Telugu telugu sahityam gandhiji prabhavam - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

, తూ శస ఠి తెలుగు నాహిత్యం ; వ గాంథిచ (ప్రభావం ల 97] క258418 83204241 క40 1 /2కిగి 4 తి4ట, మొదలి నాగభూషణశర్య్మ స ర న్‌ ॥ జ గ్‌ న" ఇం ఆ ౨ తస | రీళ్టలు ఆ ల కా గాంధీ సాహిత్య (ప్రచురణాలయం హైదరాబాద్‌ న్లి()

"7౯౬౮6౮ $42434 : 640020 కి 9 గ4ఉటళ 9) 2క0ఢ211 21800200209ఏ208 ఫ208 రష, ఇ౭౦ం౫ ననన. వ వూ (వథమ ముదణ 1970 గ్గ నుగ న క్‌ £00 వశులు[ (కీతికంాి గ “ఇ 1 10 | 6 శన ..4 అల శ]శీత్‌ న్‌ కికీలట, ౮౯ మేలుపతి 840 సామాన్స| పతి రచ్హ్తీణకాాణ యయా లా నో టీ " కీగం న. ఛి ఆ . య. శీ లీ * స) | ముఖవ్మత మసాల వో టు మ ాంయరయ్తాడో వవన్‌ (పింటింగ్‌ వరా క హైదాబాద్‌ ముదణ : చారీ ఇండ్‌ కంపెనీ 108, సర్దార్‌ సశేల్‌ రోడ్‌ సికిరాకాట్‌

" శే ష్‌ వ | (... స] గ | య జు నన. సరో అ మ్మ కూ నాన్న కూ___

ఇ౯? ౮60 5454కి! : 6401101 లికి కన 4న ౫ 14061211 126202031208& ఫ2గ08 రష. ఇఆజళెం9 వాం. క్‌ (వథమ ముద్రణ 1970 గ్గ నుగ -- యబ ఖ000 (వతులుః . ₹కీతి కం” " శక; ..త తలి] (౧౯ మేల్కుపతి 890 పామాన్య[పతి క్తి ల్‌ం లోక 1 12న

/ రోం ౮ ॥ లక్షల

లంబ” "ళ్ళి

గ్ర న్‌ గ్‌ ముఖవ్యత ము[ై్తాన్య థన సో వవన్‌ వింటింగ్‌ రో క్రక ర్‌ హైదశాఖాద్‌ ము(దణ ఫి ఇారీ ఇండ్‌ కంపెనీ 10, నర్హార్‌ వశేల్‌ రోథఢ్‌ సీకింాళాద్‌

విషయాను[కమణిక

ముందుమాథ

వరీచయం క్షే సాహిత్యం = జాతీయత శే £ కావ గ్రసాహిత్యం 10 8 తెలుగులో గాంధీ శతకాలు 89 శ్ర ఖండశా వ్యాలు = ఇఖండీకలు శశీ 5 గేయాలు = పాటలు 84 6 కిర్తనలు, భజనలు మొదలై నవి 118 ₹ గాంధీజీ ; బొటక సాహిత్యం 12 8 నవలా పాపొత్యం 166 $ జీవిత చరితలు = నీద్దాంత (గంఛాలు 190 10 నసీంవోవలోకనం 910

జ్దావత లు

వదమాలీతళ

ముందువమూట

ఇలుగులో కాల[క్రమాన్ని అనుసరించి (వ్రాయఎడ్డ చర్మితలే కాని విశ్లేషణాతక మైన విమర్శలు రాలేదు. ముఖ్యంగా గద్యరచనల విషయంలో ఇది మరీ నిజం. నవలలను, నాటకాలను, కథలను సాంఘి కాలు, చారి.తకాలు, రాజకీయాలు అన్న విభజన [కింద విశ్లేషించి ఒక్కొక్క (వకియకు ఒక (గంథాన్ని (వాయాలన్న సంకల్పంతో ఇలుగు దేళంలోని (గంథాలయాలు తిరుగుతున్నప్పుడు ఈ రచనకు లీజారోపణం జరిగింది.

లుగులో రాజకీయ సాహిత్యం గాంధీజీతోనే (పారంఖించి, వికసించిందని చెప్పవచ్చు. రాజకీయ సాహిత్యంమీద వచ్చిన [గంథా లను పరిశీలిస్తున్న ప్పుడు గాంధీజీవల్లి (పత్యతంగానో, పరోతంగానో (వళావితంకాని రచనలు నాకు బాలా తక్కువ కనిపించాయి, గాంధీజీ జీవిళాన్ని, సిద్దాంతాలను ఆలంబనంగా స్వీకరించిన [గంథాలు చాదాపు 800 వరకు నా దృష్టికి వచ్చాయి. ఇవికాక అనాడు దేశంలో అత్యంత (ప్రచారంలో ఉన్న “*అం(భవ (తొ, “ోతష్టాన(ళిళొ, “అం(భఖొరతొవంటి వ(త్రికలలో వచ్చిన గాంధీసాహిత్యం అశేషం. వీనిని పరిశీలించినప్పుడు తెలుగు సాహిత్యంమీద గాంధీజీ ప్రభావాన్ని

గురించీ ఒక (ప్రళ్యేకమైన (గంథాన్నే [వాయాలన్న తలంపు నాకు కలిగింది.

ఈ రచనకు కావలసిన [గంథాలనన్నీ రాజమం (డిలోని "గౌతమీ (గంథఛాలయంలోను, మ(దానులోని కన్నెమెఛా (గ్రంథా అయంలోను, వేటపాలెంలోని శారదాని శేతనంలోను, విజయవాడలోని రశామమోనాన (గంభాలయంలోను నాకు లభించాయి. ఆయా (గంఛాలయాల అధిపతులకు నా కృతజ్ఞత. ముఖ్యంగా గౌతమీ (గంఛాలయంలో నేను అడిగినదే తడవుగా నాకు కావలసిన పుస్త కాలను, పథ్రికలను ఇచ్చి సహాయం చేసిన కార్యదర్శి శీ మహీధర జగన్న వానరావుగారికి, అక్కడి లై (చేరియన్‌ శీ యమ్‌. వి. సుబ్బా రావుగారికి నాక లక్షి త్‌లుం

ఈ [గంథం (వ్రాత (ప్రతిని తయారుచేస్తున్న సమయంలో నా విలంబనాన్ని సహించి మూడువంతుల (ప్రతిని వాసిన తమ్ముడు చిరంజీవి వెంళటప్పయ్యకు ఆశీష్సులు,

ఈ (గ్రంథాన్ని (వచురించడానికి నిశ్చయించిన గాంధి సాహిత్య (వచురణాలయ _ సంపాదకవర్గానికి, ముఖ్యంగా శీ కోదాటి నారాయణళావుగారికి నేను కృతజ్ఞుణ్ణి. వారు ఈ [పచురణను స్వీకరించక పోతే, నా అలసత్వం కారణంగా ఈ (గంథం ఇంత తొందరలో (ప్రచు రింపబడివుం డేది కాదనుకుంటాను. ఈ పు_న్తక వ్రాశ (పతిని ఆసాంతమూ చదివి, చేర్చులను నూచించి, నా కృషిని అభినందించిన "పెద్దలు (శీ కొడాలి ఆంజనేయులుగారికి నా నమస్కాళాలు. తెలుపు కుంటున్నాను,

ఈ పుస్తక రచనకు, (వచురణకు తోడ్పడిన పూజ్యమి[త్రులు డాక్టర్‌ వి. రామళాజు, డాక్టర్‌ ఖీమనేన్‌ “నిర్మల్‌”, తీ ఇవటూరి లింగమూర్తి, (శీ యం. యల్‌. నరసింవోరావుగార్లకు నా కృతజ్ఞతలు, ముఖప(్రాన్ని అందంగా చితించడంతోపాటు, దాని ముద్రణ

బాధ్యతను కూడా స్వయంగా స్వీకరించిన మి(త్రుడు (శ్రీవరు శ్రీని వాఫళర్మ గారికి (వత్యేక కృతజ్ఞతలు. ముఖపత ముద్రణ సమ యంలో ఎంతో సవాకరించిన మిత్రుడు (శ) కె 'దేళపతిఠరావుకు కృతజ్ష్య త,

ఈ [గంథాన్ని అందంగా ము(ద్రించిన చారీ అండ్‌ కో వారికీ, ముఖ్యంగా మిత్రుడు మురళికి కృతజ్ఞ తలు.

ఈ (గంఛాని్ని మా నాన్నగారికి, అమ్మగారికి సవినయంగా అంకితం ఇస్తున్నాను. నాకు 12, 18 పళ్ళ (ప్రాయంలో దగ్గర కూర్చో బెట్టుకొని గాంధీజీ ఆత్మచర్మితను నా చేత చదివించారు నాన్నగారు. 1921 నుంలీ గాంధీజీ సిద్ధాంతాల ఆచరణకు పూను కున్నారు, నాకు తెలుగు సాహిత్యంతో పరిచయం కలగడానికి కారకులు ఆయన. నేను చిన్నతనం నుంచి ఈనాటివరకూ. చేస్తూ వస్తున్న వాఠాన్ని సహిస్తున్న అమ్మకూ, నా అభిలాషను ఏనాడూ కాదనక నాలో యీనాడు వున్న ఏ కొద్దిపాటి సంస్కారానికైనా కారకులైన నాన్నగారికీ యీ (గంఛాన్ని కృతజ్ఞ తాంజలిగా సమ ర్చించుకొంటున్నాను.

నేను చేస్తున్న ఏ పనిలోనై నా సవాభాగం అందిపుచ్చుకుంళే కాని తృప్తి చెందని నా (శ్రీమతి = సరస్వతి - నా సాహిత్య వ్యాసం గానికి [పతినితృమూ నవాకరించే అన్ధాంగి. అమె వ్యాసంగాల నన్నింటినీ నా రాత కోతల కోసం ఆమె అఆపుజేసింది, ఆమకు ఎట్టి కృతజ్ఞతలు చెప్పినా ఆమె ఆ(గహిస్తుంది కనుక అఆ మాట చెప్పకుండా “శీవలం ఆశీస్ఫులనే అంద జేస్తున్నాను.

నాగభూషణశర్య

పరిచయం 'శపకసపపపహక ల మూడు దళాజ్షాలకాలం భారతజాతి మనోఫలకాలవె లెరగని ము[దవేసింది గాంధీయుగం. మూడు దళాన్షాల కాలం అంశే జాతి జీవితంలో అల్పమయిన కాలమే కావచ్చు. కాని దేళంలో ఈ కాలం చ్చిన పరివ_ర్తనదృష్ట్యా చూ స్తే ఈ కాలపు మవోత్యం మన జాతి చర్మితలో “నభూతో నభవిష్యతి” అని చెప్పవచ్చు. నిఛాణమయి యున్న జాతిని మేల్కొల్పి వారిలో ఆత్మగారవాన్ని నూరిపోసి స్వాతం(త్య సమరానికి ఆయత్తం చేయడమూ, దశదళలుగా వారి లోని శక్తిసామర్ధ్యాలను పరితించుకుంటూ వ్యూవోలను మార్చు కుంటూ ముందుకుసాగడమూ చివరకు స్వాతం క్యాన్ని పొందటమూ-= ఇదంతా ఒక ఎత్తు. దీనిని కేవలం రాజకీయ కేతంలో ఆయన చేసిన కృషిగా మనము అఖివర్షి స్తే అఖివర్శించవచ్చు. కాని వ్రైయు క్షికం గాను, నమిష్టిగాను భారత జాతీయ జీవనాన్ని ఆధారంగా తీసుకొని ఆయన మానవ జీవితంవై చేసిన సత్యశోధన [పయోగాలు మరొక ఎత్తు. అవి దేశపు ఎల్లిలను దాటి విశ్వమానన జీవితంలోని ఆన్ని రంగా లను స్పృశించినవి. అందుకనే గాంధీమవోత్కుడు జన్మతః భారతీయు జై నా, ఆయన నత్యపయోగాలలో భారతీయ సంస్కారం ఉట్టిపడు తున్నా అదంతా స్థూలదృశ్యం మా[తమే. ఆయన సత్యళోధనలోని అంతళాంతరాల లోనికి చొచ్చుకొని పోగలిగిన నూత్ముదృష్టి

ఉంళే, అట్టి సూ క్మదృ్టీతో వరిశీలి స్తే జేళాల, జాతుల పరిధుల నతి[కమించి ఆయన [పయోగాలు విశ్వమానవ దృక్పథంతో చేయ బడినవనే వా_న్తవము మనకు గోచరిస్తుంది. ఆయనను వావాడు అన టానికి ఏ చేశానికి, ఏ జాతికి (వత్యేకమయిన వాక్కులేదు. ఆయనే ప౦పంచాని కంతకూ. ెందిన చాడు. ఆయన [వయోగ ఫలికాలు ప9సంచాని కంతటికీ వ _ర్హించేవి. ఈ యథార్థం ఆయన నిర్యాణం తరువాత మనకు స్పష్టంగా కనీపింఛింది. ఇంతటి విళాల పరిధిలో ఆయన [వయోగాలు సాగినప్పటికీ మానవ జీవితంలోని వ రంగంలోనూ ఆయన పరిశోధన చేయకుండా వదలలేదు. సామాజిక జీవితంలోనే గాక, వ్యక్తి జీవితంలోని (పతి చిన్న అంళంవైన కూడా, ఆయన |పయోగ [ప్రభావము ఎంతో కొంత పడింది. ఆయనతో నూటికి నూరుపాళ్ళు అంగీకరించిన వారు అనేకులున్నారు గాని ఆయన భావాలన్నింటితోను భేదించిన వారు లేనే లేరంకే అలిశయో_క్రి కానేరదు. అందుకనే ఏదో దృక్కోణం. నుంచయినా సకే చూచి పతి భారరీయుడు ఆయనను తన మనమనులో ఆకాధించినాడు. చివరకు ఆయనను వాత్యశేసిన గోడ్చే కూడా ఆయనకు (వణమిల్సి గాని ఆపని చేయలేకపోయినాడు. ఇంతటి మవాత్యాన్ని జాతి జీవితంవై "నెరపిన మహాపురు షులు చాలా అరుదని చెప్పవచ్చు. ఈ (వభావం సాహిత్యంవైన కూడా [వ్రసరించటం నవాజం. వై గా గాంధీజీ భారత కార్య తే (తంలో అడుగు 'పెట్టడానికి ముందే అనుభవమూ, కీ_గ్రిపతిస్టలూగల (ప్రత్యేక భూమిక ఆయనకు ఉన్నది. అందువల్ల ఆయన కార్యరంగంలో అడుగు పెట్టగానే సాహిత్యసృష్టి వెలువడడం మొదలయింది. ఆయన మూడు దళాజ్చాల "నీఛాకాలం భారతీయ సాహిత్యాన్ని నుసంపన్నం చేసి కొత్త పుంతలను తొక్కించింది. సవాజంగానే అవేశపూరితమయిన ఆం[ధమనన్తత్వం ఎవరి నయినా అరాధించటం మొదలు పెట్టిందా, దానికి వాద్దులూ వద్దులూ

ఉండవు. అ ఆరాధనలో కవిత్వమూ, గానమూ, నృత్యమూ, చి(తకళ మొదలయిన లభితకళలన్ని టినీ మేళవించి తమ ఆరాధనలో కాదాత్శగ్భ6 ఫొందుళారు. అం భేతివోనంలో (పతియుగంలోను ఈ వాస్తవం మునకు కన్నులకు కట్టినట్లు కనిపిస్తుంది. గాంధీమవోత్ముడు భారత కార్యరంగంలో అడుగుపెక్తే ఇాటిశే జారీ యోద్యమము స్వాతంత్ర్య సం[గామముగా వరిణమించ జొచ్చింది. అనతికాలంలో భారతదేశం మొత్తం కురుజేతమయింది; భారతజాతి యావత్తు నరరూపందాలి స్తే మవోత్కుడు నారాయయణిడయి నాడు. అం[ధజాతి ఈ నారాయణ రూపాన్ని దర్శించి భ _క్రి తత్పర తతో “*జగ[దతకుడు గాంధీమవోత్ముడు, జనులారా మీ శెరుగండి” అని-ఆయన విశ్వరూప నందర్శనాన్ని లోకానికి కలిగించుటకు ఎలు ఇ త్రి పాడింది. పరంపరాగతంగా *భళజనజేసే విధము తెలియండీ జనులార మీరు” అని భ_క్రిని [వబోధించినక్లు “రాట్నం వడికే విధము శెలియండి” అని జనసామాన్యంలో [వలోధం గావించారు. భక్తకోటి శాట్నంలోని చశ్రాన్ని విష్ణుచకంగా భావించి కీర్తించారు. అనేక విధాలుగా ఆయన నామాన్ని మవాళ్ళ్యాన్ని ళ_క్రిభావంతో విన్మమ పూరితంగా గానం చేశారు. తమకు.గల భ_క్రివిశ్వాసాలను (వజలలో (వ్రబోధం జేని గాంధీజీ ఆజ్ఞలను (వజాసామాన్యంలో (వచారం చేయడానికి అనేకపద్దతులు అనలంవించారు ఉద్యమనేవకులు. వీటన్నిటి వల్ల ఆం(ధసాహిత్యమే ఓక కొత్త మలుపు తిరిగింది. అనేక నూతన (వ్మకియలు ఏర్పడినవి. అ'నేకములయిన నవీనభావాలు ఉత్పన్నమయి నవి. ఆం(ధసాహిత్య చరిితలో గాంధీయుగం చిరస్మరణీయ మేగాక న్వర్టయుగం అని చెప్పితే కూడా అతిశయోక్తి కాదు, ఈ దృష్టితో పరిశోధన చేసిన ఒక సాహిత్య (గ్రంథాన్ని (ప్రచు రించవలెనని గాంధీ సాహిత్య[పచురణాలయ సంపాదక సమితి సంక ల్పించుకొన్నది. డీనికె. అనేక వథకాలు వేయడం జరిగింది,

ఈ కార్యం చాలా కళ్టసౌధ్యమయినది కావఢంవల్ల ఎవరూ వూకు కొనలేదు. ఈ పరిస్థితులలో ఈ సంకల్పానికి కార్యళూవం కలిగించ ఠఈము ఎట్లాగని ఆలోచిస్తుండగా (శ్ర) మొదలి నాగభూమణళర్భుగారు ఈ విమయంలో కృషిచేస్తున్న ట్లు కొందరు మి[తుల ద్వారా 'కరియ వచ్చింది. వారిని ఆవ్వోనించి వారు చేస్తున్న క సామిని గురించి కెలును కొని దినికి సంబంధించిన నివేదికను నంపాదక సనమితిముందు ఉంచటం జరిగింది. వారు ఈ పున్తక ప్విచురణకు పాగ్షామోచాలను కెలి పొరు. ఆ తరువాత శ్రీ నాగభూమణళర్మగారిని ఈ కృషికి రూపు శీఖలు కల్పించి తుది మెరుగులను యివ్వవలసిందిగా కోరాము, చారు చాలా క్రమవడి తము కృషికి పిస్తుతరూపంలో రూపకల్పన చేశారు. దిని వ౦ిచురణవల్లి గాంధీ సాపిత్యవ)చురణాలయానికి చిరకాలాళీష్ట ౦ నెరవేరింది. ఇందుకు సంపాదక నమితి శ్రీ శర్థగారికి అభినందనపూర్వకమయిన కృతజ్ఞత తెలియ 'జేక్తున్నదిం శ్రీ వాగభూమణశర్మ్శగారు ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయంలో. ఇంగ్లిషు భాషాధ్యాపకులుగా పనిచేస్తున్నారు. ఇంగ్లీషుతో పాటు "తెలుగు సాహిత్యరంగంలో కూడా వీరు విశేషమయిన కృషిచేశారు. వారి కృషికి ఈ పుస్తకము చక్కని ఉదాహరణ. మెగా వీరికి గాంధీ ఉద్యమముతో పరంపరాగతమయిన సంవర్కం ఉండడము, తన్నూ లంగా వీరికి గాంధీజీ పట్టను, ఆయన ఉద్యమం పట్లనూ. సాను భూతి ఉండటము వీరి ఈ కృషికి “ోపనిడికిని కావి అవ్బినభాతి” అయింది. అయితే ఈ సందర్భంలో ఒకమాట చెప్పటము సముచితము కాగలదు. ఇప్పుడు పంకటిస్తున్న ఈ పుస్తకము సమగి మైనదని రచ యితగానీ, మేము గానీ భావించటం లేదు. పఏత్యతంగానూ అంత కంశు పరోతంగానూ గాంధీ-గాంధీయుగం-సాహిత్యంవై కలిగించిన ప్విభఛావం ఎంతో పశిగాఢమెంది. దినిని సక 9మంగా గఫంథస్థంచే స్తే ఒక్కొక్క అంకంవై న ఒక్కొక్క గ౦ంథం వాయవచ్చు. అయితే ఇంతక్ళషీ జరిగే వరకు ఏమిచేయకుంజా. వూరుకోలేము. ఖర్గుగవల

సిన బృవాత్కృషికి ఇది దిగ్దర్ధునంగా ఉపకరించగలదని మా అశ. అంేశాకః ఈ కృషి, సాహితీ పరిళోభకులలో స్ఫూర్తిని కఠిగించగల దనిన్నీ మా విశ్వాసం,

గాంధీ సాహిత్య పిచురణాలయము కొన్ని పుస్తకాల ప్రచుర ణలో చేయూత నీయవలనిందిగా ఆంధ పదేక్‌ సాహిత్య అకాడమీ వారిని అర్థించింది. వారు వెంటనే ఈ పుస్తక (ప్రచురణకు రెండువేల రూపాయలు ఈయడానికి దయతో అంగికరించారు. కాగితము, అచ్చు ధరలు విపరీతంగా "పెరిగిన ఈ రోజులలో సాహిత్య అకాడమీవారి సవాయము మాకు వేడినీళ్ళకు, చన్నీళ్లుతోడయినట్లయింది. ఈ సవో యానికి అకాడమీ కార్యనిర్వావాకులకు, ముఖ్యంగా అధ్యతులు డాక్టరు. బెజవాడ గోపాల రెడ్డిగారికి, కార్యదర్శి శీ దేవులపల్లి రామానుజరావుగారికి వినయపూర్వక _ కృతజ్హ్ఞ తను ఆలియ "కేస్తున్నాము.

ఈ పుస్తక ము[దణను అనతికాలంలో చక్కగా చేసీ ఇచ్చిన చారీ అండ్‌ కంపెనీ కార్యకర్తలకు, ముఖప(త్ర ము[దణను అందంగా తయారుచేసి ఇచ్చిన పవన్‌ (వెన్‌ వారికిని మా ప్రశంసలు.

గాంధీయుగంలో ఆం[ధ జాతీయజీవనంలో వివిధ రంగాల వై కలుగ జేసిన (వళాచాలను 'ఇలిపే అనేక (గంథాలను (ప్రచురించాలని సంపాదక సమితి ఆకాంస్తున్నది. ఈ మవాత్కార్య నిర్వహణలో ఆం (ధలోకపు అండదండలు ఇతోధికంగా లఅభించగలవనీి అఆళిస్తున్నాము

కోదాటి నారాయణరావు గాంధీ సాహిత్య (వచురణాలయం కార్యదర్శి పాదరాబాదు ణు ర సంపాదక సమితి

క్షే

సాహిత్యం = జాతీయత తలా జాతీయత - జాతీయాద్యమాలు

జాతి నిష్టమైన మానవత జాతీయత, ఇక్కడ “మానవతి అంళు స్వచృందమూ, అర్జ్రమూో అయిన పృాదమయం కలిగి వుండడం. ఏ (వ్రజలు తమ జాతిక చెందిన సర్వజనుల జీవన విధానానికి, స్వేచ్చకు ఎట్టి అడ్డంకులు ఉండకూడదని నమ్మి ఆ ధ్యేయంకోనం సమిష్టి కృషి. సలుపుతారో, ఆ జాతి (పజ జాతీయతకోసం పాటుపదుతున్నారని మనం చెప్పవచ్చు. “జాతీయత'లో రెండు ముఖ్యమైన లతణాలు మిళితమై వున్నాయి. ఒకటి 'దేశభ క్తి. రెండవది కాము కొన్ని బలీయ మైన అనుబంధాలవల్లి పక కుటుంభానికి చెందినవారమన్న అలీ

యళా భావం.

దేశభక్తి చాలవరకు భౌతికమైన ఛావాలశే పరిమితమైనట్లు కానవస్తుంది. ఇది నాయిల్లు, నాభూమి, నాదేళం అన్నభావం దేశ భక్తికి మూలకందమైన సూతం. ఇట్టి దేశభక్తి అన్ని దేశాలలోను, సర్వకాలాలలోను మనకు గోచరిన్తూనే వుంటుంది. “ఇంగ్హండుకు చెందిన యీ శరీరం, ఇంగ్లీషు గాలినే పీలున్తూ”* అని ఒక 'దేశభక్తు

వ తెలుగు సాహిత్యం : గాంధీజీ (వభావం జైన కవి ఉదిక్తుడై పలికినప్పుడు, ఎన్నో యుగాల వెనుక భారతీయ బుషులు అధర్వ వేదంలోని పృథ్వినూ క్ష నదీ నూ క్తాలను మైమరచి గానం చేసినప్పుడు యీ వుద్వేగమే వ్యక్తం అవుతున్నది. కాని వక కుటుంబానికి చెందినవారమన్న ఆత్మీయతా భావం శేకపోతే దేళభకక్తి పా&కమై పోతుంది. ఈ ఏక కుటుంబ భావం భావవల్ల రావచ్చు; సంస్కృతీ సంపదాయాలవల్ల రావచ్చు; లేదా ఈ రెంటి కలయికవల్ల రావచ్చు. భారతదేశంలో యీనాటికి కూడా పటిష్ట మైన జాతీయతా భావం (పభవించకపో వడానికి భామలలోని భిన్న త్వమే కారణం. కాని దానిని కూడా అధిగమించగల సంస్కృతీ సంప చాయాల పకత్వం యీ దేశాన్ని రడించగల ప్మక్షైక తత్త్వం ఇరవయ్యో శతాబ్దం [పథమ అర్ధభాగాన్ని జాతీ యోద్యమ యుగంగా ఇెప్పవచ్చు. జాతీ యోద్యమాలు అన్నీ. జాతీయళా భావంలోనుంచి (పథవించినవే ! ఒక జాతి తన అ స్తిక్యాన్ని నిలుపు కోవడానికి చేసే సమైక్య కృషిని జాతీ యోద్యమం అనవచ్చు. ఆ అస్తి క్యాన్ని నిలుపుకోవడానికి స్వాతంత్యం (పాథమికమైన అవసరం. జాతి అ స్తిక్యత వై దాని మానావమానాలు ఆధారపడి వుంటాయి. జాతి ఐక్యంగా వున్ననాడు - అంక, దాని ఉనికిని నలుగురూ గుర్తించిననాడు ఆ జాతి తన భ్మదతను కాపాడుకోవడమే కాక, ఇతర జాతులలో "గౌరవ, ఆధిక్యతలను కూడా పొందుతుంది. అందువల్ల నే జాతి ఐక్యత గు ర్తింపబడడానికి అది స్వతం[త్వమై నుండాలి. బానిస జాతులు గౌరవింపబడడం చర్మితలో మనం ఎరుగని విషయం. ఇర వయ్యో శళాబ్దం [వథమార్ధంలో బయలుదేరిన జాతీ యోద్యమా లన్నింటికీ యీ స్వాతంషత్య సముపార్షనమే (ప్మపథమ ధ్యేయమై వెలసింది. జాతి అభ్యుదయానికి సామాన్య (వజానీకాన్నంతనూ ఐక్యతా

సాహిత్యం = జాతీయత ఖావంతో సంఘటితం చేయడం జాతీయోద్యమానికి [వధానమైన లక్ష్యు- ఇట్టి ఐక్య సంఘటనలు పద్దెనిమిదవ శతాబ్దం చివరి భాగం తోనే [పారంభమై పందొమ్మిదవ శతాబ్దం మధ్య భాగానికి యూరపు అంతటా వేళ్ళు పాదుకొన్నవి. ఇట్టి ఐక్యసంఘటన మామూలుగా (ప్రజలకు అహితమైన (ప్రభుత్వానికి విరుద్ధంగా ఏర్పడుతుంది. ఆనాడు రాజ్యం చేస్తున్న (ప్రభుత్వం (ప్రజలకు ఎంత అహితమైనదవుతుందో జాతీ యోద్యమం అంత త్మీవమై వుంటుంది. అంతేకాదు. జాతీయో చ్యమ భావానికి ఆధునిక కాలంలో వీజారోపణం చేసిన రూసో = ఒక జాతికి సంబంధించిన సర్వ విషయాలలోను ఆ జాతికి "స్వేచ్చ ఉండా అన్న నినాదం చేశాడు. స్వాతంత్యం, సౌ భాతృత్వం (ప్రాతిపదిక లుగా తన జాతి బాగోగులను తానే తీర్చి దిద్దుకో వాబన్న కాంత (ప్రతి జాతికి సహాజం. ఆ కో ర్కెలోనుంచి వచ్చినదే పర్మప్రభుత్వాల్వవై తిరుగుబాటు. ఇలాంటి జాతీ యోద్యమం (ఫాన్సులో మొగ్గతొడిగి, అమెరి కాలో పువ్వుపూసి, రష్యూలో పిందె వేసింది. ఇలా పాళ్ళాత్య “దేశా లలో (పారంభమైన యీ ఉద్యమం - పాళ్చాత్య విద్యా సముపార్టన వల్ల, అంతర్భూతమైన యిచ్భవల్ల ఆఫికా, ఆసియా దేశాలలో కూడా తల'యొ త్తింది. పర పభుత్వం బలవంతంగా బంధించివుంచిన మాతృ ళృంఖలాలను తెంచి స్వేచ్చా స్వాతం(త్ర్యాలను సముపార్షించాలనే ఆకాంకతో కోట్లాది [ప్రజలు విభిన్నమైన పద్దతుల్లో తమ ఉద్యమా అను (పారంభించారు. (ప్రపంచ విస్తృతమైన యీ స్వాతం త్య సము పార్టనా కాంతలో భారత జాతీయోద్యమం కూడా ఒక భాగమే! భారత జాతీయోద్యమం “*పాచీన భారతబేశంలో జాతీయత” అన్న [గ్రంథంలో 1పొఫెసర్‌ రాధాకుముద్‌ ముఖర్జీ బు 'గ్య్వేదకాలంనుంచీ కూడా

4 లుగు సాహిత్యం : గాంధీజీ ప్రభావం భారతదేశంలో జాతీయతాభావం ఎలా (వజల జీవితాలను సంఘటిత పరున్తూ వచ్చిందో సోదావారణంగా వివరించారు.2 [పకృతి శక్తులను ఆరాధించి ఆహ్వానించే బుక్కులు, పృథ్వీమాతను ఆవాహన చేయ డానికి ఉద్దేశింపబడ్డ పృథ్వీనూ_క్తం, విష్ణుపురాణంలో నియమింపబడ్డ (వజల విధులూ - యుగయుగాలనుంచీ భారతదేళంలోని దేశభక్సికి ఆకారా్యాణంగా ఆయన వివ౦ంచారు. “జననీజన్మభూమిళ్చ స్వర్గాదపి గరీయసి” అన్న నూక్తి యీ భావానికి పరమోత్క్బృస్టమెైన ఉదాహరణ. కాని మధ్యయుగంలో బలమైన జాతీయళా భావం లోపించ డంతో దేశం పరచేశపొలనకు లోనుకావలసివచ్చింది. అప్పుడప్పుడు, అక్కడక్కడ తలయె త్తిన జాతీ యోద్యమాలు- జేశభ క్తి, రాజభక్రిగల కొద్దిమంది ఆవేశపూరితులై న త్యాగమూ ర్తుల కార్యదీకకు ఫలితాలై. వి_నృతిలోను, ఉధృత సంచలనంలోను కూడా పరిమితాలుగానే వుండి పోయాయి. ఇట్ట వారిలో రాణా[పళావ్‌, శివాజీ మొదలైన వీరళిభా' మణులను పేర్కొనవచ్చు. పర(ప్రభుత్వాన్ని ఎదిరించాలన్న ఆవేశం జాగృతమై దేశ వ్యాప్తంగా సమిష్టి, విప్ణ వాన్ని రూపొందించిన (పథమ స్వాతంత్య్ర సమరమే (1850) దేశ్ళపజలలో మొట్టమొదటిసారి జాతీయళా భావానికి అంకురార ఏ చేసింది. తదాది విద్యావంతులై న మేధావుల ఆధ్వర్యంలో జాతీయ మహానభ (కాం గెస్‌, 1885) (ప్రారంభం: అయ్యేవరకు ఆ భావం తలయొత్తుతూనే వచ్చింది. రాజకీయమైన జాతీయతాభావానికి దోవాదంచేన్తూనే, రాజా రామమోహనరాయ్‌ వంటి సంస్క ర్తలు సంఘ దురాచారాలను మాన్ని జాతిని సాంఘికంగా పరిశుద్ధం చేయడానికి [పయత్నించారు. రాజకీయ సాంఘిక వైతన్యాలు ఒకదానికొకటి తోడై

సాహిత్యం = జాతీయత 5 జాతిని మేల్కొల్చే [పయత్నం చేస్తున్న తకుణంలో నిదాణమైన (ప్రజలకు అెంగాల్‌. విభజన పిడుగుపాటుగా తోచింది. అప్పుడు అర్ధ యెంది (ప్రజలకు, పర్మవభుత్వానికి తమ యిష్టానిష్టాలతో పనిలేదని, అది జాతీయభావ (ప్రజ్వలనకు ఇంధనంవలె వనిచేసింది. బిపిన్‌ చంద పాల్‌ దేళ పర్యటనతో అది దేళం నలుమూలలకు పాకింది. గాంధీజీ “రాజకీయ రంగయీదికి (వవే?ంచేసరికి పరిస్థితి యిది. దీనిని నమ (గమూ, నర్వజనాకర్ష కమూ చేసిన ఘనత గాంధీజీదే. గాంధిజీ (పారంభించిన జాతీ యోద్యమం "కేవలం రాజకీయ ఆందోళనకు మాతమే పరిమితం కాకుండా ఆర్థిక, సాంఘీక స్వాతం(త్యాల సమ్మ శిత స్వరూవం కావడంవల్ల నే దీనిని సమ[గమైన జాతీ యోద్యమం అనవచ్చు.

“భారతదేశంలోని జాతీ యోద్యమం కాంగ7సు పందిళ్లలోను, తిలక్‌ గోఖలేల తీర్యానాలలోను, పొల్‌ బెనర్జీ ల ఉపస్యాసాలలోను ఉదయించలేదు. కృష్ణునివలె అది కూడా పర్మవభుత్వ పీడనకు కాళ లే ఉత్సావావంతులై వుండి కూడా అణగి వుండవలసివచి న చేళ భక్తుల హృదయ కారాగారాల్లో జన్మించింది. కృష్ణునివలనే శాజ పాసాదాల్లోకాక, సామాన్య మానవుల హృాదయోద్యానాలలో "వెరి గింది భారత జాతీయత”3 అంటారు అరవిందులు. నిజమే. (పజ్వలించిన జాతీయతను నియమిత మాగ్గాన నడిపించగల నాయకునికోనమే అది వేచి వుంది. భారతీయతకూ, భారతీయ సంస్కృతినీ పరిరథించే నాయకత్వం వున్నప్పుడు ఆ జాతీయత ఎంక ఉజ్జ్వలమయం కాగలదో గాంధీ నాయకత్వాన దేశమంతా ఏకమై. నిలిచినప్పుడు కాని పర (పభుళ్వానికి అర్ధం కాలేదు. అందువల్ల నే గాంధీజీ జాతినంతనూ ఒకే (ాటిమీద నడిపి మహవోత్ము డై నాడు.

6 తెలుగు సాహిత్యం : గాంధీజీ (వభావం సాహిత్యం = జాతీయోద్యమలీ

కావ్య (ప్రయోజనాలను గురించి చర్చిన్తూ “విశ్వ(_శేయః కావ్యమ్‌” అని, “కావ్యం. = =. ..కాంతా సమ్మిత తయోపదేశ యుజి” అనీ భారతీయ ఆలంకారికులు పేర్కొన్నారు. వ్యష్టిలాభాన్ని వదిథి నమిప్లి. (శేయస్సుకో సం పాటుపడడం జాతీయ లక్షణం. ఈ భావాన్ని (గంథస్థం చేసి తద్వాగా కావ్యాన్ని విశ్వ శేయన్సుకోనం ఉప 'దేళాత్మకం చేస్తాడు కవి. ఈ ఉపదేశాత్మకత దేశ కాల వాతావరణా లను బట్టి మారుతూ వుంటుంది.

నిదాణమైన జాతిని ఉద్బుద్ధం చేయడానికి యిట్టి ఉపదేశాత్మక మెైన సాహిత్యంకన్న మరో ఉత్తమ సాధనం లేదు. “(ప్రజా సంకల్ప ములను, (ప్రజాశయములను విశదముచేసి (ప్రజలను కార్యపరతం తుల నుగ జేయుటకు వాజ్బయము పరమ సాధనముగ నున్నది” అన్న మాటలు నాటికి నేటికి కూడా సత్యాలే, వాబ్బయం ద్వారా జాతి యొక్క సర్వజీవన విధానమూ, వారి ఆశలు, ఆశయాలు, వారి నిరా శలు, కావేషాలు - అన్నీ విస్పష్టంగా విశదమౌతాయి. ఇట్టి వబోధ సాహిత్యం "రెండు విధాలుగా ఉండవచ్చు. కవి - ఒక జాతీ యోద్యమం "పెరిగి పెద్దదైన తరువాత అది జాతినంతనూ ఆవేశించినప్పుడు కానుకూడా ఉత్నేజితుడై (ప్రబోధ సాహిత్యం సృష్టించవచ్చు అది చారీమంది రచయితలు అనునరించే పద్దతి. అలాకాక కవి “ కాంతదర్శి” కనుక తన సమాజానికి ఏది హితమో, (శేయమో - దానిని తానే వూహించి, ఉపదేశిస్తే - (ప్రజలు ఆ కవి పూరించిన సాహిత్య కంఖా రావాన్ని విని మేల్కొనడం - ఉత్తమ్మ'శేణికి చెందిన (ప్రలోధ సాహిత్యం అవుతుంది.

(ఫెంచి విప్ణ్రవానికి కారణభూతమైన రూసో, వాొన్లే-ల రచ వ్రు రష్యా విప్లవానికి తీర్చిదిద్దిన మార్క్‌, టాల్‌స్టాయ్‌, డాస్టా

సాపాత్యం = జాతీయత వస్కీల రచనలు, ఆయా దేశాల జాతీ యోద్యమాలకు దోవాదంచేనీ, (పజలవై ఎంతో (పభావాన్ని కలుగచేశాయి. అలాగే భారతదేశంలో జాతీ యోద్యమం ఇంకా [పారంభావ న్ధలో వుండగానే స్వామి దయానంద నరస్వతి, రాజా రామమోవాన రాయ్‌ వంటి 'వముఖుల రచనలు [(పజలలో కొత్త ఆళలను మొల శ త్తించాయి, తిలక్‌ తన భగవద్గీతా వ్యాఖ్యానం ద్వారా “నిష్కామ యోగాన్ని రాజకీయాలకు అన్వయించి, భారత స్వాతం(త్య యుద్ధా నికి ఒక వినూత్నమైన అర్ధాన్ని స్ఫురింపచేశొడు. (శ్రీకృష్ణుడు అర్జును నికి చేసిన బోధకు, చేశానికి ఆవళ్యకమైన కర్మ యోగానికి సమన్వయం కుదిర్చి, జాతీయోద్యమానికి, కురు డే(తంలో పాండవులు సాగించిన ధర్మ యుద్ధానికి సారూవ్యం చూపాడు ఆయన. కాము పాండవుల మని, తమలో (పతి ఒక్కడూ అర్జునుడనీ [గ్రహించారు (ప్రజలు. కాని వారికి దారిచూపి, నడిపించవలసిన కృష్ణు డెవరు లి ఎప్పుడైతే గాంధీజీ - తన నడవడి ద్వారా కాంతి, అహింస లన్న తన సిద్దాంతాల ద్వారా, నత్యాన్ని ఆ(శయించడం ద్వారా - రాజకీయాలకు, ఆధ్యాత్మిక జీవన విధానానికి ఒక అవినాభావ నంబంధాన్ని, ఒక వటిష్ట్టమైన బంధాన్ని పాదుకొల్పాడో, అవ్పుడు (వజలకు తాము ఇన్నాళ్ళుగా కలలు కంటున్న అవతార పురువుడు ఆవిర్భవించాడనిపించింది. అందువల్ల నే జనులు “గాంధిదేవుడై యవతరించెనన్నారు. ఆయనయే కృష్ణుడు. రాటమే వేణువు. తన్మధుర ధ్వని వంశీనాదము. భారత "దేశము బృందావనము. (ప్రజలు గోపికలై యాయన చెప్పి నశ్తు కోట్లకు గోట్టు జనులు గుమిగూడి యవలంబవింప 99గ్ర్‌ జొచ్చిరి. అంతేకాదు. “న్వధర్మే నిధన [శేయః, పరధర్శో భయావః”” అన్న

8 తెలుగు సాహిత్యం ; గాంధీజీ (వభావం సూ (తాన్ని మనోవాక్కాయ కర్శలతో ఆచరించడానికి కంకణం కట్టుకొన్నారు ప్రజలు. దానికి పర్యవసానమే గాంధీజీని దేవుణ్ణిగా చూసే అసంఖ్యాకములై న రచనలు వెలువడడం.

దేశ భాషల్లో వచ్చిన గాంధేయ సాహిత్యాన్ని పరిశీలిస్తే, 1920-82 మధ్యకాలంలో వచ్చిన రచనల్లో అత్యధిక భాగం గాంధీజీని భగవంతుని అవతారంగా భావించిన భక్తి రచనలే అధికం. 1982-.46 మధ్య కాలంలో ఆయన సిద్ధాంతాలను, ఆయన పేర్కొన్న నిర్మాణ కార్య [కమాలను గురించిన రచనలు, తిరిగి ఆయన మరణానంతరం _ 1945 నుంచీ - ఆయనను భగవంతునిగా ఆరాధించే రచనలే ఎక్కువగా వచ్చాయని మనం [గహించవచ్చు.

గాంధీజీ కేవలం రాజకీయ నాయకుడు మా[తమే అయివుంఠే ఆయనయెడ (ప్రజలకు యింతటి భక్తి ప్రపత్తులు, సాహిత్యంలో యింతటి భక్తి రచనలు వెలువడి వుండేవేకాదు. ఆయన [పజలకు రాజి కీయ నాయకుడే కాదు. వారి నైతిక జీవన విధానాలను తీర్చిదిత్హే నాయకుడై నాడు. అందువల్ల నే ఆయనకు యింత విస్త మెన ఖ్యాతి; ఆయనయొడ ఇంతటి భక్ర్యావేళాలు,

తెలుగు సాహిత్యంలో గాంధీజీ

ఇలా సర్వ (వజలకూ నాయకుడై, జాతిసిత అయిన గాంధీజీ జీవిత చరిితలూ, ఆయన సిద్ధాంతాల వైన [గంథాలు దేళశంలోని అన్ని భాషల్లో వాయబడి, విద్యాగంధం ఉన్న [పతివానికీ అందుబాటులో వుండేటట్లు చేయబడ్డాయి, అవి కావ్యాలుగా వెలికాయి. (వళంసాత్మక మైన శతకాలుగా వెలువడ్డాయి. నవలల్షై యింటింటా చదవబడ్డా ము. 'గేయాలై, పాటలై. నలుమూలలా గానం చేయబడ్డాయి, ఇలా సాహిత్యంలోని అన్ని [పష్యకియల ద్వారా గాంధీజీ పిద్ధాంతాలు

సాహిత్యం = జొలతీయత 9 “వెలువరింపబడడం చూ సే పండిత పామరులను నె తం ఆయన ఎంతగా (వభావితులను చేశారో దోస్టతకం అవుతుంది,

(వేమ్‌చంద్‌, మైధిలీళరణ్‌ గుప్త, సుదర్శన్‌, రాయప్రోలు: తుమ్మల, నారాయణసీళారాం ఫడ్కే, ఖాంజేకర్‌, (క్రీక అక్షర దివాకర్‌ --ఇలా ఎందరో రచయితలు - అన్ని భామలకు, అన్ని (పాంళాలకు చెందినవారు ఆయన కీ రృిని గానం చేసి ఆయన సిద్ధాంతాలకు కావ్యత్వం కల్పించి, చానిని ఉదా _త్తమెన సాహిత్యంగా రూపొందించారు. రాజకీయవాదులు గాందీ సాహి త్యాన్ని విన ్రరించవచ్చు; ఆయన (వంచించిన నైతికమెన విలువలు ఈనాడు ఆచరింపబడకపోవచ్చు. కాని భారతీయ సాహిత్యంవల్లి గాంధీజీ అమరుడై. కలకాలం (బతికి వుంటాడు. "

తలుగు సాహిత్యంలోని వివిధ శాఖలవై [పసరించిన గాంధీజీ (వభావ 'శేఖల్ని చూపడమే యీ పరిశోధనా వ్యాసానికి ధ్యేయం.

౨,

కావ్య సాహిత్యం ననన

గాంధీజీవలన _ (ప్రభావితమైన _ కావ్యసాహిత్యాన్నంతనీ: "రెండు భాగాలుగా విభజించవచ్చు. గాంధీజీ జీవితాన్ని స్వీకరించి కావ్యాలుగా మలచినవానిని (పత్యతు (వభావితాలుగాను, ఆయన సిద్ధాంతాలను స్వీకరించి వాని చుట్టూ కథలు అల్లి ఆ కథలను వస్త్వా (శయబద్ధంగా రూపొందించిన వానిని పరోక. [పభావితాలుగాను "పీర్కొ నవచ్చు. అంళే కావ్యబద్ధమైన జీవితచరి[తలను (వత్యత (పభావిత రచనలుగాను, సిద్ధాంతపరములై. వస్త్వాశయంతో [వాయబడిన కథా. కావ్యాలను పరోత (ప్రభావిత రచనలుగాను విభజించవచ్చు. జీవిత చరిితలను కావ్యాలుగా (వాయడంకన్న, ఒక సిద్ధాంతాన్ని స్వీక రించి, దానికి ఆలంబనంగా ఒక కథను అల్లి కావ్యం రాయడం కవికి ఎక్కు వ స్వేచ్చను, అతని (ప్రతిభకు ఎక్కువ రాణింపును కలిగిస్తాయి. కనుక (ప్రత్యక (పభావితమైన రచనలకన్న పరోక్షంగా (వభానితముకై న రచనలే ఏ సాహిత్యంలోనై నా ఎక్కువ. తెలుగులో గాంధేయ సాహి' త్యమూ అంతే.

ఈ అధ్యాయంలో “కావ్యసాహిత్యం” అన్న శీర్షి కకింద కవిత్వం

కావ్య సాహిత్యం క్షీ లోని వివిధ [ప్మకియల్ని పరామర్శించడం జరుగుతుంది. ఇందులో కావ్యం, ఖండకావ్యం, శతకం, 'గేయసాపిత్యం (పాటలు, కీర్శనలు, గేయాలు) చేరతాయి. ఈ అన్ని (వ్మకియల్లోని రచనలను (పత్యతు, పరోక్ష (పభావితాలంటూ వేరుచేయడం సాధ్యం కాదు. ఈ విభజన: ఒక్క కావ్యాలకు మా్యతమే ఎక్కువగా వర్తిన్తుంది. కావ్యాలు గాంధీజీ జీవితాని స ఇతివృ త్తంగా స్వీకరించి (వాయబడ్డ కావ్యా లలో తుమ్మల సీళారామమూ ర్తి చౌదరిగారి “అతత ల”, “మవోత్య తథ”, మరింగంటి శేషాచార్యులుగారి “*(్రీ గాంధీ తారతము”, అంబటి మబృరాయగు_ప్తగారి “(శ్రీ గాంధి మావోత్య్రాము” -ేర్కొన దగినవి. ఇందులో చివర పేర్కానబడ్డ కావ్యం అనంపూర్ణ్మం. అందు- లోని [పథమ పంచకం యిటీవలనే (1969) మొదటి సంపుటంగా "వెలువడింది. తుమ్మలవారి కొవ్యాలు గాంధీజీ జీవితంవల్ల , ఆయన సేవా తత్పరత ఇ్యాగశీలాలవల్లి (వభావితాల్లై, ఆయనను యుగపురుషుణ్ణిగా భావించి కీర్తించిన కావ్యాలు 'ఇలుగులో అసంఖ్యాకాలు, అటు కావ్య గారవాన్ని పొంది, ఇటు మవోత్ముని జీవితమిచ్చే సందేశాన్ని వ్యక్కంచేనే ఉత్తను: కావ్యాలు (వాసిన కవులలో అగ్రగణ్యుడు శి తుమ్ముల సీతారామ మూ ర్రిచదరి. “కడు కమ్మని క్రైత రచించువాడు”! అని తమః గురుపాదులు భెళ్లపిళ్లవారిచేత పొగడ్తల నందుకొన్న ఈయన గాంధీజీ జీవితాన్నంతనూ “*ఆత్యత థ్‌”, “మవోత్యకథ” అన్న రెండు పద్య కావ్యాలలో '్రతిళావంతంగా చిితించారు.. చౌదరిగారు. స్వయంగా అకలంక దేశభక్తుడు. అందువల్ల సవాజమైన అనుభూతితో

[2 శెలుగు పాపాత్యం : శాందేతేవథావం

యూ కావ్యాలు. (వాళారు. శకవిత్తలో కమ్ముదవము మెరిపేలా (వాయాలని దీర కొని ఆంకయులో కృతకృత్సుకై వారు “ఆశివవ తిక్కవం

ఈ కావ్యాలలో మొవటిది “వొవాబీ ఆత్యకత”. 2-10-32 వ (ప్రారంభించి ౨6-1-51 వనకు చాదావు ఇరవై నంవచ్ప్సరాల కాలంతో యీ “అత్మకథోము పూర్తిచేశారు. కవి తన జేవితన్యయాన్ని చె కుంటూ “వా పాహితీ పామరక్ష-ములను మవోత్ముని యాశయముల'ే యంకితము చేసితిని” ఆన్నారు. ఈ (గంఛాన్ని-ా" సా వృతాపాంన లీ రూవుం గైకొవివచ్చో వనే “అ కజనళా తోచెమ్మళా కాంకమై అాపూజీ మన వేల్పు దీని నిచటన్‌ ఐండించో వసే “విశ్వ వకా పావల్ళేకకమైవ వంట యిడిో అనీ చెరరెగారు జేక్కొావడం చూస్తే పాహిత్య మతంలో. ఎంత కాకలుతీరివ వ్యావసాయిసడుగా నోచ రప్తాడో, అంతగానూ గాంఢీజీ ఆశయాల వంటను వండించే రెతుా కనిపిపాడు ఆయవ.

ఈ [గంథానికి కట్టమంచి రామళలింశా రెడ్డిగారు “ఇిలక రచవెి చేస్తూ “తుమ్మల సీతాామమూర్తి మవోత్ముని మొక్క ఆస్టానకవిం ఈ స్థానము. శాశ్వతము” అన్నారు. ఈ మాటలు ఎంత్రై వా నత్యరా తిక్కూనకు మగపిందే ౩ లిలో అధునిక కారతము అనవనివ గాంకీజీ జీవితాన్ని తెనుగు ₹ంకమయొ (వాన్‌ “అభినవ తిక్కూనొ అన్న పార్ధక చామురై వాడు చౌరరిగారు.

ఈ “పద్యాతృకమైన అశ్మక ఇంతకు వూర్వమే “శివరామ శాస్త - విద్వత్కవి. సింవాము - దీని మధుర గద్యాకృతిలో (వాసినా,. పద్యాలలో (వానినప్పుడే సరనులు మెత్తురని యీ వనికి ఫూనుకొవ్నట్లు చెప్పుకొన్నాకు రచయిశ,

ఇది అశ్మకథకు అనువాదం కనుక మూలులో వున్నదానిని

కాన్‌ సాహాత్థాం 1వ

యశ్రావనంగా వదాాలలో పాొవవమే కవి చేయవఅన్‌న విని కషమక ఈకావ-ఎటో కవికి ఎక్తూవ స్వేచ్చ వుండే వలుతేరు. అయినా కహి తమవోన "ముత వ్వేచ్భను వొచ్చి చోట్లు చచూన పేనుకోక్ల తవ్ప కము. “అన్నాదిము అన్న అధ్యాయుతలో తవు కని ్ళ౮ార్చి చెబుతూ గాంచి శ్రీ వాసన మాటలను వద్యానువాచం ఇది:

ఆశని శైవవే సుతుడై

వాతాచ్య్మును వామె వెడి పొవమె వతెమువి

ఖత మనీషా ఎ౯వి

కాతాఖిల నాజ్యువ్యుతు చతుర: సమె న్‌ ఇంకులోని విశేమడాలన్నీ కవి స్వా కూక్చివవే! ఇలానే “వ్వ్‌ ఆవు అధాాయులో విన్నెంచు. వచమూదు వద్యాలు కూడా కపి తీవుకెన్ని జ్వచ్యను చోనతాచయాా. చెల స్వుచ్న కొచ్చి న్రైపడి. పోయిన వవాల విమము.ళే కూడ వీరు చూపాను ఉవపావాచనమ్‌ుు “వోముకూల” అన్న పదానికి పీరు చేసవ అనువాడు "కటి

మొత్తంమీద “అకక వో శుమ్మికావారు, శుమ్మలవాంతో “ఆత్యకవ-నుడూ. తెలుగుచేంంలో వ్రభ్భాతా అయ్యాయి. "విమ యము గాఛేమవోత్ముని స్వ్‌యచు వమ్ము లొకాళాధ్య మైనది, న్న జవారనరచేయమును, పేవ్యమును. శమ _శ్తెలి యించుమించు అంధ మవౌభారత వతివిబముో!! అన్న కట్టమంచి చారి అఖ్నిపాయమే నర్వ విమర్శకుల అభ్నిపాయు కూడా. ఇలా నమకాళిన 5వులచేత, విమర్శుకులవేత కూడా. నమలూగా (వశంవల నాదు కొన్నారు చౌవరి గారు. ఈయవలోని పౌవన్యము, ధర్యాఖిరతి యూయనను జాతీయ కవులలో (వభ్యాశుణ్ణి చేశాయి. ఈునునలోే వండితులు మెచ్చే కవ్చాధి కారము, పామరుల వాకర్షించే భావా వేశము కన్నిస్తాయి.

కశ అలుగు సాహిత్యం : గాంధీజీ (ప్రభావం మహాత్మ కథ తుమ్మలవారి "ండవ కావ్యం “మయవోతత్ర కథ”. 1951 నుంచి 1966 వరకు దిని రచన సాగింది. “అత్యుకటో లో మన ముందు బాపూ సాగించిన సత్యా్యగవాసమరముల చరితలు,మనశై నలిగి నలగి -బలిమయైపోయిన జాతిజనకుని జీవనగాథలు లేమిం జేసి”! మవోత్ళుని జీవితాన్ని ఆసాొంతము అభివర్షించడానికిగాను (వాసినడి ఈ “మవోతం కథ”. అందువలన దీనిని “ఆత్యతథ” కు పరిపూరక మైన భాగము అన వచ్చు. గాంధీజీ ఆత్మకథ నాగపూర్‌. కాం[గెస్‌ తో అంతమౌతుంది. “ఇక్కడనుంచి నా జీవితంలో జరిగిన విషయాలలో [పజలకు తెలియ నివి లేవు” అంటూ తన ఆత్మకథను ముగించారు బాపు. ఆ తెలిసిన ఘట్టాలను కావ్యరూపంలో రూపొందించారు శుమ్ముల వారు. “అత్యతథ” అనువాద కావ్యం. “మువోతం కథ” స్వకపోల కల్పితం. అందువల్ల నే చౌదరిగారు “కృళ్యాది”లో ఈ రెండు [గంథా లకు గల భేదాన్ని ఆమే యూ విధంగా పేర్కొన్నారు :

“చేసిన పుణ్యమై తనకు జిక్కిన క్షైత ఫలింప భక్షిమె (వాసీనవాడ దొల్లి 'యెరచాడ తపస్వి కృతంబు సూనృత శీ సముపేత మాత్మకథ,. =... టే

అంతే కాదు

*,....వాపుజీ నిర్వచించిన (బతుకు చంద

'మేబచేండ్రది యద్దాన నెరుగవచ్చు”శే నని ఛెప్పి “ఉత్తర కళా నిధానమై యొప్పుదాని”* ని తమ “*మవోత్క్ర ఈథ”” లో ఎరుగ వచ్చునని చెప్పారు రచయిత. మరొక ముఖ్యమైన భీదాన్న్ని గురించి కూడా కవి ఆలియచెప్పారు :

“ళాపూ (వాసికొన్న తెరంగునకును నా 'వాయనేర్చిన తెరంగు నకును వింగడం బెంళేని కలదు... అత్మపరిశోధనై_ క దృష్టిమెై

శావ్య సాహిత్యం 15 నడుగడుగునం దొరిపిడి వడుచుం బకటించుకొన్న దాత్మకథ. "శీవల భక్తి విశ్వాసముల కతన గృతజ్హళా నూ చకమ్ముగా నభివర్శించునది మవోత్మ కథ - అదిత _త్వ్వవమీతకు. ఇది కథా కావ్యము” ఈ మాటలనుబట్టి కవి దీనిని కళాకావ్యంగాను, గాంధీజీని నాయకుణ్ణి గాను స్వీకరించినట్లు స్పష్టమవుతున్నది. ఒట్టి నాయకుడు కాదు; దేవు జైన నాయకుడు ; “విశ్వకల్యాణమునకు నుద్వేలమైన తపము గావించె, నఖిల బాధలు నహింఛచె 'నెవ్వ డవ్వాని వేల్పుగా నెంచి యతని ల (బళుకు నుతిసేయు కృతి కిష్టపడెద నేను” 7 ఆాను నాయకుణ్ణి ఊహించిన విధానాన్ని గురించి చెబుతూ “రాముని సత్యము, కృష్ణుని (పేమము, గౌతముని కరుణ = -పనగొన్న "కి ఇాపూ జీవితం తన కావ్యానికి కథ అంటాడు. ఈ కథను చెప్పడంలో తుమ్మలవారు - పంజరం నుంచి వెలికి వచ్చిన స్వేచ్భావివాంగంవలె - అాపూ (ప్రళంనలను చేశారు. దీనికి పరాకాష్టగా పలికెడిది గాంధి కథ యట పలికించెడివారు తెనుగు (పజలట దినిం బలికిన నూరట యొనట పలికెద నిక నొండు మజచి కాపు చరితన్‌ 9 అని చెప్పుకొని, పోతన్నగారు రాముణ్ణి స్మరించినళ్తు = కాను గాంధిదేవుణ్ణి సృరిస్తున్నానన్న భావాన్ని వ్య క్తీకరించారు. ఇందులో కథ 1918 మే నుంచి ప్రారంభమౌతుంది. రౌలటు చట్టమూ, గాంధీజీ మొదటిసారిగా సత్యా[గవాం (పారంభించటమూ - మొదటి అధ్యాయంలోని విషయాలు, ఈ కావ్యం ఆద్యంతమూ

16 తెలుగు సాహిత్యం ఏ గాంధీజీ (వభావం

మనకు కనిపించే మొదటి లతణం - “గాంధీజీని భగవదవతారంగా ఊహించడం.” ఆయన దేశాన్ని, [పజలను ఉద్భోధిన్తూ చెప్పిన మాటలు ధర్మయుద్ధం చేయండని పొండవులకు బోధించిన కృష్ణుని మాటలను జ్ఞప్తికి స్తాయి.

ఈ కావ్యంలో గాంధీజీ జీవిత చర్యలతో పాటు ఆయన నిర్శాణ కార్య కమాన్ని, అందులో పాల్గొన్న కన్నెగంటి వాను మంతు, అల్లూరి సీకారామరాజు, దుగ్గిరాల గోపాలకృనయ్య వంటి "తలుగు వీరుల కథలను ఎంతో ఆర్మీయతాభావంతో శీర్కొన్నారు రచయిత. “ఈయన కేవలం జాతీయ కవే కాదు. నిజమైన ెలుగు. కవి”2! అన్న కాటూరివారి మాటలు సత్యదూతాలు కాదు.

ఈ రెండు కావ్యాలకు “అత్యకల”, “మవోత్య కఠ” అని: “పేర్ణుంచడంలో తుమ్మలవారు తమ ఆలంకారిక చాతుర్యాన్ని చూపారు. మొదటిది “అత్యకణ్‌”. రెండవది మహాత్ముని కథ. లేదా" “మవోా అత్మకథి, మొదటి కావ్యంలో _ గాంధీ తన్ను గురించి తాను చెస్పుకొన్నది కనుక - మావోత్మ్య మేమీ కనుపించదు. "రెండవది కవి ఆయనను గురించి ఇెప్పినది కనుకు ఆయన దానిలో గాంధీజీ మానోళ్ళ్యాన్ని చూపగలిగాడు. కనుక-ఇది మవోత్మ కథ. రచయిత దృష్టిలో ఆత్మకథకన్న ఇది మించినకి - ఆాను గాంధీజీ జీవితాన్ని చిత్రించే విమయంలో లేదా తన భక్తి భావాన్ని వెల్లడిచేసే విష యంలో - అని కూడా అర్ధం స్ఫురించక తప్పదు. అంతేకాక అత్మ కథలో గాంధీజీ చూపిన సత్య పరిశోధన కన్న ఆ తరువాతనే ఆయన అ విషయంలో ఎక్కువ [పయోగాలు చేయడంవల్ల కూడా ఆయన తరువాతి చరిత "మవోత్మ కథి కావడమే సమంజసం.

"కేవలం జీవిత చర్మికకు కావ్యళ్వాన్ని కళ్ళిస్తూ (వాయడం' అన్టసాధ్యమైన పని. చానిని ఎంతో నేర్పుతో తీర్చిదిద్దారు తుమ్ముల

కాన్య సాహిత్యం క్ష వారు. దీనికి ముఖ్యమైన కారణం శాపూజీ యెడ కవికున్న భజక్రి (ప్రపత్తులు. ఆ భషక్తిపవత్తులను అనేక విధాల కవి యీ కావ్యాలలో (వదర్శిన్తూనే వున్నాడు. “ఆతకళ” ను పూరి చేసిన వెంటనే (1851, జనవరి 26) తన కృతిని గురించి, చానికి బాపూజీకి గల సంబింధాన్ని గురించి ఆయన పేర్కొన్న భావాలు గమనించతగ్గవి ; “ముప్పది పండ్లనుండి తృణమో కణమో తినుచున్నవాడ నో యప్ప ! భవద్వచోవిభవ; మన్యుజకుంగకపోవుగాక యీ యప్పు భరింపరాని బరువై నిను నచ్చవుబెల్లుబాన నీ చొప్పున దీర్చుకొందు బుణాశళుద్ధి, కిదే నరిపుచ్చుకొందువా 22 లోకో త్తరమైన కథను, స్వీకరించి, చక్కని తెల గూనుడికారాన్ని చానికి జోడించి, రెండు చక్కని జాతీయ కావ్యాలను తెలుగువారికి అందించారు సీతారామమూ ర్షిగారు. గాంధీజీ చివరి దళను వర్జిన్తూ “వరలికినట్టి పంక (బతికిన (బతుకును ల 'ై గ జ కక గ్ల గట్టకడకు సార్థక మ్న్గు గాగ తన జీవితలణ్యూన్ని సాధించిన మవోనుభావునిగా పేర్కొన్నా 'రాయనను. సీతారామమూ ర్తిగారు కూడా అలానే తమ లక్యాన్ని సాధించి తెలుగు సాహిత్య సీమలో అజరామరమైన కీర్తిని సాధించు కోవడమే కాక తమ (బతుకును సార్ధకం చేనుకొన్నారు, శ్రీ గాంధీ భారతము గాంధీజీ జీవితాన్ని కావ్య రూపంలో మలచాలన్న కోర్కెతో చేయబడిన మరో (వయత్నం “శ్రీ గౌంధీ లొరతము". దీనికర శీ మరింగంటి శేషాచార్యులు, గాంధీజీని (శ్రీకృష్ణుణ్ణిగా ఊహించి, జాతీ యోద్యమాన్ని థారతయుద్ధంగా భావించి మవోభారతం. వలెనే పద్ధెనిమిది పర్వాలలో ట్రీ గాందీ లారతము” అన్న ఎేక్రుతో 2

18 శెలుగు సాహిత్యం : గాంధీజీ [ప్రభావం బృవాత్కావ్యాన్ని (వాయాలనే మహాత్సంకల్పం కలవారు డాక్టరు "శేషాచార్యులు. ఈ పద్ధెనిమిది పర్వాలలో మొదట [ప్రచురింపబడ్డది “నిర్యాణపర్వము (1949). ఇందులో గాంధీజీ అంతిమవళ వర్మించ బడ్డది. మవోభారత కథను జనమేజయునికి వైశంపాయనుడు శెప్పి నట్లుగా యీ కావ్యాన్ని కూడా అభినవనూతుడు “*ఛాదరి” అన్న వ్య_క్రికి చెప్పినట్టుగా చూపబడ్డది, “ఛాదరొ అన్న వ్యక్తి వేసిన

“కలడే ఈ కలియందు ధర్మమునకే కష్టమ్ముదానోర్చి శీ

లలనా పాంగ కటాకు చం,దికల నిర్లథ్యంబుగా దోచి ని

న్టుల నిర్లిప్త విరాగ పద్ధతులలో దుర్మార్గ సంఘంబులన్‌

లభి సన్మార్గము జూపి వృద్ధిగనగా లాభించువా డెవ్వ జేన్‌ .”2ే అన్న (వళ్నకు “అభినవనూతుడు" చెప్పిన నమాభానమే ఈ “భారతము. దీని కథావస్తువు శాంతినమురంలలో మవోరథుజైన గాంధీజీ జీవిశం. “అపార చింతాజనకమెైన గాంధీమహోత్యుని నిర్యాణ మభఖివర్షించిన తరువాత... స్వార్ధత్యాగజో్యోత్సాన్న విర జిత జీవనముఅ గడపుట్టక్షై నిశ్చయించి స్వీయకృషిత వ్తులై న శాంతాశమ వాసులకు, సకలనవీనేతివోస వర్ణన కళావిశారదుండై న యభినవ సూతమవార్షి 99 (శ్ర గాంధీజీ జీవితమును వర్ణించి చెప్పడమే యీా (గంథం కథావస్తువు.

ఈ 'నిర్యాణపర్వము” లో మవోత్ముని మరణసమయంనుంచి, నంచయనం వరకు జరిగిన విషయాలు వర్ణించబడ్డాయి. ఈ పర్వం లోనే మరో భాగం ఉన్నదని, దానిలో గాంధీజీ అస్తికల సంచయనం, వాత్య కావించిన వారి న్యాయ విచారణ మొదలైన విశేషాలు వర్షింపబడకాయని రచయిత వేర్కొన్నాడు. కాని ఆ భాగం 'వెలువడినట్లు తోచదు.

కావ్య సాహిత్యం 19

దిని తరువాత [పచురింపబడినది “బాల్యపర్వము” (1951). గాంధీజీ లోకో త్తమ పురుషుడని, ఈ గలీప్రిక్రల్పు కృష్ణమవోత్ముని వర్షించి తరించినటుల మన యందరి కవితాకన్య లా లోకో_త్తమ పురుషు నభివర్శించి తరింపవచ్చును” - అని (గంథక_ర్త ఉపోర్ధాతంలో పేర్కొ న్నాడు. ఈయన కూడా - తుమ్ములవారి వలెనే - చన 'గాంధీభారతి రచనకు (వాసిన “ప్రస్తావన లో

“*వభ్రితెడ్రిది గాంధి చరితము

పలికించెడి శక్తి సత్య భావోదయమే

పలికి దృ్‌తీయ యుద్దము

కలుగన్‌ రాదనెడి నమ్ముకమ్ము జనించెన్‌”25 అని చెప్పి, గాంధీజీ సళ్యాహింసలకు (పపంచ రాజకీయాలవై గల (ప్రబల (వభావాన్ని నిరూపించారు.

ఈ రచయితకు గాంధీగారంఆేు వల్ల మాలిన భ క్తి, అందువల్ల నే “ఇట్టి మవానీయుని చరి[త (వాయుట పుణ్యమును పురుషార్థమును అనెడి భక్తిభావముతో నా మ్మిత్రు డీ రచనకు నుష్మకమించియుండును. అంతేగాని కవి యశఃకాంతచే గాదనుట స్పష్టము”2? అని పింగళి లత్నీకాంతంగారు చెప్పిన మాటలు ఎంతైనా సమంజనసమెనవి. ఇందులో కవిత్వంకన్న భక్తిభావం అధికంగా ఉన్న మాట నిజం. అక్కడక్కడ కవిత్వపు ఛాయలు లేకపోలేదు,

“ఆ్రగ్రడ్ర శు మొనమొన్న పైందవ వ్యధ బాప

నూరూర నవకాళి నోరి దిరిగి” అన్న పద్యంలో నూ

“* క్క వీరుడే కదా ఎనలేని కష్టాల

ఎట్టి న! స్వాతంత్య లసన్టి కై చక్కని" ల్న్చి

20 తెలుగు సాహిత్యం ః గాంధిజీ (వభావం నంటి పద్యాలలోను కొడాలి సుబ్బారావుగారి “మంవీక్యేళలము”లోని పద్యాల పోకడలు కానవస్తాయి.

సాహిత్య విమర్శ దృష్ట్యా అంత ఉత్తమమైన రచన కాక పోయినా గాంధీజీ జీవితాన్ని - ధర్మాధర్మ సంఘర్ష ణలో ధర్మం పజాన్‌ నిలచిన (శ్రీకృష్ణుని జీవితంతో పోల్చడం ఈ [గంథకర్తకు గాంధిగారియెడ గల భక్రితశ్చరతను చాటి చెబుతున్నది. అందు ౩ జ్ఞా యీయన (ప్రళంసారుడు. ఈ "రెండు పశర్వాలలోను కేవలము (వజలందరికి ెలిసిన ఘట్టాలకు అంత (పాముఖ్యం యివ్వక, గాంధీజీ " జీవితంలో ఎక్క జెక్కడ మానసిక సాంఘిక నంఘర్షణమూ, పరిణా: మమూ కన్చిన్తుందో ఆయా సంఘటనలను మాత్రమే స్వీకరించినట్లు: కన్పిస్తుంది. అతిబాల్యవివాహాలను గురించి, *వూణదేళ విద్యాభ్యాన (వపయాణ చింతనము” ను గురించి ప్రస్తావించి వాని మంచిచెడులను గురించి విమర్శిస్తాడు రచయిత,

గాంధీగ'రు. ధక్మసంస్థాపనం కోసం యీ కలికాలంలో జన్మించిన అవళారపురుషుడన్న భావాన్నే యీయన యీ శెండు పర్వాలలోను చిత్రించారు.

శ్రీ గౌంధి మాహాత్మ్యము.

గాంధీ శతజయంత్యుత్సవ సమయంలో వెలువడిన యీ చంపూ కావ్యం రచయిత శీ అంబటి సుబ్బరాయ గువ్త. మవోత్ళుని సమ్మగ జీవిత చరిత [వాయాలన్న సంకల్పంతో ]1పారంభమైన యీ (యత్నంలో తొలిఘట్టం అయిన “(పథమ పంచకం” మొదట ప్రచు రింప బడ్డది (1969). ఆ తరువాత ద్వితీయ వమట్కం, తృతీయ స్పకంళూడా * వెలువడతాయని, యీ చరిత మొత్తం అంతా పచ్ధెనిమిది సృ-ంధాలలో _పాయబడుతుందని' రచయిత "పేర్కొన్నారు-

శావ్య సాహిత్యం వ

ఇందులోని న్మ-ంధ విభాగం భాగవతాన్ని పోలివుంది.

ఉభాాగవతము (శ్రీకృష్ణావతార గాథ, ఈ యుగపురుషుతై న గాంధీ

మహాత్ముడు గూడ అవతారపురుషుడే. కనుక నాయన జీవితగాథ

'దెలుపు [గంథమున స్కంధ నామము వాడుట నమంజనము2 అని

1కీ! ఆత్మకూరి గోవించాచార్యులుగారు పీఠికలో చెప్పిన మాటలను బట్టి రచయిత ఉభ్లేళ్యం స్పష్టమవుతున్నది,

ఈ కావ్యంలోని [పథమ సంపుటంలో ఐదు స్కంధాలు వున్నాయి. గాంధీజీ జననంతో (1869) (పారంభమైన యీ భాగం 1920 తో ముగుస్తుంది. ఇలా 19020తో (వథమ భాగాన్ని ముగించడంలో రచయిత గాంధీజీ ఆత్భకథను అనుసరించినట్లు కనిపి స్తుంది. గాంధిజీ ఆత్మకథ కూడా నాగపూరు కాంగెసు (1820) తో ముగుస్తుంది. ఇందులో ఐదు స్కంధాళే కాకుండా, కథను సమగంగా చేయడానికి మధ్యమధ్య అనుబంధాలు కూడా చేర్చారు రచయిత. “చరిత్ర నమ(గముగా నుండుట కందందు స్యంధాంత ములం దనుబంధ రచన గూడ జరిగినదొ, ఈ అనుబంధ రచశలలో ఆత్మకథలో విపు లంగా లేని కొన్ని ఘట్టాలను, సంఘటనలను చేర్చారు రచయిత, నాలుగు ఐదు స్కంధాల తరువాత యీ అనుబంధాలు చేర్చ

ఈ కావ్యం అనువాదం కాదు. గాంధీజీ అత్మకథతో పొటు ఎన్నో మూల[గంథాలు ఆధారంగా బేనుకొని (వాయబడ్డది. అందు వల్ల నే మిగిలిన గాంధి జీవిత చరిత్రలు కావ్యాలుగా (వాయబడ్డట్లు కాక యిది నమ్మగమైన రచనగా కన్చించక మానదు.

ఈ కావ్యంలో ఉన్న ముఖ్యమైన గుణం వోయిగా నవలలా, గద్యంలో వున్న జీవిత చరితలా (వతి ఒక్త టి నష కోవడానికి వీలై న్‌ థిలో వుండడం, మ.

