనామాత్యుడు అంధ కవితా పీతామహుడై నాడు. కవుల వ్యక్తిత్వ, సాహిత్యాలను సమన్వయించి చూసినపుడు మన సాపాత్య పరామర్శ 'కొత్త చూపు'తో కొనసాగగలదు.

(పబంధయుగానికి (పాతినిధ్యం వహించిన ఒక మహాకవితై, ఆయనకు ఆశయ మొసంగిన ఒక మవి (పభువుపై అభ్యుదయకవి ఆరు.ద అల్నిపాయా లతో ఈ వ్యాసానికి ముగింపు పలుకుశున్నాను.

“ఆది కవులు, కవి _బహ్మలు, (పబంధ పరమేళ్వరులు, నవీన గుణ సనాథులు, కవి సార్వుభౌములు మొదలైన ఆజానుబాహు లెందరున్నా మన సాపాతీరంగంలో అందరికన్నా ఒకి జానెడు ఎత్తుగా కనిపించే జాఎ ఆంధ కవితా షితామహుడే. దీవికి కారణం కృష్ణరాయలు అందరికన్నా పెద్దపీట వేసి పెద్దక గారిని దాని మీద నింబెట్టడం కానేకాదు. జయన సహజంగా ఉన్నతుడు. రాయల వారి పీట లేకపోయినా, జానెడు కాకపోతే బెత్తెడయినా ఎత్తుగా అల్లసాని 'పెదన గారు కనపడకపోతు, దానికి కారణం ఆయనలో పూర్వ కవుల శఠ లవణాలన్నీ కేందీక్సృతం అయాయి”

“ఎంతో మంది ఎర్నో వ్యాసాలు, గంథాలు (వాసి రాయల వారి మహోన్నత కవితా వృఖ్షానికి నిచ్చెనలు వేశాక. ఈ నిచ్చెకల మీద అందరూ ఎక్కలేరు. రాయల వారి వైైదుష్యాన్ని, వ్య క్రిత్వాన్ని, పత్యేకమైక దృకృథాన్ని అర్థం చేనుకొనడానికి ఏళ్ళూ, పూళ్ళూ పడుతుంది. సౌమాన్య సాహితీ

క్షేంం (పియులకు అంత తీరుబాటు ఉండదు. రాయల వారు నేటి ఆంగ్ల సాహిత్యంలో జేమ్స్‌ జాయిన్‌ కోవలోని వారు...... జాయిన్‌ రచయితల రచయిత రాయల వారు ఆ కోవలో తొలివూస. '' నాననా యనుననవావానాయయాయవాల

1. విజయనగర సా్మామాజ్యము-వాని ఉదయ (పశస్తులు. (వ్యాసమంజూవ- సం, ఉత్పల సత్యనారాయణా చార్య.)

ల. ౨681 తులాల బంగారు, 28228 కెంపులు, 160 పచ్చల, 428 వ(్షాలు, 10 వైడూర్యాలు, 10 గోమేధికాలు, 8180 ముత్యాలు, 8 మాణిక్యాలు ఈ కిరీటంలో ఉన్నాయి (చూ. సమ్మగాం(ధ సాహిత్యం ౪11 ఆర్మద -పు, 92)

8. ఆముక్త మాల్యద (8 - 76)

త్త, సమ్మగాంధధ సాహిత్యం భాషే (ఆర్ముద) పు, 177

క్‌, న! క్క పు, 126

కి

నిరసన కవి ధూర్జటి -=మోతుకూరు నరహరి *పీవ్య క్రీఆయినా, కళారూపమైనా నాటి ఆర్థిక, రాజకీయ, సామాజిక పరిస్థితుల కనుగుణంగానే రూపు దిద్దుకోవటం జరగుతుంది' అన్న విషయాన్ని మళ్ళీ మళ్ళీ వివరించి చెప్పవలసిన అవసరం లేదనుకుంటాను. ఈ [పాథమిక సత్యాన్ని ఆధారం చేసుకొని ధూర్జటిని అంచనావే సే [ప్రయత్నాన్ని ఈ వ్యాసంలో చేస్తాను. పోతన ఎవరి ఆస్థానంలోనూ కవితా పీఠాలను అధిరోహించలేదు కనుక తన కృతిని నరాంకితం చేయనన్నాడంటే సరిపోతుంది కాని, రాజాస్థానంలో ఉండి కూడా పెద్దన, తిమ్మనాదుల లాగా తన కృతిని కృష్ణదేవరాయలకు అంకితం చేయక పోవటమేకాక తన శతకంలో ““రాజుల్‌ మత్తులు, వారి సేవ నరక (ప్రాయంబు,..”" అని నిర్మొగమాటంగా చెప్పటం ధూర్జటికే- బెల్లింది. ఈ విధంగా తనకో (ప్రత్యేక వ్య క్రిత్వాన్ని సంతరించుకొన్న ధూర్జటిని కేవలం వైయ క్రికంగా కాక సమకాలీన రాజకీయ, మత, సామాజిక పరిస్థితుల్లో అంతర్భాగంగానే చూడవలసి వస్తుంది. ధూర్జటి విజయనగర స్వామావ్యాన్ని అత్యున్నతస్థితికి తీసుకొని వచ్చిన కృష్ణదేవరాయల (క్రీ.శ. 1509-1580) కాలంవాడు. విజయనగర సామా త్వాన్ని మొదట పాలించిన సంగమ వంశీయులు (కీళ. 1888-1486) శైవులు అయినా బుక్కరాయలు ఉత్తర హరివంశ కర్త నాచన సోముని పోషించాడు. సంగమ వంశీయుల తరువాత రాజ్యానికి వచ్చిన సాళువ (కీ.శ. 1486-1601), తుశువ (కీ,ళ. 1501-1565) వంశీయులు వైష్ణవులు. ''ధరణీవరావా” వంటి బిరుదులు వీరికున్నాయి. నంది మల్లయ, ఘంట సింగయణ వరావా పురాణంలో తున వంళానికి చందవంశం మూలంగా వర్జించారు. తరువాతి కవులు వీరినే అనుసరించారు. నంది మలయ ““ఉమామహేళర (పసాదలణ్ధి పారసారస్వ

క! కాళినంది'' అయినప్పటికీ వైష్టవుడూ, దండనాయకుడూ అయిన తుకువ నరస నాయకుజ్జి తృ వ్రిపరచటానికి వరాహ పురాణ రచన చేశాడ, రెండవ దేవ రాయలు (క్రీశ. 1428-46) మతాం విషయంలో సమకావాన్ని చూపించాడని వింటాం. ఇతని కాలంలో వీరశైవ, వైన్సవ, జైనమతాచార్యులు రాజును తమ వైపు తిస్పకోవటానికి పోటీ పడ్డారు. మాధ్వులు, జైనులు బలహీనంగా ఉండటంతో వీరశైవులు, ఛ్రీవైన్టవులు (పత్యర్థులుగా నిలబారు. వీరశ్రైవులకు ఆర్థిక పరిస్థితులు అనుకూలంగా ఉండటంతోపాటు జక్కనమంతతి, లక్కన శసీనాని మొదలైన వారి తోడ్పాటు కారణంగా అనేకులైన వీరశైవ కవులకు ఆదర౩ లభించింది. ఈ కారణంగా కన్నడ ఖాష వీరశైవ సాహిత్యంతో నిండిపోయింది. దేవరాయలకు పురోహితుడు కందాడై ముకుందదొడ్డయా చార్యుడు థారతాన్ని తొమ్మిది నెలలపాటు వినిపించాడు. దేవరాయలు భారతాన్ని కన్నడంలోకి అనువదించమని తన ఆస్థాన కవులైన కుమారవ్యాసుడిని, చామరసును కోరాడు, రాయలు కుమారవ్యాసుడి అనువాదాన్ని (పళంసించాడు. వీరశైవులు ఇడి సహించలేక పోయారు. చామరసు కవి లింగాయతుడుగా మారి కుమారవ్యాసుడి భారతాన్ని అధిగమించే విధంగా ఉండాలని ““(పళభులింగ లీలె' కావ్యాన్ని రాళాడు. రాయల ఆస్థానంలో శ్రైవ వైన్లవుల మధ్య వాదోపవాదాలు జరిగాయి. పండితులు కుమార వ్యాసుడి భారతంకన్నా (ప్రభులింగలీలె ఉత్తను రచన అని నిర్ణయించారు. దేవరాయలు వీరశైవం స్వీకరించాడు. విజయనగర స్టాపన నాటీనుంచి తాతాచార్యులు, అప్పలాబార్యులు, చ్మకవర్తులు మొదలైన వంళాలకు చెలదిన అనేక కుటుంబాలు విజయనగర సామాజ్యం అంతటా వైష్ణవ (ప్రచారం చేళారు. రెండవ దేవరాయలు వీరశై వాన్ని స్వీకరించటంవల్ల దీనికి శొంత ఆటంకం ఏర్పడ్డా ఆ స్తబ్ధత ఎంతోకాలం కొనసాగలేదు. రెండవ విరూపొడ రాయలు((కీ క. 1465-86తన ఐంధుమ్మితులతోపాటు క్రీ. .1481 ప్రాంతంలో వైన్టవాన్ని స్వీకరించాడు. జ్రైనమతానుయాయిగా ఉన్న వీరనరసింహరాయలు (నరస నాయకుడు) 1608 [పాంతంలో వైష్టవాన్ని స్వీకరించాడు. ఈ నరస నాయకుడి రెండవ కుమారుడే శ్రీకృష్ణదేవరాయలు. శ్రీకృష్ణదేవరాయల అన్న అయిన రెండవ వీరనరసింహరాయలు (కీ. శ. 1508-09) తమ్ముడిలాగా వీఠవైవ్లవుడు కాదు. ఆయన ““(బాహ్మీముహూర్తాన లేచి ఆరార్యుల నొమావక 'లున్నూ, ఆధ్యాత్మ సంకీర్తనలున్నూ, పాండవగితలు, [రమరగీతలు, గజేర్యద

132

మోక్షం...” పఠించేవాడు. వినేవాడు, (శ్రీకృష్ణదేవరాయల కాలంలో (సధాన మతంగా వైష్టవం నిలదొక్కుకుంది. ఇది ధూర్జటికాలంనాటి మత పరిస్థితి.

కృష్ణరాయల కాలంనాటికి భూస్వామ్య రాచరిక వ్యవస్థ వేళ్ళూనుకొంది, రాయలకాలంలో విజయనగర స్న్మామాజ్యం విస్తరించింది. తన ళ (శువులు ఈల ఎత్తకుండా రాజ్యాన్ని పటిష్టం రేసుకోగలిగాడు రాయలు. ఆయన అనేక యుద్ధాలు చేళాడు “శ్యతురాజుల కోటలను తగులబెట్టి అవి మంటలకు ఆవాతి కావటం విజయి అయిన రాజుకి పట్టిన మంగళవోరతిలాగా ఉండి”' (మధురా విజయం క-70) అని ప్రస్తుతించేంత లాక్షసానందాన్ని ఆనాటి కవులూ, రాజులూ అనుభవించారు. అధికారం ఆప్తులళు, ద్విజులకు మ్మాతమే ఇవ్వాలి (ఆముక్త 42007) అనే సిద్ధాంతం ఆధారంగా అనాటి పరిపాలన ఉండేది. చాతుర్వర్థ్య వ్యవస్థ అనేది దాని మూలార్థంలో అనులులో ఉండబానికి పీలులేక పోయినా ఒక సైద్ధాంతిక ధ్యేయంగా మాతం కొనసాగుతూ ఉంది. రాజ్యానికి పరిపాలకుడు రాజే అయినా దావాపు సర్వాధికారాలు మవో(పధాని చేతిలోనే ఉండేవి. పాతుకుపోకుండా ఉండటానికి మండలాధిపతుల్ని రెండు, మూడు సంవళక్సరాల కొకసారి మారుస్తూ ఉండటం జరిగేది, యుద్ధాలలో తోడ్పడ్థవారికి భూములివ్వటం జరిగేది. రాజు తరువాత విభిన్న (ప్రాంతాలను పరిపాలించేవారు అమరనాయకులు. తమ అధీనంలో కొంత సెన్యాన్నిఉంచి పోషించటం, రాజుకు తాము వసూలుచేసిన పన్నుల నుండి 1/8 భాగం చెల్లించడం వీరు చేస్తుండేవారు. స్తూతప్రాయంగా ఆమరనాయకుల ఆధీనంలోని భూములు వంశపారంపర్యంగా సంకమించ కూడనప్పటికీ ఆచరణలో మాతం దాదాపు ఆవి ఆ కుటుంబాలవారికే సంకమిస్తూ వచ్చాయి. చిన్న చిన్న దళాధిపతులకు, (బాహ్మణులకు యువ రాజులూ, అమరనాయకులూ భూములను ఇచ్చేవారు. దేవాలయాలకు కూడా విస్తారమైన భూఖండాలండేవి. దేవాలయాలు ఆయా (ప్రాంతాలలో ఆర్థిక, సాంస్కృతిక శేందదాలుగా ఉండేవి. ఉత్సవాలు, యాతికుల రాక పోకల కారణంగా చేతివృత్తుల వారు, వ్యాపారులు దేవాలయం చుట్టుపట్లనే స్థిరపడ్డారు. దేవాలయాల ఆదాయంతో వ్యాపారం, వడ్డీవ్యాపారం కూడా సాగేది. చేతివృత్తుల వారికి వారు దేవాలయాల్లో చేసే పనికిగాను వస్తు రూపంలో (పతి ఫలం

133

ఇవ్రటంోపాటు కొంత సేద్యయోగ్యమైన భూమిని కూడా ఇచ్చేవారు భాధ్యశలతోపాటు ఈ భూములు కూడా వంశపారంపర్యంగా సంక మిస్తుండేవి.

(గ్రామాల్లోనే కాక పట్టణాల్లో కూడా వ్యూడల్‌ పభువుల పెత్తనం పెరగటం ఈ కాలంలో జరిగింది. పట్టణంలోని (ప్రభుత్వ వ్యవహారాలన్నీ అంతకు పూర్వంవలె వివిధ వృత్తులకు, కులాలకు జెందిన వారి (ప్రతినిధులతో కూడిన సభల ఆధ్వర్యవంలో నిర్వహించబడటం కొక గవర్నర్‌ హస్తగతం అయ్యాయి. మార్కెట్‌ పన్ను వసూలు చేయటం, సముద వ్యాపాఠంపై పన్ను వేయటం నంటి అధికారాలు వ్యూడల్‌ (సభువుల, వడ్డీ వ్యాపారుల హ స్తగతం అయ్యాయి. సహజంగానే పట్టణాల్లోను విజయనగరంలోను ఉండేవారు కుబేరు లయ్యారు. రాజధాని సంపన్నంగా, ఆవ్ల్హాదకరంగా, వ్యజవై డూర్యాలతో, రకరకాల (పజలతో, వివిధ వ్యాపారాలతో చూడ ముచ్చటగా ఉండేది. కాని పోర్చుగీసు యాాతికుడ, చరి[తకారుడు అయిన న్యూనిజ్‌ రాతఆనుబట్టి ర్హైతులు తాము పండించిన పంటనుండి 90 ళాతాన్ని అమర నాయకులకు చెల్ఫించాల్సిన దుర్భర పరిస్థితులుండేవి. పట్టణ నాగరికత, నగర వాతావరణం అలివృద్ధి చెందిన పరిస్థితుల ఫలితంగానే ఒకవైపు ప్రబ:రాలు, మరొక వైపు ఆ పరిస్థితులకు నిరసనగా “భక్తి సాహిత్యమూ వద్చాయి అన్నమయ్య, ధూర్జటి మొదలై నవారు సమకాలీన భక్తి సాహిత్య నిర్మాతలలో చెప్పుకోదగ్గ వాగు,

అయితే తెలుగు దేశంలో శక్ర మార్గం, ళకి సాహిత్యం ఉద్యమ రూపాన్ని పొందినట్టు కనిపించదు. వ్యక్తులుగా మా్యతమే భక్తులు కనిపిస్తారు. మొత్తంగా రాచరిక వ్యవస్థపెన వ్యతిరేకతకన్న, అనేక ఇతర కారణాలవల్ల ఆయా రాజుల విషయంలో వ్యతిరేకత (ప్రధానంగా కినిపిస్తుంది. అన్ని కులోల వారికీ మాతం సాధ్యం అని వైష్ణవం చెఫ్రన్నా, కుల సిరసవ వీర శైవ, వై వ్రవాల _వధాన తత్వమైనా భక్తి కవుల సాహిత్యంలో వైరాగ్యానికి ఉన్న (ప్రారాన్యం ఈ అంళాలకు కనిపించదు. అదే కాలంలో ఉత్రర భారత సాహిత్యాలలో *“భక్రి ఉద్యమం సంస్యరణోద్యమంగా రూపుదిద్దుకొంది. దానికి సంబంధించిన సాహిత్యానికి [ప్రధాన సాహిత్యంలో భాగంగా గుర్తింపు లభించింది. దశిణ భారత సొహిర్యాలలో కన్నడంలో దాస సాహిళ్యం కుల

[4

నిరసనను (ప్రదర్శించింది, టోయకులానికి చెందినవాడని చెప్పబడుతున్న కనకదాసు “కులము కులము అంటాకు. సత్య సుఖము కలవారికి కులమే ముంది? ......బురదలో పుట్టిన తామరను పద్మనాళభుడికి సమర్పించడంలేదా? గోమాంసంలో ఉత్ప త్రి ఆయ్యే క్షీరాన్ని [బాహ్మణులు [తాగడం లేదా ?! మృగాఅ శరీరంలో పుట్టిన కస్తూరిని భూసురులు పూసుకోవటం లేదా+ నారాయణుడే కులం౦వాడు? ఆత్మ ఏ కులం! జీవం ఏ కులం? తర్వేందియాల కులం చెప్పరే డయ్యా...*' అని (పళ్నిస్తాడు. పురందరదాసు, సర్వజ్ఞుడు కన్నడంలో ఈ కోవకు చెందిన కవులే. ఇదే కాలంలో కులంతో సంబంధం లేకుండా చాలా మంది కవులు తమిళంలో వెలిశారు. అయితే వీరిలో ఎక్కువమంది శైవులు: కాలమేఘపులవర్‌, అరుణ గిరినాధర్‌, వీరకవి రాయర్‌, పరంజ్యోతి మునివర్‌ వీరిలో చెప్పుకో దగ్గవారు.

ఇదే కాలంలో విజయనగర సామాజ్యంలో వైన్షవం (పబలంగా ఉండి; కృష్ణరాయల కృతుల్లో నేడు దొరుకుతున్న ఒకేఒక [గంథఏ ఆము క్రమాల్యు దను బట్టి ఆయనకు వ్లైష్టవు మతఠంపట్ల గల అపారమైన రాదాత్మ్యాన్ని (గహించవచ్చు.

రాయలు ఆము క్త మాల్యద అవతారికలో అనంతుని, గరుత్మంతుని, పాంచజన్య ,నందక కౌమోదకి, కార్డ,సుదర్శనాలను, దళావతారాలనేశాక పన్నిద్ద రాళ్వారులను కూడా (స్తుతించాడు. ఇతివృ శమే వైష్ణవ సంబంధి కనుక (దవిడ దివ్య (పబంధాలను (1-56, 8 తోమాలెలను (1-69) వై ష్టవావళిని (1-79) వై వ్రవపరిషత్తును (7-29) వర్టించడం సహజమే. ఆయన పేర్కాన్న (వావ్మణులందరూ దాదాపు వెన్టవులే కాని, వాదనకోసమైనాసరే ఇతర మళాత వారిని, ముఖ్యంగా శ్రైవులను, శై వపండితులను, వారి విశ్వాసాలను “ పేలెడు దుర్మదాంధులు' (2-88) అని, వెట్టి శ్రైవంబు (4-49), పాషండ వషండంబు (4-75), విన్హుతో నివ్వుల నొక్కవేల్పు గణిమించిన పాతకి నౌదు(6-49)- అని తన పాతలద్వాలా నిందింప చేయడం, “ఆదినారాయణుండాయె నొక్కండ; (బహ్మాలే/డు, మహేశుండు లే(డు, లేదు రోదసి”” (ఆముక్త 8.'0), “అశేష దివిషచ్భరీరంబుల న్నారాయణ శరీరంబుకే'” అంటూనే 'పుండ రీకాత్షుని తప్ప

శే35

ఇరరుల పూజించవల' (ఆముక్త 8-18)దని, “(బ్రహ్మ శివుడు నేనే. వారిని పూశంచడం కూడా నక్ను పూజించడమే, అబినా ఆందులో తరతమ లేదా లున్నాయి" (4-51) అని విష్ణువుతో చెప్పించడం, 'జయముకుందాన్య దేవతా శాన్త్రబధిర' (7-95) అని, వేంక టేశ్వరస్వామిని (పస్తావించవలసినప్పుడు కూడా “ఈశ్వర ' శబ్దాన్ని ఉచ్చరిస్తే మైంపడిపోతానని కాబోలు “వేంకట భర్తి అని మాతమే ఆనడం రాయలకు వైష్ణవం పట్ల గల గాఢ తత్పరతను వ్యక్తం వేస్తున్నాయి. ఈ (గ్రంథాన్ని బట్టి రాయలు రాజుగా గొక ఒక నుత (ప్రబోధ శుడుగానే కనిపిస్తాడు.

ఈ విధమైన ఇకుగు పొరుగు సొహిత్యాల, తెలుగు సాహిత్య, రాజకీయ, మళ, ఆర్థిక, సౌంఘక, కన్నడ దేశంతో సన్నిహిత సంబంధం గల భౌగోళిక వరిస్థితుం నేపధ్యంలో చూసినప్పుడు ధూర్జటి ఆ కాలంలోని విశిష్ట వ్యక్తిగా కనిపిస్తాడు. ““వ్యవస్థిత శ క్రితోపాటు అక్కడక్కడ చెదురు మదురుగానై నా విప్లవ భావన కూడా తన అస్తిత్వాన్ని నిరూపించుకుంటుంది. అ విష్ణవ భావనవల్లి వచ్చినవారే పోతన, సంకుసాల నృసింహకవి, కూచిమంచి తిమ్మకవి వంటివారు. వీరిలో అగగామి ధూర్జటి." అని (పళంసం నందుకున్నాడు ధూర్జటి. ఈయన శ్రీకాళహ స్తి మాహాత్య్యంలో “నత్కీరునికి-శంకరునికి జరిగిన (ఖాషా భావాల) వివాదం నాటీ లాక్షణిక ఆదర్శ వ్యవస్థక తద్య్యతిరేక సహణ శ $8 జరిగిన పోరాటంగా భావించాలి' "అన్న అభ్మివాయం నూతనదృక్పధంతో ధూర్జటిని చూడవలసిన అవసరాన్ని చెప్పక చెప్పుతున్నది. నత్కీరు? కథను ధూర్జటి తమిళంలోని తిరువిళయాడల్‌ నుండ గహించినప్పటికి ఆ ఘట్టం తన హృదయాన్ని ఆకర్షించింది, భావనకు సన్నిహితమైంది కనుకనే ఈ మావాత్మ్యా నికి మూలమనబడే వడధ్యామిలో లేకపోయినా ఇందులో పొందుపరచాడు

ఈతడు కెవుకయిన కారణంగా రాయలు సంపూర్ణ దయ చూపనందున తన శతకంలో ధ్వని (పదానంగా కొన్నిట, తెగలడి కొన్నిట రాజులను నిందిండే నని కొందరు అలి[పా.రుపడుతున్నారు. కాని ధూర్జటి అంతటి వాకు కేవలం తన వైయ్యక్రిక ఈర్జ్యా ద్వేషాం కారణంగానే, అసంతృప్లి కారణంగానే రాజులకు

136 - నిశితంగా విమర్శించినాడనడం, 'అభావే వికక్తిఃివంటి దనడం నమంజనం కొడు,

పోగా రాయలు తన రచనలో తప్ప నిజ జీవితంలో వీరవై ష్పవుడుగానూ, మఠ సవానం లేనివాడుగానూ [పవ _ర్తించినట్టు ఎక్కడా అధారాలు లేవు. అందువల్ల ఆర్థిక సౌంఘికొది పరిస్థితుల (ప్రభావం వల్చ రాజుల నిరంకుశ విథధొనా లకు చలించిపోయిన కారణంగానే ధూర్జటి రాజులనంత నిశితంగా, నిర్మొగమా టంగా విమర్శించినాడనటం ఉచితంగా వుంటుంది. ఈ శతకంలోని పద్యాలు అన్నీ ఒకేసారి ఓకే వూపుతో రాసినవి కాకపోవచ్చు. ఈ కారణంగా వివిధ పరిస్థితులకు స్పందించి రాసిన ళతకంలో ఇతివృ త్తం ఉండడు కనుక, కవి అఖ్మీ యతే (ప్రధానం కనుక ఈ శతకం ఆ నాటీ సమాజానికీ, ధూర్జటి జీవిశానికీ, - ఆయన ఆలోచనా ధోరణికి అడ్డం పడుతున్నది. రాయల అండ చూచుకొని అ్మకమాలకు పాల్పడిన వైన్టవుల చర్యలను సహించలేక ధూర్జశి వారిని హేళన . చేళాడు. (శ్రతకము- పద్యము 78) ''స్తుతమతియైన ఆం[ధకవి* అనే పద్యశ లోని సమాధానం భాగాన్ని తెనాలి రామలింగడు డెప్పలేదన్నప్పటికీ, తమవలె రాజుగారి కరుణా కటాచ వీక్షణాలకోసం మతం మార్చుకోని, రాజును పొగ డని, ఆంకితం ఇవ్వని, అన్నిటినీమించి ఆనుక్త మాల్యద రచనలో దాదాపు వైష్టవపు ముద్దగా కనబడే క ఎప్టరాయలకు మత విషయంలో (పతిద్వండ్విగా నిలబడిన రూర్జటిని ఆహూయతో అప్రతిష్టపాలు చేయడానికే కొందరు అతడికి జారర్వాన్ని ఆంటకట్టి వుంటారు. రాయల నకణానంతరమే ధూర్జటి శతకం రాసి వుంటాకనకొంటే అంతకు పూర్వమే-రాయల ఆస్థానంలో వున్నష్పుడే-శ్రీకాళహ స్తి మావోత్మ్యాన్ని రాసివుండాలి.'తన కృతిరక్నానికి వషడెవ్వరని పరికించడం'లో కాళవా స్తీశ్వరు నికే అంకితం ఇవ్వడానికి ముందు ఊగిసలాట కొంత వుండేదని ఆభిప్రాయపడ్డా దానికి కారణం ధూర్జటి యవ్వనం, అపరిపక్కతయే అమివుంటాయి. ఏదియే మైనా ఆయన ఆస్థానంలో ఉండి, “పావవిన మ కృష్ణవర రాడ్డ్గంలీక కోటీక విస్ఫుట రత్నక్యుతి పాటలీకృత పదాంఛో జారు'డుగా (పశంసించబడీ

37

కూడా రాయలకు తన ఈ (గ్రంథాన్ని అంకితం ఈయక సోవడమే ధూర్జటి వైశిష్ట్యం.

మతంలో అపర ధూర్జటి ఆయిన ధూర్జటి పకృతి ఆంతటీనీ శివమయం గానే చూళాడు. శ్రీ కాళహస్తి మాహాత్మ్యము ఇందుకు నిదర్శనం. ఉదయిస్తున్న చంగదుని శివలింగంగానూ-( 8=188), రాజసభలో భంగపడిన శివదాసి ఏడు పుకు శివార్చనగానూ (1-51), (పకృతిలో వివిధ వస్తువులను ఆకారసామ్యంతో లింగుగా అలివల్టీచడం (శత -15) అయన శివ తత్పరతను తెల్పుతుంటి. ధూర్జటి తన సమకాలిక కవుల కోర్కెలకు లిన్నంగా, పోతన '“పునర్జన్మంబు లేకుండగన్‌" తన జన్మను సవంం చేసుకోగోరినట్లు 'భవన్మయమైన పూర్ణచిద్గగన ములో మముంగలిపి, [కమ్మర(/బుట్టెడు బాధ మాన్సవే' (8- 124) అని తిన్నని, శివబాహ్మణుని కోర్కెగానూ, “భక్తవత్సల! కాల సంభవములగుచు - కాల భుకృంబులయ్యెడి కమలజాది-పదవులేనొల్లం గాలంబువట్టి [మింగ-నోపు మీ చిన్మయాకృతి. జూపుమీశ” (1-89) అవి వశిష్టుని కోరికగానూ. శివునితో చెప్పించడంలో ఆయన ఆయా ప్మాతలంతో తాదాత్మ్యం చెందాడు-ఆయన (ప్రధాన పాతలన్నిటి కోరిక ఇదే- [సాలెపురుగు (2-105), కాళము.హస్తి (2- 54), నత్కీరుడు (8-921), అర్జునుడు (4- 106), వేళ్యకూంతులు (4-117]]

ఆళ్వాసాంత గద్యలో తల్లిదండ్రుల పేర్టుతప్ప స్వీయవంకాదు9ను వర్ణిం చని, గుక్కుపళంస చేసినప్పటికీ ఆమన పేకును చెప్పని ధూర్జటి నిరాడంబరత, *“భవపరాజ్ముఖత'”, ఆ కాలపు కవులలో రూర్జటిని విశిష్ట వ్యక్తిగా చేశాయి. పైకార అంగానే కతకంలో ధూర్జటి పేరు కనబఢదు

... శత్రానెటీగిన విద్య నృపా - స్థానములో నెఆప( గర్హి సమకూరుంగాం

శ్లేకరుకకుబర వివ్యా- ధీనత భూపాల సభ దేజముగలదే?' అవి హరద్విజుడు శివునివద్ద వాపోవడం (శ్రీకాళ-8-162) అక వ్యాజంతో ధూర్జటి ఆకాలంలో స్వ[పకాళం బేకపోయినా కవులమని ఊరేగే, దంబాలు పలికేవారి బండారాన్ని బట్టబయలు దేళాడు. పద్యంలో తప్పుపట్టీన నతీ_. రుని *“శేషంకో పేన పూర యేక్‌' అక్న వికంగా శివుకు శపించడం ముక్కు సూవ+ పోయే వా)పట్ల అరోజాఎలో చూపించబకిన నింంకుళత్వానం తా్య్క్యాణం,

138

వేశ్యలను ఉంచుకోవడం, వారిలో కొందరిని దేవదాసీల పేక ఆలయాల్లో నియమించి, అందరూ వాడుకోవడం గొప్పసంస్కృృతిగా భావించే ఆరోజుల్లో, ఆముక్తలో చెప్పినట్లు రాజులు స్వయంగా వేశ్యల ఇండ్రకు వెళ్తున్నట్లు కథలు అల్లే ఆ కాలంలో వేశ్య కూతుళ్ళే వేళ్యా వృత్తిని నేరంగా భావించడం (ఫ్రీకాళ.4 87-43) విశేషం.

రూర్జటి రాజులను విమర్శించడం శతకంలో ఎక్కువగా కన్పించినా ఇది వీజరూపంగా “ఒక తప్పును కావరుగా నృపాలకుల్‌ ' అని అర్థాంతరన్యాసంగా మావోశ్మ్యంలోనే చెప్పబడింది (1-48).

119 పద్యాలు గల ధూర్హటి శతకంలో ౨1 పద్యాలలో రాజుల (ప్రస్తావన ఉంది. రాజలోశాధమ్య(శేణి (పద్యం 2), రాజులు మత్తుల్‌ వారి సేవ నరక (పాయంబు (ప. 18), రాజ్లై దువ్కృతి జందె చందురుడు...ఆ రాజ శబ్దంబు ఛాఛా జన్మాంతరమందు నొల్లను (ప.£1),రాజర్జాతుకుడై నచో నెచట ధర్మంబుండు (ప 92), రాజకీటముల నే సేవిిపగానోప(ప.ఓ7). నృపాధమద్వార దేశంబుగాచి దినంబుల్‌ వృధపుతు"జ్ఞుజ (ప 81), అల్బుల్‌ మత్తులై యేల చచ్చెదరో రాజులమంచు (89), రాజన్నంతనె పోవునాక్సపయు. ... దుర్చీజ కే్టులు (89), భవదుఃఖంబులు రాజకీటములనే. (బార్థించినం బాయునే (41) భూపాలురన్‌ సేవల్‌ సేయగబోదురేలొకోజనుల్‌ (48), సు+భుల్‌, మూర్భుల నుత్తమో త్తములు రాజుల్ల ల్లయేవేళన-న్నలతం బెట్టిన నీ పదాబ్ధృముల(బాయంశాల (56), కాంతింటి"ండితి( జాలు జాలు బహురాజద్వార సౌథ్మంబులన్‌ | 62), నృపాలాథమున్‌ పాతంబంచు భజించ బోదురిదియుంభావ్యంటె (88), దుర్మార్గులన్‌ ఛీ; ధ్యాతీపలచేయ నేటికి (68), రాజ్యశేణికి దాసురై సికల గోర: జేయగా సౌఖ్యమే (38), రాజులకు 'సీవల్‌ సేయగా( బోరు లక్ష్మీ రాజ్యంబునుగోరి నీ పరి4నుల్‌ (91), చేరంటోవు దురేల రాజుల జమల్‌ (09), లోక కంటకులచేణ[బాపించు సౌఖ్యంబు నా మదికిం ఐబథ్యముగాన. .,.. సత్యదానదయాదుల్లల రాజు నాకొసగుము (98), నరనాథా టప్రయము 9300646660 20 సిద్ధించినన్‌ , అఆరయన్‌ దొడ్డఫలంబు గల్గునదిగాా కార్యమే తప్పినన్‌ --- సిరియుంటోవును, (బాజవోానియునగున్‌ (111), కితి రాధో త్తమ సత్క-వీశ్వరుడు వచ్చెన్‌ మిమ్ములం జూడ(గా. ,.మముం[గితమే చూచేుు బొమ్మటందురధముల్‌ (118), లూభళృ్ళత్‌ చండాలురు (115).

