Telugu telugu thejomurthulu_0 - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

1. “గౌరు తిరుపతిరేడ్రీ సమర్పణలో . ;;;! ..... “” గౌొరఠు తిరువతిరెడి సమర్వణలో '' ,;::' యా చయ... న ల త మ త యి! 1! . లం | . స [ 4 /. . లే " / వ. [ 1 ॥ ల. న్‌ా ? " ౫. . " లే బ్‌ స్తే న! సహజ కవి మల్లెమాల ల
2. | | ల. న మనసుపది మక్కువతో సేకరించిన రల స 1 ఈ[ ఈపుస్తకాన్నిసాహిత్యాభిమానుల కోసం న ||. త తం " ' న. “న ( గ్య శ సుందరయ్య విజ్ఞాన కేంద్రానికి . ర. ॥ | |! యై న ఆనందంతో బహూకరిస్తున్నాం. . "|
3. క ట్‌ - మల్లెమాల కుటుంబం -. | ట్‌ శ, నవా ర జా ల . గ . ల. / / నం...

గౌరు తిరుపతి రెడ్డి సమర్పణలో వ చల్తా సుబ్రహ్మణ్యం

వు ఫి

తెలుగదేలయన్న దేశంబు తెలుగేను

తెలుగు వల్లభుండ తెలుగొకండ

ఎల్ల జనులు కొలువ ఎరుగనే బాసాడి

దేశ భాషలందు తెలుగు లెస్స

ప్రజాహిత పబ్లిషర్స్‌ హైదరాబాద్‌,

దగర ఇగరిగో నురలా లేల తెలుగు తేజోమూర్తులు చల్లా సుబ్రహృణ్యం (012812 5ళసి?2మం2 స) మొదటి ముద్రణ - డిసెంబర్‌ 1996 వెల ; 50/- ల న నో పం న్యా రా యుత. (౪ ఇ శ కస్త ోల రచయిత (/ గరి (౮ బి - 512, బృందావన్‌ అపార్ట్‌మెంట్స్‌ లక్తీకాపూల్‌, హైదరాబాద్‌ - 500 00ఓ ఫోన్‌ : 3326328 (ప్రచురణ : ప్రజాహిత పబ్లిషర్స్‌, 1211181 గోల్కొండ క్రాన్‌ రోడ్స్‌, హైదరాబాద్‌ - 500 020. ఖా 7031001

“అజ్ఞానమె భాద్రతము మం, నుజ్ఞానము (బ్రహ్మమౌట ళ్ళతులను వినర+ ల ఖీ యజ్ఞానముడిగి వాల్మీకి (| మ రా” నుజ్ఞానవు (బ్రవ్మామొందె జూడర వేమాగొ న్‌ లో వేమన చెప్పినట్లు జ్ఞానాన్లి మించిన తత్పుము - కులము - మతము - గుణము ఈ నృష్టిలో లేదు. ఈ వుస్తకాన్లి నమర్చిన్తూ వేమనను ఎందుకు న్మరిస్తున్నానంటే కులమతాల గీతల్లి-ప్రావంచిక సాధారణ రీతుల్డి- కుటిల సంప్రదాయ నీతుల్డి ఖండించి తన వద్వాలతో తెలుగువారిని వునితుల్లి చేసిన వ్రజాకవి వేమన' నా ఆరాధ్య దైవం. స్వామి వివేకానంద చెప్పినట్టు - ధన్యమైన వుణ్యభూమి అనివించుకునే అర్హత వీభూమికైనా వుంటే అది భారత భూమి అని గ్వుర్తించాలి మనమందరమూ, నాలుగేళ్ళకొకసారి వచ్చే లీవు నంవత్సురాన్లి 1540 వరకూ గుర్తించలేదు (ప్రపంచం. కానీ ఆ నూర్భ్యచలనాని గుర్తించి వపంచాంగాలలో శూన్య తిథులను ఎన్టోవేల సంవత్సరాల శ్రీతమ చేర్చారు వేద కాలం నాటి మన బుషులు. నృష్టికి మూలం కణ” జూలమే అన్ల సీద్దాంతమును (ప్రతిపాదించినది మనవాడైన కణాదుడే” కొనీ అందరూ అనుకొనే (గ్రీకు శాస్త్రవేత్త డెమో(్రటిన్‌ కాదు. ఖగోళజ్ఞానానికి ఆద్యుడైన వరాహ మిహిరుడు, గణితంలో . నాణనీయుడైన ఆర్వభట్టు మన భారతీయులే. కోపర్డికన్‌ 1543లో భూమి నూర్చుడి చుట్టూ తిరుగుతోందని చెప్పాడు. అంత (క్రితమే మన తెలుగువాడు అల్లసాని పెద్దన కృష్ణదేవరాయల కాలంలో (509 - 1530) కృష్ట దేవరాయల్లి స్తుతిస్తూ భూమికీ చలనం వుందని చెప్పాడు. అంతకన్హా ముందు మన భారతీయుడు అర్వభట్టు (క్రీ * 475లో భూగోళం తన అక్షంచుట్టూ తాను పరిభ్రమిస్తోందన్లు ఆవూర్చు సిద్దాంతాన్లి ప్రతిపాదించాడు. మనదేళం రత్తుగల్భు, మన నేల జీవగడ్డ మన జాతి తెలుగు జాతి, మనశౌర్యం అప్రతిహతం. మన నేర్పు - ఓర్పు జగద్దొదితం. మన తెలుగునేలలో కవులూ - కళాకారులు, పండితులు, వీరులు, నాయకులు, ఎందరో జన్మించారు. తెలుగు నేలకు అజరామరమైన కీర్తి (నతిష్టలు తెచ్చి తెలుగుతల్లికి సేవచేని బరితార్జులై చిరన్మరణీయులయ్యారు. 3

గత +తాబ్రం చివరలోనూ ఈ శతాబ్ద (ప్రారంభంలోనూ జన్మించి తమ తేజన్సును వెదజల్లి అస్తమించిన మహనీయుల గురించి నేటి యువతరానికి బొత్తిగా తెలియదు. న్‌ రింవవలసీన వారి గురించి ఈతరం వారికి సమాచారం అందించాలనే నా ఆశయానికి ద్రముఖ నవలా రచయిత బల్లా నుబ్రహ్మణ్యం” ఆలోచన తోడైంది.

“రెండు నెలల్లో ప్రపంచ తెలుగు మహాసభలు జరగబోతున్నాయి... ఎంత కష్టమైనానరే ఈ డిసెంబర్‌ 20 లోపు ఈ వుస్తకాన్లి రాయగలరా?” అనిఅడిగాను. దీన్లి ఛాలెంజ్‌గా తీనుకుని వుస్తకం పూర్రిచేస్తానన్నాడు. ఇందులో విషయ సేకరణ - పరిశోధన

• పఠిళీలన - ఫోటోల సేకరణ ఎన్నో క్లిష్టమైన అంశాలున్లాయి.

కమర్షియల్‌ రైటర్‌ అయిన చల్లా” డబ్బు కోనం కాకో తెలుగు జాతి పట్ల - నా ఆళయం పట్ల గౌరవంతో ఈ పుస్తకం రాస్త్రానన్లాడని నాక్ట్లమైంది. చాలా నంతోషించాను,

పోతే - ఇది నంవూూర్థమైన తెలుగు చరిత్రకాదు. ఉన్లు పరిమితులను దృష్టిలో పెట్టుకుని ఉన్సుంతలో అని రంగాలకు (ప్రాతినిధ్యం ఇవ్చుడం జరిగింది. దీనిలో వున్నవారే గొవువారు - లేనివాడు ప్రన్తిద్దులు కారు అని అపార్ధం చేనుకోవద్దని మనవి. ఎవరైనా విన్మరించి వుంటే అది నా ఆలోచనా లోపం - రచయిత (ప్రయల్డు లోపం - మాకున్లు కాలవ్యవధి పరిమితి లోపం అంతేగాని వేరేమీ కాదు.

అయితే మరోమాట - సమర్పకుడిగా ఈ రచన చూళాక నిజంగా ముచ్చటేసింది, ఎందరో మహానుభావుల నజీవంగా చూస్తున్లు తృప్తి కలిగింది. అందుకే - త్తరలోనే నన్హయ కాలం నుంచి ఈనాటి వరకూ వ్రనీద్దులైన వారందరినీ అన్హిరంగాల వారిన్లీీ తీసుకుని వారి జీవిత విశేషాలతో నా నమర్చణలో ల్లా" కలం నుంచి సమగ్రమైన వుస్తకాన్లి మీ ముందుంచుతామని మనవి చేస్తునాను.

నేను - చల్దా'వీ లాభాన్లీ ఆళించకుండా ఈ పుస్తకాన్లి మీముందుంచుతున్లాము. మా ఆళయం అర్టం చేసుకుని ఈ వుస్తకాన్లి ఆదరిస్తారని ఆకళిస్తున్నాను.

మీ నమ! శీ

ల తి

వేరు తెలీని ఓ చెట్టుకొమ్ముమీద ఓ వక్షి కుహూ... లే ము ల

అంటీ - ఆ కుహారావం ఆ పర్వత సానువుల్లో జే స

ప్రతిధ్దనించి వల్లవించి రాగమై ఓగీతమవుతుంది. , శ. .

తల్లి గర్భంలో నవ మాసాలు చీకటి తపస్సుచేసి తొలిసారి ఈమానవ నాగరిక్షతా ప్రపంచపు గాలి శ్వానీంచి అమ్మా" అన్లువ్లుడు ఆ రెండక్షరాల నినాదం ఓ కావ్యం అవుతుంది. వెన్సైల వాగులో మెరున్తున్లు ఓ కలువ నక్షత్రానికి కలం కన్ను సాక్టమైతే అది ఓ కమనీయ కథ అవుతుంది.

ఓ రాగం - ఓ కావ్యం

ఒక సద్దాం - ఒక పొట....

వీదైతేనేం . . . మానవాళికి రసోద్రీప్తిని కలిగించే వుప్పాడి రేణువు -

వెన్టైలమ్ముకు జలతారు నక్షత్రాల చీరె కట్టినా... చండ (ప్రచండమైన ఎండలో బండలు పిండి చేస్తున్లు కార్టకుని ఘర్మజులానికి కవితాడూపం ఇచ్చినా. ,. అనుభవాలు వేరైనా రసాస్వాదన ఒక్కటే

ధమనులు - నీరలు వున్లు ముద్ద మనిషిగుండె అనుకుంటో - ఆ గుండె బప్పైాడును లయబద్దం చేసినవాడు కవి. మెడుల్లా అబ్దాంగేటా మెదడులో ఓ భాగమైతే 2 మడోనా... (గ్రేటా గార్జోలేకాదు - మధుబాల - గురుదత్‌లను తలుచుకుంటే - మనస్సు న్ధుందించడానికీ కారణం.....2

మనిషి కళాబీవి / - _

ఓ కమ్ముని పాటకు తల ఊపని మనిషి వుండడు. అలాగే ఓచక్కని కథకు న్పుందించని మనస్సు వుండదు. కళవిళ్ళజునీనం. కళలకు ఎల్లలు లేవు, ఆయితే వీదేళ నంన్కృతీ _ నం(ప్రదాయాలను బట్టి ఆయాదేళపు కళ లు రూవం దాల్బుతాయి. విళ్టరూపం వ్రదర్ధిస్తాయి.

క్‌

శతాబ్దాలుగా తెలుగుజుతికి ఓ చరిత్ర వుంది. ఓ నంన్కృతి వుంది. ఓ నంప్రదాయమూ వుంది. కళలద్వారా (ప్రతిభ ద్వారా తెలుగు వాడిని వ్రపంచం నలుదిక్కులా వ్వాపింపజేసిన ఎందరో మహానుభావులు. ఆ మధ్య కథరాయాలని కొత్తగా కలం పట్టీ ఎంతో ఉత్సాహంతో నాదూరకొచ్చిన ఓ కుగ్రాట్లీ తిలక్‌ కథలు చదివావా? అనడిగితే “ఆ .. చదివాను... మరాఠీ సాహిత్వంలో ఆయన ఒకవ్పుటి పెద్ద రచయిత, స్వరాజ్యం నా జన్మహక్కు" అన్లు స్లోగన్‌ ఆయనకు పేరు తొబ్బిపెట్టింది' అన్లాడు నా అమాయకత్తానికి జాలి పడుతున్హుట్టుగా నన్గుచూని, నా మనస్సు) చివుక్కుమంది, ఇక అతన్లి కొడవటిగంటి" - లం” - గోపీచంద్‌ ల గురించి అడగడం అనవసరమనివీంచింది, ఆ కుగర్రాడు నేటి తరానికి ప్రతినిధిలా అనిపించాడు. 'ప్రకాళం వంతులు ఎవరంటే?” మా స్కూల్లో తెలుగు మాస్టారు అని చెప్పు స్థాయిలో నేటి తరం వుందంటే - చెయ్యెత్తి జై కొట్టాల్ఫిన తెలుగోడు గోడు గోడున వీడవాల్సిన పతిస్తితి వీర్చడిందన్షృది నిజం. గతమెంతో ఘనక్తీర్తి కలవాడు” నేడు గతం తెలీక వర్తమానంలో వార్తానుయ (ప్రపంచాన్ని చర్విత అనుకునే అయోమయ స్రీతిలో వున్దాడు. హైదరాబాట్‌ టాంక్‌బండ్‌ మీద వరసగా వును తెలుగు వ్రముఖుల విగ్రవాల పేర్లకు తడుముకోకుండా చెప్పుగలిగే తెలుగువాళ్ళు ఎందరున్నారు ? నాది తెలుగుభాషా దురభిమానం అని అపార్ధంచేనుకోకపోతే - నా తెలుగుజాతి వైభవాన్లి అర్రంచేనుకుంటే - తెలుగు రాజధానిలో స్టేడియం వేడు కోడి రామ్మూర్తి నాయుడు స్టేడియం అయుండేది - ఆసియాలోకెల్లా పెద్దదైన విజయవాడ బస్టాండు" రాజా వాసిరెడ్డీ వెంకటాద్రి నాయుడు పేరు మీద తయారయ్యుండేది. రనీంద్రభారతి రాఘవ కళానిలయంగా రూపుదిద్దుకునేది. అంతవరకు దేనికి ? దక్షిణాది ర్యామ్ర్రాల పేర్లు చూస్తే - తమిళనాడు - కేరళ - కర్ణాటక, . . ఇలా వుంటే - ఒక్క మన ఆంధప్రదేశ్‌ మాత్రమే . . . ఉత్తరాదిన వున్లు మధ్యప్రదేశ్‌ - ఉత్తర వ్రదేశ్‌- హిమాచల్‌ వ్రదేశ్‌లా - ఎందుకుందో ఆలోచించే వారెవరు?

ఇది భాషమీద దురభిమానం కాదు, తెలుగుజాతిమీద వున్లు గౌరవం. అంతమాత్రాన జాతీయ నాయకుల పట్ల నాకు గౌరవం లేదు అనుకుంటే పొరబాటే! మొదట నేను భారతీయుణ్లో. ఆ తర్వాత తెలుగువాడిని,

6

మాకొద్దీ తెల్లదారతనం ...” అని గళమెత్రి ఆనాటి (బ్రిటిష్‌ సామ్రాజ్య పునాదులు కదిలేలా సింహాగర్హన చేసినందుకు కఠిన కారాగార శిక్ష అనుభవించి నర్దస్వాన్ని దోళళూత దాస్వళ్టుంఖలాల్లి తెంచడానికి అంకితంచేనిన త్యాగళీలి - కవి - అయిన గరిమెళ్ళ నత్వనారాయణ“ఏ స్వాతంత్ర్యం కోనం తన జీవితాని ఫణంగా పెట్టాడో - ఆస్వాతం(త్ర పతాకం ఈ గడ్డమీద రెపరెపలాడుతున్లువుడు గుప్పెడు గింజలు కరువై బిచ్చమెత్తుకుని ఆమ్యువ్వన్నైల పతాకం నీడలో అత్యంత దయనీయంగా కన్గుమూళాడు.. గరిమెళ్ళ" లాంటి త్వాగధనులకు జాతి ఇచ్చిన గౌరవం గుర్తుతెచ్చుకున్నా , =. తెలుగు జాత మర్ధిపోతున్లు తెలుగు (గ్రతిభామూర్తుల చరిత్రను తలచుకున్లా . .. ఓ తెలుగువాడిగా నిగ్గుతో తలదించుకునే పరిస్టితికి కారణాలు ప్రస్తుతం అ(్రన్తుతం. అందుకే - ఈ శతాబ్దంలో అస్తమించిన తెలుగు వెలుగుల్లి నేటి తరానికి వరిచయం చేయాలన్లు నంకల్పానికి ప్రతిరూపమే ఈ “తెలుగు తేజోమూర్తులు: సాపొత్వం - సంగీతం - నాట్వం - చిత్రలేఖనం - నాటకరంగం - పత్రికా రంగాలలోనే కాకుండా దేళం కోసం ... తెలుగుజాతి అభ్యుదయంకోసం బీవించి.. అస్తమించిన వారిని కూడ ఈ చిన్సవుస్తకంలో పొందుపరచడానికి ప్రయత్హించాను. ఇది తెలుగుజాతి నమ(గ్ర చరితకాదు. తెలుగు వెలుగుల ఎన్‌సైక్లోపీడియా” కాదు. తొలుగు నంన్కృతి మీద ఆయారంగాల్లో తమదంటూ ఓ ముద్రవేసి కొత్త (టెండ్‌ను నృష్టించిన -ప్రతిభామూర్తులు .. . త్యాగధనులు ..... తెలుగు తోజాన్లి వ్యాపింపటేసిన ధీశాలురు ... వారికీ నంబంధింబిన నంక్షిప్త వివరాలు ....., వ్హేషణ నేటి తరానికి అందించాలన్లు తవనతో చేనీన ప్రయత్హుం ఇది / సుబ్రహ్మణ్య భారతి' అంటే తమిళనాడులో న్కూలు పిల్లవాడు కూడ భక్తితో లేచి ఆయన గురించి చెప్పగలిగే స్పాయిలో వున్సువ్చుడు వీదేశమేగినా . .. ఎందుకొలిడీనా” గతం రాసింది ఎవరని అడిగితే కాలేబీ కుర్రాడు కూడ వ సీనిమా కవి పేరో చెప్పే స్పాయిలో మనం వున్జాం, త్వాగయ్య తెలుగువాడు అని చెప్పుకోవడం వరకే మనవంతు. ఆయన్ను... ఆయన నంగీతాన్లి కీర్తనల్లో ఆరాధిన్తూ - =. విళ్టవ్యాప్తం చేసింది తమిళులే. 7

జాతి ఉనికికే భంగం కలిగే (ప్రమాదం చావ కింద నీరులా వ్యాపిన్తున్లా మనలో చలనం లేదు. తెలుగువాడు తెలుగువాడీనే తక్కువగా చూసే దారుణ న్రీతి మనది, తెలుగు రాజధానిలో ఇద్దరు తెలుగువాళ్ళు కలునుకుంటే ఇం్టీష్‌లోనో హిందీలోనో మాట్లాడుకుంటారు. ఈ దారుణమైన పరిస్టితి అంతరించి తొలుగువాడినని నగర్జాంగా తలెత్తుకుని చెప్పుకునే స్థాయికి తెలుగుదనం ఎదగాలంటే . . . తన జాతి వైభవం తెలుగువాడికీ తెలియాలి. తన జాతి నంన్కృతీ నంప్రదాయాలు - కీర్తి (ప్రతిష్టలు తెలుగువాడి నాడి కావాలి, అందుకు ఈ వుస్తకం రమ్షంత ఉపయోగవడినా - నాక్ష్రష్షీ య శయ ఫలించినట్టే చరిత్రను నృష్టంచడం ఒక ఎత్రయితే ఆ చరిత్రను కాపాడఢం మరో ఎత్తు, తెలుగు నంన్కృతీ వికాసాన్చి ఎన్టో శతాబ్దాలుగా కాపాడుతూ వబ్చి మనకందించిన ఎందరో మహనీయులను న్మరించడం నావిధిగా భావిస్తున్దాను. ఆలోచన ఆళయరూవం దాల్చడానికి అర్హం చేసుకొనే ఆదర్భవాది కావాలి ఈ ద్రయత్సుంలో నాకు న్ఫూర్తి - (వేరణ - (సోత్సాహం ఇచ్చి ఈ యజ్ఞంలో నాతో పొలువంచుకున్లు జాతీయవాది ప్రముఖ వాన్తు వరిశోదకుడు గౌరు తిరువతి రెడ్డిగార్‌కి కృతజ్ఞుణ్లే, తెలుగునాడు 'లోతెలుగువారు - తెలుగు పేరతో- తెలుగు నంన్కృతీ వైభవాన్ని తేటతెలుగులో విళ్టవ్వాప్తం చేసే ఓ మంచి రోజు కోసం... ఓ మవో యజ్ఞం కోసం ఈ చిన్లు వున్తకాన్లి నమిధగా అర్చిన్తూ , ఆళీర్చదిస్తారని ఆళిన్తూ . .. ష్‌ న్‌ా టా ల్‌ స్ట! [ లు సం క 8

ల్లో ఇంద్రీథీనున్సు సాహితీ తరంగం 11-69 సంగిత అహరి ౯0 = 95 రేఖా రత్నావళి 96 - 10 నాట్య విన్యాసం 105 - 110 రంగస్థల మణీహారం 11101 - 143 పత్రికా ప్రపంచం 1త్త4 - 150 విశిష్ట ప్రభ 151 - 176 ఏ

కృతబ్దతాంబలి ఈ పుస్తకం రూపు దాల్బడంలో నాకు సహాయ సహకారాలందించిన

1. శ్రీయామినీ సరస్వతి

(రచయిత = పండితుడు) 2. దౌ యస్వీ సత్యనారాయణ

(తీడర్‌, తెలుగు విభాగం, ఉస్మానియా యూనివర్శిటీ) 3. మహామహోపాధ్యాయ డా॥ నూకల చిన సత్యనారాయణ 4. ఆంధ్రనాట్యరూప శిల్పి డా! నటరాజ రామకృష్ణ 5. డా; ఉమారానూరావు

(నృత్య విభాగం, తెలుగు యూనివర్శిటీ) 6. శ్రీనేతి శ్రీరామమూర్తి

(రిటైర్డ్‌ ఆల్‌ ఇండియా రేడియో నిలయ విద్వాంసుడు) 7. శ్రీ ఆకెళ్ళ మల్లిఖార్జున శర్మ

(గిటైర్డ్‌- సంగీత కళాశాల ప్రిన్సిపాల్‌ 8... శ్రీ కొక్కొండ సుబ్రహ్మణ్యశర్మ

(ఆల్‌ ఇండియా శేడియో వయోలిన్‌ విద్వాంసుడు)

గార్లకు నా హృదయపూర్వక కృతజ్ఞతలు. | లావ లారా 10

శొలిరాణీ “అడివోరి చిన్లోడ అమృత ధారలనవాడ "” ఉదయం : 1895 అస్తమయం :; 19-09-1952 అంటూ రాయప్రోలు చెప్పినట్టుగా అడవిబాపిరాజు ప్రాంతం : పశ్చిమగోదావరి- గీబ్య గీత “బొమ్మ అయింది ఆడిన మాట భీమవరం “'వాట' అయింది 'మీజాన్‌' పత్రిక ద్వారా నిజామాంధ్ర వ్రాంతంలో జగ్ద్షలిజానికిసేవ చేసిన పాత్రికేయుడు సింహళ ప్రాంతాల్ని వర్యటించి కుడ్య చిత్రకళను అధ్యయనం చేసిన మేటి చిత్రకారుడు “ఊవా సుందరి శశికళ - 'శ్వేతతారి - 'కిరాతార్దునీయంి - 'బ్యందావన గీతాలు' - ఐశ్వనాధ 'కిన్నెరసాని' గీతాలు బాపిరాజు చిత్ర కళా వైభవానికి అద్దం పడితే - 'కోణంగి' - “తుఫాను - 'హిమబిందు' “గోన గన్నారెడ్డి - 'నారాయణరావు' ఈయన్ని తెలుగు సాహితీ సమరాంగణంలో చెక్కు చెదరని వీరునిగా నిలబెట్టిన నవలలు 111

తి శైరాసి వరాల ళ వయన్మలో బీవార్‌ రాష్ట్ర సాహిత్య ఈ౮ంగా సీ సమ్మేళనంలో హింద్‌ కఏత్వానికి బహుమతి ఉదయం : 05-09-1625 పొందిన తెలుగువాడు ఆలూరి బైరాగి అస్తమయం : 09-09-1978 | ప్రాంతం : గుంటూరుబల్లా- అభ్యుదయ కవితామార్గంలో ప్రయాణం చేస్తూ తెనాలి యంయన్‌ రాయ్‌ సిద్ధాంతాల పట్ల ఆకర్షితుడై రాడికల్‌ డెమోక్రటిక్‌ పార్టీలో చేరిన బైరాగి కొంతకాలం హింథీ “వందవమామికు సంపాదకుడిగా పనిచేవాడు వచన కవిత్వంలో సిద్ధహస్తుడైన టైరాగి కృతుల్లో “నూతిలో గొంతుకలు” ప్రసిద్ధం మానవ పరిణామ క్రమంలో సమన్సా వలయంలో చిక్కుకుని సంశయగ్రస్తుడైన సామాన్యుడి మానసిక వృథకు - సంఘర్షణకు పట్టం కట్టాడు భావోద్వేగం - కాల్బనిక్రజ్ర _ కఠిన వాస్తవాల్ని నేగంగా దర్శింప చేయడం టైరాగి ప్రత్యేకతలు "చీకటి నీడలు' _ 'ఆగమగీతి' వ్రంట్రి తెలుగు ణా న్న ఈరపితా నంకలనాల్రా కాదు హింది ని ఖ్యాతిని వొందాడ్షు స క. 1 12

౮త్తే రు గురజాడ అడుగుజాడల్లో నడిచి 5940-50 దశాబ్దంలో తెలుగునాట సాంఘిక నాటకాలకి ఉదయం : 1921 ఊపిరిపోసి సామాజిక స్పృహతో పరివర్తననీ - అస్తమయం : 1969 ప్రయోజనాన్న్‌ ఆశించి ప్రజా సమస్యలే ఇతి ప్రాంతం : నెల్లూరు వృత్తాలుగా రంగస్థలం మీద నర్తింపజేసిన ఆత్రేయ అనలు పేరు “కిళాంబి వేంకట క్విట్‌ ఇండియా ఉద్యమంలో జైలుకెళ్టి రాతల్లోనే కాదు చేతల్లోనూ ప్రజలపక్షం వహించాడు చక్కటి సెన్హాఫ్‌ హ్యూమర్‌ గల ఆత్రేయ రచనలు తెలుగుదనానికీ - తెలుగు నుడికారానికి ప్రతీకలు 'యన్‌జవో' - 'భయం' -'కష్టలు' - 'ప్రగతి" అన్ని నాటికలూ సామాన్యుడి జీవితానికి నిలువుటడ్డాలే సినిమా రంగంలో - రాసి ప్రేక్షకుల్సీ - రాయక నిర్మాతల్టీ ఏడిపించిన కవి'గా చెప్పకునే ఆత్రేయ మూడు వేలకు పైగా సినిమా పాటలు - అనేక

• ్‌. సస నా మ. స లీ రా ప్రసిద్ధుడు 13

దన్న “భూమికోనం ధర్తరాజూ - బీమ్ముడూ పోట్లాడి స్ట అక్షౌహీణుల సైన్యాన్ని చంవితే ఉదయం. ? 04-12-1873 యళల్లయ్య చౌదరీ - వుల్లయ్య రెడ్డ అ; 25-09- స్తమయం ; 25-09-1956 భూమి కోపం ఎందుకు చంవుకోకూడదునగ” ప్రాంతం; గుంటూరుజిల్లా. వేములూరిపాడు అంటాడు ఉన్నవవారి రామానాయుడు 'మాలపల్లి ద్వారా అస్పృశ్యతా సమస్యపై సమగ్ర నవలారచనకు శ్రీకారం చుట్టిన రచయిత - స్వాతంత్ర నమర పోరాట యోధుడు ఉన్నవ లక్ష్మీనారాయణ, వృత్తిరీత్కా న్యాయవాది _ 'గుంటూరు' పత్రికా సంపాదకుడు 122లో 'మాలపల్లి రచన - జైలుశిక్ష - 'మాలపల్లి నిష్షద్ధం _ మళ్ట అనుమతి = మళ్ళే నిషేధం చ్రివంక్షి 1937లో నవలా నిషేదం రద్దయింభి జౌ ఐ తీయోద్యవుంలో ప్రత్యక్షంగా పాల్గొని న పరికలను అనుభవించిన డాతీయతావాథి ల రయ సొహె్మం వున్నంత కాలం . నల . ఉన్నవ చిరంజీవే [1

ళ్‌ € “అరిగిన చొక్కా అయినా తొడుక్సో కానీ కందుహూరీ న్న 6 ఓ మంచు వున్తకం తొనుత్తో. * ఉదయం : 16-04-1348 అస్తమయం : 28-05-1919 అని ప్రబోదించిన కందుకూరి వీరేశలింగంపంతులు ప్రాంతం : రాజమహేంద్రవరం సంఘ సంస్కర్త - పండితుడు - ప్రహసనకర్త

• స్త్రీ వమోచనోధ్యమ మూలకర్త - 'అబిజ్లాన శాకుంతల' నాటకకర్త - 'రాజశేఖర చరిత్రతో తొలి తెలుగు నవలాకర్త 'వివేకవర్థిని' పత్రికతో అదికారుల అవినీతినీ - మోనొల్నీ బయటపెట్టి బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వాన్ని ఎండగట్టిన పాత్రికేయుడు 'వ్యాస సంజీఐని'
• 'సతీహిత బోదిని' పత్రికల ద్వారా స్త్రీ పునర్వి వాహం గురించి తొలిసారి గొంతెత్తి వితంతు వివాహాలు జరిపించిన కందుకూల తెలుగు సాహిత్యంలో గిరిశిఖరం వంటివాడు 'ఆంధ్ర కవుల చరిత్రని గ్రంథస్థం చేసిన సాహితీ సేవకుడు ఆధునిక ఆంధ్ర సాహిత్యంలో అనేక గద్య ఫె ప్రక్రియలకు ఆద్భుడై 'గద్యతిక్కనిగా ప్రసిద్ధుడైన శ. య నం. త |. _ | | 15

కరుఖజీ “ఖూలు దారాలతో గొంతు కురి బిగించి ల గుండెలో నుండి నూదులు గుళ్చి కూర్చి ఉదయం ని 1914 ముడుచుకొందురు యుచ్చవ ముడుల అస్తమయం : 1992 మమ్ము శ అకటా .! దయలేనివారు ము ఆడువారు. గ” అంటూ వువ్పవిలాపంలో వువ్వుల చేత మాట్లాడించి పూల గొంతుకతో పాషాణ హృదయాల్ని సైతం కరిగింపజేసిన జంధ్యాల పాపయ్యశాస్త్రి తెలుగు కవిత్వంలో కరుణ రసానికి పట్టం కట్టిన కరుణశ్రీ - నామాంత శ్రీమంతుల (పేరు చివర 'క్ర్ర*కు శ్రీకారం చుట్టినవాడు “శవభారత యుగోదయంలో యువభారత మహోదయంలో వూూచిందోొక అరుణ తరంగం లేచిందొక క్రాంతి విహంగం” అంటూ క్విట్‌ ఇండియా ఉద్యమకాలంలో “అరుణా అసఫాలికి 'అరుణ కిరణాలు' కవితా త క నంపుటిని అంకితమిచ్చిన జాతీయోద్యమ కవి య? / స. ళ్‌ 'వాకీ పిల్లి మీద కవిత్వం చెప్పిన కరుణత్రీ | ॥ చ రు. 16

రిక “రాజకీయాల్లో రెండే వాన్తవాలున్లట్టు “ కణివిన్తుంది ఉదయం :ః 28-10-1909 వ్రజలనెత్తురు పాలకులు తాగడమో. అస్తమయం : 1980 పాలకుల నెత్తురు వ్రజలు తాగడమో ” ప్రాంతం ; గుంటూరు ఐల్లా- సంగం జాగర్లమూడి క్చృట్పంబం' నుంచి వృవస్థ వరకు కనిపించే ఎన్నో సమస్యలకు అద్దంపట్టి అక్షర రూపంతో అఖిలాంధ్ర పారకుల్షి ఆలోచింపజేసిన వ్యదార్త యథార్థ రచయిత కొదవటిగంటి కుటుంబరావు. పత్రికారంగంలోనూ తనదంటూ ఓ శైలిని న్యష్టించిన పాత్రికేయుడు విప్లవం పట్ల శాస్త్రీయ దృక్టధం గలిగిన హేతువాది వాస్తవ అన్వేషకుడు విష్ణవ జ్ఞానోదయం కలిగాక రాసిన మొదటికథ 'కులంగాడి అంత్యక్రియలు' అప్పట్నుంచి ఆయన కథల్లో పాత్రలు మనస్తత్వాల్ని విశ్లేషించి విశటికరించే శక్తులుగా మారి - ఆ పాత్రల్లో పారకుడు తాదాత్మ్యం చెందేలా మలచిన కథా మహర్షి య శ. శ తెలుగులోకొకు రాయని పత్రికలేదు చెయ్యని ; | . మ ప్రయోగం లేదు నవల - వ్యాసం - నవలిక - జ సట ౩ వ సమ్‌క్ష - అన్నిటినీ మించి కథ - ఒక్క మాటలో న య. చెవ్చాలంటే కొడవటిగంటి కథ లేకుండా తెలుగు 'వథ! నాహిత్యమే లేదు క సి 17

ర్దా రురాణి “అంధ్ర విజ్ఞాన సర్వస్వము' రచనకు శ్రీకారం చుట్టిన విజ్ఞానవేత్త ప్రాచ్య పాశ్చాత్య విద్యా ఉదయం : 18-5-1876 వి