వ్‌ 10479 ర్త | టం / గ

వై తెలుగు సాహిత్భ్గం వ గాంధీజీ (వళావం

కారణం “నేటి గద్య యుగమునకు [బియంబుగా గద్యము వలె పద్యమును వ్యాద్యముగా నడిపించుటకు, యతి,పాసాదిక ఛందో నిబంధనలందును, నంధులు, శకట కేఫానుస్వారాదిక చ్యాకరణపు ముడులందును కొంత మడి వడలింపి బడడమే! రచయితే కావ్య [ప్రస్తావనలో

“అర్థ సౌలభ్య లయల మదాశయమ్ము

లగుట - (గాంథికమో వ్యవవోరభాషా

ఆ(శయింతును (ఖీతిగా నందరికిని

నాదు గాంఛేయ కావ్యాళ్ళి నీచమటకునులెబే అన్నారు. ఈ “గద్యయుగా” నికి అనువుగా వుండేటట్లు, యూ కాలం లోని భిన్న రీతుల మధ్య వున్న సంఘర్షణను వ్యక్తం చేన్తూ*

“థొందరు (గ్రాంథిక భామకు

కొందరు వ్యవహారభాషకు న్ముడివడుటన్‌

కొందల మందెడి తెలుగున

నందరి కందమగు చంద మవలంబలింతున్‌్‌”* ఇన్న నమన్వయ పద్దతిని వా స్వీకరించారు రచయిత. ఈ సుగమత్వం: సాధించడానికే చాలా పదాలను ఆంగ్రంనుంచి యథాతథంగా స్వీక రిరిచారు రచయిత. “నాన్‌ వయఅన్స్‌” వంటి పదాలకు లుగు నమా నార్ధకాలు రూఢమై [సజలలో (ప్రచారానికి వచ్చిన తరువాత కూడా అ పదాలు వాడవలసిన ఆవళ్యకత కనిపించదు,

ఈ (గంథానికి “సు పసిద్ద దేళభ కులుకు, ఆంధమందు మహాత్మగాంధి చరిత్ర 'మొదట రచించిన వారును అయిన తీ ఆక్క కూరి గోవించాచార్యులవారు చక్కని పీకికను కూర్చడం ఎంతైనా సమంజీసంగా వుంది. రచయిత, పీఠకా రచయిత -_ యిద్దరూ రామ భక్తులు. (శ్రీరామునికి అంకితంగా [వాయబడ్డది యీ కావ్యం-

కావ్య సాహిత్యం £9 గాంధీజీని కూడా తమ వలెనే రామభ క్తుణ్తిగా భావించి “నీ నామభజన నతతము 'జేనిన మవోత్యుని” గురించిన యీ కథ “నవ్య దివ్య భావ భరిత భవర్శ క్త భవ్యచరిత” అంటాడు రచయిత. ఈ దక్షివివత్తులు యీ కావ్యంలో ఆసాంతమూ కన్పిస్తాయి. పీఠికా రచయిత అన్నట్లు “తేటమాటలతో...... [వతి పద్యము మధురముగ నున్నది. అర్జ్ర వృాదయమున, ; క్రిప్రపత్తులతో రచింపబడిన”3! కావ్యం యిది. సౌందర నందము గాంధిజీ సిద్దాంతాలను ప్రాతిపదికగా చేమకొని వానికి కావ్య రూపాన్నిచ్చిన [గంథాలన్నీ గాంధీజీ వలన పరోతంగా [వథావిత మెనవే ! గాంధీజీ సిద్ధాంతాలలో విశ్వమానవత్వాన్ని విస్పష్టంగా వ్యక్తం చేసే మవాత్తశమైన లక్షణం అహింసా సిద్దాంతానికి ఉంది. ఈ సిద్ధాంతం కొత్తది కాదు. యుద్దోన్నాదంలో సర్వజనులు పరస్పరం నిహితుగ్ని చేసుకోవడం చూచిన (పతి ఆర్జవ్చాదయుని మనోభావ స్పందనమే అహింసాభావం. జీవకారుణ్యానికి అనాదికాలంనుంచి భారతదేశం పుట్టినిల్లు, అహింసా సిద్దాంతానికి బుద్ధుడు ఆద్యతన (వవ_ర్తకుడు. ఆ బుద్దుని అహింసా సిద్దాంతాన్ని, ఆ సిద్ధాంతంవల్ల (ప్రభావితమైన అసంఖ్యాకమైన (పజల జీవితాల్లోని కారుణ్యమయ గాథల్ని, అ కారుణ్యమయ జీవుల జీవితాలను తన దయావీక్ష్షణాలతో సుఖమయం చేసిన అహింసామూ ర్తి గాథల్ని ఏ కవీ (తోసిపుచ్చలేడు, విశ్వజనినమైన యా కారుణ్య దృష్టి తెలుగు కవులను కూడా (పభావితం చేనింది.

'ఆలుగు కావ్య (ప్రపంచంలో యీ అహింసా సిజ్రాంతం రూపు కట్టుకొన్నది. తిరుపతి వేంళటకవుల “టద్ధచర్యితము” లో. దినివై గాంధీజీ (వభావం అక-న్నా, తరువాతి తరాలలొ అహింసా సిద్దాం కాన్ని గూర్చి గాని, ఈ శతాబ్దిలో చానికి 'పతీకగా నిలిచిన

£4 తెలుగు సాహిత్యం : గాంధీజీ (వభావం గాంధిజీని గురించి గాని (వాసిన కవులందరు పోమిద్ధ చరితము” వల్లి కూడా (పభావితమైనవాగరే ! ఈ కావ్యం తరువాత చెప్పుకోవలసిన ఉత్తమ (గంథం వింగళి - కాటూరి కవుల బీ నొందోరనందము". “విశ్వసందేశమ.ను సాహిత్యమున వెలయించు పట్టున కవిత్వ మీశ్వ రాంశము, ఇట్టి వై శిష్ట్య్రమును ఆం[ధకావ్య(ప్రపంచమున తొలక రించినది *నొంద ల నందము !”32

సంస్కృతంలో అశ్వఘోషుడు (వాసిన “నౌందరనందా” నికి యీ కావ్యానికి ఏమీ సంబంధం లేదు. “*ఇతివృ_త్తములో నీషత్తు= పోలిక కలదు గాని ఇంక నెందుము సొదృళ్యము లేదు... (గంథనామ మింపుగా నుండుటచే నదియే క్రైకొంటిమి” అన్నారు రచయితలు.

ఈ కావ్యం సుందరీనందుల (_పేమను అభివర్షిస్తుంది. కాని ఇది "కేవలం (పేయనీ[పియుల (ప్రేమకాదు. వీరి (ప్రణయంలో విశ్వమానవ (వేమ ద్యోతకమవుతుంది.. బుద్దుడు బోధించిన విశ్వకారుణ్యం, గాంధీజీ బోధించిన విశ్వమానవ సౌ భాతృత్వం - ఈ లెండూ పరస్పరం సంబంధం కలవి. నంధుడు బుద్దుని తమ్ముడు. భార్యా లోలుడై. వాహ్య్యపపంచాన్ని మరచిన నందునికి బౌద్ధులు ఐల వంతంగా సన్యాసాన్నిచ్చి అతని మనస్సును మారుస్తారు. లోక పూజ్యుడై న వాని సోదరుడవు కావడంవల్ల ధర్మాన్ని ఆచరించడంలో కూడా నీవు నీ వంతును పంచుకోవాలి--- *వంతము దారి పోవక శివమ్మగు ధర్మవథమ్ము [తొక్కుమా” అన్న బోధను వినిపించి “నరగున”, “క్షణమా(తములోననే” ఆతనిని భిమువుగా మారుస్తారు - ఇతర భఖితుకులు,

అతడు ఖికువైన తరువాత బుద్దుడు నందునికి బోధించిన బోధల సారమంతా యీ విధంగా చెప్పవచ్చు :

శావ్య సాహిత్యం మ్‌ కొడుకులు లేనివారలకు గూరిమి బిడ్డవు; మాతృహీనులౌ బుడతల కెల్లి దల్సివయి పోమణసేయుము; *నా' అనంగలే కడలెడు దీనులన్‌ మనుపు, మార్షుల కాదరువై భజింపు మీ పుడమి దివమ్ము సల్చుమిదె, పో, పరమార్ధము 'బౌద్ధజాతికిన్‌, కేవ ఈ పద్యంలో చూపబడ్డ జీవకారుణ్యం బౌద్దధర్శ లక్షణం. శాని ఈ జౌాద్ధధర్శుం అధునిక కాలంలో గాంధీగారి అహింసా సిద్ధాంతం ద్వారానే తిరిగి పాణం పోసుకొన్నది; చేళంలో గౌరవాన్ని -ఆపాదించుకొన్నదిలో ఈ కావ్యంలో 8 నర్గలున్నాయి. “పునరాగమనము, ఖిణూ గమనము, పరి[వాజము, నిరీశణము, ఉపదేశము, ఛర్మసంవాదము, అనుజ్ఞ, సవాధర్మచర్యము” అన్న యీ సర్ష్లో నడిచిన నందుని జీవిత పరిణామాన్ని గమనిస్తే యిదే పరిణామం గాంధీజీ జీవితంలో కూడా వచ్చినట్లు మనం [గహించవచ్చు. ఐహికమైన [పాపంచిక నుఖాలనుంచి జౌద్ధధర్శం వైపుకు రీసుకొనిపోబడినవాడు నందుడు; తన స్వయంకృషితో, ఆత్మ సంయమనంతో యీ ఇచ్చలను దూరం చేనుకొని, విశ్వమానవ కల్యాణం కోసం బుద్దుజెనవాడు గాందిజీ. నౌందోరోనందో కావ్యం (ప్మపథమంగా 1982 లో (ప్రచురింప “బడ్డది. అప్పటికే గాంధీజీ (ప్రారంభించిన అసవో యోద్యమం పల్లెపళ్లె “త్రోను వేళ్లు నాటుకొన్నది. గాంధీజీ తన అనుయాయుల్ని “శాంతి యోధులు అన్నాడు. అలాగే జాద్ధభికువులు కూడా మమతలం_దెంచి, కాముని మాయ "గెలిచి రాజ్యలోభంబు (దోచి, (మూరత నణంచి శాంతులై చేం నిల్చి రంజలి ఘటించి ధర్మ దేవత పాదపద్శుముల ఇెంత.3

వ తెలుగు సాహిత్యం ఏ గాంధీజీ (వళావం ధర్మం కోసం అహింసా యుద్ధాన్ని చేసే శాంతి యోధులు ఆ భికు కులు కూడా.

ఈ కావ్యంలో బుద్ధుడు దినుల కరుణావస్థను తమ్మునికి వివరించి చెప్పిన ఘట్టాలకు, గాంగిజీ తన *యంగ్‌ ఇండియా లో (వాసిన వ్యాసాలలొ వెలిబుచ్చిన భావాలకు ఎంతో దగ్గరి సంబంధం ఉన్నది. అందువల్లనే పింగళి _- కాటూరి కవులు చెప్పినోనౌందర నంద” కథకు బాపూజీ కథకు గల సామ్యాన్ని వివరిస్తూ తుమ్మల సీతారామ మూ రి గారు యిలా అన్నారు :

మరచిన బుద్ధగౌతముని మాటలు బాటలు కంటిముందటన్‌ జరిగిన జాపుజీ [బతుకు చందము అందము లొక్కతావునన్‌ మెజయునటుల్‌ మవహోమతులు మేలొనరించిన నృష్టిలో వినూ త్నరుచి నిధానమై యొక సనాతన ధర్మము గోచరంబగున్‌ పో రాణా_పతాపసింహ చర్నితము

ఈ కోవకు చెందినదే దుర్శాక రాజశేఖర శళావధానిగారి. “రాణాప్రళాపసింవా చరితొ. ఈయన స్వయంగా. దేళభ క్రుడు. 1921 లో గాంధీగారి పిలువు నందుకుని ఉద్యోగానికి రాజీనామా ఇచ్చిన త్యాగి. ఈయన “*లొడ్యావతావనింవా చరితము” వీర రస (ప్రబంధం (19882). ఇది “టాడ్‌” (వాసిన “రా ఎల్దానో కథొావలి” ఆధారంగా (వాయబడ్డది. ఈ కావ్యము అధునిక కాలంలో "వెలువడ్డ (వ్రథమాంధేతివోస ప్రబంధం. ఉత్తమ చారిితక కావ్యం. ఈ కావ్యంలో “ఏీరజనతాపూ ర్వాభిగణ్యుండు” అయిన రాణా(పతాపుని జీవితంలోని కష్టగాథలు, ఆతని స్వాతంథత్య పిపాస, తత్సాధనలో ఆయన పడ్డ కష్టాలు వివరంగా వర్షించబడ్డాయి.

రాణా వతాపుని చరితకు గాంధీజీ చర్మితకు చాలా దగ్గిర సంబంధం ఉన్నది. విశ్వనాథవారి మాటల్లో చెప్పాలంళు “రాణా [పతా

కావ్య సాహిత్యం విగ పునకును మవోత్మునకుగల సామ్యము భారతజాతికిగల యన్వతం[తత,. మహాత్మునిది క్తిలేని సాత్త్వికపు పోరు. (వతాపునిది కత్తిగల సా_త్ధ్వికపు పోరుం44444666 ల

(వతావుడు - “భారత జాతీయ ధర్మము పరులకు లొంగిపోదు _ చచ్చిపోదు” _- అని బుజువు చేయుటశే యుద్దము చేసను; కాన విజయంబు ముఖ్యంబు కాదు మనకు ; ధర్భునిర్వవూణ మిపుడు, కర్తవ్య మిపుడు.””

“నేటి నత్యాగవామునకును ఆ నాటి (వళాపులి యుద్ద ధర్మమునకును 'భేదమే లేదు......... ఈ కథకు మన కథకు వేయి. పోలికలు.” క

ఐదు ఆఖ్వాసాలు గల బృవాత్‌ (వబంధం “రాశా(వతావనీంవా బర్యితము”. “చరం తాత్ముకములై. దేళభ క్రి నుద్దీపింప జేయు పద్యకావ్య ములు ఠనేలేని*3కి కాలంలో శ రాజశేఖర శళావధానిగార కావ్యం: “*దేశభ కులకు శిరోభూవణము”ొ వలె వెలువడ్డది.

సుదీర్ట్హమెన పద్యకావ్యాలు య(వాయటం మోటుగా భావింప బడే రోజుల్లో ఇంత విన్తరమైన (గ్రంథాన్ని [వాయటానికి ఎంతో భావపుప్పి, సృజనార్భక సౌష్టవం, మవోకావ్యనిర్శాణ చాతుర్యం: కవికి ఉండితీరాలి. అవి అన్నీ ఈ కావ్యంలో (వతి పద్యంలోనూ మనకు ద్యోతకమవుతాయి.

“*అలరుదేనెల మరపించు వలుకుబొందు

పలుకు బొందున కుచితమౌా భావపుష్టి

ఖావ్యుష్టికి దగు రన వై భవంబు”*0 కూర్చినవాడే కవికుంజరుడని రాజ శేఖరళతావధానిగార అభి పాయం.

ఈ కూర్చు వారి రచనలో కనిపించినంత నుష్టుగా ఆధునీక కాలంలోని మరి ఎవ్వరి రచనలలోను మనకు కనిపించదు.

28 శెలుగు సాహిత్యం : గాంధిజీ [ప్రభావం

ఈ కావ్యవస్తువుకు గాంధీజీ బోధించిన స్వాతంత్య్యళా భావానికి ఎన్నో దగ్గరి పోలికలు ఉన్నాయి. అష్టకష్టాలకు ఓర్చి అకృరుతో ధర్మయుద్ధం చేసి, కొండలలో నివసించి గడ్డి రొళ్హైలు తిని తన దీతను సాధించుకున్న స్వాతంత్య్ర పిపాసి రాణావళాపుడు. ఉపవాసాలు చేసి అధికార మదంతో భారతీయుల జన్మహకై్కైన 'దేళ స్వాతం్యాాన్ని వారికి ఇవ్వము అని పట్టుబట్టి కూర్చున్న ఆంచ్చేయులతో అసవహా యోద్యమం అనే ధర్మయుద్ధాన్ని సాగించిన యోధుడు మవోత్ముడు. అందువల్ల నే (వళాపుడు గెలిచినపుడు “భామాసాహీ” అతణ్లి ఆశీర్వదిన్తూ :

షా! అలాటి అమితోత్సావాము దేళభ క్రిరతి నీదైయుండు, నీ మేనిర కృమునందున్‌ గల విందువొ కొ్క(ాకడు స్వాతంత్యంబు స్వాతం్శత్యమం

చు మవోదిక్షును బల్కు..42066646646 64 అని ఆళ్వాసించాడు, అంతేకాదు. కవి - తాను చెప్పతలచుకొన్న మాటలు *భామాసాహీ” ద్వారా ఈ విధంగా చెప్పిస్తాడు :

“భూజనులు విప్తవంబుల బృంగునపుడు

నిన్ను బోలు మాధవుడు జన్మించుగాత [*! అని చెప్పడంలో “ధర్మనంస్థాపనార్థాయ సంభవామి యుగేయుగే” అన్న గీతా ళ్లోకం ధ్వనింప చేయబడ్డది.

ఇది కేవలం కావ్యానంద అనుభవాని కే ఉద్దేశించి (వాయబడ్డ శావ్యం కాదు. దీని వెనుక ఒక మహవాదత్తరమైన సందేశముంది. ఈ కావ్యాన్ని చదివి ఆంధధులు

కావ్య సాహిత్యం లః కక 20026 ఏంట 280268 4.2 +.స్వాతంత్యమున్‌ ద్యాగ వి స్ఫురణంబున్‌ సముచార వి[కమ కళాపూర్ణ త్వమున్‌ నేర్వగ ల్లిరయేనిన్‌ ననుబోలు ధిన్యు లిలలో లేరంచు వార్షించెదన్‌.”*2 అని కోరుకున్న కవి హృదయంలో బేళభ క్తి చేశాఖిమానము ఎంతగా పాదుకొని ఉన్నా యో వేరుగా చెప్పనక్కర లేదు.

ఈ కావ్యంలో వీరరనం 1వధానమైనా ఈ కావ్యకథ భారత: చరిత్రలో స్వాతం్యత్యం కోసం తన సర్వస్వాన్ని త్యాగం చేసిన మహానుభావుని కథే అయినా, ఈ కావ్యానికి ఇంత వ్యాపకత, ఇంతటి 'బేళవ్యా_ప్తమైన ఆదరణ లభించాయంకే. దానికి కారణం ఈ కవికి కాను చెప్పుకున్న కథ ఎడ, ఆ కథ చెప్పే నీతి ఎడ ఉన్న అచంచల మైన విశ్వాసం. దీనినే “తన్నయత్వము” అన్నారు చెళ్లపిళ్ల వారు.

అమరసీంహ చర్విత

రాజశేఖర శతావధానిగారి మరో కావ్యం “అనుగ్ర నీంవా-

బలి(త”. ఈ [గంథ కావ్యావతారికను పరిశీలిస్తే కవికి ఆం ధదేశం

మెచ్చియిచ్చిన విరుదావళి అంతా ఆయన వీరరస కావ్యాఖిని వేశాన్ని

పొగుడుశున్నట్లు కనిపిస్తుంది. నిజానికి వీరి మొదటి కావ్యం వలెనే యీ కావ్యం కూడా వీరరస (ప్రధానమే.

విషయలోలుడై, ధర్యచ్యుతు డౌతున్న రాజు హితుల బోధలు. విని, పశ్చాత్తవుడై. తిరిగి [పజలు తన వైన ఉంచిన కార్యభారాన్ని వహించడం యిందులోని సనాయకుత్రై న అమరసీంహుని జీవితంలో జుగిన ముఖ్య సంఘటన. ఈ కథ వంటివే మనకు వాలచందదుడు,. ఖర్గతిక్కాన వంటి కథల్లో కన్పిస్తాయి. స్వాతం(త్యసమరం ముమ్మ' రంగా జరిగే రోజుల్లో ఆంచ్చేయుల వజాన ఉండి దేశశేమాన్ని విస్టరించిన స్వార్థ పరులను, తటస్థంగా వూరుకొన్నవారిని విమర్శించ డానికే యీ మాటలు కవి ఉర్దేశించినట్టు స్పష్టమవుతున్నది.

$0 శెలుగు సాహిత్యం : గాంధీజీ (పభావం

మేవాడ రాణా అమరసింహునితో జవాంగీరు యుద్దానికి తలపడతాడు. రసప్వుత యోధుల అండదండలతో యుద్దానికి బయలు దేరుళాడు రాణా. శన సైన్యాన్ని ఉద్చోధిస్తూ రాణా చెప్పిన మాటలు "క్విట్‌ ఇండియా ఉద్యమంలో సర్వనాయకులు (పజలను ఉద్భ్చోధిన్తూ చెప్పిన మాటలను తలపుకు తెస్తాయి :

“క్క దేశ మీ కొండ లీ నూర్యుడీ తరు

లీ వాయు వీ యెండ యన్నిమావిిే రాణా నాయకత్వానికి ముగ్ధులె. సైనికులందరూ “శిరము న్రైకోనీ .నీ చరణములందు నుంతు మిది సత్యము ! నీ చరణంబు సాజిగన్‌” అని శవథం చేశారు. అట్టి స్వార్థత్యాగమూ, (వతిజ్ఞా పరిపొలనమూ సత్యాాగవా సమరంలో మన కళ్ల ఎదుట కన్పించాయి,

ఇలా తమ శండు కావ్యాలలోను (పచ్చన్నుంగా జాతీయ భావాన్ని, స్వాతంత్య్ర భావాన్ని బోధించి “వీరగా థావ్‌ధాత” గా తెలుగు సాహిత్యారామంలో సమున్నత పీఠంవై అధివసించిన ఈ రాజశేఖర శతావధానిగారు ఆంధుల కృతజ్ఞ తలకు పాత్రులు. “*ఆధ్సునికులలో ఈ రాజశేఖర కవి తన్మయత్వం కల కవి అని రచన వ్యాఖ్యానిస్తూ ఉందే అని ెళ్లపిళ్లవారు యీ కావ్యాన్ని గురించి, యీ కవిని గురించి చెప్పడంలో ని ఆంతర్యం -_ ఈ కవి తాను చెప్పదలుచుకొన్నదానిని ఎంతో అఖభినివేశంతో, తన కథలో లీనమై చెప్పగలడన్న భావాన్ని వ్యక్తం చేయడమే.

ఈ విధంగా చేశంలోని సమకాలీన స్థితికి ఆాదాళ్ళం కఠ ారిితక గాథలను స్వీకరించి వీరరన 'వధానంగా కావ్యాలిను సృష్టించిన వారు శ్రీ రాజశేఖర శతావధాని. మొదటి (గ్రంథాన్ని గూర్చి విశ్వనాథవారన్న మాటలు ఈ ₹0డు (గంథాలకూ అన్వ యిన్తూ, వాని వైశిష్ట్యాన్ని చాటి చెబుతాయి వ “ఈ (గ్రంథము

కావ్య సాహిత్యం స | “అస్వతం[త జాతి కొక స్మృత్మిగంథము వంబిది** అన్నారు విశ్వ నాథ, కవి 'దేశపరిస్టితులను [గహించి (పజలను తన కవిత ద్వాగా ఉ_బ్చేజితులను చేయడం ఇట్టి కావ్యాలవల్లి నే సాధ్యమైంది. శిపభారతము భారతీయ ఆర్ష ధర పునరుద్ధరణకు, స్వాతంత్య సముపార్షనకు, కంకణం కట్టుకున్న వారిలో రాజప్వుతుల తర్వాత మహారాస్ట్రులు "పీర్కొనదగినవారు. మవోరాస్ట్రుల శార్యమునకు, స్వాతం_త్యేచ్చకు శివాజీ (పతీక, ఆ శివాజీ కథిను “£ివఖారతము' అన్న "పేర మవో కావ్యంగా వెలయికించినవాకు శీ గడియారం వేంకట శేషశా స్త్రి. గాంధీజీ నాయకత్వాన సాగించిన ధర్మ సమరంలో కొందరు యోధులు రంగంలో దూకి తమ సర్వస్వాన్ని త్యాగం చేసినట్టుగానే, కొందరు కవులు తమ కవి తాత్మను ఆ స్వాతం్యత్య వీజాలను దేశం నబుమూలలా "వెదజల్లడానికి [వయు_క్తం చేశారు. అట్టివాంలో తుమ్మల, రాజశేఖర శతావధానిగార్హ స్థాయిలో నిలువదగినవాడు (శ్రీ శేషశా(స్తి- ళవఖొలత రచనలో గాంధిజీ 'వభావం చాలామందికి వెంటనే మృరించకపోవచ్చు. కాగా ఆ శెంబికి మధ్య అంతర మే ఎక్కువగా శన్చించవచ్చు. కాని కీవఖారత రచనాకాలాన్ని జ్యాగ_త్తగా గమని స్తే అది ఒకపక్క స్వాతంథ్య సాధన కోసం కవి పరోక్షంగా చూపిన ఆకాంకుగాను, మరొక విధంగా శివాజీని ఆదర్శంగా చూపి నమ కాలీన ఉద్యమ నాయకులైన గాంధీజీవంటివారి త్యాగశీలమూ, స్వాతం(త్యపిపాసా చూపొలన్న అకాంతగా కూడా మృరించక మానదు. 1942-46 మధ్య కాలం మన జాతి చరెతలో ఒక ముఖ్య మైన ఘట్టం. “కిట్‌ ఇండియా” ఉద్యమం తీవంగా ఉన్న రోజులవి. అట్టి కాలంలో ఫరాయి పొలనకు న్వన్తీ చెప్పడానికి (పయక్నం

82 తెలుగు సాహిత్యం : గాంధీజీ ప్రభావము చేసిన మవోరాష్ట్ర వీరుడు శివాజీ కథ అనాటి చదువరులకు స్వాతం. (శ్యేచ్భను కలిగించి, వారిని ఉ్యరూత లూగించిందంళే ఆశ్చర్యం లేదు. ఈ కావ్యాన్ని (వాయడానికి గల కారణాలను, (పోళ్ళా. వోన్ని పేర్కొంటూ తన మితుడు యీ కథను కావ్యంగా [వాయ వలసిన అవసరాన్ని వివరించి, శివాజీని “ధిళాా గేసరమూర్తి, మైందవధరి తీభాగ్యసత్యావన (పొరంభుండు, దయాగుణాంబుధి.................... (శ్రీరమ్యుండు.ం. ల లంట లల ఆలా అలం 000," 4ీర్‌ అని చెప్పాడట. అంకేకాదు---- “ఆతని చరితము హైందవ జాతి పరాయణము, భావి జగదభ్యుదయ స్ఫీతమ, ధర్మో పేతము నీతిపథము, నిగమనూ క్రి నిభమై వెలయున్‌.”” “వరావవ్భాతమైన భారత ఖూధేనువును తిప్పి శివాజీ అర్జునుడై నాటి భారతోదంతము నవిచ్చిన్నముగ సాగించినాడూ*! అన్న మాటలు సమకాఠిక భారతీయ చరితను గూర్చి చెప్పాలంళు గాంధీజీకి అన్వయించక తప్పదు. మరొక విషయంలో కూడ శజివఖొరతాౌనికి గాంధీజీ జీవితానికి పోలికలు కన్పిస్తాయి. గాంధీజీ జీవిత కావ్యానికి వలెనే శివభారతానికి కూడా “కొంతము” స్టాయి. “*మవోాగంభీరజలధి” ఎంత (వశాంత స్వరూపం కలిగివుంటుందో, యా నాయకుల యిద్దరి (పవృత్తులూ' అంతే. *కాని జలధి అంతర్భాగంలోని సంవతోభము అనిళ్వాచ్యము, ఈ ధ్యాన శివస్వరూపము ఇాంతము, నిర్జలము, [పసాదగుణభూయి

శావ్య సాహిత్యం వలీ వము”*ి ఈ విషయాలన్నీ గాంధీజీ జీవితానికి కూడా తు. చ, వ! తప్పకుండా వర్తిస్తాయి స్వాతం[త్య సమర మహవాయజ్ష్మ ౦లో తాము కూడా ఒక సమిధ అయిపోచవాలన్న ఆకాంతు గలవారికి శల్లి బిడ్డలు, -వేదవేదాంగాల చదువులు పట్టవు, ఆనాడు శివాజీ అనుయాయులకు అవి పట్టలేదు. ఈనాడు గాంధీజీ అనుయాయులకూ అవి పట్టలేదు. అందువల్ల శ శివాజీ వంటి కేవలం కర్శవీరునికి తాటాకు [గంఖాల కన్న తుపాకి గుండ్లే అతిముఖ్యం. అందువల్ల నే కలతంజెందెడు నాళ్ళ్మ 'డేళశమతముల్‌ గాపాడళ ప్తాధ్రు వి ల్‌ు జాణక్య తపంబులున్‌ చదువు”ణి వట్టి విద్వాంసులు 'వేదవేదాంగాలు మెచ్చుతారా ? - అంటాడు కవి. అన్ని చేశాల స్వాఠం[త్య యుద్ధాలలోను తమ కవిళ్వావికి స్వ స్పి చెప్పి కత్తుల్న్ని పట్టన కవులు ఎందరు లేరు ? కవి యీ కావ్యానికి భరత వాక్యంగా ఉద్దేశించి (వ్రాసిన ఒక పద్యంలో ఇలా కోరుకుంటాడు : చ్చ ప్రల క్రీర్సి వర్తిల్లుగాక అణాల. అగు 'చేఠవుతలు రక్తి సంధించుగాత”నీ దేళభ కిని బోధించే ఏ కావ్యమైనా “ళీవఖౌలోతం” వలె కలకాలము ర క్తి నందించగలదు. కాంతి విజయము ఇటీవల వచ్చిన కావ్యాలలో మరికొన్ని గాంధీజీ జీవితం వల్లను, ఆయన బోధనల వల్లను (వభావిళాలయ్యాయి. అందులో ముఖ్యమైనది (శ్రీమతి నండూరి చం[దమతీదేవి (వాసిన “తంతి వీని యము” (1957). ఈ కావ్యానికి భారత జేశంలో తరతరాలుగా వస్తున్న కారుణ్య తత్వము” ఆలంబనంగా స్వీకరించబడ్డది. “చిన్న

శ తెలుగు సాహోత్యం : గాంధీజీ ప్రభావం నాటి నుండియు అహింసా సిద్దులయిన మహోత్కుల చర్మితములు నా వ్యాదయమున నేదో యొక స్పందనము కల్గించుచుండెడివి. ..... పరస్పర విద్వేషములతో మానవులొనర్చు మారణ హోమములకు మంట అెగయు వ్యాదయమున నేదొ యొక కరుణామూర్తి చల్లని వాన్తము అమృతము కురియించు చున్నట్లు గాఢత మోమయమై రుధిరార్టవమున మునిగిపోవుచున్న భూవలయము "నేదో యొక జో్యతిర్మూూ ర్తి న్వహా_న్తమున సముద్ధరిస్తున్నట్లు ఓక విచితానుభూత్తి కల్లుచుండెడిది”*2 ఈ అనుభూతే యీమెను యీ కావ్యరచనకు పురికొల్పింది. హింసోచాదముకన్న కారుణ్యావాదమే భారతీయ సంస్క్య్భృతికి చక్కని పతిబింబమని ఈ కావ్యం రుజువుచేస్తున్నది. ఈ అహింసా సిద్ధాంత నిరూపణకు సిధ్రాంత్మ గంథం బాపూజీ ఆత్మకథ. దానికి (ప్రయోగ దీపిక “కాంతి విజయము”. జాతి అహింసా తృక మైనప్పుడు (ప్రజలు నైతికంగా ఎంతట్‌ ఉన్నత స్థితిలో ఉంటారో చూపారు రచయిత్రి. ఇందులో ఎక్కడా మనకు గాంధిజీ పేరు కాన రాదు. కాని ఆ అహింసామూర్రి నిత్యమూ 6బవా కథకు వెనుక లీలగా మనకు గోచరిన్తూనే వుంటాడు. నిజానికి ఈ నొటి పరిస్థితు లను బట్టి చూ న్తే'ఈ కావ్యంలోని కథ కేవలం ఊహాలోకంలో మాత్రమే జరుగగలదని కొందరు ఆ'శేపించవచ్చు. కాని ఆదర్శ గ్మకమైన అహింసారాజ్యం వసే అది కేవలం “ళాంతి విజయము” వల్లి నేనని కవయిత్రి యిందులో స్పష్టంగా చూపారు. స్వాతంత్ర్యానంతరం, గాంధిజీ మరణానంతరం ఆయన సిద్దాంతాలను "ఆధారంగా చేనుకొని వచ్చిన అనేకములై న కోవ్యాలలో “లాంతి బివియమయు” నిశ్చయంగా ఉత్కృష్టమైన 'రచను [వెళమ. (శీణిలో "ఉంచదగిన రచన---- కళా వైళ్ట్యం భృప్ట్యాచూచసా,:శోకళుల్పం దృష్ట్యా చోల్‌నా హొడో.

కావ్య సాహిత్యం లీక్‌ భారత స్వొతంత్య నం్య్గగామము ఇటీవల వెలువడిన కావ్యాలలో వీరరస [పథధానమైన మరో ఉత్తమ కావ్యం తి ముదిగొండ వీరభదమూ రి (వాసిన కట్టా గ్రత్ర న్యాత (త్యం నం[గామము”, ఇది 1557 లో జరిగిన విప్లవానికి కథా కావ్యరూపం, ఆనాటి కథను, ఆ విప్టవంలో పాల్లొన్న వ్యక్తులను "ఛీర్కొనడమే కాక రచయిత ఈ కావ్యంలో తరువాతి తరాల్లో నాయకత్వం చేవట్టవలసిన గాంధీజీని కూడా పరోమంగా పేర్కొ న్నారు. కవిగా'8ే పీఠికలో చెప్పినట్లు - కొన్ని పద్యాలలో గాంధీజీ విస్పష్టంగా సూచింపబడతాడు. (ప్రథమ రంగంలోని చోతరుణమ్మ్టీయది వాలునైన అది చేతంజార నే నూర్వ త్సరముల్‌ కావలెనో సుమవూరు మన స్వాతం(త్యమ్ము.కై , ఏ మవో పురుషుం డుద్భృవమొంది రావలెనొ ఈ భూమాత చే సంకెలన్‌ విరుగంగొట్టగ కూడకట్టుకొని ఈ విశ్వ (పజానీకమున్‌ ” ౨ అన్న పద్యంలో గాంధీజీ రాకను సూచ్యార్థ నూచన ద్వారా కవి "తెలియచెప్పారు. అలాశే పంచమ రంగంలో శబ్దం ద్వారా గాంధీజీ కను సూచించారు రచయితో గాంధీగారి సహపోయనిరాకర శోద్యమం అదివరకే అయోధ్యా రాజ్యంలో పర్పడ్డదనిక5, విదేశవన్తు బహిష్కారం ఆ విప్లవంలో పొళ్గొన్న శూరుల మధ్య చర్చింపబడ్డదని కవిగారు యీ కావ్యంలో నూచించారు,ల అంళేకాదు. గాంధీగారి ఉప్పు సళ్యా[గవాం కూడా అంతకు చాల పూర్వమే జోధ్‌ పూర్‌లో మరొక విధంగా (ప్రారంభింప బడ్డదని కూడా రచయిత సూచించారు. ఈ సూ చనలు కావ్య[వయోజనానికి అంత ఉపయోగకారి కాక పోయినా, చానీి వలన .రచయితకు గాంధీజీ యెడగల అభినివేశం "మొతం వ్యక్తం అవుకున్నది. ఈ శూ చన లేమెనా, ఈ శావ్యళలో వీరరసోశుకములై న .విస్టువము, 'యుద్దములతో 'పాటు . - నర్వజనా

88 లుగు సొహిత్యం : గాంధీజీ (ప్రభావం మోదయోగ్యమైన అహింసాస్త్రాన్ని నంధించే మహారథు జవడో కొన్నాళ తర్వాత ఈ దేశంలో జన్మించి భారతమాత చేతి సంకెళ్లను లం లు 'ఆగగొట్టగలడన్న _ఆళంస ఈ కావ్యం ఆసాంతము మనకు ద్యోతక మవుతుంది. విప్ణ వము, హింన, యుద్ధము పరివ ర్హనకు, "స్వేచ్చా (వియళ్వాానికి (పథమ దళ అని, అహింస, శాంతికాముకత్వము చానికి అంతిమ దళ అని కవి చేసిన నూచన ఉత్తమమైనది. ఠకళాశత్షేతము

ఈ “*ళకాకే( తము” అన్న కావ్యం ఇటీవలనే (1965) వెలు వడ్డది. దీని రచయిత విద్వత్యవి (శీ బోజేపూడి వేంకట రావుగారు. అక్రలాక్షే లము” అన్నది నాగార్జునకకొండకు సంకేత రూపము. 'బాద్ధధర్ధు (వభావం అధికంగా కన్పించే కావ్యం ఇది.

ఈ కావ్యానికి “భూమికి (వాన్తూ డాక్టర్‌. దివాకర్ల 'వేంటావధానిగారు. యీ కావ్యంలో చూపబడిన బౌద్ధధర్మానికి సమకాలీన కాలంలోని మవోత్ముని ధర్మానికి గల ఆాదాళ్ళ్యాన్నీ సూ చించారు

“ఆధునికాంధధ వాజ్బ్యయమున గాంధిమవోత్ముని గుణగణ ముఠఅవేకను, ఆదర్శముల చేతను ప్రభావితులై తజ్జీవితచరిత వస్తుకము లైన కావ్యములు రచించిన కవులు కొందరున్నారు. ఆదర్శ సాద్భృ శముచే కొందరి దృష్టి మహోత్యునినుంచి బుద్ధభగవానునివై (బసరించి వారిని బౌద్ధమత సిద్దాంత (ప్రబోధకములై న కావ్యములు రచింప

• మిరిళెల్చినది.. అట్టివానిలో “నొందరవందము” మొదలై నవి ముఖ్య మైవవి. : కవిళాకౌళలము, భావ పౌఢిము, - ఉపదేశ సామర్థ్యము?

కావ్య సాహిత్యం | శై ల్మీపనన్నత మున్నగు గుణములను బట్టి చూచినచో నిది సర్వవిధ ముల వానితో సాటి యని చెప్పదగి యున్నది.” ఈ కావ్యము (పళంసాఖండము, అవతార ఖండము, చంద్ర ఖండము అన్న మూడు ఖండాలుగా విభజించబడ్డది. ఇందులోని అవతార ఖండానికి గాంధీజీ జీవితానికి సంబంధం కన్చిన్తుంది.న

తి తెలుగులో గాంధీ శతకొలు

మల్ళికార్డున పండితుడు ఏ శుభముహూర్తాన "తెలుగులో శతకరచనకు (శ్రీకారం చుట్టాడోకాని వెయ్యి. యేళ్లు గడిచినా అది నిరంతర వాహినిగా, వేనవేలు పాయలై. (పవహిన్తూనే వుంది. "తెలుగువారు దీనిని సంస్కషృతంనుంచే (గహించినా, 'జెలుగుతనం నింపి స్వంతం చేసుకున్నారు. ఆత్మపరమెన చిత్తవృ త్తిని చిత్రించడానికి శతకాన్ని మించిన సాహిత్య్మ్ప్మకియ లేదు. ఇందులో ఒదగని అను భూతి లేదు. శతకరచనల్లో దాదాపు అన్నీ భక్తి సాహిత్యం (కిందికి వచ్చేవే. అందువల్ల నే గాంధీజీ వె తెలుగు కవులు భక్తి పపత్తులు చూపించ దలుచుకొన్నప్పుడు శతకాన్ని మించిన [పషకియ లేక పోయింది. ెలుగులో గాంధిజీ వె దాదాపు వంద శతకాలు వున్నా యంజే చానికి కారణం గాంధీజీని 'దేవుణ్ణిగా కొలుచుకొన్న తలుగు కవుల భక్తి, ఆరాధనలే !

1021 లో గాంధీజీ రాజకీయ రంగం మీద (వవేశించినప్పటి నుంచీ ఆయనవై (వాయబడ్డ కవితలలో ఆత్మా[శయ కవితా సాహిత్యం అంళా శతక, దండక రూపంలోను, కొద్గిభాగం మంగళవోరతులు

తెల్లుగులో గాంధీ ళతళాభఖు 80 యిళ్యాది (స్త్రీల పాటల రూపంలోను వెల్లువడ్డది. ఒక్క 1921 లోనే చాచదాపు ెండు డజన్ల శతకాలు వెలువడ్డాయి ! ఈ శతకాలన్నింటినిః గురించి. యిక్కడ ముచ్చడించడం అంత (వయోజనకారి కాదు. ఎందువల్లనంశే వీనిలో చాల శతకాలలో భక్త్యావేళం మినవో కావ్య "గౌరవం లేదు.

శీ బుద్ధవరపు సత్యనా రాయణామాత్యుడు (వాసిన లీ గాంధీ కలిగేత” (1921) ఇట్టి శతకాలలో మొట్టమొదటిదిగా కనిపిస్తున్నది. గాంధీజీని (శ్రిరామచం[దుడితో పోల్బడంతో ఖ్రూయన గాంధీజీకి దైవత్వాన్ని ఆపాదించాడు.

భక్తితో గాంధి పూజానుర క్రిలేక

చేళశనేవల నించుక దితులేక

ధర్మమెలుగని హైందవ తనువులేల

కలుగుకుల్లను దల్లుల కడుపుచేటు. అంటూ ప్రారంభించిన యీ శతకంలో మొదటి రెండు పద్యాలు (వస్తావన పద్యాలుగా మకుటం లేకుండా (వాయబజ్ఞాయి. ఆ తరు చాతి పద్యాలన్నీ *ళాంధి పూజ "సేయ గడగుడయ్య” అన్న మకు టంతో [వాయబడ్డాయి.

శీ దోమా వేంకటస్వామి గుప్త (వాసిన “మవోత్య) గొంది తతకమ” కూడ 1021 లో వచ్చినదే. ఈ శతకంలో కవి గాంధీజీని గురించి చెప్పుకొన్న చానికంశు తన్ను గురించి చెప్పుకొన్నదే అధి కంగా కనిపిస్తుంది. *నర్వం బొచ్చును నాకటంచు నెట వాచా పూక్షిగా చెప్పోనని అంటూనే, చిన్న తనంలో తాను అెలుగు, సంస్కృతం, ఆంగ్లం నేర్చుకోవడం నుంచీ రికార్డు చేళారు. ఈ కవి శతావధాని కావడంవల్ల కాబోలు పద్యరచన అలవోకగా సాగినా అనవ నరమైన వదజాలం ఎంతో ఎక్కువగా ఇాడబడ్డది. “ముక్త పరి

40 శెలుగు సాహిత్యం ; గాంధీజీ (వళావం పంధిన్‌ గాంధినిన్‌ గొల్బెదన్‌” అన్న మకుటంలోనే కన్చిన్తుంది కవికి గాంధీజీ అంళశు వున్న భగవద్భ క్రి కాశీనాధుని నాగేశ్వరరావు పంతులుగారు “ఆం[ధవ త్రికనిచ్చి, అమృళాంజనమిచ్చి”న మవానీయుడేకాదు. అనాటి అవిభక్త మద్రాసు రాష్ట్రంలో ఆయన గాంధీజీకి కుడిభుజంగా నిలిచిన కార్య కర్త. ఆయన ఆలుగులో గాంధీ సాహిత్య రచనకు చేసిన సేవ చిరస్మర ణశీయం. ముఖ్యంగా ఆయన ఆంధధ్రష్యతిక ద్వారా వెలువరించిన జాతీ 'యోద్యమ భావాలు ఆనాడు తెలుగుదేశాన్ని ఉరూత లూగిం చాయి, పంతులుగారు. 1924 జనవరిలో “*ఖ్రారతి అన్న మాస పత్రికను స్థాపించి ఆధునిక సాహిత్య (ప్రకటనకు తోడ డ్డారు. 1924 జనవరి లో (ప్రారంభమైన “ఫ్లారత్రిలో.. అంజశే మొదటి సంపు టము, మొదటి సంచికలో-_ మొట్టమొదటి కవిత (శీ మంగిపూడి వేంకట శర్మగారి “గాంధి తతతము”, ఇది జనవరి, ఫిబవరి, మార్చి= మూడు మాసాలు భారతిలో ధారావాహికంగా వెలువడ్డది. “గాంధీమవోళ్ళా !” అన్న మకుటంతో [వాయబడిన కంద పద్యాలు గల శతకం ౪ఇది. ఆనాడు దేశవ్యాప్తంగా గాంధీజీ యెడ (పజలు-ముఖ్యంగా రచయి.తలు-చూపిన భద్రి (ప్రపత్తులనే వేంకటళా(స్త్రిగారు యీ శత కంలో చూపారు, శాస్రీగారు అప్పటి కే “నిదద్ధ భారతమును (వాని గాంధీగారి సిద్ధాంతాలలో ముఖ్యమైన “*హూరగ్రిజన నమస్య” కు సిద్ధాంత (గంథం వాసి దాని నివారణకు తోడ్పడ్డారు. ఈ శతకంలో గాంధీ నిర్మాణ కార్య[కమాల వివరణకన్న గాంధీజీ వ్యక్రిత్వంలోని లతణాల పొగడ్త ఎక్కువగా కన్పిస్తుంది. నిళుపమ క ల్యాణ గుణా భరణా జనకాభయోగి వందిత చరణా

శఆలుగులో గాంధి శతకాలు ఈ! పురుషార్ధ భరిత చరితా కరుణామృత పూరితాత్ము గాంధి మవోత్మా ! ఇాంధిజీని మరొక అవతార పురుషుడుగా భావించిన అందరు కవుల వలనే శాతీగారు కూడా నీ వేనువనుచు బుద్దుడ వీవనుచున్‌ రాముడనుచు గృష్టుడవనుచున్‌ భావింతురు నీవందటు గావలయునటంచు నెంతు గాంధి మవోళ్ళా ! 'ఇదేకాలంలో వచ్చిన గాంధీ శతకాలలో _ వనమ్‌ శంకరశర్మ [వ్రాసిన గోమవోతగాంద తతతముాె (1925), జీడిగుంట (శ్రీరామమూర్తి .(ానిన “మవోత్యాతథ” (925), భాగవతుల నృసింవాళర్మ (వాసిన “రాంటి తళము” పేర్కొనదగినవి. కొండవీటి వేంకటకవి రచించిన “తిళత” అన్నది మూడు వందల పద్యాలతో కూడిన మూడు. శతకాల సంపుటి. బుద్ధుడు, వేమన, గాంధీ యీ మగ్గురివై (వాయబడ్డాయి -యీ శతకాలు, కవి - పండితుడే కాని సొాం[పదాయాన్ని పూ ర్తిగా ధిక్కారించినట్లు తోస్తుంది. అంతేకాదు. ఇందులో ఆయా మహామహుల సీద్దాంతాలని చెప్పబడ్డవి అయా (ప్రవక్షలవని గట్టగా చెవు లేము. “ఇంటిగుట్టు రచ్చ కెక్కించి (వవ్లోదు డార్యజాతి దాసుడయ్యె బుద్ద” “డని చెప్పిన ఈయనే_ “వంగి వంగి దండమనుచు వధియించె నున్నాది గిత నెజిగి యుంటచేత గాంధి

శల తెలుగు సాహిత్యం వ గాంధీజీ (పభావం అన్నారు. ఈయనకు సం[పదాయంమీద మరికొంత గౌరవం ఉంళు,. (ప్రతిభా వ్యుత్పత్తులున్న ఈ కవి రచన మరింత ఉత్క్యృస్ట్రంగా వుండేది.

పండిత, కవులతోబాటు కేవలము భక్తితత్పరత మామే. కఠిగిన ఎందరో జాలీయవాదులు గాందిజీకి తమ గచనల ద్వారా (పేమోపవోరం అర్చించారు. అట్టి వారిలో గొన్నాభక్తుల చినమళ్లి ఖార్జునరావు ఒకరు. ఈయన (వాసిన “గాంధి బతక షు” “తొల్లి టిదై వావతార మనోపురుషులు యుగ యుగా. దర్శనా జన్నుులగుటచేసి, మరల నీ కలియుగములో పాపకూరయ్పుష్ట మగు కవి స్వరూపమును బాపుట క్ష యవతరించిన మవోతైనైక నంభూతిని క ల్కా్యవతార స్వరూపునిగా భావించి” (వాయబడ్డది. ఇందులోని వన్నీ. కంద పద్యాలు. పద్యాలు. పేలవంగా ఉన్నా భక్తి తత్పరతలు ఎక్కువగా ఉన్నాయి ఈ శతకంలో,

గాంధీజీ ఎడ భ_క్రితోజబాటు కవితావేశం కూడా. కఠిగితే (శ్రీ. మంగళంపల్లి సూర్యనారాయణగా రి “శతలళొతి” వంటి కళతకాలు వెలు వడతాయి. శీ సూర్యనారాయణగారు శళ్యల్ధ వ్యా కొంతిదూల గౌంధి తాత” అనే మకుటంతో వంద పద్యాలతో గాంధీజీకి వండనం వేశారు. కేవలం భావావేశమేగాక రచనా పాటవంలో కూడా" సహృదయులను సంతోమపెళ్టే పద్యాలు ఇందులో చాలా ఉన్నాయి. ఈ శతకంలో గాంధీజీ అసామాన్యత్వం ఇతిసామాన్యమైన,. సరళమైన పద్యాల్గో వర్ణించబడ్డది.

“*మంటినుండి నీవు మనుజుల సృష్టించి

శాంతి సవానములను సాధనముల

తెలుగులో గాంధీ శతకాలు శీ8 నిచ్చి దొరలవైకి ఏ డ్రె కంపితి గణ్య శాంతిదూత గాంధితాత” “పడనేర్చితయ్య ఈ చిత సమరము అన్న 'మొల్లకుంట పన్నుకట్ట కుంట ఇవియ పగర నొత్తు సాధనములు?” గాంధీజీ మరణాన్ని గురించి చెబుతూ ఈయన -- “*నీ ఏడంద చింది నేల పారిన ర క్త రక్తిమంబు మాయరాని మచ్చల” అంటాడు. నిజానికి తరతరాలుగా మవోమహులందరూ మరణించిన పద్ధతిని గమనిస్తే ఈ వూట ఎంతైనా నిజమనిపిన్తుంద్ది స్వాతం[త్యానంతరం వచ్చిన గాంధేయ శతక సాహిత్యంలో శీ వడ్రమూడి గోపాలకృష్ణయ్య (వాసిన “గాంటీ లతతముూ ఒకటి. ఇది కంద పద్యాల్లో (వాయబడ్డది. ఈయన కవిత్వం కూడా ఈయన వ్యాకరణం వల విలకణమెనది. “ోశ్రీకారంబున 'మొదలిడి పొకంబుగ నుండు కంద పద్యంబులలో “ఫోకుగ నీ నామంబున నీకై. శతకంబు జేతు నీటుగ గాంధీ” ఈయన కూడా గాంధీని చదేవతాగణంలో 'జేర్చాడు. “నె త్తినొక చిన్న విలకయు సత్తువ లేనట్టి తనువు, నన్నని కజ్టున్‌ చిత్తరవు బోసినగవును వా_త్తిన రూవంబు నున్న వారుదవొ గాంధి.” శీవలము గాంధీజీవె గాక గాంధీజీ నూ తాలైన అస్పృళ్యత, స్వరా జో్యోద్యమము, వారిజన సమన్య వంటి విషయాలపై శతకాలు (వాసిన వాకు 'లక్కూకు మిక్కిలి.

త్తే ఖండకావ్యాలు = ఖండికలు

గాంధీజీచే (వభావితమైన ఆధునిక రచనలు ఖండకావ్య రూపంలో వచ్చినన్ని మఠ యే సాహిత్య శాఖలోను రాలేదు. చానికి కారణం ఆధునికులు ఖండకా వ్యాన్ని తమ కవితా వ్యాసం గానికి (ప్రధాన రూపంగా స్వీకరించటమే. ఆధునిక కవిత్వ చర్మితలో భావకవిత్వోద్యమము లేదా కాల్పనికోద్యనుము అన్నదానిని “ఖండ కావ్య యుగము అనికూడా అనవచ్చు. తరువాతి అభ్యుదయ కవి శ్వానికి గేయం మూలరూవపం ఎలా అయిందో అలాగే కాల్పని కోద్య మానికి ఖండకావ్యం అట్టి మూలరూపం అయింది.

“కావ్యలకణములన్నీ _ లేకపోయినా న్వయంనంపూర్ణ్మ మె పూశ్వాపరనిఠరాకాంత మై పరినమాప్తార్థక మైన రసవర్యవసా మి కాద గిన కావై్యైకదేశము ఖండకావ్యము.”! ఈ నిర్వచనం (వకారం చూస్తే స్వీయానుభూతి అన్యాపదేశంగాను. లేదా అక్మపరంగాను వుంటూ నాతిదీర్హములై_ పకవిషమయికములై న పద్యరచనలన్నీ ఖండకా వ్యాల (క్రింద పరిగణింపవచ్చు. ఈ నిర్వచనం (పకారం చిన్నచిన్న ఖండికలు కూడా ఖండకావ్యాలుగా నే స్వీకరింపబడవచ్చు. నిజానికి శతకాన్ని

ఖండ కావ్యాలు = ఖండికలు కీర్‌ కూడా ఖండకావ్యంలో ఒక రూపంగా పేర్కొనవచ్చు. అదికూడా ఆళ్ళానుభూతిని వ్య క్తీకరించేదే. ఒకే విషయాన్ని [వతిపాదించేదే, అయికే ఈ శశకరచన అనాది కాలంనుంచీ రూఢమైన సాహిత్య రూపంగా ఒక (పత్యేకతను ఆపాదించుకున్న కారణంగా గాంధీజీ వై వచ్చిన అట్ట అసంఖ్యాకములై న శతకాలను ఖండకావ్యాలలో చేర్చక (ప్రత్యకమైన శిర్షి క [కింద పరిశీలించడం జరిగింది.

ఖండకావ్యాలు, ఖండికలు పత్రికలలో (పచురింపబడి అందులో కొన్ని తర్వాత పున్తకరూపంగా రావటం, మరికొన్ని అలానే అజ్ఞాతంగా వుండిపోవటం జరుగుతున్నది. ఇక్కడ పేర్కొన్న ఖండ కావ్యాలు బహుథా పృతికలలోనుంచి స్వీకరించినవి,

ఈ ఖండకావ్య రచనకు భారత స్వాతం[త్య సమురానికి కూడా అవినాభావ నంబంధం వున్నట్లు తోస్తుంది. స్వాతం తో్యోద్యమం నలుమూలలకి [పాకటానికి దేశంలో అసంఖ్యాకంగా పతికలు పారం. భింపబడ్డాయి. కవులు ప్మతికల కెక్కడం (పారంభించారు. అయితే వ్మత్రికలలో వుండే పరిధి కొంచెం కనుక మవోకావ్యాలను పత్రికలలో (వచురించడం అసంభవమైన విషయం, వెగా (వజలను ఉత్తేజపరచ- టానికి మవోకావ్యాలకన్న ఖండకావ్యాలే ఎక్కువ దోవాదకారి. ఈ శి క [కింద (వధానములై_ న ఖండకావ్యాలను మా[తమే పరా. మర్శించడం జరుగుతుంది. ఎందువల్ల నంళే తెలుగుదేశంలో ఎందరు? కవులున్నారో. అందరూ గాంధీజీని గురించి కొంచమో గొప్పో, (వాసినవారే. ఇందులో (వధానమైనవే ఇక్కూడ పరిశీలింపబడ్డాయి.

భారత జాతీయోద్యమం 'బేళశం నలుమూలలా (పాకటం, 1905 లో జరిగన వంగ విభజనతోగాని (పారంభం కాలేదు. వంగ విభ జన చేళాన్ని అట్టుడికించింది. శాజకీయ _నాయకుల్లో ఎంత సంచలనం- క్‌ బ్లించిందో 'మేఛావుళ్లోనుు సామాన్య (వజానీకంలోను అది అంతటి.

తీఠ8ి ఇలుగు సాహీత్యం 2 గాంధీజీ [ఫభావం సంచలనాన్ని కల్గించింది. ఇదే కాలంలో బిపిన్‌ చంద్రపాల్‌ వంటి సాయకులు బేశం నలుమూలలా పర్యటించి ఈ భావాన్ని ఇంకా ఎక్కువ రగిల్బారు. విపిన్‌ చంద్రపాల్‌ ఆంధ్రదేశ పర్యటన అంభ జాతీయోద్యమ చర తలో ఒక నూతనళకాన్ని ఆరంభింప జేసింది. వందేమాతరం అన్న నినాదం [సతి ఆంధధ్రుడినోట విన్నించిందె. బిపిన్‌ చం[దపాల్‌ గారు రాజమండిలో ఉపన్యసించిన సభలో చిలకమర్తి లథ్మ్మీనరసింవాంగారు ఆవేశ పూర5తంగా చదివిన పద్యం *జ్ళకశ్రఖండంబు చక్కని పాడియావు హిందువులు అేగదూడలై. వడ్చుచుండ 'తెల్లివారను గడుసరి గొల్ల వారు పితుకుచున్నారు మూతులు భిగియగట్టి.” “భారత జాతీయోద్యమ సంబంధమైన తొలి రచన అని చెప్పవచ్చును” అన్న నారాయన రెడ్డి శారి మాటలు కొంతవర'శే నిజం, ఎందువల్లినంశే 1890-98 మధ్యకాలంలో “నరన్నత్‌” మొద లైన పత్రికల్లో భారకదేళపు స్థితిగతులను గూర్చి అశేషమైన ఖండికలు వెలువడ్డాయి, ఇవి ఏవీ పున్తక రూపంగా రాలేదు, అముతే “*దునో .ళచు” పత్రిక వచ్చినప్పటినుంచే ఈ జాతీ యోద్యమ విషయాలు పత్రిక -లలో ఎక్కువగా రావటం [పారంభించాయి. బహుశా దీనికి నంపాద కులై న చిలకమర్హివారిదే కావచ్చు “భరతఖండ విముళ్త” శీర్షి కతో శొన్ని పద్యాకు 1906 లో వెలువడ్డాయి, “స్వాతంత్యమున గోటే ఖోస్టలీన్‌ బలమున్‌ 'జయంటబు 'గను 'చేశంబుల్‌ స్యూతంశర్ధమె “మేత 'తోడవు' "స్వ్టాతం[శ్ఫుము లేన (బతుకు బకుశే'శలవన్‌

ఖండ కావ్యాలు = ఖండికలు 4? 1005 కు పూర్వమే గాంధీజీ తర్వాతి రోజుల్లో స్వీకరించిన దేశ విము_క్రి, అన్నృక్యత, మద్యపొననిేధం వంటి అనేక సమశ్యలవె “పద్యాలు, ఖండికలు వెలువడ్డాయి, ఇందులో మంగిపూడి వేంకట శర్మగారు పంచములవై (వానిన పద్యాలు, “మద్యపాన మారణము” అన్న గై 'నేడి వేంకటస్వామి నాయుడిగారి సీన వింశతి, పంచచామక వంచవింళతులు5 (వచురింపబడ్డాయి. ఇందులో మ వ్యపానంవల్లి నష్టాలు వివరంగా చెప్పబడ్డాయి.

ఇదే'కోలానికి చెందిన ముఖ్యమైన రచన చెన్నాాపగడ భాను మూూ_ర్రిగాం “ోలొరత భర్య దొర్గొణ ము” (వచుకణ 1007లోనే జరి .గినా యిందులోని ఖండికలు 1905-1907 మధ్యకాలంలో (వానినవే. ఇది ఆంధభాహాఖివర్డి నీ (వచురణములలో మొట్టమొదటిది. దినికి 'పీఠకారూపంలో ఆ (వచురణముల కార్యదర్శి శ్రీ "'వేమవరపు రామ దాసు పంతులుగారు తమ ధ్యేయాన్నిగూర్చి యిలా పేర్కొన్నారు.

“మన దేశమున నూతనముగా బయలువెడలిన భారతీయ జీవన భావము మనల ననేక యఖభీవృద్ది సంపాదనావిషయిక | వయత్న ములకు బురికొల్పుచున్నది. ఈ జాతీయ జీవన పోమణకును దాని వ్యాపకమునకును. . .కావలసిన [గంథములు మన భాషలో పేర్కొ నుట కొకటి "రెండ్రై నను కానరాకున్నవి*” అన్నారు.

త (గ్రంథంలో నాల్లు భాగాలున్నాయి. మొదటిది “వందో చాళరం” అన్న బంకించం[ద గేయానికి తెలుగు అను -దం. రెండవది నరద్పణాన్రోకో దై న్యా విచోలొయముో. మూడవది “భబివ్యూద్భ రోతవర్డ్ల బోళ్యనామా”. నాల్గవది బభ్రారతీయ ధోర్యో భర్య నోశ్యళచోలో” వీని అనో్షంటీకీనీ ముందు చిలీకము ర్రిహారి పద్యము జళ్లీఖంచబడటరతోే అప్పటిశేళఈ వద్యొంచొటుక్క (వశ్నస్తి ఎంతగా వన్నదో మనకు 'ఈలు

శీ8 తెలుగు సాహిత్యం ః గాంధీజీ (వభావం న్తుంది-వందేమాతరం” శీర్షిక [కింద పద్యాలు 1905లో వంగ రాష్ట్ర విభజన సందర్భంలో 'వాసినవి.

ఇలా చిలకమ ర్హితో (పారంథమైన జాతీయోద్యమ భావము రాయ పోలు వారిని చేరడానికి ముందుగానే చిన్నా (ప్రగడ భాను మూర్తి, నుంగిపూడి వెంకటళర్ము, గై నేడి 'వేంకటస్వామి. [వభ్ళతు లను కదిల్చి వేసింది. తీ వేంకటళర్మగారు “భారతమాత” అన్న శీర్టికతో వాసిన పద్యాలలో భారతదేశ (పాచి నౌన్నత్యాన్ని చాటి చెప్పారు.” ఇంళకన్న ముఖ్యమైన వీరి కావ్యం “నిడుద్ధ లారతం” (1915). ఇది పంచముల దైన్య జీవితాన్ని గూర్చి [(వాయుడిన మొట్టమొదటి పద్య కావ్యము.

ఒక్క విషయాన్ని మాతం ఇక్కడ పేర్కొనాలి. ఈ (గ్రంథా నికి చివర గాంధీజీ వారిజన సమస్యను గూర్చి ఇచ్చిన ఒక ఉపన్యాసా నీకి ఇల.గు అనువాదం ఇవ్వబడింది.

“దేళభ క్తరత్నమును ఖారత బాంధవుడును నగు (శీ మోవాన చాస కరుణాసాం[ద గాంధిగారు మాయవరమున పంచముల సన్మాన ప్మ్యతమునకు | పత్యు_త్తరముగా నిచ్చిన యుపన్యాన సారాంశము” అని ఇందు పేర్కొనటం వలి దీనిని (వవథమంగా ఆలుగులోనికి అనువదించబడిన గాంధీ సాహిత్యంగా "పేరొా-నవచ్చు.

రాయప్రోలు సుబ్బారావు ; గురజాడ అప్పారావు

రాయప్రోలు వారిలో జాతీయోద్యమ: (వభావము 1914 నుంచీ దో్యోతకమవుతుంది. గాంధీజీ మీద 1914 లోనే ఆయన ఒక వ్యాసాన్ని (ప్రచురించటం చూ స్తే అప్పటికే ఈయన గాంధీజీ (ప్రభా వానికి లోనై నట్లు తోన్తుంది. కావ్య రూపంగా వచ్చిన వీరి మొరటి జాతీయ ఖండిక 1915లో గోఖలే నిర్యాణ సమయంలో చెలు

ఖండ కా వ్యాలు = ఖండీకలు , క్తి వడింది. వీరి జాతీయాభిమానం “జన్మభూమి” మొదలై న పద్యాల్లోను “ఏదేశమేగినా” వంటి పాటల్లోను పరాకాష్ట్ర కెక్కింది.

నవ్యసాహిత్య వై తాళికుడని చెప్పతగిన గురజాడ అప్పా శావులో జాతీయాభిమానం వున్నా దానికి మించిన మానవతా వాదం వుండటంవల్ల ఆయన ముఖ్యంగా అట్టి కావ్యఖండికలనే "వెలువరించాడు,

ఈ కాలానికే చెంది గాంధీజీచే (వత్యకంగా (వభావిశమైన వ్యక్తి బలి జేపల్లి లథ్మీకాంతక వి. ఈయన 1 వాసిన నం] సరావ్యూర్‌ థయు” ఉర్దు [౧రొద్యా నమ ర్య” యిందుకు ఉదావారణలు, కావ్యాలు "ఇండూ. అత్యంత చేళథ కీ వపూరిత్తాలు, వీనిలో స్వరాజోళ్ళద్యమము, దాని ఆకారము, చాని ప్రచారము, వివరణము, తిలక్‌ దేశానికి చేనిన సేవ, ఆయన తర్వాత గాంధీజీ నాయకుడు కావటం మొదలగు విషయాలు చాల హృాదయంగమంగా చిత్రీకరింపబ డినవి, ఇందులోని పద్యాలు చాలా ఆ కాలంలో బహుళపచారంలో ఉన్నవి.

“తరి గాంధీయుగ మేగుదెంచె నిక నే తద్భారతీయ న్వరా జ్యరథం వాతని సారథిత్వమున వే సాగింపుడంచున్‌ జగ ద్గురు 'జేగెన్‌ దివి లోకమాన్యుడవె యుద్గోషించె దూర్యధ్వనుల్‌ ఉరుతద్దివ్యరథంబు లాగుటకు రండో భారతీయ ప్రజల్‌ 999 ఇట్టి దేశభక్తి పూరితములై న ఖండికలు ఈ (గ్రంథము ఆద్యంతమూ వున్నాయి. ఇందులో అంధ విద్యార్ధులను నంబోధిన్తూ గాంధీజీని గూర్చి వారికి చెప్పిన మాటలు పేర్కొనతగినవి. *గాంధీభగచాను” వాక్యములను నమ్మి ఆచరించవలసినదిగా కోఠుతూ “సా ఖాన్నారాయణమూ లియే మరల గాంధీ స్వరూపం బు గ్లైకొన్నా డా జగదేకనాయకుని వాక్కుల్‌ వేదముల్‌”0 అంటాడు, శ

50 తెలుగు సాహిత్యం : గాంధీజీ [వభావం

తిలక్‌ నిర్యాణం, గాంధీజీ భారత జాతీ యోద్యమానికి నాయ కత్వము వహించడం కూడా తెలుగు సాహిత్యంలో నాటకాల రూపాన, కావ్యాల రూపాన, (గ్రంథస్థం చేయబడ్డాయి. అందులో ముఖ్యమైనది “నరా వ్య (లోదము” అన్న కాశీనాధుని వీరమల్ల య్యగారి ఖండ కావ్యం. ఇందులో స్వరాజ్య ప్రబోధము, తిలక్‌ నిర్యాణము, భరత మాత దుఃఖోపళమనము మొదలైన వివిధ శీర్షికలు వున్నాయి. ఈ చివర "పేర్కొన్న శీర్షికలో “*ఘనుండు గాంధి నిను సంవాళింషగా నున్న గొసంతై నను భయమేమి నీకు గలదమ్మా!గొ అంటూ ౭85 నిర్యాణం వల్లి దుఃభావిష్ట అయిన భరతమాతను సముదాయిస్తాడు కవి. ఇందులోని 9 వ శీర్షిక *గాంటీ అవతార భుట్టము”. గాంధీజీ దేశ నాయకత్వం చేపట్టటం, ఆయన ఘనత "పేర్కొనబడ్డాయి యిందులో.

“ధర్మమును జేరి గాపొడు ధర్మరాజు

దగ నధర్మ్శమునెడ యమధర్మ రాజు” అంటూ గాంధీజీని దేవునితో పోలుస్తాడు కవి. గాంధీ నారా ఖారము” అన్న శీర్షికలో “గాంధి భగవానుడా ! నమస్కారమయ్య”" అన్న మకుటంతో పద్యాలు (వాయబడ్డాయి. 1981 నాటి శ్రే గాంధీజీవై "వెక్కు ఖండికలు వెలువడటం, వానిలో గాంధీజీని చేవు నిగా అవతారమూ ర్తిగా పేర్కొనటం జరిగింది.

1924లో గాంధీజీ సాగించిన ఉపవాస [వతం చాలమందికి [కొత్త ఆయుధంగా కన్నట్టింది. దానివలన ఆయన [పారంభించిన ఉద్యమాల లోని నైతికత, ఆధ్యాత్మకత [ప్రజలకు అర్ధమయ్యాయి. దీనివల్ల (వభావితుతై నవాజే “ఆం(ధరత్న దుగ్గిరాల గోపాలక ఎప్పయ్యగారు. ఈయన తన వాక్సృమత్క్యృతితోను, కవితా ప్రతిభతోను ఊరూరా ఉపన్యాసాలుచేసి ఆంధ [పజఅను సమ్మోహితులను చేసిన వ్యక్తి ఆ కాలంలో చాలమంది కవులు ఆయనను పొగుడుతూ పద్యాలు,

ఖండకావ్యాలు = ఖండికలు 51 పాటలు (వాశారంశే!! దానికి కారణం ఆయన ప్రతిభ; ఆం(ధదేశంలో ఆయనకున్న ఆదరణ, ఆయన సృష్టించిన రామదండు, వన్నుల నిఠరాక రణకోనం ఆయన స్థాపించిన కొత్త్మగామాలు మొ త్తం దేశాన్నే కద లించి వేశాయి. అట్టి దుగ్గిరాల అనేక నందర్భాల్లో మవోత్ముని గురించి ఆకువుగా పద్యాలు చెప్పారు. 1924 లో ఢిల్లీలో ఉపవా నము (ప్రారంభించిన గాంధిజీని గురించి ఆయన (వాసీన తి పద్యాలు మనకు మిగిలి వున్నాయి.

“*చాద వై ఖరితోడి వేదాంత రతిదేలి స్వారాజ్య పారంబు "జీరుకొరకు వ్యవవోర నయ సమన్వయ భవ్యమార్షము సత్వర స్థితి 'బతిఫ్టించుకారకు హింసా పదాగత ధ్వంసియౌ ధర్మంపు వంళం బహింనచే వర్థిలుటకు లోక కల్యాణంబు "జేకూర్చు నాత్మ్యార్చ ణఅమ్మును వార్ష పథంబు దుదకు బూనినాడు మహాత్ముడు భూభరమ్ము ముక్తి సుముహూర్త వేళలు మూగినవిక శామనగరీ నశేంద్ర (శ్రీరామచం[ద.”*2 కవి కోకిల ఖండ కొవ్యాలు “క్రి కోక్రీలొ శ్రీ దువ్వూరి రామి లెడ్డి జాతీ యోద్యమంవల్ల (వభావితుల్లైన తెలుగు కవులలో తొలికారు వారు. గాంధిజీ రాజ కీయ రంగస్థలం మీదికి రాకపూర్వమే రామి రెడ్డిగారు ఎన్నోసార్లు స్వాతం(త్య శంఖారవాలు పూరించారు. “లారళ మాత్భా (వలో భమ” (1914-18) అన్న ఖండికలో భారతమాతను అనునయిస్తూ

52 శలుగు సాహీత్యం ; గాంధీజీ (వళానం “లేవమ్మా స్వాప్నికళయ్య వీడి, కనుమా యందంద సూళశ్యాం శులన్‌”13 అంటాడు. అంతేకాదు. నీ కుమారులు నీకు మేలు కొలు పులు పొడుతున్నారు, లేవమ్మా - అంటాడు : “*మ్సను గంగా లవారీతరంగతతులన్‌ భోళొట్టు స్వాతంత్య గా న నినాదంబులు నేడు త్మత్పియ సుళానందాత్మవీణారవ మున సమ్మేళనమంది నాగరకతాపూర్ణ త్వసంధాననూ (శనినాదంబయి మిన్నుముట్ట జననీ తల్పంబు వేడిగ్గ వేగే

1980 లో గాంధీజీ భారతరాజకీయాకాశంలో ఉదయి.ంచిననాటినుంీ శీ రామిరెడ్డి జాతీయత అన్నా, మవోత్ముని [_పణాళికలన్నా ఎంతో వుత్సాహం చూపారు. వానిని పద్యాలలో కీర్తించారు; "గేయాల ద్వారా 1(పదారం చేళారు, 1918-21 మధ్యకాలంలో వచ్చిన ఖండికలలో “స్నాతం(త్యభరలము” జేర్కొనతగిన రచన ఆ స్వాతంత్య్ర రథానికి

“లేవు దివ్యతుకంగముల్‌ , లేవు కరులు

(వజలియా శేరు మోకులు పట్టువారుీ అని [పజాసందోవోనికి వారు పాల్గొనే స్వాతం్యత్యోత్సవానికి నివాళులు పడళాడు,

కాని 1921 తరువాతవే రామి రెడ్డిగారి క్షవితలో స్పష్టమెన జాతీయళాభావమూ, గాంధీజీడ భక్తి (వపత్తులూ దోస్ట్రతకం అవు కాయి. 190927.89 మధ్యకాలంలో "రెండు ముఖ్యమైన ఖండికలు వున్నాయి. “ాతీయత” అన్న ఖండికలో భారతీయుల జాతీయకొ భావానికి జోవోరు లర్పిస్తాడు కని.

“రని జాలీయశళా, నీ బలో జ్బ్విలత్వ

మెంత! నీ శక్తి సామ్థ్య మెంత !