139

వీవిలో 16 పద్యాలలో రాజులపై తీవ విమర్శ ఉండి. నాలిగింటిలో ఆ రాజులను సేవించ బోయేవారపై విమర్శ ఉంది ఒకదానిలో (99) 'మంచిరాజుని 'మ్మని శివుని (ప్రార్థించడం ధూర్జటి రాచరిక వ్యవస్థనే వ్యతిరేకించలేదని చెప్తుంది. రాజరిక వ్యవస్థయొక్కు పరాకాష్ట దశలో జీవిస్తూ ఆ వ్యవస్థ దుర్మార్గాన్ని భకించలేని స్థితిలో ఉండి దాస్ని అతి త్యీవంగా విమర్శిస్తూనే ఆ వ్యవస్థ పోతే డాని స్థానంలో రావలసిన మరోవ్యవస్థను ఊహించలేని పరిస్థితులలో ఆ ఉన్న వ్యవస్థలోనే ఊరటనువెళుక్కోవడానికి చేసే ప్రయత్నమే. 'మంచిరాజును' కోరుకొనడం.

రాజులనేకాదు,. తన సమకాలికుల్తై న ఆవకాళవాదులై న కవులను కూడా ర్వనిగా విమర్శించాడ ధూర్జటి. 'నీ చేతి జీఠంబునే(గానింబట్టక సంతతంబు మ్‌డివేడ్కన్‌గోల్తు (4), వీడెలబల్ఫికయప్పుడున్‌ 14 ++చెలగుదంభ్యపాయ వ్నిశాజన కీడాస కుల నేమి చెప్పవలె (11), రాజుల్‌ మత్తులు, వారి సేవ నరక (పాయంబు, వారిచ్చు నంభోరాశీచతురంతయాన తురగీ భూషాదులాలీత్మవ్యధా వీజంబుల్‌(18), ఒకరింజ:పి పదస్థులె (బతుక( దామొక్కౌక్క- రూహింతురేలకో కామెన్నడు జావరో 1... (87) వంటి పద్యాలలో “'నిరపతివతిస్థలంబు *ఎదురైనచో తన మదక రీం[దము డిగ్గి” వంటి పద్మాలు చెప్పిన, రాజువద్ల [ప్రాపకం కలిగి ఇతరులను (పఫోత్సహించని పెద్దనాడి కవులపై విమర్శ ఊంది *“ఆయగాకై చరియింపవచ్చు' (78), అనే పద్యంలో తాతాచార్యులవారివంటి _వైప్టవులపై విమర్శ) ఉంది. అయినా ఆము క్రమాల్యదలో రాయలు శ్రైవులను గురించి రాసిన పద్యాలతో ,2-88;8-10; 8-18; 4-49 శం75;. 6-48) పోలిస్తే-.మత విశ్వాసం రాయలకు వలెనే ధూర్జటికీ ఉన్నా-ధూర్జటి సంయమనం పరమతనిందా వైముఖ్యం గోచరిస్తాయి. పాండిత్యం ఉండీ అవకాళవాదులైన వారిని 'చదువుల్నేర్చిన పండితాధములు” (70) అని విమర్శించాడు ధూర్జటి

*కలలంచున్‌,శకునంబులంచు, (గహయోగంబంచు' (58) అనే పద్యంలో నమూలీ ల విశ్వాసాలను విమర్శిస్తాడు ధూర్జటి “శృతులభ్యాసముబేసి. ..... సభంలన్‌ వృధావచనముల్‌ డెప్పంగనేకాని, (58) అనే పద్యంలో మాటలకు, తేకజకు పొంతన లేఫవారిని విమర్శించాడు. (పతిభ లేకపోమికరా కవిశ్వం రాసే వారినీ విమర్శించాడు (116).

140

వంగ దేశంలో చైతన్యుడు (1485-1588), గుజరాతు (ఫాంతంలో వల్లభాచార్యుడు (1479-1581) మొదలైన పలువురు భ క్షిపధానమైన రాధా మాధన మతాన్ని [ప్రారంభించారు. ముస్లీం చేనేతకారురైన కబీర్‌ (1880- క1శీ14), దర్జీ కుమారుడైన నామ్‌దేవ్‌ (పంఢరీపుకం-మవారాస్ట్ర- 15 వ శతాబ్ది) వంటి వారువ్యా వ్రిచేసిన ఈ భక్తి ఉద్యమాన్ని రకరకాల చేతివృత్తులవారు- ముఖ్యంగా అట్టడుగు వర్గాలవారు- అనుసరించారు. ఈ ఉద్యమ నాయకులు వి సరిస్తున్న భూస్వామ్య, రాచరిక వ్యవస్థను వ్యతిరేకించి, శమ జీవులను ఏకం చేయడానికి కృషి చేళారు. పలువురు ఇతరులు కూడా సమష్టి వ్యవసాయం; (గామీణ స్వయం సమృద్ధతల కోసం పాటుపడ్డారు

దాదాపు ఇదే కాలంలో లావోర్‌లోని ధాన్యం వ్యాపారి కుటుందానికి శెందిన నానక్‌ (1460-1689) సిజ్జు మఠాన్ని (ప్రారంభించాడు. దీనిలో వ్యాపారులు, రకరకాల చేతివృత్తులవారు, శాట్‌ కులానికి చెందిన రైతుల పలువురు చేరు

అబుతే ధూర్జటిపై వీ (పభావంగాని, చైతక్కుడు 1510 తర్వాత దవిణ దేశ యాతలుచేసినా, ఆయన, ధూర్తటి దాదాపు పమకాలికులే ఆ ౬నా వారిద్దరు కలసుకున్నారనటానికిగాని, (పత్యక్ష ,పమాణాలు లేవు, దీన్ని మరింత పరిశోధించవలసీ వుంది.

లూస్వామ్య వవస్థకు, అధికార వర్గానికి వ్యతిరేకంగా భ క్రిభావన ఉత్తర దేశంలో ఉద్యమ రూపాన్ని. ధరించింది కాని తెలుగుదేశంలో. మరీ చెప్పాలంటే దక్షిణదేళం మొత్తంలో- ధూర్జటివంటినారు వ్యక్తులుగానే మిగిలి పోయారు తప్ప హారి ఆలోచనలు, ఆశయా౨ ఉఊద్యమకూపాన్ని తాల్బలేక ఫోయాయి.

జవయథయోగవజీన ముఖ్య (00థౌొలు తెలుగు

శ అప్పారావు, పి. యస్‌ ఆర్‌. 1976. ధూర్జటి కవికాన్నై భవం,

హైదరాబాదు, యవభారతి

స!

ఖీ. నారాయణరావు, వెల్చేరు. 1978. తెలుగులో కవితా విప్ణవాలస్వరూపం. విజయవాడ : విళాలాం[ధ (ప్రచురణాలయం.

8. సుందరం, ఆర్వీయనస్‌ 1977. కన్నడ సాహిత్య చరిత, హైదరా బాదు: ఆంధప్రదేశ్‌ సాహిత్య అకాడమీ.

శీ. సుబ్బారావు, వంగూరి. 1057. (రివైజ్‌ డ్‌ ఎడిషన్‌) శతక కవుల చరితము. నరసాపురము : కమల కుటీర్‌ (పెస్‌ అండ్‌ పల్లీకేషన్స్‌,

థ్‌ వేంకట కృష్ణశర్మ, వేదము. 1966. శతక వాబ్మయ సర్వస్వము, (ప్రతమ సంపుటము.

ఇంగ్లీషు

1. శీరిళంంగంళ, క, కెంం8జ64. పసేంళ10, 6., కం907:1?, ౮. 1090 4 8116009 0 161. కీం3ం0ం0ళ%: 2౯00౯688 విాఅ! 1806౯5.

క 20219940, గ ఆ. 1940. శరేణ!0186౯1610౧ ఇగడే 506111 166 'అేగిడేంక 1117208826. స4ీ2డే[26: ౧1= ₹6ఈ౯9816 0 ేశీఏరే?28.

ల. 6001 ట801 500డే13మ, పి. 1965 16609 0€గ30%11 కే!లల980607౯6. 1? 4ం?2026 శల! 531162 లి2౯1808ల0).

తీ కం, కడేం, ?. 190201. గ 21166057 0 206౯686 116096 0416౬౯12: (౧6 వింటం ౦06 10414 862168) యీకక0011610% 22688, ఇంకా తెలుగు సాహిశ్య చర్మిత (గంథాలు, విజయనగరకాలం నాటి పాహిత్య రచనలు, ఇరర వ్యాసాలు.

అచ్చతెలుగు కావ్యాల అవతరణ-= చార్మితక భూమిక --బూదరాజు రాధాకృష్ణ “అచ్చతెలుగు” నిర్వచనం విషయంలోనే పండిశులమధ్య ఏకాభ్మిపాయం లేదు. [పథమాం[ధలాక్షణికుడు కేతన పదజాలాన్ని అయిదు విధాణగా విభ టించాడు---తత్సమం, తద్భవం, అచ్చతెనుగు, దేశ్యం, (గామ్మం---అని (ఆం. భా. భూ. 18). “తల, నెల, గుడ్‌, మడి, పులి, చలి" వంటి మాటలు అచ్చతెలుగంటూ ““ఎల్లవారికి! దెలిసెడీ యాపలుకు లచ్చతెను( గనంబరగున్‌' అని నిర్వచించాడు (ఆం. భా. భూ. 22). మరి రెండు పద్యాల్లో 'దేశితెనుంగు/ దేశ్యంపు! దెలు(గు'ను వివరిస్తూ 'ఎఆకువ, నెత్తమ్మి, ఎరగలి, ఎసకంబు వంటి “పలుకులు” 'దేశితెలు(గు" లనీ, “తేజనాడీన దేశ్యంపు! తెలు(గులయ్యె” ననీ (ఆదే. 28, 24). ఆంటే 'స్పష్టంగా తెలిసే' మాటలు దేళ్యపదాలని ఆర్థం చెప్పుకుంటే పై నిర్వచనానికీ దీనికీ మధ్యనున్న భేదం మాతం స్పష్టంగా లేదు “సాహిత్యోపయుక్త' పదాలు దేశ్యాలని సుందరాచార్యుల వివరణ (ఆ. తె. కృ. ప, 8). కేతనే *'తత్సమంబు దక్క తక్కిన నాలుగు, నచ్చతెలుగులందు రథిల జనులు, (ఆం. భా. భూ. 27) అని చెప్పినందువల్ల విషయం మరింత శ్రీష్టమవుతున్నది. “[గ్రామ్య" మనేది 'లక్షణవిరుద్ధ'మో, *"బూతో' కావచ్చు. అది ఏ భాషా భాగానికి చెందినా కావ్య [పయోగదూరమే కాబట్టి (పస్తుత పరిశీల నలో స్మరించనక్కర లేదు. అందరికీ తెలిసే దేశ్యాలు అచ్చతెలుగులనీ, తెలియనివి దేశ్యమ్మాతాలనీ స్థూలంగా కేతన మతం కావచ్చు. తరవాతి లాక్షణికుల విభజన [పణాళీక మరోవిధంగా ఉంది. విన్నకోట పెద్దన “తశత్సమం, తద్భృవం, సహజాం(ధదేశభవం, దేశ్యోద్భ్యవం, [(గామ్యంి అని పంచవిధాలుగా విభజిస్తూ (కొవ్యా. చూ. 9-11), 'ఐహుదేశానీయముల్తె

కం

చక్కదనము నెజదనములున్నై ఆయా నెలవుల( జెవులకు! దీయములగు పలుకు లెల్ల దేళ్ళము” లన్నాడు (ఆడే 9-14). ఆన్యదేశ్యాలూ, మాండలీకాలూ దేశ్యా లని ఆయనభావం కావచ్చు, “ఎల్లజనులకున్‌ లో మిగుల దేటపడియెడునా మాటల యచ్చతెను(గు' లన్న పెద్దన దృష్టీలో (ఆదే 9-18) కేతన చూపులో తాగానే స్పష్టటోధత అచ్చతెనుగు _పధానలతకణం అనిపిస్తుంది. అప్పకవి చతుర్విధ విభజన చేశాడు. 'తత్సమ,తద్భివ, దేశ్య,(గామ్య'* పదాలని విభజిస్తూ దేశ్యాలకు రెండు విధాల అవాంతర భేదాలు సూచించాడు: '“ఆంధదేశ్యంబులు రెండు దెజంగులయ్యె భువి శుద్ధాం ధ:ంబులు నన్యదేశ్యజాం(ధంబులు నాగా... ఆని (అప్పకవీయం [= 105) పెద్దన మాటలతో అప్పకవి మాటలను అను నంధించినప్పుడు అన్యదేశ్యాలను (అంటే తత్సమేతరాలను) దేశ్యాలుగా భావించా రని తెలుస్తుంది. కూచిమంచి తిమ్మకవి “లోకివ్యవవోరంబగు బాన దేళ్య మం(గడదియెపాతం బార(గ నచ్చతెనుంగని...కొందరందురు. .." (లవణసార సంగ్రహం 1-69) అన్నప్పుడు దేళ్యానికీ అచ్చతెలుగుకూ భేదం లేదనే చెప్త న్నాడు కాని ఆయన ఉదాహరణలేమీ ఇవ్వలేదు తెలుగు లాక్షణికులు తత్సమ మన్న పదానికి సంస్కృత, (పాకృత సమమనే అర్థమే దెప్పుకున్నారు, చిన్నయ నూరికాలందాళా సూరి న్యూతం 'టతిలింగదేశ వ్యవవారసిద్ధంబగు భాష దేశ్యంబు' (వాలవ్యాకరణం, సంజ్ఞా. 21), “సంస్కృత సమేతరంబయిన భావ యచ్చ నా(ఐడు' (అదే, అఆచ్చిక. 1) అనే రెండు సూతాల్లో అచ్చతెలుగులో దేశ్యం ఒక భాగమని నిర్ణయించాడు. (పాకృతసమం, సంస్కృత (ప్రాకృత భవాలు, దేళ్యం (గామ్యం-అన్నీ అచ్చతెలుగే కాబట్టి, పూర్వోక్త కేతన నిర్వ చనంలోనూ (చూ 1-1), శిష్ట కృష్ణమూ ర్తిశాన్ర్రి హరికారికల్లోను ('తత్సమేతర భాషేయ మచ్చేతి కనయో వదన్‌") పాకృతసమాలు అచ్చతెలుగులో చేరవు. చిన్నయసూరి దృష్టిలో చే ర్తాయి. చిన్నయసూరి అన్యదేశ్యాల (ప్రస్తావనే తీసుకు రారేడు. అప్పకవి తెచ్చి, వాటిని 'మతిరోసి విడువకూడ' దనీ, “వ్యవవోర వో" వస్తుందనీ, అవన్నీ 'సీతంబు' లనీ, వాటీని అచ్చతెణగులో భాగంగానే పరిగణించాడు (ఆప్పకవీమయం (64-70).

కశడ

అచ్చతెలుగును గురించి అనేక చర్చోప చర్చలు చేశారు. అచ్చ తెలుగులో అన్మదేశ్యాలను (అంటే ముఖ్యంగా సంస్కృత [_ప్రాక్సతసమేతరా లను) భాగంగా మన లాక్షణికులు భావించారనటంలో సందేహం లేదు (రాధాకృష్ణ, వ్యావహారిక భాషావికాసం, కీ4-47). ఒకనాటి [గామ్యం మరో కారంలో అగామ్యమై ఆచ్చశెలుగులోనో దేశ్యంలోనో భాగమవుతుండని వరుల చినసీతారామస్వామిశాస్త్రీ. తాతా సుబ్బారాయుడు ళాన్త్రీ భావించారు (రాధా కృష్ణ, తెలుగుభాషాచర్శిత, 570, 296). తమిళ కన్నడాడి భాషలమంచి గావీ, ఉరుదూ ఖఇంగ్లీషల వంటి భాషల నుంచి గాని వర్ణభఖేదం తేకుండా వచ్చిన పదాలను తత్సమాలుగాను, వర్ణవికారంతో వచ్చిన వాటిని తద్భ వాలుగాను భావించవలసివుండగా సంస్కృత ప్రాక్సృతసమాలను మాత్రమే తత్స మాలుగా, సంస్కృత పాకృతభవాలను తదృవాలుగా భావించటం మన లాక్షణి కుల విళ్లేషణపద్ధతిలోని లోపమే. ఆదే సమయంలో సంస్కృత (పొకృతేతరాలను “అన్యదేళ్ళా' లంటూనే “అచ్చ తెలుగు'లో భాగాలనుకోవటం మరీ పొరపాటు (రాధాకృష్ణ, తెలుగు భావా చరిత, 95, 969). అయిచింట నాజగువంతుల తద్భవాలు పాక్ఫత భవాలైనా వాటిని సంస్కృత భవాలుగా పరిగణించటం, తెలుగు వర్ణపద్ధతికి లోబడిన కారణంగా అవి అచ్చ తెలుగు మాట అనుకోవటం సర్తైన పద్ధతి కాదు (దొణప్ప, తెబుగు భాషా చరిత, 80, 808). ఈ పరిగ ణనకు 'వ్యవవారవోని' భయమే [ప్రధానకారణమయితే సంస్కృృత సమాలుణాని 1పాకృళసమాలుగాని ఆటువంటి వోని కలిగించవనుకోవటం పరివోసాస్పదం, “అచ్చ తెలుగు" కావ్యాలను పరిశీలిస్తే, వాటిలోని భాషాపాటవాన్నీ, రసప్పన్టనీ పరిగణిస్తే, ఈ విచషణ ఎంత అసమంజసమో తెలుస్తుంది. నిజానికి దేశ్యాలనీ, ఆన్యదేశ్యాలనీ పదజాలాన్ని విభజించి అన్యదేశ్యాల్లో అవి ఏ భాషనుంచి వచ్చి క... చూ. అచ్చతెనుగు కావ్యము, భారతి, జూన్‌ 1972 ఆంధ దేశ్యము- అన్మదేశ్యము, కోరాడ రామకృష్ణయ్య, భారతి, ఆగమ్షు- సెప్టెంబరు 1944; ఆంధము-అఆన్యదేళశ్యపదములు, మల్లాది సూర్యనారాయణకాన్తీ, సా. సర్వ. రుధిరోబ్లారి, ఫాల్గుణం; అచ్చతెనుగు, చింతలపల్లి రామకృన్ణ మూర్తి, ఆం. సా, ప. ప. 1828 మొదలై నవి. వివరాలకు నే, థ్రీ, కృష్ణమూ రి “వ్యాసరచనల సూచి" (1875-1979), ఆం(ధ్యపదేళ్‌

సాహిత్య అకాడమి, పహైదరాబుద్‌, 1977.

కశ

దేరినవైనా చేర్చివుండాల్సింది. అచ్చ తెలుగు కవులు సంస్కృత (ప్రాకృ్శశాలను వెలివేనీ పెర్లో-ఆరలిక్‌ పదాలు వాడటంలో సామంజస్యం గాని,కవ్మపయోజనం నాని, వ్యెవవోర (పయోజనంగాని, వ్‌ర్షష్ష లాషణీక దృష్టిగాని కనిపించవు, నవాజంగా వాడుకలోకి వచ్చిన నంస్కృతపదాలను పరివరించటమే కృితిమం. కథదితర భాషాపదాలు తెలుగే అనుకోవటం కృతిమక్వానికి పరాకాన్ట. పరివారించా మంటూనే సంస్కృత పదాలకూ, పదబంధాలకూ, వ్యుత్పత్తి మూలక కృతి మానువాదాలు చేసి, అవి సహజమై అందరికీ అర్థమయ్యే అచ్చ తెలుగుకు (పతి లింబాలనుకోవటం వోస్యాస్సదం.

“అచ్చ తెనుగు” కు పర్యాయపదాలుగానో, సమీప పదాలుగానో మన లామణికులూ కవులూ వాడిన మాటలు మరికొన్ని వున్నాయి: తేట తెలుగు, జానుజెనుగు, నాటు తెలుగు" అనేవి. వీటిలో మొదటి పదం ఆంత సాంకేతికం కాదు (బులుసు వేంక టేశ్వర్లు: భారతి 1948 జులై; గిడుగు 1965 ఆం. ప. ఉగాది సంచిక). మూడోది ఆదిభట్ల నారాయణదాసు సహజ రోరజిలో పెట్టిన పేక (వ్యాసపీఠం, 67); అంత పట్టించుకోవలసింది కాదు. “శానుతెము" గనే పదం వీరీశై వోద్యమంతో ముడిపడి అనేక విమర్శన లాకర్షించింది. 'జాను" శబ్దానికి 'అందము, సౌందర్యము" అని ళబ్దరత్నాకరార్థం. “జూనుందెనుగు" అంటే తేట తెనుంగు, స్పన్టముగా( దెలిసెడి తెనుగు" అని సూర్యరాయాం[ర నిఘంటువు. నన్నెచోడుడి కుమారసంభవంలోని 'సరళముగా(గ భావములు జాను(దెనుంగున నింపు పెంపుతో! బీరిగొన వర్ణనల్‌...” ఇత్యాది వద్యాన్నీ (1-86), పాల్కుర్కి సోమన పండితారాధ్య చర్మితలోని “జాను(దెను(గు విశేషము పసన్నతకు' (దీఇాాసకరణం, 6.పొ), ఐనవ పురాణంలోని 'ఉరుతర గద్యపద్యోక్తుల కంటె- సరసమై పర(గిన జాను(దెనుంగు = చర్చింపగా సర్వ సామాన్య మగుట" (1-81 పం.) అనే [పయోగాలనూ సూర్యరాయాంధ్ర నిఘంటువు ఇస్తున్నది. [ప్రయోగాలను బట్టి చూస్తే కేతన నిర్వచనంలోని అచ్చ తెనుగుకూ దీనికీ లేదం స్పష్టంగా కనిపించదు. పాల్కుక్కి. సోమన పద్యం *అలు పులితోలు చీరయును, (బాపసరుల్‌...లెంక నని జూనుందెనుంగున విన్న

విఎతెనన్‌ ..*'" (వృషాధిపళతకం 87ప) లోని పదజాలం అచ్చ తెణసు కే

146

ఉదాహరణ (ప్రాయం. అయితే సుంవరా చార్యులు బహృకావ్య భాషా పరిశీలనచేసి జాను తెలుగంటే “మ్మిశొం(ధం' అనే నిర్ణయానికి వద్చారు (ఆ.తె.కృ.ప.,2), ఈ శబ్దాన్ని నేలటూరి వేంకటరమణయ్య (భారతి 1942 సెఫైంబర్‌),కోరాడ రామ కృష్ణయ్య (భారతి 1946 జూన్‌) వంటి మరికొందరు కూడా చర్చించారు. గొ|రెపాటి వెంకటసుబ్బయ్యవంటివారు కాస్త్రదృష్టికన్నా రసానందం ఎక్కున్నై జానుదెనుగును (పళంసించారు (కిన్నెర 1958), జాను' ళబ్దానికి సమానార్థక నరూస పదం కన్నడంలో కనిపించదు. కన్నడంలోని 'జేను' ళబ్దానికి 'తేనె అని ఆర్థం (చూ. కిటిల్‌, ౬0 2674 0). పదాద్యకారేకారాల మారుపాటు ఆం(ధ కర్ణాటాల్లో మరికొన్ని పదాల్లో కనిపిస్తుంది కాబట్టీ జాను; జేనులకు [ప్రాథమికార్థంగా “తియ్యని” అని చెప్పవచ్చు. కన్నడంలో జానుళబ్ద పయోగం భాషాపరంగా లేదు. ఆలాగే తమిళ మలయాళాల్లోనూ. అందువల్ల తెలుగువారి దాడుకనే ఈ విషయంలో [పమాణంగా తీసుకోవలసి వస్తుంది. అయితే సోమనాథుడి జానుదెనుగు ఒకప్పుడు అచ్చ తెలుగుగా, ఒకప్పుడు ఆం(ధంగా భాసిస్తుంది. నన్నెచోడుడి విషయంలోనూ ఆంతే. కీ.శ. 168వ శతాబ్ది తరవాత వచ్చిన అచ్చ తెలుగు కొవ్యాల్లో లాగా వీరశైవ కవుల జానుదెనుగులో. పెర్షో- అరబిక్‌ పదాలు లేవు కాబట్టీ 'మికాం[ధ” మనే పూర్వోక్త వివరణ శ్రైవకావ్యాల విషయంలో సరిపడదు, తమిళ, కన్నడాది పదాలను అన్యదేశ్యాలుగా పరిగణిస్తే తప్ప. కన్నడంలోనూ సాహిత్యం వెలయించిన వీర శ్రైవకవులు జానుదెనుగనే మాట వాడలేదు. “అచ్చగన్నడ' మనే అన్నారు. అచ్చగన్నడంలో అన్యదేళ్యా లకు తావులేదు. మన లాక్షణికులు వైరి సమాసాలను, మి[శసమాసాలను నిషేధించిన శ్రే కన్నడ లాక్షణికులు కూడా నిషేధించారు గాని, వారి నిషేధం తీవ్ర తరమయింది శబ్దమణిదర్పణం *“ఆ సమసంస్కృృతంగళన్‌ అచ్చగన్నడదోళ్‌ వెరసి సమాసం మాడలాగదు' (సూతం 98) అని చెప్తుంది. తత్సమాల్లో (ప్రాకృత సమాలను కూడా మన లాక్షణికులు చేరిస్తే కన్నడ లావణికులు నంస్కృత సమాలనే చేర్చి ఆ మాటలను'సమసంస్కృ్బృత 'పదాలంటారు. మలథో శంలో 'శుద్దమలయాళ ' మనే మాటకే వాడుక. నంస్కృత తమిళ పదాల (ప్రభావం లేని భాషనే వాళ్లు శుద్ద మలయాళ మంటారు (వెంక కేశ్వర కాస్త 1908-82). ఇది 'కొడుందమిణం” (వాడుక తమిళం) భాష నుంచి ఏర్పడ్చ చని కొందరి ఆభ్మిపహాయం (అదే. మలయాళం 11.

కశ?

ఈ వ్యాసక ర్తకు తెలిసినంతలో తెలుగు సాహిత్యంమీద తమిళ సాహితీ (పలావంగాని, తమిళ సాహిత్యంమీద తెలుగు సాహిత్య _పభావంగాని- ఒక్‌ వేళ ఉన్నా పరిగణనీయంగొ- ఎన్నడూ లదు. వైష్ణవ మత (గ్రంథాల్లో కొంత తమిళ (పభావమున్నా కావ్యాల్లో మతేతర విషయాల్లో కనిపించదు. తమిళ సాహి త్యంలో సంగంకాలంలో (గంథాక్షరి లిపిలో సంస్కృత పదాలను వాడే వారే గొని రాను రాను వట్టిఆుత్తులిపికీ, చెందమిజం భాషకూ ((గాంధిక భాషకూ) (ప్రాముఖ్యం వచ్చింది. జాతిలక్షణంగొ వేర్చాటువాదంతో బతికే తమిశుల సాహిత్యంలో అచ్చతెలుగువంటి పదాల అవసరమే లేదు. ఇప్పటి రాజకీయ మన_ఫ్రత్వాన్నిబట్టి దక్షిణభారతం మొత్తంలో తమిళులు మ్యాతమే లాషా పరి శద్ధతా వాదులు. వాళ్ళ సాహత్యంకూడా అంతే. దాని (పలావమే తెలుగు మీద ఉంటే అచ్చ తెలుగు కావ్యాలు ఆసంభ్యాకంగా వెలువడటమే కాక వాటికీ సాహిత్యంలో సర్వో త్తమ స్దానం దక్కి. ఉండేది. తమిళ సాహిత్యంలో ఏ కారణాలవల్ల ''పరిళుద్ధ'' భాషారచనలు వచ్చాయో పరిశీలించినా (ప్రయోజనం లేదు కాబట్టీ ఆ విషయం చర్చించటం లేదు.

కన్నడ సాహిత్యంలో 'అచ్చగన్నడ'" వాదం అనాది సిద్ధమే. వీర శైవ కవులు ఈ వాదానికి జీవం సోశారు. ,కీ;ళ॥ పన్నెండో శతాబ్దంలో కావ్య నిర్మాణం చేసిన అల్లమపభు, బసవేశ్వర, చెన్నబసవ, సిద్ధరామ, పండితా రాధ్య, సోమనాథాదు లెవ్వురూ అచ్చగన్నడంలో రాయలేదు. వాస్తవానికి తెలు గులో లాగా కన్నడంలో కూడా వారు చెప్పినట్టు చేయలేదు. తైన సాహి శ్యాన్ని త్లైనుల మతధోరణులనూ (పతిఘటించారే గాని ఆచరణలో అచ్చగన్నడం రాసి చూపలేదు. ఇంకా చ్మితమేమంటే త్తై నకవి ఆండయ్య (క్రీశ 1225 (పాంతంలో ఆటు మవోకొవ్యం గాని ఇటు ఖండకావ్యంగొని కాని ఒకా నొక చంపూ రచనలో కన్నడ సాహిత్యంలో అద్వితీయంగా అననుసృతంగా ఉన్న అచ్చగన్నడ రచన చేశాడు. (ముగళి, 19664 : 2921-28). ఆ (గంథానికి రెండుపేర్సు : కబ్చిగర కావ (=2కవిరక్షకుడు) లేదా, కావనగెల్ల (== కాముని గెలువు) అని.* వీఠ శైవులతో సవో అందరూ అచ్చగన్నడమంటూనే “ఘృతతై ల న్యాయం'లా సంస్కృత మిశితభాష రాసి క్రీ చేస్తున్నారని

అర్థమనీ వెంక బేశ్వరళాన్త్రి భావించటం (ప్రొమాదికం (1968:14).

148

ఆయన “ధ్వనియుక్త కావ్యం” రాళాడట. అందులో జై నకథాలేదు, లౌకిక కథాలేదు (“జినకథయిల్ల. లౌకీక కథ యిల్ల') జేడీ అభ్మిపాయంలో *“శవణ-విరక్తి, శివం క్రి, కామ-రతి' అనే తివిధ ద్వంద్వాలను నిరూపించ టానికి కవి యత్నించాడు (““శ్రీ బే్య్యదియవరు హేశువంది 'కామ-రతి, (శ్రవణం విరక్తి, కివ-ళ_క్రి-" ఈ (తికూట ద్వంద్వద కావ్యవు కబ్చిగర కావదల్లి నికూ పిత వాగిత,'' అదే 221). అంటే అనేక అచ్చ తెలుగు కావ్యాల్లాగా ఇదొక చిత కావ్యమని చెప్పవచ్చు. ఆండయ్యకు ముందుగాని వెనకగాని ఎవరూ ఈ రకమైన రచన చేయకపోవటమే ఆయన (ప్రత్యేకత (“యారూ అవనమార్గవన్ను అనుసరిసదిల్ల' అదే), ఆండయ్య అచ్చగన్నడ రచనకు చార్మితక సౌొచూజీక కారణాలేమీ లేవు. $ివకవులు చేస్తామని, చేళామని చెప్పి చేయని పని నేను చేస్తున్నాననే మన స్పృప్తి పాప మాయనకు కలిగిఉంటుంది. అండే లాభం.

శుద్ధ మలయాళ కావ్యాల విషయంలో కొన్ని కారణాలు కనిపిస్తాయి. (శ1ళ॥ 12వ ళతార్టీలో మలయాళ సాపాత్యం ఆవిర్భవించేటప్పటికి మణి (పవాళ, పొట్టు రచనా ధోరణులుండేవి. మొదటి రకంలో '"దావిడ సంఘా లాష్షర నిఐద్ధం'గా సంస్కృతపదాలను (పత్యయ సహితంగా వాడితే, రెండో పద్ధతిలో చెందమిబం చోటు చేసుకుంది. మణ్మిపవాళ శైలి తెలుగు కన్నడా ల్లోనేగాక బీవరికి తమిళంలో కూడా వాడుకలోకి వచ్చింది 18, 16 శతాబ్దాల్లో (వేంక టేశ్వరళాస్త్ర 1968: 16, 15). కీ. ఈ. 1850-1450 మధ్య కాలం నాటి 'నిరణం కవులు' * లాతిలకం నియమాలను అధిగమించి సంస్కృత పద భూయిష్టంగా సంస్కృకాక్షరాలను కూడా వాడి, ముత్తమిజం (== తక్కువ తరగతి తమిళ₹0) అందులో కలిపి మిశభాషలో కవిత్వం చెప్పారు. (ఆదే, వలి-25). (ద్రవిడ పదాలను నిస్సంకోచంగా సంస్కృతీకరించి 'సందర్శ్భే నంస్కృరీకృళాచా' అనే లీలా తిలక సూూతాన్ని చరమావధికి తీసుకపోయారు. ఈ ధోరణిని వ్యతిరేకిస్తూ (కీశణ 15వ శతాబ్దిలో 'కృష్ణ గాథ' అనే పద్ద మల యాళ కావ్యం తమిళ భాషా (పభావం కూడా లేకుండా వెలువడింది (అదే, 27-28). ఆంతకుముందు ఆటువంటి రచనలు లేవు. ఈ (గంథకర్త ఎవ రన్నది వివాదాస్పదమైనా దానికున్న [ప్రజామోదం -మరో కావ్యానికి రాలేదు, (అదే 81-85). కీ. ళ. 16వ శశాల్ధినాటీ ఎబుతచ్చన్‌ భారతంలో చాలావరకు శుద్ధమలయాళం ఉన్నా (అదే, 40) కృష్ణగాథ ఒక్కటే ఆ ప్యకియకు ద్శష్టాం

గడం.