జ్ఞానము దేశీయులకు అందించాలని విజ్ఞాన అస్తమయం ; 13-7-1923 చంద్రికామండలి స్థాపించిన ప్రచురణ కర్త - ప్రాంతం : పెనుగంచిప్రాలు- ్య్వయిత - చరిత్ర పరిశోధకుడు - చారిత్రక కృష్ణాజిల్లా ర్రంథ రచయిత శాసనాలు పరిష్కరించి ప్రచురించిన శాసన భాషావేత్త పలు పత్రికలకు బవు విషయాలపై వ్యాసాలు వ్రాసిన బహుముఖ పాండితీ మండితుడు కొమర్రాజు వేంకట లక్ష్మణరావు. తెలుగేకాక మరాఠీ, 'కడ్ణ పర్వము'ను పరిష్కరించిన బహుభాషావేత్త హిందూ మహాయుగం, శివాజీ చరిత్ర, మహమ్మదీయ మవాయుగం, హైందవ చక్రవర్తులు, చారిత్రక గ్రంథాలు, పదార్థ విజ్ఞాన రసాయన జీవ వ్యక్ష శాస్త్రాలు రచించి

ప్రచురించాడు దక్షిణ దేశభాషల్లో ప్రకటించబడిన మొట్ట మొదటి విజ్ఞాన సర్వస్వ సంపాదక, రచయిత

నాం కొమర్రాజు వేంకట లక్ష్మణరావు శ 18

ర్ట ర్‌ రి అపరాధ పరిశోధక నవలలకు కొమ్ముకాసిన టై 'నొంబశివుడు' కొమ్మూరి సాంబశివరావు. ఉదయం : అస్తమయం : 17-05-1994 “ఆధునిక గ్రంథమాల న్థాపించి అనేక డిటెకివ్‌ ప్రాంతం : గుంటూరుజిల్లా- నవలలు ప్రచురించి ఆంధ్రదేశం నలుమూలలా తెనాలి ఉత్కంరభరితంగా చదివింపజేశాడు డిటెక్టివ్‌ 'యుగందరొ - 'రాజు పాత్రలు సజీవమని భ్రమించేలా చేసిన అపరాధ పరిశోధక బ్రహ్మ. డిటెక్టివ్‌ నవలలకు సాహిత్యన్థాయిని తెచ్చిపెట్టి జక 'అత్రన్‌' కల్పించాడు డిటెక్టివ్‌ నాహిత్యమే కాక సాంఘిక సమన్యలు ఇతివృత్తాలుగా రాసిన 'ఓ చల్లని రాత్రి' - 'నన్ను క్షమించు' - *కులట' - 'తొలి ప్రేము' వంటి నవలలు కూడ ఎంతో ప్రసిద్ధమైనవి 19

దా॥ నపీయూరీం రేం “ఆవులించిన మాత్ర బ్రేవలెంచగ నేర్చి నే ళో న్‌ నీటిలో జాడలు నెమకనేర్ది త ణ్త భాలెంత బెబ్బులి పాలుపిండగ నేర్ది అస్తమయం : 20-09-1991 ప్రాంతం ; కడపజిల్లా- అంటూ హైందవ సామ్రాజ్యన్థాపనకై కంకణం నెమళ్ళదిన్నెలగ్రహారం క్రర్టుక్స్య చత్రపతి శివాజీని 'శివభారతం' లో ప్రాణప్రతిష్ట చేసిన ప్రబంధకర్త - కవి - సండితుడు - శతావధాని - విమర్శకుడు - బ్రహ్మనందినీ' పత్రిక ద్వారా పాత్రికేయుడు కలాన్ని - హలాన్ని రెంటినీ సమర్థవంతంగా నడిపిన కృషీవలుడు '“రఘునాదీయ' గ్రంథకర్త -రాయలసీమ సాహిత్య సరిషత్తుకు అధ్యక్షుడు 'అవధాన నారము' - 'వాల్ళేకీయము' -_ “నా భారతభూమి మొదలైన లఅమఘుక్యతులూ, “శినాధ కవితా సామ్రాజ్యం? - “తిక్కన కళావైదదణ్ధ్యము * - “ఉత్తర రామాయ కావ్యశిల్చ్బం' వంటి వినుర్శనా గ్రంథాలూ భట స్ట. రచించిన శేషశాస్త్రి రాష్ట్ర శాసనమండలి 20

గాణేరలి “ఆగునె వీర రాఘనవుని ఆశువు ణి పార్గు శరప్రయోగమే ఆగిన ఆగుగాక "” ఉదయం : 30-04-1691 అస్తమయం : 05-03-1945 అంటూ తన ఆశుకవిత్వ వైఖరికి ఆనాటి ప్రాంతం ; నేటిప్రకాశంజిల్లా. అవదాన నభల్లో అక్షరాభిషేకం చేసిన ఎర్రగొండ పాలెం అద్వితీయ అవధాని శేఖరుడు గాడేపల్లివీరరాఘవ శాస్త్ర అనమానమైన, అగణితమైన ప్రతిభ - పగు అ అనుపమాన ధోరణి - ఉదాత్తమైన ధార - ఉత్తేజకరమైన వాక్కు - టర నమాన ఘటనంలో అద్వితీయుడు! పిరికికండలేని గుండె! “గద్వాల ఆస్థానకవిగా 'ఘుంటా శతకాలు” రచించి 'నాంబలక్షణ' - 'ముకుందవమాల' కావ్య రచనతో 'మెదకు సంస్థానాధీశుల చరిత్ర వచన రచనతో 'గోల్కొండ' - 'కల్చనల్లి' - 'త్రిలింగ' - '“అభినవ సరస్వతి' - పత్రికల్లో వ్యాసాలు రచించిన పాత్రికేయుడు నం. క నన్‌ తంటా సగ. పద్యమాలికా రదనలో, క్లిష్టప్రాసతో కూడిన న న సా. క నో. ల ల జ సమన్యా పూరణలో అందెవేసిన చేయి ప సం! సా స్త (1 న 21

సెదుగు ఫిదుగు కపటమూ - మొహమాటమూ లేని ఘాటైన ఉదయం : 28-08-1863 విమర్శకుడు స్టేహానికీ - ఆత్మీయతకూ అస్తమయం :$ 22-01-1940 మరోపేరు - వ్యవహారిక భాషా ఉద్యమకర్త ప్రాంతం : అమలాపురం - గిడుగు వేంకట రామమూర్తి ఇందుపల్లి

శిష్టెిన వ్యవహారిక భాషను గ్రందరచనకు స్వీకరింపజేయడానికి బిక్తశుద్ధితోక్యషి చేసిన అచ్చ తెలుగు చిఛ్చరపిడుగు న్యవహారిక భాషనుప్రతిఘటించిన ఆంధ్రసాహిత్య పరిషత్తు సబలో నాలుగు గంటలపాటు ప్రసంగించి తన వాదానికి అనుకూలంగా సమితిని తీర్మానింపజేసిన 'గిడ్డుగ్సు' దేనికీ చలించీసి ధైర్యశాలి తరువాత కాలంలో అన్ని సంస్థలూ - పరిషత్తులూ - జకరేమిటి? అందరూ గిడుగు

ప్రతిపాదనని ఆమోదించక తప్టలేదు సవర - ఇంగ్లీష్ష డిక్షనరీని రూపొందించిన రామమూర్తి 'బాలకవి శరణ్యము' - 'ప్రండిత భిషక్కులబాక్షా భేషజము'_ 'గద్య చింతామణి' " "వ్యాస సంగ్రహము' వంటి గ్రంథాలను ఇ రచించి వ్యవహారిక భాషావాదానికి మూఅ

య | పురుషుడయ్యాడు తండ్రికి తగ్గ తనయ్సుడ్తిగా గిడుగు సీతాపతి | అజా. కీర్తి గడించాడు. ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయం | షో వ సేపూర్ణ బిరుదు పొందిన 'శ్రైద్దరే 22

75 “నీకి కూడా శరీరం వుంధి - దానికి (౮౦ వ్చాయామం ఇవ్వాలి ఉదయం : 18-05-1894 ఆమెకి మెదడు వుంది - దానికి జ్ఞానం ఇవ్వాలి అస్తమయం : 04-05-1979 ఆమెకి వృాదయం వుంధి - దానికి అనుభవం ప్రాంతం : గోదావరి ఇవ్వాలి ” స్త్రీకి ఆర్థిక స్వాతంత్ర్యం అత్యవసరమని నినదించి నేటికీ ఎందరి గుండెల్లోనో గుడి కట్టుకున్న గుడిపాటి వేంకటచలం 'చైతన్య స్రవంతి" సంవిధానాన్ని తొలిసారిగా తెలుగు నవలా సాహిత్యంలో సంధించిన స్రష్ట కథ - నవల - నాటిక - కవిత - మ్యూజింగ్స్‌ - లేఖ - ప్రతి ప్రక్రియలోనూ తనదంటూ పి 'మార్క్‌'ని సృష్టించిన చలం భావావేశంలోనే కాదు భాషలోనూ అచంచలమైన ఓ కొత్త బరవడిని ప్రవేశపెట్టాడు 'స్తీ - 'మైదానం' - 'అరుణ' - 'దైవమిచ్చిన భార్య” - 'నొవిత్రి' - 'ప్రేమలేఖలు' - 'శశాంక' ఒకటేమిటి అన్నీ స్తే స్వేళ్ళకోసం పూరించిన సమర శంఖారావాలే! .... . గ. వ ఎంత అభిమానానికి పాత్రుడయ్యాడో అంత “| స. " మ... ఆగ్రవానికీ వమర్శలకూ గురైన చఅం - య! [షై మలిదశ తిరువణ్హామలై రమణ మహర్షి వళ. ల య పాదసన్నిధిలో గడిచింది ఈ శతాబ్దంలో సు న ఇంతగా అభినందనలకూ, వివాదాలకూ ల్‌ వ మ్‌! "| గురయిన రచయిత మరొకరులేరేమో! 23

మంచియన్లది వెంచుమున్నా ఉదయం : 21-09-1662 ఒట్టి మాటలు కట్టిపెట్లోయ్‌ అస్తమయం : 30-21-1915 గట్టి మేల్‌ తలపెట్టవోయ్‌ " ప్రాంతం ; ఎలనుంచిలి తాలూకా- రాయవరం గ్రామం దేశభక్తికి కొత్త నిర్వచనాన్నిబ్సి - ఆంధ్రులకు అంతర్జాతీయ దృష్టినిచ్చిన గీతం ఇది తెలుగు సాహిత్యాన్ని ఓ మలుపు తెప్పి వ్యవహారిక భాషలో సమాజ శ్రేయన్సు'గురి'గా తన జాడను మ్చించి నడిసించిన గురజాడ వేంకట అప్పారావు నవయమగ ఎవైతాళకుడం మువోకవి తెలుగుకథకు పితామహుడు తెలుగువారి హృదయాల్లో చెరగని ముద్రవేసి తెలుగుదనంలోని తెంపరితనాన్ని నిలువెల్లా నింపుకున్న సజీవమూర్తులుగా 'కన్యాశుల్కంి నాటకంలోని 'గిరీశం - మదురవాణి"లను ఏ తెలుగువాడూ మరువలేని మధురమైన పాత్రలుగా మలిచాడు . 'పూర్ణమ్మ' - 'దేశభక్తి - 'కన్యక' - 'నీ పేరేమిటి? న. వ్యాస " - 'మెటిల్దాా గురజాడ కీర్తి కిరీటంలో మణి మ్‌. వి ౭2 వై / ఏ నం | మాణిక్తాలు జశాతమెం.. ళ్‌ టం. స్‌ 24

జాషులా “కులమతాలు గీచుకున్ల గీతలజొచ్చి వంజరాన కట్టువడను నేను ఉదయం ఏ 28-09-1895 నిఖిలలోకమెట్లు శిర్హయించిన నాకు అస్తమయం : 24-07-1971 తరుగులేదు విశ్వనరుడ నేను _* ప్రాంతం ౩ గుంటూరు జిల్లా - వినుకొండ అని సగర్వంగా చెప్పకున్న గుర్రం జాషువా ఆధునికాంధ్ర కవిత్వంలో దళిత నహకు ఆద్యుడు అంటరానితనం - దారిద్ర్యం జాషువాను ప్రభావితం చేసిన సామాజిక రుర్మతలు నా చేతి ఆయుధం '*'కలంి అన్న జాషువా అస్పృశ్యుల ఆవేదనను శివుడికి నివేదించే ఇతివృత్తంతో రాసిన కావ్య నినాదం - “గజ్బలం'

• హరిజన సమస్యపై వెలువడిన తొలి ప్రామాణిక గ్రంథం ఫిరదౌసీ' - 'ముంటాజ్‌ మహలొ - 'అనాధి జాషువా కవితావేశానికి కమనీయ తార్మా ణాలు తెలుగు సాహితీ జగాన రమణీయ ంం తోరణాలు జీవితంలో అవమాన, తిరన్మా “ జ్‌ “వ రాలనూ - సన్మాన సత్క్మారాలనూ నమంగా న్‌ గ స ి అనుభవించిన పరిపూర్ణ జీవి వ. (| ॥ స 25

| చదివింది ప్రాదమిక విద్యే అయినా కవుల చాగంటి శేషయ్య చరిత్ర 'ఆంద్ర క 1 ప్రథమ శ్రేణి ఉదయం. : 16881 పరిశోదన ఒక్క చేతి మీదుగా ఒక సంస్ధ అస్తమయం : 1956 నిర్వహించవలసినంత కృషి చేసి;300 మంది ప్రాంతం : తూర్పుగోదావరి జిల్లా- కవుల చరిత్ర సేకరించిన పరిశోదకుడు కపిలేశ్వరపురం 'లోకల్‌బోర్టు' పత్రికా నిర్వాహకుడు బెంగాలీ నవల 'దుర్దేశనందిని' ని హింది నుంచి తెనిగించి ఆంద్రప్రచారిణీ గ్రంథమాల స్థాపించి ప్రచురించాడు 'నవాబు నందిని' - 'రాదారాణి

• చంద్రసేనుడు, మొదలయిన నవలలు రాశాడు కపిలేశ్వరపురం దివాన్‌గిరీ చేశాడు సాహిత్య విద్యార్దులకు, పరిశోధకులక్రు పనికివచ్చే కవుల చరిత్ర 15 సంపుటాలు రచించి ప్రముఖుల ప్రశంసలు పొందిన పండిత పరిశోదకుడు చాగంటి శేషయ్య 26

శౌ నో “బావ వప్రవంచంలో కెళ్ళి మనన్సుని ఊర్వశి వేవు మజ్టించి ఉదయం : 10-01-1915 ఊహించు ఊర్వశి భీ వక్కనుంటుంది వెళ్చాన్లే అస్తమయం : 02-01-1994 ఊర్వశి అనుకో ప్రాంతం : శ్రీకాకుళం మననుతో చూడు - మనిబొగ్గు మాణిక్టమై పోతుంది ” అంటాడు చాసో ఊహా ఊర్వశిలో మనుషుల్లీ - జీవన విధానాల్నీ - మనస్తత్వాల్నీ

• ఆఖరికి భాషను కూడ ఎక్స్‌-రే తీని వాస్తవికతకు పట్టాభిషేకం చేసిన కథకుడు - చాగంటి సోమయాజులు 'కథకులకే కథకుడు' - 'తెలుగు కథాశిల్చ పికానో చాన = “తెలుగు కథకు మాటలు నేర్చిన రచనా శిల్చి చానొ - ఇవన్నీ కూడ డెబ్బై వళ్ళ జీవితకాలంలో డైబ్బె కథలు కూడారాయని చాసోకున్న బిరుదులు కధలన్నిటిలోనూ స్పష్టంగా కనబడేది వాస్తవికత (164113గ) 'ఎంపు' - 'ఐలూరెళ్ళ్టాలొ - 'భ్రేడ్రీ నయానాలనన కరుణాకరం' - 'బదిలి - 'కుంకుడాకు - భష... 'చొక్కాబొచ్చు తువ్వాలు - ఒక్కొక్క కథ . శ[ వైవిధ్యంతో ఆయా స్థాయిల్లో వున్న వాస్తవికతకు గ... పట్టిన నిలువుటద్దం 2/7

“ఆ మవో వురుమని శరీరకాంతి ఆకాశము చింళొ దీష్లీీలు వు కన్గుల తేజము నూర్ధచంద్రులు ఉదయం : 189] నవ్వులలో నక్షత్రవు తళుకులు అస్తమయం : 25-08-1960 ప్రకృతి అతని విగ్రహములో వ్రతివలిన్తున్లది” ప్రాంతం : తూర్పుగోదావరి- ను అంటూ శ్రీరాముడి పాత్రను 'శబరి' నాటకంలో అత్యున్నతంగా అద్భుతంగా చిత్రించిన శిచ్చి - “బాల వాజ్మయ పితామహ' - 'కథక చక్రవర్తి బిరుదాంచితుడు చింతా దీక్షితులు. భావ కవిత్వంలో నున్నితమైన భావ వ్యక్తీకరణకూ - పద ప్రయోగంలో లాలిత్యానికీ ప్రనిద్ధుడు తెలుగులో రూపకాన్ని కూడ కావ్యంలా శిస్ట వ్యవహారికంలో వచన - గేయాలతో వేగంగా నడిపిన తొలి నాటకకర్త నాటకంలోనే కాదు, కథా ప్రక్రియలోనూ అందె వేసిన చెయ్యి చింతా దీక్షితులు వ నన కా నరం ాాన?.... న ( 28

€ “భరత ఖండంబు చక్కని “౨ఆకకురి భరత ఖండంబు చక్కని పాడియావు శాన హిందువులు లేగదూడలై పఏడ్డుచుండ

ఉదయం : 26-09-1867 తెల్లవారను గడునరి గొల్లవారు

అస్తమయం : 17-04-1945 వీతుకుచున్లారు మూకులు బిగియగట్టి.”

ప్రాంతం : గోదావరిజల్లాఖందనల్లి అంటూ సామాజిక స్ప్వహతో తన సాహిత్స సర్వన్వాన్నీ సంఘ శ్రేయన్ముకీ - సంస్కరణకూ అంకితం చేసిన చిరష్మరణీయుడు... చిలకమర్తి లక్ష్మీ నరసింహం. 'రామ చంద్ర విజయం' - 'గణపతి' నవలలూ, “'కీచకవధి 'ద్రౌపటి పరిణయా--”” 'పారిజాతా పహరణం' - 'నలచరిత్ర' నాటకాలూ ఈ ఆంధ్రా మిల్దన్‌ సాహిత్య ఇతిహాసానికి మచ్చుతునకలు గాంథీకన్నా ముందుగా హరిజన పారశాలలు స్థాపించి, నిర్వహించిన చిలకమర్తి సంఘ సేవకుడే కాదు - ప్రహసన రచనలో సిద్ధ హస్తుడు లక్షకాపీలకు పైగా అమ్ముడు పోయిన తెలుగు నాటకం 'గయోపాఖ్యాని నాటకకర్త కూడ

29

చెటుందరాణీ “ఆగస్టు వథిహేను ద్రోవోన్లి చెప్టకపోత అన్నం నహించదు నాకు - ఉదయం. : 1944 ఏ రోజైనా ప్రజాపోరాటాల విజయాల్లి అస్తమయం ; 02-07-1982 రచించకపోతే ఆరోజు జీవించినట్టుండదు” ప్రాంతం : హైదరాబాద్‌ దగ్గర్లోని అంకుశాపురం దిగంబర కవితా ఉద్యమం ద్వారా సాహిత్య లోకానికి పరిచయమై విప్లవ రచయితల సంఘ నిర్మాణంలో ముఖ్యపాత్ర వహించిన 'చెర' అసలు పేరు 'బద్దం భాస్కరరెడ్డి సనూజి స్థితిగతుల మీద - భూస్వామ్య దోపిడీ వ్యవస్థ మీద తిరగబడి ఆఖరిశ్వాస వరకూ శనిశాంతంగా పోరాడిన ప్రజల కవి ప్రభుత్వ వ్యతిరేక రచనలు చేశాడన్న అభియోగంతో, తీవ నిర్ణందాలను ఎదుర్కొని చివరకు 'చెరి సాల జీవితంలో సంప్రాప్తించిన 'బ్రెయిన్‌ ట్యూనుర్‌' వ్యాధితో అకాల మరణానికి గురయ్యాడు 'నిప్పరాళ్ళు' - 'మాపల్లె - 'ప్రన్ధానం' నవలలు, మ. 'దిక్సూచి' - 'కత్తిపాట' - 'ముట్టడి' కవితలు గే బాస్కరుడి రచనల్లో ముఖ్యమైనవి క. 80

మై ఆద్యిలై. శలుక్‌ శొస్ట్రీ వికటకవిగా - పేరడీల శాస్త్రిగా ప్రసిద్ధుడైన జలసూత్రం రుక్షిణీనాథ శాస్తి - కవి - కథకుడు ఉదయం. : 07-09-1914 - పత్రికా రచయిత అస్తమయం : 20-07-1968 ప్రాంతం : బందరు పేరడీల ప్రక్రియను మొట్టమొదటగా తెలుగులో ప్రవేశపెట్టిన జరుక్‌శాన్రి ముట్టూరివారి సంస్థానంలో ప్రముఖుడు వచన రచనలో తెలుగు పలుకుబడులనూ - నుడికారాల్నీ అద్వితీయంగా ప్రయోగించిన దచయిత - ప్రయోగకర్త సంన్యృతాంధ్ర, ఆంగ్ల బాషా పండితుడైన జలనూత్రం 'వాణి' 'ఆంధ్ర పత్రికళ్లో సంపాదక విభాగంలో పనిచేశాడు 'శరత్‌ పూర్ణిమ' కథల సంపుటి, 'జరుక్‌ శాస్త్రి పేరడీలు, 'దేవయ్య స్వీయ చరిత్ర నవల ప్రసిదధ్ధమయ్యాయి 31

శకటం తెలుగు - ఇంగ్లీషు - హిందీ - సంస్కృత - ట్‌ ము బెంగాలీ - కన్నడ - లాటిన్‌ భాషా పండితుడైన ఉదయం ; 12-09-1892 తల్లాపర్వుల్జ శివశంకరశాస్త్రి కవి - నటుడు - రచ అ; నే ప్రాంతం ; గుంటూరు-కాజ సాహితీ సమితికి పట్టుకొమ్మగా సభావతి న్ధానాన్నలంకరించిన 'శివశంకరుడు' పద్య - గేయ నాటికలకు తెలుగు సాహిత్యంలో ప్రత్యేక స్థానాన్ని కల్చించాడు జర్మన్‌ నాటకకర్త రిచర్డ్‌ వాగ్డర్‌ ప్రబావంతో గేయాల్షి ద్విశ్ర- త్రిశ్ర- చతురస్ర ఖండగతులలో నడిపించిన 'కల్లావర్సులపై టాగూర్‌ సున్నితత్వ ప్రభావం కూడ వుంజో 'పద్మావతీ చరణ చారణ చక్రవర్తిలో ప్రేమాధి క్యతను లాలిత్యంతో హృదయోల్లాస భరిత 'ిత్రణం అద్భుతం చివరలో స్టైందవ జీవన విధానంగా స్ట ల్లు. నససింది శివళంకర స్వామి: అయ్యాడు నత 3౩2

రీ థీరొ రొర్ట) కవి - దచయిత - పాత్రికేయుడు - పండేతుడు £ - హేతువాది - విమర్శకుడు - నాటకకర్త

ఉదయం : 19-09-1887 అయిన తాతాజీ స్వచ్చమైన స్వేచ్చాజ్‌ఐ

అస్తమయం : 08-05-1973

ప్రాంతం ఏ గంజుం-బరంపురం. 'క్రాండెగాడు' - 'జనవాణి' - 'కాగడా' పత్రికల్ని అనన్య సామాన్యంగా నడిపిన ప్రతిభాశాలి “తాపీ' గ్రాంథికవాది అయినా తరువాత కాలంలో 'గిడుగు' వాదం (వ్యవహారిక భాషావాదలుతో చెయ్యి కలిపాడు 'భిక్షాపాత్రము' - 'పాతపాళి వంటి ఖండ కావ్యాలూ 'వలానొార్జునము' - 'అవన్నీ కన్నీశ్చేనా. 7? వంటి నాటకాలూ “దేవాలయాల మీద బూతు బొమ్మలెందుకు? - 'ఇనుప కళ్చడాలు' మొదలైన వ్యాస సంవుటాలు 'తాపీ వైవిధ్య సాహిత్యాభిరుచికి తార్కాణాలు 'ఎజయవిలాసము' - 'పాఠిజాతాపహరణము' లపై వ్యాఖ్యలు నిజంగా తెలుగువారికి వ్యాదయోల్లాన వ్యాఖ్యలేగాక సాహిత్య

వ న పరిశోధనా గ్రంథాలు కూడ

స క ళ్‌ ళ్‌ మ

న ॥

స

గ న! ల టె వభ. షో న స 33

80858 త్వేకక రం "ఈ మీనము రెండు బానలకు మేమె కవీంద్రులమంచు దెల్బగా దిరాళ్లీ 8868 శొస్ట్రి రోనము కల్లినం గబివరుల్‌ మము ఉదయం : 03-64-1872 గెల్వుడు " అస్తమయం : 07-12-1920 ప్రాంతం... ? పజ్టిమగోవావరి- అంటూ ఢంకా బజాయించి ప్రాచీన కవిత్వానికి ఇల్లిసీమ భరతవాక్సం నవన కవిత్వానికి నాందీ వాక్యం పలికిన కవితామూర్తులు చస తేంకటశొస్త గా “వానలో తడియనివారు - ఉదయం : 08-08-1870 మద్ద్గురువధాన కవిత్వభారలో అస్తమయం : 25-02-1950 తడియనివారు లేరు * ప్రాంతం : తూర్పుగోదానరి- కడియము అని 'ఏశ్వనాథ' అన్నట్లు ఆనాటి కవి పండితుల్లో చాలావరకు ప్రత్యక్షంగానో పరోక్షంగానో ఈ జంటకవుల శిష్ములే 'మ్యచ్చకటికం' 'ముద్రా రాక్షసం, 'బాల రామాయణం 'భారతకథ' లను తెనిగించిన సరస కవులు అవదాన - సంవాద ప్రక్రియలను ప్రజలపరం చేసిన సాహితీమూర్తులు స న టం యా. మయ. 4 'అల్లుటయే ఎరుంగని మనో న. “| మొదలైన వరి 'పాండవ ఉద్యోగ విజయా" | సీ ' శ, ల్లోని పద్యాలు తెలుగు ప్రజల నాలుకమీద 34

గోల్‌ శం ద్‌ హేతువాదంతో నవలా రచన ప్రారంబించి ఆధ్యాత్మిక వాదంతో సాహితీ సృజన ముగించిన ఉదయం ఏ 08-09-1910 రచయిత జీవితంలో వాన్త్సవిక ద్యష్టి అస్తమయం : 22-11-1962 అత్సవసరమని ప్రతిపాదించే నవల 'పరివర్తన' ప్రాంతం _ : కృష్ణాజిల్లా-అంగలూరు బ్యాసిక ఐన్లేషణీ కాక తాత్విక చింతనతో కూడిన రచనలకు ఒరవడి బిద్దిన రచయిత తన రచన అణువణువునా పాత్రల అంతర్మ ధనాన్ని దర్శింపజేసి పారకుణ్ణి ఆ అనుభూతిలో న్నానింపజేసిన త్రిపురనేని గోపీచంద్‌ మంచి కథకుడు - సినిమా దర్శకుడు కూడ 'అభాగిని”

• 'మాంచాల' గోపీచంద్‌ నాటక రచనా పిపాసకు తార్కాణాలు '“అసమర్శుని జీవయాత్ర' నవలను నమడ్ణ వంతంగా తీర్చిదిట్టి - ' పండిత పరమేశ్వర శాస్త్రి వీలునామా' తో సాహిత్యంలో ఓ ప్రత్యేక స్థానాన్ని నృష్టించుకున్నాడు జీవిత విలువలు తెలుసుకోవడానికి పడిన ల్‌. అ. ఆవేదన - తపన గోపీచంద్‌ రచనల్లో దర్శన థా మిస్తుంది 'మెరువుల మరకలు - 'శిథిలా

1. శు (1. అయం' - 'పిల్లతెమ్మైర' - “చీకటిగదులు' నగ _శ్ల(ళ్టు (. నవలలు గోపీచంద్‌ వ్యక్తిత్వాన్షి ఆవిష్కరిస్తాయి ఏ5

వ్ర వురీనేని రొ రుస లి “వీరగంధము తెళ్చినారము టీ టి, డీ. క ఉదయం : 15-01-1887 అన్న దేశభక్తుడు - 'కవిరాజ' బిరుదాంచికుడు, అస్తమయం : 16-01-1943 పురాణ ప్రతీకలను పురాణ వ్యతిరేక సిద్దాంతాల ప్రాంతం : కృష్ణుజిల్లా- కోసం ప్రతిభావంతంగా ఉపయోగించిన అంగలూరు ధీశాలి, వైదికమత ఛాందసాలను, ప్రాబల్యాన్ని వ్యతిరేకించిన హేతువాది తెలుగుదనానికి - తెలుగు నుడికారాలకు అద్దం పట్టిన అళ్ల తెలుగు కవి “లోకులు తొట్టినన్‌ నిజమే వాకొనగా గట్టివట్టు వట్టినవాడన్‌ " అంటూ సామాజిక రంగంలో సంచలనం - సాహిత్య రంగంలో భావ కవితా సంచలఅనం న్యష్టించిన మానవతావాది, భావుకుడు, శతావధాని అ ''సూత పురాణం' - 'కురుక్షేత్ర సంగ్రామం' - గ. 'శంబుక వధ' - 'ఖూనీ' - 'వివాహవిధి' - ప 1 “ధూర్త మానవా వంటి కృతుల ద్వారా తన స (జ భావాలను విస్తతంగా ప్రచారం చేసిన యు. 'త్రివురనేని రామస్వామి చౌదరి' 'చెళ్టపిళ్ట నాల , లో ్‌ వేంకటశాస్త్రి శిష్కుడు 36

టకు ౮ అభినవ తిక్కనగా ప్రసిద్ధి పాందిన తెనుగులెంక థై తుష్మల సీతారామమూర్తి చౌదరి. బడిపంతులుగా ఉదయం : 19021 జీవితం ప్రారంభించి - అధి తన ప్రకృతికి అస్తమయం : 1990 సరిపడక 'పెద్దకాపు'గా జీవితం మార్చుకున్నాడు ప్రాంతం 2 గుంటూరు జిల్లా - అప్పికట్ల 'రాష్టగానం' చేనినా గాంథిజ్‌ “ఆత్మకథ తెలుగువారికి తీయతీయని పలుకుబడులతో అందించాడు 'పరిగపంటి ఏరాడు ఖద్దరు కట్టి సౌజన్యం మూర్తీభవించేలా తెలుగు రాయడిలా కనిపించే తుమ్మల 'శబలి - 'ధర్మజ్యోతి' రచయిత ఎక్కడ కవి సమ్మేళనం జరిగినా స్వీయకవిత వినిపించాక - చేసిన సత్కారం శాలువా, నగదు పురస్కారం స్వీకరించక ఆత్మీయులకు ఇచ్చేవాడని చెప్పుకుంటారు అందరి ఆదరాభిమానాలు అందుకున్న 'సంక్రాంతి' పద్యాలు అనుక్షణప్కరణీయాలు 27

దొశ్‌ రఫీ “ఎముకల్‌ నునిచేసి పొలాలు దున్ని భోషవాణములన్‌ నవాబులకు న్వ్యర్ధయు ఉదయం. ? 22-7-1925 నింపిన రైతుదే తెలంగాణము. రైతుదే (దాశరథి యాత్రాస్యతి మ్య నక్షృక్షు రాజరికమ్ము దక్కునే * ఆధారంగా) అస్తమయం : 05-11-1987 అంటూ సవాలు విసరడమే కాదు - "నా ప్రాంతం : వరంగలిజిల్లా- తెలంగాణ కోటి రతనాల వీణ' అని ప్రకటించిన చిన్నగూడూరు తెలుగు కవితా కళానిది దాశరధి కృష్ణమాచార్య, మానుకోట తాలూకు తెలంగాణ సీమను వైశన్యవంతం చేసిన పోరాట కవి నిజామాంధ్ర వ్రాంతంలో “అగ్నిధారిలు కురిపించి 'రుద్రవీణ'లు పలికించిన దైర్భశాలి కవిత్వం రాసినందుకే కారాగార శిక్షలు అనుబవించినవాడు జైలుగోడలపై నాదాలవంటి, నినాదాల వంటి కవితా ఖండికలు రచించిన ఉద్యమ కవి మన రాష్ట్రానికి వరి ఆన్థానకవి సినిమా సంస్థానంలోనూ సుస్థిరన్థానం సంపాధించిన ్టో సుకవి 38

€ 'కృత్ణయజుర్వేదా'న్ని తెనిగించిన కవి - గా॥ దీలాకర్త సన వదొన్ని తి పండితుడు - విమర్శకుడు - ప్రయోక్త - విశ్వ ఉదయం : 1912 విద్యాలయ ఆచార్యుడు 'డొః దివాకర్ల అస్తమయం : 12-10-1986 వేంకటావధాని? ప్రాంతం : పశ్చిమగోదావరి- న్‌ 'ప్రాజ్‌నన్నయ యుగం' - 'నన్న్షయ భారతం' పరిశోదనా గ్రంథకర్త అయిన దివాకర్ల ఉన్నా నియా విశ్వవిద్యాలయంలో అంచెలంచెలుగా తెలుగు శాఖలో అన్ని పదవులు అధిష్టించాడు “భువన విజయా ప్రదర్శనకు 'అకర్షణ' తెచ్చి దేశవ్యాప్తంగా 800కు పైగా ప్రదర్శనలిళ్చిన కళాప్రపూర్ణుడు - సహస్ర మాసజీవి 'ఐశ్వనాథి కు లేఖకుడిగా 'వకవరను రాసిపెట్టినవాడు దాదాపు ప్రతిరోజూ ఏదో జక సాహిత్యసబలో మనుచరిత్రో - వసుచరిత్రో మరేదో సాహిత్య వషయం పై ఉపన్యసించేవాడని ప్రతీతి || , 39

జీ రాం 'రంగము మీటి కెక్కుదము రా 'ఇలి కుమ్మరడును కాదు కమ్మురడును' ఉదయం : 1894 అస్తమయం : 1983 అంటూ పండిత వాగ్వాదాల్లో వైరిగుణ మర్దనం వ్రాంతం : గుంటూరుజిల్లా- చేసిన కవి - పండితుడు దీపాల పిచ్చయ్యశాస్త్రి బొమ్మరాజుపల్లి తిరుపతి వేంకట కవుల శిష్కుడు చాటుమాటున పడివున్న పద్యాలను సేకరించి చాటుపద్య రత్తాకరాన్ని కూర్చాడు భాగచత పార పరిశోదనాకర్త ఎన్నో గ్రంథాల పరిష్కర్త “గొల్లభామ' కథను 'బారతి' పద్యకావ్యంగా చెప్పాడు పండిత వాదనలో తలవంచింటీ లేదు తప్పకున్షదీ లేదు నెల్లూరులో ఉపాధ్యాయవ్యత్తి 'వేదం వెంకట 'రఘువంశా'న్ని - 'దశకుమార చరిత్రను - “భాస నాటకాల్చి తెనిగించినవాడు “శబ్దపల్లవ ధాతుకోశం' గ్రంథ రచయిత 'ఏమర్శకాగ్రేసర బిరుదాంచితుడు క్‌!

