Telugu swagadhamamlo swarna kamalam - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

శే న గీ జు నం సత స దులా. భభ టా ల ల తి గ గ్‌ బోకు [ వ ర నయా. క య శ క ను. సనన స (సయ న! న సట న. జై హ్‌ కాం. ర” మట టన. న |, వ. , ను స టంట. కా" మ... హన 1 క వం న. నం జీ నేసే. | క హ్హ యప గస. తనో టు చ?! | లో క! త టి జే షం... క కే హ్న [ ను కం న గ పం పా! (ఈ డా నగ య్య సఫల య టు య్‌ ల ళ9! [న ముగ కమ వా ౯ , " 1౯2 ₹9:. శ చా నే! వ సు స గ్గ | , 1 ప ం త్‌! ఇ వ్‌ ' గ ముం | సప , వ్‌ ని సం 4 సు. - ప టి ణాణణాణవ | (స గ్య వ ఖా / ( వ ఉ | [ రో నే టన] న. న; గ నై . (] త్‌ పం) ఫీ. 1 క “జేతా రూ గ్ల నస్‌ సో (1 మ. వ [స /? సహజ కవి మల్లెమాల | |. ., నష. ౩ _ మనసుపడి మక్కునతో సేకరించిన . (. న మే గీ ఇ” ర్‌ ఈ పుస్తకాన్ని సాహిత్యాభిమానుల కోసం . / న (| స. జు. గీ సుందరయ్య విజ్ఞాన కేంద్రానికి (| * రా ఇ | ఉం టీ ఆనందంతో బహూకరిస్తున్నాం, " " | - మల్లెమాల కుటుంబం . ల క. అలీ సళ డలో భారతీయ సంస్కృతి - సమైక్యత ర. గోలకొం ఖా ణఆఅణ్క్బి మం . యయ. 1 గ | జో బ్లో ఉం చై రా (ఆ డా॥ నటరాజ రామకృష్ణ

సు తా స మా శ సు. ల పేటి చుస కు | ” ఇలా న కీ ఫాల న త నం ల కన. మా చం తు న రూ వ. ను య్‌, వస ట్‌ మల్‌ న. తు య స ఖా న ల్‌ ఆ వినిన ల న్న్న వ. తౌ నటరాజ రామకృష్ణ భా

నంగీత నరస్వ్రతి ఆశీన్సులతో తభాతవన్హాచులు వాష్‌ తారామతి - (అమావతుల బర్యతను గౌరవనీయ ఆఅంద్యవదోశ్‌ ముక్పాముం్యివర్భులు అీ నారా చందబాజణు నాయుడు గాం ద్తారా న్ధుత్తతలాలోకానికి నమర్దిన్తున్హ నా బిడుకాశుక ఈ నవలిక న. ఆంధ జాతి డస్టుంత కాలం ఈ కళా చర్శతులు ఆఅతుర్డులై ఉంటాడు

నటరాజ రామకృష్ణ

లం న... ం =. _ న న 4 న “ న నేను చూచినపుడు 14-1-1997 ప్పు చలా లలు లం లచలయాలలల వలు పం లల 7 టు కతా! మమల నానన నానన ము స చాచాప షి మాకూ తా. కా! థ్‌ చ్‌ పీ లే ళీ ళ్‌ ల నా. [ కాంతా రాత నాటా వాం నాట లా! నాము సు కరవై కల మా కాన్‌ ల శ్రి - న జ ళ్‌ ఈ గ న్న / న (1 4! ట్ర టా చే!

ర కట న! దను వాన నాడాను సు దయాం ల నను న న మం చలా నాన ర న్‌ మంటే. లా? వ ఆప ఎ యు. అం హహ ప న న లాల్‌. అం త్త ర ఆ లట

తో జప 8 శ [ న. యయాతి స్థా, తారామతి గానమందిరం న ష్‌ ర 746 స్‌ గి 6.0 +: 2ంజ0లా ఇ. యా ల్సి 7 య్‌ హా * [| నగ [/ జ నాం, జ్‌ గ ్వ్వువెర్సి వైదరాలారే డల జ జ ఢం మ ళా ఖో నో అ సా అళవోస ! ళు ల నయన వజ రోలేం రం రతోటై తవు చం లం నో? న న ప శైల న యనా వన్‌ నం రన లై క రంల క నాం? ప డల నో దట రారా లాం నా టా యయ యాం చ న చమ అర? రం వన డం మం నడకా దనక యదా కా ను మ సమం ర యాల క ర ను. సాం ల ప్న రాయా తాల్‌ లా భరయ! ల సతబ్తా! మ. ము యాం పాపాన మ డా గ్గు ో శ న నాల టం ప నా: మం లాలా న. శమయ డాయపనా యాలు చు. అల జ్‌ సునన్‌ న పరమయా న యాం త ను న నం చనా మాడ యాలో జ నామ? కఫం నం సము నాల స! ననా నూ నాల చట డయ న న టాట్‌ న. నీ డన్‌ న యా ల లే పనా నా! శా నానా ష్‌ నాం మాలో కా ము జో? చ తా = న యు. స్య రార్దు పక నన పర స ంనన వ్‌ కహ /న్తే తవా నల్‌. నా రం టాం రాం నను న న! ల గ్ర [షా క హూ వదా కి స్హాలషు" ను హ్‌ లాకంలలంమా టా. ల నూ తండా మాయాం యు ల యన న. భార లం టర న త. కహ నా నల న యాకు లంకు నె వరంతో నం ననన (ప్రేమావతి నృత్యమందిరం

న. స ల న అ వట న న చ న న! ఇ; 5, కస న జ మా కేక్‌ గ మాన గి క “క రసన చ! న వ స కం ర శ లనా త ఇ ప న గు వనన / చేవ జే తన ళల న రు, సం న లో ఇ చ్చ క్యుచ్మా " న్‌ా. "యషైకయా . టై లె చ నక న్‌ ణా స ల లాలా తవ గ 27 లూ న ల _ పహల్‌ నతన. నంత ప్రక్కనే సం. య యాం సస ప ప డు పియా స లై తారామతి, (ప్రేమావతి ఇ మ వం టు రే న వ మ మ నూ వా న... మ. జ? నం రాం /| వ ఆళి పు. నరం సతారం కవాట స్ట న. నా యం

క్ష ఇ ఒం రా వాపా మానా కా నన ప సం భా [. న స మ్య న న... తారామతి, (పేమావతుల య్‌ నం టం? మం మంతా నున టన నం నా కామం న లా వ్‌ = చ్యనర్తో నే ల వ నా. మ కుం లపై ను వ. నషా మానా య న స క యన్న య క న. టి తల్‌ నా క నను ఎ వ వృష సున్‌ నమ ॥ న

న న రన ను చకా య అ. యి | మా నాం ల కల నతు సం న నా నజ న క [1 (శ్రేమావతి మహల్‌ న ర టల న న. వు! గ్రా 2 కా టా నటట ౪ న ఇక్‌ ౨ వ వను ని ప పు ఢీ న పంటు రే ల యల ళు ను. య [్‌ పర అతవతయుటైతతై ఎన తర. 4న మ కా టం. నం. నమ్ము 6 న జ మల ..! తా ల. య నం. వక... తారామతి మ వాం వ్రత పున టి ని సం.

తారాము తి (యే (ప్రేమా వతు ఆంధ్ర న్‌ జ చేస్తున్న హత ఢ్రీమతి సరిదె మాణిక్యమ, య మ, క్‌ ర స్టయ్మి సమర మ సన ళు శ 1 సన స నా. నా నా నా స స న్‌ ట్‌ ఎల చ ఇ కా సయ ) 1 , _ స్‌ నాన మైన [ హ్‌ ఏ తొ వ. కాజా వానేక హా, 2 స | |, ' . సని సం కా న టా. ర. య స తారామతి, డ్రై ననా 7 . ॥ *, (ప్రేమావ ఆలీ వా న! ॥| ళా! | తు న జ. ' || నత ల మసయగం శ 10 నా కలి / సృత్య మందిరం గ నాక. (1 (| వష గ = | శ గ్‌ా స తమన లే క |. సి ళా | న స 91 ప్రభూ! న స! సల! 1 . 1/1 ళో (1 టా మా గోలకొ న ల | ము. . ౯ |. 1 ను స... ప్రసాదించు ల . శ న. స్త అలనాటి . (న్వ్‌ , స్వర్తయుగ శి , లంకే 2 ళు వ (౧. ణా శో ము అని | / స? |. భాం / న్‌! ప్రార్తిస్తున్న | | |. | [1 | | . ర్‌మ్తైట | 2 / 1. / సు / ల. ధ్రనాట్య కళాకారిణి న. న . న యత, ప! 1 | ౬ | ణిక్యమ్మ. ఆ ము || య్‌ 0. య. | కే. | | గ ఇ గ బ్‌ సం న య! |

ఇ రా స! క్‌ లు ఎవో నామన కాయ! గ ట్‌, చామ హా నానా, యాలు యగ 7 వ యయాద డన తద న్ను! నై వ నేం యో న. కా యె! తీనగరం మసీదు , - సత్యాల వ. 'రాయి (ధర్మశాల) నా స్ట న్‌ా. ప్రక్కనే దేవి మందిరం హం. లం! స సు. వన. న. తయ య డా షి వం! కసం. వే ల్ల సా న న మ న క? మ వ ప కవ ర వ మనా ] ః యే! ౯ ా గం చయం యానా 7 లా ల మ గాల సల. కొండకొటలో సం ౧. | న [| వలటనపు పాదుషాల మసీదు

ల | చ ననా భనీ శ ఉనను ల నాలి పం పంట్‌, కర సనా క్త చాడా నా నన మస పహ ల ఇభ ర లల హవానే రా వ క్‌ నానా పాంచ నస న వా ళు ణమ ము నము వలే డు మిగిలియున్న | త న సమ ఎ సహస మ మ (కు. టు న వ్నవాల్టడు 1 మాం వ్‌! క ధళ న్‌ా ర మోన త నే నారా తా / (చెరువు) య ర | మ షకషి అ చయల సాగ స్ట్‌ | రం. మమా మాలో వష ర్న సలు హ్‌ ల మ కన ప నం నో యాతా స తో పం టాడా ల ల సంచ న కా నా ధా నం నులు లా మంలో న న న రం! సం నా ము త సక... మం టన ర వనం స్త న ] న ద యు చా! లా క 0 గ 7 న్‌ రతా వంత టి న త న స ఉల? ? ఇ గ ౯ న స... సు [న్‌ లత దం తు న తారామతిపేట (సో మ! చ. కం నం. నా ఎలం వమా? శ య! న నా. (గ్ర థ్‌ ల్సి కిస మ య. చ గ్త్‌ గా షి టు నో మంట్‌ న ప ష్‌ గ్‌ (4 యు నన నం? శన్త్యైస్ని కా స మ శ నే ఈ న. స్యాం మన్‌ శ న్‌ ప్‌ ల టీ య్‌ యిన్‌ గ (1 మాం ల న్‌. ర న మ! ను ఎత, య ఘా! 1. |. న స. ద గ ప్రేమావతిపేట.. కోస్ట్‌ క. = న్‌] స య న సవమ న [12 య న గ్గ నాన ” మ, యా... మే / || 114 [| హా ప వాం శన పతే; ప. | స చ ॥ ై దాచు టయ యె. న చ యే! చాధాంరోాలా. న న! నా జ న ము అహ ౪ న టా ఆతమ న్న! యో య్‌ న!

స్వరధామంలో స్వరఠమలాలు (| ణ తారామతి - పేమావతి గోలకొండలో భారతీయ సంస్కృతి సమైక్యత (1626 ౦ - 1672 ౦) డాక్టర్‌ నటరాజ రామకృష్ణ ఆంధ్రగాట్యం (టస్టు చిక్కడపల్సి, హైదరాబాదు- 20

స్వరధామంలో స్వర్ణకమలాలు డో. సీటరాజ రామకృష్ణ మ! ఠి హక్కులు రచయితవి నవంబర్‌ 199% ప్రతులు 1000 వెల రూ. 75/౧ $ 10/౧ ఛాయా చిత్రాలు ఆర్కియాలజీ శాఖ సౌజన్యం శ్రీ వెంకట్‌, రవి "పేరిణి విఠల్‌ పేరిణి శీను కొడపర్తి భాస్కరు (ప్రతులకు ఆంధ్రనాట్యం ట్రస్టు 1-1-230/2/7 చిక్కడపల్లి, ప్టాదరాబాదు-20 016 7007508 వొూలాంధ్ర పబ్లిషింగ్‌ హౌస్‌ బాంక్‌ సీట్స్‌ హెదరాబాదు-1 ఆ మూ ఫోను 995 671 ముద్రణ. సుందర్‌ ఎంటర్‌ ప్రైజెస్‌, హైదరాబాదు

టీ పద్యశీ ము. _ ల. (| ల నా ( న్నా 4 / // గ. గ ట్ల చదివితి సకల శాస్త్రములు ణ్‌. అందలి సారములెల్ల గ్రహించితి అంత విజ్ఞాన నేత్రంబు విప్పిచూడ తెలిసికొంటిని నాకేమి తెైలియదనుచు = నదురాజ రాము. ఠ్ధ్ర వ ళం

కృతజతలు జ

స్వర్గధామంలో స్వర్ణకమలాలు - తారామతి (ప్రేమావతుల గురించి నేను పరిశోధిస్తున్నప్పుడు వారికి సంబంధించిన ఒక చారిత్రక నవలను వ్రాయాలన్న బుద్ధి తొలుత పుట్టి డ్రీ బి. ఎన్‌ శాస్త్రిగారితో సంప్రదించాను. వా రెంతో సంతోషించి, నన్ను ప్రోత్సహించడమే కాక ఈ రచనకు కావలసిన చారిత్రక విషయాలను నాకు తెలియజేశారు. తర్వాత ఈ నవలికను వారు చదివి వారి అమూల్యమైన అభిప్రాయాన్ని నాసి ఇచ్చారు. వారికి నా కృతజ్ఞతలు.

నా పరిశోధనకు కావలసిన అనేక విషయాలను నాకు తెలిజీయడమే కాక అందుకు సంబంధించిన వర్ణ చిత్రాలను, ఛాయా చిత్రాలను నాకు ఇచ్చిన ఆర్కియాలజీ శాఖ డైరెక్టర్‌గా నుండిన శ్రీ ఎన్‌. ఆర్‌. వి. ప్రసాద్‌ గారికి, డాక్టర్‌ ఖయ్యాం గారికి, డాక్టర్‌ శివనాగిరెడ్డి గారికి నా ధన్యవాదాలు,

ఈ నవలిక రచనలోను, ముద్రణలోను నాతో సహకరించి, తమ ్రశంసను తెలియజేసిన, సోదర సమానులు శ్రీ గిడుగు రామమూర్తి గారికి, ఈ నవలికపైని తమ ఉద్దీపన తెలిపిన రెవరెండ్‌ డాక్టర్‌ దానుబాబు గారికినా ధన్యవాదాలు.

ఈ నవలిక ప్రచురణలో నన్ను అన్ని విధాలా ప్రోత్సహించిన సోదరులు శ్రీ జి. సూర్యనారాయణ గారికి నా ధన్యవాదాలు.

ఈ నవలికకు అవసరమైన మరి కొన్ని ఛాయా చిత్రాలను తీసి యిచ్చిన చిరంజీవులు ముడపాక వెంకకేశ్వర రావు, రవి, శిష్యులు పేరిణి శ్రీనివాసు, పేరిణి విఠల్‌ కొడపర్తి భాస్కర్‌కు, సుందరమైన ఫీర్షికను చిత్రించి ఇచ్చిన చిరంజీవి ఆనందరావుకు నా ఆీస్సులు.

తారామతి (పేమాపతుల ప్రథమ ఆంధ్రనాట్య, పేరిణి సంస్కరణ నృత్యోత్సవాలను రూపొందించుటలో నాతో సహకరించిన శిష్యులు చిరంజీవులు కళాకృష్ణ, నటరాజ పరమేశ్వర్‌, వెంకటేశ్వరరావు, ఎమ్‌. వేణుగోపాలు, గ్రీమతి టి. రాఘవకుమారి, జక్కా శ్రీకృష్ణ టి. భీమన్న, బి. కుమార్‌, డి. ప్రకాష్‌ జి. రమేషులకు నా ఆశీస్సులు.

ఈ నవలికను అధారంగా చేసుకొని, స్వర్గధామంలో స్వర్ణకమలాలు - తారామతి (మేమావతుల నృత్య నాటికను రచించిన శ్రీ చలా రామఫణి శర్మ గారికి ధన్యవాదాలు.

చివరగా ఈ నవలికను చక్కగా ముద్రించిన సుందర్‌ ఎంట్రరొప్రెజెస్‌ వారికి నా ధన్యవాదాలు

ఇళ

నటరాజు రానుల్టత్హ (౮/

ఖు గ. ౪7. ౧౯25216, 11.4. ౧౧౦౧౦ : 234942 ల//౪౦|0/ ౦౧౧౦౬ 0౧ 1/౬ 01[౧౬౯౮౦|౧| శీగింగ4క౬0[౬[067 ౫|10 [1౮5౬౯0౮145 (0౪71. 0 గ.౧, ౧౪7౮972026. 0419 14-5-1997 ౭౭/5౧/౧౧4౧ ౧4౧౧4౯౧౫ ౦౧౧౭ గ్ర4౧౮ 1040610౪00 [90014000 23 & 00౧౧౫166 $0[0127 00౪0౧12100 ౧౫౪91౦ &౧6 6౮౧౦9, &1 ౪౦౬ ఇ్ర్ర6 10 ౧6౬౯10౧౫ ౪౦౮౪ ౫౦౪౯ ౧/౦౧౦౩4| 10 8౪1/6 18 ం10౧/ 0 ౪6 5611409 0 0100౧6౬ ౪/1౧ 5060141 [61819006 10 1౧61 ౧31%010609 ౧౭౪౦౧౬౦6 &౧6 &160 1౧6 ౧016 ౧1/66 0 1౧6 62౧౦౭౧౩ &౧6 ౧౮౩1౦012౧౨ ౦01 106 ౧౪౦౮, | 4౧ 12౧1౯041 0౧/౦౦ 1౧/8౧/8310 6అ/6100 1౧6 ౧౦౧౮౧9౧౩ ౦01 “౬/2౧౭6 ఇ06 ౧౧౪౧౭౪౭౪ ౬౧6 6౪/6 161 1608౧64౧/ ౧016. తీ5 ౧౯601 106 ౮4౧గ౧౬౦౧౦౦౧)| ౧|౦౦౧2౧౧గ౦6, ! ౧౪9 2168౧666 (0 ౭౧6! ౧182౧1౧౮ 2౧౮ 28190 92౧౮10౧086 ౧5. 50,000/- 10 ఇగ6౧61౧0 10 1౧౧౧౪౦1219 ౦౦౧౩౭౧/౭౧౦౦౧ 0 06 గ౧౦౧౮గ౧౭౧ఓ 1౧ ౪16౪0119 అగం౧90/8 ౧౭౧౮9 01001 16 గొంగంగాంగి, 1౧69 15 ౪౬6 ౧౭6౮ 241 2651562౧06 0౪014011౧/ 0౧2౧1220౧5 153 (౪116 ౧౦౦9౩94౧/ [0 ౮6౪6100 ౧6 గాంగి4గ౧6౧౨ 1౧ & ౧౧556 80218 1% & 8౧015040 00౧6 ౪64! 51౧06 001) 46 గ౦౧౪౧౫౭౧5 288 ౮౧౮6 (6 ౦0౧౯౦! ౦16 ౧౭౧౧106౧10 గ?01860100/ & [1/058686005, ౪౦6౧౧౦9౦5౭! 10 ఇ600౧10010 118 గం౧౪గ౧౧అ౧1౩ 2౧6 6౭ ౪౧ ౧౮౦110 ౧46010240౧ 10! 12౧౮9020100 2౧6 6౮౪౪6100గ౪౧1 0 0/౭౭౧౭౧/ 1౧ & 0641౧00 ౪4౫ 15 20౧6692016 10 ౧19 6908106౧ | ౪190 10 00౧౪6 ౧౫౪/ ౪|111౧8౧653 (0 00-006/816 ౪/1 ౪06 1౧ ఇ 3/౦౪౯ 6౧66౭౪౦6౧9 &ఇగ౧6 ౬190 1౧౫౪16 ౪/0౪ 10 200921 10 16 ౪||1౧00 0౧౦/3 10 00౧౧6 10౧౫౬6 &౧౮ &ర001+6 ౧౦౧౮౧౫6౧1౩. 7౧66 13 & ౧/౦౪/1౨10౧ ౧ 118 4గిం16%౧148౧6 ౧1౩10గ041 [10౧౮౧౫6౧1౩ 2౧౮6 గగ౦౧&60100102&! 51693 ఇగి6 గ౧ంగా4|౧౩ 4౦101 1960 10! 6౧161౧0 1౧10 9౪0% 2౧ 20౯669౧౧౭౧ ౪/0) 6 ర0[౧0/3 10? 1౧6 ఇరేంగ0గ౧ 01 2౧౫ ఉగ౦౧4601001014| ౧౦౧౪౮౧6౧ | 2౫౧ ౧౦౧6101 14 ౪6 ౪౬/ ౧౧౦౦666 116 0౧ ౧6౬౧౧౩ 0౧) ౪౦౮6 ౪౧6 6612119 ౦౯119 రం౧౦౧౩. ౪/11) /౧224/59, 0౮ 5/౧069/9/ 564/- (1.౧.౪. ౧౧25846) ౪

ఇ౦0౪5౧11016017 ౦౯ 40/౧4 ౧౧4౦౬5 5000411011 (06౬.1) 0౬24౧74౬01 619! ౦. 14659/0౬. 1-1/97-2, 04166 11-8-1997. [౯౧౦౧ 5/గ/0%. ౧. గ. 3. 527%4, 0౪౧౮$/ 5680/814ఇ6/ 10 60౪6౧౧౧6౧1 ౬66406410౧ 0౪౧410౧6౧6 ఈ 560/0612/404 (1/66/2040. 10 ర౯|41012౧212 [౧4౧౧115౧౧4 11.10. 1-1-230/2/7, ౪0/66 22౯ గం 12౧0౮16౧ 4౧1414౧ 8౧4/౧, 1౪06ని4దంి4౦ - 20 515 5600: 065121౧ [6041 10 116 00161099 0౧ 64౧4 4౧6 స008గ8౧01 1220084) &౧0౮ ౧౧౪౧౭౪౭౦! - గొంర్ర. గి: [|| ఎర్రి ఎలా

! 2౧) ౮606166410 ౧96200! 0190689100 ౧౮6 ౪1 ౧గ౧౮౧౬| 560/612౧0/ (1౧6! ౯౮604100) 0౧ 13-5-1997 1౧ ౧60416 10 09గ41౧ ౧80413 10 16 006161౧005 01 64౧4 420౧6140 ౧00/4౧౧4౧౮|| 816., 2౧౮ 36//౧0౪6౧౮౧౦౪.

1౧ 115 00౧౧౭౦౪10౧ | &౧) 10 1౧1000 041 06 గ౧౭|౪౧ ౧29 066౧ అ౭గా|౧6౮ 1౧ 00౧906112100 ౪/10) 6 016610? 01 4100460100 & 11699౪4౧09, ౧/౮6/2046 2౧౮6 &1 ౧/696౧1 ఇగ &౧0౪౧(౦1 ౧5. 1.00 [260 ౧౬9 066౧ ౩922060164 10! ౧6౧185197౧ 2౧౮ [౦0౧౦ ౪0౧5 ౦1 ౧)౫|౧ 54/26 2౧6 2౧ ఇగాం6౮౧10 ౧౩. 5-00 11109 ౧౭/6 069౧ 69౧0౭166 10? 106 "8౧0౪200 0 ౪0/6 10 ౧౧౧౦౪౭ 116 96//0౪4౧61౧39 ౦072౧27241 84/264గ 10౯౪16౮) గి6౦6558౧/ ౧౧౦౪౩10౧ ౪/11 06 ౧6౩ 10/1౧6109100 0౪0/5 1౧ 16 ఇ౧౧౦౬| ౧౧౦౩/2గ౧౫౩ ౦1 శీ౦౧ఇ60100/ & సీ! ల5860౧౧5 0౭౧౬౧1౧9౧౬

046౧ /02/44% 36/- 10౯ ౦౬౯౧౮7౫ 5802౧౬౯4౧౪ 70 ఉ10౪7౬౯౧౧11౬౯౧17 ళీ

అభినందన

1997 జనవరి నాల్గవ తేదీ సాయం సంధ్యా సమయములో డాక్టర్‌ నటరాజ రామకృష్ణగారు నాకు ఫోను చేసి, “ాస్ట్రిగారూ! మా కొక అతి ముఖ్యమైన విషయం తెలియజేస్తున్నాను. ఇప్పుడే గోల్కొండ కోటవద్ద గల తారామతి (పేమావతుల సంగీత నృత్య మందిరాలను సందర్శించి వచ్చాను. తమ కళల ద్వారా తెలుగు నేల నుండి ఒక నూతన సందేశాన్ని లోకాని కిచ్చిన ఆ కళాకారుల దివ్య మందిరాలు నేడు శిధిలావస్థలో ఉన్నాయి. వాటిని బాగు చేయించి, ప్రతి సంవత్సరం అక్కడ నృత్యగానోత్సవాలను జరిపించి, మరుగున పడియున్న ఆ కళా తపస్వినుల ఆదర్శ జీవిత చరిత్రలను లోకానికి చాటాలి. ఈ కార్యాన్ని నిర్వహించమని మనం మన ప్రభుత్వాన్ని కోరాలి. ఈ విషయాలలో మో సహాయ సహకారాలను నేను కోరుతున్నాను” అని చెప్పిరి. ఆయన ఆలోచనకు నాకు ఆశ్చర్యముతో బాటు ఆనందము కలిగినది.

అరవై నాలుగు సంవత్సరముల వయస్సులో, ఆరోగ్యము అంతగా బాగులేని శరీర స్ధితిలో వారికి ఈ సంకల్పము కలిగినందుకు నాకు ఆశ్చర్యము వేసినది. వారి సంకల్పము ఉన్నతమైన దయినందున నాకు ఆనందము కలిగినది

మా యిద్దరిది నలుబది యేండ్ల పరిచయము, ఆంధ్రప్రదేశ్‌ ఏర్పడిన కొత్తలో కూచిపూడి నాట్య శాస్త్రీయతను రుజువు చేయుటకు ఆంధ్ర ప్రదేశ్‌ సంగీత నాటక అకాడమి ఆధ్యర్యములో ఆయన ఒక సదస్సును నిర్వహించిన విషయమును నేను మరువ జాలను. అటు పిమ్మట, బౌద్దుల కాలము నుండి ఆంధ్ర దేశము నందు బహుళ ప్రచారములో నుండిన అతి ప్రాచీనమైన ఆదరణ లేక అంతరించి పోవుచుండిన ఆంధ్రుల లాస్యనర్తనమును పునఃప్రతిష్ట చేయుటకు ఆయన రాజమహేంద్రవరములో ఒక సదస్సును ఆంధ్రప్రదేశ్‌ సంగీత నాటక అకాడమి తరఫున నిర్వహించిరి. కాకతీయుల కాలము నాటి వీర పురుష నాట్యమైన పేరిణి శివతాండవమును రామప్ప ఆలయ శిల్పముల ఆధారముతో పునఃసృష్టి చేసిరి. మన నృత్యకళలకు ప్రాచీన రూపమైన చిందు భాగవతమును ఆరాధించుచున్న దళిత యక్షగాన కళాకారులను ఆంధ్రప్రదేశ్‌ నృత్య అకాడమి అధ్యక్షులుగా ఆయన ప్రోత్సహించిరి.

"పై విషయములన్నియు ఎంత కష్టసాధ్యమయినవో ఒక చారిత్రక పరిశోధకునిగా నాకు తెలియును. ప్రభుత్వము చేపట్టవలసిన కష్టతరమైన్‌ ప్రస్తుత కార్యమును వీరు తలపెట్టుట చాలా ఆశ్చర్యకరమైన విషయము. కార్యదీక్షకు వయస్సు అడ్డురాదని ఈయన రుజువు చేయుచున్నారు.

మము ఫోనులో మాట్లాడు చుండిన సమయమందు ఆర్కియాలజీ శాఖకు చెందిన డాక్టర్‌ శివనాగిరెడ్డిగారు నా ప్రక్కనే యుండిరి. వారికి డాక్టర్‌ నటరాజుగారి సంకల్పము గురించి చెప్పి, వారితో మాట్టాడమని ఫోను ఇచ్చితిని. డాక్టర్‌ నటరాజు గారిని డాక్టర్‌ రెడ్డిగారు ప్రోత్సహించిరి.

అనాటి నుండి నాకు తరచుగా ఫోను చేయుచు గోల్కొండ చారిత్రక విషయములను, తారామతి (పేమావతుల గురించి నాతో డాక్టర్‌ నటరాజుగారు చర్చించుచూ వచ్చిరి. ఆర్కియాలజీ వారి

౪॥

కార్యాలయమునకు తరచుగా వెల్లి దాని డైరక్టర్‌ డాక్టర్‌ ప్రసాద్‌ గారిని, డాక్టర్‌ ఖయ్యాం గారిని స్వయముగా కలుసుకొని, తమకు కావలసిన చిత్ర పటములను డాక్టర్‌ నటరాజు గారు సేకరించుచూ వచ్చిరి అబ్దుల్లా కుతుబ్‌ షా, తారామతి (పేమావతుల మందిరములను సమాధులను పలుసార్హు వారు సందర్శించిరి. తారామతి (ప్రేమావతుల పేరిట వెలసిన 'పేటలను గూడ వారు చూచి వచ్చిరి. గోలకొండ చరిత్రను క్షుణ్ణముగా ఆధ్యయనము చేసిరి.

తారామతి (ప్రేమావతుల మందిరముల వద్ద ప్రతి సంవత్సరము సంగీత నృత్యోత్సవములను జరిపించవలినని కోరుచూ ప్రభుత్వ సాంస్కృతిక, పర్యాటక శాఖల వారికి విన్నపములు పంపిరి, ఆ శిధిల మందిరములను బాగు చేయించవలెనని ఆ శాఖలను కోరిరి. వీరి విన్నపములకు ప్రభుత్వము వారు స్పందించి, అందుకు తగిన కార్యకలాపములను చేపట్టిరి ఐవి ఎంతయో సంతోషించతగ్గ విషయములు.

డాక్టర్‌ నటరాజు గారి దృష్టిలో తారామతి, (ప్రేమావతులు కేవలము ఉన్నత కళాకారులే కారు, వారు కళాతపస్వినులు, వారు అమరులై ఉండవలెనన్న సంకల్పముతో డాక్టర్‌ నటరాజు గారు ఈ చారిత్రక నవలికను రచించినారు.

ఈ కళాకారు లుభయులు పవిత్ర ఆశయములతో జీవించి, తరించిరి గనుకనే ప్రపంచమునందు మరి ఏ చ్రవర్తియు, ఏ కళాకారులకు ఇవ్వని గౌరవమును ఈ కళాకారుల కిచ్చి, వారి కొరకు ప్రత్యేక మందిరములను నిర్మించి, తన సమాధి ప్రక్కనే వారి సమాధులను అబ్బుల్లా పాదుషా ఏర్పరచినారు.

భారత దేశములో సాంస్కృతిక సమైక్యము, మత సామరస్యము నాలుగు వందల సంవత్సరముల క్రిందటనే ఈ విధముగా రూపొందినవని ఈ నవలిక తెలియజేయుచున్నది.

రాజులు, వారి రాణులు, వారి కళాకారుల గురించి గల నవలలలో సాధారణముగా వారి శృంగార విషయములు, వారి (ప్రేమకలాపముల గురించి వర్ణింపబడుచుండును. కాని ఈ నవలికలో ఇరువురు కళాకారుల జీవితాశయములను తెలియజేయుచు, వా రివురు వారి జన్మములను ఎట్టు సార్థకము చేసికొనిరో డాక్టర్‌ నటరాజు గారు చాలా సున్నితముగా, ఉన్నతముగా వరించి చెప్పినారు.

అబ్బుల్దా పాదుషా, ఆయన తల్లి మా సాహేబా హయాత్‌ బక్షీ బీగం, తారామతి (పేమావతులు, వారి తల్లి సిద్ధేశ్వరీ సుగుణమతి హిత్రలను డాక్టర్‌ నటరాజు గారు బహుచక్కగా తీర్చిదిద్దినారు. రాజమాత హయాత్‌ బక్షీ బేగం తన కుమారుని ఒక ఆదర్శవంతుడైన ప్రజా పాలకునిగా ఈ నవలికలో తీర్చిదిద్దినది తారామతి (ప్రేమావతుల మాతృమూర్తి సిద్ధేశ్వరి తన కుమార్తెలు తమ కళలను కేవలము ధనము కొరకు విక్రయించక లోక కల్యాణము కొరకు వినియోగించు విధముగా వారిని సుశిక్షితులను చేసినది. హయాత్‌ బక్షీ బేగం, సిద్ధేశ్వరులు ఉత్తమోత్తములైన మాతృమూర్తులుగా ఈ నవలికలో డాక్షర్‌ నటరాజు గారు వర్ణించినారు రా

తంజావూరు విజయ రాఘవ నాయకుని కళా పోషణ గురించి, గోలకొండ పాదుషా అబ్దుల్లా పోషించిన కళా రీతుల గురించి డాక్టర్‌ నటరాజు గారు చాలా చక్కగా ఈ నవలికలో వర్ణించినారు. ౪11

నాలుగు వందల సంవత్సరముల క్రితము గోలకొండలో అభివృద్ది చెందిన సంగీత నృత్యకళల గురించి పరిశోధించు వారికి ఈ నవలిక దోహదకారి కాగలదు.

ప్రముఖ గోలకొండ అస్త్టాన వాగ్గేయకారుడుగా నుండిన తులసిమూర్తితో ప్రఖ్యాత వాగ్గేయకారుడు, పద రచయిత క్షేత్రయ్య పోటీపడిన విషయము ఈ నవలికలో గలదు. ఇట్టి విషయముల వలన ఆనాటి కళారీతులను పారకులు తెలునుకొనవచ్చును.

(ప్రేమావతి మరణము అబ్బుల్లా పాదుషాకు చాలా విషాదకరమైన సంఘటన. అమె యెడల ఆయనకు గల (ప్రేమనే గాక గౌరవాభిమానములను డాక్టర్‌ నటరాజు చాలా అద్భుతముగా చిత్రించిరి. “త్రారామతీ! మీ రిద్దరు ఆంధ్రదేశమున్నంతవరకు లక్ష్మీ సరస్వతుల్దాగ తారామతీ (_ప్రేమావతులుగా ఈ కళా ప్రపంచంతో చిరంజీవులై నిలిచి పోతారు. నీ పేరే ముందుంటుంది” అని (ప్రేమావతి చనిపోయినప్పుడు అబ్బుల్లా తారామతిని ఓదార్భుతాడు. నిజముగా అక్తే నేడు జరుగుచున్నది. మన మందరము వారిరువురను తారామతి గ్రేమావతులుగానే స్మరించుచున్నాము.

“స్వామా! గోలకొండకు మరల (ప్రసాదించు అలనాటి సాంస్కృతిక స్వర్ణయుగము” అని దేవ దేవునికి విన్నవించుకొనుచూ డాక్టర్‌ నటరాజు గారు ఈ నవలికను ముగించినారు. వారి ఆశయము సిద్ధించవలెనని నేను కోరుకొనుచున్నాను. ఈ మహత్తర కార్యములో సహకరించే అవకాశము నాకు కలిగినందుకు నాకు ఆనందముగా నున్నది.

ప్రతి సంవత్సరము తారామతి (పేమావతుల దివ్యమందిరముల వద్ద నవంబర్‌ 21వ తేదీన సంగీత నృత్యోత్సవములను జరిపించుటకు మన ప్రభుత్వము సంకల్పించినదని విని నేను ఎంతో సంతోషించుచున్నాను

ఈ నవలిక గురించి నా అభిప్రాయమును తెలియజేయు అవకాశమిచ్చినందుకు డాక్టర్‌ నటరాజుగారికి నా ధన్యవాదములు.

'హప్తాదరాబాద్‌ జొడ్లు 21-11-1998 బి ఎన్‌ కాని 1౫

న్‌ జ్‌ ప్రశంస నిత్య కృషీవలుడు, నృత్యకళా పరిశోధకుడు డాక్టర్‌ నటరాజ రామకృష్ణ ఆంధ్ర దేశంలో నృత్యానికి మారు పేరు ఈ నటరాజు. ఈయన నిరంతర కృషి వల్లనే ఆంధ్రుల లాస్య నర్తనం - ఆంధ్ర నాట్యం - పునరుద్ధరింపబడింది ఈయన పరిశోధన వల్లనే పేరిణి శివతాండవం పునః సృష్టింపబడింది. ఈయన దీక్తవల్లనే కూచిపూడి నాట్యం శా(స్త్రీయ నృత్యంగా గుర్తింపు పొందింది. ఈయన ప్రచారం వల్లనే ఉన్నత కుటుంబాలకు చెందిన బాల బాలికలు నృత్యకళను అభ్యసిస్తున్నారు, ఆరాధిస్తు న్నారు. డాక్టర్‌ నటరాజ రామకృష్ణ సార్థకనాముడు, కారణ జన్ముడు. నలబై అయిదు సంవత్సరాల క్రిందట ఈయన ఆంధ్ర దేశంలో అడుగు పెట్టినందు వల్లనే మరుగున పడి యుండిన ఆంధ్రుల నృత్యకళకు దేశంలో పేరు (ప్రతిష్టలు వచ్చాయి అంధుల జానపద నృత్యాలు మళ్లా వెలుగు చూశాయి. నృత్యకళను నీచంగా పరిగణించిన పెద్దలు ఈయన ప్రచారం వల్లనే దానినొక ఉన్నతమైన కళగా మెచ్చుకొనడం ప్రారంభించారు. ఈయన ఊరూరూ తిరిగి నృత్యకళపైన ప్రదర్శనా పూర్వక ఉపన్యాసాలు ఇవ్వడం వల్లనే ఈనాడు వేలాది మంది నృత్య కళాకారులు ఈ కళను ఆధారం చేసుకొని జీవిస్తు న్నారు. గత నలభై అయిదు సంవత్సరాలుగా డాక్టర్‌ నటరాజ రామకృష్ణ వివిధ పత్రికలలో అనేక వ్యాసాలు వ్రాస్తూ వస్తున్నారు. నృత్య కళపైని సుమారు 50 (గ్రంథాలు ఈయన నవ్రాశారు. ఇరవయ్యో శదాబ్దిలో వెలువడిన వైక సంపూర్ణ నాట్యశాస్త్ర గ్రంథం ఈయన వాసిన “దాక్షిణాత్యుల నాట్యకళా చరిత్ర. లోగడ కొన్ని కథలను నాట్యకళపైన ఈయన (వ్రాశారు. నేడు ఈ “స్వర్గధామంలో స్వర్ణకమలాలు తారామతి (పేమావతి అనే ఈ చక్కని నవలికను వ్రాశారు. గోలకొండ దుర్గం చెంతను గల రెండు శిథిల మందిరాలు ఈ మధ్య ఈయన్ను ఆకర్షించాయి. వెల్లకు కూడా నోచుకోని ఈ రెండు ప్రాచీన మందిరాలు ఈయనకు దివ్యమందిరాలుగా గోచరించాయి. అవి తారామతి గాన మందిరం, (ప్రేమావతి నృత్య మందిరం. వాటిని (ప్రత్యేకంగా ఇద్దరు కళాకారుల కోసం అబ్బుల్దా కుతుబ్‌షా నిర్మించారు. “ఆయన ఆస్థానంలో ఇరవై వేల మందికి పైగా సంగీత నృత్య కళాకారులుండినా వీరిద్దరి కోసమే ఈ దివ్య మందిరాలను ఎందుకు నిర్మించారు” అన్న జిజ్ఞాసతో డాక్టర్‌ నటరాజ రామకృష్ణ గారు అన్వేషణ మొదలు పెట్టారు. వీరిద్దరు ఎంతో గొప్ప కళాకారులు కాకపోతే వీరిద్దరి సమాధులను తన సమాధి చెంతను ఎందుకు ఆయన నిర్మిస్తాడు? (ప్రేమావతి సమాధిపైన “స్వర్గధామంలో స్వర్ణకమలం” అని ఎందుకు చెక్కించాడు? ఈ రెండు (ప్రశ్నలకు సమాధానంగా డాక్టర్‌ నటరాజు రామకృష్ణ ఈ నవలికను వ్రారు తన దేశ ప్రజలను తన కన్న బిడ్డల్హా అబ్బుల్జా పాదుషా పాలించాడు హిందూ ముస్లిం అన్న భేద భావం లేకుండా కవులు, పండితులు, కళాకారులను సమ భావంతో ఆయన పోషించాడు కుల గ్‌

మత సామరస్యాలను ఆయన పాటించాడు. నాలుగు వందల సంవత్సరాల క్రితమే ఆయన మత సామరస్యాన్ని ఆంధ్రలో పాదుకొల్పాడు. ఇద్దరు ఉన్నతులైన కళాకారుల పేరున రెండు దివ్య మందిరాలను, రెండు సమాధులను ఆయన నిర్మించడం దీనికి తార్కాణం. ఈ విషయమ డాక్టర్‌ నటరాజ రామకృష్ణను అకర్ణించింది. దాని ఫలితమే ఈ చారిత్రక నవలిక ఆవిర్బావం

సాంఘిక కధలను వ్రాసే రచయితలకు వారికి కావలసిన విధంగా పాత్రలను సృష్టించే స్వేచ్చ ఉంటుంది. కాని చారిత్రక నవలలను వ్రాసే వారికి ఈ "స్వేచ్చ ఉండదు. చారిత్రక సత్యాలను వీరు మోరలేరు. చారిత్రక సంఘటనలు ఇలా జరిగి యుండవచ్చునని వీరు ఊహించి, వీరు వ్రాయవలసి యుంటుంది. ఈ నవలికలో డాక్టర్‌ నటరాజు ఊహించి వ్రాసిన సంఘటనలు సముచితంగా చారిత్రక సత్యాలకు కట్టుబడి ఉన్నాయి.

ఈ నవలికలో అయిదు పాత్రలు - అబ్బుల్లా కుతుబ్‌షా, తారామతి, గ్రేమావతి, హయాత్‌ బక్తి బోగం, సిద్దేశ్వరీ సుగుణమతి - ప్రధానమైనవి. ఈ అయిదు పాత్రలు కల్పితాలు కావు. వాస్తవ పాత్రలు. ఈ నవలికలోని సంఘటనా స్థలాలు చారిత్రకమైనవి. ఈ పాత్రలతో, ఈ చారిత్రక స్థలాల చుట్టూ ఈ నవలిక పరిభ్రమించింది.

అయితే అబ్బుల్లా అస్తానంలో ఎటువంటి నాట్యరీతి ఉండేది? తారామతి, (ప్రేమావతి ఏ బాణీలో పాడేవారు? ఆడేవారు? అన్న విషయాలను డాక్టర్‌ నటరాజు ఈ నవలికలో చక్కగా, సున్నితంగా తెలియజేశారు. తులసిమూర్తి వంటి అబ్దుల్లా అస్తాన వాగ్గేయకారునితో ప్రఖ్యాతుడైన స్షేతయ పోటీ వపడ్డాడంకే ఆ యాస్తానంలో భరత ఇాస్త్రపరమైన నృత్యకళ పోషింపబడి ఉండాలి యశోధరా దేవి వంటి వారణాసి గాయకురాలు గోలకొండలో కచ్చేరీ చేసిందంకే ఉత్తర హిందూస్తానీ సంగీత నృత్యకళలు గూడా ఆ యాస్తానంలో ప్రోషింపబడి ఉండాలి దక్షిణ, ఉత్తర భారతదేశ బాణీలు రెంటింటిలోనూ తారామతి (ప్రేమావతులు నిష్టాతులై ఉండాలి కుల, మత, భాషా సామరస్యాలనే కాక కళా సామరస్యాన్ని కూడా అబ్దుల్లా పాదుషా 'పెంపొందించినట్టుగా డాక్టర్‌ నటరాజు ఈ నవలికలో చిత్రించారు.