తంగా లశ్య్యంగా నిలిచింది. కన్నడంలో కబ్చిగరకావలాగా మలయాళంలో ఇదొక్క- టే విలష్షణ కావ్యం. మలయాళంలో ఈ ధోరణి నిలవలేదు.

“శుద్ధ సంస్కృత' వాదం, “పరిశుద్ధ అస్సామీవాదం' వంటివి ఉన్నట్లుగాని, ఆ తీరు రచనలున్నట్లుగాని ఈ వ్యాసక ర్తకు తెలియదు. మధ్యయుగాలనాటి ఉత్తర భారతీయభావషల్లో కూడా ఇటువంటి ధోరణి పర్యా_ప్తంగా లేదు. శూర్చు ఇండియా కంపెనీవారి ధర్మమా అని వచ్చిన హిందీ-ఉరుదూ సంఘర్షణ క్రీ. ఈ, 19వ ళతాల్దినాటిది. వారిబొధ్‌ “కేక్‌ హిందీ కా లాఠ్‌' గాని, రాజా లమ్మణసీింగ్‌ పెర్లో-అరవిక్‌ పదాలను వెలివేయాలని వాదించటంగాని, సేఠ్‌ గోవిందదాన్‌, పురుషో_త్రమ్‌ దాన్‌ టండక్‌ సభృతులు సంస్కృతమయ హిందీకోసం చేసిన ఆర్భాటంగాని, భారత పభుత్వ వారు- ముఖ్యంగా హిందీ డె రెక్టరేట్‌, ఆకాళ వాణీ వంటి విభాగాలవారుం సృష్టించిన సర్కారీ హిండీగాని, చివరికి డాక్టర్‌ రఘువీర్‌ భాషా బలేషజంగాని, మన అచ్చతెలుగువాదానికి సరిపోలక పోగా అందుకు వ్యతిరేక మైన ధోరణులకే అవి నిదర్శనలు.

భాషలో స్వచ్చత, కుద్ధతవంటి భావాలు గాలిమేడల వంటివి. సంస్కృ శంతో సవో ఏ భాషా అన్యభాషాపదాలు స్వీక రించనిది లేదు. ఏక కుటుంబానికి జెందిన ఖావల్లో కూడా కొలాశితరంలో- అవి (పత్యేక భాషలుగా విడిపోయిన తరవాతిళాలంలో- ఆదాన (పదానా లున్నప్పుడు అలా వచ్చి చేరిన పదాలు అన్మదేళ్యాలే అవుతాయి. వాటిలో కొన్ని చేరినందువల్ల భాష పరిశుద్ధమై, మరి కొన్ని చేరితే ఆపవ్నితమయిపోదు ఏ భానలోన్సైనా 5 ళాతం పదాలు మా(తమే అన్యదేశ్యాలని, అచ్బతెలుగులో “ఇతర (దావిడభాషా పదములకన్న ఫారసీ, ఆరవ్ఫీ, ఉర్దూ పదములా...ఎక్కువగా చేరిన" వనిగాని, “ఈ ఆన్యదేళ్యములు చాలవరకు తత్సమములుగనే వాడబడినవి' అనిగాని ఊహించటం కేవలం ఇమాయకత్వం (సుందరా చార్యులు: ఆ. తె. కృ. ప. 848-851). కొమ్ములు తిరిగిన మన లాక్షణికులు కూడా సంస్క్యృతేతర -అన్యదేశ్యాల రూప నిప్పి హెధించలేదు, (పాకృత సమ, 1పాకృత భళవాలు ఏ (పాక్కత భాషా విశేషం తుంచి వచ్చాయో చెప్పలేడు. తెలుగులోని ఇఠర భాషాపదాల (అన్యదేశ్యాల) పరిశీలన చేసినవారు పూర్వవ్యాక ర్రం పద్ధతిరో తక్సమ, తవృవావ వివేచరతో ఈూవనిష్సాదన చేయలేదు. మొ శ్తంమీడ సంస్కృత సమపదాలు లేని భాషా

క్షే50౮

విశేషాన్ని ఆచ్చళిలుగని భావించారు. వ్యక్రినామ, స్థలనామాదులను, బిరుదులను" చాలామంది యధాతథంగా [పయోగించినా, కొందరు వాటికికూడా వ్యుత్చటత్రి మూలకానువాదాలు చేశారు. ఏవంవిరగుణసంపన్న మైన అచ్చ తెలుగు రచనలు వీకాలంలో, ఏ పరిస్థితుల్లో, ఎవరు, ఏవిధంగా కల్పించారో స్థూలంగా మ్మాతమే పరిశీలిద్దాం,

అచ్చ తెలుగు కృతులనేవి [కీస్తుళకం వదవోరో శతాబ్టినుంచి ఇంచు మించు నేటిదాకా ఆవతరిస్తూ ఉన్నాయి. సుందరాభార్యులుగారు బవుపరి[ళమ ఫలితంగా 57 గురు రచయితలను, 91 కృతులనూ పేర్కొన్నారు వారికీ గూడా దొరకకుండా తప్పించుకొన్న రచయితలూ, కృతులూ ఉండవచ్చు; వారిచ్చిన విశేషాలమీదనే ఆధారపడి లెక్కలు కడితే, నేటి పాంతీయ విభజన (ప్రకారం $9 మళది రచయితలు కోస్తావారు; ఆరుగురు తెలంగాణావారు, ఇద్దరు రాయలసీమవారు, మరి ఇద్దరు గంజాం జిల్లావారు, ఎనిమిదిమంది ద్ని జాం(ధులు, ళతాబ్దాలవారీగా లెక్కిస్తే పదహారో శతాబ్దీ వావద్దరూ తెలంగాణా వారే. వారే ఈ పద్ధతికి _పవర్తకులు. పదిహేడో శతాట్టివారు అయిదుగురిలో తెలంగాణా, దశీణాంధాల పతినిరులు ఒక్కొాక్కరయితే కోస్తావారు ముగ్గురు. పద్దెనిమిదో శతాబ్ది రచనలు ఆరింటిలో కోస్తాబారివి నాలుగు, దక్షిణాంథరులవి రెండు. పందొమ్మిదో శతాబ్ది రచనలు 19. వాటిలో పదమూడు కోస్తావారివి; మరి రచనల విషయం పరిశీలిస్తే సుమారు -50 [గంఖాలు నిఘంటువులు మిగిలిన వాటిలో అనేకం 'నియమకవిత' (అ, తె. కృ ప. 17) నిర్వచన; నిరోష్ట, నిఠరూవ్మలే కాకుండా ఏకాదళాక్షరి వంటి సాముగరిడీలు కూడా లేక పోలేదు. అనులోమ విలోను బంధకవితాదులు లేక పోలేదు. “పండితుల, (వభువుల పరభాషా వ్యామోహము కారణముగ., .అచ్చ తెలుగు (ప్మకియ అధమ కావ్య (వ్మకియగ భావింపబిడినది' అని (అడే. 1), వాఠ్యగంఠాల్లో లేళందువళ్లి “అనాదృత వాజ్బ్యయ'" మయిందనీ (అదే, 17) సుందరాచార్యులవారు. నర్ణిస్తు న్నారు. నిజమా?

అచ్చ తెలుగు సాహిత్యాన్ని ఏ పేరుతో పిలిచినా దాని ఆవి్భావానికి ఏదో కారణ ఉండాలి. వీరశైవులు జూకు తెలుగు వాదం తెచ్చివప్పుడ మార్గ కవితా ధోరణులనూ, సంస్కృత (పభావాన్నీ నిరసిన్తూ ద్విపదవంటి దేశీయ

కర్‌

వృందస్సునూ, స్థానిక భక్రచర్మితలనూ (ప్రవేశపెట్టినా భాషా విషయంలో తాము చెప్పిన సిద్ధాంతాలను తామే ఆచరించలేకపోయారు. ఆచ్చతెలుుుపదాలను ఎవరెన్ని వాడారో, ఎంత ళాతం వాడారో లెక్క పెట్టలేదు కాబట్టి ఈ వ్యాసక ర్త ఏదో ఒక అంకె చెప్పలేడు కాని మొత్తంమీద రంగరాథ రామాయణాదుల్లో పోలిస్తే వీకశైవుల కృతులు (పశామోదం అంతగా పొందళపోవటానికి వారుప ష్రీగించిన భాష కూడా కారణమయి వుంటుందని చెప్పగలడు, మరి ఇతర కారణాలు కూడా ఉండివుంటాయి. ఆ ఉద్యమం ఫలించలేదు. అప్పటి నంచి రచనలు మామూలు ధోరణిలోనే నడిచాయి-పదవోరో శతాబ్దం వరకు, మూడు వందల సంవత్సరాలపాటు. మొదటి అచ్చ తెలుగు పుస్తకం వచ్చేసరికి దేళ కాల ప్నాతల్లో కొన్ని మార్చులు వచ్చాయి. [కీ ళ. 1580 తరువాత లీకృష్ణ దేవరాయల మరణానంతరం, విజయనగర స్మామాజ్యం తీణముఖం పట్టింది. కెడ్డ స్మామాజ్యం అప్పటికే అస్తమించింది వెలమల రాజ్యాలు సామంత రాజ్యా లైనాయి. క్రీ. శ. 1828 లోనే తెలుగుగడ్డమీద కాలుమోపిన ముస్తిములు రాజ్యాలు స్థాపించారు. పదహారో శతాల్ధికి కుతుబ్‌షాహీల (పథుత్వం వచ్చింది. (మల్లంపల్లి 1967:67-110) తెలుగువారు సాామాజ్య నిర్మాణం నుంచి సామంత రాజ్యాల స్థితికి-నిశానికవి పెద్ద జమీందారీలు మాతమే-దిగ జారారు. యూరపియన్‌ రాజ్యాలవారు (పొక్చ్పశ్చిమతీరాల్లో వాణిజ్యం పేంట స్థిరపడి పభుత్వావకాశాల కోసం సన్నద్ధమవుతున్నారు. తెలుగుదేశం బహుధా విచ్చిన్నమయిండి. సాహిత్యంలో స్వర్ణయుగం ఆంకరిస్తుగ్నది కవి పండిత పోషణ చ్మకవర్తుల పని గాక సామంతుల క ర్తవ్యమ ముది (పవాహౌంధులు దవిణదేళంలో మహాకావ్య రచనకన్నా వచనకవితా యక్షగానాదుల మీదా, నిఘంటు నిర్మాణంమీద దృష్టిసారించారు. పారంపర్యమైన (పబంధకవిత గతాను గతికమై పిల్ల వసుచరి తలవంటి కుక్కమూతి పిందెలు పుక్తేుాలం దాపు౦ంచింది. శ్ర,గంథాలు, బీొటిప్పణులు, చిత, బంధ కవితలు, ఆశుకవితా దోరణులు నము తెలుగు రచయితల దృష్ట వాళ్ళ రాజకీయ సామాజిక దృక్పథాల్హాగానే కల్లోలితమై పోయింపి. వేమన నింఏంచిన సనూజం వేళ్ళు

దన్నుతున్నది.

మొదటి నుందీ భారత భాగవశ రామానశావి సంస్కృత కథలతీ కావ

వస్తువుణగా ఐకికివామ్ళ మూతనత్వఏ (పద్శించలే? - (ప్రవర్శించి మెప్పించ

152 లేని -దుస్థితికి వచ్చారు. కొత్తదనం చూపబానికి, ఆకర్షించటానికి, ఆళ్చర్య చకి తుల్ని చేయటానికి మిగిలినవన్నీ సౌముగరిడీణు మ్మాతమే. ద్వ్యర్థి, (త్వర్థి కొవ్యాలు బయలుదేరాయి. డోసుబాలలేదు. బంధకవిత్వం, నియమకవిత్వం లేవ డీళారు. సరిపోలేదు. అచ్చతెలుగొకటి సృష్టించారు. అదీ బాలక అందులోనే తక్కిన కావ్యలక్షజణధ్వంసక గుణాలన్నిటినీ ఏక్కతపరిచారు, సవాజంగా వాడు తున్న భాషావిశేషాన్ని వదిలి. పైపెచ్చు ఈ శుభలక్షణాలన్నీ చేర్చటంవల్లితే! అచ్చ తెలుగు నచచనలకు ఆదరగొరవాలు కలగలేమ. అంతేకాని పరభాషా వ్యామోవమూకాదు, పచ్చిబద్దలూకాదు కారణం. ఏదో కొతదనం కల్పించా లనే అకోళమే [ప్రధాన కారణం. వీరశై వుల్లాగా, తరవాతి వీరవై ష్టవుల్హాగా, కనీసం పలనాటి వీర చరిితకారుడిలాగా దేశీయమైన కభావస్తువులనై నా స్వీక రించలేదు చాలామంది అచ్చతెలుగు కవులు. లాక్షణికులు భాషాస్వరూప వర్ణన కోసం, కావ్యస్వరూప నిరూపణకోసం చెప్పిన మాటలకు రచనా [పయోజనార్థం కల్పించుకోవటమే. వీరు చేసిన పెద్ద తప్పు. ఈ పరిస్థితికి తోడయింది ముస్లిం రాజుల స్వపపయోజనదృష్టి జైైనులూ బౌద్దులూ హిందూమతాన్ని, వర్ణవిచకష్ష ఇనూ దుమ్మెత్తి పోయటానికి (పజాభాషలైన అపభంళ పాలీ భాషలు వాగట్సు (ప్రయోజనకరం అకుకొని కొంత సాధింది మరుగున పడ్డారు. వేంగి చాళుక్యులు తెలుగు ఖొషను [పోత్సహించటం రాజకీయ (నయోజన దృష్టిరాహిత్యంవల్లి కాదు. అలాగే ముస్లిం రాజులు కూడా. ఒకవైపు తమ అరబ్బీ పారశీకాలు రుద్దుతూనే అవి అచ్చతెలుగులో భాగాలని నచ్చచెప్పారు, మన కవిపండితబువు లకు. లేదా మనవాశ్ళే పొట్టకూటికోసం, తమ దాస్య (ప్రవృత్తిని పదరించటం కోసం ఆ పదాలున్న భాష అచ్చతెలుగేనని వుంటారు చెప్పలేం. కనీసం పది హేను వందల సంకత్సరాలుగా వాడుకలో ఉండి, దిక్కుతోచనీకంతగా స్ట్‌ పడిపోయిన సంస్కృతం పనికింానిది కావటం, 'ఆన్యదేళ్యా'ల5 తామే అంగీక రించిన పరభాషా పదాలు అచ్చతెలుగ్లై ఆమోదయోగ్యం కావట అర్థరహిత మే గదా? ఇంగ్లీషువారు పరిపాలనకు వచ్చిన తరవాత తెలుగు పాఠళాలలు స్థాపం చారు. దానికి రాజకీయ (ప్రయోజనముంది. పరిపాలనా సౌలభళ్య దృష్టీ ఉండా మళత (పబార దృష్టి కూడా ఉంది. ఇదే పద్ధతిలో తమ అసమర్జ మార్గంలో ముస్లిములు కూడా తెలుగు భాషను-కాము అచ్చతెలుగును - [పోత్సహించాలని అనుకొ9 ఉండవచ్చు. అలా అనుకోకుండానే తమను పస్తుతించిన $విమొఖాన

153

పదికాసులు వినీరేసీ వుండవచ్చు. (బౌన్‌మీద, మాలిక్‌ ఇబహీం మీద వారికి హిందూదేవకాత్వమిచ్చి (పళంసాపద్యాలు రాసిన మన కవిదీనులూ దీనకి వులూ వదవారో శకాబ్టిలో కని పెట్టిన సరికొత్త యాచన పద్ధతికే అచ్చ తెలుగు కవిత (ప్రముఖ నిదర్శనం.

పొన్నిగంటి తెలగన్న 'యయాతి చరి[శ' కుతుట్‌కాహీల కాలంలో వెలి సిండి కాబట్టి ముస్లిం రాజులు తెలుగు భాషను అభిమానించి ఆదరించారని భావించటం సమంజసం కొదు. తెలుగుదేశ చర్మితను ఒక్కసారి పర్మాలోకిస్తే తెలుగుకు రాజభాషా గౌరవంగాని, అధికారభాషా గౌరవంగాని 1966కు ముందు ఎవ్వరూ ఇవ్వలేదు. సాతవాహనులు, ఇథ్వాకులు, విష్ణుకుండినులు, పల్లవులు (పాకృతాన్ని - విస్పష్టంగా చెప్తే మవోరాష్ట్ర) ప్రాకృతాన్ని - అధికార భాషగా గు ర్రించారు. వేంగిచాశుక్యులు, కాకతీయులు, విజయనగర చకవర్తులు, రాచ కొండ, దేవరకొండ, కొండవీడు, రాజమం వెలమ రెడ్డి రాజులు సంస్కృతమే తమ రాజభాషగా పరిపాలించారు. రెడ్డిరాజుల చరమకాలంలో తెలుగు భాషకు కొంత (ప్రాముఖ్యం పెరిగిందని గుర్తించిన మల్లంపల్లి సోమశేలరళ ర్మగారు సామంతరాజులు చూ(తమే తెలుగులో వ్యవహరించారని నిరూపిసున్నారు (11860౯ 0 కెంతేర! క1౧86ేంగుః : 492.98) బహమన్సు, కుతుబ్‌ శాహీలు, ఆసఫ్‌ జాహీలు పెర్షో-అరబిక్‌ భ్రాషనే రాజభాష చేశారు. కొన్ని దాన శాసనాలు, (గ్రామాదుల సరిహద్దులూ, (గ్రామ నామాలూ క్రీ, ళ. 8 వ ళలాల్దీ నుంచి తెలుగులో దొరుకుతున్నా అ౨ అఫకార భాషగా తెలుగు స్వరూపాన్ని (పతిబించించేవికాదు. (బిటిష వాకు కూడా రాజభాష ఇంగ్లీష్‌ అబినా, కొన్ని (పకటనలూ నోటీసులూ [ప్రాంతీయ లాషల్లో (పకటించారు. వ్యవహార (ప్రయోజ నమే అక్కడి దృష్టి అందువల్ల మాలిక్‌ &|[ఐహీం రామరాయల ఆఅ9ిథ్యంలో తెలుగు భావ విని, తెలుగు వంటకాలు తిని, అచ్చతెబుగును అభిమానిందాడన లేము. భొషాభిమానంకన్నా రాజకీయ (ప్రయోజనమే అతడికి అవసరమ ముందని గు ర్రించాలి. నాటి నుంచి నేటి వరకూ కవిశాయకనబగణికా పోషణ (ప్రచార సౌధనమేగాని పరమార్థదాయకంకాదు ఆ దృష్టితోనే ప్రపందాధిపక్యం తమకు సంమిస్తే పరిపొంన కుంటుపడకుండా అమెరికన్లూ, రష్యనులూ (పపంచ భాషలన్నీ నేరుస్తు న్నారు అమెంంగ్‌ భాషలను ద్వితీయు ప్రపంచయుక్థ కాలంలో

కే54ీ

ఆ మెరికన్లు నేర్చుకోనటం మొదలుపెట్టారు. అలాగే 1988 నాటి చై నాయుద్ధపర్య వసానంగా భారత (ప్రభుత్వం సరిహద్దు భాషలు నేర్చుకోవటం నేర్పటం ప్రోత్స హించటం మొదలుపెట్టింది. సైనికావసరాల దృష్ట్యాపాలితుల భాషల్లో కవిపండి తులశ్చవిని ఏదో కొంత [పోత్సహించినంత మాత్రాన పాలకుల (పజాభాషాలి మానానికి ఆది దృష్టాంతం కామ విజానికడి పాంకుల రాజకీ యధురంధరత్వా నికే నిదర్శన.

తెలగన్న కాలంనుంచి నిన్నమొన్నటి వరకూ వచ్చిన అచ్చతెలుగు కొవ్యాల్లో అనేకం సంస్థానాధీవల, జొగీ ర్జార్హ ఆస్థానక వులు రాసినవే. “అచ్చ తెలుంగు. బద్దె మొక టైనను. ..'(ఆతె కృ.ప. 47) మొదలైన పద్యాలు కష్ట సాధ్యమైన గరిడీలు చేసి మెప్పు సంపాదిద్దామన్న కవుల మన స్తత్వాన్ని స్పష్టం చేస్తున్నాయి. వులకున్న బిరుదుల మాట అటుంచి కవితాపాగల్భ్యాన్ని మాాతమే పరీక్షిస్తే శ్రీకృష్ణదేవరాయల కాలం తరవాత కళాపూర్ణోదయ _పభా వతీ (పద్యుమ్నాలు, విజయవిలాసం తప్ప మరే మవాకావ్యమూ వెలువడిన శ్రైలేదు పిల్లవసుచర్మితలు, ద్వ్యర్థి త;ర్థికావ్యాలవంటి వి కుప్పతిప్పలుగా వెలిళాయి ఈ గరిడీఐ [పభావం ఎంత దుకృరంగా ఉందో వీరేశలి :గం గారు పక్షిన పాట్రే విశ దీ" రిస్తాయి. పండికకవిగా పఖ్యాతి సంపాదించాలని మనవాళ్లు ఎఎత తీీవంగా [(పమత్నించారో అంత తీ వంగానమూ సం పదాయవ్యతిరేకధోరణి (పబలింది. చివరికి తవపేరు చెప్పటానికి ఒక సీసపద్యమంతా వాకుకోవలసిన దుర్గతి వచ్చిండి అచ్చతెలుగు కవు కు (అదే 68) తాము రాసిన పద్మాలు తమకే నచ్చక పాఠాం తరాలు రాసీ | పకటించవలసివచ్చింది కొండరికి (అదే 111-113). 'సౌఐగు దిమ్మ వాని సోమిదమ్మ* వంటి ఆసందర్భ వ్వనలకు దిగజారవలసివచ్చింది కొందరు (ఆదే 199) బాషాళాస్త్రం అనువాద పద్ధతులుగా పేర్కొనే అన్ని పద్ధతులూ పాటించి కృ తిమభాషడు స న్షించాప (ఆదే 841, 849, ముఖ్య-గా 847).గిడుగువారి “పాందెసంగు;గమ్మ' ఈ పద్ధతిన వెక్కిరించటా ౨కి పుట్టింది, క ఎదుకూరివారి [గం వాల్దాగా కే, స్వదేశభాషో ద్యమ) పఎలంగా ఉన్న ఇరవయ్యా శతాద్ది [ప్రథమార్థంలో తుమ్మల సీతారామమూ రి చౌదరి వుటివావు అచ్చకెఎ గుకు పుకరుక్జీఎంంపచేయాలని (ప్రయత్నించి పరాజితులై నారు [ప్రజామోదం లభిం చక ఇంటే సాధారణ (పః నని, కవిపుకితునగాని అచ్చతెలుగును కృత్రిమ

కేక్‌ భాషగా, విజాతీయభావగా భావించారేగాని తమదనుకున్నట్టు లేదని అర్థం. ఆంధసాహిత్యచరి.తలో కీణమయుగలక్షణాలకు (పతీకగా నిలిచాయీకొవ్యాలు, అప్పటి సాంఘిక రాజకీయపరిస్థితుల్లో మహాకావ్య నిర్మాణం జరగలేదు, సాము గరిడీలు సాగాయి. అందులో భాగం అచ్చతెలుగు రచన,

అచ్చ కిలుగు కృతులను పరిశీలించినవారు ఒక్క విషయం గుర్తించక తప్పదు. ఒకరిద్దరు కవిపండితులు 'భాషాపరికుద్ధత, స్వచ్చత' అనే నినాదాలు లేవదీసినా (పజామోదం సాధించలేరు నిజానికి ఏ భాషా పరిళుద్ధం కొదు కాబట్టి ఈ వాదం నిలవదు. కొన్ని భాషలు ఆదాతృభావలు (వెం?౯౯0ఇ 106 140842క్రల8). తెలుగు అటువంటిది. ఈ స్వభావం మారదు. ఆరు.దలాగా ఎవరైనా మార్చాలని (ప్రయత్నించినా ఆది నెరవేరదు. ఒక్క తమిళంలో తప్ప మరే (దావిడ భాషా సాహిత్యంలోనూ కుద్దభాషా రచనలు రాణించలేదు. ఇది చరిత చెప్పిన సత్యం. మధ్యయుగాలనాటి రాజకీయ సామాజికార్థిక వ్యవస్థలో మహాకావ్య నిర్మాణం చేపట్టి సామాజిక్కపమోదమో చైతన్యమో సాధించలేని సామాన్య కవులు అచ్చు తెలుగు రచనలకు పూనుకున్నారు. గతామగతిక త్వం జాతీ లక్షణమైన తెలుగుకవలు అదే మార్గంలో అప్పుడప్పుడు 1పయాజిందారు. వారెవరూ గమ్యం చేరలీదు-- గమ్ముమంటూ ఒకటి లేదు కినుక, అచ్చ ళెలుగు రచన లీవిధంగా శికకవులరాటి నుంచి ఈనాటివరకూ ఒక నినాదంగా, సౌధారణ రచనలుగా, సాముగరికీలుగా చరి తగర్భంలో కలిసిపోయాయి, కళీసిపోతున్నాయి ఆంతకుమించిన విశేషమేమీ లేదు.

[ఈ వ్యాసరచశలో కన్నడ సాహిత్య _ విశేషాలు వికరించిన డా. బి. రామచం[దరావు తమిళ సాహితీవైభవం వర్ణించిన డా. వి, ఆక్‌. జగన్నాధం, పాందీ భాషా [ప్రత్యేకతలు విడమ్చి చెప్పిన హైదరాబాద్‌ కేర్చదియ హిందీ స-స్థాన్‌లోని డా రెడ్డి డా. చౌహాన్‌ వగ్లైరాంకు నా కృతజ్ఞతలు ]

ఉపయుక్త (పధాన (గ్రంథాలు అప్పారావు, ఎం ఆర్‌, 1978-4%600౯5...0౧ లం ౮౩6 ౦1 ]గ్ళండేం౯౧ 5౯2౧62౯6 ౧61386 (51862 ౪727202 న. 001? 16100108 2.6 ౫028౧14

156 861009 10౯ గీగ6లిం2 అగ176%81౯? 0౯86, శింరేల౯& అం1!ళ శ21621౯, కృష్ణమూర్తి, ధభ(దిరొజు- 1970-(సంపాదకులు) తెలుగుభాషాచరిత, ద్వితీయ ముదణ, అం. (ప, సాహిత్య అకాడమి, హైదరాబాద్‌. ము, ఆర్‌.ఎస్‌-[984. కన్నడ సాహిత్య 'చర్శిత, ఉషా సాహిత్యమాలె, మైసూర్‌. రాధాకృష్ణ-బూదరాజు-1972-వ్యానహవాకిక భాషావికాసం, విళాలాం[ధ (వ్రచుర జాలయం, విజయవాడ.

॥9 41 19 "4 మధ్యయుగాల్లో పరిపాలనా భాషగా తెలుగుకున్న స్థానం, తెలుగు- అధికారభాష ((పర్యేకసందిక), రాజ్యభాష్మాపసార సమితి, హైదరాఖాద్‌ ( పేజీలు ర్‌90=681, ముఖ్యంగా 61).

వేంక టేశ్వరళాన్త జె-1918-మళ యాళభాషా సాహిత్యాలు, హైవరాబాద్‌. సుుదూచాకుఎ కెవి 9 8. అచ్చతెలుగు కృశుం పరిశీంనము (ఆమ్ముదిత పరిశోధవవ్నాసం, ఉస్మానియా విశ్వవిద్యా లయం) సోమ శేఖరశర్మ, మల్లంపల్లి -19067-అంధ్రదేశ చరిత నగెగవాము, పరమేక్వశ పబ్టి కేషన్స్‌, హైదరాబాదు. ॥? శ 18605 0596441 క!గథతేంగ5 6.6.0. విం 492-493

(పజాకవి వేవున

---ఎన్‌. గోపీ వేమన్న కా_త్వికుడైన ]పజాకవి, యోగసాధనకు, అరై్వైతాను భవానికి సంబంధించిన పద్యాలు వేమన్నలో ఉన్నాయి. వాఠయోగసొధనను వేమన్న అనేక పద్యాల్లో నిరసించాడు. అయితే రాజయోగాన్ని కీర్రిస్తూ చెప్పిన పద్యాలు కొన్ని కనిపిస్తాయి. యోగళాన్తంలో పతంజలి చెప్పిన రాజయోగం కాక వేమన్నలో కొంత పత్యేకతతో కనిపిస్తుంది. ఏ రాజయోగాన్ని శైవులు మలుచుకున్నారో అది అతనిలో కనిపిస్తుంది. కాబట్టి అషహ్టాంగాల

(పనకక్రిని ఖండించాడు. ధ్యానం వేమన పద్యాల్లో (పాధాన్యం వహించింది.

తలా నుఖావానికి వేమన చెప్పిన సాధన శై వసంబంధిగానే కనిపిస్తుంది. నాదం, బిందువు, కళలు, చిదాకాళం, బయలు వంటి పదజులం శై వంలోనే ఎక్కుగా కనిపిస్తుంది. కుండలినితో కలిపిన తం,ఠం శ్రైవంలో ఉంది. ఇైవలేదాలు కొన్నింటిలో శైవం, తం్యతం కలిసిపోయాయి. కాబట్టి శెవాల్లో కనపడే తం[తం, కుండలిని, మతం వేమన పద్యాల్లో ఎక్కువగా కనిపిస్తాయి. వేమన పద్యాలను తాంధిక దృష్టితో అధ్యయనం చెయ్యవలసిన అవసరాన్ని కట్టమంచి రామలింగారెడ్డి 1928 లోనే గుర్తించారు. ఆర్మధ విశ్వకళా పరిషత్తు తరపున అనంత కృష్ణళర్మగారిని వేమనపై ఉపన్యాసకునిగా నియమించినప్పుడూ, తర్వాతా ఐదారు (1) ఉత్తరాలు రాళారు. మొదటి ఉత్తరంలో వి.వి. శర్మ అనే ఆయన వెలిబుచ్చిన అభ్మిప్రాయాన్ని సూచనగా అనంత కృష్ణళర్మకు పంపారు.

క సక పష! ఉంంల ౭6 200% 0 ౪6౧80౧28 91110380. విప? 18 2864 ౦0౧ ౧౬౧౯౯1౦ 5796602 2౧4 1౯18 ౦౧1? 9? €16 001162610౧ ౦€ ౯౦6 20౯610 కలం? ౧౧1౯ ౪706 610౧ టేగ1001 ₹లణ202 60117” (2 16006౯ హంణ 0. మ. కషెండతే? €0 సగ2౧9& కంకి 22 2౯2, 42664. 9౯0 కొంసి., వ్ర)

158

అనంత కృష్ణశర్మ ఈ వాదాన్ని అంగీకరించలేదు. వేమన్నను అద్ద్వైతిగా, కాకపోతే, '“ఒక రకమైన అర్వైతిగా చిత్రీకరించారు.

తత్తాాాలతో వేమన్నకెప్పుడూ పేచీ లేదు. క్రైవపద్ధతిలో సాధనను టోధించినప్పటికీ, లింగధారుల బాహ్యవేషాలను కూడ దుయ్యబట్టాడు. ఇక్కడ వేమన్న (ప్రత్యేకత ఉంది. శకైవులనేకాక ఇతర మఠాలవారి వేషధారితనాన్ని కూడ తీవ్రంగా ఖండించాడు. వీటన్నిటిని చూస్తే వేమన్న ఏదో అనుభవం మీద ఆధారపడ్డ సర్వమానవ సొమాన్య్మమైన విశ్వమతంకోసం ఆరాటపడ్డట్టుగా తోస్తుంది.

వేమన్న మొదటినుంచి కూడ నుతాన్ని కాకుండా తత్త్వాన్ని పట్టించు కున్నాడు. మతాల కర్మకాండను, పురాణ ప్యాతలను అధిష్షేపించాడు. అద్వ్వైతంలో వ్యావవోరిక సత్తా పారమార్డికసతా అని రెండు దృక్పధాలున్నాయి. వ్యానవోరిక దృష్టితో అన్ని వాస్తవాలే కొని పారమార్థిక దృష్టీకి 'మాయిలో భాగాలు. వేమన్న వ్యావవారికసత్తాను స్పన్దంగా నమ్మిన దళా, ఖండించిన దకా రెండూ కనిపిస్తాయి.

