Telugu suravaram prathapareddya ( jeevithamu rachanalu ) - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

ఇ . ల చ్‌ న ల

ఆత. ల వ.

ఆంధ్ర సారస్వత పరిషత్తు

' తిలక్‌రోడ్‌, హైదరాబాదు. . .

సురవరం పతాపరెడ్తి లో ట్‌ జీవితవుం- రచనలు బ్స ముద్దసాని రామిరెడ్డి లః (దురణు = ఆంధ్ర సారస్వత పరిషత్తు తిలక్‌రోడ్‌, "హైదరాబాదు.

(వథమ ము[దణ వ్‌ జూలై 1904 (ప్రతులు; 000 జ్నంరి న | 09 రై! వెల రూ. ఠ్‌-ఉ0 భయ నన ఖో ర శ జ! అన్‌. ణి నీ || ల ఫా న న ఖల . ళ్ళు న స్తత సనక మదడు: శివాజి (వెన్‌, సికిండావాద్‌.

వునవి వూట

కవికి ఆాటత్త్విక డికి, యోగిళ్యరునికి వారి స్వీయచరితను రచించడం వాళ్ళ'ే చేతశాని పని యనియు, అందువల్ల నే తానా వనికి నంకల్పెంచలేదని శ అరవిందులు ఒకానొక వ్యాసంలో ఉ శ్రేఖించి యున్నారు. అందుకు (వ్రబల కారణం వారు అంతగ్భుఖులు కావడం వల్లనే! అలాంటవ్పుడు తదితరులు వె మూడు తరగతులకు చెందిన మవోనుభావుల జీవిత చరి[తలను [వాయ సంకల్పించడం కొంతవరకు సావాన కార్యమే అవుతుంది. కవులు, రచయితలు దరిచాపు ఒకే కోవకు చెందిన వారగుట వలన, వాళ్ళ [ప్రావంచిక కార్యకలా పాలకన్న మిన్నయైనవీ, వారికి పీతిప్యాతమైనవీ, వారి అంతర్ముఖ వికాన శార్య(క్రమాలే కనుక, వారి మానసిక వికాసోన్నుఖ చేస్ట లను పసికట్టి ఉన్న దున్నట్లు వాటికి అతరరూపవ మివ్వడం అంత సులభసాధ్యమైన వనికాదు.

(వజ్షాళాలియగు నురపరం (వళావ రెడ్డిగారి వ్య క్రి ళ్వానికి ళరూవ కల్పనచేసి విజ్ఞలను మెప్పించడం నాలాంటి సామాన్యుడికి చేతకాని వనియే 1 "పెద్దలందరి (ప్రోత్సావాము, ఆదరము, అండదండలు అథించుట' వలనూబేనీ సావాన కార్యమునకు పూనుకొని కొంత మేరకు కుతకృత్యుడమై. నా 'ననుకుం టున్నాను. లేకున్న నాబోటి నడుమువిరిగినవాడు, నడువలేనివాడు, శయ్యా తల్చగతుడైై నవాడు, నసురవరంలాంటి బహుముఖ (పజ్షాశాలి , జీవితమును, రచనలను గురించి ఏమి (వాయగలడు ?

నాకీ వున్తక రచనలలో అన్ని విధాలా తోడ్చుడి, అన్నలా ఆదరించిన డా॥ ఛామరాజుగారికి సర్వదా కృతజ్ఞుడను. సురవరంచారొ. "వేద్దకుమోరుడు; తీ ఎన్‌. ఎన్‌. "రెడ్డిగారి నవోయ నహకారము లేనిది నారచన ముందుకు సాగిడిబేశాదు. వారి తం(డిగారి డ్రైరిని రచనలను నా కందించడ మేగాక, శ్రాకులను కూడ తయారించి నాకర్పించిన వారి అ వ్యాజానుబంధము మరువ శానిది, మరువురానిది. వారికి నేను సదా బుణ(గస్తుడను. ఇకపోతే డా| శేతవరపు రామకోటిశాస్ర్రిగారు తగు సలవోల నందించడ మేగాక వారిచే రచింపబడిన “సాహితీ నమీశతణమును నాకంప్కి అందు సురవరంవారి కవితా

క్షే శీతులను సమీ&ిస్తూ (వాసిన వ్యానమునుండి నన్ను వివయ సం[గవాము చేయుట కంగీకరించిన శాస్త్రిగారి జౌదార్యమునకు సర్వచా కృతజ్ఞతా బద్దు డను. వీకేగాక డా॥ సి. చారాయణశెడ్డిగారు, (శ్రీ కేళవవంతుల నరసింవా శాత్రిగారు... (శ్రీ కవ్పగంతుల లత్యణకా(స్తిగారు. కూడ నాకు చేదోడు వాదోడుగా నుండి నవాకరించారు. అందరి సవాయ సవాశార మొక ఎత్తు, (శీ) చేవులవల్లి రామానుజరావుగారి సవాళార మొక ఎత్తు అనవలసి యున్నది. నాళమకు పుస్తక రూవమిచ్చి, ఆంధ సారన్వత వరివత్తు వజాన [వచురించి నన్నాదుకున్నందుకు వారి శాజన్యాంతము బుణవడి యున్నాను* దీనికితోడు రావుగారు చక్కని పీఠికను (వాన్‌, వారికి సురవరం వారితోగల న్నేవా బంధాన్ని నిరూపించుకున్నారు. నా రచనకు బహుమతిని (వసాదించడ మేగాక దాని నచ్చువేయించుకొనుటకు గూడ 1,500/= రూపాయలు, అందించిన ఆంధవదేళ్‌ సాహిత్య ఎకాడమీ చారికి విశేషించి డాక్టర్‌. బెజవాడ గోపాల 'రెడ్డిగారికి సదా కృతజ్ఞుడను. బుధవినో బిదేయథు ముద్దసాని రామిరెడ్డి

న న న్‌ న స్తన మ! న న. స్నా మన ఖై స. న. 7 చ 1 య. న సన న న! న. చ మ . ప వ. గ సహ ప సు జ) |. న ను న . వ. య వ ప... న. న గ వ. శ్‌ నన మ వ్‌ మ న. మ. న. య నా మ య. న. ల. వ. న హన వ ల సం న | ర. న, న. క! మ్‌ నం. ! న టం / టర (౧ గ? వ్‌ వసలం మై నం తిన పష న షష లే, = ఫానన్హై ర. . | లో న క్‌ న. 2. మ్‌ వట క సు య. ం వ. చెట్ల నం ర క హా టా. న. స వ. నటన, న న? .. య. వ్‌ బేల న మ మతో కను మ వ వ. - సహన శీ॥ సురవరం ట్‌

తొలిపలుకు

1948 "నెఫ్రెంబరులో భారత [వభుత్వము జరిపిన పోలీనుచర్య ఫలితంగా ఆనాటి హైదరాబాదు ప్రజలకు విముక్తి కలిగినది. ఈ పోలీసుచర్యకు పూర్వం నాలు గయిదు దళాచ్చాలు అనాటి రాష్ట్ర చరితలో మిక్కిలి ముఖ్యమెనవి, ఈ కాలంలో మైదరాతాదు రాష్ట్రీయులను, విశేషించి ఇలంగాాణా ప్రాంతీ యులను మేల్కొలలిపిన వారిలో ముగ్గురిని మనము న్మురింపవలసి ఉంటుంది. ఆ ముగ్గురే క్షే రాజాబవాద్దుర్‌ వేంళటరామా రెడ్డి, 2 మాడపాటి వానుమంత రావు పంతులు, 8. నురవరం (ప్రతావ శెడ్డిగార్డు. ఈ ముగ్గురు పరస్పరం అత్యంత నన్నిహితులు గూడ

స్వర్గీయ సురవరం (వశాప రెడ్డిగారు ఆనాడు తెలంగాణాను (వబుద్దము గోవీంచిన వారిలో (వముఖులుగా నిలిచినారు. నంఘసంన్క ర్తగా, శాజకీయ నాయకుడుగా, వ్యతిళా సంపాదకుడుగా ఆయన [పజలలో జాగృతి కలిగించ డానిక్కి చేసినకృషి చరితాత్మకమైనది, ఆయన కృష యింత మా(శ్రానిశే పరిమితంగాదు. ఆయన ఐమాు (గంథరచయిత కవి, కథకుడు, వరిళోధకుడు, నాటకకర్త, విమర్శకుడు, బహుభాషా వేత్తమైన పండితుడు, ఇంతటి బహుముఖ (వజ్ఞకలిగిన మేధావి తెలుగువారిలో మరొకరు కనిపించరని చెప్పితే అతిళ 'యోకక్షి కాజాలదు, వైన పేర్కొనిన ముగ్గురికి ఆంధ సారస్వత వరిమత్తుతో గాఢమైన నంబంధము ఉన్నది. పరిషత్తు స్థాపకులలో యీ ముగ్గురిని 'వేర్కొన నలని ఉన్నది. (వతావశెడ్డిగారు పరిషత్తు స్థాపకు లేగాక "రండు వళ్యాయాలు అధ్యకులుగాగూడ _పనిచేసినారు అవసానం వరకు ఆయన ఆంధ్ర సారస్వత పరిషత్తులో అత్యంత సన్నిహితత్వము కలిగి ఉండిరి గూడ.

ఆం(ధపదేక్‌ సాహిత్య అకాడమి “వ్రతావరెడ్డిగారి జీవితము-చరి[త” రచనకు రెండువేల రూపాయల బహుమతి 1979-98 నంవత్సశానికి (వకటించి నది. ఈ బహుమతి పోటికివచ్చిన (వాత(వతులలో ఆండింటిని ఉత్తమమైనవిగా నిర్ణ యించి, బవుమతి యిచ్చుట జరిగినది. ఈ ెండింటిలో ఈ ముడ్దసాని శామిరెడ్డిగారు రచించిన యీ (గ్రంథము ఒకటి, (శ్రీముద్దసాని శామి లెడ్డిగారు

ల!

ఎం. వ. పట్టళ[దులు, “శేయి దిరిగిన రచయిత దురదృష్టవశాత్తు వ్రమాచాని! గురియై, తత్ఫలితంగా కదలలేని స్థితిలో ఉన్నారు. అయినప్పటికిని నిరంతరం [గంథావలోకనం వీరి దినచర్యగా నున్నది రచనా వ్యానంగము వీరి కాల చేపొలలో ముఖ్యమైనది

(శీ రామి రెడ్డిగారు రచించిన యీ జీవితచరి[త ఆంధధ సారస్వత పరిషత్తు పక్షాన [వకటించ గలుగుతున్నందుకు చాల సంతోషిస్తున్నాము. ఈ [గ్రంథ (వచురణ చాధ్యత అంధ్ర సారస్వత పరిషత్తుకు అప్పగించిన (శీ, రామి రెడ్డిగారికి పరిషత్తు పక్షాన కృతజ్ఞతలు, (శ్రీ) రామి రెడ్డిగారు తమ విలువ గల కాలాన్ని యికముందుగూడ యిజే విధంగా నద్వినియోగం చేయగలరని ఆశిస్తున్నాను.

తెలుగు వారిని మేల్కొలిపిన వైశాళికులలో ఒకనైన సురవరం (వళాప రెడ్డిగారి జీవిత చరి[తను ఆం[ధావళి ఆదరించగలదని విశ్వసిస్తున్నాను.

'దేవులపలి రామానుజరావు య హైద శాబాదు ఉపాధ్యతుడు కేఎ (4 ఆంధ్ర సారస్వత వరివత్తు,

ఒప అద విషయసూచిక "పేజి, 1... వ్రస్తావన 11 రు. వంక చరిత్ర గ లి, బాల్యము = విద్యాభ్యాసము 12 4, కాలేజీ చదువులు 18 ర, ెడ్డివోస్టల్‌ బాధ్యతలు బ్త్తీ 6, గోలకొండ వ్యతిక నంస్థావన లిం 7, వకాలతు వృ త్తి క్రి 8, నంపాదకుని నమన్యలు 06 ** సోం్రక్రొండ కవుల సంచికి 90, శాజకీయసేవ క్తి 10. (గ్రంథాల యోద్యమము 6లె 11. కుటుంబ కల్లోలములు 66 19. సారస్వత విద్యానంస్థల స్టావన 70 19. గుణవిశేవములు ౯ 14. రచనలు = రచనాపాటవము 8కి 15, (గ్రంథ విమర్శనము రి (రెండవ భాగము) క్షే వరికోధనాత్భక పొ్తములు రి వి, విజ్ఞాన (గ్రంధములు కేవ 8. కథలు 1లిం 4, నాటకములు 140 5, కవిత్వము 1598 6. ఇతరములు 16 168, ముగింపు కలి

క్షే ల శ ప్రన్తా వన అవిభక్త హైైదాబాదు రాష్ట్రాన్ని అవిచ్చిన్నంగా సుమారు. రెండు* వందల పాతిక సంవత్సరాలు నిజాం షాహీ నవాబులు పాలియారు. వారి పరిపాలనా పరిధి తెలంగాణా (పాంతంతోబాటు మహారాష్ట్ర జిల్హాలు ఐదు, కర్ణాటక జిల్హాలు మూడింటికీ వి స్తరించి యుండెడిది. హై(దాబాద్దు "రాష్ట్ర ంమై కేర్యద (పభుత్వం పోలీనుచర్య జరిపి తురక రజాకార్హ ద్లౌష్ట్యాన్నీ, -దమన కాండను పరినమాప్తం చేయువరకూ నిజాము. నాజీల-పరిపాలనా విధానం: హిట్టర్‌, మిసోలినీల ఫాసిస్టు వద్ధతులనే "తలదన్నిందనుటలో. వృిపతి పత్తి: యుండదు. నాటి మైదాబాదు రాష్ట్రాన్ని “ఆర్థికంగా, . సాంఘికంగా, రాజు కీయంగా, వైజ్ఞానికంగా పొరుగు రాష్ట్రాల స్థితి గతులతో "పోల్చిచూస్తై హసస్తిమళకాంతర భేదముండెడిది. కీ. ఈ 299040 సంవత్సరాల మధు స్లైదాబాదు పౌరుల అక్షరాస్యత ఐదు శాతము నధిగమించలేడు. . జిల్లా కంతటికీ ఒకే ఒక ఉన్నతపాఠళాల 1పభుత్వపక్షాన యుండెడిది. [(వభుత్తోంు ద్యోగులలో నూటికి €₹5 గురు ముస్పిములే: నిండియుండిరి, తురకముతష్పు మరొకథభాష వ్వారా విద్యాలయాలను నెలకొల్సి విద్భగరపుటకు:-వీలు లేకుంజెడిది. 11948 సంవత్సరాంతం వరకూ. తెలుగు (ప్రజలు "చదువు కొనుటకొక తెలుగు దినవ్యతిక యైనా లేకుండెను. వాజకీయవు . స్వాతం (త్యము మాటయటుంచి, పౌరులకు పౌర న్వత్న్వాల్కుక్తూడా ఊడిపోయిన చీకటి రోజులవి. నాటి మైద్దాదాదుల్తో పార్టీల [్రసక్తి లేద్ను నంఘాల సంస్థావన కవకాశంలేదు; సమావేళశము_లేర్చాట్లు చేయట కన్తుమతిలేదు, సాంఘిక సంస్కరణల ఊవెత్తుటకే మగ్దూర్తు లేదు అటువంటి కసాయి. నవాబుల పాలన్నాహ్రయ్లాగల్నో. [తిమూర్తులవఠె

లి శ్రీ సురవరం (పతాపరెడ్డిగారి ముగ్గురు మహానుభావులు తెలంగాణ కేగాక యావ్యదాస్ట్ర (పజానీకపు నము ద్ధరణకు, సార్వ్మతిక పురోభివృద్ధికి నిరాడంబరంగా, నిస్వార్ధంగా, నిరవథి కంగా పాటుపడిన వైతాళికులు. వారే మాడపాటి హనుమంతరావుగారు, రాజా బహద్దర్‌ వెంకట రామారెడ్డిగారు, సురవరం (ప్రతాపరెడ్డి (పభృతులు. ఈ ముగ్గురు వ్యక్తులు పజాభ్యుదయానికి అవలంబించిన పంథాలు, అనుస రించిన బాటలు, వేర్వేరుగా నున్నవి. వారి బాటలు వేరైనా గమ్యం ఒక పేః పంభాలు వేరైనా లక్ష్యం ఒకటే 1; మాడపాటివారు రాజకీయ చైతన్య స్మూతధారులై, ఆంధ్రోద్యమ పితామహులై, నాయకమణియై, తెలుగన్న లను జాగృతంచేస్తే, రాజా బహద్దర్‌ వారు (పభుత్వోన్న తోద్యోగులై , కోత్వాలై , మతకల్టోలాల నరికట్టి, హిందూ మహమ్మదీయ నమైక్యతా సేతు బంధమై, విద్యాలయాల నిర్మించి, వసతిగృవోల నెలకొల్పి, బీదవిద్యార్థు లకు ఉచిత ,అనన వనన సౌకర్యాదుల నొనగూర్చి, చాతయై, విద్యా దాతయై రాణించారు. ఇక నురవరం (ప్రతాపరెడ్డిగారు ప్మాతికేయుడై, నాయ కుడై, సాహితీవేత్తయై, బహ్య్ముగంథక ర్రయై “మూగవోయిన తెలంగాణ తొలి మూలుగై” యావదాం[ధ (పజాళి జేజేలనందుకున్నారు, ఆ ముగ్గురు మూర్తులూ తెలుగుతల్లినోచుకున్న తొలి నోముల వంటలు, తెలుగుప్రజల భాగ్యదాతలు; కారణ జన్ములు, వారు తెలంగాణకు చేసినసేవ అగణితము, అనన్యసామాన్యము, అనితర సాధ్యము, (వతిఫలా పేషా రహితంగా, జీవి తాంతము అవ్మికాంతంగా (సజాళి సర్వతోముఖ వికాసానికి పాటుపడిన కర్మయోగులు.

నురవరం (ప్రతాపరెడ్డిగారిలో నిబిడమైయున్న శక్తినీ, ధీశక్రినీ, [వ్మప్రథమంగా పసిగట్టి వని కల్పించినది రాజాబహద్దర్‌ వెంకట రామారెడ్డి గారై తె వారికి సముచితంగా సానబెట్టి వన్నెవాని నానగూర్చినవారు ఆంధ పితామహులు, పద్మవిభూషణ బిరుదాంచితులునైన మాడపాటి హనుమంత రావు గారే: [ప్రతాపరెడ్డిగారి యౌవన జీవన్మపాంగణంలో (పవేళించి, వారి కొక దారిని నిర్దేశించి, అడుగడుగునా అండదండలనిచ్చి ఆదుకొని, జీవిత

జీవితము :; రచనలు లి అక్షాంనికి చేరునట్టు నహకరించినదియూ వీరిరువురు మహానుభావులే ః అందు వల్లనే కాబోలు ఈమువ్వురి హృదయాలూ నృ్ఫటికములై; మనసులు వెన్న ముద్దలై, మాటలు వరాలమూటలై , గమ్యాలు వెలుగుబాటలై రాణించాయి. (ప్రతావరెడ్డిగారి జీవితాన్ని మలచుటలో వీరిద్దరిప్మాత అద్వితీయమైనది. ఎంతటి జాతిరత్నమైనా స్వయం (ప్రకాశితంకానట్టు, సొనబెట్టినకొలదీ వన్నెల దేలునట్టు, రెడ్డిగారిని సానలదీర్చి (ప్రకాశింపజేసి (పజానీకానికె త్తి చూవిన ఘనత మాడపాటివారికి మరియు కోత్వాల్‌గారికే దక్కుతుంది. రెడ్డిగారి జీవనరంగంలో వీరిరువురి పాత (ప్రస్పుటంగా కానవస్తుంది. అందుకే (పతాపరెడ్డిగారి వైయక్తిక జీవితంలోకూడ వీరలను వెనవేను కున్న నిరాడంబరత, సనత్యనంధత, స్మత్పవర్తనలు బాగా అలుముకొని పోయినవి.

శ్రి

*“వంశచరిత ఆ

(వతాపరెడ్డిగారి పుట్టు పూర్వములను తెలుపుటకు ముందు వారి వంశావ చర్మితను కొంత సంక్షిప్తంగా తెలిసికొనుట అ(పస్తుళకము కాదు. సురవరం వారిది మోటాటి రెడ్డిశాఖ. “సురవరము" అను ఇంటిపేరు వారి వంశానికి వర్తించుచున్నది. సుమారు వందసంవత్సరాల నుండిమా[తమే £ అంతకు పూర్వం వారి ఇంటిపేరు “ఏమి రెడ్డివారు”' అని యుండెడిది- మహబూబ్‌నగరం జిల్టాలోగల వట్రైం ”గామంలోకూడ “ఏమిరెడ్డో వారు ఉన్నట్టు ధృవవడింది, వారిది కూడ (పతాపరెడ్డిగారి వంశీయుల గోతమగు “వట్టి నూళ్ళ గోతమే 1 “ఏమిరెడ్డి” యను గృహనామం, మొదలగు వారి వంళంలో పుట్టి క్రీర్తి [పతిష్టలనార్జించిన ఒకానొక (పముఖవ్యక్షి 'పేరై యుంటుందనుటకు అవకాశం కలదు. ఈనాడు వజ్రైం [గామంలోను మరియు ఇటికేలపాడు లోను వ్యాపించియన్న ,పతావంెడ్డిగారి పూర్వికులు సుమారు 250 నంవత్సరాల్మకితం షోరాపూర్‌ [ప్రాంతంనుండి (బతుకు దెరువుకొరకు వలసవచ్చి కొందరు వథభైైంలోను మరికొందరు ఇటికేలపాడు లోను స్థిరనివాన మేర్పరచు కొనియుందురు. షోరావురంనుండి వలసవచ్చిన వారు కావుననే యీ వంశీయులకు సూరాపురం వారుగా వాడుకలోకి వచ్చి యుండవచ్చును. షోరాపవురమను నంస్థానమును పూర్వం తెలుగువారు “*స్సురపవుర”మని వ్యవహరిస్తుండిరి. గుల్బర్గ జిల్లాలోగల యీ సురవర మును పూర్వం కొంతకాలం బేండర్‌ (బోయ) జాతి రాజులు పాఠించిన ఆధారములు కలవు. మహారాస్ట్రంలోగల షోలాపురం మరియు గుల్బర్గా ల! 1పశాపరెడ్డిగారి వంశచర్మితను, బాల్య విద్యాఖ్యాసాది వివరాలు రెడ్డిగారు స్వయంగా

(వాసిపెట్టుకున్న “డై రీ” నుండి సేకరింపబడినవి.

జీవితము: రచనలు ర్‌ లోనిదగు షోరావూర్‌నకు గల నామసామ్యమును తొలగించడానికి గాను జనులు షోరాపూర్‌ను జేండర్‌ షోరాపూర్‌ అనియు వ్యవహరించుట కలదు, (పతాపరెడ్డిగారి వంశీయులు షోరాపూర్‌నుండి వచ్చినారు కనుక *సూరా వురం” వారు అని జనవాడుకలో పడి, [క్రమంగా మాటనలిగి సురవరంగా మారి గృహనామంగా నిలిచిపోయింది. సురవరం వారి వంశీయులు మొదట శైవులుగానుండి రానురాను వై ట్రవమతానుయాయులై పోయారు, (పతాపరెడ్డిగారి ముత్తాత పేరు అచ్చన్న. బహుశా ఇతని తండిగారి కాలంలోనే షోరావురంవదలి మహబూవ్‌నగరం వలసవచ్చి కొంతకాలం వస్టైంగ్రామంలో నివసించి, అనంతరం ఆచటినుండి కొందరు కృష్ణానదీతీర (పాంతమగు కొల్లాపురం నంస్థానవు (గామమైన పెద్దమరూరులో నిలిచి పోయినారు. ఆ కాలంలో భూములకు బందోబస్తుగాని, పట్టాలిచ్చు వద్ధతి గాని అమలులో నున్నట్టులేదు. సేద్యయోగ్యమగు భూమియావత్తూ (ప్రభుత్వపరంగానే యుండెడిది, (పభుత్వం నుండి ప్రజలే తమ శక్తికొలది కౌలుకు లేదా గుత్తకు తీసుకుని, భూమిళిస్తు చెల్లిస్తూ పంటలుపండించేవారు. నాటి రైతాంగానికి ముఖ్యసంపద పపనంపదయే. అచ్చన్న తండిగారి హయాంలో వపసంపద వుష్యాలంగా ఉండేది ఆయన పెద్దమరూరులో కొంతకాలం కాపురం చేసినట్టు వారు నివసించిన ఇంటి శిథిలాలు నేటికీ సాక్ష్యం చెబుతున్నవి. అచ్చన్నగారి కాలంలో వవసంవద వాగా పెంపొంది నది. అచ్చన్న ఆజానుబాహుడు, బలశాలి మంచి ఈతగాడు కూడాను. అచ్చన్న అక్షరాస్యుడు, [వాత కోతలు నేర్చినవాడు. ఒకమారు అచ్చన్న గారి మందలోని ఆబోతును హరిజనులు మందుపెట్టి చంపి విందారగించా రట. ఆ నంగతి తెలునుకున్న అచ్చన్న అరికాలిమంట నెత్తికెక్కాంది. దోషులైన హరిజనుల నీడ్చికట్టి కణకణలాడు ఇనుపక డ్జితో ముడ్డి పైన వాతలు గుంజారట. మాలగూడెమంతా లబోదిబోమంటూ కొల్దావురం రాజాగారికి మొర వెట్టుకున్నారట, రాజుగారు జవాన్హ్సనంవి అచ్చన్నకు పకడ్‌ లావ్‌ అన్నారట. ఈ సంగతిని మునుముందే పసిగట్టిన అచ్చన్న అలుబిడ్డ

68 ఫ్రీ సురవరం (వతావరెడ్డిగారి లతో, ఆలమందతో, ఆద్దమరాతి లేచి కృష్ణానదిని దాటి ఇటికేలపాడులో తిష్టవేసి రాజాగారి పిడికిలినుండి తప్పించుకొని బయటపడినారట.

అచ్చన్నగారి అనంతరం సురవరం వారి వంశీయులలో చెప్పుకో దగిన వారు పావిరెడ్డిగారే & వీరి వంశీయులకు [పభుత్వంవారు వతనునిచ్చింది ఎల్జారెడ్డిగారి కాలంలోనే, అచ్చన్న కుమారుడు పకీరురెడ్డి, అతని కుమారుడు బిట్టారెడ్డీ. విట్టాకెడ్డీ క్యత్రరత్నకే తవీఖ్యాతిగాంచిన హీప్రెరెడ్డి, పాపిరెద్ధిగాకు (శ్రీమంతులు గర్భ శ్రీమంళులు కూడ ? వీరికి నలుగురు పుత్రులు. వారి పేద్ద వరునగా వెంకటరెడ్డి, నారాయణ రెడ్డి, వెంగళరెడ్డి, రామకృష్టా రెడ్డి గారలు. పావిరెడ్డిగారి అర్థాంగి శేరు అచ్చమ్మ. అచ్చమ్మ అమావాన్యనాడు జన్మించింది. పావిరెడ్డి పౌర్ణమినాడు పుట్టినాడు. కనుకనే జాతక రిత్యా వారిరు వురి జంట అపురూపమై అలరారింది. అచ్చమ్మ తల్పిగారు శ్రీమంతులు. ఆ కాలంలో వారి వంశీయులు గద్వాల సంస్థానాధీవులకే అప్పులిచ్చెడివారు. (్రీమంతులింటి బిడ్ణయగు అచ్చమ్మను పాపన్న కియ్యమని వియ్యాలవారు వితలాటకం పెడితె, పావిరెడ్డి పత్మంవారు పంతానికిదిగి పట్టుబట్టి అచ్చమ్మతో పౌవిరెడ్డి వివాహం జరినించి తమ పంతం నెగ్గించుకున్నారట.

అచ్చమ్మ తమ్ములలో ఒకరు తిమ్మారెడ్డి. తిమ్మారెడ్డివద్ద డబ్బు రాబడుదామనే తలంపుతో గద్వాల రాజావారు తిమ్మారెడ్డికి కబురుపంపా రట. తిమ్మారెడ్డి (వ్రభువుగారి విలుపును థాతరుచేయక ఇటికేలపాడు చెక్కే కారట. రాజుగారి భటులు తిమ్మా రెడ్డి ఇంట్లో లేనికారణాన వారికి బదులు వారి భార్యనే మేనాలో ఎక్కించుకుని చక్కా- దేవిడీకి తీసుకుపోయారట. ఇంకేముంది! దినములు, వారములు గడచినా తిమ్మారెడ్డి అర్థాంగి కొరతైనా గద్వాలకు వెళ్ళలేదు. ఇలా నెలలు గతించాయి;. రాజుగారికి గుండెదడ ఎక్కు వైంది. తిమ్మారెడ్డికి అభిమానం అధికమైంది 1! రాజుముట్టిన స్త్రీని మళ్ళీ తనథార్యగా ' స్వీకరించజాలనని తిమ్మారెడ్డి కబురంవినాడు. రాజు ఖిన్నుడై, తిమ్మారెడ్డిగారిభార్య తన తల్లితో నమానమని తెలుపుకుంటూ రాజమర్యాదలతో తిమ్మారెడ్డిని దేవుడీకి ఆహ్వానించి “దంపతీ” పూజచేసి వీజాంబరములనిచ్చి నగౌరవంగా సాగనంవినారట.

జీవితము : రచనలు /7

అచ్చమ్మ సోదరులు ధనవంతులేకాక అభిమాన ధనులు, శార్యధనులై వాసిగాంచినారు. వీరి వంశీయులలో నాకవీరుడు వాళ్ళ[గ్రామాన్ని విండారీల దోపిడీనుండి కాపొడినందుకుగాను నేటికీ “వీర గుడ్డము”గా వెలసి [గామీణుల చేత వీరపూజ లందుకుంటున్నారు. ఇక పాపిరెడ్డిగారిని గురించి తెలును కుందాము. పాపిరెడ్డిగారికి మాతృభాషలో చక్కని ప్రవేశము ఉండెడిది. పొవి కెడ్డగాకు వృదదిళకతుకై భనకాన్య కూదన్తతుల నముహెక్టించారు. ధనధాన్య ములు, పొడిపంటలు, పిల్లాపాపలతో పొపిరెడ్డిగారిల్లు కలకలలాగుకుండేది. వారి గృహంలో హెడి పుష్కలంగా ఉండుటబేత (గామీణులకు, గర్భిణీ స్రీలకు, బాలింతలకు పాలు, పెరుగు, వెన్న ఉచితంగా లభ్యమవుతూ ఉండేది. ఇంటగెలచిన పావిరెడ్డిగారికి తన్యగామంలోనేగాక చుట్టు పది్మిగామాల్లో మంచి పలుకుబడి యుండెడిది. కాపుకులంలో చెలరేగు తగాదాల పరిష్కారం పావి రెడ్డి లేనిమినహా జరిగెడిదికాదు. ఒకమారు గద్వాల ఇలాకా వల్టూరు[గామవు కాపువారివై అకారణంగా వారి బంధువులు కులతప్పు విధించారు. దాని పరిష్కారంకొరకు ఇరువాగుల వారు వనపర్తి రాణియగు శంకరమ్మగారి వద్దకుపోయి తగాదా పరిష్కారం చేయమన్నారట. రాణిగారి సమక్షంలో తగాదా పెట్టిన ఇంటివారి కూతురును వల్టారు (గామవు కాపువారి వరుడికిచ్చి నెయ్యం చేసుకొనుటకు స్మూతరీత్యా అంగీకరింవబడింది. కాని పాపిరెడ్డిగారి ఆధ్వర్యంలో వివాహముజరిగి వారిచేత అక్షింతలు వధూవరులపై పడుతేనే, నెయ్యము నేస్తంగా ధృవపడుతుందని పలువురు ఆభ్మిపాయ పడుటచేత, శంకరమ్మగారు పొవిరెడ్డికి కబురంవి విలివించారు. పావిరెడ్డికి బలవంతపు (ాహ్మణార్థం ఇష్టంలేదు. అందుకే అతడు వైవాహిక సర్మపాదాయమునకు విరుద్ధంగా రెండు పిడికిళ్ళతో అక్షింతలుతీసుకుని సేన పెట్టునవుడు చేతులు వ్యత్యానముచేసి వధూవరులవై చల్సినారట. పాపిరెడ్డి గారికీ వియ్యము నచ్చలేదని మగ పెళ్ళివారు పెళ్ళిపీటల నుండి లేచిపోయారట. రాణీగారు రెడ్డిగారి అసాం్యప్రదాయిక కృత్యమునకు కారణం అడిగితే, “దొరసాని గారూ : మీరు రాణులై [ప్రజలను పొలించ వచ్చుగాని, వారి మత నం

న! ఫ్రీ సురవరం (వకాపరెడ్డిగారి .హియాల్లో జోక్యంకలిగించుకొనుట భావ్యంకాదని” ఉటంకించారట. పావిరెడ్డి “గార వలుకుబడి మచ్చుతునకగా వైనకెలివిన ఉదంతం బాలు, హావిరెడ్డిగారి విద్యాగురువులు, తక్కశీల సంజీవయ్యగారను నొక (బావ్మాణుడు. క్నూదునికి విద్యాదానం చేయరాదని తోడ్మిబాహ్మలు నంజీ వయ్యను బెదిరించినా' వారు అక్కచేయలేదు. పావిరెడ్డిగారి సంభాషణధ్వని 'వధానంగాఉంటూ వర్థంగ్య ధోరణిలో సాగెడిదట. రాజా బహద్దర్‌ వెంకట _రామారెడ్డిగారు చిన్నతనములో వారి మేనమామయగు విలియమ్‌ వాహబ్‌ '(వారి అనలుపేరు, శాయిరెడ్డి) గారిఇంట్లో పావిరెడ్డిగారిని చూచియున్నట్లు (ప్రతాపరెడ్డిగారికి తరచూ అతని స్వరూప స్వభావాదులను, గుణగణాదులను గూర్చి చెబుతుండేవారటు. పావిరెడ్డిగారు చనిపోయిన నెలరోజుల లోనే మన 'ఇథానాయకుడగు (ప్రతాపరెడ్డిగారు జన్మించడం వలన, వీరి పథమనామం హోపిరెడ్డిగానే పెద్దలు నిర్ణయించారు. పావిరెడ్డిగారిక్న నలుగురు. కొడుకులని మొదటనే తెలుపబడింది. నలుగురు పుతులకు తోడుగా ముగ్గురు బిడ్డలుకూడా జన్మించారు, వారి పేద్ద వెదపావమ్మ, చినపావమ్మ మరియు చిన్నమ్మ. _ పాపిరెడ్డిగారి వంళ వృక్షం కాఖోవకాఖలుగా వర్ధిల్లి వ్యావించినది. పాపిరెడ్డిగారి నలుగురు కుమా రులు పురుషార్థుల్లు, లౌకికులు, వ్యవహారదక్షులై రాణించి తండిగారి ఆర్డి తాన్ని ఇబ్బడిముబ్బడి గావించారు. అన్నదమ్ములు నలుగురూ ఒక్తరినిమించిన విద్యావేత్తలు _మరొకరు 'కావడంవలన వారి కీర్మిపతిష్టలు ఆలంపురం తాలుకాలోనేగొక కర్నూలు జిల్హావరకు కూడ విస్తరించినది. నురపురం వంశీయులకు ఆయుర్వేదమునందు మంచి అభినివేళము, (పవేశము కలదు. ఆయుర్వేదవిద్య వీరికి వంశపొరంపర్యంగా లభించినసొత్తు. ముఖ్యంగా వెంకట రెడ్డి, నారాయణరెడ్డి మరియు రామకృష్ణారెడ్డి గారలకు చక్కని ఆయుర్వేద వైద్యంలో వ్రవేళంఉండెడిది. వెంకటరెడ్డిగారి కుమారుడగు రంగారెడ్డిగారికీ మరియు వారిక్తొడుకుక్తూడ డాక్టర్‌ పట్టా పుచ్చుకున్నవారేః ఇక (వ్రతాపరెడ్డిగారి విషయం చెవ్పనే వసీలేదు:. వీరికి ఆయుర్వేద విద్యాచార్యుడగు శ్రీమాన్‌

జీవితము : రచనలు ర్ట వేదాల రామానుజస్వామి గారి స్నేహము కూడ లభ్యమగుటవలన బంగా ఈమునకు తావియబ్బినట్రైనది. విల్చలపాటల యందుండు ఆయుర్వేద రహ న్యముల నెన్నింటినో షృతికాముఖమున (పకటించిరి,

పావిరెడ్డిగారి వంశ వృక్షముయొక్క కాఖోపశాఖలను తెలిసికొందము. 'వెద్దకుమారుడగు వెంకటరెడ్డిగారికి నలుగురు సంతానము. వారు రంగారెడ్డి, సంజీవరెడ్డి, రాఘవరెడ్డి, మరియు బుచ్చమ్మగారలు. రెండవ కుమారుడగు వారాయణరెడ్డి గారికి ఎనమండుగురు సంతానము. అందు పురుషులు వరు సగా (వతాపరెడ్డి (పాపిరెడ్డి, గోపాలరెడ్డి, లోకనాథరెడ్డి, కృష్ణారెడ్డి, రామ చంద్రారెడ్డి మరియు వెంక్కటామా రెడ్డిగారలు. వీరిలో గోపాలరెడ్డి, లోక నాథ రెడ్డి మరియు కృష్ణారెడ్డిగారలు అకాలమృత్యు వాతబడ్డారు. నారాయణ రెడ్డిగారికి కలిగిన స్త్రీ సంతానంలో ఎవ్వరూ దక్కలేదు. ఇక మూడవ వారగు వెంగళ రెడ్డిగారికి కలిగిన ఆరుగురు సంతానంలో నారసింహారెడ్డి, శ్రీనివాసరెడ్డి మరియు జానమ్మగారలే జీవించి యున్నారు. ఇక రామకృష్ణా శెడ్డి గారికి ఇద్దరు భార్యలవల్స కలిగిన ఏడుగురు సంతానం వరునగా లక్ష్మీ శాంత రెడ్డి, మాణిక్యమ్మ, వెంకటరామమ్మ, సీతమ్మ, జానకమ్మ, రామ లక్షి మరియు శారదమ్మ కలరు.

సురవరం (పతాపరెడ్డిగారి తం[డియగు నారాయణరెడ్డిగారికి మొదటి :ఛార్యవలన ఒక ఆడబిడ్డ కలిగి పదకొండు నంవత్సరాలు జీవించి మృత్యు వాత బడ్డది. ఒక్కగానొక్క బిడ్డ అకాలమృత్యువు పాలైనందుకు వగచి వగచి సంవత్సరంలోగానే త భ్రికూడ మరణించింది. అందుచేత నారాయణ జెడ్డిగారు బోరవెల్లి [గామపు అడపడచగు రంగమ్మను. వివాహం చేసుకుని మామగారింట్లోనే పదిసంవత్సరాలు తనతండిగారితో వ్యవహార విషయంలో "పేవీపడిన కారణంగా ఉండిపోవలసి వచ్చింది. నారాయణరెడ్డిగారు వల్లెపాడు 1గామంలో ఉంటూ ఆహారధాన్యముల (కయ వ్మికయ వ్యాపారం సాగిస్తూ డబ్బుగడించి, చండూరు (గ్రామంలో £50 ఎకరాల భూవసతి నార్జించి, ముది హేనువేలు వెచ్చించి ఇటికేలపాడులో శివకేశవాలయాన్ని నిర్మించి, ఊర

10 శ్రీ నురవరం [పతాపరెడ్డిగారి బావికి దిగుడుమెట్టు కట్టించి, దైవార్చనకై. కొంతపొలమును దేవాలయానికి అర్పణచేసి శాళ్వతకీర్తి నార్జించారు. తండిగారిలో గల దైవభక్తిని, వినయ: విధేయతలను (పతాపరెడ్డిగారు పుణికి వుచ్చుకున్నారు.

ఇక చిన్న కుమారుడగు రామకృష్టారెడ్డిగారు అన్నలందరిలో తల- మానికం లాంటివారు. వ్యవహారదక్షతలో, వ్యాపారనై పుణ్యంలో విద్యా వినయ సంపన్నతలో, దాతృత్వ గుణంలో అందెవేసిన హస్తము. నారా యజణరెడ్డిగారు కర్నూలులో కరీదుచేసిన రెండుగృహాలలో రామకృష్ణారెడ్డి గారు మొదట ధాన్యపు దళారీవ్యాపారమును (ప్రారంభించారు. అనంతరం వారి వ్యాపారపరిధి వెండి బంగారు [కయవ్శికయానికి విరించి వేనవేలు ఆర్జించారు. పావిరెడ్డిగారి ప్కుతులలో రామకృష్టారెడ్డి గారొక విశిష్ట వ్యక్తి. వారు ఉరు, సంన్కృతాంధ భాషలందు మంచి 1పావీణ్యమును గడించిన విద్వాంసులు. విద్వాంసుల సహవానము, కవి పండితుల గోష్టలు, దాన ధర్మాలు, బంధుజన సత్కారాలు, దీనజనుల పోషణయే వారి నిత్యకృత్య ములు, ఆయన న్వపర భేదభావం లేకుండా తన అన్నదమ్ముల ప్ముతులంద రిసీ చేరదీసి, విద్యాబుద్ధులు నేర్పించిన వితరణశీలి. తనకొరకు గాని, తన. నంతానం కొరకుగాని, చిల్రిగవ్వు యైనను కూడబెట్టని సదమలహృదయుడు. వారు ఒక సంస్కృత విద్యాలయాన్ని కర్నూలులో నెలకొల్పి నిర్వహించిన- ఆర్ష విద్యాభిమాని._ వారి సంఘసేవకు తార్కాణముగా కర్నూలు పట్టణ- మున్సిపాలిటీ సభ్యుడ్తై నగర పారివద్ధ్య కార్య[కమాలు నిర్వహించడంలో" చేదోడువాదోడుగా నుండిరి. వారి స్వహస్తాలతో రెండు లక్షలకువెగా విద్వాంనులకు, అఆర్థిజనులకు దానధర్మాలు చేసినారు. వారినుండి మూడు నాలుగు లక్షలకుపైగా అవ్వగా స్వీకరించిన మహానుభావులు ఎగనామం పెట్టినారట. ఇకపోతె తాను రాజరఠీవిగా ఉంటూ బంధుజనులకు వారి వ్‌ల్లల విద్యాభ్యాసానికి మరొక మూడునాలుగు లక్షలు వ్యయం చేశారట. రెడ్డిగారు. వ్యవహార దత్చుడుగా థ్యాతిగాంచుట వలన ఎందరో వ్యక్తులు వారి తగవుల పరిష్కారం వీరిచేత చేయించుకొనెడివారు. అలా ఐదారు వందల పంచాయ.

జీవితము ; రచనలు. శై తీలను పరిష్కాారంచేసి కోర్టుపాలు కాకుండా కక్షిదారులను వ్యయప్రయా సలనుండి తప్పించారు. సామాన్య కాపుకుటుంబములో అంతటి విశాలహృద యుడు, దాతృత్వ స్వభావం గలవాడు, [వాహ్మణ పక్షపాతి పుట్టడం ఆరు దని స్వయాన (పతాపరెడ్డిగారే పలుసార్హు వారి గుణగణాలను (పస్తు తించెడివారు,

రామకృష్టారెడ్డిగారి బౌదార్యమును, దయార్ద్హహృదయమును సాకుగా గొని వారి అవసానకాలంలో అన్నల కుమారులు ఎవరికి వారుగా వ్యవహ రించి వంశమర్యాదకు, గౌరవానికి కొంత న్యూనతను ఆపాదించినారట. అలా చేయడంవలన సిరినంపదలతో తులతూగుతున్న సంసారం అంతిమ. దశలో అప్పులపాలై చితికిపోయింది. శ్రీ నారాయణరెడ్డిగారు తమ 6 వ, ఏట అనగా 1912 నం॥[ఠతో పరమపదించినారు. వెంకటరెడ్డిగారు "వి సంవత్స రాల పండు వయన్సులో 1915 నం॥లో స్వర్షస్థులైనారు. వెంగళ రెడ్డిగారు 1518 సం॥లో కన్నుమూళారు, రామకృష్టారెడ్డిగారు అరువై వసంతాలు. నిండీనిండకుండానే 19882 సం॥లో కార్తిక శుక్ష ఏకాదశీ శుభ దివసమున: దివంగతులై నారు. రామకృష్ణా రెడ్డిగారు (బతికినన్నాండ్డు రాజఠీవితో జీవించి. అంతిమ ఉచ్చ్వాస నిక్శ్వాసలను పరమయోగి పుంగవుడిలా వదిలారు. ఇట్‌ కేలపాడునుండి భోజనంచేసి స్టేషనుకు వెళుతుండగా దారిలోగల చిన్నరాయి. కాలికి తగులుటవలన నేలపైబడి వెంటనే మరణించిన మహానీయుడు. వారు. వరస్త్రీలను మాతలట్లు భావించెడివారు. అంతటి సమున్నత గుణో పేతుడు మరణించినాక, సమిష్టి కుటుంబ బాధ్యతలను చేబట్టి ఎవ్వరూ నిర్వహించ లేక తగవులాటకుదిగి కుటుంబ కలహాలను శృతిమించి రాగానవడేలా చేయడంవలన, వారి కుటుంబ వ్యవహారములను పరిష్కరించడానికి కొండా: వెంకట రంగారెడ్డిగారు మధ్యవర్తులై నిలువవలసి వచ్చింది, అలా పాపిరెడ్డి గారి మనుమలు స్థిరచరాస్టులను పెద్దల సమక్షంలో పంచుకొని ఇంటిగుట్టును: రచ్చకీడ్చి పదుగురిలో పలుచనై పోయారు.

త్రి బాల్యము - విద్యాభ్యాసవు నురవరం (పతాపరెడ్డిగారు దుర్ముఖినామ సంవత్సర అధిక జ్యేష్ట మాస ఐబహుళపాడ్యమికి సరియగు 1896 మే నెల 28 తేదిన బోరవెల్లి (గ్రామంలో మాకామహుల గృహంలో జన్మించారు. జన్మించిన దాదిగా ఏడు సంవత్సరాలవరకు రెడ్డిగారు బోరవెల్రిలోనే నివసించారు. బోరవెల్లి [గామం మొదట గద్వాల సంస్థానానికి రాజధానిగా యుండేది. హైదాబాదు [వభుత్వ వతనానంతరం, గద్వాల మహబూబ్‌నగరం జిల్లాలో ఒక తాలుకాగా వరిగ ణింపబడ్డది. _పతావరెడ్డిగారి మొదటి గురువు వారి తండిగారే । అతక్షరా థ్యాసం చేయించి, ఎక్కాలు వల్చెవేయించి, పెద్దభాలశిక్షనుకూడ వరిసమా ప్తము చేయించారు. నారాయణ రెడ్డిగారికి అత్ష్మర రమ్యతకవై అనురాగము అమితంగా ఉండుటవలన తనకుమారుడిచేత కుదిరించే ఆక్షరాలు (వాయించెడి శారు. అక్షరాలను కుదిరించి పొంకంగా (వాయించడము, పుస్తకాలను చినగకుండా, నలగకుండా కాపాడటములాంటి సదభ్యాసాలను నేర్చినది తం్మడ్రిగారేనని (ప్రతాపరెడ్డిగారు అంగీకరించేవారు. రెడ్డిగారికి ఎక్కాలను అచవ్పజెప్పడమొక నమస్యగా పరిణమించెడిది. ఒకమారు ఎక్కాలనుతప్పుగా వల్లిస్తే నారాయణరెడ్డిగారు మండిపడి కుమారుడిని చెవులుపిండి అమాంతం వొకిట్టోకి గిరాటు వేశారట. పావం: ఆ బాల పాపన్న అవస్థను చూడలేక ఈక్కాడఉన్న ఒక సాహెబు రెడ్డిగారిని తన ఇంటికి తోడ్కొానిపోయి తన కుమారులతో ఆడుకొనమని అన్నాడట. సాయెబువిల్టలు కూడ (ప్రతాపరెడ్డి ఏబాడువారే కావడంవలన వారితో ఆనాడు కుదిరిన స్నేహం అనంతరకాలం కూడ పరిణతి పొందినది. నారాయణరెడ్డిగారి స్నేహితుడూ మరియు కృష్టారెడ్డిషేట మత్త

జీవితము ; రచనలు 18 దార్తైన శ్రీ హే(నీ వాహబు అనువారు దివ్యజ్ఞాన సమాజం నభ్యులగుటచేత తెలుగులో ము[దితమైన ““ననాతనధర్మ [పళ్నో త్తర మాలిక” అను చిన్న పు నకాన్నితెచ్చి _పతాపరెడ్డిగారికిచ్చి, దానినొక ఉపాధ్యాయుని నహాయంతో కంఠపాఠం చేయించారు. కొన్నిరోజుల తర్వాత రెడ్డిగారు ఏతత్‌ పుస్త కాంకాలను హెననీ వాహవ్‌గారి నమక్షంలో ఆసాంతం వెళ్ళ (గక్కినారట. ఆ దెబ్బతో వాహబ్‌గారు చిత్తైపోయి రెడ్డిగారిని తన ఇంటికి తీసుకొనిపోయి వారం పది రోజులుంచుకొని చక్కని ఆతిథ్య మిచ్చినారట. రెడ్డిగారికి. ఇంగ్లీషు భాషాధ్యయనం బోరవెల్లిగామంలో ఉండగనే [ప్రారంభింపబడింది ఇటికేలపాడు [గామంలో వెంకటరెడ్డిగారి కుమారుడగు రంగా రెడ్డిగారికి నాగేశ్వరరావు అనువారు అవ్పట్లో ఆంగం టోధిస్తూ ఉండేవారు. ఆతడే వారానికొక తడవ బోరవెల్లికకూడ పోయి వ్రతాపరెడ్డిగారికి ఆంగృంబోధిస్తూ- ఉండేవారు. అనంతరం కొంతకాలానికి నారాయణ రెడ్డిగారు కుటుంబసమే. తంగా ఇటికేలపాడు వచ్చేసినారు. అనంతరం ఒక సంవత్సరంపాటు రమణయ్య అనువారు రెడ్డిగారికి ఆంగ్రభాషాధ్యయనం చేయించారు. ం 1904 సం॥లో (ప్రతాపరెడ్డిగారిని కర్నూలుకు రామకృష్టారెడ్డిగారు. తీసుకపోయి ఏ.బి.యమ్‌. మిషనరి పాఠళాలలో నాల్లవతరగతిలో చేర్పించారు. రఘురామయ్య అను మాస్టరుగారిని _ప్రతాపరెడ్డిగారికి ప్రయివేటు చెప్పడానికి వర్పాటు చేయబడింది. రఘురామయ్య మాస్టారు గారొక కర్కోటకుడు. శిష్యులను శిక్షించటయేగాని శిక్షగరిపిన పాపాన పోలేదు. దండతాడనంతో దశగుణాలు శిష్యులకలవడుతాయనే దృఢ విశ్వాసం రఘురామయ్య గారికి ఉండెడిది. వారి దండము ధాటి కోర్వజూలక 'రెడ్డిగారికి చిన్ననాటినుండి. విద్యవై వెగటుకలగడం [పారంభమైనది. విద్యార్థిగా, నున్నంతకాలం విద్యపై తమకు వైముఖ్యము తొలగలేదని రెడ్డిగారు [ప్రవచించెడివారు. అందు. వల్టనే వీలుకలిగినవ్పుడల్దా బడి కెగనామం వెట్టి రెడ్డిగారు గొట్టికాయలాటలో నిమగ్నులయ్యెడివారు. అలా గొట్టికాయలాటకు మరిగిన జట్టులో రెడ్డిగా రొక సభ్యులు, దానికి నాయకుడు చెన్నారెడ్డియను యువకుడు ఉండెడివాళు..

గే శ్రీ సురవరం ,పతాపరెడ్డిగారి శఘురామయ్య ఎంతవిరసుడో చెన్నారెడ్డి. అంత సరసుడట. చెన్నారెడ్డి చదువు నంధ్యలను చంకనబెట్టి, చక్కని శేర్వానీలు వెజామాలతో ముస్తాబే రూమీటోపీలు, చమ్మీబూట్లు ధరించి, తేనీరు కేక్‌ పేస్ట్రీలతో జల్సా చేను కుంటూ, గానాబజూనాలతో కాలక్షేపం చేనెడివారు. చెన్నా రెడ్డిగారు [పతాప "రెడ్డిగారికి మంచిమంచి దుస్తులు వేయించెడివారుట. చెన్నారెడ్డి నాయకత్వం లోని జట్టు (పొద్ధంకా మామిడితో పులో గొట్టికాయలాడుతూ రాత్రులన్నీ గానా బజానాలతో కరిగించెడివారట. కాని ప్రతావరెడ్డిగారి స్నేహంమాతం గొట్టికాయలాటవరకే పరిమితమై యుండెడిదట., ఒకమారు రెడ్డిగారు గొట్టి కాయలాటల మోజులోవడి తన షేర్వానీని వ్మికయించినారట. దానితో రెడ్డి గారి గొట్టికాయలాట కట్టుబడిపోయింది. రఘురామయ్యగారు పేర్వానీ వ్మికయపు ఉదంతాన్ని రామకృష్ణారెడ్డిగారి చెవిలోవేశారు. [ప్రతాపరెడ్డిగారికి చేహకుద్ధి జరిగింది. నాటినుండి చెన్నారెడ్డిగారి స్నేవోనికి న్వ స్తిచెప్పబడింది. ఆరోజుల్లో నాల్లవతరగతికి కూడ పబ్రిక్‌ పరీక్షలుండేవి. నాల్గవతరగతి శపరిషలను స్పెషల్‌ (గేడ్‌ వరిీక్షలనేడివారు. రెడ్డిగారా పరీక్షలో కూర్చుని లెక్కల్లో బోల్తాకొట్టి మళ్ళీ ఒక సంవత్సరం పొతచదువే చదివినారు. 1906 సం॥లో ఫస్టుపారంలో (పవేశించారు. అప్పట్లో నరనయ్యగారను నాతడు ఆ మిషన్‌ స్కూలుకు [పధానోపాథ్యాయుడుగా ఊండేవారు, వారు చాల మంచివ్యక్తి. సాత్వికులు, బుషితుల్యుడు. వారి సాత్వికతను సాకుగా తీసుకుని రెడ్డిగారు మరికొందరు విద్యార్ధలు విద్యాలయంలో పోకిరిచేష్టలు చేస్తూ, ఉపాధ్యాయుల నేడ్పించుకుతినేడివారు. తరచుగా బైబిల్‌ బోధకుడు (డిల్‌ టిచరు, (డాయింగ్‌ మ్యాస్టారు, సంస్క్యృూతాధ్యాపకుడు వీరి చిలిపి బేస్టలకు గురియవుతుండేవారు. ఫస్టుఫారమ్‌లో చదువుతున్నప్పుడే (ప్రతాపరెడ్డి గారిని బలవంతాన కృష్ణమాచార్యులను సంస్క్బృతాధ్యాపకుడు యీడ్బుకొని పోయి తన నంస్క్బూత తరగతిలో చేర్చించారట. రెడ్డిగారి సంస్కృతాధ్యయ నానికి అదే నాంది. ఆ విషయాన్ని ముందుగానే రామకృష్ణారెడ్డిగారికి తెలియ జేసి వారి అనుమతికూడ సంపొదించారట--- కృష్ణమాచార్యులుగారు. అందు

జీవితము : రచనలు కేర్‌ వలన (పతాపరెడ్డిగారికి సంస్కృృతాధ్యయనం తప్పనిసరియైనది. రెడ్డిగారు తొమ్మిదవ తరగతిలోనుండగా (పథ్యాత సంస్కృత విద్వాంసులగు వెల్లాల శంకర కాన్ర్రిగారు సంస్కృృతాధ్యావకులై నారు. శంకర శాస్త్రిగారే రెడ్డి గారికి రఘువంశము, కుమార సంభవము, భారతచంపు ((వధమ ద్వితీయ సర్గలు కిరాతార్డునీయము (ఆదిసర్గ) లభఘుకౌముది ఆదిగా గల నంస్క్బృత (గ్రంథాలను వల్చెవేయించారు.