తారామతి, గ్రేమావతులను ఆ పాదుషా వారి దర్చారు కళాకారులుగా కాక వారి పోషణలో జీవించిన కళాకారులుగా వారిని డాక్టర్‌ నటరాజు భావించారు. అందుకే వీరికోసం ప్రత్యేక మందిరాలు నిర్మించబడ్డాయి. ప్రత్యేకంగా రెండు 'పేటలు వెలూయి వీరిద్దరూ సంగీత నృత్యకళలలో నిష్తాతులే అయినా తారామతి సంగీతాన్ని, ఢ్రేమావతి నృత్యాన్ని వారి అభిమాన కళలుగా స్వీకరించారని డాక్టర్‌ నటరాజు ఈ నవలికలో తెలియజెప్తున్నారు. రాజపోషణ అంకే ప్రభుత్వ పోషణ లేనిదే కళలు రాణించవన్నారు డాక్టర్‌ నటరాజు. ఎర్రగొల్ల భాగవతులకు అబ్బుల్దా పాదుషా వారు తిమ్మాపురాన్ని ఇనాంగా ఇచ్చినట్టు అబుల్‌ హసన్‌ తానీషా వారు బ్రాహ్మణ భాగవతులకు కూచిపూడి గ్రామ స్థలాన్ని ఇనాంగా ఇచ్చారు. ఈ యుభయులు అ విధంగా భాగవత కళలను పోషించక పోయుంకు అవి ఏనాడో అంతరించి పోయేవి

౫||

=భావ వికాసంలో క్రేతయ పదాలకు మించినవి ఎక్కడా లేవు” అన్నారు డాక్టర్‌ నటరాజు. ఇది అక్షర సత్యం. “మతం మారినా, భాషవేరైనా, ప్రాంతం అన్యమైనా మానవ హృదయం జఒక్కకు” అని కూడా ఈయన అన్నారు. ఇది ప్రకృతి సహజం. దీనిని ఎవరూ కాదన లేరు.

“శ్లత్రయ కవిత్వం 'కేవలం శారీరక శృంగారానికి సంబంధించినది కాదు, ఆధ్యాత్మిక పరంగా దానిని మనం అర్థం చేసుకొనా"లన్నారు డాక్టర్‌ నటరాజు జీవాత్మ, పరమాత్మ సంయోగాన్ని కోరుకొంటుందన్నారు ఈయన వేరొక సందర్భంలో. కేవలం శారీరక శృంగార పరంగా క్రేత్రయ పదాలను అర్థం చేసుకొన్న వారికి డాక్టర్‌ నటరాజుగారి సమాధాన మిది.

ఆంధ్ర నృత్యకళాకారులు భావావేశానికి ప్రాముఖ్య మిస్తారు, దక్షిణాది కళాకారులు ఆంగికాభినయానికి ప్రాధాన్యమిస్తా రు అని డాక్టర్‌ నటరాజు వేరొక సందర్భంలో నిర్మొహమాటంగా తెలియజెప్పారు.

“దైవారాధనలో కళాకారులు పూజాపుష్పాలు కావాలి. విజ్ఞాన వంతులకు మన కళలు విందు చేయాలి. నిరక్షరాస్యులకు కళల ద్వారా కళాకారులు జ్జాన ప్రబోధం చేయాలి. కళారాధనలో నిజమైన పరమారం ఇదే” అన్నారు డాన్షర్‌ నటరాజు

ళా న!

ఇది కేవలం ఒక నవలిక, అయినా ఇందులో అనేక ఉత్తమోత్తమమైన తమ అభిప్రాయాలను డానర్‌ నటరాజు వెలడించారు.

ళ్‌ చా

అది చాలా ప్రశంసనీయమైన నవలిక, దీనిని (వ్రాసినందుకు వారిని అభినందిస్తున్నాను. ఇటువంటి నవలికలను మరికొన్ని ఆయన (వ్రాయాలని ఆకాంక్షిస్తు న్నాను.

“స్వామా! గోలకొండకు మరల ప్రసాదించు అలనాటి సాంస్కృతిక స్వర్ణయుగము” అంటూ దైవ (ప్రార్థనతో డాక్టర్‌ నటరాజ రామకృష్ణ గారు ఈ నవలికను ముగించారు. వారి ప్రార్ధనను భగవంతుడు ఆలకించాలని నేను మనసారా కోరుకొంటున్నాను.

21-11-1998 _ తిడుగు రామమూరి ౫11

ఉదవన ణు

తలారాధకుల్లో రెండు రకాలు - తలను థటదర్భంచేాత్లు రు వోవించోవాళ్లు, చుండీ మార్చులం భనం డాంబికం ఉన్హు వాళ్ళంతా కలావోవకులు కాలేడు. తళమ్టు కేవలం శిద్దానత్తు అంక నంవోదు

వ్థావౌవాం డండాలి. బ్యతూూక రాగం కోసం వడగాడ్డులు కాయాలి భామా కలావం కోరం తల్లో ఉత్తులు వెట్టుకుని చూడాలి అట్లాగే = త్తు తాడముదో వెట్టుకున్లు వాళ్లూ కాలిక గో న! వాళ్లూ తలాక్రారడులు కానళ్ళు రలోదు. ఆఅభిలావముంజే చాలదు అభినివోం ఉండాలి భగవ్యత్తృ్రనాదితపైైన (వాను (దర్భింబి బజిల్లో న్నిదాణంగా నును కలాళ్హుభ్రగు ఉద్రీవనం కలిగెంబాలి తద్దాల కలిగే రనాన్తాదన కారకంగా తను యత్వాన్చే తలిగంచబకుండ్తా ఆద్య్వొత్సు కంగా కూడా తాదొత్ముం చాందో వలిణోతిని వృుజించాలి ఈ బ్రశ్రియలో - మతం గీచో ఎర్రిలకు తావు లేదు వ్తర్జ నదింధనలకు నాశం లేదు. కలా బ్రదర్సన కలా నోవణ - ఈ రెండింటి నబ్బి లిలమే తళారాదన ఐవో బర్మితలో ఓ ఎిళివ న్లానాన్లు ఆలంకతరంయతకొంటాయి.

ఈ నవల ఆ కోవకు బాందిన బరితాత్సుక బార్యతక నవల/ కథ - ఓ మ్శున్థిం మవోరాజూ జద్రడు హైందవ కళాభిన్మేతులు. తడు నంగీతంలో తములొకడ నాజ్వంలో నిద్రవాన్తు అ. రావాగాడు కలా పోవకులు, వారి వేడు అబ్దుల్లా కుతుబీనా,. తలాకాడుల వేర్లు తారామత్సి (వేచూవతి. ఈ ముగ్గురి చుట్లూ వర్యబమించోదో ఈ న్ధూరనామంలో న్జూరకమలాలు, ఇత్టుడో ఒక మాద బెర్హుడం నముబితం. ఆనాటి మునిం మువోరాజుతు కానీ హైందవ కళాకాడులళు కానీ మత వదుంచులు లోవ్ర/' నాలుగు వందల నంవత్సృరాలు గడీబార్త కంవ్వూడుల్‌ యగంలో వ్రవోంబిన మనం - వాళ్లు హైందవులు. వీళ్లు మృునింలు అని డదవాలించడం అవచారమే అవుతుంది న్లార్రకులేని వద్రించ్రులు మన కెందుకు” ఫోతో

మతాతీతవైన ఈ కళాత్తై మనో పాఠాల్ది నేద్దిన్తూంది.....పొతల ద్వారా కళకున్హు న్వుబ్భుత వైర్టల్బత ఎంత వవ్యితయమయినవో ఈ నవల తకు క్టోనట్టుగా మునకు చూవెడుతుంది. ఈ వయ నత్వాళ్హి బర్మతలో వూడుకపోయిన నమాధుల్లోముంబి వ్రనడుద్రరించాలని రచయిత బేన్‌న (చయత్తానికీ ఆళ్టుతో ఈ నవల

చార్యితాత్ళ తమైన (వతి ఎవయానితి మనన్సులో చెరగని మ్యదవోనే తి జ్ఞావకా ముంటాయి. తూలంకవంగా వాటీని వంెళిల్తిన్తే - అప్లోదకరమైన నన్దివోూలు ఒక బ్రత్ధృ తనివిన్తే, వ్ధాదయ ఎదారకన్లైన నంధుటనలు ములో బళ్ళ తబినిస్తాయి. ఈ రెండింటిని నం్రపాంబి తి ముట్పి భూయితలోరు తను బీవింబి తాను పొందిన ఆఅ ఎిబ్యితానుభూతిని అతి నేడ్డుగా ఆశ్రరబద్రం బారు రబయిత్త అంత మ్యూతాన మవ్యాద్గంభం కానళక్టు రలేదు. ఇదో ఇతినోనం. రసాత్పుక వార్దుం కాన్టుం అన్హాడు లాక్షణీళులు,

౫1||

ఓడ్డుత నోడ్డుతు ్ర్రతీక రామల్దత్రగాడు... డ్వాక్టల్‌ నటరాజు రామళ్ధృన్హ అటు నంగేతంలోన్తూ జరు నాొజ్బుంలోము ఆరితోోనవాడు గనుక ఇలా బొయ్యాడం వారికే నొద్దుముయింది. నవల బదిఐం తర్వాత నాకు కలిగన అనుభూతి. తారాతుత్తి (వేమావతి ఇద్రడూ నటరాజు రామఠర్టవ్లలో కఈనివించారు! న దళాబ్దులుగా రామర్ధ్యత్టగాడు తలకు బోస్తున్సు నేవల తది కలికితురాయి. ఆంధ్రనాట్తాని, నంగీతాన్డు. తళాకాడుల్లీ ఉన్హుత ళిఖరాలమాదో అద్రిన్హించ చోక్తున్లు రబయిత అలాంటి బరితార్డుల బ్రక్సన వెద్ర వీఠు వెయ్యాలి ఈ నవలని వ్రతురణ బాద్దుత శ్రీ గ౧డుణ రామ్యూర్తి గాం మాద మౌవవీం జరగింది. వారితో వొటము కలిని ఈ నవల కల్ళేతు కాముకత బిధ్రి కాలికి గజా మం! అవనకాళం నాత్యూడా లభించినందుకు రామళల్టుద్దగారక ధభన్ఫ్వవాదాలు నుత నామరన్వానితది టోవొదం చోనే విదంగా దీనిన డూపాంటింబిన రామళ్టతగాలి ద్ద్హద్దున్లికి న్నాకైవాడ్డు, నజిరాజు రామర్ధత్షగారక ఈ నవల ఓ మధుర న్హువ్హుం' ఆఅబ్బువోనే రోజూల్లో ఈ నవలని భరింబి వాడ నడిన తావ్యతయం ఇంతా అంతా అని చాప్పులేం. ఇవ్చుటో వాడు యాభై న్లన్తకాలు రానీన్తా ఈ నవల వ్‌్ణు వారు చూవెట్టిన ర్‌ డీ వ్వుక్తవక్లు బూవెక్డు ఆన్పొయతలా వంణవముంబింది? వైనవోవేతంగా ఎరాబిల్టినా అనాటి తలాన్యామాజ్యువ్రు తలాకాంతుల్లో వ ఎతు తరణంలా అయినా నరే... తన నవల వెలుగొందాలన్హు వారి మునన్ఫు అ తావతయంలో (చతిభింబింబింటి. అందుకే - ఆ తావ్యతయం... ఆ తనన నాకు తొలినిన రామథ్ధత్థగాడ... నృవ్హుజగత్తులో ఎవివారించో వ్యక్త. అవాళ్తా అది కళాకారుని ల్రణవేమో కాం - ఈ నవల వాలి కలలకు మానవాథ్టుతిని కల్టింబి తముముడుగరువోయిన “కములాలను" తమన శ్తళయుందు నజీవంగా నిలబెల్టైంది! ఇంకేం కానాల” ఈ డద్రేవనం చాలదా?” రెవరెండ్‌ డొ దాన్‌జాబు దొతీయ లబదయితల నమాఖ్యి కార్పాదల్సి ఏర

1౧590౧౧౪౦౧ 1౧ 610110 01 న6౧14 4, ఆం100౧64 560౧1౧6 6 6౧/ 6౮612119 0 0701౧8౧/ 6౪6౧౪, [19 0000౧10199 0౧9 6౧౪0 9[2| 6/౧490/ ౧౭౪౭౬ ౧2001 [0గ2౧06 2౧6 46 ౧౭౧౫6౩ ౦419 0920104] 8౧౭0 1124, 86౧ [42% 2౧6 24 446, 21086 0౫ [0021 ౭61009 &౧6 ౧౦౧౮౧౧6౧, ౦0౧)౮|9 ౪0 గగ)” & 9/గ౧౦ 50906 1౧ (19 1౧201౧4- ౪8 గ౧6. ౯6౧) [184 13 (00గ166 10 ౧౭/8 069౧ & 00౧0౪01౧68 0“40604|14% ౧౮౪౦ 5040) ౧626 - 72 4.0), *౧100 6౮063 ౧౦120092 10 08 ౪౧11166801 0802056 3506 అ(౧1961 1౧ 10/౧3 4.11. 1662 శ.) &౧6 ౧౪౯10౧౧౦ ౪26 00611166౧0 16 ౧619౧ 0 16 1103. 1113 & 8గ|| 0661౧0, ౦0౧౩18౧0 04566413 ౧౬|| 0[04౧66 ౪1) & 502061 60౧06. 706 ౧౧౦5 1౧18౧991౧0 19414019 ౦119 10౧20 15 16 601400, ౪౧10౧ 13 040/86 0౧ 1౧6 ౧1915 01119 645191) 2౧౮ 116 5064067౧) 600/3 ఇగి6 4150 0౧ 116 9400008009 1౧ 02౧6 1౪ 01116 06౧6010100/ ౪6563. 11 5 +4॥ 0 ౧౦౪౭16 1861100 4౧౮ 60౧065 & ₹2౧806౧66౧12| ౧౧|॥|౦౩౦౧౧౮/:-- వ టక గ! (4) 'ఫోడలోలలేం! టా | గో క్రియలో ౧48౬4110

ఇంగా ౬|| 6190010/ ౯61 1144443 ౭ 11049! 01౧2110159. 1073 &.141. (1662 4.0).

"16 906/6 0% ౪౧౪౧0 15 గఇ5(6110, ౪౧100 ౪9 &600186 ౧0020 10 6190౧9౪413 116 1౧- 30గ10400 10/౧ 116 6012013 0170/41140189. [౧9 0౧ 0061 1౧90010 1౧6 11491410] 0[౧4 82618521 0100౧644 1 0౧ 16 0/6 0 స|6౧4౧) కకం, ౪10 290 616 ౧౦1 09100010 16 10/41 మ.

716 06[0661610౧/ ౪8565 0|| ౧6౫) 11208 ౧౫/6 ౧6 64౧66 1౧ ౧15 0/69:-

005120 - ౧౮/౬౧ (0౧.11% ౪6/96 16).

గ|0౧౮(౧6991669- 840౧69 1-111, ౧౪4౧ (0%. ॥, ౪6౧56256, 2౧601౧. 64).

94౧6 14 50116 0౮86104 01610గ. ౫6/

కళకు కులం పులమకండి !

ఈ తారామతి (ప్రేమావతు లెవరు? వారిది ఏ వంశం? ఏ గోత్రం? ఏ కులం? వా రెక్కడ పుట్టారు? వారి తల్లిదండ్రులెవరు? అసలు వారింతకు తెలుగు వారేనా? ఇటు వంటి సందేహాలు గత నాలుగు వందల సంవత్సరాల నుంచి ఎవరికీ కలుగలేదు. కాని 4-1-97 నుంచి నేను వారిని గురించి ఆలోచించి, వారి శిధిల మందిరాల వద్దకు వెళ్ళి, వాటిని పరిశీలించి, పరీక్షించి, వారిని గురించి పత్రికలలో వ్రాస్తూ, ప్రచారం చేయటం మొదలు పెట్టిన తర్వాత కొంత మంది పెద్దల మెదడులో పై సందేహాలు మెదలడం మొదలు పెట్టాయి. వారిలో కొందరు నా వద్దకు వచ్చి నిర్మొహమాటంగా ఈ ప్రశ్నలు అడిగారు. అప్పుడు నేను వారిని ఈ క్రింది ప్రశ్నలు అడిగాను.

క్షేత్రయ్య ఎవరు? ఎక్కడ పుట్టాడు? అతని తల్లి దండ్రులెవరు? అతనికి మోహనాంగి అనే ఒక ప్రియురాలు ఉండేదా? ఆయనకు 'పెళ్ళి అయిందా? అతని భార్య "పేరు రుక్కిణా? తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం వారు ప్రచురించిన నాట్యగ్రంథాలలో ఈ విషయాలున్నాయి. అవి వాస్తవాలేనా? ఇవి నాట్య విద్యార్థులకు అవసరమా?

తారామతి (ప్రేమావతుల గురించి నేను ఆలోచించినప్పుడు వారు పుంటి కూరతో జొన్న రొట్టలు తిన్నారా? కోడి పలావ్‌ తిన్నారా? తైదల అంబలి తాగారా? అని ఆలోచించలేదు. అబ్దుల్లా కుతుబ్‌ షా వారి కోసం (ప్రత్యేకంగా రెండు భవనాలు తన గోల్కొండ కోటకు చేరువలో ఎందుకు నిర్మించారు? ప్రపంచ చరిత్రలో ఎక్కడా, ఎవరికీ రాని ఈ గౌరవం ఈ యిద్దరు కళామూర్తులకు ఎందుకు లభించింది? అని ఆలోచించాను. అబ్బుల్లా కుతుబ్‌షా ఆస్తానంలో సుమారు ఇరవై వేల మంది కళాకారులుండేవారట! వారిలో మరెవ్వరికీ లభించని ఈ గౌరవం వీరిద్దరికే ఎందుకు లభించింది? అని ఆలోచించాను తారామతి సంగీతం ఎంతో ఉత్తమ మైైనదీ, ఉన్నతమైనదీ కాకపోతే తారామతి గాన మందిరాన్ని ఆయన ఎందుకు నిర్మించారు? (కేమావతి నాట్యం ఎంత గొప్పది కాకపోతే ఆయన (ప్రేమావతి నాట్య మందిరాన్ని ఎందుకు నిర్మించారు? గోల్కొండ చరిత్రలో ఇంత గొప్ప గౌరవం ఆ యిద్దరు కళామూర్తులు పొందడానికి వారు అ పాదుషా వారిని వారి కళా ప్రదర్శనలతో ఎంత మైమరిపించి ఉంటారు? ప్పాదరాబాద్‌ నగర శీవారులలో వారి పేరిట రెండు (గ్రామాలు వెలిశాయి. మరి వారెంత గొప్ప వారై ఉండాలి? అవే నేను ముఖ్యంగా వారి గురించి ఆలోచించిన విషయాలు వారిద్దరు ఎవరైతేనేం? వారి తల్లిదండ్రులు ఎవరైతేనేం? వారి గురువులు ఎవరైతేనేం? ఆంధ్రుల సాంస్కృతిక చరిత్రకు ముఖ్యంగా అబ్బుల్లా కుతుబ్‌ షా కాలం నాటి సాంస్కృతిక చరిత్రకు అపూర్వ గౌరవాన్ని వారు చేకూర్చారు. ఇదే నన్ను ఆకర్షించింది వారి కళా తపస్సు గర్వించదగ్గది.

౫౧/1

ప్రస్తుతం శాలంలో కళావంతుల కులానికి చెందినవారు వారి వృత్తిని విడనాడారు. ఇతర కులాలకు చెందిన వారు ఆ వృత్తిని చేపట్టారు. ఒకప్పుడు నాట్య కళను చిన్న చూపుతో చూసిన వారే నేడు అదొక పవిత్రమైన కళ అని వేదికపై నెక్కి ఉపన్యాసాలిస్తున్నారు. వాఠాత్తుగా ఈ కళ ఎలా

గొప్పదైంది? అకస్మాత్తుగా నాట్యకళకు పవిత్రత చేకూరిందా? దేవగిరికి చెందిన సారంగ దేవుడు సంగీత రత్నాకరం (వ్రాశాడు. ఓరుగల్లుకు చెందిన జాయప నృత్య రత్నావళి, వాద్య రత్నావళి, గీత రత్నావళి రచించాడు రాచకొండకు చెందిన నర్వజ్ఞ సింగ భూపాలుడు రసార్హవ సుధాకరాన్ని (వ్రాశాడు. అక్బర్‌షా శృంగార మంజరి వ్రాశాడు. వీరందరూ వివిధ కులాలకు చెందిన వారు. కనుక పరిశోధకులకు కులాలతో సంబంధం లేదు. వారి జాతి మతాలతో సంబంధం లేదు. వారి కళా జ్ఞానం తోను, వారి కళా సంపత్తితోను మాత్రమే పరిశోధకులకు సంబంధముంది. విరి గ్రంథాలను చక్కగా పరిశీలించి, విపులంగా పరిశోధిస్తే ఆ యా కాలాలలో

ఉన్న నాట్య సంగీత రీతులు, వాద్య పోషాలు, తెలుసుకోవచ్చు.

ఆనాటి కళాకారులు వారి జీవితాలను కళలకు అంకితం చేసి, కళలను ఆరాధించకపోతే నేడు కళలు జీవించి ఉండేవి కావు. బ్రాహ్మణ భాగవతులకు కూచిపూడి అగ్రహారాన్ని దానం చేసిన అబ్బుల్‌ హసన్‌ తానీషా వారిని తలంచకుండా కూచిపూడి నాట్యం ఎలా ఉండగలదు? ఆత్మ సంస్కారంతో పరిశోధనలు చేయాలి, (గ్రంథాలు, చరిత్రలు వ్రాయాలి కళాకారుల హృదయాలను ఎరిగి, వారి అనుభూతులను తెలుసుకొని (గ్రంథరచన చేయాలి. ఈ దృష్టితో శేను ఊహించిన ఇరువురు కళాకారులు,

తారామతి, గ్రేమావతులు. ఇదే ఈ నవలికలోని ఇతివృత్తం. --డా. నటరాజ రామకృష్ణ మ!

౫/1

ల స్వరధామంలో శ] ల్‌ స్వరఠమలాలు 09 తారామతి -_ _ప్రేమావతి నా కళావ్చాదయంలో వికనింబిన నుందర వారజాతం ఈ నవలిక తారామతి (వేమావతులు బర్శితలో ఎాన్తవ వ్యుత్తలు. అలాగే వూ నాపాబా నాయాల్‌ బక్రీ బోయ్స్‌ అబులా పాదుప్తాలు. వారిని ఆధారం చేసుకొని నోరు అల్రిన నవలిక ఇది. దీనిలోని నంధుటనలు నందర్భాల్సు వ్యాతల బ్రవ్తర్తనలు ఐలాగో జరగియండతపోవబ్భు గాని అలా దొరగ యండడానికి అవకాళ ముందని బార్యతళ అద్దుాయనం ద్వారా నేరు ఊపాంచాను ఈ నవలిక యదాతభంగా వాన్తవ చర్యితకాదు. కానీ వాశ్తవాల ఆదారంగా ఊవాంబిన అతివ్హుత్తం ఇది అని వూతం ను బె్బుగలను.

నటరాజు రామళ్టువ్ల

లవ్‌ (రణ అనాడు ఆగస్టు 15, 1997, భారత స్వాతంత్ర్య దినం. సాయంత్రం 5 గంటలయింది. ఆకాశం నల్లని మేఘాలతో కమ్ముకొని ఉంది. చిన్న చినుకులతో ప్రారంభమైన వరం జోరుగా గ్‌ చె కురియనారంభించింది రాజభవనంలో ఆనాటి తేనీటి విందుకు నాకు ఆవ్వానం వచ్చింది పద్మశ్రీ, పద్మభూషణన్‌ మొదలైన బిరుదాంకితులకు ప్రభుత్వంవారు ఆగష్టు 15 ఉత్సవానికి ఆహ్వానం పంపడం ఒక ఆనవాయితీ అది ఒక ప్రత్యక గౌరవం. అందువల్ల ఆ తేనీటి విందుకు వెళ్ళాలని ఒక టాక్సీ తెప్పించుకొన్నాను. టాక్సీ వచ్చి నా యింటి గేటువద్ద ఆగింది. నేను వెళ్లడానికి సిద్ధంగా ఉన్నాను. నా మిత్రుడు యుగంధర్‌, శిష్యుడు శ్రీధర్‌ నాతో గూడ వస్తామన్నారు సే నన్నాను కాన్‌ ఎందు వల్లనో అకస్మాత్తుగా తారామతి (ప్రేమావతుల దివ్య మందిరాల వద్దకు వెళ్లాలన్న ఒక కోరిక నా మనస్సులో మెదిలింది. నా మనస్సు మారింది. రాజభవన్‌ టీ పార్టీకి వెళ్లకుండా గొల్లకొండ కోటవైపు వెళాలనిపించింది అ మాకు మిత్రులకు చెప్పాను “నూషారు గారూ! రా లా రు అక్కడే ముంది? అంతా బురదా, బాడీ తప్ప, అక్కడ నిలువడానికి నీడ కూడా లేదు. చక్కగా, మహారాజులాగ రాజభవన్‌ జేనీటి విందుకు వెళ్ళండి” అన్నారు ఆ మిత్రులు. “గొల్లకొండకే వెళ్ళాలి. నిలవడానికి నీడలేకపోతే కారులో కూర్చునే ఆ శిధిల మందిరాలను సందర్శించివద్దాం” అన్నాను నేను. ముగ్గురం బయలు దేరాం. దారిలో గులాబి పువ్వులు, అగరవత్తులు, అరటిపళ్ళు కొని, తీసికొని వెళ్ళాం. ఒక గంటలో అ శిధిల మందిరాలవద్దకు చేరుకొన్నాం “దీనినే బారదరీ "అంటారు" అని వారికి చెప్పాను. వర్షం ఆగింది కాని ఇంకా చిన్న చిన్న చినుకులు వడుతూనే ఉన్నాయి (ప్రేమావతి నృత్యమందిరానికి చేరువుగా కారును ఆపించాను. ఆ గుట్ట పైకి నేను ఎక్కలేక “ఆ మందిరంలో (ప్రేమావతి నృత్యం చేసిన వలయాకార రంగస్థలం పైని ఈ పూవులు, పండ్లు ఉంచి, అగరవత్తులు వెలిగించి రండి” అని వారిద్దర్నీ (ప్రేమావతి మందిరానికి పంపాను. వారిద్దరూ ఆ గుటమాదకు ఎక్కుతూ ఉంకే ఆ మందిరాన్ని చూస్తూ నేను కారువద్ద నిలబడ్డాను చి లీ మందిరం పైనుండి సన్నని ధారలుగా వర్షపునీరు కారుతూ ఉంది. ఆ శిధిలమందిరం కన్నీరు కారుస్తు న్నట్టు నా కనిపించింది నా కళ్ల వెంట కన్నీరు కారింది. పశ్చిమ దిక్కున సూర్యుడు కుంగేడు ఆకాశంలో దట్టంగా మేఘాలు కమ్మి ఉండడం వల్ల చుట్టూ చీకటి ఆవరించింది. చుట్టూ కలియజూశాను. దూరంగా స్వాతంత్ర్యదినోత్సవాల దీపాల అలంకరణలతో చుట్టూ ఉన్న భవనాలు మెరిసిపోతున్నాయి దీపం పెక దిక్కులేక చిల్లర తారామతి (ప్రేమావతుల సంగీత నృత్యమందిరాలు విలపిస్తు న్నట్టుగా నాకు కనిపింపాయి. జన సంచారం లేని ఆ ప్రాంతంలో ఆ గుట్టలపైని వంటరిగా విషాదంగా అవీ రోదిస్తు న్నట్టు నాకు అనిపించింది 2

మరింత చీకటి అక్కడ అలుముకొంది. దూరంగా గోలకొండ కోట విద్యుద్దీపాలతో మెరిసిపోయింది. ఈ దివ్య శిధిల మందిరాలు కాంతి రహితంగా రెండు భూతాల్దాగా ఆ చీకట్లొ నాకు కనబడ్డాయి. నా మనస్సు చివుక్కుమంది. హృదయం తరుక్కుపోయింది

యుగంధర్‌ శ్రీధర్‌లు గుట్ట దిగి వచ్చారు. గోలకొండ ఊరిలోని దీపావళులను, చీకటిలో శిధిలాలుగా నున్న ఆ దివ్య మందిరాలను వారికి చూపించాను. “ఒకప్పుడు గొప్ప కళాకారులుగా వెలుగొందిన తారామతి (ప్రేమావతుల దివ్యమందిరాలలో నేడు వెలుగే లీదు! ఇదేనా మానవ జీవితం?

“మనం ఏం చేయలేమా” అని ఆలోచిస్తూ కారు ఎక్కాను. హైదరాబాద్‌ వైపుకు కారు పరుగెడుతూంది తోవపొడుగునా రకరకాల దీపాలు, రంగు రంగులుగా అలంకరింపబడిన దీపాలు, ఆరి వెలుగుతున్న దీపాలు, తోరణాలలాగ వేలాడుతున్న దీపాలు, విష్ణుచశ్రాలు తిరుగుతున్నట్టు (భమగొలిపే దీపాలు, వర్ణచిత్రాల్లా రూపొందించబడిన దీపాలు, వర్ణించడానికి వీలు లేనన్ని రకరకాల దీపాలు,

తోవపొడుగునా ఎక్కడ చూసినా అనందం వెల్లివిరుస్తూ, 0ది నాకు మాత్రం ఆ దివ్యమందిరాలలోని చీకటి కనిపిస్తూంది నా మదిలో విషాదం చోటుచేసికొంది హృదయం దుఃఖంతో నిండిపోయింది. కళ్ళవెంట దుఃఖాశ్రువులు జలజల రాలేయి. యుగంధర్‌, శ్రీధర్‌లు చూడకుండా కళ్లు తుడుచుకొన్నాను భారంగా నిట్లూర్చాను నాలాగే వారిద్దరూ కూడా బాధపడుతున్నారేమో, వారేమా నాతో మాట్లాడలేదు. నన్ను నా యింటి వద్ద విడిచి వారిద్దరూ వెళ్ళిపోయారు.

ఒంటరిగా ఆలోచిస్తూ నా గదిలో కూర్చున్నాను ఆ దివ్య మందిరాలకు వాటి పూర్వవైభవాన్ని ఏనాట్లైనా చేకూర్చాలని నా మనస్సులో నిశ్చయించుకొన్నాను కాదు సంకల్పించుకొన్నాను. మళ్దా ఆ శిధిల మందిరాలు దేదీప్యమానంగా వెలుగొందాలి. అవి మరల ్రకాశించాలి. తారామతి (ప్రేమావతులను అందరూ న్మరిన్తూండాలి. నంగీత నృత్యకళల పవిత్రతను లోకానికి చాటి చెప్పాలి. అని తీర్మానించుకొన్నాను.

తారామతి (ప్రేమావకతులు గొప్ప కళాకారులు అందుకనే వారికి ప్రత్యేకంగా సంగీత నృత్యమందిరాలను అబులా కుతుబ్‌షా నిర్మించాడు. తన సమాధి ప్రక్కనే వారి సమాధులను కట్టించాడు. ఆ యిద్దరు సామాన్య కుటుంబంలో జన్మించినా గొప్పు కళాకారులుగా ఖ్యాతి పొందారు. అయినా వారు ఆంధ్రుల కళా చరిత్రలో మరుగున పడిపోయారు

భక మోరాబాయిలాగ ఏ రాజవంశంలోనైనా వారు పుట్టియుంకే! ఆ శ్రీకృష్ణ దేవుని భక్తురాండ్రుగా వారిని చరిత్రకారులు కీర్తించి యుండేవారు. కవులు కావ్యాలు వ్రాసి ఉండే వారు సువర్ధాక్షరాలతో వారి పేర్లు చరిత్రలో లిఖింపబడేవి.

గొప్పవారి గోత్రాలు వేరు, పేదవారి గోత్రాలు వేరు ఈ గోత్రాల ననుసరించే మనవారు చరిత్రలు వాస్తు న్నారు జీవిత అంతస్తులు చారిత్రక రచనలలో తారుమారు అవుతూ ఉంటాయి నృత్యనికేతనం అశోకనగరం 150 ఆగస్టు 1997 -- నటరాజు రామథ్టున్ల

ప

జ ఆ, ఎన్నపం అంధ్ర పోదర సోదరీమణులకు నా విన్నపం ఏనాడో తెలుగు గడ్డనుండి బెంగుళూరు వెళ్లి అక్కడ స్థిరపడిన కళాతపస్విని స్వర్గీయ బెంగుళూరు నాగరత్నమ్మ గొప్ప సంగీత నృత్య విద్వాంసురాలు ఆమె ఒకసారి త్యాగరాజ స్వామి వారి సమాధి వద్దకు వెళ్ళింది ఆ సమాధి దీనావస్థను కల్లారా చూసింది, కన్నీరు కార్చింది తన యావదాస్తిని ఆ త్యాగరాజస్వామివారి మందిర నిర్మాణానికే వెచ్చించింది ఆ స్వామివారిని చిరంజీవులను చేసింది ఆ స్వామివారి మందిరాన్ని ఆమె నిర్మించినప్పటినుండి ప్రతి సంవత్సరం ఆ స్వామివారి ఆరాధనోత్సవాలను సంగత కళాకారులు అక్కడ నిర్వహిస్తున్నారు. ఒక ఆంధ్ర స్తీ కళామూర్తి సేవా ఫలితం అది. మనం ఆరుకోట్ట ఆంధ్రులం లక్రలమంది కళాకారులు మనలో ఉన్నారు చరిత్ర పుటలలో మరుగున పడిన ఇరువురు కళామూర్తులు = తాహామత్రి (ఢ్రేమావతులను మనం పునర్జీవింపజేయలేమా? ఆలోచించండి! మనం కళల విశిష్టతను లోకానికి చాటడానికి ముందుకు రండి! పవిత్రమైన అంధ్ర సంగీత నృత్యకళల విశిష్టతను లోకాన్సిక్రి తెలియచెప్పండి రండి! ముందుకు కదలండి! త్వరపడండి! ఇదే నా విన్నపం “ నదరాజు రామళల్టువ ల్‌ త

ప్రేమావతి పేట

హైదరాబాద్‌ నగర సివారులలోనున్న శివరాంపల్లికి చేరువలో (ప్రేమావతి పేట ఉందని తెలిసి, కథక్‌ నాట్యాచార్యుడు అంజుబాబు కారులో ఇివరాంపల్లి వెళ్తాను అక్కడ (ప్రేమావతి పేటకు దారి అడిగి, ఆ పేటను సమోపించాను. ఆ గ్రామం వెలుపల ఒక వృద్దుడు తారసిల్లేడు. ఆయన బద్దరు దుస్తులు ధరించి ఉన్నాడు. ఆయ నొక గాందేయవాది అని తలచి, కారు దిగి ఆయనవద్దకు వెళి, “తాత గారూ! (ప్రేమావతి "పేట ఇదేనా” అని అడిగాను ఆయన సంస్కారవంతుడులా ఉన్నాడు. “అవును బాబూ! మాకు ఎవరు కావాలి” అని మర్యాదపూర్వకంగా అడిగారు.

“ఎప్పుడో గతించిన (ప్రేమావతిని గురించి తెలుసుకొనాలని వచ్చాను” అని చెప్పాను

“కాను బాబూ! ఒకప్పుడు డ్రేమావతి అక్కడ ఉండేదట! ఆమె అబ్బుల్జా కుతుబ్‌షా దర్చారులో నాట్యం చేసేదట! అమె పేరిట ఈ (గ్రామం వెలిసిందట!' ఆమె ఒక గొప్ప వేశ్యట!”

“త్రాతగారూ! ఆమె వేశ్యకాదండి, ఆమె ఒక గొప్ప కళాతపస్విని, వేశ్యాత్వం ఆమెకు లోకం అంటగటింది ఏమెతేనేం ఆమె భౌతికకాయం ఏనాడో పంచభూతాల్లో కలిసిపోయింది” అన్నాను

శు చూ

“ఆమె గొప్ప కళాకారిణా?” అని ఆయన అశ్చర్యపోయాడు

“ానండి! ఆమె నృత్యకళాతపస్వి . ఆమె కళాతపస్సే నన్నిక్కడకు తీసికొని వచ్చింది అమె జాడలు ఇక్కడ ఏమైనా యున్నాయేమోనని వెతకడానికి వచ్చాను” అన్నాను.

అయన నా సమాధానం విని అశ్చర్యపోయారు ఒక్క నిమిషం న్ళ్చోప్టుడై నిల్చిపోయాడు. తర్వాత స్పృహలోకి వచ్చి. “తమ నామధేయం” అని అడిగాడు. చెప్పాను

“రండి బాబూ! ఊర్లోకి వెళ్లాం” అని నన్ను ఆయన వెంట తీసురుని వెళ్లారు. ఆ వూరిలోని 'పెదలు కొందర్ని కలిశాను. పురాతనమైన ఒక మసీదును చూశాను. దాని నిర్మాణ తీరును బట్టి అది పాదుషాల నాటిదని తెలుస్తూంది కనుక ఆ గ్రామం పాదుషాల కాలంనాటి (ప్రేమావతి పేట. అ "పెదలోని కొందరు సహృదయులు విషయసేకరణ చేసి నాకు పంపుతామన్నారు నా కృషిని కొందరు శాఘంరచారు.. శ్రేమావటీకి చెందిన కొంత విషయం ఎవరివద్దనో ఉర్తూలో ఉందని ఒక రన్నారు అరబ్బీలో ఉన్నదని మరొక రన్నారు. పారసీకంలో ఉందని వేరొక రన్నారు, చివరకు, అ విషయాలను గురించి చెప్పగలవారు పాకిస్తాన్‌ వెళ్లిపోయారని తెలిసింది.

ఇంకా కొందర్ని కలవాలనుకొన్నాను కాని వారందరూ రాజకీయనాయకులు, వారికి రాజకీయాలలో ఉన్న ఆసక్తి కళలలో లేదు. నాకు కళాసేవే ముఖ్యం వారికి రాజకీయాలు ప్రధానం. వారికీ నాకూ మధ్యగల లేడా ఇది. అందువల్ల వారెవరిని నేను కలియలేదు నేను మళ్లా ఆ గ్రామం వెళ్లలేదు. వారు నాకు ఏ సమాచారం పంపలేదు.

ర్‌

(సేమావతి చరిత్ర ఏమైనా తెలుస్తుందేమోనని ఆ "పీట వెళ్ళాను. ఆ ఆశ నిరాశ అయింది. అదే నాకు మిగిలింది.

ఆ వూరి నుండి తిరిగివచ్చముందు మొదట పరిచయమైన ఆ తాతగారికి నమస్కరించి, కృతబ్రతా పూర్వకంగా నా భుజం మాదనున్న పట్టు శాలువాను తీసి, ఆయనకు కప్పి, కారు ఎక్కి,

లో అంటికి తిరిగివచ్చాను. తారామతిపేట

విజయవాడ రహదారి మిదుగా హయాత్‌నగల్‌ దాటి, అబ్దుల్లాపూర్‌ మెట్టదాటి, మండుకొండలో తారామతి పేటను వెతుక్కొంటూ వెళ్లాం. వెళ్లగా, వెళ్లగా తుదకు ఆ (గ్రామం కనబడింది. ఆ (గ్రామంలోకి వెల్దాం. అక్కడ పాదుషాలనాటి ఒక మసీదు ఉంది. ఆ మసీదును బట్టి ఆ గ్రామం చాలా ప్రాచీనమైనదని మేము భావించాం.

ఆ గ్రామాన్ని చూశాం, అక్కడి ప్రజలలో కొందర్ని కలసి, మాట్లాడేం, ఆ వూళ్లో వారుంటున్నారు గనుక వారి కా ఊరు పేరు తెలుసు. కాని అ వూరి పేరు కున్న గొప్పతనం వారికి తెలియదు; తెలుసుకొనే అవసరం వారికి లేదు, తెలుసుకొనా లనే జిజ్ఞాస వారికింత వరకు కలిగినట్టు లేదు. గత మూడు నాలుగు శతాబ్టులుగా వారూ, వారి పూర్వీకులు ఆ గ్రామంలో ఉంటూ వచ్చినా వారికి ఆ వూరి గొప్పతనం తెలియదు. ఇదే మన దేశ చరిత్రకున్న గొప్పతనం.

హయాత్‌ సగర్‌

అలనాడు హయాత్‌ బక్షీ బేగం సాహెబా కట్టించిన ఒక మసీదు, ఒక సరాయి ఉన్నాయని తెలిసి ఒకనాడు హయాత్‌నగర్‌ వెల్లాను. మసీదు చెక్కు చెదరకుండా ఉంది. సరైన పోషణ లేక సరాయి కొంత పాడుపడింది. ఏ నూతన విషయాలను ఈ రెండు నిర్మాణాలు నాకు చెప్పలేదు. సరాయికి ముందు భాగానికి చేరువలో ఒక పారంగముంది. అక్కడ నుండి ఆ సొరంగం గుండా గోలకొండకు పూర్వం వేళ్లేవారట. అంటే అది భూగర్భ మార్గమన్నమాట!

ఆ సరాయిలో ఒక కుటుంబం కాపురముంటున్నది. ఆ యింటి యజమానిని కలిసి మాట్లాడాను. అతనికి సుమారు 45 సంవత్సరాల వయస్సుండవచ్చును. అతడా సరాయిలోనే పుటి పెరిగాడట.

ళు అతని తండ్రీ, తాతా గూడా అక్కడే పుట్టి, జీవించి, చనిపోయారట. కాని ఆ మసీదు గురించి పూర్తి వివరాలు అతనికి తెలియవు. ఏవో కొన్ని విషయాలు చెప్పాడు. ఇంకా ఎక్కువ సమాచారం కావాలంకేే హైదరాబాద్‌లోని పురావస్తుశాఖ వారిని సంప్రదించమని అతడు సలహా ఇచ్చాడు. అతడు చెప్పిన వివరాలు నా కేమి ఉపకరించలేదు. 6

సులాన్‌ పూరు హయాత్‌ బక్షీ బేగం నిర్మించిన హయాదాబాద్‌కు కొంత దూరంలో కొన్ని రాతి కట్టడాలు శిధిలాలుగా నిలిచి ఉన్నాయి. వాటి చుట్టూ ఒక అగడ్త ఉంది హయాత్‌ బక్షీ బేగం భర్త, అబ్దుల్లా కుతుబ్‌షా తండ్రి అయిన సుల్తాన్‌ మవామ్మద్‌ కుతుబ్‌షా ఒక పట్నాన్ని నిర్మించదలచి, ప్రారంభించిన కట్టడాలు అవి. 1626లో భయంకర వ్యాధి పీడితుడై సుల్తాన్‌ మహమ్మద్‌ కుతుబ్‌షా మరణించాడు. ఆంధ్రప్రదేశ్‌ ఏర్పడక పూర్వం వరకు అ శిధిలాలు వంటరిగా అలాగే ఉన్నాయి. ఆ తర్వాత అక్కడ కొందరు ఇళ్లు కట్టుకొన్నారు. ఒక శిధిల గృహాన్ని వారు ఒక దైవ మందిరంగా చేసుకొన్నారు. అయితే వారికి ఆ ప్రాంతం గురించి గాని, దాని విశిష్టత గాని, దాని చరిత్రగాని తొాలియదు. అక్కడకు వెళ్లడం కూడ దండగే అనిపించింది. పుష్పాల గూడ ఒకనాడు పుప్పాలగూడ వెళ్లాను దీనిని పూర్వం పుష్పాలగూడ అనేవారట పూర్వం ఇక్కడ పూతోట లుండేవట. ఈ తోటలలోని పూవులనే తీసికొని వెళ్లి పాదుషాలకు ఇచ్చేవారట. ప్రస్తుతం అక్కడగూడ పూర్వవైభవ చిహ్నాలు ఏవీ మిగిలి లేవు 'పెని చెప్పిన వన్నీ గతకాల వైభవాలు. నేటి శిధిలాలు నా యీ పర్యటనలు నా పరిశోధనకు కలిసి రాలేదు. వృధా అయ్యాయి మరింక వృధాశ్రమ పడదలచుకొనక నాకు తెలిసిన కొద్ది విషయాలతో ఈ నవలిక (వ్రాశాను. కనుక సహృదయంతో ఈ నవలికను మిరు స్వీకరించి, చదవండి, ఆనందించండి చాలు ఒక స్కృతి న ని నుమారు ముప్పయి సంవత్సరాల క్రితం ఒకనాటి సాయంత్రం నరదాగా గోలకొండ యా ను చూడానికి వెళాను. ఆ దుర్తం వెనుక రెండు చిన్న కొండలపైని రెండు శిధిల మందిరాలు + డి ల గ్ల తి. (పేమావతి మందిరాలని నాకు వారు వాటిని గురించి అక్కడున్నవారిని అడిగాను అవి తారామతి, ( స గురించి ఎన్సో ఎట కథలు చెప్పారు ఆ చిన్న కొండ లెక్కి వాటిని దగ్గరగా చూశాను. తర్వాత వా ని నుండి, విన్నాను. పత్రికలలో కొన్ని కథలు చదివాను. ఆ తర్వాత మళ్టా ర సలవలేదు. అ్బిటికప్పుడే దూరు నుండి చూశాను. అంతే. ఎందువల్లనో అవి నా స్పృతిపథం వ వాటిని గురించి మరచిపోతూ వచ్చాను. అదే ఇప్పుడు చిత్రమనివిస్తూంది కన 4 ప ని పరిశోధనలు చేస్తూందేవాక్టా. అప్పుడు నేనింకా యువకుణ్ణి. పోషంగా గ్రమపడి, పరిగ్రమచసి వి నాట్య సదస్సును ఆంధ్రుల నాట్యకళాభివృద్దికి పాటుపడుతూ ఉండేవాల్ల, కన్వీనరుగా 7

నిర్వహించి, కూచిపూడి నాట్యం శాప్రీయమైనదని రుజువు చేసి, కేంద్ర సంగీత నాటక అకాడమి దానిని గుర్తి ంచేటట్టు చేశాను. పేరిణీ శివ తాండవాన్ని పునఃసృష్టించాను. ఆంధ్రుల లాస్య నర్తనానికి కొత్త ఊపిరిపోసి, ఆంధ్రనాట్యంగా దానిని ప్రచారం చేస్తూ వస్తున్నాను. చిందుభాగవతం, తూర్చు భాగవతం రీతులను ప్రోత్సహించాను తప్పెట గుండ్డు, గరగలు, డప్పులు, జోగాట, వీరుల నాట్యం, గురువయ్యలు, దొమ్మరి ఆట, ఉరుములు, తప్పెడలు, పగటివేషాలు, వీధినాటకం. యక్షగానం ఇలా ఎన్నో రకాల జానపదనాట్యరీతుల అభివృద్ధికి, ప్రచారానికి పాటుపడుతున్నాను. ముఖ్యంగా ఆంధ్రుల వివిధ నాట్యకళా సంవ్రదాయాల సమున్నతికి, ఆంధ్రుల లాస్యాభనయ కళాభివృద్ధికి, వాటి ప్రచారానికి కృషి చేయడంలో నిమగ్నుడనై ఉండి పోయాను తారామతి, (పేమావతుల దివ్య మందిరాల గురించి మరిచిపోయాను.

