Telugu swaralayalu - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

| | స్నా | సర లయలు ( ట్‌ న్‌ గ ం ఎ గ్‌ జ షప "| ల |! వ ఇ వసస. ష్‌ 2 ॥ వ్‌ / ం! ఇ ల. జ్య [న | | స శీ ను వతి (1 1 / |. గ కవన కట్‌. 11 | గ 1 నాక. న. నం లట న. షస | న నన టే! య! న న్న య ఎసళ్యల 1; సం. | ॥ సమం. ఎలి న, .. ఓ || నీ [2 , . | (లల! న ౯4 | సు ్ట్‌ నా. నం. [స 4 , న్న ఏ 0 చా క ్ట . షో వ. | ణ న ననన రారారా లాల ; జ 68ళక ఆలా లారా గ్‌ా సఖ ఆసా నాయాు ఈ

వః సౌజన్యం *ః కనే; ఆచార్య హరి శివకుమార్‌ లైక్‌ పాససర్‌రలుగు డిపార్ట్‌మెంట్‌ ల రర పియ విత్పవిద్యాలయం, వరంగల్‌, స్వఠరలయులు రచన సామల సదాశివ ఘన ఒలలీ గో నాలి 3 అహో నంద ంం ప్రచురణ చెలిమి ఫాందేషన్‌

న 4 గ్‌ గా రీ ఏ గ శ సన్‌ గ కళని టమిగటలీ నే ణ్‌ ళ్‌ స గా దరాబెచల లీ వ ల్ని హైద న్‌ం74/62 నంలడూగా4 ఖ్రి షక 0, ౧ న. ర రి గ్ర గో తవం: కీతీఅిము ఫౌండేషన్‌ చంద్రం, 490, వీధి నెం : 11, హిమాయత్‌నగర్‌, హైదరాబాదు - 500 029. 16] :040 27636214 ౯౫౫ : 040 27635644 ఆగి&! : 6006100106 అం్రగా౭॥.00గ మొదటి ముద్రణ : నవంబర్‌, 2009 కవర్‌ డిజైన్‌ ఏ: రమణ జీవి వెల వ ఈూ. 150/- సోల్‌ డిఫ్టిబ్యూటర్‌: నవోదయ బుక్‌హొస్‌ ఆర్యసమాజ్‌ మందిర్‌ ఎదురుగా, కాచిగూడ క్రాస్‌ రోడ్స్‌, హైదరాబాద్‌ - 500 027. ఖోన్‌ : 040 - 2465 2887 ఈర 2 నాలా కంల 555 ష2జగాషర2ర, క్రరంల0ం6. [1.49 1-040-6454341] 6౧౧21] * ౮600400765 అ[౦(01411 ౧౦౧౧

చెలిమి ఫౌందేషన్‌ గురించి

సామాజిక మార్చును ఆశిస్తూ చెలిమి ఫౌండేషన్‌ తన కార్యకలాపాలు ఆరంభించింది. నాటకరంగం, సృజనాత్మక రచన, లలిత కళలు, హస్తకళలు, మల్టీమీడియా నైపుణ్యాలు, ఆటలు ... ఇలా వివిధ రంగాల్లో కార్యక్రమాలు చేపట్టిన చిలన్స్‌ ఎడ్యుకేషనల్‌ ఆకాడమీ (1981)ని తనలో విలినం చేసుకుంది. యువతకు వివిధ అంశాల్లో శిక్షణ ఇచ్చేందుకు హైదరాబాద్‌ కమ్యూనిటీ కాలేజ్‌ను నిర్వహిస్తోంది.

1988 నుంచి నేటి వరకు క్రమంగా చెలిమి ఫౌండేషన్‌ తన పరిధిని విసృతం చేసుకుంది. సహజవనరులు, పర్యావరణం, గ్రామాభివృద్ధి, పట్టణప్రణాళిక, మానవ జీవన హక్కులు లాంటి వివిధ అంశాలపై ప్రగతిశీల దృక్సథంతో వ్యవహరిస్తోంది. ప్రజాస్వామ్యం, లౌకికవాదాలను చెలిమి ఫౌండేషన్‌ విశ్వసిస్తోంది.

అణగారిన వర్ధాల పిల్లల ఉన్నతికి కూడా చెలిమి ఫౌండేషన్‌ కృషి చేస్తోంది. పిల్లలకు మానసిక వికాసాన్ని అందించేందుకు బాలచెలిమి మాసపత్రికను వెలువరించింది. జాతీయ, అంతర్జాతీయ స్థాయిలో వివిధ వర్క్శ్‌షాప్‌లు, సదస్సులు నిర్వహించింది. ప్రపంచవ్యాప్త సామాజిక సంస్థల నెట్‌వర్క్‌లో భాగమైంది.

బాలసాహిత్యం, విజ్ఞానం లాంటి అంశాలతో కూడిన ప్రచురణలను చెలిమి ఫౌండేషన్‌ వెలువరిస్తోంది. చెలిమి కథలు లాంటి ప్రచురణలు ఇప్పటికే వెలువడ్డాయి. తాజాగా ఇప్పుడీ స్వరలయలు పుస్తకం మీ చేతుల్లో ఉంది. మరిన్ని ప్రచురణలు త్వరలోనే రానున్నాయి.

రచయిత గురించి సామల సదాశివ (1928) కాగజ్‌నగర్‌లో ఉపాధ్యాయ వృత్తిలో 1947 వ సంవత్సరంలో చేరారు. 1988 వ సంవత్సరం భద్రాచలం ప్రభుత్వ జూనియర్‌ కళాశాల ప్రిన్సిపాల్‌గా ఉద్యోగ విరమణ చేసినారు. వారెప్పుదైనా తమకు తాము ఉపాధ్యాయునిగా గుర్తింపు పొందడానికే ఇష్టపడతారు. కవిగా, రచయితగా గుర్తింపబడటం వారికి పెద్దగా సమ్మతం కాదు. తాము అవలంభించిన చిత్రలేఖనం, సంగీతం మొదలైన కొన్ని వ్యాపకాలలో కవిత చెప్పటం, రచనలు చేయటం కూడా వ్యాపకాలే అని ఆయన భావిస్తారు. నిజానికి ఆయన్ని దగ్గరగా చూస్తే తన స్వభావానికి సరిపడిన వ్యాపకం చదువు చెప్పటమే. సదాశివగారు 1950 నుండి 1980 వరకు కొన్ని రచనలు చేసినారు. వారు తొలుత ప్రచురించుకున్న రచలు, రెండు ఖండ కావ్యాలు, ఒక నవలిక. తరువాత 1968 నుండి 1988 వరకు ఆంధ్రప్రదేశ్‌ సాహిత్య అకాడమీ ఉర్దూ అడ్వయిజరీ బోర్డు సభ్యులుగా వున్న కాలంలో మరిన్ని పుస్తకాలు రాసినారు. కేంద్ర సాహిత్య అకాడమీ వాళ్లకోసం “కేశవసుత్‌” (మరాఠీ కవి జీవిత చరిత్ర), ఆంధ్రప్రదేశ్‌ సాహిత్య అకాడమీ వాళ్లకోసం అమ్హుద్‌ రుబాయిల తెలుగు అనువాదం. మోలానా రూమీ మస్నవి, ఫారసీ నుండి తెలుగు అనువాదం, మిర్దాగాలిబ్‌ (జీవితము - రచనలు), ఫారసీ కవుల ప్రసక్తి ఉర్దూ కవుల కవితా సామగ్రి మొదలైన పుస్తకాలు రాశారు. సియాసత్‌ మొదలైన ఉర్జూ పత్రికలకు 300 వ్యాసాలు రాశారు. సుజాత, కృష్ణాపత్రిక, భారతి, సాహితి, ఆంధ్రజ్యోతి, ఆంధ్రప్రభ యువ, జ్యోతి, వార్త, ఆంధ్రభూమి మొదలైన పత్రికల్లో సుమారు 400 వ్యాసాలు రాశారు. ఉద్యోగ విరమణ చేసిన తరువాత పత్రికలల్లో 'ప్రచురితాలైన వ్యాసాలను వివిధ సంస్థల వారు ఎన్నో పుస్తకాలను ప్రచురించుకున్నారు. అనేక ప్రభుత్వ, ప్రభుత్వేతర అవార్డులతో పాటు పొట్టి శ్రీరాములు తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం వారు 1998లో గౌరవ డాక్టరేట్‌తో గౌరవించుకుంది. అనేక భాషల అధ్యయనానికి అనువాదాలకి, సంగీత శాస్త్ర రచనలక్తీ, జ్ఞాపకాల రచననలకీ ఆయనకి ఆయనే సొటి. ఇంత చక్కని తెల్పుగు వచనం రాసే మరో రచయిత ఇప్పుడు లేడంటే అతిశయోక్తి కాదేమో.

తిషయ నుణచిక

నామాట - సామల సదాశివ న. ౫]

1. సంగీతానికి రేడియో చేయూత . క్షే 2, సంస్థానాల్లో సంగీతానికి ఆదరణ లలా 7

2. స్వరాలన్నిటమీద పట్టు సాధించాలి 10

3. దేశమంతటా వ్యాపించిన హిందూస్తానీ సంగీతం కతి

4. జనసామాన్యంలో సంగీత రసజ్ఞత ల 16

5. సినిమా సంగీతం ద్వారా శాస్త్రీయ సంగీతం లైల

6. సంగీత మాధ్యమంలో భక్తి సంగీతం 26

7. సంగీతాన్ని వినేవాళ్ళంతా సంగీత రసికులేనా ల. కిర్‌

8. నాటి గురుశిష్య సంబంధం అపూర్వం అం తృ0

9. సంగీతమే మహాధనం య. కతి 11 సంగీతసాగరం కొల్పాప్రూర్‌ సంస్థానం ల. డీ

10. పిన్న వయసులోనే పరిమళించిన ప్రతిభ ంం ల0

11. సాక్షాత్తు సరస్వతీమూర్తులు రడీ 14 మనసు నొప్పించేవి పరాచికాలా? ల. ర్‌?

12. అనుకరించలేనిది కేసర్‌బాయి పాండిత్యం ల 60

13. చిన్నప్పటి ఆకాంక్షను తీర్చుకున్న థీంసేన్‌ జోషి ల. 65

14. ప్రేమకోసం గాన కళను త్యాగం చేసిన ప్రేమిక వత్సలాబాయి వ. 69

15. సంగీతంపై (శద్ధాభక్తులు ఎల 22 19, గురువును మించిన శిష్యురాలు హీరాబాయి వ.

ఇ

20. కలకత్తాలో హీరాబాయి గాయనం రికి
21. ఎల్లెడలా వ్యాపించిన మధురగానం ంం 90
22. సంగీతంపట్ల అపారమైన అభిమానం న. ర్త
23. గంగూబాయి హంగల్‌ గాంధారీ హంగల్‌ . 99 బె కళాసాహిత్యాల నిలయం గ్వాలియర్‌ న 7
24. శాస్త్రీయ సంగీతాన్ని ఆదరించిన రాజామాన్‌సింగ్‌ తోమర్‌ ఎ 106
25. హిందుస్తానీ సంగీతంలో కృష్ణభక్తి ల 210
26. హిందుస్తానీ సంగీతానికి ఆదరణ ల. షక
27. ఆగ్రా ఘరానా సంగీతం ఎం మ19
28. గురువులను ఆరాధించే శిష్యులు ఎం. కలై
29. బాపూజీ మెష్పుపొందిన బడేగులామలీఖ్లాన్‌ లం... కేబైడ్త
30. కళాకారులను గౌరవించిన మురార్జీదేశాయ్‌ ల. 1928 తి బడేగులామలీఖాాన్‌్‌ సంగీతం ల 130
31. ఇండోర్‌ ఘరానా సంగీతం 189 8*ఓ ఖేండి బజార్‌ ఘరానా సంగీతం 140 తి5్‌. మేవాతీ ఘరానా స . సంగీతం ఎ. 142
32. బనారస్‌ ఘరానా సంగీతం ల కేత్తీపి
33. రుమ్రీ ల. గేల్తీల్మీ ౩8. గజల్‌ అల. 48 89 వాద్య సంగీత కళాకారులు ఎ. 153
34. షహనాయి నవాజ్‌ ఉస్తాద్‌ భిస్మిల్లాభాన్‌ సాహెబ్‌ | గా! 24 141 హిందుస్తానీ సంగీతంలో కృష్ణ ప్రేమ అం. క64్క స111

నీ | యొ.

శ నక స్‌ దా॥ మనోజ్‌ పాటిల్‌ డా॥ గజానన్‌ (అసిస్టెంట్‌)

ఈ ఇద్దరు నాగపూర్‌ డాక్టర్లు నాకూ నా భార్యకూ అశ్వినీదేవతలవలె ఆరోగ్య ప్రదాతలు వాళ్లదగ్గర హెడ్‌నర్స్‌ రేఖాబాయి అహరహం రోగుల సేవలోనే ఆనందం పొందే మమతానురాగాల మాతృమూర్తి. అక్కడి వాళ్లంతా అంతే.

“తెల్లవారుజామున నాలుగింటికి మెలకువ వస్తే మళ్లీ నిద్ర రాదు దాక్టర్‌!” అంటే, “ఎనఖై దాటిన ఈ వయసులో ఆ మాత్రం నిద్ర చాలదా బాబా! పడుచు నిద్ర కావాలా? మెలకువ వచ్చిన తర్వాత మీ అనారోగ్యాన్ని గురించి ఆలోచించకండి. ఏదైనా రాస్తూ గడపండి.” అంటాడు దాక్టర్‌ పొటిల్‌.

ఇదిగో డాక్టర్‌ బాబూ! మీరు చెప్పినట్లే రాసిన ఈ రచనను మీకే అంకితం చేస్తున్నాను. స్వీకరించండి.

• సదాశివ శక

నా మాటి

నా పొందుస్తానీ శాస్త్రీయ, దవశాస్రీయ నంగీతవు ముచ్చట్లకు తమ ఛార్త” వత్రికలో స్థానం కలిగించినారు మి(త్రులు గుడిపాటి. వారు సాపొత్పంలోనే కాక నంగీతంలోనూ మంబి అఖభిరుబి, అభినివేశం కలవారు. నరన విమర్చకులు, నవ్చాదయ నమీక్షకులు. వారి వచన రచన నరళ నుందరం. నేను రానిన ఉర్దూ సాపొత్య వ్యాసాలను “'థారతీయ భాష ఉర్వూ” అనే శీర్షీకతో 'యాది* అనే శీర్షికతో చెప్పిన నా జ్ఞావకాల ముచ్చట్లను ఇంతకు ముందు వరునగా వార్త వత్రికలో వేసుకున్నారు. అయితే వార్త" లో రానినదంతా అవ్పుటి నంపాదకులు మాన్యులు శ్రీ కె రామచంద్ర మూర్తి గారి ఆదేశంపై రానీనది. ఆ వ్యాసాలు “ఉర్జూ భావా కవితా సౌందర్భము” అనే పేర పొట్టి శ్రీరాములు తెలుగు విశ్చవిద్యాలయం వాళ్లు వుస్తక రూవంలో గ్రచురించుకున్నారు. యాది ముచ్చట్లను సమాచార పౌర నంబంధశాఖ వాళ్లు వుస్తక రూపంలోనే వేసుకున్నారు. ఈ “న్వరలయ”లను అదేపేర సాపొతీ బంధువు, నవ్చాదయులు శ్రీ యం. వేదకుమార్‌గారు తమ నంస్థ చెలిమి ఫొందేషన్‌” ద్వారా ఈ (గ్రంథాన్ని వ్రచురిస్తున్నారు. వారికి కృతజ్ఞతాభినందనలు.

నా వ్లస్తకాలు చాలావరకు మిత్రులు ప్రా జయధీర్‌ తిరుమలరావు వూనుకొని (వచురణ పొందేట్లు చేన్తున్నారు. నా రెందు వుస్తకాలను అన్నీ వారే అయి ప్రచురింవజేసినారు. అవ్పట్లో వారు పొట్టి శ్రీరాములు తెలుగు విశ్వవిద్యాలయంలో (పాఫెనర్‌గా వనిచేసేవారు. నా మొదటి వునస్తకం అవ్పటి ఆం(ధ(్రభ వారవశ్రిక నంపాదకులు కీ/శే/ వాకాటి పాండురంగారావు కోరికపై నారి వశత్రికకు వరునగా రాసిన మలయ మారుతాలు* రెందవ వుస్తకం “ఉర్హూ భాషౌ కవితా సౌందర్భం” ఈ రెందు వుస్తకాల ముద్రణ వని వారే చూశారు.

ఆంధ్రభూమి నంపాదకులు త్రీ ఎంఐఆర్‌ శాస్త్రీ నంగీతం గురించి నేను రాసిన కొన్ని వ్యాసాలను తమ వత్రికలో వరునగా (్రచురించుకున్నారు. ఆ వ్యాసాలను నంకలనం చేసి “సంగీత శీఖరాలు” అనే పేర మిత్రులు శ్రీ జూలూరి గౌరీశంకర్‌ వేసుకున్నారు. ఇంతవరకు ట్రస్తావించిన వాళ్లకు కుతజ్ఞున్ని:

ల!

ఇంత విరివిగా నంగీతవు ముచ్చట్లు రాయటంలో నన్న (పోత్సపాంచిన పెద్దలకు, నా వరిమిత పరిజ్ఞానాన్ని తమ సలహాలతో తమ దర్ధరి నమాచారంతో కొంత విస్తృతం చేసిన విద్వాంనులకు తృ తజ్ఞతాఖివందనాలందజేన్తున్నాను. కొందరి నిదివరకే న్థరించినాను. ఇంకా స్థరించవలసీన ప్రముఖుల్లో శ్రీ కే సదాశివరావ, ఐవీ.ఐిన్‌, అగ్రగణ్యులు. వారు చేసిన నవాయ నవాక్రారాల గురించి వారి సంగీత, సాపొత్వ, రనీకత గురించి చులయ మారుతాలు” లో రానీ వున్నాను. వారికి చాలామంది నంగీత విద్వాంనుల వరిచయం వున్నది. నంగీతం వినటానికే ముంబయి, కోల్‌కతొ లాంటి మవో నగరాలకు వెళ్తుంటారు వారు. కోల్‌కతా నుంచి ఉస్తాద్‌ బడేగులామలీఖాన్‌ శతజయంతి సావనీర్‌ను, మరికొన్ని వత్రికలను నాకు దయతో సంవినారు. ఈ ముచ్చట్లలో వారు సంవిన వత్రికలను బాగా ఉవయోగించు కున్నాను. ఎక్సడ ఏ మంబి పుస్తకం కనివీంచినా నాకు వంపాలనుకుంటారు వారు.

దా/ కే. బి గోపాలం వాకాటి వారికి మతులు. వాకాటి వారికోనం ఆంధ్రప్రభలో మలయ మారుతాలు రాన్తున్న రోజుల్లో పొందుస్తానీ నంగీతపు పారిభాషిక వదాలను; తాన్‌బాజీ తాన్‌, ఖటక్‌తాన్‌ కణ్‌తాన్‌, ముర్శీ మీండ్‌ మొదలైన వాటిన్సి తెలుగులో ఎట్లా రాయాలో వారితో చర్చించే వాన్ని. తర్జుమా చేయక ఈ పదాలనే వాడాలని నాక్షు ఖైర్వం చెప్పేవారు. బవుముఖ (ప్రజ్ఞావంతులైన శ్రీ గోపాలం అప్పట్లో ఆదిలాబాదు ఆలిండియా రేడియో డైరెక్టర్‌గా వుందేవారు. ఈ సంగీతపు ముచ్చట్లను ఇంత ధైర్యంగా రాస్తున్న నాకు ఇంకా ధ్రైర్సం కలిగిన్తూ నేను రాస్తున్న దంతా బాగానే వున్నదని (పోళ్సపొంచే మిత్రులు త్రీ గుమ్మడి జనార్దన్‌ (వరంగల్‌ విద్యారణ్య నంగీత నృత్య కళాశాల రిటైర్డ్‌ వ్రీన్సిపాల్‌ కు ్రత్వేక నమన్సులు,

నేను నంగీతవు ముచ్చట్లు బాగానే చెప్తానని తమ అను[గ్రవా భాషణల్లో నెలవిన్తూ నేను ఆళించిన దానికంటే అధికంగా నా వట్ల వాత్సల్యాన్ని వ్రదర్భించే నద్దురు శ్రీ శివానందమూర్తి శ్రీ చరణాలకు శతసవాన్ర ప్రణామాలు,

ఇట్లు తేది : 2-9-2009 బుధజన విధేయుడు ఆదిలాబాదు సదాశివ న.

క్‌! సంగీతానికి రేడియో చేయూత

పండిత్‌ నెహా మనదేశ ప్రధానిగా ఉండగా బి.వి. కేస్మర్‌ ప్రసారశాఖ మంత్రి. అతడు శాస్రీయసంగీతం బాగా తెలిసినవాడు. ఆ సంగీతం పట్ల వల్లమాలిన అభిమానం గలవాడు. అది అభిమానం మాత్రమే అంటే సరిపోదు. అదొక చాదస్తం. ఆ చాదస్తం వలన తన ఆధీనంలోని ఆలిండియా రేడియో కార్యక్రమాల కోసం కొన్ని విడ్డూరమైన ఆదేశాలు జారీ చేసినాడు. అందులో ఒకటి,

ఆలిండియా రేడియో ఎప్పుడైనా శాస్త్రీయ సంగీతాన్నే ప్రసారం చేయాలె. అది హిందుస్తానీ అయినా పర్వాలేదు. కర్టాటక అయినా పర్వాలేదు. కానీ శాస్త్రీయంకాని కార్యక్రమాలు (ప్రసారం చేయకూడదు. ముఖ్యంగా సినీ గీతాలు (ప్రసారం చేయకూడదు.

ఈ ఆదేశం ఎంత అందంగా వుందో చూచినారా! ఏ కొందరో వినేది శాస్త్రీయ సంగీతం. అధిక సంఖ్యాకులు వినాలని కోరేది సినిమా సంగీతం. మాస్‌ మీడియాను క్లాస్‌ మీడియా చేసే ప్రయత్నమిది. ఈ ఆదేశం కారణంగా రేడియో స్టేషన్లలో భద్రపరచబడిన ఎన్నెన్ని సినిమా పాటల రికార్డులు నష్టమైనాయో!

ఇంకొక ఆదేశం. హార్మోనియం విదేశీవాద్యం కనుక అది రేడియో స్టేషన్లలో వుండగూడదు. ఎంతటి గాయికా గాయకులైనా వోర్మోనియం పట్టుకొని రేడియోస్టేషన్లలో ప్రవేశించకూడదు.

ఆ కాలంలో ప్రఖ్యాత గాయికా గాయకులు వార్మోనియం సహకారంతోనే గాన కచ్చేరీ నిర్వహించేవాళ్ళు.

జీగం అఖర్‌ కారణంగా, పండిత్‌ నెహ్రూ కారణంగా కేస్మర్‌ రేడియో స్టేషన్లకు హార్మోనియంను అనుమతించినాడు. ఆ ముచ్చట్లు తరువాత చెప్తాను.

న్వరలయలు 2

మరొక ఆదేశం. ఎంతగొప్ప గాయికా గాయకులైనా రేడియోస్టేషన్లో పాడటానికి ముందు “వాయిస్‌ టెస్ట్‌” జరిపించుకోవాలి. అప్పటివన్నీ “లైవ్‌ ప్రోగ్రాములు” కనుక స్వరపరీక్ష చేయించటం సబబే అనిపిస్తుంది. కానీ వేల సంఖ్యలో వుండే శ్రోతల మధ్య కూర్చుండి మైక్‌ సహకారమున్నా లేకున్నా గంటలు గంటలు తమ సంగీతాన్ని వినిపించే ఆనాటి గాయికా గాయకులకు స్వరపరీక్ష నిర్వహించటమంటే వాళ్ళను అవమానించటమే. వాయిస్‌ టెస్ట్‌ పేరు వినగానే 'స్వరశ్రీ* కేసర్‌బాయి కేర్మర్‌ రేడియోస్టేషన్‌ నుండి తన కారు తిప్పుకొని ఇంటికి వెళ్లిపోయిందట. ప్రఖ్యాత సితార్‌ వాదకులు పండిత్‌ రవిశంకర్‌, ఉస్తాద్‌ విలాయత్‌ఖాన్‌లు రేడియో స్టేషన్లను 'బాయ్‌కాటొ చేసినారట.

కేస్మర్‌గారి చాదస్తం వలన ఆలిండియా రేడియో స్టేషన్లన్నీ కళతప్పినప్పటికీ కౌస్త్రీయ సంగీత రసికులకు రకరకాల ప్రసార కార్యక్రమాలు వీనులవిందు కలిగించినవి. ఇప్పటికీ ఆ సంప్రదాయం నడుస్తున్నది. ఆదివారం రవివాసరీయ శంగీత కార్యక్రంలో, శనివారం జాతీయ సంగీత కార్యక్రమంలో, నవంబర్‌నెల నడిమి నుండి నెలరోజులకు పైగా జరిగే ఆకాశవాణి సంగీత సమ్మేళనంలో హిందూస్తానీ గాత్రం, వాద్యం, కర్దాటక గాత్రం, వాద్యం వినిపిస్తూ సంగీత రసికులకు ఆనందం కలిగిస్తున్నారు.

ఆలిండియా రేడియోలోనే కాక కొన్ని టీ.వి. చానళ్లలోను హిందూస్తానీ శాస్త్రీయ సంగీత స్పర్శ గల కార్యక్రమాలు నిర్వహిస్తున్నారు. ఈ ముచ్చట్లలో నేను చెప్పదలచుకున్నది టీ.వీ. చానళ్లలో వచ్చే శాస్త్రీయ సంగీత స్పర్శ గల కార్యక్రమాల గురించే.

ముచ్చట్ల సందర్భంలో, బేగం అఖ్లర్‌ కారణంగా, పండిత్‌ నెహ్రూ కారణంగా, హార్మోనియం గురించిన తన అదేశాన్ని కేస్మర్‌ రద్దు చేసుకున్నాడని రాసి వుంటిని. ఆ ముచ్చట వినదగిందే.

హైదరాబాదు నిజాంను తెలిసిన వాళ్లు, తెలియని వాళ్ళు విమర్శిస్తుంటారు. అతని గురించి నాలుగు మంచి మాటలెవరైనా రాస్తే సహించలేరు. అట్లాగే పండిత్‌ నెహ్రాన్సు, ఇందిరాగాంధీని గురించి నాలుగు మంచిమాటలు రాస్తే అప్రసన్నులయ్యే వాళ్లు కొందరున్నారు. నిజాంను గురించి ఇక్కడ రాయను. నెహ్రూ కుటుంబం

3 నంగీతానికి రేడియో చేయూత గురించి నాలుగు మాటలు రాస్తాను. బాధపడేవాళ్లను ఇంకా బాధపెట్టాలనే ఉద్దేశం కాదు నాది. నాలుగు మంచి మాటలంటే రాయటం న్యాయమే అని భావిస్తాను.

బేగం అవ్లర్‌ దిల్లీ వెళ్లినప్పుడు సంగీత రసికుడదైన అక్కడి ఆలిండియా రేడియో స్టేషన్‌ డైరెక్టర్‌ కొన్ని గజల్లు పాడవలసిందిగా ఆమెకు ఆహ్వానం పంపినాడట. ఆమె ఆమోదం తెలిపింది. ఆలిండియా రేడియో కార్యక్రమంలో ఆమె (ప్రోగ్రాం ప్రకటించబడింది. ఆ (ప్రకటన చదివిన ఇందిరాగాంధీ సాయంత్రం ఇల్లు చేరుకున్న పండిత్‌జీతో బేగం సాహెబా పాడుతుండగా రేడియోస్టేషన్లో కూర్చుండి వినాలని వున్నది అని చెప్పింది. పండిత్‌జీకి బేగం సాహెబా గజల్‌ వినటం సంతోషమేనాయిె! వెంటనే ఫోనెత్తి కేస్మర్‌తో తాను ఇందిరాతో కలిసి ఆ రాత్రి బేగం సాహెబాను వినటానికి ఆలిండియా రేడియో స్టేషన్‌కు వెళ్తున్నట్లు చెప్పినాడు. కేస్మర్‌ రేడియో స్టేషన్‌ డైరెక్టర్‌కు ఫోన్‌చేసి రాహ్రి బేగం సాహెబా గజల్లు వినటానికి పండిత్‌జీ వెంట తానూ స్టేషన్‌కు వస్తున్నట్లు చెప్పి యేర్చాట్లు చక్కగా వుండాలని ఆదేశించినాడు. స్టేషన్‌ డైరెక్టర్‌ బేగం సాహెబా ప్రోగ్రాం రద్దయినట్లుగా తెలియపరచినాడు. కారణమేమంటే రేడియో స్టేషన్‌కు హార్మోనియం తేవద్దన్నందున తన కార్యక్రమాన్నే రద్దు చేసుకున్నది బేగం సాహెబా. మళ్లీ ఆమెను ఒప్పించటం ఎవరికైనా అంత తేలికకాదు. కేస్మర్‌ ఆదరాబాదరాగా స్టేషన్‌కు వెళ్ళి డైరెక్టర్‌తో మాట్లాడినాడు. బేగం సాహెబా దగ్గరికి వెళ్లి హార్మోనియంతో స్టేషన్‌కు రావలసిందిగా అహ్వానించినాడు. అతని ఆహ్వానాన్ని గౌరవించవలసిన అవసరం ఆవిడకు లేదు. తన గజల్లు వినాలని వండిత్‌జీ కోరుతున్నాడని వినగానే ఆ కుటుంబం వట్ల గల గౌరవాన్ని పురస్కరించుకొని స్టేషన్‌కు వెళ్లటానికి సిద్ధపడింది. కేస్మర్‌ గారి గండం గడిచింది.

పండిత్‌ నెహ్రూ తండ్రి, పండిత్‌ మోతీలాల్‌ నెహ్రూ ఎక్కడికి వెళ్లినా బాయీజీల సంగీతం వినేవాడు. ప్రఖ్యాత సినిమానటి నర్గిస్‌ తల్లి జద్దన్‌బాయి మోతీలాల్‌ నెహ్రూకు నన్నిపాతురాలు. ఆమె పాడే గజల్లన్నా రుమ్రీలన్నా, దాద్రాలన్నా మోతీలాల్‌ నెహ్రూకు చాలా ఇష్టం. ఇందిరాగొంధీ కూడా సంగీత సాహిత్యాల పట్ల ఆదరభావం కలది. చెప్పటానికెన్నో ముచ్చట్లున్నాయి. ఇక్కడొక ముచ్చట మాత్రం చెప్తాను.

న్వరలయలు శే

'ప్రదానమంత్రి ఇందిరాగాంధీ విరామసమయంలో టీ.వి. చూస్తూ కూర్చుంటే ఒక చానల్లో మధురమైన వీజాధ్వని వినిపించింది. మైసూర్‌బాణి, హంసధ్వనిరాగం. వాయిస్తున్న కళాకారుడు ఎస్‌.ఎన్‌. సూర్యనారాయణ. అతడు సుప్రసిద్ధ వైణికుదైన వీణ నుబ్బన్న మనుమడు. ఆ వీణావాదనం ఇందిరాగాంధీకి ఎంతగా రుచించిందంటే అప్పటికప్పుడు ప్రసారశాఖమంత్రికి ఫోన్‌చేసి సూర్యనారాయణ వీణావాదనను అప్పుడున్న తొమ్మిది చానళ్లలో (ప్రసారం చేయమని ఆదేశించింది. ఒక టీ.వీ, ఇంటర్వ్యూలో ఎస్‌.ఎన్‌. సూర్యనారాయణ మాట్లాడుతూ ఇందిరాగాంధీ కారణంగా సంగీత రసికులు దేశవిదేశాల్లో తన వీణావాదనం వినగలిగినారని, తన కార్యక్రమాలు దేశంలోని (వ్రముఖ నగరాల్లోనే కాక విదేశాల్లోను యేర్చాటవుతున్నాయని చెప్పినాడు.

సంగీత రసజ్ఞులకు రేడియోద్వారా శాప్రీయసంగీతం వినే సదుపాయం మొదటినుంచి వున్నదే. అయితే కేస్మర్‌ కారణంగా శాస్త్రీయ సంగీత కార్యక్రమాలు ఒక పద్ధతి ప్రకారం వినే అవకాశం కలిగింది. ఇటీవలి కాలంలో దూరదర్శన్‌లోను, ఇతర టీ.వీ. చానళ్లలోను రకరకాల నంగీత కార్యక్రమాలు (ప్రసారం చేయబడుతున్నాయి. కొన్నాళ్ల క్రిందట ఏదో ఒక చానల్‌లో సోనూనిగం నిర్వహించే 'సరిగమ” కార్యక్రమం చాలా ఆహ్హాదకరంగా జరిగేది. చౌరసియా సతీమణి ఏదో చానల్‌లో ఒక సంగీతయాత్ర నిర్వహించింది. మొట్టమొదటి కార్యక్రమం బనారస్‌లో ఉస్తాద్‌ భిస్మిల్లాఖాన్‌ ఇంటర్వ్యూ, ప్రఖ్యాత నర్తకి ఉమాశర్మ జరిపిన ఇంటర్వ్యూ సాకల్యంగానూ మనోహరంగానూ వున్నది. స్వరసామ్రాజ్ఞి గిరిజాదేవి ఇంటర్వూ కూడా అంతే మనోహరంగ జరిగింది. కుమ్రీలతో పాటు ఆ కార్యక్రమంలో ఆ విదుషి ఒక “ఠప్పా' చక్కగా పాడి వినిపించింది. షోరీిమియా అనే సంగిత శాస్రజ్ఞుడు రూపొందించిన గాయనశైలి 'ఠప్పా' ఠప్పా ను పాడే కళాకారులంతగా లేరిప్పుడు. గిరిజాదేవి, సుమతీ ముటాట్‌కర్‌, మాలినీరాజూర్‌కర్‌ లు పాడిన ఠప్పాలు విని ఆనందించగలిగినాము. ఏ కారణం వల్లనో చౌరాసియా సతీమణి ప్రారంభించిన కార్యక్రమాలు త్వరలోనే ముగిసినాయి.

ఈ మధ్య మూడురకాల కార్యక్రమాలు ప్రసారమవుతున్నాయి. అన్నీ ఉ-మరాఠీ చానల్‌లోనే. నిన్నటి గాయికా గాయకులను అనుకరిస్తూ కొందరు పాటలు పాడుతున్నారు. పాడే వాళ్లలో స్పర్ధ యేర్పడుతున్నది. న్యాయనిర్దేతలు

క్‌ నంగీతానికి రేడియో చేయూత విజేతలను నిర్ణయిస్తారు. నిన్నటి గాయికా గాయకులు పాడిన పాటలను తమ కంరంతో పాడాలి కాని కావీ చేయవద్దంటారు న్యాయనిర్దేతలు. అదంతా ఆహ్లాదకరమైన గాయన వ్యాపారమే. సాధారణంగా నాలుగు స్వరాలుండే ఆ కార్యక్రమం '“సరేగమపి, మనం “సరిగమ” అంటే మహారామ్ష్రలు '“సారేగమి అంటారు. ఇంకో కార్యక్రమం పేరు 'సుర్‌తాళి మనం 'స్వరము అంటాము అది తత్సమం. మహారాష్తులు 'సూర్‌' అంటారు. మరాఠీభాష మహారాష్ట్రా ప్రాక్ళృత జన్యం. మరొక కార్యక్రమం “ఆలాప్‌' తెల్లవారగట్ల 5.30 కు ప్రారంభమవుతుంది. అరగంటసేపు ప్రాతఃకాల రాగాలు వినవచ్చు. గాత్రంలో వినవచ్చు, వాద్యంలో వినవచ్చు. ఇంకొక కార్యక్రమం '“ఏకాపేక్షాఏక్‌ అంటే ఒకరికంటే మరొకరు అని అర్ధం. ఈటీవి ఉర్దూ చానల్‌లో “గజల్‌సరా” అనే కార్యక్రమాన్ని మహమ్మద్‌ వకీల్‌ నిర్వహిస్తున్నాడు. న్యాయనిర్లేతలుగా ఎవరెవరో వస్తున్నారు. ఇద్దరు మాత్రం స్థిరంగా వున్నారు. ఒకరు ప్రసిద్ధ గజల్‌ గాయిక శ్రీ దేవీ రమణమూర్తి. ఆమె సుప్రసిద్ధ వైణికుడు ఈమని శంకరశాస్త్రి గారి కుమార్తె. ఇంకొక న్యాయ నిర్ణేత హైదరాబాదు నగరానికి చెందిన సీనియర్‌ గజల్‌ గాయకుడు విర్ధల్‌రావు.

నేను పైన ప్రస్తావించిన కార్యక్రమాలన్నింటి గురించి వివరాలు రాయటానికి ముందు విర్ధల్‌రావు గారిని గురించి కొన్ని ముచ్చట్లు చెప్పాలె. హైదరాబాదును పరిపాలించిన ఏడవ నిజాం మీర్‌ ఉస్మానలీఖాన్‌ కడమ స్వదేశీ సంస్థానాలలోవలె తన దర్బారులో గాయకులను నియమించలేదు. చివరికి పండిత్‌ జస్‌రాజ్‌ తండ్రి పండిత్‌ మోతీరాం ను దర్చారీ గాయకుడుగా నియమిస్తూ ఫర్మాన్‌ విడుదల చేసినాడు నిజాం. కానీ ఆ పీఠం మీద కూర్చుండకముందే పండిత్‌జీ దివంగతుదైనాడు. ఆ పీఠం అలా ఖాళీగానే వుండిపోయింది. నిజాంకు సంగీతం బాగా తెలుసు. ఈ పత్రిక పుటల్లోనే రామ్మోహన్‌ నాయుడు రాసిన ఒక ముచ్చటను ఇక్కడ రాస్తాను. ప్రతి శుక్రవారం నిజాం నవాబు సాధారణంగా పబ్లిక్‌గార్జెన్‌లోని మసీదులో నమాజ్‌ చదివేవాడు. హైదరాబాదులో వున్నప్పుడు మేమాదృశ్యాన్ని చాలాసార్లు చూచినాము. ఒక శుక్రవారం నిజాం నవాబు తన పాత కారు దిగి మసీదువైపు నడుస్తుండగా ఫతేమైదాన్‌ లోంచి మధురమైన గజల్‌ గాయనం వినిపిస్తున్నది. ఆ సంగీతాన్ని క్షణకాలం విన్న నిజాం “అక్కడెవరో పాడుతున్నాడు వెంటనే నాముందు ప్రవేశపెట్టండి” అని పోలీసులను ఆజ్ఞాపించినాడు. నిజొం కంరంలోని అప్రసన్నతను

స్పరలయులు 6 గమనించిన అక్కడి అధికార్లు నమాజ్‌కు భంగం కలిగేటట్లు ఈ సమయంలో సంగీతం పాడుతున్న వాడెవడోగానీ, వానికెలాంటి శిక్షపడుతుందో అని లోలోపల భయపడుతున్నారు. ఆ గాయకుడు నిజాం సమక్షాన హాజరు పరచబడినాదు. “ఏమిరా! బేవళ్ల్‌కీరాగిణీ అన్నట్లు భాగేశ్రీ రాగాన్ని పట్టపగలు పాడుతారా!” అని మందలించినాడు. తనకంటే చిన్నవాళ్లతో నిజాం మాట్లాడే పద్ధతే అది. హడలిపోయిన ఆ గాయకుడు చేతులు జోడించి “సర్కార్‌! నేను పాదుతున్నది భాగేశ్రీ రాగమే కాని ఇప్పుడు పాడటం లేదు. రియాజ్‌ చేస్తున్నాను. రాత్రి ఒక నవాబు గారింట ఈ గజల్‌ పాడవలసి వున్నది” అని మనవి చేసుకున్నాడు. నిజాం నవాబు సంతుష్టి వ్యక్తం చేసి, “సరే మంచిది. రియాజ్‌ సాగించు ఎప్పుడైనా కింగ్‌కోఠీకి వచ్చి మాకు వినిపించు” అని ఆజ్ఞాపించినాడు. వెంట వున్న అధికార్లు అతని పేరూ, అడ్రసు రాసుకున్నారు. అతనిపేరు విషల్‌రావు. ఈ ఘటనతో అతని కీర్తి నగరమంతా వ్యాపించింది.

బై సంస్థానాల్లో సంగీతానికి ఆదరణ

అప్పటి స్వదేశీ సంస్థానాల దర్చారుల్లో గాయకుల నియామకం తప్పక జరిగేది. పెద్ద సంస్థానాలే కాక చిన్నచిన్న సంస్థానాలు కూడా దర్చారీ గాయకులను నియమించుకున్నాయి. హైదరాబాదు సంస్థానంలోనే దర్చారీ గాయకులు లేరు. అట్లని హైదరాబాదులో సంగీతమే లేదని కాదు. నిజాం సంగీతజ్ఞుడే. నగరంలోని మహారాష్ట్రా ప్రముఖులు సంగీత పోషకులే. కొందరు నవాబులు, కొందరు రాజ బిరుదాంకితులైన సంపన్నులు ఉత్తమ సంగీతాభిరుచి కలవాళ్లు. దేశంలోని వివిధ సంస్థానాలల్లో పేరుగాంచిన గాయికా గాయకులను ఇక్కడి సంగీతప్రియులు అహ్వానించి కార్యక్రమాలు జరిపించేవారు. నవాబ్‌ కాజిమ్‌ నవాబ్‌జంగ్‌ (నిజామ్‌ అల్లుడైన ఈ నవాబ్‌ వ్యవహార నామం అలీపాషా) ప్రిన్స్‌ అజమ్‌జా, ప్రిన్స్‌ మోజమ్‌జా, నవాబ్‌ అలీయావర్‌జంగ్‌, రాజాధన్‌రాజ్‌గీర్‌జీ, రాజా ప్రతాప్‌గీర్‌జీ మొ॥గు సంగీత రసజ్జులు పాట కచేరీలు జరిపించేవాళ్లు. ఇక్కడికి వచ్చేవాళ్లు సామాన్యులు కారు. ఉస్తాద్‌ అబ్బుల్‌ కరీంఖాన్‌, ఉస్తాద్‌ ఫయ్యాజ్‌ఖాన్‌, ఉస్తాద్‌ బదేగులామలీఖాన్‌, ఉస్తాద్‌ బర్మతీఖాన్‌ స్వరశ్రీ కేసర్‌ బాయి కేర్మర్‌ హీరాబాయి బరోదేకర్‌, బేగం అఖ్బర్‌ మొదలైన వాళ్లు ఇక్కడ సంగీతం వినిపించేవాళ్లు. మూడవ సాలార్‌జంగ్‌ కూడా సంగీత పోషకుడే. బయటినుంచి వచ్చేవాళ్లకే ఇక్కడ ఆదరసత్మారాలు లభించేవి. ఇక్కడి వాళ్లను గుర్తించి పోషించేవాళ్లంతగా లేకుండిరి. హైదరాబాదీయుడైన ప్రముఖ తబలిస్ట్‌ ఉస్తాద్‌ అమీర్‌హుస్సేన్‌ ఖాన్‌, ఉస్తాద్‌ అవామ్మద్‌ జాన్‌ తిరఖ్వా తరువాత టేర్కొనదగినవాడు. అంతటివానికి హైదరాబాదులో తగిన ఆదరం లభించలేదు. కళల నిలయమైన అప్పటి బొంబాయికి వెళ్లి అతడు జీవించవలసిన వాడయినాదు. అతని స్థాయికి తగినంతగా ఆదర సత్మారాలు లభించలేదనే చెప్పాలె.

పెద్ద పెద్ద ఉస్తాదులను అవసరానికి ఆదుకున్న ఇక్కడి తబ్లా వాదకుడు ఉస్తాద్‌షేక్‌ దావూద్‌, వార్మోనియం వాదకుడు సమ్మెట అంబావ్రసాద్‌లకు

స్వరలయులు 8 దొరకవలసినంత ప్రతిష్ట దొరకలేదు. బేగం అఖ్లర్‌ను మెప్పించిన కొందరు గజల్‌ గాయకులు ఇక్కడ వుండేవాళ్లు. బాయి శంకరబాయి, చాంద్‌బాయి, బంగారీబాయి, ఇక్కడి గజల్‌ గాయకలు, వాళ్ళకు వచ్చిన పేరు ప్రఖ్యాతులు కూడా పరిమితమైనవే.

అనాటి సంస్థానాలు పెద్దవయినా, చిన్నవయినా సంగీతాన్ని తగురీతి ఆదరించినాయి. పోషించినాయి. పెద్దదయిన హైదరాబాదు రాష్ట్ర మాక్రం ఆ పద్ధతి అవలంభించలేదు. నగరానికి రాచనగరుకు అతిధులుగా వచ్చే స్వదేశీ, విదేశీ ప్రముఖుల మనోరంజనం కోసం “అర్భాబె-నిషాత్‌” అనే పేర ఒక కళాకారుల బృందం పోషించబడేది అంతే.

మైసూర్‌ మహారాజా కర్ణాటక గాయకులనే కాక హిందూస్పానీ గాయకులను కూడా తన దర్బారులో నిలుపుకున్నాడు. ఆగ్రా ఘరానాకు చెందిన ఉస్తాద్‌ ఫయ్యాజ్‌ఖాన్‌కు మైసూర్‌ దర్చార్‌ గాయకుడుగా ఉన్నప్పుడే “ఆస్తాబె- మూసిఖీ" (సంగీతసూర్యుడు) అనే బిరుద ప్రదానం జరిగింది. ఆ ఘరానాకే చెందిన ఉస్తాద్‌ నట్టన్‌ఖాన్‌ కూడా మైసూర్‌ దర్బార్‌ గాయకుడే. మైసూర్‌ వదిలిపెట్టిన ఉస్తాద్‌ ఫయ్యాజ్‌ఖాన్‌ బరోడా దర్భారును ఆశ్రయించి జీవితాంతం అక్కడే గడిపినాడు. బరోడా నరేశుడు శాయాజీరావు గాయక్సాడ్‌ తన దర్బారుకు చెందిన వాళ్లకే కాక ఎక్కడెక్కడి వాళ్లనో ఆహ్వానిస్తూ జరిపించిన సన్మాన సత్కారాలు సాటిలేనివి.

గ్వాలియర్‌ సింధియాలు తమ దర్చారులోని గాయకులకు సమకూర్చిన రాజభోగాలు 'నభూతోనభవిష్యత్‌' అనేట్టుగా వుండేవి. దౌలత్‌రావు సింధియా కాలంలోను, మాధవరావు సింధియా కాలంలోను దర్భారీ గాయకుల మాస వేతనం మంక్రులకంటే ఉన్నతాధికారుల కంటే ఎక్కువ.

రాంపూర్‌ నవాబులు, పాలంపూర్‌ నవాబులు, ఇందోర్‌, జెపూర్‌, జోధ్‌పూర్‌ పాలకులు పన్నా నీలం నగర్‌ పాలకులు సంగీత కళనెంతగా ఆరాధించినారో ; ఎందరెందరు గాయికా గాయకులను పోషించినారో ఎల్లరెరిగిందే. కొలాపూర్‌ పాలకుడు ఛత్రపతి శాహూమహరాజ్‌ ఆదరణ కారణంగా ఎక్కడెక్కడి గాయకులో మరాహాస్ట్రాకు చేరుకున్నారు. ఇచల్‌కరంజీ చిన్న సంస్థ్రానవ్నే, కానీ ఆ సంస్తానాన్ని పాలించే శ్రీమంత్‌ బాబాసాహెబ్‌ ఘోర్చడే ఎంతటి రసజ్ఞుడంటే తమ సంగీతం వింటూ అతడు నెలనెల ఇచ్చే నూరు, నూటయాబై రూపాయలు ఇతర ధనాధ్యులిచ్చే

9 నంస్పానాల్లో నంగీతానికి ఆదరణ కొన్ని వేల రూపాయలకంటే విలువైన వన్నాడుఖాన్‌ సాహెబ్‌ అబ్బుల్‌ కరీంఖాన్‌. భూగంధర్వ రహ్మత్‌ఖాన్‌, రామకృష్ణబువా వరేులాంటి గాయకులు తరచుగా శ్రీమంత్‌కు తమ సంగీతం వినిపించాలనే లాలసతో ఇచల్‌కరంజీ వెళ్లేవాళ్లు దేశాటనం చేస్తూ ఇచల్‌కరంజీ చేరుకున్న బాలకృష్ణబువా అక్కడి ఆరోగ్యప్రదమైన వాతావరణానికి, శ్రీమంత్‌ బెదార్యానికి ముగ్గుడై జీవితాంతం అక్కడి రాజగురువుగానే స్థిరపడ్డాడు. బాలకృష్ణబువా ఇచల్‌ కరంజీకర్‌ అనే ఇంటిపేరే అతనికి స్థిరపడింది. బాలకృష్ణ బువా ఎంతగొప్పవాడడో చెప్పాలంటే అతని పట్టశిష్యుడు విష్ణు దిగంబర్‌ పలూస్మర్‌ పేరు చెప్తే చాలు. పండిత్‌ ఓంకార్‌నాధ్‌ ఠాకూర్‌ పండిత్‌ వినాయకరావ్‌ పట్వర్ధన్‌, పండిత్‌ నారాయణరావు వ్యాస్‌ వంటి మహామహా గాయకులు పలూస్మర్‌ శిష్యులు.

హైదరాబాద్‌ వంటి కొన్ని దర్చారుల్లో తప్ప దేశం మొత్తంలోను శాస్త్రీయ సంగీతానికి తగిన స్థానమే దొరికిందని సంగీత విద్వాంసులు, గాయికా గాయకులు, వాదకులు ఉచితరీతి గౌరవించబడినారని తెల్పటానికే ఈ ముచ్చట్లు రాసినాను.

తే స్వరాలన్నిటిమీద వట్టు సాధించాలి ఒక ప్రాంతంలో సంగీత రసాస్వాదన చేసేవాళ్లు అధిక సంఖ్యలో వుంటారని, ఇంకొక ప్రాంతంలో స్వల్స్చసంఖ్యలో వుంటారని, మరో ప్రాంతంలో అసలే వుండరని అనటం న్యాయమైన మాటకాదు. సంగీతానికి శిశువులు, పశువులు, చెట్లు, చేమలు, _ స్పందించటాన్ని పూర్వం నుంచి పెద్దలు చెప్తూ వున్నారు. ఏ ప్రాంతం వాళ్ల చెవులకు సుస్వరాలు, సుమధుర తాళగతులు తరచుగా వినిపిస్తూ వుంటాయో వాళ్లు సంగీతానికి చక్కగా స్పందిస్తారనటం సబబుగా వుంటుంది. నేను పుట్టి పెరిగిన అసిఫాబాదు ప్రాంతంలో అటువంటి భాగ్యమే లభించింది నాకు. నేను మిడిల్‌ స్కూల్లో చదివేకాలంలో, అంటే, 1940-48 ప్రాంతంలో ఈ జిల్లా కేంద్రం ఆదిలాబాద్‌ కాదు. ఆసిఫాబాద్‌. జిల్లా కేంద్రంలో సర్మారీ వస్తానియా (ప్రభుత్వ మాధ్యమిక పాఠశాల) వుండేది. నేను ఐదవ తరగతి నుంచి ఏడవ తరగతి వరకు అకృద్నే చదువుకున్నాను. జిల్లా కేంద్రమయినా అప్పటి ఆసిఫాబాద్‌ ఒక మోస్తరు స్త్రీయే. పెద్ద వాగు తీరానగల మిట్ట ప్రాంతంలో మరాఠీ భాషీయులు, మధ్యమైదాన (ప్రాంతంలో తెలుగు భాష్షీయులుందేవాళ్లు. నా మిత్రులను కలుసుకోవటానికి నేను రెండు ప్రాంతాల్లోను తిరిగేవాన్ని ఏ భాషీయులైనా చదివేది ఉర్టూ మీడియంలోనే నాయె. మరాఠీ భాషీయులకు, తెలుగు భాష్షీయులకు, ఒక పీరియడ్‌ మాతృభాష బోధించేవాళ్లు. తెలుగు భాషీయులమెన మాకు ఏడవతరగతి వరకు తెలుగు చెప్పిన ఉపాధ్యాయుడు లక్ష్మీనారాయణ సార్‌. వరంగల్‌ వాస్తవ్యులు, భాషావ్యాకరణాలు బాగా అధ్యయనం చేసిన విద్వాంసులు, మరారీ మాట్లాదేవాళ్ల వాడలో చాలావరకు బ్రాహ్మణగ్భవహాలే. ఆ వాడలోని మూడు నాలుగిండ్లలో సాయంకాలం పూట తంబూరనాదం, తబ్లా హార్మోనియంల ధ్వనులు వినిపించేవి. ఆ సమయంలో సంగీతాభ్యాసం చేస్తేవాళ్లలో కొందరు నా తరగతి మిత్రులు. మరికొందరు నాకంటే సీనియర్లు. మృషాదేల ఇంట పెద్దకొడుకు ప్రభాకర్‌రావు మసాదే, రెండవ కొడుకు వసంతరావు మసాదేల ఏదో రాగాలాపన

11 న్వరాలన్నిటిమీద వట్టు సాధించాలి వినిపించేది. వాళ్ళ మేనమామ శ్రీరామ్‌ ఆచార్య తబ్లా సహకారం అందించేవాడు. తరచుగా 'ఏశ్యామ్‌ అజహూన ఆయె” అనే రాగం ఆలాపన జరుగుతుండేది. కళ్యాణ్‌ధాట్‌కు చెందిన నంద్‌ రాగమది. ఆనందీకళ్యాణ్‌ అని గూడ అంటారు. కళ్యాణ్‌థాట్‌ రాగాలతోనే శాష్ట్రీయ సంగీత శిక్షణ ప్రారంభమవుతుంది. ఎందుకంటే అవి రాత్రి తొలిజాము పాడవలసీన రాగాలు. అందుకే పూర్వాంగ (ప్రధాన రాగాలంటారు వాటిని. ఒకే ఒక్క రాగాభ్యాసం కొన్ని నెలల వరకు సాగుతుంది. స్వరాలన్నింటిమీద సాధకుడు పట్టు సాధించాలాయె. గాన తపస్విని అంజనీబాయి మాల్చేకర్‌కు ఆమె గురువు ఉస్తాద్‌ నజీర్‌ఖాన్‌ యమన్‌ కళ్యాణ్‌, భైరవి అనే రెండే రెండు సంపూర్ణ రాగాలను ఐదేండ్ల వరకు నేర్చినాడట.

ఆ ప్రక్కనే గల శ్రీరామ్‌ ఆచార్యగారింట్లోను సంగీత స్వరాలు వినిపించేవి. ఆచార్యగారు తబ్లా వాయిస్తూ వుంటే పదేళ్ల వయసుగల అతని కొడుకు స్వరసాధన చేస్తుండేవాడు. “ఆదీబీజయేకలా, బీజ అంకురాని రూప వాధఢలా” తుకారాం మహారాజ్‌ రచించిన ఈ అభంగ్‌ వినిపించేవాళ్లు వాల్లిద్దరూ. దాపున వున్న ఆచార్య మధూకర్‌ ఇంటినుంచి, సాంగ్‌దే గారింటి నుంచి ఎప్పుడూ మరాఠీ భక్త కవుల సంతవాణి వినిపించేది. మిట్ట దిగి మైదానంవైపు వస్తుండగా మధ్యలో వరుల రామారావు వకీలు ఇల్లు, అతని కొడుకు వరుల మనోహరరావు నాకంటే రెండెండ్లు పెద్ద. అతని సంగీత సాధన ఇంకా పైమెట్టుమీదనే వుండేది. తెలుగు భాషీయుడైన అతనింట మరాఠీ కూడా మాట్లాడేవాళ్లు.

మాకు ఏడవతరగతి వరకు ఉర్దూ వాచకం బోధించిన రామనాధరావు సార్‌ సంగీతం బాగా తెలిసినవాడు. కాబట్టి పాఠం చెప్పేప్పుడు సందర్భం వున్నా లేకున్నా ఏదో ఒక రాగాన్ని గురించి చెప్పేవాడు. దర్భారీ, మియామల్డాగ్‌, మియాకితోడి మొదలైన రాగాలు పాడి వినిపించేవాడు.

మిడిల్‌స్కూల్‌ తరగతులు చదివే చిన్న వయస్సులోనే అంతటి శాస్త్రీయ రాగాలను గురించి ఏదో కొంత తెలిసినట్లు అనిపించేది. నిజానికి తెలిసిందంతగా లేదు.

1954 లో ఆసిఫాబాద్‌ హైస్కూల్‌ టీచర్‌గా బదిభీఅయి వెళ్లినాను. నా మిత్రులు కొందరు ఇతరత్రా ఉద్యోగాల్లో స్థిరపడ్డారు. కొందరు అక్కడే వున్నారు. అప్పటికందరికీ సంగీతం ఒక మోస్తరుగా పట్టుపడింది. మసాదేల ఇంట సంగీత (శ్రవణం జరుగుతుండేది. మధూకర్‌ ఆచార్య ఇంట దాసనవమి సందర్భాన చకృని

న్వరలయలు 12 సంగీత కార్యక్రమాలు నిర్వహించబడేవి. స్థానికులైన మధూకరాచార్య, వసంతరావు మసాదే, సాంగ్‌డే నారాయణరావు. వరుల మనోహరరావు తమతమ గాన కళను వినిపించేవాళ్లు. బయటినుంచి వచ్చిన ఒకరిద్దరు విద్వాంనులు కూడా వినిపించేవాళ్లు. అప్పటికి నాకు కొన్ని రాగాల పరిచయం ఏర్పడింది. గాయనం గురించి ఒక అవగాహన కలిగింది.

నాకూ, నా మిత్రులకూ సంగీతంపట్ల ఒకింత అభిరుచి, ఒకింత ఆసక్తి, కలగటానికి కారణం చిన్నప్పటి నుంచి నేనా ప్రాంతంలో వుండటమే.

1961 లో ఉద్యోగరీత్యా నేను ఆదిలాబాద్‌ వచ్చినాను. ఇక్కడే స్థిరనివాసం యేర్చరచుకున్నాను. ఇక్కడికి వచ్చిన కొత్తలో అంటే, 1961 నుంచి 1975 వరకు ఇక్కడి సంగీత రసజ్ఞుల మధ్య వుంటూ తరచుగా శాస్త్రీయ సంగీతం ముచ్చట్లు వినగలిగినాను. కొందరు సుప్రసిద్ధ గాయికా గాయకులను వినగలిగినాను. అవన్నీ నేను నా యాదిలో రాసిన ముచ్చట్లే. నాలోనూ, నా మిత్రుల్లోనూ ఇంతటి సంగీత నృహ కలిగించిన మిత్రుల్లో ఒక మిత్రున్ని గురించి ఇక్కడ ప్రత్యేకంగా చెప్పాలనుకుంటున్నాను. అతడు మా హైస్కూల్లో లైబ్రేరియన్‌ రమేళ్‌శాస్త్రి. సంగీత విజ్ఞుడైన డా॥ గోవర్ధనశాస్త్రి గారి అన్న కొడుకు. ఎందరెందరినో వినిన రమేశ్‌శాస్త్రి చిన్న వయస్సులోనే దివంగతుడైనాడు. అతడు నిజానికి సూర్‌వేద్యా' అంటే, స్వరాల పిచ్చివాడు. ఇంకా ఈ ఊరిలో కొందరు సూర్‌ వేద్యాలున్నారు. కానీ మూడు దశాబ్దాల కిందటి పరిస్థితి ఇప్పుడు లేదు. హిందూస్తానీ సంగీత కార్యక్రమాలంతగా జరగవు. ఒకవేళ అడపాదడపా జరిగినా విని ఆనందించేవాళ్లు ఐదారుగురు తప్ప లేరు.

మా జిల్లా ఉత్తర సరిహద్దు ప్రాంతమంతా మహారాష్ట్ర సంస్కృతిని మెల్లమెల్లగా వదిలించుకుంటూ ఆంధ్ర సంస్కృతిని అవలంభిస్తున్నది. కాబట్టి మవోర్యాష్ట ప్రాంతంలో వరిఢవిల్లిన పిందూస్తానీ నంగీత (శ్రవణానక్తి నన్నగిల్లుతున్నది. నగరాల్లో, చదువుకున్న వాళ్లలో నభ్యతా నంస్కారాలు మారిపోతున్నాయి. ఆవారపుటలవాట్లు కూడా మారుతున్నాయి. కాబట్టి కొన్ని దశాబ్దాల కిందటి భాషగాని, సంగీత సాహిత్యాభిరుచులు కాని మళ్లీ చూడగల మనుకోవటం, వినగలమనుకోవటం అడియాస్సే, మాలాంటి వృద్ధ జనులకు

భ్‌

కావలసిన _ సంగీతాన్ని వినటానికి రేడియోను, టీ.వి, చానళ్లన్సు ఆశ్రయించవలసి వస్తున్నది. _ ఆ విధంగా మేము వింటున్న సంగీత కార్యక్రమాల గురించి సంగీత రసజ్ఞులకు తెలియజేయటానికి ఈ ముచ్చట్లు ప్రారంభించినాను.

త్త దేశమంతటా వ్వావీంచిన పొందుస్తానీ నంగీతం

నేను ప్రస్తావించిన టీ.వి. చానళ్ల సంగీత కార్యక్రమాల ముచ్చట్ల కంటే ముందు ఇటువంటివన్నీ వినటానికి అవకాశం ఎట్లా కలిగిందో మనవిచేస్తాను.

మేమంటున్న ప్రాంతం మహారాష్ట్రా సరిహద్దులో వున్నది. మహారాష్ట్ర ప్రాంతంలో సంగీతవేత్తల, సంగీత రసికుల, సంగీత (శవణాసక్తి గలవాళ్ల సంఖ్య అధికంగా వున్నది. మా ప్రాంతంలో ఇతర ప్రాంతాల (ప్రభావం పడుతున్నది. మహారాష్ట్ర ప్రాంతంలో ఏ ప్రాంతం ప్రభావం పడలేదు. వాళ్ల అభిరుచులు ఎంత బలమైనవంటే అవి అంత తేలికగా విడిపోయేవి కావు. అందుకే వాళ్లిప్పటికీ ఇన్ని రకాల సంగీత కార్యక్రమాలను నిర్వహించుకుంటున్నారు.

కర్టాటక సంగీతం వ్యాపించటానికి పరిమితమైన (ప్రాంతమే ఉన్నది. కానీ హిందూన్స్తానీ సంగీత సభలు అన్ని ఉత్తరాది నగరాల్లో, మహారాష్ట్ర నగరాల్లో నిర్వహించబడేవి. బెంగాల్లో, ఉత్తరప్రదేశ్‌లో, మధ్యప్రదేశ్‌లో, రాజస్తాన్‌లో, పంజాబ్‌లో, మహారాష్ట్రలో పెద్ద పెద్ద మ్యూజిక్‌ కాన్ఫరెన్స్‌లు జరిగేవి. ఇప్పుడు మవహారాష్టలోనే ఆస్థాయిలో సంగీతాభిరుచి మిగిలివున్నది. వేరువేరు ఘరానాలకు చెందిన గాయికా గాయకులకైనా అప్పటి బొంబాయి నగరాన, పునా నగరాన, కొల్పపూర్‌ నగరాన సంగీత రసికుల మహాసభలలో పాల్లొంటేనే దేశవ్యాస్తమైన కీర్తి లభించేది. గ్వాలియార్‌ ఘరానా సంగీతం అభ్యసించిన పండిత్‌ రామకృష్ణ బువా వరే, పండిత్‌ విష్ణు దిగంబర్‌ పలూస్కర్‌, ఉద్దండులైన అతని శిష్యులు, ఉస్తాద్‌ రహమత్‌ఖాన్‌ తమ సంగీతాన్ని మహారాష్ట్ర రసికులకే చాలావరకు వినిపించినారు. పాటియాలా ఘరానాకు చెందిన ఉస్తాద్‌ బడేగులామలీఖాన్‌కు మహారాష్ట్రలోనే విస్తారమైన కీర్తి లభించింది. జైపూర్‌ ఘరానాకు చెందిన ఉస్తాద్‌ అల్లాదియాఖాన్‌

స్వరలయలు 14 కొల్దాప్తూర్‌ దర్భార్‌ను అలంకరించి జీవితమంతా మహారాష్ట్రలోనే గడిపినాడు. అతని కారణంగా జైపూర్‌ ఘరానా సంగీతం మహారాష్ట్ర అంతటా వ్యాపించింది. ఉస్తాద్‌ భుర్జీఖాన్‌, పండిత్‌ గజానన్‌బువా జోషి పండిత్‌ మల్లికార్జున్‌ మన్సూర్‌, స్వరశ్రీ కేసర్‌బాయి కేర్మర్‌, మోగూబాయి కుర్దీకర్‌, ధోండూతాయి కులకర్ణీ వంటి గొప్ప గాయకులు, గాయకీమణులు జైపూర్‌ ఘరానా నుంచి వచ్చినవాళ్లే.

కిరాణా ఘరానాలో అ(గ్రగణ్యుడైన ఉస్తాద్‌ అబ్బుల్‌ కరీంఖాన్‌, అతని బంధువు ఉస్తాద్‌ అబ్బుల్‌ వహీద్‌ఖాన్‌ తమ జీవితాలు చాలాకాలం మహారాషష్ట్రలోనే గడిపినారు. వాళ్లకారణంగా సురేశ్‌బాబుమానే, హీరాబాయి బరోదేకర్‌, సరస్వతీరాణే, రాంభావు కుంద్‌గోళ్‌కర్‌ (సవై గంధర్వ), గంగూబాయి హంగల్‌, పండిత్‌ ఖీంసేన్‌ జోషి, ఫిరోజ్‌దస్తూర్‌, బసవరాజ్‌ రాజ్‌గురు, మాణిక్‌నర్మ, మాలతీపాండే (బర్వే) ప్రబాఆత్రే మొదలైన సుప్రసిద్ధ గాయికా గాయకులు మహారాష్ట్రలో వ్యాపించినారు. పాకిస్తాన్‌లో స్థిరపడి అక్కడి ప్రజలచే, ప్రభుత్వంచే మలికయే ముసుఖీ (సంగీతసా(మ్రాజ్జి) అని

న రట.

ల ( కథ.

9 శీల

ఉస్తాద్‌ అబ్బుల్‌ కరీంఖాన్‌ సాహెబ్‌

15 దేశమంతటా వ్యావీంచిన పొందూస్టానీ నంగీతం పిలిపించుకొని అశేష గౌరవం పొందిన రోషనారాబేగం కిరాణాఘరానా గాయిక, ఉస్తాద్‌ అబ్బుల్‌ కరీంఖాన్‌ సాహెబ్‌ శిష్యురాలు.

ఆగ్రా ఘరానాకు చెందిన ఉస్తాద్‌ విలాయత్‌ హుస్ప్సేన్‌ఖాన్‌ శిష్యుడు పండిత్‌ జగన్నాధ్‌ బువా పురోహిత్‌, మహారాష్ట్రలో తన సంగీతాన్ని వినిపించటమేగాక ఎందరెందరో సామాన్యులకు అసామాన్యులకు తన ఘరానా సంగీతం నేర్చినాడు.

మహారాష్ట్రలో సంగీతాభిరుచి విస్తరించటానికి పైన ప్రస్తావించిన అంశాలన్నీ కారణాలయినాయి.

20 వ శతాబ్ధి ప్రారంభం నుంచి ఆంగ్లేయుల సంపర్మం వలన మనదేశంలో ప్రజల అభిరుచి మారింది. శుద్ధ శాస్త్రీయ సంగీతం కంటే ఒకింత తేలికైన సంగీతాన్ని ప్రజలు వినాలనుకుంటున్నారన్న సంగతి వెల్లడైంది. ఇతర ప్రాంతాలలాగానే మహారాష్ట్రలోను (ప్రజాభిరుచికి తగినట్లుగా నాటకరంగం వృద్ధిచెందింది. దీనిని “రంగమంచ్‌” అంటారు. అన్నానాహెబ్‌ కిర్షోస్మర్‌, శ్రీపాదకృష్ణ కోల్పట్‌కర్‌, కాకాసాహెబ్‌ ఖాడిల్‌కర్‌, రామగణేళ్‌ గడద్మరి వంటి సంగీతజ్ఞులైన గొప్ప రచయితలు సంగీత నాటకరచన ప్రారంభించినారు. ఆ నాటకాలను అప్పటి న్వదేశీ సంస్థానాధీశులు, సంపన్నులు నాటక మండళ్లు స్థాపించి ప్రదర్శింపజేసినారు. ఆ నాటకాల్లో నటించిన వాళ్లు బాలగంధర్వ, కేశవరావు భోంస్తే భావూరావు కోల్పట్‌కర్‌, బాపూరావు పెందార్మర్‌, మాస్టర్‌ దీనానాధ్‌రావు మంగేశ్‌కర్‌ల వంటి (శ్రేష్టులైన గాయక నటులు స్తీ పురుషపాత్రలు ధరించి నటించినారు. ఆ నాట్యగీత్‌లకు సంగీతం సమకూర్చినవాళ్లు కూడా సామాన్యులు కారు. కిర్లోస్మర్‌ నాటక మండలి నాటకాలకు 'భూగంధర్వ' ఉస్తాద్‌ రహమత్‌ఖాన్‌ బాణీలు కూర్చేవారు. గంధర్వ నాటక మండలికి భాస్కర్‌ బువాబళఖ్లే, లలిత్‌కళా మందిర్‌ నాటకాలకు పండిత్‌ రామకృష్ణ బువావర్మేలు సంగీతం కూర్చి నాట్యగీతాలకు ఉపశాస్త్రీయ సంగీతస్థాయి కలిగించినారు. మహారాష్ట్ర నాగరిక సంగీత రసికులు వేలంవెలిగా ఈ నాటకాలను బహుకాలం చూచినారు. అయితే ఈ నాటకాలను నాగరిక రనికులు అభిమానించినంతగా (గ్రామీణ రసికులు అభిమానించలేదు. వాళ్లకోసం లావజీలు, తమాషాలు రంగమంచ్‌ మీదికి ఎక్కినాయి.

ఈవిధంగా శాస్త్రీయ, ఉపశాస్రీయ, లోకసంగీతాలు ఏదో రూపంలో మహారాష్ట్ర రసికుల చెవులకు విపిస్తూనే వున్నాయి.

లొ జనసామాన్యంలో సంగీత రసజ్ఞత

పౌరాణిక, కథలు, సామాజిక సమస్యలు, దేవతల స్తోత్రాలు సంగీతం ద్వారా వినిపించటం చాలాకాలం కొనసాగింది. కాని మానసిక భావాల విశ్లేషణాత్మకమైన కవితలు మేధావులకు అవసరమనిపించినాయి. భావకవులు తయారైనారు. కేశవసుత్‌, భా.రా.తాంబే, యశ్వంత్‌, సోపాన్‌దేవ్‌ చౌదరి, సంజీవనీమరాఠే, మొదలైన కవులు భావకవిత రాయటం మొదలు పెట్టినారు. వాళ్లేకాక గ.ది.మాడ్డుళ్‌కర్‌, శాంతాషెల్కే మంగేష్‌ పాడ్‌గాంవ్‌కర్‌ వంటి కవులు రాసిన భావబంధురమైన గీతాలను మాణిక్‌వర్మ జ్యోత్స్నా ఖోళే, గజానన్‌ వాత్వే, జే, ఎల్స్‌రానడ్దే, సుధీర్‌ఫద్మే లాంటి (ప్రసిద్ధ గాయికా గాయకులు తాము పాడి ప్రచారం గావించినారు. మొదటి తరం నాటక కళాకారులందరూ పురుషులే. ప్రీ పాత్రలు ధరించి నాట్యగీకాలు వాళ్లే పాడేవాళ్లు. తరువాతి తరాల్లో స్త్రీ పాత్రలు స్రీలే ధరించి పాడినారు. రంగమంచ్‌ ఎక్కని గాయికలు కూడా బాలగంధర్వ, దీనానాథ్‌ రావు మంగేళ్‌కర్‌ వంటి గొప్పగాయకుల పాటలను అభిమానంకొద్ది పొడేవాళ్లు. ఆ రికార్డులు మనమిప్పటికీ వినవచ్చు. అట్లా పాడిన హళ్లలో, పాత్రలు ధరించి పాడిన వాళ్లలో ప్రముఖులు హీరాబాయి. బరోదేకర్క్‌ సరస్వతీరాణే, మాణిక్‌వర్శ, వత్సలొ కువ్చేకర్‌, యోగినీ జోగ్‌ళేకర, అలకనందా వాదేకర్‌ (బకుల్‌ పండిత్‌) జ్యోత్స్నా భోళే, నీలాక్షీ జుయేకర్‌, ఫయ్యాజ్స్‌ ఆశాలతా ఖాడీల్‌కర్‌ మొదలైన వాళ్లు. పురుషుల్లో పండిత్‌ వసంతరావు దేశ్‌పాండే, ప్రభాకర్‌ కారేకర్‌, పండిత్‌ జితేంద్ర అభిపేకి, శరత్‌ జాంబేకర్‌, పండిత్‌ కుమార్‌ గంధర్వ, ఛభోటాగంధర్వ, అజిత్‌ కడ్‌కడే మొదలైన వాళ్లు నాట్యగీతాలు పాడి ప్రచారం కలిగించినారు.