ఖండకావ్యాలు = ఖండికలు 58 నీదు శంఖరవమున గల యిం[దజాల "మెంత! అ_స్తిపంజరములు నై త మాడు నెర ౫6

అంటూ జాతీయకతాగరిమను పేర్కొని డాని గుణగశాలను భారత జాతీయతకు అన్వయిస్తాడు. ళీ యాజ్ఞచే గదా నిఖల భారతభూమి గాంధీమహోత్ముని కట్టబడి యె... నీ ధర్ముమున గదా నెరజాణ మొనను మోటు ఖద్దరు మేన మోయదొడ గ”.!7 అంటూ చెరసాలలో (మగవారిని, ఖద్దరు ధరించేవారిని అభినం దిస్తాడు కవి. ఈయన (వాసిన ఖండికలలో!* మరొక ముఖ్యమైన రచన “గాంధి” (22-9-82 నాడు [వాయబడినది). ఈ ఖండికలో రామి రెడ్డి గారు బాపుజీని అవళారపురుషునిగా మాతమే భావించక, ఆయన చేసిన అనేకములై న విశిష్ట కార్యాలను గురించి కూడా కీర్తించాడు. “ధర్మసంస్థాపనార్థంబు దై వళక్తి యుగయుగమ్మున జన్మించుచుండునన్న యార్య సూజ్తికి దార్కాణమైనయట్టు లవతరించిఇ గాంధిమవోత్ము నీవు 9 గాంధీజీలో వున్న లతణాలు తరతరాలుగా భారత వీరుల్లో వున్న మవా_త్తరమైన లతణాల మేలి కలయికగా పేర్కొంటాడు కవి, “భీమ్మదీడదయు, జై తన్యు (పేమఠనము బుద్ధుని యహింస [పన్లోదు పూతభజక్తి యల హరిళ్చందు సత్య _వతాఢ్యతయును గలిని మూర్తి భవించితే కార్యళూర 1౫౫

రకత తెలుగు సాహిత్యం ౩ గాంధీజీ (వావం ఇందులో కవి పేరొన్న దీత, (ప్రేమ, అహింస, భక్షి, సత్యవత త్వము,---ఇవి అన్ని అంతర్భ్యూతములై న లక్షణాలు. శీవలం వీనిని పుణికిపుచ్చుకోవడంతో నే మవోత్ముడు తృ _ప్తిపడ లేదు. వానినన్నింటిని కార్య రూవంలో "పెట్టాడని భారత కార్యరంగంలో వై అంతర్భూతము ఇ న లతణాలను (ప్రయు_క్తం చేశాడని “ఠార్యశూర” అన్న చివరి సంబోధనలో కవి శ్రేషించాడు. ఉప్పుసత్యా[గహము మొదట మొదట ఎలా (పజల అవహపేళనకు గురి అయినదో, రానురాను అడే దేశా న్నంతను ఎలా మహోద్వేగంలో ముంభెత్తిందో చూపుతాడు కవి, “పళనప్మాతమై మొదట, నింతగనంతగ మోసులెత్తి 4424662 44444444 సమ _న్తదేళమున్‌ మూలము ముట్టనూచెగద మున్‌ లవణోద్యమతత్వ మెట్టిదో?”2 ఇలా వట్టి కార్యళూరత్వమేకాక ఆధ్యాత్మిక తత్వంతో దేశాన్ని ఎలా రతణ చేస్తున్నాడో చూపుతాడు : “చావుంబతుకులు “శెంటికి నావలిమౌర్షంబు (దొకుూ నచలుడవగుటన్‌ నూవల దలపంగోరవు 4466666666 66 "22 అన్న నిజాన్ని వ్యక్రీకరిస్తాడు. ఈ మాటలలో మామూలు (ప్రజలకు మవోత్మునికి వున్న వ్యత్యాసం గోచరమవుతుంది. మవోత్ముడు అచలుడు. చావు (బతుకుల కతీతమైన మార్గం (తొక్కినవాడు, (ప్రజలు సామాన్యులు. ఈ వ్యత్యాసాన్ని చక్కగా నిరూపించారు శామి రెడ్డిగారు, జాషువా ఖండకొవ్యాలు ఆధునిక కవులలో ఇాపుజీ జీవితము, ఆయన స్వాతం్య నాయకత్యములచేత విశేషంగా (ప్రభావితులై నవారిలో (శ్రీ జాషువా

ఖండ కావ్యాలు = ఖండికలు ర్‌5్‌ ఒకరు, ఈయన ఖండకావ్యాలన్నీ చక్కని భాపాపాటవముతోను, మధురమైన భావనతోను నిండి పాఠకుల మనస్సులను ఆకట్టుకో గల్షినట్టివి. ఈయన (వాసిన కట్టి గ్ర దాన్న, “గబ్బిలము, “న్ముంటొవి మవాలు” మె.దలైన కావ్యాలకు ఎనలేని కీ ర్తి[పచారాలు వచ్చాయి. జాతీయ ప్రబోధం (వత్యతంగాను పరోతంగాను కూడా ఈనాటికీ చేన్తూనే వున్న కొద్దిమంది కవులలో ఈయన ఒకడు. గాంధీజీ (వసక్తి వున్న ఈయన ఖండకా వ్యాలలో “ఖౌవ్రూజీ” అన్నది ముఖ్యమైనది, “*మవోత్ముని యకాలమరణమునకు విశ్వం భరా 'న్మేతము చెమ్మగిల్లి నది. భారతస్వేనృకై వ్యయించక మవో తృుడు దాచుకొన్న ర_క్తకణము లేదు. అతడే భరతవర్ష ము, భరత వర్షమే అాపూజీ.”23 జాషువా చెప్పిన ఈ మాటలను బట్టి ఆయనకు బాపూజీ అంకు వున్న _క్రి భావము వెల్లి డీ అవుతున్నది. ఇశర ఖండకావా్యలలో వలనే జాషువా ఈ ఖండకావ్యంలో కూడా వినూత్న మైన రచనాశిల్పం (ప్రదర్శించాడు. పరస్పర విరు ద్ధములైన భావాలను ఒకదాని (వక గ్రాన మరొక దానినుంచి ఒక చత మెన శ్లేషో రూపొందించాడు. “గిశి వ్రిప్టాత్రను కట్టుకొని జాతి మానంబు నిలిపినట్టి ఖదరు నేతగాడు” అనడంలో మామూలుగా (వజలు అవమానంగా భావించే గోచిపాతను కానే కట్టుకొని అంతకన్న గొప్పదై న జాతిమానాన్ని ఖద్దరు ద్వారా నిలిపాడన్న (పళంస కన్పిస్తుంది. అలానే “*ఎవడీ యర్థ దిగంబ రేశ్వరుడు మా యిండ్లన్‌ (బవేశిప నం చవమానంబుగ చర్చిలాడగ బకింగ్‌ వోమ్‌ సొధమున్‌ దొక్కి హైం దవ జాతీయత లీను మేల్‌ పిలకనాట్యంబాడ తీ జార్జిభూ ధవునింటన్‌ ఫలవోరముల్‌ సలుపు కాతన్‌ గాంధి నర్చించెదన్‌.”

56 తెలుగు సాహిత్యం 2 గాంధీజీ (ప్రభావం (వధానమంతధత్రి చర్చిల్‌ అవమానించాడు, ఆయనకన్న గొప్ప వాడైన చకవ_ర్తే తన యింటికి విందుకు పిలిచాడు - అన్న దానిలోనే “కెండు విరుద్దమైన భావాల పోలిక వున్నది. దినికి తోడు..___అంతటి చకవర్తి యింటికి మైందవ జాతీయతకు చివ్నామైన పిలకతో బకింగ్‌ వీమ్‌ సౌధంలోనే విందును ఆరగించడానికి గాంధీ పోయాడట. ఇలా గాంధీజీ ఘనతను “విరుద్ధ సామా్యుల” ద్వారా చమత్కరించాడు కవి, జాషువా రచనల్లో అటు [ప్రత్యక్షంగాను యిటు పరోక్షంగాను కూడా గాంధీజీ (వభావాన్ని చూపెక్టే ఖండకావ్యాలు ఎన్నో వున్నాయి. ఆయన ఖండకావ్యాలలోనే మూడు నాల గు ఇట్టి పా వానికి లోనై నవి. “గల్ళీలము”, “న్మృయంవోరోంలొ యిందుకు [వత్యత నిదర్శనాలు.

“గల్బీలము” కెండు భాగాల ఖండకావ్యము, తెలగు కావ్యా లలో హంసలు చిలుకలు రాయబారాలు చేయడం కన్పిస్తుంది. కాని గబ్బిలాలు రాయబారాలు చేయటం లేదు. గబ్బిలము అనగానే ఒక విధమైన జుగుప్స మనకు. కాని జాషువా తల వెట్టిన కావ్య సండే శానికి గబ్బిలమే తగిన రాయభారి. చేళంలోని అనేళానేకములై న అన్యాయాలను, అనైక, బ్రతలను గురించి. గబ్బిలము జి.లొసానికి కబురు తీసుకొనిపోతుంది. *వాని సందేళ ఫభితంగా నాల్గుమూలల నుండి [ప్రనన్నవాయువులు వీవసాగినవి. దేవాలయ [పవేశము, వారిజనోద్దరణమని గాంధిదేవుని చరఖా రూంకరణము, (శ్రవణకుభ రూంకరణము, గంగాగానము చేసినది”.ట్‌

ఇంతలో గబ్బిలము మరోసారి దర్శనమిచ్చింది. ఈసారి దేళంలో గల అవై కమత్యము, బహుకులమతా వేశవ్యాధిపీడ మొద లైన చింళాసందేళాలను గబ్బిలానికి చెప్పుకుంటాడు వేదమానవుడు,

ఖండకావ్యాలు = ఖండికలు ల ఈసారి గబ్బిలము ఏమీ చేయలేక కన్నీరు కారుస్తుంది. భవిమ్యత్తులో టైనా ఈ బాధలు నివారింపబడతాయని కవి ఆళిస్తాడు.

ఈ కావ్యంలో వారిజనుల కష్టాలు, చానినచ్వము వివరంగా చి(తించబడ్డాయి. (ఈ “అంట రానితనంబు నంటి భారతజాతి భువనసభ్యత గోలుపో యెననుచు”2్‌ ఆ(కోశిస్తాడు కవి, సీమవ స్రాల వల్ల “దేశానికి పట్టిన అనర్థము, ఖద్దరువల్లి దేశానికి కలిగిన సౌభాగ్యము ఈ కావ్యంలో మాటిమాటికి పృచ్భింపబడ్డాయి, జమ్సత్రక్ర బట్టకు మర్యాద పొటమరించె” అని, “నెలలో నున్నది వృద్దు రాలొకతె గాందీ శిమ్యురాల్‌ నిచ్చలుం జిలుగున్‌ నూలు తయారు చేసికొనుచుం జీవించు జేజమ్మ ”.27 అని రాట్నాన్ని ఖద్దరును [ప్రళంనిస్తాడు జాషువా. అంతేకాదు. 'దేఠంలో పాదుకొనివున్న అంటరానితనము, పహారిజనుల కష్టములు ఇందులో (ప్రముఖంగా చి్యతించబడ్డాయి. నాయక. డైన “*చ్చీద మాన వుడు” పతంగస్వామికి గాంధీజీని గూర్చి ఆలియజెప్పి ఆయనను ని యా[తలో దర్శించావా? అని అడుగుతాడు. “*మృరచితి నాదిదేవుని సమానుడు బుద్ధుని యంతవాడు భా సుర దరవోనచం[దికల శు[భతలోనగలట్టి వాడు, య ద్రొరలకుగాదు చారిచెవి దూరినవారిని లత్య వెట్టడ వ్పరమ మునిన్‌ సబగ్భతి నివాసిని జూచితివే తపస్వినీ”.జే ఇందులో గాంధీజీని అవతారపురుమునిగా చూవపటంతోబాటు ఆతనికి మానవలతణాలై న ఎవనీ లత్యపెట్టళపోవనటం కూడా జోడిం ఇాడు కవి,

58 తెలుగు సాహిత్యం : గాంధీజీ (వభావం “న్భ్వయంవరం” అన్న ఖండకావ్యం భారతీయ స్వరాజ్య స్వరూపాన్ని పతీకాత్మకములై న పాతల ద్వారా చిటతిస్తుంది, “ఇందులో వధువు స్వరాజ్యం, వెండి కొడుకులు (పజలు. మహాత్ముని సళ్యా[గవా యజ్షంలో స్వరాజ్యవాల జన్మిస్తుంది. (వతిఫలంగా బాపూజీ బలవన్మరణాన్ని స్వీకరించి పరమపదిస్తాడు”,నో అంటూ కథ మొదటిభాగాన్ని వివరించారు జాషువా. ఇందులో గాంధీజీ మరణానికి కవి యిచ్చిన నూతన నిర్వచనం పరిశీలింపదగ్గది. తరువాత్తి కథను రచయితే యిలా నం గ్రహించాడు. “స్వరాజ్య బాలి "పెండ్లి కెదుగుతుంది. నీతిమంకులు, అవినీతిమంతులు, ధన వంతులు, దరిదులు, దొంగలు, దొరలు, 'వెండ్లి కొడుకులై వస్తారు”. ఎంతటి వ్యంగ్యం! స్వరాజ్యం వచ్చాక వున్న చేళస్థితిని ఎంత నగ్నంగా చిత్రించాడు కవి ! గాంధీజీ మరణాన్ని గూర్చి చెబుతూ. “*నిసుగున శేడు మాసములు నిండియు నిండకముందె పొపమా ముసలిని పొట్ట బెట్టుకొనిపో యె నొకానొక పుణ్యమూర్తి త ద్వ్యసనవినీల నిరదమవోాంధతమస్సు విశాల విశ్వమున్‌ ముసరి, చరిత్రలో గరగిపో'నె నఖండ కళంకపంకమున్‌ ”.3! జాల యొవనవతి కాగా నే స్వయంవరం చాటింపబడుతుంది. స్వయం వరానికి వచ్చిన "పెద్దలను జాషువా యిలా వర్ణిస్తాడు : “శాననసభలలో సభ్యత్వ పదవి కాం వీంత సంస్థలు స్ట్థాపించువారు కాలానుసరణంబుగా తొండలనుబోలి మాటిమాటికి రంగు మార్చువారు నిమ్నుజాతుల మీద నిప్పులు చెరగుచు విధిలేక కన్నీరు విడచువారు

ఖండ కావ్యాలు = ఖండికలు 59 చిరుత విధవల కన్నీటి వరదలందు వోయిగా కుమాళ్ళకు "పెండ్లి చేయువారు వారివారి సంగతులను చెలికత్తెల ద్వారా విని *కలకల నవ్వుచు కల్యాణ వేదిక నలంకరించిన స్వరాజ్యకన్నిక+ “44646, నథారంగం విడిచిపోతుంది దుఃఖంలో.” తుదకు ఆమె ఒక మునిపళ్లెలో వుండగా “ఒకనాడు స్వప్నంలో మహాత్ముడు దర్శనమిచ్చి సదుపదేళంచేసి వాల నోదారుస్తాడు”.33 గాంధీజీ స్వరాజ్యళాల కిచ్చిన యీ నందే శము ఒక విధంగా కవి దేశానికిచ్చిన సందేశమే! ఆమెకు గాంధీజీ. “కనులక్షు గోచరించె నలవాటి మవోత్ముని మూర్తి. కజ్ట కో కనకపు కాంతితో , తుహిన కాంతుల కమ్మని వోసరేఖతో”పో ఆయన సందేళాన్ని అనుస౦ంంచి స్వరాజ్యవాల తగిన వరుణ్ణి (గహించి వివావాం చేసుకొని ముఖంగా వుంటుంది. ఆ వరు జఇటువంటివాడు “కరముచందుగాంధి కత్తి వాదరమీది కఠినతవము చేయ గలుగువాని వృాదయమున్నవాని నీడుజోడగువాని (పేమమీర భామ పెండ్లి యాడెొ.3 ఈ మాటలవల్ల కవి దృష్టిలో ఆదర్శమూర్తి అయిన భర్త, స్వరాజ్య బాలకు కాదగిన భర్త -_- గాంధీజీ ఆశయాలకు వతినిధి అయినవాడు అన్నమాట. జూమవా పీడిత మానవుల కన్నీటి గాథలకు కావ్యత్వము కలిగించి తద్వారా గాంధీజీ ఆశయాలై న విశ్వమానవ (ప్రేమ, సర్వ మానవ పౌ భాతృత్వములను చాటి చెప్పాడు. అందుకు ఆయన ఫిరదౌసి, న్వవ్నకథ, అనాథ, ఖండకావ్యాలు నిదర్శనాలు. ఈ విధంగా

80 శెలుగు సాహిత్యం : గాంధీజీ [ప్రభావం కవి గాంధీజీని ఆయన సిభ్రాంతాలనే కాక 1980 [పాంతాలనుంచి దేశంలో వస్తున్న వివిధములై న మార్పులను జాతీయళావోత్కంర్ష ను కూడా తన ఖండికలలో చితించాడు. ఈయన ఖండకావ్యాల లోని 5 భాగాలు యిందుకు నిదర్శనాలు. ఇలా తన అన్ని ఖండ కావ్యాలలోను (పత్యకంగానో పరోక్షంగానో గాంధీజీ సిద్ధాంతాలను కావ్యరూవంలో చితించి [వభ్యాత జాతీయ కవులలో ఒకడై నాడు జాషువా. తుమ్మలవారి ఖండకావ్యాలు

గాంధీ సాహిత్యానికి తుమ్మల సీళారామమూ ర్తి చౌదరిగారు ఎంతటి అజరామరమైన సేవ చేశారో వెనుక కావ్యాలను గూర్చిన చర్చలో కొంత ఛెప్పబడ్డది. (పకృతము ఆయన ఖండకావ్యాల పరిశీలన చేయబడుతుంది.

రీ ఖండకావ్యాలలో మొట్టమొదటిది “ోమవోత్య గాంధి తారావల” (1921). ఇది. ఈయన [ష్మవథమ ఖండకావ్యము. “నే నీ చిన్నిపొ_త్తమను వ్రాయుటకు గారణము (శ్రీమన్నారాయ అణావతారమగు మవోత్సాగాంధీగారి యందలి భక్తియు, వారి యుద్యమమునందు గల విశ్వాసోత్స్చావాముమి దప్ప పాండిత్యబలము వలన గాదు” అని పీఠికలో చెప్పుకున్నారు వినయమూర్తులై న తుమ్మలవారు. ఆనాటినుంచీ ఈనాటి వరకు అదే అచంచలమైన విశ్వాసంతో “బాపూజీ ఆస్టానకవిగా”35్‌ శ్రమ జీవితాన్ని చరిళార్థం చేసుకున్నారు. ఈ తారావళి 27 పద్యాల్లో (వాయబడ్డ చిన్న ఖండిక “మవోత్మా గాంధినామ[వభూ ” అన్న మకుటంతో వున్నాయి ఈ పద్యాలన్నీ. ఎక్కువ గాంధీజీ (పళంస కనిపిస్తుంది.

“సకల [గామములందు నీ భజనలే సాగించుచున్నారు పు ణ్యకరందై న భవచ్చరి(తములె (వ్రాయంబూనె గ్నైనర్లు బ్లై

ఖండ కా వ్యాలు = ఇండీకలు 1 తకుడున్‌ బాడె నీ పయిన్‌ బదము లెచ్చో విన్న “గాంధీిమవో తృక్కుడ్తై " యంచును నట్టికల్కు లె మవోత్యాగా ంధిసామ ప్రభూ!”

కాని ఈ తొలి రచనలో కూడ వాండిత్య(ప్రతిభ, సౌమ్యమైన భావన కన్పిస్తాయి.

“*ధరణీనాధులలోన రాఘవుడు గో త్మ శిణి శీళాది ని

రర సంఘంబున బాకళాననుడు చారాకోటి నుద్యుత్‌ నుధా

కరవింబంబు విధంబునన్‌ భరతలోకంబందు వెల్లొందు ని

న్నరలేకే భజియింతునెప్పుడు మహాత్మా గాంధినామ [పభూ!” తుమ్మలవారు 190982 లో (వాసిన “అత్యార్నువిము” ఆయన మొబ్ద మొదటి ఖండకావ్యము. ఇది బోయవాడు జంటపిట్టలల్లో ఒకదానిని చంపగా "ండవదాని ఆ కోళమును చూచి కవి చెందిన వ్యధకు అతరరూపము, అహింస, జీవకారుణ్యము అన్న గాంధీజీ నూ [తాలకు ఇందులో కథాత్ముక (ప్రయోజనం చూపబడ్డది,.

“నట గవంటి” ఖండికల సంపుటి (1948). ఇందులో తుమ్మల వారు అనేక సందర్భాలలో చెప్పిన కవితలు సంపుటీకరింవబడ్డాయి. తన కవిత్వధ్యేయాన్ని గూర్చి చెబుతూ

“*దేళముకొర.కె (బతికి ధ

నాశలు దిగ్మదావి ఎవ్వడంచిత ధర్శా

“వేశుండగు కవి, యతడె (వ

జాళంసాపాాతు డగుట సత్యంబయ్యెన్‌ గూ అని చెప్పుకోవటమే కాక

“*సనాకవనంబు "కేకులు తనర్చెడి (పొద్దుల భారతావనిన్‌

నాకవనంబువోలె సుజన్మపియమంజుల సౌరభమ్మునన్‌

(తాకిన గాంధిధర్మ మొకపాటిగ (కాక్తన పుణ్యము ంటచే

నాకు రుచించి తెల్లులకు నన్నొక విందునొనశ్చి భారతీ”3

అ తెలుగు సాహిత్యం : గాంధీజీ వ్రభానం అని తన కావ్యా వేళానికి కారణం వివరించుకున్నాడు. ఈఖండ కావ్య సంపుట్‌లో గాంధీజీ మరణించిన సమయంలో _వాసినోఅముర్‌వ్యోత” అన్న కావ్య ఖండిక ఉదాత్త మెన రచన. ఇంతటి ఆత్యాళశయత, భక్తి భావము, కమ్మని కవిత్వము కూడిన రచనలు తెలుగున బహు కొద్ది. విశ్వనాథవారన్నట్లు సీతారామమూ రి చౌదరిగారు గాంధీజీ యొక్క సిద్దాంతానుయాయి. ఇది చారి కవనమునకు పట్టుకొమ్మ. ఈ సిద్దాంతము వారి సర్వకవిత్వమందును మణులలోని చారమువలె అనుక్యూతముగా వచ్చుచునేయుండును, ఇది వారికవితా సరస్వతికి జయపతాక.” ఈ భావమునే కవి స్వయంగా ఇలా చెప్పుకొన్నాడు: “చేకన చసేవయు ద్యాగము వీసమయగు గాని - కన్ను విచ్చిన పిదపన్‌ (వాసిన దంతయు నీ కథ నీ సందేశంబ యని వినీతుడ నగుదున్‌"9 “అమరవోోంతి"లో కవితావేశము దుఃభానుభూతి మేళవింపబడి కవీ హృదయ సాగరంలోని అనంత తరంగాలు ఒకదాని వెంట ఒకటి అతరరూపంలో మనముందు సాతాత్కరిస్తాయి.. గోవిశ్వక ల్యాణలల్టి కొరకు నాళ్మ్యార్చ్పణ మొనర్చుకొను తపస్వి “విశ్వకల్యాణలభ్టికొరకు నాత్మార్పుణ మొనర్భ్చుకొను తపస్వి ........ దుర్జుతోన్నాద కుటిలతంత జుప్ట దుష్టచ్చటా మృత్యుముప్పి పాతిక కూలిన విషాదగాథను భారత చేళంలోని అనంఖ్యాకములై న కవులవలి ఈయన గూడ ఒక కన్నీటి గాథగా వెలువరించారు. గాంధీజీని కృష్ణుడితో, బుద్దుడితో, (కీన్తుతో, అబవోం లింకనుతో పోల్చి “మృతివిధిన్‌ వీరి ననునరీంచితివి మవోత్మ” అని ఆ[కోళిస్తాడు. తన సాహాసికము[ద, సత్యా[గవాము, జాతీయవిధి- వీనిద్వారా (వజలకు అత్మ గౌరవము నేర్చాడట గాంధి, “బాపుజీ (సష్టవీవు నీ చూపు సోకి దష్టతై నారు కొందరి తరమువారు!

ఖండకావ్యాలు = ఖండీకలు 8 అంటూ గాంధీ అనుయాయుల వారసళ్వాన్ని (వళంసిస్తాడు. కొంత "సీపు

“నళశ్వరమైన కాయము వినాయక ధూర్తుడు కూల్చె గానినీ

ఇాశ్వతమైన యాత్మ నెటు చంపగలండతండు”2 అంటూ తనకు అాను నచ్చచెప్పుకుంటాడు. కొంతసేపు బాపూ ! నీవు ఒరులు చేయళేని పనులు చేశావు. నీ (పొణమే బలిదానము చేశావు. “న్స జాటలో నిలువంజాలిన మానవుండెవడు గాంధీ ! ఖండ ఖండమ్ము లన్‌” అని తన నాయకుణ్ణే (పళంసిస్తాడు.

+. ఈయన (వాసిన తర్వాతి ఖండకావ్య సంపుటి భల”,

ఇందులో ఈయన తొభిరచనలు చాల ము[దింపబడ్డాయి. ఖద్దరును గూర్చి అస్పృళ్యతనుగూర్చి 1వాసిన ఖండికలతోబాటు ఇటీవల భావే వె (వాసిన ఖండికలు కూడా యిందులో వున్నాయి. ఇందులో వినోబాజీని గూర్చి చెప్పిన శీర్షిక “ఆతడు” అన్న తచృబ్దమును వాడి ఎంతో వృాదయమర్మముగా (వశంసించినాడని విశ్వనాథవారి అభి[ప్రాయము.*

19068 మార్చి నెలలో ఆకాళవాణి ద్వారా (పసారితమైన

న.

“లంగాదతామి” అన్న ఖండికలో సుబ్బయ్య, రామయ్య అనే ఇద్దరు మారుతున్న దేశాన్ని గూర్చి చర్చిన్తూ

నీతినియమాలు దిగజాలె జాతిలోన

పొలము వండిన జాలునా బుద్ధికూడ

వఐండవలయునుగదా” అన్న (పళ్న వేసుకుంటారు. గాంధీజీ పళ్లెలకు చేసిన సేవను ఒకమారు తలుచుకుంటారు.

64 శలుగు సాహీత్యం = గాంధీఎ (వభావం

• ఎంతకాలము "తెల్ల చాజడేలలేదు ? నాడు మనకిట్టి మేలు లొనగూడజెనా? మ హోత్ళు డా గాంధిగారి పుణ్యాన యుగయు గాల పాపములన్నియు గూలికూ లి బానిసము(్రాడు తెగి పీడ వదలివచ్చె 'దేశమునకు స్వరఠాజ్యము, దిక్కు మొక్కు అేని పళ్లెైల నొక పొంగు కానిపించెే, తుమ్ములవారు ఇటీవల (వాసిన “నర్నోోదియ గానము” అన్న ఖండకావ్యంలో గూడ గాంధీజీకి అనుంగు శిష్యుడైన వినోవాజీని గురించి ఎంతో అనుభూతితో ఉద్వేగంతో [పళంసించడం చూస్తే ఆయన కవిత్వ జీఏత (పారంభంనుందీ ఈనాటి వరకు కూడా గాంధీజీ ఆశయాలే నమ్మి ఐ-నిని దేశంలో నలుగురు తనతో బాటు పంచుకోవా లన్న ఆకాంతతొ డిజతో (వాసినట్టు కనిపిస్తోంది. తుమ్ముల తన్ను గురించి కాను చెప్పుకున్న మాటలు అవరాల నిజం : “*దేశముకొర క్రై. (బతికి ధ నాశలు దిగ్యావి ఎవ్వడంచిత ధర్మా 'వేశుండగు కవి, యతథడె వ జాళశంసా పాతుడముట సత్యంబయ్యెన్‌” ట్‌, కరుణ శీ ఖండకావ్యాలు ఆధునిక కవులలో రసార్ట్రమైన ప్యాదయము, లలితమైన కావ్యశిల్పనా నైపుణ్యము కలసివున్న కవులు (వేళ్ళమీద లెక్కింప తగినంత మంది మాత్రమే వున్నారు, అట్టివారిలో “కరుణశ్రీ” అన్న గుప్త నామము కలిగిన జంధ్యాల పాపయ్య శా, స్తిగారు (ప్రముఖులు, ఈయన కావ్యాలన్నీ కరుణరసాత్మకాలు, ఏది (వాసినా జాతి నుద్భోదిన్తూన్న శ్లు వాస్తాడు. లలితలభితమైన పదాల కూర్చు

ఇండ కావ్యాలు ఎ ఖండికలు ప్‌ ఈయన సొత్తు. ఒక శిల్చాన్ని మలుస్తూ ఎక్కడ వ గీత తప్పు పోతుందో అన్నంత జూ[గత్తతో శిల్పాన్ని శిల్చి ఎలా నిర్భిస్తాడో అంత జా(గ_త్తగా మాటలు తూచిళు*చి వరి కూర్చి తన కవితా శిల్పాన్ని నిర్మిస్తాడు. “స్వాతంత్య భారతి”కి విజయ గతిక పాడుతూ “*లాక పోటులు పూలచెండ్లు చెరసాలల్‌ 'వెండ్లివారిండ్రు ఏ కాతిన్యం లై నన్‌ సుఖానుభవమే, గాంధీ కళాళాలలో పాఠంబుల్‌ పఠియించు శిష్యులకు అంటాడు కవి. ఈ మొదటి ఖండికలలో “మవోత్యుడు” అన్న శీర్షిక (కింద (వాసన వద్యాలలో గాంధిజీని “అతడొక వమ్మిత ధర్మ 'దేవాలయంబుూో “ఆతడొక విచ్శిత విశ్వవిద్యాలయంబు" “అతడెక పెద్ద హిమాలయంబు.” అంటూ గాంధీజీకి జేజేలు పలుకుళాడు- “జీట్‌ య,క్రీ"లోనే మరో మూడు శ్‌ర్షి కలు గాంధిజ్లీవె న, ఎనిమిది శీర్ష కలు గాంధీజీ మరణం వైన (వాయబడ్డాయి. “మణ గౌంంి తాత”, “ళాంతిదూళొ” అన్న శీర్షికల్లో గాంధీజీ (వతిభావిశేషాలు ఉగ్గడించబడ్డాయి. గాంధీజీని కృష్ణుడుగాను, జవవార్‌ లాల్‌ను అర్జునుడుగాను ఊహించి వర్ణిం చటం, ఈ కాలంలో కవులు చాలామంది చేనినట్లు కరుణశ్రీ, కూడా చేశాడు.

“జవహారుడల్ల దే విజయశంఖము నొత్తుచునుండె కేల గాం డివము ధరించి గంటలు ఘణిల్లున (మో'ెను వీరభారతీ భవనము ముందు పగ్గములు వట్టి (పజారథమిం కనాజవం జవముగ (తోలు మా విజయసారథివై విజయమస్థసేయుమా.ో”

గాంధీజీ మరణానంతరము ఈయన (వాసిన ఖండికలు దేశం వలుమూలలా వ్యాపించిన కన్నీటి పొంగులకు కావ్యరూపము. జర్టివ్ష్య క్‌

88 తెలుగు సాహిత్యం : గాంధీజీ (ప్రభావం కణము” అన్న మరొక ఖండికలో గాంధీజీ వాత్యచేయబడిన సమ యంలో (పకృతి మనఃస్థాపొన్ని ఇలా చూపాడు కవి: “ఉయ్యాలలో నూగుచున్న ముద్దుల బిడ్డ లేచి శెవ్వున కేకవై చెనేమి? పాకలో లేగకు పాలిచ్చు గోవు అం బాయంచు గొంతెత్తి యజచెనేమి ? . జలజల (ప్రవహించు జమున ని_స్త్బయై నిలచి కన్నుల వీరు నింపునేమి ? చకచక పొలము దున్నుకొని పోయొడి ెతు నాగలి ముందుకు సాగదేమి ? కోటలో ఆరుగంటలు కొట్టబోవు వాని హస్తాలు గడగడ వణకునేమి ? ఏ మవోత్ముని గుండెవై కెక్కి చనెనో కొలపురుషుని రథ రథాంగములు నేడు కరుణశ్రీ (వాసిన ఖండ కావ్యాలలో కవిని య(శ్రీ” “క డువి(శ్రీ” అన్న రెండు ఖండకావ్యాలను గురించి మనం పరిశీలింపక తప్పదు. ఇందులో మొదటిది వీరళావ్యం, “ండవది కరుణ కావ్యం. వీరము, కరుణ విరుద్ధములై న రసాలు. అయినా ఈ విరుద్ధ రసాల సమ్మేళనంలోనే కవి బాపూజీని మానవుడికి (ప్రతీకగా నిలబెడళాడు. “ోవివయ శ్రీ” కురుజేత కీర కావ్యము. “అత డజాతళతుడు మవోత్ముడు కాంతి తపస్వి” అన్నపదాలు [పతీధ్వనించిన వృాదయ స్పందనానికి ఈ కావ్యం రూపు కూర్చింది. “వెనుక ఒక ఖండికలో గాంధీజీని కృష్ణుడితోను, న్మెహూను అర్జునుడితోను పోల్చిన పోలిక ఇప్పట్ల సార్థకము. కవి దినిని నర్భగర్భంగా సూచిస్తున్నాడు కూడా.

ఖండ కా వ్యాలు = ఖండికలు 67

“ఒకపక్క స్వాతంత్యకాంద నాలు కలుచాచుకొని ఆవేశంతో అనర్గళంగా ముందుకు శోనుకొని వస్తుందని”

“పాంచాలిని పరాభవించటం కోనం _వెకిలేచిన దుశ్శాశన హస్తాలు వైళాచిక (ప్రభుత్వానికి (వ్రత్యత నిదర్శనంగా నిలిచిపోయి నయ్‌” అని

“అడుగో భారత వీరుడు పార్టుడు గాండీ వాన్ని ఎక్కు చెడుకు న్నాడు. మవోత్ముడు మధునూ దనుడు అళ్వాన్ని అదలిన్తున్నాడు*ళి అని (వాయటంవల్లి కవి విజయ్యశ్రీ కావ్యాన్ని ఆధునిక “భారత విజయశ్రీ” కావ్యంగా రూపొందించారని కేలుతున్నది. ఇందులో కృష్ణునిపా (తను జా గ_త్తగాగమని స్తే అది మవోత్మునికి మారురూపమే. పాపయ్యశా,స్త్రిగారు ఒక (పక్క 'భారత కథను (వాన్తూనే పక్క (ప్రక్యానే 'భారతీయి కథను కూడా నడిపించి “విజయశ్రీ "కావ్యాన్ని ద్వ్య్యర్భికావ్యంగా స్ఫురింప జేశారు.

కరుణ్ముక్సీ రచించిన “తడువి(జ్రీ” కావ్యము కారుణ్యవాదానికి మేలిబంతి. కవి తన నివేదనంలో “బుద్ధ భగవానుడు, క్రీస్తు (వ్రథువు, గాంధీ మవోత్సుడు అంధకార బంధుర మైన (ప్రపంచంలో అహింసా జ్యోతి వెలిగించిన అమరమూర్తు లీ ముగ్గురు” అని కరుణాత్ముకమైన బుద్దుని జీవితము తనకు ఆదర్శజ్యోతి అయిందంటాడు. అయిదు భాగాలుగా (వ్రాయతల'పెట్టిన బుద్ద జీవితంలో ఇది మొదటి భాగము. ఇందులోని బుద్దుని అహింసావాదము తర్వాత తర్వాత గాంధీజీ (గ్రహించాడని కవి ఉద్దేశ్యము. అందువల్ల నే దీనిని “పూజ్య జాపూజీ పుణ్య స్మృతికి” అంకితం చేయడం ఎంత్రెనా సముచితంగా వుంది. ఈ కావ్యాలన్నింటిలోను పాపయ్యళా,స్త్రిగా రు బుద్ధ, గాంధీల దయార్ద్ర వ్యాదయాన్ని కారుణ్య భావాన్ని శ్లాఘించారు. దానికి కారణం

63 కేలుగు నాహాత్యం ః గోంతీజీ (వభావం కరుణామయి. కవికి ఆఠాధ్య దైవం కావటమే. అందువల్లినే గాంధీజ్‌ అపహిాంసొవాదము ఈయనవై (ప్రబలమైన ప్రభావాన్ని చూపింది. దాశరథి ఖండకావ్యాలు "దాళరథిో తెలంగాణ సౌహిత్య సీమలో జకొత్త పుంతలు తొక్కి కొత్త పొలాలు పండించిన ఉత్తమ సాహిత్య కర్షకుడు. ఈయన (వ్రాసిన ఖండికలలో “శమామూల్తి” అన్న శీర్షికతో (వాయ బడిన పడ్యాలన్నీ మణిపూసలు. "*భారతీయుల కోయువుపట్టువో లె బుద్ధదేవుని హర్యాయమమ్తొ_ర్తి యగుచు హిమగిరి శిఖరాగమె చేతులెత్తి వడచి నటుల తోచు గాంధీమూూర్హి నర్చసేతు"నే గాంధీజీని అందరివలెచే. |కస్తుతో, బుర్దుడితో పోల్చడంతో అవక కృష్ణుడితో కూడా పోల్చాడు. కాని ఆ పోలిక వార శీవితాలతో ౫! కాక వారి మరణాలతో: ోక్రీన్తువలె ఆపద్‌ందిజు మన్తము రకాన మునుగ మానవ వ్యాదరయాం ఈత స్‌ | కౌర్వపు దాడికి స్త్‌కర్య వ్ర! అ_న్తంగతుడయ్యె కృష్ణుడటు వ్యోధుని (ప్రపంచంలోని అందరు మత (ప్రవక్తలతోము పోల్చి గాంధీజీ కూడ వారివల ఒక నూతన మతానికి (ప్రవ క్‌ అంటూ నూోచిస్తాడు చాశరథి, *శ్రీనె, బుద్దుడున్నై మహమ్మదయి మూకీ భూత దీన (ప్రజా మ_స్తంబందు కరంబునుంచి అభయం అందించి అక్షానతా

ఇండఖా వ్యాలు = ఖండికలు ణి (గస్తంలైన జగంబు జ్ఞాన రుచితో లాలించి పాలోహరి న్యస్తాంభోజ కరాల నవ్వెడి కరంచం దున్‌ స్తుతిన్‌ వే నెదన్‌ ౨2 దాళరథి “మవోబోధి” అన్న కావ్యం వెనపేర్కొన్న బుద్దే కావ్యాలకు దేనికీ తీసిపో బిందికాదు. వస్తుళావ రచనలలో ఈ కావ్యం చాలవరకు సంప్రదాయ వథంలోనే నడచినా బుద్ధుని జాతక గాథలను స్వీకరించినా, భావళబలతలో ఏ ఉత్తమ అధునిక ఖండకావ్యానికీ శివోని రచన. ఇతర ఖండిక అు ఇప్పుడు ఏ ఖండకావ్య సంపుటిలోనూ వెలువడని కొన్ని ఖండి కలను గుళించి పరిశీలద్దాంచో గాంధీజీవై కవితా ఖండికలను. వెలయించిన వారిని గురించి వంశీలించేటప్పుడు చెళ్లపిళ్ల వారిని మలిచిపోకూడదు. ఆయన గాంధీజీని “క్ష కాల్రపు బుషి అని చిత్రించడంలో సార్వజనీనమైన ఒక సళొస్ర నికి కావ్యళత్వాన్ని ఆపాదించారు. అతడవధూత మార్గమ్ముు ననుకరించు నదియె బోధించు నితిరుల కలవియగునె 1 "గేస్తులకు దాని తత్వము, కేవల మొక గాంధికే చెల్లె నాత డీ కాలపు బుషి. కాము చాదస్తం లేని కవిత్వం (వాని (ప్రజలకు దగ్గరగా కవిత్వాన్ని తీసుకొని వెళ్ళివట్లుగానే గాంధీజీ చాద_స్తంలేని రాజకీయ నేతృత్వం నిర్వహించాడంటారు. “అమ్మునీషి. విధ్వ_స్త నమస్త భిన్నమత వర్త నుడు” అనీ, “ఆ స్తికుడయ్యు, గాంధి నాస్తికు భంగిని దోచుచుండుూో ననీ, ఆయన గుణగణాలను పొగిడి “గాంధిమహాత్మకుండనగ గారణ జన్ముడు” అంటారు. గాంధీజీ విదొరాలచేత, వ్య క్రితర్వంచేత ఎంతగానో. (వళా వితుల్తైన కవుల్లో (శ్రీపాద కృష్ణమూర్తి శాస్త్రి, వేంకట పార్వితీళ

70 శెలుగు సాహిత్యం : గాంధీజీ [ఫభావం కవులు, విశ్వనాథ వంటి వారెందరో వున్నారు. (శ్రీపాదవారు తిలక్‌, గాంధీలమీద నాటకాలు (వాయడమేకాక, ఆ యా సందర్భాలలో గాంధీజీ నిర్మాణ కార్య[కమాలమీద కూణా పద్యాలు (వాళారు, 'దేశంలోని అజాలగోపాలం అవళారమూ క్రి అయిన గాంధీజీని ఎలా కొలిచింది వివరంగా వర్ణించారు (శ్రీపాదవారు. ని[దపోతున్న జాతిని మేల్కొలిపిన వై ాళికునిగా గాంధీజీని చిత్రించారు విశ్వశాథ, _ విశ్వనాథలో అంతర్భూతమైన గడుషుదన మంళా, వ్య-గ్యమంతా యీయన గాంధీజీవై (వ్రాసిన ఖండికలలో కన్పిస్తుంది. సుతిమెత్తని వ్యంగ్యం, గాంధీజీ వ్య క్రిత్వాన్ని, గుణ గణాలను ఆరాధించి వ్య క్షి ఆరాధనను విమర్శించే ర్రైర్యం .- ఇవి ఆయన ఖండికలలో మనకు గోచరిస్తాయి. ఒకనా డీతడు దేశా నికి మేలుం కేసిపెట్టి నిదాగతి గూ రుకు పొందుచు నుండిన వా 6కి మెలకువ తెచ్చె. గొందథికి దయ కలిమిన్‌. ఈ నాటివారు కొందరు నిద్రపోతూ కూడా గాంధీ నామమే న్మరిస్తా రట _ “అందులో గూడ లాభమున్నట్లు చూచి.” ఈ నాటి నిజాన్ని బయలుపరచి చివరకు “ఒక జయంతి చేయుటకం కు నొక్కమాట నిజము పలుకుట మేలు” అన్న హితబోధ చేస్తాడు. దానివలన ఆత్మ పునీతం కావడమేకాదు. గాంధి మొదలుకొని వెనుక వెనుకకు పోగా వారిహరులు కూడా " ఒక్క నిజం ద్రైగ్యంగా చెప్పగలిగితే సంతనిప్తారంటాడు. నిజం చెలితే “గుండియ పవిత్ర మగును గాంధియు బుద్దుడు వారివారులును సంతసింతురు జీవుని సంస్క్బృతికిని”

ఖండకావ్యాలు = ఖండికలు 71

నాళము కృష్ణారావుగారు “మదురోళటొ. ఆయన గాంధీజీవై (వాసిన పద్యాలు - నిడివికి కొద్దివే అయినా మధుర భావ స్ఫోగ కాలు. *భువన “మోవానిమైన నీ ముద్దు "వీరు అంటూ 'మోవాని శబ్దంమీద శ్లేషించి,

సర్వసారన్వత | పపంచంబునందు

“గాంధి' యనియెడి వర్షయుగంబుతోడ

సొటివచ్చెడు వేజొక్క మాటగలదె

మార్దవంబున, మధురిమ, మంజులతను ' అంటూ ఆయన వామ మావోత్న్యాన్ని కొనియాడారు. “*బావు అను పేరు వీనుల బడినయంత నిలువునను వాదు _ మేనెల్లి పులక రించున”ని అందరు భక్తులు పరమోత్క్బృష్టమైన దళలో చాటుకొనే అనుభవాన్ని ఆత్మపరంగా చెప్పుకొన్నారు.

మాధవ పెద్ది బుచ్చినుందర రామళా స్త్రి వ్యుత్పన్నుడైన కవీ, ఆయన గాంధీజీని “ఆ ర్తరజామణీ!” అంటూ నంబోధించి ఆయన మహిమను కొనియాడాడు. ఈయన గాంధీజీ యడ (వయుక్షం చేసిన విశేషణాలు నత్యములు. అతిశయోక్తులు కానివి. కవి (పతిఠ చేత గాంధీజీ పరమోత్కృష్టుడిన భగవత్స్వరూపుడుగా చూవ బడ్డాడు యీయన కవితా ఖండికలలో.

ఇటీవల శతజయంతి కోసం కవితలు (వాసిన కవులలో ఆచార్య దివాకర్ల వేంకటావధాని, "నాయని సుబ్బారావు, చాళరథి, వేదుల గారల పద్యకవిత, వరవరశఠావు, మాదిరాజు రంగా రావు, కుందుర్తి, కాళోజీ మొదలై నవారి గేయకవిత మెచ్చుకోదగ్గవి.

“భరత భూమికి స్వాతంశ్య వరమొకగి” నందువల్ల “భవదీయ పుణ్యజ రగ్జవా మగును చై (తనవమియు (శావణాస్టమియు మాకు”

?8 శెలుగు పాపిత్యం : గాంధీజీ [వభావం

అంటూ దేశం నిన్ను కలకాలం గుర్తుంచుకొని పూజలు నలువుతూనే వుంటుందన్న ఆళాభావాన్ని వ్యక్తం చేశారు డాక్టర్‌ దిచాక ర్త 'వేంక టావధానిగారు.

గాంధీజీలో విభిన్నమైన శక్తుల “మేలుకలయిక” ఎలాజరిగిందో వర్ణించిన కవులు ఎందరో వున్నారు. “కత్తులులేవు, గాండివముల్‌ మొదలే వముళక్కి” అన్న దామరాజువారి పద్యంలోను, “ఉవకార వహ్నిచే అపకారి గుండెల బూదిసేయు” నన్న దాశరథి మాటలలోను “అతడు సామాన్యవ్య క్రి అత డసామాన్య వ్య_క్ర అన్న శత గేయంలోను యీ విధానమే అనుసరించబడ్డది.

హింస నంటక రణము జయించు యోద్ద

స్వార్థ మెరుగని సంపన్న వైశ్య వరుడు

మతము గల్గియు స్వోనమనత వివేకి

చావుచే చిక్కిపోయిన దేవుడతడు అన్నారు డాక్ట ర్‌ రామరాజు గారు,

(శ్రీ 'యేలూరిపాటి అనంతరామయ్య (వాసన “గాంధీ ఉదా 'వారణము” (వత్యేకంగా ఎన్నిక చేయదగిన రచన. ఇది ఉదావారణ వాబ్బయంలో. చేశే రచన, “ఉదావారణం” అన్నది ఒక కవితా (వ్మక్రియ. ఇందులో (ప్రథమావిభ క్రితో (పారంభించి, అన్ని విభక్తుల తోను ఒక్కొక్క పద్యం, (పతి పద్యం తరువాత ఒక కళిక, ఉత్క ళిక ఉంటాయి. చివరకు సార్వవిభ_క్షము అన్న అన్ని విభ 'కులతో కూడిన పద్యం ఒకటి, అంకితాంక పద్యం ఒకటి వుంటాయి, ఇది ముఖ్యంగా వదో ఒక వ్యక్తిని సంబోధించి, న్తుతినూ (వాయబడే రచన. ఈ ఖండికలోని అంకిళాంక వద్యంలో కవి

ఖండకా బ్యాలు అ ఖండికలు "౨ ధరగల యెల్ల భామలవిధంబున 'దెల్లున నర్వకావ్య భ్‌

చ రచితమైన నీ గుణవితానము మాళె వి?చ్చమౌ నుదా

వారణము రూవమందమి ననంకుడు నాకొజ దీర్చ తేశునే

వారువున గూర్చనందుదె యుపాయన షీ శతవశ్సరోర్టృతిన్‌ ణి అంటూ యీ శతజయంతి సంవత్సరంలో తనదైన ఉపాయనం సమ ర్పించాడు గాంధిజీకి.

గాంధీకీ మరణానికి దేశం అంతా విలపించింది ఉద్విగ్నులై న కవులు కూడా కవి ళాకువులు రాల్బారు. గాంధీజీ చనిపోయినప్పుడు వాయఎడినన్ని ఖండికలు, కతకాలు మం యే ఇళర నాయకుడు చనిపోయినప్పుడు కాని (వాయబడలేదు, బహుశః ఇది మకే బేళం లోను యింత విలాప కావ్యసాహిత్యం - ఒకే నంఘటనను ఆలంబ నంగా చేసుకొని సృష్టింపబడ లేదనుకొంటాను.

ఈ ఖండికల ద్వారా తమ సంతాపాన్ని వెలిబుచ్చినవాఎలో (పాచీన సంప్రదాయం తెలిసిన పండితకవు లున్నారు. కేవలం ఉద్వేగం ఆపుకో లేని భ_క్తళవు లున్నారు. అత్యాధునిక కపులున్నారు. కొండా వెంకటప్పయ్య పంతులుగారు “దేవామర్పించె శాంతికై ధీరు డతడు' అందువల్ల ఆయనకు “దీపవూజ” చేస్తున్నా మన్నారు.

వేలూరి శివరామశా,స్త్రిగారు పితృవాత్య గావించిన గోజ్చ్సేను విమర్శిస్తూ దాని వలన సర్వ (వజాసమూవాంలో కానవచ్చిన విచారళారాన్ని వర్ణించారు. అంతేకాక ఈ తరుణంలో గాంధిజీ గుణగణాలను కూడా అభివర్షించారు. విశ్వమానవ కల్యాణం కోసం పొటువడిన నీవు “న్వజాతి కోటిలో వారి తుపాకి గుండు” తో మరణించడం ఆ భగవానుని లీలలలోని రవాస్యం అంటారు. “అవతా రంబు సమౌొవ్లీ చెందినది” అని వాపోతూ “నీదు నవ్వులు వండు

7. తెలుగు సాహీత్యం : గాంధీజీ [వభావం వెన్నెలల యందు, నీదు పల్కులు వొగ్గువో నిలయమందు” చూన్తూన ఉంటామన్న ఆశతో తమ ఖండికను ముగిస్తారు వేలూరివారు.

ఈ సందర్భంలోనే [వాయండిన చెళ్లపిళ్ల దుర్రైశ్వగళా,స్త్రిగారి “అ(వళర్న్రణం” నుంచి ఖండిక. “పిడు గువంటి వార్త వినిపించె - వెవడురా గాంధిబేవు జంపగలిగినవాడు - అంటూ ఎంతో కోపంతో కూడిన బాధతో పారంభించి “పడుపు రాక మానదశి యేడ్చి యేమి (వయోజకమస్త ?” అని తన్ను తాను సంబాళించుకొని గాంధీజీ “పాణదిపాన్ని" వర్ణించారు కా(స్త్రిగారు.

మొండితనముులోన - కొడివోని యహింసను వత్తి జేసి - (బ

వ్ళోండపు - సత్యపుం[బమిదెయందున నిర్గ్హుల ఇాంతితై లమున్‌

నిండుగబోని సర్వధరణీ 'తమమున్‌ విడజీల్చు - ఆఫియా

ఖండపు జ్యోతి యాజినది గాంధెమహోత్ముని (పాణదీవమై. ఇలా సంతాపం వెలిబుచ్చిన కవులెందరో ఉన్నారు. (శ), ఏటుకూరి 'వెంకటనర్సయ్య, జాస్తి వెంకటనర్సయ్య, జంధ్యాల పాపయ్యశాస్త్రి, నండూరి రామకృస్ణమ-* చార్య, ఇం్రకంటి వానుమచ్చ్భానస్తి నంటి కవులందరూ ఉత్తమ కవితను 'వెలయించినవాశే !

ఇక గాంధీజీ మరణానంతరం నుంచి నేటివరకు వ్రాయబడిన ఖండీకలలో ఎక్కువ భాగం గా ంధీజీ కాలంలో కన్న కలలకూ యీనాడ్లు మనముందు వ్యక్తమౌతున్న సక్యానికి గల అర తమ్యాన్ని చూపే కవితలేఎక్కువ. అటు అ రోజులను గాంధీజీని అతి సన్నిహితంగా ఎరిగిన కవులూ, ఇటు గాంధీజీని చూడకుండా కూడా ఆయనను గురించి విని,, ఆయన భావించిన శామశరాజ్యాన్ని ఊహించుకొని దాని ఇ నంలో ఈనాడు. ఉన్న స్థితిగతులను విమర్శించే ఆధునిక యువకులూ వున్నారు.

ఇండ కావ్యాలు = ఖండికలు "5 కొడాలి అంజనేయులుగారు తమ ఖండికలో అనాటి మవోళ్ళుని సందేశాలకు యూనాడు అవి ఆచరింపబడుతున్న విధానా లకు గల అంతరాన్ని ఎంళో వ్యంగ్యపూరితంగా వర్ణించారు. “ఖాది గట్టిన వాని పుణ్యచరితుంగా నెంచి రానాడు, నేడేదో పాపమువేంన ఖ్లతని నిందింప గతంబేమి ? అనీ “*ఈలవోపోవాలు లేక వట్టి అధికా శోనుత్తులం జేరి దాసోవామ్ముంచు భజీంచు టొక్కటియె చేళారా ధనంబ య్యె” ననీ తమ అాధను వెలిబుచ్చారు.

ఇంతకన్న [పత్యతంగానే విమర్శించారు శీ అంబటిపూడి వెంకటరత్నం.

“భువి విడనాడి పోతివి తపోమపాళా-భవదీయ నామమున్‌

జవినిక ముందు బెట్టుకొని స్వార్ధపరుల్‌ పదవీ ధనాశలన్‌

దవిలి మవో వినాశములు ధారుణి గూ్చెడి దొంగళిష్యువై

భువి నొనగూ-ర్చు భోరముల ముమ్మరమున్‌, భరియింవకుంటి మ” అంటూ “ోఖద్రరు వేషధారుల” నాటకాన్ని గురించి నిశితంగా విమ ర్శించారు.

(శ్రీ దామరాజు పుండరీకాకుడు (వానిన “ళదొ న్న 9 రౌవ్బిం”” అన్న ఖండళావ్యమంతా యిట్టి నిశిత విమర్శలతోచే నిండి ఉంది. ఇలాంటి వ్యత్యాసాలను చూపడంలో గసయకవులు చూవిన అభ్యుదయ పద్ధతిని వచ్చ అధ్యాయంలో పరిశీలించడం జరుగుతుంది.

ఇళర ఠవులు

గాంధీజీని గురించి చిన్నచిన్న ఖండికలు ఖండకావ్యాలు

(వాసిన కవులు లెక్కకు మిక్కిలి వున్నారు. వారిలో పేర్కొనతగిన

వారి కవితలూ వున్నాయి ఎన్నో. స్థా లీపులకన్యాయంగా మరికొన్ని ఖండికలను ఈ [కింద "చేర్కొంటున్నాను.

76 తెలుగు సాహిత్యం ఏ గాంధీజీ (వభానం

(శీ బూదురు రామానుజుల రెడ్డి గొప్ప దేశసేవకుడు. కవిత్వం మీద ఆయన కెంత పతపొతమొ దేశసేవ మీద కూడా ఆయనక స ఆయన *వూలదొండ్‌” ధారా శుద్ధి గల కవిత్వాన్ని (పయోజనాత్మక మైన పద్ధతిద్వారా 'దేశసేవకు వినియోగించిన ఖండికల సంపుటి.

(శీ వానమామలై. వరిడాచార్యులు పండిత కవి. చెప్పదలచు కొన్నది నూటిగా మాటుగా చెప్పగల్లినవాడు. ఆయన గాంధీమీద గాంధిజీ సిద్ధాంతాలమీద ఎన్నో ఖండికలను (ాశారుోతర్య చందుడు గంధి” అన్న ఖండికలో

“ఒక్క నాలుకగల నీదు నిక్కపు కథ

కలమదెటు (వాయు శెండు నాల్కల మొగాన”ో అంటూ (ప్రారంభించి హరిజనులకు ఆయన చేసిన సేవను (వస్తుతించి ఆయన దేళంలో భారతీయుల కష్టాలను చాపటానీకి మరొక అవళారం దాల్చిన విష్ణుమూర్తిగా ఊహిస్తాడు-

“*దిలిసె కలడో భారతీయ భాగ్యవిధాత

యని హిమాలయ వా_స్తమంటి మవంయు రళ్నాకరంబునుండి రాడుగబాయని జావ్నావిన్‌ గొంగుగా జూపి యురక వడిశెడి భారతావని నుద్ధరింపగ నర్వాళ్మకుణె ఎదం జాలినొంది

రాటంబు చకంబు రహీ మీఠరగా నుడ రన మౌచు గుడి వాన్తమున వెలుంగ నవతరించె నళ్యాహింస లాత్మగాగ శాంతరూపాన నిల గర్మచం[దుడగుచు”నక

ఖండళావ్యాలు = ఖండికలు 1 గాంధీజీ నిర్యాణము. తిరిగి తెలుగు కవులలో ఒక వినూత్న మైన సంచలనాన్ని కలుగ జేశింది. అంతవరకు గాంధీజీ ఆళయాలను చన్తువుగా స్వీకరించి కావ్యాలు [వాయడం జరిగినా చ దుర్మువూ శ్రాన మవోత్ముడు జలి అయినాడో ఆనాటినుంచీ దాదాపు పది సంవ చ్సరాల వరకు గాంధీజీవ్నై నచ్చిన సాహిత్యం అంతా ఆయన అవతార తత్త్వాన్ని. వూహించి ఆయన మరణంవల్ల భారతీయులు ఎంకటి అనాధ ర్రైనారో ఆలియచెప్పే కవిత్వాలే. ఇట్టి వాటిలో జ్ఞానానంద కవి (వాసిన “గాంధి” (ఆమర గీత) ఒకటి (1950). “స్వేచ్చ్భానమర 'ప్రాంగణమున పహింసాఖడ్లము పట్టి కాంతిభేి. (మోగించిన... జగద్విఖ్యాతకరుండగు గాంధీ రాజర్షి హాళాన్మురణము నిని వత శాసనము నాపుకోళేక వెలార్చిక భావ్యాళుకణ బిందు నందోనా మీ యమర గీతం సాంప్రదాయిక కవితా మార్గాన్ని అనుసరించి పటిష్ట మెన రచన చేయగలవాడు జ్ఞానానంచు వి. మనసులోని ఆవేశం 'పెల్లుబకగా చోచజ్చేను (ప్రశ్న స్తాడు కవి.

“పోనీ నీ వను గొన్న కఠతిని మహేపూజ్యుండు (శ్రీ) నాపుజీ పొనీగాని వివాయకా 1! సమనెనే పోట్లాట స్నేహంబడదే మైనన్‌ గఖెనే ఖిన్న ఖిన్న మత విద్యా సంస్థలందిప్లు నీ ప్రాణం వీంతకు గాచెనే * నుతము చెప్పన్‌ నిగ్గుచేశు గదా 1

గాంధీజీ (ప్రశంసల్లో గూడ అంతీ ₹ _క్రీవంతమైన రచన

వేళాడు కమి. “జగతీ చక్రము సన్నుతింపగ నహెంసా ఖడ్గరాజంబు గే

ల్లగ మన్నించి పరాయి గర్భముల ని[దంబోయి యస్వేచ్చపుం

టొగలందూరు వవిత్ర భారతి యశంజుందేల రాటాన నీ

8 శిలుగు సాహిత్యం : గాంధీజీ (పళొనం ,

దగు కారీరము ధారపోనితివి గాదా ! గాంధి మున్య గణి” అంటూ నతులు సలుపుతాడు. “

ఈ సందర్భంలో వచ్చిన ఖండకావ్యాలలో "వీర్కానతగనది పుట్టపర్తి నారాయణాచార్యులు, వారి (శ్రీమతి కనకమ్మగారలు (వ్రానిన “గాంధీజీ "చువో (వస్థానము” అన్నదీ "పేర్కొనదగిన రచన. “ఆ గతించిన మవానీయమణికి ఒక కావ్యంకాదు ఎ వేయి (వాసినా చం[దునికి నూలుపో-గే అవుతుంది. ఇందులో “*మెదటో మువిలీ” (శ్రీమతి కనకమ్మగారి రచన. ఇందులో అన్నీ గీత పద్యాలు చక్కని భావాన్ని నూటిగా నీటుగా చెప్పగల కవిత్వం యీమెది.

“ఒక్క బుద్ధునితో భారతోర్వి వేయి

వత్సరంబులు మానవత్వము ధరించె

ఇంక జీవింపదేమి వేయేసి వత్స

రాలు నవయుగ బుద్ధు తీ వంబుతపను”57 'చేళపజలమీద అమెకున్న అనుమానాన్నంతా ఈ గీతికలో అన్యాప దేశంగా చెప్పింది.

“చేడు మరునాడు కొన్ని కన్నీరు విడిది

మరచిపోరాదు సముదిళాత్మలను మనము

వారు చూపిన 'వెలులబాట నడచి

దివ్యభూమిగా బేశంబు చిద్దివలయు.”

"శెండవ మజిలీ శ్రీ నారాయణా చార్యుల వారిది. ఇందులో “పే గాంధి దేచా”, *బాపూ” అన్న రండు శీర్షి కలున్నాయి. ముందు “హే గాంధి దేవా! శిరీకురులో చనం మే”అన్న మకుటంతో శ్లోకాలు (వాశారు. ఇవి సుప్రభాళాలలో భగవంతుడికి. పక

ఖండ కా వ్యాలు = ఖండికలు '?9 “సాయం [ప్రఫుల్ల నవకుంద నమాన వోన రోచిస్సుధా న్నపిత మంధర క్యమమూ శ్తే నిర్వాణలోక తరుణారుణ ! దీనబంధో ! హే గాంధిదేవా, 4446660466, వీని తర్వాత కొన్ని గేయాలు కూడా (వాయబడ్డాయి.న్‌ ఈ మజిలీలోని "రెండవ శీర్షిక “బాపు”. ఇందులో పుట్టపర్తి చారి కవిళా వేశము మనకు దోస్థతకమవుతుంది. “నలువదికోట్ల తండి ! చనినావొ” అంటూ (వాసిన పద్యాలు నలువదికోట్ల భారతీయులు ఆయన మరణం వట్ల పొందిన నంళాపాన్ని కావ్యరూపంలో చెప్పినట్లు “ఎంతో చెప్పుదమన్న యూవా కలదోయి! చిత్రమే భానమొ యంతఃశోతసీ నడ్డుకట్టినద” అంటూ (ప్రారంభించి *ల్రోశ్రోన'నే చింతాపీణ నందించుచున్నయది.- నిర్జివంబులే రాగముల్‌ ” అంటూ తన అక కృతను, బాధను వెలిబుచ్చుతకాడు. ఈ వాధల అంచున గాంధీజీ వంటి మవా_త్తరమైన వ్యక్తి ఈ దేశాన జన్మించడం పవిత్రంగా భావిస్తాడు. గాంధీజీని అజరామరుడ వంటాడు. “చావుపుట్టుకలే (వపం వంబు - దానీ "కెంత విలపించినా లాభ మీంతలేదు (బతికి చచ్చినవారు కొల్లి లకు గలరు "చచ్చి బితికినవారు నిజాని కొకరు” అన్న మాట-. గాంధీజీ ఎడ ఎంతై నా నీజం,

80 ఇలుగు సాహిత్యం ః గాంధీజీ (ప్రభావం

వీరుగాక జాస్తి వెకటనరసయ్య, ఏటుకూరి వెంకటనరసయ్య, కుసుమ ధర్మన్నకవి మొదలగువారి ఖండళావ్య కృతులలో ఎన్నో గాంధీజీ వైన ఆయన నిద్ధాంాల్లైన అస్పృళ్యత, ఖద్దరు ధారణ వంటి విషయాలవైన ఎన్నో ఖండికలు కానవస్తాయి. వీని అన్నింటిలోను కావ్యరచనా చమత్కారంతో పాటు, గాంధీజీవై భక్తి ప్రపత్తులు కానవస్తాయి.

(పత్యేక మైన ఖండికలు మాతమే వ్రాసినవారు అకంఖ్యాకము వారిని గూర్చి జేర్కొనడం వారి రచనలను గూర్చి చర్చించడం బృవా[త్పయత్న మే”ి అయినా ముఖ్యమైన కొన్నిటిని యిక్కడ

1921 లోనే జంధ్యాల అయ్యవారు శాయిగారు (వ్రాసిన “వేళల వతు” అన్న ఖండకృలిలో ముఖ్యంగా కొండా వేంకటప్పయ్య గారి ప్రళంసలే వున్నా గాంధీజీ (పళంన లేకుండా మరి యే యితర 'దేశభ క్తుని [పళంస కూడా వుండదు. ఇందులో గాంధీజీవె మూడు పద్యాలు [వాయబడ్డాయి. జాతీయోద్యమ (ప్రథమ దినాల్లో (వాయ బడడం వల్ల ఆ పద్యాలలో ఒకదానిని యిక్కడ పేర్కొనటం జరుగుతున్నది.

“మరలన్‌ 'జెంగట దై త్యబ్బంద మొకచో ళోఖిల్ల గా జేసి తా పరమోత్కృష్ట సుఢాన్వితంబయిన సత్చా(తంబు చేబూని న త్వరతన్‌ నిర్టనకోటినిం దనివి దై త్యశేణి కంపింప నం బరవీధిన్‌ వడి నేగు మోవానస్వరూపా ! గాంధి కేల్యోడ్చెదన్‌.”

శ్రీ గాంధిమవోత్కుడు (1981) అన్న పేరుతో (8 ఆది పూడి సోమనాథరావు (వ్రాసిన ఖండికలు కూడా యిస్పట్ల పేర్కొన వలసినవే 1

ఖండ కావ్యాలు = ఖండికలు 51

“జవందిమాగధ పాఠక (వతతిలేదు

తనువువై గవచాదులు దాల్చలేదు

ఆయుధముబట్టి యెబలుగడు హూ న్తమందు

అఖిల సద్దుణక ధి మహవోత్ముగాంధి.”

ఈ ఖండికలలో మిగిలినవి ళాంతినమురము (1980)ఎోగాంధి యిర్వినుల ఒడంబడిక” (5-8-1881). “మవోత్ముని నంబేశ నుఖా షితములః” అన్న విషయాల (ప్రస్తావన కూడ వున్నది.

1948 లో కోటసోదరకవులు [వాసిన “*గాంభితౌత ” అన్న ఖండకావ్యం 64 కంద పద్యాలతో కూడినది. గాంధీజీ చనిపోయున వంటనే (వాయబడ్డ ఫి పద్యాలు :

భారత భాగ్య విధాతా!

వారిధి గంభీర ! రాజవ్హై భవ! బేళో

'చ్వారక ! మా వందనమిబె!

కారుణ్యన మేళ ! నేత ! గాంధీ కాతా! జ్గాద్రీకీ పొదడూణల” అన్న లఘుళావ్యం (1959) ల్లో పిళ్ళా చేంళటరత్నకవిగారు గాంధీజీ సావాచర్యంతో ఒకానొక కోటీళునిలో కలిగిన హృదయ పరివర్తనాన్ని కళావస్తువుగా (గహింఛి (వాళారు. ఈ (గంథంలో పద్యాల మధ్య "గేయాలు కూర్చారు.

ఇవిగాక “వరంపోభతీ”, “న్వరావో శ్రదభయము” వంటి ఖండ కావ్యాలలో "నేమి, విడిగా పతికలలో చేమి పరళ్ళతంగా గాంధీజీవై ఖండికలు వెలువడ్డాయి.

ముఖ్యంగా కుందు ర్తి ఆంజనేయులు వంటి ఆధునికులు కూడా యా విషయం పై ఖండికలు (వాళారు. అవి వచన గీతాలు గనుక

క

రిల శేలుగు సాహీత్యం : గాంధీజీ [ప్రభావం వానిని “గేయాలు._వొలిలు” అన్న శీర్షిక [కింద పరామర్శించడం జరుగుతుంది.

ఈ సందర్భంలో పేర్కొనదగిన యితర రచనలలో (శ్రీపాద కృష్ణమూ ర్తిశాస్త్రిగారు. (వానిన “న్‌ సాలౌన్కో ద యము” అన్న కావ్యంలో గాంధీజీని గూర్చి (వాసిన పద్యాలు “అవతారమూర్తి యూయనఘ మోవానచాను కరమచందకు భ క్తిగనెడువారు”అంటూ ఆయనను [ప్రజలు కీ ర్తించడాన్ని పేర్కొన్నారు (శ్రీపాదచారు.

• 'పౌఢకవివతంసులు శీ కాటూరి వేంక శేశ్వరరావుగారి ఖండళా వ్యాలయిన “ఖల నభ వ్యాదయమా”, “ గుజీగంటలు” లో 'బేళభ క్రిభావం (వచ్శన్నంగా వున్నదని, సి. నారాయణ రెడ్డిగారి అఖిప్రాయం.ి ఇవిగక కాటూరివారి ఖండికలలో రెండు గాంధీజీవై

చవాయబడినవి వున్నాయి. అందులో ఓకటి “గాందీ డనావె”-. క్ష్‌ య అన్నది. “గాంధిపలుకు ధర్మగంధ మొళలుకు” అన్న మకుటంతో శిండు పద్యాలు క

“వారి నృజించె నరుని అచ్చమ్మ తనపోల్కి

నరుడు తన్నుబోల వారి సృజించె ఇనుమువెండి చేయ నీళ్వరుం జేనేర్చు

గాంధిపలుకు ధర్ముగంధ మొలుకు”1 “శెండవది “అనల్యలోత్సవమయు” అన్న ఖండిక. 28-8-1981 నాడు గాంధి - ఇర్విన్‌ ఒడంబడిక జరిగిన పిమ్మట [(వాయబడిన ఖండిక యిది;

అల్పకాయమ్ము బోసి నవ్వంగ వన్హ్ర

మూతకోలయు నౌచు నుజ్జూశలూచె

చూడ్కిలోన (దివిక్రమ నూ ర్తిదాల్చి

మూడు జగములు నెవ్వడీ ముదుకతపసి!

ఖండకావ్యాలు = ఖండికలు జ అని గాంధీజీని (ప్రశంసించి ఆయన (వేల్చిన యజ్జ్యకుండాన సమిధలై దూకినవారందరికి కూడా అభినందనలు తెలుపుతాడు కవి.

“జన్మభూమిని (జేమింపజాల డెవడు

వాడు మటి దేని (దేమించువాడుగాడు” అంటూ జన్మభూమిని (వశంసించిన కాళ్ళకూరి నారాయణరావుగారు శీవలం నాటకాల ద్వారా మతమే కాక, ఖండికల ద్వారా ననల చ్వారఠా కూడా జూతీయాలిమానాన్ని పురికొల్చారు. “టఖ్యదమదోవొ” అన్న చారి నవల ఆంధ్రదేశానికి సంబంధించిన చరి తాత్మక నవళే అయినా భారతజాతీ యోద్యమ (వభావితమైనదే !

ఇక ఖండికలలో “శాతీయగీతతు””= అన్న "ఫేరున వెలువడిన “*చత్రుర్థాాయ్యధ మహాజన సభాసముద్దిష్టము” ముఖ్యంగా అంధుల బొన్న శ్యాన్ని గూర్చి గానం చేసినా గాంధీజీవై కూడ కొంత. ఫశంసను కలిగివుంది.

త్‌ గేయాలు = పాటలు లాలనలో ాకకాతాకటేనానాననననానానా క నముడానమడాయాయానామవాానల ఖండకావ్యము భావకవిళ్వానికి ఎలా సాధనమై-దో అలానే “టాతీయ కవిళ్వానికి గేయం ఆలంబనమైంది. జాతీయోద్యమం అనగానే కొంతళో కొంత (పచారపు పాలు కలిసివుండటం, (ప్రచా శరానికి సేయం అత్యుత్తమ సాధనం కావటం, దీనికి కారణమై ఉండ వచ్చు. గాంధీజీవె [వాయబడిన ఖండకావ్యాలే శళాధికంగా వున్నాయనుకుంళు ఆయనవై వచ్చిన గేయాలు-పాటలు సవాసాధి కంగా వున్నాయనవచ్చు. ఉదాత్తమైన కవిత్వం (వాసిన ఉత్తమ శవులదగ్గరనుంచి, జాతీయ భావాలు వెల్టువికే ఆవేశమూ ర్హియెన సామాన్య పౌరుడి వరకు [పతివానికి ేయమో-పాటో వ్య క్షీకరణ సాధనంగా రూపొందింది. ఈ గేయాలను (వాసిన వారిలో చాలా మంది శై ళ్లకు పోయినవాశే. అట్టివారిలో బలి జేపల్లి లఖ్బీకాంతకవి, గరిమెళ్ల సత్యనారాయణ, మాధవపెద్ది బుచ్చిసుందరఠామళా,స్త్రి, వంటి (వముఖులున్నారు. జాతిపితను గూర్చిన “గేయాలను గూర్చి పరా మర్శిస్తున్నప్పుడు మొట్టమొదట జ్ఞప్తికి వచ్చే రచయిత (శ్రీ; గరిమెళ్ల సత్యనారాయణగారు. ఈయనకు పూర్వమే అయ్యంకి వెంకట

కేయాలు = పాటలు రక్‌

రమణయ్యగాలి వంటి దేళళ క్తులు గేయాలు కచించినా అప్పటికింకా ఉద్యమం ఉధృతం కాలేదు కనుక అ చేయాలకు శాతలనినంత్న (ప్రఖ్యాతి వచ్చినట్టు శేదు. (శీ గరిమెళ్ళ సత్యనా జఖాయణ 1021 లో (వాసిన మ్స కొద్దీ "తల్ల దొరతనము” అనే పాట (పతి యువకుడి వనోటిలోను స్మృరింపఖడి ఆ వేశపరచిన గేయం. ఈ ెల్లదొరల దమన నీతి, నిరంకుళళ్వాన్ని (ప్రబలంగా ఖండఢిస్తారు కవీ :

అనూటనలుబదినాలుగు నోటికి తగిలించి

మాటలాడవద్దంటాడు; మమ్ము

పొట పొడవద్దంటాడు;

టోవీ

తీసి వీపున కాదుళాడు".

ఈయన (వాసన “న్వూరావ్య గీతములు” ₹ండు, మూడు భాగములు కూడ ప్రసిద్ధములై నవే. ఇందులో కేవలము గాంధీజీని గురించే గాకయోనీమగుడ్డలు వీడి మీక జేమమందండి” అని విదేశ వన్తుబహిష్కారాన్ని బలపరుస్తాడు. ఈ వరబేశ వస్త్రాల బ్యామో వోన్ని నళింవ చేయటానికి

“దాని నరశెడీ ఖడ్లధార రాట్న మే” అంటాడు. ఈ గేయ సంపుటులు మూడింటిలోను గరిమళ్ళజారి 'దేళాఖికూనం వ్య కృమవుతుంది.

ఈయన (వానిన ఈ పాట మూడు దళాన్టాల పాటు జాతికి అతి (పియమైన శగేయమైండి. “ఆంధధుల వృాదరయ కతాలలో ఇశాళ్వక స్థానం, ఆంధ సారస్వతంలో మృతిరహిశిమైన పేరు సంపా దించుకున్నాడు... *. ధన్యజీవి ! నమన్త అంధుల జివ్వో[గ లలో వున్న గీతానికి నిర్మాత ! భావి అంధులు గీత గోవింట కర్తనువలె నిరంతరం గానం చేన్తూ వు టారు.”

