Telugu thalli bhudevi ( navalika ) - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

న్న్న! సోకే గేల క. శ! 0లో లో స / శర జో ఈ గ లో 4“ ల గ్గ లలో దవా యం ట్ర) /11 ఎరా సగ 07 ల ల (చుస //,

చింగీజ్‌ ఐత్‌మూలొన్‌ తల్లి భబూదనవి

నవలిక

(త్రి

రష్యన్‌ముండి అనువాదం: వుప్పళ లక్మణరావు క నం షట లు గ దంగ. (7 య కా23 శీగా2708 తకా౭9య002 ౧022 క శారశబ్ర౭ిట్ర “ఖం ఉటు2407 0 గంభా. మె భల లరా ఇమా ల్‌ లం ఫట! 2 2002 స్‌ో లా లో | న ఉలం ఈసీ గ | ఫే /.. ప్రాజొ తరం 0ీీ బో మొదటి మ్య్ముదణ 1966 రెండవ మ్యుదణ 1983 సోవియట్‌ యూనియన్‌లో మ్యుదింపబడింది 4702280200--496 డీ క

నాన్నా తొరెక్సూట్‌ ఐత్‌మూతొవ్‌ నిన్నెక్కడ భూన్మాపిలం... చేశారో నాకు తెలియదు, దీని నీక్సు అంకితం చేస్తున్నాను. లమ్మాా నగినూ బఐత్‌మాతొవా, నువ్వు మమ్మర్ని నలుగురినీ పెంచి సెద్దవాళ్ళను చేశావు. దీనిని నీక్సు అంకితం చేస్తున్నాను. న్న సరికొత్తగా చలువచేసి ఇస్తిరిచేసిన తెల్లని (ఫాక్‌ వేసుకుని నల్బని బొంతకోటు తొడుక్కుని తలకు తెల్బని రుమాలు చుట్టుకుని దుబ్బుల మధ్య వున్న బాట వెంట మెల్ళగా నడుస్తుంది ఆమె, ఎక్కడొ మనిసి అలికిడిలేదు. వేసవి అయిపోయింది. పాఠంలో ఏ గొంతూ వినబడ్డం లేదు, మట్టిరోడ్డ్యమీద లారీలెచ్చి ధూళి రేపడం లేదు. వీ వంటకోత యం తమూ. దిగ్మండలంలో కానరావడం లేదు, దుబ్బుల్లో మేయడానికని శంకా ఏ మందలనూ తోలలేదు. బూడిదెవర్ధవు హై రోడ్డుకు ఆవల శరత్కాలపు "స్ప్రెవ్‌మ్లై దానం మారాన కనుమరుగవుతోంది. బారులుతీర్చిన పొగమబ్బులు స్పైన్‌ మ్నైదానం ప్నైన నిళ్ళ్శబ్బంగా కదలాడుతున్నాయి. చేనుమీద గాలి మందంగా. వీస్తూ, పహాంస యీకలను పోలిన గడ్డిమొక్కలనూ ఎండిపోయిన. కలుపు మొక్కలనూ. పిల్ల అలల చందాన వూవుకూ, నదివ్లైపు నిళ్ళబ్బంగా కారుకుంటూంది, (పాతఃకాలపు హిమతుషారంలో తడసిన గడి నువాస కలని వెదజల్టుతూంది. పంటను (ప్రసాదించిన భూమి వ్యిశాంతి తీనుకుం చౌంది. వాతావరణం ఇక త్వరలోనే చెడిపోతుంది వానలు మొదలవు తాయి; తొలి మంచు కురిసి నేలను కప్పివేస్తుంది మంచుతుఫొనులు చెల క్రి

శేసతాయి. కాని ఇవ్వుడు న్యూతం అంతా నిశ్చలంగా నెమ్మదిగా వుంది. అమ శవశాంతతకు మనం అడ్డు రాకూడదు. ఆమ అక్కడ ఆగి, ముసలితనవు మసక చూపులతో పరిసరాలను దీదగా పరికించింది.

“ఏం చేనూ[* అని ముద్దుగా పిలచింది.

“ఏం, తొల్మానాయ్‌! వచ్చావూ? మరీ ముసళ్నానవైపోయావు. తల పండిపోయింది. చేతికి కర కూడా వచ్చిందే”

“అవును, పెద్సదాన్నయిపోతున్నాను. మలొక యేడాది గడచిపోయింది, మరి -- చేనూ, నువ్వూ మళొక పంటను కానుకగా ఇచ్చావు! ఈవేళ స్మృతి దినం మరి”

“నాకు తెలుసుగా తొల్మొనాయ్‌! నీకోసమే చూస్తున్నాను. కాని మళ్ళీ నువ్వు ఒకర్తైవే వచ్చావేమి””

“అవును, నువ్వు అన్నట్టుగానే, ఒక్కర్తెనే వచ్చాను మళ్ళీనీ”

“ఐతే తొల్మొనాయ్‌! మరి అబ్బాయితో ఇంకా చెప్పలేదా నువ్వు”

“9శ్రదు. ఇెప్పడానికి నాకు ధ్మెర్యం చాలకుండా వుంది”

“నువ్వు చెప్పకపోతే మరెవరేనా అబ్బాయితో చెప్పరనా? ఎవర్లైనా నోరు జారి చెప్పవచ్చుగా?”

“అవున్నే ఆ నూట నాకూ తెలుసు. రేపో మాపో వాడే కనుక్కుం టాడు. ఇక 'ెదవాడయాడు, పరాయివాళ్ళనెవరిన్లై నా వాడు అడిగి తెలును కోవచ్చు. కాని నా కంటికి వాడింకా చిన్నపిలడే. ఇంతక్సీ నాకు భయం వేన్తూంది, వాడితో ఏ మాట చెప్పడానికీ భయంవేస్తూూందిో

“మనిషికి నిజం తెలియాలి, తొల్నొనాయ్‌!”

“ఆ పంగతి నాకు తెలియదనా? నాకూ తెల్పు, అయితే నేనెళా చెప్పేది? నీకు తెలిసినదీ, వాకు తెలిసినద్కీ ఓ తల్మీ, చేనూ! అందరికి తెలిసినద్సీ _వాడికొక్కడికే తెలియదు. మరి వాడా సంగతి తెలుసు కున్నప్పుడు, ఇక ఏమనుకుంటాడో, జరిగినదాని గురించి వాడి అలో చనలు ఎలా వుంటాయో? వాడి మనసూ వాడీ హృదయమూ వాడిని (2

నిజంవ్లైపు తీసికెళ్ళ్చాయా? వాడింకా క్కురాడే. అందుచేతే వాడి విషయమై నేను ఎం చేయాలో ఏం చెందాలో, జీవితంనుండి వాడు పెడముఖం పట్టకుండా వుండేందుకు నేనేమిటి చేయాలో నాకేమీ సాలుపోకుండా వుంది. వాడు జీవితాన్ని ముఖాముఖీ ధ్నెర్యంగా ఎల్పప్పుడూ చూడాలనే నా కోర్కె, జరిగిన సంగతి గురించి, ఏీ వన్నెలూ చిన్నెలూ పెట్టకుండొ, వున్నది వున్నట్నూూ నాల్న్లు మాటల్న్లో అద్భుతకథ చెబురూన్నట్నుగా వాడితో. చెప్పగల్నితే ఎంత బాగుందునో కదా అనిపిన్తూంటుంది. ఈ మధ్యర్హా నాకిదే మననులో పీకుళూంది; మరొక ఆలోచనే తోచడం లెదు, ఏనుంపే ననేష్షణంలో గుటుక్కుమంటానో, ఏ నిమిషంలో హరాత్తుగా హరీమంటానో. కిందటి చలికాలంలో నాకు జబ్బు చేసి మంచం పట్టానా మర్కి అలా ఆ మంచాన పడినప్పుడు, ఇంకేముంది అఖరి గడియలు దగ్గర పడ్డాయనే అనుకున్నాను. చావు అంఘే నేనేమీ జడుసుకోలేదు నుమా - ఆ చావు ఏదో వచ్చి వుంట, రారామ్మనేదాన్నే - నా జడుపంతా, అయ్యో వాడి కన్ను తెరిపించడానికి నాకు వ్యవధి శేకపోయిందే అని. వాడి నత్యాన్ని నాతో కూడా మృత్యులోకంలోకి తీసుకుపోతాను కాబోలు అని మహా భయపడ్డాను. నా ఆందోళన వాడికేమీ అర్భమ్హైంది కాదు. నా గురించి అదే గాభరా పడిపోయాడు, బడికి వెళ్ళడం మానేస్కి నా మంచం దగ్గరే కూచునేవాడు, ముమ్మూర్తులా మళ్ళీ అచ్చంగా తల్సి పోలికే, 'నాయనమ్మా నాయనమ్మా! మందు ఇచ్చేదా?. పోనీ మంచినీళ్ళు తాగుతావా? మరో బూర్నీసు తొద్దు నా౩ి ఎంత (పయత్నించినా, మరి ధ్నెర్యం చాలిందికాదు, ఏం చెప్పడానికీ మనసాొప్పింది కాదు. నేనంటే వాడికి పాణమే. వుత్త అమాయకుడు, ఓ చెంప నీళ్ళూ ఓ చెంప పొలూ, కాలం. గడిచిపోతుంది, చాకేమో ఏం. చెప్పడాంికీ నోరాడకుండా వుంది- '(వస్తావన ఎలా తీసుకురావడమో తెలిసింది కాదు. పరిపరి విధాల అలో చించాను, ఏది ఆలోచించినా చివరకి ఒకశు పర్యవసానానికి వచ్చేదాన్ని. జరిగినదంతా వాడు సరిగా అర్బంచేసుకుని పూర్వాపరాలు సరిగా (గహించు

త్‌

కోవాలంట్కే జీవితాన్ని సరిగా తెలుసుకోవాలంటే, నేను వాడిత్‌ చెప్పా ల్సింది ఒక్క తన గురించే కాదు తన జీవితం గురించే కాదు ఇంకా ఇతరులనేకులను. గురించి వాళ్ళ జీవిలాలను గురించి, నా గురించి నేను బతికిన రోజుర్ని గురించి, ఓ చేనా! నీ గురించి కూడానూ, మనిద్బరి జీవితం గురించీనీ ఏ పాపమూ ఎరగకుండా వాడు బడికి రోజూ ఎక్కి వెళ్తూన్న '"స్టైకిలు గురించీ - అన్నిటి గురించీ ఛెస్పాలి వాడితో. అదే సరైన మార్షమేమో. మరి. ఏమంళకే, దేనిని వదలిపెళ్ళేసేందుకూ వీల్సేదాయె, దేన్నీ అదనంగా ఛేర్చేందుకూ. వీళ్ళేదాయె: జీవితం మననందరినీ కలిపి ఒక చోవికింద తయారుచేసింద్కి మననందరినీ కలిపి ఒక ముప్పేట ముడి వేసేసింది. మరేమో కధ ఎలా తిరిగిందంక్షే, నాలుగు కాలాలు బతికిన వాడికేనా దారీ తెన్నూ సరిగా కనబడకుండా వుందాయె. హృదయమూ అంఛఈఃకరణా దాన్ని ((గహించాలంటే, దాన్ని అనుభవించి తీరాలి.... మరి నేనేమో ఇలాగే అనుకుంటాను.... ఇది నా విధి, దీనిని నేను చేయక తప్పదు దీనిని నేను ఛేస్తినా ఇక చావు అంకే నాకు భయంలేదు”

“ఇల్లా కూచో తొల్మొనాయ్‌. నిలబడకు, కాళ్ళు వీకుతాయి. అదిగో ఆ రాతిమీద కూచో మనమిద్దరం కలిసి ఆలోచిద్దాం. తొల్హొనాయ్‌, నీకు జ్ఞాపకం వుందా తొలిసారి నువ్వు ఇక్కడకు రావడం?”

“జ్ఞాపకం. తెచ్చుకోవడం. కష్టమే. సుమా అప్పటికీ ఇప్పటికీ ఎంత జరిగిందో మరి!”

“అవన్నే ఐనా. జ్ఞాపకం తెచ్చుకుందుకు (సయత్నించు, ఓం (పధ మంనుంచీ కూడా జ్ఞాపకం తెచ్చుకుందుకు (వయత్నించు” 2

నాకేమిటో లీలగా జ్ఞాపకం వుంది, నేనింకా బొగా చిన్నపిల్సనే, వన్నిక్కడిక్కి ఈ చేను. దగ్గరకి, వంటకొత రోజుల్లో చేయిపట్టుకుని థ్‌

నడిపించి తీసుకొచ్చి గడ్మీమేటు నీడను కూచోబెళ్ళునారు. నేను ఏడవ కుండా బుద్చిగా వుండేందుకని ఓ రొట్టి ముక్క నా చేతిలో పెట్టి కోత అకు వెళ్ళిపోయేవారు. కాస్త సెద్దదాన్నయాక, పరుగెత్తుకుని ఇక్కడికొచ్చి, పంటకి కాపు వుండేదాన్ని. వసంతకాలంలో కొండల్నోకీి మందలు తోలు కుంటూ ఈ దారంపే వచ్చేవాళ్ళు ఆ రోజుల్లో నేను జుట్టు విర బోనుకున్సి ర్హైంయ్‌మని దూసుకుపోయే బాణంలా పరుగెత్తేదాన్ని. నిజంగా రోజులంటే చిన్నతనపు రోజులే రోజులు -- అద్భుతంగా, చీకూ. చింతా లేకండా వుంటాయికదా! పసిమిలోయలోనుంచి గురపుమందలవాళ్ళు రావడం నాక్షు జ్ఞాపకం వుంది. మంద తర్వాత మంద అలా వచ్చి, కొత్త పచ్చిక బీళ్ళకోసమని చల్చని కొండల్సోకి వెళ్ళే. గుర్తుకు తెచ్చుకుంటే ఇప్పుడని పిస్తుంది ఎంత మతిమాలినదాననో నేనప్పుడని. మందలు (బహ్మాండష్టాన హిమరాశి దొంగడినట్టు భూమిని దద్బరిల్సజేస్తూ "స్తైవ్‌మ్లైదానంమీద నుండి కదలిపోయేవి, వాటి దారిలో గనుక నిలబడితే వాటి కాళ్ళకింద వడి వచ్చడ్డై పోవలసిందే - ఒక్క తృణంలో అంజే మరి. ధూళి స్తంభాలు ఒక మైలు ఎళ్తున లేచి ఆకాశాన్ని అందుకునేవి మరి నేనేమో గోధుమ చేనులో దాంకుని చెంగున ఒక్క దాటువేస్తి అడవి జంతువులా తటాలున వాటి దారికడంగా నిలబడి వాటిని బెదరగొట్టిదాన్ని. గ్యురాలు హాడలిపోయి పక్కకి చతప్పుకునేవి, మందళలవాళ్ళ నామీద వినుక్కురటూో నన్ను వెంబ డించి తరిమేసేవారు.

“ఏయ్‌ చింపిరి జుట్ట పిల్లా! వుండుండు, నిన్ను పట్టుకుని ళం చేస్తానూ!” అని కేకలేసేవారు.

నేను మ్యాతం వాళ్ళకి" దోరక్కుండా తప్పించుకుంటూ. పంట కాల్వలగట్ను దిగిపోయి పారిపోయేదాన్ని.

పింగళవర్శపు గొటరెమందలు, కొవ్వుబారిన తోకలు, ధూళితో నిండిన గాలిలో ఆడుకూపుంకే,. వడగళ్ళు పడినట్టు డెక్కలతో టపటసమని చప్పుడు చేసుకుంటూ కి రోజూ. ఇలా వెళ్ళేవి చామనచాయ ముఖాల్లూ

ళా

బొంగురు గొంతుకలూ వాళ్ళూ, ఆ గొలరెలకాపరులు మందలను అలా ముందుకు తోలుకుపోయేవారు.. వీళ్ళు వెళ్ళిపోయిన తర్వాత (దాషసారాయి నిలవచేసే తోలుసంచులనిండా పులియబెట్టిన గ్యురపు పాలు నింపుకుని ఆ సంచులను జీనులకు కట్టి, మోతుబరి (గామాల సంచార శిబిరాలు ఒంఘె బిడారాలతో వచ్చేవి. యువతులూ కొత్త 'వెళ్ళికూతుళ్ళూ పట్టు దుస్తుల్నో సింగారించుకుని పచ్చని పచ్చికబయళ్స్ళ గురించి వినిర్మల నదీ జలాల గురించీ పాటలు పాడుకుంటూ చెంగుచెంగున గంతులేస్తూన్న తమ దాట్ల గ్యురాలమీద ఊగుతూ తూగుతూ సాగిపోయేవారు. వాళ్ళను చూసి నేను ఆళ్ళర్యంతో వోలెళ్ళబెట్టకునేదాన్ని, ఇక లోకంలో వున్న అన్ని సంగతు అనూ మరచిపోయి, వాళ్ళవెంటే అలా ఎంతో దూరం పరుగెత్తి వెళ్ళేదాన్ని, “ఇలాంటి దుస్తుల్యూ ఇలాంటి కుచ్చుల శాలువలూ నాకు కూడా వుంటినో[ొ అని అనుకుని కలలు కంటూ, వాళ్ళు కనుచూపుమేర దాటిపోయే వరకూ వాళ్ళకే కళ్ళు అవ్పగించి అలా చూస్తూూండేదాన్ని. అఆ రోజుల్లో నా వరిస్పితే మిట్‌? నేనెవర్తను? కూలికి పనిచేన్తూన్న కిరాయి కమతగాడి కూతురిని. కాళ్ళకు తొడుక్కుందుకు జోళ్ళయినా లేవు నాక్కు వుత్త కాళ్ళతో నడచే దాన్ని తను చేసిన రుణాలు తీర్చుకునేందుకని మా తాత తన యావబజ్బీ వమూ "సైద్యగాడుగా చాకిరీ చేయాల్సివచ్చింద్కి ఆ రుణభారమూ అ చాకి రీయే మా తాఠమండి మా నాన్నకీ మూ కుటుంబానికీ వారనత్వంగా సంగకమించాయి. ఐన్మా పట్టు దుస్తులకు నేను నోచుకోకపోయిన్నా చక్కని చుక్కగా? అందమైన బౌబ్బెగా పెరిగాను అందరి కళ్ళూ నా మీదే వుండేవి నా వీడ చూనుకుని నేనే మురిసిపోయేదాన్ని, దానిని చూనుకుం టూనే అద్బంలో నా బొమ్మను చూసుకువి ముచ్చట పడిపోయినట్టుగావే అచ్చంగ్యా అలా నడుచుకుంటూ వెళ్ళేదాన్ని... ఆరె, దేముడ్కొ ఆ రోజుల్లో వేను నిజంగా తమొషాగానే వుండేదాన్ని. పంటకోతల్హో సువన్‌కూల్‌ నాకు తారసపడినప్పుడు నాకు పదిహేడేళ్ళ కాబోలు. పొలంలో కూలిపనికని ఆ సంవత్సరమే వచ్చాడతడు. వేర్‌హ్నీ తలాన్‌నుంచి ఇక్కడికి నేను కళ్ళు 8

మూసుకుంళు, ఇప్పటిక్కూడా అతడు నా కళ్ళ ఎదుట (పత్యక్షమౌచాడు - అచ్చంగా అనాడు ఎలా వుండేవాడో అలాగే. అప్పుడింకా అతడు బొగా కుురవాడ్వే పంధామ్మిదేళ్ళో ఏమో. వొంటిమీద చొక్కాకేనా నోచుకోలేదు, పాత బొంతకోటు ఒకటి వుత్త బుజాలమీదనే కవ్పుకునేవాడు. ఎండకు మనిషి ఎంత నల్ధబడిపోయాడంక్కే. పొగబారినక్నే కానవచ్చేవాడు; బుగ్శ 'శెముకలు. మెరుగుపెట్టిన రాగిలా ధగధగ మెరిసిపోతూండేవి మనిషి బక్క పలచగానూ సన్నంగానే అవుపడిన్సా ఛాతి మంచి దృఢంగానూ చేతులు ఉక్కు కడ్డీలలాగామా. వుండేవి. అలాంటి పనివాడు మీకు సాధారణంగా కనపడడు. గోధుమ పంట కోశాడంట్రే సునాయాసంగానూ నేల దగ్శ రసా కోసేవాడు, అందునా ఆ చేతిలో కొడవలి రూంకారమూ, కొడవలి కోతకు సరసరమంటూ తెగిపడుతూన్న కంకుల చప్పుడూ -ఇవే మన వెనిని పడేవి. ఇలాంటి మనుషులు ఉన్నారనుకోండి; వీళ్ళు పనిచేన్తూండగా చూడడనమంకే. అదొక ఆనందమే. ఇటువంటి వాళ్ళల్లో సువన్‌కూల్‌ ఒకడు. నేనూ జోరుగా కోసేవాళ్ళలో జమే అని అందరు అనేవారనుకోండిి ఐనా అతనితో సరిసమానంగా పనిచేయలేకపోయేదాన్ని. నాతో నమానంగా (పారంభించేవాడు సువన్‌కూల్‌, కాని నాకంశు ఎంతో ముందుకు వెళ్ళి పోయి, అప్పుడు వెనక్కి తిరిగి నావంక చూసి నాకు సాయంచేయడానికని నాదగ్గరకు తిరిగివచ్చేవాడు. దాంతో నాకు గర్వభంగమై, మంఘెత్తుకొచ్చి, అతణ్జే అక్కడనుంచి తరిమేసేదాన్ని.

“నిన్నివడడయ్యా తిరిగి ఇక్కడికి రమ్మన్నది? నా ఖర్మాన్న నన్ను పనిచేసుకోనీయ్స్‌ నువ్వు లేకపోతే నాకేమీ జరగదనుకున్నాన్‌ కాబోలు!” అని కసరుకునేదొన్ని.

అతడేమీ కోపం తెచ్చుకునేవాడు కాదు. మెల్లగా తనలో తాను నవ్వుకుని నాకు సాయంచేసేవాడు. పిచ్చిపిల్ళను కాకపోతే నేనెందు కంత చికాకు పడేదాన్నో?

ఫ్ర

మేమే అందరికంటే ముందుగా వనిలోకి వెళ్ళేవాళ్ళం, ఇంకా పొద్దు పొడిచేదో ేనేలేదోో అందరూ ఇంకా గొాఢనిదలో మునిగి వుండగానే మ్రమప్పుడే పొలం వెళ్ళిపోయేవాళ్ళం. మా (గామం పొలిమేర దగ్శరు దారిలో నాకోసం కాచుకునుండేవాడు నువన్‌కూల్‌.

“నువ్వు వచ్చావూ”” అనేవాడు నన్ను చూసి

“మవ్వెవ్సుడో. వెళ్ళిపోయుంటావనే అనుకున్నాను నేన” అనేదాన్ని వేను ఎవ్చుడూన్తూ. నేను లేకుండా తను వెళ్ళడని నాకు తెలిసినవ్పటికీ కూడానూ.

ఇక అక్కడనుంచి ఇద్చరం కలిసి వెళ్ళేనాళ్ళ, ౦.

మంచు. కిరీటం "పెట్టుకుని, అన్నిటికంటే ఎత్నెన పర్వతాలను ఈలోగా పసిడి బంగారంతో (పక్షాళనచేస్తూ వేకువ భళ్ళు న (పత్యక్షమయేది. అదే సమయం చూసుకుని స్తైవ్‌మై దానం మీదనుండి గాలి విసీల్యనవంతిలా (పవహించుతూ. పొద్దుతో జట్టుకూడేది. ఈ వేసవి వేకువజాములే మా (నేమానురాగవు వేకువజాము. మేమిద్దరం కలసి ఒక్కరమ్హై నడున్తూన్న వృుడు అద్భుతకధలోలాగు (పపంచం అంతా అదోలాగు మారిపోయినట్టు వుండేది. మరి అ చేనూ అంతే- అందరి కొళ్ళకిందా పడి. నాగలితో దున్నేసిన బూడిదెవర్థవు చేను పపంచం అంతటిలోనూ అతి సుందరమ్హై ముద్దులొలుకుతూన్న శేనుగా అక్కడుండేది. మాతోనే కలసి పొద్చుపొడువు చూడ్నానికని వేకువనే అేచిన భరద్వాజపక్షి ఒకటి అక్కడ (పత్యకమయేది. అది ఎత్తున ఇంకా ఎత్తున ఎగిరిపోయి మానవ హృదయంలా కొట్టు కుంటూ. గజగజ వణకేది, పట్టపగ్గాలులేని ఆనందంతో అది పాడే పాట ఖంగున (పతిధ్వనిన్తూ వుంకే, అది సన్నని చుక్కలా దోగాడేది....

“చూడు, చూడు అది మన భరద్వాణమే పాడుళూంది!” అనేవాడు సువన్‌ కూల్‌,

ఎంత అద్భుతం, మాకోసమని (వత్యేకంగా ఒక భరద్వాజం వుండడం!

మరి, ఆ వెన్నెల రాత? అలాంటి వన్నిాల రాతి మరొకటి బహుశా | 10

వుండనే వుండదేమో, అ ర్యాతి నువన్‌కూలూ నేనూ వెన్నెల్నో కోతల పనిచేసుకుందామని వుండిపోయాం. (బహ్మాండంగానూ వినిర్మలంగానూ వున్న చర్మదుడు నల్జని కొండ అంచుపైన ఉదయించేసరికల్లా, ఆకాశంలో వున్న నక్ష్యతాలన్నీ కళ్ళు తెరిచాయి. నన్నూ సువన్‌కూల్‌నీ అవి చూశా యనే నాకనిపించింది. చేను అంచున సువన్‌కూల్‌ బొంతకోటు పరచుకుని అందుమీద పడుకున్నాం ఇద్దరమూ. పంటకాల్వ గట్సి మాకు తలగడ. తలగడంటే తలగడ కాదు -- హంసళూరికలకంటిే మెత్తని తలగడ. మర్శి అదీ మా తొలిర్మాతి, ఇక ఆ రోజునుండి ఎల్లప్పుడూ మేమిద్సరం కలఠిసే వుండేవాళ్ళం.... అలవటపడిపోయి,;. పోత ఇనుములా భారంగా వున్న తన చేతితో వా ముఖమూ నుదురూ, జుట్నూూ మెల్లగా నిమురుళూంక్ష్కే ఆనందంతో నిండిన ఆతని హృదయ స్పందన అతని ఆరచేతిలోనుంచి నాకు వినబడేది.

“బ్సువన్స్‌ మనం హాయిగా వుంటాం కదూ వీం అంతేనా” అవి నేను అతని చెవిలో పస్పాను.

సువన్‌కూల్‌ జబాబు వెప్పాడు:

“భూమీ. వీరూ మనుషులందరకీ ఎప్పుడైతే నమానంగా పంపిణీ అవుతాయో మనకి కూడా మన సొంత వేను అంటూ వ్పండ్కి మనం సాసుచేనుకున్సి విత్తులు చల్మిి మన గింజలు మనం ఎప్పుడైతే నూర్చుకుం టామో -- అప్పుడే మనం హాయిగా వుంటాం. అంతకంట హాయీ ఆంత కంటె అదృష్టృమూ మరి మనిషికి అక్కర్మేదు, లొల్మొన్‌- విత్తులు చలి, పంట చేతికి రావడం -- అదే రైతుకి పరమానందం”

మరెందుచేతనో గాని అతని మాటలు నాకంతో నచ్చాయి వాటిని అతని నోటంట వింటూంటే ఎంతో హాయి అనిపించింది నాకు. సువన్‌ కూల్‌ను గట్టిగా కౌగలించేసుకున్నాను,. ఎండకీ వానకీ రాటుదేరిన ఆ వెచ్చని ముఖాన్ని ఎంతో. సేపు అలా ముదుపెట్టుకున్నాను. తర్వాత వంటకాల్వలో నీటివి ఎగరగొట్టుళూ. తాణికించుతూ నవ్వుతూ స్నానం

శే

చేశాం. వీళ్ళు చక్కగా చల్ళిగా వున్నాయి, తళతళ నురుస్తూ మలయ మారుతపు పరిమళాన్ని వెదజల్బుతున్నాయి. ఇక తర్వాత నేలమీద సాగిల బడి చేతిలో చేయి. వేనుకుని, నిశ్శబ్బంగా అకాశంకేసీ నత్ష్మతాలకేసీ చూన్తూూ వుండిపోయేవాళ్ళం, ఆకాశంలో ఎన్ని ఎన్ని నక్యళాలున్నాయో ఆ రాతి.

ఆ ర్యాతి విసీలకాంతిలో భూదేవీ కూడా మూ ఆనందంలో పాలు పంచుకుంది. ఆ చలువలోనూ నిళ్ళబ్బంలోనూ భూదేవి కూడా సంతో షంతో ఉప్పాంగిపోయింది. స్పైన్‌స్టుదొనం అంతటా రవంత్తైనా సద్దు లేదు. సంటకాల్వలో వీళ్ళు జలజల పారుతున్నాయి. తీసి క్ళోవరు మొక్కల సువాసనతో తల మత్తెక్కిపోతూంది. అవి మంచి పూతలో వున్నాయి. చేదు వాననతో నిండిన వెచ్చని గారి ఎక్కడనుండో అప్పుడవ్పుడు వచ్చి రివ్వున వీచేద్కి ఆ గాలి విసురుకి చేను పాలిమేరనున్న ధాన్యపు కంకులు అల్జల్భాడ్కి మెల్టిగా రెపరెపలాడేవి, బహుశా జన్మజన్మాలకూ అలాంటి ర్యాతి అదొక్కటే అనుకుంటాను. రెండు జాముల ర్యాతి అయాక్క సరిగ్నా ఆర్బర్మాతప్పుడు ఆకాశంకేసి చూశాను, చూసేసరికి గడ్డికోతగాని బాట -- పారివుంత్క నక్ష్యతాల మధ్యనుండి ఆకాశం ఈ కొసనుండి ఆ కొసకు పరచిన వెడల్చు వెండి మ్రైజారు. విస్తరించి వుంది. సువన్‌కూల్‌ మాటలు అవ్వుడు నాకు జ్ఞాపకం వచ్చి, దయాళుడూ శక్తివంతుడూ. అయిన సేద్య గాడొకడు నిజంగానే ఈ రాలే (బహ్మాండమ్టైన గడ్నమాపు మోసుకుని ఆకొశౌన వెళ్తూ, తన వంట జాడలో షొల్ళూ, గింజలూ రాల్బాడా ఏమిటి చెప్మా అనుకున్నాను. అలా అనుకుంటూండగా తటాలున ఒక ఆలోచన తట్టింది -- ఆశలు గనుక ఎప్పుడ్డైనా పండిత్కే నా నువన్‌కూల్‌ కూడా తొఠి నూర్చు తర్వాత "పెద్ద గడ్నిమోపు మోసుకుంటూ కళ్ళంలోనుంచి వెళ్ళ కూడదా ఏమిటి అనుకున్నాను. మా సొంత గోధుమ పంటనుంచి వచ్చిన తొలి గడ్డి మోపు అవుతుందది. నెత్హావి వెదజల్ఫు, తూన్న ఆ గడ్డిని తన చేతుల్లో మోసుకుని వెళ్తూంళే. అతను కూడా తన బాడల్నో ఇలాగే శే

గింజలూ రాల్చుతాడు కదా అనుకున్నాను, " అలా అని కలగన్నాను, న (కాలూ తచ్చాడాయి నా కలలో. కలగంటూనే వున్నాము, తటాలున మెద డుళో మెదలింది ఆశ నా కల అంఠా నిజమవుతే ఎంత బాగుందడునో కదా అని. ఇక ఆ ఆశ ఎప్పుడ్జైలే పుట్టిందో అప్పుడు తల్సి భూదేవి నంక తిరిగి మనిషిభాషలో మాట్టాడాను ఆ తల్శితో. ““తల్నీ, భూదేవీ మమ్మ అనందరినీ పాలిచ్చి పెంచావు నువ్వు; మాకు నుఖసౌఖ్యాలను (పసాదించకపోలే, మరి నువ్వు భూదేవతన్హై వుండడమెందుకు మేము నీ కడువున వుట్టడ మెందుకు? తల్నీ భూదేవీ, నీ పిల్టలం మేం. మాకు సౌఖ్యాన్ని _పసాదించు, మమ్ములను సుఖపెట్టు!” అన్నాను. ఇవీ ఆ ర్యాతి నేనన్న మాటలు,

మరునాడు పొదున్న నేను న్మిదలేచి చుసుకునే నరికి సువన్‌కూల్‌ నా పక్క లేదు, మరి అతడు ఎప్పుడు లేచి ఎప్పుడు వెళ్ళిపోయాడో నాకు తెలియనే. తెలియదు. పొదు పొడవకుండానే వెళ్ళిపోయుండాలి, చేనులో ఎక్కడ చూసినా. దుబ్బుల మధ్య కొత్తగా కోసిన పనలు కుప్పలు పోసి వున్నాయి. నా మనసుకెంతో కష్టం తోచింది- ఆ. వేకువ గడియల్నో అతని సరసనే వుండి అతనితో కలిసి పనిచేయడమం'ళే అంఛకంటయే నాకింకేం కొవాలి అనిపించింది....

““సువన్‌కూల్‌! నన్నెందుకు అేపావుకొవూ”” అని కేకేశాను.

నా గొంతు వినబడగావే అతడు నావంక తిరిగి చూశాడు; ఆనాటి ఉదయం అతడు నా కంటికి ఎలా అవుపడ్డాడో నాకు బాగా జ్నాపకం వుంది: నడుము వరకూ నుష్టంగా వున్న శరీరం, చమటతో మెరుస్తూ కండలు తిరిగిన నల్గని బుజాలు, నన్ను పోల్చుకోలేదా ఏమిటి చెప్మా అని పించినట్టుగా ఆనందమూ ఆళ్చర్యమూ కళ్ళల్నో తొణికిసలాడుతూ అలా నిలబడి నాకేసి చూస్తి మరి కాస్సేపటికి అరచేతితో ముఖం తుడుచుకుని, అప్పుడన్నాడు నవ్వుతూ:

“మరి కాస్సేపు నువ్వు న్మిదపోవడం మంచిదనుకున్నాను.”

“కాని మరి నువ్వో”

13

“ఇదరి వంళూ నేను పనిచేన్తున్నాగా ఇప్పుడు” అన్నాడు.

అతని మాటలు చెవిని పడేసరికి నాకు మరీ బాధనిసించి వొళ్ళు కోసినట్టయింది. కాని మనస్సుకి మాతం మహా హాయి అనిపించి అమి తానందం అనుభవించాను.

“మరి, నువ్వు నిన్న ఆడిన మాటలన్నీ ఏమయాయి” అని దెప్పి పొడిచాను. “నువ్వూ, నేనూ ఒకే మనిషిలా మనమిద్చరమూ అన్ని విష యాళ్లోనూ సమానంగా వుండాలంటివిగా!?”

సువన్‌కూల్‌ తన చేతిలోవున్న కొడవలిని అక్కడ గిరవాటేసి నా దగ్గరకు పరుగత్తుకొని వచ్చి, నన్ను తన చేతుల్లో ఎత్తుకుని, ముద్దు పెట్టుకుని అన్నాడు:

“ఈ కృణంనుంచి మనమిద్దరం అన్నిటిలోనూ కలిసే వుంటాం -ాఒక్క మనిషిలా నా భరద్వాజానివి నువ్వు, నా 1పాణానివి నా (ేయసివి!.

నన్ను తన చేతుల్లో వత్తుకుని నడుస్తూ, నాతో ఏమికేమిటో చెబుళూూ నన్ను భరద్వాజమనీ, ఇంకా మరోవేవో తమాషా తమాషా పేరు "పెట్టీ పిలిచాడు, నేను అతని మెడకు "పెనవేసుకుపోయి, కేరింతలు కొడుతూ, కాళ్ళు ఎగరేస్తూ. తెగ నవ్వాను -- ఏమం'చే. పసిపాపలను భరద్వాజాలని పిలుస్తారు అందులో అందమూ చందమూన్తూ అంతేగొని - అయినా ఆ మాటలు అతని నోటివెంట వింటూంకే ఎంతో హాయి అనిపించింది!

సూర్యుడు అప్పుడప్పుడే ఉదయిస్తున్నాడు, కొండ అంచు వెనుకనుండి తన కంటి కొలికిని అవ్పుడప్పజే తెరుస్తున్నాడు. సువన్‌కూల్‌ నన్ను కిందకి దింప్తి నా బుజాలమీద చేయివేప్కి తటాలున సూర్యుడివంక తెరిగి కేకేశాడు?

“ఏయ్‌ నూర్యుడూ! ఇటు చూడవయ్యా, ఇదిగో నా భార్య! ఎటువంటి అమ్మాయిని సంపాదించానో చూశావా మరి! చూసినందుకు లీ కిరణాలతోనూ. నీ వెల్తురుతోనూ. ముదువు చెల్ఫించుకో![”

ఈ మాటలను అతడు హాస్యానికే అన్నాడో మరి మనసారా అన్నాడో కత

నాకు తెలీదు కాన్సి నాకు పూతం కళ్ళవెంట నీళ్ళు తిరిగి భొళ్ళున ఏడ్చే శాను. మనసులోంచి పొంగి పొరలుతూ వస్తూన్న అనందాన్ని ఇక ఆపుకో శేకపోయాను. ఇప్పుదు కూడా ఆ సంగతి జ్నాపకం వచ్చి మరెందుకనో ఏదు పాస్తూంది, పిచ్చిదాన్ని కాకుంటే మరేమిటి! ఐతే ఆ కన్నీళ్ళు వేర్కు అలాంటి కన్నీళ్ళు మనిష్మికి జీవితంలో ఒక్కసారే వస్తాయి. మర్కి మేం కలలుగ న్నష్టే మా జీవితం గడచిందా? అవును, అలాగే గడచింది. సువన్‌కూలూ నేనూ మా జీవిరాన్ని మొ చేతులతోనే మలచుకున్నాం, చేసవికాలమయేది చలికాలమయేది. వొళ్ళు దాచుకోకుండా కష్టపడి పనిచేశాం. చెమటోడ్చి వనిచేశాం. అంతులేకుండా (_శమపడ్డాం. సరి, ఇక కొత్త రోజులు వచ్చాయి - ఇల్ళు కట్టుకున్నాం, గొడ్నూ గోదా సంపాదించుకున్నాం. ఒక్కమాటలో చెప్పాలంటే -- మనుషుల్లా బతికాం. ఇక అన్నిటికీ మించిన ఆనందం -నా కడుపున ముగ్గురు. కొడుకులు పుట్టారు వరుసగా ఒకరి తర్వాత ఒకరు, పననపండులాంటి. పిల్టలు, ఇప్పుడు ఒక్కొక్కసారి వింతో చికాకు నన్ను సట్టుకుని వేధించుతూంటుంది, ఏవోవో వ్యెరిమ్మొరి ఆలోచనలు నా బ్యురలోకి జొరబడి నన్ను పీడించుకు తింటూంటాయి: ఆడగ్శారె యీనినట్టు ఏడాదిక్కీ ఏజ్మర్జానికీ ఏమిటీ కాన్పు నాకు? అందరిలాగా నాకూ ఏ మూడేళ్ళకో నాల్లేళ్ళకో కొన్సు రాకూడదూ? అలా అయివుంక్రే, ఇదంతా జరగకపొయేదేమో?. ఏమో, అనలు. వీళ్ళు పుట్టకుండా వుంయేనే బాగుండి పోనేమో? నా కడుపున పుట్టిన పిల్లలూ! నా దుఃఖంకొర్నీ బాధకొర్చీ నేనిలా అంటున్నాను. నేను బిడ్మర్ని కన్న ఆడుదాన్ని, చలిని... నాకు జ్ఞాపకం వుంది ఈ చేనుకి మొదటి సారిగా వాళ్ళందరూ రావడం. మొట్టమొదటి (టాక్ట్రరును సువన్‌కూల్‌ నడిపించింది ఆ రోజునే. (టౌక్ట్రరు. నడిపించడం నేర్చుకుందుకని ఆ శరళ్నూ ఆ చలి కొలం అంతాన్నూ ఏటికి అవతల వొడ్డున వున్న జరేచ్‌యె. వెళ్ళేవాడు నువన్‌కూల్‌. ఆ రోజుల్ళో (టాక్టరంే. ఏమిటో మౌకెవ్వరకీ అసలేమీ 15

తెలియనే తెలియదు. మర్కి సువన్‌కూల్‌ అ రోజుల్నో ర్మాతి వడినాక గాని ఇంటికి వచ్చేవాడు కాదేమో -- అక్కడ్నుంచి ఇంటికి రావాలంకే ఎంతో దూరం నడిచి రావాలి-- పాపం అతణ్జి చూసి నాకెంతో జాలీ వేసేది బాధగానూ వుండేది,

“ఎవరికోసమని ఈ పనంతా వెత్తిని వేసుకున్నావు నువ్వు? మేళస్తీగొ వున్నన్నాళ్ళూ నువ్వు హాయిగా వుండేవాడపొ అని నేను చీవాట్ళు సెళ్ళుదాన్ని-

అతడు మాతం ఎప్పట్టాగే మెల్ళగా నవ్వుతూ అన్నాడు:

“అదిగో. గడబడ చెయ్యకు మరి, తొల్మాన్‌! వసంతకాలం రానే వన్వూూంది కదా అంతవరకూ ఉండు, అప్పుడు. నువ్వే ఒప్పుకుంటావుం మఠొక్క నాలుగు రోజులు ఓపికపట్టు, ల

వ్‌ దుర్చుర్దితోనూ నేనలా అనలేదు -- ఒక్కర్తెవే ఇంట్నో. వుండి పిల్ళల్ని చూసుకోవడమూ, సంసారం చక్కబెట్టుకోవడమూ, అటు సమష్క్టి క్యేతంలో సనిచేయడమూ అంళే మపి యాతన అనిపించేది. కాని నా కోపం అంతా ఇళ్ళే చల్చారిపోయేది: అంత దూరంనుంచి చరితో గడ్డ కట్టుకుపోయి. అతడు నడిచి ఇంటికి రావడమేమిట్సి ఆవురావురుమని ఆక రితో దహించుకు పోతూండడమేమిటి నేనేమో తనమీద నేరం మోపడ మేమిట్కి. అని వెంటనే తెలుసుకునేదాన్ని తెలుసుకుని మరీ తికముకపడి పోయేదాన్ని.

“'సర్కే అలాగేలే ఇలా వచ్చి పొయ్యి దగ్గర కూచో, ఎప్పుడనగా వండిన వంటో ఈపాటికి చల్డారిపోయే వుంటుంది” అని నేను సజిగే దాన్ని అక్కడికి అతనే ఏదో తప్పచేసినట్నూూ నేనే అతణ్మి షమిస్తూన్న ట్యూనూ,

నా మనస్సు లోళోపల అట్సడుగున నాకూ తెలునును - సువన్‌కూల్‌ అక్కడేమీ ఆటలాడుకోవడంలేదని. మా పళ్ళెటూరిలో ఆనాడు ఓనమాలు వచ్చినవాడు ఒక్కడు లేడు ఆ పారాలు నేర్చుకుందుకు. అందుచేత తనే వెళ్ళి నేర్చుకుంటానని సువన్‌కూల్‌ తయారయాడు. “నే వెళ్లాను 16

అక్కడికి” లన్నాదు, *'నే వెళ్ళి ఆ రాతా కోలా ఏదో నేను నేర్చుకుంటాను లెండి నా మ్మేస్తీ పనిని మఠెవరికేనా ఒప్పబెప్పండి.”

సరే, తనంతటతానే తయార్డె వెడితే వెళ్ళాడుగాని చికాకులు తప్పు తాయా మరి? ఎన్నో చికాకులు దిగమింగాల్సి వచ్చింది. నాకిప్పుడు జ్ఞాపకం వన్వూంది -- అవి నెజంగా తమషా అయిన రోజులే పిల్టలే పెద్దవాళ్ళకి గురువులు ఆ రోజుల్లో. కాసీమ్‌్‌ మసెల్‌బెక్‌లు ఇద్చరూ అప్పటికప్పుడే బడిలో చదువుకుంటున్నారు. వీళ్ళే చదువుచెప్పేవారు. సాయంకాలం అయే సరికి ఇల్టు అచ్చంగా ఒక బడిలా తయారయేది. ఆ రోజుల్మో బెంచీలూ బల్లలూ లేవు, సువన్‌కూల్‌ నేలమీద బోర్మా పడుకుని అక్షరాలను నోటుబుక్కులో రాసుకుని వాటిని కష్టపడి దిద్బేవాడు. పిల్ళలు ముగ్గురూ మూడు. వేపులనుండీ తండి చుట్టూ, చేరి ముగ్గురూ తర్మడికి పారం చెప్పేవారు. “ఇదిగో, నాన్నా పెన్సలుని నిటారుగా ఇల్లా పట్టుకోవారిో అని ఒకడూ, “అబ్బే, గీత వంకరగా వుంది, నీ ఏయ్యి వణకుతూంపి” అని ఒకడూ, “చూడు, ఇళ్ళా రాయాలి, నోటుబుక్కు ఇలా పట్టు కోవాలి అని ఒకడూ ఆదేశాలిచ్చేనారు.. లేదాంటే వాళ్ళళ్ళోవాళ్ళే వాగ్యు ద్బానికి దిగి, నీకంటె నాకే బాగా తెలుసునని ఒకడూ మీ ఇద్బ్చరికంటె నాకే. ఇంకా. బాగా తెలుసునని ఒకడూ రుజువుచేసుకుందుకు పోట్టాడు కునేవారు. మరేదేనా విషయం గురించే అయివుంచే తర్మడి వాళ్ళకి తగి నట్టు బుద్ధిచెప్పి వుండేవాడ్సే. కాని ఈ విషయంలో మ్మాతం వాళ్ళు తన గురువులని నిజంగానే భావించి వాళ్ళపట్ట గౌరవంతో వాళ్ళు చెప్పిన దంతా వినేవాడు. ఒక మాట తను రాసేసరికల్హా, అక్షరాలు రాయడం బదులు నూర్చుయంళం _డమ్ముకి గింజలు ఎత్తినట్టు, ముఖం అంతా ముచ్చెమటలు పోసేసి అలసిపోయేవాడు. అతని నోటుబుక్కు పుచ్చుకునో, అతని బాలశిక్ష పుచ్చుకునో వీళ్ళు ముగ్గురూ కలిసి మంసతోచ్చాటన చేస్తూ న్నట్టు చదివేవారు - వాళ్ళని చూస్తే నాకు ఫక్కున నవ్వే వచ్చేది,

“ఒరే అబ్బాయిలూ, మీ నాన్నని అల్బరిసెట్టకండి! మీరు ముగ్గురూ వఎ-2122 క్షే

కలిసి అతన్నీ ఎలాగేనా ఒక ముల్గా కింద చేసేస్తారా ఏమిటి? మరి, నునన్‌ కూల్‌ నువ్వు మ్యాతం, ముల్గావే అవుతావో, (టాక్టరు.డ్లైవరే అవు తావ్కో రెండింటిలోనూ ఏదో ఒకటి నిశ్చయించుకో.”

దీనితో సువన్‌కూల్‌కి కోపంవచ్చింది. దించిన ముఖం ఎత్తకుండానే, ఈల పంకించుతూ, భారంగా నిట్టూర్చి, అన్నాడు:

“ఇదిగో ఇదుందే ఇది తమాషా అయింది కాదు, నీకేమో వేళా కోళంగా వుందిగాని*”

ఒక్క మౌటలో చెప్పాలంకే -- యిది తనూషాగానూ వుంది, విచారం గానూ వుంది. ఎలాగ్లైతేనేమి. చిట్టచివరకు సువన్‌కూల్‌ తను పట్టిన పట్టు సాధించాడు.

వసంతకాలం తాలిరోజుల్నో, మంచు అప్పుడే కరిగి వెచ్చని వాతావరణం మొదలైన తర్వాత ఒకనాడు, (గామం బయట దడదడముంటూ హాంక్‌ వింక్‌ మంటూ ఘోరంగా చప్పుడైంది. బెదిరిపోయిన గ్యురాలమంద ఒకటి వెరెత్తినట్టు. వీధిలోనుంచి.. రివ్వున పరుగెత్తుతూంది.. వీధిగుమ్మంలోకి వరుగెత్తాను.. వేను. పెరటితోటల వీధివెంట నడున్తూంది (టాక్ట్టరు. నర్నిగా వృందిి అంతా ఇనుమే, పొగలు కక్కుతూంది. మరో నిముషానికలా వడివీధిలోక్రి రానే వచ్చేసింది. ఇక దానిచుట్టూ చేరింది (గామం అంతానూ. కొందరు గు రాలమీద వచ్చారు, కొందరు. నడిచి వచ్చారు, సంతలో పోగ్చైనట్బుగా ఒకరినొకరు కుమ్ముకుంటున్నారు, తోసుకుంటున్నారు, రణ గొణధ్వని చేస్తున్నారు. పారుగింటివాళ్ళతో కలిసి నేనూ పరుగెర్హానక్కడికి, మొట్టమొదట నా కళ్ళబడింది - మా అబ్బాయిలు. మున్నరూ (టాక్టరు మీదకి. ఎక్కిపోయి, ఒకరినొకరు. గట్టిగా. పట్టుకుని వాళ్ళ నాన్నవక్కనే నిలబడ్డారు. పక్కనున్న కురాళ్ళు వాళ్ళని చూసి ఈలవేస్తున్నారు, టోపీలు ఎగరేస్తున్నారు. మా అబ్బాయిలు. వీరాధివీరులై నట్టుగా మురిసి పోతున్నారు, ముఖాలు వెలిగిపోతున్నాయి.. వాళ్ళు ఎంత గడ్డుగ్గాయలు కాకపోతే టాక్ట్యరుని తీసుకొన్తూన్న తంగ్యడిని కలుసుకుందుకని చీకటితోనే 18

లేచిపోయి. యేటొడ్డుకి పరుగెత్తి పారిపోతారు! నాతో ఆ వూసే చెప్ప కుండామూ.. చెబితే నేనెక్కడ వెళ్ళనివ్వనో అని! ఆసలు నిజానికి వాళ్ళని చూసి. నేను హడలిపోయాను ఏమో తటాలున ఏం. (పమాదమే జరుగుతుందో అని. హడలిపోయి. కెవ్వున కేకేశాను;

““కాసీమ్‌, మిసెల్‌బెక్‌, త్తెనాక్‌, రాండి ఇలాగ. వుండండి. చెప్పాను, మిమ్మల్ని పట్టుకుని ఏం చేస్తానో, అందుమీదనుంచి దిగి రాండి రా, వెంటనే”. నేను కేకలు. వేశానే గాని ఈ మోటారు రణగాణధ్వనిలో నా గొంతుక నాకే వినబడలేదాయె.

సువన్‌కూల్‌ మొతం నన్ను చూసి అర్హ, ంచేసుకున్నాడు, చిరునవ్వు నవ్వి, “ఎం భయపడకు, మరే _పమాదమూ జరగదులౌ” అన్నట్టుగా తల పంకించాడు. స్టీరింగ్‌ ముందు ఎంతో సగర్వంగా సుఖం అనుభవించుడూ కూచున్న ఆ మనిషిని చూస్తే. ఇంకా. బాగా కురకారులాగానే అవు పడ్డాడు. ఆ మాటకొస్తే ఆ రోజుల్నో, కారునలుపు మీసకటూపై అతడూ నిండు యౌవనంలో వున్న జిగిత్‌” అన్నమాట. సరిగా అప్పుదు, మొట్ట మొదటి సారిగా అప్పుడు, అనిపించింది. నాకు -- అచ్చంగా చండి పోలికే కాడుకులదని, నలుగురూ. కలిపి వుండగా ఎవరేనా చూస్తే, వీళ్ళు నలు గురూ అన్నదమ్ములు కాబోలు అనుకుంటారు. అందులోనూ, మరి ముఖ్యంగా "పెద్ద _వాళ్ళిద్చరూ, కాసీమ్‌ మసెట్‌బెక్‌లు, పుట్టు: మచ్చలతో సహా అచ్చుగుద్నినట్టు సువన్‌కూల్‌ పోలిక్కే అచ్చంగా అతనిలాగే బక్కసలచ గాన్తూ మెరుగుపెట్టిన రాగిలా ధగధగ మెరుస్తూ దృఢంగా వున్న జేగురురంగు. బుగ్గ-యెముకలూనూ. కడసారపువాడు, క్లైనాక్‌, నా లాగే కాస్త తెలుపు, నల్మని సాత్వికమైన కళ్ళు వాడివి.

((టౌక్ట్రరు ఎక్కడా ఆగకుండా చిట్టచివరి ఇళ్ళు దాటి వెళ్ళిపోయింది, మం అందరం గుంపుగుంపంతా దాని వెంకీ వళ్ళాం. టౌక్ట్యరు ఎలా దున్నుతుందో చూడాలని మౌక్తందరికీ మహా వుంది. సనాగఠి ఎరుగని ఆ

• నేర్చరి అయిన రౌతు. - అనువాదకుడు, చా 19

భూమి. లోపలకి మూడు నాగటికరులూ సులువుగా పోయి, బరువైన, మగగ్మురపు మేను లాంటి మట్టి సెచ్చులను తిరగబోస్తూండడం చూసే సరికి - అక్కడ పోగడిన జనం అంతా ఒక్క పెట్టు. న చప్పట్ను కొట్టుతూ "పెద్దగా. గొడవ చేస్తూ, ఒకరికంక్రే ఒకరు ముందు. వెళ్చామని తోను కుంటూ బుసలు కొడుళూ చెంగుచెంగున దుముకుతూన్న తమ గ్య్యరాలను కొరడాలతో చరస్తూ ఆ గుంపుగుంపంతా. నాగటి చాలువెంట పడ్డారు. మరి నేనాక్కర్తైనే మాతం అక్కడి వాళ్ళందరితోనూ కలిసి వెళ్ళ కుండా ఒక పక్కగా వుండిపోయి, జనం అందరినుండీ ఎందుకని విడి పోయానో నాకే అర్భం కాదు, నేను ఒక్కత్తినీ అక్కడ నిలబడి వున్నానని తటాలున తెలుసుకున్నానే గాని అక్కడనుంచి కదిలేందుకు నాకు శక్తి లేకపోయింది. (టాక్టృరు. ముందుకు, ఇంకొ ముందుకు అలా దూరంగా వెళ్ళిసోతూనే. వుంది. నేను మ్యూతం. నిశ్చేష్టృనై; అదంతా చూస్తూ అక్కడే స్తృంభించిపోయి నిలబడిపోయాను. కొని అనాడు నా అంత అదృష్క్ట వంతురాలు మరీ (వపంచంలో లేదనే నేననుకున్నాను! ఆ (గౌమంతోకి తొలిసారిగా (టాక్టృరును తీసుకొచ్చి నడిపించిన వాడు సువన్‌కూల్‌ అనో, లేక మా ముగ్గురు. అబ్బాయిలూ. పెరిగి ెద్దవాళ్ళయి, తర్మిడి పోలికే వాళ్ళకు వచ్చిందనో, దేన్ని. గురించి. నేను. హెచ్చు సంబరపడాలో నాకు తెలిపింది కాదు. వాళ్ళకేసే నా కళ్ళు అప్పగించి చూస్తూ; ఇక ఏడుపొచ్చేసి, నాలో నేను మెల్ళగా అనుకున్నాను: “నా కడుపున పుట్టిన కొడుకుల్లారా, ఈవేళ మీరు వున్నక్ళే, ఎప్పుడూ కూడా మీరు మీ తండి పక్కనే నిల బడి వుండాలి! మీరు "పెద్దవాళ్ళయి, అతనిలొగానే మీరూ వుంటి, అంత కంళె నాకు మరేమీ అక్కర్మేదు!..””

నా నూతృత్వ బీవితంలోకల్భా అతి అదృష్ప్పృవంతమైన దోజులు అవే. ఎంత వన్నైనా సరే నేను సునాయాసంగా చేసేదాన్ని, పని అంకే నాకు ఎప్పుడూ సరదాయే. మనిషి ఆరోగ్యంగా వుండి, కాళ్ళూ చేతులూ దృఢంగా వుంకే -పనికంచె. హాయి అయింది ఇంకేమిటుంటుంది గనుక? 20

నేను గమనించకుండానే రోజులు గడచిపోయాయి. అప్పుడే క్మురాళ్ళు లేత బూరుగు చెట్లలా ముచ్చటగా ఎదిగిపోయారు, జీవితంలో ఎవడి దారి వాడు ఎంచుకున్నాధు. తంటడి మార్గాన్నే నడిచాడు కాసీమ్‌ః మొదట (టాక్టరు (జైవరుగా. పనిచేశాడు, తర్వాత కంటెన్‌ ఆపరేటరు పని నేర్చుకున్నాడు, ఒక వేసవిలో, ఏటి అవతలి వొడ్డున కొండలకు దగ్గరగా వున్న ““కయిండీ” సమష్కిశ్నేతంలో (డ్జైవరుగా పనిచేశాడు. మరుచటడు కంబైన్‌ ఆపరే టరుగా స్వ్మగామం వచ్చేశాడు.

తల్ళికి తన పిలలందరిమీదా ఒక్కలాగే వుంటుంది. వాళ్ళందరినీ తన హృదయంలో దాచుకుంటుంది ఐనా మసెల్‌బెక్‌ అంటే నాకు మరీ (పాణం, వాబ్ళి చూసి మరీ గర్వపడేదాన్ని. వాణ్ణ్మీ వదలిపెట్టి వుండాల్సి వచ్చింది, బహుశ అదే కారణమై వుంటుందేమో ఇందుకు. తోడి పక్షి పీల్చల కంపే ముందుగా ఎగరడం నేర్చుకున్న పక్షిసిల్ణలా, తల్చి గూటినుంచి వాడు చిన్నతనంలోనే ఎగిరివెళ్ళిపోయాడు.. వాడు మొదటినుండీ కూడా బడిలో బాగా చదివేవాడు పుస్తకాలన్నీ వాడికి కంఠతా వచ్చేసేవి. వాడికి తిండీ తిప్పలూ అక్కర్మేదు, పున్తకాలుంచే చాలు. స్కూలు చదువు పూర్తి. చేసుకుని, సప్టైచదువుకి పట్నం వెళ్ళిపోయాడు. పెద్ద చదువు చదివి బడిపంతులు అవుదామని నిశ్చయించుకున్నాడు.

కడసొరపువాడు జ్లైనాక్‌కి ఏళ్ళు వచ్చినకొద్నీ మంచి అందం వచ్చింది, దానికితోడు మంచి దృఢమైన వాళ్ళు కూడానూ. ఐతే వాడితో వచ్చిన గట్టి చిక్కు అంతా ఏమిటంళే, వాడు ఇంటిపట్టున వుండేవాడు కాదు. వాడు వెయ్యికాళ్ళ చెరి. సమిష్కిచ్యేతపు కామ్‌సొమోల్‌ ఆర్ననైై చేష్మనుకి నాడిని కార్యదర్శిగా ఎన్నుకున్నారు, ఇక వాడికి తెల్లవారి లేస్తే సమావే శాలూ స్కూలు (గూపూ, గోడ వార్దాష్మతికలూ, ఇంకొ ఏమికేమిచో గొడవ తప్ప ఇంకో లోకంలేదు వాడికి పగలనక ర్మాతనక వాడు కాలునిలవ కుండా తిరగడం చూస్తూూంఘే-- నాకు కోపమే వచ్చేసేది.

“ఒరేయ్‌, నాగమ్మా! నా మాట విని నీ ఎకార్జియానూ. బిచాణా

ల

పట్టుకుని నమష్మిత్మేతం ఆఫీసుకు. వెళ్ళిపోయి. అక్కడే. తిష్టవేసి, అక్కడే వుండిపో, నీకెక్కడ వున్నా ఒకటిగా. అమ్మా, నాన్నా, ఇల్మూ వాకిలీ ఏదీ అక్కర్లేదు నీకు” అన్నాను నేను, వాడితో ఒకసారి.

కొని సువన్‌కూల్‌ మాతం కొడుకును వెనకేసుకొచ్చేవాడు. నేను "పెళ్ళే చీవాట్నన్నీ "ెట్టనిచ్చి అప్పుడు మెల్లగా తన మాట చొరనిచ్చే వాడుః

“ఓయ్‌. నువ్వేమీ చికాకుపడకు. నలుగురితోనూ కఠిసి వుండడం వేర్చుకోనీయ్‌. వాణ్ళి. వాడు వూరికేనే తిరుగుళ్ళు తిరుగుతూంళకే, నేనే వాడి చెమ్నూలెక్కగొడ్డాను.”

అప్పటికి సువన్‌కూల్‌ మ్మేస్త్రీగా తన పాత పనిలోకి మళ్ళీ వచ్చేశాదు. అప్పటికప్పుడే కురక్షారులు తర్చ్భీదుపొంది, (టాక్ట్రర్ను నడిపేవారు.

అ రోజుల్లో జరిగిన అన్ని సంగతుళ్ళోనూ ముఖ్యమైన సంగతి - మరి కొద్చి రోజులోనే కాసీమ్‌ పెళ్ళిచేసుకుని, తొలి కోడర్ని ఇంటికి తీసుకు రావడం. ఇదంతా ఎలా జరిగిందేమిటని వాళ్ళను అడగలేదు. నేను, వాడు కిందటి వేసవిలో కయిండీలో (జ్లైవరుగా వున్నప్పుడు ఈ అన్మూూ యితో పరిచయమై వుంటుంది. ఒకరిమీద ఒకరికి మనసు కలిగివుంటుంది కదా అనుకున్నాను ఆ అమ్మాయి. కన్నవారిది కయిండీయే, అమ్మాయిని కయిండీనుంచే తీసుకొచ్చాడు. కాసీమ్‌. అలిమన్‌ చామనచాయిగా, అచ్చంగా కొండల్ళో పుట్టి పెరిగిన పిల్ళ, కోడలు అందంగా, చురుకైన పిల్హి అని నాకు తొలుతే మహా సరదా వేసింది. మరి కొద్నిరోజులకల్లా?, నా మనసుకు నచ్చిన అమ్మాయే నాకు కోడలుగా దొరికిందని ఆ అమ్మాయిమీద నాకు అమిత అపేక్త కుదిరిపోయింది. నా కడుపున కూతురు కూడా పుడితే బాగుణ్మ అని మనసులో రహస్యంగా ఒక కోర్కె వుండడమూ, ఆ కోర్కె నెరవేరకపోవడమూ అందుకు ఒక కారణం అయివుండొచ్చేమో, ఐనా అదొ క్కపే కారణం. కాదు - తొరివితేటలున్న పిల్ళ, పనిమంతురాలైన. సిల్నః సృటికంలా స్వచ్చమైన పిల్ళి- ఇదీ అసలు కారణం. ఆ అమ్మాయిమీద య!

నాకు ఎంతగా మ కుదిరిపోందంకే ఆ పిల్ళి నా కన్నకూతురే అను కునేదాన్ని. ఒక దొడ్మో గొడ్డు పొడుచుకోవా అంటారుగానిి ఏమో మరి నాది మ్యాతం అదృష్టృమే; ఇటువంటి కోడలుపిల్హ ఇంట్లో మెట్టుతూండ డమం'టే అద్భృష్టృమన్న అదృష్టమా. నా మనసులో వున్నది మాటల్నో చెప్పాలంటే అదృషం అనేది నిజమైన అదృష్టృమనేది ఏదో అనుకో కుండా జరిగినదికాదు, వేసవికాలపు జల్డులాగా ఎక్కడనుంచో. ఆకాశం నుంది. దిగివచ్చి నెత్తిమీద పడదు. జీవితంపట్నా, తన చుట్టూ వున్న తోడి మనుషులపట్టా తను అనుసరించే వైఖరిని బట్టి అది చినుకు తర్వాత చినుకులా (ఆమేణా మనిషికి కల్గుతుంది. ఒక్కొక్క రేణువే పెరిగి "పెద్పద్దై ఒకదానితో ఒకటి. కలిసి మనిషిలో పోగుపడిత్కే అప్పుడు మనం అంటాం దానిని -- అదృష్టృమని. అలిమన్‌ మా ఇంటికి వచ్చిన యేడాది వేసవి నిజంగా జన్మజన్నాలా మరపురాని వేసవి. గోధుమ వెన్నువేసి త్వరగా ముదిరింది. ఏటిలో వరదలు కూడా ముందుగానే ఆరంభమయాయి. కోతలకు కొన్ని రోజులు ముందే కొండల్లో పెద్ద జల్బులు పడ్డాయి. కొండ ఎగువను పేరుకున్న మంచు రాసులు. పంచదార చక్కీల్లా కరిగిపోతూండడం ఎంతో దూరంనుంచే కనబడింది. ఉరుములు ఉరుముళూ కొండలోయలంట (పవహించుతూన్న వీటి వెల్సువలు సబ్బు పెచ్చుల్జ్లా కానవచ్చే పసిమి నురగలు కక్కుతూ పర్వతాల్నూ పెరిగిన (బహ్మాండమ్హైన దేవదార్శను సెళ్ళగించి మోసుకొచ్చి, వాటిని "సెలయేళ్ళదగ్గర "పెచ్చులూ పేళ్ళకింద ధ్వంనంచేసి పారేశాయి. అందునా తాలి రాతి మఠి భయానకంగా వుండింది. కొండవాగు దిగువ ఏరు తెల్లవార్న్లూ ఒక్కపెట్టున అలా మూలుగుతూ నిట్ళూర్చు తూనే వుంది. తెర్పవారాక చూసేసరికి - పాత లంకలన్నీ ఇక లేనేలేవు, రాతికి ర్మాతి ఐపూ జాడా లేకుండా అన్నీ సాంతమూ కొట్టుకుపోయాయి. కాని వేసవి త్మీవంగానే వుంది. చేలలో గోధునుప్పైరు వేళ్ళదగ్శర ఆకుపచ్చగానూ. లెల్టు కొనలంట పసుప్పచ్చగానూ, సరిసమానంగా ముదురు ల

తూంది. వేసవిలో కోతకు వస్తూన్న చేలు కనుచూపు మేరవరకూ ఆద్యంతాలు. లేకుండా అలా అవువడుతూనే వున్నాయి, '"స్పైప్‌మ్లైదానం ఆకాశంలో కలిసిపోయేంత వరకూ గోధుమసైరు గాలికి ఊగుతూ తూగుతూ జోగాడుతూంది. కోతలు ఇంకా మొదలుపెట్టలేదు, కాని కంబ్లైన్‌ యం(తం తర్వాత పనిచేసేందుకు వీలుగా వుండడానికనిి చేల అంచులంట ఎదిగిన గోధుమును మాతం మేం కౌడవలితో కోయనారంభించాం. అలిమనూ నేనూ ఒకరి నరసను ఒకరం వనిచేన్తున్నాం. ఇది చూసి కొందరు (స్రీలు నమ్మ హన్యమాడారు:

“ఏమోవిడ. కోడలితో. పోటీ ఏమొచ్చె. నీకు హాయిగా. ఇంట్లో కూచోక? నీకైనా అభిమానం వుండాలిగా!”