అయితే వేమన్న తత్త్వానుభవం పొందాడా అన్నది (పళ్న. చాలా పద్యాల్లో చూస్తే అతీతమైన దేన్నో అతడు “తెలుసుకున్నా డనిపిస్తుంది. “మనసును దాటి పోవా''లని అనేక పద్యాల్లో బోధిస్తాడు. మనసును దాటి పోయిన వాడికి భేదాలు ఉండవు, కాబట్టి భేవాలను తిట్టా డనుకోవాలి. ఆ భేదాలు ద్వంద్వాలూ, మతాడి ఉపరిఖేదాలు,

అయితే ఇక్కడొక సందేహం ! లేదాతీత దశకు చేరుకున్నవాడు ఈ తద లౌకిక భేదాలను పట్టించకోవటం సాధ్యమా? పైగా వాటిని పడదిట్టటం ! ఇది వేమన్నలో కొట్టొచ్చినట్టు కనపడే (ప్రత్యేకత.

తత్త్వానుభవం పొందిన వేమనలో ఊ(వేకం వంటి భావాలు నశించలేదా ? లౌకిక భేదాలకు అనుదినం పరిశీలిస్తూ (పతిస్తందిస్తూనే ఉన్నాడా? తాను పొందిన ఆనుభూతి స్వభావ, స్వరూపాలను జనులకు వివరించే[పయత్నం మీద

159

శ్రేండీకరించకుండా, దానికోసం [పయత్నం చెయ్యని, అజ్ఞానంలో కొట్టుకునే వారిని జాలితో, బాధతో, కోపంతో గద్దిస్తున్నాడు, వెక్కిరిస్తున్నాడు. _బవ్యాని దర్శించిన వాడికి ఇది సాధ్యమా? ఇది వేమన్న విషయంలో (పళ్నార్థకమైన (పత్యేకత 1

వేమన్న 'యోగి' అని కచ్చితంగా నిర్ణయం చెయ్యటానికి ఇటువంటి సందిగ్ధ పరిస్థితిని ముందు తొలగించవలసి ఉంటుండి.

వేమన్న మొదట లౌకిక విషయాలతో [పారంభమై అలౌకిక " విషయా లపై దృష్టి సారించాడనీ, పరిణామదశలనీ వాదించవచ్చు. కాని వేమన్న లోక వ్యవహారాలను, సంఘరీతులను చివరివరకూ వదిలిపెట్టి పోలేకపోవటం కనిపి నుంది. ఏ విషయాన్ని తీసుకున్నా భావావేశంతో, (ప్రజల్లో పూర్తిగా నిమగ్న మైనవాడు తప్ప చెప్పలేని పోలికల్తో పద్యాలు వెదజల్హాడు. ఆతని వ్యక్తీకరణ లోని అ్మ్కపయత్నత, స్పష్టత, సారళ్యం, క్లుప్తత లాంటి లక్షణాలు అపారమైన (వఠిలావంతుణ్నీ సవజకళాకారుణ్నీ పట్టిస్తాయి. “కవి”, 'గొప్పకవి' అనకుండా ఉండలేము. కవి అనటానికి ఆలంకారిక నిర్వచనాలు అడ్డా స్తే వేమన్న పద్యా లను చూసీ నిర్వచనాలు మార్చుకోవలసికంతగా అతడు కవి ఆయినాడు. మన నిర్వచనాలు కవిత్వ పరిధిలోనే చేసినవి కావటం వల్ల సంఘదృష్టితో చెప్పిన కవిత్వాన్ని కొలవటానికి ఎంతమేరకు ఉపకరిస్తాయో పరిశీలించాలి.

మొత్తం వేమన పద్యాల్లో వేదాంత పద్యాల సంఖ్య తక్కు వే. అవయినా వేమన్న శైలితో లేని జటిలమైన కందపద్యాల్లో చెప్పినవి ఎక్కువ.

సంఘంలోని (ప్రతి కడలికకు (పతిస్పండించిన (ప్రశాకవిగా పద్యాల్లో వేమన సాఇుత్కరిస్తాడు. కాబట్టి నాటి సంఘ నేపథ్యంలో వేమన్నను చూసే (పయత్నం సత్పృలితాల నిస్తుందనే నా నమ్మకం.

అబేదుబాయ్‌ (ఫ్రెంచి మిషనరీ, 1817) నుంచి ఆర్ముద్ర దాకా సాగిన చర్చల్లో వేమన్న 17 వ శతాబ్దం వాడనీ, రాయలసీమ (ప్రాంతానికి చెందినవాడని తేలింది, (1) వేమన పద్యాల్లో దౌర్జిన సులతాను, మక్కా,

శేం0 అల్లా మహమ్మదు, గులాము, వీక్కలు, బీంటిరీలు వంటి పర్షియా పదజాలంమ్ల మవామ్మదీయ పాలన రాయలసీమలో నెలకొన్న తర్వాతనే వేమన్న కొలం మొదలయ్యిందని చెప్పవచ్చు. (౭) _బౌన్‌ సేకరించిన (పతుల్లో అతి పాలీన (పతి కాలాన్ని (1691) బట్టి కూడ వేమన 16850 పాంతంలో జీవించి ఉన్నాడని ఊహించటానికి వీలు కలుగుతుంది.

(పత్యేకంగా ఊరు పేరు చెప్పటం కష్టం కాని వేమన్న రాయలసీమవాడని చెప్పటానికి ఆధారాలున్నాయి. (1) రాయలసీమకే పత్యేకమై, ఇతర (ప్రాంతాల్లో వాడుకలో లేని పదాలు, ప్రయోగాల కొన్ని వేమన పద్యాల్లో కనిపిస్తాయి. ఉదా: సంబళము, సొడ్డు, దుడ్డు, తాళిక, వీశలి, బైసి, వలికి, మెట్ట, చల్ల దప్పుట మొ ని. (2) కర్నూలు, గండికోట, (కిన్టిపాడ్‌, చిట్వేల్‌ (పాంశాలతో వేమన సంబంధాన్ని (బౌన్‌ పేర్కొ న్నాడు. (8) అనంతపురం జబిల్హా కటా పల్లెలో వేమన “పేరుతో” సమాధి ఉంది. (4) వేమన పద్యాల్లో వచ్చే బసివి రాం (పసదక్తి రాయలసీమలోనే ఎక్కువగా కనిపిన్తుంది. (ఉదా. సంత విసివి, ఊరబసివి 6౯0). (₹) మొన్న మొన్నటి దాకా ''వేమనోళ్ళ” మంటూ బక్క గుజ్జాంమీద ఊరూరు తిరిగే ఘరానా లితుకులుండేవారు. (6) ఇంతే కొక రాయలసీమలో సంచారం చేసిన వారికి మిగిలిన (ప్రాంకాల్లో కన్న “వేమన్న స్పృవహ'* అక్కడ ఆధికం అని తెలుస్తుంది.

వేమన్న థావాఖు, ఆలోచనలు ఆతని కాలమే పునాదిగా లేచిన గోపురాలు, సమకాలంలో _వేళ్ళూన లేని కవి ఎంత (పతిభావంతుడై నా కాల మారుతాల ఆఘాతాలకు తట్టుకోలేడు = స్వానుభవం వేమన్న కవిత్వానికి జీవ ధాతువు.

పోతన రాజులను “కర్ణాట కిరాట కీచకులు” అని తిడితే, వేమన అటువంటి రాజులను అ్యశయించి కవిత్వాన్ని ఎంత తక్కువ వెలక్రైనా అమ్మే దరి్యిద గొట్టు కవులను చీదరించుకున్నాడు.

తోటకూరకై న దొగ్గలి కైనను

తవిటి కూరక్రైన తవిటికైన

కొవ్యములను చెప్పు గండ్యాలు ఘనమైరి విశ్వదాభిరామ వినురవేమ (0. 1728, 679).

ద1 ఆయితే ఆనాటి రాజుంలో కివు. నొమ్ము ఎగవేసే హీనులు కూడ ఉండే వారు. వారిని 'గండమైన దొంగ 'లని తిట్టాడు చేమన, వారు “'కండకావరాన శదియబలిసి, గండు కుక్కవలెకు కాటునుతిరిగే'' వారు (0 1778 [11 1865) వేమన పద్యాలలో మనకు కనిపించే రాజులను, వారి స్వభావాలను బట్టి మూడు రకాలుగా చెప్పుకో వచ్చు. |

1. వీరికిపందలు 2 దుర్మార్షులు $. అజ్తానులు. గి ళా ఈ రాజులను గూర్చి వర్జించేటప్పుడు వేమన్న తరచుగా రెండు ఉపమా నాలను వాడుఠాడు. 1. పాములు ౨. కోతులు. ఈ పోలికలమీద-చీమన్నకున్న .మక్కువ అతని లోకానుభవం వల్లి పుట్టిందే. వేమన్న కాలంలో పాలకులు (ప్రజలకు “పట్టుకొమ్మలు” (వి 1721 86)గా ఉన్నవారు కాదు. “పెట్టి పొయ్యలేక తిట్టువారే' కాక కనీస రమణ నందించలేని అసమర్థులు. ఆది రణనినాదొలతో, అశ్వరింఖలతో మృత్యురధూళి పెశిగసిన కాలం. పర సైన్యాలు గురాలపై వచ్చి ఊళ్లను దోచుకొని, జనులను హింసించి, చంపి, శ్మకానాలను మిగిల్చి వెళ్లేఏ. అప్పడు (పజలను కాపాడ వలసిన అధికారులు పలాయనం చి త్తగించేవారు. పరబలంబు జూచి (పాజరతణమున కరికి పారిపోవు పీరికినరుడు యముడు కుపితుడైన నడ్డంబు యెవరయా విశ్వదాభిరామ వినుర వేమ, (9 1778-1410) శతుసెన్యాలు రాకముందే పారిపోయిన వారు కొందరైతే కదనరంగం దాశా వెళ్ళి కాళ్ళకు బుద్ధి చెప్పేవారు మరికొందరు. పంద నధికు జేసీ బవరంబునకు బంప పారిపోవు కార్య భంగమవును. (౨ 1781; 841) శీ

కేర2 కాని ఇటువ.టీ వారికే బీరుదు గొడుగు లండేవి. (పిరికి బంటుకేం వీరుడు గొడుగు'' వ 1721; 50.)

(పజలను సంరక్ష్షించ వలసిన అధికార్డు పీరికిపందలు కావటం వలన (పజాకంటకులై న అధికార్థకు అడ్డులేక పోయింది. ఈ ఆధికార్డు ఎవరో కాదు--- విజయనగర స్మామాజ్యం ఆ స్తమించిన నాటి నుండి [పజలను హింసించి, దోత్తు కోవటానికి అలవాటుపడిన పాలెగార్హు. రాయలసీమను ఆ[కమించిన నవాబుణో ఎవ్వరూ ఈ పాలెగార్హను అణచి కాంతిని స్థాపించలేక పోయారు. పాలెగాడ్డ విజయనగర కాలంలో ఎప్పుడూ కొంత స్ధ్‌ సెన్యాన్ని పోవంచి రాజులకు అవసరమైనప్పుడు సెనిక సేవ చేసేవారు. విజయనగర రాజుల కాలపు పాలే గార్లలో మట్లవంళపు పాలెగార్డ ముఖ్యులు. వీరు 17వ శతాబ్దంలో సిద్ధవటం కోటను నిర్మించారు. విజయనగరం సమసిపోగానే వీరు తమ సైనికఐలంతో యధేచ్చగా దోచుకొని (పజలను నానా అవస్థలకు గురి చేశారు.

పసెష్క జనుల జంపి పేదల వధియించి

డొక్క కొరకు ఊళ్లు దొంగిలించి

యెక్క-డికిని బోవ నెరిగి యముడు జంపు

విశ్వదాభిరామ వినురవేమ. (౨0 1778-1-815) పాలెగార్డ స్వతంతంగా వ్యవవారిస్తూ కేం[దాధికారాన్ని సాగనివ్వలేదు. దేశంలో అరాచకం తాండవించింది. ఈ బాధల నుండి విముకక్రి చేసే బలవంతు డైన ఠరాజుకోసం (ప్రజలు ఎదురు చూళారు.

పుడమి నుప్పరంబు పురికొల్పి జగముల

రక్షజేయ గల్గు రాజులెవరు?

మహిపతి యను పేరు మనుజున శేడదో

విశ్వదాభిరామ వినురవేమ. (0 177 ౪ ౨ణాా కాని [ప్రజల కడగండ్లు పాలెగార్హను అణచిన ,బిటిమ పాలన వచ్చేదాకా తీర లేదు,

వేమన్న (పకారం అప్పటి రొజులు "తరచు కల్లలాడు ధరణీకులు'” (వి 1728; £78). వాస *ోదంశ సాధ్ములే” కాని “రర్మ సాధ్యులు" కారు

103 (01721; 58). 1662లో రాయలసీమ. గుండా (ప్రయాణం చేసిన కఇళ6౯౧216౯ అనే వ్యజాల వ్యాపారి గండికోట నవాబు (పజలను ఘోరంగా శిషించే పద్ధతిని వర్ణించాడు. (చూడు. కతళలం16ల8 ౧౯4౪౮౦19 1౧ 1౧611 వ 216, 219), అందుకే వేమన్న “ఆల్పబుద్ధి వాని క ధికారం”" (0 1751, 8) ఉండ రాదు అన్నాడు. 'రాచమూక "లను, (0 1/78 1, 822), “భూపతి కృపల''ను (౨ 1721, 44), “నమ్మరాదు” అని (పజలను మేలుకొలిపాడు. 'ఎరుకలేని దొరల'ను (౨ 1721, [86) కొల్వరాదని హెచ్చరించాడు. (కూరులైన పొల కులు “పజల ఉసురు తాకి” నశిస్తారని హెచ్చరించాడు. ఒక్క-_ రాజే కాదు వారి కొలువులోని వారందరూ వారికి తగినవారే. షాములవలె కాటు వేసే వారే కాక కోతులవలె చీకాకు పరిచిన వెరివెంగలప్పలు కూడ ఆనాడు రాజ్యాలేలారు. అధికారుల చుట్టూ వ్యాపించి ఉండే అవాంఛనీయ చ్యక్తులు నేటి (ప్రజాస్వామ్యంలో కూడ ఉన్నారు. కొండముచ్చుకెన్న కోతి పేరంటాలు బడుగు దొరకు మంతి బండవాడు బండ వాని కరయ కొండీడు చుట్టము విశ్వదాభిరామ వినుగవేమ (9 1778, 1, 809) కోతి బట్టీ దెచ్చి కొత్త పుట్టము గట్టి కొండ ముచ్చు లెల్ల గొలిచినట్లు నీతిహీనులొడ్ద్డ నిర్భాగ్యులుందుర విశ్వదాభిరామ వినురవేమ, (౨ 1721, 64) వేమన్న కాలానికి దేశమంతా నానా శకలాలుగా చెదిరి పోయింది. వబస్టిం పాలన అప్పటికి బాగా స్థిరపడ్‌ పోయిందని చెప్పవచ్చు, కాని వారి పాలన అంతా యుద్ధాల్లో నిమగ్నమై ఉండటం వల్ల వారి (పభావం గాఠతరంగా పడకేదనే చెప్పాలి. ముస్లింల (పస్తావకతో వేమన్న చెప్పిన పద్యాలు నాణగై దు

16 మ్మాతమే కనపడు తున్నాయి. (బిటిషు వారిని గురించి వేమన్న ఐహుళా విని ఉండలేదనే తలచవచ్చు. అప్పటీకే మృదాసులో కోట కట్టుకున్నా, 16856 నాటికే నెల్లూరు జిలాలో తూర్చిండియా వారు ఫ్యాక్టరీని స్థాపించినా ఆ గొడవ లేవీ వేమన్న చెవిని పడినట్టు లేదు. ఉదాత్తమైన ఆశయాలతో [ప్రారంభమైన మఠ సిద్ధాంతాలు కాల[కమంలో దిగజారటం చర్మితలో చూడవచ్చు. కులభేదాలతో సంబంధం లేకుండా (పారంఠ మయిన వీర శై వానికికూడా ఆదే గతి పట్టింది.' 'చిత్తసద్ధి లేని శివపూజ లేలరా” అని గడ్డించవలసినంతగా దిగజారింది. కులాలేవద్దని తిరస్కరించిన శైవులు “లింగాయళులు" అనే మరో కొత్తకులం ఏర్పడటానికి కారకులై నారు. వీరశళైవు లలో అనేక వర్గాలేర్పడీ హిందూ సంఘములోని వర్ణవ్యవస్థ మార్గంలోనే అనేక కులాలేర్పడ్డాయి. ముఖ్యంగా (బ్రాహ్మణ, అ్మబాహ్మణ భేదం అధారంగా ఆరాధ్యులు, జంగాలు వెలిళారు. ళ€ొ త్త ఆచారాలు, గురువులు, కొ త విశ్వా సాల ఏర్పడ్డాయి. లింగధారణ, మేత సందర్శనం, శివభజన, పెపూతలు మొదలైన వాటిపట్లనే పట్టింపు లెక్కువైనాయి కాని ఈ ఆలజడిలో ఈత్ర్యం అడుగున పడిపోయింది. (““మెం118102 శ ఓ ఇండ 0600166 0౦౯8101864 ౧? 90092027” 600202; మె. 2౯18, పై, 4ఓ్స. నొనలు ఐత్తుడయ్యె నోరు తోడేలయ్యె మనసు భూతమువలె మలయగాను శివుని గనియెనన్న సిగ్గెట్లు గాదౌళో ! విశ్వదాభిరామ వినురవేమ. (౨1721, 154) వీరశ్తైవ మత సీద్ధాంతాలకు అభిమానించేవారు కూడ ఆ కాలపు వీరశై వులను అఆసహ్యాంచుకున్నారు, ఇక వైన్టనమత పరిస్థితి కూడ ఇదే విధంగా ఉన్నది. దీనిలోకూడ తెన్‌ గల, వడగల భేదాలు ఏర్పడ్డాయి నొనళ్శ్ళపైక ధరించే 'నామ' రూపఖేదం కూడ వివాదానికి కారణమైంది ఆ నామం గోపీచందనంతోనా, తిరుమణితోనా అనేది విభేదాలు సృష్టించజాలింది.

కేరర్‌ పట్టువీరగట్టి పథ్టై తిరుమణిబెట్టి సృష్టివెష్టవంబు శిఖలు మించె చిన్నెలెన్నొ కేసి చెరచె వైన్టవమిట్లు విశ్వదాభిరామ వినురవేమ. (౨ 1721-4129). జంగాలు, బైరాగులు వీఇాటన తము హక్కుగా భావించేవారు. దురును (ప్రవర్తనకు వీరు పెట్టింది పేరు. వెష్టవులు నిత్యవ్యవవారంలో కూడ తరచుగా విష్ణుపారమ్యాన్ని ఉద్దాటిం చేశారు శివుని జన్మకు, స్థితికి అతడే హేతువు. అనేక పరిస్థితుల్లో శివుణ్ణి విష్ణువే ఆదుకోక పోతే ఆతడు ఎప్పుడో నశించి ఉండేవాడు. ఏ విధంగా చూసినా శివుడు వళ్ణువుతో తుల తూగలేడని వాదిందేవారు. ఇక శ్రైవుల దృన్లిలో విష్ణువు చేసినవన్నీ అకార్యాలే. శివుడే సకలా రారధ్యుడు లింగధారణం అసహ్మకరమని వైష్టవులు భావిస్తే, నామధారులై న వైష్ణవులు నరకంలో అదే ఆకారంలో ఉన్న హూలాలతో గుచ్చబడతారని _శెవులు (వదారం చేసేవారు. వీరి పరస్పర దూషణలు తరచుగా హింసాత్మకమయిన కలవాలతో ముగిసేవి. ఒక గుంపు తమ దైవ పారమ్యాన్ని ఉద్దాటిస్తూ పరదైవ గూషణకు పాల్పడేది. వెంటనే పరస్పర దైవ దూషణలతో శాపనార్థాలతో ముస్టిఘాతా౨కు దిగేవారు రక్రపాతం కూడ జరిగేది, ఒకరి తలపాగను మరొకరు లాగివేయటం, బట్టలు చింపుకోవటంతోనే ఇదెక్కువగా ముగిసేది. ఇటువ టి మతో న్మాదుల మూలంగా అలజడులు రెచ్చిపోగానే రాజులు వీటిని తమ రాజకీ కు (పయో*4రాలకు వాడుకునేవారు. వీలునుబట్టి ఆయా మఠాలను స్వీకరించేవారు. మత సామరస్యాన్ని టోరిస్తూ వేకున్న చెప్పిన ఓ పద్యం తప్పకుండా ఉదావారింత తగి ఉంది,

166 విష్ణు భక్తులె్సై వెలిబూది పాత్తైరి వాదమేల మత విభేదమేల వెలయ లింగధరులు వెలిబూది పాలైరి విశ్వదాభిరామ వినురవేమ (౧ 1721, ఊఉ) వేమన పద్యాల్లో ఐసివిరాం[డ పనకక్తి కనిపిస్తుంది. ఐసివి నం[వ దచాయాన్ని వేమన్న నిరసించాడు.

ఎప్పుడైతే జీవసారీం నశించి శుష్కించిన [మోళ్ళవలె తత్ర్రరహితమైన మఠాలు శేషించాయో దంభమే జీవిత విధానమైంది. తమ మఠం, తమ జాతి, ఈమ కులం ఘనతరమనే అహంకారం ముండ్ల్రచ(కాలవలె మనుష్యులచుట్టు నిర్మించబడింది. తరచుగా ఈ ముండ్త చ[కాల ఘర్షణ విస్ఫులింగాలను వెనటుల్లి సంఘళాంతిని పరకురామ పీతి గావించేది. అంతకుముందు వినని జాతులు, కులాలు శాఖభోపళాఖలుగా సృష్టించబడ్డాయి.

“బ్రాహ్మణులు మొదలు చండాలురవరకును అందరును తమకన్ననొక తక్కువ జాతిగలదమకొని సంతోషించిరి. చండాలుకను (బావ్మాణు లెంత దూరమున కుంతురో యంత దూరమున చండాలురచే నుంచబడిన “డొక్కల వారు" ఆను అడవి జాతివారిని నా చిన్నతనమందు చూచినాకు''అని రాళ్టప ల్లి వారు రాళారు. (చూ. వేమన. పేజి "7

వేమన్న కులం మూలాన్ని (పన్నించాడు. ఆక్కడక్కడ తలలెత్తిన (పతిఘటనా ధోరణుల కీ కింది పద్యం మచ్చుతునక,

కులము చేతబట్టి గుంపించనేటికి పాదు ఉన్నచోట (వప్రబలు విత్తు

ఏటి కులంబింక ఎక్కడి ద్విజడయా విశ్వదాభిరామ వినురవేమ

వేమ్ను కాఎంలో మంత్రకం శాయి, ఫ్వర్షవావ విద్య విపరీతం [పబలి పోయినవి. వేసుక కుుతతంతాఎగు రసింది రా, స్వర్ణవాదం మీక మాతం అఆళలు పె%కున్నట్టు కనిపిస్తుంది.

బి టబ అజశ్రీ

167 ఇహమున సుభథియింప హేమకఠారక విద్య పరమున సుభియింప (టవ్మూవిద్య కడమ విద్యలెల్ల కల్ల మూఢుల విద్య విశ్వదాభిరామ వినురవేమ.

“మ్రానవ సుఖజీవితానికి ధనం, సంపద అత్యవసరమనే ఒక వాస్తవి కత, బహుళ ఈ వికృత రూపంలో వేమనలో (పతిబింబించి ఉండవచ్చు"' అని శ్రీ ఏటుకూరి బలరామమ్నూర్హి అభ్మిపాయపడ్డారు (చూ. అంధుల సంక్షిప్త చర్కిఈ-- పేజి ౨2౨).

వీదరికాన్ని పోగొట్టకోవటానికి సౌమాన్య (పజలు సిద్ధులవెంట బడ్డారు. రసవాదాన్ని *గు ప్త విద్య'గా భావించేవారు. కావున శ్ముహవషలు చేయించుకొని ఆ సిద్ధులు ఎవరికీ అర్థంకాని ్మపతీకల్తో రసవాదవిద్యను బోధించేవారు. తత్తో పదేశం కోసం కాక బంగారం మీవి ఆళచేత సిద్ధులకనేకులు శిమ్యలయ్యేవారు.

భూముల అమ్మకాలు వేమన్న కాలంలో తక్కువగా జరిగేవి. తరతరా లుగా వస్తున్న భూమిని వదిలి కొత్త భూములకు తరలిపోవటానికి ఆమోదం లలి:దేదికొదు “భూమి కొత్తయైన ళుక్తులు కొత్తలా?" (01721, 251) అంటూ వలసంను (పోత్సహించేవారుకాదు. వ్యవసాయం మాని రాజోద్యోగాల నాళించేవారిని వేమన్న నిరసించాడు.

భూపతి కృపనమ్మి భూమి జెరచువాడు

(పజల యుసురుదాకి పడును పిదప

యెగురవేయు బంతి యెందాక నిళలుచుకా

విశ్వదాభిరామ వినుర వేమ (౨172,44

భూమి సరివాద్దుల తగాదాలు వచ్చినప్పుడో, భూముల అమ్మకం జరిగి

నపుడో భూమిని కొలి:ే విధానం (ప్రాధాన్యం వహించేది. లూమిని కొలిచే నిపుణులు [పత్యేకంగా ఉండేవారు. వారిని గణికులు అనేవారు. "

గడల పగ్గములను గణీతమానంబున

నేరుష్పునను యంజవారడెరిగి

1665 భూమిగొల్వకేయు పురుషులు గణికులు విశ్వదాభిరామ వినురవేమ (178-111 1228) న్యాయంగా భూమిని కొలిచేవారు “(పజల దీవెనాండే' "వారు (01778- 11 240). వేమన్న [గామీణకవి. (గామ జీవన సరళి వేమన్న స్వకావానికి (వత్యే కతలు దిద్దింది. పల్లె'సీమ*ను దాటీన వేమన పద్యం ఒక్క టి కూడ కనిపించదు. నాగరిక వాసనలు వేమన పద్యాల్లో మచ్చుక్తైనా కనిపించవు. వ్యావసాయిక మైన ఉపమానాలు వేమన పద్యాల్లో కొల్లలు. రాయలసీమలోని కొండలు వేసిన ముదలేమా పద్యాల్లో '“కొండ' పోలికలు చాలాచోట్ల కనిపిస్తాయి. (ఉదా:- ఆజ్టాండ్త అద్దమందు కొంచెమై ఉండదా?' వేమన్న కులాలను నిరసించినప్పటికి [గామ జీవనంలో భాగస్వాములై న అన్ని కులాలవారి పసక్తి వస్తుంది. (గామపాలనలో ముఖ్యులైన రెడ్డి కరణాల గురించి పద్యాలు కనపడతాయి. రెడ్డిని వేమన *“గామక ర్త" అని వ్యవహరిం చాడు (కల్పలాడువాని [గామక ర్త యెరుంగు ౧1791, 2-90). [గామాధికారి అన్నమాట' ఒకచోట 'రెడ్డితనం" మీద ఓ విసురు కనపడుతున్నది. ( “చెడ్డచేని కింత రెడ్డితనంబేల”' ౨172౨9, శక్‌) కరణాల గురించి మాతం వేమన విపులంగానే వర్ణించాడు, నాటి రైతు వ్యవహారాలలో కరుణాల (పమేయానికి చాలా (పారాన్మముండే3, కాకతీయుల కాలం వరకు కరణాలు విశ్వ(బావ్మాణకులానికి చెంది ఉండే వారు గణపతి దేవుని కల:లో (వాహ్మణుల నియామకం మొదలై ంది. వేమన్న కాపు కరణాల పరస్పర సంబంధాన్ని నిర్వచించాకు. కాపులేని ఊరు కరణానికి కీడు కరణముపగచేత కాపు కీడు కాపు కరణకులును కావడి కుండలు విళ్శదాభిరామ వినురవేను.

169 న్వభావాన్ని బట్టి వేమన్న రెండు రకాల కరణాలను గూర్చి చెప్పాడు,

1. అధమ కరణం 9. బవీరుసు కరణం. (0 1781-2686) కాపులు అధమ కరణాన్ని లెక్క చేసేవారు కాదు. ఆధికారం దెలాయించే కరణానికి భయపడే వారు కరణాన్ని కాదని నడచిన '“కాపు కాపురసు తాడులేని గాలిపటం ' "వంటిది (0 1727, 568). అదే విధంగా కాపులేనిది కరణానికి విలువలేదు. వేమన పద్యాల్లో కాపు జీవితానికి [పాధాన్యం కనిపిస్తుంది. ఆనాటి కాపు౪ను వేమర *వెెరివారు' గా, రోట్లో నాలికలేని వారిగా (“వాకెరుంగరు” లి 1768-55) వర్టించాడు. కొపుకులజులెంత కర్ములైనా గాని పాపరాళి కొంత పరిగిపోవు వివర మెరుగనట్టి నెరిజీవులు గొన (0 1727, 688) కులం గగాదాలు, భూమి తగాదాలు వచ్చినప్పుడు (గామ పెద్దలు తీర్పు చెప్పేవారు. వీటిలో ధర్మబలం కన్న మంద బలానికే పైచేయి ఉండేది. “తగవు చెప్పుచోట ధర్మము బలుక”' ని పభువులే విచ్చల విడిగా ఉండేవారు. వీరి తీక్పులు ఎటూ తెగనివిగా ఉండేవి. ఆలోచించక చేసే స్వార్థ నిర్ణయాలే కా౨ విచక్షణతో చేసే నేస్పు వఏక ఉండేదికాదు. వేమన్న వీరిని కూడ సవాలు చేయక వద్లేదు. ఆర్ప తీర్పలేని తీక్పరితనమే౨ కూర్చు విష్పలేని నేగ్పదేల పెద్దిపోయలళేని వట్టిటీకము లేల విశ్వదాభిరామ వినురవేమ. (0 1727, 180 స్థూలంగా వ్యవసాయమే వేమన నాటి పజల జీవనాధారం. రైతు పండించింది వృత్తి పనుల వారికి కొంతపోగా (గామ సంచాయతి ద్వారా పశ్నుల రూపంలో _పభుత్వానికి కొంత ము బ్రేది (పభుత్వానికీ రైతుకూ మధ్య ఇంకెంత మందో ఆ భూమికి బాధ్యులుగా ఉండేవారు. (పతి వాడ. తన లాభ శూసుకులటాడు కాబద్ధీ రై తుకు మిగిలేది కొంచెమే

170 ఆదాయాన్ని బట్టి [గామాలు మూడు రకాలుగా ఉండేవి. 1. రాచ ఊళ్లు 8. అ(గహారాలు 8. నారంకరులు. సాధారణ (గామాలన్ని మూడో రకానికి చెందినవి. వ్యవసాయం పన్నే కాక వ్యాపారం, [పయాణం, పశువులు, విలాసాల మీద పన్నులుండేవి. నాటి ఆర్థిక వ్యవహారాలు వస్తురూ పేణా మాత్రమే కాక ధనరూ పేణ కూడ జరిగేవి, వేమన్న ఐదారు రకాల నాణాంను పేర్కాన్నాడు. కాసు (శాసుతీర్చ లేక మోసపోరె?”' ౨ 1721, 848); వీసం (కాను వీసమేని కనని జనుడు” ౨ 1757, £01); దమ్మిడీ (శటుకు చనులనాడు దమ్మిడిచేయదు 11778- 6-8177); తారము (“'తటుకు చనులనాడు తారంబు సేయదు”' ౨ 1798, 188); రూక (“ఒరుల మోసపుచ్చి ఓక రూక పాతిక” 0 1727, 460) వీటినేకాక కనీస విలున గల గుల్లకాసు (గవ్వ) ను కూడ వేమన్న పేర్కొ న్నాడు పై నాణాలన్ని విజయనగర సామాజ్యం చివరిదాశా వాడుకలో ఉన్నాయి. ఆర్థిక స్థితిగతులను బట్టీ నాటి (పజంను సౌకిర్యంకోసం మూడు వర్గాలు చేయ్యవచ్చు (1) పేదవాష్ట (2) (గౌమాధారుల , (8) సంపక్నులు. ఈ నర్గం వారిలో అనేక రకాలు, మొదటి వారు అట్టడుగువారు. పేద రికానికి ఇంకా కిందివారు. దేశ జనాభాలో సగం వీరే. అస్బృవ్యలు, చర్మ కారులు, దేళదిమ్మర్లు, విచ్చగాచ్ళు మొ॥ వీరిలో అధికులు ఆతి స్వల్ప వేతనానికి అత్యధిక శమచేసే వ్యవసాయ కూలీలు. రెక్కాడిరే డొక్కాడే వారు వీరు. ఇటువంటి. వారినే 'నడపీనుగలు' అంటూ చుల్కన చేస్తారని వేమన్న పేర్కొన్నాడు. కుడువి ముడువ లేక కూడు బెట్టగలేక విడువ ముడువ లేక విద్యలేక నడువనేరనివాని నడపీనుగందురు విశ్వదాభిరామ వినురవేమ. (౨ 1729, 80%) వీరు చేసేది “వెట్టే” ఆ కాలంలోని మూడు రకాల వెట్టులను ఏటుకూరి బలరానుమూ ర్తి పేర్కొన్నారు.