85 శెలుగు సాహిత్యం (1 గాంధీజీ (వళావం మ-ధవవెద్ది బుచ్చిమందరరామళా(స్త్రిగారు కూడా" గొప్ప (వచార' గిళాలను (వానినవాడే. అాను [వానిన పొటలను స్వయంగా మధురమైన గశంతో పాడటం ఈయన (వత్యేకత. *అంటరానీవాలళవరొ కారు మా 'వెంటరానీవా రో అన్న.ఈయన (వాసన చరణం చాలా కాలం కాం గెను నభల్లో పొడ బడింది. గాంధీజీని గురించిన గేయాలు రాకముందే దేశభక్తిని గురించి స్వాతం[త్యోద్యమాన్ని గురించి ఎన్నో పద్యాలు వెలువడ్డ సంగతి వెనుకనే "పేర్కొనబడ్డది, ఇట్టి గేయాలలో రాయపోలువారి దేశ భక్తి గేయము (వముఖమైంది;. తెలుగు జాతి వున్నంతకాలం నిలిచేదీను, “ర చేశమేగినా ఎందుకాలిడినా నిలుపరా నీ జాతి నిండు గౌరవము అంటూ జాతి నుద్చోధిన్తూ (వాసిన ఈయన గేయం (వసిద్ధమైనది అలాగే గురజాడ అప్పారావు వహారిజనులను గురించి “మంచి యన్నది మాలమొతే మాలనేనగుదున్‌” (లవణ రాజు కల) అన్న గేయం కూడా గాంధీజీ వారిజనోద్దరణాన్ని (ప్రారంభించక ముందే (వాయజబడ్డది, కొందరు కవులు గాంధీజీ ఎలుగెత్తి చాటిన హిందూ ముస్లిమ్‌ ఐక్యతను గూర్చి గానం చేళారు. “మనసా నీ,భాగ్యమేమందు హింతూ చుహమ్ముదియురి పొందు,

జేయాలు = పాటలు $7 ఘనతర ధైర్యము గల్లించు నాధుడు గాంధి మవోళత్ళుడు శై దండ మైనాడు” ఈ సందర్భంలో ేర్కొనవలనినవే శెండు ముఖ్యమైన గేయా లున్నాయి. మొదటిది గాంధేయ సాహిత్యాన్ని గురించి నాటకాలు (వాని అజళామరుక్తై న దామరాఖు పుండరీకాతుడు గారిది. రెండవది కపిరాజు (శిపురవేని శామస్వామి శౌదరిగారిడి, దామరాజు వారిది శీవలం గాంధీజీని (వ్రళంసించే గేయం. ఉభాంధీనానుం మరువాం నుకుచాం” అన్న వల్లవితో (వాయ+డిన డీ 'ీయం, కవిరాజు “వీరగంధము” = ోవిలుళ” అన్న ెండు పాటలు 1980 లో ఉప్పు సళ్య్యా(గవాము జరిగినప్పుడు (వాశారు. అప్పుడు ఆయన తెనాలి పురపాలక సంఘాని కధ్యశులుగా వుండేవారు, ఈ నళ్యాాగవా సమరానికి కొన్ని వేల రూపాయలు విరాళంగా పోగుచేసి దానిని ఉన్నవ లత్మినారాయణగారి అధ్యతశన జరిగిన నభళలో ఆయన నాయకత్వం నపహిస్తున్న దళానికి ఈ గీళాలతో కాటు ఇచ్చినారని "తెలుస్తున్నది." “వీరగంధము 'తెచ్చినారము వీరుణవ్వడొ 'తెల్పుడీ 1 పూనిపోదుము మెడను వై తుము పూలదండలు భ_క్రితోో అన్న గేయులో శెల్లు వారిని అఖినందిన్తూ “వడుము కట్టిన తెలుగు బాలుడు "వెనుక తిరుగం డెన్నడున్‌"” అంటూ ఆ౫(ధుల తరఫున దేశానికి వోమీ వుంటాకు. వీరిదే మఠొళ "గేయం పిలుపు”. ఇది కూడా ఆ సందర్భంతో (వ్రాసినదే ;

88 శెలుగు సాహిత్యం ః' గాంధీజీ [వళావం “*ఊరకుండీ యుండలేక యూరువిడిచీ వచ్చినాము పొట్ట కూడూ. లేక కాదు కాని డబ్బుకొరకు కాదు. "ీరుకోసరంబు గాదు “వేకు వేర్మకొరకు గాదు (ప్రాలుమాళిక. బద్ధకింపక యాలకింపుడు తెలియబరతుము” అంటూ 'పిశెటింగ్‌ చేయటానికి. గల కారణాలను వివరిస్తాడు. దుగ్గిరాల గోపాళలకృన్ణయ్యగార్ని గురించి వారి చాటువులను గురికది. వెనుకనే చెప్పబడ్డది. పద్యాలతో పాటు ఆయన ఎన్నో (వచార గిఠాలను కూడా రళించాళు, అందులో “లొంట్‌ఎన శీ ర్త నలో” సత్యాగహోద్యమంలో పాళ్గ్లూనే స్వచృంధసేవకులు పాడుతూ నడ్డుస్తూ వుండేవారు. “ముప్పయి కోట్ల (వ్రజలు రాంభజనఎా పంజరబంధమైనారు బంధాలు (_తంపుకొని రాంళజన అవతలా పడాలి గంధి మంత మిదేను శాంభజన స్వరాజ్య మంతం ఒక్క-కే మంతం -రాంభజన మేలైన మంతం” ఐనవరాజు అప్పారావు గేయాలు “ఫావకవులందరు [ఫణయకవిత్వంలో మునిగిపోయిన తరుణంలో బసవరాజు అప్పారావు ఒక్కడు తన చుట్టూ పఏం'జరుగుతున్నదో

శేయాలు = పొటలు 8 (గ్రహించి ఆ మహోద్యమాన్ని మనసుకు పట్టించుకొని దాన్ని గురించి ఆవేగమైన గేయాలు అల్లాడు - పొడాడు. “నా్రప్పుడూ అప్పారావు ఎంతకూ చల్లారని కోరికలాగ కనవడళాడు అన్న కృష్ణ శా(స్రిగారి మాటలు ఎంతో నిజం. ఆవేశాలు. అలజడులు అతన్ని నిరంతరం కదల్చివేశాయి. ను'ఖ్యంగా (వచారమే ఉద్దేశ్యంగా కలిగినా ఈయన అన్ని “గేయఖండికల్లోము కళాఖిజ్ఞ్ఞ్యత కొట్టవచ్చినట్లు కనిపిస్తుంది, ఈయన గేయాలలో మకుటాయమెనది “మా గాంధి” అన్నది.

“కొల్లాయి గట్టి కేనేమి

మా గాంధి

కోమమై పుట్టితేనేమి ! కొల్లాయి...2444

'వెన్నపూసా మనను

కన్నతల్లీ [వేమ

పండంటి మోముపై

(దివ్మా తేజస్సు”.

ఈ గీతం అంతటిలో గాంధీజీ బాన్యూరూప వర్ణనం ఏదో ఒక ఆధ్యాత్మిక ఛాచానీకి ముడి వేయబడ్డది. మొదటి ఆ0డు వంక్తులు గాంధీజీ లతణాన్న్ని (ప్రదర్శిస్తూ. చివరి రెండు పొాదాలలోను ఆ లక్ష ణాన్ని మరో మహత్తరమైన ఆధ్యాగ్యిక భావానికి జోడించడం జరిగింది.

“నాల్గు పరకల పిలక

నాట్యమాడే పిక నాలుగూ వేదాల నాణ్యమెరిగిన పిలక”ళీ

90. శెలగు. పాహిత్యం : గాంధీజీ ఫ్రళావం అలాగే గాంధీజీని గూర్చి “బాఫూబజీఎమూకాప్‌” అన్న మరొక "గేయం కూడా కళాత్మకంగా ఉత్తమమైన సృష్టి. “*పాశిర్‌ బందర్‌ కోమటింట పుట్టిశాడో య్‌ వురుషో త్తముడు జగతి మెట్టినాడోయ్‌ కొత్త ఏనుక్రీస్తు అవతరించినాడోయ్‌ కొట్టక వగవాళ్ళ పొగరు దించినాడోయ్‌” ఇందులో నే హిందూమ స్లింల సఖ్యతను నూ వించటానికి “హిందూ వె గంబర్‌ జన్మించినాడోయ్‌ అల్లావో అకృరంటూ అరచినాడోయ్‌”.” అంటూ [వళంసిస్తాడు. అంతేకాదు ఆయన్ని (ప్రపంచపు *మాలాప నండోయ్‌” అని, (శ్రీరాముడితో పోలుస్తాడు ;

• వ్రిక్సను సింవోసన మెక్యించాడోయ్‌ శాలి నాతి జేసిన (శ్రీఠరాముడేనోయ్‌”.!! “ల ఊన్య మయము” అన్న ఖండికలో “ఈ జన్మమిక దుర్గ భమురా” అన్న 'వేదాంతవరమైన గితాన్ని సమకాలీన జీఏతానికి సమన్వయించి గాంధీజీ పుట్టిన ఈ కాలంలో పుట్టడంవల్లి ఈతని జన్మ చరిళార్థమైనదంటాడు. టబ ౧ అక్కా “ఈళశ్వరుడె గాంధిగా ఇల నవతరించాడు అందులో మముగన్న హిందూమాత కడుపునొ “ధర్మ దేవతమూ ర్తి దాల్చింది గాంధిగా కళ్లార మనమతని గాంచి ధను బ్రలమైతిొ”.'] ఈయన తన భావనా పపంచంలో స్వరాజ్యలత్మికి "పెండ్లి చేయించాడు. న్న పోదాము న్వరాజ్యలథి శ్ర వెండ్డి జూడ రాశే రమణులారా”

శేయాలు =అపొటలు '$1 అంటూ “న్వరాజ్యలత్మ పెండ్లి 5 సి "పెండ్లి పాట పొడుకతాడు. ఈ: "పెళ్ళికి “నం(దమే వెళ్లిలంట, నరన్యులు 'దేవతలంట ఉప్పే తలం(బాలటా మన లత్మి వెండ్లికొ!3 అంటూ ఉప్పు సళ్యా[గవోన్ని - అన్యాపదేశంగా పొగుడుతాడు. చివరకు “గాంధీవశిక్టంట, కస్తురమ్మ ముశ్తైదంట పరమాత్ముడే సా&ిటా మన లత్మీ పెండ్లి కోటే గాంధీజీ దేశం నలుమూలలా పర్యటించి (ప్రజల్ని ఉద్చోధించిన తరుణంలో “*గౌంధీీవఖళ” ఎలా బయలుజేరింది ఎంతో అందంగా చెప్పారు ఐనవరాజు అప్పాళఠావుగారు, “గాంధిమవోత్ముడు బయలు చేరగా కలకల నవ్వింది, జగత్తూ, కలకల నవ్విందీ గొంధిమవోత్ముడు చకచక నడువగ కంపించిశోయింకి భూదేవి కంపించిపోయిందీ గాంధిమవోత్సుడు కన్ను విస్పగా గడగడ వణకిందీ, అధర్మము గడగడ వగికిందీ, గాంధిమవోత్ముడు నవ్వునవ్వగా కన్ను లగట్టిందీ గ్వరాజ్యం కన్నులగట్టింది గాంధిమవోత్ముడు గొంతు విప్పగా గణగణ (మోగిండీ (వణవము గణగణ (మోగిందీ గాంధిమవోశ్చ్ళుడు న్వ న్ని పాడగా కరముల దొరికిందీ మోతము కరముల దొంకింది”,!5

0 కెటగు' సాహిత్యం 1 గాంధీజీ [వథొవం

గాంధీజీ వలెనే అప్పారావుగారు కూజా రాజకీయాలకు ఆధ్యాత్మికతకు ఉన్న సంబంధాన్ని చాటి చెప్పారు. అది గాంధీఖీకి స్వాతం[త్యం చ్వారా దొంకిజే, అప్పాళావుగా రికి గాంధీజీ ద్వారా దొరికినట్లు కనబడుతుంది,

ఈ గేయాలు కాక అప్పారావుగారు అస్పృశ్యతను గురించీ, శాట్న మహిమను గురింలీ కూడా గేయాలు [వాశారు. మాల లందరు కూడి తనుకు జరుగుతున్న అన్యాయాలను గురించి గాంధీజీక్‌ మొర"పెట్టుకో వడం ఒక గేయంలో చూపించొరు ఆయన. “మాల మాదిగల మొర” అన్న ఈ గేయంలో వారి భాషలోనే తము మొరను అలకించమంటారు., “మత్తుకుందుూ” అన్న శీర్షికలో చాలా రకాల మత్తుమందు లున్నాయి, ఇవి అన్నీ కాక్కాలికంగా మత్తును

“గాంధీమహోత్ముడు, కనిపెటినటి యీ

ల అట

పళ్యా[గవా మంత్రముతో, మత్తు వదిలేనేమోో అంటాడు. అలాగే “రాట్నము అన్న గేయంలో విదేశ వ స్రాలిను ధరించడం గురించి వెక్కిరిస్తాడు.

"గేయ రచయితల్లో కవికొండల వేంళటళొవుగారు వేర్కొన దగినవారు. ఆయన గాంధీ సిద్ధా.తా లన్నిటిమీద గేయరచన చేశన వారు. గాంధీశీ మరణి.చిన వెంటనే “*అవేదని అన్న శిరి కతో అ గున వెలువరించిన గేయం కవి ఆవేదనను తెలియచెప్పుకున్నది.

“ఓ మవోత్కాగాంధీజీ - నివ్‌ పునఃవతిన్ట జేతుమోయ్‌

ఆ దాకా చేతులెత్తి (మొక్కనీయ్‌”16 అన్నది కవి ఆళావాధానికి నిదర్శనత,

గేయాలు = పాటలు 98 *ప్రాశ్టీవాడు” అన్న ఖండికలో జనవంద్యాత్మకళథావిధానుడు సదా సళ్యా(గవో న్వేషి. వా హిని సేనాపతి మవోత్సుడున్‌ గొనరుచుండీ తట్టనే కాల్చగన్‌ అంటాడు.

ఈ సందర్యంలో “మాత్యావూవి” అన్న ఒక ఖండకావ్య సంపుటిని "పీర్కొనక తప్పదు. ఇది 19082 లో ఆంధరత్న దుగ్గిరాల గోపొల కృష్ణయ్య గారి జ్ఞాపకార్థము ప్రచురించబడ్డది. ఇందులో రాయపోలు, అబ్బూరి, విశ్వనాథ, దువ్వూరి కామ్‌ రెడ్డి పురిపండో అప్పలస్వామి, కవికొండల వేంకటకఠావు, తురగా 'వేంళకటరామయ్య, బసవరాజు అప్పారావు, వేంకటపార్వతీశ కవుల రచనలున్నాయి. ఇందులో గోపాలకృష్ణయ్యగారి అభిమానప్యాతమైన బేళళ_క్రి ముఖ్యమైన వస్తువు,

దువ్వూరి రామి రెడ్డిగారు “నేవ” అన్న గేయంలో

మముగన్న భారతమాత మందిరమున

దివ్వెల్లై మన ముందొమా పైడి

దివ్వెల్లె మన ముందామా॥

కదన వీరుల చేతి ఖడ్గ ఛారలలోని

మెలుపులై. మన ముందామా కాలు మెజుపులైై మన ముందామా॥ అంటూ జాకీ యోత్సావోన్ని కదనవీరులతో పంచుకున్నారు. కవికొండల "గేయాల్లో “తయా్యాలా 1! దంఫొలా” అన్నది మన జానపదగేయాలళ్లాని దంపుడు పాటల రీతిని ఉన్నదిం

01 తెలుగు సాహిత్యం ; గాంధీజీ ప్రభావం పాశ్చాత్యమ్‌ మోవోంధమ్‌ (పొచీనమ్‌ 'వియ బంధమ్‌ ఆధ్యాత్మమ్‌ కల్యాణమ్‌ స్వాతంత్యమ్‌ శతమానమ్‌ అంటూ “శతమానమ్‌ భవతి అన్న రీతిలో ఆశీస్సులు పలికారు. తుమ్ముల వెంకటరామయ్య (వాసిన “నా ఊన్యుతామి” అన్న శీర్షికతో ఉన్న "గేయంలో కవి కాపూజీని సంబోధిన్తూ తన ఆశయాన్ని, అది నెర వేరకపోవడాన్ని వివరిస్తాడు.

నా జన్మభూ మేదిరా

బాపూజీ

నాముద్దు తోళేదిఠా ?

నా కోకిలమ్మేది, నా పూలమేళేది

నారాణి వీణేది నా వలపు పొళశేది

కలలోని సిరులాయెరా అాపూజీ కారడవీి పొలైతివా! అంటూ గాంధీజీని (పశ్నిస్తాడు కవి,

పురిపండా అప్పలస్వామి పద్య ఖండికలు ఇందులో ఉన్నాయి. ఇంతకు పూర్వమే “థొారతొ లో “నత్యాగవా” అన్న పేరుతో ఈయన సత్యా_గ్రవులను అభినందించే ఖండిక 'వెలువడ్డది,

“వాతీయ గీతములు” అన్న పేరుతో దాదాపు ఇరవై పుస్త కాలు నా ఎరుకకు వచ్చాయి. అందులో కొన్ని ఒక్క కవి మాతమే (్రాసినవి. కొన్ని వివిధ రచయితల రచనల సంపుటీకరణాలు.. (శ్రీ మైనేని రామకోటయ్య సం్యగవాకర్తగా వెలువడ్డ “వాతీయ గీత

శేయాలు ఎపొటలు €5 ములు” అన్న సంపుటిలో ఆడు ముఖ్యమైన రచనలను గురించి యిక్కడ వేర్కొనాలి. ఒకటి శ్రీ కాటూరి వేంకశేళ్వరరావు (వానిన “న్నేబ్భ్బ” అన్నది. 'న్వేచ్చకొరశే మేము బ్రతికాము “స్వేచ్చకొరకే [పాణమిచ్చేము స్వాతం[త్యమే తల్లి మనకెల్లి అరుణోదయమె తండి మనకెల్ల॥ అన్న గేయంలో అలతి అలతి మాటలతో నలుగురూ పాడుకునే విధంగా 'స్వేచ్భా స్వాతం త్ర్యాలంశు అర్ధం చెప్పాడు కాటూరివారు, ఇందులోని అెండవ ఖండిక “(చలోదమయు” అన్నది. రచన శీ దుగ్గిరాల బలరామ కృష్ణయ్య. బలం మ కృష్ణయ్యగారు గాంధీజీ (వాసిన గద్య (గ్రంథాలను వబాలాచవాటిని అనువదించినట్లు కన్చిస్తు న్నది. కాని పద్యాలు, పాటలు కనిపించడంలేదు-ఇది ఒక్కటి తప్పం- గాంధిదవుడు కన్నతల్లిని గాచుకొరకయి ఘనత కంకణ ధీరయగుచును దరలుచున్నాడు నిద పలర తమ్ముడా |! అంటూ తోటి సోదరులను (పబోధిస్తాడాయన.

1921-24 మధ్య కవికొండల 'వెంకటళావుగారు (వాసివ "గేయాలన్నింటిని “మాత్యదోత్‌ నంతర్హనము” అన్న "పేరట (వచు రించారు. ఇందులో 20 గీతాలు వున్నాయి. దేశీయ మవహాజనసభ స్ఫురణలో (వాయఐడిన

నవో నవో జయ ! భరత మవోశయ 1!

సఫలోదయ మంజుల వోసీ 117

068 శెలుగు సాహిత్యం : గాంధీజీ (వభోవం అన్నది భారతీయ యువకుని స్వాతం(త్యోద్యమంలోకి అవ్వోనించే గేయం, “మాతృ దేశమునకది పనాడో” (28-6-21) అన్న గేయంలో తిలక్‌ చెప్పిన “స్వరాజ్యం నా జన్సవాక్కు” అన్నదానిని “ఆ జన్నాంతపు పహాక్కు స్వతం[తము” అంటూ ఎలుగెత్తి చాటారు. ఇందులో వోమ్‌రూల్‌ ఉద్యమాన్ని గురించిన "స్వరాజ్య స్వాగ తము” అన్న గేయం కూడా పేర్కొన దగినదే ! శీ శిష్టా సత్యనారాయణ రాజశేఖరం జాతీయ గేయాలు (వాసన (ప్రసిద్ద కవులలో ఒకరు. ఆయక *టొతీయ గీతములు (1948) గాంధీజీ వహాత్యజరిగిన వెంటనే (పచురింపఎడిన “గేయశంపు'ి, అందు మూడు శి కల క్రింద ఆ వాత్యను గురించి గేయాల ఉన్నాయి. అతిదీన భారతి అతిదీన భారతి-దీ వాతి దీన జగతి మతిలేని మహోన్మ త్తతకు-మ హోత్ముని బలియొస గ॥ అంటూనే మవోత్మునికి భారతీయుల తరపునుంచి వోమీ ఇచ్చాడు. ధర్మ జీవితము తప్పమిక తప్పమిళ తప్పము - (శ్రీ) గాంధీ చెప్పిపోయిన ధర్మజీవితపు బాటలను॥ కృష్ణకాత్త్ర గేయాలు భావ క విశ్వానికి భావనాత్మక మైన కవిత్వమన్న నిర్వచనం చెప్పుకుంళేు ఆధునిక ఆంధదేశంలో కృష్ణళాస్త్రిని మించిన భావకవి లేడని శెస్పటం అతిశయోక్తి కాదు. చిన్న చిన్న గేయాలలో,

శేయాలు *పొటలు 9? అలత్తి అలతీ పదాలలో నిగూఢమైన కవిళాత్మను వెలయింపచేసే శక్తి క అప్పి కవిళ్వానికి ఉన్నది.

*' ఆయన వాసిన అశేషమైన గేయాల్లోను అతిపరిచితమై అందరూ పాడుకొనే రెండు పాటలను యిక్కడ చెప్పుకోవాలి. ఈ "రెండూ. శేడియోలో, సంగీత సభల్లో "పెద్దపెద్ద విద్వాంయుల దగ్గరి నుంచి అందరిచేత గానం చెయ్యబడ్డాయి. అందులో ఒకటి “*గౌంటీ యుగం” అన్నది. కృష్ణశాస్త్రి గాంధీయుగమంళే చేసిన నిర్వచనం యీ గేయం :

“కమ్మగా బతికితే గాంధీయుగం మనిషి కడుపునిండా తింళబు గాంధీజగం” అని పల్లవి పాడి అనుపల్ల విలో భోగలాఅసత విడవాలని, మనిషిని మనిషిగా గుర్తించాలని చెప్పి - గాంధీని శివుని అవతారంగా చూపి, గాంధిజీయే కాదు; (పతి మనిషీ శివుడు కావడమే గాంధీయుగ ధ్యేయం అంటాడు ; “*క్రన కంఠమున దాచి వోలావాలం తలనుండి కురిపించె గంగాజలం మనిషి శివుడవడమే గాంధీయుగం బాపు ననుసరి స్తే చాలు మనమందరం” సాహిళ్యాన్ని సంగీతానికి జోడించి (వాసిన [పతిపొటను ఒక అమృత మయమైన ఖండంగా చేయగల కృష్ణ ళాథస్త్రిదే మరో (పఖ్యాతమైన పాట : “నారాయణ నారాయణ అల్లా అల్లా మా పాలిటి తండీ నీ పిల్లల మేమెల్లా” 7 ళా !

$8 తెలుగు సాహిత్యం ; గాంధీజీ (వభావం గోంధీజీ కలలుకన్న సర్వమానవ సౌభాతృళ్వాన్నే కవి కూడా గానం చేశాడు ఈ పాటలో.

తీ జంధ్యాల పాపయ్యశాస్త్రి (కరుణశ్రీ) (వాసిన ఖండ కావ్యాలను గురించి యిదివరశే పరామర్శించడం జరిగింది. ఆయన “*అగ్రణకీరణాలు” అన్న "గేయ కావ్యసంపుటి (1851) లో “లావూటీ” అనే శీర్షిక [కింద చక్కని గేయం (వాళారు :

మా

నవాభ్యోదయ సంశేతం

నీ జన్మదినముహోత్సవ జయగీతం.--

నీ నిత్యోజ్ఞ వ్రలవదనంలో

నీ సత్యాగవా కదనంలో

బుద్ధదేవు కారుణ్యంవలె

(శద్దామయ క్‌ కృవ్యంవలె

(ప్రవహించిన

'వతిధ్వనించిన

(వ్రశాంత జయ ఘంటాధ్యానం

(పపంచ నవయుగాహ్వోానం-_

నారాయణరెడ్డి గేయాలు

అళ్యాధునికులలో జాతీయ గేయాలు - ముఖ్యంగా జాతిపిత అాపూజీని సంస్థృరిన్తూ గేయాలు వాసిన వారిలో డాక్టర్‌ ॥ సి. నారాయణ రెడ్డి ఒకరు..నతుదర్భ నం” అన్న ముక్తక కావ్యంలో సత్యాన్ని గురించి చెబుతూ

చరమ విజయము నాడు నేడును

సత్యమూర్తులనే వరించెను

గేయాలు = పొటలు 99 గాంధి చూపిన బాట సాత్త్విక గంధబంధురమైనదే కద 16 అంటాడు. అంకేకాదు. గాంధీజీ చూపిన ధర్మువీరాన్ని శ్ఞాఘిస్తాడు కవి : మూ ర్తిగట్టిన ధర్మువీరము మొన్న మొన్నటి మన మహోత్ముడు పులులు సయితము అతనిపసి న వ్వులకు లేళ్లుగ మారిపో యెనులి 'వ్రపంచంలో క్యాగమూర్తుల కందరికీ దుర్శురణమే (ప్రాప్తిస్తుందని చిబుతూ మట్టిముద్దలవంటివారిని మానవులుగా తీర్చిదిద్దిన జాతిపిత మరణము భారత జాతి నుదుటన్‌ నెతుచారిక.2! అని అంటారు నారాయణ రెడ్డి, ఇటీవల [శీ నారాయణ రెడ్డి వ్రానిన గేయాలలో “ శ్యోతి వెలగాలీ”23 అన్నది సాహీత్యం దృష్ట్యా ఉత్తమమైన రచన, ఈ గేయాన్ని విశ్లేషించి చూస్తే ముందు గాంధీజీని పరిచయం చేయడం అ తరువాత ఆయన చేసిన ఘనకార్యాల వర్ణన, ఆయివాత ఆయన నూ [తధారిత్వం, ఆయన వేరు చెప్పుకొని యీనాడు దేశంలో చలామణి అవుతున్న అవినీతి చివరకు గాంధీజీ ఆశయాలు కల కాలం అలానే అమోదింపబడి ఆచరింపబడాలన్న ఆశావాదం దీనిలో (క్రమవికాసం పొందాయి. హిమాది ఎంత ఎత్తు? హేమా[ది ఎవరి సొత్తు? అంటూ (పళ్నించుకొని, దానికి ఇానే సమాధానం శెబుకాడు. మొదటి పళ్నకు సమాభానం---

100 శెలుగు సాహిత్యం : గాంధీజీ (ప్రభావం మహాత్మా నీ స్వరూపం మంచుకొండకు సుజీ _ప్రరూపం ెండవ [పశ్నుకు బాపూ! నీచిత్తం (ప్రపంచానికి దొరికిన విత్తం అని సమాధానం చెబుతాడు. * గాంధీజీ తన దేశంలో చేసిన భీలలు ఒక చాని శకమువాత ఒకటి ఛీర్కొంటాడు : నరకంలో నందనాలు నాటి ఇరుకు గుంజెల్లో స్వరతరంగాలు మీటి పుట్టు జానినలను పులిపిల్లలుగా మార్చి మట్టి చెడలను మణిలింబాలుగా తీర్చి--- ల ఉ ఈ తయారీకి సామాజ్యాలు గడగడలాడగ చల్లగా నవ్విన మవ్తీ '! ళా య అంటూ సంబోధించి, ఈ శళతవార్షిక జయంతినాడు ఆయనను ఉపళించి---- చి నువ్వుపుట్టి నూశేళ్ళయింది.--- అయినా చావుపుట్టుకలు నీశెక్కడివి ? మూ వంటి సొమాన్యులకవి అంటాడు. మూలుగుతున్న ధర '్రదేవతను నాలుగు కాళ్లతో నడపిన దూతవు నీవు అంటూనే, ఆయనను ఈనాటి నాయకమ్మున్యులు ఎలా దుర్వినియోగం

• చేస్తున్నారో చెప్పి, చివరకు

వద్దు కాపూ వద్దు

నీ విచ్చిన మామిడిపండు

మేడిపండుగా మారొద్దు

నీవు కెచ్చిన 'కేనెకుండలో

కాలకూటం కలవొద్దు. అలా జరగకుండా వుండాలంళు

జోలి అఖండంగా వెలగాలి

జాలి అనంత.గా నిలవాలి

పొతరవై పోయిన నీతి

(వ్రళాతంలా నడవగలగాలి అంటూ కవి తన (శాంతదర్శిశ్వం (వదర్శిస్తాడు+

నారాయణ శెడ్డి అనువదించిన గాంధి నూ క్తులను ఆంధ పేక్‌ సాపోత్య అకాడమీ వారు “గాండీయల” అన్న పేరుతో ఇటీవలనే 'వెలువరించారు.2ే ఈ అనువాద గేయాలకు ముందు నారాయగాకెడ్లి గారు *భువల్‌” పద్ధతిలో (వాసిన “గాంధీ నీ భ్రద్దోనో రోతపో అన్న "గేయం కూడా చేర్చబడ్డది.

ఇతర గేయ కవృఅ

గాంధీజీవై (వా.యబడిన ఖండికల వలెనే గేయాలు కూడా అసంఖ్యాకాలు. పత్రికలల*ను, రేడి యోలోను, పు_న్తక రూపొన వెలు వడిన వందలాది గేయాలను పరామర్శించడం ఇక్కడ సంభవంకాదు. అయినా ఈ గేయాలన్నింటిలో ఒక్క సమాన ధర్మాన్ని మాతం "ఫేర్కొనక తప్పదు : అది "సేయక వ్రఖతటోరకీ శాతాన్ని భ_్రిభావం. ఇందులో కొన్ని కారం్లోగెమ- సభలలో ను, " ఇర ఖ ఉద్యమ ఉత్స వాలలోను పాడబడి (జడట్టంవల్ల పఏలిటో ఎంతో సన

109 'కెలుగు సాహిత్యం + గాంధీజీ (వళానం హితం అయ్యాయి. ఇవికాక ఇటీవల వచ్చిన గేయాలు కొంత నూత నత్వాన్ని (వదర్శించేవిగా ఉన్నాయి. అట్టి వానిలో కొన్నింటిని ఇక్కడ పరిశీలించడం జరుగుతుంది. ఈ గేయాలలో. మొదట "పేర్కొన దగినది (శ్రీ (క్రీి రచన. అతడు సామాన్యవ్య క్రి అతడసామాన్య వ్య క్రీ అంటూ (ప్రారంభమైన ఈ గేయంలో ,క్రి(శ్రీ) పరస్పర విరుద్ధాలెన "కండు అతణాలకు గాంధీజీని (పతీకగా చూపుతాడు. తృణంకన్నా తేలిక 'మేరువుకం'ు ధీరుడు ఉిగర్భ (శ్రీమంకుడు ! * నిత్య దరి[దనారాయణుడు-- ఇలా అతని “మహోద(గమూర్తొని, మార్గదర్శికళ్వాన్ని 'పేర్కొం టాడు. అతడిప్పుడు లేడు అతడెప్పుడూ ఉన్నాడు అనడంలో మవోమహుల విలువల్ని (గహించేటప్పుడు కాలానికి ఉన్న అర్ధరాహిళ్యాన్ని చూపుతూ అమరత్వం అందుకొన్న అతనీకి మా నతులు అంటూ ముగిస్తాడు. రచన పరిధికి చిన్నదైనా గుణానికి చెప్పుకో త్తగ్గది. "గి పురిపండా అప్పలస్వామి “ఓహో, నా నేనానీ !” అని సంబో థిన్తూ (వ్రాసిన గేయం ఉ శ్తేజం కలిగించే రచన. ఇందులో పదాల

ఖజీయాలు.=ఐ. పొటలు 10. కూర్ప్చుతోపాటు లయ, తాళాలు రంగస్టలానికీ చీనలు నడిచేటప్పుడు పాడే “మార్చింగ్‌ సాంగ్‌” లా గోచరిస్తాయి

చేనూ నీ రణోన్ముత్త ణానం విని పులకరించి రణోన్మత్త రణ డిండిను ధ్యానం విని జలదరించి జలదరించి కళవళించి రణభూమికి పరిగెళ్తాను. కరళ6 332 6000 0662 6202 2002 6042 శై ఇగ టక్‌. గ నీ శంఖం నినది స్తే క్‌ ప్రి! రట] పం గం నీకను లాదేశిస్తే న లలి గ. నీతర్జని గర్జి స్తే శ "నేనూ ఓక (వళయాన్నై (వళయాన్న్నై విలయానైష్న బలిపీఠ (పాంగణాన నిలబడ్డాను. ఇలా సాగుతూ వచ్చిన ఈ రచన మాకోసం, నాకోనం ఓహో నా సేనానీ నాకోసం ఈ నా తల్లుల కోసం ఈ నా తమ్ముల కోశం

104 శెలుగు సాహిత్యం ; గాంధీజీ పభానం

రథివై

సారథివై వచ్చావా అంటూ ఆవేశంతో తన “విప్లవ 'సేనానికొ స్వాగతం పలుకుతాడు. గాంధీజీ సాధించే నవయుగోదయాన్ని గురించి గానం చేసి, ఈ “సర్వ 'ీనాని,**, సర్వ సర్వం సవో పరిఅాణ కీర్త అంటూ గాంధీజీని విప్లవ వీరుడిగా సమాశళ్వాసిస్తాడు. ఇది గేయ రచనల్లో మేలుబంతి,

గాంధీజీవై [వాయబడిన ఇతర రచనలనువలెనే ఈ గేయ సాహిళ్యాన్ని కూడా లెండు ముఖ్యమైన విభాగాలుగా. విశేషించ వచ్చు. అందులో మొదటిది గాంధీజీని భగవంతునిగా ఆరాధించే రచ నలు. ఆయనను కృష్ణునితో, రామునితో పోల్చి ఆయన దేశానికి కూర్చిన నేతృళ్వాన్ని ఆంగ్రేయులనే దుష్టులను శిడించడానికి ఎత్తిన మరొక అవతారంగా కొనియాడిన భక్తి గీతాలు అవి. లెండవ తర గతికి “చెందిన రచనలు గాంధిజీ ఆశయాలను "సీర్కొంటూ, అనాడు గాంధీజీ భావించి, (పవచించిన ఆశయాలకు, ఈనాడు ఆయన అను యాయులు అనుసరిస్తున్న వీధానాలకుగల అంతరాని చూపుతాయి. ఇట్టి రచనలన్నీ ఇటీవల వెలువడ్డవి, ఇందులో చాలా భాగం వచన కవీతలో (వాయబడ్డవి, ఈ కవులలో చాలమంది గాంధీజీని చూడని వాళ్ళే! కనీసం ఆయన బేళస్వాతం[త్యంకోసం నడిపిన ఏ ఉద్యమం తోను (పత్యతంగా పరిచయం లేనివారు. ఈ రకం రచనల్లో వ్యంగ్యం పాలు ఎక్కువ.

మొదటి విభాగానికి చెందిన భక్తి రచనలలో చాల భాగం గాంధీజీ జీవించి వుండగా (వాయబడ్డవి. తల్లాపగడ విశ్వనుంద రమ్ముగారు తమ గేయంలో

గాందికన్నను ఘనుడు లేడుగా వాని

కథలు విన్నను ముదము కల్లుగా ॥గాం్య

శజీయాలు అపొాటలు 105 అన్న పల్లి వితో ప్రారంభించి, ఆయన గుణగణాలను (వన్తుతించి, తుదకు ఆయనను “జీసస్‌ మవామ్ముదు కృష్ణులొతో పోలుస్తుంది.

ఊటుకూరి లట శ్రకొంతమ్మగారు అన్యాపదేశంగా = చీకటి ఆవ రించి వున్న అంధకారంలో గాంధీజీ “*చిన్నదివ్వె” అన్నారు. “ఒక్క చిన్నదివ్వె చుక్కవోలె మెజసీంది శూన్యమందు కశుభకాంతి ఛారలను కురిసీంది ఒక్క- చిన్న దివ్వెల ఈ చిన్న దివ్వె ఎంత వెలుగును [పసరింప చేసింది “అనేక విధాల స్తుతించి, చివరకు “అహింసాజోోతి యగుచు కాంతుల నెగజిమ్మింది హింసకు బఅలియగుచును దొ తను వర ఏగాం "జేకంది ఒక్క చిన్న దివ్వె” అంటూ (వన్తుతించింది గాంధీజీని. శీ శిష్టా సత్యనారాయణ రాజ శేఖరం కూడా దాదాపు ఇట్టి ఉం కవితలు వెలువరించిన కవే! “బ్రజ్ఞర్రిగి మా గాంధి = అడుగో ఆకాళశమంతటా ఆవరించిన శాంలి” అంటూ గాంధీజీ మరణానంతరం “విశ్వళరీరు” జై ఎలా తన (వేమా మృతాన్ని _వెనుంచి తన (ప్రజలకు పంచియిస్తున్నాడో చూపారు ఈ కవి,

106 కెలుగు సాహిత్యం 1 గాంధీజీ (వళావం గాంధిజీని భగవంతునిగా కాకపోయినా మానవో _త్తమునిగా భావించి (వాయబడ్డది శీ పూరి అది శేషువు గేయం, ఓ మౌానవో త్తమా! ఓ వీరమూర్ధన్య ! థి ఓ ఇాంతివీరుడా | జోవోరు 1 అంటూ సాగింది ఈ రచన! ఆరు[ద కూడా ఇటువంటి థ క్తిగితాన్నే ఒకదానిని [వాశాడు: “నిరంతరం మా వ్చాూదంతరంలో నిండి వెలుగు జ్యోతీ అంజలి చేకొనుమూ జాపూ శదాంజలి ౫” కొనుమవూ” 5 యూ ఈ గేయం అచ్చమైన సినిమా కవిత్వం ! మల్లివరపు విశ్వేశ్వరరావుగారి గేయం కూడా వె గేయా నికి దీమై నదే ! “*మరువకుడీ జనులారా మన గాంధీమవోత్ముణ్ణి మరువకుడీ (వజలారా చిరంజీవి మవోత్ముగ్ణి | |! అని మొదలైన ఈ గేయంలో గాంధీజీ లమణాలను కొన్నింటిని “శేయ రూపంలో వెలువరించారు ఈయన. పాధారణంగా ఎంతో పదునైన వ్యంగ్య కవిత్వం (వాయ డానికి "పేరుబడ్డ కాళోజీ కూడా సా

శీయాలు = ఫొటలు 10

“టి అాపూ, జాతిపికా, ఓ మవోళ్ళా"' అంటూ ఆయన గుణ గణాలనే గానం చేశాడు, కాని ఇందులో కవిత్వం ఉంది.

లాపూ,నీ వ్యవవహోరం మానవతకు

మణిహారం. బాపూ, నీ జీవితమే సత్యంతో (వయోగాలు అంటాడు. చివరకు ఈనాటిఛారి తక్కువతనాన్ని గురించి చెబుతూ నీవు కనిన స్వరాజ్యపు భవ్యదివ్య

న్వప్నాలను నిజం చేయి

మేము సాధించిన చిన్నపాటి విజయాలకు

(వలీకలుగా ఎవరెస్టు శిఖరంవై పతాకలె త్తి

నిన్ను తలుచుకుంటూ దిగుతుంకే

అడుగడుగున మా అపరాధ హిమాలయాలు

గోచరిస్తాయి బాపూ గోచరిస్తాయి అంటూ ఆయనకు ఈనాటివారికి గల తారతమ్య్యాన్ని సాజూత్క్యూరింప చేళాడు కాళోజీ.

ఈ రకం రచనలలో పరాకాష్టకు చెందిన గేయం చిన్నం కనకయ్య ళా,సి (వాసిన “నమో గాంధిదేవా! దేవా! క్లూనపభో!” అన్న పల్లి విలో (వాసినది. ఇందులో భగవదారాధనకు అవనరం అయిన అన్ని విధాల పదాలు ఉప యోగింపబడ్డాయి.

వెన చేర్కొన్నరచనలన్నీ శేవలిం భ_క్రి గేయాలని ఇప్పాను. ఈ పద్ధతి గేయాల్లో కొన్ని గాంధీజీ లతణాలను మాూ(తమే పేర్కొని పరా్యశయ పద్దతిలో వానిని తులనాత్మకంగా వరించినవి ఉన్నాయి. ఇందులో కావ్య గౌరవం పొందగల రచనలు కుందుర్తి ఆంజ నేయులు, శళాంక, మాదిరాజు రంగారావు గార్ల వి,

100 శెలుగు సాహిత్యం ; గాంధీజీ (వ్రళావ౦

ఒకానొక వృద్ద భారతీయుడు కొల్లాయికట్టుకొని వచ్చి “పరి

(౨ స్‌ ట్‌

పాలకుడు పరమాత్సుడై నా” (ప్రజలచేత ఊడిగం చేయించుకొనే వాక్కు లేదని కేకలు వేశాడట ! “ఆయన జేరు సత్యం అంటాడు కుందు ర్తి తన గేయంలో. సంక్లిష్టమైన పదచీ(తాలలో సాగిన ఈ “దంఠయా[త” అనే గేయంలో మవోత్యుడు సొగించిన “విచి తమైన దండయా[త” ను అన్యాపడేశంగా వర్ణించారు కుందుర్తి. ఈ కోవకు చెందిన రచనే (శ్రీ, ఇరివెంటి కృష్ణమూ _ర్రిది.

ఇక "రెండవ తరగతికి చెందిన రచనలు = వ్యంగ్యాత్మక మైనవి. కోకొల్లలు, ఈనాడు రచన చేస్తున్న [పతి కవీ ఇట్టి రచనలు చేసిన వాడే! ఇందులో కొంతైనా కావ్యత్వం ఉండి మామూలు (వచార "గేయాలకు ఎంతో ఉన్నతంగా ఉన్న రచనలు చేసిన రచయితలలో అమళేం[ద, అరిపిరాల విశ్వం, వరవరళావు, పేళ్వారం జగన్నాధం గార్ల రచనలను పేర్కొనవచ్చు*

బాపూ మరొక్కసారి తిరిగివచ్చి కరుణచూపు-

నూశేడులు మననీయని

(కూరాత్ముల మన్నింపుము అని వర్తమాన భారతీయుల పజాన తమాపణలు చెప్పుకొని

నిన్ను రాతిబొమ్మ చేసీ

నీ మాటనె మరచినాము అంటూ వాపోయారు అమశేంద.

శ్రీ "పేర్వారం జగన్నాధం గేయం. మరికొంత శ్మీవమైనది :

ఇరునదేండ్ల క్రితం నీవు

(బతికున్న భారతం కాబిది

గేయాలు = పాటలు 109

నీవలె (బతకడం నీకే సాధ్యమైంది

మావలె (బతకడం మాకే సాధ్యమౌతున్నది అంటూ తన అసవ్యోన్ని వెల్లడి చేళాడు. అయినా ఈయన కూడా ఆళావాదే!

“*మా జాతి భవతవ్యం కోసం

మా దేశ సౌభాగ్యం కోసం

ధర్మ సంస్థాపనార్థాయ

మళ్లీ ఆవావాన చేస్తున్నాను”

ళం

శతజయంత్యుత్సవాన్ని దేశమంతటా జరువుతతా, ఆ రోజుతో గాంధిజీకి (పజలకు గల సంబంధానికి తర్పణం వదులుకోవడం వర్షించాడు శీ వరవరరావు,

ఇరవయ్యేళ్ల నాడు యిరు శళాన్దాల

ఇరుల నెట్లా పొరదోలావో కాని

ఇప్పుడు మాతం నీ అబృతరం కూడ కొలు

ఈ ఇరవయ్యేళ్ల జానిసక్వాని్ని పొరదోలడం. అందువల్ల నే

ళు

ఈనాడు నీకు కడపటి వీడ్కోలు చెప్తున్నాము

నిన్ను మరచిపోదల్చుకున్న మమ్మల్ని

విడిచిపో

క్విట్‌ యిండియా ! అంటూ తన రోషాన్ని వెలువరించాడు.

గాంధీజీ శిష్యుల్ని గురించి ఆయన వారసుల్ని గురించి ఎంతో తీ్మీవమైన విమర్శతో సాగిన రచన (క్రీ అరిపిరాల విళ్వానిది,

110 శెలుగు సాహిత్యం 2 గాంధీజీ (వభావం “నిన్ను మేము మందిరాల్లో విగ్రవోల్లో, పుస్తకాల్ళ తప్ప పూజించటంలేదు” దానికి కారణం వివరిస్తాడు. “*న్వ్స+ కందనంత పెద్దవాణ్ణిచేసి మాకు చేతనై నంత చిన్నవాళ్ళుగా మారిపోదామని అ” సీ శిష్యులందరూ నీకు నమాధిని కట్టారు. వాళ్ళు మాకేం మిగి ల్బారు- నీవు మాలో పుట్టావని చెప్పుకొనే గొప్ప తప్ప - నీ శిష్యులు మాశేమి మిగిల్చారు ! అంటూ తన కసిని వ్‌ల్ది డించాడు విశ్వం. కొందరు కనులు గాంధీజీకి ఈటూటి.[పఇలకుగల అంతరాన్ని సూ చించి, గాంధీజీని (ప్రజలు మరచిపోవడాన్ని గురించి (వాస్తే, మరికొందరు రచయితలు గాంధీజీనే (పాన్థించారు = - మవోళ్నా, మమ్మల్ని మరచిపో -_ అని. శీ "వేలూరి సహజానంథ తన గేయంలో మరచిపో మవోత్మా మమ్మల్ని మరచిపో ! మరచిపోయాం నిన్ను మరచిపో నువ్వూ "మమ్మల్ని... అదే మాకు పదివేలు.

శేయాలు = పాటలు 111 అని ఆయనను (పార్దిస్తూ, నువ్వు మా జోలికి రాకు, అంతమా (కాన మేము కృతఘ్నులమని అనుకోకు =

కృతజ్ఞులం కాకపోతే

చేప్తామా శతజయంతి ! అంటూ ఎత్తిపోస్తాడు. ఈశాటివారి గొప్పతనం చిబుతూ

మనలో మాట

మేం వంచేనినా

నీ పేరు చెప్పుకునే చేస్తున్నాం

నీకు పుణ్యముంటుంది కరుణామయా !

కలలో కూడ కన్పించకు మాకు! అంటూ ఈ నాటి బారతీయునికి (పతినిధిగా గాంధీజీని వేడుకుంటాడు!

ఈ రచనలలో రెండు గేయాలను గురించి ఇక్కడ చెప్పాలి. అందులో ఒకటి "వెండ్యాల వేంకట రామారావు వాసిన "గేయం, నిజాం పాలించిన హైదరాబాదు రాష్ట్రంలోని ఒక క్రై లులో వుండగా గాంధీజీ మరణవార్త విన్నప్పుడు ఆయనకు కలిగిన ఆవేశం ఈ కవిత :

“గాంధీజీ నెవరు వాత్య చేస్తారు

అజాతళతునతని "కెవరు విరోధుల రం

చేను ఈ వహాత్కడీ, టికిటిశేలతో

ప బలంతో ఉంటున్నా నీ చీకటి గంధిలో !

గాంధీజీ లేకుంకశు ఇక మాగతి ఏమి? అంటూ అతి దీనంగా (పళ్నిస్తాడు.

మరొళ గేయం (క్రీ చుక్కభళొట్ల సత్యనారాయణమూర్తి “ణాంధీజీ కన్న సామ్యువాదు లివరు” అని (ప్నిన్తూ (వాసినది.

112 _ ఇలుగు సాహిత్యం : గాంధీజీ (వభావం గాంధీజీ గుణాలను ఒక్కొక్కడానిని పేర్కొంటూ “ఇట్టి నుణాలు గలవానికన్న సామ్యవాదులున్నారా *” అని [పశ్శ్నిష్తాడు కవి.

కట్టుకొన్నది యంగవ్యన్త్రము

పట్టుకొన్నది రాట్న చక్రము

పట్టుమని పది మెతుకులై నా

పట్టకుండు కృళోదరము గల

గాంధి కంచెను సామ్యవాదులు

గల లోకములో

అంటూ సామ్యవాదంలో ఉన్న ఉన్నత ధర్మాలన్నీ గాంధీజీలోనే ఉన్నాయంటాడాయన :

ఇలా వివిధ పద్దతులలో (వాసిన "గీేయకవులందరి రచనలూ "పీరొ్కొనడం ఇక్కడ సాధ్యంకానందువల్లు ఆయా రచనలలో ఉండే సామాన్య గుణాలు, వానిలోని సామ్యాలూ -అంతరాల్న్ను మాత్రమే ఇక్కడ చర్చించబడ్డాయి.

6 కీరనలు = భజనలు మొదలైనవి అణాతి యూ న నస యు... జాతీయోద్యమం ముమ్మగంగా సాగిన రోజుల్లో సామాన్య 1పజల్ని ఉద్బుద్ధం చేయటానికి ఎన్నో కీర్తనలు, మంగళవోరతులు, లాలిపాటలు వ్రాయబడ్డాయి. వీనిలో ఎన్నో 'వసిద్ధములై. (పతి మనిషి నోటా వెలిశాయి. వీనిలో చాలా కీర్తనలకు రచయితలు అజ్ఞాతంగా నే వుండిపోయారు. దానికి కారణం కవులమన్న కీర్తిప తాక కన్న ఉద్యమంలో తాము కూడా ఉడతాళక్తిగా పాల్గొన్నామన్న ఆనందమే ఆకవులందరికి ముఖ్యం కనుక వీనిలో చాలా గేయాలు సత్యా (గహంలో పాల్గ్లొనవలసిందిగా [పజలకుచేనే హితబోధగా ఉద్దేశి 'ప బడ్డాయి. మొట్టమొదట “దోళీయతీల్త్‌నలు” (1905) అన్న పేరుతో ఒక [గంథం వచ్చింది. కర్త ఎవ్వరో తెలియదు. కాని వందేమాత రోద్యమం వల్ల ఈ కీర్తనలు _పేకేపింపబడ్డవని ఆలుస్తున్నది, “స్వరాజ్య సౌఖ్యం మన శన్నటికో సురాజ్య సా్మామాజ్య సుభోజ్యమెన్నటికో” ఈ గేయం తర్వాత ఒక పద్యం : “వందేమాతర మంతం నందేవాము మాని జపము సలుపుడు భయముల్‌ 8

114 తెలుగు సాహిత్యం ; గాంధీజీ (వథావం డిందు పడగలవు మీకా నందంబగు నిండియా కనల్బజయమగున్‌” “న్హూరావ్యునవనీతము” అన్న పేర కొండవల్లి జగన్నా థదాసు (వాసిన పద్యాలు "గేయాలు రండు సంపుటాలు వున్నాయి. “గాంధిమవోత్ముని స్మరణ మొనర్చుడి జనులారా” అనీ “జంచేవాములేదు గాంధి చక్రియ వినుమీ” అని కీ ర్తనల్లోను పద్యాలళోను గాంధీజీ. ఈ “ోన్న్యంరొవ్న బోవ నశీతములో పశంసింపబడ్డాడు. ల. కవికొండలవారు (వాసిన “*మాత్యదోళ నంకీీ _రృనల”ను గురించి ఇంతకు పూర్వమే చెప్పబడ్డది. కొన్ని జాతీయగీళాల్లో (అ న్‌. “జగ(దతకుడు గాంధి మవోత్స్ముడు = జనులం దరు మీ శెరుగండీ-జగతిని ధర్మస్థాపన "జేయగ జన్మించిన పారియతడండి” అని అవళార కీర్తనలు, “మవోళ్ళా గాంధీ దర శ్థనము పావనము, కలుషహారము కలుగు ముదము” అంటూ స్తవం చేయబడ్డవి. వీనిలో మరికొన్ని [పఖ్యాతములై న కీర్త నలు వున్నాయి. “మమ్ము (బోవ మహిని వెలసితివా ? మవోత్మ గాంధి మమ్ము----

కీర్తనలు = భజనలు మొదలైనవి 115 ఇట్టి కీర్తనలు (పతి జాతీయ సభా వేదికమీద పాడడానికి (వశ్యేకంగా కళాకారు లుంజేవారట ! కొన్ని కీర్తనలలో ఉళ పృచ్ళకుడు (వశ్నించడం మిగిలినవారు సమాధానం చెప్పటం కనిపిస్తుంది, క్రీ గొంధి” అన్న కీర్తనలో

“*రిడిరా నీ గాంధి ఎక్కడున్నాడు చానుల వ్యృాదయాల దగిలీ యున్నాడు ఎక్కడకు పోయినా జేమిచేళాడు ఉప్పుపన్నట్టుకొని ఊడదీళాడు” ఇలా సొగుతుంది రచన, కొందరు కవులు ఉప్పు పన్నును గూర్చి వ్యంగ్యంగా "గేయాలు (వాళారు. “పన్నెండు దేశాలు పండుతున్నా గాని పక్హైడన్నమె లోపమండీ ఉప్పు ముట్లుకుంశు దోషమండీి” లు కొందరు దీన్నే చమత్కరించి *దండ్రాలండోయ్‌, మే ముండలేమండోయ్‌ బాబు ఉస్పుకును పన్నువాబు కొప్పుకా_న్త దేముడికి ఒప్పుకుంళు పన్నువాబు” ఇట్టి తరవోకు చెందిన పాటలలో గరిమెళ్ల వారు _వానిన “తల్గువాటొ1, ఉన్నవవారి “నమతా ధర్యముో అన్న తక్కెళ్ళ జగ్గని పాట (పసిద్ద ములు. జాతీ యోద్యమం ముమ్మరంగా సాగిన రోజుల్లో మేలు కొలుపులు, మంగళహారతులు కూడా ఎన్నో వచ్చాయి. “మేలుకొనుమీ భరత పుతుడ 'మేలుకొనుమీ సుజన మిటతుడ

116 తెలుగు సాహిత్యం : గాంధీజీ (వభావం 'మేలుకొనుమీ సచ్చరిత్రుడ 'మేలుకొనవయ్యా ! వత్సా ! మేలుకో” అంటూ మేలుకొలుపులు పాడారు, అంతేకాదు “జయ గాంధిదేవా మంగళం జయ మంగళంబు సత్యాగవో[ శమ ళతాపసా శఛాంతస్వభావ మానసా కనూూరి సాధ్వీ వల్లభా” 1జయ॥ ఇందులో చాల కీర్తనలు పభాతభేరీల్లో స్వచృంద "నేవకులు భూపాల రాగంలో, “వాపు తాళంలో 'తెల్ల-వారురూమున పాడుతూ ఉండే వారు. ఇట్టి కీర్తనలు, గేయాలు అన్నీ 1920-1985 మధ్యకాలంలో ఎక్కవగా వచ్చినట్లు తోస్తున్నది. ఇదేకాలంలలో న సరొట్యు. గోబిందములు”2 అని ఎన్నో రకాల 'దేశ సంకీర్తనలు వెలువడ్డాయి. సుబ్రవ్ముణ్య భాగవతులు అన్న రచయిత “శ్రీ భారతమాత దండకతు” (వాన్తూ అందులో “మా పూర్వ పుణ్యంబునన్‌ జేసియొ లేక చల్ల నా కాన్పు భాగ్యంబునన్‌ "కేసియొ, సత్యవాక్యా వలంబుండు, సద్ధర్శమార్ష (వచారుండు థి గ్‌ శాంతి స్వభావుండహింసా మవోత_త్ర్వబోధ (పభావాతత్త విజ్ఞాన చతుండు... లోకంబునన్‌ కార్యదీయా రతిన్‌,.. నీ ముద్దు పుత్రుండు గాంధీ మవోళ్ళుండు... .... (వబోధంబు కల్పించె”

క్‌ ర్తనలు = భజనలు మొదలైనవి 117 అంటూ నసుదీర్హృ మైన (ప్రశంస చేశాడు. ఈ దండకంలో నే భారతమాతకు ఆరు రకాల (ప్రమాణాలు చేఫాడు, భారతీయుల తరఫున ఈయన, ఇవి అన్నీ గాంధీజీ నిర్మాణ కార్య[కమంలోని నూ (కాలే.

ముద్దా రామదాను అన్న ఆయన ఆగాాడీ విజయము (1981) అన్న వారికథను (వాశాడు. ఈయనే “నొలగొంగారరో తలత్‌ వివయము” అన్న మరొక వారికథలో-తిలక్‌ మరణ నను యంలో ఆయన గాంధీజీని 'కౌగలించుకొన్నట్లు అప్పుడు తిలకలో నుండీ ఒక జ్యోతి గాంధీ వృాత్కమలంలో (వవేశించినట్లు చూపు కాడు.

వెన పేర్కొన్న గాంధీజీ స్తుతులతోపాటు గాంధీజీ (వచారం చేసిన నిర్మాణ నూ(శాలను గురించి కూడా ఎన్నో కీ ర్తనలు-పాటలు వెలువడ్డాయి, ణందులో ముఖ్యంగా అస్పృశ్యతా నివారణ గురించి, విదేశ వన్తు బహిష్కూరము, దానితోపాటు రాట్నమును వాడవలసిన ఆవళ్యకతను గూర్చి ఎన్నో కీర్తనలు వెలిళాయి. మాధవపెద్ది నంటి విద్వత్క-వులు, దువ్వూరి రామి శెడ్డి వంటి (పసిద్ద వండిత కవులు, బసవ రాజు అప్పారావు వంటి గేయ కవులు కూడా ఇట్టి గేయాలు రచిం చిన వారిలో వున్నారు.

ఉద్యమం (ప్రారంభమెన మొదటి రోజుల్లోనే శీ అయ్యంకి "వేంకట రమణయ్య “తాతీయ తీర్తనలో అంటూ ఒక గేయాల నంపుటిని వెలువరించారు. గాందీ నులానవతములు” (1958) అన్న దేవులపల్లి సీకారామళా,స్తి రచనలో గాంధి బోధల్ని పేర్కో న్నారు. జాస్తి వేంళటనరసయ్య “నవ గీతాలొ. అన్న పేరుతో (గంథఛాలయం, వయోజన విద్య, స్వాతంత్యదినోత్సవం అన్న శీర్షి కల [కింద గాంధీజీ [వభావాన్ని కొనియాడారు. “స్వాతం దినోత్సవం” అన్న ఖండికలో

118 లుగు సాహిత్యం ౩ గాంధీజీ (వభావం ట్రీ గాంధీ బుషి సత్తపోమహిమ చెన్నుమీరి వెలిగే స్వాతం తో్యోత్సవములు చెలగె దాస్య పిశాచంబు వై దొలగొ అంటూ గాంధీజీ నాయకత్వాన 'జేళశం ఏ విధంగా స్వాతంత్య్ర సము పార్టన చేసిందీ లయబద్ధమైన, పొడుకోవడానికి అనువైన పాటల్లో పాడారు. ఈయనే “గాంధీ నిర్యాణము” అన్న గేయంలో. కూడా గాంధీ (పతిభావిశేపూలను ఆయన దైవత్వాన్ని కొనియాడుతూ ఆయన మరణానికి సానుళాపం (పకటించారు. పొడుకోవడానికి అనువుగా ఉద్దేశించిన "గేయాలలో సబ్నవీను గురునాథరావుగారి. గేయాలను. తప్పక "పేర్కొనాలి. ఈయన స్వయంగా గేయకర్త కావటమేగాక గొప్ప గాయకుడు కూడా కావటంవల్ల 1080-40 ల మధ్య కాలంలో అవి ఎంతో (పళ స్తికి వచ్చాయి. “మీరు అవి పొడుతుండగా వినే భాగ్యము నాకు కలగ 'తేదని చింతిన్తూవున్నానుూ”* అని గిడుగు రామమూ్తూర్జి పంతులుగారు ఈయన గానాన్ని శ్లాఘించారు. కగాంధీ యుగమున ను_త్తమాశయము లెన్నో చుక్క- గుంపు వలె భారత మానన ధదిగ్వ్యలయమున కాంతి వీచినది. ఈ కాంతి నాత్మ జీననములందు నింపుకొని నవజీవన సందేశమును కీర్తించిన (పతిభా శాలురు కొందరు మన నేలయందు తోచిరి. వీరిలో నీ [గంథకర్త మొకరు”. అన్న [శ్రి జొన్నలగడ్డ సత్యనారాయణమూ క్తిగారి మాటలు ఎంతైనా సత్యాలు, “గాంధి” అన్న గేయంలో “*జ్చివితమంశే నీదే గాంధీ నిన్ను జీవన్ము క్రుడవనగ చను కరుణా గాంధీ"

కీ రృనలు = భజనలు మొదలైనవి 119 అన్న పల్లవితో అయిదు చరణాలు గాంధీ మావోళ్ళ్యాన్ని చూపుతూ (వాయబడ్డాయి. అంటానితనంమీద “*వల్బాత్తావముో” అన్న వీ ఖండిక ఉఊత్తమమెన రచన. ఇందులో తన తోటివారందరిని కోటప్ప కొండకు పోదామని పురికొల్పుతూ ఇన్నాళ్లు అంటరానివారిని దూరంగా వుంచిన పాపానికి స్వామి దగ్గర పశ్చాత్తాపం వెల్లడించు కుందాము రండి అంటాడు.

“*ధోజెలన్సు చేపుకొని (గామ పభ కట్టుకొని భళ్యాలు చేసుకొని కాజాలు గూర్చుకొని కోటప్పకొండకు 'వెడదామా ! లి “*హారిజనులందరిని వారిగుడికి తోడుకొని పాలలో నీళ్ళవలె కలిసిమెలిసి మనము శివరా[తి జాగరణ చేద్దామా ! లి “వుట్టినప్పటినుండి పట్టుబట్టీ మనము అంట రానసీతనము 'వెంటాడినందులకు వగచి పొదచాలపె పడదామా! పాపాలు మన్నించమంచామూ [౫7

190 శలుగు సొహిత్యం = గాంధీజీ (ప్రభానం ఈయన మహాత్ముని సందేశము అన్న సుదీర్ధమైన గేయంతో జముకుల కథ పద్దతిలో “*వినుడివినుడీ జనులారా విని ధన్యతనొందుడి జనులారా |! పతిశపావనుడు, పురుషో _త్తముడగు గాంధిమవోత్ముని ఘనసంచేళము"కీ అంటూ, గాంధీజీ నిర్మాణ కార్య[కమాలలోని నూ (శాలను పొడు కోవటానికి చాలా అనువుగా గేయ రూపంలో నిబద్ధం చేళారు. ఖద్దరును గురించి, వంచమజాతి, [గా మోద్ధరణ, చేతి పనులు, మానవ (వేమ, నళ్యాహింసలు అన్న ఆరు గాంధేయ నూాలను ఆరు చరణాల ద్వారా (సజలకు అందించారు. వీని అన్నిటిలో అయ, ఛాని కనువై న సాహిత్యగతి - "రెండూ సమంగా మేళవింపబడి ఈ గేయాలను శేవలము (ప్రచార గేయాల స్టాయినుండి వేరుపరుస్తున్నవి. ఈయన [వాసిన మరో గేయం “మవోత్చుడు" అన్నది బసవరాజువారి “కొల్లాయి గట్టితేనేమి” అన్న గేయానికి అనుకరణ రూపంగా తోస్తుంది. “ఎవరు దూపించితే నేమి? మవోత్ము నెవరు భూషించితే నేమి? చూపు చూచేడంళశు సమ్మోవానాన్త) మే కరము చాచేడంకు కనకమయవర్ష మే”

కి ర్తనలు = భజనలు మొదలైనవి 151 అనుకరణము శేయరచనా పద్ధతిలోనే. మిగిలినదంతా కవి (వతిభకు నీదర్శనమే. ఇందులోని ఛీవరి చరణల--

“మంచుగడ్డావంటి మచ్చలేనీ మనను నూర్యకిరణము వలెన్‌ నూ టితప్పని నడత”, పరోతంగా గాంధీజీ రాకను అరుణోదయ రాగంతో పోల్చి గాంధీజీని జాతికి వెలుగునిచ్చే నూర్యదేవునిగా భావించాడు కవి. ఇటీవలి కాలంలో జాతీయ గేయాలు "వాసినవారిలో వై డిపాటి సుబ్బరామకా,స్త్రిగారు ఒకరు. ఈయన గేయాలు “ఎయలారత” (19428) అన్న జ్చీరుతో సంపుటీకరింపబడ్డాయి. ఇందులో జాతీయ నాయకులవై న, అనేక జాతీయ సంఘటనలవైన "గేయాలు వున్నాయి. ఇందులో మెచ్చుకోతగిన పాట (వభ్యాత జాతీయకవి - దేశభక్తుడు అయిన గరిమెళ్ళ సత్యనారాయణగారిని గురించి ; “మాళొద్దీ ఆెల్లిదొరతనము ఇచాకొన్నావీవంచు పట్టి నిన్ను దొరలు బందిచేళారూ” ోోప్రచ్య్ట్ర వని జనుల బాటను డిర్చావు పాటనీ జీవితమె కాటువేసింది

1వ. 'కెలుగు సాహిత్యం ః గాంధీజీ (వళావం అంటూ గరిమెళ్ళవారు చేళానికి చేసిన సేవను (వన్తుతిన్తూనే అట్టి దేళభ కుల్ని (పజలు, (పభుత్వము కూడా నిరాదరించడంవై తన అాధను వ్యక్తం చేస్తాడు.

వీరు కాక (వసిద్దులు అ(పసిద్దులు అయిన ఎందరో కవిపుంగ వులు వందలకొద్దీ గేయాలు (వాసి వేలకొద్దీ స్వచ్చంద సేవకులచే పాడించి తద్వారా ఉద్యమ (వచాళరాన్ని మారుమూల (గామాళకు కూడా వి న్తరించటానికి తోడ్పడ్డారు,

7 గాంధీజీ: నాటక సాహిత్యం పలవన తననతలకానావావననలు 1020 లో గాంధీజీ భారత స్వాతం[త్య సమళరానికి నాయ కత్వం చేబట్టి దేశం నలుమూలలూ సంచరిస్తూ ఆంధ 'దేళానికి కూడా వచ్చారు. ఆయన పూరించిన స్వాతం[త్య శంఖారావము విని వేల కొలది |పజలు ఈ సమరంలో పాల్గొనడానికి, [పాణాలు వైతం అ్యాగం చేయడానికి సన్నద్ధులై నారు. అందులో కవులు, గాయకులు, నాటకకర్తలు కూడ వున్నారు. వెనుకటి అధ్యాయాల్లో దేశభక్తిని 'ేశేపించి. ప్రచారం చేయటానికి పూనుకున్న కవిణాయకులను గూర్చి వళామర్శించటం జరిగింది. ఈ అధ్యాయంలో అట్టి నాటక కర్తలను గూర్చి, గాంధేయ సాహిత్యానికి వారు కూర్చిన కొత్త సౌంపులను గూర్చి వివరించటం జరుగుతుంది.

'జేళశక క్తి నాటకాలను మూడు వర్గాలుగా విభజింపనచ్చునని విమర్శకులు ఇెప్పారు.! ఇందు పౌరాణిక నాటకాలు, చారితక నాటకాలు, రాజకీయ నాటకాలు అన్న విభజన చేయబడ్డది. నిజానికి నిజమైన దేశభక్తి (పబోధితములై న నాటకాలు 1920 తర్వాతనే 'వెలువణ్డాయని చెప్పవచ్చు. అంతకుపూర్వం వెలువడ్డ పౌరాణిక

1ల4 శెలుగు సాహిత్యం ? గాంధీజీ (వ్రళానం

చారితక నాటకాలలో క్వాచితృంగా జేళాన్ని గురించి దేశనేవను గురించి ఉల్లేభంచటం జరిగింది, అట్టి నాటికలల్లో కవికొండల వేంకట రావుగారు (వ్రాసిన “ఖారతీయ నందోళము” (1919) "వేర్కొనతగిన రచన. ఇతర దేశాలనుంచి మాతృదేశానికి తిరిగి వళ్చిన ఒక భార తీయుని ఆర్హి ఇందులో చూపించబడ్డది. దాదాపు పకపా(శాత్మకము (4౯108010 [00010ఐల). ముఖ్యపాత “భారతీయులు. మొదటి రంగంలో భారతీయులు తమ చేళంలోని అనై క్యతకు దురపిల్లుతూ “ఆహా! ఆ పాళ్ళాత్య దేశము లేమి ? వారి దేళభక్షియు నైైకమత్యం బును మన దేశమున శెన్నడై న పుట్టునే 12 అతడే మరొకచోట “*త్రోడి మానవులకు నేవచేయుటయే మాతృ చేశమునకు 'నీవచేయుట, మాతృదేశ సేవ ఒనర్భ్బుటచేత నే మన జన్మము సాఫల్యంబగును" అనుకుంటాడు.

రాజకీయ నాటకాలను చారిత్రక నాటకాలలో (వబోధ నాట కాలుగా పేర్కొ నవచ్చునుశ స్వాతం[క్యాన్ని వుద్చోధించే పౌరాణిక నాటకాలు గాని, చారి తక రాజకీయ నాటకాలు గాని, 1981-85 ల మధ్య కాలంలో ఎక్కువగా వచ్చాయని చెప్పవచ్చు. మరీ ముఖ్యంగా 1021 నుంచీ 1927 వరకు (వబోధ నాటకాలు లేదా (వచార నాట కాలు అత్యధిక సంఖ్యలో వెలువడ్డాయి.

1921 సంవత్సరం తెలుగు నాటక చరితలో ఒక (ప్రత్యేక స్థానం కలిగివుంది. ఆ సంవత్సరంలో రసపుత్రులను గురించిన నాట కాలు 5, శివాజీని గురించిన నాటకాలు 5, క లఫ్హ దేవళాయలను గురించిన నాటకాలు 4, గాంధీజీ (వళ్ళతులను గూర్చి వచ్చిన నాట కొలు శీ. ఇన్ని నాటకాలు ఒక్క సంవత్సరంలో వెలువడ్డాయంళేే దానికి కారణం ఆనాడు చేళంలో వున్న రాజకీయ పరిస్థితులే. వైన వేర్కొన్న వివిధ నాటకాలలో ముందు రాజకీయ నాటకాలను గురించి వేర్కొనటం జరుగుతుంది,

గాంధీజీ : నాటక సాహిత్యం 125 ఈ కాలంలో [వాయబడ్డ శాజకీయ నాటకాలు ఎంతో గొవ్చ (వచాశాన్ని పొంది పలుతావుల్లో (వదరి్శింపబడి అనాటి అంగ్ల 'వ్రభుత్వంచేత ని షేధింపబడ్డాయి. అందువల్ల కూడా ఆ నాటకాలకు బహుళ (ప్రచారం లలించింది. ఈ నాటకాలు (వానినవారిలో తీ చామశరాజు పుండరీకాకుడు, జంధ్యాల అయ్యవారిళా(స్తి), పండిత సీతారామ, (శ్రీపాదకృష్ణమూ క్రిశాస్త్ర్రి (ప్రభృతులు ముఖ్యులు, వీరిలో చాలమంది తమ ఉద్యోగాలను కూడా కాలదన్ని స్వాతం త్య సమరంలోకి దూకిన యోధులే. దామరాజువారి నాటకాలు చొమరాజు పుండరీకాముడుగారు గొప్ప దేశభ కుడు, గాంధేయ సిద్దాంతాల యెడ అవిరళబద్ధమూ ర్మ. 'ఆలుగులో మొట్టమొదట శాజకీయ నాటకాలకు నాంది పలికినవాడు ఆయనే. ఈయన లెండు శాజకీయ నాటకాలు వ్రాశారు. ఆబ్బ వయుగారంలము” లేదా గాంధీ _మవోోదయము, “*గౌంధీ బిజయము” లేదా నవయుగముశ ఈ రెండు నాటకాలకు నాయకుడు గాంధీజీయే. ట్రస్తుత రాజకీయ విషయ ములు పొమర జనులకు కూడా అర్థమగునట్టు నాటక రూపమున (వాయనెంచి” ఈ ప్రయత్నం చేసినట్లు కవి చెప్పుకున్నారు.” నవయుగారంభము * ఇది దామరాజువారి మొదటి నాటకము. స్వరాజ్యసాధనకోసం మవోత్ముడు దృఢపయత్నం ప్రారంభించిన రోజుల్లో “ఆ నూతసోద్యమ రహస్యములను ఆం(ధదేశంలో వెదజల్లు టకు (వాయబడిన ఈ నాటకాన్ని అయ్యదేవర కా శేళ్వర రావుగారు ఎంతో (ప్రశంసించారు. “తగిన పాండిత్యము, ఉత్సాహము, దేశభక్తి, థై ర్యసావాస ములు గల నాటకవేత్త నేడు బయలుదేరి ముందు రాబోవువారికి మార్గదర్శకు డై. వొడు................ఇది (వాసిన [గ్రంథకర్త ధన్యుడు.

శేలం తెలుగు సాహిత్యం ఏ గాంధీజీ (ప్రభావం

అన్న అయ్యదేవర చారి మాటలు ఈనాటికీ చెరగని సత్యాలు. ఇది మూడంళాల నాటకము. మొదటి అంకానికి ముందు విష్కంభము వంటి “ఉపోర్టాతము” వున్నది. ఇందులో దేశభక్తుడు, దేశ సేవకుడు అన్న ఇరువురు వ్య కులు ఆనాటి పరిస్థితులను గూర్చి చర్చించు కుంటారు. “*విష్కంభము” లో చెప్పినట్లు దేశకాల సంఘటనల వర్ణన, “| ప్రస్తావన”లో ఇెప్పించినట్లు రచయితను గురించి, నాటకాన్ని గురించి పరిచయము చూపబడ్డాయి.

దేశభక్తుడు : ఇదివర కిట్టి నాటకము లేమి యున్నట్లు లేవే!

'బేశ'సేవకుడు : మన భాషలో ఇదియే మొదటి నాటకము, ఇదివరకు రాజకీయ సంబంథములై న నాటకము లేమియును లేవు! ఈ నాటకం “సులభ కలిలో నుండునా ? 'వెద్ద ప్రబంధ కెలిలో నుండునా ?” అన్న (ప్రశ్నకు దేశసేవకుడు “రాజకీయ విషయములలో (వలోధము కలిగించుటయే ముఖ్యాఖి[ప్రాయము కావున, సామాన్య జనులకు అనగా ఏమీ చదువురానివాళ్ళకు కూడా అర్థమగునట్లు సంళామణ యోగ్యమైన శైలిలో (వాసినారని "నేను విన్నాను అని నమాధానం చెబుళాడు.

[వ్రళమాంకం [పథమ రంగంలో ఇంగ్సీషురావు, నారదుని మరపించుకాజేమో అన్నట్లు గొప్ప (త్రిలోకనంచారి. అయిన అరవిందస్వాములవారు- (ప్రపంచంలో ఇంతవరకు వచ్చిన అవతారములను గూర్చి చర్చిస్తారు. అరవిందస్వామి పురాణాల్లో చెప్పబడిన దళావ కారాలు గాక, (క్రీస్తును, నువామ్మదును చేర్చుకొని వన్నెండు అవతారాలు చేస్తాడు. అంతేకాదు, దేవుడు వీరినందరినీ శాసనసభగా చేర రచి ఆ సభానమ్మతముగా రాజ్యము చేయుచుండును” అంటాడు. ఆయన మాటల [పకారము డేవుడు అంతవరకు వచ్చిన పదకొండు అవతార పురుషులతో కూడి నమావేళం చేన్తూవుండటం. పన్నెండవ

గాంధీజీ : నాటక సాహిత్యం 12 అవతార పురుషుడు తిలక్‌ ఆయన మరణానంతరం స్వర్గానికి రావటం "కండు మూడు రంగాల్లో చూపబడ్డది. పదకొండు అవళారాల జనా వళ్యకతను నిరూపించిన తర్వాత

“*కల్రియుగంబున జన్మింపవలయునింకో కలికనై కొన్నిరూపంబు లిల వెలుంగ నందు [పథమాంళగా తిలక్‌ నయితినింక గాంధిగావలె ధర్మ్హుంబు గాచుకొరకు”!9

అని దేవుడు పలికి తన్నిర్వవాణార్థము గాంధిగా అవతరిస్తాడు. మూడవ రంగంలో దేవుని అనవళారరూపాలై శ రామ, కృష్ణ,

పరళురామాదులందరు భారతదేశ పరిస్థితివె ఆందోళన దెంది దేళమున

శెలాన్వైనా స్వతంత్రము సాధించిపెట్టవలసిందిగా చేవుణ్ణి కోరుళారు.

“మ ర్యలోకంబునకు శిరోమణిగ 'నెంచబ డెడు భరతదేశంబున బానిసత్వ 'మేలసా గెడును”

అని క మడు:

“సత్యలోళానగూడ (పజా(వ్రభుత్వ మిటుల కొనసాగు చుండగా, పృథ్వియందు హైందవుల భూమిని నిరంకుశాధికార మేల సాగించుచుంటివొ ఎలుగజెపుమ”

అని భొముడు ఆయనను కోరుళారు. వీరి విన్నపములన్నీ విని జేవుడు కలియుగంలో ధర్మాన్ని కాపాడటానికి కొన్ని అవళారాలు “తిలకునై నొడ గాంధి గాదలంచుచుంటి” అంటొడు, సర్వజనాంగీ శారంతో డేవసభ ముగుస్తుంది.