1997 ఆగస్టు 15వ తేదీ సాయంత్రం ఆ దివ్య మందిరాలు నన్ను అహ్వానిస్తున్నట్టు నాకు అనిపించింది అవి నాకోసం వేచి యున్నట్టుగా భావించి, రాజభవన్‌లోని తేనీటి విందుకు వెళ్లకుండా వర్షంలో ఆ శిధిల మందిరాల వద్దకు వెళ్ళాను

ఇప్పటికే చాలా జాప్యం చేశానని ఆ మందిరాలు నన్ను నిలదీసినట్టు నాకు అనిపించింది. నాలో ఏదో చెప్పలేని స్పందన కలిగింది. అందువల్ల ఆ మందిరాలకు ఏమైనా చేయాలని నిశ్చయించుకొన్నాను. అఆమందిరాలు వాటి పూర్వ బొన్నత్యాన్ని, శోభను తిరిగి పొంది మళ్తా ప్రకాశించాలి ఇప్పుడు నా ప్రయత్నం అదే.

చరిత్రపుటల్లో మరుగు పడిన తారామతి (పేమావతుల సంగీత నృత్యకళల గొప్పతనాన్ని లోకానికి ఎరుకపరచాలని, వారి కళా తపస్సుల గురించి లోకం తెలుసుకొనాలని 1997 ఆగస్టు 15 తేదీ సాయంత్రం ఆ వర్షంలో నిలబడి నిశ్చయించుకొన్నాను.

అందులో ఒక భాగమే ఈ నవల, కాదు నవలిక

అబులా కుతుబ్‌షా 69 64

గోలకొండ చరిత్రలో మరువరాని శుభదినం, దానిని న్వర్జాక్షరాలతో చరిత్రకారులు లిఖించదగిన సుదినం 21-11-1614 ఆనాటి అర్దరాత్రి వరకు గోలకొండ నగరం (హ్రూంతంగా ఉంది. సరిగ్గా అర్ధరాత్రి సమయంలో ఉన్నట్టుండి ఒక్కసారి గోలకొండ కోటలో ఫిరంగులు ధన ధన మంటూ మోగాయి. టపటప మంటూ తోప్పలు గూడా పేలాయి వెను వెంటనే ఫఠి, నగారా, సన్నాయుల సంగీతం వినవచ్చింది వీటితో బాటు బెట్టు, తారాజువ్వలు ఆకాశంలోకి ఎగిరి, "పీలి రంగురంగుల వింత కాంతులను గగన వీధిలో వెదచల్దాయి ఈ ఫిరంగుల, తోపుల, బాణాసంచాల మోతలకు, ఖేరీ నగారా, సన్నాయుల నంగీతాలకు గోలకొండ పురజనులు మేల్కొని, ఇళ్లలోనుంచి బైటకు వచ్చి, ఆకాశం వైపు వింతగా చూస్తూ, ండిపోయారు.

అంతలో కోటలో సంగీత, నృత్యకచేరీలు ప్రారంభమయ్యాయి. ఆ మధుర గానాలను వింటూ ప్రజలు తన్మయులయ్యారు ఈ వేడుకలన్నీ ఎందుకో తెలియక (ప్రజలు విస్క్మయులై ఒకరితో ఒకరు ముచ్చటించుకొనడం ప్రారంభించారు.

అంతలో రాజభటులు గుర్రాల మాద స్వారీ చేస్తూ వచ్చి, దండోరాలు, డప్పులు వాయిస్తూ “ప్రజలారా! వినండి! ఇందు మూలముగా తెలియజేయునది ఏమనగా, మన పాదుషా సుల్తాన్‌ మహమ్మద్‌ కుతుబ్‌షా వారికి కుమారుడు జన్మించాడు. అందుకే ఈ వేడుకలన్నీ జరుగుతున్నాయి” అంటూ పట్నమంతా ప్రచారం చేశారు. ఇంక ఆనాడు ప్రజలు ఆనందానికి అవధులు లేకపోయాయి. గోలకొండ పురజనులందరూ ఈ పుత్రోత్సవ వేడుకలలో పాల్గొన్నారు కొందరు ఆఅడేరు, కొందరు పాడేరు కొందరు అనందంగా గెంతులు వేశారు స్రీలు, పురుషులు అన్న తేడా లేకుండా, పిల్లలు, "పెద్దలు అన్న ఖేదం లేకుండా ప్రజలందరూ తెల్లవార్లూ, వివిధ వినోదాలతో కాలం గడిపి, ఆనందించారు.

కోటలో సుల్తాన్‌ మహమ్మద్‌ కుతుబ్‌షాకు. ఆయన బంధు వర్గానికి, మిత్రులకు, దాసదాసీజనానికి, సిబ్బందికి ఆనందం అవధులు లేకుండా పోయింది

పుటిన పసివానికి నీళ్లుపోసి, చీనీ చీనాంబరాలు, డక్కా మజ్లీను బట్టలువేసి అమర్చిన శయ్య పైని తలి హయాత్‌ బక్షీ బేగమ్‌ను పడుకొనబెట్టి, ఆమె (ప్రక్కకు ఆ పసికందును చేర్చారు. ఆ తల్లి తన

ఛ్తా

ప్రసవ వేదనను మరచిపోయి, తన కుమారుని అక్కున చేర్చుకొని, ముద్దుపెట్టుకొని ఆనందపరవశురాలైంది

తెలవారేనరికి మంత్రులు, సామంతులు వచ్చి, బంగారు తూగుటుయ్యాలలో నిద్రిస్తున్న పసిబాలుని చూసి, “అపరంజి బొమ్మలా మెరిసి పోతున్నా"డని మెచ్చుకొన్నారు పిల్లవానికి కానుకలు నమర్చించారు

పాదుషా వారి అజ్బమేరకు అస్తాన జ్యోతిష్య పండితులు వచ్చి, ఆ బాలుని ముఖ వర్చస్సు చూసి

జా ఆశ్చర్యపోయారు చందమామవంటి గుండ్రని ముఖం, మొాలమైన పాల భాగం, కలుపరేసల పంట్‌ రి

కళ్ళు, పర్షియా గులాబి రేకుల వంటి ఎర్రని పెదవులు గల ఆ పనికందుని అందాన్ని చూసి, ఆనందించి వారు పొంగిపోయారు. పొగడసాగారు.

“హెదుషావారు తమ పుత్రరత్నాన్ని చూడాలని వేగిరపడుతున్నారు. పిల్లవాని జాతక రీత్యా వారెప్పుడు ఆ బాలుని చూడవచ్చో చెప్పండి” అన్నాడు మంత్రి. వెంటనే జ్యోతిష్కులు లెక్కలు కట్టి, జాతక చక్రాలు వేసి, మానమేషాలు లెక్క పెట్టడం మొదలు పెట్టారు. వారు ఏమి చెప్తారా అని ఆతురతతో సుల్తాన్‌ మహమ్మద్‌ కుతుబ్‌షా వారు వారి వంకే చూస్తూ కూర్చున్నారు. ఆ జ్యోతిష్య పండితులు వారిలో వారు చర్చలు జరుపుతూ, పాదుషావారికి ఏమి విన్నవించాలో తెలియక మధన పడుతున్నారు. ఖిన్న వదనులై వారు కూర్చుండిపోయారు. పాదుషావారిలో ఆత్రుత పెరిగి మంత్రివైపు చూశారు. ప్రధాన జ్యోతిష్య పండితుని వైపు మంత్రి చూసి, *యువరాజావారి జాతకం ఏమిటో త్వరగా చెప్పుండి” అని ఆదేశించాడు. ఆ వృద్ధ జ్యోతిష్కుడు నోటమాట రాక తటపటాయించాడు. పాదుషావారు మళ్లా మంత్రివైపు చూశారు. “అయ్యా! పండితులవారూ! ప్రియమ్లైనా, అ(ప్రియవమ్లైనా ఉన్నదున్నట్టుగా మారు ఆ కుర్రవాని జాతకం చెప్పక తప్పదు. పాదుషావారు వినక తప్పదు. కనుక సంకోచించకుండా వెంటనే చెప్పండి. పాదుషావారు తమ కుమారుని చూడాలని వేగిరపడుతున్నారు" అన్నాడు మంత్రివర్యుడు.

“మహారాజా! పిల్లవాని జాతకం చాలా గొప్పది. ఈ యువరాజావారు చాలా అదృష్టవంతులు, గోలకొండ రాజ్యాన్ని దీర్ణకాలం పాలించి మా వంశానికి వన్నెతేగలవారు. ఇంత గొప్ప జాతకుడు మా కుతుబ్‌షాహి వంశంలో ఇంతవరకు జన్మించలేదు. ఇకముందు జన్మించగలడని చెప్పడం కష్టం” అన్నాడా వృద్ద జ్యోతిష్కుడు.

“అంత మంచి విషయం చెప్పడానికి ఎందుకు తటపటాయించారు? ఇంత గొప్ప జాతకం చూసి, మిరు ఆశ్చర్యపోయి. నోటమాట రాకుండా ఉండి పోయారా? అయ్యుంటుంది!” అన్నాడు మంత్రివర్యుడు.

“మహారాజా! ఇంతవరకు ఇటువంటి గొప్ప జాతకాన్ని నేను వెయ్యలేదు; చూడలేదు. అయితే ప్రభువులవారు మన్నించాలి...”

“ఊ, చెప్పండి. ఏదో దాస్తున్నారు. ఏమి దాచకుండా ఉన్నదున్నట్టుగా చెప్పండి. ఏదైనా అనర్థ్జదాయకమైనదుంకే అది మా తప్పుకాదు. అది బాలుడు జన్మించిన ముహూర్తం తప్పు. కనుక భయం లేకుండా చెప్పండి” అన్నా డొక రాజ బంధువు.

“వప్రభువులవారు మన్నించాలి; బాలుని జాతకం చాలా గొప్పగా ఉన్నా.” *“ఊ ... చెప్పండి సందేహించకండి దేనినైనా విని మేం తట్టుకోగలం” అని చివరకు సుల్తాన్‌ మహమ్మద్‌ కుతుబ్‌షా వాదే స్వయంగా అన్నారు “ఈ బాలుడు పుష్యమి నక్షతం రెండవ పాదంలో జన్మించాడు అందువల్ల

(ప్రభువుల వారు క్షమించాలి. తండ్రికి మారకముంది"” అన్నాడు జ్యోతిష్కుడు. పాదుషావారు మంత్రివర్యుని వైపు చూశారు. 10

“దీనికి శాంతి ఏమి లేదా? చూడండి, గ్రంథాలన్నీ తిరగవేసి చూడండి” అన్నాడు మంత్రివర్యుడు.

“ఉంది ప్రభూ! శాంతిని చెయ్యాలి. హోమాలు చెయ్యాలి. చేసినా...”

“ఊ ఆగేరేం? చెప్పండి ఇంకేం చెయ్యాలో.”

“దీనికి ఒక్కటే విరుగుడు. ఈ బాలునికి పన్నెండేండ్లు నిండేవరకు పప్రభువులవారు ఈ బాలుళ్లో చూడరాదు. చూస్తే ప్రభువుల వారికి గండం తప్పదు” అని ఉన్న విషయం చల్లగా చెప్పాడా జ్యోతిష్కుడు.

ఈ మాటలు విన్న పొదుషావారు ఒక నిమిషం స్ఫ్చోష్టలై ఉండిపోయారు. ఆ తర్వాత ఆయన తేరుకొని “విధి వ్రాతను ఎవరు తప్పించగలరు? ఈ యువరాజు బాగుంకే మాకు చాలు. ఈ పన్నెండేండ్డు ఈ బాలుణ్ణీ నాకు దూరంగా ఉంచమంటారా? అలాగే ఉంచుదాం. ఈ యువరాజు ఎక్కడుండినా, ఎక్కడ పెరిగినా, బుద్ధిమంతుడై, విద్యావంతుడై, క్షేమంగా ఉండి, గోలకొండ రాజ్యానికి ఆదర్శ చక్రవర్తిగా ఉండి, కీర్తి తెచ్చుకొంకేు అదే మాఠు పదివేలు. ఇంకా ఏమైనా ఉందా? ఇంకా ఏమైనా చెయ్యాలా? చెప్పండి”

“ప్రభువులవారు మన్నించాలి. ఈ బాలుడు ఎవరివద్ద ఉంకే వారు మరణిస్తారు. కనుక ఈ బాలుళ్లి ప్రభువుల వారు ఎలా రక్షిస్తా రో! ప్రభువుల వారే నిర్ణయించాలి.”

“అలాగే చేస్తారు వ్రభువులవారు ఇంకా, ఏమైనా ఉందా” అని అడిగాడు మంత్రివర్యుడు

“ప్రభువులవారు దైవభక్తి పరాయణులు నిత్యం నమాజ్‌ చేస్తూంటారు. ఖురాన్‌ చదువుతూ ఉంటారు. కనుక అల్లా వారిని రక్షిస్తాడు కనుక ప్రభువులవారు ఒక మసీదును కట్టిస్తే కొంత శాంతి కలుగుతుంది. ప్రభువులవారికి, యువరాజా వారికి, గోలకొండ సామ్రాజ్యానికి మేలు కలుగుతుంది. మక్కాలో గల మసీదు వంటి మసీదును ప్రభువులు నిర్మిస్తే, ఈ పన్నెండేండ్డు ఇట్టే గడిచిపోతాయి” అని జ్యోతిష్కుడు చెప్పాడు. పాదుషావారు మంత్రివైపు చూశారు.

“ప్రభువుల వారు అంగీకరించారు అలాగే చేద్దాం”

“మంత్రివర్యా! ఈ సాయంత్రం నిండు సభ ఏర్పాటు చెయ్యండి. ఈనాటి సభకు కవులు, పండితులు, విద్యావేత్తలు, మతాధికారులు, మౌల్వీలు, మొదలగు పెద్దల నందరినీ ఆహ్వానించండి. ఆ సభలో తగిన నిర్ణయం తీసుకొందాం ఈ జ్యోతిష్కులకు మెండుగా కానుకలిచ్చి పంపించండి” అని ఆజ్జాపించి, మహమట్‌ కుతుబ్‌షా వారు వారి మందిరానికి వెల్లిపోయారు

“ఈ బాలచంద్రుణ్ణి చూడడానికి పాదుషా ప్రభువులు ఇంకా ఎందుకు రాలే”దని రాణి హయాత్‌ బక్షీ బేగం ఒక దాసిని అడిగారు

“అమ్మా! ఏం చెప్పమంటారు? యువరాజావారి జన్మ నక్షత్రం రీత్యా 'ప్రభువులవారు యువరాజావారిని చూడరాదని జ్యోతిష్కులు "సెలవిచ్చారుట, అందుకని (ప్రభుష్పలవారు రాలీదు” అంటూ తాను విన్నది అ దాసీ చెప్పింది.

ఆ వార్త వినగానే ఆ మాతృమూర్తి హయాత్‌ బక్రీి బేగం వారి నేత్రాలు అన్రుపూరితాలైనాయి. “విధి వ్రాత తప్పించనెవరి పశం” అని ఆమె మనస్సులోనే అనుకొని బాధపడ్డారు

ఆనాటి సాయంత్రం కోటలో దర్పారు ఏర్పాటు చేయబడింది గోలకొండ పట్నంలోని కపులు, పండితులు, విద్యావేత్తలు, శాస్త్రవేత్తలు. పురవ్రముఖులు అ దర్బారుకు వచ్చారు. పాదుషావారు ఆ నభకు రాగానే అందరూ లేచి, నిలబడి పాదుషావారికి సలాం చేశారు. పాదుషావారు సింవాననం మాద ఆసీనులైన పిదప అందరూ కూర్చున్నారు. పాదుషావారు మంత్రిపర్యుల వైపు చూశారు

“మన పాదుషా వారికి రాత్రి కుమారుడు కలిగాడన్న శుభవార్త మా అందరికీ తెలిసిన వషయమే. ఈ శుభ సమయంలో వన పొతుషా వారు ఈ స్నామాజ్యంలో ఒక మక్కా మసీదును నిర్మించదలచుకొన్నారు ఎవరైతే గత వన్నెండు సంవత్సరాలు శ్రమం తప్పకుండా సమాజ్‌ చేశారో వారు ముందుకు వస్తే వారి చేత ఈ మసీదుకు శంఖు స్థాపన నారు చేయిస్తామని సెలవిస్తున్నారు. అలాంటి వారు ఈ సభలో ఎవరైనా ఉంటే లేచి నిలబడవలవీనద్దిగా కోరుతున్నాను” అని మంత్రివర్యుడు ప్రకటించాడు,

ఎవ్వరూ ముందుకు కాలేదు అప్పుడు మహమ్మద్‌ కుతుబ్‌షా వార సింహాసనంపై నుండి లేచి. నిలబడ్డారు సభలోని వారందరూ తెచి నిలబడ్డారు. మేము గత వన్నెండు సంవత్సరాలకు మించి గ్రషుం తప్పుకుండా నమాజ్‌ చేస్తూవస్తున్నాము. కనుక మేమే ఈ నూతన మసీదుల్సు శంఖ సావన చెస్తాము. మక్కా మసీదు వంటి మసీదును నిర్మిస్తాము కనుక దానిక మక్కామసీదు. అని పేరు / చ శ శు న పై తాను “హీ అల్దాగ” అని ఒక్కసారి అల్ధాను ప్రారించి, అయిచే మాకు ఇప్పుడొక సమస్య

చ్చింది నేడు జన్మించిన యువదాజును మేము పన్నెండు సంవత్సరాలు చూడకుండా దూరంగా ఉండాలి కనుక మోలో ఎవరైనా ముందుకు వచ్చి, ఆ బాలుని రశ్రణ భారం వహించాలని కోరుతున్నాను అయితే అ జాలున జాతకరీత్యా ఆ బాలుని రక్షణ భారం వహించేవారు మరణించే ప్రమాదముంది గనుక అందుకు సిద్ధపడ్డవారె ముందుకు రావలసినదిగా కోరుతున్నాము, ” అంటూ ఏ దాపరికం లేకుండా నిండు సభలో పారుషావాడు తమ కోర్కెను వెల్లడించారు." న |

యువరాజునిి పేంప న

మరణ భయ వ 7 టూ రాళముంటుందని కొందరు ఆశపడ్డారు గాని

సే ! అప్పుడు రాజబంధువైన కుత్ప్పుదవ స్ట

ప నియమతుల్తా

ముందుకు వచ్చి, పాదుషావారికి నమస్కరించి “వ్రభువులనారు చత గించాలి వ్రభువల। రం లేకపోతీ యువరాజావారి ర చ '(ఖివులవారికి అభ్యంతరం కణ భారం నేను వహిస్తాను వారిని భద్రంగా పెంచి వద చెసి

ప్రభువులవారికి అప్పగిస్తాను అన్నాడు. ర్ట అం. ఉద్ద ఆన

“నియమతుల్లా! ఈ బాలుణ్ణి ఎవరు పెంచితే వారికి మరణం సంభవించవచ్చును. అఆ విషయం నీకు గుర్తుందా!” అని పాదుషావారు అతన్ని అడిగారు.

“పాదుషా వారు మన్నించాలి! ఆ విషయం నాకు తెలుసు ప్రభూ! ఏదో ఒక రోజున నేను మరణించక తప్పదు. నా ప్రభువులవారి "సేవలో మరణించడం కన్నా ఇంకా గొప్పకార్యమేముంది? వ్రభువులవారు దయతో యువరాజా వారిని నాకు అప్పగించవలసినదిగా ప్రార్ధిస్తున్నాను” అని నియమతుల్దా అన్నాడు అతని రాజభక్తిని సుల్తాన్‌ మహమ్మద్‌ కుతుబ్‌షా వారు మెచ్చుకొని, నిండు సభలో అతనిని యువరాజుని సంరక్షకునిగా (ప్రకటించారు నియమతుల్లా స్వామి భక్తిని సభికులందరు కొనియాడారు.

యువరాజుని రక్షణ భారం వహించిన నియమతుల్హా రెండేళ్ళ తర్వాత మరణించాడు ఆ తర్వాత అ బాలుని "పెంచిన మోర్చా షహస్తానీ మరి ఆరు సంవత్సరాల తర్వాత మరణించాడు అతని తర్వాత ఆ బాలుని సంరక్షించిన ఖాజా ముజఫర్‌ రెండేళ్ల తర్వాత మరణించాడు. అటు పిమ్మట మౌలనా హుస్సేన్‌ షిరాజ్‌ ఆ బాలునికి విద్యాబుద్ధులు చెప్పి, పెంచి, పెద్దవానిని చేశాడు ఆ బాలునికి 12 ఏళ్ళు నిండాయి ఇంక ఆ బాలుని సుల్తాన్‌ మహమ్మద్‌ కుతుబ్‌షాకు అప్పగించాలని అతడు అనుకొంటూ ఉండగా అతడు కూడా చనిపోయాడు

జ్యోతిష్కులుచెప్పిన 12 ఏండ్ల గడువు తీరిపోయిన తర్వాత సుల్తాన్‌ మహమ్మద్‌ రుతుబ్‌షా జ్యోతిష్కులను సంప్రదించి, ఒక మంచి రోజున తన కుమారుని తన వద్దకు రప్పించుకొన్నారు. తొలిసారి ఆ బాలుని చూసి ఆ పాదుషావారు పరవశులయ్యారు అడపా తడపా వెల్లి తమ కుమారుని చూసి, వస్తున్న మా సాహెబా, ఇంక తన కుమారుడు తన వద్దనే ఉంటాడన్న సంతోషంతో ఆ కుర్రవానిని కౌగలించుకొని ముద్దుల వర్షం కురుపించారు

జ్యోతిష్కులు నిర్ణయించిన శుభముహూర్తాన ఆ కుర్రవానికి నామకరణం చేసి, అతనికి అబ్దుల్లా కుతుబ్‌షా అని పేరు పెట్టారు ఆ తల్లి దండ్రులు.

పుత్రవాత్సల్యం తీరకముందే మరికొద్ది రోజుల తర్వాత జ్వరపీడితుడై మహమ్మద్‌ కుతుబ్‌షా మరణించారు “దెవ సంకల్పాన్ని ఎవరు కాదనగలరు? విధి (వాతను ఎవరు తప్పించగలరుూ” అని మ సబా తలపోసి, తన కుమారునికి వెంటనే 12వ యేటనే పట్టాభిపేకాన్ని ఘనంగా చేయించింది. “అబ్బుల్డా కుతుబ్‌షా ప్రభుత్వం కలకాలం వర్ధిల్లుగాక"” అని రేనఖు, “అబ్బుల్టా కుతుబ్‌షా ప్రభుత్వం దక్కనులో వరిలుగాక!” అని అస్తాన కవి ఫకీర్‌ సిరాజ్‌లు ఆశీర్వదించారు. ఆమె అతని తరఫున

ఎ ఖ రాజ్యాన్ని ఏలుతూ వచ్చింది.

తనకుమారుడు పెరిగి పెద్దవాడై రాబ్యాభారం చేపట్టబోయే ఈ సంతోష సమయంలో తన భర్త లేనందుకు ఆమె అప్పుడప్పుడు కంటతడి పెళ్పేది “విధి లిఖితాన్ని ఎవరు మార్చగలరు? చింతించి ఫలితమే ముంటుంది” అని అత్తగారు ఖానిమ్‌ ఆగా ఆమెను మందలిస్తూండేది వారిద్దరూ అబ్బుల్హా "పెని అనురాగం పెంచుకొని, అతనిని కంటికి రెప్పలా చూచుకొంటూ ఉండేవారు వారివద్ద అతడు

ముద్దు మురిపాలతో పెరుగుతూండినందువల్ల కోటలో ఆతని మాటకు ఎదురు లేక పోయింది. అతడు ఆడింది ఆటగా, పాడింది పాటగా మారిపోయాయి. చిన్ననాటినుండి అతడు విందులు, వినోదాలకు, సంగీత నృత్యాలకు, అలవాటు పడిపోయాడు. అతనికి వేట ఒక వ్యసనమైంది. రాజుల కుండవలసిన లక్షణాలు ఇవే నన్న భ్రమకు అతడు లోనయ్యాడు. అందువల్ల "స్వేచ్చగా తన పరివారంతో దేశాటన చేసి వస్తూండేవాడు. ఒక్కొక్కప్పుడు అతడు ఎవరికీ చెప్పకుండా గు(ర్రమెక్కి సవారీ చేసుకొంటూ ఎక్కడెక్కడో తిరిగి వచ్చేవాడు. అతని కోసం అతని పరివారం వెతుక్కొంటూ వెళ్లవలసి వచ్చేది. అతనికోసం వారు వెతుకుతూంకు వారిని తప్పించుకొని తిరగడం అతనికి ఆనందంగా ఉండేది. చివరికి అతనికి అదొక ఆట అయింది.

ఒకనాటి సాయంత్రం తన పరివారంతో అబ్బుల్లా కుతుబ్‌షా వేటకు అడవికి వెళ్లాడు. తన పరివారాన్ని ఏడిపించాలన్న వింత కోరిక అతనికి పుట్టి, ఎవరికీ కనబడకుండా వెళ్లి, ఒక పెద్ద చెట్టు ఎక్కి, కొమ్మల చాటున నక్కి కూర్చున్నాడు తన పరివారం తనకోసం వెతుకుతూ ఉంకే ఆ కొమ్మల చాటునుండి చూస్తూ ఆనందించాడు. వారు అలా వెతుకుతూ, వెతుకుతూ అతనికి దూరంగా వెళ్లిపోయారు. వారు మళ్లా వస్తారన్న నిబ్బరంతో అతడలాగే ఆ చెట్టుపైని కూర్చున్నాడు. అంతలో ఆకాశంలో మేఘాలు కమ్ముకొన్నాయి. పొద్దు రుంకకుండానే బాగా చీకటిపడింది. బోరున వర్షం కురవనారంభించిది. తనకోసం ఎవరూ అటు రాలేదు ఎవరి పిలుపూ తనకు వినబడలేదు. తన పిలుపులు వారెవ్వరికీ వినబడినట్టులేదు ఇంక చేసేది ఏమి లేక, భిన్నుడై, ఆ చీకటిలో వర్షం వడుతూంకే ఆ చెట్టు కొమ్మల చాటున ఏకాకిగా ఉండిపోయాడు. కాని భయపడలేదు.

ఆ రాత్రి అతని పరివారం ఆ వర్షంలో అతనికోసం వెతికి వెతికి వేసారి గోలకొండ కోటకు వెల్లి, పై అధికారులకు సంగతంతా విన్నవించుకొన్నారు. ఈ వార్త మా సాహెబాకు తెలిసి బెంగపెట్టుకొంది. మంత్రివర్యులకు, 'సైన్యాధిపతికి కబురు చేసి పిలిపించింది. తన కుమారుని వెతికి, తీసికొని రమ్మనమని ఆదేశించింది. ఆ తర్వాత ఆమె కోటలోని తన (ప్రార్థనా మందిరానికి వెల్లి మోకరిల్లి “అల్లా! నా కుమారుని రక్తించు. నాకుమారుని నాకు సురక్షితంగా అప్పగించు, అతడెక్కడ దొరకుతాడో అక్కడ నీపేర ఒక మసీదును నిర్మిస్తాను. అక్కట బాటసారులకోసం, సన్యాసుల, ఫకీర్లకోసం ఒక ధర్మసాల నిర్మిస్తాను. అక్కడ నిత్య అన్నదానం ఏర్పాటు చేయిస్తాను. నా కుమారుని రక్షించి, నాకు సురక్షితంగా అప్పగించు” అంటూ ఆమె అల్హాను వేడుకొని మొక్కుకొంది.

తెల్లవారకముందే 'సైన్యసమేతంగా మంత్రి. సైన్యాధికారి రాజపరివారంతో ఆ అడవికి వెల్లి అబ్బుల్దాకోసం వెతకనారంభించారు.

ఆ రాత్రంతా వర్షంలో చెట్టుకొమ్మల మధ్య కూర్చున్న అబ్బుల్దాకు తూర్పు దిక్కున వెలుగు గోచరించింది దూరంగా తన మనుష్యుల పిలుపులు వినబడ్డాయి. అప్పుడతడు కొమ్మల చాటునుండి వెలుపలికి వచ్చి, తన పరివారంకోసం ఎదురుచూస్తూ ఒక 'పెద్దకొమ్మపైని కూర్చున్నాడు

“బాబూ! అబ్బుల్దా! ఇక్కడ కూర్చున్నావా నాయనా! రాత్రంతా మమెంత కంగారు పడ్డామో నీకేం తెలుసు? రాబాబు! చెట్టు దిగు! మా అమ్మగారు మీకోసం దిగులుతో ఎదురు చూస్తున్నారు!” అన్నాడు మంత్రివర్యుడు. ఆ పరివారంలోని వారందరినీ చిరునవ్వుతో పలకరించి. చెట్టుదిగి వచ్చాడు అబ్దుల్లా. తర్వాత తడిసిపోయిన తన దుస్తులు మార్చుకొని, గుగర్రమెక్కి, తన పరివారంతో గోలకొండ కోట చేరుకొన్నాడు. తిన్నగా అంతఃపురానికి వెళ్లాడు. వేయికళ్లతో తనకోసం ఎదురు చూస్తున్న తన తల్లివద్దకు వెళ్ళాడు. ఆనంద భాష్పాలను రాలుస్తూ మా బేగం సాహెబా తన కొడుకును కాగలించుకొని, ఒళ్లంతా తడిమిచూచి, “క్రేమంగా ఉన్నావా నాయనా!” అని అడిగింది.

“అడవిలో నీకు రాత్రి భయంవేయలేదా” అని నాయనమ్మ ఖానిం అగా మనుమణ్ణి అడిగింది.

జ్ర అబ్బుల్లా పాదుషా ఇటువంటి వాటికి భయపడతాడనుకొన్నావా నాయనమ్మా?”' అని ఎదురు ప్రశ్నవేశాడు అబ్బుల్టా.

“రా బాబూ! అల్డాని ప్రార్థించి వద్దాం అంటూ తల్లి మా బేగం సాహెబా అతన్ని ప్రార్ధనా మందిరానికి తీసికొని వెల్లింది.

ఆనాడు పేదలకు అన్నదానం చేసింది మా బేగం సాహెబా. తన కుమారుని వెతికి, క్రమంగా తీసికొని వచ్చిన వారికి ఆమె ధారాళంగా బహుమతుల నిచ్చింది. అతడు దొరికిన చోటుకు వెళ్లి అక్కడ మసీదు నిర్మాణానికి, సరాయి నిర్మాణానికి శంఖస్తాపన చేసి, అమె వచ్చింది.

కాల చక్రం తిరుగుతూనే ఉంది. అబ్బుల్లా పెరిగి "పెద్దవాడయ్యాడు. తమ వంశంలో అతనంత అందమైన వాడు ఇంతవరకు ఎవరూ పుట్టలేదని మా సాహెబా తన మనస్సులోనే అనందిన్తూండేది. అతని వడలంతా తడిమి అతన్ని ముద్దులతో ముంచెత్తేది అతడు ఒంటరిగా కూర్చున్నప్పుడు అతల్లో తదేకంగా చూస్తూండేది; అతని ఆకర్షణీయమైన కలువ రేకులవంటి కళ్లను, వోూలమైన ఫాలభాగాన్ని, కొనదేరిన నాసికను దూరం నుండి చూసి మురిసిపోయేది. అతడు ఏవో కలలు కంటూ, కవితా లోకంలో విహరిస్తున్నట్టుగా ఆమె ఊహించుకొనేది అలా ఆమె చూస్తూండగనే అతనిలో యౌవనం అంకురించింది అతని కోర్కెలు రెక్కలు విచ్చి విహరించసాగాయి. అతడు తన కోర్కెలకు నూతన భాష్యాలు చెప్పుకొనేవాడు. ఆ భాష్యాలకు ఎప్పటి కప్పుడు నూతన అర్ధాలు అతనికి స్ఫురించేవి కండలు తిరిగిన తన శరీరాన్ని ఒంటరిగా అద్దంలో చూసుకొని, వివిధ భంగిమల్లో తన అందాన్ని పరిక్తించుకొని, ఏవేవో ఊహించుకొంటూ ఉండేవాడు ఉద్యానవనంలో వివారిస్తూ, అందమైన పుష్పాలను తిలకిస్తూ, అవేవో నూతన సందేశాలను తనకు అందిస్తున్నట్టుగా భావించి ఊహా(ప్రపంచంలో మునిగిపోయేవాడు. అతనికి తెలియకుండా మాసాహెబా అతన్ని గమనిస్తూండేది. అతనికి యృక్తవయస్సు వచ్చిందని ఆమె గ్రహించి, అతనికి రాజ్యభారం అప్పగించదలచింది. ఆమె అత్త గారు ఖానిం ఆగా ఆమెతో ఏకీభవించి, మంచి పిల్లను చూసి పెల్లి చేయమంది.

ఇంతలో హయాత్‌బేగం తలపెట్టిన నుసీదు, సరాయుల నిర్మాణం పూర్తయింది. అక్కడొక మోట బావిని ఆమె తవ్వించింది. అక్కడనుండి గోలకొండకోటకు సొరంగం తవ్వించింది. ఆ మసీదుకు చుట్టూండిన అడవి అదృశ్యమయింది. కొందరు వచ్చి అక్కడ నివసించడం మొదలు పెట్టారు. కొన్నాళ్లకు అక్కడొక పలైె ఏర్పడింది. అక్కడివారు దానికి “హయాదాబాదొ”' అని పేరు పెట్టారు. మరికొన్నాళ్లకు అది హయాతనగర్‌గా రూపొందింది.

అబ్దుల్హా సుఖమయ జీవితానికి అలవాటు పడ్డాడు. షికారులు, యాత్రలు అంటూ ఎక్కడెక్కడో తిరుగుతూ భోగలాలసుడై, విలాసంగా కాలం గడుపుతూ ఉండేవాడు. ఈ విషయాన్ని గమనించిన తల్లి పహాయాత్‌ బక్షీ బేగం అతనికి రాజ్యభారాన్ని అప్పగించదలచి, పేష్వామహమదుబిన్‌ ఖానును రప్పించి, అతనితో ఆమె సంప్రదించింది.

“*వుహారాణీ! విలాన జీవితం నుండి పాదుషావారి దృష్టిని రాజ్యనిర్వహణ వైపుకు మళ్లించాలి. అందుకు మిరే తగిన వారు” అన్నాడు పేష్వా.

“ప్రదే ఎల్టుండి అబ్బుల్దా పుట్టిన రోజు. ఈ పుట్టినరోజు పండుగను హయాదాబాద్‌లో జరిపిద్దాం. అక్కడ అన్ని ఏర్పాట్టు చేయించండి” అని మాసాహెబా ఆ మంత్రివర్యుని ఆజ్ఞాపించారు. ఇంతలో అబ్బుల్లా అక్కడికి వచ్చాడు.

“అబ్బుల్టా! ఎల్టుండి నీ పుట్టినరోజు. ఆ పండుగ హయాదాబాద్‌లో ఘనంగా చేయదలచాను. రేపు అక్కడికి మన ప్రయాణం సిద్ధంగా ఉండు” అని ఆమె కుమారుని ఆదేశించింది.

ఆ మర్నాడు హయాత్‌ బక్షీ బేగం, అబ్బుల్లా తమ బంధువులతోను, పరివారంతోను భూగర్భ మార్గం ద్వారా హయాతాబాద్‌ వెళ్దారు. అక్కడ ఏర్పాటు చేయబడిన గుడారాలలో వారు బనచేశారు. అ మర్నాడు అబ్బుల్లా పుట్టినరోజు పండుగ విందులు, వినోదాలతో గడిచింది. హయాత్‌ బక్షీ బేగం చేసిన దానధర్మాలకు లెక్కలేదు. ఎంత డబ్బు కర్చయిందో ఎవరూ ఊహించలేకపోయారు. అక్కడ వారంతా పక్షం రోజులు గడిపారు. ఆ పక్తంలోజులు తల్లితో గూడ అబ్బుల్దా మసీదుకు వెల్లి రోజుకు అయిదు సార్డు నమాజ్‌ చేశాడు.

ఆఅ తర్వాత వారంతా తిరిగి గోల్కొండ చేరుకొన్నారు. వచ్చిన నాటినుండి హయాత్‌ బక్షీ తనతో గూడ అబ్బుల్లాను కోటంతా తిప్పి, ఆ కోటలోని ప్రతిమహలుకు, ప్రతి ప్రాంతానికి గల ప్రాముఖ్యాన్ని, . వాటిలో గల రహస్యాలని వివరించి అతనికి చెప్పింది. రాచరికపు కట్టుబాట్టు, నియమనిబంధనలు, మర్యాదలు, అతిధి సత్కారాల గురించి వివరించింది. పరాయి స్త్రీలను ఎలా గౌరవించాలో బోధించింది. కవులు, పండితులు, శాస్త్రకారులు, కళాకారులు మొదలైనవారిని ఎలా సమ్మానించాలో అతనికి ఆమె తెలియజెప్పింది.

“ఇప్పుడు ఇవన్నీ ఎందుకు చెప్తున్నావమ్మా?” అని అబ్బుల్లా తల్లిని అడిగాడు.

“బాబూ! నీ రాజ్య భారాన్ని ఇన్నాళ్ళ నేను మోస్తూ వచ్చాను. ఇంక నీ రాజ్యాన్ని నీవే చూసుకొనాలి. నేను ముసలిదాన్నవుతున్నాను. ఇంకా ఎన్నాళ్లు నాక భారం?”

“అమ్మా! నీవున్నన్నాళ్లు ఈ రాజ్యభారం నీదేనమ్మా. నన్ను "స్వేచ్చగా ఉండనియ్యి”

“బాబూ! నాకు విశ్రాంతి కావాలి. నీవు ఏదో ఒకనాడు ఈ రాజ్యభారాన్ని స్వీకరించక తప్పుదు. కనుక ఇప్పటి నుండి నీవు అలవాటుపడాలి. ఎప్పుడూ నీకు నా సలహా సంప్రదింపు లుంటాయి. అబ్బుల్దా పాదుషా మంచివాడు అన్న పేరు తెచ్చుకో. క్తీర్తివంతుడవా. అదే నా కోరిక, అదే నా ఆశయం. ఇంక కాదనకు”

అబ్దుల్లా నివ్వెరపోయి, ఒక్క క్రణం ఆలోచించాడు. తల్లివైపు తదేకంగా చూశాడు. ఆమె తన తల్లిగా గాక రాజమాతగా గోచరించింది. తల్లియెడల అతని కున్న (పేమ గౌరవంగా మారిపోయింది. “అమ్మా” అంటూ అతడు తన తల్లి కాళ్లపైని పడ్డాడు. ఆమె పాదాలపైని తల పెట్టాడు.

“బాబూ! నీ నాయనమ్మ ఖానిం ఆగా మరణించారు గదా! ఆ స్తానం నేను స్వీకరించాలి. నా స్తానంలో ఒక పట్టపురాణి త్వరలో రావాలి” అంటూ మందవిసంతో ఆమె కుమారుళి ఆశీర్వదించింది

అరుణోదయం

తూర్పున వేగుచుక్క పొడిచింది. తొలికోడి కూసింది. అబ్దుల్లా పౌదుషావారి కోటలో నగారా మోగింది. సురనావాద్యం హాయిగా, తీయగా, సుతి మెత్తగా భూపాల రాగాన్ని ఆలపిస్తూంది. గోల్కొండ పురజనులకు రోజూ అదొక మేలుకొలుపు గీతం.

(ప్రేమావతి నిద్రమేల్కొని, ఆ గీతాన్ని వింటూ, మంచంమాద కూర్చుంది. సిద్ధేశ్వరీ సుగుణవతి గూడ నిద్రనుండి లేచివచ్చి. గ్రేమావతి ప్రక్కన మంచం మిద కూర్చుంది తారామతి నిద్రనుండి లేచి, సురనావాద్య స్వరంతో తన స్వరాన్ని కలిపి మెల్లగా పాడజొచ్చింది.

“అమ్మా! ఆ షనాయి వాద్యం ఎంత మధురంగా ఉంది! అది రోజూ మనకు మేల్కొలుపు పాడుతూంది” అంది (ప్రేమావతి తల్లితో.

“ల్పుంతే నాదు; నిద్రపోతున్న వారి మనస్సుల్ని మేల్కొలిపి, అది కర్తవ్యాన్ని వప్రబోధిస్తు ది” అంది సిద్దేశ్వరి.

షా!

“నిజంగా నీవన్నట్టు ఉదయంపూట పాడే ఈ రాగాలు మనుష్యుల్ని మత్తులో నుండి లేప్‌ కర్తవ్యాన్ని బోధిస్తున్నాయమ్మా!” అంది తారామతి తన పాటను ఆపి.

“ల్పుందుకే రాజులు, మహారాజులు మూడు వేళలా ఈ నగారాలను ఏర్పాటు చూరు. సరే, ఇంక లేచ్చి వెల్లి మి కాలకృత్యాలు తీర్చుకొండి. మో సంగితం గురువుగారు వచ్చే వేళ అయిందొ అని సిద్ధేశ్వరి కుమార్తెల నిద్దరిని హెచ్చరించి, పూజా మందిరంలోనికి వెళ్లి (ప్రమిదలోని వత్తిని వెలిగించి, తన మంగళ సూత్రాలను కళ్లకద్దుకొని “శీతలదేవి” విగ్రహానికి నమస్కరిస్తూ నించుంది.

ఏడు తరాలుగా వారింట ఆడపిల్ల పుట్టలేదు. తనూ, తన భర్శ పాటించిన కఠోర దీక్తల వల్ల, శీతల దేవి అనుగ్రహం వల్లను ఈ యిద్దరు కవల పిల్లలు తనకు పుట్టారు. అ భార్యా భర్త లిద్దరు ఎంతో అనందించారు. కాని ఆ యానందం అక్టే కాలం ఆమెకు నిలువలేదు. ఆ యాడబిడ్డలు పుట్టిన ఇరవై యొకటో రోజున వారికి తారామతి, (కేమావతి అని నామకరణం చేసి తొట్టిలో వేసిననాజే ఆయన తనను అర్థరాత్రి వేళ నిద్రలేపి “సిద్దేశ్వర! నీవు సుగుణవతివి, భక్తి సంపన్నురాలివి. అమ్మవారి అనుగ్రహంవల్ల ఈ కవల పిల్లలకు నీవు తల్లివయ్యావు. వీరు సరస్వతీ దేవికి రెండు నేత్రాలు. ఒకరికి సంగీతంలోను, మరొకరికి నాట్యంలోను మంచి శిక్షణ ఇప్పించు. మనం శీతల దేవిని ఏమని ్రార్ధించామో నీకు జ్ఞాపకముండే ఉంటుంది. మన ఇంట్లో ఆడపిల్ల పుడితే ఆ తల్లి "సేవకు అర్చిస్తామని మనం మొక్కుకొన్నాం. ఒకరు కాదు ఇద్దరు ఆడపిల్లలు మనకు కలిగారు. కనుక వారిద్దరినీ సంగీత నృత్య కళాశారులుగా తీర్చిదిద్ది ఆ తల్లి "సీవకు అంకితం చెయ్యి. మరచి పోకు” అనీ అన్నాడు సిద్ధేశ్వరి భర్త.

168

(డ్త్య యర్థరాత్రి అదంతా ఎందుకు అని సిద్ధేశ్వరి అడిగింది.

“నేనింక ఆ దేవి చింతనతో కాలం గడపదలచాను. ఇంక వెళ్తాను. అ దేవి కరుణిప్తే మళావస్తాను” అంటూ అతడు ప్రయాణానికి సిద్దమయ్యారు. సిద్దేశ్వరి మూగవోయి, కన్నీరు కార్చింది.