ఏ ప్రాంతంలో ఇందరేసి గాయికలు, గాయకులు శాస్త్రీయ సంగీతాన్ని, ఉపశాష్ర్రీయ సంగీతాన్ని, లోక్‌ సంగీతాన్ని భక్తి సంగీతాన్ని (సంత్‌వాణి)

1/7 జన సామాన్వంలో నంగీత రసజ్ఞత నిరంతరాయంగా వినిపిస్తున్నారో ఆ ప్రాంతంలోని జనసామాన్యంలో సంగీత రసజ్ఞత కలగటం అబ్బురం కాదు.

నేను ప్రస్తావించిన సంగీత కార్యక్రమాలన్నింటిలో శాస్త్రీయ సంగీతం మాత్రమే లేదు నాట్య సంగీతమున్నది. భావ గీతాలున్నాయి. సినీ సంగీతం కూడా వున్నది. జి. మరాఠీ చానల్లో 'ఆలాప్‌' అనే కార్యక్రమంలో తప్ప అన్ని కార్యక్రమాల్లో శాస్త్రీయం లేదు. శాస్త్రీయ రాగాల మీద ఆధారపడ్డ పాటలున్నాయి. ఏ పాటల్లోనైనా వుండే స్వరాలు అవేనాయె. లయ అదేనాయె.

వ్రతిరోజు ప్రొద్దున 5.30 గం[లకు జి. మరారీ చానల్లో ఆలాప్‌ మొదలవుతుంది. ఎవరో ఒక గాయిక లేదా గాయకుడు ఒక శాస్త్రీయ రాగాన్ని ఆలపిస్తారు. సాధారణంగా (ప్రాతఃకాల రాగాలే వుంటాయి. తోడి, గుజీతోడి, భైరవ్‌, ఖైరవి, అహిర్‌ఖైరవ్‌, లలిత్‌, లలిత్‌ పంచమ్‌, చారుకేశి, మొదలైన రాగాలు గాత్రం ద్వారా, వాద్యం ద్వారా వినగలుగుతాము. పాడేవాళ్లలో వాయించేవాళ్లలో చాలావరకు వర్ధమాన కళాకారులే కనిపిస్తారు. అప్పుడప్పుడు ఉస్తాద్‌ షమీమ్‌ అహ్మద్‌ఖాన్‌ సితార్‌ కూడా వినవచ్చు. వేణువు సోలో కార్యక్రమంలో ఆనంద్‌ ముర్దేశ్వర్‌ చక్కగా వినిపిస్తాడు. గోవింద్‌ ముర్దేశ్వర్‌ గాత్రం సగీతం కూడా వినిపిస్తాడు. ముర్దేశ్వర్ల పేర్లు వింటే దేవేంద్ర ముర్దేశ్వర్‌ యాదికి వస్తాడు. అతడు వేణువాదనలో సువిఖ్యాతుడు. వేణువాదనలో జగత్రసిద్ధుడైన పన్నాలాల్‌ఘోష్‌ అల్లుడు. వాదకులందరివలెనే పన్నాలాల్‌ఘోష్‌ కూడా బాబా అల్లాయుద్దీన్‌ఖాన్‌ శిష్యుడే. హిందీ సినీరంగంలో మొట్టమొదటి పార్వ గాయిక పారుల్‌ఘోష్‌. ఈవిడ పన్నాలాల్‌ ఘోష్‌ భార్య. ఆమె సుప్రసిద్ధ సంగీత దర్శకుడు అనిల్‌బిస్వాస్‌ సోదరి. ఆలాప్‌లో రాగం వినిపించే వాళ్లు అరగంటలోనే విలంబింత్‌ కొంత, దద్రుత్‌ కొంత వినిపిస్తారు.

“సరేగమప” అనే కార్యక్రమంలో, “సుర్‌కాళ్‌” అనే కార్యక్రమంలో శాస్త్రీయ రాగాల ఆధారముగల నాట్యగీత్‌, భావగీత్‌, లోక్‌గీత్‌ వినగలుగుతాము. నిన్నటి గాయికా గాయకులు పాడిన వాటిని నేటి గాయికాగాయకులు వినిపిస్తారు. నిన్నటి పాటలు నేడు వినిపించటం కాపీ చేయటమే. నజ్బల్‌ చేయటమే. కానీ జడ్జీలుగా వ్యవహరించేవాళ్లు మాత్రం నిన్నటి గొాయికొగాయకుల పాటలు నబ్ధల్‌ చేయకండి, మీ శైలిలో వినిపించండి అని ఆదేశిస్తారు. కొన్నాళ్ల కిందటివరకు

స్వరలయలు 18 శ్రీమతి దేవకీపండిత్‌, అవధూత్‌ గుప్తేలు జడ్డీలుగా వ్యవహరించినారు. ఇప్పుడు అషాఖాడీల్‌కర్‌, సలిల్‌ కులకర్ణీలు జడ్డీలుగా వ్యవహరిస్తున్నారు. అప్పుడప్పుడు నిన్నటి గాయికా గాయకులు సంగీత దర్శకులు ఈ కార్యక్రమానికి హాజరవుతూ వుంటారు. “మాన్యవర్‌ జడ్డీలు'గా వాళ్లు కూర్చుంటారు.

నేను చూసిన కార్యక్రమాల్లో నిన్నటి ఆశాభోంస్లే, ఉషామంగేశ్‌కర్‌, ఫయ్యాజ్‌, అలకనందావాదేకర్‌, ఆరతీ ఆంక్లేకర్‌, కవితాకృష్ణమూర్తి, మొదలైన వాళ్లు ఈ కార్యక్రమంలో కనబడ్డారు. అలకనందావాడేకర్‌ను బకుల్‌ పండిత్‌ అంటారు. ఎన్నో పాటలు పాడింది కానీ ఆమె పాడిన “ఉగవలా చంద్రపునవేచా' (పున్నమి చంద్రుడు ఉదయించినాడు) అనే నాట్యగీత్‌ 'బందిష్‌ రమణీయమైనది. ఆమె గాయనతశైలి కూడా రమణీయమైనదే. ఆమె పీరాబాయి బరోదేకర్‌ శిష్యురాలు.

ఈ 'సరేగమపి' కార్యక్రమంలో దేవకీపండిత్‌, అవధూత్‌ గుప్తేలు జడ్డీలుగా వున్నప్పుడు గాయన స్పర్ధలో పాల్గొన్నవాళ్లు యువగాయికా గాయకులు, ఆషాలతా ఖాడిల్‌కర్‌, సలిల్‌ కులకర్జీలు జడ్జీలుగా వున్నప్పుడు గాయన స్పర్ధలో పాల్గొన్నవాల్లు నలఖభైఏండ్లు దాటిన ప్రాధ గాయనీ గాయకులు, అవధూత్‌గుప్తే ఇప్పుడు బాలబాలికల గాయన స్పర్థ నిర్వహిస్తున్నాడు. ఈ కార్యక్రమాలకు యాంకర్‌గొ పనిచేస్తున్న పల్లవీజోషి ప్రసిద్ధ నటి. నృత్య సంగీతాల్లో నైపుణ్యం గల విదుషి అంతేకాక స్పర్ధలో పాల్గొన్న గాయికా గాయకులను ప్రోత్సహిస్తూ సభలోని సంగీతవేత్తల, సంగీత రసికుల, జడ్జీలపట్ల వినయం ప్రదర్శిస్తూ కార్యక్రమాన్ని ఉల్లాసంగా నిర్వహిస్తుంది.

నిన్నటి గాయికా గాయకులను నఖ్బల్‌ చేయవద్దని జడ్జీగా కూర్చున్న ఆశాఖాడిల్‌కర్‌ నేటి గాయికా గాయకులకు ఆదేశిసుందని ఇదివరకు రాసినాను. నిన్నటి వాళ్లు పాడిన పాటలను, నేటివాళ్లు హాటా కాపీచేయటం నిజంగా బాగుండదు. ఆ బాణీ పట్టుకొని తమ శైలిలో వాజ్రేతేనే బాగుంటుంది. కొన్ని ఉదాహరణలు, పూణే నగరంలో ఎవరింటనో పాటకచేరి, గాయకుడు వసంతరావు దేశ్‌పాండే. ఆరోజుల్లో పూణేలోనే ఉన్న ఉస్తాద్‌ అహ్మద్‌ జాన్‌ తిరఖ్వా తబ్లా సహకారం. అంతటి తబలిస్ట్‌ దొరికినందుకు ఉత్సాహంతో గాయకుడు తన సంగీతం వినిపించినాడు. (శ్రోతలు అనంద పరవశులైనారు. సంగీత రసికుడైన ఒక శ్రోత

1211 ఎచార్న పాది శవకుమార్‌ 19 సం హా కి వెలి డిపార్ట్‌మెంట్‌ జ్య సొమాన్యంలో నంగీత రసజ్ఞత వామి మీళ్యంద్వాంంవి, వరంగల్‌ “వసంత్‌రావు మాస్టర్‌ దీనానాధరావు సంగీతాన్ని చక్కగా నఖ్ధల్‌ చేసినాడు” అని ప్రశంసించినాడు. మాస్టర్‌ దీనానాధ్‌రావు అంటే లతామంగేశ్‌గర్‌ తండ్రి. వసంత్‌రావు మీద మాస్టర్‌ దీనానాధరావు ప్రభావం వుండటం వాస్తవమే. కానయితే అతడు ఉస్తాద్‌ బర్మతలీఖాన్‌ శిష్యుడు. ఉస్తాద్‌ బర్మతలీఖాన్‌ ఉస్తాద్‌ బడేగులామలీిఖాన్‌ తమ్ముదేకాక శిష్యుడు గూడా, వసంతరావు నజ్ధల్‌ చేసినాడనగానే ఉస్తాద్‌ తిరఖ్వాకు కోపం వచ్చింది. అతదు స్వభావతః కోపిష్టి. “ఏమన్నావు! నబ్ధల్‌ చేసినాడా? వసంతరావు స్వతహాగా గొప్పగాయకుడు. మాస్టర్‌ దీనానాధరావు మీది అభిమానం కొద్ది అతని గాయకిని తన శైలిలో మనముందుంచినాడు. ఇంకెవరినీ ఎక్కడా నఖ్ధల్‌ చేసినాడనకు” అని గట్టిగా మందలించినాడా రసికున్ని, ఇంకొక ముచ్చట. పండిత్‌ మల్లికార్జున్‌ మన్సూర్‌ ఉస్తాద్‌ అల్లాదియాఖాన్‌ శిష్యుడు. అతని కొడుకులు ఉస్తాద్‌ మంజీఖాన్‌, ఉస్తాద్‌ భుర్దీఖాన్త శిష్యుడు కూడా. అతడొక చోట తన సంగీతం వినిపిస్తూ వుండగా సంగీత రసికుడైన ఒక పెద్ద మనిషి లేచి నిలబడి. “బడేఖాన్‌ సాహెబ్‌ అంతరాను ఇట్లా ఎత్తుకునేవాడుకాదు” స తచే. న. వ తె ర్జీ ల _ త పందిత్‌ మల్లికార్డున మన్సూర్‌

స్త్వరలయలు 20 అని తన నంశయాన్ని వెల్లడించినాడు. అంటే జైపూర్‌ ఫఘురానా సంగీతం వినిపించేటప్పుడు బడేభాన్‌ సాహ్‌బెలాగా ప్రతి తాన్‌ వినిపించాలని ఆ పెద్దమనిషి ఉద్దేశం. బడేభాన్‌ సాహెబ్‌ అంటే ఉస్తాద్‌ అల్లాదియాఖాన్‌ సాహెబ్‌. ఆ విమర్శ విన్న పండిత్‌ మన్సూర్‌ కుపితుడగుట సహజమే. “బడేఖాన్‌ సాహెబ్‌ అంతరా ఇట్లా ఎత్తుకునేవారూ అని పాడి చూపినాడు. “ఉస్తాద్‌ భుర్జీఖాన్‌ ఇట్లా ఎత్తుకునేవాడు” అని అది కూడా పాడి చూపినాడు. “నేను ఆ ఉస్తాదుల శిష్యున్ని కానీ కార్చన్‌ కాపీని కాను. వాళ్ల నుండి సంగ్రహించిన ఆ ఘరానా విద్యను నా శైలిలో వినిపిస్తాను” అని సమాధానించినాడు ఆ పెద్దమనిషి నోరు మూసుకున్నాడు. కాపీలు చేయటం సరికాదని చెప్తూ ఎందరో గొప్ప గొప్ప గాయకులు తమ తమ గురువుల గాయనశైలినే గాక గాత్రాన్ని కూడా కాపీ చేసినారు. సవై గంధర్వ కొన్ని రికార్డ్‌లలో ఉస్తాద్‌ కరీంఖాన్‌ సాహెబ్‌ గాత్రాన్ని కాపీచేస్తూ అతని శైలిలోనే పాడినాడు. తరువాత మానుకున్నాడు. పండిత్‌ అమర్‌నాథ్‌ ఉస్తాద్‌ అమీర్‌ఖాన్‌ గాత్రాన్ని కాపీచేస్తూనే పాడినాడు ఏదైనా. మాధవగుడి పండిత్‌ భీంసేన్‌ జోషీని అన్నివిధాలా అనుకరిస్తున్నాడు. కలకత్తాకు చెందిన అజయ్‌ చక్రవర్తి ఉస్తాద్‌ బడే గులామలీఖాన్‌ సాహెబ్‌ కుమ్రీలను అతని గాత్రంలోనే పాడుతాడు. హీరాబాయి గొత్రాన్ని ఆ తరం గాయికలెందరో అనుకరించే ప్రయత్నం చేసినారు. పండిత్‌ కుమార్‌ గంధర్వ తనకు నచ్చిన బాలగంధర్వ పాటలను “మలా ఉమర్ములేలొ బాలగంధర్వూ అనే పేరుగల క్యాసెట్లో అతనిశైలిలోనే కాక అతని గాత్రాన్ని కాపీచేస్తో పాడినాడు. అంతటి గొప్ప గాయకుడు పాడినా అవి బాలగంధర్వ పాడిన పాటలు కావని శ్రోతలకు సులువుగా తెలిసిపోతుంది. లతామంగేశ్‌కర్‌ కూడా కొందరు సినీగాయకలను అనుకరిస్తుంది. ఆమె తొలినాళలో నూర్జహాన్‌ వలె పాడే ప్రయత్నం చేసిందని అందరికీ తెలిసిన సంగతే. క్ట సంగీతంలో ఒకరి గాయకిని ఇంకొకరు తమ శైలిలో ్రస్తుతీకరించటం సరసంగా వుంటుంది. కాని యధాతధంగా కాపీచేయటం బాగుండదు

ర నీనిమా సంగీతం ద్వారా శాస్త్రీయ సంగీతం

“సూర్‌తాళ్‌ కార్యక్రమంలో ఒక గాయిక లేదా గాయకుడు ఉపశాస్రీయ సంగీతం వినిపిస్తాడు. అంటే అది నాట్యగీత్‌ కావచ్చు, భావగీత్‌ కావచ్చు, భక్తిగీత్‌ కావచ్చు. సాధారణంగా వర్ధమానులే పాడుతారుగాని సీనియర్ల వలెనే పాడగలరు. కొన్నాళ్ల కిందట అంటే 1990 తరువాత ఏ సంవత్సరమో (ప్రారంభమైన “సరేగమి కార్యక్రమం కొన్నాండ్లు నడిచింది. చాలా ఆనంద ప్రదమైన కార్యక్రమ మది. నృత్య సంగీతాల్లో నిపుణులైన “సోనూ నిగం” నిర్వహించినాదా కార్యక్రమాన్నీ అతడు పాశ్చాత్య సంగీతం కూడా తెలిసినవాడు. స్పర్ధకోసం పాల్గొనె యువతీయువకులైన గాయికా గాయకులను ఉత్సాహపరిచేవాడు. ఉల్లాసపరిచేవాడు. జడ్జీలుగా వచ్చే పెద్దలను, అతిధులుగా వచ్చే నిన్నటి కళాకారులను తగువిధంగా సన్మానించే వినయ సంపన్నుడు. ఆ కార్యక్రంలో కేవలం సినీగీతాల అనుకరణే (నఖ్బల్‌ కాదు) ప్రదర్శించబదేది.

“ప్యూరిస్ట్‌” అయిన బి.వి. కేస్మర్‌ సినిమా సంగీతాన్ని ఆలిండియా రేడియోలో నిషేధించినాడు. అంతమాత్రాన ఆ సంగీతం జేలికపాటిదనుకోవటం సరికాదు. ఆ కాలపు సినిమాలలోని పాటలు శాస్త్రీయ సంగీతం మీద ఆధారపడినవే కాక శాస్త్రీయ సంగీతం వలె రసానందం కలిగించేవే. ఆ పాటలు కూర్చిన కవులు, బాణీలు కట్టిన సంగీత దర్శకులు, పాడిన గాయికా గాయకులు సామాన్యులు కారు. కొందరైతే శుద్ధ శాస్త్రీయ సంగీతంలో పేరుగాంచిన వాళ్లే. పాకిస్తాన్‌ ప్రభుత్వం సంగీత సామ్రాజ్ణి (మలికయెముసీకి) అని గౌరవించిన రోషనారాబేగం భారతదేశంలో కాన్ని హిందీ సినిమాపాటలు పాడింది. పొరాబాయి బరోడేకర్‌ తాను నటించిన మరాఠీ సినిమాలకు తానే పాటలు పాడుకున్నది. ఆమె చెల్లెలు సరస్వతీరాణే మరాఠీ సినిమాలకే కాక కొన్ని హిందీ సినిమాలకు కూడా పాటలు పాడింది. పండిత్‌ కుమార్‌ గంధర్వ కూడా కొన్ని మరారీ సినిమాలకు పొడినాడు. జీవితమంతా శాస్రీయసంగీత

న్వరలయలు 20 అని తన సంశయాన్ని వెల్లడించినాడు. అంటే జైపూర్‌ ఘరానా సంగీతం వినిపించేటప్పుడు బడేఖాన్‌ సాహ్‌బెలాగా ప్రతి తాన్‌ వినిపించాలని ఆ పెద్దమనిషి ఉద్దేశం. బడేఖాన్‌ సాహెబ్‌ అంటే ఉస్తాద్‌ అల్లాదియాఖాన్‌ సాహెబ్‌. ఆ విమ రృ విన్న పండిత్‌ మన్సూర్‌ కుపితుడగుట సహజమే. “బడేఖాన్‌ సాహెబ్‌ అంతరా ఇ న ఎత్తుకునేవారు” అని పొడి చూపినాడు. “ఉస్తాద్‌ భుర్జీఖాన్‌ ఇట్లా ఎత్తుకునేవాడు అని అది కూడా పొడి చూపినాడు. “నేను ఆ ఉస్తాదుల శిష్యున్ని కానీ కార్సన్‌ కాపీని కాను. వాళ్ల నుండి సంగ్రహించిన ఆ ఘరానా విద్యను నా శైలిలో వినిపిస్తాను” అని సమాధానించినాడు ఆ పెద్దమనిషి నోరు మూసుకున్నాడు. కాపీలు చేయటం సరికాదని చెప్తూ ఎందరో గొప్ప గొప్ప గాయకులు తమ తమ గురువుల గాయనశైలినే గాక గాత్రాన్ని కూడా కాపీ చేసినారు. సవై గంధర్టై కొన్ని రికార్డ్‌లలో ఉస్తాద్‌ కరింఖాన్‌ సాహెబ్‌ గాత్రాన్ని కాపీచేస్తూ అతని న న పాడినాడు. తరువాత మానుకున్నాడు. పండిత్‌ అమర్‌నాథ్‌ ఉస్తాద్‌ అమీ న గాత్రాన్ని కాపీచేస్తూనే పాడినాడు ఏదైనా. మాధవగుడి పండిత్‌ భీంసేన్‌ జో గ్‌ అన్నివిధాలా అనుకరిస్తున్నాడు. కలకత్తాకు చెందిన అజయ్‌ చక్రవర్తి ఉస్తాద్‌ బి గులామలీఖాన్‌ సాహెబ్‌ కుమ్రీలను అతని గాత్రంలోనే పాడుతాడు. హీరాబాయా గౌత్రాన్ని ఆ తరం గాయికలెందరో అనుకరించే ప్రయత్నం చేసినారు. పండి కుమార్‌ గంధర్వ తనకు నచ్చిన బాలగంధర్వ పాటలను “మలా ఉమర్‌ఖలేలా బాలగంధర్వ” అనే పేరుగల క్యాసెట్లో అతనిశైలిలోనే కాక అతని గాత్రాన్ని కాపీచేస్తో పాడినాడు. అంతటి గొప్ప గాయకుడు పాడినా అవి బాలగంధర్వ పాడిన పాటలు కావని శ్రోతలకు సులువుగా తెలిసిపోతుంది. లతామంగేశ్‌కర్‌ కూదా కొందరు సినీగాయకలను అనుకరిస్తుంది. ఆమె తొలినాళ్లలో నూర్జహాన్‌ వలె పాడే ప్రయత్నం చేసిందని అందరికీ తెలిసిన సంగతే. సంగీతంలో ఒకరి గాయకిని ఇంకొకరు తమ శైలిలో ప్రస్తుతీకరించటం సరసంగా వుంటుంది. కాని యధాతధంగా కాపీచేయటం బాగుండదు.

౮ నీనిమా సంగీతం ద్వారా శాస్త్రీయ సంగీతం

'సూర్‌తాళ్‌ కార్యక్రమంలో ఒక గాయిక లేదా గాయకుడు ఉపశాస్రీయ సంగీతం వినిపిస్తాడు. అంటే అది నాట్యగీత్‌ కావచ్చు, భావగీత్‌ కావచ్చు, భక్తిగీత్‌ కావచ్చు. సాధారణంగా వర్ధమానులే పాడుతారుగాని సీనియర్ల వలెనే పాడగలరు. కొన్నాళ్ల కిందట అంటే 1990 తరువాత ఏ సంవత్సరమో (ప్రారంభమైన 'సరేగమ” కార్యక్రమం కొన్నాండ్లు నడిచింది. చాలా ఆనంద ప్రదమైన కార్యక్రమ మది. నృత్య సంగీతాల్లో నిపుణులైన 'సోనూ నిగం నిర్వహించినాడా కార్యక్రమాన్ని అతడు పాశ్చాత్య సంగీతం కూడా తెలిసినవాడు. స్పర్ధకోసం పాల్గొనె యువతీయువకులైన గాయికా గాయకులను ఉత్సాహపరిచేవాదు. ఉల్లాసపరిచేవాడు. జడ్డీలుగా వచ్చే పెద్దలను, అతిధులుగా వచ్చే నిన్నటి కళాకారులను తగువిధంగా సన్నానించే వినయ సంపన్నుడు. ఆ కార్యక్రంలో కేవలం సినీగీతాల అనుకరణే (నఖ్బల్‌ కాదు) ప్రదర్శించబదేది.

“ప్యూరిస్ట్‌' అయిన బి.వి. కేస్మర్‌ సినిమా సంగీతాన్ని ఆలిండియా రేడియోలో నిషేధించినాడు. అంతమాత్రాన ఆ సంగీతం తేలికపాటిదనుకోవటం సరికాదు. ఆ కాలపు సినిమాలలోని పాటలు శాస్త్రీయ సంగీతం మీద ఆధారపడినవే కాక శాస్త్రీయ సంగీతం వలె రసానందం కలిగించేవే. ఆ పాటలు కూర్చిన కవులు, బాణీలు కట్టిన సంగీత దర్శకులు, పాడిన గాయికా గాయకులు సామాన్యులు కారు. కొందరైతే శుద్ధ శాస్త్రీయ సంగీతంలో పేరుగాంచిన వాళ్లే. పాకిస్తాన్‌ ప్రభుత్వం సంగీత సామ్రాజ్ఞి (మలికయెముసీకి) అని గౌరవించిన రోషనారాబేగం భారతదేశంలో కొన్ని హిందీ సినిమాపాటలు పాడింది. హీరాబాయి బరోదేకర్‌ తాను నటించిన మరాఠీ సినిమాలకే కాక కొన్ని హిందీ సినిమాలకు కూడా పాటలు పాడింది. పండిత్‌ కుమార్‌ గంధర్వ కూడా కొన్ని మరాఠీ సినిమాలకు పాడినాడు. జీవితమంతా శాస్త్రీయసంగీత

నస్వరంయలు 22 సాధనలోనే గడిపిన ఇటువంటి విభూతులు సినిమాపాటలు పాడినాయంటే వాళ్ల దృష్టిలో సినిమా సంగీతం అంత తీసిపారవేయ దగింది కాదు. బి.వి. కేస్మర్‌ దృష్టిలో, అతని గురువు శ్రీకృష్ణనారాయజణ్‌ రతన్‌జన్‌కర్‌ దృష్టిలో, సినిమా సంగీతం వినదగింది కాకపోవచ్చు. పొడదగింది కాకపోవచ్చు. కానీ విశాలదృష్టికల ఉస్తాదుల దృష్టిలో సినిమా సంగీతంలో కొన్ని పాటలు అవశ్యం వినదగినవే. ఉస్తాద్‌ బడేగులామలీఖాన్‌ తరచుగా తన రేడియోలో సినిమాపాటలు వినేవాడని, ముఖ్యంగా లతామంగేశకర్‌ను వినేవాడని ఒక టీ.వి ఇంటర్వ్యూలో పండిత్‌ జస్‌రాజ్‌ తెలిపినాడు. ఖుర్నీద్‌, నూర్జహాన్‌, సురయ్యా, అమీర్‌బాయి కర్టాటకీ, రాజ్‌కుమారి, జొహరాబాయి అంబాలావాలి, ఉమాశశి, కానన్‌బాల, ముబారక్‌ బేగం, జీనత్‌ బేగం, హమీదాబాను బేగం, షంషాద్‌బేగం, పంకజ్‌మలిక్‌, కే.ఎల్‌. సైగల్‌, దుజ్టాని, తలత్‌ మహమూద్‌, మహ్మద్‌ రఫీ, కే.సీ.డే, మన్నాడే వంటి గాయికా గాయకులు తమ పాటలతో సినీరంగాన్ని మనోహరం కావించినారు. కే.ఎల్‌.సైగల్‌ ఉస్తాద్‌ ఫయ్యాజ్‌ఖాన్‌ సాహెబ్‌ శిష్యుడు. మహ్మద్‌రఫీ, ఉస్తాద్‌ అబ్బల్‌వహీద్‌ఖాన్‌ శిష్యుడు. బేగం అఖ్తర్‌ అంతటి గజల్‌ క్వీన్‌ మహబూబ్‌ఖాన్‌ తీసిన “రోటీ* అనే సినిమాలో నటించి గజల్లు ఠు[మ్రీలు వినిపించింది. పండిత్‌ శంకర్‌రావు వ్యాస్‌, మాస్టర్‌ కృష్ణారావు, వసంత్‌దేశాయ్‌, ఉస్తాద్‌ యొండేఖాన్‌, గులామ్‌హైదర్‌, నౌషాద్‌, గులామ్‌ మహ్మద్‌, సుధీర్‌ ఫడ్కే వంటి

సంగీత దర్శకులు శాస్ర్తీయ సంగీతంలో అందెవేసిన వాళ్లు, కొన్నాళ్ల కిందట ఆలిండియా రేడియో వివిధభారతిలో ప్రొద్దున 7.80 గం॥లకు 'సంగీత్‌ సరితా అని ఒక కార్యక్రమం ప్రసారమయ్యేది. దానిని సుప్రసిద్గ గాయకుడు, సంగీతజ్ఞుడు పండిత్‌ దినకర్‌కైకిని నిర్వహించేవాడు. దీరకాలం నడిచిన ఆ కార్యక్రమం వలన సంగీత శ్రవణాసక్తి గలవాళ్లకు రాగాలగురించి, వాటి స్వరాల గురించి మంచి తెలివిడి కలగింది. మొట్టమొదలు శాస్త్రీయరాగంపై ఆధారపడిన ఒక సినిమాపాట. తరువాత అ రాగస్వరూప వివరణ, ఆ రాగం సంపూరమో, షాదవమో, బెదవమో, షాడవసంపూర్ణమో, బెడవసంపూర్ణమో విడమర్చి చెప్పేవాడు పండిత్‌ కైకిని. తరువాత ఆ రాగంలో పాడబడిన ఒక శాస్ర్తీయ గానం వినిపించేవాడు. ఆ గానం ఏ ప్రఖ్యాత గాయికదో, గాయక్షునిదో అయి వుండేది. అంటే సినిమా సంగీతం ద్వారా శాస్త్రీయ సంగీతాన్ని అందుకునే ప్రయత్నం జరిగేది. సోనూ నిగం సరేగమ కార్యక్రమాన్ని గురించి మాట్లాడుకుంటున్నాము. సోనూ నిగం

23 నీనిమా నంగీతం ద్వారా శాన్రీయ నంగీతం కార్యక్రమాన్ని ఎట్లా నిర్వహించేవాడో ఇదివరకే చెప్పినాను. ఇద్దరు ముగ్గురు యువ గాయికలు, యువగాయకులు స్పర్ధకు నిలబడేవాళ్లు. ఆహూతులైన నిన్నటి గాయికలు, గాయకులు జడ్జీలుగా వ్యవహరించేవాళ్లు, వాళ్లు ఏ సినిమాపాటనో పాడవలసిందిగా కళాకారులను ఆదేశించేవాళ్లు. ఆ సమయాన ఆ కార్యక్రమంలో గౌరవ అతిధులుగా హాజరైన గాయికలో, గాయకులో, సంగీత దర్శకులో స్పర్ధలో పాల్గొన్న వాళ్లకు మార్కులిచ్చేవాళ్లు. జడ్జీల మార్కులు గౌరవ అతిథుల మార్కులు కలిపి స్పర్ధలో పాల్గొన్న వాళ్లలో ఇద్దరినో ముగ్గురినో ఎన్నుకునేవాళ్లు. అట్లా ఎన్నిక చేయబడినవాళ్లు ఇంక ఒకటో రెండో స్పర్ధలలో పాల్గొని ఎన్నిక చేయబడితే గెలిచినట్లు. అట్లా గెలిచిన వాళ్లకు సాధారణంగా సినిమాలలో పార్వ గాయనానికి అవకాశం దోరికేది. లేదా ఇంకే సంగీత కార్యక్రమాలలోనైనా అవకాశం దొరికేది. ఇప్పుడు ఈ టీవి ఉర్పూలో 'గజల్‌సరా” కార్యక్రమాన్ని నిర్వహిస్తున్న మహ్మద్‌వకీల్‌ సోనూ నిగం సరిగమ స్పర్ధలో నెగ్గినవాడే. సోనూ నిగం సంగీత స్పర్ధలో తరచుగా పాల్గొనే సంగీత దర్శకులు అనిల్‌బిస్వాస్‌, ఖయ్యాం, ఓ.పి.నయ్యర్‌, నౌషాద్‌ లు. దర్శకుల్లో కేదార్‌శర్మ తరచుగా పాల్గొనేవాడు. కేదార్‌శర్మ బహుముఖ ప్రజ్ఞాశాలి. న్యూధియేటర్‌ సినిమాలకు స్కీన్‌ప్లే రాసేవాడు. కొన్ని సినిమాలకు పాటలు రాసేవాడు. తాను దర్శకత్వం వహించిన సినిమాలకు పాటలు రాసేవాడు. తాను దర్శకత్వం వహించిన సినిమాలలో సంగీతానికి పెద్దపీట వేసేవాడు. తన సినిమాలలో నటించిన గాయికలకు, నటీమణులకు తనకు నచ్చితే చెరొక పావలాబిళ్ల ఇచ్చేవాడు. అనాటి గాయికా గాయకులు అ పావలా బిళ్లను గొప్ప బహుమతిగా భావించి స్వీకరించేవాళ్లు. అది బహుమతి మాత్రమే. సినిమాలలో నటనకు గాయనానికి ప్రతిఫలం వేరే. అతడు ఏమి తీసినా గొప్ప సినిమానే తీసినాడు. సినిమా టెక్నిక్‌ అంతగా అభివృద్ధి చెందని కాలంలోనే మెహతాబ్‌, నాంద్రేకర్‌, గ్యాని, రామ్‌దులారీలతో తీసిన “చిత్రలేఖ ఐబహుచర్చితమైన ఉత్తమ చిత్రం. దానికి ఉస్తాద్‌ యొందేఖాన్‌ సంగీతం సమకూర్చినాడు. పాటల సంగీతమే కాక చాలావరకు నేపథ్య సంగీతం కూడా ఖైరవిరాగంలోనే నడిపినాడు. మాతరం వాళ్లు, మాకంటే నాల్లయిదేండ్లు పెద్దవాళ్లు చాలామంది పది పన్నెందుసార్ల కంటే ఎక్కువగానే ఆ సి నిమాను చూసినారు. కొందరైతే మధ్యంతరం తరువాతి రామ్‌ దులారీ పాట 'నీలకమల ముసుకాయె' వినటానికి టిక్కెటు తీసుకొని మధ్యంతరం

న్వరలయబలు 24 తరువాతనే సినిమాహాల్లోకి ప్రవేశించేవాళ్లు. ఆ చిత్రలేఖనే కేదార్‌శర్మ సినిమాటెక్సిక్‌ అభివృద్ధి చెందిన తరువాత మళ్లీ ఒకసారి తీసినాడు. మీనాకుమారి, ప్రదీప్‌ కుమార్‌, అశోక్‌ కుమార్‌లు నటించిన సినిమా అది. కాని అది మొదటి సినిమాస్టాయికి రాలేకపోయింది. మీనాకుమారి ఎంత గొప్పనటి అయినా మెహతాబ్‌ వలె చిత్రలేఖ కాలేకపోయింది. అశోక్‌కుమార్‌ గ్యాని కాలేక పోయినాడు. మధుబాల, గీతాబాలీలను సినిమాలో (ప్రవేశపెట్టిన ఘనత కేదార్‌శర్మదే. వి. శాంతారామ్‌ సినిమాల గురించి కూడా చెప్పటానికి చాలా వున్నది. మహారాష్ట్రలో తన సినిమాలను గురించి, తమ నటీనటులను గురించి గొప్పగా చెప్పుకునే సంప్రదాయమున్నది. ఒకప్పటి మేటినటి సులోచనను, ఒకప్పటి గాయికానటి సురయ్యను సన్నానించిన సన్నివేశాలు కళాకారులందరికి గర్వం కలిగించేవే. ఆ నటీమణులు స్టేజిమీదికి వచ్చినప్పుడు సభలోని చిన్నాపెద్దా అందరూ లేచి నిలబడవలసిందే. సభలో ఎవరూ కాళ్లు బారజాపుకుని కూర్చున్నట్లుగాని ఒకరితో ఒకరు మాట్లాడుతున్నట్లుగ్గానీ చూడలేదు, వి. శాంతారాం సినిమాల శతజయంతి సందర్భంగా గొప్ప కార్యక్రమం నిర్వహించినారు. నిర్వాహకుల్లో ముఖ్యులు కొల్షపూర్‌ రాజు ఛత్రవవ్రి సాహూమహారాజ్‌ కొడుకు, దిగిదర్భకుడు వి. శాంతారాం కొడుకు. ఆ ఇద్దరు పేర్లు ఇప్పుడు నాకు గుర్తుకు రావడంలేదు. సభలో పాల్గొని సన్మానాలందినవాళ్లు, శాంతారాం సినిమాలో నటించిన వాళ్లు, పనిచేసినవాళ్లు, సంత తుకారాం సినిమాలో తుకారాం కూతురుగా నటించిన అప్పటి పదేండ్ల అమ్మాయి ఇప్పుదు 90 యేండ్ల వృద్ధ. ప్రభాత్‌ సినిమా బ్యానర్‌లో బాకా ఊదుతూ నిలబడి కనిపించే అప్పటి పదిపన్నెండేంద్ల అమ్మాయి ఇప్పుడు 90 యేండ్ల వృద్ధ. సాహూమెదక్‌ భార్య, నటి సులోచన. వాళ్ళందరినీ మళ్ళీ ఒకసారి చూడటం. వారి భావాలు వినటం ఆనందం కలిగించింది. వి. శాంతారాం దర్శకత్వం వపొంచిన (ప్రభాత్‌ కంపెనీ సినిమాల శతజయంతి ఉత్సవాలు గొప్పగా జరిగినవని రాసినాను. ఆ ఉత్సవాలకు ముందు వి. శాంతారాం ప్రభాత్‌ కంపెనీలోను, రాజ్‌కమల్‌ కళ్లామందిర్‌లోను నిర్మించిన సినిమాలు వరునగా చూపించినారు. శాంతారాం సినిమాలు చాలా వరకు

25 నీనిమా సంగీతం ద్వారా శాస్త్రీయ నంగీతం మరాఠీలోను, హిందీలోను వచ్చినాయి. గోపాలకృష్ణ, అమృత్‌ మంధన్‌, ఆద్మీ (మరాఠీలో 'మాణూస్‌) పదోసి (మరారీలో "షేజారి) మొదలైన ఉత్తమ చిత్రాలు ప్రదర్శించినారు. ప్రభాత్‌కు చెందిన నటీనటులు శాంతా ఆప్టే, శాంతాహున్లీకర్‌, మీనాక్షి (సినీనటి నందా తల్లి) హంసావాడ్మర్‌ మొదలైన ప్రఖ్యాత నటీమణులు, బాబూరావు పెండార్మర్‌, గజానన్‌ జాగీర్జార్‌, చంద్రమోహన్‌, మొదలైన ప్రఖ్యాత నటుల నటనావైదుష్యాన్ని ఈనాటి (ప్రేక్షకులు చూడగలిగినారు. అట్లాగే రాజ్‌కమల్‌ కళామందిర్‌ ద్వారా నిర్మించబడిన సినిమాలలో దర్శకుని నైపుణ్యము, నటీ,నటుల కళావైదుష్యమును (ప్రేక్షకులు దర్శించగలిగినారు. జయశ్రీ ముఖ్యపాత్రగా నటించిన శకుంతల, డాక్టర్‌ కోట్నీస్‌కీ అమర్‌ కవానీ, తీన్‌బత్తీ చార్‌రాస్తే సంధ్య నటించిన స్తీ, (శకుంతల) ర్సునక్‌ రునక్‌ పాయల్‌బాజే, నవరంగ్‌, దో ఆంఖే బారాహాత్‌, మొదలైన చిత్రాలు వరుసగా ప్రదర్శించినారు.

(జితెలుగు ఛానల్లో కూదా నరిగమువ - కార్యక్రమం వస్తున్నదని ఒక (ముఖ తెలుగు వత్రికలో చదివినాను. ఆ కార్వక్రమం విన్న తరువాత ఆ ముచ్చట్లు రాన్తాన్సు

క్‌ సంగీత మాధ్యమంలో భక్తి సంగీతం దుఖీమే నుమిరన్‌ సబ్‌కరే సుఖమే కరేనకోయ్‌ జో నుఖమే సుమిరన్‌ కరే-దుఃఖ్‌ కాహేకూవోయ్‌ 4 ఇది కబీర్‌ దోహా, “మానవులు భగవంతున్ని దుఃఖములో స్మరిస్తారు. సుఖములో మరచిపోతారు. సుఖంలో కూడా భగవంతున్ని స్మరించే తీరిక వాళ్లకుంటే దుఃఖమెందుకు కలుగుతుంది?” అంటున్నాడు, మహాజ్ఞాని అయిన కబీర్‌దాస్‌. నిజమే. దైవాన్ని నమ్మే మతమేదయినా ఆ మతాన్ని అవలంభించిన వాళ్ళు కష్టకాలంలో దైవాన్ని అనేక రకాలుగా స్మరిస్తారు, స్తుతిస్తారు, ప్రార్థిస్తారు, స్తోత్రగానం చేస్తారు. ఆ స్తోత్రగానాన్ని భజన అంటారు. సలామ్‌ అంటారు. నాతియా కలామ్‌ అంటారు. హిందువులు అనేక దేవతలను నమ్ముతారు. భారతదేశం మొత్తంలో రాముడు, కృష్ణుడు, దుర్గ, శివుడు ఆరాధ్య దేవతలు. ఈ నలుగురు దేవతల స్తోత్రగానం అనేక భాషల్లో అనేక రకాలుగా సాగుతున్నది. దక్షిణాన తిరుపతి వెంకన్న (బాలాజి) గణపతి, సుబ్రహ్మణ్యస్వామి, అయ్యప్పస్వామి ఆరాధన జరుగుత్తుంద్రి. దక్షిణాది పల్లే ప్రాంతాల్లో దశమహావిద్యలనబడే శక్తుల పూజ జరుగుతుంది. మనదేశంలో చారిత్రకంగా గానీ, రాజకీయంగా గానీ మానవ సమాజ్ఞానిక్రి సంకట పరిస్థితులేర్పడినప్పుడు జ్ఞానులైన యోగులు సమాజాన్ని సంఘటిత పంచే ప్రయత్నం చేస్తారు. సత్యవాక్కులను, హిత వాక్కులను బోధిస్తారు. పప్రేమభావనను పెంపొందిస్తారు. కల్మషాలను, ద్వేషాలను తొలగిస్తారు. మానవుల ఆలోచనలను దైవం వైపు మరలిస్తారు. దైవధ్యానంలో దైవస్తుతిలో తల్లీనులై ఆపదలను విస్మరించి అనందప్రాప్తికై ఆరాటపడతారు. మనదేశ చరిత్రలో ఇటువంటి సంఘటనలు చాలా జరిగినాయి. అన్య మతస్తులు మన దేశం మీద దండయాత్రలు చేసి, దేశంలోని కొంతభాగాన్ని

27 నంగీత మాధ్యమంలో భక్తి నంగీతం ఆ(క్రమించుకున్నప్పుడు, వాళ్ల నెదిరించే శక్తిసామర్థ్యాలు మన దేశానికి లేవని వెళ్లడైనప్పుడు ఇటువంటి యోగి పుంగవులు శాంతివాక్యాలు, నీతి వాక్యాలు, హితవాక్యాలు, భక్తివాక్యాలు ప్రజల మనోధైర్యాన్ని కాపాడగలిగినాయి. ఆపదల నెదుర్శొనే స్టైర్యాన్ని చేకూర్చగలిగినాయి. వేరు వేరు మతాలవాళ్లు పరస్పరం కలిసి జీవించవలసిన పరిస్థితులేర్చడినప్పుడు పరస్పరం సుహృద్భావంతో కలిసి జీవించలేని సమయంలో కబీర్‌ వాణి వినిపించింది. కబీరా ఖడా బఐ జార్‌మే - నబ్‌కే మాంగే ఖైర్‌ నా కామూసే దోస్తీ - నా కావూనే బైర్‌

“అంగట్లో నిల్చుండి అందరి సుఖశాంతులు కోరుతున్నాడు కబీర్‌. తనకు ఎవరితో మ్రైత్రిలేదు. ఎవరితో వైరం లేదు. వివక్ష పక్షపాతం లేకుండా మానవులందరూ అతనికి కావలసిన వాళ్లే.” వల్లభ సంప్రదాయానికి చెందిన భక్తకవి సూరదాసు భజనలు వినిపించినాయి. తులసీదాస్‌ రామచరితమానస్‌తో పొటు, రామభజనలను, దోహాలను వినిపిస్తూ ప్రజలకు పరమానంద్‌ కలిగించే ప్రయత్నం సాగించినాడు. మీరాబాయి కృష్ణ (ప్రేమను ప్రచారం చేయసాగింది. అంతవరకు దక్షింణంలో భక్త కవులు, ఆచార్యులు చెప్పిన భజనలే కాని భక్తి భావాలు ఉద్యమరూపంగా వెలువడలేదు. గోలకొండ, బీజాపూర్‌ సుల్తానుల కాలంలో ఈ భావాలు ఉద్యమ రూపం దాల్చినాయి. ఒకవైపు రామదాసు కీర్తనలు ఇంకోవైపు పాశురాల వంటి వైష్ణవ సాహిత్యం విస్తరిల్లసాగింది. అమీర్‌ఖుస్రో, కబీర్‌దాస్‌ల నుంచి సాగుతున్న ఈ భక్తి సాహిత్యం సంగీత మాధ్యమంగానే సాగటం విశేషం.

వెనుకటి నిజాం రాష్ట్రంలో తూర్పున తెలంగాణా జిల్లాలు, పడమట మరార్వాడా జిల్లాలుండేవి. ఇప్పుడు మరాఠ్వాడా జిల్లాలు కొన్ని కర్టాటకలో విలీనమైనాయి. అధికశాతం జిల్లాలు మహారాష్ట్రలో విలీనమైనాయి. మహారాష్ట్రలో విలీనమైన జెరంగాబాద్‌ పరిసర ప్రాంతంలో పారమార్ధిక జిజ్ఞాసగల భక్త జనులు కొందరు అవతరించినారు. అటువంటి భక్తజనుల కారణంగా మహారాష్ట్రలోని చాలా భాగములో కర్గాటకలోని కొంతభాగంలో భక్తి వేదాంతాల ప్రచారం బహుళంగా సాగింది. భక్తి వేదాంతాల ప్రచారం సాగించిన సంతులను ఏక కాలంలో వున్నట్లు చిత్రించడం జరిగింది. కానయితే వాళ్లంతా ఏకకాలంలో వెలసిన వాళ్లుకారు. వేరు

స్వరలయలు 28 వేరు కాలాలకు చెందిన నంన్కృత మహాకవులు ధారానగరాధిపతిటైన భోజమహారాజు ఆస్థానంలో వున్నట్టుగా వెనకటి పండితులు కల్పిత కథలల్లినారు. ఆ కథలు కల్పితాలే కావచ్చు. చారిత్రకంగా సరైనవి కాకపోవచ్చు. కాని ఆ కల్పిత కధలవల్లనే సంస్కృత కవుల గురించి ప్రజలకు చక్కటి పరిచయం కలిగింది. అట్లాగే మహారాష్ట్ర భక్త కవులందరిని ఒకే కాలంలో, ఒకే ప్రదేశానికి చేర్చి కథలల్లినందు వలన భక్తిభావం పట్ల ఆసక్తిగల జనులందరికి భక్త కవులతో చక్కటి పరిచయం యేర్పడింది. నిజానికి, చారిత్రకంగా చూస్తే జ్ఞానదేవుడు, ఏకనాధ్‌, నామ్‌దేవ్‌, తుకారామ్‌, నరహరిసోనార్‌, చోఖామేలాలు ఏకకాలంలో జీవించిన వారు కారు. కానీ వాళ్లందరినీ కలిపి అల్లిన కథలు (ప్రచారంలో వున్నాయి. అఆ కథల కారణంగానే ఆయా భక్త కవులపట్ల ప్రజలకు ఆత్మీయాభిమానాలు పెరిగినాయి. పరిశోధన ద్వారా ఈ భక్త కవుల కాల నిర్ణయం జేసే పండితులు తబ్బిబ్బుపడ్డారు. వాళ్లు చేసిన నిర్ణయాలు కూడా సరిగా కుదరలేదు. విమర్శలకు గురి అయినాయి. మనం ఆ చిక్కుల్లో పడకుండా ఆ భక్తకవుల గురించి మాట్లాడుకుందాము. వాళ్ళను గురించ్చి మాట్లాడుకోవటం ఎందుకంటే వాళ్లు నిర్మించిన భక్తి సాహిత్యం సంగీతాత్మకమైైనద్ర. ఆ సంగీతం ఇటు మహారాష్ట్ర ప్రాంతంలోను, అటు కర్ణాటక 'ప్రాంతంలోను (శ్రవణపేయంగా, హృదయరంజనంగా విస్తరించింది. జ్ఞానేశ్వర్‌ భగవద్గీతా వ్యాఖ్యాన రూపంలో, ఓవీ ఛందస్సులో రాస్టి “జ్ఞానేశ్వరి” మరాఠీ భాషలో ప్రామాణికమైన భక్తి వేదాంత గ్రంథము. అందలి మరాఠీ గూడా ప్రాచీనమైనది. జ్ఞునేశ్వరుడు చూవినట్టుగా చెప్పబడే మపామల్రు నమ్మశక్యమైనవి కావు. అయితే జ్ఞానేశ్వరుడు నాధ సంప్రదాయానికి చెందిన యోగ కనుక హఠయోగ సిద్ధులు పొందిన నాధ సంప్రదాయులకు మహిమలు సిదిపాయని అనాటి సమాజం నమ్మింది కనుక జ్ఞానేశ్వరుడు మహిమలు గలవాడేననీ పోక నమ్ముతుంది. జ్ఞానేశ్వరుని మహిమలు విన్న ఛాంగదేవుడు అనే హఠయోగి అతన్ని పరీక్షించటానికి పెద్దపులి మీద వెళ్లినాడని, తన సోదరులతోను, సోదరితోను కలిసి మొండిగోడమీద కూర్చున్న జ్ఞానేశ్వరుడు, ఆ మొండిగోడ్రనే నడిపిస్తూ ఆ హరయోగికి ఎదురుగా వెళ్లినాడని, ఆ హఠయోగి ఛాంగదేవుడు జ్ఞానేశ్వరుని యోగశక్తి ఎంతటిదో గుర్తించి, తన పులివాహనము దిగి అతనికి ప్రణమిల్లి, అతనికి శిష్యుదైనాడని ఒక

29 నంగీత మాధ్యమంలో భక్తి నంగీతం కథ వున్నది. నాధ సంప్రదాయానికి చెందిన యోగులు యోగసాధకులే కాని భక్తులు కారని, ఒకవేళ భక్తులైనా ఆదినాధుడు శంకరుడు కనుక శివభక్తులు అవుతారు కాని విర్ధలుని భక్తులెట్లా అవుతారని ఒక వాదమున్నది. కాబట్టి నాధ సంప్రదాయానికి చెందిన యోగి జ్ఞానేశ్వరుడని విర్ధల భక్తుడు జ్ఞానదేవుడని, వాళ్లిద్దరు ఒక్కరు కారని కొందరు పరిశోధకులు సంశయం వ్యక్తం చేసినారు. ఆ ఇద్దరు ఒక్కదేనని కొందరు పండితులు నిర్దారించినారు. ఆ గొడవతో సంగీత శ్రవజాసక్తి గల మనకు సంబంధం లేదు. ఈ కధలల్లో కొన్ని కమ్మని కథలు కూడా వున్నాయి-

పందరీపురం వెళ్లే భక్తులు మద్దెల తాళాలు వాయిస్తూ, కీర్తనలు పాడుతూ, నాట్యం చేస్తూ, ఎక్కదెక్కడి నుంచో నడిచివచ్చి పండరిపురం చేరుకుంటారు. సాధారణంగా విర్ధలరుకుమాయీల రధం తిరిగే ఆషాఢ ఏకాదశికి పండరిపురంలో వుంటారు. మద్దెల తాళాలతో క్తీర్తనలు పాడుతూ దూరాల నుంచి వచ్చే ఇటువంటి భక్తులను “వార్మరీలంటారు. ఈ వార్మదరీలు భక్తులున్న ఊళ్లమీది నుంచి వెళతారు. ఒకప్పుడు ఇటువంటి వార్శరీ భక్తులు గోరా కుంభార్‌ నివాసమున్న ఊరికి వచ్చినారట. వార్మరీలను సేవించి ఉన్నంతలో ప్రసాదం తినిపించి సంతుష్టిపరచటం గృహస్థుల ధర్మం. గృహస్సుడైన గోరాకుంభార్‌ స్వయంగా గొప్ప భక్తుడు కనుక తన ఇంటికి అతిధులుగా వచ్చిన జ్ఞానదేవు ఏకనాథ్‌, నామ్‌దేవ్‌ మొదలైన మహా భక్తులను తగురీతి సేవించుకున్నాడట. వాళ్లు విశ్రాంతి తీసుకుంటూ వుండగా గోరా కుంభార్‌ చల్లారిన ఆవంలోని కుండలను పరీక్షిస్తూ కూర్చున్నాడట. అనుమానమనిపించిన కుండలను చేతిలోని కర్రచెక్కళో కొడుతున్నాడట. అదంతా చూస్తున్న ఒక భక్తుడు, “ఏమి చేస్తున్నావు గోరా!” అని (ప్రశ్నించగా, “స్వామీ! వక్వభుటాలను, అపక్వఘటాలను పరీక్షిస్తున్నాను. అపక్స ఘటాలను తొలగిస్తున్నాను” అని జవాబు చెప్పినాడట గోరా. విశ్రాంతిగా కూర్చున్న జ్ఞానదేవుడు కలుగజేసుకొని, “మాలోనూ కొన్ని అపక్వఘటాలున్నాయి పరీక్షించు గోరా!” అని ఆదేశించినాడట. అతని ఆదేశం గోరాకు శిరోధార్యం. తన చేతిలోని కర్రచెక్క తీసుకొని గోరాకుంభార్‌ అక్కడ విశ్రాంతి తీసుకుంటున్న భక్తులందరి తలలమీద కొట్టసాగినాడట. గోరా మహాభక్తుడు కనుక అక్కడి భక్తులెవరూ కిమ్మనలేదట. యువకుడైన నామ్‌దేవ్‌ మాత్రం విదిలించుకొనిలేచి “ఇదేమిటి మీ ఇంట్లో అన్నం తిన్నందుకు తల పగులగొట్టించుకోవాలా?” అని

స్వరంయలు 30 వాదానికి దిగినాడట. గోరా కుంభార్‌ కరద్రెక్క కిందపెట్టి, “ఇది అపక్వఘటమని తేల్చి చెప్పినాడట. సంగతి సందర్భాలు తెలుసుకున్న నామ్‌దేవ్‌ సిగ్గుపడి, తనలోభక్తి పరిపక్వత కలిగించే జ్ఞాన పరిపూర్చుడైన గురువు ఎక్కడ దొరుకుతాడో అని విచారంలో మునిగినాడట. జ్ఞానదేవుడు, జ్ఞాన పరిపూర్ణుడైన గురువు విశోబాఖేచర్‌ దగ్గరలోనే ఒక పాడుబడిన శివాలయంలో వుంటాడని అతన్ని దర్శించుకోవాలని సలహా ఇచ్చినాడట. విశోభాఖేచర్‌ కూడా ఆకాశగమన సిద్ధి పొందిన హఠయోగే. అతన్ని వెతుకుతూ నామ్‌దేవ్‌ వెళ్లేవరకు విశోబా పాడుబడిన గుడిగోడకు చేరగిలబడి శివలింగం మీద రెండు కాళ్లు బారజాపి విశ్రాంతి తీసుకుంటున్నాడట. ఆ దృశ్యాన్ని చూడగానే యువకుడైన నామ్‌దేవ్‌ వేడిరక్తం పొంగింది. యోగిని నానా మాటలన్నాడు. ఆ అల్లరికి మేల్కొన్న యోగి సిగ్గుపడ్డట్టు చేసి, “పొరపాటే జరిగింది నాయనా! నేను ముసలివాన్ని నా కాళ్లు నేను తొలగించుకునే శక్తి నాలో లేదు. ఇదంతా చూడలేక పోతున్నావు గనక దయజేసి నా కాళ్లను శివలింగం మీది నుంచి నేలమీదికి జరుపు”మని వేడుకున్నాడట. నామ్‌దేవ్‌ కోపంతో ఆ యోగి కాళ్లను నేలమీదికి జరిపే ప్రయత్నంచేస్తే అక్కడొక శివలింగం వచ్చి చేరిందట. ఆ కాళ్లను ఎటువైపు జరిపికే అటువైపు ఒక శివలింగం. నామ్‌దేవ్‌ దిగ్భాంతిచెంది, “ఏమిట్రి స్వామీ ఇదంతా!” అని దీనంగా ప్రశ్నించినాడట. యోగి నవ్వి “నాయనా! నువ్విక్కడ పరిపక్వత కోసం వచ్చినావు గదా! పరమాత్మలేని ప్రదేశం ఈ సృష్టిలో ఆవగింజంత్ర లేదన్న సత్యం తెలుసుకో” అని జ్ఞానబోధ చేసినాడట. ఈ కధ 'సర్వం ఖల్విదం బ్రహ్మ” అనే మహావాక్యానికి వివరణాత్మకంగా వున్నది. వక కాలంలో కాక వేరు వేరు కాలాలలో వెలసినా మహాభక్తులంతా ఏకకాలంలోనే కలిసివున్నట్లు చెప్పే కథలున్నాయి. ఈ కధల మూలంగానే ఈ భక కవులను మనం పరిచయం చేసుకున్నాము. వీళ్లంతా సంతులు. క్రాబట్రి వీళ్ళు రచించిన భక్తి కవితలను సంత్‌వాణి అంటారు. మరాఠీ సంత్‌వాణి చాలావరకు అభంగాల రూపంలో వున్నది. జ్ఞానదేవ్‌, నామ్‌దేవ్‌, ఏక్‌నాధ్‌, జనాబాయి, తుకారాం మొదలైన భక్త శిఖామణుల కృతులు అనేకంగా లభించినాయి. ఆ కృతులన్నీ అభంగాల రూపంలోనే వున్నాయి. నిర్దుణ (బ్రహ్మాన్ని సగుణ రూపంలో వర్షిస్తూ సంతకవులు తమ భక్తి పారవశ్యాన్ని (ప్రదర్భ్శించుకున్నారు. వాళ్ల సగుణ రూపం

31 నంగీత మాధ్యమంలో భక్తి సంగీతం పండరిలో వెలసిన పాండురంగ విర్ధలుడు. ఈ విళ్టలుడు పండరిలో వెలసిన కధ వినదగిందే.

పుండలీకుడు భార్యా వ్యామోహంలోపడి వృద్ధులైన తల్లిదండ్రులను రకరకాల కష్టపెట్టినాడు. ఆ కష్టాలు సహింపలేని వృద్ధ దంపతులు తమ (గ్రామం నుండి వెళుతున్న ఒక వార్మరీ బృందంతో కలిసి పంధరీపురం బయలుదేరినారు. కుపితుదైన పుండలీకుడు అతని భార్య, వాళ్లను మలిపితేవటానికి గుజ్జం మీద బయలుదేరినారు. మార్గమధ్యంలోనే తల్లిదండ్రుల సేవ ఎంతగొప్పదో (గ్రహించగలిగినారు. హృదయపరివర్తన చెందిన వాళ్లయినారు. తల్లిదండ్రులను ఇంటికి తోడ్మొని వచ్చి ప్రేమతో సేవించసాగినారు. వాళ్ల జీవితానికి ఏకైక లక్ష్యం మాతాపితరుల సేవే అయింది.

ఒకనాడు పుండలీక దంపతులు వృద్ధ మాతాపితరుల సేవలో నిమగ్సులై వుండగా అతనిపట్ల ప్రసన్నుడైన పాండురంగ విర్ధలుడు రుక్కిణీదేవితో కలిసి అతనింటికి వేంచేసినాడు. తల్లిదండ్రుల సేవలో నిమగ్గుడై వున్న పుండలీకుడు, “స్వామీ! ఇప్పుడే తల్లిదండ్రుల సేవ మొదలు పెట్టినాను. వీళ్లకు న్నానంపోసి, పొదిగుడ్డలు తొడిగించి, అన్నంపెట్టి, పడుకోబెట్టి మీ సన్నిధికి వస్తాను. అంతసేపు ఈ ఇటుకమీద విశ్రాంతిగా నిలుచుండండి.” అని దగ్గరలో వున్న ఒక ఇటుకను బయటికి తోసినాడు. పాండురంగడు నడుమున రెండుచేతులను చేర్చి ఇటుక పెళ్లమీద విశ్రాంతిగా నిలుచున్నాడు. రుక్మిణీదేవి కూదా అదే ముద్రలో నిలుచున్నది.

“నువ్వెంతసేపయినా తల్లిదండ్రుల సేవ చేసుకో. నేనెక్కడికీ కదలను” అన్నట్లు కటిభాగాన రెందు కరాలు చేర్చి ఒకే ఒక ఇటుకమీద విశ్రాంతిగా నిలుచున్న విర్ధలనాధుని అందచందాలను, ఆభూషణాలను మరాఠీ సంతకవులు మరీ మరీ వర్ణించినారు.

ఆ విళ్టలుడు ఎట్లాంటివాడు? “ర్రాజస సుకుమార మదనాచపుతళా, సావళా సుందరా, రూపమనోహరా, వంటి శబ్దాలతో అతని అందాన్ని వర్డించినారు. అతని మెడలో తులసీమాల, వైజయంతిమాల, కౌస్తుభమణి తలపై నెమలి పింఛం, ముత్యాలకుర్రా, కటిభాగాన జరీబూటాల అంచుగల పీతాంబరం, భుజంమీద జరీ అంచుగల సెల్లా, మకరకుండలాలు, ఒంటికి కస్తూరీ లేపనం, ఎన్ని అందాలు

స్వరలయలు 32 చూసినారో సంతకవులు! ఆ రూపాన్ని ఎంతసేపు చూసినా వాళ్లకు తనివితీరదు. కళ్లముందు నిరంతరం అదే రూపం వుండాలని వాళ్ల కోరిక, ఆ ప్రభువు పట్ల సంతకవులకున్న చనువు, ్రేమ వర్ణనాతీతమయినవి. విర్టలున్ని “మావులోొ అని సంబోధిస్తారు. ఇటువంటి చనువు, ఇటువంటి (ప్రేమ తెలుగులో రామదాసు క్రీరనల్లోనే చూడవచ్చు. సంత ఏకనాధుని అభంగమొకటి చూడండి-- మారే మాహెరీ పంధరీ ఆహేభీమరేషా తీర బావ ఆణి ఆయీ-మార్షు-విక్రల రఖుమాయీ వుండలీక ఆహేబంధూ-త్యాచిఖ్యాతి కాయసాంగూ మాఠ్లు ఐపొన చంద్రభాగా-కరితసే పావభంగా ఏకాజునార్హన శరణశరణ కరీమహెరబీ ఆఠరవణ. తెలుగులో దీని తాత్పర్యం వినండి. “నాపుట్టిల్లు పంధరి. భీమానది తీరంలో వున్నదది. నా తల్లిదండ్రులు విళ్టలుడు రఖుమాయి. పుండలీకుడు నా సోదరుడు. అతని ఖ్యాతి గురించి ఏమి చెప్పను! నా సోదరి చంద్రభాగానది. ఆమె ఎలరి పాపాలను పోగాడుతుంది. ఏకా జనార్ధనుని స్తుతిలో నా పుట్టిల్లును జ్ఞాపకం చేసుకుంటున్నాను” ఏకనాధుడు ఏకాజనార్థనుని ముద్రతోనే అభంగరచన చేసినాడు సంత తుకారాం తన మిత్రుడైన పాందురంగనితో “కారే పాండురంగా! కేవా భేట్‌ దేశీలొ ఏరా పాండురంగా! ఎప్పుడు దర్శనమిస్తావు? అని అడుగుతున్నాడ్తు ఈ చనువు ఎంతటిదో గమనించండి. " సంతనామదేవ్‌ “పండరీ నివాసా! సఖ్యా పాండురంగా!” అని చిరక్రాల మిత్రున్ని పిలిచినట్లు పిలుస్తున్నాడు. మరాఠీ సంతకవులు, కవయిత్రులు, ఇంతటి చనువుతో, పారవశ్యంతో (ప్రేమతో, ఆప్యాయతతో, భక్తితో, భావబంధురతతో రచించిన అభంగాలు నాటినుంచి నేటి వరకు సంగీతరూపాలుగా గాయనం చేయబడుతున్నాయి. సినిమా గాయకులైన లతామంగేళకర్‌, ఆషాభోంస్తే, సుమన్‌ కళ్యాణ్‌పూర్‌, శాస్త్రీయ గాయకులైన మాలకీపాండే, మాణిక్‌ వర్మ లాంటి వాళ్లు ఈ అభంగాలను కచేరీలల్లో

33 నంగీత మాధ్యమంలో శక్తి నంగీతం కూడా పాడినారు. సుధీర్‌ఫడ్మే ఎన్నో అభంగాలను స్వరపరచి మరాఠీ చిత్రసీమకు అందించినాడు. శాస్త్రీయ సంగీత గాయకుల్లో అగ్రగణ్యుడైన పండిత్‌ భీంసేన్‌ జోషి దేశం నలుమూలలా, నగర నగరాన సంతవాణి పేర సంతకవుల అభంగాలను తన మధుర గంభీర గాత్రంతో గానం చేసి భావుకులైన (శ్రోతలకు తన్మయానందం కలిగించినారు.

సంత తుకారాం శివాజీ కాలాన వెలసీన భక్తకవి. శివాజీ గురువు సమర్ధరామదాసు. అతడు దాస సంప్రదాయానికి చెందిన మహనీయుడు. కర్ణాటక సంగీతానికి సిలబస్‌ తయారుచేసి పురందర విథ్టల ముద్రతో కన్నడభాషలో నాలుగువేల ఏడువందలకు పైగా కీర్తనలు రాసిన పురందరదాసు కూడా దాస సంప్రదాయానికి చెందిన మహనీయుదే. తుకారాం భక్తి సంప్రదాయానికి చెందినవాడు. నాధ సంప్రదాయం, దాస సంప్రదాయం భక్తి సంప్రదాయం ముప్పేటగా అల్లుకొని సంగీతసృష్టి జరిగింది ఆ కాలంలో. సమర్ధ రామదాసు తన శిష్యుడైన ఛత్రపతి శివాజీ కోసం దాసబోధ అనే ఉపదేశ కావ్యం రచించటమేగాక సంగీత శాస్త్రాన్ని గురించి ఒక ప్రామాణికమైన రచన చేసినాడు. సంతవాణి సమస్తం శాస్త్రీయ రాగతాళాల మీద ఆధారపడ్డదే.

భక్తి సంగీతం పాడే వార్మరీలు ఒక తంబూరాను ధరించి మద్దెల తాళాలమీద నాట్యమాడుతూ కీర్తనలు పాడతారు. ఒక గ్రామం నుంచి మరొక గ్రామానికి తిరుగుతూ వుంటారు. తోవ పొడుగునా భక్త జనులు వాళ్లకు కావలసిన పదార్థాలందిస్తూ వుంటారు.

తెలుగులో రామదాసు, తూము నరసింహదాసు మొదలైన భక్త కవుల కీర్తనలను భక్షజనులు తంబూరా ధరించి మద్దెల తాళాలమీద నాట్యంచేస్తూ పాడుతారు కానీ, వార్మరీల విధంగా ఊరూరా తిరుగుతూ పాడరు. వాళ్లరాగాలువేరు, తాళాలువేరు.

వార్మరీల సంగీతమయ యాత్ర మనోహరమైనది. పుణే నగరానికి చెందిన ప్రొఫెసర్‌ ఇరావతీ కర్వే మానవశాస్తాన్ని కూలంకషంగా పరిశోధించిన విదుషి ఆమె ఉద్యోగం చేసింది వుణే దక్కన్‌ కాలేజీలో కొని విజిటింగ్‌ ప్రొఫెసర్‌గా అమెరికాలోని, యూరప్‌లోని వివిధ రాష్ట్రాల్లో గడిపింది. ఆమె నాస్తికురాలే. అయినా

స్వరరియలు 34 ఆషాడ ఏకాదశి నాటికి ప్రపంచంలోని ఏ మూలలో వున్నా పండరీపురం చేరుకునేది. తనకారును ఎక్కడో ఆపి కొన్పిమైళ్లు వార్మరీల వెంట జెండా పట్టుకొని ప్రస్థానంచేసి పాండురంగ విర్టలుని రథాన్ని కొంతదూరమైనా లాగేది. అది ఆమె నియమం. కొన్ని నియమాలపట్ల ఆమెకు చాలా పట్టుదల. మరాఠీ హాస్యరచయిత పు.ల.దేశ్‌పాండే ఆమె మరణవార్తవిని ఆమెను గురించి ఒక సుందరమైన వ్యాసం రాసినాడు. “ఆమె ఇహలోకాన్ని వదిలిపెట్టి పరలోకానికి వెళ్లిన వార్త విని పంధరీపురంలో వున్న ఆమె బాయథఫెండ్‌ పాండురంగ విర్టలుడు తన భుజంమీది సెల్లా కొంగుతో కళ్లు తుడుచుకొని వుంటాడు అని ఊహించినాడు పు.ల. ఈ ఊహ ఎంత రమణీయంగా వున్నది! పంథరిలోని పాండురంగన్ని “కానడా” అంటారు. అంటే కర్ణాటక ప్రాంతానికి చెందినవాడని అర్ధం. ప్రాచీనుడైన పురందర దాసు సేవించిన విర్టలుడు పురందర గఢ్‌లోని దేవుడు. ఈ రెండు విగ్రహాలు కన్నడ ప్రాంతంలో తయారైనట్లుగ్గాన్సే వున్నాయని విజ్ఞుల అభిప్రాయం. క “్రనదా రాజా పంధరిచా” విర్థ్ణల సంప్రదాయం మహారాష్ట్ర కర్ణాటక ప్రాంతాల్లో వ్యాపించిం్వ శ్రీకృష్ణదేవరాయలు ఆంధ్రుదేకాక కన్నడిగుడు కూడా. అతని రాజధాని విజయనగరంలో విర్హల మందిరమున్నది. అతని ఆన్థానంలోని తెనాలి రామక్ష్మ్యక్షవి పాండురంగ మవాోత్మ్యం అనే కావ్యం రచించినాడు. పాండురంగ వ ర్దలున్ని ప్రస్తుతించిన ఏకైక తెలుగు కావ్యం అదే. న్‌

ర్‌ సంగీతాన్ని వినేవాళ్లంతా సంగీత రసికులేనా?

విదేశీయులైన ముస్లింలు దక్షిణప్రాంతంలో కొంతభాగాన్ని ఆక్రమించు కుంటున్నారు. భారతీయ సంస్కృతీ సంప్రదాయాలు విచ్చిన్నమవుతున్నాయి. ఛత్రపతి శివాజీ హిందూపదపాదుషాహి నెలకొల్పాలని సంకల్పించుకున్నాడు. ఆ సంకల్పానికి (ప్రేరకుడు గురు సమర్ధ రామదాసు. విర్హల సంప్రదాయంలో చేరిన భక్తజనుల కారణంగా సమాజం సంఘటితమవుతున్నది. కులమతాల పట్టింపు తొలగిపోయింది. సామాజిక స్థాయీ భేదాలు నశించినాయి. భక్తజనులు ఏ కులం వాళ్ళయినా, ఏ సామాజిక వర్షానికి చెందిన వాళ్లయినా, ఒకే జాతికి చెందివాళ్లు అనేభావం బలపడింది. శివాజీ సంకల్పానికి ప్రోత్సాహకమైన పరిస్థితి ఇది. ఒకవైపు సూఫీలు తరతమ భేదాలను తొలగించే ప్రయత్నం చేస్తున్నారు. మరోవైపు పంథరి భక్త జనులు భావసమైక్యత కోసం ప్రయత్నిస్తున్నారు. ఇవన్నీ శివాజీ సంకల్పానికి (ప్రోదిజేసే ఘటనలు. హిందూ సమాజశక్తి విపరీతంగా పెరిగిపోయింది.