ద్వితీయాంకంలో ముఖ్యమైన సంఘటనలు - లోకమాన్యుని

మరణం, గాంధీలో తిలక్‌ చైతన్య శక్తి (పసరించటం చూపబడ్డి,

128 శెలుగు సొహిత్యం : గాంధీజీ (ప్రభావం తృతీయాంకంలో తిరిగి దైవసభ, లోకమాన్యుని స్వర్గ్ధారోవాణ, ముఖ్యమైన సంఘటనలు. తిలక్‌ కు స్వాగతం యిచ్చిన చేవసథ గాంధీ అవతారాన్ని గూడ చూచి దీవనలిచ్చి పంపిన ఇాగుండునని తలు స్తుంది. అందువల్ల గాంధీ స్వర్గసథకు వేంచేస్తాడు.----“పరాత్పరుండవు వరాలకొండవు ధరాధినాయక శ్రీవారి” అనే పొట పాడుకొంటూ స్వర్గసభకు వస్తాడు. సభాసదులందరు గాంధీకి అభినందనలు తెల్పు తారు, చివరిరంగంలో గాంధీ మహోదయం, నవయుగారంభం చూపబడ్డది. తిరిగి అరవిందస్వామి (ప్రవేశించి (పళ్నాత్మకులై న చేశ "సీవళాది జనులకు గాంధీజీ నూతనావతారంగా జన్మించిన సంగతి ఇెబుళాడు. “నిన్నటినుంచీ అసలు 1ప్రపంచక తత్వమే మారిపోయింది. అది యొక యుగం. ఇది యొక యుగం............ గాంధీ మవో త్ముని మార్గమున దేశము సత్వర విముక్తి గాంచనున్నది” అన్న హామీనిస్తాడు. “గాంధిమవోత్ముడిక్కాలియుగాన దురంతము రూపుమాపి మూ ఛాంధుల మేలుకొలుపుచు దురాత్ముల వెండుచు భారతీయ మా తన్‌ ధర లేవన్నెత్త నవతారము దాల్చెను”

అంటూ [శవణానందంగా గాంధీమవోత్ముని చరిత్రను వినిపిస్తాడు. చివరి రంగంలో జ్యేష్టపుతుడై. న తిలక్‌ మరణించడంతో మూర్చ నొందిన భరతమాతను గాంధీజీ సేదతీర్చీ తన్ను గూర్చి చెప్పు కుంటాడు. “జననీ ధన్యుడనై తి గీవన సవాసంభఖుల్‌ (ప్రసాదించి పావనుగా 'జేసితివమ్మ” అంటూ ఆమె పాదాలకు నమస్కరిస్తాడు, తుదకు భారతమాత సేదదిరి,

గాంధీజీ ; నాటక సాహీత్యం 120 “*నవయుగారంభ నమయ మానందథరిత మై చిరునగవులన్‌ చేల నహవా నేడు నూతన వికాన మనెడు ఖభానుండిదే మ పవోదయంబందె జయ జయ నాదములను గాంచినారలె గాంధియుగంబువచ్చె”!! అంటూ సంతోషచి త్త అవుతుంది. గాంధీజీని అందరూ తమ నాయ కుణ్ణిగా స్వీకరిస్తారు. గాంధీజీ మరొక నంవత్సరంలో స్వరాజ్యాన్ని సంపాదించాలంటాడు. తుదకు సళ్యాగవామన్న (వతాన్ని గూర్చి భరతమాత పొగడ్తలతో నాటకం మంగళాంతమవుతుంది. *వరమ పాననమైన అహింసా మార్గమును నమ్మి మిమ్ముల షూమర్ధ్థ్యముతో వడుపగల మవోళ్మా గాంధీ నాయకత్వమున మీళెల్లరును జయము గాంచుదురుగాత. మీకు శుభమగుగాత. సత్వర స్వరాజ్య ప్రావ్తి కలుగుగాతొ అన్నది భరతమాత చివరి దీవన. ఈ నాటకంలో కవి సామాన్య (పజలకు నచ్చే పౌరాణిక వ్‌ వి, అ, భావాలనే స్వీకరించి దేవుని నూతనావతార సిద్ధాంకాన్ని _ (ప్రతిపొ దిస్తాడు. గౌంటీ వజయమ * ఇది దామరాజునారి శెండవ నాటకము. “ఇందు గాంధీగారి యుగ మారంభమైనప్పటి నుండియు నాగపుర సభా నంతరము వరకు నున్నవి యున్నట్లు దేశీయ పరిస్థితులు వరునగా వర్ణి ంపబడినవి........రాజకీయ చరిత నెప్పటికప్పుడు వర్షించుటయే ముఖో్యోద్దేశము". గాంధీజీ నాగపూర్‌ సభల్లో దేళానికి నేతగా స్వాతంత్య నమరానీకి నాయకుడుగా అన్ని వర్గాల వారిచేత ఆమో దింప బడ్డాడు. ఆ విజయాన్ని యిందులో నాటకీకరించారు రచయిత, “గాందీ మవోదయము”లో నాందీ పద్యములో భరతమాత ఇస్తవము ఉన్నది. ఈ నాటకంలోని నాందిలోని రెండు సద్యములు ఫి

180 తెలుగు సాహిత్యం ః గాంధీజీ (వళావం గాంధీజీనే న్మరిస్తాయి. అందులోని “3ండవ పద్యం ఆం ధదేశం నలుమూలలా మారుమోగింది. “కత్తులు లేవు, ఛూలములు గాండివమున్‌ మొదలే వుళక్కి నో "కెత్తి (ప్రచండ వాక్చటిమ 'నేనియు జాటడుు, వైరిమీద దం జెత్తగ సేనలేదు, బలహీనము కాయము, కోపతాపముల్‌ బొత్తుగ సున్న, అట్టి ఘనమూూ_ర్హి మనో బలశాలి గాంధి జే యెత్తి నమస్కరించి స్మృరియించెద నెను స్వరాజ్య నిద్ధికిన్‌ 3212 ఈ నాటకంలో కూడా ప్రస్తావనాదికములను దేశభక్తుడు చేశ సేవకుడు పూరిస్తారు.. తిరిగి యిక్కడ కూడా జేళభ క్తుడు 'చేళభవిమ్యత్తును గూర్చి విచారిస్తూంశే దేళసేవకుడు అతనిని వూరడిస్తూ రండు స్వరాజ్యపు రథములాగ నవస్యము రండటంచు, ను దండ మనోబలంబు (వదితంబుగ శాంతము బూని దైవపు (తుండనివార్య బుద్ధి బలధుర్యుడు గాంధి మవోత్ముడి ద్ధా మండలమెల్ల [మోగ వరమం[తము నూత్న మతంబు జెవ్పెడున్‌”3 అని మవోత్ముడు (పారంభించిన యీ సత్యాగవామవే వరమం(త

గాంధీజీ; నాటక సాహిత్యం 191 మును ఆయన [కొత్తగా (ప్రారంభించలేదని అదివరకే దాని మావో ఇ్బ్బ్యాన్ని ద&ిణా ఫికాలోనే పరీతించారని నచ్చచెబుళాడు,

ఈ నాటకంలో [వథమాంకంలోని ఒకటవ రంగం గాంధి-అర వింద మోషుల మధ్య సంభాషణతో [పారంభమవుతుంది. ఈ సంభా మణ ద్వారా నాటక కర్త ఒక వినూత్నమైన సత్యాన్ని వెల్లడిన్తు న్నారు. గాంధీజీ [కొత్తగా రాజకీయాలలో (వవేశించినవాడు, అరవిందుడు రాజకీయాలనుంచి విరమించినవాడు. అరవిందుడు అధ్యాత్మిక తత్త్వవేత్త గాంధీ రాజకీయాలను ఆధ్యాత్మికతను సమ్మి శితం చేయడానికి ఉత్సుకత చూపుతున్న వాడు. ఈ పరిస్థితుల్లో వారి సంభాషణ-రచయితకు గాంధీజీ అధ్యాత్మిక వాదం, రాజకీయాలలో చానిని [పయు_క్తం చేయడం - వీనిపట్ల నమ్ముకాన్ని 'ఆలియ జేస్తుంది.

అరవిందుడు తన వద్దకు వచ్చిన 'చేశీయులకు గాంధీ మావే తాన్ని వక్కాణించి వారిని గాంధీజీని అనుసరించండని హితవు చెప్పడంతో వారందరు. గాంధీని కీర్తిస్తూ కీర్తనలు పాడుకుంటూ నిష్క)మిస్తారు. ఇలా గాంధీజీ నాయకళ్వానికి మిగిలిన నాయకులు కూడా చేదోడువాదోడై. నిలుస్తారని చెప్పడానికి యీ పూర్వ రంగం ఎంళొ పనికివస్తుంది.

ఈ అంకంలో నే రామయ్య, ఇాపిరెడ్డి అన్న రైతులు పర (వభుత్వం తమవైన విధిస్తున్న పన్నుల కాధకు తట్టుకో లేక ఏనాటికి శామీ నిరంకుళత్వంనుంచి విముక్తులమౌళానూ అని తలపోస్తూ వ్యాజ్యాలను గురించి, డబ్బులన్నీ విదేశీ కోర్డులకు అర్పించడాన్ని

గురించి హేయంగా భావించుకొని-తమ ఇజాధలను తీర్చండని చెప్ప డానికి మవోత్ముని వద్దకు పోవడానికి సిద్ధమౌళారు.

ఇదే అంకంలో కలకత్తా కాం(గెసు సభలకు ముందున్న రాజ కీయ పరిస్థితిని యిరువురు విద్యార్థుల ద్వారా చెప్పిస్తాడు రచయిత,

182 తెలుగు సాహితస్టం : గాంధీజీ (ప్రభావం 1వ విద్యార్థి “ఇప్పుడు గాంధీ ఒకడే అయినాడు. మాలవ్యా అటూ యిటూ వూగుతున్నాడనివిన్నాము, పాలు, దాసులు వ్యతికేకంగా వున్నారట. మన మద శాసము అయ్యంగార్డు కూడా వారిలో కలసినారట. ఇక పీర్ళానం నెగ్గటం ఎలా చెప్పండి.” కాని దీనిని రెండవ విద్యార్థి పూర్వా_స్తం చేస్తాడు. 2వ విద్యార్థి : ఇవన్నీ ఆగుతవండీ ! గాంధీ అంటు పూర్వపు గాంధీ అనుకున్నారా యేమి? తిలకు మూర్తి అవతారము ఇవాలించి గాంధీలో వవేశించినాడట ! మొన్న ఆయన మరణ కాలంలో జరిగిన సంగతి మీరు వినలేదా ?ట తుదకు కలకత్తా కాంగ్రోసుకు పోవలసిందేనన్న తీర్మానంతో వారు విడిపోళారు. శెండవ అంకంలో పౌకతలీ ద్వారా హిందూ మవామ్మదీయుల సమ్మేశనం గురెంచిన "ఆవశ్యకతను వివరిస్తాడు నాటకక_ర్త. షాకళాలి జద్దోప్ర+వేశంతో యిక అంగ్రేయులతో యిలా ప్రవర్తించిన లాళ ముండదు, హింసయే వారిని దారికి (తిప్పగలదొన్న భావాన్ని వెల డించినప్పుడు గాంధీ అతనిని వారించి అహింసా ధర్మాన్ని వుపదేశి స్తాడు. “శాంతి మార్గమే జయమునకు రూఢి అయిన పథము గాని ని వంటి కేజోవంతు ల్యాగహులగుచో విప్లవము వాటిల్లదా కొ అని ఊరడిస్తాడు. “శాంతము వీడి యాగ్రవాము సల్పిన కార్యము సిద్ది “జెందునే”ట అని కోపగిస్తాడు. కలకత్తాలో జరిగిన కాంగగెసు నమా'వేశాలు యిందులో అతి వివరంగా వర్ణి ంచబడ్డాయి, ఇకాంగెసు సభలను అలంకరించడంనుంచి, నాయకుల సమా వేశాలవరకు ప్రతి, అంళము యిందు చొప్పించబడ్డది.

గాంధీజీ ; నోటక సాహిత్యం 188

“న్వ దేశమాత నీ వదారవిందముజ్‌

సదా మదిన్‌ థజించెదన్‌ ముదంబు గూర్చుమా”* అంటూ ఇాలభటులు పాడుకొనే పొటలు.

మేలుకొనుమీ భరతపు తుడ

మేలుకొనుమీ _సుజనమ్మిశుడ

'మేలుకొనుమీ సచ్చరి[తుడ

మేలుకొనుమయ్యా వత్సా మేలుకో! అన్న మేలుకొలుపు పొటలు అనాటి ప్రజలు సమధికో త్సావాంతో పొడుకొ నేవారు.

లాలా లజపతిరాయ్‌ అధ్యతతన జరిగిన యీ న్‌భావిశేపాలు యిందులో యళార్థతకు అతి దగ్గరగా చితించబడ్డాయి. నాయకులు అసవహో యోద్యమ సిద్ధాంతాల చర్చలలో వుండగా, “స్వ్వాధిలా మి", *స్తగర్వి” అన్న యిరువుకు కాం[గెసు వాదులు “ఎంతసేపు జూచినము లోకమాన్యుడు, మహాత్ముడు అని వడిచచ్చేవారేగాని మా "పీరు, ఊరు తలచువాలెవ్వరూ లేర” అన్న ఈర్ష్యతో వదో ఒక పదవి రావాలన్న స్వాభఖిలాషతో కుతం[తాసు పన్నడానికి ఆలోచిన్తూ వుంటారు. 1920-21 లలో స్వాతంత్య భావాలు చేశ (పజలను ముంఛెత్తుతున్న రోజుల్లో, యీ స్వార్థపరత్వం యిలా మొలకలెత్తి వుండగా-యిక యీ నాటి స్వార్ధపరత్వాన్ని గురించి మనం విచారించే పని లేదనుకుంటాను.

తృతీయాంకంలో కాంటగెసు సభలో, గాంధీజీ సిద్ధాంత (పతి పొాదన, వాదోపవాదాల అనంతరం చానిని ఆమోదించడం చూప బడ్డాయి.

కళ == (వవ్లోదు సళ్య్యాగహ (వతంబె

న ఛాజమార్షంబు హైందవ నై జమునకు”*9

అ,

184 శెలుగు సాహిత్యం గాంధీజీ (ప్రభావం “..స్వేచ్ళగాంచు నాళలేదు పూర్వపు దొరులందు జనిన” అనీ “అరయుడి ఒక్క వత్సర సవోయ నిరాకరణంబు వింతలన్‌ జరుపు స్వరాజ్య మప్పుడె వళంబు...” అనీ గాంధీజీ చెప్పిన మాటలు సర్వజన ఆమోదయోగ్యాలవుళాయి. కాని అఆ ఆమోదానికి మందు నాయకులలోని వైరుధ్య భావాలు కూడా యిందులో చక్కణా చూపబడ్డాయి. గాంధీజీ తన తుది ఉపన్యాసంలో కాసనసభలలో చేరడంవల్లి (ప్రయోజనం లేదని, ఇాసననభలను బహిష్కరించాలని, న్యాయ స్థానాలను, (వభుత్వవిద్యాలయాలను బహిష్కరించాలని ఆదేశిస్తాడు రంగంమీదనే గాంధీ తిలక్‌ను ధ్యానించడంలి "శరలో ఆతడు (వత్య ఈమై “గాంధీ మవోత్ముని థై ర్యము వీడనీయకుడు” అని చెప్పడం- యీ నాటి (వేతకులకు వింతగా వుండవచ్చు. అంతేకాదు. “అవే శుడు” అన్న పాతను (వవేళవెట్టి తిలక్‌ను గూర్చి తలచుకొన్నప్పుడు ఆతనికి ఒళ్ళు "పెరగడం చూపుణాడు రచయిత. ఆ ఆవేశంలో ఈ జ్ర-వ్చేక్చడ్తు “*మ్సిలో స్పీరు పోరుచుంటకిదియా మేలైన కాలంబు ?౪,,.*0, 'మేలున్‌ గీడును గు శ్తెరింగి మనుడీ మీ బై కమత్యంబునన్‌ .”2 అని అందరినీ హెచ్చరిస్తాడు. అందరూ అతనినే తిలక్‌గా భావించి ఐకమక్యాాన్ని సంధానించుకొని గాంధిజీ తీర్మానాన్ని ఆమోదిస్తారు.

గాంధీజీ ; నాటక సాహిత్యం లిక్‌

చతున్ధాంకంలో కలకళ్తా కాంగైను తర్వాత రాజకీయ వర్గా లలో కలిగిన వై మనస్యం, ఓక (పళ శాసనసభలకు పోవడమే మేలని వాదించే మాలవ్యా మొదలైన వారు, "రెండవ (ప్రక్క గాంధిజీ అసవి యోద్యమాన్ని ఆమోదించిన వారు - ఈ యిరువగ్గాల మధ్య కొంత వ్యతి'శికత చూపబడ్డది. నిజానికి ఈ వై మననస్యపు చీకట్ల లోనే నాగపూర్‌ కాంగైెసు ప్రారంభమవుతుంది.

ఈ మధ్యలో శాసనసభలకు ఓట్లకోనం కొట్లాటను చూసీ “టట్ల వేస్యము” అన్న రంగమొకటి సృష్టింపబడ్డది. ఓట్ల 'పెళ్లైలో ఓట్లు వడకపోవడాన్న్ని ఆఫీసరు విచారంగా శెమరు వేసుకోవడం యిందులో చూపబడ్డది.

నాగపూర్‌ మహాసభలో గాంధీజీ తిరగి తన అసవో యోద్యమ (వణాళికను (వజలముందుంచి చానీని ఆమోదించి త్యాగం చేయడానికి (పజలందరూ సిద్దపడాలని కోరడం పంచ మాంకంలో చూపబడ్డది. తుదకు పాల్‌ , మాలవ్యాలు కూడా గాంధీజీ పంథానే అనుసరించడానికి నిర్ణ యించడం కూడా యిందు చూపబడ్డది,

పంచమాంకము చివర గాంధీజీ తన అసవోయోద్యమంతో అాటు యితర నిర్మాణ కార్య[(కమాలను, నూ (కాలను కూడా (పజల శెరుకపరుస్తాడు.

మరువకండి మీరు మాతృదేశపు సేవ

(ప్యప్రథమమని స్వస్నముననై న అంటూ [పలు వేనిని వేనిని మరువకూడదో లోధిస్తాడు. తుదకు

*ప్పగ్రిమరి వచింతు శాంతము మరువకండి” అని చెప్పడం గాంధీజీ పా(తకు న్య్యాయంచేకూర్చినళ్లు,

188 శెలుగు సాహిత్యం ః గాంధీజీ (వ్రభానం

ఈ నాటకం ఆంధ్రదేశం నలుమూలలా విజయధ్వానం చేసింది. కొన్ని వేలసార్లు (వదర్శించబడ్డ యీ నాటకం ఆనాటి కాం[గెసు సభలన్నింటికీ ఒక వినూత్నమైన ఆభరణమని పేర్కొనడం సత్య దూరంకాదు.

ఈయన (వాసీన మరొక రాజకీయ నాటకం “*ఫౌంచాలి వరాళభనముో. ఇందు వంజూబు వాత్యలు జరిగినవి జరిగినట్లు చూప పడ్డాయి. పాంచాలి వస్ర్తాపవారణము, డయ్యరు దుర్యోధనుని పరి పాలనం చి(తించబడ్డాయి. వర్తమానాన్ని చూపడానికి వెనుకటి పౌరాణికతను ధ్వనింవ జేయడంవల్స పామరులకు కూడా యీ నాటకం

చొమరాజు వారి నాటకాల తర్వాత 'పేర్కొనవలసీనది పండిత సీతరామ విరచితమైన *ోన్న లొట్యం భ్నంవిము”. దినిని సమవాకారము-శి 'అంకముల నాటకము అన్నారు నాటకకర్త. బవుళః (ప్రఖ్యాతమైన (ఇతివృత్తం, 8 అంకాలు వుండి, వీరరనం (వధానంగా వున్నది కనుక దీనిని సమవాకారము అనివుండవచ్చు. ఈ నాటకం 1921 లొనే లఅెండు సార్డు మ్సుదింపబ డ్డి.

నోటక (పారంభంలో విష్ణుళర్శ, రామవర్మ అన్న" ఇరువురి సంభాషణ దేళంలోని స్థితిగతులను గూర్చి చర్చిస్తుంది. విష్ణు : ధర్మసంరకణార్థమై యుదృవించి గాంధీ భువోత్ముం

డాచం చార్కళారావనీళరధి ఫ్టాయిగ నుండుగాక. భారతీ

యులు సత్వర స్వరాజ్య సిద్ధిని బడయుదురుగా క. ఆఅామ : ....ఎక్కడ చూచీనా గాంధి నామమే. ఏమిటో వెళ్టిగోం. విమ్హు : ఇది వెట్టీగోలకాదు. గాంధి మవోత్ముని యాధ్యాత్శిక

శక్రియే యిందులకు కారణము,

గొంధీజీ ; నాటక సొహిత్యం కఫ్‌? శామవర్శ పహూణరాజుల వ్రతిభను కొనియాడుళాడు. అప్పుడు విష్ణుశర్మ దతిణాఫికా, చాంపరాన్‌, శెళా మొదలైన చోట్ల గాంధీజీ చేసిన అద్భుతమైన పనులకు లీలలుగా వర్షించి “ధర్మ సంస్థాపనార్థమై ధరను జనన మందినాడట్టి గాంధి (పయత్నములు న ఫలితములు గాకయుండునె భారతీయు అందకుందు 3 మోదంబు నాత్మలందు.ో అంటూ మవోత్కుణ్ణి భగవంతుని అవకారంగా నూచిస్తాడు, ఈ విమష్మంభమయ్యాాక [వథమాంకంలో రత్నకుమారి - భారతపు[తుల మధ్య నంభావమణ జరుగుతుంది. రత్నకుమారి భారతపు॥తునికి జలి యన్‌వాలాజబాగ్‌ దురంతాలను ఎరిగించి అతణ్ణి సత్యాగహోన్ముు ఖుణ్ణే చేస్తుంది. ద్వితీయాంకంలో భారతమాత భారతపు[తుడితో తన బాధలు చెప్పుకుంటుంది. అందులోనే మరో రంగంలో తిలకు మరణానికి పూర్వము తిలకు గాంధీల సమావేశం జరుగుతుంది. తిలక్‌ గాంధీజీకి అతని కర్తవ్య నిర్వవాణం బోధిస్తాడు. అప్పుడు తిలక్‌ : ఒక్కసారి కన్నుమూసి 'ఆెరువుము, గాంధి : .......లోకమాన్య్యా ! ఈ యద్భుతమేమి ? నాచిత్త మంతయు మారిపోయినది. ఒక నూతన ళ_క్రి నాలో (వవేశించి నది అంటాడు.22 తృతీయాంకంలో భారతనూత పాంచాలిని ఓదారున్తుంది. భరతమాత : (పొంచాలిని చూచి) అమ్మా పొంచాలి, నీవు చింతిం "కుము. సాజూత్‌ (శ్రీకృష్ణరూపుడై. న గాంధీ మహోత్ళుడు

18 శలుగు పొహిత్యం ఏ గాంధీజీ (వభావం సమస్త భారతజన సంతాప నివారణార్థమై సవోయనిరాకరణ మువో,స్త్రమును సంధించాడు. ఈ గాంధీ యవతార పురుషుడని ఎరుంగుము. “లర సుధర్మముల్‌ నశియించి బరగుచున్న

భరత భూమికి దొల్లింటి వై భవంబు

వెలుగ జేసీ ధర్మంబు ప్టాపించుకొరకు

వామరేవుండె గాంధిమొ వరలినాడు”బే

తుదకు దేశభక్తుడు అసహాయోద్యమ గీతాలు పాడుళాడు. ఈ గీతాల చివర “తిరునగరి వెంకటసరనసనూరీ బోధ వినరండో అని వుండటంవల్లి ఈ గేయాలు తిరునగరి వేంకటసూరి (వాసినవైై వుండ వచ్చు.

ఊరూరా (పదర్శింపబడిన ఈ నాటకాలలోని నటులను గురించి డాక్టర్‌. పి. యస్‌. ఆర్‌. అప్పారావుగారు తమ “అం నాటక వికొనము” అన్న (గంథంలో [(వాసిన విషయాలు ఇక్కడ ేర్కొవ దగివవి :

ఆ ఆ వాడ్రు పత్రి శీనప్ప (గుంటూరు) గారి బృందము ఈ నాట కములను అహుళముగా (వదర్శించెడిది. శీనప్పగార్‌ గాంధీ వేషము అత్యద్భుతముణా మంజెడిదట. ఈ బృంచమునందలి ఇతర నటులు ; (శ్రీయుతులు జగర్హపూడి లడీ శ్రనరసింవోరావు (భరతమాత, పకా ఆంజనేయులు (దేళళ కుడు), వింజమూరి (శ్రీనివాసాచారి (అని విసెంటమ్మ), సింగు (డయ్యరు) (పభృతులు” (పుట 888-869).

ఆలీ [పథృతుల నిర్బంధము

శ్రీ జంధ్యాల అయ్యవారి శాస్తి (వాసిన ఆలీ (వళ్యతుల నిర్వంధము. (1991) కూడా 8 అంకముల నాటకమే. ఖలాఫత్‌ ఉద్యమ నాయకుడై న ఆలీ సోదరుల విచారణలను గురించి వారి నిర్భం

గాంధీజీ ;: నాటక సాహిత్యం 189 ధములను గురించి విపులంగా[వాయబడిన నాటకమిది. ఇందులో గాంధీజీ ఒక ప్యాత. ఈ నాటకానికి ముందుమాట (వాస్తూ “డ్రేళభామయందు చెక్కు నాటకములు వెలువడుచున్నవి, [ప్రస్తుత పరిస్థితుల ననుసరించి రాజకీయ విషయములను (పజాసామాన్యమునకు నాటక రూపముగా నులభవ్రైలిని తెలియునట్లుగ 'జేయనెంచిన వారిలో నే నొక్కడను” అనీ చెప్పుకొన్నాడు రచయిత,

ఈ నాటకము నాందీ (పస్తావనాదులతో వుండి గాంధీ స్తవంతో (ప్రారంభమవుతుంది, “శ్రీకరళారత4తిని జెన్నువహించిన మేటిశతు ళో టికరముల్‌ యహింసయని డీకొని కొట్టినజట్టి దీవరా నీకము సంతసిల్ల భువి నేర్పున తత్త్వము బోధజేయు భా మూ కమనీయుడై న మన సొత్వికగాంధికి "కేలు మో డ్చెదన్‌” ఇందులో కూడ [వథమాంకం విష్కంళంతో (ప్రారంభమవు తుంది - కరాచి వీథిలో రామయ్య, హుమయూన్‌ అన్న ఇరువురి సంభావణతో.__ ళామ : మనశేకీభావం కలుగ జేసిన నాయకులలో న(గగణ్యిుజెవరో ఎరుగుదువా ? హవుమ :; అతడు మహాత్మాగాంధి యని ఎరుగుదును గానీ చాని (పభావ మంతగా నాకు తెలియదు. రామ : అయికే చెప్పెద వినుము-అంటూ గాంధీజీ గుణగణాలను కీర్తించి కళాంధ్రి బుషివర్యు డాతడు కమలనాభు డనగ గిర్తిని వడసిన ననఘమూ ర్తి”

140 శెలుగు సొహిత్యం : గాంధీజీ (వళావం

అని (పళంసిస్తాడు. (వథమాంకంలోనే గాంధీజీ ఖద్దరు, స్వదేశీ (వతం; అహింసా (వతం, హిందూ ముస్లిము సఖ్యత, మొదలై నవాని గూర్చి విశాఖపట్టణంలో వుపన్యాసం చెప్పినట్లు చూపింపబడుతుంది,

ఈ అంకంలోనే నురో రంగంలో “*మద్యాపురుడు” అన్న ఒకడు తప్పతాగి తూలుతూ వ.న్తే ప్రచారకులు అతన్ని నిందించటం చూపింపబడ్డది. కాని అహింసా పద్దతుల్లో కాక ఈ [పచారకులు ఆ మద్యాసురుని మీద చేయి చేసుకుంటారు. శవ వ. : శే నీచాధమా ! ఎక్కడకు పోయెదవురా?! మా

సోదరుల రక్త మెంతవరకు [గోలెదవురా ? (అని కొట్టును).

ద్వితీయాంకంలో భారతమాత ముదీర్చమెన న్వగతం చొప్పించ బడ్డది. అందులో ఆమె గాంధీని కీర్తిన్తూ పోతున్న గంధర్వుల మాటలు విని ఆనందిన్నుంది. భరత : (వైకిచూచి) ఆ పోవు గంధర్వు లేదో సందర్భమున నా చిన్ని గాంధీని మవోత్మునిగ బోల్చి వాని సద్దుణములను నన్ను తించుచున్న వారలు, ధన్యురాలనై తిని,

మూడవ అంకంలో కోర్డు వ్యవహారాలు, వ్యాయవిచారణ, థైలు శికలు వివరంగా చూపబడ్డాయి. ఈ నాటకంలో నాటకీయత కన్న, కథోపకథనం ఎక్కువగా వుండటంవల్ల రంగస్థలం మీద అంతగా ర క్షికట్టినట్లు కన్పించదు.

తిలకమహారాజ నాటకము ఈ నాట! న లి కానికి కర్త (శ్రీపాద కృష్ణమూ ర్తిశా(స్ర్రిగారు. ఇది తిలక్‌ చనిపోయిన వెంటనే (వాయబడ్డ నాటకం. పది అంకాలు గల ఈ నాటకానికి కథానాయకుడు తిలకమవోరాజు, గాంధీ, కేల్కార్‌,

గాంధీజీ: నాటక సాహిత్యం 141 లజపతిరాయ్‌ కథానాయకుని మితులు. ఈ నాటకంలో గాంధీ దశమాంకంలో మామే (ప్రవేశిస్తాడు. తిలక్‌ : (వారందరినీ అ శ్లుడ్వవద్దని చెప్పి గాంధిం బిలచి) కళాంధీ

నీవు మవోత్ముడవు. నీ వొకళంమారు నన్నుం గాగలించుకొని నా వృాదయంబున నీ శిరంబు "కేర్చియుంచుము” గాంధి : (చెప్పినట్లు చేసి కొంతలో) లోకమాన్యా! నా కిప్పుజేదియో మవోజ్యోోతి యొకటి కనంబడి నన్న లముకొన్నది. తిలక్‌ : (గాంధి వీపువై చరచుచు) నీకు విజయం బగుగాక | పోయిరమ్ము.2ే తిలక్‌ మరణానంతరం గాంధీ వుపన్యసించడంతో నాటకం ముగుస్తుంది. గాంధీ విజయధ్వజ నాటకము గాంధీజీ జీవితాన్ని గూర్చి [శ్రీపాద కృష్ణమూర్తిశాస్త్రిగారు (వానిన నాటకమిది. ఇందులో సమ్మగమైన మవోత్ముని కథ చూపింప బడ్డది (1821). (శ్రీపాదవారు ఈ నాటకానికి పీఠిక _వాన్తూ గాంధీ “*ళంకరశామానుజమధ్వబుజ్టాది మతకర్తలుంబోలె సర్వజనై కమత్య మతోద్ధారకుడై యవతరించిన మహాపురుషుడు గాని సామాన్యుడు గాదు” అని "పేర్కొని దానికి కారణాలను సుదీర్చంగా వివరించారు, “అతని శాంతియను పాళుపళా(న్త్రము ధర్భయుద్ధమున విద్వే షులనెల్లి నిఠాయుధుల జేసి విజయం జాపాదించుచున్నయది”, ఇంతటి లోకోత్తర గుణవిరాజితుడై న మవోత్యుని చరిత నాటకీక రించడం తనవంటి అల్పులకు అశక్యమని చెబుతూ “భ క్రిభావనయందు గౌరవలాభంబులు లేవు. అఆళకు మేరయును లేదు. కావుననే చేని

142 లుగు సాహిత్యం : గాంధీజీ (ప్రభావం ట్లుద్యమించితిని గాని సామర్థ్యమున గాద” అంటూ వినయం (ప్రకటించారు. తొమ్మిది అంకములున్న ఈ నాటకంలో మవోత్కుడు దత ణాఫికాలో భారతీయులకు చేసిన సేవ దగ్గరనుంచీ నాగపూర్‌. కాంగెను వరకుగల అన్ని విషయాలు) ప్రవేశ పెట్టబడ్డాయి.చివరి అంకంలో (ప్రజలు గాంధీజీని పూజించటం, విజయధ్వజ,[పతిష్ట మున్నగు విషయా లున్నాయి. ఇందులో గూడ 6 వ అంకంలో తిలకు నిర్యాణ సమ యంలో తన శక్తిని గాంధీజీకి ఇవ్వడం చూపింపబడ్డది. మవోత్ముని జీవితంతో పాటు ఆయన నిర్మాణ కార్యకలాపాలు, ఆయన విదేశ వస్తుబహిమ్యరణ, శాట్నము, హిందూమపహమ్మదీయుల సఖ్యత, మద్యపాన నిషేధము, న్యాయవాదులు న్యాయసభలను ఐహిష్క రించటం మొదలై నవి చేర్చబడ్డవి. దీనికి (వాసిన పీఠికలో “దీనికి మొదట నేను గాంధివిజయ మని పేరు పెట్టితిని గాని ఈలోగా నొక రా నామమున [గంథము (ప్రకటించుటం జేసి విజయమునకు నామ రూపంబు లుండవనియు, దాని వెలయింప జేయునది ధ్వజమనియు, సవోయనిరాకరణోద్యమ విజయ కాలంబున స్వరాజ్యధ్వజము (పతి స్టించుటయుం జేనియు దీనికి గాంధీ విజయధ్వజంబని నామకరణం బొనర్చి (వకటించితిని” అంటారు. అంశు ఒకటి రెండు మూసాల వ్యళ్యాసంలో ఇదే విషమయంవై నాలుగైదు నాటకాలు (వాయబడ్డా యన్నమాట. ఈ నాటకము వీరి తిలకమవోరాజ నాటకానికి తరువాత (వాయబడ్డది, ఇదిగాక రాజకీయ నాటకాలలో" చేర్చతగినవెన్నో అమ్మది కాలుగానే వృండిపోయినవి.గీ ఇట్టి నాటకాలలో ఒకటి పాతూరి అంజయ్యగారు (వాసిన జల్లార్రత్త దివ ల్ర్‌టో ల్యాబము” అన్నది. రచనా కాలం 1928-24, ఈ నాటకంలో రచయిత ఆం(ధ్రదేశంలో రాజకీయ

గాంధీజీ: నాటక సాహితస్ధం 148 వాతావరణాన్ని. ముఖ్యంగా సళ్యా(గహోద్యమాన్ని గురించి "వీర్కొంటూ అందులో ఆంధ నాయకులకు గాంధీజీ హితబోధలు చేనినట్లు చూపారు.

ము[దితములై న రాజకీయ నాటకాలలో ముద్దా విశ్వనాథం గారి? ఉన్భుతూమి మంచి రచన. జాస్తి వేకటనరసయ్య, ధూళిపాళ వేంకటసు[బవ్మాణ్యముగారలు కలసి (వాసిన “క్రాం్య[గ7ను విజయము” (1945) అన్న నాటకంలో 60 పళ్ళ కాంగెసు చరిత సం[గవాంగా చెప్పబడ్డది. ఇందులో మూడు అంకాలు వున్నాయి.

(గా

1. నంస్క్రరణాంకము 1885 - 1929

౨. సంపూర్ణ స్వారాజ్యాంకము 1929 1940

త. (పజావిప్ల చాంకము 1940 - 1945 ఇందులోని (వతి రంగములో కూడ ఆ రంగములోని సంఘటన జరిగిన సంవత్సరం చూపబడ్డది. ఉదాహరణకు

1వరంగము 1004 _- 1905

2వ రంగము 1910

8వ రంగము 19186

4 వ రంగము 10921 ఇది ఒక అంకములోని విభజన.

ఈ నాటకంలో గాంధీజీని 1918 లో జవవార్‌లాల్‌ ఆయన భార్య కమలాదేవిల సంభావణలో (ప్రవేశపెట్టారు. రచయితలు. 1921లో (పళాళం పంతులుగారు గాంధీజీ (ప్రతిభను ఇలా క్లాఘిస్తారు. [పకాళం :- ఆవో ! గాంధీజీ (ప్రతిభ ఎంతని క్రీ _ర్తింతును ? అతడు

సేవాసత్యముల అపరావతారమే. నిస్సంశయము.

1929 లో పెదపూడిలో ఈ తుమ్మల బసవయ్య గాంధీగారి అశయముల (ప్రచారం చేస్తూ స్వదేశీ వతంవల్ల వచ్చే లాభాలన్సు

14కి తెలుగు సాహిత్యం ః గాంధీజీ (వళావం (ప్రజలకు వివరిస్తాడు, శ్రీ తుమ్మల బసవయ్య అకలంకమైన దేశ భక్తుడు, గాంధీవాది.. గుంటూరు జిల్లాలో స్వామి సీళారాలతో బాటు స్వాతంతోోద్యమ నాయకుడై నాడు. ఇలా ఈ నాటకంలో భారతీయ అంధ రంగాలలో జరిగిన రాజకీయ పరిణామాన్ని, నళ్యాగవోద్యమ వ్యా విని సంభామణల ద్వారా సూచించారు. వీనితో పాటు భారతీరంగా, వున్నవ లకీ చాయమ్మ వంటి. సంఘ సేవికలు విదేళవస్తుబహిష్కూరము, మద్యని షేధము, అన్న ఫో్రకా నివారణ మొదలైన గాంధి నిర్మాణ కార్యకలాపాలను (ప్రజల్లో (వచారం చేయడం చూపబడ్డది. ఇందులో గాంధీజీనుంచి అందరు రాజకీయ నాయకులు పా(తలుగా (పవేళ పెట్టబడ్డారు.

ఇలా ఎన్నో రాజకీయ నాటకాలు అనాటి (ప్రజల్లో గాంధీగారి వుద్యమ విషయాలు కథావస్తువుగా స్వికరించి (వదర్శింపబడీ (ప్రజల మన్ననలకు పాత్యమైనాయి. ఇందులో కొన్ని సాహిత్యము దృష్ట్యా కూడా వున్నతమైన స్థానం అలంకరించతగినవి, అట్టివానిలో దువ్వూరి రామి రెడ్డిగారు (వాసిన “కాం/7నువాలా” (1985) వేర్కొనతగిన రచన, ఇందులో ముగ్గురు [ప్రధాన పా్యతలు వున్నారు. రమణా శమ వాసి కల్యాణ'రెడ్డి, ఇాంతిని కేతనవాసి రంగారావు, కాం(గెసువాది 'వెంకట రెడ్డి. వీంలో వెంకట రెడ్డి నాయకుడుగాను. మిగిలిన ఇద్దరు 'పతినాయకులుగాను వుద్దేశించబడ్డారు. శాంతినికేతన రమణా[ళమ వాసుల ఆంగ్లేయ భాషాభావాల వ్యామోవోన్ని స్వదేశవాది అయిన వెంకటరెడ్డి ఎదుర్కొని దేశభక్తిని, మానవత్వాన్ని [(పముఖంగా చూపటమే ఈ నాటకం యొక్క ముఖ్యమైన వుద్దేశ్యము. శఈంగా ; మిస్టర్‌ వెంకట రెడ్డి! గాంధి వుద్యమము [పబలమైనప్పటి

నుండి మన దేశంలో చాల అల్ల కల్లోలం బయలుదేరింది. కవిత్వం

మైన, అర్ట్హవెన వుత్సావాం తగ్గింది...ఇదంతా గాంఢికి

గాంధీజీ ; నాటక సాహిత్యం 165 ఈ నసృటిక్సు ఆర్టు తెలియని లోపం. గాంధీ అర్జును మర్షరు చేశాడు.

"వెంక : మీరు ెలుసుకోదగిందానికంళు గాంధీ చాల గొప్ప ఆర్టిస్టు. ఆయన కాన్వాను అయిదారడుగుల చుట్టుకొలత కలదికాదు. హిందూదేళమంత విశాలమైంది. ఆయన న్యూటన్‌ కంపెనీ రంగులతో చితించడు. లోకకల్యాణానికి ఆక్కార్పణం గావించిన తన నిరాడంబర జీవితంనుండి అపూర్వమైన జ్యాగ సాలభం ఈ అనంత భారతీయాకాశాన్నంటి ఇం దధనుర్వర్థము లతో (వభాతరాగజ్వాలలను చిత్రిన్తున్నది. ఆ మనోవార దృశ్గం (వపంచమందంతట అన్ని జాతులవారిమి ముగ్ధులను గావిస్తున్నది.*” ఇలా ఎక్కడికక్కడ గాంధీజీ గొప్పతనాన్ని వెంకట రెడ్డిద్వారా'

చూపుతాడు రామి₹డిగారు. చివరకు వెంకటరెడ్డి మానవత్వాన్ని చూచి ఇాంతినిశేశతనవాని రంగారావు మారుతాడు గాని కల్యాణ రెడ్డి మాతం “మా మహర్షి ఈ దృశ్యం చూస్తేగొ అని వ్యంగ్యంగా పలుకుతాడు. ఈ ముగింపు గిరీశం చెప్పిన “డామిట్‌ కథ అడ్డం తిరిగింది”లా వుండీ కన్యాళకుల్కాన్ని తలపుకు తెస్తున్నది.

“గాందోయ విజయము” అన్న (శీ, యడ్లపల్లి కోటయ్య (వాసిన నాటకం “ఆధునిక సమస్యలను గూర్చి జనసామాన్యమునకు (వబో ధము కావింపవలయునన్న ”*) అభిిపాయంతో [వాయబడ్డది. ఈ (గ్రంథ కర్త ఈ నాటకం (వాయటం ఎంతైనా సమంజసమని పట్టాభిగారి అభిప్రాయము. దానికి కారణం “ఈయన భారత జాతీయతా పున ర్ని ర్మాణమునకును, సత్యాహింనలవైన నాధారవడియున్న గాంధీమత సిద్ధాంతముల వ్యాపకమునకును, కాం(గెసు సంస్థ యొక్క కార్య [కమ సంచాలనమునకును అపారమైన 'సేవచేనియున్నాడు.”

10

146 శెలుగు సాహిత్యం వ గాంధీజీ (వభావం ఈ నాటకాన్ని “*గాందోయ ఎజియము” అనటంవల్లి గాంధీ మతానుయాయుల విజయమని గాంధీ సిద్దాంతాల విజయమని చెప్ప వచ్చు. ఉపోర్ధాతంలో పట్టాభిగారు. చెప్పిన పధ్నాలుగు గాంధీ నూ[తాలను ఈ నాటకంలో యథాశక్తి పొందుపరిచారు రచయిత, ఆనందరావన్న 'దేశభకృడు కాంతారావు అన్న భూస్వామిని, విశ్వ నాథము అన్న పురాతన సాంపదాయిని ఎదుర్కొని గాంధి నూ తాల ద్వారా _పళల్లైలలోని కష్టాలను, అస్పృశ్యతను నివారించటానికి (వయత్నం చేస్తాడు. నాంది పద్యంలోనే హిందూ మహమ్మదీయుల సఖ్యతను గూర్చి నూ తధారుడుగా గానం చేశాడు రచయిత. ట్రీ విలసిల్ల హిందువు లశేషమవామ్ముదు భక్త లెల్టరున్‌ భావము లేకమై మెలగు భాగ్యమెలర్పగ నంటరాదు పొం డావలికంచు నెట్టబడునట్టి నికృష్ట తమాన్ని పకతన్‌ చేవదలిర్చ చేపనులచే విలసిల్లెడి మాత నెంచెదన్‌. అంటరానితనము, కుటీర పర్మిళమలు వీనిని తన నాటకంలో (వధాన సమస్యలుగా చితీకరించారీయన.. దేశ దురదృష్టాన్ని చూచి బాధా తవ్లుడై యింశలో గాంధీజీ వున్నాడు. ఆయనను అనుకరించటమే మనం చేయవలసిన పని అని మనసూ ఎ.కిగా నమ్మిన ఆనందరావు చివరకు ఆధ్యేయ నిర్వహణలో కృతకృత్యుడవుతాడు. 4 ద్రేజ్ఞు చాన్యంబు (దుంచంగ దివ్యమూర్తి గాంధి ఏజేర భయమేమి, కానిదేమి ?

గాంధీకే వ నాటక సాహిత్యం కక జన మనోవీధి నిరతంబు నంచరించి "జేతుసిక మాతృదేశ సంసేవనమ్ము” కథకు ఫలుతిగా పారజనులు దేవాలయ [ప్రవేశం చేయటంతో నాటకం పరినమా _ప్తమవుతుంది. ఇాంతాళారదలు మంగళపోరతులు పొడళతారు. “వ్పుగళమో దేవా.,.... దేవా 1మ౦॥ అంటరాదనుచు వారి నీ జనములను "గెంటిన పొవం బంటగనీయక కంటి కింపుగా నీ వారిజనులను గాచి మమ రతింపు దయావరొ” ॥మం॥ స్వాతం[త్యం వచ్చాక (వాయబడ్డ జాతీయ నాటకాలలో శ్రీ వెడిపాటి సుబ్బరామళా,స్త్రి (వాసిన ఈ క్రితం” అన్న నాటకం ఒకటి. ఈ నాటకానికి గాంధేయ సిద్రాంళాలలో ఒకమైన (గామ పునర్నిర్యాణము యితివృ త్తంగా స్వీకరించబడ్డది. ఈ [గామ పునర్నిర్మాణ సందర్భంలో అనేక సమాజాఖభివృద్ధికర్వమైన విషయాలు ఇందులో పస్తావితములై నవి --- ఖద్దరు, చేనేత, కుటిక పం్యశమలను (ప్రోత్సహించటం మొదలై నవి. ఇందులో అంజయ్య పాత ఈ నొటికి మిగిలివున్న వృద్ధ గాంభేయులకు (ప్రతీక. కొడాలి సనుబ్భారావు (వొనిన “ఆవ్యుత్రీి పాిందూ ముస్తి ముల నఖ్యతను గూర్చి (వాయబడ్డ నాటకఠ. అంధనట [పకాశిక నిన్లేశలైన శ్రీ పఘుమృర్డి యజ్ఞనారా యణళా(స్త్రిగారు. (వాసిన “(గౌమనేవొ. (1954) అన్నది స్వాతంత్ర్యానంతరం పల్లెల్లో గాంధీజీ ఆశయాలకు అనుగుణంగా జరగవలసిన కార్య [కమాల విధిని నిర్ణయిస్తూ వుంది. (వాహ్మణ

143 తెలుగు సాపొత్యం : గాంధీజీ (పళావం అగవోరంలో వారిజనులు పజే కష్టనష్టాలను కళ్ళకు కట్టినట్లు కన్నియ చేశారు రచయిత యీ వాటకంలొో.

(గామ జీవితాన్ని నాటకీకరించివ వారిని గూర్చి చెప్పవలసి వచ్చినప్పుడు (శ్రీ బోయి. ఖీమన్నను మరచిపోవటం కష్టం. ఆయన * (వాసిన “ఫార్రేది” *వాలిరాజు” నాటకాలు అచ్చమైన [గామ జీవి తానికి (వతివింలాలు. “మానవ్రని మరొత మజీల” అన్న నృత్య నాటకం (పకృతిని విశ్వరూపంగా భావించి మానవుడు ఆ (పకృతిని చేరడానికి రూపొందించుకున్న దళల నన్నింటిని వివరంగా చి తిస్తూంది. మానవుని కమ వికాసాన్ని గూడా ఈ నాటకం చూపుతుంది. గృవా పర్మిశమలను గూర్చి, కాట్నాలను హూర్చి యిందులో (ప్రస్తావనవుంది.

ఈయనే (వాసవ “వడి పోతున్న అడ్డగోడలు” ఉని ప్రేడ్రో క్ర వలనే అనృక్యతాభావాన్ని కూకటి వేళ్ళతో లాగివేయటానికి రచ యిత చేసిన (వయత్నం. ఆధునిక రచయితల ఛార్మికమైన ఆగవహం అంతా ఫీమన్న కలానికి వుంది. అనుభవంలోనుంచి వెకి వచ్చిన చేదు నిజాల అనుభూతి వుంది. ఈ రెండింటి కలయికే భీమన్న నాట కాలు. ఈ కోవకు చెందినదే “రాగవాణివ్హము”.. అరుంధతి కథకు ఆధునిక వ్యాఖ్యానం యీ నాటకం.

గాంధీజీ నిర్మాణ కార్య(కమాలలో మద్యపాన నిషేధం ముఖ్యమైన. దాని (వచారార్థం "తెలుగులో అసంభఖ్యాకముల్రైన వాటకాలు. (వాయబడ్డాయి. పినిలో ముఖ్యమైనది కాళ్ళకూరి నారాయణరావుగారి *“మదునేవ”. ఈ నాటకంలో మధుపానంవళ్లి కస్ట నష్టాలకులో వై తుదకు ఒక గాంపయునివల్ల సన్మార్షానికి (తిప్పబడిన వ్య_క్రిగాథ చి(శ్రీకరింపబడింది. కొడాలి సత్యనారాయణళావు (వానీన “మలతా..0వ” కూడా వె తరగతికి చెందినదే. “దేశమున కనర్థదాయక మగు (తాగుడును (తోసివయొ ఈ వాటకమును (వాశాడు రచయిత

గాంధీజీ : నాటక సాహిత్యం 149 గాంధీజీ తన [4 సూ (తాల్లో విదేశ వస్తుదవానంతోపాటు కోర్టుల బహిష్యూరణను కూడ పేర్కొన్నారు. అందువల్ల నే అఆయనవై ఎన్ని ఆరోపణలు వచ్చినా తానుగా ఏ న్యాయవాదిని నియమించుకో లేదు. తన తరపున వాదించటానికి ఏ న్యాయవాదికి అనునుతి ఇవ్వలేదు. అదే భావాన్ని “వరన్యితయం” నాటకంలో వురుపోత్తమరావు చూపు ఆాడు. “నేను గాంధీవాదిని...నాకు నస్యాయవాదులక్కరలేదు” అంటూ గాంధీ నూత్రాలఎడ తన భక్తిని వెళ్లడిస్తాడు. గాంధి నూ (తాలలో అతి ముఖ్యమైనది హిందూ నుపహామ్మ దీయ సఖ్యత. ఈ విషయంమీద 'తెలుగుళలో చాల నాటకాలు (వాయ బడ్డాయి, అందులో ఆత్రేయ (వాసిన “ ఈనాఢు” ముఖ్యమైన రచన, పృధ్వీ ధియేటర్‌ ప్రదర్శించే “*రీవాల్‌” నాటకానికి దీనికి దగ్గరి పోలికలు కన్పిస్తాయి. హిందూముస్లిం సంఘర్షణల్లో ఇద్దరు “న్నీహితులు (అందులో ఒకడు పైందవుడు మరొకడు మపహామ్ము దీయుడు) ఒకరికొకరు సవోయపడి తుదకు (పాణాలై నా అర్చించ డానికి సంసిద్దులు కావడం ౦౪ నాటకానికి యితివృ త్తం. ఇది రంగ స్థ్రలంమీద పలుమార్లు విజయవంతంగా (వదర్శింపబడిన నాటకం. ఆ(శ్రేయ నాటకాలన్నింటివలెనే నాటకీయత (ప్రబలంగా వున్నది దినిలో. ఆ(శేయ (వాసిన నాటకాలలో * విళ్తూకొంతి”,“ గౌత మభుద్ధ” అన్న నాటకాలు కూడా పరోతంగా గాంధీజీ సిద్ధాంతాలవల్ల (ప్రబో ధిళాలై నవే. గాంధీజీ వలన (పావితములైన కావ్యసాహిత్యంలో (పశ్యత (వభావిళాలు, పరోద[పభావిళాలు వున్నను నాటకాలలో కూడా ఆనాటి వుద్యమ చరిత్రను యథాతథంగా చిత్రించే రాజకీయ నాట శాలతో చాటు ఆ వుద్యమానికి మూలకందమైన స్వాతం శ్యేచృను,

150 ₹లుగు సాహిత్యం : గాంధీజీ (వభావం ధర్మయుద్ద 1వబావాన్న్ని నిరూపించే చార్మితక పౌరాణిక నాటకాలు కూడా ఎన్నో వెలువడ్డాయి. సంఖ్యలో రాజకీయ నాటకాలకన్న ఇట్టి నాటకాలే అధికము. దీనికి ₹0డు కారణాలు చెప్పవచ్చు. ఒకటి- ఇందులోని కథ రచయితకు, (చేశకులకు కూడా తెలిసి వుండడంవల్ల అటు రచయితకు రచనలో సౌలభ్యము, (ేతకునకు తాదాత్మ్యం చెందటంలో సహాజత్వము ఏర్పడుతాయి. రెండవ లాభము అధికారుల: ఆగవోనికి గురకాకుండానే నాటక కర్తలు తాము చెప్పదలచుకొన్న భావాలను పరోకంగా ఆయా పాథతతల ద్వారానే చిత్రించవచ్చు. నిజానికి వుద్యమ [ప్రారంభంలో వచ్చిన శాజకీయ నాటకాలిన్నీ |వథు త్వంచే నిేధింపబడటంతో ఈ చారిత్రక, పౌరాణిక నాటకాల అవసరం: యినుమడించింది. పొరాణికర నాటకొలు గాంధీజీ సాగించిన అనవో యోద్యమ ధర్మ యుద్ధానికి ధర్మ తేనే కురు మే” అని పేరుపొందిన భారత యుద్ధానికి చాల సామ్యాలు వున్నాయి. మొదటి సామ్యం గాంధిజీ బోధించిన “కర్మ వీరము”లో వున్నది. భగవర్గితకు వ్యాభ్యానంచేస్తూ గాంధీజీ దానిని “నిష్కామయోగము అన్నాడు. ఏ నిష్కామయోగావై తే యుద్ద భూమిలో కృష్ణుడు అర్జునునకు వుపదేశించాడో అదే సిద్ధాం కాన్ని గాంధిజీ అసంఖ్యాకులై న తన అనుయాయులకు వుపదేశిం చాడు. అందువల్ల నే గాంధేయ సిద్దాంతాలను (ప్రపంచించటానికి (ప్రధా నంగా భారత గాథలను ఎన్నుకున్నారు నాటక కర్తలు. ఇట్టి నాట కాలలో తిరుపతి వేంకటకవుల “ఉదోోగబిటయాల”ను పేర్కొన వచ్చు. ఆరు భారత కథలను త్రిరుపతి వేంకటకవులు నాటకీకరి స్తే అందులో ఉదో్యోనవిజయాలే ఎందుకంత (వచాశానికి రావాలి ?- అని (వళ్నించుకుంళే దానికి సమాథానం ఒక్క-ళ€. ఆ నాటకాలు

గాంధీజీ వ నాటక సాహిత్యం 151 (వాయఐబడినప్పుడు.. దేళ పరిస్థితులకు అనుగుణంగా వున్న భాగాలు ఏవో వానినే (వేవకులు ఆదరించారు. తిరుపతి కవుల ౫. లి కవిత్వా దులు ఈ నాటకాలలోనే పరాకాష్టకు చేరాయన్న వాదాన్ని ఎవ్వరూ అ”గీకరించరు - ముఖ్యంగా సంస్కృతానువాదాలను గమ నించిన తకువాత. కాని ఉద్యోగవిజయాలలో (శ్రీకృష్ణుడు రాయ శారిగా పోవటం, దుకాత్ములైన కౌరవులు సంధికి అంగీకరించక పోవటం, యుద్ధం అనివార్యం కావటం, ఈ దళలన్నీ భారత జాతీ యోద్యమానికి కూడా మనం ఆపాదింపవచ్చు.

“అలుగుటయే. ఎరుంగని మవోమహితాత్ము డజాతళతువే

యలిగిననాడు సాగరములన్ని యు నేకము గాకొపోవునే ? అన్న (శ్రీకృష్ణుని మాటలలో అనాటి వతి (పేతకునికి గాంధీజీ (ప్రక్యత మయ్యేవాడు.

ఇలా భారత నాటకాలతో (ప్రారంభించి, “వద వ్యూవాము”, “(దౌవదీవస్తావవాళలవిము” వంటి నాటకాలలో గూడ యీ (నచ్చన్న జాతీయతను వెలువరించారు రచయితలు.

కాళ్ల కూరి నారాయణళరావుగారు (వాసిన క్రో ఈ లెలలొము” (19819) నాటకం అభిమన్యుని వధకు సంబంధించిన నాటకం. ఈ నాటకం చివరలో కృష్ణుడు అర్జునునకు చేసిన ఉపదేశంలో స్వరాజో ద్యమాన్ని గూర్చిన (పళంస ఉండడం గమనించదగ్గ విశేమం.

ఈ సందర్భంలో పొళరాణిక గాథలకు సమకాలీన భావాలను ఆరోపించి ఒక వినూత్న మైన నిగూఢభావ రూపకాలను (4116805) వ్రాసిన నాటకకర్తలు కొందరున్నారు. ఇట్టి నాటకాలలో (శ్రీ బుద్ధ వరపు. పట్టాభిరామయ్య (వాసిన “మాత్రదాన్య విమోచనం” ేర్కొానదగిన రచన.

1£ఐ లుగు సాహిత్యం ; గాంధీజీ (వభావం

“మాత్యాదాన్య ఎివూచనము (1924) ప్పూర్తిగా పౌ రాణిక కథ. ఇందు. వినత క్మదువల కథ చెప్పబడినది. వినత కదువలు ఒక పందెం వేసుకొన్నప్పుడు క్మదువచేసిన మోసాన్ని (గహించలేని వినత తన ఓటమిని అంగీకరించి కదువకు దాన్యం చేయటానికి అంగీకరి స్తుంది. తన తల్లి చేస్తున్న దాన్యవృ తిని చూడలేక వినతాసుతుడై న గరుత్మంతుడు ఆ మాతృదాస్యళ్ళంఖలాలను (తెంచి వేయడానికి శపథం తీనుకుంటాడు. తుదకు కదువ కుమారులైన నాగేందులు కోరిన కోరికతో వారినే శి&ించి తల్సికి స్వేచ్చను సంపాదించాడు గరుత్మంతుడు. ఈ నాటకంలో వినతను భారతమాతగాను, గరు త్మంతుణ్ణి భారతీయ (వజలుగాను, క్యదువ కుమారులైన నాగులను అంగ్రేయులుగాను చూపుతాడు రచయిత.

“మాతృ పేమను (పజ లెల్ల మసలునట్లు

దాస్యమున "నేరు బాధల నందకుండ” చేయవలసిందిగా పౌరాణిక కాలంలోని మాతృళ్ళంఖ లానిబద్ధనము నకు కంకణం కట్టుకొన్న స్వాతంత్య యోధుడైన గరుత్మంతుడు వానుదేవుని (పార్టిస్తాడు.

చారితక నాటకొలు

గాంధీజీ నాయకత్వాన స్వాతం[తో్యోద్యమం 1921! నుంచీ కొర9ిత్త పుంతలు తొ9క్కటం ఆరంభించింది. అదే సంవత్సరం తెలుగు సాహిత్యంలో మొట్టమొదటిసారి రాజకీయ నాటకాల (పాదుర్భావం జరిగింది. ఇదే సంవత్సరంలో చాదాపు 18 చారిత9క నాటకాలు వచ్చాయి, ఇందులో రాణాపిళాపునిగూర్చిన నాటకాలు 8, శివాజీని గురించిన నాటకాలు ర, ఆంధ) వీరులను గూర్చిన నాటకాలు 5 వున్నాయి. ఇన్ని చారిత్రక నాటకాలు మరి ఏ సంవత్సరం వెలు

గాంధీజీ ; నాటక సాహిత్యం 158ి 'వడలేదు. దీనికి కారణం ఏమిటి ? ఒక్క మాటలో చెప్పాలంళకు ఈ చాటకాలన్నీ జాతీ మోద్యమంవై పుకు (వజల దృష్టిని మళ్ళింప చేయటానికి ఇంకా ఎక్కువ సంఖ్యలో అందులో పాల్గొనటానికి రచ “యితలు చేనిన (ప్రయత్న మనని న్పష్టమె”తుంది.

రాణావళావుని గూర్చి వచ్చిన నాటకాలలో “*రావిళ్య/తో తోవ? భుంవయము”. అన్న ఇచ్చాపురపు యజ్ఞ నారాయణా, స్త్రిగారి నాటకం ముఖ్యమైనది.

ఈ నాటకంలో ఆధ్యంతమున నూ (తధారుడు (పవేశిచి నభా నదుల ను్రేశిచి జ ద్దేజ్ఞాధిమానులగు సభానదులారా !?” అని సంబో ధిస్తాడు. అక్కడినుండి నాటకం చివరి వరకు స్వాతం, త్యకారమ పూర్వ “కాలంలో ఎంత బలమై నిలచినదో చూపుతూనే వున్నది. ఇందులోని వద్యాలు పాటలు శెండు దళాజ్టాలపాటు ఆంధ్రదేశాన్ని వుజ్జూత లూగించాయి.

ఆపదలందు రైర్యమె సుఖాస్పదమౌ నిజకార్యసిద్ది ది జూ పరతన్‌ లభించునను సత్యము నివ్యము వాటి తల్పగన్‌ 3”. ఈ నాటకాన్ని (వాసినట్లు రచయిత చెప్పుకున్నాడు.

(శ్రీపాద కామేళశ్వరరావుగారి “చంగదతువ్తొ నాటకం రాజ మండి అమెచ్యూర్‌ సంఘముచే విజయవంతముగా 'ప్రదర్శించబడి (పజల ఆదరాభిమానములకు పాతమెైంది.

ఈ కాలంలోనే *ోరోవనార్‌ కీవానీో” అన్న పేరుతో ధర్మవరం చారి నాటకం, “*ళివాది విజయం” అన్న పేరుతో మొసఠికంటి వాను .మంతళరావు, కేతవరపు రామకృవ్ష శాస్త్రిగార్ల నాటకాలు వెలు వడ్డాయి. 1922లో డి, యల్‌. రాయ్‌ (వాసిన ఉన్వోవ్రాడ్షు రొవ్యా వత నము”ను పింగళి నాగేంద్రరావుగారు అనువదించారు. ఈ నాట

154 తెలుగు సాహిత్యం : గాంధీజీ [వభావం కాన్ని ఇండియన్‌ (డమెటిక్‌ కంపెనీవారు చాల సమర్దృతతో [ప్రద రించే వారు. ఒక (పక్క భారత చరిత్రకు సంబంధించిన నాటకాలు యిలా

రచింపబడి (పదర్శెంపబడుతున్న కాలంలోనే ఆం[ధచర్మితను గూర్చిన

నాటకాలు కూడా వెలువడ్డాయి, ఇవి కూడా జాతీ యోద్యమ భావా

నికి పుఠసస్కారములైైనవని వేరుగా చెప్పనక్కరలేదు. ఇట్టి నాట

కాలలో “తప రాటు బివయము” వంటి నాటకాలు ముఖ్యమైనవి.

ఆంధధులకు అత్మిపియములై న “వల్మ్కాటో బీరచరళ”, “బొల్బిలి

యుద్ధము” వంటి కథలపై పదిపాను నాటకాల వరకు (వాయ బడ్డవి. ఇవి అన్ని (ప్రజల్లో జాతీయతా భావాన్ని పెంపొం

దింప చేసిన వే.32

సబ్నపవీసు రామారావుగారి “రై తుబిడ్డ” (1989) గాంధీజీ

ఆశయాల కనుగుణమైన [గామ పునర్నిర్మాణ నూ (త్రాలమీద రూసెందించబడ్డ నాటకం. “* గా మోదో్యోగులవల్ల నేమి ఉత్తమ వర్డులవల్ల నేమి, ఆర్థిక నిరంకుళత్వమున బద్ద దీషితులై న యజమానుల వల్ల నేమి పేదర్తై తు పడ్డపాట్లను అనల్పమైన నేరిమితో చ్యితించిరి” అన్న జొన్నలగడ్డ సత్యనారాయణమూ ర్తిగారి అభి ప్రాయము సత్య దూరం కాదు. ఈ నాటకానికి ముట్నూరి, కాటూరి, అడవి వాపి రాజు, ఉన్నవ లక్ష్మీ నారాయణ, చింతా దీతీతులు, గి. వెం. రాం మూర్తి, చిలుకూరి నారాయణరావు, సి, ఆర్‌, “ెడ్డిగార్థ అభి (పాయాలన్నీ ఒక్క విషయంలో పకాభిపాయంలో వున్నాయి. అది ఈ నాటకంలో వాడబడ్డ “జాతీయ భావిను గురించి. అన్నింటికన్న గొప్ప విషయం ఈ నాటకంలో వాడబడ్డ భాష ఎంతకాలమో పరి (శ్రమచేన్వే తప్ప అట్టి జాతీయ భాష అలవరచుకొని (గ్రంథంలో ఎక్కి౦ చటం కష్టం అన్నారు చింతా దీతీతులుగారు. ఈ నాటకం భరత మాత స్తవం, కాం(గెసు నృవాలతో [పారంభమవుతుంది. కృష్ణాపత్రి

గాంధీజీ ; నాటక సాహిత్యం 155 కలో ధారావాహికంగా వెలువడ్డ యీ నాటకం (గ్రామ నిఠర్రాణాలను- గురించి [వాయబడ్డ నాటకాలలో (వముఖమైనది.

ఆస్బృృళ్యతా నివారణను వుళ్ణేశించి (వాయలడిన నాటకా లలో (క ధిగగ్జవరం గోపాలాచార్యుల. గారు (_వాసిన “(పమవంగదో యాగ” లేదా “అన్న) బళ్ళ బిదయము”. కూడా ేర్కొనతగిన రచన.33

వై న చేర్కొన్న నాటకములు కాక రాజకీయ భావాలవై - ముఖ్యంగా గాంధీజీ సిద్దాంకాలను ఆలంబనంగా చేసుకున్న - రచన లలో యీ [కిందివానిని "పేర్కొనవచ్చు: డి, సీతారామయ్య (వానిన “ోన్టూరొవ్యూ భావమా” (1921), టి. నూ ర్యనారాయణగారి “న్వూరావ్యాలాలలము”. (1848), ద్వివేదుల నత్యకవి (వాసిన ళ్‌ (లాద్యా నిమరమ”, పులిజాల వేంకట అప్పారావు (వానిన. “న్యారావ్యా నొదము” (1945).

ఇవికాక ఎన్నో అమ్ముదిత నాటకాలు _ జాతీ యోద్యమ (వేర కాలు ఉన్నాయి. కొన్ని నాటకాలు 1920-25 మధ్య కాలంలో (వదర్శింపబడ్డా, వాని (ప్రతులను అధికారులు తగుల బెట్టించారట ఖ్‌ అటువంటి నాటకాలలో విశునాధ సత్యనారాయణ, కొడాలి అఎజ 'నేయులుగార్లు కలిసి | వాసిన “అవతార్‌ వరివర్లనయు” ఒకటి. అనాటి (వభుత్వఆ(గవోనికి గురియైన ఇటువంటినాటకాలు ఎన్ని ఉన్నా యో!*

ఫే నవలా సాహిత్యం

శెలుగు వాటక సాహిత్యంలో వచ్చినంత రాజకీయ సాహిత్యం నవలలో రాలేదనే చెప్పాలి. 1847 వరకు తెలుగు "దేశంలో నవలల శన్న నాటకాలే ఎక్కువ (వచారంలో వున్నాయి. వైగా నాటకాలు (పదర్శించబడి మారుమూల ([గామాలకు, చదువులేని వారికి కూడా ఉపయోగపడటంతో సామాన్య [పజలను అవి కదిలించినట్లు నవలలు కదిలించలేదు. అందువల్ల నే తెలుగులో (వచార నాటకాలు ఎక్కువ. నవలలలో సిద్దాంత (పతిపాదకమైనవో, లేదా ఉద్యమ చరిత ఆనాటి వార్తివై కలిగించిన (పభావాన్ని శెలియచెప్పేవో ఉన్నాయి కాని ఆనాటి రాజకీయాలలో (వభ్యాతులై న వారిని పాలుగా (గహిం చిన నవలలు లేనన్తు.

"తెలుగు నవలా రచయితల్లో 'వ్రభ్యాతులందరూ ఏదోవిధంగా శాంధీజీ (ప్రభావానికి లోనై నవారే, ఎక్కడో ఒకచోట - తమ నవ అలలో - గాంధీజీని గురించి ఆయన దేళంలో కఠిగించిన సంచలనాన్ని గురించి (గ్రంథస్థం చేసినవారే ! ఇలా (ప్రభావితమైన నవలలలో - ఉన్న వవారి “మాలవల్లి”,విశ్వనాధ “వేయివడ గలు”, అడవి బాపిరాజు

నవలా సాహిత్యం 5 “నారాయవురావ”, “తోనంగి, బుచ్చిబాబు *బివరవ మిగిలేది” కొడవటిగంటి “చదుత్త”, మహీధర రానుమోవానరావు “కొల్లాయి గట్లోరోనేయ” , ముప్పాళ రంగనాయకమ్మ ఖలీ నీతోం” (వథమః (ోణిలో చేర్చదగినవి. ఇవికాక యింకా అనేకమైన నవలలలో యీ విషయం [పస్తావించబడ్డది. అందులో కొన్నింటిని ఇకళడ వేర్కొ వడం జరిగింది. మాలపలి ణి “*మాలవల్లి” అత్యుత్తమమైన తెలుగు నవలలలో ఒకటి. ఇందు. లోని కథ మాల, మాదిగలనబడే వారిజనులకు నంబంధించినది. వారి ఉన్నతికి గల మౌాగ్గాలను అన్వేషించి వారిని అభ్యుదయ పథంవై పుకు (తిప్పడానికి కృషిచేసిన ఉత్తమ సాధనం యూ నవల. ఇది గాంధీజీ' సీద్దాంళాలవల్లి (పభావితమైన అన్ని రచనలలోను మేలుబంతి. ఉన్నవ లత్మీసారాయణగారు ఆనాటి ఆం(ధదేళంలోని (వథమశేణి నాయ కులలో ఒకరు. పదవులవై కాక నిర్మాణ కార్య కమాలవై దృష్టి నుంచిన నిజమైన కార్యకర్త, ఈ నవల ట్రాయబడిన సమయానికే భారతదేశం నలువైపులా గాంధీజీ నామం భగవన్నామంవలె మననం చేయబడుతున్నటి. అందులోనూ ఉన్నవవారు స్వీకరించిన అస్పృళ్యతా నివారణ, వారిజనోద్యమము - అన్న సమస్య గాంధీజీకి అతి పీతి పాత్రమైనది. ఇన్ని కారణాలవల్ల యా నవల లుగులోని గాంధేయ సాహిత్యంలో మణిపూన అనిపించుకున్నది. కాని యింత ఉత్కృష్ట మైన గాంధేయ రచనలో ఎక్కడా గాంధీజీ ప్పేర్తెనా ఉటంకించబడ లేదు. అందువల్ల దిని ఆధిక్యత యినుమడించింది. “వర్తమాన కాలమునందు (ప్రజాజీవన వికాసమున కాధారము నైన వర్ణా(శమ ధర్మములు, సాంఘికాచార వ్యవస్థలు, రాజ్యాంగ ములు, మత విశ్వాసములు, వృత్తులు ధనార్జన విధానములు, ధర్మ

158 తెలుగు సాహిత్యం ఏ గాందీజీ (వభావం

సాధనములు సాహిత్య రచనలు _- మొదలగు సకల న్యవస్థలును, శిథిల .ముల్లై. పునర్నిర్మాణము న పేడించుచున్న విధమును [ఫపంచావృత మెన మవో పరివర్రనము విశదము చేయుచున్నది. ఉన్నవ లక్ష్మీ నాళాయణగారు మాలపల్సియందు సంకల్పించిన నవజీవన నిర్మాణ విధానము లాధ సాహిత్య సంస్కారమునందు నూతనాధ్యాయ ముళలు.”2

వె మాటలు కాశీనాధుని నాగేశ్వరరావు పంతులుగారివి, పంతులుగారి మాటలు ఎంతైనా యథార్ధములు. (ప్రజా జీవితానికి ముఖ్యమైన అన్ని వ్యవస్థలూ పతనం పొందుతున్న రోజుల్లో కొత్త జాతి, (కొత్తత కాల పునర్ని ర్యా నానికి మాలపల్లి ద్వారా (ప్రయక్నం వేశారు ఉన్నవ వారు.

(గ్రంథానికి ఉంచిన "వీరునుబళ్తే “మాూలవల్లో నవల వారిజనా భ్యుదయాన్ని దృష్టిలో ఉంచుకుని [వాయబడ్డదరి స్పష్టమవుతున్నది. కాశీనాధునివారు అన్న “నవజీవన నిర్మాణ విధానము” ఈ హారి శనుల అభ్యుదయ కాంక్షకు సంబంధించినదే !

“మాలవల్లీ” నాలుగు భాగాల బృవహాద్‌. (గ్రంథము. ఈ నాలుగు , ఖాగాలలోనూ ముఖ్యమైన కథ రామదాసుఏ. నవలలోని అన్ని -పా్యతలకన్న 'రానుదాసు ప్మాతోన్మీ*నమే ఉత్క్యూష్టమైన విధంగా చూపబడింది. అందువల్ల నే ఈ నవలను “రామదాసు జీవికచరి[త” లేదా “రామదాసు ఆత్మోద్దరణము” అనవచ్చు. పచ్చని జీవితంతో అనందమయమైన సంసారంతో (పారంభమైన రామదాసు. జీవితం ఎన్నో ఎత్తుపల్లాలలో పయనించి చివ5కు జీవితంలోని ఆశర్ష ణలు, అన్ని ఉద్వేగాలు వదలి సన్యసించటంతో అంతమవుతున్నది. పెరిగిన వంటచేనును చూసుకుని మురిపోతున్న రామదాసుతో నవల ఆరం భమై, ఆయన మౌనిగా, యతీందుడుగా రూపొందడంతో నవల

నవలా సాహిత్యం 159 అంతమవుతుంది. భౌతికమైన నంపదనుంచి కష్టాల మాగ్షం గుండా ఆధ్యాత్మికమైన సంపదను పొందడానికి [పతిమానవుడూ సాగించే యాత రామదాసు జీవితమని చెప్పవచ్చు.

రామచాను పంచమ కులంలో పుట్టికూడా ఈ య్మాతను ఆసాంతము సాగించడంలోనే రామదానుయొక్క- (ప్రత్యేకత విశద మవుతున్న ది. పంచమకులంలో పుట్టినా ఆధ్యాత్మిక మై న వొన్నత్యాన్ని సాధించడానికి ఆ కులవు గోడలు అడ్డురావన్న నత్యాన్ని రామిదాను జీవితం మనకు నేర్చ్పుతున్నది. అంతేకాదు. తామదాసు జీవితంలో సాంఘిక మైన జొన్నత్యానికి. వ్య_క్రితగమైన జొన్న క్యానికిగల అంత ఆన్ని కూడా ఉన్నవవారు విశదంగా చూపారు. చిన్న కులానికి ఇందిన రామదాసు గొప్పతన) 'తెలియచెస్పడానికి "పెద్దపులాలవారి చిన్నతనం నిదర్శనంగా చూపి తద్వారా రామదాసు యతీం।దళ్వాానికి అర్హుజేనని చాటి చెపుతారు రచయిత,

ఈ నవలలో ఆద్యంతమూ (పాముఖ్యాన్ని వహించిన మరో పాత సంగదానుది. నంగదాను ఈ నవలకు నాయకుడన్నా తప్పు లేదు. ఈ నవలకు *ోనంగవివయం” అనీ నామాంతరమున్నది. నిజానికి అది “మాలవల్లి” అన్నదానికన్నా సముజనమైనది.