యా లి భ్‌ ధి

“వద్దు, కన్నీరు కార్చకు, కంటతడి పెట్టకు, అనందంగా ఆ తల్లి "సేవకు నన్ను సాగనంపు. ఆ దేవి నిన్ను చల్లగా చూస్తుంది” అంటూ అతడు నిదురబోతున్న తన కవల పిల్లల్ని ముద్దాడి. విధి తలుపు తెరుచుకొని, ముందుకు అడుగువేసి చీకట్టో కలిసి పోయాడు.

ఆనాటి నుండి, ఆ కవల పిల్లల్ని సిద్ధేశ్వరి "పెంచి, పెద్దచేసింది. తన భర్త కోర్కెననుసరించి, వారికి విద్యాబుద్ధులు చెప్పి, సంగీత నృత్యకళలు నేర్చించి, గొప్ప కళాకారులుగా తీర్చిదిద్దింది. ఆ పిలలిదరు వినయవిధేయలతో విద్యల నభ్యసించి, యుక్తవయస్కులయ్యారు. ఆ దేవి సమక్షంలో పూనిన దీక్ష కనుగుణంగా వారిద్దర్ని ఆ దేవికి ఆమె అంకితం చేసింది. అయితే ఈ యానందాన్ని తనతో పంచుకొనడానికి తన భర్త ఆనాటి నుండి మరి కనబడలేదు. అదే తనకున్న పెద్దలోటు.

ప్రక్కగదిలో నుండి తారామతి సంగీత సాధన ఆమెకు వినిపించింది. సరస్వతీ దేవి వీణలోని మాధుర్యమంతా తారామతి కంఠంలోనికి చేరినట్టుగా ఆమె గానం వినిపిస్తోంది ఆమె పాట తనకు తీయగా వీనుల విందుగా ఉంది

పూజా మందిరంలో నుండి తారామతి సంగీత సాధన చేస్తున్న గదిలోకి వెళ్లి కొంతసేపు గురువుగారు చేయిస్తున్న సంగీత సాధన పద్ధతిని గమనించి, (పేమావతి నృత్యసాధనను చూడడానికి ఆమె వెళ్ళింది.

(ప్రేమావతి చిన్న కచ్చడం ధరించి, శరీరానికి తైల మర్దనం చేసుకొని, సాము చేసి, ఒడ్డోలగం ప్రారంభించింది. ఒడ్డోలగం నర్తకులకు చాలా ముఖ్యం. చాలా అవసరం. పురుషులు ఒక విధంగాను, నీలు వేరొక విధంగాను దీనిని అభ్యసిస్తారు. దీని వల్ల నర్తకులకు అంగసౌొష్టవం చేకూరుతుంది. భంగిమల్లో పొందిక హస్త పొద విన్యాసాలలో అందం కలుగుతాయి. శ్‌ ళా

(డ్రేమావతి చేస్తు, న్న ఒడ్డోీలగ సాధనను గమనించిన తర్వాత సిద్ధేశ్వరి తన గదికి వెళ్ళి గ్రంథ పఠనం మొదలు పెట్టింది. తన కుమార్తెలను సంగీత నృత్యకళలలో తీర్చి ఢిద్దడానికి తాను స్వయంగా సంగీత నృత్య శాస్త్ర గ్రంథాలను అభ్యసించింది. ఒక సామాన్య గృహిణిగా ప్రారంభించిన తన జీవితాన్ని స్వయంకృషితో ఒక విజ్ఞాన గనిగా తీర్చిదిద్దుకొంది. తన కుమార్తెలు కేవలం సంగిత నృత్య కచ్చేరీలు చేయడమే కాక ఆ శాస్త్రాలలో వారు నిష్ణాతులు కావాలని కోరుకొంది. సంస్కారవంతులైన కళాకారులుగా వారిని చేయాలని ఆమె నిశ్చయించుకొంది. అంతే కాక సరస్వతీ దేవికి వారిని పూజా పుష్పాలుగా అర్పించడానికి వారి ఆత్మలు పరిశుద్ధంగా ఉండేటట్టు చూసింది. తన ఆశయసిద్ధికో సం తాను తన కుమార్తెలకు అదర్శంగా ఉండేటట్టు జీవిస్తూ వచ్చింది. కొన్ని కఠోర దీక్షలు పాటించింది.

సుఖ సంతోషాలను త్యాగం చేసింది. ఈ దీక్షలతో, త్యాగాలతో మానసిక తృప్తిని పొందింది. త్యాగంలో ఉన్న ఆనందం భోగంలో లేదు అని ఆమె తెలుసుకొంది తన కుమార్తెలు కేవలం సంగీత నృత్యకళాకారులుగానే కాక గొప్ప పండితురాండ్రు కావాలని ఆమె తలచి, తొలుత ఆమే అంధ్రగీర్వాణ భాషలతో బాటు పారసీకం, అరబ్బీ, బాషలను గూడ అభ్యసించింది.

గోలకొండ కోటకు చేరువలోనున్న అభిరామ పురంలో వారు నివసిస్తూండడంవల్ల గోలకొండ కోటకు నిత్యం వచ్చే కవి పండితులను, వర్తక వాణిజ్య ప్రముఖులను వారు చూస్తూనే ఉన్నారు అబ్బుల్జా కుతుబ్‌షా వారి దర్చారులో నిత్యం జరిగే కవి సమ్మేళనాల గురించి, పండిత గోష్టుల గురించి, శాస్త్ర చర్చల గురించి, నృత్యగాన కచ్చేరీల గురించి వారు వింటూనే ఉన్నారు.

అబ్బుల్దా పాదుషావారు నృత్య, సంగీత, సాహిత్య ప్రియులని వారికి తెలుసు అనేక మంది కళాకారులు, కవులు, పండితులు, భారతదేశ నలుమూలల నుండి వచ్చి. గోలకొండలో స్థిరపడిన విషయం గూడా వారికి తెలుసు.

మాసాహెబా ఉదార స్వభావురాలు. దయామయి, సంప్రదాయాల సంరక్షకురాలు అని నలుగురూ చెప్పుకోగా వారు విన్నారు.

యృుక్తవయన్సులో నున్న తారామతి (ప్రేమావతులు పాదుషా వారి దర్పారు వైపు ఆకర్షింపబడవచ్చును. ఆదర్శవంతమైన జీవితం కన్నా ఆనందమయజీవితం గడపాలన్న కోరిక యువతీ యువకులకు ఉండడం సహజం. యౌవనంలో భోగలాలన జీవితాన్ని ఆశించని వారెవ్వరుంటారు? సౌందర్యంలోను, సంగీత నాట్యకళల్లోను, సంపూర్ణత్వాన్ని పొందిన తన కుమార్తెలు పాదుషా వారి దర్ప్చారు వైపు అకర్ణింపబడితే తన కర్తవ్యమేమిటి ఈ సమయంలో తన భర్తే ఉంకే వారి బాగోగులును ఆయనే చూసుకొనేవాడు. ఆయన లేడు గనుక ఆ బాధ్యతను తానే నిర్వహించాలి. తన కుమార్తెలు విద్యలు నేర్చిన గురువులు విద్యావేత్తలయినా సామాన్య సంసారులు. ఉత్తమమైన ఉన్నతాశయాల గురించి

జ్‌ జి ల తి చి. న్‌ క

వారేమి చెప్పగలరు? అందువల్ల వారి సంపూర్ణ బాధ్యతను ఆ సిద్ధేశ్వరీ నుగుణవతే స్వీకరించింది.

తన కుమార్తెలు శీతల దేవి వరప్రసాదులు కనుక వారు ఆ దేవి "సేవలోనే వారి జీవితాలను గడపాలని ఆమె కోరిక అయితే తామున్న వాతావరణంలో అది సాధ్యమా? భోగలాలసలతో తులతూగుతున్న పాదుషావారి కోటకు చేరువలో నివసిస్తున్న తను తన కుమార్తెలను త్యాగ మూర్తులను చేయగలదా? చాలా కష్టం ఈ విషయమై సిద్ధేశ్వరి నిత్యం మధన పడుతూనే ఉంది చివరకు దైవం మాద భారం వేసి, సాధ్విగా మారిపోయింది.

ఈ విషయంలో తనకు తగిన సలహి యిచ్చే వారెవరా అని అమె ఆలోచించ సాగింది.

మాసాహెబా హయాత్‌ బక్షీ బేగం ఉత్తమురాలు, ఆదర్శవంతురాలు. పరుల భావాలను చక్కగా అరం చేసుకోగల సంస్కారవంతురాలు. అని సిద్దేశ్వరి విన్నది ఆ యాదర్శమూర్తిని తన కుమార్తెలతో ళా సహా సందర్శించి, ఆమె సలహాను తీసుకొనాలని సిద్ధేశ్వరీ సుగుణవతి నిశ్చయించుకొంది.

ఆ బాసర

“అమ్మా! నేటితో మా విద్యార్థి దశ ముగిసిందని మాగురువు గారు చెప్పారు” అని తారామతి, (శ్రేమావతి తల్లి సిద్ధేశ్వరితో చెప్పారు.

“సంతోషమమ్మా! మనం రేపు బయలు దేరి బాసర వెళ్తాం”

“బాసరా! అక్కడికెందుకు” అని (ప్రేమావతి అడిగింది.

“గోదావరీ నదీ తీరాన్న ఉన్న ఈ బాసర క్షేత్రంలో వ్యాసమహర్షి ప్రతిష్టించిన జ్ఞాన సరస్వతీ పీఠముంది. మో యిద్దరికి విద్యాబుద్దులు నేర్చి మిమ్మల్ని గొప్పు కళాకారులుగా తీర్చి దిద్దుతానని దీక్షబూని ఈ దీక్రాకంకణాన్ని ధరించాను. మా విద్యార్దన దశ ముగిసింది గనుక దీన్ని ఆ బాసర జ్జాన సరస్వతీ దేవికి నమర్చించుకొంటాను. ఆవలి ఎల్లుండి మంచి రోజు. ఆనాడు మూలా నక్షత్రమున్న రోజు. కనుక సరస్వతీ పూజకు మంచి రోజు”

“అలాగే నమ్మా తప్పకుండా వెళ్లాం అంది తారామతి.

“నీవు విద్యావంతురాలివి కావాలని మరి మా అమ్మమ్మ ఈ దీక్ష పూనలేదా” అని అడిగింది (డ్రేమావతి.

“లేదమ్మా, మారు పుట్టక పూర్వం నే నొక సామాన్య గృహిణిని, నే నెప్పుడు ఇంటి గడపదాటి బయటకు వెళ్లలేదు. మా యిద్దరి భారం నా కప్పగించి మి నాన్నగారు వెళ్లిపోయిన తర్వాత మారూ నాలాగ సామాన్య స్త్రీలుగా ఉండరాదని ఈ దీక్ష బూనాను. బాసర సరస్వతీ దేవి కటాక్షం వల్ల నాలో మంచి మార్చు వచ్చింది. నా చిన్నప్పుడు మా పొరుగున ఉండిన అమ్మాయిలు సంగీతం, నాట్యం నేర్చుకొంటూంకే వెల్చి చూస్తూండేదాన్ని. నాకు వినికిడి పాండిత్యం అబ్బింది మారు పుట్టిన తర్వాత సంగితం సాధన చేశాను. ఒక నాట్యాచార్యుని వద్ద నాట్యం నేర్చుకొన్నాను. ఆ తర్వాత భరత, సంగీత శాస్త్రాలను క్షుణ్ణంగా అధ్యయనం చేసి మీ యిద్దరికి ఆ విద్యలలో సహాయపడ్డాను.”

“సంగీత నృత్య శాస్త్రాలలో నీకింత పాండిత్యం ఎలా వచ్చిందమ్మా”

“అంతా స్వయం కృషి. అంతా ఆ బాసర సరస్వతీ దేవి దయ, ఆమె కటాక్షం వల్లనే కళల విశిష్టతను, పవిత్రతను. ఆదర్శాలను గ్రహించగలిగాను. ఏదైన విద్యను నేర్చుకొనడం కన్నా దాన్ని దానం చేయడంలో ఆనందం ఎక్కువ ఉంటుంది” అంటూ సిద్ధేశ్వర సుగుణవతి తన విద్యార్దన గురించి వివరంగా చెప్పింది.

తమ తల్లి తమకోసం చేపట్టిన దీక్త, చేసిన త్యాగాలు అ యిద్దరు సోదరులు అ రాత్రి తలపోసుకొంటూ నిద్రకు దూరమయ్యారు.

అ మర్నాటి ఉదయమే ఆ ముగ్గురు జోడు గుగ్రాల బగ్గీలో బయలు దేరి, అనాటి రాత్రి ఇందూరులో మజిలీ చేసి, ఆ మరుసటి రోజున బాసర గ్రామం చేరుకొన్నారు. అక్కడొక సత్రంలో బసచేసి విశ్రాంతి తీసుకొన్నారు.

అ మరుసటి ఉదయం ఆ ముగ్గురు అభ్యంగన స్నానాలాచరించి, జ్ఞాన సరస్వతీ దేవాలయానికి వెళ్లారు. అనాడు శుక్రవారం గనుక ఆ సరస్వతీ దేవికి ప్రత్యేక పూజలు జరుగుతున్నాయి. ఆ గుడిలోని సప్తన్వర గంటలు లయానుసారం మోగుతున్నాయి. సరస్వతీ దేవిని ధ్యానిస్తూ సిద్ధేశ్వరీ దేవి గర్భగుడికి ఎదురుగా కూర్చుంది. తారామతి (ప్రేమావతులు గుడిచుట్టూ ప్రదక్షిణలు చేసి వచ్చారు.

ఇంతలో సరస్వతీ దేవి ఉత్సవ విగ్రహాన్ని పల్లకీలో కూర్చుండబెట్టి, భక్తులు ఆ పల్లకిని మోస్తుండగా అర్చకులు గుడి చుట్టూ ప్రదక్షిణలు చేయించడం కోసం సిద్ధంగా ఉన్నారు సిద్దేశ్వరితో బాటు తారామతి (పేమావతులు గూడా ఆ పల్లకి వెంట బయలు దేరారు. పల్లకి ముందు పెద్ద మేళం వారు వారి వాద్యాలను వాయిస్తున్నారు. వారు మధ్య మధ్య అగుతూంటే చిన్న మళం వారు నృత్యం చేస్తూవచ్చారు.

ప్రదక్షిణలు ముసిగిన తర్వాత భేరీ నగారాలు మైోగుతూండగా, వేదఘోషలో సరస్వతీ దేవికి హారతిచ్చారు. ఆ తర్వాత ఆలయ నర్తకి నృత్యపూజ చేయగా అనాటి ఉదయ జరాధనా కార్యక్రమం ముగిసింది.

ఆ యాలయ యాచారం ్రశారం ఆ తల్లీ కూతుళ్లు బాసర (గ్రామంలోని కొన్ని ఇళ్లకు వెల్తి, జోగి దండుకొని వచ్చి, భోంచేసి, ఆ గుడిలో అనాడు విశ్రమించారు.

అ మర్నాడు శనివారం, మూలా నక్షత్ర యుక్త శుభదినం. ఆనాటి వేకువనే ఆ ముగ్గురు లేచి, స్నానాలు ముగించుకొని, నూతన పట్టు వస్త్రాలు ధరించి, సూర్యోదయ సమయానికి గుడికి వెళ్లారు. క్రితం రోజున సిద్ధేశ్వరి సమర్పించిన నూతన పట్టు వస్త్రాలతో సరస్వతీ దేవిని పూజురులు అలంకరించి, పూలమాలలు వేసి, పూజకు సిద్ధంగా ఉన్నారు.

ఈ ముగ్గురి సమక్షంలో నీరి పేరిట సరస్వతీ దేవికి అర్చ్భనలు జరిగాయి. వారతి ముగిసిన తర్వాత ఈ ముగ్గురు హారతి పుచ్చుకొని, ప్రసాదం స్వీకరించి, పూజారులకు కానుకలిచ్చి. గర్భగుడివద్ద కూర్చొని, సరస్వతీ దేవి పైన స్తోత్రాలు చదివారు. ఒక స్తోత్ర శ్లోకాన్ని తారామతి ఆలపించగా, డ్రుమావతి అభినయించింది. ఆ యాలయ నర్తకితో బాటు పూజారులు గూడా అనందపరవశులయ్యారు.

ఆఅ తర్వాత ఆ యాలయంలోని వృద్ద పూజారిని పిలిచి, ఆయనకు నూతన వస్తాలు, దక్షిణ యిచ్చి ఆ ముగ్గురు నమస్కరించి, ఆయన ఆశీస్సులను పొందారు. అటు పిమ్మట తన చేతికున్న నవరత్నాల కంకణాన్ని తీసి, సరన్వతీ దేవి పాదాల చెంత సిద్ధేశ్వరి ఉంచింది. ఆ ముగ్గురు సరస్వతీ దేవి పాదాల వద్ద ప్రణమిల్లారు.

“అమ్మా! జ్ఞాన సరస్వతీ దేవీ! నా కర్తవ్యం నేను నెరవేర్చాను. వీరిద్దరికి సంగీత నృత్యవిద్యలు నేర్పించాను, ఈనాటినుండి వీరిద్దరు నా బిడ్డలు కారు, నీ బిడ్డలు. వారి బాగోగులు నీవే చూసుకో తల్డీ!” అంటూ సిద్ధేశ్వరి తన కుమార్తెలను ఆ సరస్వతీ దేవికి అప్పగిస్తూ ఆమె పాదాల చెంత మోకరిల్లింది. తమ తల్లి పలుకులను ఆలకించిన ఆ సోదరులిద్దరు మనస్సులోనే తమ తల్లికి, తమ మాతృమూర్తికి నమస్కరించి. స్తుతించి, అశ్రునయనాలతో ఆమెనే చూస్తూ నిలబడిపోయారు.

అనాటి మధ్యాహ్నం బీదలకు అన్నదానం, వస్త్రదానం సిద్ధేశ్వరి చేసింది. ఆ ముగ్గురు మరి మూడు రాత్రుళ్ళు ఆ యాలయంలో కటిక నేలపైని నిద్రించి, గోలకొండ తిరిగి వచ్చారు.

వీరు ముగ్గురు బాసర వెళ్లి వచ్చినట్టు తెలిసి, తారామతి (పేమావతులకు సంస్కృతం నేర్పిన పండితుడు వారిని చూడ్డానికి వచ్చాడు. బాసర యాత్రా వోోషాలను అడిగి తెలునుకొని, నంతోషించాడు. ఆ తర్వాత తారామతీ (ప్రేమావతులను ఉద్దేశించి, “మోరిద్దరూ గొప్ప కళాకారులుగా తయారయ్యారు. అబ్బుల్లా పాదుషా మంచి కళా ప్రియుడు. కనుక మారు ఆయన్ను వివాహం చీనుకొండి. నేను వారితో మాట్టాడి ఒప్పిస్తాను” అన్నాడా పండితుడు. ఆ మాటలకు తారామతి (ప్రేమావతులు నిర్దాంతపోయారు. “గురువుగారూ! ఎంత మాట అన్నారు? మొన్ననే మా ఆత్మలను బాసర జ్ఞాన సరస్వతీ దేవికి అర్పించి వచ్చాం” అన్నారా సోదరులు. “అయితే గోలకొండలో మీ యిరువురి సానమేమిటి?” అని అడిగాడు ఆ గీర్వాణ భాషా పండితుడు

జ్ర సరస్వతీ దేవే నిర్హయిస్తు ది” అంది తారామతి.

“గ్సర్రువుగారూ! శ్రీకృష్ణుని జీవితంలో రాధ స్థానమేమిటి” అని అడిగింది (గ్రేమావతి.

“ఆరాధనొ అన్నాడా పండితుడు.

“ఆ స్తానాన్నే మేము గోలకొండలో కోరుకొంటాం” అంది తారామతి

చ్గి

వీరి సంభాషణ వింటూ కూర్చున్న సిద్ధేశ్వరి వైపు ఆ పండితుడు తిరిగి “అమ్మా! సిద్ధేశ్వరీ! వీరిదరి కోరికా నెరవేరాలంకు నీవు పోయి మా హయాత్‌ బక్తీ బేగంను దర్శించి, మాట్లాడి రావాలి అన్నాడు.

ఈ మాటలకు సిద్దేశ్వరి కళ్లు చెమర్చాయి తన మనస్సులోని అశయం గూడా అదే అవడంవల్ల

య న ఆమె సంతోషించి “ముక్కోటి ఏకాదశినాడు మా సాహెబా వారిని కలుసుకొని మాట్లాడతాను. గురువు గారూ!” అంది.

ముక్కోటి ఏకాదశి హిందువులకు చాలా పవిత్రమైన దినం. అందువలన అనాడు ఎలాగైనా హయాత్‌ బక్షీ బేగం వారిని సందర్శించి రావాలని సిద్దేశ్వరి నిశ్చయించుకొంది. అందువల్ల ఆనాడు వేకువ జూమునే ఆ తల్లీ కుమార్తెలు నిద్రలేచి, అభ్యంగన స్నానాలు ఆచరించి, నూతన వస్ర్రాలు

గో అాాడీ ధరించి. శీతల దేవిని “సేవించారు 23

తన కుమార్తైెలతో గూడ సిద్ధేశ్వరి సుగుణవతి నగరికి బయలు దేరింది. పెద్దల వద్దకు, పిల్లల వద్దకు వెళ్లేటప్పుడు వట్టి చేతులతో వెళ్లకూడదని సుగుణవతి తమ పెరటి చెట్టున కాసిన రెండు జంట జామి పండ్లను రెమ్మతో గూడా కోసి, చేతపుచ్చుకొని బయలు దేరింది.

వారు కోటలోని అంతఃపురానికి చేరుకొనగానే అక్కడ పరిచారికలు ఎదురు వచ్చి, సగౌరవంగా ఆవ్వానించి, సందర్శకుల గదిలో ఆసీనులను చీశారు. వారి రాకను హయాత్‌ బక్షీ బేగం వారికి ఎరుక చేశారు. అవామద్‌నగర్‌ నుండి వచ్చిన రాజవంశ సందర్శకులతో ప్రసంగిస్తున్న బేగం వారిని సాగనంపి, సిద్దేశ్వరీ సుగుణవతిని, ఆమె కుమార్తెలను లోపలకు రమ్మనమని సెలవిచ్చారు. ఆ తల్రీ కుమార్తెలు తమ పైట చెంగులను తలపైని ముసుగులుగా వేసికొని, మా సాహెబ్‌ వారి నసమక్షంలోకి వచ్చి, చేతులు జోడించి, వినయపూర్వకంగా నమస్కరించి, నిల్చున్నారు వారిని కూర్చోమని మా సాహెబా "సెలవిచ్చారు.

“మ్రాత్రాజీ! మా ఇంటి పెరటి చెట్టున కాసిన తొలి జంట జామిపళ్లు అవి. వీటిని మికే సమర్పించాలని తీసికొని వచ్చాను. మాపైని దయయుంచి వీటిని స్వీకరించండి” అంటూ సిద్దేశ్వరి ఆ జంట జామి పండ్డను హయాత్‌ బక్షీ బీగంకు వినయంగా అందించింది.

హయాత్‌ బక్తీ బేగం ఆ పండ్లను చిరునవ్వుతో స్వీకరిన్తూ “ఆ జంట ఎవరు? మా అమ్మాయిలా? కవల సోదురుల్దాగ ఉన్నారే!” అని అడిగారు.

“మాతాజీ! నా మనసులోని మాటను తమరు చక్కగా (గ్రహించారు. ధన్యురాలిని వీరిద్దరు నా కడుపున పండిన కవలలు, ఈమె తారామతి, అమె ప్రేమావతి, వీరిద్దరూ నృత్యసంగీత విద్యలను సంపూర్ణంగా అభ్యసించారు.”

“వీరి గురించి వీరి గురువులు చెప్పగా విన్నాం. ఉదయమే వచ్చారు. మా రాకకు కారణం?”

“మాతాజీ! ఆలయాలలో నృత్యపూజ చేయడం అనాదిగా మన దేశంలో వస్తున్న ఒక ఉత్తమ ఆచారం. అయితే, మా సాహెబా పాదుషా వారి శ్రీర్తిని విరిద్దరూ బాల్యం నుండి వింటూనే ఉన్నారు. వారి ధర్మపాలన, వారి కళాపోషణ గొప్పదని మాకు తెలుసు విరిద్దరు సంగీత నృత్యకళలను సమానంగా అభ్యసించి వాటిలో నిష్పాతులైనారు. నా 'పెద్దకుమార్తె తారామతికి సంగీతంపట్ట మక్కువ ఎక్కువ. రెండవ కుమార్తె (ప్రేమావతికి నాట్యమంకే ఎక్కువ ప్రీతి. వీరిద్దరు సరస్వతీ దేవికి రెండు కళ్తుగా వెలుగొందాలని, నరస్వతీ దేవి వీణలో ఒక తారగా తారానుతి మధుర స్వరాలు పలుకుతూ జీవించాలని, (ప్రేమావతి నృత్యసరస్వతి పాద రత్నమంజీరాలలో ఒక చిరుగబ్జైగా నాట్యమాడుతూ నిలిచి పోవాలని నేను అభిలషిస్తున్నాను అదే నాకోరిక, అదేనా అభీష్టం, అదే నా ఆశయం” అంటూ చెప్పింది సిద్ధేశ్వరి.

“అయితే వీరు ఆలయ ఆచారాన్ని పాటించరా?””

“మాతాజీ! తమ కోటలోని నగారా సంగీతాన్ని మూడుపూటలా బాల్యం నుండి వీరు ఆలకిస్తున్నారు. వివిధ ప్రాంతాలనుండి వస్తున్న నర్తకీమణుల నృత్యాభినయాలను విరు తిలకిస్తూనే ఉన్నారు. పాదుషావారి కళాపోషణ గురించి వీరు వింటూనే ఉన్నారు. అందువల్ల పాదుషావారి దర్చారు పట్ట వీరు ఆకర్షితులవుతున్నారు.”

“అంక మి ఉద్దేశ్యం? వీరిని దేవనర్తకులుగా గాక రాజ ఆస్థాన నర్తకులుగా చేయాలని మి కోరికా?”

“సంప్రదాయ రహితమైన జీవితాలు వంశగౌరవాలకు మచ్చలు గదా తల్టీగొ

“వరి మా ఉద్దేశ్యం?”

'ాజపోషం లేనిదే కళలు రాణించవు, గదమ్మా? కనుక విరికి పాదుషా వారి పోషణ అవసరం తల్లీ! అయితే వీరిరువురి కళలు పాదుషావారి దర్పారుకు పరిమితం కాకూడదు. పాదుషావారి కళాపోషణ దేశం నలుమూలలా తెలిసేటట్టుగా, వీరి కళలు అమరత్వం పొందేటట్టుగా వీరికి అవకాశం కల్పించమని తమరిని (ప్రార్డిస్తు న్నాను.

“అదెలా?”

“వీరిద్దరి కొరకు కోట వెలుపల ప్రత్యేక మందిరాలను ప్రభువుల వారు దయచేసి నిర్మిస్తే, అక్కడ వీరు తమ కళలను ప్రదర్శించగలుగుతారు. ప్రభువులవారితో బాటు ప్రజలుగూడా విరి కళలను తిలకించి ఆనందించగలుగుతారు వీరు అమరత్వంపొంది, చిరంజీవులుగా లోకంలో నిలిచిపోతారు తలి?”

ఛా

మా సాహెబా క్షణకాలం అలోచించి, “అలాగే జరుగుతుంది” అని సెలవిచ్చారు.

“ధన్యులం తల్లీగొ అని చెప్పి, సిద్ధేశ్వరీ సుగుణవతి తన కుమార్తెలతో గూడ హయాత్‌ బక్తీ బేగం వారి వద్ద "సెలవు తీసికొని తమ ఇంటికి మరలిపోయారు.

వసంత పంచమి

అనాడు గోలకొండ సామ్రాజ్య ప్రజలకు ఆనందమయమైన పర్వదినం. ప్రప్రధమంగా బాలపొస్సార్‌ వద్ద అబ్బ్దుల్లాపాదుషా వారు సభ జరుపబోతున్నారు గోలకొండ సామ్రాజ్యమంతటా లెక్కకు మించి విందులు వినోదాలు జరుగుతున్నాయి. మా సాహెబా చేస్తున్న దాన ధర్మాలకు కొదువ లేకుండా పోయింది బీదలకు అన్నదానాలు, ఫకీరులకు, సన్యాసులకు సంతర్పణలు, విష్టజనులకు విందు భోజనాలు, గోలకొండ పట్నంలో ఎక్కడ చూసినా కవి సమ్మేళనాలు, పండిత గోప్టులు, సంగీత, నృత్య, నాటక ప్రదర్శనలు, కవులకు, కళాకారులకు, పండితులకు, శాస్త్రకారులకు సమ్మానాలు, బిరుదు ప్రదానాలు జరుగుతున్నాయి.

పేద సాదల యెడల కరుణజూపి ఇతరుల సంస్కార సంప్రదాయాలకు విలువనిచ్చి, గౌరవిస్తున్న సవృదయురాలు మాసాహెబా. అందువల్లనే ఆమెను ఎవ్వరూ హయాత్‌ బక్షీ బేగం అని సంబోధించరు. (ప్రజలందరూ ఆమెను (ప్రేమపూర్వకంగా “మాసాహెబాో అంటారు.

ఆనాడు ప్రజలు వేకువ జామునే లేచి, వారి ఇళ్లముందు కల్గాపు జల్లి, రంగు రంగుల ముగ్గులు వేసి, వారి వారి వీధులను మామిడాకు తోరణాలతో అలంకరించారు. రాజవీధిని గురించి మరి చెప్పనవసరం లేదు. ప్రతి యింటి ముందు రంగవల్లులు, ప్రతి గుమ్మానికి పూలతోరణాలు. రాజమార్గమంతటా రాజ్యపతాక తోరణాలతో అలంకరించారు. ఆ రాజవీధినంతటా అగరు, చందనం, కర్పూరం వెదచల్లేరు. వీటి సువాసనలతో గోలకొండ పట్నమంతా నిండిపోయింది.

మేళ తాళాలవారు మంగళ వాయిద్యాలను వాయిస్తూ ముందు నడవగా పాదుషా అబ్దుల్‌ కుతుబ్‌షా వారు పాదచారులై బాలహిస్సారుకు బయలు చేరారు. గోలకొండ దివాణం సంప్రదాయానుసారం తారామతి, (పేమావతి, వారి తల్లి సిద్ధేశ్వర సుగుణవతి అలంకరించుకొని పాదుషావారి వెంట నడుస్తూ వెళ్ళారు కోట దేవీ ఆఅలయంవద్ద వారు ఆగి, ఆ దేవిని పూజించి, అక్కడ తారామతి సంగీత కచ్చేరీ, (ప్రేమావతి నాట్యణేళిక చేశారు. పాదుషావారు ఆనందభరితులై వారిని త్రగ్నరీత్తిన్సి సత్కరించారు. అక్కడ చెంతనే గల వారి ప్రత్యేక మసీదుకు పాదుషావారు వెళి అలాకు ప్రణమిల్లి, నమాజ్‌ చేసి, బాలహిస్సారుకు వెళ్ళారు. వారి మత గురువులు మౌల్వీలు ఆశీర్వదించిన తం త వారు సింహాసనాన్ని అలంకరించారు. హైందవ పండితులు వేద మంత్రాలు చదివి వారిని ఆశీ దించారు. వారందరినీ పాదుషావారు ఉచితరీత్రిని సత్కరించి, కానుకలిచ్చారు, అక్కడ ఆశీన్సుతైై నభికురీ నంద నీ చిరునవ్వుతో పలకరించి, తమ కృతజ్ఞతలు తెల్పుకొన్నార్తు, వ్‌, నల ఎందరి ట్‌

ఆ బాల హిస్సారునుండి పాదుషా వారు నలువైపులా దూరంగా చూశారు వారి తాతగారు నిర్మించిన భాగ్యనగరం, చార్‌మానారు కనిపించాయి. తన ముతాత్ర గారు నిరి ంచిన మూసీవంతెన కనబడింది. అంతట వారు వారిని తమ మనస్సులోనే తలచుకొని, నమస్కరించారు తనను దీవించమని

అర్ధించారు. ఆ తర్వాత గోలకొండ చుట్టూ ఉన్న సస్యశ్యామలమైన పొలాలను. రంగు రంగుల పుష్పాలతో కనులవిందు గొల్పుతున్న ఉద్యానవనాలను, పసరు చిమ్ముతున్న ఎత్తైన పచ్చని వృక్షాలను తిలకించి ఆనందపరవశులయ్యారు అ తర్వాత ఒక్కసారి సభను కలియజూసి, మంత్రివర్యుని వైపు చూరు. ఆ మంత్రివర్యుడు సైగ చేయగా బరహాన్‌పూరు నుండి వచ్చిన నర్తకి అంగూరుబాల కులీ కుతుబ్‌షా రచించిన ఒక గజల్‌ ఆలపించి, నర్తన మాడి, అభనయించింది. ఆ తర్వాత ఒక పోలీ గీతాన్ని పాడి, ఆడి, సెలవు తీసికొంది ఆమెను ఉచిత రీతిని పాదుషావారు సత్కరించారు. తర్వాత పాదుషావారు తమ తల్లి మాసాహైబా వైపు చూసి, వెంటనే (ప్రేమావతి వైపు చూశారు. (_పేమావతి నాట్య ప్రదర్శనను ఆయన గోరుతున్నట్టు ఆమె గ్రహించి, తన కుమారునివైపు ఒక్కక్షణం చూసి, కోటకు వెనుకవైపునున్న రెండు గుట్టల వైపు ఆమె తన దృష్టిని సారించి, “అబ్దుల్లా! ఆ రెండు గుటలను చూశావుగా! ఆ రెండు చిన్న కొండలపైని తారామతి, (ప్రేమావతులకు సంగీత నృత్యమందిరాలను నిర్మించు. ఆ మందిరాలలోనే వారు వారి సంగీత, నృత్యాలను ప్రదర్శిస్తారు. అదే వారి కోరిక అశయం వారిద్దరి సంగీత నృత్య ప్రదర్శనలు మన దర్పారుకు పరిమితమైనవి కావు. కారాదు. తారామతి అమర గానం ఆ కొండ చరియల్లో కలకాలం ప్రతిధ్వనిస్తూ ఉండాలి. అదే ఆమె వాంఛ (పేమావతి పాదమంజీరాల మధురనాదం చిరకాలం ఆ కొండ చరియల్లో వినిపిస్తూ ఉండాలి. అదే ఆమె కోర్కె. వారి తల్లి సిద్ధేశ్వరీ సుగుణవతి చేసుకొన్న విన్నపాలు అవే వాటిని కాదనకు” అని మా సాహెబా ఆయనకు చెప్పింది. తల్లి మాటలను అబ్బుల్దా కుతుబ్‌షా శ్రద్ధగా ఆలకించాడు. అవి తన తల్లి ఆదేశాలుగా భావించాడు. “మా సాహెబా! తమ ఆజ్ఞలను శిరసావహించి, అ చిన్న కొండలపైని వారికోసం సంగీత నృత్యమందిరాలను త్వరలోనే నిర్మిస్తాను” అని ఆ పాదుషా వారు తమ తల్లికి విన్నవించుకొన్నారు

ఆ చెంతనే ఉన్న సిద్ధేశ్వరీ సుగుణవతి, తారామతి, ప్రేమావతులు ఆ తల్లీ కొడుకుల సంభాషణ విని ఆనందభాష్పాలు రాల్పారు

అక లావ కులీ కుతుబ్‌షా సంస్కరణ అనాడు కులీ కుతుబ్‌ షా వర్ధంతి పోధువులు, సన్యాసులు, మౌల్వీలు, ఫకీరులు, వర్త కులు, వ్యాపారులు, దైతులు, శ్రామికులు, గొప్పవారు బీదవారు వారూ వీరూ అన్న భేదం లేకుండా ఎక్కడెక్కడి. నుండో ప్రజలు తండోపతండాలుగా వచ్చి, కులీకుతుబ్‌షా సమాధి పద్దకు చేరుకొన్నారు. మలిదా, బిరియానీ, గారెలు, ఖూరెలు, పూరన్‌ పోలీలు, పాయసం మొదలైన పిండి వంటలతో అక్కడకు నచ్చిన వారందరికీ మా షొహెబా విందు భోజనం పెట్టారు పళ్ళు పంచి పెట్టారు. వస్త్రదానం చేశారు పేదలకు ధన సవాయం హోరు. ఎక్కడ చూసినా విందులు, వినోదాలే. ఎటు చూసినా బాజా భజింద్రీల, మేళ జాళాబ సందడుతే తమ తండ్రి సమాధి చెంత మా సొహైబా కొంతసేపు నిశ్శబ్దంగా కూర్చుని, ఆయన ఆత్మశాంతికోనం (ప్రార్థించారు. తము వంశ చరిత్రను మననం చేసుకొన్నారు తము పితామహుడు వొందువులకు ్రీతి పాత్రుడయ్యాడు. అందుకే ఆయన్ను ఈనాటికీ “అభిరామూడని షిందువ్పలందరూ కీర్తిస్తున్నారని ఆమె సంతోషించారు “మల్కిఇభరామ్‌” వింతగా "అభిరాముడై” నారి హృదయాలలో శాశ్వత స్తానాన్ని ఆయన పొందినందుకు ఉప్పాంగిపోయారు. శి పిన్న వయస్సులోనే ఒక శరణార్ధిగా ఆయన విజయనగరం వెల్లి ఆ విజయనగర నమ్రాట్టులను అగ్రేయించి కొన్ని సంవత్సరాలు ఆయన అక్కడ ఉండిపోయారు ఆయన కోసం (ప్రత్యేకంగా ఒక మసీదు ఆ మహారాజులు నిర్మించారు. మత సహనం, కుత సొమరస్యం అంకే ఏమిటో వీరికి వారు ప్రత్యక్షంగా చూపించారు. రాజన్నవాడు ప్రజల మనిషిగా, ప్రజల హితవు కోర రాజ్యాన్ని పరిపాలించాలి. రాజ్యపాలనలో అభిమానాలకు, ఆత్మీయతలకు తావ్వలేదు, జాతి, మత. కుల విచక్షణ లుండరాదు. 'వ్రజల శ్రేయస్సే తన శ్రేయస్పని, వారి అభిమతమే తన అభిమతమని రాజు భావించాలి. ఈ విధన్సైన మానవతా విలువలను, రాజ్యపాలనా చర్మాలను, మత ప్రవ సాని నర్వమానవ సౌభ్రాతృత్వాన్ని విజయనగర గాలు మత సామరస్యాన్ని, ఎప ఎబయనగర సామ్రాజ్యంలో ప్రత్యక్షంగా చూని, తమ తాతగారు తెలునుకొన్నారు 'హ్లాందవ స్ట్రీర్షైన భాగీరథీ దేవిని ఆయన వివాహమాడి శ గాల అలుల న్నా ధర్మాన్ని పాటించి, హిందూ ముపిం మధ్య భే "ర చట్తపు రాణిగా చేసుకొన్నారు. లోక చూసవని దళాన్ని పదంార లే లేనఖావం చూపకుండా ప్రజలను తన సొంత బిడ్డల్లా స సక కవి స ఆం తి పండితులను గూడ ఆయన పోషించారు. ఎండితులనే కాక సంస్కృతాంధ్ర కవులు. తన పుత్రుడు (ప్రేమించిన ఒక హె, ్ట ఆయన ఒక వ " సాందవ యువతిని అతడు కలుసుకొనడానికి వీలుగా మూసీనదిపైని ఒక వంతెన కట్టించి, నిజమైన (పేమకు అడ్డుగోడ గం 'స్పాందవ స్త్రీని తన కోడలుగా స్వీకరించి. మతాంతర లుండరాదని ఆయన దుజువు చేశారు. ఆ 28

విధంగా దేశ సౌభాగ్యానికి ఆయన పాటు పడినందువల్లనే ఆయన “అభిరాముడయ్యా' డని మా సాహెబా మననం చేసుకొన్నారు.

తన తండ్రి కులీ కుతుబ్‌ షా తండ్రిని మించిన కొడుకు తన తాతకన్నా తన తండ్రి ఎక్కువ ఉదార స్వభావుడు. మానవ హృదయాన్ని అర్థం చేసుకొన్న మహామనీషి ఒక అతి సామాన్య వనిత, బాగామతిని పరిణయమాడి, తమ పవిత్ర (ప్రేమకు శాన్చిత చిహ్నంగా భాగ్యనగరాన్నే ఆయన నిర్మించాడు. ఆహా! ఎంతటి ఉదారుడు ఆయన! మానవునిలో మాధవుణ్ణి చూసిన మహనీయుడు ఆయన. హిందూ ముస్టిం మతాలను సమానంగా ఆదరించిన సంస్కర్త ఆయన, ముస్టిం పండుగలతో సమానంగా బతకమ్మ మొదలుకొని సంక్రాంతి వరకు గల వివిధ స్పాందవ పండుగలను తమ సా(మాజ్యంలో ప్రోత్సహించి, వేడుకగా జరిపించిన ధర్మప్రభువు తన తండ్రి ఈ పండుగల నన్నింటి వర్లిస్తూ కవితలల్లిన సద్దుణశీలు డతడు. మానవులందరూ ఒక్కటే, సర్వమానవులు సమానులే, జాతి, మత భేదం. గొప్పా బీదా వ్యత్యాసం ఉండరాదని ప్రత్యక్షంగా చూపించి, (ప్రబోధించిన గొప్పు ప్రవక్త తన తండ్రి

ఈ విధంగా ఆ సమాధి వద్ద తన తండ్రి, తాతలను న్మరించుకొంటూ మాసాహెబా కూర్చుంది. ఆ తర్వాత ఆమె లేచి, ఆ సమాధి మొద నూతన వస్త్రాన్ని కప్పి, పూలమాలలు వేసి, ధూపం వేసి, ఊదువత్తులు వెలిగించి పెట్టి, 'ప్తాందవ సంప్రదాయానుసారం ఆ సమాధికి నమస్కరించి, తన తండ్రి ఆత్మ శాంతికొరకు అల్లాను ప్రార్థించింది.

చివరగా, ఆ సమాధి పై కప్పున నున్న నాగేంద్ర శిల్పాన్ని ఆమె తదేకంగా వీక్తించింది. ఆమె వెంట నున్న పరిజనమంతా ఆమెను ఆ నాగేంద్ర శిల్పాన్ని ఆశ్చర్యంగా చూశారు అప్పుడు ఆమె వారిని ఉదేశించి. “ఈ నాగేంద్ర చిహ్నమేమిటా అని మోరు ఆశ్చర్యపోతున్నారా? దీనిని గురించి చెప్తాను, శ్రద్దగా వినండి. హిందూ మతాచారం (ప్రకారం కొడుకులు లేనివారు తమకు పుత్ర సంతానం కలగాలని నాగేంద్రుని పూజిస్తారు నా తండ్రి కూడా ఈ హైందవ మతాచారాన్ని పాటించి, తనకు పుత్ర సంతానం కలగాలని నాగేంద్రునికి మొక్కుకొన్నారు. కాని ఆయన మొక్కు పలించలేదు. ఆయనకు పుత్రికగా నేను జన్మించాను. నన్నే ఆయన తన పుత్రుడుగా భావించి, వుతుడు చేయవలసిన విధులను నన్ను నిర్వహించమన్నారు ఆ అధికారాన్ని ఆయన నా కిచ్చారు. అఆ యధికారానికి చిహ్నంగా ఈ నాగేంద్ర శిల్పాన్ని ఈ సమాధిపైని ఆయన చెక్కించారు అందుకే నేను స్రీనైనా ఆయన ఆశయం మేరకు నా భర్త తరపున, తర్వాత నా పుత్రుని తరపున ఈ రాజ్యభారం నేను స్వీకరించాను. నా కొడుకు అబులా రాజ్యాభిషిక్తు డైనప్పటికీ నేను విశ్రాంతి తీసుకొనకుండా రాజ్యపాలన నిర్వహిస్తున్నాను నా జీవిత కాలులోను. అబ్దుల్లా రాజ్యకాలంలోను అతని సంతతివారి కాలంలో ఈ రాజ్యం సుభిక్షంగా ఉండి, ప్రజలు సుఖసంతోషాలతో వర్ధిల్హాలని, మతసామరస్యంతో ప్రజలందరూ అన్నదమ్ములవలె మెలగాలని నేను అల్లాను, ఈ నాగేంద్రుని ప్రార్షిస్తు న్నానూ” అంటూ ఆమె వౌనంగా చేతులు జోడించి,

నాగేంద్రునికి నమస్కరించింది “మాసాహెబా! మాసాహెబా!”” అంటూ అక్కడున్న వారంతా ఆమెను కీర్తించారు. ఆమ మౌనంగా అక్కడనుండి కదలి, తమ మహల్‌కు వెళ్లి పోయారు.