రెడ్డిగారు తొమ్మిదవ తరగతిలో నుండగా ఒక సంఘటన జరిగింది. గణిత కాస్త్రాాధ్యాపకులగు శ్రీ పలన్వేలు రెడ్డిగారికి ఒకలెక్క నిచ్చి చెయ్య మన్నారట. దానిని నక్రమంగా చేయలేకపోయారు మన రెడ్డిగారు. వలన్వేలు గారు కువితులై రెడ్డిగారిని క్రాసు పిల్లల ముందే వంగబెట్టి నాలుగు ముష్టి ఘాతముల నిచ్చారట. దానితో రెడ్డిగారి అభిమానము దెబ్బతిన్నది. తిన్నగా మిషన్‌ స్కూలు వదలి మున్పివల్‌ హైస్కూలులో చేరిపోయారు. 1912 సం॥లో రెడ్డిగారు స్కూలువ్తైనల్‌ పరీక్షలో కూర్చున్నారు. కాని ఆయేడు లెక్కల్లో పడిపోయిన కారణాన 1918 నం॥లో మళ్ళీ పరీత్షకు కూర్చొని ఊత్తీర్లులె నారు. రెడ్డిగారి (వవర్తనను గూర్చి వారి పాఠశాల (_పధానోపాధ్యా యులగు థ్రీనివాసమూ ర్తిగారు ఇలా (వ్రాశారు, “ళల 222620 మలరేడే? 16 షంగఆ€ి 9దా818సియంకళా2ంరే, ంళం118606 పేరం ౧0 శవితేలకటా[ంళకో

(పతాపరెడ్డిగారికి చిన్ననాటినుండి కసరతుపై మోజు ఉండెడిదిం న్కూలు ఫైనల్‌ చదువునంతవరకు రెడ్డిగారు దేహదార్థ్యం కొరకు కనరతు చేన్తూ, స్వీయ బల్మవదర్శన [పయోగాలతో తోడి విద్యార్థులవై ముష్టిఘాతా లకు దిగుతూ వారిని బాధించెడివారట. రామకృష్టారెడ్డిగారింట్లో ఉండి విద్య నభ్యసిస్తుండే పదిమందివిద్యార్థులకు (పతాపరెడ్డిగారే నాయకుడు. తనమాట 'పెడచెవినిపెట్టు యువకులను రెడ్డిగారు మ్రుష్టి గుద్దులకు బలిచేస్తూ బాధించెడి వారుట. రెడ్డిగారి విడిగుద్దులకు ఎరలైన వారంతాకలసి ఒకనాడు రామ కృష్టారెడ్డిగారికి తెలియజేని రెడ్డిగారికి వవట్కారములు పెట్టించారు. కర్నూ లులో విద్య ముగియవరకు రెడ్డిగారు రామకృష్ణారెడ్డిగారి అజమాయిషిలోనే

16 భీ నురవరం 1పతాపరెడ్డిగారొ 'పెరిగినారు. స్కూలు ఫైనలు పానయ్యేవరకు రెడ్డిగారు పతినిత్యము రాతి భోజనానంతరము ప్రెవేటు మాస్టారువద్ద చదువుకొని ఆక్కడే కటికనేలవై బాపమీదవడుకొని, ఉదయమేలేచి కాలకృత్యములు తీర్చుకొని ఉదయం తొమ్మిది గంటలవరకు అక్కడే చదువుకొని అనంతరం ఇంటికివచ్చి స్నానం భోజనం ముగించుకుని బడికిపోవడం, మళ్ళీ బడినుండి తిరిగివచ్చి భోజనానంతరం మాస్టారింటికి పోవడం ఇదే (ప్రతిదినం పాటించు దినచర్య. రెడ్డిగారు కర్నూలులో ఉన్నంత కాలం, సంవత్సరానికి నాలుగు అంగీలు, రెండు కోట్లు, ఒక చెప్పుల జత, మరియు మత్స్యగంధి మార్కుగలవి రూపాయన్నర విలువచేసేవి రెండు ధోతుల జతలతోనే కాలక్షేపం చేళారు. 1319 సం॥లో న్కూల్‌ థ్రైనల్‌లో ఉఊత్తీర్ణులైనాక, చదువు చాలిద్దామనే ఉద్దేశంతో రెడ్డిగారు పెద్దనాయన గారిని నం[పతించారు. వారు సరే ననడమే కాక రెడ్డిగారి ఆశయము అను అనలానికి (పోత్సాహమను ఆజ్యాన్నిపోని జాజ్వల్యమానం చేశారట. అనంతరం రెడ్డిగారు తమ చిన్నాయన గారగు రామకృష్టారెడ్డిగారిని నం(ప్రతింబారట. రామకృష్టారెడ్డిగారు (పతాపరెడ్డిని ఎగాదిగా పరికించి, “నీవు చదువుచాలించి ఏం చేస్తావు ? తండడిలేని విల్లడి చదువు చాలించాడన్న అపకీర్తిని నాపై రుద్దడానికి నంకల్పించావా + నీవ చదువు బాలించడానికి వీలులేదు. నిన్ను చదివించి తీరుతాను 1" అని గర్జించారట. అలా అన్న రెండవనాడే రామకృష్ణా రెడ్డిగారు రెడ్డిగారిని తీను కొని ప్యాదాదాదు [పయాణమైనారు. (పతాపరెడ్డిగారి జీవితంలో హైదాబాదు [ప్రయాణం రండవ సంఘటన. మొదటిసారి, అంటె రెడ్డిగారు స్కూలు: వైనల్‌లో ఉండగా .వారి తలిదం[డ్రులు మరియు తమ్ముడగు కృషారెడ్డి నమేతంగా తిరువతి దేవుడి మొక్కుబడి చెల్లించడానికిగాను రెండవ తరగతి కంపార్టుమెంటును రిజర్వుచేయించుకుని రైల్ముపయాణం సాగించాడు, తన వెంట తం[డిగారు ఉండుటవలన ర్రైలుయా[తోల్లానం కాస్తా నీరుకారి పోయిం దట (పతాపరెడ్డిగారికి. తనకుమారుడు చదివిన వాడనీ, ఇంగ్రీషు ధారాళంగా (వాయను మాట్లాడనూ గలడనేధీమాతో నారాయణ రెడ్డిగారు పతాపరెడ్డి గారిని

జీవితము : రచనలు 1 తోడ్కొని పోయారు. కాని నారాయణరెడ్డిగారి ఆశలు కర్నూలు స్టేషనులో అడియాసలైనాయట, రైలెక్కుతూనే ఒక ఆంగ్ష్లోఇండియన్‌ టికెట్‌ చెకర్‌ రెడ్డిగారిఠి టికట్టు చూవమని ఇంగ్రీషులో ఏమేమో అన్నారట. ఆతడి నంభా వషణా సారమటుంచి, అసలు వాడి ఉచ్చారణా ధోరణియే అర్థంకాలేదట (పతావరెడ్డిగారికి ఇక అలాంటప్పుడు అతనితో ఏమిమాట్టాడగలడు ? తెల్ల మొహంవేసి, గుడ్డప్పగించి రెడ్డిగారు టి౩ట్‌ ఇన్‌ స్పెక్టర్‌ కేసి చూడసాగినారట. అతను పెట్దెదిగి పోయినాక, నారాయణరెడ్డిగారు ఆమంట యీమంట అంతా (వతాపరెడ్డిగారిపై తీశారట.

ఆంగ్రేయల ఉచ్చారణాధోరణి మరియు వారి చిక్కు[వాతను గురించిన మరొక అనుభవం, రెడ్డిగారు వి. ఏ, లో చదువుతుండగా నంభ వించింది. దనరా "సెలవుల్లో రెడ్డిగారు మ్యదాసునుండి కర్నూలు వచ్చేశారు. ఆ సంవత్సరం దసరాతోపాటు మొహ్మరమ్‌ పండుగకూడ కలసివచ్చింది రాయచూరు జిల్లాపోలీసు మొహతెమీమ్‌, కర్నూలు జిల్హాపోలీసు స్మూపం 'జెండెంటుగారితో ఏదోవిషయంలో సంపదించడానికి వచ్చినారట. తురక సాయెబుకు ఆంగ్రంరాదు; ఇంగ్రీషదొరకు తురకం తెలియదను (భమలో రామకృష్టారెడ్డిగారు ఉండుటవలన, ,పతావరెడ్డిగారిని వారికి పరిచయంచేసి వారి పనిలో సహాయపడటానికి అవకాశం కలిగించవచ్చునని ఆళించికర్నూలు పోలీసు సూూపంటెండెంటుకు ఒకలేఖ (వాకారట. రామకృష్టారెడ్డిగారికి జవాబులేఖ స్తూపం టెండెంటుగారు పంపించారు... రెడ్డిగారా లేఖను [పతాప రెడ్డిగారికి చూపించి అందేమి [వాశారో తెలుపమన్నారు. సూపంటెండెంటు గారి [బహ్మ[వాతను తెలుసుకోలేక తికమకవడుతూ ఎలాగో 12 గంటలన్న అంకెను చదివి చిన్నాయనగారితో పోలీసు ఆఫీసర్‌గారు 2 గంటలకు రమ్మన్నారని రెడ్డిగారు తెలియజేశారు. ఆవైన రామకృష్ణారెడ్డిగారిని తెల్ల దొరగారి బంగ్లాకు తీసుకొనిపోయినారు. కాని (పతావరెడ్డిగారి అదృష్టంకొద్దీ తెల్పదొరవారికి ఉర్దాకూడ రావడంవలన దుబాషీ బాధ్యతాగండం గభ్టైక్కిం దని (పతాపరెడ్డిగారు మురిసిపోయినారు.

[2]

శ కాలేజీ చదువులు నిజాం కాలేజీలో ఇంటర్‌ మీడియెట్‌లో చేర్పించడానికి రామకృష్ణా రెడ్డిగారు, (పతావరెడ్డిగారినీ, వెంకటరెడ్డిగారను మరొక వ్యక్తినీ వెంటబెట్టు కొని రైలెక్కి ప్రైదావాదు చేరుకున్నారు. హైైదాబాదు బజార్లలో వారికి పండారుల్దాంటి పోలీనులు, నవాబుల నాలుగు గుళ్ణాల బగ్లీలు, ఉర్చుభాషా సంథావణా వాగార్భటులు తటస్థపడినారట. నాంపల్లి శ్టేషన్‌లోదిగి నేరుగా జాంబాగులోనున్న వనపర్తి రాజాగారి బంగ్లాకు చేరుకున్నారు. అప్పటికే రాజావారి బంగ్లా రాజబంధువులతో కిటకిటలాడుతుంది. రామకృష్టారెడ్డి [వభృతులరాక కారణాన్ని తెలుసుకున్న దొరలు “కావులేమి కాలేజి చదువు లేమియని కంగారుపడ, రామకృష్టారెడ్డిగారితో” నిజాం కాలేజీలో నవాబుల సాహెబ్‌జాదాలకు, ము క్రేదార్దు, సంస్థానాధీశుల కుమారులకే ప్రవేళం లభిస్తుందనీ, అన్యులకు సీటుదొరకదని”'అన్నారట, అమాయకులగు రామకృష్టారెడ్డిగారు వారి మాటలను విశ్వసించి మరునాడే మద్రాసుకు [్రయాణమైపోయారు. తీరా మ్మదాసు చేరినాక ఒక మితుని నవహాయంతో యథార్థాన్ని తెలుసుకొని మదాసునుండే నిజాంకాలేజీ (వ్రిన్సిపాల్‌కు టెల్మిగ్రామునిచ్చి రెండు సీట్టు ఇంటర్‌లో రిజర్వుచేయించి, (పకాపరెడ్డి, వెంకటరెడ్డి గారలను నిజాంకాలేజీలో చేర్పించారు. 1918నం॥లో ఇంటర్‌లో [పవేశించిన రెడ్డిగారు 1917 నం॥లో ఉత్తీర్ణులై నారు. లెక్కల కారణంగా స్కూల్‌ థైనల్‌లో తప్పిన రెడ్డిగారు, ఇంటర్‌లో సైకాలజీ (మానసిక శాస్త్రం) సరిపడనికారణాన బోల్తాకొట్టినారు. ఇంటర్‌లో ఊత్తీర్ద ల్లైనాక చదువు బాలిద్దామనుకుని రామకృష్టారెడ్డిగారికి తెలియజేశారు కాని వారందుకు అంగీకరించనందు వలన మృదాసుచేరి బి, ఏ, లో చేరిపోయారు.

న అ

ల 0 వు. న న... లాం. న నన న వ సహ న సం స న. స టయ స య. క నభ. శ ను శ [11 న ీ, వు ల్‌! ॥ న! హే. యు స్‌ టి ః ళో ఆ స 01 నే వ ళు సట . న [సే . య గ కట్టీ చ షస క క | క] మ. సన. జక. నట మ! న = త్‌ భష (స ల ది మ. ట్ట గ... టల షో జ టో న్‌. గ్‌ ॥ ౯ న ని క్‌. సక ప. ల ల ల మా న. ననే! న శ. శ్‌ న్‌ మ ను న! న కట న్‌ టంట ష్‌ ॥ . ప కస్ట ర. న (1 - ల టా త్ర న మయం వళ “ న. (పతాపకరెడి దంప మ షల్‌

ఇ పతులు

జీవితము : రచనలు 19

1916 సం॥లో [పకాపరెడ్డిగారికీ మేనపిల్పతో వివాహం ఆయింది. వారి వివాహంకూడ చిన్నగాధగా పరిణమించినది. వివాహకాలంలో రెడ్డిగారికి ఇరువై సంవత్సరాలు, వధువుకు వదహారు వనంతాలు, చిన్ననాడే పద్మావతీ దేవిని (ప్రతాపరెడ్డిగారికి ఇస్తామని వాళ్ళు తలిదండులు నామకరణం చేళా రట. రెడ్డిగారు నిజాంకశాశాలలో [పవేశించినాక, పద్మావతీదేవి పక్షంవారు రామకృష్టారెడ్డిగారితో నంప్రతించారట. వారికా సంబంధం సమ్మతమేఅయినా [1పతాపరెడ్డి తల్చిగారిని మెప్పించి మనువు కుదుర్చుకొండని వధువు పక్షం వారికి సలహాఇచ్చి సాగనంవినారు. ఆపైన 'పతావరెడ్డి తల్చిగారితో రాయ బారాలు సాగినవి. ఆవిడకు పెట్టుపోతల విషయంలో అంగీకారం కుదర నందువలన తనకా సంబంధం ఇష్టంలేదని అన్నగారికి తెలియజేసింది. వ్యవ హారం శృతిమించి రాగానపడినదని [గహించిన (పతాపరెడ్డిగారు కార్యరంగం లోకి దూకక తప్పలేదు. తన స్నేహితుడూ, సహపాఠియైన వెంకటరెడ్డి గారిని రామక ఖప్టారెడ్డిగారి వద్దకంపి, ఎవ్వరుమెచ్చినా మెచ్చకపోయినా తాను అ అమ్మాయినే వివాహం చేసుకుంటానని కబురుచేసినారు. [పతావ రెడ్డిగారు. వధూవరులు ఏకమైనాక తలిదండులు మాత్రం ఎంతకాలం అడ్డుగా నిలువగలరు. వద్మావతికూడ ,_పతావరెడ్డినే వివాహం చేనుకుంటా నని వర్తమానం చేసింది. తనకునచ్చిన, తనను మెచ్చిన పద్మావతినే (ప్రతాపరెడ్డిగారు 19168 సం॥లళో వివాహం చేసుకున్నారు. వారి వైవాహిక బంధం అనురాగ వల్దరియై వర్ధిలినది.

1920 సం॥లో మ్మదాను ,వెసిడెన్సీ కళాళాలలో నంన్కృతమును ద్వితీయ ఖాషగా స్వీకరించి రెడ్డిగారు పట్టభ్మదుల్తైనారు. బి. ఏ. లో చరితా ధ్యయనం చేయలేక రెడ్డిగారు సంన్క్యృతాన్ని చేపట్టినారుట. ఇంటర్‌లో నంన్కృతాన్నివిడిచి సైకాలజీని చేపట్టిన రెడ్డిగారికి వ. ఏ లో నంస్కృతాన్ని సాధించడమొక గగనకుసుమంలా పరిణమించింది. బి.ఏ.లో సంస్కృ తము తీనుకొనడానికి రెడ్డిగారు తమ నంస్కృతాధ్యాపకులై న వెల్ధాలళ ంకర శాస్త్రిగారివద్దకుపోయి వారిచేత శిఫారసులేఖను |వాయించుకొని మదదాసులో

౭20 ఫ్రీ నురవరం (పతాపరెడ్డిగారి నున్న నదాశివ కాన్రిగారికిచ్చారు. సదాశివళాన్ర్రిగారు గొప్ప వైయాకర ణులు, జఠళపోలు ఆస్థాన కవివుంగవులు. వారికీ వేదం వెంకటరాయకాన్త్రి గారికీ స్నేహం ఉండడంవలన వేదం వారికా చిట్టీని రెడ్డిగారందించారు. వేదంవారు దాన్ని చదువుకొని (వెసిడెన్సీ కళాశాల నంన్కృృతాధ్యాపకులై న ఎస్‌. కువ్వుస్వామి శాస్త్రిగారికి రికమండేషన్‌ లెటర్‌ (వాసిఇచ్చారు. ఎట్టకే లకు కుప్పుస్వామి కాస్ర్రిగారు అంగీకరించారు గాని పరీక్ష తీసుకున్నాకనే తరగతిలో చేర్చుకుంటామని రెడ్డిగారికి తెలియజేశారు. రెడ్డిగారందుకు అంగీకరించారు. అయితే కుమారనంభవంలోని ఒకశ్గోకం చదివి అర్థతాత్ప ర్యములను విశదీకరించుమని శాస్త్రిగారు రెడ్డిగారి కాదేశించారు. అప్పుడు. రెడ్డిగారు, “ట్రలం మహీపాల తవ [శళమేణ...”” అను శ్లోకాన్ని చదివి, పదచ్చేదముచేసి, అర్ధతాత్పర్యములను విశదీకరించి గురువు గారిని మెప్పించారు. అయినా వారు మరొక షరతు విధించారు. రెడ్డిగారు మాంసభక్షణ మానుకుంటేనే కుష్పుస్వామిగారి శివ్యరికానికి అర్హులని భీష్మిం చారట. నరేనని అంగీకరించి, రెడ్డిగారు ఆజన్మాంతం శాకాహారిగానే ఉండి పోయారు. అంతేకాదు, ధూమపాన, మధుపానములను నైతం సేవించి యెరుగని సాధుమూర్తి ్రీ సురవరము. 1919 నం॥లో నంస్కృృతం [గూపులో రెడ్డిగారు ఉత్తీర్ణులై నారుగాని మిగతా నబ్జెక్టులలో వీగిపోవడంవలన, 1920 లో మళ్ళీ పరీక్షఇచ్చి కృతార్థులెనారు. బి. ఏ, తో చదువులకు న్వస్తి చెబుదామని సంకల్పించిన రెడ్డిగారిని వారిచిన్నాయన సాగనీయలేదు. బి.ఏ. వట్టా పుచ్చుకొనునవ్పటికే రెడ్డిగారు ఇద్దరు వ్యుతులకు తం్మడిఅయినారు. 1921 సంవత్సరమంతా రెడ్డిగారు ఇంటిలోనే విిశాంతి తీసుకున్నారు. “వివాపో విద్యనాకాయ” అన్న నానుడి రెడ్డిగారివట్ట సార్ధకంకాలేదు. 1921 నం॥లోనే '““ఉచ్చల విషాదమను"” నాటకాన్ని పోటికొరకై. [వాసి మదద్రాసులోగల”జక నాటక కంపెనీకి అర్పించారు. శ922'సం॥[లో ఎఫ్‌. ఎల్‌" *పరీక్షకు చదివి, 19024 సంవత్సరాంతంలో థి: వల్‌. వట్టోవుచ్చుకొని రెడ్డిగారు గృవోన్ముఖులై నారు. ఇంటికి వచ్చినా

జీవితము :; రచనలు 0. రెడ్డిగారు పఠన వ్యాసంగాన్ని వదలలేదు. నంన్కృత వాబ్బయంలోగల వురాజేతిహాసములను కావ్యములను కాస్త మీమాంనలను క్షుణ్ణంగా అభ్య సించారు. రెడ్డిగారిదృష్టి మొదటినుండీ పరిశోధనా పరిశీలనాత్మకమైనదే 1 వారే (గామంవెళ్ళినా, ఏపాత గుడిగోపురాలను తిలకించినా, ఏజానపద సాహిత్యాన్ని అవలోడనచేసినా అందు నిబిడమైయున్న చార్మితకాంశములను (తవ్వి పషతికా ముఖమున 'కెక్కించినగాని వారికి తృ వ్రియుండెడిదిగాదు. రెడ్డిగారు మృదాసులో చదువుకున్న రోజులలో జాతీయ కాం[గేన్‌ ఉద్యమం ఉద్ధృతంగా సాగుతున్నది. మృదాసు నగరం సత్యాాగహ నమర యోధులకు పుట్టినిల్దు. మహాత్మాగాంధిగారి నత్య్యాగహోద్యమం, అహింసా సిద్ధాంతం, ఖద్దరు వస్త్రధారణ, మద్యపాన నిషేధము, ఆబాల గోపాలమును ఆకర్షించినవి. గాంధీగారి ఉద్యమ (ప్రవాహంలో రెడ్డిగారుకూడ చిక్కు కున్నారు. ఖద్దరు వస్త్రధారణ, నిరాడంబర జీవనవిధానము, సత్యనిష్ట, స్వాతం[త్యేచ్చ రెడ్డిగారి అణువణువులో జీర్ణించుకుపోయినవి, సంన్క్బృతా ధ్యాపకులతో, ఆర్ష విద్యాావభావంతో నంస్కరింవబడిన రెడ్డిగారిమనన్సును గాంధీగారి సిద్ధాంతాలు ఆకర్షించి, అలముకొని పోయినవి. బఐహ్ముగంథ పఠనంతోను, విమర్శనాత్మక దృక్పథంతోను తొణకినలాడుళున్న రెడ్డిగారి జ్ఞాన సరోవరము పూర్ణమై మత్తడి దూకడం (ప్రారంభించింది. తత్పర్యవసా నంగా రెడ్డిగారి కలంనుండి ఎన్నో చార్మితక వరిశోధనాత్మక వ్యాసాలు'వినా కినికళి రెడ్డిరాణి'మున్నగు వార మాసపష్మతికల్లో (పకటితమవుతూ వచ్చినవి. వారా రోజులలో ప్రకటించిన విమర్శనాత్మక వ్యాసాలలో హరిజనోద్ధరణ, మద్యపాన నిషేధము, మార్వాడీల వ్యాపోరము, మన పరిశమలను నాశనం చేసిందెవరు ?, మలబారు క్రైస్తవులు, టపత్తిసాగు పద్ధతి మున్నగునవి ఎన్న దగినవి. '“సంఘోద్ధరణము' అను పు్తకంద్వారా ఆయా వ్యాసాల్లో కొన్ని సేకరించి పకటింపబడి మేధావుల (ప్రశంసల నందుక్తున్నవి.. సాహిత్యసేవకు తోడుగా దేళ సేవక్తూర్షథేయాలనే గిగా ర సికలమై యండెడిది. గాంధిగారి గాలి బాగా ఒ్లీీజ్రీస్టీది కన్ఫక్లనే రెడి గొద్రిన (బగ 6 స నగగా మ. న హా

వలి థ్రీ సురవరం (వతాపరెడ్డిగారి విద్యాసంపన్నులై యుండియూ ఉద్యోగమునక్రై ఆగర్రులు చాచలేదు. ఆంధ థభాషయనినా, ఆం[ధ్యపజలన్నా, ఆంధదేశమన్నా రెడ్డిగారి కెనలేని అభి మానముండెడిది. చిన్ననాటినుండియే రెడ్డిగారి హృదయం రామకృష్ణారెడ్డి గారి ఆధ్వర్యంలో అలా మలచబడింది, రెడ్డిగారు అనుకోకుండా హ్రైదాదాదు రావడం జరిగింది. [పతాపరెడ్డిగారి బంధువర్గంలో ఒకరగు వెరూరు బసిరెడ్డి గారిమై చౌర్యనేరం ఆపాదింపబడిన కారణంగా చిన్నాయనగారి ఆదేశంకై హైదావాదువెళ్ళి కొత్వాల్‌ బహద్దర్‌ వెంకటరామారెడ్డిగారిని సందర్శించాల్సి వచ్చింది. [వతాపరెడ్డిగారి ఇంటివ్యవహారములు ఆరోజులలో న్మకమంగా ఉండుటవలన రెడ్డిగారిమనస్సు ఉద్యోగంపై మరలలేదనడానికి మరొక కారణమై యండవచ్చు. ఉద్యోగం చేయడమంటే ఎంత ఏవగింపో రెడ్డిగారికి ప్రాక్టిస్‌ చేయడమన్నా అంతే అసహ్యము ఉండెడిది.

ఇదలా ఉండగా అమరచింత నంస్థానాధీశ్వరుల బంగారుపాందాను దొంగిలించారని పకావరెడ్డిగారి బంధువులగు పెరూరు బసిరెడ్డిగారిపై నేరా రోపణ చేయబడింది. మహబూబ్‌నగర పోలీసుఠానాలో బసిరెడ్డిగారివై కేను నమోదు చేయబడింది. ఆ వార్తను తెలునుకున్న బసిరెడ్డిగారు రామకృష్టా రెడ్డిగారి నవాయ సహకారముల నర్థించాడు. రామకృష్టారెడ్డిగారు _పతాపరెడ్డి గారిని పీలువనంపి కేసువిషయాలను తెలియజేస్తూ హెదాబాదువెళ్ళి కోత్వాల్‌ వెంకటరామా రెడ్డిగారి సహాయంతో ఠానాలోగల కేనును కొట్టివేయవలసిందిగా తెలిపినారు. వారి ఆదేశానుసారం (పతాపరెడ్డిగారు 'హైదాబాదువెళ్లి రాజా బహద్దర్‌ వెంక్కటామారెడ్డిగారిని కలుసుకొని యథార్థ విషయాలు తెలియ జేసినారు. పతాపరెడ్డిగారికి కోత్వాల్‌ గారితో నిజాంకాలేజీలో విద్యార్థిగాఉంటూ ఉండేనాటినుండే పరిచయం ఏర్పడింది. రెడ్డిగారు నిజాంకాలేజీతో చదువు కునే రోజుటో రెడ్డిహాస్టల్‌ [ప్రారంభింపబడలేదు. అందుచేత రెడ్డిగారు పంగిలి వెంకటరామారెడ్డిగారి భవనపు బయటిగదులలో (06 04569) నివసిస్తూ వనప ర్తివారి వోటల్‌లో నెలకు 18 రూపాయలిచ్చి భోజనం చేనెడివారు. రెడ్డిహోస్టల్‌ 1916 సంవత్సరపు ఆగస్టు నెలలో అనగా కాశయు క్తి నామ

జీవితము : రచనలు లలి సంవత్సర జ్యేవ్టకుక్ష పంచమినాడు అద్దెకుతీసుకున్న భవనాల్లో 48 విద్యార్థు లతో (పారంభింపబడింది. వనపర్తి రాజావారి కుమా ర్తె వివిహసమయంలో కోత్వాల్‌ వెంక్కటామారెడ్డిగారు వీదరెడ్డి విద్యార్థల అనన వసన సౌకర్యార్థం వోస్టల్‌ నిర్మాణానికిగాను వివాహంలోపాల్గొన్న పెద్దలను ఉదారంగా ధన సహాయం చేయవలసిందిగా అర్ధించారు. మొదట పింగిలి వెంకటరామారెడ్డి గారు పదివేలు ఇస్తామని [పకటించారు. అనంతరం గద్వాలరాజు, వనవర్తి రాజు ముప్పది, ఏబదివేల ధనసహాయాన్ని (పకటించారు. ఆ నందర్భంలో సమావేశమైన పెద్దలంతా రెడ్డిహాస్టల్‌కు ఇతోధికసహాయంచేళారు. 1918లో [పారంభింపబడిన వాస్టల్‌ భవనం శంఖుస్థాపన కార్య[క్రమం 1925 వరకు భవనాల నిర్మాణం కొనసాగింది. మొత్తం ఐదులక్షల ధనవ్యయంతో రెడ్డి హాస్టల్‌ నిర్మాణం పూర్తికావింపబడింది. ఇంత వెద్ద భవనవు యాజమాన్య బాధ్యతను మంచివ్య క్రిచేతిలో ఉంచాలని కోత్వాల్‌గారు [పయత్నిస్తున్న సమయంలో [పతాపరెడ్డిగారు (పత్యకమైనారు.

(ప్రతాపరెడ్డిగారి కేసునువిన్న కోత్వాల్‌గారు, “సరే: నీవు తెచ్చిన కేసును ఒకషరతువై అంగీకరిస్తాను. నీవు రెడ్డిజన వసతిగృవానికి కార్య దర్శిగా ఉండవలెను” అని ఆదేశించారు. (ప్రతావరెడ్డిగారు తమబంధువు గండమును కడ తేర్చడానికి పూనుకున్నారు కనుక కోత్వాల్‌ గారి మాటను మన్నించకతప్పలేదు, అంతటితో బసిరెడ్డిగారి గండం కడతేరింది. (వతాప రెడ్డిగారి పని ప్రారంభమైంది. రెడ్డిగారు వోస్టల్‌ బాధ్యతలను స్వీకరించక వూర్వము విద్యార్థుల్మవవ రన న్మకమంగా ఉండేదికాదు. గుండాలవలె (పవర్తించడం, వీలుదొరికినపుడు చిక్కినవారిని తన్నడంలాంటి ఘనకార్యాలు రెడ్డిజనసంఘవిద్యార్థులు చేస్తూ ఉండేవారు. కొన్నిషరతులను విధించి, కోత్వాల్‌ గారిని మెప్పించి రెడ్డిహాన్టల్‌ బాధ్యతను రెడ్డిగారు చేపట్టినారు.

ర్‌ రెడిహాస్టల్‌ బాధ్యతలు డి లు 1, తాను రెడ్డిహాన్టల్‌ కార్యదర్శిగా ఉన్న్నంతకాలము, అందుకు పతి ఫలంగా వమీఆశించిక సేవచేయుట. 2. హాస్టల్‌ విద్యార్థులకొక (పవ_ర్తనావళిని తానే తయారుచేసి దాని నాచరణయందుంచుటలో తన్యవమేయముతప్ప అన్యులజోక్యముండకుండుట. లి. వోస్టల్‌ విద్యార్థుల [క్రమశిక్షణలో జొ త్తవద్ధతులను 1పవేశ వెట్టి వాటి నాచరణయందుంచుటయందు, అలాగే సర్వాధికారిగా యుండుట. పెమూడు షరతులను బేషరతుగా కోత్వాల్‌ గారు అంగీకరించారు, [ప్రతావరెడ్డిగారు వోస్టల్‌ కార్యనిర్వహణ బాధ్యతను చేబూనిన రెండుమూడు మానములలోనే విద్యార్థుల పవ ర్తనలో గణనీయమగు మార్పు గోచరించినది. విద్యార్థులు హాస్టల్‌ కు రాకపోకలలో పాటించు నియమ నిబంధనలలో మార్పులు గావించబడినవి. ర్యాతి తొమ్మిదిగంటలు దాటినాక ఏవిద్యార్థియు బయటఉండుటకు వీలులేదు. విద్యార్థులు వారానికొకమారు సమావేశ భవనంలోచేరి ఏదేనిజఒక అంశంపై వక్తృత్వ లేదా వ్యాసరచన పోటిలు నిర్వ పాంచడానికి తగినవర్పాటు చేయబడింది. విద్యార్థులంతా ఉదయమేలేచి కాలకృత్యములు తీర్చుకొని కసరతుచేయుటకు తగిన సౌకర్యములు చేకూర్చ బడినవి. రెడ్డిగారురాకవూర్వము పిస్టల్‌ (గంథాలయంలో వేయి[గంథములు మ్మాత్రమే యుండెడివి. రెడ్డిగారి వదేండ్డ కార్యదర్శిత్వపు హయాంలో [గంథ ముల నంఖ్య వేయినుండి పదునొకండు వేలవరకు పెరిగింది. హాస్టల్‌ విద్యార్థులు పూర్వము వోస్టల్‌ లో భుజిస్తూ వసతిగృహ యాజమాన్యం వారికి స్మకమంగా డబ్బు చెల్లించనందువలన అట్టి బకాయలు నాలుగై దు వేలవరకు

జీవితము : రచనలు లక్‌ వెరిగిపోయెను. రెడ్డిగారిట్టి పాతబాకీల నన్నిటిని వనూలుచేసిరి. రెడ్డిగారు కార్యదర్శకత్వ బాధ్యతలను చేబూనినవుడు హాస్టల్‌ విద్యార్థులనంఖ్య ఎనబై మ్మాతమే యుండెడిది. అట్టినంఖ్యను 180 వరకూ 'వెంచి హాస్టల్‌ ఆసన వసన వ్యవహారములను స్వయంపోషక వ్యవస్థగా మార్చినారు. విద్యార్థు లలో పూర్వమున్న తుర్కీటోపీలు, శేర్వానీలు, చుడీదార్‌ వైజామాలు మాయమై అచ్చమగు తెలుగుసాంప్రదాయిక వేషభాషలు చోటుచేసుకున్నవి. విద్యార్థులలో చాలమంది మెటిక్‌, ఇంటర్‌, బి, ఏ. పరీక్షలలో [వథమ్మశేణు లందు ఉత్తీ ర్జులై (పభుత్వ స్కాలర్‌ షిప్పులను పొందటం (ప్రారంభించారు. 1924 సంవత్సరాంతంలో చేబట్టిన రెడ్డిజనసంఘ కార్యనిర్వహణ బాధ్యత లను పదిసంవత్సరాలు స్మ్తకమంగా, నమర్థవంతంగా, ఆదర్శప్రాయంగా నిర్వహించి కోత్వాల్‌ గారి గౌరవమన్ననలకు రెడ్డిగారు ప్యాతుల్తై చెరగని మ్ముదవేశారు,

ఒక్క-చిన్న సంఘటన కారణంగా రెడ్డిగారు తమకుతాముగా సెక్రటరీ పదవీ బాధ్యతలనుండి వైదొలగాల్సి వచ్చింది. అదొక వుస్తకమును రెడ్డి హాస్టల్‌ (గ్రంథాలయానికి కొనుగోలుచేసిన వ్యవహారమునకు సంబంధించిన సమస్య, ఖీ వీర సావర్కర్‌ (వాసిన కళర్టాల ఇళ ౦ షతేంం60646006 అను (గంథము పొరపాటున (పతాపరెడ్డిగారు రెడ్డివోన్షల్‌ [గంథాలయం కొరకు ఖరీదుచేసిన పాతపుస్తకాల కట్టలో ఉండుటవలన సంభవించినది. ఏతత్‌ పున్తకరాజమును ఘనతవహించిన నిజాము (ప్రభుత్వమువారు హైదా బాదురా వ్రంలో బహిష్కరించి యుండిరి. అది బహివ్క్బృుతమగు పు _స్తకము కావున రెడ్డిగారు ఆ వున్తకాన్ని తీసుకొనిపోయి కోత్వాల్‌ గారికి చూవించి యుండిరి. కాని కోత్వాల్‌గారు అప్పుడు ఏమూడ్‌లో ఊండిరో కాని, అ విషయాన్నంతగా పట్టించుకొనలేదు. కొన్నాండ్డకా వు స్తకాన్ని ఎవరు తీను కున్నారో ఏమోకాని మళ్ళీ ఆ([గంథం [గంధాలయంలో లభించలేదు. కాని ఆ వార్తమ్మాతం తిన్నగావెళ్ళి రెనిడెన్సీ పోలీనువారి చెవిలోచూరి పోయింది. ఇంకేముంది అగ్నిలో ఆజ్యంపోసినంత పని అయింది. పోలీనువారి రంధ్రా

£6 ్రీ నురవవంయో.పతాపరెడ్డిగారి న్వేషణ కార్య[క్రమం (పారంభమైంది. నురవరంవారే ఆపు స్తకాన్ని రెడ్డి హాస్టల్‌కు తెప్పించారని పోలీసుశాఖకు తెలిసిపోయింది. రెడ్డిహోస్టల్‌ కార్య నిర్వాహకవర్గ నభ్యులుకూడ ఆ విషయాన్ని బలపరచారు. జిల్టాపోలీనుకాఖ వారా సంగతిని రాష్ట్ర మాలుఆధికారికి ([అ7అ066 56025౭97) తెలియ జేసారు. అప్పటి మాలుశాఖాధికారియగు కర్నల్‌ | బెంచ్‌ దొరగారికి ఇంకా కొన్ని అభూతకల్పనలు [(పతాపరెడ్డిగారి కార్యకలాపముల గురించి అంది యుండెను. కర్నల్‌ గారా నమాచారమునంతా మూటగట్టి కోత్వాల్‌ గారికి పంపించారు. కోత్వాల్‌ గారికి మ్మాతం పతాపరెడ్డిగారి విషయం తెలియదా ? అయినా చేయునదిలేక రెడ్డిగారు సమర్పించిన రెడ్డిహాస్టల్‌ కార్యదర్శి పదవి యొక్క రాజీనామాను స్వీకరించి ఆ పష్యత్రాన్ని (పభుత్వానికి పంవించారు కోత్వాలుగారు. అంతటితో [వభుత్వకళ్ల చల్దబడినవి, (ప్రతావరెడ్డిగారి భారమూ తగ్గిపోయింది.

[వతావరెడ్డిగారు ఒక్కరెడ్డి హాస్టల్‌ కేకాక యాదవసంఘానీకి, ముది రాజ సంఘానికీ, గౌడసంఘానికీ కూడ కార్యదర్శిగాఉంటూ ఆ యా సంఘాల వసతి గృహాలకు అరమరికలులేని సేవచేళారు. రెడ్డిగారిని ఏసంఘమువారు కోరినా వారికి వారి సహాయసహకారములు కుల, మత, వర్గ తారతమ్య రహితంగా లభించెడివి. తాను రెడ్డిననే దురభిమానము జాత్యహంకారం వారికి ఏకోళానా లేకుండెడివని అవిభక్త హ్మైదావాదు తొలి ముఖ్యమంతి యగు బూర్గుల రామకృష్టారావుగారు పలుమార్జు ఉగ్గడించారు. కావులంతా రెక్డేననీ, కాపుకులమంతా కలెబులుగమేననీ, కాపు బలిస్తేనే రెడ్డి అవుతాడనీ, (వతావరెడ్డిగారాకతడవ యాదవనంఘ సమావేళంలో ఉద్దాటించారు. తెలంగాణాలో రెడ్డు ముప్పదిశాతం ఉన్నారని సురవరంవారు గణాంకసంథ్యావివరణద్వారా నిరూపించారు. కావుకులాలు, తెగలు అన్నీ, మ్మరిఊడలు మరిచెట్టుకే నంబంధించియున్నట్టు, రెడ్డకాఖకే చెందుతాయనీ; కావులంటే రక్షకులు, నంరక్షకులు, కృషీవలురనీ సశాస్త్రీయంగా నొక్కి వక్కాజణించిన ఘనత (వకాపరెడ్డిగారికే దక్కుతుంది. పొకనాడు, పంట

జీవితము : రచనలు లి? నాడు, పలనాడు, వెలనాడు, కమ్మనాడులాంటి రెడ్డతెగలు ఆ య్మాప్రాంతా లనే సూచిస్తాయిగాని, రెడ్డీనాడు తమలోతాము సృష్టించుకున్న కృతిమ తరతమ ఖేదాలకు నూచకాలు కావని నిర్ధారణగా, హేతుబద్ధంగా తమ “కాపులెవరు?*ి అను పున్తకంలో సోపవ త్తికంగా నిరూపించారు. ఆపున్తక మింతవరకూ ముుదణ భాగ్యానికి నోచుకోలేదు.

6 గోలకొండ పత్రిక సంన్ధాపన

రెడ్డిజన సంఘ వోస్టల్‌ కార్యదర్శిగా నియక్తులైన మరుసంవత్సరమే అనగా 1925 సంవత్పరారంభంనుండి “గోలకొండ పష్మతికొ సంస్థాపనకు కృషిసల్పబడింది. [ప్రతాపరెడ్డిగారిలో నిబిడమైయున్న రచనాళ క్తిని వసిగట్టిన కోత్వాల్‌ గారు వారి ఆకయజ్వాలల కాజ్యంపోసి నముజ్ఞులంచేకారు. గోల కొండ ప్మతిక కేవలం తనకొరకే, తన [ప్రోదృలంతోనే జరిగిందని రెడ్డిగారి అభ్మిపాయము. ఒకదినము రెడ్డిగారు కోత్వాల్‌ గారిని కలిసికొని ఒక్క- రెడ్డి వోస్టల్‌ కార్యనిర్వహణ మే తనకు చాలదనియు, (పజాహిత కార్యముల స్మకమ నిర్వహణకు వ్మతిక్మాపచురణమే [వధానప్మాత వహించగలదుకనుక, “ఒక ప్మతిక స్థాపనకు వలయు ధనమైనా (ప్రోగుచేయండి లేదా నన్ను (గామమైనా పంపించండని” విన్నవించారు. కోత్వాల్‌గారు వెంటనే వారి (ప్రతిపాదన నంగీకరించి మరునటిదినమే ఏడుగురు పెద్దలను పిలివించి తలా వేయిరూపాయల చందాఇచ్చుటకు ఏర్పాటుచేశారు. రెడ్డిగారు ఏడువేల రూప్యములను తీసుకొని మృదాసువెళ్ళి (పింటింగ్‌మిషను మరియు టైపు పెట్టెలు తెప్పించారు,

ఆ రోజుల్లోనే కర్నూలు జిల్హానుండి స్వరాజ్యపార్టి పషాన కానన నభకు అభ్యర్థిగా నుండుటకైై గాడిచెర్ల హరిసర్వోత్తమ రావుగారు [ప్రతాప రెడ్డిగారికి తంతిద్వారా వర్తమానమంపుతూ తాను ఎన్నికలకు నిలుచుంటే కాని ఖర్చులేకుండా ఎలక్షన్‌లో నెగ్గిస్తానని తెలియజేశారు. కాని (ప్రతాపరెడ్డి గారు అదివరకే పృతికాస్థాపన కార్య[కమంలో చిక్కుకొని యుండుట వలన తన అళ క్తతను గాడిచెర్లవారికి నివేదించుకున్నారు.

రెడ్డి హాస్టల్‌ భవనాల్లోనే గోలకొండ పష్మతికను [పారంభించాలని

జీవితము : రచనలు వం రెడ్డిగారు రెసిడెన్సీ తెల్పదొరలకు నివేదించారట. కాని వారిఆశయం ఫల్మప్రదం కాలేదు, ప్మతికకు జాతీయనామం ఉంటే దాన్నివచురణకే అనుమతి లభించ దని ముందే [గ్రహించిన రెడ్డిగారు ప్యతికపేరు “గోలకొండ పతికి'యని నామకరణంచేసి ఆధికాతుల అనుమతి నర్థించియుండిరి. అంతకుపూర్వమే ఒకవ్యక్తి తాను (పచురించనున్న వృ్యతికకు '*'“ఆంధమాతి” యను పేరు స్థరపరచి అనుమతి నర్థించగా అధికారులు వారి అభ్యర్థనను తిరన్కరించా రట. అందువలన (_పతాపరెడ్డిగారు తన ప్యతిక పేరును గోలకొండ వ్యతికగా సూచించి తెల్టదొరల రెసిడెన్సీ కోటలో పాగవేసినానని సంతసించారు కాని వారి ఆశయం ఆడియాస పాలైైనది. ఇక చేయునదిలేక రెడ్డిగారు కొత్వాల్‌ గారి సహాయమును అర్థించాల్సివచ్చింది. కోత్వాల్‌ గారు రెసిడెన్సీ దొరలతో సంప్రతించగా రెసిడెంట్‌ కార్యదర్శియొకరు “౦0, 116 64160౯ 18 2 శరకిఇరేరే2క 20, 2 0011646121 0౫౧6 ఇం 60౧2165 *0009 ౮4౫00 -- 2 ం€ సంకే 0% ౧౦౧ 6000696102" అనీ అన్నారట. ప్రతాపరెడ్డిగారు గుంటూరువాసియని నగర సి. ఐ. డీలు తెల్పదౌరల కెలా రిపోర్టుచేసినారో ? ఏ ఉద్దేశంతో చేళారోతెలియదు. పాపం; 'రెడ్డిగారప్పటికి గుంటూరు పొలి మేరలనుకూడ చూచియెరుగరు. మొత్తంపై వదోఒక నెపంతో ప్యతికాపచు రణ అనుమతి నిరాకరించాలను దురుద్దేశంతో వారా నాటకమాడియుంటారు. ఎలాగైై తేనేమి కొత్వాల్‌ గారు రెసిడెన్సీ దొరలను కలుసుకున్న గంటలోప లనే వార్మిభమ తొలగిపోయింది. గోలకొండ పతికా [ప్రచురణకు నిజాంవారి ఫర్‌మాన్‌ జారిఅయింది;, అవరోధాలన్నీ అంతరించాయి.

గోలకొండ వ్యతిక ముృుదణాలయం మొదట (శూవ్‌బజార్‌లోగల ఒక చిన్న భవనంలో స్థాపించబడింది. రెడ్డిగారికి ష్మతికను ్రచురించుట చాని నిర్వహణ వద్ధతులు, వాటికిసంబంధించిన వ్యవహారములేవీ తెలియవు. అడపాతడపా వ్యాసములు వాస్తూ ప్మత్రికలకంపి (ప్రచురించడం తప్పితే ష్యతికను నడపడంలాంటి వ్యవహారం రెడ్డిగారికొక నమన్యగానే తోచింది. ఆ కాలంలో అతిపురాతనమని చెప్పబడు “ముష్షీరెదక్క-న్‌'' ఉర్దు దిన

80 (శ్రీ సురవరం పతాపరెడ్డిగారి స్మతిక నంపాదకుడగు కిషన్‌రావుగారిని కలిసి, వారి అనుభవాలను విందా మని సంకల్పించిన ఆెడ్డిగాకు కిషన్‌రావు గారింటికివెళ్ళి వారితోనం[పతించగా “వ్మత్రిక్రా [వ్రచురణమంటే ఏముంది? ఆ వార్త ఈవార్త అన్నీ జమచేసి అచ్చొత్తించాలె. [ప్రభుత్వము జారీచేయు గప్షీలను పుణ్యానికి _పకటించాలి. ఇది హ్మైదాబాదు నుమా: ఇక్కడ తోక ఆడించకూడదు” అని ముక్తనరిగా మూడు ముద్దుముచ్చట్టు చెప్పినారట. ఇక లాభంలేదనుకొని వారివద్ద "నెలవు తీసుకొని, చాదర్‌ఘాట్‌ హైస్కూల్‌కు కొత్తగా బొంబాయినుండి వచ్చిన (ప్రిన్సిపాల్‌ గారగు థ్రీ పిక్టాల్‌ అను వారిని రెడ్డిగారు కలుసుకున్నారు. వ్‌క్థాల్‌ గారు బొంబాయిలో కొంతకాలము ఒకపష్మతికను [పచురించారట. అతను రెడ్డిగారితో, “ఏమని చెప్పాలి, నావలె వతికను (పచురించి కోర్టు కెక్కవద్దు” అని హితోవదేశం చేసినారట.

తుదకు “ఆత్మబుద్ధి సుఖం చైవ” అనుకొని రెడ్డిగారు తమకు తోచి నట్టు ప్యతికను నడపడానికి ఆయత్తమై రంగంలోకి దూకినారు. ఉగాది నాడో, నంక్రాంతినాడో ష్యతికను (పారంభిద్దామని నంకల్పించుకున్న రెడ్డి గారికొక శభోదయాన కొత్వాల్‌గారు కలిసి, “ఎల్జుండి నాకొడుకు రంగా రెడ్డి (అవ్పట్లో ఆబ్కారీ మొహతెమీమ్‌) దౌరాకు పోతున్నాడు. కొన్ని పత్రి కలను వెంటనే [ప్రచురించి అతనికిస్తే చందాలు జమ చేనుకొస్తాడని” ఆజ్ఞా వించారు. కొత్వాల్‌ మాటకు కొట్టులేదని తెలుసుకున్న రెడ్డిగారు తీర్‌నెల శివ, తేదీన (1062 3427, 1925) అక్షయ నామనంవత్సర దైైత్ర బహుళ తదియనాడు “గోలకొండ పష్మతిక”ను అనుకున్నపకారం ,_పచురించి రంగా రెడ్డిగారికొక పష్మతికలకట్టను దొరాపోవుటకు ముందుగా అందించారు. కాని వారు ఆశించినంతగా చందాలు వసూలుచేయలేదు. [పతాపరెడ్డిగారికి అను భవం లేనందువల్లనూ, అవనరమగు వస్తుసామ[గి సకాలంలో లభ్యంకానందు వల్దనూ తనవద్ద మిగిలిఉన్న కా నడబ్బుకూడ వ్యయమైపోయింది. ఇంత వరకేకొన్న (బెడిల్‌ మిషన్‌ పెద్దదికావడంచేత, దినదినమూ దాన్ని నడుప డానికి నలుగురు మనుషులు అవనరము కావడముచేతను, వాష్టకూడ న్మక

జీవితము : రచనలు తి] మంగా వనికి రాకపోవడముచేతను, కరెంట్‌ డైనామో తెప్పించవలసివచ్చింది. అందుకు డబ్బు కావాలికదా ! ఆ తరుణంలో పోషకులు, రాజపోవకులు, అభి మానులు అను మూడుతెరగుల వాటాదార్హను చేర్పించి వేయిరూోపాయలతోడైనా మోను ఖరీదుచేశారు రెడ్డిగారు. తదాదిగా కొన్నాండ్రవరకు రెడ్డిగారే క్‌గ్గోల కొండి సంపాదకుడుగా, మేనేజరుగా, ఉపసంపాదకుడుగా, (పూఫ్‌కిడరుగా, గుమాస్తాగా, చృప్రాసిగా వ్యవహరించి సవ్యసాచివలె పరిశమించారు. అయినా ఎంతకాలం అలాచేయడానికి ఓపికా, సత్తువా ఉంటాయి. మూడునాలుగు మాసములు రెడ్డిహాస్టల్‌ విద్యార్థులు అండదండలుగా నిలిచి ఆదుకున్నారు. ఆపైన ఒక నట్‌ ఎడిటర్‌ను, ఒక (పూఫ్‌రీడర్‌ను, ఒక చృష్రాసీని రెడ్డిగారు తమకు సహాయంగా నియమించుకున్నారు,

ఆ కాలంలో హైదావాదులో తెలుగుమాట్లాడువారే అరుదై నపుడు, పృతికకు [వాయు స్థాయిగల తెలుగువాడు నహాయసంపౌదకుడుగా లభ్య మవడం గగనకుసుమంలాంటి విషయము. సహాయసంపాదకుడు లభించినా వార్తాహరుడు (605౯9600%6462ల) మరియు విలేకరులు దొరకుట చాల దుర్శటము. అలాంటి క్లిష్టపరిస్థితులలో 'గోలకొండ వ్యతిక” ద్వైవారవ్మతికగా పహైదాబాద్‌నుండి (ప్రచురింపబడింది. అంతకుముందునుండే నల్టగొండ మరియు ఇనుగుర్తినుండి “సీలగిరొ మరియు “తెలుగు షృతిక”* వార వటి కలుగా (ప్రచురింప బడుతుండేవి. బుద్ధిరాజు సోదరులు కెలుగుష్మతికను నడువుచుండెడివారు. “నీలగిరి ప్యతిక [వ్రచురింవబడిన కొద్దిరోజులకే “తెలుగుష్మతిక' నిలిచిపోయింది. గోలకొండ పిక అవతరించిన కొన్నాండ్డకు సీలగిరి నిలిచిపోయింది. “గోలకొండ ప్యతిక ద్వైవారవతికగా వెలువ డాలని శ్రీ మాడపాటి హనుమంతరావుగారు కూడ అభిలషించుటవలన వారు గోలకొండ ప్యత్రిక న్మకమ [ప్రచురణకు తోడ్పడవలసి వచ్చింది. అందువలన వారు గోలకొండలో కొంతకాలం సహాయ, నంపాదకులుగా వనిచేస్తూ (పతాపరెడ్డిగారికి అండగా నిలిచారు. ఏ నుముహూర్తాన గోలకొండ అవతరించి నదోగాని అది [పారంభింపబడిన తరుణంనుండి అన్నీ హంనపాదులే అడ్జ

82 శ్రీ నురవరం [ప్రతాపరెడ్డిగారి తగిలినవి. విలేకరులులేరు, సహాయ నంపాదకులు నిలకడగా నిలువలేదు ; [(వాయసగాం[డ్రు అసలే లేరు. చందాదారులు నకృత్తు, జనాదరణ అంతంత మా[తము; ఉర్దువ్యామోహము అక్షరాస్యులలో అధికముకావడమువలన గోల కొండ నిల్మదొక్కుకొని నడువడం దుర్శటమై పోయింది. దానికితోడు తురక (ప్రభుత్వ పెత్తందార్లు సాలుకు మూడు నాలుగుసార్లు ఏదోఒక కుంటిసాకు జూవిస్తూ పష్మతికను మూసివేయిస్తామని బెదిరించడంవలన గోలకొండ దినదిన గండంతో నడువసాగింది. ఇలాంటి బాలారిష్టాలతో కూడుకున్న పషతికను రెడ్డిగారు నడువలేక విసిగిపోయి కొత్వాల్‌ గారి వద్దకేగి గోలకొండను మూసి వేస్తానని వాదిస్తూ, “తుమ్మి తేడఊొడిపోయే ముక్కుతో ఏమిలాభమని అన్నారట. అందుకు కొత్వాల్‌ గారు “అనలు ముక్కే-లేకపోతే తుమ్ముకు పరిగణన, (ప్రాముఖ్యము ఉండదు. కాబట్టి గోలకొండనునడివి తీరాల్సిందేనని ఆజ్ఞాపించి నారట. ఇందరు రెడ్డు ఉంటున్న తెలంగాణలో ఒక తెలుగుష్మతిక నడుప “బడక పోతె ఆ అవమానము ఎవరికి ? అని పృచ్చచేసి పతాపరెడ్డిగారిని (తివ్పికొట్టినారట.