నాకు మ్యాతం. అలా అనిపించలేదు. అభిమానం వుంఘే - ఇంట్బో కూచోవాలా?,.. నేన్నై ఇంచ్నో కూచోలేను, వంటకోత అంకము అసలు నాకు (పాణం.

అందుకని అలిమనూ. నేనూ కలిసే పనిచేసేవాళ్ళం.- అప్పుడు నేనొక సంగతి కనిపెట్టాను, దానిని నేనిక ఎన్నడూ మరిచిపోలేను. చేలు అంచు లంట వున్న దుబ్బుల మధ్య, అడవిపూబెండ పూతలో వుంది. గోధుమ కంకులతో సహా ఆ "పెద్ద గులాబి తెలుపు పువ్వులు కూడా కొడవలి కోతకు తెగి పడేవి ఆ పూలను అఠిమన్‌ గుత్తిగా పోగుచేసి పదిలంగా సట్టుకుని ఎక్కడికో వెళ్తూండడం నా కంటబడింది. ఎక్కడికి వెళ్తూందో, వాటేని ఏమి చేస్తుందో అని వేను అనుకుని అలా చూస్తూ నిలబడ్డాను. అమ్మాయి కంబ్బైన్‌ దగ్నరకు పరుగున వెళ్ళి, దాని మెట్టుప్పైన పువ్వులు వుంచేస్కి మళ్ళీ పరుగెత్తి వచ్చేసింది. ఏ రోజ్టైనా కోతలు ఆరంభం కావచ్చని, కంబైన్‌ రోడ్డు పక్కనే సిద్దంగా వుంది. కాసీమ్‌ ఎక్కడికో వెళ్ళినట్టుంది, అక్కడ ఎవ్వరూ. లేరు.

నన్ను చూసి కోడలుపిల్ళ తత్తరపడుతుందని నేనేమీ చూడనట్టు నటించాను -- అమ్మాయికి ఇంకా భిడియం పోలేదు. నేను మ్మాతం ల!

మనసులో మహా ఆనందపసడ్డాను: ఆ అమ్మాయి వాడిని ఏంతో (పేమించు తూందన్న మాకే కదా మరి. ఈ సంగతి చూసి నేనెంతో పొంగిపోయాను. కోడలా ధన్యవాదాలు! ఎన్నో వందనాలు చెప్పుకున్నాను అలిమన్‌కి నా మనసులో. ఆ నిమిషంలో ఆ అమ్మాయి సరిగ్మా ఎలా వుందో ఈ నాటికి కూడా నా కళ్ళకు కట్చినట్టుంది: తలకు ఎరుపు రునూలు, తెల్టని దుస్తులు, చేత పెద్ద అడవిపూబెండ పూలగుత్తి, జేవురించిన ముఖం, ఆనందంతోనూ చురుకుతనంతోనూ వెలిగిపోతూన్న కళ్ళు. యౌవనం అంటే ఇదే కదా. ఓ అలిమన్‌, ఓ నా శిన్నికోడలా ఎన్నటికైనా నిన్ను మరచిపోగలనా! అచ్చంగా. చిన్న పిల్ళల్దా, దానికి పువ్వులంకే (పాణమే. వసంతకాలంలో, మంచు ఇంకా దిబ్బకట్సి వుండగానే, "స్పైన్‌ మైదానంలోకి వెళ్ళి తాఠి స్న్మ్మాడావ్‌ పువ్వులు ఏరుకొచ్చేది.... ఓ అలిమన్‌.

ఆ మర్నాడు కోతలు ఆరంభమయాయి. కోతల తొలిరోజు ఎప్పుడూ పండగే అనాడు ముఖం ముడుచుకున్న మనిషిని ఒక్కడిన్లైనా నేనెన్నడూ చూడలేదు. ఆనాడు పండగ అని ఎవ్వరూ. ఎక్కడా చాటింపు వేయలేదు. ఐలేనేం - మనుషుల లోలోపలనుండే వారి నడక తీరు వారి గొంతు, వారి కళ్ళలోనుండే వుట్టుకొస్తూంది ఆ పండగ... కడుపునిండుగా దాణా తిన్న గ్యురాలు గలగల _అడించుతూన్న జీను చప్పుడులోనుండే, వాటి చకచక పరుగులోనుండే పుట్బ్టుకొన్తూంది. ఆ పండగ. నిజం చెప్పాలంటే, కోతల తొలినాడు రోజంతా పూర్తిగా ఎవ్వరూ. పనిచెయ్యరు. పని మధ్య నవ్వులూ హాస్యాలూ అటలూ జోరుగా సాగుతూంటాయి. మామూలుగా (పతీ సారిలాగానే ఆనాడు పొద్దున్న కూడా కోలాహలమూ జనమూనూ, చేను ఈ కొసనుంది ఆ కొనకు కేరింతలు కొడుతూ పాలికేకలు. మేం వున్నచోట రణగొణధ్వని మరీ '"పెచ్చరిల్సింది, ఎందుచేతంటే చేతికొడవళ్ళతో కోతలకని ఆడాళ్ళూ, అమ్మాయిలూ ఒక గుంపు గుంపూ అక్కడ పోగయారు. వీళ్ళందరూ పెంకె ఘటాలే మరి. తనకు సమిష్మితేతం బహుమతి చేసిన "సైకిలుమీద కాసీమ్‌ సరిగ్గా ఆ వేళకి ఆ పక్కనుండే వెళ్ళడం తట

లక

స్ఫెంచింది. ఈ సెంకె ఘటాలందరూ. దారికడ్డుగా నిలబడి, వాణ్డి వెళ్ళనివ్వలేరు.

“ఏయ్‌, (డైవరూ! స్టైకిల్‌ మీదనుంచి దిగవయ్యా. కొడవలికోతల వాళ్ళం మమ్మర్నీ వలకరించాలని తెలీదే). అంత గోటమయ్యా వీకు? ఇదిగో, మాకూ. నీ ెళ్ళానికీ వంగివంగి దణ్భాలు పెట్టు!”

వాళ్ళందరూ. వాడి చుటూ మూగిపోయి, వాడు అలిమన్‌ పాదాలకు వంగి నమస్కారంచేసి, కమించమని ఆమెను వేదుకుంటేనేగాని ససేమిరా వాణి వదలిపెట్టారుకాదు. వాడెలాగైతేనేమి చివరకి అన్నాడు:

“క్షమించండి, కొడవలికోతలవాళ్ళల్భారా. తృమించండి. మీరు చాలా మంచివాళ్ళు, నేను తప్పు చేశాను. ఈ రోజు మొదలు ఒక ష్టైలు దూరం నుండే మీకు దండాలు పెట్టుకుంటూ. వస్తాను”

కాని అంతటితో కాసీమ్‌ను వాళ్ళు వదలిపెట్టలేదు.

'“ఇప్పుడు, పట్నవాసపు ఆడపిల్సల్హాగానే మమ్మల్ని సైకిలుమీద ఎక్కెం చుకుని మౌ చెవులు గెంగిరాలెత్తేటట్టు ర్లైంయ్‌మని "సై కిలుతాక్కాలి!” అన్నారు.

అలా అని, పొట్ట వెక్కలయేటట్టు నవ్వుతూ ఒకరినొకరు తోను కుంటూ వచ్చి ఒకరి అసరాతో ఒకరు "సైైకిలుమీద ఎక్కి కూచున్నారు కొందరు, "సైకీలువెంట సరుగెత్తారు కొందరు. పోనీ, సైకిలుమీద కూచుంచే. కూచున్నారు. గాని.... తిన్నగా వుంటారా? అబ్బే. అదే విరగబడి నవ్వులూ అదే. కేరింతలూనూ,

నవ్వినవ్వి. కాసీమ్‌ కాళ్ళు వణకిపోయాయి.

“నన్ను వదలిపెట్టండ్కి ఇక చాలు, వెళ్ళనీయండి. నన్ను, దయ్యాల్హా వున్నారు మీరెక్కడోగాని[” అని (ప్రాధేయపడ్డాడు కానీమ్‌.

అబ్బే. వాళ్ళు వదళ్సేదు. సైకిలుమీదనుండి ఒకతె దిగేనరికల్హా మరొకతె ఎక్కి కూచునేది.

ఈ హాస్యం పరాచకంకింద దిగడం చూసి, ఇక కాసీమ్‌కి కోసం వచ్చేసి;

26

“*మ్సీకేం మతులు పోయాయా ఎమిటి! పొద్దున్న పడిన మంచు ఎండిపోయింది. కంచ్బైన్ని స్టార్దుచెయ్యాలి నేను, మీ వాంకమమో ఇలా వుంది!... పనిచెయ్యడానికొచ్చారా, వేళాకోళాలాడ్నానికొచ్చారా మీరు? వెళ్ళ నీయండి నన్ను! అన్నాడు. గట్సిగా.

అబ్బ; ఆ రోజు నవ్వులు మరిక చెప్పలేం ఆ రోజు అకాశమూ అలాగే వుంది - నీలంలోనూ అతినీలం, ఎండ కూడా బాగా కాస్తూంది!

ఎలాగ్జై తేనేమి పనిలోకి దిగాం, కొడవళ్ళు ముందుకీ వెనక్కీ కదుల్లూ చళ్కులు (పకాశించాయి్యి. ఎండ ఇంకా తీక్షృమ్ణైంది, స్పైవ్‌మ్టై దానమంతా కీచురాళ్ళ హోరుతో నిండిపోయింది. పని వూపవులో పడేవరకూ అలవాటులేని సని ఎప్పుడూ కష్క్టంగానే వుంటుంది, కాని అనాటి పొదున్నపూట హుషారూ. సరదా ఆ రోజంతా నన్ను వదలఠిపెట్టలేదు. మనస్సు ఆనం దంతో పొంగి ఉబ్బిపోయి. ఆకాశాన్ని అందుకుంది. వెల్తురుతో నిండి వెలిగి పోయింది. నేను చూసినది (పతిదీ, విన్హుది వశిదీ నేను అనుభవించినది (వతీదీ - సర్వమూ నాకోనమనే, నాకు ఆనందం కల్నించేందుకనే సృష్క్టించ బడినట్టు, సర్వమూ ఎప్పుడూలేని పరిపూర్మ సొందర్యంతోనూ. పరమానం దంతోనూ నిండిపోయినట్నూూ అనిపించింది. ఎవరో రౌతు ఒకడు గుురంస్టై స్వారిచేస్తూ అలా ఎక్కడకో వెళ్ళివెళ్ళి, గోధుమ పైరు అలల్నో. రీనమ్హా పోవడం చూసి చూసి ఎంతో ఆనందపడ్డాను. బహుశా ఆ రౌతు సువన్‌కూల్‌

ఎమో? సరసర కొడవళ్ళ విసురూ, నేలకొరుగుతూన్న గోధుమ. సనల కరకరా మనుషుల నవ్వులూ. కేరింతలూ. విని ఎంతో ఆనందపడ్నాను. కాసీమ్‌ నడుపుతూన్న కంబైన్‌ ఆ పక్కనుంచే చవ్పుడుచేసుకుంటూ వెళ్తూ కడమ అన్ని ధ్వనులనూ తన ధ్వనిలో విలీనం చేసుకుంటూండడం విని ఎంతో ఆనందపడ్డాను, స్తీ రింగ్‌ పక్క కాసీమ్‌ నిలబడి, తొాళష్టైలో (ప్రవాహంగా పడుళూన్న నూర్చిన గింజలను వుండి వుండి తన పిడికిట్చో నింపు కుని (పతి పిడికిటినీ వానవచూసి సంతోషంతో పొంగిపోతున్నాదు. ఆ ముదిరిన గింజల్యోముంచి. వస్తూన్న వెచ్చని పాలవాసన నేనూ అఘా

రై

ణీంచినట్నూ, అ సువాసనకు నా తల తిరిగిపోయినట్టూూ అనిపించింది నాకు. మేము వున్న చోటకి కొస్త ఎదురుగా ఆ కంబైన్‌ ఆగే సరికి తను ఏ కొండమీద నీలబడి కేకేస్తూన్నట్చో 'శ్రేకేశాడు. కాసీమ్‌:

“ఏయ్‌, (జైవరూ పోనీయ్‌, ఏమిటా అలస్యం! నిలబెట్టకు నన్నుకో

అలిమన్‌ ఒక కూజా అయిరానో పట్టుకుని:

“పరుగెత్తి వెళ్ళి, అతనికి దాహం ఇచ్చి వస్తా! అంది.

తలకు ఎరుపు రుమాల్తూ తెలుపు దుస్తులో నిండు యౌవ్వనంతో అవ్పుడే కంబైన్‌ కోసిన దుబ్బులమీదనుండి, కంబ్లైన్‌ దగ్గరకు ఆమె ఒక్క పరుగున వెళ్తూంటే ఆమె తన చేతులతో తీసుకువెళ్తూన్నది కూజా కాదు, (పియురాలి (యేమగీతికే కాబోలు అనిపించింది. అమె చుట్టూ వున్నది (పతీదీ (పేమగీతాన్నే ఆలపించింది. అనుకోకుండా రటాలున ఒక ఆలోచన నాలో మెదలింది:; “సువన్‌కూల్‌కి కూడా అయిరాన్‌ ఇస్తే బాగుండునే” అని. ఇటూ అటూ చూశాను, కాని అతడు ఎక్కడా అవు పించలేదు! ఒక్కసారిగా కోతలు మొదలయాయంకేు మాతం, ఇక మ్యేస్తీని పట్టుకోవడం వుత్తదే. రోజుల తరబడి గ్యురంమీదనుండి మరి దిగడనముంటూ వుండదు, పీకలమొయ్యా పనితో చేను ఈ కొసనుండి ఆ కొనవరకూ రోజంతా అలా ఆ గ్మురంమీద దౌడుతీస్తూండడమే.

కొత్త పంట గోధుమలనుండి అప్పుడే తాజాగా కాల్చిన లాళ్ళెను మొట్టమొదటి సారిగా ఆనాడు సాయంకాలం పొలంలో మేం వేసుకున్న మకాంలో తిన్నాం. మేం కొడవళ్ళతో గతవారం చేను అంచులంట కోసిన కంకులలోని గింజలను ముందుగానే విసరి పిద్దంచేసిన పిండి అది. నా జీవితంలో ఎన్నోపార్డు కొత్త పంట గింజలనుండి తయారుచేసిన రొలబ్బె తిన్నాను తొలి రొబ్బముక్క నోట్హో వేసుకున్నప్పుడు (తీ పాఠి కూడా అదేదో నోము నోచుకుని (చసాదం తింటూన్నుప్టే అనిపించేది. ఆ రెకై

కేజ్రవగ్గా శిర్సీజ్‌ భాషలో ఒక విధమైన కితల పానీయం. -- సం. 28

నల్లగానూ, పలచా పిసికిన పిండీనుండి కాల్చినట్టు పంటికి అంటుకుంటూ వున్నప్పటికీ, ఆ కమ్మదనంతోనూ ఆ ఘుమఘుమ వాసనతోనూ మరేదీ సాటి రాదు: సూర్యరశ్మి, లేత గడ్డి, సాగ - వీటి తావి దానిది.

ఆకలితో ఆవురావురుమంటూన్న కోతలవాళ్ళు పొలంలో మకాం చేరు కుని పంటకాల్వ పక్క వున్న పచ్చికబయలుమీద చతికిలబడేసరికి అప్పటి కప్పుడే పొద్దు. దిగిపోతూంది. సూర్యాస్తమయ సమయంలో చేను అవతలి అంచు మండి పోరూన్నక్స్చే వెలిగిపోతూంది. సందెవేళ వెలుగు చాలాసేసే వుండేటట్టు కనబడింది. అందరమూ డేరా దగ్శర పచ్చికబయలు పైన పోగయాం. నిజమే, సువన్‌కూల్‌ అక్కడకింకా రాలేదు, కాని వచ్చే వేళ అయింది గనుక ఏ శణమేనా రావచ్చు. వాడి మామూలు (వకారం జైనాక్‌ ఎక్కడకో మాయమైపోయాడు. ఏదో నోటీసు అంటించడానికని అన్నగారి 'సెకిలు ఎక్కి క్త బ్బుకి వెళ్ళి వుంటాడు.

అలిమన్‌ వచ్చికప్టైన గుడ్డ పరచి, దానిమీద ఒక పోగు అప్పుడే కోసిన ఆపిల్‌ పళ్ళు వుంచి, వేడివేడి గోధుమ లొ ళ్ళైలు తీసుకొచ్చి, కప్పులనిండా క్వాసో పోసింది. కాసీమ్‌ చేతులు కాల్వలో కదుక్కుని వచ్చి, గుడ్డదగ్శర కూచుని, రొక్కుర్నీ ముక్కలకింద చిదిపాడు.

“ఇంకా వేడిగా వుంది. అమ్మా! కొత్త లొబ్బె తొలి ముక్క నువ్వు రుచిచూడు”. అన్నాడు. కాసీమ్‌.

రొబ్బెను నేను ఆశీర్వదించి, తొలి ముక్క నోట్ళో వేసుకునేసరికి, అదేమిచో ఒక కొత్త రుచి ఒక కొత్త సువాసన అనుభవించినట్టు తోచింది నాకు. ఆ వాసన - కంబైను ఆపరేటరు చేతుల వాసన, కొత్త పంట గింజలూ, కాలిన ఇనుమూ, కిరసనూనే వాసన. తర్వాత నోచ్చో వేసుకున్న రాళ్చముక్కలు కూడా అన్నీ కొద్చిగా కిరసమూనె వాసనే వేశాయి,

డ్రె రొళ్టునుంచి కాని లేక రైపిండి, బార్జీలతో కాని తయారు చేసిన పుల్ణని పానీయం, -- అను.

లగి

ఐజేనేంగాక -- ఇంత కమ్మని లొట్బైె నేనిదివరకెన్న్షదూ రుచిచూసి ఎర గను, ఎందుకంటే-- ఈ లొజ్బు నా కొడుకుది అతను తన చేతులతో పట్టుకున్న రొబ్బె. ఇది (పజల లొాబ్బె. ఆ సాయంకాలం పొలంలో నా కన్న కొడుకుతో కూడా మకాంచేసిన వాళ్ళ రొహ్టై ఇది. ఇది పవ్మిత మైన ఠాబ్బ! మా అబ్బాయిని చూసుకుని పట్టరాని గర్వంతో నా మనస్సు పొంగిపోయింది, కాని నా మనస్సులో వున్నది 'పైవాళ్ళెవ్వరూ. పోల్చుకో లేకపోయారు. అప్పుడనిపించింది. నాకు తల్మి సౌఖ్యం (పజల సౌఖ్యంలో నుండే పుట్టుకొస్తుంది. అని, చెట్టు వేరులోనుండే కాడ పుట్టుకొచ్చి నట్టు, తన తోడ్మిపజల బతుకు వినా తర్చికి వేరే బతుకు లేదు. ఈ విశ్వా సాన్ని వేనెన్నటికీ వదలుకోను, ఇన్ని తిప్పలు భరించీ కూడా, ఈ బతుకు నన్ను ఎన్ని కరినమైన కష్టాలు పెట్టారో అన్ని కష్టాలూ అనుభవించీ కూడా, ఈనాటికీ వదలుకోను. నా తోడ్మిపజలు బతుకుతున్నారు, అంజేతే నేనూ బతుకుతున్నాను...

ఆ సాయంకాలం బాగా పొద్దుపోయాక కూడా ఇంకా సువన్‌కూల్‌ రాలేదు, ఎక్కడికెళ్ళాడో మరి. చీకటి పడిపోయింది. ఏటి అవతలున్న కొండమీద థోగిమంట వెలిగించి, కురకారులు పాటలు పాడుతున్నారు. ఆ గొంతుకల్ళో జైనాక్‌ గొంతుక కూడా వున్నట్టు పోల్చుకున్నాను..... వాడే ఎకార్డియాన్‌.. వాయిస్తూ, మామూలు. చొవ్పునే వాళ్ళందరికీ హుషా రెక్కిస్తున్నాడు.. నేను బాగా ఎరిగి వున్న గొంతు నా చెవిని పడగానే నేన నుకున్నాను; “పాడుకో నాయనా, పాడుకో, ఏం పొడుకున్నా కుర తనంలోనే. పాట మనిషిని శుద్దిచేస్తుందె, జనాన్ని కూడగట్టుతుంది. మరి తర్వాత ఈ పాట ఎప్పుడన్నా. నీ చెవిని పడిందంకే, అప్పుడు నీకు జ్ఞాపకం వన్హుంది - ఈ వేసవి సందెవేళ ఎవరితో కలిసి నువ్వీ పాట పొడినదీనీ.” మళ్ళీ మరొకసారి తల్చుకున్నాను మా _పిల్ళలందరినీ -- తల్ని స్వభావం అంపే నిజంగా మరి అదే. ' భగవంతుడు దయతలచి, కాసిమ్‌ అప్పుడే ఒక ఇంటివాడయాడు, వాడి బతుకు వాడు స్వతంగ్యతంగా బతుకుతున్నాడు. కి0

వసంతకారు. వచ్చేసరికి వాడూ అలిమనూ వేరే కాపురం. పెడతారు, ఇల్టు కట్టడం అప్పుడే మొదలెట్టారు. కద్మా వాళ్ళ సొమౌన్సు వాళ్ళు కొనుక్కుని జ్యాగత్త "పెట్టుకుంటున్నారు. ఇంకేముంది, నాలు రోజులు తిరిగేసరికల్లా -- నాకు మనుమలూ మనవరాళ్ళూనూ” అనుకున్నాను. కాసీమ్‌ గురించి నాకేమీ బెంగలేదు, వాళ్ళ తంగడిలాగానే వాదూ వొళ్ళు వంచి పనిచేసే మనిష్కి వాళ్ళు దాచుకోవడమంకే ఏమిటో వాడెరగడు. చీకటడి పోయి ఎ జామా అయిందా ఆ కంబ్చైనుమీదే వున్నాడు వాడింకానూ, ఓ. చిన్న మడిచెక్క ఇంకా వుండిపోయిందని. (టాక్టరు హెడ్‌ల్హైెట్లూ, కంబ్బెన్‌ హెడ్‌లైట్ల్లూ. వెలుగుతూనే. వున్నాయి. అలిమన్‌ వాడితోనే వుంది. కోతల కాలంలో ఒక నిముషష్టైనా కలిసుంటే అదే ఎంతో ఆనందం. మ'పెళ్‌బెక్‌ జ్ఞాపకం వచ్చి గుండె ర్కుల్టుమంది. వాడిదగ్గ రనుంచి కిందటి వారం వుత్తరం వచ్చింది. ఈ వేసవి "సెలవలకి తను ఇంటికి రావడంలేదని రాశాడు. సని నేర్చుకోడానికని తనన్కు చిన్నపిల్ళలతో కలిసి ఎక్కడో. వున్న పయొనీర్‌ శిబిరానిక్‌ వంపిస్తున్నారట. అది ఇస్సీక్‌-కుల్‌ సరస్సు దగ్శరట. మరైతే సరే మనం చేసేది. ఎమీ లేదుకదా. తను ఇష్టపడే అలాంటి పని నేర్చుకుంటున్నాడు. సోనీ, వాడికదే నచ్చితే మంచి మాకే, వాడు ఎక్కడుంళు ఏమిటి? ఆరోగ్యంగా వున్నాడు, అదే ముఖ్యం కదా! అనుకుని, మనసులో కిందా మీదా పడ్డాను. సువన్‌కూల్‌ బాగా ఆలస్యంగా వచ్చాడు. వచ్చి ఆదరా బాదరా భోజనం చేశాడు, ఇకప్పుడు ఇంటికెళ్ళిపోయాం. ఇహ ఆ పూటకి ఇంకేమిటి ఇల్టు చక్కబెదుతాననుకున్సి పనులన్నీ పొద్చున్నకి వుంచేశాను.. పశువుల్ని సాయంకాలం పూట కాస్త చూసిపెట్టవమ్మా అని మూ పొరుగింటి అయ్‌షాని బతిమాలాను పాలం వెళ్ళేముందు. పాపం, ఆ మనిషి తరుచూ మంచంపళ్ళేది. సమస్క్విత్మేతంలో ఒక రోజు పనిచేస్తే రెండు రోజులు

• వస్పవిత్రో పిల్ణలు సెలవలు గడిపే విడిది కేర్మిదాలు. -- సం, ర

జబ్బున పడేది. ఆడవాళ్ళ జబ్బు, నడుం సలిపేసేది. అందుచేత ఆమెకి ఒకడే. కొడుకు -- బెక్‌తాష్‌,

మేం స్వారిచేస్తూ ఇల్బు చేరుకునే సరికి రూముర్మాతి దాటిపోయుం టుంది. సన్నని పిల్లగాలి వీస్తూంది, గోధుమ. కంకులమీద వుయ్యాల వూగుడూంది. వెన్నెల. చక్కగా విడిన తిసిల్‌ పూగుత్తుల జూలు కొనలకు మౌ రికాబులు తగిలి రేగిన వెచ్చని ఒగరు పుప్పాడి గాలిలోకి లేస్తూంది, గాలిలో జోగాడుళూన్న నెత్తావులను బళ్ళు లీపి క్ళోవరు మంచి జోరుగా వుందని నాకు తెలిసిపోయింది. అదేమిటో గాని, ఆ రాతి సుపరిచితమైన ర్యాతిలా అనిపించింది. ఏదో గుండెల్లో అడ్డుకున్నట్టయింది. సువన్‌ కూల్‌ ప్వారిచేస్తూన్న జీను వెనకాతల దిండుమీద కూచున్నాను నేను, నన్ను ముందు కూచోనుని అంటూండేవాడు సువన్‌కూల్‌ ఎప్పుడూనూ, కాని అతని వెనుక అతని సటకా పట్టుకుని కూచోడమే నాకిష్టం. ఆ రోజు ఆతడు చిత్తుగా అలసిపోయాడేమో -- నురే నూటా మంతి లేకుండా అలా స్వారిచేస్తూనే కునుకుపొట్టు పడుతూ, ముందుకు రల వొరిగేనరికల్మా తటాల్ను ఉలికిపడి, మడమలతో గ్యురాన్ని డొక్కరో ఒక్క. పోటు పొడిచే వాడు - ఇదంతా నాకేంతో హాయి అనిపించింది. అతని గుండని బుజాల కేసి చూస్తి నా తల అతనిమీద అనించి మనసులో కోర్కెలు ముసురు కుంటూ వృంపే అనుకున్నాను: “మనం సెద్దవాళ్ళమ్ణా పోతున్నాం, సువన్‌. అవును మరి, కాలం గడచిపోతూంది. ఐనా మన బతుకు వృధా కాదనే అనిపిస్తూంది. అన్నిటికంచటే ముఖ్యమైనది ఇదే కదా. నీకూ నాకూ "స్నేహంకావడం. నిన్న మొన్నే కదా అనిపిస్తూంటుంది. కాలం. రెక్కలు కట్టుకుని ఎగిరిపోతూంది! ఐనా జీవితం ముందు ఇంకా ఎంతో సరదాగా వుండబోతూంది కూడా, అబ్బే, ఇంత వేగమే మనం లొంగిపోయేది లేదు కాలొనికి. చెయ్యాల్సిన పని అంతా ముందే వుంది కూడానూ. ఇంకా ఎంతో కాలం నీతో కలిసి బతకాలనుంది నాకు...” క్రై

తలెత్తి ఆకాశంవంక చూస్తీ సరాసరి నిటారుగా కూచున్నాను - గుండెల్లో రాయిపడినట్టయింది; అకాళంలో ఎంతో ఎత్తున తళతళ మెరు స్తూూన్న నక్ష్మ్మతాల మధ్య, ఆకాశం ఈ చివరనుండి ఆ చివరక్షు నడి మధ్యగా, వెడల్పాటి వెండి చాలు, గడ్జీకోతగాని బాట ఎప్పటిలాగానే వేసి వుంది. మళ్ళీ మరొక సారి దాన్ని చూసి విస్తుపోయాను, నిజంగానే ఎవరో అ బాటవెంట కొత్తగా కోసిన (బవ్మాండమ్హైన గడ్జిమోపు మోను ఇళ్లూ, దారిలో పరకలు రాల్చేడు కాబోలు అనే అనుకున్నాను నిజంగానూ. అదిగో, ఎగువను ఆకాశాన్క పసిడి. గడ్డి తునకలూ తోకలూ, పొల్ళూ గాలి రేపినట్ను అల్బల్భాడిపోతున్నాయి.. అంతేకాదు, పొల్టుతోపాట్ట్లు రాలిన, గట్టి గింజలను కూడా స్పష్టంగా పోల్చుకోగలమే. ““ఆరె భగవంతుడా!” అని అబ్బురపడ్డాను, వెనీకటిదంతా మెరపులా ఒక్కసారి జ్ఞావకం వచ్చింది. ఎన్నాళ్ళకిందచో. మా వలపు జీవితం, ఆ తొఠి ర్యాతి మా 'యౌవనం, మహాశక్తివంతుడు ఆ పహాలికుని గురించి వేనప్పుడు కన్న కల! మరిగంళటే అనాడు మేం దేన్ని గురించ్చైతే పగటికలలు కన్నామో అదంతా సర్వమూ నిజమయింది! అవును, భూమీ, నీరూ మా సొంతమే అయి, మా చేతి లోకి వచ్చేశాయి. భూమి దున్నాం్య విత్తులు చల్ళాం నూ గింజలు మేము నూర్చుకున్నాం, మరిగంటే, అనాడు, తొలి ర్యాతి మేం కన్న కలలన్నీ ఈనాడు వెరవేరాయి. అవును మరి, మాకెలా తెలిపి వుండేది గనకాా రోజులు మారుతాయనీ, కొత్త కాలం వస్తుందనీ, కొత్త జీవితం ఆరంభ మౌత్తుందనీ, ఐత్కే ఇహం గురించి సామొన్య మనిషి కన్న కలలూ, ఆ కాలం ఆశించిన ఆశలూ -- మంచికోనమూ న్యాయంకోనమూ ఆశించిన ఆశలు -- ఒకదానితో ఒకటి సరిగ్గా నరిపోయాయి.. నేను ఈ ఆలోచనలో మునిగిపోయి, నోరు మూళతపడిపోయి. కదలకుండా మెదలకుండా అలా కూచున్నాను. సువన్‌కూల్‌ నా వేవు తిరిగి;

“కునుకు తీన్హు న్నావా ఏమిటి తొల్హొనాయ్‌? అలసిపోయావు కదూ!... పోన్న మరో నిముషానికల్లా ఇలు చేరుకుంటాం. నాకూ అలాగే వుంది, తాాా2122 న!

నిలబడితే పడిపోతానన్నమాట”” అన్నాడు. అలా అన్ని ఓ కణం వూరుకుని, తర్వాత; “కొత్త. వీధివెంట వెళ్ళామా?” అని అడిగాడు.

“వెళ్ళా 6 అన్నా నేనున్నూ.

(గామం పాలిమేరలోనే అంచుకు అంటి వున్న ఖాళీ జాగాలో కొత్త వీధి కడుతున్నారు. వీధి అంటూ ఇంకా ఏర్పడే లేదు. కొత్త కాపురాలవాళ్ళ కోసమని మొన్నటి వసంతంలోనే ఇళ్ళ- సృలాలు కొల్హలువేసి కేటాయించారు. అక్కడా అక్కడా. గోడలు లేచాయి. కాసీమ్స్‌ అలిమన్నకి కూడా ఇక్కడే ఒక స్పలం ఇచ్చారు. ఎలాగా వెళ్తున్నాం కదా, ఈ దారంళే వెళ్తే ఇళ్ళ పమలు ఎలా సొగుతున్నాయో చూడొచ్చు అనుకున్నాం. కోతల కాలంలో సొంత పనులు చూసుకుందుకుు, ఎప్పుడు పడితే అప్పుడు పగటిపూట పొలం మండి 'గ్లైరుహిజరయేందుకు. ఎలాగా. వీలుండదు. ఇంటికోసమని కాసీమ్‌, అలిమన్‌, జ్ఞైనాక్‌లు ముస్సరూ కలిసి వసంతకారులోనే ఇటికలు చేసీ వుంచారు, ఇప్పుడేమో వాటిని వామి కట్టారు, అవి ఎండుతున్నాయి. పునాదులు తీిస్తి కిందటి వారమే ఏటి ఒడ్డునుండి రొయి తోలుకొచ్చారు. వాళ్ళ అదృష్ప్టం బాగుంది, ఏటికి వరదలొచ్చే ముందే ఈ పని పూర్తి చేమకున్నారు. కొట్చిన రాయి తలవాకిటి నడిమధ్య. సెద్ద కుప్పపోసి వుంది. "కురకొరు. చేసిన పని చూస్తి సువన్‌కూల్‌ తృప్తిపడ్డాడు.

“సరి, (శీకారం చుట్టారు కదా. ఈ రాయి చాలు, ఎక్కీ ళాక్కీనీ” అన్నాడు సువన్‌కూల్‌, “*కోతలూ నూర్చులూ అయాక, గోడలు లేపేసి, దూలాలు ఎత్తి, చూరు దింపేద్దాం. ఇహ తర్వాత వచ్చే వసంతకారులో చిల్లర పనులన్నీ పూర్తి చేసుకోవచ్చు. ఎన్ని తంటాలు పడినా, చలికాలం వచ్చేలోపున. ఎలాగూ. చేసుకోలేం, ఏం, తొల్నొనాయ్‌, నేనన్నది సరిగానే వుందంటొవాో

“సరిగానే వుంది. గోడలు లేపడమూ సై: కప్పు వేయడమూ. అన్నిటి కంటే ముఖ్యం, కడమ పనేముంది? అదే అవుతుంది” అన్నాను. అప్పుడు నాకు జ్లైనాక్‌ మాట చటుక్కున జ్ఞాపకమొచ్చి చిరునవ్వు నవ్వుకున్నాను. క్ర్‌డ్ల

“ద్రినో నున త్షైనాక్‌ వున్నాడే, వాడికి వుండబట్టదు, వాడు వెళ్ళి ఏీం చేశాడనుకున్నావ్‌? వాళ్ళ సమావేశంచేత్క కొత్త వీధికి కామ్‌సామోల్‌ వీధి అని. 'పేరుపెడుతూ. తీర్మానం. చేయించాడు. వాణ్ళి అలిమన్‌ పహాన్యం చేసింది: ఓయ్‌, జైనాక్‌! మవ్వు సరిగ్మా న్య సెద్నీన్‌ లాంటీవాడివి ఆలూ లేదు చూలూ లేదు కొడుకు "పేరు సోమలింగం అంటున్నావు. అవును గొని మొదట నువ్వే పెళ్ళిచేసుకుని, ఇల్టు కట్టి, వీధి వేయించి, అప్పుడు వీధికి ఏ "పేరుపెట్టడమో నిశ్చయిస్తే బాగుంటుంది. జైనాక్‌ వూరుకో కుండా “నువ్వేమీ అర్హం వేనుకోవి అవేశాడు”

సువన్‌కూల్‌. విన్మి తల వూపి చిరునవ్వు నవ్వాడు.

“అవును, నువ్వన్నది నిజమే, తొల్గొనాయ్‌. వాడిలాంటి. ఓీపికలేనినాడు ఇంతవరకూ. పుట్టలేదు, ఇహ వుట్టబోడు కూడానూ. కాని వీధికి పేరు "పెట్టడంలో వాడు సరిగా అలోచించే పేరు సెట్టాడుసుమొ. ఈ వీధిలో వున్న ఇళ్ళన్నీ కొత్త సంసారాలు సపెట్టుకున్నవాళ్ళవే. మనం వృద్ని అవుతు న్నాం. ఏటేటా జనాభా అధికమౌతూంది. ఇప్పటికే (గామంలో ఇరకా టంగా. వుంది కొత్త వీధులు వెయ్యకపోతే వీళ్ళేదాయె. ఇది మంచిదే, వీధి తయారుకాగానే నువ్వే అంటావవ్పుడు; మననాడు. పెట్టిన పేరు సరిగ్గా వుందని...”

అక్కడ నిల్చుని అలా మాట్టాడుకుంటూన్నప్పుడు, ఆ ర్యాతికంట ఇక పాపిష్పి ర్యాతి వుండబోదని మాకు పీసరంత్హైనా అనుమానం తోచలేదు. తె

“ముఖం... వాళ్ళేయకు. అలాగు, తొల్నొనాయ్‌! నువ్వు నిభాయించు కోవాలి మరిం

• మధ్య ఆసియా దేశాల్ళోని మున్సీం జానవద కథల్మో ప్యాఈ యుక్తిపరుడూ, విదూషకుడూ, తన యొత్తులతోటి రాజులనీ, ధనికులనీ పన్టీకొట్టించేవాడు. -- సం.

ర కక్‌

“బ్రవున్సు, నిజమే. ఇహ నాకు చేసేదేముంది గనుక? (పయత్నమేమో' చేస్తున్నాను. తర్మీ, భూదేవీ, అ రోజు నీకు జ్ఞాపకం వుందా?”

“అయ్యో, జ్ఞాపకంలేకేమి!... తాల్మొనాయ్‌! నేను దేనినీ మరచిపోన నుకోో ఈ భ్య్యూపపంచం. నృష్క్టి అయిన నాటినుండి నేటివరకూ శతా బ్బుల జాడలిన్నీ అలా భరించుతూనే వున్నాను, తొల్ళా నాయ్‌! చర్మిత యావత్తూ. పుస్తకాల్లో రాసి వుండదు, యావత్తు చరిత మనుషుల న్మృతివథంలో నిల్చివుండదు - అదంతా యావత్తూ నాలోవే వుంది. నీ జీవతం కూడా నాలో వుంది, నా హృదయంలోనే వుంది, తెర్మా నాయ్‌! నువ్వు వెబుతూన్నది నేను వింటున్నాను, తొల్గొనాయ్‌! ఈ రోజు నీ రోజుల జ్తీ

మరుచటి రోజు పొద్చు పొడవకముందే పనిలోకి వెళ్ళాం. ఏటి వొడ్డునే సరాసరి విటంగా వున్న కొండవాలు ఈరికలో సై రుకోత మేమే మొదలెట్టాం. ఆ ఈరిక ఎలా వుందంళే, కంబ్లైన్‌ దానిలో మలువు తిరగడానికే వీళ్ళేకుండా వుంది-- కంకులు ఏమో అప్పుడే ఎండిపోతు వ్నాయి, చేనులో మొక్కకంచె. చేను అంచు మొక్కే. ముందర ముదురు తుందెప్పుడూనూ,. మేము బారుతిర్చి, ఒకరి పక్కను ఒకరం నిలబడి, కోత మొదలెట్టి ఒక్కొక్కరం. రెండేసి పనలు కోశామో లేనేలేదో, ఏటి అవతలి గట్టు పైన గభాల్న ఒక గ్మురపు రౌతు కనబడ్డాడు. గ్యురం నాల్సు కాళ్ళూ ఎగరేనుకుని దౌడు తీన్నూంది. నది అవతలి వూరు చిట్టచివరి ఇళ్ళవెనుకనుండి రూమని దూసుకొన్నున్నాడు ఆ రౌతు. అతడివెంట తోకలా లేన్తూంది భూళి, పొదల్నోనుంచీ -రెల్టు దుబ్బుల్మోనుంచీ ముక్కునూటిగా దౌడుతీస్తున్నాడు, తననెవరో వెంటబడి వేటాడుతూన్నట్టు.. సరిగా ఏటి దరంట గులకరొళ్ళదగ్గ రకి వచ్చేసింది గ్యురం. కొని ఆ రౌతు ఇటు మళ్ళించ ళ్‌

లెదు అటు మళ్ళించలేద్కు గ్యురాన్ని ఒక్క తృణమ్లైనా ఆగనివ్వకుండొ, అంచునున్న రాళ్ళలోమంచే. సరానరి ఏట్చోకే దౌడుతీయించాడు. మేం నిర్దాంతపడిపోయి, నిటారుగా నిలబడి అలా చూస్తు; న్నాంః వీం కొంప మునిగిపోయిందని ఇలా వస్తున్నాడీ మనిషి? ఏటికి దిగువగా కోసెడు చూరాన్నే వున్న వంతెనకేసి ఎందుకు మళ్ళడంలేదు? అని అనుకుంటూనూ, ఆ రౌతు రష్యన్‌ కుురాడని పోల్చుకున్నాం. ఆ ఎరుపువన్నై గ్యురాన్ని నీళ్ళ ల్లోకి. దిగనుని రౌతుక్మురవాడు నతాయించుళూండడం. చూసి ఇదేమిటి (సాణాలమీద ఆశలేదా ఏమిటి ఈ క్కురాడికి? అని మేం హడలిపోయి కాయ్యబారిపోయాం, అయ్‌ బాబోయ్‌! ఈ కాలంలో ఏటితో చెలగాటమా? ఈ వరదలు గ్మురాన్ని కాదుకద్యొ ఒంఘెనే ఎత్తుకుపోయి, వులునులోకి ఎముక మిగలకుండా మాయంచేసేస్తాయే! “ఏయ్‌. ఎక్కడికెళ్తున్నావ్‌” ఆగు, అగు!” అని మేం గట్టిగా బొబ్బ రించాం. అతడూ మమ్మల్ని చూసి బొబ్బరిన్తున్నాడు, చేతులు ఎగరేస్తున్నాడు, కాని ఏటి హోరులో ఏమీ తెలియలేదు. “ఓ... ఓ...ఓ...ఓయి” అవి సాగదీసిన శబ్దం ఒక్కటే వినబడింది. మాకేమీ అర్హంకాలేదు. ఆ రౌతు గ్యురంమీద కూచునే గ్యురాన్ని కళ్ళెంతో ఒక్క సంజుగుంజి, కొరడాతో ఒక్క చరువు చరిచి దాన్ని వరదలోకి దింపాడు. గ్యురంమీద కూచుని, రౌతు ఏచ్చోకి దిగాడేమ్కో దిగీదిగడంలోనే వెంటనే ఏరు రౌతుని లాగేసింది. ఆ సుడిగుండంలో పడే సరికి చెవులు రెండూ. వెనక్కి పెళ్ళునున్న ఆ గ్యురం తలకాయ, పళ్ళు ఇగిలించుతూన్న దాని మూతి--ఇవి మొ్యాతమే వుండి వుండి మెరపులొ అవుపిస్తూండేవి మాకు. దాని జాలు పట్టుకుని వేలాడుతున్నాడు ఆ రౌతు కురాడు. తలకి "పెట్టుకున్న యూనిఫారపు టోపీ వరద ఉరవడికి ఊడొ చ్చేస్తి కెరటూల సుడిలో పడి గిరగిర తిరుగుతూంది. గట్టుమీద మేం ఇటూ. అటూ వరుగెత్తుతున్నాం. రౌతుని వీటి వడి గబగబా లాక్కు ర్‌

పోత్తూంది, కాని కరవాడు వడి వూపును తెలుసుకున్నాడేమో, వరదకి ఇమూలగా ఈదుకుంటూ గట్టు చేరుకుంటున్నాడు. వరద లాగేన్తూండడం వల్ళ దూరాన ఏటి దిగువనున్న మిల్సుదగ్గర గట్టు అందుకున్నాడు. అప్పుడు ఆందరికీ గుండె కుదుటబడి, “వామ్మయ్యా అని నిట్న్బూర్చాం. కొందరేమో అతడి సాహసానికి పరవశులైైపోయి. “భలే, భల అంటూ అతణ్ని తెగ మెచ్చుకున్నారు. ఇతడేదో కారణంలేకుండా వూరకే రావడంలేదు, ఆ కారణం ఏమిటో ఘనం తెలుసుకోవాలి అని కొందరన్నారు, మరి కొందరు చీదరించుకుంటూ ఒక మాటపడేశారు:

“పన్నైద్దురూ, ఎవడో తాగుముచ్చు మూర్కుడు డాబులు తీస్తూంకే మీరు. వెళ్ళి వాడివెంట వడదామంటున్నారు,. బాగు. బాగు.”

దాంతో అంతా గువ్‌చవ్‌ అయిపోయింది. చేతినిండా బోలెడు సని వుందాయె మరి. “అవును, వీళ్ళ, న్నది నిజమే, వాంటిమీద తెలివున్న మని "షెవ్వదూ ఇలా పనికట్టుకుని (పమాదంలోకి దిగడు” అనుకున్నాను నేను.

కానీమ్‌ నడుపుళూన్న _ కంబ్హైన్‌-ఆ రోజున వాడు మిల్ళుదగ్న రున్న పొలంలో సప్పైరు కోస్తు న్నాడు - తటాలున ఆగిపోయి ఇక పని చేయడం మానేసింది. కాని నేనేమీ పట్టించుకోలేదు, (డైవింగ్‌ బెళల్టే వూడొచ్చేసిందో గొలుసు ఏదో తెగిపోయిందో, లేకుంటే ఇలాటిదే. చిన్న మరమ్మతేదో వచ్చి వుంటుందిలే అనుకున్నాను. నా పక్కనే కాస్త దూరంగా, 'స్టైరు కోస్తూంది అలిమన్‌. తటాల్న అది. చెవులు చిల్ళులడేటట్టు ఛ్నాంయ్‌మని ఘోరంగా కేకపెట్టేందిః

“అత్త, య్యా.”

ఉలికిపడ్డాను నేను. దాని ముఖాన గంటుపెట్టినా రక్తంలేదు, చేతిలో వున్న కొడవరి నేల జారింది.

“ఏమిళ్టైంది? పాము కరచిందా ఏమిటి” అంటూ దాని దగ్గరకు పరుగెత్తాను.

దాని నోట మాటలేదు. _ మిడిగుడ్డు 'పైకొచ్చేస్తాయా అన్నట్టు 98

కళ్ళు పెద్దవి చేసుకుని అది హడలిపోయి చూన్నూన్నకేసే నేనూ చూసి -- కొయ్య బారిపోయాను. కంబ్హైను దగ్గర జనం పోగ్లై కేకలుపెడుతున్నారు, గోధుమపైరు మట్చేస్తూ, దూరంనుండి పరుగులు తీసి సరాసరి కంబైను దగ్శరకే వస్తున్నారు కొందర్సు గ్యురాలు స్వారిచేస్తూ వస్తున్నారు కొందరు, - నిటారుగా. బళ్ళో. నిలబడి గ్యురాలను కొరడాలతో బాదుతూ. బళ్ళమీద వస్తున్నారు కొందరు.

“ఏమిటో జరిగింది, అత్తయ్యా!” అని అలిమన్‌ కేకపెళ్ళి, తనూ వరుగెత్తింది.

ఎవరో అంటూన్న మాటలు శూలాల్లా నా ఇవిలోకి దూసుకు వోయాయి,

“కోతయం[తం. కత్తులకింద ఎవరో వడిపోయుంటారు! శకుంపే తాళ్చెలో పడిపోయుండాలి! రాండి, పరుగెత్తి. వెళ్ళాంో

దాంతో ఆడాళ్ళందరూ. అలిమన్‌ వెంట వరుగెత్హారు.

“భగవంతుడా. రక్షించు! భగవంతుడా రక్షించు” అని నేను మన సులో వేయి. మొక్కులు మొక్కుతూ, చేతులెత్తి దండాలు "పెడుతూ వరుగెత్తాన్సు. పరుగెత్తి. కాల్వ. దాటుతూ. బోర్శవడ్డాను, లేచి మళ్ళీ పరుగెత్తాను. అబ్బ, పైరు చేలోనుండి ఎలా పరుగెత్హానోకడా! నా కోసం ఆగండ్యరా అని వాళ్ళతో 'కేకెయ్యాలనుకున్నాన్తు కాని మౌట రాలేదు గొంతుక పోయింది.

ఎలాగ్షైతేనేమి, చిబ్బృచివరకి. నేను కంబ్లైను దగ్గరకి. చేరుకునేసరికి కంబైను చుట్టూ ఒక మూక పోగడి నానా గోలగానూ వుంది. నాకేమీ వినబడలేదు, ఏమీ అర్హంకాలేదు. “ఆగండి, నాకు దారివ్వండి!” అంటూ నేను మూకలోకి దూరాను. జనం విడిపోయి, నన్ను లోనికి పోనిచ్చార్కు కాసీమ్‌నీ ఆలిమన్‌నీ పక్కవక్కన. కంబైన్‌. దగ్గర నుంచుండగా. చూసి గజగజ వణకిపోతూ. గుడ్మిదానిలా చేతులు చాచి కొడుకు దగ్శరకెళ్ళాను, కాసీమ్‌ చప్పున వాదగ్నరికి వచ్చి, నన్ను పట్టుకున్నాడు.

89

““యుద్బమండోయ్‌, అమ్మా” అన్నాడు. వాడి గాంచు ఎక్కడనుంచో మూరంనుంచి వచ్చినట్టు ఆనిపించింది నాకు.

వాడి మౌటలు నాకేమీ అర్హంకాక, ఏమిటీ మాటలంటూ వాడికేసి చూశాను.

“యుద్దమా? యుద్దం అంటున్నావా?” అని నేను మళ్ళీ మళ్ళీ అడిగాను.

“అవునమ్మా, యుద్దం మొదళ్చైెంది”. అన్నాడుం

ఐనా ఆ మాటల్నో ఏమిటి దాగివుందో అదంతా నాకింకా ఏమీ నృష్క్టంగా బోధపడలేదు.

“యుద్చమేమ్మిటా యుద్దం? ఎందుకురా యుద్ద, 0? యుద్దం అంటు న్నావ్యటా నువ్వు” అన్నాను, ఆ వింత మాట, ఆ ఘోరమైన మౌట పదేపదే. వలుకుతూన్తూ కాని తటాల్న ఎక్కడలేని హదలూ పుట్టు కొచ్చింది. ఆ పడిన హడలువల్హా? అనుకోకుండా వినిన ఆ కబురువళ్ళా 'మెల్టగా ఏడ్చేశాను.

కంటివెంట ధారగా కారాయి. కన్నీళ్ళు, నేను ఏడవడం చూసి కడమ ఆడాళ్ళు కూడా ఒక్కపెట్టున బొవురంటూ. రాగాలు పెట్టారు.

“పద్దు, సద్చు!. గోల చేయకండి!” అంటూ. ఎవరిదో మగవాడి గొంతు వినబడింది.

సద్దు మణగింది.. “ఇదేదో. గాలికబురు, ఇదేమిటి ఇది నిజమైన కబురు కానేకాదు” ఆని ఈ మనిషి నోటంట నికరవ్హేన మాట విన వచ్చుకదా అని, చడీ చప్పుడూ లేకుండా నిలబడ్డారందరూ. కాని ఈ మనిషి ఏమీ అనలేదు. పల్ళెత్తు మాస్టైనా అతని నోటంట రాలేదు. సైప్‌ మైదానం ఆంతా ఎంత నిశ్శబ్బమై పోయిందంటే ఏటిలో నీళ్ళ రొద స్పష్టంగా వీనబడుళూంది. ఎవరో అలికిడి చేస్తూ చిగ్సరగా విట్నూర్చారు. మళ్ళీ అందరూ బిగునుక్కూచున్నారు; కొని ఎనరి నోటంటా ఒక పలుక్తైనా రాల్ళేదు, మళ్ళీ "స్తైవ్‌స్టదానం. అంతా ఎంత విళ్శబ్బమ్ణైపోయిందంళు

త్తి

గారిలో అేన్తూన్న తాపం, చెవిదగ్గర దోమ గింగురుమని చప్పుడు చేన్తూ న్నట్టుగానే వినబడింది. కాసీమ్‌ తనలో తానే మాట్టాడుకుంటూన్నట్టుగా మెల్ళిగా గొణుక్కున్నాడు.

“గంజ మంచుకింద నానకుండా వుండాలంటే, మనం ఇహ తొందర పడాల్సిందే” ఒక్క కణం వూరుకున్సి కాసీమ్‌ మళ్ళీ వెంటవే- తలెత్తి (కెవరు కేసి చూస్తి (జైవరుపైన కస్సుమంటూ. కనరుకున్నాడుః “ఏమిటలా నిలబడ్డావ్‌? మోటార్‌ స్టార్చ్‌ చేయ్‌! దిక్కులు చూస్తూ నింబడ్నారేమిట్యరా మీరందరూనూ? ఇవ్పుడు చేతికి పంట తెచ్చుకోకపోతే'--- ఆ తర్వాత బాధలు అనుభవించేది మీరే! దిగండి పనిలోకి!”

అక్కడ పోగడిన మనుషులు ఎవరిమాన వాళ్ళు వెళ్ళిపోయారు. ఇక వ్వుడు చూశాను -- నది అవతలి (ప్రాంతంనుంచి వచ్చిన రన్యన్‌ అబ్బాయిని, అబ్బాయి జుట్టూ, వొంటిమీద గుడ్డలూ తడిసి ముద్పయిపోయి నీళ్ళు కారుతున్నాయి, చెమ్ముకి నల్గబడుళూన్న గ్యురాన్ని కళ్ళెం పట్టుకుని నిలబడ్డాడు. ఆ జనం తొడితొక్కిడికి కోలుకున్నవ్పుడు కబురు తీసుకొచ్చిన అబ్బాయి వేలబడి వున్న తన ఎరువువన్నై తల మెల్టగా "పైకెత్తి, బీను పట్టే బిగించడం మొదలెట్టాడు. నేను చూదును కదాా ఆ అబ్బి బొగా క్యరాడేే మా జైనాక్‌ ఈడే కాని ఈ అబ్బి పొడగరీ, వెడల్పాటి బుజాలూనూ. తడి జుట్టు పాయలు నుదుటికి అంటుకున్నాయి, “పెదవులమీదా ముఖం మీదా కొత్తగా అప్పుడే పడిన రక్కులు, ఆ అబ్బాయి కళ్ళు ఇంకా పూర్తిగా కురాడి కళ్ళే ఆ చూపుల్లో అవ్వుడు ఎంత గంభిరమ్హైన బొధ అవుపడిం దంళ్షే, సరిగా ఆ క్షణంలో అ క్మురాడు తన యౌవనానికే వీడ్కోలు ఇచ్చే శాడనీీ ఈవేళ్ళే ఈపొద్డే ఒక్క. పాళంగా వయసొచ్చినవాడై పోయాడనీ ఇహ అప్పుడు నేను (గహించాను. ఆ అబ్బాయి భారంగా నిట్ళూూర్చి, జీను మీద ఎక్కి కూచుని అక్కడున్న మా పళల్ళెటూరు క్కురాళ్ళలో ఒక కురా డితో అన్నాడు:

“ఇదిగో నేస్తం, నువ్వు వెంటనే వెళ్ళి, నమషిచ్శేతం అధ్యడుబ్డీ, శ

త్తే

మ్మేప్తీలనీ ఎక్కడున్నా నరే పట్టుకుని వాళ్ళతో చెప్పు, జిల్లా కమిటీ అఫీసుకి వాళ్ళు తక్షణమే. వెళ్ళాలని. మరి, నేనిహ వెళ్ళొస్తా, ఇంకా మరి రెండు సమషిజే తాలకి వెళ్ళి నేను కబురు చెప్పారి.*” ఇలా అనేస, పగ్నాలు పట్టుకుని చివుక్కున గుంజబోయాడు, జీనుమీద ఎగిరి కూచో డానికని.

కాని ఆ కబురు అందుకున్న కు్యురాడు మాతం ఆ రౌతుని వెళ్ళ నివ్వకుండా అపి:

“అగు ఆగు! నీ టోపీ పోయింది కదూ. ఇదిగో నా టోపీ తీసుకో, ఈవేళ ఎండ దంచేస్తూంది” అంటూ తన టోపీ తీసి ఇచ్చేశాడు.

ఆ వెళ్ళిపోతూన్న హర్కారా క్మురాడికేసే చూస్తూ వుండిపోయాం, ఎండకు ఎండిపోయిన ఆ రోడ్డు, పక్షిలా దూనుకుపోతూన్న ఆ ఎరుపు లగ్యురం డెక్కలకింద పడి హింసపడిపోయి. ఎలా మూలుగుతూందో వింటూ ఆలా చాలాసేపు నిలబడిపోయాం మేం. మబ్బులా లేచిన ఆ దుమ్ములో ఆ రౌత్ర మాయమైపోయాడు. మేమింకా రోడ్డువక్క అలా నిలబడే వుండిపోయాం, ఎవరి మనసులో రేగిన ఆలోచనలలో వారు మునిగిపోయి. కంటైను మోటారూ, (టాక్టరు మోటారూ, కెండూ కలిసి ఒక్కసారి గర్జించేసరిక్కి జనం ఉలికిపడి, ఒకరి ముఖాలు ఒకరు చూసుకున్నారు.

ఈ త్షణంనుండి ఇహ కొత్త జీవితం మొదలైంది - యుద్దకాలవు జీవితం....

రణరంగవు కోఠాహలం మాకు వినబడలేదు, కాని మా గుండె దడ (పజల మొర మ్మాతం మాకు వినబడింది. నిప్పులు చెరిగిన ఆ వేడి, నేలను మార్చేసిన? ఆ ఎండ నా జన్మలో ఎరగను. బండరాతిమీద ఉమ్మితే, ఉమ్మి అవిర్దైపోయేది. గోధుము పైరు చవ్చున ముదిరి కూచుంది, మూడు నాలుగు రోజుల్బో, ఎక్కడ చూసినా చేను ఆరి, పసుపునన్న వెన్నులతో, ఏకంగా అకాశం. అంచుకే. తెరకట్టేనట్టు వెళ్ళివిరిసి కోతకి కాసుక్కూ - చుంచి, ఏమి ఆ పంటపిర! ఆ తొందరలో బంగారంలాంటి గింజ ఎంత చ్తర్ణై

నవ్వృపోయామో చూసి నా కడుపు తరుక్కుపొయింది. బోలెడు గింజ మట్టేశాం, బోలెడు గింజ రాల్చేశాం) ఆ హడావడిలో బోలెడు గెంజు దారిలో పోగొట్టుకున్నాం. ఇహ ఎంత తొందరైపోయిందం'ే, పనలని కట్టలకిందైనా కట్టలేకపోయాం, పంగటి క్యరతో ఎత్తి ఏకంగా. బళ్ళలో పడేస్తా కళ్ళంమీద వున్న నూర్చిడి యంగతం దగ్గరకి గబాగబా తీనుకుపోయాం, ఇన్నీ అన్నీ కంకులు కావు! ఎన్ని కంకులు దోనలో రాలిపీయాయో! సరే పోనీ పోయిందేదో పోయిందనుకుంళ్తు ఇంతకంళు మరి ఘోరం, మనుషుల్ని చూస్తే ఇక మీది (పాణం మీదికే ఎగిరిపోయేది, వతి రోజూ మను షులకి నోటీసులు వచ్చేవి స్పైన్యంలోకి చేరేందుకు విజరుకమ్మని, ఇహ మిగిరినవాళ్ళే పనిలోక్రి వెళ్ళేవారు. ఆ మిట్టమధ్యాహ్నవు ఎండలో ఉక్కిరి చిక్కిరి చేసేస్తున్న ఆ ఉక్క ర్యాతుళ్ళ్లలో కోతలు, నూర్చిళ్ళు, బళ్ళ వరుసలకి గింజ ఎత్తడం -- అందరికీ అదే వని ఎడతెరిపిలేకుండా అదే పని నిద లేద్కు వంచిన వీపు ఎత్తలేదు. పనిచూస్తే వీ రోజుకారోజు 'హెచ్చె పోతూంది ఏమంటే మగాళ్ళ సంఖ్య ఏ రోజుకా రోజు తగ్గి పోతూంది. కాసీమ్‌ పాపం మా అబ్బాయి కాసీమ్స్‌ తను ఒక్కడూ పది మంది పని చేయగలనని విజంగా అనుకునేవాడో ఏమిటో? కోతలు అలా- ఈడదుస్తూ జరుగుతూండడం చూస్తూంటే ఎప్పటికేనా పూర్తి అవడం అంటూ వుంటుందా అనే ఆశ అంతర్జానమై పోతూంది. వాడు మాతం, దేవుడో దయ్యమో ఏదో పూనిన మనిషిలా వొళ్ళు హూనమైైపోొతూన్నా సరే తన కంభైనుతో చేనులో అలా పనిచేస్తూనే వుండేవాడు. - పగలనక రేతిరనక ఆ కంబ్దైన్‌ దడదడమంటూ, ఒక పొలం తర్వాత యింకో పాలంలో గింజలు నూర్చుతూ, నిప్పుల్లా కాల్లూన్న దుమ్ముమబ్బుల్టోనుంచి. ఒక మడిచెక్కనుండి. ఇంకొక మడిచెక్కకి పందెంవేసుకున్నట్టు పరుగెత్తుతూ అలా పనిచేసుకుంటూ. పోళూండేది. ఆ రోజుల్లో కానీమ్‌ ఒక్కసారైనా కంబ్హైన్నుండి. కిందకి దిగలేదు, ఒక్కపార్డైనా. స్టీరింగ్‌ వదలి ఎరగడు. పొద్దుగూకులూ ఆ వడగాలిలో కంబైన్‌ షాచ్‌ఫారంమీద ఆలా నిలబడి

గ్‌!

వల్ళిని పొగమబ్బు భెరకావల్క దూరాన కోతకోసమని ఇంకా కాసుక్కూచున్న గోధుమ. పొలాలకేపి - డేగలా చూవులు. సారించేవాడు. నల్బబడిపోయిన ముఖమూ, గుంటలు పడిపోయిన బుగ్శలూ, ఏనాడో మాసిన గడ్డమూాా వాణ్ళి చూస్తే వాకు భయమూ వేసేది, జాలీ పుట్టుకొచ్చేది. కడువు ఈరుక్కుపోయేది, “అయ్యో, ఇహ వీడు బతకడం వుత్తది, వడ దెబ్బకి పడిపోతాడు” అని నేను మనసులో మహా ఏడ్చాను, కాని వాడితో ఆ మాట చెబుదామనుకుని ఎంత అనుకున్నా వెప్పలేకపోయేదాన్ని. వాడి కళ్ళనుంచి వస్తూన్న కొరకొర చూవులు చూస్తేనే--ఏమ్టైనా నరే వీడు పని వదలి "పెట్టడన్కీ చివరి గడియవరకూ ఆ కోతయం(తాన్ని అలా నడిపించు తూనే వుంటాడనీ నాకు తెలిసిపోయింది.

ఆ చివరి గడియ రానే వచ్చింది. ఒకనాడు అలిమన్‌ పరుగున వచ్చి, కంబ్లైను దగ్నరకి వెళ్ళింది. వెళ్ళి అక్కడనుంచి ముఖం. వేలేసుకుని వచ్చే సింది.

“నోటీసొచ్చింది తనకి” అంది. మెల్టగా.

“ఎప్పుడొచ్చింది?2

గఇవ్వుడే (గామ. సోవియట్‌నుంచి మనిషి పట్టుకొచ్చాడు.”

ఈవేళ కాకపోతే రేస్టు రేష్ట కాకపొతే ఎల్టుండి, ఎప్పుడ్డైనా కానీమ్‌ వంళు వస్తుందన్సీ అందరిలాగానే వాడూ "సైన్యంలో. చేరుటాడనీ నాకూ తెలును, ఐనా తెలిసి కూడా ఆ కబురు చెవిని పడగానే కాళ్ళు గజగణ వణకిపోయాయి.. పనితో పులిసిపోతూన్న చేతులకి చురకలు పెట్టినట్టు వంత బాధపడిపోయానం'టే,. చేతిలో వున్న కొడవలిని కిందకి జార్చేస్సి నేలమీద అక్కడికక్కడే. ఏకంగా కుప్పకూలిపోయాను.

గోవాడక్కడ. ఏం చేస్తున్నాడు? వచ్చి మూటా ముళ్ళే సర్చుకుంకే సయం” అని ఎంతో. కష్చంమీద అనగల్లాన్సు గజగజ వణకిపోతూన్ను "పెదవులను ఆఫ్పకుందుకు. నాకు శక్యంకాక

“పొద్దునాకే సరికి ఇంటేకొస్తానన్నాడు... నేనిహ వెళ్తా, అత్తయ్యా, శి

మీరే చెప్పండి మామగారితో. జైనాక్‌ నాకెక్కడా అవువడ్డేదు ఈవేళ ఎక్కడి కళ్ళుంటాడో?,..2

““నువ్వెళ్ళమ్మా, అరిమన్‌, నువ్వెళ్ళు. కాస్త పిండి. పిసికి వుంచు. నేనూ తొందరగానే వచ్చేస్తా” అన్నాను. దానితో.

కొని చతికిలబడిపోయున్న దాన్ని అలా చతికిలబడిపోయే వుండిపోయాను ఆ కోసిన దుబ్బుల్మోనే. ఎంతో-సేవు అలా కూచుండిపోయాను. లేచేందుకు సత్తువ లేకపోయింది, లేచేందుకేమిటి - తలమీదనుఐచి. కింద పడిపోయిన రుమాలే అందుకోలేకపోయాను. అక్కడున్న చీమల బారుమీద పడ్డాయి నా కళ్ళు. అవి కూడా పాటుపడుతున్నాయి, గడ్డి తునకర్నీ నేల రాలిన గింజల్నీ ఈడ్చుకుపోతున్నాయి,. దుఃఖంలో మునిగిన మనిషి వాటి వక్కనే కూచునుందని గాన్కీ వాటిలాగే ఆ మనిషి కూడా కాయకష్ట్పంమీద బతికే (శమబీవే అనిగాన్కి ఏది ఏమైనా కమ్మువడడంలో వాటికంచె ఏ మాతమూ తీసిపోని ఒక (శమజీవి ఆ (శమబీవులను, అ నలుసులను చూసి ఆ కణంలో అనూయపడుతూందని. గానీ వాటికి ఏ మ్మాతం అమమానమూ తోచినట్టులేదు. ఏ చీకూ చింతా లేకుండా వాటి పని అవి చేసుకుంటూ పోగల్లు తున్నాయి. యుద్దం వచ్చింది కాని, లేకుంటే ఆ చీమల బతుకు చూసి నేను అసూయపడేదాన్నా? ఆ మాట తల్చుకుంటేనే నాకు సిగ్గే స్తూూంది....