అనాటి సాయంత్రం ఆమె “మాసాహెబా తలాబొకు ప్రారంభోత్సవం చేశారు ఆ సందర్బంలో ఆమె ప్రసంగిస్తూ “నా తండ్రి గారు కులీ కుతుబ్‌ షా భాగ్యనగర నిర్మాణం గురించి తమ కవితలో “నదులలోని చేపలు దినదిన (ప్రవర్థమానమవుతూ, నూతనోత్సాహంతో ఎలా వృద్ధి చెందుతాయో అలాగే భాగ్యనగరంలోని ప్రజలు ప్రవర్థమానం కావాలొ అనీ ఆశించారు. అదే విధంగా నేను నిర్మించిన ఈ చెరువు ఈ నగర ప్రజల శ్రేయస్సుకు దోహదపడాలని నేను ఆశిస్తున్నాను. ఈ చెరువు క్రింది భూములు సస్యశ్యామలమై ప్రజలకు సుఖసంతోషాలను చేకూర్చాలని నేను అల్లాను ప్రార్థిస్తున్నాను” అని మాసాహెబా అన్నారు. ఆమె బొదార్యానికి ప్రజలు జేజేలు కొట్టారు.

భాగవతం -- భాగోతులు

ఉదయం నాలుగు గంట లయింది. తారామతి సాము ముగించి, తన గదిలో విశ్రాంతి తీసుకొంటూంది. తమ మందిరంలోని పిట్టగోడ వద్ద నిలబడి, దూరంనుండి వినీ వినబడరకుండ మురిపిస్తున్న భాగవతం పాటను, మద్దెల ధ్వనులను, తాళాల చప్పుళ్లను, మువ్వల నాదాలను (ప్రేమావతి మైమరచి వింటూంది తారామతి మెల్లగా అక్కడకు వచ్చి, “అమ్మ దొంగా! సాము ఎగగొట్టి, అక్కడ నిలబడి కలలు కంటున్నావా?” అని అడిగింది.

“అక్కా! ఎండిన చర్మం ఎంత హాయిగా పలుకుతూందీ!” అంది (ప్రేమావతి, తారామతి మాటను వినిపించుకోకుండా

“నీవ వటి అమాయకురాలివి, తోలులో ఏముందే చెల్లీ! వాయించే వాడి చేతిలో ఉంది గాని”

యి ళా అంది తారామతి

అంతలో అక్కడకు వచ్చి, వారి మాటలు విన్న సిద్ధేశ్వరి, “మోరిద్దరూ అమాయకులే! అది ఆ తోలులోను లేదు, వాయించేవారి చేతిలోను లేదు అదంతా వేళాపోషం” అంది

రాత్రంతా పుష్పాల గూడెంలో 'జలగ్రీడి భాగవత మాడిన భాగోతులు తెలతెలవారుతూండగా వీరింటికి వచ్చి, గోపికలు చల్లలు తిప్పే దరువును కేళిక చేసి, డబ్బు యాచించారు వారిలో ముసలి వాస్యపాత్రధారుడు “అమ్మలూ! యశోదమ్మ వేషం కట్టిన వీరికి ఒక నూతన పట్టుచీర సెలవిప్పించండి అన్నాడు తన వాస్యాన్ని ఒలికిస్తూ.

“తాతగారు! కొత్తదే గాని పాతది పనికి రాదా?” అని ఆ ముసలి పాత్రధారుణ్ణి అనుకరిస్తూ అడిగింది (ప్రేమావతి.

“త్రల్రీ! అది యశోదమ్మ కోసం, కదమ్మా! పాతది నప్పుతుందా, ఒప్పుతుందా తల్లీ! నీవే చెప్పు

లా జ్‌ తలో వ,

“ఒప్పిస్తే సరి! అంతా ఒప్పించడంలో ఉంది.”

“అమ్మా! ఆ భాగవత ప్రదర్శనలే మా జీవితం. ఇదే మా వృత్తి. ఇదే మా జీవిత సర్వస్వం దీనినే నమ్ముకొన్నాం. దీనినే ఆరాధిస్తున్నాం దీనిని ఆరాధించకుండా మేం జీవించలేం. తరతరాలుగా “పేదరికంతోనే మా జీవితాలు సాగుతున్నా ఈకళనే నమ్ముకొని ఆరాధిస్తున్నాం ఏదోమిాదయమా ప్రాప్తం” అన్నాడా అ వృద్ధ కళాకారుడు.

3౩1

“తమరు. ఏ వూరునుండి ఇటకు వేం చేసితిరి?” అని హాస్య ధోరణిలో (ప్రేమావతి మళ్లా అడిగింది.

“ఏ వూరని చెప్పమంటావు తల్లీ! ఒక ఊరా? ఒక పేటా? దేశ సంచారం చేస్తూ, ప్రతి ఊళ్లోను. ప్రతి గ్రామంలోను ఆ శ్రీకృష్ణ దేవుని గాధలు ప్రచారం చేస్తున్నాం తల్లీ! మేం కుశీలవులం తల్లీ! అంకే సంచారక కళాకారులం తల్లీ! మమ్మల్ని ఎగ్రగొల్ల లంటారు తల్లీ! ఏదైనా సెలవిప్పించండి తలీ! ఇంకా నాలుగిళ్లు తిరగాలి త్తల్టీగ” అన్నాడు ఆ మేళం పెద్ద.

“అమ్మా! వీరు సామాన్యుల్దాగ లేరు. వీరు పెద్ద పెద్ద గ్రంథాలు చదివినట్టున్నారు. వీరి మాటల్లో వేదాంతం, బక్తి భావాలూ ఉన్నాయి" అంది (ప్రేమావతి తల్లి సిద్ధేశ్వరితో.

“*గ్రంథాలే చదవనక్కరలేదు; జీవితమనే గ్రంధంలో నేర్చుకొన్న అనుభవాలు, వివిధ అంకాలుగా పరిణమిస్తూంటాయి. ఆ తల్లీ కూతుళ్లు లోపలికి వెల్లి, శీతల దేవికి కట్టి బెట్టిన పట్టుచీర, స్వయంపాకం, ఒక పొన్ను వారికి తెచ్చి యిచ్చారు ఆ ఎగ్ర గొల్ల భాగవతులు ఒక ఆశీర్వాద శ్లోకం చదివి, ఆ ముగ్గుర్నీ ఆశీర్వదించి. సంతోషంగా వెల్లిపోయారు ల

“అమ్మా! ఇటువంటి పేద కళాకారులకు పాదుషావారు సహాయం చేస్తే బాగుంటుంది గదమ్మా” అంది (ప్రేమావతి

“వీరికి పాదుషావారి దర్శనభాగ్యం కలగవద్దూ?” అంది తారామతి “తగిన పోషణ లేకపోతే ఏ కళా రాణించదు. వీరిని మారే శేప్పు పాదుషా వారి వద్దకు తీస్సిక్రొన్సి వెళ్ళండి. పాదుషావారు చాలొ ఉదార స్వభావులు, వీరికి తప్పకుండా సహాయం చేస్తారు అంది తలి సిద్దేశ్వరి

ఛు లి

కబురు చేయగా ఆ గొల్ల భాగవతులు సిద్ధేశ్వరి ఇంటికి వచ్చారు వీరిని తారామతి (ప్రేమావతులు కోటకు తీసికొని వెళ్తారు. దేశసంచారం చేస్తూ, ముతక బట్టలు ధరించి, ఒక పూట తింటే రెండోపూట భవంతిలోను అడుగు పెట్టి ఎరుగరు అందువల్ల అ క్రోటలోన్నో ప్రవేశించి ఆశ య్యారు. ఆ కోటలోని పూతోటలు, పో స టా సటేర్యచకితులయ్యా న ఆఆ టలు, పాలరాతి మందిరాలు, అలంకారాలు మొదలైన వన్నీ విరికి అద్భుతాలుగా

చరించాయి. కనుల వైభవంగా ఆ క్రోట త్‌మ భాగవత శేలికలో వీరు వర్తించే ఆ శ్రీ కృష్ణ భగవానుని మందిరంలా కనిపించింది క్ష షలీ, సో పై గ్గ ఫజ్బలలల భాగవతంలో కంన మహారాజులవారి మందిరాలను వర్ణిస్తూ నాట్యమాడుతున్నారే గాని వీరెన్నడూ ఇట్సవంటి మందిరాలను గురించి వినలేదు. కనలేదు నేడు అబ్బుల్దా కుతుబ్‌ షా పాదుషా వారి కోటను లోప ఆ “ ఆక మందిరంక ఉంది “ఇది భూలోకమా? లక్ష పల తిలకిస్తూంశ్రే వారి కది ఒక స్వప్న గురించి తారామతి పష (ఒం స్వర్గ లోకమా?ొ అని వారు ఆశ్చర్యపోతూ, ఆ మందిరాల (ఎమావతులను అడిగి తెలుసుకొంటూ, మెల్లగా వారి వంట వెళునా?రు. మెరుగు "పెట్టిన పాలరాతి ఫలకాలలో వారు వొరి ప్రతిబింబాలను చూసుకొని ఈ లన్నారు. న్‌ 32

వీరందరూ వాదుషావారి దర్చారు వోలులో అడుగు పెట్టగానే గంట మోగింది. బిరుదు మిఠారులు స్తోత్ర గీతాన్ని ఆలపిస్తూ ఉండగా అబ్బుల్హా కుతుబ్‌ షా పాదుషావారు వేం చేశారు. ఆ దర్బారు వాలులోని సభికులందరూ లేచి నిలబడి, వంగి వంగి పాదుషావారికి సలాములు చేశారు. ప్రభువులవారు ఆశీనులైన తర్వాతనే సబికులు కూర్చున్నారు

భాగవతులవారి ఆనవాయితీ ప్రకారం మద్దెల వాద్యకులు ముక్తాయి పలికించి, పాదుషావారికి నమస్కరించారు, మిగిలిన వారు గూడ నమస్కరించారు. పాదుషావారు తారామతి (ప్రేమావతుల వైపు చూశారు. “ప్రభువులవారు చిత్తగించాలి. వీరు సాగర సీమ భాగవతులు. విరిని ఎర్రగొల్ల

ఏ. భాగవతులంటారు” అని తారామతి వారిని పప్రభువులవారికి పరిచయం చేసింది.

“ప్రభువులవారికి ఒక ేళికను వినికిడి చేయ వీరు వచ్చారు ప్రభువులవారు అజ్జాపించవలనినదిగా వారు అర్ధిస్తు న్నారు” అని (ప్రేమామతి ఉన్న విషయం ఎరుక చేసింది

ప్రభువుల వారు సెలవిచ్చారు. శ్రీకృష్ణ లీలల్లోని గోపికలు చల్లలు చేసే దరువులో గోపికలు యశోదమ్మకు బాలకృష్ణుని పైని ఫిర్యాదు చేసే ఘట్టాన్ని ప్రదర్శించడానికి వారెన్నుకొన్నారు. గోపికలు

ఇ ఆ క జల[క్రీడలాడే చిత్రంగల మచిలీపట్నం - బందరు తెరను పట్టుకొని ఇద్దరు (ప్రవేశించారు. మేళ ప్రాప్తి జరిగింది.

“ఎవ్వనిచే జనించు, జగమెవ్వనిలోవల .. ” అన్న పోతన భాగవత పద్యాన్ని బృందం నాయకుడు ఆలపించాడు. ఆ తెరకు ఇరుప్రక్కల నున్న కాగడాలవారు వారి కాగడాలను ఒక చోట చేర్చి, సాంబ్రాణిని వాటిపైని జల్హారు. మంటలు గుప్పున ఎగసేయి. తెర తొలగింది. బాలకృవ్లుడు ప్రత్యక్షమయ్యాడు. ఆతనికి వారతి నిచ్చారు ఆ కళాకారుల గాత్రాలు కిన్నెర గాడ్రాల్దాగ పలికాయి మదెళ్న ఖంగుమన్నాయి తన చిరుగజెలను మోగిస్తూ ఆ బాల కృష్ణుడు ఆట మొదలు పెట్టాడు.

చరా చ్‌ గోపికలు జలక్రీడలు సలిపారు.

వారి ఆట మెరుపు తీగలాగ మెరిసిపోయింది

పాదుషావారు ఆనందించారు

మరో అయిదు నిమిషాలలో ద్వాపర సందర్శనం ముగిసింది.

పాదుషావారు వారికి సాగరసీమలోని తిమ్మాపురాన్ని ఇనామ్‌గా ఇచ్చినట్టు మంత్రివర్యుడు ప్రకటించారు ఆ ఎర్రగొల్ల భాగవతులు ఆనంద పరవశులయ్యారు. పాదుషావారిని పాటలతో కీర్మించి, సెలవు తీసికొన్నారు. వారు నిష్కమిస్తూంకే వారినే పాదుషావారు అశ్చర్యంగా చూస్తూండి పోయారు.

పాదుషావారు ఎందుకు అలా ఆశ్చర్యంగా చూస్తున్నారో గ్రహించిన తారామతి “అవి నిజమైన బంగారు నగలు కావు, అవి చెక్క నగలు వాటిని గనియం అంటారు” అంది.

ఇంతలో గంట (మోగింది రాజమాత హయాత్‌ బక్షీ బేగం వారు వేంచేస్తున్నట్టు రాజభటులు వినికిడి చేశారు. పాదుషావారిని ఏకాంతంగా విడిచి, అందరూ నిష్క్రమించారు. ముఖమల్‌ పాదరక్షలను గుమ్మం వద్ద విడిచి, మా సాహెబా తనయుని వద్దకు వచ్చారు. పాదుషావారు లేచి నిలబడి, వారి తల్లిగారికి పాదాభివందనం చేశారు. అమె కూర్చున్న తర్వాత పాదుషావారు కూడా కూర్చుని, “ఏమి “సెలవు?” అని అడిగారు.

“బిడ్డా! దేశం సిరిసంపదలతో తులతూగుతూ హూంతంగా ఉన్నవ్వుడే గదా విందులు, వినోదాలు, కళలు, కళా పోషణలు”

“శ్హాన్స మా సాహెబా!”

“దేశంలోని ప్రజలు భయభభ్రాంతులై, తల్లడిల్లుతూం కే ఈ నాట్యా లేమిటి? ఈ వినోదా లేమిటి"?

“మా సాహెబా! మా పాలనలో ప్రజలు భయభ్రాంతులవుతున్నారా? దేశంలో ఆశాంతి నెలకొన్నదా?”

“కాను బిడ్డా! ఢిల్లీ పాదుషా బౌరంగజేబు మన పైని దాడి చేయబోతున్నట్టు వేగులవారి ద్వారా సనమాచారం అందింది”

“వ్రారణమేమిటి మాతాజీ?”

“రాజ్య విస్తరణ కాంక్షగా

“మరి మన కర్త వ్యం?”

“అదే ఆలోచిస్తున్నాం. ఈ తరుణంలో వారిని మనం వ్రతిఘటించరాదని మేం అనుకొంటున్నాం.

“మనం ప్రతిఘటించలేమా తల్లీ?”

“మనం ప్రతిఘటించగలం, కాని ప్రతిఘటించి యుద్ధం చేస్తే ఎంత రక్తపాతం? ఎంత ప్రాణనష్టం? ఎంత విధ్వంసం? ఏం లాభం? ఎవరికి మేలు”

“మరి మన క్తర్తవ్యం?”

“ఒక వ్యక్తి రాజ్యకాంక్రకు లక్షలాది మంది ప్రజలు బలి కాకూడదు.”

“మరి తరుణోపాయం?”

'త్రారంగజీబ్‌ పొాదుషావారి వద్దకు రాయబారిగా నేను వెళ్త్లదలచుకొన్నాను, యుద్ద ప్రయత్నం చేయవద్దని వారిని నేను కోరదలచుకొన్నాను.” స ॥

“ఆయనకు మనం తలవంచడమా?”

“అది తలవంచడం కాదు, సంధి చేసుకొనడం. దీనివల్ల మనకు కొంత ధననష్టం కలిగినా ప్రాణనష్ట ముండదు”. ల

“వా బొందిలో ప్రాణమున్నంత వరకు, నా తాతగారు కులీ కుతుబ్‌షా వారు నిర్మించిన ఈ సుందర సువూల సామ్రాజ్యాన్ని నేను రక్తించుకొంటాను ఆ బెరంగజేబుకు నేను తలవంచను" అంటూ అబ్బుల్లా కుతుబ్‌ షా ఒరలోని నుండి కత్తితీసి, మల్డా పెట్టాడు.

ఏ4

“బిడ్డా! తప్పని సరైతే అలాగే చేయవలసి వస్తుంది కాని అనవసరంగా పొరుషాలకు పోయి మనం దేశాన్ని రక్తసిక్తం చేయకూడదు ప్రజల చావుకు, రక్త పాతానికి మనం కారకులం కాకూడదు. రాయబారిగా వెళ్ళి, రక్తపాతాన్ని అరికట్ట దలచుకొన్నాను. కానీ అన్నింటికీ నీవు సంసిద్దుడవై ఉండు. మంత్రులతో సమాలోచనలు చెయ్యి. సమయం మించి పోతున్నది. ఇంకనే వెల్లివస్తా” అంటూ మా సాహెబా నిష్క్రమించారు.

అబ్బుల్లా ఆమెనే చూస్తూ, కృతజ్ఞతా పూర్వకంగా అశ్రువులు రాల్బారు. “ఎండ కన్నెరుగని తన తలి ప్రాణ విభునికి తప్ప పరపురుషుని కంటబడని తన మాతృమూర్తి ప్రజాక్షేమం కోసం, రాజ్యరక్షణ కోసం, కుతుబ్‌షాయి వంశ ప్రతిష్టోోసం ఎంత సాహసం తలపెట్టింది? ఎంతటి త్యాగం చేస్తున్నది?” అని అబ్బుల్లా ఆశ్చర్యపోయి, అశ్రనయనాలతో మనస్సులోనే ఆమెకు కృతజ్ఞతలు అర్పించుకొన్నాడు. తర్వాత వెంటనే జాగృతుడై గంట మోగించాడు. ఇద్దరు "సేవకులు వచ్చారు “ప్రధాన మంతివర్యులను వెంటనే రమ్మనమన్నానని చెప్పండి” అని ఆదేశించాడు అబ్బుల్జా.

హయాత్‌ బక్తీ బీగం జీవించి యుండగా మొగల్‌ పతాకాన్ని గోలకొండ కోటపైన ఎగురవేయడం సాధ్యం కాదని గ్రహించిన ఢిల్లీ పాదుషా బెరంగజేబ్‌ మా సాహెబా రాయబారిగా వచ్చారని తెలుసుకొని, సకల రాజమర్యాదలతో ఆమెకు స్వాగతం పలికాడు. ఆమె సంధి ప్రతిపాదనను అంగీకరించాడు. ఆమె పరివారం చెల్లించడానికి అంగీకరించింది. బెరంగజేబ్‌ ఆనందించాడు. గోలకొండ సామ్రాజ్యంలో శాంతికి భంగం కలుగలేదు. అబ్దుల్లా కుతుబ్‌షా కుమార్తెను జొరంగజేబ్‌ పాదుషా కుమారుని కిచ్చి వివాహం చేయడానికి వారిద్దరు సమ్మతించారు

అ భాగవత బృందం వారు తారామతి (_పేమావతులను ఇంటివద్ద విడిచి వెళ్లారు. వారిద్దరూ ఇంట్లోకి వస్తూనే “అమ్మా” అంటూ సిద్దేశ్వరిని కాగలించుకొన్నారు.

“ఏమిటి మీ కింత సంతోషం?” అని తల్లి అడిగింది.

“అమ్మా! ఊరూ పేరూ లేని ఆ భాగవతులు ఎంతో చక్కగా ముస్తాబై. ఎంతో ముచ్చటగా పాదుషావారి సమక్షంలో వారి ఆటా, పాటా, అభినయం ్రదర్శించారమ్మా” అంది (శ్రేమావతి

“వారిని పాదుషానారి దర్పారుకు తీసికొని వెళ్లేముందు నాకు కొంచెం భయం వేసిందమ్మా! కాని పాదుషావారు వారి ప్రదర్శనను తిలకించి, చాలా సంతోషించారు. వారికి ఒక గ్రామాన్నే ఇనాంగా ఇచ్చారమ్మా” అంది తారామతి.

“అమ్మా! అ భాగవతులు దాంతో ఉక్కిరి బిక్కిరై మమ్మల్ని ఎంతో కీర్తించడం మొదలు పెట్టారు. అంక ఆ భాగవతులు స్థిరంగా ఆ గ్రామంలో ఉండవచ్చు” అంది (పేమావతి.

“సాటి కళాకారుల్ని ఆదుకొనడమే మన విద్యుక్తధర్మం వా రెంత పేదవారైనా, ఎంత చిన్న తరగతికి చెందిన వారైనా, వారిలోని కళలను మనం గౌరవించాలి. మనకు తోచిన సహాయం మనం

చేస్తూండాలి. ఎవరి కళను మనం చిన్న చూపుతో చూడకూడదు. మోరిద్దరు వారికి చేసిన మలు చాలా గొప్పది” అని సిద్ధేశ్వరీ సుగుణవతి తన కూతుళ్లను మెచ్చుకొంది.

“అమ్మా! వీరు భాగవతాల్నే (ప్రదర్శిస్తారా? ఏకపాత్ర కేళికలు ప్రదర్శించరా?ొ అని అడిగింది (ఢ్రేమావతి.

“*వీల్రు బ్రాగవత కథలను నృత్యనాటకాలుగా ప్రదర్శించి (ప్రజలకు ఎంతో మేలు చేస్తు న్నారు. ఈ నృత్యనాటికల ద్వారా వీరు మన సంస్కృతిని ప్రచారం చేస్తున్నారు. ప్రజలను విజ్ఞానవంతులను చేస్తున్నారు. ఏక పాత్రాభనయం ద్వారా ఈ భాగవత కథల్ని ప్రదర్శిస్తే ప్రజలందరూ ఆకర్తితులు కారు. నృత్య నాటకాలలో వివిధ పాత్ర లుంటాయి గనుక నాటకాలంటఓ అందరూ మోజు పడతారు. ఈ నృత్య నాటక ప్రదర్శనలు నాట్యమేళం కిందకు వస్తాయి. మిది నట్టువ మేళం” అని వివరించింది సిద్ధేశ్వరి.

“క్రానమ్మా! మా ఆటపాటలను విద్వాంసులే కాని సామాన్య ప్రజలు గుర్తించడం లేదు వీరి ఆటపాటలను ఊర్ణో అందరు మెచ్చుకొంటున్నారు.” అంది (ప్రేమావతి.

“అమ్మా వీరేనా ఇంకా ఇటువంటి నాట్యమేళాలవారు వేరెవరైనా ఉన్నారా?” అని అడిగింది తారామతి.

“ప్రతి జాతిలోను, ప్రతి కులంలోను ఇటువంటి భాగవత బృందాలవా రున్నారు. వారి వారి జాతులకు కులాలకు సంబంధించిన పుట్టు పూర్వోత్తరాలను, వాళ్ల మూల పురుషుల చరిత్రలను, వారి మత విషయాలను వివిధ రకాలైన కథలుగా మలిచి, ఆట పాటలతో ప్రదర్శించి నిరక్షరాస్యులను విజ్ఞానవంతులను చేస్తున్నారు ఈ కళాకారులలో చాలామందికి చదువ్వరాక పోయినా సంస్కారముంది. వీరి ధారణాశ్తి అమోఘం, మన సంఘంలో అతి దిగువ తెగలవారు కూడా ఉన్నారు. వారిలో కొందరిని అంటరానివారిగా మన 'పెద్దలు పరిగణించి, దూరంగా ఉంచారు వారి నియమ నిష్టలను, వారి క్రమబద్ధమైన జీవితాలను, వారి సంఘ సేవలను మన పెద్దలు గుర్తించడం లేదు. అది వారి దురదృష్టం. నా చిన్నప్పుడు 'జాంబవంత' కథను ఒక భాగవత బృందంవారు ప్రదర్శించారు. ఆ కధ ద్వారా వారు వారి పుట్టుపూర్వోత్తలను కళ్లకు కట్టినట్టుగా ప్రదర్శించారు. అది వారి తెగ పుట్టుపూర్వోత్తరాలనే కాదు మానవ జాతి సృష్టిని తెలియజేసిందని చెప్పవచ్చును. ఈ సృష్టిని, ఈ సృష్టి క్రమాన్ని ఒక కధగా వారి కెవరు వ్రాసి యిచ్చారోగాని వారి ప్రదర్శన చాలా కళాత్మకంగా ఉంది. మరొకసారి “కురుమల బీరప్పకథిను వేరొక బృందంవారు అడగా నా చిన్నప్పుడు చూశాను. అ భాగవతుల వాగ్గాటి, కథా వర్ణనలు చాలా గొప్పగా ఉన్నాయి. వారు కథ చెప్పడం మొదలు పెట్టిన తర్వాత మరింక ఎక్కడా విశ్రాంతి తీసుకోలేదు. జోడు గుర్రబ్బండికైనా అలుపు సొలుపు ఉంటాయేమో కాని వారి నోటికి అలుపుండినట్టు కనబడలేదు. వారి వాక్‌ప్రవాహం అలా సాగుతూ పోయింది. వారికి వారేసాటి. ఒక్కొక్కరిలో ఒక్కొక్క నేర్చుంటుంది. ఆ నేర్చునే మనం గుర్తించాలి" అని భాగవతుల వారి గురించి సిద్ధేశ్వరి చెప్పింది

“ఈ బృందంలో స్తీ పాత్రబనుగూడ పురుషులే పోషించారమ్మా! స్రీలు స్త్రీ పాత్రలను ధరించి యుంకే బాగుండేది. ప్రీలు ఈ భాగవత అటలటలో పాలొనరాదని ఎవరైనా నిషేధించారా లేక శాపం పెట్టారా?” అని అడిగింది తారామతి. ”

“వీకుండుండి మతి పోతూ ఉంటుంది. ఎవరూ శాపం పెట్టలేదు, నిషేధించలేదు. ఈ భాగవతులు సంచార పప్రదర్శకులు. వీరు దేశ సంచారం చేస్తున్నప్పుడు ఎన్నో కష్టాలను, ఇబ్బందులను ఎదుర్కోవలసి యుంటుంది. ఆ సమయంలో వీరు ఆపదలను గూడా ఎదుర్కొనరావలసి వస్తుంది. అంతే కాదు ప్రీలకు నెల ఆటంకా లుంటాయి, గర్భవతులైతే అడ్డం కష్టం, చూచేవారికి ఎబ్బెట్టుగా ఉంటుంది. ఇలాంటి ఇబ్బందులు ఎన్నో ఉంటాయని వురుషులే స్త్ర పాత్రలను గూడా ధరిస్తున్నారు. పూర్వం కొన్ని బృందాలలో (స్రీలు కూడా ఉండేవారట. ఒక చిన్న జమిందారు గారి ఇంట్లో ఒక శుభకార్య సందర్భంలో వారు ఒక భాగవతం ఆట కప్పేరు ఒక అందమైన అమ్మాయి గూడా అఆ యాటలో పాల్గొంది. అమె జటపాటలు చక్కగా ప్రదర్శించింది అ జమీందారు ఆమె ఆట పొటలు చూసి, సమ్మోహితుడై, ఆమెను పాందాలనుకొన్నాడు. ఏదో నెపంతో అమెను దివాణంలోకి తీసికొనిపోయాడు. ఆ తర్వాత ఆ అమ్మాయి మరి ఆ బృందం వారికి కనబడలేదు. ఏమందో ఎపరికీ తెలియదన్నారు, ఆనాటినుండి ఈ భాగవత బృందాలవారు ప్రీలను తమతో తీసికొని వెళ్లడం మానిషూరు. అప్పటినుండి ఎవరో ఒక యోగి పుంగవుడు ప్రీలను నిపేధించాడన ప్రచారం చేయడం ఈ బృందాలవారు ప్రారంభించారు. అంటే. కళాకారులను ఎవరూ శపించటేరు అని సిద్ధేశ్వరి వివరించింది.

“నీకు ఇన్ని విషయాలు ఎలా తెలుసమ్మా?” అని అడిగింది (మేమావతి. “నా చిన్నప్పుడు మా యిదిటివద్ద మా నాన్నగారు ఈ భాగవత ఆటలు, ఏకపాత్ర శేళికలు ఏర్పాటు చేయిస్తూంజేవారు. ఆ బృందాల వారితో మాట్టాడి ఇలాంటి విషయాలు ఎన్నో జెలునుకొన్నాను” అని చెప్పింది సిద్దేశ్వరి.

“అమ్మా! మొన్న పక్క ఊరిలోని మా స్నేహితురాలి ఇంటినుండి నేను వన్తూంకే ఒక రావి చెట్టు కింద చాలా మంది గుంపుగా నిలబడి ఉన్నారు, కొంతమంది క్రిందకూర్చొని ఉన్నారు. ఏమిటా అని నేనూ ఆ గుంపులోకి వెల్లి చూశాను ఎవరో పిచ్చుక కుంట్ల వారట ఏడు రోజులనుండి ఏకధాటిగా “బాలనాగమ్మ” కథను చెప్తున్నారట! ఆనాడు కథను ప్రారంభిస్తున్న సమయానికి నే నక్కడకు వెళ్లాను. అంతలో ఒక వేషధారి ఒక ఏకతార తంబూరా పట్టుకొని దానిని మిోటుతూ కథ చెప్పడం ప్రారంభించాడు. అతనికి ఇరుప్రక్కల ఇద్దరు స్రీ వేషధారులున్నారు. వారిద్దరు అతని భార్యలనుకొంటాను. వారు గుమ్మెటలు వాయిస్తూ అతనికి వంతపాడడం మొదలు పెట్టారు. మాయల ఫకీరు బాల నాగమ్మను చెరలో బంధించి, హింసించడం అతడు వర్ణించి చెప్పాం కు; కరుణ రసం ఒలికిస్తూ, వారు అభినయం చేస్తూంకు అక్కడున్న (పేకకులందరూ కంట తడి పెట్టారు. నిజంగా నాకూ దుఃఖ మొచ్చింది. ఎవరూ చూడకుండా బగ్గీలో కూర్చొని నేను ఏడ్చేశాను. కథలోని సన్నివేశాలకు తగినట్టుగా వారు రాగాలను ఎన్నుకొని పాడారు. రోజుల తరబడిగా వారు ఏకధాటిగా అలా పాడుతున్నారం డే వారి ధారణాశక్తిని మనం మెచ్చుకొనాలి. వారి కంరాలు కంచు గంటల్దాగ మోగాయి" అని తొను చూసిన పిచ్చుక కుంట్ల వారి ప్రదర్శనను వివరించింది తారామతి.

ప7

“ఇలాంటి కళాకారులు మన దేశంలో చాలామంది ఉన్నారు కాని వారికి సరైన పోషణ లేక వారికి పూట గడవడమే కష్టంగా ఉంది,” అంటూ సిద్ధేశ్వరి బాధ పడింది.

“అప్పుడు తార ఏం చేసిందో చెప్పనా అమ్మా!” అని తారామతి వైపు చూసింది (ప్రేమావతి.

*ఏం చేసింది?” అని అడిగింది సిద్ధేశ్వరి

“వారికి ఒక బహుమతి ఇచ్చింది” అంది (పేమావతి

“ఏం లేదమ్మా! నా చేతి కున్న బంగారం గాజు తీసి బహుమతిగా వారికిచ్చానమ్మా *” అంది తారామతి.

“తలికి తగ తనయా” అంది (ప్రేమావతి.

వం. టి

“*నన్ను క్రమించమ్మా!” అ౦ది తారామతి.

“మంచి పని చేశావు కళారాధనే కాదు, కళాపోషణ కూడా మనం చేస్తూండాలి” అంటూ సిద్ధేశ్వరి తారామకతిని కాగలించుకొంది.

“బతకమ్మ ఆటకు రమ్మనమన్నారు దొరసాని గారు వెల్పివస్తా మమ్మా” అంటూ తారామతి.

నా. (ప్రేమావతి ఇంటినుండి బయలు దేరారు. 38

న్‌ స౦భ్యారా గ౦

సంధ్యాసమయం. నౌబత్‌ నగారా మృదు మధురమైన సంగీతాన్ని ఆలపిస్తూంది. బాల హిస్సార్‌ "పైని కూర్చుని మాసాహెబా, అబ్బుల్లాలు రమణీయమైన (ప్రకృతి దృశ్యాలను తిలకిస్తూ, ఆనందిస్తున్నారు. రెండు గుట్టలపైన వెలసిన సంగీత నృత్య మందిరాల పైని చెట్లసందులలో నుండి సంధ్యా కిరణాలు పడి వారిద్దరినీ మురిపింప జేస్తున్నాయి. అబ్బుల్దా వృదయం పులకించి పోయింది, మా సాహైబా ఆ మందిరాల శోభను చూసి పరవశురాలైంది

“మాతాజీ! కొంతకాలం ఎక్కడికీ వెళ్లకుండా ఇక్కడే. ఉండి సంగీత శాస్త్రం. భరతశాస్త్రం, రసూస్తం అభ్యసించాలనుకొంటున్నాను” అన్నాడు అబ్బుల్డా.

జో వ

“అబ్లుల్దా! జీవితమం'కే శేవలం విందులు, వినోదాలు, దేశ పర్యటనలే కావు సంగీత నృత్య ప్రదర్శనలు చూడ్డం మాత్రమే కాదు. జ్ఞాన సముపార్జన జీవితంలో చాలాముఖ్యం, వివిధ శాస్ర్తాలను అధ్యయనం చేస్తే వాటిలోని లోతు పాతులు నీకు బాగా అవగతమౌతాయి వాటిలోని మంచి చెడ్డలను నీవు గ్రహించి, వాటిని నీవు ఇంకా బాగా అనందించగలుగుతావు. ఈ విషయం నీవు గగ్రహించినందుకు నాకు చాలా సంతోషంగా ఉంది”

అనాటినుండి రోజూ అతడు తన తల్లి మందిరానికి వెళ్లి ఆమెతో రాజ్యపాలనా విషయాలను, రాజకీయాలను చర్చించడం మొదలు పెట్టాడు. తీరిక సమయాలలో భారతీయ నృత్య, సంగీత అలంకార శాస్త్రాలను అభ్యసించడం ప్రారంభించాడు. తారామతి (ప్రేమావతుల సంగీత నృత్య మందిరాలకు వెళి సంగీత నృత్య కళలను ఆరాధించడం అతని దైనందిన కార్యక్రమమైంది.

ధా కవులు, పండితులు, శాస్త్రజ్ఞులు, కళావేత్తలు, విద్యావేత్తలు మొదలైన వారందరికి ఆ రెండు చకో

మందిరాలు సరస్వతీ మందిరాలైనాయి. ఆ శెండు కళానిలయాలను దేశవిదేశ రాయబారులు సందర్శిస్తూ ఉండేవారు

సంగీత, నృత్య ప్రదర్శనలకు తగినట్టుగా తారామతి గానమందిరం, (్రేమావతి నృత్యమందిరం నిర్మించబడ్డాయి. పలువురు కవులు పలు భాషలలో రచించిన భక్తి గీతాలను, శృంగార పదాలను తారముద పాడుతూంకే. ఆమెతో పోటి పడుతున్నట్టుగా (ప్రేమావతి వాటికి నర్తనమాడి, వాటిని అభినయిస్తూండేది. ఒకర్ని మించి ఒకరు వారి విద్యలను ప్రదర్శిస్తూ వచ్చారు

ఎవరి విద్యలో - త్రారామతి అమర గానంలోనా? (ప్రేమావతి అద్భుత నర్తనంలోనా? - తమ కవితలు ప్రాణం పోసుకుంటున్నాయో తైలియక కవులు, పదకర్తలు ఉక్కిరి బిక్కిరి అయ్యేవారు

ఉతరాది. దక్షిణాది సంగీత, నృత్య బాణీలు ఆ మందిరాలలో విలసిల్లుతూ వచ్చాయి దేవగిరి సారంగ దేవుని సంగీత రత్నాకరం, ఓరుగల్లు జాయప గిత, వాద్య రత్నావళుల పైని ఆధారపడిన

నూతన సంగీతరీతులు, వాద్య వోషాలు, భరతుని నాట్యగాస్త్రం నందికేశుని అభినయ దర్చణం, జాయప వృత్య రత్నావళులపైని ఆధారపడిన నృత్య, అభినయాలు ఆ మందిరాలలో నూతన రీతులలో వెల్లివిరిశాయి. ళా ఈ యిద్దరు జంట కళాకారులు ఉత్తరాది, దక్షిణాది సంగీత సమ్మేళనమైన "దక్కిణో బాణీలో వారి సంగిత నృత్య కళలను ప్రదర్శిస్తూ వచ్చారు. ఉత్తరాది. దక్షిణాది సంగిత నృత్య శాస్త్రవేత్తలు వీరి ప్రదర్శనలను తిలకించి ఆశ్చర్యచకితులై ఆనందపరవశులవుతూ వచ్చారు. నృత్య సంగిత వికాసాలకు అబ్దుల్లా రాజ్యకాలం ఒక నూతన శకంగా పరిణమించింది అభిరాముని కాలంలో ప్రారంభమైన సాంస్కృతిక సామరస్య సమ్మేళనం అబ్బుల్లా కాలంలో ఒక సంపూర్ణ రూపాన్ని దాల్బెనట్టు శాస్త్రవేత్తలు భావించజొచ్చారు. పార్శీ, అరబ్బీ, సంస్కృతం, ఆంధ్ర భాషలను ఆ పోదరిలిద్దరు చక్కగా అభ్యసించి, అధ్యయనం చేస్తి చక్కని శబ్గోచ్చారణతో దద్రుపదలు, పదాలు, గజళ్ళు. టుమ్రోలు, జానపదాలు ఆలపించి, నర్రనమాడుతూం'కు నర్తనవాణీ, సంగీత సరస్వతీ తమ సమక్షంలో నృత్య సంగీత కచ్చేరీలు చేస్తు న్నట్టుగా సందర్శకులు భ్రమ పడుతూ ఉండేవారు. అంతవరకు రాజదర్పారులకే పరిమితమై యుండిన శాన్రీయ సంగీత నృత్యాలను సామాన్య ప్రజలు కని, విని అనందించడం మొదలు పెట్టారు సూస్రీయమైన ఆ సంగీత నృత్యాలు వారికి సరిగ్గా అర్ధంకాక పోయినా వారి యెదుట గంధర్వులు పాడుతున్నట్టు, అప్పురసలు నాట్యమాడుతున్నట్టు వారు అనుభూతులు పొందుతూ వచ్చారు. ఈ సదవకాశం వారికి కలిగినందుకు మాసాహెబాను అబ్బుల్లా కుతుబ్‌ షాను వారు వేనోళ్ల క్తీర్తించసాగారు. గోలకొండ ప్రాంతంలో మూగ పశుపక్ష్యాదులు ఆ సంగీత నృత్యాలకు పరవశమౌతూ వచ్చాయి అలనాటి బాలకృష్ణుని మురళీ గానానికి యమునా నది ఉప్పొంగి, పొరలి (ప్రవహించినట్టుగా తారామతి ్రేమావతుల్సంగీత నృత్యాలకు మూసీనదీ తరంగాలు గలగల లాడుతూ నాట్యం చేయడం ప్రారంభించాయి. జ్తూ లో న్‌, చళ్ళే య! రాజ్యంలో తారామతి, (పేమావతుల రూపంలో సంగీత, నృత్య సరన్వతులు కపలలుగా జన్మించి, మా కీర్తిని దేశవిదేశాలలో చాటుతూ గోల్కొండకు అమరత్వం చేకూరును న్నారు. ఇటువంటి కళారత్నాలను కన్న నీవు చాలా అదృప్తవంతురాలివి ॥ + సాహబ సిదేశ్శరీ!” సి వో ష్ట ఇప్రర! అని ఒకసారి మా సాహెబా సిద్దేశ్వరిని “అదంతా తమరి చలువే గదా! తల్లీ! మా ఆదరణే సిద్ధేశ్వరి వినయంగా. 7 లరోతే వా రెప్కకుండేవారోగ్‌ అంది “మేము నిమిత స్‌ త్రీ మాత్రులం సిద్దేశ్వరీ! అంతా ఆ అల్లా దయ” అంది మా సా హెబా. ఈ కవల సోదరుల కీర్తి ప్రతిష్టలు దేశ నలుమూ డు లలకు వ్యాపించాయి. వీరి కళా,పదర్సనలను ప్రత్యక్షంగా చూడాలని దేశ విద్తూ న ప లాం సల్య్‌ బను౦డి కవులు, పండితులు, కళాకారులు, శాస్త్రవేత్తలు మొదలైన తం

వారు గోల్కొండకు శానారంభించారు. ఈ విధంగా దక్షిణాపథంలో ఒక నూతన సాంస్కృతిక వికాసం ప్రారంభమైంది. ప్రజలలో ఒక నూతన చైతన్యం వచ్చింది. సమత మమత పెనవేసుకొన్నాయి. ప్రభువులు వేరు, ప్రజలు వేరు అన్న భావం పోయింది. అందరిలోను సమానత్వం, నమభావం, సమదృష్షి చోటు చేసుకొన్నాయి. మత సామరస్యం ఏర్పడింది.

పె న గ్‌

మహమ్మదీయులతో బాటు హిందువులు గూడ మొహరం మొదలైన పండుగలు చేసుకొనడం ప్రారంభించారు. అనేక మంది హిందువులు పీరు లయ్యారు. పీరులెత్తి అగ్నిగుండాలను తొక్కుతూ వచ్చారు. భక్తి ఆవేశాలతో ప్రజలు అ సంబరాలలో పాల్గొంటూ వచ్చారు.

భక్తితో నరసింహస్వామికి మహమ్మదీయులు శానుకలు సమర్పించడం ప్రారంభించారు. శ్రీరామనవమి, దసరా, వసంతోత్సవాలలో హందువులతో సమానంగా ముస్లింలు పాల్గొనడం ప్రారంభించారు

హిందూ ముస్తింల మధ్య “నీ, నా' భేదం పోయింది. సాంస్కృతికంగా వీరిరువురు ఏకమై సౌభ్రాతృత్వంతో కలసి మెలసి జీవించ జొచ్చారు.

తీ]

గోలకొండలో క్షైత్రయ్య ప్రాయంత్రమయింది. సూర్యుడస్తమిస్తున్నాడు. ఆకాశంలో పలచని మేఘాలు ఆవరించి ఉన్నాయి. సన్నని చిరు జల్టులు ఉండుండి పడుతున్నాయి. (ప్రకృతి ఆహ్హదకరంగా ఉంది. తారామజి (కేమావతులు తమ మందిర గవాక్షం వద్ద నిలబడి దూరాన ప్పరివిప్పి అడుతున్న నెమళ్ల నర్తనాన్ని తిలకించి ఆనందిస్తున్నారు. అడ నెమళ్లు ముచ్చటగా కూర్చుని మగనెమళ్ల నర్తనాన్ని తిలకించి పరవశం చెందుతున్నాయి. “అక్కా! ఈ నెమళ్లకు నాట్యం ఎవరు నేర్పారో గాని పులకించిన దేవాలతో పురులు విప్పి ఎంత రమణీయంగా అడుతున్నాయో చూడు అంది డ్రేమావతి. “శ్రీవిలలకు సుమధురమైన పాట ఎవరు నేర్చారంటావ్‌? (ధ్రైమా! అది ప్రకృతి ధర్మం! అది బుతుధర్మం! అది ్రేమానుభూతి! అది ప్రాణికోటికి సహజం! పుట్టిన ప్రతిజీవి కోర్కెలతో జీవిస్తుంది. ఆ కోర్కెలు తీరగానే, తనువు చాలిస్తుంది. ఈ బుతువులో వీటికి సంతాన కోర్కె కలుగుతుంది. ఆ శోర్కి వాటి ఉత్సావోన్ని "పెంపొందిస్తుంది. అఆ ఉత్సాహంతో మగ నెమళ్లు పురివిప్పి తమ ప్రియురాండ్రను ఆకర్టంచడానికి ఆనందంగా నాట్యమాడతాయి" అని వివరించింది తొరామతి. “సృష్టి రహస్యమంళే ఇదేనా?” అని అడిగింది (ప్రేమావతి. ఇంతలో అలంకార శాస్త్రాన్ని వారికి బోధించిన అయ్యవారు అక్కడికి వచ్చారు. కాని ఆయన్ను గమనించే స్థితిలో ఆ సహోదరులిద్దరు లేరు. ఆ యిద్దరు తన్మయులై నెమళ్త నాట్యాన్నే తిలకిస్తున్నారు. ఏమిటమ్మా? ఏదో బుతుధర్మాలను, సృష్టి రహస్యాలను చర్చించుకొంటున్నారు" అని ఆ అయ్యవా రు అడిగారు. ః “గృరువుగారు, క్షమించండి. మో రాకను మేం గుర్తించలేదు” అంటూ వారిద్దరు ఆయన దాలను నమస్కరించి, “ఆ ప్రకృతి రమణీయ దృశ్యానికి తన్మయులమైనాం” అంది 'తారావతి. తన్మయి భావమంసే అదేనమ్మా, తమ్ముతాము మరచుట, సర్వమును మరచుటయే తన్మయి భాపము. “ఆచార్యా! తమరు వేళకాని వేళ వచ్చారు!” అంది (డ్రైుమావతి, “తంజనగర విజయరాఫ హైదషా జయరాఘచేంద్రుని ఆస్తానములోని కవల నందరిని ఓడించి మన గోలకొండ దుషావారి ఆస్థానానికి మధుర పదకవి, గొప్ప వాగ్గేయకారుడైన క్షేతయ వేంచూరు. తులసిమూర్తిగారితో వాదుసబ్బ వచ్చారట! సంగీత నృత్య సరస్వతులను' ఆరాధిసు న షః నా కోరికను ప్రభువుల వారు వెల్లడించారు స్తున్న మోరిరువురు రేపటి సభకు రావలెనన్న

ల్లడించారు అని ఆ గురువుగారు వారికి చెప్పారు, “గర్రువుగారు నిలబడే ప్త లబడే ఉన్నారు. రండి లోన కూర్చుని మాట్టాడుకొందాం౦” అంది తారామతి. 42

“ఈ విషయం మోకు చెప్పి వెళ్తామని వచ్చాను. నాకు వేరే పనులున్నవి నే వెళ్తవలయును.”