గత్యంతరములేక రెడ్డిగారు ఎట్లో బాధలకోర్చి, కష్టాలనునైచి, అవరోధాల నధిరోహించి, గోలకొండను వాలారిష్టాలనుండి గ ఖైక్కించి, ఆర్థి కంగా న్వయంపోషకం అయ్యేలా రూపొందించారు. “పట్టుకుంటె కప్పకు, వలదంటే పాముకు కోపంవచ్చే” సామెతలా పరిణమించిన నాటి నిజాము పరిపాలన పోకడలు, అన్నివిధాలా నలిగి నకనకలాడుతున్న పీడిత పజలకు పష్మతికద్వారా కనువిప్పు కలిగేలా (వాయడం రెడ్డిగారికి అగ్నిపరీత్షలా వరిణ మించెడిది.

గోలకొండ పతికకు సంపాదకులై మూడువసంతాలు గడచినాక రెడ్డిగారికి వారి చిన్నాయినగారితో ప్రాక్టీసు [ప్రారంభించడం పై భేదాభ్సిపాయ ములు తలెత్తినవి. (పతాపరెడ్డిగారు వకాలతుచేయాలని రామకృష్ణా రెడ్డిగారి నంకల్పము. రెడ్డిగారికి వకాలతంటే సుతరమూ గిట్టనికారణాన వారిరువురికి ఘర్షణ తప్పనినరియైనది. వాదోపవాదాలు త్మీవరూపం దాల్చినవి. రెడ్డిగారి

జీవితము ; రచనలు 8కి మనన్సు కలతచెందినది. చిన్నాయనగారి మాటను తీసిపేయలేక, తనకు తాను సమాధానము చెప్పుకోలేక, తిన్నగా హైదాబాదువిడిచి (గామంవెళ్ళి ఆరునెలలు అజ్ఞాతవాసం చేశారు. చిన్నాయినగారితో మాటలు మానుకున్నారు. తుదకు రామకృష్టారెడ్డిగారే మెత్తబడినారు. రెడ్డిగారి అభిమతానుసారమే గోలకొండ ష్మతికపని చూచుకుంటూ హైదాదాదులోనే ప్రాక్టీస్‌ చేయడానికి అనుమతి నిచ్చారు. ఆరు నెలలు ఇటికేలపాడులో ఉన్న తరుణంలోనే [పతావరెడ్డిగారు సంస్కృత రామాయణమును పఠించి, విమర్శనాత్మక దృక్పథంతో ళ్‌ రామా యణ విశేషములి'ను వ్యాసరాజములను [పకటించారు. అవే మొదట “విభూతి'లో వెలసినవి. ఆరునెలల అనంతరం ,పతాపరెడ్డిగారు భాగ్యనగరం చేరుకొని రాజా బహద్దర్‌ వారిని సందర్శించారు. కోత్వాల్‌ గారు రెడ్డిగారితో, “జ్యండడానికి వస్తివాా పోయేదానికా ౪” అని ప్రశ్నించారు. “పోయేదానికే'నని రెడ్డిగారు సమాధానమిచ్చారు. “సరే'నని కొత్వాల్‌ గారు కార్యనిమగ్నులై. వెళ్ళిపోయారు, రెడ్డిగారు గృహోన్ముఖులై బిన్తర్‌ బిధానా సర్దుకొని మరునాడు వీడ్కోలు ఇెప్పడానికిగాను కొత్వాల్‌ గారిని కలుసుకున్నారు. అప్పటికే రాజాబహద్దర్‌ మెత్తబడినారు. సుతిమెత్తగా, “రెడ్డి ! నీవు ఎక్కడికి పోవద్దు ? ఇక్కడే ఉంటిపో "అని అన్నారు. అలా అయితే నాకు వకాలతు వృత్తిలో నెలకు 200 రూపాయల ఆదాయం చూపండని"' అడిగినారు. “సరే మంచిదని" అందుకు తగిన ఏర్పాటు చేసినారు కొత్వాల్‌ గారు, (వతాపరెడ్డిగారు వెంటనే హైకోర్టులో పాక్టి న్‌ ప్రారంభించడానికి వీలుగా కోర్టువారి సనదు సంపొదిం చారు. సనదుపొందిన వకిలు సంపాదకుడుగా ఉండడానికి వీలులేదు కాబట్టి సంపాదక పదవికి మరొకరిపేరును పెట్టాల్సివచ్చింది. రెడ్డిగారు రాజా బహ ద్ధర్‌ గారి అనుమతితో గడ్డంపల్ళి రామకృష్ణారెడ్డి గారిపేర ముదణాధికార మును, కొండా బాలకృష్టారెడ్డిగారి పేర సంపొదకత్వపు పేరును మార్పు చేసినారు. పైమార్పులన్నీ చట్టరీత్యా జరిగినవే కాని ఆచరణరీత్యా అన్ని బాధ్యతలను మునుపటిలాగే (ప్రతాపరెడ్డిగారు నిర్వహిస్తూనే వచ్చారు. [9]

7

వకాలతువృత్తి

రెడ్డిగారి వకాలతు వృత్తియొక్క లోతుపాతుల కొంత నరయుదము,. నురవరం వారికి స్వభావరీత్యా వకాలతువృత్తి సరిపడదు. దానివై అభి మానంగాని, అనురాగంగాని ఏకోళానా లేదు. అందునా హైదాబాదులో, గాసట వీనట తురకంలో వాదించుట రెడ్డిగారికి ఏమా[తమూ నచ్చకుండెడిది. వకీళ్ళు అనబడు వ్యక్తులకు అధికారులతో స్నేహముచేయట, వాళ్ళును లోబరచుకొనుట, లేనిపోని డాంబికాలకు పోవుట, [పజాహిత కార్యములకు దూరముగానుండుట; గడును దనమును [పదర్శించుట, సత్యానత్యములందు విచక్షణచూపకుండుట మొదలగు చేష్టలన్నీ రెడ్డిగారి _పవృత్తికి చుక్కెదురు. వైనుదావృత సుగుణాలన్నీ ఒంట బట్టనిదే ప్రాక్టిన్‌ పకడ్చందీగా సాగదు, పెసా చేజిక్కదు; వకీలు రాణించడు. ఇక కింక ర్తవ్యము ? కోత్వాల్‌గారి మాటను మన్నించి, రాజా బన్సీలాల్‌ మోతీలాల్‌గారు నెలకు వందరూపా యలు వారి ఇస్టేట్‌ వ్యవహారములను చూడడానికి ఇస్తూవచ్చారు.. రాజా శివరాజ్‌ బహాద్దర్‌ గారి నంస్టానానికి బన్సీలాల్‌ గారు కార్యనిర్వహణాధికారిగా నుండుటవలన పై సదుపాయం సమకూరినది. బన్సీలాల్‌గారు. జీవించి యున్నంత కాలము రెడ్డిగారికి వకాలతు బాపతుడబ్బు ముట్టడమేగాక మరి కొన్నిసంస్టానపు కేనులుకూడ లభ్యమవుతూ వచ్చినవి. వారిమరణానంతరము సంస్థానవు శేసులుపోయినవి, మాసిక వేతనంకూడ నిలిచిపోయింది. రాజా ఐహద్దర్‌వారు ఏర్పాటుచేసిన మాసిక వేతనరూపపు 'ఫీజుతప్ప రెడ్డిగారికి వకిలుగా లభ్యమైనడబ్బు అంతంత మృాతమే అందువలన (పతాపరెడ్డిగారు వకీలువృత్తి యనబడు బలవంతవు (బొహ్మణార్థమును ఎంతోకాలం నిలుపుకో లేదు. రెడ్డిగారు చిన్నాయనగారి బలవంతము_పై వకాలతువృత్తికి పట్టమైతే

. ( పప ను సనం న వసాలు. న క. = “ట్ర త్ట న స |. నా ం ల లి ః| “ టం యు ంసే ఉనాన... స సం 4 ల క దష.. మండన 1. స నక న క్‌ - ము న. వ. ఫు టు. చస న. న తము న్‌ ను పు సే సం ర యన వన్య న 1 అఆ ళ్‌ మ షై. క. | ల క్‌ ట్య నన న స యు మో మ ల స్తా ల వం ముత స హు స్ట్‌ ఎ నుం టన సన . న న స 2 క య. ప్రస. ము ష్‌. న (|! న స య న మ ట్‌! న యన టంట. చ న నం | స న నం ట్ర న న న! ప మ న సు వం “న్‌ ఆర ఆళ్ళ (ద్రన్యాయవాగపతాప రెడ్డి చి

జీవితము : రచనలు లి5్‌ కట్టినారుగాని పట్టుమని పదికాలములపాటు నరదాగా కోర్టుకాపురం చేయలేక పోయారు. వకాలతు వగలాడితో సౌమ్యుడ్డైన సురవరం వారికి కాపురం ఎలా కలిసివస్తుంది ? అందుకే వకీలువృత్తికి తిలోదకాలిచ్చి మళ్ళీ యథా 1పకారం తన “గోలకొండ "లో (ఫ్రవేశించారుం

8 నంపాదకుని సమస్యలు రెడ్డిగారు వకాలతువృత్తికి తిలోదకాలిచ్చి మళ్ళీ గోలకొండలో [పవే శించారు. గోలకొండ తనకొరకే పుట్టిందని సురవరం వారన్నమాట అక్షర సత్యము. గోలకొండ పషతికతో (సతావరెడ్డిగారికి జన్మాంతర బంధం, అను రాగాల అనుబంధం ఉందనుటలో విపతివత్తి లేదు. ఇరువై మూడు వసంతాలు అవ్మికాంతంగా కృషిచేసి దినదినగండం నూరేండ్డాయువుగా వర్ధిల్లిన గోల కొండ ద్ర్వైవార పత్రికను దినప్యతికగా మార్చి న్వయంపోషక స్థితికితెచ్చిన రెడ్డిగారి శ క్రియక్తులకు జోహారు లర్పింపకతప్పదు. వతికారచన చర్మిత పుటలలో సురవరంవారికి మాసిపోని, మరపురాని స్థానం ఉండగలదనుటకు సందేహంలేదు. గోలకొండ ప్మతికాలయమొక సౌధరాజమై యుండవచ్చుననే భావం

యీనాటి పాఠకులకు కలుగుటకు ఆస్కారం కలదు. గోలకొండ పష్మ్యతికా లయం [తూప్‌బజార్‌లోగల ఒక చిన్న పెంకుటింట్లో ఒకపక్కన ము్ముదణ యంత్రము, మరొక మూలన టైవు కంపోజుచేయు అక్షరమాలిక పెట్టైలు, ఇంకో కోనలో (వతాపరెడ్డిగారి గది, ఆ గదిలో రెండు పున్తకాల బీరువాలు, ఒకబెంచి, ఒక మేజుబల్ట మరొకపాతకుర్చి రెడ్డిగారి ఆసనము. గదిగోడలమై వేదం వెంకటరాయ శాన్త్రిగారిది, అళియ రామరాజుగారిది, వీరరనం ఉట్టి పడు మీసాల కృష్ణమూ ర్తిది ఫోటోలు [వేలాడుతుండేవి. అదే గోలకొండ ప్యతికాలయము, (నచురణాలయమూను. అదియే కోటి తెలుగన్నల వపవిితా లయము. యువకులు, కవిపుంగవులు, పండిత (పకాండులు, నాయకులు, ఆచార్యవర్యుల కదొక దివ్యాలయము. అక్కడే అభివృద్ధి పక్షము, విజ్ఞాన వర్ధినీ పరిషత్తు, ఆంధసారన్వత పరిషత్తులాంటి రాజకీయ, వైజ్ఞానిక, సారస్వత నంస్ధలు పుట్టి వెరిగినవి.

అజా అం కట రాం గ నావా రా రానివ వ వాకా ద చటనాననన టు నం టు ల బి న | ర న మ నవ నన మయ] |. . ల క | " " జం ల న్‌ . / ల భక ఇ ఫి | . ల్‌ రం 4 ఎన ఎల ॥ ; న. ॥ ॥ ఖు స న. హ్‌ ము న. మున న ప టమ ట్‌ న త ట్ల. నం న న ను కం న న వ న నట న ర ప ః| లి శః ను. నట న న బ్‌ ముం వ. ప. . సు య. ష్‌ న! నంపాదకుడు పతాప'౦ెడి ౮ న

జీవితము 2 రచనలు 87

ఆంధ పితామహులగు మాడపాటి హనుమంతరావుగారు, డా॥బూర్లుల రామకృష్టారావుగారు, ఆచార్య రావాడ సత్యనారాయణగారు, ఆదిరాజు వీర భదద్రరావు గారు, చిదిరె మఠం వీరభ్యద శర్మగారు, దేవులపల్సి రామానుజే రావుగార్హు అనుముల, "పెండ్యాల, కప్పగంతుల, చెలమచర్హ ; " పల్లెర్హ లాంటి అతిరథ మహారథులెందరో అనుదినం విద్వద్గోష్టైలో పాల్గ్లొాంటుంటె, (వతాపరెడ్డిగారు అధ్యకవీఠంపై అపరంజిలా వెలిగేవారు. అతని కన్నివిష యాల్లో ఆకళింపు ఉండేది అన్ని రంగాల్లో [ప్రమేయం ఉండేది. నంగితం సాహిత్యం, చితకళ, వాస్తుకాస్త్రం, ఆయుర్వేదం; దేనివై చర్చ జరిగినా అందు తానున్నాడనిపించు కోవడమేగాక, కొసరుగా సరికొత్త విషయాలు "రెండు చేర్చి అధ్యక్షహర్యక్షుడనిపించుకునేవారు.

రెడ్డిగారు బహుభాషా కోవిదులు. తెలుగు, నంన్కృతం, కన్నడం, ఉర్దు, ఫార్సి, ఆంగ్లం, పాందీ భాషలలో ఆరితేరిన ఘనుడు. ఆతని లేఖి నిలో కన్నడభాషాపోకడలున్నాయని బూర్గులవారే అంగీకరించారు. అగ్నికి ఆజ్యం తోడై నట్లు రెడ్డిగారిలో నిబిడమైయున్న (ప్రతిభావ్యుత్పత్తులకు, సార నస్వతానురక్తికి, పాండితీగరిమకు దీటగునట్టు “గోలకొండ ప్మతిక” సాధన మాతృకగా లభించినది. పష్మతికా సంపాదకుడుగా షుమారు పాతిక సంవత్స రాలు అకుంఠిత దీక్షతో, అశేష్యవతిభతో, అనుపమ ధైర్య సాహసములతో, న్మిదాణమైయున్న తెలంగాణీయులను వెన్నుతట్టి జాగృతంచేసిన వైతాళికుడు. అంతటి (పజ్జాపాటవములు కలవారు కనుకనే గోలకొండ దినదిన [పవర్ధ మానమై “ఆంధ పషతిక”కు దీటుగా అంతకంటె నంక్షిష్టమైన సాంఘిక, రాజకీయ, ఆరిక దుస్పితినెదుర్కొని దేదీప్యమానంగా విరాజిల్లినది.

థి నే

రెడ్డిగారి సంపాదకత్వపు రోజులు నిజామునాజీల కసాయిరోజులు, పత్రికా స్వాతంయ్యత్యము కరువై నరోజులు; సాంఘిక చైతన్యము నిదుర లేవని రోజులు; వ్యక్తి స్వేచ్చ వ[కించిన రోజులు; మిన్నుమన్ను కానరాని కటిక చీకటి రోజులు. అలాంటి గడ్డు పరిస్థితులలో రెడ్డిగారి రచనలు దివ్యజ్యోతులై ఆరని వెలుగులై, ఆణిముత్యములై ఆవాలగోపాలము కన్నులు మిరుమిట్లు గొలివిన ఆపరంజి వెలుగులై [వకాళించినవి.

88 ఫ్రీ సురవరం (పఠాపరెడ్డిగారె

“*స్సకవితా యద్య స్తిరాజ్యేనకిమ్‌”ఆని ఆచరణరీత్యా [_పకటించిన పౌరుషశాలి ఫ్రీ (ప్రతాపరెడ్డి. రాజా బహద్దర్‌ లాంటి మహామహుల [పాపక ముండియూ, ఉన్నత విద్యావంతులయ్యూ, శ్తి సామర్థ్యములుండియూ, (పభుత్వోద్యోగము నాశింపని అభిమానధనుడు (శ్రీ సురవరము. గాంధీగారి అహింసాత తత్త్వమును, ఆత్మాభిమానమును, జాతీయాభిమానమును, దేళగౌరవ మును నరనరాల్లో జీర్ణించుకున్న అకలంక దేశభక్తుడు. న్వస్థాన దేశాభిమా నము వారికున్నంత సాటివారికరుదు. వారు (తికరణశుద్ధిగా ఆం[ధమహాజను లను, ఆం(ధదేశాన్ని, ఆంధభాషను అభిమానించి ఆరాధించిన ఆరాధ్యుడు. న్వదేశ, స్వరాష్ట్ర, న్వజాతీయ సంపదాయాభిజాత్యములు వారి వ్య క్రిత్వమున కొక వైశిష్ట్యము నాపాదించినవి. హేమాహేమీ లనదగు పెద్దలంతా ఆనాడు: తురక వేషభాషలందు తలదూర్చి తమ్ము తాము కాపాడుకొనెడివారు. రూమీ టోపీలు, బేల్‌దార్‌ శేర్వాసీలు, చుడీదార్‌ వైజామాలు, సలీమ్‌షాహీ జూతాలు ఆనాటి లౌకికుల రాజదుస్తులు. అలాంటివేషాల్లో ఎందరో ఘరానా కుటుంబీకులు అపర నవాబుల్హా తిరుగుతుంటే, (పతాపరెడ్డిగారు మ్మాతము ఖద్ధరు ధోవతికట్టి, ఆజానులంబి కూర్ప్చానముధరించి, ధవళకాంతుల నీను కోరతలపాగచుట్టి, కోరమీసములతో అపర్మపతాపుడై పురవీథుల నడుస్తుంటే నవాబుల కోరచూపుల్లో ఆరుణిమలు తొంగిచూచెడివి.

రెడ్డిగారు స్వేచ్భాస్వాతం్యత్యములకు బంధువులు, నిరంకుకాధి కారమునకు ధూమకేతువులు, ఆ నిరంకుళాధికారము నిజాము నవాబుదైనా (గామ వె త్తందార్డదై నా యీసడించు కొనెడివారు. రెడ్డిగారు రైతుబాంధవుడు పదహారణాల రైతుబిడ్డ, (ప్రజలమనిషి, స్వచ్చమైన [పజాస్వామ్యమునకు పట్టుగొమ్మ. (వ్రజాపీడుతులై న (ప్రభువులు, [1పజావంచకులకు దొరలు ఉండ రాదని తన కలంపోటుతో తెలియజేసిన దిట్ట. రెడ్డిగారు గోలకొండ ప్మ్యతిక లోను తదితర ష్మతికలలోను కొన్నిగు ప్రనామములతో వ్యాసములను, కథ లను, విమర్శనలను (వాస్తూ పాఠకుల కుతూహలమును కుతకుతలాడించి

జీవితము : రచనలు గ! ఉత్సాహమును ఉసిగొల్పెడివారు. వారు ముఖ్యంగా చ్మితగుప్ర, భావకవి, రామ్మూర్తి, యుగపతిసింహ అనుపేర్ణను అధికంగా ఉపయోగించారు. రెడ్డిగారు ఉబునుపోకకు ఎన్నో వివాదాత్మక నమన్యలసు లేవనెత్తి “గోలకొండ'ను వాదోపవాదోల్లాన వేదికగా ఉపయోగించి (వజలకు విజ్ఞాన వికాసాలనందించేవారు. తాము సంపాదకులము గదాయని రెడ్డిగాంన్నడూ తమ థావాలకే [పాముఖ్యతనిచ్చి అన్యుల అభ్మిపాయములను (తోనివుచ్చెడి వారు కాదు. “వాదే వాదే జాయతే తత్త్వ బోధః”” అనునదే రెడ్డిగారి అభి మతము. (ప్రత్యర్థి భావాలు ఏంత ఆ(ప్రతిహకంగా ఉంటే, అంతటి వతాక శీర్షికనిచ్చి, ష్మతికలో (పముఖ స్థానమిచ్చి (ప్రోత్సహంచడమేకాక, తద్వాద ఖండనకు మరొక మహానుభావుడిని (పోత్సషించి పష్మతికా ముఖమున కెక్కించెడివారు. రెడ్డిగారు వాద్మపతివాదములను కేవలం నత్యదృష్టితోనే వీక్షించెడివారు. విషయము కూలంకషంగా పరిశీలించి శల్యపరీక్ష చేయనిదే నరియగు నిగ్గు తేలదను అభిప్రాయము రెడ్డిగారిది. ఏదో ఒక వ్యాసాన్ని గుప్తనామముతో (వాసి ఎవరో ఒకవ్యక్తిని అపహాస్యముపాలు చేయనిదే వారికి తోచెడిది కాదు. ఒకతడవ “*జంగములు (వాహ్మణులు కారను”” వ్యాసాన్ని [వాసి గోలకొండ శిఖరాని కెక్కించారు. దానిని చదివిన చిదిర మఠం వీరభద శర్మగారి అరికాలిమంట నెత్తికెక్కింది. వాదోపవాదములు, ఖండన మండనములు, తర్జన భర్జనలు చెలరేగినవి. [వాయసగాం[డన దగిన దిగ్ధంతులంతా తమ సునిశిత 'భావ శర పరంపరలచే [వతికక్షుల వాదాంశములను పూర్వపక్షం చేయడానికి కృతనిశ్చయులై రంగంలోకి దూకారు. అవి వాదోపవాద రూపంలో వికసించిన రసరురులు. వ్యకోక్తులు, వ్యంగ్యాలు, ధ్వనులు, ధ్వన్యాథాసములు ఎన్నో ఇంకా ఎన్నో ఛలోక్తు లతో నిబిడమైయున్న వారి వ్యాన పరంపరలు పఠించిన రసజ్ఞుల హృద యాలు తన్మయత్వంలో తేలియాడినవంటె అతిళయోక్రి లేదు. అలా వార ముల తరబడిసాగిన వారి వాదోపవాదముల ఫలితంగా జంగములకు (బాహ్మ ఖుల్మశేణి లభ్యమైందో లేదో ఇంగితజ్ఞులెరుగరు కాని, తత్పర్యవసాన ఫలి

ఉ0 శ్రీ నురవరం ,(ప్రరాపరెడ్డిగారి తంగా '“గోలకొండ' [ప్రాచుర్యము హిమవత్తుంగంలా పెరిగి బహుజనాదరణ పా[తమై అలరారినది. రెడ్డిగారి సంపాదకత్వంలో గోలకొండ ఒక ఆదర్శ (ప్రాయమగు (పజాభ్మిపాయ వేదికగా రూపొందినది. ఒక తడవ పింగిలి వెంకటరామా రెడ్డిగారు కాకాహారమును [పచారము చేయుటకుగాను మాంసా హార భక్షణమును ఖండిస్తూ కొన్ని వ్యానములు వాసి గోలకొండలో చు రించారు. (పతాపరెడ్డిగారు స్వయాన శాకాహారియే *ఐనా మాంసాహారము వలన కలుగు శారీరక లాభముల నుగ్గడిస్తూ గుప్తనామంతో పింగిలివారి వాదాన్ని తునాతునియలు చేసినారు. మరొకతడవ ఒక అభ్యుదయ భావాలు కల యువకుడు తెలుగు మాగాణంలో తొరక్యాంధులు [ప్రబలి పోతున్నా రని పద్యములు[వాసి (పతికతుల నాఘాతపరచారు. రెడ్డిగారా [వాతలను బూర్లులవారికి చూపిన్తూ, “చూశావా : ఈ క్మురకారు దురుసుగా కలం నడిపి నిరంకుశ పద్మపయోగం చేశాడు. సీవు చూస్తూ చూస్తూ ఊరో్కోోవడం భావ్యం కాదని” రావుగారికి కరి ఎక్కించి ప్పరికొల్పి వారిచేత ఘాక్సైన పద్యాలు [వాయించి వ్మతికలో [పముఖ స్థానమిచ్చి (వచురించి, ఆ యువకుని అవహాస్యంపాలు చేశాడు. అసలు రహస్యమేమంటే అలా పద్యాలు [వాసిన యువకుడు ఎపరోకాదు ; [పతాపరెడ్డిగారి శిష్య పరమాణువే! వారు నెల కొల్పిన అభివృద్ధిపక్షం యొక్క నభ్యుడే ః బూర్గులవారు అవతలి పక్షపు అతిరథుడు కాబట్టి వారిచేత సమాధానం (వాయించి (పకటించి, స్వపర భేద భావం తనకులేదని రెడ్డిగారు ఆచరణరీత్యా రుజువు చేసికొనెడివారు. వారి రచనలో ఎక్కడా వ్యక్తి దూషణకాని, కాలుష్యంకాని ఉండేదికాదనీ; వాద [పతివాదముల వాడినీ, వేడినీ, వైయక్తిక స్నేహంలో జొప్పించి, సహృద యుల మనన్సును మలినము చేసెడివారు కాదనీ; (పతాపరెడ్డిగారు తమ జౌదార్య గుణరాశితో ప్యతికారచనకే ఉదాత్తమైన వరవడిని పెట్టి ప్మతికా రచనా రంగంలో అ[గగాములై నారని బూర్గుల రామకృష్ణారావుగారు ఉద్దా టించారు.

మరొక సందర్భంలో రెడ్డిగారు “స్త్రీలకు స్వాతం్యత్య మవనరమా?”

జీవితము : రచనలు శ "అను శీర్షిక పై వ్యానం [వాస్తూ స్రీలకు వురుష సమాజంలో స్వాతంత్య .మనవసరమే కాకుండా అనర్జదాయక మని ఎంతో ఘాటుగా (వాళారు. బహుకా శః నాడీ శీర్షిక అర్హరహితము, అనర్హ్దదాయాకమూ కావచ్చునేమో కానీ నలుబది సంవత్సరాల (కిందట, నిజాముగారి రాజ్యంలో, హైందవ శ్రీలకే బురథాలను తొడిగిన రోజుల్లో, యువతులను ముల్తే మూటల్మకింద పరిగణించే రోజుల్లో, పురుష పుంగవులకే వ్యక్తి "స్వేచ్చ మృగ్యమైన రోజులలో, న్రీలయొక్క- స్వేచ్చా స్వాతం్యత్యముల మాట చెప్పనేల? ఆ నాడు తెలంగాణములో విద్వాంసులైన విదుషీ మణులుండు టే అపురూపము అథవా ఉన్ననూ, [వతావరెడ్డిగారి వ్యాసాన్ని ఖండించే ధైర్యము, విజ్ఞా నము ఎంతటి విదుషిమణి కుండియుంటుంది ? అయినా ఎల్హ్యాపగడ సీతా కుమారి గారు నేనున్నానని అనిపించుకుంది. తానాక ఉపాధ్యాయినియే ర్హైనా, స్రీ సమాజానికంతా (ప్రాతినిధ్యం వహించి, [పతాపరెడ్డిగారి వ్యాన మును ఖండిస్తూ గోలకొండ శిఖరము నధిరోహించినది. విమర్శలు, (పతి విమర్శలు ఘాటుగా, పనందుగా సాగినవి. రెడ్డిగారు స్త్రీల పట్టుదలను పసి కట్టి తలపంకించక తప్పలేదు. “నిండు మనంబు నవ్య నవనీత సమానము, పల్కు- ధారుణా ఖండల శస్త్రతుల్యము”” లాగుండే (ప్రకాపరెడ్డిగారు తమ మనోగత భావాలనెలా దాచగలరు ? ఒకానాక అంధ మహిళాసభ సమా వేశంలో బయటపడ్డారు. ““నేను స్త్రీల స్వేచ్చాస్వాతంత్యములకు వ్యతిరేకిని కాదు, మీలో స్వాతం్యత్య విపాస ఎంత ఉందో తెలునుకోవాలనే ఉబ లాటం కొద్దీ ఆలా [దాళాను” అని చల్దగా అనగానే ఎందరు మహిళల మనంబు లుప్పొంగలేదు : ఎందరు యువతులు రెడ్డిగారిని మనసారా అభి నందింవలేదు ః1 మచ్చునకు కొన్ని సన్నివేశములను మా[తమే రెడ్డిగారి న్వభావాన్ని వ్యక్తీకరించడానికి ఉట్టంకించడం జరిగింది. శతాధికంగా _ జరిగిన ఇలాంటి సంఘటనల్లో చిదిరమఠం, బూర్గుల, రావాడ, అనుముల, పెండ్యాల, పింగిలి మాడపాటి, ఎల్జాప్రగడ, ఇల్పిందలలాంటి మహామహు లెందరో పాఠకలోకాన్ని విజ్ఞాన వికాసమయ అక్షర జగత్తులో తలములకలు చేసినారు,

శీలి థ్రీ సురవరం [పఠాపరెడ్డిగారి గోలకొండ రవుల నంచిక

కోస్తాపాంతం నుండి వెలువడే ఒకానొక వారష్మతికలో తెలంగాణ- ములో కవుకే లేరనీ, ఉన్నవారిలో కవితాళశ క్రియే మృగ్యమనీ, తెలుగు. మాట్లాడడమే తెలుగువారికి తెలియదని ఏమేమో (వాయబడింది. ఆ పతిక యొక్క (వతినొకదానిని రెడ్డిగారికెవరో చూపించారు. అందు [పచురించిన అంశాలను చదివిన రెడ్డిగారి అభిమానం దెబ్బతిన్నది. ఆవేశం పెరిగింది ; రక్తం పొంగులెత్తింది; పౌరుషం (పకోవించింది. తేట తెనుగు నుడికారవు తీయదనమును చవిచూవిన పొన్నగంటి తెలగనార్యుని గోలకొండ కవితలను మరొకసారి ఆంుల కందించాలని రెడ్డిగారు సంకల్పించారు. మూలనున్న కవుల పట్టికను పెకి తీసినారు. మారుమూల (గ్రామాల్లో నివురుగప్పిన నిప్పుకణాలవలె పడియున్న కవి దిగ్గజాలను, వుంగవులను, కిశోరులను, కుమారులను గోలకొండ ష్మతికాలయమున కాహ్వానించి కవితల (వాయిం “చారు. నగరానికి రాలేని వారి కవితల తెప్పించుకున్నారు. వారి పూర్వ కృతులనుకూడ తెప్పించారు. జాడతెలియకుండాఉన్న మారుమూల[గామము లలో నివసించు కవులను శోధించి వారిచేత కవిత లల్టించి తెప్పించు కున్నారు. వారికన్న పూర్వమందుండిన కవుల పట్టికను, వారు రచించిన [గ్రంథముల వట్టికను కూలంకషంగా సిద్ధం చేయించారు. అలా భగీరథ [సయత్నంతో కొన్ని మాసములు అవి [శాంతంగా (శమించి ఆశించిన పనిని . సాధించారు. కొండొకనాడు గోలకొండ కవుల సంచిక”'ను (పచురించారు. ఆ నాడు తెలంగాణపు తెలుగు కవులకొక పర్వదినము, తెలుగుపజలకు. గర్వదినము. గోలకొండ కవుల నంచికలో మొత్తము :]538 పూర్వకవుల కవితలు, లి54 ఆధునికుల కవితలూ [(పకటింపబడినవి.

కవుల నంచికయొక్కా అవతారికలో (వతాపరెడ్డి గారిలా [వాశారు, *జ్రెలంగాణములో కవులు లేరను విడ్డూరపు అభ్మిపాయములు పలుమారు వినుట, ఆయా పష్మతికలందు చూచుటయు తటస్థించినది. అయిననూ అట్టి. అభ్మిపాయములు అభివ్యక్తము చేయువారికి తెలంగాణముయొక్క_ పరిస్థి.

జీవితము 2 రచనలు త్రి తులు తెలియకనూ, తెలిసికొనకనూ; తెలిసికొనుటకు అవకాళము లేకనూ, అలాంటి పయత్నము చేయకనూ, చెల్లనిివాతలు (వాళాఠే కాని అవి ద్వేష బుద్ధిచేత (వాయబడినవి కావని నాయొక్క నిశళ్చితాభిపాయము. గోలకొండ కవుల సంచిక అవతరణ తెలంగాణ తెలుగు పద్య సాహిత్యమునకొక ఆలంకారము, తెలుగు పద్య రచనకొక మైలురాయి. నాటినుండి నేటివరకూ అట్టి బృహ _త్తర్మప్రయత్నము ఏ పృతికాధిపతియా, ఏ సాహిత్యాభిమానియూ చేయలేదు. (పతాపరెడ్డిగారి పిలువు తెలంగాణకవుల కొక శంథారావమై, కవితా విపంచికి నం[కాంకియై వెలుగొందినది. గోలకొండ కవుల సంచిక రెడ్డిగారి అకలంకదీక్షకు, నిరుపమ కార్య సాధనా తత్పరతకు, సాహితీ జిజ్ఞాసకు దర్చణమై నిలిచిపోయింది. ఖః షి _ ఘః 1939 సంవత్సరారంభం నుండి జూలై మాసాంతం వరకు రెడ్డిగారి [ప్రశాంత జీవితమున విషాద తిమిరము లావహించినవి. చేతికందిన ఇద్దరు ప్ముతులు ఆఅకాలమృత్యు వాతబడుటవలన రెడ్డిగారి హృదయము చలించినది. వారి భార్య పద్మావతీదేవిగారి ఆరోగ్యం కూడ ప్యుతుల వియోగము వలన దెబ్బతిన్నది. పద్మావతీ దేవిగారి ఆకోగ్యము [(కమ్మకమంగా క్షీణించుట వలన రెడ్డిగారు కొంతకాలము గోలకొండ ప్మతిక కార్యభారమునకు నెలవు పెట్లి స్వగామమగు ఇటికేలపాడులో నివసించాల్సి వచ్చింది. ఆ అదనునే సాకుగాతీసుకున్న కొండా బాలకృష్టారెడ్డిగారు తాను నామమాత్రపు సంపాద కత్వ బాధ్యతలను స్వీకరించ జాలననియు, కనీసము నలుబది రూపాయల మాసిక వేతనము నిప్పించవలయుననియు, వతికాలయపు ఆయ వ్యయ ముల ఆజమాయిషీపై తనకే పూర్తి అధికారము ఉండవలయుననియు, ఇంకా ఎమేమో కోర్కెలను కోరియుండిరి. వాటిని సాకల్యంగా పరిశీలించిన గోల కొండ కార్యనిర్వాహక వర్గము వారు, [వతాపరెడ్డిగారిని రావించి, నంపాద కీయ బాధ్యతలను యథా[పకారము చట్టసమ్మతముగా, తామే స్వీకరించవల నినదిగా కోరియుండిరి. రెడ్డిగారు యథా(ప్రకారము రాజా బహాద్దర్‌' వారి సహా

శ్సేత్తీ శ్రీ సురవరం (పతాపరెడ్డిగారి యముతో (పభుత్వమును అంగీకరింపజేసి, ఆగస్టు 8, 1989 నాడు గోల కొండ వతికను పునః తన పేరుతో (పకటించుకొన నారంభించారు. నాటి నుండి రెడ్డిగారికి నలకు నూరు రూపాయల వేశతనముతోపాటు, ఇంటి ఆద్దె మినహాయింపు సౌకర్యము, రాజా బన్పీలాల్‌ గారు ఇచ్చు 25 రూపాయల మాసిక భృతితోను తృప్తి పొందవలసి వచ్చినది. తన కుటుంబమున పొడ సూపిన విషాద సంఘటనల కారణంగాను, నాటి రాజకీయరంగంలో నెల కొన్న కలుషిత వాతావరణ ఫలితముగాను, రెడ్డిగారు తమ రాజకీయ రాజ కీయేతర వ్యానంగములను తగ్గించుకొని కచ్చపన్యాయమును అనునరించి "కేవలము గోలకొండ పష్మతిక బాధ్యతలనే' నెరవేర్చు చుండిరి. 193 సంవ త్సరం వరకు అనగా గోలకొండ పృ్మతిక దినప్మతికగా రూపొందువరకు రెడ్డి ' గారు కచ్చపన్యాయ స్మూతమునే పాటిస్తూవచ్చారు. వారి దృష్టి ఆ కాలంలో రాజకీయ రంగమునువీడి సాంఘిక, సార న్వత సొంస్కృతిక విషయాలపై ఆసక్తి చూపనారంభించినది. రాజా బన్సీ లాల్‌గారు ఇన్తూఉండిన పాతిక రూపాయలుకూడ, వారి మృత్యువుకారణంగా ఆగిపోవుట వల్లనూ, సహాయ నంపాదకుని బాధ్యతలుకూడ అదనంగా తానే భరించుట వల్దనూ మరొక 5” రూపాయల మాసిక భృతి పెంచబడినది. రెడ్డి గారు గోలకొండ ష్మతికలో ఉన్నంతకాలము ఎన్నడూ *50 రూ॥ మాసిక వేతనము కంటె అధికంగా స్వీకరించలేదు. 19]5 నుండి 1988 సంవత్స రాల మధ్య వారి వేతనం నూటపాతిక రూకలకే పరిమితమై యుండెను. రెడ్డిగారికి చాలినంత భూవనతి యుండియూ, ఉన్నతోద్యోగము చేయటకు తగిన విద్యా ర్షతలుండియూ, రాజా బహద్దర్‌ లాంటి పెద్దల [ప్రాపకముండియూ, తనను వెంచి వెద్దచేసి విద్యాబుద్ధులు గరపిన రామ కృష్ణారెడ్డిగారి ఆభిమతాన్నికూడ థాతరుచేయకుండా గోలకొండను పట్టు కొని [ప్రాకులాడినారంటే వారికి పృతికారచనపై, [ప్రజాసేవా తత్పరతపై, సాహితీ వ్యానంగం పై, ఎంతటి అభిమానము, అనురాగము లుండెడివో పొఠకు లూపించుకుంటె చాలు. ఆంధుల సర్వతోముఖ వికాసమే వారి

జీవితము :; రచనలు శీర్‌. ధ్యేయము, లక్యమూను, వారి రచనలు, ఉపన్యాసములు, సంపాదకీయములు. అన్నిటి లవ్యసాధన యొకటే : నాడు తెలంగాణము అభ్యుదయానికి పాటు పడిన 'వెద్దలందరి ఉద్దేశ్యముకూడ నదియే : రెడ్డిగారు అభివృద్ధి పక్షమును స్టాపించినా అది ఆంధుల అభ్యుదయము నాకాంక్షించియే : విజ్ఞాన వర్టినీ వరిషత్తును నెలకొల్పినా అది ఆంధధ్రులలో విజ్ఞానబీజములు వెదజల్దుటకొర కే! ఆంధ సారన్వత పరిషత్తునకు శంకుస్థావన చేసినా, అది అంధుల సార స్వత విపాసను ఇనుమడింప వేయుట కొరకే 1 అంతటి విశాలదృష్టి, సమ్యక్‌ దృక్పథము, భావనా సమైక్యత రానురాను తెలుగువారిలో తీసిక ట్టుగా పరిణమించడం కోచనీయము. స్వార్ధాలు, నంకుచితత్వాలు, (పతివింబించే ఉద్యమాలకే నేటి నాయకమ్మన్యుల (వక్షివ్త చేయూత లభిస్తున్నది. ఆంధ (పదేశ్‌ అవతరిస్తుందని ఊహించని రోజులలోనే ఆంధ్ర మహానభోద్యమము పేరుతో యావదాంధధులు ఒక్కటేనని చాటిచెవ్పిన నాయకులు వారు. నాయక శబ్దమును సార్థక ముచేసిన ధన్యజీవులు.

కేరి సంవత్సరారంభం నుండి గోలకొండ పషతిక దిన ప్మతికగా (పచురింపబడింది. గోలకొండ దినపషతికగా అవతరించడానికిముందు పతిక యొక్క వాటాదార్ట సంఖ్య పెంచబడింది. దానితోపాటు వాటాధనం కూడ. 'హెచ్చించబడింది. కనీసపు వాటాధనమును వంద రూపాయలు. చేశారు. అందులో ఎక్కువ వాటాలు తీసుకున్నవారు వనపర్తి సంస్థానాధీశులగు రాజా రామేశ్వర రావుగారు. గద్వాల [వభువులుకూడ కొన్నివాటాలు తీసు కున్నారు. అదే విధంగా పింగిలివారు, తదితర సంస్థానాధీశులు, దేశముఖులు, దొరలు అందరూ దొరికిన వాటాలు పుచ్చుకున్నారు. దిన ప్యతికకు అవసర మగు వవర్‌[వెన్‌ను తదితర పరికరాలనుకూడ నమకూర్చినారు. అనంతరము రాజా రామేళ్వర రావుగారి అధ్వర్యంలో రెడ్డిదొరలు నమావేశమై, మంత నములాడి (ప్రతాపరెడ్డిగారిని 1948 సంవత్సరాంతములో “గోలకొండ వ్మతికి” సంపాదకత్వ బాధ్యతలనుండి తొలగించి, ఆ స్థానములో నూకల నరో త్తమరెడ్డి గారిని (ప్రస్తుత ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయ ఉపాధ్యక్షులు)

తేరి శ్రీ సురవరం ,[పతాపరెడ్డిగారి సంపాదకులుగా నధిష్టింప జేసినారు. నరోత్తమ రెడ్డిగారి సంపాదకత్వములో గోలకొండ ష్మతిక 1968 వరకు నడచి ఆర్థికఇబ్బందుల కారణంగా నిలిచి పోయింది.

అనంతరం 1951 నం॥లో (ప్రతాపరెడ్డిగారు ““వజావాణి'' పేర ద్వి చిన పష్మతికను ప్రారంభించి రెండు నంవత్సరాలు నడివినారు కాని, డబ్బు కారతవల్ల “వజావాణి” మూగవోయి మూలపడ్డది. పృతికా [(వచురణ డబ్బుతో కూడుకున్నపని. _పతాపరెడ్డిగారికి ప్యతిక నడుపు సామర్థ్యమున్నా వేలువెచ్చించి ద్విదిన ప(తికను నిర్వహించగల ఆర్థిక స్తోమతలేదు. డబ్బు లేనివని ఇబ్బందులతో కూడినదే కదా ? రెడ్డిగారు విధిలేక ప్మతికారంగము నుండి తొలగి గృహోన్ముఖులై రి. నగరంలో ఉన్నా నట్టింట ఉన్నా రెడ్డి గారి ధ్యేయము ఒక్కటే £ అదే సారన్వత "సేవ. ““ఆంధుల సాంఘిక చర్మిత*యను బృహత్పరిశోధనాత్మక రచనకు రెడ్డిగారు తగినన్ని పరికర ములు సేకరించి 1950 సం॥లో ఆంధ సారస్వత పరిషత్తువారి సహాయంతో పరిషత్తుపతాన (ప్రచురించారు. ఆర్థిక ఇబ్బందులు, గృహ క క్రోలములు, శారీరక అస్వస్థతలు, ఏవీ వారి కార్యసాధనకు అవరోధము కలిగించలేక పోయినవి. ధీర చిత్తులైనవారు అభీష్టములను సాధించుటలో అవాంతరము ఇఐకు తలియొగ్గి కర్తవ్యతా మూఢులుకారు.

ర రాజకీయ సేవ

(పతాపరెడ్డిగారి పజాసేవ ,పబోధములతో ప్రారంభమైనది. వారు రెడ్డిజన నంఘ కార్యదర్శిగా నున్నప్పుడు విద్యాద్ధల అభీష్టము ననుసరించి అడపాతడపా విద్యార్థులకొరకు ఉపన్యసిన్తూ ఉండెడివారు. అదైనా కాగి తములపై [వానుకొని (కమబద్ధంగా [వానుకొని, ఏతదంశాలనే విపులీక రించి విద్యార్థలలకు బోధించెడివారు. ఆ నాడదే ఘనకార్యము. ఆ విషయము ఆనోటా ఆనోటాపడి మాడపాటి హనుమంతరావుగారికి కూడ తెలిసింది. రావుగారు రెడ్డిగారిని వెతుక్కుంటూ వచ్చారు. ఆం[ధ్ర పితామహునిలో ఉన్న గొప్పతనమదియే ; ఎక్కడ సామర్థ్యం కల యువకులూ, కార్యదీఇా పరా యణులూ, మేవా తత్పరతా స్వథావులు గోచరించినా మాడఫొటివారు తామే స్వయంగా వారివద్దకు వెళ్ళి, వారికి పనికల్పించి, తమ ఆం(ధోద్యమ కార్య [కమాన్ని నిర్వహించెడివారు. మాడపాటి వారెన్నడూ తగుదునమ్మాయని తామే పట్టము కట్టుకొనలేదు. పనులు నిర్వహించుటలో తాము ముందుండి పట్టము మ్యాతము మరొకరికి కట్టి మురిసిపోతుండెడివారు. అందుకే ఆంధ పితామహులు అందరికీ గురుతుల్యులైనారు. (వ్రతాపరెడ్డి గారికి మాడపాటి వారు రాజక్రీయ గురువు. రెడ్డిగారు అభిమానించి గౌరవించిన వ్యక్తి రాజ కీయ రంగంలో ఒక్క హనుమంతరావు గారే:

మాడపాటివారు (ప్యపథమంగా 1985 సం॥లో [పతాపరెడ్డిగారిని సందర్శించి పరిచయం చేసికొని శ్రీకృష్ణ దేవరాయాం[ధ్ర భాషా నిలయంలో సభ నేర్చాటుచేయించి “నిజాం రాష్ట్రా్యధులు” అను శీర్షికమై ఉపన్యసించ వలసిందిగా కోరియుండిరి. రెడ్డిగారికి మొదట ఆ నభయొక్క_ గొప్పతనమూ, అందు ఉపన్యసించుటవలన తన వ్య క్తిత్వమునకు పెరిగే గౌరవమును

48 ఫ్రీ నురవరం (పతాపరెడ్డిగారొ అంచనా వేయలేక పోయారట. నభ ఇంకా రెండురోజులుందనగా రెడ్డిగారు పై నుల్దేఖిత శీర్మికవై చక్కని వ్యాసమును సిద్ధముచేసికొని సభలో గంటన్నరసేపు అనర్షళంగా (గాంథిక భాషలో ఉపన్యాసము దంచినారట- నాటినభకు వింగిలి వెంకట రామారెడ్డిగారు అధ్యమ్షలు. మాడపాటివారు' కూడ సభాంతమున కృతజ్ఞతలు తెలుపు ఉద్దేశంతో లేచి సుమారాొక గంటి న్నర ఉపన్యసించి (పతాపరెడ్డిగారి ఉపన్యాసమును ఎంతో (_పశంసించినారట. అదిలో రెడ్డిగారు తమ ఉపన్యాసములను [గాంథికభాషలో నడివించినా రాను రాను వ్యావహారిక భాషలోనే ఉపన్యాసముల నివ్వడం (ప్రారంభించారు. మొదట రెండు మూడు పర్యాయములు ఉపన్యాసాంశములను కుప్తంగొ వానుకొని ్మపసంగించినా కొంత కాలమునకు అట్టి ఆలవాటుకు స్వ స్తిచెప్పి, సమయ సందర్భములననుసరించి ఏమి తోచిన దానినే తటపటాయించకుండాొ (పసంగించెడివారట. అలాగని రెడ్డిగారు అధిక్కపసంగము గాని, అప్రస్తుత [(వనంగము గాని చేసియెరుగరు.. ఎప్పుడు ఏమిచెప్పినా, అందులో ఒక అందం, ఒక (కొత్తదనం తొణికిస లాడెడివి.

్రీకృష్ణ దేవరాయాం[ధ భాషానిలయోపన్యాసంతో (పారంభించిః రెడ్డిగారిని మాడపాటి వారు [కమంగా రాజకీయ రంగంలోకి దింవి తమ ఆంధోద్యమానికి చేదోడువాదోడుగా నిలుపుకున్నారు. 1929 నంలో నల్దిగొండ జిల్లా సూర్యాపేటలో జరిగిన ఆంధమవోసభలలో (పధానపా(త వపాంచి [పతిభావంతు డనివించుకున్నారు. అచట నిర్వహింపబడిన వర్తక నభలో, (గ్రంథాలయ నభలో, యువజన నభలో, సంఘనంస్కార సభలో (పనంగించిన [పతాపరెడ్డిగారు పలువురి మన్ననలకు ప్మాతులైనారు. రాజు కీయ సభలలో వర్తక సంఘాలేమిటని, అందు నాయకులు [ప్రనంగించడ మేమిటని యీ నొటి పాఠకులకు సంశయాలు కలుగవచ్చు. ఆ నాడు రాజు కియనభ లెచ్చట జరిగినా, వాటి నెవరు నిర్వహించినా, అవి వర్తకనంఘాల చాటున, [గంథాలయోద్యమాలమాటునా, యువజన సభల మరుగునా ఉరిపించుతూ, [ప్రజానీకంలో రాజకీయ వైతన్యం తేవడానికి నాయకులు తంటాలు పడేవారు.

జీవితము : రచనలు డ్రి

ఇలాంటి విషయాలెన్ని ఏకరువుపెట్టినా, అనలు ఆ రోజుల్లో నిజాము రాష్ట్రంలో నెలకొనియున్న సాంఘిక, రాజకీయ, పరిస్థితులను కొంత వరకైనా యీనాటి పాఠకులకు రుచి చూపనిదే, నాటి నాయకులు అనుభ వించిన కష్టాలు, ఎదుర్కొన్న ఇబ్బందులు అవగతముకావు. కనుక ఇచట (గ్రతాపరెడ్డిగారి వ్రాతలనే ఉట్టంకించి నాటి తురకరాజుల దుష్ట పొలనా హయామును విశదీకరిస్తాను.