ఆ సమయానికి జైనాక్‌ తన బండి కట్టుకునొచ్చాడు. ఆ రోజుల్ళో, గింజ తొ, లుకెళ్ళి రైలుస్టేషనులో ఒప్పగించే కామ్‌సామోల్‌ దళంలో వాడు సభ్యుడు. "సైన్యంలో చేరమని అన్నగారికి నోటీసు వచ్చిన సంగతి వాడప్పుడే విన్నట్టుంది నన్ను ఇంటికి తీసిఇళ్ళడానికి వచ్చేడు. బండిలోనుంచి కిందకి గెంతేసి, కిందనున్న నా రుమాలు తీసి నా తలమీద వుంచాడు.

“అమ్మా! ఇంటి౩ళ్చాం”. అన్నాడు. అని నన్ను రెక్కపట్టుకు లేవ దీశాడు.

ఇంటికి వెళ్ళే దారి పొడుగునా ఇద్దరమూ మాటౌడలేదు. ఈ

త్శేగ్‌

నాల్నె దు రోజుల్నోనూ జ్లైనాక్‌ పూర్తిగా మారిపోయాడు, మునపటి మనిషేకాదు, అదేమిటో గంభిరంగా అవుపడ్నాడు. వాణ్ళి చూస్తే ఆ హర్కారా క్యురాడు రష్యన్‌ అబ్బాయే మరీమరీ జ్నాపకం వచ్చేవాడు. ఆ వరుసదనమే వచ్చేసింది వీడి కళ్ళల్నో కూడా. ఆ నాల్నె దు రోజుల్టోనే వీడూ తన యౌవన దివాలకి స్వస్తిచెప్పేశాడు. ఆ రోజుల్నో చాలామంది కూడా ఇలానే,... జ్లైనాక్‌ గురించి అలా ఆలోచిస్తూంటే అప్పుడు తట్చింది -- చాలా రోజుల్జ్లై మసెల్‌బెక్‌నుంచి ఏ కబురూ లేదని. “ఏమైంది చెప్మా? వాణ్ళి కూడా "సైన్యంలోకి రమ్మన్నారా ఏమిటి? ఉత్తరాలు రాయడమే మౌనేశాడేమి ఖర్మం? పోన్సీ ఓ చీటిముక్క ఐనా రాసిపడేయకూడద్యా కొకిచేతేనా కబురంపకూడదా! ఇంటిమాటంకే అంత పరగడుపా? నాన్నా అమ్మా వున్నారని అంత మరప్టైతే ఎలాగు? పట్నంలో పడిపోయి, రాతి గుండె అయిపోవడమే? చదువుకి చట్టుకీ రోజులా ఇవి? ఇంటికొచ్చేసి ఇక్కడ పనిచేసుకుంచటే నయం” అని బండిలో కూచుని దుఃఖపడుళూ పరివరి విధాల అనుకున్నాను. తర్వాత శజైవాక్‌ని అడిగాను:

“ఒరే. జ్ఞైనాక్‌! ర్రైలుస్పేషనుకి వెళ్ళావు కదా నువ్వు, యుద్దం త్వరలో పూర్తి అయిపోతుందనే అనుకుంటున్నారా జనం? ఆ సంగతి “ఏమ్హైన్నా విన్నాప్పురా. నువ్వు”

“లేదమ్మా, ఇంత త్వరలో పూర్తి అవదమ్మా!" అన్నాడు జైనాక్‌. “ఇప్పట్లో మన పరిస్టితి చాలా గడ్డుగా వుంది. జర్మనీవాడు మనని మరీ మరీ వెనక్కి వెనక్కి నెట్టుకొచ్చేస్తున్నాడు. మనం ఎక్కడైనా నిల ,దొక్కుకుని కాస్త నిలబడగల్నామం'మేనా, అప్పుడు వాడి డొక్క చీల్చేసి, ఇహ ముందుకు తోనుకెళ్లామన్నమాళమే. ఇది రేపోమాపో జరుగుతుందను కుంటా” అన్నాడు. అని ఓ నిముషం వూరుకుని, తర్వాత నాన్నైవు తిరిగి అన్నాడు; “అమ్మా, నువ్వు భయపడుతున్నావేమిటి? ఏమిటి, మరీ అంత భయపడుతున్నావా? దాని గురించి నువ్వేమీ ఆలోచించకమ్మా! వూరికేనే శ్తీ్ర్‌

మననులో "పెట్టుకుని గాభరాపడకు. అంతా సవ్యంగానే జరిగిపోతుందమ్మా నువ్వే చూస్తావుగా!”

అయ్యో, నా వెరి తండి నా చిట్సి నాయన నన్ను ఊరడించ తానికని అలా అన్నాడు, పాపం! మననులో పెట్టుకోకుండా వుండడం ఎవడి తరం? బెంగపడకుండా వుండడం ఎలాగు? కళ్ళు మూసుకున్నా, చెవుల్లో దూది కుక్కుకున్నా -- మనసుని ఆపలేమే, అది అలా ఆలోచించాల్సిందే మరి

ఇల్టు చేరుకుని చూసేసరికి ఇంట్నో కూచుని అలిమన్‌ భోరున- ఏడుస్తూూంది. పిండి పిసకనే లేదు. నాకు చ్యిరెత్తుకొచ్చిః “ఇదేమిటి ఇది? నీ లాంటి వాళ్ళెందరు. లేరు? వాళ్ళందరికంళు. నువ్వు అధ్వాన్నమా? అందరు మగాళ్ళూ. వెళ్తున్నారు యుద్దంలోకి, నీ మొగుడొక్కడే. కాదు. ముక్కువెంట ధార్మా కంటివెంట ధారా, చేతులు వేలేనుకునీ, ఏమిటది? ఛ్కీ తప్పు. ఇలా అవుతే ఇహ మనక్తి రోజులు. ఎలా గడుస్తాయి” అని దావికి సిగ్నొచ్చేటట్టు చివాట్టు వెయ్యాఅనుకున్నాను. కాని మళ్ళీ ఆలోచిం చుకున్సి ఏమీ అనలేదు. దాని పడుచుతనం చూసి నాకెంతో బాలేసింది. ఏమో, నేను జాలిపడడం తప్పేమో, వెంటనే తొలి రోజే దాని గుండెని రాయిచేసేసి వుంచ, ఆతర్వాత దాని మనసు కుదుటపడి వుండేదేమౌ మర్కి వం తెలుసు? ఏమీ తెలియదు, అయినా అప్పుడు మ్యాతం నేనేమీ అనలేదు.

సాయంకాలానికి కాసీమ్‌ ఇంటికొచ్చాడు, అప్పటికి పొద్దు కుంగి పోయిందన్న మాకే. అంతవరకూ పొయ్యి రాజబెడుళూన్న అలిమన్‌ వాడు చ్వారంలో అవుపడగానేే కంటిలో నీరు నింపుకుని, వాడికేసి దూసుకువెళ్ళి; వాడి మెళ్ళో చేతులు మెలివేసుకుని, వాణ్డి పెనవేసుకుంది.

నేను... వుండన్ను నువ్వు లేకుండా. నేనుండను, నాకు చావే నయం, నేను చచ్చిపోతాొ అంటూ ఏడ్చేసింది.

కాసీమ్‌ సరానరి కంబైన్‌ దిగి వచ్చాడేమో, వాడి వొంటినిండా దుమ్ము, మకిర్కి జిద్నూనూ,. తన బుజాలమీదనుండి భార్య చేతులు తీసి అన్నాడు:

జ్శో

“(ఉండు అలిమన్‌్‌ నా వాళ్ళంతా వుత్త మురికిగా వుంది. నబ్బు, తువాలూ ఇయ్యి. ఏటికెళ్ళి వాళ్ళు కడుక్కొస్తా””

అలిమన్‌ నాకేసి తిరిగి చూసింది. నాకు అర్భమ్టైంది. ఖాళీగా వున్న బాల్చీ దానికి ఆందిచ్చిః

జీప్పన్సిటో పని దీనితో నీళ్ళు వ్యటాో అన్నాను.

అనాడు వాళ్ళిద్దరూ ఏటినుండి ఇంటికొచ్చేసరికి జాముర్యాతి దాటి పోయింది. జ్లైనాక్‌ సాయంతో ఇంటి వని చూసుకుంటున్నాను. సువన్‌కూల్‌ ఇంటికొచ్చేసరికి అర్హర్మాతి అయింది. ఎక్కడికెళ్ళి వూంలాడు పప్మా అన్‌ అనుకుంటూ, అతని కోసం ఆలా కొసుక్కూచున్నాను. బూడిదెవన్నా దాట్ట గ్యురాన్ని మందనుండి తీసుకొద్నామని పగటిపూట కొండల్నోకి. వెళ్ళాడట. అది ఇంక్షా పిల్ళిగా వున్నప్పుడే దాన్ని కొన్నాం కాసీమ్‌ కోసమని. ఆ రోజులో వాడు (టాక్ట్రరు నడపడం నేర్చుకుంటున్నాడు. అది ముచ్చబైన దాట్ల గ్యురం, జోర్టైన పరుగు, బలమైన గిట్టలు, కదం తొక్కుతూంచే ఐఇణ ఇఖణ మాగేది నేం, తెల్హని మేజోళ్ళు తొడిగినట్టు లెల్లని మోకాళ్ళు. ఆ గ్మురాన్ని తెలియనివారంటూ (గామంలో లేరు, అడసిల్ళలు. దానిమీద పాటలు కట్టి " పాడేవారు కూడానూ:

దొట్టగ్యురం వీధిని వెళ్ళడం విన్నా పనిపొట్టు మాని వీధిలోకీ పరుగెత్హా....

కొడుకు ఇంటినుండి వెళ్ళిపోయేముందు ఒకటి రెండు రోజులైనా తన బూడిదెవన్నై దాట్టగ్యూరాన్ని స్వారిచేస్తే బాగుండునని తండి మన సులో వుంది.

వేకువనే బయళ్చేరాం అందరమూ ఎన్‌లిన్స్‌ మెంట్‌ ఆఫీసుకి అలి మనూ నేనూ జ్ఞైనాక్‌ బండిలో వెళ్ళాం, కాసీమూ. వాడి నాన్నా. వాళ్ళ గ్యూరాలమీద వచ్చారు. (బహ్మాండమ్చైన మోబిలై జేషన్‌ రోజులవి. _గానూల్మో త్రి

(వజరింకా హెచ్చుగానే వున్నారు. హ్టైర్తోడ్డు నల్దనీ రీబ్బను సరచినట్టుంది; ఈ కొస పెద్ద కనుము దగ్గర మొదలైంది, ఇహ ఆ కొస కంటికే కాన రాలేదు, అన్ని (గామాలనుండీ వచ్చారు. జనం, గ్యురాలమీదాా ఎడ్జ బళ్ళమీడా.. జిల్లా కేర్యదం ఆఫీసుదగ్నర పోగడ్డ జనంమధ్యనుండీ బళ్ళ మధ్యనుండీ కదలడానికే వీలైందికాదు. పసిపిలలేమిటి, ఆడాళ్ళేమిట్సి ముస లాళ్ళేమిటి అందరూ వచ్చారక్కడికి. అందులో. ఎవరి వాళ్ళ చుట్టూ వాళ్ళు చేరి వాళ్ళను ఒక్క అడుగైనా కదల్నిచ్చారుకారు. బొవురంటూ ఏడునున్నవాళ్ళు కొందరూ, కాస్త తాగి మైకంలో వున్నవాళ్ళు కొందరూ. శాస్త్రం చెప్పినట్టు: పజ సమ్ముదంలాంటిది, లోతూ మెరకా. ఇక్కడ కూడా యుద్దానికి మనుషులను సొగనంపుతూన్న ఈ (బహ్మాండమైన వీడ్కోలులోనూ. సరిగా అంతే. పట్టుదలతో, తేట చూపులతో, నిబ్బ రంతో మసలుతూ అంతేకాకుండా జనాన్ని నవ్వించుతూ. కబుర్భు చెబుతూ, పాటలు పొడుడూ, ఎకార్మియాన్‌ వాయించుతూ. డాన్సుచేన్తూన్నవాళ్ళూ వున్నారు. కొందరు. రష్యన్‌ పాటలూ పాడారు, కొందరు కిర్సీజ్‌ పాటలూ పాడారు “కత్త్యూషి”” పాట అందరూ పాడారు. నేను ఆ పాట విన్నది అప్పుడే.

ఎన్‌లిన్స్‌మెంట్‌ ఆఫీను ముంగిలి విశాలంగా వుంది. ఐనా ర్మెకూ టృందరూ. అందులో పట్టనే లేదు. అందుకని మస్తరు పిలిచేప్పుడు, వాళ్ళనందరినీ ఆ వూరి పెద్దనీధిలోనే బారులుతిర్చి నిలబెట్టించిి (పతీ వాడినీ వాడి పేరూ తండిపేరూ ఇంటిపేరూతో నహా "పేరుపెట్టి హాజరు పిఠరిచారు. వెంటనే (వజల్‌ీ సద్దుమణిగింది. (పతివారూ ఊపిరి బిగబట్టి వినడం మొదలెట్టారు. యుద్దంలోకి వెళ్తూన్నవాళ్ళందరికేసీ చూశాను, గొంతుకలో భగ్గున మండినట్టయింది. వాళ్ళందరూ. ఎంచిన పనసపళ్ళలా వున్నారు -- మంచి ఆరోగ్యంగా "పై లాపచ్చీనులో వున్న జవాన్ను. వాళ్ళు బతకాల్సిన బతుకు, చేయాల్సిన పని అంతా ముందే వుంది. వక పార్‌ పేరుపెట్టి పిలచేప్పటికల్లా ఒక్కొక్క కురాడూ, “హాజర్‌!” అని $12122 త్తి

జబాబుదెప్పి; మూ వంక చూసేవాదు. “'నువన్‌కూలొవ్‌ కాసీమ్‌!్‌” అని "పేరుపెట్టి పిలవడం వినబడేప్పటికల్లా, ఏమీ అనుకోకుండానే నిలువెల్ళా గజగజ వణకిపోయాను, వేడి కన్నీటి వెళ్ళువ మరోసారి కళ్ళనుండి కాల్వ కట్టిపారింది. “'హాజర్‌[” అని జబాబుచెప్పాడు కాసీమ్‌. అలిమన్‌ నా చేయి గట్టిగా నొక్కి పట్టుకుంది. “అత్తయ్యా!” అంది ఎలుగురాసిన గొంతుకతో. నేనేం చేయగలను గనుక దాని బాధ నాకు అర్హమైంది. ఈ ఎడబాటు. దానికి ఎంతో కష్టంగా, ఎంతో ఘోరంగా వుంటుంది మర్కి కాని తోడి (చజతో నిలబడకుండా ఎవరుండగలరు, అందులోనూ ఇలాంటి పొడు రోజుల్లో? ఓ అరీమన్‌, నా చిట్టి తల్మ్సీ అలిమన్‌! యుద్దానికి ఇది అవసరమనీ యావత్తు దేశానికీ ఇది అవసరమనీ అదీ అర్భంచేసుకుంది, కాని, మొగుణ్మి. ఇంత ఇలా వలచిన పెళ్ళాన్ని, దిన్న చూశాను కాని నా జన్మలో మరే ఆడదాన్నీ చూడలేదు,

"సైన్యంలోకి వెళ్ళాల్సిన వారందరూ మరో ఇరవైనాల్లు గంటల్నో వెళ్ళాల్సి వుంటుందని చెప్పగా అనాడే మేం వచ్చేశాం మా ,(గామానికి. అననసరంగా ఈ పట్నం వీధుల్నో పడి తిరుగుతూ. బడలిక పడిపోవడ మెందుకు, మీరు ఇంటికి వెళ్ళిపోవడమే మంచిదనీ, వెళ్ళేప్పుడు దారిలో ఇంటిదగ్గర ఆగి వీడ్కోలు. చెబుతాను కదా అనీ కాసీమ్‌ మాకు నచ్చచెప్పి, మమ్మల్ని ఇంటికి పంపించేశాడు. మా అదృష్ప్పంకొడ్నీ మా సమిష్టి త్ష్యేతం హ్టైరోడ్డు పక్కనే వుంది. అలిమన్‌ వెనుకనుంచి రావచ్చునని ఆమెకోసం సువన్‌కూల్‌ గ్యురాన్ని అక్కడ వుంచేసి, మేం కడమవాళ్ళతో కలిసి బండిలో వచ్చేశాం. ర్యెకూట్టను రైైలుస్పేషనుకు తన బండిలో తీసుకెళ్ళార్సి వుందని జ్రైనాక్‌ కూడా పట్నంలోనే వుండిపోయాడు.

ర్మాతి ఇంటికి చేరుకుని, ఇల్ఫింతా చిన్నబోయి వుండడం చూస్తి ఇక మనస్సులో ఆ బాధ భరించలేక భోరున ఏడ్చేశాను. సువన్‌ కూల్‌ నీళ్ళు మరిగించి నా కోసమని చిక్కని టీ కాచి ఇచ్చాడు. నా పక్కనే కూచుని తను కూడా టీ తాగుతూ అన్నాడు;

50

“నిజంగా నువ్వూ నేనూ మనం ఎవరం, తొల్గొనాయ్‌? ఈ (వజతో వున్నాం, వుండి మనం మనిషి బతుకు బతుకుతున్నాం. వీళ్ళందరితోనూ మనమూ మంచీ చెడుగూ ఒక్కలాగే పాలు పంచుకుందాం. రోజులు బాగా వున్నప్పుడు అందరూ తృప్పిపడ్డారు, మరి ఇప్పుడేమో, ఎవడిమట్టున వాడు తన గురించే ఘోషపడుతూ, తన ఖర్మం కాలిందని ఏడుస్తూ కూచో డమేనా? అబ్బే అది నిజాయితీ అనిపించుకోదు. నువ్వు తమాయించు కోవాలి, అలిమన్‌ ఏడుస్తూ కూచుందీ అంళే, అది వేరే సంగతి దానికి ఏమి అచ్చట్నూూ ముచ్చట్రూ. తీరాయి. గనుక్క మనకు తిరినట్టు? నువ్వా? నువ్వు బిడ్డలు కన్న తల్మివి ఈ సంగతి మాతం మరచిపోకు. అంతేకాదు, తర్వాత, మరొకటి కూడా నువ్వు తెలునుకోవారి. ఏమిటంటావా, యుద్ధం గనుక ఇంకా ఈడ్చిందంళే,. నేనూ. వెళ్ళాను యుద్దంలోక్కి మసెల్‌బెక్‌కీ ఈడు. వస్తుంది. వాడికీ పిలుపు రావచ్చు. అంతగా ఆవసరమ్టైతే అంద చమూ వెళ్తాం. ఇదీ సంగతి, అందుకని, తొల్మొ నాయ్‌, దీనికంతటికీ నువ్వు ఇవ్పటినుండీ అలవాటువడాలి....”

మరునాడు మధ్యాహ్నం అయాక, బయలుదేరడం (పారంభమైైంది. వీడ్కోలు చెప్పేందుకని కాసీమ్‌కి అనుమతి దొరికింది. అందువేత కాసీమూ అలిమనూ మిగతా వాళ్ళల్ళోనుంచి విడిపోయి. గ్మూరాలమీద దౌడుతీస్తూ ముందుగా ఇంటికి వచ్చారు. అలినున్‌ కళ్ళు వాచి ముద్దలైపోయున్నాయి, దారి కడవెళ్ళా ఏడ్చి వుంటుంది. కాసీమ్‌ ఎంతో (పయత్నంమీద నిభా యించుకుని గుండె దిట్టపరచుకున్నట్టుంది, కాని మనిషి మహి కష్టపడి పోతున్నాడు. మరి ఎందుకని ఈ కథ అల్నాడో నాకు తెలీదు, ఈ వీడ్కోలు భారాన్ని అలిమన్‌కి కాస్త తగ్నించేందుకనో, మరి నిజంగానే వాడితో నలు గురూ అన్నారో, గ్మురాన్ని దిగీ దిగడంతోనే అన్నాడు, మమ్మల్ని స్టేష నుకు రావద్దని, ఏమో తను ఇంటికే మళ్ళీ వచ్చేస్తే వచ్చేయవచ్చుననీ, ఎందుచేతం'టే కోతలూ నూర్చులూ పూర్తి అయేంతవరకూ (టాక్టరు (జైవర్షనీ, కంటెన్‌ (డ్లైవర్శనీ సైన్యంలోకి పిలవ్వద్దని నిశ్చయించారట శ క్‌1

అనీ చెప్పాడు. అంతేకాదు, ఆ ఉత్త, ర్వు వేళకే అందేనూటుం టే, అసలు "స్పేషనునుంచే తను సరాసరి ఇంటికే వచ్చేస్తా; నని మాడా అన్నాదు. ఇప్పుడు అర్బమ్హైంది నాకు, అలిమన్‌మీదనూ మా అందరిమీదనూ నాడికి బాలి పుట్టి అలా అన్నాడని. రైలుస్టేషనుకి వెళ్ళాలంటే ఒక రోజు నయాణం, అట్నుంచి తిరుగు _(పయాణం ఎలా వుంటుంది? రోడ్డు ఎప్పటికీ తర గదు, అంతమంటూ అవుపడదు, కావలసినంత కన్నీరు తప్ప మరేమీ వుండదు. కాని అప్పుడు మాతం నేను నమ్మాను: బొందిలో (పాణం వున్నంత వరకూ మనసులో ఆశ వుంటుందని శ్యాస్త్రం కదా మరి. హైైరోడ్డు వరకూ వాణ్మి సాగనంపడానికి ఎప్పుడ్డైతే వెళ్ళామో, అప్పుడు నూూతం నాలో అనుమానం మొదలైంది.

పంటకోతల్నో _ పనిచేసినవాళ్ళందరూ రోడ్డు పొడుగునా. కాసీమ్‌కి వీడ్కోలు ఇస్తూనే వున్నారు. కోతలవాళ్ళూ, ,డ్రైవర్భూ, కళ్ళంలో నూర్చుల వాళ్ళూ, అందరూ పరుగులమీద వచ్చారు. కంట్చైన్‌ కూడా అక్కడికి అష్ట దూరంలో లేదు. కాసీమ్‌ అసిస్పెంట్టు కూడా కంబ్దైన్ని దగ్శర్శో అపునేస్తి వీడ్కోలు ఇవ్వడానికి రోడ్డుమీదకి వచ్చారు.

కమ్మరివాడు యుద్దానికి వెర్ళినప్పుడు వెళ్ళాస్తానని తన సుత్తితోనూ దాగలితోనూ వీడ్కోలు చెబుతాడంటారు. మూ కాసీమ్‌ "పెద్దపనివాడు తన పనిలో కమ్మరిమ్మేస్తీ అన్నమాట. కంబ్లైన్‌ ఆగిపోయిన. వేళకి, తోడి (గామన్సులతో మాట్టాడుళూన్నవాడల్భా, రోద్డుకేసి చూశాడు. సరిగ్నా ఆ తణానికి ర్యకూట్స బారు కనబడింది, ఒక వరుసకి వరుసొ గుర బృళ్ళమీద వస్తున్నారు, మొగదలనున్న వ్యార జెండా ఆ క్షణమే రోడ్డు మలుపు తిరిగింది.

“దీన్ని కాస్త పట్టుకో, నాన్నా!” అంటూ కాసీమ్‌ తన బూడిదె వన్నె దొట్ట గురం కళ్ళేన్ని సువన్‌కూల్‌కి ఇచ్చి, కంబ్హైనుకేసి వెళ్ళాడు. కంబ్లైన్‌ దగ్గరకెళ్ళి దాని చుటూ (పదక్షిణచేసి, దాన్ని అన్ది దిక్కుల నుండీ చూశాడు. అటుతర్వాత చటిక్కున గెంతి స్నాట్‌ఫారంమీదకి లై

ఎక్కినించున్నాడు. “పోనీ దీన్ని ఎషెన్‌ కూల్‌, జోరుమీద పోనీ! అప్ప ట్నానే జోరుమీద పోనీ* ఆని (టౌక్ట్సరు (డ్లైవరుని కేకేశాడు. సగం వేగంతో. వినబడీ వినబడకుండా పనిచేస్తూన్న మోటారు ఇక ధణధణ మోతపెట్టాయి,. దడదడ దద్బరిల్లాయి, ఉరుములు జిరి మింది కంబైన్స్‌ గొలుసులు గలగలమన్నాయి, నూర్పిడి యంతం తుపాను బీభత్సంతో. గద్మి వరదను. వెడల కక్కుతూంది, గోధుమ. కంకులను నూర్పిడి. రోలర్శతో ఫట్‌ఫట్‌ చరుస్తూూంది. వడగాలిని కాసీమ్‌ తన ముఖాన కొట్టు, నిచ్చాడు, ఫక్కున నవ్వాడు. ఛాతి విరుచుకున్నాడుు ఈ లోకాన్నే మరచిపోయినట్టున్నాడు. వాడూ (టౌక్టరు. (జైవరూ. ఒకరితో ఒకరు మాట్టాడుకున్నారు, తలకాయలు వూసారు, మడి. చివరకు. రానిచ్చి, (టాక్ట్రరునీ కంబ్బైన్‌నీ మళ్ళీ వెనక్కి మళ్ళించారు, స్తైవ్‌మ్రై దానంమీద మంచి ఎగిరిపోరూన్న పక్షిలా ర్రైంయ్‌మని వెల్ళిపోతూంది పాలంమీదనుంచి కంబైన్‌. మేమందరం ఒక్క త్షణంవరకూ యుద్దంమాకే మరచిపోయాం. అది చూస్తూ జనం అంలా అతి సంబరపడుతూ నిలబడ్డారు, అందరి కంచె మరీ సగర్వంగా వుంది అలిమన్‌. ఆమె మెల్బగా నవ్వుకుంటూ, కంబైన్‌. కేసి తాపీగా నడిచింది. కంబ్రైన్‌ అగింది. మా ముఖాలు మళ్ళీ ముడుచుకుపోయాయి. నూ. పొరుగు మనిషి అయ్‌షా కొడుకు. బెక్‌తాష్‌, అప్పటికి పదమూడేళ్ళవాదు. కంబైన్‌మీద హెల్ఫిర్‌గా పనిచేస్తున్నాడు. వాడు కాసీమ్‌ దగ్గరకు. పరుగెత్తి. వెళ్ళి. కాసీమ్‌ని కౌగలించుకుని ఏడుపు మొదలెట్టాడు. నాకూ ఎడుపాొర్చింది,. కాని "పెదవి కరచుకుని ఏడువు మింగేశాను. నువన్‌కూల్‌ సెట్టిన చీవాట్ళు జ్నాపకంవచ్చి, ఇక ఏడవడానికి థ్లైర్యం చాలింది కాదు. బెక్‌తామ్‌ని కాసీమ్‌ చేతులతో పట్టుకుని ఎగరేసి ముద్దు పెట్టుకుని వాణ్మి మళ్ళీ దింపి కంబ్జైన్‌ స్టీరింగ్‌ దగ్గర నిలబెట్టి, మెల్ళగా కంబైైన్‌ మెట్టు దిగాడు. మేమందరం వాడిచుట్నూ మూగాం. కాసీమ్‌ తన కడమ సహాయకులకూ, కంబైన్‌ ఆపరేటరుకీ, _టాక్ట్యరు గ్‌

'(శైవరుకీ.. వీడ్కోలు చెప్పాడు. తొందరపడవలసివచ్చిందిి అప్పటికప్పుడే కకూట్స బారులు మేం వున్న చోటుకి వచ్చేశాయి.

అలా ఇచ్చాం కాసీమ్‌కి వీడ్కోలు. ఇహ వాడు గ్నురం ఎక్కి బయ త్చేరే వేళ అయేసరికి, అలిమన్‌, పాపం అరిమన్‌, "పెద్దాపిన్హా చూస్తూ న్నారన్లైనా గమనించకుండా తన రెండు చేతులతోనూ వాడి మెడ పట్టు కుని మూర్చపోయింది. దాని ముఖాన గంటుపెట్టినా రక్తృంలేద్సు కళ్ళు మాతం నిప్పుల్లా మండిపోతున్నాయి. మేమందరం దాన్ని గట్టిగా పట్టు కుని లాగేశాం. కాని అది గింజుకుని, షళ్ళీ వెళ్ళి మొగుడుమీద పడి పోయింది. అలాగే చంటిపాపలాగా, (పతిసారీన్నీ, కానీమ్‌. చెయ్యి. పట్టుకుని గుంజుతూ, వాణి రికాబులో కాలు పెట్టనిచ్చిందికాదు. ఇహ వూరికే (పాధేయపడింది:

*ోడ్షండ్రు! ఒక్క. నిమిషం వుండు! మలొక్క నిమిషం!

(వతీసారీ కాసీమ్‌ దాన్ని ముద్చు పెట్టుకుని. బుజ్బగించేవాడు:ః

“ఇదిగో, ఇహ ఏడవకు మరి అలిమన్‌! నువ్వే చూస్తావుగా, స్టేషను నుంచి నేను రేపే వచ్చేస్తా నా మాట నమ్ము”

ఇహ అప్పుడు సునన్‌కూల్‌ శోడలితో అన్నాడు:

““అలిమన్స్‌ నువ్వు వాడితో రోడ్డుదాకా వెళ్ళి వాణి సాగనంపు. మేం ఇక్కడే వాడికి వీడ్కోలు ఇస్తాం. వాణ్ళి ఇహ ఆపం” సువన్‌కూల్‌ కొడుకు చేయి. పట్టుకుని మెల్ళిగా అన్నాడు: “నాకేసి నరిగా చూడు.”

ఇద్దరూ. ఒకరి కళ్ళల్‌ ఒకరు చూసుకున్నారు.

“నన్ను అర్హంచేసుకున్నావా్‌ అని అడిగాడు తర్మడి,

“అర్భంచేనుకున్నా, నాన్నా” అన్నాడు కొడుకు.

“దేవుడు చఛల్చగా చూసి సుఖంగా వెళ్ళి రా నాయనా.” అని అనేసి సువన్‌కూల్‌ తన గ్యురం ఎక్కి, ఒక్కసార్లైనా ఇహ వెనక్కి తిరిగి చూడకుండా దౌడాయించి వెళ్ళిపోయాడు.

నా దగ్గరనుంచి. సెలవు తీసుకుంటూ. కానీమ్‌ అన్నాడు: ర్‌డీ

“మసెల్‌ బెక్‌ దగ్గరనుంచి వుత్తరం వచ్చినద్చాయెన్నా. వాడి ఎడెసు నాకు పంపించండిల

బూడిదెవన్నె దాట్స గ్మురాన్ని నడిపించుకుని కాసీమ్తూ వాడి పక్కనే నడుస్తూ అలిమనూ రోడ్డున్నైపు వెళ్ళిపోయారు. నా రెండు కళ్ళూ వాళ్ళకి అప్పగించేసి అలా చూస్తూ నిలబడిపోయాన్నేను. రెకూట్స బారులు అప్పుడే హ్టైరోడ్డుమీదుగా కనుచూపుమేరనుంచి. దాటిపోతున్నాయి. మొదటేమో అలిమన్‌ కాసీమ్‌ పక్కనే. రికాబు పట్టుకుని పరుగెత్తింది, తర్వాత ఇహ చివర సారి కాసీమ్‌ వంగి దానిని ముద్దుపెట్టుకుని గ్యరాన్ని గబగబా పోనిచ్చాడు. అలిమన్‌ న్యూతం ఆ గురవు గిట్టల ధూళిమేఘాల్ళోనుంచి అలా పరుగెత్తుతూ పరుగెత్తుతూనే వుంది. దాని వెంట నేనూ వెళ్ళి దానిని ఇంటికి తీసుకొచ్చేశాను.

మరునాడు పొద్చుగూక్కే వేశక్కి తన బండి వెనకాల దాట్టగ్యురాన్ని కట్టుకుని, జైనాక్‌ రైలుస్టేషనునుంచి. ఇంటికి వచ్చేశాడు. ర్‌

దూరాన ఎంతో దూరాన యుద్దాలు జరిగాయి, నెత్తురు వర దల్లెషారింది, కాని ఇక్కడ మా పనితోనే మాకు యుద్దం జరిగింది. అనాడు. కాసీమ్‌ చెప్పిన జోస్యం నిజమే అయింది: మేం ఎంత తంటాలు వడినా కార్యం లేకపోయింది ఆఖరి సైరు ఇంకా చేలో వుండగానే అఖరి పన కళ్ళంలో ఇంకా వుండగానే మంచు పట్టుకుంది. అక్కడా అక్కడా ఇంకా ఏరకుండా వున్న ఉర్శగడ్డని మంచు. కప్పేసింది, ఇహ ఏరడానికి వీల్ళేకపోయింది. మగాళ్ళు ఒకరి తర్వాత ఒకరు రోజు రోజూ అలా యుద్దానికి అందరూ వెళ్తూనే వున్నారు. మరి సమష్మీత్మేతంలో మేం పొద్చుగూకులూ యుద్దం గురించే అక్కడ ఏం జరుగుతూందో ఏమిటో అని చెప్పుకునే వాళ్ళం. ఇహ (పతీ ఇంట్బోన్నూ ఇంటికి ఎవరు వచ్చినా లెక్కచేసేవారు

గ్‌స్‌

కారు పోస్టుజవాను ఎప్పుడొస్తాడా అని మాతం పడిగాపులు కాసుకునుండే వారు.

కాసీమ్‌ని పంఫించేసిన ఒక వారానికి మసెల్‌బెక్‌నుండి వుత్తరం వచ్చింది. వాడినీ వాడితో కూడా చదువుకుంటూన్న అబ్బాయిల్నీ "సైన్యంలోకి రమ్మన్నారట, కాని (ప్రస్తుతానికి ఆ వూళ్ళోనే బారకానుల్హో వుండమన్నారని మొదటి వుత్తరంలో రాశాడు. తను వెళ్ళాస్తానని సరిగా "సెలనైనా తీసుకోకుండా వెళ్ళిపోయినందుకు. ఏమీ విచారించవద్చని మరీమరీ కోరుతున్నాననీ, ఇలా జరుగుతుందని ఎవరికి ఎరుక అనీ, దాని గురించి మాతం. విచారించి బెంగపెట్టుకోవద్దనీ -- యుద్ద, ౦లో. గెల్చి. ఇంటికి వచ్చేయడమే అన్నిటికం'బె ముఖ్యమనీ రాశాడు. రెండో వుత్తరం నొవొసి బీర్‌స్క్‌నుంచి వచ్చింది. తను ఆఫీసర్న (కొయినింగు స్కూల్లో తర్చీదు పాందుకూన్నట్టు రాసి తన ఫోటో పంపించాడు. ఆ ఫోటో చ్యటం కట్టించి గోడకుంది, ఏనాటిదో మరి, వెలిసిపోయింది.. చక్కని. ఫోటో; వాడికి యూనిఫారం మాంచి అందంగా అమరింది; వొత్తుగా వున్న జుట్టు వెనక్కి దువ్వుకున్నాడు, ఏమిటో. కాస్త జాలిగొనూ ఆలోచిస్తూన్నట్యూూ వున్నాయి. కళ్ళలో చూవులు. అచ్చంగా ఇలాగే అవుపిస్తాడు వాడు కలలో వాకెప్ప్తుడూనూ.... అన్నగారి పెళ్ళికి వచ్చినప్పుడే ఆ ఒక్కసారే. వాడిని చూసింది. అలిమన్‌.

“అత్తయ్యా, చూడు, మన మసెల్‌బెక్‌ ఎంత చక్కనివాడో. అంది అలిమన్‌ ఆ ఫోచో చూసి. “ఆ రోజు అతనికేసి తెరవెనకాలనుండే చూశా. పెలళ్ళికూతురిని కదా మరి, అతనికేసి ఎగాదిగా చూస్తే బాగుం డదని తమాయించుకుని కళ్ళు దించేశా. ఇవ్వుడితను ఇంటికొచ్చేసుంటు ఎంత బాగుణ్జు -- తనలాగే చదువుకున్నది అందమైనది అయిన ఏ పిల్ళ నైనా చూనుకుణ్బు. నిజంగ్యా ఎంత బాగుండును, అత్తయ్యా!” అంది.

నాకూ అలానే అనిపించి అవునన్నాను. ఆ రోజు ఎప్పుడు వచ్చునా అని కలలు కనడం మొదలెట్టా; ను ర్‌6

చలికాలం నడికారు వరకూ నాకేమీ బెంగలేకపోయింది, కొడుకులు ఇద్బరి దగ్శరనుంచీ వుత్తరాలు వస్తూూండేవి దాంతో మనసుకు తృప్తిగానే వుండేది. కాని కాసీమ్‌ వుత్తరం రాశాదు -- వాళ్ళను యుద్ద శేణికి పంసి స్తున్నారని. ఇహ అప్పుడు నాకు మనస్సులో భయంపట్టుకుంది, గుండె జారిపోయింది, సరిగ్నా అప్పుడే సువన్‌కూల్‌కి రోజూ పిలుపు వచ్చేది, ఏన్‌ లిన్స్‌మెంటు ఆఫీసుకి వచ్చి అవుపడుతూండమని. డాక్ట్రర్శచేత తనిఫ్‌ చేయించు కోమని ఈ రోజున, పేరు నమోదు చేయించుకోనుని మరునాడు, మళ్ళీ మరోసారి పేరు నమోదు చేయించుకోమని -- ఆ మరునాడు. అటు ఎన్‌లిన్ట్‌ మెంటు. ఆఫీస్తూ ఇటు మ్మేస్తీగా నమష్క్విజ్మేతమూ - ఈ రెండింటి మధ్యా తిరగలేక మనిషి శ్యుభంగా హునమ్హైపోయి. నలిగి న్మిస్తాణ పడి పోయాడు. సువన్‌కూల్‌ని "సైన్యంలోకి రమ్మని పిలుస్తా! రని -- అదేమిటో మరి -- నేను ఏనాడూ అనుకోలేదు: ఎది ఎలాగున్నాా మ్మేస్తీ లేకుంటే సమష్మ్విత్షేతానికి. చేతులు. రెండూ కొళ్ళుసినట్పేకదా. ఐనా - అతణ్ని పిలిచారు. మంచుకింద కప్పడిపోయిన.. స్టైరుని చేలోనుంచి తీసుకొచ్చి నూర్చుల సావిట్ళో నూర్చుతున్నాం, అప్పుడు తెలిసింది నాకు ఈ సంగతి. కబురు. విన్నాను పంటికోలను గడ్నిలో నిలదొక్కి, చర్చని సిడికోలమీద నుదురు పెట్టి ఏమి ఆలోచించేందుకూ శక్తిలేక అలా నిలబడిపోయా. ఏం చేయడం? ఇహ రేపు బతుకు ఎలా వెళ్తుంది? ఇద్దరు కొడుకులు అక్కడే వున్నారాయె ఇహ ఇప్పుడు మగాడు కూడా అక్కడికే యుద్ద 'శేణికే వెళ్తున్నాడు...

సరిగ్హా అప్పుడే వచ్చాడు నువన్‌కూల్‌ గ్యురాన్ని దౌడుతీయించుతూ అక్కడకి, ఏమీ మాటాడలేక గురంమీదనుంచి దిగి నా చగ్గరకి వచ్చి అన్నాడు:

“ఇంటికి వెళ్ళాం, బిచాణా సర్చుకోవారి.”

నేను గ్యురం ఎక్కాను, నడుస్తూవుంటే మాట్టాడుకుందుకు తనకు వీలుగా. వుంటుందని వబుతూ అతడు నా పక్కనే నడిచాదు. కాని

క్‌?

మా మాటలేమీ అతకలేదు - ఏమాటా. తోచక మొత్తంమీద దారి పొడు గునా వూరికే వున్నాం ఇద్దరమూ. ఒకరితో ఒకరం చెప్పుకుందుకు ఏమీ లేకకాదుు గుండెల్లో భారంగా వుంచ్కి వొంట్బో ఆంతా సమ్మెట్లతో బాదు తూన్నట్టుంది, మూట నూటాడ్డమంటేనే యమయాతనగా వుంది. దారి కడవెళ్ళా అలాగే వెళ్ళాం -- నేను గ్యురంమీదా, అతడు నడున్తూనూ. ఆకాశం మసకమసకగా బూడిదెవన్నై మబ్బులు కమ్మివుంది. పసిమి లోయ నుండి ర్హైంయ్‌మని కొడుతూంది ఉత్తరవు గాల్హి భూమిలోంచి లేచినన్తూూన్న గాలి నెమ్మదిగా కదలుతూందిి మంచుతుపాను వస్తోందని ముందుగానే ఎండిన శుప్పలు ఈలవేసి మరీ చెబుతాయి. చుట్టూ కలియజూశాను -- చేను వట్టిద్దై పోయి, బావురుముంటూంది. మనుషులు లేరు, అలికిడి లేదు, ఎక్కడా కదలిక అన్నమాట లేదు, చలివేస్తూూంది, చీకటిగా దిగాలుగా వుంది,

నడుస్తూన్నంత సేపూ సిగరెట్టు తర్వాత సిగరెట్టు అలా కాలు స్పూూనే వున్నాడు సువన్‌కూల్‌. తర్వాత నా చేయి పట్టుకుని:

“చలేన్తుందా ఏమిటి నీకు?” అని అడిగాడు.

నేనేమీ జబాబు చెప్పలేదు. తనేదో చెప్పాలని అనుకుని, మళ్ళీ వూరుకున్నాడు. తన మనసులో మెదల్లూన్న ఆలోచనలను నాతో చెబుదామ నుకున్నాడు కాబోలు: “ఇదిగో మరి మన అబ్బాయిలవెంటే నేనూ వెళ్తున్నా. ఏమి జరుగుతుందో మన ఖర్మ ఎలా వుందో ఏమిటో, ఇంటికి రావడడ మంటూ వుంటుందో వుండదో.... ఏమో, ఒకరినొకరం ఇదే కడపటి సారి చూసుకోవడమేమో?” అలానే ఐతే -- మనమిద్బరం ఇన్నాళ్ళూ. హాయిగా పొత్తుగా కలిసి బతికాం. ఎప్పుడన్నా కస్సుబుస్సు అనుకున్నా, ఒకరినా కరం మన్నించి మరచిపోదాం. ఇంతక్సీ ఏం చెప్పగలం మనకేమి రాసివుందో?”” ఈ మాటలే అచ్చంగా చెప్పాలనుకున్నాడో ఎమిటో, మరి అతడికే తెలియాలి, కాని అవ్వుడు మాతం అతడు నాకేసి చూస్తూ, ఏ మాటా ఆడకుండా, "పెదవి కరచుకున్నాడు. అప్పుడు నాకు కళ్ళకు కొట్ట వచ్చినట్ట్హ అవుపడింది -- ర్‌ర్రి

అతడి మీసాలు నెరవడం మొదలెట్టినట్టు. అదేమిటో గాని, అంతకుముందు నేనెన్నదూ కనిపెళ్టు లేదు ఆ విషయం.

ఈ చేనుళలోనే సువన్‌కూలూ నేనూ మొదట, అప్పుడు ఇద్దరమూ పడుచువాళ్ళం, ఎలా కలుసుకున్నామో; ఈ చేనులోనే ఇద్దరమూ ఇరవ్నై రెండేళ్ళు చెమటోడ్చి ఎలా పనిచేశామో, సిల్యల్ని ఎలా సాకామో పంట ఎలా పండించామో జ్నాపకం వచ్చింది మా బతుకంతా రెప్పపాటులో నా కళ్ళ ఎదుట నిల్చింది. ఇలా ఒకరినుండి ఒకరం విడిపోతామన్కీ ఏమో మరెన్నటికీ కలుసుకోవడమంటూ వుండనే వుండదేమోననీ ఎన్నడూ నేను వూహించలేదు, ఒక్కవనాడ్డైనా అనుకోలేదు. ఓ మాటు వేసవికాలంలో, కోతలు మొదలుపెట్టిన తొలిరోజు ర్యాత్కి అచ్చంగా ఈ రోడ్న్డుమీదనుండే గ్యురంమీద స్వారిచేస్తూ వచ్చాం. (గామం పొలిమేరనున్న కొత్త వీధి ఇప్పుడు మనిషీ వాసన లేకుండా, సగం లేచిన గోడలతో సగం. వేసిన వాసొలతో పొడుపడి పోయుండడం చూశాను. అలిమన్‌ కాసీమ్‌లు ఇల్ళు కట్ళు కోవాలను కున్న జాగాలో కుప్ప పేర్చి వున్న రాళ్ళూ ఇటికలూ ఇప్పుడు కళ్ళ బడ్డాయి. కళ్ళబడి, గ్యురం జూలుమీద వాలిపోయి, వలవల ఏడ్చేశాను. అలా చాలా. సేపు ఏడ్చాను. సువన్‌కూల్‌ ఏమీ అనకుండా, ఎంతో. ఓర్పుతో ఆలా నిలబడి ఆ తర్వాత అన్నాడు:

“ఇదిగో తొల్నాన్‌! ఏం ఫర్వాలేదు, కడుపులో వున్న దుఃఖం అంతా ఒక్కమాటు సైక్‌ వచ్చేసేటట్టు ఏడ్చేయ్‌, ఇక్కడెవ్వరూ లేరు. కాని ఈ రోజునుండి మాతం పరాయివాళ్ళ ఎదుట కంట తడిపెట్టకు. ఇప్పుడు నువ్వు ఇంటి యజమానివే. కాకుండా అరినున్‌ జైనాక్‌లను చూనుకోవడమే కాకుండా-సా స్పానే నువ్వే మ్మ్తీగా పనిచెయ్యాలి కూడా. అందుకు మరెవ్వరూ శేరు

ఆ మాటలు విని నేను మరీ జోరుగా ఎడ్చానుః

“ఇదేం ఖర్మం నాకు! నీ మస్తీ పని నాకెందుకు? ఇలాంటప్తుడా ఈ మాటలు? నాకేమీ అక్కర్చేదు, ఆ వూసే నాకొద్బు!”

5్‌క్రి

కాని ఆ సాయంకాలం సమష్కిత్షేతం ఆఫీసుకు రమ్మనమని నాకు కబురొచ్చింది. కొత్త అధ్యడుడు -- యుద్దంలో గాయపడి వచ్చిన ఉసెన్‌ బాయ్‌, నువన్‌కూల్‌, ఇంకా చాలా మంది ముసలి సభ్యులూ, _గామపెద్దలూ, అందరూ అక్కడున్నారు. ఉసెన్‌ బాయ్‌. వెంటనే నాతో ఇలా అన్నాడు:

“ఇదిగో తాల్నొనాయ్‌. పిన్నీ, మీరేమన్నా సర్వే ముగవాడిలాగే మీరూ నడుంగట్చి, పటకా బిగించి, మేస్త్రీ భారం మొయ్యాలి. ఈ భూమీ ఈ నీరూ మన (గౌమంలో మనుషులూ మీకంయై తగిన వారిని ఎరగరు. మీమీద మాకు నమ్మకం వుంది, అందునా మన మే స్తీలందరిరోనూ ఎన్నికమనిషిని -- ఎంత కష్యృమనిపిస్తూన్నా అతడిని యుద్దానికి సాగనంపక ఇప్పుడు మాకు తప్పిందికాదు -- మీరంకే నమ్మకం వుంది. మలెక దారి అంటూ ఏదీ లేదు అంతే మరి. రేపటినుంచి ఈ పనిలోకి వచ్చేయండి, తొల్లావాయ్‌. పిన్నీ!”

(గామపెద్దలు కూడా అలాగే సలహా చెప్పారు. ఎలాగ్రైతేనేమి చివరకి నాకు నచ్చజెప్పి నాచేత ఒప్పించారు, మ్మేస్తీగా వుండడానికి ఒప్పుకున్నాను. ఇంతకీ -- ఒప్పుకోకుండా ఎలా వుండను? ఎలాంటి గడ్డు కాలం అనుభవి న్మున్నామో నాకు మ్యూతం తెలియదా ఏమిటి? నేను ఒప్పుకోవడం సరిగానే వుందనుకున్నాను - మఠెందుకూ కాకపోయినా అది నా సువన్‌కూల్‌ కడపటి కోర్కె. అవడం కారణంగా కూడానూ. ఆ ర్యాతి తెల్బవార్న్లూ. అతడు ని_దపోలేదు, పని గురించి ఏమేమి చెప్పాలో అన్నీ చెప్పాడు: “వసంతకారుకి వెప్పుడవ్వుడే అంతా పిద్చం చేసుకోవడం మొదలెట్బాలి, లాగుడు పశువులకి వ్మిశాంతి ఇవ్వాలి నాగళ్ళూ నాల్బిలూ బళ్ళూూ అన్నీ మరమ్మతులు చేయాలి.... పిల్లా. జెల్హా. వున్న పెద్ద కుటుంబాలనూ ముసలాళ్ళనూ జా్యగత్తగా చూసుక్షోవాలి.... ఇది చేయాలి, అది భాందాలి...” అయ్యో, ఒక్క షణ మేనా తిరిక ఎరగవైతివే నువ్వు, నన్ను వలచిన ఓ నా పెనిమిటా, ఓ సాణ "స్నేహితుడా...

60

ర్మాతి తెల్లవార్నూ. మంచుతుపాను ఎడతెరిపి లేకుండా కొడుతూనే వుంది, పొగగొట్సంలోనుంచి. గాలి కుంయ్యోమని కూతపెదురూనే వుంది.

సువన్‌కూల్‌ని కూడా మేము స్పైారోడ్డు వరకూ సాగనంసాం, నడికారు మళ్ళిన మరికొందరు మనుషులతో కలిసి సువన్‌కూల్‌ జైనాక్‌ బండిలో ఎక్కి. ఆ తుపొనులోనే వెళ్ళిపోయాడు. మరి కాస్సేపటికి ఆ మంచు తెరవెనుక వాళ్ళు మూయమైైపోయారు. అబ్బ, అవేళ ౨మి చలి వేసింది! హోరుమని హడలెత్తించుతూ. వీస్తూన్న గాలి నాలుగు దిక్కుల నుండీ వచ్చి ముఖాన కొడుతూంది. నేను నింపాదిగా నడుస్తూ వెళ్ళాను - వుండి ఉండి. వెనక్కి తిరిగి చూస్తూ కాస్సేపు వెక్కివెక్కి ఏడుస్తూ, కాస్సేపు బొళ్ళున మొరపెడుతూ.

ఆ రోజునుండి నేను మన అధ్యక్షుడు ఉసెన్‌ బాయ్‌ చెప్పినక్ళే, పటకా బిగించి, గ్మురం ఎక్కి, మ్య్యస్తీగా పని ఆరంభించాను. ఈనాడ్డైనా అదేమంత సులువైన పనికాదు, (పతివాడికీ ఆ పని చేత అవదు, మరి ఆ రోజుల్లో ఇహ చెప్పేదేముంది? ఒకకే చ్వ్యితహింస. ఆ మాతం ఈ మ్యాతం ధాటీగా వున్న మగాడంటూ ఎవ్వడూ లేడు. వున్న మగాళ్ళం దరూ జబ్బువాళ్ళూ అవిటివాళ్ళూన్తూ ఇహ పనిచేయడానికి మిగిలినవాళ్ళు -- అడంగులూ, పడుచులూ, పిల్లలూ, ముసలాళ్ళూనూ, మేం పండించిన దంతా యుద్ద్మశేణికి. వెళ్ళి: పోయేది. వ్యవసాయక్షే తంలో వున్నవి -- చ్యకాలు లేని బళ్ళూూ, తాసికమూసికలేసి తాళ్ళతో కట్టిన జీను సామాన్నూ, విరిగి పోయిన కాడి మాన్నూ, రాడ్రిసిబాన్ను లేని కమ్మరసాలా. కొలిమిచేత పని చేయించేందుకని ఎండిపోయిన. లోయలో వున్న ముళ్ళకంప పోగుచేసుకొచ్చి కాల్చి బొగ్గు తయారుచేసేవాళ్ళం. ఇక మో బతుకా? -- వెనుకటి రోజుల నాటి బతుకే కాదు. (పతీ ఇంట్నోనూ. ఆకలి అతి్నై కూర్చుంది. ఇంత ఇలా వున్నవ్పటికీ-- సమష్బిజ్మేతంలో వ్యవసాయం మృతం నిల్చి పోకుండా వుండేందుకని ఎంత చెయ్యాలో అంతా చేశాం, అందరం శాయ శక్తులా కష్టపడ్డాం. ఇప్పుడు తల్చుకుంటే జ్ఞాపకంవస్తూూంది; మంచి

61

మౌటలు చెప్పీ కొందరిని పొంగవేసేదాన్ని, కొందరిని చీవాట్టు పెచ్చే దాన్ని, ఒక్కొక్కప్పుడు. ఇంచుమించు. సిగపట్ట గోతం వరకూ వచ్చేది కూడా ఎన్ని జరగాలో అన్నీ జరిగాయి, ఆ రోజుల్లో ఎన్ని అనుభవించాలో అన్నీ అనుభవించాను.... ఐతేనేంగాక్క, ఇప్పుడు వంగి వంగి దండాలు పెడతా '(ఎజకి-- ఆ రోజుల్లో పజ ఒకరినొకరు అంటిపెట్టుకునే వున్నారు గాని విడిపోలేదు, ఒక (వజగా వుండిపోయారు... ఆనాటి వదుచులు - ఇప్పుడు ముసలమ్మలు, ఆనాటి పసేపాపలు -- ఇప్పుడప్పుడే పీల్ళల తంగడుల్తూ బిడ్నల్ని కని సంసారాలు చేసుకుంటూన్న తల్టులూనూ. వాళ్ళందరూ బహుశా ఆ రోజులు మరిచిపోయేవుంటారు, నేను మృతం వాళ్ళని చూసినప్పుడల్భా అ రోజులు జ్ఞాపకం తెచ్చుకుంటూంటాను ఆ రోజుల్నో వాళ్ళు ఎలొ వుండేవారో. ఇప్పటిక్కూడా నా కళ్ళ ఎదుట వాళ్ళు మసర్వూన్నక్షే వుంటారు -- వొంటిని చింకి పాతల, కడుపులో ఆకలి మంట. వాళ్ళు ఆ రోజుల్ళో సమమష్మిశేతంలో ఎలా పనిచేశారు గెలుపుకోసం. ఎలా కాసుకుమున్నారు, దుఃఖంతో ఎలా కన్నీరు కార్చారు, ఎలా థ్నెర్యం చూపె ట్బారు! ఇప్పటికి కూడా వాళ్ళు అనుకోవడం లేదు -- తాము అమరకార్యం సాధించామని. ఆనాడు వేనెన్ని బాధలు భరించిన్వా తల మునిగిన భారంతో భుజాలు కుంగిపోయినా మ్మేప్తీ పని నామీద వేసుకున్నందుకు నేను ఎన్నడూ విచారించను. పొద్దు పొడిచేదో లేదో, లేచి సమష్క్టిజేతానికి బయళల్సేరే దాన్ని పొద్చుగూకులూ గ్యురంపై నే, ఇక్కడకు వెళ్ళాల్సివుం కు ఇక్కడకూ, అక్కడకు వెళ్ళార్సివుంచే అక్కడకూ, స్తైప్‌మైై దానంనుంచి కొండలక్తీ కొండలనుంచి సైన్‌ మై దానానికీ - అలా తిరుగుతూండడమే; పొద్దుపోయిన తర్వాత జాముర్శాతి వరకూ సమష్కిత్షేతం ఆఫీసులో అలాగు పనిలో మునిగిపోయేనరికిి రోజులు వెళ్ళిపోతున్నాయన్న సంగతే మరచిపోయాను. ఇదే నన్ను. రకించిందేమో. ఒక్కాక్కప్పుడు మనుషులు వినుగుతోనూ బాధలు భరించలేక కోపంతోనూ నన్ను తిట్టి, నా సీక పిసికేయడానికి సిద్దపడి, నా ముఖంమీద పని పారేసిన్సా-- నేను కోపం తొచ్చుకునేదాన్నికాను. 62

అందుకు బదులు, అలొంటప్పుదు, జై నాక్‌మీదనూ అలీమన్‌మీదనూ మరింత పని పడేసేదాన్ని, వాళ్ళకి ర్యాతింబగళ్ళు వ్మిశాంతి. అంటూ వుండేదే కాదు, వాళ్ళని అంత నిర్జాక్షిణ్యంగా రాసి రంపాన బెట్బానని నేను విచా రించడమూ లేదు. కఅేకపోయుంటపే, మా మనస్సు దుఃఖంతోనూ భయం తోనూ చితికిపోయుండేదే, ఒక్క కుటుంబంనుంచి ముగ్గురు మనుషులు యుద్నానికి వెళ్ళిపోయారే అని అదే మనసులో "పెట్టకుంళే ఇహ బత కడమే? రెణ్మాల్సె. కాసీమ్‌ దగ్గరనుంచి ఏ వుత్తరమూ లేదు, ఏ కబురూ లేదు. అలిమమూ నేనూ దోబూచులాడుకుంటూన్నట్టు ఒకరివంక ఒకరం చూసుకువేవాళ్ళంకాం్య చూసుకుంటే కాసిమ్‌ గురించి మనస్సుల్లో మెదలు తూన్న ఘోరమైన ఆలోచనలు ఒకరితో ఒకరం ఎక్కడ చెప్పుకోవడం మొదలెడతామో అని, అసలు ఒకరితో ఒకరం మాటాడుకున్నామూ అంటే - ఏదో పిచ్చా పాటీ, లేకుంటే వ్యవసాయత్మేతంలో పనీ పాటూ గురించ్కీ ఇంట్లో ఇది వుందనీ అది లేదనీ. అచ్చంగా చిన్నపిలల్హాగానే అనలు ఆ సంగతి జ్ఞాపకం వుంచుకోకుండా వుండేందుకు (సయత్నించే వాళ్ళ, ౧0, చలికాలంలో ఓనాడు పొదున్న కమ్మరిసాలలో సాయంచేసేందుకని బయళ్చేరాను. మూ బండిగ్యురాలకి అక్కడే లాడంవేయడం. కమ్మరిసాలకి వెళ్ళాను. అధ్యకముడు ఉసెన్‌ బాయ్‌ అల్లంత దూరంలో అవుపడ్నాడు. గు్యురం ఎక్కి. కదం తాకిస్తూ వస్తున్నాడు. వేళ్ళసందున చిన్న కాగితం పెట్టు కుని అరచేయి నా వంక చూపిస్తూ, “మీకు అర్జెంటు పెల్మి గాం అని కేకేశాడు. నాకు ఊపిరి ఆడలేదు. నాకు వినబడినదల్గా కమ్మరిసాలలో దొగళ్ళమీద సమ్మెట బాదులు. ఆ సమ్మెట బాదులు నా గుండెలమీద పడు తూన్నళ్ళే అనిపించింది. నా ముఖం ఎంత ఘోరంగా వుండాలో అంత ఘోరంగానూ వుండి వుంటుంది. “ఏం భయపడకండి, తొల్నొనాయ్‌ సిన్నీ!” అని అధ్యక్షుడు కేకేశాదు. “మసెళ్‌ బక్‌ యిచ్చాడు నావొసిబీర్‌న్క్‌నుండి, 'బెల్ళిగాం అందుకోండి గు!

భయపడకండి. అలా అని జీనుమీదనుండి వంగి ఆ కాగితం అందించాడు నాకు. “మీరు వెంటనే స్టేషనుకి బయళ్సేరండి, మీ అబ్బాయి ఏదో ర్లైలు మీద ఈ “స్ప్రేషనుమీదుగా వెళ్తున్నాడట, మిమ్మల్ని చూడాలనుందనీ, ర్లైలుకి వచ్చి కలుసుకోమనీ యిచ్చాడు మెల్మీగాం. మిమ్మల్ని స్టేషనుకి తీసుకెళ్ళడానికని బండి సిద్దంచేయమని చెప్పా, గ్మురాలకి దాణాకని కసవూ ఓట్స్బూ. బండిలో వేసుకొస్తారు.. అలా నిలబడి చూస్తున్నారేమిటి? (పయాణానికి తయారుకండి.” అన్నాడు.

ఆ సంతోషం నన్నెలా ముంచెత్తేసిందో ఇహ నేమ చెప్పలేను! నేను వూరకే హడావుడి పడిపోతూ, కమ్మరిసాలలోకి పరుగెత్తి వెళ్ళానేగాన్మి ఏమి చేయడానికీ నాకు మతిపోయింది. కమ్మర్చ్హు నన్ను అక్కడనుంచి పంపించేశారు.

“మా అంతట మేం చూసుకుంటాం లెండి, మ్మేస్తీ. మీరు త్వరగా వెళ్ళండి "స్టేషన్‌కి లేకుంటే. వేళ మించిపోతుంది సుమండీ*" అన్నారు వాళ్ళు

ఇహ నేనింటికి పరుగెత్తా. ఏం చెయ్యాలని పరుగెత్హానో ఏం చెందా అని పరుగెత్హానో నాకే తెలీదు. నాకు తెలిసినదంతా ఒక్క: మసెల్‌బెక్‌ నన్ను స్పేషనుకి రమ్మంటున్నాడు, మసెళ్‌బెక్‌ నన్ను చూడాలంటున్నాడు. రోడ్డుమీద పరుగెత్తా, మంచుకి వొళ్ళు ఉడుకెత్తింది, చెమటతో ముద్ద అయిపోయా. అలా పరుగెత్తుతూనే వున్నా మ్మెరిదానిలా నాలో నేనే మౌట్టాడుకుంటూనూ:

“నన్ను రమ్మంటున్నాడు, అంటే ఏమిటి దీని అర్భం? నిన్ను చూడ్నానికి వెయ్యి మ్రైళ్ళు పరుగెత్తుకొస్తా (నా తెక్కలు కట్టుకు వాల్హాన్నా నా నాయనో

ఆవ్‌, తర్చీ మనసూ ల్ని సంతోషమూ.... ఆ నిముషంలో అబ్బాయి. ఎటు వెళ్తున్నాడో, ఎక్కడికి వెళ్లున్నాడో ఆ మాకే ఆలోచించు కోలేదు నేను,

ఇంటికీ. పరుగెత్తి వచ్చాను ఆదరా బాదరా ఇంట్నో వున్నది ఇదీ 64

అదీ కలిపేసి ఏదో ఇంత వసేశాను, మాంసం వంజేశాను, ఏమంకు మసెల్‌బెక్‌ ఒక్కడే వుండడుగా! వాడితో ఇంకా మరికొందరు “స్నహి తులుంటారు. ఎలాగానూ తను తినారి, వాళ్ళకి ఇంత ఇవ్వాలి వాడు. ఇంట్నో చేసినదని అందరూ ఇష్టంగా తింటారు. తయారుచేసినదంతా తోలు నంచిలో "పెట్టి ఆ రోజే అలిమన్‌తోసహి స్ప్రేషన్‌కి బయలుదేరాను. నాతో జ్ఞైనాక్‌ని తీసుకెల్ళామనుకున్నాను. మొదట, కాని వాడే రానన్నాడు.

“కాదమ్మా, అలిమన్‌ నీతో వస్తే మంచిదమ్మా, నేనించ్నో వుండి ఇల్లు చూన్నూూ వుంటాను. అది బాగుంటుందమ్మా”ో అన్నాడు నాడు.

తర్వాత నాకు అర్హమ్హైంది, నా కడసారపు కొడుకు చెప్పినదే సరిగ్మా వుందని, వాడు వయసులో క్యురాడే అయిన్సా మంచి సెబ్బరలు తెలియని వాడేంకొదు. ఆ రోజుల్మో అలిమన్‌ ఎలా బతుక్కొస్తూందో, బాధతో ఎలా కుమిలిపోతూందో వాడంతట వాడే (గహించుకున్నాడు. అరీమన్‌ పనిచేస్తున్న గడ్డి కౌరారాలకు జ్రైనాక్‌ పరుగున. వెళ్ళి, వదినెగారిని పిలుచు కొచ్చాడు. కోడలు అంత సరదాగా వుండడం చూసి ఎన్నాళ్ళో అయింది. మనిషి కళకళ్ళాడుతూంద్వి కళ్ళు మెరసిపోతున్నాయి, నాకంయె హడావుడి పడిపోయి, నన్ను తాందరపెళ్ళేసింది:

“అత్తయ్యా, నువ్వు తాందరపడాలి, ఇహ నువ్వు తొందరగా సిద్దమవాలి. ఇదిగో నీ జుబ్బా, ఇదిగో మెత్తని శాలువ కప్పకుందుకు, బట్టలు వేసు కోమరి, వెళ్ళాలి మనం!

దారి పొడుగునా గాభరాపడిపోయింది.

“త్వరగా పోవ్సీ త్వరగా!” అంటూ బండివాణ్ళి వూరకే తొందరపెళ్సే సింది, అంతేకాదు, అప్పుడప్పుడు బండి అబ్బాయి చేతుల్పోంచి కాం గుంజుకున్సి తనే బండి తోల్లూ, హేయ్‌ హేయ్‌ అని కేకలతో గుధాల్ని కళ్ళెంతో చరచి, వాటిని దౌదుతీయించింది.