“గరవర్యా! రేపు సభకు తప్పకుండా వస్తాం. ఉద్దండులైన ఇరువురు వాగ్గేయకారులు పదకవితలో జరిపే సంవాదం చూసే అవకాశం దొరుకుతున్నందుకు చాలా సంతోషంగా ఉంది,” అంది తారామతి.

“గురువర్యా! నాకు కొన్ని చిన్న సందేవాలున్నాయి. వాటిని మోరే తీర్చాలి" అంది (ప్రేమావతి,

“ఏమిటమ్మా అవి?”

“క్షేత్రజ్ఞులను తంజనగరంలో పండితులు హేళన చూరట గదా?”

“ఆయన ప్రజ్జ తెలియక వారట్టు చేసిరి”

ర ల

మరి క్షేత్రజ్ఞులు మిన్నకున్నారా?

“ఆయన గొప్ప మేధావి. ఆయన ఎవరినీ తూలనాడక, తాను రామేశ్వరము వెళ్ళుచుండినట్టు ఆ సభలో రాజావారి ముందు ప్రకటించి, “మహారాజా! ఒక నూతన పదములో రెండు చరణములు ముగించితిని. మూడవ చరణము గూడ సగము వ్రాసితిని. కాని పూర్తి చేయలేకపోతిని కనుక నేను రామశ్వరమునుండి తిరిగి వచ్చులోపల మా అస్తానకవులు పూరించిన యెడల సంతసింతును” అని ఆయన చెప్పి తంజనగరం నుండి రామేశ్వరము వెళ్లి, కొద్దిరోజుల తర్వాత తిరిగి వచ్చెను. కాని తంజనగర ఆస్తాన కవులలో ఎవ్వరును ఆ పదమును పూరించలేకపోయిరి. అప్పుడు క్రేతయ ఆ కవులను చూసి, మందపహాసము చేసి, తృటికాలములో ఆ పదమును ముగించినారు. అస్తాన కవులు తమ ఓటమిని అంగీకరించిరి. అంతటి ఘనులు క్షేత్రజ్ఞులు.”

“ఆయన ముగించలేకనే ఆయన రామేశ్వరం వెళ్లారా!” అంది (ప్రేమావతి.

“ఆయన ముగించలేక కాదమ్మా! ఆయన విజ్ఞాడు కనుక ప్రత్యక్షముగా సవాలు చేయక పరోక్షముగా సవాలు చేసెను”

“అంతేనంటారా?” అని అడిగింది తారామతి.

“శ్షేత్రబ్యులు కవి డ్రేష్టులు, మహిమాన్వితులు. పద కవిసమ్రాట్టు!”

“అంతేనంటారా?” అంది (థ్రేమావతి.

“అంటారా ఏమిటి? అంతే మరి!”

“గృరువుగారు క్షమించాలి. తంజనగర ఆస్తాన కవులు పురుషహృదయంతో అలోచించి, ఆ పదాన్ని పూరించాలని అనుకొని ఉంటారు. క్రేత్రజ్ఞాలు ప్రీ హృదయంతో ఆలోచించి ఉంటారు” అంది (ప్రేమావతి

“చిరంజీవి (శ్రేమావతి! నిన్నేమని దీవించవలయును? నీవు భావనిధివమ్మా!”

“మో ఆశీర్వాదానికి ధన్యురాలిని.”

“శక విధముగా మనము చర్చించుకొనుచు కూర్చుండిన యెడల దినములు మాసములు గడిచిపోవును. నే వెళ్లైదను”

ఇంతలో సుగుణవతి సిద్ధ్వరి దేవి నంధ్యపూజ ముగించి వచ్చి గురువు గారికి పళ్లూ తాంబూలము ఇచ్చింది. గురువుగారు వెల్లిపోయారు. సిద్ధేశ్వరి దీపాలు వెలిగించి, గూళ్లలో అమర్చడానికి వెల్లింది.

తల్లికి సహాయం చేసి తారామతి తిరిగి వచ్చేలోగా (ప్రేమావతి ఆలోచనలలో మునిగి పోయింది.

“శ్రమా! ఏమిటా పరవశం? అభినయమనగానే ఈ లోకాన్నే మరచిపోతావు, తన్మయత్వంలోకి వెల్లిపోతావు!”

“ఏం లేదక్కాగ

“క్షేత్రజ్హాలు ఎంతో మేధావులు. చాలా గొప్పవారు.”

“నిజమేనక్కా, కాని ..”

“జ్చాంద్రి

“క్షత్రజ్ఞాలు రచించిన ఏ పదం చూచిన స్త్రీకి సంబంధించిన కైశకి వృత్తిగల శృంగార పదంగా ఉంటున్నది. వాటిలో కన్య. ముగ్ధ ప్రౌఢ వీరిని గురించే కనిపిస్తుంది. మధ్యవయస్సు ్రిల గురించి ఆయన వర్హించినట్టు కనబడదు. ఎందువల్లనంటావు? ఆయనకు “లోల' గురించి తెలియదా?” అప్పుడు సిద్దేశ్వరి కలుగజేసుకొని, “మానవ జీవితంలో బాల్య, కౌమార యౌవన దశలు ముఖ్యమైనవి. ఆ తర్వాతి దశలు ఆధ్యాత్మిక చింతన గలవి. తెలిసీ తెలియని దశ బాల్యం. కౌమార దశను కన్య, ముగ్గు ప్రొఢు నవోఢలుగా అలంకారికులు నర్లిస్తా రు, ఆ తర్వాత వచ్చేది యెవనం. ఈ దశలో మానవులు తమ జీవితాలను సంపూర్ణంగా అనుభవిస్తారు. అఆ అనుభూతుల్నే కవులు వివిధ నాయికల రూపాలలో వర్ణిస్తారు. ఈ యౌవన దశే అనుభవయోగ్యమైంది, ఆకర్షణనీయమైంది. శారీరకంగా, మానసికంగా మానవులు పరిపక్పంచెందే దశ అది. శరీరం, మనస్సు ఈ దశలో శ్తక్తివంతమ్లై ఉంటాయి. ఇక నీవడిగిన “లోల” దశలో శరీరానికి. మనన్ఫుకు సంఘర్షణ వస్తుంది. మనను పరిపరి విధాలుగా పరుగెత్తినా, శరీరం అందుకు అనుకూలించదు. శరీర సౌందర్యం, బిగి పోకుండా ఉండాలని ఆమె రోరుకొన్నా వయస్సు మోద పడడం వల్ల శరీరం వడలిపోక తప్పుదు, సడలిపోక తప్పదు. తుమ్మెద రెక్కల్లాంటి ఆమె నల్లని శిరోజాలలో తెల్లని వెండి తీగలవంటి వెంట్రుకలు వెక్కిరిస్తూ బయట పడతాయి. ఆమె చెంపలు తెల్లబడతాయి. అవి ఆమె వయస్సును ఆమెకు గుర్తు చేస్తూంటాయి. వయన్సును దాచి పెట్టాలని ఆ తెల్లని వెంట్రుకలను కాటుకతో కప్పి ఉంచడానికి ప్రయత్నిస్తే. అవి ఆమె అమాయకత్వాన్ని చూసి, నవ్వి మళ్లా కనిపిస్తాయి. దానిమ్మ గింజలవంటి ఆమె పలువరుసలలో అక్కడక్కడ వెలితి కనబడుతుంది. ఉచ్చారణలో న్సష్ణత తగ్గుతుంది. ముడతలు పడుతున్న శరీరానికి కస్తూరి. పునుగు జవ్వాది లేపనాలు ఎన్ని అలిమినా అది తాత్కాలిక ప్రయత్నమే అవుతుంది. వయస్సుతో బాటు బుద్ధి వికసించినా, అరముగ్గిన పండులా శరిరం వడలిపోతుంది. దాని ఆకర్షణ తగ్గి పోతుంది. అందువల్లనే కవులు తమ కవితలకు, ముఖ్యంగా శృంగార కవితలకు యొౌవనుల చేష్టలనే వస్తువులుగా ఎన్నుకొంటారు. క్షేత్రజ్హుని పద కవితలు ఈ భావవికాసం గొప్పగా కలవి. ఈ భావ వికాసంలో క్షేత్రయ పదాలకు మించినవి ఎక్కడా లీవు. అభినయిస్తే వాటినే అభినయించాలి. విటి అభినయాన్ని చూసే రసిక జనులు ఆనందానుభూతిని పొందుతారు. రేపు నభకు వెళ్లండి. మోకే తెలుస్తుంది అని వివరించింది సిద్ధేశ్వరి.

న!

అబ్బుల్లా కుతుబ్‌షావారి దర్బారు నా

క్షేతయ, తులసిమూర్తి, గణనాథుడు కవి పండిత గాయకులు, తారామతి, (పేమావతులు ఇతర కళాకారులతో అబ్బుల్జా కుతుబ్‌షా వారు కొలువుతీరి యున్నారు.

క్రేత్రయ గోలకొండ కేతెంచి మూణ్గాలాయెను. ఆయన నుండి ఒక చిన్న పదం కూడా వెలువడలేదు.

ఆనాటి సాయంత్రం సూర్యుడస్తమిస్తున్నాడు. విరహంతో ఏడ్చి, ఏడ్చి యుండిన విరవోత్కంఠిత నాయిక నేత్రంలా సూర్యబింబం ఎర్రగా ఉంది. కవితా గోష్టిని ప్రారంభించమన్నట్టు పాదుషావారు క్షేత్రయ వైపు చూశారు.

అప్పుడు వెంటనే “మువ్వగోపాలుడు మోడి చేసుకొన్నాడు. మొన్నటాలనుండి రాడు నీ తోడు. నేనెవ్వరి నంపుదు, ఏలాగు తాళుదు.” అంటూ ఖైరవి రాగం, త్రిపుట తాళంలో క్షేత్రయ్య పదాన్ని ఆలపించాడు. వెంటనే తారామతి. “*చెంతనేనుండగా చింతింతువేలనమ్మా!” అంటూ ఆలపించి (పేమావతి వైపు చూసింది. అప్పటికే క్షేత్రజ్ఞాని పదభావానుభూతిని పొందిన (పేమావతి సహజరీతిలో సాత్వికభావ ప్రదర్శనను మొదలు పెట్టింది. విస్మయానందాలను పొందిన క్షేత్రయ్య న్నోష్టుడై విప్పారిన నేత్రాలతో (పేమావతిని చూస్తూండి పోయాడు. దైన్యం, శంక. ఆవేదనలను (ప్రేమావతి ప్రదర్శించింది. “చెంతనేనుండగా చింతింతువేలనే” అని తారామతి పాడగా. ఉత్సాహం, ఆనందం ప్రదర్శించి, ఆనంద భాష్పాలతో (ప్రేమావతి అభినయాన్ని ముగించింది.

“భళిరా! ఎవ్వరీ జవ్వనులు? ఇంతవరకు నేనెరుగ నిట్టివారిని. మువ్వగోపాలుని ముద్దు మోహనాంగులవలె నున్నారు.”

శీతలాదేవి వరప్రసాదులం

సిద్ధేశ్వర సుగుణవతీ పుత్రికలం

తారామతి, (ప్రేమావతులం - ఆర్యా చిత్తగించండి.”

“సుందరవదనులారా! మీ కీ పాండితీ ప్రతిభ ఎట్టు వచ్చినది?” అని క్షేతయ ఆశ్చర్యంతో అడిగారు.

“మా మాతృమూర్తిని సేవించిన ఫలితం ఇది!” అంది (ప్రేమావతి.

“నా నాయిక నా హృదయంలో ఉండగానే సంగీత అభినయాలతో మారెట్టు అమెను అలంకరించగలిగినారు?”

“ఆర్యా! చెప్పమంటారా? నిజం చెబుతున్నందుకు మారు మమ్మల్ని మన్నించాలి.”

జర్‌

ఎత్రారామతీ! ఇది వండితనభ, కవితాగోష్టి కనుక నీవు నీ అభిప్రాయాన్ని నిర్వయంగా చెప్పవచ్చును, 99 శేమావతి వెపు చూసింది.

చర్చిం చవచ్చును అన్నాడు తులసిమూర్తి. తారామతి (ప్రేమావతి వైపు సి

“ఆర్యా! మోరు ఎంత చక్కని పదం చెప్పినా, స్రీల భావాలను, ప్రీల హృదయంతో మిరు అలోచించి చెప్పినా, అది మౌ పురుష హృదయంలో నుండి వచ్చినదే కదా!” అంది ప్రేమావతి.

“త్రారామతీ! నీ అభిప్రాయం?” అడిగాడు క్షేత్రయ్య.

“ఆర్యా! మా తనువులు వేరైనా, మా హృదయాలు ఒక్క!” అంది తారామతి.

“అంకే మీరిద్దరు కవలలా?”

“*మ్రా మాతా పితరుల తపః ఫలం శీతలా దేవి వరవ్రసాదులం” అంది (ప్రేమావతి.

“డ్రేమావతీ! మధ్యలో అడ్డువచ్చినందుకు చింతిస్తున్నాను. నీ అభిప్రాయం పూర్తిగా చెప్పు.” అన్నాడు క్షేత్రయ.

“ఆర్యా మేము (స్రీలం గదా! అందువల్ల మా భావాలను మేం (స్తీ హృదయంతో అనుభూతిని పాందాం” అని వివరించింది (ప్రేమావతి.

“శ్రీష్‌! ఇటి సభకొరకే నేనింత కాలం వేచి యున్నాను.”

్ష న!

“మో వంటి మహానుభావుల దర్శనంకై మేమూ వేచి యున్నాం. ఈనాడు మేం ధన్యులమయినాం” అన్నారు తారామతి (ప్రేమావతులు. వారిరువురు క్షేతయ్యకు పాదాభివందనం చేశారు.

“ఆర్యా! తులసిమూర్తిగారూ! ఈ సభ ఇకమాదట వాదసంవాదముగా గాక కవితా గోష్టిగా, నాట్యకచ్చేరిగా మార్చుకొనెదమా?” అని అడిగాడు క్షేతయ.

“నాకు సమ్మతమే” అన్నాడు తులసిమూర్తి.

ఆనాటి నుండి అ పండితగోష్టి ఒక విద్వత్సభగా మారి, ఆ యిరువురి కవితా గోప్టితోను, తారామతి సంగీతంతోను, (ప్రేమావతి అభినయంతోను నలభై రోజులు దిగ్విజయంగా కొనసాగింది.

ఆనాడు ఆ విద్వత్సభకు చివరి రోజు. కవులకు, పండితులకు, కళాకారులకు సత్కారాలు జరగనున్న రోజా.

“శ్లత్రజ్ఞుల వారికి చిన్నమనవి.” అంది తారామతి

“చెప్పమ్మా! అన్నాడు క్రేత్రయ్య.

“మనవి కాదు చిన్న సందేహం” అంది (ప్రేమావతి.

“అడగండి.”

వ!

“మోరు మా సందేహాన్ని తీర్చకపోతే భావితరాలవారు ఈ సందేహంతో అనేక వింత వింత కథలు అల్లగలరు.”

“మంచిది. అడగండి”

“ఆర్యా! తమకు ఒక (్రేయసి - మోహనాంగి ఉందట కదా! ఆమె (పేరణతోనే మారు ఈ పదాలు ఇంత చక్కగా కూర్చగలుగుతున్నారని విన్నాము. ఆమె దర్శనం మాకు ఇప్పించగలరా?”

క్షేతయ కొద్ది క్షణాలు మౌనంగా ఉండి పోయాడు. అతని నేత్రాలలోనుండి సహజకాంతి తొలగిపోయి ఒక దివ్యకాంతి చోటు చేసుకొంది. అతని తనూలతలో అనేక భావానుభూతులు తారామతి (పేమావతులకు గోచరించాయి. క్రేత్రయ్య మెల్లగా. సన్నగా, తీయగా బిలహరి రాగం ఆలపించాడు:

“ఇంత తెలిసి యుండి ఈ గుణమేలరా?

పంతమా మువ్వగోపాల! నా సామిగ ॥|[!ఇంత!।

అలుక చేసి ఇంటికి రావైతివి నెనరైన

చెలికత్తైలున్నారా? పిలువ వచ్చేరా?

చెలికత్తెవైన నీవే -చెలువుడవైన నీవే

తలచి చూడ నా పాలి దైవము నీవే ॥[ఇంత!”

“చాలు! స్వామి చాలు. కవిరాజు చాలు! మాలోని స్రీ హృదయానికి మా జోవాోర్డు. ఆఅ మోహనాంగిని మోలోనే మేం దర్శించాం. మారు మహి పురుషులు గనుకనే ఇంతటి మహత్తరమైన పదాలను రచించగలిగారు. భావితరాల వారు బాగుగా మా భావాల అర్ధమెరిగి, మో పదాల నాలపించి, అభినయించి, రసిక హృదయాల మురిపింపజేయాలని బాసర సరస్వతికి భక్తితో ప్రణమిల్దుతున్నాం. అన్నారు ఆ సోదరులు.

క్షేత్రయార్యుడు గోలకొండ నుండి వెడలిపోయే దినమానన్నమైంది. అనాటి ఉదయమే తారామతి, (ప్రేమావతి, మాతృమూర్తి సుగుణవతీ సిద్ధేశ్వరీతో కలిసి వెళ్లి, క్రేత్రజ్జాని దర్శించి, “మా పాద ధూళితో మా మందిరాన్ని పావనం చేయండి” అని కోరారు.

సంగీత విద్వాంసుల మేళతాళాలతో ముత్యాల పల్లకీలో క్షేత్రయ్య సిద్ధేశ్వరి మందిరానికి వెళ్ళాడు. వెండి చెంబులతో పన్నీరు పట్టుకొని ఆ తల్లీ కూతుళ్ళు ఆయనకు ఎదురేగి. ఆయన పాదాలను పన్నీరుతో కడిగి, పట్టువస్త్రాలతో వత్తేరు.

పల్లకీనుండి ఇంటి గుమ్మం వరకు రజకులు పరచిన తెల్లని చలువ వస్తాలపైన నడిపించి, క్షేత్రజ్ఞాని వారి మందిరంలోనికి వారు ఆహ్వానించారు. వెండి గొలుసుల తూగుటుయ్యాలలో ఆయనను కూర్చుండబెట్టి, కస్తూరి. పునుగు, జవ్వాది, అగరు. చందన లేపనం ఆయన పాదాలకు అలిమి,

వీ

పుష్పాలతో పూజించి, “స్వామి! చివరి సారిగా ఒక్కసారి ఆ మువ్వగోపాలుని సందర్శనం మాకు కలుగజేయండి” అని వారు క్షేత్రయ్యను ప్రార్థించారు.

క్షేతయ చిరుమందహాసంతొ,

“థ్టీనిధే - మువ్వగోపాల చేపట్టి

నన్నేలుటకు

నా చెలులున్నారా! నమ్మిక ఇచ్చేరా!

నా చెలువైన నీవే! నమ్మిక ఇచ్చిన నీవే!

ఆనగా బల్కెద నా ఆనందము నీవే!” అని ఒక పదాన్ని ఆలపించారు.

“స్వామి! మా జన్మలు తరించాయి.”

అంటూ ఆ సోదరీమణులిద్దరు క్షేతయ్యకు వారతి యిచ్చారు.

క్షేత్రయ్య వారిద్దరిని ఆశీర్వదించి, దక్రిణాదేశానికి బయలుదేరి వెళ్లాడు.

శ్తేతయ్య పాద ధూళి రాలిన వస్త్రాలను భద్రంగా మడిచి తెచ్చి ఆ సోదరులకు రజకు లిచ్చారు. ఆ వస్త్రాలలోని పాద ధూళిని ఆ సోదరులు సేకరించి తలపెని కొదిగా నుంచుకొని వెండి భరణిలో వేసి, పూజామందిరంలో దొచుకొన్నారు. వి

బీ

యశొధరా దేవి

టుమ్రో గానానికి వారణాసి ప్రసిద్ధిగాంచింది. ట్యుమోలనే గాక టప్పా, ఖ్యాల్‌, దాదర, కజరీ, జూలా మొదలైన ఇతర గీతాలను కూడా అక్కడి గాయకులు చక్కగా పొడతారు.

ఒకనాడు వారణాసి గాయకురాలైన యశోధరా దేవి గాన కచ్చేరీని సిద్ధేశ్వరీ సుగుణమతి తన ఇంట ఏర్పాటు చేసింది. మధ్యాహ్నం మూడు గంటల సమయంలో ఉత్తరాది అలంకారంతో మేలి మునుగు వేసికొని, తూగుటుయ్యాలలో కూర్చొని (ప్రేమావతి కూని రాగం తీస్తూ ఊగుతూంది. వాద్యకారులు శ్రుతిచేసి, మేళవించుకొంటూండగా యశోధరాదేవి తన వాద్యబృందంతో వచ్చింది. ఆమె వెంట సిద్దేశ్వరీ నుగుణమతి, తారామతిగూడ ఉన్నారు. వీరిద్దరు యశోధర బసకు వెళ్ళి సకల మర్యాదలతో అవ్వానించి అమెను తీసికొని వచ్చారు. డఢడ్రేమావతి యశోధరకు ఎదురు వెళ్ళి ఆమెను సాదరంగా తీసికొనివచ్చి, కూర్చుండబెట్టింది.

న!

ఆ హాలంతా అత్తరువుల సువాననలతో ఘుమఘుమలాడింది. వాద్యబృందంవారు వారి వాద్యాల (శ్రుతులను సరిచేసుకొన్న తర్వాత “ఏమి గానం చేయమంటా” రని యశోధరాదేవి అడిగింది.

(ప్రేమావతి ఆమెకు కర్పూర సుగంధ తాంబూల మిచ్చి, “జూల గీతంతో మా కచ్చేరీ ప్రారంభించండి.” అని కోరింది.

“అదంకే నీ కిష్టమా? అని యశోధర అడిగింది.

“అది నా యభిమానగీతం. అందుకే ముందుగా దానిని పాడమని మిమ్మల్ని కోరుతున్నా”నంది 'శ్రేమావతి. ఆమె కింకా బాల్యం పోలేదని గ్రహించి, ముని, ముసిగా నవ్వుతూ జూల గీతం పాడడానికి యశోధరాదేవి తన కంఠాన్ని వాద్యాల శ్రుతితో కలుపుతూ రాగం ఆలపించింది.

అది ద్వాపరయుగం. అది రేపల్లె గ్రామం, చిన్నికృష్ణుని ఊయలలో పడుకోబెట్టి, అతన్ని నిద్రపుచ్చుతూ యశోదమ్మ పాడిన గీత మది. అదొక కథ. అది రామకథ. చిన్నికృష్ణుడు ఆ గీతాన్ని వింటూ, 'ఊ'* కొడుతూ నిద్రలోకి జారిపోతున్న ముచ్చట అది.

“పూర్వం అయోధ్యానగరంలో దశరథు డనే రాజుండేవాడు. అతనికి ముగ్గురు భార్యలు. పెద్ద భార్య కౌశల్య. గ్రీరాముడు ఆమె కుమారుడు. కిలకిల నవ్వుతూ, తల్లిని చూస్తూ, యశోదా తనయుడు “ఊ” అన్నాడు కథను కొనసాగించమన్నట్టు. ఆ రాముడు పెరిగి, పెద్దవాడైనాడు. శివుని విల్లు విరిచి, సీతను పెండాడాడు. అప్పుడు ఆ బాలకృష్ణుడు ముచ్చటగా చప్పట్లు కొట్టి “ఊ”అంటూ కథను ముందుకు సాగేంచమని తొందర పెట్టసాగాడు. ఆ ్రీరాముని పట్టాభిషేకానికి అన్ని ఏర్పాట్లు దశరథుడు చేశాడు. రాముని సవతి కల్లి పట్టాభిషేకానికి అడ్డు తగిలింది. అమె కోర్కె ప్రకారం రాముడు

వీపి

వద్నాలుగు సంవత్సరాలు అడవిలో ఉండడానికి వెళ్ళాడు. అ బాలగోపాలుడు ఖిన్నుడయ్యాడు. ఆ యడవిలో సన్యాసి వేషంలో రావణాసురుడు వచ్చి సీతను అపహరించుకొని వెళ్ళిపోతున్నాడు. అప్పుడు వెంటనే ఆ చిన్నికృష్ణుడు, “లక్ష్మణా! విల్చుతే, విల్లుతే” అని గట్టిగా ఆదేశించాడు.

అంతవరకు మైమరచి వింటూ ఆ గానామృతాన్ని గ్రోలు తుండిన ఆ కళాకారులందరూ ఆ చిన్నకృష్ణుని కేకకు ఉలిక్కిపడి, స్వాప్నికావస్థనుండి మేల్కొన్నారు, ఆనందాశ్రువులు రాల్పారు. ఇలజోర్న్‌ భేషి అంటూ వారందరూ చప్పట్టు కొట్టారు.

అ తర్వాత యశోధరాదేవి తనకు ప్రియమైన ఒక టుమ్రోని సున్నితంగా ఆలపించింది. “శ్యామసుందరుని దర్శనంకోసం నా హృదయం తల్లడిల్లుతూంది" అన్నది ఆ టుమ్రీలోని భావం. శ్రీకృష్ణుని దర్శనంకోసం తపించి, తపించి, తల్లడిల్లిన తపస్విని భక్త మిరాబాయి అ కాస్సేపు యశోధరాదేవిలో వారి కనులకు సాక్షాత్కరించింది. ఇంతలో ఒక పరిచారిక నచ్చి తంజావూరు నుండి వచ్చిన ఒక వార్తాహరుని (ప్రవేశపెట్టింది ఒక లేఖను సిద్దేశ్వరీ సుగుణమతికి అత డందవేశాడు. దాంతో యశోధరాదేవి గాన కచ్చేరి ముగిసింది. ఆమను మర్యాద పూర్వకంగా సాగనంపి, తాపీగా ఆ లేఖను సిద్దేశ్వరి చదివి తన కుమార్తెలకు చదవమని ఇచ్చింది.

రఘునాథ భూపాలుని ఆస్థాన కళాకారులు జయలక్ష్మి, ఆమె కుమార్తెలు ధనలక్ష్మి. వరలక్ష్మి, అక్బర్‌ ఫా రచించిన “శృంగారమంజరిని అధ్యయనం చేసినవారు. ఆ రసహూస్త్ర (గ్రంథంలోని నాయికా 'ప్రకరణలతో క్షేతయ పదాలను సమన్వయ పరచడం గురించి తారామతి 'ప్రేమావతులతో చర్చించడానికి వారు ప్రత్యేకంగా గోలకొండ వచ్చినట్టు ఆ లేఖలో ఉంది.

ర్‌0

తంజనగరం కళాకారులు వెంటనే మేనా తెప్పించుకొని ఈ తల్లీ కూతుళ్లు. ఆ తల్లీ కుమార్తెలను చూడడానికి వారి బసకు వెళ్ళారు వీరు వచ్చినట్టు తెలిసి ఆ తంజావూరు కళాకారులు ఎదురుగా వచ్చి స్వాగతం పలికి, సాదరంగా అవ్వానించారు “శ్హేమమా శతలేఖిని శుకవాణి మధురవాణి” అని తారామతి వారిని అడిగింది “ఆంధ్రగీర్వాణ భాషలందు సమముగా కవితలల్లిన రఘునాథనాయకుని మన్ననలు బడిసి, అతని సరసను ఏనుగు నెక్కి, ఊరేగిన రామభద్రాంబ భద్రమా?” అని సిద్ధేశ్వరి అడిగింది “ముద్దుగా ముత్యాల పల్లకిలో నమరి, స్తోత్రగానములను ఆలపించు బిరుదు మిఠారులు ముందు నడవ, పగటి దివిటీల వారు వెంటరాగ, రఘునాథ భూపాలసభ కేగి, (ప్రేరణ 'కేళికలు చేయు ముద్దు చంద్రరేఖ ముచ్చట లేమి” అని (ప్రేమావతి అడిగింది “భగవంతుని కృపవల్ల అందరూ క్రేమమే” వయన్సులో కొ ద్దిగా 'పెద్దవారయ్యారు” అని చెప్పి, “తము దామె వత్తు రర్దులు (కశ్రమమెరిగిన దాత కడకు, రమ్మన్నారా కమలంబు లున్నచోటికి భ్రమరంబుల నచ్యుతేంద్ర రఘునాథభూపాలా” అంటూ రఘునాధ భూపాలుని సభలో ప్రవేశించి, పదముల నలి, క్షేత్రయ్య నభికులను సమ్మోపొతులను చేశారు అతని పదములలోని భావములను చక్కగా అభినయిస్తూ, మా కళా జీవితములను తరింప జేసుకొంటున్న మా మువ్వురు క్షేమమే గదా” అని జయలక్ష్మి వీరి కుశల మడిగింది ఈ విధంగా ఒకరి నొకరు ప్రశ్చల వర్షంతో ముంచెత్తుతూంకటే అవి మల్లెల పూజల్లులై వారందర్నీ ఆనంద పరవశుల్ని చేశాయి. “ప్పెద్రల్సు, పండితులు, శాస్త్రవేత్తలు, కళాకారులు, మిమ్మల్ని కళానిధులుగా మెచ్చుకొంటూంకే విని, మీ కళా విజానంలో పాలుపంచుకోవాలని మేం ఇంతదూరం వచ్చాం” అంది ధనలక్ష్మి ఖో “ముఖ్యంగా, అక్బర్‌ షా వారు రచించిన శృంగారమంజరి గురించి వివరంగా మావద్ద తెలుసుకొనాలని వచ్చాం. ఆయన పారశీకులు. పరమత భావాలతో పెరిగినవారు. ప్తాందవకళా జీవన విధానానికి చెందిన ఆ యమర (గ్రంథాన్ని వారెలా రాయగలిగారు”” అని వరలక్ష్మి అడిగింది. “మతం మారినా, భాష వేరైనా. ప్రాంతం అన్యమైనా మానవ హృదయం ఒక్కట గదా? ఎండ ల చమారటా! . గ డరరొ యు... ఇ ద్‌] భా భయ న క్ష | రగ ౮ వ ర్‌ ల

కన్నెరుగ నీయకుండా, ముద్దుగా పెంచి, పెళ్లిచేసి తన కుమార్తెను అతవారింటికి పంపించే రాజమాత . ది ళు న గ

హృదయం, పేదరికంతో పూరిగుడిసెలో జీవిస్తూ, ఎండవానలకు ఓర్చుకొంటూ, ఆకలితో అలమటిస్తూ, పెంచి, పెద్దచేసి, పెల్టి చేస, తన కుమార్తెను అత్తవారింటికి పంపించే పేదరాలి హృదయం ఒక్కశేు గదమ్మా? మానవ వృాదయాన్ని, ప్రత్యేకంగా స్త్రీ హృదయాన్ని చక్కగా అర్థం చేసుకొన్నవారు అక్చర్‌షావారు. అందుకే అంత గొప్ప అలంకార శాస్త్ర గ్రంధాన్ని వారు వ్రాయగలిగారు. అమర కవి కాళిదాసు శకుంతలకు వీడ్కోలు చెప్పిన ఘట్టంలో కణ్వ మహర్షి నోటంట చెప్పించిన శోకాలు నాలుగే గదా? ఆ నాలుగు శ్జోకాలే ఆయనకు అమరత్వం చేకూర్చాయి” అని సిద్ధేశ్వరి వివరించింది.

“క్షేతయ్యది శృంగార కవిత్వం నాయికా నాయకుల విరహ వియోగాలను వర్తించే ప్రణయ కవిత్వం ఆయనది. అయితే అది కేవలం శారీరక శృంగారానికి సంబంధించిన కవిత్వం కాదు. అధ్యాత్మిక పరంగా దానిని మనం అర్ధం చేసుకోవాలి. విశ్వవ్యాప్తమైన పరమాత్మనుండి వేరుపడిన జీవాత్మ అ యెడబాటును టర్చుకొనలేక, పరిపరి విధాలుగా పరితపినూ. పరమాత్మ సంయోగాన్ని కోరుకొంటుంది. ఇదే క్షేతయ పదాలలోని అంతరార్థం అని మనం (గగ్రహించాలి” అని (డ్రేమావతి వివరించింది.

“అందుకే కైశికీవృత్తి ప్రధానంగాగల నాయికీనాయకుల శృంగారాన్ని సంభోగ శృంగారం, విప్రలంబ స్టంగారం కు విధాలుగా శాస్త్రకారులు పేర్కొన్నారు అయితే విప్రలంబ శృంగారంలో విజ్బృంభించినంతగా అభినయంలో మనం (ప్రత్యక్షంలో విజృంభించలేం,” అంటూ ఇంకా ఏమా చెప్పబోయింది వరలక్ష్మి.

ల బైస్తవసేస్మందుకు క్షమించండి మిరు అభిన మంటున్నారు అభినయాన్ని విడదీశారు మరిప్పుడు చె న రం అస నాలుగు విధాలుగా భరతాచార్యుడు, నందికేశుడు బు ప ప్రే అంగిక సాత్వికాల గురించేనా?” అని (ప్రేమావతి అడిగింది

“ఆంగికం అరాభినయాని స ద్‌

మనం సాత్విక మంటున్సాం 2. దేసి ఇధి పిల్లలాట భావాభినయం గొప్పది. దీనినే 0 ట్‌ ఆం ఇందుల్‌ శుద్దసాత్త్యికం ఇంక్రా శ్రేష్టమైనది” అంది జయలక్ష్మి “మో భావాన్సి ఇంకాస విపులీక౦, 39 మననులో జా ఎ చండి అంది తారామతి, “ముఖరాగ, ముఖాభినయాల్లో స్సులొని భావం న్పందించినప్పుడు ముఖఛాయ మా ( న్‌ మన సొ లు మారతాయి గదా? ఈ భావవపకటన చాలా ప్ప్రది ఇది గొప్పు కళాక్రారులకే సాధ్యం, శ్వాసని్వాసలకు గూడ్త తాళలయలను పలిక్షి + ల ద్రనలను తెలియజేయ 3 ౯౧ లెలికిస్తూ. భావస్పందనల డమే ఉత్తమోత్తమయిన అభినయకళ” అంది జయలక్ష్మి. ప్‌ “ఈ యనుభూతి కొరకేగదా మన బుష్ష స బు మ్‌ గీ ఆ తారామతి ఎలు ఎళ్లతరబడ్తి తపస్సులు చేస్తూ వచ్చారు,” అంది “అందుకే గదమ్మా, తాళాలని ం స్పైంటిలోను, త్రిప్పబట తా తన పదాలను రచించాడు” అంది జయలక్ష్మి న కాని ఎక్కువ ప్రాధాన్యమిచ్చి క్షేత్రయ్య 52

“ఇతర తాళాలతో గూడా ఆయన నాయికులను సృష్టించాడు గదా?” అంది ్రేమావతి,

“సృష్టించాడు. సృష్టించకపోలేదు. ఇతర తాళాలు చిన్నబుచ్చుకొంటాయేమోనని ఇక్క డొకట్సి అక్క డొకటి రచించాడు. అవి చిలకకొట్టులు,” అంది జయలక్ష్మి. అందరూ నవ్వుకొన్నారు.

“ఎందువల్ల నంటారు” అని అడిగింది (ప్రేమావతి. అందరూ ఒక క్షణకాలం నిళ్ళబ్దంగా ఉండిపోయారు.

“మానవ శరీరానికి ఒక బాహ్యరూపమున్నట్టు తాళానికి గూడా ఒక రూప ముంది. ఆ రూపాన్ని మనం అర్ధం చేసుకొనగలిగిజే దానిలోని రసాన్ని మనం అస్వాదించగలుగుతాం. దీని ఆధారంతో ఆ ధ్వనిలోని భావసొందర్యాన్ని వాద్యకులు వెల్లడి చేయగలుగుతారు. ఈ ధ్వని ప్రభావాన్ని అనుసరించే మన ప్రాచీన శాస్త్రవేత్తలు వివిధ రాగాలను, తాళాలను నిర్ణయించారు.” అని సిద్దేశ్వరీ సుగుణమతి వివరించింది.

ఆమె పాండిత్య ప్రతిభకు అందరూ ముగ్ధులయ్యారు.

“శృంగారానికి అంత ప్రాముఖ్యాన్ని పదక్షర్తలు ఎందుకు కిచ్చారంటావు అమ్మా” అని తారామతి అడిగింది.

'ఇనికి ఆరభటి, భారతి, సాత్వతి అని వృత్తులు నాలుగు అన్న విషయం మో అందరికీ తెలుసు. వీటిలో వైళికీ వృత్తి లాస్యనర్తనంలోని శృంగారాభినయంలో ఎక్కువ ప్రాధాన్యం వహిస్తుంది... అంది సిద్ధేశ్వరి.

“ఎందువల్ల నంటారు” అని జయలక్ష్మి అడిగింది.

“సృష్టికి మూలం శృంగారం. శృంగారం లేకపోతే కోరిక లుండవు. కోరికలు లేకపోతే సృష్టికార్యం ళు ఆక న్‌ జరగదు. పురుషుడు బీజక్తక్తి స్త్రీ వదార్థశక్తి. విటి పరస్పర ఆకర్షణే శృంగారం. బీజిశక్తి పదార్థశక్తిని చేరినప్పుడు పదార్తశక్తి దానిని తనలో ఇముడ్భుకొంటుంది. తన గర్భంలో బీజశక్తిని పోషించి. పంచి

ఖా శ నా . ఆశి దినదినాభివృద్దిని గావించి ఒక నూతన రూపొన్ని ఆ పదార్థశక్తి లోకానికి అందజేస్తుంది. క ర పం లోకంలో పెళీగి, “పెదదె వివిధ వయస్సుల్ల్టో వివిధ అనుభూతుల్ని అనుభవించి. సృష్టి పెంచ, అనంత వాయువులో కలిసిపోతుంది. ఈ సృష్టి క్రియను తమ శాస్త్రగ్రంథాలలో పండితులు వివరించాం.

గా స సన్వానులు జ కవులు తమ కవితీలలో వర్ణించారు. సంతానాభివృద్ధికి మూలం సంసారులు. సన్నాలు ఓ టో న కాని సృష్టికి తోడ్పడరు. తాము తరించాలనే సన్యాసులు నిత్యం అలోచిన్తుంటారు. ఏబై గురించి సలంచరు" అని సృష్పి (క్రియను గురించి సిద్ధేశ్వరి వివరించింది.

“అయితే నన్యాసులు స్వార్థపరులు” అంది తారామతి

“నారు: వారిని అలా అనడానికి వీలులేదు. ఎందుకంకే తరించాలనుకొనడం వారి లక్ష్యం” అంది సిద్దేశ్వరి.

“వీటిలో ఏది ఉత్తమం?” అని (ప్రేమావతి అడిగింది.

“రెండూ ఉత్తమ మ్లైనవే, ఒకదాని నొకటి కించపరచనంతవరకు అంది సిద్ధేశ్వరి.

“మనం రసచర్చనుండి వేదాంతంలోకి వెల్పిపోతున్నాం” అంది జయలక్ష్మి.

“ఇవి జీవిత సత్యాలు. వీటిని జెలుసుకొంటే కళల పరమార్దాన్ని (గ్రహించగలుగుతాము జగజ్జనని, అదిశ్తక్తి అయిన స్తీమూర్తిని సర్వసంగ పరిత్యాగులైన యోగి పుంగవులు గూడ “మాతృదేవోభవ!” అని అభివరిసారు,”" అంది సిద్దేశ్వరి.

ఖా ఛి

“సర్వదుఃఖాలకు స్త్రీయే 'హేతువని కొంద రంటారు” అంది వరలక్ష్మి.

“ఈ రెండు రకాల అభిప్రాయాలు గల ఉభయులు ఆ స్రీ గర్భంనుండి జన్మించినవారే గదా? అంది జయలక్ష్మి.

“ఎన్నో జన్మల తపఃఫలం ఈ మానవబన్మ. మానవ జన్మల తఫఃఫలంగా మనం కళాకారులుగా జన్మించాం. కనుక మనం మన జన్మలను సార్ధకం చేసుకోవాలి” అంది సిద్ధేశ్వరి.

ఆమె ఆధ్యాత్మిక బోధనకు అక్కడున్న కళాకారులందరు ఆశ్చర్యచకితులయ్యారు.

“మరి, కొందరు కళలను కాసులకు అమ్ముకొంటున్నారు గదా?” అని వరలక్ష్మి అడిగింది.

“అది భుుక్తికోసం, కాని కాసింత సుఖంకోసం కళలను అమ్ముకోకూడదు. జన్మరాహిత్యంకోనం మనం పాటుపడాలి” అంది సిద్ధేశ్వరి.

“అంతకు మించిన పరమార్థమేమైనా ఉందా” అని అడిగింది ధనలక్ష్మి.

“అంతరు మించిన పరమార్ధం ఆత్మానందం. దైవారాధనలో మనం పూజాపుష్పాలం కావాలి. విజ్ఞానవంతులకు మన కళలతో మనం విందు చేయాలి. నిరక్ష్యరాస్యులకు మనం జ్ఞానప్రబోధంచేసి, వారి జీవితాలను తరింపజేయాలి. కళారాధనలో నిజమైన పరమార్థం అదే” అని సిద్ధేశ్వరి వివరించింది.

“ఖ్లేష్‌! మిరు అక్షరాల సిద్ధేశ్వరులే, మో వంటివారిని కలిసి, సంభాషించినందుకు మేము ధన్యులం. మావంటి విద్యావంతురాలు, సుగుణవంతురాలు తల్రియైనందుకు తారామతి (పేమావతులు ఎంతో అదృష్టవంతులు. మో విద్వత్తుకు మనసారా నమస్కరిస్తున్నాను” అంది జయలక్ష్మి.

ఇంతలో నాదస్వర, శృంగభిరీ వాయిద్యాలతో అంబాలయ పూజారి అక్కడకు వచ్చి, “సిద్ధేశ్వరీ! నేడు దేవికి ప్రత్యేకంగా శుక్రవారం పూజ లున్నాయి. దేవి సన్నిధిని (పేమావతి నృత్యకేళిక ఏర్పాటుచేయబడింది” అని చెప్పి వెళ్లాడు.

(ప్రేమావతి నృత్యశేళికను చూసే సదవకాశం కలుగుతున్నందుకు తంజావూరు కళాకారులు సంతోషించారు. ర5్‌శీ

జ తంజనగర నర్తకీమణుల నృత్య ప్రదర్శన వలి

దర్బారులో పది రోజులు నృత్య కేళికలు చేసి, అబ్దుల్లా కుతుబ్‌షా వారిని మెప్పించిన తంజనగర నర్తకిమణులను (ప్రత్యేకంగా సమ్మానించదలచి మా సాహెబా తమ అంతఃపురంలో వారి కచ్చేరీని ఏర్పాటు చేశారు. దానికి సిద్ధేశ్వరి, తారామతి (పేమావతులను గూడ ఆహ్వానించారు. అనాడు ఈ తంబజనగర కళాకారులు నృత్తనృత్యాలనే గాక భారతీయ నృత్యకళలకు జీవమయిన అభినయాన్ని గూడ ప్రదర్శించారు.

“మో అభినయం చాలా ఉత్తమోత్తమైనదిగా ఉంది. మా తంజనగరంలో అదేలా వృద్దిపొంది, వికసించగలిగిందో మారు చెప్పగలరా?” అని మా సాహెబా వారి నడిగారు.

“మాది ద్రవిడ సంప్రదాయానికి చెందిన విద్య. చోళ రాజులు, అటు పిమ్మట తెలుగు రాజులు మా దేశాన్ని పాలించినందువల్ల ఆంధ్ర ద్రవిడ సంప్రదాయాల మేలి కలయికతో, అపూర్వరీతిలో మా సంప్రదాయం వృద్ధి చెందింది” అని జయలక్ష్మి వివరించింది.

“మా గోలకొండ నృత్యకళను గురించి మా అభిప్రాయ మమిటిొ”అని మా సాహెబా అడిగారు.

“మో సామ్రాజ్యంలో మతాలు వేరైనా, భాషలు వేరైనా, ఆచార వ్యవహారాలు, సంప్రదాయాలు, సామాజికి దృక్పథాలు భిన్నమైనవైనా ఇక్కడి నృత్యకళ ఒక చక్కని బాణీలో రూపొందింది” అని వరలక్ష్మి గోలకొండ నృత్య కళను మెచ్చుకొంది.