“నిజాముల్‌ ముల్క్‌ మీర్‌ ఉస్మానలీ భాన్‌ అనఫే సావె అను ఏడవ నిజాము తరము నవాబు హ్మైదావాదు రాష్టైన్ని 1918 నుండి 1946 సెఫైంబర్‌ మాసాంతంవరకు పాలించాడు. అనగా ఇతడు $5 సంవత్సరాలు నిరంకుశంగా, నిరాఘాటంగా, పాలించి (వజాకంటకుడుగా కీర్తి (పతిష్టల నార్జించాడు. ఇతడు అత్యంత ఇస్తాము మతాభిమాని. అందుచేత ఇతని (ప్రభుత్వ కాలమంతయు ముస్టిముల ఆధిక్యతకు వినియోగింపబడి, పొందు వుల రాజకీయ సాంఘిక హక్కులన్నియు నామమా[తావశిష్టములుగా పరిణమించినవి. ఇతడు కౌరంగజీబు పరిపాలనా పదతుల నవలంబించెను. జౌరంగజీబు అరబ్బీ, ఫారసీభాషల (ప్రాబల్యమునకు ప్రాముఖ్యతనిచ్చెను. ఇతడు ఉద్దు,అరవీ, ఫార్సీభాషలను పోషించెను. జౌరంగజేబు పొందువుల పాఠ శాలలను మూయించెను; ఇతడుకూడ (పభుత్వానుమతి లేనిది [ప్రాధమిక పాఠళాలలుకూడ [పారంభించకూడదని ఫర్మాను జారీచేనెను. కొరంగజీబు మంచి దేవాలయములను నాశనముచేసి శిథిలమైనవాటిని వునరుద్ధరించ రాదనెను; ఇతడుకూడ కొన్ని మంచి దేవాలయములను మసీదులుగామా ర్చెను. జౌరంగజీబు హైందవులను తురకమతమును స్వీకరించుటకు బలాత్తరించెను; ఇతడు హరిజనులను ముస్లిములుగా మార్చుటకు సామ, దాన, లేదో పాయములను (ప్రయోగించెను ఇతడన్ని (ప్రభుత్వోన్నత పాఠశాలలలో “ఆభ్‌లా ఖియాత్‌”” అను పౌఠ్య పున్తకంద్వారా ఇస్టాం మత [ప్రబోధము నకు [ప్రోత్సాహము కలిగించెను. నిజాము రాష్ట్రమునకొక జొతీయగీతమును మీర్‌ ఉస్మాన్‌ అలీఖాన్‌ గారే రచించారు. ఇతడిని ““అమీరుల్‌ మౌమిన్‌”*

[4]

క్‌0 శ్రీ నురవరం (పతాపరెడ్డిగారి అనగా భక్తులపాలిటి మకుటముగా జాతీయ గీతికలో శ్ఞామ్‌ంచిరి. భారత దేశంలోను, అరబిస్తాన్‌ లోను నడుపింవబడుతున్న అరబ్బీ, ఫార్సీ భాష లను టోధించు పాఠళాలలకు సాలీనా కొన్నిలక్షల [దవ్యమును వ్యయంచేసిరి. (పభుత్వానుమతి లేనిది [ప్రజలకు ఏలాంటి నభలు, సమావేశములు జరుపు కొనుటకు అధికారము లేకుండెను. ఒకవేళ (పభుత్వానుమతి లభించినా, అది అష్టదిగ్సంధనములతో కూడి యుండెను. అదికూడ అడిగిన ఆరు వారాలకు లభిస్తై లభించినట్టు లేకుంటె లాకేత్వమే!ః హైదాబాదు రాష్ట్రంలో [వజలంటె నిర్వచనం హిందువులనియే ! తురకలు [పజలను పద నిర్వచనం లోకి రారు. అందుకే వారికి అన్ని విషయాళ్లోను నంపూర్ణాధికారము లభించియుండెను. పష్మతికలను (పచురించుటకు (ప్రభుత్వానుమతి లభించ కుండెడిది. అథవా దొరికినా, అందు రాజకీయములను చర్చించగూడదు. తురకం తప్ప అన్యభాషల్లో (ప్రచురింప బడుతున్న ప్మతికలవె పోలీనునిఘూ యంండెను. నిజామును, నిజామ్ముపభుత్వాన్ని తుదకు తురకలనుకూడ విమర్శించు అధికారము పషతికలకు లేదు. అలా (వాసిన వ్మతికలను బయటి నుండి రాష్ట్రములోనికి రాకుండా నిషేధించెడివారు. గట్టిగా మాట్లాడే వ్యక్తు లనుణూడ బయటనుండి హై(దాబాదులోనికి రానిచ్చేవారు కాదు. ఒకవేళ అలాంటివారే రాష్ట్రంలో ఉంటే వారిని దేశ బహిష్కృృతులను చేసి నానా బాధలకు గురిచేసెడివారు. అధికారియైనా, ధనాధికారియైనా తురకవేషంలో ఉంటెనే రక్షణ ఉండెడిది. లేకుంటె వారిగతి ఆధోగతియ్యృే । గాంధీచోపిని చూచినా, ఖద్ధరు గుడ్డలను వీక్షించినా కండ్డలో నివ్పులు పోనుకునేవారు. వాళ్ళు రైలు దిగిందిమొదలు మళ్ళీ తిరుగు పయాణం సాగించు వరకు హోలీసు గూఢచారులు వారి వెన్నంటి తిరుగుతూ వారి పుట్టు పూర్వుములను ఆరాతీని, వాళ్ళు దినచర్యలను గమనిస్తూ ఉండేవారు.

1940 వరకు నిజాం రాష్టంలో దొరలు, దేశముఖులు, జాగీర్జార్దు, విద్యాధికులు అందరూ తుర్కీ టోపీలు వెట్టి, షేర్వానీ పైజామాలు తొడ పాటి ముసుగులో తిరిగేవారు. హిందువులు మాతృభాషలో మాట్టాడ లేక,

జీవితము : రచనలు య! మాట్టాడరాక తురకంలోనే సంభాషించు కొనెడివారు. ఉద్యోగాలలో 95 శాతము తురకలకే లభిండెడివి. నిజాం (పభువు సుమారు శీ0 సంవత్పరాల (క్రితం ఉర్దూపష్యతికలో ఒకగీతమును (పచురించెను. దాని అర్థము ఇట్టున్నది “మా నవా-జుయొక్క- ధ్వనిచే శంఖము పగిలిపోయెను. మా మత నాదము ఆజాస్‌(కూత) వెడలగానే జందెములు వుటుక్కున తెగిపోయెను.” ఇలాంటి దుష్టోపమానములతో ఆ గీతముయొక్క- అర్థము ఇమిడియున్నది. చిలికి చిలికి గాలివాన యైనట్లు వారి మతోన్మాదము శృతిమించుచున్న తరుణంలో 'హైందవులు విధిలేక పోరాటమున కుద్యుక్తులైరి. 1985 సం॥లో బిటిష్‌ (ప్రభుత్వమువారు ద్వంద్వ పరిపాలనా విధానమును ,(పతిబింవించు రాజ్యాంగ చట్టమును (పవేశ పెట్టి (ప్రజాస్వామ్య పరిపాలనకు [(పోద్బ్దులము కలిగించి యుండిరి. దానిని ఆసరాగా తీసికొని హైదావాదు రా వ్రంలో కూడ అట్టి రాజ్యాంగాధికారములు కావలయునని (ప్రజలు ఆందోశనము చేయదొడగిరి. హైదాబాదు (పజాపరిషత్తును స్థాపించి, అందు ““న్మెహూ నివేదిక''లాంటి దొక రాజ్యాంగ _పణాళికను సిద్దముచేసిరి. దీని నరికట్టుటకై (ప్రభుత్వము, [పభుత్వవరేణ్యుల అండదండలతో మునల్మానులు “'ఇ త్రెహాదుల్‌ ముస ల్మీన్‌” అనునాక మతసంస్థను 1987 నంలో స్థాపించారు. ఆ సంస్థకు బహద్దర్‌ యార్‌ జంగ్‌ అనువాడు నాయకుడాయిను. నాటినుండి హైైదావాదు చర్మిత యంతయు ““ఇత్తెహాద్‌”' చర్మితగా రూపొందెను. :989 సం॥నుండి హిందువులు సత్యాగహమును [పారంభించిరి. తురక [(వభుత్వము దానిని రెండు నెలల్లో నేలమట్టముచేసెను. ఆ ఉద్యమముతోపాటు ఆర్య సమాజము వారు భారత దేశమునుండి వందలకొలది వాలంటీర్లను రాష్ట్రము లోని కంవి జైళ్ళును నింపిరి. ఈ పరిణామముతో ఇ త్తెహాద్‌ వారు మరంత బరితెగించి, విశ్ళంఖలంగా [పవర్రిస్తూ నానాహంగామా చేస్తూ ఆందోశనము లేవదీసిరి. అంతలో బహద్దర్‌ యార్‌ జంగ్‌ చచ్చెను. నిజాము నవాబు స్వయంగా వాని ఇంటికివెళ్ళి శవమును దర్శించి, బేగం యార్‌ జంగ్‌ గారికి తమ దుఃఖ మును వెల్పడించిరి. అనంతరం _ రెండు మాసములవరకు నిజాముగారే

ర్‌ (ఫ్రీ సురవరం _సతాపరెడ్డిగారి న్వయంగా తురక వత్రికల్లో వ్యాసాలు (వ్రాస్తూ ఇ త్తెహాద్‌యొక్క- భవిష్య త్కార్యకమమునకు సూచనలిస్తూ ఉండిరి. అన్నిటికన్న _ విచ్చితమైన విషయమేమనగా బహద్దర్‌ ఖాన్‌ [బతికియుండగనే నిజాముగారు ఇ త్తెహాద్‌ వారికొక (ప్రమాణ వ్యతము (తయక్కునాత్‌) (వాని ఇచ్చెను. దానిని రహస్య ముగా ఎనిమిది నంవత్సరాలు దాచియుంచిరి. అంతకన్న ఎక్కుూవకాలము దాచలేకపోయిరి. భారతదేశమునకు న్వరాజ్యం వచ్చినాక, సర్‌ మిర్హా ఇస్మాయిల్‌ హైదాబాద్‌ రా ష్టమునకు (వధానిగానున్న కాలంలో హిందువు లకు ఆధిక కాసన సభ్యత్వస్థానము లిత్తురమోయన్న భయంతో ఇ త్తెహోద్‌ వారు “మాకు మా (పభువులిచ్చిన రహస్య వాగ్దాన పృ్తతమును చూడండి” అని దానిని [పకటించారు. ఈ విధంగా నిజాముగారు (పత్యక్షంగాను, వరో కృంగాను హైందవులకు వ్యతిరేకంగా, తురకల కనుకూలంగా ఉంటూ తమ నిరంకుశపాలనను ముప్పదియైదు సంవత్సరాలు కొనసాగిస్తూ వచ్చిరి,

అంతలో థాసిమ్‌ రజ్వీయను ఒక సాధారణ జిల్హావకీలు తటాలున ఇత్తెహోదు రంగంపైకి ఎక్కెను. హిట్ల రెట్టు వెలిగెనో, ముసోలినీ ఎట్టు ఎగిరెనో అదే చందమున ఖాసిం రజ్వీ మూడుసంవత్సరాలు హెదాబాదు రాజకీయ రంగంకై దేదీప్యమానంగా [ప్రకాశించినాడు. రజాకారు (దేవుని 'సేవకుడు) ఉద్యమాన్ని లేవదీకాడు. పై(దాబాదులోగల మిలటరి, పోలీసు బలగమంతా రజాకారులతో చేతులు కలిపినారు. వీరంతా తోడుదొంగలై 1946 నుండి 1988 వరకు హైదాబాదు రాష్టంలో చేసిన దోపిడీలు, కావించిన ఖూనీలు, రేవిన దహనకాండలు, ఒనర్చిన మానభంగాలు, నభ్య మానవ (వపంచాన్ని భయకంపితులను చేసినవనిన అత్యుక్తి యుండదు. వీరిచేత ఛత్తారీ [పధాని చావుదెబ్బలుతిని బతుకుజీవుడాయని పారిపోయెను. నర్‌ మిర్జా ఇస్మాయిల్‌ (వధానిగావచ్చిన వడాదిలోనే చల్దగా బెంగుళూరు నుండి జారుకొనెను. సిగ్గుమాలిన ఛత్తారీయే మరల ,పధానిగావచ్చి శరీర శుద్ధి జరుగులోపలనే చచ్చిచెడి చాయంగల విన్నపములొనర్చి హైదాబాదు నకు శాశ్వితముగా అల్విదా (వేడ్కోలు) పలికెను,

జీవితము :; రచనలు ర్‌లి ఇత్తెహాద్‌ వారి ముఖ్యసిద్దాంతములలో కొన్ని :.

1. దక్కన్‌ దేశాన్ని తురకలు కత్తి పోటుతో గెలిచిరి కనుక దాన్ని పాలించే హక్కు వారికి సర్వదాకలదు.
2. తురకలకు రాజ్యపాలనాధికారం తప్పితే, ఏవృత్తి మిగులలేదు, కనుక (పభుత్వోద్యోగముచేయుట వారికి జన్మహక్కు గలదు.
3. తురకలను వారి ఘనతనుబట్టి తూచవలయునుగాని వారి సంఖ్యను గణించరాదు.
4. తురకలీదేశములో ఆఖాలు (యజమానులు) హిందువులు గులాములు ర్‌, ఉర్జు విశిష్టమైన భాష కావున అది అధికార భాషగా నుండవలయును,
5. రాజ్యాంగములో ముస్టిమ్‌ ఆధిక్యత ఉండవలెను. ఏలయన హైద్రా బాదు రాజ్యం తురకలయొక్క_ స్మామాజ్యము. (ఇస్టామీ రాజ్యము) అన్నిటికంటే చ్మితమగు విషయమేమనగా నిజాంరాజు నర్‌ అక్బర్‌ హైదరీ కాలంలో వైన తెలుపబడిన సిద్ధాంతాలను 1989 సం॥లో ఒక విచ్శితమగు రాజ్యాంగమును [పతిపాదించునవుడు అంగీకరించి యుండిరి. నిజాంవారు తమ ఫర్మాన్‌లో ““హదాబాదు రాష్ట్రము ఇస్టాము రాజ్యము” అని ఇత్తెహోద్‌ వారిని సంతృవ్లి పరచుటకు అంగీకరించియండెను, ఈ విధంగా నిజార్యప్రభువరేణ్యులు ఇస్టామ్‌ుమత వక్షపాత దుర్చుద్ధితో మతో న్మాద మంతివర్ల మంతనాలకు తలయొగ్గి హిందువులకు ఎనలేని కష్టనష్ట ములు కలిగించెను, తుట్టతుదకు నిజాం పాపం పండెను, పోలీనుచర్య హైదా బాదువై 189 సెప్టెంబర్‌, 1948, నాడు జరిగెను. మూడురోజుల దండ య్యాతతో లి5్‌ ఏండ్డనుండి నిర్మించుకుంటూ వచ్చిన ఇస్టాము మతరాజ్యపు పేకమేడలు నేలమట్టమై వటాపంచలై నవి...” అలాంటి భస్మానురుల రాజ్యంలో రాజకీయ ఉద్యమాలద్వారా (ప్రజానీకంలో చైతన్యం తేవలయు నన్న రాజకీయనాయకు లెంతటి ధీరచిత్తులై, ధ్రైర్యసము పేతుల్టై యుండ వలెనో ఊహించుకుంటె చాలు.

ర్‌ఉ ఫ్రీ నురవరం [పతాపరెడ్డిగారి

తెలంగాణ (పజానీకంలో రాజకీయ చైతన్యం కలిగించినది ఆంధ మహానభళలే కాని కాం[గెన్‌ ఉద్యమాలు కావు. పం(డెండవ ఆంధ మహానథ తర్వాత జరిగిన పదమూడవ ఆ. మ. నభ (భ్రీ జమలాపురం కేశవరావుగారి అధ్యక్షతన మెదక్‌ జిల్లా కంది (గ్రామములో సమావేశమై కాంగెన్‌ పార్టీ ఉద్యమంతో 194 సం॥లో చేతులుకలివి అందు నసంలీనమైనది. సైట్‌ కాం(గెన్‌ సంస్థ స్థాపన హైదాబాదు రాష్ట్రంలో స్వామి రామానంద తీర్ధగారి అధ్యక్షతన 1926నం1॥లో జరిగింది. కాని 192] సంవత్సరారంభంలో రాష్ట్ర (పభుత్వం స్టేట్‌ కాం్యగెన్‌ సంస్థను రద్దుచేసి, కొందరిని జేలుపాలు చేసి, మరి కొందరిని దేశ బహిష్క్య్బృూతులనుజేని, 1946సంవత్సరాంతంవరకు కా౧(గెస్‌కు స్థానంలేకుండా చేసింది. రాజకీయ పార్టీల ఉనికికే ఆస్కారంలేకుండా చేసిన హ్మైదాబాదులో ఒక్క ఆంధ మహాసభయే మనగలిగినది. అదియే తెలంగాణలో రాజకీయ చైతన్య (స్రవంతికి దోహదం చేసింది

1890 సంవత్సరంలో (వపథమంగా మెదకు జిలా జోగిపేటలో ఆంధ మహానభలు వై భవోపేతంగా జరుపబడి, తెలంగాణీయుల నమష్టి ఆళయాలకు, ఆకాంక్షలకు [పతిరూపమై వెలుగొందినవి. అంతకుపూర్వము జరిగిన ఆంధ సభలలో స్థానిక సమస్యలకే [ప్రాధాన్యత ఇయ్యబడెను, జోగిపేటలో [ప్రారంభమైన ఆం్యధ మహాసభలు యావత్‌ తెలంగాణీయుల సమన్టి సమస్యలకు, కష్ట సుఖాలకు, అభ్యుదయానికి [పాధాన్యత ఒసగ బడినది. అందుకే జోగిపేటలో జరిగిన ఆంధ మహాసభ తదుద్యమ చర్మితలో రెండవ మలుపు అనవచ్చును.

ఆంధ మహానభథను జోగిపేటలో జరుపుటకు అనుమతి [ప్రసాదించ వలసిందిగా నిజాం [1పభుత్వానికి మహజర్‌నామా సమర్పించుకున్న రెండు నెలలకు అనగా ఫ్మిబవరి 22, 1980 నాడు పభుత్వం తమ గప్పీ నిషాన్‌ ర్‌క్‌ ద్వారా ఆంధ మహాసభను జరుపుకొనుటకు కొన్ని షరతులద్వారా అనుమతి ఇయ్యబడెను. షరతులు : --

జీవితము : రచనలు కర

1. మహాసభాధ్యక్షుడు పరదేశీయుడు అనగా నాన్‌ముల్కీ. కాగూడదు. 2, ఇతర మతస్తులకు మనస్తాపముగాని అనుమానముగాని కలుగు వరి స్థితులు మహాసభ కల్పింపగూడదు.
2. రాజకీయ విషయములనుండి సభికులు, సభానిర్వాహకులు పూర్తిగా వైదొలగుట అవసరము. మై షరతులలో ఏ ఒక్క అంశమునకు భంగము వాటిల్లిననూ మహా నభ రద్దు చేయబడంగలదని సదరు గవ్వీద్వారా విశదీకరించబడినది. ఇలా అడుగడుగునా అడ్డంకులు కల్పిస్తూ హిర ణ్యాక్షవరాలతో (ప్రభుత్వంవారు మహానభలు జరువుకొనుటకు అనుమతించెడివారు. ఆంధ మహానభ మూడు రోజులకు [పారంభమవుతుందనగా హైదాబాదు నుండి అరవై మంది న్ర్రీ పురుషులు, సురవరం [పతాపరెడ్డిగారి వెంట బయలుదేరి మార్గమధ్యమున _ నంగారెడ్డిపేటలోను _తదితర్యగ్రామాల్లోను సన్మాన ష్యత్రములను స్వీకరిస్తూ జోగిపేట ముసాఫిర్‌ బంగ్రాలో విడిదిచేసిరి. వీరి రాకకై నిరీక్షిస్తున్న జోగిపేట వర్తక నంఘంవారు, వుర్మపముఖులు మేళ తాళశములతో, బాజా బజంటతీలతో ఆెడ్డిగారిని ధవళాశ్వుముపై ఊరేగించి నభాస్థలికి మహావై భవో పేతంగా ఊరేగిస్తూ తీసుకొని పోయారు. ఆనాటి మహాసభకు ఆరువేల జనం సభాకార్య[క్రమాల్లో పాల్గొని సభను దిగ్విజయం చేసారు. (పతాపరెడ్డిగారు తమ అధ్యశ్షోపన్యానంలో సంఘ దురాచారములను సోదాహరణముగా వివరిస్తూ వాటివలన సమాజానికి కలుగు అనర్థాలను సోపపత్తికంగా విశదీకరించారు. ఆంధ మహాసభలకు అధ్యక్షత వహించిన వారందరిలో (పతాపరెడ్డి గారే అన్ని విధాలా నమర్థులని మాడపాటివారు తమ తెలంగాణాంధ మహా నభోద్యమ చర్మిత రెండవ సంపుటిలో ఉద్ధాటించారు. జోగిపేట మహానథ ఆనంతరం ఆ యా జిల్లాల్లో జరిగిన ఆరు ఆంధ మహానథ సమావేశము

ర్‌6 ఫ్రీ సురవరం [పతాపరెడ్డిగారి లందు [ప్రతాపరెడ్డిగారు మా. హనుమంతరావు గారికి చేదోడువాదోడుగా ఉండి ఆంధ మహానభోద్యమానికి స్ఫూర్తిని, కీర్తిని చేకూర్చారు.

1983 నుండి ]9€4 వరకు ఆంధ మహాసభకు కార్యదర్శిగా ఉంటూ రెడ్డిగారు తదుద్యమానికి 'సీవ చేసినారు. అనంతరం మూడు సంవత్స రాలు మందుముల రామచందరావు గారికి అండగా ఉంటూ కార్యదర్శకత్వ బాధ్యతలను నిర్వహించినారు. నల్టగొండ, కరీంనగరం, జిల్లాల్మగామాల్లో పర్యటించునపుడు మాడపాటివారి వెంటనుండి [గామ నభలలో ఉపన్యసిస్తూ [ప్రజలలో రాజకీయ వై తన్యానికి దోహదం చేశారు.

19886 సంవత్సరంలో రెడ్డిగారి రాజకీయ జీవితమున నొక విచ్శిత సంఘటన సంభవించినది. దీపావళి అనంతరం, స్టేట్‌ కాంగెన్‌ పకాాన సత్యాగహము చేయుటకు నంకల్పింపబడెను. మందుముల రామచం[ద రావుగారు రెడ్డిగారిని సత్యాగవోద్యమంలో దించడానికి [ప్రయత్నంచేసిరి. రెడ్డిగారికి వై యక్రికంగా నత్యాగహోద్యమానికి ఆది తగిన సమయంకాదని స్ఫురించుటవలన ఉద్యమానికి విముఖుడుగా నుండిరి. అయినా మందముల వారి మాట కాదనలేక ఆందుకంగీకరించారు. అదే దరిమిలా రెడ్డిగారి భార్య ఆరోగ్యము క్షీణించుటవల్టనూ, ఇంటి వ్యవహారములు కల్టోలముగా నుండుటవల్దనూ, న్వగామం వెళ్ళి వాటిని సరిదిద్దుకొని వారి సతీమణి ఆరోగ్యము కుదుటవడువరకు ఉండి ఇరువై రోజుల అనంతరం నగరంవచ్చి నత్మాగహోద్యమానికి తమ అంగీకారాన్ని రావుగారికి తెలియజేశారు. డిసెంబర్‌ 15, 1988 నాడు నత్యాగహం చేయడానికి సమాయత్తమై యండిరి. అంతలోనే మందుములవారు జ్వర పీడుతులై రి. అందువల్ల తేదీని డినెంబర్‌ బిల, నకు మార్చబడెను. ఆలోగా మహాత్మాగాంధీ గారు సత్యా (్రహోద్యమము నావు చేయుటకు ఉద్యుమక ర్తలను కోరియుండిరి. అలాంటి నందర్భంలో సత్యాగహము ,(పారంభించుట జేలుపాలగుట కాంగెన్‌ నియమావళికి విరుద్ధమని రెడ్డిగారంత వాదించినా మందములవారు వినిపించు కొనలేదు. అందువలన రెడ్డిగారికీ తదితర ఉద్యమోద్యుక్త కార్యక ర్తలకూ

జీవితము :; రచనలు ర్‌ మధ్య భేదాభ్మిపాయములు తలయెత్తినవి. దానితో రెడ్డిగారు కలతజెంది తదాదిగా రాజకీయాలకు దూరదూరంగా ఉండడం (ప్రారంభించారు. దీనికి తోడు ఆంధ మహాసభలో చీలికలు రావడము, నిజామాబాద్‌లో జరిగిన ఆంధ మహాసభలో జరిగిన సంఘటన దృష్ట్యా అభివృద్ధివక స్థావన మొదలగు సంఘటనల వలన రెడ్డిగారు రాజకీయాలకు విముఖతను కనబరచినారు.

198 లో నిజామాబాద్‌లో జరిగిన ఆంధ మహానభకు మందుముల నర్సింగరావుగారు అధ్యక్షత వహించారు. సభలో ఒక ముస్టిమ్‌ సోదరుడు ఊరులో [పసంగించడానిక అధ్యక్షుల అనుమతి నర్జించాడు. మందుముల వారు బూర్లులవారిని సంప్రతించారు. బూర్గులవారు లౌకికుడగు నియోగిబిడ్డ కాబట్టి, భాషలో ఏమున్నది: థాషయెడ సంకుచితత్వము కనబరచరాదు కనుక ఉర్దులో [పసంగించుటకు సదరు వ్యక్తికి అనుమతి నియ్యవలసిందిగా మందుముల వారికి సలవి ఇచ్చారు. అధ్యక్షులవారు అతనికి (వసాదించారు. సభలోనున్న యువకర క్తం పెల్లుబికింది. అధ్యక్షుడి అనుమతిని సవాలు చేసింది. ఆంధ మహాసభలో ఉర్హప్రసంగాలు సంప్రదాయ విరుద్ధమనియు, ఆం[ధమహాినభ ఉద్దేశాలకు వ్యతిరేకమని గోల [ప్రారంభించినది థ్రీ వి. బి. రాజుగారు కూడ అలా వ్యతిరేకించిన వారిలో ఒకరు. యువకు లంతా సభను బహిష్క-రించి వెడలిపోయి, వేరొకచోట సమావేశమై నథా కార్య[కమాలు నిర్వహించారు. (పతాపరెడ్డిగారిలో భాషాభిమానం, దేశాభి మానం ఆధికపాళంలో ఉంది కనుక వారు యువలోకానికి అండగా నిలిచారు, అదికూడ కొందరు పెద్దలకు కంటక్యప్రాయ మైనది. అయినా ముక్కుకు సూటిగాపోవు మనస్తత్వం రెడ్డిగారిది కనుక తత్పర్యవసానముల లోతు పాతుల నరయక్ష తనకునచ్చిన పనికి పూనుకొని, నాటినుండి “అభివృద్ధి పషానికి నాయక త్వం వహించారు,

వాడి థావాలు, వేడిరక్తం ఉరకలు వేయువారంతా “అభివృద్ధి పక్షం” లోచేరి నిజామాబాద్‌ సమావేశంపై వ్యాసాలతో, పద్యాలతో, చెబుకు

58 శ్రీ నురవరం (పతాపరెడ్డిగారి లతో దువూరం కేపినారు. వారి ఉత్సాహానికి, ఆకాంతలకు రెడ్డిగారు పట్టు గొమ్మగా నిలిచారు. యువతరపు టుత్సాహం ఎక్కడ ఉరకలువేస్తే అక్కడ (పతాపరెడ్డిగారు ఆశీస్సులు ఉండేవి. అభివృద్ధిపక్షం ఉద్ధృతంగా వనిచేసే రోజుల్లో గోలకొండ పృతికలో నిజామాబాద్‌ మహాసభ గొడవలు వుంథానుపుంఖంగా పద్య గద్య వ్యంగ్య హాస్య ధోరణిలో ప్రచురింప బడుతుండేవి.

రెడ్డిగారు యువతరానికి ఎంత సన్నిహితంగా ఉండేవారోనని తెలుపు టకు మరొక ఉదాహరణ చాలును. ఆంధ సారస్వత పరిషత్తుయొక్క- ఎనమిదవ సాహితీ సభలు ఫ్మిబవరి, 1950 నం॥లో మంచిర్యాలలో జరిగి నవి. యావదాం[ధ దేశంనుండి సాహితీ బంధువులు మంచిర్యాలసభ నలంక రించారు. తెలంగాణ యువకవి పండితులలో (పముఖులగు కాళోజీ, దాశరథి, బి. రామరాజు (పభృతులుకూడ పాల్గొనియుండిరి. రామరాజుగారు జానపద సాపాత్యంపై చక్కని వ్యాసంవాసి, సాహితీ బంధువులకు వీనుల విందొన ర్రించిరి. దాశరథిగారు నభలో పద్యరత్నముల వెదజల్సిరి. నభ పరిసమాప్త మైనాక దాశరథిరామరాజాదులు తమబన చేరుకొనిరి. (పతాపరెడ్డిగారు వారి విడిదిని వెతుక్కుంటూవచ్చి రామరాజుగారి భుజంతట్టి, మరల నొకమారు వారిచేత వ్యాసం చదివించి, అభినందించి, అందందు దొరలిన పొరషాట్టను నవరించి, తమ విలాసమునిచ్చి వెడలిపోయారు. రామరాజుగారి పవృత్తిని గమనించిన రెడ్డిగారు అతడిని లక్ష్మణరాయ పరిశోధనమండలి.వెపు నడిపి, పరిశోధనయందానక్తి కలిగించి, జానపద వాజ్బ్యయమున నోలలాడించి, విజ్ఞానవర్ధినీ పరిషత్తులో సభ్యత్వమునిచ్చి [పోత్సహించినది [పతావరెడ్డిగారే ॥

రజాకార్ల దమనకాండ కారణంగా హైదాబాద్‌ రాష్ట్రంపై కేంద (పభుత్వం నె్టెంబర్‌ 18, 1948 నాడు పోలీసుచర్య గావించినది. తురక (పభుత్వవు బారినుండి రాష్ట్ట్రపజలు విము క్రిపొందినారు. [పజలు న్వతంతు లైనార, యావద్భారత దేశంలో జరిగిన క్రై హ్మైదాబాదు రాష్ట్రంలోకూడ సాధారణ ఎన్నికలు జరివించబడినవి. కాం్యగెన్‌ పార్టిపషాన మాడపాటివారు

జీవితము ; రచనలు 50 సురవరంవారు పోటీచేశారు. కాని మాడపాటివారు ఎన్నికల్లో ఓడిపోయారు. రెడ్డిగారు వనవర్తి నియోజకవర్గం నుండి పోటీచేసి ఎన్నుకోబడినారు. గురువుగారి ఓటమి రెడ్డిగారికి బాధాకరంగా వరిణమించినది, ఆ విషయాన్ని తమ మ్మితులగు చెలమచెర్ల రంగాచారి గారికి వాసిన లేఖలో విదితం చేసీ యుండిరి (పతాపరెడ్డిగారి ఎన్నికల విజయం సారస్తుతాభిమానులకు, అభిమానవర్షానికి సంతృప్తి కలిగించింది. రెడ్డిగారు మంివర్ల నభ్యులె విద్యాకాథాధిపతు లవుతారని అభిమానులంతా ఆశించారు. కాని అలా జరుగలేదు. అంతా హతాశులై నారు. కాని మన (వతాపరెడ్డిగారు మాతం ఎప్పటి (వతాపరెడ్డిగారే ః “ఎన్నికల్లో గెలుపొందడం పద్మవ్యూహ భేద్యం లాంటిదనీ, కేవలం పెద్దల ఆశీస్సులు, ద్లైవానుగ్రహమే తన విజయానికి కారణమనీ, తాను మంత్రి పదవి నాశింపలేదనీ, అది రానందుకు విచారం లేదనీ_ రాజకీయపు చీకటి బజొరులో తనూ, తనబోటివారు వీమీ పనికి రారనీ, =,” థ్రీ రంగాచార్యులకు (వాసిన లేఖలో విశదంచేకారు. రాజకీయ రంగంలో ముక్కుకుసూటిగా పోయే [ప్రతాపరెడ్డిగారి లాంటి వ్యక్తులు నరి పడరని అవిభక్త హైైదాబాదు ముఖ్యామాత్య పదవి నలంకరించిన బూర్గుల రామకృష్ణారావుగారే అంగీకరించారు. అందుకే రెడ్డిగారికి రాజకీయాలు-రాజ కీయాలకు రెడ్డిగారు దూరదూరంగా ఉండిపోయారు. ఉస్మానియా విశ్వకళాపరిషత్తును కేం[ద(ప్రభుత్వానికి సమర్పించి దానిని హిందీ విశ్వ విద్యాలయంగా మార్చుటకు కే్యద్మపభుత్వం రాష్ట్ర (వభుత్వాన్ని ఆర్థించియుండెను. రా వ్ర(వభుత్వం వారి కోరికను పరిశీలించు టకు ఒక నలహాసంఘాన్ని నియమించినది. అందులో బూర్గుల వారితోపాటు రెడ్డిగారు మరోముగ్గురు నభ్యులుగా నుండిరి. హిందీ భాషావ్యా న్తికి మరియు దానిని రాజభాషగా మార్చుటకు అనుకూల వాతావరణమును కల్పించుటకు గాను కేంద్మప్రభుత్వం ఇలాంటి ఆలోచనచేసినదని రా ష్ట్ట్మపభుత్వానికి తెలియ చేయబడినది. హిందీ భాషావ్యా న్లికి గాని, దానిని రాజభాషగా మార్చుటకు గాని ఉస్మానియా యూనివర్సిటీని కే్యదమునకు సమర్పించనవసరం లేదని

80 థ్రీ నురవరం (ప్రఠావరెడ్డిగారి (పతాపరెడ్డిగారి వాదము. హిందీ భాషావ్యా ప్రికి రెడ్డిగారు వ్యతిరేకులని అప్పుడే కొందరు పెద్దలు [పచారంకూడ (ప్రారంభించారు. రెడ్డిగారు హిందీ భాషాభిమానియే ! రాజభాషగా భారతదేశంలో ఏదో ఒక దేశభాష ఉండా లని రెడ్డిగారి అభిమతము. హైైదాదాదు హిందీ [పచారసంఘ కార్యవర్గం లోను, హిందీ | పేమీ మండలిలోను రెడ్డిగారు సభ్యులు. పింటీ థాషా వ్యా వ్రికిగాను ఉస్మానియాను కేం్యద్మపభుత్వానికి నమర్పించగూడదన్న అభ్మిపాయమును హిందీ [1పచార సంఘంకూడ అభివ్య క్తంచేనింది. హిందీ భాషావ్యావ్లికి మార్గాలు వేరేఉన్నవి. ఉన్న ఒక్క విశ్వవిద్యాలయాన్ని కూడ తెలంగాణ [పజలకు మిగల్చకుండా కేర్యద్యపభుత్వానికి దత్తంచేసి, వారి దయాధర్మాలకు అ్యరులుచాచడం భావ్యంకాదని రెడ్డిగారి అభ్మిపాయము. అంతగా కావాలనుకుంటె హిందీకొక విశ్వవిద్యాలయాన్ని కేందంవారు భవననిర్మాణం చేసి భాషావ్యా వికి (ప్రచారం చేయవచ్చు. అంతేగాని తయా రుగాజన్న ఉస్మానియా భవనరాజమును కేంద కైవసం చేనుకొని, మీకు వేరే విశ్వవిద్యాలయాన్ని నిర్మిస్తామని [వకటించడం సమంజసంగాను, నహేతుకంగాను లేదని రెడ్డిగారి వాదనము. ఆ రోజుల్లో ముక్కోట్మిపజలకు మూడు (ప్రాంతాల్లో మూడే. విశ్వవిద్యాలయాలుండేవి, రెడ్డిగారి అఖి (పాయంతో వకీభవించువారు సలహా సంఘంలో కూడ కొరవడుటవలన రెడ్డిగారి మనస్సు బాధపడేది. పార్టీ కమశిక్షణకు బద్ధుడై సలహానంఘంలో తన ఆత్మ(ప్రేరణకు వ్యతిరేకంగా సభ్యుడుగా ఉండటానికి మథనపడేవారు. అందుకే సలవీనంఘ సభ్యత్వానికి రాజీనామా ఇస్తామని బూర్లులవారికి తెలియజేసారు. అలా చేయడంవలన తమవాదానికే విఘాతం కలుగుతుందని బూర్డులవారు నచ్చచెప్పడం వలన గంభీరించెడివారు. ఎట్టకేలకు రెడ్డిగారి అభీష్టానుసారంగానే రా ష్ట్రవభుత్వం నిర్ణయం తీసుకొని కే్యద్మపభుత్వానికి తెలియజేసింది.

ఆలనాడు నిజాము నవాబు తెలంగాణానుండి తెలుగు భాషనే తుడిచి వేద్దామని [ప్రయత్నం చేస్తే, రెడ్డిగారు గోలకొండద్వారా నిజార్యపభుత్వంపై

జీవితము ; రచనలు 61 ధ్వజమెతత్తి వారి సంకుచిత తత్వాన్ని ఖండిస్తూ పుంథానువుంఖంగా సంపాద కీయాలు, వ్యాసాలు [వాకారు స్వాతంత్య నముపార్ణనానంతరం కేంద (వభుత్వంతీసుకున్న పాక్షిక దృక్పథాన్నికూడ ఖండించడానికి రెడ్డిగారు వెనుకంజ వేయలేదు. ఇంకా కొద్దిరోజులకు కన్నుమూస్తారనగా చెలమచర్హ వారికి లేఖ్యవాస్తూ, “*నా [గామ మిప్పుడు నీళ్ళులేని ఇటికేలపాడు కాదు, కృష్ణాతీరమందుగల చండూరు (గామము. అన్నదమ్ములము ఆస్తిని పంచు కున్నాము. చండూరులోగల భూములు నాకు లభించినవి. నేనిప్పుడు కొత్త పు స్తకాలేవీ (వాయడం లేదు __ (వాసిన రెండు మూడు ఇంకా అమ్ముదితాలే : ఇక (వాసిన లాభమేమి ? ఇంక కలము దించుతున్నాను. నేనే కొలదికాలంలో దిగిపోవుట జరుగునేమో। దానికి సిద్ధముగా ఉండ వలెనుగదా । ఇది సంతాపముతో తెలుపుటలేదు, నిర్జి వ్రంగానే తెలుపు తున్నాను ...'" అంటూ [వాళారు. తాను వచ్చినపని శ క్రివంచన లేకుండా నిర్వహించి నిర్హిప్తడుగానే కన్నుమూసిన కర్మయోగి. ఏబదియేడు వసంతాలు నిండీనిండకుండానే తన కార్యమును ముగించుకొని నిష్కామ యోగిలా వెడలిపోయిన పావనమ్నూర్తి. ఆగను 25, 1958 నం॥లో తన స్వగృహంలో గుండెపోటువల్ట _పళాంత వాతావరణంలో కన్నుమూసినారు.

న్మిదాణమైన _ తెలంగాణమునకు మేలుకొలుపు పాడిన (ప్రథమ వైతాళికునికి, మహాకవి దాశరథిగారు తమ ““మహాంధధోదయం""అను కావ్య కన్యకను అంకితమిచ్చి బుణవిముక్తులై నారు. థ్రీ గంగావురం హనుమచ్చర్మ గారుకూడ తమ “'దుందుభి'యను వద్యకావ్యమును ఉత్తమ దేశికుడు, నిష్కళంక దేశభక్తుడగు సురవరం (ప్రతాపరెడ్డి గారికి ఆంకితమిచ్చి తమకు రెడ్డిగారి పైగల అకలంక భక్షిప్రపత్తులను సార్థకం చేనుకోవడమే కాక, వారిపై నవరత్న పద్యరాజములనల్లి తమ కవితామతల్దిని సార్ధకం చేసు కున్నారు. ఇలా ఎందరో కవిపండితులు తమ కవితలచే రెడ్డిగారి నంన్మృతికి న్మృత్యంజలిని ఘటించారు.

10

గ్రంథాలయోద్య వువుం

(పతాపరెడ్డిగారి (ప్రమేయంలేని సంస్థ చేపట్టని ఉద్యమం, కలం నడువని సాహితీ క్నేతం ఆరుదంటె అతివ్యావ్తి కాదేమో ! వారు నడుముకట్టి నిర్వహించిన కార్య[క్రమాలన్నిటికీ నూతన స్ఫూర్తిని, తేజన్సును, ఓజస్సును చేకూర్చాడు సాహితీ సంస్థలతో వారికున్న అవ్యాజూనురాగం కారణంగానే (గంథాలయోద్యమ వ్యావ్లికి యావదాంధ దేశంలో సారథ్యం వహించడం జరిగింది గాడిచెర్ణ హరి సర్వో త్తమరావుగారిపట్టగల గౌొరవాభిమానములు, (గంథాలయోద్యమ వ్యావ్లికి వారు చేసిన సేవ కారణంగానే రెడ్డిగారి కుండె డివి. 1941 సం॥లో హైదాబాదులో జరిగిన [ప్రాచ్య పరిషన్మహాసభకు యావద్భారత దేశంనుండి ఆర్షభాషాకోవిదులు హోజరైనారు. పాతూరి నాగభూవషణంగారు ఆ సభలో ఆెడ్డిగారిని (వథమంగా కలుసుకొని ఇరువై మూడవ [గంథాలయ మహానభకు అధ్యక్షత వహించవలసిందిగా ఆహ్వా నించారు. రెడ్డిగారు వారి ఆహ్వానాన్ని అంతగా పట్టించుకోలేదు. అందుచేత నాగభూషణంగారు. హరి సర్వోత్తమరావుగారిచేత రెడ్డిగారి కొక లేఖ (వాయించారు. ఆలే నందుకున్న రెడ్డిగారు తెనాలి తాలుకా 'పెద్దపాఠెంలో జరుగు |[గంథాలయ మహానభకు మే 96, 1942 నాడు వోజరైనారు. చెదపాలెంలో మూడురోజులు ముచ్చటగా జరిగిన కార్య్మకమానికి రెడ్డిగారు అధ్యక్షత వహించారు.

రెడ్డిగారు తమ అధ్యశోపన్యాసంలో (గంథాలయోద్యమ చరిత్రను స్థూలంగా వివరించి పాశ్చాత్య దేశాల్లో [గంథాలయోద్యమముయుక్క వ్యావ చర్మితను విపులంగా విశదీకరించి, కార్యకర్తలు ఉద్యమ వ్యావ్లి సందర్భంలో (గామాలకు వెళ్ళినపుడు అక్కడి జానపద గేయాలను, గాథ

జీవితము : రచనలు 88 లను సేకరించి, మరుగుపడిన తెలుగు సంన్కృతీ సంపదలను పునరుద్ధరించ వలసిందిగా సలహా ఇచ్చారు. ముఖ్యంగా భాషా సేవకులు, పరిశోధకులు పరినర [పాంతాల భాషలను అవగతం చేనుకొని ఆయా సాహిత్యాల్లో నిష్షిప్తమైయున్న సాహితీ సంపదలను మాతృభాషలోకి అనువదించుకొని తెనుగు బానను సుసంపన్నము చేయవలసిందిగా అర్థించారు. పూర్వకాలంలో దేవాలయాలు భారతీయ సంస్కృృతీసంపదలకు ఆలవాలమైనట్టు, నేటి (గ్రంథాలయాలు [గామవికానకేందాలుగా విరాజిల్లవలె నన్నారు. వ్మతికా పఠన కార్య్యకమాలకు తోడుగా [గంథాలయాల అవరణలో వ్యాయామ శాలలు అభివృద్ధి చెందవలెనని రెడ్డిగారు తమ ఉపన్యానంలో సూచించారు. ఆ సందర్భంలోనే రెడ్డిగారిని (గంధాలయ నంఘానికి ఉపాధ్యతులుగా ఎన్నుకొనడం జరిగింది.

1948 సం॥లో ఖమ్మంలో జరిగిన [గంథాలయ మహానభకు రెడ్డిగారే అధ్యతత వహించారు. 194ీశ్తీ నం॥లో సుమారు పదిహేను స్థలాలనుండి (గ్రంథాలయ మహానభల కార్య్మకమాల నిర్వహణకుగాను రెడ్డిగారికి వీలువు వచ్చింది. అందు ముఖ్యంగా నెల్లూరు, గుంటూరు, మ్మదాను, నంద్యాలవంటి [పదేశముల పేర్దు సంన్మరించదగినవి. కాని రెడ్డిగారి అనారోగ్య కారణాల వల్లనూ, సయాణపు అసౌకర్యములవల్ద కలుగు ఇబ్బందుల దృష్ట్యా రెడ్డి గారు వారి ఆహ్వానములను నమత పూర్వకంగా తిరస్కరించడం జరిగింది.

1944 సం॥ ఆగస్టులో జరిగిన |గంథాలయోద్యమ రజతోత్సవ మహా సభ సింగరేణి కాలరీస్‌లో ఏర్పాటు చేయబడింది ఆ సమయంలో రెడ్డి గారు నారి కురువుతో బాధపడుతున్నందువల్ద రజతోత్సవ కార్యకమాల్టో పాలు పంచుకొన లేకపోయారు కాని తమ నందేశాన్ని మహానభకు [వాసి పంపించారు. 19486 "సెప్టెంబర్‌లో ఇరువది యారవ [గంథాలయ మహాసభ అలంపురంలో ఏర్పాటు చేయబడింది. గాడిచెర్ట హరిసర్యో త్తమరావుగారు, పాతూరి నాగభూషణంగార్హను (పతాపరెడ్డిగారు ఆహ్వానించి న్వయంగా అన్ని ఏర్పాట్టు చేయించారు. సభాన్థలిని అచటినుండి క్యాతూరు [గామానికి

64 శ్రీ నురవరం [వతాపరెడ్డిగారి మార్పించి తమ అ్యగజుడగు సురవరం రంగారెడ్డి గారికి కార్యనిర్వహణ బాధ్యత నప్పగించి, రెడ్డిగారు నథా నిర్వహణ కార్యకలాపాలలో నిమగ్నులై వ్యవసాయ, ఆరోగ్య, పశువైద్య కాలల (పదర్శనాలనుకూడ ఏర్పాటు చేయించి సభా కార్యకమాల కొక నూతన న్ఫూర్తిని కలిగించారు. క్యాతూరు (గ్రంథాలయ మహాసభకు రాజా బహద్దర్‌ వెంకటరామారెడ్డిగారిని అధ్యతృ పదవి నలంకరింవ జేయడం ఒక విశేషముగా పేర్కొనవచ్చు.

1946 నం॥ సెఫ్రైంబర్‌ 18వ తేదిన పోలీసు చర్య జరిగిన అనం తరం నవంబర్‌ ఏడవ తేదినుండి నాలుగు దినములు నల్టగొండ జిల్డా యొక్క నూర్యాపేటలో (గ్రంథాలయ మహాసభలు వైభవోపేతంగా. జరిగి నవి. ఈ మహానభల్లో పాల్గొన్నంత మహాజనం ముందెన్నడూ ఏ సభల యందునూ పాల్గొనలేదం టే అతిశయో క్రిలేదు. ఆదే సమయంలో (పతాపరెడ్డి గారు అలంపురంలో జరిగిన రైతు మహాసభలలో పాల్గొనడంచేత సూర్యా సేటకు హాజరు కాజాలక పోయారు కాని ఆ నభా నిర్వాహకుల కొక సందే కాన్ని అంవుతూ [గంథచౌర్యము పంచమహాపాతకాల్లో ఒకటనీ, పుస్తక చోరుడు ఆతతాయులలో నొకడుగా పరిగణింప బడునట్టు 1పజలకు విజ్ఞవ్తి చేశారు.

1950 నం॥లో కర్నూలు జిల్లా చాగలమ్మరి (గామంలో ఇరువై! ఎనమిదవ [గంథాలయ మహాసభ ఉయ్యూరు సంస్థానాధివలగు మేకా రంగయ్యప్పారావుగారి అధ్యక్షతన జరిగింది. ,పతాపరెడ్డిగారా నభలో పాల్గొని పున్తక (వదర్శనమును ఆవిష్కరించారు. రెడ్డిగారు ఆ సథా నదన్యులకు ఆంధధుల సాంఘిక జీవన విధానమునుగురించి స్థాలీవులాక న్యాయముగా ముచ్చటించిచెబుతూ మన తాత ముత్తాతలు ధరించిన ఆయు ధాలు, వేసుకున్న వస్తా భరణములు, ఆడిన ఆటపాటల ఆంతర్యాన్ని వివరిస్తూ వురాతన వస్తు సౌమ్మాగిని సేకరించి _పజానీకంలో జిజ్ఞానను, ఉబలాటమును వెంపొందింప జేయవలసిందిగా సభికుల నర్ధించారు.

జీవితము ; రచనలు 65

1955 సం॥ అక్టోబర్‌ మానంలో జనగామలో జరిగిన ఇరువై తొమ్మి దవ మహాసభ నాటికే పతాపరెడ్డిగారు పరమపదించారు. జనగామ మవో నభ ముఖద్వారము రెడ్డిగారి సంస్మరణార్థము అంకితం గావించబడింది. జనగామ ,(గంథాలయ మహాసభలకు హాజరైన మౌన గంభీర ముద్రాంకిత వదనాలే రెడ్డిగారి అకాల నిర్యాణానికి నిదర్శనంగా నిలిచి వారి నిష్కామ సేవా తత్పరతకు [పగాఢ నీరాజనము లర్పించినవి.

రెడ్డిగారు (గంథాలయోద్యమ సంఘ ఉపాధ్యక్ష పదవితోపాటు, 19048 నుండి (గంథాలయ సర్వస్వ సంపాదకవర్గంలో నభ్యుడుగా ఉంటూ [తికరణశుద్ధితో విధి నిర్వహణ కవరోధం కలుగకుండా పాటుపడిన కర్మ యోగి.

గ్యగంథాలయోద్యమము” అనుపేర 64 పేజీల చక్కని విషయ నంవన్నమగు పుస్తకాన్నికూడ రచించారు. ఈ పుస్తకంలో (పపంచరాజ్యా లలో (గంథాలయోద్యమ వ్యా వ్రికి తీనుకున్న చర్యలను క్టుప్తంగా. విళదీక రించడం జరిగింది. ([గంథముల సేకరణ, భదత, [ప్రచురణ మున్నగు అంళాలవై తమ అమూల్యాభ్మిపాయములను [(గథనం చేకారు.. ఎమర్సన్‌ (2167309) అను ఆంగ్ల పండితుడు (గ్రంథాలయాలవై రచించిన (గ్రంథాన్ని తెలుగులోకి అనువదించి (ప్రచురించిన ఎంతో ఉపయుక్తంగా ఉంటుందని ఉద్ధాటించారు, [5]

కేకే కుటుంబ క ల్లో లవులు నురవరం (వతాపరెడ్డిగారు గర్భథ్రీమంతులు. వారు పట్టభ్యదులగు నాటికే ఇద్దరు కొడుకుల తండి. పద్మావతీ (పతాపుల దాంపత్య జీవనం అనురాగాల వల్లరియై, అన్యోన్యానురాగ సౌరభ సంపన్నమై అలరారినది. (వతావరెడ్డిగారి అభిరుచులకూ, సాహితీ వ్యాసంగమున కెన్నడూ ఆడ్డురాని ఆదర్శగృహిణి శ్రీమతి పద్మావతీదేవి. పదుగురు విల్టల తల్లియై, సంసార యాతనలో పడరాని పాట్టువడుతూ, గుంభనగా కుటుంబ భారమును భరిస్తూ, వరోక్షంగా భర్త గారి సాహిత్య సేవాభినిరతికి ఎనలేని దోహదం చేసిన సాధ్వీమతల్లి. (ప్రతాపరెడ్డి దంపతులకు కలిగిన పదుగురు సంతానంలో ఇద్దరు కుమారులు 1689 సంవత్సరంలోనే అకాలమృత్యువాత బడ్డారు. జీవించియన్న ఎనమండుగురు సంతానంలో నలుగురు ప్ముళులు, నలుగురు పుతికలు గణనీయులు. కొడుకులలో సురవరం నారాయణరెడ్డి జ్యే్టుడు. వారి అనంతరం హరిశ్చందదారెడ్డి, విష్ణువర్ధన్‌ రెడ్డి, కృష్ణవర్ధన్‌ రెడ్డి జన్మిం చారు. కుమార్తెలపేర్లు వరునగా నరోజిని, లక్ష్మీకాంతమ్మ, అనసూయమ్మ, (వభారాజి. ఒక్క కృష్ణవర్ధన్‌ రెడ్డి తప్ప అందరూ వివాహితులే. నురవరం నారాయణ రెడ్డిగారు (వీరినే ఎస్‌. ఎన్‌. రెడ్డి అంటారు (వభుత్వోద్యోగి, తండ్రికి తగిన తనయుడు. తండ్రిగారి ముద్రితామ్ముద్రిత (గంథాల పునర్ము [దణ మరియు _సచురణ కార్యకమాలకు ఎంతో సహకరిస్తూ తండిగారి బుణం తీర్చుకుంటున్నాడు. శ్రీమతి వద్మావతి మేనరికపు అమ్మాయి కనుక చిన్ననాటి నుండే మన కథానాయకునికి పద్మావతి యెడ, (పేమానురాగాలు చివురించినవి. అవి రానురాను |[పణయానుబంధమై వ్లైవాహిక బంధానికి దారితీసింది.

॥ = ఇవా న న్‌ మాన మెల గ్‌ ॥ - షస్పుా సంసా య లేగ మ ట్‌ 2.7: క ం యీ జే ([ న సే ; ను. సట. 1 వా వ చు సం గే సక భం. యల ల లం! 1. క్ట వ సు. ను శ షా?! పా పైన క టు. క స టం క | స | అ ః కే ప య. ౯ ః 7 | యై యప బి నం (. ల | 4 స నా ష్‌. ల్‌ ” ఒం | ష్‌ న , ఖే . ఖే ఖే స నం న న న. టల న న. కా + స్మ 1 సం టు నషా ఆటీ టీ జ్య (ప్రతాపరెడ్డి ధర్మపత్ని గ్‌

జీవితము ; రచనలు 67 తల్లికి సమ్మతం కాకున్నా (పతాపరెడ్డిగారు పంతంతో వట్టినపట్టు విడువ రుండా పద్మావతినే, తనను వలచి, తననే విశ్వసించిన అనుంగు పద్మా వతినే వెండ్రియాడి _పేమను సార్ధకం చేసినారు.

అధిక సంతానం కలుగడం వలన కాబోలు పద్మావతిగారి ఆరోగ్యం అనుదినం క్షీణిస్తూ వచ్చింది. 19988 లో వద్మావతిగారి ఆరోగ్యం చాల శ్షీణించుట వలన ఆవిడ నివసిస్తున్న వెరూరు [గామానికి వెళ్ళి రెడ్డిగారు కొన్నాండ్డపాటు ఆక్కడే ఉండి దేశీయ వైద్యం చేయించారు. రెడ్డిగారికి వారి జ్లాళులు ఇవ్వవలసిన డబ్బును రాబట్టుకొనుటకుగాను వకీలును వర్పాటు చేసి, తదుపరి హ్మైదాబాదు చేరుకుని సాంఘీక రాజకీయ కార్యకలాపాల్లో నిమగ్నమైనారు.