మళ్ళీ మనదేశ స్వాతంత్ర్యం కోసం రంగంలో దిగిన ఆనాటి జాతీయ నాయకులు, ముఖ్యంగా, లోకమాన్య బాలగంగాధర తిలక్‌ భక్తజనుల సంఘటన శక్తిని అవగాహన చేసుకున్నవాడు కనుక అదే పద్ధతిలో మహారాష్ట్ర అంతటా గణేశ ఉత్సవాలను నిర్వహించే కార్యక్రమాన్ని ప్రారంభించినాడు. అట్లాగే శివాజీ జయంతి ఉత్సవాలను కూడా ఘనంగా జరుపుకునే యేర్చాట్లు చేసినాడు. బొంబాయివంటి మహారాష్ట్ర మహానగరాలలో వాడవాడలా గణపతి మండల్సు, ప్రతి మండలిలోను తొమ్మిది రోజులో, పదకొందు రోజులో నిత్యపూజలు, హారతులు, సంగీత సభలు, సంగీతాన్ని వినటానికి వచ్చే రసికజనులు. జనసంఖ్య అంతగాలేని ఆ రోజుల్లోనే నగరాల రోడ్లు జనంతో కిక్కిరిసి వుందేవి. పు.ల.దేళ్‌పాండే తన “గణగోత్‌' అనే (గ్రంథంలో వర్ణించినట్లు “ఒక మండపంలో హీరాబాయి బరోడేకర్‌ గాయనం ప్రారంభమయింది. సంగీత రసికులు అక్కడి నుండి కదలలేరు. ఎందుకంటే

స్వరలయులు 36 హీరాబాయి తారసప్తకం విశిష్టమయింది. ఆమె గాత్రం తారసప్తకాన్నందుకున్నప్పుడు దర్దీశోతలకు కలిగే ఆనందం అలౌకికమైంది. రాజారాం హుమ్నే హీరాబాయి జీవిత చరిత్ర రాసి, ఆ గ్రంధాన్ని హీరాబాయి తారసప్తకానికే అంకితమిచ్చినాడు. అటువంటి తారసప్తకాన్ని ఆమె నోట వినకుండా ఎట్లా కదలాలె? కదలకుంటే ఎట్లా? అటువైపు భావ్మాణ నభలో మాన్టర్‌ కృష్ణారావు తన మధుర మంజుల న్వర వల్లరులనల్లుతున్నాడు. అదీ వినదగిందే. ఇంకోవైపు మల్లికార్జున్‌ మన్సూర్‌ జైపూర్‌ ఘరానా తాన్లను అవిరామంగా వినిపిస్తున్నాడు. మరోవైపు గంగూబాయి హంగల్‌, కిరాణాఘరానా మహాగాయిక. నిలిచిన చోట నిలవక, కూర్చున్నచోట కూర్చుండలేక సంగీత రసికులు హైరానా పడేవాళ్ళని” పు.ల. వర్దన. ఆ సంగీతాన్ని వింటూ తిరిగేవాళ్ళు కేవలం సంగీతరసికులేనా? సామాన్యజనులు కూదా. మహారాష్ట్రల లో వున్న ఈ సంగిత పిపాసను తన ఉద్యమానికి చక్కగా ఉపయోగించుకున్నారా నాటి జాతీయ నాయకులు. ఇదిగో, ఇటువంటి అనేకానేక కారణాలవలన మహారాష్ట ల సంగితాభిరుచి పెరిగింది. నిజాం తన దర్బారులో సంగీత విద్వాంసులను, గాయకులను నివిజ ఆదరించలేకపోయినా నగరంలోని సంపన్న మహారాష్రులు, నవాబులు, రయీస్సల్స తమ తమ దేవిథీలలో అనాటి సుప్రసిద్ధ గాయికలను, గాయకులను ఆహ్వానిర్చి సంగీత కార్యక్రమాలను నిర్వహించేవాళ్లు. ఆనాటి సుప్రసిద్ధ గాయికా గాయక్ష్ప హైదరాబాదుకు ఆహూతులయ్యేవాళ్లు. నిజాం నవాబు సంగీతం తెలిసినవాద్ర హైదరాబాదులో సంగీత రసికులకు కొదువలేకుందేది. ఈ ముచ్చట్లన్నీ ఇద్వ రకు చెప్పినవే. పొందుస్తానీ సంగీతంకోసం గంధర్వ మహావిద్యాలయం స్థాపించబడింది అందులో గోవిందరావు దంతాళే, అతని భార్య వసుమతీ దంతాళే, మీరాషాన్స మాలినీ రాజూర్‌కర్‌, కరాడే వంటి గొప్ప గాయకులు, గాయికలు పనిచేసినారు. తరువాత ప్రభుత్వ సంగీత కళాశాల స్థాపించబడింది. దాంట్లో కర్ణాటక సంగీతమే ప్రధానంగా నేర్పబడుతున్నది. శ్రీరంగం గోపాలరత్నం, నూకల చినసత్యనారాయణ వంటి గొప్ప కళాకారులు పనిచేసినారు. ఒకవైపు ప్రఖ్యాత హిందుస్తానీ గాయికా గాయకులు మరోవైపు ప్రఖ్యాత కర్ణాటక గాయికా గాయకలు తమ తమ సంగీతాన్ని వినివిన్తూ వుంటారు. నా రెండో అబ్బాయి రాజవర్ధన్‌ ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయంలో తెలుగు ఎం ఏ. ఎం.ఫిల్‌ చేసే కాలంలో, అంటే 1980 నుండి

37 నంగీతాన్ని వినేవాళ్ళంతా నంగీత రసికులేనా? 1985 వరకు నగరంలో జరిగిన ఎం,ఎస్‌ సుబ్బలక్ష్మి, ఎం.ఎల్‌ వసంత కుమారి, జేసుదాసు, పండిత్‌ ఖీంసేన్‌ జోషి పండిత్‌ జస్‌రాజ్‌ లాంటి మహనీయుల సంగీత కార్యక్రమాలను సవివరంగా వర్ణిస్తూ నాకు పెద్ద పెద్ద జాబులు రాసేవాడు. ఆ వర్ణనాత్మక లేఖల కారణంగా ఆ కార్యక్రమాలన్నింటినీ నా కళ్లతో చూచినట్లు ఆనందించేవాన్ని, వివేకవర్ధిని హైస్కూల్‌ ప్రాంగణంలో జరిగిన పండిత్‌ భీంసేన్‌జోషి సంతవాణి కార్యక్రమాన్ని నేను కూడా విన్నాను. హైదరాబాదు కోఠీ బ్యాంక్‌ష్టీట్‌లో కాళీదాస్‌ పేర ఒక గ్రామఫోన్‌ రికార్డుల దుకాణం వుండేది. అందులో ఒక రికార్డ్‌ గానీ క్యాసెట్‌ గాని కొనటానికి వెళితే పదిపన్నెండు రికార్డులను వినగలిగే వాళ్లం. కొనటం ప్రధానం కాదు. వినటమే ముఖ్యం. సాధారణంగా సుప్రసిద్ధ గాయికా గాయకులను వినాలనుకునే వాళ్లు ఒక రికార్డో, క్యాసెటో బేరంచేసి పదిపన్నెండు రికార్డులు వినగలిగేవాళ్లు అదిలాబాదు హైస్కూల్‌ లైబ్రరీ కోసం కొన్ని రికార్డులు కొనటానికి వెళ్లి నాకిష్టమైన రికార్డులు చాలావిన్నాను. చివరికి సైగల్‌పాడిన వేట్‌ రికార్డ్‌ ఒకటి, బేగం అఖ్లర్‌ పాడిన కొన్ని తుమీ దాద్రాలు, ఉస్తాద్‌ బడేగులామలీఖాన్‌ ఠుమ్రీల రికార్డ్‌, ఎం.ఎస్‌ సుబ్బులక్ష్మి పాడిన పన్నెండు భాషల్లోని భజనల రికార్డ్‌, లతామంగేశ్‌కర్‌ పాడిన బుతురాగాలు. అంటే శాస్త్రీయ సంగీతం మీద ఆధారపడిన బసంత్‌, బహార్‌, మియామల్డారక, మేఘ్‌ మల్డార్ల్‌, గౌడ్‌ మల్తాన్‌ లాంటి రాగాలు గల సినిమా పాటలు. శుద్ధ శాస్త్రీయ సంగీతం యువతకు అంతగా రుచించదు.

శుద్ధ శాస్త్రీయ రాగాల రికార్డ్‌లు గాని క్యాసెట్లు గానీ వినాలనుకుంటే పూణే నగరాన వెతకవలసిందే. అది మవారాష్ష్రుల సంన్కృతీ కేంద్రం. ప్రఖ్యాత హిందూస్తానీ గాయకుడు పండిత్‌ కుమార్‌ గంధర్వ తన మిత్రులకు మాయి గురించి తరచుగా ఒక మాట చెప్తుండేవాడు. మాయి అంటే గాన తపస్విని అంజనీబాయి మాల్చేకర్‌. ఆమె కుమార్‌కు సంగీతం నేర్పుతానని తన ఇంటికి ఆవ్వానించిందట. ఖైరవిరాగం నేర్చుతూ వుండగా కుమార్‌కు ఆ వార్ధక్యంలో ఆమె పొదుతున్న భైరవి సర్వాంగసుందరంగా కనిపించిందట. కాని ఆమె ముఖంలో మాత్రం ఏదో అందుకోబోయి అందుకోలేని అసమర్ధత, అసంతృప్తి, ఆవేదన వ్వక్తమౌతున్నాయట. “మా యీ! మీ గళంలో భిరవి సర్వాంగ సుందరంగా కనిపిస్తున్నది కదా! ఇంకా ఆవేదన ఎందుకు?” అని ప్రశ్నించినాడట. ఆమె “లేదురా కుమార్‌! రియాజ్‌ మానుకుని చాలానాళ్లయింది కదా! నా గళంలో సంపూర్ణ రాగమైన భైరవి స్వరాలన్నీ

స్వరలయులు 38 దిగుతున్నాయి కాని మధ్యమం దిగటం లేదురా! నాకు అందుతున్నట్టే వున్నది కాని అందటం లేదు. నా గళం పలికిస్తున్న మధ్యమం బైరవిలో వుండదగింది కాదు.” అన్నదట. అట్లాగే ఆమె మరి రెండు రోజుల వరకు ఆ ఖైరవినే సాధనచేస్తూ కూర్చున్నదట. మూడవనాడు ఖైరవిలో వుండవలసిన మధ్యమం తన గళంలోకి దించుకోగలిగిందట. అప్పుడు మెరుపు మెరిసినట్లు ఆమె గళంలో సర్వాంగ సుందరంగా ఖైరవి సాక్షాత్మరించిందట. ఆ ఇద్దరూ కాసేపు మైమరచినట్లుండి పోయినారట. “ఇదిరా కుమార్‌! బైరవిలో వుండవలసిన మధ్యమం, గాంధార్‌, మధ్యమ్‌ స్వరాలు చాలా రాగాలలో వుంటాయి. కానీ ఏ రాగంలో వుండవలసిన గాంధార్‌, వుండవలసిన మధ్యమం ఆ రాగానికి తగినట్లుగానే వుంటాయి. రాగానికి రాగానికి స్వరాల స్వభావం మారుతుంది. ప్టక్చర్‌ మారుతుంది. సంగితం ప్రాడ్డే వాళ్లందరికీ స్వరపరిజ్ఞానం వుంటుంది. కానీ అది సరిపోదు, స్వర పరిచయం క్షూడా వుండాలి.” అని ఒక్కొక్క స్వరాన్ని కుమార్‌కు పట్టి పట్టి పరిచయం చేసింద్రట, ఆమె చేసిన సంగీతసాధన తపస్సులాంటిదే. ఆమె తన వయస్సు ష సనాయ ణా సంవత్సరాలుండగానే 1938లో సంగీత సన్యాసం చేసింది. ఆ తరువాత్ర యాఖ్రియేండ్లకు పైగానే జీవించింది. కానీ ఎన్నడు కూడా పబ్లిక్‌లో ప్రాడ్రే ప్రయత్త్య చేయలేదు. ఎందరు ప్రలోభపెట్టినా, తనకెంత డబ్బు అవసరమైనా, ప్రతిజ్ఞా భంగ చేలేదామె. మాలాంటి వాళ్లకు ఆమె పాడిన రికార్డులు వినే అవకాశం లేదు. 'అయితే పండు వయనులో సంగీత రసికుదైన రమేళ్‌నాదకర్ణీ ఆలిండియా రేడియోస్టేష్షన్లః ఆమె ఇంటర్వూ చేని, ఆమె నోట ఒక ఖైరవిరాగం పాడించినాడని అద్ది రికార్లయిందని విన్నాను. అదెట్లా దొరకాలె? సుప్రసిద్ధ కథకుడు తుమ్మేట్రి రఘోత్తమరెడ్డి పూణే నుంచి ఆ రికార్డ్‌ తెప్పించి నాకు పంపినాడు. నాదకర్ణీ సోదరుల సంగీత సేవను గురించి, వాళ్లు హిందుస్తానీ సంగీతాన్ని గాయికా గాయకులను గురించి, ఇంగ్లీషులో రాసిన వందలాది వ్యాసాల విశేషాలను ఇంతకు ముందెప్పుడో రాసి వున్నాను. వాళ్ల ఇంటిపేరు నదకర్ణీ. కానీ వాళ్లు సంగీతం వినే చెవి గల వాళ్లు అంటే “క్రాన్‌సేన్‌*లు కనుక వాళ్లను నాదకర్ణీ అనటమే బాగుంటుంది అనేవారు కీ.శే. జి. కృష్ణ

39 నంగీతాన్ని వినేవాళ్ళంతా సంగీత రనికులేనా?

తుమ్మేటి రథరోత్తమరెడ్డి కథకుడుగా ప్రసిద్ధుడు. అయినా నంగీత శవణాసక్తిలో అతని వంటి వాళ్లు ఏ కొందరో వుంటారని నా వంటి కొందరికి తెలుసు. సంగీతం వినటం అతనికి మనోరంజకమే కాదు, అవసరం కూదా. అతని మానసిక శాంతిని భంగం కలిగించిన కొన్ని సన్నివేశాల వలన అతనికి రాత్రుళ్లు సరిగ్గా నిద్రపట్టేది కాదట. మరీ బేవైనీగా వుంటే ఎవరిదో సంగీతం వినవలసిందే. అతని దగ్గర ఎన్నో రికార్డులు, ఎన్నో క్యాసెట్లు, రాగాల గురించి వివరించక పోవచ్చు కానీ, రఘోత్తమరెడ్డి రాగాల ప్రభావాన్ని అనుభవించగలిగేవాడు. “ఎవరిదో సితార్‌ వాదన క్యాసెట్టు దొరికింది. అదే రాగమో తెలియదు. రాత్రి అది వింటూ పడుకుంటే హాయిగా నిద్రపడుతున్నదని" రాసినాడొకసారి. “ఒక పూట కోసం ఆ రికార్డు పంపగలరా?” అని నేను రాసినాను. ఆ ఉత్తరం అందిన వెంటనే రికార్డ్‌ పంపినాడు. సితార్‌ వాదకుని పేరివ్పుడు గుర్తులేదు. గాయికీ అంగ్‌లో వాదన జరిగింది. మామూలుగా ఆలాప్‌, జోడ్‌, రూలా, మాల్‌కౌంస్‌ రాగం. దాన్ని కర్ణాటక సంగీతంలో హిందోళం అంటారు. అంటే ఊయల, ఊయల ఊపినట్లు హాయిగా సితార్‌ మీద సాగింది ఆ రాగం. రఘోత్తమరెడ్డి వంటి దర్జీశ్రోత అది వింటూ నిద్రకు లోనవటం ఆశ్చర్యం కాదు.

థి నాటి గురు శిప్టు సంబంధం అపూర్వం 'సెష్టెంబర్‌ 28, 2007 నాటి “ద హిందూ' పత్రికలో నమితా దేవీదయాల్‌ రాసిన 06 ౧04310 100% అనే ఇంగ్లీష్‌ పుస్తకంపై సమీక్ష వచ్చింది. శాస్త్రీయ సంగీతానికి సంబంధించిన పుస్తకమది. సవితా గౌతం రాసిన సమీక్ష చదివే వా ౪కు ఆ పుస్తకం వెంటనే తెప్పించుకొని చదవాలనే ఆసక్తి కలుగుతుంది. అలాంటి సమీక్షల ఉత్తమమైనవి. ఈ పుస్తకం తెప్పించుకోవాలని నేను నా కొడుకులతో అ్రన్హాే మేమింకా ఆ ప్రయత్నం చేయనేలేదు. అంతలో నాపేర ఒక పార్మిల్‌ వళ. అందులో నాపేర అదే పుస్తకం. ఆ పార్శిల్‌ పంపినవారు శ్రీ జి, ఫజి కుమార ఐ.ఎ.యస్‌. గోదావరి గాధలు రాసిన ఫణికుమార్‌ గారు హిందుస్తానీ సంగిత్రాన సంబంధించిన వ రచన కనిపించినా అది నేను చదువాలనుకుంటారు. అట్లా. ఉర్దూ కవితల పుస్తకం కనిపించినా నేను చదువాలనుకుంటారు వారు. అంతవ్త ముందు జి.ఎన్‌. జోషి రాసిన [02 ౫6106 126 అనే పుస్తకాన్ని అట్లనే వా నాకు తెప్పించి ఇచ్చినారు. ఆ పుస్తకాన్నే తామ్సికి చెందిన ఏ, లక్ష్మీకాంతం (ప్రశాంత్‌) కూడా తెప్పించి ఇచ్చినాడు. మరాఠీలో 'బుజురుగ్‌ అనే పుస్తకం వచ్చిందే అది కొందరు ప్రముఖ గౌయికా గాయకుల బయాగ్రఫి. దాన్ని దా నా గరాజ సురేంద్ర గారు నాకు తెప్పించి ఇచ్చినారు. గ6 144510 ౧00౯ అనే వున్తకాన్ని రచించిన నమితా దేవిదయ్రాల్ర అమెరికాలో జర్నలిజం గురించి చదువుకున్నది. ఆమెకు పదేండ్ల వయస్సుండగానే ఆమె తల్లి ఆనాటి జైపూర్‌ ఘరానాకు చెందిన మేటి గాయకురాలు ధోండూత్రాయ్పి కులకర్ణీ దగ్గర శాస్త్రీయ సంగీతం నేర్పించింది. ఆ సంగీత శిక్షణ సరిగా సాగత్రద్త, ఆమె గాత్ర శుద్ధికి ధోండూతాయి మురిసిపోతూ “నా చిన్నారి కేసర్‌బాయి” అని చెప్పుకునేది అందరితో నమితా సంగీతాన్ని అంతగా ఒంట పట్టించుకోలేక పోర్పునా తన గురుమాత ధోండుతాయి కులకర్ణీ వ్యక్తిత్వం వలన, గాయనశైలి వలన, చాలా ప్రభావితురాలయింది. ఆమె తన గురుమాతను గురించే రాయాలనుకున్నదేమో కానీ తన గురుమాతకు సంగితం నేర్పిన కేసర్‌బాయి కేర్మర్‌ను గురించి, ఆమె కుటుంబాన్ని

4] నాటి గురు శిప్వు నంబంధం అవూర్వం గురించి, ఆమె సాధన గురించి, ఆమె గురువు అల్లాదియాఖాన్‌ గురించి, అతని కుటుంబం గురించి, అతని కొడుకుల గురించి, మనమల గురించి, శిష్యుల గురించి మాటలో మాటగా, విసుగనిపించకుందా హృద్యంగా ముచ్చట్లు చెప్పింది. నిజంగా అవి ముచ్చట్లే, సంగీతం వింటున్నవాళ్లకు ఉస్తాద్‌ అల్లాదియాఖాన్‌ సాహెబ్‌ గురించి, అతని గాయన శైలి గురించి, అతని శిష్యుల గురించి ఎంతో కొంత తెలుసు. అట్లాగే కేసర్‌ బాయి గురించి కూడా తెలుసు. ఉస్తాద్‌ అల్ల్హాదియాఖాన్‌ సాహెబ్‌ గురించి ఎన్నో చరిత్రలున్నాయి. కేసర్‌బాయి గురించి కూడా వున్నాయి. అన్నింటికంటే ముఖ్యమైనది ఆమె సోదరుడు బాబూరావు కేర్కర్‌ రాసిన చరిత్ర. అయితే ఏ చరిత్రలో లేని ముచ్చట్లు నమిత చెప్పగలిగింది. అవన్నీ ధోండూతాయి కులకర్ణీ వలన విన్నవే. తెలిసిన అన్ని విషయాలను రాయటం అందరికీ సాధ్యం కాదు. అమెరికాలోని ప్రిన్స్‌టన్‌ విశ్వవిద్యాలయం నుంచి జర్నలిజంలో పట్టాపొందిన నమిత ఏ ముచ్చట చెప్పినా సరళ సుందరమైన శైలిలో చక్కగా చెప్పగలిగింది. విదుషి మోగూబాయి కురీకర్‌

ఎందరో గాయికా గాయకుల గొయనాన్ని ఆలిండియా రేడియోలో, 1/1 లో రికార్డ్‌ చేసిన సంగీతవేత్త, గాయకుడు జి.ఎన్‌. జోషి కేసరిబాయి భక్తుడు. ఆమె మహారాణిలాంటి విగ్రహం కలదని, రాణిరీవి గలదని, అందుకే ఆమె రాజ

స్వరలయలు 42 భవనాలలో, సంపన్నులు నిర్వహించే మ్యూజిక్‌ కాన్ఫరెన్సుల్లో తప్ప సామాన్యుల కోసం ఎన్నడూ పాడలేదంటాడు. ఆమెను గురించి తెలిసిన ఇతర సంగీతజ్ఞులు కూడా ఆ మాటే అన్నారు. కానీ నమిత మాత్రం ఆమె మగరాయుని లాగా వుండేదని, ఆమె కంఠం మొదట్లో మొగ కంఠమేనని, ఎక్కడికి వెళ్లినా రాజరీవితో వెళ్లేదని, ఆమె సాధారణంగా అసభ్యపదజాలాన్ని ఉచ్చరించేదని అంటుంది. ఇదంతా ఆమె తన గురుమాత ధోండూతాయి వలన విన్నదని అనుకున్నాను. అలా అనుకోవటం సరైంది కాకపోవచ్చు. నమిత కేసర్‌బాయి కూతురుతో శ మనుమరాలితో, ఆమెనెరిగిన ఇతర స్ర్రీలతో మాట్లాడింది. ఎవరి మాటల్లోనో ఆ విషయాలన్నీ తెలుసుకుని వుంటుంది. తనకు నచ్చిన ఇద్దరు ముగ్గురు తప్ప ఇతరుల గురించి చాలా తేలికగా, వెకిలిగా అవమానకరంగా మాట్లాడే కేసర్‌బాయి కీర్తిశేషురాలయిన విదుషి లక్ష్మీబాయి జా దవ్‌ గురించి ధోండూతాయి సమక్షంలోనే అవమానకరమైన పద్ధతిలో మాట్లాడిందట కొల్దాప్తూర్‌లోనే వుండే లక్ష్మీబాయి ఉస్తాద్‌ అల్లాదియాఖాన్‌, ఉస్తాడ్‌ "హై దర్‌ఖాన్న దగ్గర జైపూర్‌ ఘరానా సంగీతం నేర్చింది. ధోండూతాయి కొన్ని నెలలు వ శిష్యరికం చేసింది. కాబట్టి స్వర్గస్తురాలయిన తన గురుమాత గృరిర్చ అ చవకబారు విమర్శ చేయటం ధోండూతాయికి బాధ కలిగించింది. తన అభిమ్రాన్నశీ ముందు ఎప్పుడూ ఎవరినో ఒకరిని వెకిలిగా విమర్శిస్తూ వుండే కేసర్‌బార్వు స్వ భా నచ్చక సంగీత శిక్షణ కోసం ఆమె ఇంటికి వెల్లటం మానుకున్నద్రి, వరున్న (౮ నాల్లయిదు రోజులు తన దగ్గరికి ధోండూతాయి రానందున గాబరాప్రడ్షిన కేసర్‌ గా ఆమెను విలువనంపింది. అతికష్టం మీద తనకు సంగీతం నేర్చటానిక్షి ఒప క కేసర్‌బాయికి దూరంగా వుండటం ధోండూతాయికి నచ్చలేదు. మనను న్న లేకున్నా కేసర్‌బాయి దగ్గరికి వెళ్లింది. అన్ని రోజులు రానందుకు కారణమడుగా్‌ ఒకప్పటి తన గురుమాత లక్ష్మీబాయి జాదవ్‌ను గురించి అంతటి చవకబారు విష్‌ చేయటం తనకు బాధ కలిగించిందని, తనకు పరనింద నచ్చదని, చెప్పిందో సమయజ్ఞురాలైన కేసర్‌బాయి, “నిన్ను పరీక్షించాలనే ఆ విమర్శ చేసినాన్సు ఆమె మా రానాకు చెందిన గొప్పు గాయకురాలని తెలుసు. నా పరీక్షలో వ్ల వు నెగ్గినావమ్మాయి. రేపు నేను పోయిన తరువాత నన్ను గురించి ఎవరైనా చవకబారు విమర్శ చేస్తే ఇట్లాగే నువ్వు పోట్లాడతావన్న నమ్మకం కలిగింది.” అని ధోందూతాయిని సంతోషింపజేసే ప్రయత్నం చేసింది. ఈ సంఘటన వలన భోండూతాయి పరనిందను సహించేది కాదని తెలుస్తున్నది. కాబట్టి కేసర్‌బాయిని గురించి ఆమె అట్లాంటి మాటలు అని వుండదు.

[0 సంగీతమే మహాధనం

లక్ష్మీబాయి జాదవ్‌ ఉస్తాద్‌ అల్లాదియాఖాన్‌ శిష్యురాలే. ఆమె గాత్రంలో మాధుర్యగుణం అధికం. ఆమె పాడుతూవుంటే రసిక (శ్రోతలకు పండువెన్నెలలో కూర్చుండి తీయని సంగీతరసాన్ని ఆస్వాదించే అనుభూతి కలిగేదట. అప్పటి జగద్గురు శంకరాచార్యుల వారు ఆమె సంగీతానికి ముగ్ధులై ఆమెకు 'గానచంద్రికి అనే బిరుదు ప్రదానం చేసినాడట.

దత్తాత్రేయుని భక్తులైన పరాడ్మర్ల ఇంట హారతి సమయంలో రోజూ తన సంగీతం వినిపించేదట హీరాబాయి బరోదేకర్‌. అప్పుడామె ఉస్తాద్‌ వహీద్‌ఖాన్‌ దగ్గర సంగీతం నేరుస్తూ వున్నది. ఒకనాడు పరాడ్మర్ల ఇంట లక్ష్మీబాయి జాదవ్‌ తన సంగీతం వినిపించిందట. ఆమెను మొదటిసారి విన్న హీరాబాయి “పాడితే అలా పాడాలి” అని తన గురువుగారితో తనను గూడా అటువంటి గాయికగా చేయవలసిందని విన్నవించుకున్నదట. ఉస్తాద్‌ అల్లాదియాఖాన్‌ కొడుకులు, బడ్జీ, మంజీలు, ఉస్తాద్‌ వహీద్‌ఖాన్‌కు సమవయస్ములైన మిత్రులు. విదుషి లక్ష్మీబాయి జాదవ్‌ సోదరిబాయి సుందరాబాయి బొంబాయి ఆలిండియా రేడియోస్టేషన్‌లో పనిచేసింది. గురు శిక్షణ లేకున్నా ఆమె ఎవరి గాత్రాన్నయినా అనుకరించగలిగేదట. అప్పటివన్నీ లైవ్‌ ప్రోగ్రాములే. ఏ ఆర్టిస్టు రాకపోయినా, ఆ ఆర్టిస్తు పాడవలసిన పాటలను సుందరాబాయి పాడి ప్రోగ్రాం నిర్వహించేదట.

ఇక్కడ ఇంకొక మాట చెప్పాలె. ఉస్తాద్‌ అల్లాదియాఖాన్‌, ఉస్తాద్‌ మంజీఖాన్‌ దగ్గర సంగీతం నేర్చిన గాయికలైనా, గాయకులైనా కొన్నిరాగాలు ఉస్తాద్‌ భుర్దీఖాన్‌ కానయితే బాబా శాస్ర్రజ్ఞానం సాకల్యంగా ఉన్న వాడైనా వేదికనెక్కి పాడినవాడుకాదు. మొదట్లో అతదు వేదికమీద పాడే ప్రయత్నం చేస్తే అతని శరీరంలోని నెత్తురు కళ్లలోకి దిగేదట. అతడెప్పుడూ గళమెత్తి పాడగూదదని డాక్టర్లు హెచ్చరించినారట. అతని

తే న్వరంయలు

దగ్గర నేర్చుకునే ప్రయత్నం చేసిన వాళ్లకు తన పద్ధతిలో నేర్పేవాడు కాని ఆదర్శంగా పాడి నేర్పలేకపోయేవాడు. భుర్జీఖాన్‌ కూడా మధుమేహ పీడితుడు కనుక తమ ఘరానా శిష్యులకు పాడి వినిపించేవాడు కానీ శ్రోతలతో నిండిన సభలలో అంతగా పాడగలిగేవాడు కాదు. ఉస్తాద్‌ అల్లాదియాఖాన్‌ బొంబాయి నగరానికి వెళ్లిపోయినప్పుడు లక్ష్మీదేవి గుడిలో పాడటానికి ఉస్తాద్‌ భుర్జీభాన్‌, బాబా ఇద్దరే మిగిలినారు. ఉస్తాద్‌ పెద్దకొడుకు నశీరుద్దీన్‌భాన్‌. అతడు పెద్దవాడు కనుక బడ్డీ అనేవాళ్లు. రెండవవాడు బద్రుద్దీన్‌. అతడు నడిపివాడు కనుక మంజీ అనేవాళ్ళు. చిన్నవాడు షంషుద్దీన్‌. అతనిది గౌరవర్షం కనుక భుర్జీ అన్నారు. ఉస్తాద్‌ అల్లాదియాఖాన్‌ ముగ్గురు కొడుకులు ఛత్రపతి సాహూమహరాజ్‌ కొడుకులతోపాటు రాజభవనంలోనే పెరిగినారు. రాజకుమారులు తినే తిండే తిన్నారు. రాజకుమారుల లానిటి దుస్తులే ధరించినారు. రాజకుమారుల విద్య నేర్చినారు, ఇంగ్లీష్‌ బాగా నేర్చుకున్నారు. క్రికెట్‌ ఆడటం, గుజ్జపు స్వారీ, పోలో ఆడటం నేర్చుకున్నారు. శ్ర విద్యల్లో పడి తమ ఘరానా విద్య సరిగ్గా నేర్చుకోవటం లేదని బడేభాన్‌ సాహెబ్చ్‌ (అల్లాదియాఖాన్‌) బాధవదేవాడు. ఖాన్‌సాహెబ్‌ కుమారుల పట్ల అత్యంత్ర వాత్సల్యంగల ఛత్రపతి సాహూమహారాజ్‌ ఉస్తాద్‌ కొడుకులను పిలిచి, “మీరు వీ ఘరానా విద్య నేర్చుకోండి. రాజకుమారుల వెంట వుండకూడదని శాసించినాడ్రు ఎంతో స్వాభిమానం గల మంజీఖాన్‌ చాలా కోపంతో, “మీ ఇంట్లో వుండవలసిన అవసరం మాకులేదు. మీ ధనం మీది. మా ధనం మాది. మాకున్న సంగీతమ్షనే ధనంతో మీ వంటి ఛప్పన్న రాజులను కొనుక్కోగలం” అన్నాడట. ఛత్రపతి ముందు ఎంత గొప్పు వాళ్లయినా అట్లా మాట్లాడే సాహనం చేయరు తన యుక్తి ఫలించినందుకు ఛత్రపతి మందహాసం చేసినాడట కానీ అతన్ని మందలించలేదట. బడ్జీఖాన్‌కు బదేఖాన్‌ సాహెబ్‌ తన సంగీతమంతా (శద్ధగా నేర్పినాడు. దాదాపు తండ్రంతటి గాయకుడైనాడు బడ్జీఖాన్‌. అయితే స్థానికులైన గాయకులు కొందరు బదేఖాన్‌ సాహెబ్‌ నేమీ చేయలేరు కానీ అతని కొడుకులు కూడా తమకు స్థానం లేకుందా చేయగలరని భయపడి దాన్ని నివారించే ప్రయత్నాలు మొదలుపెట్టినారు. రాజగ్భహాల్లో కుహక్రాలు, కుతంత్రాలు సహజమే. రాజకుమారులతో క్రికెట్‌ అడుతున్నప్పుడొకనాడు క్రికెట్‌ బంతి బడ్జీఖాన్‌ ఛాతీకి గట్టిగా తగిలింది. నోటిలోంచి కొన్ని నెత్తురుచుక్కలు కూడా పడ్డాయి. స్థానిక గాయకులకు అవకాశం దొరికింది.

45 సంగీతమే మవోధనం రాజవైద్యునికి పెద్ద మొత్తంలో లంచమిచ్చినారు. రాజవైద్యుదైన ఆ డాక్టరు బడ్డీ శారీరకంగా దుర్భలుడని, అతని గుండె కూడా దుర్భలమయింది కాబట్టీ అతడు స్వర(ప్రస్తారం చేస్తే గుండె అవిసిపోవచ్చునని బడేఖాన్‌ సాహెబ్‌ను, బంధువులను భయపెట్టినాడు. గాయనానికి పనికిరాడని తెలుసుకున్న అతని బంధువులు బడ్డీఖాన్‌ను రాజస్థాన్‌లోని ఉన్యారాగ్రామంలో తమ ఆస్తిపాస్తులను, వ్యవసాయాన్ని చూసుకునే బాద్యత అప్పజెప్పి కౌల్హాపూర్‌ నుంచి పంపించినారు. అల్లాదియాఖాన్‌ జీవితచరిత్రలు రాసిన వాళ్లందరు చెప్పటమేకాక, దోంధూతాయికూడా నమితాదేవి దయాల్‌తో, “అదంతా మోసం. బడ్జీగుండె బలిష్టమయింది. తొంబై ఏళ్ల వయస్సు వచ్చే వరకు ఆరోగ్యంగా వున్నాడు. హాయిగా పాడినాడు” అని చెప్పింది. ఉస్తాద్‌ అల్లా దియాఖాన్‌ మరణించిన తరువాత అతని చాలీస్వానాడు (అనగా 40 దినాలనాడు) వామన్‌రావు దేశ్‌పాండే ఇంట్లో జరిగిన స్వరాంజలి సమావేశంలో బడ్జీఖాన్‌ తండ్రిపాడినంత నేర్చుతో ఖంబావతి రాగాన్ని కామోద్‌ రాగాన్ని వినిపించినాడట. అంతటి గాయకుడు కొల్త్లాస్రూర్‌లో నిలువలేక పోయినాడు. అతడు మధ్య కొల్హాపూర్‌కు వస్తూపోతూ వుండేవాడు కాని చాలీస్వానాడు తప్ప మరెన్నడూ తన సంగీత కళను కొల్దాపూర్‌లో ప్రదర్శించలేదు. ఇప... తిళోరీ అమోతకటొ

మంజీభాన్‌కు తండ్రి సంగీతం సమస్తం దొరిగింది. గాయకుల్లో అతడొక్కడే

సూటుబూటు తొడుక్కొని చక్కగా ఇంగ్లీష్‌. మాట్లాడుతూ తన సొంతకారులో

స్వరలయలు 46 తిరిగేవాడు. గజానన్‌రావు జోషి మల్లికార్జున్‌ మన్సూర్‌ లాంటి అన్యఘరానాలకు చెందినవాళ్లు ఉస్తాద్‌ మంజీఖాన్‌ దగ్గర జైపూర్‌ ఘరానా సంగీతం నేర్చుకునేవాళ్లు, తండ్రి జీవించి వుండగానే ఉస్తాద్‌ మంజీఖాన్‌ యాబైఏండ్లు కూడా నిందని వయసులో మరణించినాడు. ధీరోదాత్తుదైన బడేఖాన్‌ సాహెబ్‌ అర్భకునివలె విలపిస్తూ “మంజీ! నేడు నువ్మాక్మనివే పోలేదు. వంద సంవత్సరాల నా ఘరానా సంగీతం నీవెంటే పోయింది” అన్నాడట. మంజీఖాన్‌ శిష్యులు, బడేఖాన్‌ సాహెబ్‌ శిష్యులు ఉస్తాద్‌ భుర్టీఖాన్‌ దగ్గర తమ సాధనను సంపూర్ణం చేసుకున్నారు. లక్ష్మీబాయి జాధవ్‌ కూదా చివరికి భుర్జీఖాన్‌ శిష్యురాలే అయింది. భుర్జీఖాన్‌ పోయిన తరువాత కూడా పండిత్‌ మల్లికార్జున్‌ మన్సూర్‌ సకుటుంబంగా కొల్పాపూర్‌లో నివసించి తాను నేర్వని అనేక రాగాలను బాబా దగ్గర నేర్చుకున్నాడు.

అబి అట్లీ, అడ్లీ నంగీతసాగరం కొల్లావూర్‌ సంస్థానం కొల్హాపూర్‌లో వామన్‌రావు సోదోలీకర్‌, మధుకర్‌ సోడోలీకర్‌ (నానా) సోదరులు ఖాన్‌ సాహెబ్‌లను కుటుంబ సభ్యులలాగా మెలిగేవాళ్లు. వాళ్ల సేవాభిమానాలకు ముగ్గుడైన ఉస్టాద్‌భుర్జీఖాన్‌ తనకు తానై తన ఘరానా సంగీతాన్ని నేర్చించినాడు. ప్రసిద్ధ గాయిక శోభాగుర్చు తల్లి మేనకాబాయి శిరోడ్‌కర్‌కు గూడా ఉస్తాద్‌ భుర్దీఖాన్‌ తన సంగీతం నేర్చినాడు. నం. న... ళీ క ప... ననూ. న. || ఉస్తాద్‌ అల్హాదియాఖాన్స్‌ వాది కొడుకులు మంబీఖాన్‌్‌ భుక్టీఖాన్‌ సేట్‌ ధన్‌రాజ్‌ గిర్‌జి జయంతి సందర్భంగా బొంబాయిలోని అతని దేవిడిలో ఆయోజితమైన రెండు రోజుల సంగీత సభలో ఆమె జయజయనవంతి రాగంలోని ఒక బందిష్‌ను అద్భుతంగా గానం చేసింది. అది మొదటిరాత్రి. ఆ రాత్రి

స్వరలయలు 4కి అందరికంటే చివరికి కేసర్‌బాయి కేర్మర్‌ పాడవలసింది. చివరికి పాదేవాళ్లు ఎట్లాగైనా అందరికంటే గొప్పగా పాడేవాళ్లయి వుంటారు. జయజయవంతి రాగాన్ని విన్న కేసర్‌బాయి కేర్మర్‌ ఆ రాత్రి తాను పాడలేనని ఆయోజకులకు చెప్పుకొని మర్నాటి రాత్రి తన గాయనం యేర్పాటు చేయవలసిందని సూచించింది. అది మేనకాబాయి శిరోడ్‌కర్‌కు గొప్ప విజయం. అప్పుడామె గురువు ఉస్తాద్‌ భుర్జీఖాన్‌ బొంబాయి నగరంలో, ఆమె ఇంట్లోనే సకుటుంబంగా బసచేసి వున్నాడు. ఆమె పట్టలేని సంతోషంతో గురువుగారి దగ్గరికి పరిగెత్తుకొనివెళ్లి, విలువైన పచ్చ పొదిగిన బంగారు ఉంగరాన్ని సమర్పించుకున్నదట. అంతటి గాయిక సంగిత సన్యాసం పుచ్చుకున్న ఇతర గాయికల వలెనే గాయనం మానుకొని నాట్యకళ నారాధించింది. బొంబాయి సినిమాలలో కాన్ని సినిమాడాన్సులు చేసి అనామకంగా జీవించింది. ఆమె నిజంగా చాలా అందగత్తె. ధోండూతాయి కులకర్షీ అప్పుడప్పుడు బొంబాయిలో నివసించే త్వ పినతలి తన ఆయి సోదరి ఇంటికి వెళ్లి నెలా రెండునెలలు గడిపి వచ్చేది, జా ంబాయిలో? సర్వేయర్‌ బిల్దింగ్‌లో ఒకగదిని అద్దెకు తీసుకొని ఉస్తాద్‌ అల్లాదియాఖాన్ల "ని శిష్యులకు, శిష్యురాళ్లకు సంగీతం నేర్సేవాడు. అయితే సర్వేయర్‌ బిల్జింగ్‌తో వి నేర్చేవాడు కాదు. అక్కడి వాతావరణం సంగీత శిక్షణకు అనువయినగ్ర వీ శిష్యుల, శిష్యురాళ్ళ ఇళ్ళకు వెళ్లి నేర్చేవాడు ఉస్తాద్‌. 19292 బ్రః ఛ దు, సాహూమహరాజ్‌ స్వర్గస్తుడైన తరువాత బడేఖాన్‌ సాహెబ్‌క్తు కొల్పాపూర్‌ వర్ష లి అవసరం లేకుండా పోయింది. ఉస్తాద్‌ భుర్దీఖాన్‌ తన కొడుకువెంట కొలాపూర్తి ల వుండేవాడు కాని మధ్య మధ్య ఆ కొడుకువెంట బొంబాయి వెళ్లి సర్వేయర్‌ బై లొనే తన తండ్రి దగ్గర గడిపేవాడు. ధోండూతాయి తన తల్లిదండ్రులవెంట బాం లో చేరుకున్న తరువాత, తన తండ్రిని తోడుకొని సర్వేయర్‌ బిల్జింగ్‌ వెళ్లింది. ఒక్ష మో మీద తొంభై ఏండ్ల బదేఖాన్‌ సాహెబ్‌ నిద్రమత్తులో పడుకొని వున్నాడు. ఇంకోమంటి మీద భుర్దీభాన్‌ మధుమేహవ్యాధి అతిశయించినందు వలన చెమటలో తం వున్నాడు. బాబా దుఃఖాన్ని ఆపుకొని తన తండ్రి పరిస్థితిని వివరించినాడు. ఆలోపతి వైద్యులు అతడు రెండువారాల వరకు బతకటం కష్టమని తేల్చి చెప్పినారట. బాబ్రాక్టు ధైర్యం చెప్పి తండ్రీ కూతుళ్లు దుఃఖభారంతో ఇల్లు చేరుకున్నారు. కూతురు దుః ఖానికి కారణం తెలుసుకున్న అయి, “మీ మేనమామ శంకరరావు దివేకర్‌ చాలా గొవ్చ వైద్యుడు. అతడు, మన అదృష్టవశాన ఇక్కడే వున్నాడు. బెషధాలు

49 నంగీతసాగరం కొల్హాపూర్‌ సంస్థానం కొనుక్కోనటానికి వచ్చినాడు. అతడు నీ గురువుగారిని తప్పక బతికిస్తాడ”ని కూతురుకు ధైర్యం చెప్పింది.

శంకరరావు దివేకర్‌ హైదరాబాదు నగరంలో చాలా పేరున్న ఆయుర్వేద వైద్యుడు. అతడు ఇంజెక్షన్లు కూడా చేస్తాడు. ముఖ్యంగా, మధుమేహానికి అతడు తయారు చేసిన గోళీలు చాలా ప్రసిద్ధి గాంచినవి. హైదరాబాదు నగరంలోని నవాబులు, రయీస్‌లు, రాజాసాహెబ్‌లు, సంపన్నులు తమకే అనారోగ్యం వచ్చినా అతన్నే ఆశ్రయించేవాళ్లు, అతని సంపాదన కొలలేనిది. అతడు సాధారణంగా ఇతర వైద్యులు, డాక్టర్లు, “ఇక లాభం లేదని” తిప్పి పంపిన రోగులను తన చికిత్సతో బతికించేవాడు. తన అక్కగారి వలన మేనకోడలి గురువుగారి పరిస్టితి తెలుసుకొని, తన బావగారి వెంట, మేనకోడలి వెంట, సర్వేయర్‌ బిల్లింగ్‌కు వెల్లి, ఇద్దరు ఖాన్‌ సాహెబ్‌లను పరీక్షించినాదు. బదేఖాన్‌ సాహెబ్‌కు ఏవో మందులిచ్చినాడు కానీ, భుర్జీఖాన్‌ను, బాబా, ధోండూతాయి, గణపత్‌రావులతో తన వెంట హైదరాబాదుకు తీసుక వెళ్లినాడు. 15, రోజులలోనే అతని రోగాన్ని నయంచేని పునర్జన్మ ప్రసాదించినాడు. ఆ తరువాత భుర్జీఖాన్‌ తన మేనగోడలికి ఐదేండ్ల వరకు సంగీతం నేర్చేటట్లు చేసినాడు.

తరువాత ఒక సంవత్సరానికి బడేఖాన్‌ సాహెబ్‌ మరణించినాడు. అప్పుడతని వయస్సు 91 సంవత్సరాలు. భుర్జీఖాన్‌ వయస్సు 56 సంవత్సరాలు.

గణపత్‌రావు కులకద్లీ తన కూతురుకు సంగీతం నేర్పించాలని దృఢంగా సంకల్పించినాడు. కానయితే ఆ కాలంలో 'బాయిజీలు అని పిలువబడే దేవదాసీలు, తవాయిఫ్‌లు తప్ప కులీనుల ఇంటి అమ్మాయిలు పొటకచేరీలు చేసేవాళ్లు కాదు. పాటకచేరీలు చేసే అమ్మాయిలకు పెళ్లి జరగటం దాదాపు అసంభవమే. సదాచార నిష్టగల బ్రాహ్మణ కుటుంబానికి చెందిన గణపత్‌రావు తన కూతురుకు పాటకచేరీలు చేసే సంగీతం నేర్పించటం ఎవరికీ మింగుడు పడలేదు. అందరికంటేముందు అతని భార్యే ఆ ప్రయత్నాన్ని తీవ్రంగా వ్యతిరేకించింది. సహజంగా సశక్తమైన, మృదుమధురమైన గాత్రం గల ధోందూతాయి, తండ్రి ఉబలాటాన్ని గుర్తించి తాను సంగీత రంగానికే పరిమితం కావాలని నిశ్చయించుకున్నది. జీవితంలో తాను వివాహమే చ్రేస్తుక్రోనని ప్రకటించింది. ఆమెకొక సోదరుడు, ఒక సోదరి. వాళ్లిద్దరూ పెళ్లి చేసుకొని తల్లిదండ్రుల, బంధువుల ముచ్చట తీరిస్తే చాలు అనుకున్నద్రి,

22 విన్న వయసులోనే పరిమళించిన (ప్రతిభ కొల్పాపూూర్‌లో ఎక్కడ చూసినా సంగీతమే. రాజప్రాసాదం లో లక్ష్మి దేవి మందిరంలో, ఖాన్‌సాహెల ఇళ్లలో, దేవల్‌ క్లబ్‌లో ఎప్పుడూ ఏవరో ఒక గమ్పుక లేదా గాయకుని సంగిత సభ నిర్వహించబడేది. కౌల్చాపూర్‌లో ని వసించే గ తన తొమ్మిది పదేళ్ల కూతురు ధోండూతాయిని వెంబడించుకాని సంగీత్ర స్య వు శోతగా కూర్చుండేవాడు. ఐడేఖాన్‌ సాహెబ్‌ ఆమె గాత్రం విని “క్ర స సభలలో మంచిగా సంగీతం నేర్పిస్తే మా ఘరానా సంగీతాన్ని నలుదిక్కుల మ్మార్చ్సాకి చేయగలదు” అనేవాడు. తానెంతపెద్ద సభలో వున్నా తన పక్క ఉన్నతమైన ఆనే సంప కూర్చుండబెట్టి ఆమెతో కబుర్లాడేవాడు. “ఆ పాప ఎవరు?” ల్రన్సి ఎవసా నంత “వా మనుమరాలూ అని (ప్రేమగా చెప్పుకునేవాడు. ఖాన్‌ సాప్పా బ్‌ల క్‌! ధ్‌ ప్రశ్నిస్త్త చనువుగా వున్నందు నలన ధోందూతాయికి చిన్నప్పటి నుంచి ఖాన్‌ న్‌్‌ సంగీతం చెవిన పదుతూ వచ్చింది. ఏ ఖాన్‌సాహెబ్‌ చేతనైనా తన కూతురికి గ హేట్‌ఐ నేర్పించవలెనన్న కోరిక గణపత్‌రావులో బలపడుతూ వచ్చింది. గీతం ఉస్తాద్‌ అల్లాదియాఖాన్‌కు ముగ్గురు కొడుకులు. వాళ్లుకాక్ర నద్ధన్‌ఖాన్‌ అత్ర దత్తపుత్రుడు. సోదరవుత్రుదైన నళ్టన్‌ఖాన్‌ను దత్తత తీసుక్షాని కన మఘరాసై గాయకునిగా తీర్చిదిద్దినాడు బదేఖాన్‌ సాహెబ్‌. శోభాగుర్జుకు సంగీతం నేర్పింది ఈ నక్టన్‌ఖానే. ఆగ్రా ఘరానాకు చెందిన నళ్టన్‌ఖాన్‌ వేరు. అతడు ఆగ్రా ఘరానాకు చెందిన గొప్ప గాయకుడు. అతడు ఉస్తాద్‌ ఫయ్యాజ్‌ఖాన్‌ వెంట చాలాక్షాలం మైసూరు దర్భారులో గాయకుడుగా వున్నాడు. ఆగ్రాఘరానాకు చెందిన ఉస్తాద్‌ఫైజ్‌ మహ్మద్‌ఖాన్‌ దగ్గర సంగీతం నేర్చిన భాస్మర్‌ బువాబల్లే కొంతకాలం న చ్ధన్‌ఖాన్‌ దగ్గర కూడా నేర్చి, చివరికి ఉస్తాద్‌ అల్లాదియాఖాన్‌ శిష్యుదైనాడు.

లం రు

/ న గ్ర ణి 10. డిటియు 2 “| 5్‌1 స న ర విన్న వయనులోనే పరిమళించిన వ్రతిభ

లి హవహబాద్‌ోి

నాద! ఉస్తాద్‌ నజీర్‌ఖాన్‌ దగ్గర, అతని సోదరుల దగ్గర సంగీతం నేర్చి గాన తపస్వినిగా పేరు గాంచిన అంజనీబాయి మాల్చేకర్‌ గూడా కొంతకాలం ఉస్తాద్‌ నష్టన్‌ఖాన్‌ సంగీతం నేర్చింది.

తాముపాడిన తరువాత తమ ఆసనం మీద కూర్చుండి పొడి సభను మెప్పించిన వాళ్లదగ్గర శిష్యరికం చేస్తామని సగర్వంగా చెప్పుకున్న బాబ్లీబాయి, తారాబాయి శిరోడ్మర్‌లు ఈ ఉస్తాద్‌ నక్టన్‌ఖాన్‌ శిష్యురాళ్తే. ఏ కారణంగానో ఆ ఇద్దరు గాయికలు అర్థాంతరంగా సంగీత సన్యాసం చేసినారు.

జైవూర్‌ వురానాకు చెందిన నత్ధన్‌ఖాన్‌, ఆ(గ్రా వురానాకు చెందిన నత్ధన్‌ఖాన్‌లు వేరువేరని చెప్పటానికిదంతా రాయవలసి వచ్చింది.

జైపూర్‌ ఘరానాకు చెందిన నళ్టన్‌ఖాన్‌ దగ్గరికి గణపత్‌రావు తన ఐదేండ్ల కూతురు ధోండూతాయి వెంటవెళ్లి, తన కూతురికి సంగీతం నేర్పవలసిందిగా ('ప్రాధేయపడ్డాడట. అంత చిన్న అమ్మాయికి తన ఘరానా సంగీతం నేర్పటం సాధ్య కాదని ఎంత చెప్పినా గణపత్‌రావు విననందువలన ప్రతిదినం 15 నిమిషాలు మాత్రమే సంగీతం నేర్చుతానని ఒప్పుకున్నాడట. కొన్నాండ్లు అట్లాగే నేర్పినాడు. తరువాత కొల్హాపూర్‌ నుండి బొంబాయి వెళ్ళిపోయినాడు ఖాన్‌సాహెబ్‌. అప్పటి సుప్రసిద్ధ సినిమానటి దుర్దాఖోటే తనకు సంగీతం నేర్చవలసిందిగా నళ్ధన్‌ ఖాన్‌ను బొంబాయికి ఆహ్వానించింది.

కొన్నాళ్ల వరకు ధోండూతాయికి సంగీతం నేర్పే వాళ్ళెవరూ దొరకలేదు. ఒకనాడు గణపత్‌రావు తన కూతురు వెంట ఉస్తాద్‌ భుర్జీఖొన్‌ దగ్గరికి వెళ్ళినాడు. తన కూతురికి సంగీతం నేర్చవలసిందిగా ప్రాధేయపడ్డాడు. భర్జీఖాన్‌ ఆ అమ్మాయిని ఎగాదిగా చూచి నేర్చనని అనలేదు కానీ నెలకు యాఖే రూపాయలిస్త నేర్చుతానన్నాడు. అప్పుడది పెద్దమొత్తమే. గణపత్‌రావు అంత ఖర్చుచేసే స్థితిలో లేడు. కాబట్టి ప్రయత్నం మానుకున్నాడు. తరువాత కొన్నాళ్ళకు అంటే ధోండూతాయికి 13 ఏండ్లు వచ్చిన తరువాత భుర్జీఖాన్‌ తొనే స్వయంగా గణపత్‌రావు ఇంటికి వెళ్లినాడు. అప్పుడు గణవత్‌రావు ఇంట్లో లేడు. భుర్జీఖాన్‌ దగ్గరి బంధువులాగా ఇంట్లో కూర్చుండి పదమూడేండ్ల ధో ౦డూతాయితో మాట్లాడుతూ వుండగా ఇంట్లో వ్రవేశించిన గణపత్‌రావు ఆ దృశ్యాన్ని చూచి ఆపుకోలేని

న్వరలయులు 52 ఆనందంతో గబగబా ఇంట్లో ప్రవేశించి ఉస్తాద్‌ పాదాలచెంత కూర్చున్నాడు. “గ“ణపత్‌రావు! నీ కూతురికి సంగీతం నేర్పుతాను. నువ్వేమిచ్చినా ఇయ్యకపోయినా పర్వాలేదు.” అన్నాడు ఉస్తాద్‌. నెలకు పదిరూపాయలియ్యగలనని ఒప్పుకున్నాడు గణపత్‌రావు.

ఆ అమ్మాయి వయస్సుకు, గ్రహణ శక్తికి తగినట్లుగా మెల్లమెల్లగా నెలకు వారం రోజుల చొప్పున నేర్పుతూ, మొదటి సంవత్సరంన్నర కాలంలో, ములానీ, పూర్వీరాగాలు నేర్చినాడు. అతడు నేర్చిన మూడవరాగం ఖంబావతి. గణేశ ఉత్సవాల సందర్భంగా హీరాబాయి బరోదేకర్‌ ఇంట జరిగిన అఖండ గానసభలో పాలా న్న ఎందరో ప్రఖ్యాత గాయికాగాయకుల, సంగీతవేత్తల సమక్షంలో 14 వాడ ధోండూతాయి తన గానం వినిపించింది. ఆమె పాడే రాగాన్ని బట్టి హీరాబాయి రాత్రి మూడున్నర గంటలకు ఆమెను వేదికమీద కూర్చుండబెట్టి ౦ది. ఆమె ఖంబావత్తి రాగాన్ని అతి నివుణతతో పాడి అందర్ని ఆశ్చర్య పరిచింది. రసిక

రామూభయ్యాదాతే “క్క అమ్మాయి వయస్సెంత? ఈమె పాడిన రాగమెంతటి జు ఈమెకు నేర్పిన గురువెంత గొప్పవాడు?” అని తన ఆశ్చర్యానందాలన్స ట్‌ి? చేసినాడు. సక్ష్తం ఆవిడకు నేర్పిన ఉస్తాద్‌, భుర్జీఖాన్‌ అని అందరికి తెలిసింద్ర. బాబా కంటే రెండుమూదేండ్లు పెద్దవాడు. అంతడు గూడా ఆమెకు కొన్ని రా ఆవ్నై నేర్పినాడు. బాబాతో ధోండూతాయి చాలా చనువుగా వుండేది. గాలు ఉస్తాద్‌ భుర్జీభాన్‌ దివంగతుదైన తరువాత బాబా ధోండూతాయిని కేసర్‌బాలు దగ్గర ప్రవేశపెట్టినాడు. ఆ ముచ్చట్లు ఇతరత్రా చెప్పినాను.

ఉస్తాద్‌ అల్లాదియాఖాన్‌ సాహెబ్‌ 90 యేళ్ల వయస్సులో బొంబాయి నగరాన

ఒకరింట్లో జరిగిన ఖౌజ్లీ మహెఫిల్‌లో సంపూర్ణ మాల్‌కౌంస్‌ రాగాన్ని అద్భుతంగా పాడినాడు. ఆ రాగాన్ని విన్న కేసర్‌బాయి సర్వేయర్‌ బిల్దింగ్‌కు వెళ్ళి, “ఈ రాగం నా కెందుకు నేర్పలేదు?” అని బడేఖాన్‌ సాహెబ్‌ను గట్టిగా నిలదీసింది. “అదొక్కటే కాదు. నా దగ్గర నీకు తెలియని రాగాలు ఇంకెన్నో వున్నాయి. వాటిని సంగ్రహించలేక పోవటం నీ దోషం” అని ఖాన్‌సాహెబ్‌ గూడా గట్టిగానే జవాబిచ్చినాడు. కేసర్‌బాయి తన వైఖరి మార్చుకొని బతిమాలే ధోరణిలో “ఎట్లాగైనా తన కారాగాన్ని నేర్చోమని వేడుకున్నది.

53 విన్న వయనులోనే పరిమళించిన ప్రతిభ

అవ్వుడావె వయన్సు యాఖభైయేండ్లేగాని ఖాన్‌సాహెబ్‌ వయన్సు తొంబైయేండ్లు. సర్వేయర్‌ బిల్దింగ్‌లో అతడెవరికీ నేర్పడు. ఆ బిల్టెంగ్‌ ప్రకృనే వున్న ఒక ప్రశాంతమైన భవనాన్ని అద్దెకు తీసుకున్నది కేసర్‌బాయి. ఆ భవనానికి తన మనుమడైన బాబాతో కారులో వెళ్లిన ఉస్తాద్‌ సర్వసౌకర్యాల మధ్య అక్కడ కొన్నాళ్ళు నివసించి ఆమెకు సంపూర్ణ మాల్‌కౌంస్‌ రాగాన్ని క్షుణ్ణంగా నేర్చినాడు. తన తాతగారి దగ్గర, కేసర్‌బాయి వెంట, సూక్ష్మాంశాలతో సహా నేర్చిన ఆ రాగాన్ని తరువాతి కాలంలో బాబా, ధోందూతాయికి నేర్చినాడు.

శం ఆట్‌ ధల సాక్షాత్తు సరస్వతీమూర్తులు స్వరశ్రీ కేసర్‌బాయి కేర్మర్‌ దివంగతురాలైన తరువాత అమె వర్ధంతి సభలను ఘనంగా నిర్వహించే బాధ్యత ఆమె వారసురాలైన ధోండూతాయి కులకరీ స్వీకరించింది. ముస్తిం ఉస్తాదుల ఇండ్లలో, వాళ్ళ ఇంటి వ్యక్తి గానే గడిపిన ధోండూతాయి కులకర్ణీ తన శిష్యులచేత, శిష్యురాళ్ల చేత “బాయీజీ” ఆని పిలిపించుకున్నా తన (భ్రాహ్మణత్వాన్ని భద్రంగా కాపాడుకోగలిగింద్రి. అట్టుగే గురుజనుల పట్ల వినయవిధేయతలనూ నిలుపుకున్నది. గండాబంధనం నాడే గురుమాతకు పాదాభివందనం చేయబోయిన ధోండూతాయిని మధ్యలోనే ఆపి “బ్రావ్మాలమ్మాయివి, నాకెప్పుడూ పాదాభివందనం చేయగూడద"ని ఆదేశించింది కేసర్‌బాయి. అయినా ధోండూతాయి చివరి వరకు ఆమెకు పాదాభివందనం చేస్తూనే వున్నది. ల్‌ ఇటువంటి గాయికా గాయకుల, కొందరి ప్రవర్తన ఎట్లున్నాా మాట తీరెట్లున్నా చరిత్ర ఎట్లున్నాా కఠోర తపఃఫలితంగా లభించిన దివ్య సంగీతాన్ని వినిపించేటప్పుడు వాళ్ళు సాక్షాత్తు సరస్వతీమూర్తులే. సారస్వకేయులెప్పుడ్రూ వాళ్లక్తు నతమస్తకులే. ల హిందూస్తానీ శాస్ర్తీయ సంగీతాన్ని ఇతర ఘరానాలకంటే ఒక విలక్షణ శెలిలో గానం చేసే నుప్రసిద్ధ అత్రోలీ జైపూర్‌ ఘరానా చరిత్ర ఇది. త్మ ఘరానాకు సంబంధించిన ముచ్చట్లేమన్నా జ్ఞప్తికి వస్తుంటే మధ్య మధ్య రాస్తూ వుంటాను. కొందరు గొప్ప గాయికా గాయకుల ప్రవర్తన ఎట్టున్హా అలవాట్లు ఎట్లున్నాా చరిత్ర ఎట్లున్నా దివ్య నంగీతాన్ని గానం చేసేటవ్వుడు వాళ్ళు సాక్షాత్తు సరస్వతీమూర్తులే, అని పైన రాసినాను.

5్‌5్‌ సాక్షాత్తు నరస్వతీమూర్తులు

జరిగిన ఒక ముచ్చట యాదికి వస్తున్నది. ఈ ముచ్చట కూడా నమితకు ఒక సంగీత రసికుడు చెప్పినదే.

ఆ(గ్రా ఘరానాకు చెందిన ఉస్తాద్‌ నళ్టన్‌ ఖాన్‌ ఏ స్థాయికి చెందిన గాయకుడో ఇదివరకు మాట్లాడుకున్నాను. ఆగ్రా ఘరానాకు చెందిన ఉస్తాద్‌ ఫైజ్‌ మహ్మద్‌ ఖాన్‌ దగ్గర సాకల్యంగా సంగీతం నేర్చి గొప్ప గాయకుడుగా కీర్తి గాంచిన భాస్కర్‌ బువా బళ్ల, ఆ ఘరానాకు చెందిన మేటి గాయకుడైన ఉస్తాద్‌ నళ్టన్‌ ఖాన్‌ దగ్గర కూడా కొన్ని రాగాలు నేర్చుకునే ప్రయత్నం చేసినాడు. ఉస్తాద్‌ అతనికి తరచుగా దొరికే వొడు కాదు. అప్పట్లో భాస్కర్‌ బువా ధార్వాడ్‌ ప్రాంతంలోని ఒక గ్రామంలో తన కాక ఇంట్లో నివసించేవాడు. భాన్మర్‌ బువా కుటుంబమే నిష్టాగరిషృలైన (బ్రాహ్మణులది. అతని కాక మరీ నిష్టావంతుదు. పరమ ఛాందసుడు. రోజూ బ్రహ్మ ముహూర్తాననే లేచి, తన చేతిలోన ఇత్తడి చెంబు ధరించి, నదిలో నిండా మునిగి స్నానం చేసేవాడు. చెంబు నిండా నీళ్లు పట్టుకునేవాడు. ఇంటిముఖం పట్టినప్పుడు, కాలికింద ఏదైన పడ్డట్టు అనుమానం వచ్చినా, దళితులో, ముస్లిములో తోవకు అడ్డం వచ్చినట్లనిపించినా, వెంటనే నదికి వెళ్లి మళ్లీ ఒక మునక మునిగేవాడు. తన చెంబులోని నీళ్లను తోవంట చిలకరిస్తూ నడిచేవాడు.

అటువంటి కాక ఇంట్లో భాస్మర్‌ బువా వుంటున్నప్పుడు, ఉస్తాద్‌ నథ్ధన్‌ ఖొన్‌ అతని దగ్గరికి వచ్చినాడు. గురువు వచ్చినందుకు భాస్కర్‌ బువాకు సంతోషమే కానీ, ఆ ఇంట, అతని తిండీ తాగుడు యేర్పాటు చేయటం అంత సుకరం కాదు. తన గదిలోనే అతని పడక యేర్పాటు చేసినాడు. గురువుగారి ఆదేశం మేరకు ఎక్కడి నుండో పుష్కలంగా మాంసాహారం తెప్పించినాడు. మద్యం తెప్పించినాడు. సిగరెట్లు తెప్పించినాడు. తొలి రాత్రి ఉస్తాద్‌ సిగరెట్‌ తాగుతూ భాస్కర్‌ బువాకు ఒక రాగం నేర్పసాగినాడు. రాత్రి పెరుగుతున్నాకొద్ది ఉస్తాద్‌ ధూమపానం, మద్యపానం, అధికమవుతూ వచ్చినాయి. మధ్యరాతి తరువాత సుష్టుగౌ మాంసాహారం తిని గురువుగారు నిద్రలోకి జారుకున్నారు. అంతకు ముందే ఇంట్లో భోజనం చేసి వచ్చిన భాస్కర్‌బువా తన పడక మీద పడుకున్నాడు. బ్రాహ్మ ముహూర్తాన భాస్కర్‌ బువాకు మెలకువ వచ్చింది. ఉస్తాద్‌ ఇంకా నిద్రలోనే ఉన్నాడు. బువా అతన్ని లేపి, “ఉస్తాద్‌! దయచేసి మీరిక్కడి నుంచి వెళ్లిపోవాలి. మా కాక లేచి వచ్చే సమయమయింది. ఈ మద్యం సీసాలను, పాత్రలలోని ఎముకలను చూచెనా, మా కాక నన్ను చంపివేస్తాడు.

స్వరలయలు 56

మీరు వెళ్లిపోతే ఇదంతా శుభ్రం చేసే ప్రయత్నం చేస్తాను” అని దీనంగా

వేడుకున్నాడు. ఉస్తాద్‌ వయస్సులో పెద్దవాడు. పైగా తాగివున్నాడు, ఆ రాత్రి ఎక్కడికి

వెళ్లగలడు? “బేటా! నా తంబూరా ఇటివ్వు” అన్నాడు. బువా అతని చేతికి తంబూరా

ఇయ్యగానే బ్చైరవీ రాగంలో శివస్తుతి పరవ్లైన ఒక భజన గాయనం

ప్రారంభించినాడు. ఆ గది పక్కనుంచి నదీ స్నానానికి వెళ్తూ భాస్మర్‌ బువా కాక దర్వాజలో కనిపించినాడు. ఉస్తాద్‌ గాయనం పారవశ్యం కలిగించేదిగా వున్నా ఛాందసుడైన తన కాక ఏమి చేస్తాడోనని భాస్కర్‌ బువా భయపడుతూనే వున్నాడు. ఆ వృద్ధుడు సరాసరి గదిలోకి వచ్చి అక్కడి మద్యం సీసాలను, మాంసం ముక్కలను, బొక్కలను గమనించకుండా ఉస్తాద్‌ను సమ్‌పించి, “ఉస్తాద్‌! 60 యేళ్లకుపైగా శివున్ని నిష్టగా ఆరాధిస్తున్నా. ఎన్నడూ ఆ మహాదేవుని కరుణ లభించలేదు. నేేద్దు మీ సంగీతంలో ఆ పరమశివున్ని దర్శించుకోగలిగినాను.” అని అతని పాదాలమీద తలమోపినాడు.

క! మనను నొప్పించేవి పరాచికాలా?

సంగీత రససిద్ధులైన ఉస్తాద్‌ అల్లాదియాఖాన్‌, కేసర్‌బాయి కేర్మర్‌, ఉస్తాద్‌ నత్టన్‌ఖాన్‌ లాంటి వాళ్ళను గురించి మాట్లాడుకున్నాం. అయినా కేసర్‌బాయి కేర్కర్‌ గురించి ఇంకా సాకల్యంగా మాట్లాడుకోలేదేమో అనిపిస్తుంది. ముచ్చట్లన్నీ ఇతరత్రా ఇప్పటి వరకు చెప్పినవే. ఏ సందర్భం దానిదే. అవసరాన్నిబట్టి మళ్లీ చెప్పుకోక తప్పదు.

దేవదాసీ కుటుంబంలో పుట్టిన కేసర్‌ బాయి సమాజంలో చాలా అవమానాలు పొందింది. పట్టుదల గల మనిషి కనుక తాను నేర్చిన విద్యవలన అవమానాలను అధిగమించి ప్రత్యేక గౌరవం పొందాలని సంకల్పించుకున్నది. దృఢమైన, గంభీరమైన తన గాత్రానికి తగిన సంగీతం సాధించాలని నిర్విరామంగా ప్రయత్నించింది. మహనీయులైన పండిత్‌ రామకృష్ణబువా వర్మ దగ్గర కొన్నాళ్లు, ఉస్తాద్‌ అబ్బుల్‌ కరీం ఖాన్‌ దగ్గర కొన్ని నెలలు పండిత్‌ భాస్కర్‌ బువా బళ్లే దగ్గర కొన్నాళ్ళు, పట్యాలా ఘరానా చెందిన ఉస్తాద్‌ బర్మతుల్లాఖాన్‌ (సితారిస్ట్‌) దగ్గర కొన్నాళ్ళు శాస్రీయ సంగీతం నేర్చింది. కానీ నిలకడగా ఎవరిదగ్గరా నేర్వలేదు. ఏ ఘరానా సంగీతం ఆవిడకు పట్టుబడలేదు. కొన్ని సంగీత సభలల్లో పాల్గొని అన్నిట్లోను అవమానం పొందింది. సంగీత రసికుదైన ఒక కలకత్తా సేట్‌ ఆగమనాన్ని పురస్కరించుకొని బొంబాయి నగరానికి చెందిన సేట్లు కొందరు నగరాన ఒక కొప్ప సంగీతసభ యేర్పాటు చేసినారు. ఆ సభలో కేసర్‌బాయి పాడింది. ఆమె గాయనం రక్తి కట్టలేదు. అతిధిగా వచ్చిన సేట్‌ ఆమెను మందలించినాడు. ఆనాటి ప్రఖ్యాత గాయిక తారాబాయి శిరోడ్‌కర్‌ కేసర్‌బాయి తరువాత పాడింది. ఆమె గాయనానికి హాలంతా పరవశించిపోయింది. తారాబాయి పాటతోనే గాక మాటలతోనూ కేసర్‌బాయిని పరిహసించింది. “ఇప్పటివరకు హాల్‌లో నిండిన అపస్వరాలను నా సుస్వరాలతో పారదోలుతాను.” అంటూ గాయనం సాగించింది తారాబాయి. నిజానికి ఆమె గాయనం కేసర్‌బాయి గాయనం కంటే అన్నివిధాలా (కేష్టమైనది.