“ప్రాచీన సంస్కృత సాహిత్యంలోని ఒకే శోకాన్ని మిలో ఎవరైనా ఒకరు, మా (శ్రేమావతి అభినయిస్తే, మా అభినయాలలో గల తేడాను నాకు చూడాలని వుంది” అని మా సాహెబా వారిని కోరారు.

“అలాగే మహారాణి” అంటూ తంజావూరు వరలక్ష్మి ఒక శ్లోకాన్ని రాగ యుక్తంగా పొడి, ఈ (కింది విధంగా వ్యాఖ్యానిస్తూ అభినయించింది

అదొక ముచ్చమైన తామరకొలను ఆ కొలనులోని నీరు నిశ్చలంగా నిర్మలంగా ఉంది. నీటి అడుగున రంగు రంగుల రాళ్లు రత్నాల్లా మెరుస్తున్నాయి ఆ నీటిలో తోటమాలి జల్లిన తామర విత్తులు పొట్టలు విచ్చుకొని, మొలకలెత్తి, నీటిపైకి వచ్చాయి. కొలనంతా ఒక నూతన శోభతో వెలుగొందుతూంది. ఆ కొలను గర్భంలో విశ్రాంతి తీసికొంటున్న మండూకాలు గుంపుగా ఈదుకొంటూ నీటిపైకి వచ్చి, ఇలా చర్చించుకొంటున్నాయి

“ఆ చిన్న తామర విత్తులు మొలకలై. పెరిగి పెద్దవై అకులు, మొగ్గలు తొడిగినంతవరకు వాటిని ఎన్ని రాత్రుళ్లు, పగళ్లు మనం కాపలా కాయలేదు? వాటిని క్రిమికీటకాలనుండి రక్షించలేదు?

ర్‌ర్‌

వాటి శత్రువులనుండి వాటిని కాపాడడానికి వాటి చుట్టు ప్రతిదినం మనం ఎన్నో ప్రదక్షిణలు చేశాం యా మొగ్గలు విచ్చుకొని పూవులుగా వికసించాయి. వాటి అందాలను చూసి మనం మురిసిపోయాం. వాటి మెత్తని సువాసలను ఆఘ్రాణించి, తృప్తి చెందాం. ఎందుకు? ఆ పుష్పాలు పూర్తిగా వికసించిన తర్వాత వాటిలోని మకరందాన్ని (గ్రోలాలనే ఆశతో. కానీ చివరకు ఆ పద్మాలు ఎన్నిసార్లు మనల్ని మోసగించలేదు? మనం చూస్తూండగానే వాటి శేకులు రాలిపోయేవి అవి మోడులలయ్యేవి. వాటిలో నుండి విత్తులు మళ్లా (ప్రత్యక్షమయ్యేవి ఏనాడో ఎప్పుడో తనెటీగలు ఆ పూలలోని మకరందాన్ని అపహరించుకొని పోయేవి చివరకు మనకు నిరాశ శ్రమ మిగిలుతూ వచ్చాయి ఈసారైనా ఇలాంటి మోసానికి మనం గురికాకూడదు. మనం తెలివిగా ప్రవర్తించాలి” అని అవి ఒక నిర్హయానికి వచ్చి, రాత్రనక, పగలనక ఆ పువ్వులచుట్టూ తిరుగుతూ అతి జాగ్రత్తగా కాపలా కాస్తూవస్తున్నాయి. కాని ఆ తామర మొగ్గలు పరువానికి వచ్చి, విచ్చి, వికసించి, ఎక్కడో దూరంగా ఉన్న భమరాలను తమ సువాసనలతో అకర్తించాయి ఆ భ్రమరాలు ఎంతో హాయిగా, చక్కగా పాడుతూ, ఆ పూవుల్ని మరింత పులికింపజేసి, ఆ పూవులను చేరాయి. ఆభ్రమరాల సంగీతం ఈ మండూకాలకు ఎలా అర్థమౌతుంది? అవి నిశ్చంతగా, నీళ్లలో ఈదుతూ, ఆడుకొంటున్నాయి. ఆ తరుణంలో ఎక్కడినుండో ఒక [భ్రమరం వచ్చి, అ పద్మాల అందాన్ని చూసి, మురిసిపోయింది. అ పూరేకులతో కాస్సేపు ఆడుకొంది. ఆ తర్వాత ఒక పూవు హృదయంపైని వాలి, దానిలో మకరందాన్ని (ోలసాగింది అలా ఎంతో సమయం గడిచిపోయింది. తనివి తీరని ఆ భ్రమరం మత్తెక్కి, తనని తాను మరచి, అ పూవు హృదయంపైని నిదురపోయింది. పాద్దుగుంకింది. ఇతర భమరాలు తమ గూళ్లకు చేరుకొన్నాయి. తన నాథుడు ఇంటికి తిరిగి రాలేదని భ్రమరి తన భర్త రాకకోసం వేచి, చూసి, చూసి, ఆ తామర కొలనుకు వెల్లింది. ఘీంకార నాదాలు చేస్తూ తన నాథుణ్ణి పిలిచింది. చివరకు తన (ప్రియుడు ఆ పూవులో నున్నట్టు గ్రహించి, దాని చుట్టూ తిరుగుతూ, పిలిచి, పిలిచి అలిసిపోయింది సొలిసి పోయి ఒక తామరాకు పైని వాలిపోయింది తెల్లవారింది. ఆ తామర పూవు మళ్లా విచ్చుకొంది. ఆ పూవు హృదయంపైని తన నాథుణ్ణి ఆఅభ్రమరి చూసి, ఎగిరి, గంతేసింది. ఆనందంతో రుంకార ధ్వనులు చేసింది. ఆ భ్రమరం లేచింది. ఆ రెండూ కలిసి, ఎగిరి వెళ్లిపోయాయి,” అంటూ వరలక్ష్మి తన అభినయాన్ని ముగించింది.

మా సాహెబా ఆమెను అభినందించి, (ఢడ్రేమావతి వైపు చూశారు. గ్రుమావతి తారామతి వైపు చూసింది. తారామతి రాగాన్ని ఆలపించి, పాడుతూంకే (ప్రేమావతి అభినయించడం ప్రారంభించింది. భాషకు అతీతంగా ఆమె భావాలను ప్రదర్శించింది. ఆ భావాలు అ శ్లోకంలో లేవు. తన కళావృదయంలోని అనుభూతులు సంచారులుగా వికసించాయి. సాత్వికంలోని సంచారులకు సాహిత్యంతో సంబంధ ముండదు. అవి సెలయేటి తరంగాల లాగ వికసిన్తూంటాయి. ఒక చోట నిశ్చలంగా నిలబడకుండా ప్రవహించే. సెలయేటి నీరంతా ఒక్కళక్రే, అయినా అది వివిధ రీతుల్లో వివిధ గతుల్టో, వివిధ ఛాయల్లో, క్షణకాలం (ప్రేక్షకుల కళ్లను మిరుమిట్లు గొలుపుతూ ఎలా (ప్రకాశించి. ప్రవహించి పోతూ ఉంటుందో అదే విధంగా సంచారీ భావ ప్రకటన పరంపరలుగా వికసిస్తూంటుంది సంచారీ భావాలను

అభినయించడం చాలా కష్టం. అ యనుభూతులను చూసి, అర్ధంచేసుకొని ఆనందించడానికి (పేక్రకులు గూడా సంస్కారవంతులై ఉండాలి. లేకపోతే ఆ యభినయమంతా వృధా అవుతుంది.

హృదయ లోతులలో నుండి పైకి ఉబకే భావ ప్రకటనా పరంపరలను ముఖరాగం ద్వారా ప్రకటింపజేయడమే సాత్వికం. దీనినిమించి అభినయించి, పరాకాష్టకు నర్తకి చేరుకొంట అది శుద్ధసాత్వికమౌతుంది, దీనిని మించిన అభినయం మరింక లేదని నాట్యశాస్త్రవేత్తల, కవుల, పండితుల అభిప్రాయం. వివిధ కాంతులతో సువాసనలను వెదచల్డుతూ కవి భావాన్ని అభినయించడమే శుద్ధ సాత్వికం. ఇది కళాకారుల హృదయ భాష. వృదయ వికాస మున్నవారే ఈ భాషను అర్థం చేసుకోగలరు, ఆనందించగలరు, అభినందించగలరు, తమ ఇంటి వేల్చయిన శీతలదేవి వరప్రసాదంవలన ఈ యభినయ కళ (ప్రేమావతికి అబ్బింది.

(పేరణతో (ప్రేమావతి అభినయాన్ని ప్రారంభించింది. ఓంకారంతో సమ్మిళితమైన నాదాన్ని ఆ అక్క చెల్లెళ్లు రాగాలలో ఆలపించారు. వారి నాభిస్థానాల నుండి వెలువడిన నాదం అది. క్రమంగా ఆ నాదం సభాస్థలినంతటా వ్యాపించింది. (పేక్షకుల నందరిని అది ఒక నిశ్చలస్థితికి గొని వచ్చింది (ప్రేమావతి ప్రదర్శించిన వివిధ భావాలు, వివిధ దిశలలో సంచరించి, అవన్నీ ఒక్కపై ఆమె వృదయంలో ఒక్కచోట నిలచి పోయాయి అమెకు ఏకాగ్రత చేకూరింది.

వివిధ గమకాలతో, వివిధ స్వరగతులతో, వివిధ లయరీతులతో, ఆరోహణ, అవరోహణలతో తారామతి రాగాలాపన చేసింది. త్రిస్తాయులలో ఆమె రాగాన్ని ఆలపించింది.

“వేరువ జామున సూర్యరశ్మికి ఆ తామర పూవు రేకులు విచ్చుకోగానే ఆ పద్మంపైని వేచియున్న ('భ్రమరి తన నాథుణ్ణ్లి చూసింది. తన నాథుడు అన్య స్త్రీ పొందులో తనని తాను మరచి ఉన్నాడని, ఆమె గాఢ పరిష్వంగణంలో ఆనందిస్తున్నాడని, అతని చేష్టలను, ఆంతర్యాన్ని. అతని హృదయాన్ని తెలుసుకొని, దండించాలని ఆ భమరి నెమ్మదిగా, నిశ్శబ్దంగా అతనికి చేరువగా వెళ్లింది అతని చెవి దగ్గరగా మెత్తని ఘుంకారనాదాన్ని ఆలపించింది. తర్వాత కరకుగా పాడింది, ఆ తర్వాత కర్కశంగా పొడింది. ఈర్ష్య, ద్వేషం, అనూయ, అసహనం, ఉగ్రత మొదలైన ఎన్నో సంచారులను శంక వితర్కాలతో ప్రారంభించి, ఎన్నో భావపరంపరలను వరుసగా ప్రకటించి, ప్రదర్శించింది. అయినా తన భర్తలో చలనం కలుగలేదు. కేవలం శారీరక సంగమంలోనే ఇంత మైమరుపా అంటూ ఆ భ్రమరి తన భర్తను గిచ్చింది, తర్వాత పొడిచింది, ఇటూ అటూ అతన్ని ఊపింది. అయినా అతడు చలించలేదు. అతడు తనను లెక్కసేయక విదిలించినట్లు ఆ భ్రమరి భ్రమించింది. ఉగ్రతతో కళ్లు ఎర్రజేసింది. కోపంతో ఆమె కంపించిపోయింది ఆమె ఉచ్చాశ్వన్వాసలు పై శెగసాయి. అయినా అతనిలో చలనం లేదు. చివరకు ఆ భ్రమరి కంట తడి పెట్టింది. ఉస్సురమంటూ నిశ్వసించింది. కన్నీరు కార్చింది అయినా అతడు చలించలేదు. అమెకు ఇంక సహనం పోయింది. పరస్త్రీ సంగమం నుండి తన నాథుళ్లో విడదీయడానికి అతన్ని తన కాళ్లతో పట్టి లాగింది

5్‌/

క్రితం రాత్రి ఆ తామర పూవు ముడుచుకొన్నప్పుడు, ఆ పూవులో అతడు ఉండిపోయినందువల్ల ఊపిరాడక ప్రాణాన్ని విడిచిన అతడు ఆ భ్రమరిపైని వాలి పడ్డాడు. తన నాథుడు మరణించాడని ఆ (భ్రమరి (గ్రహించి, ఆ వియోగాన్ని భరించలేక అమె అతనిపైని పడి ప్రాణం విడిచింది. ఇద్దరి శరీరాలు ఒక్కటయ్యాయి. వారి ఆత్మలు అనంతవాయువుల్లో కలిసి, పయనించాయి.”

ఈ విధంగా భావవికాసంతో, సాత్విక, శుద్ధసాత్విక అభినయాలతో (ప్రమావతి ఆ హ్టోకాన్ని (ప్రదర్శించింది, (పేక్షకులందరూ చేష్ట లుడిగి ఒక క్షణకాలం ఉండిపోయారు.

“చాలు, బేటీ! ఇక చాలు. (ప్రేమా! ఇంక చాలు అంది మా సాహెబా. జయలక్ష్మి వెళ్ళి ఆమెను కాగలించుకొంది.

“మవారాణీ! మేం అర్జాభినయానికి ప్రాధాన్యమిస్తాం. వర్షనాత్మకంగా, ఆంగికం ద్వారా మేం అభినయిస్తున్నాం మి గోలకొండ కళాకారులు భావాభినయాన్ని సంచారుల ద్వారా ప్రదర్శిస్తారు. అందుకే వీరి పాటలలోను, అభినయంలోను సహజంగా భావావేశం అదికంగా గోచరిసుంది. మౌ సంప్రదాయంలో ఒడ్జ్డీలగం ప్రాధాన్యం వహిస్తుంది” అంటూ దాపరికం లేకుండా తన అభిప్రాయాన్ని జయలక్ష్మి వెల్లడించింది

అందుకు మా సాహెబా చాలా సంతోషించి, హంన అంచుల గద్వాల పట్లు చీరలను ఆ తంజావూరు కళాకారులకు కిచ్చి, సత్కరించారు. ల

“మాతా! నిద్ధెశ్వరీ దేవీ! ధన్యురాలివి! నీ కుమార్తెలు రత్నవైడూర్యాలు వారికి వారే సాటి. వీరిరువులు ధృవతారల్దాగ వెలిగిపోతూ మన దేశ కళాచరిత్రలో శాశ్వతంగా నిలిచి పోతారు. మారు ముగ్గురూ మా తంజనగరం సందర్శించండి. ఇదే మా ఆహ్వానం అక్కడ సరస్వతీ మహలో మళా కలుసుకొందాం” అంటూ జయ ణయ వారంగరూ మం సల ల లక్కి గన కౌగలించుకొని అనంద భాష్పాలు రాల్చింది.

ద్ద సెలవు తీసి నా లు ఎక్కి వెల్లి పోయారు 58

శనిగరం

అదొక చిన్న గ్రామం. దానిపేరు శనిగరం. ఆ గ్రామంలో నరసింహస్వామి వెలిశాడు ఆ దేవుని దయవల్ల ఆ గ్రామానికి దేశంలో మంచి "పేరు వచ్చింది ఆ నరసింహస్వామివారి శిల్పం చాలా సుందరమైనది. అ విగ్రహానికి ఆ గ్రామప్రజలు ఒక చిన్న ఆలయాన్ని నిర్మించారు ఆ ఆలయంలో నిత్య ధూప దీప నైవేద్యాలు సక్రమంగా జరుగుతున్నా అంగరంగ భోగాలకు నిధులు కరువైనాయి. అందు కా గ్రామప్రజలు అబ్బుల్లా కుతుబ్‌షా ప్రభువులకు విన్నవించుకొన్నారు ఆ గ్రామప్రజల కోర్కెను తీర్చడానికి పాదుషా వారు సపరివారంగా ఆ శనిగరం గ్రామానికి పయనమైనారు.

ఆ యాలయానికి కొద్ది దూరంలో ఆ ప్రభువుల కొరకు ప్రత్యక గుడారాలు వారు. వారి వెంట వచ్చిన అశ్వ, గజ, పదాతి దళాల వారి కోసం గూడా వేర్వేరు గుడారాలను వేశారు. వారందరూ ఆ గుడారాలలో విడిశారు.

అ మరుచటి ఉదయం ఆ (గ్రామంలోని చెరువుగట్టున ఒక శిలాశాసనాన్ని పాదుషావారు వేయదలచారు

బ్రాహ్మణులు వేదమంత్రాలను చదువుతూండగా, భేరీ, నగారా, నాదస్వర, శృంగవాద్యాలు మోగుతూండగా అబులా కుతుబ్‌ పాదుషావారు ఆ చెరువు గట్టుకు సపరివారంగా, పల్లకిలో వచ్చారు.

౨ (౮ దీ, వు, అక్కడ స్రలపూజ జరిగింది. శాసన ప్రతిష్టాపూబా నర్తనాన్ని తారామతి పాడగా (ట్రేమావతి చేసింది ప్ర ప్‌ ల వింహసామి ఆలయంలో ఆయన ప్రత్యేక ప్రభువులు ఒక శాసనాన్ని ప్రతిష్టించారు. ఆ రాత్రి ఆ నరసింహస్వా ([్ర పూజలు ఘనంగా జరిపించారు.

ఆ తర్వాత వారు విడిసియుండిన గుడారంలో బరవాన్‌పురం నుండి వచ్చిన నర్తకి “ముజరా నర్తనం (ప్రదర్శించింది "పేదలకు ఆ (ప్రభువులు అన్నదానం, వస్త్రదానం చేశారు వేద పండితులకు కానుక లిచ్చి సమ్మానించారు. నర్తకికి నజరానా ఇచ్చారు. ప్రముఖ ప్రజలతో వారు న వినోదాలతో గడుపుతూండగా ఆకాశం మేఘావృతమైంది. ఉరుములు, మెరుపులత్‌ చినుకులు పడనారంభించాయి. తర్వాత కుంభవృష్టిగా వర్షం కురిసింది

తెలవారే. సరికి ఆకాశం నీలంగా నిర్మలంగా ఉంది ఆలయంలో మంగళ వాద మోగుతులడగా పాదుషావారు తమ గుడారంలోనుండి బయటకు వచ్చారు. చరుపులైప చూ రు చెరువు నీటితో నిండుగా ఉంది. లేలేత సూర్యకిరణాల తాకిడికి తామరలు వికసించి, పొదుషావారిని పులకిరింపజేశాయి

ర్‌ం

“*'పేమావతీ! తారామతీ! చూశారా ఒక రాత్రి వర్తానికీ అ చెరువు ఎలా నిండిందో! ఈ (గ్రామ ప్రజలు అదృష్టవంతులు. సుఖూంతులతో ఇక మొదట ఈ (ప్రజలు జీవించగలరు” అన్నారు పాదుషావారు.

“అమృతతుల్యులు ప్రభువులవారు! ఇదంతా తమ చేతి చలువ తమరు వేసిన శాసనంతో ఈ చెరువు నిండింది. తమ పాదధూళితో ఈ నేలలో ఇక మాదట బంగారం పడుతుంది” అంది (ప్రేమావతి.

“భగవంతుడు కరుణామయుడు. తమరి ఆ భగవంతుడు చల్లగా చూడాలని ఆ భగవంతుణ్ని ప్రార్తిస్తున్నాను” అంది తారామతి.

చు శాలి

“అదంతా ఆ అల్దా కటాక్షం!” అంటూ కళ్లు మూసుకొని అల్టాను ప్రారించి, జగత్ర్రభువుకు ఈ

గోల్కొండ ప్రభువు కృతజ్ఞతలు చెప్పుకొంటున్నారు” అన్నారు అబ్దుల్లా కుతుబ్‌షా 60

న బాగ్‌లింగంపలి లని

వర్ష బుతువు ప్రారంభానికి సూచనగా శనిగరంలో వర్షం పడింది ఆనాటినుండి తరచుగా ఆకాశం మేఘావృత మవుతూ వచ్చింది. ఉరుములు మెరుపులతో ప్రకృతి పరవశించడం ప్రారంభించింది.

వర్తాకాల ఆశ్రయంగా బాగ్‌లింగంపల్లిలో పాదుషావారు ఒక భవనాన్ని నిర్మించుకొన్నారు. ఆ భవనం చుట్టూ పెద్ద పెద్ద చింత చెట్టు విరివిగా ఉన్నాయి. ఆ రాజభవనానికి కొలది దూరంలో తారామతి (పేమావతుల కొరకు ప్రత్యేకంగా ఒక భవనాన్ని పాదుషా వారు ఏర్పాటు చేశారు.

ఒకనాడు అబ్బుల్లా కుతుబ్‌షా వారు బాగ్‌లింగంపల్లిలోని వర్దాకాల నివాసానికి బయలు దేరారు. వారివెంట మంత్రులు, 'సైన్యాధికారులు ఇతర పరివారమే కాక తారామతి, (పేమావతులు గూడా వెళ్తారు. పరివారం కోసం ఆ చింతతోపులో గుడారాలు వేశారు దూరదేశాలనుండి వచ్చే అతిథులకోసం ప్రత్యకంగా కొన్ని గుడారాలు ఏర్పరచారు అంతవరకు నిశ్శబ్దంగా ఉండిన ఆ చింతతోపు ప్రభువుల వారి రాకతో కళకళ లాడింది. దాని కొక నూతన కళ వచ్చింది. గోల్కొండే అక్కడకు తరలి వచ్చినట్లు ప్రజలకు (భ్రమ కలిగింది.

విందులు వినోదాలకు ఆ భాగ్‌లింగంపల్లి వర్హాకాలంలో కాణాచిగా మారిపోతూ ఉంటుంది. వర్షం కురియని సాయంసమయాలలో పాదుషావారికి వినోదం చేకూర్చడానికి ఆ గుడారాలలో విడిసిన నర్తకీ జనం చక్కగా అలంకరించుకొని, ప్రభువుల అజ్జ కొరకు వేచి ఉంటారు ప్రభువుల ఆజ్ఞ ఇవ్వగానే ఆ బృందాల వారి వాద్యాలు ఒక్కసారే మైోగుతాయి. పరివారం వెంటరాగా వ్రభువులవారు ఒక్కొక్క బృందం వద్దకు వెళ్లి, వారి నర్తనాలను తిలకించి. ఆనందించి, సముచితంగా వారిని సత్కరించి రావడం వారి ఆచారం.

ప్రతిరాత్రి వారి భవనంలో విందులు, వినోదాలు పరిపాటిగా జరిగేవి. తమ తల్లిగారు రాచకార్యాలు నిర్వహిస్తూండడంవల్ల అబ్దుల్లా కుతుబ్‌షా వారు ఏ చీకూ చింతా లేకుండా విందు వినోదాలతో అక్కడ కాలం గడిపేవారు.

ఒకనాటి సాయంత్రం బాగ్‌లింగంపల్లిలోని న్వర్తకీ జనమున్న గుడారాల వద్దకు పాదుషావారు వెళ్ళారు. చక్కగా ముస్తాబయిన నర్తకీమణులు వారి వారి విద్యలను ప్రదర్శిస్తున్నారు. తారామతి (శ్రేమావతులు వారి భవనం "పైనుండి ఆ నాట్య దృశ్యాలను పరికిస్తున్నారు.

“అక్కా! అక్బర్‌పాదుషా వారు స్త్రీల నమాయిషీకి మారు వేషాలలో వెళ్లేవారట. మన పాదుషావారు స్వేచ్చగా వెల్లివస్తున్నారు. మన పాదుషావారు వారి భవనంలోనే కూర్చుని, దుర్చిను పెట్టుకొని ఈ నమాయిషీలను తిలకించవచ్చు గదా”'అని (ప్రేమావతి తారామతిని అడిగింది.

“చెల్లెమ్మా! జీవిశతమంకే కేవలం నృత్యసాధన, అభినయ ప్రదర్శనలే కాదు. నీవు లోకం గురించి బాగా తెలుసుకొనాలంటే [గ్రంథపఠనంతో బాటు లోకం పోకడను గూడా గమనించాలి. మానవుడు హద్దు మోరితే అతని కోరికలు గొంతెమ్మ కోరిక లవుతాయి” అంది తారామతి.

“మన పాదుషావారు వట్టి స్త్రీ లోలుడు. ఇరవై వేలమంది నర్తకీ జనంతో, నృత్యగానాలతో జీవితం గడిపే ఈ ప్రభువు ఆదర్శ పురుషుడు కాగలడా? అని సామాన్య ప్రజలు అనుకోరూ?”” అని (ఢేమావతి తన సందేహాన్ని వెలిబుచ్చింది.

“పదహారు వేలమంది గోపికలతో రాసలీలలు జరిపిన శ్రీకృష్ణుడు ఆదర్శ పురుషుడు కాడా? ఆయన దేవుడు కాడా? భగవానుడు కాడా అంది తారామతి.

(యేమావతి ఆలోచిస్తూ ఉండిపోయింది.

ఒకనాటి మధ్యావ్నాం సిద్ధేశ్వరి సుగుణమతి విందారగించి తూగుటుయ్యాలలో కూర్చుని తాంబూలం "సేవిస్తూ తారామతితో కబుర్లు ఆఅడుతూండగా ఢ్రేమావతి పరుగుపరుగున అక్కడకు వచ్చి తల్లిపైని వాలిపోయి, వాకేనుకొంది.

“ఏమైంది (పేమా! అలా వగరుస్తు న్నావెందుకు” అని సిద్ధేశ్వరి అడిగింది.

“అమ్మా, అమ్మా! మరేమో. మొన్న ప్రభువుల వారు గద్దె యెక్కినపుడు నర్తనమాడిన అహమద్‌నగర్‌ చంపాకలి బాయ్‌, జేబునిసా అహమద్‌ నగరి అయిందట

“అంకేు మతం మారిందా” అని తారామతి అడిగింది.

“రాన్సు, నిజంగానే మతం మారింది”

“ఆర్యమతంలో పుట్టి ఆర్యమతంలో ఇన్నాళ్లు పెరిగి, ఇప్పుడు మతం మారిందా? ఆర్యమతం గురించి ఆమె కేం తెలుసు? ఇప్పుడు ముస్దిం మతం గురించి అమె తెలుసుకోబోయేది ఏముంది?” అంది తారామతి.

“మతంలో ఏముందమ్మా! అంతా బుద్ధిలో ఉంది. మనుష్యుల బుద్ధి సరిగ్గా ఉండాలి” అంది సిద్దేశ్వరి. ళా

వర్దాకాలం ముగిసిన తర్వాత అబ్దుల్లా కుతుబ్‌షా వారు తమ పరివారంతో తిరిగి గోల్కొండ చేరుకొన్నారు. చింతలతోపు చిన్నబోయింది.

న్‌ పర్వటన ప్రియుడు శ్ర

తన తల్లి హయాత్‌ బక్షీబీగం రాజ్యభారం వహిస్తున్నందువల్ల రసిక హృదయుడైన అబ్బుల్దా కుతుబ్‌షా విలాసంగా జీవితం గడుపుతూ, తన సామ్రాజ్యంలోని కోటలు, పేటలు, మసీదులు. మందిరాలు, వనాలు, ఉద్యాన వనాలు పర్యటిస్తూ. తన ప్రజల జీవిత విధానాలను, సామాజిక కట్టుబాట్టను పరిశీలిస్తూండేవాడు. దీని వల్ల తన కుమారునికి మంచి లోకజ్ఞానం కలిగి, భావిలో అతడు రాజ్యాన్ని బాగా పాలించగలడన్న ఉద్దేశ్యంతో దేశం నలుమూలలా పర్యటించి రమ్మనమని ఆమె అతనిని ప్రోత్సహిస్తూండేది.

వర్షబుతువు గడిచిపోయి హేమంత బుతువు ప్రవేశించింది. పచ్చని పసరు చిమ్ముతూ, వింత శోభతో ప్రకృతి పరవశించి పోతూంది. ఒకనాటి ఉదయం బాలసాహిలో నిల్చుని, పరిసరాలను అబ్బుల్దా నిశితంగా పరిశీలించాడు. కోటకు చేరువలో నున్న రెండు మెట్టలపైని తారామతి, (ప్రేమావతుల మందిరాల నిర్మాణం ముగింపుకు వచ్చినట్టు గ్రహించి, సంతోషించాడు.

ఆ మందిరాలకు కొది దూరంలో మూసీనది హూంతంగా ప్రవహిస్తూంది. పక్షులు కలకల రవాలు చేస్తున్నాయి. అవి చెట్లపైనుండి గుంపులు గుంపులుగా ఎగురుతూ ప్రకృతికి వింత శోభను చేకూరుస్తున్నాయి. అబ్దుల్లా ఆ దృశ్యాలను చూసి పరవశించి పోయాడు.

తను రోజూ చూస్తున్న ప్రాంతమే అద్ది, కాని అనాడు అది తనకు శోభాయమానంగా గోచరించింది. వివిధ బుతువుల్లో వివిధ రకాలుగా ఆ ప్రాంతం నిత్యనూతనంగా అతనికి కనబడుతూ ఉంటుం, న అటువంటి రమణీయమైన దృశ్యాలు తొెలుసుకొనా లనుకొన్నాడు. తన దేశ నలుమూలల రావాలని నిర్హయించుకొన్నాడు. వెంటనే గంట మోగించాడు. పరిచారకుడు వెంటనే వచ్చాడు. “మం

న్‌ డనుండి తిన్సగా తన తల్లి మందిరానికి తక్షణం రమ్మనమని చెప్పు” అని ఆయన ఆజ్బాపించాడు. అక్క న్సై! వ డు ఆయన వెళ్లి తన కోర్కెను తెలియజేశాడు. ఆమె సరే నంది, బంతలో మంత్రి వర్యు ఇడు. “అనంతగిరి ప్రయాణానికి ఏర్పాట్లు చీయండి”అని ఆయన ఆ మంత్రిని ఆదేశించాడు. ఆ దేరాడు. ఆనాటి మధ్యాహ్నం తన పరివారంతో అబ్బ్టుల్లా కుతుబ్‌షా గోల్కొండనుండి వా బాయల సాయంత్రానికి ఆయన తన పరివారంతో పొనగల్లు చేరుకొన్నాడు. ఆ పుణ్యకే( రించాడు ఆ సోమేశ్వర, పచ్చల సోమేశ్వర ఆలయాలను ఆ మర్నాటి ఉదయం ఆయన సందర్శించాడు. వ్‌ గ 8 చాతురా నికి అబులా ముగ్గుడయ్యాడు. ఆలయాల నిర్మాణంలో నిల్పి (ప్రదర్శించిన నైపుణా సని 9 స్ట్‌ న న గరి చేకొ డు అక్కడనుండి వెంటనే బయలు దేరి, కోదాడ మౌదుగా మధ్యావ్నాన్నానికి ఆయన అనం న్నారు. అనంతగిరి దురం చిన్నదే అయినా చాలా ప్తరాతనమైంది. ఆ ప్రాంతం చాలా ఆరోగ్యవంతమైనదని విని, అక్కడ కొన్నాళ్ళు అబ్దుల్లా గడపదలచాడు. 63

ఒకనాటి ఉదయం రాజ పరివారంతో కలిసి వెల్లిన సిద్ధేశ్వరి తారామతి (పేమావతులు అనంతగిరి

దుర్గమంతా తిరుగుతూ, అక్కడి వింతలు, వోోషాలు పరికిస్తున్నారు. ఒక చోట వారికి ఒక విచిత్రమైన

శి

చిన్న కట్టడం కనిపించింది. దానికి ఇనుప గొలుసులున్నాయి. ఒక చక్రానికి అవి అతికించబడి వూ!

ఉన్నాయి. “ఆ చక్రాన్ని వింతగా చూస్తూ, ఏమిటమ్మా ఇది”అని (పేమావతి అడిగింది. “ఏమోనమ్మా!!

రాజ దుర్గాలలో అనేక రవాస్య నిర్మాణా లుంటాయి” అని తల్లి సిద్ధేశ్వరి చెప్పింది. ఆమె వారిస్తున్నా క్‌

వినక (ప్రమావతి కుతూహలంగా ఆ చక్రాన్ని తిప్పింది. వెంటనే ప్రక్కనున్న రాతి తలుపు తెరుచుకొంది.

లోపల ఏముందో వారికి తెలియరాలేదు. అంతా చీకటి మయం, అందులోనుండి నీటి గలగలలు

వారికి వినబడ్డాయి. పాముల బుసబునలు వారికి వినబడ్డాయి. రెండు గబ్బిలాలు ఆ ద్వారంలో నుండి

వచ్చి, వారి తలలమిదుగా ఎగిరి వెళ్ళాయి. ఆ ముగ్గురు భయకంపితులయ్యారు. సిద్ధేశ్వరి వెంటనే ఆ

చక్రాన్ని వెనుకకు తిప్పింది. తలుపు మూసుకొంది “అమ్మయ్యా!” అంటూ ఆ ముగ్గురు నిశ్వసించారు.

“అమ్మా! నాకు చాలా భయంవేసింది!” అంది తారామతి.

“అందుకే మనకు సంబంధం లేనివాటి జోలికి మనం పోళూడదు” అంది సిద్దేశ్వరి (ప్రేమావతి

“ఇంకెప్పుడూ ఇలాంటి అనవసరపు పనులు చేయనమ్మా'”అని లెంపలు వాయించుకొంది (య్రేమావతి.

“అదేమిటమ్మా?”” అని ఒక ద్వారం వైపు చూపిస్తూ తారామతి అడిగింది.

“అదొక రహస్య మార్గమై యుండవచ్చును. లేకపోతే అది శత్రువులను శికించడానికి నిర్మించిన కారాగారమ్హే యుండవచ్చును. ఇలాంటివి ప్రతికోటలోను, ప్రతి దుర్గంలోను ఉంటాయి. ఇవి అతి రహన్యమైన నిర్మాణాలు, విటిని గురించి అందరికి తెలియదు. ఆవపదృృమయాలలో శత్రువులకు చిక్కకుండా ఇటువంటి రహన్య భూగర్భమార్గాల ద్వారా రాజులు, రాణులు, వారి పరివారం తప్పించుకొని పారి పోతారు. చేజిక్కిన శత్రువులను ఇటువంటి చీకటి కారాగారాల్లో పడవేస్తారు. ఆ శత్రువులు ఈ కారాగారాల్లోని విష జంతువులకు బలైపోతారు. లేకపోతే గాలి, నీరు, తిండి లేక వస్తులు పడి చనిపోతారు

“శత్రువులను ఇంత (క్రూరంగా శిక్షిస్తారా?” అని (పేమావతి ఆశ్చర్యపోయింది.

“గొప్పు విజ్ఞానవంతుడు, మేధావి, దయామయుడు అని పేరుపొందిన అక్బర్‌ పాదుషా అన్యము పుణ్యము ఎరుగని ఒక అమాయకపు అబలను అన్యాయంగా నజీవ సమాధి చెయ్యలేదూ? తను శ్రేమించిన ఒక పురుషుని పెళ్లి చేసుకొంటానన్నందుకే అంత ఘోరమైన శిక్ష ఆమెకు విధించబడితే, శత్రువులకు ఇంకా ఎంత పెద్దశిక్షలను ఈ పాదుషాలు విధించగలరో మనం ఊహించ లేము”అంది తారామతి.

“అంతటి మహనీయుడైన అక్పర్‌పాదుషాకు మానవత్వ విలువలు తెలియవా? ఆ (ప్రేమకు గల రాగ హృదయాన్ని తెలుసుకోలేక పోయాడా?” అని అడిగింది (ప్రేమావతి.

“ప్రభువుల చిత్త (ప్రవృత్తులు విచిత్రమైనవి. వాటిని తెలుసుకొనడం చాలా కష్టం” అంది సిద్దేశ్వరి.

గ

“సూది మొనపైన నాట్యం చేయవచ్చును కాని (ప్రభువుల చిత్తం వెలుసుకోలేమంటావు!?” అంది (ప్రేమావతి.

“మరి మన గోల్కొండ సామ్రాజ్యాధిపతి మహమ్మద్‌ అభిరామ్‌పాదుషావారు అలా చేయలేదు గదమ్మా?” అంది తారామతి.

“అందరి మనోభావాలు ఒక్కలాగుండవు గదా! హిందూ ముస్లిం (పేమ పాశాలను ముడివేయడానికి మూసీనదిపైని ఆయన వంతెన నిర్మించాడు. పరమతానికి చెందిన ఒక సామాన్య యువతి భాగామతిని తన కుమారుడు వివాహమాడడానికి, ఆమెను గోల్కొండ సామ్రాజ్యానికి మహారాణిని చేయడానికి ఆయన సమ్మతించాడు. ఆయన ఉదార స్వభావుడు. అందుకే ఆయన అభిరాముడయ్యాడు. అక్బర్‌పాదుషా అలా చేయలేకపోయాడు. ఇద్దరూ సర్వస్వతంత్రులైన సమ్రాట్టులే కాని వారి మనస్సులు భిన్నమైనవి. అందువల్లనే అనార్కలీ సజీవ సమాధి అయింది, భాగ్యవతి ఒక చక్రవర్తికి అర్జాంగి అయింది. (ప్రేమ, దయ వంటిదే పరమత సహనం. ఇవి అత్యంత ఉత్తమమైనవి. అందరూ అలవరచుకొనవలసినవి” అని సిద్ధేశ్వరి చెప్పింది.

ఇలా వారు ముచ్చటించుకొంటూండగా ఒక సేవకుడు వచ్చి “అమ్మా! గదవాలు ప్రభువుల వారి ఆతిథ్యాన్ని స్వీకరించడానికి మన పప్రభువులవారు వెళ్లడానికి సిద్ధమౌతున్నారు. మోరు కూడా త్వరగా సిద్ధంకావాలి” అని చెప్పాడు.

కృష్ణానది దాటి గద్వాలు వెళ్లాలి. కృష్ణానది మధ్య ఒక జలదుర్గ ముంది. అందులో రెండు మూడు రోజు లుండి, వెళ్లాలని అబ్దుల్లా రుతుబ్‌షా నిర్ణయించుకొన్నాడు. "సీవకులు కొందరు ముందుగా అ దుర్గానికి వెల్లి వసతి ఏర్పాట్లు చేశారు. అనాటి సాయంత్ర సమయానికి పాదుషావారు తమ పరివారంతో అక్కడికి చేరుకొన్నారు. బంగారు సాయంసంధ్య సూర్యకాంతిలో కృష్ణానదీ జలాలు తళతళ మెరిసి పోతున్నాయి. నది మధ్యనున్న అ జలదుర్గం ర్తక్తవర్హకాంతులతో కనుల పండువుగా ఉంది. అ దృశ్యాలను చూసి అబ్బుల్దా కుతుబ్‌షావారు ఆనందపరవశులయ్యారు.

తమ పరివారంతో పాదుషావారు పడవలలో బయలు దేరి ఆ జలదుర్తాన్ని చేరుకొన్నారు. అంగరక్షకులు ముందు నడవగా పాదుషావారు అ దుర్గంలో ప్రవేశించారు. వారి వెనుకనే సిద్ధేశ్వరీ, తారామతి (పేమావతులు గూడా వెళ్లారు.

దుర్గంలోపల ఒక చావడిలో వారి కొక చిన్నమంట కనబడింది. దానివద్ద ఒక సూఫీ కళ్లు

మూసుకొని ధ్యాన నిముగ్నుడై యున్నాడు. మెల్లగా, చప్పుడు చేయకుండా ఆ సూఫీ వద్దకు పాదుషా వారు వెళ్లారు. వారి వెంట సిద్ధేశ్వరి తారామతి (ప్రేమావతులు కూడా వెల్దారు ఇతర పరివారమంతా దూరంగా నిలబడ్డారు. ఆ సూఫీ కళ్టు తెరిచి, పాదుషా వారిని చూసి, కూర్పొనమని పాదుషా వారికి కనులతో "పైగ చేశాడు. అందరూ ఆయనకు నమస్కరించి, నిశ్శబ్దంగా కూర్చున్నారు.

అక్కడి అగ్నిలో నుండి వస్తున్న అగరు ధూపం సువాసనలను వెదచల్చుతూంది. ఆ సూపీ మళ్తా కళ్లు మూసుకొని ధ్యాన నిముగ్నుడై కొన్ని గీతాలను ఆలపించి, కళ్ళు తెరిచి. పాదుషా వారిని తేరిపారిచూసి, “రాజా! మానవాళినంతా ఒకటిగా చూసి, (ేమవాహినులను వప్రవహింపబేయి?” అని ఆశీర్వాదించాడు.

“చిత్తం!” అన్నట్లు అబ్దుల్లా కుతుబ్‌షా తలవంచారు.

అవనీ ట్‌ చిరా

ఆ తర్వాత ఆ సూఫీ (ప్రేమావతిని చూసి, “పేమ పవిత్రమనది, శాశ్వతమైనది. కాని (పేమింపబడే పదార్థం శాశ్వతమైనది కాదు” అని చెప్పాడు. తర్వాత ఆ మంటలో నుండి విభూది తీని, (యేమావతి నుదుట పెట్టాడు. తర్వాత మళ్లా ధ్యానంలో నిమగ్నుడయిపోయాడు. (పేమావతి అతనికి సాషాంగ

ళు ను. ట

నమస్కారం చేసింది.

అబ్బుల్దా కుతుబ్‌షా తన పరివారంతో వెనుకకు మరిలాడు.

అవధూత శ్రీ రాజరాజేశ్వరి

“దత్త దత్త దాత్త దేవ దత్త దాత్త” అన్న నామోచ్వారణ దత్తాత్రేయ మఠంనుండి వినిపిస్తూంది. ఆ నామోచ్చారణకు ఆకర్షితురాలైన (_పేమావతి ఆమఠానికి బయలు దేరింది.

మాతా రాజేశ్వరికి నడివయస్సు దాటింది. ఆమె బాల్యంలోనే సన్యసించి. మవారాష్టదేశానికి వెల్లి. పశ్చిమ కనుమల్లో ఒక దత్త ఉపాసకుల వద్ద ఉపదేశం పొంది, తిరిగి తన స్వస్థలమైన గోల కొండకు వచ్చి ఈ దత్తాశ్రయాన్ని స్థాపించింది ఆమె దత్తనామాన్ని ప్రచారం చేస్తూంది. కచ్చబోసి ధోవతి కట్టుకొని, నిలువు టంగీ ధరించి, శిరోజాలను పైకి దువ్వి, శిరస్సుపైని ముడివేసి, ఒక శాలువ కప్పుకొని, చేత ఒక దండాన్ని ధరించి, పాంకోళ్లతో ఠీవిగా పురుషునిలాగ నడుస్తూంకే ఆ దత్త ప్రభువే దివినుండి భువికి దిగి వచ్చాడా అన్నట్టు అందరికీ అనిపిస్తుంది. ఆమె ముఖంలో పవిత్రమైన వర్చస్సు గోచరిస్తుంది. ఆమె ముఖ కాంతిలో ఒక విధమైన తేజస్సుంది. అందుకే ఆమె యెడల అందరూ ఆకర్షితులౌతున్నారు.

భక్త తుకారామ్‌, నామదేవ్‌, జ్ఞానేశ్వర్‌, సక్కూబాయి మొదలైన సంతుల, భక్తివర్యుల జీవితాలను. వారి బోధనలను, వారి ప్రవచనాలను ఆమె అందరికీ చదివి వినిపించి, తెలుగులో వాటికి వ్యాఖ్యానం చెబుతూంకే అందరూ తన్మయులై వింటూంటారు. ఆమె భాషణలు వినడానికి నిత్యము భక్తులు అ మఠానికి వస్తూంటారు.

ప్రతి పౌర్హమినాడు ఆ యవధూత శ్రీరాజరాజేశ్వరీ మాతకు పాదపూజ జరుగుతూ ఉంటుంది. ఆ పూజకు వచ్చే భక్తులు దత్తప్రభువులవారి నామ సంకీర్తన చేస్తూంకే ఆమె జ్ఞాన సమాధిలోకి వోయి, కొన్ని గంటల సేపు నిశ్చలంగా ఉండిపోతుంది. అప్పు డామె ముఖం ఒక దివ్య తేజస్సుతో వెలిగిపోతుంది. ఆ తర్వాత అమె తన యధాస్థితికి వస్తుంది.