ఈ నవల మొదటి భాగం చచివరనే సంగదాసు మరణిస్తాడు. కాని అతడు నిజంగా జీవించడం మొదలు పెట్టినది చనిపోయిన తర్వా తనే! *విజయ కళాకాల” స్థాపన, దిగువజాతుల విద్యాసముపార్ట నకు అవకాళం, పంచములను గారవంగా చూడడం - ఇవన్నీ సంగ చాసు ఆశయాల పరిపక్వ రూపమే. ళామదానసు దిగువ కులాలవారి ఆధ్యాత్మిక (501:1442115గ) సంపత్తికి 'వతీక అయితే సంగదాసు వారి మేధా సంపత్తి (19661160041] అల9680) కి (వతీక అని చెప్పవచ్చు. ఈ "రెంటి మేళవింపే ఆదర్శవంతమైన జీవితం.

160 తలుగు సాపొత్యం : గాంధీజీ (వభావం

ఈ నవలలో వారిజనోద్ధరణం (ప్రధానమైన ఆశయంగా ఉద్దేశించ బడ్డది. దీనికి ఉన్నవవారు రెండు మాద్గాలను సూచించారు. ఒకటి వారికి వారు పరికుద్దులె ఉండటం, "ళెండవది మిగిలిన జాతులవారు ఆ విషయంలో వారికి సపీయం చేయడం. ఇక్కడనే - సంకుచిత మైన కుల మత విషయాలనుంచి మానవతావాదం వై పుకు కథను నడుపుతారు రచయిత.

ఉన్నవవారు ఆ స్పికవాదులు కావడంవల్ల వారిజనుల ఆధిక్యానికి, మళానికీ గల సంబంధాన్ని విచ్శితంగా చూపారు. నవలకు (వానిన ముగింపులో యీ విషయంలో వారు తమ వాదాన్ని సిద్ధాంత రూపంలో (పవంచించారు. ఈ నవలకు ఈ భాగాన్ని పరాకాష్టగా (గహించవచ్చు.

“జాత్యాధిక్యత అహంకారమునకు 'పాతువగుటచే - సవర్షులు భగవంతునకు దూరమగుచున్నారు. కడజాతివారికి మే మెక్కువను అభిమానముండదు.. గనుక చారికి ముక్తి సమీవము. సవర్హులకు అవాం: కారము ఆజన్మ సిద్దము, కడజాతికి అనహంశకారము జన్భసిద్దము.”3 ఈ మాటలద్వారా ఉన్నవవారు సవర్డుల్నవై నున్నితమైన వ్యంగ్యాన్ని విసిరి కడజాతిచారి జన్మసిద్ధమైన అనవాంకారాన్ని - భగవంతుడు భక్తులనుండి కోరే ప్వవథమ లక్షణంగా చూపారు. అహంకారాన్ని అణుచుకొన్నప్పు డే-నిరవాంకారికే భగవంతుని సామీష్యము సాధ్యము- అన్నది అన్ని మళాలకు (ప్రాథమికమైన సిద్ధాంతము.

“మాలవల్టి”లో రామదాసు, సంగదాసు, రామానాయుడు అహింసా భావం మూ ర్శి కట్టినవారు, చాదరయ్య అమానుష

నవలా సాహిత్యం 161 కృళ్యాలకు తన కొడుకు బభి అయిపోయినా, చలించక అహింసా మాన్గాన్నే. అనుసరించిన రామదాసు చాలచోట్ల గాంధీజీనే తలపి పాడు. జీవితంలో (పతితణం ఎదుర్కొనే నమస్యలను అతి శాంతంగా రామదాసు ఎదుర్కోవడం చూస్తే అతని ఆత్మ ని్నిగపాం మనకు వ్యక్తం అవుతుంది.

ఈ నవల ఆంధ దేశంలోని మాలపళ్లెల జీవితాలకు యథార్థ చిత్రణ, “పరిపాలనలో ఉన్న భారతదేశపు కుళ్లు యావత్తూ మాలవల్లిలు చూన్తే భూతద్దంలో చూసినట్టుగా కనిపిస్తుంది. ఎందుచేతనంళే మాలమాదిగలు కాధితులచేత అాధితుల అన్న కొడవగంటి కుటుంబరావుగారి మాటలు సత్యం. ఈ కుళ్లును కళ్లకు కట్టినట్లు చూపించిన నవల “మాలవల్లి”. అంతకన్న లీభత్సమైన దృళ్యం సెటిల్‌ మెంట్‌ జీవితం. దుఃఖభూయిష్టమైన జీవితాన్ని గడుపుతున్నవారు కూడా సెటిల్‌ మెంటు జీవితం అంళకే భయపడ్డారంశే దాని భయంకర స్వరూపం అర్ధం అవుతోంది. రామదాసు అట్టి కష్టాలకు కూడా లోనై. నాడు కనుకనే సర్వసంగపరిత్యాగ మైన మౌని అయినాడని చెప్పవచ్చు.

ఒక వంక మానవధర్శ పరిణామము, 'వేరొకవంక సాంఘిక పరి వర్తనం సమాంతరంగా చూపబడ్డాయి యీ నవలలో. సాంఘిక రాజ కీయ పరివర్తనంతోనే మానవ పరిణామం ఆధారపడి ఉన్నదన్న నంగతి కూడ యీనవల పరోతంగా నిర్వచిస్తున్నది. మానవధర్ము పరిణామం ఏ విధంగా సాంఘిక పివ_ర్తనంమీద ఆధారపడి ఉన్నదో చూపడానికి యీ నవలలోని మూడు పా(తలను మనం [గహించాలి. చారు రామదాసు, సంగదాను, వెంకటదాసు.

శామదాసు అంతా కృష్ణ్టమయమనీ మనం నిమి _త్తమాతుల మనీ భావించి కర్మ సిద్ధాంతాన్ని అనుసరించాడు. భగవంతునియందు భక్తి ద్వారా తరించడమే తక్కువ కులాలవారు చేయవలసిన పని అనీ,

క్ష

162 తెలుగు సాహిత్యం ఏ గాంధీజీ (వభావం అందుకుగాను బాహ్య, అంతరాలను శుద్ధంగా ఉంచుకో వాలని భావిం చినవాడు. సంగదాను లేదా రామానాయుడు (వారిద్దరు ఒ కే భావానికి (పతినిధులు కనుక) కులమత భేదాలు సంఘ పతనానికే చారి తీస్తా యని, కడజాతివారు ఎందునా మిగిలిన జాతుల చారికి తీసిపోరని ఖావించి అందుకుగాను తమ కులాలవారిని ఆర్థిక సాంఘిక రంగా అలో ఉన్నతులను చేయడానికి (పయత్నించారు. ఇక వెంకటదాసుకు తమ కులం అణచబడ్డ కులం. తమ్ము ఇన్నాళ్లుగా అణచి ఉంచుతున్న యీధనిక వర్గాలు న(కమమైన మార్గాన్ని అనునరించక పోవడంవల్ల సాంఘికమెన, ఆర్థిక్వమైన సమ క్వాన్ని సాధించాలంళేు అట్టి ధనవంతులదగ్గరి ధనాన్ని కొల్ల, గొట్టి లీదసాదలకు పంచాలని నడుం కట్టాడు. ఒకరిది భ_క్రి పద్దతి; రెండవ వారిది (పేమ పద్ధతి; మూడవ వారిది వీర పద్దతి. ఈ మూడు విధాలా సంఘ సంస్కరణ లేదా సంఘ పరివర్తనం జరుగుతుంది. కాలవిభజన (ప్రకారం కూడా ఈ మూడు పద్ద తులూ, ముందు మొదటి పద్ధతీ, తరువాత లెండవది, ఆ తరువాత మూడవది జరుగుతవని చెబుతుంది. 'రామదానంతటి వాడు కూడా వెంకటదాను పద్దతి మంచిదో చెడ్డదో 'శేల్చ లేక “నీది చాలా కొత్తనాటకం. నీ నాటకనియమాలు కూడా వేశే. కొత్త పంధా తొక్కావు. నేను మామూలుదారిన బోయిన వాణ్ణి. నీది మార్గం కాదని చెప్పలేను గానీ అంతా అవలంబి స్తే యెట్లా ఉంటుందో చూడాలి. నీ మార్గం నియమబద్ధం మటుకు అవును. ఆ నియమాలు చాల ఉత్కృన్షమైనవీని. అనులులో "పెట్టడం కష్ట మే మోనని చాలామందికి అనుమానం”

నవలా సాపొత్యం 168 అంటాడు. ఈ మాటల్లో ఆళాళభావమూ, సందిగ్ధతొ, నమ పాళంలో ఉన్నాయి. వెంకటదాను పద్ధతి సామ్యవాద పద్ధతి లేదా చానికి పునాఏి. అందువల్ల నే వెంకటదాను చనిపోతూ చెప్పిన మాటలు భావితరాల ఎఇారికి మాగ్నాకార్దావంటివి.

“అందరూ. పనిచెయ్యాలి; అందరికీ ఒకశు భోజనం. ఒకళశేు మోస్తరు గుడ్డలు. =... రేపనే దిగులు లేదు, .....పోటీలు లేవు. ఆదున్హా లేదు.”

అదీ వెంకటదాసు సమళా సిద్ధాంతం. రామరాజ్యమని_జనుకు నేదీ అదే! అది ఆదర్శరాజ్య మనవచ్చునా ? వేయిపడగలు "తెలుగు నవలా సాహిత్యంలో విశ్వనాధవారి * వేరావడ గలు” ఒక అపూర్వమైనసృష్టి. ఇది మూడు తరాల కథగా ఉద్దేశించబడ్డా, ముఖ్యంగా ఇరవయ్యో శతాబ్దం ముదటి మూడు దళాజ్టాల "తలుగు జేళపు జాతీయ జీవనము ఇందులో విపులంగా చిత్రించబడ్డది. తర తరాలుగా వన్తున్న అంధుల జాతీయ జీవన విధానానికి విశ్వనాధ (ప్రచారకుడు. అఆంతమా(ళాన ఆయన నూతనమైన ఉద్యమాలను స్వీకరించి ఆమోదించలేదని కాదు. ఆయన చి(త్రించిన ఉత్తమమైన పాత్రలలో కనీసం ముగ్గురు గాంధేయ జీవన విధానాన్ని అనుసరి, చిన చాలే! సుబ్బన్న పేటలో కొత్తగా జాతీయ కళాశాలను స్థాపించిన 'శీశవరావు, ధర్ముఠావు స్నేహితుడు రాఘవరావు గాంధిజీ ఉద్కమం చేత (పత్యకంగా (పభావితుల్లై నవారు. ఇళ ధరాగ్హారావు తన నడవడి

164 తెలుగు సాహిత్యం : గాంధీజీ (వభావం

లోనూ తన భావాలలోను పూర్తి గాంధేయవాది. కాని జీవికకు అడ్డంకులు ఉండటంవల్ల ధర్శారావు వ ఉద్యమంలోను పాళ్గ్లొనలేక పోతాడు.

గాంధీజీ సిర్రాంతాలకు విశ్వనాధ భావాలకు కొన్ని విష

యాలలో పోలిక ఉంది. పాళ్చాత్య నం[వదాయానునరణ మంళే విముఖత, ఇంగ్లీషు చదువంశే నిరాదరణ _ ఈ రెంటియెడ విశ్వ నాధకు కూడా ఎంతో ఆల్మీయ భావము, గాంధీజీ నిఠరాకరణోద్య మాన్ని గురించి విశ్వనాధ యిలా అంటాడు :

“అప్పటికి మవోత్ముడ్రైన గాంధి సవోయని రాకరణోద్యమ మారంభించి "రెం జేండ్లయినది. జనులు గాంధి దేవుడై. యవత రించె నన్నారు. ఆయనే కృష్ణుడు; రాటములే వేణువు; తన్మధుర ధ్వని వంశీనాదము; భారతదేశము బృందావనము; (వజలు గోపికళై యాయన చెప్పినళ్లు కోటక్రుగోట్లు జనులు గుమిగూడి యవలంబించజొచ్చిరి. దేశమునం దింగ్లీషు చదు వన్నను పాళ్ళాత్య సం[పదాయానుసరణమన్నను నిరాదరణ కలిగెను ఈ నిరాదరణకు ఫలితంగా కొన్ని వేలమంది విద్యాలయా

లలో చదువు మానివేళారు. జాతీయ భావాలకు అనుగుణంగా విద్య గరవపడానికి జాతీయ కళాళాలలు (పారంభింపబడ్డాయి. అట్టి కళాశాల ఒకటి కేళశవరావుగారిచే (ప్రారంభింపబడ్డది,

దేశంలో. కళలు, విద్యలు, నళించిపోతున్నవని, వానిని

నముద్దరించడం జాతీయ పాఠశాలల విధి అని శేశవరావుగారు తలి పోళాడు. గాంధీజీ యిలా ఎక్కడా వివరంగా చెప్పలేదు. దేశీయు

నవలా సాహిత్యం 165 లకు అనువైన, అవసరమైన విద్యను బోధించవలసిందనే ఆయన అఖి (ప్రాయం. కాని విశ్వనాధ దానిని తనకు అనుగుణంగా మార్చు కున్నారు. ఇక రాఘవరావు తీవ జాతీయవాది. నిళాకరణోద్యమంలో జై లుకు పోయివచ్చినాడు. క్రైలునుంచి విడుదల కాగానే మద్యపాన నిషేధ కార్యక్రమాన్ని చేపట్టినవాడు. అనాటి జాతీయ కార్యకర్తల కష్టాలను రాఘవరావును దృష్టిలో ఉంచుకొని యిలా చెబుళాడు ఈచయిత : “నరక్రనరావు పేటలో నతనికి దొనుండుటకు వీలులేకపోయినది. భార్య పుట్టినింటనున్నది. అత్తమామల కల్లునికన్న దౌర్భా గ్యుడు లేడని యూహు”5 రాఘవరావు. సుబ్బన్నపేటను తన కార్యస్థానం చేనుకు న్నాడు. అక్కడ అతడు సమావేశాలు చేయడం, పతి యింటికి పోవడం, మద్యం అాగేవారికి బోధచేయడం - ఇవి అతని కార్య (క్రమాలు,

తిరిగి రాఘవరావు దేవుని కల్యాణోత్సవాలకు ముందే మ్మితులకు కన్పిస్తాడు. (పాణాలు కళ్ళల్లో ఉంచుకుని క్రైలునుంచి విడుదలై. వస్తాడు. కాని అంతలోనే ఉత్సాహం తెచ్చుకుని కల్యాణో త్సవాల్లో ధర్మారావు (పక్కనే ఉండి “*ఎదురుకోలొ ఉత్సవంలో ఆడపిల్ల తరపున తమ పిల్లి ను వేణుగోపాలస్వామి కివ్వడానికి రాయ బారం వస్తాడు. ధర్మారావు, రాఘవరావులకు యీ కల్యాణోత్స వాలు ెండు విభిన్న సిద్దాంతాలను (వతిపాదిస్తాయి- ధళర్మ్యారావుకు యూ ఉత్సవాలు ఆధ్యాత్మికతకు నిదర్శనాలు.

“ఈ కల్యాణము లామె (గిరిక) కొల శే నిర్ణయించినాము. మా గిరిక స్వామికి గడుంగడు (వియురాలు. పూర్వకాలపు భారత 'లేశమున నున్న దేవదాసీత్వ భావమంతయు నామెలో నున్నది.”

166 శలుగు సాహిత్యం : గాంధీజీ (వళావం

ఇలా గిరిక ఊవాలన్నీ, ఆమె కోంకలన్నీ యీ కల్యాణో త్సవాలలో ఒక పరిణతకు వపాయన్నది ధర్మారావు భావం. ఇక గాంధేయుడుగా రాఘవరావుకి యీ కల్యాణోత్సవాలు భారత జాతీయతకు చివ్నోలు, సంప్రదాయాన్ని నిలబెట్టి ఉంచే మధుర సంఘటనలు. ధర్మారావు భావం ఆత్మవర మైనది. రాఘవరావు భావం సంఘపర మైనది.

రాఘవరావు శారీరకస్థితి గమనిస్తే అనాడు జాతీయోద్య మంలో తమ నర్వస్వాన్ని ఒడ్డిన అనేక యోధుల త్యాగగరిమ కావ వస్తుంది.

ఇక ధర్వారావు - తన చేష్టలవలన కాక తన భావాలవలన గాంధేయవాది. తమ కార్య[కమాల ద్వారా గాంధేయులై నవారు శీేశవరావు, రాఘవరావు. తన మేధాసంప త్రిచే గాంధేయుడై న వాడు ధర్మారావు. కానుకూడ తక్కువ జీతానికి జాతీయ కళాళా లలో చేరడం, ఒక విధంగా తన ఆశయాలకు అనుగుణంగా నడచుకుని అటు సిద్ధాంతాల భావనలోనూ, ఇటు వాని ఆచరణలోనూ, గాంఛే యుడై నిరాడంబర జీవితంతోపాటు (వ్రయోజనాత్మకమైన జీవితం కూడా గడపాలన్న అశయంవల్ల నే !

ంం

ధర్మారావుకు దేశమన్నా, తమ సంస్కృతి అన్నా వల్లి మాలిన అభిమానం. ఈ అభిమానం గాంధేయవాది కావడంవల్ల వచ్చినది. కాని రాజకీయాలకు అతనికిగల సంబంధం ఖద్దరు కట్టడంతో ఆగి పోయింది. కాని అతని సిద్ధాంతపరమైన ఊవాలు జాతి పునర్ని ర్మాణం వైపుకు సాగాయి.

నారాయణరావు

“నారాయశిరాశతు” నవలలో ఆద్యంతమూ గాంభయ సిద్ధాం

కాలను గురించిన చర్చ, వివరణా ఉన్నాయి. గాంధీజీ సాగించిన

నవలా సాహిత్యం 16? సత్యా[గవా నమరం - దానివలన 'దేళంలో ప్రారంభమైన ఉత్సుకతా ఈ నవలలో అడుగడుగునా కన్పిస్తాయి. ఏ రచననైనా మూడు పద్ధ తుల్లో రచయిత నడిపించవచ్చు. ఒకటి వర్ణ నాత్మకమైన పద్ధతి. "రెండ వది కథా కథన పద్ధతి. మూడవది నాటకీయ పద్దతి. కథను నంఘటన లను జరిగినవానిని జరిగినట్లుగా కాక, ఆ వర్ష నలు కవి దృష్ట్యానోః (పధానప్యాత దృష్ట్యానో ఎలా ఉంటాయో వర్ణి ౦చడమే వాపిరాజు గారికి ఇష్టమైన రచనా పద్ధతి. ఇతివృత్త నిర్మాణానికి యీా పద్ధతి అంత దోవాదకారి కాకపోయినా రచయిత మనోభావాలను చెప్పడా నికి ఎంతో అనువైన విధానం ఇది. అందువల్ల నే బాపిరాజుగారి నవల లన్నింటిలో ఆయా పాతలకన్న ాపిరా జే ఎక్కువగా ప్రతిలింబి స్తాడు. “నవార్రాయణలాళు” లో కూడా అంతే.

“*నార్రాయవరావు” లోని గాంధేయ సిద్దాంతాలు. రెండు విధాల వర్శించబడ్డవి. ఒకటి నారాయణరావును గురించి నవలలోని పాతలు చిత్రించినప్పుడు; లెండవది నారాయణరావుతో. మిగిలిన చారు సంభాషించినప్పుడు, ఆ సంభాషణలో నారాయణరావు తెలియ చెప్పిన విషయాలు.

జమిందారుగారికి తన బావ నారాయణరావును గురించి ఇవెపుతూ లత్మీపతి----

“ఇంతలో మవోతాా గాంధీగారి సహాయ నిరాకరణం వచ్చింది. ళాజమం(డి కాలేజీ వదలి వేసి దేశంకోసం పనిచేశాడు. ఖై దుకు వెళ్లాడు. ఆరునెలలు నిర్భయంగా కృ జన్మష్థానంలో గడి పాడు.”

ఇది నారాయణళావు దేశాఖిమానాన్ని గురించిన మొదటి ప్రశంస. తరువాత అనేక సందర్భాఆలలో నారాయణరావు తన అభిపాయా లను వెల్సడిస్తాడు. ముఖ్యంగా మి(శ్రులతో సంభాషించినప్పుడు.

168 ఆలుగు సాహిత్యం ౩ గాంధీజీ (ప్రభావం

నారాయణరావు మ్నిత్రుల్లో రాజకీయంగా మూడు వర్గాలకు శెందినవారున్నారు. నారాయణరావు నిరాకరణోద్యమంలో పని జేసినవాడు; తీవళాంటెసు వాది. రా జేశ్వరుడు జస్టిను పార్టీ. పర

ల లట

'మేశ్వరుడు కొంత స్వరాజ్య పార్టీ వారికి సానుభూతి పరుడు. వీవాపవో నంతరం చారి సంభాషణ చేశ రాజకీయ పరిస్థితి వైపుకు మళ్ళింది. ఈ సంభాషణలో నారాయణరావు స్వరాజ్య పార్టీని నిందిస్తాడు. వాళ్ళు శాసనసభలలో చేరి ఏ మవాతాగ్రార్యం చేస్తున్నారని (పళ్సి స్తాడు.

జమీందారుగారు, నారాయణరావు; అతని మిటత్రులు యీ విషయం చాలాసార్లు (ప్రస్తావిస్తారు.

గో న. “*బీశమునకంతా స్వరాజ్యం తెచ్చే పయళ్నాలు మాని, ఆం(ధ రాష్ట్రం మాత్రం తెచ్చే (ప్రయత్నం శీను ఆమోదించనుూో అంటాడు నారాయణరావు. ఆ నాడు ఆంధనాయకులు జాతీ యోద్యమంవైక న్న ఆంధధోద్య మంవై ఎక్కువ మక్కువ చూపేవారు. ఈ మాటలు అట్టి నాయ కులవై విమర్శ.

అంతేకాదు. “యావద్ధేళ బంధ మోకానికి పాటుపడవలసిన ఉత్కృష్ట వ్యక్తులకు అంధసమస్య స్వై ంధవుడులాగు అడ్డుపడుతుంది. చేశ పరిపాలన చేతికి వచ్చిన తర్వాత మీ చిత్తము వచ్చినట్టు === శాష్ట్ర్రవిభజన చేయడం సులభం”! అని చాదిస్తాడు. ఇదే విషయాన్ని “కోనలగొ” లో కూడ వెలువరించడంతో ఈ అభిప్రాయాలు బాపి శాజుగారివేనని, ఆయనకు ముందు చేశానికి స్వాతం[త్యం రావడం ముఖ్యమని ఆ వెనుక ఆంధ్రరాష్ట్రం సంగతి ఆలోచించుకో వచ్చునన్న అభిప్రాయంతో ఉన్నారని రూఢి అవుతున్నది.

నవలా సాహిత్యం 169 స్వరాజ్య పార్టీవారు శాసన సభలలో (ప్రవేశించే సన్నావాంలో ఉన్నప్పుడు గాంధీజీ కాంగమ రాజకీయాలకు దూరంగా ఉండి ఖద్దరు, పంచమోద్ధరణ కార్య [క్రమాలు నిర్వహిస్తాననడం కూడా యిందులో (పస్తుతించబడ్డది బాపిఠాజుగారు యిలా వివిధ వాద (పతివాదాలతో నారా 'యణరావుచేత గాంధీజీ కార్య [కమాలకు అనుగుణమైన విషయాలు

• చెప్పించడమే కాక, నారాయణరావు అతని మతులు త _త్తరదేళ యాత్ర చేసినప్పుడు వారు చూచిన (వదేశాలలో ఫోరుబందరును కూడ చేర్చి, దానినొక యాశ్రాస్థలంగా "పీర్కొన్నారు.!9 నారాయణరావు, అతని మిత్రులేకాక యీ అనవాయో ద్యమం యొక్క- ఉత్సావాం (స్త్రీలకు కూడా పాకినట్లు చూపుతారు బాపిరాజు. “తోనంగ౧”లో అనంతలత్మీ అందుకు నిదర్శనం, ఈ నవలలో శారద అక్కగారు శకుంతలాదేవి నిదర్శనం, శకుంతల :-- ఎందుకే నువ్వూ, మీ బావా ఇంగ్రీషువాళ్లో ఇంగ్లీషు వాళ్లో అని యిదవడం ? ఇారద ;- నువ్వు గాంధీగారి మతంలో చేరావుళకే అక్కయ్యా ? శకుంతల :-- నువ్వు అదృష్టవంతురాలవు కాబట్టి నీకు నాన్‌ కోఆప "కీషన్‌ కర్త దొరికాడు... == ఠోహిణీ కేవ, శ్యామసుందరీ దేవుల యింటికి వచ్చిన మంగపతి “రావు కూడ గాంధీగారి సిభ్రాంతాలకు వ్యతిరేకియే. ఇట్టి వ్యతిరేక సిద్ధాంతాలు గల వ్యక్తులను (వవేళపెట్టడం చ్వారా ఇాపిరాజు కొను చెప్పదలచుకొన్న గాంధీగారి సిళ్టాంతాల గొప్పదనాన్ని (పచ్ళ న్నంగా చపుళాడు.

1/0 శెలుగు సాహిత్యం ః గాంధీజీ (వభావం

మంగపతిరావు గాంధీగారి అహింసా వతము ఆడుదాని మత. మని వాదించును. దానికి నారాయణరావు వ మవోత్ముని తత్త్వం వీళ్ల కేమి తెలుసును చెల్లో”!! అంటాడు.

౮0 ళా

నారాయణరావు గాంధీ సిద్ధాంతాలను చల్లాలు అన్న చారి యింటి పనిక త్తె మాటలలో సంతీ _ప్రీకరించవచ్చు.

“చిన్నతనాన్నుంచి ఎలాంటివోళ్ళమీదా (వేమ. నూలోళ్లంళే

౮9 ళం వాళ్ళకన్నీ యిస్తూ వుంజేవోరు. గాంధీగారి మాట రాకమునుపే ఇంటిలోవన్నీ తీసుకెళ్ళి మాలోళ్ల పిల్లలకి మా పిల్లలకీ పెట్తుండే ంం మ్‌. ౮

వారొండీ,.40.44.4.

శారద “లై దుకు వెళ్లారా క్‌ి అని చల్లాలును అడుగుతుంది.

“అవునండీ |! ఇంతప్పటినుంచీ 'నెచ్చేరులే. అంతలో గాంధీగా రొచ్చారు. ఒక్క-ళు నెచ్చేరులు నారాయణగోరు. తచ్చణం ఆయన్ని పట్టుకొని ఆరునెల్లు ఖై దులో యేళారు”

నారాయణరావు గాంధీ సిద్ధాంతాలకు సరియైన (వతిరిధిగా యీ నవలలో చూపబడ్డాడు.

కోనంగి.

కోనంగి 1980 నుండి 1950 వరకు జరిగిన ఆం[ధచరి[తను చిత్రించే నవల. “మొన్నటి మవోసం[గామమునకు పూర్వమునందు పర మందు సంఘ జీవన సము[దమున పొడమిన పాటు పోట్లను ఈ నవల స్థూలముగ చి తించును.”!2 ఇందులోని ('వధానపా[త కోనంగి. వివిధ సన్ని వేళాల్లో విభిన్నమైన వ్య క్తులమధ్య కోనంగి గడిపిన జీవితాన్ని చిటతిన్తుందీ నవల. కోనంగి రాజకీయాలలో చేరడం యీ నవలలో ఒక విచితమైన సన్ని వేళం. “అనంతలత్మీ” అను అందాల ఇాలికను (వేమించిన నిరుపేద కోనంగిని ఆమెనే (పేమిన్తున్న ఒక చెట్టి

నవలా సాహిత్యం 171 యార్‌ కొట్టిప్తాడు. గాయాలు బలంగా తగిలి నెల రోజులు వోన్పి టల్‌లో వుండవలని రావటంతో చేస్తున్న వుద్యోగానికి తిలోదకాలు ఇవ్వవలసి వచ్చింది. హోటలు గదినుంచి. కూడా అతన్ని పంపివేస్తారు. కోనంగికి తిరిగి అనంతలత్న్మి ఇంటికి పోవడానికి యిష్టంలేదు. కోనంగి శావుకి ఏమిచేయాలో తోచదు. అతనికి ఏ (పభుత్వ వుద్యోగమో చేయడానికి యిష్టంలేదు.!] ఈ పరిస్థితుల్లో కోనంగికి ఏదో తెలియ చెప్పరాని అసంతృప్తి బయలుబేరుతుంది. అప్పుడే [ప్రపంచంలోని నిదాణమై వున్న శక్తులన్నీ మేల్కొన్నాయి. కోనంగి ఠాజకీయపు బిడ్డగా వుద్భవించాడు.* ఆత్మపరమైన అనంతృ ప్తిలోనుంచి బయట పడటానికి కోనంగికి ఒక్క మార్గం కనిపించింది. జాతి అసంతృప్రికి కారణమైన పారతంథత్యం, _ దానికోసం కాంగ్రైసు జరుపుతున్న మహోద్యమం. తన వ్య_క్రిగతమైన అసంతృ ప్రిని అణచుకొని కోట్లాది (పజల అసంతృప్తిని బాపటానికి సాగుతున్న మహాయజ్ఞంలో పొల్గ్లూన డానికి సన్నద్దుడైనాడు.

అతనికి చిన్న తనంనుం చీ కాం[గసు మవోనంస్థ అనీ, కాంగెసు నాయకుడైన మవోత్మా గాంధీ లోకనాయకుడని నమ్ముకం.! కాని మిస్‌ మేయో [గంథం “మదర్‌ ఇండీయొ” అతనిని రాజకీయపు ని(ద్రమత్తుశుండి లేపింది. ఏమిటీ కాం(గెసు? ఎవరీ మవోత్ముడు ? అన్న (పళ్నలు వేసుకున్నాడు,

అనంతలతినై యింటిలో పట్టాభిగారి “తాంగెను చలి(త”, మవో త్నుని యంగ్‌ గంజీయా” పత్రికా సంపుటి"లు, “వారిన” సంపుటాలు వున్నాయి. అహింన, నసళ్యాగవాం - వీనిమీద (వాసిన [గంథా లున్నాయి. రోమారోలా మొదలై నవారు (వాసిన (గ్రంథా లున్నాయి. అవన్నీ చదివాడు కోనంగి.

శానురాను అతడు డాక్టరు రంగనాయకులు రెడ్డితో సంభా

179 తెలుగు సాహిత్యం ః గాంధీజీ (వభావం షిన్తూ రాజకీయాలలో ఆనాడు జరుగుతున్న సర్వవిషయాలను కూలంకవంగా తెల.సుకున్నాడు. హింసాహింసలమీద కాంగెమ సోషలిజంలమీద నిత్యమూ వారిద్దరికి వాగ్యుద్దమే.

కోనంగి కాంగ్రెసులో సభ్యుడై నాడు. ఖద్దరు కొన్నాడు. చరఖా వడకడం (పారంఖించాడు,. గాంధీజీని గురించే ఆతని అలో చనలు. కుడిచి కూర్చొని రాజకీయాలలో వేలు పెశ్లువారు లేరు. కావాలని తమ జీవితాలను దేశానికి అర్చించే రాజకీయ సేవకులు లేరు. అందులో మవోత్కుడు అతి విచితమైన పురుషుడు. ఏ కొద్ది మందిలోనో అహింసా వాదమున్నది. చాలమంది అహింసా వాదాన్ని పాతీకంగా చూడగలరు. సర్వతోముఖంగా చూడలేరు.!6

జాపిరాజుగారన్నట్లు “ప్రాచ్య దేశాలలో మవార్డులు అహింసా వాదాన్ని, హింసపూరితమైన వస్తువులను భావాలను వదలి వేయడంలో చూపించారు. కాని (ప్రపంచాన్ని ఎదుర్కొని [పపంచంలో భాగన్హులె అహింసను ఆచరించేది ఒక్క బాపూజీయే 117

ఇలా కోనంగి అనాటి మహోద్యమాన్ని తలచుకొన్నప్పు డల్లా బాపిరాజు ఆనాటి సర్వవిషయాలను వర్ణి ౦చడం (పారంభిస్తారు. గాంధీ సత్యాగవాం, చౌరీచౌరాలో అల్లర్లు, దాసుగారి స్వరాజ్య వతం, 1980లో గాంధీ ఉప్పు సత్యాాగహం (ప్రారంభించడం అన్న్నిం టినీ వర్ణిస్తాడు. కాపిరాజు 1980-40 మధ్యకాలంలో వచ్చిన అన్ని “రాజకీయ పరిణామాలను కోనంగి ద్వారా చెప్పిస్తారు.

ఆంగ్ల (ప్రభుత్వంమీద కుట వన్నుతున్నాడన్న నేరంమీద శోభనం నాటి రాకే కోనంగి అ రెస్టవుతాడు. జెలులో కూడా గాంధీవాది కోనంగి సామ్యవాది రెడ్డితో (పతి నిత్యమూ వాగ్యు చ్ధము చేన్తూ వుండేవాడు. ఆ సంభాషణా సంఘర్ష ణల్లో కోనంగి గాంధేయ సిద్ధాంతాల గొప్పతనాన్ని చాటిచెప్పేవాడు. తన సవౌజి

నవలా సాహిత్యం 178 మైన వోస్యధోరణిలో సామ్యవాద సిద్ధాంతాలను అపవోస్యం చేసే వాడు.

భర్త జెలుకు వెళ్ళగానే అనంతలత్మి కూడా కాం[గెను. కార్య[కమాల్లో పాళ్లొనడం (పారంఖించింది. ఖాదీ[పచార కార్య (కమానికి వెళ్ళేది. ఆ వేసంకాలం 'నేవాగాం పోయి మహాత్ముని వద్ద కొన్నాళ్ళు వుండటానికి నిర్ణయించుకుంది. “సేవా[గాంలో అనంతలత్మీ పొందిన అనందం ఆకాళపథాన్నంటినది. (పతి (పార్ధనా నభకు ఆమె వోజరు, అ పార్ధనా సమయంలో మహాత్ముని నమీపంలో ఆమె అనుభవించిన శాంతీ, ఆనందమూ పరమో త్తమ స్ధితి న్రందింది”.1

భారతీయ స్వరాజ్య చరితలో 19492, ఆగస్టు 8వ అేది అతి ముఖ్యమెనది. ఆనాడే బొంబాయి కాంగెసు సమావేశం జరిపి వ్యక్తి సళార్టగవోనికి పునాదులు వేసింది. ఆ తెల్ల వారురూమున నాయకులందరూ అరెస్టయ్యారు. 'దేళశం అట్టుడికినట్లుడికిపోయింది. ఆ రోజులలోని స్వాతం(త్యోన్న్యాదాన్న్ని జాపిరాజుగారు కళ్లకు కట్టి నట్లు చిత్రించారు. (శానికల్‌ లో చరితలోని అన్ని విషయాలను చిత్రించినట్లు ఉక్రోసంగి లో ఆనాటి రాజకీయ జీవితంలోని (వతి స్పందననూ చితించారు కవాపిరాజు.

అనాటి కోనంగిని భార్య అనుమానించడంతో అతని హృద యంలో తిరిగి ఆందోళన (పారంభమైంది. ఆ ఆందోళనలో తిరిగి జూతి చేస్తున్న ఆందోళనా (పవావాంలో మునిగిపోవాలని అనిపించింది. అంతవరకు తన పత్రిక ద్వారా మా(తమే జాతీయ భావాలను వ్యక్తం చేస్తూన్న కోనంగి ఒక ఉదయం కార్యకర్తగా వీధులవెంట బయలు: దేరాడు “త్సీట్యయిండీయా” నినాదాల్లో.

కోనంగి [పజల నుద్చోధిస్తూ గాంధీజీని అనుసరించండని కోరుతూ పాటలు పొడుతూ వీధుల్లో నడుస్తాడు.

క్ష తెలుగు సాహిత్యం ౩ గాంధీజీ (భావం

మవోత్మగాంధీ ! క్విటిండియా అను

మవో వాక్కునే

మంగత్రం చేశావూ

ఇన్నాళ్ళూ నీ మాశేు మాకూ

ఎంతో ముందుకు నడిపే శక్తయి

స్వరాజ్య యుగముకు సాగించి నీ

అడ్డం కానీ వేగంతోకే ॥ అంటూ మవోత్ముగ్ణి పొగుడుతాడు,

కోనంగి తిరిగి అరెస్టవుతాడు. _కైలు కటకటాల మధ్య స్వాతంతేచ్ళ తిరిగి అతణ్ణి ఉల్తేజితుణ్జో చేసింది.

కోనంగి 1948 జూన్‌లో విడుదలై నాడు. అంతటితో యీ నవల ముగుస్తుంది.

నవల అంళా కోనంగికి ఆనాటి రాజకీయ జీవితానికి వున్న సంబంధం చూపబడ్డది. బొళ్చావాకుడిగా, ఉద్యమ కార్యకర్తగా, జైలు నివాసిగా, సంపాదకునిగా అతని అనుభవాలే యిందులో వర్ణితాలు, కోనంగి, అతని మిత్రులైన రియాసత్‌ ఆదులను గురించి [వాయబడ్డ యీ నవల గాంధేయ సాహిత్యంలో 'వేర్కొనతగినది.

చివరకు మిగిలేది

“రండు మహోసం[గామాల మధ్యకాలంలో, తెనుగునాట కొందరి యువతీయువకుల జీవితం చి(తితమైంది ఈ నవలలో. జీవితం ఒక దృక్పథాన్ని కలగచేయాలన్న ఉద్దేశంతో” యీ రచన సాగింది. ఈ దృక్పథాన్ని. కలగచెయ్యడానికి గాను బుచ్చిబాబు దయానిధి జీవితాన్ని స్వీకరిస్తాడు, దానిని పాతిపదికగా చేసుకొని ఆ జీవితంలో వచ్చిన ఒడుదుడుకులకు వ్యాఖ్యానం చేస్తాడు రచయిత.

నవలా సాహిత్యం 5

దయానిధి జీవితంలో "పెద్ద మలువు అతని శోభనంనాటి రాతి

జరిగిన సంఘటన. దయానిధిలో కలిగిన రాజకీయ లేదా జాతీయ

చైతన్యానికి ఆ సంఘటన దోవాదం చేసింది. అతడు ళోభనానికి

అ త్తివారింటికి వచ్చి భోజనం చేసి పడుకుంటాడు. “ఐదు నిమషా

ల్లోనే భరతమాత నంకెళ్లని చప్పుడు చేస్తూ అతని ఏకాంతాన్ని భంగం

చేసింది. దయానిధి యీ నం కెళ్ల చప్పుడుకు చలించాడు. చలించి రంగంలోకి దుమికాడు. ఇది 1985లో సంగతి.

1985 లో ఆంగ్ల ప్రభుత్వం ఒక కొత్త చట్టం చేసింది. అది వ్రజలకు నచ స్ప లేదు. “భారతీయులు వానివలే ! కాని 1985€ ఇండియా యాక్ట్‌తో కాము బానిసలం అని [గహించుకున్నారు.ొ

దీనికి ముందు 1920 నుంచి వచ్చిన స్వాతంత్య ఉద్యమ చరితను సం[గవహాంగా వివరిస్తాడు రచయిత “జనం ఎక్కడికో కదలి పోతున్నారు. ఎక్కడికో పయాణం? ఆళలులేని, అకలి లేని ఆ లోకానికి పోదాం అన్నారు. ఎక్కడ ఆలోకం ? ఒక సన్నటి నల్లటి పొడుగాటాయన కట్టపుచ్చుకుని తొందరగా కదిలిపోతున్నాడు. అందరూ ఆయన వెనకాల పడ్డారు = ఆయన పొదాల కింద యిసుక "కేణువుల్లై, యీ (పజ ఒక్కసారి లేచి గంతులు వేసీ, నలుదిక్కులా వ్యాపించింది” అంటూ ఉద్యమంలో గాంధీజీ నాయ కళ్వానికి నివాళులు పడతాడు రచయిత.

నిద పోతున్న దయానిధిని మ్మితులు లేపుళారు. ఆ ఊళ్ళో (కాకిశాడ) ఉపన్యాసం ఉంది లెమ్మంటారు తాను మాట్లాడను కాని (యవేతకుడుగా వస్తానన్నాడు. తీగా ఉపన్యాసం దగ్గరకు నచ్చాక తన్నుతాను సంబాళించుకోలే: పోశాడు ఆ ఉ(దేకం ఎలాంటిదో వివరించాడు రచయిత ;

176 ఇలుగు సాహిత్యం ; గాంధీజీ (వభావం “ఖర్రీరం పొంగింది. చర్మం విప్పుకుని వెం్యటుకలు నిలబడి, గుండెలు దడదడ కొట్టుకుంటూ, రక్తం వేడెక్కి. వేగంగా

(వవహిస్తూ, అతన్ని నరాల కుప్పగా మార్చివేశాయి. అత

నిక మనిషికాడు. ఒక శక్తి” అటువంటి దయానిధి ఉవ్వెత్తున లేచాడు మాట్లాడటానికి ;

“స్వాతం(త్యం జన్మవాక్కన్నాడు నిధి. మానవుడికి స్వాతం[త్యం అకలి దప్ప్రలకంకు కూడ ఎక్కువ ముఖ్యం అన్నాడు.” పోలీమ అధికారి అతన్ని వోస్పిటల్‌ కు తీసుకపోతాడు. ఐల వంతంగా-అతని దెబ్బలకు క ట్లుకడతారు. మాధవయ్యగా రే = దయా నిధి మామగా'శకే - అక్కడ పోలీసు ఆఫీసరు. ఆయన తకణం దయా నిధిని అక్కడనుంచి వెళ్ళిపోవాలని సలహావంటి వా_ర్త పంపుతాడు అళన్ని చూడాలని వెళ్ళిన భార్య ఇందిర తండి ఆజ్ఞ్మ(పకారం అతన్ని చూడకుండానే వెళ్ళిపోతుంది. ఆసంఘటనలతో వారిద్దరి మధ్య దూరం ఏర్పడుతుంది. అది ఎప్పటికీ కలుసుకోని దూరం,

ఈ నవలలో ముఖ్యమైన ఘర్షణ దయానిధికీ, అతని మామ గారు మాధవయ్య గారికీ - మధ్య బలి అయిపోయింది మాతం ఇందిర.

మామ అరాజకమైన (వభుత్వ (పతినిధి. అల్లుడు స్వాతంత్ర్య కాంతుకు పతినిధి. వీరిద్దరి మధ్య ఆనాడు జరుగుతున్న నిత్య సంఘ రణే యీ నవలలో కూడా ప్రతిబింబించింది. దయానిధి మాటల్లో చెప్పాలంళే--

“లిరుదుల్ని, డబ్బుని, గౌరవాన్ని పొందడం కోనం అత్మ విశ్వాసాన్నీ, న్యాయవిచతణతలనీ, సత్యాన్ని కొందరు వొదులుకో

నవలా సాహిత్యం క్ష లేరు. మన (పభుత్వం (అప్పటి అంగ్ల (వభుత్వం) అన్యాయంగా (వజల్ని పీడించి బానిసలుగా చేసిన చరిత తెలిసిన యువకుడెవడూ ఈ దురంతపు చర్యలలో పాల్గొనడు. సత్యా[గవాం ద్వారా ప్రజా శీవ చేసి అనామకుడుగా బీదవాడుగా జీవితం సాగిస్తాడు, అవసర మైతే మరణిస్తాడు ................ మాధవయ్యగారిది దతిణమార్ల్గం, నాది వుత్తరమార్షం, మేం ఎప్పుడూ కలుమగోం........ ....క9

శెండు (ప్రపంచ యుద్ధాల మధ్య, ఆండు తరాల వ్యక్తుల మధ్యనున్న సంఘర్షణను పటిష్టంగా చితించింది యీ నవల,

చదువు

నవలా రచనలో వివిధ [(వ్మకియలను విిన్నమైన పోకడలను

సృష్టించిన కొడవటిగంటి కుటుంబరావుగారి *చదుళ్త” (1958)

'తెలుగుదేశంలోని మధ్య. తరగతివై జాతీయోద్యమం ఎంతటి ప్రభా

వాన్ని కలుగజేసిందో వి _నృతంగా చూపే నవల, ఈ నవలలోని కథ

"రెండు (ప్రపంచ యుద్ధాల మధ్య జరిగినట్లు చూపబడ్డది. ఈ కాలమే భారత జాతీ యోద్యమంలో ఎంతో సంచలనం కలిగించిన కాలం.

ఈ నవలలో సుందరం నాయకుడు. అకని చదువు ఎన్ని ఎన్ని చాళావరణాల్లో ఎలా సాగిందో, అ చదువు నేర్చుకుంటూ సుందరం తన వ్య_క్రిళ్వాన్ని ఎలా తీర్చి దిద్దుకున్నాడో చూపుతుంది యీ నవల, సుందరం వీధి బళ్లో చదువుతూ ఉండగానే జర్జనీ వాళ్లకు, ఇంగ్లీ షు వాళ్లకూ యుద్ధం (పారంభమైన సంగతి వింటాడు. అది అతనికి ఆధు నిక రాజకీయాలతో మొదటి పరిచయం :

“*ళాములవారు ఎప్పుడో రావణాసురుడితో యుద్దం చేసినట్టు మాతం మందరానికి తెలుసు. ఇప్పుడు కూడా యుద్యాలు జరుగుళాయనీ సుందరానికి తట్టలేదు.” బి

12

11/8 శలుగు సాహిత్యం : గాంధీజీ [ప్రభావం హైసూ శాల్లో చేరాక ఆ యుదానికి సవోయ నిధికోసం అణా యివ్వ మని తల్లిని వేధిస్తాడు.

'హైసూ్కూలులో. చదువుతున్న రోజుల్లోనే సుందరం జాతీ యోద్యమాన్ని గురించి తన మాన్ద రు సాంబయ్యగారి ద్వారా వింటాడు. యుధ్రానంతరం స్వరాజ్యమిస్తామని ఆంగ్రేయులు అనటం, ఆమాట తప్పటం ఆయన వివరిస్తాడు. సుందరం ఆంగేయుల్ని ఆస హ్యించుకుంటాడు.

మురికి గుంటలా ఉన్న జీవితం జలియన్‌ వాలా బాగ్‌ కాల్పుల తోను, డయ్యర్‌. పేరుతోనూ ఒక్కసారిగా కదలజబారింది. “కాలట్‌ శ్‌ట్టం, సత్యా[గవాం, జభీయన్‌ వాలాబాగ్‌ *” అన్న మాటలు సుందరం విన్నాడే కాని ఈ సంఘటనల వెనుక ఉన్న రాజకీయాలు సుందరం ఎరగడు. అప్పటికి పుందరానికి తొమ్మిదేళ్లు.

ళం

సీతప్పగారు బాలగంగాధర తిలక్‌ పోయి. నప్పుడు విచారపడడం, “అటువంటి మహానాయకుడు దేశానికి మరి దొరకడు. 'గాంధి' అని ఇంకో ఆయన ఉన్నాడు గాని - ఎల్బే తిలక్‌ మహాశయుడి కెన్వరూ చాలరు” అనడం సుందరం విన్నాడు, తరువాత గాంధీని గురించి చాలవిషయాలు నిన్నాడు,

66 ఆళి

తిలక్‌ పోయిప్పుడు గాంధీదగ్గకే వున్నాట్ట. జాతీ యోద్య

మాన్ని గాంధికి వస్పగించి తిలక్‌ ప్రాణం విడిచాట్ట”

“గాంధీ ఇౌస్పే కొత్త పద్ధతుల్లో ఒకటి స్వదేశీ ఉద్యమంతో

విదేళవస్తు బహిమహ్కూరం.”21 నూలు ముందు పికెటింగ్‌ జరగడం, పిల్లల్ని వెళ్లనీయక పోవడం, యీ యింగ్లీషు చదువులు వద్దన్న నినాదాలు ఎక్కువయ్యాయి.

నవలా సాహీత్యం కపి జాతీయ విద్యాలయం. _ వెలిసింది దుగ్గిరాల గోపాలకృష్ణయ్యగారి ఆధ్వర్యంలో. ఇంతటి సంచలనానికి మందరం ఒట్టి వేచకుడు మాతమే. కాని శవమగిరి మామయ్య ఉద్యోగం మానేసి ఉద్యమంలో చేరాడు. “ఇంటింటా రాట్నం తిరగాలి. ఊరూరా జాతీయ విద్యాలయం నడ ఇవాలి. అన్నృశ్యత పోవాలి. జనమంతా ఏకం కావాలి” అని ఉదే కంగా చెప్పుకుపోయాడు ఆయన, "శీమగిరి విల్లలిద్దర్నీ మా్యాలు మానిపించాడు. ఆయన తన ఊల్లో విదేళవ్థ్త్రదవానం చేయించాడు, జాతీయ విద్యాలయమూ, లై టికి కట్టించాడు, సూ్కల్లో అన్ప్బృళ్యులను చేర్చే విషయంలో కొంత పట్టింపు వచ్చింది, “ఇంకా అస్పృళ్యులు ఏమిటి * అంతా గాంధీ మయం అయి పోతుంశేను- ? జగమంతా గాంధీమయం”22 అంటాడు శేవగిరి. శేవగిరి అల్లుడు రంగారావు కూడా ఉద్యమంలో పనిచేసినవా డే. ఖద్దరును గురించి ఉ(దేకంగా మాట్లాడతాడు. కాలేజీలో చేరాక మందరం మద్రాసు కాం(గెసు. సభలకు వెళ్ళాడు. అక్కడ "వెండాలు చుట్టూ. తిరిగాడు. “మా కొద్దీ కెల్లి దొరతనము” అన్నపాట విన్నాడు. కాశీలో చదువుతూండగా జూలీ యోద్యమం ముమ్మురమై కాలేజీలు మూసేశారు. అక్కడ. “అదివరకల్లా చదువుమీద ఉంటూ వచ్చిన అభిమానం కాశీ రాగానే జీవితం మీదికి ఎందుకు మళ్ళిందో సుందరం ఊహించలేకపోయాడు.” గాంధీమవోత్ముడు ఉప్పు సళ్యా[గ్రవాం (ప్రారంభించినప్పుడు దేశంలో వచ్చిన సంచలనాన్ని సుందరం చూళాడు.. గాంధీని

180 తేలుగు సాహిత్యం ; గాంధీజీ (వభావం అెన్టు చేసినవ్వుడు కాలేజీలో పాఠాలు జరుగలేదు. మాలవ్యా మాటలు కూడా పిశెజింగ్‌ చేసే విద్యార్థులు వినలేదు.

మందరం తన ఊరికి తిరిగి వచ్చాడు. అక్కడ కూడా జాతీ 'యోద్యమం ముమ్మరంగా సాగుతోంది. అయితే అతనికి యీ సత్యాాగవోలలో కొంత అనుమానం ఏర్పడ్డది. ఆ అనుమానం నాయ కుల వలన కలిగించే. వాళ్లు సత్యా[గవాంలో అశెస్టు కావడం లాంఛనం కింద చూడడం అతనికి గిట్టలేదు. అయినా అతడు (వేక కుడుగానే కనిపిస్తాడు. కాని అతనిమీద ఈ ెండేళ్లుగా జాతీ 'యోద్యమం ఎంతో (ప్రభావం చూపింది. భవిష్యత్తుకు పునాది 'వేసిందిం

సుందరాన్ని ఆలంబనంగా. తీసుకుని ఆనాడు దేళంలో కఠిగిన సంచలనాన్ని. - ఒక విద్యార్థి అకరాళ్యాసం దగ్గర నుంచీ చదువుకునే వరకు అతని వ్య క్షిత్వ వికాసాన్ని, ఆ వ్యక్తిత్వం వికసించడానికి జాతీయోద్యమం చూపిన ప్రభావాన్ని యీ నవల వాస్తవికంగా చ్వితించింది,

కొల్లాయి గట్టితేనేమి

1985 లో ప్రచురింపబడిన ఈ నవల - 1021 వ సం॥ లో 'జేళంలో జరిగిన సంచలనాన్ని కళావస్తువుగా స్వీకరించింది. ఈ నవల మహీధర రామమోపవానరావుగాం రచన,

భారత జాతీయోద్యమంలో భాగంగా పన్నుల నిరాకరణోద్య మంలో అసువులను బాసిన కన్నెగంటి హానుమంతుకు యీ నవల అంకితం ఇవ్వబడ్డది.

ఆనాటి. 'తెలుగుబేశపు రాజకీయ, సామాజీక జీవితొనీ్నీ చిత్రించడం యీ నవల ధ్యేయం. నిజానికి అనాటి భారతదేశంలో

నవలా సాహిత్యం _ క్షేత్ర! యీ శెండు రళాల జీవితాలు వేరుకావు. ఒక పక్క సవోయ విరాకరణం ముమ్మురంగా జరిగే రోజుల్లోనే ఖద్దరు, శరాట్నాలు వడకటం, అన్ఫృళ్యకా నివారణ సంఘంల" ఎంతో సంచలనాన్ని కలిగించాయి,

రచయికే యీ నవలకు ఉంచిన పేరును గురించి ఒక సంజూ యిషీ ఇచ్చారు. ఈ పేరు అకేపణీయం కావచ్చు. “పమంశు గాంధీజీ ఈ కథ ముగిసిన మరి ఆరు నెలలకు గాని “కొల్లాయి కట్టడం (పారంభిం వలేదు”*3 అన్నారు రచయిత.

కొల్లాయి కట్టకపోయినా ఆయన నిరాడంబర జీవితం, సాధు వర్తనం, సమాజంలో అడుగున ఉన్న జనానికి దగ్గరగా వుండాలనీ, వారిని వెకి తీసుకొని ₹-వాలని ఆయన పడే తపన - ఇవే అనాడు అయనను ఆలుగుదేళానికి (ప్రియకముడిని చేశాయి, దానిని తెలప డానికే ఆ పేరు.

ఈ నవలకు 'కేందంగా రచయిత స్వ్యగామం ముంగండ తీనుకో బడ్డది. 1921 మార్చి 81, వ్మపిల్‌ 1 తేదిల్లో బెజవాడ కాం(/గెసు జరగడం, తరువాత తిలక్‌ స్వరాజ్య నిధిళోనం గాంధిజీ ఆం(ధ్రదేళం పర్యటిస్తూ ముంగండ రావడం, ఆయన రాక ఆ (గామ (వజలలో కలిగించిన సంచలనం కళ్లకు కట్టినట్లు చితించబడ్డాయి ఈ నవలలో.

నత్య్యాగవా సమర (ప్రారంభంలో గాంధీజీ ఆదేశంతో శామనాధం కాలేజి చదువు మానడంతో యీ కథ [ప్రారంభం అవు తుంది. ఆ చదువులు మానడం తన దగ్గరివాళ్లకు ఎంత కష్టం కలిగించిందీ, ఆ తరువాత భర్తను వదిలి వేసిన నాయుడిగారి అమ్మాయి స్వరాజ్యంతో ఆతని పరెచయం, ఊల్లో స్వరాజ్య కార్యక్రమాలలో అతను పాల్గొనడం, ఊళ్లో (భావ్మాణుల వెలి, మాలమాదిగల యిక్కట్లు, ఊరి చెరువులోంచి. నీళ్లు కూడా తీసుకొని రావడానికి

188 కెలుగు సాహిత్యం ః గాంధీజీ (వ్రళావం

అభ్యంతరం ఉండడం, రామనాధం వాళ్లకు సనవోయం చేయడం, వాళ్ల కోసం తన తోటలో (ప్రత్యేకంగా బావి తవ్వించే [పయత్నం చేయడం, ఊల్లో రాటాలు పెట్టించి వడికించడం --. యివన్నీ వివరంగా వర్ణించ ఐడ్డాయి ఇందులో.

ఒకే [గామాన్ని తీసుకుని ఆ (గ్రామంలోని విభిన్న నన _న్తళ్వాలు గల వ్యక్తుల్ని పరిచయం చేసి, ఆ వ్యక్తులు ఒక మవో ద్యమం పట్ల ఎలా విచలిశులై నదీ యీ నవల అద్భుతంగా వర్షించింది. ముఖ్యంగా అ(గవోరాన్ని కథా స్థలంగా స్వీకరించడంతో అక్కడ అస్పృళ్యళా నివారణ సమస్య ఎంత జటిలమైనదో మనకు అర్థం అవుతుంది. భాందనులై న [ఛావ్మాణులు తరతరాలనుంచీ వస్తున్న అచారాలకు బానిసలై సంఘాన్ని కలుషితం చేస్తున్నదని భావించి గాంధీగారి అస్పృళ్యళా విధానాన్ని నిరసిస్తారు. కాని గాంధీగారు ముంగండ 'రాలోతున్నారని విని అతి విచితంగా ఆ మహాసభ జయ (వదం కావడానికి తోడ్పడుళారు.

ఈ మార్పు చూపడం యీ నవలకు ధ్యేయం. రామనాధం శేవలం అస్ప ఖఫ్‌్రళా సమస్యతో ఆగక తన జీవితానికి సంబంధించిన మరో సమస్యలో యిరుక్కుంటాడు, అది కులాంతర వివాహాం. చానికీ ఒప్పుకోడు "పెంచిన పెదతం[డి. అయినా వీనిని లమ్యం చేయ కుండా రామనాధం విజయం సాధించాలన్న పట్టుదలతో (పయత్నం చేయడం చూస్తే 'రామనాధంవంటి వాళ్లు ఆ నాటి ఉద్యమానికి ఎలా దోవాదకారులై నదీ తెలుస్తుంది.

శంకరశాస్త్రి వంీకి సనాతనుజే గాంధిగారి రాకతో మారి పోయి దూరాన ఆనందంతో నూ శాయ పాడుతున్న -

నుందరమైన శాట్నమే

ససందు ఫాంబురా

నవలా సొహిత్యం 188 నంజేవామేలా అందులోనే

స్వరాజ్య మున్నదిరా అన్న పాట విని ఏదో అదృళ్య శ్రికి నమస్కారం చేశాడు. అ అద్భళ్య థి గాంధిజీ,

బలిసీఠం వారిజన సమన్యనూ, కులాంతర వివావా నమళ్యనూ శేంద్ర-గా తీసుకొని ([వాయలబడ్డ ఎన్నో నవలల్లో (శ్రీమతి ముప్పాళ రంగనాయకమ్మ (వాసిన *ఖల్రివీళం” ఎన్నిక చేయదగిన నవల, ఈ నవలలో రచయి(తి ఈ నాడు సంఘాన్ని ఎదుర్కొంటున్న ఆతి ముఖ్యమైన సమస్యను స్వీకరించి (వతిళావంతంగా పోషించింది. వైన పేర్కొన్న శండు సమన్యలూ నిజానికి రండు సమస్యలు కాదు. ఒక సమస్యయొక్క శెండు రూపాలు,

“అరుణ” అన్న ఉత్తమ కులస్టురఠాలు “భాస్కర్‌” అన్న హరిజనుణ్ణి విచ్శితమైన పరిస్థితుల్లో వివావామాడటంతో (ప్రారంభ మవుతుంది నవల, అళక్త అయి, చావు (బ్రతుకుల మధ్య యుద్ధం చేస్తున్న అరుణ తాను సుమంగళిగా మరణించాలన్న ఆకాంతతో భాస్కర్‌ భర్త కావాలని కోరుకుంటుంది. ఒక అనాధ యొక్క ఆరిపోబోతున్న జీవన జ్యోతికి కొంచమైనా ఊపిరి పోయాలన్న ఆవ ర్థంతో భాస్కర్‌ ఈ వివావోనికి ఒప్పుకుంటాడు.

అరుణ తిరిగి కోలుకుంటుంది. ఉద్యోగంలో చేరుతుంది. ఆమె లిరిగి వెనుకటి మనిషి అయింది. చానికి తోడు ఉద్యోగంలో చేర డంతో తన వంశము, దాని వెనుక తరతరాలుగా వన్తున్న ఆధిక్యతా భావము ఆమెను కమ్ముకుంటాయి. ఈ అవాంభావం పఠా కాష్ట్రకు చేరి భర్తయొక్క- ఉన్నశమైన మనమ్సును కూడా నొప్పి స్తుంది. ఇప్పుడు ఆమెకు భర్త వారిజనుడు. తక్కువ కులానికి చెందిన

184 శెలుగు సాహిత్యం 1 గాంధీజీ [వళావం

వాడు. భాస్కర్‌ సన్నిహితులు ఆలయి౦టికి రావడంతో ఈ భావం మరీ స్థిరపడిపోయి. ఆమెను ఉద్విగ్నను చేస్తుంది. చివరకు భర్తకు విడాకులు ఇవ్వడానికి కూడా జంకదు. భాస్కర్‌ ఉదాత్తమైన హృదయం అందుకు అంగీకరించదు. కాని కులం అన్న అడ్డ గోడ వారిద్దర్నీ వేరు చేసింది. అరుణ అవాంభావం తుదకు అమె మరణంతో కాని అంతంకాలేదు.

ఈ కథలో వర్ణాంతర వివాహం చేసుకున్న రెండు జంటల్ని (వవేళ పెట్టింది రచయిత్రి. అరుణా-భాస్కర్‌ ల వివాహం - అందులో ఒకరి సంకుచిత మన స్తత్వంవల్ల విజయవంతం కాలేదు. లెండవ జంట అమల- "జేమ్స్‌. వారి వివాహ జీవితం వారి వారి విశాల భావాళలవల్లి నుఖమయం అవుతుంది. కరుడుకట్టుకుపోయి. న కులమత విద్వేషాలను విమర్శించి, కులాల ఆధిక్యత అన్న సిద్ధాంతంళోని అర్ధంలేని తనాన్ని రచయి[(తి ఈ నవలలో అడుగడుగునా చూపింది.

“కరుణ సమాజం” అన్న పేరులోనే గాంధీజీ ఊహించిన కారుణ్యభావం గోచరిస్తున్నది. అందులో భాస్కర్‌ ఉండటం గాంధీజీ ఆశ్రమ సిద్ధాంతాలకు అనుగుణంగా ఉన్నది. భాస్కర్‌ జీవితంలోని కారుణ్యానికి అరుణ లోనుకాలేదంకు దానికి కారణం ఆమె పాసపాణ హృదయమే.

ఇలా రచయి[తి ఈ నవలలో ఆద్యంతమూ గాంధీజీ కారుణ్య భావాన్ని, అస్పృళ్యకా నివారణను వ్య కి సమాజాల దృష్ట్యా (వతివింవింపచేయడానికి (వయత్నించి కృతకృత్యుళాలై ంది.

ఈ నవలలో చూపబడిన సిద్దాంతం - కుల, మత సంఘర్షణ- “మాలవల్లి” లోని సమస్యను పోలి ఉన్నది. తను నవల ముగింపులో ఉన్నవవారు చెప్పినట్టు “వెజాతి వారి అవాంళభావమే వారిని భగ వంచుడినుంచి దూరం చేస్తున్నరి” ఆ భగవంతుడికి ఈ నాటి కరుణ

నవలా సాహిత్యం 185 సమాజం (పీక. భాస్కరుకు అందుకో స్థానం ఉండడానికి అతడు భగవంతుడికి దగ్గరివాడు కావడమే కారణం! అంళశు అవాంభావ విరహితుడు కావడమే !

వెన వేర్కొన్న నవలలుకాక యింకా ఎన్నో నవలలు - యిటీ వల వచ్చినవి = గాంధీజీ సిద్దాంతాల గొప్పతనాన్ని చాటిచెప్పాయి. శీ పోలాపగడ సత్యనాలాయణ మూర్తి (వానిన “క్రానల్య” లో సత్యా(గహోద్యమంలో చేరిన వ్యక్తులు భార్యాపు తులను కూడా ఎలా విడనాడగలరో వారికి చేళశమే ఎలా సర్వస్వమో చూపబడ్డది.

వెంక[టామయ్య "కాసల్యను వివాహాం చేసుకున్నాడు. ఆయన సత్యా[గహి. శోభనంనాటి రా(తే నిరాకరణోద్యమంలో చేరి తైలుకు పోతాడు. శాసల్య సౌమ్యంగా భర్తకు చెప్పిచూచింది. కాని ఎన్ని సంవత్సరాలు గడచినా వెంక్టటామయ్య ఆ వుద్యమాలలో తిరగడం మానడు. చివరకు విసిగి పంతంకొద్దీ కౌసళ్య వెంక(టట్రామయ్యను విడిచి వెళ్ళిి*తుంది. ఆమెలో యీ మార్పు రావటానికి ముఖ్యంగా ఒక సంఘటక పనిచేసింది. ళోభనంనాటి రా్యే తన్ను విడిచి వెళ్ళి పోయినందుకు ఆమె భర్తవేమీ అనలేదు కాని తాను గర్భిణిగా ఉన్న ప్పుడు తన్ను విడిచి వెళ్ళవద్దని ఆయన్నెంత (ప్రార్థించినా ఆయన విన లేదు. దీనితో ఆమెకు భర్తవై విరక్తి కలిగింది.

అంతమా[తాన కౌసల్యకు 'దేశమన్నా వుద్యమం అన్నా యిష్టం లేకపోలేదు. ఇాను భర్తకు దూరమైనా, తన కుమారుణ్ణి దూరంచేనినా తన కొడుక్కు “తిలక్‌ ” అని పేరు వెడుతుంది కౌసల్య. సత్యాగహోద్యమం పళ్లెలలోని రాజకీయా! ను సాంఘిక జీవితాన్ని ఎలా మార్చివేసిందో మహిధరవారి “లొల్లాయి గట్టీతో నేమి” చూపించగా ళక్రానల్య” ఒర్‌ కుటుంబంలో ఆ సళ్యాగవాం ఆచ్చిన మార్పులను, ఉద్వేగ కావేషాలను చూపించే (పయగ్నం చేసింది,

1868 'ఇలుగు సోహిత్యం : గాంధీజీ [వభానం

సుమలత [వాసిన “జీవోనో' శలళం” అన్న ' నవలలో గాంధికీ [పభావం (పత్యకంగా కనిపిస్తుంది. వసంతలక్న్మికి రామకృష్ణతో "పెద్ద వాళ్ళ పర్పాటుతో వివాహాం అవుతుంది. వవంత లత్మికి చదువుకోవా లన్న ఆళ, జీవిశంమీద, వివాహంమీద: "ఆమెకున్న అభి[పాయాలు ఆ'మెను భర్తకు దూరంచేళాయి. 'ఆమె'భర్తను భర్తగా చూడలేదు, అత్తవారింటికి వెళ్ళిన అమె..ఆ వోళావరణాన్ని భరించలేక -ఎవ్వరికీ చెప్పకుండా వార్చాలోని గాంధీజీ అశమానికి వెళ్ళిపోయింది. గాంధీజీకి ఆమె తన*+కథ నంతనూ పూసగుచ్చినట్లు చెబుతుంది. ఆమె తొందరపాటును, ఎవ్వరితో చెన్పకుండా రావటాన్ని గాంధీజీ విమర్శిస్తారు. ఆమె తండ్షికి, మామగారికి ఉత్తరాలు (వాస్తుంది. వారిరువురూ వానా వస్తారు, అమె వారికి తన మనోనిశృయం "తెలియ జేస్తుంది.

వసంత, చదువు (పౌరంభిస్తుండి, గాంధీజీ గార్జీ యన్‌గా "నాగ్‌ పూర్‌ లో చదువుతుంది. గాంధీజీ, ఆయన సిద్దాంతాలు ఆమెను సరి మైన జీవనమార్గంలో నడుపుణాయని ఆశిస్తుంది. ఆమె వి.ప. మూడవ సంవత్సరంలో వుండగా గాంధీజీ మరణిస్తాడు. అయినా ఆమె అక్కడే తన చదువు కొనసాగించి కలకత్తాలో వుద్యోగంలో చేరి తనకు నచ్చిన మనోవార్‌ అన్న వానిని వివావాం చేసుకుంటుంది. తన పూర్వపు భ_ర్త రామకృష్ణకు అతనికి నచ్చిన కన్యతో తాను దగ్గర వుండి వివాహాం జరిపిస్తుంది. ఇలా ఇాను గాంధీజీ అండను నేర్చుకున్న శాంతి సామరస్య భావాలను , జీవితంలో కూడా అమలుపరుస్తుంది వసంతలత్మి.

ఈ సందర్భంలో తప్పక పేర్కొనవలసిన రచన యిటీవలనే ఆం[ధ(ప్రభలో వారంవారం ధారావాహికంగా వెలువడిన *లొవింరాలు- 'పేద౦కాలు”పే ఆన్న నవల, ఇందులో జమీంచారుల యి ండ్రలోని యువతీ యువకలవై గాంధీజీ వుద్యమ (వభావాలు వరి తములై నాయి,

వనలొ సొహిత్యం 18 నాలుగు తరాలవారి కథ యిది. జమీందారు రంగరామానుజుల వారు ముమ్యూ ర్తులా ఫ్యూడల్‌ రాజరికపు వంశానికి చెందినవారు. “ఆయన్న కొడుకు నారాయణభేవు,. భార్య (శ్రీబేవి ఇద్దరికీ జాతీయ భావాలంళే ఎక్కువ అసక్తి. వానీమూన్‌లో వార్థా వెళ్ళి గాంధీగారి దర్శనంచేసి వస్తారు. ఇంటికి వచ్చి తమ (గామంలో పాఠళాల, .ఆసుషదతి స్థాఫిస్తారు. వయోజన విద్యా బోధన (పారంభిస్తారు. శ్రీదేవి కాం(గైసులో సభ్యురాలవుతుంది. ఖద్దరు కట్టడం మొదలు వెడుతుంది. వయోజనులకు _చదువువెప్పడానికి పంతులమ్మగా చేరుతుంది. ఇవి అన్నీ. అటు పుట్టింటివారికి ఇటు అ త్తింటివారికీ కంటగింపుగా వుంటాయి. మామగారు, తండి చెప్పినా ఆమె, ఆమె భర్త వినరు, భార్యాభ ర్త లిద్దరూ . సళ్యా(గహంచేని జె లుకుపోళారు. జైలులో నారాయణదేవుకు వివ్ల వవాదులతో పరిచయం పర్పడుతుంది. అతనికి వారి సిద్ధాంళాలు కూడా నచ్చుతాయి. జైలునుంచి విడుదల కాగానే నారాయణదేవు విప్పవచాదులతో చేరి అరాచకకృళ్యాలు చేయడం (ప్రారంభిప్తాడు. ఆంగ్లేయులను చంపడం, వారి ఆస్తిపాస్తులను ధ్వంసంచేయడం మొదలై నవి ఇందులో భాగాలు, (శ్రీ, దేవికి యివి నచ్చవు. ఆమె గాంధేయళావాబు గల జాలతీయవాదిగానే వుండి పోయింది. చివరకు నారాయణబేవు మరణిస్తాడు. కోడలిని యీ వుద్య మాల గొడవలనుంచి తప్పించి నాలుగుగోడల మధ్య కట్టివుంచాలన్న రంగరామానుజులవారి అభిప్రాయం సొగిరాదు. ఇంతలో ఎన్నికలు వచ్చాయి. జమీందారువారు నిలబడ్డారు. ఆయనకు పోటీగా కోడలు (శ్రీచేవి నిలబడ్డది. జమీందారుగారు ఎన్ని (పయళ్నాలుచేసినా ఆమె నెగ్గింది. ఇలా (శ్రీదేవి మామగారి అభి[పాయాలకు బెదరింపులకు తల ఒగ్గదు. ఈ కథ యిటీవలి చైనా అ[కమగావరకు కూడా పొడిగింప

188 లుగు సాహిత్యం : గాంధీజీ (వారం బిడ్డది. నారాయణదేవు (శ్రీదేవి ల పా(తలు, వారి జాతీయసేవ అన్నీ విస్పష్టంగా చి(త్రించబడ్డాయి యీ నవలలో.

ఇవి గాక యద్దనపూడి మలోచనారాణి (వాసిన *బినేతోలో కూడా సత్యా్యగహోద్యమానికి కొంత (పొముఖ్యం వుంది,

వారిజన సమన్యను గురించి ఎన్నో నవలలు వెలువడ్డాయి. వానిలో రావూరి సత్యనారాయణశావుగారి కసనౌలనోంత్ర *శెప్పుకో తగినది. అనాధుడైన హరిజన వాలుడ్ణే "వించడానికి ఒక సనాతన (శాహ్మణ వంశంలో పుట్టిన (బావ్మాణుడు పూనుకుంళే అతడు ఎట్టి ఇబ్బందులకు లోనౌళాడో యీనవల వా _స్తవికంగా చి(తించింది.

గాంధీజీ వారిజన సమన్యను (పారంభించక పూర్వమే వంచ ముల ఉద్ధరణ విషయంలో 'తెలుగు రచయితలు, సంస్క _ర్తలు ఎంతో (శ్రద్ధ చూపారు. తల్లాప్రగడ నూ ర్యనారాయణమూ ర్తిగార “హేలా వతి” అన్న నవల (9-5-1918) 'తెలుగులో అన్పృళ్యతమీద (వ్రాయ బడ్డ మొదటి నవల. 1919లో వెంకట పార్వతీశళళవులు (వ్రాసిన “మాత మందిరము" అన్నదియీ నాటికీ ఆ సమస్యవై వచ్చిన నవల అలో వుత్క్భృష్ట మైనది. వంచముల దేచాలయ (వవేళము, ఆకులం లోని కన్యను వివావా మాడటం, మవ్యాన్ని ,గోవధను నిేధించటం మొదలైనవన్నీ ఈ నవలలో విస్పష్టంగా చి(తించారు రచయితలు. 1920 లో వచ్చిన వేలూరి శివరామళా,స్త్రిగారి “*అవో వఐలీయం” (శీలయ్యా అన్న "వేరుతో భారతిలో వచ్చింది) జాతీ యోద్యమంలోని వాగోగులను చర్చించిన మొదటి నవల.

స్వాతం(శ్యానంతరం వచ్చిన చాల నవలల్లో గాంధీజీ సిద్ధాంళా ల్లోని వవితత, దానినీ యీ నాటివారు ఎలా (ష్టం చేస్తున్నది వ్యంగ్యంగా చూపటం అలవాటయిపోయింది ఇవన్నీ బాపూజీ చెప్పిన మానవధర్శ సిద్ధాంతాలకు యూ నాటి నాయకమ్మున్యులు

నవలా సాహీత్యం 180 చేస్తున్న విపరీళాస్థాలకు వ్యంగ్యరూపమైన చ్మితణలు, ఇట్టి రచనలలో (శ్రీ జి. వి. కృష్ణారావు (వాసిన “కీలుబొమ్యలు” ఎన్నదగిన రచన. ఇందులో అమ్మాయమ్ము - స్వార్థ (ప్రయోజనాలకు, గాంధీజీ "పేరు, వారిజనసేవ పేరు చెప్పుకొని ఎలా (గామ రాజకీయాలను తన అవసరానికి వాడుకొన్నదో చిత్రించారు రచయిత,

ఇట్టివే యింకా ఎన్నో నవలలు గాంధీజీని గురించి, గాంధీజీ సిద్దాంతాలయిన అస్పృశ్యతా నివారణ, మద్య నిషేధము, వరాం తర వివావోలు, [గామ పునరుద్ధరణము అన్న విషయాలమీద (వాయ బడ్డాయి. అవి అన్నీ నాటకాలలోవలెకాక ఆ నాటి సాంఘిక జీవ నాన్ని స్పష్టంగా (వతివింబించే రచనలు. గాంధీజీ (ప్రభావము పల్లీ యులను ఎలా మార్చింది “మాలవల్టొ, “తొల్లాయి గట్టితేనేమి” చూపుతాయి. పట్టణాలలో ఎలా మార్చింది “నారాయణరావు”, “నబుళ”. చెబుతాయి. వ్యక్తులను ఎలా మార్చిందీ “తోనంగి”, “బినరట మిగిలేదొ చూపుతాయి. ఇలా అన్ని దళలలోని, వయసుల లోని మనుష్యులవై గాంధీజీ ప్రభావం ఎంత వి _స్తృతమైనదోః ఎంత లోత్రైనదో నవలా సాహిత్యం మనకు చెప్పగలదు.