తల్‌ “నా అక్షరాలు కన్షటి జఆడులలో తడినే దయా వఎారావతాలు ఉదయం. : 1921 నా అక్షరాలు వ్రజాశక్తులావహించే విదియ అస్తమయం : 30-06-1966 జరావతాలు ప్రాతం : పచ్చిమ గొదావరి =. ణా అక్షరాలు వెన్లైలలో ఆడుకునే అందమైన ఆడవిన్లలు ” అంటూ భావకవిత్వమే కాదు - “దేవుడా ఆకలీ - బాధలూ - ఆందోళనలూ సమన్యలూ - ఐరివిగా వున్న సౌధం మాది " అని అబ్యదయ కవిత్వాన్నీ అందించిన దేవరకొండ బాలగంగాధర తిలక్‌ గొప్ట అనుభూతి వాది దేవులపల్లి - షెళ్ల్‌ - కీట్సల భావ కవిత్వ ప్రభావితుడు సమాజంలో అత్యల్చ బషయంగా భాధింపబడే “ఊరు చివరి ఇల్లు'కి కూడ అత్యదృత సాహిత్య గౌరవాన్ని ఆపాదించిన కథా దీశాలి అతి చిన్న ము ల వయనులో కనుమూనసినప్పటికీ ఆధునిక వ న న తెలుగు కవిత్వంలో నిత్యనృ్మరణీయుడు తో. | లీ. 'అమ్మతం కురిసిన రాత్రి' వంటి కవితాశిల్దాన్ని న ఓ... _ తెలుగు సాహిత్యానికందించిన కవికుల వ / యన్న. - వ... తిలకుడు తిలక్‌ / నీ త

దీ రాం “రంగము మీటి కెక్కుదము రా/” 'ఇది కువ్మరడును కాదు కమ్మరడును' ఉదయం. : 1894 అస్తమయం : 1983 అంటూ పండిత వాగ్వాదాల్లో వైరిగుణ మర్దనం ప్రాంతం : గుంటూరు జిల్లా- చేసిన కవి - పండితుడు దీపాల పిచ్చయ్యశాస్త్రి బొహ్మరాజువల్లి తిరుపతి వేంకట కవుల శిష్యుడు చాటుమాటున పడివున్న పద్యాలను సేకరించి చాటుపద్య రత్తాకరాన్ని కూర్చాడు భాగవత పార సరిశోదనాకర్త ఎన్నో గ్రంథాల పరిష్కర్త 'గొల్లభామ' కథను 'బారతి' పద్యకావ్యంగా చెప్పాడు పండిత వాదనలో తలవంచింటీ లే, ఆణి దు తప్పకున్షదీ లేదు నెల్లూరులో ఉపాద్యాయవ్వృత్తి “వేదం వెంకట రాయశాౌస్త్రితో వాద ప్రవృత్తి మేఘదూతా'న్ని - రఘువంశా'న్ని - 'దశకుమార చరిత్రను - దౌస్‌ నాటకాల్టి తెనిగించినవాడు “శబ్దపల్లన చాతుకోశం గ్రంధ రచయిత 'విమర్శకాగ్రేసర' బిరుదాంచికుడు 46

శిల్‌ “వా అక్షరాలు కన్లీటి జడులలో తడినే దయా సౌరావతాలు ఉదయం : 1921 నా అక్షరాలు వ్రజాశక్తులావహించే విజయ అస్తమయం 30-06-1966 వరావతాలు ప్రాంతం : పశ్చిమగోదావరి - నా అక్షరాలు వెన్లైలలో ఆడుకునే అందమైన మండపాక ఆడవిల్లలు. * అంటూ బావకవిత్వమే కాదు - “దేవుడా ఆకలీ - బాదలూ - ఆందోళనలూ సమస్యలూ - విరివిగా వున్న సౌదం మాది ” అని అభ్యుదయ కవిత్వాన్నీ అందించిన దేవరకొండ బాలగంగాధర తిలక్‌ గొప్ప అనుబూతి వాది దేవులపల్లి - షెల్లీ - కీట్ట్‌ల బాన కవిత్వ ప్రబావితుడు సమాజంలో అత్యల్ప వఏషయంగా బావింపబడే “ఊరు చివరి ఇల్లు'కి కూడ అత్యద్భుత సాహిత్య గౌరవాన్ని ఆపాదించిన కథా టిశాలి అతి చిన్న ప . తెలుగు కవిత్వంలో నిత్యన్మరణీయుడు య ! న. గ. 'అమ్యతం కురిసిన రాత్రి' వంటి కవితాశిల్పాన్ని స న 1 1 ర “స | స న హూ. 3... తెలుగు సాహిత్యానికందించిన కవికుల ర... క గం గ... డా... లే. తిలకుడు తిలక్‌ | షాక ః | " గ 1 జ టా తశ

హరి “యతమెత్తేకాడ యెదురూగ కూకుండి న్‌ నూరియుణ్ణ తిట్టు నా యెంకి ఉదయం ; 1894 మళ్లీ యెష్టటల్లె తెల్లారబోతూంటే అస్తమయం ; 23957 నెందురుణ్ణీ తిట్టు నా యెంకి . * వసంతవాడ గ్రామణ్యాన్నుంచి యెంకి - నాయుడుబావలను

నాయికా నాయకులుగా చిత్రించి, యెంకి విరహం - నాయుడుబాన ప్రజయ కలహంతో తెలుగు సాహిత్యంలో ఓ తుఫాను సృష్టించాడు నండూరి వేంకట సుబ్బారావు. యెొంకి-నాయుడుబావ ముద్ధ మనోహర ప్రజయం - మృదు మధుర రసార్జం, సహజ కోమలం, ఎప్టటికీ సజీవం తెలుగుగడ్డ గ్రామ్‌జ్యానికీ - జననామాన్యానికీ పాడుకోడానికి అనువైన విదంగా లాలిత్య - సౌందర్వ్భ - సౌరభాలను పదాల రూపంలో వెదజల్లి జనపదానికి అద్దంపట్టిన ముద్దుబిడ్డ తెలుగు సాహితీ నందనవనంలో విరిసిన

న స నన్‌. నందివరనం 'నండూరి

స. న న. ._ _“ఎలుతురంతా మేనీ పరు నెమరేసింది

(|. _ ఏటి కడువున దాగి తోట నిదరోయింది"

న!

భో రో తే ళ్‌ రాన “నీకు తెలియకపోతే నిడదవోలు వారినడుగు' అన్న నిది ౮ ౨౦౫ విశ్వనాథ మాటను నామెతలాగా చేసిన ఉదయం : 07-01-1903 పరిశోథనా పరమేశ్వరుడు అస్తమయం : 15-10-1982 ప్రాంతం ;$; విజయనగరం చదవని పుస్తకం లేదు - చదివి మరచిన పున్తకమూ లేదు అన్నట్టుగా విమర్శకులకు ప్రయోగం చూవడంలో అద్వితీయుడు నన్నయ్య మొదలుకొని తన కాలం దాకా£వ పదం ఏ కాలంలో ఎక్కడెక్కడ ప్రయోగింప బడెందో ధాటిగా చెప్పగలిదిన థిట్ట ప్రాచిన ట్రంధ పరిష్కారంలో అందె వేసిన చెయ్యి “తెలుగు కవుల చరిత్ర) - దక్షిణాంధ్ర వాజ్నయముూ - 'ఉదాహరణ వాజీయము'” ర్రంథాలను రచించి శేబ్దరత్నాకరం తెలుగు విఘంటువుకి అనుబంధాన్ని చేర్చినవాడు 'వరనైవ వాజ్క యము' మధించి సంఘ సంన్మర్త అయ్యాడు 'ముంచువల్లో వద్యకావ్వం - 'వోతన - శా చిన్నయసూరి జీవితం' వన్నెకెక్కిన రచనలు [/. . ్ష్‌ “జంగమ విజ్లాన సర్వస్వం'గా అభినందితుడు జ అక గ్గ ఐద్యారళత్తు బిరుదాంచితుడు జ్ర శీ5్‌

రాన్సుగం(ీ “ఆంధ్రా షేక్సవియుర్‌'గా పేరుపొందిన పానుగంటి హోస్య ప్రదాన ప్రవృత్తి గల నాటక ఉదయం. ;$ 11-02-1865 రచయిత - ఘాటైన విమర్శకుడు - సమకాలీన అస్తమయం 2 01-01-1940 వాస్తవ స్టితిగతులకు అద్దం పట్టినవాడు ప్రాంతం ; రాజమండ్రి దగ్గర సీతానగరం నొస్త వాడి గ్య - వ్యంగ్య దోరణిలో సాగిన 'సాక్షి వ్యానాల్లో అణువణువునా సామాజిక నహ దర్శన మిస్తుంటుంది షేక్స్‌పియర్‌ ఆదర్శంగా సాగిన పానుగంటి నాటకాల్లో సాదారణంగా పాటలు వుండేవి కావు బక్తిరసంలో తప్ప పాటలెక్కడా పెట్టేవాడు కాదు ముఖ్యంగా స్త్రీ పాత్రలకైతే పాటలు - పద్యాల ప్రసక్తే వుండేది కాదు 'పాదుకా పట్టాభిషేకం! _ 'విప్రనారాయణ' - రాదాక్యష్ణ' = *కంద్రాభరణంి _ “విజయ రాష 3 (ువము' పొమగంటి లక్ష్మీనరసెంప్రరావు సాహిత్య నందనవనంల్రః విరిసిన నాటక సుమాలు ౨ శ మిన నే న్న 1 టీ .] ్య లి శ లపై ఉగ్ర

లాట గుగ్మి 'గాలివాన' కథతో తెలుగు కథను పెనుగాలిగా చుట్టేసి అంతర్జాతీయ స్థాయికి మజ్చించిన ఉదయం ; 24-06-1915 తెలుగు కథ రారాజు పొలగుమ్మి పద్మరాజు ఈ అస్తమయం ఇ 17-02-1983 క్ర క్ర్యూయార్క్‌ హెరాల్డ్‌ ట్రిబ్యూన్‌ పోటీలో ప్రాంతం శి పశ్చిమ = గోదావరి రెండో బహుమతి పొందింది తిరుపతిపురం నైతిక సూత్రాలకన్నా మానవతా సూత్రాలు మిన్ష అని స్పష్టం చేసిన రచయిత బిహేవియరిజం (36%12406419గ))ఆదారంగా చేసిన రచనల్లో గొప్పది 'ఖూనీ' 1౨46 రేడియో పోటీల్లోమొదటి బహుమతి పొంధింది 'నల్లరేగడి' - 'రామ రాజ్యానికి రహదారి' - 'చచ్చి నసాదించాడు' - “బ్రతికిన కాలేజీ నవలలూ - 'వుఠిటివాట్లు - “చీకటి' - 'ఏ బూమి' కవితలు పాలగుమ్మి కృతుల్లో ప్రసిద్దం మనను అట్టడుగు పొరల్లో మరుగున పడిపోయిన భావాల్ని వెలికితీసి విశ్లేషించి ఆ అంశాల్ని పాత్రల ద్వారా వెలుగులోకి తెచ్చిన _ ము జి న నస్తత్వ విశ్లేషకుడు పాలగుమ్మి మ. త

ప ం నళ జంటకవుల మోజు దేదిప్పమానంగా వెలిగే రోజుల్లో 'జంట' కట్టిన పింగళి లక్ష్మీకాంతం -కాటూరు ఉదయం. : 10-01-1894 వెంకటేశ్వరరావు 'సౌందరనందం' రాసి తిక్కనకు అస్తమయం : 10-01-1972 కేతనలాగా గురువులు 'తిరుపతి వేంకటకవుల' ప్రాంతం : కృష్ణాజిల్లా- చిట్టూరు. బ్ర అంకితమిచ్చారు ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయం ఆచార్యుడిగా ॥ కాటూరీ వనిచేనిన 'పింగళి' ఎన్నో గ్రంథాలు పదయ ? 15-10-1895 పరిశోధించాడు 'రంగనాద రామాయణం' - ఆజ ॥ ట్హ్‌ అస్తమయం : 25-12-1962 సిటి వీరచరిత్ర పరిష్కర్త ఎన్నో పీఠికలు ప్రాంత ః కృష్ణాజిలా-కాటూరు ప్రామాణికంగా రాశాడు 'ఆతృ్మలహరి' - 'తొలకలి కావ్య రచయిత విజయనాడ ఆలిండియా నం సం రేడియో ప్రయోక్త - నటుడు - 'ఆంధ్ర నాట టి శ క్ర నాటక . కళా పరిషత్తు' అధ్యక్షుడు ం వ. 'కాటూరి' జంటవీజణ మోగించాక స్వంతంగా £ నం మ 'ొలస్య్య హృదయం' పలికి “గుడిగంటలు” య మ్‌. ॥ గ్‌ స నాటకాన్ని అనునదించాడు 'మువ్వగోపాలం'

• 'శ్రీనివాస కల్యాణం" రేడియో నాటికా గస్టో. వ్యా సంపుటాలు కృష్ణాపత్రిక సంపాదకుడు - స లస బందరు జాతీయ కళాశాల అధ్యక్షుడు స్వాతంత్ర్య | ఘు సక్‌. సంగ్రామంలో జైలుకెళ్టిన దేశభక్తుడు 1, తటి 48

కనే వులితోలు హొంబట్టు - జులుగు వెన్లైల వట్లు ఉదయం : 26-03-3914 నెన్టడుమునకు చుట్టు - కొన్లాగు మొలకట్టు అన్తమయం : 01-09-1990 ఆడెనమ్స శివుడు - పాడెనవ్వు భవుడు...” చియ్యేడు రాయలనీమ సాహితీవనానికి పెట్టనికోట - పధ్నాలుగు భాషలలో టిట్ట బహుముఖ ప్రజ్ఞాశాలి విశ్వనాథ 'ఏకపీరిను మళయా శయం చేసిన అనువాదకర్త - స్యజ నాత్మకత, భావనాశక్తి గల ప్రతిభాశాలి - కవి - పండితుడు 'ది హిరో - ది వండొ' ఇంగ్లీషులోనూ కవిత్వం చెప్పిన ప్రతిభావంతుడు తన పన్నెండో ఏట రచించిన 'పెనుగొండ లక్షి' తనకే పరీక్షాంశంగా రావడం పుట్టపర్తి" థిషణాశక్తికి గొప్ట నిదర్శనం 'శివతాండవం' - 'జనప్రియ రామాయణం' - 'పెనుగొండ లక్షి" - 'నాక్షాత్మారం' వంటి రచనాక్య్కతులే '“వుట్టపర్తి నారాయణాచార్యుల్ని' న న్‌? న గే ప్రడారంజకుడిగా చేసినవి ము. ల. స్నో జి

“చివరకు మిగిలేది ఏమిటి? శయగన్టిశు న అినికి నమాదానం తెలిస్తే ఉదయం ;$ 14-06-1916 జీవిత రహన్యం తెలునుకున్లట్లే” అస్తమయం ; 1997 ప్రాంతం : పాలకొల్లు అన్న బుచ్చిబాబు ఫ్రాయిడ్‌ ప్రతిపాదించిన (విద్యాభ్యాసం) “మనోవైజ్ఞానిక శాస్త్రం ప్రభావంతో తెలుగు సాహిత్యంలో మనో విశ్లేషణా ప్రక్రియకు బరవడి బద్దీన రచయిత “చివరకు మిగిలేది' నవల్లోని దయానిధి పాత్ర బుచ్చిబాబు విశ్లేషణకు చక్కటి ఇిదర్శనం "చివరకు మిగిలేది ఏమిటో తెలిసినా తెలియక పోయినా తెలుగు సాహిత్యంలో అళఛ్చ తెలుగు రచయితగా 'చచివరవరకూ మిగిలేది 'బుఇ్చి బాబు' 'తెరపడని నాటకం' -'ఆత్మవంచని' - 'నాలుగో పఠరిణామరంివంటి విశిష్ట నాటికలు రచించిన బుచ్చిబాబు అనలు పేరు శివరాజు వేంకట సుబ్బారావు. న న స నే ష్‌, . వళ.

• ల్‌ లీ రళ్‌0

కార్మిక ఉద్యమ నిర్మాత - విప్లవకది - కలం రు్టుం తఎశొయుట్లీన్‌ కడ యల - విస ణి ఆయుదంగా జీవితాంతం పోరాడిన కలం ఉదయం : 03-02-1908 యోధుడు అస్తమయం : 25-08-1969 ప్రాంతం _ : మెదక్‌-అందోలు “పీలా దుషాలాతో పసుపుపళ్చ ఉత్తరీయంగా కవితామ తల్లికి కవితా మల్లికనలంకరించిన తొలిరచనే విశేష ప్రశంసలనందింధది సామ్యవాదానికి - ప్రజాస్వామ్యానికి ప్రతీకగా నిల్లిన మఖ్లుం కమ్యూనిస్ట్‌ పార్టీ అభ్యర్థిగా శాసనసబా ప్రవేశం చేశాడు “'హోష్‌ కెనాఖన్‌' నాటకం - 'సుర్‌ఖ్‌ సవేరా' - 'గులేతర్‌' -బిసాల్‌-ఎ-రక్ష్‌ కవితా సంకలనాలు కీర్తి కిరీటంలో కలికితురాయిలు సోవియట్‌ లాండ్‌ అవార్డు విజేత అయిన మఖ్ల్టుం సృప్ట్‌ 'భాగమతి' విశేష ప్రచారాన్ని పాందింటి | / యా లయ శర్ట న్‌ా. ర? ళ్గ చ్‌ గ ల్‌ చలు ః్‌ ంజటినవేట త్‌! ల న్లో ల క ఈసా టీ వ లో స్‌ ట్రీ చ్తైళి వైదలూర్‌ త్‌]

5ుఆంరలి “డిగ్రీలు లేని పాండిత్యమ్ము వన్నెకెక్కని జ పాడుకాలాన పుట్టి' అని కవిసమ్రాట్‌ విశ్వనాధ ఉదయం 2 24-02-1891 ప్రశంసలందుకున్న చారిత్రక - పరిశోదక అస్తమయం : 07-01-1963 మూర్ధన్ముడైన దన్యుడు - పాత్రికేయుడు - ప్రాంతం : పశ్చిమగోదావరి - మల్లంపల్లి సోమశేఖర శర్త్య మినుమించిలిపాడు శాసనాలు చదవటం - ఆంధ్రుల ప్రాచ్‌న చరిత్ర అధ్యయనం చేయటం ఆయన ఆరవ ప్రాణం ఊరూరు తిరిగి శాసనాలు సేకరించి ఆ 'లిపి' చదివి ఎవరికీ అంతుచిక్కని ఎన్నో చారిత్రక సత్యాలు వెల్లడించారు ఎవరెరుంగని శిలల బాషను ఈవెరుంగుట ఎంత బార్హము అని ప్రశంస పొందేట్టుగా శిలాశాసనాలు చటథివి రాసిందే 'ది హిస్టరీ ఆఫ్‌ రెడ్డి కింద్దమ్‌'

• “ఎ ఫర్జాటన్‌ చాప్టర్‌ ఆఫ్‌ ఆంద్రా హిస్టరి 'అమరావతి' - 'చారిత్రక వ్యాసాలు” "౯ రోహిభీ చంద్రగుప్త నవలారచన, దేశమాత 2కి పత్రికా సంపాదకత్వం - ఆంధ్రాభ్యుదయ ॥ీ భీ కఫీ గ్రంథమాల స్థాపన తనకు పట్టా లేకున్నా 6 ్గ.. | శాసనలిపి పరనానికి శాస్త్రీయ పట్టా ఇచ్చిన ( బు ప్రతిభాశాలి శ్రీ 52

ళల మధురమైన వచన రచనకు మేలుబంతి శుల్తాది రామీక్యర్దశొస్తు మధురమై థః 'మల్లాది" ఉదయం : 26-66-1905 అస్తమయం ; 12-09-1965 కథారచనలో తనదంటూ ఒక కొత్త జరవడి ప్రాంతం ; కృష్ణాజిల్లా- దిద్దిన మల్లాది అనేక కథలు రాశారు చిట్టగూడూరు 'ఆనందకాననం' ఆఖరి కథ మల్గాది నేర్సినన్ని భాషలు - శాస్త్రాలూ తెలిసినవారు నభూతో నభవిప్పృతి అనిపిస్తుంది వేదం, మహాభాప్మృం, బ్రహ్మనూత్రాలూ నేర్చినట్టే నాట్టం కూడా నేర్చకున్నారు హార్మోనియం వాయించడమే కాకుండా మధుర మనోజ్ఞంగా ఎంకి పాటలు పాడిన ఈయన కుస్తీపట్లు కూడా నేర్చాడు మల్లాదికి 6ం భాషలు వచ్చని అంచనా కెరణావళి గేయ సంపుటం, బాల నాటకం, కథా సంపుటాలు 'మల్లాది' రచన దివిటీలు 'డుమువులు' కథ 4 భాషల్లో అనువాదమైంది లన నాననా అహల్యా సంక్రందనం పీఠిక, హంస వింశతి ... స్త ష్‌ పీఠిక మల్లాది పాండిత్యానికి ప్రతికలు - వలో హై వ షం. నిరుపమానాలు న్‌ || స ప్త స బందరు శృంగార గ్రంథమాలకు మూలస్తంభం న. మ. హై ,£ - సినిమా మాటకు - పాటకు పరువు తెచ్చిన ్ట సఖా . కవి 'కృష్ణా తీరం' నవల వచన రచనకే వన్నె ం య. కు. తెచ్చింది 53

ఉద్భానవనాల్లోనూ మాత్రమే కాదు - రనవిహీన ఉదయం. : 15-03-1898 మనుకున్హ సామాన్ట నంసార జీవితాల్లో కూడ అస్తమయం : 04-02-1973... లభ్య _ కుదురిములు వుంటాయి” ప్రాంతం శ గుంటూరు జిల్లా - సంగం జాగర్లమూడి. బ్ర ైజ్బ త్రైల్పగు సాహిత్యానికి మాణిక్యం లాంటి కథలు అంభించిన వాడు మునిమాణిక్యం నరసింహారావు. మధ్య తరగతి కుటుంబాలకు అద్దం పట్టిన వోస్య రచయిత ఆయన సృష్టించిన 'కాంతం' - మధ్య తరగతి తెలుగు మహిళకు సజీవ రూపం నామాన్యుల జీవితంలోని వెలుగునీడలను తనదైన శైలిలో వోస్య - శృంగారాలు మేళవించడానికి నాహిఠీ తేవేస్సు చేసి తెలుగుభారతి 'వరం' పొందిన ముని 'మునిమాణిక్ష్యం' 'తిరుమాళగా _ 'రుక్కుతల్లి. - *టిక్షితులు' నవలల్లో కరుణరనానికి పట్టాబిషేకం చేసిన నవలా మాణిక్యం మని మాణిక్యం క్‌4

మొక్క న 'బారిస్టర్‌ పార్వతీశం' - ఆనాడు ముక్కోటి ఆంద్రులనే కాదు ఈనాడు ఆరుకోట్ల తెలుగు ఉదయం. : 1892 వారిని పైతం అలరిస్తున్న అద్భుత నవలగా అస్తమయం : మార్చి 1973 మలిచిన రచయిత మొక్కపాటి నరసింహశాస్త్రి ప్రాంతం : తూర్పుగోదావరి- ్వ్యాక్రున్న కొద్దిమంది వాన్య-వ్యంగ్య రచ గండ్రేడు యితల్లో బకరు 'శశి' - 'కళి నాహిత్య పత్రికల్ని స్థాపించిన పాత్రికేయుడు, గొప్ప సాంఘిక నాటికాకర్త వ్యవస్థలోని సాంఘిక తారతమ్యాలు - పరస్టర వైరుద్యాలు - వాటి ప్రభావాలు 'మొక్కపాటి' రచనల్లో అంతర్లనంగా ప్రవహిస్తుంటాయి నాస్తిక - మూఢ విశ్వాసాల సంఘర్షణకు వట్టిన అద్భం 'వెఎంక్కుబడి' నాటిక 'పెద్దమూమయ్య' - 'పాతివ్రత్యం' - 'వారసత్వం' నాటికలు - 'ఏకోదరులు నవల - 'ప్రతి బింబాలు' కథాసంపుటి - 'బారిస్టర్‌గారి బాతాఖానీ వ్యాస సంపుటి మొక్కపాటి ప్రసిద్ధ కృతులు న. | ప్రదర్శనా సౌలభ్యం గల రచనలు చేయడం ఎ... త్రణలోనూ-విషయాన్నినూటిగా, స్పష్టంగా పూ. .. _చెప్టంలోనూ మొక్కవోని హాస్యరస వీరుడు టమ... మొక్కపాటి . క లీ మంచ... 655

రాయు రల “ద దేశమేగినా... ఎందుకాలిడినా థె వీరమెక్కీనా... ఎవ్వరేమనినా ఉదయం : 17-03-1892 పొగడరా భీ తల్లి భూమి బారతిని అస్తమయం : 30-06-1984 శల్రవరా నీ జాతి నిండు గౌరవము ” ప్రాంతం ౩ బాపట్ల అంటూ భారత భారతి పదసన్నిథికి అక్షర నిరాజనాలర్చించిన రాయప్రోలు సుబ్బారావు అధునిక తెలుగు కవితా యుగానికి నూతన శకకర్త 'ఆమలిన శృంగారం' సిద్ధాంత ప్రతిపాదన ద్వారా 'ప్లేటానిక్‌ లవ్‌ని ప్రభవింపజేసి ఈ తత్వాన్ని అద్భుతంగా చిత్రించిన మదురకఏవ “తృణ కంకణం) - 'స్వష్ష నుకుమారము' - 'తెలుగుతోటి' - 'మిశ్రమంజరి' - 'కష్ట కమల' రాయప్రోలు సాహితీవనంలో వికసించిన కావ్ట కుసుమాలు “రమ్యూలోకం' -'మాధురీదర్శనంి పద్యకర్త రాయప్రోలు “భజగోవింద స్తోత్రాన్షీ - “వాల్మీకి రామాయజణానగ్న్షీ' - సుందరకాండను తెనిగించాడు 56

రాళరలి “ఈ వెనుగొండ కొండ చనిననాళ్ళుల శ్రి తెలుగు కత్తులసొనబెట్టిన తొండ ” ఉదయం : 23-01-1893 అస్తమయం : 11-03-1979 అన్న రాళ్ళపల్లి అనంతకృష్టశర్య సంగీత సాహిత్యాలలో ప్రాంతం: అనంతపురంజిల్లా- బట్ట కఐ - పండితుడు - పరిశీలకుడు - రాళ్ళపల్లి పరిశోథకుడు - విమర్శకుడు - మంచి రసజ్ఞుడు “రాళ్రవల్లిలోన రాక్టిన్లి వుట్టెరా రాలలోన వజ్ఞారాలు వుట్టె వజ్రారాలలోన నలపెట్లు వుట్టెరా తీర్తనీయ చరిత కృవ్ణశర్త ” అంటూ '“చిలుకూరి' ప్రశంసలంధి 'వేమని - 'నారస్వతోపన్యాసాలు' - 'నాటకోపన్యాసాలు” గ్రంథాలను రచించాడు 'నృత్య రత్తావళి'ని అనువదించి 'శ్రీమదాందధ్ర భాగవతం | 'పాండురంగ మహత్ష్యం' కావ్యాలను పరిస్క రించిన పరిష్కర్త శ్రీనాథుని తర్వాత మళ్టీ “గాథాసప్తశతి'ని ప్రతిభావంతంగా తెనిగించిన న్‌ శ్‌! స భి 2 ||... వంకిలించి. న్వరబద్ధం చేసి ప్రచారంలోకి య నీ: న శ్‌: తెచ్చిన రాజ్ఞపల్లి మధుర రాగమయమూర్తి న కంత. రేడియోకు 'ఆకాశవాణి' నామకరణం చేసిన న. యూ క్‌7

టి “చదవడం వల్లు నంన్క్యతం రాలా, రాలి. శొల్లు చదవకసపోవడం వల్లి తెలుగు వళ్చింది ఉదయం ; 1924 ఉనం దగ్గర ఓనమాలు దిద్దా అస్తమయం : 1993 ప్లీడరు వృత్తిలో గుణింతాలు నేర్చుకున్లా. " అంటాడు రావి శాస్త్రి అందుకే ఆయనటి జనం భాష - జనం ఘోష - జనం పాట - జనం బాట జనానికి అంత దగ్గరగా వుండటం వల్లే రచనల్లో అంత పట్టు బిగువు - జీవం! జవం! వృవహారిక భాష పాదరసంలా డాలపోతూ - వృంద్యం వెండి కొరడాలా ఛెళ్ళ మంటుం టుంట సమాజ నైజాన్ని 'నిజిం' నాటకం ద్వారా ఏ ఇజాల భేషజాలు లేకుండా సూటిగా చెప్పిన ' నాటక రచయిత ప్రజా ఉద్యమాలలో వెనక కొకుంండా ముందాండ నడివించిన ఉద్యమకారుడు వేశ్య కన్నీటికి - వోలీనుల గుండెబండల చవ్చళ్ళకీ అక్షరరూపం ఇచ్చి 'కోర్టు'లను పోస్ట్‌మార్టం చేసిన 'డాక్టర్‌' రైటర్‌ . - 'అల్బజీఐ' - 'బుక్కులు' - 'సారాకథలు' - 'బాకీ “ న య. '' కథలు' బకటేవిటి? రావి శాస్త్రీయం అంతా |. న. న '“అలగాజనం వాసనే అందుకే జనం మనిషి సంర. ' ఇ. అయ్యాడు మధ్య తరగతి మందవోసాల క్‌ గక్షే ౯. 1 మందిరం ఇల్లు కట్టాడు కథలకొండ రాచకొండ కరి

త(శకో్‌ “ఆశతానికి - కక్టావుల్లికూ శల తోహినూర్‌ వజ్రానికీ - కొండవళ్లి బొవ్కులకూ

ఉదయం : 1915 ఇాటల్‌ పాలరాతికీ - ఇంటిముందు చాప్ట

అస్తమయం : 1961 బెండుకూ

ప్రాంతం : తెలంగాణ కళలో ఖేదం లేదు” అన్న వట్టికోట ఆళ్వార్‌స్వామి తెలంగాణ జన జీవనాన్ని సృష్టించిన నవలా నొహిత్మానికి ఆద్యుడు (౨౩౭8కి ముందు తెలంగాణ గ్రామీణ జీవితాన్ని 'ప్రజల భుఖణకి లోనడుం [అ4ల తర్వాత తెలందారు ప్రజా ప్రతిఘటనా చైతన్యాన్ని 'గంగు నవల్లోనూ ప్రతిబింబింపజేసి జైలుకెళ్ళ 'జైల్లోపలి కథలు రాసిన ప్రజల మనిషి దేశోద్ధారక గ్రంధమాల స్థాపించి సంచి భుజాన వేసుకుని ఊరూరా తిరిగి ప్రజల సాంసృతిక జీవితంతో మమేకమైన 'వట్టికోట'ని 'అబద్దా నురుని పాలిటి తల్వార్‌ ఆళ్వార్‌ అని

నయ. యం అభివర్ణించాడు కాళోజి

॥ చ కట్టిన గట్టికోట ఎ! న 59

లిన్‌ నౌ థీ “అల నన్చయ్య్మకు లేదు తిక్కనకు లేదా బోగము టో అస్తాద్యళుండు అలఘిన్వొాదు రసావతార ఉదయం : 10-09-2895 న థివణానాంకార నంభఖార బోవాల బ్రాహ్మోామయ అస్తమయం : 18-10-1976 యూరి ప్రాంతం : కృష్ణాజిల్లా- శివ్ముడైనాడన్లట్టిలి ఆవ్వ్చోము వేళల చాంభ్రీ నందము వృుదుకీర్తి చె్చ్రపళవంశస్వ్తామికున్నట్లుగన్‌. " అని సగర్వంగా ప్రకటించిన ప్రాచీన నవ్వుడు

• కవిసన్రూట్‌ - జ్ఞాన పీరాన్షధిప్టించిన తొలి తెలుగు కవి - వైవిధ్యానికి వారథి విశ్వనాథ సత్యనారాయణ, “వేయి పడగలు' - 'కడిమి చెట్టు' - 'ఏకటిర' - “చెలియలి కట్ట'ి నవలలు, 'రామాయణ కల్చవ్యక్షం' - 'ఆంధ్ర పౌరుషం' - 'అంధ్ర ప్రాశస్తం' ( కావ్యాలూ, 'అనార్మలి' వంటి నాటికలూ, 'శృంగారవ్‌ధి' వంటి ఖండకావ్యాలూ; మరెన్నో కథలూ విశ్వనాథ రచనా ఫవైఐధ్యానికి నిదర్శనాలు /. య. . నైరసాని వాగుని తెలుగింటి ఆడపడుచుగా న 1 మూర్తీకరించి ఆ పాటల్లో వునల్ని ఇళ న్‌ విరవశింపజేసిన భావ కవితామూర్తి విశ్వనాథ న 'చెకిళి శిమ్మడు మా న్‌ ఎగ 60

కే వేం ర్తల్‌స [్ర కన్చల౦ తెలుగు పారకుల్లో పరనాసక్తిని రేకెత్తించిన ప్రముఖ కవి - పండితులు బెంగాల్‌ నుంచి న. వార్చీలీశ్‌ం ఎన్నో నవలలను తెనిగించిన అనువాదకర్తలు ? 2889 - ఆంధ్ర ప్రచారిజీ గ్రంథమాల సంన్థాపకులు అస 1955 ఎన్నో నాటకాల - ఇఖండకావ్యాల నస్యప్టికర్తలు వ్రాంతం ; తూర్పుగోదావరి- గిరి “'ఏకాంతసేవ' - “కావ్య కుసుమావళి - 'బ్యందా వనం' పద్యకావ్యాలూ, విశేష ఆదరణ పొందిన శొ౮ొంతుర్ర తేంకటరార్రు 'మాత్య మందిరం) నవల ఈ జంటకవుల ఉదయం : 02-01-1881 కృతులే అస్తమయం : 27-10-1972 ప్రాంతం : తూర్పుగోదావం- 'నౌయావి' - 'మనోరవు' డిటెక్టివ్‌ ము నవలానువాదాలూ - రామాయణ' అనువాదం ప్రసిద్దం అధ బాలల బొమ్మల 'రామాయణం' - 'బారతం' - 'భాగవతం' పుస్తకాలు రాసిన ఈ జంటకవులు “కవి రాజహంస బిరుదాంచితులు తీ లో ట్‌ చ్న్రారి బ్య త్త త్తు న సస. న మం వు క్ట న ప న క యస్‌ లం [సం స | 61