ఆ దివ్యతేజస్సుకు ఆకర్తితురాలైన (ప్రేమావతి తన తీరిక సమయాలలో ఆ దత్తా(త్రేయ మఠానికి వెళ్తూంటుంది ఆ యవధూత మాత గురించి కొందరు వేరే విధంగా చెప్పుకొంటూండినా చాలా మంది ఆమె. దివ్యత్వం గురించే చెప్పుకొంటూంటారు. అందువల్ల ఒకనాడు సమయం చూచుకొని ఈ విషయాన్ని ఆమెతో (ప్రేమావతి ప్రస్తావించింది. అప్పుడు ఆమె తన గురించి చెడ్డగా ప్రచారం చేస్తున్న వ్యక్తులను పిలిపించి, “నాయనలారా! నా గురించి, నా భక్తి, నా జపం, నా యోగ సాధనల గురించి మో ఠతెందుకు తర్జన భర్దనలు చేస్తూ కాలాన్ని వృధా చేసికొంటున్నారు? కొంత కాలం మారు ఓపిక పట్టండి నేను సమాధిలోనికి వెళ్ళి, సిద్ధిని పొందాలనే ఈ జపతపాలు చేస్తున్నాను. మోరు నాకోసం ప్రత్యేకంగా ఒక సమాధిని నిర్మించండి. అందులో వివిధ రకాలైన పూవులు వేసి, నన్ను పద్మాసనంలో కూర్చోబెట్టి, నా శరీరాన్ని పలురకాల పూవులతో కప్పండి తర్వాత ఆ సమాధిని మూసి వేయండి. ఆరు

నెలల తర్వాత ఆ సమాధిని తెరిచి చూడండి. పంచభూతాలతో నిర్మితమైన ఈ నా శరిరం ఇప్పటివలెనే చెక్కు చెదరకుండా ఉంటేనా యోగసాధన ఫలించిందని భావించండి. నాశరీరం క్షీణించి పోతే నేను మాయ వేష ధారిణినని, మోనగత్తైనని తెలుసుకొండి. ఇకమిోదట అనవసరంగా నా గురించి దుర్భాషలాడి కాలం వృధా చేసుకోకండి. నా తవః ఫలం, దాని మహిమను అనాడు మోరు తెలుసుకోగలుగుతారు” అని వారికి అమె చెప్పింది. ఆ తర్వాత అ సమాధిని నిర్మించడానికి ఆమె ఒక ముహూర్తం పెట్టింది. ఆమె మోసగత్తె అని రుజువు చేయడానికి మంచి అవకాశం దొరికిందని కొందరు, అమె కోర్కెను నెరవేర్చాలని కొందరు భక్తులు కలిసి ఒక సమాధిని నిర్మించారు. అమె తాను సమాధిలోనికి వెళ్లే సుముహూర్తాన్ని నిర్ణయించుకొని, భక్తులకు వెల్లడించింది. ఆ సుముహూర్తం దత్త పౌర్ణమి.

నిత్యం ఆ యవధూత మాతకు పూజలు, భర్తులు జరుపుతున్నారు, జపాలు చేస్తు న్నారు. దీక్షలు పూనుతున్నారు. అమె దర్శనం చేసుకొనాలని దేశం నలుమూలనుండి దత్త భక్తులు, సాధువులు, సన్యాసులు అ మఠానికి చేరుకొంటున్నారు. రుద్రాక్ష తులసి పూసల మాలలనే కాక నూలు జపమాలలను గూడా ధరించి, దత్తనామ సంకీర్తనలలో పాల్గొంటున్నారు. వారికి దత్తనామ స్మరణ, సంక్తీర్తన తప్ప వేరొక ధ్యాన లేదు. రోజు రోజుకు ఆమె భక్తుల సంఖ్య వందలు, వేల సంఖ్యలో 'పెరుగజొచ్చింది. ఈ విషయం తెలిసి అబ్దుల్లా కుతుబ్‌షా వారు సందర్శకులకు వసతి, భోజనాల ఏర్పాట్టు ఘనంగా చేయించారు.

ఆమె మాయాజాలం చూడాలని ఆమె వ్యతిరేకులు గూడా పెద్ద సంఖ్యలో వచ్చారు.

“మాతా! ఎవరితోనూ సంబంధం లేకుండా, ఎవరినీ ఏమీ అర్థించకుండా, ఎవరికీ ఏ వానీ తలపెట్టకుండా మా మట్టుకు మిరు దత్తనామాన్ని స్మరిస్తూ, సన్మార్గంలో నడవమని ప్రజలకు ప్రబోధిస్తూంటే మాపైన కొందరు కక్షతో ఎందుకు చెడు ప్రచారం చేస్తు న్నారని ఒక నాడు (ప్రేమావతి ఆ మాతను అడిగింది.

“పేమావతీ! ఆకసాన్న ఎగిరే పక్షులు ఏం అవకారం చేస్తూన్నాయని కొందరు వాటిని బాణం వేసి చంపుతున్నారు” అని ఆ మాత అడిగారు

“బహృశా వారి స్వార్ధంకోసం వారలా చేస్తూండవచ్చును.”

“అయితే ఈ చెడు ప్రచారంలో గూడ వారి కేదో స్వార్థం ఉండి ఉండవచ్చును. పనిలేక, పొద్దు పోక ఇతరుల మంచితనాన్ని చూసి ఓర్వలేక, దత్తనామ సంక్రీర్తనంలోని మహిమను తెలుసుకొనలేక, మూఢులై కొందరు నా గురించి చెడు ప్రచారం చేస్తూ ండవచ్చును. మనం దానిని పట్రించుకోనవనసరంలేదు. వారికి మేలు జరగాలని, వారికి శుభం కలగాలని నేను దత్త ప్రభువుల వారిని హ్రర్థిస్తా ను అంటూ అమె చిరుమందహాసంతో సమాధానం చెప్పింది.

అనాడు దత్త పూర్ణిమ; అవధూత శ్రీరాజరాజేశ్వరీ దేవి సమాధిలోకి వెళ్లే సుముహూర్త దినం; అందరూ ఆత్రుతగా ఎదురు చూస్తు న్న దినం. మధ్యాహ్నాన్నానికి దత్త పూజలు ముగిసాయి. భక్తు లు దత్త ప్రసాదం స్వీకరించారు ఇంతలో సాయంత్రమయింది. అవధూత శ్రీరాజరాజేశ్వరీ దేవి తెల్లని నూలు వస్త్రాలు ధరించింది. తారామతి (ప్రమవతులు ఆమె శిరోజాలను 'పైకి దువ్వి శివుని జఠాయూటంలా ముడివేశారు. మల్లెపూవులతో దానిని అలంకరించారు; ఆమె మెడలో మల్లెపూదండలు వేశారు.

భక్తులు వచ్చి, ఆమె నొక ఉన్నతాసనం'పైని కూర్చుండబెట్టి, అమెకు పూజ చేయడం మొదలు "పెట్టారు. దూరంనుండి వెటకారాలు, వెక్కిరింతలు విన వచ్చాయి. కాని ఈ భక్తుల చెవికి అవి సోకలేదు. వారి పూజలో వారు నిమగ్నులైపోయారు.

అవధూత రాజరాజేశ్వరి నిశ్చలంగా కూర్చుని పూజలందుకొన్నారు. క్రమంగా ఆమె ధ్యాన నిమగ్నులై కళ్లుమూసుకొన్నారు. దత్తనామ సంక్తీర్తన మిన్ను ముట్టింది, ఆ మాత దీర్ణ సమాధిలోకి, దివ్య సమాధిలోకి వెల్లి పోయారు; ఈ లోకంతో సంబంధం లేని సమాధిలోకి వెళ్లిపోయారు. ఆమె కోరిక ప్రకారం, ఆమె కోరిన రీతిని ఆమెను ఆమె భక్తులు సమాధి చేశారు. ఆమె భక్తులు, ఆమె వ్యతిరేకులు కూడా ఆ సమాది వద్ద రాత్రీ వగలు కాపలా కాశారు.

ఆరు నెలలు ఇక్పు గడిచి పోయాయి. తన సమాధిని తెరవడానికి ఆమె నిర్ణయించిన సముహూర్తం అనాడు. ఆత్రుతతో ఆమె భక్తులు, వ్యతిరేకులు గూడ అ సమాధి వద్దకు చేరుకొన్నారు. అందరి సమక్షంలో ఆమె భక్తులు ఆ సమాధిని తెరిచారు ఆశ్చర్యం! ఆ మాత వదనం ఎప్పటిలాగే హూంతంగా ఉంది. ప్రసన్నంగా ఉంది. ఆమె శరీరం చెక్కు చెదరలేదు. ఆమె ధరించిన మల్లెపూవులు వాడలేదు అందరూ అమెకు నమస్కరించారు ఆ సమయంలో (పేమావతి అక్కడే ఉంది. ఆమె కూడా ఆ మాతకు నమస్కరించింది.

ఈ వార్త గోల్కొండ పట్నమంతా నిమిషాలమిద పాకింది. తండోపదండాలుగా ప్రజలు అక్కడకు పరుగెత్తుకొని వచ్చారు ఈ విషయం తెలిసి, రాజభటులు వచ్చి ఆ సమాధిని మళ్లా మూయించి వేశారు. వచ్చిన ప్రజలు ఆ సమాధికే నమస్కరించి వెల్లిపోయారు.

ఇంటికి వచ్చి (పేమావతి మంచం మిద వాలి పోయింది; ఆ మాతనే ధ్యానిస్తూ పడుకొంది. ఆ మాత ముఖ వర్చస్సు. దివ్య తేజస్సు (ప్రేమావతి కళ్లను వీడి పోలేదు ఆమె మనస్సులో ఆ పవిత్ర మూర్తి నిలిచి పోయింది.

“ఈ శరీరం అశాశ్వతమైంది. ఎప్పుడో ఒకప్పుడు ఇది పంచభూతాలలో కలిసిపోతుంది. ఒక సిద్దాంతాన్ని విశ్వసించి, చేసే తపస్పే అత్యంత ఉత్తమమ్లైంది” అని ఆమె భావించింది. అనాటి నుండి ఆమె ప్రవర్తనలో మార్చు వచ్చింది. ప్రతి రోజూ ఉదయాన్నే ఆ మాత సమాధి వద్దకు వెళ్ళి. రెండు పూవులు దానిపైని భక్తితో ఉంచి రావడం మొదలు పెట్టింది.

ఆత్కా, పరమాత్మ

“ఈ మేను జీవునకు ఎంత ప్రియమాయెనో

భామరో నాస్వామి కౌగిటలేని” ॥ఈమేను॥

నా ప్రాణసఖుని నెడబాసి, ఒంటరిగ ఈ తాపమెటుల సైతు

ఎన్నడు నా స్వామిని జూచేనో, ఎన్నడు వానిలో ఎగసి

సుఖము నుభవించేనో” ॥ఈమేను॥

నిండు పున్నమి వెన్నెలలో, అమ్మవారి ఆలయంలోని పాలరాతి తిన్నె పైని కూర్చుని ఈ పదాన్ని తారామతి పాడుతూంకే (పేమావతి అభియిస్తూంది. ఆమెకు కొలది దూరంలో అబ్దుల్లా కుతుబ్‌షా పండిత పరివారంతో కూర్చుని ఆమె అభినయాన్ని తిలకిస్తున్నారు. విరయబూచిన పొగడ వృక్తం కుప్పలు కుప్పలుగా పూవులను వారిపైని రాలున్తూంది. అ పొగడ పూవులు నువాసనలను వెదచల్టుతున్నాయి. ఆ మనోహర వాతావరణంలో (పేమావతి (ప్రదర్శిస్తు న్న ఆ ఉన్నతాభినయాన్ని వారంతా కనులార్చకుండా విక్తిస్తున్నారు. ఏదో పోగొట్టుకొన్నట్ట్లు, దానిని వెతుకుతున్నట్టు, ఏదో తనని విడిపోయినట్లు, తాను వంటరి అయినట్టు, ఏమి తోచక తత్త రపడుతున్నట్టు ఆమె అభినయిస్తున్నట్టు పాదుషా వారికి తోచింది. ఆమె ఇలా అభినయించడం ఇదివరకిన్నడు వారు చూడలేదు.

చల్లని చంద్రకిరణాలు వారిని బాణాలలాగ తీక్షణంగా బాధిస్తున్నట్టు వారి కనిపించింది. ఇదే అనుభూతిని అక్కడున్న ఇతరులు కూడా పొందారు. వారి వృదయాలు చేష్టలుడిగి ఉండిపోయాయి. ఇంతలో తారామతిపాట ఆగిపోయింది. (ప్రేమావతి అభినయం ముగిసింది. అంతటా నిశ్శబ్దం ఆవరించింది. ఎవరి స్థానాలలో వారు కదలకుండా ఉండిపోయారు. ఇంతలో మెల్లగా అడుగులు వేసుకొంటూ ఒక సూఫీ (పెమావతి వద్దకు వెళ్లి ఒక్క క్షణం ఆమెను తదేకంగా చూసి “బిడ్డా! నీ కోర్కె త్వరలో సిద్ధిస్తుంది!” అని ఆమెను ఆశీర్వదించి, మరి ఎవ్వరినీ చూడకుండా మెల్లగా అడుగులు వేసికొంటూ

అమావాస్య -- ఆఖరి సందర్శనం

అనాడు మహాలయ అమావాస్య, పితృదేవతల సంస్మరణదినం, హిందువులకు అతి పవిత్రమైన దినం, పితృదేవతలకు తర్పణాలు అర్పించే దినం. పితృ దేవతలయెడల తనుకున్న భక్తిని వెల్లడించే దినం. మహమ్మదీయులకు మొహరం ఎంత పవిత్రమైన పుణ్యదినమో హిందువులకు అంత పవిత్రమైన పుణ్యదినం ఈ మహాలయ అమావాస్య. ఈ బాహ్య భౌతిక దేహాలను విడిచిపెట్టి అనంత విశ్వంలో కలిసిపోయి, పితృలోకానికి వెల్లిపోయినవారి ఆత్మలను తరింపజేసి, వారికి మోక్షాన్ని ప్రసాదించమని, వారి అత్మలకు శాంతిని చేకూర్చమని పరమేశ్వరుని ప్రార్థించే పుణ్యదినమిది.

ఇన్నాళ్లూ వారినందరిని విడిచి వెల్లి, ఎక్కడో దైవ చింతనలో గడిపి, ఆ నాటి ఉదయాన్నే తన పాద ధూళితో వారి గృహాన్ని పవిత్ర మొనరించినందుకు సిద్ధేశ్వర దేవి తన భర్త పాదాలను తన ఆనందాశ్రువులతో అభిపేకించింది. తలవని తలంపుగా తమ తండ్రిని దర్శించే భాగ్యం కలిగినందుకు తారామతి (పేమావతులు నోటమాట రాక తమ తలితండ్రులను తదేకంగా చూస్తూండిపోయారు. తమ జీవితాలు ధన్యమైనాయని వారు మురిసిపోయారు. ఆ తర్వాత వారు స్ఫృహాలోకి వచ్చి, ఒక చోట చేరువుగా నున్న తమ తల్లి దండ్రులకు పాదాభివందనం చేశారు తన పుత్రికలు వృద్ధిలోకి వచ్చారని తెలుసుకొని ఆయన అనందభాష్పాలు రాల్చాడు. ఆ యశ్రువులు ఆ సోదరులు ఇద్దరి విరస్సులపైని ఆయన దీవెనలుగా రాలాయి తర్వాత ఆయనకు పాలు పండ్డు వారు సమర్పించుకొన్నారు. అయితే అఆ యానంద ఘడియలు అసప్టేసేపు లేవు. ఆయన వెంటనే ధ్యాన నిమగ్నుడై “ఈ జన్మ మిక దుర్లభమురా నరుడా! సహజన్మ సహకార సద్గురుని గనరాగ” అంటూ ఒక తత్వాన్ని ఆలపించసాగాడు. వెంటనే తారామతి తన తంబూరాను మీటుతూ, వంత పాడడం ప్రారంభించింది. ఆ పాటకు అనుగుణంగా (పేమావతి అభినయించడం మొదలు పెట్టింది తన అశ్రునయనాలతో ఆ తత్వాన్ని వింటూ. ఆ యభినయాన్ని సిద్ధేశ్వరీ సుగుణమతి చూస్తూ నిలబడి పోయింది. ఆయన పాట నిలుపు చేశాడు, తంబూరా నాదం నిలెచి పోయింది. అభినయం ఆగిపోయింది.

“కతల దేవి వరప్రసాదులారా! ఇంక నాకు సెలవు నే నా తల్లి “సీవలో తరించడానికి వెళ్తున్నాను” అంటూ ఆయన లేచి వీధి గుమ్మంవైపు వెళ్ళాడు ఆ తల్లీ కూతుళ్లు ముగ్గురు న్చోమ్టులయ్యారు. ఆయనను వారించడానికి వారి నోట మాట రాలేదు అప్రయత్నంగా వారి చేతులు మోదికి లేచాయి. ఆయనకు వారు నమస్కరించారు ముగ్గురి కళ్డు నిండు నీళ్ల కుండలయ్యాయి. ఆయన వీధి తలుపు తీసికొని, వీధిలోకి వెళ్తాడు. తర్వాత కనుమరుగయ్యాడు. విరు ముగ్గురు కాస్సేపు ఆయన వెళ్లిన వైపే చూస్తూ నిల్చుండి పోయారు. తర్వాత ఇంట్లోకి వచ్చి. వీధి తలుపు వేసి, ఆయన్నే తలుచుకొంటూ ఉండిపోయారు. తారామతి (ఢేమావతుల మనస్సులలో వివరించడానికి వీలులేని ఒక అనుభూతిని వారి తండ్రి రాక కలిగించింది.

తన గత జీవితాన్ని మననం చేసుకొంటూ ఆ రాత్రి సిద్దేశ్వరీ దేవి పూజా మందిరంలో నిద్రలోకి జారిపోయింది. దేవతా విగ్రహాలవద్ద వెలుగుతున్న పప్రమిదలలోని వత్తులను సరిచేసి, నూనె వేసి, తారామతి (పేమావతులు నృత్యమందిరానికి వెళ్లడానికి సిద్ధమయ్యారు.

ఆ యర్థరాత్రి సమయంలో వారు కస్తూరి, పునుగు జవ్వాదులతో తయారు చేసిన లేపనాన్ని వారి శరీరాలకు అలుముకొని, సన్నని నీలిరంగు వలువలు ధరించి, మేలి ముసుగులు వేసుకొని ఇంటి నుండి బయలు దేరారు. తారామతి తన తంబూరాని చేత ధరించింది. (పేమావతి ఒక ప్రమిద దీపొన్ని పట్టుకొని ముందునడిచింది. అలవాపైన ఆ దారిని వెళ్లడానికి ఆ అర్ధరాత్రి చీకటి వారిని ఆటంకపరచలేదు. వారిద్దరూ (ప్రేమావతి నృత్యమందిరాన్ని చేరుకొన్నారు. అక్కడంతా చీకటిగా ఉంది. అక్కడ గూళ్లో నున్న ప్రమిదలను ఒక్కొక్కటిగా వారు వెలిగించారు. ఆ దీపకాంతులలో వారిద్దరు దేవకన్యల్హా మెరిసిపోయారు. నాట్యరంగం మధ్య వారిద్దరూ ఆశీనులయ్యారు. తారామతి తన తంబూరాను మెల్లగా మిటుతూ సారంగ కేదార రాగాలలో ఒక పదాన్ని పాడ నారంభించింది. ఆ పదంలోని భావానికి తగినట్టుగా (పేమావతి అభినయించడం ప్రారంభించింది. ఆ గానం, అఆ యభినయం వారిద్దరికే పరిమితమైన సమయమది. అందుకే వారక్కడకు ఆ సమయంలో వెళ్టారు.

అదొక అద్భుతమైన పదం. ఆత్మ పరమాత్మలు వేరు వేరైన వైనా, వాటిని సూక్ష్మదృష్టితో పరికిస్తే అవి పరస్పరం ఒక దానిపైని ఒకటి ప్రభావితమై ఉన్నాయని తెలుస్తుంది. ఈ భావాన్ని క్షేత్రయ్య అపదంలో పొందుపరచి, శృంగార పరంగా వర్షించి రచించాడు. “గోపాలా! నీ నా భేదాలు ఈ భౌతిక శరీరాలకే గాని ఆత్మలకు లేవు. అత్మలు ఒక్కటైనప్పుడు అనుభూతులు ఒక్క'కే గదా? తిలకించు! నిన్న రాత్రి నీవు వినోదాలతో కాలం గడిపావు. నిద్రలేక నీ కన్నులు ఎర్రబడ్డాయి. అది సహజమే, కాని నా నేత్రాలు గూడా ఎర్రబడ్డాయి. నీకు అగరు చందనాలను ఎవతె అలమిందో కాని అ సువాసనలు నన్ను తాకుతున్నాయి. నిన్నెవ్వడో విలాసంగా గిల్లింది. నా బుగ్గ ఎర్రబడి ఉబ్బింది. మా ఇద్దరి తనువులు ఒక్కపైనందుకు నా అత్మ ఉల్లాసంతో ఉప్పొంగింది” అంటూ క్షేత్రయ్య వర్ణించాడు.

తారామతి వీనుల విందుగా గానం చేస్తూంక్రే, (పేమావతి కనుల పండువుగా వివిధ భావాలను అభినయిస్తూంది. భావానుగుణమైన ఆ గానం కోటలో హంసతూలికా తల్పంపైని నిదురిస్తున్న అబ్దుల్లా రుతుబ్‌ షాను మేల్కొలిపింది. ఆ పాట ఎవరిదో ఆయనకు తెలుసు. అందువల ఆయన దిగ్గున లేచి దుస్తులను సవరించుకొని ఆ గానం వినిపిస్తున్న దిశగా వెల్లి (ప్రేమావత్‌ నృత్య మందిరాన్ని చేరుకొన్నాడు.

ఆఅ నృత్య మందిరంలోని ప్రమిద దీపాలు ఒక్కొక్కటీ ఆరిపోతున్నాయి. క్రమంగా అ మందిరమంతా చీకటి అలుము కొంది, ఆ చీకటిలో తారామతి, (పేమావతుల మేనులపైనున్న నీలాలు (ప్రకాశిస్తూ

వెలుగునిచ్చాయి. 72

పాదుషా వారు నృత్య మందిరంలోనికి ప్రవేశించారు, పాదరక్షలను దూరంగా విడిచి, మెల్లగా, నిశ్శబ్దంగా వచ్చి (పేమావతికి ఎదురుగా ఆశీనులయ్యారు. ఆమెను తదేకంగా చూశారు. అలా ఆమె నేత్రాలలోకి చూస్తూ ఆయన ఉండిపోయారు. అ తర్వాత ఆయన ఆనాలోచితంగా ఆమె చేతిని తన చేతిలోకి తీసుకొన్నారు. అప్పుడామె పాదుషావారి వైపు చూసింది. ఒకర్ని ఒకరు కనులార్పకుండా చూస్తూండి పోయారు. తారామతి విరిద్దర్ని గమనించకుండా, తన గానాన్ని ఆపకుండా. గానామృతాన్ని అలా కురిపిస్తూనే ఉంది.

(ప్రేిమావతి, పాదుషాల తనువుల ఒక్కపై - తనువులను వీడి వారి మనస్సులను ఒక్కటై - మనస్సులను వీడి ఆత్మలు ఒక్కపైన అనుభూతిని వారిరువురు పొందారు.

తూర్పున వేగు చుక్క వెలిసింది. దూరాన్న తొలి కోడి కూసింది. తూర్పు దిక్కు తెలవారుతూంది. తారామతి తన గానాన్ని ఆపి, కళ్లు తెరిచింది ఎదురుగా (ప్రేమావతీ, పాదుషా వారూ అమెకు శిలా మూర్తుల్దా గోచరించారు. వారిద్దరూ ఒకర్ని ఒకరు తదేకంగా చూసుకొంటున్నారు. ఒకరి దృష్టిలో వేరొకరి దృష్టి చేరి ఉంది

“జ్లదే. జీవిత సత్యం, పరమ సత్యం, పరాకాష్ట” అని అనుకొంది తారామతి.

అబ్లులా పాదుషా 6౧ ౧

కాలచక్రం గిర్రున తిరుగుతూనే ఉంటుంది దానిని ఎవరూ ఆపలేరు. గతించిన కాలం తిరిగి రాదు. భావి కాలం ఎలా ఉంటుందో ఎవరూ చెప్పలేరు. కాల ధర్మాన్ననుసరించి “మాపాహెబా” గతించారు. మరి కొంతకాలానికి (పిమావతి నృత్యసరస్వతి పాదాల చెంతకు చేరుకొంది. ఆమె నృత్య మందిరంలో మంజీరాల మృదు మధుర నాదం మూగపోయింది. రాజ మహలో క్రుంగి పోయిన మనస్సుతో అబ్దుల్లా కుతుబ్‌షా జీవితాన్ని గడుపుతున్నారు. న

ఆయన పాదుషా కనుక రాచకార్యాలు నిర్వహించక తప్పడం లేదు. అవి నిత్య పరిపాటిగా జరిగిపోతున్నాయి. ఆయన ఏకాంతంగా ఉన్నప్పుడు ఆయన ముఖంలో విషాద ఛాయలు అలుము కొంటున్నాయి. దుఃఖాశ్రువులతో ఆయన నేత్రాలు నిండిపోతున్నాయి. ఆయన హృదయం ఆవేదనా భరితమవుతూంది ఆయన జీవితంలో తీరని లోటు ఏర్పడింది. తీరిక సమయాలలో తన మహల్‌ 'పైఅంతస్తులోని గవాక్షం వద్ద నిలబడి, (పేమావతి నృత్యమందిరాన్ని తదేకంగా చూస్తూ, గంటల తరబడి ఆయన కాలం గడుపుతున్నారు. ఆయన మనో నేత్రాలలో ఏవేవో సుందర నాట్య దృశ్యాలు మెదులుతూ ఉన్నాయి. ఆ మందిరం నిండా ఆయనకు మువ్వల సవ్వడి వినవస్తూనే ఉంది.

అదంతా ఆయన (భ్రమ ఆయనకు అదొక సుందర స్వప్నం. అ కల కరిగిపోగానే ఆయనకు అంతా చీకటిగా గోచరిస్తూంది. ఆయన చమర్చిన కనులతో డశ్రుమావతి నృత్యమందిరాన్ని చూస్తూ “శ్రేమావతీ! నీవు స్వర్గంలో స్వర్ణ కమలానివి!”” అనుకొంటూ ఉండేవారు

ఇలా గంటలు దినాలుగా, దినాలు వారాలుగా, వారాలు నెలలుగా, నెలలు సంవత్సరాలుగా గడిచి పోసాగాయి. (ప్రేమావతిని తలచుకొంటూ ఆయన ఒకనాడు ఉద్యానవనంలో విహరిస్తూ ఉండగా ఒక గులాబి పూవు ఆయన్ని ఆకర్షించింది. ఆ పూవులోకి ఆయన తదేకంగా చూశారు అందులో (ఢఢేమావతి ముఖం ఆయనకు గోచరించింది. ఆయన వెంటవే ఆ పూవును కోసి, కళ్ళకు అద్దుకొని, హృదయానికి హత్తుకొన్నారు, “డ్రేమావతీ! నీవు స్వర్గంలో స్వర్ణకుసుమానివి” అని అనుకొన్నారు

“అక్కా! మనం జంటగా జన్మించాంొ, జంటగా కలిసి జీవిస్తున్నాం, మనం జంటగానే చనిపోదాం” అన్న తన చెల్లెలు ('ఢ్రేమావతి తనను వీడి ముందుగానే వెల్లిపోయినందుకు తారామతి దుఃఖించని ఘడియ లేదు. కవలల్లో ఒకరు మరణిస్తే రెండవ వారు కూడా మరణిస్తారని ఆమె వింది, కాని అలా జరగలేదు “నాకు మరణం ఎందుకు రాలేదు” (పేమావతితో గూడ నేనెందుకు చనిపోలేదు? (పేమ మూర్తి, అదర్శవంతుడైన పాదుషా వారి బుణం తీర్చుకొనడానికే నన్ను మృత్యువు ఆవ్వోనించలేదు కాబోలు!” అని తారామతి భావిస్తూ వచ్చింది.

పాదుషా వారి మనోవేదనను రాణి వాసం వారు, రాజ దర్చారులోని వారు గమనించినా గమనించక పోయినా తారామతి గమనిస్తూనే ఉంది ఆమె హృదయ తంత్రులు విషాద గీతాలను ఆలపిస్తూనే ఉన్నాయి తన అమృత గానంతో పాదుషా వారిని మళ్దా ఒక మనిషిగా చేయాలని ఆమె

నిశ్చయించుకొని, భారతీయ సంగితంలోని (ప్రతి రాగాన్ని కమ్మగా ఆలపిస్తూ తమ ప్రభువులవారిని ఆనందింపజేయాలని (ప్రయత్నిస్తూనే ఉంది. వా 6

వీలయినప్పుడల్దా తారామతి తన మందిరంలోని మిద్దెపైన నిల్చుని. పాదుషా వారి కోట వైపు చూస్తూ “ప్రభూ! మా హృదయం అంధకార బంధురం కాకూడదు. మా హృదయాల నెరిగి, మా ఆదర్శాలకు విలువ నిచ్చి, మా కోర్కెలను మన్నించి మాకు మా హృదయంలో ఒక ప్రత్యేక స్తానాన్నిచ్చారు. మో రుణం నేను తీర్చుకొంటాను. అందుకే, నా చెల్లెలు మనల్ని వీడి పోయినా నేను జీవించ్‌ ఉన్నాను. మారు ఏ పాట పాడమంశే ఆది పాడతాను. మిరు ఏ రాగం ఆలపించమంకే ఆ రాగం ఆలపిస్తాను. రంభలా నర్తన మాడమంకే నర్తన మాడతాను. సుతి మెత్తని గులాబి సువాసన లాగా పాడతాను. ప్రభూ! మిరు బాధని మరచి పొండి. మళ్ళీ మామూలు మనివి కండి. మొ చిరునవ్వును మో ముఖంలో చూడాలని ఉంది. పూర్వంలా నా గానం ఇప్పుడు లేదా ప్రభూ! పూర్వం నా గానాన్ని మెచ్చుకొనేవారే! ఇప్పుడు నా గానాన్ని మెచ్చుకోరా! చూడండి, మిరు నా గానాన్ని మెచ్చుకొనేటట్టు చేస్తాను” అంటూ అమ తంబూరా శ్రుతి చేసింది.

ఆనాడు పౌర్ణమి. నిండు చంద్రుడు పండు వెన్నెల కాస్తున్నాడు. తన మందిరం నుండి పాదుషా వారి కోటవైపు చూస్తూ తారామతి క్రాంతసేపు నిలబడింది ఎలాగైనా పాదుషా వారి మనస్సుకు ఊరట గలిగించాలని ఆమె నిశ్చయించుకొంది తన రాచరికపు దుస్తులను విడిచి, మళ్లొపువ్వులాంటి తెల్లని దుస్తులు ధరించింది. దేవ కన్యలా ముసి తన మందిరంలో కూర్చుని, లంబూరా మాటుకూ గంధర్వ కన్యలా కొంతసేపు గానామృతాన్ని కురిపించింది. కాని పాదుషా వారు చలించినట్టు ఆమెకు గోచరించలేదు.

చంద్రుడు నడినెత్తి మాదకు వచ్చాడు. తన చల్లని కిరణాలను వెదచల్లుతున్నాడు తారామతి తన తంబూరాను చేతపుచ్చుకొని తన మందిరం నుండి బయలు దేరింది. తిన్నగా (ప్రమావతి నృత్య మందిరానికి వెళ్లింది. (్రేమావతి నర్తన మాడిన వేదిక పైని కూర్చుంది. గత పదేళ్లు తన వృదయంలో దాచుకొన్న ఆవేదనను తన చెల్లెలుతో చెప్పుక్‌ నాలనుకొంది. తంబూరా మోటుతూ గానం చేయసాగింది.

ఆ శాత్రి పాదుషా వారికి నిదుర రాలేదు (ప్రేమావతినే తలచుకొంటూ, తన మందిరంలో ఒంటరిగా తన తల్పంపైని కూర్చుని ఆలోచిస్తున్నారు ఆ యాలోచనలతో ఆవేదనతో వారి హృదయం బరువెక్కింది. ఒంటరిగా బయలు దేరి (ప్రేమావతి సమాధి వద్దకు ఆయన వెళ్ళారు తమ భుజం పైని ఉన్న పట్టు శాలువాను తీసి, సమాధిపైనున్న నల్లాయా పైన ఆయన కప్పారు. ఒక పర్షియా గులాబి పుష్పాన్ని ఆ సమాధి పైని ఆయ నుంచారు సోరకము ధిపైని ఆయన చెక్కించిన “బూద్‌ అజ్‌ అజల్‌ కుల్‌ జన్‌ తీ డ్రేమ మతి” (స్వర్గధామంలో స్వర్ణకమలం క్రి. శ 1662) అన్న పదాలను ఒక్కసారి వలించారు. ఆ ప్రక్కనే తారామతి కోనం కట్టించిన సమాధిని ఒకసారి ఆయన చూశారు. ఆ తర్వాత తన్‌ కోసం నిర్మించుకొన్న సమాధి వద్దకు వెళ్ళి ధానిని ఒక్క క్షణం చూశారు “తన సమాధి తారామతి నమాధి ఖాలీగా ఉన్నాయి" అని మనసులో ఆయన అనుకొన్నారు. “తనను దుఃఖ సాగరంలో ముంచి. (ప్రేమావతి సుఖంగొ తన సమాధిలో ఎలా నిద్రబోగలుగుతూంది? తనను విడిచి ఆమె ఎలా వెళ్ళగలిగింది?” అని ఆలోచించారు. సమాధానం దొరకలేదు మరక్కడ ఉండలేక త్వరగా

తమ మందిరానికి వెళ్లిపోయారు. నిద్ర పోవాలని చాలా సేపు ఆయన ప్రయత్నించారు. కనులు మూసుకొంకే (ప్రేమావతే ప్రత్యక్ష్రమౌతూంది. అందువల్ల మరి నిద్ర పోలేకపోయారు. మళ్చా లేచి కూర్చున్నారు మంచం మించి లేచి, (పేమావతిని తలుచుకొంటూ ఆయన పచారులు చేయసాగారు. అలా పచారులు చేస్తుండగా, ఆ నిశ్శబ్ద వాతావరణంలో కలత చెందిన తన వృదయ ఆవేదనను తీర్చేటట్టుగా దూరం నుండి మృదు మధురమైన తారామతి గానం ఆయన చెవికి సోకింది. ఆయన పరవశులయ్యారు. తమ గుప్పిటిలో ఒక పర్షియా గులాబి పూవును పట్టుకొని, ఆ గానం వినిపిస్తున్న దిశగా వెళ్ళారు చప్పుడు చేయకుండా, మెల్లగా అడుగులు వేసుకొంటూ, (ప్రేమావతి నాట్యమందిరాన్ని ఆయన చేరుకొన్నారు. తారామతి కన్నీరు మున్నీరుగా ప్రవహిస్తూనే ఉంది ఆమె గానం అమృత వాహినిలా సాగిపోతూనే ఉంది ఆ కొండ చరియల్లో ఆమె గానం ప్రతిధ్వనిస్తూనే ఉంది. మరుగున ఉండి ఆవేదనాభరితమైన గానాన్ని వింటున్న పాదుషా వారు మరక్కడ నిలువలేక పోయారు. (ప్రేమావతి నృత్య వేదికకు చేరువగా ఆయన వెళ్ళారు. తారామతికి కొదిదూరంలో నిలబడి ఆమె గానాన్ని వింటూ పహ్ఫోష్లులై ఆయన నిల్చున్నారు ం టూ పాదుషా వారికి అమె హృదయావేదన అర్ధమయింది. తపిస్తున్న హృదయంతో, తన్ను తాను మరిచి, తారామతి అలా గానం చేసూనే ఉంది. ఆ గాన ప్రవాహం పాదూషాని, గాలిని, నేలనీ, సమస్త ప్రకృతిని ముంచెతింది న ఆ గాన ర్సురిలో (పేమావతి మువ్వల సవ్వడి మృదువుగా మధురంగా అబులా కుతుబ్‌షా చెవికి సోకింది. పాదుషాకు తారామతి హృదయ అవేదన అరమయింది అ థి ॥/ ఆయన తారామతి చెంతకు వెల్తి “తారామతీ! మారిద్దరు ఆంధ్రదేశమున్నంతవరకు లక్మి సరస్వతుల్తాగ తారామతీ - (సేమావతులు”గా ఈ కళా ప్రపంచంలో చిరంజీవులై నిచిలిపోతారు. నీపేరే ముందుంటుంది* అంటూ అమెను ఓదార్చి, చేతిలోని గులాబీ రేకు ట్‌ % ను న్తత వేదికపై నుంచారు లన అబ్దుల్లా ఆ గృల్యా “ప్రభూ! మేం ధన్యులం! మా ఆశీర్వాదానికి మేం సర్వదా కృతజులం,....” అంటూ, చిననాటి నుండి తాను ఆరాధిస్తూ వచ్చిన తన తంబూరా పైని తారామత్‌్వాలపయింది 0 “నామా గోలకొండతు మరల (నాదించు అలనాటి నొంన్భుతికో న్ద యయ” 76

గోలకొండ పాదుషా అబ్లుల్లా కుతుబ్‌షా జననము 21-11-1614 సింహాసనమధిష్టించిన దినము _ 1-2-1626 మరణం 21-4-1672 తల్లి హయాత్‌ బక్షీ బేగం తండ్రి సుల్తాన్‌ మహమ్మద్‌ కుతుబ్‌షా తాతగారు భాగ్యనగరం నిర్మాత కులీకుతుబ్‌షా అబ్బుల్హా కుబ్‌షా ఆస్తానంలో నుండిన కళాతపస్వినులు తారామతి సంగీత సరస్వతి (ఎమావతి సరనవాణి మరణము -1662 409 (స్వర్గంలో స్వర్ణకమలాలు) వీరియిరువురి సమాధులు ఆ పాదుషా తన సమాధి వద్ద 6 పేర వెలసిన (గ్రామాలు గ తారామతి పేట హయాత్‌ నగరం వద్ద ్రేమావతి పేట... శివరాంపల్లి వద్ద జ్యో పద్మశ్రీ నటరాజ రామ కృష్ణ జననం - బలిద్వీపం ణ ॥. 21-3-1933 “నటరాజ' బిరుదు - 18వ సంవత్సరం బండార సంస్తానాధీశునిచే ప్రదానం భరతకళా (ప్రపూర్ణ - అంధ్రప్రదేశ్‌ సంగీత నాటక అకాడమా | 1008 భరత కళా సవ్యసాచి - పశ్చిమగోదావరి జిల్టా కళాకారులచే " 081 కళా ప్రపూర్ణ (డాక్టర్స్‌ ఆంధ్ర యూనివర్సిటీ ల కళా సరస్వతి - కలా వేదిక - హైదరాబాదు 1 కృమ దక్షిణ భారత నాట్యాచార్య (ఢిల్లీ సంగీత నాటక అకాడమో) కే. ఉట గ + గి 'తృమ పరిశోదక ఆచార్య ట్రస్తు _ మదరాసు 1986 ర [080 ఆస్థాన నాట్యాచార్య - శ్రీశైలం దేవస్తానం 1980 సగరస్రదేశి ఆస్తాన నాట్యాచార్య | కీ ఆనం లక్ష్మణరావు ద్వారా 0 చరిత్రలో అపూర్వ సన్మానం - బంగారు కిరీటము న రాజ లక్ష్మీ అవారు " ('వ్రము డ్‌ 1004 ల్సి నాట్యాచార్య = లిమ్‌కా అవార్తు 1995 బైదేవ్‌ గాంది అవార్డు న 1994 బైదరాబాదు యూనివర్శిటి ప్రొఫెసరు (డాన్సు) 7

నటరాజ రామకృష్ణ ఇతర రచనలు 1 నృత్యా జలి 26 దేవ నర్తకి ఆలయ నృత్యాలు 2 నృత్యరేజ 27 అ కో అమ్మ కద 3౩ నృత్యకళ 28 అర శతాబి ఆ (ధ్ర నాట్య (మొదటి బాగ ) 4 నృత్య మ జరి 29 ఆలయాలు నృత్యవఎూజ 5 నృత్యజ్యోతి బారత బ్రబుత్వము బవా మతి పొ దిన గ్ర దాలు 6 నర్తన వాణీ నరన బాల ౯7 నాట్యరాణి నరన ఎమ 8 నర్తన బాల నరన బూమి 9 నర్తన బూమి నరన కళ 10 నర్తన ఎమ 5 89 1 11 నర్తన కద మదరాబు బ్రబుత్వ బహమతి పొదిన గ్రడ 12 నాట్య బు దరి దాకిణాత్యుల నాట్యకళా చరిత్ర 13 నర్తన శోబ 1 ఆ ట్ర్‌ నాట్య 14 0429891 9 గ్తీయు 2 ఆ ద్ర నాట్య ఆలయాలు 15 "పేరిణి శివతా డవ న య నతా;లు 16 రుద్ర గణిక 3 ఆ ద్ర నాట్య అలయ సత్యా (6 పారా 4 ఆ ద్ర నాట్య ఆసాన నర్తన శ ఎండీ మువ్వలు ణీ క్‌ ఆ ద్ర నాట్య అబినయము ] దుక 6 ఆ ద్ర నాట్య అమర నర్తకులు ్క న మురళి 7 ఆ ద్ర నాట్య పేరిణి కూచివడి 21 తూ గో జిలాలో నత 8 ఆ ద్ర నాట్య జానఎద గిరిజన నర్తనాలు ల్దాల్‌ నృత్య కళ 9 అ ద్ర నాట్య నవజనారన పారిజాత 22ఎగో జిల్లాలో నృత్యకళ నః గావణాత్యుల నృత్యకళ చరిత్ర 1945 ఆ ద్రనాట్య నా కళా జీవిత జనా ఆ డవబాగ) 25 ఆ ద్రుల నాట్యకళ అర శతాబి ఆ ద్ర నాట్య ( బొరుతు చోఖు వర విశాలా ధ్ర ఎబ్లిి గ్‌ హ్‌ నటరాజ రామకృష్ణ ఆ ద్రనాట్య టలు 4 1 435 బ్యా రకు అట్‌ 1 1 230/2/77 చిక్కడబల్లి "హైదరాబాదు 1 'ప్పాదరాబాదు 20 జ! 595671 పైగ 7607508 డా అ ఆ చై యు షా 78 ళా గ్ర సం]! / 710 శ ష్‌ స్రాధరాబొడ్‌ నన

ఆంధ్ర దేశంలోనే కాక భారత దేశమంతటా విశాజిల్లిన లావ్యనర్తనానికి తమ కళాతవన్సుతో పవిత్రతను చేకూర్చిన వారు అమఠ సత్తకమణులు కాఠామతీ. (పేమావతులు. తమ విల హృదయంతో సాంస్కృతిక వతీఠక్షణతళతో వివిధ మతాల, కులాల (ప్రజలలో సోదర భాశాన్న పాడుకొల్చి తమ కోటలో దేవీ ఆలయాన్ని. మసీదును జంటగా నిర్మించి, నాలుగు వందల సంవత్సతాల కిందటనే నేడు నునం కోతుకొంటున్న మతసామరస్యాన్ని. జాతి సమైక్యతను గోలకొండ పాదుషాలు ఇబకఠాముడైన ఇబ్రహీం కుతుబ్‌షా, కులీకుతుబ్‌షా, అబ్లాల్లా కుతుట్‌షాలు "పెంపాంచించాళు.

మహోన్నతమైన అబ్బుల్లా కాజ్య శాలంలో నుండిన ఉత్తమ కళాకారిణులు తారామతి. (పేమావతులు గత నాలుగు వందల సంవత్సఠాలు ఆంధ్రదేశ చరిత్రలో నురుగునపడ్డారు. ధన్యుతైన ఈ యిరువురు కళాకారులను మళ్లా మనకు ఎరుక పరచాలన్న సదుద్దేశ్యంతో డార్టర్‌ నటరాజ రామకృష్ణగారు గత అండు సంవత్సరాలుగా (శ్రమించి పరిశోధించి ఈ చారిత్రక నవలికను మనకు అందబేశారు. వారికి మా ధన్యవాదాలు.

= ఆంధ్రనొట్టుం (ున్దు

శ మం లంలో తు నట లం. . వ ల సనా క్‌ తం న గస. ల లే ఎన | . , నాం సం టా టు... స తల. ఆ క టం టం వ. గ టై. న లుం క. స్త చల్‌ శ ల! సంర సల్‌ న ర. న. “. ళీ ' ' వ * “భి . నానన ఈ వాల వస్యంలోమరే మవాాజు, పాదుషాయివ్వని | 1౧) మా. "గౌరవం తన: ఆస్తానలలో 'యిరువురు !కళామూర్తులకిచ్చి. తన వ. | / ఖ్‌ ల 'సనమౌధి ప్రక్కనే వారికి.సమాధులు నిర్మింపబేసి,. మానవమతమే , ,

గ్ర గస్త్రళ( లోకంలో మవోమతమని నిరూపించిన మానవతామూర్తి గోలకొండ | | ౫ వ అవి ఖీ క! ,. పాదుషా అబ్బుల్లా కుతుబ్‌షా (1614-1673). + టి ఖత న్‌ | | భ్‌ ల తే , మ్తో ఎవడేతె 4 వ ॥ _ ఇ శీ నాలా ల లా ః 700 సంవత్సరాల తరువాత కాకతీయుల నాటి - ౯. వ ఇ ॥ 1 (| [ $్‌ "పేరిణ్‌ శివతాండవాన్ని పునఃసృష్టించి, ఆంధ్రుల ల్‌! ! ఓ | గ్‌ |," న. లాస్యనాట్యాన్ని పునరుద్ధరించి వాటికి అమరత్వం చేకూర్చిన ట్‌ న . లం న! కళాతపస్వి డాక్టర్‌ నటరాజు రామకృష్ణ. | ఖత న ॥ జ 1 ళ్‌ 1 ్‌ | " శ శ (|