బళ్ళు నడచి నడచి గట్టిపడిపోయిన మంచుమీద బండి చకచక పోతోంది. గ్యురాలు హుషారుగా కదం తొక్కుతున్నాయి. చ్యకాలు హువ్స్‌ రల! 22 65

హుష్‌మని నెమ్మదిగా చప్పుడు. చేనుకుంటూ చక్కగా కందెనవేసిన ఇరు సులమీద సాఫీగా తిరుగుళున్నాయి... పేరినముంచు. దారి పొడుగునా వడు తూనే వుంది - నిలకడగానూ. సరదాగానూ,. గాలి కొద్చిగా స్‌తలించి, చురుకు చురుకు మంటూంది. అలిమన్‌మీద మంచు చెక్కులు బాగా పడ్డాయేమో, దానికి తెలియలేదు కాని దాని అందానికి అవి ఎంతో ఒప్పి దంగా వున్నాయి. దాని తలపైైన్సా శాలువసైనా మొగచెంప పాయలపైనా, తొడుక్కున్న కోటుకాలరుపైనా '"పేరినమంచు వొత్తుగా పడి వ్యారగా తళ తళ మెరసిపోతూన్న అ బొద్దు బుగ్శల చామనచాయ ముఖమూ, వడీ వడి చూపులు సారించుతూ. దేదీప్యమానంగా వెలుగుళూన్న ఆ నల్సని కళ్ళూ తెల్బని పల్వరసల అందానికి కొత్త అందం చేకూర్చుతున్నాయి. పడుచువాళ్ళకి ఏద్దైనా ముచ్చటగా అతుకుతుంది - మంచు చెక్కుల్లైనా నరే. దారి కడాకూ అలిమన్‌ అలా మాట్టాడుతూనే వుంది. “మసెల్‌బెక్‌ ర్లైలు దికీదిగడంతోనే అతనితో నువ్వేమీ అనకు, నన్ను పోల్చుకుంటాడో లేదో చూదొం మొదటి” అంది నాతో. తర్వాత మళ్ళీ అంది కదా: “మెల్సిగా నెనుకమండే వచ్చి అతడి కళ్ళు మూసేస్తా, చూద్దాం ఏమం టాడో, భయపడతాడో, లేకపోతే బహుశ, ఈ "పెంకిపనీ పిచ్చి చేష్టలూ చేస్తూన్న దెవరిక్కడ? -- అని అడుగుతాడో చూద్దాం.” తన ఆలోచనలకి తనే .నవ్వుకుంద్కి తవే కిచకిచలాడింది. ఓ అలిమన్‌, అలిమన్‌, నా ముదు కోడలా. తమ అలా ఎందుకు ఐపోతూందో నేను ఆ మొతం తెలునుకో లేకపోతున్నాననే అనుకుందా? పాపం, మాటల్హో పడి తనే చెప్పేసింది. తటాల్న వూరకుని, నవ్వు ఆపుకుని, ఓ నిమిషం అలా వుండిపోయి, అవ్వు డంద్కి రహస్యం చెబుతూన్నట్టు:

“'మసెల్‌బెక్‌ మూడు మూర్తులా మళ్ళీ కొసీమే. ఇద్దరూ కవల పిల్ళల్గా వుంటారు కదూ ఏం?

నాకు వినబడనట్టు వూరుకున్నాను. అదీ వూరుకుంది, అక్షే ఆలో చించుకుంది ఏమిటోనూ, తర్వాత మళ్ళీ కళ్ళేన్ని బండి అబ్బాయి చేతుల్నో 66

నుంచి గుంజుకున్తి తనే బండి తోల్తూ, హేయ్‌ హేయ్‌ అని కేకలేన్తూ గ్యురాన్నీ దౌడుతీయించింది.

సాయంకాలానికల్గా "స్టేషను చేరుకున్నాం. గ్యురాలు ఆగీ ఆగడంతో అకిమన్స్‌ నేనూ ష్థాట్‌ఫారంమీదకి పరుగెత్తాం, మిసెల్‌బెక్‌ అప్పుడే వచ్చే స్య్తూూన్నట్టుగానే. ష్మాట్‌ఫారంమీద ఎవ్వరూ లేరు. నాల్లువైపులా కలియ జూశాం, మనసు కుంగిపోయి, ఏం చేయడానికీ ఎటు వెళ్ళడానికీ తోచక, దిక్కులేని అక్కుపకుల్హ్లా అలా నిలబడిపోయాం. నేలనుండి లేన్తూన్ను గాలి ప్మీపర్శమీదగా పట్టాల మధ్యనుండి రూూమ్మని పరుగెత్తుతూంది. మంచు ముద్దలు అంటుకుని, పట్టాలకు గడ్డకట్టుకుపోయిన గూద్సు వాగన్మను ఇంజను ఒకటి చీమ నడకతో ముందుకీ వెనక్కీ తీసుకెళ్హూంది -- వాగన్ను గణగణ శబ్బంతోనూ కణేలు కణేలు చవ్పుడుతోనూ కదల్తున్నాయి. 'పెల్కిగావు తీగల మధ్యనుండి. గాలి ఈలవేసుకుంటూ. పోతూంది.

ఇంతకు ముందెప్పుడూ మేం ఏ రైలుకీ వెళ్ళలేదు, అందుచేత రైలు ఎప్పుడు వస్తుందో, అందుకు మేం ఎంతసేపు ఇంకా కనిపెట్టుకునుండాలో, ఆ సంగతి ఎవరికి తెలుస్తుందో, ఎవరిని అడుగుతే చెబుతారో మాకు తెలి యనే. తెలియదు. అడిగి తెలునుకోవాలని కూడా మొకు తోచలేదు. ఇలా వుండగా దూరంనుంచి ఇంజను కూత వినబడింది.

“వస్తూంది, అత్తయ్యా!” అంది అలిమన్‌.

నా మోకాళ్ళు గజగజ వణకాయి, నాకు హడలేసిపోయింది. ర్లైలు గబాగబా దగ్గరకొస్తూూంది. మంచు. దుమ్మును రేగ్శాట్టుతూ, రివ్వుమని వెళ్ళిపోయింది ఇంజను మా పక్కనుండి. రైలు ఆగింది. కంపార్టుమెంట్టు పక్కనుండి పరుగెత్త్హాం మేం. కంపార్టుమెంట్స నిండా కిక్కిరిసి వున్నారు జనం. ఆడాళ్ళూ, పిల్ణ లూనూ -- సైనికులు కూడా వున్నారు. వాళ్ళు ఎవర్కో ఎక్కడికి వెళ్తున్నారో ఎవరికి ఎరుకల (పతీ కంపార్టుమెంటు దగ్గరా మేం ఆగి అడిగాం: కో 67

“సుసెల్‌బెక్‌ నువన్‌కూలొవ్‌ వున్నాడా ఇక్కడ మ'సెల్‌బెక్‌ సువన్‌ కూలొవ్‌ ఇందులో వున్నాడేమో చెబుతారా, బాబూ”

మాకు ఆలీదన్నారు కొందరు కొందరు ఏమీ అనలేదు, కొందరు ముసిముసి నవ్వులు నవ్వారు. మేం పరుగెత్తుతూ అలా అడుగుతూనే వున్నాం -- ఇంజను కూతవేన, ర్తైలు వెళ్ళిపోయింది. మా స్టేషనులో ఇంతా చేస్తే ఆ ర్హైలు అగినది మూడు నిముషాలే. చేతికి దొరికిన రత్నం నాచుకపోయినట్టు మేం అక్కడే అలా నిలబడిపోయాం.. వయసుమళ్ళిన రష్యన్‌ రైల్వే మనిషి ఒకతను -- నల్గని గె రెబొచ్చు కోటు వేసుకున్నాడు, 'ఫెళ్ళ్‌బూడ్సు తొడుక్కున్నాడు - మా దగ్గరకొచ్చాడు. ఇందాకట్టా శైలు వచ్చినప్పుడు ఇతడు స్టాట్‌ఫారంమీదకి రావడం నేను చూశాను. ఎవరికోసం మీరిలా కనిపెట్టుకున్నారని అతదు అడిగాదు మమ్మల్ని. మా సంగతి చెప్పి మసెల్‌బెక్‌ వేసిన "బెల్ళిగాం చూపించాం. అతడు నులోచనాలు తగిలించుకుని పెదవులు కదలించుతూ కొల్మిగాం చాలా సేవు చదివి అప్పుడన్నాడు:

“మీ అబ్బాయి మిలిటరీ ర్లైల్ళో నెళ్తున్నాడు. మరిగంళే - అది వీ నెంబరు మిలిటరీ ర్రైల్కో అది ఎప్పుడు ఈ స్టేషను మీదుగా వెళ్తుందో -- తెలీదే. బండి ఆలస్యం కాకుండా వుంక్రే ఈ ర్మాతికో రేపటికో రావాలి మరి, ఒహవేళ అ బండి అప్పుడే వెళ్ళిపోయిందేమో కూడా. ఈ రోజులో అటుంచి ఇటూ ఇటుంచి అటూ రోజుకి ఎన్ని మిలిటరీ రైళ్ళు ఇలా వెళ్లు న్నాయో లెక్కా పద్దా! కొన్ని మిలిటరీ రైళ్ళు ఈ స్పేషన్నో ఆగకుండానే వెళ్ళిపోతాయి. కూడానూ”

మా ముఖాలు వేలబడిపోయాయి.

“ఇస్సు! యుద్దం, ఏమిటో ఈ యుద్దం!” అంటూ ఆ ర్లైల్వే మనిషి నిట్ళూర్చాడు. “కాలాన్ని తలకిందులచేసి పారేస్తూంది. అవును గాన్ని ఎందుకని ఈ గాలిలో మీరిలా ఇక్కడ నిలబడడం? అదిగో అక్క డుంది వెయ్‌టింగు రూము, అందులోకెళ్ళి కూచోండి, రైలు వచ్చినను 68

డల్టా ష్టాట్‌ఫారంమీదకాచ్చి చూస్తూూండండి.... అంతకంపి. చేసేదేమీ లేదు మరి" అన్నాడు.

వెయ్‌టింగు రూములో ఏ పదిమందో వున్నారు. జనం. కొందరు బెంచీలమీద పడుకున్నారు. వీళ్ళని జీవితం రోడ్డుమీదకీ, ర్లైలు స్ట్రేషన్టలోకీ తశరుముళూండాలి. అందుకు వీళ్ళు ఆలవాటుపడిసోయారు్హు. ఇంటికంటకు గుడి పదిలం అన్నట్టు వీళ్ళకి ఇక్కడే బాగుందేమో మరి. కొందరేమో హాయిగా పడుకున్నారు, కొందరు చుట్ట తాగుతూ కబుర్గు చెవ్వుకుంటు న్నారు. ఇద్దరేమో ఓ మూల కూచుని టిన్ను డొక్కులోనుంచి మరిగే వీళ్ళు తాగుళూ నోరు కాల్చుకుంటూ, ఉఫ్‌ అంటూ వీళ్ళమీద వూదుతూ నీళ్ళు చల్హార్చుకుంటున్నారు. ఒకడేమో గితార్‌ మెల్టగా మీటుతూ తనలో తనే కూనిరాగం తీసి ఏమిటో షాడుకుంటున్నాడు.. విరిగిపోయి. పాగచూరిన చిమ్నీతో వేలాడే దీసం ఒకటి మిణకరించుతూ పొగ కక్కుతూంది. ఆ చిరుచీకట్చో. నాల్లు న్హైపులా కలియజాసి నేనూ అలిమనూ ఓ బెంచి అంచున కూచున్నాం. అలా కాస్సేపు కూచున్నాక రైలు చవ్పుడు విన బడి. గుమ్మంలోకి పరుగెత్తాం. చీకట్ళో వినరికొడుతూన్న. గాల్సి పావడ చెంగుని కోటు అంచుర్నీ ఎగరగొట్టిస్తూంది. ఆ త్తైలుకి వున్నవన్నీ గూడ్సు బళ్ళే నూకు సైనికులు కనబడే లేదు, ఐనా మేం వాగన్న పక్క నుంచే:

“మసెళ్‌బెక్‌ సువన్‌కూలొవ్‌ ఉన్నాడా ఇక్కడ” అని 'కేకేసు కుంటూ. పరుగెత్హాం.

“మసెల్‌బెక్‌ సువన్‌కూలొన్‌ ఎక్కడున్నాడు?”

ఏ జవాబూ లేదు, ఉలుకూ. పలుకూ లేదు. అసలు మనుషులే లేరక్కడ. మేం. మళ్ళీ వెయ్‌టింగు రూములోకి వెళ్ళేసరికి అందరూ న్కిదలో వున్నారు.

“అత్తయ్యా, కాస్సేపు పడుకుని కాళ్ళు చాపుకోండి, నేను చూస్తూ వుంటాను ర్లైలుకోసం”” అంది అలిమన్‌.

69

కోడరి బుజంమీద తల అనించి రవంత నేవు కునుకు తీద్దామను కున్నా, కాని కన్ను మూతవడేదు. ఎలా న్మిద పోగలనుగ ఎలా న్యిదవడు తుంది - వస్తూన్న రైలు చప్పుడుకోసమని.. చెవులు. రెండూ. కాకుండా గుండే మనసూ కూడా కాచుకుని వుంటే -- ఎలా నిదపోను? భూమి కాస్త అదిరేటప్పటే కల్ళా మొదటిగుండా నా కాళ్ళకే తెలిసిపోయేది. ఎదో రైలు వన్తూందనిి దానితో ఉలికివడి చప్పున ేచేదాన్ని. ఎటు వైవు నుంచి రైలు వెళ్ళినా పర్కే తోలుసంచి పట్టుకుని ఒక్క గంతు వేసి ష్టాట్‌ ఫారంమీదకి పరుగెత్తే వాళ్ళం,

ఎన్నా మిలిటరీ రైళ్ళు వెళ్ళాయి, కాని వాటిలో దేనిలోమూ లేడు మసెల్‌ బెక్‌, అర్హరాతి అయింది మా పాదాలకింద భూమి మళ్ళీ అది రింది ఒక్క గంతువేసి ష్మాట్‌ఫారంమీదకి వెళ్ళాం. కనుము రెండు నైైపుల నుండీ రెండ్రు 'రైళ్ళకూతలు ఒక్కసారే వినబడ్డాయి, కనుమ. రెండు వైవులనుండీ ఒక్క. సారే 'వస్తున్నాయి. రెండు. క్లైళ్ళూనూ... దాంతో మౌకు మతులు పోయి, ఇటూ అటూ దేవుళ్ళాడుతూ, ఆ పట్టాలూ ఈ పట్టాలూ మధ్యమ ఉండిపోయాం. రెందు వైైవులనుండీ రెండు ర్తైళ్ళూ రూమని వచ్చేశాయి. ఒకదాని సక్కనుండి. ఒకటి. వెళ్తూన్నకొద్చీ వాటి జోరు మరింత ఉదృతమ్టైంది. కణేలు. కణేలు మంటున్నాయి చ్నకాలు, హోర్రుముని విసరికాడుతూన్న గాలి మమ్మల్ని మంచు. నుడిలో చుట్టబెట్టే? రివ్వున సరుగెత్తుణూన్న రైలు. వాగన్సకిందకి మమ్మల్ని లాగేయాలని చూసింది.

““అత్తయ్యా[” అని అలిమన్‌ ఒక్క కేకపెట్టి, నన్ను గట్టిగా పట్టుకువి, అక్కడున్న లాంతరు స్తంభానికి నన్ను అదిమి కౌగలఠించేసు కున్మి ఇక వదలి సెట్టేందికాదు.

మెరుపుల్లా. పరుగులు తీన్తూన్న ఆ ర్రైలుకిటికీల్ళోసరికి అక్కే చూశాను; ఏమో, వాటిలో నా కన్నకొడుకు, నా చిట్టి తర్మడి వున్నా డేమా? అయ్యో, నాకు తెలియకుండా వుందే! పరుగులు తిస్తూన్న ఆ 70

చ్మకాలకింద వున్న పట్టాలు, నా కడువున పుట్టిన కొడుక్కోసం హడలి పోతూన్న నా గుండెలాగానే, మొరోమని మూల్సుతున్నాయి.. ఒకదాని పక్కనుండి ఒకటి వెళ్ళిపోతూ అవి దేపన మంచు మేఘాల్ళోకే ఆ రెండు రైళ్ళూ అదృశ్యమై పోయాయి. ఎంతో సేపటినరకూ మేము ఆ స్తంభానికి అంటిపెట్టుకునే అలా వుండీపోయాం.

తెల్లవార్నూూ ఆ వన్తూూ వెళ్తూన్న మిలిటరీ రైళ్ళవెంట, ఈ కొన ముండి అ కొసకూ, ఆ కొసనుండి ఈ కొాసకూ పరు”ెత్తుతూనే వున్నాం, ఒక్క తణమ్హైనా కూచొలేదు. పొద్దు పొడున్తూందనగా మంచుతుపాను తటాలున తేలిపోయేవ్పటికి - అదేమిటో చ్మితంగా వున్న ఓ ర్లైలు వడ మటినుండి వచ్చి, "స్టేషన్నో ఆగింది. మేం అంతవరకూ చూసిన మన మిలి టరీ ర్లైళ్ళు ఏవీ ఇలా లేవు: కంపార్టుమెంట్టన్నీ నల్ళగా కాలిపోయున్నాయి, "పైకప్పులన్నీ ధ్వంసమ్రైపోయాయి, తలుపులన్నీ విరిగిపోయి. ఊడబెరికేసి వున్నాయి. ర్రైలు అంతటిలోనూ ఒక్క మనిషి ఐనా లేడు. ఆ ఖాళీ 'పెళ్ళెలన్నీ శ్మశానంలా స్పృబ్బుగా వున్నాయి. పొగ వాసనా దగ్దమైన ఇనుమూ, బొగ్గుకింద మాడిన బల్జవెక్కలూ కాలిన రంగూ -- అంతా కమురు కంపు కొడుళూంది.

నిన్న మాకు పరిచయమైన నల్లని గొరెబొచ్చుకోటు. వేసుకున్న రైల్వే మనిషి లాంతరు పట్టుకుని అక్కడకొచ్చాడు.

అతడిని అడిగింది అలిమన్‌ డగ్గుత్తికతో:

“ది ఏ మిలిటరీ రైలు”

“ఇది. బాంబు. దెబ్బలు తిన్న కైల్‌” అని అతడూ డగ్గుత్తికతోనే బదులువెప్పాడు.

“మరైతే ఈ "పెళ్టైలు ఎక్కడకెళ్తున్నాయి?”

“మరమ్మతుకి' అని మళ్ళీ ఇందాకట్మాగే దగ్నుత్తికతోనే బదులు చెప్పాడు.

ఈ సంభాషణ విన్నాను. ఆ కంపార్టుమెంట్లలో వుండినవాళ్ళు

జై

ఆ పొగలోనూ మూలుగుల్ళోనూ, మంటల్నోనూ జీవితానికి న్వస్తివెప్పిన వాళ్ళు చేతులూ కాళ్ళూ ఎగిరిపోయినవాళ్ళ, ఇవా బతికున్నంత కాలమూ చెవులు గడియలు పడిపోయి, కళ్ళు చిల్లులు పడిపోయినవాళ్ళు - వీళ్ళ మీదకే పోయింది నా మనసు.... కాని ఈ బాంబులు -- యుద్దం (వతి ధ్వవే. మరి అలాంటప్పుడు, అసలు యుద్దం ఇంకా ఎలా వుంటుందో!

బాంబుదెబ్బలు తిన్న మిలిటరీ రైలు చాలాసేపువరకూ. "స్పేషను థోనే వుండిపోయింది, తర్వాత ఆది మెల్ల్గగా బయళ్సేరి, జాలిగా మొర "పెడుళూ ఎక్కడికో వెళ్ళిపోయింది. ఆ వెళ్ళిపోతూన్న రైలును చూన్తూూ వుంపేి, నా గుండెల్ళో కారుచీకట్ట నిరాశ అలముకుంది: బాంబులకు కాలి పోయిన ఈ మిలిటరీ రైలు ఎక్కడనుంచ్చైతే వచ్చిందో అక్కడకే మ సెల్‌ బెక్‌ వెళ్ళాల్సివుందన్న మాట. మరి కానీమ్‌ ఎలా వున్నాడో? సువన్‌కూల్‌ మాటేమిటి? తన పటాలం ర్యజాన్‌ పట్టణం దగ్గర ఎక్కడో వున్నట్టు రాశాడు. బహుశ ఇది యుద్ద్మశేణికి ఏమంత దూరంలో వుండదేమో....

తెల్లవారింది. మాకు బయళ్సేరే వేళ్లైంది. గురాలకోసం తీసుకొచ్చిన గడ్డి అయిపోయింది. కాని మసెల్‌బెక్‌ ఇటుమీదుగా ఇంతవరకూ వెళ్ళి వుండకపోతే - అప్పుడో? అప్పుడేమిటి? ఇంతసేపు కనిపెట్టుకున్నామే, తీరా ఇప్పుడు చెళ్ళిపోవడమంకే. గుండె బేజారెత్తిపోతూందే! నేనూ అరిమనూ ఎంతో ఆలోచించుకున్నాం, ఎంతో అనుకున్నాం. ఏమైనా సరే వెళ్ళి పోడానికి మాతం మాకు కాళ్ళు రాలేదు.

ఆకాశం చూస్తే నిన్నట్యాగే వుంది - ఈదరగాలి కొడుతూంది, చలి వణకించేస్తూంది. మరి అందుకనే కనుమలో వున్న ఈ రైలు స్టేష నుకి గాడ్చుల స్మతం అని "పేరుపెట్టారు. తటాల్న మేఘాలు విడిపోయాయి, సూర్యుడు తొంగిచూపులు చూశాడు. మనసులో అనుకున్నాను: “అబ్బా! మేఘాల చాటునుండి కనబడిన ఈ సూర్యుడికిమళ్ళేనే మా అబ్బాయి కూడా చటిక్కున మెరవు మెరసినట్టు కనబడిలేనో, ఒక్కసారి నా కంటబడిలేనో....”” 72

సరిగా అప్పుడే దూరాన శైలు చప్పుడ్డైంది. రైలు ళూర్పునుంచి వస్తూంది. ర్లైలు కూసిన రెండు కూతలూ కనుమవెంట చొండుకుంటూ వచ్చాయి.

కాళ్ళకింద నేల దడదడ అదిరింది, పట్టాలు రుంకరించాయి. పొగ మబ్బులా ఆవిరి మేఘాల అట్ల జ్వాలలా నడుమనుండి ఎరుపు చకాలున్న నల్ఫిని ఇంజన్ము రెండూ, టార్చాలిన్‌ గుడ్డలు కప్పివ టాంకులూ, పెద్దపెద్ద ఫిరంగులూ, వీటి పక్కను గొ రెబొచ్చుకోట్ళు తొడుక్కుని రైఫిళ్ళు. వట్టుకున్న కాపలా సైనికులూ వున్న ప్మాట్‌ఫారం వాగన్నూ, తెరచిన తలువుల దగ్గర గుంపుకూడిన "సై నికులున్నట్టి వెచ్చచేయబడిన గూడ్చ్సుబళ్ళూ, ఒక దాని తర్వాత ఒకటి మెరపుల్లా మా పక్కనుంచి వెళ్ళిపోయాయి. ఆ బళ్ళు మా పక్కనుంచి చకచక పరుగెత్తి వెళ్ళిపోతూంటే ముఖాలూ ఓనరు. కోట్లూ లిప్త్పమ్యాతం కనబడ్డాయి, పాటల్లో సాహి త్యపు ముక్కలూ, మాటల తునకలూ, ఎకార్నియొనూ బలలాయికా వాయి ద్యాల శబ్బమూ క్షణమ్మాతం వినబడ్డాయి. మేం ఆలా చూస్తూ నిలబడి పోయాం. అదే సమయానికి ఎవరో ఒక మనిషి పచ్చ జెండా ఎ్యర జెండా పట్టుకుని మా దగ్గరకు పరుగున వచ్చిః

“ఇక్కడ శైలు అగదు! ఆగదు! లెండి! దోవలో నిలబడకండి[ అని మా చెవిలో కేకవేన్తూ మమ్మల్ని అక్కడనుంచి వెనక్కి నెక్కేశాడు.

ఆ క్షణంలోనే మా పక్కను ఒక కేక వినబడింది:

“అ-న్‌్మ్‌-మ్మా! ఆలిమా-న్‌ 1

అయ్యో, అయ్యో! మసెల్‌బెక్‌! మసెల్‌బెక్కే ఆది-- ఆరె భగనం తుడా మా పక్కనుంచే- సరాసరి మా పక్కనుంచే - పక్షి ఎగిరి వెళ్ళి పోయినట్టు -- వెళ్ళిపోయాడు. ఒక చేతితో తలుపు పట్టుకుని, బండిలో నుంచి మనిషి అంతా వంగిపోయి చూస్తూ, రెండో చేతిలో వున్న టోపీ వూపుతూ. గట్చిగా అరుస్తూ మాకు వీడ్కోలు చెప్పాడు, “మసెళ్‌ బెక్‌ అని నేనొ క్క కేక "పెట్టా -- అదొక్కటే నాకు జ్ఞాపకం. ఆ ఒక్క కను

గ!

రెప్పపాటు కాలంలోనూ. వాడు స్పష్టంగానూ కళ్ళకి కట్చినట్నూూ అవు పించాడు: వాడి తల గాలికి రేగపోయుంది, ఓవరుకోటు అంచులు పకి రెక్కల్లా కొట్టుకుంటున్నాయి; ఇహ ముఖంలోనూ కళ్ళల్డోనూ సంతో షమూ విచారమా, వ్యాకులమూ వీడ్కోలూ! నా రెండు కళ్ళూ వాడికే ఒన్నగించేస్కి. రైలును వెంబడించుళూన్నట్టుగా దాని వెంట పరుగెత్తా ఆఖరి వాగను నా పక్కనుండి హోరుమని వెళ్ళిపోయింది, నేను మాతం ఆ ప్లీపర్స మీదనుండి అలా పరుగెత్తుళూనే వున్నా, పరుగెత్తి పరుగెత్తి; తర్వాత పడిపోయా, అబ్బా, ఏమి మూలిగానోో ఏమి వఏడ్చానో! నా కన్న కొడుకు యుద్దభూమికి వెళ్ళిపోయాడు, నేనేమో ఆ చల్చని రైలువట్టాను కౌగిలించుకుని వాడికి వీడ్కోలు ఇన్తున్నాను. ర్లైలు చ్మకాల టకటక చప్పుడు అంతకంతకు మరింత అన్పష్టృమ్హై పోతూంది, మరో గడియకల్గా మణగిపోయింది.

ఈనాటికి కూడా ఆ మిలిటరీ రైలు హోరుమంటూ నా గుండెల్బో పరుగెక్తుళూన్నస్టే వుంటుంది, అ చ్మకాల చప్పుడు అలా నా చెవుల్లో వినబడుళూనే వుంటుంది.

అలిమన్‌ పరుగెత్తి వచ్చింది నా వెంట దాని కళ్ళవెంబడి కన్నీళ్ళు ధారకట్టి -కారిపోతున్నాయి. ఆది నా పక్కన వంగుని నన్ను లేవనెత్త బోయింది, కాని దాని చేతులు గజగజ వణకిపొతున్నాయేమో లేవనెత్తలేక పోయింది. ఆ సమయానికి ఓ రష్యన్‌ రైల్వే కార్మికురాలు, కంేవాలీ, మౌ దగ్గరకు వచ్చింది. ఆమె కూడా నన్ను కౌగలించుకుని “అమ్మా! అమ్మా!” అంటూ బావురని వచ్చింది. వాళ్ళిద్దరూ కలిసి నన్ను గట్టు మీదకు తీసుకెళ్ళారు. అక్కడనుంచి మేం స్టేషనుకు చెళ్తూండగా అలి మన్‌ "సైనికుని టోపీ ఒకదానిని నాకు ఇచ్చిః

“దీన్ని తీసుకోండి అత్తయ్యా, మసెల్‌బెక్‌ ఇచ్చాడు మీకు” అంది

నేను. వాగనువెంట పరుగెత్తుతూన్నప్పుడు నాకోసమని వాడు తన టోపీని _గిఠవాటు. వేశాడన్న మాట... 7ళ్న

ఈ టోపీ పట్టుకుని ఇంటికి వెళ్ళిపోయాం. బండిలో; బండిలో కూచుని ఆ టోపీని నా గుండెలకి గట్టిగా హత్తుకున్నాను.

ఆ టోపీ ఈనాటికి కూడా ఇంట్లో గోడకి తగిలించే వుంది. సైని కులు సెట్టుకునే మామూలు టోపీయే అది--మదుట చిన్న ఎర నక్మ్యతం. వున్న బూడిదెనన్నె ఫర్‌చోపీ. అప్పుడప్పుడు. దానిని గోడమీద నుంచి తిసి, ముఖానికి అద్బుకుని, వాడి వానన జ్ఞాపకం తెచ్చుకుందుకు (చయత్నిన్హూంటాను.

6

“ఒ తల్చీ భూమాతా! నువ్వే చెప్పు, కన్నకొడుకుని ఒక్కసారి కృణమ్మాతం కళ్ళారా చూడ్నానికి ఏ తల్ళి అయినా ఈ భూలోకంలో ఇన్ని అష్బకష్ట్టాలూ, ఇంతటి మానసిక త్తోభా పడిందా?

“ఇప్పలేను, తొల్నొనాయ్‌. మీ కాలంలో జరిగిన అలాంటి యుద్దాన్ని భూలోకం. ఎన్నడూ ఎరగదు”

“అదే. ఐతే తన కన్నకొడుక్కోనం అంతలా వడిగావులు కాసుకు నుండిన తర్మిని నేనే కడపటిదాన్ని అయితే అంతే చాలు! భగవంతుడు రక్షించి, మరే తల్మికీ కూడా ర్లైలుసట్టాలను కౌగలించుకుని, స్టీపర్థమీద పడి. వెత్తిని కొట్టుకునే ఖఇర్మం పట్టకుండా వుండాలికొ

“నువ్వు ఇల్బు చేరుకున్నప్పుడు వీ ముఖాన్నిబక్కే తెలిసిపోయింది, నీ కొడుకుని నువ్వు కలుసుకోలేదన్న సంగతి. నీ ముఖం పాలిపోయి పచ్చబడి పోయింది, చ్మితహింసల పాలైన అ కళ్ళు జబ్బుతో తీసుకుని మంచం పట్టినట్టుగా వూడిపడిపోవడానికి సిద్దంగా వున్నాయి”

“నిజంగా ఏ జ్వరంతోనో పడిపోయుం పేనే నయమేమో[

“పాపం, తాల్నొనాయ్‌, నిన్ను చూస్తే జాలి వేస్తుంది. ఆ ఏడాది లోనే నీ జుట్టు సొాంతమూ నెరసిఫోయింది. అంతకు ముందు నీ జడలు

కాగ్‌

ఎంత బరువుగా ఎంత వొత్తుగా వుండేవి.... అ రోజుల్లో నువ్వు మాటాడే దానవు కాదు, పరుసదనం కూడా వచ్చేసింది వీ కప్పుడు. మూతి ముడుచు కుని ఇక్కడకు వచ్చేదానవు, ఇక్కడనుంచి. పళ్ళు బిగించుకుని వెళ్ళి పోయేదానవు. కాని నేను అర్భంచేనుకున్నాను నిన్ను, నీ కళ్ళు చూస్తేనే తెలిసిపోయేది తడవతడవకూ, నువ్వు మరింత మరింత బాధపడిపోతు న్నావని.””

“అవును, తర, భూదేవీ! ఎండ అనుకున్నా నా శక్యం అయేదికాదు. ఇలా బాధపడిపోతూన్నదాన్ని నేనొక్కర్తైనే అయివుంటే పోవీ అనుకోవచ్చు - ఆ యుద్దం వాతపడని కుటుంబం ఒక్కటే లేదు. ఆ యుద్దంవల్స దెబ్బ తినని మనిషి ఒక్కడూ లేడు. ఆ నల్ఫని అంచు కాగితాలు, మరణప్మ తాలు, వచ్చేపరికల్ళా, (గామంలో ఒక్క పాళంగానే రెండు మూడిళ్శలో శోకన్నాలూ శాపవార్భాలూ మొదలయేవి. ఇపహూ నా వొళ్ళు మండిపోయేది, శ్మతువుమీద కపితీర్చుందామనే వెరి ద్వేషంతో కళ్ళు గుడ్డి అయిపోయి, గుండె దహిం చుకుపోయేది. నా దుఃఖమూ పరాయివాళ్ళ దుఃఖమూ నేను దిగమిం గుళూ, కష్మ్టాలూ ఆకలి పస్తులూ, చలి బాధలూ అన్నిటినీ వాళ్ళతో కూడా పంచుకుంటూ, అచ్చంగా ఆ రోజుల్నోనే నేను మేస్త్రీ గా వున్నానని నేవెంతో గర్వపడుళున్నాననుకో, అందుకనే అవన్నీ తట్టుకుని నేను నిల బడగల్లాను, ఇతరుల కోసమని నిలబడగల్నాను. శేకుంటే నేను నేలకొరిగే దాన్నే యుద్దం నన్ను మట్టికింద తాక్కితొక్కి పారేసివుంజేదే. అప్పుడు (గహించుకున్నాను. నేను, యుద్దంలో మనిషి పాటించాల్సిన ధర్మం అంతా ఒక్కటి -- యుద్దంచేయడం, పోరాడ్డం, గెలవడం. లేకుంకే-- చావు! తల్చీీ భూమాతా, ఓ చేనా! అందుకోసమే, ఆ రోజుల్టొ నేవెప్పుడూ గ్యరంమీద స్వారిచేన్తూనే నీ దగ్గరకి వచ్చేదాన్ని, వచ్చి, నా కష్టాలతో నిన్ను బాధ పెట్టకుండానే నోరువిప్పకుండానే నీకు దండంపెట్టి, మారు మాటాడకుండా మళ్ళీ తిరిగి వెళ్ళిపోయేదాన్ని. 7ద్ర

/

అది కాసీమ్‌నుండి. వుత్తరం వచ్చిన రోజు. ఆ వుత్తరం పట్టుకుని చప్పున గుృ్యురం ఎక్కి, దారీ తెన్నూ చూసుకోకుండానే ఒక్క గంతులో కాల్వల మీదనుండీ మంచుదిబ్బలమీదనుండీ దూకుతూ గ్యరాన్ని దౌడు తీయించి. వెళ్ళాను. అలిమనూ, జైనాకూ. చేనులో పెంట చలు, తున్నారు. వాళ్ళని గృురందగ్గరకి రమ్మని కేకేశాః

“శుభవార్త, శుభవార్త!”

వాళ్ళని సంతోషపెట్టకుండా. ఎలా. వుండను? రెజ్మెళ్ళె కాసీమ్‌ దగ్గరనుంచి వుత్తరం ప్మతం లేదు. వాడు ఎక్కడ వున్నదీ, ఎలా వున్నదీ మాకు ఏ కబురూ లేదు. ఆ మాస్కో రష్షణ్యశీణులలో చను రెండుసార్జు యుద్దం. చేశానన్సీ రెండుసార్నూ ఎమీ గాయపడలేదనీ వుత్తరంలో రాశాడు. జర్మన్నను ఇహ అక్కడ నిలువరించినట్నూ, వాళ్ళ కోరలు వూడగొట్టినట్బూ, తన ెజిమెంటును వ్యిశాంతి కోనమని. వెనక్కి తర రించినట్ళూూ రాశాడు,

అలిమన్‌ ఏమి సంబరపడిందో ఇహ చెప్పలేం! బండిలోంచి దూకేస్కి జైనాక్‌కంచె. మరింత. వేగంగా పరుగెత్తి వాణ్మి దామేసింది.

నీ నాలుక తేనె అత్తయ్యా!” అంటూ గజగజ వణకుతూన్న చేతుల్లో అలిమన్‌ ఆ వుత్తరం లాక్కుని, ఆనందంలో వడి కొట్టుకు పోయి, వుత్తరం చదవనేలేకపోయింది. ఎంతసేపూ. దాని వోటివెంట ఒకటే మాట; “ీబతికున్నాడు! బతికే వున్నాడు, బాగున్నాడు!”

ఆడంగులందరూ అక్కడికి. చేరుకుని దాని చుట్లూూ చేరారు.

“అలిమన్‌, వుత్తరం చదువు! మీ ఆయన ఏమిటి రాశాడు? మా వాళ్ళు గురించి ఏమేనా. రాశాడా*ే అని వాళ్ళందరూ అడిగారు.

అలిమన్‌ అంది:

ఇదిగో. చదువుతాను. గాన్కి ఒక్క తృణం వుండండి!” అందేగాని ఒక్క. ముక్క అయినా చదవలేకపోయింది.

తాతా

జ్లైనాక్‌ మరి ఓపికవట్టలేకపోయాడు: |

“జదిన్కో ఇలా ఇయ్యి! ఏమిటి రాశాడో వినాలని వుంది అందరికీనీ” అంటూ దాని చేతిలోనుంచి వుత్తరం తిసుకుని "పైకి చదవడం మొద లెట్బ్టాడు.

అలిమన్‌ అక్కడ చతికిలబడి, నేలమీద వున్న మంచును దోసిళ్ళతో తీసి నుదుట పూసుకుంటూంది. జ్లైనాక్‌ వుత్తరం చదవడం పూర్తి: కాగొనే అమె, ముఖాన వున్న మంచును తుడుచుకోవడం కూడా మరచిపోయి, తేచి నిలబడింది. సంతోషంలో మునిగిపోయున్న ముఖాన వున్న మంచు కరగి పిల్ళయేళ్ళయి పారుళకూంది.

“ఇవా మనం పనిలోకి వెళ్చాంలో అని అలిమన్‌ మెల్టగా అంటూ, మంచులోంచి నెమ్మదిగా నడచింది.

నడుస్తూ, ఇటూ అటూ కలియజూస్తూ, ఎదో. ఆలోచించు కుంటూంది,. చాని మనసులో ఏమి ఆలోచనలు మెదల్నూవున్నాయో ఏం చెప్పగలం? (కికం వేసవిలో తను కూజా పట్టుకుని దుబ్బుల్నోనుంచి పరుగెత్తి "పెనిమిటిదగ్న రకు. వెళ్ళడం. గురించో లేక కాసీమ్‌ తన కంబైనుకి ఇక్కడే. వీడ్కోలు చెప్పడం గురించో అయివుండొచ్చు. తన స్మ ఎతులలో ఏవి తనకు (వియతముమైనవో వాటన్నిటిలోనూ అలిమన్‌ మళ్ళీ మలొకసారి జీవించుతూందేమో అనిపించింది నాకు. ఆమె కళ్ళు నవ్వుతూన్నాయి, మరు తృణం చెమ్మగిలితూన్నాయి. ప్టారోడ్డువంక ఇటూ అటూ ఎంతో "సేపు చూసింది - బూడిదెవన్నై దాట్ట గురం రోడ్డుమీద ఎలా అదృశ్యమై పోయినదీ, దాని. గిట్టల చప్పుడు టకటక ఎలా చప్పుడైనదీ,. కానీమ్‌ వెంట తను ఎలా పరుగెత్తినదీ, ఇదంతా దానికి మళ్ళీ జ్ఞాపకంవచ్చే వుంటుంది బహంకొ.

జ్లైనాక్‌ అమె పక్కవే నడుస్తూ, అమెను వీస్యం చేస్తున్నాడుః

“అవును గాని ఇహ లేచి, తెలివిత్చుకో! వూళ్ళోవాళ్ళందరూ నిన్ను చూసి నవ్విసోగలరు సుమా, అ నొట మరచిపోక్సు తెలిసిందా! వుత్తరం 78

చదవలేకపోయావు, ఆహా ఏమి మనిషివి! నేను రాస్తా కానీమ్‌కి- నీ "పెళ్ళాం మళ్ళి బడిలో (సవేశించి ఓనమాలు చేర్చుకోవడం మొదలెట్టిందని!”

అలీమన్‌ వాడికి నాలుగు తగిలించింది, శర్వాత వాళ్ళిద్దరూ. పందెం వేసుకుని బండి దగ్శరకు పరుగెత్తారు.

నేనూ అలా ఆలోచనలో మునిగి వాళ్ళవెంట వెళ్ళాను. అవును మరి, ఇలాంటి జిగిత్‌లు మా అబ్బాయిల్హాంటి జవాన్ను; కాకపోతే ఇంకెవరు కాపాడుతారు (పజని? వాళ్ళు బతికి బాగుండి, యుద్దం గెల్చి ఇంటికొస్తే బాగుణ్మ. ఇక కడమదంతా భరించుతాం, ఎలాగో ఓర్భుకుంటాం, మను షులం ఎముకలపోగ్జె పోయినా బాధలేదు, జయం మాతం సాధించితీరాలి, అంతే. అదిన్నీ త్వరలోనే, త్వరలోనే జయం పొందాలి! ఇది నా ఒక్కదాని కోర్కేకాకుండా యావళ్తు (పజలూ కంటూన్న కల్క వారి జీవితలక్యమూ కావడంచేతనే దీనినంతనూ నేను భరించగల్నొను, ఏమి జరిగినా సరే అని సమ్మతించాను.

నా చిన్నకొడుకు, నా కడసారపువాడు జై! నాక్స్‌ వాడికింకా పద్డెని మిదేళ్ళేనా నిండలేదు -- యుద్ద్యశేణికి వెళ్ళిపోయినప్పుడు,. నేనేమీ అనలేదు, పళ్ళు బిగించి బాధ దిగమింగేసుకున్నాను.

శీత్రాకాలం ఆఖరి రోజుల్మో ఎన్‌లిన్స్‌ మెంటు ఆఫీసుకు. రమ్మనమని తరుచు వాడికి పిలుపు వస్తూూండేదిి వాడికొక్కడికే కాదు, వాడితోపాటు ఇంకా ఎందరు క్యురాళ్ళకో కూడా -- మిఠిటరీలో తర్ఫీదు పొందాల్సిందని. అయితే ఇది మామూలు నంగత్మే ఇందులో పెద్దగా బెంగపెట్టుకుందుకు ఏమీ లేకపోయింది. కవాతుచేస్తూ నడవడం, కవాతుచేస్తూ నడనడం -- అలా పదిరోజులపాటు, ఆతర్వాత మళ్ళీ ఇంటికి పంపింపేసేవారు. ఒకసారి మామూలుకంట ముందుగానే లెండోజుల్నోనే ఇంటికొచ్చేశాడు.

“ఇదేమిటి ఇంత ముందుగానే వచ్చేశా వేమిటి”" అన్నాను ఆశ్చర్య పడుతూ. *మరి ఏకంగా ఆటవిడుసేనా ఏమిటి”

““లేదమ్మా”ో అన్నాడు జైనాక్‌ “రేపు మళ్ళీ వెళ్ళాను. ఒక రోజుకి

70

ఇంట్బో వుండి రమ్మన్నారు. ఈ సారి మమ్మల్ని అక్కడ మునుపటికంమ ఎక్కువ రోజులే వుంచుతారు అంచేత నువ్వు మరేమీ దిగులుపడకు.

సరే అని నేను నమ్మాను, నాకు ఏ అనుమానమూ తోచలేదు. ఆ రోజు మ్యాతం వాడు ఏదో ఆదో మోస్తరుగా వున్నాడు, ఏదో దూర (వయాణంమీద వెళ్తూన్నట్టూూ, అందుకని అంతా సిద్దం చేసుకుంటూన్న ట్యూనూ.. సుత్తీ మేకులూ పుచ్చుకుని ఉదయం అంతా ఇటూ అటూ తిరిగి ఇక్కడ ఈ మేకు కొట్టనూ, అక్కడ అది బిగించనూ. అదయాక్క గొడ్డలి పుచ్చుకుని ఒక మోకు వంటవెరకు కొట్టాడు, పెరట్నొకి పెంట కుప్ప తోలాడు, షెడ్డు సైకప్పుమీద ఎండుతూన్న కసవు తిరగబోస్తి మళ్ళీ దానిని "పై కప్పుమీద పరచి, సర్పి ఎండవేశాడు. ఇహ సాయంకాలం, నేను ఇంటికి వచ్చేపరికల్లా, ముందు పెరడంతా వూడ్చేశాడు, గ్యురపుశాల కాస్త పడిపోయుంటే దాన్నంతా బాగుచేశాడు. వాళ్ళ నాన్న వున్నప్పుడు "ఈ శాల అవపరమయేది, ఎప్పుడు కావలసివస్తే అప్పుడు గ్యురం తయా రుగా వుండడమం'మే వాళ్ళ నాన్నకి ఇష్టం.

“వారే నాయనా! ఎందుకురా వూరక్తే పనిచేసి అలసటపడతావు2 అదంతా వేసవిలో చూసుకోవచ్చుగా” అన్నాను వాడితో.

“తీరిక వున్నప్పుడే. పనులు _చక్కబెట్టుకోవాలి, ఆతర్వాత మళ్ళీ రమ్మన మంఘే వస్తుందా ఏమిటి” అనేశాడు. తెఠివిమాలినదాన్ని నేనేమీ అప్పుడు గహించుకున్నాను కాను. కొమ్‌సొమోల్‌ పిలుపు అందుకుని వాడు స్వచ్ళందంగానే యుద్ధంలోకి వెళ్ల్తున్నాడని నాకు తోచనే తోచలేదు. జ్లైనాక్‌ ఇంటినుండి బయల్సేరిన తర్వాత మౌకు తెలిసింది. స్టేషనునుంచి వుత్తరం. రాసి తన సస్నేహితులకిచ్చి పంపించాడు. ఇలా చేసి వుండకూడ దుర్కా ఒకే నాయనా నువ్వు ఎంత వుత్తరం పంపించినా, నువ్వు వీడ్కోలు చెప్పకుండా అలా వెళ్ళిపోవచ్చున్నటా, నా తంగడీ? దుఖంతో నాకు ఎంత మతిపోయి వుండినప్పటికైనా, ఏమైనా సరే వెళ్ళాస్తానమ్మా అని చెప్పివుండాల్సించిరా. ఏమీ చెప్పకుండా వెళ్ళిపోయినందుకు తనను క్షమించ 80

వలసిందని నన్నూ అలిమన్నీ కోరుతూ ఆ వుత్తరంలో రాశాడు. అలా వెళ్ళిపోలేనే ఒక్క దెబ్బతో తుంచేసినట్టు తేలికగా వుంటుందన్నాదు. మీకు సాధ్యమ్షైనంతవరకూ బాధ బెంగ చ్‌గ్ని ంచడానికన్సే అంతా ఒక్కసారే తటాల్న మీకు తెలిస్తే ఇహ ఎలాగూ ఏమి చేసేదీ లేదని నా నిశ్చయంతో మీరు రాజీపడిపోయి, సరే అని సర్జ్చుకుంటారు కదా అనే నేనిలా చేశాను అని రాశాడు. ఎవరు చెప్పగలరు, ఏమో వాడు చేసింది సరిగానే వుందేమో? అవును మరి, నాతో ముఖాముఖీ చెప్పడం వాడికెంతో కష్టమే, నేను నెత్తీ నోరూ కౌట్టుకుని లబోదిబోమని ఏడ్చి, (పాధేయవడి తనను ఎలాగే ఒప్పించి ఉంచేస్తానేమో అని భయపడ్డా! జేమో కూడానూ....

ఇహ ఇప్పుదు, వాణ్ళి పోగొట్టుకున్నాక ఎన్నో యేళ్ళు గడచినాక్క నా తల్మి భూదేవితో ఎలా వెప్పుకుంటాన్తో వాడితోనూ అలానే చెప్పుకుం టాను.

జైనాక్స్‌ నేను చెప్పేది విను! నాకు నొప్పి కల్నించావని నీ మనస్పా శని నిన్ను బాధపెట్టనివ్వకు, నాకేమీ నొప్పికల్లలేదు. నిన్ను నేను అప్పుడే ఆనాడే శమించేశాను, జైనాక్స్‌ నా చిట్టి తం్యడీ, నానాయన, నా కంటి పాప్క నా లేగదూడ, నా చందమామ! నువ్వు వీడ్కోలు చెప్పకుండా ఎందుకు వెళ్ళిపోయావో, నన్ను ఒక్కర్తెనే వేసేసి నువ్వు ఎందుకు వెళ్ళిపోయావ్యో నీ యౌవనానికీ పడుచుతనానిక్రీ నీ భావి జీవితానికీ ఎందుకు స్వస్తిచెప్పేశానో నాకు తెలియదనుకున్నావా? నువ్వు మంచి హుషారైన కురవాడివి హడా వుడి క్కురవాడివి కాని (వజలంటే నీ కెంత (సేమ వుందో ఆ సంగతి అందరకీ తెలియలేదు. మా బాధలు చూసి నువ్వు భరించలేకపోయావు్యు అందుకే నువ్వు వెళ్ళిపోయావు. మానవులు మానవుల్జా వుండాలనే నువ్వెంతో ఆశించావ్సు మనుషులలో సజీవంగా వున్న మానవతాభావాన్ని యుద్దం ముక్కచెక్కలు చేయకుండా వుండాలన్మీ వాళ్ళలో వున్న దయనీ కారుణ్యాన్నీ అది. నిర్మూలం చేయకుండా వుండాలని నువ్వు ఆశించావు ఇందుకోసం నువ్వు ఎంత చేయగలవో అంతా చేశావు. లోకంలో మంచి 6ా-2122 (|

వనుతే మిగుల్హాయి, కడమదంతా ఎగిరిపోతుంది. నువ్వు చేసిన మంచి వని ఎవ్పటికీ అలా నిలబడే వుంటుంది. నువ్వు వెళ్ళిపోయి. ఎంత కాలమో అయింది. యుద్దం చేస్తూ జాడలేకుండా తప్పిపోయావని (శకటించారు. పారషూటెస్సుగా. వున్నాననీ, శ్యత్ముశణి. వెనకాలకు మూడుసార్డు వెళ్ళా వనీ రాశారు. 1944లో ఓనాడు చీకటి ర్మాతి, గెరిల్లా యోధులకు సాయంచేయడానికవి నువ్వూ నీ కా మేడ్డూ విమానంలోంచి శ్మ్యత్యుశేణ్‌ వెనకాల దిగారనీ, జాడలేకుండా తప్పిపోయావనీ రిపోర్టులు చేశారు. యుద్దం చేస్తూనే నువ్వు చనిపోయావో, ఏ దారితప్పిన తుసాకి గుండు నిన్ను పొట్ట బెట్టుకుందో, శ్యతువు చేతిలోనే పడిపోయావోో మరి ఏ చిత్తడినేలలోనే కూరుకుపోయి. మునిగిపోయావో -- ఎవ్వరికీ తెలీదుకదా. మరి నువ్వు బతికే వుంక్షే ఇన్ని యేళ్ళల్చోనూ నీ దగ్నరనుంచి ఏదో ఒక్క కబురైనా వచ్చి వుండదా? ఎలాగ్చైతేనేమ, జ్లైనాక్‌, నువ్వూ నాకు లేకుండా పోయావు. నువ్వింకా చిన్నవాడివి - చిన్నతనం వదలకుండానే వెళ్ళిపోయావు, పద్బెని మిదేళ్ళ వాడివి సీ గురించి నలుగురికీ ఏమంత జ్ఞాపకమేనా లేదు. కాని నిన్ను నేము జ్నాపకం వుంచుకున్నాను, నువ్వు ఎలా యుద్నా! నికి వెళ్ళి పోయినదీ. నేనంటే నీకు అంత (పేమ వుండబళ్ళు నాకు ఎంత బాధకల్సు తూందో అని భయపడిపోయావు, నాతో చెప్పి వెళ్ళడానికి నీకు ధ్నెర్యం చాలిందికాదని. నాకు తెలుసు. ఓనాదు స్టేషనుదగ్గర ఓ క్యురాడికి నువ్వు పీ గొారెబొచ్చుకోటు ఇచ్చిన సంగతి. నేను జ్ఞాపకం తెచ్చుకుంటూంటాను. యుద్దరంగంనుండి తరలించివేసిన కుటుంబం -- తల, నలుగురు పిల్ళలూ -- అక్కడుండడం చూశొవు. పెద్ద కురాడి వొంటిమీద వెచ్చని కోటు ఏదీ లేకపోవడం సీ కళ్ళబడింది, వెంటనే నువ్వు తొడుక్కున్న కోటు తీసి ఇచ్చే శావు. దవడలు గజగజ వణకిపోతూ నువ్వు ఇంటికి వచ్చేశావు. ఆ అబ్బాయి ఇవ్చుడు. నడికారులో. వుంటాడు బహుశ అప్పుడప్పుడు అతడు నిన్ను, తనకి వెచ్చని కోటు ఇచ్చిన: అబ్బాయని, జ్ఞాపకం చేసుకుంటూంటా డేమోో ఎంచేతం'చు అతను ఇప్పుడు నీకంటె పెద్ద, నువ్వు అతడికంయొ శై

చాలచిన్న. ఐనా నువ్వు గురువులా అతనికి పాఠం నేర్పావు. దయ అనేది ఏదో దారి వెంట అకస్మాత్తుగా పడి వుండేద్హీ అనుకోకుండా జరిగిపోయే ఘటనా కాదు. దయ అనే దానిని ఓ మానవుడు తోడి మానవుడికి నేర్పు తొడు,

అయ్యో, ఇప్పుడు ఇన్ని మాటలూ చెప్పి ఏం కార్యం? అవేవీ ఏమీ సాయం చెయ్యవు కదా, యుద్దం ఎంతమందినో పొట్టబెట్టు,కుంది. యుద్దమే గనుక లేకుండివుంటే, నా జైనాక్‌ ఎంత చక్కనివాడదూ ఎంత దయాళుడూ అయివుండేవాడో కదా!

నా ముద్దుల తండడ్తీ జీవితం తొడిగే పన్నెండు వువ్వుల్ళునూ ఒక్క 'ట్ఞైనా నువ్వు కోసుకోలేదు. జీవితమంటే సీమిచో తెలుసుకోవడం నువ్వు అప్పుడే కదా మొదలు పెట్టినది మరి నీకు నచ్చిన అమ్మాయి ఎవరో కూడా నాకు తెలియదే....

నా బొందిలో కడపటి (పమిద కూడా వెలిగిపోతూంది. మరే నాల్ను రోజుల్లోనో ఇహ అది కూడా కొడిగట్టి ఆరిపోతుంది. ఐతే ఏం, నాకు అంతా జ్ఞాపకం వృంది. ఆ పొడు రోజున మేం చేను దున్నుతూండగ్భా నా కోసమని ఒక మునలతను రావడం కూడ జ్నాపకం వుంది.

అవి వసంతకారు తొలి రోజులు. స్నాడావ్‌ల పూత ఇంకా అయిపో లేదు, వాలి తోలడం సరిగా అవ్వుజే మొదలెట్టాం. వసిమి లోయలోనుంచి వెచ్చని గాలి వీస్తూంది, శరత్తులో దున్నిన సాగునేల అరుతూంది చేలో గడ్డి ఎండలో పచ్చగా తళతళ మెరుస్తూూంది,

ఆనాడే అప్పుడే. దుక్కి మొదలెట్టాం. చాలు తిరగతోసీన నేల సువాసన తనవితీరా ఆ్యఘాణిన్నూ నువన్‌కూల్‌నుండీ కాసిమ్‌నుండీ చాలా రోజుల్లై ఏ కబురూ లేడేమి చెప్మా అని అనుకుంటూ గృురంమీద స్వారి చేస్తూ, (టాక్ట్రరు వెంబడే వెళ్లు! న్నా

ఈలోపున్న ముసలతను ఒకాయన గు్యురంమీద స్వారిచేస్తూ నా దగ్గర కొచ్చాడు. అతడిలో ఏ తొందర నాకవుపడ్డేదు. నేనన్నాను కదాః చో 88

“సరిగ్లా నమయానికొచ్చారు, అక్బృకాల్‌.* ఏరువాక ఆశీర్వదించండి!”

అతడు అరచేతులు విప్పి, గడ్డం నిమురుకున్మి గాద్గదికంగా అన్నాడు:

“స్పిద్యగాళ్ళ ఇష్పద్దైవం దియ్‌కాన్‌-బాబా అన్ముగహంవల్ఞ్య -మీ పంట నిండుకేరుళలా. (పవహించుగాకట. తర్వాత నాకు దగ్గరగా వచ్చి, నాతో “తొల్నొనాయ్‌,. జిల్లా కమిటీనుంచి నీ కోసమని ఎవరో వచ్చారు. నిన్ను అఫీసుకు రమ్మనమని కబురంపారు. ఆ మాట చెబుదామని వచ్చాను” అన్నాడు,

“సర్మే అక్సకాల్‌, కలిసి వెళ్ళా 6” అన్నా.

దుక్కిపట్టుతూన్న వాళ్ళదగ్నరకు వెళ్ళి, సాయంకాలనికల్డా నేను మళ్ళి వస్తాననీ, అప్పటికి ఎంత మేర దున్నినదీ సరిచూస్తాననీ వాళ్ళతో ముందు గానే చెప్పేస్కి ముసలతనితో కలిసి (గామంకేసి వెళ్ళాను. జిల్లా కమిటీ (వతినిధి. నాకోనమని. కబురుచేయడంలో. కొత్త ఎమీ. లేదు, అందుచేత నాకేమీ అఆశ్చర్యమనిపించలేదు.. దుక్కి మొదలుపెట్సేన రోజుళ్నో (వతి నిధులు చాలామంది (గామౌనికి రావడం మూమూలు సంగతే. మేం సావకా శంగా స్వారిచేసుకుంటూ. లోకాభిరామాయణం చెప్పుకుంటూ. వెళ్ళాం, కాని ముసలాయన అదేమిటో జ్యాగత్తగా ఆచి చూచి మాట్ళా, డొడు:

“ోనిక్సు ధన్యవాదాలు చెప్పాలి, తొల్మానాయ్‌, ఇలాంటి గడ్డు రోజులో (ఏజకి నువ్వెంతో "సేవ చేస్తు; న్నావు. నువ్వు ఆడదానవే ఐనా, మా కంద రికీ నాయకురాలివి నువ్వు, తొత్మొనాయ్‌్స్‌ నువ్వు అలానే వుండి పగ్నాలు వదలకుండా దృఢంగా జీనముళలో కూచునే వుండాలి. అలా వున్నావంళే మాకందరకూ నీ అనరా వుంటుంది, నీకూ మా ఆసరా వుంటుంది. నిజంగా నువ్వు ఎన్ని కష్టాలు భరించుతూన్నదీ మేం ఎరుగుదుం, మనిషి కర్మ - కొండ దారి లాంటిది; ఒమాటు ఎగువకీ, ఓమాటు దిగు వకీ; చటుక్కున అగాధం అంచుకీ తీసుకెళ్తూంటుంది. ఒంటిగాళ్ళకి

• క్రర్ధీ జ్‌ భాషలో గౌరవనీయుడైన పెద. - అను. 84

శక్యంగాదు, నలుగురూ సాయం చేస్తే ఎక్కేస్తాం.... మన హడావుడి బతుకే అలాంటిది మరి...”

వీధిలోనుంచి. వెళ్లు; న్నామేమో అప్పటికి మా ఇంటిముందు జనం మూగివుండడం చూశా. మట్సి గోడ వెనకాల అవుపడ్డాయి వాళ్ళ తలలు, మరెందుచేతనో గాని దీనిని నేనేమీ పట్టించుకో లేదు. తటాల్న ముసలొ యన నా గ్మురాన్ని పగ్నాలతో పట్టుకుని నా వంక చూడకుండానే అన్నాడు:

“దిగు. తాల్గొనాయ్‌, నివ్విక్కడ దిగాలి.”

నేను అతనికేసి నివ్వెరపోయి చూశాను. అతడు మ్యాతం గ్యురం దిగి నన్ను చేతితో పట్టుకుని మళ్ళీ అన్నాడు:

“'మవ్వు దిగాల్సి తాల్నొనాయ్‌.”

అప్పటికీ నాకింకా ఆలోచన తట్టలేదు, ఏమిటిదంతా అని. కాని అదేమిచో మర్కి మనసులో మాతం ఇదంతా అదేమిటో అపళకునంలొ వుందనిపించి ఘోరంగా భయంవేసింది. మీది (ప్రాణాలు మీదికి ఎగిరి పోయాయి. జీనుమీదనుండి మెల్టగా కిందకి జారి దిగేసరికి ఆలిమన్‌ ఎదురు పడింది మరో ముగ్గురు ఆడవాళ్ళతో కలిసి ఇంటికి వస్తూందది. ఆ రోజంతా. వాళ్ళు కాల్వలో మురుగు. తీస్తున్నారు. అలిమన్‌ తన పార బుజాన వేసుకుంది. దానితో కళిసి వస్తూన్న అడంగులలో ఒకామె ఆ పార అందుకుంది. అదంతా ఏమిటో అప్పుడు అర్భమైైంది నాకు.

“పమైందేమిటి? ఏమనుకుని వచ్చారు. మీరందరూ” అని నేము బిగ్మరగా కేకేశాను, వూరూ వాడా వినబడేటట్టు.

చేనిలా బొబ్బరించేసరికి మా పొరుగామె అయ్‌షా. ఇంట్నోనుంచి ఆడాళ్ళందరూ. పరుగెత్తుకొచ్చారు. ఎవ్వరూ ఏ మాటా అడకుందా చప్పున నా దగ్నరకి వచ్చేసి, నన్ను చేతులతో పట్టుకుని చెప్పారు:

“థ్నెర్యంగా వుండాలి నువ్వు, తాల్గొానాయ్‌ మన జేగలు.. రెండూ ఇహ మనకి లేవు నువన్‌కూలూ, కానీమూ. వనేలకొరిగారు”

ఆ తృణంలోనే అలిమన్‌ కెవ్వున కేక వేయడమూ అందరూ ఒక్క “పెట్టున మొ్యురోమని గోలపెట్ట, డమూ నా చెవిబడింది:

85

*“షాపం మా అన్నదమ్ములు! అయ్యో, పాపం!”

అంతే నే విన్నది చటిక్కున నా చెవులు గడియలు పడిపోయాయి, వా కేకలవల్ళే నా చెవులు. గడియలు పడిపోయుండాలి. బహుశ. వీధి అంతా గ్మిరున తిరిగినట్టృయింది, అమాంతమూ. చెట్టు పడిపోతూన్నట్ట నిపించింది. ఇళ్ళు కూలిపోతున్నాయనుకున్నాను. భయానకమైన నిళ్ళబ్బ ంలో ఆకాశాన వున్న మేఘాలు నా కళ్ళ యెదుట తర్కొాత్తుతూ. పరుగెత్తాయి, ఆ వెలుగులో మనుషుల ముఖాలు అదేమిటో అష్క్పృవంకర్చు తిరిగిపోయినటూ మూగవోయినట్నూ అవుపడ్డాయి. నన్ను బఠఅంగా పట్టుకున్న చేతుల్ళోనుంచి నా చేతులు విడిపించేనుకుందుకు గట్టిగా గింజుకున్నాను. నన్ను ఎవరు పట్టుకున్నద్కీ మా గుమ్మంలో ఎందుకని అందరూ అలా నూగినదీ నాకేమీ అర్భమ్మైందికాదు.. నా కళ్ళకి ఒక్క అలిమన్‌ మాాతమే కనబడింది విర్షాశ్షిణ్యమైన స్పష్టతతో కనబడిందది. రక్తాలు కారిపోతూన్న ముఖమూ, విరబోసుకున్న జుట్బూూ, చింపేసి పీకేసుకున్న గౌనూ -- దాన్ని చూస్తేనే భయం వేసింది. ఆడాళ్ళందరూ. దాన్ని పెడకట్ను కట్చి పట్టుకున్నారు, కాని అది మాతం విడిపించేసుకుందుకు శాయశక్తులా గింజాకుపోతూ, "పెడబొబ్బలు పెట్టి ఎంత బిగ్నరగా అరున్తూందంళకే, దాని నోటనుంచి వచ్చిన మాట ఒకస్టైనా నాకు వినబడ్మేదు. నేను కూడా దాని దగ్గరకే పరుగెత్తబటోయాను. నా మనస్సులో ఒక్కకే కోర్కె - ఎంత వేగంగా దాని దగ్గరకెళ్ళి దాన్ని ఓదార్చుదామా అని. కాని ఇద్చరమూ ఒకరి దగ్గ రకు ఒకరం చేరుకునే వరకు యుగాలు పట్టి నట్టు అనిపించింది. ఇహ చివరకి ఎప్పుడ్హైతే అలిమన్‌ వచ్చి నా మెడమీద పడిందో అవ్పుడు మ్యాతమే గుండె బద్బలైపోతూ కళోరమ్హైన దాని కేక నాకు వినబడింది:

““ఆత్తయ్యా, మవమిద్ధరం 'అనాధలమ్టైపోయాం, అత్తయ్యా! దౌర్బా గ్యులం, విధవలం! మన నూర్యుడు మండిపోయాడు. మన దినం ఇహ చీకటి దినమ్మే అత్త, య్యా! మన దినం ఇహ చీకటి దినమే!”

అవును మనం అనాథలమ్హైపోయాం. ఇద్దరు అనాధలు -- అత్తా, న

కోడలూ. మా ఇర్మానికి ఉసనూరుమని ఏడుస్తున్నాం, ఒకరిమీద ఒకరు పడి ఇద్సరమూనూ. ఇద్దరి కన్నీటి కాల్యలూ ఏక వరదై పారాయి.

మా దుఃఖం ఇంకా తీరనే లేదు -- ఏడవ రోజున నమమష్మిజేతం వాళ్ళందరూ మా దగ్గరకి వచ్చి, చనిపోయిన వారి ఇద్చరి స్కృతికీ మరొక సారి (శద్దాంజలి ఘటించి, అప్పుడు మాతో అన్నారు:

“ఓ ఎడాది పొడుగునా మీరు దుఖభించినా మీ దుఃఖం తీరదు. వాళ్ళని మనం జ్నాపకం పెట్టుకునే వుంటాం, కాని బతికున్నవాళ్ళు బతికి బాగుండాలి. వీళ్ళు బతికుండాల్సిన ఏళ్ళు మసెల్‌బెక్‌, స్ఞైనాక్‌ల ఆయుర్హాయానికి కలవాలని మనం కోరుకుందాం,” (అప్పటికింకా జైనాక్‌ నుండి మాకు వారం వారమూ వుత్తరాలు వన్తూూండేవి.) “వాళ్ళు యుద్దం గెల్బుకుని వస్తారు, అదే మన కోర్కె. మరి మీరు మళ్ళీ పనిలోకి రావాలని మేం మిమ్మల్ని కోరుతున్నాం, విత్తులు చళ్మే కారు రానే వచ్చింది, మన కోసమని భూమి. కనిపెట్టుకుని వుండదు. మీరు మనను కుదుటబరచు కోవాలి. మాతో కలిసివచ్చేయండి, శ్యతువుమీదా మనం ఇలాగే కని తీర్చు కుందాయ”

అలిమనూ నేనూ ఆలోచించుకుని జనం వెప్పినదానికి నరే అన్నాం.

మరునాడు పాద్దుపాడవగానే పనిలోకి వెళ్ళేందుకు సిద్దమౌతున్నాం, అప్పుడు అధ్యతుడు ఉసెన్‌బాయ్‌ కాగితాలు రెండు పట్టుకొచ్చాడు. అవి మరణ ప్మతాలనీ వాటిని మేం భ్మదంగా దాచిపెట్టుకోవాలనీ చెప్పాడు. కాసీమ్‌ పోయినట్టు. కాగితం వక్షం రోజుల (కితమే నమమ్మిత్నేతానికి అందిందట్క మాస్కో సమీపాన ఒరేహొవ్‌క (గామం దగ్శర యుద్ద, 0లో వాడు చనిపోయాడఎ. ఈ కబురు మాకు ఎలా చెబుదామా అని వాళ్ళం దరూ అనుకుంటూండగా, అంతట్నో సువన్‌కూల్‌ చనిపోయిన కబురు కూడా అందిందిట. యెొళేత్స్‌ పట్టణం దగ్శిర జరిగిన "పెద్ద ఎదురు దాడిలో అతడు నేలకొరిగాడట. ఇహవ్పుడు గత్యంతరంలేక నిజం చెప్పేందుకే నిశ్చయించుకున్నారట. ఇహ సరే దుర్వార్హలు రెండూ ఒకే రోజున చెబు

క్‌!