నా కవిత్వ - పాండిత్య విషయాల్లో తలవంచని లేసేం తంకసరొయశొస్లి న్‌ త్య గాం సాహితీయోధుడు అభినవ మల్లినాదుడెగా ఉదయం : 1853 ప్రసిద్దుడైన “వేదం భయం అంటే తెలియని అస్తమయం ; 1929 విమర్శకుడు ఎ నాటకకర్త - బహు భాషా వ్రాంతం :£ మద్రాసు పండితుడు - అనువాదకర్త - 'సూర్చరాయాంధ్ర నిఘంటువు'కి ప్రధాన నంపాదకుడు - వృత్తిరీత్యా అధ్యాపకుడు “వేదరి కోసం అష్టటి ఆంధ్ర ఏశ్వవిద్యాలయం వైస్‌ చాన్సలర్‌ సి ఆర్‌ రెడ్డి 'కళాప్రపూర్ణ బరుదం స్థాపించి తొలి “కళాప్రపూర్ణను చేశారు 'ప్రతాపరుద్రియం' - 'బొబ్బిలి యుద్ధం' నాటిక రచయితగా అజరామరమైన కీర్తిని పొందాడు పాత్రోచిత భాషా ప్రయోగం *వేదం' ప్రత్యేకత శృంగార నైషధ 'సర్వంకషు - అముక్తమాల్మద *' నంజీవని" వ్యాఖ్యలు ప్రసిద్ధం “శారదా కాంచికలు' శీర్షిక ద్వారా రాజీలేని సాహితీ విమర్శనాస్త్రాలు సంధించిన థిశాలి వ... | 62

తేబ్యూడి త్ర 1ఖొక ద్‌ శొన్తీ చెళ్ళపిళ్ళ శిష్యరికంలో వన్నె తేరిన పండితుడు

• రచయిత - పరిశోధకుడు - విమర్శకుడు ఉదయం 2 16688 అస్తమయం : 1950 మాస్టర్‌ సివివి శిష్యరికంలో వాసికెక్కిన ప్రాంతం : కృష్ణాజిల్లా- యోగవేత్త ప్రభుత్వ ప్రాచ్యలిఖభిత గ్రంథా పెద కక్లేపల్లి లయంలో సండిత పదవి వేటూరి జిజ్ఞాసకు కేంద్రమైంది 'బసవ పురాణం' 'ఉధద్సటారాధ్య చరిత్రం' 'హరవిలాసం' 'క్రీడాబిరామంి గ్రంథ సరిష్కర్త “చాటు పద్య మణిమంజలిు స్యషప్టికర్త తిరుపతి కరియంటల్‌ కాలేజ్‌ జీవితం తాళ్ళపాక వారి రచనలు వెలుగులోకి వచ్చేలా చేసింది మంచి వక్త్ర ఉత్తమ ఉపాధ్యాయుడు సాధికార పరిష్కర్త అన్నమాచార్య జీవితచరిత్ర రచన పీఠిక ఉత్తరహరివంశ వ్యాఖ్యానం వాసికెక్కిన రచనలు యోగచికిత్స - నిత్యకృత్యంగా, తాళపత్ర వ పరిశోధన నితృ్యశ్వాసగా విమర్శనాత్మక వ్యాన టరు వ రచన తపన్ముగా నాదించిన మహోన్నతుడు క్థా. న. తం సన్‌, ల్‌ ం న మను స వన్న న్య హర స ష్‌ ఉం ఓ | ॥ న! జ్‌ / జ మ టూ. అలలా 63

ణీ ల వ్‌ ఈలిరీ శొ్తీ ఆంధ్రప్రదేశ్‌ 'మలి' ఆన్గాన కవి అయినా స భీన్లే శాన 'కవనార్థ్ధం బుదయించితిన్‌' అని చెప్పుకున్న ఉదయం. * 29-10-1866 తొలి ఆస్థానకవి 'చెళ్టపిళ్ఞా గురువు 'శ్రీపాద' ప్రాతం : పస్తు గోదావరి - ఆన్భానకవి కావటం ఒక విశేషం అయితే వర పల్లి శిష్కుడితో ప్రశిష్యుడితో కూడా పత్రికావాదాలు చేసి పరిష్కారానికి కోర్టు కెక్కినవాడు 'శ్రీపాద భారతాన్ని ముగ్గురు కవులు తెనిగిస్తే - ఆ మహాభారతాన్ని సంపూర్తిగా బక్క చేతి మీదుగ్గా 'కృన్సభారతం'గా తెనిగించిన కవి నార్వభౌముడు 'భాగవతం' - 'రామాయణంి కూడా వూర్తి చేయటవే కాకుండా ఖండకావ్యాలు, రచించిన మహాకవి నన్నయభట్టు శ్రీకారం చుట్టిన రాజమహేంద్ర వరమే ఈ కృష్ణ భారతకర్త నివాసం 'గౌతము'

• 'వజ్రాయుదం' - 'కళావతి'- “వందేమాతరం స - 'మూనవసేవి పత్రికలకు సంపాదకుడిగా ప పనిచేసిన 'శ్రీపాద' ఎన్నో పత్రికలు స్వయంగా ప య. న. స్థాపించి నడిపిన పాత్రికేయుడు న నన 64

శ్రీ లాటీ “భరతమాత ముద్దులవట్టి, మిమ్ము గన్ష్నతఖ్లి కవీంద్రుల కల్పవనభ్లి ఉదయం : 23-04-1891 బ్రహ్మ విద్భాధిరాజుల పాలవెల్లి న వ్‌ తారగోదావరి యాంధ్రమాతకు మంగళమగుగాకా పొలమూరు అని భరతవాక్యం పలికించిన శ్రీపాద సుబ్రహ్హణ్య శాస్త్రితిలుగుదనం మూర్తీభవించిన వృవహారిక భాషావాది 'కనకాభిషిక్తుడైన కథక చక్రవర్తి సమకాలీన సాంఘిక సమ్మలు - స్త్రీ స్వాతంత్త్యం వస్తువులుగా సాగిన శ్రీపాద కథల్లో 'కాళ్ట కిందమంటలు' -'కలుపు మొక్కలూ - కీలెరిగి వాత' - నవలల్లో 'ఆత్మబలి' -4.'నీలాసుందరి" ప్రసిద్ధమైనవి నాటి పరిస్థితులకు అద్దంపట్టిన చారిత్రక కథల్లో 'వడ్లగింజలు' - “గులాబీ అత్తరు ప్రసిద్ధం స్వయం ఉపాధిపై శ్రీపాద నవలిక 'మార్గదర్శి' నేటికీ నిరుద్యోగయువతకు మార్లదర్శే నన్నయ భారత రచన ఆపసివేయడానికి గల ము. న కారణాల్ని వశేష వ్యాఖ్యానంతో అశేష ఆంధ్రుల ము. ఆదరాభిమానాల్ని చూరగొన్న “రాజరాజు తాజ్‌ [| నాటకకర్త 'శ్రీపాద - 'ప్రబుద్ధాంధ్ర పత్రికా లు యో... సంపాదకుడు కూడ న. మ. ము తపు 65

ణీ రంగం నర్రియలిజానికి సాకారరూవం శ్రీరంగం ల నారాయణబాబు 'అతి వాస్తవకతికు అద్దం పట్టిన బొ రాయభొఃు రచన 'రుధిర జ్యోతి' కావ్యం ఉదయం ; 17-05-1906 అస్తమయం : 02-10-1961 'విశాఖపట్టణం' వఏమర్శనాత్మక రచన 'కపాల ప్రాంతం 2 విజయనగరం మోక్షం) - 'గడ్డిపరకి - 'తెనుగు రాత్రి" - 'మౌనశంఖం' మొదలయినవి ఇతర కృతులు 'సంపంగి తోట' చకోవ్‌ నాటకానుసరణ కొన్ని కథానికలు రాశాడు సాహిత్య విమర్శలు - రేడియో ప్రసంగాలూ చేసిన 'శ్రీరంగం' రచనలకు దేశభక్తి - జాతీయత - మూనవత

• దీన జనోద్ధరణ - మూల పదార్థం విదేశీ రచనా విధానంలో దేశీయత పరిమ ఆంవజేసిన మహాకవి మహాకఏ శీతీకి, జరుక్‌కి, ఆరుద్రకి అనుంగుమిత్రుడు 66

శ ణీ “యూటలకై వెదుకాడగబోతే - అవి చ్‌ చ/ వుంఖాను వుంఖింగా ఉదయం ; 02-01-1910 శత్తశానాలవంటి నిఘంటువులు దాటి అస్తమయం :;$ 15-06-1983 వ్యాకరణాల నంకెళ్ళు విడిచి ప్రాంతం ; విశాఖపట్టణం ఛందన్గుల నర్ద పరివ్వంగం వదఠలి వడిగా వడివడిగా . వెలువడినై వరుగిడినై నా యెదనడుగిడినై “ అంటూ సాహిత్యంలో పాత పద్ధతులు - ఆచారాలు - వృవహారాలూ - వర్ణనలూ అన్నిటిన్‌ ఇక మళ్టీ లేవకుండా నడుం విరగ్గొట్టిన యుగకర్త ఈ శతాబ్దం తనదిగా ప్రన్థానం చేసిన మహాకవి శ్రీరంగం శ్రీనివాసరావు. వ్యదార్త జీవుల యదార్థగాథలకు కవితాపీరం వేసి సమాజాన్ని నిలటీసి - ధిక్కరించి - శాసించి - దండించే శక్తులుగా మార్చి 'పదండి ముందుకు. పదండి తోసుకు ' అంటూ ప్రజల్ని 'మరో ప్రపంచం వేపు మళ్చించిన నవయుగ వైతాళికుడు వ్‌ 'దువో తస్థానం' ద్వారా అభ్యూాదయు డో పై సాహిత్మోద్యమానికీ - “మరో ప్రన్థానం' ద్వారా జై ము స విన్సవ సాహిత్యోద్యమానికి ప్రాతినిధ్యం సాక! ఇ, వహించిన శ్రీక్రీ శాశ్వత చిరునామా 'విప్లవ శే " బోం్య.. రచయితల సంఘం' అయితే శ్రీశ్రీ శ్వాస న స! జనం గుండె చప్పళ్ళే గ. 67

లే క “లాక్కు మొక్సులేని జనం సుబ్బారావ్రి వొల్లీగ్సాహా లర మం ఆ నింవా కంరనాదంతో వస్తారిక కాచుకోండి ” అని భూస్వాములను, పెట్టుబడిదారులను హెచ్చరించిన విష్ణవకవి రైతాంగ పోరాటానికీ పోరాట సాహిత్యానికీ కొత్త జరవడి దిద్దిన వైతాళికుడు కవిత్వాన్ని ప్రజలపరం చేసినవాడు - గోడల మీద నినాదాలుగా మలచినవాడు ప్రత్యక్ష కౌర్భాచరణ ద్వారా ఆధునిక తెలుగు సాహిత్యం లో 'నిబద్ధత' - 'నిమగ్గత' అనే అంశాల మీద చర్చకు కారకుడై జముకుల కథ వంటి కళారూపాలను వోరాట నాధనాలుగా ఉపయోగించిన అద్నికణం 68 .

ను ఠఈ5ీఠరం నిజాం నిరంకుశ పాలనలో తెలుగువాడు తెలుగుతనం కోల్టోయి తెల్లబోతున్న చీకటి

ఉదయం. 2 28-05-1896 5జ్రుల్తో _ నిజాంపాలనకు వ్యతిరేకంగా

అస్తమయం : 25-08-1953 3ైలంగాణ సీమను చైతన్మవంతం చేసిన

2 మహబూబ్‌నగర్‌ జిల్లా- స్‌ స

ప్రాంతం మహబూబ్‌ ౫" బహుముఖ ప్రజ్ఞాశాలి సురవరం ప్రతాపరెడ్డి. 'గోలకొండ' పత్రిక వృవస్థాపకుడై తద్వారా తన ఆశయాలను - భావాలను ద్లైర్యంగా ప్రకటించిన పాత్రికేయుడు సంస్కృతం - తెలుగు - ఉరూ - ఇంగ్లీృము భాషలలో పండితుడైన 'సురవరం' గొప్ప పరిశోధకుడు

• కవి - రచయిత - విమర్శకుడు ఆంధ్రుల చరిత్ర - సంస్కృతి పట్ల విశేష అబి మానం గల 'సురవరం' తెలంగాణాలోని ౩54 మంది కవుల చరిత్రను “గోల్కొండ కథలు'గా వెలుగులోకి తెచ్చాడు 'నిజాం రాష్ట పాలనము' ఆ 'సంఘోద్ధరణము” - "మొగలాయి కథలు' - “ హైందవ ధర్మవ్‌రులు' - రామాయణ విశేష ములు' - 'ఆంధ్రుల సాౌంఘిక చరిత్ర మొదలైన

స 4౦కి పైగా గ్రంథరచన చేసిన 'సురవరం'

త్‌;

69

శందా(ని ఈ శతాబ్ద ప్రారంభకాలంలో ఆంద్రదేశాన ల్‌ ధా! మృదంగ వాదనా నంవ్రదాయానికి ఉదయం : 1876 పట్టాభిషేకం చేసిన ప్రముఖ మార్దంగికుడు రస్తమయం 2 1044 'చెళ్టపెళ్ట చేతుల మీదుగా 'మార్దంగికాచార్య' న బందరు బిరుదునందుకున్నాడు అశ్వధాటి రామమూర్తి సుకుమారనాదం - స్పష్టత - ధృ్యతగతి

ప్రత్యేకతలు తెలుగునాట మృదంగ విద్వాంసుల్లో చాలా వరకు 'అశ్వధాటి' శిష్య ప్రశిష్య సంపద

లోనివారే ఆంద్రదేశాన మృదంగాన్ని వ్యాప్తిచేసి వేలకు వేల శ్రోతల్చి సునాదమైన మృదంగ వాదనతో ఉర్రూత లూగించిన మహా మార్దంగికుడు 'అశ్వధాటి' మృదంగవాదన నిజంగా '

అశ్వదాటి'ని మరపించేదట 2 ర్‌ి శ 70

ఈకుని విశిష్టమైన, గంభీరమైన తీయని వాదన ప్రత్వేకతలుగా కల్గిన మనో వైణికుడు ఈమని ఉదయం 2 23-09-3923 శంకరశాన్త్రి. దేశం గర్వించదగ్గ నంగీత అస్తమయం : 22-11-1987 ఐద్యాంనుల్లో అగ్రగణ్యుడు ప్రాంతం : తూర్పుగోదానరి- ద్రాక్షారామం ఆకాశవాణి 'వాద్యవృంది అదిపతిగానూ - జెమినీ స్టూడియోలోనూ కొత్త పోకడలకు రూపకల్పన చేసి మకుటంలేని మహారాజుగా భారతదేశ సంగీత ప్రపంచాన్ని అర్థశతాబ్దం వాటు ఏలిన 'వైణిక నమ్రూట్టు 'భ్రమర విన్సాసం' సంగీత చ, గ్త్‌ తర్జాతీయ పకా అంతరడ్జా ఖ్యాతినార్జించిన “ఈము! 'వదమంత్రాల' - 'శాంతివచనాల' వ్‌ణా లాపనతో శ్రోతల్షి మంత్రముగ్గుల్ని చేశాడు వైణిక నార్వభౌముడు “చిట్టిబాబు' 'ఈమని శిష్కుడు ఎ! 44 స్త 71

స! కలో | ళ్‌ సంగీతజ్తాల వంశంలో పుట్టిన 'ఉప్పలపాటి' - ద్‌ర్చంలా[నే అంకయ్య బ్బ పుట్టిన ఉప్ప '“అయిలో దిట్ట పల్లవి గానంలో నిష్లాతుడు ఉదయం : 15-08-1914 ్రార్యమైన పంచముఖ నూటొక్క తాళాలలో అస్తమయం : 1966 కీర్తనలు కచ్చేరిల్లో అనన్య సామాన్యంగా గానం ప్రాంతం : గుంటూరుజుల్లా- చేసిన విద్వాంసుడు పెనాగుదురుపాడు హైదరాబాద్‌ “త్యాగరాయ గానసభ స్థాపకుల్లో ముఖ్యుడైన 'ఉప్టలపాటి' సంగీతానికి హద్దులు

• భాషాభేదాలు లేవని నిరూపిస్తూ హిందుస్థానీ
• కర్ణాటక సంగీతాలను బకే వేదిక మీద *“దంతాలే' - 'భీమశింకఠ్‌'లతో కలిని యుగళగానం చేశాడు 'నంగీత క్షీరసాగర' బిరుదాంచితుడైన “ఉష్టలపాటి' తెలంగాణ సీమలో కర్ణాటక సంగీత వ్యాప్తికి పునాదులు వేసి అనేకమంది శిష్కులను తయారుచేసిన ఉపాధ్యాయుడు ఛా మ టీ, 72

గ ఈ 3 'వరగాయకుడై'న ఓలేటి వెంకటేశ్వర్లు డా! క్రీపాద పినాకపాణి శిష్యుడు

ఉదయం : 27-08-1928

అస్తమయం : అనితర సాధ్యమైన శైలిలో కర్ట్ణాటిక గీతాల్లి

ప్రాంతం :; తూర్పుగోదావరి సంప్రదాయబద్ధంగా పాడిన వాగ్లేయకారుడు హిందూన్నానీ రాగాన్ని సైతం స్వళ్చంగా బినుల ఏందుగాగొష్ట 'ఉస్తాదు'ల స్థాయిలో ఆంధ్రులకు అంటించిన గాయకుడు కాకినాడ గాయక నువ్రూట్‌ మునుగంటి వేంకట్రావు పంతులు శిష్కుడు “విజయవాడ రేడియో గురువు'గా వ్రనిద్సడు కూచివూడెి వారి యక్ష గానాలెన్నింటినో స్వరపరచి ఐస్తత ప్రచారానికి దోహదం చేసిన సంగీతజ్ఞుడు

/ [ ల చలీ ఖీ. . క్ష | న 73

క్రి స త్య బారాయభ కత్తీలేని - స్వచ్చమైన, పవిత్రమైన కావేరి కర్ణాటక సంగీత సంప్రదాయం "క్రోవి పాట ఉదయం : 1902 అస్తమయం : ఆకాలంలో దిగ్గజాల్లాంటి తమిళ విద్వాంసుల ప్రాంతం : గుంటూరు చేత ప్రశంసలూ - గండపెండేరాది ఘన నన్నానాలూ అందుకున్న థున నంగీత విద్వాంనుడు ఆదిభట్ల నారాయణదాసు శిష్యుడు సంగీత పరిషత్తుల్లో తన సంగీత పాండిత్య ప్రకర్షను ప్రదర్శించడమే గాక తనను ఎవరైనా అధిగమిస్తే వారికి తన గండపెండేరం తొడిగి | నంగీత లోకం నుంచి నిప్కమినస్తానని / ప్రకటించిన ప్రతిబాశాలి 'రక్తి' క్రోవి పాటల్లో ప్రత్వేకత 74

ఘం క్‌ నం “జవించినన్లాళ నంగీతం పాడాలని - పౌొడనశ్డాక్షే జీవించాలి ఉదయం ః అక-12-1922 అస్తమయం : 12-02-1974 అనే కోరికను వృక్తం చేసి పాటకు ఇంటింటా ప్రాంతం : కృష్ణాజిల్లా- చేటపల్లి 'వంంటశాల'” కట్టించిన వంన నంజటిత విద్వాంనుడు ఘంటసాల వెంకటేశ్వరరావు. విజయనగరంలో ఇంటింటా మయధూకరం ఎత్తినేర్సిన ఏద్య - పాట్రాయని సీతారామశాస్త్రి శిప్పరికం - ద్వారం వెంకటన్వామినాయుడు వద్ద వయొలిన్‌ నేర్వడం - ఘంటసాలను పండితుణ్ణే చేస్తే . కమ్మని కంరం మధుర గాయకుణ్ణి చేసింది స్వాతంత్రోద్యమంలో పాల్గొని ;8 నెలలు జైలు శిక్ష అనుభవించిన ఘంటనాల సముద్రాల రాఘవాచార్యుల ప్రోత్సాహంతో మద్రాసు చేర సినిమా పాటకు సరికొత్త బాట వేశాడు దేశ - విదేశాల్లో తెలుగు పాటకు విశేష ప్రచారం కలిగించాడు కాలా పాడిన 14 వేల పాటల్లో 'జయదేవుని భా. న అష్టపదులు” - 'భగవద్గితి - 'పుష్పవిలాపం' / న. ఎన్నో ' దేశభక్తి గీతాలు' - మరెన్నో భావగీతాలు ల ల్ళా.... - 'వద్మక్రి అయిన ఘంటసాల నంగిత ఫై 9 జీవితంలో మైలురాళ్ళు [ను స్య గళ న 75

ఇ, గు ఇనోస్టైలఃు చిన్నతనంలోనే పెద్దపేరు అంతర్జాతీయ ఖ్యాతి స్స నంపాదించిన వైణిక సార్వభొముడు ఉదయం ? 13-10-1936 స్ఫురద్రూపం - పండిత పామర రంజకమైన అస్తమయం : వైలి - సుస్వరం - లయ సమన్వితమైన ప్రాంతం ; వ్‌శావాదన 'చిట్టిబాబు' ప్రత్యేకతలు 'రాదామాధవీయం' - 'నెడ్డింగ్‌ బెల్ల్‌ - 'టెంపుల్‌ బెల్లో - సంగీత వాద్య చిత్రాల సృష్టికర్త 'చిట్టిబాబు' అనేక బిరుదులు - సన్మానాలతో అలంకృతుడయ్యాడు “కొమ్మలో కోయిల' - భావరీతంలో గండుకోయిల కూజితాన్షి సుమదురంగా తన వీణపై పలికించిన “చిట్టిబాబు' సంగీత సామ్రాజ్యంలో “గట్టిబాబు' మ ( ర్‌ ర. 76

తుసమురాడ నాదం - నినాదం కాదు, వాదం కాదు - వివాదం అంతకన్నా కాదు ఏ పఏణాతంత్రిని ఉదయం : 1874 కొనగోటితో మటినప్పడు పల్లవించే రాగం అస్తమయం : 1932 ఏదైనా మనసుని పరవశింపదేసి - ఓ ప్రాంతం : శ్రీకాకుళం జిల్లా- అనుభవం అయి అనుభూతిగా మిగిలి బిట్టువాడ అగ్రహారం పోతుంది వణానాదానికి కొత్త భాష్యం చెప్పిన ప్రముఖ వైణికుడు తుమురాడ సంగమేశ్వర శాస్తి నందిగామ వెంకయ్య వద్ద వీణను అభ్యసించి

• విశాఖపసట్టంలో 'గోడెవారి అన్థాన పండితుడై
• తర్వాత 'కసింకోటి సంన్థానాధీశుల దగ్గర ఆన్టాన వైజికుడయ్యాడు తర్వాత మద్రానులో నంగీతవప్రియుఅను తన నాదంతో మైమరపింపజేసి 'సువర్ణ కంరా కంకణ' బిరుదు పొందడమే కాకుండా - ఇంతవరకూ ఉట వైణికుడూ ప్రదర్శించని 'నాగబందసాధని విద్యను ప్రదర్శించి తెలుగు జాతికీ దేశానికీ చిరకీర్తి నార్జించి పెట్టడవే కాకుండా రవ్‌ంద్రనాభ్‌ టాగూర్‌కు అభిమాన పాత్రుడయ్యాడు

నం." తన ఆఖరి శ్వాస కూడా ఏణే తానుగా - తానే న ఇ వఏణగా నంగమించిన 'తుమురాడ' హం కాలగర్భంలో కలిసిపోయినా - ఆయన . న టే వీణానాదం ఇంకా ఈ జాతి సంస్కృతిలో ఓ

జో | సన, బాగంగా రవళస్తూనే ఉంది

77

దారింి / శీ హరీ 'పొములను తలూపీంపజేసీది నాగన్వరం- వావీ పండిత పామర తలలూవపీంవ జేసేది ఉదయం ; నాదన్వరం” అస్తమయం ; ప్రాంతం : కృష్ణాజిల్లా- తన నాదస్వర సుదాలహరులలో ఓల లాడింప లక్ష్మీ పురం జేసిన సుదాకరుడు ఆంద్రదేశంలో మొట్ట మొదటి 'నన్నాయి' విద్వాంసుడు - చాలిపర్తి పిచ్చహరి. అపూర్వ రాగప్రన్తారం - కల్పన కలిగిన దురందరుడు తండ్రివద్ద శ్రీకారం చుట్టి “పారుపల్లి రామకృష్ణయ్య పంతులు' శుశత్రూషలో నిగ్బ్గుదేరి అనేకమంది శివ్యులను తయారుచేసిన సద్గురువు దక్షిణాళ్య సంగీతకారులత్రో సమస్కంధుడిగా పేరు తెచ్చుకున్న దాలిపర్తి సొగసుగా సొక్కడేసే స్వరసంపద కలిగినవాడు తిరుపతి నాదస్వర కళాశాల ప్రిన్సిపాల్‌గా పనిచేశాడు 1 78

ద్వారం నరపీంగరొవ్రు అతి నియమ నిష్టలతోనూ - క్రమశిక్షణతోనూ నా దు వయొలిన్‌ వాద్యాన్ని స్వాదీనం చేనుకున్ల “ద్వారం” - 'గానకళానిథి' - “గాంధర్వ ఉదయం : 1908 విద్యాభూషణ' బిరుదాంచితుడు ద్వారం వారి అస్తమయం ఏ 10-03-1960 పద్దతిలో తనదైన ప్రత్యేక నైలిని స్థాపించిన ప్రాంతం ; విజయనగరం ప్రతిభాశాలి విజయనగరం మహారాజా సంగీత కళాశాల ప్రొఫెసర్‌ అయిన 'ద్వారం' - “చెంటై వైద్యనాథ బాగవతార్‌' - 'ముసిరి సుబ్రహ్హ్మణ్యం' - 'టిపర్‌ మవాలింగం' - ' మంగళంపల్లి బాలమురళక్క్ళష్ణ'

• వంటి ప్రఖ్యాత విద్వాంసుల పక్కన వయొలిన్‌ వాదకుడుగా ప్రఖ్యాతుడు వందలమంది శిష్యుల్ని తయారుచేసిన సద్గురువు పాశ్చాత్య సంగీత విశేషాలను - కర్ణాటక సంగీతంలోని 'రాగం - తానం - న్వరకల్పన మొదలైన అంశాలతో అద్భుతంగా మేళవించిన సంగీతజ్ఞుడు 79

ద్వారం ఫెంటన్వోమి తన 'వయెబలిన్‌' వాదనతో శోతలగొ ళ్‌ స గ్‌ నౌ ర మంత్రముగ్గుల్ని చేసిన ద్వారం" సం౧త

నామ్రాజ్యానికి ఓ యుగపురుషుడు

ఉదయం ; 1893

అస్తమయం : 25-11-1964 'ద్వారం' స్పర్శతో వయొలిన్‌” - “'చయొలిన్‌”

ప్రాంతం : విశాఖపట్నం స్పర్శతో 'ద్వారం' మమేకమయ్యారు సుస్వరం

(జన్మించిన స్థలం - _ అపారమైన అయ - రాగభావం - కృతిసంపద బెంగుళూరు) కలిగి వేలాది కచ్చేరీలు యావద్దారతంలో చేసిన ఘనుడు విజయనగర సంగీత కళాశాల 'ప్రెన్సిపొలొగా ఆ కళాశాలకు వన్నె తెచ్చిన సద్గురువు శెవ్మ వాత్ళల్యం కలిగిన 'ద్వారం' వంశం అంతా సంగీతకమయం - వయొలిన్‌ మయం ఎన్నో బిరుదులూ - సత్కారాలూ వొందిన 'ద్వారం' శృతి - నైలి - మార్దవం - మూధుర్యం నిజంగా అపూర్వం - అమోఘం గ స ఉట 80

మదు బీఠారాముశానే నంగీతంలో అవధాన వ్రయోగాలను (లో ల్తు నిర్వహించిన ప్రతిభాశాలి - సంగీతజ్ఞడు -

ఉదయం. : 1883 సుమధుర వయొలిన్‌ వాదకుడు - కవి -

అస్తమయం : 1949 సంన్కృత, గణిత, జోతిష్యాలలో అసమాన

ప్రాంతం : పశ్చిమగోదావరి" స్ర౭భావంతుడు

వెలగదుఠ్రు ఏకసంథాగ్రాహి అయిన 'దుడ్డుకి 'సమస్మా పూరణం' -'కోట్ల సంఖ్యలో గణిత భాగాహారాల ప్రయోగాలు - 'వ్యస్తాక్షరి' - వేద ప్రవచనాల తోనూ చందోబద్ధ విరామములతోనూ కల్టనా స్వరాలు పాడటం వెన్నతో పెట్టిన విద్య మవో మహోపాధ్యాయ' బిరుదాంచితుడైన 'దుడ్డు' సునర్ల దక్షిణామూర్తి, గబ్బిట యజ్ఞ నారాయణ, తరువత్రియూరు త్చాదయ్య, ధర్మపురి సుబ్బారావుల శిమ్మడు 'తుని'నూర్య నారాయణ గజపతి సంస్థానంలో ఆస్థాన విద్వాంసుడు న్జే టో | ల న " త! క , 81

విశ్వవిఖ్యాతుడైన మృదంగ నమ్రాట్‌ పాల్పాట్‌ ధర్మాల రామీమ్‌ళార్తి... నిశిక్కాకుదైన మృ 'మృదం ఖై కు ముణి అయ్యర్‌ చేతుల మీదుగా “మృదంగ అన్తనముయం * 15-08-1978 విద్వాంసుడు త్రి పలివెల శుక్ల యుజర్వేదంతో విద్యాభ్యాసం ప్రారంభించి వారణాసి ఘంటయ్యముక్టపూడి లక్ష్షణరావుల వద్ద మృదంగ సాధన చేసిన పరిశోధక ఐద్వాంసుడు - నిత్స నూర్చోపాసకుడైన ధర్మాల “మృదంగ తత్వము" - 'ముక్తాయి. సూత్రభాప్యము' - 'సూర్యోపానన గ్రంధ రచయిత కూడ 'దర్హ్మాల రాసిన 'మృదంగ తత్వము' మృదంగం పైన వచ్చిన తొలి తెలుగు ప్రామాణిక గ్రంథంగా చెప్పకుంటారు . పే. ల 1 ౯ లీ . ల 7 అ ర్స స లక / ఖ్‌ సాలా న ఇ శై పగ వాజ్‌. ం 82

“వారికథాకేసరి' నేతి లు హరికథా పితామహుడైన ఆదిభట్ట నారాయణ అస్తమయం : 30-01-1979 ప్రాంతం : గుంటూరుజిల్లా. గురువు వద్ద 'నంవూర్ణ రామాయణాన్ని నూతక్కిగ్రామం కల్లించిన 'నేతి' 'నీతా కళ్ళాణము' - 'రుక్షిజీ కల్కాణము' - 'హనుమత్షందేశము' - 'పాదుకా పట్టాభిషేకం" మొదలైన కథల్షి జనరంజకంగా గానం చేసిన హరికథకుడు 'నారాయణదాన హరికథాగాన కళా పరిషత్తు” ను స్థాపించి గురువుల శిలా విగ్రహాన్ని విజయవాడలో వ్రతిష్టించిన గురుభక్తి పరాయణుడు ప్రముఖ కథకులు 'ములుకుట్ల

• "కుప్పా వీరరాఘవ శాస్త్రి = 'అంబటిపూడి శివరామక్కష్ణ్ర' - 'వెంపటి సుబ్బనారాయణ' - “కావూరి నుబ్రవ్య్మాణ్యశాన్తి' 'నేతి' శివ్య సంపదలోనివారే టం కన. క నే , వః .. "క ట్రా న్‌! ట్‌. మీ. మచ! 83

తాథురలి “గాయక సార్వభౌముడైన పారుపల్లిరామకృష్ణయ్య న పంతులు 'వయొలిన్‌' - 'వేణువు' వాదనము ఉదయం. ; 1883 ల్లోనూ ప్రజ్ఞా దురందరుడు సంగీత కళాస్రష్ట అస్తమయం : 1952 'సుసర్ల శిష్యుడు " ప్రాంతం : కృష్ణారీర శ్రీకాకుళ క్షేత్రం ఆంధ్రదేశసంగీత అభ్యుదయానికి కారకుడైన పారుపల్లి గురు సాంప్రదాయంలోనే నడిచి ఇంట్లోనే భోజనం పెట్టి మరీ అనేకమంది శిష్యులను సంగీతరంగాన మహామహులుగొ తీర్చిదిద్దిన సద్గురువు కచ్చేరీలు అనేకంగా పాడిన పారుపల్లి ఓ 'సంగీత సంస్థ - యాభైఏెళ్ళపాటు సంగీతానికి తెలుగు నాట ఒక విశ్వవిద్యాలయంలా సని చేశాడు అలకలపూడి వెంకటేశ్వర్లు, మద్దులపల్లి లక్ష్మీ నరసింహశాస్త్రి మంగళంపల్లి పట్టాభిరామయ్య, చాలిపర్తి పిచ్చహల, అన్నవరపు రామన్వామి, తిరుపతి పాన్నారెడ్డి 'పారుపల్లి' శివ్య సంపదలో బాగమే తసమి స్‌ హీ. 84