స్వరంయలు 58 ఆ సభలో జరిగిన అవమానాన్ని కేసర్‌ బాయి తట్టుకోలేక పోయింది. ఇంటికివెళ్ళి అదేపనిగా ఏడుస్తూ పడుకున్నది. ఆమె సంగీతాన్నీ ఆమెనూ అభిమానించే సేట్‌గోపాల్‌దాస్‌ ఆమెకు ఎన్నోవిధాల సాంత్వన చేకూర్చే ప్రయత్నం చేసినాడు. చాలామంది సేట్లు ఆమె వెంట వుండే వాళ్ళు. అందులో సేట్‌ గోపాల్‌దాస్‌ ఆమె కంటే ఎన్నో ఏండ్లు పెద్దవాడయినా ఆమెను ప్రేమించేవాడు. ఆమె ఏకైక కూతురు సుమన్‌తాయి తండ్రి అతడే. సేట్లందరూ కలిసి కేసర్‌బాయికి ఉస్తాద్‌ అల్లాదియాఖాన్‌ సంగితం నేర్పిస్తే సంగీత సభల్లో ఆమెకు తిరుగుండదని ఆలోచించినారు. అయితే ఉస్తాద్‌ అల్లాదియాఖాన్‌ను కొల్దాపూర్‌ దర్బారు నుండి బొంబాయికి రప్పించడం ఎట్లా? అనే ప్రశ్న ఎదురైంది. సేట్‌ గోపాల్‌దాస్‌ మిత్రుడు సేట్‌ విర్బల్‌దాస్‌. అతడు అల్లాదియాఖాన్‌కు సన్నిహిత మిత్రుడు. ఏదో ఒక మిషతో ఉస్తాద్‌కు ఆర్థిక సహాయం చేస్తూ వుంటాడు. అతడు కొల్దాపూర్‌లో వుండే ఉస్తాద్‌ అల్లాదియాఖాన్‌కు, "సేట్‌ విర్ధల్‌దాన్స ఆరోగ్యం ఏమాత్రం బాగాలేదు. మీరు వెంటే రావలసింది.” అని కబురు పంపించినాద్చు ఉస్తాద్‌ గాభరాపడి మహారాజావారి అనుమతి తీసుకొని హుటాహుటి బొంబార్పు చేరినాడు. ఉస్తాద్‌ చేరుకునే వరకు సేట్‌ విర్ధల్‌దాస్‌ తన ఇంట్లో కూర్చుండి హాయ్బగ్య షర్బత్‌ తాగుతూ కనిపించినాదు. ఉస్తాద్‌కు చాలా కోపం వచ్చింది. “ఇదేమి పరాచికం? ఇంతటి అబద్ధమెందుకు?” అని ఆగ్రహించినాడు. “శాంతిం చండి ఖాన్‌సాహెబ్‌! మా మాట వినండి” అని సేట్‌ విర్ధల్‌దాస్‌ బతిమాలుతున్నంత్రత్రో సేట్‌ గోపాల్‌దాస్‌ అక్కడికి వచ్చినాడు ఇద్దరు సేట్లు కలిసి ఖాన్‌సాహెబ్‌న్సు చాలావరకు శాంతింపజేసినారు. “మా ఇద్దరి కోరిక మన్నించి కేసర్‌బాయికి మీ ఘరానా సంగీతం సాకల్యంగా నేర్చించాలె.” అని సేట్‌ విర్ధల్‌దాస్‌ వేడుకున్నాడు ఖాన్‌సాహెబ్‌, “అది సాధ్యమయ్యేపని కాదు సేట్‌! ఆ అమ్మాయి ఎనిమిదేళ్ళ కిందట నా సంగీతం నేర్చుకోవటానికి వచ్చింది. ఎంత ప్రయత్నించినా ఆమెకు నా ఘరానా సంగీతం అబ్బదు.” అన్నాడు ఆదరణీయ మిత్రుడైన సేట్‌ విద్ధల్‌దాస్‌ త్రనన్సు వ్రద్రల్చి పెట్టేటట్టు లేదని గ్రహించిన ఖాన్‌సాహెబ్‌ ఎన్నెన్నో సమస్యలు ఎదుటపెట్టినాడు. మవోరాజావారు తనను, తన కుటుంబాన్ని సకల సౌకర్యాలు కలిగించి పోషిస్తున్నారు. వారిని విడిచిపెట్టి రావటం మర్యాదకాదు. దేవదాసీ కులానికి చెందిన కేసర్‌బాయికి శాస్త్రం నేర్చటం తనకు సమ్మతం కాదు. సేట్‌ విర్ధల్‌దాస్‌ అన్నింటికీ

59 మనను నాొవ్ఫీంచేవి వరాచికాలా? తగు సమాధానాలిచ్చినాడు. మహారాజావారు చేస్తున్న ద్రవ్య సహాయం సేట్‌ గోపాల్‌దాస్‌ కూడా చేయగలడు. గండాబంధనం నాడు ఐదువేలు, నెలకు రెండువందలు పై ఖర్చులకు వేరే. పదేళ్ళ వరకు సంగీత శిక్షణ ఇయ్యాలె. ఖాన్‌సాహెబ్‌ ఎక్కడికైనా వెళ్ళవలసి వస్తే కేసర్‌ బాయి తాను కూడా అక్కడికి వెళుతుంది. ఇలా ఖాన్‌ సాహెబ్‌ను సమాధానపరిచినాడు సేట్‌. కొల్పాపూర్‌లో సాహూ మహారాజ్‌ తరువాత తనకు ఆధారం దొరకదని ఖాన్‌ సాహెబ్‌కు తేలుసు. అన్ని షరతులకు అంగీకరించినాడు. సేట్లు అతనికి బొంబాయిలోని సర్వేయర్‌ బిల్టింగ్‌లో రెండు మంచి గదులిప్పించినారు. 1 వ జనవరి 1921 రోజు అట్టహాసంగా కేసర్‌ బాయి గండాబంధన మహోత్సవం జరిగింది. అప్పుడు ఖాన్‌ సాహెబ్‌ వయస్సు 66 సంవత్సరాలు. మోగూబాయి కుర్దీకర్‌కు నేర్చినప్పుడు ఖాన్‌సాహెబ్‌ వయస్సు 50 సంవత్సరాలు. తానీబాయికి నేర్పినప్పుడు ఖాన్‌సాహెబ్‌ వయస్సు 40 సంవత్సరాలు.

జ అనుకరించలేనిది కేసర్‌బాయి వొందిత్యం కేసర్‌బాయి కేర్కర్‌కు అల్లాదియాఖాన్‌ సాహెబ్‌ ఎందరో గటిగా [ై. ప్రయత్నించిన తరువాత, మొదట్లో చాలా కష్టపెడుతూ తన సంగీతాన్ని నేర్చినాడు. తరువాత తరువాత ఆమెకు ఉదారంగా విద్యాదానం చేసినాడు. మొదట్లో ఖాన్‌ సాహెబ్‌ పాడుతూ వుంటే అతనికొకవైపు పెద్దకొడుకు బడ్డీఖాన్‌ సాహెబ్‌, ఇంకొకవైపు రెండవకాడుకు మంజీఖాన్‌ సాహెబ్‌ తంబూరాలు మీటుతూ గౌత సహకార మందించేవాళ్ళు. తరువాతి కాలంలో ఒకవైపు చిన్న కొడుకు భుర్దీఖాన్‌ సాహెబ్‌ ఇంకొకవైపు కేసర్‌బాయి కేర్మర్‌ తంబూరాలు మీటుతూ గాత్ర సహక్రార మందించ్షే ష్హ 6 వాళ్ళు. స్‌ . పై స... రు పన టట 2 న్వరత్రీ కేనర్‌బాయి కేర్చర్‌

61 అనుకరించలేనిది కేసర్‌బాయి పాండిత్యం

1944 వ సంవత్సరం, బొంబాయిలోని విక్రమాదిత్య విల్లో బహుచర్చితమైన సంగీత మహాసభలో అన్ని ఘరానాల ఉస్తాదులు సమావేశమైనారు. మొదటిరాత్రి తెల్లవారు రూమున ఆరుగంటలకు ఉస్తాద్‌ అల్లాదియాఖాన్‌ సాహెబ్‌ ప్రాతఃకాల రాగాలు, రామ్‌కలి, బిభాస్‌ వినిపించి శోతలనే కాక గాయికా గాయకులను కూడా ఆనందాశ్చర్యాలలో ముంచివేసినారు. అప్పుడతని వయస్సు 90 యేండ్దు. కేసర్‌బాయి గాత్ర సహకార మందించింది ఆ సభలో. అప్పుడామె వయస్సు దాదాపు 50 యేండ్లు ఆ సభలోనే సంగితసభ పక్షాన ఉస్తాద్‌ అల్లాదియా ఖాన్‌ సాహెబ్‌కు 6 గంట10 576500 రంం0201 1258204! 48516 అనే బిరుదు ప్రదానం చేయబడింది. ఆ సభలో కొందరు కొత్త కళాకారులు సంగీత ప్రపంచానికి పరిచితులై గొప్ప వాళ్ళందరి, ఆశ్చర్యచకితుల్ని చేసినారు. పంజాబ్‌ నుంచి వచ్చిన ఉస్తాడ్‌ బడేగులామలీఖాన్‌ సాహెబ్‌ మొట్టమొదటిసారి ఆ సభలోనే పాడి ఇక్కడి ఘరానా ఉస్తాదులందరికి పరిచితుదైనాడు. కలకత్తా నుంచి వచ్చిన యువ సితార్‌ వాదకుడు ఉస్తాద్‌ విలాయత్‌ఖాన్‌ అందరికీ ఆనందం కలిగించినాడు. అన్ని ఘరానాల గాయికా గాయకులు ఉస్తాద్‌ అహ్మద్‌ జాన్‌ తిరఖ్వా తబ్లా వాదనం వివి మొదటిసారి ముగ్ధులైనారా సభలోనే.

ఖు ఖః న

కేసర్‌బాయి కేర్మర్‌ దీర్ధకాలం గురుశుత్రూష చేసి సాధించిన సంగీతవిద్య నిజంగా దివ్యమైనది. ఆమె ఇందూర్‌, బరోడా, గ్వాలియార్‌, కాళ్ళీర్‌, నేపాల్‌ రాజభవనాలలో, సంపన్న వ్యాపారాధిపతులు నిర్వహించే గొప్ప గొప్ప మ్యూజిక్‌ కాన్ఫరెన్సులలోనే పాడింది కాని సామాన్య ప్రజలకోసం పొడలేదనె పొడలేదు. తాను సంపాదించిన విద్య ఎవరికీ దారకగూదదని భావించేది. ఎవరూ అనుకరించరాని విధంగా పాడేది. ఎవరైనా టేప్‌ రికార్దర్‌ తెచ్చినారని తెలిస్తే ఎంతటి వారినైనా సభనుంచి బయటికి పంపించేది. కొందరు ధనికులైన సేట్లు ఆమె సంగీతం పట్ల ఎంతటి వెళ్ళి అభిమానాన్ని పెం చుకున్నారంటే వోలులోంచి బయటకు పంపించబడిన వాళ్లు కూడా దూరాన చీకట్లో కూర్చుని ఆమె గాయనం వినేవాళ్ళట. శాంతినికేతనంలో గురుదేవ్‌ రాగూర్‌ ఆమె గాననభ యేర్చాటుచేసి, ఆమె గాయనానికి ముగుడె ఎంతగానో ప్రశంసించి 'స్వరత్రీ' అనే బిరుద ప్రదానం చేసినాడు ఆ తరువాత ఆమెను ఎవరైనా స్వరశ్రీ కేసర్‌ బాయి అనే పేర్ళొన్నారు.

స్వరలయలు 62 ఆమె ఏ నలుగురైదుగురొ తప్ప కడమ గాయనీ గాయకులందరినీ తన శత్రువులనే బావించేది. తాను నేర్చిన అపురూపమైన మహావిధ్య తనతోనే భూస్థాపితం కావాలన్నది ఆమె. గట్టి కోరిక. అయితే ఉస్తాద్‌ అల్లాదియాఖాన్‌ సాహెబ్‌ సంగీతాన్ని వెళ్టిగా అభిమానించే సేట్లందరూ, ఆ సంగీతం కేసర్‌బాయి తరువాత ఇంకెవరికైనా లభించాలని ఆమెను చాలాకాలం బతిమాలుకున్నారు. వాళ్ల కోరికను మన్నించి తన 70వ యేట తన ఘరానా సంగీతాన్ని ఒకింత నేర్చుకొని పాడగలిగిన వ్యక్తికి తన సంగీతం నేర్చగలనని మరాఠీ లోక్‌మత్‌ పత్రికలో ప్రకటన చేయించింది. వ జ జః ఉస్తాద్‌ భుర్జీఖాన్‌ మరణించిన తరువాత ధోండూతాయికి నేర్చేవాళ్లెవరూ లేరు. బాబా తాను పాడుతూ నేర్పలేడు. పాడుతూ నేర్పగల వ్యక్తి ఒక్కతే, ఆమె ఆ ఘరానాకే చెందిన స్వరశ్రీ కేసర్‌బాయి కేర్కర్‌. అదేమో కానీ ఎవరికీ పట్టుబడకుండా తన గాన కళను ఒక్కొక్క వద కమీద ఒక్కొక్క రకంగా ప్రదర్శించే కేసర్‌బాయిని ప్రతి వేదిక మీద వినాలని ఆకాంక్షించ్చ వాళ్లప్పటి గాయికా గాయకులు. తన శిష్యుడు గజానన్‌ బువా జోక్షీక్ర ఉస్తాగ్ష భుర్జీఖాన్‌, “మీ నగరంలో కేసర్‌ బాయి పాడుతున్నది అమె ఎక్కడెక్కడ వ్ర డివై తప్పకుండా వినాలె.” అని జాబు రాసినాడు. గొప్ప గాయకురాలైన మోగూబాయ్రి కుర్దీకర్‌ తన కూతురు కిశోరీ ఆమోణ్‌కర్‌కు కేసర్‌బాయి పాట ఎక్కడ జ్రద్రిగన్సా వ్‌ రాత్రి జరిగినా తప్పకుండా వినవలసిందిగా ఆదేశించింది. ఇటువంట్రి గాయికా గాయకులు డ్రద్ధతో తన గాయనాన్ని వినటానికి వస్తే తన గాయనశైలిని నో చేసుకోవటానికే వచ్చినారని గాభరా పదేది కేసర్‌ బాయి ఆమె స్వభావమే అంత్ర త పాట వినటానికి ప్రతిరోజూ వస్తున్న కిశోరీ ఆమెణ్‌కర్‌కు కేసర్‌బాయి ఇక్ర వరత కబురు పంపిందట “రోజూ నా పాట వినటానికి ఎందుకు వస్తున్నావు?* మీ నే గొప్ప గాయకురాలు గదా! మొదలు ఆమె సంగీతాన్ని పూర్తిగా ఒంట పటించుకో * అని, కిశోరీ ఆమోజణ్‌కర్‌ ఆ ఘరానాలోనే తిరుగుబాటుదారు. మొండిఘట 0. ఆ వ్యక్తితోన్నే “మా ఆయి సంగీతం సాకల్యంగా ఒంట బట్టించుకున్న తర్వాత మీ సంగీతం నేర్చుకోవటానికి రావాలా? లేక మీ గాయనంలో దొరలే దోషాలను ఎత్తిచూపటానికి రావాలా?” అని జవాబు పంపింది.

6 అనుకరించలేనిది కేనర్‌బాయి పాండిత్చం

జబల్‌పూర్‌లో తన సోదరీ సోదరుల దగ్గర వుంటున్న ధోండూతాయి కులకర్ణీకి బాబా (అజీజాద్దిన్‌ ఖాన్‌) కేసర్‌ బాయి ప్రకటన వెలువడిన లోక్‌మత్‌ పత్రిక పంపిస్తూ స్వరశ్రీకి ఒక వినతిపత్రం పంపవలసిందిగా కోరినాడు. ధోందూతాయి పంపిన వినతపత్రానికి, “వెంటనే రావలసింది.” అని జవాబు పంపింది కేసర్‌బాయి. బాబా వెళ్లి గణపతిరావు కులకర్టీని ధోండూతాయిని వెంబడించుకొని బాంబాయిలోని బిర్లా మాతోశ్రీ మందిరానికి వెళ్లినాడు. అక్కడ ఆ రాత్రి కేసర్‌బాయి సంగీత సభ. పగటిపూట కేసర్‌బాయి తన కొటరీ మధ్య కూర్చుండి మాటలతో కాలక్షేపం చేస్తున్నది. కొటరీ అంటే ఆమెను అభిమానించే సేట్‌ శాంతీభాయి, సేట్‌ బాబూభాయీ లాంటి వాళ్లు, ఆమె పక్కవాద్యగాల్లు. మొదట బాబా లోనికి వెళ్లినాడు. కేసర్‌బాయి సహర్షంగా, “రా బాబా! రా!” అని అతన్ని స్వాగతించింది. బాబా ఆమెకు సలాం చేసి, వాద్యగాల్లను పేరు పేరునా సంబోధించి, సలాం చేసినాడు. తరువాత వినయంగా కేసర్‌బాయి దగ్గర కూర్చుండి “మాయీ! అబ్బాజీ శిష్యురాలు ధోండూతాయి. ఆమెకు మీరు సంగీత శిక్షణ ఇస్తానని రమ్మన్నారు. ఆమెను, ఆమె తండ్రిని వెంబడించుక వచ్చినాను. మీరు అనుమతిస్తే లోనికి తెస్తాను. ఈ నాటి గాన సభలో మీ వెంట కూర్చుండ బెట్టుకోవాలని ప్రార్థిస్తున్నాను.” అన్నాడు. కేసర్‌బాయి మొహం రంగులు మార్చింది. ఇది ఆమె అహంకారానికి సంబంధించిన ప్రశ్న వచ్చినవాడు తన గురువు మనుమడు. నిన్నటిపిల్ల తన వెంట కూర్చుండి గాత్ర సహకారమందిస్తుందన్న మాట ఆమెకు నచ్చనిది. కాదనలేదు. కొన్ని క్షణాలు ఆగి, “లోపలికి తే!” భుర్దీ ఎలా నేర్చినాడో పరీక్షించాలె.” అన్నది.

అతడు గణపత్‌రావును, ధోండూతాయీని వెంబడించుకొని మళ్లీ కేసర్‌బాయి దగ్గరికి వెళ్లినాడు. కేసర్‌ బాయి ధోండూతాయిని తన దగ్గరికి పిలుచుకొని, “ఏ మమ్మాయీ! నీవు నాతో కంఠం కలుపుతావా?ో అని ప్రళ్నించింది. “నాకు తెలిసిన రాగమైతే కొంత దూరం పాడగలను.” అని సమాధానం చెప్పింది ధోండూతాయి. “నేను ఈ నాదు బిహాగ్‌డా రాగం పొడబోతున్నాను. ఇప్పుడు లోకం వెళ్టిగా ఈ రాగాన్ని పాడుతున్నది. అల్లాదియా ఖాన్‌ మజుగుదొడ్డు కడిగే తక్కువ కులం హాకీ పనిమనిషి క్రూడా బిహాగ్‌డారాగం పాడగలదు, నుప్వెందుకు పాడలేవు?” అని, “ఖాన్‌ సాహెబ్‌? నేనన్నమాట నిజమే గదా?” అని తన సారంగీ వాదకుడు మజీద్‌ఖాన్‌ ను

న్వరలయులు 64 ప్రశ్నించింది. ఆ ఒక్క మాటలోనే ఆమె ఎంత అసభ్యమైన మాటలు మాట్లాడగలదో అర్థమయింది. ఆమెది ఎంతటి కు సంస్కారమో అదీ బయట పడింది.

ఆ రాత్రి రెండు తంబూరాల మధ్య కూర్చుండి కేసర్‌బాయి ప్రదర్శించిన గాయనకళ ఎంత ఉన్నత మయిందంటే ఏ శ్రోతకైనా జన్మలో ఒక సారో రెండు సార్లో వినే అవకాశం దొరుకుతుంది. ఆ గాయనం నడిచినంతసేపు, “ఈ గురుమాత ఎంతటి కుసంస్మారి అయినా, ఎంతటి అసభ్య ప్రవర్తన గలదైనా ఈ సంగీతంలో కొంతయినా సంపాదించటానికి అన్నీ సహించుకుంటాను.” అని మనస్సులోనే నిర్ణయించుకున్నది ధోండూతాయీ కులకర్ణీ. మర్నాడు శివాజీపార్క్‌లోని కేసర్‌ బాయి ఇల్లు “పరాగ్‌” లో ధోండూతాయి గండాబంధనం చక్కగా జరిగింది. ఆమె ఇచ్చే డబ్బును స్వీకరించలేదు. తిరస్కరించింది. “సంపాదిస్తే లక్షలు సంపాదించగలను కానీ నేను నా సంగీతాన్ని అమ్ముకోను.” అని చెప్పింది. |

కేసర్‌బాయి కేర్కర్‌కు ప్రియమైన కొన్ని రాగాలలో బివోగ్‌డా జ్ర టి రాగాన్ని ధోందూతాయికి నేర్పేటప్పుడు తొలుత ఆ రాగంలోని గాంధార స్వర్తాం ఆ దేవతను (ప్రసన్నం చేసుకునే సాధనడక్రమం నేర్పిందట. ఇటువంటి స్వరసాననీ స్వరసిద్ధి కలిగించేది. కేసర్‌బాయిలాగా ధోండూతాయీ కూడా స్వరసిద్ది పొంది గాయకురాలే. ట్‌ న

క అట్లీ కే

చిన్నవ్హుటి ఆకాంక్షను తీర్చుకున్న భీంసేన్‌ జోషి కిరాణా ఘరానాకు చెందిన ప్రసిద్ధ గాయకుడు పండిత్‌ భీంసేన్‌ జోషీకి 2008 వ సంవత్సరపు ఆత్యంత ప్రతిష్టాత్మకమైన పౌరసన్మానం 'భారతరత్సు ప్రదానం చేయనున్నట్లు భారత ప్రభుత్వం ప్రకటించింది. ఆ సన్మానానికి అతడు అన్ని విధాలా తగినవాడేనని సంగీత విద్వాంసులు, సంగీత రసికులు తమ ఆనందాన్ని వ్యక్తం

చేసినారు.

వంటిల్‌ ఖీంసేన్‌ జోష్‌

స్వరలయులు 66 కర్ణాటక ప్రాంతమైన గదగ్‌లో 1922 వ సంవత్సరాన భింసేన్‌జోషి జన్మించినాడు. అతని తండ్రి గురురాజ్‌ ఆచార్యజోషి గదగ్‌ మున్సిపల్‌ పాఠశాలలో ఉపాధ్యాయునిగా పని చేసేవాడు. చిన్నతనంలోనే భీంసేన్‌జోషి తల్లి మరణించింది. అతని తండ్రి రెండో వివాహం చేసుకున్నాడు. సవతి తల్లి తనను (ప్రేమగా చూసేదని అతడే చెప్పుకున్నాడు. గురురాజ్‌ జోషి సంతానం పదహారుగురు. అందరిలో పెద్దవాడైన ఖీంసేన్‌ అల్లరిపనులు చేసేవాడు. అల్లరిగా తిరిగేవాడు. అతనికి చిన్నప్పటి నుంచే సంగీతమంటే చాలా ఇష్టం. గదగ్‌లోని గ్రామఫోన్‌ రికార్డుల దుకాణం పక్కనే తీరికదొరికినప్పుడల్లా కూర్చుండి పాటలు వింటూ వుండేవాడు భీంసేన్‌. ఒకసారి ఆ దుకాణంలో కిరాణా ఘరానా ఉస్తాద్‌ అబ్బుల్‌ కరీంఖభాన్‌ పాట విన్నాడు. ఆ గాయనం అతనికి బాగా నచ్చింది. తాను అటువంటి పాటలు పాడాలని ఆకాంక్షించటం మొదలు పెట్టినాడు. అయినా తనకు నేర్చేవాళ్తెవరు? గురువెక్కడ దొరుకుతాడు? అది తేలని సమస్య. పదకొండేళ్ల వయసు వచ్చిన తరువాత అతనికి సంగీతాభిలాష అధికమయింది. ఎటైనా పారిపోయి ఏ గురువునన్నా ఆశ్రయించాలె అని సంకల్పించుకున్నాడు. ఒకనాడు భోజనం చేసేటప్పుడు సవతి తల్లిన్సి మరిక్తాంబ్ర నెయ్యి వేయవలసిందిగా కోరినాడు. నెయ్యి అధికంగా తినటం ఒంటిక్షి మందచిద్ద కాదని ఆమె కటువుగా మాట్లాడింది. నెయ్యి వెయ్యనన్నది. కంచంలో చేర్చు కదుక్కాన్సి భీంసేన్‌ ఇల్లు వదిలి బయలుదేరినాడు. ఎట్లాగూ అతడు సంగీతం నేర్చుకోవట్రాన్సిక్ష ఇల్లు వదిలి వెళ్లిపోవాలనే అనుకున్నాడు. సవతితల్లి ప్రవర్తన అందుకు తోద్చడింది. అట్లా వెళ్లిన భీంసేన్‌ జాడ అతని తండ్రికి, బంధువులకు మూడేండ్ల వరకు తెలియనేలేదు. వూణే, గ్వాలియర్‌, లక్నో రాంపూర్‌, కలకత్తా, జలంధర్‌లలో సంగిత గురువులు దొరుకుతారని భీంసేన్‌ వినివున్నాడు. రైల్వేస్టేషన్లో ఎటు వెళ్ళీ బండిలోనో కూర్చున్నాడు. అతని జేబులో పైసాగూడా లేదు. స్టేషన్లో వున్న వాళ్లను, రెలు పెట్టెలో వున్నవాళ్లను రంజింపజేయదానికి తనకు వచ్చిన పాటలు పాడటం మొదలు పెట్టినాడు. ఎవరికి తోచింది వాళ్ళిచ్చినారు. దానితో టిక్కెట్‌ సమస్యతీరింది. తిండి సమస్య కూడా తీరింది. పూణెలో కృష్ణారావు మాస్టర్‌ అతనికి సంగీతం నేర్పడానికి ఒప్పుకున్నాడు. కానీ వందరూపాయలడిగినాడు. అక్కడి నుంచి గ్వాలియర్‌ బండెక్కినాడు. అక్కడ

67 చిన్నవ్చుటి ఆకాంక్షను తీర్చుకున్న ఖీంనేన్‌ జోషి సుప్రసిద్ధ సరోద్‌ విద్వాంసుడు ఉస్తాద్‌ హాఫిజలీఖాన్‌ (సరోద్‌ విద్వాంసుడు ఉస్తాద్‌ అమ్హదలీఖాన్‌ తండ్రి) అతన్ని ఆదరించి మాధవ నంగీత విద్యాలయంలో చేర్ప్చించినాడు. తాను స్వయంగా భీంసేన్‌జోషీకి మార్వారాగం నేర్చినాడు. కానీ మాధవ విద్యాలయం భీంసేన్‌కు నచ్చలేదు. అక్కణ్డుంచి దిల్లీ వెళ్లినాడు. దిల్లీ ఘరానా ఉస్తాద్‌ నశీరొద్దీన్‌ ఖాన్‌ అతనికి సంగీతం నేర్పడానికి ఒప్పుకున్నాడు కానీ గండాబంధనం జరగాలన్నాడు. ఆ సంస్కారానికి కనీసం రెండు మూడువేల ఖర్చు. అక్కడినుంచి కలకత్తా వెళ్లినాడు. అక్కడ ప్రఖ్యాత సినీనటుడు పహాడీసాన్యాల్‌ ఇంట్లో పనిమనిషిగా కుదిరినాడు. పవాడీసన్యాల్‌ అతనికి సంగీతం నేర్చుకానన్నాడు. నేర్చిస్తానన్నాడు. కానీ ఏదీ జరుగలేదు. విపరీతంగా (శ్రమదోపిడి జరిగింది. అక్కణ్జుంచి జలంధర్‌ చేరుకున్నాడు భీంసేన్‌. అక్కడ మంగత్‌రాంభగత్‌ అనే అంధగాయకుడు నడిపే సంగీత విద్యాలయంలో చేరినాడు. తన ఖర్చులకుగాను ఒక కంపెనీలో నెలకు నాలుగు రూపాయల జీతం మీద కూలికి కుదిరినాదు. అక్కడ తనకు గ్వాలియర్‌ ఘరానాకు చెందిన వినాయక్‌రావు పట్వర్ధన్‌ను కలిసే అవకాశం దొరికింది. పట్వర్దన్‌ వెంట నారాయణ్‌రావు వ్యాన్‌ కూడా వున్నాడు. వాళ్లు జలంధర్‌లోనే హరివల్లభ్‌ సంగీత సమ్మేళనంలో తమ సంగీతం వినిపించటానికి వచ్చినారు భీంసేన్‌ గాధ విన్న పట్వర్థన్‌ అతన్ని చెంతకు చేరదీసి, “నీకు నేర్చేగురువు నీ గదగ్‌ నగరానికి దగ్గరలోనే కుందుగోజ్‌లో వున్నాడు. కిరాణాఘరానాకు చెందిన అతనిపేరు రామ్‌భావు కుంద్‌గోళ్ళర్‌. సవై గంధర్వ అని కూడా అంటారతన్ని నువ్వు అక్కడికే వెళ్లు” ని సలహా ఇచ్చినాడు. అంతలో భఖీంసేన్‌ తండ్రి గురురాజ్‌ జోషీ కూడా కొడుకును అన్వేషిస్తూ చాలాచోట్ల తిరిగి జలంధర్‌ చేరుకున్నాడు. కొడుక్కు సంగీతం నేర్పిస్తానని నమ్మబలికి ఇంటికి వంబడించుకు వెళ్లినాడు. ఇలా మూడేండ్ల తరువాత గదగ్‌ చేరుకున్నాడు భీంసేన్‌.

పధ్నాలుగేండ్ల వయస్సులో రాంభావు కుందుగోళ్ళర్‌ శిష్యుదైనాడు భీంసేన్‌. పండిత్‌ రాంభావు కుందుగోళ్ళర్‌, ఉస్తాద్‌ అబ్బుల్‌ కరీంఖాన్‌ శిష్యుడు. రాంభావు చాలా కోపిష్టి భీంసేన్‌ అతని దగ్గర సంగీతం నేర్చినాడు కానీ చాలా కష్టపడ్డాడు. పాతాళం లాంటి నూతిలోంచి నీళ్లు తోడటం. గొడ్డలితో బండెడు బండెడు వంట చెరకు కొట్టడం, మధ్య మధ్య గురువుగారి చేత దెబ్బలు తినటం, ఇదంతా చూసిన అతని తండ్రి గురురాజ్‌ భీంసేన్‌ను ఇంటికి తీసుకెళ్లాలని చాలొసార్లు అనుకున్నాడు.

68 స్వరలయలు

కానీ ఖీంసేన్‌ అంగీకరించలేదు. నాలుగు సంవత్సరాలు తపస్సు చేసి సంగీత విద్య సాధించినాడు. అట్లాచూస్తే, పదకొండేళ్ళ నుండి అతడు చేసిందంతా కఠోర తప స్ట

1986 నుంచి 1940 వరకు గురు సన్నిధానంలో భీంసేన్‌ సంగీతసాధన సంపన్నమయింది. అంతకుముందు మూడేండ్ల ప్రవాస జీవితంలోనూ అతడు వివిధ ఘరానాల గాయికా గాయకుల గాయనతైలిని వింటూ అభ్యసిస్తూ గడిపినాడు. అనాటి గొప్ప వాళ్లందరి శైలి అతనికి కొంత్ర కొంత అలవడింది. ముఖ్యంగా ఉస్తాద్‌ అమీర్‌ఖాన్‌ ప్రభావం అతనిమీద చాలా పడింది. పండిత్‌ మల్లికార్జున్‌ మన్సూర్‌, స్వరశ్రీ కేసర్‌ బ్రాల కేర్మర్స్‌ ఉస్తాద్‌ బడేగులామలీఖాన్‌ ల ప్రభావం కూడా భీంసేన్‌ జోషి మీద వున్నది.

సంగీత సాధన సమాప్త్రమయిన తరువాత మూడేండ్లకు ఖీంస్సేన్‌ బొంబాయి వెళ్లి రేడియో ఆర్టిస్టుగా చేరినాడు. అక్కడ అతడు పాడిన రెండు హిందీ, రెండు కన్నడ భజలనతో క్రగ/ వాళ్ళు ఒక క్యాసెట్‌ విడుదల చేసినార్తు ఇరవై రెండేళ్ల వయస్సులోనే విడుదలైన ఆత్రన్సి క్యాసెట్‌ కారణంగా భీంసేన్‌జోషి శేర్సు ద్రూర దూరాలకు వ్యాపించింది. ఆ వయస్సులోనే పెళ్ళిళ్ళలో, శుభకార్యాలలో పాటకచేకిలు నిర్వహించటానికి అతనికి ఆహ్వానాలందసాగినాయి. కొడుకు తన కాళ్ళమీద తాను నిలబడే యోగ్యత సంపాదించినాడన్న సంతోషంతో ఖ్రీశేన్ష్‌ తండ్రి గురురాజ్‌ జోషి అతని మేనమామ క్రూత్రుక సునందతో అతని వివాహం జరిపించినాడు. అది ఏకపక్ష నిర్ణయం. భీంఫేన్‌క్రు ఆ పెళ్ళి ఇష్టంకాలేద్దు. పెద్దలను ఎదిరించలేక మిన్నకున్నాడ్రు.

1/7 (పేమకోసం గాన కళను త్యాగం చేసిన (పేమిక వత్సలాబభాయి

ధనార్జన కోసం భీంసేన్‌ జోషి మరారీ నాటకాలలో పనిచేయటం, నాటకాల సంత బాణీలు కూర్చటం ప్రారంభించినాడు. మరాఠీ, హిందీ సినిమాలు కొన్నింటికి వై ర్య సంగీతం కూడా ఇచ్చినాడు. అతడు తరచుగా ప్రదర్శించే నాటకాల్లో అతని

౦ట నాయికగా నటించే వత్సలాబాయి..తో అతడు (ప్రేమలో పడ్డాడు. అమె కూడా అతన్ని అంతగానే ప్రేమించింది. కానీ వివాపొతుదైన భీంసేన్‌కు రెండవ భార్యగా పంపటానికి ఆమె తల్లిదండ్రులు అంగీకరించలేదు. ఆ వివాహానికి భీంసేన్‌ పెద్దలు కూడా సమ్మతించలేదు. ఎనిమిదేళ్లు ఓపిక పట్టిన తరువాత అందరి సమ్మతితో 1951లో పండిత్‌ భీంసేన్‌ జోషి వత్సలాబాయి... ల వివాహం జరిగింది.

వత్సలాబాయి సామాన్యగాయిక కాదు. ఖీంపేన్‌జోషీ అంతటి కళావతే.

మధుర గంభీరమైన గాత్రమామెది. మరారీలో లావణీలు, అభంగ్‌లు, భావగీతాలు మద్ర లావణీ పాడే వాళ్ళు నాట్యం కూడా చేయవలసి వస్తుంది. నాట్యకళలోను తర్చీశ్ర్‌ పొందిందామె. పంజాబీ అంగ్‌ రుమ్రీలు కూడా చక్కగా గౌనం చేసేది. అంతటి కళ్తావత్రి భీంసేన్‌ జోషీ (ప్రేమకోసం, ఆ కుటుంబ సౌఖ్యంకోసం తన గౌనకళక్రు స్వస్తి చెప్పింది. అది గొప్ప త్యాగమే త మొదట్లో ఇద్దరు భార్యల కాపురం బాగానే అనిపించింది. కొనీ పిల్లలయిం

రువాత కలహల ఘైదలెనాయి. ఎవరినీ ఏమీ అనలేని భీంసేన్‌ మద్యపానానికి అలవాటు ప్రద్దాడు. ఆ అలవాటు కూదా గట్టీ వ్యసనమే అయిందతనికి. వత్సల్ర్య్వ్వా కో ఏం వేరే ఇల్లు యేర్పాటు చేయవలసి వచ్చింది. 1992 లో ఖీంసేన్‌ బి మొదటిభార్య సునందాబాయి మరణించింది. వత్సలాబాయి అన్నీ తానే అయి ౦సేన్స్‌జ్తష్నీ ఉత్రాహాన్ని పెంచింది. పుట్టపర్తి సత్యసాయిబొబా సన్నిధికి భీంసేన్‌తో వే వెళ్ళి అతని మద్యపాన వ్యసనాన్ని మానిపించింది. ఆ ముచ్చట్లు తరువాత

ను,

నస్వరలయలు 7/0 భీంసేన్‌ జోషి కీర్తి దేశ విదేశాల్లో వ్యాపించింది. ఒకసారి అతని గాయనం విన్నవాళ్లు ఆ శైలికి ముగ్గులై మళ్ళీ మళ్ళీ అతన్ని ఆహ్వానించే వాళ్ళు. ఎంత గొప్ప ఉస్తాదుకైనా కొన్ని సందర్భాల్లో గాత్రం సరిగా తోద్చడక కార్యక్రమం చప్పబడి పోవటం జరుగుతుంది. అతిగా తాగి, వేదికమీద కూర్చుని పాడినా భీంసేన్‌జోషి జీవితకాలంలో అలా చప్పబడటం ఎన్నడూ జరుగలేదు. దేశంలోని పలు నగరాల నుండి ఆహ్వానాలందేవతనికి. జలంధర్‌, జమ్మూ, శ్రీనగర్‌, దిన్లీ, కలకత్తా, గౌహతి లాంటి నగరాల ఆహ్వానాలందుకొని పొద్దునాక నగరంలో, మాపునాక నగరంలో అన్నట్లుగా తిరిగేవాడు. హైదరాబాదులోను, కర్టాటక ప్రాంతంలోనూ అతని కార్యక్రమాలు తరచుగా జరిగేవి. ఒక పెద్ద కారుకొనుక్కున్నాడు. దాన్ని అతడే నడిపేవాడు. ఆ కార్గో అతని వాద్యకళాకారులు, వాద్యాలు వుండేవి. ఎంత గొప్పగా పాడేవాడో 'అంత వేగంగా కారు నడిపేవాడు. “ఈ దేశపు రోడ్లమీద ఆఆ ౦త వేగంగా కారు నడుపుతూ క్షేమంగా ఉండటం దేవునిదయే” అంటారు అతన్ని ఎరిగిన్వ ఒక్కోసారి దట్టమైన అరణ్యాల్లో ప్రయాణిస్తూ బందిపోట్లకు కూడా చిక్కేవాడ్త బ్ర ర వాళ్ళు అతని పాటవిని సాదరంగా సాగనంపేవాళ్ళు. విదేశాల ఆహ్వానాల్సు కూ అదికమైన తరువాత అతడు విమానాలనాశయించ వలసిన వాడైనాడ్సు ప్రయాణాలు కూడా తరచుగా జరగటం వలన ఎయిరిండియా స్టైబ టక అధికారులకు ఆ కాలంలో బాగా పరిచితుడతదు. అమెరికా, కెనడా, బటన్‌, ఇట వీ రష్యా, మొదలైన దేశాల్లో అతడు పాటకచేరీలు చేస్తూ విస్తారంగా తిరిగినాడ్త 1952 నుంచి భీంసేన్‌జోషి తన గురువు సవైగంధర్వ స్మారక సభలు (ప్రవ గంధర్వ మెమోరియల్‌) జరపటం ప్రారంభించినాడు. ప్రతి సంవత్సరం డిసెంబర్‌ నెలలో మూడు రోజులు పెద్ద ఎత్తున సంగీత సభలు జరుగుతాయి. సుమారు పదివేల మంది సంగీత రసికులు, విద్వాంసులు, గాయికాగాయకులు హాజరవుతారు ప్రతిభావంతులైన కళాకారులను అవార్డులతో సన్మానిస్తారు. + పండిత్‌ భీంసేన్‌ జోషి ఇలవేల్పు శ్రీ రాఘవేంద్రస్వామి సత్యసాయిబాబా అతని ఆరాధ్యదైవమే. ప్రతిష్టాత్మకమైన భారతరత్న తనకు లభిస్తున్నందుకు సంతోషం వ్యక్తంచేస్తూ “క్క దేశపు గాయికా గాయకులు అందరి తరపున దీనిని స్వీకరిస్తున్నాను. ౫ అని

71 (ప్రేమకోసం గొన కళను త్యాగం చేనిన... ప్రకటించినాడు పండిత్‌ ఖీంసేన్‌ జోషి. కానీ, అతని అభిమానులు ఈ అవార్డు అయిదారు సంవత్సరాలు ముందే దొరికితే బాగుండేదని అభిప్రాయపడ్డారు. మన ప్రభుత్వాలు, ప్రభుత్వ సంస్థలు ఇచ్చే అవార్డుల గురించి ఎప్పుడూ ఈ ఆరోపణ వుండనేవున్నది. గతంలో తనకు ప్రకటించిన పద్మవిభూషణ అవార్డును ఉస్తాద్‌ విలాయత్‌ఖాన్‌ సాహెబ్‌ ఆలస్యంగా దొరికిందంటూ తిరస్కరించినాడు. తనకు ప్రకటించిన పద్మవిభూషణ అవార్డును గురించి జగద్విఖ్యాత కధక్‌ నర్తకి సితారాదేవి, “తనకు భారతరత్న ఇయ్యవలసిన సమయంలో ఈ పద్మవిభూషణ ఏమిటీ?” అంటూ తీవ్ర నిరసన తెల్పింది. ఎంతో ఆలస్యంగా దొరికినప్పటికీ పద్మవిభూషణ అవార్డును శ్రీమతి గంగూబాయి హంగల్‌ మాత్రం సాదాసీదాగా వెళ్ళి స్వీకరించింది. ఆమె కిరాణాఘరానాకు చెందిన ప్రఖ్యాత గాయిక పండిత్‌ భీంసేన్‌ జోషి గురుభగిని. అంటే ఆమె కూడా సవై గంధర్వ శిష్యురాలే. తొంబైయేండ్లు పైబడినా ఆమె దేశంలోనూ విదేశాల్లోనూ ధాటీగా సంగీత కార్యక్రమాల్లో పాల్గొన్నది. అమె కూతురు మధుర గాయిక కృష్ణా హంగల్‌ దివంగతురాలైన తరువాత పాడే ఉత్సాహం చూపటంలేదు. ఆమె ఛీంసేన్‌ జోషి కంటే ఏడేళ్ళు పెద్ద. చెట్టంత కొడుకు శ్రీనివాన్‌ జోషి వెంటవున్నా నాలుగేళ్ళ కిందట దివంగతురాలైన వత్సలాబాయిని తలుచుకొని, “ఎందరున్నా నేను ఒంటరినే” అంటాడు పండిత్‌ భీంసేన్‌జోషి అతడింతటి గాయకుడు కావటానికి అన్నివిధాలా సహకారమందించిందామె. కాబట్టి ఆ వెలితి పండిత్‌జీకి కనిపించటం సహజమే.

10 సంగీతంపై (శద్దాభక్తులు మనదేశంలో సంగీత ఘరానాలెన్నో వున్నాయి. దేని ప్రత్యేకత దానిదే. దేని విశిష్టత దానిదే. కిరాజాఘరానా మార్దవ, మాధుర్యాలకు (ప్రాధాన్యమిస్తుంది. త్‌ ఘరానాలో అందరికంటే ్రేష్టుడైన గాయకుడు ఉస్తాద్‌ అబ్బుల్‌ కరీంఖాన్‌ సాహెో + అతడు మృదులమైన, మధురమైన తన గాత్రంలో శాస్రీయ సంగీతాన్ని వినిపిస్తూ దేశమంతా తిరిగినాడు. అతని తండ్రి ఉస్తాద్‌ కాలేఖాన్‌. ఈ ఘరానామూల పురుషులు నాయక్‌ ధోండూ, నాయక్‌ భన్నూ అనే వాళ్ళు హిందువులు, నాయకీ ధోండూ మురళి వాయించేవాడు. గొప్పగా వాయించేవాడు. ఒకసారతడు పర్వతాల మీద శ్రీకృష్ణ స్తవముతో పరవశించి ఎడతెరిపిలేకుండా మురళి వాయిస్తూ వుంటే కృష్ణ భగవానుడు (ప్రత్యక్షమై వరం కోరుకోమన్నాడట “నీ మురళిలోని షడ్డాన్ని నాకు దయచెయ్య”మని అన్నాడట నాయక్‌ ధోండూ భగవంతుడు 'ప్రసాదించినాడట, నాయక్‌ ధోండూ ఘరానాకు చెందినవాడే ఉస్తాద్‌ అబ్బుల్‌ కరీంఖాన్‌ సాహెబ్‌, కొన్ని తరాల తరువాత, మనదేశంలో ముస్లిం పాలకుల ప్రభావం బలపడిన తరువాత. ఆ ఘరానా గాయకులు ఇస్లాం మతం స్వీకరించినారు. కిరాణా గాయకుల మూలస్థానం హర్యానాలోని కురుక్షేత ప్రాంకానగల కిరాణా అనే ఒక (గ్రామం. ఉస్తాద్‌ అబ్బుల్‌ కరీంఖాన్‌ సాహెబ్‌ తన తండ్రి దగ్గర సంగీతాభ్యాసం పూర్తయిన తరువాత ఇద్దరు తమ్ముళ్ళు అబ్బుల్‌ హమీద్‌ఖాన్స్‌, అబ్బుల్‌ హభఖాన్‌ వెంట దేశాటనకు బయలుదేరినాడు. అతని పట్ట శిష్యురాలైన మల్లిక-యె-ముసీఖి రోషనారాజేగం అతన్ని తమ్ముడైన అబ్బుల్‌హఖ్‌ఖ్టాన్‌ కూతురు. తొలుత ఉస్తాద్‌ అబ్బుల్‌ కరీంఖాన్‌ సాఫైబ్‌ అజ్మీర్‌లోని హజల్‌ ఖాజామొయినార్జీన్‌ చిస్తీ దర్భారులో హాజ్రిగ్రి ఇచ్చి, తరువాత మవాోరొథ్రీ

73 నంగీతంపై (ద్దాభక్తులు బరుకునా బడు. మీరజ్‌లో వుండే ఖాజా షమ్న్‌ మీరా సాహెబ్‌ల దర్గాల వట్ల భాగా వాళ్ళకు మొదటి నుంచి శ్రద్ధ. ఖాన్‌ సాహెబ్‌ మీరజ్‌ చేరుకున్న కొద్ది ర్‌ జులకే భయంకరమైన ప్లేగుబారిన పడ్డాడు. ఒకనాడు ఒక ఫకీరు వాకిట్లో నిలబడి సదా చేస్తి “నీ వ్యాధికి భయపడకు నయమైపోతుంది. ఖాజా మీరా సాహెబ్‌ దర్బారులో నీ సంగీతం వినిపించు” అని సలహా ఇచ్చి వెళ్ళిపోయినాడు. ఖాజా మ్‌రా సాహెబ్‌ ఫకీరు రూపంలో వచ్చినాడన్న నమ్మకంతో ఉస్తాద్‌ అబ్బుల్‌ కరీంఖాన్‌ సాహెబ్‌ ఖాజా మీరా సాహెబ్‌ దర్గాకు చేరుకున్నాడు. శక్తి లేకున్నా గాత్రం స్వాధీనంలో లేకున్నా ఖాజా మీరా సాహెబ్‌ సన్నిధిలో (శ్రద్దా భక్తులతో తన సంగీతం వనిపించినాడు. ఇట్లా రెండు మూడు రోజులు వినిపించగానే ప్లేగు శరీరంలోంచి తీసివేసినట్లు మాయమై పోయింది. కరీంఖాన్‌ సాహెబ్‌ (శద్ధ ఇంకా బలపడింది. అక్కడనే స్థిరనివాస మేర్చరచుకున్నాడు. మధ్య మధ్య దేశాటనానికి బయలుదేరినా నలభైయేండ్ల వరకు ఉర్సు సందర్భంలో ప్రతి సంవత్సరం మూడురోజులు తన సంగీతం వినిపిస్తూ వుందేవాడు. ప్రతి ఉర్సులో కొత్త చాదర్‌ సమర్పించేవాడు. అతని తరువాత చాదర్‌ సమర్పించే అధికారం కొన్నాళ్ళు రోషనారాబేగం పొందింది. తరువాత హీరాబాయి. బరోదేకర్‌ ఆ అధికారాన్ని పొందింది. ఉస్తాద్‌ అబ్బుల్‌ కరీంఖాన్‌ సాహైబ్‌ దివంగతుదైన తరువాత రోషనారాబేగం, సురేశ్‌బాబుమానే, సవై గంధర్వ మొదలైన అతని శిష్యులు ఉర్సులో వోజిరీ ఇచ్చి తమ సంగీతం వినిపించేవారు. ఉస్తాద్‌ అబ్బుల్‌ కరీంఖాన్‌ సాహెబ్‌ బరోడాలో శాయాజీరావు గాయక్వాడ్‌ దర్భారులో గాయకుడుగా నియుక్తుడై మూడేళ్ళున్నాడు. ఆ దర్చారులో హీరాబాయి అనే గొప్ప గాయిక వుందేది. అమె ఆ(గ్రా ఘరానాకు చెందిన ఉస్తాద్‌ ఫైజ్‌ మహమ్మద్‌ఖాన్‌ శిష్యురాలు. అంటే పండిత్‌ భాస్మర్‌ బువా బట్లే గురుభగిని, గోవాలోని రహ్మత్‌పురాకు చెందిన సూర్‌ మానే అథభ్రిత ఆమె. శాయాజీరావు పత్ని ఉఊమునాబాయ్బు రహ్మత్‌పురాకు చెందిందే. ఆమె వివాహం తర్వాత, ఆమె వెంట సర్టాగ్ర్‌ మానే బరోదా వచ్చినాడు. అతని వెంట అతని కుటుంబమూ వచ్చింది. ఆజ్రైశ్ర హీర్రాబ్రాయి కూదా వచ్చి బరోడా దర్బార్‌ గాయికగా నియుక్తురాలై హీరాబాయి బెరోడ్లేక్రక్ట్‌ అనే పేరు పొందింది. ఆమె కూతురు తారాబాయి మానే. ఆమె ఉస్తాద్‌ అబ్బుల్ర్‌ కరింఖాన్‌ సాహెబ్‌ గందాబంధ్‌ శిష్యురాలయింది. ఆథశిత కూడా అయింది.

స్వరలయులు /త తారాబాయి మానే సంతానం ఐదుగురు. పెద్ద కొడుకు సురేస్‌బాబుమానే. తర్వాత హీరాబాయి, సరస్వతీ రాజే, కమలాబాయి, అందరికంటే చిన్నవాడు కృష్ణారావు. ఉస్తాద్‌ అబ్బుల్‌ కరీంఖాన్‌ సాహెబ్‌ సురేశ్‌బాబుకు మాత్రం తన సంగీతం 'ద్ధగా నేర్చి తనంత గాయకున్ని చేసినాడు. హీరాబాయికి సురేశ్‌బాబు నేర్పినాడు. కడమ వాళ్ళకు హీరాబాయి నేర్చింది. ఉస్తాద్‌ అబ్బుల్‌ కరీం భాన్‌ సాహెబ్‌ తారాబాయి దగ్గర పూణేలో వున్నంత కాలంలో ఆర్య సంగీత విద్యాలయం స్థాపించి ఉచితంగా విద్యాదానం చేసినాడు. సంగీతం నేర్చుకునే విద్యార్దులకు తన దగ్గరే భోజనం పెట్టించేవాడు. సురేశ్‌బాబు మానేకే కాక సవై గంధర్వ, బాలకృష్ణ బువా కపిలేశ్వర్‌, బెహరేబువా, విశ్వనాథ్‌ బువా జాధవ్‌, దశరథ్‌ బువా ముళే, శంకరరావు సర్నాయక్‌, అనంతరావ గాడిల్‌ మొదలైనవారికి గాత్ర సంగీతం నేర్పినాడు. స్ట బల్వంతరావు రుడ్మీకర్‌, షంషుద్దీన్‌ ఖాన్లలకు తబ్బా, బల్వంతరావు మ్రానక్తు షహనాయి, విర్ధల్‌రావు కోర్‌గావ్‌కర్‌కు హార్మోనియం నేర్పినాడు. అతని జ ఒక్కొక్కరు ఎందరెందరో గొప్పవాళ్ళను తయారు చేసినారు. థు సురేశ్‌బాబు మానే, హీరాబాయి, సరస్వతీరాణే, కమలాబాయి, మాణ్సిక్ష్వ ప్రభా ఆత్రేలకు గాత్ర సంగీతం నేర్పినాడు. ర్మ రాంభావు కుందుగోళ్ళర్‌ (సవై గంధర్వ), గంగుబాయిహంగల్‌, భీంసేన్‌ జో ఫిరోజ్‌ దస్తూర్‌, బసవరాజ్‌ రాజ్‌గురు లకు గాత్ర సంగీతం నేర్చినాడు షి ఈవిధంగా కిరాణా థురానా గాయికలు, గాయకులు, వాదకులు కిరాణాఘరానా గాయికా గాయకులు సాధుసంతులపట్ల, వలీలపట్ల, పీకల పట్ల బహుగ్రద్ధ గలవాళ్ళు. ఒక్క కిరాణా ఘరానే కాదు. సంగీత కుటుంబాల్లో చాలా మందికి సాధుసంతులన్నా, వలీలన్నా పీర్‌లన్నా భగవంతుడన్నా ఎల్లలు లేని భక్తి అందుకే ఏ సంగీతంలోనైనా భక్తికి ప్రముఖ స్థానమున్నది. పెద్దలన్నట్లు, “సంగీత్‌హై శక్తీ ఈశ్వర్‌కి హర్‌సుర్‌ మె బసేహైరామ్‌” అంటే సంగీతం ఈశ్వరీయ శక్తి స్వరస్వరాన రాముడు నెలకొని వున్నాడు, అని తాత్పర్యం.

75 నంగీతంవై (ద్దాభక్తులు

ఉస్తాద్‌ అబ్బుల్‌ కరీంఖాన్‌ సాహెబ్‌ మీరజ్‌లోని మీరా సాహెబ్‌నే కాక షిర్ణీలోని సాయిబాబాను కూడా తన సంగీతంతో సేవించుకున్నాడు. అతదు షిర్డీలో వుండగానే, పూణేలో అతని మూడవ కూతురైన కమలాబాయి ఆరోగ్యం తీవ్రంగా చెడిపోయింది. ఎట్లాగూ బతకదు కానీ పుణ్య పురుషుని దర్శనం చేసుకుంటే మోక్షం లభిస్తుందన్న ఆశతో ఉస్తాద్‌కు కబురు చేసినారు. ఉస్తాద్‌ దుఃఖంతో సాయిబాబాకు తన కూతురు పరిస్థితి వివరించినాడు. ఆమెను వెంటనే ద్వారకామాయికి తీసుకు రావలసిందిగా బాబా ఆదేశించినాడు. తారాబాయి తన కుటుంబంతో షిరిడీ చేరుకున్నది. ఆమె కనిపించగానే బాబా మందహాసం చేస్తూ, “ఎందుకు గాభరా పడతావు? నీ కూతురుకేమీ కాదు” అని ఆశ్వాసించినాడట. రెండుపూటల ఊది ఇయ్యగానే కమలాబాయి ముఖం కళ మారింది. క్రమంగా కోలుకున్నది. అప్పుడు పెద్దదైన హీరాబాయి కూడా బాబాను దర్శించుకున్నది.

నాగ్‌పూర్‌లో వుండే బాబా తాజొద్దీన్‌ అనుగ్రహం కూడా ఉస్తాద్‌ అబ్బుల్‌ కరీంఖాన్‌ సాహెబ్‌కు లభించింది.

ఉస్తాద్‌ మద్రాసుకు వెళ్ళి తరచుగా తన సంగీతం వినిపించేవాడు. అతడు సాధారణంగా చిత్తూరు వి. నాగయ్యగారింట్లో బస చేసేవాడు. ఉస్తాద్‌ సంగీతం మద్రాసీలకు చాలా ప్రియమైంది. ఖాన్‌సాహెబ్‌ కొన్ని కర్ట్ణాటక కృతులు కూడా తన పద్ధతిలో గానం చేసేవాడు. త్యాగరాజస్వామి వారి కృతి ఖరహరప్రియ రాగంలో “రామనీసమానమెవరు' అనే రికార్డు ఎక్కడైనా దొరుకుతుంది.

ఒక పర్యాయం మద్రాసులో వుందగానే ఉస్తాద్‌ అబ్బుల్‌ కరీంఖాన్‌ సాహెబ్‌కు పాండిచేరి నుంచి అరవిందయోగి పిలుపు అందింది. అరవిందుదెంతటి సంగీత ప్రియుడో అందరికీ తెలిసిందే. దిలీస్‌కుమార్‌రాయ్‌ అరవిందుని ఆస్థాన గాయకుడు. 27 అక్టోబర్‌ 1987 నాడు పాండిచేరికి ట్రన్‌లో బయలుదేరినాడు ఖాన్‌ సాహెబ్‌. కొన్ని స్టేషన్లు వ్రయాణం చేసిన తరువాత అతనిలో హృదయ వికారం (ప్రారంభమయింది. (టేను ఆగినచోట తంబూర పట్టుకొని దిగి ప్లాట్‌ఫామ్‌ పైన జానమాజ్‌ పరుచుకొని కూర్చుని కొంతసేపు నమాజ్‌ చేసే ప్రయత్నం చేసి తర్వాత ఖైరవిరాగంలో ఒక ఛీజ్‌ మొదలుపెట్టినాడు. స్వరారోహణతోపాటు అతని ప్రాణవాయువులు కూడా అనంత విశ్వంలో లీనమైపోయినవి.

10 గురువును మించిన శిష్పురాలు పీరాబాయి

ఉస్తాద్‌ అబ్బుల్‌ కరీంఖాన్‌ సాహెబ్‌ సంగీతం మన దేశంలోని సంగిత రసికులకు చాలా పసందయింది. ఖాన్‌ సాహెబ్‌ మరాఠీ నాట్యగీతాలను, భావ గీతాలను కూడా గానం చేసేవాడు. మరాఠీ నాటకాల్లో సుభద్ర పాత్ర ధరించిన వాళ్ళంతా మధుర మంజుల గాత్రంతో నాట్యగిత్‌లు వినిపించి ప్రజలచేత ఉపాధి పొందినవాళ్ళే. వాళ్ళలో ముగ్గురు కిరాణాఘరానాకు చెందిన వాళ్ళు. రాంభావు కుందుగోళ్ళర్‌ (సవై గంధర్వ) శంకర్‌రావు సర్నాయక్‌ (మహారాషై కోక్రిల్ర) హీరాబాయి బరోదేకర్‌ (గానకోకిల - గాయన్‌ హీరా).

విదుషి హీరాబాయి ఐరోదోకల్‌

77 గురువును మించిన ళివ్యురాలు తారాబాయి

హీరాబాయి అన్న సురేళ్‌బాబు మానేను బాబూరావు అని కూడా పిలిచేవాళ్ళు. అతని గాత్రం మరీ మృదుమధురమైనది. అతడు ఖయాల్లు కాక ఠుమీలు కూడా చాలా అద్భుతంగా పాడేవాడు. హార్మోనియం కూడా చాలా గొప్పగా వాయించే వాడు. హార్మోనియం వాయించటంలో అగ్రగణ్యుడైన భయ్యాగణపత్‌రావు శిష్యుడు గోవిందరావు టేంబే బాబూరావు గాయనాన్నిి హార్మోనియం వాదనాన్ని వినటానికి తరచుగా అతనింటికి వస్తుందేవాడంటే బాబూరావు హార్మోనియం వాదన ఎంత మధురమైనదో ఊహించవచ్చు.

హీరాబాయి బరోదేకర్‌ను కూడా ఆమె సన్నిహితులైన వాళ్ళు చంపూతాయా అని పిలిచేవాళ్ళు. ఆమె ఇల్లు సురవిలాస్‌కు ఎప్పుడూ ఆ కాలపు గొప్ప గొప్ప గాయికా గాయకులు వస్తుడే వాళ్ళు. ఆమె ఉస్తాద్‌ అబ్బుల్‌ కరీంఖాన్‌ సాహెబ్‌ కూతురేకాని శిష్యురాలు కాదు. ఆమె తొలుత సురేశ్‌బాబుమానే దగ్గర నేర్చి, ఆ తరువాత ఉస్తాద్‌ అబ్బుల్‌ వహీద్‌ఖాన్‌ సాహెబ్‌ వద్ద నేర్చింది. అయినా, ఆమె ఏ వేదిక మీద పాడినా సంగీత రసజ్ఞులు ఖాన్‌ బహదూర్‌ ఉస్తాద్‌ అబ్బుల్‌ కరీంఖాన్‌ సాహెబ్‌లాగా పాడిందని ప్రశంసించేవాల్ళు. స్వరశ్రీ కేసర్‌బాయి కేర్కర్‌ కారణంగా మొదటిసారి కలకత్తా మ్యూజిక్‌ కాన్ఫరెన్స్‌లో హీరాబాయి పాడినప్పుడు కలకత్తా నుండి వెలువడే అమృత్‌ బజార్‌ పత్రిక, “హీరాబాయి పాట విన్నంతసేపు ఉస్తాద్‌ అబ్బుల్‌ కరీంఖాన్‌ సాహెబ్‌ను వింటున్నామన్న ఆ భాస కలిగింది.” అని రాసింది. మద్రాసులో జరిగిన ఆమె పాటకచేరీలో తోతగా పాల్గొన్న ఆచంట జానకీరామ్‌ తమ సాగుతున్నయాత్ర అనే గ్రంధంలో, “హీరాబాయి బరోదేకర్‌ను విన్నంతసేపూ ఉస్తాద్‌ అబ్బుల్‌ కరీంభాన్‌ జ్ఞప్తికి వచ్చినాడు” అని రాసినాడు. కిరాణాఘరానా సంగీతాన్ని మనదేశం నలుమూలల్లోనే కాక కొన్ని విదేశాలలో కూదా వినిపించిన మధురగాయిక హీరాబాయి బరోదేకర్‌ను గురించి ముచ్చటించుకుందాం.

సుప్రసిద్ధ మరాఠీ రచయిత పు. ల.దేశ్‌పాందే హీరాబాయి బరోడేకర్‌ గురించి ఒక మరారీ పత్రికలో “సంగీతాచీ ఆఅంగణాత్‌ తుళన్‌” అనే శీర్షికతో వ్యాసం రాసినాడు. అంటే సంగీత ప్రాంగణంలో తులసి అని అర్ధం. దేశ్‌పాండే ఏది రాసినా సహజ స్సుందరంగానే రాస్తాడు. అతడు అనేక సందర్భాల్లో హీరాబాయి గురించి ఆదరభావంతో, ఆత్మీయంగా రాసినాడు. హీరాబాయిని తులసిగా (కృష్ణతులసిగా)

స్వరలయులు 78 రాయటమే సరసమైన సంభావన. కృష్ణతులసి ఒకింత శ్యామల వర్ణంలో వుంటుంది. శ్యామలమే కాక సురఖిళం, ఆదరణీయం కూడా.

స్వరశ్రీ కేసర్‌బాయి కేర్మర్‌ స్వరాలను, హీరాబాయి బరోడేకర్‌ స్వరాలను

(ప్రస్తావిస్తూ పు.ల.దేశ్‌పొండే ఒక మాటన్నాదు. గాలిలో వజ్రాలవారాన్ని ఎగురవేసినప్పుడు వెడలే, కళ్ళు మిరుమిట్లు గొలిపే కాంతులవంటి స్వరాలు కేసర్‌బాయివి. గర్భగుడిలో నూనెతో వెలిగే నందాదీపపు శాంత శీతల కాంతుల వంటివి హీరాబాయి స్వరాలు.

ఏ సంగీత సభలోనైనా తన గాయనం వినిపించటానికి వేదిక నలంకరించిన హీరాబాయి వ్యక్తిత్వం వలన ఆ వేదిక నిజంగా అలంకరింపబడినట్లనిపించేది. ఆమె వ్యక్తిత్వం వలన ఆ వేదిక నిజంగా అలంకరింపబడినట్లనిపించేది. ఆమె వ్యక్తిత్వమట్లాంటిది. కృష్ణతులసిలాంటి శ్యామల వర్ణమామెది. సాధారణంగా ధరించే తెల్లని పట్టుచీర కొంగుతో తన భుజాలను, మెడను, చక్కగా ఆఛ్చాదించుకునేద్రచ్చా అలా ఎన్ని గంటలు కూర్చున్నా అంగుళమంత కూడా జరిగేది కాదా వ్రీర్ర కాల విశాలమైన ఫొలభాగం, విశాలనేత్రాలు, మెడలో ఒంటిపేట ముత్యాలప' చేతులకు రెండేసి వజపుగాజులు, చెవులకు ముత్యాల దుద్దులు. ఆమె కూర్తు న భంగిమలో శాలీనత, సౌశీల్యం, సంస్కారం ఉట్టిపడేవి. ఆమెనలా చూస్తూ కులీన గృహస్థులు తమ కూతుళ్ళకు సంగీతం నేర్పించి ఇట్లాగే సంగీత సభల్లో పాద్షిళ్ల పరవాలేదని భావించేవాళ్ళు. న్‌

పై వర్ణన కూడా వు.ల. దేశ్‌పాండే చేసిందే. అతడేకాదు. హీరాబా గాయనశైలి గురించి మాట్లాడే వాళ్లెవరైనా అంటే ఆమె సభలో పాడుతూ వుందగ చూచిన వాళ్ళెవరైనా, ఆమె వ్యవహారశైలిని, ఆమె కూర్చుండే పద్దతిని, ఆవ్వై శాలీనతను, నంస్కారాన్ని గురించి ఈ మాటలే చెప్తారు. ఇదంతా ఇంతగా చెప్పవలసిన అవసరమేమంటే ఆ రోజుల్లో శిష్ట కుటుంబాల స్త్రీలెవరూ గాయనాన్ని

వృత్తిగా అవలంబించేవాళ్ళుకారు.

నృత్య గానాలను వృత్తిగా అవలంభించిన (స్త్రీలలో కొందరు మఠీ బరితెగించినట్లు వ్యవహరించేవాళ్ళు. ఠు(మీలు, దాద్రాలు పాదేవాళ్ళు తమ హావభావాలతో పురుషులను కవ్వించేవాళ్ళు ముజ్రాలు నిర్వహించే స్రీలయితే మరి

7/9 గురువును మించిన శిష్వురాలు వీరాబాయి అన్యాయం. ఇటువంటి గాయన సభలు మర్ష్దానాలో జరిగేవి. జనానా దూరంగా వుండేది. జనానాలోని కొందరు వయసు మళ్లిన మహిళలు చిల్మన్‌ చాటున కూర్చుండి వినేవాళ్ళు.

హీరాబాయి ముందుతరానికి చెందిన గొప్ప గొప్ప గాయికలు మొదట్లో ఎన్ని అవమానాలు ఎదుర్శొన్నారో, ఎందరి వికారపు చూపులకు, వెకిలి చేష్టలకు భయపడుతూ వేదికమీద తమ్ముతాను రక్షించుకునే ప్రయత్నంలో ఎట్లా బితుకు బితుకు మంటూ గడిపినారో అదంతా ఇదువరకు ముచ్చట్లలో రాసివున్నాను. గాన తపస్విని అంజనీబాయి మాల్చేకర్‌, కేసర్‌ బాయి కేర్మర్‌, మోగూబాయి కుర్దీకర్‌ లాంటి మహనీయ గాయికలకే ఈ తిప్పలు తప్పలేదు.

ఏ కొందరో ధైర్యసాహసాలు గలవాళ్ళు తప్ప ఇతర మహిళలు, అమ్మాయిలు, నాటకరంగానికి, నృత్య గానాలకు ఎంతదూరంగా వుందేవాళ్ళో అందరికీ తెలిసిన ముచ్చటే, మహారాష్ట్రలో నాటకరంగం మహోజ్వలంగా వెలిగిందా రోజుల్లో. అయితే ఆ రంగంలో స్త్రీలు లేరు. స్తీ పాత్ర పురుషుడే ధరించేవాడు. కేశవరావు బోంస్తే, బాలగంధర్వ, దీనానాధ్‌ మంగేష్కర్‌, శంకర్‌రావు సర్‌నాయక్‌, సవాయి గంధర్వ లాంటి వాళ్ళు నాయిక పాత్ర ధరించి విఖ్యాతులైనవాళ్ళు. మరాఠీ సంగీత నాటకాల్లో మొట్టమొదట నాయిక పాత్ర ధరించిన మహిళ హీరాబాయి.

హిందూస్తానీ శాస్త్రీయ సంగీతాన్ని భారతీయులెక్కదున్నా వినిపించాలనే సంకల్పంతో నగరాల్లోనే కాక పల్లెటూళ్ళకు కూడా ఎడ్లబండ్లపై వెళ్ళి తెల్లవార్లూ సంగీతం వినిపించి, 'ధన్యోస్మి అని భావించిన జాతీయ గాయిక హీరాబాయి. దాక్టర్‌ రఘునాథ్‌ పంత్‌ జోషి అహ్వానిస్తే వేలకు వేలు ఖర్చుచేసి ఆ(ఫికాకు తన ట్రూపుతో వెళ్ళి, అక్కడ వలసవెళ్ళిన భారతీయులకు తన సంగీతం వినిపించి సంతృప్తి చెందిందామె. ఆ ట్రూపులో హార్మోనిస్టుగొ ఆమె అన్న సురేళ్‌బాబుమానే, వాయిలెనిస్టు పండిత్‌ వి.జి. జోగ్‌, తబలిస్టుగా ప్రసిద్ధ గాయకుడు పండిత్‌ వసంతరావు దేశ్‌పాండేలు వెళ్ళినారామెవెంట.

ప్రసిద్ధ నాటకాలకు వలెనే తన సంగీత సభలకు టికెట్టు పెట్టిన మొదటి కళాకారిణి హీరాబాయి. తన చెల్లెలు సరస్వతీ రాణేతో కలిసి పాడుతూ శాస్త్రీయ సంగీతంలో జగల్‌బందీ ప్రథ ప్రారంభించిన మొదటి శాస్త్రీయ గాయిక హీరాబాయి.

స్వరలయులు 80 లోకమాన్య బాలగంగాధర్‌ తిలక్‌ స్వాతంత్ర్య సముపార్దన సాధనలో గణేశ నవరాత్రులు పెద్దఎత్తున జరుపుతూ గణేశ మండళ్ళలో ప్రతిరాత్రి పలురకాల కార్యక్రమాలు జరిపే వ్యవస్థ కలిగించినాడు. సంగీత కార్యక్రమాలు జరిగేవి. మరాఠీ (శోతలకు శాస్త్రీయ, ఉపశాస్రీయ సంగీత సభలు అత్యంత ఆకర్షణీయాలేనాయె. అట్లా ఆకర్షితులై వచ్చే శోత్రబ్బందాన్ని ఉద్దేశించి మధ్య మధ్య రాజకీయ నాయకుల ప్రసంగాలు, స్వాతంత్ర్య సాధన ఎంత ఆవశ్యకమో (ప్రజలకు తెలియజేయటం, ముంబాయి, పూణే, షోలాపూర్‌ వంటి ప్రధాన నగరాల్లో గణేశోత్సవాలు జోరుగా జరిగేవి. గొప్ప గొప్ప గాయకుల పాటకచేరీలు ఏర్పాటు చేయబడేవి. గాయికలకు మాత్రం అవకాశం లేదు. పూణే గణేశమండళ్ల నిర్వాహకులతో హీరాబాయి ఒక రాటత్రి తాను పాడుతానన్నది. మైకు లేని కాలమది. రాచవీధిలో ఏర్పడినవాయె. “త్మ అల్లర్లలో మహిళల కంఠాలు ఎక్కడ వినిపిస్తాయమ్మా? ఆ రిస్కు తీసుకోలేమ్సు” అన్నారు నిర్వాహకులు. “మీకు రిస్మేమీ వుండదు. నాగాయనం సరిగ్గా సాగటం లేదనిపిస్తే, ఎవరూ వినటం లేదనిపిస్తే, అర్ధాంతరంగా ఆపివేస్తాన్సు” అ సన్రిచైశ్త తో ద్‌ాద్పె ప్రయత్నం చేసింది హీరాబాయి. అట్లా ఎం 'ప్రయత్నం చేసి తర్వాక్త నిర్వాహకులు అయిష్టంగానే అంగీకరించినారు. మొదటి రాత్రి హీరాబాయి గాయనీ కొన్ని గంటలు సాగింది. స్రీ పురుష శ్రోతలు నిశ్శబ్దంగా, (శాంతంగా, అసక్షి న్‌ విన్నారామెను. బొంబాయిలోను గణేశ ఉత్సవాలలో ఆమె పాటక్షచేగ్రి అటు జరిగింది. ఆ అనుభవంతో ప్రతినగరంలోని గణేశోత్సవ మండళ్ళలో గాయకు రో పాటు గాయికలకు గూడా ఆహ్వానాలందసాగినాయి. మూడునాలుగ్ప సంవత్ర ర గణేశోత్సవాల్లో పాడిన తర్వాత హీరాబాయి పూణే గాయన మందలి నిర్విహర ల పిలిచి, “మహిళల పట్ల ఇట్లా వివక్ష చూపకండి. వాళ్ళను కూడా సాదరంగా ఆహ్వానిస్తూ వుండండి” అని నచ్చచెప్పింది హీరాబాయి. జలంధర్‌ నగరాన గల హారివల్లభ్‌ మేళాలో ప్రతి సంవత్సరం డ్షిసెంక్ష మాసాన నాలుగురోజులు (బ్రహ్మాండంగా సంగీత సభలు జరిగేవి. అందులో ప్రాడ్రే వాళ్ళందరూ పురుషులే. స్త్రీలను పిలిచే సంప్రదాయం లేదక్కడ. అశ్వినీకుమార్‌ అ్రన పోలీసు ఉన్నతాధికారి ఆ పద్ధతిని గట్టిగా విమర్శించేవాడు. గాయికలను క్షూడ్తా ఆహ్వానించాలని వాదించేవాడు. 1946 లో హీరాబాయి తనకు సంగీత కచేరీ చేయడానికి అవకాశమియ్యవలసిందని సంయోజకులను కోరింది. ఆమె వాదాన్ని

81 గురువును మించిన శిష్యురాలు వీరాబాయి అళ్వినీకుమార్‌ వాదాన్ని విన్నపెద్దలు హీరాబాయికి ఒకరోజు అవకాశమిచ్చినారు. ఆయేటి నుంచి 'ప్రతియేడు గాయకులతోపాటు గాయికలు గూడా హరివల్లభ్‌ సంగీతమేళాలో తమ సంగీత విద్యను ప్రదర్శించేవాళ్ళు.

కళారంగంలో పురుషులతో పొటు స్త్రీలకు గూడా సమాన స్థాయి కలగాలని, సన్మానం కలగాలని హీరాబాయి ఎక్కడెక్కడ ఎట్లా ప్రయత్నించిందో అది తెలియజేయటానికే పై రెండు ముచ్చట్లు చెప్పినాను. తర్వాతి కాలంలో ప్రముఖ హిందూస్తానీ గాయికా గాయకులు తమ శాస్త్రీయ ఉపశాస్త్రీయ సంగీతం వినిపించే సభల్లో శ్రోతలుగా పాల్గొంటున్న మహిళలు, .నిండు సభల్లో వేదిక మీద ఆసీనులై నిర్భయంగా పాడుతున్న విదుషీమణులు హీరాబాయికి చాలా బుణపడి వున్నారంటే అతిశయోక్తి కాదు.