1999 సం॥లో రెడ్డిగారి తరుణ వయన్కులగు కుమారులు ఇద్దరూ ఒకరి వెంట ఒకరుపోవడం వలన వద్మావతమ్మ తీరని మనస్తావంతో మంచం పట్టింది. ఆవిడ ఆరోగ్యం అనుదినం తీసికట్టు కావడం వలన తయవ్యాధి సోకియుండ వచ్చునని [గామవై ద్యులు సెలవిచ్చారు. దానికి తోడుగా పిల్లల ఆరోగ్యం కూడ జలుబులు జ్వరాలతో దెబ్బతినుట వలన కుటుంబ నభ్యులనందరినీ తీసికాని రెడ్డిగారు కర్నూలు చేరుకున్నారు, అక్కడొక నెలరోజులుండి వైద్యులచేత కొంత నయం చేయించుకున్నాక, కుటుంబ సమేతంగా హ్మైదాదాదు బయలు దేరినారు హై[దావాదులో మూడు నెలలుండి డాక్టర్రచేత చికిత్స చేయించారు. ఆరోగ్యం కుదిరిందిగాని ఆదాయం తరిగి ప్యయభారం అధికమైంది. వదో విధంగా పబ్బం గడువు కొని బయట పడ్డారు. 1944లో మళ్ళీ రెడ్డిగారి ఆరోగ్యం క్షీణించడం వలన, భాగ్యనగరం నగరం వదలి కంచుపాడు [గామంలో కొంతకాలం నివసించి, అక్కడొక ఇంటి నిర్మాణానికి శంకుస్థాపనచేని స్థిరనివాసం చేయాలనే సంకల్పంతో రెడ్డిగారుండిరి కాని వారి ఆశయం భగవంతుడు యీడేర్చలేదు. 1945 నంవత్సరారంథంలో మళీ హైదావాదు చేరుకుని గోలకొండ ప్మతికలో కాలక్నేవం చేకారు. 19045 నంవత్సరవు వర్షబుతు

88 థ్రీ నుఠరవరం [ప్రతాపరెడ్డిగారి వులో మూడుమాసములు నన్నని జ్వరం, చిన్న దగ్గుతో వాధపడుట వలన డా! రంగా రెడ్డిగారితో (గంరతే? ంక661 1109ల) పరీక్ష చేయించు కున్నారు. డాక్టరుగారు అది మలేరియా జ్వరమని నిశ్చయించి వెంటనే రెడ్డిగారున్న ఇల్లు కాశీచేయమని ఆజ్ఞాపించారు. డాక్టరుగారి ఆజ్ఞను తల దాల్చి రెడ్డిగారు. ఇల్లు థాలీచేసి, ఒక మితుని ఇంట్లో చిక్క_డపల్లిలో నివసించసాగినారు. అప్పుడక్క-డ కలరావ్యాధి వ్యావించి యుండెను. ఒక వారం రోజుల తర్వాత నొక [ప్రాతఃకాలమున మనక చీకటిలో భేదులు [పారంభించినవి. (వతి అరగంట కొక విరోచనము రావడము [1పారంథ మగుటవలన అయిదారు విరోచనాల అనంతరం లేవ నత్తువలేక మంచం లోనే ఒరిగి పోయి నోరెండి యుండుటవలన కాస్త మజ్జిగ "'సీవించారట, ఇంకేముంది ! తత్‌త్షణమే వాంతులు లంకించుకున్నవి, చేయునదిలేక ఉన్న గదిలోనే తట్టి కట్టించుకొని అక్కడే విసర్జనాదులు విడువనారంభించారు. రెడ్డిగారి ఆకస్మిక వరిణామమునకు పరితపిస్తున్న పద్మావతీదేవి కంట తడి జెట్టకుంటూ వరిచర్యలు చేయ్యప్రారంభించినది. ఈలోగా ఒక 'నైకిల్‌ సవారీని డా॥ రంగారెడ్డిగారి వద్ధికి పంపించారు. వారు కబురు చేసిన రెండు గంటలకు విచ్చేసి వెంటనే పరీక్షించి కలరాగా నిర్ధారించి కలరా ఆన్పృతికి (90116400 0991641) ఫోనుచేని అంబులెన్స్‌ తెప్పించి, రోగిని దవాథా నాలో చేర్పించారు. కలరా అస్పతిలో రెడ్డిగారొక వారం రోజులుండి మందులు సేవించి, ఇంజక్షన్లు పుచ్చుకొని ఆరోగ్యం కుదుర్చుకున్నారు. ఆన్నతినుండి ఒక మ్మితునింట వారంరోజులున్న తర్వాత ఇటికేలపాడుకు వెళ్ళిపోయారు. ఇటికేల పాడులో నాలుగు మాసాలుండి హైదా బాదు తిరిగి వచ్చారు. ఇంతకాలం నుంటి కుటుంబ సభ్యుల ఆరోగ్యం వెడుట వల్దనూ, తన శరీరం స్వస్థతగా లేకుండుట చేతను డాక్టర్ల ఫీజులు, మందుల వ్యయభారం రిగిపోయింది. ఇటు గోలకొండ పనికూడ కుంటుబడి సోయింది. 1946 సం॥లో రెడ్డిగారి ఆరోగ్యం మళ్ళీ చెడిపోయింది. గోపాల పేట రాణిగారగు (శ్రీమతి లలితాదేవిగారివెంట 15 రోజులు వారి నంస్థానపు |

జీవితము : రచనలు 69 (గ్రామాలు తిరగడం వలన, వర్షంలో ఎడతెరవి లేకుండా తడిసిపోవడం వలన, ఇటికేలపాడు చేరుకోగానే మళ్ళీ చలిజ్వరం లంకించుకుంది, భఖేదులు [(ప్రారంభమైనవి; నడువలేని పరిస్థితి దావురించడం వలన, వారి అన్నగా రగు రంగారెడ్డిగారి. కుమారుడు డా॥ వెంకటరెడ్డిగారు (వతాపరెడ్డిగారిని తీసుకొని క్యాతూరుకు పోయి మందులిచ్చి ఆరోగ్యాన్ని [పసాదించారు. ఈ విధంగా (పతాపరెడ్డిగారు, వారి కుటుంబ సభ్యులు 1988 నుండి 196 సంవచ్చరాంతం వరకు ఎనలేని ళారీరక అన్వస్థతలకు గురియై, ఆర్థిక ఇబ్బందులకు లోనై, పడరానిషాట్టు పడి, బాధలకు గురియైనారు.

శప ఒడ అద్య య ఒక అద

సారస్వత విద్యాసంస్థల న్గాపన

[పతాపరెడ్డిగారొక వ్యక్తి కాదు, అతడొక సంస్థయని బూర్జ్ముల రామకృష్ణారావు గారొక తడవ అన్నారు. వారి మాట అక్షర నత్యము. ఎన్నో సారస్వత విద్యా వై జ్ఞానికనంస్థల కతడు మూలపురుషుడు, ఆయువు పట్టు, అతడు అండగా నిలువని సారస్వత నంస్థలు, చేపట్టని ఉద్యమాలు ఆరోజుల్లో లేవంటే అతిశయో క్రి లేదు. పద్మ విభూషణ మాడపాటి హను మంతరావుగారి శదుపరి అన్ని విషయాల్లో ఆ్మగగామిగా నుండి, అన్నిటికీ ఆండదండల నిచ్చి ఆదుకున్నవాడు హైదాబాదు రాష్ట్రంలో సురవరం [వతాపరెడ్డిగారే గణనీయులు. రెడ్డి జననంఘము, యాదవ సంఘము, ముదిరాజు సంఘము, గొడసంఘము వారి 'సేవాభాగ్యమునకు నోచుకున్నవి, ఆంధ సారన్వత పరిషత్తు, తెలంగాణా రచయితల సంఘం, విజ్ఞాన వర్ధినీ పరిషత్తు, లక్మణరాయ పరిశోధక మండలిలాంటి సారస్వత వై జ్ఞానికసంస్ధ లపై వారి సారన్వత కృషిచం్యదికలు [పనరించినవి. శ్రీకృష్ణదేవరా యాం[ధభాషా నిలయము, _వేమనాం్యధభాషానిలయము, [గంథాలయోద్య మములన్నీ నిస్వార్థ సేవలకు (పతీకలు, ఆంధవిద్యాలయము, దాలికోన్నత హాఠళాల, ఎక్సెల్సియర్‌ మాధ్యమికోన్నత పాఠశాల, ఆయుర్వేద విద్యా లయము, సంస్కృత విద్యాలయములాంటి విద్యా వై జ్ఞానికాయుర్వేదార్డ థాషా సంస్థలు వారి (ప్రాపకముతో [,పాణము పోనుకొని వర్థిల్లినవి. ఇలా ఎన్ని సంస్థలనైనా వేరు పేరునా పేర్కొనవచ్చు. ఈనాడు మూడుపూలు ఆరుకాయలుగా వర్ధిల్లుతున్న సాంఘిక, విద్యా, వ్వెజ్ఞానిక, సారన్వత నంస్థ లన్నీ అంతో ఇంతో వారి అవ్యాజసేవా భాగ్యమును చూరగొన్నట్టివే ।

జీవితము ; రచనలు ళా శ. ఎిద్ధానవర్ధినీవరివత్తు :... రెడ్డిగారికి సారన్వత విజ్ఞానసంస్థలపై అభిమానము అధికము, తెలంగాణములో తెలుగు రచయికలే లేరను అపష్మపథను ఖండించుటకుగాను రెడ్డిగారు 1941, నవంబర్‌ £/వ, తేదిన గోలకొండ పష్మతికాలయంలోనే విజ్ఞాన వర్ధినీ పరిషత్తునకు ళంకుస్థావన చేసి నారు. విద్య మరియు విజ్ఞానము మానవునికి జొన్నత్యమును, ఆనందమును చేకూర్చు కల్పతరువులు. విజ్ఞాన వర్ధినీ పరిషత్తు నంస్థాపనకాలం నుండి రెండు సంవత్సరాలపాటు రెడ్డిగారే తత్సంస్థ కార్యదర్శిగా ఉండి కొార్యకలా పములు కొనసాగించారు. ఆనంతరం దాని కధ్యక్షులై చెలమచర్హ రంగా చార్యులు గారిని కార్యదర్శిగా ఎన్నుకున్నారు. తదనంతరం కేళవపంతుల నరసింహకాస్త్రిగారు కార్యదర్శిగా నియుక్తులై 1958 వరకూ కార్యథారమును నిర్వహించారు. విజ్ఞానవర్ధినీ పరిషత్తులో సభ్యులుగా నుండుటకు అందరకూ అర్హత లేకుండెడిది. విద్యా విజ్ఞానముల లోతుపాతుల నరసి, చక్కని రచనా పాటవమును కలిగిన సారన్వత వేత్తలే విజ్ఞానవర్ధినీ పరిషత్సభ్యు లగుటకు అర్హులు. అంతటి హేమాహేమీలు వి, వ. వరిషత్తులో న్యు లుగా నుండుటచేతనే కాబోలు రెడ్డిగారొకతడవ పరిషత్తు తనకు (పాణాధిక మని ఉగ్గడించి యున్నారు. ్రీయతులు చెలమచర్హ రంగాచార్యులు, కప్పగంతుల లక్మణకాన్ర్రే; కేశవపంతుల నరసింహళాన్త్ర, మాడపాటి హనుమంతరావు, బివి. రమణా రావు; చిదిరిమఠం వీరభ్యద శర్మ, వెండ్యాల సుబ్రహ్మణ్య కాస్రిః డా॥ బి. రామరాజులాంటి మహామహులు వి. వ. వరిషత్సభ్యులు. విద్వ ధ్గోష్టిలో పాల్గొనువారందరూ ఏదేని ఒక సమన్యపై లేదా విషయమువై కూలంకషంగా చర్చలు జరివి నిగ్గును తేల్చు నంతటి మహిమాన్వితులు, సారస్వత నిధులు, భిషగ్వరులు. వి. వ పరిషత్తు స్థావించిన దాదిగా ఏడు చక్కని పుస్తకరాజములను (ప్రచురించి భాషామతల్చికి సేవయొనర్చి నది. “మృత్యు సిద్ధాంతము” “రామాయణ విశేషములు" “| పతాపర్ముద యశోభూషణము” “అలంకార వసంతము” '“గంగాపుర మాహాత్మ్యము”

ళ్గ్‌బ్రి ఫ్రీ సురవరం [వతాపరెడ్డీగారీ ''ఆంధలిపి నసంస్కరణము “యువజన విజ్ఞానము” లాంటి [గంథముల [పచురణమే వి. వ. వరిషత్తు స్థాయిని, స్తోమతను చాటి చెప్పగలదు,

దురదృష్టవళాత్తు రెడ్డిగారి మరణానంతరము వి. వ. పరిషత్తు, కార్యకలాపములు నామమ్మాతావశిష్టము లైనవి. తగిన ఆదరణ, పోషణ, అలంబన బేకుండా ఎంతటి ఉత్కృష్ట సంస్థలకు కూడ పతనము తప్పదు. వి. వ. పరిషత్తువారు (ప్రచురించిన పుస్తకము లైనను నేడు పుస్తక వ్మికయ శాలల్లో కూడ లభ్యమగుట లేదు. కనీసం సాపాత్య సంన్ధలై నా పూనుకొని, అట్టి కొరతను పూరిస్తే ముదావహము. వి. వ. పరిషత్తులాంటి ఆశయము గల సారస్వత సంస్థలు యీనాడు ఆంధధృ్మపదేశ్‌లో లేవనిన వినయము చెందనవనరంలేదు. అలాంటి సంస్ధల అవతరణ భాషామతల్లి ఆఅలంబనకు ఎంతై నా అవనరము.

త. అంగద సారన్హ్వత వరిషత్తు :_ ఆ. సా, పరిషత్తు అవతరణ కూడ గోలకొండ పష్మతికాలయంలోనే జరిగింది. దాని శ ంకుస్థావనకు కారకు లైన వారిలో నురవరంవారు, మాడపొటివారు, బూర్షులవారు, దేవులవల్లి వారు మూలపురుషులు. 1948 మేనెల 28 తేదిన ఆ. సా. పరిషత్తు అవత రించినది. వరిషత్తు [వథమ అధ్యక్షులుగా భీ లోకనంది శంకరనారాయణ రావుగారు ఎన్నుకొన బడిరి. [ప్రథమ కార్యదర్శిగా బూర్గుల రంగనాథరావు గారు నియుక్తులై నారు.

ఆ. సా. పరిషత్తు ఆశయములలో గణింప దగినవి ఆంధమవో జనులకు మాతృభాషాభినివేశము కలిగించి, విజ్ఞాన వంతులుగా తీర్చిదిద్దుట. వివిధాంశములవై పండితులచేత, పరిశోధకాగేనరులచేత చక్కని పుస్తక ములు [వాయించి [వచురించుట, తెలుగులో భాషాభిరుచిని పెంపొందింప జేయుటకు [వవేశ, విశారదలాంటి పరీక్షలను మారుమూల (గామములందు సైతము నిర్వపొంచి సారన్వత (ప్రచారము గావించుట ముఖ్యములు. సార న్వత పరిషత్తు వార్షికోత్సవముల నిర్వహించి ఆయ్యధమహాజనులకు సాపాత్య,

జీవితము : రచనలు 788 చార్మితక, వైజ్ఞానిక, బాలవాజ్మయ, జానపద, వయోజన విద్యావ్యాప్తి కి దోహదము చేయుచున్నది.

తెలుగుభాషనే తుడిచివేయ సంకల్పించిన అలనాటి తురక (పభువుల హ్మైదాదాదులో మాతృభాషాభివృద్ధికి కృషిచేయడం అనుకున్నంత తేలిక పనికాదు. అడుగడుగునా అనుకోని ఇబ్బందుల నెదుర్కొంటూ ఆ. సా. పరిషత్తు తెలుగు మాగాణంలో తెలుగుభాషాభివృద్ధికి ఎనలేని కృషిచేసిన దనుటలో అతిశయోక్తిలేదు. ఈ సంస్ధ వార్షికోత్సవాలు 1058 వరకు హైదాబాదు, వరంగల్లు, నల్టగొండ, మహాబూబ్‌నగరం, తూపురాన్‌, మంచిర్యాల, అలంపురం (ప్రదేశాల్లో జరిగినవి. సారన్వత వరివత్తునకు [ప్రారంభకాలం నుండి యీనాటి వరకు అధ్యక్షులుగా. సేవ చేసిన వారిలో శ్రీయుతులు లోకనంది శంకరనారాయణరావు, సురవరం టపకాపరెడ్డి, బుగర్రా వెంకట సుబ్బారాయడు, ఇల్లిందల రామచంద్రరావు, పర్సా వెంక వేశ్వరరావు, దేవులపల్లి రామానుజరావు, నూకల నరోత్తమరెడ్డి (పళ తులు కలరు,

ఆంధధ్రసారన్వత పరిషత్తునకు _ప్రారంభంనుండి యీనాటి వరకు నిరవధికంగా సేవచేన్తున్న వారిలో దేవులపల్సి రామానుజరావుగారిదే అగ తాంబూలము, (పతాపరెడ్డిగారి సాహిత్య కృషికి చేదోడువాదోడుగా ఉంటూ ఎనో ఇ వ్యయ[పయాసల కోర్చి వారు రచించిన "““అంధధుల సాంఘిక చరి [తను _పచురించిన ఘనత కూడ ఆ. సా. పరిషత్తుకే దక్కింది

(వథమాంధ సారన్వత పరిషత్తు మవిసభకే రెడ్డిగారు అధ్యక్షత వహించ వలసియుండిరి కాని కార్యాంతర నిమగ్నత వలన రాలేకపోయినా, రెండవ మహాసభ ఓరుగంటిలో జరిగినపుడు అధ్యక్షత వహించారు. తదాది నుండి ఆ. సా. పరిషత్తు మహానభలు ఎక్కడ జరిగినా, అదియే. కార్య (క్రమాన్ని చేబూనినా, అందు రెడ్డిగారికి (ప్రమేయము ఉండెడిది. మంచి ర్యాలలో 1950 పష్మిబవరీ నెలలో ఇల్లిందల రామచం[ద్రరావుగారి అధ్యక్షతన

74 ఫ్రీ సురవరం (పతాపరెడ్డిగారీ జరిగిన సారన్వత సభ చర్మితాత్మకమైనది. ఆ మహాసభలో యావదాంభ దేశం నుండి సాహితీ బంధువులు పాల్గొన్నారు. తెలంగాణనుండి పాల్గొన్న కవి పండితులలో కాళోజీ, దాశరథి, రామరాజు [పభృతులు గణసీయులు. (ప్రతాపరెడ్డిగారు పాల్గొన్న సారన్వత పరిషత్తు వార్షిక మహాసభలలో మంచి ర్యాల సభయే అంతిమ సారస్వత నభగా పరిగణింప వలసి యుంటుంది.

సారస్వత పరిషత్తు చేసిన సాహితీ కృషిని గూర్చి చెబుతూ బూర్లుల రామకృష్టారావుగారు, సూర్యుని వెలుతురువలె పరిషత్తుయొక్క_. వయోజన విద్యావ్యాప్తే కార్యక్రమాలు (ప్రతిపల్దెలో వికసిస్తూ సామాన్య ,పజానీకాన్ని విజ్ఞాన విలసీతం చేస్తున్నాయని ఉద్ధాటించారు. ఆంధ వితామహులు కూడ తమ ''ఆం[ధ్రోద్యమ చర్మిత”” ద్వితీయ సంపుటంలో పరిషత్తు యొక్క బహుళార్థసాధక కార్య్మకమాల నుగ్గడిస్తూ ఆ. సా. పరిషత్కార్య(కమాలు మహోద్యమంవలె [గ్రామగ్రాహాన _ పరివ్యాప్తి చెందుతూ వికసిస్తున్నాయ న్నారు. (వతాపరెడ్డిగారు [పారంభించిన సంస్థలన్నీ చిలువలు పలవలై తెలంగాణపు మాగాణమును చైతన్యవంతం చేస్తున్నవి.

లీ, ఆంగధబిద్యాలయ అనతలోణ :-. తెలుగు మాట్టాడువారికి తెలుగులోనే విద్యాబోధన జరగాలని విశ్వసించిన వారిలో [(వతాపరెడ్డిగారు [(పథములు. నిజాం (పభుత్వ యాజమాన్యంలో గల విద్యాలయాల్లోను ఉర్దూను బోధనా భాషగా (పవేశ పెట్టి తెలుగు భాషకు తెలుగుజాతికి తీరని నష్టం వాటిల్లినదని రెడ్డిగా రెంతగానో పరితవించెడివారు. పేదవాని కోపం 'పెదవికి చేటన్నట్టు చేయునదిలేక తనవద్దగల కలం వాడితో ఎన్నో వేడి వ్యాసాలు (వాసి గోలకొండలో (పచురించి తమ అసమ్మతిని తెలిపారు. చెవిటివాని ముందు శంఖం ఊదినట్టు వారి [వాతలు నాజీల ధోరణిని మార్చ లేక పోయినవి. ఎలాగైనా [ప్రయత్నించి తెలుగుబోధనా భాషగల విద్యా లయాన్ని స్టావించ సంకల్పించారు. ఈలోగా పదాబాదులోగల ఇద్దరు ముగ్గురు. మహారాష్ట్ర సోదరులు కలిసి ఎక్సెల్సియర్‌ మిడిల్‌ స్కూల్‌ను స్థాపించారు. దానికి నిజాం (ప్రభుత్వం నెలకు 160 రూపాయల [గ్రాంటును

జీవీతము : రచనలు ళ్‌ కూడ [పకటించింది దానినే ఆంవిద్యాలయంగా మార్చి నడుపవలసిందిగా సదరు మహారాష్ట్ర సోదరులు రెడ్డిగారి నర్ధించి యుండిరి. వారి అభ్యర్థన ననుసరించి రెడ్డిగారు పదిపన్నెండు సంవత్సరాలు ఎక్సెల్సియర్‌ పాఠశాలకు కార్యదర్శిగా ఉంటూ కార్యభారమును నిర్విఘ్నంగా నెరవేర్చారు. కొంతకాలానికి కార్యవర్గ సభ్యులు కొందరు కూడబలుక్కొని రెడ్డి గారిని మూడుసంవత్సరాలు కార్యదర్శి పదవినుండి తొలగించి తమలో ఒకరిని నియమించుకున్నారు మళ్ళీ కొన్ని నెలలకు వారే రెడ్డిగారి నావ్వో నించి ఎప్పటివలె కార్యదర్శిగా నియమించారు. మళ్ళీ మహారాష్ట్ర సోదరుల బుద్ధి ఎటుమరలిందో కాని రెడ్డిగారిని కాదన్నారు. ఇలా వారి దయా ధర్మా లకు తల ఒగ్గడం భావ్యం కాదని ఎంచి తానే న్వయంగా పూనుకొని ఆర్మధ విద్యాలయ స్టావనకు కంకణం ధరించారు. రెడ్డిగారే ముహూర్తాన [ప్రారంభిం చారోకాని పెద్దలంతా వారి ఆళయానికి అండగా నిలిచారు. 1944 నం॥ మేనెలలో మొదట ఆంధ మాధ్యమిక పాఠశాల నెలకొల్ప బడింది. ఆ విద్యాలయానికి రెడ్డిగారే మొదట కార్యదర్శిగా నియుక్తులై కార్యభారాన్ని నిర్వహించారు. రెడ్డిగారి నంకల్పానికి అండగా నిలిచి వారి కృషిని శల (ప్రదము చేసిన ఘనత బ్యారిష్టర్‌ థ్రీ ఆర్‌. దామోదరరెడ్డిగారికే దక్కినది. ఆధ విద్యాలయాన్ని ఉస్మానియా విశ గవిద్యాలయం పరిగణించక పోవడం వలన పూనా విశ్వవిద్యాలయానికి అనుబంధ నంస్థగా రూపొందించబడింది. 1950 లో అంధవిద్యా నంస్థ విద్యాశేణిని ఉన్నత విద్యాలయంగా మార్చినది. రెడ్డిగారు ఆంయ్యధవిద్యాలయమునకు చాల (శమించి వేలు (పోగుచేసి విద్యాలయాన్ని స్వయంపోషక సంస్థగా రూపొందించారు. రెడ్డిగారు విద్యా లయ నిధికి ఆర్థించిన 'వెద్దలందరూ 500, 1000 రూపాయలకు తగ్గని డబ్బునిచ్చి సహకరించారు. అలా దివారాాతములు శమించి తగినంత డబ్బు (పోగుజేసి ఆంధ విద్యాలయ సంస్థను ఆదర్శ విద్యా నంస్థగా తీర్చిదిద్దిన

శ్ర శ్రీనురవరం [వఠతాపరెడ్డిగారి ఘనత [పకాపరెడ్డిగారికే దక్కుతుంది. దినదిన (_పనర్ధమానమై ఆంధ విద్యాలయ మీనాడు కళాశాలగా మారినది,

జీ. అభివ్య)ద్ధి వక్షము :. నిజామాబాదు ఆంధమహా సభలలో తెలుగుతో కాక ఉర్దులో ఉపన్యసించుటకు అధ్యవలవారు అనుమతించి నందులకు నిరసన సూచకంగా ఆయధయువకులు కొందరా నభను బహిష్క్ల రించి “అభివృద్ది వక్షము”గా రూపొంది తమ కార్య కమాలను తెలుగులో నిర్వహించుకొనిరి. అభివృద్ధిపక్షము యొక్క స్రాపన రాజకీయ కత్నతో లేదా కారణములతో ఆంధమహాసభనుండి వైదొలగిన (ప్రతిపకపార్చి కాదు, ఆం(ధభాష, ఆంగధదేశము అను అభిమానము కల యువకులు కొందరు రెడ్డిగారి ఆధ్వర్యములో “అభివృద్ధి పక్షమును”” స్థావించుకొని ఆంధదేళ థాషాభినివేళమును చాటుకొనిరి.

దేశాభిమానము, భాషాభిమానమును గార్చిన ప్రసక్తి యీనాటి యువతరానికి పేలవంగా గోచరిస్తుందేమోకాని అలనాడు హై(దాబాదు నడి గడ్డపె ఒకానొక నభలో అందరూ అన్ని భాషలలో (పసంగించుటకు ఆనుమతి లభించిందిగాని తెలుగువాడు తెలుగులో మాట్టాడుతానం టే వల దని అధ్యక్షులవారు శాసించిన కారణంగా “హిందూ సంస్కారసభ” అవ తరించినది. తత్పర్యవసానంగా తెలుగువాడు. తెలుగు గడ్డపె. తెలుగులో తప్ప (పసంగించ కూడదన్న పట్టుదల నాటి తెలుగువారిలో (పబలిపోయింది. అలాంటి వాతావరణము తెలంగాణలో అలముకున్న రోజులలో ఆం[ధమవి సభలో నిజామాబాదులో తెలుగు తవ అన్యథాషలో పనంగిస్తే తెలుగు యువతరం ఊరుకుంటుందా? థాషాభిమానము, జాతీయాభిమానము ఉరకలు వేస్తున్న యువలోకాన్ని ఆదుకొని వారి ఉత్సాహాన్ని, కార్యదీషా వరత్వ మును ““అభివృద్ధి పక” స్థాపన ద్వారా నిర్మాణాత్మకంగా మలచిన [వతావ రెడ్డిగారి దృక్పథాన్ని, రాజకీయ సంకుచితత్వ ధోరణిగా మలచి రంగులు పూయడం క్షృంతవ్యము కాదు.

జీవితము ; రచనలు 7 అభివృద్ధిపక్షం నభ్యులు ఎంతో ఉత్సాహంతో గోలకొండ ప్యతిక ద్వారా తమ కలం బలాన్ని ప్రదర్శించారు. పద్యాలు, వ్యాసాలు, విమర్శలు (పతివిమర్శలు ఘాటుగా వాసి అభివృద్ధివక్షం అభివృద్ధి నిరోధకులకు కనువిప్పు కలుగజేసింది. వాడి థావాలు, వేడిరక్తము పొంగి పరవళ్ళు తొక్కుతున్న యువతరానికి నాయకత్వం వహించి, వారి భావాలకు, ఆవేళా లకు (కమ పంథాను [పసాదించిన (ప్రతాపరెడ్డిగారు అభినందనీయులు. రెడ్డి గారు పైనుదాహృత నంస్థలకే కాకుండా లక్ష్మజరాయ పరిశోధక మండలికి, [గంథాలయోద్యమ వ్యాప్తి కి, [గ్రంథాలయాల సంస్థాపనకు, విద్యాలయముల నెలకొల్పుటకు, వాటి సృకమ నిర్వహణకు వారు చేసినసేవ అగణితము. పున్న్తక భండారములు యువజనులలో అక్షరాన్యతను వెంపొందించగలవని విశ్వసించి 1940 నాటినుండి ఆజన్మాంతం శ్రమించి కృతకృత్యులై న మహానుభావులలో రెడ్డిగారాకరు. శిల్పకళ, చ్మితకళ, అఆయుక్వేదమును అభిమానించి చేయూత నిచ్చిన వారిలో రెడ్డిగారిదే అ్యగ్రతాంబూలము- శ్రీజనాభ్యుదయమునకై , వారి నర్వతోముఖ వికాసానిక్షై అహ రహము కృషిచేని వారిలోగల ఛాందసాచారములను ముఖ్యంగా వర్జాపద్ధతిని బాల్య వివాహాలను ఖండించి, వనితాలోకానికి స్వేచ్భావాయవులన్నుపసరింప జేసినది రెడ్డిగారే ।! ఆయ్భధ మహానభలలో జరుగు చర్చాగోస్టులలో రెడ్డిగారు శ్రీవిద్యా వ్యాప్తికి గాను జిల్లాకొక బాలికల విద్యాలయ స్థాపనకు కృషిచేసి (ప్రభుత్వపు అభ్మిపాయాన్ని సుముఖం చేసిన ఘనత రెడ్డిగారిదే ॥ మహిళా భ్యుదయ కార్య[కమ నిర్వహణకూడ రెడ్డిగారు లేని మినహా జరుగకుండెడిది. ఖమ్మంలో జరిగిన అంధమవానభలో సనాతన ధర్మపరాయణులు కొందరు బాల్యవివాహ నిషేధపు తీర్మానమును మహాసభ కార్యుకమ నియ మావళి నుండి తొలగించుటకు వివల్మ్యవయత్నము చేసి, విసిగిపోయి తుదకు ఖమ్మం తాలుక్టారుగారికి షికాయతుచేసి ఆంధమహాసభను నడువకుండా చేయటకు శతధా [ప్రయత్నించి విఫలమనోరథులైరి. స్త్రీలకు నాటి సమా జంలో జరుగు అత్యాచారములను వ్యతికాముఖమున ఎత్తి చూపి, వాటి

78 థ్రీ నురవరం ,ప్రతాపరెడ్డిగారి నిర్మూలనకు [తికరణఇుద్ధితో కృషిచేసి మహిళా లోకవు అభినందనలకు ప్యాతుకై నారు.

రెడ్డిగారు పాల్లొన్న ఏడెనిమిది ఆంధమహాసభ కార్య[కమాలలో ఉపన్యసించి, నలవోలనిచ్చి, నహకరించి, ప్యత్రికాముఖమున [ప్రచారసాధన ముల నొనగూర్చి, (ప్రభుత్వపు దృష్టినాకర్షించెడివారు. సాంఘిక విద్య, శ్రీజన విద్య, ఆంటరాని తనము నిర్మూలన, మద్యపాన నిషేధము, బాల్య వివాహముల రద్దు వితంతూద్వాహము మున్నగు సౌంఘిక నంక్మేమ కార్య [కమములమై అమితంగా రెడ్డిగారు తమ శ క్రియుక్తులను ధారవోసెడివారు,

మవాోకవి దాళరథిగారన్నట్టు, రెడ్డిగారు కన్ట్రీ క్రో ట్రిట్రో దివ్వె అతడు, ఆక్షన్తమున అరుణుడతడు, అతడాం[ధుల పహృదయాంతరాన, దాగిన మహదాశయమ్ము””.

[పతాపరెడ్డిగారు తెలంగాణమును మేలుకొాల్పిన వైతాళికుడు, ఆడంబ రాల నిరసించిన నిరాడంబరమూర్తి, స్వార్థమును చీరనీయని నిస్సా వర్త జీప్‌. వారి పట్టుదల, నబ్బీలము, నిష్కామ సేవాదీక్ష, ఆంధమహాజనులు అల వరచుకొనవలనిన ఉత్తమ గుణములు.

శేరి గుణవి శేషవులు [(పతాపరెడ్డిగారు చిన్ననాటి నుండి ముక్కునూటిగాపోయే వ్యక్తులుగా పేరుగాంచిరి. ఉన్నతపాఠళాల [ప్రధానోపాధ్యాయులు రెడ్డిగారిని గురించి స్కూలు రికార్డులో (ాసిన అంశము లిందుకు (ప్రబల తార్క్యాణములు. తనకు నచ్చిన, తనను మెచ్చిన, తనపైననే ఆళలు పెట్టుకున్న వనితను నీవాహం. చేసుకొనుటకు కన్నతల్లి కోర్కెను నైతం కాతరు చేయని వ్యక్తి “త్రీసుకవరము.. తనను పెంచి వెద్దదేసి, విద్యాబుద్దులు చేర్పించి ప్రాజు (ప్రదంగా చూచుకున్న చిన్నాయనగారి మాటను సైతం కాదని చకాఆతువేయ నిరాకరించిన నిర్మాహమాటి, తన మాటనే రాజాబహద్దర్‌ వెంకటరామారెడ్డి గారిచేత “అవు” ననివించుకుని, తన అభిమతానికి అనుకూలంగా (తిప్పు కున్న కఠోర నత్యవతుదు ్రీరెడ్డి. గోలకొండ పృత్రికయే తానుగా తానే గోలకొండ వ్యతికగా మసలుకొని, ఆహోర్మాతములు దాని పురోభివృద్ధి పాటుపడి నిరాడంబర జీవితం గడవిన సబ్ఫ్బీలుడు. రాజకీయవు కీచులాటలు, అంతఃకలహాలు రుచించక వాటికి దూరదూరంగా ఉంటూ యథాశ క్తి సాహిత్య సేవ చేసిన నరళహృదయుడు. సజ్జనసాంగత్యం, సత్సహవాసం, సత్కథా కాలక్షేపముంతో సాహితీ వేత్త లతో నహవాసం చేసి, ఆజన్మాంతం పేద వాడుగానే ఉండిపోయిన సద్దుణరాళి థ్రీప్రళావరెడ్డి, పుట్టింది ఉత్తమ నంస్కాారంగల వంశమున, పెరిగింది రామకృష్ణా

రెడ్డిగారి లాంటి సహృదయని ఆధ్వర్యమున; విద్యనభ్యనించినది వెల్లాల శంకరళాన్త్రి, వేదం వెంళటరాయశాన్త్రిగార్హ్ల వంటి పండిత (పకాండులవద్ద; నన్నిహిత నహవాసం చేనింది రాజాబహద్దర్‌ వెంకటరామారెడ్డి, మాడపాటి హనుమంతరావుగార్ణవంటి మహానుభావుల తోడ; వీటికి తోడు ఆజన్మాంతం

80 శ్రీ నురవవం [పకాపరెడ్డిగారి ఉదయాస్త మానములు కవివండిత లోకంతో కాలక్షేపం చేసిన రెడ్డిగారి గుణములకేమి వరక ఉంటుంది ; ఉండడాని కాస్కార మెలా ఉంటుంది?

అర్షవిద్య నభ్యసించుటకుగాను గురువుల ఆజ్ఞకు బద్ధుడై మాంస భక్షణ విసర్జించి, వేవభాషలతో, ఆచార విబారములలో, ద్వజన్ముడి వలె మసలుకున్న పవ్శిత హృాదయుడు రెడ్డిగారు. ఆంధ వితామహుల నహవా సంతో, రాజాబహద్దర్‌ వారి సత్సాంగత్యంతో కాపురం చేసిన రెడ్డిగారు మాంస భతణమేకాదు, మధుపానము, ధూమపానమును కాడ దూరంగా ఉంచిన సాధుమూర్తి *

మాట వెళుసు మనను మెత్తగానున్న రెడ్డిగారిని కొందరు అపార్థం చేసుకునేవారు. కరుకుగా, వ్యంగ్యంగా మాట్టాడుతాడని కొందరాతనిని నమీ, వంచెడివారుకాదు. అనలే రెడ్డిగారి న్వథావం సౌమ్య గంభీరం, అందునా అవరిచితులతో మాట్టాడుటయే అపురూపము; పలుకరిసై వెటకారము కరుకు దనము కొట్టవచ్చినట్టు గోచరించెడిది. అది రెడ్డిగారి న్తైజగుణము. అలా సంభాషించ ఎదుటివారి మనస్సు నొప్పెంచాలనే తలంపు వారి స్వభావానికి విరుద్ధము. “నిండు మనంబు నవ్యనవనీత సమానము, పల్కు దారుణా ఖండల ళస్త్రతుల్య” మన్నట్టు (పవర్తించెడివారు. వారి ఆంతర్యాన్ని ఒక సౌరి పసిగట్టిన విజ్ఞులు, వలదని వారించినా రెడ్డిగారి సహవాసొన్ని వదలెడి వారుకాదు. వేములోని తియ్యదనాన్ని గుర్తించు పెద్దలకు రెడ్డిగారి హృదయ నైర్మల్యము, మనంబు నవనీతత్వము అవగత మయ్యెడిది.

అపకారం చేయనంతవరకు ఆందరూ నావాశ్ళేనని వూసుకొని తిరుగు వారు. అవసరం వచ్చినపుడు హిమవన్నగాన్ని నైతం ఢీకొను ధీరోదాత్తుడి న్వభావం రెడ్డిగారిది. అలనాడు నిజాం (ప్రభుత్వం [పాంతీయభావలమై దాడి నలివి వాటిని తుడిచి వెట్టాలని ఖీష్మించినపుడు రెడ్డిగారు అపర భీమ్మడిలా కలాన్ని రుళివించి గోలకొండ ప్మతిక ద్వారా తురక (పభువుల కుటిల నీతిని సంపాదకీయాల్లో, వ్యాస వరంపరలలో ఎత్తిచూవిన అకుంఠిత ధైర్య

జీవితము : రచనలు 81 సముపేతుడు. స్వాతం్యత్యానంతరము కేంద (పభుత్వము హిందీభాషా వ్యాప్తికి ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయాన్ని క్రై వసం చేనుకోవాలని యత్నిం చిన పాక్షిక దృక్పథాన్ని వైతము ఏమరక ఎత్తిచూవిన ఘనత రెడ్డిగారికే దక్కుతుంది. “గిలి కజ్జాలు తెచ్చుకునే” స్వభావం (పతాపరెడ్డిగారి కుండెడిది. దారిన పోయే దానయ్యలతో కాదుసుమా । దుష్టస్వభావము మచ్చుకై నాలేని పండిత (పకాండులతో దెబ్బవాటకు దిగెడివారు. వాద [వతి వాదాల వినోదాలతో విందు చేనుకొనెడివారు. సత్యాన్వేషణా లక్ష్యంతో వాదోపవాదములు జరుగవలెనను తలంపు రశెడ్డిగారిది.' వాదోపవాదాల్లో నత్య దృష్టి నెన్నడూ విడనాడని నత్యనంధుడు. వారి రచనల్లో ఎక్కడా వ్యక్తి దూషణగాని, పరుషపదాలు గాని మచ్చునకైనా ఉండెడివికాదు. వారికి పండితులయెడ అపార గౌరవము, [క్రేమాదరములే యండేవి. నరదా కొరకు తరచూ తమ మి(త్ర బృందంతో ““భాహ్మణుల సహవాసంతో (భష్టుడ నైనానని” పలుకుతుండేవారు. వారి ఆ మాటల్లో ఎంత గర్వము, ఎంతటి హుందాతనము ఇమిడి యుండెడిదో విన్నవారికి విదితమే £ గురువర్యుల యెడ రెడ్డిగారికి గల అభిమానము అపారము. వెల్లాల శంకరళకాన్త్రిగారి షష్టిపూర్తుత్సవమును వై భవో పేతంగా జరివి గురుభక్తిని చాటుకున్న అభిమానధనుడు. అమాటకొస్తే గురుతుల్యులై న పండిత వరే ణ్యుల నెందరి పట్టనో రెడ్డిగారికి పూజ్యభావముండెడిది. వేదం వెంళకటరాయ శాస్త్రి, మానపల్టి రామకృష్ణకవి, ఏలూరిపాటి రామభద్ర చయనులు, చిదిరమఠం వీరభదళర్మ, ఈయుళ్జి వీరరాఘవాచార్యులు, అనుముల నుుబహ్మణ్యకాన్త్రీగారలయెడ రెడ్డిగారికి పూజ్య భావముండెడిది. గోలకొండ ప(తికాలయం ఆఅనాడొక పవ్మితాలయం, యువకులకు కవి పండితుల కది ఆరాధనాలయము. తన జీవిత సర్వస్వాన్ని అం[ధమహాజమల "సేవకై నీరాజనమిచ్చిన యశస్వి శ్రీసురవరం. మల్చంపల్లి వారన్నట్లు ఆయనలాంటి మితుడిని, విద్వద్వర్యుని, రసజ్ఞుని, కళాభిమానిని అరుదుగా దర్శిస్తాము. బూర్లులవారి [6]

82 భ్రీ సురవరం _పతాపరెడ్డిగారి మాటల్లో రెడ్డిగారొక ఉత్కృష్ట సంస్కృతికి నిలయము. అంతటి సద్భావం, సహృదయత్వం, స్మత్పవర్తన కలిగిన వ్యక్తులు క్వాచిత్క్మంగా లభ్యమవు తారు. రాళ్ళపల్లి అనంతకృష్ణ శర్మగారి నానుడి.ప్రకారం, రెడ్డిగారిది చాల నంన్క్బృతమైన వవ్మిత జీవితము. విశాల మానవ ధర్మమునకై, తన సర్వ న్వమును సమర్పించిన త్యాగి రెడ్డిగారు. నత్యధర్మము లెందున్నను వానికి తలవంచు నిర్మల హృదయుడు. తన లోపములను బహిరంగముగా అంగీ కరించు వినయము, ఆయనకున్నంత కలవారి కరుదు.”*

క్షేశ

రచనలు:రచనాపాటవవు

(పతావరెడ్డిగారికి తెలుగు సంస్కృత సాహిత్యములం దెట్టభిరుచి కలిగెనో, వాని నభివృద్ధి పరచుకొనుటకు రెడ్డిగారెట్టు (పయత్నించి ఎంత వరకు సఫల మనోరథులైరో తెలిసికొనుట ఆనక్తి దాయకంగా ఉండగలదు. రెడ్డిగారు తొమ్మిదవ తరగతిలో (ప్రవేశించు వరకు వారికి తెలుగులో (పవే శమే లేదట, నాల్గవ తరగతి వరకే తెలుగు నభ్యసించి, ఐదవ తరగతిలో అందరితోబాటు కోల్స్‌ మెమోరియల్‌ స్కూల్‌లో పవేశించినవుడు తెలు గును ద్వితీయ భాషగా తీసుకున్నారట. ఆ కాలంలో కోల్స్‌ విద్యాలయంలో సంస్క్యృతమును బోధించుటకుగాను థావనాచార్యులు, కృష్ణమాచార్యులు, అనువారుండిరి. వారి బలవంతముచేతనే రెడ్డిగారు తెలుగు తరగతిని వదలి సంస్కృత తరగతిలో ,ప్రవేశించినారు. అందుదేత రెడ్డిగారికి తెలుగు వరి చయము అంతంత మ్యాతముగా నుండెను. దేశభాషలందు తెలుగు లెస్స అనునానుడిని విన్నవాడగుటచేతను, రెడ్డిగారు మాతృభాషను అభివృద్ధి పరచుకొనుటకు సంకల్పించెను. తెలుగుభాషను తృుణ్ణంగా అవలోడనచేసి అందు రచనలు సాగించనిదే తన జీవితము నిరర్ధకము అను నిశ్చయానికి వచ్చిన రెడ్డిగారు ఆత్మ[పేరణ కారణంగా తెలుగు సాహిత్యమును తిరుగ వేయడం [పారంభించారు రెడ్డిగారు అదే సంకల్పంతో తొమ్మిదవ తర గతిలో నున్నప్పటి నుండియే తెలుగు (గ్రంథాలను చదువ నారంభించిరి. ఆరోజుల్లోనే ఆంధదేశంలో (గాంథిక వ్యావహారిక భాషావాదముల దుమా రము త్మీవముగా నుండెను. మొదట రెడ్డిగారు చిలకమర్తి లక్ష్మీనరసింహ ముగారివి చదివి, అనంతరము కందుకూరి వీరేశభింగంగారి కవుల చరిత్రను తిరుగవేసినారట, ఇక పద్యకావ్యాల్లో మొదట చేమకూర వెంకట కవిని

త్రీ (శ్రీ సురవరం (పతాపరెడ్డిగారి చేపట్టి వారి “సారంగ ధరను” పలుసార్లు పఠించి సగం వద్యాలను కంఠస్థం చేసి, [వబంధాలపై దృష్టి సారించారట. ఒక నిఘంటువు నహీ యంతో [వబంధాలన్నిటి సారాన్ని నం[గహించినాక, ఛందస్సును, వ్యాకర ణమును వల్లించి, రచనా కార్య[కమాని కుష్మకమించినారట. ఆలుగు సౌహిత్యాన్నంతా స్వశక్తితో, ఆత్మ విక్వానంతో, పట్టుదలతో, ఆపోశనం పట్టి కలం చేతబూనినా రనవలనియున్నది (పతాపరెడ్డిగారు.

1. రెడ్డిగారి మొట్టమొదటి రచన ఒక అనువాద్య్మగంథము. 1915 సం॥లో రెడ్డిగారు బూత్చీ (300600?) యను ఆంగ్రేయడు రచించిన “లై 66400" 62౪86* అను నవలను తెనిగించారు. అలా అనువదించిన చిళ్తు పతిని కర్నూలులో ఒక బీరువాలో భ్మదపరచి స్వ్మగామమగు ఇటికేలపాడు వెళ్ళినవుడు విల్చలెవరో నదరు బీరువాను తెరచి అన్ని చిత్తు కాగోతములతోపాటు అనువదించిన నవలా (పతిని కూడ తీసుకొనిపోయి. మిఠాయికొట్టు వాడికి వ్మికయించి పిల్టకాయ లంతా మిఠాయి ఆరగించారట ! పాపం, (పతాపరెడ్డిగారికి మిఠాయి కూడ దక్కకుండా పోయింది. మొదటి నవల అలా సార్ధకమై రెడ్డి గారి స్మృతికి చిహ్నంగా ఉండిపోయింది.

ఇ, ఇక రండవ రచన “శుద్ధాంత కాంత” యను నాక నవల. దినిని రెడ్డిగారు కాల గ95665169 0 ే?రేం2వీ24*” అను [గంథములో నొకథాగమగు *ోకింగ1906 ౦01 2౧202" అను విషయంవై ఆధార పడినట్టి ఇతివృత్తము కలది. 1917 నం॥లో యీ రచన పూర్తి కావింప బడింది. కాని దీని నింతవరకు ఎవరూ [పచురించలేదు. ఈనవల పరిసమాప్త మైనాక రెడ్డిగారు కొన్ని చిల్లరమల్టర వద్యగద్య రచనలు చేసినారు. పద్యములలో కొన్ని“కృష్ణాప్కతిక "లో ముట్నూరి కృష్ణారావుగారిచేత [(పచురింపబడినవి.

క్‌ 1921 సం॥లో “ఉచ్చల విషాదము” అను నాటకమును ఆెడ్డిగాడ జనవరి మొదటి తేదిన [ప్రారంభించి 18వ, తేదీలోగా ముగించారట.

జీవితము : రచనలు 85 ఎవరో మ్మదాసులోగల నాటకకంపెనీవారు నాటకాన్ని [వాసి తమకు సమర్పిస్తే 500 రూపాయలు బహుమతి నిస్తామని (వకటించారట. బహుమతి పొందుదామను ఆన _క్తికొలది (వాసి అంత త్వరలో వారికి సమర్పిస్తే, రండు సంవత్సరాలు నాటకాన్ని తమవద్ద ఉంచుకొని తిరిగి రెడ్డిగారికి పంవించారట. రెడ్డిగారు 1౯88 నం॥లో గోల కొండలో ముదించి తమ చిన్నాయినగారికి అంకితం చేశారు.

ఉ. 1924 సం॥లఠో “భక్త తుకారామ్‌* నాటకాన్ని రెడ్డిగారు ఇరువది యారు దినములలో వ్రాసి, ఆనాడు మృదాసునుండి ్రీరాజమన్నారు గారి సంపాదకత్వమున వెలువడు “కళ” యను మాన పథతికలో మూడంకముల నాటకంగా (వాని (ప్రచురించినారు. ఈ నాటకమునే సికిందాబాదులోగల జగదీళ నాట్యమండలివారు రెడ్డిగారిచేత ఐదంక ముల నాటకంగా పెంచి [వాయించుకున్నారు. 1952లో ఈ నాటక మును రెడ్డిగారు “ప్రజావాణి” ముుదణాలయంలో (వచురించియండిరి అనంతరము ఆయా పున్తక (ప్రచురణ నంస్థలవారు ఉల్లేఖింప బడిన పుస్తకములను [పచురించారు. కొన్ని పుస్తకములను రెడ్డిగారే గోల కొండ [పచురణాలయంలో ము[దించుకొన్నారు.

5. (గ్రామజన దర్పణము. ర. ఎల్లోరా శిల్పము 7. పూనా వ్యవసాయ (పదర్శనము 8. కర్నూలు రాజుల వంశావళి 9, నిజాము రాస్ట్రపాలనము 10. [గంథాలయోద్యమము 11. మద్యపానము -- ఈ చిన్ని వున్తకము మొదట 1920 సంవత్సరములో ఇరవై పేజీ లలో (ప్రచురింపబడెను. దాని ఇతివృత్తమునే వెంచి ఒక మిత్రుని కోరికవై 90 పేజీల సైజులో [వాసి అతని కిచ్చివేసిరి. అది కూడా 1ప్రచురింపబడెను,. అనంతరము అంధజనసంఘము. వారి కోరిక మై మరొకమారు (వానిరి. అది కూడా (ప్రచురింపబడెను. మూడుసార్లు మూడు నందర్భాలలో ఈ చిన్ని వున్తకం [(పచురింపబడినా ఏ ఒక్క (పతికూడా (ప్రస్తుతము లఅభ్యమగుటలేదు.

86 ఫ్రీ సురవరం _పతాపరెడ్డిగారి

12. హిందువుల పండుగలు ;. మొదట ఈ [గంథం గోలకొండ (పచుర ణాలయం ద్వారా ముదింపబడెను. అనంతరము కర్నూలు నందు గల బాలసరస్వతి మ్యృుదణాలయంవారు రెండవసారి (వచురించి యుండిరి.

13. హైందవ ధర్మవీరులు లేదా పోలీలు :-_. ఈ పున్తకమును (పచురిం చిన ఆరుమానములలోనే పునర్ముద్రణ భాగ్యమునకు నోచుకున్న చక్కని వీరగాథాసంవుటి.

14. సం ఘోద్ధరణము :._ రెడ్డిగారు అప్పుడప్పుడు (వాసి ఆయా పిక లలో [వచురించుతూ వచ్చిన వివిధ వ్యాసములనుండి సేకరించి (పచురించిన వ్యాసనంపుటి. 1925 లో దీని [వథమమ్ముదణ జరిగెను.

ర్‌. (పకాపరెడ్డి కథలు :. ఇదొక పన్నెండు చిన్నకథల సంపుటి. గోల కొండ పవ్మతికలో అడపా తడపా గుప్తనామములతో (వాసిన కథల నుండి సేకరించి కథలనంపుటిగా గోలకొండ (ప్రచురణాలయం ద్వారా మ్నుదించబడినది. కాని యీ కథలన్నీ పుస్తకరూపంలో వునర్ము [దింపబడలేదు.

168. మొగలాయి కథలు :-- ఈ కథలన్నీ ఒక్కాక్కటిగాను, రెండు మూడుకథలను కలివి అణా [గంథమాలవారు (పచురించారు. ఎక్కువ కథలను సేకరించి అణా [(గంథమాల రూపంలో [(పచురించినది ్రీవెల్డుర్తి మాణిక్యరావుగారే :

169. [పాథమిక న్వత్వములు లేదా [పజాధికారములు'__ మొదట యీపొత్త మును 1989 సం॥లో దేశోద్ధారక (గంథమాలవారు మౌ(దావాదులో (వకటించి యుండిరి. అనంతరము 1959 సంవత్సరంలో ద్వితీయ ముద్రణ జరిగెను. అవ్పుడు (పాథమిక స్వత్వములను పేరును మార్చి అందరికి విదితమగునట్టు “_పజాధికారములు” అను శీర్ష కతో

(పచురింపబడెను.

జీవితము : రచనలు 87

18. రాజా బహద్దర్‌ వెంకటరామా రెడ్డి జీవిత చర్మిత :.. ఈ (గంథమును రెడ్డిగారు ఆం్భధ బాలికల విద్యాలయ కార్యనిర్వాహక వర్గమువారి కోరికను పురస్కరించుకొని (వాసి, [వచురణాధికారములతో నహా వారికే దత్తము చేసిరి. కార్యనిర్వాహక వర్గమువారు ఈ పుస్తక మును 193838 సంవత్సరంలో (వచురించిరి,

19. చంపకీ ,భమర విషాదము ;-- ఇది 250 వద్య నుమముల చిన్న కావ్యము. ఈ కావ్యము కాల్పనికేతివృత్త విరాజితము. కాని దుర దృష్ట వళాత్తు దీనిని రెడ్డిగారు ఎక్కడో పోగొట్టియన్నారు. మళ్ళీ లభించలేదు,

£0. హరి శర్మోపాథ్యానము :.- ఇది నూరు వద్యముల వోన్యరన (_పధాన సరసకావ్యము. దీనికి కూడ [భ్రమర విషాదమునకు పట్టిన అదృష్టమే సంప్రాప్తించినది. ఇవి రెండు తక్క రెడ్డిగారి పద్యకావ్యాలు పుస్తక రూపంలో లేవు, (వాయబడలేదు కూడాను.