రతుంగళంఠలి దక్షిణదేశం వెళ్ళి సంగీత శిక్షణ పొందిన త్రి న టడం | పట్టాబిరామయ్య 'సుసర్ల - 'పారుపల్లిల ప్రియ రట్లలిరొముయ్య క్‌ స శిష్యుడు అద్భుత వాగ్గేయకారుడు 'మురళో ఉదయం : 1892 వాదనలో ప్రజ్ఞాశాలి అస్తమయం : 06-12-1982 ప్రాంతం : తూర్పుగోదావరి- సంగీత విద్యాబోధనలో ఈయన తీసుకున్న శంకరగుప్తం శ్రద్ధ అనామాన్యం “సంగీత యుగపురుషుడు గా చెప్టదగ్గ మంగళంపల్లి బాలమురళీకృష్ణ వట్టాభిరామయ్య ఏకైక కువమూరుడు ఆంద్రదేశాన కర్ణాటక సంగీతాన్ని పట్టు సడలని నివ్రతో అనువ్నిన్తున్న 'నూకల చిన సత్యనారాయణ పట్టాభిరామయ్య శిష్యుడే చ మ... శాన సత ట్‌ న! ( | 1. త్‌. 85

రుం చన్‌ం చక్కటి శ్రావ్యమ్హైన కర్ణాటక - హిందున్గాని సంగీత బాణీలను ఆకళింపు చేసుకొన్న మదుర ఉదయం. : 31-12-1922 సంగీత స్రష్ట అస్తమయం : 30-07-1985 ప్రాంతం : విశాఖిపట్టణం- ఆకాశవాణి ద్వారా సంగీతానికి విశేష వ్రాచు చీపురుపల్లి ర్యం కలిగించిన సౌజన్యమూర్తి మృదు మధుర వీణా వాదనలో సుప్రసిద్ధుడు అనేక అన్నమయ్య రచనలకు స్వరరచన చేసి క్షేత్రయ్య పదాలు - త్యాగరాజ కృతులను స్వరపరచి సంగీతానికి నిజమైన సేవ చేసిన అచంచల దీక్షాపరుడు 'మంచాల జగన్నాధరావు" న. త |. పానం. న ఖ్‌ ట్‌ 86

ళో ఇ ల థి గు - విశిష్ట కల్దనా చాతుర్నం - $హోతాది తెంకటర్కయ్య విగూకేమైన - విశిష్ట కల్పనా చాతుర్మ భఖావపటిమ - స్వతంత్ర శైలి ప్రత్యేకతలుగా ఉదయం : 16-09-1911 కలిగిన మేటి వార్దే డు టిజటిల అస్తమయం : 1972 రాగౌన్షయినా అతి నునాయాసంగా ఆలపిం ప్రాంతం : గుంటూరుజిల్లా బ్యా టిశ్రాలి రొంపిచర్ల వచ్చిన రూపం రాకుండా - చేసిన ప్రయోగం చెయ్యకుండా ప్రవాహంలా సాగే గానంలో శోతలను మునకలు వేయించిన ప్రతిభాశాలి 'సంగీత సాహిత్యభావ నమ్మేళనా చక్రవర్తి బిరుదాంచితుడు సంగీత లోకంలో 'మవావాది' గంభీర గాత్ర థర్మం (శారరంయ తంబుర తంతి నాదాన్ని మరిపించేలా వుండేది ఫస. న. టో గో తో జ న స్‌ న న ౦ 87

రూరెళ్ళీ క్యత నిశ్చయం - కార్యటిక్ష - అకుంఠిత పరిశ్రమ కలగలిసి పుట్టుకతో వళ్చిన దృష్టి లోపాన్ని ఉదయం : 03-07-1924 ట్టు దృష్ట 1 23-06-199 జయించి కర్ణాటక సంగీత రంగాన తనకంటూ స్తు / స్ట ఓ స్థానాన్ని న్యష్టించుకున్న వాయుల్‌న ప్రాంతం ; బరంపురం విద్వాంసుడు మారెళ్ళ కేశవరావు. చీమలపాటి కామభుక్త దగ్గర సంగీత సాదన ప్రారంభించి 'ద్వారం' శిష్యరికంలో మహోన్నత సంగీత సామ్రాజ్యానికి ద్వారాలు తెరిచాడు మారెళ్ళ చెంబై వైద్యనాధ బాగవతార్‌, సెమ్మంగుడి, ఓలేటి, మంగళంపల్లి, నేదునూరి వంటి మహా మహుల కచేరీల్లో వయొలిన్‌ వాదకుడిగా ప్రసిద్దుడు స్పష్టత - స్వచ్చత ప్రత్వేకతలుగా తన సుస్వర నుధా మదు రిమలను వాయులీన తరంగాల ద్వారా అశేషాంధ్ర శ్రోతల అంతరంగాలను న్వశించిన నందీత సుధాకరుడు మారెళ్ట | క్ట న్‌ వే రా జి [ | 88

త్రి ళ్‌ వంశ పారంపర్యంగా సంక్రమించిన మృదంగ రఎళ్టర్రూడు ఆడ్మ్మభరాల్రి ర్వ జ విద్యను చిత్తశుద్ధితో మురమళ్ళ గోపాలస్వామి ఉదయం : 1906 వద్ద అభ్యసించి తనదంటూ ఓ స్వంతబాణీని అస్తమయం : 30-06-1970 సృష్టించుకుని ప్రతిభా నమన్వితుడై ఆంధ్రదేశం ప్రాంతం : తూర్పుగోదావరి- గళం అగ్రశ్రేణి మృదంగ విద్వాంనుల్లో ఒకడైన న్లాపు ముళ్ళపూడి లక్ష్మణరావు దకసంథాగ్రాహి విన్యాసంతో కూడిన ముక్తాయిల్ని వైవిధ్యం తోనూ - సరైన గణిత అంచనాలతోనూ “ముళ్ళ పూడి' మృదంగ వాదన మృదు మదురంగా తంత్రీ వాద్భ్చాలకంటే కూడ సున్షితంగా వుండేది బాద గురువు కాని బోధగురువై అనేకమంది ప్రసిద్ధులైన శిష్య ప్రశిష్కుల్ని కలిగిన 'ముళ్ళపూడి' 'మార్షంగిక కేనరి' - 'నాదోపానక' బిరుదాంచితుడు 1 మం ల స. 809

॥ లౌ రఖొసి ఘందయ్యి ఘంటానాదంలా అఖండంగా సాగిపోయే క మృదంగవాదనతో సార్ధకనామధేయుడైన ఘన ః 189 ఉదయం విద్వాంసుడు - పండితుడు వారణాసి ఘంటయ్య. అస్తమయం : 1957 ప్రాంతం : కృష్ణాజిల్లా- 'ఘంటయ్య' - 'మ్యుదంగం' రెంటినీ పర్యాయ వడాలి అగ్రహారం పదాలుగా చేసిన 'వారణాసి' వంశం అంతా సంగీతజ్ఞలే అద్భుత మృదంగ సహకారాన్ని అందించిన మార్దంగికుడిగా ప్రసిద్ధుడైన 'ఘంటయ్య' మృదంగం మీద కృతులను పలికించిన పండితుడు డ్డ క ళల ( | జ. ఖీ టో 1 (ఖై వా షే న ( ర్ట న. ఓ ప్రావ" 90

లలో 'వణ నా రాణి' అని సగర్వంగా ప్రకటించిన శానా క్యర్ణరశార్తి శావీ మవాో వైజికుడు ఉదయం : 20-08-1923 అస్తమయం : విశిష్టమైన - మహోన్నతమైన సంగీతజ్ఞుడు ప్రాంతం : విశాఖపట్ప్సం వానా వారి సంప్రదాయం 'వీణావాదనిలో ఓ ప్రత్యేక స్థానాన్ని పొందింది వేగం - స్పష్టత ప్రత్చేకతలుగా కర్ణాటక - హిందుస్థానీ బాజీలను సమన్వయ పరచిన మా వీణా వాద్య ఘనుడు వాసా కృష్ణమూర్తి. ల]

॥ ల ప్రసిద్ధ వణా విద్వాంసుడు ప్రాచీన రచనా తెంంట రరుఖదొను లక పె పద్ధతుల ననుసరించి అనేక సంగీత రచనలు ఉదయం : 1866 చేసిన వైజికుడు - ఏడు తరాలుగా వీణకు స్తు ౩ 1948 అంకితమైన కుటుంబంలో జన్మించాడు ప్రాంతం : విజయనగరం విజయనగర ఆస్థాన విద్వాంసుడు వణని నిలబెట్టి వాయించేవాడు నాద సంపద - అనుకరణ సాధ్యము కాని వేగము - కల్టనా నైపుణ్యము - ప్రత్యేకతలుగా కలిగిన వైజిక శిఖామణి శతాబ్ది ప్రారంభంలో నవరత్న ఖచిత సువర్ణ సింహతలాట కంకణ గ్రహీత - ఎన్నో సంన్థాన సత్కారాల్చి జాతీయ ఖ్యాతిని పొందినవాడు 'వీణా రహన్య ప్రకాశిక' గ్రంథకర్త య భక్‌ స తన్నా “4 వచ! టి పట్ట 1] య (1 (ల రై ల ఎ! /॥ ళు తమ 92

ఆంధ్రదేశ కర్ణాటక సందితంలో తారాప, శ్రీరంగం గోరాంరర్నం థ్రంశ కర్ణా థాన్ని అందుకున్న ఏకైక మహిళా గాయని ఉదయం : 22-06-1939 అస్తమయం : 16-03-1993 నుగాత్రం - సున్వరం - లయ - సంప్రదాయం ప్రాంతం : విశాఖు- - కల్పన - భావం - కర్ణాటక - లలిత సంగీతాలలో శృంగవరపుకోట నమాన ప్రతిభ కలిగిన మహా మహిళ 'ఉలేటి! స్వరపరచిన అనేక యక్షగానాలకు తన నుమధుర గాత్రాన్నిల్చి 'కూచివూడి” సంప్రదాయ వ్యాప్తికి కృషి సల్పిన గాయని యు టీ ర్రిప్రి

ల్యే ల గరాజు శిష్యుడికి శిష్కుడు - మంగళంపల్లి త్ర గురువుకి గురువు అయిన సుసర్ల దక్షిణామూర్తి ఉదయం : 1860 కర్ణాటక సంగీతాన్ని ఆంద్రదేశంలో గురుకుల లస్తమయం : 1922 పద్దతిలో శిష్యులకు భోజనం పెట్టి బోధించిన ప్రాంతం : కృష్ణాతీరం- సద్గురువులలో ప్రథముడు పెద్ద కళ్ళేపల్లి అగ్రహారం సుసర్ల శిష్య - ప్రశిప్వ సంపద తామరతంపరగా ఈనాటికీ వర్థిల్లుతూనే వుంది 'నుసర్ల' శిష్యులలో ముఖ్యమైనవారు పారువల్లి రామకృష్ణయ్య పంతులు, చల్లపల్లి పంచన దేశ్వర శాస్త్రి చల్లపల్లి పురుషోత్తమ శాస్త్రి కాగా సుసర్ల కుటుంబం అంతా సంగీతజ్ఞులే తెలుగుగడ్డ మీద త్యాగరాజు సంప్రదాయాన్ని వ్యాప్తి చేయడానికి అవిశ్రాంత కృషి సల్పిన 'సునర్ల సంగీత ఉత్సవాలు ఈనాటికీ విజయ వాడలో వైభవంగా జరుగుతున్నాయి (| పుం నా ఖే 1, వట వలీ శ బో | ప. ఖీ (| తం 94

హారినాగఖూరణం “కిగా కంటా కళ జంత్ర - గాత్ర సుధాకరుడు - సంగీత సాహిత్య ఉదయం : 24-12-1884 కరి - హరి నాగభూషణం. అస్తమయం : 07-09-1959 ప్రాంతం : బందరు అద్భత వాగ్రేయకారుడు - సంస్కృతాంధ్ర భాషా వండెతుడు పాటలోనూ - వయొలిన్‌ వాదనలోనూ నిష్షాతుడు పాడుతూ వయొలిన్‌ వాయించేవాడు “'వాగ్లేయకారరత్మ బిరుదాంచితుడు సన్య సించిన సంగీత విద్వాంసుడు ఏకధాటిగా ఎనిమిది గంటలపాటు త్యాగరాజ ఆరాధనళ “కాంభోజు రాగాన్ని ఆలపించిన మహా ప్రతిభా శాలి ల స్‌ లు ల! సి శ న స! శ “ఫై ల నో || ల త్రూ మూ 4 | వ రూ సల 95

కర్టీతొ రొషచూహానీ ప్రముఖ చిత్రకారుడు ప్రమోద్‌ కుమార్‌ చటర్జీ శ్‌ శిష్కుడు ఇతని తమ్ముడు ఆనందమోహన ల్తి శాస్త్రి (8-6-908 - 17-6-1940) కూడా ఉదయం : 1906 చిత్రకారుడే! అన్తమయం ఏ 1976 ప్రాంతం : ప్రకాశంజిల్లా- లండన్‌ రాయల్‌ కాలేజ్‌ ఆఫ్‌ ఆర్ట్‌లో పనిచేశాడు ఇటికంపాడు అప్పడే 'డ్లై పాయింటొ పద్ధతిలో విశేషకృషి చేశాడు “'ఫెళల్ట్‌న్‌ పోట్రియిట్లొ యితని ప్రసిద్ధ చిత్రాలు, దానిని పుస్తకంగా ప్రచురించాడు తమ్ముడు ఆనందమోహన్‌ బొమ్మలు 'కలర్‌ ఇన్‌ లైఫ్‌' పేరిట ప్రచురించాడు భారతీయ చిత్రకళా ప్రాశస్త్యం ఏవరిస్తోో వ్యానాలు రాసిన పాత్రికేయుడు న. 96

గుర్రం కుంయ చిత్రాల్లో రూపానికన్నా భావానికి ఎక్కువ వట ప్రాధాన్యతనిచ్చిన 'మల్లయ్య' కేవలం చిత్రకారుడే ఉదయం : కాదు - రచయిత - స్వాతంత్త సమరయోధుడు అస్తమయం ౫ - సంఘ సంన్కరణాభిలాషి ప్రాంతం 8 గుంటూరు గంంటూరు జిల్లాలో వ్రవెోట్‌ కుమార్‌ ఛటోపాధ్యాయ ప్రిన్సిపాల్‌గా నాగార్జున శిల్చికళాపీరం స్థాపించి ఎందరో చిత్రకారులను తయారుచేసిన చిత్రకళాజీవి గుర్రం మల్లయ్య 1 ర్త ॥ స్త్ర 97

దొతెరీ ప్రాచ్య - పాశ్చాత్స చిత్రకళల సంగమం ఆంధ్ర తి సంప్రదాయానికి రూపకర్త దామెర్ల రామారావు. ఉదయం : 1897 అస్తమయం : 1925 ప్రకృతిని ప్రతిబింబించడంలోనూ - మానవ ప్రాంతం : రాజమహేంద్రవరం అకృతిని రూపు దిద్దటంలోనూ సమానంగా అసమాన ప్రజ్ఞా పాటవాలు కలిగిన ప్రతిభాశాలి 'సరోవరం' - 'గోదావరి కనుమ - 'దామెర్ల చిత్రకళా వైభవానికి నిదర్శనాలు విశ్వకవి రవీంద్రుని ప్రశంసలందుకున్న చిత్రకారుడు చిన్న వయనులో కన్ను మూసినా 'ఆంధ్ర - భారతీయ చిత్రకళా పరిషత్‌ న్గాపకుడిగా చిరంజీవ దామెర్ల . . 1 యు గ. ల 2 శ | లే ల ల |. / | ఫం ల న్‌ా ॥ య మ 968

కి ట్రా చతలేఖనమే జీవిత ఫి, రెస్టు గత అరవై సంవచ్చరాలుగా చిత్ర శ01.1916 నర్వన్వంగా అవిశ్రాంతంగా ఆమించిన ఉదయం : 04-01- చిత్రకళా యోధుడు పాకాల తిరుమలరెడ్డి. అస్తమయం : 21-10-1996 ప్రాతం ౫ కర్‌ంవగర్‌ జల్సా - అగ్రశ్రేణి చుత్రకారుడైన పిటి రెడ్డి 'సుథడ్య' ఆర్ట్‌ అన్నారం గ్రామం స్త్‌ గ్యాలరీని న్లాపించి వైఐథ్యంతో వర్తమానానికి అద్దం పట్టిన మేటి కళాస్రపష్ట /| నాగా భ్‌ స్ట స్ట యౌ న్‌్‌ న్‌ ష్య క్ల యూ. న 1 ౯ శ ఎ జ స! 99

రూథ5పెడి నో కథకుడిగా కన్నా చిత్రకారుడిగా - చిత్రకారుడి టి కన్నా కథకుడిగా చిత్రకారులు, కథకులు, ఉదయం : 07-03-1917 (బక్రలు అనేకుల ప్రశంసలనందు కున్న అస్తమయం. : 1981 ప్రముఖ చిత్రకారుడు, కథకుడు మాధవపెద్ది ప్రాంతం : గుంటూరుజిల్లా. భక్‌ మాగోఖలేగా ప్రసిద్ధుడు బ్రాహ్మణకోడూరు ఉప్ప సత్యాగ్రహంలో జైలువాలయిన న్వాతంత్ర్ర సమరయోధుడు 'ఆంధ్రఫత్రిక' = 'ఆంధ్రజ్ళోత' _-“చందమామ' - “ప్రజాశక్తి పత్రికల్లో సంవాదక వర్గంలో పనిచేసిన పాత్రికేయుడు చిత్రసీమలో ఉత్తమ కళాదర్శకుడిగా పేరు పాందాడు ' 'మయూగజీవాలు' సంపుటి కథకుడిగా - 'బ్రహ్మని -'జటాయువు' - 'మల్లమ్మదేవి' చిత్రకారుడిగా అజరామరమైన కీర్తిని సంపాదించాడు స ముం ల సగ 1... నం / స. నా ( క 100

ళా రత త ఆధునిక భారతీయ చిత్రకళలో అగ్రగణ్యుడు - చెఎక్కరా!నే కృర్ణరశార్తి ణు 'త్రకారుడు - శిల్చి - రచయిత పాశ్చాత్య ఉదయం : 1910 దిత్రరచనా పద్ధతిని భారతీయ సంప్రదాయా అస్తమయం : 1962 నికనుగుణంగా మలుచుకున్న రూపచిత్ర శిల్సి ప్రాంతం : రాజమహేంద్రవరం చ్రక్రప్రనాద్‌ రాయ్‌కి ప్రియశిష్యుడు పెన్సిల్‌ స్కెచ్‌ని స్వేచ్చగా గీసిన నేర్దరి 'చరూధిని

• 'పురిటాలు' ప్రసిద్ధ చిత్రాలు 'లినోకట్టొాలో విశేష కృషి చేసి రంగుల్లో కూడ మంచి ముద్రణ తేవడానికి అవిశ్రాంత కృషి చేశాడు "చిత్రకారుడి పాండిత్సం కన్హాభావానుగుణమైైన కౌశలమే చిత్రకారుడికి ముఖ్యం అన్నద మొక్కపాటి సిద్ధాంతం య. 101

రీ రార సంతకం అక్కర్లేని చిత్రకారుడుగా బొమ్మ గ్జాది య్య చుస్తే ఇది వపా బొమ్మ అని గుర్తించేంత ప్రసిద్ధుడైన చిత్రకారుడు వడ్డాది పాపయ్య. వారాణిక పాత్రలను - ప్రబంధ నాయికలను ప్రజలకు బాగా పరిచయం చేసిన వర్ణ చిత్రకారుడు సలు పత్రికలను తను దీసిన ముఖచిత్రాలతో అలంకరించాడు ఆధునిక చిత్రకళలో రంగుల మిశ్రమాన్ని సరికొత్త పద్ధతిలో రంగరంగులుగా గీశాడు పాత పద్ధతిలో రంగుల కలయిక పోకడ పోక భిన్నభిన్న రీతుల్లో రంగుల్షి మేళవించిన మేటి చిత్రకారుడు పురాణాల్లోని స్త్రీ పాత్రలను అందమైన బొమ్మ లుగా ఇంటింటా అలంకరించుకునేలా గీసిన ప్రతిభాశాలి రాగాలకు రూవురేఖలిచ్చి గీసిన బొమ్మలు ఎన్నో ప్రశంసలు పొందాయి చారుకోల్‌ వాటర్‌ కలర్స్‌ బ్లాక్‌ అండ్‌ వైట్ట్‌లో వడ్డాది గీసిన బొమ్మలు నయనానందకరంగా ఉంటాయి ఆధునిక చిత్రకళారంగంలో తనదైన చెరగని ముద్రవేసిన వ పా ప్రాతప్మరణీయుడు 102

5రదొ విద్యార్ధులు అతని నామ్మ్యు - వారి అభివృద్ధి - అరమరికలు లేని శిక్షణ - నాధన అతని

ఉదయం : 1895 తవస్సు నిర్ణయం - నిబ్బరం - నివ్మర్న అతని

అస్తమయం : 1963 ధర్మం అతనే వరదా వెంకటరత్నం.

ప్రాంతం శ రాజమండ్రి 'దామెర్ల రామారావు న్మూల్‌ ఆఫ్‌ ఆర్షను రాజమండ్రిలో న్లాపించి దేశం గర్వించదగిన కాలేజ్‌గా తీర్చిదిద్దిన 'వరదా' అనుకరణ ఇష్టపడని గొప్ప చిత్రకారుడు, సద్ద్ధురువు ఇతరుల ిత్రాల్లోని మంచి గుణాలు - తన చిత్రాల్లోని దోషాలు గుర్తించినవాడే గొప్ప 'చిత్రకారుడవుతాడన్నథి 'వరదా' విశ్వానం జీఐత సర్వస్వాన్ని చిత్రకళకే అంకితం చేసిన నిస్వార్ధ జీవి “శివపార్వతులు' - 'ఐరహిణి” - నటరాజు - వైలాసనాథుడు' - “విలాసిని” 'వరదా' చిత్రకళా వైభవానికి ప్రతీకలు

జ / ల్లా! హా శ సి గను 103

9దాదీ తారయ సంతకం అక్కర్లేని చిత్రకారుడుగా బొమ్మ (జ్జ ఆ ట్య చూస్తే ఇది వపా బొమ్మ అని గుర్తించేంత ప్రసిద్ధుడైన చిత్రకారుడు వడ్డాది పాపయ్య. వొరాణిక పాత్రలను - ప్రబంధ నాయికలను ప్రజలకు బాగా పరిచయం చేసిన వర్ణ చిత్రకారుడు పలు పత్రికలను తను గీసిన ముఖచిత్రాలతో అలంకరించాడు ఆధునిక చిత్రకళలో రంగుల మిశ్రమాన్ని సరికొత్త పద్ధతిలో రంగరంగులుగా గీశాడు పాత పద్ధతిలో రంగుల కలయిక పోకడ పోక భెన్షభిన్న రీతుల్లో రంగుల్లి మేళవించిన మేటి చిత్రకారుడు పురాణాల్లోని స్త్రీ పాత్రలను అందమైన బొమ్మ లుగా ఇంటింటా అలంకరించుకునేలా గీసిన ప్రతిభాశాలి రాగాలకు రూపురేఖలిచ్చి దీసిన బొమ్మలు ఎన్నో ప్రశంసలు పొందాయి చారుకోల్‌ వాటర్‌ కలర్ట్‌ బ్లాక్‌ అండ్‌ వైట్ట్‌లో వడ్డాది గీసిన బొమ్మలు నయనానందకరంగా ఉంటాయి ఆధునిక చిత్రకళారంగంలో తనదైన చెరగని ముద్రవేసిన వపా ప్రాతఫ్మరజియుడు 102

ర5రదొ వి ఉదయం. : 1895 అరమరికలు త్ర - అ తవన్సు శిక్షణ - న్య ఇెవ్యద్ధ అన్హమయం : 1963 నిద్హయం - న్ని గ్‌ క్షి దర్మం అతనే వరదా ప్రారం -_ నివ్మ, అతని ప్రాంతం : రాజమండ్రి వెంకటరత్త్మ్యం ర్న అతన “దామెర్ర రామారావు న్వ రాజమండ్రిలో నాపి ల్‌ ఆభ్‌ ౧. కాలేజీగా తీర్చిలిద్దిన వరదా అననగిన ఇష్టవడని గొప్ప చిత్రకారుడు, న ఈర ఇతరుల చిత్రాల్లోని మంచి గుణాలు - త్య చిత్రాల్లోని దోషాలు గుర్తించినవాడే గొప్ట్ర చిత్రకారుడవుతాడన్ల్నది 'వరదా' ఏశ్వాసం జీవిత సర్వస్వాన్ని 'ిత్రకళకే అంకితం చేసిన నిస్వార్ధ జీవి *“శఉివపార్వతులు' - 'వఐరహిణి' - 'నటరాజు - 'జైలాసనాథుడు' - 'విలాసిని' 'వరదా' చిత్రకళా వైభవానికి ప్రతీకలు వశ”, జా ్లాః గ్‌ గై కోత 103

రరాహాగిరి రెంట్‌... చిత్రకళమీది ఆనక్తితో న్వయంకృషితోనూ

ఇసి వడ య రర అద్వితీయ ప్రతిభ సంపాదించిన ప్రజ్ఞాశాలి

ఉదయం : జులై 190

అస్తమయం : 19-11-1950 రాజమండ్రి నుంచి కన్యాకుమారి వరకూ

ప్రాంతం : తూర్పుగోదావరి- ప్రర్మటించి ప్రకృతిని పరిశీలించి చిత్రించిన

జగ్గంపేట అద్భుత చిత్రకారుడు 'గిరిదుర్లం' - 'దారి ప్రక్కన' ప్రకృతి చిత్ర ప్రతిభకూ మైసూరు మహారాజా రూపచిత్రం 'భాగీరథి' రూస నిర్మాణ నైపుణ్యానికీ ప్రతీకలు దుర్దర దారిద్ర్యం తొలగించుకోడానికి జక చిన్న పాఠశాలలో డ్రాయింగ్‌ టీచర్‌గా పనిచేసే దుర్గతి పట్టిన మహాశిల్సి భార్య మరణంతో గుండె పగిలి ఆ వియోగవ్వధతో ఆమె మరణిం చిన 2 రోజులకే చనిపోయిన ప్రేమమూర్తి 104

ళ్‌ అ శతాటబ్న వాటు (1880౦-[930౫) +ఇింతొ తెంకటరొరుయ్యి ర జం 6 ఆంధ్రదేశంలోని ఆ బాల గోపాలం ఆరాధించిన ఉదయం 2 1860 నాట్టాచార్వుడు - ఆంధ్ర నాట్ట పితామహుడిగా అస్తమయం : 1949 ప్రసిద్దుడు చింతా వెంకటరామయ్య. ప్రాంతం ః కృష్ణాజిల్లా - కూచిపూడి భామాకలాపానికి తోడుగా యక్షగానాన్ని చేర్చి గంగా యమునల్లాగా ఆసేతు హిమాచలం ప్రదర్శించిన నాట్టమూర్తి అనాడు, ఈనాడు కూడ ఆంధ్రదేశంలో కూచిపూడి నేర్షినవారిలో చాలావరకు ఈయన శిష్కులో .. వ్రశిష్ములో సమృభ్ధిగా శిప్త సంపదను కూర్చకున్న నాట్స దతండితుడు 'సువర్ణ ఘంటాకంకణం' - 'గండపెండేరం' మొదలైన ఘన సన్హానాలు పొందిన నాట్య సరస్వతి 105

గరటం దేవదాసీలకు సంప్రదాయసిద్ధంగా నాట్య విధ్య (ఖ్‌ నేర్చి ఉత్తమ గురువుగా పేరొందిన భాగవతుల ఉదయం : విస్స్పయ్య భాగవతుల 'బాలింత' రామయ్య అస్తమయం ; కుమారుడు 'బాలింత' వేషం ప్రదర్శించడంలో ప్రాంతం £ కూచిపూడి అందె వేసిన చేయి విస్సయ్య. భామాకలాపం నామాజికుల తలలూగేట్టుగా ప్రదర్శించినవాడు ఆంగిక వాచకాబినయాలు అపూర్వం - అమోఘం థాగవతుల రామకోటయ్య “విన్స్మయ్య' ప్రియ శిష్యుడు ఎంతోమందికి ఏద్యాదానం చేసిన దేశికుడు 10%

ఆంధీ నొట్సు రిములీముభులు గొల్లకలాపం - భామా కలాపం పేరు చెబితే ప్రప్రథమంగా పేర్కొనవలసిన అక్క చెల్లెళ్లు చిత్తజల్లు వైదేహి - ఇందువదన. సంస్కృత పాండిత్యం విశేషంగా సంపాబంచి నాట్యం నేర్సీ సాహిత్యం తెలుసుకుని మృదుభాషణ లతో గొల్ల కలాపంలో సంస్కృత శ్లోకాలు చక్కగా అబినయించి సంస్కృతంలోనే వ్యాఖ్యానం చేయగల విదుషీమణులు వైదేహి - ఇందువదన వారి బాణీ లాన్య బాణీ భరత కళాప్రపూర్ణ అన్నాబత్తుల బులి వెంకటరత్నం ముమ్మిడివరం నివాసి ఆంద్ర నాట్టానికి అశేష ఖ్యాతి సంపాదించిన నర్తకీమణి రెద్దమ్మ - అంబాజీ పేట వాస్తవ్యురాలు ఆమె నాట్కం అపూర్వం ఆమె సంగీతం అనన్య సామాన్యం ఆమె వ్యాకరణ వైదుష్యం నిరుపమానం ఆమె గానం జనమోహనం తర్మ పాండిత్యం అసదృశం - అని ప్రశంసలు పాందిన విద్వచ్చిరోమణి ఆమె లాస్య నర్తనం అద్భుతం - సకల శాస్త్ర నైపుణ్యం చూసిన పండితులు - అగ్రహారీకులు మెచ్చి ఆమెను శరెడ్డిశాస్త్రి అని గౌరవించారు ఆమెకు తోడిరాగం అభథ్యంత అభిమానరాగం అంతిమ ఘడియల్లో ఆ రాగంలోనే లీనమైపోయిందంటారు నవ జనార్దనానికి ఒక విశిష్ట ఖ్యాతి తెచ్చిన నర్తకీమణి పెండేల సత్యభామ. వారిజాతాపహరణ కథను ౨ రాత్రులు అభినయించి పదో రాత్రి భాగనత దశమ స్కంద పారాయణంతో ముగించేదట ప్రసిద్ధ ఆంధ్ర నొట్స రూపశిల్సి డా॥ నటరాజు రామకృష్ణ నవజనార్దనం నత్యభామ దగ్గరే అభ్యసించారట

107

భామాకలాపాన్ని వెయ్యిసార్లు ప్రదర్శించి క తెంతటీ “అభినవ సత్యభామ' బిరుదు పొందాడు గ్యత్త ఉదయం ; 1871 నృత్య కళాకౌశలంతో అయపవిద్యను ప్రదర్శించి అస్తమయం :$ 1935 'లయబ్రహ్మ' జరుదు పొందిన వెంపటి వెంకట ప్రాంతం : కూచిపూడి నారాయణి శాస్త్రే అష్టవిధ నాయకలను తన అభినయంతో రంగన్థలానికందించిన నాట్యాచార్యుడు హరికథా పితామహుడు ఆదిబట్ట నారాయణ దాసు అభినందనలు ఆశీస్సులు పొందాడు సూత్రదారిగా టక ప్రదర్శన నిర్వహించిన అపూర్వ సన్నివేశం బ్ర కలాపానికే ప్రతిష్ట చేకూర్చింది కూఛిపూడ్తి న్య మూర్తిశ్రయంల్రో మ్రూడ్రవ వాడై 'వెంప్రటి శిష్ముల్లో " చింతారామమూర్తి “ ఏెంతా రాధా కృష్ణమూర్తి - భాగవ్రక్రుల గఎమి కలాప విద్మన్స పలువురికి ప్రచ పెట్టిన దేశికోత్తమ్సుడ్స ణీ “స్మ పకటం రా న్‌ు! య్‌ మ్‌ | మే ; గట్‌. ళీ గ్ర / ర || (1 "1 1... న్‌... 108

శేదా, 0ఈ0 పదేళ్చ వయస్సులోనే రంగమెక్కిన 'సాత్విక అభినయ మూర్తి' వేదాంతం రాఘవయ్య, చింతా ఉదయం : 14-06-1919 వెంకటరామయ్య శివ్యరికంలో 'ఉవ'గా అస్తమయం : 19-10-1971] స్ర్రారంబమైన నట జీవితం మోహిని పాత్రతో ప్రాంతం : కూచిపూడి వన్నె కెక్కింది లీలావతి, చంద్రమతి, నీత మొదలయిన శోకపాత్రలు కూడా వేసి పేరు తెచ్చుకున్నాడు ఆ తర్వాత రాముడుగా కృష్ణుడుగా కూడా సమానమ్రైన ప్రశంసలు పొందాడు శిరస్సున పూర్ణ కుంభం పెట్టుకుని పళ్చింపై పాదాలుంచి తొణకక బెణకఠ తరంగం అభినయించటం 'రాఘవయ్యుతోనే మొద అయ్యింది సినిమా రంగానికి న్యత్య దర్శకుడిగా వెళ్టి - దర్శకుడిగా మారి 'దేవదాసు' లాంటి ఉత్తమ చిత్రాన్ని తీసిన 'భరత కళాప్రపూర్ణ వేదాంతం రాఘవయ్య 109

శేదా ఈ రొంయ1 భామాకలాపానికి ఒక ప్రకాస్తి- గొల్ల కలాపానికి 0 ౦ క్షా లీ బక ప్రశస్తి సంపాదించిన ప్రసిద్ధ నాట్యా

ఉదయం శ 16876 చార్చుడు

అస్తమయం : 1957

ప్రాంతం : మచిలీపట్టణం భామా కలాపంలో *“జడ' తెరమీద వేసి ప్రదర్శించి ప్రశంనలు పొందిన ముటి కూచిపూడి నాట్య పండితుడు పిరాపురం - నూజిపీడు - ఉయ్యూరు - చల్లవల్లి మొదలయిన నంన్థానాధీశుల మన్ననలు పొందాడు అనేకమంటి శిష్కులను తయారుచేశాడు కొడుకు జగన్నాధశర్మ రామయ్య వ్‌ళ్లే మొదలయిన ప్రముఖులు ఇతని శిష్యులే భామాకలాపంలోని పల్లవిని నాలురైదు గంటలు గతులు, జతులు, రీతులు, నంబో ధనలు, మారుస్తూ ప్రదర్శించి ప్రశంసలు పొందిన అద్భుత నాట్టమూర్తి కూచిపూడికి