ఇతర గాయికల కంటే హీరాబాయి జరిపిన పాటకచేరీల సంఖ్య చాలా ఎక్కువ. ఆమె హోల్దాల్‌ను ఎప్పుడూ ప్రయాణానికి సిద్ధంగానే వుంచుకునేది. చైనాకు ఒకసారి, ఆఫ్రికా దేశాలకు ఒకసారి వెళ్ళి వచ్చింది. ఆమె సంగీత ప్రయాణమంతా భారతదేశంలోనే. దేశం నలుమూలల తిరిగిందామె. ఇంత విరివిగా ప్రయాణం చేయటానికి కారణాలు మూడు. మనదేశపు శాస్రీయ సంగీతాన్ని మనదేశంలోనూ, అవకాశముంటే అన్యదేశాల్లోనూ విస్తరింపజేయాలనే ఆశయం ఒకటి. అవ హేళనకు, అగౌరవానికి గురవుతున్న మహిళా కళాకారిణులకు ప్రతిచోట గౌరవ సన్మానాలు కలిగేటట్లు చేయటం రెండు. తొను చేసిన అప్పులన్నింటినీ పైసాపైసా తీర్చటం కోసం, పెద్దదైన తన కుటుంబాన్ని తగురితిగా ఆదుకోవటం కోనం దబ్బు సంపాదించాలనే లక్ష శం మూడవది.

హీరాబాయి నాటకరంగం స్టాపించి, నాటకాలువేసి, సినిమారంగంలో ప్రవేశించి వేషాలువేసి, తన మధుర సంగీతాన్ని వినిపించగలిగింది కానీ సంపాదించ గలిగింది స్వల్పం. పోగొట్టుకున్నది అధికం. అందువలన అప్పుల పాలయింది. అప్పులవాళ్ళు కోర్టుకెక్కినారు. దివాలాతీసినట్లు ప్రకటిస్తే అప్పులవాళ్ళు వదిలి పెడతామన్నారు. కోర్టు కూడొ అట్లాగే సలహా ఇచ్చింది. అయితే హీరాబాయి అందుకు ఒప్పుకోలేదు. “నా చేతిలో తాంబూర వున్నది. గళంలో సుస్వరాలున్నాయి. కోర్టవారు కొంత గడువివ్పిస్తే అవ్చలవాళ్ళ పైసా పైసా తీరుస్తానని

౭2 స్వరలయులు ఆ నివేదించుకున్నది. కోర్టు గడువు మంజూరుచేసింది. హీరాబాయి సరత గన దో డబ్బు సంపాదించటానికి దేశమంతా తిరిగింది. ఏ చోట పొక్క సదుషది సంగీతం ఆ చోట గల సినిమాథియేటరో, లేదా ఒక పెద్దహాలునో అద్దెకు తీసు మై బాగా వినటానికి వచ్చే శోతలకు టికెట్టు పెట్టేది. ఈవిధంగా ఆ సంపాదించగలిగింది.

1924 లో హీరాబాయి వివాహమయింది. రెండేళ్ళ తర్వాత అమెకోబాబు కలిగినాడు. అతని పేరు గురునాధ్‌. అతడే ఆమె ఏకైక సంతానం. తరువాత ఆమె భర్త ఏమయినాడో తెలియదు. 1926 లో ఆమె అన్న సురేశ్‌బాబుమానే వివాహం జరిగింది. అతని భార్యపేరు లక్ష్మి ఆమె (బ్రాహ్మణుల ఇంటి అమ్మాయి. ఆమె “వహినీబాయి” (వదినెగారుగా ఆ ఇంట్లో అందరి ప్రేమానురాగాలు పొంది, చివరి దసుక అందరి అభిమానాన్ని చూరగొన్నది. సురేశ్‌ బాబు మానేకు చిన్నప్పుదే ఉస్తాద్‌ అబ్బుల్‌ కరీంఖాన్‌ పాహైబ్‌ తన సంగీతాన్నంతా బహుత్రద్ధగా నేర్చినాడు. సురేశ్‌బాబు గాత్రం మృదుమధురమైనది. ఈ ముచ్చట్లన్నీ ఇదివరకే చెప్పినాను. సురేశ్‌బాబు హీరాబాయితో పాటు ఇంకా కొందరికి గాయనాచార్యుడై సంగీతం నేర్చినాడు. కానీ తాను సంగీతసాధనలో ముందడుగు వేయలేదు. తన విద్యను అంతగా ఉపయోగించుకొనలేదు. తన సంగీతాన్ని పెంపొందించుకొనటాన్సిక్షి బదులు అతడు సులభమార్గంలో సంపాదించటానికి వ్యర్ధ ప్రయత్నం చేసినాడు. పాదరసాన్ని చంపి బంగారం చేసే సువర్ణయోగంలోన్సు, గుప్త నిధులను గుర్తించే అంజన ప్రక్రియలోనూ అతని జీవితం చాలాకాలం వ్యర్థంగా గడిచింది. ట్యూషన్లమీద వచ్చే కొద్దిపాటి ధనమేకొని తన కుటుంబమంతటికీ సరివడ్డ సంపాదించవలెనన్న ఆలోచన అతడెన్నడూ చేయలేదు. ఉస్తాద్‌ అబ్బుల్‌ కరీంఖాన్‌ సాహైబ్‌ ఆ యింట కొంకే సంగీతం నేర్చినాడు. కానీ కుటుంబ సభ్యుల యోగక్షేమాలు పట్టించుకునే బాద్యత తీసుక్రోలేద్సు దేశమంతటా సంగీత కార్యక్రమాల కోస్తం త్రిరుగుతుందేవాడు. ఎప్పు శ అతిథిలాగా వచ్చేవ్రాడ్తు వెళ్ళేవాడు. ఆ మొత్తం కుటుంబాన్ని పోషించే బార్య

కొన్నాళ్ళు తారాబాయి వపొంచింది. ఆవ్సె గాయిక కాదుగానీ నంగీ విద్వాంసురాలు. అవసరమనుకునే వాళ్ళకు గాయనాచార్యగా సంగీత పారా నేర్చగలిగేద్ద జ్ర డబ్బుతోనే ఆ క్రుట్సం ఖర్చులు వెళ్ళేవి. తల్లీ, చెల్లెండ్లు, తమ్ము అన్న కుటుంబం, తన కుటుంబం అంతటికి హీరాబ్రాయి ఒక్కతే ఆధారమయిం

య గురువును మించిన శిష్యురాలు హీరాబాయి క యం బాధ్యతగానే భావించింది గానీ భారమనుకోలేదు. తన బాధ్యత దేశమంతా ని చేసిన అప్పులు తీర్చటానికి, టికెట్టుపెట్టి పాటకచేరీలు చేస్తూ రిగింది. పరిపక్‌ 102 అంటే, ఆమె పదహారేళ్ళ వయసులోనే గంధర్వ మహావిద్యాలయ వ్యవస్తాప్రక్తుదు ప వార్షిక సభలో పాడవలసి వచ్చింది. గంధర్వ మహావిద్యాలయ సంగీత పండిత్‌ విష్ణు దిగంబర్‌ పలూస్మర్‌ స్వయంగా ఆహ్వానించినాడు. వినయ విష్ణు దిగంబర్‌ పలూస్మర్‌ గొప్ప వ్యక్తి ఆ సభలో పండిత్‌ రాక్రూర్‌ బం పట్వర్ధన్‌, తర్వాత హీరాబాయి, ఆమె తర్వాత పండిక్‌ ఓంకార్‌నాధ్‌ ఘరానా డినారు. గ్వాలియార్‌ ఘరానా గాయకుల్లో హీరాబాయి పాడిన కిరాణా “గాయ గాయనం బాగా రక్తి కట్టింది. ఆ మాట తాను రాసిన గురుచరిత్ర, వ శం పండిత్‌ విష్ణుదిగంబర్‌ పలూస్మర్‌” అనే గ్రంధంలో ప్రొఫెసర్‌ దేవధర్‌ లయలు త్మకంగా ఉల్లేఖించినాడు. ఆమె పొడిన వట్‌దీప్‌ రాగం విలంబిత నూ, ద్రుతలయలోనూ అకట్టుకున్నదని దేవధర్‌ కథనం. హ్‌ పండిత్‌ పలూస్కర్‌ శిష్యులైన అంత గొప్ప గొయకుల మధ్య పాడే అవకాశం మప దొరికింది. అది అమె జీవితంలో మొదటి సభే. ఆ సభలోనే ఇంకో దిగ దవకాశం దొరికింది హీరాబాయికి. అందరూ పాడిన తర్వాత పండిత్‌ విష్ణు 0బర్‌ పలూస్కర్‌ సంగీత గురువు పండిత్‌ బాలకృష్ణబునా ఇచల్‌ కరంజీకర్‌ గాయనం జరిగింది. అతడు పొదుతూ ఉంటే తంబూరాలు పట్టుకొని ఒకవైపు వ్‌ బాలకృష్ణ బువా కొడుకు అణ్జాబువా, ఇంకొకవైపు పండిత్‌ విష్ణు దిగంబర్‌ గా స్మర్‌ వినయంగా కూర్చుండి గాత సహకారమందించినారు. ఆ తరం యనాచార్యున్ని వినగల్లటం ఆమె మహద్భాగ్యమే. ప్రా 1923 నుంచి 114.1. వాళ్ళు హీరాబాయి ప్రాడిన పాటలు రికార్డ్‌ చేయటం రంభించినారు. శేడియోలో కూదా అమె పొటలు వస్తుండేవి. ఆమె పాడిన స్రయౌల్లేకాక రుమ్రీలు, దొటాలు గజల్లు, భజనలు, భావగీతాలు, నాట్యగీతాలు, కార్డు చేయబడ్డాయి. వ 1925 వ సంవత్సరం నుంచి ఆమె పాటకతేరీలకు బయలుదేరింది. రాపూర్‌ ఆర్యభూషణ్‌ ధియేటక్లో ఆమె కార్యక్రమం. టికెట్ల వ్యవహారం ఆమె

న్వరలయలు 84 తమ్ముడు చూసుకున్నాడు. హార్మోనియం ఆమె అన్న సురేశ్‌బాబు మానే, తబ్లా బలవంతరావు రూడ్మీకర్‌, సారంగీ బాబూరావు పర్వత్‌కర్‌. అక్కడి నుంచి అనేక నగరాల్లో పాట కచేరీలు 1926లో కొల్హాపూర్‌ దేవల్‌ క్షబ్‌లో ఆమె గానసభ. వృద్ధుడైన బాబాదేవల్స్‌ అంటే, దేవల్‌ళ్లబ్‌ వ్యవస్థాపకుడు ఒకసారి హీరాబాయిని విన్నాడు. ఆమె తన క్లబ్బులో పాడటానికి వస్తున్నదంటే ఎంత సంబురపడిపోయినాడో! గదులన్నీ సున్నం వేయించి శుభ్రం చేయించినాడు. వచ్చేపోయే వాళ్ళతో, “రేపు హీరాబాయి బరోడేకర్‌ ఇక్కడ పాటకచేరీ చేస్తుంది” అని ఉల్లాసంగా చెప్తూ క్షం తీరికలేకుండా గడిపినాడట! అతడెంతెంత గొప్పవాళ్ళను వినివున్నాడో! హీరాబాయి కంటే ముందటి రెండుతరాల గాయికా గాయకులను విని వున్నాడు. అయినా హీరాబాయి పాటలంటే ఎందుకంత సంబురం? ఆమె శాంతశీతల స్వరాలు, ఆమె సాత్విక స్వభావం అతన్ని బాగా అలరించిన అంశాలు. 1928లో మళ్ళీ షోలావూర్‌ మెకానికీ థియేటర్‌. ఆమె పాటకచేరి జరుగుతున్నప్పుడే ఇంకో థియేటర్లో గంధర్వ నాట్యమండలి నాటకాలు నడుస్తున్నాయి. బాల గంధర్వ హీరాబాయి కంటే వయసులో చాలా పెద్ద. అతడు అప్రతిమంగా పాడిన నాట్యగీతాలను విని సురేశ్‌బాబు, హీరాబాయిలు అనుకరించే సాధన చేసినారు. హీరాబాయి తన కచేరీలలో “వదజావుకునాలా శరణాలా,” “సత్యవదేవచనాలా నాథా” లాంటి కొన్ని నాట్యగీతాలు వినిపించి వన్స్‌మోర్లు పొందేది. బాల గంధర్వ గాత్రం అనుకరణకు సాధ్యపడేది కాదన్న అంశం నిజమే. హీరాబాయి గొత్రం మృదుమధుర గాత్రం. అందులో స్రీ గాత్రం. అదొక రకమైన రామణీయకం కలిగి వుండేది. ఆ రాత్రి నాటకం ముగుస్తుండగా దాపున్నే హీరాబాయి పాడుతున్నద సంగతి తెలిసింది బాలగంధర్వకు. నాటకం ముగియగానే మేకప్‌ సంగా తుడుచుకోకముందే హీరాబాయి పాటకచేరీ జరుగుతున్న థియేటర్‌కు పరుగు పరుగున వెళ్ళినాడు. అప్పుడే హీరాబాయి తన పాటకచేర్‌ ముగిస్తూ ఖైరవీరాగం ఆలపిస్తున్నది. “తాయీ! ఆగు. అప్పుడే ఖైరవీ అందుకోకు” అంటూ హాలులో ప్రవేశించినాడు బాలగంధర్వ. “తాయి! నీ నోట సత్యవదేవచనాలా అనే పాట వినాలని ముద్దాం వచ్చినాను. వినిపించవా?” అని వేడుకున్నాడు. అంతగొప్ప ఆర్టిస్టు అలా వచ్చినందుకే గాభరా పడింది హీరాబాయి. “మీరు అంత అద్భుతంగా పాడిన ఆ పాటను మీ ముందు నేను పాడగలనా?” అని సంకోచం వ్యక్తం చేస్తూనే, అతని

85 గురువును మించిన శిష్యురాలు పారాబాయి బలవంతాన్ని కాదనలేక పాడింది. ఆమె గాన మాధుర్యానికి ముగ్గుడై తానే వన్స్‌మోర్‌ ఇచ్చి, ఇంకోసారి పాడించుకొని విని సంతృప్తిగా సంతోషంగా వెళ్ళిపోయినాడు బాలగంధర్వ బిరుదాంకితుడైన, గంధర్వ గాయకుడు నారాయణరావు రాజహంస్‌. 1987 వ సంవత్సరాన కలకత్తా నగరంలో జరిగిన ఆలిండియా మ్యూజిక్‌ కాన్ఫరెన్స్‌లో పాల్గొన్నందున హీరాబాయి గాయనం ఎంత్రేసుయిందో చాలామంది సంగీతాభిమానులు తెలిసికోగలిగినారు. దేశమంతా మంచి ప్రచారం జరిగింది. కలకత్తా నగరం ఆమెను మరువలేక పోయింది. విడువలేకపోయింది. అప్పుడామె వయస్సు ౩2 సంవత్సరాలు. అప్పటి వరకు కలకత్తాలో ఏ కొందరికో తప్ప హీరాబాయి గురించి అంతగా తెలియదు. స్వరశ్రీ కేసర్‌బాయి కేర్కర్‌ అప్పటికే దేశమంతటా పేరుగాంచిన అగ్రశ్రేణి గాయిక. కలకత్తా సంగీత సభల్లో ఆమె ఉనికి అత్యంత్యావశ్యకం. 1987 వ సంవత్సరం తనకు ఆహ్వానం అందిన వెంటనే పూణేలో వుండే హీరాబాయి బరోదేకర్‌ను ఆహ్వానించవలసిందిగా కాన్ఫరెన్స్‌ వాళ్ళకు సూచించింది కేసర్‌ బాయి. ఆమె రాక వలన కలకత్తా కాన్ఫరెన్స్‌కు ఒక కొత్త అందం సమకూరుతుందని ఆశ్వాసించింది. కాన్ఫరెన్స్‌ నిర్వహణ బాధ్యతలు వహించిన భూపేంద్రబాబు కేసర్‌బాయి మాటకదనలేడు. ఆమె పట్ల అతనికంతటి. గ్రద్ధ. అయితే, అంతటి మహాసభలో, అందరు అగ్రథ్రేణి కళాకారుల మధ్య ఆమె బెదిరిపోయి సరిగా పాడలేకపోతే రసాభాస కాదా? ఆమె గాయనశక్తిని పరీక్షించి ఆహ్వానం పంపటమే ఉత్తమం. సంగీత పరీక్షకులైన ఖన్నాబాబును, బాయి జద్దన్‌బాయిని పూణే నగరానికి పంపినాడు భూపేంద్రబాబు. జద్దన్‌బాయి (ప్రఖ్యాత సినీనటి నర్గిస్‌ తల్లి. తన కాలంలో అద్వితీయ ఠుమ్రీగాయిక. ఆ ఇద్దరు పరీక్షకులు పూణేలో హీరాబాయి ఇంటికి వెళ్ళి, ఆమెచేత పాడించి, విని తృప్తలే అక్కడే ఆమెకు ఆహ్వానపత్రం అందజేసి వెళ్ళిపోయినారు. హీరాబాయి ఇంటికి చేరుకున్నది. పుణే నుంచి ట్రేన్‌లో కేసర్‌బాయి, హీరాబాయి, ఆమె తల్లి తారాబాయి, అన్న సురేశ్‌బాబు మానె, ముగ్గురు సాజిందాలు, షమ్బుద్దీన్‌ఖాన్‌ (తబ్లా), బాబూరావు కుమ్హేకర్‌ (సారంగీ), రాజుభూవూకోస్కే (హార్మోనియం) అంతా కలిసి కలకత్తాకు బయలుదేరినారు. ఈ ముగ్గురు సాజిందాలు దీర్జకాలం హీరాబాయి వెంట వున్నారు.

న్వరలయలు 86 పుణే నుంచి వచ్చే విశిష్ట అతిథులను సన్మానించటానికి కలకత్తా రైల్వేస్టేషన్‌లో భూపేంద్రబాబు పంపిన కార్యకర్తలు ఒక హారం కేసర్‌బాయికి వేసి ఇంకోహారం హీరాబాయి అనుకొని తారాబాయికి వేసినారట. ఆ ఇద్దరివెంట శ్యామల వర్ణంలో బక్కపలుచగా వున్న 82 సంవత్సరాల హీరాబాయి కార్యకర్తల చూపులకు ఆనలేదు. సంగీత సభలో హీరాబాయిని చూచిన వాళ్ళు, విన్నవాళ్ళు బహుకొద్దెమంది. కడమ వాళ్ళెవరికీ ఆమె గురించి తెలియదు. ఆమె ఉద్దండుల మధ్య అతిపెద్ద సభలో పాడబోతున్నదని తెలుసుకున్న వాళ్ళు నివ్వెరపోయినారట. బాధ్యతగల కొందరు పెద్దలు కేసర్‌బాయి చుట్టూ చేరి, “బాయీ! ఇంతటి సభలో బెదిరిపోకుండా ఆమె పాడగలదా? పాడినా ఎంతసేపు పాడగలదు? ఆమె కంఠం సభలో అందరికి వినిపిస్తుందా? రసాభాస కాదుకదా?” అని సందేహం వ్యక్తం చేసినారు. కేసర్‌ బాయి మందహాసం చేస్తూ, “వినబోతున్నారు గదా! తొందరెందుకు?” అన్నది. కానీ ఇంకేమీ మాట్లాడటానికి ఇష్టపడలేదు. హీరాబాయి తన చోట తాను నిర్లిప్తంగా కూర్చున్నది. తన పేరు పిలువగానే వెళ్ళి వేదికమీద ఆసీనురాలై 'రాగ్‌ శంకరాతో తన గాయనాన్ని ప్రారంభించింది. తన మధుర మంజుల గాత్రంతో విలంబిత్‌ లయలో ఆలాప్‌ (ప్రారంభించగానే అంతటి ప్రచండమైన సభలో ప్రశాంతత నెలకొన్నది. (శోతలు పరమాస్తితో వినసాగినారు. శంకరా ఖయాల్‌ ముగియగానే ఆమెను అంతకు ముందు విన్నవాల్ఫు “హోరీ, హోరీ అని గట్టిగా ఫర్మాయిష్‌ మొదలుపెట్టినారు. హోరీ కాగానే, “రాధే కృష్ణ బోల్‌ మన్‌వా!” అనే భజన కోసం ఫర్మాయిష్‌ మొదలయింది. ఆమె పాటకచేరీ సాగుతున్నంతసేపు సభలో అపూర్వమైన ఉల్లాసం వెల్లివిరిసింది. రెండవ సెషన్‌లో హీరాబాయి తన గాయనాన్ని శుద్ధసారంగ్‌తో మొదలుపెట్టి, (శోతల ఫర్మాయిషితో వోరీపాడి (హోరీఖేలో మోసే నందలాల్‌, భజనతో ముగించింది. మొదటి సెషన్‌వలెనే రెండవ సెషన్‌లోనూ ఆమె ప్రాట్రక్రచే్ర అపూర్వ వైభవంగా సాగింది. సువిఖ్యాతుడైన సంగీత విశ్లేషకుడు సోమనాథ్‌ మిత్రా అమృత్‌బజార్‌ పత్రిక (ఇంగ్రీషు)లో హీరాబాయి గాత్రాన్ని గాయనైలిని బాగా (ప్రశంసిస్తూ రాసినాడు. ఆ సభలోనే ఆమె అన్న సురేశ్‌బాబు మానే తన మృదు మధుర సంగీతాన్ని వినిపించి పెద్దల మెప్పు పొందినాడు. ఆ సభలో పాల్గొనటానికి వేంచేసిన కళాకారులందరూ

87 గురువును మించిన శిష్యురాలు వారాబాయి ఉద్దందులే. స్వరశ్రీ కేసర్‌ బాయి కేర్మర్‌, సిద్ధేశ్వరీదేవి, రసూలన్‌బాయి, బేగం అఖ్లర్‌, పండిత్‌ డి.వి. పలూస్కర్‌, పండిత్‌ వినాయక్‌ రావు పట్వర్ధన్‌, పండిత్‌ నారాయణరావు వ్యాస్‌, పండిత్‌ ఓంకార్‌నాధ్‌ ఠాకూర్‌, ఉస్తాద్‌ నిస్సార్‌ హుసేన్‌ఖాన్‌, పండిత్‌ కంఠే మహారాజ్‌, పండిత్‌ సామ్లా ప్రసాద్‌, (గోవయిబువా) శంభూమహారాజ్‌, అచ్చన్‌ మహారాజ్‌, ఉస్తాద్‌ ఇనాయత్‌ఖాన్‌ (ఉస్తాద్‌ విలాయత్‌ఖాన్‌ తండ్రి), ఉస్తాద్‌ హాఫిజలీభాన్‌ (ఉస్తాద్‌ అమ్హదలీఖాన్‌ తండ్రి), ఉస్తాద్‌ అల్లావుద్దీన్‌ ఖాన్‌, ఉస్తాద్‌ భిస్మిల్లాఖాన్‌, పండిత్‌ వి.జీ. జోగ్‌, మొదలైన వాళ్ళు ఆ సభల్లో పాల్గొన్నవాళ్ళు. ఆ సభల్లో పాల్గొన్న గాయికలు, గాయకులు, వాదకులు, నర్తకులున్నూ ఆ సభల కారణంగా హీరాబాయికి కలకత్తా నగరంలో శాశ్వత గౌరవస్థానం లభించినట్లయింది.

20 కలకత్తాలో పీరాభాయి గాయనం కలకత్తాలో నాహర్‌బాబు కాన్ఫరెన్స్‌లో పాల్గొన్నది హీరాబాయి. ఆ మధ్యనే అలహాబాద్‌ సంగీత సభల్లోనూ పాడి అక్కడి శ్రోతలను ఆనందాబ్టిలో ఓలలాడించింది. కలకత్తా కాన్ఫరెన్స్‌లో జరిగినటువంటి గౌరవాదరాలే జరిగినాయి అలహాబాద్‌లోనూ. నాహర్‌బాబు సభలో ప్రోగ్రాం తయారుచేసిన పెద్దలు రోషనారాబేగం తర్వాత హీరాబాయి పేరు రాసినారు. అంటే రోషానారా బేగం పాడిలేచిన తర్వాత హీరాబాయి ఆ ఆసనం మీద కూర్చుండి పాడుతుందన్నమాట! సాధారణంగా అట్లా జరుగదు. చివరికి పాడేవాళ్ళు అంతవరకు పాడిన వాళ్ళందరి కంటే సీనియర్లయి వుండాలె. అందరికంటే గొవ్చగా పాడగలిగిన వారయి వుందాలె. రోషనారా బేగం హీరాబాయికంటే వయస్సులోనూ, గాయన కళలోనూ, నిస్సంశయంగా పెద. రోషనారాబేగం తల్లికి ఆ లిస్టు నచ్చలేదు. “ఇంతటి పేరు ప్రఖ్యాతులు గల నా కూతురు తర్వాత “కల్‌కీ ఛో్రీ” (నిన్నటి పిల్ల) పాడుతుందా? ఎంతటి అప్రతిష్ట! సభ రసాభాస కాదా? చెడిపోదా?” అని కార్యకర్తలతో వాదానికి దిగింది. “అమ్మా! మీ కూతురును చాలానాళ్ళుగా వింటున్నాము. హీరాబాయి పాటలు ఇటీవలే విన్నాము. దయచేసి [పశాంతంగా వుండండి” అని శారత్‌ంఫజేసినార్టు. విదుషి రోషనారా బేగం ఆ సభలో సర్వశక్తులు కూడగట్టి చక్కగా పాడింది. కిరాణా ఘరానా వాళ్ళు సాధారణంగా పాదే “మత్‌జయ్యోరాధే జమునాకే తీర్‌” అనే ఖైరవీ రుమీని పాడి లేచింది. తల్లివెంట, సాజిందాల వెంట సభలోంచి లేచిపోయింది కూడా. తన తర్వాత ఒక గాయిక, తన ఘరానాకే చెందిన జూనియర్‌ గాయిక,

పాడనుండగా తాను ఖైరవీ పాడివేయటం రోషనారా చేయవలసిన పనికాదు. తెలిసి తెలిసి తన ఘరానా సోదరి గాయన కళకు వాని కలిగించేవిధంగా ప్రవర్తించిందామె. సభలోని విజ్ఞులైన శ్రోతలు, మహనీయులయిన గాయికా గాయకులు ముక్త కంరంతో

89 కలకత్తాలో పీరాబాయి గాయనం నిరసన తెలిపినారు. ఉస్తాద్‌ హాఫిజలీఖాన్‌ రోషనారాను ఘాటుగా విమర్శించినాడు. హీరాబాయి సంతాపం చెందింది కానీ 'పరవాలేదు' అనుకుంటూ వేదికమీద కూర్చుండి మారూబిహాగ్‌ రాగం మొదలుపెట్టింది. ఆమె మధుర మంజుల స్వరాలు ఆ హాలులో వ్యాపించగానే అదువరకు హాలులో నిండి వున్న బలమైన ఖైరవీ స్వరాలు మెల్లమెల్లగా పలాయనం చిత్తగించినాయి. హీరాబాయి స్వరాలను పారవశ్యంతో వింటున్న శ్రోతలు అంతకు ముందక్కడ ఖైరవీరాగం పాడబడిందన్న సంగతే మరిచిపోయినాడు.

ఆమె భజన పాడుతూ వుండగా ఆ కార్యక్రమానికి కార్యదర్శిగా వ్యవహరించిన మధుర గాయకుడు కే.ఎల్‌. సైగల్‌ వేదికమీదికి వచ్చి, “అమృతం లో పుడకలా ఇంతటి మధుర సంగీతానికి క్షణకాలం అడ్డుతగులుతున్నందుకు క్షమించండి. వన్నెండుగురు పెద్దలు హీరాబాయికి బంగారు పతకాలు ఇయ్యనున్నట్లు ప్రకటించినారు” అని ఆ పన్నెండు పేర్లు వినిపించి పక్కకు తప్పుకున్నాడు.

కలకత్తా కాన్ఫరెన్స్‌లోనూ హీరాబాయికి కొన్ని బంగారు పతకాలు లభించినాయి.

21 ఎల్లెడలా వ్యాపించిన మధురగానం

హీరాబాయి కలకత్తాకు తరచుగా వెళ్ళుండేది. ఏ సభలోనైనా ఆమె పాట పాడటానికి వెళ్ళినా, శ్రోతగా వినటానికి వెళ్ళినా సభలో వున్న చిన్నవాళ్ళూ, పెద్దలూ ఆమె గౌరవార్ధం లేచి నిల్చుండేవాళ్ళట. ఒకసారి వర్ధమానురాలయిన ఒక గాయిక వేదికమీద ఏదో పాడుతూ వుంటే దాపున కూర్చుండి హీరాబాయి మనసు విప్పి నుడుగు నుడుగున, “వాహ్వా! క్యాబాత్‌హై” అని ప్రశంసిస్తుండగా ఆ హాలులో పు.ల.దేశ్‌పాండే పక్కన కూర్చున్న ఒక వృద్ధ గాయకుడు, “మేము సంగీతం పాడిన తొలిరోజుల్లో ఇంతటి ఆర్టిస్టు మమ్మల్నిలా ప్రోత్సహించివుంటే ఏ స్థాయికి చేరే వాళ్ళమో!” అన్నాడట. ఆమె జూనియర్లనెవరినైనా అంతటి ఆప్యాయతతోనే 'ప్రోత్సహించేది. జీ మరాఠీ టీ.వీ, ఛానల్లో “సరెగమప” అనే సంగీత కార్యక్రమం కొన్నాళ్ళుగా సాగుతున్నది. అందులో అతిథిగా పాల్గొన్న సంజయ్‌ అభ్యంకర్‌ తాను చిన్ననాడు పాడుతుండగా ఎందరెందరు పెద్దలు మెచ్చుకున్నారో, మూడు సభల్లో అతని సంగీతం విన్న పద్మభూషణ్‌ హీరాబాయి బరోదేకర్‌ ఎంత ఉదారంగా తనను పశంసించిందో చెప్పుకున్నాడు. “త్ర అబ్బాయికి మంచి గురువు దొరికితే గొప్ప గాయకుడౌతాడు. ఇతడు గాయనానికే జన్మించినాడు” అన్నదట ఆమె. ఆ అబ్బాయి

పండిత్‌ జస్‌రాజ్‌ను గురువుగా పొంది నేడు గొప్ప గాయకుదైనాడు. సంగీత ప్రపంచంలో సమున్నత స్థానాన్ని పొందినా దైనందిన జీవితంలో సామాన్య స్త్రీలాగే ప్రవర్తించింది హీరాబాయి. తాను అందరిలా కాకుండా ఏదో 'పత్యేకక గల దాననని ఎన్నడూ భావించలేదామె. సంగీతయాత్ర ముగించుకొని వచ్చిన తర్వాత తన చేతిలోని తంబూరాను గదిలో మూలకు పెట్టి అదే చేత చీపురు పట్టుకొని గదులన్నీ శ్రుభ్రపరిచేది. ఈ మాట పు.ల. దేశ్‌పాండే రాసిందే. సంచీ పట్టుకొని మార్మెట్టుక్తు వెళ్ళి తన కుటుంబాని కవసరమైన కూరగాయలు మత్స్య మాంసొలు

తానే తెచ్చేద్సి

ఆమె యింట్లో ఎప్పుడూ సుస్వరాలు వినిపిస్తూ వుండేవి. గాత్ర సంగీత స్వరాలు, వాద్య సంగీత స్వరాలు, ఒకవైపు తన అన్న, అతని శిష్యులు, శిష్యురాండ్రూ, ఇంకోవైపు

91 ఎల్లెడలా వ్యావీించిన మధురగానం తానూ, తన చెల్లెండ్రు, తన శిష్యురాండ్రూ, వచ్చేపోయే సుప్రసిద్ధ అప్రసిద్ధ కళాకారులు, అన్నీ సుస్వరాలే. అందుకే ఆమె యింటిపేరు 'స్వరవిలాస్‌' సారకమయింది. ణు స్వరశ్రీ కేసర్‌బాయికి, హీరాబాయికి స్వభావాల్లో చాలా వ్యత్యాసం. స్వరశ్రీకి అహంకారం, హీరాబాయికి వినయం. స్వరతశ్రీ ఎవరో ఒకరిద్దరిని తప్ప ఎవరినీ మెచ్చేది కాదు. హీరాబాయి అందరినీ మెచ్చేది. ఎవరినీ కించపరిచేది కాదు. పరస్తుతే కాని పరనిందకు పాల్పదలేదెన్నడూ హీరాబాయి. దానికి కారణం లేకపోలేదు. స్వరశ్రీ చాలా అవమానాలు పొందింది. హీరాబాయికి మొదటినుంటి గౌరవాదరాలే లభించినాయి. స్వరశ్రీకి ఒక్కతే శిష్యురాలు. హీరాబాయి దగ్గర నేర్చిన శిష్యురాందే సుమారు యాఖైమంది. ఆమె శైలిని అనుకరిస్తూ ఏకలవ్య శిష్యులైన వాళ్లెందరో! ఇన్ని వ్యత్యాసాలున్నా ఆ ఇద్దరిలో స్నేహానురాగాలు కలకాలం నిలిచినాయి. ఆశ్చర్యం! అందుకు కారణం హీరాబాయి సౌజన్యం మాత్రమే అంటే సరిపోదు. కేసర్‌బాయి గుణగ్రహణ పారీణత్వం కూడా కారణమే. న. శ! ల్‌ టీ మాణీక్‌ వర్డు హీరాబాయి దగ్గర సంగీత విద్య నేర్చిన వాళ్లలో ఒక్కడే పురుషుడు, సదాశివరావు జాధవ్‌. (అతడు మీరజ్‌ నివాసి) కడమ వాళ్లందరు స్హ్రీలే. మాణిక్‌వర్మ

న్వరలంయలు 92 సురేశ్‌బాబు శిష్యురాలు. ప్రభాఆత్రే, మాలతీపాందే (ఐర్వే) లాంటి కొందరిని హీరాబాయి చేతబట్టి తీర్చిదిద్దింది. కానీ మొదట్లో వాళ్ళూ సురేశ్‌బాబు దగ్గర నేర్చినవాళ్లే. ఆమె శిష్యురాండ్రు సుమారు యాభైమంది వున్నారు. వాళ్ళలో పది పదిహేను మంది కచేరీ నిర్వహించే స్థాయికెదిగినారు. నలుగురైదుగురు సంగీత జగత్తులో చాలా పైకెదిగి శాశ్వత స్థానాన్ని పొందినారు. విదుషి మాళవికా కానన్‌ వంటి కొందరు ఆమె శైలిలో పాడనేర్చిన శిష్యురాండ్రు. సుధీర్‌ ఫడ్కేలాంటి గాయక సంగీత దర్శకులు ఆమె గురుత్వాన్ని అంగీకరిస్తారు. ప్రసిద్ధులైన ఆమె శిష్యురాంద్రలో కొందరు, సరస్వతీరాణే, డా॥ ప్రభాఆత్రే, మాలతీపాండే (బర్వే) జానకీవైద్య (అయ్యర్‌) కాగల్స్‌ సీతాహేళ్లే, సువర్జా చంద్రశేఖర్‌, మీరా పరాంజపే, ప్రతిభా పరాంజపే, సంగీతా పంథఢర్‌పూర్‌కర్‌, ఉషామజుందార్‌, సంజీవనీ సావోశత్రే, బృందాలిమయే, సుహాసినీ ముల్‌గావ్‌కర్‌, శైలాపండిత్‌ (ఆప్టే) సులభాఠకార్‌, అలకనందా వాదేకర్‌ (ఐకుల్‌ పండిత్‌) మొదలైనవాళ్ళు. హీరాబాయికి కూడా సాధు సంతుల పట్ల చాలా గౌరవం. పుట్టపర్తి సత్యసాయిబాబా ఆమె ఇలవేల్పు. పలుసార్లు పుట్టపర్తికి వెళ్ళి వచ్చిందామె. మొదటిసారి సాయిబాబా గాలిలోంచి తీసి ఒక వజపుటుంగరం ఇచ్చినాడామెకు. ఆమెలాగే పుట్టపర్తికి వెళ్ళిన భీంసేన్‌ జోషికి సాయిబాబా గాలిలోంచి తెప్పించి ఒక రత్నహారం దయచేసినాడు. అదింకా జోషి మెడలో వున్నది. బొంబాయిలోని హీరాబాయి యింటికి బాబా వెళ్లినాడు. ఆమె యింట ప్రతి గురువారం సాయి భజన సాగేది. అందులో హీరాబాయి, కమలాబాయి, సరస్వతీరాణే, హీరాబాయి కోడలు, గురునాధ్‌ భార్య శోభాతాయి వరుసక్రమంగా తమ భజనలు వినిపించేవాల్ళు. అప్పుడప్పుడు పండిత్‌ భీంసేన్‌ జోషీ కూడా భజనలు పాదేవాదక్కడ. హీరాబాయి అమృత మహోత్సవం 1980 వ సంవత్సరం మేనెల 31న

పూణేలోని బాలగంధర్వ రంగమందిర్‌ వేదికపై బ్రహ్మాండంగా జరుపబడింది. జరిపిన

వాళ్లు ఆమె శిష్యులు, అభిమానులు, అమృతోత్సవ సభకు అధ్యక్షుడు పండిత్‌ భీంసేన్‌

జోషి, సభ్యుల్లో ముఖ్యులు వసంత్‌ దేశాయి, సుధీర్‌ ఫద్మే వసంతరావు దేశపాందే,

ఛోటా గంధర్వ మొదలైన వాళ్ళు. సభలో సంగీతం వినిపించిన వాల్ఫు మాణిక్‌ వర్మ మాలతీపాండే, పండిత్‌ భీంసేన్‌ జోషి తబలిస్టులు శిశికాంత్‌మూళే, నిశీకాంత్‌

బరోడేకర్‌, హీరాబాయి కొడుకు గురునాథ్‌ కొడుకు నిశికాంత్‌, అంటే హీరాబాయి

మనుమడు. గురునాధ్‌ అందరితో కలిసి అన్నీ తానై వ్యవహరించినాడు. మహారాష్ట్ర

93 ఎల్లెడలా వ్యావించిన మధురగానం ముఖ్యమం(త్రి యశ్వంతరావు చౌహాన్‌ హీరాబాయిని సన్మానించినాడు. ఆమె శిష్యురాండ్రు అన్ని విషయాల్లో అగ్రగాములై గురుమాత పట్ల తమ గౌరవాఖిమానాలు వెల్లడించినారు.

మా ఆదిలాబాదుకు చెందిన ఒక విద్యార్ధి మహేందర్‌ రెడ్డి పూణే నగరాన కెమిస్ట్రీలో పరిశోధన చేస్తున్నాడప్పట్లో, మా అందరి కోరిక మన్నించి బాలగంధర్వ రంగ మందిర్‌కు వెళ్ళినాడట. కానీ అతనికి ప్రవేశం దొరకలేదట. ప్రయత్నం ఫలించనందున నిరాశచెంది తన మిత్రులతో, “ఏమి లాభం ఖై! మాసొరు మరికొందరు పెద్దలు ఇక్కడికి వెళ్ళవలసిందని మరీమరీ చెప్తేవస్తిని. ఇక్కడి పెద్దలేమో రానిస్తలేరు” అని అంటూవుండగా విన్న ఒక పెద్ద మనిషి “అంతదూరం నుంచి వచ్చిన మీకు తప్పక ప్రవేశం దొరకాలె. నేను ప్రయత్నిస్తా. రండ్రి” అని గేటుదగ్గర ఎవరెవరికో

: చెప్పి మహేందర్‌రెడ్డిని, అతని మిత్రులను లోనికి పంపినాడట. మహేందర్‌రెడ్డి

సరాసరి హీరాబాయి కూర్చున్న వేదిక దగ్గరికే వెళ్ళి తన చేతిలోని ఉరూ సియాసత్‌ పేపర్‌ ఆమె దగ్గర వినయంగా వుంచినాడట. ఆమె నవ్వుముఖంతో ఆ పేపర్‌ తీసుకుంటూ, “ఇదేమి బేటా!” అన్నదట. “మాసార్‌ మీ గురించి రాసిన వ్యాసమిది. మీ ఫోటో కూడా వున్నది” అని విన్నవించినాడట. “నేను ఉర్జూ చదువలేను ఎవరిచేతనైనా చదివించుకుంటాలే” అన్నదట ఆ విదుషీమణి. రెడ్డి మాకు అక్కడి దృశ్యాన్ని చక్కగా వర్టించి చెప్పినాడు. వేదిక అంతా తెల్లదున్తులతోనే అలంకరించబడిందట. హీరాబాయి తెల్లని ఖద్దరు దుస్తుల్లో “సర్వశుక్లా సరస్వతీ” అన్నట్లు ఆసీనురాలయి వున్నదట. హాలులో ప్రవేశించి, వేదిక చేరుకునేదాక, తోవనిండా మల్లెపూలు పరిచినారట. ఆమె వేదికవైపు వెళ్తూ వుంటే హాలులో వున్న బాలబాలికలు, స్తీ పురుషులు, పడుచువాళ్ళు, ముసలివాల్ళు అన్ని సమాజాల వాళ్ళు, అన్ని సామాజిక స్థాయిలకు చెందినవాళ్లు, ఆమెకు పాదాభివందనం చేసినారట.

మహారాష్త్రులు తమ కళాసాహిత్యవేత్తల నలా గౌరవించుకుంటారు.

మధుర గాయిక లతామంగేశ్‌కర్‌ తన తండ్రి పండిత్‌ దీనానాథ్‌ మంగేశ్‌కర్‌ పేర స్థాపించిన బహుమతి ప్రదాన సంస్థ పక్షాన మొదటి బహుమతి లక్షరూపాయల చెక్కు హీరాబాయికి సమర్పించింది. అప్పట్లో హీరాబాయి ఆరోగ్యం సరిగాలేనందున లతామంగేశ్‌కర్‌ అమె ఇంటికి వెళ్ళి, పాదాభివందనం చేసి, చెక్కు సమర్పించి హీరాబాయి ఆశీస్సులందుకున్నది. తన తండ్రి తరం నాటి మహాగాయికను తగినవిధంగా సత్మరించి లతామంగేశ్‌కర్‌ తనస్థాయికి తగిన విధంగా ప్రవర్తించింది.

22 నంగీతంపట్ల అపారమైన అభిమానం ఇండియన్‌ యూనియన్‌, పాకిస్తాన్‌ వేరువేరు దేశాలయిన తర్వాత మన భారతదేశంలో కళాసాహిత్య రంగాలకు చెందిన కొందరు ప్రముఖులు పాకిస్తాన్‌ పౌరులయినారు. శాస్త్రీయ సంగీతానికి, చిత్ర సంగీతానికి చెందిన అటువంటి వాళ్లలో మలిక-ఎ-మూసిఖీ రోషనారాబేగం, ఉస్తాద్‌ బదేగులామలీఖాన్‌, మలికాపభ్‌రాజ్‌, సినీ జగత్తులో మలిక-ఎ-మూసిఖీ ఖర్నీద్‌, మలిక-ఎ-తరన్నుమ్‌ నూర్జహాన్‌ మొదలైన వాళ్ళు ముఖ్యులు. వీరిలో ఉస్తాద్‌ బడే గులామలీఖాన్‌ మాత్రం భారత ప్రభుత్వానికి రాసీ రాసీ మనదేశపు పౌరసత్వం పొందినాడు. మలిక-ఎ-మూసిఖీ రోషనారాబేగంను, మలికాపఖ్‌ రాజ్‌ను, సర్‌ సయ్యద్‌ అహ్మద్‌ఖాన్‌ మనుమడు సర్‌రాస్‌ మసూద్‌ను, దాక్టర్‌ సర్‌ మహ్మద్‌ ఎక్సాల్‌ కొడుకు దాక్టర్‌ జావీద్‌ ఎక్బాల్‌ను ఏదో జాతీయ ఉత్సవాల సందర్భంగా భారత ప్రభుత్వం ఆహ్వానించింది. టీ.వీ.లో ఆముగ్గురు ప్రముఖులను చూచినాము. చాలాకాలమయింది కనుక ఆదృశ్యం మసక మసకగా కళ్ళముందు కనిపిస్తూ వున్నది. ఆ సభలో మలిక-ఎ-మూసిఖీ మాత్రం “అభీతో మై జవాన్‌ హో” అన హాఫీజ్‌జాలంధరీ నజమ్‌ వినిపించింది. కిరాణా ఘరానా గొయకుల్లోను, గాయికల్లోనూ, మలిక-ఎ-మూసిఖీ రోషనారాబేగం అగ్రశ్రేణికి చెందిన ఆర్టిస్టు. ఆమె ఉస్తాద్‌ అబ్బుల్‌ కరీంఖాన్‌ పట్ట శిష్యురాలే కాక సోదర పుత్రిక కూడా. స్వరాలమీద ఆమె అధికారం ఆశ్చర్యకర మయింది. పాకిస్తాన్‌ మీడియాలో, రేడియోలోకానీ, టీ.వీ.లో కానీ, వార్తా పత్రికల్లో కానీ తమ రాజకీయ నాయికా నాయకులను, గాయికా గాయకులను చాలా గౌరవంగా ప్రస్తావిస్తారు. మలిక-ఎ-మూసిఖీ అనే శ్రేషాచకం చేర్చకుండా రోషనారాబేగం

95 నంగీతంవట్ల అపారమైన అభిమానం ప్రస్తావన చేయరు. ప్రతిదినం ఉదయం ఎనిమిది గంటలకు సిలోన్‌ రేడియోలో కే.ఎల్‌. సైగల్‌ పాట వుంటుంది. రేడియో సిలోన్‌ వాళ్ళు అమర్‌ గాయక్‌ కే.ఎల్‌, సైగల్‌ సాహెబ్‌ అంటారు. సాహెబ్‌ అనే డ్రేస్టవాచకం చేర్చకుండా ఆ అమర గాయకుని పేరు ప్రస్తావించరు. మన తెలుగు మీడియా పెద్దలు రేడియోలో కానీ, టీ.వీ. చానల్‌లో కానీ, వార్తా పత్రికలో కానీ మన రాజకీయ నాయకులను, గాయకులను చాలా చనువుగా సాన్నిహిత్యంగా తమ బాల్యమిత్రులను ప్రస్తావించినట్లు ప్రస్తావిస్తారు. సోనియా అంటే సరిపోతుంది. మన్మోహన్‌ అంటే చాలు. నాగయ్య అన్నా చాలు, బాలూ అంటే సరిపోతుంది. భిస్మిల్లా అంటే సరిపోతుంది.

కొన్నాళ్ళ కిందట ఆలిండియా రేడియో హైదరాబాదు స్టేషన్‌ కోసం హిందుస్తానీ సంగీతాన్ని గురించి పది కార్యక్రమాలు తయారుచేసి సమర్పించినాను. స్క్రిప్ట్‌ తయారు చేయటంలో రికార్డింగులో ఆలిండియా రేడియో హైదరాబాదుకు చెందిన త్రీ సుమనస్పతిరెడ్డి, శ్రీ జగన్నాథ్‌ గారలు చాలా సహాయం చేసినారు. శ్రీ జగన్నాథ్‌ సంగీతంలో, శ్రీ సుమనస్పతి రెడ్డి సంగీత సాహిత్యాల్లో మంచి ప్రజ్ఞ గలవాళ్ళు. స్టేషన్‌ డైరెక్టర్‌ శ్రీ కబీర్‌ అహ్మద్‌ గారికి సంగీతం పట్ల చాలా అభిమానం.

/|

(కా వే న్‌ా

వంజిత్‌ జగన్నాథ్‌ బువా వురోహీత్‌

న్వరలయలు 96 కార్యక్రమాలు తయారుచేసే క్రమంలో మొదటి రెండురోజులు నా కవసరమైన గాయికా గాయకుల రికార్డుల కోసం పై అంతస్తులో గల లైబ్రరీలో గదినిండా కుప్పపోసి వున్న రికార్డులను, టేపులను వెదకి తీస్తూ ఆయాసపడ్డాను. అదంతా చోద్యం చూచినట్లు చూస్తున్న లైబ్రేరియన్‌ శ్రీ అబ్బుల్‌ రహ్మాన్‌ ఖాన్‌ నాకేమాత్రం సహకరించలేదు. రెండురోజులు అట్లాగే గడిచింది. రెండవనాడు సాయంత్రం నేను ఇంటికి వెళ్తుండగా నావెంట రేడియో స్టేషన్‌ గేటు దాకా వచ్చినాడు రహ్మాన్‌ఖాన్‌, “చచా! మీరు వయసులో పెద్దవారు. పైకి ఎక్కి చాలా కష్టపడుతున్నారు. రేపు మీకు ఎవరెవరు పాడిన ఏయే రాగాలు కావాలో ఒక కాగితమ్ముక్క మీద రాసి నాకియ్యండి. ఆ రికార్డులూ, టేపులూ వెదకి పొద్దున మీ ముందుంచుతాను.” అన్నాడు ఖాన్‌ వినయంగా. “మీకు సంగీతంతో ఏమైనా పరిచయం వున్నదా? ఖాన్‌సాబ్‌!” అని (ప్ర్చించినాను, అప్పుడు ఖాన్‌ కొన్ని మాటలు చెప్పినాడు, “చచా! సంగీతంతో మాకు సంబంధం లేదు కానీ ఒకప్పుడు మా పెద్దలకుందేది. ఇక్కడ మాది పెద్దకుటుంబం. మేమైతే దొరికినంత చదువును నంపాదించి, ఏ ఉద్యోగం దొరికితే దాన్ని పట్టుకున్నాము. ఏవృత్తి చేతనయితే దాన్ని స్వీకరించినాము. మేమూ, మాభార్యాపిల్లలు, మాపెద్దలు కూటికి, గుడ్డకు కొరత లేకుండా బతుకుతున్నాము. మా వెంటవున్న మా పెద్దలకు సుర్‌తాళ్‌ పరిజ్ఞానమున్నది. రాగ్‌దారి పరిచయమున్నది. ఘరానా సంగీతం గురించి తరచుగా మాట్లాడుతుంటారు. మా కదంతా అవసరం లేని వ్యాసంగం. కిరాణాఘరానా (ప్రముఖుడైన ఉస్తాద్‌ అబ్బుల్‌ కరీంఖాన్‌ సాహెబ్‌ పాలివాళ్ళం మేమంతా. అతడు మమ్మల్ని వదిలిపెట్టి బరో షలోనూ నా. మా పెద్దలు దడ వాళ్ళమునార. లోను మహా చేయలేదు. ఎవరూ గాయకులుగా గుర్తింపు పొందలేదు. పాకిస్తాన్‌లో స్థిరపడిన రోషనాబేగం మా పెద్దలను చూడటానికి తరచుగా వస్తుండేది. వచ్చినప్పుడల్లా మమ్మల్ని తనవెంట పాకిస్తాన్‌కు రావాలని, అక్కడే వుండిపోవాలని ఆహ్వానించేది. మౌ పెద్దలెవరూ ఆమె ఆహ్వానాన్ని మన్నించలేదు.” ఇవి శ్రీ అబ్బుల్‌ రహమాన్‌ఖాన్‌ నాకు చెప్పిన మాటలు. పరిస్థితులను బిజీ చూస్తే భాన్‌సాహెబ్‌ చెప్పిన మాటలు వాస్తవాలే అనిపిస్తాయి. నేను రికార్డులు తయారుచేస్తున్న రోజుల్లోనే ఒకపూట ప్రముఖ గాయిక మౌళీనీ రాజూర్‌కర్‌ స్టేషన్‌కు వచ్చి తన పాటను రికార్డు చేయనుందని తెలిసింది. జగన్నాద్‌

97 నంగీతంవట్ల అపారమైన అభిమానం ఆమె శిష్యుడు. హడావుడి పడుతున్నాడు. “సార్‌! మా గురుమాత స్టేషన్‌కు వస్తున్నది. మీరు కూడా మాడైరెక్టర్‌ గారి వెంట స్టూడియోలో కూర్చుని వినండి.” అని పదేపదే ప్రాధేయ పడుతున్నాడు. అప్పటికి నా పగటి భోజన సమయం అయిపోతున్నది. అన్నం తినకుండా మరికాసేపు ఆగలేను. అది నా శారీరక బలహీనత. అంత గొప్ప గాయికను అంత దగ్గరగా వినటం భాగ్యవశాన సమకూడే అవకాశం. వుండిపోవాలని వున్నది. ఆకలికి ఆగలేకపోతానేమోననే భయమున్నది. నా పరిస్థితిని గమనించిన అబ్బుల్‌ రహ్మాన్‌ ఖాన్‌ జగన్నాథ్‌ను ఉద్దేశించి, “చాచా ఆకలికి ఆగేటట్టులేడు. చాలా పెద్ద వాళ్ళను విని వున్నాడతడు, వెళ్ళిపోనీ.” అని చెప్పి నావైపు తిరిగి, “వెళ్ళిపోండి చాచా! ఈమెను మళ్ళెప్పుడన్నా వినవచ్చు.” అన్నాడు. ఆకలికి ఆగలేనన్న భయంతో అబ్బుల్‌ రహ్మాన్‌ ఖాన్‌ చెప్పినట్లు ఇంటికి వెళ్ళిపోయినాను. ఒక సువర్జావకాశం చేజారిపోయిందన్న చింత ఇప్పటికీ వున్నది.

విదుషి మాలినీ రాజూర్మ్శర్‌ భర్త అప్పట్లో హైదరాబాదు గంధర్వ మహావిద్యాలయం ప్రిన్సిపాల్‌. ఆమె అక్కడ సంగీతం పాఠాలు చెప్పేదనుకుంటాను. అంతకంటే ముందు గంధర్వ మహావిద్యాలయం ప్రిన్సిపాల్‌గా వున్న ప్రొఫెసర్‌ గోవిందరావు దంతాళే, అతని భార్య విదుషి వసుమతీ దంతాళే గణేశోత్సవాల సందర్భంగానో, దుర్థానవరాత్రుల సందర్భంగానో మా ఆదిలాబాద్‌కు వచ్చి తమ సంగీతం వినిపించేవాళ్ళు. లెక్చరర్‌ శ్రీమతి మీరాపాన్సే కూడా ఈ ప్రాంతానికి వచ్చేది.

మాలినీ రాజూర్మర్‌ గ్వాలియర్‌ ఘరానాకు చెందిన సుప్రసిద్ధ గాయిక, అమె గాయనశైలి విశిష్టముయింది.

కిరాణా ఘరానాకు చెందిన రోషనారాబేగం ను గురించి మాట్లాడుతూ వుంటే ఇందరు గ్వాలియర్‌ ఘరానాకు చెందిన గాయికా గాయకులను గురించి మాట్లాడవలసి వచ్చె. ఇవన్నీ సంగీతం ముచ్చట్లే మరి.

విదుషి రోషనారాబేగం గాయనతైలి మరాఠీ వద్ధతిలో చెప్పాలంటే అప్రతిమమైంది. అలాంటి సర్మస్‌ఫీట్లు అందరికీ చేతకావు. అమె పాడిన అన్ని రాగాలూ గొప్పగానే పాడింది. మారూబిహాగ్‌, శంకరా, శుద్ధకళ్యాణ్‌, శ్యాంకళ్యాణ్‌లాంటి కాన్ని రాగాలు క్యాసెట్ల ద్వారా వినగలిగినాము,

న్యరలయలు 98 ఆమెవలెనే అనితర సాధ్యంగా రకరకాల గమకాలతో, తాన్‌బాజీలతో సర్మస్‌ఫీట్లు చేసే గాయకురాలు నిన్నమొన్నటి వరకు సంగీతరంగంలో వెలుగొందిన గాయిక విదుషి పర్వీన్‌సుల్తానా. ఆమె తండ్రి పాటియాలా ఘరానా గాయకుడు. అయితే కిరాణా ఘరానా గాయకుదైన ఉస్తాద్‌ దిల్నాద్‌ఖాన్‌ ను పెళ్ళి చేసుకొన్న తర్వాత ఆమె కిరాణాశైలిలో గంగాప్రవాహం వలె శాంతంగా పాడింది. సర్శస్‌ ఫీట్లు మానుకున్నది. కానీ వివాహం తర్వాత ఆమె పాటకచేరీలంతగా జరగలేదు. ఆమె రికార్డులు కానీ, క్యాసెట్లు కానీ విడుదలైనట్లు వినపడటం లేదు. సురేశ్‌బాబు శిష్యురాలయిన విదుషి మాణిక్‌వర్మ గాయనాన్ని గురించి కొన్ని మాటలు మాట్లాడుకోవాలె. మధుర మంజులమైంది ఆమె గాత్రం. ఆమెకూ మాలతీ పాండేకు, ప్రభాఆశ్రేకు కిరాణాఘరానా సంగీత్‌ నేర్పినాడు సురేశ్‌బాబు మానే. హీరాబాయి కూడా 'పప్రారంభవిద్య అతని దగ్గరే నేర్చింది. తర్వాతి కాలంలో మాలతీపాండే, ప్రభాఆశ్రేలు హీరాబాయి శిష్యురాండ్రయినారు. మాణిక్‌వర్మ హీరాబాయి శిష్యురాలు కాకున్నా ఆమె గాయనమంటే ఎనలేని అభిమానం. “హీరాబాయి పాడే రాగాలు ఎన్నెన్ని సార్లు విన్నవయినా మళ్ళీ మళ్ళీ ఆ రాగాలు అదే శ్రద్ధతో వినేదాన్ని. ప్రతి బైళక్‌ లో ఆమె ఆ రాగాల్లో కొత్త అందాలొలికించేది.” అని ఒక ఇంటర్వ్యూలో చెప్పింది మాణిక్‌వర్మ మాణిక్‌వర్మ పొడిన భటియార్‌, జోగ్‌కౌంస్‌ రాగాలు ఎన్నిసార్లు విన్నా తనివితీరదు. ఆమె పాడిన భైరవీ రాగం కూడా అంత గొప్పదే. ఉస్తాద్‌ అబ్దుల్‌ కఠీంఖాన్‌ సాహెబ్‌, రోషనాబేగం, సురేశ్‌బాబు మానే, హీరాబాయాలు ఖైరవీ రాగంలోని, “మత్‌ జయ్యోరాధే జమునాకే తీరొ, అనే బందిష్‌ పాడినారు. అందులోనే మరిన్ని గమకాలు చేర్చి, మరిన్ని కళలు కూర్చి, బాగా విస్తరించి పాడింది మాణిక్‌నర్మ. ఆమె పాడిన భావగీత్‌లు, నాట్యగీత్‌లు కూడా అవశ్యం వినదగినవి. మాలకీపాండే (బర్వే) హీరాబాయి గాత్రాన్ని అనుకరించి అమె పాడినటే పాడే ప్రయత్నం చేసి చాలా వరకు సాధించింది. హీరాబాయి ప్రత్యేక శిక్షణలో ఎదిగిన ప్రభాతత్రే మెడిసిన్‌లో డాక్టరు కావలసింది. కాలేకపోయింది. కానీ సంగీతంలో మూడేసి డాక్టరేట్లు పొందింది. ఘరానాకొక డాక్టరేటు. మాణిక్‌వర్శ, మాలతీపాండే. 'ప్రభాఆశ్రేలు జగన్నాథ్‌ బువా పురోహిత్‌ సన్నిధిలో ఆగ్రా ఘరానా మెళకువలు, జైపూర్‌ ఘరానా శైలిని కూడా నేర్చినారు.

గంగూబాయి వాంగల్‌ గాంధాదీ వొంగల్‌

విదుషి గంగూబాయి హంగల్‌ కిరాణాఘరానాకు చెందిన వృద్దగాయకురాలు.

అధ ఆమె పండిత్‌ భీంసేన్‌ జోషీ కంటే ఏడెనిమిదేళ్ళు పెద్ద. వయస్సు తొంబైయేళ్ళు దాటినా కంచుకంరంతో గానం చేయగల ట్రేష్ట గాయిక. తనంత ఎదిగి సంగీత సభల్లో తనతో పాటు పాడే కూతురు కృష్ణాహంగల్‌ మృత్యువాత పడిన తర్వాత ఆమె

పం కా పా సం శ్రీ

గంగూబాయి వొాంగల్‌ మీ

ఎందులోనూ పాల్గొంటున్నట్లు లేదు. కృష్ణాహంగల్‌ మధురగాయిక. గంగూబాయి కూదా ఒకప్పుడు మధురగాయికే. అప్పట్లో ఆమెను సంగీత రసికులు గాంధారీ

న్యరలయలు 100 హంగల్‌ అనేవాళ్ళు. ఒకనాడామె కంఠం ఉండి నిల్చి పురుష కంరంగా మారింది. చాలా బాధపడ్డది. చాలా కష్టపడ్డది. ఆమె గురువు సవాయి గంధర్వ ఇతర వృద్ధ గాయకులు ఆమెకు చాలా ధైర్యం చెప్పి ఆ కంరంతోనే సంగీతసాధన, గాయనం సాగించవలసిందిగా సలహా ఇచ్చినారు. పాడుతూ పాడుతూ సశక్తమైన ఆ కంఠానికి మాధుర్యమద్దె, దేశంలోనూ, విదేశాల్లోనూ నిర్విరామంగా సంగీత కచేరీలు జరిపిందామె. ఆడంబరాలు లేని మనిషి. ఇతర గాయికా గాయకులు తమ పారితోషికాన్ని పెంచుతూపోయినా ఆమె ఎంత ఇచ్చినా సంతృప్తి చెందేదట.

కర్ణాటక (ప్రాంతానికి చెందిన పండిత్‌ బసవరాజ్‌ రాజ్‌గురు కూడా కిరాణాఘరానా సంగీతం సవై గంధర్వ దగ్గర నేర్చినాడు. అయితే, అతడంతకు ముందే జలంధర్‌లో, వంజాబ్‌లో ఇతర గాయకుల సంగీతశైలిని ఒంట బట్టించుకున్నాడు గనక అతని గాయన శైలి కిరాణాదే అయినా దానిమీద ఇతర ఘరానాల ప్రభావం కూడా వున్నది. కలకత్తాలో వుండే పండిత్‌ ఏ.కానన్‌ చాలాకాలం ఉస్తాద్‌ బడే గులామలీఖాన్‌ వెంట వున్నా అతని సంగీతం కిరాణాఘరానాదే. అతని భార్య విదుషి మాళవికా కానన్‌ హీరాబాయి శిష్యురాలు కాకున్నా ఆమె కంఠాన్ని స్వాయత్తం చేసుకొని ఏ రాగం పాడినా హీరాబాయి పాడినటే పాడింది. ఎవరి శిష్యులో తెలియదు కానీ ఉస్తాద్‌ నియాజ్‌ అహ్మద్‌, ఉస్తాద్‌ ఫయ్యాజ్‌ అహ్నద్‌లు కలిసి కిరాణాఘరానా సంగీతాన్ని రమ్యంగా వినిపించినారు.

సవై గంధర్వ మనుమడు శ్రీకాంత్‌ దేశ్‌పాండే. అతని తండ్రి తన కుమారున్ని సంగీతంలో ప్రారంభ శిక్షణ కోసం హీరాబాయి సోదర సరస్వతీ రాణే దగ్గరికి పంపినాడు. ఆమె దగ్గర ప్రారంభశిక్షణ పొంది శ్రీకాంత్‌ దేశ్‌పాండే పండిత్‌ భీంసేన్‌ జోషి శిష్యుడైనాడు. అతనికి తన గురువుల పట్ల చాలా అభిమానం. వాళ్ళ ప్రసక్తి చాలా వినయ విధేయతలతో చేస్తాడు. తాను నేర్షింద్రి ప్ర సేన్‌ జోషీ దగ్గరే అయినా పండిత్‌ ఫిరోజ్‌ దస్తూర్‌ను కూడా నష సేద జోషీ, ఫిరోజ్‌ దస్తూర్‌లిద్దరు శ్రీకాంత్‌ దేశ్‌పాందే తాతగారి శిష్యులే!

గంధర్వలోకం చేరుకున్న తన గురువు సవైగంధర్వ వర్గంతి 1952 నుండి ప్రతి సంవత్సరం డిసెంబర్‌ నెలలో ఘనంగా జరుపుతూ వస్తున్నాడు భీంసేన్‌జోషి ఈ సంవత్సరం తనకు భారతరత్న ప్రకటించిన తర్వాత ఎప్పటి వలెనే ఘనంగా

101 గంగూబాయి వాంగల్‌ గాంధారీ వాంగల్‌ జరిపినాడు. ఉత్సవాల్లో పాల్గొన్న పండిత్‌ భీంసేన్‌ జోషి శిష్యులు, అభిమానులు కొందరు అతడు పాడిన రాగాలను వినిపించానారు. పండిత్‌ భీంసేన్‌ జోషి అస్వస్థత కారణంగా ఈ ఉత్సవాల్లో పాల్గొనలేక పోయినాడు. ఆ కార్యక్రమాన్ని జనవరి 25 వ తేది 2009 న జీమరాఠీ ఛానల్‌ ప్రత్యేక ప్రసారం చేసింది. పండిత్‌ భీంసేన్‌ జోషి కొడుకు శ్రీనివాస్‌ జోషి తన తండ్రి పాడిన చాలా రాగాలు వినిపించినాడు. సాధన కొనసాగిస్తే తండ్రి స్థాయిని త్వరలోనే అందుకునేట్లున్నాడు శ్రీనివాస్‌ జోషి. శ్రీకాంత్‌ దేశ్‌పాండే కూడా కొన్ని రాగాలు వినిపించినాడు. మొదటినుండి పండిత్‌ భీంసేన్‌ జోష్షీని అనుకరిస్తున్న మాధవ్‌గుడి కూడా కొన్ని రాగాలు వినిపించినాడు. విదుషి ఆరతీ ఆంక్షేకర్‌ కూడా కొన్ని రాగాలు వినిపించింది.

గజల్‌ క్వీన్‌ బేగం అఖ్లర్‌, ప్రఖ్యాత సినీ నేపధ్య గాయకుడు మహ్మద్‌ రఫీ కూడా కొంతకాలం కిరాణాఘరానా కు చెందిన ఉస్తాద్‌ అబ్బుల్‌ వహీద్‌ ఖాన్‌ సాహెబ్‌ సేవ చేసిన వాళ్ళే.

ఈ విధంగా కిరాణాఘరానాకు చెందిన గాయికా గాయకులు తామర తంపరగా దేశమంతా విస్తరించి వున్నారు.

కళా నావొత్వాల నిలయం గ్వాలియర్‌ ఇప్పటి వరకు ఒక్కొక్క ఘరానాకు చెందిన ప్రముఖులైన గాయికా గాయకుల గురించి కొంత విరివిగానే మాట్లాడుకున్నాం. అయితే ఇప్పటి వరకు విరివిగా మాట్లాడుకున్న ఘరానాలు అత్రోలీ జైపూర్‌, కిరాణాఘరానాలు మాత్రమే. మరికొన్ని ముఖ్య ఘరానాల గురించి సంక్షిప్తంగానైనా మాట్లాడుకోవలసి వున్నది. కానయితే ఇంతవరకు మాట్లాడుకున్న ముచ్చట్లలో వేరు వేరు ఘరానాల గాయన పద్ధతిని, ఆ ఘరానాకు చెందిన గాయికా గాయకుల వైశిష్ట్యాన్ని గురించి ప్రసక్తాను ప్రసక్తంగొ ప్రస్తావించటం జరిగింది. మళ్ళీ ఆయా ఘరానాల గురించి మాట్లాడుకోవటం పునరుక్తే అవుతుంది. అయినా ముచ్చట్లలో ఇటువంటి పునరుక్తులు సహజమే. ఒక విధంగొ చూస్తే అవసరం కూడా. మరి విసుగు కలిగించకుంటే సరిపోతుంది. 1] తనం. చ (గ్‌ న జో ర వ్‌ వ త! ళభ ; చు స్‌ తు హ్‌ ( ళ్‌ (| ల్‌ న టో | శన ఆ భు హల రా వందిల్‌ విమ్ణు దిగంబర్‌ వలూస్ఫుర్‌ వారి కుమారుడు వంటిత్‌ టి.వి. వలూస్ఫుర్‌ ఇప్పుడు గ్వాలియర్‌ ఘరానా గురించి మాట్లాడుకుందాం. మొదట్లో గాయన, వాదన పద్ధతులకు బాణీ, బాజ్‌ అనే పేర్లుండేవి ద్రుపద్‌లను గురించి గోబర్‌ హాదిబాణీ,

103 కళా సాపొత్యాల నిలయం గ్వాలియర్‌ డాగర్‌ బాణీలాంటి పేర్లతో పిలిచేవాళ్ళు. వాద్యాలను జాఫర్‌ఖానీబాజ్‌, బనారసీ బాజ్‌ మొదలైన పేర్లతో పిలిచేవాళ్ళు. ఘరానా అనే భావన యేర్చడింది గ్వాలియర్‌ గాయకుల విషయంలోనే, తర్వాత తతిమ్మా గాయన శైలులకు కూడా ఘరానా అనే పేరు స్థిరపడింది. గ్వాలియర్‌ ఘరానా, ఆగ్రా ఘరానా, దిల్లీఘరానా, ఇందోర్‌ ఘరానా, పాట్యాలా ఘరానా, మేవాతీ ఘరానా, బనారస్‌ ఘరానా ల పేర్లు ఇట్లా యేర్చడినవే. గ్వాలియర్‌ గురించి చెప్పాలంటే ఈ ప్రాంతం ప్రాచీన కాలం నుంచి కళా సాహిత్యాల నిలయం. ముఖ్యంగా మాళవ ప్రాంతం ్రసిద్ధమయింది. తాన్‌సేన్‌, జైజ్‌నాథ్‌ లాంటి సర్వడ్రేష్టులైన గాయకులు గ్వాలియర్‌లో జన్మించిన వాళ్ళే. తాన్‌సేన్‌ గ్వాలియర్‌ నగరానికి సమీపంలో వున్న బేవోట్‌ అనే (గ్రామంలో జన్మించినాడు. అతని తండ్రి ముకుందరామ్‌ పాండే. కొందరు మకరంద్‌ పాండే అని కూదా అన్నారు. అతని తల్లి లక్ష్మి పాండే సంపన్నుడు, విద్యావంతుడు, సంస్కారవంతుడు. సంగీత విద్యతో పరిచయం కలవాడు. అన్ని విధాల అతడు సుఖజీవనం గడిపేవాడే కానీ చాలాకాలం వరకు అతనికి సంతానం కలుగలేదు. అదొక్కటే విచారం. అతడు నిత్య శివారాధకుడు. అంతేగాక గ్రామంలో నివాసముంటున్న మహ్మద్‌ గౌస్‌ అనే సూఫీ ఫకీరును సేవించేవాడు. ఆ ఫకీరు ఆధ్యాత్మిక శక్తి సంపన్నుడని, యోగసిద్ధుడని ప్రతీతి. అతని ఆశీర్వాదం వలన లక్ష్మీ మకరంద్‌పొండే దంపతులకు ఒక కుమారుడు జన్మించినాడు. అతనికి త్రిలోచనుడని నామకరణం చేసినారు. తన్నామిశ్రా అని పిలుచుకున్నారు. దోగాడే వయస్సు వచ్చినప్పుడు తన్నామిత్రను మకరందపాండే సూఫీయోగి సన్నిధికి తెచ్చి అతని పాదాల దగ్గర వేసినాడు. ఫకీరప్పుడు పాన్‌ నములుతున్నాడు. ఆ పసివాన్ని ఎత్తుకొని ఫకీరు తన నోటిలోని తాంబూలరసం కొంత అతని 'పెదవులకంటించినాడు. తన్నామిశ్రా కంఠంలో సుస్వరాలు నెలకొన్నాయి. అయితే ఆశీర్వదించిననాదే అ ఫకీరు మకరంద్‌పాండేతో పుట్టబోయే శిశువును తనకు దతమీయవలసిందిగొ షరతు పెట్టినాడు. మకరంద్‌పాండే దంపతులు ఆ షరతును సహర్షంగొ అంగీకరించినారు. తన్నామిశ్రా సూఫీఫకీరుకు దత్తుడు కానీ పెరిగింది మకరంద్‌పాందే ఇంట్లోనే. చాలా గారాబంతో పెంచినారతన్ని. అతి గారాబం వలన ఆ బాలుడు ఎట్లా పెరుగాల్నో అట్లాగే పెరిగినాడు. చదువు సంధ్యలు లేకుండా పొద్దల్లా పొదలు పట్టుకొని, అడవులు పట్టుకొని తీయగా పాడుతూ తిరిగేవాడు. జంతువుల ధ్వనులను, పక్షుల కూతలను అనుకరించేవాడు. అతడు చేసే పనులన్నీ అల్లరిచిల్లరవే.