దానుని అనుకున్నారట. అతర్వాత ఏముంది చెప్పడానికి! మళ్ళీ మలొక సార్కి నేను నడుంకట్చి, పటకా బిగించి, మేస్త్రీ గు్యురం ఎక్కాను.

నేనూ గుండె బాదుకుని లబోదిబోమని ఏడున్నూ, నొసటి రాతను తిట్టుకుంటూ. కూచుంస్కే అలిమన్‌ గతి ఏంగాను” అది ఎంతగా చిక్కి శల్యమ్రైపోయిందం'శే, దాన్ని చూసేసరికే నాకు హడలేసిపోయింది. దాని దుఃఖఖంకంటు నా దుఃఖం ఏమీ తక్కువకాదు, నా మొగుడూ పోయాడు, కొడుకూ పోయాడు -- రెండు దెబ్బలూ ఒక్కసారే తగిలాయి నాకు, రెండిం తలు కష్టం నాది ఐనా నా సంగతి వేరు. కాస్తో కూస్తో నేనూ సువన్‌ కూలూ ఇద్సరమూ చాలా ఏళ్ళే కలిసి. సంసారం చేసుకున్నాం, చాలా చూశాం, చాలా అనుభవించాం]- చమటోడ్చి కష్టపడ్డాం, హాయిగా బతికాం.. పిల్ణలు పుట్టారు, వాళ్ళను పెంచి 'పెద్దవాళ్ళను చేశాం, అందరం కలిసి కష్టపడ్డాం, యుద్దము గనుక రాకుండా వుండివుంటే, దినం తీఠే వరకూ అందరం కలిసే వుండేవారం. మరి కాసీమూ అలి మనో? -- పాపం వాళ్ళు ఏం ఎరిగారని, ఏ నరదాలూ ఏ ముచ్చట్టూ వాళ్ళకి తీరాయని? వాళ్ళకి బతుకంతా ముందే వుంజెనాయె, కలలు కన డంలోనే అయిపోయిందాయె. అంతానూ. ఒక్క గొడ్డలిపెట్టుతో యుద్దం వాళ్ళ యౌవనం అంతటినీ మొదలంటా నరికి పారేసింది. నిజమే, కాలం సాగినకొద్దీ అలిమన్‌ హృదయంలో గాయం మానుకొస్తుంది. లోకంలో మంచివాళ్ళకి కొాదువలేదుగ్మా ఏమో వనుక దాని మనసు మరలుకొన్నళ్టు ఎవడో మంచివాడు కనబడతాడు, వాడిమీద దాని మనసు మరలుకోకూడదా ఏమిటి? జీవితం మళ్ళీ కొత్త ఆశలతో మొలకెత్తుతుంది. యుద్దంలో చనిపోయినవాళ్ళ భార్యల విషయంలోనూ ఇలాగే జరిగింది. యుద్దం ముగి సింది, వాళ్ళు మళ్ళీ సెళ్ళాడారు. కొందరి కాపురాలు బాగా వెళ్లు న్నాయి, కొందరివి అంత బాగా వెళ్ళ, డంలేదు. ఏమైతేనేం, ఎవ్వరూ ఒంట రిగా వుండిపోలేదు,. అందరూ. ఇప్పుడు సంసారాలు చేసుకుంటున్నారు, బిడ్వ ల తల్టులయారు. చాలా ముంది నియిగా వున్నారు. ఐనా అందరూ 88

ఒక్కలా వుండరుగా, చప్పున దుణం మరచిపోయి, చప్పున కొత్త బాట తాక్కేవాళ్ళు కొంతమంది వుంటారు. కొాంతమందేమో వ్యసనపడి, వ్యసనపడ్కి నిస్పృహ చెందిపోయ్యి. పాత స్మృతులు మరచిపోయేందుకు శక్తిలేక్క ఉన్న మూలనే వుండిపోయి, ముక్కిపోతారు.. దాని దురదృష్టం కొద్చీ అలిమన్‌ ఇలాంటి మనిషి అయింది. గతం మరచిపోలేకపోయింది, నా ఖర్మం ఇలా వుందికదా సరే అని రాజీపడలేకపోయింది. నేను చేసిన తృమించరాని తప్పు ఇక్కడే వుంది. నాకు శక్తి లేకపోయింది, దానిమీద నాకున్న జాలికి లెంగిపోయాను....

ఆ వసంతకారులో మా దళం ముఖ్యష్టైన పంటకాల్వలు తవ్వు తూంది. నేనూ అక్కడే పనిచేస్తున్నాను. ఓ రోజున సూర్యాస్తమయం ముందుగానే మేం పని పూర్తిచేసుకుని, ఎవరిమానాన వాళ్ళం ఇంటి ముఖం పట్టాం.. నాకు సేద్యకాం్యడతో కాస్త పని వుండడంచేతు నాకోసం తను వుండాొద్దని అలిమన్‌తో చెప్పాను. "సేద్యకాయ్యడ గుడారం అక్కడికి డగ్గర్నోనే వుంది. వాళ్ళు సరిగ్మా అప్పుడే కూచున్నారు రాతిభో జనానికి. వాళ్ళు చేయాల్సి పని గురించి వాళ్ళతో మాటాడి, నేను గుడారం బయటి కొచ్చేస్కి గ్మురం ఎక్కబోతూన్నాను, అలిమన్‌ కనబడింది. ఆమె ఇంటికి వెళ్ళిపోకుండా అక్కడే వుండిపోయినట్టుంది. ఒక్కర్తే వుండి పోయి, బంజరులో పూస్తూ. న్న ట్యూలివ్‌ పువ్వులు కోస్తూూంది. అచ్చంగా చిన్నపిల్ణగానే దానికి పువ్వులం'శే.. ఎంతో. సరదా అయ్యో, అలిమన్‌, అలిమన్‌, కోడల్కా ఎంతటి. నిర్భాగ్యురాలవే నువ్వు! దాని చేతిలో "పెద్ద పువ్వులు పది వున్నట్టుంది. ఇంటికి తీసుకొద్నామనే. వాటిని పోగుచేసింది బహుశ. పువ్వులు నేతితో. పట్టు కుందేమో, దానిని చూసేసరికి నా నుదుట వేడి ఏమట పొసిపోయింది. ఆనాడు చేను అంచున పూసిన అడవి పూబెండ పువ్వులు కోస్కి వాటిని అచ్చంగా ఇలాగ్గ పట్టుకుంది. ఆవాడు మాతం తలసప్టై కట్టుకున్నది ఎరుపు రుమాలూ, చేతిలో తెల్లని పువ్వులూ ఈనాడు తలస్టై నల్మని రుమాలూ చేతిలో వ్యారని పువ్వులూ - భేదం

89

అంతా ఇంతే. కాని నా కడుపు ఎలా తరుగుకుపోయింది. అలిమన్‌ తం ఎత్తి ఇటూ అటూ చూసింది, తర్వాత తల వాళ్ళేస్కి ఇదంతా ఎవరి కోసం, ఎక్కడికి తీసుకెళ్ళను వీటిని?... -- అన్నట్టుగా పువ్వులకేసి అక్కే చూసింది. తటాలున కదలిక పుట్టే, నేలమీద కూలబడి, తను ఏరిన వువ్వులనే ఎక్కడికక్కడికి రేకలు ముక్కముక్కలకింద చింపేసి కాడలతో చేలనేసి కొట్టింది. ఓ గడియ వూరుకుని, తర్వాత రెండు చేతులూ తన తలచుట్టూ కట్టేసుకుని బుజాలు గజగజ వణకిపోతూ అలా వుండీ పోయింది. అది నన్ను చూడకుండా వుండాలని గుడారం వెనక్కి వెళ్ళి పోయి. అక్కడ దాగున్నాను. నేను. ఏడవనీ ఎడవడమే నుంచిదిి, అలా ఏడ్చిన తర్వాత మనసు కాస్త తేలిక అనిపిస్తుంది అనుకున్నా. కొని అది చెంగున లేచి నిలబడ్కి పచ్చిక బయలుమీదనుంచి హ్టైరోడ్డుకు ఒక్క పరుగున దూసుకుపోయింది. నాకు భయమేసుకొచ్చి, చప్పున గుర మెక్కి -- దానివెంట వెళ్ళాను. నల్మని శాలువ కవ్పుకుని వ్యారని చేలోపడి నా ముద్దు కోడలు అలా పరుగెత్తి వెళ్ళడం చూస్తూూంక1టు ఎంతో ఘోర మనిపించింది నాకు.

“అలిమన్‌! ఆగు! ఏమైందేమిటి? ఆగు, అలిమన్‌![”” అని కేకేశా కాని అది ఆగలేదు.

బూడిదెవన్నె దాట్టగుురం ఎనాడో దౌదుతీసి వెళ్ళిన ఆ రోడ్డు చేరుకుందది. అక్కడ అందుకున్నాను. దానిని,

““నువ్వేసీ అనక్కు అత్తయ్యా! నువ్వేమీ అనకు! ఏమీ అనకు నన్ను!” అంది.

నేను గుురాన్ని ఆపాను ఆమె గ్యురందగ్నరకి వచ్చి, దాని జూలు వట్టుకున్మి నా పాదంమీద వడి వెక్కివెక్కి ఏడవడం మొదలెట్టింది. నేను ఏమీ అనకుండా వూరకున్నాను. అనడానికేనా ఏముంది గనుక? కాస్సే పటికి అది తలెత్తింది ముఖం అంతా బురద పట్టి, కన్నీటితో తడిసి వుంది. అలా ఏడుస్తూనే అంది: 90

“అత్తయ్యా, చూడు, సూర్యుడెలా వెలిగిపోతున్నాడో, ఆకాశం ఎంత అందంగా వుందో, స్తైవ్‌మైదానమంతా పువ్వులతో ఎంత ముచ్చటగొ వుందో! కాసీమ్‌ మరి రానేరాడంటావా? ఎన్నటికీ రానేరాడా”ో

“రాడు. ఇహ తిరిగిరాడు” అన్నాన్నేను,

ఆలిమన్‌ భారంగా నిట్టూర్చింది.

“నన్ను తృమించు. అత్తయ్యా” అంది మెల్లగా. “పరుగెత్తి పారిపోయి అతడు పోయిన చోటనే అతనితో కలిసి చచ్చిపోవాలని వుంది నాకు

ఇహ నేను దుఃఖం అవుకోలేక ఏడ్చేశాను, ఏమనడానికీ నా నోరు ఆడలేదు, నేను గనుక నిజంగా తెలివితేటలుగల దాన్నీ, ముందు చూపును దాన్నీ అయివుంయే. గట్టిగా. చెప్పి చివాళ్ళేసి వుండేదాన్ని: “నువ్వేమి. చిన్న పిల్ళివా చితకపిల్ణవా? నువ్వు ఒక్కదానవేనా ఏమిటి, వీలాగే ఎంతమంది ఆడాళ్ళు మొగుళ్ళు చచ్చిపోయి అఘోరిన్తున్నారుకారు? -- వాళ్ళెందరో లెక్క "సెళ్ళేందుకేనా సాధ్యంకాదే! నువ్వు తమాయించుకోవాలి. నా మాటలు అతి కిరాతకమే అ; వికనిపించినా నరే కాసీమ్‌ని నువ్వు మరచిపోవాలి. అయిందేదో అయింది, అది మళ్ళీ రాదు. సమయం వస్తుంది నీ మన నుకు నచ్చిన మగాడు నీకే అవుపడతాడు. నువ్వు గనుక మనసు కుదట ెట్టుకోకపోతివా నువ్వు మరీ ఆధ్వానమైపోతావు. ఇలా అడుగంటిపో కూడదు, తప్పు! నువ్వింకా చిన్నదానవు, నాలుగు కాలొలు బతకాల్సిన దానవు” ఈ మొరటు సత్యాన్ని ఈ ఏక్షైక సత్యాన్ని దానితో చెప్పేందుకు నాక ప్పుడు. ధ్మెర్యం చాలిందికాదే అని ఇప్పుడు విచారిస్తున్నా. తర్వాత కూడా ఎక్నోపార్ము నాకు అవకాశం దొరికింది, ఆ మాటలు నాలుక చివరవరకూ వచ్చేవి, కాని అనేందుకు జంకే దాన్ని, అదేదో నా శక్తికి మించిన శక్తి యేదో నన్ను పట్టుకుని వెనక్కి. లాగేసేది. అసలు అలిమన్‌ నా మాటలు వినేందుకే ఇవ్నపడేదికాదు. ఏమాటకైనా, నిజంగానే అనువైన వేళ ఒకటుంటుంది, అప్పుడది, ఎ్యారగా కాలిన ఇనుంలాగున మెత్తగా వుంటుంది,

త్ర

కాని ఆ అదను కాస్తా చప్పిపోయిందంటు మాతం -- అది చల్ళబడిపోయి రాయీ సాషాణమూ అయిపోయి, గుండెలమీద చాపరాయి అయి కూచుం టుంది ఇక దాన్ని వదలరించుకోవడం దుర్శ్షటంమవుతుంది, ఇదంతా ఇప్పుడు ఇన్నేళ్ళు అయినాక ఇప్పుడు, అంటున్నాను. మరి అప్పుడు, ద్లైనం దినపు గొడవల్నో, నిత్యజీవితవు బెంగల్లో, సమష్క్టిక్మేతపు అవసరాల కొరతల్నో దేని గురించి అనుకోడానికీ యోచించుకోడానికి వేళ లేకపోయింది. మా ఆశలన్నీ మా ఆలోచనలన్నీ ఒకే ఒక విషయంపై లన్నమయాయి- త్వరగా జయం కల్నాలిి త్వరగా యుద్దం ముగియాల్మి ఇహ కడనుదంతా తర్వాత చూసుకోవచ్చు. యుద్చం ముగిసిందీ అంతే -ిఇక సర్వమూ దేనికది అమరిపోతుంది -"అనుకున్నాం అప్పుడు. కాని అదేమీ అలా జర తి

“తల్టీ, భూదేవీ సువన్‌కూలూ, కాసీమూలాంటి మనుషులు నేల కొరిగినప్పుడు కొండలు ఎందుకు కూలిపోవు, సరస్సులు ఎందుకు పొంగి పోవు ఈంటడి కొడుకులు ఇద్దరూ. గొప్ప "సేద్యకాండే. ఇలాంటి మను షుల కృషివల్శనే కదా ఆదినుండీ కూడా (పసంచం ఒతుక్కొన్తూంది! దానిని వాళ్ళు తిండిపెట్టి పోషించారు, యుద్దాలు వచ్చినప్పుడు దానిని కాపాడారు, అ్మస్తృశ్యస్తాలు ధరించి అందరికంళు ముందు యుద్దంలోకి ఉరికారు.. యుద్దమే. లేకుండా వున్నట్టయితే నువన్‌కూలూ, కాసీమూ ఇంకా ఇంకా ఎంత పనిచేసుండే వారో కదా, తమ (శమ ఫలితంగా ఎంత మందికో ఉపకారం చేసివుండేవారు కద్మా ఇంకా ఎన్ని చేలో చల్చి వుండే వారు, ఎంత పంటో నూర్చివుండేవారు కదా! వాళ్ళమటుకు వాళ్ళే తమ తోడిమనుషుల (శమవల్శ్మ మరింత ధన్యురై, ఇంకా ఎంతో అనందమూ సొఖ్యమూ అనుభవించి వుండేవారు కదా! తల్లీ భూదేవీ నువ్వే చెప్పు, నాతో నిజంగా చెప్పు. యుద్దం లేకుండా మనుషులు బతకలేరా?” రై

“చాలా కష్టమైన (పశ్నే వేశావు నువ్వు తొాల్మొనాయ్‌, ఈనాటికీ ఐపూ. జాడా లేకుండా యుద్దాల్నో మాయమైైసోయిన _పజలూ వుండే వారు అగ్నికి ఆహుత్లైపోయినన్కీ ఎడారి ఇసుకకింద కప్పడిపోయినవీ మహా నగరాలూ వుండేవి మానవుని అడుగుజొాడకోనమని నేను యుగయుగాలుూ కలలుగన్న కాలమూ. వుండేది. (ప్రజలు ఒకరిమీద ఒకరు యుద్దానికి దిగే ప్పుడు (ప్రతీసారి నేను అనేదాన్ని: ఆగండి. ఒకరి రక్తం ఒకరు చిందిం చుకోకండి.” ఈ రోజు కూడా మళ్ళీ అంటున్నాను: “పర్వతాల కావల, సమ్ముదం అద్బరిని వున్న శపజలారా ఈ చక్కని (చ్రపంచంమీద నివ సించే _పజలారా. మీకేమి తక్కువొచ్చింది భూమూ? ఇదిగో నేను వున్నాను - భూమిని! మీ అందరికోసమనే నేనున్నాను, మీరందరూ నాకు సమానమే. మీ విరోధాలు నాకొద్దు, నాక్కావలసినది మీ "స్నీహమూ మీ (తమా! నాగటి చాలులో ఒక్క విత్తు మీరు వేయండి -- వేయి. విత్తులు ఇస్తాను మీకు. ఒక్క పుడక పాతండి - మహావృక్షంగా మొలిసిస్తాను. తోట వేయిం చండి -- ఫలాలు. కురిపిస్తాను.. పశుగణాలను. పెంచండి - నేను. పచ్చగడ్డి అయి. మొలుస్తాను. ఇళ్ళు కట్టండి - నేనే గోడల్సె. లేస్తాను. వృడ్చిలోకి రండి జనసంఖ్య వృది చేయండి - మీ అందరికోనమూ వేనే చక్కని ఇల్ఫివుతాను. నేను అనంతం, నేను అపారం, నేను (పగాఢం, నేను ఉన్నతం, నేను అశేషం -- మీరందరూ. నానుండి ఎంత తీనుకున్నా నేనింకా ఇస్తాను! మరి నువ్వో, తొల్నాొనాయ్‌, నువ్వు నన్ను అడుగుతున్నావు యుద్బంలేకుండా మనుషులు బతకలేరా అని. అది నామీద కాదు అది మీమీదే ఆధారపడి వుంది మీ సంకల్పంమీదా మీ జ్ఞానంమీదొ ఆధారపడి. వుంది

“కన్నతల్నీీ భూదేవీ! నువ్వు ఒక్కసారి ఆలోచించుకో నీ పని వాళ్ళందరిలోనూ _ తెలివ్హై నవాళ్ళూ; మ్మృన్తులందరిలోనూ. గట్చివాళ్ళూ యుద్చంలో చచ్చిషోతున్నారే. దీనికి నేను ఎంత మ్యాతం సమాధానపడను, నా బొందిలో (పాణం వున్నంతవరకు నేను సమౌాధానపడేది లేదు!

“ఐతే వాటివల్న. వేను బాధపడడంలేదనే నువ్వు అనుకుంటున్నావు

రి

కాబోలు? అలా ఎంతమాతమూ అనుకోకు, నేనెంతో బాధపడుతున్నాను. కృషికారుల హస్తాలు నన్ను స్పృశించడంలేదని నా మనను ఎంతో పరిత పించిపోతూంది;, నా బిడ్మలకోసమని, నా సేద్యగాండకోసమని అహోరా (తాలు ఏడుస్తున్నాను, సువన్‌కూలూ కాసీమూ, జైనాక్తూ నేలకొరిగిన "సైనికు లందరూ లేకపోవడం నా కెంతో లోపంగా వుంది. నన్ను దున్న కుండా వదిలేసినప్పుడు, "పైరుతో వున్న చేలు కోయకుండా వున్నవ్వుడు, పంట మౌర్చులేకుండా దిగడిపోయినప్పుడు “ఓ నా సేద్యగాళ్ళూ, ఎక్కడు న్నారు మీరు? ఓ విత్తువారా ఎక్కడున్నారు మీరు? నా బిడ్మలారా లేవండి! "సద్యగాళ్ళూ +, రా రండి! వచ్చి నాకు సాయంచేయండి, నాకు ఊపిరి సలపడంలేదు, నేను చచ్చిపోతున్నాన్మరా!' 'అని నేను వాళ్ళను విలు స్తూంటాను. అప్పుడు సువన్‌కూల్‌ తన సార పట్టుకునీీ కాసీమ్‌ తన కంబైన్‌ నడిపించీ, జ్లైనాక్‌ ఈన బండి తీసుకొచ్చి నా దగ్గరకి వస్తే ఎంత బాగుండును! కాని వాళ్ళు ఏ (వళ్యుత్తరమూ ఇవ్వరు...”

“భూదేవీ వీ మాటలకు ధన్యవాదాలు. వాళ్ళు లేకపోవడం . నాకెంత లోటు అనిపిన్తూందో నీకూ అంత లోటూ అనిపిస్తూందన్న మాట, వాళ్ళకోసం. నేనెంత దుఃభిస్తున్నానో, నువ్వూ అంత దుఃఖిస్తున్నావను మాట, భూదేవ్సీ నీకు ధన్యవాదాలు.” 9

యుద్ధం మూడో ఏడాదీ నాల్నో ఏడాదీ సంతోషాన్నీ తీసుకొచ్చాయి, కష్టాన్నీ తీసుకొచ్చాయి: శ్ళతువును ఒక్కొక్క. అడుగే ఒక్కొక్క. అడుగే వెనక్కివెనక్కి తరిమేశారు -- మా గుండె సంబరపడింది, ఐనప్పటికీ ఆ రోజుల్లో బతుకు రోజు రోజుకి మరింత మరింత దుర్భరష్టైపోతూ వచ్చింది. శరత్తులో అంత కష్ట్పృమనిపించలేదు, దుబ్బుల్లో రాలిపోయి. వుండిపోయిన కంకుర్ని పోగుచేసుకున్నాం, పెరటి తోటల్నో పండిన ఉర్హగడ్డలు తవ్వి ర్రిశ్ల ”

ఏరుకున్నాం, కాని చలికాలం మధ్యలో ఇహ ఆకలి పస్తులు మొదలయాయి. వసంతకారులోనూూ, బంగారు పసిమి వేసవిలోనూ మరీ కష్మ్టాలు వచ్చాయి, కొందరికి తిండి తిప్పలే వుండేవికావు, ఆకూ అలమూ తిని, నీళ్ళలో ఓ చుక్క. పాలు పోసుకుని తాగేవారు. నేనూ అలిమనూ ఇద్సరమూ వని చేసేవాళ్ళం, మా కొంగుపట్టుకుని వేలాడ్నానికి పిల్లా పీచూ ఎవ్వరూ లేరు మాకు. నిజానికి పిల్చా పీచూ వుంటేనే నయమనిపించేది. కడమ ఇళ్ళల్టో అందులోనూ గంపెడు. పిల్చలున్న ఇళ్ళల్నో పిల్లల్ని - ఆనవతుంబల్భా పొట్టలూ, పొంగిన ముఖాల్తూ పరాయివాళ్ళ చేతులవంక ఓ పినరు రెట్టై ముక్కకోసమని నోటితో అడగకుండా. కళ్ళతో (పాధేయపడుతూన్న పిల్ళల్ని - చూసేసరికి... గుండె బద్బలైపోయేది.. “మీరు యుద్బంలోకి వెళ్ళండి, అక్కడికెళ్ళి మీరు చావండి -- అలా చస్తిరా అప్పుడు యుద్దం తప్పుకుండా. ముగుస్తుంది, అప్పుడు పిల్ళలకి నుష్కుగా తిండి దొరుకు తుంది” అని ఎవరైనా నాతో అనివుంయే నేను ఒక్క త్షణమేనా ముందు వెనుకలు ఆలోచించకుండా యుద్ధంలోకి ఉరికేదాన్నే. ఆకరితో. అలమటి స్తూన్న ఆ చూపులు తప్పించుకుందుకు ఆ పని తప్పకుండా చేసి తీరు తాననిపించింది. ఇలా అనుకుని ఈ ఆలోచనమ అలిమన్‌తో పాలుసంచుకు న్నప్పుడు ఆమె నాకేసి ఓ నిమిషం చూసి, తర్వాత అంది “దేనూ ఆ పనే చేసివుందును. అన్నిటికంటే ఘోరం ఎందుకిలా వాళ్ళు ఆకలి పస్తులుండాలో పిల్గ లకేమీ ఆర్జ్య కాకపోవడం, ఇందుకు కారణమేమిచో "పెద్దాళ్ళకి. తెలుసు, ఎప్పుడో ఒకప్పుడు ఇది అభిర్హై తీరుతుందని వాళ్ళకి తెలుసు, అందుచేత 'పెదాళ్ళు వాళ్ళమటుకు వాళ్ళు ఎలాగే ఊరటపొందుతారు. పిల్ళలకి. యిది. తెలీదు. వాళ్ళ తం్యడులు యుద్దంనుంచి వచ్చేవరకు పిల్లల్ని మనమే పోష్టించాలి. ఈ పని మనమే చేయాలి, అత్తయ్యా, ఈ మ్మాతమూ వేయకపోతే. ఇహ బతికి ఎందుకు...” యుద్చంకోసమే నర్వమూ సంపూర్మంగా అర్పించేశాం: జీవితం, (శమ, సంకల్పం, ఇహ చివరికి చంటిసిల్బలకోనమని కాచే జావ కూడానూ -- 95

సర్వమూ సంపూర్ణంగా ఒక పినరంతైైనా వుంచేయకుండా ఆకలి తీరని ఆ యుద్దం నోచ్బోకే వెళ్ళిపోయింది. ఐనప్పటిక్సీ యుద్దంకోసం. వీమీ ఇవ్వడం ఇష్టపడని వాళ్ళూ లేకపోలేదు; అవును అలాంటి మనుషులు ఉండనే వున్నారు, మరి అలాంటప్పుడు ఆ చూట దాచుకోవడం ఎందుకు? మా పొట్టకొట్టి ఆ పస్బైడు తిండేనా నూ నోట్మోకి వెళ్ళకుండా వొళ్ళు దాన్ని కాజేశారు.

ఓ. సారి ఘోరమైన ఘటన జరిగింది... అది పంధొమ్మిదివందల నలభ్హైమూడు. చలికాలం నడిమధ్యలోనో, చివరలోనో జరిగింది. స్తైవ్‌ మైదానంలో అక్కడా అక్కడా వేలను కప్పిన మంచు కరిగి నేల కనిపిస్తోంది, కాని ర్యాతిపూట ఇళ్ళలో కిటికీ అద్దాలప్టైన మంచు. పేరుకుసోయేది.

ఓ రోజు రాతి వూరు మాటు మణిగింది. తటాల్న ఎవరో దభీదభీ మని కిటికీ తట్బారు, కిటికీ అద్దాలు బద్బలైపోయాయనే. అనుకున్నాను.

“తాల్తానాయ్‌! మేస్త్రీ లెండి లెండి! న్యిద అెండి![” అని వీధిలో మంచి ఎవరో కేకపెట్టా రు

నేనూ అలిమనూ హడరిపితూ మంచంమీదనుంచి చెంగున లేచాం.

“అత్తయ్యా!” అంది. అలిమన్‌ చీకటిలో గాద్దదికంగా. ఎదో అద్భుతం జరగబోతున్నట్టు.

అబ్బ! ఆ పాపిష్ఫి ఆశ చావకుండా మనస్సులో అలా దేవుళ్ళాడుతూనే వుంది! నా గుండె కూడా భయంతోనూ, అస్సపష్టృమ్షైన ఆనందంతోనూ ఫళ్టేసినట్టయింది: “నమో మా వాళ్ళలోనూ ఎవరేనా తిరిగి వచ్చా రేమోఫి” అలా అనుకుంటూ కిటికీ అద్భంలోనుంచి అళ్ళే చూశాను.

“ఎవరక్కడ? ఎవరది?”

“బైటకి. రాండి, తొల్గొనాయ్‌! త్వరగా రాండి! గ్యురాల్ని ఎవరో పట్టుకుపోయారు!”. అని ఎవరి గొంతుకో కిటికీదగ్గర వినబడింది.

అలిమన్‌ దీపం నెరిగించేలోొపును నేను గబగబ బూడ్సు తొడుక్కుని, "పెద్దకోటు వేసుకుని వీధిలోకి పరుగెత్తాను. మేం గ్యురవుసాల చేరుకునే 96

సరికి అప్పటికే అక్కడ అధ్యకుడితోపాటు జనం సోగ్లై వున్నారు. దొంగలు పడ్కి మూడు. గ్యురాలను తోలుకుపోయారు, ఆ తోలుకుపోయిన వాటిలో మేం సమష్క్టిత్షేతానికి ఇచ్చిన బూడిదెవన్నె దాట్లగుురం కూడా వుంది. మా మ్మేస్తీకి పున్న విత్తులుకొట్టిన గ్యురాల్నో ఇవే (వశస్తమైనవి. వసంత కారు. దుక్కులకోసమని వీటిని తయాకీలో వుంచుతూన్నాం.. గురవు సాల మనిషి అన్నాడు: గ్యురాలకి అర్భర్మాతి మేతకోసమని కనవు తెచ్చేందుకు గడ్డికొతారానికి తను వెళ్ళాడట. తీరా తను వచ్చి చూసుకునే సరికి సాలలో లాంతరు ఆరిపోయి, అంతా అంధకారంగా వుందట. బహుశ గాలికి ఆరి పోయుంటుంది. దీపం అనుకుని తాపీగా లాంతరు నెలిగిచి చూసే సరికి -- ఇంకేముంది చివరి మూడు సొలలూ ఖాళీ,

ఆ రోజుల్లో పనిచేసే మూడు గ్మురాలను సమస్మ్విజ్మేతం నష్ట పోయిందంటే ఈ రోజుల్బో పది (టౌక్టర్సు నష్టంతో సమానం అన్న మౌట. బాగా అలోచిస్తే దాని అర్భం-- యావత్తు యుద్ద శేణిలోనూ వున్న (పతి "స్పైనికుడూ ఒక రోజు (బెడ్డు భత్యం నష్కపోవడంతో ఇది సమాన మన్నమాట. మేం గ్యూరాలెక్కాం, మాలో కొందరు తుపాకులు పట్టుకున్నారు. దొంగల వెంట పడ్డాం. వాళ్ళు మాకు దొరికి వుంటే, మాకు దయ దాక్షిణ్యాలు వుండేవేకావు. నిజంగా చెబుతున్నాను, మాకు వీ కనికరమూ వుండేది కాదు!

(గామం పొలిమేర చేరగానే ముగ్గురు నల్సురం కలిసి చిన్నచిన్న జట్టుగా. విడిపోయి, చెరి ఒక దిక్కూ. వెళ్ళాం. వేను స్వారిచేస్తూన్నది విత్తులుక్‌ట్టృని జాతి గ్మురం, నివ్వులాంటిదిి. నాల్ను కాళ్ళూ ఎగరేసి ఎప్పుడు పోదునా అని వుంటుంది దానికి ఇహ కళ్ళెం వదలి దాన్ని పోనిచ్చాం నాకు బాగా జ్ఞాపకం వుంది. హ్హైరోడ్ను దాటి కొండల అంచువెంట దూనుకుపోయాం, నాతో కూడా నూవాళ్ళు మరిద్నరున్నారు. నేను చటిక్కున. వెనక్కి తిరిగి చూసేసరికి -- వాళ్ళిద్దరూ మరి అవుపడ్డేదు, వాళ్ళు మరో పక్కదారంళే వెళ్ళారో, నేనే మరో పక్కదారంట వెళ్ళానో 72122 గగ!

మరి. దారి తప్పిపోవడం సులువే: చం్యదోదయం అయి, వన్నెల వున్నప్ప టిక్కీ అది మాయిదారి వెలుగు - ఓ ఇరవ్హై గజాల ఆవల అంతా మసక చీకటిలో కలసిపోతుంది. ఐనా ఆ గ్యురపు దొంగలను ఎలాగైనా పట్టు కోవాలనే ఆలోచన తప్ప నా బ్యురలో మరో ఆలోచనే లేదు. గ్మురాల్ని తోలుకు పోయారో అని నాకు ఎంత చికాకూ కోపమూ వచ్చాయంటే నా గరం నన్ను ఎక్కడికి తీనుకెళ్తూందో కూడా నేను చూసుకోలేదు. అది తటాల్న నిలబడిపోయేసరిక్కి అప్పుడు చూసుకున్నా -- ఎదుట అగాధంలా వున్న కనుమ. మొదటి వరుస కొండల్మోకి సరిగ్మా వచ్చామన్నమాట, నల్నని పర్వత పంక్తి వెనుక చం[దుడు పదిలంగా కదుల్లున్నాడు, నక్ష్మ్యతాలు మిణుకు మిణుకు మంటున్నాయి, చుట్టుపక్కల ఎక్కడా దీపం అన్నది కానరావడంలేదు. నేంమీదనుండి. గాలి జోరున లేస్తూంద్కి ఎండిన ఉమ్మెత్త పొదలూ రెవ ెపలాడిస్తూూ,. కీచుగా ఈలకొడుతూంది. కూలిపోయి. పడిపోయిన పాత మచ్చి నమౌధి. శిథిలాలలోనుంచి. గుడ్డగూబలు కూస్తున్నాయి.

స్వారిచేస్తూ. దారికి అడ్డుగా వున్న కనుమలోకి దిగాను. ఏ చడీ చినబడళల్తేదు.. నక్క ఒకటి న్యూతం జడుసుకుని రెల్లు పాదల్టోనుంచి గంతుదేస్పి' వీలిదాయ. వసిమి నన్నెవలె వెన్నెట్హో కనబడుళూ రివ్వున పారి పోయింది. చుట్టుపక్కల మరే జీవీ కానరాలేదు

గ్యురాన్ని (గామంకేసి తిరుగు ముఖం పట్టించాను. కనుము అంచు వెంట వెళ్తూండగా మా (గామంలో వుంటూండిన జెన్‌ షెన్‌కూల్‌ గురించి ఆలోచించాను. ఇతగాడు "స్టైన్యంనుండి పరారై వచ్చేశాడనీ, ఇలాంటి వాళ్ళే మరో ఇద్దరు -- పసిమి లోయవాళ్ళో, మరెక్కడనుంచి వచ్చినవాళ్ళు మరి -- కొండల్లో దాగుంటున్నారనీ: వూళ్ళు నలుగురూ. చెప్పుకుంటూన్న సంగతి నాకు జ్ఞాపకం వచ్చింది. నేనూ విన్నానేగాని, ఆ పుకార్మను నేనంతగా “పట్టించుకోలేదు. సర్వమూ ఇంత (పమాదంలో వున్నప్పుడు ఇలా వొళ్ళు దాచుకునే వాళ్ళు వుండడం ఎలా సాధ్యమో నాకేమీ అర్భంకాలేదు. కొంద లేమా యుద్దానికెళ్ళి. దెబ్బలు. తిని చచ్చిపోవాలా? కొందరేమో వీళ్ళ వ!

వెనకాల దాగుని హాయిగా బతకాలా? అబ్బెచ్బే, ఇంత సిగ్గులజ్జలు లేనివాళ్ళు ఎవ్వరూ. వుండరు అని అనుకున్నా నేను. కాని ఇప్పుడు తటాల్న నాకు అనుమానం తోచింది. (గామంలో వున్న వాళ్ళం ఆందరం, అరచేతి ఐదు వేళ్ళల్ధా ఒకరినొకరం ఎరుగుదుం. పోనీ అనుకుందుకేనా గ్యురపు దొంగలాంటి మనిషి ఒక్కడూ లేడు మాలో, ఇంతకీ ఎత్తుకుపోయిన వస్తువును దాచేయడానిక్కి కుట్టునూదా ఏమన్నానా, గ్యురమాయె. అందు లోనూ ఒకటి కాదు, మూడు గ్యురాలాయె, దీని అర్జం, దొంగలు ఎక్క డ్నుంచో వచ్చివుండాలనే.. వీళ్ళిప్పుడు తోడేళ్ళల్భా స్పైవ్‌మై దానంలోనూ కొండల్నోనూ తిరుగాడుతూండాలి. జెన్‌'షెన్‌కూల్‌ నిజంగానే "సైన్యంనుండి వరారే అయితే ఇకనేం! ఇది వాడి వనే అయివుండాలి అనుకున్నాను. ఐనా దీనికి రుజువూ దాఖలా ఏమీ కనబడదే: ఏది ఎలా వున్నా, దొరికేవరకూ దొంగకాడు, ఇంతకీ వాచ్చావ్వరూ. చూడళేదాయె.

ఈ మూడు గురాలనూ ఒక జట్టుగా రెండు క్మరుల నాగటికి కట్ళ్టువాళ్ళం. ఎలాగో ఒకలా తంటాలుపడి. నాలుగు గురవు దూడలను లొంగదీసి నాగటికి కట్టాం. పాపం, మౌ గుండెలు అవిసిపోయాయి. కొనీ ఏం చెయ్యడం? గత్యంతరం శేదాయె. విత్తే కాలం రానేవచ్చిందె, తరుణం మించిపొతే కార్యంలేదు;, గుండెలు అవిసిపోవడడం మాట తర్వాత చూసుకుందాం, దొంగల మాట ఇప్పుడేమొచ్చె తొందర అనుకున్నాం. ఈ వసంతకాలంలాంటి. గడ్డు వసంతకాలాన్ని నా జన్మ అంతట్బోనూ ఇహ చూొడ్చేదు. (పజలా? (పజల్నో ఏ తప్పు లేదు. (వజలకి పని చేయాలనే వుండె పని చేయడానికి శాయశక్తులా తంటాలుపడ్డారు, కాని ఓ మూల కడువులో కాల్హూంకు కడుపులు చేతిలో పెట్టుకుని ఏం పనిచేయగలరు? వెనకటి రోజుల్ళో ఒక రోజులో చేసేపని ఇప్పుడు వారంరోజులు పడుళూండె. ఆలస్యంగా సాగుతున్నాయి. పనులు, నానువుతో జరుగుతూంది విత్తడం. ఇదేదీ చాలనట్టు, మరొక దురదృష్వ్ట్పం వచ్చి పట్టుకుంది. సమష్టి క్షేతంలో సరిపడ్డా విత్తనాలు లేకపోయాయి. ఇహ ఇక్కడా అక్కడా వూడి 72 9

ఆ మూలా ఈ మూలా వెతకి, గింజ గింజా ఎరి, పోగుచేసి ఆరబోస్తి ఎలాగో చల్చీవెడీీ మా దళం మాతం పాను (పకారం విత్తడం పూర్తిచేసింది.

మా బతుకుల తీరు గురించి ఆ రోజుల్లో నేను త్మీవంగా ఆలోచించే దాన్ని. రోజంతా రెక్కలూడిపోయేటట్టు కష్టపడిన తర్వాత -- పనిరోజుకి ముట్టాల్సిన భత్యాలూ వెచ్చాలూ ఏమీ ముట్టడంలేదు. అంతకుముందు కూడబెట్టుకున్న నిల్వలన్నీ ఏనాడో నిండుకున్నాయి. ఇహ ఏం చేయడం? దేశంమీద పడి తిరగడమొా, నాలుగు దిక్కులా చెదిరిపోయి. గాలిగుడ్డుల్హా దేవుళ్ళాడ్డమా?. దీని అర్హం ఇహ అన్నీ వదలుకోవడమే అన్నమాట. అబ్బే, వీల్ళేదు. ఐతే, మీదటికి బతకడం ఎలా? సరే శరత్తువరకూ సాగి, చలికాలం కూడా ఎలాగో ఒకలాగ ఈడ్చేస్తామే అనుకుందాం, తర్వాత మళ్ళీ వసంతకాలం వస్తుంద్యే అప్పుడు మళ్ళీ అర్జాకఠితో బాధవడుతూ నీర్సించిపోయినవాళ్ళ చేత పనిచేయించడమూ మర్కి పనిచేయకపోతే అసలు బువ్వ వుండదాయె, బతకడం ఎలాగు?

పూర్వాపరాలన్నీ ఆలోచించేదాన్ని ర్యాతి ని,దపళ్ళేదికాదు.. ఓనాడు తటాలున మెదడులో మెరప్పులా మెరసింది ఓ ఆలోచన: బీడుగా వదిలేసీన భూమిని విడిగా వున్న చిన్న మడివెక్కని దున్నితే ఆ పంటను అన్ని కుటుంబాలూ పంచుకుని తినొచ్చునే. ఈ సంగతి అధ్యతుడితో మాట్మాడా, అక్కడనుంచి బయల్చేరి జిల్లా ఆఫీసుకి వెళ్ళా. వెళ్ళి మా ష్థాను మేం పూర్తిచేశాం, ఇదె ష్టానుకుమించి అదనంగా చేసే పన్సి దీనిని మా సొంత కష్క్పంమీదడ అధారపడి మా అంతట మేమే చేసుకుంటాం, ఈ విధంగా మా వనిరోజులకి ముట్టాల్సినదీ మాకు ముట్టుతుంది. _పజలకీ ఆదరవూ దొరుకుతుంది అని చెప్పా. బల్బదగ్శర కూచున్న మనిషి ఎవరో ఒకతను ఓ మాట విసిరాడు

“సమష్మ్విజ్మేతపు స్టాలిన్‌ చట్టాన్ని అత్మికమిస్తా వే!”

నాకు వాళ్ళు మండి అనేశాః

“చట్టం చట్టుబండలు గానూ! చట్టమూ లేదు గిట్టమూ లేదు! 1గగ

తిళ్ళూ. తిప్పలూ లేకుండా చస్తూంఘే తిండి పెళ్ళే నాధుడెవడయ్యా?”

“ఇలంటి మాటలన్నందుకు నీకు ఏ గతి పడుతుందో తెలుసుగా”

“తెలుసు. నీకు అదే తేలిక్తైతే తోలవయ్యా నన్నక్కడికి ఒక్క పంగతి ముందు ఆలోచించుకుని మరీ ఆ పనిచెయ్యి -- యుద్ధ శేణిలో వున్న "సైనికులకి (బెడ్డుకోసమని విత్తనాలు ఎవరు విత్తుతారయ్యా?””

పెద్ద గగ్నోలు. బయళ్ళేరింది. జిల్బా పార్టీ కమిటీలో గొప్ప రగడ లేచింది. దీనికి నేను సొంతంగా బాధ్యత తీసుకునే షరతుపైన జిలా కమిటీ సమావేశం కొసకి ఒప్పుకుంది. కాని అసలు విషయం బాధ్యత (పళ్ళ కాదు, అసలు విషయం విత్తనాలు గురించి. సమషిత్నేతంలో ఒక్క గింజ ఐనా లేదు -- పూర్తిగా. ఖాలీ, వున్నదంతా చల్సేశాం. కిందా మీదా పడి ఆలోచించా. ఆలోచించి మా దళంవాళ్ళనందరినీ - ముసలీ ముతకా, పిళ్ళా జెల్ళాా అందరినీ -- పిలిచా. అదాక సమావేశంగా కానేకాదు, కుటుంబం అంతా కలీసి ఆలోచించుకునే నభగా కూడాం.

“మనం నిశ్చయించుకుందాం -- ఎమిటి. చేయడం మనం? ఇప్పుడు మనం చేనులో చల్ళిన దానిమీద మనమేమీ అశపెట్టుకోకూడదు. అదంతా యుద్శ్మశేణికే అనే సంగతి మీకందరికీ తెలుసు, దానిలో ఏమైనా మిగు ల్హుందా అంటే అది విత్తనాలకి అళ్ళేపెళష్టేయాలి కదా, మీ దగ్గర అక్కడా అక్కడా ఏ మతం గిండ్జైనా మీ కంటబడినట్టాయెనా, దానిని చిన్న పాలంలో చలి, "పెద్ద కుటుంబాలున్నవాళ్ళకీ, ముసలివాళ్ళకీ అనాధ శువులకీ. బువ్వ "పట్చొచ్చు.. మీకు గనుక నామీద నమ్మకం వుంకే ఈ బాధ్యతను. నేను నామీద వేసుకుంటా. ఇప్పుడు మనం చేయాల్సిం దేమిటంటేః బంగారంలా దాచుకున్న గింజల్ని ఏమా తష్టైనా సరే మీరు చాచుకునివుంప్కే మీలో (పతి ఒక్కరూ కూడా ఇంటికి వెళ్ళి ఈ రోజే మీ సంచుల్నోనూ జాడీల్నోనూ. అడుగూ మడుగూ వున్న గింజల్ని కూడా పట్టుకొచ్చి ఇచ్చేయాలి. మా నోట్మోకి వెళ్ళార్సిన ఆ పప్పైెడు తిండీ మేమే వదలుకుంటున్నాం, ఇహ మేం ఆకలితో మాడి చావాల్సిందే ఆంటూ

1౧1

నామీద కోపంతెచ్చుకోకండి, పంట _ చేతికొచ్చేవరకూ మనం ఎలొగో ఓలాగు పాలచుక్కలమీదేనా బతికి ఈడ్పుకొస్తాం, అందుకు (వతిఫలంగా వతి గింజకీ నూరు. గింజలు మనకి ముట్టుతాయి. మ్మితులారా! మీరు శాయశక్తులా చెమటోడ్చి, వళ్ళు బిగించి, నడుం కట్టండి, మీ కోసమూ, మీ పిల్ళల కోసమూ ఈ వీరోచిత కృత్యానికి సాహసించండి. వ్‌మీ విచా రించకండి. నేను బిడ్డలు గన్న తల్గిని నా మాట నమ్మండి, నాకు సాయ పడండి, తరుణం మించిపోలేదు. విత్తులు చల్ళేందుకు ఇంకా వేళ వుంది...”

అక్కడ చేరిన అందరూ నాకు ఊత ఇచ్చినక్ళే కనబడింది. కాని తీరాచేతలకి వచ్చేసరికల్టా, అప్పుడు వాళ్ళకి కష్టమని తోచింది ఏకంగా ఘోరమే అనిసించేసింది. గంపెడు సంసారాలున్న తల్లులు వీధిలోకి వరు గెత్తుకొచ్చేసి లోకంమీద వున్న సర్వానిక్కీ యుద్నానిక్సీ వాళ్ళ బతుకురికీ, వాళ్ళ పిల్ళల బతుకులక్సీ సమష్మిజేతానికీ, నాకూ, శాపనార్హాలు "పెడుతూ, తిట్టుకుంటూ ఉసూరుమంటూం'కే నాకు మరీ ఘోరమనిపించిపోయింది. వాళ్ళు ఇంతలా బాధపడిపోయినా కూడా, ఆ దాచుకున్న గింజల్ని ఇచ్చేయడ మంటే తమ గుండెకాయలో ఒక ముక్క కోసి ఇచ్చేయడమే అయినా, ఎంతో కాంత (పతీవాళ్ళూ తాము ఇవ్వగల్సినదంతా ఇచ్చారు: కుంచెడు ఇవ్వగల్సిన వాళ్ళు కుంచెడు ఇచ్చారు పిడికెడు ఇవ్వగల్సి ననాళ్ళు పిడికడూ ఇచ్చారు. వాళ్ళ దగ్గర వున్న అఖరి గింజనహా ఏరి తీసుకొచ్చి ఇచ్చారన్న నంగతి వాకు తెలునుు తెలిసి వుండి కూడా నేను వాళ్ళ దగ్శరనుంచి తీసు కున్నాను. అందరు ఇచ్చినదీ పిడికెడేసీ పిడికెడేసీ తీసి ఒక సంచీలో పోగు చేశాను. ఇంటింటికీ బండిమీద వెళ్ళి; ఇంట్నోవాళ్ళని (పాధేయపడి, బతి మాలుకుని బానూలుకున్సి కోప్పడి వాళ్ళ చేతుల్మోనుంచి బలవంతాన ఊడబెరికా. నాకొక్కమే ఊరట. శరత్తులో ఒక్కొక్క పిడికెడుకీ ఒక్కొక్క బస్తా వాళ్ళందరికీ ముట్టుతుందే అన్కీ అప్పుడు వాళ్ళే నన్ను మెచ్చుకుం టారు కదా అనీ.

మౌ పారుగింటి మనిష్కి అయ్‌షా పట్ట నేను ఎలా వ్యవహరించినదీ 102

ఎన్నటికీ మరచిపోలేను నేను. పాపం ఆ మనిషి జబ్బుది. ఆమె పడుచు తనంతో వున్నప్పుడే మొగుడు -- జమాన్‌బాయ్‌ -పోయాడు, యుద్దానికి బాగా ముందే. పాపం ఒక్కర్తే, రోగిష్టి, ఒక్కగానొక్క కొడుకు బెక్‌తాష్‌. జబ్బు తగ్గిన రోజున సమష్మితేతానికేనా వచ్చి పనిచేసేది, లేకుంటే తన పెరటి తోటలోవేనా పనిచేనుకునేది అవు ఒకటుంది. దాని పొడితో కాడుకు సంరత్షణ జరిగిపోయేది, వాడూ ఎదిగి వచ్చాడు. ఇప్పుడు బెక్‌తాష్‌ "పెదాడ్నె చేతికి అందుకొచ్చాడు, పొలంలో పనిచేన్తున్నాడు, క్యురాడు నమ్మకస్సుడు. ఆ రోజు వాడి బండిమీదనే నేను ఇంటింటికీ వెళ్ళాను. వాళ్ళ గుమ్మం చేరగానే, నేను వాడితో అన్నాను:

“బెక్‌తాప్స్‌ మీ ఇంచ్నో వెనకేసుకున్నది ఏమేనా వుందిరా, అబ్బాయ్‌”

“అక్చు లేదూ” అన్నాడు, అని కాస్సేపు వూరకుని “కాని వుంది పొయ్యి గూటి. వెనకాల సంచిలో అన్నాడు. ఓ

“ఎచే మరి వెళ్ళి తీసుకురా” అన్నాను.

నే వెళ్ళను, తొల్లానాయ్‌ పిన్నీ, మీరే వెళ్ళండి అన్నాడు వాడు.

అయ్‌షాకి ఆనాడు వంట్లో బాగులేదు. ఆమె నడుముకి వెచ్చని శాలువ చుట్టుకుని, కంబళి పరచుకుని కూచుంది.

“అయ్‌ష్కా నే వచ్చా మరి, నువ్వేమి ఇస్తావో తీసుకుందుకని” అన్నాం

“మౌాకున్నదంతా అదుగో అక్కడుంది” అంటూ పొయ్యిగూటి, వెన కాల వున్న సంచికేసి చూపించింది.

“ఏముందో. అదే ఇయ్యి. నేను. సరదాపడి తీసుకోవడం లేదు. విత్త నాలకని పాలం సిద్ధంగా వుంది విత్తడం ఆలస్యమ్హైపోతూంది, మరి నన్ను వూరకే నిలబెట్టకు, అయ్‌షా” అని నేను తొందరవేశాను.

కాని ఆమె ెదవి కొరుక్కుని ముఖం వేలేస్తి మాటాడకుండా వూరకుంది. అబ్బా ఆ పాదు లేమి అలాంటిది, మనుషులచేత ఏమైనా చేయిస్తుంది!

“అయ్‌ష్ణా! నువ్వే కాస్త ఆలోచించుకో: మరి చూడు, ఆ వున్నది

108

ఏ వది రోజులకో, మరీ కడుపు మౌొడ్చుకుంటే ఏ పదిహేను రోజులకో వస్తుంది. ఛర్వాత వచ్చే చలికాలం గురించీ వసంతకాలం గురించీ ఆలో చించుకో, మీ అబ్బాయి కోనమని బతిమాలుతువ్నా నిన్ను, అయ్‌ష్తా. వాడు బండితో కాసుకునున్నాడు వీధిలో నా కోసమని.

అమె ముఖం ఎత్తి పాధేయపడుళూ నావంక చూసింది.

“నువ్వే ఆలోచించు, నా ఖర్మం, ఇంతకుమించి నా దగ్గర వుంది గనుకనా? నీకు తెలియనిదేముంది, ఇద్దరం. ఇరుగు పొరుగువాళ్ళ ద

అమె అలా (పాధేయపడుతూంకు నేను మెత్తబడిపోతూన్నానేమా అనిపించింది నాకు, కాని మరునిమిషమే మనసులో వుట్టుకొస్తూన్న కని కరాన్ని వెనక్కి నొట్టిసి;

“ఇప్పుడు నేను నీ పారుగు మనిషిని కాను మే(స్తీనికో అన్నాను ఆమె మాటలకు అడ్నంపడి. “నీ దగ్గరనుండి ఈ గింజల్ని (పజల తర్న పున తీసుకుంటున్నాను” అంటూ నేను వెళ్ళి, నా చేత్తో ఆ సంచి తీను కున్నా.

అయ్‌ష్ణా ముఖం వెనక్కి తిప్పేసింది.

ఆ సంచిలో ఏడు కిల్ళోగాములు గోధుమలున్నాయి. అన్నీ తీసుకుం దామనే అనుకున్నా, కాని నాకు థ్లైర్యం చాలిందికాదు. ఓ బాల్చీలో సగం గింజలు పోసి

“ఇదిగో చూడు, అయ్‌ష్కా సగమే తినుకుంటున్నా; నన్ను తిట్టకేం” అని ఆమెతో అన్నా.

ఆమె నా వంక తిరిగింది. ఆమె కళ్ళవెంట కన్నీరు ధారకట్టి, గడ్డం నైైవుకి కిందనుండి కారుతూంది. నాకు కడువులో కెలికేసినట్టయిందిం చప్పున ఆ ఇంట్నోనుంచి బయటికొచ్చేశా. అబ్బ! ఆ సంచిని అక్కడే ఎందుకుంచేశానుకానో? మరి, వేను పోగుచేసీన గింజలకి ఏ గతి పట్ట బోతుందో నాకెలా తెలుస్తుంది?

పోగుచేసిన గింజలన్నీ రెండు పెద్ద బస్తాలయాయి. గింజల్ని జర్శీంచి, చెరిగి పొల్టు తీసి శ్యుభంచేసి గింజగింజా ఏరి సిద్ధంచేశాం. వాటిని నేనే 104

స్వయంగా మోసి పాలం దగ్గర చేర్చా. నేను తొందరపడ్డాను గాని ఆ రోజుకి అగి వుండాల్సింది. మడిచెక్క అంచులంట చున్నవలసినది ఇంకా కాస్త మిగిలిపోయింది. కాని మడిలో త్వరగా విశ్తులు చళ్లేవరకు నేను ఓపిక పట్టలేకపోయాను.. వేకువనే. లేచి వెళ్ళి చేతితో చల్చుదామను కున్నా. అంతా సిద్ద, చేసుకున్నాం -- విత్త, నాలూూ పొలమూ, సర్వమూ అను కున్న (చకారం జరుగుతూంది.

ఆ సాయంకాలం పనులు పూర్తిచేసుకుని ఇంటికి వచ్చేశాను. కాని అదేమిటో మనసులో మాతం ఎదో బెంగగా వుంది, ఏదో నరిగా లేదని పించి ఏమీ తోచలేదు. బెకొతాష్‌తోనూ మరో కురాడితోనూ చెప్పాను, నొల్నలు బండిలో వేసుకుని ఆ పూకే మడిచెక్కదగ్గ రకు తోలుకెళ్ళమని. ఏం చెప్పినా, క్మురాళ్ళు కురాళ్ళే మరి --చెస్పిన మాట వినరుకదా అనుకు న్నాను. అలా అనుకుని, నేను చెప్పిన పని చేశారో లేదో చూసివద్దామనుకుని,

“కు్యరాళ్ళ దగ్గరకి వెళ్ళి, వాళ్ళేం చేన్తున్నారో చూసి వస్తా” అని ఆలిమన్‌తో అన్నా.

గ్యురం ఎక్కి వెళ్ళా.

(గామం పొలిమేర చేరుకున్నాక్క దౌడుతీయించి వెళ్ళావ సందె వెలుగు, కాని చప్పుచప్పున చీకటి పడిపోతూందప్పుడే. మడిచెక్క చేరుకుని చూద్దును కదా! నాగట పూసిన ఎడ్ము అలానే నిలబడున్నాయి పొలంలో పాపం వాటిని గాటనుండేనా విప్పలేదు. ఎవ్వరూ. లేరక్కడు.. నాగలి పట్టుకుని దున్నే మనిషిమీద -- వాడింకా కురాడే-- వెడ్డ కోవం వచ్చింది నాకు, ఎడ్మని కాడినుండి విప్పనందుకు ఉండర్శా అబ్బాయ్‌, వుండుందు నీ పని పట్టిస్తా అని మనసులో అనుకున్నా. వాడికోసం వెదకుదామని వెనక్కి తిరిగి. చూశా, నొల్బలు వేసుకొచ్చిన బండి తిరగబడి వుంది. బండి దగ్గర ఎవ్వరూ లేరు.

“ఎయ్‌, క్యురాళ్ళూ! ఎక్కడున్నాారా మీరు? ఉలకరేం ఫలకరేంరా?” అని వాళ్ళకోసం 'కేకేశా,

105

ఏ జవాబూ లేదు ఆ చుట్టుపక్కల ఎవ్వరూ లేరు. ఏమొచ్చింది వీళ్ళకి? -- అని నాకు భయంవేసింది. గుడారం వరకూ గుురం ఎక్కివెళ్ళి; అక్కడ చెంగున దిగాను. దిగి అగ్శివుల్ణ, వెలిగించి చూదును గదా - కాళ్ళూ చేతులూ. కలియగట్పేసి, నోట్ళో గుడ్డలు కుక్కేస్కి మెత్తగా దెబ్బలు తిని, నెత్తురుకారుతూ, కిందపడి వున్నారు క్మురాళ్ళు. బెక్‌తామ్‌ నోచ్చా కుక్కివున్న గుడ్డ ఊడబెరికి గట్టిగా కేకేశా-- ఆ గొంతుకే నాది కాదుః

“విత్తనాలు ఏవీ? ఎక్కడున్నాయి విత్త నాలు?

“పట్టుకు పారిపోయారు! మమ్మల్ని కొట్టారు” అంటూ వాడు బొంగురుపోయిన గొంతుతో చెప్పి, దొంగలు పారిపోయిన వైపు తలకాయ తిప్పాడు.

ఇహ తర్వాత ఏం జరిగిందో నాకు జ్నాపకంలేదు. ఆ ర్యాతి గ్యురాన్ని నాలుగుకాళ్ళూ. వగరేయించి. స్వారిచేసినట్టు నా జన్మలో ఎప్పుడూ స్వారి చేయలేదు. ర్యాతి అనీ లెక్కచేయలేదు, వల్ళకాటి కటిక చీకటినీ లెక్కచేయలేదు. మా కొంప తగలడిపోయి. బందిపోట్టు దోచుకున్నా సరే మారుమాటాడి వుండేదాన్నిగాను. శరత్తులో కళ్ళంలోనుంచి పది బస్తాల గింజలు దొంగలు పట్టుకుపోయుండినా: పోతే పోయిందిలే ఎలుకలు ఎత్తుకు పోయాయనుకుందాం, అనేసి వుండేదాన్ని. కాని ఈ విత్తనాల్లో గెంజలు, మా భావి ఆహారం, రేప్పాద్దున్న మాకు బువ్వపెళ్ళు గింజలు -- ఆ దొంగలు నాకు దొరికి వుంటే-- ఆహా, నా చేజేతులా వాళ్ళ పీకలు పిసి కేసి వుండేదాన్న.

వేను దొంగలవెంటే. పడి వాళ్ళను శరవేగంతో వెంబడించుతూ న్నట్టు నాకు జెలిసిపోయింది, మరో గడియకల్గా వాళ్ళు నా కంటబడ్నారు. వాళ్ళ గ్యురాల గిట్టలనుండి నిప్పురవ్వలు 'రేగుతున్నాయి. వాళ్ళు విత్తనాల బస్తాలను జీన్నముందు వేసి కట్టుకున్నారు. కొండల పక్కనుంచి వెళ్తున్నారు వాళ్ళు,

వాళ్ళను చూసి నేను కేకలుపెట్టే బతిమాలాను:

106

“ఆ బస్తాలు వదఠిపెట్టియండి, అని విత్తనాలు! వాటిని వదిలి 'పెళ్చేయండి, అవి విత్తనాలు! విత్తనాలు!”

వాళ్ళు వెనక్కి తిరిగ్టైనా చూడ్చేదు. రానురాను నేను వాళ్ళకు దగ్శరపడుతున్నాను, ఇహ అప్పుడు నాకు కనబడింది వాళ్ళు ముగ్గు రలో వెలపలివాడు స్వారిచేస్తూన్న గ్యురాన్ని వెంటనే పోలికపళ్టుశాను. అరె అదేమిటి, బూడిదెవన్నె దాట్సగుురాన్ని నేను పోల్చుకోలేకపోవడమేమిటి?. దాని నడక తీరూ, దాని కాళ్ళమీద మజోళ్ళలాగు తెల్లని మచ్చలూ, నాకు తెలి యదూ? అప్పుడు నేను గట్టిగా అరిచాను:

“ఆగు ఆగు, నువ్వెవరో నాకు తెలుసు! నువ్వు జెన్‌ షన్‌ కూల్‌ వి, నువ్వు జెన్‌ షెన్‌కూల్‌వి! నా చేతిలోనుంచి ఇహ నువ్వు తప్పించుకోలేవు! అగు "

అవును, ఆ మనిషి నిజంగా జెన్‌షెన్‌కూలే. వాడు కడమవాళ్ళ నుండి వేరుపడి నా వంక తిరిగాడు -- నాతో మాట్మాడ్నానికా అన్నట్టు. ఆ చీకటిలో తటాల్న నిష్పుమంట మెరసింది. ఢామ్‌ ఢామ్‌ అని ఉరుముల చప్పుడ్డైంది, నేను గ్యురం మీదనుండి కింద పడిపోతున్నాను -- అప్పుడు తెలిసింది, తుపాకి గుండు తగిలిందని. కాని మొదట మాతం అనుకు న్నాను, మరేం లేదులే గ్యురం తాటుకుందని,

కాస్త తెప్పరిళ్ళే సరికి మొద్దుగా భారంగా, ఎముక విరిగినట్టుగా వెన్నులో నాప్పి వేస్తూన్నట్టునిసించింది. తలలోనుంచి నెత్తురు వూరి మెడ మీదనుంచి కిందకి కార్మి నేలమీద చల్నని మడుగు కట్టుతూంది. నా పక్కనే గృురం పడిపోయుంది, గురు గ్యురున గురక సెడుతూంది, ఊపిరాడక గిజగిజ కొట్టుకుంటూంది, అదింకా లేచి నిలబడ్డానికి పయ త్నిన్తూూ కాళ్ళు తన్నుకుంటూంది. మృత్యువేదనతో. గుటకలు మింగుతూ వస్తూన్న. శ్వాస. దాని గుండెలు చీల్చుకుంటూ బయటికొచ్చింది. తలకాయ నేలకి దుబ్బున తగిలి ఒరిగిపోయింది గ్యురంలో మరి చలనంలేదు. చుట్నూ అంతా నిళ్ళబ్బ, ౦ - జీవకోటి నిళ్శబ్బమైై పోయింది. నేనలా కదల

107

కుండా పడివున్నాను, లేచి నిలబడేందుకు (పయత్నించనై నా (పయత్నించ లేదు. ఇప్పుడు సర్వమూ ఒకకటే అనిపించిపోయింది. దేనిమీదా మనను పోలేదు, జీవితంలో అర్హమే కనిపించలేదు. ఏమి చేస్తే నా (పాణం నేను తీసుకోగల్లు తానా అని ఆలోచించాను. దగ్గర గనుక కొండచరియ వుండివుంటే, ఆ అంచు దరికి చేకుకుంటూ వెళ్ళి అగాధంలోకి దార్మి పోయుండేదాన్ని. ఏ ముఖం. "పెట్టుకుని నేను తోడి మమషులను చూడగల్ను దును? అనిపించిపోయింది నాకు. ఆ నిమిషంలో నాకు ఆకాశంలో గడ్డి కోతగాని బాట కనబడింది. మసక మసగ్నా వెలుగుతూ, మంచు తెరలా కానవస్తూూన్న పాలపుంత ఏరు, అనాడు అయ్‌షా ముఖంమీదనుంచి మడిగా బొటబొట కారిన కన్నీటినే జ్ఞాపకం తెచ్చింది. మెల్ళగా మోకాళ్ళమీద శేవానుు మరి కాస్సేపటికి లేవి నిలబడ్డాను, జోగిపోయి. మళ్ళీ కింద పడ్డాను మనస్తాపంతోనూ బాధతోనూ వెక్కివెక్కి. ఏడుస్తూ శాపనార్థాలు పెట్టుకూ బొబ్బరించాను:

“యుద్దం ఉసురు నీకు తగలా, ఓరి జెన్‌షెన్‌కూల్‌! చచ్చిన వాళ్ళ వాసాలు నిన్ను తగలెయ్యా, ఓరి జెన్‌షెన్‌కూల్‌! చంటిపిల్ణల తిట్టు నీ మొహం ఈడ్చా ఓరి జెన్‌ షవ్‌కూల్‌!”

వంట్భో. శక్తి వున్ఫంతవరకూ అలా ఏడుస్తూనే వున్నాను, అలా శాపవార్ద్హాలు "పెడుతూనే వున్నాను.

ఎంతో సేప్టు అక్కడలా పడివున్నా. తర్వాత ఎవరో వన్తూన్నట్టు అడుగుల చప్పుడైంది. ఎవరో నన్ను పిలిచారు:

“తాల్ళొనాయ్‌ పిన్నీ! ఎక్కడున్నావ్‌? తాల్మొనాయ్‌ పిన్నీ!”

ఆ పిలుస్తూన్నది బెక్‌తాష్‌ అని గొంతుకబట్టి పోల్చుకుని, వాణ్ణి పిలచాను. పరుగున వచ్చాడేమో వాడికి వూపిరి అందలేదు, రోజుకుంటూ మోకాళ్ళమీద నా పక్క పడి రెండు చేతులతోనూ వాడు నా తల పైకెత్తి.

“తాల్గానాయ్‌ పిన్నీ, ఏమిళ్టైంది. నీకు, డౌబ్బచగిలిందా. ఏమిటి అని అడిగాడు.

108

“లేదు ర్వా అబ్బాయి, పడితే గీనుకుపోయిందిలే అనేశాను వాడు గాభరా పడకుండా వుండేందుకని. “అదిగో, చూడు, గుండుదెబ్బ తగిలి గ్యురం చచ్చిపోయింది.