కట!

““రాచవెట్టి, (గామవెట్టి, కులవెట్టి! రాజులకు చేసే సేవ (గ్రామానికి చేసే శీవ, కులానికి చేసే సేవ. ఈ [శమ కంఠా (పతిఫలంగా (గామస్తులు వారికి ఏదో కొంత ముట్టచె ప్పేవారు.'” (చూ. ఆంధుల సంషిప్త చర్మిత. పేజి. 168).

వీరికన్న కొంచెం మెరుగ్లైనవారు బక్క రైతులు, నేతగాండ్లు, మంగలి, చాకలి మొః వీరంతా బ్నూదులే. దేశ జనాలాలో దాదాపు ముప్పెళాతం. ఈ వర్గం రైతులు కూలీలను పెట్టుకునే స్తోమత లేక (పభుత్వ భూములను దున్ను కుని పన్ను క స్రేవారు. యేడాదికి నాలుగు నెలలు మ్యాతమే కడుపునిండా తిని మిగిలిన కాలం పస్తులుండేవారు. అప్పులు కట్టటానికి ధాన్యం అమ్ముకునేవారు.

వీరేకాక రెండు మూడు నాగళ్ట వ్యవసాయంతో ఓ మాదిరిగా ఉన్నవారు కూడ ఓ ఐదుళాతం ఉండేవారు. పళువులు కూడ వఏీరికుండేవి.

షేదవారి పట్ల వేమన్నకు అపారమైన సానుభూతి, పక్షపాతం. ఈ వర్గంలో పుట్టకపోయినా ఈ జీవితం లోతుపాతులు బాగా ఆకళింపు చేసుకున్నా డనటానికి వేమన పద్యాల్లో చాలా సాఇ్ష్యాలు దొరుకుతాయి. దారిద్యాన్ని తంచుకోవటమే పాపమంటాడు.

ధనము లేమి యనెడి దావానలంబది

తన్ను దెరచు దాపువాని చెరచు

ధనములేమి చూడ తలపనే పాపంబు

విశ్వదాభిరామ వినుత వేమ (0 1721, 69)

“వి త్రహీరుడెంత రిత్తయై పోవున' (౨ 1721, 26)

“*గోది పాత కన్న కొంచెంబు మరి లేమి" (0 1727, 280,

“*ప్పేదవాని యింట పెండ్లెన నెరుగరు” అని అం ౮డు.

కాబట్టి ఉన్నవారు లేని వారి నాదుకోవాలంటాడు. దొన గుణ:లేని లోభులను త స్రే పద్యాలు వేమన్న చాలా చెప్పాడు. “బడుగు నెరుగలేసి పాథ వంబడియేల?”

172 'సేవవారిలో ఎన్ని వైరుధ్యాలున్నప్పటికీ అవశరం వచ్చినప్పుడు ఆదరూ ఏకమవుతారని వేమన్న ఆనాడే గుర్తించాడు, కనులు పోయినవాడు కాష్ట పోయినవాగు ఉభయులరయ గూడి యుండినట్లు పేద పేద గూడి పెనగొని యండును విశ్వదాభిగామ వినురవేమ (వ 1781, 127) అన్ని వర్గాలకన్నా [గామాధికారుల వర్గం చాలా ముఖ్యమైంది. ఆర్థిక (పమాణాలనుబబ్దేకాక (పజలపైన వీరికున్న (ప్రభావం వలన కూడ (ప్రాచీన [గామ జీవన వ్యవస్థలో ఈ వర్గం చాలా (ప్రాధాన్యం వహిస్తున్నది. జనాభాలో పది శాతం లోపే వీరు కూలీలను విచ్చలవిడిగా నియమించుకోదగిన స్తోమత వీరిది. వ్యవసాయం, వ్యాపారం, వడ్డీలకివ్వటం చేసేవారు. వీరు తినగా, నణ సరికి పెట్టగా హూడ సద్దిమిగికే సంసారాలు వీరివి. (“సద్ది మిగుల నంట సంసార మేలయా?'') నేబిలేని తిండి నీయాన కసువది కూరలేని తి-డి కుక్క తిండి (౨ 1731, 180) ఆని అనజాలిన వారు. వేమన పద్యాల్లోని వేమన్న గొంతును, స్వభావాన్ని జాగ త్తగా పరిశీలిస్తే ఆతడీ ఆర్థిక వర్గంవాడే అనిపిస్తుంది. ఆయితే ఆతని దృష్టీ ఎక్కువగా కింది వారిపైనే కేర్చదీకరించబడింకి. తన వర్గంతో ఐక్యం కాక, అవధులు లేని చైతన్య తో ఆడుగు వారి న్యాయం కోసం పోరాడిన వేమనళో జన్మతః వచ్చి ఇకా మిగిలి ఉన్న తశ వర్గస్వలావపు నీశలు స్పష్టాన్పన్టంగా కనిపించి అతడే వర్గం నుంచి వచ్చాడో ఊహించటానికి వీలవుతుంది. ఇక అపారమైన లూసంపద కలవారు, పెద్ద రాశోద్యోగులు, అగవి రీపలు శంపప్న ) కోవలోకి వస్తాము వీ39ి గురించి వేమన్న వందలాది పద్యాలు చెప్పాడు.

క73 వేమన భౌతిక జీవితాన్ని గురించి కొంచెనుయినా చెప్పుకోడానికి వేమన నద్యారే ఆధారం. ఏ కవి కవిత్వమయినా కొంతవరకు అతని ఆత్మకథ వంటిదే అని ఒప్పుకుంటే దానిలో ఆ కవి అభిరుళులు, అభ్యంతరాలు, పుట్టీ పెరిగిన వాతావరణం, స్వభావాన్ని తీర్చిదిద్దిన పరిస్థితులు, అభ్మిపాయాలు, వాటి పరి జూమం మొదలె నవన్నీ భావుకుని రచనల్లో ఏదో ఒక (పమాణంలో, రూపంలో ఐయటపడక తప్పదని అంగీకరించాలి. కాని వేమన వంటి ఆకుకవిని గురించి స్పన్టమైన వివరాలు 'సేకరించటంలో చాలా చిక్కుఅన్నాయి. ఆధారాల మీద నిర్మించే ఊవానొధమే కాని, తిరుగు లేని సాష్యాలను ప్రదర్శిం చటం కష్టం. కొని వేమన చెప్పినవన్నీ తాను జీవితంలో చూచినవీ, అనుభవించినవీ అని చెప్పటానికి ఆయన పద్యాలలోని త్మీవతా, సూటిదనం ఆధారాలు. జీవితంలో బాలా ఒడిదొడుకులకు లోనయినాడు. జీవితపుటు త్తరార్థంలో దేళ సంచారం చేశాడు. దేశ సంచారంలో అతనికి అన్యాయాలు బాగా అర్జమయినాయి. తాను చూచిన (ప్రతి అన్యాయానికి, చెడుకీ “రియాక్షన్‌ గా వేమన కవిత్వం కనిపిస్తుంది. వేమన పద్యాల్లో ఆత్మచరి[త శకలాలను ఏరితే, ఆయన జీవికాన్ని సమర్థ వంతంగా ౯౬-6౦9౧86౯666 చేయవచ్చు. ఉపయుక్త (గ్రంథాలు

1. అనంతకృష్ణశర్మ, రాళ్ళపల్లి. 19029. వేమన వాల్తేరు : ఆంధ విశ్వ కళాపరివత్తు. &. బలరామమూర్తి, ఏటుకూరి. 1958. ఆంధధుల సంక్షిప్త చరిత. విజయవాడ : విళాలాం(ధ పల్ఫిషింగ్‌ వౌస్‌. థి. లవమ్ష్మీరంజనం, ఖండవల్లి, బాలేందు శేఖరం, ఖండవల్లి. 1974, ఆంధుల చర్మిత-సంస్కృతి వ(దాసు: బాల సరస్వతీ బుక్‌ డిపో. ఇంకొ.--రాళ్ళపల్లి అనంతకృష్ణశర్మకు సి.ఆర్‌. రెడ్డి రాసిన లేఖ (తేది ఫ్యిఐవరి 9, 1938) బంగోరె సౌజన్యంతో,

కట!

4. వింటం! శంకరం 1. శ. 1806. [860౪ పశడంగ6౯8, 6౧౮8౯౦౧8 2౧4 667౯00౧168. (౧౯౬0812666 అళి 160౯ వెం2టం[2౯ా9) 19006. 0440౯4 2౯ 012౯6౧40౦౧ పె౯668.

5. పంగ? 00 కష01. 19055. 04 16916466. కెంగణ62?: ఉత8120 90118108 ౧౦౧16.

క. సషంంేింం216 కేశం080౯1068 ౪01 142, ఇ1ల0 6౧0౪౯468? 0 4. 2. 5201098 గు జరేం001,

7 రేల, ఆమ. 19069. ౧౫౩౧౬. పంల పం101 1 ఏజర1ల2 తీ కజరే 6011.

8. 56*ం1, షంరింళల 1062. 0910600 కణ916. వం101: 10౧21 000% ౯౮8౯ ౦ 1౧6411.

9. 1897. 8760౧006౯8 గౌజళం!16 10 శేర6ే!& (0౯18102119 9౪91185064 1౧ పేంగిడేంగ. కెంంంఠీ1180ండి 1౧ 1905) 0416౮౯8: “2౧840801 ౦క66.

ఎణాశయనాన్య్యమ్త్రమ్తమ్య్యైండకప్పునాా.

దక్షిణ దేశీయాంధ సాహిత్యం-చార్మితక సామాజిక నేపథ్యం ---ఎన్‌. కో పేశ్వరి

(కీ. శ. 1565 లో జరిగిన రవస తంగడి యుద్ధం దశ్షిణదేళ చరితలో చాలా ముఖ్యమైనది. ఈ యుద్ధంవల్ల విజయనగర సొొమాజ్యం పతనమై సౌామాజ్యంలోని దషిణ భాగంలో చిన్న చిన్న స్వతంత్ర రాజ్యాలు ఏర్పడ్డాయి. ఉ త్రరభాగం పరరాజుల హస్తగతం అయింది. క్రి.ళ. 1600 నాటికి రాయ స్మామాజ్యాన్ని పునర్నిర్మించాలని అఆర్వీటి తిరుమలరాయలు చేసిన (వయత్నాళలు ఎప్పటికీ సవలమయ్యే సూచనలు కూడా లేకుండా పోయాయి. అనేక రాజ్యాలు, వాటిమధ్య పరస్పర ఆధిక్యత కోసం ఎడతెగకుండా జరుగు తుండిన యుద్ధాలు, స్వదేశ రాజకీయాలలో విదేశీ వ్యాపార సంస్థల (ప్రవేశం, ఆర్థిక వ్యవస్థలోనూ సామాజిక వ్యవస్థలోను అప్పుడప్పుడే చోటు చే శుకుంటున్న మార్పులు వీటన్నిటితో చాలా గందరగోళంగా ఉన్న చరిత ఈ కాలానిది.

దవ్షిణదేశంలో సామాజ్యకాలంలో ఆం(ధేతర [పాంఠాలలో కూడా ఆం[ధ నాయకులే రాజు (పతినిధులుగా ఉండడంవల్ల ఆనేక తెలుగు కుటుంబాలు అ [పాంతాలకు వలసపోవడం అక్కడి తెలుగు నాయకులు తెలుగుసాహిత్యాన్ని పోషంచడం జరిగింది. ఆంధదేళశంలోని రాజకీయ పరిస్థితికి ఆంధేతర (ప్రాంతంలోని ఆంధ రాజ్యాల రాజకీయ పరిస్థితికి భేదం ఉంది. 17వ శతాబ్దం మధ్యకాలంనాటికి దాదాపు తెలుగు దేశమంతా గోల్కొండ కుతుట్‌ షాహీల పాలనలోకి వచ్చింది. అంటే ఆం(ధ దేశంలో ఆం[ధేతరుల పాలన ఆం(ధ్రేతర దేశంలో ఆంధుల పాలన నెలకొన్నాయన్నమాట.

లిన్న పరిస్థితులలో ఏక కాలంలో, వచ్చిన తెలుు సాహిత్యం స్వభావ స్వరూపాల్లో భేవాయన్నాయి ఆకుకుంటే ఆ భేదాంకు, అ ధిన్న పరిస్థితులకు,

176

ఏమైనా సంబంధం ఉందా ఆని విచావించవలసి ఉంటుంది. ఆ.-(ధ్రేతర ప్రాంతా ల్లోని తెలుగు సాహిత్యం స్వరూప స్వభావాలను ఆర్థంచేసుకోడానికి ఆ [పాంతాల రాజకీయ సౌమాజిక చరితను కొంత తెలుసుకోవడం అవసరం. =

తంజావూరు, మధుర, చెంబి మొదలైన దవ్షిణ రాజ్యాలు (కీళ. 16వ శతాబ్దపు (ప్రారంభంలో సామంతరాజ్యాల కిప త్రినిపొందాయి అంతకు పూర్వపు విజయనగర రాజులు ఈ (పాంతంలో రాజ కుమారుల్ని, సమర్థులైన మం్మతుల్ని రాజ పతినిధులుగొ నియమిస్తూ వచ్చారు. 13 వ శతాబ్దంనుంచీ ఏర్పడ్డ సామంత రాజవంళాలు, వంళపారంపర్యంగా ఈ భూభాగాల పై అధికారాన్నీ పొందాయి. సా్యమాజ్యం బలహీనమైనప్పుడు స్వతం్యతరాజ్యాలయ్యాయి. వీటిలో ముఖ్యమైన రెండు రాజ్యాలు తంజావూరు, మధుర. మూడో రాజ్యం చెంబి ఎప్పుడూ మధురనే అంటిపెట్టుకునుంది. ఈ రాజ్యాల చర్యతను సంక్షిప్తంగా పరిచయం చేస్తాను.

తంశాపుర ఆంధనాయక రాజుల్లో మొదటివాడు పినచెవ్వప్పనాయకుడు. విజయనగర చ్యకవర్తి అచ్నుత దేవరాయల తోడల్లుడు ఇతని కుమారుడు అచ్యుతప్ప నాయకుడు 1680 నుంచి 1614 దాకా, తరువాత రఘునాధ నాయకుడు 1614 నుంచి 1680 వరకు, విజయరాఘవ నాయకుడు 1688 నుంచి 1678 దాకా పరిపాలించారు. ఆ తరువాత మవోరాష్ట్ర రాజులు 1676 నుంచి పరిపాలించారు తెలుగు చరితల్లో సాధారణంగా ఈ రాజుల గుణగణాలను పొగడ్డమే గాని వారసత్వ యుద్ధాలు, తండ్రీకొడుకులు, అన్నదమ్ముల మధ్య జరిగిన రక్తపాతాలు కనిపించవు. విజయనగర, తంజావూరు రాజుల చరిత చూస్తే రాజ్యాధికారంకోసం జరిగిన మారణకాండ స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది. రఘునాధ నాయకునికి అచ్యుతప్ప అనే అన్న ఉన్నాడు. ఈ విషయాన్ని సమకాలీనులైన విదేశీయులు చెప్పారు. తంగడి ఇతన్ని చెరసాలలో పెట్టినట్లు రఘునాధ నాయకుడు రాజ్యానికి వచ్చినతరువాత అన్నను చంపిం చినట్లు కూడా వీళ్ళు పేర్కొన్నారు. అయితే రఘునాధ నాయకుడిని గూర్చి రాసిన సమకాలీన కావ్యాల్లో ఎక్కడా ఈ [పస క్తి లేదు.

విజయ రాఘవ నాయకుడు “రఘునాధ నాయకాభ్యుదయం''లో తన సోదరు లిద్దరినీ పేర్కొన్నాడు. కాని బహుళా ఆది అతను రాజు కాకముందు

[7

లేసిన రచనై. ఉంటుంది. తరువాతి రచనల్లో వీళ్ళు కసక్తి లేము. వెసూట్‌ ఫాదరీలకధనంల 1పకారం ఇతడు సోదరుల కళ్ళు పీకించి కారాగారం పాలు శ్రేళాడని, 1659 లో జరిగిన యుద్ధంలో వీళ్ళు విముక్తి పొందారని తెలుస్తున్నది.

తంజావూరు నాయకి రాజుల్లో రఘునాధనాయకుడు సమర్థడు చుట్టూ వన్న చిన్న చిన్న సామంతుల్ని జయించాడు. రామదేవరాయల్ని విజయనగర సీంవోసనం మీడ కూర్చోపెట్టాడు. విజయరామవ నాయకుడు అసమర్థుడు. శ మఘమునాధనాయకుడు తాను సర్వస్వాతంత్యాన్ని వహించి కూడా విజయనగర “అధికారాన్ని నామమా(శంగా అంగీకరించాడు బహుళా దశ్షీణదేళంలో రాజకీయ ఏకత ఉండడం ఆవసరమని భావించాడేమో ! పైనించి వచ్చే మహమ్మదీయ దంతయ్యాతలను ఎదుర్కొని నిలబడడానికి ఈ ఐకమత్యం పనికొస్తుందిం విజయరాఘవ నాయకుడు ఏమ్మాతం ముందుచూపు లేనివాడు. చంచల మన న్కుడు. విజయనగరానీకి ఎదురుతిరిగే[పయత్నంలో మధుర నాయకులతో చెయ్యి కలిపి తీరా సమయం వచ్చినప్పుడు తప్పుకొని మధుర నాయకులతో "శ తుత్వం తెచ్చి పెట్టుకున్నాడు. ళ్యతువులు దండె త్రివచ్చినప్పుడు వాళ్ళని ఎదు ర్కొనే[పయత్నం చెయ్యక తాఠర్కాలికంగా రాజధాని నుంచి తప్పుకోవడం, లేకపోతే వాన అడిగినంత డబ్బు ఇచ్చి బయటపడడం ఆతడవలంబించిన విధానం.

అయితే ఈ శ్శతువులకు లంచం ఇవ్వడానికిగాను [ప్రజలనుంచి ఐలవం తంగా (దవ్యాన్ని పోగుచెయ్యవలసిఉండేది. తన క్షేమమే తప్ప మరొకటి పట్టని విజయ రాఘవ నాయకునికి ఈ విషయంలో ఏ హింసాచర్యలు ఆవలంబీంచ డానిక్తైనా వెనుకొాడవలసిన అగత్యం కలగలేదు. గోల్కాండ సైన్యాలు రైకంశావూరిపై దాడి చేసినప్పుడు లంచమిచ్చి రాజీ పడ్డాడు. బీజాపూరు సుల్తాను దళిడెత్రివస్తే వల్చంకోటకు పారిపోయాడు. 1678 లో మధుర చొక్కనాధుడు దండె త్తి వచ్చినప్పుడు ళతు సైన్యాలు కోటలో [ప్రవేశించిన తరువాత కూడా విజయరాఘవనాయకనిస్థితి ఎదాఉందో తంశావూరి కై ఫీయత్తు ఇలా బెప్తున్నడి:

క్ర

178 “క్క సంగతులు నడిచే తరుణమందు అచ్యుత వియంాఘవనాయళవి వారు నామతీర్థం కొలువులో ఉండి తదేకధ్యానంతో జపం చేస్తూనే ఉన్నారు. అప్పుడు వారి ఇలాకా మనుమ్యులు ఓ మవాోరాజా' పగతులు మన కోటవాల్లా చేసి లోజొచ్చినారు అని విన్నవించారు. అతడు మవోనారాయణభ క్రి గలవాడు కనుక ఆ పూజ విడిచి లేవక రానీ చూచుకొందామని సన్నచేసినారు. "ఇది భక్షి కాదు, ఉన్మాదం, నాయక రాజుల బహుభార్యాత్వం (శతిమించి రాగాన పడింది. కౌటిన్లో ఫాదరీ. “ఇటీవలనే అచ్యుతప్ప నాయకుడు చనిపోయెను. (బతికిఉన్న 870 మంది భార్యలతో అతని శవమును చందన కాష్టములమీద నుంచి దవనము చేసిరి అని రాశాడు. రఘునాధనాయకుని విషయంలో ఈ లిస్టు ఎవరూ పేర్కొనలేదు, కొని పర రాజ్యాలను జయించినప్పుడు అక్కడి స్త్రీలను చెరపట్టి నట్టు మాతం విజయరాఘన నాయకుడు ““రఘునాత నాయకాళ్యుదయం''లో గర్వంగా చెప్పుకున్నాడు. కం 260 44 == + ంపొండ్యావనిపాలు పా శెంబుడాసి తద్చాలికామణులు మొరవెట్టగా తన మూకలచేత చెరవట్టి తెప్పించి చెలగి” ఇక విజయరాఘవనాయకుని విషయానికివస్తే 700 మంది భార్యలు, 8500 మంది ఉంపుడుక త్తెల వివరాలు తెలుస్తున్నాయి. చాలామంది భార్యలను కలిగిఉండడం, పైగా వేళ్ళల్ని ఉంచుకోవడం గౌరవనీయమైనప్పుడు, ఆ రాజుల ఉంపుడుక త్రం సంధాశాలను కవులు కావ్యాలుగా చెప్పి అనందించడంలో చ్మితమేమీలేదు. కొడుకులే తం(డుల శృంగార జీవితాన్ని కావ్య వస్తువుగా తీట్లు కుంటూ ఉండగా, అటువంటి శృంగార జీవితం రసికతకు పారమ్యంగా భావిశయెో ఉండగా, మోవళ్ళంగార కావ్యాలు రావడంలో వింత ఏమీలేదు. [కీ ళ, 1676లో తంజావూరు మవోంాష్ట్రకాజుల వళం ఆమింది. 1676 నుంచి 1768 వరకు 8 మంది మవోాంాష్ట్ర రాజులు తంజావూరుని పరిపొలించారు వీరిలో శవోజీ, తుక్కోటబీ, ఇమ్మడి ఏకోజీ స్వయంగా కవులు.

క/9

1529లో మధురలో విశ్వనాథ నాయకునితో ఒక సామంత రాజ్యం ఏర్పడింది. 17వ శతాబ్దం _పారలభంలో వీరప్ప నాయకుడు, [16293] నుంచి శ659 వరకు తిరుమల నాయకుడు, కొద్దికాలరి ముత్తువీరప్ప నాయకుడు, 1659 మంచి 82 వరకు మొదటి చొక్కునాథనాయకుడు, 1682-89 మధ వీకప్ప నాయకుడు, తరువాత రెండవ చొక్కనాథ నాయకుని (ప్రతినిధిగా అళని నాయనమ్మ రాజీ మంగమ్మ 1/06 వరకు, అప్పటినుంచి 1782 వరకు రెండవ చొక్కనాథ నాయకుడు, [7౪9 వరకు అతని భార్య మీనాషీ మధురను పరి పాలించారు. 17వ శతాబ్దం (ప్రారంభం నుంచి మధికనాయకులు స్వతంతులు కావడానికి _[పయత్నించారు. 1617 లో రామదేవరాయలకు వ్యతిరేకంగా గొబ్బూరి జగ్గరాజును సమర్థించాడు వీరప్ప. తిరుమల నాయకుడు శ్రీరంగ దేవరాయలతో ళ(తుత్వాన్నే కొనసాగించి గోల్కొౌండ, విజాపూరు సుల్తానులతో కలిని క్మటలు చేశాడు. ఇతని కాలంలోనే కై9 స్తవ మత _పచారం ఎక్కువగా అరిగింది.

పూర్వ సంప్రదాయాన్ని అనుసరించే,దాక్షిణాక్యాం[ధ రాజుల పరిపాలనా విధానం ఉండేది. అధికార యంత్రాంగంలో కొన్ని మార్పులు కనిపిస్తాయి. దళవాయి రాజ్యంలో ముఖ్యాధికారి. పూర్వం మంతి, 'సీనాపతి కద్దరూ నిరు హ్‌సూ ఉండే బాధ్యతలను ఇప్పుడు దళవామి నిర్వహించడం మొదలు పెట్టాడు. అప్పటి విదేశేయులు దళవాయిని 3076౧౧6౯ 66౧౯౯41 అని పేర్కొన్నారు. తరువాత (పధానాధికారి _పరాని. రాయసం అనే పదవికి ఈ కాలంలో బాలా (ప్రాముఖ్యం వచ్చింది. రాజుకు ఆంతరంగిక కార్యదర్శి లాంటి ఈ అధికారి కాల[కమేణా (పధాన పరిపాలనాధికారిగా రూపొందాడు. రాయసొల క్కుటలవల్ల రాజ్యాలు పతనమయ్యాణు. తంజూవూరు నాయక రాజ్య పతనంలో రాయసం వెంకన్న ప్మాత చాలా ముఖ్యమైనది. కశక్కన్‌ (,గణకుడు), స్థానాపతి మొద లైన వాళ్ల ఇతర (పధానాధికారులు. ఆంతకుముందులాగే పాలెగాళ్ళ పద్ధతి అమలులో ఉంది. ఆయిరే ఈ చిన్న రాజ్యాలలో పాలెగావ్న ఒక్కాక్కసారి శేంద్మపభుత్వం కంటి బలవంతులుగా కసిపిస్తారు.

పాలెగాళ్ళు పద్ధతిలో రాజు కొన్ని [గామాలను పాలెగాడి కీస్తాడు. ఆ గామాల మీద వచ్చిన ఆదాయాన్ని మూడు భాగాలు చేసి ఒక భాగాన్ని రాజుకు,

180

ఒక భాగాన్ని సైన్య పోషణకు, మూడవ లాగాన్ని ఇతర సేవా కార్య[క మాలకు వినియోగించాలి. కాని రాజులు, తమకు పంపిందే డబ్బుకాక తక్కినదాన్ని ఎట్టా వినియో గిస్తారన్న విషయాన్ని పట్టించుకోక పోవడం వల్ప, వాళ్లు పోషించే సైన్యం సరిగా లేకపోవడం, ఉన్న సైన్యంమీద రాజుకు అధికారం లేకపోవడం జరిగింది బలవంతులైన పాలెగాళ్టు అప్పుడప్పుతూ రాజుమీద తిరగబడడం కూడా సాధారణమే. రాజ్యం బలహీనం కావడానికి ఈ పాలేగాళ్ళ పద్ధతి (పధాన కారణం.

తంజావూరంతటా వైష్టవమే (ప్రచారంలో ఉంది. అచ్యుళప్ప నాయకుడు, రఘునాధ నాయకుడు వై న్హవులే కాని ఇతర మతాలను ఈసడించలేదు. అదైై తులు పరమశివావతారంగా భావించే ఆప్పయ దీశ్షీతులవారిని అచ్యుతప్ప సత్క రించాడు. రఘునాధుకు నురేం[ద, సుధీందులనే ఇద్దరు మూధ్వ గురువులకు గౌరవించాడు. వీరిలో సుధీం్యదులకు కనకాఖిషేకం కూడా చేళాడు. స్మార్తు కైన గోవింద దీశ్షీతులను రమునాధుడు మంతిగా పూజించి ఆర్జాసనం ఇచ్చాడు. విజయ రాఘవుని వైన్టనం కొంచెం ముదిరిన వై ష్టవం, దీన్ని గొప్పగా--

*““పరమతంబులనెల్ల నిరసించి యే మేటి

వైన్టవ మతమ ళాశ్వతము దేసె'"అని రంగాజమ్మ ఉషాపరిణయంలో పొగి డీంది. విజయరాఘవుని పరిపాలనలో వై న్టవుడు నేరం చేస్తే వాడిమీద చర్య తీసుకోవడానికి అధికారులు జంకేవాళ్ళు. మధురలో మాతం కై9స్తవులు మత (ప్రచారం చేసుకోవడానికి నాయకరాజుల ఏ విధమైన అడ్డంకులు పెట్ట లేదు. 18600 (ప్రాంతంలో రాబర్టు డీ నొబిలి మఠ (పచారల చేళాడు. మధుర నాయకులు కై స్తవులతో సఖ్యాన్నే అవలంబించారు

వర్థ్మాశమ ధర్మాల పేరిట బాహ్మణులపై నాయకరాజులు గొప్ప భక్తి గౌరవాలు చూపారనడానికి చాలా తార్కాణాలున్నాయి. రఘునారుడు ఈ విషయంలో చాలా పేరు పొందినట్టు అనేక నాటకాలలో ఉంది. రఘునాఠుడు తన బాల్మీకి చర్మిత గద్యలో రోజుకు 60,000 మంది (బాహ్మణులకు అన్న చానం చేస్తున్నానని చెవ్పుకున్నాడు,

181

విజయ రాఘవుడు పూతనా హరణ నాటక గద్యలో '[వతిదిన (బావ్మణ బహళ సవ్శాసాలీష్ణ్ట మృష్టాన్నదాన దీజాధురీణ'” యని చెప్పుకొన్నాడు ఈతని (బావ్మఐల కిని చెంగల్వకాళకవి రాజ గోపాల విలాసంలో వివరించాడు. మన్నారుదేవుడు లక్షమందికి అన్నదానం దేళాడు. ఈ విషయాన్నే ““తంణా పురాన్నవాన మహా నాటకం'' చివర భరత వాక్యములో పురుషోత్తమ దీషీతుడు ఇలా (వాకాడు --

“*జవ్విధంబున అనవరత లక్ష (బావ్మణాన్నదాతయగు మన్నారుదాస నృపాలునకు హేమాబ్దనాయికా రాజ గోపాలకులు ఆయురారోగ్య్థంబులు అమిత భోగభాగ్యములు పాలించి లాలించి రషించురు గాక.”

17వ శతాబ్దంనుంచే విదేశీ పెట్టుబడి దేశంలో (ప్రవేశించింది. 18వ శళాబ్లం చివరి నాటికి దీని స్పష్టమైన (పఠానం సమాజంమీద కనిపిస్తుంది. (గ్రామీణ ఆర్థిక వ్యవస్థలో స్పష్టమైన పరిణామం వచ్చింది. విదేశీ వ్యాపారుల (ప్రవేశంవల్స ఆం(ధ్రదేశంలో కంటే దషిణాంధలోనే మార్చులు మొదట (ప్రారంభ మయ్యాయి దక్షిణదేళపు రేవు పట్టణాలలో ఫ్రెంచి, ఇంగ్లీషు, డచ్చి, పోర్చుగీసు వ్యాపారులు స్థావరా లేర్పరచుకున్నారు మన ముడి సరుకుల్ని కొని తయారైన వస్తువులను మనకు అమ్మి వీళ్ళు లాభాలు సాధించారు. దశీణ దేశంలోని ఇామాన్ని ఆధాళంగా తీసుకుని డచ్చి వ్యాపారులు బానిన వ్యాపారం కూడా. చేశారు. మరొకవైపు కై9 స్తవ మత (ప్రచారం కూడా [ప్రారంభం అయింది.

ఆతివృష్టీ అనావృష్టిలాంటి సవాజమైన ఈతి బాధలుండగా, దొంగలు, [కూరమృగాల బార (పజంకు ఎక్కువగా ఈ కాలంలో ఉన్నట్టు కనిపిస్తుంది. ఈ రెండింటికంటె ఎక్కువగా పొలెగాళ్ళు వార లఅరించరానిది. 'పెరుగుళూ ఉన్న పన్నుల్ని భరించలేక కరువు కాటకాలకు తట్టుకోలేక శతృ సైన్యాల దోపిడిని, హింసనూ భరించలేక తంజూవూరునుంచి [ప్రజలు మధుర, శాంతోమ్‌

లకు వలస పోయారు. గచ్చివాళ్ళు అన్నార్తులై న ఈ నిర్భాగ్యులకు అన్నం పెత్తున్నట్లు నకించి బాంశజగా ఇతర దేశాలకు ఎసమతి దేర ఈ వివ యాన్ని తెనూట్‌ ఫాదరీఖు--

152

“సిస్టపడాలి. డచ్చివారు కాళ్వతంగా సిగ్గు పడాలి. భారతీయుల దౌర్భాగ్యాన్ని తిండి ఆక పెట్టీ తమ వ్యాపారానికి, లాభా౨కు ఘోరంగా ఉప యోగించుకున్న వాళ్ళు తలలు వంచుకోవాలి” ఆని విమర్శించారు. కాని నిజానికి డచ్చివారికంటే ఎక్కువ సిగ్గు పడాల్సింది విజయ రాఘవ నాయకుడు. తన (ప్రజలు కూటికి గతిలేక ఆష్ట కష్టాలు పడి అమ్ముడు పోతుంటే శృంగార పదాలు చెప్పుకుంటూ ఆనంశంచాడు ఈ నా.గుకరాజు. ఇది ఇలా ఉఎడగా బెంగల్వ కాళ కవి 'రాజగోపాల విలాసం'లో దేళాన్ని--

“నస్యక్యామలముగా సన్నరాన్యములతో చక్కగా పండెడి భూములు, పాటుపడు రైతులు. ఆ [పజలు కరువు కాటకాలను పేరే యెరుగరు ---

నిండి యెల్లెడ జూచిన నెగడుచుండు

ఇామమను పేరె యెరుగరా భూమిజనులు”

అని వర్ణించాడు.