21. హంవీర సంభవము :...ఇదొక చిన్ని పద్యకావ్యము. ఒక కావుకన్యను చిత్తూరు క్మతియరాజు వలచి వివాహమాడిన వీర రసాత్మక రసికేతి వోస [పధానము. చిత్తూరు యవరాజు ఒక అడవి పందిని తరుము కుంటూ ఒక జొన్నచేనుదాకా వస్తాడు. ఆ సూకరము చేనులో జొరబడుతుంది. చేను కాపరియైన కావువనిత, తనవద్ద గల కొడవలి నహాయంతో పందిని చంపి రాజకుమారుడి గౌరవ [పేమాభిమానము లకు పాత మవుతుంది. వారికి వైభవోపేతంగా వివాహ మవుతుంది. హంవీరుడను ప్యుతుడు కూడ కలుగుతాడు. చక్కని కై లీపాకమున రెడ్డిగారు (చేమగాథను వీర్మప్రణయేతి వృత్తంగా పదిపేజీలలో రచించిన చిన్ని పద్యకావ్యము,

లివి, ఆంధ లివి సంస్యరణము :-- ఆంధలిపి నంస్క-రణకు సంబం ధించి (వ్రాయబడిన చక్కని వరిశోధనాత్మక పుస్తకము. రెడ్డిగారు

868 భీ సురవరం [1పతాపరెడ్డిగాఠి ఈ పుస్తకంలో సూచించిన సంన్క్మరణలను సాహితీవేత్తలు, భాషా సంస్కర్త లు నమ్మతిస్తె తెలుగువర్ణమాల చాల వరకు తగ్గిపోతుంది. వైవు టెలిగ్రాపుల సౌకర్యం కూడ నుకరమవుతుంది. ఈ పుస్తక రాజమును విజ్ఞానవర్ధినీ పరిషత్తువారు 1947 నంవత్సరంలో (ప్రచు రించినారు.

8. యువజన విజ్ఞానము ఫా పెద్దవాలశిక్షను దృష్టియం దుంచుకొని రెడ్డిగారు ఈ యువజన విజ్ఞానమను (గ్రంథమును రచించారు. ఇది యువజనులకు, విద్యార్థులకు, పౌరజనులకు కూడ చాల ఉపయుక్త నుగునట్టి విజ్ఞానాత్మక [గంథము. బాలబాలికలకు వెద్దదాలళిక్ష ఎంత ఉపయుక్తంగా నుండెడిదో యువజన విజ్ఞానము కూడ యువ తోకమునకు అంత విజ్ఞాన [(పదాయకంగా ఉంటుంది. 1947 నంవ తరంలో ఈ పున్తకం సంకలనం చేయబడింది. 1951 నంవత్స రంలో సురవరం రంగారెడ్డిగారి షష్టిపూర్తి చిహ్నాముగా విజ్ఞానవర్ధినీ పరిషత్తు పషాన (ప్రచురింపబడింది.

9. రామాయణ విశేషములు :-- రెడ్డిగారు సంస్కృత రామాయణమును చదివి [ప్రాచ్య పాశ్చాత్య పండితుల చార్మితక దృక్పథముల నాధా రంగా గొని చక్కని విమర్శనాత్మక [గంథరాజముగా రూపొందిం చారు, ఈవిశేషములను తొలుత వ్యాసముల రూపములో ““విభూతి” అను పషతికలో (పచురించినారు. థ్రీ చిదిరమఠం వీరభ్యదశర్మగారు తమ 'విభూతి' ద్వారా రామాయణ విశేషములనబడు వ్యానములను అంచెలంచెలుగా. 1989 సంవత్సరంలో (పచురించినారు. ఈ వ్యాస ములను పునర్ముదణలో డా॥ బి. రామరాజుగారు ఆం[ధ రచయితల వక్షమున 1954 సం॥లో చక్కగా విపులంగా మదించి థాషాసేవ చేసినారు,

10. ఆంధుల సాంఘిక చర్మిత ;:_. రెడ్డిగారి అంతిమ రచనయు, (_హళస్త మైన రచనయు నిదియే ః 1929 నం॥లో [పారంభించి 1949 వరకూ

జీవితము ; రచనలు 89 రచింపబడుతూ వచ్చిన యీ ఆంధుల సాంఘిక చరిత రెడ్డిగారి పరిశోధన పాటవమునకు, విమర్శనాత్మక దృక్పథళమునకు చక్కని (ప్రతీక ః సుమారు వేయిసంవత్సరాల ఆంధుల సాంఘిక చర్మిత, వారి కట్టు, బొట్టు, జుట్టు పద్దతులు, వారి ఆటపాటలు, వింతలు వినోదాలు, యుద్ధాలు తంత్రాలు, అన్నీ చార్మితక వంథాలో గుది గుచ్చబడినవి. ఆం[ధసారస్వత పరిషత్తువారీ పున్త కాన్ని 1950 సం॥లో ప్రచురించి ఆంధులకు, ఆం[ధ్రభాషామతల్లికి ఎనలేని సేవ చేసినారు. భారతదేశం స్వతం్యతం అయినాక రచింపబడిన భారతీయ భాషలన్నిటిలోకి అత్యుత్తమ (గ్రంథంగా శేం్యద [వభుత్వం దీనిని పరిగణించి 5000 రూప్యముల బహుమతి (పదానం చేసినది

పెన పేర్కొనబడిన రచనలేకాక రెడ్డిగారు నంపాదకుడుగా, పాతి కేయుడుగా, విమర్శకుడుగా, వ్యానకర్త గా, కవిగా నుమారొక వేయి రచ నలు చేసినారు. ఇందు పద్యాలు, తమాషా ముచ్చట్లు, విమర్శనాత్మక వ్యాసొలు, సాహితీ విమర్శలు దాదాపొకవేయి వరకు గోలకొండ పటిక లోను, వివిధ పషతికలలోను (పచురింపబడినవి.

అము[ద్రితంగా ఉన్న వుస్తకములలో “ఆరె వీరులు అను నవల

యొకటి. ఇదిగాక, ఒక సాంఘిక నాటకమును కూడ ముప్పది నలుబది పేజీలవరకు (వాసి అనంపూర్తి,గా ఉంచారు. కావుకుల నిర్ణయము అనబడు (ప్రశస్తమైన విమర్శనాత్మక (గంథము కూడ అమ్ము[్రితంగానే యుండి పోయింది. డీనిని రాజా నదాశివరెడ్డిగారు కొంతవరకు (వాన్‌ కాలంచేశారు. వారి (గంథాన్ని (ప్రతాపరెడ్డిగారు పూరించి వూర్తిచేశారు. కాపులన ఎవరు £ కర్షకులా + రతకులా ? రెడ్డా? వైళ్యులా? క్షత్రియులా ? శూ(దులా ? అను చర్చను ఆన క్రిదాయకంగా సాగించి, సోపపత్తికంగా, హేతుబద్ధముగా, విమర్శనాత్మకంగా కాపులు వై ప్యలేయని నిర్ధారించబడింది. (పచురింపబడ వలసిన చక్కని విమర్శనాత్మక [(గంథము.

900 శ్రీ సురవరం [ప్రతావరెడ్డిగారి 2. రచనాపాటవము :

రెడ్డిగారొక వ్యక్తికాదు. ఆతడొక సంస్థ, వివిధ సంస్కృతీ నంస్థ లకు విరాట్సంస్థ. నేడు హ్మైదాబాదులో మూడు పూలు ఆరుకాయలుగా వికసిస్తున్న వనతి గృహాలతో, విద్యాలయాలతో, సాహితీ పరివత్తులతొ, [పచార నంఘాలతో, [గంథాలయాలతో, (గంథాలయోద్యమాలతో [ప్రతాప రెడ్డిగారికి అవినాభావ సంబంధ ముండెడిది. రెడ్డిగారిలో నిబిడమైయున్న అభ్యుదయ భావాలే వారి నాయా నంస్థలతో వీడని నంబంధాన్ని, తెగని బంధాన్ని చేకూర్చినవి. వారికిగల రచనాసక్తి, రచనా శక్తి, (పతిభావ్యుత్చ త్తులు, వరిశోధనా పాటవములే వారిని పండితలోకము నాకర్షించునట్లు (వేరేచినవి.

రెడ్డిగారి రచనలో కర్ణాటక సాహితీ పోకడలు, తెలంగాణపు తేట తెనుగు నుడికారము, ఉరూ వాణి బిగువు ద్యోతక మవుతవి. రెడ్డిగారు సంస్కృ్భృతాం్యధ కర్ణాటక హిందీ ఉర్దూ పారసీకాంగ్ల భాషలను అధ్యయనం చేసివారు. వారి పఠన పాటవం అతి విస్తృతము. చేతికందిన ఉత్తమ సాహిత్య పరిశోధన విమర్శనాత్మక [గంఠథాలేవీ వారి దృష్టి నాకర్షించకుండా మిగులలేదు. కనుకనే వారి భాషలో ఆయాభాషల పదజాలము తామరతంప రగా వచ్చి వడుతుంటది. బూర్జులవారన్నట్లు రెడ్డిగారి రచనల్లో కర్ణాటాంధ భాషలకున్న బంధుత్వము బహుళంగా గోచరిస్తుంది. శబ్దజాలపు టెన్నిక లోను, [(పయోగంలోను నాటి హై(దాబాదు రచయితల కుండే విశిష్టత [వ్రస్ఫుట మవుతుంది. మల్దంపల్సివారి మాట ననుసరించి రెడ్డి రచనలో ఒక రమ్యత, శైలిలో ఒక ఆవేగము, భావ పరిపుష్టి, [పనన్నత, మధురిమ, వాటిని మించిన చురుకుదనము, ఓజస్సు, తేజన్సు ఉన్నవి. వారి పున్తకం చేత ఉంటేచాలు ముగియు వరకూ అది మనలను వదలదు, వఠనాభిలాష లేని పాఠకుడిని నైతం వారికైలీ పాటవం అక్షరాస్యుల నాకర్షిస్తుంది. వారీ రచనలో పురాణ శై లీపావ్మిత్యంగాని, కావ్య శైలీ , గాంఖీర్యంగాని. గోచ

జీవితము ; రచనలు 0] రించదు. అందు స్ఫురించేది హిమవత్తుంగాపాతభాగీరథీపయోద్వేగము. చెణుకులను విసురునపుడు, మర్యాదాత్మికమణం లేకుండా హాస్యభరిత వద జాలంతో సున్నితమైన విసురులతో పఠితల హృదయాలను రంజింవజేన్తూ ముందుకు లాక్కు పోతుంది. వారి రచన కున్నంత శక్తి మధురిమ, రసోద్వేగము, కలవారిలో అరుదు. చార్మితక వ్యాసాలై నా, విమర్శనాత్మక (గంథాలైనా, పరిశోధనాత్మక పౌత్తములైైనా వారి రచనా వై దద్ధ్యమునకు నికషోపలములే ః: ఆంత పొంకంగా, ఇంపుగా భావస్పోరకంగా, మృదు మధురంగా రచన చేయువారు ఆంధ్రదేశంలో కూడ అరుదేనన్న అతివ్యావ్తి కాదేమో :

రెడ్డిగారు కవులలో కవి, పండితులలో వండిళుడు, నాయకులందు నాయకుడు, ప్యాతికేయలలో నంపాదకుడు, వరిశోధకులలో మహావరిశోధ కుడు, దేశాభిమానులలో దేశాభిమాని, సంస్క ర్తలలో నంఘ సంస్క-ర్తః నహృదయులలో సరసుడు. అటువంటి విద్వద్వర్యుని, రనజ్ఞుని, కళాభి మానిని, నత్యరతుని సకృత్తుగా చూస్తాము. తనకుగల లోపములను బహి రంగముగా అంగికరించుటలోను, ఎదుటివారి సత్యవాదమును అంగీకరిం చుటలోను, _రెడ్డిగారికున్నంత హృదయ నైర్మల్యము సాహితీలోకంలో అరుదు. పిడివాదమునకు పేరుగాంచిన పండితమ్మన్యులు కొందరు తమ వాదమునకు పుష్టిని చేకూర్చుటకుగాను కృతక సిద్ధాంతములను, అభూత. కల్పనలను చేస్తూ, చివరకు తాళవ్యత (గంథాలను నైతం సృష్టించి తమ వాదనకు బలమును చేకూర్చుకొను నంతటి సాహసమునకు కూడ వెను దీయరు. ఇంకా కొందరు పండితులు తమకంటె చిన్నవారి నుండి కొంగొత్త విషయాలను నేర్చుకొనుటను అవజ్ఞగా ఛావిస్తారు. రెడ్డిగారి కలాంటి పట్టింపులేవీ లేవు, బి. రామరాజుగారిలాంటి యువకులు సేకరించిన మాండ లిక పదాలను అర్థ్ధసహితంగా తెలిసికొని తమ నిఘంటువున కెక్క-ని పదాల పట్టికలో చేర్చుకున్న సాధుమూర్తి శ్రీసురవరం. ఆంధధుల సాంఘిక చరి (తలో దొరలిన దొసగులను ఎత్తి చూపిన రాళ్ళపల్లి అనంతకృష్ణళర్మగారికి

09 శ్రీ సురవరం [పతాపరెడ్డిగారి కృతజ్ఞత వ్యక్తం చేయడమే కాకుండా వారి వ్యాసమును తమ సాంఘిక చర్మితయొక్క మలి మృుదణలో చేర్చుకున్న సౌమ్యుడు థ్రీ పతావరెడ్డి. వారి సాహితీవ్యాసంగమంతయు నిట్టి విశేషములతోనే విరాజిల్హినది. రాళ్ళ పల్లి వారన్నట్టు రెడ్డిగారు విశాల మానవధర్మమునకై తమ సర్వస్వమును నంతోషపూర్వకంగా సమర్పించుకున్న త్యాగధనుడు. జీవితమను చేదు వృషానికి అరుదుగా లభించు సజ్జన సాంగత్య ఫలము, సాపాతీ వ్యాసంగ ఫలముల రెండింటినీ స్వీకరించి తనివితీరా రసాస్వాదన చేసిన ధన్యజీవి ఫ్రీ సురవరము. సురలు థ్రీ నురవరమున కొసగిన సాపాతీ వరములను సఫలీకృతము చేసుకున్న సార్థకణీవి.

కేర్‌ గం౧ంథవివుఠర +ఛనము జ ( రెండప థాగము ౧)

1. పరిశోధనాత్మక పొత్తములు క. ఆం్యధుల సాంఘిక చరిత ఆంధ్రుల సాంఘిక చరితను 19£9 సంవత్సరంనుండి 1949 వరకు [(వాయడమో, కూర్చడమో, చేర్చడమో జరుగుతూ వచ్చింది. ఆ. సా, చర్మిత _పచురితం కావడానికి [(సబలకారకులు ్రీయకులు దేవులపల్లి రామానుజరావు, వులిజాల హనుమంతరావు, లోకనంది శంకర నారాయణ రావుగారలే నని ప్రతాపరెడ్డిగారు ఆ. సా. చర్మిత వీఠికలో తెలియజేసారు. ఆ. సా- చర్మితను [వాయడానికి అంతకాలం పట్టిందంటే. రెడ్డిగారు ఎన్ని పుస్తకాలను అవలోడనచేసి, ఎన్ని కాననాలను పరిశీలించి, ఎన్ని చార్మితక (గంథాలను పరిళోధించారో తలచుకుంటే వారి పరిశోధనా పాటవం, అద్భుత దీకాదక్షత అవగతం కాగలదు. రెడ్డిగారిలో చదువరులు కవినీ, పండితునీ, పా(త్రికేయనీ, కథకునీ, విమర్శకుడినీ చూడవచ్చు. కాని వీటన్నిటిని మించిన పరిశోధకుడిని వారి (సతి రచనలో పసిగటి యుంటారనడానికి ఆస్కారం ఉంది. ఆయన ప్రతి టబ్‌ పుస్తకంలో అంతో ఇంతో పరిశోధనా పొకడ పొడకడుతునే ఉంటుంది. అతడు భేషజంలేని భారతీయుడు, పదహారణాల ఆంధధబిడ్డడు. దేళాభి మానము, జాతీయాభిమానము వారి కలంయొక్క పతి మలపులో (పత్యక్ష

| (శ్రీ సురవరం (వతాపరెడ్డిగాగి మవుతూ ఉంటుంది. వారిని పరిశోధక్మాగగణ్యుల (శేణిలో చేర్చినవి వారి “రామాయణ విశేషములు” మరియు “ఆంధుల సాంఘికచరితి" అని చెప్పవచ్చును. “హిందువుల పండుగలు” కూడ వారి పరిశోధనోత్సుకతకు: (వథమ సోపానమే :

“ఏ దేశ చర్మిత చూచినా వమున్నది గర్వకారణం*” అను విష యాన్ని జీర్ణించుకున్న రెడ్డిగారు సజల చరితను [వాయడానికి సంకల్పించ డంలో ఆశ్చర్యం లేదు. పాళ్చాత్యులు రెండున్నర శతాబద్దాల్యకితమే తమ జాతి చర్మితను స్మ్యపమాణంగా (వాసి పెట్టుకున్న విషయాన్ని గమనించిన రెడ్డిగారు ఆ. సా. చర్మితను [వాయసంకల్పించారు. కాని మనకు ఉపలబ్ధము లగు చర్మితలు సత్యదూరములు, లభించెడు కై ఫయత్తులు దాస్తావేజులు జీర్ణములు ; కట్టడములు మరియు కాసనములు కూడ జీర్ణావశేషముతే ః ఇక పోతే వాజ్బ్యయమా అక్కరకురాని చుట్టము లాంటిదే. ఇటువంటి పరిస్థితులలో సరియగు, నప్రమాణమగు సాంఘిక చర్మితను [(వాయట చతురాననునికై నను చేతికిమించిన పనియే ! అందుకే రెడ్డిగారు తమ పీఠికలో అవసరమగు పరికరములు లభ్యము కానందున తన పుస్తకము తనకే తృవ్ల్రిని కలిగించ లేకపోయిందని విచారించారు.

ఆంధధుల సాంఘికచరి.తను [వాయు ఉద్దేశముతో కాకపోయినా సాంఘిక దృక్పథంతో రెడ్డిగారి రచనకు పూర్వమే తెనుగులోను, ఆంగ్లం లోను శ్రీయుతులు చిలుకూరు వీరభదరావు, మల్హంపల్రి సోమశేఖరశర్మ, నేలటూరు వంకట రమణయ్యగారలు "కొన్ని చారితక ఘట్టాలను సాంఘిక దృక్పథంతో వాళారు. కాని నంపూర్ణమగు సాంఘిక చర్మితను ఎవరూ [వాయ సంకల్పించలేదు. రెడ్డిగారి రచనను చదివిన ఫ్రీ వేటూరి [పభాకరళాన్త్రిగారు ఒక లేఖవాస్తూ “'మీ (గ్రంథము చాల ముచ్చట గొలిపినది. మీ ర్మీగంభముమ రచించుటకు ఎల్టతెరగుల నమర్థలు. = .చదివినంతలో మీరు [పామాణికులై న సత్యరళులైన పవ్మిత హృదయులని గుర్తించినాను. మీ ర [గంథము నింత కింకను నాలుగ్లై దురెట్టు విషయ విశేషములతో (ప్రవచించి పునర్ముదణ

జీవితము : రచనలు 0ర్ర చేయటకు తోడ్పడ కుతూహల పడుతున్నాను.” అని తెలియజేసినారు. కాని శాస్త్రి గారంతలోనే కైలాసానికేగుట వలన వారి ఆశయం ఈడేరలేదు, [పథమ మ్నుదణలో దౌరలిన కొన్ని లోపములను రెడ్డిగారు ద్వితీయ ముదణలో నవరించుకున్నారు. ఆంధుల సాంఘిక చర్మితను చదివి రాళ్లపల్లి అనంతకృష్ణశర్మగారు వారికి తోచిన దొసగులను (వాని పంవుతె ఆ వ్యాస మును ఆసాంతం రెడ్డిగారు ఆ. సా. చర్మితయొక్క- పునర్ముుదణలో అను బంధ పట్టికలోచేర్చి ప్రచురించారు. తూర్పు చాళుక్య యుగమను [కొత్త [ప్రకరణమును కూడ మలి మృుదణలో చేర్చినారు. మొట్టమొదట ఉట్టంకించ బడని కొన్ని [కీడావిశేషములను కూడ ద్వితీయ ముృుదణలో వివులంగా చర్చించి [పచురించడం జరిగింది. ఇవిగాక శాలివాహన శకంనుండి రాజరాజ నరేం్యదుని కాలంవరకు గల సాంఘిక చరితను [వాసి మరొక మ్యుదణలో (వచురిద్దామని రెడ్డిగారు అభిలష్షించారు కాని వారి కంతలోనే విలుపురావడం వలన వారి సంకల్పము నెరవేరలేదు. రెడ్డిగారి ఆంధుల సాంఘిక చర్మితరచనకు ఉపకరించిన పున్తకములు ముఖ్యంగా బనవపురాణము, పండితారాధ్య చర్మితము, (క్రీడాభిరామము, వల్నాటి వీర చర్మితము, ద్వాతింళత్సాల భంజికలు, ఆము క్రమాల్యద, పరమయోగి విలానము, సత్య హరిళ్చంద ద్విపద కావ్యము, శకనప్తతి, వేంకటనాథుని వంచతం[తము, [పముఖళతక రాజములు, భాషీయదండకము, ఏనుగుల వీరాస్వామి కాశీయా[త, పాండురంగ విజయము, కాళహస్తి మాహాత్మ్యము, శ్రీనాథుని చాటువులు మున్నగునవి. ఇవిగాక తెలంగాణ కాననముల [గంథము, అమీర్‌ ఖ్యనూయొక్క_ “*నూరె సిహర్‌,” *“'ఖజానుల్‌ ఫతీహా"తో బాటు థర్చటన్‌ దొరగారి "౮౫౯665 206 ఇ1అఆ5 0 5040, 196414”"కూడ గలవు. కావ్య [పబంధాలలో నూటికి తొం ఖైపాష్ట సాంఘిక చరిత కుపక రించునవి కావు. స్థానిక చర్మితలు 'చాలభాగము పాక్షికపు (వాతలతోను,

రి థ్రీ సురవరం (వతావరెడ్డిగారి పుక్షిటి పురాణములతోను, కూడి యుండుటవలన సత్యశోధనకు అవరోధము కలుగుతుంది. విదేశీ య్యాతికుల [వాతలుకొన్ని పనికివచ్చినా, కొన్ని అక్కరకు రావు. ఇకనాటి శాననాల్లో వాడబడిన పదజాలము మాండలికము కావడం వలన వాటి అర్థాలు కొన్ని యీ నాడు వాడుకలో లేవు. ముఖ్యంగా నౌకాయానము, వాటి సుంకములు మొదలగు వాని అర్థ్ధస్ఫురణకు వినియో గించిన పదజాలముయొక్క తాత్పర్యమును (గ్రహించుట దుస్సాధ్యమై పోయింది. ఇక నాడు గీచిన చిత్తరువుల ఆధారంగా కొంత చర్మితను తోడ వచ్చునని ఆశిన్తై అవి కూడ తురకల దండయా(త్రలరావిడిలో తుడుచుకు సోయినవి. నాటి మందిరాలు హైందవ సంన్క్బృతీ కేంద్గాలుగా ఉపకరించె డివి, మన పుస్తక భండాగారమంతా వాటిలో నిక్షిప్త్రమైయుండెడిది. వాటిని కూడ తురక పాదుషాలు దోచుకొని, పుస్తకాలను మట్టిపాలో, సిటిపాలో, అగ్నిపాలో చేసియండుటవలన సాంఘిక చర్మిత [గథనం తలకుమించిన భారంగా తయారైనది.

ఇన్ని వ్యయ [ప్రయాసలకోర్చి, ఆవరోధముల నధిగమించి, ఆధార ముల నన్వేషించి, ఏకోన్ముఖ దీఇా దక్ష్తతతో సుమారు ఇరువదేండ్డు నిర్వి రామ కృషిచేసి కృతకృత్యుడై న రెడ్డిగారి. ''ఆం్యధుల సాంఘిక చర్మితో అఖిలాం[ధావని కాదర ప్మాత మగుటలో అబ్బురంలేదు. రెడ్డిగారు బహు భాషా కోవిదులగుటవలన ఫెరిస్తా అమీర్‌ ఖ్యుసూవంటి య్యాతికులు ఉర్దూ పారసీక భాషలలో (వాసిన [|గంథములను వరిశీలించుట వలన, అన్యధా లభ్యముకాని చార్మితకొంళములు ఆంధుల సాంఘక చర్మిత పుటల నలంక రించినవి. రెడ్డిగారి పుస్తక పఠన వ్యసనము అనంతము. వా రే వున్తకమును చదివినా, అందెంతమ్మాతము ఆ. సా. చర్మితకు పనికివచ్చు అంశము లభించినా, దానిని (పత్యేకంగా ఎత్తిపెట్టుకొని విషయ వివరణకనువుగా ఆయా సందర్భాలలో ఉపయోగించుకొన్నారు జనపదాలలో నిక్షివ్ల్తమై యున్న సనంపదాయములను, ఆచార వ్యవహారములను జ్ఞానన్నేతముతో

జీవితము : రచనలు 1 విలోకించి వాని ఆంతర్యమును పుణికివట్టుకున్న రెడ్డిగారి బుద్ధినూక్మత శ్ఞాఘాప్మాత మనకతప్పదు.

ఆంధుల సాంఘిక చర్మితలో రెడ్డిగారు ఉల్లేభించిన (ప్రజా జీవితరేఖ లెలాంటివి ? వారి రచన ఎంతవరకు ఆంధధుల సర్వతోముఖ వికానమును వివరించగలిగినది ? అను అంళములు పరిశీలించ దగినవి. ఏ దేని యొక జాతియొక్క నంస్క్ట్యాతి ఆ జాతికి సంబంధించిన భావ నంచయమునకు, ఆది నిర్వహించు కార్య్మకమముల యొక్క నమ్మ్యగ స్వరూవ స్వభావాదులచేతనే నిర్ణయింపబడును. జాతియొక్క_ భావములు, వారు చేయు కార్యముల నమ్మగ స్వరూపమునే ఆమూల్యాగముగా _ నిర్వచించి [వతిబింబింం జేయునదే సాంఘీక చర్మిత యనబడును రెడ్డిగారు తమ ఆ. సా, చరితలో యా [కింది ఆంశములను పరిశీలించియున్నారు. 1. మతము-మత నంస్కారము. 2. కులము - వృత్తులు. 8. యుద్ధ తంతము - నైనిక వ్యవస్థ 4. కళలు - విద్య- 5. _పజా సౌకర్యములు. ర. వ్యాపారము - వాణిజ్యము. 7 వనజా వినోదములు _ ఆటపాటలు. 8. స్త్రీలు - వారి జీవన విధానము. ౭9. పరి పాలనా వ్యవస్థ.

నహ్మస సంవత్సరాల సాంఘక చర్మితయొక్క రూపురేఖలు పై నుల్దేఖితాంశములలో విపులీకరించ బడినవి. రెడ్డిగారి రచన వళ స్తమగు మాతృక [గంథరాజము. అపూర్వములు, అచుంబితములగు వదజాలముల నెన్నింటినో రెడ్డిగారు విశ్తేషించి తమ అపార శేముషీ వైదువ్య కాంతులను (పనరింపజేసి చర్మిత చీకటి కోణములను [వకాళవంతము చేసినారు. సార్వ వథీనమైన వారి సూక్ష్మదృష్టి అంతరాంతముల (ప్రవేశించి అమూల్య రత్న రాసులను పైకి తెచ్చింది. కొన్ని సందర్భాలలో విషయ వివరణకొరకు పండితులతో దీ ర్లచర్చలు జరివి సామాన్యంగా జోధపడని జటిల పద జాలమును విడమరచి వ్యాఖ్యానించడం జరిగింది. ఆ యా సన్నివేశములను సందర్భానుసారంగా వ్యాఖ్యానించి వ్యంగ్యరీతి క ర్తవ్యవోధ చేయబడింది పల్పెటూరి ఆటపాటల ఆంతర్యమును విడమరచి అరటి పండొలిచి అరచేత

[7]

08 శ్రీ నురవరం (ప్రతాపరెడ్డిగారి బెట్టినట్టు వ్యాఖ్యానించబడింది. అయినా రెడ్డి గా రంగీకరించినట్టు తగిన పరి కరములు లభ్యము కానందువలన ఆ. సా. చర్మిత రచన సంతృ వ్రికరంగా రచింపబడ లేదనుమాట వాన్తవమే : విషయ విన్యానమునందు, విషయ వివరణమునందు కొంతపొందిక కుదురలేదు, రెడ్డిగారు తమకు లభ్యమైన నమాచారమును యథామాతృకగా ఆ. సా. చర్మితలో జొప్పించడం జరిగింది. తూర్పు చాళుక్యురాజుల కాలం నుండే ఆ సా. చర్మిత [వాయబడింది. కాకతీయుల యుగానికీ, చాళుక్యుల కాలానికీగల సాంఘికాచారములలో, మత సాంస్కృతిక విలువలలో వమంత తేడా చూ పెట్టబడలేదు. శాతవాహనుల కాలంనుండి విష్ణుకుండినుల యుగం వరకూ గల సాంఘీక చర్మిత ఊపేశ్నింప దగినదికాదు. ఆంధ బౌద్ధము, ఆం(ధుల (సొకృత భాషాసేవ, ఆజంతా ఎల్లోరా శిల్పవిన్నాణము, సాంచీ స్తూపములు, నాగార్జునకొండ, అమరావతీ విద్యా పీఠములసేవ, ఆంధ్రుల ఖండాంతర వాణిజ్య దిగ్విజయయా[తల (పభావము మున్నగు అంళములన్నీ పరిశీలనాంశములే। రెడ్డిగారి కృషిని సమ్మగము, సర్వతోముఖ వికానమయము చేయటకు వండితులు, పరిశోధకులు పూనుకొని కృషి చేయవలసియున్నదది. ఆధునిక యుగము అనగా సిపాయిల తిరుగుబాటు (1857) కాలము నుండి ఇరువదవ శతాబ్ద్యుత్తర భాగమువరకు పాళ్చాత్య [ప్రభావం వలన భారతీయుల మత, సాంఘిక, సాంస్కృతిక, విద్యా, రాజకీయ విషయాలలో కఠిగిన భావపరివర్తన వలన, ఆం(ధుల సాంఘిక మత ఆచారవ్యవహారాదు లలో ఎట్టిమార్పు సంభవించినడో సాకల్యంగా పరిశీలించి తరతమ భేదముల నుల్లేభిస్తూ (గంభస్థం చేయాల్సిన అవసరం ఎంత్రైనా ఉంది. ముఖ్యంగా యీ [క్రింది నూచింపబడిన అంళాలకై వివుల పరిశోధనగావించి సమ్మగాంధ సౌంఘిక చర్మిత రచనకు కృషి చేసినయెడల ముదావహంగా ఉంటుంది. శిలా త్యామ కాసనములు, నాణెములు, [పాచీన నిర్మాణములు వాని వాస్తు చర్మిత పరిశీలన, భూగర్భ సమాధులు, వాజ్ఞ్బయము, భాష మరియ

జీవితము : రచనలు ఫం ళబ్దజాలముయొక్క- పుట్టుపూర్వముల చర్మిత, విదేశీయుల (వాతలు, కైఫి యతులు, య్యాతికుల అభ్మిప్రాయముల పరిశీలన ముఖ్యముగా గమనింబాల్సి ఉంటుంది.

మొత్తము పై రెడ్డి గా రొక దివిటీని వెలిగించి, రాచదాటను నిక్రేశించి పోయినారు. వారు చూవిన బాటను పయనించి సమగ ఆంధుల సాంఘిక చర్మిత రచనకు పండితులు, విద్వాంసులు, పరిశోధకులు పూనుకొనవలని యన్నది. రెడ్డిగారి విశిష్టసేవను గుర్తించిన కేర్యద సాహిత్య ఎకాడమీ వారు 28. 5000/.__. వేల రూప్యములను రెడ్డిగారి మరణానంతరం వారి కుటుంబా నికి సమర్పించినారు.

శి. రామాయణ విశేషములు

“రామాయణ విశేషములు” అనబడు పరిశోధనాత్మక వ్యానములు మొదట ““విభూతి'యను పటతికలో అంచెలంచెలుగా 1996 నంవత్సరా రంభంనుండి ఏడాదివరకూ [వకటింవబడుతూ వచ్చినవి. 'విభూతి' యను ష్మతిక శ్రీ చిదిరమఠం వీరభద శర్మగారి సంపాదకత్వంలో వెలువడుతూ ఉండెను. వాల్మీకి మహ క్తి (పోక్త సంన్క్మృతరామాయణమును ఒకగ్టామారే స్వీయ విజ్ఞానార్దనాస క్తితో పఠించిన రెడ్డిగారికి అందు కొన్ని విశేషములు గోచరించుటచేత వాటినే రామాయణ విశేషములుగా రెడ్డిగారు రూపొందించారు. రెడ్డి గారీ వ్యానములను శిష్ట వ్యావహారిక భాషలో [వ్రాయడమొక విశేషము శెడ్డి గారికి వ్యావహారిక భాషమైగల మమకారమునకీ వ్యానములు మచ్చు తునకలు.

ఫ్రీ వాల్మీకి రామాయణమును కెడ్డిగారు స్వీయ విజ్ఞానాభివృద్ధికొరకు పఠించినా, ఏతత్పఠన వర్యవసాన జనిత విమర్శక వ్యాసములను విజ్ఞాన వర్థినీ వరిషత్తుసభ్యుల పరిశీలనక్రై నివేదించియుండిరి. రామాయణ విశేషము, అను రచించుటలో రెడ్డిగారు మిగుల శ్రమించిరనియు, బహుభాషా కోవిదు లైన రెడ్డిగారు, పెక్కు (గంథముల నవలోకించి రామాయణ విశేషములను

100 శ్రీ సురవరం [పతాపరెడ్డిగారి సంగువ్రవరచిరనియు, రామాయణముపై తెలుగులో ఇంత విపులంగా (వారో' బడిన విమర్శనాత్మక [గ్రంథము ఇంతవరకు వెలువడలేదనియు, చిదిరె మఠం వీరభ్యదశర్మగారు తమ “మాటొ ద్వారా “రామాయణ విశేష ముల”ను [గంథములో తెలియజేసినారు. రెడ్డిగారు ఆయా నందర్భము లలో తమ నునిశితబుద్ధి పాటవమును జూవియున్నారు. కాని వకవేణి శద్దార్థ మును నిర్ణయించుటలోను, హనుమంతుని (బహ్మచర్యము, విమానములు,, ఆర్యావర్త [ప్రదేశమును నిర్ణయించుటలో వారి ఊహ శర్మగారికి నమర్థనీయ. ముగా గోచరించలేదు. అభ్హే మరికొన్ని అంళాలు మరికొందరు విద్వాంసు లకు నమంజనముగా నుండకపోవచ్చును. నచ్చని అంకాలను [ప్రామాణిక సోపపత్తికంగా ఖండించిన వాటి నంగీకరింతునని రెడిగారు రామాయణ విశేషాలలో అభివ్యక్తం చేసియే యున్నారు. ౨

ఆందరినీ మెప్పించి జొననివించు కవిత్వమెంత అపురూపమో, అందరి అధికారమ్ముద బడయు విమర్శనము కూడ అంతే దుర్లభము. (పతావరెడ్డి గారెంత నిర్భీకులో, సత్యరతులో వారి విమర్శనముకూడ ఆంతే ఖండితము నిష్పాశ్షకమూను, జథ్చీ మదామాయణ మహి కావ్యమును గూర్చి నావంటి వాడు [వాయుట మహా సాహసమే” నని రెడ్డిగారు తమ వినయమును తమ మనవి మాటలో విన్నవించుకున్నారు. రామాయణమును గూర్చి పాళ్చాత్య [పాచ్య పండితులెందరో విపులంగా ఆంగ్లములో చర్చించి యున్నారు. రామాయణమన్ననూ, శ్రీరాముడన్ననూ భారతీయుల కెనలేని భ క్రి [పపత్తు లున్నవి. ఆధ్యాత్మికంగా రామాయణాన్ని తిలకించు పెద్దలకు రాముడవతార వురషుడు, ఆది విష్ణువు; సీతాదేవి అపరలక్షి, అతని బంటుకూడ కొంద రికి కులద్రైవమే । కనుక వారు రామాయణంలోను, రామునిలోను ఎలాంటి లోపములను చూడలేరు. ఇక రెండవ వర్గమువారు శ్రీరాముని ఆదర్శ పురుమునిగా స్వీకరింతురు. వీరు శ్రీరాముని చరితమును చార్మితక దృష్టితో తిలకింతురు,త్తిలక్సితురుగ్తూడ ; వాద వివాద వితండవాదాల వితకాటంలో వడి-అడప్తా-తడపొ అస్తి నాస్తి విచిక్రిత్సావరులై శ్రీరాముడు నిజంగా చారి

జీవితము ; రచనలు 401 (తక వురుషుడేనా అను ధర్మనందేహానికి కూడ లోనై రామాయణమొక కల్పితగాథ ఎందుకు కాగూడదన్న అనుమానంతో కొందరు పాళ్బాత్య, ;పాచ్య నాగరికతా వ్యామోహంధులగు విమర్శక్యాగేసరులు రామాయణకథను “ఆర్యులు అనార్యులను లోబరుచుకొనుటకు కల్పించిన కల్పిత గాథగా చితించి భారతీయులలో విద్వేష వీజములను నాటుటకు కారకులై నారు+ వీటన్నిటిని దృష్టేయందుంచుకొనియే రెడ్డిగారు, పాళ్ళాత్య వండితులు రామాయణంవై (వ్రాసిన విమర్శనలను కూలంకషంగా అవలోడనచేసి “రామాయణ విశేషములొను అశేవ్యప్రతిథతో, సదనద్వివేచనా దృష్టితో (గతనంచేళారు. శ్రీరాముడు కల్పిత పురుషుడుకాడనియా, రామాయణగాథ కౌల్చ్పనిక గాథ అసలే కాదనియూ స్మపమాణంగా నిరూపించారు. వాల్మీకి మహర్షికి పూర్వము రామాయణమును చ్యవనుడను మవి ముని (వాసినట్లు అశ ఘమోమని “బుద్ధ చరితముూలో గల ల్లోకమువల్ద తెలియుచున్నది. వతత్‌ శ్లోకార్థము ననునరించి, “చ్యవనమహార్షి ఏదైతె చేయజాలకపోయెనో అట్టి కార్యమును వాల్మీకి మహర్షి చేనెననియ, అతి మహాముని చేయజాలని వై ద్యమును అతని కుమారుడగు అత్రేయడు వూర్తి చేసెనని? తలుపబడియున్నది. అతి మహాముని చేయని కార్యమును ఆతని కుమారుడు పూర్తిచేసిన ప్లే, చ్యవనుడు చేయజాలని' పనిని వాల్మీకి చేసెనని వితా ప్యుతోవమాన వాక్యములచే నిరూవింవబడెను. చ్యవనుడు భృగు వంశజుడు, వాల్మీకియ భృగు వంశసంజాతుడే ! కనుక చ్యవనుడు వాల్మీకికి తండి వల కాకూడదన్న ధర్మసందేహము ఇంగితజ్ఞులకు కలుగకపోదు. వాల్మీకి కూడ శ్రీమ్మదామాయణంలో చ్యవనుని ప్రసక్తి తెచ్చినాడు. అసలీ ఖృగు వెవడను చర్చకూడ ఇచట ఆనందర్భము కానేరదు. చర్చనీయాంళ సౌరముననుసరించి భృగువు శుశక్రాచార్యుడేనని తేల్చబడింది.. - కుకుడు అసురుల కులగురువు. భృగు వంశీయడు చ్యవన్హుడైతత్తషత్మ్యవనవ తుడు వాల్మీకి యని నిర్చారించబడినపుడు, న మ! చర్చా సారాంశమున తేల్చబడినది. ీజ్ష్యోకక బుత్షుద్ధన్లు సేత (న రకత. స్మ 1 ల! పూ నా. ఎత మ్‌

102 (ఫ్రీ సురవరం (పతావరెడ్డిగాక్తి దనియు, ఇరువది నాల్గవ వ్యాసుడు బుక్షుడేననియు, ఇరువై యెనిమిదన వ్యాసుడు ద్రైపాయనుడనియు వాయ పురాణమున (ప్రస్తావించబడింది. పురాణ సంప్రదాయమునుఖట్టి వరుణవంశము. వాడును భృగు వంశము వాడునైన వాల్మీకి యొకడేనని మల్లాది సూర్యనారాయణ శాస్త్రిగారు తమ “సంస్కృత వాజ్యయ చరిత”లో ఉద్దాటించినారు. వాల్మీకి నామము వల్మీక భవ మనియు, ఆతడాదిలో గజదొంగయనియు, బటోయకుల సంజాతుడనియు నృష్టింవబడిన కథలన్నీ తర్వాతి కవుల కపోలకల్పితములని తేలుచున్నది.

రెడ్డిగారు వాల్మీకి రామాయణ [పాళస్యమును గూర్చి చర్చిస్తూ పొళ్చాత్య పండితులు కొందరు రామాయణకథను హోమర్‌ [వాసిన ఇలియడ్‌ గాథను చూచి సృష్టించారన్న అప్యపథను తొలగించుటకు [ప్రయత్నంచేశారు. రామాయణ రచనాకాలము శ్రీ. పూ. 2500 నంవత్సరాలనాటిది. ఇలియడ్‌ గాథ క్రి. పూ. 1£00 నాడు రచింపబడుటచేత రామాయణగాథనే అడ్డా దిడ్డగవిన్న హోమర్‌ మహాశయుడు ఇలియడ్‌ పురాణమును రచించియుండు నని తేల్చబడింది. రామాయణమునకును, ఇలియడ్‌ గాధకును కథా (పాళ న్య్యములోను, రచనా సౌకుమార్యంలోను, నాయికానాయకుల ప్యాతపోవణా రామణీయకములోను హస్తీమళకాంతర _ భేదమున్నదని న్మపమాణంగా నిరూవింపబడింది.

[గీసు దేశమునకు సమీపంలోగల ఛాల్జియా దేశంలో శ్రీః పూ. 8000 సంవత్సరాల్మకితం పంపబడిన భారతదేశపు పేకుక్కర దూలములు కన బడుటచేతను, వాబిలోనియాలో హమైందవులు నేసిన గుడ్డలను “నింధు”అను నామముతో వ్యవహరించుటచేతను, సాలమన్‌ చకవదర్తిహయాంలో ఇండియా నుండి ఎగుమతి చేయబడిన చందనము, దంతములు మొదలగువాటికి పృాబూభాషలో మరొక'పేరు లేకుండుటవలన భారతీయ నామములచేతనే వ్యవహరింపబడుటవలననూ, హోమరుకంటె కొన్ని శతాబ్దులకు పూర్వమే హైందవ సంస్కృతి (గీకుదేళశమున వ్యాపించినదని మిస్‌ రగోజన్‌ తన “7610 2414) "అను పు న్తకంలో[వానిన అంళాలనురెడ్డిగారు ఉట్టంకించారు.

జీవితము ; రచనలు 108

ఆలాగే రామాయణ, భారత రచనా కాలమునకుళల అంతరాన్ని (పస్తావిస్తూ రామాయణం శ్రీ. పూ. 2500 ఏండ్ర నాటిదనియు, భారతము శ్రీ. పూ. 1600 నంవత్సరముల నాటిదనియు (పాక్పళ్చిమ పండితుల[గంథాల నుదాహరిస్తూ ఉన్హేఖించబడింది. రామాయణంలోగల [వవ్నిప్తాలను, వాన్గ వేపాలనుగూర్చి (వస్తావిన్తూ, ఏయే భాగములు ఎందువలన, ఎవరిచేత, ఏయేకాలంలో, ఏ ఆశయసిద్ధి కొరకు జొవ్పించబడినవో రెడ్డిగారు నవివరంగా సుదీ రంగా చర్చించి నిళూపించినారు.

ఇకపోతే దశరథ మహారాజునకు ముగ్గురు పట్టపు రాణులతోపాటు 50 మంది వైవాపాక పడుతుక లుండినట్టు (ప్రస్తావించబడింది. దళరథ మహారాజునకు కాంతయను జౌరనప్పుతి కూడ ఉన్నట్టూ, ఆయమను అంగ రాజగు రోమపాదునకు దత్తుగానిచ్చెనని కలదు కాని ఆమె దశరథునికే భార్యయందు ఎన్నడు జన్మించెనను [పస్తావన ఉట్టంకించబడలేదు. శ్రీరాముని జననకాలము, వివాహము, పట్టాభి షేకము, అన్నీ వ్యైత ళుక్ష నవమి నాడే పొనగుట జ్యోతిళ్శా స్త రీత్యా సంభవముకాదని నిరూవించ బడినది, శ్రీరాముడు బాల్యమందు, యౌవనమందు వివాహితుడ్రై నట్లు ద్వివిధాధారము లుండుటవలన రెండూ [వకిప్రములనియే రెడ్డిగా రభ్మిపాయపడుట విడ్డూర ముగానున్నది. ఏదో ఒక అంళము వ్రక్షివ్లము కావలయును గాని రెండూ కాజొలవు. ఆనాటి వివాహములు స్వయంవరములే కనుకనూ వధూద్వాహము తరచూ యుద్ధములచేతనే జరుగుచుండెడిది కాబట్టి రాముని వివాహము యొవనకాలమునందే జరిగియుండుట నమంజనముగా ద్యోతకమగుచున్నది.

ఇక రామాయణ కాలపు సాంఘికాచారములను గూర్చి చర్చిస్తూ (శ్రీరామునికాలంలోకూడ ధర్మము నాలుగుపాదాలపై నడవలేదని స్మ్యవమా ణంగా నిరూవింపబడింది. థ్రీరాముని కాలంలో కూడ జాబాలివంటి నా స్తికులుండుట, వానరులలో నీతి బాహ్య[ప్రవర్తన, మద్యపాన సేవనము, విటసంచారము, వారకాంతల స్వైరవిహారము, నరమేధము, జూదములాటలు,

104 నురవరం [పతావరెడ్డిగారి మాంన భక్షణము, మాంస విక్రేతలు ఆదిగా గల కార్యములన్నీ ధర్మ చ్యుతినే నిర్దేశిస్తున్నవని రెడ్డిగారు సోదాహరణంగా నిరూవించారు. అలనాడు మాంసభక్షణ అ్మ్యగజాతివారగు [(బాహ్మణులందు కూడ నీతి బాహ్య (పవర్తనగా మారలేదు. కండు మహర్షి యంతటివాడే తండి ఆజ్ఞానుసారం గోవును నంహరించాడు. భరద్వాజ మహర్షి శ్రీరామునికి మధు పర్కము నిమిత్తము ఒక మహిషమును అ ర్య్యజలాన్ని తెచ్చిఇచ్చాడు. ఇల్వలుడు, వాతావి యను రాక్షన సోదరులు దౌంగ (శాద్ధములు పెడుతూ (బాహ్మణుల నాహ్వానించి మాంసమును వండి తుష్టిగా భోజనం పెట్టి సాగనంపు తుండిరి అగస్త్య మహామునికూడ ఆ రాక్షస సోదరులిచ్చిన (శాద్ధభోజనాన్ని కడు పారా ఆరగించాడు. సీతాదేవి కూడ గంగామత ల్రికి (మొక్కులిడుతూ, తాము క్మేమంగా అయోధ్యకు తిరిగివెళితె పదివేల గోవులను సహ్మస సురా భాండాలను, మాంసాన్నమును సమర్పించు కుంటానని వేడుకున్నది, (శ్రీరాముడు గంగానదిని దాటి అరణ్యంలో అడుగిడినదే తడవుగా ఒక అడవిపందిని, మనుబోతును, నల్దచారల దుప్పినిచంవి భక్షించినట్టు ్రీమ్మదామాయణవు అయోధ్యాకాండ శ్లోకాలు సాక్ష్యం చెబుతున్నట్లు రెడ్డి గారు ఉట్టంకించారు.

శైకమ రాణిగారి పుట్టింటి వారెవరను (పళ్న చాల ఆనక్తిదాయకంగా ఉన్నది. క్రైకేయి తం్యడియగు కేకయరాజు దశరథుని అల్లుడిగా చేసికొని అందుకుబదులుగా అతని రాజ్యాన్ని వోలిగా స్వీకరించి వివాహమొ జరిపిం చాడు. త్రీ శుల్కము ఆర్య ధర్మవిరుద్ధము. రాజ్యమును భార్యాళుల్కం [కింద ముడుపుగట్టి, అతడికి ఆవిడతో కలిగిన సంతానమునకే రాజ్యా ర్షతను నం[కమింపజేయడానికి ఇరాన్‌ దేశీయుడగు కేకయరాజు ప్రయత్నించాడు. ఆ విషయాన్ని పసిగట్టిన దశరథుడు శ్రీరాముని పట్టాభి షేకమహోత్సవ మును నిర్ణయించుటకు పూర్వమే భరతుడిని మేనమామ ఇంటికి పంపుతాడు, ఆ సంగతిని గమనించిన రాణి కైకేయి దశరథునికి తన వివాహకాలంలో చేసిన షరతులను క్ఞిపికి తెచ్చి రాముడిని అరణ్యమునకుపంవించి, భరతుడికి

జీవితము : రచనలు 105 పట్టాభిషేకం జరుగు ఏర్పాటుచేస్తుంది. అంతేగాని కు్జయగు మంథర క్రైకేయికి నూరిపోయిడమూ, ఆ పైన ఆవిడ శివమెత్తినట్టు భర్తవై విరచుక వడి పాత వరాలనడిగి ముసలివాడిని ఏడ్పించుకుతినడం లాంటి కల్పనలన్నీ అనంతర కవిశేఖరుల క ల్పనా చాతుర్యమేనని రెడ్డిగారు నిరూపించారు.

క్రైకేయి తర్మడ్రిది గిర్మివజమను వాస్టాక దేశము. దీనినే నేడు బలభఖ్‌ అని అంటారు. బలఖ్‌ దేశము నాడు ఇరాన్‌ రాజ్యంలోని భాగము. క్రై కేయి ఇరాన్‌ దేశపు యువతియే యనుటకు మరొకకారణం కూడ ఉంది. కేకయ రాజు భరతుడికి వీడ్కోలు ఇచ్చునవుడు అతనికి బహుమానంగా గొడిదలను, గొంగళ్ళను, కుక్కలను, ఆళ్వాలను కానుకలుగా నమర్పిస్తాడు, అల్టుండ్హకు మరియు దౌహ్మ్‌తులకు ఆర్యావర్తములో గాడిదలను, శునకాలను బఐహునూ నంగా ఇచ్చు ఆచారం ఎన్నడూ లేదు. కనుక క్రేకేయి తప్పకుండా ఇరొన్‌ జాతి వనితయేనని రెడ్డిగారు నిర్ధారించారు.

ద్వాపరయుగంలో శ్రీలకు వేదాధికారం కలరనీ, నాటి శ్రీలు అసూర్యంపశ్యలు కారనీ, నాడు దేవరన్యాయము అమలులో ఉండెననీ నిరూపించబడింది. వాలివధానంతరము స్నుగీవుడు తారను చేబట్టుట దేవర న్యాయమునకొక నిదర్శనము. శ్రీరాముని శరాఘాతమున మాయలేడి వధింపబడి, “హా సీతా । హా లక్మణా :' అని యరచి నీల్లిన యనంతరం ఆ యార్తనాదమును విన్న సీత లక్ష్మణునితో వెంటనే రాముని సవాయార్థము వెళ్ళమంటుంది. _ (శ్రీరాముడికి ఎలాంటి కీడుమూడదని లక్ష్మణుడు సీతను విడిచిపోడు. అప్పుడు సీత కోప్మోదిక్తయై లక్మణుడితో, “శ్రీరాముడు హతుడైతే నన్ను చేపట్టాలనే దుష్టతలంపు నీ కుండబట్టి నీ విలా నిరాక రిస్తున్నావని*”* తూలనాడుతుంది. సీతామతల్లిలాంటి. సాధ్వినోట అంత కఠోరమైనమాట రావడం నాటి సొంఘికాచారములకు ఆవిడమాటలు దర్పణము లాంటిదని రెడ్డిగారు నిరూపించ [వయత్నించినారు.

నాడు చాతుర్వర్హ ధర్మాలను పకడృందీగా పాటించు ఆచారము (ప్రజలలో లేకుండుటచేత నిషాదుడగు గుహుడు తెచ్చిన మత్స్య మాంసాదు

106 నురవరం (పతాపరెడ్డిగొి లను భరతుడు స్వీకరించుట, శ్రీరాముడతనిని ఆలింగనము చేయుట ; శబరి యను అఆటవికన్త్రీ ఇచ్చిన ఎంగిలిపండ్లను రాముడు ఆరగించుట జరిగి యుండెను. ఇవిగాక శ్రీరాముడు వానరులతో పంక్రి భోజనముచేయట, వర్ణాంతర వివాహములు ; అనులోమ [పతిలోమ వెండ్రిళ్టు, (కాద్ధభోజనాదులు: (వాహ్మణులు ఆరగించుట మొదలగునవన్నీ ఇందుకు నిదర్శనాలు.

ఇకపోతే, శూ దజాతి యనునది రామాయణకాలంలో ఉండెనాయను విషయంకూడ పరిశీలింపబడింది. శూ్యూదపదము ఒకే ఒకచోట కలదనియు, అదికూడ పదవ మండలంలో పురుషసూక్తమున ఉండడంచేత అది వషిశ్త్ర మేనని పలు మేధావులు (పకటించారు. వారు తెలియజేసిన కారణాన్నిబట్టి బుగ్వేదంలోని భాషకూ, ఈసూక్తమున వాడబడిన భాషకు సావత్యము కుదురలేదట. ఇందు వేదాంత పారిభాషిక పదాలున్నాయట. పారిభాషిక పదాల వాడకమే ఆ సూక్తంయొక్క అర్వాచీనతకు నిదర్శనమన్న ఏకాఖి [పాయమునకు వెబర్‌, కోట్బాక్‌, మ్యూర్‌, [గేన్‌లాంటి పాళ్ళాత్య పండితులు వచ్చారు. హ్యదపదమును (ప్రాచీనముచేయుటకై పండితమ్మన్యులు చేసిన హాస్తలాఘవమని నదరు ఆంగ్ల పండితుల అభ్మిపాయము. ఆర్యులు దక్షిణా పథమును ఆ[కమించుకున్నప్పుడు ఓటమి నంగీకరించిన అనార్యులు వారికి దానులై, వానిసల్లై భూూదులై సేవ చేకారు. కాబట్టి కూదజాతి ఉత్పన్నమైన దని రెడ్డిగారి పిండితార్థము.