“అంతే కదా ఐతే మరేం ఫర్వా లేదు. మీకు సాయంచేసేందుకు మేం వున్నాంలెండి.” అన్నాడు బెక్‌తాష్‌ ఉత్సాహంగా. అని వాడు జోడిం చాడుః ““వేళకి దొరికింది మనకి మాంసం. వూళ్ళో నలుగురికీ పంచిపెడదాం”

క్కురాళ్ళు వచ్చి నన్ను బండిలో ఎక్కించి, ఇంటికి తీసుకెళ్ళారు. మూణ్ఞాలుగు. రోజులు మంచంపట్న్చాను, వెన్ను ఎత్తనిచ్చింది కాదు. ఈనాటికి కూడా మబ్బు పట్టిన రోజునా చెమ్మగా వున్న రోజునా నడుము నొప్పిగానే వుంటుంది. నేను మంచంపట్టిన రోజుల్లో ఎందరెందరో వచ్చారు నన్ను చూడ్చానికనీ, నా వంట్లో ఎలా వుందో కనుక్కోడానికనీ, వాళ్ళందరికీ ఎన్నో ఛన్యవాదాలు, నన్ను ఎన్వరూ నిందించలేదు, ఏమీ జరగ నట్టుగా ఆ వూసే ఎవ్వరూ. ఎత్తలేదు, అందుకు ముఖ్యంగా మరీమరీ ధన్యవాదాలు. నేవెంతగా మనసులో బాధపడుతూన్నదీ వాళ్ళు (గహించే వుంటారు. బహుశ మూ కష్టమంతా బూడిదెలో పోసిన పన్నీరైందన్కీ నూ మడివెక్క విత్తకుండా అలానే వుండిపోయిందనీ, ఆకలితో ఏడు స్తూన్న పసిపాపల తిండి పడగొట్టి వేను తీసుకెళ్ళిన గెంజలు ఆ పాపిష్టి దోపిడిదొంగల పాలయాయనీ తల్చుకున్నప్పుడల్లా యమబాధతో గుండె భగ్గున దహించుకుపోతుంది కళ్ళు చీకట్లు కమ్ముతాయి.

10

“తొల్లొనాయ్‌్‌ నువాక్కర్తైవే కాదు నువూ ఈ బాధ అనుభవిం చింది భూదేవిని నేనూ ఈ బాధ అనుభవించాను. వేసవికారు అంతా ఆవురావు రంటూ అవులిన్తూవుతూన్న గాయంలా ఆ మడిచెక్క ఖాళీగానే

109

వుండిపోయింది. ఆ బాధ చాలా కాలమే వుంది. ఎప్పుడైతే చేలు గొడ్డు పోతాయో, అప్పుడే నాకు తగులుతుంది అన్నిటికం ఈ పెద్ద గాయం, తొల్మొ నాయ్‌. మరి యుద్దంనుండి ఎన్ని చేలు పంటలు లేకుండా పాడుపడిపోయా కదా! శ్యతువులందరిలోనూ నాకు బద్దశ్యతువులు యుద్దాన్ని ఆరంభించే వాళ్ళే”

*'నువ్వు అన్నది ముమ్మాటికీ నిజం, తల్నీ, భూదేసీ. మూ అబ్బాయి మాసెళ్‌బెక్‌ రాసినది అచ్చంగా దీన్ని గురించే కదా మరి? వాడి వుత్తరం నీకు జ్ఞాపకం వుందా, భూదేవీఏో

“ీజ్ఞావకం వుంది తొల్నౌానాయు”

“అవును మనిద్బరికీ జ్నాపకం వుంది. ఈ రోజు స్మృతి దినం, శల్టీ భూదేస ఈ రోజున వెనుక జరిగినదంతా స్మరించుకుందాం

“అలాగే స్మరించుకుందాం, తాల్లొనాయ్‌. మసెల్‌బెక్‌ నీ కడుపున పుట్టిన కొడుకే కాదు, నా కడుపున పుట్చిన కొడుకు కూడానూ సునూ -- భూదేవి కన్నకొడుకు. వాడి వుత్తరం మళ్ళీ మలొకసారి నాకు చదివి విని పించు తొల్గానాయు” క్ష

జనం నన్ను చూడ్డానికి వచ్చినప్పుడు, నా మీద జాఠికొద్దీ జరిగిన దాని గురించి ఇెప్పడం మానేసి తాజా వార్తలు గురించీ వనిపాటుల గురించి కాలమానం గురించీ ముచ్చటించుళూ కూచునేవారు; కాని అందుకు మరో కారణం కూడా వుంది. ఆ కారణం ఏమిటో తర్వాత పోల్చుకున్నాను. కాని నాకు ఏం జరగబోతుందో వాళ్ళందరికీ ఆనాడే తెలుసు, | అయ్‌ష్థా మరెందుకనో గాని మా యింటికి వచ్చింది ఓ గిన్నెనిండా గిన్నెడు మీగడ పట్టుకొచ్చింది. ఆమ గడపలో కాలు పెట్టడం చూస్తి +శశ0

ఇహ చెప్పలేనంత సిగ్తుపడిపోయాను. నేను. ఏమనడానికీ నాకు తోచలేదు. మాటాడకుండా మంచంమీద అలా వుండిపోయాను. అమే _ అంది:

“జరిగిపోయిన. దాన్ని గురించి నువ్వేమీ మనసుళో పెట్టుకోకు, తాళ్ళొనాయ్‌. మరి నా లోపాన్ని కూడా మన్నించు, నాకు నీమీద ఏమీ కోపంలేదు. అవసరమైతే నీ కోసం నా (పాణం ఇవ్వాల్సొచ్చినా కూడా ఏమీ విచారించను. మౌ బెకొతామ్‌ ఇప్పుడు "పెద్దవాడయాడు, మన రెండు కుటుం బాలకోసమూ వాడు కష్పపడగలడు. నా మీదకంళే నీ మీదే వాడికి పెచ్చు ఆపేషు ఆ సంగతి నీకూ తెలును. అందుకు నేనెంతో సంబరపడుతున్నాను. ఎందుకంటే దాని అర్భం, వాడు సంగతులు తెలుసుకుంటున్నాడన్న మాట్క బుద్చిమంతుడౌతున్నాడన్న మాట.”

నేనేమీ అనలేక వూరకే గొణిగాను:

“నువ్వు అన్న మాటలకు ధన్యవాదాలు, అయ్‌షా

మరునాడు ఉదయం నాకు బాగా నయంగా వ్వంది, ఇల్ఫూ వాకిలీ ఎలా వుందో చూదామని వీధి గుమ్మంలోకి వెళ్ళాను. కాని వెంటనే అల సట వచ్చేసింది ఇహ దాంతో, కిటికీ దగ్గర ఎండగా వుంట అక్కడ చతికిలబడ్డా. అలిమన్‌ కూడా ఇంట్నోనే వుంది, గుడ్డలు ఉతుకుళూంది "పెరచ్చో. పనిలోకి వెళ్ళమన్నాను. దానిని. కాని వేను ఒక్కర్తైనే వున్నానవి వెప్పీ అధ్యక్షుడు ఆ పూటకి తనను ఇంట్నో వుండిపాన్మున్నాడు అని చెప్పింది.

ఆ ఏడాది వసంతకాలంలో పెద్ప ఆపిల్‌ వెట్టు -- సువవ్‌కూల్‌ నొటినది - ఎంత బాగా పూత పెట్టిందంకే, కొత్త సళ్తువ వుంజుకుని, మళ్ళీ కొత్త పడుచుతనం అనుభవించుతూందా అనిపించింది నిజంగా. పళ్ళ తోటలు పూతలో వున్నప్పుడు. గాలి శ్యుభంగా వుండి దూరం కూడా దగ్గర పడినట్టుంటుంది. అలా కూచుని చుట్టుపక్కల వున్న వస్తువు అన్నిటినీ చూసి ఆనందిన్తున్నా. సరిగా ఆ వేళకి మూ పోస్టు జవాను, వృద్దు తెమిర్‌చాల్‌, నన్ను పలకరించి నన్ను పరామర్శించి, కుశలం ఆడి

111

గాడు. అడిగాడే కాని అతడి మామూలు అలవాటు చొప్పున కాకుండా, తనకేదో వొంట్లో బాగు లేనట్టూ, తన దగ్గుమీద చికాకుపడుతూ, విసుక్కుంటూన్నట్టుగా దగ్గుతూ అదేమిటో తనకేదో తొందరపని మునిగి పోతూన్నట్టూూ హడావుడి పడ్డాడు; కిందటి వారం తనకు పడీశం పట్టిం దవీ, తెగ బాధవడిపోతున్నాననీ చెప్పి, తర్వాత అదేదో మాటవరునకి అన్నట్టు రే

“అవును గాని, నీకేదో వుత్తరం వుందనుకుంటాను సుమా అని తన నంచిలోనుంచి వుత్తరం తీసి ఇచ్చాడు.

ఆ మనిషి ఉపేక చూసి నాకు కోపంవచ్చింది:

“ఆ మాట ముందే చెప్పావు కావేమీ?ీ ఎవరి దగ్గరనుంచి ఆ వుత్తరం?”

““మిసెల్‌బెక్‌నుంచి అనుకుంటాను” అని గొణిగాడు.

ఉత్తరం వచ్చిందనే సంతోషించా గాని ఆ వుత్తరం మామూలుగా సైనికులు ఎప్పుడూ రాసి ముక్కోణంగా మడిచిపెట్టి పంపే వుత్తరం కాదన్కీ తెల్బని దళసరి కవరు వుత్తరమని, దానిపైన చిరునామా స్టైవు చేసి వుందనీ మొదట నేను చూనుకోనే లేదు. మా పారుగు మనిషి యుద్దంలో గాయపడి. వచ్చిన బెక్‌తుర్‌సూన్స్‌ చంకక్యరలమీద కుంటు కుంటూ మా దగ్శర కొచ్చాడు. గాయపడిన కాలు పాసం బాధపెడుతూంది కాబోలు అనుకున్నా. నేను మనిషి ఇంచుమించు నిలబడలేకపోయాడు. అప్పుడప్పుడు అతడు మా దగ్గరకొచ్చి కూచుని పిచ్చాపాటీ కబుర్భు చెబు తూంటాదు బెక్‌తుర్‌నూన్‌ నన్ను కుశలం అడిగి ఆ కవరు వుత్తరంకేసి చూశాడు. మసెల్‌బిక్‌ నుంచే ఆ వుత్తరం అన్నాడు.

“వీ చేతులు ఎందుకలా వణకుతున్నాయి? చంకక్కరలమీద అలా నిలబడ్డమెందుకు? ఇలా కూచుని ఈ వుత్తరం చదివిపెట్టు '? అని అడిగాం

అతడికి కూచోవడం ఎంతో కష్టమైపోయింది. కాలు ముడుచు కోలేడు పాపం. వణుకుతూన్న పళ్ళతో అతడా కవరు చించి వుత్తరం చద క12

నడం మొదఠెట్టాదు. అయ్యో, నా ముద్దుల తంగడీీ నీ ముదటి మాటలతోనే నాకు అంతా అర్హమ్హైపోయింది రా నా నాయనా! వాడిలా రాశాడు:

“అమ్మా, విను, కాలం గడుస్తూ న్నకొద్నీ, నువ్వు నన్ను అర్హం చేసుకుంటావు. నేను సరిగానే (వవర్తించానని నున్వే ఒప్పుకుంటావు. మౌ అబ్బాయి. చేసినదంతా చిత్తశుద్నితోనే చేశాడని నువ్వే తప్పకుండా అంటావని నాకు తెలుసు. ఐనా, నువ్వు నన్ను అర్హంచేసుకున్నా, నీ నోటితో నువ్వు నాతో అనకపోయినప్పటిక్సీ, నీ కదువులో ఏ మూలో దాగున్న మాటలు: “ఈ ఉజ్వల (ప్రపంచాన్ని నువ్వు ఇంత నులువుగా వదిలేసి ఎలా వెళ్ళిపోగల్లావురా నాయనా? నిన్ను నవమాసాలూ మోసి కన్నాన్నే నిన్ను పెంచి ెదవాణ్సి చేశానే, ఇందుకేనా” - అనే మాటలు నీ కడుపులోనే అలా వుండిసొతాయి. అవును, అమ్మా నువ్వు తల్శివి, మౌాత్చమూర్తివి, నన్నలా అడగానికి నీకు హక్కుంది, కాని నీ (పశ్నకి చర్మిత తర్వాత జవాబిస్తుంది. మరి ఇప్పుడో, ఇప్పుడు నేను ఇదే అంటాను: ఇది మనం కోరి తెచ్చుకున్న యుద్దంకాదు, దీన్ని మనం మొదలెట్ట లేదు ఇది మనకందరికీ మన యావళత్తు 'యజక్‌ (బహ్మాండమ్టైన విపత్తు తెచ్చిపెట్టింది. ఈ (చిహ్మరాత్షసిసైన చావుదెబ్బ తీయాలంళే, దీన్ని నాశనం చేయాలంటే, ఇప్పుడు మనం మన నెత్తురు చిందించక తప్పదు, మన జీవితాల్ని ధారపోయక తప్పదు. ఈ పని మనం చేయకపోతిమూ, మనిషి" అని పిలుచుకుందుకు మనం తగం. యుద్దంలో వీరోచిత కృత్యాలు చేయాలని నాకేనాడూ తృష్ణృలేదు. అన్నిటికంకే. అడకువైైన వృత్తినే - నేను నేర్చుకుందామనుకున్నాను. బడిపంతులు అవుదామని అనుకున్నాను. అలా గని గంపెడాస "పెట్టుకున్నాను. సుద్దముక్క, చూపుడు కోల బదులు ఇప్పుదు వా చేతిలోకి తుపాకి వచ్చి, స్టైనికుడనయాను నేను. ఇది నా తప్పు కాదు, కాలం అలా చేసింది నన్ను. ఒక్క పాఠమ్టై, నా పిల్ధలికి చెప్పేం దుకు నోచుకోలేదు నేను. రాా-2122 118

“మరో గంటలో మాతృదేశంపట్ట నా విధ్యుక్తధర్మాన్ని చెరవేర్చేం దుకు వెళ్తున్నా. (పాణాలతో తిరిగివస్తాననుకోను. రానున్న ఎదురుదాడీలో అనేక మంది నా కామేడ్డ (ప్రాణాలు కాపొడేందుకని నేను అక్కడకు వెళ్తున్నాను. (పజలకోసమని, జయంకోసమని, మోనవునిలో వున్న సకల సౌందర్యాన్ని కాపొడేందుకోనమని. నేనక్కడకు. వెళు న్నాను.

“జజే నా కడపటి వుత్తరం, ఇవే నా కడపటి మాటలు. అమ్మా! నన్ను కనిపెంచిన నిన్ను, 'అమ్మాగ్‌ అనే “పేరు. వెయ్యిసార్డు పునశ్చరణ చేస్తూ నిన్ను స్మరించుకుంటాను, అప్పటికి కూడా నీ రుణం నేను తీర్చుకో శేకపొతాను.. నీకు ఎంతో బాధ కల్నించినందుకు, అమ్మా; నన్ను తృమించు. ఒక్కటి మాతం అర్బ, ంచేసుకో,ో అమ్మా, నేనేదో వ్యరి తెంపరితనంతో బలిదానం చేయడంలేదు సుమా, లేదు. ఇలా జీవించాలని నా జీవితమే నాకు నేర్పింది. ఈ గుణపాఠాన్నే నా బడిపిల్లలికి తొలి సారీ కట్టకడపటి సారీ నేను. నేర్పితీరాలనుకున్నాను. నా ఇష్పుంతోనూ మనస్కారంతోనూ పోతున్నాను. నా తోడ్మిపజలపట్స నా సర్వోత్కృష్క విధిని నెరవేర్చుతు న్నాను కదా అని నేవెంతో గర్వపడుతున్నాను.

“అమ్మా ఏడవకు, ఎవరిన్‌ ఏడవనివ్వకు. ఇలాంటి సందర్భంలో ఎవ్వరూ ఏడవకూడదు.

“క్షమించు, అమ్మా, ఇక నాకు 'సెలవియ్యి.

“నాకు "పెలవిప్పించండి, నా పర్వతాల్గారా, ఓ అలా-తో! మిమ్మల్ని ఎంత (పేమించుతున్నానో కదా!

“నీ వ్యుతుడు, ఉపాధ్యాయుడు, లెప్టె నెంట్‌ మసెళ్‌బెక్‌ నువన్‌ కూలొవ్‌.

“యుద్న్యశేణి 1943, మార్చి 9, అర్హర్యాతి రాసినది*ో

కలలో మనలుళూన్నట్టుగా తలెత్తాను. తల బరువెక్కిపోయింది. ముందరి వాకిట్ళో జనం కూడారు, అందరూ నిళ్ళబ్బంగా వున్నారు. ఎవ్వరూ ఏడవలేదు, ఎవ్వరూ ఏడవకూడదనే కోరాడు మిసెల్‌బెక్‌. ఆడం శేశణి

గులు నన్ను చేయిపట్టుకుని లేవనెత్తారు. నేను లేచేప్పటికి, రివ్వున కొట్టిన గాలికి ఆపిల్‌ పువ్వుల తెల్బని రేకులు వాన చినుకుల్లా రాలాయి. అవి మా తలమీద నిశ్ళబ్బంగా పడ్డాయి. మా అపిల్‌ చెట్టు కానల్క నుదూర పర్వతాల తెల్టిని శిఖరాల కావల అనంతంగా స్వచ్చమై అపారమైన ఆకాశం నీలంగా (పఫకాశిస్తూంది. నాలోనుంచి నా గుండెల్టోనుంచి, కేక ఒకటి 'స్టైకి సపెల్టుదికింది. సర్వ్యపపంచమూ వినేటట్టు 'కేక "ెట్టాలనిపించింది నాకు, కాని నేను నోరు కుక్ళునుకున్నాను. నా కన్నకొడుకు కడపటి కోర్కెను. పాటించాను, ఏడవవద్దని నన్ను బతిమాలుకున్నాడు. అలిమన్‌ ఏం చేస్తూండెనో నాకు తెలీదు. నా వంక చేతులు చాచి నా దగ్నరకు అది వస్తూండడం చూశాను. నా దగ్నరకు వచ్చి నా కళ్ళలో కళ్ళుపెట్టుకుని చూస్తి వెనక్కి తిరిగి రెండు చేతుల్ళోనూ ముఖం పెట్టుకుని వెళ్ళి పొయింది.

ఇదీ -- నా నడిమివాడు నాకు లేకుండా పోయిన వైనం. నాకు మిగి లినది వాడి టోపీ ఒక్కటే.

12

“వాడి పేరు నా దగ్గర ఉంది, తొల్మొనాయ్‌. వాడి మాతృభూమిని నేను. వాడి మాటలున్నాయి. _పజలక్కి తాల్గొనాయ్‌. వాడి స్వదేశస్సులు వాళ్ళు”

“అవును, తల్మీ భూదేవీ నువ్వు చెప్పినది నిజమే. మా సమష్టి షేతానికి వాడి. పేరే "పెట్టారు. మసెల్‌బెక్‌ క్యామేడ్డు వాడి అ౪రి వుత్తరం పంపిస్తూ, దానితో (గామ సోవియట్‌కి వుత్తరం రాశారు. తమ క్యామేడ్‌ని తాము ఎన్నటికీ మరచిపోమన్సీ అతడి వీరోచిత కృత్యం తమకు ఎల్మిప్పుడూ గర్వకారణమని, అతని స్మృతిని మాతృభూమి చిరకాలమూ న్మరించుకుంటుందనీ రాశారు. మన భారీ ఎదురుదాడి ఒకటి జరగబోతుం ఠి 115

దనగ్శా ఆ ముందరి రాతి, మసెల్‌బెక్‌ శ్యతువు మందుగుందు గీడ్నంగినీ "పేల్చివేశాడనీీ ఆ పేలుడు హోరుకి మైళ్ళకొద్నీ చుట్టుసక్కల (దేశం సర్వమూ. దుంప నాశనమై పోయిందనీ వాళ్ళు రాశారు. ఆ వీరుల ఎదుట, నా కన్నకొడుకు మసెళ్‌బెక్‌ ఎదుట, నేను తలవంచి వారికి నివాళులెత్తు తాను, వారి కీర్తి నాకు గర్వకారణం, కాని ఏదీ కూడా, ఎంత కీర్హి అయినా కూడా, వాడు లేకపోయినందువల్న నాకు కల్సిన లోటును తీర్చలేదు. పిల్చలుగన్న రల్మిని ఎవరిన్లైనా అడగండి అలొంటి కీర్హి గురించి ఏ తర్నీ కలలు గవదు. వాళ్ళు జీవించాలనే, కేవలం ళోకకల్యాణం కోసమనే పిల్లల్ని కంటుంది తల్ని....ో ల!

“నువ్వు అన్నది నిజం, తొల్మానాయ్‌. ఆ వసంరకాలాన్ని, విజయం తరలి వచ్చిన ఆ వసంతకాలాన్ని నేను ఎల్లప్పుడూ జ్ఞాపకం వుంచుకుంటాను, ఆ దినాన్ని, యుద్ద (గేణినుండి తిరిగివచ్చిన స్టైనికులను మీరూ (పజలూ కలుసుకున్న దినాన్ని, నేను ఎల్లప్పుడూ జ్ఞాపకం వుంచుకుంటాను. కాని, తొల్గొనాయ్‌్‌ ఈనాటివరకూ కూడా నేను చె్చలేకుండా. వున్నాను, అనాదు ఏది హెచ్చుగా వుండిందో -- అనందమో లేక దుఃఖమోో 18

మౌ పెరటితోటను దున్నుకోడానికని సమష్కిత్షేతపు నాగటిని వాడు కుందుకు మా వంతు ఆ రోజున పడింది. దుక్కి పూర్తిచేశానూ లేనే కేదో తటాలున వీధిలో ఏదో పెద్ద హాడావుడీ, సంతగోలా వినబడింది. అదేమిటో తెలుసుకుందామని అలిమన్‌ వీధిలోకి పరుగెత్తి వెళ్ళి, చప్పున తిరిగి వచ్చేసింది.

“అత్తయ్యా; దబ్బున రాండి అని నన్ను తొందరసెట్టింది. ్‌స్టైని కులను కలునుకుందుకు జనం వెళ్తున్నారు”

116

నాగటిన్సీ నాగటి గాటకు వూన్చిన ఎడ్మనీ మడిలో నడిమధ్య అలాగే వదిలేశాం. నిజంానేే యావత్తు (గామమూ, గురాలమీదా కొందరూ, కాలినడకను కొందరూ, నడుంవంగిన ముసలాళ్ళు ఆడా మగా, పిళ్ళా జల్లా, యుద్దరంగంలో గాయపడి చంకక్యరంమీద అనుకుని కుంటుతూ వస్తూన్న మాజీ "సైనికులూ -- ఒకరేమిటి, ఆబాలగోపాలమూ ఒక్క దిశనే ఎక్కడికో అలా పరుగెత్తుతున్నారు. పరుగెత్తుతూన్నవాళ్ళు పరుగెళ్తుతూనే పక్క వాళ్ళకి కబురు అందిస్తున్నారు - ఎవడో దారంట పోతూన్న మనిషి ఒకడు. (నిది అవతలి (పాంతంనుంచి వస్తూన్న మనిషి అయివుంటొడ న్నారు మరి ఇంకెవడితోనో చెప్పాడట: "సైనికులు ఇంటికి వచ్చేస్తున్నారన, రెండు మిలిటరీ రైళ్ళు వచ్చి రైలు స్ట్రేషన్నో ఆగాయన్సీ అన్ని (గామాల కురాళ్ళూ అక్కడకు చేరుకున్నారన్సీ "సైనికులు ర్లైలు స్ట్రేషనునుంచి అప్పుడే బయళ్చేరారనీ, వాళ్ళు ఏ నిముషృమేనా ఇక్కడకు రావచ్చుననీ, ఇది నిజమేనా లేక గారికబురా అని ఎవ్వరూ అడగలేదు. ఇది విజం అయి తీరాలనే పజ కోరుకున్నారు, ఎన్నాళ్ళనుంచో ఈ రోజు కోనమని కలలు కంటున్నారు, అందుచేత ఎవ్వరికీ ఏ అనుమానమూ తట్టలేదు. (గామం పొలిమేరకు, ఎక్కడైతే యుద్దం వచ్చేముందు సరిగా కొత్త వీధి కట్టడం మొదలెట్టారో అక్కడికి పరుగెత్హాం. గ్యురాలమీద వచ్చిన వారు గురాలు. దిగలేదు, కారినడకను వచ్చినవాళ్ళు సంటకాల్వ పక్క నున్న తిప్ప ఎక్కారు, ఇక కు్యురజట్టు అంతా, సగం నగం లేచి 9ధిల మైపోయిన గోడలూ, పక్కనున్న. చెట్లూ ఎక్కిపోయారు. ఎప్పుడొస్తారా అని అందరూ. కాసుకుని, రోడ్డుకేసి చూస్తున్నారు. ఒకరితో ఒకరు కబుర్గు చెప్పుకుంటూ, ఇహ ఉండలేక ఒకరి మాటలకి ఒకరు అడ్డం పడుళూ, (కితం ర్మాతి తాము నిిదలో కన్న శుభ వార్తల కలలు గురించి చెప్పుకుంటున్నారు. కొందరు; కాలిన గులకరాళ్ళను పోగుచేసి వాటిని గిలక రించి చూసుకుని జోస్యం చెబుతున్నారు కొందరు. కలల్ఫో ఐళేనేమి, ఈ జోస్యాల్హో ఐతేనేమి అన్నిటిలోనూ (పజకి శుభమే కనబడింది, కోర్కెలు ం.

ఈడేరడమే అవుపడింది. నాకిది ఈ రోజు జ్ఞాపకం వచ్చి, (చపంచంలో (చజలందరూ అనాటిలాగానే తమ కొమాళ్ళనూ, అన్నదమ్ములనూ, తర్మడు అనూ భర్తలనూ (మించుతూ వొళ్ళ కోసం కానుకుని వున్నప్పుడు ఎలాగైతే అందరూ ఒకే భావం కల్నీవున్నారో అలాగీ గనుక ఎల్లప్పుడూ వుంకే ఇహ యుద్దాలు వుండేవికావు కద్కా అని మనసుకి అనిపించుతూంది.

మూకలో సాగుతూన్న బాతాఖానీ తగ్గేసరికల్భా (చతీవారూ నిళ్ళ బంగా వుండి తల వంచేసుకున్సి ఎవరి అలోచనల్డో. వాళ్ళు మునిగిపోయే వారు. ఎవరికేమి. రాసిపెట్టి ందో విధి అని నిరీష్షించుతూ. వుండేవారు. ఎవళ్ళ మట్టుకు. వాళ్ళు (పతీవారూ (పళ్నించుకునేవారు: ఎవరు తిరిగి వస్తున్నారు, ఎవరు తిరిగి రావడంలేదు? నిరీక్షణ ఫలితం ఎవరికి దక్కు తుంది, ఎవరికి దక్కదు? ఈ జవాబులపైన ఆధారపడున్నాయి -- జీవి తమూూ భవితవ్యమూనూ.

సరిగా ఈ సమయంలో చెట్టుమీద ఎక్కి చూస్తూన్న ఓ క్యురాడు తటాల్న. కేకేశాదు, “*వన్తున్నార”ని, అందరూ ఎక్కడివారక్కడ కొయ్య బారిపోయారు, కొముజ్‌ వాద్యపు తీగెల్భా (వతీవారు. బిగునుకుపోయారు, తర్వాత అందరూ. ఒక్కపెట్టున చెవులు చిల్లులడేట్టు అరచారు “వస్తు న్నారోని, మళ్ళీ నిరీక్షణలో మునిగి సద్దు మణిగింది. (పగాఢ నిళ్ళ బ్సం.. కాని తర్వాత మళ్ళీ ఒక్కసారి తెప్పరిల్సినట్టుగా, కేక పెట్టారు, “ఎక్కడ? ఎక్కడున్నారు. వాళ్ళు?” అని. మళ్ళీ అందరూ మాటలు కట్టిపెట్టి నిశ్శబ్బంగా వున్నారు. స్టారోడ్డుమీద బండి రావడం కన బడింది. బండి ఖణఖణ శబ్బంచేసుకుంటూ వచ్చి, రోడ్డు చీలికదగ్గర - మౌ (గామానికి. వెళ్ళే మట్టిరోడ్డుదగ్గర ఆగింది, బండిలోనుంచి గంతువేసి "సైనికుడు ఒకడు దిగాడు. అతడు దిగి తన ఓవరుకోటూ, సామౌన్న సంచీ బండిలోనుంచి తీసుకుని బండి తోల్తూన్నతనికి వీడ్కోలు చెప్పీ; మౌ దిశగా నడిచాడు. మూకలోనుంచి ఒక్క మాట అయినా పెగల్ళేదు, అందరి నోరూ మూతబడిపోయింది, అందరూ ఆశ్చర్యంతో రోడ్డు కేసి 118

చూన్తున్నారు -- ఒకేఒక్క "సైనికుడు ఓవరుకోటూ, సామాన్ససంచీ బుజం మీద పడేసుకుని నడిచి వస్తున్నాడు. అతడు దగ్శరసడ్డాదు, కాని జనం మొతం నిల్చున్న చోటనుండి కదళ్సేదు, ఒక్కరైనా కదళ్సేదు. నునుషుల ముఖాల్నో ద్యిగృమ సెల్ళుబికింది. ఏదో అద్భుతంకోసం అందరం కాను కునున్నాం. మా కళ్ళతో చూసినదానిని మేమే నమ్మలేకపోయాం, ఏమంటే ఒక్క మనిషికోసం కాదు, ఎంతమంది కోసమో కాసుకుని కూచున్నాం మేం. ఆ "సైనికుడు అంతకంతకు మరింత దగ్శరవడ్నాడు, తర్వాత తట పటాయించి ఆగాడు. (గామం పొలిమేర మాటా మంతీ ఉలుకూ పలుకూ లేకుండా పోగడి వున్న మూకను చూసి దిగాలుపడ్డాడు కూడా. ఇదేమి మనుషులు వీళ్ళు నోట మాట ెగలకుండా ఇలా ఇంత నిశ్శబ్బంగా వున్నా శేమిటి,. ఇలా స్త్రంభించిపోయి. నిలబడ్నారేమిటి? బహుశ ఎవరికోనమో కాసుకునున్నారేమో? -- అని అతడు ఆలోచనలో వడిపోయుంటాడు. ఆ సైని కుడు రోడ్న్డుకేసి ఒకటి రెండు సార్హు చూశాడు, కాని రోడ్డుమీద తను తప్ప ఎవ్వరూ లేరు. అతడు మళ్ళీ మాకేసి నడక మొదలెట్టాడు, మళీ నిలబడిపోయాదు, మరల. వెనక్కి తిరిగి చూశాడు. మా ముందు కాళ్ళకి జోళ్ళులేకుండా నిలబడివున్న అమ్మాయి, తటాల్న గట్టిగా అరిచిందిః

“అదిగో, మా అన్నయ్య! అపిరాలీ! అషిరాలీగ్‌ అంటూ ఒక్క కేక. వేసి తలకి చుట్టుకున్న రుమాలు లాగేసుకుని అతడికేసి రివ్వున దూసుకుపోయింది.

వాణ్శి ఆ సిల్హి ఎలా పోల్చుకుందో ఆ భగవంతుడికే తెలియాలి, దాని. కేక మ్యాతం. తుపాకీ తూటాలా చప్పుడ్లై; మతిపోయినవాళ్ళల్జా నిలబడున్న మాలో కదలిక పుట్టించింది. ఆడా మగా చిన్నపిల్ళలందరూ ఆ అమ్మాయివెంట పరుగెత్తారు.

““అవున్మరా. వాడు అషిరాలీయే! వాడే”-" అంటూ. గొంతుకలు లేచాయి, ఇహ దానితో "పెద్దలూ సిన్నలూ అందరం మూకకి మూకా ఆ "సైనికుడి దగ్గరకి చ్యరున. పరుగెత్తాం.

కేం

ఏదో (బహ్మాండమ్హైన శక్తి ఒకటి మమ్మల్నందరినీ దాని రెక్కలమీద ఎత్తుకుని ఎగరేసుకుపోయింది. ఆ "సైనికుడి దగ్శరకు చేతులు చాచి అతణ్మి కాగలించుకుందుకని మేం వెళ్ళినప్పుడు, ఆ చేతుర్తోనే మోనుకు పోయాం --మా జీవితాలూ, మేం పొందిన దుఃఖారూ, చ్మితహింసలతో అనుభవించిన నిరీక్షణలూ, న్మిద ఎరగని ర్యాతులూ, నెరసిన తలలూూ ముసలితనం వచ్చిన మా పడుచులూ, దిక్కులేని మా వితంతువులూ అనాధులూ మా కన్నీటిబెట్లూ మా మూల్సులూ, మా ధ్నెర్యస్పె ర్యాలూ అన్నిటిని జయం సాధించుకొచ్చిన ఆ సైనికుడి దగ్గరకు మేం 'మోనుకు పోయాం. తనకు స్వాగతం చెప్పేందుకు ఎదురు సన్నాహం వస్తూన్నట్టు అతడు తటాల్న (గహించుకుని, మాకేసి పరుగున వచ్చాడు.

ఆ మూకతో కలిసి పరుగత్తుతూన్నప్పుదు, మిలిటరీ ర్లైలు ఒకటి ఉరుములు ఉరుముతూ నా పక్కనుంచి వెళ్ళిపోయినళ్ళు నా కనిపించింది, గాలి రివ్వున ముఖాన కొట్టింది, చటిక్కున కేక వినబడింది: “అ-మ్మా- మ్మా! అలిమా-న్‌[” రైలు చ్మకాలు ఖణేలుఖబేలుమని నా చెవుల్లో చప్పుడయాయి.

ఆ "సైనికుడిని మొదట గు్యురపు రౌతులు కలుసుకుని ఓవరుకొటునీ సామౌన్ననంచీనీ అతడి చేతుల్ళోనుంచి లంకించుకుని, ఇటునుండీ అటు నుండీ అతనిని రెండు చేతులూ పట్టుకుని మధ్యనుండి నడిపించుకుని తీసుకొచ్చారు,

ఓ విజయమా! నీ కోసమై ఎన్నాళ్ళు కాసుక్కూచున్నాం! స్వాగతం నీకు ఓ విజయమా. స్వాగతం! మా కన్నీటిని మన్నించు. నా కోడలు అలిమన్‌ అషిరాలీ గుండెలమీద పడి తలకాయ మొత్తుకుంటూ, అతని బుజం. పట్టుకుని, “ఏడీ నా కాసీమ్‌? ఎక్కదున్నాడు?” అని అతడిని ఊదరగొట్టుతూ అడిగినందుకు తృమించు. మమ్మల్నందరినీ తృమించు, ఓ విజయమా! నీ కోనమని ఎంతో త్యాగం. చేశాం. ““కడమవాళ్ళు ఏరీ? మావాడు ఎక్కడున్నాడు? ఏడీ మా అబ్బాయి” కడమవాళ్ళందరూ ఎక్క 120

డున్నారు?. వాళ్ళు ఇంటికెప్పుడొస్తారు?” అని మేం మొ.రపెట్టుకున్నం దుకు మమ్మల్ని మన్నించు. “వస్తారు తల్ళీ వస్తారు నాయనా, అందరూ వస్తార్కు త్వరగానే వచ్చేస్తా రు, రేపే వచ్చేస్తా రూ అని అష్షిరాలీ జబాబు చెప్పినందుకు అతన్నీ మన్నించు. మమ్మల్నందరిని మన్నించు, విజయమౌా! అషిరారీని ముద్దుపెట్టుకుని కౌగరించుకున్నప్పుడు,ు ఆ కణంలో జై నాక్‌ మసెల్‌బెక్‌, కాసీమ్‌, సువన్‌కూల్‌నీ తల్చుకుని వీశ్ళెవ్వరూ తిరిగి రారుకదా,

అనుకున్నాను. నన్ను తృమించు, ఓ విజయమా!... మాటా మంతీ లేకుండానే నిళ్శబ్బంగా నడిచాం. అప్పుడవ్పుడు అలిమన్‌ ఉండుండి వెక్కివెక్కి. ఏడ్చి, ఊసిరాడనట్టు కష్క్టంగా భారంగా దారుణంగా నిట్బూూర్చేది. అమె ముఖం విచారంతో వాడిపోయింద్కి దించిన కళ్ళు నేలకేసే చూస్తున్నాయి, కిందకి వాలిపోయుంది తల, ఏమిటో ఉదేకంగా ఆలోచించుతూంది. నేను పోల్చుకున్నాను: దుఃఖంతో కుమిలి పోడూన్న ఆలోచనలలో మునిగి కొట్టుకుపోతూందామె. అవును, అలిమన్‌ మహి క్షోభపడిపోతూంది, పాపం, ఎంత బాధపడిపోతూందో ఆమె ముఖం లోన్తూ కుంగిపోయిన చూవుల్నోన్తూ. గట్టేగా కరచుకుంటూన్న "పెదవి తోనూ కనబడింది నాకు. ఆమె ఏమిటి ఆలోచించుతూందో, ఆమె తనలో ఏమిటనుకుంటూందో నాకు తెలిసింది; నా మనసులో నేను అమెతో ఇలా అన్నాను; * అవును నా ముచ్చు కోడలా, మనం వేరుపడిపోయే వేళ నిజం గానే దగ్గర పడుతూంది. ఇహ నువ్వు కాసిమ్‌ని నీ మనసులో శాశ్వతంగా భూస్థాపితం చేసేశావు. నువ్వు మ్యాతం ఏం. చెయ్యగలవు గనుక చచ్చిన శవంతో శ్మశానం దాటి వెళ్ళనూ లేము, పోయిన పెనిమిటికోసం శోకన్నాలు "పెడుతూ. శాశ్వతంగా నువ్వు కూచోనూ లేవు. ఇహ అంతా అయిసోయింది. నువ్వు చెళ్ళిపోదావు. ఏమీ చెయ్యలేం, నువ్వెలాగా వెళ్ళిపోతావు, నువ్వు మాతం ఏం జేస్తావులే? నేనూ నిన్నేమీ అనను. నీకు వెళ్ళిపోవాలని వుండి నువ్వు వెళ్ళిపోవడమూ. లేదు, గభాల్న ఆ నిముషానికి ఏదో తోచి వెళ్ళిపోవ డఢడమూ లేదు ఖర్మ అలాంటిది. అయ్యో, ఖర్మ, ఇర్మ.... నిన్ను వదలి 121

వుండడమం'ు నాకెంత కస్ప్టమో నీకు తెలునున్నో తెలీదో మరి. ఇద్ద ఠమూ. తల్సీ కూతుళ్ళలా బతికాం. నువ్వు ఎళ్ళిపోయేప్పుదు, నా కడువున వుట్చేన కూతుర్ని దీవించినట్ను నిన్నూ మనసారా దీవిస్తాను. నువ్వు ఆనందంగా వుండాలనీ సుఖపడాలనీ భగవంతుణ్హి (సార్చిన్తూంటాను. నువ్వింకా నాలుగు కాలాలు బతకాల్సినదానవు, ఇంకా చిన్న పిల్ళవ్కి చక్కని చుక్కవు ఎవడినో ఒకడిని చూసుకుని నువ్వు చేసుకుంటావులే. కాని ముఖ్యమైన దేమిటం'ళే ఆ చేనుకున్న మనిషి ముంచి వాడవాలి. ఆ మనిషి కూడా వీకు కాసీమ్‌లాంటివాడే కాకూడదొ ఏమిటి? ఏం చెప్పగలం నేను వీకేమీ సాయంచేయళలేనుకదా,. నాది ఒక్కకే కోర్కె నువ్వు వెళ్ళిపోయిన తర్వాత నన్ను మాతం అప్పుడప్పుడు జ్జ పకం తెచ్చుకుంటూండు. నువ్వుతప్ప ఇవ్వుడిహ. నాకు మరెవ్వరూ లేరు. నేనాక్కర్తెనే ఇంట్లో ఒంటరిగా వుండాలి ఈ లోకంలో ఒక్కర్తెనే వుండాలి. ఆ మాట తల్చుకుంటేనే భయంవేస్తూూంది. పోనీ ఈ ముసలి కాలంలో ఎవరేనా వున్నారా నాకు, చూసి సంబరపడదామా అంక్రు, ఎవ్వరూ 'లేరుకదాః నీ కడువున ఓ కాయ కాస్తి మనవడినో మనమరాలినో ఎత్తుకుందునా అంటే, అందుకూ శేకపోయ. ఏమోలే, ఆదీ ఒకందుకు నీ మంచికోసమే అనుకోవాలి. నా విషయమై నువ్వేమీ చూడకు. నా కోసమని, ఈ ముసలి తుక్కు కోన మన్కి నీ బతుకు పాడువేసుకోకు, నువ్వింకా చిన్నదానివి. నా బతుకు నేను బతికాను. నీ బతుకింకా ముందే వుంది. నీ కప్పుడు వెళ్ళిపోవాలని వుంచే అప్పుడు నాతో చెప్పు. నీకు ఏ రోజు వెళ్ళిపోవాలని బుద్దిపుడుతుందో ఆ రోజే నువ్వు స్వతం్యతంగా వెళ్ళిపోవచ్చు. ఏ చీకూ చింతా లేకుండా మనవ్వు హాయిగా. వెళ్ళిపో. నేను నిన్నెన్షడూ మరచిపోను, నిన్నెప్వుడూ తల్చుకుంటూనే వుంటాను. నువ్వంచటే ఎప్పుడూ. అపేక్షపడతాన్కు వీ మేలు ఎన్నటికీ మరవను...””

ఇలా ఆలోచించుకుంటూ నా ఆలోచనలను ఈ మాటల్మో పెడుతూ నడిచాను. నా మనస్సులో ఏమిటుందో ఆలిమన్‌ గహించుకున్న షే వుంది. స22

నుమములు నన్నిహితంగా ఒక్క (పాణంలా బతికినప్పుడు, ముఖం చూపీ చూడ్చంతోనే ఒక్క తణంలోనే ఒకరినొకరు అర్భ, చేసుకుంటారు. ఐన్సా నేను అనుకున్నానేగాని, అది మాటాడలేదు. పాడుపడిన. వీధివెంట వెళ్తున్నాం. ఆ కర్మకొదీ, అలిమన్‌ కాపీకుల ఇంటే స్పృలంవంక చూశాను: ఐదేళ్ళ కింద ఎలా వుండేదో అలానే పడి వుంది ఆ చెక్కిన బూడిదెవన్నె రాళ్ళకుప్ప - కొండలా ఆలానే వుంద క్కడ కాని ఇటికలు మాతం ఏనాడో ఇథిలమ్రైపోయి మట్టి బెడ్డలకింద రాలిపోయాయి.. యుద్దం మొదటచ్నోనే సగం కట్టి వదిలేసిన ఆ వీధి ఇప్పుడు పూర్తిగా పాడుపడిపోయింది. ఒక్కొక్క వేసవితోనూ ఆ జాగాలో గడ్జీ గాదమూ మరింతగా బలిసిపోతూంది. కొన్ని గోడలు దిగబడిపోయి, కొన్ని కూలిపోయి. ఇళ్ళలోపల అప్పుడే దూలగొండి పొదలు "పెరిగిపోయి, ఆవురావురంటూన్న ఖాళీ కిటికీ గూళ్ళలోనుంచి తొంగి చూన్తున్నాయి. కాయ్య చీలలకు కట్టిన దూడలు శరత్తు బాగొ ముదిరేనరకూ. కూడా అక్కడే. మేసేవి, కూకుడు. గువ్వలు ఏడుస్తూ కూసేవి ఆ తురాయి వతులకి నరవాసనలేని శ్మశానాలంశే ఇష్టం. గోరీలకిమల్సేనే వున్న ఆ శిధిలాలప్టైన అవి కూచున్సి (పశాంతంగా వున్న వెచ్చదనంలో చలికాచు కుంటూ ఎలుగురాసిన గొంతులతో ఏడుపు స్వరంతో ఒకదానినొకటి పిలుచుకునేవి, భావురుమంటూన్న ఆ ఖాళీ జాగా చూసి, నేము వినస్తుపోయామ: “ఆరె భగవంతుడా! ఇక్కడ కొంపా గూడూ కట్టుకుని పాయ్యి రాజేసు కుని పొంగించుకుని ఇంత తిని పోయిగా. కాపురం వుందామనుకున్న వాళ్ళందరూ. ఏర్కీ ఎక్కడున్నారు? పాపం, నా కాసీన్‌కి కూడా తన తొలి ఇలు కట్టుకుని దీపం పెట్టుకుని వుండే అదృష్టం లేకపోయిందేగొ అనుకున్నాను. నా మనసు శూన్యమై పోయి దుఃఖంతో అలముకుంది. అలిమన్‌ నా చేయి పట్టుకుని విచారంగా చిరునవ్వు నవ్వి, అందిః “అత్తయ్యా! ఎందుకలా. కుంగిపోతున్నావు?. జీవితమంకే. అప్పుడే కై28

అపనమ్మకం పుట్టెపోయిందా? తప్పు అత్తయ్యా, అలా వుండకూడదు. నీకెంత కష్టంగా వుందో నాకు అర్హంమైంది. కాని నువ్వే నిబ్బరమ్హైవ దొనివ్మి నువ్వే...” - అలా అని, కొంచెం తటపటాయించి ఏదో అనాలని అనుకుని మళ్ళీ బహుశ మనను మార్చుకుని తను తప్పు చేసినట్టు చిరునవ్వు నవ్వి: “నేనంటే. నీకెంతో ఆసేక,. ఇక్కడ, ఈ తిప్పమీద కూచున్సి కాస్సేపు మూట్టాడుకుందాం, అత్తయ్యా.” అంది.

“ఇదిగ్‌ ఇహ ఇప్పుడు చెబుతుంది, తను వెళ్ళిపోతానని చెబుతుంది” అనుకున్నా నేను. దానినీ నన్నూ చూసుకునే సరికి జాలితో నిండిన వెచ్చని కెరటం ఒకటి నన్ను ముంచెత్తింది. వణకుతూన్న గొంతుకతో అన్నాను:

“సర్కే మంచిది, కూచుందాం, కూచుని మాటాడుకుందాం.”

రోడ్డు అంచున. వున్న తిప్పమీద చతికిలబడ్డాం.. అత్తా కోడళ్ళం ఇద్దరమూ, మా వాసట ఏమి రాసి వుందో, మీదటికి మేం ఎలా బతకాలో నిశ్చయించుకుందుకని అక్కడ చతికిలబడ్డాం.

అలిమన్‌ ముఖం దించేసి నిట్బూర్చి, చెప్పడం మొదలెట్టింది:

“ఇదిగో ఇహ ఈ పాసిష్ని యుద్ధం అయిపోయింది కదా అత్తయ్యాం మీదటికి మవ బతుకేమిచో ఇప్పుడు అనుకుందాం” అలా అని, మాటొడ కుండా వూరకుంద్కి నేనూ మాటాడ్డేదు. అలిమన్‌ ముఖం ఎట్టి సరాసరి నా కళ్ళల్నో కళ్ళుపెట్టి గంభీరంగా చూసింది. “నువ్వేమీ విచా రించకు, అత్తయ్యా” అంది, ముఖంలో కళలేకుండానే చిరునవ్వు నవ్వుతూ, “మనకి ఇహ ఏ అదృష్టృమూ లేదనే అంటావా? రవంత్చైన్సా పిసరంత్తైనా కూడా లేదనే అంటావా? ఏమో, నలుగురి మగాళ్ళల్ళోనూ ఒకడ్జైనా ఇంటికి రాకుండా వుంటాడని నేను అనుకోను సుమూ అలా ఒక్కనాటికి వుండదు. నువ్వేమీ అనకు, వుండు అత్తయ్యా, నా మాటకి అడ్మంరాకు, నేను చెప్పేది విను. నేను నిజంగా చెబుతున్నాను అత్తయ్యా. నిన్ను నేను ఓదార్భడమేమిటి? నన్ను వేను మోసం చేనుకోవడంలేదు. నా మాట నమ్ము న.

అత్తయ్యా. నా మశసు న్యూరం చెబుతూంది: జైనాక్‌ తప్పకుండా ఇంటికి వచ్చి తీరుతాడని. యుద్దంలో అవుపడడం లేదంటే, దాని అర్భం బతికున్నాడనే. అతడు నేలకొరగడం ఎవ్వరూ చూడ్డేదుకదా. ఏమో, శ్యతువు. చేతిలో సడితే సెదుండొచ్చు, లేదా అంపే 'గ్మెరిల్టా లతో చేరి ఏ అడవుళ్ళ్లోనో దాగుని వుండొచ్చు, ఇహప్పుడు తటాల్న ఇంటికే వచ్చేయ్యొచ్చు. ఎక్కడో త్మీవంగా శాయపడి వుండొచ్చేమో కూడా, అలాంటప్పుదు కబురు పంపించే. స్పిడిలో కూడా వుండకపోవచ్చుకదా. ఇలాంటిది ఎదైనా జరిగుండొచ్చు. నువ్వే చూదువూని-- ఏ అకాశం మీదనుండో దిగొచ్చి నట్టు వస్తాదు, చూస్తూూందు. మనం ఓపికపట్టే వుందాం, అత్తయ్యా. ముందే మం సమాధికర్మ చేసేయడమెందుకు? నువ్వు వినలేదా ఏమిటి, ఇలాంటివి ఎన్ని జరగలేదు? ఏ కబురూ లేకుండా అవుపడనివాళ్ళ్నమాట అటుండగా, చచ్చిపోయినట్టు. నల్బ కాగితాలు వచ్చిన వాళ్ళే చెక్కుచెదర కుండా ఇంటికి ఎందరొచ్చారు కాదు” అంతెందుకు, మన పొరుగూరు రోన్తూ పసిమి లోయలో వున్న కజవొలలోనే ఎక్కడో ఉత్తర్యకియలూ, (శాడ్చ సంతర్ప్చణలూ అన్నీ అయిపోయాక, ఇహ అప్పుడు చచ్చిపోయినవాళ్ళు బతికే వున్నారని తెలియడమూూ,. వాళ్ళు ఇళ్ళకి రావడమూ జరిగింది. నాకు గొప్ప నమ్మకం వుంది, నాకు కచ్చితంగా తెలుసు కూడానూ మన జ్జెనాక్‌ బతికే వున్నాదన్సీ త్వరరోనే ఇంటికి వస్తాడనీ. నలుగురు మనుషుళ్ళనూ ఒక్కడేనా. తిరిగి రాకపోవడమంటూ. వుండదు. ఉండకూడదు ఎంత మ్మ్యాతమూనూ, వాళ్ళకోసమని ఇంత కాలమూ ఎలాగూ. కాసుకుని వుండనే వున్నాం. మరికొంత కాలం కూడా వుందాం, అత్తయ్యా, నా గురించి నువ్వేమీ బెంగపెట్టుకోకు, ఇన్నాళ్ళూ నేనునీ కోడలుగా వున్నాను కద్మా ఇహ ఈవేళనుంచీ నీ కొడుకులందరి బదులూ నన్నే కొడుకుగా

చూసుకో....** అలిమన్‌ ఇహ మాటాడకుండా వూరకుంది, ఇద్చరమూ మరొక మౌట లేకుండా చాలాసేపు అలా కూచున్నాం. అప్పుడే మే వెల మధ్య కే25

రోజులు వచ్చేశాయి. దూరాతిదూరాన మబ్బుముద్దలు చేరుకుని కారు నలువు పొగతో నిండినట్టున్నాయి. అక్కడ ఉరుము గర్చించుడూంది. అక్కడ నుంచి వచ్చిన చల్ళని గాలులు తీయని వాన తావులు విరజిమ్ముతున్నాయి. దూరంనుంచి వస్తూంది సన్నని చినుకు. తుషారం లాంటి జల్సు పెద్ద వాన్హై కడవళ్ళతో దిమ్మరించుతూంది. వాన చినుకులు ఎండలో తళతళ మెరశాయి,. వన్నూవన్తూూ వున్న వాన జాంబవంతుని అంగలతో భూమిమీద నదుస్తూంది: అప్పటికప్పుడు కొండల్లో మాయమ్హైపోయేది, మరో గడియ కల్మ్హా లోయలోకి దిగిపోయేది, మళ్ళీ కొండల్నోకి ఎక్కిపోయేది, తిరిగి "స్తెవ్‌మై దానంమీదకి వచ్చేసేది. అటువైపే. చూశాను అలా రెవ్పవాల్బ కుండా వెచ్చని నా ముఖాన వానగాలి ఒక్క విసురుతో వీచింది. అలిమన్‌తో నేనేమీ మాటాడకుండా అలా వుండిపోయాను. నేను అనాలనుకున్న మాట లన్నీ అక్కడున్నాయి:.. దూరాన తళ్కులు మెరుస్తూన్న వానజల్బుకు మళ్ళేనే ఉదారంగానూ కాంతిగానూ,. అవును, వానలు పదుతూనే వుంటాయి, పంట పండుతూనే వుంటుంది, జనం జీవించుతూనే వుంటారు -- వాళ్ళతోనే నేనూ జీవించుతూ వుంటాను. అలిమన్‌ నా మీద జాలిపడిందని నేనిలా అనుకోవడంలేదు, నేనాక్కర్తెనే అయిపోతానని తన కదువులో వున్ను మంచితకం కొద్బీ అది అలా అన్నందువల్శ్గనూ కాదు. అందువల కానే కాదు, మళొకందుకని నేను సంతోషృపడ్డాను. యుద్దం మనుషుల్ని (కూరులుగానూ, వీచులుగానూ, దూరాశాపరులుగానూ, శూన్యులుగాళూ చేసివేన్తుందని ఎవరన్నారు? ఎన్నటీ కొదు, నలక్నెయేళ్ళుగా యుద్దం తన మిలిటరీ బూట్మతో మనుషులమీద నుంచి తొక్కుకుని, చంపుతూ, దోచుకుంటూ, చిచ్చుపెట్టుతూ, నాశనం చేస్తూ వెళ్ళనీ, కాని ఏమ్హైునా సరే మనిషి మనసుని విరిచేయడానికీ, అవమౌానపరచడానికీ లోబర చేసుకోడానికీ మాతం ఎన్నటికీ దాని తరంగాదు. నా అలిమన్‌ కూడా మనిషే! ఒకనాటి చీకటి ర్యాతి అంధకారంలో తన పారషూట్‌తో శతు స్కా వరంలో దిగిపోయి ఆ ర్మాతే జాడలేకుండా 126

తప్పిపోయిన మన శ్చైనాక్‌ తప్పుకుండా బతికే వున్నాడనీ, తప్పకుండా తిరిగివస్తాడనీ తన నమ్మకాన్ని ఎవరికొసమని తనే మరింతగా దృఢపరచుకుం టూంది?. (పపంచం మనం అనుకున్నంత అన్యాయంగా లేదని తను యెందుకు నమ్ముతోంది? ఈ నమ్మకాన్ని వమ్ముచేయడానికి నాకు ద్నెర్యం చాలిందికాదు, మంచినే కోరురూ ఆది "పెట్టుకున్న ఆశలు అడియాసలని చెప్పేందుకు నాకు నోరు రాలేదు ఇహ నేను కూడా దాని మాటలే నమ్మాను. ఏమో, చ్లైనాక్‌ నిజంగానే బతికే వుంటేనో?. అవ్వుజేమిటి? ఏమీలేదూ -- ఒక చక్కని రోజున వాదు తిరిగి ఇంటికీ వచ్చేస్తే - అందులో మహాద్భుతం ఏమీ వుండదు. నేనూ నన్మూను - అచ్చంగా వసిపాపలా. నేనూ అదే కోరుకున్నాను. అప్పుడే ఆ రోజు గురించి పగటికల కూడా కంటున్నాను. ఇంతలో అంతవరకూ వూరకున్న అఠిమన్‌ మౌట్మాడింది. "పెరటితోట దుక్కి లేకుండా వుండిపోయిందన్న సంగతి అదే. మొదట జ్ఞాపకంచేసింది. “అత్తయ్యా, ఆ నాగలి అక్కడే వుంది నుమా. మనం ఇహ పోదాం, ర్కా లే! నేల మళ్ళీ ఆరిపోతుంది” అని తాందరపెట్టేంది. తోటకేసి పరుగెత్త్హాం. నాగట పూన్చిన ఎడ్డు నాగటిని ఈడ్చుకుని తోటలో పచ్చిక వున్న చోట చేరుకుని అక్కడ పచ్చిక మేన్తున్నాయి. వాటిని అలిమన్‌ మళ్ళీ తోలుకొచ్చింది, మళ్ళీ నాగటిక్యారును నేలలోకి తొక్కి దుక్కి మొదలెట్టాం. తల్చుకుంయే. నిజంగా చ్యితమే. అనిపిస్తుంది - మనిషికి ఎంత తక్కువ. కావాలో కదా! ఒక్కొక్కన్వుడు ఒక్క మంచి మాట. చాలు, చచ్చిపోయిన మనిషిని మృళ్యులోకంనుంచి తీసుకొచ్చి (పాణం పోయడానికి. అఠిమన్‌ విషయంలో అచ్చంగా ఇదే జరిగింది. లేక పోతే నాకు అలా అనిపించిందా? ఏమో మరి, అది మాతం తటాల్న మునుపటి అలిమన్‌ కింద, యుద్నానికి ముందురోజుల అలిమన్‌కింద మారి పోయింది. దానిలో వున్న (పతీదీ జీవంతో కళకళ్ళాడింది. దాని నోట నుండి వచ్చిన పతీ మాటా, దాని ముఖాన మెరపీన పతీ చిరునవ్వ్యూ, క్షి27

డానీ (పతీ చలనమూ -- అన్నీ మళ్ళీ వెనకట్ళానే వున్నాయి. తన పొట్టి కోటును పాలం గట్టుమీద గిరవాకేసి, పరికిణీ స్టైకి దోపుకుని, జాకెట్టు చేతులు వెనక్కి మడుచుకుని తలరుమాలు బాగా ఎగసందోసుకుని, మంచి నేర్పుతో ఎడ్మను పోనిచ్చింది.

“హేయ్‌, తెల్ల గొడ్నూ! నడవ్వే-నదు. హేయ్‌, బక్కగొడ్నూూ, నువ్వే, నడవ్వే-నడు!”” అని వాటిని పొడుగాటి కొరడాతో చురుక్కున తగిలిన్తూ, వాటిని కేకవేస్తూ తోల్లూూంది.

నేను కాస్త సంతోషంగా వుండాలన్కీ సనితో పడిపోయి రోజులు వెళ్ళ బుచ్చుకోవాలనీ ఆలిముక్‌ ఆశించింది. అందుకోసమనే ఆనాడు, మరపురాని ఆనాడు, ఆమె అలా నడచుకుంది. నొగటి ఎడ్జని తోల్లూ, వెనక్కి తిరిగి నవ్వుతూ, నాతో అంది;

“అత్తయ్యా, మేడితోకలు. కాస్త తెలికానే అదుము. లేకుంటే రాళ్ళు 'ప్టైకి వచ్చేస్తాయి. ఎందుకేమిటి ఊరకనే అలసిపోవడం. మీరుకో

మరో రెండు మూడు దుక్కులు సట్టితే తోట దున్నడం పూర్తి అయిపోను, కాని ఇంతలో వాన మొదలైంది. జలజల చప్పుదుచేస్తూ, సరదాగా వుంది వాన. తొలుత వాన ఎడ్మ వీపుమీద అక్కడా అక్కడా చిలకరించడం మొదలెట్టి, తర్వాత మనసు మార్చుకుని, సన్నని చినుకుని నృత్యం చేస్తూ న్న ధారలు దిగివచ్చి ఆటాడ్కి చప్పట్టు చరచి, ఒక్క నిముషంలో (గామం అంతనీ తడిపిముద్దచే సేసింది. కోళ్ళు కురకురమంటూ రెక్కలు. చాపుకుని కోడిపిల్ణల్ని చేరదీసుకుని పరుగెత్తాయి.. పెరళ్ళలో ఆరుతూన్న బట్టలను దండేలమీదనుంచి ఊడబెరికి ఆడంగులు కూడా ఇళ్ళలోకి. పరుగెత్తారు... చెంగుచెంగున. పిల్ళలు వీధిలోకి పరుగెత్తారు. కుక్కలూ పరిగెత్తాయి. పిల్గ! లు వీధిలో గంతులేస్తూ, వానలో హడావుడిగా పరుగులుతీస్తూ, పాట పాడారు:

వానా వానా ఉండుండూ, చెల్బప్పా, నీతో నన్నూ ఎత్తుకువెళ్ళూ, ఎలప్పా.... 128

““తడిసిపోతున్నాం! సరు7చ్తుడామే ఇంట్యోకి!”” అన్నా అలిమన్‌తో.

కొని అది తలకాయ వూపింది:

“ఏం ఫరవాలేదత్తయా మరేమీ మొక్క మొళలచిపోం[” అంది. అని చిష్షపిల్ళల్హా. ఫక్కున. నన్వి,. గిరిగింతలు. పెడుతూన్న వానలోన్మే మరింత గఎగచా. తోరింది ఎన్నను.

దాని సంతోషం. నాకు నచ్చింది. దాన్ని మెచ్చుకుంటూ. దానికేసి కళ్ళు ఒప్పగించి, నాతో నేను చెప్పుకున్నా: *“*వ్యజంలా మెరసిపోతున్నావే నా తర్శీ నా వాన తల్మీ! ఎంత హాయిగా వుండి వుందువో కదా నువ్వు! అయ్యూ, బతుకా, బతుకు! ఇప్పుడు. తెలిసిపోయింది, తను పయిగా వున్నట్టు అవుపించడమంతా నా కోసమన్సీ యుద్దమూ. దుఃఖమూ నేను మరచిపోవాలనీీ బతుకుమీద నాకు మళ్ళీ సరదా పుట్టాలనీ దాని కెంతో వుంది. ఆ పడుతూన్న వానకి తన చేతులు రెండూ చాచి, ముఖం మీద చినుకులు పడేటట్టు తలెత్తి, అంది:

“చూదు, ఆత్త య్యా! ఎంత బాగుందో వాన ఎంత శుభంగా వున్నాయో చినుకులు! ఈ ఏడాది పంటలకి మరి బాధలేదు. ఎ హేయ్‌, వాన దేవుడా, రావోయ్‌! కుండపోతగా కురవ్యోయ్‌, వానదేవుడా. ఎహేయ్‌!” అంటూ. వానవేపు 'ఫెళ్ళుఫెళ్ళున కొరడా సేల్చి ఎక్స జతని వీపుమీద కొరడాతో చరిచింది.

వానలో తడుస్తూ. కిలకిల నవ్వింది, తడిసిపోయిన గౌనులో రినటకా సన్నని వాళ్ళూ దృఢమైన వశ్లోజాలూ. గుం్ళడని పిరుదులూ, ఆ మెరసి పోతూన్న కళ్ళు, వ్యరని చెక్కిళ్ళు - చూడ్డానికి తను ఎంత ముచ్చటగా వుందో తనకే ఇెలియడంలేదు, పాపం. ఓ పాపీష్కి యుద్చమూ ముల్చీ మూడు. శాపాలు పెట్టుతున్నా నిన్ను!

వాన వెలిసి, ఇంకెక్కడో ఆడుకుందుకు పారిపోయేసరికి, అలిమన్‌ నోట ఇక మాట రాలేదు. దూరంగా వెళ్ళిపోతూన్న వానకేసి విచారంగా చూస్తూ, దాని చప్పుడు ఎటి అవతల సన్నగిళల్టుతూండడం వింటూ నాన న్యూతం ఫలవై122 శం

శాశ్వతమా ఏమిటి, అది వస్తుంది, దబ్బున పోతుంది, అని బహుశ ఆలో చించుకుందేమో మరి, అలా నిలబడిపోయింది. విచారంగా నిట్యూూర్భింది. కాసీమ్‌ని తల్బుకుందో, మరి ఎనుటె తల్చుకుందో గాని నా వంక చూసి, మళ్ళి చిన్న నవ్వునవ్వింది,

“వ్సర్కి అదను బాగుంది, నాన పడిందికదా, ఇహ మొక్కజొన్న నాటుదాం! అంది. అంటూ ఇంట్నోకి పరుగెత్తింది.

చిన్న బాల్చీలో నానబెట్టిన మొక్కజొన్న విత్తుర్ని బాల్చీ పాళంగా పట్టుకొచ్చింది అలిమన్‌. ఉబ్బిన గింజలు పెద్దవి పిడికిట నిండా తీసింది బాళ్ళీలోనుండి.

“అత్తయ్యా, పొత్తులు పాలుపోసుకునే లోపునే తైనాక్‌ ఇంటికి వచ్చేయాలి” అంటూ ఆ తాలి పిడికిటి విత్తుల్ని పొలంలో చల్మింది.

నేను ఎన్నటికీ మరచిపోలేను ఆ రోజు వానలో తడిసి తెల్బబడిన సూర్యుడు, మబ్బుచాటునుండి, కొత్తగా పుట్చేన బిడ్డలా తొంగి చూస్తు న్నాడు. వెన్ముగా నల్శగా వున్న మడిలో అలిమన్‌ వుత్త కాళ్ళ, తో నడుస్తూ, చిరునవ్వు నవ్వుతూ. అడుగడుగునా గింజలు చల్చుతూ వెళ్ళింది. అది చల్ళింది ఒక్క మొక్కజొన్న విత్తులే కాదు, నాటితోపాటు ఆశ, శుభం, నిరీక్షణ విత్తులను కూడా చల్చింది.

“ఇదిగో చూడు, అత్తయ్యా!” అంది గింజలు చల్చుడూ. ళీన్తా మౌటలు వూరకనే పోవు. తైనాక్‌ కోసం లేత పొత్తుర్ని వేడివేడి పాయ్యి మసిమీద కాల్చి అతడికి ఇవ్వకపోతే అప్పుడను నన్ను! నీకు జ్నాపకం వుందిగా ఎప్పుడూ. మేమిద్దరమూ పొత్తులకోసం ఎలా పోట్బాడుకునే వాళ్ళమో.. ఓనాడు. జ్లైనాక్‌, నిప్పులమీదనుంచి. వేడివేడి పాత్తిని లాగేసి జుబ్బాకింద. దొచేసుకుని. పరుగున పారిపోయాడు నా దగ్శరనుంచి. వేడి వేడి పొత్తి. పొట్టకి తగిలి చురుకలు పెట్టుస్తూందేమో, గంతులేస్తూ, అదే దొమ్మరాట -- తననేదో కాటు కరుస్తూన్నట్టు! ఇహ వేడి భరించలేక బాల్చీతో బాల్చెడు. చన్నీళ్ళు వొంటిమీద దిమ్మరించేసుకున్నాడు. నేనమో, 130

పాపం, తనకెలాగో సాయంచేయడంసోయి, విరగబడి అదే నవ్వు నవ్వుతూ, 'నికంతే పని. నీకంతే పని!” అని ఆ ఒక్క ముక్కే పదేపదే ఆంటూ అలా విలబడిపోయా. జ్ఞాపకం వుందా అత్తయ్యా? అంది అనాటి నవ్వుతాలు సంగతి తల్చుకుని నవ్వుతూనూ.