న్యరలయులు 104 ఒకనాడా బాలుడు పొదల్లో తిరుగాడుతుందగా బృందావనంలో ఆ(శ్రమవాసం చేస్తున్న స్వామీ హరిదాస్‌ తన శిష్యులతో, అనుయాయులతో కలిసి ఆ దారిగుండా వెళుతుండగా పొదల్లో ఎక్కడో పులి గర్జించింది. ఆ పులి గర్జన విని స్వామి వెంట వున్న కొందరు భక్తులు అలాగే భయంతో నిల్చుండిపోయినారు. కానీ కొందరు గర్జించింది పులే. అయినా (గ్రామానికి ఇంత దగ్గరగా చెదురుమదురుగా వున్న గుబురు పొదల్లో పెద్దపులి వుండగలదా? అని ఆలోచించినారు. పొదలన్నీ వెతకసాగినారు. ఒక పొదచాటున నక్కివున్న తన్నామిశ్ర కనిపించినాడు. భయంతో వణుకుతున్న ఆ బాలున్ని స్వామీజీ ప్రేమతో బయటికి లాగి బుజ్జగిస్తూ మరొకసారి పులిలాగా గర్జించమని, ఆ బాలునికి వచ్చిన పశుపక్షుల శబ్దాలన్నీ వినిపించమని కోరినాడు. పశుపక్షుల శబ్దాలను ఆ బాలుని నోటవిని, “బాబూ! నీ కంఠంలో సంగీత స్వరాలన్నీ నెలకొని వున్నాయి. నా వెంట బృందావనానికి వస్తే నీకు సంగీతం నేర్పిస్తాను.” అని చెప్పి అతని వెంట వాళ్ళింటికి వెళ్ళి మకరంద్‌పాండే దంపతుల సత్కారం పొంది, ఆ దంపతులను ఒప్పించి తన్నామిశ్రాను తనవెంట బృందావనానికి తోడ్కొని వెళ్ళినాడు స్వామీ హరిదాసు. సంగీతంలోని సప్తస్వరాలు పశుపక్షుల ధ్వనులే. 'స' అంటే షడ్డమం. నెమలికూత. “6” అంటే రిషభం. ఎద్దురంకె. 'గి అంటే గాంధారం, మేక స్వరం, 'మి అంటే మధ్యమం క్రౌంచపక్షి కూత. 'పి పంచమం కోకిలస్వరం. “ధి అంటే ధైవతం గుర్రం సకిలింపు. 'ని' నిషాదం ఏనుగు ఘీంకారం. అంటే తన్వామిత్రా పూర్వ జన్మలో స్వరసిద్ధుడని స్వామీ హరిదాసు భావన. ఈ జన్మలో అతనికి అంతగా నేర్చవలసిందేమీ వుండదు. అయినా పది సంవత్సరాలు తన సంగీతం నేర్పినాడు స్వామీజీ, గ్వాలియర్‌కు చెందిన బైజ్‌నాథ్‌ కూడా స్వామీజీ దగ్గర తన్నామిశ్రా వెంట సంగీతం నేర్పినాడు. పది సంవత్సరాలు సంగీతశాస్త్ర శిక్షణ తరువాత, కరోరసాధన చేయించిన తరువాత హరిదాస స్వామి తన్నామి[శ్రాకు “తాన్‌సేన్‌” అని నామకరణం చేసి గ్వాలియర్‌కు పంపించినాడు. అతని వెంట బైజ్‌నాథ్‌ కూడా వెళ్ళిపోయినాడు. తాన్‌సేన్‌ బృందావనం వెళ్ళి తిరిగి వచ్చేంతలో అతని తండ్రి మకరంద్‌పాండే పరలోక గతుడైనాడు. మహ్మద్‌గౌస్‌ ఫకీరు కూడా అస్తమించినాడు. అతని సూఫీ

105 కళా సొవొత్వాల నిలయం గ్వాలియట్‌ మఠానికి చెందిన గొప్ప ఆస్తికి తాన్‌సేన్‌ వారసుడైనాడు. పైతృకమైన ఆస్తి కూడా అతనిదే. ఎటువంటి చీకూచింతా లేకుండా సుఖంగా జీవితం గడిపే సువిధ యేర్పడింది. గ్వాలియర్‌ లోని గుర్దరీ మహల్‌లో గల ప్రసిద్ధ సంగీత విద్యాలయం లో తాన్‌సేన్‌, బైజ్‌నాధ్‌ కొంతకాలం సంగీత రహస్యాలు తెలుసుకున్నారు. ఆ విద్యాలయ స్థాపకుడైన గ్వాలియర్‌ పాలకుడు రాజుమాన్‌ సింగ్‌ తోమర్‌ దివంగతుడైనాడు అప్పటికి. అతని విధవరాణి మృగనయని తమ సంగీత విద్యాలయంలో శిక్షణపొందిన హుసేనీ బ్రాహ్మణితో తాన్‌సేన్‌ వివాహం జరిపించింది.

ణైర్‌ శాస్త్రీయ నంగీతాన్ని ఆదరించిన రాజామాన్‌సింగ్‌ తోమర్‌

ఇక్కడ రాజామాన్‌ సింగ్‌ తోమర్‌ గురించి, రాణి మృగనయని గురించి నాలుగు ముచ్చట్లు మాట్లాడుకోవాలె.

గ్వాలియర్‌ పాలకుడైన రాజామాన్‌ సింగ్‌ తోమర్‌ సంగీత ప్రియుడే గాక సంగీత శాస్త్రవేత్త, వాగ్గేయకారుడు కూడా. తన కులవేల్ప్బయిన శ్రీకృష్ణుని వలె శృంగార జీవితం గడిపినవాడు. అతనికి ఎనమండుగురు భార్యలు. గ్వాలియర్‌ లో అతని రాజభవనం మాన్‌మందిర్‌. మాళవ ప్రాంతంలో వేటాడదానికి వెళ్ళినప్పుడు ఆటవిక గుర్దరీ జాతికి చెందిన మృగనయని అనే అందగత్తె పరాక్రమాన్ని చూచి, పాటలను విని ఆమెను తన భవనానికి తెచ్చుకొని తొమ్మిదవ రాణిగా వివాహమాడినాడు. ఆమెకోసం ప్రత్యేకంగా గుర్దరీ మహల్‌ నిర్మింపజేసినాడు. రాజామాన్‌సింగ్‌ తోమర్‌ కాలంలో జరిగిన సంగీత చర్చలన్నీ గుర్దరీమహల్‌ లోనే జరిగినవి. మృగనయని మాళవ ప్రాంతపు లోక్‌ సంగీతంలోనే గాక శాస్త్రీయ సంగీతంలో మంచి ప్రావీణ్యం సంపాదించింది.

రాజామాన్‌సింగ్‌ తోమర్‌ దేశంలోని సంగీత విద్వాంసులందరిని సమావేశపరిచి అప్పుడు ప్రచారంలో వున్న ధ్రుపద్‌ బందిషులను, స్వామీ హరిదాసు మధుర భక్తి పూరిత ధ్రుపద్‌లను, భక్తి గీతాలను, ఊరూర తాళమృదంగాలు పట్టుకొని తిరిగే వైష్ణవ భక్తుల హరినామ సంకీర్తనలు, జానపదులు పాడుకునే లోక్‌గితులను గురించి కూలంకషంగా చర్చింపజేసి, వాగ్దేయకారులైన విద్వాంసుల చేత కాన్ని ధ్రుపద్‌లను రచింపజేసి, తాను కొన్ని రచించి “మాన్‌ కుతూహల్‌ పేర సమగ్రమైన సంగీత గ్రంథాన్ని రూపొందించినాడు. అతడు స్థాపించిన సంగీత విద్యాలయంలో చదివేవాళ్ళకు అదే పాఠ్యగ్రంథము.

107 శాస్త్రీయ నంగీతాన్ని ఆదరించిన రాజూనూన్‌..

తాన్‌సేన్‌ సుఖంగా, సంతృప్తిగా జీవితం గడుపుతున్న కాలంలో రేవా పాలకుడైన రాజారామచం[ద్ర తాన్‌సేన్‌ను తన ఆస్థాన గాయకునిగా నియమించుకున్నాడు.

అది పదహారవ శతాబ్దం. దిల్లీని మొగల్‌ చక్రవర్తి అక్చర్‌ పాలిస్తున్న కాలమది. అతడెంతటి సంగీతప్రియుడో, ఎంతటి కళాసాహిత్య ప్రియుడో చరిత్ర చదివిన వారందరికి తెలిసిన విషయమే. దేశంలోని ప్రసిద్ధ గాయకులందరు అక్బరు దర్చారును అలంకరించినారు. చక్రవర్తి అనుగ్రహం పొందాలన్న ఆకాంక్షతో రేవా మహారాజు తాన్‌సేన్‌ను అక్బరు చక్రవర్తికి బహుమతిగా పంపినాడు. అక్బరు ఆస్థానంలో గల ముప్పైఆరుగురు గాయకులలో పదహారుగురు మాళవ ప్రాంతం వారే. ఆ ముపైయ్యారుగురిలో తొమ్మండుగురు శ్రేష్టులను ఎంపిక చేసి వాళ్ళను నవరత్నాలన్నాడు చక్రవర్తి ఆ నవరత్నాల్లో నాయకమణి తాన్‌సేన్‌.

వండిత్‌ డి.వి. వలూన్మర్‌

న్యరలయలు 108

తాన్‌సేన్‌ కాలంలో శాస్త్రీయ సంగీతమంటే ధ్రుపద్‌ గాయనమే. కానయితే 18 వ శతాబ్దిలో హజత్‌ అమీర్‌ఖుసఘ్రూ తన ఆధ్యాత్మిక గురువైన హజత్‌ నిజామొద్దీన్‌ బెల్యా స్తుతిలో అనేక ఖయాల్‌ బందిష్‌లు తయారుచేసి పాడించినాడు. కానీ ధ్రుపద్‌ వంటి శుద్ధ శాస్త్రీయ సంగీతం వినటానికి అలవాటు పడ్డ ఆనాటి సంగీత రసికులు పలుచని పాకంలో నడిచే ఖయాల్‌ గాయనాన్ని ఆమోదించలేక పోయినారు. బాజ్‌ బహద్దూర్‌, సుల్తాన్‌ అహ్మద్‌షిర్కీ చాంద్‌ఖాన్‌, సూరజ్‌ఖాన్‌ వంటి అధికార సంపన్నులు, నంగీతవేత్తలు ఎంత ప్రయత్నించినా ఖయాల్‌ గాయనానికి ప్రజామోదం సంపాదించలేకపోయినారు. ఖయాల్‌ గాయనానికి 18వ శతాబ్దంలో, మొగల్‌ చక్రవర్తి అహ్మద్‌ షా రంగీలే కాలంలో విపరీతమైన ప్రజామోదం లభించింది. ఆ ముచ్చట్లు తరువాత మాట్లాడుకుందాం.

ఖయాల్‌ అంటే భావప్రధానమైన రచన. ఆ భావానికి తగిన రాగాలతో గాయికా గాయకులు గానం చేస్తారు. ఆ రాగం కూడా బుతువునకు అనుకూలంగా వుందాలె. సమయానికి తగినదిగా వుండాలె. అప్పుడే దాని ప్రభావం ప్రకృతి మీద, శ్రోతల మీద కనిపిస్తుంది.

అమీర్‌ ఖుఘ్రూ సంసార బద్దుడు. విరక్తుడు కాడు. అతనికి తన తల్లి మీద, తల్లి నేలమద, భార్యాపిల్లల మీద కొలలేని ప్రేమాభిమానాలు, అదంతా అతని కవితల వలన విదితం, పురాకృత పుణ్యఫలంగా అతనికి హజ్రత్‌ నిజామొద్దీన్‌ బెల్యా పట్ల ప్రేమ యేర్చడింది. ఖఘ్రా తండ్రి సైపుద్దీన్‌ అతన్ని వదేళ్ళ వయసులోనే నిజామొద్దీన్‌ బెల్యా పాదాల ముందుంచినాడు. అప్పటి బెల్యా చూపులు, అతని స్పర్శ ఖుస్రూ జీవితాన్ని మార్చివేసింది. మూడు రాజవంశాలను సేవించినాడు ఖుస్రూ. బానిస వంశానికి చెందిన గయాసుద్దీన్‌ బాల్బన్‌ నుంచి గయాసోద్దీన్‌ తుగ్లక్‌ వరకు. మధ్యలో ఖిల్జీ వంశానికి చెందిన జాలాలుద్దీన్‌ అలావుద్దీన్‌ ఖిల్టీల్న రాజదర్చారులో ఖుఫ్రో అమీరు, యుద్ధవీరుడు. పగలు రాజసేవ. రాత్రి బెల్యా సన్నిధిలో ఆధ్యాత్మిక సాధన. బెల్యా అతనికి సర్వస్వం. అల్లా ప్రతినిధి అతడే, రాధాకృష్ణుల ప్రతినిధి అతడే. అతని అలౌకిక (ప్రేమలో అనేక చీజులు బందిషులు రచించినాడు. సాంవరి సూరత్‌ మోహనీ మూరత్‌” అనే మాటలు జబెల్యా కోసం అమీర్‌ఖు(స్రూ అన్నవే. మూడు వందల సంవత్సరాల తర్వాత మీరాబాయి ఆ మాటలే కృష్ణవర్ణన లో వాడుకున్నది.

109 శాస్త్రీయ నంగీతాన్ని ఆదరించిన రాజామాన్‌...

అమీర్‌ఖుస్రూ ఖయాల్లను శాస్త్రీయంగా, సూఫీ సంప్రదాయ పద్ధతిలో గానం చేసే గాయికా గాయకులున్నారు.

మొగల్‌ దర్చారులో సంగీత సామ్రాట్టు తాన్‌సేన్‌ చక్రవర్తి అక్బర్‌ ను తన గాయనం ద్వారా బాగా అలరించేవాడు. అయినా చక్రవర్తికి తాన్‌సేన్‌ కు సంగీతం నేర్పిన స్వామి హరిదాసు సంగీతం వినాలన్న కాంక్ష ఉత్కటమైంది. అది సాధ్యమయ్యే పని కాదు. శ్రీ రాధాకృష్ణుల పాదరజం వలన పవిత్రమైన బృందావన భూమిపై ఆశ్రమం నిర్మించుకొని శ్రీరాధాకృష్ణుల మూర్తులకు పూజచేసేటప్పుడు, హారతి ఇచ్చేటప్పుడు తన సంగీతం వినిపించేవాడు స్వామీజీ. అదీ తన ఆరాధ్యదేవతలకే. ప్రభువుల కోసం పాడేవాడు కాడు. అతని గాయనం వినటం కష్టమే. మారువేషాల్లో వెళ్ళి పూల పొదలచాటున నక్కి వినవలసిందే. అట్లాగే విన్నారొకనాడు అక్బర్‌, తాన్‌సేన్‌లు.

దిల్లీ చేరుకొన్న తర్వాత ఒకనాడు ప్రసంగ వశాన అక్బరు, “తాన్‌సేన్‌ ! గురువు గారిది దేవలోక సంగీతం. ఇంతటి గాయకునివి, నువ్వట్లా పాడవెందుకు?” అని ప్రశ్నించినాడు.

అందుకు తాన్‌సేన్‌ వినయంగా ఇలా జవాబు చెప్పినాడు “జహాపనా ! నేను ఐహిక సుఖాలకోసం దిల్లీశ్వరున్ని అలరించే ప్రయత్నం చేస్తాను. ఏ కోరిక లేని మా గురువుగారు జగద్వీశ్వరున్ని అలరిస్తున్నారు. మా యిద్దరి గాయన పద్ధతిలో వున్న భేదమిదే.

బృందావన ప్రసక్తిలో నాకు మరికొన్ని ముచ్చట్లు యాదికి వస్తున్నాయి. అవి ముచ్చటించుకున్న తర్వాత గ్వాలియర్‌ వైపు సాగుదాము.

26 వొందుస్తానీ సంగీతంలో కుష్ణథ్తక్తీ

నిజానికి ఉర్దూ గజల్లో అన్నీ పరిమితమే. వస్తువు పరిమితమే. భావం పరిమితమే. ఖాఫియాలు పరిమితమైనవే. పరిమితమైన గజల్‌ రంగంలో తొలితరం, మలితరం కవులు కలయ దిరిగినారు. తరువాతి కవులకంతగా ఏదీ మిగిలించ లేదు. భావదారిద్య మేర్చడింది. ఖాఫియాలు కరువైనాయి. ఒక ఉర్దూ మహాకవి వాపోయినట్లు, “భాఫియాలటుంచి కలం పేర్లకు కూడా కరువేర్చడింది.” కలం పేరును “తఖల్లుస్‌” అంటారు. షాద్‌ అనే కలంపేరుతో నలుగురు కవులు కవితలు రాసినారు. ఒక్కొక్క కలం పేరుతో ముగ్గురేసి నలుగురేసి కవులు కవితలు రాసినారు.

ఇరవయ్యవ శతాబ్దం పూర్వార్ధంలో అటువంటి పరిస్థితి ఏర్పడింది. ఆ కాలంలోనూ కొందరు గొప్ప కవులున్నారు. అయినా పుష్పవాటికలో వాసనలేని కాగితపు పూలమ్ముకునే వాళ్ళ సంఖ్య అధికం. ఇంగ్లీషు సాహిత్య పరిచయం గల నలుగురు గొప్ప కవులు ధ్వని నితోధికంగా ఆశ్రయించి, శబ్ద ప్రయోగంలో చెమక్కులు చూపుతూ కొత్త పుంతలు తొక్కినారు. ఆ నలుగురిలో ప్రముఖుడు సయ్యద్‌ ఫజల్‌ హుస్సేన్‌ హస్రత్‌ మోహానీ. హస్రత్‌ కలం పేరు గల నలుగురు కవులలో ప్రధమ గజ్యుడు.

అతడు బి,ఏ., పట్టభద్రుడు. దేశభక్తి గలవాడు. స్వాతంత్ర్య సమరయోధుడు. అతని జీవితం చాలొ వరకు జైల్లలోనే గడిచింది. ఇిలాపత్‌ ఉధ్యమంలో పాల్గొని మరికొన్ని సార్లు జైలుకు వెళ్లినాడు. డైల్లలో వుండగా కవితా సృష్టి చేసేవాడు. వెలుపల వున్న కాలంలో సాహిత్య రచనలు చేసేవాడు. మిర్దాగాలిబు దీవాన్‌ (కవతా సంకలనం) ను వ్యాఖ్యానించిన ఐదారుగురు ప్రామాణిక పండితుల్లో హస్రత్‌ ఒకడు. తన జీవితం గురించి హస్రత్‌ ఇలా చెప్పుకొన్నాడు.

ఇక్‌ తుర్గు తమాషాహై - వాన్రత్‌ కీ జిందగీ ఖీ

1111 పొందుస్తానీ నంగీతంలో క్రృవ్తథ్తక్తి 'జెల్లో ఒకవెపు కవితా స్పష్షి - ఇంకోవైపు తిరగలి విసరటం - హస్రత్‌ రా యా ప్ర (వ్‌ జీవిత మొక తమాషా.) శ్రీకృష్ణాష్టమి సందర్భాన అతడు జైల్లో వున్నట్లయితే చాలా ప్రయాసపడి బెయిల్‌ సంపాదించుకొని బృందావనం వెళ్ళేవాడు. జీవితకాలంలో అతదెప్పుడూ శ్రీకృష్ణ జన్నాష్టమి సందర్భాన బృందావన క్షేత్రానికి వెళ్ళకుందా గడపలేదు. బృందావన విహారి పట్ల అతని ప్రేమ అచంచలమైనది. ఇట్లా చెప్పుకొన్నాడు. మామూరె - నూర్‌హై దిలె-వాథల్‌ జహేననీబ్‌ ఇక్‌ వున్నే - మువ్స్‌ ఫామ్‌ కే షోఖే తమామ్‌ నే. (హస్రత్‌ హృదయం కస్తూరి వంటి సౌందర్యం పట్ల గల సంపూర్ణ (్రేమ వలన ప్రకాశిస్తున్నది. ఎంత భాగ్యమో [0 కస్తూరి వంటి సొందర్వం అంటే శ్రీక్ళున్సుని సౌందర్యం. వాద్రజ్‌ ఇట్లా అంటున్నాడు. వామ్‌ కోభి కుభ్‌ అతా వోకె అయ్‌ వొకే కిషన్‌ అభ్లీ మె ఇక్స్‌ ఆప్కే జేరే - ఖదమ్‌ హై ఖాన్‌. వాస్రత్‌ కే భీ ఖుబూల్‌ వో మథురా మె వోజిరీ కపే హై ఆషిఖోంవె తున్తూరా కరమ్‌ హై ఖాన్‌. (కృష్ణ ప్రభువా |! యపేమ లోకాలు నీ పొదాల కింద వున్నాయట. మాకు గూడా కొంత ప్రసాదించు. మధురానగరంలో వాస్రత్‌ వాజిరీని స్వీకరించు. (ప్రేమికుల పట్ల నీదయ ప్రత్యేకమైనదని అంటారు.) ఇట్లా మరికొన్ని పేర్లు ఉదాహరించవచ్చు. చెప్పదలుచుకున్న దేమంటే హస్రత్‌ మోవానీ (ప్రేమ స్వభావం గలవాడు. అతడు ప్రతిపాదించిన (ప్రేమ ఈశ్వరీయమైనది. అశ్లీలతొ స్పర్శలేని రమణీయమైనది. హతే కిషన్‌ పట్ల అతడు ఎట్లా (ప్రేమ వివశతను ప్రకటించినాడో అల్లారసూల్ల పట్ల అట్లాగే ప్రకటించినాడు. స్వచ్చమైన ముస్లిం హస్రత్‌. లాజా సర్‌ కిషన్‌ ప్రసాద్‌ మొదలైన హిందూ కవులు అల్లారసూల్ల స్తోత్రంలో సలాములు, నాత్రియా కలాం రచించినారు. మతద్వేషం లేని మంచికాలమది.

2/7 పొందుస్తానీ సంగీతానికి ఆదరణ

మనం గ్వాలియర్‌ సంగీతాన్ని గురించి మాట్లాడుకుంటున్నాం. 18 వ శతాబ్దం లో బలహీనుడైన మొగల్‌ చక్రవర్తి మహ్మద్‌ షా రంగీలా కాలంలో రెండు గొప్ప పరివర్తనలు జరిగినాయి. ఒకటి భాషా సాహిత్యాల విషయంలో, ఇంకొకటి శాస్త్రీయ సంగీతం విషయంలో. మొగల్‌ చక్రవర్తుల కాలంలో పరిపాలన ఫారసీ భాషలో జరిగేది. వ్యవహార భాష ఉర్జూ హిందీ వెరసి హిందుస్తానీ. మహ్మద్‌షా కాలంలో ప్రభుత్వ భాష ఉర్దూ అయింది. అంత వరకు హిందుస్తానీ అని పిలువబడే భాషకు ఉర్టూ అని నామకరణం చేసినారప్పుడే, అప్పటికి శాస్త్రీయ సంగీతమంటే ధ్రుపద్‌, ధమాక్లే. మహ్మద్‌షా కాలంలో అంతటి శాస్త్రీయమైన (ధ్రుపద్‌లను వినే ఓపిక సంగీలే రసికుల్లో సన్నగిల్లింది. కాబట్టి ఖయాల్‌ గాయనం ఆ స్టానాన్ని ఆక్రమించింది.

రంగీలా స్వభావం గల మహ్మద్‌షా తన దర్చారులోని న్యామత్‌ ఖౌన్‌ అనే ప్రసిద్ధ వైణికున్ని రాజమహల్లో వుండే తవాయిఫ్‌లకు సంగీతం నేర్పవలసిందిగొ ఆదేశించినాడు. ఆ వైణికుడు మంచి భఖాన్‌దానీ విద్వాంసుడు.

తాన్‌సేన్‌ తన కుటుంబంతో ఇస్లాం మతం స్వీకరించినాడు కదా! తాన్‌సేన్‌ నలుగురు కొడుకులు ముసల్మానులైనారు. అతని ఏకైక కూతురు సరస్వతి చాలా వరకు ఇస్లాంమతం పుచ్చుకోలేదు. కానీ రాజపుత్ర వంశానికి చెందిన ఆమె *కీ ఇస్లాం పుచ్చుకొని హాజీ సుజాన్‌గా పేరుమార్చుకున్నాడు. ఆ దంపతుల పదవ కరన చెందినవాడు న్యామత్‌ఖాన్‌, అతనికి మహ్మద్‌షా ఆదేశం రుచించలేదు అది తనను అవమానింటమే అని భావించి బాధపడినాడు. ఆ క్షణాన ఆ దర్భారుగు వీడిపోవాలనుకున్నాడు. రాత్రికి రాత్రి ఎవరికీ చెప్పకుండా లఖ్నో దర్భారుకు చేరుకున్నాడు. లఖ్నో నవాబులు ఎంతటి సంపన్నులైనా ఒకప్పటి దిల్లీ చడ్రవరి సామంతులు. కొంతకాలం లఖ్నో నవాబుల ఆస్తానంలో ప్రచ్చన్నంగొ గడిపినాడు న్యామత్‌ఖాన్‌. మహ్మద్‌ షా అతని కోసం అక్కడక్కడ వెతికించి ఊరుకున్నాడు.

113 హిందుస్తానీ నంగీతానికి ఆదరణ న్యామత్‌ఖాన్‌ చక్రవర్తి తనకు చేసిన ఉపకారాలన్నీ స్మరిస్తూ అంతటి అభిమానం గల తన పాలకునికి చేయగూడని విశ్వాసఘాతుకం చేసినట్లు పశ్చాత్తాప పడసాగినాడు. ఆ పశ్చాత్తాపం లోనే “సదారంగ్‌” ముద్రతో ఖయాల్‌ ఛీజులు, బందిషులనేకం రచించినాడు. అతని కొడుకు “అదారంగ్‌” ముద్రతో కొన్ని ఛీజులు, బందిషులు రచించినాడు. ఆ తండ్రీ కొడుకులు తమ శిష్యులైన గాయకులకు తమ రచనలు నేర్చి, ఖయాల్‌ గాయన పద్ధతులు నేర్చి దేశం మీదికి పంపినారు. ఏ సభలో విన్నా “మహ్మద్‌ షా రంగీలే” అనే ముద్రతో గల ఖయాల్లే. ఎవరా సదారంగ్‌ ? అనే అన్వేషణ మొదలయింది. చివరికి ఆ సదారంగ్‌ తన దర్భారు వీడివెళ్లిన న్యామత్‌ఖానే అని తెలుసుకున్న మహ్మద్‌ షా అతన్ని లఖ్నో దర్బారు నుండి సగౌరవంగా తన దర్బారుకు రప్పించుకున్నాడు. న్యామత్‌ ఖాన్‌ కు పూర్చవైభవం దొరికిన తరువాత మళ్ళీ ఎక్కడికీ వెళ్ళాలని అనుకోలేదు. అయితే ఎందరెందరికో ఖయాల్‌ గాయనం నేర్పిన న్యామక్‌ఖాన్‌ తానుగానీ, తన కుటుంబంలోని మరెవరినిగానీ ఖయాల్‌ గాయనం చేయలేదు, చేయనీయలేదు.

లఖ్న్నోలో గులాంరసూల్‌ అనే గొప్ప ఖయాల్‌ గాయకుడుండేవాడు. అతడు సదారంగ్‌ వలె కొన్ని ఖయాల్‌ బందిషులు కూడా రచించినాడు. అతని దగ్గర అనేకులు ఖయాల్‌ గాయనం నేర్చుకున్నారు. అతని శిష్యుల్లో శక్మర్‌ఖాన్‌, మజ్ఞన్‌ఖాన్‌ అనే గాయకులిద్దరు అగ్రథ్రేణికి చెందిన గాయకులు. వాళ్ళ పేర్లు కూడా వాళ్ళ బిరుదులే కావచ్చు. ఎందుకంటే శక్కర్‌ఖాన్‌ గాయనం మాధుర్యగుణం కలది. మజ్ఞన్‌ఖాన్‌ గాయనం మాత్రం మార్దవగుణం గలది. శక్కర్‌ అంటే చక్కెర. మజ్ధన్‌ అంటే వెన్న ఇద్దరూ తమ తమ స్థాయిలో సాటిలేని గాయకులే. ఏ కారణం వలననో వారిద్దరి మధ్య శత్రుత్వం యేర్చడింది. ప్రాణాలు తీసే పగ అది.

మజ్ఞన్‌ ఖాన్‌ కుటుంబానికి చెందిన వృద్ధ గాయకుడు నళ్ళన్‌ పీర్‌ బక్ష్‌ ప్రాణభయంతో తన ముగ్గురు మనుమలను వెంబడించుకొని రాత్రికి రాత్రి లభ్నో వీడి గ్వాలియర్‌ చేరుకున్నాడు. అప్పటికి పేష్వాలందరు స్వతంత్ర పాలకులైనారు. గ్వాలియర్‌ను పాలించే దౌలత్‌రావు సింధియాను ఆశ్రయించినాడు నళ్ళన్‌ పీర్‌బక్ష్‌ దౌలత్‌రావు సింధియా సంగీత ప్రియుడు. అతని కొడుకు మాధవరావు సింధియా. అతని మనుమడు జియాజిరావు సింధియా. ఈ ముగ్గురు పేషాలు హిందుస్తానీ శాస్త్రీయ సంగీతాన్ని చక్కగా పోషించినారు. వాళ్ళ కాలంలో గాయకులనుభపించిన

స్వరలయలు 114 వైభవం మళ్ళీ ఏ కాలంలోనూ, ఎవరూ అనుభవించలేదు. న భూతో న భవిష్యతి. దర్చారులో వుండే మంత్రులకన్నా ఉన్నత రాజోద్యోగుల కన్నా గాయకుల మాసవేతనం అధికం గ్వాలియర్‌ దర్బారులో ఆస్థాన గాయక పదవి ననుభవిస్తూ, తన ముగ్గురు మనుమలకు ధ్రుపద్‌ గాయనంలోనూ, ఖయాల్‌ గాయనంలోను మంచి శిక్షణ ఇస్తూ, నిశ్చింతగా కాలం గడిపినాడు నళ్ళన్‌ పీర్‌ బక్ష్‌ ఆ నిశ్చింతత ఎంతోకాలం నిలువలేదు. సంగీత ప్రియుడైన దౌలత్‌ రావు సింధియా అప్పటి సుప్రసిద్ధ గాయకుడైన బడే మహ్మద్‌ఖాన్‌ ను తన ఆస్టానానికి పిలిపించి నత్చన్‌ పీర్‌ బక్ష్‌ మనుమలైన హద్దూఖాన్‌, హస్సూఖాన్‌, నత్తూఖాన్‌లకు ఖయాల్‌ గాయనం నేర్చవలసిందిగా ఆదేశించినాడు. అయితే బడే మహ్మద్‌ఖాన్‌ శక్కర్‌ఖాన్‌ కుటుంబానికి చెందినవాడు. ఆ ముగ్గురు బాలకులు మఖ్ధన్‌ ఖాన్‌ కుటుంబానికి చెందినవాళ్ళని గుర్తించినాడు బడే మహ్మద్‌ఖాన్‌. దౌలత్‌రావు సింధియా ముందట తన కోపాన్ని ప్రదర్శించక వాళ్ళకు నేర్పినట్లే నటిస్తూ ఏమీ నేర్చకుండా కాలం గడపసాగినాడు. అది గమనించిన సింధియా నత్చన్‌ పీర్‌ బక్ష్‌ నడిగి అసలు విషయం తెలుసుకున్నాడు. తన సింహాసనానికి అటూ ఇటూ రెండు పెద్ద పెద్ద దిండ్లు యేర్పాటు చేసి ఐదే మహ్మద్‌ఖాన్‌ పాడుతున్నంత సేపు ఆ ముగ్గురిని ఆ దిండ్ల చాటున కూర్చుండబెట్టేవాడు. కొన్నాళ్ళ తరువాత బడే మహ్మద్‌ ఖాన్‌ కు అనుమాన్‌ కలిగింది. తన శత్రు పక్షానికి చెందిన బాలగాయకులు వెలలేని తన సంగీతాన్ని దొంగతనంగా వింటున్నారని (గ్రహించినాడు. తన ఆగ్రహాన్ని సింధియా ముందు ప్రదర్శించలేక తన విద్యను చాలా వరకు నేర్చుకున్న ఆ ముగ్గురిని పరీక్షిస్తానని సింధియాకు విన్నవించినాడు. దొంగతనంగా తన విద్యను నేర్చిన ఆ ముగ్గురిని తానెప్పుడో వేసిన “కడక్‌బిజిలొ తాన్‌ వేయవలసిందిగా ఆదేశించినాడు. అది ప్రాణాలు తీసే ప్రయత్నం. తన మనుమలు ఇంకా ఆ స్థాయికి ఎదగలేదు. ఆ తాన్‌ వేసిన గాయకుల శరీరాల్లో విద్యుత్తు (ప్రవహిస్తుంది. నెత్తురు కక్కుతూ చచ్చినా చావవచ్చు. ఆ గండం ఎట్లాగో గడిచింది. బదే మహ్మద్‌ఖాన్‌ ఆ దర్బారు విడిచి వెళ్ళిపోయినాడు. హద్దూఖాన్‌, హస్ఫూఖాన్ల పినతండ్రి కొడుకు నత్తూఖాన్‌. అతని దత్తపుత్రుడు నిస్పార్‌ హుస్పేన్‌ఖాన్‌. ఆ ఖాన్‌ సాహెబ్‌లు ముగ్గురూ ఎందరికో తమ సంగీతం నేర్చినారు. అది గ్వాలియర్‌ ఘరానా సంగీతం. అప్పటినుంచే ఘరానాల పద్ధతి యేర్పడింది.

115 వొందున్తాని నంగితానికి ఆదరణ హద్దూఖాన్‌ కొడుకు, శిష్యుడు ఉస్తాద్‌ రహమత్‌ ఖాన్‌. చాలా మధురమైన సంగీతమతనిది. కనుక అతన్ని 'భూగంధర్వ' అన్నారు సంగీత రసికులు. అతడు బెల్యాలాంటి మనిషి. అతని తర్వాతనే మరికొందరికి గంధర్వ నామధేయాలు లభించినవి. హస్సూఖాన్‌ కొడుకు గులె ఇమామ్‌. అతని కొడుకు మైదీహుసేన్‌ ఖాన్‌ తోడిరాగ సిద్దుడు. అంటే అతడు పాడతావుంటే అడవిలోంచి జింకలు వచ్చేవన్నమాట. వీళ్ళ శిష్యుడు బాలకృష్ణ బువా. అతడు గ్వాలియర్‌ ఘరానా శిక్షణ సమాప్తి తరువాత మహారాష్ట్రలో తిరుగుతూ కొన్నాళ్ళు సతారా ఛత్రపతి వంశస్తుల దర్చారులో వున్నాడు. తరువాత మీరజ్‌ సంస్థానంలో దర్చారీ గాయకుడైనాడు. అతని అస్మా వ్యాధికి అనుకూలమైంది. కనుక అక్కడే సొంత ఇల్లు నిర్మింపజేసుకొన్నాడు. ఆ తర్వాత ఇచల్‌ కరంజీ చేరుకొని అక్కడి శ్రీమంత్‌ బాబాసాహెబ్‌ దర్బారులో అశేష సుఖాలనుభవిస్తూ చివరి దనుక గడిపినాడు. చాలామంది శిష్యులను తయారుచేసినాడు. కనుక అతన్ని గాయనాచార్య బాలకృష్ణ బువా ఇచల్‌ కరంజీకర్‌ అన్నారు. బాలకృష్ణ బువా ఇచల్‌ కరంజీకర్‌ పట్ట శిష్యుడు విష్ణు దిగంబర్‌ పలూస్కర్‌. బాలకృష్ణ బువా తన కొడుకు లాగా భావించిన ఇంకొక శిష్యుడు గుండూబువా. అతని వలెనే గ్వాలియర్‌ సంగీతం వినిపించే మరొక శిష్యుడు గణపతి బువా. అతని కొడుకు అణ్జా బువా కూడా అతని శైలిలో గాయనం చేసేవాడు. అయితే బాలకృష్ణ బువా మరణించిన తరువాత అణ్జా బువా కూడా మరణించినాడు. తరువాత ఆరు నెలలకు గణపతి బువా భిల్వండీకర్‌ మరణించినాడు. గుందూ బువా ఇంగ్లే ఒక సంవత్సరం తరువాత మరణించినాడు. బాలకృష్ణ బువా ఇచల్‌ కరంజీకర్‌ సంగీతాన్ని తరువాత వినిపించిన వాళ్ళలో ముఖ్యులు దత్తోపంత్‌ కాళేబువా, మిరాశీ బువాలు మాత్రమే. ఈ ఇద్దరు బువాలు కొంతకాలం సంగీత జగత్తులో బాలకృష్ణ బువా సంగీతాన్ని వినిపించినారు. తారసప్తకంలోంచి తిరిగేటప్పుడు సపాట్‌ తాన్‌ తో మధ్య సప్తకానికి రావటం బాలకృష్ణ బువా విశిష్టత. 'బోల్‌ బనావు, “బోల్‌తాన్‌' లు కూడా అతనివి ప్రత్యేకమైనవే ! బోల్‌తాన్లో సవాల్‌ జవాబ్‌ నడపటం కూడా అతని పద్ధతే. ఈ పద్ధతులన్నీ మిరాశీబువా, కాళేబువాలు సంగీత సభల్లో ప్రదర్శించే వాళ్ళు. ఇవన్నీ విష్ణు దిగంబర్‌ పలూస్మర్‌ శిష్యుడు ప్రొఫెసర్‌ దేవ్‌ధర్‌ తాను రాసిన గురుచరిత్ర అనే గ్రంధంలో చెప్పిన ముచ్చట్లు,

న్వరలయులు 116 ఇచల్‌ కరంజీలో బాలకృష్ణ బువాతో కలిసి అణ్జాబువా పాడుతూ వుండగా (శోతల్లో కూర్చున్న భూగంధర్వ రహమత్‌ ఖాన్‌, ఉస్తాద్‌ అల్లాదియా ఖాన్‌ సాహెబ్‌ కొడుకు ఉస్తాద్‌ మంజీఖాన్‌, ఉస్తాద్‌ అబ్బుల్‌ కరీం ఖాన్‌ సాహెబ్‌ లు గొప్పగా ప్రశంసించినారట. తన రాష్ట్రం చిన్నదయినా, ఆదాయం స్వల్పమైనా తాను నిజమైన సంగీత రసికుడు కనుక శ్రీమంత్‌ బాబా సాహెబ్‌ ఘోర్చదే బాలకృష్ణ బువాను తన ఆస్థానంలో స్థిరంగా నిలుపుకున్నాడు. అతని గురుకులానికి భోజన సౌకర్యాలతో పాటు సమస్త సౌకర్యాలు కలిగించినాడు. అతడు కూడా శాస్త్రీయంగా సితార్‌ వాయించే కళలో నైపుణ్యం గలవాడు. బాలకృష్ణ బువా అంతటి గాయనాచార్యుడు, గాయకుడు తనకు చేరువగా వున్నందుకు అతని సారధ్యంలో ఒక గంధర్వ విద్యాలయం స్థాపించాలని కలలుగన్నాడు బాబాసాహెబ్‌. అది నెరవేరలేదు గానీ బాలకృష్ణ బువా శిష్యుడైన విష్ణు దిగంబర్‌ పలూస్కర్‌ ఆకలను సాకారం చేసినాడు. బాలకృష్ణ బువా పలూస్కర్‌ కు (ప్రేమతో సంగీతం నేర్పినాడు కానీ ఇతర శిష్యుల్లాగా పలూస్కర్‌ గురువును అనుకరించే ప్రయత్నం ఎన్నడూ చేయలేదు. 'ప్రజాసామాన్యంలో సంగీత ప్రచారం జరగాలంటే ఎలాంటి శైలి అనువుగా వుంటున్నదన్న ఆలోచనే పలూస్మర్‌ది. భూగంధర్వ రహమత్‌ ఖాన్‌ తరచుగా ఇచల్‌ కరంజీ పాలకుని వెంట గడిపేవాడు. పండిత్‌ రామకృష్ణ బువా వర్పు కూడా ఇచల్‌ కరంజీలో జరిగే ఉత్సవాలన్నింటిలో పాల్గొనేవాడు. ఉస్తాద్‌ అబ్బుల్‌ కరీంఖాన్‌ సాహెబ్‌ బాలకృష్ణ బువా సిఫారస్‌ మీదనే ఇచల్‌ కరంజీ శ్రీమంత్‌ దగ్గరికి వెళ్ళినాడు. అతనికి శ్రీమంత్‌లో ఏమి కనిపించిందో కానీ నెలలకొద్దీ అక్కడే గడిపేవాడు, 'శ్రీమంత్‌ బాబాసాహెబ్‌ తో కలిసి వేటలో పాల్గొనేవాడు. ఆ సందర్భాల్లో ఎవరెన్ని వేలిస్తామని ఆహ్వానించినా ఉస్తాద్‌ అబ్బుల్‌ కరీంఖాన్‌ సాహెబ్‌ వెళ్ళేవాడు కాడ్డు. “మీక ఇవ్వజూపిన అన్ని వేల పారితోషికం ఇయ్యగలిగిన సంపన్నులు మహారాష్ట్రలో ఎందరో వున్నారు. నేనిప్పుడు అసలైన సంగీత రసికుని ఆస్థానంలో వున్నాను. మీరిచ్చే వేల రూపాయల కంటే అతడిచ్చే నూరు, నూటాయాభై రూపాయలే నాకు ప్రియమైనవి అనేవాడు ఉస్తాద్‌ అబ్బుల్‌ కరీంఖాన్‌ సాహెబ్‌.

11/7 పొందుస్తానీ నంగీతానికి ఆదరణ నత్తూఖాన్‌ దత్తపుత్రుడు నిస్సార్‌ హుస్సేన్‌ ఖాన్‌ అని చెప్పుకున్నాం గదా. అతని శిష్యులు శంకర్‌ పండిత్‌, రామకృష్ణ బువా వరులు. శంకర్‌ పండిత్‌ను శక్కర్‌ పండిత్‌ అని పిలుస్తూ చాలా వాత్సల్యంతో, అభిమానంతో తన సంగీతం నేర్చినాడు నిస్సార్‌ హుస్సేన్‌ఖాన్‌. కానీ రామకృష్ణ బువా వర్మేను మాత్రం చాలా హింసిస్తూ, అవమానిస్తూ సంగీతం నేర్చినాడు నిస్సార్‌ హుస్సేన్‌ ఖాన్‌. అదంతా సహిస్తూ, గురువుగారి సేవచేస్తూ తరువాత కాలంలో గొప్ప గాయకుడైనాడు, గాయనాచార్యుడైనాడు రామకృష్ణ బువా వయే. శంకర్‌ పండిత్‌ పూర్తి పేరు శంకర్‌ కృష్ణారావు పండిత్‌. అతని శిష్యులు, అతని కొడుకు కృష్ణారావు శంకర్‌ పండిత్‌, రాజాభయ్యా పూంఛ్‌ వాలా లు. విష్ణు దిగంబర్‌ పలూస్కర్‌ శిష్యులందరూ గొప్పవాళ్ళే. పండిత్‌ ఓంకార్‌నాథ్‌ రాకూర్‌, పండిత్‌ వినాయక్‌ రావు పట్వర్ధన్‌, పండిత్‌ నారాయణరావు వ్యాస్‌, ప్రొఫెసర్‌ దేవ్‌ధర్‌లు. పండిత్‌ జీ కొడుకు దిగంబర్‌ విష్ణు పలూస్మర్‌ (డి.వి. పలూస్కర్‌) 81 సంవత్సరాలు మాత్రమే జీవించినా సంగీత ప్రపంచానికి విలువైన సంగీతాన్ని అందించినాదు. నానా యం న న సు ము. 1] | ళు సవన సం. స. న. న న న న నాం. _ మ నం స న్‌ 1 ల. క న న. మ స. + గ ల యేన వక సడ. నటట స... వంజిత్‌ ఓంకాల్‌నాభ్‌ రాకూర్‌ తబ్లా - వండిత్‌ చతుర్‌లాల్‌ గ్వాలియర్‌ పాలకులు గొప్ప సంగీత పోషకులని అనుకున్నాం గదా |! మహారాష్ట్రలోని పుణే నగరం దగ్గర చించ్‌వాడా నుంచి విష్ణు పండిత్‌ అనే వేద

స్వరలయులు 118 పండితుడు ఒకడు తిరుగుతూ తిరుగుతూ గ్వాలియర్‌ దర్బారుకు చేరుకున్నాడు. అతనికి నలుగురు కొడుకులు. నలుగురూ వేద పండితులే కాక శాస్త్రీయ సంగీతంలో నేర్పరులు. నళ్టన్‌ పీర్‌బక్ష్‌ వాళ్లకు తన సంగీతం నేర్పిస్తూ వాళ్ల నుంచి తన మనుమలు సంస్కృతం (గగ్రహించేటట్లు చేసినాడు. ముఖ్యంగా జయదేవుని గీతగోవిందం పాదే కళ నేర్చించినాడు. గీతగోవిందాన్ని శాప్రీయ సంగీతం వలె పాడే పద్ధతి గ్వాలియర్‌ ఘరానాలో ప్రారంభమయింది. కృష్ణారావు శంకర్‌ పండిత్‌ కుమారుడు లక్ష్మన్‌ కృష్ణారావు పండిత్‌ తన కూతురు మీతాపండిత్‌తో కలిసి వివిధ రాగాల్లో గీతగోవిందం పాడటం నిన్నమొన్నటి వరకు టీ.వీలో విన్నాము. అయితే అష్టపదుల్లో కొన్ని మరీ బూతుగా వున్నాయని గ్వాలియర్‌ ఘరానాకే చెందిన పండిత్‌ బాలకృష్ణ బువా తన సంగీత సభల్లో జయదేవుని అష్టపదులు పాడేవాడు కాడు. వాటికి బదులుగా రామగీత గోవిందంలోని శ్రీరామచంద్రకర కమల ముదారం భజ భజనీయం అమలం, అనే గీతాన్ని ఛాయానట్‌ రాగంలో పాడేవాడు. పండిత్‌ విష్ణు దిగంబర్‌ పలూస్కర్‌, పండిత్‌ భాత్మందే లాగా ప్రముఖ నగరాల్లో గంధర్వ మహావిద్యాలయాల స్టాపన (ప్రారంభించినాడు. రాజుల, నవాబుల, అమీర్ల దర్చారుల్లోను, సంపన్నులు నిర్వహించే మ్యూజిక్‌ కాన్ఫరెన్స్‌లలోను శాస్త్రీయ సంగీతం వినగలిగే కొందరికే గాక సంగీత శ్రవణాసక్తి గల సామాన్య ప్రజలకు గూడా శాప్రీయ సంగీతాన్ని అందుబాటులోకి తేవాలన్న సంకల్పంతో జనసామాన్యం కోసమే గంధర్వ మహా విద్యాలయాలు స్థాపించటం జరిగింది. గంధర్వ మహా విద్యాలయాల్లో అనేకులు సంగీత శిక్షణ పొంది గాయకులై బయటి సమాజంలోకి వెళ్లటం (ప్రారంభమయింది. కనుక గ్వాలియర్‌ గాయికా గొయకులను గురించి మాట్లాడుకోవటం కషమే. అయినా కొందరిని గురించి చెప్పుకుంటూనే వున్నాము. మరికొందరు ప్రముఖుల్లో కుమార్‌ గంధర్వ, పద్మావతీ శాలిగ్రామ్‌ (గోఖలే) మాలినీ రాజూర్‌ కర్‌ మొదలైన వాళ్లను పేర్కొనవచ్చు. గ్వాలియర్‌ నగరంలో తాన్‌సేన్‌ సమాధి వున్నది అక్కడ ఒక కాలంలో ప్రతి సంవత్సరం ఉర్సు ఘనంగా జరిగేది. ప్రఖ్యాత గాయికా గాయకులు అందులో పాల్గొని ద్ధాంజలి సమర్ప్చించేవాళ్ళు.

అక్షి ఆ(గా ఘరానా సంగీతం ఆగ్రాఘరానా మూల పురుషుల్లో అలుక్‌దాస్‌, మలుక్‌దాస్‌లను పేర్కొంటారు. తాన్‌సేన్‌ అల్లుడైన వోజీసుజాన్‌ కూదా ఆగ్రాఘరానా గాయన శైలికి తోద్చడ్డాడంటారు. అదంతా (ధ్రుపద్‌, ధమార్ల కాలంలో. ఖయాల్‌ గాయనం పచలితమైనప్పుడు ఆ ఘరానా గాయన శైలికొక వ్యవస్థ ఏర్పరచిన గాయకుడు ఖాదర్‌ బక్ష్‌ అతడు కొన్నాళ్లు నత్ధన్‌ పీర్‌ బక్ష్‌ దగ్గర సంగీతం నేర్చినాడు. అంటే గ్వాలియర్‌, ఆగ్రా ఘరానాల సంగీతానికి మూలాలు సమానమైనవే. రెందు ఘరానాల్లోనూ (ధ్రుపద్‌ అంగ్‌ లో ఆలాప్‌చారీ మొదలవుతుంది. రంగీలా ఘరానాగా 'సేకు గాంచిన ఆగ్రాఘరానాలో ఉస్తాద్‌ వయ్యాజ్‌ ఖాన్‌ సాహెబ్‌

స్వరలయుదు 120 “నామ్‌తోమ్‌” తో అలాప్‌ ప్రారంభిస్తారు. ఈ ఘరానాకు చెందిన గొప్ప ఉస్తాదులు ఉస్తాద్‌ ఫయ్యాజ్‌ ఖాన్‌ సాహెబ్‌, ఉస్తాద్‌ నళ్టన్‌ ఖాన్‌ సాహెబ్‌లు కొంతకాలం మైసూరు మహారాజా దర్బారు గాయకులుగా వున్నారు. ఉస్తాద్‌ ఫయ్యాజ్‌ ఖాన్‌ సాహెబ్‌ కు ఆ దర్భారులోనే “ఆప్పాట్‌ - ఎ -ముసీఖీ” (సంగీత సూర్యుడు) అనే బిరుదు లభించింది. అతడు మైసూరు నుంచి బరోదాకు వెళ్లి మహారాజు షాయాజిరావు గైక్వాద్‌ దర్బారులో చివరి దనుక ఉన్నాడు. అతడక్కడ పొందిన గౌరవం, వైభవం సాటిలేనివి. అతడు మహాగాయకుడైనా ఠుమ్రీలు గానం చేసేవాడు. జైపూర్‌ ఘరానాకు, గ్వాలియర్‌ ఘరానాకు చెందిన గొప్ప గాయికలు, గాయకులు రుమ్రీ గాయనం తమ స్టాయికి తగినది కాదని భావించేవారు. ఉప శాస్త్రీయ సంగీతమే అయినా భజనలు మాత్రం పాదేవారు. ఆగ్రా ఘరానాకు చెందిన ఉస్తాద్‌ ఫయ్యాజ్‌ ఖాన్‌ సాహెబ్‌ ఉస్తాద్‌ విలాయత్‌ హుసేన్‌ భాన్‌లు మాత్రం కుమ్రీలు పాడటమే గాక వాగ్దేయకారుబై కుమ్రీలు రచించినారు కూడా, ఉస్తాద్‌ ఫయ్యాజ్‌ ఖాన్‌ సాహెబ్‌ “ప్రేంపియా' ముద్రతో ఠుమ్రీలు రచించినాడు. ఉస్తాద్‌ విలాయత్‌ హుస్సేన్‌ ఖాన్‌ సాహెబ్‌ “ప్రాజ్‌పియా' ముద్రతో ఠుమ్రీల రచన చేసినాడు. ఉస్తాద్‌ వలాయత్‌ హుసేన్‌ భాన్‌ సాహెబ్‌ శిష్యుడు జగన్నాథ్‌ బువా పురోహిత్‌. అతడు ఎందరెందరో ప్రసిద్ధులు, అ్రసిద్ధులకు ఆగ్రా ఘరానా సంగీతం నేర్చినాడు. అతడు 'గుజిదాస్‌” ముద్రతో ఖయాల్‌ బందిషులే రచించినాడు. ఉస్తాద్‌ ఫయ్యాజ్‌ ఖాన్‌ సాహెబ్‌ శిష్యులనేకులు. భాస్కండే కాలేజి ప్రిన్సిపాల్‌గా పనిచేసిన పండిత్‌ ఎస్‌.ఎన్‌. రతన్‌ జన్‌కర్‌ “నడయాడే సంగీత విజ్ఞాన సర్వస్వం” అనే పేరు గాంచినాడు. అతడు భాత్మండే సలహా ్రకారం ఐదు సంవత్సరాలు గవర్నమెంట్‌ స్కాలర్‌షిప్ఫు మీద రంగీలా సంగీతం నేర్చినాడు. ఆ ఘరానాలో స్రీలు అంతగా లేరు. విదుషి దీపాలీనాగ్‌ ఉస్తాద్‌ పయ్యాజ్‌ ఖాన్‌ సాహెబ్‌ శిష్యురాలు, గొప్ప గాయిక. ఉస్తాద్‌ ఖాదిం హుసేన్‌ ఖాన్‌ సాహెబ్‌ ఉసాద్‌ షరాఫత్‌ హుసేన్‌ ఖాన్‌, ఉస్తాద్‌ లతాఫత్‌ హుస్సేన్‌ ఖాన్లు ఆగ్రా ఘరానా గాయకులే కిరాణా ఘరానాలో గాయికలుగా ప్రసిద్ధి గాంచిన మాజిక్‌వర్మ, మాలతీపాండే, డా॥ప్రభా ఆత్రేలు ఆగ్రాఘరానా సంగీతాన్ని పండిత్‌ జగన్నాథ్‌ బువా పురోహిత్‌ దగ్గర నేర్చుకున్నారు. రామ్‌మరారే, సి, ఆర్‌. వ్యాస్‌, సురేశ్‌ హల్దన్‌కర్‌, ప్రభుదేవ్‌ స్టూర్‌, వసంతరావు కులకర్ణీ, జితేంద్ర అభిషేకి, డా॥ఫలణీకర్‌, జే. ఎట్స్‌రానడే, జీ.ఎన్‌.జోషి మొదలైన వాళ్ళందరూ పండిత్‌ జగన్నాధ్‌ బువా పురోహిత్‌ శిష్యులే.

28 గురువులను ఆరాధించే శిస్వులు

ఇంతవరకు మనం కిరాణా, జైపూర్‌, గ్వాలియర్‌, ఆగ్రా ఘారానాల గురించి సవివరంగా మాట్లాడుకున్నాము. ఇప్పుడు దిల్లీ ఘరానా గురించి మాట్లాదుకుందాము. ఖయాల్‌ గాయనంలో అన్నిటికంటే ప్రాచీనమైనది దిల్లీ ఘరానే మరి. ఎందుకంటే మహ్మద్‌ షా రంగీలేను సంభోదిస్తూ, 'సదారంగ్‌' ముద్రతో మొట్టమొదట ఖయాల్‌ బందిషులు రచించిన న్యామత్‌ఖాన్‌ దిల్లీ దర్భారుకు చెందినవాడే. అప్పటి దిల్లీ చక్రవర్తి మహ్మద్‌షా దగ్గర ఇమడలేక, అతన్ని వదిలిపెట్టి వుండలేక లఖ్నో దర్బారులో తలదాచుకుని మహ్మద్‌ షా రంగీలే పేర అనేక ఖయాల్‌ బందిషులు రచించి చివరికి మహ్మద్‌షా చేత దిల్లీ దర్చారుకు సగౌరవంగా ఆహ్వానింపబడినవాడు న్యామత్‌ఖాన్‌. కాబట్టి మొట్టమొదటి ఖయాల్‌ ఘరానా దిల్లీదే.

చివరి మొగల్‌ చక్రవర్తి మంచి కవేగాక, మంచి గాయకుడు, వాగ్గేయకారుడు కూడా, అతడు ఎన్నో రుమ్రీ దాద్రాలు, ఖయాల్‌ బందిషులు రచించినాడు. అతని సంగీత గురువు మియా అచపల్‌ (గులామ్‌ హుసేన్‌) దిల్లీ ఘరానా సంగీతానికి బాగా వికాసం కలిగించిన గాయకుడు. అతని శిష్యుడు తాన్‌రస్‌ఖాన్‌. (ఖుతుబ్‌బక్ష్‌ ఖాన్‌) అతడు మియాతాన్‌సేన్‌ ను తలపించే గాయకుడు. ఆ ఘరానాలో చాంద్‌ఖాన్‌ గూడా గొప్ప గాయకుడే. పాటియాలా ఘరానా కూడా చాలా ప్రసిద్ధి చెందిందే. ఈ ఘరానా మూల పురుషుడు తాన్‌రస్‌ ఖాన్‌ (కుతుబ్‌ బక్ష్‌ భాన్‌). మొదట్లో ఈ ఘరానా ఇపూర్‌ ఘరానాలో ఒక భాగమే. దాని మూల పురుషుడు మన్‌రంగ్‌. తరువాత ఈ ఘరానా శెండుగా చీలింది. ఒక భాగం పంజాబ్‌లోని పాటియాలా రాజ్యంలో రూపుదిద్దుకున్నది. దాని పేరు పాటియాలా ఘరానా అయింది. జైపూర్‌లో వుండే భాగానికి మూల పురుషుడు ఉస్తాద్‌ అల్హాదియాఖాన్‌.

తాన్‌ రస్‌ ఖాన్‌ బహదూర్‌ షా జఫర్‌ కాలంలో దిల్లీ ఘరానాకు చెందిన గొప్పు గాయకుడు. అతడు బడే ముబారక్‌ అలీఖాన్‌ అనే మరొక గొప్ప గాయకునితో కలిసి గ్వాలియర్‌ సంస్థాన్‌లో దర్చారీ గాయకుడైనాడు. అప్పటికే ఆ దర్చారులో హద్దూఖాన్‌, హస్సూఖాన్‌, నత్తూఖాన్‌ వంటి మహాగాయకులున్నారు.

నస్వరలయలు 122 పాటియాలా ఘరానాలో మియాకాలూ అనే సారంగీ వాదకుడు తాన్‌రస్‌ఖాన్‌ శిష్యుడు. అతని కొడుకు అలీబక్ష్‌ భాన్‌. అలీబక్ష్‌ ఖాన్‌ మిత్రుడు ఫతే అలీఖాన్‌. వాళ్ళిద్దరు కలిసి ఖయాల్‌ గాయనం ౫ోసేవారు. వాళ్ళిద్దరిని సంగీత రసికులు అలియాఫత్తు అనే జంటనామంతో పిలిచేవాళ్ళు. అలీబక్షను జర్నేల్‌ (జనరల్‌) అనేవాళ్లు. ఫతే అలీని కష్తాన్‌ (కెప్టెన్‌) అని పిలిచేవాళ్ళు. ఈ జర్నేల్‌ కప్తాన్త జంట సంగీత (ప్రపంచంలో గొప్ప సంచలనం సృష్టించింది. అలిబక్ష్‌ తాన్‌ కారీ అద్భుతమైనది. వాళ్ళిద్దరు జైపూర్‌ దర్బారులో తమ గాయనం వినిపించి, అక్కడి సీనియర్‌ గాయకుడైన పండిత్‌ విశ్వంభర్‌నాథ్‌ అభిప్రాయమడిగినారు. వాళ్ళడిగినందుకు మహాగాయకుడైన ఆ పండితుడు అంతంత తాన్‌బాజీతో రాగస్వరూపం స్పష్టం కాదని సూచనప్రాయంగా చెప్పి, వాళ్ళిద్దరూ గ్వాలియర్‌ ఘరానా సంగీతం నేర్చుకోవాలని సలహా ఇచ్చినాడు. పండిత్‌ విశ్వంభర్‌నాథ్‌ మహా గాయకుడే గాక ప్రామాణికుదైన సంగీత శాస్త్రవేత్త. ఆగ్రా ఘరానాకు చెందిన ఉస్తాద్‌ ఫయ్యాజ్‌ఖాన్‌ అరిదిగా చేసే రేడియా ప్రః.-గంలో పండిత్‌ విశ్వంభర్‌ నాథ్‌ను ప్రశంసించినాడు. అటువంటి రేడియో ప్రసంగంలోనే ఆగ్రా ఘరానాకు చెందిన ఉస్తాద్‌ లతాఫత్‌ హుసేన్‌ఖాన్‌ తాను ఆరాధించే నలఖై ఒక్కమంది గురువుల్లో పండిత్‌ విశ్వంభర్‌నాధ్‌ ఒకరని సగౌరవంగా స్మరించినాడు. అటువంటి మహాపండితుని సలహా ప్రకారం తాన్‌రస్‌ఖాన్‌ శిష్యులై, హద్దూ హస్సూఖొన్ల శిష్యులై, తమ తాన్‌కారీని ఇంకా జటిలం చేసుకున్నారు కానీ తగ్గించలేదు.

ఈ ముచ్చట్ల వలన మనకు తెలియవచ్చిందేమంటే, దిల్లీఘరానా, గ్వాలియర్‌ ఘరానా, జైపూర్‌ ఘరానా, పాటియాలా ఘరానాల మూల 'సెదాంతాలు దాదాపు సమానంగానే వుంటాయని. ఐం

పాటియాలా ఘరానాకే చెందిన, కాసూర్‌ ఘరానా ఒకటున్నది. లాహోర్‌ దగ్గర కాసూర్‌ అనే ఒక చిన్న పల్లెలో జన్మించి, సంగీత సాధన చేసిన పాటియాలా రాజదర్చారు గాయకులను కాసూర్‌ పాటియాలా ఘరానా గాయకులంటారు. ఆ గాయకుల మూలపురుషుడు బాబాఫజల్‌ పీర్‌దాద్‌ఖాన్‌, అ్రత్రన్స మనుమడు ఇర్నాదలీ ఖాన్‌. ఆ ఘరానాకు వన్నైెదెచ్చిన గొప్ప గాయకుడు, అతని కొడుకు ఇదాఖాన్‌. ఆ ఇదాఖాన్‌కు ఇద్దరు కొడుకులు. ఒకడు అలీబక్ష్‌ ఖాన్‌. ఇంకొకడు కాలేఖాన్‌. ఇక్కడ మనం గమనించవలసిన అంశమొకటున్నది. మియాకాలూ కొడుకైన అలీబక్ష్‌ఖాన్‌ వేరు. ఇదాఖాన్‌ కొడుకైన అలీబక్ష్‌ ఖాన్‌ వేరు. ఇద్దరు కొడుకులు చిన్న పిల్లలుగొ వున్నప్పుడే ఇదాభాన్‌ మరణించినాడు. ఇదాఖాన్‌ కొడుకులకు వాళ్ళ కులవృత్తియైన

123 గురువులను ఆరాధించే శిష్యులు సంగీతం నేర్చేవాళ్ళు లేరు. నేర్చించేవాళ్ళు లేరు. వాళ్ళ తల్లే వాళ్ళకు నేర్పించాలని నడుంకట్టింది. ఇంటి అర్టిక పరిస్థితి బాగాలేదు. ఇంకే వృత్తీ చేపట్టలేరు. కాబట్టి ఆ తల్లి, ఆ కుటుంబ సభ్యులు కలిసి ప్రయత్నించి, విలువైన వస్తువులు విక్రయించి, యాఖై బంగారు మొహరీలు సంపాదించగలిగినారు. అది ఒకృనికే గురుదక్షిణగా సరిపోతుంది. పెద్దకొడుకు అలీ బక్ష్‌ ఖాన్‌ కంటే చిన్నకొడుకు కాలేఖాన్‌ గాత్రం గాయనానికి అనుకూలమైనది. కాబట్టి టోంక్‌ (రాజస్టాన్‌లోని ఒక చిన్న సంస్థానం) దర్భారు గాయకుడుగా వున్న ఫతే అలీఖాన్‌ దగ్గరికి తమ చిన్న కొడుకు కాలేఖాన్‌ ను పంపించగలిగినారు. ఫతే అలీఖాన్‌ కాలేఖాన్‌కు మంచి సంగీత శిక్షణ ఇచ్చినాడు. కొన్నాళ్ళకు పెద్దవాడయిన అలీబక్ష్‌ ఖాన్‌ కూడా టోంక్‌ దర్బారుకు చేరుకున్నాడు. అతని దగ్గర గురుదక్షిణగా సమర్పించటానికి ఏమీ లేదు గనుక గురువును ఆశ్రయించలేదు. తమ్ముని వెంట వుంటూ, ఉస్తాదుకు వంట చేసిపెడుతూ ఉస్తాద్‌ ఫతే అలీఖాన్‌ గాయనశైలిని బాగా విన్నాడు. తమ్ముని పాటలు గూడా విన్నాడు. మరికొందరిని విన్నాడు. చేసేపని ఇంకేమీ లేనందువలన అతడు తన ఈడు మిత్రులతో కలిసి తన తమ్ముని గాయనశైలిని, ఆ దర్చారులోని ఇతర గాయకుల గాయనతైలినీ వెటకారంగా కాపీచేస్తూ, తాను నవ్వుతూ, ఇతరులను నవ్వించేవాడు. ఈ ముచ్చట్లు ఫతే అలీఖాన్‌ చెవిన పడ్డాయి. ఒకనాదతడు ఇతరులను వెటకరించే అలీబక్ష్‌ను స్వయంగా విన్నాడు. తన గాయనశైలిని గూడా కాపీ చేయవలసిందిగా ఆదేశించినాడు. గాబరాపడిన అలీబక్‌ ఖాన్‌ రెండుచేతులు జోడించి, “ఉస్తాద్‌ ! మీరు మాకు పూజ్యులు. మా కుటుయానికే గురువులు. మిమ్మల్ని 'నక్కల్‌ చేసి పాపం మూట గట్టుకోలేను.” అని వినయ విధేయతలతో తప్పించుకోజూచినాడు. కానీ ఫతే అలీఖాన్‌ వదిలిపెట్టలేదు. ాళాలుగా ప్రోత్సపొంచి చివరికి తన గాయనశైలి 'నక్కలొ విన్నాడు. విని, అశ్చర్యచకితుడైన ఫతే అలీఖాన్‌, “ఎవరి దగ్గర నేర్వకుండానే నువ్వు నా గాయనశైలిని సాధించినావు. ఇదే కొనసాగించు.” అని ఆదేశించి, నేర్చవలసిన సంగీత రహస్యాలు నేర్పి, అలీబక్ష్‌ ను తనంత గాయకుడుగా చేసినాడు ఫతే అలీఖాన్‌. తరువాత కాలేఖాన్‌ టోంక్‌ దర్చారు గాయకుడుగా, అలీబక్ష్‌ ఖాన్‌ జమ్మూ కాశ్మీర్‌లోని పేరె-కాళ్మీర్‌ మహారాజా రంజీక్‌సింగ్‌ దర్భారు గాయకుడుగా జీవితంలో స్థిరపడ్డారు.

౩0 బాపూజీ మెప్పుపొందిన బదేగులామలీిఖాన్‌ అలీబక్ష్‌భాన్‌ పెద్దకొడుకు బడేగులామలీఖాన్‌. అతని ఐదేళ్ళ ప్రాయంలోనే పినతండ్రి కాలేభాన్‌ దత్తత తీసుకున్నాడు. కాలేఖాన్‌ కు సంతానం లేదు. ఏడేండ్ల వరకు, అంటే ఐదేళ్ళ నుంచి పన్నెండేళ్ళ వరకు కాలేఖాన్‌ బదేగులాం అలీఖాన్‌కు మంచి సంగీత శిక్షణ ఇచ్చినాడు. అంటే కాసూర్‌ పాటియాలా ఘరానా సంగీతాన్ని చక్కగా నేర్చించినాడు. బదేగులామలీఖాన్‌ కు పన్నైందేళ్ళ వయస్సుండగా కాలేఖాన్‌ మరణించినాడు. ఇక్కడ ఒక అంశం వివరించవలసిన అవసరమున్నది. కొందరు సంగీతవేత్తలు కాలేఖాన్‌ బడేగులామలీఖాన్‌కు మేనమామ అని రాసినారు. అది తప్పు. ఎందుకంటే బదేగులామలీఖాన కొడుకులు, మనుమలు తయారుచేసిన వంశవృక్షంలో అలీబక్ష్‌ఖాన్‌, కాలేఖాన్‌ లిద్దరు ఒకే తండ్రి ఇదాఖాన్‌ కొడుకులుగా చూపబడినారు. బదేగులామలీఖాన్‌ తండ్రి అలీబక్ష్‌ఖాన్‌ కు అతని భార్యతో, అమెకు కలిగన ఐదుగురు సంతానంతో నిరాసక్త భావం యేర్చడింది. అతడు రెండవ పెళ్ళి కూడా చేసుకున్నాడు. బడేగులామలీఖాన్‌ కు సంగీతం నేర్పాలనే ఆలోచనే రాలేదతనికి అప్పట్లో. ఐదేళ్ళ వరకు బదేగులామలీఖాన్‌ ఆడపడీ, ఈడప్రడీ, క్రొాంత్ర సారంగీ, కొంత గాత్ర సంగీతం నేర్చుకున్నాడు. తన తండ్రికి, పినతండ్రికీ సంగీత గురువైన అలీబక్ష్‌ఖాన్‌ జర్నేల్‌ దగ్గరకి వెళ్ళి సంగీతం నేర్చుకునే ప్రయత్నం చేసినాడ్డు, అయితే, ఏ కారణం చేతనో కానీ జర్నేల్‌ సాహెబ్‌ ప్రొద్దున వెళితే అతన్ని సాయకాలం రమ్మనేవాడు. సాయంకాలం వెళితే ప్రొద్దున రమ్మనేవాడు. తన శిష్యులకు నేర్పుతూ వృండ్రగా వెళితే ఠక్కున సంగీత శిక్షణ ఆపివేసేవాడు. ఐదేళ్ళ తరువాత అంటే బడేగులామలీఖాన్‌ కు పదిహేడేళ్ళ వయస్సు వచ్చినప్పుడు అతని తండ్రి అలీబక్ష్‌ఖ్రాన్‌ అతనిని పాడించి విని, “నీకు స్వరమేలేదు. సంగీతమెట్లానేర్పాలే ?” అని వెళ్ళిపోయినాడు. మానసికంగా దెబ్బతిన్న గులామలీఖాన్‌ తన పినతండ్రి దగ్గర, ఇతరుల దగ్గర నేర్చిన సంగీత విద్యను. 1రోర

125 బావూజీ మెవ్టుపొందిన బదేగులామలీఖాన్‌ తపస్సువలె రియాజ్డ్‌ చేస్తూ పెంపు జేసుకునే ప్రయత్నం చేసినాడు. అతడు పడిన (థమ వర్ణింపరాని దంటారు. అంతటి శ్రమవలన, నాధన వలన తన స్వరాన్ని మెరుగు పరచుకున్నాడు బడేగులామలీఖాన్‌. తండ్రి తనకు స్వరమే లేదని నిందించి తన దగ్గరి నుంచి వెళ్ళిపోయిననాడే తన తల్లినీ, తోబుట్టువులను పట్టుకొని వేరే ఇంటికి మారినాడు గులామలీఖాన్‌. అతడున్న ప్రాంతం ఇరుకిరుకు గదులది. తన గదిలో కూర్చుండి రాత్రుళ్ళు సాధన చేయటం సాధ్యంగాదు. కాబట్టి రాత్రి పడగానే తానుంటున్న ప్రాంతానికి దూరంగా వున్న స్మశానంలో తెల్లవార్లూ కూర్చుని రియాజ్‌ (సాధన) చేసేవాడు. తంబూరా మోసుకు పోవట్‌ కూడా కష్టమే. కాబట్టి చక్కగా చేత పట్టుకొని పోవటానికి వీలైన “సుర్‌మండలో అనే స్వర నియంత్రణ యంత్రాన్ని తానే తయారుచేసుకొని, దాన్ని పట్టుకొని, స్మశానానికి వెళ్ళేవాడు, సంగీత సాధన చేయటానికి. ఆతరువాతి కాలం నుంచి మరికొందరు గాయకులు కూడా సురీమండల్‌ ను ధరిస్తున్నారు.

బడే గులామలీఖాన్‌ నిద్రించేటప్పుడు, భోజనం చేసేటప్పుడు తప్ప ఇతర సమయంలో సుర్‌మండల్‌ ను ఎప్పుడూ తనకు దూరంగా వుంచేవాడు కాదు.