సనన. రగనికిం

(స్తాం! నే యనం... స 110

చ జానీ జలిబిలి అరునవ్వు లొ్ధలయువాడు ” ఉదయం : 21-09-1896 అస్తమయం : 1968 అంటూ “పాదుకి నాటకంలో దశరథుడిగా ప్రాంతం :; గుంటూరుజిల్లా నటించి, ప్రేక్షకుల్లి కంట తడి పెట్టించిన అద్దంకి కలవకుర్రు శ్రీరామమూర్తి నంగీతానికి నవ్రూట్టయిన 'పారుపల్లొకి సంగీతంలో సవాథ్యాయుడు “కరుణ ఏవ ఏకోరస ' అన్న భవభూతి మాటలు 'అద్దంకి' విషయంలో సార్ధ్థకమయ్యాయని పెస్తుంది తెలుగు నాటకరంగాన కరుణరసానికి పట్టాబిషేకం చేసిన సంగీతజ్ఞుడైన నటుడు భావాన్ని - మాధుర్యాన్ని సరిగా మేళవించి విశిష్టమైన బాణీలో పద్యం పాడేవాడు 'హరిశ్చంద్రుడు' - 'బాహుకుడు' - చిత్ర నళీయంలో 'నలుడు' - ఉద్యగ విజయాల్లో “దర్శ్మరాజు' మొదలైన కరుణరస ప్రధానమైన పొత్రలకు జీవం పోనీన 'అద్దంకి' సినిమారంగంలోనూ గొప్పనటుడు గే | మ మనవలు, ' [111

తెలుగు రంగస్తల చరిత్రలో 'రాయబారరంి అ్బూరీ సై ౮ నాటకానికి విశేష ఖ్యాతి నార్జించిన మేటి ఉదయం : నటుడు జనబాహుళ్ళంలో 'అబ్బూరి'కి అస్తమయం : విపరీతమెస్తిన 'శ్రేజొ ఉండేది ప్రాంతం : కృష్ణాజిల్లా- పెవనుకూరు సంగీతానికి ఎక్కువ ప్రాముఖ్యతనిచ్చి తక్కువ అభినయంతో 'కృష్ణుడి' పాత్రను ప్రజలకు మరింత దగ్గరకు తీసుకెళ్ళిన నటుడు అబ్బూరి వరప్రసాదరావు. రామాంజనేయ యుద్ధంలో 'రాముడు' - వారిశ్ళంద్రియములో 'హరిశ్సంద్రుడు' - గయోపాఖ్యానంలో 'కృష్ణుడు' అబ్బూరి ప్రసిద్ధ నాటక పాత్రలు వ! శు మో ; 1 సజ! ॥ హ్‌ 1.1 జ 112

ఈం ర ట్‌ ఎనిమిదో ఏట రంగస్థలం పై 'రామదానుూ నాటకంతో అడుగుపెట్టి అరవయేళ్ళపాటు అనేక ఉదయం. ; 1901 నాటకాల్లో ప్రసిద్ధ నటులందరి నరనన అస్తమయం : 1975 నటించిన “పద్మశ్రీ ఈలపాట రఘురామయ్య ప్రాంతం ; గుంటూరుజిల్లా అసలు పేరు కల్యాణం వెంకట సుబ్బయ్య. సుద్ధపల్లి చూవుడు వేలును నాలుక కింద పెట్టి 'కలపాటితో వేణువును ఆలపించిన 'ఈల పొట' డా! నర్వేపల్లి - జవహర్‌లాల్‌ - రపంద్రనాథ టాగూర్‌ల ప్రశంసలంధిన 'ఆంధ్రా నైటింగేల్‌ పురుష పాత్రలేగాక 'చింతామణి' - “చిత్రాంగి”

• 'శకుంతల' పాత్రల్ని కూడ అద్భుతంగా పోషించిన రఘురామయ్య ఘన యోగాభ్యాసి 2 వేలకు పైగా నాటకాల్లోనూ, వంద సినిమాల్లోనూ నటించాడు 113

జల 'మాలపల్లి సజీవ నాటక ప్రకియకు ఆద్నుడు ఎఆర్‌, కృష్ణ ల్లి వ్రేక్రియకు అద్భు

• సూత్రధారుడు - అబ్బూరి రామకృష్ణారావు ఉదయం శి బలి శిష్యుడు అస్తమయం ; ప్రాంతం : కృష్ణాజిల్లా 18 దేశాలు పర్యటించి వివిద నాటక ప్రక్రియల్ని అధ్యయనం చేసిన నాటక పరిశోధకుడు లండన్‌ థియేటర్‌లో శిక్షణ పొందిన నటుడు నాటకాలకు వృత్తిపన్నుమినహాయింపుకు కృషి చేసి సాధించినవాడు చిత్తశుద్ధితో జీతాన్ని రంగస్థలానికి అంకితం చేసిన 'ఎ ఆర్‌' సంగీత
• నాటక అకాడమీ న్థాపసన కోసం పోరాడి సాధించాడు 'రిపర్టలి ద్వారా అనేకమంది నటుల్ని తీర్చిదిద్దిన నటకృష్ణుడు “ఎఆర్‌ కృష్ణ' (వు గ్గ న్‌ షల మ య్‌ ॥ ॥ టో | 114

కి 'ో యి “కోరి భజుంతున్‌ శ్రీరామున్‌ మధి నా రమణుని ముకుందున్‌ ” ఉదయం. : 1894 అస్తమయం ; 1935 అంటూ [11/౪/కంపెనీ విడుదల చేసిన మొదటి ప్రాంతం : కృష్ణాజిల్లా తెలుగు రికార్డుకు గాత్రాన్నిచ్చిన సంగీతజ్ఞుడు - నటుడు - కపిలవాయి రామనాథ శాస్త్రి పద్యపరనంలో సంగీత - సాహిత్కాల్షి చక్కగా సమ్మిళితం చేసి పాడేవాడు ఈ విధానమే తరువాత కాలంలో రంగస్థలం మీదా - సినిమా ప్రపంచంలోనూ ప్రసిద్ధమైంది తన అద్భుత కంరన్వరంతో 'పాదుకిలో రాముడు - 'తులాభారంిలో నారదుడు, కృష్ణుడు పాత్రలకు తనదంటూ ఓ బాణీని సృష్టించినవాడు 115

కార్తక ౯ “'మహాకవి' బిరుదాంచితుడు - గొప్ట సామాజిక ర్జు స్పృహగల రచయిత - నటుడు - పాత్రికేయుడు ఉదయం $ 286-041871 - ఉపాద్యాయుడు - సంఘ సంస్కర్త - కాళ్ళకూరి అస్తమయం : 27-06-1927 నారాయణరావు. ప్రాంతం ః పశ్చిమ గోదావరి - నుచ్చపురి 'యగభిడ్డ వుట్టాన మరునాడె మొదలు శుల్మము వలె లెక్కించు రాక్షనులారా | అంటూ 'వరవిక్రయం'లో వరకట్లాన్ని - “చచ్చి బతికిన వాడును సానికొంవను జొభ్చినవాడుతు. గ” అంటూ 'చింతామణి'లో వేశ్యావృత్తిని వ "సంన్థానములను శృశానంబులంజేయు బ్రాందిషాపులు మూతబడెడుగాక *” అంటూ 'మధుసేవలో మద్యపానాన్ని సాహిత్బమే ఆయుధంగా చీల్చి చెండాడిన కాళ్ళకూరి టం ః 0 -'!! చారం - + మవాగుం' న మదయ తలం న అనేవి తకాలం పట చిరంజీవే” ప. నం వ. ప్రతి రచనలోనూ వ్యవవోరిక భావ _ స. న జనం అణువణువునా దర్శనమిస్తుంటాయి 116

ళో తెలుగు నాటకరంగంలో ఓ మె ఉదయం : ఊపిరిపోసిన నటుడు - దర్శకుడు అస్తమయం ;

శ రైల్వేలో వనిచేన్తూనే '“రనన' నమాఖ్య స్థాపకుడిగా - అనేక నాటకాల్లో నటుడిగా, దర్శకుడిగా, ప్రయోక్తగా ప్రసిద్ధుడు వాచికాభనయంలో తనదంటూ ప్రతేక బాణీని సృష్టించుకుని అనేకమంది నేటితరం నటులకు మార్గదర్శకుడయ్యాడు ఆంధ్ర ఏశ్వ విద్యా లయం 'ఖఇయేటర్‌ ఆర్ట్‌ శాఖలో లెక్టరర్‌గా రంగాన చిరస్మరణీయుడు సినిమా రంగాన సృ్మరణీయుడు

(' అజా ; ఆజణ్సు 117

అడ క కొర్మరీవు కలిపి చూచెడి దృష్టి యొక్కటియె సుమ్ము ఉదయం :$ 13890 అస్తమయం :ః 03-05-1959 అన్న కొప్పరపు వెంకట సుబ్బారావు ఉత్తమ ప్రయోక్త ప్రాంతం ; గుంటూరుజల్లా- - సంగీత కళానాధకుడు - ప్రాచ్య పాశ్చాత్య ముప్పవరం నాటక రచనా విధ్యావేత్త - 'తెలుగు లిటిల్‌ ఖయేటర్‌' న్థాపకుడు అయిదేళ్ళ వయసు నుంచి తుదివరకూ 'కొష్టరపు" జీవితం ఏదో ఐధంగా తెలుగు నాటకరంగంతో ముడివడి వుంది తన తొలిరచనల్ని ఇంగ్లీషులో రాని ఐదేశాల్లో ప్రదర్శింపకేసినా స్వదేశానికి వచ్చాక తెలుగు నాటకరంగానికి 'కొష్టరపు' చేసిన సేవ అనన్య సామాన్యమైనటి 'న్థానం నరసింహారావును 'రోషనారాగా ఉత్తమ నటుడిగా తెలుగుదేశానికి పరిచయం చేసిన 'కొష్టరవు' - “నూర్జహాన్‌ - 'తారాశశాంకము"

• 'స్త్రీ సామాజ్యము' వంటి ప్రసిద్ధ నాటకాలను 118

దా, కొ ర్ర రే “సంభుం అనేది వెర్మి చేతులున్ల రాక్షని తనను అనునరించని వ్యక్తిని అజిచేన్తుంది ఉదయం. : 10-05-1922 ్టిర్రు తిరిగి తట్టుకుని నిలబడితే - అస్తమయం : 28-01-1986 ఆ నంధుమే అతని అనునరిన్తుంది” ప్రాంతం : కృష్ణాజిల్లా- మచిలీపట్నం అంటూ 'గుడ్డిలోకం' ద్వారా నంఘ స్వరూపాన్ని ఎక్స్‌-రే తీసి చక్కగా చూపిన నాటకరచయిత డాః కొర్రపాటి గంగాధరరావు. “లంబాడోళ్ళ రాందాసు' - 'బోధిశ్రి నవలా రచయిత కూడ 'నిజరూపాలు' అర్థిక సంబందాల విశ్లేషణకు అద్దం పడితే - 'భవబంధాలు' ఐహిక బంధ శృంఖలాల్ని తెంచుకోమంటాయి ఏ నాటిక ఇతివ్యత్తాన్ని పరిశీలించినా ఓ జీవిత సత్యం - యదార్థ సంఘటన - అనుసరించదగిన ఓ నీతి నూత్రం తప్టక గోచరిస్తాయి వేగవంతమైన కథాగమనం - చిన్నచిన్న సంభాషణలు - వోస్యపూరిత చమత్కార దోరణి 'తొర్రపాటి' ప్రత్యేకతలు 119

రో్భ(శనఆం తెలుగు నాటకరంగ వైభవ కేతనాన్ని అంతర్జాతీయ వేదిక మీద ఎగరేసిన ఆంధ్ర ఉదయం 2 13-03-1854 నాటకకర్త - కోలాచలం శ్రీనివాసరావు. అస్తమయం : 23-06-3919 ప్రాంతం : బళ్ళారి ప్రపంచ నాటక చరిత్ర (0181410 111910౧/01 118 *ంగ64) ఇంగ్లీషులో రాసి విశ్వవిఖ్యాతుడై సంచలనం సృష్టించిన కోలాచలం వృత్తిరీత్యా న్యాయవాది రచించిన ముష్టెకి పైగా నాటకాల్లో 'రామరాజు చరిత్రము - 'సునంటినీ పరిణజయము' విశేష ప్రచారంలోకొచ్చాయి “రామరాజు చరిత్రము' అనేక విమర్శలకు - వివాదాలకు లోనై 1918లో నిషేధానికి గురైన ప్పటికీ ఇంగ్లీషు - హిందీలోకి అనువధింపబడిి విశేష ఆదరణ పొందింది దీనికి ఇంత ప్రజాదరణ తెచ్చిపెట్టినవాడంు తాడ్‌వత్రి రాఘవాచార్యులు (బళ్లారి రాఘవ 120

గండి న కాకినాడ - యంగ్‌మెన్స్‌ హేపీ క్లబ్‌ నుంచి వచ్చిన గండికోట జోగినాధం సునిశిత హాస్యాన్ని

ఉదయం అందించిన వోస్య నటచక్రనర్తి

అస్తమయం :

ప్రాంతం : తూర్పుగోదావరి శిష్యుడైన “రేలంగి వెంకట్రామయ్య' నటన చూస్తే గురువు “గండికోట అర్ధమవుతాడు '“చబింతామణి'లో సుజ్జిసెట్టి - 'కంరాభరణంిలో సెట్టి 'కృష్ణల్‌లిలో బండబ్బాయ్‌ పాత్రలతో ప్రసిద్ధుడైన 'గండెకోటిది అనభ్యతకు - అశ్షిలతకు తావులేని వొస్యం

121

గరిక వరి రాజణారా ర్ట -ప్రదానమనృల్లి త్రతిబింజించని కళో వృర్ణం - ప్రజాసేవకే కళను వినియోగించాలి”

ఉదయం ; 1914

అస్తమయం : 08-09-1963 అని నమ్మి 'ప్రజామండభి'ి స్థాపించి = ఆ

ప్రాతం : సంస్థదర్శకుడిగా - నిర్వాహకుడిగా - నటుడిగా పనిచేసిన గరికిపొటిరాజారావు ప్రజా కళాకారుడు

• ప్రయోక్త - వృత్తిరీత్యా డాక్టర్‌ - ఉద్వేగ్గాన్ని కలిగించే నర్తకుడు - నిస్వార్ధ ప్రజాసేవకుడు 'హిట్లర్‌ వధ' నాటకంలో ఎర్ర నైనికుడిగా కత్తి
• సుత్తి నృత్యంతో హిట్లర్‌ను వథధించేవాడు 'పరివర్తనిలో ఫాక్టర్‌ యజమాని - 'భయం' లో ప్రాప్రయిటర్‌ - 'షాజవానోొలో జౌరంగజేబు
• 'అల్లూరి సీతారామరాజులో రూథర్‌ఫర్డ్‌గా నటించి ప్రజా ప్రశంసలను పొందడమే గాక ఎన్నో నాటకొలకు దర్శకత్వం వహించిన 'గరికిపాటి' - రాజమండ్రి 'రాఘవ కళానిలయ స్థాపకుడు సినిమారంగంలోనూ మంచి నటుడు, దర్శకుడు

” వ 122

గోరిందరాణోం దృత్తిలత్యా వైద్చుడు - క పరిశోధకుడు - రచయిత - మహానటుడు

నుశల్ళారొ ర్ట అయిన 'సుబ్బారావు' నటజీవితం కాలేజీలో 'మర్చంట్‌ ఆఫ్‌ వెనిన్‌' అనే ఇంగ్లీషు నాటకంతో

ఉదయం : 1895 ప్రారంభమైంది

అస్తమయం : 29-10-1959

ప్రాంతం ౩ గుంటూరు జిల్లా 'సాత్వికాఖనయా'నికి ఎక్కువ ప్రాధాన్యాన్సిచ్చిన వాడు లోకవ్యత్తాన్నెరిగి అభినయించిన నటుడు, 'లోకధర్సి' - 'నాట్యధర్శి' సూత్రాన్ని చక్కగా పాటించిన నటరాజు *'గోవిందరాజుల సుబ్బారావు" 'కన్యాశుల్కం'లో గిరీశం - 'ప్రతాపరుభ్రియం'” లో పిచ్చివాడు (యుగంధరుడు పాత్రల్లో జీవించి, నటించి అసమాన ఇ్యాతి నార్టించిన నటజీఐ “బొబ్బిలిలో హైదర్‌జంగ్‌ - బుస్సీ పాత్రల్ని అద్భుతంగా పోషించిన 'సుబ్బారావు' సినిమా రంగంలో కూడ బాగా రాణించాడు

అబ్బ . ఖీ 123

బాగ 1మాషణ ౦ ఐలనీకి కామెడీనిజోడించి ఏ కొత్తరకం విలన్‌ రూపానికి ప్రాణ ప్రతిష్ట చేసిన మహానటుడు ఉదయం : 19-03-1922 చుండి నాగభూషణం. అస్తమయం : 05-05-1995 ప్రాంతం : నెల్లూరుజిల్లా- దుష్టపాత్రల పద ప్రయోగంలో విరువు - ఉచ్చా అనకర్లపూడి రణ - అభినయం అన్ని విషయాల్లోనూ పాత్రలకు తనదంటూ జ ముద్రవేసిన 'నాగ భూషణం' ఆరు దశాబ్దాల పాటు రంగస్థలంలో అనుభవజ్ఞుడు, అభ్యుదయ భావాలు కలిగిన నాగభూషణం ప్రజా నాట్యమండలి చిరకాల సభ్యుడు ఐదువేలకు పైగా ప్రదర్శనలిచ్చి 'రక్తకన్నీరు' నాగభూషణంగా ప్రేక్షక హ్యదయాలపై చెరగని ముద్రవేసిన నటరత్స్షం 3560 సినిమూల్లో నటించాడు 124

డిం నుణ్యారావు హారి ప్రనాదరావు తర్వాత వారిశ్చంద్ర పాత్రను మక! య ఐస్తత ప్రచారంలోకి తీసుకొచ్చి కొత్త పుంతలు

ఉదయం. ః 1894 తొక్కినవాడు దేవరకొండ వెంకట సుబ్బారావు.

అస్తమయం : 07-01-1960

ప్రాంతం వ బందరు బాలనటుడిగా 'ఇండియన్‌ డ్రెమెటిక్‌ కంపెనీ' లో అడుగుపెట్టి నెమ్మదినెమ్మదిగా స్త్రీ పాత్రలు = ప్రధానమైన వషాలు వేస్తూ - ఆ నమాజు నిర్వహణ బాధ్యత చేవట్స్లి జీఐతాంతం నమాజాన్ని నాటకరంగ ఆదర్భాలతో - క్రమశిక్షణతో నడిపిన 'నటరాజూ - డిఐ అన్ని అంశాల్లోనూ రంగస్థల అముభవం అనేది జొంతగా మరెవ్వరిలోనూ కనిపించదు 'డిఐ' -తింధృరాజుగా నటించిన 'ఎంధ్యరాణొ నాటకం 1930-40 మవుధ్యకాలంలో తెలుగు నాటకరంగాన్ని పరిపాలించిందని చెప్పాలి ' భావానికి ప్రాధాన్యం ఇచ్చే 'డిఐ' *“గయో వాఖ్యానం' - 'నారంగధరి - 'నారాజూ నాటకాల్లో ముఖ్యపాత్రలు వోషించాడు

ఓ జే స... అట | 125

దొసకి ర ర్య 'సావత్రి' నాటకంలో నత్యవంతుడిగా -

. “సక్కుబాయి'లో కృష్ణుడిగా ప్రసిద్ధమైన దాసరి ఉదయం 5 కోటిరత్నం ప్రజలనాడి తెలిసిన నటీమణి అస్తమయం ॥ 'కోటిరత్సం' పోషించిన 'నారద' పొత్రకు ప్రాతం ౨ రెండువందల పైగా రజిత పతకాలు వచ్చాయి

బక స్త్రీ - పురుష పాత్రల్ని పోషించడమే కౌక నాటక సమాజాల్ని స్థాపించి విజయవంతంగా నిర్వహించడం గొవ్ప విషయం “ఉమా పరిణయం” - 'రామదాసుూ - 'కృష్ణలల' - 'కనకతార' నాటకాలు 'దాసరి' ప్రసిద్ధాలు 'నతీ నక్కుబాయి' నినిమా నిర్మించిన 'కోటిరత్షం' ఆంధ్రదేశంలో తొలి చలనచిత్ర స్తే నిర్మాత

౯జీ . స లా కు ,

| /

126

ఫీ లం కన్నడ నాటక ప్రభంజన కాలంలో తెలుగుభాష న్‌ నాటకరచనకు వనికిరాదనే భావం ఉదయం. : కార్తీకశుద్ధపకాదశి స్ట్రాలప్పృడు 'చిత్రనళతీయం'రాసి - ప్రదర్శించి 1853 ఆ అపవాదుని పోగొట్టిన 'ఆంధ్ర నాటక పితా అస్తమయం : 30-12-1912 మహుడు'. 'విషాద సారంగధరితో విశాలాంధ్ర వాంతం ౩ అనంతపురం - అంతటా ప్రసిద్దుడు ఛర్మపురి అగ్రహారం (నివాసం - బళ్ళారి) గాయకుడికి తంబుర ఎలాంటిదో రంగస్థలం మ్‌ద పద్యానికి సంగీతం అలాంటిదని నమ్మిన 'ధర్మవరానికి ఆందికాభినయుం కంటే వాదచికాభఖనయం మదే ఎక్కువ తద్ధ ఉచ్చారణ విధానంలోనూ రివోర్యల్య్‌ - వ్రదర్శన సమయాల్లో క్రమశిక్షణ వషయంలోనూ నేటి రంగన్థలానికి ఓ ఎన్‌సైక్తోపీడియా నాటకకర్తగా - దర్శకుడిగా - మహానటుడిగా లబ్ధ ప్రతిష్టుడై ఆధునిక తెలుగు నాటకథర్మాన్ని నాలుగు పాదాలా నడిపించిన చిరన్మ రణజీయుడు ధర్మవరం రామకృష్ణమాచార్యులు. 127

డ నొ ఏలూరు 'నావెల్‌ నాటక సమాజం'లో 133వ ణీ ఏట రంగస్థల ప్రవేశం చేసిన పసుపులేటి కన్నాంబ ఉదయం ; 1912 చక్కటి గాయని - అగ్రశ్రేణి నటీమణి అస్తమయం ః 07-05-1964 ప్రాంతం ;$ ఏలూరు “కృష్ణం భజరాధా' రికార్డుతో ఆంధ్రదేశాన్ని ఉర్రూత లూగించిన కన్నాంబ భక్తిరన ప్రధానమైన పాత్రల్షి ఎంత గొప్టగా పోషించేదో రౌద్ర - కరుణ రసాల్ని కూడ అంతే సమర్థ వంతంగా చింధించేది కన్నాంబ నటజీవితాన్ని తీర్చిదిద్దినవాడు ఆమె భర్త కడారు నాగ భూషణం “సతీ సావిత్రి - 'అనసూయి' - 'చంద్రమతి' ఒకటేమిటి ప్రతిపాత్రమూ అనన్య సామాన్యంగా జనరంజకంగా పోషించిన కన్నాంబ సినిమా రంగంలోనూ ప్రముఖ నటి ౧ 4 + న స్టో ఇ | 1 126

దొ రు బౌ రు హైకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తిగానూ - కొంత లీ కాలం గవర్షర్‌గానూ పనిచేసిన పాకాల వెంకట ఉదయం : 10-05-1901 రాజమన్నారు బహుముఖ ప్రజ్ఞాశాలి - కవి - అస్తమయం : 01-10-1979 పండితుడు - నాటక రచయిత - 'కళా పత్రికా ప్రాంతం : రాజమహేంద్రవరం గృల్ట్వాహాకుడు - కేంద్ర నంగిత నాటక అకాడమ్‌కి తొలి అధ్యక్షుడు తెలుగు విజ్ఞాన సర్వన్వ సమితి వ్యవన్థాపకుల్లో ముఖ్యుడు రూపక రచనకు బక స్థాయి తీసుకొచ్చిన “తప్పెవరిది బళ్ళారి రావువ ప్రదర్శనతో ప్రపంచస్థాయి రూపకాల జాబితాలో చేరింది 'శృతి తప్పిన దాగం' నవల - 'సర్దార్‌ పాపడు” నాటకం - 'ఏమి మగవాళ్ళు - 'దెయ్యాల లంక

• 'వైకుంరాచార్యులు' నాటికలు రాజమన్నార్‌ ప్రసిద్ధ రచనలు ఏం రాసినా అది ఒక 'జడ్డిమెంటొగా ప్రశంసలనందుకుంది (టీ ఆగి [౫ 129

శందొ న్యాయవాద వృత్తికి స్వస్తి చెప్టి నాటకరంగానికి అంకితమై।1964లో రాష్ట్రపతి అవార్డు పొందిన

ఉదయం : 20-01-1907 నటరత్షం బందా కనకలింగేశ్వరరావు

అస్తమయం : 03-12-1968

ప్రాంతం ; కృష్ణాజిల్లా- వలూరు నాటక కళాశాలను స్టాపించి నాటక

పాక _ ఆట; రంగానికీ సిద్ధేంద్ర కళాక్షేత్రాన్ని స్థాపించి కూచిపూడి నాట్యానికీ సేవచేసిన కళాజీవి 'బందా' రప్యన్‌ థియేటర్‌ను పరిశోదించి ఆ టెక్సిక్ష్‌ను బరతశాస్త్రానికి అనుసందానం చేసి నటనలో కొత్తపుంతలు తొక్కినవాడు వచనం - పద్యం కలగలిసి రెంటికీ తేడా కనుక్కోలేనట్లుగా వుండేది “బందా' వాచకం పాత్ర ప్రవేశం - ప్రవర్తన - నిష్క్రమణ - నడక

• ఠీవి మొదలైన అంశాల్లో ప్రత్యేక శ్రద్ద తీసుకునే నాడు సందర్భాన్ని బట్టి ఏ పద్యానికి ఎంత అవసరమో అంతే సంగీతం పాడేవాడు కృష్ణు
• బిల్వమంగళి - సారంగదర - భాహుక పాత్రలకు ప్రసిద్దుడు 130

లో చుంటూరు వన్స్‌ కంపెనీ నాటక సమాజ 4రిళరల్లి స్ట గి ప్రముఖుడైన బలిజేపల్లి లక్ష్మీకాంతం బహు ముఖ ఉదయం. : 23-12-1881 ప్రజ్ఞాశాలి - కవి - నటుడు - నాటకకర్త - అస్తమయం 2 30-06-1953 నంగీతనిథి - అవధాన వ్రక్రియలోనూ ప్రాంతం : గుంటూరుజిల్లా. అందెవేసిన చెయ్యి ఇటికంపాడు రంగస్థలం మీద కన్నడ - శహన - బేగడ - ఆనందభైరవి రాగాలను వ్యాప్తి చేసినవాడు బవభూతి 'ఉత్తర రామచరిత్రను స్వేచ్చాను వాదం చేశాడు తెలుగులో హరిశ్చంద్ర నాటకాలెన్ని వచ్చినా ఆనాటికీ - ఈనాటికీ అశేష ప్రజాదరణ వాందినటి - సుప్రసిద్ధమైైనద్‌ బలిజేపల్లి 'సత్మహరిశ్చంట్రీయమే' హరిశ్చంద్రుడు ఒక్కొ క్కటిగా అరిషడ్వర్గ్లాలైన కామ-క్రోధాదులను జయిస్తూ చివరకు బ్రహ్మపదం పొందడాన్ని హృద్యంగా - రసికజన వేద్యంగా - అనవధ్యంగా చిత్రించాడు స ఈ బం ॥ నే టు. స్‌ క్‌. / సట + గి" 131

8 రారు5ి విశాలమైన అతని కళ్ళలో చిన్న కదలిక నో ఇ చాలు...... ఆ కదలికలోని విషాదానికి ప్రేక్షకులు ఉదయం : 02-08-1580 క్రంట్రత్రడ్తి పెట్టేవారు అతను కళ్ళరిమి చూస్తే అస్తమయం : 02-04-1946 ఉలిక్కిపడేవారు తన కంచుకంరంతో ఆదునిక ప్రాంతం : బళ్ళారి నాటకరంగానికి విప్లవశంఖం పూరించిన

మహానటుడు తాడిపత్రిరాఘవాచార్యులు. తెలుగు నాటకరంగానికి కొత్త ఊపిరిపోసిన కళాజీవి మూఢాచారాల నిర్మూలనకు నాటకాన్ని ఆయుధంగా వాడుకున్న కళాస్రష్ట వృత్తిరీత్యా

న్యాయవాది - బహుభాషా పండితుడు విజయనగర పతనంలో'పరాన్‌ రుస్తుం పాత్ర " నాణక్యుడు - రామదాసు - శివాజీ - హిరణ్యకశిపుడు -_ యమధర్మరాజు పాత్రల పోషణతో భారతదేశంలోనూ, బథెల్లో - మేజ్టెత్‌

• హేమ్‌లెట్‌ - ఫ్టైలాక్ర పాత్రాభనయంతో విదేశాల్లోనూ విశేషమైన పేరు ప్రఖ్యాతలు

గడించిన *కళ్తా ప్రపూర్ణుడు' రాఘవ

'౨28లో ఇంగ్లాండు వెజ్టినప్పడు ప్రపంచ ణా పఖ్ళాత నాటకకర్త జార్ట్‌ బెర్జార్డ్‌ షా రాఘవతో స 'మీ దురదృష్టం కొద్దీ భారతదేశంలో పుట్టారు _ యు గౌనీ అదే ఇక్కడ పుట్టి వుంటే షేక్స్‌సియర్‌ శా _ అంతటి వారయ్యేవారు' అన్నాడట రాఘవ

ఇ | ు!! కళా వైభవానికి ఇంతకన్నా 'రివార్త్‌'

జ్ఞ ఇ స్స వ ఇంకేముంటుంది]

ఘట

క్‌ కు” న

132

ళో మసాల కృష్తుడి' బెల్లయొండ మ్ముడిగా ప్రసిద్ధుడైన బెల్లంకొండ | ఉదయం : 1902 " ఏద్చారావు వృత్తిరీత్యా న్యాయవాది అస్తమయం : 21-11-1952 1౦౦లో నరనరావుపేటలో స్థాపించిన ప్రాంతం గుంటూరు జిల్లా. 'విక్టోరియా మెమోరియల్‌ ఖయెట్రికల్‌కంపెనీ' కారెంపూ లో ముఖ్యుడైన 'బెల్లంకొండ” ఆంధ్రదేశంలో మచముూండాలూది కృత్హారావ్తు తర్చాత ఆంత స్థాయిలో కృమ్ణుడి పాత్రను త్రనిద్దం చేశాడు భార్‌ విగ్రహం - ద్యఢకాయుడు కాకవోయి నప్పటికీ తెల్లవారురూము వరకూ వందల కొట్టించుకున్న 'టెల్లంకొండ' వద్యవరనా ఐధానంలో తనదైన బాణీలో జనరంజకంగా 1690641003 చేసి అలుపెరుగని నటయోధుడు త శక పంల ' శ న నత... వనం త 133

ఓటి తెలుగునాట 'వోస్యబ్రహ్మ'గా ప్రసిద్ధుడు - మిల ప్రహసనన రచనలో సిద్ధహస్తుడు - నాటక ఉదయం ? 28-04-1897 అనుపాదకర్త - వ్యాసాలు, వాక్టమత్సతుల అస్తమయం ; 26-08-1958 రచయిత - నటుడు భమిడిపాటి కామశ్వరరావు. ప్రాంతం ; పశ్చిమ గోదావరి- ఆకివీడు నలభఖైకిపైగా నాటకాలు రాసి ప్రహసన రచనను ఉఉద్యమంగా సాగించి ఓ సాహిత్య ప్రక్రియగా ప్రహననాలకు ప్రత్యేక న్థానం కల్చించాడు 'అంధ్ర నాటక పద్యపరనం ర్రంథ రచయిత “బాగు - బాగు' - “ఎప్పడూ ఇంతే' - 'కచట తపలు' - ప్రసిద్ధ నాటక కృతులు 'శానయ్య' - 'మాలోకం' - 'పర్వతాలు' - 'పానకాలు' - 'శరగోపం' పాత్రలు తెలుగు నాటకరంగంలో శాశ్వతత్వాన్ని సంపాదించుకున్నాయి 134

రొ థీ ర్‌ దీ తెనాలి 'రామవిలాస సభొ నమాజం నుంచి ల వచ్చిన మాధవపెద్ది వెంకట్రామయ్య $ 1891 4 న్‌ ఉదయం నొత్తికాబినయా'నికి ప్రాముఖ్యతనిచ్చి విశిష్ట అస్తమయం : 1960 రీతిలో పద్యపరనం నంగీతంతో చేసేవాడు ప్రాంతం : గుంటూరుజిల్లా. ,ద్రుర్త్రోదన' పాత్రకు పెట్టినది పేరు బ్రాహ్మణ కోడూరు “బొభ్జిలిలో రంగారాయుడు । 'రోషనారిలో శివాజీ - 'ప్రతాప రుబ్రీయం'లో విద్యానాథుడు -_ 'చిత్రనజీయం'లో నలుడు - పాత్రలకు ప్రాణ ప్రతిష్ట చేసి హుందాగా 'నభూతో నభవిస్యతి' అనిపించేలా నటించిన మేటి నటుడు “'చునోధర్మ్శ్మ' అబినయం 'మాదవపెట్టి' ప్రత్యేకత భల! ర తలే అ 135

కుంజీలూలు కృర్యరొర్ర్‌ రసనవంతమైన రాగాలాపన - చక్కని భావ ప్రకటన - నుస్పష్టమైన ఉచ్చారణ వెరసి ఉదయం : మూర్తికట్టిన నటశేఖరుడు ముంజులూరు అస్తమయం : కృష్ణారావు ప్రాంతం : త్రతావరుద్రీయంంలో విచ్చివాని (యుగందరుడు పాత్రపోషణకు ఆ నాటకకర్త వేదం వెంకటరాయశాస్త్రినే మైమరపింపచేసిన ప్రజ్ఞాశాలి శ్రీకృష్ణుడిగా - రసపుత్ర విజయంలో రాకూరు దుర్గాదాసుగా - మృళ్ళకటికంలో శర్విలకుడిగా ఎలక్షణమైన నటన ప్రదర్శించి తనదైన బాజీని స్థాపించిన నటుడు నాటక ప్రదర్శనలో అభిరుచి అభినివేశం అత్యధికం నటులను ఎందరినో తీర్చిదిద్దాడు ఆకర్షణీయమైన విగ్రహంతో సామాజకులను ఆకట్టుకునేవాడు విశ్వనాథ తెలఅచి రాజు నాలు? నవలలో 'నారథి' పాత్రకు మూలం ,. శ స '. ముంజులూరి అని చెప్పకుంటారు ాాం | 136