ఇందుకు కూడా దానికి నా ధన్యవాదాలు... వర్న

“లవును, తొతల్మొనాయ్‌, జై నాక్‌కోసం మీరు చాలా కాలమే చూశారు."

“చాలా కాలమే చూశాం, తర్నీ భూదేవీ. మొక్కజొన్న పొత్తులు వేసింది, ఒక్క సారి కాదు, రెండు సార్భు కాదు, నూదు సారు కాదు-- ఐజే ఏం, జ్లైనాక్‌ మ్యాతం రాలేదు. వాడి గురించి ఏ కబురూ లేదు. నీ దగ్నరకి ఎన్ని సార్భు కంట తడిపెట్టుకుని వచ్చి, నా దుఃఖాన్ని నీతో పొలుపంచుకున్నానో నీకూ జ్ఞాపకమే వుంటుంది....”

“అవును, ఎన్నో పార్టు వచ్చావు నువ్వు వా దగ్గరకి, తొల్మొ నాయ్‌. వచ్చి, ఏడ్చావు; నా కోడలిమాట ఏమిటి, పడుచు పిల్ళ్య బతుకంతా అలా పాడుచేసుకుంటూంది, ఏమిటి చేయడం, అని అడిగావు నన్ను. నేను నీకేమీ సాయం చేయలేకపోయాను, తాల్హొనాయ్‌. నాటికీ నేటికీ ఎన్నో వీళ్ళు గడ చాయ్యి ఐనా ఇప్పటికీ నేను ఏమీ చెప్పలేకుండానే వున్నానులో 15

జీనితం దాని మటుకది సాగింది, సమస్కిత్మేతమూ. కాస్త మెరుగు కాసాగింది బతుకులూ. బాగుపడ్డాయి, యుద్ద స్మృతులూ వెలవెలపోవడం మొదలెట్టాయి, దాని జాడలు మనుషుల మనస్సునుండి చెరిగిపోతున్నాయి. రః శే]

నేనూ అలిమానూ సమస్కిజ్మేతంలో పనిచేస్తూనే వున్నాం. యుద్ద '(శేణినుంచి. సైనికులు. రావడంతోనే మేస్త్రీ సని యువకుంకి. ఒప్ప జెప్పేశాను.

“మూడేళ్ళ. మ్మేస్తీ పని చేస్తున్నాను ఆ బాధలేనో పడ్డాను, ఇహమీరిప్పుడు వచ్చారు కదా ఆ బాధలేనో మీరే పడండో అన్నా కురా ఖ్యతో. “నన్నిక వదలిపెట్టీయండి, నాకూ ఏళ్ళు ప్తైఎడ్జాయి, ముసలి చాన్ని అయిపోయా. ఐనా, మీకు సాయంచేస్తూంటా. లెండి

ఆనాటి కురాళ్ళందరూ ఈనాటికికూడా నన్ను ““మ్యప్తీగారు" అనే పిలుస్తారు నా మీద వాళ్ళకింకా గౌరవం వుందన్నమాళకే మరి...

జీవితం మళ్ళీ మామూలు దారిలో పడినా, నాకూ అలిమనుకీ మన స్తిమితం. లేకపోయింది. అలా అని ఎవ్వరూ పోల్చుకోకపోయినా,. లోలోపల మాతం నిరంతరమూ మహి బాధపడిపోయాం, నిరంతరమూ ఆ ఒక్క సంగతి గురించే ఆలోచిన్తూండేవాళ్ళం. చూడ్నానికి మొదట; ఏం సెద్ద్న కష్మ్టముంది గనుక ఇదరం ఓ నిముషం కూర్చుని మనసు విప్పి, మనసుకో వున్న నాలుగు మాటలూ: ఇదిగో, సంగతులు ఇలా వున్నాయి, ఎవరి దారిని వాళ్ళం పోవడమే మంచిది, ఎవరు బతుకు వాళ్ళమే బతుకుదాం -- అను కుంటే తీరి పోతుందికదా అని అనిపిస్తుంది. నిజంగా ఇలా మాటొడు కునే మాటుంకే ఇదెంతో నులువైనదే. అలిమన్‌ కాకుండా మరెవరైనా నా కోడల్లై వుంటే నా దగ్శర అంత చేరికలేక నేనంటే అంత ఆపేక్ష పడకుండా వుండిన కోడలే అయివుంటే మరొక్క క్షణమైనా ఆలోచించ కుండా: ఇదినో చూడు, నీకూ ఏళ్ళాస్తున్నాయి. ఇక ఆలస్యం కాకుండానే ఎవడ్నో చూసి "పెళ్ళిచేసుకుని, నీ దారంట నువ్వు వెళ్ళిపో, అని కుండ బద్బలు కొట్టినట్టు ముఖంమీద చెప్పేసి వుండేదాన్ని. కాని, దానితో, అలిమన్‌తో ఈ మాటలనడానికి నాకు నోరెచ్చింది కాదు. ఏమంళక, ఆ మాటల్ని ఎంత ఆచి తూచి, ఎంచ ఎంచి మృదువుగా చెప్పినప్పటికీ వాటిలో వున్నది -- మొరస్టైనదీ కటున్లైనదీ, ఒకటే భావం. దానికి వెళ్ళి పోడానికి ఇష్టం లో!

లేనప్పుదు దాన్ని తోలేయడానికి నాకు హక్కులేదు. ఓమాటు. కయిండీ నుండి. దాని బంధువులు ఎక్కడకో మా (గామయీదుగా వెళ్తూ, మా యింటికొచ్చారు. మనసు తృప్తైకని నేను చెప్పలేక చెప్పలేక దాని పుట్టింటి వారుకదా అని వాళ్ళతో చెప్పాను, అలిమన్‌ స్వతం్యతురాలన్స, ఎప్పుడుపడితే అప్పుడు ఆది నా దగ్శరనుండి వెళ్ళిపోవచ్చనీ, దానిని ఆశీర్వదించి పంసిం చేందుకు వేను సిద్దమే అనీ. కాని నా మాటలకి అరిమన్‌ ఎలా అడ్న్డు పడిందంటే, నా గురించీ దాని గురించీ కూడా ఇహ నేను చిడిముడిపడిపోయి, ఆ పరాయివాళ్ళ ముఖం చూడ లేకపోయాను. ససేమిరా ఆ వూసే ఎత్తడానికి వీళ్ళేదనేసింది, ఇది నా వ్యవహారం, నాకూ ఓ బ్ముర అంటూ వుంది, వెళ్తే. వెళ్ళాను ఎప్పుడు. వెళ్ళానో అప్పుడు. వెళ్ళాను వెళ్ళకపోతే వెళ్ళనే వెళ్ళను అది నా యిష్టృమూ నా చిత్తమూనూ. నా వ్యవహారంలో ఎవ్వరూ తల దూర్చక్కర్సేదు అని కసిరేసింది. నేనే విచారపడ్డాను తర్వాత, తొందర పడిపోయానే అని. డాన్ని చూడలేక ముఖం చాటుచేసుకున్నాను. తెలివ్నైన పిల్ళ, నా ముద్దు తర్శి, అది అంతా అర్భం బేనుకుంది, అక్కడికి ఏమీ జరగనట్టుగానే జరిగిపోయిన దానిగురించి పల్సెత్తునూయైనా అనలేదు. అలాగే బతుకులు సాగించాం ఇద్దరమూనూ,.. నామీద అదీ, దానిమీద నేనూ ఒకరిమీద ఒకరం జాఠరిపడుతూూ, జైనాక్‌ మళ్ళి ఇంటికి వస్తాడనే ఆశ పెట్టు కుంటూనూ. ఆ తర్వాత ఏముంది, ఆ ఆస కూడా. పేరాస అనే తేలి పోయేసరికి రోజులు గడచిపోయాయి ఇహ అప్పటికే చెయ్యి జారిపోయింది. అదంతా ఎలా జరిగిందో నాకే తెలియదు. మూ (గామం గొడ్గమందలు వెళ్ళే రోడ్డుమీద వుంది. అనాదినుండీ పసులవాళ్ళు ఈ రోడ్డువెంటే పశువులు తోలుకెళ్ళేవారు - వసంతకారురో కొండల్నోక్సీ శరత్తులో కొండల్నో నుంచి స్పైస్‌ మ్టైదానంసీదకీ, ససులవాళ్ళు నూ ,(గామంలో నాల్నెదు పూటలు మజిలీ చేయడం కూడా కద్దు. వాళ్ళూ బడలిక తీర్చుకునేవారు, మండలూ 'సేదతీర్చుకునేవి, 123

సంచొమ్మిదివందల నలబ్నెయ్యారు శరత్తుతో పారుగు (గామం యువకుడు పసులకాపరి ఒకదు తన మందను ఎండు లోయలోనుఐడి పచ్చికబీళ్ళకి తోలుకుపోతూ మా గామంలో. అఆాదు. అతడు ఇంకా వేసుకున్న ఆ బూడిదెవన్నె యూనిఫొిరమూ, అతడు ఇంకా స్వారి చేస్తున ఆ ముచ్చపైన గ్యురమూ, బుజాన వేలాడురూన్న ఆ రైఫిల్యూ జీనుకి కట్టిన ఆ గొ_రెబొచ్చు కోటూ--ఆ వాటం చూస్తే మాజీ సైనికుడని తెలిసిపోదూంది. తరుచు అచదు గురాన్ని డౌడుతీయిన్నూ (గామంరోనుంచి. వెళ్తూండేవాడు. సర్మే. ఎవడోలేే ఎవరో ఏనో పనులమీద ఈ దారంట వస్తూంటారు. వెళ్తూంటారు, లెఖ్ళేమిటి అని నేనేమంత పట్టించుకోలేదు. వాడెవడో మనిషి పోఠికేనా నాకు తెలీదు.

ఆ శరత్తులో (గామంలో చాలా పెళ్ళిళ్ళు జరిగాయి. ఎవరో ఒకతడు తనకొడుకు "పెళ్ళి సందర్భంలో, గ్యురపు స్వారిచేస్తూ “మేక వేటి ఏర్పాటు చేశాడు. ఈ పసులకాపరి మంచి నేర్పరి రౌతు ననిపించుకున్నాడు. అలి మనూ నేనూ పెళ్ళికి వెళ్చామని సిద్దమౌతున్నాం. అలిమక్‌ ఎట్టులు వేసు కుంటూంది, ఇంతచ్చో వీధిలోనుఐచి రూమని గ్మురం. పరుగిత్తురూన్నట్కృ చప్పుడై,. గభాల్న మా గేటుగుమ్మం ఎదుట దుద్చుముని సెద్ద చప్పు డైంది. అదేమిటో చూదామని గుమ్మంలోకి పరుగెల్హాను. ఆ గ్య్యరాన్ని స్వారిచేస్తూన్నది ఈ గొడ్గకాపరే. గ్యురం. రెండు కాళ్ళూ పైకెత్తేసి నృత్యంచేస్తూ అందంగా. దాట్టు వేస్తూూందిి. కమిచీ?ి పళ్ళతో కరచి వట్నుకుని, జుబ్బా చేతులు వెనక్కి మడుచుకుని, బీనుపైై కూచున్న రౌతు మంచి అందంగా మహా ష్మోకుగా కనబడ్డాడు, మేక కళేబరం సరిగ్గా మా గేటుముందర సడి. వుంది. వేటలో గెల్చిన నాదు ఆ కళేబరాన్ని తన కిష్టృమొచ్చిన గుమ్మంలోకి గిరాటు. వేసేయ్యొచ్చు. అదేమిటో నురి, అదంతా. చూసి నేను తబ్చిబ్బుపడిపోయి, ఏమనడానికీ నాకు రోచింది కాదు,

134

“ఎమిటి ఆలోచిస్తున్నావు; నాయనా? అన్నాను ఆ రౌతుతో. ఏమీ అనుకోకుండానే ఆ మాటలు నా నోటనుండి జారిపోయాయి.

“ఎవరున్నారు ఇంట్మోఫ” అని అడిగాడు ఆ రౌతు,

ఏవరు. కావాఠి నీకు?” అన్నా.

ఏదో పొరపాటు అయిందన్నట్నుగా అతడేదో గొణుక్కుని, నేలమీద పడున్న మక కళేబరాన్ని చటిక్కున పట్టుకుని, గ్యురాన్ని గ్యిరున తిప్పి, దౌడుమిద వెళ్ళిపోయాడు. ఇంతట్నోకి అతడిని వెంబడించుతూ. కడమ రౌతుకు ఆతడి వెంటపడ్డారు. ఇదీ జరిగినదంతా. ఇది జరిగిన తర్వాత అతగాణ్మి మరి నేను ముఖాముఖీ కలుసుకోనే లేదు. అప్పుడు మాతం నాకు మనస్సు బాధించినట్టయింది. ఏనుంటి, ఎనరి ఇంటిముందు మేక కళేబరం పడివుంటుందో, ఆ యింటివాళ్ళకి. అది చెందడం రివాజు. ఇంతకీ పారపాటున దానిని అతడు అక్కడ పడేశాడా? అలా అవుతే, మేక కళేబరం. వీధిలో పడివుండకుండా, సరిగ్గా మౌ గుమ్మంకిందే. ఎందుకు పడివుండారి? ఎమిటి దీని అర్హం

అరిమన్‌ ఇంట్నోనుంచి వచ్చిన తర్వాత అంతా తేటతెల్బమ్లై పోయింది. ఆమె పల్కు దుస్తులు తొడుక్కుని పువ్వుల శాలువ కప్పుకుంది. నా వంక చప్పున చూసి, చటుక్కున సిగ్గుతో తల దించేసుకుంది.

““వెళ్చాం అత్తయ్యా” అంది మెల్ళగాం

ఆ గొడ్గకాపరి ఇక్కడికెందుకు వచ్చాడో ఇప్పుడు ఏ మెటా అన సరం లేకుండానే స్పష్టంగా తెలిసిపోయింది. అలిమన్‌ నీళ్ళు తెస్తానని చెప్పి పెరచ్మో కాల్వ నిండుగా వున్నప్పటిక్సీ కొన్ని రోజుల్లై సాయ్యతం ఏటికి వెళ్తూండడమూ తిరిగి రావడం ఆలన్యమవుతరూండడనూ నాకు జ్నాపకంవచ్చింది. మనసులో చాలా బాధపడ్డాను. దాన్ని చూసి నాకు అసూయి పుట్టిందని కాదు -- నాకు అసూయి పుట్టిగా పుట్చివుండొచ్చు - కాని అసలు మరొకటుంది. అలిమన్‌ ఎల్లకాలమూ విధనరాలుగా వుండి పొకూడదన్నీ ఎవరిన్హైనా త్వరగానే చూసుకుని పెళ్ళిచేసుకోనాలనీ భగవం

కేక$5

శుడికి నేనే మొక్కుకున్నాను, దానికీ ఈ అదృష్కం పర్చాలని నేనే మన సారా కోరాను కూడా, కాని లీరా ఇప్పుడు. నాకు 7భార్చ భయం పట్టు కుంది. నా కోడలు కాకుండా నా కన్న కూతురికి సెళ్ళిచేసేయబోతున్నానే, అత్తవారింటికి పంసించేయబోతున్నానే అని ఎంత త్షోభ పడిపోవాలో అంత త్షోభా పడిపోయాను. ఒకవేళ అది పారపాటే చేన్నూందో, దారంట పోయే ఏ దానయ్యతోనో అది కొత్త కాపురం ఎలా చేయగల్సుతుందో, అత్తింటి వాళ్ళు ఎలాంటివాళ్ళవుతారో, పెనిమిటి ఎలాంటివాడో ఏమిటో అని ఒకు. దిగులుపడిపోయాను. మేం చూడ్నానికి వెళ్ళిన సెళ్ళివారించ్నో ఆ పెళ్ళి అవుతూన్నంత "సేపూ ఇహ అక్కడనుంచి ఇంటికి వచ్చే దోవలోనూ నా తంకాయలో ఇవే ఆలోచనలు.

“'“అలిమన్స్‌ నీకు అతడు బాగా తెలుసునా” మనిషి ఎటువంటివాడు? ఓ, నా చిట్టితర్టీ, అలిమన్‌, తొందరపడకు సునూ, పొరపాటు చేయకుండా చూసుకో, అమ్మా! అని దాన్ని బతిమాలుకున్నా. నునసులో, పడుచు వాళ్ళిద్దరి మధ్య నేను అడ్నురామాడదని ఎఐతో కోరుకున్నా. నా ఎదుట అలిమన్‌ సిగ్గుపడకుండా వుండేందుకు నేను ఏమి చెయ్యాలో, తనకు ఏది చేయడం అవసరమని తోస్తుందో ఆ (ఎకరం తాను చేయడానికి ఏ అడ్డూ లేదనీ జాాగత్తగా ఎలా తెలియజెప్పారి? ఆమెకు నా ఆందోళన అవుపడ కుండా వుండేందుకు శాయశక్తులా తంటాలుపడ్డాను. నూమూలుగానే పిచ్చా పాటే. కబురు చెప్పేందుకు (పయల్నించేదాన్ని, నామీద అనుమూనపడ కుండా వుండేందుకనీ, దానిని ఆజ్షేపిస్తు న్నానని దేవుడు మేలు చేస్తి అది అనుకోకుండా వుండేందుకన్సీ వేళాకోళాలు అడి నవ్వేదాన్ని. కూడా. ఇంత జ్యాగత్త పడినప్పటికీ నా మనసులో వున్న ఆందోళకను అది పోల్చుకున్నళక్ళు కనబడింది,

ఆ సాయంకాలం నీళ్ళు తేవడానికని అఠిమన్‌ బాళ్ళీ తీసుకుని వళ్ళ గానే నెత్తిమీదనుంచి కొండ దించుకున్నట్టు మవసు కుదుటపడి, నిట్నూ ర్భాను. పోనీ ఇదీ భాగానే వుంది అతగాణ్మి కల్సుకుంటుంద్కి ఇదీ మంచిదే -కేత6

అని అనుకున్నా నేను. కాని అది త్వరగానే తిరిగి వచ్చేసింది. ఏటికి వెళ్ళ కుండా, కాల్వకే వెళ్ళి నీళ్ళు తెచ్చింది.

“అత్తయ్యా, నీళ్ళు కాస్తాను, నువ్వు తల రుద్దుకో, నేను సాయం చేస్తో అంది, బాల్చీని ఎక్కడ పెట్టాలో అక్కడ పెట్టి.

“ఇప్పుడేం తొందరొచ్చి, అమ్మాయీ” అన్నా, “రేపు అంటూ ఒక రోజు వుందిగా. ఐనా ఈ రోజు నువ్వెక్కడికేనా వెళ్ళాల్సివుం యే...

కాని నా మాటకది అడ్మంపడి:

“స్ట పనికి వెర్ళ్నాా అందుచేత వేళ వుండదు. నీకు సాయంచేసి, ఈల దువ్విపెడలా ఈవేళ” అంది.

బాల్చీతో నీళ్ళు కాచి తల రుద్నుకోవడం చేతకాని పసిపిర్ధిన్తైనట్బుగా నా దగ్శర హడాన్సడిపడింది. పురిసిన పాలతో మొదట నా తల రుద్దింది తర్వాత సబ్బుతో కడిగింది, తర్వాత మళ్ళీ మరోసారి సబ్బుపట్టించి కడి గింది, ఇహ అంతసేపూ అదుగదుగునా గడదిడపడిపోయి, వేణ్మీళ్సు తొరలిం చన్తూ. చెంబుతో. తలమీద పోయనూ. నానా హడావుడీ పడిపోయింది. మామూలు రోజుక్నో అయివుంటే, నాకు ఓసికపోయి, చికాకేసుకొచ్చి; నన్ను లల్జరి పెట్టక నీ పనేదో నువ్వు చూసుకో అని చెప్పివుండేదాన్నం కొని ఆ సాయంకాలం ఎమీ అనలేకపోయాను దాన్ని. దానిపట్స నేనేదో తప్పు చేసినట్ళూ, రను అనుకున్న సంకేళసృలానికి అది వెళ్ళ లేక్తస్తోవడానికి నేనే కారణమైనట్యూ. నాకు అనిపించింది. “అయ్యో, ఇదో బాధ వచ్చి పడిందే, అది వెళ్ళినా తీరిపోనే, ఎందుకు వెళ్ళిందికాదో మరి?” అని నేను నామీదా విసుక్కున్నాను, దానిమీదా విసుక్కున్నాను. అది మ్యాతం ఎంతో సరదానేనా జుట్టు విక్కుతీసి, దువ్వి కాస్త విచారంగా ఆంది:

'“లత్తయా, మునుపు నీ ఇట =౦కా వొత్నుగా వుండేది కదూ, అవును మరి, నువ్వూ ఒకప్పుడు పడుచుదానివేగ”

నా జుట్టును తన వేళ్ళతో మెల్టగా నిమిరి ముద్దుగా నా ముఖం తెడిమింది, నేను మాతం తలెత్తలేదు- నా కంట. నీళ్ళు నిండాయి.

137

“ఇంకేముంది, ఇహ నాకు వీడ్కోలు చెప్పేస్తుంది” అనుకున్నా విచార పడుతూ. తర్వాత అది నాకు జదడవే ఈన సందూకాపెడ్బాలోనుంచి, ఏనాటోనుంచో తానెంతో గారాబంగా దాచుకున్న ససెంటుబుడ్డి తీసుకొచ్చింది. అ. సెంటుబుడ్ని కాసీమ్‌ కొన్నాడు దానికోసమని. దానినది ఎంతో పదిలంగా జ్యాగత్త సెట్టుకుంటూ వచ్చింది. నాకొద్దు అంటూ వేను లేదాను:

ట్‌బాగు. బాగు, ఏమొచ్చింది నీకు, అరిమన్‌! ఆరె భగవంతుడా! నాకెందుకిది? ముసలిదాన్ని నాకు సిగ్గుండొద్బు కే? నలుగుతూ నవ్విపోతారు కూడానూ!”

కొని అది వినిపించుకోకుండా, నవ్వుతూ, కిచకిచలడుతూ, ఆ బుడ్మితో మిగిలిన సెంటు అంతా నా ముఖానికీ మెడకీ, తలకీ రాసే సింది. రాసేసి నా దగ్గర నిలబడి నాలుగు న్రైపులనుండీ నన్ను పకీ కించి, నన్ను కౌగలించుకుంది:

“చూడు మరి, నా కళ్ళకి నువ్వు ఎంత అందంగా ఎంత సడుచుగా కనబడుతున్నావో.” అంది. తన ఆలోచనలకి తనే ముచ్చటసడుతూ. నాకూ సంతోషంవేసింది. టీ తాగిన తర్వాత, అది అందిః

“ఇహ పడుకునే వేళైంది, అత్హయ్యా. ఉండు, నీ పక్క సర్చుతా”

ఆ ర్యాతిమూ ఇద్దరికీ కన్ను మూతపడలేదు. దాని మనసులో మెదలు తూన్చ ఆలోచనలతో అది కొట్టుకుపోతూ తప మంచంమీద ఆ మూల నక్కిపోయి, ఇట్నించి అటూ అట్నుంచి ఇటూ వూరకే వాత్తిగిలుతూంది. ఇహ నా మశన్సంతా దానిమీదనే వుంది. చేత అడవి పూబెండ . పూంగుత్తి పట్టుకుని గోధుమ చేలో వున్న కంబ్రైనుదగ్నరకి అది పరుగెత్తి వెళ్ళ డమూూ ఆ పూఠఅగుత్తిని కంబ్చైను మెట్టమీద వుంచేసిి మళ్ళీ సెంకెగా ఎలా పరుగెత్తి వచ్చిందో, అంతా నా కళ్ళ ఎదుట మళ్ళీ సత్యకమ్హెంది. అది. కానీమ్‌ని పట్టుకుని గ్యురంమీద ఎక్కి కూచోనివ్వకుండా. వాణ్సీ గుంజడమూ, వాడి చేతుల్ని సరిగ్గా పసిపిల్ణలు పటు కునేంళ్ళే. ఎలా 196

పట్టుకుందో నా కళ్ళ ఎదుట మళ్ళీ ఆఅవుపడింది. మేం రైలు స్టేషనుకి వెళ్ళడం జ్ఞాపకంవచ్చింది. బండితో మము గబగబా నెళ్తూన్నస్సే, నా పక్కనే కూచున్న అరిమన్‌ బుగ్శలు చలికి ఎ్యారగా వెలిగిపోతూన్న్నే, దానిమిద అంతా మంచుపొడి పడి, దాన్ని కస్పేసినళ్ళే కళ్ళకు కట్టినట్టు అనిపించింది అచ్చంగానూ, దాని శాలువక్సీ గాలికి ఎగురుతూన్న దాని చెంప పాయలకీ దాని కోటువాలరుకీ మంచు అంటుకుని, దాని అందాన్ని మరింత ఇనుమడింసజేయడనూ నా కంటి ఎదుట అవుపడింది. అది చేతులు చాచి “అత్తయ్యా, మన మిద్చరం అనాధలమైపోయాం, అత్తయ్యా! దౌర్చా స్యలం, విధవలం[” అంటూ నా దగ్గరకు పరుగెత్తి రావడమూ తర్వాత నా కళ్ళ ఎదుట నిల్చింది. తలకి నలుపు రుమాలు చుట్టుకుని, వారని ట్యూలిప్‌ మడిలోంచి అది దూసుకుపోడమూ నొకు మళ్ళీ కనబడింది. మమ్మర్నిద్దరినీ బంధించి. వేసిన సర్వాన్నీ నేను మళ్ళీ జ్నాపకంతెచ్చుకుని, తోయవెంట తన మందర్ని తోలుకుపోతూన్న గొడ్డకాపరితో కఠిసి అది వెళ్ళిపోరూన్నట్కు తటాలున ఊహించుకున్నాను. అది నాలో అన్నట్టుగా నాకు స్పష్క్టంగా వినబడింది కూడా; "అత్తయ్యా, నన్ను క్షమించు, నేను వెళ్లు న్నా, నన్ను మొాళం తల్చుకుంటూండు, "సెలవియ్యి, అత్త; య్యా నిటారుగా. వున్న ఎటిగట్టు. వెంబడి, దానివెంట పరుగెత్తుతూ, దానికి వీడ్కోలు చెయ్యి వూపురూ అన్నాను; “శుభం నీకు, వెళ్ళ మ్మా! నా చిట్టి తల్శీ! నా టతుకు దీపం ఆరిపోయింది. వెళ్ళమ్మా; అలిమన్‌! నీకు శుభం కల్గారి, నెల్ళిరాన్మూ, అలిమన్‌!”... తర్వాత ఆ గొడ్డకాపరిని కేకేశా “ఓయ్‌ అబ్బాయ్‌. దాన్ని జ్యాగత్తగా చూసుకో నా కోడల్ని సుఖపెట్టు; లేకుంటే నా ఉసురు నీముు తగుల్లుంది సుమా! నానా శావనార్దాలూ పెట్టేస్తాను సుమూ నిన్ను.” అన్నా, కన్నీటితో తలగడ అంతా తడిసిపోయింది. తలమీద బూర్నీసు కప్పేసుకుని అరిమన్‌కి ఎక్కడ వినబడిపోతుందో అని మెల్టగా ఏడ్చాను.

మర్నాడు. అలిమన్‌ పనినుండి వచ్చేసి, ఎక్కడికీ వెళ్ళకుండా ఇంచ్యోనే

139

వుండిపోయింది. సాయంకాలమంతా వీధిగడపేనా తొక్కలేదు. ఆతర్వాత ఆ గొడ్డకాపరి మంద తోలుకుపోయి. మరి ఇటుపక్క రాలేదు. అరీమన్‌ పాపం బాధపడి దెగులు పడినట్టు అవుపడింది.

“నా గురించి ఏమీ అనుకోకుండా వాడిమీన నీకు మోజు కదిరి వుంటే, వెంటనే వాడితో నువ్వు వెళ్ళిసోయుండార్సింది” అని నేను మనసులో చివాట్ళు "పెట్టాను దాన్ని, తర్వాత మళ్ళీ జాలిపుట్టి: “అయ్యో, ఎంత దురదృష్టృవంతురాలవే! ఇంత బాద అనుభవించడానికి, ఏం తప్పు చేశావని నీకు ఈ జన్మ వచ్చిందే నా తర్మీ.” అని ఏడ్చా. ఇలొగే వెళ్ళాయి రోజులు ఆనాటికానాదు అలా అలా అంతా మరిపున పడిసోయింది.

మరచపేడు వసంతకాలం తారిరోజల్నో ఆ గొడ్గకాపరి మళ్ళీ మా 'గౌమంలో అవుపడ్డాడు. పచ్చికలీడులో అతగాడి గొ్యరెల మంద మేస్తూంటి, అతడి ముఖం పోరికపట్నా. ఇహ మళ్ళీ మొదలైంది - సాయంకాలం అలిమన్‌ ఇంటినుంచి వళ్ళడమూ, ర్యాతి ఆలస్యంగా ఇంటికి రావడమూనూ, నేనేమీ అనలేదు, దాని కర్మ ఆదే స్వయంగా నిశ్చయించుకోవాలి కదా మరి.

ఓఒనాడు ర్మాతి బాగా పొద్చుసోయింది, ఆఅకిమన్‌ ఇంకా రాలేదని, దాని కోసం మేలుక్కూచున్నాను. వేను. (గామం అంతా నిిదపోళలూంది. దీపం తగ్గించేసి ఇహ నేనూ ముంచంమీడకెళ్ళి పడుకున్నా, కాని న్మిద పట్టలేదు. కడుపులో. దిగులుగా వుంది, మ;సులో భారమనిపించింది. అలి మన్‌కోసం కనిపెట్టుకుని వీధిరో ఎ పిసరు అలికిడి అయినా అలా చెవులు రిక్కించి వినేదాన్ని. ముంగిట చందమామ అవుపడుతున్నాడు, అప్పటప్పట మబ్బుతో దోబూచులాడుతున్నాడు, వసంతకారు. (పశాంతంగా వుంది. చలినుంచి కాదు కాని, ఒంటరితనపు దిగులువల్హ నా వొళ్ళు గజగజ వణకి పోయింది. గొరెబొచ్చు కొటు సైమీద సడేసుకుని కునుకుసాట్టు సడ్డాను. తర్వాత అదేమిటో భయంవేసి తెలివొచ్చేసీంది. లేవి చూసేప్పటిక్తి అలిమన్‌ గుమ్మంలో నిలుచునుంది. దాని గౌను గుండీఐన్నీ ఊడబెరికేసి వున్నాయి గుండెలు నగ్గంగా అవుపడుతున్నాయి, జుట్టు చింపిరిగా వుంది, కళ్ళలో 140

కళలేదు. అదె తాగి వుండగా నేను చూడడం ఇదే తొలిసారి. గడప దాటింది, తూలిపోతూ జోగిపోరూనే వుంది కాని పడిపోకుండా పొయ్యిగూడు పట్టు కుని తల పంకించింది. నా వాళ్ళు గగురు పొడిచింది.

“ఏమిటలా చూస్తున్నావ్‌” అంది తల సై కెత్తి. “ఎందుకలా చూస్తావ్‌ నా వంక? అవి, నేను తాగాను. అవును, వోద్క తాగాను. అంతకంటె నా శింకేమటుంది? నేను కాకపోతే ఇంకెవరు తాగేది? ఏం చెప్పు మరి? మాటాడవేంో

నా వొళ్ళంచా తిమ్ముర్చు కమ్మేసెంద్సి నోట నూట పసెగళ్సేదు. కోడ లికి పట్టిన గతి చూసి నాకు హడలేసిపోయింది. పాయ్యిగూడు పట్టుకుని అలానే నిలబడిపోయింది అభిమన్‌. తల దించేసుకుని, తటాల్న బొంగురు గొంతుతో. గొణిగింది;

“అత్తయ్యా, నీకేమీ తెలీదు. మరి నేనా - నేను నేను - ఈవేళ... సీకు జ్ఞాపకం వుంది కదూ, కాసీమ్‌కి మనం వీడ్కోలు ఇచ్చినప్పుడు, మనం ఏటికి వెళ్ళాం. సరిగ్మా అక్కడ... అని మరి ఆ మౌ పూర్తిచేయడం మానేస్కి కెవ్వున. కేక వేసింది, రెండు. చేతుంతోనూ తల పట్టుకుని కింద పడిపోయి, బోరున ఎద్బేసింది.

ఇహ అప్పటికి వాకు స్మార్భ్మం వచ్చింది. చప్పున దాని దగ్గరికెళ్ళి దాన్ని పట్టుకుని లేవదీసి గుండెలకి హత్తుకున్నాను:

“ఏమ్సిటి. జరిగింది, లలిమన్‌) ఎందుకలా ఏడుస్తున్నావు? చెప్పు మరేం. ఫర్వాలేదు, నాతో. చెప్పు. ఏమిటి నీ బాధ? విన్నెవలేం చేశారు? లేకపోతే _ నేను ఎదేనా చేశానా? నేనే ఏదేనా చేసి వుంక్రే, నీ కదుపులో వున్నదేదో పైకి కక్కయ్‌....” అన్నాం

“దేమీ. కాదు, అదేమీ కాదు, అత్తయ్యా! అమ్మాగో అంటూ గుక్క తిప్పుకోకుండా అదే ఎడ్పు ఎడ్బేసింది. “అయ్యయ్యో, నీ కెంత కష్టం తీసుకొచ్చానోో నువ్వెంత దురదృష్ట్టృవంతురాలన్నే నువ్వెంత ఒంటరి దానివి కదా అయ్యో, నా తల్నీ! నీకు ఏ సంగతీ తెలియదే.... తెలిసి

కేశ]

వుంచే మాతం ఏంచేయనల్సి వుందువు? అయ్యో, అయ్యో, అత్తయ్యా! నా తలర్శీ నా తర్మీ[”

నామీద పడి, కన్నీటితో తడిసిన ముఖంతో నన్ను కౌగలించుకుని ఎంతో సేపు అలా ఏడ్చింది. తర్వాత కొంతసేపటికి కాస్త కుదుటపడి ఇహ అప్పుడు. న్మిదపోయింది. కాని ని్య(దలో కూడా అలా ఏడుస్తూనే వుంద్కి విచారంతో నిట్బూర్చుడూనే వుంది. కెల్బ వారే వరకూ చానీ మంచందగ్గ రే కూచున్నాను నేను ఆలోచిస్తూ: మీదటికి ఏమవుతుంది? ఏమి చేయడం?” దానితో మంచీ చెడ్డా నాల్లుమాటలూ అనేయడానికే నిశ్చయించుకున్నాను. పొద్దున్న లేచింది కాని నాతో అది ఎమీ మాట్లా డింది కాదు. దాని స్థితి అంత అధ్వానంగా వున్నప్పుదు, ఇహ ఇది కూడానా అనిపించింది. నాకు. ర్య్మాతి జరిగిందేదో జరిగిపోయింది, దాని గురించి మళ్ళీ రేసకూడదు అని దాని కళ్ళు నన్ను నిశ్ళబ్బంగా బతిమాలుకున్నాయి, పనిలోకి వెళ్ళడానికని మేం మా గేటులోంచి వెళ్తూన్నప్పుదు, అది నాతో మెల్ధ్యగా అంది:

“అత్తయ్యా, నన్ను కమించు.”

దాన్ని మరి కలతపెట్టడం నాకిష్టం లేకపోయింది.

మూడు నెలలు గడచిపోయాయి. "సైన్యంనుంచి పరారి యిన జెన్‌'షెన్‌ కూల్‌ విషయమై ఆ వేసవిలో దర్యాప్తు జరిగింది. యుద్దం అయి పోయినాక ఇహ అతగాడు 'గౌమంలోకి బాహాటంగా వచ్చేసేందుకు మరి దమ్ముళ్ళేకపోయాయి,. కాని ర్మాతిళ్ళు న్యూతం దొంగచాటుగా వచ్చి ఇంద్లో వుండేవాడని తెలిసింది. కజావొస్నాన్‌లో ఎక్కడో. దాగుంటూ, చీకటి బజారు. వ్యాపారం సాగిన్తూ, దొంగతనంచేసి ఎత్తుకుపోయిన. సళు వులను కొంటూ అమ్ముతూ కాలక్షేసం చేస్తూండగ్యా పట్టుబడిపోయాడు. ఇవా దానితో అతగాడి వెనుకటి కధ అంతా బయటపడేసరికి, మూ (గౌమం తీసుకొచ్చారు, సాక్షులచేత గుర్తు సట్టేంచడానికని. గామ సోవియట్‌నుంచి నాకు కూడా కబురెచ్చింది: 142

“సాక్షిగా. నిన్ను రమ్మనమంటున్నారు” అని.

నేకు వెళ్ళాను. అలిమన్‌ వీధిలో ఎదుర్తైెంది. పనినుండి ఇంటికి వచ్చేస్తూంది. అంరరితోళూ. కలవకుండా తన మటుకు తను ఒక్కర్తే వచ్చేస్తూంది. అంసిపోయి,. ముఖం వేలబడిపోయుంది. ఆ వేసవికాలంలో చొని ముఖం ఎండిపోయి. పచ్చబడిపోయింది. దొన్ని చూసేసరికి నాకు మహా జాలివేసి రను ఇంటో ఒంటరిగా వుండడమెందుకని దానితో అన్నా:

“రావే, చిట్టీ, నాతో రా, ఇద్దరం కలిసీ వెళ్ళాం ఆఫీసుకి. కఠి మళ్ళీ ఇంటికొచ్చేద్వాం”

“వొద్ను, అత్తయ్యా. అక్కడకి నేనెందుకు? నేను ఇంటికి పోతాను, తల నొప్పిగా వుందో అని జబాబు చెప్పింది.

“ఐతే, ఇంటికి వెళ్ళు” అన్నా. “వెళ్ళి పడుకో నెమ్మదిగా. నే వచ్చి ఆవుపాలు పితుకుతా

(గామ సోవియట్‌ ఎదుట మోటారు. వాన్‌ ఒకటి నిలబడుంది. సొకులుగా. రప్పించిన జనంతోన్లూ పనులు చేసుకుని ఇళ్ళకు. వెళ్ళిపోతూ దారిలో అక్కడ కూడిన మనుషులతోనూ మొగసాల తొడితొక్కిడిగా వుంది. జెక్‌'సెన్‌కూల్‌ని చాలా కాలమ్హై చూడ్సేదు. నేను, చూసి రనూరమి ఏడేళ్ళ వుతుందేమో. ఆ పాదు బతుకు ఆ మనిషికి బొగా ఒంటవట్టినళ్ను వుంది. మనిషి నిశ్నేపంలా వున్నాడు, దుండుగా వొళ్ళుచేశాడు. కిటికీ దగ్గర బెంచిమీద కూచున్నాడు. ముఖం దుమదుమలాడుచూ, మండిపడుతోంది. ఎవరో. అడిగిన (పళ్చ్నకి కస్సుమని జబాబునెప్పాడు:

“నన్ను దొంగ అంటున్నావా? మరి, నేను దొంగతనం చేస్తూండగా నీ చేతుల్లో నన్ను పట్టుకున్నావా, నీ కళ్ళతో నన్ను చూశావా? లేదు! అంచేత ఆవవసరంగా నోరు పారేసుకుని నింద వెయ్యకు. వెయ్యి చెప్పినా లక్ష చెప్పినా అన్నీ వుత్తుత్త కబుర్సే. సాథ్యుం వుండాలి సాక్ష్యం వుంటే తీసుకురండి!”

[శప

ఈ నూటలు నా చెవిబడ్నాయేమో. వీధిలో వున్నదాన్నలా, కిటికీ తలుపు బార్జా తెకచి, వీధిలోనుంచే కేకపెట్టా:

“అబడ్డాలాడుతున్నాన్‌, తుచ్చుడా! సాత్యం కావాంంటున్నావు కదూ -- ఇదిగో. నేనూ. సాత్యం[”

“అమ్మా! మీరిలా. ఠోపరికి రాండి అన్నాదు. చిర్యావ్పు చేహ్మాన్న ఉద్యోగి, బల్జదక్నర ఘోూచున్నవాదు. లేచి నిలబడి.

నేను లోపలికెళ్ళి వెంటనే అన్నా:

*““అవును, నువ్వు కన్నంలో వుండగా నిన్ను మేం పట్టుకోలేదు. నీ వెంటపడి. నిన్ను వేటాడ్డానికి మాకు ఎనాదూ వ్యవధిలేకపోయింది. ఆ రోజుల్నే చుత్త చేతులో చున్నాం పొలాల్ని, పండించిన గింజ అంతొ యుద్ద్య్మశేణికి పంపించేశాం... కింద పడిపోయిన. కంకులు ఏరి పోగుచేసే మరీ తిండిపెట్టాం పిల్ళలికి. మరి నువ్వా? నువ్వేమో మా గ్యురాల్ని తోలుకుపోయావు, నా గతిని అశక్తం చేశావు. పసిపిల్ణలకి బువ్వేనా పెట్ట కుండా ఒక్కొక్క గింజా ఒక్కొక్క గింజా ఏరి పోగుచేసుకున్న మా అఖరి విత్తనాల్ని మా దగ్గరనుండి నువ్వప్పుడు కాజేశావు. అంయే దాని అర్హం, నువ్వు నూకు శ్యతువయ్యావు. మరి నిన్ను నేను వెంబడించి “అగు, నువ్వు ఎవరో నాకు తెలుసు. నువ్వు జెన్‌ షెన్‌కూల్‌వి, అగు!” అని కేకేశా. నువ్వు వెనక్కి. తిరిగి నామీద తుపాకి కాల్చావ్‌. ఇదీ, నువ్వు కావాలన్న సొత్యంో

అలా అనేస్తి వేను వూరకున్నా. దర్యావ్ను చేట్ల్తూన్న ఉద్యోగి అన్నాడుః

“అమ్మా, మీకు ధన్యవాదాలు, మీరిక వెళ్ళిపోవచ్చు, అమ్మా”

(గామ సోవియట్‌. ఆఫీసులోనుంచి సైకి వచ్చానో లేనేలేదో జెన్‌ షెన్‌ కూల్‌ "పెళ్ళాం. గభాలున గుమ్మంలోకి ఒక్క. దాటున వచ్చింది. ఏదో దయ్యం పట్టిన దానిలా శవాలెత్తుతూ నా మీద విరుచుకుపడి:

ళడ్డ్సస్టి నువ్వకే ఒంటి పిర్మి రాకాసా! రేచుకుక్కలా నత్త్తెం కోసమకే చువ్వు వూరూ. వాడా వెదుకుతున్నావు? సత్తెమే నీకు శాస్తి చేస్తుందే. శేతథ

నీకు అంతే కావాలే. అయినది చాల్ళేదు నీక్కు ఇహ ఏడుస్తావులేవే. ఆ కడువు ఎక్కడ చేసుకుందే నీ కోడలు” చెప్పవేమే? నీ మొహం ముందే ఆ ముండ రంకుపోయిందే, నువ్వేమో సత్తెంకోసం రేచుకుక్కలా వూరూ వాడా దేవు కృాడుతున్నావే. ఇప్పుడు. ఇద్చరూ కలిసి వెదకండే. రేచుకుక్కల్లా వూరూ వాడానూ, సిగ్గులేని మొహాలా!” అని గొంతుక చించుకుని బొబ్బరించింది.

నలుగురూ వచ్చి నా మీద పడుతూన్న ఆ మనిషిని రెక్కవట్టుకుని ఓ మూలకి లాగేసి, నోరు మూసేశారు. కొని వాళ్ళతో నేనన్నాః

“ఆ మనిషిని వదిలేయండి, ఏమీ చేయకండి! అలా అనేస్తి నేను ఇంటికెళ్ళి పోయాను.

మరి, రోడ్డుమీద నిప్పులా కాల్తూన్న ధూళీ దుమ్మూ వలనో మరి పిగ్గుతో కాలు మాడిపోతూండడం వల్సనో, మొదట మాతం ఇహ నిలబడకుండా ఒక్క పరుగు పరుగెత్తాం తర్వాత మెల్ళిగా అడుగులో అడుగు వేసుకొంటూ పరిపరి విధాల పోతూన్న ఆలోచనలను కూడదీసు కుంటూ నడిచాను. అలాంటి ఆలోచనే ఎన్నడూ నా మనునులోకి రాలేదు, ఐనా నేను కాస్త పోల్చుకోవలిసే వుండాల్నింది. ఈ మధ్య కొన్ని వారాలై అరిమన్‌లో అదేదో కాంత చ్మితమైైన మార్చే వచ్చింది, వెను కటా మౌట్టాడ్డమూ మానేసింది, నలుగురితో కలిసిమెలసి తిరగడమూ లేదు, కొసకి తన నేస్తాల సావానం కూడా వదలుకుంది. ఆ గొడ్మ కావరితో తిరగడం సఫలీకృతం కాకపోవడంనుంచే ఇలా వుంది కాబోలు అను కున్నా. ఆ వసంతకారులో అతగాడు కొండల్మోకి మందల్ని తోలుకుపోయాడు, ఇహ దాంతో అతగాడి జాడానీడా మాయమైపోయింది. వాళ్ళిద్దరూ. ఏదో తగవులాడుకున్నారు. కాబోలు, అందువల్శనే అది అలా బాధపడుతూంది అనుకున్నాను. కాని అదంతా మలొకలా మారిపోయిందిప్పుడు. అబ్బ, ఏమి దురదృష్టం పట్టింది! ఐనా ఎవరు అనుకోగలరు ఇలా అవుతుందని? ఏం చేయడమో ఎంత బ్యురకొట్టుకున్నా ఏమీ పాలుపోయింది కాదు నాకు, మరుచటినాడు పొద్దుపోయాక్క నన్ను అయ్‌షా తన ఇంటికి రమ్మనమని 102122 145

పిలిచింది. కొస్సేపు ఆ కబురూ ఈ కబురూ చెప్పుకున్నాక, ఏదో (పసంగ వశాత్తూ అంది;

“అన్నట్టు; చెప్పమరచాను; జన్‌'షెన్‌కూల్‌ పెళ్ళాం నిన్న ర్యాతి వూరునుంచి. వెళ్ళిపోయిందినుమూ, ఎక్కడికెళ్ళిపోయిందో. మరిల

నేనేమీ అనలేదు. ఆమె ఎక్కడికెళ్ళితే నాకేం పట్టింది? గంగలో దిగన్సీ నాకేం పోయింది ఎవరి ఇష్క్టం వాళ్ళది, అనుకున్నా. తర్వాత మరి రెండేళ్ళకి తెలిసింది నాకు, వూళ్ళోవాళ్ళు ఆ ర్మాతి జన్‌ షెన్‌కూల్‌ "పెళ్ళాం ఇంటికి వచ్చి, ఇంట్లో వున్న సామాన్స న్నీ ఓ బండిమీద ఎక్కించిః “వి చ్రిత్తమొచ్చిన చోటకి నువ్వు దయచేయి అమ్మా మా (గామంలో ఘ్యాతం నిన్ను వుండనిచ్చేది లేదు” - అంటూ ర్యాతికి ర్కాతే అమెను వుళ్చ్ళోనుంచి. లేవగొళ్టుశారట. ఇది జరిగిననాటినుండి మా దురదృష్టం గురించి పళ్ళెత్తుమాయ్టైనా మరెవ్వరూ అనలేదు. ఏమో మరి, అలిమన్‌తో లోకులు ఎనరేనా ఏమేనా అంటే అనివుండొచ్చు; పరామర్శించి వుంటే పరామర్శించి వుండొచ్చు కొందరు, దానిమీద జాఠిపడితే కొందరు జాలిపడి వుండొచ్చు, నాకు మాతం అలాంటిదేదీ అవుపడలేదు, ఇందుకు లోకులకి నేనెంచేనా కృతజ్ఞరాలిని. ఇదంతా జరిగి ఎన్నో యేళ్ళు గడచాయి, చినా నన్ను అందరూ వనుకటిలానే గారవిస్తున్నారు.

అలిమన్‌ కడుపుతో వుందని నాకు తెలిసిన తర్వాత కూడా మౌ ఇద్దరి మధ్యనూ ఏ మార్పూ రాకుండా, వెనకట్టానే వున్నాం. పనీ పాటూ చేసుకుంటూ కలిసి ఇల్టు చక్కబెట్టుకునేవాళ్ళం, మంచీ. చెడ్డా అనుకునే వాళ్ళం, ఒకరికొకరం సలహా చెప్పుకునేవాళ్ళం, అంతా మునుపటిలాగానే రోజులు వెళ్ళిపోయాయి. తన పురిటి గురించి కాని, పుట్ట బోయే బిడ్డ గురించి కాని అలిమన్‌ ఎన్నడూ మాటాడలేదు. ఏమి నూటాడ్నా నికీ ఏమని చెప్పడానికీ మనను నిశ్చేియించుకోలేకపోయిందో, సమయం వచ్చినప్పుడే చెబుదాం. ఇప్పుడెందుకు లెమ్మని వూరుకుందో మరి. దాని అభిమానాన్ని కించపరచడం ఎందుకని ఆ వూసు నేనూ ఎత్తలేదు. అన్నిటికంశు ముఖ్య 146

మైన సంగతి - నా మనస్సులో దానిమీద నేను ఏ నూతం నిష్యురమూ వేయలేదు. అందుకు నాకు ఏ హక్కూ లేదుకూడాన్లూ, ఎంచేతంటే దాని బతుకంతా నా కళ్ళముందే వెళ్ళింది, అంతా నేను చూశాను, అంతా అర్హం చేసుకున్నాను, అంచేత తప్పు నాది కూడానూ. అందుకనే వెంటనే నాలో నేననుకున్నాః అలిమన్‌ చేసింది గనుక పావమే అవుకే, ఆ పాసం నాది కూడానూ దానికి పురుడొచ్చిి దాని కడుపున బిడ్న వుడిలే ఆ బిడ్డ నా బిడ్డ కూడానూ, ఇహ అందునల్న వచ్చే అవమానమూ, భారమూ, బాధా నేను స్వయంగా నా మీద వేనుకోవాలి. ఓ రోజు, త్వరగా వచ్చినా ఆలస్యంగా వచ్చినా, వచ్చితీరుతుందనీ, ఆనాడు ఇష్చం వున్నా శేకపోయినా ఈ సంగతి గురింది మాటాడుకు తీరుతామనీీ ఇన్నాళ్ళూ ఈ సంగతి గురించి మాటాడుకోకుండా వున్నందుకు అనాడు ఒకరినొకరం క్షమించు కుంటామని నాకూ. తెలుస్కు దానికీ తెలును. ఐనప్పటికీ ఏరోజు కారోజ్యూ ఈవాళనుండి. రేపటిక్కీ రేపటినుండి. ఎల్ళుండికీ ఆ నంభాషణ వాయిదా చేసుకుంటూనే వచ్చాం. అనుకోకుండా ఓ రోజున ఆ మాట జారాను.

వేసవి ఆఖరి రోజుల్నో, అప్పటికి అలిమన్‌ ఐదు మాసాల గర్భిణో, ఆరు మౌసొల గర్భిణో అనగా ఓనాడు వేకువనే లేచి ఆవుని మందకు తోలుకువెళ్నున్నా. పనులకాపరి కురాడు ఆనాడు మంచి హాంష్పారుగా వున్నాడు గంటలా గణగణ వాగాడు. మంద మొ గేటుగుమ్మం దగ్గర కొచ్చింది. పసులకాసరి క్యురాడు అవృర్ని తోలుకెళ్లూ, నన్ను చూసి నిండు నవ్వు నవ్వి;

“తాల్ళొనాయ్‌ పిన్నీ, నేనో మంచి కబురు చెబుతా, నాకేమేనా తాయం "పెట్టు! జౌరాబెక్‌ తాత కోడలు నీళ్ళాడింది!” అన్నాదు.

“నిజంగానే? ఎప్పుడొచ్చింది వురుడు””

“తెల్ళవారు. జామున”

“మగపిల్ళాడా, ఆడపిల్లా?”

“ఆడపిల్ల, తొాల్నొనాయ్‌ పిన్నీ. భరద్వాజం అని పేరుపెడఛారట, ఎందుకం పేనట భరద్వాజపక్షిలా వేకువ జామునే పుట్టే ందని!” 10 147

“అవును, మహ బాగా వుంది. దీర్పాయుష్మంతురాలు కావాలి! మంచి కబురు చెప్పావు, ధశ్యవాడాలు.”

పాపం ఈ క్కురాడు, తర్మీతం[ డీలేని ఈ అనాదుడు, ఎవరో మరో శిశువు జన్మించిందని ఎంత సంఎరఎడుతున్నాడో కడా అని నా మనను కరగిపోయింది. నాకూ ఎంతో సంతోషమైంది, ఇంట్యోకి వెర్ళా. ఇన్నాళ్ళూ అహో ర్యాతారూ నేను దేని గురించ్హైతే ఆలోచించుతున్నానో ఆ సంగతి గురించి మరచిపోయాను. అది ఎలా సాధ్యమైందో మరి? ఇంకా గుమ్మంలో వుండగానే కేకేశాః

“అలిమన్‌. ఈ కబురు విన్నావా? జొరెబెక్‌ కోడలికి పురుడాచ్చి, కూతురు పుట్టిందట, విన్నావా? పాపం, దానికి పురుడు కష్టంగా నచ్చింది; భగవంతుడి దయవల్శ, తల్మీ పిల్ళ్లా....” మాట కడవెళ్ళా ముగించనే లేదు నేను, సలుపుతూన్న పంటికింద రాయ పడినట్టు, చటిక్కున మాట కట్టు; బడిపోయింది.

అలిమన్‌ ఏమీ అనకుండా ఈల వంచేసుకుని "పెదవి గట్టిగా కొరుకుతూ అలా స్పంభించిసోయి. నిలబడిపోయింది. ఆ తృణంలో అది వీమనుకుందో? తనకి వురుడొచ్చి బిడ్డ పుడితే, ఆ కబురు ఇంత నంతో ష్యంగా ఇంటింటికీ ఎవ్వరూ చెప్పరుకదా అనే ఆలోచన దాని మనసులో మెదలిందో ఏమో. నా బండతనం తల్చుకుని నాకు సిగ్గేసిపోయి, భరించ శక్యంకానంతటి. వేడిపాగలు వొంట్బోనుంచి పుట్టుకొచ్చేశాయి. దాని వంక చూడ్నానికి నాకు ముఖం చెల్బిక్క, పొయ్యిగూటి దగ్శర కళ్ళిపోయి, అక్కడ కూచుని, పొయ్యిలో. పిడక ముక్కలు వెయ్యడం మొదలెట్టా; పాయ్యి రాజుకుని మండుతూన్నప్పటికీ. కాస్పేపటికి నేను వెనక్కి తిరిగి చూసే వ్పటికల్లా? అలిమన్‌ ఇంకొ అలానే కళ్ళు వాల్చేసి గోడదగ్నర నిలబడే వుంది. దాన్ని చూస్తి నాకు బాలివేస్కి గుండె పళ్ళైసినట్టు ఆయిపోయింది. ఎలాగో బలవంతాన లేచి, దానిదగ్గ రకెళ్ళా,

“ఏమి? వంట్లో బాగులేదా?” అని అడిగాను. కేశ

“ఏంలేదు, అత్తయ్యా” అంది.

“వని ఆయాసమనిపిస్తే, ఇంట్నోనే వుండిపోయి, పడుకో అమ్మా[ొ అన్నా.

“అబ్బే, అక్కర్చేదు. అంత ఆయాసమేమీ లేదు. అత్త య్యా పాగాకు వేలగట్టడంలో ఆయాసమేమిటుంది గనుక అని అంటూ పని లోకి. వెళ్ళిపోయింది.

ఇకప్పుడు నిశ్చయించుకున్నా, ఇహ నానుపు కూడదని. ఇందులో చిన్న తనం పడాల్సింది ఏదీ లేదనీ, కొత్తగా వుట్సిన పిల్ళ్ణలందరూ ఒక్కలాగే వుంటారన్కీ దాని కడుపున పుట్టిన బిడ్మ నా కడుపున బిడ్డ అనే నేనను కుంటాననీ దానితో చెప్పడం అవసరమని అనుకున్నా. నా బిడ్మల్ని ఎలా సాకానో ఈ బిడ్మని కూడా అలానే సాకుతాననీ చెప్పాలనుకున్నా. ఈ సంగతి అది అర్బం చేసుకుంటుందనే అనుకున్నా. తను ముఖం వళసుకోకూడదు, అభిమానంతో బతుకు వెళ్ళబుచ్చాలి, నిర్భయంగా మనుషులను ముఖా ముఖీ చూడాలి -- మాతృత్వానికి తనకు సంపూర్మమ్టైన హక్కుందని తమ తెలునుకోవాలి.

ఈ ఆలోచనలతో నేను దానివెంట పరుగెత్తి వెళ్ళి, దాన్ని కేకేశానుః

“అలిమన్‌, ఓ నిముషం అగు. నీతో మాట్ళాడాలి. ఒక్క కణం నిలబడు!

నా కేక తనకి వినబడనట్టు అది నటించి వెనక్కి తిరిగి చూడ కుండా వెళ్ళిపోయింది.

ఆ రోజంతా మహ బాధ అనుభవించుళూ ఆలోచించా: “అబ్బే. రేప ట్నుంచి ౩హ ఇలా జరక్కూడదు. సాయంకాలం తప్పకుండా. దానితో మౌొట్మాడిరిరుతా. అలా అవుతే నాకూ దానికీ కూడా మనస్సు తేలిగ్నా వుంటు9దిో. కాని నేను అనుకున్నట్టుగా చేయలేకపోయాను. ఎంచేతంటే సాయంకాలం. వేను పనినుంచి ఇంటికి నచ్చేసరికి ఆలిమన్‌ ఇంచ్నోలేదు. దాని కోసం కనిపెట్టుకున్నానే గాని, నాకేమిటో మనస్సు మనస్సులా లేదు,

149

ఏమిటో దిగులుగానే వుంది. ఇంట్లో లేదే, మరి ఎక్కడున్నట్టు 2౩ ఇంత వరకూ ఇంటికి రాకపోవడానికి కారణమేమిటి” దానికోసం వెదకుదామని ఇంటినుంచి బయళ్సేరే పరికల్టా బెక్‌తాష్‌ అవుపడ్డాడు వాడు ఓ పెద్ద గడ్మి మోపు పట్టుకుని మాటా మంతీ లేకుండా గేటులోనుంచి దొడ్డిలోకి వెళ్ళాడు. అలాగే మూటా మంతీ లేకుండానే గడ్డి మోపుతో పశువులసాల లోకి వెళ్ళి, తాళ్ళైలో గడ్శి గిరవాకేస్తి ఇహ అప్పుడు నెమ్మదిగా అన్నాడు:

““తొల్ళొనాయ్‌ పిన్నీ అలిమన్‌ చెప్పనుంది, నువ్వు తనకోనం వెళకొద్చని. కయిండీలో కన్నవారింటికి తను. వెళ్ళిపోతున్నానని చెప్పింది”

నా కాళ్ళు గజగజ వణకిపోాయాయి, గడపలో కూలబడ్డాను.

“ఎప్పుడెళ్ళిందది?”

“మధ్యాహ్నం భోజనాలయాకు. రెండు. గంటల (క్రితం. దారంట ఏదో లారీ వెళ్తూంకే, దానిలో ఎక్కి వెళ్ళిపోయింది.”

గుండె. చితికిపోయి, అలా కూచుండిపోయాను. మశసు ఎంతగా కుంగిపోయి. ఎంతగా అంధకారమైపోయిందం టే, ఇహ చావుగడియలు దగ్శర పడ్డాయనే అనిపించింది. బెక్‌తాష్‌ నన్ను నంబాళించబోయి:

“ఎం గాభరాపడకండి, తొల్హొనాయ్‌ పిన్నీ. (డ్రైవరు ఆమెను తనపక్క సీటులో కూచోపెట్టుకున్నాడు. లోపల పెళ్సైలా. వుంటుంది, అక్కడ బాగానే వుంటుంది అన్నాడు.

“ఓ జెక్‌తాక్స్‌ బెక్‌తామ్‌్‌ అంతటిలో సరిపోలే బాగానే వుణ్మరా సంగతి” అనుకున్నాను నేను. ఐనా వాడు ఏ కల్గా కపటమూ లేకుండా నన్ను ఓదార్చడానికి (వయత్నించినందుకు. వాడికి నేనెంతో కృతజ్ఞారార్ని. అప్పటికప్పుడే వాడు మంచి బలమైన క్యురాడుగా తయారయాడు. సమష్టి వేతంతలో. బండి (డైవరుగా. పనిజేస్తున్నాడు.. పొడుగ్జా, వెడల్పు బుజాలూ వాడూ ఎంత త్వరగా ఎదిగాడో కదా అని వాడివేవు చూసి విను పోయాను. వాడి నడక తీరు గొంతుక వయసువచ్చిన వాడివే. వాడి ముఖం కూడా నిమ్మదిగానూ స్నేహితంగానూ వుంది. వాడింకా. పిల్టిగా 150

డుగా వున్నప్పుడే వాడంకే నాకెంతో ఆపేక్ష ఇటువంటి గడ్డు గడీయలో వాడు నా దగ్నరకి వచ్చాడని నా కెంతో నంతోషమైెంది. బెక్‌తాష్‌ కాల్వ కెళ్ళి వీళ్ళు తీసుకొచ్చి, సమొవార్‌ సిద్దంచేస్తి ముంగిట వీళ్ళు చలి ఊడ వడం మొదలెట్బాడు. అష్టిక త్రమాయించుకోండి, తాల్గానాయ్‌ సిన్నీ” అన్నాడు వాడు. “ఆపిల్‌ చెట్టుకింద కంబళీ పరుస్తా. అమ్మ ఇప్పుడే వస్తుంది. మీ ఇంట్బో టీ తాగి. ఎంత. కాలమో అయిందంది. అమ్మ ఇప్పుడే వచ్చేస్తుంది” అలిమన్‌. వెళ్ళిపోయిన తర్వాత దినం ఒక యుగంగా గడచింది కాలం, నేను ఒక్కర్తెనే ఒంటరిగా ఈ (పపంచంలో బతకాల్సి వుంటుందని ఎప్పు డైనా అనుకున్నానా? అచ్చంగా ఒంటరిగా వుండడమంళే. ఏమిటో నాకు తెలియనే తెలియదు. మూడునాల్లు రోజులు ఒక్కర్తెనే గడుపుకొచ్చాను గాన్మి ఇహ మరి నా శక్యం గాదనిపించిపోయింది. ఇలు ఇల్ఫనిపించలేదు, బళుకు బచుకనిపించలేదు. ఇది భరించడంకంళు. ఇలాంటప్పుడు (వపంచం మీద అక్కడా అక్కడా. గాలిగుడ్డుగా తిరుగుదామనే అనిపించింది. కాని అలిమన్‌. గురించీ అది అక్కడ ఎలావుందో అ సంగతి గురించీ తల్పుకు నేప్పటికల్లా - ఇహ మరీ బాధ అనిపించిపోయేది, కన్నవారి ఇంట్లొ దాన్ని ఆదరిస్పే అదీ మంచిదేకద్కా కాని అందుకు బదులు: అప్పుడేమో మౌా మాటలు వినకపొతివి-- నా వూసు మీకెందుకు, నా గలేదో నే చూసుకుంటా, నా వ్యవహారంలో మీరు వేలు పెట్టకండి; అంటివి, మరి ఇవ్వుడేమో నలుగురూ మొహంమీద వుమ్మేసరికి, ఒంటికాలుమీద పరుగెత్తుకుని మౌ దగ్గరకొచ్చి మౌ అండచేరితివి, ఇప్పుడేమా మేం అక్కరకొచ్చాం నీకు కదూ, అంటూ వాళ్ళు దెప్పి పొడుస్తే, పాపం, అప్పుడేమిటి? ఇలౌ వాళ్ళు అనగలరా? అన లేక పోవడమేమి? అంటారు. అలా అన్నప్పుడు అది అక్కడ ఎలా వుండగల్లు తుండి? అభిమానంగల పిల్చి కదా ఈ అవమానాన్ని అది భరించ గల్లుతుందా? భగవంతుడు రక్మించి అది ఏ నుభయ్యూ గొయ్యో చూసు కోకుండా వుండాలి ఓ అలిమన్‌; అలిమన్‌, నువ్వు నా దగ్గ శే వుండి కేర్‌ 1

పోయుంటే బాగుండిపోను ఆ అవమానాన్ని నా నెత్తిని వేసుకుని నేను భరించివుందునే. నిన్నెవ్వరూ పల్సెత్తు మాకేనా అననిచ్చేదాన్నికానే. ఇలా అన్నీ ఆలోచించుకున్నాన్తు అంతా ఊహ చేసుకున్నాను. తర్వాత అనుకు న్నాను: ““ఇలా అనుకుని కార్యంలేదు. వెళ్ళి అదేదో స్వయంగా లేల్చుకొస్తా. అదేదో కళ్ళారా చూసే వస్తా. దానికి నచ్చ చెప్పేందుకు (సయత్నిస్తా, ఏమో, అది వింటుందేనూ; విని నాతో ఇంటికి వచ్చేస్తుందేమో కూడా. అది వచ్చేస్తే, ఎంత హాయిగా వుంటుందో కదా, ఒహ వేళ దానికి మరి ఇంటికి రావడానికి ఇష్ట్పంలేకపోత్కే పోనీ అలాగే కాన్సీ మనమేం చేస్తాం గనుక సరే అంటా, అని, దాన్ని ఆశీర్వదించి, నేను ఒక్కర్తైనే ఇంటికొచ్చేస్తా.” అలా నిశళ్ళయించుకున్నాను. మరునాడు _పయాణానికి సిద్దమయాను. ఇంటినీ, ఆవునీ అఆయ్‌ష్టాకి ఒప్పజెప్పాను. ఆ దారం వెళ్తూన్న ఒక లారీని బెక్‌తాష్‌ ఆపాడు, దానిలో ఎక్కి, వెనుకతట్టు కూచుని, కయిండీకి బయళల్సేరాను.