కొన్నాళ్ళకు బడేగులామలీఖాన్‌ తన తల్లిని, తోబుట్టువులను వెంబడినిచుకొని అనేక ప్రదేశాలు తిరిగి చివరికి ముంబై మహానగరాన్ని చేరుకున్నాడు. అక్కడ సినీరంగంలోనూ, ఇతర సంగీత సభల్లోనూ తాను సాధికారంగా వాయించే సారంగీ వాయిస్తూ బ్రతుకు వెళ్ళదీసినాడు. అన్ని వాయిద్యాలలో మానవ గాత్రానికి దగ్గరగా వుండే వాద్యం సారంగియే అని బడేగులాం అలీఖాన్‌ తన ఇంటర్వ్యూలలో చాలాసార్లు చెప్పినాడు. అంతలో బడే గులామలీఖాన్‌ తండ్రికి ఎవరు బోధించినారో, తనకే అట్లా అనిపించిందో, తెలియదు, కానీ, భార్యాపిల్లల పట్ల ఒక్కసారిగా (వేమ ఉబికి, తన బాధ్యతలు గుర్తించి, ముంబై నుంచి భార్యాపిల్లలను తన దగ్గరికి రప్పించుకున్నాడు. అక్కడి నుంచి బదేగులామలీ ఖాన్‌కు తన ఘరానా సంగీతాన్ని ప్రేమతో నేర్పించినాడు. 1927 వ సంవత్సరం లో ప్రిన్స్‌ ఆఫ్‌ వేల్స్‌ ఆగమనాన్ని పురస్కరించుకొని లావోర్‌ లో లయేర్చాటు చేసిన గొప్ప సంగీతసభ లో తన కొడుకు బడేగులామలీఖాన్‌ తో కలిసి పాల్గొన్నాడు అలీబక్ష్‌ఖాన్‌. ఆ సభలో నిర్వహించిన స్పద్ధలో బడేగులామలీఖాన్‌ కు మొదటి ర్యాంకు దొరికింది.

న్యరలయలు 126 1934 వ సంవత్సరంలో బడేగులామలీఖాన్‌ మొదటిసారి కలకత్తా నగరానికి వెళ్ళినాడు. అక్కడ అఖ్లరీ బాయి ఫైజాబాదీ (బేగం అఖ్బర్‌ పూర్వాశమ నామం) ఇంట్లో బస చేసినాడు. రేడియో స్టేషన్‌లోనూ, ఇతర సంగీత సభల్లోను పాల్గొంటూ శోతలను సమ్మోహపరిచే తన విలక్షణ గాత్రంతో కలకత్తా శ్రోతలను ఆనంద పరిచి దాదాపు రెండేళ్ల వరకు అక్కడే గడిపినాదు. అప్పటికి అతని గురించి విస్తృత మైన ప్రచారం జరుగలేదు. అఖ్హరీబాయికి కూడా అంతగా గుర్తింపు లేదప్పట్లో. కానయితే ఆమె ఠుమ్రీ, దాద్రా గాయనంలో బాగా సాధన చేసిందే. బడేగులామలీఖాన్‌ ఎక్కడ పాడితే అక్కడ హార్మోనియం వాయించేదామె. అప్పట్లో బేగం అఖ్లర్‌ రిప్పన్‌ స్ట్రీట్‌లో నివసించేది. కొన్నాళ్ళ తరువాత లాహోర్‌కు వెళ్ళిపోయిన బడేగులామలీఖాన్‌ మళ్ళీ మళ్ళీ కలకత్తా వెళ్ళేవాడు. వెళ్ళినప్పుడల్లా తనవెంట మూడు నాలుగు పీపాల నెయ్యి 'సట్టుకువెళ్ళేవాడు. నెయ్యి బాగా తినే వాడతదడు. మళ్ళీ లాహోర్‌ నుంచి వచ్చినపుడు బడేగులామలీఖాన్‌ తనకోసం ఒక బంగ్లా అద్దెకు తీసుకున్నాడు. అందులో తనవెంట అయిదారుగురు సాజిందాలతో (వాద్యకారులు) నివసించేవాడు. అప్పుడు ఉస్తాద్‌ ఫయ్యాజ్‌ ఖాన్‌, పండిత్‌ ఓంకార్‌నాధ్‌ ఠాకూర్‌, పండిత్‌ వినాయక రావు పట్విర్ధన్‌, ఉస్తాద్‌ నిసార్‌ హుస్సేన్‌ ఖాన్‌, పండిత్‌ డి.వి.పలూస్కర్‌ వంటి గొప్ప గాయకులు ఎందరో మనదేశంలో వుండిరి, లాహోర్‌లో కూడా బడేగులామలీఖాన్‌ కు మంచి పేరుండేది. అప్పుడే స్థాపించబడిన లాహోర్‌ రేడియోలో అతడే ప్రముఖ గాయకుడు. 1989 వ సంవత్సరంలో ఆల్‌బెంగాల్‌ మ్యూజిక్‌ కాన్ఫరెన్స్‌ నిర్వహించే లాలాభాయి (దామోదర్‌ దాస్‌ ఖన్నా) సెలవుల్లో లాహోర్‌ వెళ్ళి బడేగులామలీఖాన్‌ సంగీతం విన్నాడు. కానయితే ఖాన్‌సాహెబ్‌ కలకత్తా లోనే చాలా నాళ్ళ నుంచి పాడుతున్నాడు, ప్రచారం బేనందువలన లాలాబాబుకు ఆ సంగతి తెలియదు. ఖాన్‌ సాహెబ్‌ సంగీతం విన్న తరువాత ఆల్‌బెంగాల్‌ మ్యూజిక్‌ కాన్ఫరెన్స్‌ లో తప్పక పాల్గొన వలసిన గాయకుడని నిర్ణయించి, అతని పేరు బుక్‌ చేసి, అక్కడికక్కడే ఆహ్వానపత్రం ఇచ్చి, కలకత్తా చేరుకున్నాడు లాలాబాబు. ఎందరెందరో గొప్ప గొప్ప గాయికలు, గాయకులు పాల్గొన్న ఆ సభలో బదేగులామలీఖాన్‌ అపూర్వత్రుతమైన రీతిలో 'కేదార్‌ రాగం గాయనంచేసి అక్కడి కళాకారులను, శ్రోతలను అందరినీ ఆకర్షించినాడు. చాలామంది దృష్టిలో పడ్డాడు. మళ్లీ 1943 వ సంవత్సరం లో కలకత్తాకు వచ్చినప్పుడు అతని సంగీతం విని

127 బావూజీ మెవ్టుపొందిన బదేశులామలీఖాన్‌ గాంధీమహాత్ముడు ముగ్భుడై భజనలు రాసి పాడవలసిందిగా సలహా ఇచ్చినాడట. మహాత్ముని కోసమే అతదానాడు, 'హరి ఓం తత్సత్‌” అనే భజనను రచించి పహాడీ రాగంలో గానం చేయటం ప్రారంభించినాడు. అప్పటికతడు ఉస్తాదే. అతడు గాయకుడే గాక వాగ్గేయకారుడు కాడు. 'సబ్‌రంగ్‌ పియా” ముద్రతో రుమీ, దాద్రాలకే గాక, ఖయాల్లకు కూడా బందిషులు రచించినాడు. 1944 వ సంవత్సరం ముంబై నగరంలోని విక్రమాదిత్య హాలులో జరిగిన గొప్ప సంగీత సభలో ఎందరెందరో కళాకారుల సమక్షంలో మార్వారాగంలో ఒక ఖయాల్‌ను, ఖమాజ్‌ రాగంలో ఒక రుమ్రాని తన చేతిలోని సురుమండల్‌ సహాయంతో వినిపించి అందరినీ మంత్ర ముగ్దులను చేసినాడు బడేగులామలీఖాన్‌. ఆనాడే ఉస్తాద్‌ బడేగులామలీఖాన్‌ అంటే ఏమిటో భారతదేశం లోని సంగీత రసజ్జులందరికి తెలయవచ్చింది. తరువాత మద్రాసు మహానగరంలో కర్ణాటక సంగీతంలో ఉద్దండ గాయకుడైన జి.ఎన్‌. బాలసుబ్రహ్మణ్యం (జీ.ఎన్‌.బి.) చేత ఆహ్వానితుడై, చెన్నై సంగీత రసికులకు విలక్షణమైన తన గాత్రంతో పాటియాలా ఘరానా సంగీతం వినిపించి పరవశింపజేసినాడు. ఆ సభ ప్రారంభంలో జీ.ఎన్‌.బి.

అతన్ని ఘనంగా సన్మానించి పాదాభివందనం చేసినాడు. బ్రాహ్మణుడు ఒక ముస్లిం! ఉస్తాదుకు పాదాభివందనం చేయటం జీర్ణించుకోలేని తమిళ గాయకులు తీవ్ర నిరసన

తెలియజేసినారు. కానీ అతని గాయనం విన్న తరువాత, అతనిలోని సంగీత సరస్వతి

ముందు అందరూ నతమస్తకులైనారు.

తశ కళాకారులను గౌరవించిన మురాక్టీదేశాయ్‌ లాహోర్‌ పాకిస్తాన్‌లో నివసించే ఉస్తాద్‌ బదేగులామలీఖాన్‌ 1934 నుం కలకత్తా రావటం ప్రారంభించి బంగాళీ బాబుల ప్రియతమ గాయకుడైనాడు ఇప్పటి కలకత్తా నగరాన పెద్ద సంఖ్యలో అతని శిష్యులున్నారు, శిష్యురాండ్రున్నారు, అభిమానులున్నారు. 1944 లో ముంబై నగరంలో అతడు తన కాసూర్‌ పొటియాలొ సంగీతాన్ని గానం చేసి మహారాష్ట్రా సంగీత రసికుల్లో చెరగని ముద్రవేసినాడు. * నగరాన అతని అభిమానులనేకులు. దేశవిభజన జరిగిన తరువాత లాహోర్‌ పాకిస్తాన్‌లో భాగమయిపోయిం మసదేశం నుంచి ఎప్పుడు ఆహ్వానం వెలితే అప్పుడు వీసా మద మన దేళొని వచ్చి, సంగీత సభల్లో ప్రాల్లాని, ఆలిండియా రేడియో స్టేషన్లలో తన సంగీతం వినిపిం, వాపసు లాహోర్చు వెళ్ళిపోయేవాడు ఉస్తాద్‌ బదే గులామలీభ్రాన్‌, అప్పుడప్పుడు ర తమ్ముడు, తన శిష్యుడు, ఇంచుమించు తన స్థాయిలో రుమ్రీలు గానం చేసే ఉస్తో బర్భతలీభాన్‌ తో కలిసి వచ్చేవాడ్డు, పొందూ భజనలు పాడుతూ, ఇస్తాం దేశమైన పాకిస్తాన్‌ లో వుండటం అతనికి ఇబ్బందికరంగానే మారింది. అది కొక అతో గాయనశైలిని ఆరాధించే, అభిమానించే సంగీత్ర ర్రస్సిక్షల సంఖ్య ఈ దేశంలో అధికం. శిష్యుల సంఖ్యా అధికమే. కాబట్టి తనకు ఇండియన్‌ యూనియన్‌ పౌరసత్వం ఇప్పించి ముంబై నగరంలో తగిన వసతి కల్పించవలసిందిగా అప్పటి ప్రధాన మక్‌ పండిత్‌ నెహ్రూక్తు అస్లికేషన్‌ పంపుకున్నాడు ఉస్తాగ్‌ బడేగులామలీఖాన్‌. నెటొ” న్‌ సంగీతం పట్ల ఎంతటి ఆరాధన భావమో, ఎంతటి అభిమానమో ఈ ముచ్చటో ష ఎక్కడో రాస్సి వున్నాను. పండిత్‌ జీ సంతోష్షించి అప్పటి సంయుక్త మహార ముఖ్యమంత్రి మురార్డీదేశాయికి ఆ అస్లికేష్షన్స పంపిస్తూ తగు చర్య తీసుకోవలసింది 7 సిఫార్సు చేసినాడు. మురార్జీభాయి ముంబై నగరాన, మాహిమ్‌లో, సముద్ర తొ

129 కళాకారులను గౌరవించిన మురార్టీదేశాయ్‌ సకల సదుపాయాలు గల ఒక సుందర భవనాన్ని ఉస్తాద్‌కు కేటాయించి అతన్ని ముంబై నగరానికి ఆహ్వానించినాడు.

సంగీతం పట్ల, ఇతర కళలపట్ల అంతగా అభిరుచి లేని మురార్జీభాయి ఉస్తాదుపట్ల ప్రవర్తించిన తీరు పలువురికి ఆశ్చర్యం కలిగించింది అతనికి, ఇతరులు కొందరివలె గొప్ప అభిరుచి లేకపోవచ్చు. కళాజగత్తులో గణుతికెక్కిన కళాకారులను గౌరవించే సంస్మారమున్నది కదా!

ఒకసారి మురార్జీదేశాయి ముఖ్యమంత్రిగా ఏ విదేశాలకో వెళ్తున్నాడు. విమానంలో సీటు బుక్‌ చేయించుకొని విమానం కదిలే సమయాన, లోన ప్రవేశించి, తన సీట్లో కూర్చున్న పండిత్‌ భీంసేన్‌ జోషిని చూచి, ఆశ్చర్య చకితుదైనాడు మురార్డీదేశాయి. ముఖ్యమంత్రి వెంటవున్న పెద్దలు కొందరు, “పండిత్‌ జీ! తమసీటు అదిగో, అటున్నది. ఇది ముఖ్యమంత్రి గారి సీటు. దయచేసి లేవండి.” అని సవినయంగా సూచిస్తే, “ముఖ్యమంత్రి ఎవరు? సంగీత సామ్రాజ్యానికి రాజును నేను,” అన్నాడు పండిత్‌ జీ. అప్పుడతడు బాగొ తొగి వున్నాడు. మురార్డీదేశాయి పెద్దలను వారించి, పండిత్‌ జీ సీట్లో కూర్చున్నాడు. కళాకారులను గౌరవించే సంస్మారమిది.

బదేగులామలీఖాన్‌ సంగీతం ముంబై నగరాన, సముద్ర తీరాన, మాహిమ్‌లోని తన బంగళానో నివసిస్తున్న కాలంలో ఉస్తాద్‌ బడేగులామలీఖాన్‌ ను కలుసుకోవాలని చాలామంది పిన్నలు, పెద్దలు వస్తుందేవాళ్ళు. ఉస్తాద్‌ అందరితో ఆప్యాయంగా, ఆదరంగా మాట్లాడుతూ, సంగీతశాస్త్ర విషయాలు, రాగ రహస్యాలు మనసువిప్పి చెప్పేవాడు. సాధారణంగా గొప్ప ఉస్తాదులు అంత ఉదారంగా వుండరు. బెల్యా స్వభావమతనిది. అతదెంతటి గవయ్యానో అంతటి ఖవయ్యా కూడా. ఈ మాట అతని మిత్రులనేదే. అంటే ఎంతటి గాయకుడో, అంతటి భోజన ప్రియుడు. మాంస మత్స్యాలు వండటం, బాగా నేయివేసి 71 | న! త . ఓలా ॥ + గ ఉస్తాద్‌ బద్వేగసులామలీఖానొ ఎం.ఎన్‌. నుబ్బులక్షీ

131 బదేగులామలీఖాన్‌ నంగీతం స్వీట్లుతయారుచేయటం అతనికి చాలా ఇష్టం. స్కాన్‌ విస్కీ తాగటం కూడా అతనికిష్టమే. సన్నిహితులైన మిత్రులు తన దగ్గరికి వచ్చినపుడు మంచి వంటకాలు తయారుచేసి తినిపించటం అతనికి మక్కువ. ఉస్తాద్‌ ముంబై నగరంలో వున్న కాలాన పండిత్‌ జస్‌రాజ్‌ తరచుగా అతనింటికి వచ్చి కలుసుకునేవాడు. గొప్పవాళ్ల సహవాసంలో గొప్ప విషయాలు తెలుసుకోవచ్చు అనేది అతని ఉవాచ. అతడు కూడా గొప్పవాడే. జీ.ఎన్‌.జోషి సంగీత గురువు జగన్నాధ్‌ బువా పురోహిత్‌ (గుణిదాస్‌), కుమార్‌ గంధర్వ సంగీత గురువు ప్రొఫెసర్‌ దేవధర్‌ తరచుగా ఉస్తాద్‌ కంపెనీలో గడిపే పెద్దలు. జీ.ఎన్‌.జోషి తీరిక దొరికినప్పుడల్లా ఉస్తాద్‌ దగ్గర వుండేవాడు. జోషీజీ స్వయంగా గాయకుడు. దేశవిదేశాల్లో సంగీత సభల్లో పాల్గొని తన గాయనం వినిపించినవాడు. ఆలిండియా రేడియోస్టేషన్‌ డైరెక్టర్‌ గా బహువిఖ్యాతి గాంచిన 2.4.బుఖారీ గారి దగ్గర పనిచేసే అవకాశం దొరికినందున అతనిలోని ఆరాటం జోషిని పట్టుకున్నది. చాలామంది గొప్ప గాయికలు, గాయకులు రేడియోష్టేషన్ల కు దొరకరు. గ్రామఫోన్‌ రికార్డింగ్‌ కంపెనీలకు పట్టువడరు. అటువంటి వాళ్ళను ఎట్లాగో బతిమాలి, బామాలి, ప్రలోభపెట్టి, తాగేవాళ్ళకు పసందైన మద్యం తాగించి వాళ్ళ పాటలు కొన్నయినా రికార్డ్‌ చేయటం బుఖారీ పద్ధతి. జీ.ఎన్‌. జోషి కూడా అట్లాగే ఎందరెందరి సంగీతాన్నో ధ్వని ముద్రితం చేయగలిగినాడు. ముంబై ఆలిండియా రేడియోస్టేషన్లో 11 4.4 రికార్డింగు కంపెనీలో పనిచేసిన జీ.ఎన్‌.జోషి ఉస్తాద్‌ బడేగులామలీఖాన్‌ సంగీతాన్ని చాలావరకు రికార్డుల్లో, క్యాసెట్లలో, ఎల్పీల్లో బంధించగలిగినాడు. హైదరాబాదు నంస్థానంలో నవాబు అలీయావర్‌ జంగ్‌ అనే అమీర్‌

వుండేవాడు. అతడు పాయెగా అమీరు. చాలా సంపన్నుడు, విద్యావంతుడు, సంస్మారవంతుడు, సంగీతాభిరుచి కలవాడు. అతడు హైదరాబాదు నిజామ్‌కు దగ్గరి బంధువు. నిజామ్‌ క్యాబినెట్లో సమాచార పౌర సంబంధ శాఖ మంత్రి. సర్భారీ పనిమీద అతడు ముంబై నగరానికి వస్తే సాధారణంగా హైదరాబాదు ప్యాలెస్‌ లో బస చేసేవాడు. అతడు రణ 501176 & ?011606 ౧212108 కోసం అమరావతిలో వున్నప్పుడు బి.జీ.ఘాటే పరిచయమైంది. అతడు నాగపూర్‌ యూనివర్సిటీలో జీ.ఎన్‌.జోషి సహపారఠి, మిత్రుడు - అతడు ముంబాయికి బదిలీమీద వచ్చినాడు.

నస్వరలయలు 132 అతని ద్వారా జోషీకి నవాబు సాహెబ్‌ పరిచయమయింది. అతని వల్లనే నవాబ్‌ సాహెబ్‌కు సంగీతం పట్ల గల స్వచ్చమైన అభిరుచిని తెలుసుకొన గభిగినాడు. నవాబు సాహెబ్‌ హైదరాబాదు ప్యాలెస్‌ లో వున్నన్ని రోజులు సుప్రసిద్ధ గాయికా గాయకుల కార్యక్రమాలు యేర్పాటు చేసేవాడు. ఆ కళాకారులు గంట, రెండు గంటలు నవాబు సాహెబ్‌, అతని మిక్రులకు మనోరంజనం కలిగించేవాళ్ళు. నవాబ్‌ సాహెబ్‌కు తమ కళను ్రదర్భించే గజల్‌ కుమ్రీ గాయికల్లో గజల్‌ క్వీన్‌ బేగం అఖర్‌, నిర్మలా అరుణ్‌, వత్సలా కుష్టేకర్‌, నర్తకీమణులు సితారాదేవి, దమయంతీ జోషి ప్రముఖులు. నవాబుసాహెబ్‌ ఆ కళాకారిణులను సువర్ణ ముద్రికల పారితోషికంతో సన్నానించేవాడు. ఆ సన్మానం ఇతర సంస్టానాధిపతులు చేసే సన్మానం కంటే విలువైంది. నవాబుసాహెబ్‌ మీద లక్ష్మీ సరస్వతుల అనుగ్రహం విశేషంగా వుండేదని అతన్నెరిగిన వాళ్ళనేమాట. అందుకు తగ్గట్టుగా విశాల హృదయం, ఉదారభావాలు. అదుగో, అటువంటి నవాబ్‌ జహీర్‌ యార్‌జంగ్‌ బహద్దూర్‌తో ఉస్తాద్‌ బడేగులామలీఖాన్‌ కు పరిచయం కలిగించటం జోషీజీకి అనందప్రదమైన వ్యవహారం. విలక్షణమైన ఖాన్‌సాహెబ్‌ గాత్రంతో, గాయనశైలితో, విశిష్టమైన అతని వ్యక్తిత్వంతో పరిచయం కలిగిన తరువాత నవాబు సాహెబ్‌ అత్యంత ముగ్గుడైనాడు. పారవశ్యానికి లోనైనాడు. హైదరాబాదు నగరాన గల తన బషీర్‌బాగ్‌ ప్యాలెస్‌ కు ఉస్తాదును ఆహ్వానించినాడు. ఎప్పుడు ఆహ్వాన మందుకున్నా ఉస్తాద్‌ సకుటుంబంగా ప్యాలెస్‌ చేరి నెలల తరబడి తన సంగీతం వినిపిస్తూ ఉండిపోయేవాడు. అప్పుడప్పుడు తన తమ్ముడు ఉస్తాద్‌ బర్మ్శతలీఖాన్‌ తో కలిసి వచ్చేవాడు. నవాబు జహీర్‌యార్‌ జంగ్‌ తో వ్యక్తిగత పరిచయం కలుగక ముందు కూడా ఉస్తాద్‌ హైదరాబాదు నగరానికి తరచుగా వస్తుండేవాడు. నాంపల్లి రైల్వేస్టేషన్లో ట్రేన్‌ దిగి నగరంలోకి ప్రవేశించే మూల మీద, ఎడమవైపు అజీజియా లాడ్జి వున్నది. అప్పట్లో అదంత వసతుల గల లాడ్డి కాదు. చిన్న చిన్న గదులు. అరకొర వసతులు. అయినా - నగరానికి వచ్చేవాళ్ళనేకులు ఆ లాడ్జిల్లోనే దిగేవాళ్ళు. లాడ్జి చేరుకున్న వెంటలే ఉస్తాద్‌ ముగ్గురు అభిమానులకు ఫోన్‌ చేసి తన దగ్గరికి పిలిపించుకునేవాడు. హైదరాబాదు రేడియోస్టేషన్లో పనిచేసే ఆ ముగ్గురు జావీద్‌ లతీఫ్‌, మహ్మద్‌ ఉస్మాన్‌, మహ్మద్‌ వజీర్లు. ముగ్గురూ పాడనేర్చిన వాళ్ళే. కొన్నాళ్ళ కిందట ఉర్దూ సియాసత్‌

13 బదేగులామలీఖాన్‌ నంగీతం పత్రికలో నేను హిందుస్తానీ గాయికా గాయకుల గురించి చాలా వ్యాసాలు వరుసగా రాసినాను. ఏదో అరబ్‌ రాష్ట్రంలో జీవితం గడుపుతున్న జావీద్‌ లతీఫ్‌ సియాసత్‌ పత్రికలోనే నాకు రెండు మూడు జాబులు రాసినాడు. ఆ రెండు జాబులు ప్రస్తావించ దగినవే.

మొదటి జాబు:

“సదాళశివ్‌ జీ! అన్ని దెబ్బలకంటె స్వరాల దెబ్బ గట్టిది. స్పరాహతుడు జీవితంలో కోలుకోలేడు. ఎక్కడా శాంతి పొందలేడు. ఎక్కడైనా స్వరదీపం వెలిగెనా దానిమీద పడి మిడత వలె ఆత్మాహుతి చేసుకోవాలని తహతహలాడుతుంటాడు. మా సంగతీ అదే. ఉస్తాద్‌ బడేగులామలీఖాన్‌ సాహెబ్‌ అజీజియా లాడ్జిలోనో బషీర్‌బాగ్‌ ప్యాలెస్‌లోనో బసచేసి వున్నాడని తెలిస్తే చాలు, అన్ని పనులు వదిలిపెట్టి అతని ముందు వెళ్ళి వాలేవాళ్ళం ” అని రాసినాడు జావీద్‌ లతీఫ్‌. ఇంకొక జాఖు

“అజీజియా లాడ్జిలో దిగిన వెంటనే ఉస్తాద్‌ జీ మా ముగ్గురికి ఫోన్‌ చేసి పిలిపించుకునేవాడు. మా భోజనం అతని వెంటనే. రాత్రి చాలాసేపు అతని వొటలు వింటూ గడిపి అపరాత్రి ఇళ్ళకు వెళ్ళిపోయే వాళ్ళం. తఖ్తుపలంగ్‌ మీద తన భారీ కాయాన్ని పదిలంగా కూర్చుండజేసి, కుడి తొడ మీద సుర్‌మండల్‌ పెట్టుకొని, కుడిచేతి వేళ్ళతో మీటుతూ వదో ఒక ఖయాల్‌ ను, లేదా ఏదో ఒక కుమ్రీని అలపిస్తూ వుండేవాడు ఉస్తాద్‌. “మీరు కూడా నా స్వరాలతో మీ స్వరాలు కలపండి.” అని మాటిమాటికి మమ్మల్ని ప్రోత్సహిస్తూ మా కచ్చాపక్కా తొన్లలో దొరలే స్థాలిత్యాలను తన పరిణతమైన ఉస్తాద్‌ తాన్లతో కప్పిపుచ్చుతూ పాడేవాడు. ఇంతలో పక్క గదిలోంచి ఉస్తాద్‌ రికార్డులు విన్న ఏ పల్లెటూరి రయీసో, పటేలో సంకోచం లేకుండా తలుపులు తెరిచి వున్న మా గదీలో ప్రవేశించి, ఏ మూలకో ఒదిగి కూర్చుండి, “ఉస్తాద్‌ !

“యాద్‌ పియాకీ ఆయె” అనే ఠరుమీ మాకోసం పాడరా.” అని చనువుగా ఫర్మాయిష్‌ చేస్తే అంతవరకు పాడుతున్న రాగాన్ని ఆపివేసి, ఆగంతకుని కోరిక మేరకు, “యాద్‌ పియాకి ఆయె” అనే ఠుమ్రీని అందుకునే వాడు ఉస్తాద్‌. తబ్లా సహకారం లేకున్నా ఉస్తాద్‌ చేతిలోని సురమండల్‌, మాలో ఒకరు మీటే తంబూరాతోనే ఆ రుమఘ్రీ

స్వరలయలు 134 అద్భుతంగా సాగేది. సదాశివ్‌ జీ ! ఈ గొప్ప గొప్ప గాయకులు అన్ని వాద్యాలూ వాద్యకారులూ సహకరించే గొప్ప గొప్ప సంగీత సభల్లో కంటే, ఏదీ సరిగ్గా అమరని ఇటువంటి భఖాన్లీ మహఫిల్లలో అప్పుడప్పుడు గొప్పగా పాడుతారు. ఇది మా అనుభవం.” అని రాసినాడు జావీద్‌ లతీఫ్‌ సాహెబు. సీనియర్‌ జర్నలిస్ట్‌ జి.కృష్ణ అప్పుడు గోయెంకా పత్రికల విలేఖరి. అతడు నృత్య సంగీత సాహిత్యాల సరస విశ్లేషకుడు. బషీర్‌బాగ్‌ ప్యాలెస్‌ లో ఉస్తాద్‌ బడేగులామలీఖాన్‌, అతని సోదరుడు ఉస్తాద్‌ బర్మతలీఖాన్‌ కలిసి జంటగా పొడిన సంగీతసభలో ఇండియన్‌ ఎక్స్‌పైస్‌ తరఫున విలేఖరిగా పాల్గొని సుమారు 28 సంవత్సరాల (క్రిందట ఒక చక్కటి రిపోర్టు రాసినాడు. అతడు తన తాన్‌బాజీకి స్పందించే తీరు గమనించిన ఉస్తాద్‌, “కృష్ణాజీ! ఒకనాడు మీ ఇంట్లో కూర్చుండి మీ కోసం పాడాలని వున్నది అన్నాడట. ఆ జెదార్యానికి ధ్యాంక్స్‌ చెప్పి వుంటాడు జి.కృష్ణ. అరవైయేళ్ళకు పైగా హైదరాబాదు నగరంలో వున్నా తన కోసం ఒక సొంత ఇల్లు యేర్పాటు చేసుకోలేక పోయినాడు అంతటి ప్రఖ్యాత విలేఖరి. ఇప్పుడు హైదరాబాదు నగరాన అతని కొడుకులూ, అల్లుళ్ళూ చాలామందే వున్నారు. అంతా పత్రికా లోకంలోనే. వాళ్ళయినా సొంత యిండ్లు నిర్మింపజేసుకొని వుంటారు. నగరానికి వెళ్ళలేని స్థితిలో వున్న నాకీ సంగతి ఎవరు తెలియజేస్తారు? సరె, అదలా వుంచుదాం. 1961 లో ఉస్తాద్‌ మహారాష్ట లోని ఆకోలా పట్టణంలో పాటకచేరీ నిర్వహించి ముంబాయి చేరుకున్నాడు. అక్కడే అతనికి తొలిసారి పక్షవాతం న్రోక్‌ తగిలింది. అతని శరీరం వామభాగం చచ్చుపడి పోయింది. నవాబు జహీర్‌యార్‌ జంగ్‌ ఉస్తాదు చికిత్స కోసం ధారాళంగా ఖర్చు చేసినాడు. అలోపతి పాటు వనౌషధుల చికిత్స కూడ జరిగింది. మా ఆదిలా రలో గల బోధ్‌ తాలూకా కేంద్ర్‌లో ఆంధ్రప్రదేశ్‌ ప్రభుత్వ అతిధిగా దాదుక్కుదగ్గే మూడు నెలలున్నాడు. సంవత్సరం 1967. బోథ్‌ 876. 090 001011౯ అయిన ఒక ముస్లిం పెద్దమనిషి చెట్టు చేమల చికిత్సలో ఈ (ప్రాంతాన ప్రసిద్ధుడు. అతని చికిత్స వలన ఉస్తాద్‌ పరిస్థితి మెరుగు పడసాగింది. ఆదిలాబాదు నగరంలోని ప్రభుత్వ ఆసుపత్రిలో చిన్స్‌ వార్డు భవనం నిర్మింపజేయాలన్న ఆలోచన అప్పటి జిల్లా కలెక్టర్‌ గారికి, సివిల్‌ సర్జన్‌ గారికి కలిగింది. చారిటబుల్‌ ప్రోగ్రాములకు ఉస్తాద్‌ ఎప్పుడూ

135 ఐదేగులామలీఖాన్‌ నంగీతం ముందు ముందుండేవాడు. పెద్ద వాహనంలో, దృఢమైన కర్ర చెక్క మీద కూర్చుండబెట్టి ఇక్కడి న్యూధియేటర్స్‌ అనే పేరు గల సినిమా టాకీసు వేదిక మీద ఐదారుగురు బలిష్టులు ఉస్తాదును తెచ్చి దించినారు. రెండున్నర గంటలు తన మధుర సంగీతాన్ని వినిపించి ఆదిలాబాదు సంగీత ప్రియులకు పరమానందం కలిగించినాడు ఉస్తాద్‌ బడేగులామలీఖాన్‌ సాహెబు. సుప్రసిద్ధ తబలిస్టు నందకుమార్‌ను హైదరాబాదు నుండి పిలిపించినారు. ఉస్తాద్‌ చేతిలో సుర్‌మండల్‌. ఉస్తాద్‌ మునవ్వరలీఖాన్‌ తంబూరా మీటుతూ గాత్ర సహకార మందించినాడు. పక్షవాతం ఉస్తాద్‌ శరీరం ఎడమభాగం మీద ప్రభావం చూపింది కాని అతని గాత్రానికి ఎటువంటి క్షతి కలుగలేదు. అతడు తమ్మున్ని, కొడుకును రెక్కల క్రింద దాచుకుంటాడనే విమర్శ వున్నది. కాని ఆనాడు మాత్రం చాలావరకు కొదుకు గాత్రం మీదనే ఆధారపద్డాడు ఉస్తాదు.

ఖాన్‌ సాహెబ్‌ బోథ్‌లో వున్న కాలంలోనే గణపతి చవితి వచ్చింది. ఇది మహారాష్ట ప్రాంతం. గణపతుల ఉత్సవాలు జోరుగా జరుగుతాయి. పొటకచేరీలు నిర్వహించబడతాయి. వాడవాడకో గణేశ్‌మండలి. ప్రతిచోట పూజలు, భజనలు, హారతులు, బెత్సాహికుల సంగిత సభలు, బోథ్‌ దేశ్‌పాందేలు పలువురు హిందుస్తానీ సంగీతం పట్ల అభిరుచి కలవాళ్ళు. ఆసక్తి కలవాళ్లు. ఎవరైనా చెప్పినారో, లేక వాళ్ళకే తోచిందో కానీ కొందరు జెత్సాహికులైన యువకులు ఉస్తాదు నన్నిధికి వెళ్ళి తమ గణేశ్‌ మండలిలో భజనలు పాడవలసిందిగా ఆవ్వానించినారు. ఉస్తాద్‌ ఎప్పుడు సిద్ధమే. అతన్ని మండలికి చేర్చటమే కష్టం. ధృడమైన కర్రచెక్క వుండనే వున్నది గదా! స్టానికుడైన గంగాధరరావు తబ్లా. అతడు విశ్రాంత ఉపాధ్యాయుడు. మూడు గంటలు భజనలు వినిపించినాడు బడేగులామలీఖాన్‌, కొన్ని రుమీలు కూడా.

వనౌషధి చికిత్స వలన ఆరోగ్యం మెరుగు పడ్డట్లనిపించింది. కనుక కలకత్తా వెళ్ళిపోయినాడు ఉస్తాద్‌. అక్కడ అతని ఇల్లున్నది కదా. కొడుకు మునవ్వరలీఖాన్‌ తన కుటుంబంతో వుంటాదక్కడ. ఆ తండ్రీ కొడుకుల కక్కడ ఎందరో షాగిర్జులు. ఎందరో అభిమానులు. ఎందరో మిత్రులు. 1967 వ శంవత్సరం లో ఉస్తాద్‌ మునవ్వరలీఖాన్‌ కొడుకు రజాఅలీ గండాబంధనోత్సవం ఘనంగా జరిగింది. ఆ ఉత్సవంలో పాల్గొన్నవాళ్ళు ఉస్తాద్‌ బడేగులామలీఖాన్‌, అతని సన్నిహిత మిత్రుడు

నస్వరలయలు 136 ఉస్తాద్‌ అమీర్‌ఖాన్‌. తబలా వాదకుల్లో అగ్రేసరుడైన ఉస్తాద్‌ అహ్మద్‌జాన్‌ తిరఖ్వాఖాన్‌, ఉస్తాద్‌ మునవ్వరలీఖాన్‌, పండిత్‌ ఏ.కానన్‌, ఉస్తాద్‌ ముఖ్యశిష్యులు ప్రసూన్‌బెనర్జీ, మీరాబెనర్జీ, సంధ్యాముఖద్దీ మొదలైనవాళ్ళు.

ఆ తర్వాత కుటుంబంతో మళ్ళీ హైదరాబాదు చేరుకున్నాడు ఉస్తాద్‌. అక్కడక్కడ కార్యక్రమాలు జరుగుతూనే వున్నాయి. 1968 వ సంవత్సరం ఏప్రిల్‌ 238నాడు పక్షవాతం తీవ్రమయింది. ఉస్తాద్‌ బడేగులామలీఖాన్‌ పరలోక గతుడైనాడు. బషీర్‌ బాగ్‌ ప్యాలెస్‌ నుంచి జనాజా యాత్ర పాయెగా అమీర్ల ఖాందానీ ఖబరిస్తాన్‌ దాకా సాగింది. రోడ్డు కిరువైపులా అభిమానులు, శిష్యులు, పురప్రముఖులు, పూలుచల్లుతూ బారులు తీరినారు. దివినుండి భువికి దిగివచ్చిన ఒక గంధర్వుని సంగీత యానమిట్లా ముగిసింది. కుటుంబ సభ్యులు మళ్ళీ కలకత్తా చేరుకున్నారు. ఉస్తాద్‌ చాలిస్వా (నలుభయవదినం) ఘనంగా జరుపుకున్నారు. ఎందరెందరో అభిమానులు, శిష్యులు, బంధువులు కలకత్తా నగరంలో అతని యాదిలో జరిపిన సభలో ఆత్మీయమిత్రుద్తు ఉసాద్‌ అమీర్‌ఖాన్‌, ఆనంద్‌బజార్‌ పత్రికకు చెందిన సీనియర్‌ జర్నలిస్ట్‌ అరుణ్‌బాన్సీ కుమార్‌ ప్రసాద్‌ ముఖర్జీ, ఉస్తాద్‌ శిష్యులూ, శిష్యురాండ్రు సబ్‌రంగ్‌ సంగీత సమ్మేళనమనే సంస్థకు రూపకల్పన చేసినారు. ఆ సంస్థ సేకరించే నిధులత్రో వృద్ద గాయిక్కా గాయకులకు అవసరమైన చికిత్స, వర్ధమాన యువకళాకారులల్తు నంగీతాధ్యయన, వరిళోధనలకు తగిన యేర్పాట్లు చేయటం వెొొదలెన ఉదారాశయాలతో కార్యక్రమాలు రూపొందించినారు. 19870 లో మొదటి సమ్మేళనం రబీంద్రసదన్‌ లో జరిగింది. అందులో పాల్గొన్న పెద్దలు ఉస్తాద్‌ అమీర్‌ఖాన్‌, ఉసాడ్‌ విలాయత్‌ ఖాన్‌, ఉస్తాద్‌ అమ్జదలీఖాన్‌, ఉస్తాద్‌ దవీర్‌ఖాన్‌, ఉసాద్‌ అబుల్‌ హలీం

న్‌ ే

జాఫర్‌ఖాన్‌, పండిత్‌ కుమార్‌ ప్రసాద్‌ ముఖర్జీ ఉస్తాద్‌ షరాఫత్‌ ఖాన్‌, ఉస్తాద్‌ అమీనొద్దిన్‌ డాగర్‌, ఉస్తాద్‌ ఫయిమొద్దీన్‌ డాగర్‌ (ఈ డాగర్‌ బంధూలు ్రుపద్‌, ధమార్‌ గాయకులు) సంధ్యాముఖర్జీ, మీరాబెనర్జీ, ఉస్తాద్‌ మునవ్వరలీఖాన్‌, బుద్ధదేవ్‌ దాస్‌ గుప్తా వంటి ఆనాటి సుప్రసిద్ధులంతా పాల్గొన్నారు.

ఉస్తాద్‌ మునవ్వరలీఖాన్‌ 1989 లో దివంగతుడైనాడు. సబ్‌రంగ్‌ సంగీత సమ్మేళనం, సబ్‌రంగ్‌ మ్యూజిక్‌ అకాడమీ సబ్‌రంగ్‌ మ్యూజిక్‌ ట్రస్ట్‌ ద్వారా చాలా కార్యక్రమాలు జరుగుతున్నాయి. దిల్లీ ముంబై నగరాల్లో సబ్‌రంగ్‌ యాద్‌గార్‌ సభల

137 బదేగులామలీఖాన్‌ నంగీతం ద్వారా ఉస్తాద్‌ శిష్యులు, అభిమానులు చాలా కార్యక్రమాలు జరుపుతున్నారు. కళాకారుల సంక్షేమ పధకాలు నిర్వహిస్తున్నారు. వీటిల్లో ఉస్తాద్‌ మునవ్వరలీఖాన్‌ శిష్యులు కూడా ఉత్సాహంగా పాల్గొంటున్నారు. సబ్‌రంగ్‌ మ్యూజిక్‌ అకాడమి, సబ్‌రంగ్‌ ట్‌ అనే రెండు సంస్థలను సబ్‌రంగ్‌

సంగీత సమ్మేళనం అనుబంధాలుగ శ్రీమతి జయతి బాగ్పీ ప్రారంభించింది. ఆ సంస్థలకు ఆమె జనరల్‌ సెకైటరీ, మేనేజింగ్‌ ట్రస్టీ. ఆమె ఉస్తాద్‌ మునవ్వరలీఖాన్‌ శిష్యురాలు. ఉస్తాద్‌ బదేగులామలీఖాన్‌ శిష్యురాలు మాలతీగిలాని ఏకకాలంలో దిల్లీలోనూ, ముంబైలోనూ సజ్‌రంగ్‌ యాద్‌గార్‌ సభలను స్థాపించింది. ఆ రెండు నగరాలలో ఆ సభలు నిర్వహించే వాళ్ళు ఉస్తాద్‌ అభిమానులు, శిష్యులు. ఆ సంస్థలన్నింటికీ బర్ధవాన్‌ మహారాజ్‌ కుమార్‌ దా॥[ప్రణయ్‌చంద్‌ మహతాబ్‌ అధ్యక్షుడు.

అన్ని సంస్థల లక్ష్యం సమానమే. ఉస్తాద్‌ మానవతావాది కనుక అవసరార్జులకు

సహయపడాలని తాపత్రయ పడేవాడు కనుక ట్రస్ట్‌ ద్వారా సేకరించిన నిధులను

వృద్ధులైన గాయికా గాయకుల చికిత్స కోసం ఖర్చుపెట్టటం మ్యూజిక్‌ అకాడమీ

లక్ష్యం. యువగాయికా గాయకులకు సంగితాధ్యయనానికి, పరిశోధనకు తగిన

వసతులు కల్పించటం.

మధ్య మధ్య జరిగే సంగీత సమ్మేళనాలు గాక జయంతి, వర్ధంతి ఉత్సవాలు

గాక, ఉస్తాద్‌ బడేగులామలీఖాన్‌ జయంతి శతాన్ధిని పెద్ద ఎత్తున జరిపే ప్రయత్నాలు

మొదలైనవి. శతజయంతి ఉత్సవాలు జరుపవలసిన సంవత్సరం 2002. కానీ

యేర్చాట్లు 2000 సంవత్సరం నుంచే ప్రారంభమైనవి. 2001వ సంవత్సరం లో

పండిత్‌ రవిశంకర్‌ తన సతీమణి సుకన్యా శంకర్‌ తో కలిసి దిల్లీ నుంచి కలకత్తా

చేరుకొని ఉత్సవాలను ప్రారంభం చేసినాడు. ఆ సందర్భంగా సుకన్యా శంకర్‌ సబ్‌రంగ్‌

ట్రస్ట్‌ కు యాభైవేల రూపాయల విరాళం సమర్పించింది. 2000 సంవత్సరం జనవరి

ఒకటో తేదీన కలకత్తా రవీంద్ర కళామందిర్‌లో ఉస్తాద్‌ అవ్హదలీఖాన్‌ సరోద్‌ కచేరీ

జరిగింది. పండిత్‌ ఉల్లాస్‌ కషాల్‌కర్‌ గాత్రకచేరీ, ఉస్తాద్‌ అమ్హదలీఖాన్‌ కొడుకులైన

అమానలీ అయానలీల సరోద్‌ జుగల్‌ బందీ జరిగింది. అదే సంవత్సరం లో పండిత్‌

అజయ్‌ చక్రవర్తి చిన్న కూతురు కౌశికీ చక్రవర్తి గాత్ర కచేరీ అద్భుతంగా జరిగింది.

ఆ రోజే రాంపూర్‌ సహస్వాన్‌ ఘరానాకు చెందిన యువగాయకుడు ఉస్తాద్‌ రాషిద్‌

స్వరలయులు 138 ఖాన్‌ గాత్రం, ఉస్తాద్‌ షాహెద్‌ పర్వేజ్‌ ఖాన్‌ సితార్‌ జుగల్‌ఐబందీ జరిగింది. ఉస్తాద్‌ షాహెద్‌ పర్వేజ్‌ ఇటావా ఘరానాకు చెందిన ఉస్తాద్‌ విలాయత్‌ఖాన్‌ కొడుకు అతని శిష్యుడు కూడా. ఇంకొక కార్యక్రమం, ముగ్గురి మధ్య గాత్రకచేరి. ఉస్తాద్‌ రాజా అలీఖాన్‌ (ఉస్తాద్‌ మునవ్వరలీఖాన్‌ కొదుకు, శిష్యుడు, కాసూర్‌ పాటియాల ఘరానాకు ఖలీఫా అంటే వారసుడు.) మరిద్దరు ఉస్తాద్‌ మజ్జరలీఖాన్‌, ఉస్తాద్‌ జవ్వాద్‌ఖాన్‌ లు. (వీళ్ళిద్దరు ఉస్తాద్‌ ఐడేగులామలీఖాన్‌ పెద్దకొడుకు కరామతలీఖాన్‌ కొడుకులు. ఉస్తాద్‌ మునవ్వరలీఖాన్‌ శిష్యులు). ఇంకొక కార్యక్రమం పండిత్‌ అజయ్‌ చధక్రవర్తి గాత్రకచేరి జరిగింది. అతడు ఉస్తాద్‌ మునవ్వరలీఖాన్‌ శిష్యుడు. ఖయాల్లయినా, శుమ్రీలైనా ఉస్తాద్‌ బడేగులామలీఖాన్‌ పాడినట్లే పాడగలడు. ఈ కార్యక్రమాలన్నింటిని గురించిన సావనీర్‌ విడుదలైంది. ఇంకో సావనీర్‌ "౮5౫40 8408 6౮౬44 441 4 త గతం ౬8012 అనేపేర విడుదలైంది. ఈ సావనీర్లో ఉసాద్‌ బడేగులామలీఖాన్‌ శిష్యులు, అభిమానులు, కుటుంబ సభ్యుల ఫోటోలున్నాయి. అభిమానుల్లో ]/.5. సుబ్బులక్ష్మి, కమలాదేవి చటోపాధ్యాయ, బారిష్టర్‌ మసూద్‌ అతనిభార్య పేర్కొనదగిన వాళ్ళు. భారతీయ ఉర్టూ, హిందీ సినిమాల్లో, ఒక కాలం మనోహరమైన పాటలు పాడి, మలిక-యె-తరన్నుమ్‌ గా కీర్తి గాంచ్చి, తరువాత్ర పాకిస్తాన్‌ వెళ్ళిపోయిన నూర్దహాన్‌, జగద్‌విఖ్యాత కధక్‌ నర్తకి సినిమానుట్రి సితారాదేవీల్సు ఉస్తాద్‌ బడేగులామలీఖాన్‌ గండాబంధ్‌ శిష్యురాండ్రు. ఉస్తాద్‌ నజ్ఞాక్ర్రవ్చ సలామతలీఖాన్ల జంట కలకత్తాలోనే మూడు సంవత్సరాలు ఉస్తాద్‌ బదేగులామల్రీఖ్ఞాన్ల దగ్గర శిష్యరికం చేసింది. ఇంతటితో ఉస్తాద్‌ బడేగులాంమలీఖాన్‌, అత్రన్సి కాసూర్‌ పాటియాల ఘరానాల సమాచారమయిపోయింది.

33 ఇందోర్‌ ఘరానా నంగీతం

ఇందోర్‌ పాలకులైన హోల్మార్ల దర్చారీ ; మ్‌ | గాయకుడు ఉస్తాద్‌ షాహమీర్‌ ఖాన్‌. అతడుతన _ జీ. కాలంలో గొప్ప ఖయాల్‌ గాయకుడు. అతని గళ్‌; పుత్రుడు అమీర్‌ఖాన్‌. ఐదేళ్ళ వయస్సు నుంచి [|| ఎ ప. ఇరవై ఐదేళ్ళ వయస్సు వచ్చే వరకు అంటే శ ఇరవైయేళ్ళు తన ఘరానా సంగీతాన్ని సాకల్యంగా గ తన కొడుకు అమీర్‌ఖాన్‌ కు నేర్పినాడు ఉస్తాద్‌ (గ షాహమీర్‌ ఖాన్‌. అమీర్‌ఖాన్‌ గూడా తండ్రి నేర్చిన ; | విద్యను అత్యంత శ్రద్ధాభక్తులతో నేర్వటమే కాక, " ( కరోరమైన సౌధనచేసి వం గాయనంలో తన ఉస్తాద్‌ అమీర్‌ఖాన్‌ కొక ప్రత్యేకమైన శైలిని సాధించి ఉస్తాదైనాడు. సమకాలికుదైన ఉస్తాద్‌ బడే గులామలీ ఖాన్స్‌ ఉస్తాద్‌ అమీర్‌ఖాన్‌ లు సన్నిహిత మిత్రులు. కలకత్తా నగరంలో వున్నంత కాలం ఒకరివెంట ఒకరుందేవాళ్ళు. కాబట్టి ఆ ఇద్దరిలో ఎవరుగొప్ప అనే చర్చ అప్పుడప్పుడు జరుగుతుండేది. దానివలన ఆ ఇద్దరు మి(త్రుల్లో ఎన్నడూ వైషమ్యాలేర్చడలేదు. ఒక ఖయాల్‌ బందిషులో వుండే రాగాన్ని సవిస్తరంగా, నిదానంగా బనారస్‌ పట్టుచీర మడతలు విప్పినట్లుగా సుతారంగా విప్పుతూ ఉస్తాద్‌ అమీర్‌ఖాన్‌ స్వరప్రస్తారం చేస్తూవుంటే స్వర రసికులైన శ్రోతలు పరమానందాన్ని పాందేవాళ్ళు. 1974 లో ఉస్తాద్‌ అమీర్‌ఖాన్‌ కలకత్తాలో కారు దుర్హటనలో మృత్యువాత పడ్డాడు.

పండిత్‌ అమర్‌నాథ్‌, సింగ్‌ బంధూలు, విదుషి కంకణాబెనర్జీ వంటి ప్రముఖులు ఉస్తాద్‌ అమీర్‌ఖాన్‌ శిష్యులు. పండిత్‌ భీంసేన్‌ జోషి పండిత్‌ ఫిరోజ్‌ దస్తూర్‌లు తమ గాయన శైలిపై ఉస్తాద్‌ అమీర్‌ఖాన్‌ ప్రభావం వున్నదని ఒప్పుకునేవాళ్ళు. పండిత్‌ జస్‌రాజ్‌ అట్లా ప్రకటించలేదు కానీ అతని గాయనశైలి మీద ఉస్తాద్‌ అమీర్‌ఖాన్‌ ప్రభావం కనిపిస్తుంది.

౩డీ ఖేండి ఐజూర్‌ ఘరానా నంగీతం

భెందీ బజార్‌ ఘరానాకు | లత నా లు చెందిన ఉస్తాద్‌ అమానలీఖాన్‌, [క్ష ష్‌ వ. కు. ప్రత్యేకించి హంసధ్వని రాగాన్ని ॥ న్‌ య. ప. . స ఉస్తాద్‌ అమీర్‌ఖాన్‌ అదే పద్ధతిలో (|| జ నం. పాడేవాడు. అయితే అమీర్‌ఖాన్‌ [వజయమ మముబగా యు కయాచుణి భెండీబజార్‌ ఘరానా గాయకుడు వా. కాడు. భెండీ బజార్‌ ఘరానా స మం అందుకు కారణం అతడు కీ ముంబై మహానగరంలోని భెండీ లో బజార్‌ (ప్రాంతాన నివాసముం వ డటమే అనుకుంటాను. అతదు ర. సంగీతం నేర్పినాదు. అప్పట్లో నరనతీ బిత్రానికి మాదల్‌గా నిలిచిన ఎవరూ వగటివూట అతని కాజాలు వళ రట న వ ల్‌ దర్భనానికి వెళ్ళేవాళ్ళు కారు. అది రెడ్‌లైట్‌ ఏరియా.

సంగీత ప్రపంచంలో నడయాడే సంగీత విద్యాసర్వస్వం అని పేరు గాంచిన గాన తపస్విని అంజనీబాయి మాల్చేకర్‌ ఖెండీ బజార్‌ ఘరానాకు చెందిన ఉస్తాద్‌

141 ఖేండి బజార్‌ ఘరానా నంగీతం నజీర్‌ఖాన్‌ శిష్యురాలు. మహా గాయకుడుగా పేరు గాంచిన పండిత్‌ కుమార్‌ గంధర్వకు తన ఎనభయ్యవ యేట ఆమె ఖైరవీ రాగంలోని స్వరాలను పరిచయం చేసి నేర్చింది. అప్పరసల వంటి అందం, కిన్నెరుల వంటి కంఠం, గంధర్వుల వంటి గాయనశైలి గల అంజనీబాయి గురించి రాయవలసింది చాలా వున్నది. అయితే నా “మలయ మారుతాలు”, లోను “సంగీత శిఖరాలు లోను ఆమెను గురించి చాలా మాటలు రాసినాను. కాబట్టి ఇందులో మళ్ళీ రాయను. జగద్విఖ్యాతి గాంచిన చిత్రకారుడు రాజారవివర్మ దేవీ దేవతల చిత్రాలు వేస్తున్నప్పుడు కొందరిని మాడల్‌ గా ఉపయోగించుకున్నాడన్న విషయం అందరికీ తెలిసిందే. సకల కళల తల్లి సరస్వతీదేవి ఊహాచిత్రాన్ని వేసేటప్పుడు అంజనీబాయినే మాడల్‌గా కూర్చుండ బెట్టినాదని అభిజ్ఞుల అభిప్రాయం. టు క కుమాల్‌ గంధర్వ

త్రెర్‌ మేవాలీ ఘరానా సంగీతం హర్యానా లోని కురుక్షేత్రం దగ్గర వున్న ల. -

చిన్న (గ్రామం మేవాతి. అక్కడి గాయకులు టు ము కొందరు దేశాటనానికి బయలుదేరినారు. శే షు వారిలో పండిత్‌ జ్యోతిరాం, పండిత్‌ మోతీరాం, పో ఇ | రి | పండిత్‌. ప్రతాప్‌ నారాయణ్‌లు అప్పటి క్‌ తా! ల హైదరాబాదు రాష్ట్రం చేరుకొని ఆదిలాబాదు న నగరంలో కొంతకాలమున్నారు. వాళ్ళ గాయనం య్‌ ౮ మేవాతీ ఘరానా గాయనంగా ప్రసిద్ధం. ఆ జట్ల ఘరానా గాయకులు సాధారణంగా దేవతాస్తుతి జ్‌ 1 పరమైన కృతులనే పాడుతారని ప్రసిద్ధం, వంజిత్‌ జన్‌రాజ్‌ హైదరాబాదు నగరంలో ఏదో మైఫిల్లో వాళ్ళ గాయనం విన్న ఏడవ నిజాం ప్రభువు తన దర్చారులో మొట్టమొదటి సారిగా పండిత్‌ జ్యోతిరాంను ఆస్థాన గాయకుడుగా నియమిస్తూ ఫర్మాన్‌ జారీ చేసినాడు. కానీ అప్పటికే అనారోగ్యంతో వున్న పండిత్‌ జ్యోతిరాం నిజాం దర్చారీ గాయక పీరాన్ని అధిరోహించక ముందే పరలోక గతుడైనాడు. పండిత్‌ జ్యోతిరాం కొడుకు, ఈ నాటి గొప్ప గాయకుడు పండిత్‌ జస్‌రాజ్‌ తన తండ్రి జ్ఞాపకార్దం హైదరాబాదు నగరంలో ప్రతి సంవత్సరం నాలుగురోజులు సంగీత సభలు నిర్వహిస్తాడు. ఆ సభల్లో కొందరు సుప్రసిద్ధ గాయకులు, వాదకులు, నర్తకులు పాల్గొంటారు. పండిత్‌ జస్‌రాజ్‌ తన అన్న పండిత్‌ మణిరాం శిష్యుడు.

36 బనారన్‌ ఘరానా సంగీతం

ఈ ఘరానా చాలా ప్రాచీనమైనది. బనారస్‌ లో శాస్రీయ గాయికలు, గాయకులు అంటే ద్రుపధ్‌, ధమర్‌ పాడే వాళ్ళన్నమాట. ఉపశాస్త్రీయ గాయికా గాయకులంటే రుమ్రీదాద్రాలు పాడేవాళ్ళన్నమాట. నర్తకులు, తబ్లా వాదకులున్నారు. శాస్త్రీయ గాయకుల్లో బడేరాందాస్‌, పండిత్‌ హన్మాన్‌ మిశ్రా, మహాదేవ్‌ మిత్రాలు సుప్రసిద్ధులైన గాయకులు. పండిత్‌ హన్మాన్‌ మిశ్రా కొడుకులు రాజన్‌ మిశ్రా సాజన్‌ మిశ్రాలు కొన్నాళ్ళ నుంచి బనారస్‌ ఘరానా సంగీతాన్ని గొప్పగా పాడుతున్నారు గిరిజాదేవి పండిత కుటుంబానికి చెందిన విదుషి. ఆమె తండ్రి రామదాస్‌ రాయ్‌. చిన్నప్పటినుంచి కొంతకాలమామె సూరజ్‌ప్రసాద్‌ మిశ్రా దగ్గర తరువాత శ్రీచంద్‌ మిశ్రా దగ్గర శాస్త్రీయ, ఉపశాస్తీయ సంగీతాలు సాకల్యంగా నేర్చుకున్నది. దైవదత్తమైన సుమధుర గాత్రమామెది. కాబట్టి ఆ తరం సంగీతజ్ఞులు ఆమెను సరస్వతీ స్వరూప అంటారు. ఖయాల్స్‌ ఠుమ్లీ, దాద్రా, రప్పా ఆమె సాధికారంగా పాడగలదు. రప్పా పాదే గాయకులీ కాలంలో కొద్దిమందే. అమె శిష్యురాంద్రనేకులు (ప్రఖ్యాతిగాంచిన వాళ్ళు. సుప్రసిద్ధ శుమ్రీ గాయికలు హీరాదేవి మిశా, బినాపాణీ మిశ్రాలు ఆమె శిష్యురాంగ్రే. గిరిజాదేవి చాలాకాలం నుంచి గొప్పగొప్ప గాయికా గాయకుల వెంట తన సంగీతాన్ని ప్రముఖ నగరాలలో వినిపించింది కానీ ఇంకా విదేశాలకు వెళ్ళినట్లు లేదు. కొన్నాళ్ళ కిందట ఒక టీ.వి. ఇంటర్వూలో తనకు ఇంగ్లీషు రానందువలననే తాను విదేశాలకు వెళ్ళలేక పోయినట్లు చెప్పుకున్నది విదుషి గిరిజాదేవి. అది ఆమెకు ఏమాత్రం లోపం కాదు.

త్ర తుమీ అష్ట విధ శృంగార నాయికల, చతుర్విధ శృంగార నాయకుల హా వభానే విన్యాసాన్ని ఆంగికంగా అభినయిస్తే అది కళ్ళక్‌ నృత్యం. వాచికంగా అభినయి౫ అది ఠుమ్రీ గాయనం. ఠుఘ్రీలను గురించి రకరకాల అభిప్రాయాలున్నాయి మహారాజా మాన్‌సింగ్‌ తోమర్‌ రచింపజేసిన (మాన్‌ కుతూహలో అనే సంగీత గ్రంథంలో రుమ్రీ గురించినే నిర్వచనాలు రకరకాలుగా వున్నాయట. కానీ ఆగ్రంథం చాలా కాలం నుంచి అలభ్యం దాని ఫారసీ అనువాదం ాగ్‌దర్చణ్‌ మాత్రం అందుబాటులో వున్నదట. అ ఫారం అనువాదాన్ని చదివిన అలనాటి అగ్రశ్రేణి కుమ్రీ గాయిక, గజల్‌ గొయిక, శాస్త్రీయ టభఖా అత్రో

145 రుద్ర గాయిక, సౌందర్యవతి గోహర్‌జాన్‌, తుమ్రీలకు సంబంధించి పరిశోధనాత్మకమైన ఉద్దంధం రచించటానికి పూనుకున్న గోస్వామి పండిత్‌ సుధాధర్‌ శర్మ ప్రశ్నలకు సమాధానమిస్తూ అనేక విషయాలు చెప్పింది. “రుమ్రీ లఖ్నోదా ? బనారస్‌ దా? పంజాబ్‌ దా?” అన్న గోస్వామి ప్రశ్నలకు, గోస్వామీజీ ! రుమీలఖ్నోది కాదు, బనారస్‌ది కాదు, పంజుబ్‌ది కాదు. అదిమీ బ్రజభూమికి చెందిన మాఖన్‌ మిథ్రీయే.” అని కిలకిల నవ్వుతూ సమాధాన మిచ్చింది. అప్పటికే ఆమె వయస్సు యాభై దాటింది. గోస్వామి వయస్సు ముప్పైరెండే ! తనకంటే విశేషానుభవం గల, బహుముఖ పాండిత్యం గల ఆ కళావతి సమాధానానికి గోస్వామి తొలుత బిత్తరపోయినా తరువాత నిజం గ్రహించి సంతృప్తి పద్దాడు. గోహర్‌ జాన్‌ అభిప్రాయం ప్రకారం రుమ్రీలన్నీ (బ్రజభాషలోనే వున్నాయి. అన్ని ఠుమ్రీల ఇతివృత్తం రాధాకృష్ణుల, గోపికా కృష్ణుల రాసలీలల వర్ణనలే. రాధాక్ళష్ణుల లీలా పదాలే. అందుకే వాటిల్లో అంతటి మార్గవ మాధుర్యాలు. ఎక్కడా కటుత్వం లేదు. పరుషత్వం లేదు. యట అశ్లీలత లేదు. గోకులంలో రూపు దిద్దుకున్న వెన్ను ఖండ శర్మరలే రుమ్రీలన్నీ అని గోహర్‌ జాన్‌ అభిప్రాయం. మాఖన్‌ అంటే వెన్న మిశ్రీ అంటే ఖండశర్మర. స 0 యాం జ గట్‌

• వర్వీన్‌ సుల్తానా

స్వరలయలు 146 గోహర్‌ జాన్‌ మహాగాయికే గాక 'గోహర్‌పియా” ముద్రతో కొన్ని రుమ్రీలు రచించింది. ఆమె చాలా గొప్పగా పాదేదట. మా చిన్నప్పుడు చాయ్‌ హోటళ్ళలో విన్నాము. ఠుఘమ్రీ చివర, “మై నేమీజ్‌ గోహర్‌ జాన్‌ కలకత్తావాలీ,” అని చెప్పుకునేది. ఆ కాలం వాళ్ళందరూ అట్లాగే చెప్పుకునేవాళ్ళు. గోస్వామికి ఆ కళావతి వాద్య సహకారం లేకుండానే కొన్ని ఠుమ్రీలు వినిపించిందట. వాటిల్లో ఒకటి. “రస్‌ కే భరే తోరే నైన్‌ - సావర్యా” ఆనాడామె ఎంత గొప్పగా పాడింజో నేనూహించలేను. కానీ ఈ మధ్య తన వార్ధక్యంలో రసూలన్‌ బాయి పాడిన “రస్‌కే భరే తోరే నైన్‌” అనే తుమీ రికార్డ్‌ వినే అదృష్టం కలిగింది. చాలా గొప్పగా పాడిందా గాయిక. మరికొందరు కూడా పాడినారా రుమీని. లభ్నోో చివరినవాబు వాజిదలీషా ఉర్దూలో మంచి కవి. అనేక ఠుమ్రీలు రచించినాడు. తన రాజ్యం ఎట్లాగూ 'బ్రిటీష్‌వాళ్ళ పాలవుతుందని తెలిసినవాడు కనుక తన సంపదనంతా శృంగార విలాసాలకు వెచ్చించినాడు. తన కౌసర్‌బాగ్‌ ప్యాలెస్‌ లో నాటకాలాడించేవాడు. వాటిల్లో నాయక పాత్ర అతనిదే. కత్చక్‌ నృత్యం చేస్తూ కుమ్రీలు పాడించేవాడు. ఆ ఆంగిక వాచిక అభినయాల్లో కృష్ణ పాత్ర అతనిదే. అతని దర్భారులోని వారాంగనలు గోపికలు, “అవన్నీ అశ్లీలమైన, జుగుప్సాకరమైన వ్యవహారాలు.” అని అసహ్యించుకుంటుంది వారవధూ గోహర్‌జాన్‌. లఖ్నోలో రుమక్‌ ఠమక్‌ తో మొదలైన కత్సక్‌ నాట్యాభినయం, రుమీ వాచికాఖినయం బనారస్‌ చేరిన తరువాత గజ గమనం నేర్చుకున్నవి. దీనికి కారకుడు భయ్యా గణపత్‌ రావు అంటారు. అతడు గ్వాలియర్‌ రాజకుమారుడు. అతన్ని మాధవరావు సింధియా జెరసపుత్రుడని కొందరంటారు. అతని రక్షిత పుత్రుదని కొందరంటారు. ఏమైనా అతడు రాజకీయాలపట్ల ఆసక్తి చూపక హార్మోనియం నేర్చుకుంటూ, ఠుమ్రీ గాయనాన్ని నేర్చుకుంటూ నేర్పుతూ ఉత్తర భారతదేశమంతా తిరిగినాడు. అతని శిష్యుడు మొయిజొద్దీన్‌ ఖాన్‌. అతడు ఠుమ్రీ గాయనంలో చాలా (ప్రసిద్దుడు. బనారస్‌లోని బడీమోతీబాయి అతని శిష్యురాలు. ఆవిదేగాక అప్పటికే

114/7 ఠీ ప్రఖ్యాతలైన బనారస్‌ ఠుమ్రీ గాయికలు మలికాజాన్‌, ఆమె కూతురు గోహర్‌జాన్‌, వహీదన్‌బాయి, రసూలన్‌బాయి, సిద్ధేశ్వరీ దేవి, విద్యాధరీ దేవి మొదలైన వాళ్ళు భయ్యా గణపత్‌రావుకు మొయిజొద్దీన్‌ ఖాన్‌కు గందాబంధ్‌ శిష్యురాళ్ళు కాకున్నా గంటల కొలది జరిపిన చర్చల వలన ఆయిద్దరి నుంచి పలు విషయాలు తెలుసుకున్నారు. పంజాబ్‌ ఠుమ్రీలు అక్కడి జానపద సంగీత్‌ మీద ఆధారపడి వుంటాయి. ఆ ఠుమ్రీలను చాలా వరకు ఉస్తాద్‌ బడే గులామలీఖాన్‌, అతని తమ్ముడు ఉస్తాద్‌ బర్మతలీఖాన్‌, వాళ్ల శిష్యులు నజాకతలీ ఖాన్‌ సలామతలీ ఖాన్‌లు వినిపించినారు. లఖ్నీ రుమ్రీ దాద్రాలను బేగం అఖ్లర్‌ వినిపించింది. బనారస్‌ ఠుమీలు ఎందరో పాడినారు, పాడుతున్నారు. ఈ మధ్య సిద్ధేశ్వరీ దేవి కూతురు సవితాదేవి, సిద్ధేశ్వరీ దేవి దగ్గర, బేగం అఖ్బర్‌ దగ్గర కు(మ్లీ దాద్రాలు నేర్చిన రీటా గంగూలి, అంజలీ బెనర్జీ, శాంతీ హీరానంద్‌లు ఠుమీ గాయనం చేయడమే కాక విద్యాసంస్థను స్థాపించి అభిరుచిగల వాళ్ళకు ఠకుమ్రీదాద్రాలు నేర్పిస్తున్నారు. శోభాగుర్చు తల్లి మేనకాబాయి శిరోడ్‌కర్‌ జైపూర్‌ ఘరానాకు చెందిన గాయిక. శోభాగుర్జు రుమ్రీ దాద్రాలు పాడుతున్నది. ఆమె బేగం అఖ్లర్‌ శిష్యురాలు కాదు. కానీ ఆమె బేగం అఖ్బర్‌ వలెనే పాడుకుంది. శోభాగుర్జు జైపూర్‌ ఘరానాకు చెందిన ఉస్తాద్‌ నత్ధన్‌ఖాన్‌ శిష్యురాలు. ఈ నళ్ధన్‌ ఖాన్‌ ఉస్తాద్‌ అల్లా దియాఖాన్‌ దత్తపుత్రుడు. ఉస్తాద్‌ అబ్బుల్‌ కరీంఖాన్‌, ఉస్తాద్‌ ఫయ్యాజ్‌ఖాన్‌, ఉస్తాద్‌ బదేగులామలీఖాన్‌, ఉస్తాద్‌ మునవ్వరలీ ఖాన్‌లాంటి ఖయాల్‌ గాయకులు సైతం ఠశుమ్రీలు పొడినారు. పాడటమేగాక ఉస్తాద్‌ ఫయ్యాజ్‌ఖొన్‌ “ప్రేంపియా” ముద్రతో, ఉస్తాద్‌ బడేగులామలీఖాన్‌ “సబ్‌రంగ్‌పియా” ముద్రతో ఠుమ్రీలు రచించి వాగ్గేయ కారులైనారు. శుద్ధ శాస్త్రీయ సంగీతమైన ఖయాల్‌ గాయికలుగా ప్రసిద్ధిగాంచిన హీరాబాయి బరోదేకర్‌, కిశోరీ ఆమోణ్‌కర్‌, లక్ష్మీశంకర్‌ మొదలైన వాళ్ళు రుమ్రీలు పొడినారు. లక్ష్మీ శంకర్‌ వెంటనిర్మలా అరుణ్‌ కూడా చక్కటి ఠుమ్రీలు పాడేది. వాళ్ళిద్దరూ పాటియాలా ఘరానాకు చెందిన ఉస్తాద్‌ రహీంఖాన్‌ శిష్యురాండ్రు. పర్వీన్‌సుల్తానా, ప్రభాఆత్రేలు ఖయాల్‌ గాయికలే అయినా, మంచి ఠుమ్రీలు కూడా పాడినారు.

గజల్‌ ఠుమ్రీ దాద్రాల వలెనే గజల్‌ కూడా భావప్రధానమైన గాయనశైలి. ఇంకా చెప్పాలంటే, అన్ని ఉవశా(్తీయ గాయన శైలుల కంటే గజల్‌ మరింత భావప్రధానమైనదని అనవచ్చు. భావపక్షం ప్రబలమైన గాయన పద్ధతుల్లో రాగపక్షం గౌణమే. వెనకటికి జానకీబాయి ఛప్పన్‌ఛురీ, గోహర్‌ జాన్‌ లాంటి గాయనీమణులు గజల్‌ గాయనాని కొక సమున్నత స్థానం కలిగించినారు. గజల్‌ గాయనానికి శాషప్త్రీయంగానే గాక సౌందర్య దృష్టితో సమున్నత స్థానం కలిగించిన గాయనీమణి గజల్‌క్పీన్‌ బేగం అఖ్లర్‌. | జే. జ / తే .. న్‌ వహ. షట న. న టేగం అఖ్రల్‌

149 గజల్‌

ఆమె లభ్బోనగరంలోని సుప్రసిద్ధుడైన వకీలు బారిస్టర్‌ అబ్బాసీతో నికాహ్‌ జరిగిన తరువాత బేగం అఖ్బర్‌ గా పేరుగాంచింది. అంతకు ముందామె అఖ్బరీబాయి ఫైజాబాదీ. బాయీజీగా వున్న కాలంలో ఆమె రుమ్రీదాద్రాలు అధికంగాను, గజల్లు స్వల్చంగాను పాడింది. బేగం అఖ్జ్బర్‌ అయిన తర్వాత శుమీదాద్రాలు స్వల్పంగాను, గజల్లు అధికంగాను పాడింది. ఆమె ఉస్తాద్‌ అబ్బుల్‌ వహీద్‌ఖాన్‌ దగ్గర శాస్త్రీయ సంగీతం నేర్చింది. అంటే ఆమె హీరాబాయి బరోడేకర్‌ కు గురుభగిని అన్నమాట. అంతటి శాప్టీయ సంగీతం నేర్చినప్పటికీ భావప్రధానమైన రచనలైన ఠుమ్రీ దాద్రా గజల్లలో సంగీతాన్ని పక్కనబెట్టి భావాన్ని (శతోతల కందించే ప్రయత్నం చేసింది. ముఖ్యంగా ఆమె గజల్‌ పాడేటప్పుడు అందలి భావాని కనుకూలమైన రాగాన్నెనుకొని ఆ రాగ ప్రవాహంలో ఒక్కొక్క షేర్‌ను, అందలి భావాన్ని వికసిత కమలాల్లాగా 'ప్రవహింపజేసేది. గజల్‌ పాడేవాళ్ళకు ఫారసీ, ఉర్దూ భాషల్లో మంచి పరిచయం అవసరం. ఉచ్చారణలో ప్రామాణికత, స్పష్టత అవసరం. అవన్నీ బేగం అఖ్లర్‌లో పుష్కలం. కొందరు శబ్దాన్ని స్పష్టంగా, ప్రామాణికంగా ఉచ్చరిస్తారు కానీ ఎక్కడో కొంత కటుత్వం వినిపిస్తుంది. బేగం అఖ్లర్‌ వాణిలో మార్దవ మాధుర్యాలే.