త్రి వా స రుల్చీపి జన్గరాణో శ్రీ సాఠూారిగా నాప్రనిద్ధుడైన ముప్పిడి జర్ధరాజ / అపూర్వమైన మృదువైన గాత్రధర్మం గల ఉదయం :; నటుడు అస్తమయం : ప్రాంతం : రాజమండ్రి కరుణరస ప్రధానమైన పాఠశ్రల్లో మనోహరంగా జీఏంచిన 'జగ్గరాజు) గొప్ప గాయకుడు కాకపోయినా పాత్రోచితంగా భావయుక్తంగా పాడి రక్తి కట్టించిన నటుడు స్తిగా 'న్ఫానం' నటనలో జాణతనం కనిపిస్తే - 'జగ్గరాజు అభినయంలో ముగ్ధత్వం ఎక్కువగా ప్రస్కుటమయ్యేది 'నత్యభామ' వంటి నాయికా పాత్రల్లో కన్నా 'చంద్రమతి' - 'యశోదొ - 'దమయంతి' - 'రత్తాంగి' వంటి పాత్రల్లో అద్బుతంగా నటించి కరుణను కురిపించేవాడు న. స 137

యదరలి గుంటూరు 'ఎమెచ్చూర్‌ డ్రెమెటిక్‌ క్లబొతో రి నటజీవితానికి నాందీవాక్యం పలికి మోతేవారి ఉదయం : 1888 కంపెనీలో మేనేజరై నాటకరంగంలో క్రమ అస్తమయం ; 1939 శిక్షణకు మారుపేరైన యడవల్లి సూర్య నారాయణ ప్రాంతం ౩ గుంటూరు హరిప్రనాదరావు ఒరవడిలో ప్రయాణం చేసిన గొప్ప నటుడు శాకుంతలం నాటకంలో అవసరమైన చోట తెలుగు పద్యాలేకాక సంస్కృత శ్లోకాలు కూడ రమ్మంగా పాడేవాడు దైనందిన జీవితంలో కూడ రాజసము - ఠీవి ఉట్టిపడే స్పురద్రూపి 'యడవల్లి దుష్యంతుడు - అర్జునుడు - దుర్చోదనుడు - సారంగదరుడు - నలుడు ఇలాపోషించిన ప్రతి పాత్రలోనూ జీఏంచి ప్రేక్షకుల్ని మెప్పించిన మేటినటుడు ఉప్పలూరి సంజీవరావు సరసన యడవల్లి నటించిన 'నావిత్రి నాటకం చూడ్డానికి ప్రేక్షకులు టెలిగ్రాముల ద్వారా సీట్లు యు. రిజర్వ్‌ చేసుకొనేవారట! శ వ్‌ శే లీ క షం త్నో ల సీ, 138

నాగ య్య జక నటుడు నటించిన భక్తి చిత్రాలను చూసి ఓ బాలుడు బాలయోగిగా మారి ప్రసిద్దుడయితే ఉదయం : 28-03-1904 - అంతకన్నా ఆ నటుడికి కావాల్సిందే అస్తమయం : 30-12-1973 ముంటుంది? అటువంటి నటనా కౌశలంతో ప్రాంతం 2 గుంటూరు జల్లా - కళామతల్లిని పులకింపజేసిన అద్భుతనటుడు రేపలై చిత్తూరు వుప్పల దడియం నాగయ్య, ుత్తూరు పేరపిక్లె

• కంచినయన పిళ్లై - కుంభకోణం విశ్వనాధ అయ్యర్‌ల వద్ద సంగీతం నేర్చకున్న నాగయ్యకు

సంగీతమంటే ప్రాణం బళ్ళారి రాఘవ లాంటి మహానటులతో కలిసి ఎన్నో నాటకాలు వేనిన నాగయ్యకు తిరువాన్కూరు మహారాజు పాదపూజ చేసి “అబినవ త్సాగరాజు బిరుదుతో సన్మానిస్తే - వ్రైనూరు నంస్థానాథీశుడు తన రాజు ప్రాసాదంలో సన్మానించి వెండిపక్టెంలో 10! బంగారు కాసులు బహూకరించాడు అలాగే దేశోద్ధారక కాశీనాధుని నాగేశ్వరరావుచే బంగారు పతకంతో 'రంగభూషణ' బిరుదుతో సన్మానింపబడిన నాగయ్య గొప్ప దేశభక్తుడు త ఎన్నోనార్లు లాఠీఛార్ట్‌లు - జైళ్ళ చవిచూశాడు స్ట లా 2 200 తెలుగు, కన్నడ, మళయాళ. హింటీి మం న త “చిత్రాలూ - 160 తమిళ చిత్రాలలో నటించి యో శ లక్షలార్దించినా - అవసానదశలో కటిక న (2; దారిద్య్రం చవి చూసిన నాగయ్య కాంస్య స మే దిగ్రవోన్ని మద్రాను పానగల్‌ పార్కులో ప్రతిష్టించి ఆయన మిత్రులు జోవోర్లు

139

రేక్షళారి గగ్గయ్యి “ిక్కారమున్‌ సైతునా _ గ్‌ కుటిల ఉనథిక్కారమున్‌ సైతునా 7” ఉదయం. : 15-05-1895 అస్తమయం : 30-12-1955 అంటూ ప్రళయ ప్రభంజన లాంటి కంరంతో ప్రాంతం నే గుంటూరు జిల్లా = కయ, వేమూరు రంసుడి'గా కళ్ళురిమి ప్రేక్షకుల్ని భయభ్రాంతుల్ని చేసి జన సామాన్యానికి దగ్గరైన నటుడు వేమూరి నాటకానికి రావాలంటే భయవడేవారట వస్తాపహర్రల్వంల్రః శిశుపాలుడు - 'పవాద' లో బె న వం కృష్ణలీలలు కంనుడు - వాత్రలో జీవిం యు గంగి విగ్రహం అరల మామూలుగా వున్నా రంగన్హలం మ్‌ద రి ర ఫభయంకర్రు డుగా కా = అక్షకుల్ని 140

నా నం రంగస్థలం మీద మూడువేలసార్లకు ఫైగా స్త్రీ థి పాత్రల్లో నటించి ఆంధ్రదేశాన్ని తన అసమాన ఉదయం : 23-09-1902 నటనా కౌశలంతో మెప్పించి నాటకరంగాన అస్తమయం : 21-02-1971 శ్ర స్థానాన్ని సుస్థిరం చేసుకున్న నటరత్నం బాపట్ల తెనాలివారి శ్రీకృష్ణా హిందూ దియేటర్‌లో రంగ వ్రవేశం చేనిన 'స్థానం' మాధవపెట్టి వెంకట్రామయ్య నరనన 'కొప్పరపువారి?, 'రోషనారితో ప్రసిద్ధుడయ్యాడు సాంఘిక - పౌరాణిక - చారిత్రక నాటకాల్లో సత్యభామ = చంతామణి - మదురవాణి - శకుంతల - చంద్రమతి - మీరాబాయి - ఒకటేమిటి? 'న్ధానం' వెయ్యని స్త్రీపాత్ర తెలుగు నాటకరంగంలో లేదేమో! దాదాపు నాలుగు దశాబ్దాలపాటు స్త్రీ పాత్రల ద్వారొ రంగన్గలాన్ని కదిపి - కుదిపిన నటయోధుడు - పద్మశ్రీ బిరుదును పొందిన యానాం నన ౯౯ భారతీయ నటుడు 'స్థానం 141

ణే ర్‌ చిలకలపూడి సీతారామాంజనేయులు తన పాత్ర సియిస్‌,ఆ * దారణతో విచిత్రగాత్రంతోసి యస్‌ ఆర్‌ గా మారి ఉదయం ; 12-7-1907 అటు నాటక రంగంలో ఇటు చిత్రసీమలో అస్తమయం : 08-10-1963 సాటిలేని మేటి అయ్యాడు ప్రాంతం :; గుంటూరు బిల్లా- పొన్నూరు ముక్కుతో మాట్లాడినా (నాట్రి ముక్కోటి ఆంద్రులను మైమరపించిన సి యన్‌ ఆర్‌ పద్యం అయినా వచనం అయినా ప్రత్యేకంగా పలికాడు - నట్రనల్రా మలిచాడు కథానాయకుడు 'కృష్ణుడిగా ఎంత ప్రసిద్ధుడో శకునిగానూ అంత్తే ప్రశంసలు పొందాడు విలన్‌గా పేరెంత్ర వచ్చిందో “మైడియర్‌ తుల శమ్మత్తా' అని పిలిచిన విదూషకుడ్చిగా అంత్ర పేరూ వచ్చింది 'షైలాక్‌' పాత్రత్రో నాటకరంగంలో అడుగుపెట్టి రామదాసుగా _ తుకౌరాంగ్రా _ కృష్ణుడుగా అవతరించిన సియన్‌ ఆర్‌ అన్ని తరసా వ్ర్యై నా న్‌ వతో ప్రేక్షక్సల్య అలరించి్య మవానట్రుడ్త తో ప 142

భాష ల అబినవ హరిశ్చంద్రుడిగా పేరు తె ప హారిర్రసాదీరార్రి ్రంద్రుడిగాపేరు తెచ్చుకుస్నహరి ప్రసాదరావు పుట్టింది కృష్ణాజుల్లా అయినా ఉదయం ; ఉద్యోగం చేసిందీ - ప్రసిద్ధ నాటక కళాకారుడ స్త్రమయం యింటీ గుంటూరులోనే ప్రాంతం : గుంటూరు (జన్మస్థలం: కృష్ణాజిల్లా) బలిజేవల్లి లక్ష్మీకాంతం రచించిన 'సత్యహరిశ్చంద్ర నాటకంలో ఆంధ్రదేశంలోనే మొదటినారిగా 'హరిశ్చంద్ర పాత్ర థరించి - నాటకంలో పధ్య పరనా విధానానికి తనదంటూ పీ ముద్రవేసిన మార్గదర్శి నారంగదర - నక్షత్రక - దుర్యోధన = దుష్కంత పాత్రల్ని అనన్కసామాన్యంగా రక్తి కట్టించిన హరిప్రసాదరావు జీవితాన్ని రంగస్థలానికి అంకితం చేశాడు 'ధర్మవరం' వారి నాటకాల్లి కోస్తా జల్లాలకు తీసుకొచ్చి ప్రచారం చేనిన అద్యుడు 'ఆంధ్ర నట పితామహ' బిరుదాంచితుడు [| ల ( యా న్య ॥ ప్రే సం మ టపా ల క 143

॥ దేశ లాగానే పత్రికా న్వాతంత్త్ర సాధన కోంరాణో న్వాతంత్రంలాగాని పర్రిఠాన్వా కూడ పవిత్ర కర్తవ్యంగా బావించి, విశ్వసించి ఉదయం ;$ 1899 ప్రచారం చేసిన పాత్రికేయుడు - తెలుగువారు అస్తమయం :ః 1965 గర్వించదగిన మేధావి - కోటంరాజురామారావు. ప్రాంతం లే ఈ తెలుగువాడి శతజయంతి ఉత్సవాలు ఉత్తరప్రదేశ్‌ రాజధాని లక్షోలో జరుగుతున్నాయి లక్టోలో ఈయన నివసించిన ఏీథికీ - దగ్గర్లోని పార్కుకీ - యుపి ప్రెన్‌క్లబ్‌కీ కోటంరాజు పేరు పెట్టారు “నేషనల్‌ హెరాల్డ్‌ నంపాదకీయాలు రాజ ద్రోవోన్ని ప్రోళ్సహాస్తున్నాయని బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వం 'కోటింరాజూని వైలుకి పంపింది పత్రికారంగం మీది ఆంక్షలను - నిర్ణంధాలను వ్యతిరేకించిన రాజ్యసభ సబ్యుడు 1580లోనే స్వతంత్ర భారతావనికి పైన్‌ కౌన్సిల్‌ ఆవశ్చకతను నినదించిన దీశాలి ఆత్మాభిమానం కారణంగా ముప్పైమూడు పత్రికల్లో పనిచేసిన మాన యా దనుడు పాత్రికేయులకు స్మరణియుడు ర ప వజ ప్‌ ళా షం టు (1 చట య జె క స్తో 1144

ఉదయం ౩ 23-01-1896 తె ప్రాధాన్యతనిచ్చి లియని పాత్రికేయుడు ఖాసొ సుబ్బారావు. అస్తమయం : 16-06-1961 టె తం ౩ నెల్లూరు జిల్లా “డా సర్వేపల్లి శిమ్మడైన ఖానా” నిశితమైన ఐమర్మాద్యప్రి గల పత్రికా సంపాదకుడే కాదు

• న్వాతంత్ర్ర నసమురయోధుడు కూడ "ఇండియన్‌ ఫైనాన్స్‌ పత్రికతో ప్రారంభమైంది “ఆంధ్రప్రథ' దినపత్రికకు తొలి సంపాదకుడు ప్రకాశం పంతులు న్థాపించిన “న్వరాజ్వ" పత్రికలో సంపాదకీయ రచయితగా వనిచేసి 'నవ్వతంత్ర' పేరుతో ఇంగ్లిషు - తెలుగా వారపత్రికల్సి స్టాపించాడు నంపాదకీయాలూ _ మైడలైట్‌ వ్యాఖ్యానాలూ ఐశేష ప్రజడొదరణ వాందాయి ఉప్పు నత్వార్రహంలోగూ - జాతీయ ఉద్యమాల లోనూ పాల్గొని జైలుశిక్ష అనుభవించిన ఖూనా ౫ యె లాకు ౩లుగు పత్రికొ రంగెగో చిరవ్యరణీయుడు లే లా జానీ - శ శ గ్‌ (2 వ్‌ న ం

స న

న్‌ |

జ |

వ.

145

గాీ సల “వందేమాతయమనగానే వచ్చితీరు ఎవని పేరు? గో నయోజనవిద్ద అనగానే వళ్చితీరు ఎవరిపీరు? ఉదయం. : 14-09-1683 అరగని తరగని వొడవని అక్షరదానంబెవరిది? అస్తమయం : 29-02-1960 వయోవ్చద్ధుడగు యువకుడు-వాన్తన జీవిత ప్రాంతం ; కర్నూలు మతనిది '

వారి నర్జోత్తముడాతడు - ఆంధ్రులవాలిటి

దేవుడు”

-_ కాళోజీ స్వాతంత్ర సమరయోధుడు - పత్రికా సంపా దకుడు - రచయిత - గ్రంథాలయ ఉధ్యమకర్త

• అయిన గాడిచెర్ల హరిసర్వోత్తమ రావు స్వతంత్ర

పోరాటంలో బైలుకెజ్చిన తొలి రాజకీయఖైటీ వందేమాతరం బాడ్జీ ధరించి కాలేజీ జీవితం నుంచి - ప్రభుత్వ ఉద్యోగ పరిది నుంచి బహి పష్కృతుడయ్యాడు 'స్వరాజ్య' పత్రిక స్థాపించి తెల్లవారి దౌర్టన్యాలను ఎండగట్టి'ఐపరీత బుద్ది సంపాదకీయంతో ప్రభుత్వ ఆగ్రహానికి గురై రాజద్రోహ నేరం అబియోగం మీద మూడేళ్టే వాటు భయంకరమైన జైలుశిక్ష అనుభ

వించాడు ౧. జ న / హోమ్‌ల్‌గ కార్యదర్శిగా - న్వరాజ్యపార్దీ “అఆ మో కార్యకర్తగా - పొందుస్తానీ సేవాదళ్‌ | కు / సువస్తావకుల్లో ముఖ్యడిగా - రాష్ట్రమంతా షి. పర్యటించి స్వాతంత్త్ర సమర నినాదంతో ప్రజల్ని బ్‌ో ఉత్తేజితుల్ని చేసి 'గాడిచెర్ల ఉత్తమ వఏద్యా ( బోదకుడు వయోజన విద్యకు కులపతి లా 1928లో దత్తమండలాన్ని 'రాయలసీమగా | నామకరణం చేసినవాడు 146

దే శో దొరక క్షరం కానిది 'అక్షరం' ఆ అక్షయ అక్షరాలకి ఖి పట్టిన నీరాజనమే తొలి తెలుగు వార్తాపత్రిక ఉదయం : 1862 'ఆంధ్రపత్రిక' అస్తమయం : 1938 ప్రాంతం ; కృష్ణాజిల్లా- తొలి పత్రికా స్థాపనతో తెలుగు పత్రికారంగంలో ఎలకుర్రు చిరన్యరజీయుడు కాశీనాధుని నాగేశ్వరరావు పంతులు. దేశోద్ధారక బిరుదాంచితుడు “ఆంధ్ర వాజ్యయ' కృతికర్త తెలుగు గడ్డమీద పత్రికా పతాకాన్ని ఎగరేసి 'ఆంధ్రపత్రిక' దినపత్రిక - వారపత్రిక - 'భారతి' మాసపత్రికల ద్వారా స్వాతంత్ర సమరోత్ష్సవ చైతన్యానికీ - తెలుగు సాహిత్య పునరుజ్జీ వనానికీ పాటుపడ్డ కృషీవలుడు 'ఆంధ్రపత్రిక'నీ - 'అమృ్మతాంజనా'న్నీ ఆంధ్రుల జీవితంలో ఓ భాగంగా చేసిన అమరమూర్తి పీ ర్‌ ఓ ళో రే 1 147

బార్లీ “వాస్తవమ్ము నార్లవారి మాట - ఉ్రి శవయుగాల బాట నార్గమాట-” ఉదయం : 01-12-1908 అస్తమయం :$ 16-02-1985 అంటూ ఆటవెలదిలో సమకాలీన సమాజాన్ని ప్రాంతం : కృష్ణాజల్లా- కవుతరం ప్రతిబంబించిన ప్రసిద్ద పాత్రికేయుడు - ప్రగాఢ (జన్మస్థలం -జబలీపూర ప్ర్వబ్భావాది. - భావ ఐథ్లవాపేక్షి - నార్ల వెంకటేశ్వరరావు. ఉప్ప సత్యాగ్రహంలోనూ - బ్రిటిష్‌ వ్యతిరేక హింనాయుత ఉద్యమంలోనూ పాల్త్లాని దానికి స్వస్తిచెప్పి పత్రికారంగంలో ప్రవేశించిన “నార్ల

• కృష్ణాపత్రిక - జనవాణి - ప్రజామిత్ర - స్వరాజ్య పత్రికల్లో పనిచేసి $954:2లో ఆంధ్రప్రభ దిన పత్రికకు సంపాదకుడయ్యాడు పతాక శీర్షికలు పెట్టడం - వార్తల్ని జనరంజక మైన భాషలో అందించడం - పేజీల్ని ఆకర్షణీ యంగా మలచడం - 'నార్ల ప్రత్యేకతలు తెలుగు నాట వార్హాపత్రికల్ని ప్రజలకు దగ్గరగా తెచ్చిన 'నార్లో రాజ్యసభలోనూ. - అనేక నాహిత్య - క్‌ స షు. విజ్ఞాన కమిటీల్లోనూ సభ్యుడు మంచి పుస్తక ల. 12 ల్‌ ప ప్రియుడు ణ్‌ జనత. సు 148

॥ ప్రముఖ పాత్రికే, - రఎట్నూ తి ప్రముఖ పాత్రికేయుడు - జాతీయోద్యమవాటి

• ఆధ్యాత్మిక తేజోమూర్తి అయిన ముట్నూరి ఉదయం :; 1879 కృష్ణారావు బ్రహ్మ సమాజన్థాపకుడైన రఘుపతి అస్తమయం : 1946 వెంకటరత్నం నాయుడి శిష్యుడు అయినా ప్రాంతం : మచిలీపట్నం బ్రహ్మమతాన్ని అవలంబించలేదు 19౫6లో కృష్ణాపత్రిక ప్రధాన సంపాదకుడిగా 'ముట్టూరి' భావాలు స్వేచ్చా వివాంగాలై న్వాతంత్ర్ష్ర ఉద్యమానికి ఊపిరిపోశాయి ఆ కారణంగానే ప్రభుత్వ జత్తిడితో సంపాదకత్వ | బాధ్యతల్లుంచి తప్పించింది కృష్ణాజిల్లా సంఘం తరువాత కాలంలో కృష్ణాపత్రిక వూర్తిగా | 'ముట్నూరి' యాజమాన్యంలోకొచ్చింది స్వరాజ్యం పట్ల అంధ్రులకు ఉత్తజం కలిగించడం
• సంఘ సంస్కరణ - స్వదేశీ ప్రత ప్రచారం - నిర్వంద్వంగా అవినీతి ఖండన - వటన్నిటెనీ తన రాతలతో ముందుకు తీనుకెళజ్ళిన 'ముట్ట్లూరి' ఎన్నో పరువునష్టం దావాలను ఎదుర్కొన్న పాత్రికేయుడు వ మ అప్పట్లో 'ముట్టూరి' ఆఫీసు 'భువన విజయాన్నో ॥. చి | శ మరిపించేదట! త 4 యా హం 149

రారా, తెలుగు సాహిత్యానికి సక్రమమార్గాన్ని నిడ్డే శించినఏ్‌ - సాహిత్య విమర్శకు గుండె ఉదయం : 1922, బలాన్నిచ్చిన రెండక్షరాలు -రారా అస్తమయం :; 1988 ప్రాంతం :$ కడప 'సంవేదని వ్యాసాల ద్వారా సాహిత్య లోపాల్లి సహేతుకంగా - నిష్టాక్షికంగా 'చెరిగిన సాహిత్య పోరాట యోదుడు రాచమల్లు రామావంద్రారెడ్డి, సూటిగా -స్పష్టంగా - కటువుగా - సామాజిక నృవాతో - నిజాయితీతో - వ్యక్షిగత రాగద్వేషాలకు అతీతంగా తెలుగు సాహిత్మంలో శాస్త్రీయ విమర్శకు మార్గం వేసిన స్రష్ట బ్ర లౌక్యం - రాజకీయం తెలీని పసిపైల్రాడ్తి హ్‌! మనస్తత్వం రారాటి రారా 'అనువాద సమస్యలు' గ్రంథం తెలుగు పత్రికా రంగానికి మార్గదర్శిగా నిలిచ్చింబ్ర “అలసిన గుండెలు' సంపుటి ఈయన కథా సంవిధానాన్ని ప్రతిబింబిస్తూ రాయలన్సీమ్షు జనజీవితాన్ని ఆవిష్కరిస్తున్తది మే స... గై లం యం న న నయ 150

ఈ దీ గ్‌ టు “మొలక లేతదనము తలిరుల నవకంబు నీ మొర్దసోరదనము వూవు తావి ఉదయం ; 15-12-1883 తేనె తీయదనము తెన్లునకే కాక అస్తమయం :; 07-07-1951 వరువ నంన్వృతాక భావకేది...”” ప్రాంతం ? శ్రీకాకుళం - అజ్జాడ అన్న 'హరికథా పితామసహుడు' - అజ్ఞాడ ఆదిభట్ట నారాయణదాను నంగీత సాపొత్యాలలో పండిపోయిన ఆట - పాట - మాటల 'మటి' బహు భాషా పండితుడు - కవి - గాయకుడు = వారికథా రచయిత - నర్తకుడు - ఐజయనగర నంస్థాన సంగీత కళాశాల తొలి ప్రధాన అధ్యాపకుడు - ఒమర్‌ ఖయ్యాం రుబాయత్‌లను తెనిగించిన అనువాదకర్త “రుక్షిజీ కళ్ళాణము' - 'హరిశ్చంద్రోపాఖ్యానము'”

• “గజేంద్ర మోక్షము” - “ప్రహ్లాద చరిత్ర - 'నాఐత్రీ చరిత్రము' - 'శారమ్మ పెండ్లి మొదలైన యక్షగాన కథలు 'అజ్జాడ' విరచిత హరికథలు ౫. న. ] ఓ ఓ | ఇ | . ల | శ | స 1 151

లి రఠ*ీరి “పట్టుమని పదిమంది పొట్ట్‌ శ్రీరాములు వంటి ఉదయం : 1901 మవోవ్ట వుంటే భారతదేశానికి అస్తమయం ; 15-12-1952 ఒక్క, నంవత్ణరంలో స్వాతంత్రం తెచ్చి (జన్మస్థలం - మద్రాసు) అన్నాడట గాంథీ పొట్టి శ్రీరాములు నిస్వార్ధ త్యాగ నిరతిని మెచ్చుకుంటూ మద్రాను ప్రభుత్వం ఆంధ్ర ప్రాంతం మ్‌ద ప్రదర్శిస్తున్న సవతి ప్రేమను భరించలేక ప్రత్యేక రాత్ర్రవే. తెలుగు వ్రజల నవున్యలకు పరిష్కారమని నమ్మి 57 రోజుల నిరాహార దీక్షతో ఆత్మార్దణం చేసి మనకు ప్రత్యేక ఆంధ్ర రాష్ట్రాన్ని సంపాదించి పెట్టిన పొట్టి శ్రీరాములు అమరజీవి తెలుగుజాతి చరిత్రలో చిరంజీవి నిస్వార్ధజీవి - త్యాగదనుడు అయిన పొట్టి శ్రీరాములు అతి నిరాడంబరుడు (శాళా, 152

ఆం ట్రుకనరి దేశభక్త - దేశసేవ అనేవి ఈనాటి రాజకీయ కుల పడికట్టు పదాలై విలువా గౌరవం ఉదయం : 23-08-1872 కోల్హోతున్నప్పుడు . ఒకనాడు యావద్య్ధారతాన్న్‌ అస్తమయం ? 20-05-1957 తన సింహనాదంతో ఉత్తేజితం చేసి - దేశభక్తితే ప్రాంతం. 2 గుంటూరు బిల్లా- పర్యాయపదంగా మారి ప్రపంచానికే ప్రకాశమై పసుపర్తి గ్రామం నిలిచినవాడు ఆంధ్రకేసరి టంగుటూరి ప్రకాశం పంతులు, ప్రముఖ న్సాయవాదిగా తన సనంపాదనంతా దేశమూత న్వాతంత్ర్యం కోనం వెదజల్లిన త్యాగమూర్తి సైమన్‌ కమ్‌షన్‌ మద్రాను వచ్చినప్పుడు ఆవేశంతో రగిలిపోతూ గుండీలు ఖప్పై గుండెను చూపి - దమ్ములుంటేకాల్చ్టిమని రణరంగంలోకి దూకిన ఈ వీరనసింహం ఆదర్శప్రాయుడు ఉమ్మడి మద్రాసు రాష్ట్రానికి రెండోనారి కూడా రాజాజీని నాయకుడిగా గాంథిజీ అభిప్రాయ వడినవ్పడు - తెలుగుజాతికి అవ్యాయం జరుగుతోందని - వారికి వ్యతిరేకంగా బంటరిగా పోటీచేసి ఘనవిజయం సాధించి గాంథిలాంటి అగ్రశ్రేణి నాయకులకే దిగ్భ్రాంతి ల న కలిగించిన ఉక్కుమనిషి మ ల సళ స న జ్‌ 1౨2౦లో న్వరాజ్య పత్రిక న్థాపించిన పాత్రి అతా కేయుడు ప్రత్యేకాంధ్రకు తొలి ముఖ్యమంత్రి ణి . ఎస [| అయి. నాగార్జునసాగర్‌, కృష్ణాబ్బారేజ్‌ తిరుపతి సే ఫ్రా గ వెంకటేశ్వర విశ్వవిద్యాలయం మొదలై లైనవి టే. న్థాపించిన ప్రకాశం ఆంధ్రకేసరి" కాదు శే వ . యావత్‌ భారతదేశానికే కేసరిగా నిలిచిన క 153

సి.ఆర్‌. రెప్తి వా రర తమసోమా జ్బోతిరమయ శ. వృుత్తోర్సా అమృతంగమయ ” అస్తమయం : 24-02-1951 అప్రమయం 2 24021951 అని 'విద్యకున్న ప్రాముఖ్యతను గుర్తించిన కట్టమంచి ఐద్యావేత్త - బహు భాషా పండితుడు కవి - విమర్శకుడు - రసాన్వాదకుడు - 'సెన్హాఫ్‌ హ్యూమర్‌' ఆభరణంగా కలిగిన వాక్ట్షతురుడు మద్రాను రాష్ట్ర శాసనసభా సభ్యుడు - ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయానికి వ్యవస్థాపకుడు అయిన 'సిఆర్‌' మంచి పరిపాలనా దక్షుడు 'సిఆర్‌' రచించిన 'ముసలమ్మ మరజం' ఆధునిక కవితా యుగానికి ఆరంచకావ్యం 'కళాపూర్ణోదయం' పై 'కట్టముంచి' వైలు వరించిన 'కవిత్వ తత్వ విచారము' - త్తెల్పుగు సాహిత్య విమర్శలో నూతన ప్రమాజ్రాలను ప్రవేశపెట్టింది 154

ర అంతర్జాతీయన్థాయి మల్లయుద్ధ యోధుడు

• మహాబలశాలి - కోడి రామమూర్తి నాయుడు ఉదయం : 1885 “కలియుగ భీమ - “ఆంధ్ర ఏర కంథరవని - అస్తమయం :; 1942 'మల్ల మార్తాండొ బిరుదాంచితుడు లోకమాన్య ప్రాంతం $ విజయనగరం - తిలక్‌ నినాదంతో ఉత్తేజితుడైన దేశభక్తుడు వీరఘట్టము

ప్రఖ్యాత నాటకకర్త కాళ్ళకూరి నారాయణరావు చేత “సాధుపధవర్తి సవ్మిత్ర చక్రవర్తి- రమ్యతర కీర్తి శ్రీ కోడి రామమూర్తి" అని ప్రశంన లందుకున్న నాధువర్తనుడు నిబ్బరం గల ధీశాలి ఆంజనేయ ఉపాసకుడు యోగా

భ్యాసకుడు ఊపిరితిత్తుల నిండా గాలి పీల్చుకుని - ఛాతీకి కట్టిన ఇనుపగొలునుల్ని తెంచడం' - 'ఛాతీఫై బనుగును ఎక్కించుకోవడం' 'వేగంగా వెళ్తున్న మోటారుకారును తన చేతులకు కట్టుకున్న ఇనుప గొలుసులతో ఆవడం' వంటి విశ్వ విఖ్యాత విన్యాసాలను అవలీలగా చేసిన అద్భుత

బలాఢ్యుడు లో ర. స్మ కేన్సరునల్ల కాలు తీసేయవలసి వచ్చినప్పుడు - (కక్‌. న తన యోగాభ్యానంతో సమాథి స్థితిలోకి వెళ - జే యు మత్తుమందు లేకుండా ఆపరేషన్‌ చేయించు

155

నరతుళ “మాకొడ్డ తెల్లదొరతనము దేవ ఖీ మాకొట్టి తెల్లదొరతనము .. ” ఉదయం ః 1693 అస్తమయం ; 18-12-1952 అంటూ యావదాంద్ర దేశాన్ని కదిపి - కుదిపిన ప్రాంతం: శ్రీకాకుళం జిల్లా- జాతీయోద్యమ కవితా ప్రభంజనం గరిమెళ్ళ ప్రియాగ్రహారం సత్యనారాయణ. 162 చరణాల ఈ గీతం పల్లవి విన్న అప్టటి రాజమండ్రి కలెక్టర్‌ వెంటనే 'గరిమెజ్ఞని అరెస్ట్‌ చేయించాడు కావి ముతక ఖద్దరు పంచె - కంచుకంరం - బరంపురం కారాకిజ్టి - నిష్కల్మషమైన నవ్వు - భావోద్రేకం - స్వేచ్చ ప్రవృత్తి - వెరసి 'గరిమెళ్ట అంటారు జైల్లో పాటలు రాయడం ._ విడుదలయ్యాక పాడి మళ్చ ప్రజిల్చి ఉత్తేజితుల్ని చేయడం - మళ్టే జైలు - పాటలు - ప్రజలు -_ స్వాతంత్ర్యోద్యమం = ఇలా సాగింది గరిమెళ్ళ జీవితం ము" న. ప న్వాతంక్ష్యం వచ్చాక దుర్ధర దారిద్హంతో మద్రాసు ప ఖత ( గగరంలో దపా అని ముష్టెత్తుకుని ధు కెరుగువాళ్ళనిగ్లుతో తలదించుకునేలా కన్ను లకక. 1 మూసినస్వాళంక్ష పోరాట కవి సార్వభౌముడు న గ 'గరిమెళ్ఞు ప బ్ర ః ఫట అక, పంట. “టక తస లీ 156

నాటినా శశ్రఫి, య్య కాంగ్రెను వెొట్టమొదటిసారిగా మంత్రి ఉదరం థై పదవులను చేపట్టినపుడు 1937లో రాష్ట్ర ద ః 03-12-1698 కాంగ్రెస్‌ ప్రధాన కార్భదర్శి పదవికే పరువు - అస్తమయం : 19-07-1964 ప్రాభవం తెచ్చిన మహావ్యక్తి - స్వాతంత్ర్య ప్రాంతం 2 కృష్ణాజిల్లా- ఘంటశాల స్వ్వ్ప్రర్రయోదుడు 'గొట్టిపాటి' నాలుగు దశాబ్దాల రాజికీయ జీవితంలో పట్టుమని ఏ పదవ్‌ నిర్వహించకపోయినా కృష్ణాజుల్లా రాజకీయాల్లోనే కాదు రాష్ట్ర రాజకీయాల్లోనూ ప్రముఖ వ్యక్తి సీతారామయ్యు, చెరుకువాడ నరసింహంల శిష్కరికం బ్రహ్మయ్య జీవితాన్ని బక పాయగా కాక - మూడు వాయలుగా తీర్చింది నాటి "బందరు" ప్రముఖులకు శిష్కుడు కావటం ప్రతివ్రాకరమే అయినా బ్రవ్మాయ్యకు అటి రాజకీయ ప్రయోజనకారి కాకపోయింది విధాన పరిషత్తు సభ్ళుడిగా. రైతు ఉద్యమకర్తగా, గ స్వాతంత్ర్య సనమరయోధుడిగా మన్ననలు మ పొందాడు కూచిపూడి కళాక్షేత్రం స్థాపించాడు బలా. ర. 'జాతి వెలుగులు' 'కాలచక్రం' 'నా జీవననౌక' లీ (ఆత్మకథ) రచనలు చేనిన గొట్టివొటి ల ||) పద్మవిభూషణుడు శీ 157