(గౌమం దాటి మట్టిరోడ్డుమీదనుంచి వెళ్తూండే సరికల్మా, చేలు దుబ్బుల్లోనుంచ్వి కాలిబాటవెంట ఆడమనిషి నడుస్తూండడం చూశాను. వెంటనే పోలికపక్ళేశాను -- అలిమన్‌ అని! నా ర్చి నా ముద్దు బిడ్డ, నా చిట్బి తల్సి నా దగ్గరికే ఇంటికే మళ్ళీ వచ్చేస్తూంది! లోపల కూచున్న (డ్జైవరుని గట్టిగా కేకేసి పిల్చా: “ఆవు! అవు! బండి నిలబెట్టు! లారీ జోరుగా వెళ్తూందేమో, చప్పున ఆగలేదు, కాస్త దూరం వెళ్ళి మరీ ఆగింది. ఆగగానే నా సామాన్న సంచి పట్టుకుని (టక్కులోనుంచి జారి కిందకి. దిగాను. లారీ. వెనుక రేగిన దుమ్ము దట్టమైన పాగనుంచులా వెంటనే అంతటా మునురుకొంది. కలగంటూన్నట్టూ, ఆ కలలో నా అలిమన్‌ని చూనినట్నూ అనిపించింది నాకు. ఆ ధూళిమేఘం లారీ ఎంట వెళ్ళిపోయాక, అలిమన్‌ మళ్ళీ అవుపడింది.

“అలిమా-న్‌[ అని ఒక్క కేకపెట్టాను, నా శక్తి అంతటితో,

దానిదగ్గరకి ఎలా వెళ్ళానో నాకు గుర్తులేదు, నాకు గుర్తున్నదల్భా, ఒకరినొకరం కౌగలించుకున్నామనీ, ముద్దు పెట్టుకున్నామనీ, ఇద్దరమూ నలనల 152

ఎడ్చొాము) -- అంత మ్మాతమే. ఒకరినొకరం వదలిపెట్టి వుండడం ఎంతగా దుర్చరమై పోయిందం కే, మళ్ళీ కలునుకునేసరికి ఇన్నాళ్ళూ మనసుల్టో వుంచుకున్నదంతా చెప్పుకుందుకు మాటలొచ్చాయికావ్సు నాకూ దానికీ కూడా. అరిమన్‌ ముఖాన్ని నెమ్మదిగా అపేతృతో నిమురుతూ:

“నా తలీ మళ్ళీ వచ్చేశావు కదూ? వచ్చేశావు నా దగ్గరకి, మళ్ళీ వచ్చేశావు, నీ ఛర్చి దగ్గరకి మళ్ళీ వచ్చేశావు వచ్చేశావు[” అని పదేపదే అన్నాను, అంతకు తప్ప మరేమీ అనలేకపోయాను.

అరీమన్‌ అంది:

“అవును, వచ్చేశా! అత్తయ్యా, నీ దగ్గరికే మళ్ళీ వచ్చశాకో

అలా నిలబడి ఒకరినొకరం కాగలించుకుంటబూండేసరికి దాని కడు పులో వున్న బిడ్డ తటాల్న కదిలి కాళ్ళతో రెండుసార్జు తల్మి పొట్టను దుబ్బూ దుబ్బూ తట్టింది. ఆ అలికిడి మాకిద్బరికీ వినబడింది. అలిమన్‌ తన రెండు చేతులతోనూ సుకుమారంగా కడుపు నిమురుకుంది. ఆ క్షణంలో దాని కళ్ళ చూపులు నా జీవితాన్నంతవీ ఒక్క పాళంగా మర్చి వేశాయి. అలాంటి ఘోరమ్లైన ఆలోచనలు నాలో అనలు ఎలా మెదిలాయో కదా అనిపించిపోయింది! ఓ సవ్మిత మౌతృత్వమా! ఇట్టి ఆనందపు ఒక్క బిందువు కోసం విచారసాగరం అంతా ఈదుకురావచ్చు. నా ముఖానికి దాని చెక్కిలి హత్తుకుని ఇహ ఏ అడ్డూ లేకుండా భొళ్ళున ఏడ్చేశా:

వా పంచ్యపాణాలూ నువ్వేనే నా తల్శీ నా హృదయమా, నొ ముద్దు బిడ్డా! నీ కోనమని ఎంత భయపడిసోయానే, నా తల్మీ!”

నన్ను ఓదార్చుతూ అంది;

“అత్త, య్యా, ఏడవకు, నన్ను తృమించ్చు. తెలివిమాలినదాన్ని నేను, నిన్ను వదలి ఎన్నటికీ వెళ్ళను. వెళ్ళాలని (సయళత్నమేమో చేశా - కాని కార్యంలేకపోయింది: భరించలేకపోయా. అంతసేపూ నా మనస్సు నీ దగ్గరకే ఈడ్చుకుపోయింది. నన్ను”

153

మనసు విప్పి ఒకరితో ఒకరం మాట్మాడుకునేందుకు ఇదే సరైన తరుణమని. నిశ్చయించుకుని, దానితో అన్నాను:

“నువ్వు ఎందుకు వెళ్ళిపోయావు? నా మీద కోవం వచ్చిందా నీకు?

ఏమి. జబాబుచెప్పాలో అని ఆలోచించుచూన్నట్టుగా, అది మొదట ఏమీ మాటాడ్డేదు. తర్వాత నిట్యూూర్చి అంది:

“అత్తయ్యా, అది మ్మాతం నన్నడక్కు. అదెందుకు నీకు? నన్నమీ అడక్కు నువ్వు, నేనూ ఏమీ చెప్పను. నన్ను బాధపెట్టకు, అత్తయ్యా, ఈ బాధే చాలు”

ఈ మాటు కూడా అది మళ్ళీ దాటవేసింది మాట్ళాడకుండా. ఎనుక అన్ని సొర్భూ కూడా ఇలాగే అయింది. ఇలా చేయడంవల్ళ తన చేజేతులా తనే తన బాధను మరింత అధ్వానం చేనుకుంటున్నానని తనకెం దుకు తోచిందికొాదో మరి!

ఆ యేడు శరత్తు ముసురుపెట్టి చాలా కాలం ఈడ్చింది. చినుకు పడని రోజా ఒక్కటేనా లేదు. మబ్బు పట్టే తెరిపిలేకుండా వాన కురిసిన ఆ రోజుల్నే చాలామటుకు మేం ఇంట్నోనే వుండిపోయాం. ఇహ ఆ శరత్తులాగానే అలిమన్‌ కూడా బడలికతో ని్నిస్తాణ చెందిపోయింది. అంత కంతకు మరింత వ్యసనపడిపోయింది, అంతకంతకు మాటా నవ్వూ మానే సింది. ఎంతసేపూ. ఏదో ఆలోచనలో మునిగిపోయుండేది. నెలలు నిండి పురిటి రోజులు చగ్గర పడ్డాయనుకున్నాను. నేను. దానిలో కదలిక వుట్టిం చుదామనీ, దాన్ని నవ్వించుదామనీ ఎన్ని వోస్యాలు ఆడినా ఎంత బుజ్ఞ గించినా ఏమీ కార్యంలేకపోయింది. పసిపిల్ల కాదుకదా? నవ్వించి. బాధ మరపించడానికి. నేనే కాదు, పరాయివాళ్ళు కూడా (చయత్నించారు, ఏదో ఒకటి సాయంచేసీ దాని మనోవ్యధ తిన్నించడానికి, కాని ఎం చేయగలం? ఓ నాడు బెక్‌తాష్‌ గడ్నిమోవు తొన్చి అవులసార్నో పడేస్తూ, తలి మళ్ళీ మంచంపట్చిందని చెప్పాడు. లయ్‌షాని చూడ్నానికని వాళ్ళింటికి వెళ్ళాను. పాపం జ్వరమూ దగ్గూ, ఆమెను కాస్త కోప్పుడ్నా:

154

“జబ్బుచేసిందంయే చెయ్యదా మరి? నీదే తప్పు. జ్యాగత్తగా వుండా అని తెలిసి కూడా, ఈ ముసురులోనూ లొజ్బలోనూ, చుట్టాలను చూడా లనీ పక్కాలనీ పలకరించాలనీ అక్కడికీ ఇక్కడికీ పరుగులెడితే మరేమిట వుతుంది?

తప్పు ఒప్పుకుంటూన్నట్టుగా ఆమె. చిరునవ్వు నవ్వింది. వం వ్యతి రేకం. చెప్పడానికి ఆమెకి కవ్చుం అయింది. ఎందుచేతంటే ఆమె మరి నలుగురు ఆడంగులతో కలిసీ, బెక్‌తాష్‌ బండిలో పొరుగు (గామం వెళ్ళిందట్క అక్కడ తెలిసినవాశ్ళానరించ్నోనో. పెళ్ళి అవుళూంటేు ఆ "పెళ్ళి చూద్దామని. అయ్‌షాని చూసి ఇహ ఇంటికి వెళ్ళిపోదామని లేచేనరిక్సి తన దగ్గరకి రమ్మనమని ఆమె నన్ను పిఠిచ్చి అంది:

“ఒక్క. నిముషం కూచో, తొాల్నానాయ్‌, వీకు కోపంరాదంటే ఓ సంగతి చెబుతా చెప్పమున్నావా?”

“నర్కే. చెప్ప అన్ని గుమ్మంలో వున్నదాన్ని వెనక్కి తిరిగి ఆమె దగ్గర కెళ్ళా, -

“ఏటి. దిగువ (గామానికి వెళ్ళానంఘే,. పెళ్ళిచూడ్డానికి వెళ్ళలేదు, ఆ (గామంతో నాకు చుట్టాలూ. పక్కాలూ లేరని నీకు తెలుసు. నీతో చెప్పకుండా అవునని నీచేత అనిపించుకోకుండా ఓ పని చేద్దామని అను కున్నాం అందుకు మమ్మల్ని &మించు, తొల్మొ, నాయ్‌, పోనీ ఏదో మంచికే కదా అనుకుని చేశాం ఆ గొడ్డకాపరిని వెతికి పట్టుకున్నాం. వాణ్ళే నలు గురం అనాల్సిన నాల్లు మాటలూ అన్నాం. అలిమన్‌కి నేడో రేపో పురుడు రావడానికి. సిద్దంగా వుంది, నువ్వు నాటికీ నేటికీ మొహమేనా చూపిం

చావు కావు ఏమిటి నీ వేషమూ నువ్యూనూ? ఇదేమీ బాగులేదు సుమా. -- అన్నాం. ఎన్ని చీవాట్ళ్టు "పెట్టి నా లాభంలేకపోయింది. మొదటి సంగతి, నాడికి "పెళ్ళి అయింది, పెళ్ళాం వుంది. రెండో సంగతి, అంతరంగమూ అంతఃకరణా అేని మనిషి. నూమాట వింటే నా కేమీ సంబంధం లేద నేశాడు, పోన్‌ పొమ్మన్నాడు: మీరు చెబుళూన్నదేమిచో నాకు తెలియదు,

55

నేను వినను, ఆ వూసే నాతో చెప్పద్దు, పొమ్మన్నాదు. ఈ వ్యవహారమంతా విని వాడి పెళ్ళాం అక్కడికొచ్చింది. ఎటువంటి పేచీకోరు మనిషి అను కున్నాన్‌, ఆయ్‌ బాబోయ్‌, ఇహ కేకలుసెట్టింది బొబ్బరించింది, మామీద అరిచింది. వుత్త సిగ్ను శరాబులేని మనిషీ. మమ్మల్ని నానా తిట్ట్ళూ తిట్టి అక్కడమంచి గంఘేసింది. దారిలో, ఓ నూల చలి వణికించేస్తూూం చే దాన్ని మించిన వర్షం మొత్తేసింది తడిసి ముద్చె పోయాం. దానితో ఇదిగో మంచంపళ్ళేశాను. నర్సే దీనికేంగాని, మరిగంశు, ఇప్పుడు. అలిమన్‌ మూట ఏమిటీ అని*ి అలా అంటూ అయ్‌ష్తా నోరు నొక్కుకుని వలవల ఏడ్చేసింది.

“అయ్‌ష్టా ఏడవకు. నేను బతికున్నంత కాలమూ దానికి ఎ తలవం వులూ రానివ్వను!” అన్నాను. అని నేను ఇంటికొచ్చేశా. అంతకంటె ఇహేమి అనగలను౫

దీని తర్వాత రోజులు మహి గడ్డుగా వున్నాయి, అలిమన్‌కి నెలలు నిండాయి, నేడో శేపో నీళ్ళాడేటట్టుంది, ఇక ఆ రోజుల్నో దానిని ఒక్క కణమేనా నా కంటి ఎదుటనుండి వెళ్ళనివ్వలేదు. గడపదాటి అది వెళ్ళిం దంళు నేనూ వెళ్ళేదాన్ని దానివెంట, ఒక్క. అడుగ్లైనా ఒక్కర్తె! సీవేయ నీయలేదు, తీరానొప్పులు మొదలయే. వేళకి నేనెక్కడ దానిదగ్శర లేక పోతానో అని భయపడ్డాను. అంతేకనే గాని, లేకపోతే దాన్ని నేనెన్నడేనా, మరేవిధంగానేనా చికాకు "పెట్టానా2

ఇంతకీ ఓవాడు చూదును కదా వెచ్చని బట్టలు తొడిగేనుకున్సి తలమీద శాలువ కప్పేసుకుంది.

“ఎక్కడికే తర్నీ” అని అడిగాం

“ఏటికి వెళ్తున్నా” అంది.

“మంచిదానవే! నేనైనా సరే ఇంత చెమ్మగా వున్న రోజున ఇల్ళు కదిలి వెళ్ళను కదా. ఇహ నువ్వా? నయం ఇంకా. ఇంట్బోకీ పోయి, సడు కోమ్మా” అన్నా.

156

“ఉహూ, వెళ్ళాలో ఆంది. “ఐతే, నేనూ వస్తా నీ వెంట. నివ్నొక్కర్తెనే వేళ్ళనీవుమ” అన్నాం ఆలా అనగానే ఇహ అది నా వేపు ఎలా చూసిందంటే - ఇన్నాళ్ళు దాని మనసులో అది అనుభవించుతూన్న బాధ అంతా నర్వమూ ఒక్క పాళంగా కావేసంకింద సెళ్ళుబికి, దాన్ని నామీద అమాంతమూ కక్కేసింది. “నా. వెంటపడి నవ్నెందికిలా చంపుకు తింటున్నాన్‌ నా దగ్గర మంచి ఏమిటి. కావాలి నీకు? పీడలా పట్టుకున్నావేమిటి నన్ను? నన్ను వదిలిపెట్చి పో! ఎక్కడేనా చచ్చిపడిపోతా ననుకుంటున్నావా ఏమిటి అంటూ దఖీమని తలుపు మూసేసి వెళ్ళిపోయింది. నా గుండె తలువు మూసేసి నా గుండెలోనుంచే ఏకంగా తను వెళ్ళిపోతూన్నట్టనిపించింది నాకు. నా మనన్సు ఎంతో కుమిలిపోయింది. ఐనా. వేను. లెక్కచేయక్క. తలుపు, తీసుకుని, అలిమన్‌ ఎటు. వెళ్ళిందో చూదామని, మళ్ళీ వీధిలోకి వెళ్ళాను. అది ఎక్కడా కనబడ్జేదు; వర్షిపు చేలవ్లైవు వెళ్ళిందేమో అనుకున్నాను. సన్నని తుంపర పట్చేంది, చినుకు కనబడడమేలేదు చళ్ళని అవిరి పొగలా పడుతూంది.. గాలి రివ్వున కొట్టుతూ బూడిదెనన్ని మబ్బును తునాతును. కలకింద పీకిపారేస్తూంది. పళ్ళతోట దిక్కువూలినదానిలా కొనవచ్చింది. చలికి వట్టిపోయిన. చెట్టు, నల్ఫబడిపోయి వీళ్ళు కారుతూన్న కొమ్మలతో నగ్నంగా వున్నాయి. జనం అంతా ఇళ్ళ! ల్నో కూచున్నారు. ఎటు చూసినా నిర్మానుష్యంగా వుంది. దూరాన్నున్న కొండల వరున ఆ తుషారంలోనుంచి కనబడీ కనబడనట్టు మనకమనకగా అవుపడుతూంది. కాస్సేపు అగ్సి తర్వాత దానివెంట. వెళ్ళాను: దాని నోటికొచ్చినట్నూ అది తిడితే, తిట్టన, తీరా నొప్పులు వచ్చే వేళకి అర్భాత్తుగా ఏ రోడ్డు మీదనో పడిపోయేకంచప నయమే కదా. తోట వెనకాల వుంతవెంటి వెళ్తూ అలిమన్‌ కేసి చుశాను. అది ఇంటి ముఖం పట్టింది. మెళ్ళిగా నడుస్తూూంద్కి అడుగు తీసి అడుగు పెట్టడమే కష్టృవ్టైపోతూంది దానికి మడ శ్నుభంగా 157

కిందకీ వాలిపోయింది. నేను ఇంటికీ దబ్బున వెళ్ళిపోయి, టీ కోనమని కెటిలు. పొయ్యిమీద సెట్టి; మీగడా కోడిగుడ్డ్లూ గబగబా కలిపి అట్బు సిద్దంచేశా. తర్వాత కంబళిమీద శుభమైన మేబిలుగుడ్న పరచి, ఇంట్నో వున్న చళికారు. ఆపిల్‌ పళ్ళల్ళోకల్లా ముచ్చటగా కశబడినవాటిని ఎంచి తీనుకొచ్చి అక్కడ పెట్టాను. అఠిమన్‌ ఇంట్నోకొచ్చి, కేబిలుగుడ్డ పరచి వుండడం చూసి, ఏమీ నూట్నాడకుండా నా వంక చూసి విచారంగా నవ్వింది.

“జ్వలేస్తూంది కామోసు నీకు, చిట్టి తల్మీ? ఇలా కూచో కూచుని కానింత టీ వుచ్చుకున్మి అట్టుముక్క. నోట్ళో వేసుకో” అన్నా దానితో.

“వాదు, నాకేమీ తినాలని లేదు, అత్తయ్యా. ఆపిల్‌ ఒకటి ఇలా ఇయ్యి. ఓ ముక్క కొరికి చూస్తా” అంది.

“వీకేనా బాధగా వుందేమో లే, వుంచే నాతో చెప్పు అరిమన్‌” అన్నా, ఏమంటుందో చూదామని.

ఐనా ఇందాకట్టాగ్‌ అందిః

“నన్నేమీ అడక్కు అత్తయ్యా, నాకేమిచో అదోలా వుంది. నామీద నాకే అసహ్యం పుడుళూంది. నిన్ను అలా నానా మాటలూ అనేశాను, నన్నొక్కర్తైనే వుండవిస్తేవే నయం” అంటూ నన్ను వెళ్ళిపోమన్నట్టుగా చెయ్యివూసించి.

రాతి పడింది. పడుకుందుకని బట్టలు మార్చుకుంటూ మధన పడ్డాను ఇహ ఇప్పుడు అలిమన్‌తో ఏమన్నా తప్పుపట్టుకుంటుంది. అను కుంటూ ఆలా బాధపడుతూనే నాకు న్మిదపళ్చిపోయింది. రాతి తరుచు జేచి అలిమన్‌ ఎలావుందో చూడడం అలవాటు నాకు, అటువంటిది ఈ మాటు, కొండ విరిగి మీద పడినా లేవలేనంత ని(దపట్టిపోయింది. నాకు ఏ మాతం అనుమానం తట్టినా రెప్ప వాళ్చేదాన్నా? పది ర్యొతుళ్ళు వరుసగా జాగరం చేసి వుండేదాన్నే, గోడకేనా జారబడకుండా.... 1560

ఎప్పుడు లేచానో ఎందుకు లేచానో నాకు జ్నాపకంలేదుు గభాల్న సూతం మెలకువ వచ్చింది. లేచి చూదును కద్సా అలఠిమన్‌ లేదక్కడ. ఇంకా సగం సగం న్మిదలోనే వున్నానేమో, నేను సరిగా (గహించుకో అేకపోయాను.. లేచి వాకిట్లోకి వెళ్ళివుంటుందేమో అనుకున్నాను మొదట. ఓ నిముషం వూరుకున్నాను. ఎ అలికిడీ లేదు, ఏ చప్పుడూ వినబడ్జేదు. తర్వాత దాని మంచం దగ్గర కెళ్ళి పక్కబట్టులు తడిచు సరికి గుడ్డ లన్నీ చలిగా వున్నాయి. నా గుండె చల్జబడిపోయింది: అది లేచి వెళ్ళిపోయి ఏ కాలమో అయిందన్న మాట! ఏవో నా చేతికి దొరికిన గుడ్డలు వొంటి మీద పడేసుకున్సి గుమ్మంలోకి పరుగెత్తాను. వీధిపెర్హో నాల్గుమూలళకా వెతికాను, పెరటి తోటలోకి పరుగెత్తి అక్కడ వెతికాను వీధిలోకి పరు గున వెళ్ళి ““ఆలిమన్‌! అలిమన్‌[” అని గట్టిగా పీలిచాను. దాని దగ్గర నుంచి ఎ జవాచూ లేదు. ఇంటి గుమ్మాల్లో పడుకునున్న కుక్కలు మాతం మొరగడం మొదలెట్టాయి. నా గుండెలో కారునీకటి అలము కుంది. అది ఇల్టు వదిలేసి వెళ్ళిపోయిందన్న మాట! ఈ నడిరేయి చీక టిలో ఎక్కడికి వెళ్ళిపోయిందో,. ఏమిచో? ఇప్పుడేమిటి చేయడం? పరు గెత్తి. వెళ్ళితే నాకు దొరుకుతుందా? మళ్ళీ ఇంట్బోకి పరుగెత్తి; లాం తరు. వెలిగించి దాన్ని చేతితో పట్టుకుని వెతకడానికి బయల్టేరాను, గుమ్మం దాటానో ేనేలేదో, "షెడ్డువ్లైవునుండి ఏదో మూలుగు వినబడినట్టయింది. గభాల్న వీధిపెరచ్బోనుంచి వరుగెత్తి; షెడ్డు తలుపు బారుగా తెరచి చూసేసరికి ఉలికిపడ్డాను, చేతిలో లాంతరు కిందకి జారి పడిపోయిందనే అనుకున్నా - నా కళ్ళని నేనే నమ్మలేక పోయా: గడ్నీమీద వెల్ళికిలా పడివుంది అలిమన్‌. నొవ్పులు పడుళూంది. జ్వరంతో గాభరా

పడిపోతూ వూరకే ఇటూ అటూ దొర్జుతూంది. “అయ్యా, ఇదేమిచే ఇది? నాతో ఎందుకు చెప్పావు కావే” అని

నేను గుండె బాదుకుని, దాని దగ్గర చతికిలబడ్డా. దానికి సాయంచెయ్యాలని థావ్యతయపడి చాన్ని లేవనెత్తేందుకు (పయ కే59

చ్నీంచేసరిక్కి నెత్తురుతో తడిసి ముద్దెపోయిన దాని గౌను కొంగు నా చేతికి తగిలింది. దాని వాళ్ళు నిప్పులా కాల్తూంది. ఎంతో కష్టంతో, ఎలుగురాసిన గొంతుతో అది నిట్బూర్చింది:

“*పాణంపోతూంది, చచ్చిపోతున్నా

అప్పటికవ్పుడే చాలాసేపయే ఆది అలా నిస్తాణ పడిపోతూన్న టు అది.

“అయ్యో, భగవంతుడా నువ్వే దిక్కు; భగవంతుడా. నువ్వే దిక్కు!” అంటూ. నేను భగవంతుడికి వెయ్యిమొక్కులు మొక్కాను, దానంతటదే గనుక వురుడు రాకపోత్కే ఇహ డాక్టరు తప్ప మరెవ్వరూ దాన్ని రక్షించ లేరని తెలిసిపోయింది. నాకు.

దాన్ని అక్కడలా వదిలిపెట్టి, అయ్‌ష్తి ఇంటికి పరుగెత్తి వెళ్ళి ఇహ నాకున్న శక్తికొద్దీ దబాదబా కిటికీ తలుపు బాదానుః

“ీవమ్మురో, లేవండి దబ్బున లేవండి! బెక్‌తామ్స్‌ బండి సిద్దంచేయ్యి నాయనా! అలిమన్‌కి ఏమీ బాగులేదు! దబ్బున లే నాయనా దానికేమీ బాగులేదు. బాబోయ్‌!”

వాళ్ళని లేప్కి నేను మళ్ళీ ఆరిమన్‌ దగ్శరకి పరుగెత్ని, దానికిన్ని మంచి వీళ్ళిచ్చా. గిన్నె ఆంచు పెదవులకి తగిలేసరికి దాని పళ్ళ పటవట కారుక్కున్నాయి, చలిజ్వరం వచ్చి వాళ్ళు కుదిపేసినట్టు మనిషి గజగజ వణకిపోతూంది. ఎంతో కష్టంమీద రెండు. గుటకలు మంచినీళ్ళు మిం'గేసరిక్సి మళ్ళీ వొళ్ళు కొంకర్ణుపోవడం ఆరంభించి మూలుగు మొద లైంది. అయ్‌మా తను మంచం పట్టివున్నాా రోజుకుంటూ లొప్పుకుంటూ అలొగే లేచి అడుగుతీసి అడుగు "పెట్టలేకపోయినా, అలాగే పానం సరిగ్గా వేళకి అక్కడికొచ్చింది. అలిమన్‌ స్పితిని చూసేసరికి ఆమె ముఖం వెల వెలబోయింది,. భోరున ఏడ్చేసింది.

“అలిమన్కొ నా తలీ ఎలావుందే నీకు, అయ్యో, అలిమన్స్‌ చిట్టే తల్సీ! నీకేం భయంలేదే. అన్బటతికి తీసుకువెళ్ళ్హామే. నిన్ను!”

160

అద్భష్టృంకొద్చీ బెక్‌తామ్‌ ఆ రోజు పొద్చుపోయి ఇంటికొచ్చాడు, అందుచేత శరాల్ని ఇంకా సాలకి తీనుకుపోలేదు. అవి ఇంకా ఇంటిదగ్గర పాకలోనే వున్నాయి. అతడు చప్పున బండి సిద్దంచేస్రి "షెడ్డుగుమ్ముంలోకి తీసుకొచ్చాడు. బండిలో ఇంత కసవు పడేస్కి పరుపు పరచి, తలగడలు పెట్టి. ముగ్గురం ఎలాగో ఒకలాగు అలిమన్‌ని "షెడ్డులోనుంచి తీసు కొచ్చి. బండిలో పడుకో బెట్బాం. ఇహ తొందర తొందర్గగా బండిని అస్ప తికి పోనిచ్చాం.

అబ్బ, ఆ శరమ్న్హూ, ఆ గతుకుల రోడ్నూ, మరి ఆ పాపిష్టి అంధ కారపు ర్యాత్కీ ఆయ్‌ బాబోయ్‌... ఆ రోజుల్నో ఆసుష్యతి నది అవతలి (సాంతంలో వుండేది, ఎరు దాటాలంచే, ఏటికి దిగువగా ఎంత్‌ దూరం చుట్టుతిరిగి వెళ్తేనేగాని వంతెన వచ్చేది కాదు.

(గామం పొలిమేర దామేసరికల్గా అలిమన్‌కి మళ్ళీ నొప్పులు మొద అట్టాయి,. గట్టిగా బెబ్బరించి, వాంటిమీద కప్పిన గుడ్డలు తోసేసుకు నేది. దాని తల నా వాళ్ళో పెట్టుకుని, వొంటిమీదనుండి తోసేసుకుం టూన్ను దుప్పటి మళ్ళీ కప్పుతూ, దాని ముఖానికి దగ్గరగా లొంతరు ఎత్తి పట్టుకుని దాని కళ్ళల్‌క కళ్ళుపెట్తి చూస్తి దాన్ని సంబాళించాను. ఎంతసేపూ ఇదే పని నాకు. బెక్‌తాప్‌, కూడా దాన్ని సముదాయించేవాడు:

“కాస్సేపు ఓపికపట్టాలి, అలిమన్‌. ఇహనేముంది;, మరోగడియలో వచ్చేశామన్నమామే. చూడు, ఇదిగో రానే వచ్చేశాం. మరో క్షణంలో వంభెనే

కాని ఇంకా ఎక్కడి వంతెన, ఎంత దూరం వెళ్ళాలో వంతెన చేరు కోవాలంే! గ్యురార్ని పరుగెత్తించే మాటుంే ఈసాటికి వంతెన చేకు కొనుందుం. కాని వాటిని పరుగెత్తించేందుకు నీల్సేదాయె, అలిమన్‌కి మరీ కుదు'పైపోతుంది. వాన కుండపోతగా వడుతూంది, అన్పీ ఒకదానికొకటి కరిశాయి. కన్ను పొడుచుకున్నా కనబడని చీకటి, ఎముకలు కొరికేస్తున్న చలి దానికి తోడు హోరున వాన, రోడ్డు అంతా బరదు /ళుకులూ. 1]--2122 సవ

అలిమన్‌కి కొంకర్ము వచ్చేశాయి, బరువుగా మూల్సింది, బిగ్గరగా బొబ్బిం చింది. గభాల్న మళ్ళీ నెమ్మదించిి బొంగురు గొంతుతో విగవూసిరి తీయడం మొదలెట్టింది.

“*“ఆలిమన్‌! లలీమన్‌. ఎలా వుంది నీకు అని అడిగాను దిగాలు బడి, దాన్ని హత్తుకున్నాను, లాంతరు ఎత్తిపట్టు కుని దానివంక చూశాను.

చింత నిప్పుల్లా వున్న కళ్ళ, తో అది సరాసరి నా కళ్ళలోకి చూసింది:

చీబండి ఆపండి! (పాణం పోతూంది! బండి ఆపండి” అంది, ఆ నాల్సు మాటలూ దాని నోటంట రావడమే ఎంతో కష్టమైంది. పెద వులు నల్మబడిపోయాయి, ఎండిపోయున్నాయి, ఎగవూపిరి మళ్ళీ మొదలైంది.

బండి నిలబెట్టా, ౦.

“నా తల ఎత్సి పట్టుకోండి” అంది. “ఊపిరి అందడంలేదు” అంటూ ఏడ్చేసింది. ఆపళంగా ఏడుపు మింగేసి అంది: “అత్తయ్యా, అమ్మా... భగ్గున మండిపోతూంది వాంట్నో, శక్తిలేదు,. (పాణం పొతూంది.... అత్తయ్యా, అమ్మా, నువ్వు చేసీనదానికంతక్‌ నీ రుణం తీర్చుకోలేను, అత్తయ్యా. నన్ను కమించు.... కాసీమ్‌ బతికి వుంటే... అయ్యో, కాసీమ్‌, నా (పాణం పోతూంది.... నన్ను తృమించు..

నేను బతిమాలుకున్నా దాన్ని;

“అబ్బే, వా తల్సి కాదూ మౌ అమ్మ కాదూ, (పాణం పోవడం లేదు ఏమీ లేదు. ఒక్క. నిముషం ఓర్చుకోవాలి ఒక్క నిముషం, నా చలి. ఇంకేం వుంది వంతెన వచ్చేసింది. ఇదిగో నా మాట విను! అబ్బే; (పాణం సోవడమేమిటి? బోలెడు ఆయుష్నంది నీకు!”

మళ్ళీ కొంకర్షు అరంభించాయి, మనిషి చుట్టుకుపోతూంది. పళ్ళు బిగిసపోయాయి. స్మార్భం పోడూంది, ఇక వాంట్హో మిగిలి వున్న రవంత నత్తువతోనూ గిజగిజ కొట్టుకుంటూంది.

““ఇెక్‌శ్రాష్‌!*్‌ అని వాణ్మి ఆజ్బాపించాను. “దాన్ని బుజంకింద చేతులు "పెట్టే, "సైకి లేవనెత్తు! దబ్బున! నీ వుణ్యముండేను, సిగ్గు పడకు, నాయనా!” 162

బెక్‌ఠాష్‌ దాన్ని లేవనెళ్హాదు. _పసవమవుతూన్న బిడ్డను నేనేమో సై కితిస్తున్నాను.. బెక్‌తాష్‌ బావురంటూ ఏడుపు మొదలెట్టాదు, ఆ మిలిటరీ రైలు గర్శన, చ్యకాల దడదడ చప్పుడు నా చెవుల్లో మళ్ళీ గింపరుమని ధ్వనించాయి. “అమ్మామ్మా! అలిమా-న్‌[” అని వినబడిన కేకను గారి మోసుకుపోతూంది. సరిగ్నా ఈ క్షణంలోనే కొత్తగా పుట్టిన బిడ్మ కెవ్వున కేకపెట్టింది. ఓ జీవితమా, నీకింత కనికరం లేదెందుకో ఎందుకు నీవింత గుడ్మిదానవోకదా! బిడ్మ పుట్టింది, కాని ఆలిమన్‌ (పాణం పోతూంది. నగ్నంగా, చెమ్మగా వున్న ఆ పినరు శరీరాన్ని నా పరికిణీ కొంగులో చుళ్ళేసి, కన్నెత్తి చూసే సరికి- ఇంకేం వుంది, బెక్‌తామ్‌ చేతుల్లో. వున్న బాలెంతరాలు,. తల్మి అలిమన్‌ వొంట్బోముంచి అప్పడే (పాణం ఎగిరిపోయింది. మెడ ఓ పక్కకి వారిగిపోయుంది, కట్టైవుల్శల్భా చేతులు వనేలాడిపోయాయి.

““అలిమన్‌.” అని ఇంకెవరి గొంతుకతోనో నేను ఒక్క కేకపెట్టే, దాని చెయ్యి. పట్టుకు చూశాను. నాడి దొరకలేదు.

ఒక్క లిప్తమాతపు కాలంలో నా కంటి ఎదుట తలవడ్న్డాయి - చావు బతుకులు రండూనూ!

మేము ఇంటికి వెళ్ళేసరికి పొద్దు పొడున్తూంది. ఆ వేకువ వెలుగులో "పెద్సపెద్ద్స మంచుచెక్కులు గాలిలో అల్హ్లాడుత్తూ మెల్ళన నేల లాల్హు న్నాయి. అంతా నిళ్ళబ్బంగా వుంది, ఏ అలజడీ లేదు, యావత్తు (వవం చాన్నీ నిళ్ళబ్బం ఆవహించింది. ఈ తెల్లని నిళ్ళబ్బంల్కో సద్బ్దులేకుండా వెళ్ళాయి. తెల్లని జూలూ తెల్టని తోకలూ గల అలసిపోయున్న గ్నురాలు, బెక్‌తాష్‌ బండిలో కూచుని, నిళ్ళ్శబ్బంగా వెక్కివెక్కి ఏడుస్తున్నాదు. వాడు తోలడమే లేదు, గ్యురాలు వాటంతట అవే వెళ్తున్నాయి. బెక్‌తామ్‌ దారి కడవెళ్ళా అలా ఏడుస్తూనే వున్నాడు. ఆ పసిగుడ్డుని నా జూబ్బా కింద గుండెలకి హత్తుకుని, బండిపక్కనే నడచాను నేను, తెల్బని మంచు నా కంటికి నల్జగా అవుపడింది. $1ి 163

16

యుద్దం తన గురించి తనే నాకు జ్ఞాపకంచేయడం అదే కడపటి సారి. ఆ ఉదయం నేను నడచిక ఆ తోవ, నా బతుకు అంతట్మోనూ కష్టృమైన తోవ. బతుకు ఇలా వెళ్ళబుచ్చేకంటు చావే నయమని తోపిం చింది నాకు. .. కాని నా చేతుళల్నో వున్న బిడ్డ వాళ్ళు వెచ్చగిరింది, సెవనగా నవనవలాడుతూన్న ఆ పళ్ళిడు మాంసపుముద్ద గిజగిజలాడ్కి ఇక గుక్క తిప్పుకోకుండా ఏడ్చింది. ఆ బిడ్డని నా చేళుల్లో మోస్తూ, ఇలా అన్నానుః “ఎంత దురదృష్టం పట్టింది నీకు! నీ నోటివెంట వచ్చిన తాలి కేక తోనే నీ తర్శికి వీడ్కోలు చెప్పావు అయ్యో!” ఎక్కడనుంచో వచ్చి నట్టు, తటాలున ఓ ఆలోచన నా మనసులో మెదలింది: “జీవితం అంతా నశించలేదు, ఓ చిన్నతునుక మిగిలింది” అఆ క్షణంలో అనుకున్నాను; “అయ్యో, తర్చి పాలంచే ఏమిటో ఎరగవే, ఎలా బతుకుతావు నువ్వు? అక్కే రోజులు బతకవే నువ్వు ఆ బిడ్మ బతకాలని విధాతకి వెయ్యి దండాలు పెట్టాను: “ఈ ఒక్క నలుసునేనా బతికించు! ఈ శిశువును చంపేయకు. పాణం నిలుస్తుందేమో, నిలబడనీయ్యి. తండీ! ఎలాగో ఈ శిశువు బతికి బట్టకళ్చేటట్టు చూడు, తం్మడీ” అలా (పాధేయపడుతూ నడిచాను, ఓ నిముషం నిస్పృహ చెందిపోయేదాన్ని, మళ్ళీ ఆశ పుట్టు కొచ్చేది, మరు నిముషం మళ్ళీ నిరాశ పడిపోయేదాన్ని. అలాగే నడుచుకుంటూ '(గౌమం చేరుకునేసరికల్లా భళ్ళున తెల్జవారింది.

మంచు దట్టంగా నిళ్శబ్బంగా ఇంకా అలా పడుతూనే వుంది. చుట్టు పక్కలంతా తెలి ని నిళ్ళబ్బం నిండి వుంది. ఈ నిళ్ళబ్బం నడిమధ్యను ఏ చలనమూ లేకుండా నద్బు మణిగి సగం కట్టి వదిలేసి పాదుపడిపోయి నిర్మానుష్యంగా వున్న ఆ వీధి మరింత భయంకరంగా అవువడింది. ఏడేళ్ళ (క్రితం పనులు మొదలెట్టే న ఆ జాగాలో, ఇప్పుడా. పనులు ఇఐవూ జాడా లేకుండా మట్టిలో కఠిసిపోవడం చూస్తే ఏడుపొచ్చింది. మృత్యువాతపడిన 164

ఆ వీధి శిధిలాల మధ్య బోసినోళ్ళు తెరచుకున్న కొళీ జాగాల్లో మంచు దిబ్బలు లేచిపోతున్నాయి, తిసిల్‌ పొదలూ, కలుపు మొక్కల తుప్పలూ దిక్కుమాలినట్టు పెరిగిపోతున్నాయి. వెనుక ఒకప్పుడు కాసీమ్మ్‌ అరిమాన్ను కట్ళుకుందొమనుకున్న ఇంటి దొడ్మో వాళ్ళిద్దరూ పడిన కష్మ్టానిక్సీ కన్న పగటికలలక్షీ స్మృతిచిహ్నంగా రాళ్ళపేర్పూ, ఇటికబెడ్డల దిబ్బలూ నిల్ఫివున్నాయి. శాశ్వతంగా (పశాంతంగా న్నిదిన్తూన్న ఆలిమన్‌ ముఖం పాలిపోయుంది, కళ్ళు మూతలుపడి వున్నాయి. తల ఇటుంచి అటూ అటుంచి ఇటూ అడు తఈూంది; ముఖంస్టై పడిన మంచు కరగకుండా అలావే వుంది. (గామం చేరుకుని మొదటి ఇంటి దగ్గరకు మేం వచ్చేసరికి బెక్‌తాష్‌ బండి మీదనుంచి గంతువేసి దిగిపోయి, తన జీవితంలో తొలి సారిగా ఒక వ్యక్తి మరణాన్ని గురించిన వార్తను, వనయసువచ్చిన మొగవాడి ఏడువు గొంతుతో. చిగ్సరగ్యా నలుగురికీ భెలియజేశాడు. వూళ్ళోవాళ్ళందరూ ఇళ్ళల్నో నుంచి పరుగెత్తి వచ్చి కంటనీరు పెట్టుకుని మా చుట్టూ. చేరారు. ఇంకా ఎక్కడో తన వీధిలో వున్న అయ్‌షా గట్టేగా ఏడుస్తూ, పరుగున వచ్చి నా చేతిలో వున్న పసికందును అందుకుని తన ఇంటికి తీసుకెళ్ళి పోయింది. మరునాడు అలిమన్‌ని సమాధి చేసేశాం. ఆచారం (పకారం ఆడ వాళ్ళు శ్మశానానికి వెళ్ళకూడదు. ఐనా నేను వెళ్ళాను, నన్నెస్వరూ ఏమీ అనలేదుః ఆచారాన్ని పాటించాలని నన్ను నిర్బంధించేందుకు మా ఇంట్నా మగాళ్ళే శేకపొయిరి. నా చేతులతో నేన స్వయంగా ఖననంచేశాను, దాని శవాన్ని సమాధి గోతిలో నేనే వుంచాను, దాని శవంస్తైన తొలి పిడికెడు మట్టే నేనే చల్హాను. ఆనాదు మంచు కూడా గుబురుగా పీచుపీచులా పదు ఈరూంది. ఓ గడియకల్గా పవ్మారని మట్టి దిబ్బ తెల్టని కొండ అయి పోయింది. అలిమన్‌ సమాధిమీద వసంతంలో పూలమొక్కలు నాటాను. (పతీ వసంతంలోనూ పూలమొక్కలు నాటుళూంటాను. వువ్వులంకే దానికెంతో ఇష్టం, 165

ఏముంది, జీవితం మళ్ళీ యధ్యాపకారం మొదలైంది. తాలిరోజుల్నో జన్‌బొౌలోత్‌కి జొరాబెక్‌ తాత కోడలు పారిచ్చేది. తర్వాత వాడికి మేకపాలు పట్టాను. ఇహ వాడి పాళట్ళేనో వాడూ పడ్డాడు నా పొళ్ళేవో నేనూ పడ్నాన్సు. దాని గురించి ఇప్పుడు చెప్పుకోవడ మెందుకులే. ఒక్క మాటలో చెప్పాలంకే, వాడికి ఆయుష్పుంది, వాడు బతికాడు. వాడి నానట అలొ రాసి వుంది ఆ రాత పుణ్యమే మరి. ఇప్పుడు వాడికి పన్నెండేళ్ళు. చిన్న వుడు. వాడికి మందు. ఇచ్చిన డాక్టరు -- ఇప్పుడాయన ఈ చుట్టుపట్ట గొప్ప వైద్యుడు; పేర్మువతిష్కలు సంపాదించుకున్నాడు -- కనబడినప్పుడల్హా అంటూంటాదు;

ఏం అవ్వగారూ! మనవడెలా వున్నాడు? బావున్నాడా?ో

“భగవంతుడి దయవల్య ఎదిగి "పెద్దాడవుతున్నాడు, ఒడ్డూ పొడుగూ అసలైన జగిత్‌గా తయారవుతున్నాడు” అంటాను. నేను.

ఆయన నాకేసి చూసి నవ్వుతూ అంటాడు:

“భేష్‌! మీ దగ్గిర పెరుగుతున్నాడు, బుద్చినుంతుడవుతాడు.”

ఆయన మమ్మల్ని, జన్‌చొలోత్‌నీ నన్నూ, చాలా కాలంనుంచీ ఎరుగును, జన్‌బొలోత్‌ని ఆయన మొదట చూసినప్పుడు, వాడు యేళల్ళర్చం పిల్ళిడు. ఈచురోమంటూ కునిష్క్విగా వుండేవాడు. ఓమాటు. వాడికి పడిసెంపట్టి, చాలా జబ్బుచేసింది, పెదాలు నల్మపడిపోయాయి, ఊసిరాడిందికాదు, కన్ను తెరవలేదు. టూర్నీనులో చుళ్ళేపి, దబ్బున అనుష్యతికి తీసుకుపోయాను, ఆవేళలాగాన్నే అప్పుడు కూడా రెండు ర్యుముల రాతి, శేశ్రాకాలం అలాగే యేట్భోనుంచి నడిచి అవతలి వొడ్డు చేరుకున్నాను. డాక్టరు ఇంకా కు(రాడ్మే పలీత్మ ఇచ్చి అప్పుడే కొత్తగా ఉద్యోగంలో చేరినట్టుంది. నేను గజగజ వణకి పోతూ నా కట్టుగుడ్నలన్నీ తడి ముద్చె వున్నాయేమో, నన్ను చూసి భయపడిపోయి. చేతులు వూపుకుంటూ: “ం

“మ్సీకేం మతిపోయిందా ఏమిటి? మిమ్మల్ని ఎవడు ఏరు దాట నిచ్చాడు? పిల్ణవాడి తల్మీతండీ ఏరీ అని అడిగాడు, 166

“అబ్బాయ్‌! వాడి తల్ళినీ నేనే తండినీ నేవే. వీణ్ళి ఎలాగేనా బతి కించు. వీడు గుటుక్కుమన్నాడం టి, నేనూ గుటుక్కునుంటాను” అన్నాను. రాతి తెల్బవార్నూ. పిల్టడితోనే కూర్చున్నాడు డాక్టరు, రెండేసి గంటలకీ. ఇంజెక్షను. ఇచ్చాడు. నాకు పొడిగుడ్డలిచ్చాడు కట్టుకుందుకు, మందు కూడా ఇచ్చాడు. ఐనా పొద్దు అయేప్పటికిల్లా నాకు జ్వరం వచ్చే సెంది, దగ్గుపట్టుకుంది, దగ్శేసరికి నెత్తురు పడింది. వాంటిమీద తెలివి లేదు, అపస్మార్మంగా అలా పడుకున్నాను. నాకొక్కటే జ్ఞాపకం వుంది-- నా మంచం దగ్శరకి డాక్టరు రావడమూ, నా నుదుట చేయివేయడమూ: *“*మీర్రు నూ్యతం. గట్టిగా నిలబడాలమ్మా! పాణం వదలకూడదు సుమండీ, మనవడు అప్పుడే నవ్వుతున్నాడు, బాగ్లైపోయాడు” అనడమూ. “ఐతే నేనూ. బాగైపోతాను” అన్నాను మెల్టిగౌం బహుశ మనవడికి నిమ్మళించిందన్న కారణంచేతనే అయివుంటుంది, నాకు నూ్యతం ద్‌చ్చునే నిమ్మళించిపోయింది. గత యేడాది వసంతంలో ఓ సరదా అయిన సంగతి జరిగింది. బడికి "సెలపలిచ్చేశారు.. సెలవల్లో ఓనాడు. వాడు వీధిలో ఆడుకుని, తర్వాత ఇంట్లో కొచ్చి, ఇటూ అటూ చూడగా - కానీమ్‌ "స్పైకిలు వాడి కంటబడింది. అది అవుపడే సరిఃల్హా దాన్ని ముంగిట దొడ్నో! కి లాక్కొచ్చాడు. ఏ ఇరవై య్యెళ్ళనుండో ఆ "సైకిలు షెడ్డు చూరునుండి అలా వేలాడుతూనే వుంది. ఇహ ఏముంది, దాన్ని లాక్కొచ్చి, దాన్ని మరమ్మతు చేయడం మొద లెట్టాడు. సరే కానీ అని చెప్పి, నేనేమీ అనలేదు. ఏదో పాపం, క్యురాడు కదా అదొక పెరిగా నాల్ను రోజులు సరదా వడతాదు, ఆతర్వాత వాడే దాన్ని ఓ మూల పడేస్తాడు అనుకున్నాను. దాన్ని మరమ్మతు చేయడానికి దాన్నో ఎమేనా వుంే కదా: ఇనప సామానంతా ఏ నాడో తుష్పట్టిపోయింది; 'స్టైర్ధన్నీ ఎక్కడికక్కడికి చీకి చివికి పెట్టిపోయాయి. వాడి నేస్తులందరూ వచ్చి చూస్తి వాడి ముఖం మీదే నవ్వేశారు: .తారల్నాటి తుక్కు తేరురా ఇద్కి. ప్తెంటకుప్సుమీద పారేయరా - అన్నారు. నాళ్ళు కాని వాడు వద 16?

త్సేదే. అలా అపసోపాలు పడుతూ, తనంతట తనే ఏదో ఇది చేశాడు, అది చేశాడు. బెక్‌తావ్‌ వుండబట్టి గాని, లేకుంటే బహుశా ఏమీ కార్యం వుండేది కాదేమో. ఏమైతేనేం, బెక్‌లాష్‌ కూడా దాన్నో చెయ్యిపెట్టాడు. వాడు కూడా, బిద్మల తర్మడే అయినా, చిన్నపిల్హాడికి మళ్ళేనే అదేదో మహా ముఖ్యమ్మైన కార్యంలాగు, ముఖం సాగదీసుకుని, అ పనిలో పడీ పోయాడు. జన్‌బెలోత్‌ అంక బెక్‌తాష్‌కి మహా అపేక్ష -- బడిలో ఏదేనా తకరారు. వచ్చినా చేసినా, బెక్‌తాష్‌. వెళ్ళి ఉపాధ్యాయులతో మాటాడి అదేదో సర్పుబాటుచేసి వచ్చేనాడు. అయ్‌ష్థా బతికి వున్న రోజుల్నోనే జెక్‌తాష్‌ “పెళ్ళిచేసుకున్నాడు. అలిమన్‌ పోయిన మూడేళ్ళకో ఎమో, అయ్‌షా కూడా పోయింది. ఆమ పోయింది అని వేను మహా దుఖఖించాను. మేం ఇద్సరం ఎంతో స్నేహంగా వుండేవాళ్ళం, ఎన్నో కష్టాలు కలిసి అనుభవించాం. బెక్‌చాష్‌ సెద్వాడయాడు, మంచి బుద్ధిమంతుడు, తెలివైనవాడు. వాళ్ళు దాచుకోకుండా పనిచేస్తాడు. ముగ్గురు. పిల్లలు. భార్య, గుల్‌సున్‌్‌ మంచి మనిష్కి. నాకు మంచి. పారుగు. బెక్‌లాష్‌ అప్పుడే చాలాకాలమ్హై కంబైైన్‌ ఆపరేటరుగా. పనిచేస్తున్నాడు.

ఓనాడు జన్‌బొలోత్‌ తన స్టైకిలు అంతా తుడిచేసి కందెన పోసి తను కూడా వొంటినిండా ఇంత కందెన పోసుకుని తయారయాడు.

“నాయనమ్మా చూడు. నాన్న "సైకిలు ఎలా వుందోగో అన్నాడు.

వాడి మొట నా చెవినిపడేసరికి నా కాళ్ళూ. చేతులూ తిమ్ముర్శు పోయాయ్యి మనసు తన్మయమైపోయింది మళ్ళీ గొప్ప విచారంపట్టుకుంది. వాడు మ్యూతం ఇహ అదే సాంగిపోతున్నాడు.

“ాస్టెకిలు తొక్కగలనే నేను. చూడు!" అన్నాడు.

స్టెకిలు ఎక్కి సీటుమీద కూచున్నాడో కాని వాడి కాళ్ళు సెడల్సుకి అందవు, అందుకని ఓ సారి ఇటు వారగన్తూ ఓ సారి అటు వారగనూ, అలా అటుంచి ఇటూ ఇటుంచి అటూ తూగిపోతూ శోగిపోరూ అలానే జొక్కుతూ. వెళ్ళిపోయాడు - ఏ నిముషమే పడిపోతాడ్లో ఇనిస్తించింది, 160

--దిగిపోరా ఒరేయ్‌ దిగిపోరా!” అని అబోదిబో బొబ్బరించాను.

అది విని వాదు మరీ జోరుగా తొక్కుడూ పోయాడు. గేటుగుమ్మం దాటేశాడు... పధిరోకే వెళ్ళిపోయాడు ఏకంగానూ, ఇహ వాడివెంట సరు గెత్హా.. నేను, రూమని రోడ్డుమీద వెళ్తూన్నవాడల్భా - అమాంతం "సైకిలుతో సహా దుబ్బున కింద పడ్డాడు. వాడికి పెద్ద దెబ్బ తగిలింది. నేను ఒక్క పరుగున వాడిదగ్గరకెళ్ళి, రోడ్డు మీదనుండి లేవదీసి, ఇహ గట్టిగా. చివాళ్ళుశాః

*“*వావాఠఅని వుందేమ్మిటా నీకు? అదే కాబోలు వీ ఆలోచన! ఇహ నాకదొక్క'టే తరువాయి వుండిపోయింది!”

*“ఇహ నేను పడిపోను, నాయనమ్మా! ఇదెలా వుంటుందో చూదామనే చేశాను. ఇంత వరకు ఎన్నడూ నేను సైకిలుమీదనుంచి పడలేదు” అన్నాడు,

నేను ఫక్కున నవ్వాను. చూసేసరికి బెక్‌తామ్‌ అక్కడ గేటు గుమ్మం దగ్గర నిలబడి చూస్తున్నాడు. బెక్‌తాష్‌ ఏమీ అనలేదు, నేనూ ఏమీ అన లేదు, ఏమీ అనకుండానే ఒకరినొకరం అర్హంచేనుకున్నాం.

మరో నాల్సు తోజులకి పంటకోత మొదలైంది. ఓనాడు సాయంకాలం బజెక్‌తాష్‌ నా దగ్నరకొచ్చిః

“మీ జన్‌బాలోత్‌ని కంటైన్‌ హెల్పర్‌గా తీసుకోవాలనుంది.. నాకు” అన్నాడు.

“ఆ పనికి వాడు పనికొస్తాడని నీకు తోస్తే అలాగే కాన్‌ అన్నా.

సరే అంటే సరే అన్నాను గాని రెండు రోజులయాక్క, ఎలా వని చేస్తూన్నాడో ఏమిటో చూసివల్హామని పాలానికెళ్ళా. వాడింకా క్యురాడేనాయెః వాడికి కష్టంగా వుందో ఏమిటో,

మా జన్‌బొలోత్‌ కంబైనుమీద గడ్మికోతకోసం హెల్పరుగా పని ఛచేస్తున్నాదు. నన్ను చూస్తి గొంతుక ఎగిరిపోయేటట్టు అరిచాడు;

“నాయనమ్మా! ఇలా చూడు, ఇక్కడున్నా!”

169

బెక్‌తాష్‌ కంచైన్ని నడుపుతూ నాకేసి వంగి నమస్కారంచేస్తూ చేయివాపాడు.

కోతలు చూస్తూ, పొద్దు గూకేవరకూ. నేను కాల్వపక్కని. చెట్టు నీడను కూచున్నా. నూర్చుకళ్ళానికి గింజలు తోలుకెళ్తూ, అక్కడనుండి పొలంలోకి గింజలకోసం వస్తూన్న లారీలు రోడ్డుమీద ధూళిమేఘాల్ని లేవగాట్టుతున్నాయి.

మునిమాపు. వెలుగులో కంబైన్‌ ,డ్లైవర్చు వ్విశాంతి తీసుకుందుకు వచ్చారు. జన్‌బాలోత్‌ అలసిపోయున్నాడు, కావి మంచి గర్వంగా మురిసి పోతూ, బెక్‌తాష్‌లానే నడవడానికి (పయత్నిస్తూ, అతడిలానే మాటాడకుండా బుగ్గలు పూరించి పెదవులతో బుర్‌ అని చప్పుడు చేస్తూ, నడుం వరకూ కాల్వలో దిగి వొళ్ళుకడుక్కున్నాడు. నా చేతిలో వున్న మూట చూస్తి సంతోషంతో. కేకేశాడు:

“నాయనమ్మా, ఆపిల్స్‌ తీసుకొచ్చావాంో

“తీసుకొచ్చా” అన్నా.

చబ్బున నా దగ్గరకి వరుగెత్తుకొచ్చి, నన్ను కౌగిరించుకుని ముద్డు పెట్టుకున్నాడు.

జెక్‌తాష్‌ కిలకిల నవ్వాడు?

“ ఏమిటా, నాయనమ్మ దగ్శర డాబులు కొడుతున్నాన్‌ 9? ఇంకా బొడ్డూడని పసికందువురా మువ్వు? సరేలే నాయనమ్మ దగ్గర ముద్దులు కుడువు - లేకపోతే తర్వాత. తీరిక ఉండదు

చేనులోవున్న వాన్‌ దగ్గర పచ్చికమీద కూచుని ర్మాతిభోజనం చేశాం. తాజొగా కాల్చిన లొబ్ళై వేడివేడిగా వుందె. వేడివేడి రౌళ్టైని జన్‌ బెలోత్‌ చిదిపీ:ః

“ఇదిగో, నాయనన్మూ!” అన్నాడు.

లాబ్బెకు ఆశీస్సులు చెప్పి ఓ ముక్క నోచ్నో. వేసుకునేసరికి నువరిచితమ్లైన ఆ రాబ్బ వానన్మ కంద్ధా, న్‌ ఆపకేటరు చేతుల వాసన 170

నా నోటికి తిగిరింది. కిరసనూనె, ఇనుము, గడి, ముదిరిన గింజ -- అన్ని వాసనలూ కలిసి పరిమళించుతూంది. అవును, అచ్చంగా ఆ రోజుల్మో లోగాన! కన్నీళ్ళ తోపాటు ఆ లొక్సైను మింగుతూ లొళ్ళై అజరానురం, ఓ కాసీమ్‌, కన్నతండీ, వింటున్నావా నా మాటలు! జీవితం కూడా అజరామరం, (శమ కూడా అజరామరం అని అనుకున్నా.

కంబ్లైను మనుషులు నన్ను ఇంటేకి వెళ్ళనిచ్చారు కాదు. నేను వాళ్ళ అతిథిననీ ర్మాతి కూడా చేనులోనే వుండాలనీ అన్నారు వాళ్ళు, గడ్మి వరచ్వి గడ్మిమీదనే నాకు పడక ఏర్పాటుచేశారు. ఆ ర్యాతి ఆకాశంవైవు చూసేసరికి పాలపుంత పొడుగునా పసిడివన్నె గద్బిపరకలు పరచివున్నక్ళే, గింజలూ పాలూ చళల్నేసివున్న'ళ్టై అవుపడింది. నాకు, నక్ష్యతాలు వెలుగు తూన్న ఆ అకాశ శిఖరాల్నో, గడ్మికోతగాని బాటకడ్నంగా ఎక్కడో ఏ దూరంనుండో వస్తూన్న గీతంలా, మిరిటరీ రైలు ఒకటి వెళ్ళిపోతూంది, దాని చ్మకాల శబ్బం లీలగా దూరంలో లీనమై పోతూంది. ఆ రోజు ఒక కొత్త "సేద్యగాడు (పవంచంమీద కాలుపెట్టాడు కదా అని అనుకుంటూ నిద్దరోయాను.. వాడు చీర్జాయుష్మంతుడై. వుండాలి ఆకాశాన ఎన్ని నక్ష టు! వున్నాయో అన్ని గింజలు వుండాలి వాడికి.

పొద్చు పొడిచేవేళకి నేను లేచిపోయి, కంబైన్‌ ఆపరేటర్స పనికి ఆటకం కల్లకుండా వుండేందుకని (గామంలోకి వెళ్ళిపోయాను.

పర్వతాలపైన వెలిగిపోతూ అలాంటి దివ్యమ్హైన సూర్యోదయాన్ని ఆ రోజు చూసినట్టుగా. నేను చూసి ఏంతకాలమో అయింది. అనాడు భర ద్వాజ సకి అంత మధురంగా గానంచేసినట్టు నాకిదివరకు ఎన్నడూ అని పించలేదు. అంతకంతకు నిర్మలమవుతూన్న ఆకాశంలో ఆ భరద్వాణం మరింత మరింత ఎత్తున ఎగిరిపోయి ఒకే చోట బూడిదెవన్నె బంతిలా అయి. అక్షరాల మానవ హృదయం చందాన, కొట్టుకుంది. స్పైవ్‌ మై దానం అంతటా (పతిధ్వనించేబటట్టు అనంత గీతం ఆలసించింది. “అదుగో చూడు! మన భరద్వాజమే పొడుళూంది! అన్నాడు ఓ సారి సువన్‌కూల్‌.

శ171

ఎంత చ్మితమో, మాకొక సొంత భరద్వాజం కూడా వుండేది అప్పుడు. ఓ నా భరద్వాజమా నువ్వు కూడా అజరామరమై నదానివే! యళ

“ఓ, పరమపావనమైన చేనాా భూదేవీ పంట పండించినాక నువ్వు "సేదతీర్చుకుంటున్నావు. ఇక్కడ ఏ గొంతుకలూ వినబడవు, ధూళిమేఘాలను రేపుతూ. మట్టిరోడ్డువెంట ఏ లారీలూ వెళ్ళవు. కంచ్చైన్ను ఏవీ కానరావు. దుబ్బుల్మో మే'సేందుకు మందలు తోలే కాలం ఇంకా రాలేదు. నీ ఫలాల న్నిటినీ (పజకి (పసాదించావు. ఇహ నువ్వు పురుడుపోసుకున్న తర్వాత బాలెంతరాలికీమల్నే విశమించుతున్నావు. శరత్కాలపు దుక్కులు మొదలయే వరకు నువ్వు అలసట తీర్చుకుంటావు. ఇప్పుడు మశమిద్ధరమే -- నువ్వూ నేశే - వున్నామిక్కడ, మరెవ్వరూ లేరు. నా బఎచుకంతా ఎలా వెళ్ళి దో నీకు తెలుసు. ఈ రోజు స్మృతి దినం, సువన్‌కూల్‌న్కీ కాసీమ్‌నీ మసెల్‌ బెక్‌న్కీ జైైనాక్‌న్సీ అలిమన్‌వీ స్మరించుకుని వాళ్ళ స్మృతికి నివాళులర్చిం చుతాను. నేను బతికి వున్నన్నాళ్ళూ వాళ్ళని తల్చుకుంటూనే వుంటాను. తరుణం వస్తుంది ఆ-తరుణం రాగానే జన్‌బెలోత్‌తో సర్వమూ చెబు తాను. భగవంతుడు గనుక వాడికి బుర్నీ హృదయమూ ఇచ్చి వుంఘ్రే, వాడు అంతా అర్హ, ంచేసుకుంటాడు. కాని, కడమవాళ్ళ సంగతీ లోకులందరి సంగతీ ఏమిటి? వాళ్ళందరితో కూడా. నేను చెప్పాలి. నాళ్ళందతి హృద యాత్ళోకీ. నేను. దారిచేసుకుని వెళ్ళగలనా?

ఓ నూర్యుడాా నువ్వు వెలుగు ఇస్తున్నావు, భూమిచుట్నూ (పద క్షణ చేస్తున్నావు, లందరితోసూ చెప్పూ నువ్వు.

ఓ. వర్షమేఘమాా ఈ భూ పపంచంపైన మెరప్పు ఇల్ను కురి పించు, (వళి చిన్నుకునీ వాళ్ళ, తో చెప్పమును! 172

ఓ తర భూదేవీ! మమ్మల్నందరినీ వీ వత్షన్నలంమీద హత్తుకునీ "పెంచుతున్నావు, (ససంచం నలుమూలలా వున్న (పజలనూ నువ్వు బువ్వ పెట్టి పోషిస్తున్నావు. కన్నతర్శీ, భూదేవ్సీ నువ్వు చెప్పు, _పజలతో చెప్పు నువ్వు”

“అలాక్కాదు, తొత్నొనాయ్‌. నువ్వే చెప్పాలి, నీది మనిషి జన్మం అన్నిటి కంళె ఉత్కృష్టృమూ అన్నిటికం పె బుద్దిమంతనూ ఆయిన మనిషి జన్మ వీది. నువ్వు - మనిషివి! నువ్వే చెప్పాలి”

18

“వెళ్తున్నావా ఏమిటి తొల్నొనాయ్‌?”

“అవును. వెళ్లు న్నా. నా కింకా ఆయుస్సు వుంటే మళ్ళీ నస్తా, "సెలవు. వెళ్ళస్తా ఓ చేనా ఓ తక్సీ, భూదేవీ "పెలవు”

జర (_గంభాలయ ల్‌ 1న ఛో వటట పాశా లో నః పైర్‌ బత టీ

పాఠకులకు మనవి ఈ పుస్తకాన్ని గురించి గాన్కీ దీని అనువాదాన్ని గురించి గానీ మీ అభ్యిపాయాలను “రాదుగ” _పచురణాలయానికి తెలుపండి, మీ అభ్మిపాయాలను దయచేసి ఈకింది చిరునామాకు సంపండి; య క 17, 24007310 కింట!/2రే, వశంం00౪7. ౮55%

మౌ (పచురణలు దొరికే చోట్లు: విశాలా పల్గిషింగ్‌ హౌన్‌ చందం బిల్నింగ్స్‌ విజయవాడ -- 520004 విశాలాం్యధ బుక్‌ హౌస్‌ ఏలూరు రోడ్డు విజయవాడ -- 520002 విశాలాయ్యధ బుక్‌ హన్‌ సుల్హాన్‌ బజారు ప్టాదరాబాడ్డు - 500001 విశాలాం్యధ బుక్‌ హ్‌ౌన్‌ కాలేజి రోడ్డు అనంతపురం -- 515004 విశాలాం(ధ బుక్‌ హౌన్‌ 11-1-37 గాంధీ రోదు తిరుపతి - 517501 విశాలాంధ బుక్‌ హౌస్‌ సూపర్‌ బజారు ఎదుట మెయిన్‌ రోడ్డు విశాఖపట్నం -- 5300 02

విశాలాం్యధ బుక్‌ హౌస్‌ మెయిన్‌ రోద్డు హనుమకొండ

వరంగల్‌ - 506011 విశాలాం్థధ బుక్‌ హౌస్‌ మెయిన్‌ రోడ్డు అరండల్‌ పేట గుంటూరు - 522002

,/శో ర్ల లోట ౪ శ్‌ గ ? గ (గ 17 44 / “క్‌ సన స్స్‌. తో ఫోటో ర్‌ంండ్త [్‌ ల్‌ గ గో గ | (/ 4 ల 0 ల్లీ ( ల్లీ / / ॥ (4 గ లో లి శో రల. న టో గతీ? , లట గ +జో స ( క | (ఉగ జ్‌ లో (€ ై (11 0/7 ధగ... [సు // /1./ (న స. /14 ॥ ॥ ష్‌ గ్‌ నూ | / “/ళ/.. ఏ! ము సన | పో! /''11/. సం) నై నై న | | స్హ్వై//. జిన) శ్ర

" ( గ కా (11 | (&( శ.