సమకాలీనులై న విదేశీయలు కళ్ళారాచూసి _వాసిన అనేక విషయాలు, శాసనాలు, కవిలెలు మొద్మలైన వాటి నుంచి తెలిసే విషయాలు పండితుల, చదువుకున్నవాళ్ల్ళ సాహిత్యంలో కనిపించవు. సమాజంలో ఉన్న భిన్న వర్గాల జీవన విధానాన్ని చితించడానికి బదులు, తెలుగు సాహిత్యం పాలక వర్గా న్కాక్క-దాన్నే ఆశయించింది. బారత కాధారాల మూలంగా మనకు తెలిసిన (పతి విషయమూ సాహిత్యంలో కూడా లలిస్తుందేమోనని వెదికిచూ స్తే నిరాశే ఎదు రౌతుంది. కవులలో ఎక్కువ భాగు సో[తపాఠకులే. ఆయితే కొంతమంది శేవలం వ్యక్తులుగా రాజాధికారాన్ని తిరస్కరించినా దానికి [ప క్యామ్నాయంగా భగవంతుకినే ఎన్నుకున్నారు. తన పూర్వుల వైభవాన్ని గానం చెయ్యమని విజయరాఘవ నాయకుడు కోరగా-.--

“నారసింహుని పాడిన నోటను

ఊరసింహముకు పాడన్‌” __అని స్పష్టంగా నిరాకరించిన పెద్దిదాను ఛాంటి వాష్ట ద్రఐన్ని మ్మాతమే ఆళయంచి సమాజానికి ధూరం అయ్యారు.

183

దక్షిణాంధ్ర సాహిత్యానికి ఒక విశిష్టత ఉంది. యక్షగానాలు బాొగొ (వచారంలోకి వచ్చి కెంంిళ12౯ 5౯296 ఏర్పడిండి. కాబట్టి అనేకరకాల పాతల్ని [పవేళ పెట్ట వలసి వచ్చింది. వోస్యంకోసమో జనాకర్షణ కోసమో ఇక్క.డి యక్షగానాలు సొమాన్యుడికి దగ్గరగా వచ్చాయి, కావాలనో లేకపోతే ఆొనుకోకుండానో నాటి సమాజంలోని నిమ్న వర్గాల జీవితాన్ని కూడా వర్డిం బాల్సి వచ్చింది. అందుకే ఆంతకు పూర్వపు తెలుగు సౌహిత్యంలాగా కాకుండా ఈ కాలపు యక్షగానాలు (_సజా జీవితాన్ని ఎక్కువగా (పతిబింబించాయి. వాటీ

నుంచి చర్మిత నిర్మాణానికి ఆధారాలను మనం (గహించే ఆవకాళం కలిగింది. భారతదేశ చరి[తలో [బాహ్మణ వర్గం చాలా |పరాన పాఠ వహించింది. ఒకవ్పుడు పాలక వర్గం వీళ్ళ మీదే ఆధారపడింది. విజ్ఞానాన్నంఠా తమ చేతుల్లో పెట్టుకుని అ(గవర్జంగా అనేక రకాల గౌరవాలను పొందారు. అయితే కొల క్రమంగా పాలక వర్గంలో వచ్చిన మార్పులు (బాహ్మణుల (ప్రాధాన్యాన్ని కొంత (్రాందాయి. రానురాను ఈ వర్గం పాలకుల్ని ఆ(శయించుకొని (తకవలసిన అవసరం ఏర్పడింది. పాలకవర్గ దయాధర్మాలమీద ఆధారపడిన (బాహ్మణులు అంతకుముందు తాము పొందుతూ ఉన్న గౌరవాలను కోల్పోయారు. పైగా ఏ విద్యల మూ _-గా గౌరవింపబడ్డారో అవి సమాజంలోని ఇతర వర్గాలు కూడా నేర్చుకొనడంతో (ప్రర్యేకతను కోల్పోయారు. అధికారంలో ఉన్న (బాన్మాణే తరులు చాలామంది పండితులై కావ్యరచన చేళారు. సమాజంలోని సామాన్యుల్లో కూడా చదువుకున్నవాష్ళు ఉన్నారు. ముఖ్యంగా వేశ్యలు పండితురాండ్రై కవిత్వం చెప్పడం సర్వసామాన్య చుయింది. (బావ్మాణు డనగానే పండితుడని, నియమ నిష్టా గరిన్టుడని అనుకోవడానికి వీల్లేదు. రాజకీయంగా సామాజికంగా రన వొనప్పదే! అనేక శతాబ్దాలుగా పొందుతూ వున్న గౌరవం వల్ల వచ్చిన సతిశయం మాతం పోలేదు. అయినా నాయక రాజులు అన్న స్మకాణ పెద్టీ (వాహ్మణులని పోష్షంచారు. ఈ పోషణకి (బాహ్మణుడు కావడమే అర్హత. తంజాపురాన్నదాన మవోనాటకంలో స్మ్యతంఅరి కారి నెల్లారి యెల్లమరాజు మాటలు దీని కుదాహరణ-**మన యేలికవారు.. .వీర వైష్ణవ సార్వలౌముఎ. అటుగనుక _బాహ్మణు౨కు అన్నపానాడు.పట్ల కొదువ వచ్చెనా ఠాళరు. తంతు మాతప్తు వాడైనా తంజావూర ఉపవాసం ఉండ్‌

164 రాదు”, (1905) వాళ ళాస్త్ర పొండిక్సంగాని, ఇక: యోగ్యతఆగాని పరిశీ లించాల్సిన అవసరం లేదు. “మా యేలిశవాుు (బాహ్మణ్య (పభువులు గనుక మేము (బావ్మాల పరీక్షించరాదు. నీవు యెట్లా ఉన్నా పూజ్యుడవే అటు గనక సళలమైన వారున్ను సాపడ విచ్చేయరయ్గ” (297) యక్షగానాలలో చదువురాని (బాహ్మణులను అపవోస్యం చేస్తూ ఉన్న ఘట్టారెన్నో ఉన్నాయి. స్మతము ఆథికాళిని ఆశీర్వదిస్తూ పప్ప తిప్పాభట్టు..._ తిప్పా;:- హరిః ఓం, కోళం దశీణః, పడః కుస్ప ఉ త్తరః పతః, నులుపెళాంతం తూర్చె త్తు క్లోకోళవతి, గంవం నింపయితి”” అధి; పప్పు తిప్పాభట్లూ! ఇది ఏ వేదమయ్యా ? తిప్పా:- యెల్లమరాజుగారు! అయిదో వేదమయ్యా. ..ఎనిమిది ఆట్టాలకు అవతలి అట్టమయ్యా''-_.. (108) అంటాడు. పంచాంగం చెప్పే విధానం; అధిః- నేటి దినళుద్ధిచెప్పుండ. తిప్పా: ఓహోవో ! మహాచెప్పేమే తాదనం సంవత్సర తాటేటు మాసం అరవ శ్రెట్టిందేది పంచమీ శుకవారం పంచమీ నూట డెబ్ళై రెండున్న రాబరక. మరిన్ని, మంచిగా, ఈ అవరమేందిరా తెలియలీదు. మంచిః- అశ్నగారూ ఈ అక్షరం '“దా' గా దవవే? తిప్పా: ఓరీ ఆ గుడి సేదిరా ! మంచిః- అదా, చాకు గుళ్ళోదీర్పమీస్తే చీ తిప్పా:- నీవంటి కొడుకు కలిగినందుకు తండ్రిని “వీ అనక మరెవరిననేవు! ఒరి, ఆది గాదురా! *పా' వలి ఉందిరా. మంచి:- అన్నగారూ!' ఆ అవరం “పా అవునే. తిప్పా:- ఓరి! ఆ గుడుసేడిరా ? మంచి:- అన్నగారూ ! పాఠ గుళ్ళో దిర్హమీస్తే *ప్పీ". తిప్పాః= ఓరిమంచిగా ! చిమ్మో పియ్యోపేవదేవా శుద్ధిదేసి చూతాంా- ఇలా సాగుతుండి. ఇక రాశి ఫలం చెప్తూ.

185

తిప్పా.. ఉదయారూఢ ధ్యతాలుచూచి చెప్పేము. ఉదయం తూర్పునను, ఛ్యతం రాజు దగ్గరను, ఆ గూఢం మేషం, అళ్వని భరణికృ త్రిశాః పాదం మేషం. తరణి పెట్టెలోను, మేవం మేకలమందలోను, వృషభం ఆవృలమంద లోన, మిథునం స్త్రీ పురుషులు గూడినచోటను, కర్కాటం బొక్కలోను, సింహం అడవిలోను, కన్య పుట్టింటను, తుల సెట్టివాని ఇంట్లోను, వృశ్చికం, పిడుకలకుచ్చెలోను ధనుస్సు పట్టినవానిచేతను, మకరం సము[దంలోను, కుంభం కమ్మరివానియింట్లోను, మీనం చెరువులోను పంటడెండు రాసులున్ను యెక్కడివక్కడనే ఉండేది'' (200)--- అంటాడు.

ఇక అనాచారం చెప్పనవసరంలేదు. శాహజీకృత *ళదీపురందరము'లో ఇలా ఉంది- “'పూబారి:- ఓరీ పరిచారిక _భష్టుముండా కొడుక, మొన్న విఘ్నేశ్వరునికి అలిషేకం చేసిన యరటిపండుముక్కంవొక (ముక్కమన యేడ్చు చిన్నవాడైన మవిగణప నిచేత కొంటపోయి యియ్యమంటే నోపన్న సీవు, మణివగాని వెంటనై తే తునకలు, నై వేద్యమైన పదార్థాలు యివన్నీ నెత్తి మీద పెట్టుకొనిపోయి, మణివగాని గుత్తలంజకున్ను యిచ్చి, కొనిపోయిన పదార్థాలలో, కొన్ని జిల్లేడు పొదలలో వేసిపెట్టీ మణివ గాని గుత్త లంజతొత్తుకు యిచ్చి దాని దగ్గజ పండుకో ఉండి స్నానమున్ను చేయకనే తడి బట్టతో ఒళ్ల తుడుచుకొని తారుమారుగా విభూతి పూసుకొని విఘ్నేశ్వరమూలరికి పరిచారిక ము సేయన స్తివి''-(146)

అది ఇద్దరు పూజారులు దె ఎలాడుకుంటే బయటపడిన విషయం. శెండో పూజారికి పొగతోట కూడా ఉంది పొగతోట పాలనలో వినాయకుని పూజించగం మానేస్తాడు, ఇంతకంటే అసభమైన అనాచారాలు కూడా యడ గానాల్లో కనిపిస్తాయి.

పంతిత సభల్లో సెఠం వాదులాడుకునే వాళ్ళు. విజయరాఘవ కల్యాణంలో కోనేటి దీషేతుడీ విషయాన్నిలా చెప్పాడు.

“సోమయాజులు: అదిగాదయ్యా, నేసు సమానాధికరణంగా (పసంగం చేస్తే వీడు వ్యధికరణంగా కూతలు పెట్టుచున్నాడు. ఓరీ! నీవే విద్యాంసుని కొడకవురా ?

186

గోవిందభట్టు:- ఓరి, నీవు నిన్నటివరకు పిళ్శగాడి తనము చేసి నేడు కుళ్ళాయి పెట్టుకుంటేనే విద్వాంసుని కొడకవైతివిరా ?

సోమయాజులు:- ఓరి, నీవు సామంతుని పాశేన నుండి కాలికి గజ్జెలు కట్టుకొని న్మతానికి క టైమోపులు మో స్తీవే. నేడు తలపాగ చుట్ట నెత్తి కట్టుకొంటేనే సభలో మాట్లాడేటట్టాయెనా!

గోవిందభట్టు:- ఓరి, నీవు నిన్నటివరకు స్మతాన పుల్లాకుల గంపలు మోది మోచి దలబట్టు గట్టిందే. కాగానే కద కుళ్ళాయి నెత్తి బెట్టుకొంటివి.

వీళ్ళిట్టా వాదులాడుకుంటుం టే-వచ: కందశిత మందవోస వదనారవిందు డైమన్నారు దాసభూపాలుడేమనుచున్నాడు.

నాయని వారిమాట:- వీరి (పసంగాలకేమి, ఉన్నదే కద “(ప్రసంగం సేయమంటే సిగలు పట్టుకొని తన్నులాడుదురు”

ఆంధ దేశంలోని [బ్రాహ్మణుల పరిస్థితి దాదాపు ఇటువంటిదే అ బినప్పటికీ అన్న స్మకాలుపెట్టి భోజనాలు పెళ్టే దాతలు లేశ పోయారు. అందుకే చెషపోయిన అ_గహాంాలదల్దా ఇతర విధాలుగా జీశశాధార కోల్పోయిన వాళ్ళు తమకు కలిగిన దౌర్భాగ్యపు స్థితికి బాధపడుతూ భగవంతుడికి విగ్నవించు కున్నారు. అధునిక యుగ (వారంభంలో నఎఘ సంస్కరణ ధ్యేయంతో రాయ బడ్డ (పహసనాల కోవలోకి వస్తాయి యక్షగానాలు.

ఈ యుగరాజకీయ చరితలో చెప్పుకున్నట్టు రాజులు, ధనవంతులు, అధికారులు అశేక మంది భార్యల్ని ఉంపుడు క త్రెల్ని, కలిగి ఉండటం (పతిష్టా హేతువుగా భావించారు తమ రోసికతకు చిహ్నమని తలచారు. ఆటా పాటా తెలిసిన వేశ్యలకు రావాస్థానాలలో చాలా గౌరవముండేది. రామభదాంబ, మధురవాణి, రంగాజమ్మ, క, ష్టాజమ్మ, మద్దుపళిని మొదలై నవాబ్ళ పొందిన సత్కారాలు ఇందుకుదొాహరణలు. పూర్వకాలంలో ఏ థ్రీనాధుడికోక ఈ కాబిషేకం జరిగింది-గాని నాయక రాజుల ఆస్థానంలో ఈ గౌరవం చాలామంది. వేశ్యలకు కలిగింది.

రంగాజమ్మ కులానికి వేశ అయినా ఏక చారిణీ [వశం ఆదలంలించి పతి[వతగా విజయరాఘవుని అంతః పురకాంతల్లో చేరింది. పట్టమహిషి ఈర్థ్యతో

187 దూషిస్తూ వార్తపంపుతే రంగాజమ్మ పౌరుషంతో ఈ కింది పద్యం వాసి పంపిందట--- **“ఏవనితల్‌ మముందలప నేమిపనో ? తమరాడు వారుగా రో ? వలపించునేర్పెలుగరో ? తమకౌగిటిలోన నుండగా రావదియేమిరా ? విజయరాఘవ యంచిలుదూరిబల్మిచే దీవరక త్తె నై మిటుల దీసుకవచ్చితినా? తలోదరీ!”' బాలామంది స్త్రీలు పెద్ద పదవుల్లోకూడా ఉన్నట్లు ఆధారాలున్నాయి. రాజ్య వ్యవహారాల్లో |పధాన పాత వహించిన రాయసాలుగా కూడా న్ర్రీలున్నారు. రాజగోపాలస్వామి రథోత్సవ శ్రీముఖాన్ని విజయరాఘవ నాయకుడు దెంతనున్న రాయసం తోయజములికి అందించాడని రాజగోపాల విలాసంలో ఉంది. రాయ సంపుదెలి కమ్మవకనణం చదివినట్లు హేమాజ్జనాయికా స్వయంవరంలో ఉంది. మధురను పరిపాలించిన వారిలో స్రీలుకూడా ఉన్నారు. రాజాస్థానాల్లో వేశ్యలకున్న గౌరవం కవి పండితులకు లేకపోయింది, సామాన్య శ్రీ మాతం యధా తధంగానే ఉంది. కాబట్టి కొంతమంది కవులు *విద్వాంసులై న వ్మిపులుగా పుట్టడం కంటే వేళ్ల అయి పుడితే బాగుండేది” అని కూడా అన్నాకు, దీనికి నాయకరాజుల భోగలాలసతయే కారణం. ఆ(శిరపకపాత పైనించి కిందివరకు విస్తరించింది. చివరకి స్మతాలలో లోజనంపెట్రే అధికారికూడా ముందు తన ఐంధువుల్నే పిల్చి భోజనం పెడతాడు, తిప్పా :- ఓరి మంచిగా! ఆ కుంటి (బాహ్మాజ్జీ పిలుసున్నాడు. ఆ కుంటి (బావ్మాణుడు స్మతమధికారికి ఏమిగావలెనురా ? మంచి :- వాజి అధికారికి మేన పిన్నమ్మ మనమరాలి మొగని భావ మరది. తిప్పా :-ఓరి మంచిగా ! అధికారి అల్లపొట్టి (వాహ్మజ్జీ పిలుస్తున్నాడు, ఆ.కవరికారికి వాడేమి కావలెరా 1 మంచి :ంవాడే వారిపిన తంగడికి తోరబుట్టిన యన్న”

188

రాజాస్థానాన్ని చేరుకోవడానికి సులభమైన మార్గం లేది. అధికారులలో లంచగొండి తనం ఎక్కువగా ఊండేది. అవినీతి పరులైన అధికారులు (ప్రజల సొమ్మును అపహరించడానికి ఏ మాతం వెనుకాడేవారు కాదు. చాలా మంది అడ్డుపుల్లలు వేసే వాళ్ళు ఉండేవాళ్ళు. నిజానికీ అందమైన ఆడవాళ్ళకు మాఠమే తేలికగా (పవేళంఅభించేది.

శచీపురందరంలో దేవేర్మదుని వాకిలి కావలి వాండ్లు గొల్లలు. ఇం(దుజ్జిచూడ డానికిమునుల వస్తే-

కటిక :- మీరెవరు నన్నడిగేందుకు? ఎవనికొడుకులు? కాసంతాపే మర మీరు మీరడిగితే చెప్పుచున్నామా? తొత్తుకొడుకుల్లారా ! యావలపొండు” అని అదలించిన వాడు రంభరాగానే '“నీ కుత్తరువాయెను, నీవు లోపఠిశపోవే” అంటాడు.

దక్షిణాంధయుగంలో అనేక _ప్యకియల్లో రచనలు వచి?నా వాటిలో కొన్ని న్మూతమే నాటి రాజకీయ సామాజిక వ్యవస్థను [పతిబింబించేవి తక్కిన రచనలు గతాను గలికింగా పాచీన కావ్యాల అనషకరణలో వచ్చినవి, కాబట్టి వాటిని గురించి _పత్యేకంగా చెప్పుకోవలసిందేమీలేదు.

దశ్షిణాం్యధ దేళంలో వచ్చిన కొన్ని (పబంధాలను *కవిత్వవేది' మోహ శృంగారకా వ్యాలన్నాడు. సంఘ ధర్మానికి వ్యతిరేకంగా వివావోనికి వెలుపల శృంగారాన్ని మోహమని, ఆది పరానంగా ఉండడంచేత అవల్యాసం[కందనం, లారా కళాంక విజయాదులు మోహళ్ళంగార కావ్యాలని ఆయన నిర్వచించాడు. ఈతరగతి కావ్యాలు ఈ కాలంలో చాలా ఎక్కువగావచ్చాయి. నీతి, భోగం ఈ రెండింటిలో రెండవ దానికే ప్రాధాన్యత యిచ్చినదళయిది. భోగాన్నిపొంద డంలో నీతిని త్యజించడానికి కూడా వెనుకాడరు. దక్షిణా్యధయుగ భోగ లక్షణం సాహిత్యానికి వ్యాపించింది. న్ర్రీవ్యామోవాం పరాకాన్టనందుకున్న కాల మది తను కృంగార జీవితాన్ని గర్వంగా బయట పెట్టుకున్నారు రొజులు, కొడు కులే తండ్రుల శృంగార జీవితాన్ని నర్జించడాన్ని ఈ కాలంలో చూడవచ్చు. విజయరాఘవ నాయకుని “రఘునాధ నాయకాభ్యుదయం'' మళ్ళారుదాసునిి

క్ష89 “0 ంకరాఘ వాభ్యుదయం”, “హేమాబ్దనాయికా న్వయంవరం'' ఇందుకు శార్కాజాలు, ఈ పరిస్థితికి అనుగుణంగానే కావ్యాలువచ్చాయి. శారాశకాంక విజయము, అవహల్యాసం[కందనం, రాధికాసాంత్వనము, నత్యలామా సాంత్వనము,లీల్హ ణీయం, యువజన వృదయానందం,రాధామాధవం వచ్చిళ్ళంగార కావ్యాలు. వీటిని పోలినవి ఇదే కాలంలో ఆంధదేశంలో వచ్చినవి కాలా తక్కువ. కనుపర్తి అబ్బయామాత్యుని “కవి రాజ మనోరంజనంి' అంటివి ఏనో ఒకటి రెండు వచ్చాయి. అదీ దకణాం[ధ కావ్యాల [ప్రభావం చల్దినే అయ్యుంటుంది. తెలుగుదేశంలో మవామ్మదీయ పరిపాలకులు ఉండడంవల్ల ఆస్థానాల్లోని శవులు చేసిన రచనల్లో స్వియరాజుల శృంగార వర్ణనకు అవకాళం లేకపోయిండి_ ముస్టీంంలలో ఐహుఖార్యాశ్వం ఉన్నప్పటికీ ఆ శృంగారాన్ని బహిరంగం చేయ డాన్ని వాళ్ల పోత్పహించలేదు. అచ్చ కెనుగు కావ్యాలు వచ్చాయి. దీనికీ ముస్తీంల పాలన కారణం కావచ్చు లేదా కేనలం ఒక (ప్రయోగం కావచ్చు. ఇవి దశీణార్యద్ర పాహత్యంలో రాలేదు, తెలుగులో (ప్రత్యేకంగా వచన కావ్యాల రచన దడిణాం[ధ యుగంలోనే మొదలైంది. చంపూ కావ్యాల్లోని వచనాలూ, పదకవితల్లాంటి సింవాగిరి వచనాలూ విడిచిపెడితే స్పద్ధేగ్యర చర్మితలో కొంత భాగం, (ప్రశాప చరిత, రాయవాచకము మొదలై నవి దక్షిణాంధయుగానికి ముందు వచ్చాయి. ఖవి వాడుక భావలోనే ఉన్నాయి. వేంక రేశ్వర వచనాల్లాంటి వాటిల్లో కూడ కొంత కావ్య భాషాధోరణి కనిపిస్తుంది. దతీణారయ్యధయుగంలలో కొన్ని వచన (గంథాలు వ్యావవోరిక భాషలో నచ్చా-అ. కాని ఎక్కువగా మధుర నాయకరాజుల పోషణలోని వచన కొవ్యాలు కావ్యభాషలోనే రచింపబిడ్డాయి. నాటి రాశాస్థానాల జీవన విధానం ఎంత భోగ (పధానమైందో తక్కిన అన్ని(ష్మకియలు సూచించిన జే యక్షగానాలు సూచిస్తాయి. వీటితో పోటీపడే మరో (వ(క్రియ పదకవిత. భ_క్రిపధ నమైన పదకవితలో శృంగారం అవసరానికిమించే ఉందనడంలో సందేహమేమీలేదు. కొందరు కేవలం శృంగార పదాలే రచించారు.

190

రాజకీయ సామాజిక వ్యవస్థలు రెండింటిచేత నిరాశానిస్ఫృవాలకు లోనైన కవులు ఆ రెండింటినీ నిరసిస్తూ ఈ కాలంలో కవిత్వం బెప్పారు. 17, 1తిన శతాబ్దాలలో ఆం[ధదేశంలోనూ, దకత్షిణంలోనూ ఉన్న రాజకీయ సామాజిక వ్యవస్థ చాలానరకు ఒకలాంటిదే. అంతటా చిన్న చిన్న రాజ్యాలే ఉన్నాయి. రాజులు, సంస్థానాధిపతులు బలహీనులు, 18వ శతాబ్దం వచ్చేటప్పటికి విదేశీ యుల మీద ఆధారపడి సంస్థానాలు నిలబెట్టుకోవలసిన స్థితిలోటన్న సంస్తానా ధీశులు, సాహిత్య పోవణచేసే తీరికనీ, ఓపికనీ పోగొట్టుకున్నారు. రాజకీయ అఆస్థిరతవల్ల సమాజంలో వర్ణ వ్యవస్థలో కొంత సడలింపు వచ్చింది. చిన్న కులాలవాళష్ళు అంతకు పూర్వుంలాగా వంశపారం పర్యమైన వృత్తుల్నే అవలంటిం బాల్సిన అవసరం లేకపోయింది. ముఖ్యంగా (బాహ్మణారిక్యం దెబ్బతిన్నది. అంతవరకూ పొందుతూ ఉండిన (పాధాన్యత తొలగిపోవడం, జీవనాధాంానికి ఒక (ప్రత్యేకవృ త్రి లేకపోవడం, విపరీతమైన పేదరికం కవుల్లో నిరాళా నిస్పృవా లకు కారణమైంది. తమ దుస్థితికి కారణమైన అసమర్థులై న రాజుల్ని, తాము (కష్టమెైందనుకుంటున్న సమాజాన్ని తిట్టసాగారు. అట్టా వచ్చిన దూషణ రచనలు దేశమంతటా వచ్చాయి. దకిణదేళశంలో వచ్చిన రచనల్లో కవిచిడవ శతకం, మధురమంగా పుంశ్చలీ విలాసమనే వికటకవి గోపాలయ్య వచన రచనా ఉన్నాయి.

తమకు ఆశయమివ్వని రాజును అన్ని రకాలుగా తిట్టి పోయడం సాధా రణ లవ్షణంగా కనిపిస్తుంది. అదే రాణి అయితే తిక్షై పద్ధతిలోని మార్పు *“మధురమంగా పుంశ్చలీ విలాసం'లో కనిపిస్తుంది.

మవోరాష్ట్ర రాజై న పతాప సింహుజ్జీ దారిలో పెట్టడానికి “కుట్టికవి వాంఛేశ్వరుడు “మహిష శళకం"”” అనే శ్లేషరచన చెప్పాడు. దున్నపోతు లాంటి వాడు రాజయ్యాడనీ, దున్నపోతుల్హాంటి రాజోద్యోగులు చెలరేగారని తిట్టి పోళాడు, కవి చౌడప్ప కూడా అధికారులను, కరణాలనూ తిట్టాడు. కవి చౌడప్ప దషిణాం్యధ యుగంలోని కవిత్వాన్నిలా సమీవషిందాడు -

పది నీరులు, పది బూతులు,

పది శృంగారములు గల్లుపద్యములు, సభం

క్షం

జదివినవాడే యధికుడు

గదరప్పాకుందవరపు కవిచొడప్పా !

యాచకులకు దానం చెయ్యనివారిని తిట్టిపోళాడు

ఐండగులాములు యాచక

తండంబునకివ్వ లేరు తముదండించే

మిండలకిత్తురు, ధగిడీ

గండలు, మణి కుందవరపు కవిచౌడప్పా !

ఇయ్యా, ఇప్పించంగల,

యయ్యలకేగాని మీసమన్యుల కేలా ?

రొయ్యకులేవా బారెడు

కయ్యానికి కుందవరపు కవిచౌడప్పా !

శ్రేషచిిత కొవ్యాలు అంతటా వచ్చాయి కేనలం పాండిత్య పకర్షా సూచ శాలయిన చిత కావ్యరచనకూడా ఈకాలంలో విస్పృతంగానే జరిగింది. [పాచీన తివుల్లో బంధ చిత కవిత్వాలున్నాయి కాని ఆవి మవో కావ్యంలో ఎక్కడో ఒక చోట (పత్యేక సందర్భాన్ని పురస్కరించు కొని మృ్మాతమే కనిపిస్తాయి. 16 వ శతాబ్దంలో పింగళి సూరన, రామరాజ భూషణుడు ద్వ్యర్థి కావ్యాలు (బ్రాళారు. 16 వ శతాబ్దం ఈర్వాత అం[ధదేశంలో కేవలం ద్వ్యర్థికావ్యాలే కొక తి కొవాలు, చతుర ర్థిక కొవ్యాలు కూడా వచ్చాయి.

గణపవరపు వెంకటకవి “*_పబంధరాజు వెంక టేళ్వర విజయ విలాసము” చిత, బంధ, గర్భ కవిత్వాలకు లక్ష్య్యగంథం. ఒక సీసపద్యంలో 60 రకాల పద్యాలని మిడ్చి చెప్పడం లాంటి (ప్రియని సర్కస్‌ ఫీట్టలో తలమానికమని చెప్పనచ్చు. అందులోను సంస్కృత ళ్లోకాలని, వలలు, దరువులు, కేకులు మొదలైన తెలుగు ళందస్సుల్సి , భాషా శ్లేషకంద పద్యాన్ని, 80 రకాల బంధా లున్న కంద పద్యాన్ని ఇమిడ్చి చెప్పటం ఎటువంటి ఫీటో పాఠకులు ఊహించ వచ్చు. అమితాసవు, మధుర, చిత, విస్తరములనే చతుర్విధ కవితలను రచింప గలనని ఈ కవి చెప్పుకున్నాడు. ఈ విధమైన కవిత్వానికి ఆదరణం లభించిందన

క్ష్ర32

డానికి నాటి ప్రబంధ కవుల మాటల్ని ఉదాహరించవచ్చు. తారాశశాంకక ర్త “చిత విస్తర మధుంావు లీలకవితల్‌ రచియింసగ నేర్పే” అని, ముద్దుపళని ““ఆశుకవిత్వంబు లల్లితేనే సరా చ్మిత |పబంధముల్‌ చెప్పవలదె” అని, శావాజీ “సకలభూషిత సకలార్థ సంభరిత విద్వదృమర చాతురీ, సుధ్మాపద త్యాగ వినోదచ్మిత [ప్రబంధము సంపూర్ణము" అని చెప్పారు. కృష్ణా ధ్వరి, కాళకవి మొదలైన వాళ్ళు ఈ విధమైన కవిత్వం [వాసినవాశ్ళే.