ర బీవిత చర్మితలు-= సిద్ధాంత (గంథాలు

ఈ అధ్యాయంలో గాంధీజీని గూర్చి (వాయబడిన జీవితచరిత్ర లను, సిద్ధాంత (గంఛాలను పరామర్శించడం జరుగుతుంది. నిజానీకి వీని ఇెంటినీ వేరుపరచడానికి వీలులేదు. గాంధీజీ జీవితమే ఆయన సిద్ధాంతము. “మీరు ప్రపంచానికి క్చే సందేళమేమిటి?” అని గాంధీజీని అడిగితే, *నా జీవితమే” అని ఆయన సమాధానం చెప్పారట. అందు వల్లి వాని శింటినీ వేరుపరచడానికి వీలులేదు. అందువల్ల నేఈ అధ్యా యంలో ఆ శెంటి పరామర్శ చేయబడుతుంది. సౌొలభ్యంకో సం ముందు గాంధీజ్లీవె వచ్చిన జీవిత చర్మితలను, ఆ తరువాత గాంభేయసిద్ధాంతా లవై వచ్చిన (గంథాలను వేరువేరుగా పరామర్శించడం జరుగుతుంది.

జీవిత చరిత లనగానే ెండు విధాల చర్మితలు వస్తాయి. ఒకటి వ్య_క్షి తన్ను గురించి, తన జీవితాన్ని గురించి తానే (వాసుకొన్న “అత్మకథ”లు. "కెండవ విధమైన జీవితచరితలు ఒరులు మరొక వ్య_క్రివె (వాసినవి. ఈ విభాగంలోని మొదటి పద్దతికి చెందిన - గాంధిజీ “అత్ముక థికు అనువాదాలుగా వచ్చిన = (గంథాలను ముందు పరిశీలించాలి, ఆ తరువాత జీవిత చరిత్రలను గురించి పస్తావించాలి,

జీవీత చరీ్యత్రలు ణు నీర్రాంత (గ్రంథాలు 101 జీవిత చరిత్రలలో తిరిగి మరొక విభజన చేయవలసివుంది:; మౌలిక మైనవి, అనువాదాలు - అని. ఇందులో గాంధీజీ జీవితాన్ని గురించి (వాయబడిన ముఖ్యమైన వ్యాసాల దగ్గరనుంచి బృవాద్గ 9౦థాల వరకు అన్నీ పరిశీలింపబడతవి,

అత్మకథలు

కావ్య వాబ్బయంలో వచ్చిన తుమ్మలవారి “*ోలావాంవీ అత్వ

ఈథ” ను పూర్వమే పరఠామర్శించడం జరిగింది. ఇక్కడ గాంధీజీ ఆత్మక థకు వచ్చిన గద్యానువాదాలను పరిశీలిద్దాం.

"తెలుగు గద్యంలో వచ్చిన ఆత్మకథానువాదాల్లు మూడు. అందులో శెండు కాటూరి వెంక శేశ్వరరావుగారివి;ి మూడవది 4 వేలూరి శివరామకా(్తిగారి అనువాదం.

ఇందులో వేలూరివారి అనువాదం సమ్మగమైనది, సరళమైనదీ కూడా. కాటూరివారి రెండు '(గంథాలు గాంధీజీ “అ త్త ఈతథోకు భరతస్‌ కుమారస్ప చేసిన సంగవా గంథానికి "తలుగు సేత. కాగా - చేలూరివారిది గాంధీజీ (వాసిన “ఆ త్తతభ”కు సంపూర్ణమైన అను వాదము. దీనిలో మొదటి, రెండు, మూడు భాగాలు కలిసిన మొదటి సంపుటం 1981 లో వచ్చింది. నాల్నుగైదు భాగాలు 19089 లో మరో సంపుటంగావచ్చాయి. దీనికి “ఆత్యత థ్‌” అన్న నోమకరణం చేశారు అనువాద కర్త. ఇది కాశీనాధుని నాగేశ్వరరావు పంతులుగారి ఆం/ధ ఉ్‌ంభ్‌ మూల (ప్రచురణ. అనువాదం క్తి ఫ్టంగా వున్నా ఉత్తమమైన పద్దతిలో సాగింది. ఆనాడు దీనికి ఎంతో [ప్రచారం వచ్చింది.

ఇక కాటూరివారి అనువాదం 1958 లో వచ్చింది - “నతో్యా శోధన” అన్న "పేరుతో. దానినే విపులీకరించి 1981 లో “*గాంభేజీ న్చీయతల” అన్న పేరుతో తిరిగి (పచురించారు.

కాటూరివారి అనువాద లి వేటూరివారి. 3 లికన్న

198 తెలుగు సాహిత్యం $ గాంధీజీ (ప్రభావం సరళమైన (గాంథికంలో వుండి ఈనాటి సామాన్య పాఠకులకు నైతం చదివే వీలును కల్పించింది. జీవిత చరితలు జీవిత చరిత ఒక విలడణమైన సాహిత్య (పక్రియ. మిగిలిన సాహిత్య (పకియలలో ఉండే భానన, ఉద్వేగాల అనుభూతుల (ప్రక టన జీవిత చరి[తలో ఉండే వీలులేదు. యథార్థతకు [ప్రాముఖ్యం యిన్తూ, అక్కడక్కడ రచయిత చరి(తకారునివలె తన అభి[ప్రాయా లను చెప్పవచ్చు. గాంధీజీవై. తెలుగులో వచ్చిన జీవిత చరితలు యీ నూ (కాన్ని ఎంతవరకు పాటించాయో చెప్పడం కష్టం. అప్పు డప్పుడు రచయితల భక్తి భావాలు వెల్లడి అవుతూ (ప్రళంసలకు ఎక్కువ స్థానం యిచ్చినట్లు కనిపిస్తుంది వీనిలో. గాంధీజీ 1910 (పాంకములలోనే భారత రాజకీయరంగం (ప్రవేశించినా, వమ శాఫికాలో ఆయన కావించిన మవాత్కార్యాలు ఆం(ధదేశంలో కూడా మారు[ మోగాయి, ఆంధధషత్రిక, ఆం(ధలారలి, కృష్ణాష్మత్రికలు వారి కీర్తిని గానం చేశాయి. అయిళే "ఇవీ ఎక్కువ భాగం రాజకీయ సంఘటనలకు ఉంజే ప్రాముఖ్యం కన్న ఎక్కవ ఆదరం పొందలేకపోయాయి. తెలుగులో గాంధీజీవై వచ్చిన 'మొదటి వ్యాసం - తరువాత తరువాత ఆయనకు సన్నిహిత సహచరుణడై న పట్టాభి సీళాళామయ్య పంతులుగారిది కావడం విచితమే! పట్టాఖిగారు 1910 లోనే “ఆం(ళ తారతి”లో “మోవాన్‌చాన్‌ కరంచంద్‌ గాంధి అన్న ఇఉ్యాసం (వాని, దజిణా(ఫికాలో అప్పటికే గాంధీజీ సాగించిన ఉద్యమాన్ని కొనియాడారు. “భారతీయుల నెల్లర నగారవపరచు శాసనములను నిరోధించుట యందు. వీరి ధైర్య స్టైర్యములన్సు వీరి స్వార్థ త్యాగమును, తోడి

జీవిత్వ చరిత్రలు = సీద్రాంత [గ్రంథాలు 108 వారలకు వీ రొసంగిన ఉత్సాహమును వారివై వీరికి గల వశీకరణ శక్తియు, వీరి యుద్యమముయొక్క వవ్మితతయు, వీరిచే నవలంలింప బడు సాత్త్విక సాధనములును చదువరు లెల్లరకు విస్పష్టముగ బెలిసియే యున్నవి” అంటూ. వారీ జీవిత చర్మితను ప్రారంభించారు. ఈ వ్యాసంలో పట్టాభిగారు గాంధీజీ దడిణాకా(ఫిలోని వివిధ స్థలాల్లో చేనిన విఖిన్న మైన కార్యాలను, తమ సిద్ధాంతాలను ఆచరణలో 'చెట్టిన విధానాన్ని విపులంగా వర్ష ౧౦చారుం

పట్టాఖిగారు కేవలం యీ ఒక్క- వ్యాసంలో మామే మవోత్ళుని గూర్చి (వాయలేదు. ఆయన [పతి సంవత్సరము “అంగభ వ(ళిళ” ఉగాది సంచికలో “నా యావ్యూమునందలి రొవితీయ వలీ వల్ష్శనలు” అన్న శీర్షికతో దేళంలో జరిగిన రాజకీయ విమయాలను గురించి (వాస్తూ ఉండేవారు వానిలో చాలమార్లు గాంధీజీ చేస్తున్న ఆ్యాగబద్ధమైన కార్యక్రమాలను గురించి సమీతిస్తూనే వచ్చారు.

(వతి ఉగాదికి వెలువరించే “అంగభవగతీత” వార్షిక సంచికలో కాశీనాధుని నాగేశ్వరశావు పంతులుగారు జూతీ యోద్యమ విశేషాలతో ముందు “(వస్తావనొ (ఛాపేచారు. ఆ (ప్రస్తావనలో తరుచు గాంధీజీని గూర్చి (వాయబజేది. ఆ వ్యాసాలను తిరిగి యీనాడు [వచురి స్తే 'దేళానికి ఎంతో 'సేవచేసినట్లు.

1914 వ సంవత్సరము సంవత్సకాది సంచిక *ోఆం(భవ్యతిక” లోని “వ్రస్తావన” లో గాంధీజీని గురించి యిలా (వాయబడ్డది ;

“గత సంవత్సరమ.నందు రవీందుని 'గీతాంజలి' యు: గాంధీ గారి నిరహరాధ నిరోధక సై న్యమును.. .లోకదృష్టి నాకర్షించినవి. తరువాత “గాంభిగారి త్యాగము అన్న ఉషహీర్షిక (క్రింద “దటి ణా(ఫ్రికాలోని భారతీయుల కష్టములు నివారించుటకై గాంధిగారు నిరపఠాధ నిరోధక వైన్యమును నిర్మించిరి... .నిరాయుధు': ను,

3

104 తెలుగు సాహీత్యం ; గాంధీజీ (వఖావం నిఠరాహోరులును దౌర్జన్యము నెదిరించి విజయము నొందిరి. ..గాంధి గారు త్యాగసంపన్నులు, భారతీయుల మాన సంరతణై_ గాంధిగారు పడిన కష్టములు దుర్భరములు. ..సు పసిద్ధార్యనాయకులవలె గాంధి గారు పూజ్యుల్లై భారతీయుల హృదయపీఠముల నలంకరించగలరు.”2 ఇలా పతి సంవత్సరము గాంధీజీ దడిణా ఫికా భారతీయుల కష్టాలను తొలగించడానికి సాగించిన మహో త్క్బృష్ట మైన ఉద్యమాల విశేషాలను పాఠకుల ముందు ఉంచేవారు “ఆంభవ (తిక సంపాదకులు.” ఈ సందర్భంలో స్మ్రరించవలసినవారు. (శ్రీ ముట్నూరి కృష్ణా శావుగారు.. తెలుగుదేశంలో జాతీయోద్యమ వ్యాప్తికి “ోత్యద్దా వ్య(తిత” ఉపకరించినంతగా మతే పత్రిక ఉపకరించలేదు. అందులోనూ ముట్నూరివారి వాడి కలంనుంచి వెలువడిన వేడి వేడి ఆదేశాలు, ఉప 'జేళశాలు నాయకులను కూడా సరియైన మాగ్గాన నడిపించజూలినవి, గాంధీజీ జీవితంమీద వచ్చిన ముఖ్యమైన వ్యాసాల (ప్రసక్తి వచ్చినప్పుడు రాయప్రోలు సుబ్చాళావుగారి వ్యాసం తప్పక ఉటంకీించాలి. 1914 *అం(ఛవ్య/తితక”ొ సంవత్సరాది సంచికలో (పచు రింపబడిన వారి వ్యాసం “భగవాన్‌ మోవానదాన తడుతొసాం(ద గంధి” ఈ వ్యాసం 1908లో గాంధీజీ నాటాలు నుంచి జోవోన్స్‌ బర్గుకు రాగానే ఆయనకు అక్కడి నల్లివారు యిచ్చిన ఘనస్వాగతంతో ప్రారంభమవుతుంది.

*ఖ్బై ద్రి దుస్తులలో నున్న అఆ పురుషుని ముఖవర్చస్సును, శాంతినికాంతమగు చూపును, ఒక విధమయిన విలడణళ క్తిని ఆయనలో నుండి దళదిశల (బ్రసరింప జేయుచుం డెను. * ఆ పురుషుని జూచఛినతోడనే .(వక్కల కారాడుచున్న నల్లని మనుష్యులు సాష్టాంగ దండ[పణా మంబు లాచరించిరి, ,.హృదయ కవాటమును దెజఛచికొని ఆయన మూర్తిని [బ వేశపెట్టుకొనిరిో

టీవీత చరితలు = సిద్ధాంత [గ్రంభాలు 105

గాంధీజీ కీర్తిపతిష్టలను గురించి ఇెబుతూ “అనుచరులకెల్లి

నీ మహాత్ము డొక్క-జే శరణ మిచ్చెను. . .అది మనోబలము అంటారు

రాయ పోలు, *గంధ్రి ధర్మ'సే వానిరతుడు. (వజా'సేవనము కంక

నుత్తము ధర్ముము [ప్రపంచమున లేదు.” “ఆయన మహోపన్యానములు శాంతిపూ ర్లములు, ధర్మ సమన్వయములు.

ఈ వ్యాసంలో గాంధీజీ జీవితమూ, ఆయన కార్యదీత, ఉద్య మము - వీని సండ ప్త చరిత యివ్వబడ్డది. గాంధీజీని భగవానుడని పొగడిన మొదటి వ్యాసం యిది.

1919 సంవత్సరానికి ముందు వచ్చిన జీవితచరి. తలలో బొడ్డ పాటి శేమగిరిరావుగారి “గంభి వీబిత చరితము” ముఖ్యమైనది. ఇది 86 వేజీల చిన్న [గంథము. దీనిలో గాంధీజీ దతఊణా(ఫికాలోని జీవి తము మా[తమే చి(శ్రించబడినది. పుట్టుకనుంచి 1916 వరకు గల చరిత యిందు (వాయబడ్డది. అందువలన గాంధీజ్షీవె వచ్చిన జీవిత చరి(తలలో దినిని [ప్యపథమమై నదానినిగా పేర్కొనవచ్చు,

1920 వ సంవత్సరం (పచురింవబడిన జీవిత చరి తలలో “గంధి మువోత్యుడు” అన్న పి. నరసింహాముగారి. రచన ఒకటి ఉన్నది. దీనిలో కూడ 19016 వరకు - గాంధిజీ దఊిణా(ఫికానుండి తిరిగి బయలుదేరు వరకు = గల జీవితమే చిత్రించబడ్డది.

ణాంధి మహాత్ముని జీవితచరి.తలు అటు గుణంలోను, యిటు సంఖ్యలోను కూడ విసృతంగా రావడం ప్రారంభమైనది 1921నుంచి. ఈ (క్రమంలో వచ్చిన జీవితచరి[తలలో మొదటిది మానికొండ సత్య

నారాయణశా,స్తి!గారి ట్రీ గాదిమవోత్కుని జోబతము” (1921). ఇది స్వరాజ్యాశమము, నరసారావుపేట వారి తరఫున తీ కోల వెన్ను రామకో శేశ్వరరావుగారు. (పకటించినది. ఈ [గంథానికి “*మవోత్ముని [ప్రధాన శిష్యులలో నొకరగు” (శ్రీయుత దిగుమర్తి

106 శిలుగు సాహీత్యం :; గాంధీజ్మీ[పళావం పానుమంతరావుగారు ఉపోద్ధాతం (వాళారు. ఈ ఉపోద్దాతంలో పహానుమంతరావుగారు తమకు, గాంధీగారికి గల పరిచయాన్ని తెలియ చేశారు. అసలు (గ్రంథంలో చెప్పని గాంధీజీ గొప్పతనాన్ని వాకు చ్చారు. కొన్నిచోట్ల (గంథక_ర్తను విమర్శించారు కూడా. పహానుమంతరావుగారు. యీ జీవితచర్శితను గురించి చేసిన ముఖ్యమైన విమర్శ - రచయితకు “తన కథా నాయకునితో కొంత శాలమైనను కలసి మెలగుటకు గాని, వారిచే నిర్వహింపబడుచున్న సంస్థలను గమ్నులార గాంచుటకుగాని యవకాళము లభించినట్టు తోచదు.” అందువలననే కొన్ని పొరపాట్టు దొర్లి నాయంటారు. పానుమంతరావుగారు చెప్పిన ఒక విషయం మాత్రం సత్యం: యీ (గ్రంథక ర్త “వీరారాధకుడు”. గాంధీజీ యొడ యీయన కున్న భక్తి (ప్రపత్తులు ఎనలేనిఏి. ఈ [గంథం ముఖ్యంగా మూడు అధ్యా యాలుగా విభజింపబడ్డది. (1) దతిణా(ఫికా చేరుకొనే వరకు గాంధీజీ జీవితం; (2) ద&ణా[ఫికా రంగము - 'సీవు (8) ఛారతరంగము. నవోయ నిరాకరణోద ల్ట్‌మం (ప్రార ంఖించబడినంతవరకుగల చరిత వివరంగా యీయబడ్డది దీనిలో. ఆ తరువాత శాస్త్రిగా రు మవోత్ముని నీద్దాంళాలలో కొన్నింటిని గూర్చి వివరంగా తెలియ శెప్పారు. వానిలో “స్వదేశి యననేమి 1”, '“పాళ్చ్ళాత్య విద్యా గర్హము”, “నీచదాస్య బుద్ధ”, “లా కోర్టులను బహిమ్కరింపుడు”, “అహింస - చార్జన్య రాహిత్యము”, “హిందూముసల్మానులు, (శావ్మణ (శ్రావ్చాణేతరులు” అన్న శీర్ణికలు ఉన్నాయి. మవోత్ముని గుణగణాభివర్శనము, సత్య సందర్శనము - అన్న విషయ శీర్షిపలతో (గ్రంథం అంతమవుతుంది. ఈ [గంథంలో మిగిలిన అన్ని జీవిత వివరాలతోపాటు మరొక విశేషం కూడా ఉంది. తిలక్‌ చనిపోగానే ఆయన మంచి ఒకో

శ్రీవిత చరిత్రలు = నీస్ధాంత (గంఛాలు [౮ మవహొత్తర శక్తి చచ్చి గాంధీలో లీనం అయినదన్న విషయాన్ని చాల మంది రచయితలు - కవులు, నాటకకర్తలు, గేయకర్తలు, జీవిత చరి(తకారులు - పేర్కొన్నారు. ఇందరు రచయితలు యీ విషయంలో యింత పకాభిపాయాన్ని చూపడానికి గల కారణాన్ని కశాస్రీగాళు తమ (గంథంలో వివరించారు.

ఈ సంఘటన జరిగినట్టు మొట్టమొదట ఊహించి (పజలముం దుంచినడి శ్రి ఉన్నవ లక్మీనారాయణగారట ! ఉన్ననవారు తమ ఉపన్యాసంలో తిలక్‌, గాంధీలను “నూతనావళార ఆవిర్భావము" అంటూ పరళురామ, (శ్రీ రామావకారాలతో పోల్చారు. ఆ తరువాత తిలక్‌ మరణ సమయాన్ని గురించి యిలా చెప్పారు :

“*లోకమాన్యుడు రాత్రి ఒంటిగంటకు నిర్యాణమునొందు ననగా మధ్యాహ్నము గాంధిమవోత్చుడు లోకమాన్యుని సందర్శ్భింప వళ్చెను. లోకమాన్యుడు అంత్యనిముషమువరకును స్పృవాకలిగి యుండుటచే మవోత్ముని జూచి “వే జబ్బుగ నుంటినని చూడ వచ్చితివా? నే జబ్బుగ లేనే! యని (పశ్నించెను. దానికి మహో త్ముడు బదులుచెప్పక లోకమాన్యుని పొట్టలో తన తల యుంఛెను. అరగంట తరువాత మవోత్ముడు లేచి నిలువబడెను. వెంటనే డాక్టరులు లోకమాన్యుని పరీడింపగా లోకమాన్యుని శకియంతయు నాయనను విడిచి మవోశ్ళునిలో నావిర్శవించినట్టు లోకమాన్యుడు విగతజీవుతై

నట్లు గన్పన్షైను.”

(గంథఛాంతంలో గాంధిగారిని (తిమూ ర్యాత్మకుడుగా వర్శించారు రచయిత : “*మవోత్ముడు కాలజ్ఞుడు. కాలస్వరూపుడు. . -జ్ఞాన స్వరూపుడు. భగవత్సంకల్పము. నెరిగిన ధన్యాత్ముడు.” ఇందులో శేవలం వీఠారాధనమే కాక సిద్బాంత [పవచనం కూడా" ఉన్నది.

ఇదే సంవత్సరంలో వచ్చిన మరొక జీవిత చరిత ఆత్యకూరి

198 'శెలుగు సాపొత్యం : గొంధీజీ (వభొవం గోవించాచార్యులుగారి “ోగాంధిమువోత్యుని చం(త” (1921). ఈ పున్తకాన్ని (వాయడంలో రచయితకు “*సరోజినీదేవిచే రచింపబడిన ఆంగ్ల [గంథమును, వావిళ్ల వారిచే (పకటింపలడిన కెలుగు [గంథమును తోడ్పడినవి” అని రచయితే చెప్పుకొన్నారు. ఈ చరిత ఆలీసోదరుల అశెస్టుతో అంతమౌతుంది. అదే సంవత్సరం రెండవ కూర్పు కూడా వచ్చింది. అప్పటికి జరిగిన రాజకీయములై న మార్పులు కూడ యీ "రెండవ సంస్కరణలో చేర్చబడ్డాయి.

ఆత్మకూరివారు ేర్కొన్న వావిళ్లవారి [ప్రచురణ “మోవాన దొన శోలంచందు గంధ అన్నది (1916). “స్వయముగ ఎజిగినవా రందరు జేవదూత యని, మతగురు వని యితనిని భావింతురూ అన్నారు యీ చిన్న పుస్తకంలో. రచయిత పేరు లేదు.

మానికొండవారి జీవిత చరిత తరువాత పేర్కొనదగిన చరిత కొమాండూరి శఠకోపాచార్యులు (వానిన “గాంధి చరితము. ఇది చాలసార్డు పునఃము[దణము లందిన (గంథం. 80 (వకరణాల్లో (వాయ బడిన యీ జీవిత చరిత కొంతలో కొంత సమగమైనదనే చెప్పవచ్చు

“ఆయన పురుషోత్తముని యవళార మనియు కొందరందురు, శాను వట్టి మనుష్యుడనని గాంధీగారు స్పష్టపరచినాడు.ో అంటాడు రచయిత, భూమికలో, ఈ జీవిత చర్మితలో జననం నుంచి ఫలితం వరకు - 19% వరకు - గల కాపుజీ జీవితం చి తింపబడ్డది, 1047 ఫిబవరి 20 వ 'కేదిన ముగిసింది ఈ కథనం,

గాంధీజీ కార్య[క్రమాల, సత్యా[గవహా సమరాల వివరణ - (వకరణాల వారీగా - ఇందులో ఉన్నది. ఇందులో [పళంసలకన్న గాంధీజీని రాజకీయనాయకుడుగా అట్టి నాయకులలో ఉన్నతుడైన నాయకునిగా భావించి చిత్రించడం జరిగింది. దీనికి చాల ము(దణలు కూడ వచ్చాయి,

జీవిత చరితలు = నీద్ధాంత (గ్రంథాలు 12

19168 ప్రాంతాలలో (వాయఃడ్డ్ల మరో జీవితచరి[త యస్‌, వి. రంగాచార్యులు (ానిన “మోనా రదొన శోరంచంగదో గంధి బోటిలో బలి[తము” అన్నది దతిణా(ఫికా సత్యాగవాం వరకే పరిమిత మెనది. 28 "పేజీల చిన్న (గంథం.

1020-40 మధ్యకాలంలో వచ్చిన జీవిత చరితలు చాల భాగం గాంధీజీని భగవత్స్వరూపుడుగా చూచినవే ! ఈ కాలానికి చెందిన రచనలలో ఆదిపూడి సోమనాధశావు (వాసన “గాంది మవోత్యుడు”, యన్‌. జగన్నాధరావు (వాసిన “గాంధీ టీపతము” ఇట్టివే |

1940 తరువాతకాని గాంధీజీవై ఆళ్మాశయం కాని రచో నలు వెలువడలేదు. అంతవరకు గాంధీజీ వర్చరచిన నళ్యా[గవా వథంలో నడచినవాకే ఆయన జీనితచరి[తలు (వాయడంతో అవి ఆత్మా[శ్రయ రచనలైై వీళారాధన చేదే (గంథాలయ్యాయి. వానిలో “రెండు మూడు "ేవలం వీరారాధన (గ్రంథాలుగా మాతమేకాక ఆయన సిద్దాంతాలను చర్చించినవి ఉన్నా, చాల రచనలు అట్టివే !

1940లో వెలువడిన దంటు కృన్ణమూ_ర్తిగారి “వొథాటో అన్న జీవితచరి[త ఉత్తమంగా (వాయబడ్డ వానిలో ఒకటి. ఇందు

లోని భామ సరళమూ, చక్కని వ్యావవోరికమూ. దంటు కృష్ణ మ్నూర్తిగారికి కథ చెప్పే కళ 'లుసు, 0 అధ్యాయాలు గల యీ జీవితకథ మంచి నవలలా చదవడానిక్‌ ఆతి సులభంగా వుంది.

ఇదే జీవితచర్మిత 1949 లో (ప్రచురి-పబడ్డప్పుడు దీనికి పరి చయవాక్యాలు (వాన్తూ, కళా వెంకటరావుగారు *రామగాథ వలె గాంధీగాథ యున్ని మారులు యున్నెన్ని వై ఖరులలో కవులు గానము చేసినను, గద్య రచించినను తనివితీరదు” అన్న సళ్యాన్ని చెప్పారు. ఈ జీవితచరితక్షు చివర ఆయన మరణానికి వివిధ నాయ కులు యిచ్చిన సందేశాలు పొందుపరచబడి వున్నాయి,

లీ0 శెలుగు సాపొత్యం 1 గాంధీజీ (వ్రళానం

1940 లో (పచురింపబడ్డ మరో జీవితచరి[త “గొంధిమువో త్యుడు” అన్న డేళోద్దారక (గంథమాల వారి [పచురణ, రెండు భాగా లుగా (ప్రచురింపబడిన యా (గంథానికి రచయిత “విష్ణుచకం” మల్లంపల్లి, _పట్టాఖిగార్ల ఉపోధద్ధాకాలతో ఉన్న యీపున్తకం (ప్రముఖ దేళభ కడు వట్టికోట ఆళ్వారుస్వామిగారి (పచురణ.

అనేకములైన జీవితచర్శితలలో మంజచెళ్ల సుదర్శనాచార్యులు వ్రాసిన “గౌందీమవోత్యుడు”, వడ్డాది వీర్రాజు సిద్ధాంతి (వాసిన “*ోమువోతాలగౌంధి” (జాతక రవాస్యములు), “ోగాంటీమవోత్యుడు” ఆన్న "పేరుతో భాగవతుల నరసింవామూ ర్రిగారు లెండు భాగాలలో (వ్రాసిన (గంథం ముఖ్యమైనవి.

ఇటీవల వచ్చిన జీవితచరి,తలలో వెలిదండ్ల (క్రినివాసరావుగారి “గాంధీమవో తుని నమ్యగ వీవితచర్యిత”, రావెళ్లు రామయ్యగారి “ోషంనన టీఎతము - గాంధీమవోత్యుడు”, ఊట్ల కొండయ్యగాగరి “* గాంట్టీవలం” ముఖ్యమైనవి, శ వెలిదండ్ల వారి అనువాదం సమ [గమూ, ఆధికారకమూ అనవచ్చు.

రావెళ్ళ రామయ్యగారు [వాసిన “మానవ వోవితము - గౌంధీ మవోత్యుడు” అన్న [గంథంలోని (పణాళిక చమత్కారమెనది. ఇందులో శెండు భాగాలున్నాయి. మొదటిది *మానవవీఎతము.” ఇందులో మానవుడు, అతని అవసరాలు, స్వాతం( త్యేచ్చ, చానిని సాధించడానికి మవోపురుషుల ఆగమనం - యిట్టి విషయాలు ప్రస్తా వించబడ్డాయి.. దీనిని సిద్దాంతఖండము అనవచ్చు. ఈ ఖండంలో చెప్పిన సిద్ధాంతాల ప్రయోగం శెండవ భాగమైన “గాంధీమువోత్తుడు” లో కానవస్తాయి.

రచయిత యీ (గంథం చివరలో యభథాళక్తి వీఠరాళాధిన ఇశొడు, గాంధీని అవతార పురుషుడన్కీ ఆయనది పుట్టుటకు తగిన జీవిశమనీ చెప్పబడ్డది. “ణాంధి త _త్త్వమునకు గాలదోషము గలుగ

జీవిత చర్మితలు = నీద్ధాంత |గంళ్లాలు స! జాలదు. =, 1+మవోశ్ముడే గీత. మవోత్ముడే వేదములు” అంటాడు యీయన.

(శీ ఊట్ల కొండయ్య (వానిన “గౌంధీవళం” (1068) (వభా కర్‌-జీ డైరీ ఆధారంగా మవోత్ముని జీవితంలోని అనేక సంఘటనలను' ఇంతవరకు తెలియనివానిని - చెప్పే (గంథం... రచన = చదువుకోవ డానికి అనువుగా, చక్కని వ్యావవోరికంలో చేయబడ్డది, ఇందులో నంఘటనలు ఇంతవరకు చరిత్ర ెక్కానివి కావడంవల్ల + కొంత వోస్యపు, పాలు కలసి వుండడంవల్లి వినూత్నమైన అనుభూతిని యివ్వగలవు,

గాంధీ సాహిత్య (వచురణాలయంచారు. ఇటీవల (వచురించిన “నో నౌరిగినో మవోత్యగాందొ అన్న ఉన్నవ రాజ గోపాలకృష్ణయ్య. గారి రచన కూడా చెప్పుకోతగ్గది. గాంధీజీకి సన్నిహితుర్రై నవారు ఎందరో (కమంగా మనలను వీడి పోతున్నారు. వారి సన్నిహితమైన సవాచర్యాన్ని (గంథక్టం చేయించడం భావితరాల వారికి ఎంతో మేలు చేయడం. ఉన్నవవారికి గాంధీజీకి వున్న ఆల్జీయతను ఈ [గంథం వెలువరిస్తుంది. గాంధీజీతో ఎవరి సన్నిహిత సహాచర్యాన్ని గురించి చదివినా, ఆ అనుభవం మనం పొందినట్లుగా, ఎంతో ఆత్మీయం అయి నట్లుగా భావిస్తాం. అదే కావచ్చు, ఆయనను మవోత్ముణ్ణి చేసిన గుణం. అట్టి సాన్నిహిత్యం ఉన్న మిగిరిన ఆెలుగువారిచేత కూడా ఇటువంటి [గంథాలు (వాయించి (వచురించడం ఎంతై నొ అవసరం.

జీవిత చరితలు : కొన్ని అనువాదాలు

గాంధీజీ జీవితాన్ని గురించి పొళ్ళాత్యులు, భారతీయులు ఇంగ్లీషులో, తదితర భాషల్లో (వ్రాసిన (గంథాలకు అనువాదాలు కూడా ఎన్నో వచ్చాయి. అందుళో ముఖ్యంగా పేర్కొనదగినవి : రోమారోలా (వ్రాసిన (గ్రంథానికి కాటూరి 'చెంకశేళ్యరళావుగారి

లలి శెలుగు సాహిత్యం | గాంధీజీ [ప్రభావం అనువాదం; విన్సెంట్‌ మీన్‌ (గంథానికి దేవరకొండ ఛీన్నీకృన్ణళర్మ అనువాదం; లూయీఫివర్‌ (గ్రంథానికి 'చేవదాస్‌ అనువాదం; డాక్ట ర్‌ శాధాకృన్ణన్‌ గాంధీజీ సప్తతి జన్ఫదినోత్సవానికి తయారుచేసిన “గాందీ - గాంధీల త్తమ" అన్న (గంథానీకి “మవోత్తాట” అన్న "పేరుతో ముదిగంటి జగ్గన్న శాస్త్రిగారి అనువాదం ముఖ్యమైనవి. రోమారోలా (ఫెంచి రచయిత. “బీన్‌ టీసైలో” అన్న నవలతో (వపంచవిఖ్యాతి నాక్టించినవాడు. గాంధీజీకి మిత్రుడు. (వపంచంలోని విఖ్యాత పురుషుల్లో గాంధీజీ ఒకడని ఆయన నమ్ముకం, కాటూరివారి అనువాదం కొంత క్లిష్టంగావున్నా, మూలానికి దగ్గరగా వున్నది.

లూయీఫివర్‌. అమెరికన్‌ పా(తిశేయుడు, రచయిత* గాంధిజీతో "రెండుసార్లు సుదిర్హ్యమైన సంభాషణలు. జరిపి ఒక జీవిత చరితను, “గాంధీతో ఒకవారం” అన్న అనుభవాలనూ ప్రచురించాడు, ఆంగ్లంలో అ (గంథం చాలా (ప్రచారంలోకి వచ్చింది. ఫిషర్‌ జర్న లిస్టు కావడంవల్లి సంఘటనలను కళాకథనంలో వాడుకొనే నేర్పు అత్యద్భుతంగా కలవాడు. ఆంగ్ల (గంథం జీవితచరితలా ఏ కోళాన తోచదు. మంచి నవల చదువుతున్న అనుభూతి కలుగుతుంది. ఫిషర్‌ గాంధిజీతో కొన్ని విషయాలలో వకీభవించలేదు. అయినా గాం ధీజీ లోని ఆధ్యాత్మిక శక్తికి ఎంతో ముగ్గుడెనాడు. ఈ జీవిత చరి(తకు తెలుగులో సమ్మగమైన అనువాదం రాలేదు. 1944 లో “దేవదాసు” ఇందులో కొన్ని భాగాలను మ్మాతమే తెనిగించారు. అనువాదంలో చెప్పుకోదగిన విశేషమేమీలేదు.

విన్సెంట్‌ షీన్‌ (గంథానికి జేవరకొండ చిన్నికృష్ణ శర్శగారి అనుచావం *మువో త్తగాంద” (1958). షీన్‌ చాల రోజులు ఇండీ యాలో ఉండి గా ంధిజీతో ఎంతోదగ్గరగా మెలిగినవాడు.షీన్‌ గాంధీజీని

జీవిత చరి[తలు = నీద్దాంత (గ్రంశాలు. 28 గురించి “మానవుల నందరినీ ఆత్మనమానులుగా మన్నించిన యీ మానవునికి మనకాలంలో సమౌాను లెవరూ లేర అని (పళంసిన్తూనే *ాంద్రీజీ తన జీవిత లజ్యాలలో వరాజయం పొంబారుూ” అంటాడు ఈ అనువాద (గంభఛానికి తొలిపలుకు (వాసిన (వభ్యాత జర్న లిన్దు, సంపాదకుడు (క్ర) భాసా నుళ్ళారావుగారు = వై అభియోగా నికి సమాధానం చెబుతూ “తనము అనంతరం కూడా శళాబ్దాల తరబడి మానవలోకం తము (వ్రలోధాలను శిరసావహించేటట్లు చేనికోగలిగిన (క్రీస్తు, బుద్ధుడు, సో(కటీను కూడా జీరిత లత్యసాధనలో వరాజితు లయినారంశళే ఇక విజయం సాధించేవా లెవ్వరు? కాని, గాంధీ పరా జయాన్ని ఇలా నిర్వచించడంవల్ల చరి[తలో ఆయన సుస్థిరం చేని కొన్న మవి విజయాన్ని ఉపే&ంచినట్లవుతున్నదిొ అన్నారు. షీన్‌ చేసిన లోపం వమంళే---గాంధీజీ జీవిత లజ్యాలను కాళ్కాలికమైన స్వాతం[త్య సాధనశే పరిమితం అనుకోవడం. మొత్తానికి అనువాద కుడు చెప్పినట్లు “సంఉ_ప్రమూ, వ్యక్తిగతమూ, (పబోధదాయకమూ అయిన యీ జీవిత చరిత్ర పుటలలో మనకు ళరతఖండాన్నీ, (లిటిష్‌ సా[మాజ్యాన్నీ, [వవంచాన్నీ కూడా తన మాటలతో చేతలతో ఊయల లూగించిన అత్యద్భుత చరితుడూ, బుషికల్పుడూ అయిన ఒక మహాపురుషుడు తిరిగి సాజాత్కరిస్తాడు” ఈ (గంథంలో.

“మవోత్యొాటీ” అన్న “జీరుతో వివిధ రచయితలు ఆంగ్లంలో |వాసిన వ్యాసాల సంకలనానికి ముదిగంటి జగ్గన్నళా,స్రిగారి అను వాదం ముఖ్యమైన (గంథమే అయినా అంత చెప్పుకోదగినంత [సమా ణంలో లేనన్తు. డాక్టర్‌. రాధాకృష్ణన్‌ గాంధీజీ ెబ్బదియవ జన్మ దినోత్సవానికి సంకలనంచేసిన యీ (గంథంలో ఎందరో జాతీయ అంతర్జాతీయ నాయకులు గాంధిజీకి సమర్పించిన భ_క్ష్యంజలులు ఉన్నాయి. అది (ప్రతివారికి చదవడానికి వీలయిన భామలో (వాయ

ల04 శిలుగు సాహిత్యం 1 గాంధీజీ |వథావం

బడాలి, అనలు రాజకీయ నంబంధమైన 4. సాహిత్యమైనా విధిగా అలి 'శేలిక శైలిలో మధురమైన వ్యావవోరిక భావలో (వాయుడాలి, కాగా, ఇంత ముఖ్యమైన (గంథానికి చేయబడిన తెలుగు అనువాదము వమీ బాగాలేదు. అను వాదకులు (వభ్యాతులు. గాంధీజీ సిద్దాంశాలంే ఛారికి (ప్రాణం. ఉద్యమాలలో పనిచేసినవారు. కాని ఒక (గంఛానికి = అందునా మరి విద్యావంతులు కానివారికి కూడా ఆందుళాటులో ఉంరవలనిన (గ్రంథానికి = వారు ఎంచుకొన్న భామ (గాంథికము. తెలి జటిలము,అనువాదము ఫవమీ సాఫీగా నడవలేదు. ఉదావారణకు డాక్టర్‌ రాభాక్ళష్ణన్‌ (వ్రాసిన మొదటి వ్యాసంలోని ఆఖరు మాటలకు శా ్తిగారి అనువాదం యిది;

“గాంధీకి మోతు జీవిత (వవక్త. అతని (వతక్యేక పవిత్రత వలనను, వీరత్వము వలనను అకలకొలది (పజ అతనికి జబాసటగ నుందురు, ఆభునిక దేశికులు అనిర్జిష్ట్షమగు. సాధారణ మంచిని ఆచాళబద్ధమగు శీరంగనీతులన్తు సరనమగు నటనలను బోధింపగలశే కాని, ఇట్టి యసమాన సొదృళములలోని దివ్యళక్తిని, నత్యస్వరూషమును చూప జాలరు.

అట్టి అనువాదాలవల్ల - మూలంలోని రచయితలకు చేసే దోహాం మాట అటుంచి _- గాంధీజీకి మనం ఎంత (దోవాం చేస్తున్నాం !

అనువడింపబడిన గాంధీ జీవిత చరి[తలలో ఘనశ్యామ్‌ దాస్‌ విరా (వాసిన జీవితచరి తాను వాదం “ోలావ్రూట” కి (1989) "మోటూరి సత్యనారాయణగారి అనువాదం ఉ _త్తమమెనటి విళ్గూ అంటారు : *ీ71 సం నియమబద్ధంగా ఆయన గడిపిన జీవితం జయ (పదంగా (వాయాలంకు ఎప్పుడూ సాధ్యంకానిపని. (వాయడానికి గాంధిగారిని పూర్తిగా అర్థం చేసుకున్నది మాత్రం ఎవరు? =. గీతను

జీవిత చరి[తలు = సీక్రాంత (గ్రంథాలు. లిక్‌ గురించి కృష్ణుడి కే పూర్తిగా 'తెలును. ధనుర్ధరుడైన పార్టునికి కొంచెం తెలుసునేమొ. అన్నట్లు గాంధిగారిని గురించి వారికే జాగా "శెలున్తుంది. వారితో ఉండే మవాచేవదేళాయిగారు : వారిని గురించి కొంచెమేమైనా ఎరుగుదు కేమో 1” విర్లాగారి స్వానుభవమైన విషయాలు యిందులో ఎన్నో యివ్వబడ్డాయి | మధ్యమధ్య గాంధిగారి దతీణా(ఫికా అనుభ ఛాలు జోడించబడ్డాయి. నిజానికి యిందులో గాంధిగారి జీవితంలోని సంఘట నలు మాత్రమే వర్ణించబడినా (ప్రతి సంఘటన వెనుక గాంధీజీ వ్యక్తిత్వం వర్శితమైంది. గాంధీజీవై స్వాభిప్రాయాలను (గంథస్థం చేసిన్‌ [వయత్నా అన్నింటిలోను ఇది [పళంసనీయమైనది. అనువాదం ఎంతో సాఫీగా నడిచి చదవడానికి సుకరంగా ఉంది. జార్జి కొట్లిన్‌ అన్న సోపలిస్టు (వాసిన [గంభానికి “గాంటీటీ అథఢుగువాడలలో” (1952) అన్న అనువాదం - కాళవాస్ని లత్మగా స్వామిగారిది _ మంచి అనువాదాలలో ఒకటి. “ఆంధ భాషలో ఇటువంటి జాతీయ చరిత లేదు” అన్న కృతి వాసలీర్ధులుగారి. అఖి (ప్రాయం కొంత అతిశయోక్తిగా కనబడినా - తేలిక 3 లిలో, చక్కని వ్యావవోరికంలో (వాయబడ్డదీ జీవిత చరిత. ఇవిగాక భారతీయులై న వినోబాజీ, నె హూ, ఆర్‌ ఆర్‌ శ దివాకర్‌. (పళ్ళతులు (ఛాసిన జీవిత చరి్యితలకు, వారివారి అభిప్రా యాలు తెలిపే (గంథాలకు కూడా అనువాదాలు నచ్చాయి. అనువాదాలను. గురించి చెప్పవలసి వచ్చినప్పుడు గాంధీ సాహిత్య (ప్రచురణాలయంచారి (పచురణలను తప్పక “్పీర్కొానవలపి వుంటుంది. వీరు గాంధీజీ (వాసిన ఎన్నో (గంఛాలను - చిన్నవానిని, "పెద్దవానిని కూడా - అనువదింప చేళారు. ఈ అనువాదాలలో వెలు వడిన మొదటి (గంథాలు అనువాదంలో సిద్ధహస్తులై నవారికి కాక్స్‌

లం6 తెలుగు సాహిత్యం 2 గాంధీజీ (ప్రభావం 'దేళనేవలో ఆరిశేరినవారికి ఇవ్వడంతో ఆ అనువాదాలు చాలా వానిలో ఉత్సాహం, భ క్రి ఉన్నంతగా, భాపాపాటవం, సరళమైన అనువాదం కనిపించవు. తరువాత తరువాత వీరు ఈ లోపాన్ని పూరించారు

ఈ అనువాదాల్లో వేర్కొనదగినవి కొడాలి అంజ నేయులు, మల్ల వరపు విశ్వేశ్వరరావు, అడపా రామకృష్ణరావు, ఖీమసేన్‌ “నిర్శల్‌* గార్లవి. మాతృకను ఎరిగి, భాష నడవడిని ఎరిగి చేసిన అనువాదాలే పనాటికై నా నిలిచేవి. అట్టి అనువాదాలు పీరినుంచి వచ్చాయి.

ఇవి కాక ఖీమసేన్‌ "నిర్మల్‌ (వాసి, మవోత్మ ]పచురణల వారు [పచురించిన మవోత్ముని ఆత్మకథకు సంథి_ప్ర రూపం *మవో త్త ॥ కూడా మెచ్చుకోదగిన అనువాదం. విద్యార్థులు చదువుకోవడానికి అను వైనది.

ఇటీవల పత్రికల్లో గాంధీజీని గురించిన వ్యాసాలు, లేదా వారికి సన్నిహితులై నవారు (వాయగా అనువదింపబడిన వ్యాన పరంపరలు ఎన్నో వెలువడ్డాయి. అట్టివానిలో ముఖ్యమైన ెంటిని ఇక్కడ వేర్కొనాలి : సుశీలా నాయర్‌ (వ్రాసిన (గంథానికి (శ్రీ) తిరుమల రామచం[ద చేసిన అనువాదం “ఠాతాగార తలలు” అన్నది. అతి సులభమైన శైలిలో సుశీలా నాయర్‌ మాతృకలో చెప్పిన సునిశితమైన భాచాలను ఎంతో సమర్థవంతంగా అనువదించారు (శ్రీ రామచంద్ర. 'కెండవది (శ్రీ కోడూరి (శ్రీరామమూర్తి “అంగభ జో్యతి” లో వారం వారం [ప్రచురించిన *గాంధీబీ తథావల”.

కార్యకర్తలకు, సామాన్య [(పజలకు గాంధీజీ సిద్ధాంతాల యెడ (గాఢమైన భక్తివిశ్వాసాలను కలగ జేయడానికి పతికలు తోడ్పడి నంతిగా మరో ఏ (కియా, విధానమూ తోడ్పడలేదు. అందులో కూడా ముఖ్యంగా అనాడు తెలుగు దేళంలోని మారుమూల [గామా లలో కూడా రచ్చబండల మీద పారాయణం చేయబడ్డ ఆంధవ(తీళ, తల స్టావ్యళతితలు ముఖ్యమైనవి. ఈ పత్రికలలోని సంపాదకీయాలు,

జీవిత చరితలు = నిద్దాంత (గంథాలు ల? వ్యాసాలు కూడా (ప్రజలకు గాంధీ విధానాల యొడ అనురక్తిని కలుగచేశాయి.

శృొట్దావ (తతో, అం(భవ్యళితళల సంపాదకులు ఇద్దరూ (ప్రముఖ గాంధిచాదులే ! ముట్నూరి కృష్ణారావు, కాశీనాధుని నాగేశ్వరఠావు గార లిద్దరూ అచంచలమైన దేశభక్తి, కార్యదీత కలవారు. నిశతమూ, నిషృ్పకతపాతమూ అయిన కలంనుంచి ధారావాహి కంగా వెలువడిన వారి జాతీయోద్యమ వ్యాసాలు, సంపాదకీయాలు చిరస్మరణీయాలు. ఆం(భవతిళ్‌ దినప్మతికలో గాంధీజీ రాజకీయ వ్యవవోరాలను గురించిన వా_ర్తలేకాక ఆయన సిద్ధాంళాలవైన, ఆయన జీవితంవైన ఎన్నో వ్యాసాలు వెలువడ్డాయి. 1814 లోనే గాంధీజీని గురించి, ఆయన దజిణాఫికాలో సాగించిన సత్యాగ్రవా విధానంవైన వివర ణాత్మకమైన వ్యాసాలు 'వెలువడడమే ఇందుకు నిదర్శనం. అవికాక ఆఅ౭ం(ధవ (తీత సంవత్సరాది సంచికల “* ప్రస్తావన” అన్న సంపాద శీయాలలో చేశ రాజకీయాలను పర్యవేఉన్తూ గాంధీజీ సాగించిన అనేక చాజకీ యోద్యమాలవైన వివరణాత్ముకమైన సమీకలు వెలువడ్డాయి. వానినన్నింటినీ రాజకీయ వ్యాఖ్యానాలనవచ్చు. ముట్నూరి క ప్టాళావుగారు - వ్య క్షీగాను, సంపాదకుడిగాను కూడా ఉన్నతుడు, సళ్యా[గహోద్యమం ముమ్మరంగా సాగేరోజుల్లో త్యద్దావ (శిళఈ ఊరూరా -వేదంవలి పకించబజేది. దానికి కారణం ముట్నూరి వారి ఉ(చేకపూరితమైన సంపాదకీయాలే. 1920లో గాంధీజీ భారత రాజకీయరంగంమీద (ప్రవేశించిన నాటినుంచీ కూడా కృష్ణాఠావుగారు గాంధీతత్త్వాన్ని జాగ త్తగా అవగావాన చేసుకొని దానిని విశ్లేషించి, దాని మావోళా్మ్య్రన్ని పాఠకులకు ఛాటి ఇెప్పడానికి కృష్‌ చేసినవాశే !

౨08 శైలుగు సాహిత్యం : గాంధీజీ (వళావం

1921 లో ఆయన పుట్టిన రోజును పురస్కరించుకొని *మవో జయంతి” అన్న సంపాదకీయంనుంచి మొదలు పెట్టి కృష్ణారావుగారు కృష్ణాపత్రిక సంపాదకత్వం నెరపినంతకాలం ఇట్టి వ్యాఖ్యానాత్మక వ్యాసాలు 'వెలువడుతూనే వచ్చాయి. అవి పజాతి. అయినా కల కాలం _నిలుపుకోవలసిన కావ్యఖండాలు. ముట్నూ్నూరివారు అటు ఆధ్యాతికతను, ఇటు రాజకీయాలను నమంగా మేళవించి గాంధీజీ వంటి అత్యుత్తమ అధ్యాత్మిక 'వేత్తకు సరియైన వ్యాఖ్యాత అయినారు,

“గాంధీజీ ఒక మహానది. మిగిలిన అన్ని వెల్లువలు అందులో కభిసిపోవలసినదే”ననీ, *మవోపురుష జననము లిట్టి నద్మీపవాహములకు బోలనగును” అనీ చెప్పి గాంధీజీని సర్వ్మపపంచంలోని మవోపురుషుల కోవలో బేర్చారు కృష్ణారావుగారు. “బుద్ధ, (శ్రీరామ, (శ్రీకృష్ణుల వలో (శ్రీమంతుల కుటుంబంలో పుట్టి, వ్యష్టి ఉద్యమాలను “సామాన్య (పతిషప్ట్రావనలను” “నమిష్టిభావమునందు”. ఇమిడ్చి ఒక మవోద్యమాన్ని స్థాపించారు,

'“*వవస్తుతము దేశము నావరించియున్న గాంధి యుద్యమమునం

దివియన్నియు నిమిడిపోయి ప్రత్యేక (ప్రాముఖ్యతను కోల్పోయినవి.”

గాంధీజీని సర్వనుతములక్షు అతీతుడ్రైన యుగపురుషుణ్ణిగా చిత్రించారు కృష్ణారావుగారు. ఆయనను “లోకగురువు అన్నారు, “మవోత్ముని అవతార రవాన్యము”అన్న సంపాదకీయంలో “జాతిచేత థైళ్యుడై నను, వానియందు విరాట్పురుషుని సమత్వము అలి వ్య_క్తమగుచున్నది” అన్న మాటలనే “వావ్మాణుని జ్ఞానవై రాగ్య ములను, వ్మతియుని ఇ్యూత తేజమును, వైళ్యుని ఆర్థిక నీతిని, శూదుని స్వకాయ కష్టమును గలిగి ఆదర్శపురుషుడై. వెలయు

జీవిత చరితలు = సీద్ధాంత (గ్రంథాలు వ్ర0 చున్నాడు” అన్న భావంతో వ్యాఖ్యానించి గాంధీజీ పూర్ణ్మపురుషు డన్న భావాన్ని వెలిబుచ్చారు. ఇలా ఎన్నో వ్యాసాలలో ముట్న్నూరివారు తమకు గాంధీ గారి యెడగల భక్తిని వెల్లడిచేనినా, కేవలము మాటలలో వెలిబుచ్చే ళ_క్రి (పకటనను ఆయన ఎప్పుడూ ద్వేషిన్తూనే వచ్చారు. “మవోత్ముని వటము నూ శేగింపవచ్చును. నభలలో గంఖీ రోపన్యాసముల గావింవవచ్చును. కాని ఆ మవానీయుని జాతీయ నిర్మాణ కార్య[కమమునందు అనుష్టాన బలమును (వదర్శించినప్పు జే" ఆ యుత్సవము సార్థకము కాగలదు" అన్న మాటలలో ఆయన శ్రేవలం న్యజక్తి ఆరాధన కాక ఒక నూ (తాన్ని, సిద్దాంతాన్ని మా(తమే ఆరాధించే ఉత్తమ వ్యక్తిగా మనకు గోచరిస్తాడు. సిద్ధాంత గంథాలు. గాంధీజీ జీవిజాన్ని యింతవరకు ఒక (ప్రత్యేకమైన, సమ్మగ మైన పరిధిలో మా[తమే విలోకించినవారి రచనలను గ్రహించాము. కాని గాంధీజీ సిద్దాంతాలకు, జీవిత విధానానికి వెనుక ఎంతో చరిత్ర వుంది. భారత స్వాతంత్య్ర సమరంలో గాంధీజీ పాతను విడిగా మనం విమర్శించడానికి వీలులేదు. అది ఒక జాతి చరిత్రలో తరతరాలుగా వస్తున్న నంప్రదాయానికి అనుగుణమైనడే. కొందరు రచయితలు విశాలమైన పరిధినుంచి గాంధీ జీవితాన్ని, ఆదర్శాలను పరామర్శిం చారు. అట్టి రచనలలో ఖొన్నింటిని యిక్కడ వేర్కొనడం అవసరం. పట్టాభిగారు తమ కాం(గెను చరితలోను, తదితర (గంఛాల లోను గాంధీజీ రాజకీయ జీవితాన్ని గురించి, ఆయన నిద్ధాంచాలను గురించి విపులంగా చర్చించారు. అంశేకాదు. అనేకమైన తెలుగు కేశ

లీ10 శెలుగు సాహిత్యం : గాంధీజీ (వళొవం (గంఖాలకు పీఠికలు వెలయించి, అందులో గాంధీజీ (ప్రభావం యొక్క వైశిష్ట్యాన్ని వాటి చెప్పారు, ఆద్టోమ్చట్టి సూ (తకారునిక్రి (శ్రావ్మాణ భాష్యకారుడు” అని గాంధీజీ పట్టాభిగారిని గురించి ఒకసారి చలో క్రిగా అన్నారట. ఆయన గాంధి సిద్ధాంతాలకు భాష్యకారుడన్న మాట ఎంత నిజమో కాంగెసు చరిత చదివినవారందరికీ తెలుసు. గాంధీకి కన్న ముందుగా ఆయనకు జాతీయ నభ వ్యవవోరాలు 'ఇలియడంవల్ల గాంధీజీ వచ్చిన తరువాత చాని (వణాళికలలో వచ్చిన మార్పులు ఏమిటో ఆయనకు తెలుసు.

పట్టాభిగారు ఆంగ్లంలో (ఐాసిన “కాం్య[గను చలిత” వంటి దానిని, అంతకు ముందుగా నే తెలుగులో (వానిన ఖ్యాతి చెరుకువాడ నరసింవొం పంతులుగా.ది. ఆంధ దేశంలో గాంధీ భావాలను మారు మూల (గ్రామాలకు కూడా పాకించిన వారిలో పంతులుగారు ముఖ్యులు. ఆయన అనర్గళమైన వాక్చ్ళాతురికి ఆనందించనివారు ేరు, చెరుకుచాడవారు న సరావ్యం దల్గ్రావము” తన్న (గంధాన్ని 1021లో (వ్రాళారు. కాంగెను పుట్టిన నాటినుంచి గాంధీ శకం (ప్రారంభం అయ్యేవరకు గల జాతీయోద్యమ చరితను యిందులో (వాశాశాయన.. చివరకు గాంధీజీ భారత రాజకీయ (వవేశంకూడా ఇందులో పేర్కొనబడ్డది. “భారతజాతి వేరట గాంధిమవోత్ముడు నేడు (ప్రపంచమున కొళ నూతన సందేశము నొనగబోవుచున్నాడు” అంటూ తమ [గంథానికి ముగింపులో “లోకము లన్నియున్‌ గడియలోన జయించినవాడు” అన్న భాగవత పద్యాన్ని ఉటంకించారు,

“శవ్యఖారతోదయము” అన్న తమ (గంథంలో కోమరాజు వానుమంతరావుగారు ఆదికాలమునుండి 'నేటి వరకును గల పౌందవ జీవిత. విధానంలో వస్తున్న మార్పులను చర్చిస్తూ ఆ మార్పులకు గాంధీగారి ప్రభావం ఎంతవరకు కారణమో చర్చించారు. గాంధిగారు

జీవిత చరిత్రలు = సిద్ధాంత (గ్రంథాలు ల్లీ! అరవిందుడు చెప్పిన సిద్ధాంతాలకు కార్యరూపం యిచ్చిన మవోను భావుడని [పశంసిస్తాడు రచయిత. “పూర్వ పశ్చిమ దేశస్థు లెల్ల రు ఆతని ననుసరించుచు. విశ్వమానవకోటి యంతయు. నేకకుటుంబ మగుటకు పాటుపడుదురుగాక !” అని ఆశిస్తాడు.

“నత్యా/వా నమర చరిత” అన్నది కూడా ఈ కోవకు ఇందినదే. రచయిత ఈ గుద్దేటి వీరసు[బవ్మాణ్యం. ఈ (గ్రంథంలో మొదటి అధ్యాయం “ద్రథమ న్వాతం/త్య చర్మిత” (1857), “రెండవది “నత్యాగళవా నమల్‌ చరిత =, ఇందులో గాంధి రాక వరకు చి(త్రించబడినది. మూడవ అధ్యాయం “*/(వథమ నత్యాగగ/వా నతురం”= వేల్సురాజు ఆగమనంనుంచి లజపతిరాయి “"పీరమరణం వరకు. నాల్గవది జ్‌ద్రి గ్యతీయ నత్యాాగవొ నమరం” = దండియ్మాత నుంచి ,క్రి్సు శాయజారం వరకు. చివరిది “(బిలో వాటు వెల్లీ వొండ్‌” అన్నది. క్విట్‌ ఇండియా తీర్శానంనుంచి గాంధీ మరణం వరకు. దీనికి అనుబంధంగా రచయిత గూడూరు డివిజన్‌లొని సత్యా[గహుల "నీవను సంఉ_వ్రంగా పరిచయం చేళారు. దీనికి పీఠిక వ్రాస్తూ పట్టాఖి గారు ఎన్నో విలువైన విషయాలు తెలియచేశారు. గాంధీజీ తన ఐహిష్కూర్యతయంతో_ (విద్యాలయాల, కోర్టుల, శాసనసభల) స్వాతం(శ్రాన్ని ఎలా తీసుకొని వచ్చారో చూపారు,

ఇట్టివే ఎన్నో యితర రచనలు వున్నాయి. గాంధీజీవైన, ఆయన జీవిత విశషాలవైన వచ్చినన్ని (గంథాలు "తెలుగులో మరి యే వ్యక్తి మీడా రాలేదు. మరి యేవ్యక్తి గాంధీజీ అంత ఉదాత్తుడు, నిష్కూల్జ్ణుషుడూ, ఇ్యాగనిస్టు కలవాడూ కాడు. అందు వల్ల'నే నాయకులకే నాయకుడై నాడు గాంధీజీ.

గొంధి = గాంధీ తత్త్వము భోగరాజు పట్టాభి సీతారామయ్యగారి ఆంగ్ల మూలానికి కొడాలి ఆంజనేయులుగారి అనువాదం “గౌంటీ = గౌంధీఆ త్తమ

వీ12 శెలుగు సాహిత్యం = గాంధీజీ [ప్రభావం

"కెండు సంపుటాల్లో వెలువడ్డ యీ [గంథం తెలుగులో గాంధీకీ సిద్ధాంతాలవె వచ్చిన (గ్రంథాలలో తలమానిక మైనది, భాష్యకారుడుగా పట్టాలిగారికి ఒక ఉన్నతమైన స్థానం ఉంది. ఇక శీ కొడాలివారు కవిగా, జేశభక్తుడుగా నల్వభె యేళ్లనుంచి తెలుగు (ప్రజలకు తెలిసిన వారు. గాంధీసిద్దాంతాలను (వచారం చేయడానికి దీథ బూనినవారు. పీరరువురి కలయికతో యీ గా - గొంధదీ తత్తృము” అన్న [గంథం ఒక ఉన్నత (ప్రమాణాలు గల రచనగా ఇలుగులో “వెలువడింది.

ఇది. రెండు సంపుటాల (గంథం. గాంధీజీ (పపంచించిన అన్ని సిద్దాంశాలకు ఇందులో తగిన వివరణ ఉన్నది. మొదటి సంపుటంలో తొమ్మిది అధ్యాయాలు, "ఆండవ సంపుటంలో పద్‌నుండి పందొమ్మిది అధ్యాయాలు ఉన్నాయి.

“గాంధి = ఆయన వ్య కిత్వము” అన్న మొదటి అధ్యాయం పీఠిళామా (త మెనది. ఇందులో గాంధీజీ భారతీయ రాజకీయ రంగంలో “శీవలం కార్యకూరుడుగానే కాక, సిద్దాంత (ప్రవక్తగా ఎలా (వము ఖుడో, ఆయన వ్యక్తిత్వం యితర నాయకుల వ్యక్తిత్వానికి ఎలా భిన్న మైనదో విపులంగా చూమూడ్డది,

"రెండవ అధ్యాయంనుంచి గాంధీ సిద్ధాంతాలవై వివరణ ఉన్నది. పట్టాళిగారి వివరణలన్నీ సిద్ధాంత మూలనసూ(తాల్నవై ఆధార పడి వుంటాయి. ఒక సిద్దాంతాన్ని స్వీకరించి దానిని నిర్వచించి, దానివె గాంధీజీ అభిప్రాయం చెప్పి, దాని బాగోగులను నిర్ణయించి, స్వాతం[త్య సమర సాధనలో చాని [ప్రాముఖ్యం ఏమిటో వివరిస్తారు ఆయన. ఉదాహారణకు గాందీగారి సత్యా(గవోన్ని గురించి చెబుతూ చానిని మూడు అధ్యాయా:ంగా విభజించారు. పట్టాభి. మొదటి అధ్యాయంలో సత్యాగ్రహం అంకే ఏమిటో, పురాణాల్లో

జీవిత చరితలు = సిద్ధాంత (గంథాలు ౨18 అది ఎలొ ఉపయుక్తం చేయబడ్డదో, గాంధీజీ చొని నెలా నీర్వ ఛించారో పేర్కొన్నారు. శెండవదానిలో “నళ్యా(గవా యుద్ధంో భారతీయ భావనకు, సంస్కృతికి ఎలా [పాతినిధ్యం వహిన్తుందో, యీనాటి భారత రాజకీయ రంగంలో చానికి గల స్థాన మేమిటో వివరిస్తారు, దాని (వ్రాసిన మూడవ అధ్యాయం “సళ్యా[గవాము = చాని నై పుణ్యము” అన్న దానిలో సళ్యా గహసమర విజయానికి గల కారణాలను పేరొొాంటాకు. ఇలా (పతి సమస్యను, సిద్ధాంొనిన్ష స్వీకరించి చాని పూ ర్య్వాపఠాలను విచారించి మన ముందు ఉంచుళ్లూరు పట్టాభి. అటు పాఠకుని ఊపహికు గాని, యిటు ఆన్పష్టతకుగాని లోను గాకుండా తర్కబద్దంగా [(వాయలడిన యీ నీచ్చాంత (గంథా నికి తగినంత (ప్రచారం వచ్చినట్లు తోచదు. దీనినిబట్టి భారతీయులు యీనాటికి కూడా తమ నాయకులను నీరపురుములను వఠి కొలుస్తారు కాని, వారు తెప్పిన సిద్ధాంతాలను ఆచరించరన్న సత్యం వెల్లడి అవుతున్నది.

ఈ [గంథానికి శీ కొశాలి వారి అనువాదం సులభమైన ఇ లిలో, నలుగురికీ 'శేలికగా తెలిసే వ్యావవోరిక భాషలో చేయ బడ్డది. కొడాలి వారిలోని కవిళాత_త్త్యం యిందుకు ఎంతో ఉప రించి దీనిని అనువాద (గ్రంథంగా కాక మౌలిక (గంథమన్న భావాన్ని కలగచేస్తున్న ది. గాంధి తత్తోపదేశము గాంధీజీ సిద్ధాంతాలను మొదటిసారి తెలుగువారికి అందించిన (గంథం మానికొండ సత్యనారాయణళా,స్త్రిగ రి “గాంధి త తో క! నోళము” (1922). ఇది గాంధీజీ వివిధ విషయాలవై (వాసిన (వాతలకు అనువాదం. బానీతో పొటు మానిొొంద చారు ఆ సిద్ధాంతాల ముచి చెడ్డలను, (ప్రజలందరూ వానిని ఆచరించవలసిన

ఖల14 శలుగు సాహొత్యం ః గాంధీజీ (వ్రళావం ఆవళ్యకతను గురించి పేర్కొన్నారు. “ద్రేశీయ మవోసభ (00%₹6$9)- ళఠ్‌ స్థాపకులు” అన్న విషయంతో (ప్రారంభమై, బంగాళావిభజన, స్వరాజ్యమననేమి, ఇంగ్ల ండుస్టితి, హిందూ దేశమేల పరుల పాల య్యెను, భారత దేశమెట్లు ముక్తిని బడయగలదు-వంటి విషయాలను గురించి చర్చిన్తుంది యీ (గంథం. అం లేళాక భారతవర్షస్థితి = డాక్షర్లు లాయర్లు మొదలైన చారి కర్తవ్యము, గాంధీజీ ఇెప్పిన సాత్త్విక నియనూలు, వాని (ప్రాముఖ్యము-వీనిని గురించి కూడా పేర్కొ న్నారురచయిత. . గాంధీజీ రాజకీయ భావాలను గురించి శీ పింగళి లక్ష్మీ నారాయణ (వ్రానిన “న్సనాయావ్యః వై భవమ” (1927) అన్న (గంథం గాంధేయ భావాలకు అనుగుణంగా (వాయబడ్డ మొదటి రాజకీయకా(స్త్ర) (గంథం, ఇందులో _ భారతదేశం నస్వపరిపాలనమును సంపాదిస్తే రాజకీయ రాజ్యాంగము ఎలా రూపొందింపబడాలన్న విషయం చర్చింపబడ్డది. న్వపరిపాలనము, (వతినిధి సంఘముల విధులు, సాయుజ్యుల ఎన్నిక మొదలై న విషయాలు ఉన్నాయి యిందులో. వీరు కొన్ని ఆంగ పదాల కిచ్చిన అనువాదాలు (పళనస్తంగా ఉండి అనుసరణ యోగ్య మై ఉన్నాయి. ఉదాహరణకు _ పింగళివారు కెర0?66%12(1/6 కు “'సాయుజ్యులు” అనీ, ఎగువ సభథకు "పాజ్జైనభ' అని, వ85112006%+ కు *మహోమండల సథ అని, 6496164216 కు 'నియోగ్యుడు' అని యిచ్చిన అనువాదాలు జావున్నాయి. గాంధీజీ అర్థిక విధానాలను చర్చించిన ముఖ్యమైన (గంఛాలలో “గాంధీ (వతాళిక” (1945) ఒకటి. ఇది (శ్రీ (శ్రీమన్నాళాయణ్‌ అగర్‌ వాల్‌ వ్రాసిన ఆంగ్ల [గంఛానికి (శీ) కొడాలి ఆంజనేయులు గారి అనువాదం. “గాంధీజీ జీవిత విధానంలో సంపూర్ణమైన సాను భూలిగలొ (శ్రీమన్నాశాయణ్‌ (వాసిన (గంథం దీనికి మాతృక.

• గాంధీజీ. ఆర్థిక సిచ్భాంళాలకు “ఆధునిక రాజకీయ. పరిభానలో

జీవిత చరి[తలు = సిద్ధాంత (గ్రంథాలు ల! వ్యాఖ్యానం చేయడమే యీ చిన్ని పుస్తకం పరమోద్దేశం.” (గామాలను, వంచాయకీలను, పరిశమను, వాని ఆర్థిక-విధానాలను పరిశీలించాక ముగింపులో (శ్రీమన్నారాయణ్‌ పేర్కొన్న మాటలు ఎంతో సత్యమైనవి ;

“ఈ (ప్రణాళికను ఆచరణలో పెట్టి పని శేయడానికి ఈ నూతన సిద్ధాంతంలో అకుంఠిత విశ్వాసంగల సుశి&ీతులై న సమర్థులగు యువకులు అనేకమంది కాచాలి. నజీనమూ, ఉ_క్తేజకరమూ అయిన విశ్వాసం కొండలను కదిలించగలదు.” = ఆది లేకపోవడం వ ల్లినే గాంధిగారి. "పేరును ' రాజకీయ కారణాలకు గాను స్మరణచేన్తూ, "ఆయన చెప్పిన సిద్దాంళాలను మాతం వోయిగా “దేశం మరచి పోయింది. .

వారిన సమస్యను. గురించి ఎన్నో సిద్ధాంత (గ్రంథాలు వచ్చాయి - అందులో మౌలికమైనవీ, అనువాదాలు కూడా ఉన్నాయి. మౌలికమైన రచనల్లో - పద్యాలలో వచ్చిన “నిదద్ధ తొరళము” విషయం పూర్వమే [పస్తావించబడ్డది. “ఆ వర్రీ నులు అన్న) భ్ధాలు గాధొ అన్న కామబుషి మృత్యుంజయవర్భుగోరి (గ్రంథం (1988) ోళ్ళతి స్మృతి పురాణముల ననుసరించి (వాసిన నిశ్చయాఖి[పప్రాయము.”. దీనికి ముందు “*మవోత్నుడు - హరిజన సమస్య” అనీ కలగ సత్యనారాయణగారి పీఠిక ఉన్నది. ఇటీవల వచ్చిన అనువాదాలలో గాంధిగారి (గంథాలకు ఆర్‌ .నూ ర్యనారాయణ మూ ర్రిగారి “అన్న క్యొాతానినారవిము - కార్యోక్‌ ల్వ్‌ లవ”, “వారిన నమన్య” అన్న నండూరి వెంకటకృష్ణమాచార్యులుగారి అనువాదం "జీేర్కానదగినవి

అలానే ఇటీవల గాంధేయ సాహిత్య అనువాదాలలో గాంధీజీ సిద్ధా-ళాల కన్నింటికి అనువాదామి వచ్చాయి. వస్తున్నాయి. ఇవి

లి168 కెలుగు సాహిత్యం ః గాంధీజీ (వళావం చాదాపు ెండు వందల (గంథాలకు మించి: ఉండడంవల్ల, అన్నీ ఆంగ్గంలో నుంచో, _హిందీలోనుంచో అనువాదాలు కావడంవల్ల చానిని గురించి వివరంగా చెప్పడానికి యిది తగిన సమయం కాదు. కాని సంఉ_వ్రంగా చెప్పాలంకు యీ (కిందివారి అనువాదాలను “పేర్కొనవచ్చు ; “ోతూనవ్రలందడు నోదడలు” అన్న పింగళి లజ్మీ కాంతంగారి అనువాదం. “నొ న్మ్వవృనీము ఖారతభతూమి”,. “నా ఈఅవొంనొ ధర్యం” అన్న మల్లివరపు విశ్వేశ్వరరావుగారి అనువాదాలు, “మన్య గామత్రనర్న్మ ర్యాజము”, “ోవాతీయలావను గూర్చిన ఖొవాలొ” అన్న కొడాలి ఆంజ నేయులుగారి. అమచాదం, “లాంతి నమరములో అసాంనా నీద్ధాంతము”, “నవీన బిద్యానలములో” అన్న తల్లా[వగడ ('ప్రకాశరాయుడిగారి అనువాదం, (పభాకర్‌ జీగారి “నర్నోదయము” “పీర్కొనదగినవి, గాంధీజీ ఉపన్యాసాలు గాంధీజీ యిచ్చినన్ని. ఉపన్యాసాలు (ప్రపంచనాయకులలో వ్‌ కొద్దిమందో గాని యిచ్చి వుండరు. ఆయన ఉపన్యాసాల నన్నింటిని గురించి (పస్తావించడం మరొక ఉద్గంథంలో చేయవలసిన పని. అప్పు డప్పుడు గాంధీజీ చెప్పిన ఉపన్యాసాలు -_పున్తకరూపంలో వచ్చినవి మా(త్రమే = యిక్కడ స్థాలీపులాక న్యాయంగా చర్చించబడళాయి. 1021 నుంచి కూడా గాంధీజీ యిచ్చిన ఉపన్యాసాలను, ఉప "దేశాలను గితోపదేశమంత భ క్రితో ప్రజలు స్వీకరించారు. “గౌంధి మవోత్యుని ఉవదోళములు, బీవిత నలగవాము” (1921) అన్న తల్లా (పగడ రామారావుగారి పువన్తకం యీ రకం రచనలలో (నథమంగా 'వెలువడ్డది. ఇందులో మవోళ్ళుని ఆంధధదేళ పర్యటన, యిచ్చిన ఉప న్యాసాలు కూడా పొందుపరచబడ్డాయి. “నా గల్చురం కాం[గను - కొన్ని ముల్కాంళములు” (1921) అన్న వట్టాభిగారి చిన్న (గ్రంథంలో నాగపురం కాం(గసు విశేషాలతో

జీవిళ చరితలు = సీద్చాంత (గ్రంఖాలు 1 పొటు గాంధేగారిచ్చిన ఉపన్యాసం కూడా ఛేర్చబడ్డది. అలాగే ఉఅవ్రిని వ దోతీయ మువోనలో, కాతీళాడ” అన్నదానిలో కొండా వేంక టప్పయ్యగారి ఉపన్యానంతోపాటు గాంధీజీ, మవామృదాలీల ఉప జ్యాసాలున్నాయి. ఇలా (ప్రతి కాం గెనుసమా వేళశంతలు వాత గాంధీజీ ముచ్చిన ఉపన్యాసాలు పున్తశరూపంలో వచ్చాయి.

“*దండీ యాతా (వచనతుల” (1981) అన్న దుగ్గిరాల బలరామకృవ్ణయ్యగారి అనువాదం యీ కోవకు భెందిన (గంథాలలో ఉత్తమమైనది. దండి సత్యా[గవోనికి పోతూ గాంధీజీ “మార్గ మధ్య మున (పజల కుపదేశించిన పవిత్ర ధర్మములు ల! వతి యందు ప్రచురించబడెను. ఈ యుపన్యాసములందు ఆంగ్ల (ప్రభుత్వ నీవి. సజ్యాగవా ధర్మ స్వరూపము వ్య క్తీకరింపబడినవి.”