గ్లో రా కులమతాళల్లేని సమాజం కోసం కృష్మి చేసిన మానవతావాది - నాన్తికవాదాన్ని ఉదయం : 15-11-1902 త్రికరణశుద్ధిగా నమ్మి ఆచరణలో పెట్టిన అస్తమయం : 26-07-1975 ఆదర్శమూర్త - న్వాతంత్త సమరయోదుడు - స్థిరనివాసం : కృష్ణాజిల్లా-విజయవాద వు కులమతాలుండకూడదని ఉపన్మానాలివ్వ ఉమో - గ్రంథాలు రాయడమో కాదు - వాస్తవం గా ఆచరణలో పెట్టినవాడు కులాంతర వివాహాలు ఎవరికో చేయించడం కాదు తన కుటుంబం నుంచే వెచందలు పెజ్టిన అఆచరణవాది నాన్తికత్వాన్ని నవివ ఆ సిద్ధాంతాలను నిజజీవితంలో అమలు పరచిన థిశాలి “సంఘం” వారపత్రిక - 'ఎగాయిసన్ట్‌" ఇందగ్రీిషు మాసపత్రికలకు వృవన్ధాపక సంపాదకుడ్రు 'పాజటివ్‌ ఎథయిసఫ్స్‌ గ్రంథ రచయిత ణల“ ంంరడోాయ మానవతా సభల్లు నా స 1, నినదించిన సత్యనిరతుడు న 158

న్‌ ంపు భారతదేశంలోని కమ్యూనిన్టు ఉద్యమ నిర్మా తల్లో అగ్రగణ్యుడు రష్యన్‌ విప్లవ ప్రభావంతో ఉదయం : 06-06-1914 దేశంలో వస్తున్న సామ్రాజ్య వ్యతిరేక గాలుల్లో అస్తమయం : 09-64-1994 రాజకీయంగా ఊపిరి పోసుకున్న చండ్ర ప్రాంతం : కృష్ణాజిల్లా- రాజేశ్వరరావు 60 ఏళ్ళపాటు అనలు సిసలైన మంగళాపురం కమ్యూనిస్టుగా నిరాడంబర జీవితాన్ని గడిపి - తాను ధనిక రైతు కుటుంబంలో పుట్టినా - ధనికస్వామ్య వ్యవస్థపైన “చండ్ర నిప్పులు కురిపించాడు

ఆంధ్ర రామ్ర్రాన్ని కమ్యూనిస్టు కంచుకోటగా మలచిన అగ్రనాయకుల్లో ప్రముఖుడు 'దున్నే వాడికి భూమి' అన్న విప్లవాత్మక నినాదాన్ని అందించిన వీరయోధుడు భూ పోరాటాలకు నాయకత్వం వహించి - వేలాది ఎకరాల భూమిని పేదరైతులకు పంచిపెట్టాడు దాదాపు 2 దశాబ్దాల పాటు భారత కమ్యూనిస్టు పార్ట్‌

ప్రదాన కార్యదర్శిగా పనిచేశాడు సోవియట్‌'ఆర్దర్‌ ఆఫ్‌ లెనిన్‌' అవార్డు, జిడి ఆర్‌ . జెకొన్లోవేకియా మొదలైన సోషలిస్తు దేశాల . య! సంపాదించిన ఆస్తి కానీ - చేసిన అవ్వలు ఆ సప. కానీ ఏమీ లేకుండా ఆదర్శప్రాయమైన జీవితాన్ని స్తు? స! గడిపిన చండ్ర వామవక్ష భావవ్యాప్తికి విశేష

. వళ్లన్యా కృషి చేసిన, అవిశ్రాంత పోరాట యోదుడు య 159

దాతూదీరం న ం శం య్య 'నరకారువోరూ కరుకైన వోరూ ఉప్టేరితమూ తప్త్పేనినారూ ఉదయం $ 14-02-3921 గొంటీ మవోత్సా! గాంట్‌ మయవోత్తా అస్తమయం : 07-05-1972 కాచి రభ్బించూ గాంబ్‌ మవోత్తా/ ప్రాంతం : కర్నూలుజిల్లా- పెద్దపాడు మదురమైన కంరం - అంతకంటే తీయనెన మనస్సు - స్కురద్రూపం - మాయని చిరునవ్వు ఇవీ' దామోదరం నంజీవయ్య రేఖారూవ రూపురేఖలు చదివింది 'లా' అబిమానించింటబి తెలుగు సాహిత్యం అందునా పదృ్యమంటే ప్రాణం కమ్మనికంరం గొంతెత్తి పాడటం సాహిత్స సభల్లోనే కాదు - సాయంకాల సనమంవేశ్రా ల్లోనూ ముప్టై ఎనిమిదేళ్టకే ఆంధ్రప్రదేశ ముఖ్మమ్రంభ్ర అయిన 'దామోదరం' ఆ తర్వాత ఆలిండ్రియ్రా కాంగ్రెస్‌ స్రెసిడెంటూ అయ్యాడు రాటుదేల న రాజాజీ మంత్రివర్గంలోనూ సా సంజీవరెడ్డి మంత్రివర్గంలోనూ వివాదాస్ట్రద్రుడ్చ్ర కాని మంత్రిగా అందరి మన్ననా పొందాడ్ష యాతా “'దామోదరం' అఖిలభారత తెలుగ్సు శ్ర దిన ॥ "వయిత్రల (| క ఈ సంఘానికి అధ్యక్షుడుగా పనిచేశాడ్ష ్వ్య హ్‌ | చెందాడు మరణం క 160

పదేళ్ల వయన్నకే హింథి పాండిత్సం, ఆ మీర్తొశాయ్‌ దేశ్‌ షఎజ్‌ సచేశ వయస్సుకే హిందిభాషా పాండిత్యం, మః వయన్ములోనే అమ్మలకు, అమ్మృ్మమ్మలకు ఉదయం :; 15-07-1901 హెందిబోధన చే స అస్తమయం :; ౦9-౦5-1981 లక్ష ఆంధ్ర మ! సభ శ్‌ ం చి ప్రాంతం : రాజమహేంద్రవరం శృర్ట్రబ్రాంచిన సంఘ సేవిక " ఉప్ప సత్యాగ్రహం 'మధురి జైలు జీవిని చేసింది. స్వయం కృషితో ఎంయే, బిఎల్‌ సాధించి రాజ్బాంగ నిర్మాణ సభ నభ్యత్వం పొందింది సిడి దేశముఖ్‌ ఇల్లాలుగానే కాక మనా మనిషిగా ఐవిదుషీమణిగా జనం గుండెల్లో జీవించింది ఆంధ్రలో మొదటి హిందీబడి పెట్టినట్టే మద్రాసు నగరంలో ఆంధ్ర సంస్థను స్థాపించిన ఘనతా ఆమెదే ఆ స యూ . వ్‌ చ ళ్‌ ఆడే 161

1 కులమత భేదం లేకుండా - పగలూ రాత్రి అనే

తేడా లేకుండా - ఆకాలం ఈ కాలం అనకుండా

ఉదయం : 1841 నిరతాన్షదానం చేసిన సాద్వి డొక్కానీతమ్య

అస్తమయం ; 1909

ప్రాంతం: గోదావరి జిల్లా- ఈమె. జననంతో గోదావరి మండలం

మండపేట పావనమైందని ప్రశంసలు పొందింది ఆమె నిరతాన్నదానానికి గుర్తుగా నాటి బ్రిటిష్‌ ప్రబుత్వం యోగ్యతా పత్రాన్నిచ్చింది అర్థరాత్రి వరదగోదావరి దాటి అన్నార్తుడైన హరిజనుడి ఆకలితీర్చిన మహా ఇల్లాలు 'నదవతి భువి తుల్యం అన్నదానం" అన్నమాటకు రూపం ఆమె 'ధాత' కరువులో అన్నదానం చేసి ఎందరినో ఆదుకున్న సతీమణి సీతమ్మ ఆమె బర్త జోగన్న భార్య వ్రతాన్ని పాటించిన మనీషి మహిళొ శిరోమణి డొక్కా సీతమ్మ 162

€ మన జాతీయ ప ఏంగళి తెంకయ్యు జా, పతాకానికి రంగులు విద్దిన రూపశిల్సి - రూపకర్త పింగళి వెంకయ్య. ఉదయం : 02-08-1876 అస్తమయం : 04-07-1963 బందరు హిందూ హైస్కూలులో విద్యాభ్యాసం ప్రాంతం : కృష్ణాజిల్లా కొలంబో కేంబ్రిడ్జి సీనియర్‌ పరీక్షలో ఉత్తీర్డుడు భట్ల పెనుమర్రు దక్షిణాఫ్రికా బోయర్‌ యుధ్ధంలో పాల్గొని స్వదేశానికి తిరిగివచ్చి రైల్వేగార్డుగా పనిచేసిన పింగళి రహస్య ఏప్లవ సంఘంలో పాల్గొని న్వాతంత్ర్ర సమరయోదుడయ్యాడు వ్యవసాయంలో పరిశోధనలకు బ్రిటన్‌ రాయల్‌ అగ్రికల్చరల్‌ సొసైటీ సభ్యత్వం పొందాడు బందరు జాతీయ కళాశాలలో ఉద్యోగం చేసిన వెంకయ్య సన్‌యట్‌సేన్‌' జీవితకథా రచయిత మన పతాకం ఎగిరినన్నాళ్ళూ స్కృరించవలసిన మనీషి మన పింగళి వెంకయ్య తెలుగుజాతి గర్వించదగ్గ తేజోమూర్తి (1కు 2 ఇ దూ2. కమ యు) 163

ఛ్రు్తీ ఆ'౮లి ఆంధ్రదేశంలో కమ్యూనిస్ట్‌ పార్టీని స్టాపించిన వ్యాఆన్స స్వాతంత్ర్య సమరయోదుడు, అన్వృశ్యతా ఉదయం. : 01-05-1913 గ్చ్య్యక్స . దళిత జనోద్ధరణకు నడుంకట్టిన అస్తమయం $ 19-05-1985 త్యాగశీలి వఫ్రాంతం : నెల్లూరుజల్లా- అనగానిపాడు 'ఎశాలాంద్రలో ప్రజారాజ్యం' - 'తెలంగాణా ప్రజొ పోరాటం - దానివలన గుణపారాలు' గ్రంథ రచయిత వ్యవసాయ విషయాలు - కమ్యూ నిస్ట్‌ పార్టి వివరాలు, విశేషాలు ఎన్నో పత్రికల్లో రచించిన పాత్రికేయుడు పార్టీ పరంగా “ప్రజాశక్తి - 'నవశక్తి' - 'ఏశాలాంద్ర' పత్రికలతో సన్నిహిత సంబందాలు కలిగినవాడు రాజ్యసభ సభ్యుడిగా రాష్ట్ర శాసనసభ్యుడిగానూ నిస్వార్థమైన రీతిలో ప్రజలమనిషిగా విశేషకీర్తిని గడించినవాడు పుచ్చలపల్లి సుందరయ్య. ళ్‌ , మాయావి! _ ( 164

యుల సు మనిషి మనిషిగా జీవించటం ఏశేషం కాదు మనీషిగా మారినవ్వడు మానవత్వం ఉదయం. 18866 పరిమళిస్తుంది మనీషి మహర్షి అయినస్పడు అస్తమయం : 1958 భావితరాలకు ఆదర్శవ్రాయుడౌతాడు ప్రాంతం : తూర్పుగోదావరి- ్ప్యలబ్లగ్రా పుట్టి మహర్షిగా మారిన దేశభక్తుడు దుక - త్యాగశీలి - తన ౩౩వ ఏటనే న్యాయవాద వృత్తిలో లక్షలార్జిస్తూ దేశంకోసం వృత్తిని వదలి దారిద్ర్యాన్ని వరించిన 'సాంబశివుడు' బులుసు

సాంబమూర్తి 1923లో అఖిల భారత కాంగ్రెన్‌ మవాసభలకు కార్యదర్శిగా వ్యవహరిన్తున్నవృడు తన బక్కగానొక్క కొడుకు మరణించాడని తెలిసినా చలించక - అఆ నభలు వజయవంతం కావడానికి శ్రమించిన త్యాగశీలి బక చారిత్రాత్మకమైన నబలో ప్రనంగిన్తుంటే పోలీసులు దాడి చేసి స్ప్రహ తప్పేలా లాఠీలతో కొడుతున్నప్పుడు దుర్గాబాయ్‌ దేశ్‌ముఖ్‌ అడ్డుపడకపోతే ఆనాడే దేశం ఓ దేశభక్తుడిని

కోల్ప్టోయేది స్‌ మ నిష్కళంక చరితుడై - మహర్షిలా జీవించిన న. న. ఈ మహనీయునికి తగినంత గుర్తింపు ల క. లేకపోవటం తెలుగు జాతి దురదృష్టమే కాదు

| న. చరిత్రకు జరిగిన ద్రోహం కూడా రా గ్య 165

టం నిజాం రాష్ట్ర ఆంద్రోద్యమ నాయకుడు - ల్లు రచయిత - బహు బాషా పండితుడు - ఉదయం ; 13-03-1899 హైదరాబాద్‌ రాష్ట్రపు చివరి ముఖ్యమంత్రి - అస్తమయం : 14-09-1967 హైదరాబాద్‌ సంస్టానాన్ని బారతదేశంలో విలీనం ప్రాంతం: మహబూబ్‌నగర్‌ జిల్లా- చేయడానికి కృషి చేసిన ప్రముఖుడు క్విట్‌ బూర్గుల ఇండియా ఉద్యమంలోనూ - విలీన ఉద్యమం లోనూ - జైలుశిక్ష ననుభవించిన పోరాట యోదుడు - బూర్డుల రామకృష్ణారావు. ఆచార్య వినోబా భావే భూదానోద్యమాన్ని చట్టబద్దం చేయడవేంు కాదు తన సొంతభూమిని కూడ ప్రజలకు పంచి ఇచ్చిన బాత మిగులు భూమి వ్రభుత్వపరంగా పేదరైతులకు పంచి ఇచ్చే కార్యక్రమాన్ని సమర్థ వంతంగా నిర్వహించిన ప్రజా నాయకుడు ముఖ్యమంత్రిగానూ. వివిధ రాష్ర్రాల గవర్షర్‌గానూ -_ రాజ్యసభ సభ్యుడిగానూ పనిచేసిన భబూర్లుల గొప్ప రాజకీయవేత్త ” నో శ ఆడి సారస్వత వ్యాస ముక్తావళి వ్యాసకర్త - పార్టీ లీ . నుంచి ఉమర్‌ ఆ , శ గొ ఖయ్యాం రుబాయ్‌త్‌లను (ద - | ంస్క్యతం నుండి సంస్కృత లహరులను - న్‌! + ఆంధ్రీకరించి న్‌ కొ ళో “ అనువాదకర్త టు ము యం! గ్‌ నం మా సా. నాలు గ సు రా జ స న. మ ప. 166

శ 'దేశానికి ఆర్దిక ఖో గరాణో ఆర్థిక న్వతంత్రం లేకపోతే

రాజకీయంగా పొందిన స్వాతంత్రం త్యద్దం”

ఉదయం. : 24-11-1880 అస్తమయం : 17-12-1959 అని చాటిచెప్టి 'ఆంధ్రాబ్యాంక్‌' - 'భారత లక్ష్మీ ప్రాంతం... : పజ్టిమగోదావరి- _ బ్యాంక్‌' - 'హిందుస్తాన్‌ ఇన్సూరెన్స్‌ కంపెనో -

గుండుగొలను 5 కుట్‌ ఆంధ్రా ఇన్గూరెన్స్‌ కంపెనొలను స్థాపించిన భోగరాజు వట్టాభి నీతారామయ్య బహుభాషా పండితుడు - గొప్ప రాజనీతిజ్ఞుడు - రచయిత

• స్వాతంత్ర్య సమరయోధుడు - నిరాడంబరు నడిపిన పాత్రికేయుడు - వృత్తిరీత్యా వైద్యుడు బెంగాల్‌ విభజన విషయంలో బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వానికి వృతిరేకంగా పోరాడిన జాతీయో ధ్యమ యోధుడు భాషా ప్రయుక్త రాష్ట్రాల ఇర్మాణం విషయంలో ఆంధ్రులకు ప్రత్వేకరాష్ట్రం కావాలని ప్రచారం చేసిన తెలుగువాడు అస్టృశ్చతా నినారణ - మద్యపాన నిషేధం కోనం పోరు సల్పిన ధీశాలి

ననే శ్‌ సూ కష

కళ “

| . మో

జ శ ల్యూ

16/7

రూదరాశి భార్భనగరం పురపాలక సంఘంతోొలి అధ్యక్షుడు

• ఆంద్రప్రదేశ్‌ ఐధాన మండలి తొలి అధ్యక్షుడు ఉదయం :; 22-01-1885 - ఆంధ్ర పితామహుడు - తెలంగాణ ఆంద్రుల అస్తమయం : 11-11-1970 సర్వతోముఖాబివృద్ధికి కృషి చేసిన మహనీ ప్రాంతం : కృష్ణాజిల్లా- యుడు డా మాడపాటి హనుమంతరావు. కొక్కునూరు న్యాయవాదిగా విశేష ఖ్యాతి సంపాదించిన పత్రికా రచయిత తొలి తెలుగు కథానిక రచయితల్లో ఎన్నదగినవాడు చక్కని అనువాద రచయిత నంవపాదకీయాలు తెలుగులో 'తెలంగాజు పత్రికలో - ఉర్దూలో 'ముషీర్‌ దక్కన్‌" దినపత్రికలో రాశాడు మల్లికా గుళ్చము కథా సంపుటి, ప్రేమ్‌చంద్‌ కథల అనువాద సంపుటి, ఆనందమరం బెంగాలీ నవలానువాదం రచయితగా పేరు తెచ్చాయి బహుభాషావేత్త వానువమకొండ లోని రాజరాజనరేంద ర్రంథాలయం హైదరాబాద్‌లోని త్రీకృష్ళ గా | దేవరాయాంధ్ర భాషా నిలయం అబివృథ్ధికీ | | యంతో కృషి చేశాడు యా సీ 168

చూక్షగుందుం “మనిషి గంధం చెక్కలా వ్రజాసీవలో ఉదయ, అరిగివోవాలేగానీ ద 0 : 15-09-1661 ఇనుములా తువ్ప వట్టకూడదు-” అస్తమయం : 14-04-1962 ప్రాంతం. : మైసూర్‌-(పూర్వీకులు అనే' జీవననూత్రంతో శతాయుష్కుడైన కర్నూలుజిల్లా 'మోక్ష మోక్షగుండం విశ్వేశ్వరయ్య యాంత్రిక శక్తిని విని గుండం' గ్రామానికి యోగించుకుని దేశ పారిశ్రామిక ప్రగతికి చెందినవారు) ముందంజ వేయాలని ప్రబోదించిన విశ్వ విఖ్యాత ఇంజనీర్‌ - పరిపాలనా దక్షుడు - నిస్వార్థ దేశభక్తుడు - నవభారత నిర్మాత - గణితంలో అసామాన్య ప్రతిభాశాలి జపాన్‌ పద్ధతిలో కుటీర పరిశ్రమల అభివృద్ధికి మహత్తర పథకాలను ప్రభుత్వానికి అందించిన 'మోక్షగుండం' - 'అటోమటిక్‌ స్తూయిస్‌గేట్లి విదానాన్షీ - ఇరిగేషన్‌ బ్లాక్‌ సిస్టమ్‌'నీ కనిపెట్టి పూనాకు నీటి సరఫరా పథకాన్నిరూపొందించి ఆఅ వరిశోదనతో అంతర్జాతీయ. ఖ్యొతి నార్జించొడు హుసేననాగర్‌ - కృష్ణరాజిసాగర్‌ - హైదరాబాద్‌ , లం అబివృద్ధి పథకం " విమానాల ఫ్యొక్టరీ " ॥ మీద వంతెన - వన్న ప్త తుంగబద్ర ప్రొజెక్ట్‌ - రంగాన న . శ ఛార్వాడ్‌ - బీజపూర్‌ నీటి నరారా స్నన్నా న్‌ నిర్మాణ వథకొలకు రూపకల్సిన చేసి నవభారతే ప బ్‌ నిర్మాణానికి పునాదులేసినే ధీశాలి కార్భట్‌కా (యో నం సరుడైన 'మోక్షగుండా'నికీ 'భారతరత్త - | షు ఛి మరెన్నో విశ్వవిద్యాలయౌలి గౌ ! వే చాయను బచదదుు ప్రాప్తించాయ 169

లో చా యుల్త్లార్రుగడు రాజమండ్రిలోని ఓ సామాన్య కుటుంబంలో శా రావు వుట్టిన నుబ్బారావు బకనాటికి యావత్‌ ట్‌ల్న్‌ ప్రపంచంలోనే గొప్ప 'వ్యాథి నిర్జూలనా ఉదయం. $ 15896 సుధాకరుడు' అవుతాడని ఆ శతాబ్దం అనుకుని అస్తమయం $ 1948 వుండదు ప్రాంతం 1 గోదావరి- రాజమండ్రి 'ఉష్ణమండలి' వ్యాధుల పై పరిశోదన కోసం ఇంగ్లాండు వెళ్ళి అక్కడే ' బయో కెమిస్ట్రీలో కూడ పరిశోదన జరిపి అంతర్జాతీయ ఖ్యాతి నాన్టించాడు బ్ని మందుని వెలుగులోకి తేవడానికి కృషి చేసిన 'యల్లాప్రగడ' అతి తక్కువకాలంలోనే అమెరికాలోని ప్రఖ్యాత 'లిడరలొ కంపెనీకి డైరెక్టర్‌ అయిన ప్రతిభాశాలి - వైద్య శాస్త్రజ్ఞుడు

• కౌషధకర్త డాక్టర్‌ యల్లాప్రగడ సుబ్బారావు (ల రం 1 గ్‌ - హన! 1 ( లి | శత 170

ఎన్‌.+ర.ఆర్‌. అచంచలవ్నాన ఆత్మ మిశ్వానం, అందం, అకుంరిత టిళ్ట కలగలిస్తే నందమూరి ఉదయం 2 28-05-1924 తారకరామారావు తన వారికి తారక మంత్రం అస్తమయం : 18-01-1996 - కానివారికి కరోరకురారం త్రిశూలం మూడు ప్రాంతం : కృష్ణాజిల్లా- మొనల్లాగా తెలుగుతేజం దశధిశల వెదజల్లిన నందమూరు అక్షరత్రయం ఎన్‌ టె ఆర్‌ తెలుగువాడి వాడి, వేడెితనానితకి, శూరత్వాానితి, ఆత్మాభిమానం జోడించినవాడు! రాష్త్రంలో కాంగ్రెన్‌ మహావ్యక్షాన్ని అతి తక్కువకాలంలో కటఖలించి 'తెలుగుదేశం' ప్రభుత్వాన్ని న్లాపించి తెలుగుపదాన్ని తెలుగుదనాన్ని దేశవిదేశాల్లో మదించిన ఖిశాలి పురాణ పురుషులు * రాముడు - కృష్ణుడు అంటే ఇలాగే వుంటారనిపించిన నటరత్మ్న - మిలన్‌ పాత్రలను కూడా పొకషించి సెభాష్‌ అనిపించుకున్న కళాప్రపూర్ణ గదుంటూరుఎసి కాలేజ్‌లో చదివే రోజుల్లో 'మసం తీయకుండా” స్త్రీ పాత్ర ధరించి 'వశ్వనాథ' ప్రశంసలు పొందిన న. వ ॥ డ్‌ న గ / తెలుగు వెలుగులను అవిష్కరించి రాజథధా' ల్‌ న నగరానికి వన్నె తెచ్చిన తెలుగువాడు |; ట్టి య |: ' ప్రజాభిమానంతో అందలమెక్కిన కొద్దికాలానికి న భి]. - తనవారు పీరం దించినా. నెలరోజుల నం! లో 1. ' గ్రహణం తరువాత తిరిగి ముఖ్యమంత్రి పీరం ఆయనకే [౫౫౫ ఎక్కి చరిత్ర సృష్టించాడు 171

రీఘఎరతి తెంకరీత్నం “నమాజుంలో ఇతర వ్యక్తుల కంటో 'ఉపాధ్యాయుడు" ఎక్కువ చైతన్మవంతుడు

నొయాయు తావాలి ఉపాద్చాయులు 'ఐిమోచననేన'గా

ఉదయం : 01-10-1862 ఉద్యమించాలి”

అస్తమయం ౩ 26-05-1939 బ్రన్స ట్రద్దుదించిన మహోపాద్భాయుడు -

ప్రాంతం ౩ మచిలీపట్నం (బందరు సంఘ నంన్కర్త - పవిత్రతకు ప్రతీక - మాూనవతావాదధి, బ్రన్మూ నమాజు సిద్ధాంతాసక్తుడు సంఘం ఆధ్యాత్మికంగా ముందంజ వేయాలని విశ్వసించి, హైందవ - క్రైస్తవ - నూవథీ సిద్ధాంతాల్చి బాగా ఆకళింపు చేనుకుని విశ్వైక మత ప్రచారానికి నడుం బిగించిన ప్రతిభాశాలి మద్రాన్‌ పచియప్ప కాలేజీలో ఇంద్రీషు ప్రొఫెసర్‌గా - పిరాపురం కాలేజీ ప్రిన్సిపాల్‌గా విద్యారంగానికి సేవ చేశాడ 191లో మొదటిసారిగా బాలికలను కూడ కాలేజీలో చేర్చి సహవిద్య (60-6640440౧) కు మార్గదర్శి అయ్యాడు ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయ బిల్లుని ఆమోదింసజేసి ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయ మొదటి

లర్‌ స డాక్టరేట్‌ సత్కారాన్ని అందుకున్నాడు | 1 . గ ౫ “పీపుల్స్‌ ఫ్రెండ్‌' - ఫెలో వర్కర్‌ పత్రికల సంపా జ్‌ జ్ఞానీ స్ట్‌ దకుడు, కళావంతుల సంఘాల్ని స్థాపించి వేశ్యా లా ల! వృత్తి నిర్మూలనకు అవిశ్రాంత కృషి చేశాడు టం న్న్న క్‌ కులవ్యవన్ఫను ఖండించి వర్ణాంతర / వివావోలను జరిపించినవాడు 172

రాలి బౌ రాయ కారెస్తి నిజాం రాష్ట్ర కాంగ్రెస్‌ నిద్యాతలలో ముఖ్యుడైన (ఆ 'రావిమొక్కవోని స్వాతంత్ర పోరాట యోధుడు ఉదయం : 04-06-1908 చెక్కు చెదరని ఆత్మసైర్యం 'రావి' ఆస్తి అస్తమయం : 07-09-1991 ప్రాంతం 2 నల్లగొండ జిల్లా - ఉప్పు నత్వాగ్రహంతో ప్రారంభమైన “రావి” బాల్లేపల్లి రాజకీయ జీఐతం - కార్యకర్తగా - కాంద్రెన్‌ గిడ్కాతగా - ఆంధ్ర మవోసబ అధ్యక్షుడిగా కమ్యూనిస్ట్‌ పార్టీ కార్యకర్తగా - తెలంగాణా సాయుధ పొరాట నాయకుడిగా - స్వతంత్ర భారత పార్లమెంట్‌ నభ్యుడిగా - శాసనసభా ప్రతిపక్షనాయకుడిగా & స్థానంలోనైనా ... ఏ న్థాయిలోనైనా ఏ వ్రతీవశక్తులకీ తలవంచని వరుడు తెలంగాణ సంన్థానంలోని ప్రజల మాగ- ప్రాణాలను కాపాడేందుకు 'నాయుద ప్రతి ఘటనే" ఏకైక మార్గం అని నమ్మి పోరాటం చివరి వరకూ ఆ సిద్లాంతానికే కట్టుబడ్డవాడు యె రావి నారాయణరెడ్డి. షు హం. టు. 173

ఛొల్చిర్ట్‌ వేద పండితుడు - ప్రసిద్ధ ప్రచురణ కర్త - గి తెలుగు ముద్రణను పి కళగా తీర్చిదిద్దిన ఉదయం ; నః 1832 ప్రముఖుడు - 1860లో 'గ్రేట్‌ ప్లైమర్‌' అనే అస్తమయం : 1 స్త్‌ 901 టైపును కనిపెట్టి అక్షరాల్ని పోతపోయించిన ప్రాంతం ః చెన్నపట్టణం దిశాలి వావిళ్ళరామస్వామి శాస్త్రులు. 'వావిళ్ఞు ప్రచురణ సంస్టను 'వావిళ్ట ప్రెస్సునూ మ జ్‌ స్టాపించి అపరిష్కృతాలు - అలబ్యాలు అయిన అనేక తెలుగు సంస్కృత గ్రంథాలను ఆంద్ర దేశానికి అందించిన విద్వన్నూర్తి ము (ష్‌ ల నప , పై స! మం. "ఆ _ హ్హా 174

తై ప్రో ఫ్‌ రంది కడపజిల్లాలో కమ్యూనిస్ట్‌ గాంటిగా ప్రసిద్దూడైన ళా బ్‌ ్ద ఈశ్వరరెడ్డి జాతీయోద్యమ ప్రభావంతో క్విట్‌ ఉదయం : 1915 ఇండియా ఉద్యమకాలంలో సత్సాగ్రహంలో అస్తమయం : 1986 పాల్గొని జైలుకెళ్టైన స్వాతంత్ర సమరయోధుడు ప్రాంతం : కడపజిల్లా జల్లాలో రైతు సంఘ న్థాపకుడు 1948-1౨51 మధ్య కమ్యూనిస్ట్‌ పార్టీలో చేల మూడేళ్ళ రహస్య జీవితం గడిపాక కమ్యూనిస్ట్‌ పార్టీ అభ్యద్ధిగా నాలుగునార్లు లోక్‌నభకు ఎన్నికైన పార్లమెంటేరియన్‌ నిన్వార్ద ప్రజాసేవతో రాజకీయాల్లో. ఉన్నత ర్ధ ప్ర సంప్రదాయాల్ని నెలకొల్సిన ఈశ్వరరెడ్డి నిరా డంబరుడు, నిష్కళంక జీవి చా. .. వ. తే బిబిదతతయబనువనవవవాదకాదాదలో 175

రట ఉడి గ “నన్ను వొంతకునిగా కాకుండా ఓ మనిషిగా ద్యక్టర్‌ సర్వేశల్లి గుర్తించిననారు మీరే, మీకు నా కృతజ్ఞతలు!” ఉదయం : 05-09-1888 అస్తమయం. : 17-04-1975 విదేశీ రాయబారులెవర్షీ అనుమతించని రష్మా ప్రాంతం ;$ మద్రాసుదర్గర- అథినేత న్టాలిన్‌ స్వయంగా ఆహ్వానించి - తిరుత్తణి మాట్లాడాక సర్వేపల్లి రాధాకృష్ణన్‌ త్రో అన్న మాటలివి విశ్వమానన కల్యాణాన్ని ఆకాంక్షించిన “సర్వేపల్లి గొస్ట్ర మానవతావాది అహింనా ప్రబోదకుడు - తత్వవేత్త - వేదాంతి - వక్త - అన్నిటినీ మించి ఒక గొష్ట ఉపాద్యాయుడు 2 సంవత్శరాల వయసులో మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీ కాలేజీలో ప్రొఫెసర్‌గా అడుగుపెట్టి కలకత్తా _ ఆంధ్రా విశ్వవిద్భాలయాల వైస్‌ చాన్సలర్‌ అయి ఆ తర్వాత 'ఆక్ష్యఫ్టర్టుత్రః గౌరవాద్య్యక్ష స్థానాన్ని అలంకరించాడు ప్రపంచ ప్రఖ్యా ఈ వేదికల మ్‌ద ఉపన్యసించ్రి విశేష ఆదర్రబ్బ పొందిన 'నర్వేపల్లి గొష్ట్ర విద్యా సంస్మర్హ ఇన గ్‌ ఆఫ్‌ నేషన్ల _ 'భారత రాజ్యాంగ వరిషక్ర -్న గయ్చుడిగా-. ఉపరాష్ట్రపతి _ భార్య రాష్ట్రపతి! , ం.. పదవుల్షి అలంకరించ్చ్యు తాలి తెలుగువాడ్తిగు ౫ స “రుగుడాతి చరిత్రత్ర 'ెరన్మరజ్రీయ్యడ్లైన ప నిస్వార్థజ్‌ఐ *'డ్ష్యా నర్వేప్పల్లి, హ్‌

• ను ఖ్‌ 176 హా స. ఖా న్డ్‌ ా

1. | ౮ ల్‌! వ్‌ మల | కటలా ఈం కి + న వం పున! సం గగ స న స! గై , వ. 1. యా తి 1 ఖా య్యహకు ? ్చస్లీ స స ౧ ( ల్లో ర. ం ల లె గ) ౧౧౦39 [0 (1. | సల నం ళా ఈ న? నట యన నన య్యయయా.. | జ , క ' 7 ఈనన గగ గ ష్‌ లీ గ న్‌ శ జీ ఫి 6 పయ! య్‌. అ? (7 నూరు క నంత. నం. . | ఎ కడుప్తలాబథనార్లుకమన్నా సు . | శు. క... : ఉరుతస్తుతో సములు ద ఎ ఘజ్ష (. | న్‌ (స. తలతలాశ్తోడాంతదలనితలటను.. సట * మ (1 1. అంగార్య వంద? సంక్తుతయులిటిత్‌ ్న . పరవ సుత్తాట్‌. భారలుళ్షోల్లు న? | న. (శ * . యువ స. అం మాూతళుదుు ( శ్లేం ఈ. , 1. / (5 ._. నమరాన్తలనగం అపురూం లాయి ప . _ | “వ మ్మళర్లనే ధాసకులో వారాడ నాదప్టానో 1. | . : . 'తక్కయ్యి నలమలో ప్రయ్యభదనా న . | | 1 " “రితమై : శతతమ: నలపయీఠరదేహకో. నలు... స | " . - |... తమ్మకున్లు తయ్యరు షష్టళాతులికత్తిి స చీ . ఎ | . మూశ్రైవళరళృతువుధి చరక మ్రోవాకు. 1. ఉష | | ల. . నొహ్రాటిలే వాడ్రుత్తార న్‌ అటర్స అడుతారస్యాష . | | .. |. కితెలురుతక క భనకు న | | . . . .. “ హైాదరాళామకతతదలతవలి.. . మం