వాల్మీకి రామాయణంలో ఆర్యావర్తమునకు తెలివిన ఎల్లలను వురస్త రించుకొని రెడ్డిగారు నుదీ ర్లమగు చర్చ గావించారు. అయిననూ వాల్మీకి సూచించిన ఎల్లలను పురన్మరించుకొని ఆర్యావర్తమును మరియు లంకను నిరేశించజాలక తమకుతోచిన ఊహలనిచ్చి ముగించారు. అసలు ఇబ్బంది ఆంతా వాల్మీకి వాడిన పదజాలమువల్హ ఉత్పన్నమైనది. అనాడు భారత దేశముయొక్క 1పాంతీయపు తెల్టలకున్న పేర్ద యీ నాడు వాడుకలోలేవు. ఉన్న పేర్తెనా (భష్టరూపంలో నుండుటనవలన పరిశోధకులు తమ ఊహలకు

జీవితము : రచనలు 107 ఎక్కువపని కల్పించుకున్నారు. తత్కారణంచేత ఎవరికితోచిన ఊపహాకల్పన వారు చేసి పాఠములకు గజిబిజిని కలిగించారు.

లంకయొక్క- భౌగోళిక సరిహద్దులను వాల్మీకి సూచన్మపకారం రెడ్డి గారు నిర్దేశించలేక కృష్టా గోదావరీ [పాంతవు “'లంకలనే'*లంకగానూచించి మలయ పర్వతమును నల్హమల, ఎ్మారమల పర్వత। కేణులుగా నిర్ధారించారు, అదెంతవరకు హేతుబద్ధంగా నుండగలదో భావి పరిశోధకులు పరిశీలించ వలసియున్నది. గోదావరీ తటమునే నము[ద్రతటిగా భావించి అంఘించునంతటి మందబుద్ధులా వానరులు? నూరు యోజనముల సముద్రమును హనుమంతుడు లంఘించినదీ గోదావరినేనా ? ముండాసవర ఆటవిక జాతులున్న [పదేళం లోనే లంకను అన్వేషించవలయునని రెడ్డిగారు భావిపరిశోధకులకు సూచించి తప్పుకున్నారు.

అట్లే. ఆర్యావర్తవు టెల్టల నిర్ధారణ ప్రసక్తికూడ నందిగ్గావస్థలో పరిత్యజించబడింది. పురాణసూచిత నామములనుబట్టి ఇదమిత్థమగు నిర్ణయ మునకు పూనుకొనుటవలన పరిశోధకుడు పప్పులో కాలువేయకుండా తప్పుకో లేదు స్వాతంత్యంవచ్చిన పాతికసంవత్సరాలలోనే భారతదేళవు భౌగోశికవు బెల్టులు తల్లకిందు ల్లైనవుడు నాలుగువేల సంవత్సరాల క్రితంమాట చెప్ప నేల? వాల్మీకి దృష్టిలో ఆర్యావర్త మొకలాగుంటె, పతంజలి నిర్దేశాలు మరొకలాగున్నవి. వ్యాన మహర్షి ఆర్యావర్తం ఒకతీరుగా ఉంటె, మనువు సూచించిన ఆర్యావర్తము మానవమ్మాతులకు అగమ్యగోచరంగా గోచ రిస్తున్నది. అలాంటప్పుడు ఎవరి సూచనలను (ప్రామాణికంగా (గ్రహించి యీనాటి పరిశోధకులు పురోగమించాల్సి ఉంటుంది ? అశోకుని హయాంలో పశ్చిమాన అన్షనిస్తానము తూర్పు ఈళాన్యములందు. గాంధార పాటలీ ప్వుతములు నరిహద్దులు, దక్షిణాన యావదాం[ధదేశం ఇమిడిపోయింది. తదనంతర రాజులకాలంలో మళ్ళీ ఆర్యావర్తపు బెల్టలు కొత్తగా రూపొందినవి, అందువలన ఆర్యావర్తవుటెల్టలు అన్నికాలాల్టో అందరికీ క్రిష్టమస్యగా రూపొందినవి,

108 నురవరం (ప్రతాపరెడ్డిగారి

వానరులెవరను చర్చ (ప్రళంసనీయంగా ఉంది. వానరులు నరులా లేక వనచరులా యను చర్చను సాగించిన రెడ్డిగారు వానరులు వనంలో చరించు ఆటవికతెగలకు చెందినవారను నిర్ధారణకు వచ్చినారు. జి. రామదాసు; గారు “భారతిలో నలుబది సంవత్ప్సరాల[కితం [వాసిన వ్యాసంలో కూడ వానరులు నరులనే నిర్ధారించారు వానరులకును, రాక్షసులకును సాదృశ్యము కలదు. వానరులు నవరముండా జాతులవారు. వారి నామములకు నవర ముండా భాషలోనే అర్ధవంతమగు వేర్చున్నవి. “లంక”కు మిట్ట అని అర్థం నవర భాషలో కలదు. జైతాన్‌ లేక జనస్థానము అనగా బయటిఖభూమి. సవరలలో అసురులు అను జాతివారు కూడ కలరు. వారు కౌపీనములుకట్టి తోకవలె గుడ్డను (వేలాడింతురు. వానరులలో మగవారికే గాని స్రీలకు వాలములున్న జాడ వాల్మీకి రామాయణంలో లేదు ముండాలుండు పర్వత 1పాంతమును మందర పర్వతమందురు. ముండాలలో “హరో అను జాతి వారుకూడ ఉన్నారు. హరియను శబ్దమునకు సంస్కృతంలో కోతియను అర్థంకూడ ఉన్నది. ముండాలలో కొందరీనాటికీ తాము రావణుని నంతతి వారమని చెప్పుకొనుచుందురు. వనచర శబ్దమునకు కోతియను అర్థ మున్న జ్హే *వనేచరః”” వనములో చరించు అడవిమనిషి అనికూడ అర్థముకలదు, రామాయణంలో హన్తష్మేపము చేసిన వెద్దలు, అడవి మనుష్యులకు మారుగా కోతులనే అర్జాన్ని స్వీకరించి మన కందించారు.

వానరులు తాము దక్షిణాపథము నుండి లంకలో (పవేశించినట్టు రావణునికి చెవ్పియుండిరి. వానరులకొక మాతృభాషకూడ ఉన్నది. వారిలో కొందరికి సంస్కృత భథాషకూడ వస్తుంది. హనుమంతు డు లంకలో నిర్బంధింపబడిన సీతతో సంస్కృతంలో సంబోధింతునా మాతృ భాషలో ముచ్చటింతునా యను సందేహముతో సతమతమై సంస్కృతంలోనే సంఖథా షించాడు. వానరుల ఆచారానుసారం అన్న చనిపోతే అతని భార్యను తమ్ముడు చేపట్టును. వారు చనిపోతె శవమునకు దహన సంస్కారము. చేయరు, పూడ్చి పెడతారు. వారికి బాణవిద్యలో _పావీణ్యము లేదు. గదా

జీవితము : రచనలు 109 యుద్ధము, ద్వంద్వ యుద్ధములో [వవీణులు, కిష్కింధలో [బాహ్మణులు కూడ ఉండిరి. అక గ్రాడ్‌ పెద్ద వెద్ద భవనరాజములుకూడ ఉండెను. వారికి లోహములవాడుక బాగుగా విశదమే ః వానరస్త్రీలు రూపయౌవనగర్వితలు. వానర వనితలు నూపురములు, మొల నూళ్ళును ధరించియుండిరి. ఇలావారి సొంఘీకాచారములను గూర్చి, నంస్కృతీ నంపదలను వివరించు అంశము లెన్నియో రామాయణంలో ఉన్నవి, అలాంటి వారు కోతులెలా అవుతారనీ 'హేతువాదియగు రెడ్డిగారి వాదము.

ఇకపోతె ఆంజనేయుడు (బహ్మచారి కాడని రెడిగారు నిరూవించ సంకల్పించారు. అందుకు ఆధారంగా ఒక ఉదాహరణకూడ ఇచ్చినారు. (్రీరాముడు రావణుని వధించి సీతానమేతుడై అయోధ్యకు త్వరలో రానున్నాడని హనుమంతుడు ముందుగా అయోధ్యకేగి భరతునికి తెలువు తడు, భరతుడా సంతోషవార్తను విని వులకితాంతరంగుడైై ఆంజనేయనికి రూప యౌవన కులీనలగు కన్యలను పారితోషికంగా ఇస్తానని [వకటిస్తాడు. హనుమంతుడు మహాపసౌదమని అంగీకరించడు, వలదని వారించడు ; విని ఊరుకుంటాడు. (బహ్మచారి అయినవాడు నిరాకరించకూడదాయని రెడ్డిగారి వాదము. హనుమంతుడు (బహ్మచారి కాడు కనుకనే భరతుడు కన్యకలను బహుమతిగా ఇస్తానంటె "కిమ్‌ అనికూడ అనలే దెందుకని రెడ్డిగారి అనుమానము. ఆంజనేయుడు వలదని వారించలేదు కనుక అతడు (బహ్మ చారికాడని తోసివేయుట పాడికాదు. ఆంజనేయుడు రామభక్తుడు. దాసాను దాసుడు. అతని దృష్టిలో రాముడెంతో, భరతుడుకూడ అంతే! హనుమంతుడు వివాహీతుడైన నిదర్శనాలు రామాయణంలో ఎక్కడా లేవు. భరతుని బహుమాన్మపనక్తి తప్ప హనుమంతునికి కన్యాదాన వనక్తియే రాలేదు, భరతుడు రారాజు, శ్రీరాముని తమ్ముడు. ఆంజనేయుడు శ్రీరాముని బంటు, భక్తుడు. కుశలవార్త విన్న భరతుడు నంతోషాతిరేకమున ఏదో కన్యలను కానుకగా ఇస్తానంటె వలదని వారించుట సభ్యత కాదు. అందునా బంటు లాంటి ఆంజనేయుడు రారాజు మాటను కాదనుట పొడికాదు. అదియును

110 సురవరం _పతావరెడ్డిగారి గాక భరతునికి ఆంజనేయుని [బహ్మచర్య విషయమేమి తెలియును ? తెలిసి కొనుట కాస్కారముకూడ లేదు. ఆంజనేయుడు కిష్కింధలో (భ్రీరాముని' వద్దనుండి రావణ వధానంతరమే అయోధ్యకు వస్తాడు. అలాంటి తరుణంలో భరతునికి ఆంజనేయుని ఆంతరంగిక విషయమును తెలిసికొనుటకు అవకా శములేదు. ఆందరివలె ఆంజనేయుడు కూడ గృహనస్థుడనుకొని, భరతుడు కన్యలను కానుకగా ఇస్తానని పకటించినంత మా్య[త్రమున పవననుతుని (బ్రహ్మచర్యమునకు భంగము వాటిల్టదు. ఒకవేళ కన్యకలను బహుమతిగా స్వీకరించినా వాళ్ళును వాడుకొన నంతవరకు హనుమంతుని (బహ్మచర్యము మొక్కవోదే ? బహుమతిగా ఐడసిన కన్యలను హనుమంతుడు వారిని 'స్వేచ్చాాపపంచమున వదలివేయటకు ఆస్కారమున్నది గదా ? కనుక రెడ్డి గారి వాదమున కిచట పటుత్వము పోయినదనవలసి వచ్చును.

అఫ్టే ఏకవేణీ శద్దార్థముకూడ వివాదాన్పదమై యున్నది. ఏకవేణీ శజ్దార్థమును ఒంటి జడగా స్వీకరించుట ఎందులకు ? కురుల సముదాయమే వేణీ బ్దార్థమున బహుళవ్యావ్లిలో కలదు. నేటికినీ కుఠీనలగు వనితలు వతివియోగ నమయమునందు, మహాపదలందు మరియు దేవతావుజా దికములందు తమ కురుసముదాయమును విప్ప్తుకొనియుందురు. అంతే కాని వారు అట్టి నమయాల్లో ఒంటి జడ వేసుకొని యుండుట కానరాదు. నేటికి రెండువేల సంవత్సరాలనాటి నంపదాయమును ,(పతిబింబించు ఎల్లోరా అజంతా గుహలలో చ్మితింపబడిన శ్రీ మూర్తులకు రెండు జడలున్న పోకడలు కానరావు. రెడ్డిగారు ఏకవేణి ధరలన్న శబ్దమును ఒంటిజడగా నన్వయించు టకు కాస్ర[పమాణమును చూవించలేదు. మన కాస్త్ర పురాణేతివోసము లందును ఏకవేణీ ద్వివేణి ళబ్బములచర్చ కానరాలేదు. కనీసం పూర్వకవుల కావ్యములందై నను, శృంగారవర్జన చేయు సందర్భముననైనను రెండుజడల ప్రనక్తి రాలేదు అట్టితరి రెడ్డిగారికి రెండుజడల నారీమణుల ఊహ ఏల కలిగినదో దురూహ్యముగా నున్నది.

జీవితము : రచనలు 111

ఇక రావణాసురుడి లంకలో విమానములుండెనా అను అంశము పై [వళంసాక్లమగు చర్చ సాగినది. రావణుడు పువ్చక విమానంలో విహరించె నని యున్నది. పుష్పక విమానమనునది ఒక విధమగు రథరాజమే నని రెడ్డిగారు నిరూపించారు. యానములవలెనే విమానములు కూడ రథఖేద స్వరూపములు, పుష్పకవిమానము ఆకాశ యానమగు విమానము కాదు. అది లంకలోగల తొమ్మిదంతస్తుల మేడ. హనుమంతుడు మొదట లంకలో (పవేశించినవుడు చూచిన దా మేడనే ! ఆ భవన రాజమునే అనంతరకాలంలో రామాయణమును పెంచి [వాసిన వారు వుష్పక సౌధమును విమానముగా మార్చివేసిరి. విమాన మనగా ఆకాశమును కొలుచునది అను అర్ధమున అన్వయింపబడుట చేత తర్వాతి కాలమందు రామాయణమును వెంచినవారు విమానమునకు ఆకాశయానమని అర్థముచేసి వర్ణించిరి. వాస్తు శాస్త్రవిద్య ననుసరించి ఆనాడు న్వస్తిక, వరమాన, నంద్యావర్త విమానాది భవన రాజము లుండెడివని తేలుచున్నది. ఏది ఎట్టున్నను విమానచర్చ శద్దార్థముల అన్వయార్థ చర్చగా ముచ్చటగా కొనసాగినది.

రాక్షనులను వారు నాగరికులా అనాగరికులా అను చర్చకూడ వివులంగా కొనసాగింది. తాటక ఒక యక్షిణి. దానికి పుట్టినవాడు మారీచుడు. మరివాడు రాక్షసుడెలా అవుతాడు ? వాతాపి, ఇల్వలుడు అను రాశనసోదరులు (కాహ్మణుల వేషంలో ఉంటూ, నంస్కృతంలో సంభా షిస్తూ ఆర్యులను మోసగిస్తూ ఉండేవారు. అనాగరికు లెలా అవుకారు ? రావణుడుకూడ (బ్రాహ్మణవేషంలోనే వచ్చి సీతను అపహరిస్తాడు. వాళ్డు మాయా వేషధరులని, కపట వేవధారులని నచ్చ చెప్పవచ్చు. ఆకాలంలో (బాహ్మణులుకూడ పత్యర్థులను మోనగించడానికి కపటవేషాలు వేసిన తార్కాణములున్నవి. దేవతలు, గంధర్వులు, యక్షులు కూడ కవట వేషధారుల్లై పరుల పడతుకలను గవగూడిన సందర్భాలు మన పురాణాల్లో కోకొల్లలు. కనుక రాక్షనులను మాయావేషధరులని [తోసివేయుట హేతు బద్ధముకాదు.

112 సురవరం (_పతావరెడ్డిగారి

లంకలో దేవాలయాలు, శివభక్తులు, (బాహ్మణులు ఉండేవారట. రాతనుల గృహాలు, ఆహారవిపహోరాది విషయాలను గమనిస్తే వారు రాష్షను లనడానికి మనసున్న మనకు నోరురాదు. రావస రాజీవలోచనలు నుంద రాంగులు, సంగీత నాట్య గానకళా విశారదలు వాష్ట సర్వవిధ వస్త్ర ఆభ రణ భూషితలు.,. ఆలాంటివారు అనాగరికులు కారని వాల్మీకి రామాయణమే సాక్ష్యం చెబుతున్నది.

ఇలాంటి. విశేషముల నెన్నింటినో రెడ్డిగారు తమ రామాయణ వి కేషాల్లో కూలంకషంగా చర్చించి తమ అశేష శేముషీ విభవాన్ని రుజువు చేనుకున్నారు. వారి దృష్షి కేవలము చార్మితకము, యథార్థవాద సహితము బుజుబద్ధమైనది కావడంవలన సనాతనధర్మపరాయణులకు కొంత కంటకంగా పరిణమించక తప్పలేదు. మళ్హంపల్రి సోమ శేఖరళర్మ గారన్నట్లు రెడ్డిగా రిందు [పదర్శించిన (పజ్ఞ, విమర్శనా జ్లానము, పరిశోధనా కౌళలము (పళంసా ప్మాతములు.

తీ. హిందువుల పండుగలు

ఈ పున్తకాన్ని రెడ్డిగారు 1880 సంవత్సరంలో రచించారు. ద్రిన్లి రచనక్తాక చక్కని కారణంకూడ కలదు. నిజాం్యప్రభువు విజయ దళమినాడు రాజా బహద్దర్‌ వెంకటరామారెడ్డి గారితో దసరా ఉత్సవాలు చేసికొనుటకు ధార్మికకారణము ఏమని అడిగినారట. అందుకు (పత్యు త్తరంగా కోత్వాల్‌ గారు ఉత్తర గో[గహణకాలమున పాండవుల విజయసూచకంగా విజయ దళమిని జరువుకుంటారని చెప్పినమీదట, నిజాం [పభువు అంతకుముందుగా మరియొకరిని విచారించగా వారు శ్రీరాముడు రావణునికై విజయంసాధించిన నందర్భమును వురస్కరించుకొని వేడుకలు జరుపుకుంటారని తెలియ జేసినారట పై రెండు కారణాలలో ఏది నిజమని నిజామువారు కోత్వాల్‌ గారి నడుగగా వారు నిరుత్తరులై రాజా ధనరాజగిర్జీని విచారించగా వారును హైందవులకు హిందువుల పండుగల (పాళ స్త్యముగురించి ఏమియు తెలియ

జీవితము :; రచనలు 118 దని తమ విచారమును వెల్లడిస్తూ, హిందువుల వండుగలను హేతుబద్ధముగా తెలియజేయు వున్తకమువాసిన బాగుండునని సలహా ఇచ్చినారట, అంతట కోత్వాల్‌ గారు ,పతాపరెడ్డిగారిని కలిసి “హిందువుల పండుగలు” అను పుస్తకమును [వాయవలసిందిగా ఆదేళించినారట. అందుకు శ క్రిచొలని వారయ్యును రెడ్డిగారు కోత్వాల్‌గారి ఆజ్ఞానుసారం *హిందువుల వండుగలు” అను [గంథాన్ని రచించారు.

అన్ని మతముల వారికిని వారి వారి పండుగలు కలవు. అవి ఆయా (పత్యేక సందర్భాలను సంస్మరించుకొని, దైవ చింతనతోను, చిత్తకాంతి కొరకు, సంతోషపూర్వకంగా కాలం గడుపుకొనుటకు నిర్దేశింపబడిన పుణ్య దివసములు. పండుగలు జరుపుకొనుటలో ఐపికాముష్మిక సుఖములతో పొటు కారీరక మానసిక సౌఖ్యములుకూడ సమకూరునని వెద్దల విశ్వానము. పొందువులకున్న న్ని పండుగలు [వ్రవంచజాతులలో మరెవ్వరికీ లేవు. అందుకు కారణాలు చాల ఉన్నవి, మనది సనాతన ధర్మము. ఇందు దేవతలు, (పవక్తలు, అవతార పురుషులు, మహాత్ములు వెక్కురు ఉద్భ వించారు. వారి జనన మరణ సూచకాలుగాను కొన్నిపండుగలు ఏర్పడినవి. కృష్ణాష్టమి, శ్రీరామనవమి, భీష్మ ఏకాదశి, బుద్ధ జయంతి, గొంధిజయంతి అలాంటి పండుగలే ।; బుతు సంబంధమైన పండుగలుకూడ కొన్ని ఉన్నవి. వాటిలో ఉగాది, సంక్రాతి, హోలి, రథసప్తమి లాంటివి గణనీయములు. ఇక మూడవ తెగలో శైవ వైష్ణవ నర్మపదాయ నంబంధమైన వండుగలు అనగా రథనప్తమి, చాతుర్మాస్యవతాలు, శివర్యాతి, ఏకాదకి, వినాయక చవితిలాంటివి ఉన్నవి. నాల్గవ వర్గములో పైమూడు వర్గాలకుచెందని పండుగలు ఉన్నవి.

హిందువుల పండుగలను రచించడానికి రెడ్డిగారు కాస్త్ర పురాజేతి హోానములను, భారతీయ భాషలలో _పచురింపబడిన మత సంబంధమగు [గంథాలను చాలవరకు పఠించారు. ఇందు ఏబదినాలుగు (ప్రముఖపండుగలను గూర్చిన సహేతుక మీమాంన కలదు. ఆ యా పండుగలు జరుపుకొనుటకు

[8]

114 భీ సురవరం (పతాపరెడ్డిగారి, అనూచానంగా వస్తున్న కథలను, విశ్వాసాలను వివరించి, అందులో ఏ కారణము 'హేతుబద్ధంగాను, సమంజనంగా ఉంటుందో దానిని విపులంగా చర్చించి ఆయా పండుగలు జరుగుటకు కారణాలను రెడ్డిగారు తమ “పాందువుల వపండుగలుి*' అను పొత్తములో విశదీకరించారు. ఇందు శెడ్డిగారు చూవిన పరిశోధనా పాటవము, విజ్ఞత (పళంసా ప్మాతము. ఆయా సందర్భాలను వివరించునవుడు రెడ్డిగారు తమ అభ్మిపాయాన్ని నిష్పాషి కంగా, నిర్భయంగా, నిన్సంక్రోచంగా వివరించడం జరిగింది. రెడ్డిగారి నిశిత దృష్టి ఆదర్శమునకంటె ఆచరణయోగ్యతకు, అంధ విశ్వానమునకంటె, వాస్తవికతకు ఎక్కువ [పాముఖ్యత నిచ్చినట్టు న్ఫురించుటవలన సంప్రదాయ బద్ధులగు వారి విశ్వాసాలకు ఆఘాతము కలుగక తప్పలేదు.

శ్రీకృష్ణుడికి మీసొలు సృష్టించి రెడ్డిగారు పండితలోకంలో ఒక దుమారమును రేవినారు. కురుత్నేత సం(గామానికి [పధానప్మాత వహించిన వాడు, కురు పాండవ పేరోలగంలో శిశుపాలుని వధించిన వీరుడు, పాండవ రాజసూయ యాగమునకు అధ్యక్ష వీఠమునలంకరించిన పూజ్యుడు, వేడు మూతి వాడెలా అవుతాడని రెడ్డిగారి హేతువాదము. మీసాల మాహాత్మ్యము ఈనాడు మృగ్యమైంది కాని శ్రీకృష్ణుని కాలంలో మీనం లేకుంటె రోషం గల భీష్మాచార్యుడు 'పేడుమూతి ధృష్టద్యుమ్నుని ఎదిరించి పోరాడుటళ్తే ఇష్టపడక అస్త సన్యాసం చేసినారే ! అలాంటి పురుష పుంగవులకాలంలో అందరిచేత గౌరవింపబడిన ్రీకృష్ణునికి పురుషసింహుడికి వురుషచిహ్నములు లేకుండుట చోద్యము కాదు మరి?

ఇందుకు సమాధానంగా మనం ఒక్కసారి దళశావతారములను పరిశీ లిస్తే జవాబు లభిన్తుందేమో : మత్స్య కూర్మ వరాహ నృసింహావతారములు మానవరూప ధరములు కావని వదలివేసినా, వామన, రామ కృష్ణ, బుద్ధాన తారులలో ఎవరికీ పురుష చిహ్నములున్న పోకడలు మన శాస్త్ర పురాజేతి హాసములందున్నట్టు లేకపోవడానికి కారణము వారికి మీనములు లేకనా లేళ అవతార పురుషులకే పురుష చిహ్నములుండ గూడదని విజ్జ్ణుల థభొవమా ?

జీవితము ; రచనలు 115 అవతార పురుషులు (తిగుణాతీతులు; రాగ ద్వేషాల కతీతులు వారు దుష్ట శిక్షణ, శిష్ట రక్షణ కవతరించిన మహిమాన్వితులు కనుకనే వారికి మీసాలు మన పూర్వులు ఉంచదలచ లేదు. ఇలాంటి విశేషాలెన్నో “హిందువుల పండుగల'"*లో పొందుపరచబడి యున్నవి

శ. కాపు లెవరు?

“కావు లెవరు"'అను విమర్శనాత్మక పున్తకము ఇంకనూ (వచురింప బడలేదు. కాపు పద నిర్వచనమును హేతుబద్ధముగా, విమర్శనాత్మకముగా, సోపవ త్తికముగా విశ్లేషించి సవివరంగా చర్చించబడిన చిన్న వున్తకరాజము. దీనిని చాలవరకు కి॥ శే రాజా నదాశివరెడ్డి, మెతుకు నంస్థానాధీవలు (వాసి దివంగతులగుటవలన శేషభాగమును (ప్రతావరెడ్డిగారు పూరించారు. కాపుకుల సంజాతులగు. రెడ్డను గురించి, వారి పుట్టు పూర్వోత్తరములను మల్దంపల్లి సోమ శేఖర శర్మగారు, తమ రెడ్డితెగ పూర్వోత్తర”మను వు న్తకంలో విశదీకరించారు. వీరు గాక శ్రీ శేషాదిరమణ కవులుకూడ “రెడ్డి కుల నిర్ణయ చందిక” అను [గంథములో సోవపత్తికంగా (వాసియున్నారు. (వకృత విమర్శనాత్మక పున్తకమున “కావిపద నిర్వచనమే విశేషించి చర్చించబడింది.

రెడ్డి తెగలలో నాడు భేదములతో వ్యవహరింపబడుతున్న రెడ్డలో చాల వరకు కంచము పొత్తేగాని మంచముపొత్తు ఇంకా కుదురలేదు. కర్ణాటక దేశంలో వ్యాపించియున్న రెడ్డు, ఆంధ్రదేశమున నివసిస్తున్న రెడ్డయొక్క- అంతళ్శ్ళాఖా నామములొకటే కనుక ఆంధ (పాంతమునుండి కర్ణాటకము నకు వీరు వలసపోయినట్లు భావించుట కాస్కారము కలదు, కాబట్టి రెడ్డియను పదము తెలుగా లేక నంస్కృతమా అన్న అనుమానము కలుగుళుంది. నిఘంటువులో రెడ్డియను పదము కాపువానికి పట్టపు నామము అని వాయబడి యున్నది. కాపు శబ్బమునకర్థము. నిఘంటువులో కాపు అనగా కాయలు కాచుట లేక బాధలు తొలగించి సంరక్షించుట అని యన్నది. ఒక శబ్దానికి అర్థాలు నానావిధాలుగా ఉన్నప్పటికీ ఒక పదానికి నిర్వచింపబడిన అర్జా

116 థీ సురవరం ,పతావరెడ్డిగారె' లన్నిటిలో భావ సమైక్యత గోచరిస్తుంది, లేనియెడల నానార్ధములు ఒకేవడ జనితములుగా తోచుట కాస్కారం ఉండదు. ఉదాహరణకు కాపు పడ అర్థంలో కాయలుకాచుట మరియు బాధలు తొలగించి రక్షించుట అని నిర్వ చింపబడి యున్నది. ఇందు కాయలు కాయటకును, బాధలు తొలగించుట కును భావ నమైక్యత కుదురుటలేదు. కనుక కాయుట యనునదో లేక రక్షించుట యనునదో వీజార్థమునకు అననుకూలంగా పరిణమించు దానిని తొలగించాల్సి ఉంటుంది.

పూర్వకవులు 'కాపు' పదమును కాయలుకాచుట అను అర్ధమునిచ్చు నట్టు ఉపయోగించలేదు. కోమలమైన చిగురుమొగ్గలు వెలుపలికి రావడము నందు కాపు పదమును ఉపయోగించినారు. వృక్షమునకు కాత ముందుగా రాదు. మొదట చిగుష్ట, మొగ్గలు వెడలిన యనంతరము కాత బయలు దేరుతుంది. కనుక కాత కాచుట అన్న నిర్వచనము నరియగు అర్థ నిర్వచనము కాదని నిరూపితమైనది. కాపు పదము [ప్రాకృత హింది శబ్ద భవమైనట్లు నిర్ధారించబడింది. హిందీ (ప్రాకృత భాషాజన్య పదములవాడుక నరియగు అర్థమున ఆంధ [పాంతమునకంటె సరిహద్దు 1వదేశాలలో అనగా తెలంగాణాలో న్మకమంగా వాడుకలో నున్నవి.

భారతీయ జాతులన్నీ ఏదో ఒక వృత్తితో సంబంధముకలవి కాబట్టి కాపు అను పదము పంటను కాపాడువాడు అను శద్ధార్థనుననే సార్థకముగా అన్వయింప వచ్చును కాని శ్యూదుడు అను అర్థమున అన్వయించుట అసమంజసము, అళాన్రీయమే యగును. ఆంధ నిఘంటువులో కావుపదము నకు జ్యూదుడు అను అర్థమును తగిలించి అర్థాన్వయమునకు పొంతన కుదురకుండా చేసియున్నారు. అష్టాదళ వర్ణములవారందరు గృహన్థులేకదా | గృహస్థుడు అను శద్దాన్వయము కలవారంతా శూూదులే అవుతారా? భారత దేశంలో చేతి వృత్తులపై ఆధారవడియన్న వారెవరూ శూదులు కారు, మీ వృత్తిపై ఆధారపడకుండా కేవలం పైజాతుల వారికి సేవకవృత్తి చేని (బ్రతుకు వారు చ్నూదులని అమరసింహ నిఘంటువున వివరింపబడియున్నది.

జీవితము :; రచనలు 117 వృత్తులనవలంబించి (బతుకువారిని శ్యూద్రవృత్తుల [కింద వరిగణించుట కేవలము అనూచానంగావచ్చు దేశీయ శిల్ప్బ్పమును హీనముగా చూచి వానిని భగ్నపరచుటయో కాగలదు. ఇలా వృత్తులను, వానివై ఆధారపడిన వారిని వయే వర్ణములుగా విభజించి యుండిరన్న ఆంశముపై సకాస్త్రీయమగుచర్చ జరిపి కాపులను వైశ్య వృత్తియందున్న వారని నహేతుకంగా నిరూవించ బడినది.

ఆం[ధదేశంలో రాజుల ఏకచ్చ్మత్రాధిపత్యము వైదాలగిన తర్వాత దేశమును బలముకలవారు ఆయా చోట్ట ఆ్యకమించుకొని చిన్న చిన్న రాజ్యములుగా హాలించినకాలంలో ఆంధదేళశమున కుపనామములు ఏర్పడి నవి. అవియే పాకనాడు, పలనాడు, వెలనాడు, వంటనాడు, రేనాడు, వేగి నాడుగా విడివడినపుడు ఆ యా [పాంతాలలో నివసించు కాపులకు ఆయా [ప్రాంతీయ నామములు స్థిరపడినవి. వారినే యీనాడు మనము పాకనాటి కాపులని, పంట కావులని, కమ్మనాటి కావులని (కమ్మవారు) రేనాటి కాపులని ఇలా (ప్రాంతాల పేర్ణతో వ్యవహరిస్తున్నాము. ఆయా నాడులలో నివసించు కాపులు భూస్వాములై , (గామాధికారులై, దొరల్రై, దేళముఖులై, సంస్థానా ధీళులై 1పసిద్ధిగాంచి వన్నె కెక్కిానారు.

దేశమునకు నంబంధించిన పేరుగల కాపువారు దేశమును కాపాడు వారనుటలో సందేహములేదు "కుమారనంభవి క రయైన నన్నెచోడుని తండియగు చోడబల్లి 1పథభువు ఇరువదియొక్క వేల (గామ సముదాయ [ప్రాంతమగు పాకనాటి సీమను పాలించెనని నన్నెచోడుడు (వాగుకున్నాడు. కర్షకవృత్తి (పారంభమైన నాటినుండియేగదా [ప్రపంచ (ప్రజలు నాగరికు లైనారు. కనుక కృషివై ఆధారపడి పంటలను సంరక్షించిన జాతియే రానురాను దేశ సంరక్షకులైైనా రనుటకు సందేహం లేదు. కాపులు మొదట కాంవిల్య నగరమునుండి దక్షిణావథమునకు వచ్చినపుడు ఇక్క డి ఆదిమ వాసులు వారిని కాపులని విలిచిరి. కాంపిల్య నగరమునుండి వచ్చినవారు కనుక “కాంపు”లను జాతివాచక సూచకనామముతో వారు వ్యవహరింప

118 శ్రీ సురవరం (వతాపరెడ్డిగాకి బడిరి. దేశనామము జాతినామముగా మారునాయని కొందరికి సందేహము కలుగవచ్చును. ఉదాహరణకు బుందేల్‌ ఖండ్‌ వారినే తీసికొందము. బుందేల్‌ ఖండ్‌నుండి కొందరు ఆంధదేశమునకు కొన్నివందల సంవత్స రాల [క్రితం వలస వచ్చిరి. ఇక్కడ స్థిరనివాన మేర్పరచుకొనిరి, వారిని మనము బొండిలి వారని వ్యవహరించుటలేదా ? అన్రైే వర్షియాదేశమునుండి వచ్చిన వారిని షౌర్సీలని భారతీయులు నామకరణ మీయలేదా ? అదేవిధంగా కాంపీల్యవానులు కాంపులను వ్యవహార నామముతో పిలువబడుటలో ఆశ్చర్యమేమున్నది ? ఈ విషయమునే చిలుకూరి వీరభ్మదరావుగారు తమ “ఆం(ధుల చర్మిత*యను (గంథావళి మూడవ నంపుటంలో సవివరంగా చర్చించియున్నారు.

ఇట్రైెన్నియో ఉవపత్తుల నిచ్చి సోదాహరణంగా, నవిన్తరంగా, సహేతుకంగా “కావ” పదమును నిర్వచించి హృాద్యంగా వివరింపబడిన విశిష్టమైన [గంథమీ “కావు లెవర”ను [వాత్మపతి. కాపులు రెడ్డుగామారి భూస్వాములై మండలాధీశ్వరులై , సరదారులై, మంగతులై, దండనాథులై పలుతెరగుల తమ ,(పతిభావ్యుత్పత్తులను ్మపదర్శించిన కాపులు పంటలకేకాక దేశమునకు గూడ కాపులై కాపొడిరన్న అంశాలు “కాపులెవర”*ను వృన్త కంలో సాకల్యంగా చర్చించ బడినవి.

(వ్రతాపరెడ్డిగారి అముదిత [గంథాలలో ఈ పుస్తకము మును ముందుగా [పచురింపబడ వలసిన చక్కని పరిశోధనాత్మక (గ్రంథము, ర్‌, ఆంధ లిపి నంస్కరణము ;

ఆంధ లిపి నంన్మరణమను ఈ చిన్ని విజ్ఞానదాయకమగు పుస్త కమును విజ్ఞ న వర్గినీ పరిషత్తు వారు 1946 సం॥లో (ప్రచురించారు. రెడ్డి గారీ చిన్న పుస్తకమును బహుశమల కోర్చి, బుద్ధి కుళశలతను (ప్రదర్శించి. మొట్టమొదట విజ్ఞాన వర్దినీ పరిషత్సభ్యులకు బాక్‌ బోర్డ్‌ నహాయంతో నూత నాం[ధ లివిమాలను వాని నవివరంగా విశదీకరించారు. దీనివై వలువరు పండితులు పలురకాలుగా వ్యాఖ్యానించారు. కొందరు బాగుందన్నారు,

జీవితము : రచనలు 119 కొందరు పెదవి విరిచారు; మరికొందరు ఇంతలేసి తెలుగు లివి నంన్కరణ మును ఆంధమహాజనులు ఆదరించరని జోన్యం చెవ్పినారు. నిజమే మరి ? సమాజం ఏలాంటి సంస్కరణలనైనా సహించదు; అవి నహేతుక మైన వైనా సరే: అయితే నేమి, సంస్కరణలను సంఘం సపాంచదని నంఘ సంస్కాారులు అభ్యుదయపంథాను వదులుకుంటారా ? మంచిని పెంచక మానుకుంటారా ?

రెడ్డిగారు వవేళ పెట్టిన యీ లివి సంస్కరణము వలన తెలుగు వర్ణ సమామ్నాయములోగల 5 అక్షరములకు ఐదులు 28 రూప ములలోనే ఆంధ లిపికి నమ్మగత చేకూరినది. తెలుగుటైవు, టెల్మిగావు; తెలుగు అచ్చుమ్ముదణలో చాల సొకర్యములు సమకూర గలవు. ఇంగ్లీమ, ఫార్సీ, ఉర్జూఖాషా ధ్వనులను కూడ తెలుగులివి నంన్మరణద్వారా సాధింప వచ్చును. రెడ్డిగారు ఎంతో కృషిచేసి సులభ వద్ధతుల ద్వారా సాధ్యమై నంత వరకు తెలుగు నుడికారము సడలిపోకుండా లివి సంస్కారమును రూపొందించారు.

ఇటీవల తెలుగు ఎకాడమీ కూడ లిపి సంస్కరణోద్దేశంతో థాషా శాస్త్రవేత్తలను, పండితులను సమావేశ పరచియుండెను. వారంతా లిని సంన్క్మరణము అవశ్యమని తమ అమూల్యాభ్మిపాయముల నభివ్యక్షృం చేశారు. లివి సంస్కరణను సాధించుటకొక ఉవసంఘం కూడ ఏర్పాటై నట్టు వినికిడి. వారు (ప్రతాపరెడ్డిగారి లివి నంన్మరణమును వరిశీలించి యున్నారో లేదో తెలియదు. బహుకా పరిశీలించి యుందురనే థావించుటకు ఆస్కారము కలదు ఏది ఎట్టున్నను, ఆంధధలిపి నంస్కరణము ఇప్పు డైనా జరుగవలనిన తరుణ మానన్నమైనది. సాంకేతిక వైజ్ఞానిక (ప్రగతి ఉరుకులు పరుగులతో పురోగమిస్తున్న యీ ఆధునిక జగత్తులో ఆం్యధవర్ణ మాల సాంకేతిక సౌలభ్యాలను సంతరించుకొని భాషాసేవకు ఇతోధికంగా తోడ్పడుట ఎంతేనియ అవసరము. రెడ్డిగారి పుస్తకము చిన్నదైనను [పాశ నము రీత్యా [ప్రముఖమైనది కనుక కొంత విసృతంగా లిపి నంన్క రణమును చర్చించుట అవనరము.

120 ఫ్రీ నురవరం [వతాపరెడ్డిగారి.

[వ్రపంచ భాషలందు సంస్కృృతభాష నళాస్త్రీయమగు నమ్మగథాష. కి. పూ. 8000 నంవత్సరాల [క్రితమే సంస్కృృతభాష లివి రూపమును దాల్చినది. దానికి శాస్రీయమగు రీతిలో వ్యాకరణము కూడ కి పూ. 1000 సంవత్సరాల 1కితమే [వాయబడింది, పాణిని వాసిన వ్యాకరణము లాంటిది మరే [పపంచ థాషలందును న భూతో న భవిష్యతి. ఇక తెలుగుభాష నంన్కృతభాషా జన్యమా లేక (ద్రావిడ భాషా కూటమికి చెందినదా యను మీమాంస కిచట ఆస్కారంలేదు కాని వర్జోత్పత్తి [కమమునుబట్టి విచారిస్తే తెలుగుతో ఇరుతెగలకు చెందిన వర్ణములు కలవు. కనుకనే కొందరు తెలు గును భాషాజన్యమంటే మరికొందరు భాషా తత్త్వవేత్తలు (పాకృత భాషా జన్యమని తీర్మానించారు. పది ఎలా ఉన్నా సంస్కృతంలో ర్‌0 వర్ణము లుంబే తెలుగులో 86 వర్దాలున్నవి, కాని వ్యవహారంలో మాతం 5? అక్షరాలున్నవి. అచ్చులు మొత్తం, సున్న అరనున్న వినర్గతో కలివి 19 ఉన్నాయి. హల్టులు మొత్తం, చే జ, అళ, త, లను కలివి 88 ఉన్నవి. అలా మొత్తం 5 అయినవి.

మొదట పూర్జానుస్వారముతో పలుకు పదములు రానురాను అర్ధాను స్వారములోకి మారినవి. (పస్తుతమిక ఆయవసరం కూడ లేకుండాపోతుంది, [ప్రాకృతమున కల చే జీలు తమిళ మళయాళ భాషలలో లేవు. తెలుగు అకారము అరవములో ఇంగ్లీషు 2 కార న్వరమున పలుకుదురు. తెలుగులో ఇది పూర్వము ఉండెనేమో. కాని నన్నయ కాలము నాటికే అది మరుగున పడిపోయెను. అరవ *'ఆఅ” కారము తెలుగులో “శి కారముగా మారింది. సంస్కృతమున దీనికి [ప్రాముఖ్యము లేకున్నను తెలుగులో దీని వాడుక బహుళము. ఎ, ఒ, లు సంన్క్మృతమున లేవు కాని _పాకృతమున ఉన్నవి. పై చర్చ్వయంతయు తెలుగు పూర్తిగా దవిడభాషా కూటమికి చెంది నదికాదని తెలుపుటికే చేయబడినది.

తెలుగులివి కీ, శ. 5/5 సం॥ నాటికంటె పూర్వపుది మనకు లభిం చుటలేదు? రేనాటి చోడుల కాసనమే మనకింత వరకు లభ్యమైన వురాతన

జీవితము : రచనలు 1221 తెలుగు కాసనము. పూర్వపు తెలుగు లివికిని నేటి తెలుగునకును చాల శఖేదము కలదు. అప్పకవి కాలము వరకు తెలుగులో పొక్కిలి మవో[పాణులకు లేకుండెను. పూర్వము వూర్ణానుస్వారము చుక్కగా (.) నుంచబడు చుండెను. కాకతీయుల కాలమునాటికి తలకట్టు నన్నగా [ప్రారంభింపబడ థ్రీనాథుని కాలమువరకు [ప్రన్ఫ్భుటమయ్యెను. ఈ వివరణమంతయ తెలుపుట తెలుగు లిపిలో మార్చు అనివార్యంగా జరిగినవద్ధతిని వివరించుటకే వివరింప బడినది. మార్పు ఒక [ప్రవాహంలాంటిది. మనం వలదని వారించినా కాలాను గుణ్యుంగా అవసరాన్నిబట్టి అది వచ్చియేతీరుతుంది. కనుక సౌకర్యమును, సొలభ్యమును చేకూర్చు మార్చు, సులభంగా సశాస్త్రీయంగా ఉండి, అధు నాతన పోకడలకు అనువుగా ఉంటే ఆచరణయందుంచుటలో నంశయింవ పనిలేదు.

తెలుగులో 1601 సంవత్సరంలో అచ్చు [పారంభమైనది. మొట్ట మొదట బైబిల్‌ [గ్రంథమే తెలుగులో ముద్రింపబడినది. పస్తుతవు అచ్చు కూటమిలో 720 గదులు మరియు 558 అక్షరాలున్నవి. తెలుగులో 5 వర్ణములు మరియు పది ఒంట్లు ఉన్నప్పటికీ 7920 పోత గదులుండుటకు కారణముఏమన తలకట్టకు, దీర్ధాలకు, ద్విత్వాలకు ఇంకా తదితర గుణింతా లకు అన్నింటికి వేరు వేరు పోతలుపోసి ఇచ్చుటవలన ఏడువందల చిల్టర అతరాల గదులేర్పడినవి. మానవుడు సొలభ్యమును కోరును. సౌలభ్యమున కనుకూలముగా నుండునట్లు వ్రాతను కలివి ఏకముఖమున నడుచుటకు కలమును (తిప్పుచుండును. అలాకాక, నాలుగుదిక్కుల క లమును (తిప్పుటకు విజ్ఞులు అవజ్ఞగా భావింతురు.

మొదట తెలుగు లివికి సంస్కరణమును కోరి కొన్ని సలక్షణములగు నూచనలు చేసినవారు శ్రీ శంకర నారాయణగారు. వీరు 189% సంవత్సరంలో [పచురించిన “ఇంగ్రీషు _ తెలుగు నిఘంటువు"నందు ఆం(ధలివి నంస్కార వద్ధతిని సూచించారు. అనంతరం కొంతకాలానికి కూననూర రాఘవేంద్ర చారిగారు “కూసనూర ఆదర్శ లిపి అను పుస్తకమును [పకటించి అంద

122 థీ నురవరం [(పతాపరెడ్డిగారి లివి సంస్కార పద్ధతులను వివరించినారు. [పతాపరెడ్డిగారు “తెనుగుతల్లి” అను షతికలో 1961 సంవత్సరంలో లివి సంస్కరణ _ వ్యాసమును (ప్రకటించారు. 1944 న॥ డినంబర్‌ నెలలో ముదిగొండ స్ముబహ్మణ్యశర్మ గారు తెలుగులివి సంనస్యరణమును (వాసి [(వకటించారు.

రెడ్డిగారు నంన్కరింపదలచిన లివి పద్ధతిపకారము ౧2 లాలు, ఆ మర్నియు చ'జుట్కడ్కతు్కద వర్గాదులలోగల అనవసరములగు అక్షరము లన్నియు ఎగిరిపోవును. ర కారమ్ముకింద చుక్క- వెట్టి అను ఎగురగొట్టినారు. దీర్షములకంతయు ఒక ఛిహ్నముతో సరివెట్టబడినది దానివలన అచ్చు కూటమిలోగల దీ వ్రరూపములు అన్నీ ఎగిరిపోవును. ఉర్దు, ఇంగ్రిషు భాష లందుగల 1, 2, వంటి ధ్వనులను తెలుగులోకి తెచ్చుటకు పృబుక్కగ, (కింద ఒక చుక్క-పెట్టి నరిపెట్టబడినది. అదే విధముగ 'ళి ను తొలగించి ల కారమ్ముకింద చుక్క పెట్టిరి, న కారమ్ముకింద చుక్క-పొట్టి ణను తొల గించినారు. కను మరియు ష ను సంయోగముచేసిన త కారమగును కనుక క్ష తొలగించబడినది. రిక్షాలాంటి శబ్దములను “రిక్‌ షో అని నరివెట్టు కొనవచ్చును. జను తొలగించి ఇ తోనే వాబ్బయములాంటి వదాలను “వాబ్బాయము” అని [వాసుకొన వచ్చునని తెలిపినారు. ఈ విధముగా అర సున్న వినర్గలతో కలిపి 16 అత్షరాలు మిగిలింపబడినవి. ఇప్పుడున్న 88 హల్దులకు మారుగా 2] అత్షరములతోను, చుక్క, పొక్కిలిలాంటి వాటితో కలివి 28 అక్షరరూపములతో వర్ణమాలను నంస్కరించినారు.

జీవితము : రచనలు 199 జప్తముణ = రలాలె) 9ళక అఆఆగ లో] | వి ౨౨ 6 | | కొత్తరువము = జభ చ బిబొోచుబు, చః చె పాత్త రకపముః బ్‌బ బాబి జీబుబూబ్బు చీవైటాశ్నఠ* కాత్తః అలలిలొ అులొల్బలఅలా , థ్రభుర్రు పా లెలాలాలౌం;? పాత: అఆఇఈ ఉఊ బుబూఎవ ఐ ఒఓజొం 8 జ్జ (౭ గౌ లను ఎత్తిస్‌సినర్సు ఒజఖయథయఇటభ 1 కఖగథజ యథ జభ పాటటథిడథ . జర్హుకుటరడథ వదథదధనవ ' ఐతథదధనవ యరలవశశియనసహ న! ఫో గ్‌ | వ్‌ 2 స్తు ఇ రెశ్రిఛ్‌'/వ్‌ తప్పతక్థి | మం సల ?జట్సు మొకదుల కతయు తలకట్టు వేని జు వ్ర గో శ ళూపమలను డొదదుంబవంను. ధు = ౯?ఉటు + ఉదపక్తము=* లము =అల్లము థి = గ్‌) షమీ శి లువ్పు =ఉప్టు ర్జే జర్లు శ చెట్టు = చెక్క క్ష్‌ -క్షీ (సురవరం ప్రడాపరెడ్డి చాలక అతాలపన ననా హం.

124 థ్రీ నురవరం [పకాపరెడ్డిగారి ని. విజ్ఞాన _గంథములు

2. యువజన బిజ్జానము:. వెద్దబాలశిక్ష యను పుస్తకమును చూచి (పేరేవితులై. (ప్రతాపరెడ్డిగారు యువజనుల విజ్ఞానార్థము ఈ యువ జన విజ్ఞానమను [గ్రంథమును సంకలనము చేసినారు. ఇందు యువ జనులకు లోకజ్ఞానము, భౌతిక జ్ఞానము, పార మార్థిక జ్లానము కలుగునట్లు తోడ్పడు టతై నీతి వద్యములను, శళతకములను, మతములను, భాషలను, పండుగలను [పవ క్తలను, ఆరోగ్య విధులను, రాజకీయ పరిజ్ఞానమును మొదలగు విజ్ఞాన [ప్రదాయక విషయముల నెన్నింటినో బహు (గంథముల నవలోకించి, అనువదించి, నంక్షిప్తంగా సులభశైలిలో సామాన్య విద్యా గంధముగల వారికి నైతము అవగాహనమగు రీతిలో సంకలనం చేసినారు.

ఈ నాడు మన పాఠశాలలందు బోధింపబడుతున్న విద్య ఇహ పరమున కంటకుండా ఉన్నది. విద్యార్థులకు పాఠ్య (పణాశికలో నీతిదాయక మగు పాఠములు లేకపోగా, తెలుగు ఒంట్టు కూడ తెలుగు బాలబాలికలకు అంటకుండా పోయినవి. బొట్టిరుసు, గిదైలిరుసు జటోధయటుంచి, _పభథవ విభవాది నంవత్సరాల సంఖ్యకూడ విద్యార్థులకు తెలియదంటె ఆశ్చర్య పడవలసిన అవనరం లేదు. బైత వైళఠాఖమానములు కూడ స్మకమంగా రాని విద్యార్థులుకూడ చాలమంది పదవతరగతిలో ఉన్నారనిన వీటికి బాధ్యత వహించునది (వభుత్వ విద్యా విధానమనక తప్పదు, నేల విడిచి సాముచేయు వద్ధతిలో మన విద్యాాపణాశికలు రూపొందించ బడుతున్నవి. ఇందుకు తోడు ఆంగ్ల విద్యా వ్యామోహముకూడ మన విద్యాధికులను వెన్నాడి పీడిస్తున్నది,

జాతీయ భావాలు, దేశాభిమానము యువలోకంలో వేర్తు తన్నుకొన వలయునన్న దేశీయ విద్యలను ఉగ్గుపాలతో విద్యార్థులకు బోధించవలసిన అవనరం ఎంతైనా ఉన్నది. పెద్దబాలశిక్షను 1847 సంవత్సరంలో (శ్రీవుదూరి సీతారామ శాస్త్రిగారు బహు దూరదృష్టితో, లౌకికదృక్పథంతో రూపొందించి బాల బాలికల నర్వతోముఖ వికాసానికి సాయశక్తులా కృషి చేసినారు.

జీవితము : రచనలు 125 [వతావరెడ్డిగారు కూడ అదే దృక్పథంతో యువ జనుల విజ్ఞానార్థనకొరకు “యువ జన విజ్ఞానమును (వాశారు. యువజన విజ్ఞానము యువలోకము పాఠిటి విజ్ఞానఖని యనిన అత్యుక్తి కాదేమో :ః తెలుగులో క్రంంలం3] 1ష0%- 166186 పు స్తకాలులేని కొరతను రెడ్డిగారి వున్తకము పూరించ గలదు. నీతి పద్యములు మొదలుకొని నన్నయ సాహిత్యమువరకు, మతములు మొదలు కొని మత(ప్రవ క్తలవరకు, భూగోళమును [ప్రారంభించి చందగోళములోని ఆంతర్యములవరకు, ఆరోగ్య విధులు మొదలుకొని ఆర్యావర్తవు నాగరికత వరకు అన్నిటినీ అవలోడన చేసిన [గంథమే యువజన విజ్ఞానము. (పపంచంలోగల జూతులు, మతాలు, ఆచార విచారములు, నంన్కృృతీ సంపదలు అన్నీ సవివరంగా సరళంగా తెలువబడినవి. వేమనతో [ప్రారంభించి వేములవాడ ఖభీమకవివరకు నీతి పద్యమంజరిలో గుదిగుచ్చ బడింది. రాజు సితిని గూర్చిన పాఠ్యాంశములో (వజాస్వామ్యము, క మ్యూనిజము, నాజీజము, హఫెసీజము, నియంతృత్వములాంటి రాజకీయ పద్ధతులను విశ్హేషించి వివరింప బడింది. మత [ప్రవక్తలు అను శీర్షికలో ఆర్ష నాగరికత మొదలుకొని బౌద్ధము, ఇస్టాము మతము, జోరాష్ట్రనిజము, కిరస్తానము; వరకుగల వివిధ మతముల (పారంభము, వాటి మౌలిక బోధ, నీతి నియమాలను గూర్చి కూడ సవిస్తరంగా చర్చించబడింది.