ఈ (గ్రంథాన్ని (వచురించిన మానవాదర్శు (గ్రంథమండలి, అంగలూరు వాశే గాంధిగారి దండీయా[త, తువోత్యుని అమ్భళలో నాతో, గౌంధిగా౦ం యరవాడ జైలు (వలచవాలు _- అన్న (గ్రంథాలు వెలువరించారు. చివరి [గంథంలో మవోత్యుడు యరవాడ శైలు నుండి “పతి వారము సబర్మతీ అశమవాపులు పాలించవలసిన అహింస, నత్యము, [బవ్మాచర్యము, అపర్మిగహము - మున్నగు నియమములను గురించియు, నిబంధనలను గురించియు (వ్రాసిన లేఖలు గలవు.” ఇటీవల వచ్చిన (గంథాలలో నా. ఉవన్వానములు” అన్న కందిరాజు వేంకట కిమన్‌ రావుగారి అనువాదం పేర్కొన దగినది.

గాంధి సూ్యూతములు

గాంధిజీ సిద్ధాంతాలను సూ తప్రాయాలుగా కుదించి నిత్యమూ పాఠరాయా (గంథంగా ఉపయోగించుకోవడానికి వీలుగా (వాయబడ్డ గ్రంథధాలకో ఒకటి “గాంధి నూ/తములు” (1968), పాఫ:ర్‌ డి. యస్‌, శర్మ (దిట్టకవి సుబ్రహ్మణ్యశర్మ) గారి ఆంగ్ల

కిరి శలుగు సాహిత్యం :_ గాంధీజీ (వభావం

(గంథానికి కామళాజు.. వొనుమంగ రావుగారి అనువాదం యిది. ఈ (గ్రంథంలో మూడు అధ్యాయాల న్నాయి ="ఉపోర్దూతము, గాంధి నూ(తములు, గాంధి సూ క్తులు - జిజ్ఞాస అన్నవి.

మూడవ అధ్యాయంలో. అహింస, సత్యము, _ (బవ్మా చర్యము మొదలైన విమయాలవై సూకలు ఉన్నాయి. .ఇందులోని 108 నూ(్రాలు - మూడు -- భాషల్లో యివ్వబడ్డాయి. సంస్కృతం, ఇంగ్వీషు, తెలు గులలో యివ్వబడిన యీ నూ(తాలకు ఒక ఉదావారణ:

"రెండవ (ప్రకరణం “ోనత్యా/గవా ధల్గము” అన్న దానిలోని ర్‌లివ సూత్రం వ్‌ నంస్కృతం : సత్యా([గవా ఇతి ధర్మస్తైెవ సనాతన స్వన వోల్లేఖః అంగ్ల 0; విజట02క్రైడలడ 19- 2 6% 2202106062608 0 52041858

న. 'తెలుగు : సత్యాాగవాము సనాతన ధర్మము యొక్క నలీనరూపము,

“గాంధి మవోళ్తుని శీతిమంజరి” (1096) అన్న [గంథంలో అకారాదిగా గాంధిగారి (వవచనాలు యివ్వబడ్డాయి. ముదిగంటి జగ్గన్న ళా(స్తి, శనివారపు సుబ్బారావు గార్జ సంపాదకళ్వాన వెలు వడినయీ (గంథంలో 70288 106414, 87801748 పత్రిక లలో గాంధి గారు (వాసిన (పవచనాలు సేకరించి [వకటించబడ్డాయి. ఇట్టివే ఎ మూనవాదర్శ (గంథమండలి వారి “మవోత్తుని అమ్భుతవాటీ”, పింగళి లత్మీకాంతంగారు. సంకలనం చేసిన “మవోత్యుని జీవదేళము” అన్న [(గంథఛాలు,

ఈ (ప్రకరణంలో చేర్చబడని అనేకములై న [గంథఛాలుఉన్నాయి" అందులో ఎక్కువ భాగం అనువాద (గంథాలు కావడం-దినికి మొదటి కారణం; రెండవది 1920-25 ప్రాంతాల వెలువడినగంథాల ఎక్కడా దొరకకపోవడం, వానిలో ఉత్తమమైన వానిని గాంధి స్మారకనిధి, మహైదరాళాదు వారు (ప్రచురిస్తే దేశానికి ఎంతో మేలు చేనినట్టు.

సింహావలోకనం

అననా ననా ననా ననిన నానా లానాననాననననననిననా నున లాలన నానన కనాననననిలాతానానినిలనన కనన ననన ననన.

ఈ ముగింపు అధ్యాయంలో గాంధీజీ నాయకత్వాన ఒక మహోద్యమం దేశంలో బయలుదేరడం వలన సాహిత్యంలో = ముఖ్యంగా తెలుగు సాహిత్యంలో ఇ ఆ మహోద్యమం, అ మహో ద్యమ నాయకుడు ఎట్టి మార్పులకు కారణం అయ్యారు అ అన్న విషయం స్థూలంగా చర్చింపబడుతుంది. ఇంతవరకు చేయబడినదంళా సమీత. ఈ సమీతును ఆధారంగా శేనుకొని గాంధేయ సాహిత్య మంతటినీ అవలోకి స్తే మనకు కనిపించే కొన్ని (ప్రాథమిక నత్యాలను ఇక్కడ "పేర్కొంటాను.

గాంధేయ సాహిత్యంవల్ల _ ఆెలుగు సాహిత్యంలో వమైనా మార్పులు వచ్చాయా? వస్తే అవి పరోక్షంగా వచ్చినవా, లేదా (ఫత్యతాలేనా ? ఆ మార్పులవల్ల సాహిత్యానికి ఎంత వరకు మేలు బేకూ '0ది

ఈ (పళ్నలకు సమాధానాలుగానే ఈ అధ్యాయం ఉద్దేశించ బడ్డది.

భారతదేళంలో ప్రారంభమైన జాలీయోద్యమాన్ని గురించి,

ణం శిలుగు సొహిత్యం ః గాంధీజీ (ప్రభావం అది సాహిళ్యాన్ని [ప్రభావితం చేయడాన్ని గురించి 1928లో “*అం(ధవ(/ళిఠ” సంవత్సరాది సంచిక ఇలా (వాసింది ;

“భారత వృాదయ [పబోధమునకు లక్షణమైన వాబ్మయ నిర్మా ణమునందు నాం[ధహృదయము ధర్మారాధనము "కేయుచున్న విధము నాంధవాజ్ఞయ పరిళోధనము విశదము చేయు చున్నదిం*...,*... (వజా సంకల్పములను, (వజాశయము రిను. విశదము...చేసి (పజలను కార్యపరతం (తులనుగ "జేయుటకు చాబ్బయము పరమ సాధనముగనున్నది.” 1

వాబ్బయం ద్వారా ఒక వంక మాతృదేళశాభిమానము, 'వేరొళ వంక మాతృభాషాభిమానము సమంగా వ్య క్తం అవుతాయని కూడా సంపాదకులు ఈ “* పస్తావనిలో పేర్కొన్నారు.

“ఆంధ భాషయందు (పకటితములై న " కావ్యములు, నాటక ములు, (వబంధములు, "పాటలు, పద్యములు (వజావ్యాదయ మును దెలుపుచున్నవి. స్వరాజ్య నాటకములు, గాంధి సంక్రీర్తో నములు, స్వరాజ్య “గేయములు, భజన గానములు (పజావ్భాద యము నావరించిన స్వాతం[త్య. (పియత్వమును వెల్లడి చేయు చున్నవి.2 "

ఈ విధంగా జాతీయ జీవన విధానానికి, సాహిత్య సృష్టికి గల అవినాభావ సంబంధం వనాడో నుస్నష్టం చేయబడ్డది. కానీ గాంధేయ సాహిత్యం శ్రేవలం ఒక ఉద్యమాన్ని (ప్రతిలింబించడం కన్న ఎంతో ముందుకు పోయింది. ఏక వ్య క్తి నీష్టం కావడమే ఈ సాహిత్యం వ్రత్యే కత్ర. ఇట్టి సాహిత్యం నిజానికి పూర్వకాలాల్లో రాజులను గురించి కూడా రాలేదు. కవులు తమ రాజులకు తమ కృతులను అంకితం చే, షష్ట్యంళాల్లో వారి చరితను ఉటంకించారు ఒక్కాక్రాప్పుడు వాఎవే నాయకులను చే3 గ్రంథాలు రచించారు. కాని కొన్ని వందల

సింవోవలోకనం శల!

మంది రచయితలు ఒకే ఒక్క వ్యక్తిని గురించి ఇన్ని నందల (గ్రంథాలు (వాయడం భారతదేశ చరి[తలో మనకు కన్పించదు. అలా రావడానికి కారణం ఒక్కళే, రవి అన్తమించని ఆంగ్లేయుల పాలనకు వ్రజలు విసుగెత్తి, భయపడి, నిరావహులై ఉన్న సమయంలో గాంధీజీ తన వ్య_క్రిగతమైన ఆకర్షణతోను, తరతరాల భారతీయతకు (వతివింబాలనదగిన అహింస, సత్యము- వంటి సిద్ధాంతాలతో రాజకీయ రంగం మీదకు [పవేశించాడు. అందువల్ల నే ఆయన రాక మరో “అవ తార ఆగనునం” అనిపించింది (పజలకు. ఎప్పుడై తే గాంధీకీ భగవదవ ఆారంగా భావింపబడ్డాడో, అప్పుజే ఆయన మీద--- భగవంతునిమీద ఎలా వచ్చాయో అలానే-- కీర్తనలు, గేయాలు, మరఠగళవోరతులు- వెలువడ్డాయి. అందువల్ల నే గాంధీ సాహిత్యంలో ఎక్కువ భాగం భక్తి తత్పరతను ఇచాశే రచనలే!

అయితే గాంధీకీ కృతయుగంలోను, (శేళాయుగంలోను పుట్టినవాడు కాదు. ఆధునిక యుగంలో జన్మించినవాడు. అందునల్ల రచయితలకు అందుబాటులో వున్న (వతి సాహిత్య [ప్మకియలోను ఆయన కీర్తింపబడ్డాడు. కావ్యాలు - అందులో తిరిగి శతకాలు, ఖండ కావ్యాలు, నవలలు, నాటకాలు,-- ఇన్ని రళాల (క్రియలు పూర్వపు బేవుశ్లెవరిమీదా కూడా (వాయబడలేదేమో 1

గాంధీజీవై వచ్చిన అసంఖ్యాకములై న రచనలకు ఆయన భగ వంతుని అవకారమేనని చాలమంది (వజలు, రచయితలు భావించ డమే కారణం అయినా, దానివలన సాహిత్యానికి కొంత మేలు చేకూరించనవచ్చు. ఈ మేలు కేవలం రచనల సంఖ్య దృష్ట్యా నేకాక, భాషలోను, శె లిలోను, కొత్త సాహిత్య (ప్మకియలకు ఈ సాహిత్యం వల్లి వచ్చిన (పచారం-- వీని దృష్ట్యా కూడా -చీర్కొనదగినదే !

ఈ ఉద్యమం వలన తెలుగు సాహిత్యంలో వచ్చిన మొదటి

నీలీ. తెలుగు సాహిత్యం : గాంధీజీ (ప్రభావం మార్పు ప్మతికల (ప్రాముఖ్యం, గాంధీజీ నాయకత్వం చేపట్టిన తర్వాత ఈ (ప్రాముఖ్యం ఇతోధికమై కన్పట్టుతుంది. “అమృత ఎకాడ వ(తికొ, (ప్రళాశంగారి “న్న్య్వరొవ్టా”, సి. వై. చింళామణిగారి “లీడర్‌” భారతదేశంలో ఎట్టి (పాముఖ్యతకు వచ్చాయో, అలానే ఆం(ధదేళంలో కాశీనాధునివారి “అం(ధవ్యతిత”, ముట్న్నూరివారి “ోత్యత్తావ(లిత్‌ * కూడా (పాముఖ్యానికి వచ్చి పండిత పామరులకు కూడా గాంధీజీని గురించి ఆయన ఉద్యమాన్ని గురించి తెలియ గాంధీజీ నాయకళ్వం వలన (పత్యతంసా వచ్చిన ప్రభావం "శలుగు సాహిత్యంలో మొదటిసారి * రాజకీయ సాహిత్యం” పప్రారంకళం కావడం, అంతవరకు కాల్పనిక 9 చార్మితక *, సాంఘిక, పొరాణిక సాహిత్య మేళాని రాజకీయ సాహిత్యం లేదు మనకు. జరిగిన సంఘటన లను జరిగినట్టుగా సాహిత్యంలో (వవేళపెట్టడం, ఆ సంఘటనలలో ఇరిగిన వ్యక్తులను కూడో యథాతథంగా చూపడం ఈ రాజకీయ సాహిళ్యానికి లతణాలు.

ఇట్టి సాహిత్యంలో చెప్పుకోతగినవి “రాజకీయ నాటకాలు” అంతవరకు సాహిత్యంలో చారిత్రక నాటకాలో కాని, రాజకీయ నాట కాలు లేవు. మొదటి రాజకీయ నాటకం “గాంధి మహోదయము", గాంధీజీ రాజకీయ రోంగం మీదకు రాగానే (వాయఎడ్డది. ఆనాటి నుంచి దాదాపు రెండు డజన్ల నాటకాలు (వాయబడి, (వదర్శించబడి 'శెలుగు దేశంలో ఎంతో (వచారంలోకి వచ్చాయి.

ఈ సాహిత్యం వలన వచ్చిన మరొక ముఖ్యమైన మార్చు “రాజకీయ రచయితలు” తయారు కావడం. 19920 కి ముందు కూడా రాజకీయాలను స్ప ఖశించిన రచయితలు, ప్మతికా సంపాదకులు ఉన్నారు. కానీ శేవలం రాజకీయాలను గురించి ఆత్మ్మ్మాశయ పద్ధ

సింవోవలోకనం వ్లీలై8ి లిలో. కాక, వానిని విశ్తేషించి, వాగోగులను చర్చించే రచయితలు కొందరు వెలికివచ్చారు. పట్టాభిగారు గాంధీజీ రాకకు పూర్వమే రాజకీయాలను గురించి “అంగ టొరత”, “ఆం/(భవ (తీ "లలో అప్పు డప్పుడు (వాస్తూనే వచ్చారు. కాని 1918-19 ల తరువాత ఆయన (వాసిన వ్యాసాలు (కమం తవ్పకుండా వన్తూ వుండేవి, గాంధీగారిని గురించి “*అంగభథొలతి "లోని తన వ్యాసం ద్వారా మొదటిసారి పరిచయం చేసింది ఆయనే! పట్టాఖిగారు కాక, కాళశీనాధులి, ముట్నూరి, చెరుకువాడ నరసింవాంగార్లు ఈ కోవకు చెందిన రచ యిళతలు, ఒక వంక గాంధేయులై , ఆయన సిద్ధాంతాలను అనునరిన్తూనే ఆయన నిచాంతాలను గురించి, ఆయన కార్యక్రమాలను గురించి 'తలుగువారికి ఎప్పటికప్పుడు 'తెలియచెప్పిన రచయితలు ఇంళా ఎందఠో ఉన్నారు. అట్టివారిలో (శ్రీ మానికొండ సత్యనారాయణ కాసి? శీ కొడాలి ఆంజనేయులు, శీ కొమాండూరు ళఠకోపా చార్యులు, (శ ముదిగంటి జగ్గన్నశా(స్త్రి గార్లవంటి రచయితలు గాంభేయులు; గాంభేయ సాహిక్యాన్ని తెలుగువారికి అందించడంలో శృషి.చేసినవారు. కొందరు అనువాదకులు ెలుగులోకి గాంధేయ సాహిళ్యాన్ని అనువదించడం చ్వారా 'తెలుగు సాహి తాన్ని నునంపన్న౦ చేశారు. మరి కొందరు గాంధేయులు ఆయనను గురించి, ఆయన సిద్దాంతాలను గురించి కావ్యాలు, ఖండళావ్యాలు, "గేయాలు, పాటలు ఎన్నో (వాళారు. నవలలు, నాటళాలు వచ్చాయి. గాంధీని గురించి (వాయడం ద్వాళా గాంధేయులై న రచయితలు కూడా మన దేళంలో ఉన్నారు. (శ్రి తుమ్ముల సీతారామమూర్తి చౌదరి, శీ "వేలూరి శివ రామళా(స్త్రి, ప్రళ్ళతులు తమ రచనలద్వారా గాంధేయులై నవారు, *

వ2 తెలుగు సాహిత్యం : గాంధీజీ [ప్రభావం

"గేయ రచయితలలో మాధవపెద్ది బుచ్చినుందరరామశా, స్త్రి, బసవరాజు అప్పారావుగా ర్లు, నాటకరచయితల్లో దామరాజు కూడా ఇట్టి గాంఛేయులే !

మూడు నాలుగు దశాళ్హాల కాలంలో తెలుగులో కలం పట్టడం నేర్చిన ప్రతివాడూ గాంధీజీని గురించి, ఆయన సిద్దాంతాలను గురించి కాను (వభావితుడై , అ (పళావాన్ని సాహిత్య రూపంలో వెలువ రించాడు, అందువల్ల గాంధేయ సిద్ధాంతాలు, ఆయన జీవికం రచ యితల రచనలకు మూలకందమై నిలిచిందనడంలో అతిశయోక్తి లేదు.

ఇక భాష, _కెలి-లలో ఈ ఉద్యమం ఎంతో [పభావాన్ని పరోకుంగా వెలువరించింది. ఏ రాజకీయ సాహిళత్యానిక్రైనా [ప్రథమ లితణం అది మామూలు (ప్రజలకు అందుబాటులో ఉండడం. అలా ఉండాలంశు అంతగా విద్యావంతులు కాని (ప్రజలకు కూడా తెలిసే విధంగా తేలికగా, వారిభామలో సాహిత్యం (వాయబడాలి ఆలుగులో వచ్చిన గాంధేయ సాహిళ్యాన్ని వరిశీలి స్తే, కేవలం ఆయన జీవితాన్ని గురించి, ఆయన సిద్దాంతాలను గురించి (వాయబడడ మేకాక, ఆ వ్రాయబడిన రచనలన్నీ లలితమైన లలో [(వాయబడ్డాయి. “కొల్లాయి. గట్టోతోనోే ది” వంటి పాటలు (ప్రజలకు అతి సన్నిహితం అయ్యాయంశే ఆళ్చర లి ఏముంది ?

అలాగే కీ ర్తనలలోను, పాటలలోను, గద్యరచనలలోను వ్యావ వోరక మో, వ్యావవోరికానికి అతి దగ్గరలో ఉండే శిష్టవ్యావవోర మో వాడబడ్డది. దీనికితోడు ప్యతికల (పభావం కూడా కొంత ఉండడంతో భాషలో వచ్చిన మార్పు ఇంకా త్వరగా శావడానికి వీలు చిక్కింది. మొత్తంమీద (గ్రాంథిక భాషనుంచి వ్యావవోరిక భాషకు మారడానికి ముఖ్యంగా దోవాదం చేసీంది గాంధేయ సాహిత్యమేనని చెప్పాలి.

సీంవోవలోకనం శ్రీల ఈ విధంగా అటు భావంలోను, ఇటు భాషలోను ఎంతో మార్పును (వత్యతంగాను, వరోకంగాను తీసుకొని రావడమే వ్‌ ఉద్యమమైనాః ప్‌ ఉద్యమ నాయకుడైనా (ప్రజలకు సన్నిహితు డై నాడో, లేదో చూపడానికి పడికట్టు. ఈ పడికట్టును ఉపయోగించి చూ న్తే గాంధీజీ వలన గాంధేయ సాహిత్యం ఎలా (వథవించిందో, అలానే గాంధేయ సాహిత్యం వలన ఆయన (ప్రజలకు ఎంత నన్ని హాతుడై నాడో కూడా మనకు స్పష్టం అవుతుంది. అట్టి వ్యక్తి భగ వంతునిగా ఆరాధింపబడ్డాడంళు ఆళ సరం లేదు. ఆ రోజుల్లోని (ప్రజలు ఆయనను అలా అరాధించారని చెప్పడానికి గాంధేయ సాహిత్యం (వబలమైన సాత్యుం.

ఈ విధంగా మూడు దశాబ్దాల మధ్య కాలంలో వచ్చిన రచ యితలకు గాంధీకథ భాబాలను, ఇతివృత్తాలను అందించింది. ఆయన కార్యకలాపాలు చారి రచనలకు ఆలంబనం అయ్యాయి. ఆయనను గురించి, ఆయన సిద్ధాంతాలను గురించి (వజలకు "శలియచెప్పాలన్న ఉత్సానాంతో రచయితలు (ప్రజలకు అందుబాటులో ఉన్న భావ, లి లను అనునరించారు.రాజకీయ రంగంలో ఆయన భావాలకు అనువరులె (వజలు ఎలా సంచరించారో, సాహిత్యరంగంలో ఆయనను గురించి తను తమ (ప్రజలకు ఆలియచెప్పడానికి రచయితలు కూడా అందుకు అనువైన పద్ధతులను ఎన్నుకొ న్నారు,

'తెలుగులో వెలువడిన ఇంత విస్తృతమైన గాంధేయ సాహిత్యం చాని ఫలితమే ! ఒక జాతిని రాజకీయంగా నే కాక, సాహిత్య వరంగా కూడా ఇంతగా కదిలించిన వ్య_క్రి “మవోత్ముడుూో కావడం ఎంత సమంజసం 1!

శే

జ్ఞా పీకలు

1. సాహిత్యం - జాతీయత 1కి 0069 0 2081209649 57026006 9210 2 క0ల4 వైః00సం, '₹%10 5016416౯” 2 రాధా కుముద్‌ ముఖ ఖీ వ “2టంలి21130 0 ఉగంల 10611 పుటలు 14, 2/23, 49, లి శీ అరవిందులు : “01 2610023130”, 69 వ పుట. క్‌ ద్ర విషయాన్ని గురించిన వివరాలకు (క్రింది వ్యాసాలను చూడవశ్చు; కేం వాబ్బయమువై జాపీయోడ ఇను [పళావము--ోనవనీతము”, పుటలు లిఠ=4రి = రచన : శ జేవులపల్లి రామానుజళావు. 2. (వచార సాహిత్యం-= “వళాసొ = రచన: డాక్ట్ర 5 కేతవరపు రామకోటిశా.స్తి. 5 “* పసావన” = ఆంధ పత్రిక : ఉగాది సంచిక (1029) శ ీ॥ విశ్వనాథ సత్యనాశాయణ =“ వేయిపడగలు”, పదునొకండవ అధ్యాయం, ? భగ౫ ర్లీత, అధ్యాయం త, శ్లోకం లిం జి, కొవ్య సాహిత్యం 1 అభినవ తిక్కన సన్మాన సంచిక, పుట ర. & “సరసులెల్ల మెచ్చ మెఆయింతు కవితలో గమ్మదనము మత్కులమ్మున వ ల” = పాపూజీ ఆత్మకథ, కృ త్యాది. త బాపూజీ ఆత్మకథ” మనవి, పుట 1. శక్కేక్క్‌ 6 “చ్రాప్టూశి ఆత్మకథ”, కృత్యాది, వుట 7, 7 శీ కట్టమంచి రామలింగా డ్రి : “బాపూజీ ఆత్మకథ”, తిలక రచన, రిం మా తిక్క యజ్వలు (తొక్కిన [తేవ కేను నమ్ముతి వడెదన్‌ ఎ“ బాపూజీ ఆత్మకథ "కృ త్యాది.

జ్ఞాపీకలు ల?

6 “చావూజీ ఆత్తకథ”, కృళ్యాది. 10 వష 2864 ల4౯691386 : “స మంైలగంం0 ౪1 00 31 “బాపూజీ ఆత్మకథ *, తొలిపాలు : అభి పాయము. కని “మవోత్యకథ” = తెలివిడి. త్స 1% 36 “ోమవోత్మకథ” = కృత్యాది. కళ్క 17, 38 “మవోత్మకథ” = క్ళత్యాది. కం “మవోత్తుకథ” జా కృత్యాదిం చివరి పద్యము. £0 * రాగలదోయి ! ధర్మ సమరం; బిది

భారతజాతి ముక్తికై.

నంగరము వేయుడు (శోయుడు

మాతృ దుఃఖముల్‌ ” = “మవోత్ణుకథ”, వుట 26, ఖై శీ శాటూరి వేంక శేళ్వరశావు = “*పలిగ పంట” కావ్యనంపుటికి పీ89కం జ “అహింసొజ్యోతి” (జనవరి 26, 1951 ) “*ఖాపూజీ ఆత్మకథ” లో

మ్ముదిత మైన ఖండిక.

మి “మవోత్థకథ ” ముగింపు పద్యము, క ట్రీ గాంధీ భారతము”, నిర్యాణ వర్వము,* కళా [పొరంభము, ఇ *ోరౌాదరీ పోదరముఖ నిర్ణతంవైన

వీ ఆజైను శిరమున డాల్చి దేళమాతృ

(పార్థవంబుతో వథ (పారంభించుచున్నాను” అంటాడు అభినవసూతుడు. ్‌ః ట్రీ గాంధీ భారతము”, (వస్తావన. నో శీ పింగళి లత్మీకాంతము : ట్రీ! గాంధీ భారతము అభి పాయము. వి ట్ర గాంధీ మావోత్మ్యము”, (ప్రథమ పంచకము, పీఠిక. జిత ట్రీ గాంధీ మావోత్మ్యము”, (వస్తావన. తః ట్ర గాంధీ మావోత్మ్యము”, పీఠిక. కః కష్టా పిక : వ/-0=157 చాట్‌ నంచిక. ౫ “సొాదరనందము, ధర్మసంచాదము.

మం తెలుగు సాహీత్యం న గాంధీజీ (వభావం & డా సీ. నారాయణరెడ్డి : “ఆధునికాంధ కవిత్వము”, వుట కీధీ1, 85 *సొందరనందము”, ఉపదేశము. 8 పింగళి, కాటూరులకు కావలిలో జరిగిన నన్మానంలో _ (1='=5క ) తుమ్మల'వారు చెప్పిన “అభినందనము”, “*ోవటిగపంటో ఉవద, పుట "4. శి? శ విశ్వనాధ సత్యనారాయణ : “రాణా వతావనింవా చరితము, భారతి, 1040. 88 (క్రీ మంగిపూడి 'వేంకటళర్మ : “రాణా[వతాపసింవా చరితము", అభిప్రాయము, పుట 60. 89 చిరంత నానందస్వామి : “రాణావతావనింవా చరితము” పుట ల, 40 “రాణా వతాపనింవా చరితము", పుట 6. ! “రాణా పళాపనింవా చరితము”, పుట 48వ. ఉక్‌ “రాణా ప్రతాపనించా చరిత్రము”, వుట 84, ఊఉ “అమరసింహా చరిత", (ప్రబంధము, వద్యము 81. ఇదే అభ్మిపాయాన్ని “వెనుకనే పేర్కొన్నట్లు చాలామంది అంగ్ల కవులు కూడా వెలువరించారు. గ త చెళ్లపిళ్ల వేంళటళాద్త్రి, విపుల సమీక్ష, పుట 1. 5 భారతి, నవంబరు 1948, శరీ టి శినధారతము", (వస్థావనః వుట ఎం, శ? ట్రీ శివభారతము”, పుటలు ౫1, 2011. ఆ * $) శివళారతము", అభధ్మిపాయములు, డాః చిలుకూరి సనాకాయణ శావు, వుట యు ో ట్రీ శివభారశము”, అభిప్రాయములు, డాః చిలుకూరి వారాయణ రావు, పుట 1 కం ట్రీ శివళారతము", పుట 809. ఈ * శీ) వ భారతము, వుట 480. ఈ “శాంత్రివిియము”, విన్నవము, వుట 2. ట్‌ భారత స్వాతం్యత్య సంగ్రామము”, (వథను రంగము, వుట !ల,

కల & కో జాగ్రత స్వాతంత్య్ర సం[గామముో, వంచమరంగము, వృట 80, క్‌ గోరారత్ర స్వాతం[త్య నం[గామము”, పుట 80. క “భారత స్వాతం[త్య నం(గామము”, వుట 80, కళ? “కళా శే[తము, భూమిళ, పుట 1, 58 “ దేని యవళారంబది గావచ్చును మనుజ అన్ను గాంచి బహుజన (పావిర్భూత మవోన్నత్తి దేవశ్వము నెనయవచ్చు దెలియ నరిదియా” ఎ అవళార ఖండము పుట 17, శ, ఖండకావ్యాలు = ఖండికలు కె విజ్ఞాన నర్వవ్వము, *ోనంవత్‌” వ్యాసము, వుట 780. *డాః నీ. నారాయణలె డ్తిః “ఆధుని కాంధ సాహిత్యము", పుట 878. శ “మనోరమ” విక, 1906, అక్టోబరు నంచిక 10.

• ఇవి అన్నీ = తర్వాత (శ్రీ, శర్థుగారు (వ్రాసిన “*నిరుక్ట భారకళం” లో జేర్చబడ్తాయి. 5 కీని రెండో కూల్చే 1905 లో వెలువడింది. ఈ “ళారత ధర్మ దర్శనము”, ఆంధులకొకో విజ్ఞావనము (1=10=1907) శ 7 అంధవ్మతిక = ఉగాది సంచిక 1911. క ఆంధవ(తిక = ఉగాది నంచిక 1914. క్రి బలె వేపల్లి లత్మీకాంతకవి : “న్వరాజ్య రథము. 10 శ్రీ బలి వేపల్లి లత్మీశారకకవి ; “న్వళాజ్య నమన్య”. 11 “ఆంధరత్న” అన్న శీ వో (కింద (శ్రీ అడవి బాపిరాజు “గంగా ఛాశే కంఠళ్ళతులు నింగీ నేలా కురిసే అమృతం నీ విచ్చినమాచై, ఈ న్యానిక నీ శే వాంగూ మాకే పొంగూో

మ0. 'కెలుగు పాహిత్యం : గాంధీజీ [వభావం “మా గోపొలకృష్ణుడు” అన్న శీ ర్రిక [క్రింద (శ్రీ, బనవరాజు అప్పారావు “భాగ్యవళమ్మున భావిశాలొన అమృతతుల్యమ్ములు నతి భావ భరిత ములు నయిన చా గీతముల వినినంత గోపొలకృష్ణుని గొప్ప దీపించు” = అన్నారు. 18 ౯ “అంధరత్న' గోపాలకృష్ణుని చాటువులు, పుట 8. 38 కలికోకిల (గంభావళి, రెండవభాగము, పుట 959, 4 కవికోకిల [గంఛావళి, రెండవ భాగము, వుట 850, 35 కవికోకిల (గంథావళి, రెండవ ఛాగము, వుట 88. శి జ్ఞల్లిద్ధశేకల్ర (గంఛావళి, రెండవ ఇాగము, వుట మల్లి, 37 కవికోకిల (గ్రంథావళి. కెండవ భాగము, పుట, బి58. క రామిశెడ్డి గారి గేయాలను గూర్చిన (ప్రస్తావన వచ్చే అధ్యాయంలో శేయబడుకుంది. 5 కవికోకిల (గంభావళి, రెండవ భాగము, పుట 258. &0 జ్రలిద్రాశ్‌ క్రల (గ్రంథావళి, కండవ ఛాగము, వుట 250. &1 కవికోకిల (గంఛావళి, రెండవ భాగము, పుట ౨260. 22 కరి కల (గంభావళి, రండవ భాగము, పుట 280. &8 *జాప్లూజ్రీ”, వినతి. 4 ఇద్ర ఇంగ్లీ షులోని “0300108 కు దగ్గరి రూపము. &5 “*గల్చిలము”, "3ండవ భాగము, తొలిపలుకు. 28 “గబ్బిలము”, "ెండవ భాగము, వుట 1, 87 “గల్చిలము”, శెండవ భాగము, పద్యము 20, 88 *“4ల్చిలము”, "రెండవ భాగము, పద్యము 88. వ0ి “న్యయంవరం”, భూమిళ, పుట 1. 80 ““స్యయంవరం”, భూమిక, పుట 1. ః1 “ోన్యయంనరం”, లాల్యము, వుట $,

క్లానికలు మ్‌

88 “స్వయంవరం”, భూమిక వుట 19. జ “న్యయంవరం”, భూమిక, పుట 1, జ “న్యయంవరం”, పుట 61. 85 “స్వయంవరంలో, వుట రికి. జ క్రట్టనుంచివారి ఫీకిక, ో ఆశసక థ”, 8? “ర్యిగరంట”, చవస్సిద్ధిః వుట 19, 88 “రతీగపంట”, తపస్సిద్ధి, పుట 184. _

• విశ్వచాథ వారి పీఠిక, “కబల”, పుట

ఈ “వతిగవంటో, పుట 16.

టై “ఆశ్ళార్చణము, వుట 176.

42 “ఆళ్ళార్పణము, పుట 169.

ఈక “జల, పీర్రిక, పుటన్‌

ఆ భారతి, మాసపష్యతిక, మార్చి 1962* పుటలు 65-09.

45 “వజ్ర వంట”, వుట 184.

ఈ “బద య క్రీ”, పుట కవీ, € త్తిదయ్య క్రీ”, శాంతిదూత, పుట 58,

టి * పదయ క్రి", విషకణము, పుట 460.

ఉం “విజయ కీ,”, కురుకే[తము, పుట 19

50 *న్సవ్రశిం[ధోద౧రుము”, పుట గ

81 *“మవోం[ధోదయము”, పుట 69.

52 “*వ్పవోశం[ధోదయము", పుట 69.

రె డ్రా సి. నాశాయణలెడ్డి, “ఆధునిళకాంధ కవిత్వము, వుట 677.

5 ఇకనుంచి పేర్కొంటున్న కవుల రచనలన్నీ ఇటీవలనే గాంధీ సాహిత్య (వచురణాలయము, హైదరాబాదు వారు (ప్రచురించిన “శా వ్యాంజలిొ” అన్న లెండు సంపుటాలనుండి (గహించబడ్డాయి.

55 “ోన్సశిమాలోొ, పుట కీకి,

తినీ 'శెలుగు సాహిత్యం : గాంధీజీ వభానం

56 గాంధి, భూమిక, 1950.

57 కజాంగ్రీజీ మవో[వస్థానము”, మొదటి మజిలీ.

88 వీనిని గూర్చి ముందు (వకరణం (“ గేయాలు, ఫోటలు")లో సీర్కొం టాను,

6 ఇంతవరకు ఖండ కావ్యాలు (వాసీనవారి ఖండిక లే పరిశీలింవబడ్డాయి. శేవలం ఖండికలు మాత్రమే [చానిన రచయితల రచనలను కొన్నింటిని గూర్చి యిక్కడ వివరించడం జరుగుకుంధి,

ఈ “ఆధునికాం[ధ కవిత్వము”, పుట ఈళ0*

61 “పన్నీట్రి జల్లు”, వుట "6.

63 “జాతీయ గితము” చివరి వద్యం మాత్రం చి(తంగా ఉంది!

'జేవ దేవుని కారుణ్య దృష్టివలన నాం్యధమండల మౌన్నత్య మందుగాళ సొధువథవర్తి మన జార్జి చకవర్తి యావావంబున విజయము నందుగాళ ! 5, గేయాలు = పాటలు

కే (శ్రీ కురుగంటి సీళశారామయ్య ః “సొవ్యాం(ధ సాపొత్య వీధులు” తృతీయ” భాగము, వుటలు 80% = 885.

ఓ టారీయ . గీతములు”, (శ్రీ చెటుకువాడ వెంకటరామయ్య, శ్రీ చా మోజీపురవు వేంకటనరసింవోరావు, పుట ర.

శ “కలిరాజు శతకాలు, గీతాలు = అనుబంధము వుట 1.

4 5 కవిరాజు శత కాలు, గీతాలు” = నూా(శమగీతాలు+పుటలు 51, 52.

క రామదండు పొట, పుట 6.

7 “లసవ రాజు అప్పారావు "గీతాలు", వుట 149,

8 “బసవరాజు అప్పారావు గీతాలు”, వుట 1459=144,

9 “అనన రాజు అప్పారావు గీతాలు”, పుట 144.

39 “బనవరాను అప్పారావు గిశాలు'", వుట 144,

క్షూవికలు వో

11 *,లనవళాజు అప్పారొపు గీళాలు", వుట 15,

18 “సవరాజు అప్పారావు గీతాలు”, పుట 118,

38 భబ్రరవరాజు అప్పారావు గీతాలు”, పుట కేశ,

క4 “నవ రాజు అప్పాఠావు గిళాలు, వుట 14.

15 “బనవరాఆఖు అప్పొాళావు గిళాలు'”, వుట 149,

36 “ళవికొండల గేయాలు”, పుట $=068.

*” కీని రచచా కాలము $00=8ఆ19019 గా యివ్వబడినది.

8 గిదన ; 8=లీ=లలి.

18 “*నముదర్శనం""; పుట 1వ,

జ “నమదర్శనం”, పుట 18.

81 “నమదర్శనం”, వుట 14.

హోఆంధ వళ, వార పలిక : ల్లి10=68. వుట కం

18 ఫిమవరం అ[శమంలో చికిత్సకోసం వచ్చిన “*అనందుడుూ అన్న అనుయాయికి గాంధీజీ నుమారు కెండు సంవత్సరాలపాటు (నవంబరు £0, 1944 నుంచి అక్టోబరు 10, 196 వరకు (వ్రతిరోజూ ఒక నూక్రిని (వాసి వంచేచారట. ఆ నూక్తులను (ఆవి మొత్తం నూరు) తెలుగులోనికి అనువ దించారు. డాక్టరు సీ నాళాయణరెడ్డి “భాంధీయంో. అన్న వీరుతో.

“నిత్య సత్యవథమున పయ నించువాడు జారిపడడు” “వ్య క్తిత్వము కోల్పోయినచో స ర్వము కోల్చోవును మానవుడు” వంటి నూక్తులకు క్లువ్తంగా, నూటిగా ఉండే విధంగా వారి సవాజపద్దతిలో అనువదించారు "రెడ్డిగారు.

24 “ బాపూ నీ పుట్టినరోజు” అన్న "గేయంలో రచయిత పూర్వకాలంలో భారతీయక వులు భగవంతునికి నివాళి పట్టిన పద్ధతిని, ఈనాటి కవులు గాంధీజీ! (శ్రద్ధాంజలులు ఘటించిన పద్ధతినే అనుసరించారు: గాంధీజీని ఛాము, రహీం లతో పోల్ఫొారు.

జః శెలుగు సాహిత్యం 1 గాంధీజీ వ్రళానం “వారి=జనుడైై. పుట్టిన రోజు హారిజనుజే పుట్టిన రోజు అంటూ గాంధీజీని భగవంతుని అవతారంగా భావించి, ఆయన అవళారం ఎత్తిన కారణాన్ని కూడా నీవరించారుం వక్‌ ఇప్పుడు జేర్కొనేవి అన్నీ గాంధీ సాహిత్య (వచురణాలయం, హైదరా బాదు వారు (ఫచురించిన “ళా వ్యాంఖలభి" "రెండు సంవుటాలనుంచి స్యీకరించ ఖడ్డవి. 6, కీర్తనలు = భజనలు మొదలైనవి కి కల్లుకాగి నీ యిల్లునెల్స గుల్ల చేయకు నీ వొళ్లు రోగాల అల్ల వడ్డీ నీయకు. ఃి (శ్రీ ధవ శేశ్వరపు సోమలింగా చార్యులు, 1929. కి ఇదే థావాన్ని చాలామంది వ్యాసక_ర్తలు, నాటిశా రచయితలు కూడా (గ్రహించారు. దీనిని గురించి ముందు అధ్యాయంలో, 4 “గేయగుచ్ళము”, ( 1986), పుట ౨. కీ “గియగుచృ్ళము”, తొలిపలుకు, వుట క్షీ కి “గేయగుచృము”, గాంధీ, వుట 16. ॥ “గేయగుచృము”, పశ్చాత్తాపము, పుటలు 20-21, 8 “గేయగు చృము, మవోత్ముని నందేశము, పుటలు 40=41. 9 “గేయగుచృము", మవోత్ముడు, పుట 84, 10 “గేయగుచృము, మవోత్ముడు, వుట 85. 7. నాటక సాహిత్యం కేడా॥ పీ. యన్‌. అర్‌. అప్పాళావు, “అంధ నాటక వికానముూ, పుట 846. 8 “భారతీయ సందేశము", ద్వితీయ రంగము, వుట లి. త “భారతీయ సందేశము”, ద్వితీయ రంగము, వుట 19,

క్రావికలు వక

4 శ్రీమతి నాగభూవణ్‌: “తెలుగులో చారిత్రక రూనళాలుోో, నాట్య కళ ఆఅ డిళంబరు, 19063 (విశేష సంచిక).

క్‌ (శ్రీమతి నాగభూషణ్‌: “*శెలుగులో చారి[తక రూపకాలు, నాట్య కళ అ డిళంబరు, పుట 46, 49.

• క్కయన [వానీన మూడవ నాటకము “నంస్కారీణొ జేర్కొనతగిన సౌంఘిక నాటకము, ఈ మూడింటి తర్వాత [(వాయబడిన రాజకీయ వాట శము “*పొంచాల వరాభవము”. చానిని కూడా పరామర్శించడం జరిగింధి,

? *నవయుగారంభము” తొలివలుకు.

8 *నవయు గారంభము”ో ఉపోద్ధాతము, వుట 68.

• *“నవయుగారంభము”" ఉపోర్హ్రూాతము, వుట రి.

కళ *నవయుగారంభము” (వథమాంకము, £ వ రంగము, పుట 16.

12 నవయుగారంభము తృకీయాంకము, పుట 51.

॥2 కోజాంధ్సీ విజయము, నాంది.

38 “శాంధీ విజయము”, [వస్తావన, వుట వి,

34 “శాంధీ విజయము", |పథమాంకము, వుట 16.

కక్‌ “ోజాంధ్రీ విజయము”, ద్వితీయాంకము, వుట 21.

16 “శారీ విజయము”, ర్వితీయాంకము, పుట లేం

1? “గాంధీ విజయము”, ద్వితీయాంకము, పుట మ్‌.

18 “గాంధీ విజయము", ద్వితీయాంకము, పుటలు 85, ఏరి.

19 “గాంధీ విజయము”, తృతీయాంకము, పుట 84,

20 ఇక్కడ రచయిత మాౌటలను వినండి. “ఇచ్చట గాంధీ పరమేళ్వ రుని గూర్చి ధ్యానించుచున్నాడు. తిలక్‌, పరమేశ్వరు లొక రేయని యూహించునది.”

21 గాంధీ విజయము, తృతీయాంళము, పుట లలి.

2కఇట్లా తిలక్‌ నుంచి ఒకళ క్రి గాంధికీలో (వవేశించడం అన్నది ఈ శాలంలో వచ్చిన శాటకాలన్నింటిలోను కనిపిస్తుం ది దీని! కారణం ఉన్నన

84 ఇెలుగు సొహిత్యం 1 గాంధీజీ వ్రభానం వారి వ్యాగం అని తెలుస్తున్నది. చొనివి వ్యాసాలను గురించిన ఆఛ్యాంకుంజో వివరిస్తాను,

కి “న్వకాజ్య ధ్వజము", తృతీయాంకము, పుట 6%.

కో “రిలక్‌ మహారాజ నాటకము, తృతీయాంకను, వుట 64,

జ క్రిపాదచారు. "పేర్కొన్న నాటకము చామరాజునారి “గాంధీ నిజ యను” అన్నది.

జ శ్రి కొడాలి ఆంఖ వేయులు, (శ్రీ, విశ్వనాభ నత్యశారాయణలు కలిసి (వానీన “అవతార పరివర్తనము” ఇట్టి వానిలో ఒకటి. దీనిని అయిధు, ఆరు చోట్ల (వదర్శించారని, ఛివరకు ఇాపట్లలో (పదర్శిన్తూ ఉండగా, అనాటి ఆంగ్ల (వథుత్వాధికారులు అ నాటకము (వాత్యప్రతులన్నింటిని స్వాధీనసరచు కొని తగలభెట్టినారని (శ్ర, కొడాలి తెలిపారు.

£? క్రయన (వాసిన “దివ్యవాణి” అన్న ళథ ఒక వారిజనుని దయనీయ మయిన చరితను చితిస్తుంది. అతని శ్యాగంవల్ల కఠినుడ్రైన పూజారి వద యము కూడా మారినట్లు చూపబడ్డది.

ఓ “ళాం[గైనువాలా”, కవికోకిల [గంఛానళి, పుటలు 815, 816,

వం “*శాం| శైనువాలా”, కచికోకిల (గంఛావళి, పుటలు 815, 816.

80 *శజంధేయ విజయంి, ఉపోచ్ధాతము, శ్రీ భో.పట్టాభిసీతా రామయ్య.

81 “రాజపుత కేజఃపుంజము*, (వస్తావన, వుట 8.

8 భారత జాతీ యోద్యమంతోపాటు ఆం(ధోద్యమం కూడా 1921 నుంచే ముమ్మరంగా (పొరంభమైంది. అందువల్ల ఈ నాటకాలు ఒక్కక్క ఆంధ రాష్ట్రోోద్యమానికి; మరోప్రక్క భారత జాతీయోద్యమానికి కూడా అలంది

83 న్పుడో చదివిన ఈ వాటకం ఇప్పుడు నాకు దొరళకపోవటంవల్ల దీనినీ గూర్చి విపులంగా చర్చించే అవకాళం లేకపోయింది.

4 శ్ర “అవతార పరివళ్తనముొ అజే నాటక (ప్రస్తావన (శ్రీ, మానికొండ నత్యనాభాయణశ్యాన్లి, (వానీన “కృష్ణాజిల్లా జాతీ యోద్యమ పరివర్రనము” జ నేగంథంలో ఉన్నట్టు కొడాలిచారు. తెలిఫార్సు

క్షావీకలు న్లో? 8. నవలా సాహిత్యం క్షే త్రి ఉన్నన లవ్మీ నారాయణగారు న్యుపనీళ్థాంధ నాయకులు, సంస్క _ర్హలు, సాహిత్య వీశారదుళు, శార్యకహూరులు” = మాలపల్లి * నాగేశ్వరరావు పంతులుగారి తొలిపలుకు, పుట శ. & “మాలపల్లి శొలిపలుకు”, పుట 1౫. & “మాలపల్లి”, పుట 661. 4 “వేయిపడగలు”, పదునొకండవ అధ్యాయము, పుట 2001. క * వేయిపడగలు"", పుట 505. 6 *“చ్ప్వ్చేవడగలు'”, వుట 505. 7 “వాశాయణళావు'”, పుట 1. 8 *నారాయణళరావు'', పుట 95. 9 “నాశాయణళావు””, వుట .5. ౫0 “నారాయణరావు”, పుట లశ! 11 **“ నారాయణరావు”, పుట 291. 19 శ్రీ కాటూరి. వేంక శేళ్వరరావుం శ్వాలిటీ పల్లిషర్చు (వచురించిన ఆబశంగ కి పరిచయం, పుట రీ, " 18 “ధ్రోనంగిో, పుట 105. 1 ట్రోనంగిోో, పుట 108. ౩5 “రోనంగి", వుట 115. 16 “ధోనంగో, పుట 159 19 ఆోద్టోినంగో, పుట 160. 18 “ట్రోనంగి', పుట 201 19 “చివరకు మిగిలేది”, “చప్పుడు చెయ్యని సంశెళ్ళు, పుట 228. £9 * చదువు”, పుట 118 ఇ “చదువు” పుట. 128 ౪ *చరువు”, పుట. 140 28 “'భ్రొల్లాయి గట్టి తే నేమి” ఒక్కమాట.

మీర శ్రేలుగు సాహీత్యం $ గాంధీజీ (వ్రభానం 24 క్య నవల రచయిత శ్రీ వి. యస్‌. రంగస్వామి. ఇది “అంధవ్రభో సచిత వారపత్రికలో 17-2-65 న (ప్రారంభమై, 7-4-65 తో అంతమైనది, $. జీవిత చరితలు - సిద్ధాంత (గ్రంథాలు

1 *ఆం(ధభారతీ", [వథమ సంపుటము, 1810, పుట 1.

1 *ఆం(ధ్రవ్మత్రికో, సంవత్సరాది సంచిక, 1914,

శి “ఆంధప్మత్రిక " నంవత్సరాది సంచిక, 1914, పుట 68.

ఓ “ఆం(ధప్మతిక”, నంవత్సళాది, సంచిక, 19814, వుట 71.

ర్‌ ట్రీ గాంధీమవోత్యుని జీవిత చర్విత”, పుటలు 998=900

10. సింహావలోకనం

క్షే “ఆం(ధప్మతిక ”, సంవత్సరాది నంచిక, 1025, (ప్రస్తావన,

కి “*అంగధపటత్రిక "= నంవత్సరాది నంచిక, 1900, (ప్రస్తావన.

క ముట్నూరి కృష్ణారావు, కాశీనాధుని నా గేళ్వరరావుగార్హ సంపాద కీయాలు అనాడు దేళాన్ని ఉరూత లూగించాయి. వానీని పుస్తక రూపంతో (ప్రచురించవలసిన అవసరం ఎంతైనా ఉన్నది.

4 ౩లుగులో వచ్చిన చారిత్రక నాటకాలలో చాలభాగం చారిత్రక సళ్యా లను నాటకీకరించడంకన్న, కాల్పనికమైన సంఘటనలను ఇాటకీకరించడ మే ఎక్కువగా కన్పిస్తున్నది. అందువల్ల సంఘటనలను యథాతథంగా న్వీకరించిం వాటకీకరించడంలో కూడా ఈ రాజకీయ నాటకాలే (ప్రథమముళని భెప్పనచ్చు,

క్‌ శ్రీ చానురాజు పుండకికామడుగారు. ఇట్టి నాటకాలు (ాయడంలో అద్యులు.

పదనూచిక

• బ్రంక్రితంో, 147 “అస్ప సో నివారణము, అంజయ్య, పాతూరి, 142 215 “అధర్వ వేదము, 8 “అస్పృళ్య విజయము, 155 అనంతరామయ్య, ఏలూరిపొటి, “*అహోబలీయము, 1868 72 ఆంజనేయులు, పకా, 188 అప్పలస్వామి, పురిపండా, ఆంజనేయులు, కోడాలి, 155, 98, 94, 102104 906, 911, 219, 218, అప్పారావు, గురజాడ, ౨14, 216, 228 - 45-490, 06 “*ఆం(ధపతిక”, 102, 1998, అప్పారావు, డాక్టర్‌. 206, 209, 220, 222, పి. యస్‌. ఆర్‌ ., 188 వ28 ఆప్పొరావు, బనవనాజు, “*ఆంధభారతి”, 1902, 298 86-92, 98, 226 “ఆత్మకథ” (పద్యకావ్యం), “*బవురసింవా చరిత = బి98] 11-18 అమళేం[ద, 108 “ోఆత్మక థొ (గచ్యానువాదం), “అమృతబజారు పిక”, 100, 191-102 222 “ అత్నాార ఎ"”ము", 61 అయ్యవారిళొ(స్త్రి, జంధ్యాల, ఆ|శేయ, ఆచార్య, 14ీఫ 80, 188-189 ఆదిశేషువు, వారి, 106 అరవిందులు, 5, 181 ఆరుద్ర, 106 అలీసోదరులు, 188-140 ఆ ఆ్రల్రీ (వ్రళ్ళతుల నిర్చంధము, “అవళార పరివ _ర్తనము”, కేర్‌5 188-140

0 తలుగు సాహిత్యం ః గాంధీజీ (వభావం

“ఆహుతి”, 147 కుమారప్ప, భరతన్‌, 191 ఆళ్వారుస్వామి, వట్టికోట, ౨920 “*కూలిరాజు”, 148 ళబ్షద్రా స్వరాజ్యం”, 7 కృత్తివాన తీర్థులు, 205 “క్క నాడు”, 149 కృష్ణమూర్తి, దంటు, 1909 “ఉద్యోగ విజయములు, క్‌ ఛఫ్షమూ రిశాస్రిః (శ్రీపాద,

150, 151 69, 62. 140, 141

శోక ఎప్ప రాజ విజయము”, 11ళక్త

కనకయ్యళా(స్త్రి, చిన్నం, 107 కృష్ణశాస్త్రి: దేవులపల్లి, కమలమ్మ; పుట్టపర్తి, 78 96.90 “కరుణ క్రి”, 64-68 “కృష్ణాపత్రిక”, 102, 1904, “కరుణ శ్రి”, 67-68 206, 229 “కళా జ శము”, 86.87? కృష్ణారావు, డాక్టర్‌. జి వి. “*కాంగ్రైమ చరిత”, క్షే71, 109

210 కృష్ణారావు, నాళం, 71 “కాంగెసు వాలా” 144, కృష్ణారావు, ముట్నూరి, 194,

శీర్‌ 207, ౨08, 209, 229 “ళాం(గెను విజయము, 148 కొండయ్య ఊట్ల, 200, 201

కేతకీ “రొల్తాయి గట్టితేనేమి”, 15/, కాట్లిన్‌, జార్జి, 205 180 - 188, 185, 169 కామేశ్వరరావు, (శ్రీపార, కోటసోదర కవులు, ర1

158 కోటయ్య, యర్లపల్సి, 14ీల్‌ “కారాగార కథలు”, 206 *ద్టోనంన్నిన 1%, 170-174, కా శేశ్వరరావు అయ్యదేవర, 189

125 “కాసల్య”, 185 “*కీలుబొమ్మలు”, 1809 ఖాండేకర్‌ , 9 కుటుంబరావు, కొడవటిగంటి,

15 159, 161 “ఇంది జీవిత చరితము”, 195

వదనూచిక లిక!

గంధి మవోత్కుడు”, 195 ఉంది శతకము, 4లి గబ్బిలము, 55, 56-5' “గాంధి శతకము”, శీలి “గాంధి = గాంధీత_త్త్వ్రము”, కబ్యాంధద్ధి నూ [తములు”, ల్ల?

202 ఉజాంద్రీ జీ అడుగు జాడలలో”, కళా ంద్రిగార్రి దండియా త”, లి05

217 ాంధ్రికీ కథావళి”, 206.. “ోణాంధిగారి ఎచురవాడ జైలు “గా ంధిజీ పాదధూళి”, 81

(వవచనములు, ల17 “గాంధీజీ మవో (పశ్థానము”, “గాంధి చరితము”, 198 78.79 “ాంధి తత్త్వోపదేళశము”, “ళాంధీ జీవితము”, 109

218, 214 “ణంధీతో ఒకవారం”, 209 *గాంధికాత"”, 81 “*ాంధీపథం”, 200 “గాంధిమహోత్కుడు”, 199 ఆ జాంట్టి (పణాళికొ, లేశ “గాంధిమవోత్ముడు” , ల00 215 “గాంధిమవోశ్ముని ఉపదేశ “గాంధీమవోత్ముడు”, 200

ములు, 216 “గాంధీమవోత్సుడు”, 200 “*గాంధిమవోత్ముని చరిత”, “గాంధీమహోత్ముడు”, 200

1906 “శాంధీమవోత్యుని సమగ “*గాంధిమవోత్ముని నీతి జీవితచరి[త”, 200

మంజరి, 218 *జాంధీయం”, 101 “గాంధి మహోదయము” “గాంధీ విజయము” (కీర్త

(నవయుగారంభము)), నలు, 117

125-129, 222 కోజాంధ్రీ వీజయధ్వజ నాట “గాంధి విజయము", 128- కము”, 141, 142

186 గాంధీ సాహిత్య [పచుర “*ళాంధి శతకము”, 40 ణాలయము, 201, 205, కే6

249 తలుగు సాహిత్యం : గాంధీజీ (వభావం

206, 216 109 ఆ్యాంగ్రీ సుభాషితములు”, 117 జగన్నాధరావు, యన్‌, 199, “ళంంే చు విజయము”, జగ్గన్నశా(స్ర్రి, ముదిగంటి

145-141 202, 204, 208, 216, “గామసేవొ, క్షశ/ వవి3 ఆసజ్హాంంబ్రల్రోి, 198 “జన్మభూమి”, కతల గురునాళరావు, సబ్బవీసు, “జఇయభారతి”, ] 21

116-121 జనవార్‌ లాల్‌, నెవళా, తలి, 'గోపాలక ్రత్షయ్యం దుగ్గిరాల, 205

50, 88, 98 “జాతీయ కీర్తనలు”, 117 గోపాలకృష్ణయ్య, వడ్లమూడి, *జ్బాంక్రీయ గీతములు”, $క్తీ,

శీలి రిర్‌ గోవించాచార్యులు, ఆత్మకూరి, “జాతీయ భామను గూర్చిన

౨1, 19౧. 198 భానములు, 216 ఉంగాత్రమ బుద్ధో, 149 జాతీయ మవోనభ,

జాషువా, గ్మురం, 54-601

“చంద్రగుప్త, 158 “జీవనకలళం”, 15కీ “*వద్సువ, 151/1, 177-180 6

189 తిలక్‌, 70, 117, 127-120, చింతామణి, సి, వై., 222 184, 187, 140, 141, చిన మల్లికార్జునరావు, గొన్నా 178 181, 196, 19

బత్తుల, 4లి “తిలక మవేరాజ నాటకము", చిన్నికృష్ణ శర్మ, చేవరకొండ, 140, 14]

వి౦౨ి తిరుపతి వేంకట కవులు, 25, “చివరకు మిగిలేదో, 157, 150, 151

1/41, 189 లిళ8”, శీ1, ఉలి

“జెల్పుగు సాహిత్యం :

జగన్నాధం, పేర్వారం, 168, గాంధీజీ ప్రభావంొ

వదనూచిక 49 కావ్యసాహిత్యం, 10-87 నరసీంవాంవంతులు, తెరుకు కీ ర్తనలు-భజనలు, 118-122 వాడ, 210 ఖండకావ్యాలు = ఖండీకలు, నరసింహామూ ర్వి, భాగవతుల,

శీ4_58 210 గాంధీ శతకాలు, 88-48 “*నవగితాలు” , 117 "గేయాలు = పాటలు, 84-112 “నవకీవన్‌”, ౨17, 218 జీవిత చరిత్రలు = సిద్దాంత “నవయుగారంభము", 125 - (గంధాలు, 100-218 120 నవలా సాహిత్యం, 156-189 “నవ్యభారతోదయము", ల10 నాటక సాహిత్యం, 128-155 “*న్సల్చీన విద్యావథములోే”, సాహిత్యం _ జాతీయత, 1-9 వ16 సింవోవలోకనం, 219-225 “*నా అహింసా ధర్మం”, 216 " “న్యాగప్రరం కాం గమ”, 2916 “దండియా కా (ప్రవచన నాగేంద్రరావు, పింగళి, 158 ములు”, 217 నాగేశ్వరరావు పంతులు, కాళీ ధర్మన్నకవి, కనుమ, 60 నాధుని, 40, 158, 199, దాశరథి, 68-69, 7/1, "2 207, ఇ229 దివాకర్‌ , ఆర్‌. ఆర్‌ ., 9, “నారాయణరావు, 157, 205 166-170, 189 దీతీతులు, చింతా, 154 నారాయణరావు, కాళ్లకూరి, దు(నేళ్వరశా(స్తి,, భెళ్ల పిళ్ళ, 72 88, 146, 149, 151 చేవదాన్‌, 202 , నారాయణరావు, కాళోజీ, 71, “దేశీయ కీర్తనలు”, 118,114 106-107 “్రౌపది వ స్తా, పవారణము”, నారాయణళావు, చిలుకూరి, 15] కేర్‌తీ నారాయణ రెడ్డి, డాక్టృ ర్‌ సి, “ోనతళతి”, 42, 49 82, 989, 99-101 నరసింవాము, పి. 1905 నారాయణసీళారాం ఫడ్కే, 9

రల4*4 తెలుగు సాహిత్యం ః గాంధీజీ (వళావం

నారాయణాచార్యులు, పుట్ట పాపయ్యశాస్త్రి జంధ్యాల, //్త

వర్తి 75-79 “పాలేరు” * 148 “నా స్వప్నసీమ”, 216 “ప్రాచీన భారతదేళంలో జాతీ “నిర్మల్‌ *, భీమనేన్‌, 206 యత, 8 “నిరుద్ధభారతము”, 40, 48 పింగళి, కాటూరి కవులు, లిశ్త నృసింవాళర్మ, భాగవతుల, 41 *ఫిరదొసిో, 55 “నెలవంక”, 188 ఫిషర్‌ , లూమూీూ, 2092 “చ్చే 'నెగిన మవోత్మగాంధి”, పుండరీకాతుడు, దామళశాజు, ॥ ల01 (2, 75, 5/౧ 125, 129,

186, 224

పట్టాభిరామయ్య, బుద్ధవరపు, (ేమ్‌చంద్‌' 9

151 “*పేమచం[దయోగి, 155 పట్టాభిసీతారామయ్య, భోగ

రాజ, 146, 171, 1992, బలరామకృష్టయ్య, దుగ్గిళాల,

198, 200, ౨09, 210, 95, 217 ,

ల11, ౨12, 216 “*బలిపీఠంో, 157, 188-184 “రడ్రిపోతున్న అడ్డగోడలు”, బసవయ్య, తుమ్ముల, 149, ఉ4

140 “బసవరాజు అప్పారావు “వద్మ వ్యూవాము”, న! "గేయాలు, 86-98 “వల్నాటి వీరచరి[త”, 1ేర4 జాపిరాజు, అడివి, 157, 167 “*వజిగపంట”, 61 1608, 169, 172, 178 (పకాళం పంతులు, టంగుటూరి, “బాపూజీ, ర్‌5

14, 222 “*ళ్చాంన్రూజ్రీ” (జీవితచరిత్ర, (వకాశరాయుడు, తల్లా పగడ, 109

౨16 “బాపూజీ” (అనువాదం),£04 (ప్రభాకర్‌ జీ, 201, 216 *ఖాపూజీ ఉపన్యాసములు”, “పాంచాల పఠాభవముూు, 186 217

వదనూచీక 5 ఉక్రాల్రగంగాాధర తీలక విజ “*మవోత్మగాంధి శతకము”, 89 యము, 117 “మవోళ్ళుగాంధి శతకము”, బిర్లా, ఘనళ్యామ్‌దాస్‌, ల04ీ (వనమ్‌ శంకరశర్మ), &1 బిపిన్‌ చం[దపాల్‌ + ఉ6, 1లి5 “మవోత్మాగాంధొ (అను బుచ్చిబాబు, 15"? వాదం), 00 బుచ్చిసుందరరామళా,స్త్రి, “మవోత్మాజీ”, ౨02, 208 మాధవ వెద్ది, "1, 04, 85, “మవాోత్ముని అమృత వాణో, వివిక్త వ “*బుద్ధచరితము”, లలి “మవోత్నుని ఉవదేళశములు”, “లొల్బిలియుద్ధము”, లకీ 218 “*భరతఖండ విము క్రొ, 46 “మవోబోధిో, 69 భానుమూర్తి, చెన్నా(పగడ,క? “*మాతృదాన్య విమోచనము”, ోభ్ళార్రత్ర ధర్మదర్శనము”, శీ 151, 152 “భారత దివ్యదర్శునము”, 142 “*మాత్ఫదేళ సంకీర్తనలు”, “ధ్టార్రత్ర స్వాతం [త్య నంగా క్షేసేడ్స మము, 85-86 “మాతృవూజ”, 980.0 “భారతీయ సందేశము, 1లికీ “మాతృమందిరము”, 188 ఖీమన్న, బోయి, 148 “మానవ జీవితము - గాంధీ మవోత్న్ముడు", తీ00 “మదర్‌ ఇండియా”, 171 *మానవుని మరొక మజిలీ”, “*మధ్రుసేవ”, 1408 శేశరి *మ్సన (గామ పునర్నిర్మా “మానవులందరు సోదరులు”, ణము, 216 వ1ం “*మవోత్మ”, 206 “మాలపల్లి”, 157-168, 164, “మవోత్మకథో, కేశీఎ17 189 “మవోత్మకథ” (శతకము), త్తే మాలవ్యా, మదనమోవాన, “మవోత్మగాంధి”, 202 185 క్ష?

వగ లుగు సాహిత్యం ౩ గాంధీజీ (వభావం మృత్యుంజయళర స్రైకామబుమి, రాజగోపొలక నయ్యం ఉన్నవ, వేర్‌ వి0]1 కుయో, మిస్‌, 1/1 “*రాజపు(త తేజః పుంజము,158 “*మేవాడు ళాజ్యపతనము”, ఆంంబ్రరికాలు = పేదరికాలు”, 158 186-188 మైధిలీ శరణ్‌ గుప్త, 9 శాజశేఖర శతావధాని, 26, “*ష్పాపహూనదాస కరంచందు 27, 29, 80 గంధి, 1906 “రాజస్థాన కథావళి, 26 ఆప్వావానదాస కరంచం[ద రాణాప్రతావ్‌, 4, 26, 2/ గంధి జీవిత చరితము”, 28, 29 109 “రాణా ప్రతాప చరితము", 26.209 అయ్రంగ్‌ ఇండియా”, 26, రాధాకృష్ణన్‌, డొక్టృ 5, 202, 171, 218 208 యక్ష నారాయణళా,స్త్రి, శాధాకుముద్‌ ముఖర్జీ, తి ఇచ్చాపురపు, 1538 రామకృష్ణమాచార్య, యక్ష నారాయణఇా,స్త్రి: పసు నండూరి, 74 మృర్హి 14? చామకృన్ళ మాచార్యులు, ధర్శ వరం, 1538 రంగనాయకమ్మ, ముప్పాళ, _ రామకృష్ణరావు డాక్టర్‌. 15/, 188 అడపా, 206 రంగాచార్యులు, యస్‌. వి, రామకృష్ణశాస్త్రి): శేతవరపు:15లీ 109 రామకోటయ్య, మెనేని, ర్త రంగారావు, మాదిరాజు, 1, రామకో శ్రేశ్వరరావు, కోల 107 వెన్ను, 195 “*రాగవాసివ్మము”, 148 రామచంద్ర తిరుమల, 206

వదనూచిక 26 శామదాను, ముద్దా, గ లక్షీ శాంతమ్మ, ఊటుకూరి, ఛామదాసు వంతులు, వేమ 105

వరప్పు, 47 ల& ఖ్రొంతము, పింగళి 19 ళశామమోవహానరాయ్‌,రాజా,& లత్మీకాంతము. పింగళి, 216 ళశామమోసానరావు, మహీ లథీ శ్రగరనీంచాం, చిలకను ర్తి,

ధర, 15” 46, 46 శామయ్య, కావెళ్ల, 200 లశీినరసింవో రావు, ఆగర్భ రామరాజు, డాక్టర్‌. లి. 72 పూడి, 186 రామలింగా రెడ్డి, కట్టమంచి, లమ్మీనారాయణ, ఉన్నవ, 115,

12, 154 154, 156-150, 160, రామస్వామి చౌదరి, (తిపుర 197

నేని, 87, 88 లత్మీనారాయణ, పింగళి, లశ ళామానుజలు రెడ్డి, భబూదుర్హు “*లీడర్‌”, 2లిలి

76 రామారావు, తల్లా[వగడ, 218 వరదాచార్యులు, వాన శామౌాళావు, నబ్బ్నవీను, 15కీ మామలై, 76-78 శామి రెడ్డి, దువ్వూరి, 51-54, వరవరరావు, 7/1, 109

99, 145 “విజయశ్రీ”, 66-67 “లె తులిడ్డొ, 154 “లి్రేశొ, 18% రోమారోలా, 201, 209 వినోబాజీ, 2౨05 “*రోమనార-ళివాజీ”, 1538 విశ్వం, అరిపిఠాల, 109

విశ్వనాధం, ముద్దా, కేత్తలి లజపతిరాయ్‌, లాలా, 188, విశ్వసుందరమ్మ, తల్లా ప్రగడ,

141 104-105 లత్మణస్వామి, కాళవా స్తి, 205 విశ్వేశ్వరరావు, మల్ల వరపు, లత్మీకాంతకవి, బలి జేపల్లి , త్తి 106, 206, 216

రఢీ “విష్ణుచకం, వ00

వీరీ శెలుగు సాహిత్యం ః గాంధీజీ (వళావం విష్ణుపురాణము, క! “వేంకట రామయ్య, తురగా, వీరభ[దమ్వూ_ర్తి, ముధిగొండ, 98, 94 రిక్‌ చేంకటకావు, కవికొండల, 992, వీరమల్లి య్య, కాశీనాధుని, 50 09, 95-96 వీరసు[బ్రవ్మాణ్యం, గుక్టేటి,£11 వేంకటరావు, బోచేపూడి, వీీరాజు సిద్ధాంతి, వడ్డాది, 200 86 వెంకట అప్పారావు, పులి వేంకటళర్మృ, మంగిపూడి,40, _ జాల, 155 కీ ఉర 'వెంకట కృష్ణమాచార్యులు, వేంకటళా,స్తి: ఖెళ్ల పిళ్ళ, కే, నండూరి, 215 69 వెంకటప్పయ్య, కొండా, 60 వేంకట శేషశా?స్త్రి: గడీయారం, 'వెంళట రత్నకవి, పిళ్లా, 81 | వెంకట రామారావు, 'వేంకటస్వామి, గైనీడి, 47 "పెండ్యాల, శే 'వేంకటస్వామిగు ప్ప దోమా, 'వెంకటరావు, కళా, 1909 లలి వేంకటకవి, కొండవీటి, 61 వేంకట సుబవ్మాణ్యం, ధూళి "వేంకట నర్సయ్య, వటుకూరి, పాళ, 145 74 80 "వేంకటావధాని, డాక్టర్‌ దివా "వేంకట నర్సయ్య, జాన్వీ, 74, కర్ణ 986, 71, 79 80, 117, 148 "వేంకశుశ్వరరావు, కాటూరి, "వేంకట పార్వలీశకవులు, 69- 82, 95, 191, 201, £02 "0, 98, 1868 జ వ్వృ్ప్స్పేపడగలు”, 156, 165- వేంకటరత్నం, అంబటిపూడి,75 166 వేంకట రమణయ్య, అయ్యంకి, 117 శఠకోపాచార్యులు, కొమాం వేంకట రామమ్వూర్వ్జి, గిడుగు, డూరి, 190, 228 154 శఖాంక, 107 -

బదనూచిక లీ *భ్చాంల్రిలిజయముో, $ికి, రికీ శీషాచార్యులు, మరింగంటి, “భినళారళము”, €1-€8 111 17-920 శివరానుళొ, స్త్రి: వేలూరి, 12, 79, 188, 191, 299 షీన్‌, విన్సెంట్‌, 202 శివాజీ, ఈ పొకళలరీ, 183 “భి వాత్రి విజయను, 1లలీ శీనప్ప, పతి, 188 నత్యకవి, ద్వివేదుల, 1ల్‌క్‌ శీ కృష్ణ శర్మ, న! సత్యనారాయణ, కలగ, ల15 “టీ గాంధీ మావోత్మ్యము”, సత్యనారాయణ, గరిమెళ్ల, 84, 0-20 115, 191, 122 ట్ర గాంధి భారతము, సత్యనారాయణ, మోటూరి, 17.50 ల0క్క శ్రి గాందీ శతగితొ, 89 సత్యనారాయణ, విశ్వనాథ, క్రి గాంధీమవోత్యుని జీవి 001, 98, 155, 156, తము, 105" కర్ర 166 “శ్రీ, భారతమాత దండకము”, సత్యనారాయామూ ర్తి 116 చుక్కభొట్ల, 111 (శ్రీని వానసరావు, వింజమూరి, సత్యనారాయణమూర్తి 188 జొన్నలగడ్డ, 118, 154 (శ్రీమన్నా రాయణ్‌ , ల14, సత్యనారాయణమూర్తి, ల15్‌ పోలా(పగడ, 185 (శ్రీశామమూ_ల, కోడూరి, సత్యనారాయూ రాజ శేఖరం, 206 శిష్టా, 96, 105 (శ్రీరామమూ ర్తి, జీడిగంట, సత్యనారాయణళావు, కొడాలి, త్తే 146 శశీ: 102 సత్యనారాయణరావు, రాపూరి, "శేషగిరిరావు, బొడ్డపాటి, 1905 1686

జ౦ శెలుగు సాహిత్యం ; గాంధీజీ వభొవం

సత్యనారాయణళా, స్త్రి, మాని సీళకారానము, పండిత, 1986 కొండ, 195, 196, 218, సీతారామమూర్తి, తుమ్మల, . ల14, 228 9 1117, 60-64, 2908

సత్యనారాయణామాత్యుడు, సీళారామళాన్ర, దేవులపల్లి, బుద్ధవరపు, లం శా

“నత్ర్యా[గహసమర చరిత”, సీతారామయ్య, డి. ే5్‌5్‌ ల11 సుదర్శన్‌, రి

జ నర్రన్ధ్వత్రోొ 46 సుదర్శనాచార్యులు, మంచెళ్ల,

ఆనగ్ర్వోదయము", వి16 వ్రి00

సపహాజానంద, వేలూరి, 110, _ సుబృరామళాస్త్రి, వెడిపాటి, 1 121, 147

“*న్వయంవరం”, ర6, ఠ8-60 సుబ్బరాయగు_ వ్ర, అంబటి, క్ష

ఆస్పంర్రాజర్లొ, లలిలి సు;ఖవ్తాణంళరు, 1పొఫెనర్‌

అష్టా నీముఖర్మో రి సర్మమ! న్‌

“స్వరాజ్య గోల్రైింథన్నుక*:! సమబ్బ్చారావు, కొడాలి, క్షేశ్త? 116 నుబ్బారావు, ఖాసా, 2089

“స్వరాజ్య దర్పణము”, ౨10 సుబ్బారావు, నాయని, ఖ్‌!

“స్వరాజ్య ధ్వజమూో, 155 సుబ్బారావు, రాయ పోలు, ల్సి

“స్వరాజ్య బారతము”, 155 48-49, 86, 98, 194

“న్వరాజ్య నవనీతము”, 114 _నుబ్చారోవు, శనివారపు, 218

“స్వరాజ్య (ప్రబోధము”, 50 సుమలత, 186

“స్వరాజ్య సవిరము, 155 *మరానందొ, 1406

“స్వరాజ్య సౌధము”, 155 సులోచనారాణి, యద్దనపూడి,

“స్వసామాజ్య వై భవము, 188 లేశ సూ ర్యనాళాయణ, మంగళం

సీళారాం, స్వామీ క4థ, పల్లి ఉల్లి

సూర్యనారాయణ, టి, వొానుమంతరావు, దిగుమర్తి, కేర్‌ల్‌ 195-196 నూర ్రబౌరొాయణమూ రి పహానుమంత రావు, మొసలికంటి, తల్లాప్రగడ, 188 158 పోమనాధరావు, ఆదిపూడి, 80 వానుమచ్చ్భాఖస్తి; ఇం(దగంటి, 199 "త్త “ప్టాంద్రరనందము”, 28-26, *వారిజన్‌”, 171 86 “హాంిజన సమస్య”, 215 “హరిజనులు అస్పృళ్యులు వహానుమంతరావు, కామరాజు, కారు”, ఐ15 -- ల1ి0 ఆ స్పే+ల్రావత్రి”, 155 వ ౩౧1?౨గ ఇఇ ర్‌) ౧80418 2208080413 226 కితటుంం ఉడ11ఏ1 క%రికికి 484తి. ఇ మన గ్‌ | వా స్య శకరరో