మొత్తం దక్షిణాంధ యుగ లశణాలను ఈ విధంగా చమీశీందు కోవచ్చు--

సామాజ్యాలు పతనమై చిన్న చిన్న రాజ్యాలు, సంస్థానాణ ఏర్పడ్డాయి. గందరగోళంగా ఉన్న రాజకీయ అస్తవ్యస్త పరిస్థితిలో ఆర్థిక వ్యవస్థ కుంటు పడింది. విదేశీయుల (ప్రవేశంతో విదేశీ పెట్టుబడి (సవేశించి, కై9స్తన మతం (ఈమ [కమంగా విస్తరించు కుంది. నాయక రాజులు పాతవర్ణ వ్యవస్థను అంగీక రించి నిలబెట్లే _పయళఠ్నం చేసినా పాత విలువలు మూరడం (ప్రారంభించాయి. భూస్వామ్య వ్యవస్థ పతనం వైపు పురోగమించింది. అనేక వందల సంవత్స రాలుగా చెప్పుకోదగిన పరిణామం లేని రాజకీయ, సామాజిక, ఆర్థిక వ్యవస్థ మార్చుపొందసాగిండి. తమిళ ,కన్నడ దేళాలలో వచ్చిన తెలుగు సాహిత్యం,కన్నత, తమిళ సాహిత్యాలతో ఎంతవరకు (వభావితమైంది అంటే, నృష్టమైన నమా ధానం చెప్పడం కష్టమే. పాపులర్‌ సాపాత్య (ప్మకియణ యవశగానం, పదకవిత్వం, వచన కావ్యం. వీటి విషయంలో మాం కొంత (ప్రభావం ఉందనక తప్పదు, భక్తులు బాలా మంది రచనలు చేసినా వారి భక్తి సాహిత్యం దేశంలోని ఇతర (ప్రాంతాలలో వచ్చినటువంటిది కాదు.కుల,లింగ లేదాల నిరాకరణ (ప్రాచీన తెలుగు కవుల్లో పాల్కురికి సోమనాధుడిలో కని పించినా ఈనాటి కవిత్వంలో అది కనిపించదు. కొంతమంది అ(బాహ్మణ కవులు వచ్చారు. కానివారి సంఖ్య సోదర భాషలైన తమిళ, కన్నడాలళో పోలిస్తే చాలా అల్పమే. పైగా కం స్తవ, మహమ్మదీయ కవులు ఈ భాషల్లో కినిపిస్తారు. తెలుగులో ఒకటీ అరాకంటె కనిపించరు. స్రీలు చాలామంది కవిత్వం తెప్పారు. లలిత కళలు నేర్చుకోవడంలో వేళ్యలకు, రాజకుటుంబాల

క్షం3 లోని ్త్రీకు మామే ఎక్కువ అవకాశం ఉండేది. అట వాటలు తెలిసిన వేశ్యలరు కనశాలిషేకాణు జరిగాయి. రాజాస్థానాల్లో గౌరవాలు పొందిన ఈ స్త్రీలు వీ విరంగానూ ఉత్తర దేళపు ఫ క్తురాం్యడతో పోలరు ఉ త్తర దేశంలో స్తీ పురు లేదం లేదన్న వాళ్ళ అభిప్రాయ స్త్రీకి పుదుషునతో సమంగా సమాజంలో స్రానాన్నివ్వడానికి చేసిన (ప్రయత్నంలో భాగంగా కనిపిస్తుంది. కాని దశ్నీ జాల్యభయుగ తెలుగు రచయ్యితులు మా[తం రాజుంటోగవస్తువులుగా మ్యాతమే గోచరిస్తారు. ఆర్థిక సామాజిక రంగాల్లో ఎంతో మార్చు వచ్చినా రాజాస్థానాలను అంటిపెట్టుకుని ఉన్న కవులలో ఆ మార్పులు (పతిబింబించవు తక్కిన కవులు పూర్తిగా వ్యక్తులు. సమాజంతో సంబంధంకింటె దేవుడిపై లక్షి భావమే వీళ్ళలో ఎక్కువ. అందువల్ల సమకాలీన సమాజం మొలాన్ని ఈ సాహిత్యంలో దర్శిద్దామం టే కుదరనిపని. అందుకే ఆ కాలపు పరిస్థితుల (ప్రభావం సాహత్యంపై ఎంత ఉందో ఆ కౌంతనే, చూపించడానికి వీలుంటుంది. వ్యావవోరిక భాషను విస్తృతంగా వాడడం, పొపులర్‌ సాహిత్యంగా ఈపీచగానాలు, వచన (గంథాలు రావడం ఆధునిక సాహిత్య లవమణాలభాయలు దక్షిణాం యుగంలోనే పడ్డాయినడానికి నిదర్శనం. ఆధార (గంథాలు కేం. గీవికి0ంంగ0ళ2, 0, తంగ82064-పం710, ఆ, కం6078%? 6. 1979. 111660౯ 0 10౧61222 2 ర8, ఎశీంక00ళఇ. వ. 51116056. 1986. 500111 204 పం1161041. 1166 19 16 29 2028322 కిణం1?6. 9 ౪010౧068, పేశీడేక28. థి కషరాడగిషన2ా2ం2 10761. 18060౯7 ౦౪66 ప2781148 01 కశ జయేల౯2. సశ ఏరే?28. శీ. 5166౧17130, వశీ. 0. 1972. 500111 0010౧086 19 కెశీండేంబం 0412. లల ౨1011. త ఆ₹1డే%261౯1820. కలల సే3?721286 05 గ2౧10౯6. పేశ్‌ఏరేక2ి8. €,. తెలుగు భాషా సమితి. విజ్ఞాన సర్వస ము, 8, 4 సంపుటాలు. ఇతర తెలుగు సాహిత్య చర్మిత (గంభాలు, కన్నడ, తమిళ సాహత్య (గంథాలు, దక్షిణోరధ వాబ్బయయుగం నాటి రచనలు, క్ష)

తెలుగు శతకాలు (కీ. శ 1700-1850 రాజకీయ సామాజిక భూమిక డి. చంద శేఖర రెడ్డి భారతదేశ చర్మితలో 18వ ళతాబ్దం చాలా ముఖ్యమైంది, కొన్ని శఠాబ్దా లుగా మారకుండా స్థిరపడిన రాజకీయ సామాజిక వ్యవస్థ ఈ శతాబ్దంలో విప్లవాత్మకమైన మార్చును పొందింది. 170? లో బౌరంగకేబు మరణించాడు ఢిల్లీ సింహాసనం కోసం వారనుల మధ్య పోరాటం సాగింది. ఇవాదూర్‌ క్షా సింహాసన మెక్కాడు. సయ్యదు సోదరుల కుతం[కాలవల్స వెంట వెంటనే రాజులు మారారు. ఈ మొగలాయీ చ(కవర్తులు పర్షియన్‌, ఆపఫ్టన్‌ దండయా[ఠలతు ఎడతెరిపి లేకుండా ఎదుర్కోవలసి వచ్చింది. మొదట పర్షియన్‌ చ(కవర్తి నాదిర్‌షా, ఆ తర్వాత అమ్హాన్‌షా అహ్మద్‌ షా అబ్దాలీ దండె తి వబ్చారు. అబ్దాలీ 1750-60 మధ్య ఢిల్రీపైకి 5 సార్డ దండెత్తి వద్బాడు. బందబహదూర్‌ నాయ కత్వంలో సిక్కులు తిరుగుబాటు చేశారు. మధ్య భారతంలో అధిక భాగాన్ని. అప్పటీకే నహోరామ్ట్ర) ల్యాకమించు కున్నారు. పీష్వా బాజీరావు ఢిల్లీని అక మించుకుంటే మొత్తం భారతదేశం మవోరాష్ట్రుల అధికారంలోకి వస్తుందని భావించి ఢిల్లీపై కి దృష్టి సారించాడు. ఈ (ప్రయత్నంలో ఢిల్లీ మీదికి దండెత్తి వచ్చిన అవ్యాద్‌షా అబ్దాలీతో 1761 లో వానిపట్టువద్ద జరిగిన యుద్ధంలో మహారాష్ట్రలు చిత్తుగా ఓడిపోయారు. ఢిల్లీ సుల్తాను (పతినిధిగా హైదరాబాదులో పరిపాలన సాగిస్తున్న నిజాముల్‌ ముల్క్‌- +రగవదిడి స్వతం్యతుడయ్యాడు. 11వ శతాబ్దం (పారంభతి నాటికే సామంత రాజుల దయాధర్మాల మీద నిలబడ్డ విజయనగర సాామాజ్యం 1748 నాటికి పతన మయింది. 1687 నాటికి గోల్కొండ కుతుబ్లాహీలు పడి పోయారు. అంతకుముందే తంజావూరు నాయక రాజ్యం అంతరించింది. 1789 8 మధుర నామక రాజ్యం కూడా ఆదృళ్య మయింది. తంజాపూరులో మవో

195

రాన్ట్రలు, ఆర్కాటులో నవాబులు, మైసూరులో ఒడ వర్గు, ఆంధ దేళంలో నివాములు పరిపాలిస్తున్నారు. కొని వీటిలో ఏ ఒక్క రాజ్మమూ స్థిరంగా లేదుం అన్నిచోట్లా వారసత్వ వివాదాలు తలయెత్తాయి సామంతరాజులు, పాలెగాళ్ళు స్వతంతత వపాంచారు.

ఓ7వ శతాబ్దం (ప్రారంభంలోనే యూరోపి యను వర్తకుల ముఠాలు దేశంలో అడుగుపెట్టామి. తమ తను (ప్రభుత్వాల మద్దతుతో ఈ వర్తక నంఘాలు త్వరిత గతిని వ్యాపించాయి. బీటీము ఈస్టు ఇండియా కంపెనీ (విటీమ [పభుత్వం నుంచి అనేక అధికారాల్ని పొందింది. 1667,61 ఛార్జర్లు ఈస్టిండియా కింపెనీ యుద్ధం (పకటించడానికి, శాంతి ఒడంబడికలు చేసుకోవ డానికీ ఆధకారమిస్తే, 1686 భార్జర్‌ సొంతంగా నాణాలు వణ్నదించుకోడానికి, వ్యాయ విచారణ జరపడానికి, సౌంత ఫైన్యాన్ని కలిగి ఉండడానికీ (బిటీవ (పళుత్వం ఆధికారమిచ్చిండి. మొగల్‌ చకవర్హులు, బెంగాల్‌ నవాబులు తదితరులు శమ అవసరాలకు కంపెనీ వనరుల్ని ఉపయోగించుకున్నారు. దానికి (పతి ఫలంగా కంపెనీకి రాయితీలు ఇవ్వాల్సి వచ్చింది. బాలా వేగంగా పెరుగుతూన్న శంపెనీ ప్రభావాన్ని తగ్గించడానికి ఢిల్లీ సుల్తానులు, బెంగాల్‌ నవాబులు చేసిన [ప్రయత్నాలు ఘోరంగా విఫలమయ్యాయి. కంపెనీవాళ్లు మ(దాసులో సెయింట్‌ జార్జి కోటను, కలకత్తాలో ఫోర్ట్‌ విలియమ్‌ కోటను కట్టుకున్నారు. కలకత్తా చుట్టు పక్కల మూడు గగామాలకు కంపెనీని జమీందారుగా గుర్తించవలసి వచ్చింది. 1717 లో ఫారూక్‌షియర్‌ కంపెనీకి మరో 88 [గామాలను ఇచ్చాడు. కంపెనీ ఏడాదికి 8,000 రూ॥లు మొగల్‌ ఖఇజానాకి చెల్లించే షరతుమీద వారి సరకుల మీద కష్టమ్స్‌ సుంకం రద్దు చేయబడింది. కంపెనీ ఆదాయం, ఆదాయంతో పాటు అధికారం విపరీతంగా పెరగసాగింది.

అయినా భారత దేశంలో వలసరాజ్యం స్థాపించుకోడానికి మొదట [పయ త్నించింది ఇంగ్రీషువాళ్ళ కాదు. (ఫెంచివాచ్ళు. స్వదేశీరాజుల వారసత్వ వివాదాల్లో తలదూర్చి వలస రాజ్యస్థాపనకు ప్రయత్ని ౦చారు. తమకు (పత ద్ధలుగా ఉన్న ఇంగ్లీషు వాళ్ళను తరిమివెయ్యడానికీి మృదాసులోని సెయింట్‌ జొర్జి కోటను పట్టుకున్నారు కూడా. కాని (ఫెంచి కంపెనీ అధికారులు, ఫైన్యాథి కారుల మధ్య పరస్పర స్పర్థ కాకణంగా (ఫెంచివాక, (ప్రారంభంలో సాధించిన

96

విజయాలను తొందరలోనే కోల్పోయారు. వాళ్ళు మొదట జోక్యం కల్పించు కున్న రాజ్యవివాదాలు రెండు. ఒకటి హైదరాబాదు, రెండు అర్కా-టు. హైదరాబాదులో శమ ఆనుకూలుజ్జీ సీంవోసనం మీద కూర్చోబెట్ట గలిగారు. ఆర్కాటు సీంహాసనం కోసం | ఫెంచివాళ్ళ నమర్థించిన చందాసా హెల్‌ మధ్య లోనే చనిపోవడంతో [1౧161161౪6 కోల్పోయారు. మదాసులో ఇంగ్లీవు వాళ్ళతో పోరాటానికి మైదరాబాదులో ఉన్న బుస్సీని నవోయంగా పీల్చు కోవడంతో హైైదాబాదు నవాబు ఇంగ్లీషు వాళ్ళ పక్షంలో చేరిపోయాడు, యూరపులో ఉంగ్లాండు, | ఫాన్స్‌ల మధ్య జరిగిన యుద్ధాలు, ఒడంబడికలు వ్యాపారాన్ని అభివృద్ధి చేసుకోవడంలో వెనకబడటం, (ఫెంచి అధికారుల మధ్య వైళుధ్యాలు ఇవన్నీ _ఫెంచివారి పతనానికి కారణాలయ్యాయి. తను వై థల్యానిలి $60190680468 గొ డూఫ్లేని, లా టోర్జొనే ని (ఫెంచి (ప్రభుత్వం శిషించింది.

175? లో బెంగాల్‌ (బిటిమవాళ్ళ అధీనం అయింది. 1759 8 హైదరాబాదు నవాబు ఇంగ్లీషవాళ, చేతిలోకి వచ్చాడు. 1766 లో హైదరాబాదు నిజాం గుంటూరు, కొండవీడు, ఏలూరు, రాజమండి, శ్రీకాకుళం పరగణాలను ఇంగ్లీషు వారికీ కౌలు కిచ్చాడు, నిజాంకు అననరమైనప్పుడు సవోయంగా శంపెనీ వారు సైన్యాలకు పంపించేటట్లూ, అటువంటి అవనరం రాని సంవత్స రాలలో ఏడాదికి 9 లషల రూపాయలు కౌలు ఫెకంగా రెల్లించేటట్లూ ఒడంబడిక జరిగింది, మచిలీ పట్నంలోని కం'పినీవారి దుబాసీ కాండ్రేగుల జోగి పంతులు ఈ ఒడంబడికను కుదిర్చాడు,

18 వ శతాబ్దం చివరికి [విటిషు ఈస్టిండియా కంపెనీ కొత్త ళూలాగా అను అకమించుకునే కార్యక్రమాన్ని కొంత నిలిపి, ఆక్రమించుకున్న (ప్రాంశంలో అధికారాన్ని స్థిరం చేసుకునే [వయళ్నాన్ని [పారంభించింది. న్వతం్యత రాజ్యాలమీద శమ ,[వభావాన్ని పెంచుకోవడానికి [వయత్నం మొదలు పెట్టిచి. తనుతో నంజంధాలు పెట్టుకునే (అంటే తమ రచణను, నవాయాన్ని ఆశించే) న్వతంశ రాజ్యాలతో ఒడంబడికలు చేనుకుంది. ఈ అుంబడీకిల వెల్ల ఇ రాజ్యాలు విదేశీ వ్యఎవారాల్లో అంతటా కంపెనీ ద్వారానే వ్యవచారించవలని ఉంటుంది, ముఖ్యంగా (వెంతి జాతీయులకు ఉద్యోగాలివ్వతం గొని, వారితో వ్యాపారం చేయడం కాని చేయకూశరు. శంపెనీ నవాయంగా

197

వంశే సేవ్యాల అడ్చును ఆ రాజ్యాలే భరించాలి. అవసరమైతే ఆ పైన్యాలు స్వయంగా వన్నులు వసూలు చేసుకునే వాక్కును కలిగిఉంటాయి. స్వదేశీ రాస్యాలకు కంపెనీ సైన్యాల అవసరం ఎల్లప్పుడూ ఉంటుంది కాబట్టి వాటిని భళించే సారనం లేక కంపెనీకి కొత భూభాగాలను దఖలు వరచుకోవలని రావడం సవాజ పరిణామమే. న్వదేశీ రాజ్యాలు [కమ(కమంగా అప్పుల పాల్రె, ఆర్థికంగా చితికిపోయింతర్వాత *దువ్పరిపాలన' అన్న నెపంతో కంపెనీ వాటిని లాగివేసుకుంది.

ఈ విధంగా కంపెనీ స్వారీనపరచుకున్న భూలాగాలన్నీ_ కౌలుకు తీను కున్న భూభాగాలనీ తమ స్నేపాతులకు మళ్ళీ కౌలు కిచ్చింది. ఇట్లా కౌలుకు- తీసుకుక్నవాళ్ళలో ఇంగ్లీవవాళ్ళకూ, నిజాముకూ ఒప్పందం కుదిర్చిన జోగి వంతులు కూడా ఉన్నాడు, ఈ పద్ధతి 1769లో రద్దయి వేలంవేసే పద్ధతి (ప్రారంథమముంది. ఈ వేలం మూడేళ్ళ కొళసారి జరిగేది.

1803లో కాశ్వత కర నిర్ణయ పద్ధతి (₹67080230౯ [6760౧46 56౯116860౧ ల వచ్చింది. సంవత్సరానికి ఇంత అని ఒక్కొక్క సంస్థానం కట్టవలసిన పేష;.ము నిర్ణయించబడింది. సంస్థానాధీశుల సైన్యాలను 180294 చేశారు. పాత జమీందారుల జమీందారీలను ఖాయం చేశారు. పడమటి సంస్థాశా లలో అమరకం పద్ధతిని రద్దువేసీ పైనిక దళాలను తొలగించేళారు.. దాంతో అవి కూడా ఉ త్రర సర్కారుల్లోని జమీందారీల స్థాయికి వచ్చాయి. ఈ పాలె గాష్ల అంతకుముందు సైన్యపోవణకోసం ఖర్చు పెడుతూ ఉండిన డబ్బును కూడా లెక్కం గట్టి కంపెనీకి చెల్లించే ఏర్పాటు చేశారు. తెలంగాణాలోని సంస్థానాలు మ్మాతం పూర్వంలాగే నిజాంకు కప్పంక ట్రే ఆరీన రాజ్యాలుగా ఉండిపోయాయి.

రాజకీయ పరిస్థితులిట్టాఉంటే ఆర్థిక పరిస్థితులెట్లా ఉన్నాయో చూద్దాం. అనేక భతాబ్దాలుగా (దాదావు కవ శతాబ్దం నుంచి కావచ్చు) పరిణామరహితం (5486206) గా ఉన్న భారతదేళ ఆర్థిక వ్యవస్థలో కూడా విశేషమైన మార్పులు సంభవించాయి. మనది స్వయం సమృద్ధమైన [గామీణ వ్యవస్థ. ఈ వ్యవస్థకు రైతు వెన్నెముక, (గామ [పజలకు కావలసిన అన్ని ముడి పదార్థా లను రైతే ఉత్తి చేస్తాడు. కమ్మరి, కుమ్మరి, సాలె మొదలైన వృత్తి పనుల

198

వాస అవసరమైన సాధనాలను తయారు చేస్తారు. ఏ వస్తువు కోసమూ (గామస్తుడు మరో (గామానికిగాని, పట్టణానికిగాని పోవలసిన అవసరం లేదు. అధిక జనాభా ఉన్న కొన్ని పట్టణాలు ఉండేవి. ఈ పట్టణాల _పజలు ఆహార ధాన్యాలు మొ॥ అన్నింటి విషయంలోనూ [గామాల మీదే ఆధారపడి ఉంటారు. రైతుకు తన సరకులు అమ్ముకోవడానికి తన (గ్రామం (10621) కాక ఉన్న మరో ఆవకాశం దగ్గరలో ఉన్న పట్టణం. పట్టణ పజల కొనుగోలు ₹ కీ రై తులు చెల్లించే పన్నుల మీద ఆధావపడి ఉంటుంది. రైతులు కట్టే పన్నులు, పట్టణ [పజలకు, వాళ్ళు వస్తువులను కొనుక్కోవడం ద్వారా ఆది మళ్ళీ రైతు లకూ తిరుగుతూ ఉండేది. రైతు తన ఉత్పత్తులపై ధర పెంచితే 3211౧01౧8గొ పన్నులు కూడా పెరిగేవి

17 వ శతాబ్దంలో ఈ పరిస్థితి కొంత మారింది. ఉదాహరణకు 1680-8ల లో ఇామం తర్వాత ధాన్యం ధరలు విపరీతంగా పెరిగిపోవడంవల్ల గుజరాతులోని రైతులు పత్తి పంటను మానివేసి ఆవోర పంటలే వేళారు. దీనివల్ల (గామీణ ఆర్థిక వ్యవస్థలో కె212౧66 దెబ్బశిన్నదీ. యూరోపియన్‌ వాణిజ్య సంస్థల _పవేశంవల్ల ఇది మరింత ఎక్కువయింది. ఇంతకుముందు దేశంలోని పట్టణాలు మ్మాతమే మనకు వాణిజ్య కేంద్రాలు కాగా ఇప్పుడు విదేశాల్లోని పట్టణాలు కూడా కేందాలయ్యాయి. మొదట్లో ఇం గ్లీమవాళ్ల బెంగాల్‌లో బట్టలు నేయించి తమ దేశంలో అమ్మి డబ్బు చేసుకున్నారు. తర్వాత ఇక్కడ నూలు కొని తమ దేశంలో నేయించి మన దగ్గర అమ్మడం మొదలుపెట్టారు. మన ముడ్తిసరుకులను కొని తయారయిన వస్తువులను మనకు ఆమ్మడంతో మన దేశంలోని వృత్తికారుల వృత్తులు దెబ్బతిన్నాయి. మనం పెట్టుబడిదారీ సమాజంలో అడుగు పెట్టాం. (ద్రవ్య సంబంధాలు పెరిగాయి.

మొదట ఇఅంగ్లేయులు స్వదేశీ సంస్థా ౮ ధిపతులను జముంచిన నందర్భంలో వీలైనంతవరకు దోచుకున్నారు. దోచుకున్న సంపదను స్వవేశానికి తరలించారు, - ఇడి అంతకుపూర్వానికీ అప్పటికీ ఉన్న మరోలేదం. ముస్తిములు దేశాన్ని జమించినా విక్కడ్‌ స్థిగపడిపోయారు కాబట్టి సంపద దేశంలోనే ఉంది. ఇంగ్లీవు వాళు ఇక్కడినుంచి సంపదను స్వదేశానికి చేరవేయడంవల్హ్ల దేశం మరింత సీదదయింది. ఇది మొదది గశ. రెండోదళళో తమ అధికారం స్థిరపడిం

139

తర్వాత పన్నులద్వారా సొధ్యమైనంత ధనాన్ని సేకరించి తరలించారు ఇంతకు పూర్వం పన్నులద్వారా రైతులు చెల్లించిన ధనం, ఉత్పత్తుల అమ్మకంద్వారా తిరిగి రైతుకు చేరేది. ఇప్పుడు అది తగ్గిపోయింది. కాశ్వతకర నిర్ణయం (వల%1202౧౯ కెలళ6౧66 56ల16ఇ680) వల్ల పన్నులు స్థిరంగా నిర్ణయిం చడం జరిగింది అంతకుముందు పన్నుల విధానం సమయానుకూలం (₹1ల:101లగా ఉండేది. ఎందుకంటే రైతుల ఆదాయం స్థిరంకాదు కాబట్టి, అళశినృష్ట, అనావృష్టి వంటి (పకృతి బీళల్సాలూ, అప్పుడప్పుడూ ధిరలు పడిపోవటాలూ సర్వ సాధారణం కాబట్టి బాలాసార్హ పన్నుమినవోయింపు (గజ ౫౯౫91105) ఇవ్వవలసి వద్చేది. ఇప్పుడు కొత్తగా (పవేళ పెట్టీన పన్నుల విధానం వల్ల పూర్వపు భూస్వామ్య వ్యవస్థలో కంటే రైతుల పరిస్థితి ఘోరంగా. పరిణమించింది. దేళంలోని పెద్ద వ్యాపారులు దళారులు,: ఏజెంట్లు అయ్యారు.

ఇక మన సంస్థానాలూ, సంస్థానాధిపతుల సంగతి ఏమిటి ! కంపెనీ (వళుత్వం సంస్థానాధిపతుల సైన్యాలను తొలగించేటప్పటికి మన సంస్థానాధీశులు కోరలు పీకిన పాములయ్యారు. 17064 పద్మనాభ యుద్ధం తర్వాత అప్పటివరకూ బాలా బలంగా ఉండిన విజయనగర సంస్థానం కూడా కూలబడ్‌ంది కంపెనీ విధించిన 'పేష్కుము కట్టలేక అప్పులపాలయిన నంస్థానాలెన్నో. పెగా ఈ సంస్థానాలు అప్పుదేసింది ఇంగ్లీషు, ముస్లిము అధికారులవద్ద, బాకీలు పెరిగి నమయానికి అప్పుతీకృలేని పరిస్థితివస్తే ఈ అధికారులు ((గామాల) సంస్థానాల మీదపడి దోచుకున్నారు. ఈ పరిస్థితిని భరించలేక అప్పుడప్పుడూ కొన్ని సంస్థానాలు మొదట్లో తిరగబడ్డామి. కొని శతువుల బలాధిక్యత (54961107 క411162 (0766) ముందు నిలబడలేక పోయాయి. వంశపారంపర్యంగా సంస్థ్టానాధీకలయినవారు కొందరైతే, సంస్థానాలను కౌలుకు తీసుకున్నవాళ్ళ మరికొందరు, కొంచెం డబ్బుఉంటే సంస్థానాధిపతి కావడానికి షణం పట్టదు, నంస్థానాధిపతులు కంపెనీవారికి పన్ను వసూలుచేసిపెట్టే రెవిన్యూ ఆఫీసర్ల స్థాయికి నచ్చారు.

కంపెనీకి చెల్లించే పేషృషులో ఎటువంటి లోపమూ రావడానికి వీల్లేదు. కాబద్ధీ నంస్థానా ఏపతులు దయావహితంగా పన్నులు వసూలు చేశారు. అ్యగవి

200

రాదులకు అంతకుముందున్న పరిహారాలు పొయ్యాయి పచ్నులు సరిగా కట్టకపోతే ఆగ్రవోరాలు లాక్కుర్చా రు.డబ్బుకు సంబంధించిన లావాదేపీలతోనే తీరిక దొరకని సంస్థానాధిపతులు వారసత్వ వివాదాలతో కోర్టులచుట్టూ తిరుగవలసీ శావడంతో మరింత ఇబ్బందుల్లో పడ్డారు. అంతకుముందు ఐల్యసయోగం ద్వారా ఈ వారసత్వవివాదాలు తేలిగ్గా తేలిపోయేవి. ఇప్పుడు కోర్టుల్లో సంవత్సరాల తరబడి వ్యాజ్యాలు సాగడం, వకీళ్ళ ఫీజులకే సంస్థానం ఆదాయం బాలక్ష పఫోవడాలతో కవులు, పండితులు, (బాహ్మణులు, ఆ(గహారాలు, దేవాలయాణ వీటి సంగతి పట్టించుకొనే నాథుడు లేకపోయాడు. పైగా జమీందారీలను కౌలుకు తీసుకోవడం డబ్బు సంపాదన కే అయితే వీటికి డబ్చెవడు ధారపోస్తాడు! ఎక్కడన్నా ఒక దాత ఉంటే వాడి దృష్టిని మరల్చడానికి సవాలక్షమండి. అధికారులు.

ఈ పరిస్థితుల్లో వచ్చిన శతక సాహిశ్యం ఎటువంటిది ! శతకం నిర్మాణ వర్టన (5౯72006011 రేల80౯19410౧) ఇవ్వడం ఇక్కడ అనవసరం. తెలుగులో శతకం (ప్రారంభం కావడానికి పూర్వమే ఇరుగుపొరుగు భాషల్లో శతకాలున్నాయి. తెలుగు సాహిత్యంలో బలమైన ఆత్మాలివ్య కి సౌధనంగా శతకం తయారయిందనీ మాతం చెప్పక తప్పడు, పైన చెప్పిన పరిస్థితుల్లో అనేక బాధలకు గురయిన కవులు శశకాల్లో తమ బాధల్ని వెళ్ళబోసుకున్నారు. అ బాధలకు కారణమైన వ్యక్తుల్ని వ్యవస్థనూ ఇష్టంవచ్చినట్టు తిట్టిపోశారు. ఈ కాలంలో వచ్చిన శతక సాహిత్యంలో రెండు న్పష్టమైన ధోరణుల కన్పి స్తాయి. ఓకటి వ్యవస్థ, వ్యక్తులు కారణంగా బాధపడి నిరాళానిస్ఫృవాలకు లోనైన కవుల ధోరణి. రెండు గతానుగతికంగా పాత పద్ధతిలో సాగిన రచనా రోరణి.

మొదటి పద్ధతిలో వచ్చిన రచనలు కవుల్లోని ఆసంతృ పవి | పతిలిం బిస్తాయి. ఈ అఆసంతృ ప్రీ ఒక (కమపర్ధతికి చెందిన ఉద్యమరూ పాన్ని రరించ" లేదు. వ్యక్రి అసంతృ వ్రిగానే మిగిలిపోయింది, (కమబద్ధమూ, నుసంఘట్ని శమూ కాకపోవడాన ఇది ఏమీ సాధించలేకపోయింది. ఈ అనంతృ పికి, సిరాళా నిస్ఫృహలకు కారణమైన వ్య క్తుల్నీ, వ్యవస్థలో వచ్చిన మార్భుల్నీ.

ర్త మాతమే ఈ కవులు దూషించారు తప్ప వాటికి మూలమైన సేతువుల్ని విచా రించడానిక్కానీ, పరిష్కారాన్ని సూచించడానిక్కానీ [(పయత్నించలేడు. అనాడు కోస్తాజిల్దాలోనూ, రాయలసీమలోనూ ఉన్న సంస్థానాధీవల పరిస్థితిని ఇంతకుముందే చూళాం. రాజకీయంగా అస్వతంగళులూ, రవణ వరంగా అనమర్థులూ, ఆర్థికంగా దివాలాకోరులూఅయి కేవలం సుంకర్ల స్థాయికీ చేరుకొన్న ఈ సంస్థానాధిపతులు ఏవిధంగానూ (పజల క్షేమాన్ని చూడడాని$ వనికి రాని వాళ్శ్ళయ్యారు. పన్నుల విషయంలో, అ(గవోరాల విషయంలో, అ్యగవర్జాల విషయంలో అంతకుముందుండిన రాయితీలు రద్దయ్యాయి. వాటిని కాపాడలేకపోయినందుకు కవులు సంస్థానాధీళ సరుల్ని ఎన్ని శిట్టాలో అన్ని తిట్టారు. కట్టవలసిన పన్ను కట్టలేకపోవడంచేత దివానుల సలవామీద తన అగ వోరాన్ని లాక్కున్న వేంకటగిరి సుస్థానాధీశుడు గోపాలకృష్ణ యా చేం(దుజ్ణీ శార్టూలాకారంతో వచ్చి చంపమని యమొణ్ఞి (పార్టిస్తూ విక్కిరాల రంగాచార్యులు గో శార్దూల శతకం చెప్పాడు. కాలా! కంఠగతాసువున్‌ చన వాఠుంగావింపవే రాజగో పాలున్‌ వేంకటగిర్యధీశ్వరుని విప్రక్నే[తబాధాకరున్‌ శూలి _దవ్యవరున్‌ సమాదృత మవాకుంఠాప్తు వేగంబ ళా ర్ట్థూలాకారము దాల్చి సాధుజన సంతోషమ్ము వర్థిల్లగన్‌. ఏమయ్యా! ఇట్టాగేనా తిప్రేది అని అడుగుతారేమోనని ఈ విధంగా సమాధానం కూడా ధెప్పాడు- ఏ సీ రాజును దిట్టీనాననుచు నన్నెగ్గేమియ: బల్కకం డో నిష్టా గరిష్టులార! వీడు మహిపై నున్నంత కాలయినే మైనన్‌ విపుల బాధ తీరదు గదా!......... అకిదం సూరకవి రాజును గంగి రెద్దుతో పోల్చాడు రాషమలింగేళ శథకంలోం

202 కడు వింతయగు న్థూలకాయంబు గలుగుట చ్మితభూషాంబరస్థితి నలరుద శూర్యనాదంబులతో జనుదెంచుట వాలవ్యజనసమవా వ్రీ గనుట శృంగవేేతోద్ధతి జేరరాకుండుట చూపరుల్‌ పదుగురు చుట్టికొనుట స్వనియంతృ వాద్యంబు విని తలయూచుట' మౌనము[ద్ర వహించు మతము గనుట గంగి రెద్దునకు మూర్థ భూకొంచునకును భేదమించుక యును గానిపించ దట్టి (వళుని వేడిన సత్కవి పదవి చెడదె..... మరో అడుగు ముందుకువేసి. పదుగురు కోతివెంబడి సంచరింపరే వాహకుల్లేరె శవంబునకును గంగిరెద్దుకు లేవె ఘనతూర్యరావముల్‌ కలిమి గల్లదె వార కామినులకు పులి గోవు జంపి నక్కల టోషంపదె స్థూలకాయము లేదె దున్నలకును పుప్పిపంటికి లేదె పుట్టంబు జుట్టుట వేణుధరుం డెద్దు వెంటరాడె న్యాయ పద్ధతి నడువని యవనిపతికి నెన్ని చిన్నెలు గలిగిన నెందుకొరకుం...+4 తన పౌట్టకైై [పజల గలచు దురితరతుడు వాడొక్క రాజా! "పెను తరాజు గాఠ!-అంటాడు కూచిమంచి తిమ్మకవి కుక్కుటేశ్వర శతకంలో. కవులకు దానాలివ్వని నంస్థానారీపల్ని అతిదారుణంగా దూవించిన కవులున్నారు. హీన |పభువులు కవ్పలకు వీటి ఘోటక హాటకాదు లియ్యక ఎట్టా చుట్టాతిప్పుకొంటారో తన భ క్రమందారళశతకంలో చెవృాడు కూచిమంచి జగ్గక వి,

203 గడియల్‌ రెండిక సైచిరా, వెనుకరా కాసంత సేపుండి రా విడిదింటం గడె సేద దీర్చుకునిరా, వేగంటె భోంచేసిరా యెడ పొద్దప్పుడు రమ్మటంచు నుకవిన్‌ హీన (పళుండీ గతిన్‌ మడతల్‌ పల్కుచు [దిప్పు గాసిడక రామా ! భ_క్తమందారమా! జగ్గకవి తిట్టు లిట్లే కావు తక్కిన వాళ్ళతో పోలిస్తే. ఉదాహరణకు మరో కవి... వయసు తీరిన కాంత నషోజముల భంగి సంగమంబై న శిశ్నంబు కరణి గర్భిటి యగు వారకాంత యుండెడి తీరు పాండు రోగి ముఖంబు భంగి, ముసలి యెద్దు ముడ్డిని పేడ యెళ్ళొచ్చు క్రైవడి ఈన టోయిన గాడ్డె యోని కరణి అగ్గి దాకిన వాని యండాల పోలిక మగడు పోయిన లేమ పగిది, లుబ్ధ యాచకుల జూచి తల [వేలవేసి పెద్ద సున్నజుట్టుకదా ముండగన్న కొడుకు... ... అని విజ్బంభించి బండబూతులు తిట్టాడు. దాన ధర్మాలు, గౌరవాదరాలు ల లించలేదన్న కసి అటువంటిది. పూర్వం లాగా వంశపారంపర్యంగా వచ్చిన నంస్థానారిపతులు గాక, నంస్థానాల్ని కౌలుకిడ్చే పద్ధతివల్ప కొత్తగా కొంతమంది సంస్థానాధిపతు లయ్యారు. ఏదోవిధంగా డబ్బు సంపాదించి దా తో ఒక సంస్థానాన్ని కౌలుకు తీసుకొని సంస్థానారీవడనిపించుకోవచ్చు. ఈ విధంగా సంస్థానాధిపతులయిన వాళ్ళను గురించిన [పళంస కూడా ఎక్కువే. పంచాంగములు మోసి, ఐడవాతినము జేసి పల్లెకూటము జెప్పపసుల గాచి

204 హీన వృళ్తిని వీచ్చమెత్తి గోడలు దాటి ముద్దకూళ్ళకుటోయి మొళ్తుల బడి విస్తళ్ళు గుట్టీ, కోవెల నంబివాకిట గసవూడ్చి లంజెల కాళ్ళుపిసికి కన్నశాత్తుల తమ్మ కళ్ళెత్తి గతిదెడి ఆలుబిడ్డల పరులంట జేసీ నట్టి దేబెకు సిరిగల్లెనేని వాడు కవి వరులదూరు బంధువర్గములగేరు పరుని పని మీరు నొకరిని చెజుపగోరు... అంటాడు వేణుగోపాల శతక కర్త పోలిపెద్ది వేఠటడాయ నిం ఆంగడంగడ విచ్చమడిగి వేసాల్‌ వేసి జాబులు దెచ్చి పైలాద్డ బబ్బేం..... ఇంకా ఏమేమో చేసి (పళువులయ్యారట. కలిపురుష (వఠీకావరై దగుమోట పజల గాపరులు భూపతులైరి చెడుగు కొంటెలకెల్స బొడమిన గడు తొత్తు కొడుకులు దొరలైరి గురుతు దనర,.. అని విమర్శించాడు శ్రీ మదనగోపాల శతకకర్త వంకశాయలపాటి వేంకట కవి. నీచుల్‌ భూపతులైరి, వారి కడ దుర్నీతుల్దురాచారులే వాబాలత్వుము గాంచి మించిరి,,4,.: అన్నాడు శ్రీకృష్ణ ళతకకారుడు ముండఃల్రై వేంకట కృష్ణమాచార్యుడు. ఈ నంస్థానారీశ్వురులకు తగిన శ్రే వారి భృత్యవర్గమూ, రాజు దానం చేయ దలచుకుంటే ఎంత మంది అడ్డు పడడానికి రీలుందో ఈ కండి పద్యం లెప్పంది.