గజల్‌ శరీరం సున్నితమయింది. సుకుమారమయింది. దీర్హసమాసాలు, కఠిన శబ్దాలు గజల్‌ శరీరంలో ఇమడవు. కటు శబ్దాల ఉచ్చారణ గజల్‌ సౌందర్యాన్ని వికృత పరుస్తుంది. ఉర్జూలో రెండు డ కారాలున్నాయి. ఒక డకారం ఉచ్చారణ కటువు. బేగం అఖ్బర్‌ ఆ దకారాన్ని ళ డ లమధ్య ఉచ్చరిస్తూ కటుత్వాన్ని పరిహరిస్తుంది.

“కుభ్‌తొ దున్యాకి ఇనాయాత్‌ నె దిల్‌ తోళ్‌ (ద్‌) దియా”

అని పాడుతుంది. గజల్‌ను గజల్‌ వలె వినిపించే కళలో బేగం అఖ్లర్‌ కు ఎవరూ సాటిరారు.

పడుచునాళ్ళలో బేగం అఖ్జర్‌, బెహజాద్‌ లబ్న వీ రాసిన సూఫీ గజల్‌,

“దీవాన బనానాహైతో దీవాన బనాదే”

అనేది అతి సుందరంగా పాడింది. శ్రోతలను దీవానాలనే చేసింది. ఆ గజల్‌ను వయసు మళ్ళిన తరువాత కూడా పాడింది. పెద్ద వయసులో,

“ఐ మొహబ్బత్‌ తెరె అంజామ్‌ పె రోనా ఆయా

న్వరలయలు 150 అనే గజల్‌ను భైరవీ రాగంలో పాడుతూ దర్జీశోతలను షేర్‌షేర్‌ కు ఏడిపించింది. “ఆమె కంఠస్వరం విలక్షణమైనది. ఎంతటి అరసికుదైనా ఆమె స్వరాలు చెవిసోకగానే ఉన్న చోటనే నిలిచిపోతాడు.” అన్నాడు సంగీత రసికుడైన కిషన్‌ సింగ్‌ చావ్‌డా. “ఆమె స్వరాలు చెవిన బడగానే నడిచే కాళ్ళు నిలిచిపోతాయి. కదిలే చేతులు కట్టుబడి పోతాయి. మాట్లాడే నోరు మౌనం వహిస్తుంది.” అన్నాడు కళాసాహిత్య రసికుడు పు.ల.దేశ్‌పాండే. రసిక రాజు రామూభయ్యా దాతే ఎందరెందరు గాయికా గాయకులను విన్నా బేగం అఖ్బర్‌ పట్ల ఎనలేని ఆకర్షణ కలిగి వుండేవాడు. ఆమె గాత్రం తారాస్థాయికి చేరుకున్నప్పుడు చీలిపోయేది. ఇతరులకు అది దోషం. బేగం అఖ్బర్‌కు అది గొప్పగుణం. ఆమె బాల్యసఖి మల్లికాపఖ్‌రాజ్‌ గజల్‌ గాయన్‌లో ఇంచుమించు ఆమెకు సమానురాలే. ఆమె పాకిస్తాన్‌ లో వుండేది. ఫరీదాఖానమ్‌ గూడా పాకిస్తాన్‌ లో వుండే గాయికనే. పాకిస్తాన్‌లో మహదీహసన్‌, గులామలీలు మంచి గజల్‌ గాయకులు. అయికే మహదీహసన్‌ గజల్‌ గాయనంలో భావపక్షం కంటే రాగపక్షమే ప్రబలం. = శ | ౫), స | న - ల! త క్త హు మ ఎ

151 గజల్‌

ఉర్జూ, హిందీ సినిమాల్లో గజల్‌ గాయికలు, గాయకులు చాలామంది వుందేవాళ్లు. జహాంనారా కజ్జన్‌, పర్పత్‌ జవి బిబ్బు, ఖుర్నీద్‌, నూర్జహాన్‌, ముబారక్‌ బేగం,సురయ్యా, కే.ఎల్‌. సైగల్‌, జి.ఎం.దుజ్టానీ, ఖాన్‌మస్తాన్‌, తలత్‌ మహమూద్‌, మహ్మద్‌ రఫి మొదలైనవాళ్ళు.

ఇటీవల కొన్నాళ్ల కిందట రకరకాల వ్యాపారాల వలన అత్యంత సంపన్నులైన నవ కుబేరుల కారణంగా చాలామంది గజల్‌ గాయికా గాయకులు రంగం మీదికి వచ్చినారు. కొందరు గజల్లు కాక వేరే పాటలు గూడా పొడేవాళ్లు. గజల్‌ గాయనంలో స్రీ పురుష జంటలేర్చడినవి. చిత్రా జగజీత్‌సింగ్‌ జంట, మిథాలీ భూపేంద్ర జంట, సోనాలీ అనూప్‌ జలోటా జంట, ఇంద్రాణీ చటర్జీ రాజ్‌కుమార్‌ రిజ్వీ జంట లు గజల్‌ గాయనంలో పేరుగాంచినవి. పంకజ్‌ ఉదాస్‌, పీనాజ్‌ మసానీ, కవితా కృష్ణమూర్తి, నితిన్‌ ముఖేశ్‌, తలత్‌ అజీజ్‌ మొదలైన వాళ్లు గీత్‌లు, గజల్లు పాడుతూ చాలా పేరు గాంచినారు. ముంబై లాంటి మహానగరాల్లో ఎందరో నవ కుబేరులు తమ వ్యాపార లావాదేవీల కోసం తమ తమ బంగ్లాల ఆవరణలో చెట్లకింద గజల్‌ నైట్స్‌ నిర్వహించేవాళ్లు. వేదిక మీద సాజిందాల మధ్య కూర్చుండి గజల్లు వినిపించే గాయకున్ని వింటూ నీయాన్‌ బల్బుల మందకొడి వెలుగులో తమ తమ గ్లాసుల్లో గల మద్యాన్ని చప్పరిస్తూ, షరాబ్‌్‌ షబాబ్‌, కబాబ్‌, నిఖాబ్‌ లాంటి ఖాఫియాలు గల షేర్లు వినవచ్చినప్పుడల్లా షేర్‌ షేర్‌కు వావ్వో ! వాహ్వా ! అంటూ దాద్‌ ఇస్తూ పరవశించే మిథ్యా రసికులను గమనిస్తూ వాళ్లకు సలాం చేస్తూ గజల్లు వినిపించేవారు గాయకులు. నిజానికి ఆ గజల్లలో గజల్‌ తనముండేది కాదు. కొత్తగా తయారైన నవకుబేరులు షామె-గజల్‌, షబే-గజల్‌ అనే పేర్లతో యేర్పాటు చేసే గజల్‌ నైట్స్‌లో వినిపించటానికి ఇటువంటి గజల్లు రాసే కవులు తయారైనారు. ఈ గజల్లలో ఖాఫియా రదీఫ్‌ల ఆడంబరమే కానీ భావం అంతగా వుండేదికాదు. గజల్‌ గాయకులు అప్పుడప్పుడు మహాకవుల గజల్లను వినిపిస్తే మిథ్యారసికులకు వాహ్వా! అనే అవకాశమే దొరికేది కాదు కాని గజల్‌ తత్వం తెలిసిన ఎవరో ఒకరిద్దరు శ్రోతలు ఏ మూలనుంచో వాహ్వా! అంటే సంబురపడిన గాయకుడు వంగి వంగి సలాం చేసేవాడు. “మీరు పాడే గజలలో సారమే లేదు. రసమే లేదు. అలాంటివి ఎందుకు పాడుతున్నారు ?” అని ఎవరైనా ప్రశ్నిస్తే అందరి తరఫున భూపేంద్ర ఇలా జవాబు చెప్పినాడు “డబ్బుకోసం”. ఆ భూపేంద్రే ఇంకొక ముచ్చట చెప్పినాడు. ఏ మహానగరంలోనో

స్వరలయలు 152 అతడు తన గజల్‌ వినిపిస్తూ ఒక మంచి గజల్‌లోని ఒక మంచి షేర్‌ వినిపించగానే అంత వరకు ఉలుకూపలుకూ లేకుండా నీరసంగా కూర్చున్న ఒక వృద్ధ ఫారసీ మహిళ చటుక్కున లేచి, “బేటా ! ఏదీ ? మళ్ళీ వినిపించు,” అంటూ రెండు మూడు సార్లు విని ఆ సంతోషంతో టేబుల్‌ మీది తన వస్తువులన్నీ సర్దుకొని బ్యాగులో పెట్టుకొని హాలువిడిచి ఇంటికి బయలుదేరిందట. దగ్గరి బెంచీల మీద వున్నవాళ్ళు “మాయీ! ఇంకా చాలామంది గాయకులున్నారు. మంచి మంచి గజల్లున్నవి, అప్పుడే వెళ్ళిపోతున్నావేమి?” అని ఆమెను ఆపే ప్రయత్నం చేసినా ఆమె ఆగకుండా వెళ్ళిపోయిందట. తాను పొందిన ఆనందాన్ని ఆ రాత్రివరకన్నా తనలో నిలుపుకోవాలన్న ఆరాటం కావచ్చు. ఇంతకూ ఆషేర్‌ తాత్పర్యమేమంటే, “నిద్రలోనూ నా కనురెప్పలు మెరుస్తున్నాయి. ప్రేమను రహస్యంగా దాచుకునే కళ నా మనస్సుకింకా అలవడలేదు.” అని.

ఉర్దూ కవి గణేశ్‌ బిహారీ తర్జ్‌ ఉర్దూ గజల్‌ గురించి అతి సుందరమైన ఒక దీర కవిత క్యాసెట్లో వినిపించినాడు. ఆ క్యాసెట్లో అతి అందమైన, సాలంకారికమైన శైలిలో మాట్లాడుతూ ఆవిష్కరించినాడు సుప్రసిద్ధ సంగీత దర్శకుడు నౌషాద్‌. అది అందరు గజల్‌ ప్రేమికులు వినదగింది.

39 వాద్య సంగీత కళాకారులు

వాద్యసంగీత కళాకారుల ప్రసక్తిలో మొట్టమొదట స్మరించదగిన మహనీయుడు బాబా అల్లావుద్దీన్‌ ఖాన్‌. విశ్వకవి రవీంద్రనాధ్‌ రాకూర్‌ అతన్ని 'దేశికోత్తమ" బిరుదుతో ఘనంగా సన్మానించినాదు. అతడు త్రివుర రాష్ట్రానికి చెందిన శివపూర్‌లో జన్మించినాడు. అతని తండ్రి, పినతండ్రి వ్యవసాయదారులే కానీ సంగీతం తెలిసినవాళ్ళు, త్రిపుర దర్బారుకు చెందిన రబాబ్‌ వాదకుడు ఉస్తాద్‌ ఖాజిమలీఖాన్‌ దగ్గర రబాబ్‌వాదనం శాస్రీయసంగీతం నేర్చుకున్నారు. ఎనిమిదేళ్ళ బాలుడుగా వుండగానే అల్లావుద్దీన్‌ఖాన్‌ సంగీతం నేర్చుకోవాలన్న కుతూహలం పెంచుకున్నాడు. వాళ్ళది బీద కుటుంబం కనుక అతని పెద్దలకు అతన్ని ఏ గురువు దగ్గరికి పంపే సామర్థ్యం వుండేది కాదు. పైగా చిన్న వయస్సులోనే, అంటే పదిహేనేళ్ళ వయస్సులోనే అతని పెళ్ళి జరిగింది. అతని భార్య మదీనాబేగంను నచ్చజెప్పి, సముదాయించి పెద్దలకు తెలియకుందా సంగీతం నేర్చుకోవాలన్న కోరికతో అతడు రాత్రికి రాత్రి కలకత్తా నగరానికి పారిపోయినాడు. కొన్నాండ్లు అతడు దక్షిణీశ్వరం మహాకాలీ మందిరం మెట్లమీద పడివున్నాడు. ఆలయపూజారి గదాధరుడు (తరువాత రామకృష్ణ పరమహంస) అతన్ని ఆదరించినాడు. పూజారి భార్య శారదాదేవి అతనికి ప్రతిదినం అమ్మవారి ప్రసాదం షీరాపూరీలు తినిపించేది. దగ్గర్లోనే నరేంద్రుని నివాసం. అతడే తరువాత వివేకా నందుడుగా జగద్విఖ్యాతిగాంచినాడు. నరేంద్రుడు హాయిగా పాడేవాడు. అల్లావుద్దీన్‌ ఖాన్‌ తన చేత ఏ వాద్యమైనా వాయిస్తూ అతని పాటకు నహకరించేవాడు. అప్పట్లో ఎక్కడ ఏది వినిపించినా, ఎవరేది వాయించినా వాళ్ళవెంటబడి అది నేర్చుకున్నాడు అల్లావుద్దీన్‌ ఖాన్‌. అప్పుడతని పేరు ఆలమ్‌. రబాబ్‌, వ్లూట్‌ లాంటి అన్ని వాద్యాలలో అతనికి అధికారమేర్చడింది. పెద్దల సహవాసంలో వున్నందు వలన గొప్ప గొప్ప సంగీత సభల్లో పాల్గొని వినే అవకాశం దొరికిందతనికి. రాంపూర్‌ దర్బారుకు చెందిన ఉస్తాద్‌ మహ్మదలీ సరోద్‌ వాదన విని

స్వరలయలు 154 ఆ ఉస్తాద్‌ వెంట కొన్నాళ్ళు తిరిగి ఎంతో కొంత సరోద్‌ నేర్చుకున్నాడు. అప్పటి రాంపూర్‌ నవాబు అతని ఆసక్తిని గమనించి ముగ్గుడై తన దర్బారు గాయకుడైన ఉస్తాద్‌ వజీర్‌భాన్‌ను ఆ బాలునికి సంగీతం నేర్చవలసిందిగా ఆదేశించినాడు. ఉస్తాద్‌ అతనికి నేర్పినల్లే చేసి చాలాకాలం నేర్చలేదు. అతని ఆసక్తిని, తపనను, పట్టుదలను, గురుభక్తిని బాగా పరీక్షించిన తరువాత తన విద్యను అల్లావుద్దీన్‌ఖాన్‌కు ఉదారంగా దానం చేసినాడు ఉస్తాద్‌ వజీర్‌ఖాన్‌. బీహార్‌ రాష్ట్రంలోని మైహర్‌ సంస్థానానికి చెందిన మహారాజా బ్రజ్‌నాధ్‌సింగ్‌ అల్లావుద్దీన్‌ ఖాన్‌ దగ్గర సరోద్‌ వాదన నేర్చి, అతన్ని తన దర్బారులో సంగీత విద్వాంసుడుగా నియమించుకున్నాడు. ఆనాటినుంచి అతదు భార్య మదీనాబేగంతో కలిసి మైహర్‌లో స్థిరపడినాడు. అక్కడనే అతి ప్రసిద్ధమైన మైహర్‌ బ్యాండ్‌ రూపాొందించినాడు అల్లావుద్దీన్‌కాన్‌. అతని కొడుకు అలీ అక్బర్‌ఖాన్‌. ఈనాడు ప్రఖ్యాత సరోద్‌ వాదకుడు. ఉదయ్‌శంకర్‌ ట్రూప్‌ విదేశాలలో నాట్య ప్రదర్భనలిస్తున్న కాలంలో ఉస్తాద్‌ అల్లావుద్దీన్‌ఖాన్‌ వారి వెంట వున్నాడు. ఆ కాలంలోనే పౌర్ణమినాడు మదీనాబేగంకు ఒక పాప జన్మించింది. మహారాజా బ్రజ్‌నథ్‌సింగ్‌ బాలసారె ఘనంగా జరిపి పౌర్ణమినాడు జన్మించిన ఆ పాపకు అన్నపూర్ణ అని నామకరణం చేసినాడు. విదేశాల నుంచి తిరిగి వచ్చిన తరువాత ఉస్తాద్‌ అల్లావుద్దీన్‌ఖాన్‌ ఆ పేరును ఆమోదించినాడు. అతడు ఇస్లాంమతంలో ఎంతభక్తుడో హిందూ మతంలోనూ అంతే తం! ట్‌ 1 (51. ॥ యర ఉస్తాద్‌ అల్లాఉద్దీన్‌ ఖాన్‌ వందిత్‌ దవిశంకల్స్‌ ఉిల్లాద్‌ అలీ అక్పరఖాన్‌ తబ్లా - కంరే మవోరాజ్ల్‌ కిషన్‌ మవోరాజ్‌

155 వాద్య నంగీత కళాకారులు

ఉస్తాద్‌ అల్లావుద్దీన్‌ ఖాన్‌ దేశీయ విదేశీయ వాద్యాలన్నింటిమీద అధికారం సంపాదించినాడు. అతడు వాయించలేని వాద్యమే లేదంటే అతిశయోక్తి కాదు. శాస్రీయంగా గాత్ర సంగీతం నేర్చినాడు. అతడు శిష్యులకు సంగీత శిక్షణ ఇచ్చేటప్పుడు కఠినుడు. చండశాసనుడు. ఇతర సమయాల్లో పరమదయాళువు. శిష్యవత్సలుడు. అందుకే అతని శిష్యులందరు అతన్ని “బాబా అని శ్రేమగా పిలుచుకునేవాళ్ళు. అతడు తన కొడుకు అలీ అక్చర్‌ఖాన్‌కు సరోద్‌ నేర్చినాడు. రవిశంకర్‌కు సితార్‌ నేర్చినాడు. అంతేగాక రవిశంకర్‌కు తన కూతురు అన్నపూర్ణనిచ్చి వివాహం కూడా చేసినాడు. అయితే వాళ్ళ దాంపత్యం ఎంతోకాలం నిలువలేదు. ఒక పుత్రుడు జన్మించిన తరువాత, శుఖేందు శంకర్‌ అనే పేరుగల ఆ బాలున్ని వెంటదీసుకొని, భార్యను వదిలిపెట్టి పండిత్‌ రవిశంకర్‌ అమెరికా వెళ్ళిపోయినాడు. ఆ బాలుడు చిన్నతనంలోనే మరణించినాడు. మొదట్లో అన్నపూర్ణాదేవి సుర్‌ఐబహార్‌ వాయించేది.

ల పట్మ్యు గ్‌ వ. . స. పచ్ళాన ైవస్లాన్‌ న్య అన్నవూర్హా దేవి

ఆమె సంగీత కచేరీలు పదిపదకొండు జరిగినవి. భర్త విడిచిపెట్టి వెళ్ళిపోయిన తరువాత ఆమె ఏకాంత జీవితమే గడుపుతున్నది. అయినా శ్రద్ధగలవాళ్ళకు ఆమె నేర్పుతూనే వున్నది. తండ్రి వలే ఆమెకు కూడా అన్ని వాద్యాలమీద అధికారమున్నది. పండిత్‌ హరిప్రసాద్‌ చౌరసియా ఆమె దగ్గర ప్లూట్‌ నేర్చుకున్నాడు. సుధీర్‌ ఫడ్కే ఆమె దగ్గర గాత్ర సంగీతం నేర్చుకున్నాడు. అట్లాగే కొందరికి సరోద్‌ నేర్చిందామె.

న్వరలరయలు 156 మనదేశంలో వాద్య కళాకారులుగా ప్రసిద్ధిగాంచిన అనేకులు ఉస్తాద్‌ అల్లావుద్దీన్‌ ఖాన్‌ శిష్యులు లేదా ఉస్తాద్‌ అలీ అక్బర్‌ఖాన్‌ శిష్యులు. లేదా ఆ ఇద్దరి శిష్యులు, పండిత్‌ రవిశంకర్‌ శిష్యులు లేదా అన్నపూర్ణాదేవి శిష్యులు. శరణరాణి సరోద్‌ వాదనలో ఉస్తాద్‌ అల్లావుద్దీన్‌ ఖాన్‌ శిష్యురాలు. జరీన్‌దారువాల సరోద్‌ వాదనలో ఉస్తాద్‌ అల్లావుద్దీన్‌ ఖాన్‌ ఉస్తాద్‌ అలీ అక్చర్‌ఖాన్‌ల శిష్యురాలు. పండిత్‌ నిఖిల్‌ బెనర్జీ పండిత్‌ రవిశంకర్‌ శిష్యుడు. ఉస్తాద్‌ అల్లావుద్దీన్‌ ఖాన్‌ ది తాన్‌సేన్‌ ఘరానానే. కాబట్టి సేనియా ఘరానా అంటారు. ఆ ఘరానా మైహర్‌లో వికసించింది కనుక మైహర్‌ ఘరానా అని కూడా అంటారు. గ్వాలియర్‌ దర్బారులో సరోద్‌ వాదకుడు ఉస్తాద్‌ వోఫిజలీఖాన్‌ సేనియా ఘరానాకు చెందినవాడే. అయినా, వాళ్ళు అస్టనిస్తాన్‌లోని బంగష్‌ ప్రాంతం నుంచి మనదేశానికి వచ్చి స్థిరపడినవాళ్ళు గనక తమ ఘరానాను సేనియా బంగష్‌ ఘరానా అంటారు. ఉస్తాద్‌ హాఫిజలీఖాన్‌ సరోద్‌ వాదకుడే గాక గాత్ర సంగీతం కూడా బాగా తెలిసినవాడు. పండిత్‌ భీంసేన్‌ జోషి మొదట్లో అతని దగ్గర కొంత గాత్ర సంగీతం నేర్చుకున్నాడు. ఉస్తాద్‌ హాఫిజలీఖాన్‌ పెద్దకొడుకు ముబారకలీఖాన్‌ తండ్రిస్థాయికి ఎదిగిన సరోద్‌ వాదకుడదే క్షానీ ఇంగ్లీషు రానందువలననో, మరే కారణం వలననో కానీ అతడు అనామకంగానే మరణించినాడు. ఉస్తాద్‌ హాఫిజలీఖాన్‌ చిన్న కొడుకు ఉస్తాద్‌ అమ్హదలీ భాన్‌ దేశవిదేశాల్లో సరోద్‌ వాదనలో గొప్పకీర్తిని ఆర్జించినాడు. జైపూర్‌ దర్చారులో ఉస్తాద్‌ అమీర్‌ఖాన్‌ అనే గొప్ప సితార్‌ వాదకుడుండేవాడు. అతడు తాన్‌సేన్‌ కొడుకు బిలాస్‌ఖాన్‌ వంశానికి చెందినవాడు. అతని శిష్యుల్లో ఇమ్‌దాద్‌ఖాన్‌ చాలా ్రసిద్ధుడైనాడు. తన కాలంలో సాటిలేని సిత్రార్‌, సుర్‌బహార్‌ వాదకుడైనాడు. అంతేగాక అతడు (ధ్రుపద్‌ ధమార్‌ మొదలైన గాత్ర సంగీతాలు కూడా బాగా నేర్చినాడు. అతని కిద్దరు కొడుకులు. పెద్ద కొడుకు వహీద్‌ఖాన్‌ సితార్‌, సుర్‌బహార్‌ వాద్యాల వాదనలో నిపుణుడు. గాత్ర సంగీతం మీద క్తూడ్దా అధికారం గలవాడు. ఇమ్‌దాద్‌ఖాన్‌ రెండవ కొడుకు అంటే వహీద్‌ఖాన్స్‌ తమ్ముడు ఇనాయత్‌ఖాన్‌. అతడు అత్యంత పరిశ్రమ వలన తన కాలంలో సితార్క్‌ స్పుర్‌బవార్‌లలో సాటిలేని విద్వాంసుడైనాడు. గాత్ర సంగీతం కూడా బాగా తెలిసినవాడు. వాళ్ళది సేనియా

157 వాద్య సంగీత కళాకారులు ఘరానానే కానీ ఆ ఉస్తాదులు పొందిన గౌరవం కారణంగా ఆ ఘరానా ఇమ్‌దాద్‌ఖానీ ఘరానా అని, ఇనాయత్‌ ఖానీ ఘరానా అని పిలువబడింది. ఇమ్‌దాద్‌ఖాన్‌ ఇటావాలో కొన్నాళ్ళున్నాడు కనుక ఆ ఘరానాను ఇటావా ఘరానా అని కూడా అంటారు. ఇనాయత్‌ఖాన్‌ బెంగాల్‌లోని గౌరీపూర్‌ సంస్థానం దర్బారులో విద్వాంసుడుగా వుండేవాడు కనుక సాధారణంగా ఆ ఘరానాను గౌరీపూర్‌ ఘరానా అంటారు. ఇనాయత్‌ఖాన్‌ పెద్దకొడుకు విలాయత్‌ ఖాన్‌కు పదకొండేళ్ళ వయసు వచ్చేవరకే తండ్రి సంగీతం నేర్చే అవకాశం లభించింది. ఇనాయత్‌ఖాన్‌ అర్థాంతరంగా మరణించటం వలన విలాయత్‌ఖాన్‌కు తమ ఘరానా ముఖ్య వాద్యాలైన సితార్‌, సుర్‌బహార్‌ నేర్చే గురువులు దొరకలేదు. అతని శల్లి దిల్లీలోని బందేహసన్‌ అనే గాత్ర సంగీత విద్వాంసుని కూతురు గనక ఆమెకు గాత్ర సంగీతం బాగా వచ్చు. కానీ ఆమె తన కొడుకులకు తన మామ, భర్తల వాద్యాలైన సితార్‌ సుర్‌ఐహార్‌ వాద్యాలనే నేర్పించాలని సంకల్పించింది. | సై సం ఉస్తాద్‌ విలాయత్‌ఖాన్‌ దిలి ఆలిండియా రేడియో స్టేషన్‌ డైరెక్టర్‌ జనరల్‌గా వున్న 2... బుఖారీ తన దగ్గరికి ఉద్యోగ మిప్పించమని వెళ్ళిన విలాయత్‌ఖాన్‌ ఉద్యోగంలో చేరే వయసులో బేనందువలన, అతడు ఇనాయత్‌ఖాన్‌ కొడుకని తెలిసినందువలన తన రేడియోస్టేషన్లో ఆ బాలునికి ఒక విశాలమైన గది కేటాయించి నెలకు తన జేబులోంచి పదిరూపాయల

న్యరలయలు 158 వేతనమిస్తూ అతనికి ఉస్తాద్‌ బందేహసన్‌ చేత గాత్ర సంగీతాన్ని హైదరాబాదులో వుండే వీస్తాద్‌ వహీద్‌ఖాన్‌, అంటే విలాయత్‌ఖాన్‌ పెద్దతండ్రి చేత సితార్‌వాదన, సుర్‌ఐహార్‌ వాదన నేర్పించే యేర్పాటు చేసినాడు. అంటే ఆ ఉస్తాదులిద్దరికి నెలకు కొన్ని రేడియో ప్రోగ్రాములిచ్చేవాడు జడ్‌.ఎ.బుఖారీ. ఆ ప్రోగ్రాముల కోసం రేడియో స్టేషన్‌కు వచ్చిన ఉస్తాదులు కుమార వయస్ముడైన విలాయత్‌ఖాన్‌కు రెండు మూడు రోజులపాటు తమ తమ సంగీతం నేర్చించాలె. ఆ షరతుల మీదనే వారికి రేడియో ప్రోగ్రాములు కేటాయించేవాడు బుఖారీ. అంతట్లో విలాయత్‌ఖాన్‌ ఉద్యోగానికి తగిన వయసుగల వాదైనందున అదే రేడియోస్టేషన్లో ఆర్టిస్టుగా నియుక్తుడైనాడు. విలాయత్‌ఖాన్‌ ఉస్తాద్‌ ఫయ్యాజ్‌ఖాన్‌ దగ్గర శాస్త్రీయ గాత్ర సంగీతం నేర్చుకున్నాడు. ఉస్తాద్‌ అల్లాదియాఖాన్‌ దగ్గర, ఉస్తాద్‌ ముస్తాభ్‌ హుసేన్‌ఖాన్‌ దగ్గర సంగీతం నేర్చే (ప్రయత్నం చేసినాడు. అతని అక్క గాత్ర సంగీతం బాగా తెలిసిన విదుషి ఆమె స్వయంగా పాడేది కాదు గానీ పాడేవాళ్ళకు నేర్చేది. ఆమె భర్త ఉస్తాద్‌ అమీర్‌ఖాన్‌. అంటే విలాయత్‌ఖాన్‌ తన బావగారైన ఉస్తాద్‌ అమీర్‌ఖాన్‌ దగ్గర గాత్ర సంగీతం నేర్చుకున్నాడన్నమాట. పండిత్‌ రవిశంకర్‌ అతనికంటే ఎనిమిదేళ్ళు పెద్ద. అయినా సంగీత రసికులు పండిత్‌ రవిశంకర్‌, ఉస్తాద్‌విలాయత్‌ ఖాన్‌ ల వాదనలోని తారతమ్యాలను గమనించే ప్రయత్నం చేస్తారు. కొందరికి రవిశంకర్‌ వాదన ఇష్టం. కొందరికి విలాయత్‌ఖాన్‌ వాదన ఇష్టం. గాత్ర సంగీతం బాగానేర్చిన ఉస్తాద్‌ విలాయత్‌ఖాన్‌ సితార్‌వాదన గాయకీ అంగ్‌లో సాగుతుంది. చాలా మధురమైన శైలి అతనిది. ఉస్తాద్‌ విలాయత్‌ఖాన్‌ చిన్నప్పుడు చాలా కష్టాలు పడ్డాడు. తనకు, తన కుటుంబం వాళ్ళకు, అంటే తన కుటుంబానికి, తన తమ్ముల కుటుంబాలకు వైభవోపేతమైన జీవనశైలినందించినాడు. అతని తము [మత్‌ న్‌లు. ఇమ్రత్‌ఖాన్‌ తొలుత సుర్‌బహార్‌ వాయించేనాడ గ్‌ నపగ్‌ల పట్టుకున్నాడు. ఉస్తాద్‌ ఇర్నాద్‌ఖాన్‌ గూడా మంచి సితార్‌ వాదకుడు. ఉస్తాద్‌ విలాయత్‌ఖాన్‌ కొడుకు షాహెద్‌ పర్వేజ్‌ తండ్రి స్థాయికి చేరుకున్న సితార్‌ వాదకుదు.

ఉన్తాద్‌ అబ్బుల్‌ హలీమ్‌ జాఫర్‌ఖాన్‌ సితార్‌ వాదనకు జాఫర్‌ఖానీ బ్రాజ్‌ అని పేరు. అతని వాదనలో మిజ్రాబ్‌ ప్రయోగం చాలా తక్కువ.

తబ్లా వాదనలో కొందరు ప్రముఖులను స్మరించుకుందాం. ఉస్తాద్‌ అహమ్మద్‌ జాన్‌ తిరఖ్వా సాటిలేని తబలిస్టు. అతని తరువాత పేర్కొనదగిన ఉస్తాద్‌ అమీర్‌హుసేన్‌ఖాన్‌. “ఉస్తాద్‌ అల్లారఖా' ప్రసిద్ధ తబల్చి. అతనికొడుకు ఉస్తాద్‌

159 వాద్దు సంగీత కళాకారులు జాకిర్‌ హుసేన్‌ కూడా పేరుగాంచిన ఉస్తాదే. ఉస్తాద్‌ షేక్‌ దావూద్‌, పండిత్‌ సామ్‌తాప్రసాద్‌, పండిత్‌ కిషన్‌ మహారాజ్‌, మొదలైన వాళ్ళు ప్రఖ్యాత తబ్లావాదకులు.

వాయులీన వాదకుల్లో పండిత్‌ గజానన్‌ బువాజోషి పండిత్‌ వి.జి. జోగ్‌, విదుషి ఎన్‌. రాజమ్‌ సువిఖ్యాతులు. పండిత్‌ వి.జి జోగ్‌ బాబా అల్లావుద్దీన్‌ఖాన్‌ శిష్యుడు. విదుషి ఎన్‌.రాజమ్‌ తొలుత తన తండ్రి ఏ. నారాయణ అయ్యర్‌ దగ్గర, ముసిరి సుబ్రహ్మణ్యం దగ్గర కర్టాటక శైలిలో వాయులీన్‌ నేర్చుకున్నది. తరువాత పండిత్‌ ఓంకార్‌నాథ్‌ రాకూర్‌ దగ్గర హిందుస్తానీ పద్ధతిలో నేర్చుకున్నది. గాయకీ అంగ్‌లో వాయిస్తుందామె. ఆమె వాయులీన్‌ వాదన వింటే పండిత్‌ ఓంకార్‌నాథ్‌ ఠాకూర్‌ గాయనం విన్నట్టుంటుంది.

కాళ్ళీర్‌ ప్రాంతంలోని కొండల్లోను, అడవుల్లోను తిరిగే జానపదులు, సూఫీఫకీర్లు సంతూర్‌ అనే వాద్యాన్ని వాయించేవాళ్ళు. ఒక కాలంలో దానికి 'శతతారొ అని పేరు. అంటే వంద తీగెల వాద్యం. క్రమక్రమంగా తీగెల సంఖ్య తగ్గింది. దానిలో గానానుకూలమైన మార్పులు చోటుచేసుకున్నాయి. అక్రోటు చెట్టుకు సంబంధించిన కజ్జపుల్లతో సంతూర్‌ తీగెలను మీటుతారు. పండిత్‌ శివకుమార్‌ శర్మ సంతూర్‌ తీగెలలో పన్నెండు స్వరాలు వాయించటానికి అనువుగా తగిన మార్పులు చేసుకొని దేశంలోని పలు నగరాల్లోనే కాక విదేశాల్లో కూడా వాయించి సుప్రసిద్ధుడైనాడు పండిత్‌ శివకుమార్‌ శర్మ

గిటార్‌ వాదనలో బ్రిజ్‌భూషణ్‌ కొభ్రా అభగణ్యుడు. పండిత్‌ విశ్వమోహన్‌భట్‌ తొలుత గూర్‌ వాయించేవాడు. క్రమక్రమంగా పన్నెండు స్వరాలను పలికేటట్టుగా గిటార్‌ ఆకారాన్ని తీగెల సంఖ్యను మార్చి దాన్ని వీణ అన్నాడు విశ్వమోహన్‌భట్‌, అది మామూలు బీణకాదు. మోహానవీణ. విశ్వమోహాన్‌ భట్‌ కూడా తన వాద్యం వలన చాలా పేరు గడించినాడు.

సారంగీ మానవ కంఠాన్ని యధాతధంగా అనుకరించే తం ్రీవాద్యం. ఉస్తాద్‌ బడేగులామలీఖాన్‌ మొదట్లో సారంగీ వాదకుడే. వెనుకటికి ఉస్తాద్‌ బుందే అలీఖాన్‌ ఇరవయ్యవ శతాబ్దం ప్రార ంభంలో దేశం గర్వించదగిన సారంగీ వాదకుడు. చివరి సారంగీ వాదక్తుదు పండిత్‌ రామ్‌నారాయణ్‌. అతని కొడుకు బ్రిజ్‌నారాయడ్‌ సారంగీని వదిలిపెట్టి సరోద్‌ను పట్టుకున్నాడు. ఈ తరం శాషస్ట్రీయ గాయకులకు సారంగీ అందుబాటులో లేకుండాపోయింది.

షహానాయి నవాజ్‌ యు =, ఉస్తాద్‌ భిస్టిల్లాఖాన్‌ సాహెబ్‌ =, ళ్‌, వెనకటికి పెళ్ళిళ్ళకు, శుభకార్యాలకు, మందిరాల్లో, మసీదుల దగ్గర, దర్ధాల దగ్గర నౌబత్‌ఖానాల్లో, వాయించే ఏకైక వాద్యం షహనాయి. షహనాయి వాదకులు కొన్ని ధున్‌లు వాయించేవాళ్ళు. దాని ప్రయోజనమంతే. ప్రతి రాజదర్చారులో ఒక షహనాయి వాదకుడుండేవాడు. అతని బాధ్యత ప్రతి శుభకార్యాన్ని షహనాయి మంగళధ్వనితో ప్రారంభించటం. పండిత్‌ నెహ్రూ మంత్రి మండలిలో బి.వి. కేస్మర్‌ సాంస్కృతిక శాఖ మంత్రిగా వుండేవాడు. అతని కాలంలో జరిగిన రేడియో సంగీత సమ్మేళనాలు ఉస్తాద్‌ భిస్మిల్లాఖాన్‌ షహనాయితో ప్రారంభమయ్యేవి. దాని తద్వాత డాగర్‌ సోదరుల (ధ్రుపద్‌ గాయనం ఆ తరువాత ఖయాల్లు, ఠుమ్రీలు. న / వ ల. పం టి న ట్ట స. న టు అతని అన్న షంపుద్దీన్‌ ఖాన్‌ స శం

161 షహానాయి నవాజ్‌ ఉస్తాద్‌ ఖిస్తీల్లాఖాన్‌ సాహెబ్‌ ఉస్తాద్‌ భిస్మిల్లాఖాన్‌ పు న్డ్‌ గాఖాన్‌ పూర్వికులు భోజ్‌పురి స ష అతని తందై పైగందర్‌ భక్త బీహార్‌ పు సంస్థానంలో షహనాయి వాదకులు. ఉల = పై క్ష్‌ ప్రాంతంలోని దుమ్రాన్‌ అనే ఒక చిన్న సంస్థానంలో ర్చారీ కళాకారుడు. పాఠశాలకు వెళ్ళే స గ్ల తనీకాదా ను వితూలకు సే వయసు వచ్చిన తరువాత పైగంబర్‌ బక్ష్‌ లకు పంపించాలనుకు ని మ్‌ న్నాడు. కానీ చదువంటే ఇష్టపడని హా మూన్‌ రాత్రికి రాత్రి పారిపోయి తన మేనమామ వుండే బనారస్‌ చరుక్కూదు వ |

• న మ అలీబక్ష్‌ అతడు బనారస్‌లోని విశ్వనాధాలయంలో దర్చారీ నాం నాదకుడు. బనారస్‌లో వుండే ఖయాల్‌ గాయికా గాయకులు, ఠుమీ గాయికాగా కులను వింటుండేవాడు కనుక తన షహనాయిలో శాస్త్రీయ రాగాలు ఆక ప్రయతం చేస్తుండేవాడు అలీబక్ష్‌ కొంతవరకు సఫలీకృతుడైనాడు కూడా. 0 “దె. 4 న - క జరిగే పెద్ద పెద్ద మ్యూజిక్‌ కాన్ఫరెన్స్‌లలో అలీబక్ష్‌ పాల్గొనే వాడు. వ పష నాయిపట్ల చాలా ఆసక్తిగల తన మేనల్లుడు భిస్మిల్లాభాన్‌కు మంచి శిక్షణ ఇ ఆ ఎన్చినాడు. భిస్మిల్లాఖాన్‌కు ఒక అన్న కూడా వుందేవాడు. అతనిపేరు షంషుద్దీన్‌ఖాన్‌. స దగ్గర షహనాయి నేర్చేకాలంలో ఆ ఇద్ధరు అన్నదమ్ములు జరీబూటాల క, లు తొడుక్కొని, జరీబూటాల తలపాగాలు చుట్టుకొని ఇద్దరు కలిసి షహనాయి అరు టీ ఆక శ ంచేవాళ్ళు. షంషుద్దీన్‌ఖాన్‌ చిన్న వయస్సులోనే పరలోక గతుడైనాదు. కాబట్టి ల్లాఖాన్‌ గురించి మాట్లాడేవాళ్ళు సాధారణంగా షంషద్దీన్‌ఖాన్‌ ప్రసక్తితేరు. [మ యూ ఉస్తాద్‌ భిన్మిల్లాఖాన్‌ సాహెబ్‌ జ

న్వరలయలు 162 ఉస్తాద్‌ ఇిస్మిల్లాఖాన్‌కు బాబా విశ్వనాధ్‌ దర్శనమయిందట. ఆశీర్వాదం దొరికిందట. అదతని గట్టి నమ్మకం. మేనమామ వెంట బిస్మిల్లాఖాన్‌, ప్రఖ్యాత గాయికా గాయకులు తమ సంగీతాన్ని వినిపించే మ్యూజిక్‌ కాన్ఫరెన్స్‌లలో పాల్గొనే వాడు కనుక తాను కూడా పన్నెండు స్వరాలను పలికించే శాస్త్రీయ రాగాలను ఆలపించాలని కలలుగన్నాడు. లఖె్నీకు చెందిన ఉస్తాద్‌ మహ్మద్‌ హుసేన్‌ఖాన్‌ దగ్గర శాస్త్రీయ సంగీతం నేర్చుకున్నాడు. అతడు షహనాయీ వాదనమేకాక, మధ్యమధ్య ఖయాల్‌, రుమ్రీలు కూడ గానం చేసేవాడు. ఉస్తాద్‌ భిస్మిల్లాఖాన్‌ పాడిన కొన్ని ఖయాల్లు ఠు(ఘ్రీలు కూడా రికార్డుల రూపంలో విడుదలయినాయి. భిస్మిల్లాఖాన్‌ షియా ముస్లిం. అతడూ, అతని కుటుంబం మొహర్రం పదిరోజులు ఘనంగా జరుపుకునేవాళ్ళు. అతనికి దైవభక్తి అధికం. అతడు మానవతామూర్తి. అతని శాష్త్రీయరాగాల షహనాయీ వాదన మధురం, మనోహరం. దేశంలోనేకాక పలు విదేశాల్లో తన షహనాయి వాదన వినిపించినాడతడు. సంగీతయాత్రలోనే సకుటుంబంగా మక్కానుదీనాలు దర్శించుకొని హజ్‌ యాత్రాఫలం పొందినాడు. అమెరికా సంపన్నులతన్ని అమెరికాలోనే వుండి పోవలసిందిగా వేడుకున్నారు. “మీరు కుబేరులు, నా కోసం ఇక్కడొక స్వర్గాన్నే సృష్టించగలరు. కానీ మా బనారస్‌ నుంచి గంగామాయిని తేగలరా? గంగలో స్నానం చేయకుండా వుండలేను కదా!” అన్నాడు ఖిస్మిల్లాఖాన్‌. ఉస్తాద్‌ భిస్మిల్లాఖాన్‌ సాదాసీదా జీవనం గడిపినాదు. బనారస్‌లో అతని ఇల్లు చాలా విశాలమైనది. అతని గది విశాలమైనదే. అందులో పలుగువారిన రెండు బెంచీలు, ఒక తల్ల్‌ పలంగ్‌ మాత్రమే వుండేవి. నమాజ్‌ సమయంలో అతడూ అతని పిల్లలు ఆ తల్డ్‌ పలంగ్‌ మీదనే నమాజ్‌ చదువుకునేవాళ్ళు. ఎవరైనా ఇంటర్యూకు వస్తే ఆ తళ్ల్‌ పలంగ్‌ మీదనే ఆయన ముఖాముఖికి సిద్ధమయ్యేవాడు. ఆ గదిలో నేలమీద కూర్చుండి తన శిష్యులకు, కొడుకులకు షహనాయిీ రియాజ్‌ చేయించేవాడు. పదిమంది సంతానమతనికి. ఒక కొడుకు షహనాయీ వాదనలో, ఇంకాక కొడుకు తబ్లా వాదనలో '్రవీణులైనారు. మొదట్లో ఉస్తాద్‌ భిస్మిల్లాఖాన్‌ ష్యమ్రానాయీ వెంట 'తాశ' వాయించబడేది. తరువాత లయ కోసం తబ్లానే వాడుతున్నాడు. అతని కుటుంబ సభ్యులు లేక అతని అతిధులు వందకు పైనే. ఎంత సంపాదించినా అతనికి, అతని కుటుంబానికి సరిపోయేది కాదు. చివరిదశలో, అంటే, తొంబై నంవత్సరాల వయస్సులో, కదలలేని స్థితిలో, ఆర్థిక సహాయం కోసం ప్రభుత్వాన్ని వేడుకున్నాడు.

163 షవానాయి నవాజ్‌ ఉస్తాద్‌ ఖిస్మీల్లాఖాన్‌ సాహెబ్‌ రెండు లక్షల రూపాయలు మంజూరైనాయి. కానీ ఎప్పుడు దొరికినవో తెలియదు. అతని ఇంటి నుండి గంగానదికి వెళ్ళాలన్నా ఎటువెళ్ళాలన్నా ఇరుకు సందులు కనుక ఏ వాహనము పనికిరాదక్కడ. నడిచి వెళ్ళాల్సిందే. ప్రతిదినం గంగానదిలో స్నానం చేయటం, తన ఇంటి మూలమీదున్న హోటల్లో జిలేబీ, పూరీ, కచోరీ పలహారం చేయటం అతని దినచర్య. అతనివెంట ఎప్పుడూ శిష్యులో, అభిమానులో వుండేవాళ్ళు. శుభకార్యాల్లో, మందిరాల్లో పూజానమయాన మంగళధ్వనిగా మాత్రమే వాయించబడే మామూలు వాద్యమైన షహనాయికి శాస్త్రీయ సంగీత వాద్యాల సరసన స్థానం కల్పించి జగద్విఖ్యాతి నొందింపజేసినాడు ఉస్తాద్‌ భిస్మిల్లాఖాన్‌. అతని షహనాయి వింటే గాత్ర సంగీతం విన్నట్లే, సితార్‌ వాద్యం విన్నట్లే సరోద్‌ వాద్యం విన్నట్లే వైలిన్‌ వాద్యం విన్నట్లే. పైన చెప్పిన అన్ని వాద్యాలతో జుగల్‌ బందీ కూడా నిర్వహించినాడు ఛిస్మిల్లాఖాన్‌ జుగల్‌ బందీల్లో అతని వెంట పాల్గొన్న ఉద్దండ కళాకారులు ఉస్తాద్‌ విలాయత్‌ఖాన్‌ (సితార్‌), పండిత్‌ వి.జి.జోగ్‌ (వైలిన్స్‌, ఉస్తాద్‌ అమ్షదలీఖాన్‌ (సరోద్‌) గంగూబాయి హంగల్‌ (గాత్రం) మొదలైనవాళ్ళు 'పేర్ళానదగిన వాళ్ళు. ఇప్పటికి మరెప్పటికైనా భారతీయ సినిమాల్లో, శుభకార్యాలలో, పెళ్ళిళ్ళలో సందర్భానికి తగిన రాగంలో ఉస్తాద్‌ ఛిస్మిల్లాఖాన్‌ షహూనాయి వింటున్నాము. వింటూనే వుంటాము. భారత ప్రభుత్వ మతన్ని తొలుత పద్మత్రీ గా తరువాత పద్మభూషణ్‌గా, ఆ తరువాత పద్మవిభూషణ్‌గా, చివరికి సర్వోత్కృష్టమైన బారతరత్స్న బిరుదాంచితున్ని జేసి గౌరవించింది. 1916 లో జన్మించిన ఉస్తాద్‌ ఖిస్మిల్లాఖాన్‌ 2006లో గంధర్వలోకం చేరుకున్నాడు. (ఈ ముచ్సట్రలో పొందుస్తానీ శాత్రీయ నంగీతంలోని శాస్రీయాంశాలు కాక గాయికా గాయకుల, వాదకుల నమాచారం అందించే ప్రయత్నం చేసినాను. శాజ్రీయాంశాలు తెలుసుకోదలబిన వాళ్ళు ఇతర (గ్రంధాలు చదువ వలనీందే.

త్తే వొందుసానీ సంగీతంలో కృష్ణవేమ హో ణ్‌ రాంపూర్‌ సహస్వాన్‌ ఘరానాకు చెందిన ఉస్తాద్‌ నిస్సార్‌ హుసేన్‌ఖాన్‌ ఖయాల్‌ గాయనంలో, కుమ్రీ గాయనంలోనేగాక తరానా గాయనంలో అద్వితీయుడు. అతని నాలుక చేపపిల్లవలె చాలా వేగంగా తిరుగాదేది. అతని 'తరానా' వినటం శోతలకు ఆశ్చర్యానందాలు కలిగిస్తుంది. కేదార్‌ రాగంలో, “నందనందన కాన్టరే!” అనే బందిష్‌ను పాడేటప్పుడు ఉస్తాద్‌ ఎంత తన్మయుడై పాడతాడంటే, ఆలమందల వెంట యమునా నది అవలి తీరానికి వెళ్లిన గోపాలకృష్ణుడు, ఆకటివేళ దాటిపోయినా ఇంటికి తిరిగి రానందువలన, అతని కోసం చూచి చూచి యశోధామాయి ఒక ఎత్తయిన ప్రదేశంలో నిల్చుండి, కళ్లకు కుడి చేయి అడ్డం పెట్టుకొని, “కన్నయ్యా రారా!” అని ఎలుగెత్తి పిలుస్తున్నట్లు అనిపిస్తుంది వినేవాళ్లకు. ఆ పిలుపులు విని ఎండలో బడలిపోయిన కన్నయ్య ఇంటికి వస్తున్నాడా ఏమి? అనిపిస్తుంది గాయకునితో పాటు తన్మయత్వం చెందిన కొందరు శ్రోతలకు. ఉస్తాద్‌ నిస్సార్‌హుసేన్‌ఖానే కాక ఆ ఘరానాకే చెందిన ఉస్తాద్‌ హఫీజ్‌ అహ్మద్‌ఖాన్‌, ఉస్తాద్‌ ముష్టాభ్‌ హుసేన్‌ఖాన్‌ కూడా ఆ బందిషును అంతటి తన్మయత్వంతోనే పాదేవాళ్లు. ఇప్పట్లో ఉస్తాద్‌ నిస్సార్‌ హుసేన్‌ ఖాన్‌ శిష్యుడు, సోదరపుత్రుడు అయిన ఉస్తాద్‌ రషీద్‌ ఖాన్‌ ఇతోధిక తన్మయత్వంతో పాడుతున్నాడని వింటున్నాము. అతన్ని గానీ అతని క్యాసెట్లను గానీ వినే అవకాశం ఇంకా రాలేదు. నేను ప్రస్తావించిన కేదార్‌ రాగం బందిష్‌ ఖయాల్‌కు సంబంధించింది. ఖయాల్‌ అంటే భావం. (ధ్రుపద్‌ల కంటే ఖయాల్‌ భావప్రధానమైనదే కానీ ప్రణయ శృంగార భావాలను వ్యక్తీకరించటానికి ఉపశాస్రీయ సంగీతం, లోక్‌ సంగత్రం అనువైనవి. అంటే ఠుమ్లీ, దాద్రా, హోరీ, కజిరీ, చైతీ, సావనీ, గజల్‌ మొదలైన రచనలు అనువైనవన్న మాట. కొందరు ఖయాల్‌ బందిష్‌లలో ప్రణయ శృంగారాలను చక్కగా వ్యక్తీకరించినారు. ముఖ్యంగా ప్రఖ్యాత గాయకుదే కాక వాగ్గేయకారుదైన ఉస్తాద్‌ ఫయ్యాజ్‌ఖాన్‌ “క్రేంపియా' ముద్రతో తాను రచించిన రుమ్రీ బందిషులను చాలావరకు ఖయాల్‌ శైలిలోనే పాడేవాడు. కొందరు ప్రఖ్యాత గాయికా గాయకులు తాము పాడిన

165 పొందుస్తానీ నంగీతంలో కృష్ణవేమ ఖయాల్లలో ప్రణయ శృంగార భావాలు గల బందిషులను పాడినారు. యమన్‌ కళ్యాణ్‌ రాగంలో (ప్రఖ్యాత గాయిక హీరాబాయి బరోదేకర్‌ “మోరె గగర్‌ నా భరన దేత్‌ హై” అనే బందిష్‌ గానం చేసింది. అదంతా బాలకృష్ణుని అల్లరి,

“మోరె గగర నా భరన దేత్‌ హై

బార్‌ బార్‌ సమర్లూయె న సమర్శుత్‌

ధీట్‌ లంగరవా ఏక్‌ న మానత్‌

హార్‌ గయీ మైతో హార్‌గయీ

గగర నా భరన దేత్‌ హై.”

ఈ గోపిక దయనీయ స్థితి గమనించండి. ఎవరూ లేరనుకొని యమునానది నీలాటి రేవుకు నీళ్లకోసం వెళ్లిందీ గోపిక. ఆ దొంగ కృష్ణుడు అక్కదే వున్నాడు. 'ధీట్‌ లంగరువా.” ధీట్‌ అంటే ధృష్టుడు, లంగరువా అంటే కుంటివాడు. అది తత్సమ శబ్దం. దిట్ట అంటే తెలుగు. పదిమంది చూడగా తప్పుచేసి నేను ఏ తప్పూ చేయలేదని బుకాయించేవాడు. గోపిక వమంటున్నదో వినండి. “ఎన్నిసార్లు సముదాయించి చెప్పినా వినడు. ఒక్కమాట పొటించడు. అతని అల్లరికి నేను నిజంగా ఓడిపోయినాను. నన్ను కుండ నింపుకోనీయడెట్లా?” ఏమి చేసుకుంటాడా కుంటివాడు? చిన్న చిన్న గులకరాళ్లతో కుండను కొడతాడు. కడవ చిల్లులు పడి ఇంటికి చేరేలోగా నీళ్లన్నీ కారిపోతాయి. అక్కడ ఇంట్లో అత్త ఆడబిడ్డల తిట్లు.

పండిత్‌ నారాయణరావు వ్యాస్‌ గ్వాలియర్‌ ఘరానాకు చెందిన గొప్ప నాయకుడు. అతడు గోపికగా మారి తిలక్‌ కామోద్‌ రాగం లో.....

“అబ్‌ నీరభరన కైసే జావూం సఖీ?” (సఖీ! నీళ్లు నింపుకోవడానికి యమునానదికి ఎట్లా వెళ్ళాలీ?) అని తన ఆవేదన వ్యక్తం చేస్తున్నాడు. అక్కడ కుండలు పగులగొటే వాడుంటాడు గదా! అతన్ని తప్పించుకోవటం సాధ్యమా?

కిరాణా ఘరానాకు చెందిన ఉస్తాద్‌ అబ్దుల్‌ కరింఖాన్‌, విదుషి రోషనారాబేగం, విదుషి హీరాబాయి బరోదేకర్‌, విదుషి మాణిక్‌ వర్మలు యమునానది నీలాటిరేవుకు వెళ్లబోతున్న రాధకు ఖైరవీ రాగంలో ఇట్లా హితబోధ చేస్తున్నారు.

“అకేలీ మత్‌ జయ్యో రాధే! జమునాకే తీర్‌

బాంసురీ బజావత్‌, గయ్యా చరావత్‌

కానా జమునాకే తీర్‌.........”

స్యరలయులు 166 (రాధా! జమునా తీరానికి ఒంటిగా నీళ్లకు వెళ్లకు. అక్కడ కన్హయ్య ఆవులను మేపుతూ, వేణువు ఊదుతున్నాడు సుమా!) కన్హయ్య చేసే అల్లరి గూడా చిన్నది గాదు. మార్వారాగంలో గోపికగా మారి పండిత్‌ భీంసేన్‌ జోషి ఇట్లా గింజుకుంటున్నాడు. “బంగుడి మోరి మురకగయి ఛాడోనా బయ్యా!” ఇదంతా గింజుకోవటం, ఇగ్గులాడుకోవటంలాగా వుంటుంది. నీలాటి రేవుకు వెళ్లిన గోపిక ముంజేతిని పట్టుకున్నాడు కృష్ణుడు. ఆమె గింజుకుంటూవుంటే ముంజేతి గాజులు చిట్లుతున్నాయి. ముంజేతిని విడిచిపెట్టవా? అని బతిమాలుకుంటున్నది. అన్ని విధాల అల్లరి చేస్తూ, ఏడిపిస్తూ, అత్తలతో, ఆడబిడ్డలతో తిట్టిస్తూ బాధలకు గురిచేసిన కృష్ణయ్యను ఒదిలిపెట్టి వుండలేరు గూడా ఈ గోపికలు. యుక్త వయస్ముదైన తరువాత కృష్ణుడు బ్రజభూమిని, గోపికలను వదిలిపెట్టి తన రాజ్యమైన మధురకు వెళ్లిపోతున్నాడని తెలిసి ఎంతగా రోదించినారో గోపికలు పాపం. ఈ వేదన వ్యక్తీకరించటానికి ఠరు[మ్రీదాద్రాలే సరైన వాహికలు, రుమీ గాయనంలో తాను చాలా 'ప్రసిద్ధురాలై, ఎందరెందరో కుమ్రీ గాయికలను తయారుచేసిన సరస్వతీ స్వరూప విదుషి 'గిరిజాదేవి పూర్యాకళ్యాణ్‌ రాగంలో, “మధురాన జా సాజనా!” అని దీనాతి దీనంగా గౌనం చేసింది. ఇది ఖయాల్‌ బందిషే (ప్రియా మమ్ములందరిని విడిచిపెట్టి మధురా నగరానికి వెళ్లకు) మా చిన్నప్పటి నుంచి వింటున్న ఇంకో ఖయాల్‌ బిందిష్‌ విదుషి పద్మావతీ శాలిగ్రాం (గోఖలే) పాడింది. ఆనంద్‌ కళ్యాణ్‌ రాగంల్రో, “అజవూన ఆయి మోరెశ్యాం.” (శ్యామ సుందరుడు ఇంకా రాడాయె) ఠుమ్రీ గాయనంలో సుప్రసిద్దురాలైన బేగం అబ్బర్‌ గోప్రక్షూ మారి క్షాఫ్టీరాగంలో, “జజొసే శ్యామ్‌ సిధారే” అనే తుమ్రీలో తలుచుకొని తలుచుకొని దుఃఖిస్తుంది. కన్హయ్య తామందరిని విడిచి మధురకు వెళ్లిపోయిన తరువాత అనుభవించిన కష్టాలు చెప్పుకుంటున్నదన్నమాట. శివరంజని రాగం ఠుమ్రీలో సంధ్యాముఖర్జీ “నాజాపీ పర్‌దేశొ అని ప్రియునికి హ్‌తబోధ చేస్తున్నది. అంటే మధురా నగరానికి కృష్ణున్ని వెళ్లకుమని బతిమాలుతున్నది.

167 పొందుస్తానీ నంగీతంలో కృళ్ణప్రేమ “కోన్‌ గలీ గయో శ్యాం.” అనే ఖమాజ్‌ రాగం రుమ్రీలో గాయికలు గోకులం

విడిచి వెళ్లిపోయిన కృష్ణున్ని వెతుకులాడుతున్నారు. ఈ వెతుకులాటలో ప్రభాళత్రే,

పర్వీన్‌ సుల్తానా, రిటాగంగూలీ, సిద్ధేశ్వరీ దేవి, శంభూమహారాజ్‌ లున్నారు.

“కోన్‌ గలీగయో శ్యాం

గోకుల డూండీ - బిందిరా బన్‌ డూండీ

డూంద్‌ఫిరీ సబ్‌ధాం”

(శ్యామ సుందరుడు ఎక్కడికి వెళ్లిపోయెనో, గోకులమంతా వెతికితిమి, (బిందిరాబన్‌) బృందావనమంతా వెతికితిమి. అతడు సాధారణంగా వుండే అన్ని చోట్లా వెతికితిమి)

పెద్దింటి కూతురు రీటా గంగూలి. ఆమె తండ్రి కోరిక మేరకు శాంతినికేతనంలో శాస్త్రీయ నృత్యం నేర్చుకున్నది. గురు కుంజకురుప్‌ దగ్గర కథాకళి, కళాక్షేత్రంలో రుక్మీణీ దేవి అరుండేల్‌ దగ్గర భరత నాట్యాన్ని నేర్చుకుని, శంభూ మహారాజ్‌ ద కథక్‌ నేర్చుకుంటున్నదప్పుడు. శంభూమహారాజ్‌ కధక్‌ నాట్యంలో గొప్ప ఉస్తా 1 నాట్యానికనువైన ఠుమ్రీ నేర్పుతున్నాడు ఖమౌజ్‌ రాగంలో "కోన్‌ గలీ గయో శ్యాం, అని గురువు పాడినట్లుగొనే రీటాగంగూలి ఆ ఠుమీని పాదుతున్నది. (శావ్యమైన కంరమామెది. ఆ యింటి ముందు నుంచి వెళుతున్న సుప్రసిద్ధ రుమీ గాయిక సిద్దేశ్వరీదేవి శంభూమహారాజ్‌ గది తలుపు తోసుకొని తన భారీ కాయంతో లోనికి ప్రవేశించింది. ఆమె ఎవరో రీటాకు తెలియదు. “తియ్యగా పాడుతున్నది ంభా! అని రీటాను ప్రశంసిస్తూ అక్కడే కూర్చుండి కళ్ల మూసుకొని ఆమె గానాస్తి న్నది, రీటాకు ఠుమ్రీ గాయనాన్ని నేర్పాలని సంకల్సించిందా మహాగాయి ం నం వినిపించాలనే ఉద్దేశంతో అదే రుమీని శంభూ మహారాజ్‌తో పాట రా పాడసాగింది. ఇద్దరి గాయనశైలి భిన్నమైనది. కాసేపు పొడిన తరువాత్త, _నువ్వాగు శంభూ! అభినయం ప్రదర్శించు, నేను పాదతాను.” అని తా గింది శంభూమహారాజ్‌ అభినయించసాగినాడు. రిటా ఆ యిద్దరినీ పరికించి చూస్తే ఆ యిదరూ పరవశించివున్నారు. ఇద్దరి కళ్లనుంచి అ(్రువులు వర్పిస్తున్నాయి. తన కళ్లను నులిమి చూసుకుంటే అవి కూడా అథ్రుసిక్తాలైనాయి. అంటే ఆ ముగ్గురూ ఈ లోకంలో లేరన్నమాట. కనిపించినట్టే కనిపించి, తళుక్కున మెరిసినట్లే మెరిసి, దేని చాటునో దాక్కుంటున్న ఆ నల్లనయ్య కోసం బృందావనంలో చెట్టు చెట్టూ, పుట్ట పుట్టా, పొద పొద కదిలించి చూస్తున్నారు. ఇటువంటి సన్నివేశంలోనే శ్రీమదాంధ్ర మహాభాగవతంలో పోతన మహాకవి,

న్వరలయలు 168 “నల్లనివాడు పద్మనయనంబులవాడు కృపారసంబుపై మల్లియలార! మీ పొాదలమాటున లేడు గదమ్మ! చెప్పరే * అంటూ గోపికల చేత పలికించినాడు. ఆ అన్వేషణలో ఆనందమేగానీ ఆవేదన లేదు. తన్మయతవలన ఉబికివస్తున్న అశ్రువులే కాని దుఃఖం వలన ఉబికే అశ్రువులు కావు. సుప్రసిద్ధ కుమ్రీ, దాద్రా, గజల్‌ గాయిక రీటా గంగూలి ఆ సన్నివేశాన్ని స్మరిస్తూ, “నా జీవితంలో అదొక మరపురాని క్షణం.” అంటుంది ఈ ఠు(మీని ప్రభాఆథ్రేనే గాక పర్వీన్‌ సుల్తానా కూడా పాడింది. ఆమె ఏది పాడినా తన్మయురాలై పాడుతుంది. “రసియా మోహే బులాయే/” అనే ఖమాజ్‌ ఠతుమ్రీ అద్భుతంగా గానం చేసింది. ఆమె పాడిన కాసెట్లు విన్నాము ఆదిలాబాదులో పర్వీన్‌ సుల్తానా పాటకచేరీ కూడా విన్నాము. నొసటిపై రూపాయి బిళ్లంత బొట్కు పెట్టుకొని, సిగనిండా మల్లెపూల దండ ముదడుచుకుంటుందామె. కళ్లకు కాటుక, ముఖానికి మేకప్‌ సరేసరి. “రసియా మోహే బులాయె” అనే ఠుమ్రీని పాడుతున్నపుడు ఆమె ఈ లోకంలో లేదు. కళ్లు అ(శ్రుసిక్తాలైనాయి. కాటుక కరిగి చెంపల మీద చారికలు కట్టింది. శోతలం మేమంతా గమనిస్తున్నాము, కాని ఆమెకా స్పృహ లేదు. ఆ యితివృత్త మేమంటే, కృష్ణుడు యమునా నది ఆవలి తీరాన, బృందావనంలో, వేణువు ఊదుతున్నాదు. అది గోపికను రమ్మని సంకేతం. గోపిక ఆ ప్రాంతానికి అభిసారికగా వెళ్లవలసి వున్నది. కానీ ప్రకృతి ప్రతికూలించింది. ఆకాశం నిండా నల్లని మబ్బులు, భయంకరంగా ఉరుములు, మెరుపులు, కుందపోత వర్షం, యమునానది ఉప్పొంగి పారుతున్నది. ఎట్లాగూ వెళ్లలేదామె. కాబట్టి వడుస్తున్నది. “రసియా మోహే బులాయే నైనా నీర్‌ బవాయే” ఆ ఠుమ్రీ పాడుతున్న పర్వీన్‌ సుల్తానా గూడా ఏడుస్తున్నది. అంతటి తాదాత్యం ఆ గాయికకు.

169 పాందుస్తానీ నంగీతంలో కృష్ణప్రేమ

హేమంత్‌ రాగంలో ఉస్తాద్‌ బడేగులామలీఖాన్‌ తన మధుర మంజుల గాత్రంతో,

“యాద్‌ పియాకీ ఆయే

ఏ దుఃఖ్‌ సహాన జాయే”

అని విరహ వేదన వ్యక్తం చేస్తున్నాడు. (ప్రియతముడు యాదికి వస్తున్నాడు. ఈ దుఃఖము సహించరానిది). అతని కంఠమెంత మధుర మైనదంటే, అంతటి భారీ కాయం, బొద్దు మీసాలు, పెద్దపులి తల గల ఉస్తాద్‌కు బదులు పదునారేళ్ల ప్రాయంగల సుకుమార సుందరి విరహ వ్యధ ననుఖభవిస్తున్నట్లు అనిపిస్తుంది (శోతలకు.

“కట్రేనా బిరహాకి రాత్‌,” అనే పిలూరాగం బందిష్‌ కాని, “పయ్యా పరూం తోరె శ్యామ్‌,” అనే దేశ్‌ రాగం బందిష్‌ కానీ, “తోరి తిరిఛి నజరియాకె బాణ్‌ -

కరేజువామె లాగే కటార్‌,” అనే పవాడీ బందిష్‌ కానీ, “తుమసంగ్‌ లాగే నజరియా నందకుమార్‌" అనే ఖైరవీ రాగం బందిష్‌ కాని ఉస్తాద్‌ బడే గులామలీఖాన్‌ తన శైలిలో పాడుతూ వుంటే (శ్రోతలు తల్లడిల్లిపోతారు.

చనువు గల గోపికలు ధూర్త గోపాలున్ని హోళీ ఆడడానికి ఆహ్వానిస్తారు. తన ప్రతి సంగీత కార్యక్రమంలోనూ “హోళీ ఖేలత మోసే నందలాల్‌,” అనే మాండ్‌ రాగం బందిష్‌ను విదుషి హీరాబాయి బరోదేకర్‌ వినిపించి అశేష ప్రశంసలందుకునేది.

నందలాల విరహాన్ని సమించలేని గోపికల ఆరాటం అందరిదీ ఒకలాంటిదే. శరవీ రాగం దాధ్రాలో విదుషి సరస్వతీ రాణే, “నైనన్‌స లాగే మోరె శ్యాం,” అని బాధపడుతున్నుది.

యమన్‌ కళ్యాణ్‌ రాగంలో ఉస్తాద్‌ నియాజ్‌ అహ్మద్‌ ఉస్తాద్‌ ఫయాజ్‌ అహ్మద్‌లు, “కల్‌ నాహి ఆయె మోరె శ్యామ్‌” అంటూ ఆర్తి పౌందుతున్నారు.

మారూబిహాగ్‌ రాగంలో విదుషి లక్ష్మీ శంకర్‌

“పడ్తే నాహివైన్‌ ఓ మోరె శ్యాం,” అని బాధపడుతున్నది.

బ్రజభూమికి వెళ్లి వాన్ని చూడాలన్నది అందరి ఆరాటం. ఎన్నాళ్లీ విరహ వ్యధ భరించటం?

సరంయలు 170

ఉస్తాద్‌ అబ్బుల్‌ కరీంఖాన్‌ బసంత్‌ రాగంలో “"పగవా బ్రిజ్‌ దేఖనకో చెలరీ” అంటూ తన పాదాలకే పని చెప్తున్నాడు. అతని బంధువు ఉస్తాద్‌ అబ్లుల్‌ వహీద్‌ ఖాన్‌, “జాగో మోహన్‌ ప్యారే” అంటూ బ్రిజ్‌లో ఎక్కడో వున్న కృష్ణున్ని మేలు కొలుపుతున్నాడు.

“కంకర్‌ మార్‌ జగాయే బమానాకే ఛోరారే

సోయీథీమై అప్ని ఆంగన్‌మే.”

(ఎండాకాలం నా ఇంటి వాకిట్లో పడుకున్ననన్ను గులకరాళ్లు రువ్వి మేలుకొలుపుతున్నాడు కృష్ణుడని షికాయత్‌ చేస్తున్నాడు గోపికారూపంలో వున్న ఉస్తాద్‌ బడేగులామలీఖాన్‌. కానయితే, “అది నాది” అనే భ్రాంతిలో, “నేను” అనే అహంకార మత్తులో జోగుతున్న నరునిపై నారాయణుడు సర్వోపనిషత్తుల సారమైన గీతామకరందాన్ని చిలకరించి మేలు కొలుపుతున్నాడు. నరునిపై నారాయణుడు చేసిన పరమోపకారం కాదా ఇది! ఇలా అన్ని రంగాలలోనూ ఆవరించివున్న కృష్ణయ్యను హిందుస్తానీ సంగీతం సర్వధా స్మరించుకుంటుంది.

ఉత్తర భారతంలోనూ, అంగ వంగ కళింగ రాజ్యాలలోను వల్లభాచార్యుల వారు ప్రతిపాదించిన మధుర భక్తి సంప్రదాయానికి చెందిన శ్రీ రాధాకృష్ణుల ప్రణయ శృంగార వర్ణనల, గోపికా కృష్ణుల ప్రణయ శృంగార వర్దనల సంగీత సంపద, ఏమాత్రం అసభ్య పదజాలానికి ఆస్కారం లేనివిధంగా, ఏ మాత్రం అళ్లీలతా స్పర్శ లేని విధంగా, అశేషంగా 'ప్రోగుపడింది కదా! అటువంటి మధుర సంగీత సంపదను స్మరిస్తూ “మధురాధిపతేరఖిలమ్‌ మధురమ్‌,” అనే మధురాష్ట్రకాన్ని భకలోకానికి ప్రసాదించిన వల్లభాచార్యుల వారికి అంజలి ఘటిస్తూ మధుర గాయిక హీరాబాయి బరోదేకర్‌ తన మృదుమధుర స్వరాలతో భైరవీ రాగంలో వ్రాడ్షన “భజమధుర హరినామ్‌” అనే భజనను అంతరంగాన ఆలకించి ఆనందిస్తూ ప్రస్సుతానికి, ఈ

ప్రసంగానికి స్వస్తి పలుకుతున్నాను. న్‌ శ స చ స ౩ రా గంధాలా ఈలా సంంలంననం ఉ క నొలి టెలి

లం! మ హన . 548 అతుకుట ౧౧. ల ర . రెగ5కఇగుడ!4 5264825172. హిందుస్తానీ సంగీతం మధ్యప్రదేశ్‌లోను, మహారాష్ట్రాలోను, 1 -.. బెంగాల్లోను బాగా వృద్ధి చెందింది. అట్లాగే ఢిల్లీ, లక్నో బనారస్‌, పంజాబ్‌లు కూడా హిందుస్తానీ సంగీతానికి కేంద్రాలు. ఆయా ప్రాంతాల్లో వెలసిన ఘరానాలు, ఆ ఘరానాలకు చెందిన ఉస్తాదులు, " | ఆ. ఉస్తాదుల వలన సంగీతకళను అభ్యసించి దేశవిధేశాల్లో ప్రచారం చేసిన గాయికా గాయకుల, వాదకుల సమాచారం ఇండులో ఉంది. ఏయే ఘరానా గాయన శైలి, వాదనశైలి ఎట్లా వుంటుందో, ఏయే గాయికలు, గాయకులు, సంగీత కళను ప్రదర్శించి ఎంతటి రసానందాన్ని కలిగించారో సంక్షిప్తంగా చెప్పే ప్రయత్నం జరిగింది. , ఫొందేషన్‌ . ॥