205 అవనీశ్వరుడు మందుడైన నర్థల కీయవద్దని వది దివాను చెప్పు, మునిషీ యొకడు చెప్పు ఐకిషీ యొకడు చెప్పు, తరువాత నా మజుందారు చెప్ప, తల (దిప్పుచును శరస్తా చెప్పు, వెంటనే కేలు మొగిడ్చి వకీలు చెప్పు, దేశపాండ్యా తాను తినవలెనని చెప్పు, ముసరద్ది చెవిలోన మొనసి తెప్పు, యళము గోరిన దొరకౌడుకై నవాడు ఇన్ని చెప్పులు గడ్మదోసి ఇయ్యవలయు. .4,... శవుల కిచ్చే దానాల కడ్డుపడే అధికారిని ఎంత జుగుప్పావహంగా కవి వర్థికిడ్రాడో ఈ కంది ఫద్యం చూస్తే తెలుస్తుంది. తల్టి రంకున పుండ్లు తాకివచ్చిన యట్లు మూల నిక్షేపంబు ముణిగినట్లు కూతురు ముడు పెళ్ల కొల్ల బోయిన యట్లు కాణాచి పల్లెలు కాలినట్లు చెల్లెపైబడి దొంగ చేసివేోయిన యట్టు కొడుకు నప్పుడె తలగొట్టి నట్లు దిగులు వడిచూచి, మూగ్భల్లి, తెప్పిరిల్లి _శువుల శీయగవద్దని కన్నుమీటు. ..... ఇటువంటి దృష్టాంతాలు మరెన్నో చూపించవచ్చు. తనకు గతిలేక ఒకరిచ్ళు తరిని వారి మతుల చెరబెడి రండళు (గత్సవులేల? దుష్టుడు మం ఇకొన రొజు దెజచ- ధర్మవిదులైన రాజ సః స్థానములను జేరుకదా నొక్కొక్క దీవాట్లమారి వపంథ- మంతులమని బొంకు మాటలాడిన గాడు ఇప్పింపనేర్చి తమీయవలయుం

ణం వంకర పాగాలు వంపు ముచ్చెలజోళ్లు బెవిసందు కలములు చేరుమాళ్టు మీగాళ్ళపై పింజలూగెడు ధోవతుల్‌ విగితరంటై న పార్ష్మీ మొహర్డు చేపలవంటి పు స్తీమీసముల్‌ కలందా న్చెట్టిలంగ వస్త్రములచుంగు సొగసుగా దౌరవద్ద తగినట్టు కూర్చుండి జంకులాం[డకు సిఫారసులు చేనీ

కవి భటుల కార్యములకు విఘ్నములు చేయు

రాయసాల్పిండములు దిను వాయసాలు---

ఈ పద్యంలో రాయసాల వేషం కూడా చక్కగా వర్ణించబడింది. లీద రికాన్ననుభవిస్తూ తమ (పలిభకు గుర్తింపు లేక గౌరవాదరాలు లేక కన్వేూ పొందిన నిస్సృవా ఇంఠంతని చెప్పరానిది. సంస్థానాధీశుల సభల్లో ఈమకంటే వేశ్యల కే గౌరవమెక్కువ, సుకవి కావడం కంటే వేళ్యయై పురితే బాగుండేది అన్న కవులూ, మరీ జుగుస్సతో ఆమె అలచోవై ఉండినా మేలన్న కవులూ కూడా ఉన్నారు. తను రాజసళకు వస్తే లేచి గౌరవించని వేళ్యను గూర్చి కవి=

ఆస్థానమందు విద్వాంసులగని లేచి |మొక్కబూనని వార మోహనులను

తలగౌరిగించి, మెత్తని సున్నమును బూసి, బొగ్గుగందంబున బొట్టమర్చి

చెప్పుల మెడగట్టి, చింపిచేటల గొట్టి, గాడిదపై బెట్టి, కాలమెట్టి తటుకున [గామ (పదక్షిణం బొనరించి నిల్చిన చోట పేజ్జీళ్ళు చల్లి వ్మిపదూషకులను వారి వెంట నిచ్చి

హెగనంపవలయును శమను పురిశి...---అంటాడు,. ఇంత మందిని తిట్టినవారు తోటి కవుల్ని మ్మాతం విడుస్తారా 1! రాజులన్మాశయించి సన్మానాలు పొందే కవుల్ని తిట్టారు. కూచిమంచి తిమ్మకవి కుక్కు టేశ్వర కతకంలో.-

పరమ లోఖిని దివాకర తనూభవుడంచు ఛద్మచిత్తుని వరిశ్చం[దుడనుచు

207 విర్ణయాళత్ముని రామన్ఫప శిలామణి యంచు కడుకురూపిని రతికాంతుడ నుచు పాపకర్మునభంగ పాండవ్మాగజుడంచు సమరఖీరుని సవ్యసాచియనుచు కుండబీదను మరున్మండలేశ్వరుడంచు మతిహీనుని లోగిపతి యటంచు కవులు కక్కూర్తి నిసుమంత కడుపు కొరకు పొగడుచుందు రవివేక బుద్ధుంగుచు,.. కూడదనగను గవితల గూర్చి బలిమి గుమతుల కిచ్చు వాడొక కూళసుమ్ము... *= [కూర నృపాల కొధములనమ్మి సీరుల కాసించు వాడొక్క_ చెనటి గాడె,.. ఈమ కవిత్వం కాక మరో బతుకు తెరువులేని కవులేం చేస్తారు | సామాన్యులను కూడా దానాళియ్యలేదని తిట్టారు. మారుతున్న ఆర్థిక వ్యవస్థలో విలువణ మార్తాము గదా ! పాతికేళ్ళ కిందబిలా? విప్పుకు పాలు, "పెరుగు ఊరికే ఇస్తున్నారా ఎవరన్నా ' దానధర్మాలు పూ ర్రిగా తగ్గిపోలేదా! అబ్బబ్బ ! కిందటేడప్పయ్య గిర్తాన జోలెజంగముకి స్తీ సోలెడుప్పు సౌతాని జియరయ్య సతికితేపోయి స్తి కొల్లగా గుల్లెడు సల్పబొట్టు లంక స త్ర్తెంవాడు పొంకాన హీగిడితే మాలదాసరికి స్తి మానెదూడ వేదాలు వాగితే యెల్లు బొట్టయ్యపు కొలకుండ దోసెడు కొట్టలి స్తి నౌర తమ కన్న కూనుగాడవల నింక గలడె యను మూర్గ (ద్ధరకామవైరి... ఒక్కొక్క-జాతి ఒక్కొక్కరికి దొనం చేస్తుంది కొని కవుల కిచ్చే వాత మాతం లేడని మొత్తుకుంటారు. జంగాలపాలు దేవాంగుల విళంబు కాపు ఏ_తము పంబకొని పాలు వ్యాపారి విత్తంబు వారకాంత'.) పాలు కవుల కీగల జాతి యొక్కటియు లేదు...

208 వ్యవస్థ చెడిపో యిందనీ,కలికాలం వచ్చిందనీ, కులధర్మాలు మారిపోయాయనీ, (బావ్మాణులకు గౌరవంపోయిందనీ వాపోయారీ శతక కవులు = రాజకీయ ఆర్థిక వ్యవస్థల్లో వచ్చినమార్చు సమాజంలో సాంఘిక వ్యవస్థలో శూడా వస్తుందన్న సత్యాన్ని గృుర్తించకపోగా పాత వ్యవస్థ పాడై పోయిందని కడివెడు కన్నీళ్లు కాపు కవీశ్వరుల్‌ కంచఆ యోగులు సాతాని వైష్ణవుల్‌ సాలెభటులు కోమటి దాతలు కొంటె భాగోతులు మాలవెజ్జులు టోయమావటీలు గొల్ల పౌరాజికుల్‌ పల్లె దైవజ్ఞులు బానిస వేళ్ళలు జై నవాప లాండు దీర్పరులు[గయవన ధరాధీశ్వరులు ట్రైదిక (పరానులును మిగుల భూతలంబున కలిదోష హేతుకమున (వబలురైరింక నేమిచెప్పంగవలయు .... . .కుక్కు టేళ్వర . కలికాలంబున వై ద్యలకణ పరీకాహన్య మూఢావనీ తలనాథుల్‌ బలుమోట కాపుదొరలున్‌ దట్టంబుగా వీల్చి, మం దులు సేయించ, భుజించి, [కొవ్వి కడువైద్యుల్లారె, సిగ్లేది త మ్మశలున్‌, నంబులు, క్షరకాంత్యజులు రామా! భ క్తమందారమా! =థ క్రమందార అవరం బెజుగని యాకారపుస్టిచే వర్ణసంకరులు విద్వాంసులై రి బాజారి రంకుకు పంచాయతీ చెప్పు పాతలంజలు వీరమాతలతై రి గోమాత లరువగ కోసివండుకతిను మాలమాదిగలు భూపాలులైరి మానాఖథిమానముల్‌ మాని (ప్రవర్తించు మంకు గులాములు మంశులైరి అహహ! కలియుగ ధర్మమేమనగవచ్చు ఇన్నిటికి నోర్చి యూరక యుండదరమె... ఎవేణుగోపాల జారచోరులు దురాచారుల న్యాయ (ప బారులు (వ్రబలుల్సై గేరుచుం!డి మాలలు తమ్మస్శు మంగళ్ళు నంబులు బలువెజ్టులెరి భూతలమునందు

209 నౌరయుగ ధర్మంబులరయ మదికి విస్మయ కరంబులై గనుపించుచుండె.. _థ్రీ మడనగోపాల ఆ(గహారములు నామావశిష్టములయ్యె మాన్యంబులన్నియు మంటగలి సె ధార్మిక స్థానమునకిట్టి తళ్టపుటై కఠిన చిత్తుని రాజ్యధికారిచేసి యింత పీడించితివి సత్కవీం[ద్రకోటి. .. =రామలింగేశ ఈం_డి మధ్వాచారి, తనయుడారాధ్యుడు, తల్లి రామానుజ మతస్థురాలు, ఆలు కోమటి జాతిది, తమ్ముడు బౌద్ధుడు, నడ్డకుడు సర్వేశ్వర మతస్థుడు, అక్క జంగమురాలు, బావగారిది ఐలిజకులము, మరదలు కోడలు మార్వాడి అని విమర్శిస్తాడు వేణుగోపాల శతకకారుడు శైమూటలన్నీ (బావ్మణ కవులవి. (వావ్మాణులకు గౌరవం పోయిందసీ, అ(గవోరాలు దెడిపోయాయనీ, వర్ణవ్యవస్థ కూలిపోయిందనీ, వృత్తులు తారు మారయ్యాయనీ ఈ కవులు దుఃభించడం సహజమే. ఈ కాలంలోనే (బావ్మ ణేవర కవులు కూడా శతకాలు చెప్పారు. పైమార్పులకు వాళ్ళూ సంతోషించి నట్టు కనపడదు. దేవుడిముందు కులభేదాలులీవని సామాన్య నీతివాక్యంగా ఎప్పు డస్నా ఒకమాట అన్నా దానమీద ఆంత పట్టింపు, నమ్మకమూ ఉన్నట్లు కని పించదు. (బాహ్మజేతర కవులు మ్మాతమే అక్కడక్కడా ఇటువంటి మాటలు చెప్పారు. కులభేదాలను నిరసించిన వీరశ్లైవుం తీవత వీళ్ళలో మచ్చుకు కూడా కన్పించదు. వీళ్ళు బాలా 23$58176 గా కనిపిస్తారు. వర్ణవ్యవస్థలో కొట్టవచ్చి క.

210 నట్టు కన్పిస్తున్న అస్తవ్య స్తతను చూస్తూ ఊరుకున్నారే తప్ప ఉపయోగించుకో లేదు. నృసింహళతకంలాంటివి ఇందుకుదావారణలు.

“నీతులక్రేమి యొకించుక బూతాడక దొరకు నవ్వుపుట్టదు' అని కవి బొడప్ప అన్నట్టుగా మనసు దీరళ్ళంగారళతకాలు రాయించుకున్నారు కొందరు. గోపీనాథం వేంకట కవి (బవ్మోనందళతకం లాంటివి ఐదారు వచ్చాయి. కొందజు దొరలు తము ఉంపుడుక ల్రెలమీగ కవిత్వం చెపితే డబ్బిస్తామని ఆళ పెట్టారు. కక్కుర్తి పడి కవులు కావ్యాలురాస్తే ఎడమొగం. పెడమొగం. పెట్టి డబ్బెగ్గొట్టారు. దాంతో విలాసాలు విలాపాలయ్యాయి. కూచిమంచి జగ్గ కవి చందరేభా విలాపం ఈ కోవలోడే. [బవ్మానందశతకంలాంటి వాటిల్లో గూఢంగా ఏదో పాఠరమార్థికత ఉందని పండితులు సమర్థింప యత్నించినా అందులో (వం:౪6౯164 8620) తప్ప మరేమీలేదనడంలో సందేహంలేదు. ఈ కాలంలోనే కొన్నిదేవాలయాలను ముస్లిములు బెడగొట్టగా, చూచే దిక్కులేక మరికొన్ని చెడిపోయాయి. శ్రీకాకుళ ఆంధధవిషు దేవాలయం దుస్థితినిచూచి భరించలేక కాసుల పురుషోత్తమ కవి ఆంధనాయక శతకం రాళాడు.

విజయనగరం విజయరామరాజు తన బాకీ సమయానికి తీర్చినందుకు ఫకీర్‌ అలీఖాన్‌ అనేవాడు సింహాచలంమీద దండెత్తాడు. అప్పుడు గోగులపాటి కూర్మనాథ కవి సింవోది నారసింహ శతకం చెప్పాడు. శతు సంవారళతకం, బాలసు[బహ్మణ్యశకతకం, భ(దగిరిళతకం, చేంకటాచలరమణళతకం, రంగధామ శతకం, కస్తూరిరంగళతకం ఇట్టాంటేవే.

మారుతున్న వ్యవస్థలో భౌతికంగా, నైతికంగా, ఆర్థికంగా అన్నివిధాలా కంగిపోయింది (వొహ్మణులు. వైదిక మతానికి [బావ్మణులు (సతినిధులుకాబట్టీ ముస్లిం దండయ్యాతల్లో వారిని బాధించినట్లు మరెవరినీ బాధించలేదు. ఇడి ఆనాటి శతకాల్లో స్పష్టంగా (పతిలిస్తున్నది.

సీరు హక్కాపకడోలే గద్దాయని యాహీతాగ్నుల నెత్తుల అచకుండ పాము ధోనేకు తుం పానిలారేయని తివిరి [శోతియుల మర్దింపకుండ

211

మఘానులారే ఆరేగాండూయనుళు శిష్టతతులపైబడి వడిదన్న కుండ

కులితీ పకావురే జలీదీయటంచు మాధ్వులమెడ వడిబట్టీ (శోయకుండ

బహుల కోలా మదావిల పరుషయవన

రాజీ నిర్జింపు నీవంటి (పఠళువుగల్లి

(వాహ్మణులకిన్ని పొట్టు రారాదుగాదె-.

సీంవో[దినారసింవా వేగీ ఆరే అఆరల్బీపడోరే యని లోడిసన్యాసుల బొడుచువారు మ(తథోమూపరు నూటీయనుచు వైన్ట వులబొట్లు దుడువటోవువారు,.....

శురకల దండయా[తలవల్ల సింహాచల (ప్రాంకం ఏ విధంగా నాళనమ అందో కవి ఇలా వర్ణించాడు.

[గామముల్‌ నిర్ధామధామములాయెను

సన్యంబులెల్లి నాశనము జేందె దొడ్డలో కాశముల్‌ దుంపళుద్ధిగటోయె దోచిరి సర్వంబు గో చితక్క చెట్టొక పిట్టయై చెదరిరి దిక్కుల విలువెత పడరానిపాట్లు ఐడిరి అన్నమందర కును నమృతోపమంబయ్యె వరునగానట మీద వానలేదు

(పజల పసతీరెనిక మొదల్పదిలమయె

చరిదరికి వచ్చెనిదె మెండు తురకదండు..

ఈ దండు నెరురక్కొనగల తెణగునాయకుడు లేకపోవడందేత ఆ పనేదో మవ్వే దెయ్యమని ఆంధ నా.గుశుడ్దే (ప్రార్థించాడు కాసుల పురుషో త్తమ కవి ఈ దాడులకు భయసడి అలయం నుంచి వి([గవాోంను తొలగించి దాచి పెట్టడం కూడా ఇరిగింది. ధంసౌ అనేవాశు దండె త్రి రాగా భద్రాచలంలో రాములవారి

212 వ్నిగవాన్ని పూజారులు రహస్యలగా ఫోంచానికి తీసుకు నిపోయారు. ఆ సంద రృంలో భల్గా పేరయక వి రాసిన శతకం భ(దిగిరి శతకం,

సౌమ్ములు వీవీల సౌగసు కర్పణకేసి

వాహనంబుల నశ్వవాహనులకు పంచప్కాతలు సురాపానవ ర్రనులకు పశ్ళెరంబులు మాంస భకకులకు. ..

విడిచిపెట్టి పారిపోయావని రాముజ్జి ఆధిమ్మేపించాడు' కవి, తెలంగాణా అంతటా మహమ్మదీయుల పరిపాలనే సంస్థానాధిపతులు మాతం ఎక్కువ భాగం హిందువులే. మహమ్మదీయ రాజ్యంలో హిందూ దేవాలయాల విధ్వంస కాండ కొంత తక్కువే. తెలంగాణూ 14వ శలఠాబ్దంలోనే మహమ్మదీయుల అధి కారంలోకి పోయింది. ఆ కొత్తలో దేవాలయాలను ధ్వంసంచేసిన అధికారం స్థిరపడింతర్వాత [ప్రజల్లో అధిక సంఖ్యాకులు హిందువులుగా ఉన్న తకు రాజ్యంలో ఇటువంటి కృత్యాలు సౌగించడానికి మహమ్మదీయులు సాహసించ లేదు. వాళ్ళ అధికారంలోకి బాలా ఆలస్కంగా వచ్చిన, అదీ అస్థిరంగా ఉన్న రాయలసీమ, సర్కారు జిల్హాల్లోని [గామాలు, దేవాలయాల మీద మాతం బాలా దాడులు జరిపారు. అందుకే అధిక్షేప శతకాలు ఆ [పాంతంలోనే ఎక్కువ వచ్చాయి. తెలంగాణాలో (ప్రసిద్ధమైన నంఘటిన భదాచలం,.

(వీటిమ సా్యమాజ్యవాదుల పెట్టుబడి దేశంలో (పవేశించిన ఫలితంగా పెట్టుబడిదారీ సమాజ లక్షణాలు సూచనపాయంగా మన సమాజంలో కనిపించ సౌగాయి. (దవ్య సంబంధాలు పెరిగాయి. సంస్థానాథిపతుల సర్వం సవారి పత్యం నశించిందనడానికి సామాన్యులు తిరగలడ్డ సందర్భాలెన్నో ఉన్నాయి. పెద్ద భూస్వాముల తరవోలో సంస్థానాధిపతులు వ్యవవహారించారు,. కూచిమంచి తిమ్మకవిని గూర్చి ఒక చిన్న కథ ఉంది. ఆయనపై ఆగహించిన ఒక సంస్థా వాధిపతి బాన మరిది నీలా దిరాజనేవాడు తిమ్మకవి పొలానికి ఏరు+రాకుండా నిరోధించాడు. తిమ్మకవి గంగాభవాని స్తోతం చేయగా కట్టలు తెంచుకొని సీరు పొంంలోకి [ప్రవహించిందట పొలంలోకి నీకు ఎట్టా వచ్చిందన్న విషయాన్ని పక్కకు పెపితే సంస్థా 7ధిపతు అశ కశ స్పస్టంగా. గోచరిస్తుంది. (ప్రళు

213 థ్యత్య సంబంధం . వెనకజడి [దవ్య సందింధం (3క40269 ₹61161ఐల6) (పధానమణుంది. ఏ విధంగానైనా డబ్బు నంపాదించడమే (ప్రధాన ఇత్య మయిందిం తల్లిని వేరుంచి తమ్ముల విడదోలి ఆక్క. చెల్లెండ సొమ్మపవారించి... ఎ మదనగోపొల ఇంకా ఏమేమోచేసి డబ్బు సంపాదించడం సర్వసాధారణమైంది. అప్పు లిన్వడాలూ, ఎర్గొట్టడాలూ మామూలే, అపుపుచ్చుకాని లేదనుమొండి కొయ్యకు ప్మకంబు చించుకోభారమగునె. ,.... అప్పీచ్చి యిమ్మని యడుగునాత డధర్ము డెగ దొబ్బు నాతడు తగవు పెద్ద... ఎవ ఫ్రీ మదన గోపాల అప్పు డీర్పగనై న నవవారింపగ నైన దలచువానికి బ్యతంబు వలదు... ఎారామలింగేః మరి కొన్ని శతకాలున్నాయి. ఇవి భక్రి శతకాల వర్గంలో చేరతాయి. ఏ 'దేవుద్ణ స్తరిన్తూ వచ్చాయో ఆ దేవుణ్ణి గురించిన పౌరాణిక కధాంళాలను ఈడుముళూ సేవే తల్లివి,.నీవే తండీవి, నీవే గురుడవు. నీవే దిక్కని సాష్టాంగ ద౭డ్యవమాణాలు చేస్తాయి. వీటిలో కొన్నింటిని విష్ణు సవ(ననామాలుగా విళాగించినా వికొగించవచ్చు. కేవల సంటోధనలతోనే మూడు వంతులు శతకం నడిచిపోతుంది. మిగిలిన ఒక వంతు నేను పొపిని, అల్పుజ్ణి, రషిరద తుని (ప్రార్థించడంతో పూర్తవుతుంది. అధిక ప్రచారం ఉన్న కృష్ణళోతకం కూడా దీనికి ఇపవాద మేమీ కాదు. ఈ కవుల్లో జాలామంది సమకాలీన సమాజంతో విసిగిపోయి, విరాళానిసృవాలకులోనై విర_క్రి జెంది దేవుడనే థావశలో కాళతినీ, శృప్రినీ వెదుక్కొానే (ప్రయత్నం చేని ఉంటారు, అందుకే

2 భ కీభావంలో అంత తాదాత్మ్యత. నిత్యం ఎదుర్కోవలసి ఉన్న లౌకిక సమస్యల నుంచి పారిపోయే [పపయత్నం ఈ విధమైన భక్రిగా పర్య్మవసింి ఉండవచ్చు.

సంస్థానాలను ఆ(శయించుకొనీ, ఆ(శ్రయించుకొనకా కావ్యాలూ కళతకాలూ రాసిన కవులు చాలా మంది ఈ కాలంలో ఉన్నారు. గతాను గతికంగా వచ్చిన ఇటువంటి రచనల్ని గురించి తెలుసుకోవడానికేమీ లేదు. స్వయంగా బహు [గంథ రచనగావించిన సంస్థానాధీకలు కూడా ఉన్నారు,

18 వ శతాబ్దానికి చెందిన శతకకారులు దాదాపు ఠీ0 మంది శఈళ వాజ్మయ చర్మితల్లో కనిపిస్తారు. కాని విశేషమేమంటే ఇందులో ఏ నలుగురైదు గురో మాతం తెలంగాణా (పాంతం వాళ్ళు. రాజదూషణ పరమైనవీ, సాంఘీక చరితకు విశేషంగా పనికి వచ్చేవీ ఆయిన శతకాలను ఈ నలుగురై దుగురు కవులు కూడా రాయలేదు భ్యదగిరి శతకం రాసిన భల్లా పేరయ్య తెంంగాణా వాడైతే అదొక్కటే మహమ్మదీయుల ఆగడాలకు వర్ణించింది.

పర్ధెనిమిదో శతాబ్దంలో ఉత్తర సర్కారుల్లోని స-స్థానాలకో కలిగిన మౌలికమైన మార్చు తెంంగాణా సంస్థానాలలో కలగలేదు. వాటి రాజకీయ, ఆర్థకస్థితిలో మార్పు రాలేదు. ఇక్కడి శతకాలు మరో విధంగా ఉండడానికి ఆదే కారణమై ఉండాలి.

వస్తా[శయమైన రచనలకీ, ఆత్మా శయమైన రచనలకీ భోవ వ్య కీకరణ విషయంలో ఒక భేదం ఉంటుండి. వస్తాళయమైన రచనల కంటే, ఆత్మాశయ మైన రచనలు ఎక్కువ 120౯౧90౧౬1 గా ఉంటాయి. అందుకే దాపరికమూ, స్వాలావిక లకణాలపైన కృతిమ అచ్చదనా లేని రచనల్లో వ్య క్రీీరజలో కూడా కృతిమతకు చోటుండదు. భాష స్వాభావికంగా ఉంటుంది. పండితులై న కవుల భాష విషయంలో కూడా ఇదివర్తిన్తుంది ధూర్తటినే ఉదావారజంగా తీను కుంటే కాళవా స్తి మాహాత్మ్యం, కాళవా స్తీ్వర శతకాల భావతో కన్పించే వ్యత్యాసమే వస్త్వాశయ, ఆక్మాశయ రచనల్లో భాషకున్న లేదాన్నీ విరూ పిస్తుంం పైగా 18వ శంాబ్ధపు కవు శాతాల్లో మరింత స్వేచ్ళ చోటు

215 చేసుకుంది. భాష ఛందస్సుల విషయంలో సడలింపు (12౫1౯) స్పస్టంగా కనిపిస్తుంది. లవణ వద్ధంగానే రాయాలన్న పట్టుదలలేదు. (వరానంగా ఉపయోగించుకున్న రచనలు : సుబ్బారావు, వంగూరి __.. ళతక కవుల చరితము, నరసావురము, 195? గోపాలకృన్ణరావు, కె -- ఆంధ ళతక సాహిత్య వికాసము, హైదరాబాదు, 1976. వేంకటకృష్ణళర్మ, వేదం--- ళతక వాజ్మయ సర్వస్వము, 1956. లవ్ష్మీరంజనం, ఖండవల్లి--- ఆంధ్రుల చర్మిత - సంస్కృతి, హైదరాబాదు. దొణప్ప, తూమాటి. -- ఆం(ధ సంస్థానములు = సాహిత్య పోషణము, అంధ్ర విశ్వకళా పరిషత్తు, వాల్తేరు, 1989, ఎ కతక సంపుటము 1,2,8,4, వావిళ్ల రామస్వామి శాస్తుఏలు ఈ సన్స్‌, మదాను. === కతక సంపుటము 1,2, ఆంధ పదేళ్‌ సాహిత్య అకాడమి, హైదరాబాదు. శీణిం19%072 మమ, రెంణ్క॥డ౯6ే - పేంళ10 ఆ. కం60786 6. శీ 118౯0౯9 0€ 0614, ౯౦06688176 కిఠీ11606౯6, సేశీం 00%, 1978. విజండేజ3ర, శ. నిం “216 9611 634386 0 కిం?ల౯ 12 1ేదిడే!1డ €౦డ8?”, తం ౩౧95118066 2౯౯1616. వ్వైళ10ళ, కె2క09202౧1£07౯, ౪. 5[1౯0%£07, 6. 1౧411: 500111 &54 5000005116 676109ణ6%6. క906౯688176 లిజర0ి11606౯6, శం800ఇ 1975. ఏఈ

ముఖ్యమైన తప్పొప్పుల పట్టిక నూ! పంక్తి ఉన్నది ఉండవలసింది 25 వ4 _ (పతివత వ్మికముండు [సతిహత శతు వకము/డు £్‌ ళ్‌ (గావగ గావంగ ల 18 (వథివీం్రాతలిస్సవా పృధిపీంభాత్యభిస్సవా య! క్షే? సర్వాస్వపత్యాన్ని నర్వాస్వపత్యాని య! విప సంత్య సత్య శ్తీక్తీ వలి = లేదా = పావపత లేదా ఫ్‌కీ ఠ్‌ ఉ త్తరామాయణం ఉత్తర రామాయణం రం వి విజృంభించగ విజృంలించగల 59 కలి జాగ్శతమైన జాగ్భృతమై 64 లిఫ్‌ రి శ్రే 65 వివ 10 క్ష 66 రి భారతరంభంలో భారఠారంభంలో 70 14 తిక్క తిక్కన ఇర ల0 నీరుగోలి నార((గోలీ 77 శ్రి వాఖ్య వ్యాఖ్య 79 రి బులిపుచ్చుట బులిమిపుచ్చుట 81 18 తిక్క తిక్కన 82 18 పయల్‌ పతుల్‌ 8వ కేశ య” “తు” 90 లర్‌ “ఫీరాట్రాయడ” “ శీరట్రాండ య! శల పదార్థమును సీగి పదార్థమున నీగి పెట్ట. పెట్టలాదు 106 ఠి సంతోషించడిని సంతోషించాడని 118 1 నాళ్కొక్కడై తాశొక్కక్కడై 128 5611 వసైైక్యము వమ్రైక్యము 146 19 దాడుకనే వాడుకనే 179 £ంి గామాల (గౌమాలి- ౨01 ల! ఆడిదం అడిదం - ఎజ్‌ 0 :- ౦11 కలీ

రేస... శక షస. న ్రనళాా జాన అట నం తాల ఉనా వామన్‌ త లట పా క్‌ . గా ం స = గ ॥ లు 0 ' ల టు అ . ప. తన. లుం శ్ర వ్‌ టట ఇ |. ” యలు . స్‌ ః కం! గ్‌ స్‌ న. / | ॥ జ 4 ఇ || సంక. ల జా వ్‌ లో. గ్‌ శై ల సలు లే నష. ౮. పల . మ్మ శ్‌ చీ హా స . | క్‌ & | . న. న త _ సా ( , న్న - శ బ్‌ స్య ర ల _ వాల ల ః . ॥ ( చ ్త కా వనన నుట . , ॥ ॥ “. మక ఆ త క య! న్‌ా గ్‌. _ + /" / . న ఇక న నలో ల | | . . ను ్గ్‌ తీస) న | స. సక్‌ = _ నం | . వ నన జ. శ మ ల ప న లు జ / నం క గ సమం తవం వ . టల ఇళ వ. న్న భళా ల చుం చ నా మ న్న _ చ్‌ ఆ (| |. | య స 0 ౫ న. ఒం 1న మ న క వైపా ౯ | 1 | నక యం టన ఒకో షే! [ ఫ్‌ + ర న రత్త! శ్వ మ ఎజ్‌ 1 | 1" . న మనా రం... నో ఇ మ

• నం | క్‌ స న త త. సు భా. ల = 1. “న న తటే మ | వ న. నా టా. న్‌ వ | . . క క | న నా య్‌ లు పం నాసా వళ్ల రభ క్త ప న ఆ .. కన స. మ ఫరో న ట్రీ . న న ॥ స ఖా 1 _ ం జ్జ ల