ఇవిగాక మానవుని న్యకమ పురోభివృద్ధి కవసరమగు భాషలు, పండుగలు, ఆరోగ్యవిభులు, (గామ నమస్యలు, విజ్ఞాన విశేషాలు "అన్నీ క్టుప్తంగా సగటుమానవుని కవసరమగు లౌకిక జ్ఞానసంపదనంతా ఘనీభవింప జేసుకున్న [గంథరాజము, దురదృష్టవళాత్తు ఈ నాడీ [గంధము ఏపు స్తక వి,కేతలవద్దనూ లభించుటలేదు. (పగతిపధంలో పయనిస్తున్న నవీన నాగరిక యువ (పపంచానికీ [గంథముయొక్క ఆవళ్యకత ఎంతేనియు కలదు.

లి. హైందవ ధర్భబీడులు :-- ఈ పుస్తకమును రెడ్డిగారు కేవలము విదార్థిలోకాన్ని దృష్టియందుంచుకొనియే [వాసినారనవలని యున్నది. గోలకొండ ప(తికాముఖమున నీవీర రసాత్మక గాథలు చాలకాలం (కితం

126 శ్రీ నురవరం ,[వతావరెడ్డిగారి (వచురింవబడినవి. “హైందవ ధర్మవీరులు” పుస్తకరూపంలో వెలువడిన ఆరు మాసములలోనే పునర్ముదింపబడిన చక్కని చిక్కని హైందవ ధర్మ, వీరుల గాథా సంపుటి. 1954లో మృదాను (ప్రభుత్వము వారు ఈవుస్త కమును ఉన్నత పాఠశాల విద్యార్థులకు ఉపవాచకంగా నిర్దేశించారు.

హైందవ ధర్మ పోలీలనికూడ దీనికి నామాంతరము కలదు. ధర్మ పైలీ యుద్ధము టప్రాబీన [గీనుదేశ చర్మితలో చాల ప్రసిద్ధిగాంచినది. (గ్లీసు దేశపు ““ధర్మపైలీ” కనుమవద్ధ కొలది నైన్యముతో లియోనీదాన్‌ అను పీరుడు వేలనైన్యము నడ్డుకొని వీరమరణం పొందుతాడు. ఇలాంటి “ధర్మ వెలీ"*ల వీరగాథల కొరకు మనము యూరోవియన్‌ చర్మితనంతా గాలించ వలనిఉంటుంది. కాని అలాంటి ధర్మ పైలీలు భారతదేశ చరిత్రలో కోకొల్టలు. దేశాఖిమానము, శాతీయాభిమానము నరనరాల్లో జీర్ణించుకున్న (ప్రతాపరెడ్డి గారు భారతదేశ చర్మితనుండి మచ్చునకు మాాతము కొందరు ధర్మవీరుల చరితను నరాల నుడుకెత్తించు శైలిలో యీ పున్తకంలో [గథనం చేళారు, భారతదేశ చరిితయొక్క (పతి పుటలోను మనకు ధర్మ మైలీలు సావాత్క రిస్తారు. అయినా వారిని భారతీయులే సంన్మరించుకొనరని రెడ్డిగారు తమ విచారము నభివ్య క్తంచేశారు.

ఇందభివర్ణితములై న బాలచందుడు, తానాజీ మాలునురె, బాజీ దేళపాండ్యా, అబ్దుల్‌ రజాక్‌లారీ, అమర్‌సింగ్‌, భల్లూసింగ్‌, గురుగోవింద సీంగ్‌, సోమన్నాది, సదాశివరెడ్డి, బలభ్మ్యదుడు లాంటి వీరులు కణకణలాడు నిప్పు కణాలు, స్వామి భ క్రిలోను, దేశభక్తి [పకటనలోను, మాతృభూమి నంరకణలోను, స్వాభిమాన సంరక్షణలోను, మిితులను శ్యతుమూకల నుండి కాపాడి ఆత్మబలిదానం కావించుకొనుటలోను ఇందభి వర్ణితములగు వీరులు వారికి వారే సొటి ధర్మవైలీ కనుమలో లియోనీదాన్‌ శృతుమూకల ఢీ కొంటె, కొండ కనుమలలో వేలనైన్యమును గంటలకొలది ఛతవతి శివాజీ యాజ్ఞానుసారం బాజీ దేశపాండ్య కొద్దిమంది మావళీలతో ఢికొని శతువులను కోటలో శతఘ్నులు [మోగువరకు, ఒక్క అడుగైనా ముందుకు కదలసీక్ష

జీవితము : రచనలు 197 (పాణాలొడ్డి పోరాడుతాడు. నదాశివరెడ్డి |1పభువు సామంత రాజైనా నిజాం [వ్రభువు నాదుకొని స్వామిభక్తి వరాయణుడై తన నర్వస్వం నమర్చించి ఆత్మత్యాగం చేసిన ధైర్య శౌర్య వర్శాకమశాలి. హిందూ దేళ చర్మితము ఎంతటి మత సాంఘిక పరిణామ (పధానమైనదో అంతటి వీరగాథా పరిపుష్ట మైనది. ఇలాంటి చక్కని వీర రస (ప్రధానమగు పున్తకమును ఉన్నత పాఠళాలా పాఠ్య గంథముగా ప్రభుత్వము ఎందుకు ఎన్నుకొనలేదో దురూహ్యూ ముగా నున్నది. భావ నమైక్యతకు, దేశసమైక్యతకు (పాకులాడు [పభుత్వము ఈ పుస్తకాన్ని పాఠ్యపు స్తకంగా ఉంచవలసిన అగత్యము ఈ నాటి రాజకీయవాతావరణానికి చాల అవనరము.

తొ. నంమోధ్ధరణము :---రెడ్డిగారు అడపాతడపా [వాసి ఆ యా వ్యతికా ముఖమున _ (ప్రచురించిన వ్యానరాజములను కొన్నింటిని ఎన్నుకొని “సం ఘోద్ధరణమ”'ను వున్తకంగా 1925 నం॥లో ఆదర్శ [గంథమాల వారి వఇున (ప్రచురింపబడింది. రెడ్డిగారు విద్యార్థిదళలో నున్నప్పుడే 'కళ' “పినా కిని" “తెలుగు తల్చి" 'రెడ్డిరాణి' మున్నగు వతికలకు ఆయా సందర్భము లలో (వాసిన వ్యాసరాజములే నంఘోద్ధరణమున వెలువడినవి. _

రెడ్డిగారు మ్మదాసులో బి.ఎ., బి, ఎల్‌. పరీక్షలకు చదువుతున్న

కాలంలో మృ్మదాసు నగరం భారత రాజకీయ రంగానికి కొంగుబంగారమై విలసిల్లినది. భారతదేళవు రత్నగర్భలో అవతరించిన మహానుఖావులంతా 1920 నుండి 1925 సంవత్సరాలమధ్య మదానువచ్చి తమ భావనంచయంతో దేశ (పజలను ఉరూతలూగించారు.. రెడ్డిగారు కూడ ఆ మహానుభావుల అడుగుజాడల వయనించిన వారే కనుక, రెడ్డిగారి వ్యాసావళిలో దేశభక్తి [వటోధితములగు అంశములు కోకొల్దలుగా లభిస్తాయి. ముఖ్యంగా వారి వ్యాసాల్లో ““మలబారు క్రైస్తవులు” “మన పర్మిశమలను నాళనం చేసిన దెవరు 2” “ఖద్దరు ధారణ “నత్యాగహోద్యమము"” “మద్యపానము'' “పత్తి పంటసాగుూ” మొదలగునవి వారి సునిశిత జ్ఞాన పాటవమునకు, వరిశోధన్నావ్రజ్ఞకు, దేశభక్తికి (ప్రతీకలు, (పజలను అజ్ఞానాంధకారము నుండి

128 థ్రీ సురవవం (పతాపరెడ్డిగారి మేలుకొలుప వలయునను ఆరాటము, ఆవేదన వారి (వతి వ్యానమునందు తొంగిచూస్తుంది. రెడ్డిగారి వ్యాసాల్లో వి ద్యాతృష్ట, విషయ పరిజ్ఞానము, దే భక్తి, రాజకీయ జిజ్ఞాస, తొణకిస లాడుతుంటవి. వారి [గంథ పఠనాసక్తి అనదృశము, అనన్యసామాన్యము. వారే [కొత్త విషయము నవలోకించినా, ఏ అపూర్వ విషయాలు కనుగొన్నా, వాటిని పాఠకుల ముందుంచనిదే తోచదు ఆయన చదివిన చదువు, చేసిన పరిశోధన, నేర్చుకున్న నూతనాంళాలు అన్నీ పాఠకులకేనన్న నదాశయంతో విషయజ్ఞాన సేకరణ చేసెడివారు. ఆందువల్హనే వారి వ్యాససంపుటమగు సంఘోద్ధరణము విజ్ఞానఖనియై భాసిల్లినది.

జీ. (వథొభికారములు : ---*“పాథమిక స్వత్వములు”” అను పేరుతో యీ పున్తకమును 1998 సంవత్సరంలో దేశోద్ధారక (గంథమాల వారు (వకటించారు. (పతావరెడ్డిగారు అఆడపాతడపా గోలకొండ వతికలో (ప్రాథమిక నస్వత్వములను పేర కొన్ని వ్యానములను (ప్రకటించారు. వాటిలో కొన్ని వ్యానములను (కోడికరించి మొదట (ప్రకటించడం జరిగింది. మళ్ళీ 1950 సంవత్సరంలో రెడ్డిగారు ద్వితీయముుదణ గావించారు... అప్పుడు శీర్షికను మార్చి “” పజాధికారములు”గా రూపొందించబడింది.

కేవలం రాజ్యాంగబద్ధమగు పౌరస్వుత్వములే యీ (గంథములో సౌొందుపరచ బడలేదు. నంఘములో (పజలు తమ పౌరస్వత్వములను నంపాదించుకొనుటకు అనాదినుండి యీనాటిదాకా పడినపాట్టు, చేసిన త్యాగాలు, జరిపిన ఆందోళనలు ఈ చిన్న పుస్తకంతో సంగు_ప్రం చేళారు. డా॥ భోగరాజు పట్టాభి సీతారామయ్య గారు చక్కని ఉపోద్దాతమును కూడ (వానినారు.

“వార్తయందు. జగము. వర్తిల్దుచుండును. ..” అను నన్నయగారి మాటతో [ప్రారంభమైన వ్యవహారకాండ గౌతమ యాజ్ఞవల్కాాది బుషుల రాజ్యాంగతం్మత విధానములను స్పృఃస్తూ అధునాతన రాజ్యాంగ పద్ధతులు క్టుప్తంగా యీ (ప్రజాధికారములందు చర్చించ బడినవి. భారతదేశంలో,

జీవితము :; రచనలు కవిం జర్మనీలో, టర్కీలో, రష్యాలో, అఆరబిస్తాన్‌లో, అమెరికాలో [ప్రజలు రాజులయెక్క నియంతృత్వపాలనకు వ్యతిరేకంగా పోరాడిన విధానము, దమనకాండ, దోపిడీ పద్ధతులు, రజాకార్హ దౌష్ట్య్రమును నేలరాచిన పద్ధతులు సవివరంగా వివరింపబడినవి, బిటిష్‌ వరిపాలనా హయాంలో థారత (పజలు తమ పొౌరస్వత్వాలక్షై జరిపిన పోరాటవిధానము, నిజాం నిరంకుశ పాలనలో హైదావాద్‌ [పజలు వడినపాట్టు, చేసిన త్యాగాలు, ఇ త్తెహాద్‌ ముసల్మాన్‌ పార్టి స్వైరవిహారం, కాసిమ్‌ రజ్వీ జొద్ధత్యం అన్నీ పూస్మగుచ్చినట్టు విశదీకరింపబడినవి.

చాతుర్వర్జ వ్యవస్థ భారతదేశంలోనే కాక, పాళ్చాత్య దేశాలలో కూడ ఆచరణ యందుండెనని రెడ్డిగారు రోమన్‌ సామాజ్యంలో అమలుయందున్న 'మెటిషియనులు, నైట్సు, స్టైవియన్లు, బానినలు మొదలగు తెగలవల్ల నిరూవీంపబడినది. ఆర్ష భాషాజ్ఞానం పాళ్చాళ్యులలో (ప్రబలిన కొలదీ సంస్కృత వాజ్మయంలో సంగు ప్రమైన రాజనీతి వైదుష్య విజ్ఞానమును అవలోడన చేసిన మాక్స్‌ముల్టర్‌, గెటె, ఎమర్‌నన్‌ [ప్రభృతులు ఉపని షత్తుల పభావాన్ని గుర్తించారు.

" భగవద్గీతలో (పకటించినట్లు “కర్మలు చేయనంతవరకు వాని ఫల ముల ననుభవించుటకు మానవునికి అధికారము లేదను నిత్యసత్యం యీనాటి రాజ్యాంగ వేత్తలకు, నాయకులకు, (పజలకు కనువిప్పుగా నుండగలదు. (ప్రాచ్య పాళ్చాత్య నాగరిక (పపంచ రాజకీయ చైతన్యసవంతి “ప్రజాధి కొారములి”*లో స్థూలరూవంలో గోచరిస్తుంది. రాజకీయ వరిజ్ఞాన విపానులకు “పజాధికారములు'' ఒక చక్కని వైజ్ఞానిక (గ్రంథము.

తి కథలు కథానికా సాహిత్య జగత్తులో హేమాహేమీలనదగిన మహానుభావులు ఆంధధదేశంలో పెక్కుమంది ఉన్నారు. వారిలో మొదట సంస్మరింప దగిన [9

180 ఫ్రీ సురవరం [పతాపరెడ్డిగాకి వారు శ్రీయుతులు గురుజాడ అప్పారావు, వేలూరి శివరామశాన్త్రి, అడవి బాపిరాజు, (తివురనేని గోపీచంద్‌, బుచ్చిబాబుగారలు, నుమారు ఒక శతాబ్దం: నుండి వుంథానుపుంఖంగా వెలువడుతున్న కథానికా సాహిత్య నృష్టికి దోహదం చేసినవారిలో ఎందరో చేయితిరిగిన రచయితలున్నారు.

కథావస్తువులో, కథాకథన సంవిధానంలో, భాషావై శిష్ట్రంలో, ప్మాత పోషణ చ్వితణాది వర్ణనా చాతుర్యంలో అనుపమ (పజ్ఞను [పదర్శించుట గొప్ప నైవుణ్యమే | కాని కథారచన సంవిధానంలో [వత్యేక వ్య క్తిత్వమును రుజువు చేసికొనుట కష్టతరమగు విషయము. వాస్తవాలను కల్పనా జగత్తుతో కలగాపులగం చేసి, వర్ణనా వైచ్మితితో మిరుమిట్టుగొలువు కథలు అల్జువారూ ఉన్నారు. వాస్తవాలను అతి వాస్తవికంగా వివ్పిచెపుతూ లేనివి కొన్ని అతికించి భయానక గాథాకల్చ్పనచేయు విష్ణవవర్శ రచనా [పవీణులూ ఉన్నారు. ఇకపోతే కొందరు వాస్తవాన్నే వదలి పెట్టి కల్పనాజగత్తులో విహరిస్తూ లోకాన్నే భూతలస్వర్షంగా కథానికా జగత్తునలంకరించు కాల్పనిక భావుకులూ ఉన్నారు. కేవలం నాగరికలోకానికే సంబంధించిన సమన్యలను తీసికొని సాహిత్యాన్ని నృష్టిస్తూ అటు జాతీయభావముల కాస్యార మియ్య కుండా, ఇటు తెలుగు సంన్కృృతిని ముట్టకుండా ఉంటున్న కథకులు కూడ ఉన్నారు. కాని [గామసీమల వాన్తవిక స్థితిగతులను ఆమూలా(గంగా (ప్రతి బింబించు కథకులు నకృత్తుగా లభిస్తారు.

[ప్రతాపరెడ్డిగారి కధలలో మనకు మచ్చుకైనా భావనా జగత్తులో విహరించు కథావస్తువు లభించదు. [గ్రామ జీవన చ్చైతన్యం, వారి నంపదా యాలు, కట్టుబాట్లు, కష్టనుథాలు, [గామ రాజకీయాలు, వాళ్ళు సమన్యలు ; వాళ్ళను దోచుకున్న దొరలు, కక్షలూ కార్ప్చణ్యాలే, అచ్చు గుద్దినట్లు రెడ్డిగారి కధాసాహిత్యం సాథ్యం చెబుతుంది. కథ టూకీగా ఒక నీతిని, ఒక నందేశాన్ని పాఠకుడి కందించే సాధనంగా పరిగణింపబడే రోజుల్టో రెడ్డిగారి కథా సాహిత్యం వెలుగులోకి వచ్చింది. నలుబది సంవత్సరాల [కితం నిజాము నవాబు పాలించిన తెలంగాణలో (గామీణ జీవన సమన్యలకు

జీవితము : రచనలు 151 రెడ్డిగారి కధలు దర్పణాలు. వారి కథలలో నంభావషణా చాతుర్యంగాని, శబ్దాలంకార డాంబవికంగాని, అంతగా కానరావు. తేట తెనుగుమాటల్లో కథను నూటిగా ఘాటుగా నడివి, క ధేతివృత్తాన్ని రమ్యంగా అభివ్య క్రంచేస్తూ పాఠకుడిలో చెంగనిముుద వేస్తారు. నిజాము నాజీల నిరంకుళాంకుకానికి నలిగి నకనక లాడుతున్న పేదజనం పోలీసు బూట్టకింద అణిగిపోయిన పీడిత (ప్రజలు, దొరల దురంఠాలకు బలియైన బక్క్మపజానీకం, నంఘ దురాబారముల తాకిడికి రావిడికి బలియైన అమాయకులు, మత దురహంకా రుల ఒత్రిడికి చి త్తెపోయిన అబలలు, తురక తుంటరుల వైకాచిక (పవృత్తికి వతితలైన గృహిణులు, పెద్దల (కౌర్యానికి గురియై కూలిపోయిన (ప్రేమికులు మునలిమగల పీడ వదలించుకొనుటకు ముద్దరాండు పడిన పొట్టు రెడ్డిగారి సాహిత్యంలో తారట్టాడుతూ తమగోడు వినిపిస్తారు.

ఉబునుపోకకు కాలక్షేపానికి గిలికిన నగిషీలు వీరి కథా సాహిత్యంలో మచ్చుకైనా కానరావు. నిజాం పాలనాహయాంలో జరిగిన దురంతాలకు రెడ్డిగారి కథలు (ప్రత్యక్ష సాఇ్యాలు, తురకరాజుల పాలనలో నలిగిన (గ్రామీణ (పజానీకపు సాంఘిక వాతావరణం వీరి కథలలో తాండవిస్తుంది. రెడ్డిగారి భాషలో తురకపదాల వాడకం అధికమే ః నాటి సాంఘిక వాతావరణాన్ని సృష్టించడానికి, అవసరమున్నచోట హాస్యరనం చిప్పిలజేయడానికి తురక పదాల వాడకం తప్పని సరియైనది. ఆ యా కథలలోని ప్మాతలు అభివ్యక్తం చేయ హాన్యంలో కొంత బాధ మరికొంత బోధ ప్రస్ఫుటంగా గోచరిస్తుంది.

రెడ్డిగారు (వాసిన కథాసాహిత్యంలో “వింత్ర విడాకులు” అను పెద్ద కథ తలమానికం లాంటిది. [గామ వైద్యుడు, బడి వంతులూ అయిన నంబి నర్సిమ్ములు ఇందు కథానాయకుడు. నంబి నర్సిమ్ములు వైద్యంతో చావుతవ్పి కన్నులు లొట్టలుపోయిన వరిస్థిత, అతడు ధనార్జనచేని పొట్ట పోసుకును పద్ధతి పెఠకుల హృదయాలను కడుపుబ్బ నవ్వించి కవ్విస్తుంది నంబి నర్సిమ్ములే కమలమ్మ వివాహం ముసలి మొగుడితో జరినించడానికి కారకుడవుతాడు. మళ్ళీ ఆతడే కమలమ్మ విడాకులు పుచ్చుకోవడానికి చేయ

182 శ్రీ నురవరం ప్రతాపరెడ్డిగారి' వలసిందంతా చేసి తన వంతాన్ని సాధిస్తాడు. అతడి పన్నాగానికి కాఠణం మరియు మూలము గోలకొండ వ(తికలో [వచురింపబడిన విడాకులవా ర్హయే! కమలమ్మకు విడాకులివ్పించడానికి ఆవిడను తురకళ్లో కలిపి కమాల్‌ వీగా మార్పించి ఆవిడ భర్తకు కోర్టుద్వారా నోటీసు ఇవ్పిస్తాడు. కమలమ్మ మొగుడు విధిలేక తన భార్యకు విడాకులిసాడు. అనంతరం కమాల్‌ బీ ఆర్యసమాజం వారి సహకారంతో మళ్ళీ హైందవమతం స్వీకరించి తాను కోరుకున్న యువ కుడిని వెళ్ళాడుతుంది. నంబి నర్సిమ్ములు తన పంతాన్ని నిలబెట్టుకుని [గామస్తులచేత భశీ యనిపించుకొనడం చూస్తె పాఠకుడి మనస్సు విన్య కరుణరసాల్లో తేలియాడుతుంది. “వింత విడాకులు' "ద్వారా రెడ్డిగారు మునలి మగల వెండ్రిళ్ళకు సం్యకమించగల విషమ పరిణామములను ముచ్చటగా చితించి పాఠక హృదయాల్లో చెరగనిము[ద వేస్తారు. [గామీణ వాతావరణం వాళ్ళ మూఢనమ్మకాలు, విల్పలను పొందడానికి వారు పడే పొట్టు, డబ్బు కక్కు-ర్తికి వారు చేయు దురంతాలు కళ్ళకు కట్టినట్టు చ్చితింపవబడినవి మళ్ళీ పెళ్ళినేకాక, వర్ణాంతర వివాహాన్నికూడ వింత విడాకుల్లో బహు వింతగాజోడించి చక్కని హితోపదేశం చేశారు రెడ్డిగారు.

“నిరీక్షణ"” అన్న శీర్ధికతో వాయబడిన కథ శంకరన్‌ మరియు కుమారీమణుల (పణయానురాగ గాథ. ఆదిశంకరుడు కన్యాకుమారిని వివాహం చేసుకుంటానని అభయమిచ్చి దక్షిణాభిముఖుడై పోయి మళ్ళీ తిరిగి, రాడు. శంకరుడిచ్చిన మాట ,పకారం కన్యాకుమారి దక్షిణా భిముఖియై నిరీక్షిస్తూ ఉండి శిలావిగహమై, దేవతయై, (పేమ న్వరూవిణిలయై యీనాటికీ శేరళవాసుల పూజల నందుకుంటుంది. ఈ ఐతిహోసికగాథ ననునరించియే “నిరీక్షణ*మను కథను [వాయడం జరిగింది.

కుమారీ శంకరన్‌లు చిన్ననాటినుండి ఒకే కంచంలోతిని ఒకేపంచన చెరిగి ఆడుకుంటూ పాడుకుంటూ ఒండొరులను ( పేమించుకొని వెళ్ళి చేను కోవడానికి నిశ్చయించుకుంటారు,. శంకరన్‌ తన కులాచారం (వకారం సము[ద్రంనుండి " ఏడు చేపలను వేటాడి తెచ్చి వివాహం చేసుకోవడానికి ఒక

జీవితము : రచనలు 188 శభోదయాన నమ్ముదంలోకి పడవలో పోతాడు. నము[ద్రవుటలలలో చిక్కు కుని మరణించిన శంకరన్‌ తిరిగి రాడు, కాని కుమారి మ్మాతం అతడు తిరిగివస్తాడనే ఆశతో దినములు, నెలలు, నంవత్సరాలు నిరీక్షిన్తూ కాలం గడుపుతుంది. పెద్దవారు ఇంకొకరితో వివాహం చేయిస్తామన్న అంగీకరించక జీవితాంతం శంకరన్‌ కొరకే నిరీక్షించి [పేమకు తనజీవితాన్ని నీరాజనంగా నమర్పించి ([గామీణ్యపజల భక్షి పపత్తులకు పొత్రమై తన జీవితాన్ని చరి తార్జకం చేసుకున్న _పేమైకేతివృత్తంకల చక్కని [పణయగాథ.

“సంఘాల వంతులు” అన్న కథలో (గామీజణ్యప్రజలను పోలీనులు ఎలా దోచుకుతిని వాళ్ళను నానా బాధలపాలుచేసిన ఇతివృత్తం గోచరిన్తుంది. రామాపురం కృష్ణానదీతీరాన గల ఒక కుగ్రామము. కృష్ణ కవతల ఆం(ధ (ప్రాంతము. ఇవతలి [గామాలు నిజాం ఇలాకా (ప్రాంతము. అవళలి తట్టు స్వేచ్భావాయువులు (పసరిస్తుంటాయి. ఇవతలి [గామాల్లో పోలీసు జులుమ్‌ తాండవిస్తుంటుంది. రామా పురంలోఉన్న పోలీసు కానా జవాన్లు (గొమస్తు లను వెట్టిచాకిరికి, దౌర్జన్యానికి బలిచేస్తూ [బతుకుతుంటారు. ఒకనొడు సంఘాల పంతులనే వ్యక్తి రామాపురం వచ్చి వారిని జాగృతంచేసి,. వారు పోలీసులవల్ల పడు అగచాట్టను (వభుత్వానికి నివేదించి, వెట్టి చాకిరీని, కోమట్టబాధను నివారించడానికి తోడ్పడుతాడు. నంఘాల వంతులు కృషివల్ది అక్కడి 1పజలు సుఖళాంతులతో జీవిస్తారు. అక్కడినుండి పోలీసు ఠానా ఎత్రివేయబడుతుంది. ఇది టూకీగా సంఘాల పంతులు కథ.

ఇక “వకీలు వెంకయ్య" కథలో వెంకటరెడ్డిగారి బూటకపు వకాలతు బండారం, అతడు చేసిన దురంతాలు, తుదకాతడు [గొమీణుల చేత పతనమైన వైనం వివరింపబడింది. చిన్ననాడే వెంకటరెడ్డి తన తండ్రితో కీచులాడుకుని చెప్పాచెయ్యకుండా వట్నం చెక్కేస్తాడు. వట్నంలో ఒక పేరు మోసిన తురక వకీలువద్ద చాకిరీచేసి నాలుగురాళ్ళు చేనుకోవడానికి ఉండి పోతాడు. అలా ఐదారేండ్లు తురక వకీలుకు సేవచేసి నాలుగక్షరాలు నేర్చు కుంటాడు. చిన్నగా తురకంకూడ వానలాడ మొదలిడి వకీలుభాషను వంట

194 శ్రీ నురవరం (వతాపరెడ్డిగారి బట్టించుకొని ఒకనాటి శభోదయాన శేర్వానీతో తెల్టపైెజామాతో, చమ్మీ= బూట్టవేషంతో [గామంచేరుకొని వకీలు వెంకయ్యగా (ప్రజలచేత ముద వేయించు కుంటాడు.

ఏనాడో ఇల్లువిడిచి తిరిగివచ్చిన వెంకయ్యను తలిదండులు మరియు (గ్రామీణులు సాదరంతో చేరదీస్తారు. కాని వెంకయ్య తన వకాలతుముక్కల [ప్రభావాన్ని [(గామంలో [ప్రయోగించి అందరినీ హడలగొట్టి, ఎట్టకేలకు పోలీను పటేల్‌గిరి సంపాదించి (గామకక్షలు సృష్టించి, పోలీసులను కట్టుకుని దౌర్జన్యంచేస్తూ భూములనార్జించి, బిల్జింగులు కట్టించి, _గామస్థులను హడల గొడతాడు. మన్నుమిన్ను గానక తుదకు కులకాంతలనే చెరబట్టి అపర క్రీచకుడై వంచింపబడి దేహళుద్ధి గావించుకొనడమే కాకుండా తాను పన్నిన ఉచ్చులో తానే చిక్కుకుని జేలుపాలై , అప్పులపాలై నర్వనంపదను నాశనం చేసుకుంటాడు. అన్నిటికీ కారణం తన వకీలు మోసాలేనని అవసాన ఫఘడి యల్లో తెలునుకుని గుండెపగిలి కుక్కచావు చస్తాడు. వకీలు వెంకయ్య ద్వారా రెడ్డిగారు దుష్టబుద్ధులకు కలుగు పర్యవసానమును టూకీగా విశదీక రిస్తారు.

నాబ్లవ కథ “బ్యారిస్టర్‌ గోపాల్‌ కిషన్‌రావు.*'గారిది. గోపాల్‌ కిషన్‌రావు గోలకొండ వ్యాపారుల ముద్దుబిడ్డడు. నంవన్నులకు వ్యాపారి (వాహ్మణ దంపతులకు కలిగిన ఏకైక ప్పుతుడు. ఉన్న కుటుంబం కనుక గోపాల్‌ కిషన్‌రావు ఇంగ్లాండుకు పోయి బ్యారిన్టరై తిరిగివస్తాడు. వస్తువస్తూ పాళ్చాత్య నాగరికతనుకూడ వెంటతెచ్చు కుంటాడు. పూర్వాచార పరాయణు రాలగు తన భార్యను అప్‌టుడేట్‌గా ఉండమని కురుసంతతిని క త్తిరించుకు బాల్ట్‌ హేర్‌ పెట్టుకు తనతో రోడ్డవెంట కులుకుమని నిర్బంధిస్తాడు. పాపం ఆవిడ అందుకు అంగీకరించకపోతే విడాకులిచ్చి మరొక వలపుల మిటారిని వెండ్రాడి, తండ్రితో విడిపోయి మువ్పయివేల డబ్బు పంచుకొని వేరుకాపురం వెలిగిస్తాడు. మళ్ళీ పెండ్డాడిన వనిత పూర్వాశమంలో వేళ్యారత్నము కాబట్టి దాని పూర్వవు స్నేహితులు, అధునాతన నాగరికత పేరుతో గోపాల్‌

జీవితము :; రచనలు కేలిర్‌ కిషన్‌రావు వ్యారిస్టర్‌ గారి వర్తమాన భార్యతో సినిమాలకు, క్రబ్బులకు, షికార్లకు విలాసంగా కులాసాగా తిరు/ఏతుంటారు. పాపం వ్యారిన్టర్‌ గారు ఏమీ చేయ లేకపోతాడు. ఒకనాడు ఓవీకవట్టలేక అలా తిరగవద్దని సరసాల సరదాల అర్జాంగిని అడ్డగిస్తాడు. సానిది నరదాలు మానక ఒక తురక సాహెబుతో చెప్పాపెట్టకుండా లేచిపోతుంది. బ్యారిన్టర్‌ భగ్నహృదయంతో సాహెబుపైన వీవీని ఉడాయించుకు పోయినట్టు కోర్టులో దావావేస్తాడు తుదకా కేసు హిందూ, మహమ్మదీయుల మతాల నావేశవరచు అభిమానవు కేసుగా పరిణమిస్తుంది. కోర్టులో సానిదాని తల్లి సాక్ష్యం కారణంగా తురక సాహెబుపక్షాన తీర్చువస్తుంది. గోపాల్‌ కిషన్‌రావుగారి పాళ్చాత్యవ్యామోహం తనను కాసుకు కొరగాని వాడిని చేస్తుంది, బ్యారిష్టర్‌ కష్టతెరచి తన తలి దండ్రుల ఇల్డుచేరుకుని భార్యకాళ్టు పట్టుకుని లెంపలు వాయించుకుని బుద్ధిగా. శేషజీవితం గడుపుతాడు. గుడ్డిగా పాళ్చాత్యనాగరికత ననుకరించు వారికిదొక కనువిప్పు కథ. ఇకపోతే అయిదు ఆరు కధలు రెండూ కథా కథన నంవిధానంరీత్యా ఒండొంటితో పెనవేసుకున్న జంట కథలు. “చెందయ భీమా” పెండ్లి బేరము” అను యీ కథలలో బడివంతులుగా (బతుకుతున్న శంకర కాత్రి గౌరి జీవితనౌకకు ఎన్ని ఒడుదొడుకులు తారసిల్దుతాయో చితీకరించబడింది. శాస్త్రిగారి బడిని తనథీ చేయడానికి నాజర్‌ (19060002 తీ ఏం[ంం19) వస్తాడు. పాపం, శాస్త్రిగారు ఎంతో (పయానపడి విల్లలకు పాఠాలు నేర్చుతాడు. కాని ఒక్క ఆకతాయి కారణంగా వీల్లలంతౌ నాజర్‌ వేసిన [ప్రశ్నలకు వక్రభాష్యం చెబుతారు. దానితో నాజరుగారి బ్యురతిరిగె గంగ వ్మెరులె త్రిపోతుంది. నాజర్‌ ఉ్మగుడ్లై కాన్త్రిగారి ఉద్యోగం ఊడ బెరుకుతాడు. ఉద్యోగం పోగొట్టుకున్న కాస్త్రి ఊరువదలి తన స్నేహితుడి సహాయంతో భీమా ఏజంటు ఉద్యోగం చేపట్టి తన స్నేహితుడి వావగారి జీవి తాన్నే ప్రథమంగా ఖీమా చేయించడానికి ఒప్పించి డాక్టరుచేత పరిక్ష చేయించడానికి డాక్టరును రవ్పించి పరీక్ష (ప్రారంభిస్తాడు, వట్టి పల్లెటూరి

186 థీ నురవరం (ప్రతాపరెడ్డిగారి బైతుగారికి డాక్టరుపరీక్ష శల్య పరీక్షగా గోచరిస్తుంది. మర్మాంగాలను వరిశ్షించడానికి ఆతని ధోవతిని ఊడబెరికిన డాక్టరు చెంపను గట్టిగా వాయి స్తాడు. తానొకటి తలుసై ద్లైవమొకటి దలచినదన్న సామెతగా పరిణ మించిన శాస్త్రి అక్కడినుండి పరారై నిజాము సరిహద్ధుదాటి గుల్బర్గా చేరుకొని మరొక డాక్టరు చలవవల్ల కాంపొౌండరు ఉద్యోగం సంపాదిస్తాడు. గుల్బర్గాలో స్థిరపడిపోయిన మరొక (బాహ్మణుడి కూతురును తన స్నేహితు డికి వెండ్రి సంబంధం కుదుర్చుతాడు. కాని వరకట్నాల లావాదేవీల పేలీ రావడంవలన వెండ్రివీటల మీద వియ్యాలవారు కయ్యానికి దిగి తాళిబొట్టును తెంపి చక్కాపోతారు. వియ్యం కయ్యమై కోర్టుకెక్కుతుంది. తన కూతు రును మేనల్లుడికిచ్చి వివాహం చేస్తాడు. దానితో వరుని పక్షం వాళ్ళు అతనిపై పరువునష్టం దావా వేస్తారు. అక్కడకూడ మన కథానాయకుడు శాన్త్రిది [వధానప్మాతే కావడంవలన వధువు పక్షం తరపున కోర్టులో హాజరు అవుతాడు. గుల్బర్గా వ్యాపారి వ్యవవారదకుడు కావడంవలన భజంత్రీల వారిని, మం్యతం చదివిన వాపనయ్యను కూడగట్టుకొని కేసు కొట్టి వేయించు కుంటాడు.

మొత్తంపై బడిపంతులుగా (బళుకలేని కాస్త. జీవితంలో ఓటమిని అంగీకరించక జీవితపు మిట్టపల్టాల నధిరోహించుకుంటూ ముందుకుసాగడం యీ కథల (పధానేతివృ త్తము. (బతుకుతెరువుకు నానా యాతనల వడిన శాస్త్రీని శనిదేవత విడువక వెన్నాడి ఎలా పీడించినదన్న విషయాన్ని చక్కని వోన్యరస [పధానతై లిలో కథను తీర్చిదిద్దిన శిల్పవై నం రెడ్డిగారి కథలకు వన్నె తెచ్చింది.

వడవ కథ “వెంకటరెడ్డి దొర” వారిది. వెంకటరెడ్డి దొర తన (గౌమములో “రెడ్డి వచ్చె మొదలాడు' అన్నంతపని చేస్తాడు. తిమ్మిని ఐమ్మి చేయడంలోను, [గామంలో కత్షలను పెంచి ఒకరి నేరాన్ని మరొకరి నెత్తిన రుద్ధి కక్షలు సాధించడంలోను అతనికి వెట్టిందిపేరు. పోలీను వాళ్ళకు కుడివించి, జేబులు నింవి తన భేషజపు దొరతనాన్ని కాపాడుకొను తాష్మత

జీవితము ; రచనలు 187 యంలో తాను చితికిపోయి. తన [ప్రతికక్షులను పాడుజేసి తుదకు [గామ (సజలకు కూడ శాంతిసొౌఖ్యాలు లేకుండాచేసింది వెంకటరెడ్డి దొరగారు.

(గామములో ఒకరి ఇంట్లో దొంగతనం చేసింది ఒకరై తే మరొకరిని అనగా తన వ్యతిరేక ముఠావాళ్ళను అందులోనెట్టి అమీన్‌సాబు జేబునింవీ అతని నోరు కట్టి నాటకం ఆడుతాడు రెడ్డిదొర. అయితే ప్రత్యర్థలేమీ తక్కువ తినలేదు. వాళు [గ్రామ శివార్హలోగల తాడిచెట్టను నరికించి సదరు దొరగారి పార్టివాళ్ళను అందులో ఇరికించి, అలవాటైన అమీన్‌సాబుకు గతి కించి వెంకటరెడ్డిని కటకటాలపాలు చేస్తారు, ఇలా నేరాలు, (ప్రతినేరాలు చేయించుకుంటూ, ఒకరివై ఒకరు కక్షలను కార్చణ్యాలను పెంచుకుంటూ, తమకుగల ష్మితార్జితాన్ని కర్పూరంలా కరిగించుకోవడమే కాకుండా, అవ్వల పాలై విప్పలు చేతికి వచ్చేలా స్వయంకృతావరాధములు చేసుకుంటూ [గ్రామానికే ముప్పు తెస్తారు. పాపం, (గ్రామస్థులు వీళ్ళ వీడ విరగడ చేను కోవడానికి పడే తంటాలు రమణీయంగా వెంకటరెడ్డి దొర కథలో వర్జింప బడినవి.

“మెహదీ బేగం” కథలో ఒకానొక హై(దావాదు నవాబుగారింట్టో అల్లారు ముద్దుగా పెరిగిన అమ్మాయి మెహడీబేగం. డాబు, దర్పం: ద డబ్బు దండిగాఉన్న మహలు నవాబుగారిది. వాళ్ళు అమ్మాయి ఆ ఇంట్లో నౌకరీచేస్తున్న ఒక తురక సాయెబును (పేమిస్తుంది. అది తెలుసుకున్న నవాబు అతని కూతురు మెహదీబేగమ్‌పై విరుచుకు పడతారు. సదరు తురక _పేమికుడిని తమ ఇంటినుండి గెంటివేస్తారు. (వేమ (వ్రవాహంలో తలమునకలై న బేగమ్‌ ఊరుకుంటుందా ? వెతుక్కుంటూపోయి (వియుడి గృహంలో తిష్థవేస్తుంది. నవాబుగారి బిడ్డ పరారి కారణం గుర్తించి తురక (పేమికుడి ఇంటికి వెళ్ళి తమ కూతురును రప్పించుకొని, ఆవిడను గృహ నిర్బంధంలో ఉంచి, (పేమపక్షిని చంపేస్తామని సదరు నవాబు బేదిరిస్తాడు. ఆ సాహెబు తన హిందూ స్నేహితుడి సహాయంతో మారువేషం వేనుకుని హై(దాదాదునుండి ఉడాయించి కలకత్తా చేరుకుంటాడు, ఇక్యడ మెహదీ

188 శ్రీ సురవరం వతాపరెడ్డిగారి బేగం మహలునుండి తప్పించుకొని పారిపోతుంది. కాని మరో విషవలయంలో చిక్కుకొని శీలాన్ని కోల్పోయి వతితగా మెహందీలో జీవచ్చవంలా (బతుకు తున్న తరుణంలో ఆమె (ప్రేమికుని హైందవమ్మితుడు మెహందీచూచి, ఆమె కరుణగాథవిని పరితసిస్తాడు. - తన [వియుడి జాడ తెలపమని హిందూ స్నేహితుడిని ఆర్థిస్తుంది కాని ఆతనికి కూడ తురక సాహెబు పతా తెలియదు. విధిలేక ఆలా విషాదాంత జీవితాన్ని తలిదండుల దౌష్ట్యం కారణంగా అన్నీ ఉండికూడ అనాథగా (బతుకుతున్న కరుణగాథ మెహదీ బేగమ్‌ది. ఇక “'హుసేన్‌వీ*' అను కథలో ఒక (దాహ్మణ బాల వితంతువు సంఘవు కట్టుబాట్టకు, భాందసాచారములకు బలియై ఎలా ఒక తురక యువకుని చేజిక్కి వు 'సేన్‌బీగా మారిందోనను విషయమే యీ కథయొక్క ఇతివృ త్తము. హుసేన్‌బీ ఒకనాడు తలవని తలంపుగా నాంపల్లి స్టేషన్‌లో తన [(గామస్థుడిని కలుసుకొని తన కరుణగాథ విశదీకరిస్తుంది. బాల వితంతువు తనంతట తానుగా తురక మతాన్ని స్వీకరించలేదు, తానై వరించి తురక సాహెబును పెళ్ళిచేసుకోలేదు తన తలిదం్యడులు తన బంధువులు, తన కులగురువు గారల దుష్టచేష్టలకు తల ఒగ్గలేక, _ పైళాచిక (ప్రవృత్తికి తట్టుకోలేక, తనను దీనస్థితిలో ఆదుకునువారు కరువై పోవుటవలన, (బతుకు దెరువుకు మరో మంచిమార్గం కానరాకపోవడం వలన, ఆ వితంతువు తురక మతంలో వునిస్త్రీయై విల్లలను కన్నది. ఆలా చేసినందుకు ఆమె విచారించడం లేదు. తన తురక భర్తతో హాయిగా కాలంగడుపుతూ శేషజీవితాన్ని నిర్వి చారంగా గడుపుతున్నది. ఆవిడే ఇప్పటివరకా హైందవసంఘంలో ఉంటే పున్తైకట్టుకుని కాపురంచేని బిడ్డల తల్లిగా అయ్యేదా అని రచయిత ధ్వన్యాత్మ కంగా సంఘాన్ని (పళ్నించి పాఠకుడి జిజ్ఞాసను పురికాలుపుతాడు. “భిన్మత్‌” అను కథలో సానిదానికి సంఘంలో పరోక్షంగా ఉన్న గౌరవాన్నీ, అదే పునిన్తీ అయితే ఆవిడకున్న న్యూనతను నర్మగర్భంగా గచయిత పాఠకులకీ కథ ద్వారా ఎత్తిచూపుతాడు. వేశ్యగా (బతికినన్నాండ్డు గొహర్‌జాన్‌ పంచజేరి ఆవిడ అధరాన్ని ఆశించని నవాబులు, రాజులు,

జీవితము ; రచనలు 189 కోటీశ్వరులు లాహోర్‌ నగరంలో లేరంటే అతిళయోక్తి కాదు. ఆ గోహర్‌ జాన్‌ అపురూపంగా వెంచి పోషించి, సకల కళలను తను పెంచుకున్న ఒక పుత్తడిబొమ్మకు నేర్పించినది. ఆ సరసాంగి నకల కళలను ఆపోశనం పట్టిన అపురూపపు బొమ్మ. కాని దురదృష్టవళాత్తు ఆ అమ్మాయికి వేళ్య[బతుకుపై మోజుండదు. తనతో సంగీతం నేర్చుకున్న ఒక యువకుడికి మనసిచ్చి తలి వలదని వారించినా వివాహం చేసుకొని అతడితో బొంబాయి లేచిపోతుంది. అలా కొన్నాండ్డు తమవద్ధనున్న సొమ్మునమ్ముకొని కాలం గడుపుతారు ఉద్యోగం చేయమని తన (వియుడిని బలవంతం చేస్తుంది. సరదాగా కళా రాధన చేసుకుంటూ[ బతికిన యువకుడికి ఉద్యోగం చేయుడఉిద్దేశం ఉండదు. నంసార యాతన భరించక ఆ యువకుడు మరో సానిదాని పంచజేరి మెల్లిగా తన ఇల్దాలిని ఆవిడ కప్పగించి తప్పుకుంటాడు. ఆయమ విధిలేక పాత వృత్తిని చేబడుతుంది. వృత్తిలో తన తల్లివలె చాల డబ్బు గడిస్తుంది. సానిదాని వలె కాదు, ర క్రిలేని విరాగిని వఠె ; తాను అలా ఆర్జించిన డబ్బు నంతా అనాథ శరణాలయానికి దానంచేస్తుంది. తనకు తన భ ర్తవల్ల కలి గిన బిడ్థనుకూడ అనాథ శరణాలయంలో అప్పగిస్తుంది. సానిద్రైనా సంసా రులకేగాక సన్యాసులనుకూడ తలదన్నిన వైరాగ్యాన్ని వదర్శించి పాఠకుల హృదయాల్లో బడబానలం సృష్టించిన చక గ్రాని మానసిక పరిజొమ (పబోధా త్మక కథ గోహర్‌జాన్‌ జీవిత గాథ,

పదకొండటీ కథలో ఒక (వొహ్మణ ఇల్టాలు, తురుకతుంటరుల చేతుల్లో మోనగింపబడి, శీలాన్ని కోల్పోయి, ఖర్తచేత బంధువులచేత బహిష్కూరింపబడిన హృదయ విదారక ఇతివృత్తం గల కథ. ఆనాటి నిజాం పరిపాలనా హయాంలో ప్రైందవకులీన స్రీలు తురక తుంటరుల చేతుల్లో ఎలా పతితలయ్యెడి వారన్న అంళాన్ని యీ కథద్వారా (గ్రాహ్యం చేసుకొనవచ్చు కేవలం మోసానికి గురియై శీలాన్ని కోల్పోయినంతమ్మాతం చేత ఆవిడ నిండ్యుబతుకు బజారుపాలు కావలనిందేనా? అలా ఎందరో వనితలు, గృహిణులు, అలనాటి తురకహయాంలో పతితలై ఎందుకు కొర

140 ఫ్రీ నురవరం (పకాపరెడ్డిగారి గానివారై, ఉభయ్మ[భష్టత్వాన్ని పొందిన అబలల వేదనను రెడ్డిగారు తమ సుతిమెత్తని కైలిద్వారా చ్వితీకరించారు. మతం మారినవాళ్ళు, కులం చెడిన వాళ్ళు, మళ్ళీ కాశికిపోయి తమ మతాన్ని పొందినపుడు ఒక్కమారు, జీవి తంలో ఒక్క-సారి వతితయైనంత మ్మాతాన జీవితాంతం (భష్టతె ఎందుకు కొరగాకుండా పోవలసిందేనా అని రచయిత సమాజాన్ని పృచ్చ చేస్తాడు, విజ్ఞులను నవాలు చేస్తాడు.

ఈ విధంగా రెడ్డిగారి కథలన్నీ జాతి రత్నాలై భాసించాయి, నీతికే వన్నెతెచ్చాయి. ఎంతటి కరుణ రసాత్మకవు గాథనైనా రెడ్డిగారు వన్య రనంలో ఇతివృత్తాన్ని ముంచెత్తి పాఠకుల కందించారు. వారి కథాకథనం ఒక రనధునిలా సాగిపోతూ పాఠకుడి హృదయాన్ని గిలిగింతలుపెట్టి, భావ సంచలనం కలిగించి, జిజ్ఞాసను పురికొల్పుతుంది.

4. నాటకములు

నురవరం (పతాపరెడ్డిగారు రెండు స్వతం్యత నాటకములను రచించి

నారు. ఒకటి “ఉచ్చల విషాదము”” రెండవది “భక్త తుకారామ్‌.” ఉచ్చల విషాదనను నాటకముయొక్క కథాంశము- నంస్కృతమున క్లణునిచే (వాయబడిన “రాజ తరంగిణి"”"'యను చార్మితక (గంథభముయొక్క భాగము. ఇక రెండవ నాటకము భక్త తుకారాముని జీవిత చర్మితృయే : రెండునూ స్వతంత నాటకములే ః అనువాదము, అనుసరణ మచ్చునకైనా లేని అచ్చ మగు తెలుగు రూపకములు. రెండు నాటకములును [కమంగా 1981 మరియు 1924 నంవత్సరాలలో, రెండు మూడు వారములలో పూర్తి చేయ బడినవి. ఉచ్చల విషాదమును రెడ్డిగారు బి. ఏ. పట్టా 'పుచ్చుకున్నాక, ఒక నాటక కంపెనీ [వకటనవై పోటిపడి (వాసిన రూవకము. భక్త తుకారామ నాటకమును రెడ్డిగారు బి, ఎల్‌, డ్విగీ సాధించినాక తీరికగా కూర్చుని ఫ్రీ వి, వి. రాజమన్నారుగారు అప్పట్లో (పచురించిన “*కళ”*్యయను మాస వతికలో మూడంకములుగా (వాసి (ప్రచురించారు,

జీవితము : రచనలు శశీ!

రెడ్డిగారి గురువరేణ్యులు థ్రీ వేదం వెంకటరాయ శాస్త్రిగారు. వారు 1910 సంవత్సర [ప్రాంతాలలో న్వతంత నాటకాలుగా (వాసి (వచురించిన “వతాపర్ముదీయము” “ఉష” మరియు “బొబ్బిలి యుద్ధం” (ప్రజానీకంలో చాలా [పథ్యాతిగాంచినవి. ముఖ్యంగా [పతాపరు[దీయమను నాటకముయొ క్ష హాన్య రసము, అందు [వధానంగా పేరిగాని ప్మాతపోషణ (పతాపరెడ్డిగారి మనస్సు నాకట్టుకున్నది. గురువుగారి ఆడుగుజాడలలోనే పయనించిన రెడ్డి గారు స్వతంత నాటక రచనలై తె చేకారుగాని, వాస్య రన (వధానేతి వృత్తాన్ని వలనో చేబట్టలేకపోయారు. రెడ్డిగారి నాటకాల్రో ఒకటి వీరరన [వధానము, రెండవది భక్తిరస _పవూర్ణము. సంన్కృత నాటక రచనాపద్ద తిలోగాని, నాటక లక్షణ సంప్రదాయము ననుసరించిగాని ఏ నాటకము [్రాయబడలేదు. నన్నివేళ నంఘటన, సంభాషణ కల్పనాచమత్క్బృతి; రన ప్యాతపోషణల విషయమున. రెండు నాటకములూ (ప్రత్యేక (ప్రతివత్తితో విరాజిల్లినవి.

“ఉచ్చల విషాద'' నాటకముయొక్క. అంతిమ పరిణామము విషా దాంతమే : రాజతరంగిజిలోని చార్మితకాంశములను యథామాతృకగా గొని నాటకమున జొవ్పింప బడలేదు. రన సన్నివేశ పాాతపోవణల కనుకూల మగు రీతిలో ఇతివృత్తము నందెడ నెడ మార్పులు గావింసబడినవి. మూల మునగల చార్మితక గాథననుసరించి కాశ్మీర దేశమును పాలించిన హర్షరాజు మరణించిన అనంతరము ఉచ్చలుడు రాజ్యాఖిషిక్తు డవుతాడు. అతని తమ్ముడు నున్సలుడు అన్నగారి ఆజ్ఞానుసారం కాశ్మీరమునకు దక్షిణముగా నుండు లోహర మండలమునకు రాజపతినిధియై పాలించుచుండెను. సుస్ప లుడు అధికారమును పొందినవెంటనే [కమ రాజ్యమందలి డామరులను మరియు [వ్రబలురగు వ్యవసాయ సిబ్బందిని తొలగించి మడవ రాజ్యమందలి [దోహులను శూలారోహణము చేయించి రూవుమాపెను. అతని అనుయాయి యగు జనక చందుని కొందరు డామరులు రహన్యముగా చంవివేసిరి,

ఇక ఉచ్చలునికి ఇద్దరు భార్యలున్నారు. పెద్దది జయమతి, రెండవది

1442 ఫ్రీ నురవరం _పతాపరెడ్డిగారి బిజ్ఞలదేవి ఉచ్చలుడు కాయస్టులగు ఉద్యోగులను శిక్షించెను. లంచ గొండి యగు భూత భిక్షని వికృతవేషని గావించి ఊరేగించెను. వేళ్యాలోలుడగు మరియొక ఉద్యోగిని వేశ్యలతోకలసి నాట్యమాడునట్లు నిర్బంధించెను. ఒక ధనికుడు ఒకానొక వ ర్తకునివద్ద దాచుకున్న ధనమును తిరిగి ఇవ్వ నిరాక రించిన, వానిని పిలిపించి, అతి నైపుణ్యముతో కోమటి నిజస్థితిని కనుగొని ధనము ఇప్పించెను, ఉచ్చలునిలో కొన్ని లోపములుండెను. అతడు తన్మకింది ఉద్యోగుల లోపములను సహింపకుండెను, ద్వంద్వ యుద్ధములందు (వీతి కలిగియుండెను. చుర్మార్డులగు మంళులు రాజుగారి భయమువల్ల హారి పోయిరి. ఇట్టుండ నొకనాడు నున్సలుడు అన్న పై దండె త్తివచ్చెను. రాజు తమ్మునిని ఓడించి వెన్నాడుటకు గర్గచందుడను సైన్యాధికారిని నియో గించెను. కొలది కాలానికి రాజ్బదోవులు క్కుటలుపన్నిరి. సడ్డని తల్లితో మయ్యా మట్టుడనువాడు వ్యభిచరించుచుండెను. దానిని నహించని సడ్డడు మయ్యామట్టుని మట్టువెట్టెను. ఇదివిన్న రాజు నడ్డని కోశాధ్యత పదవి నుండి తొలగించెను, వాని తల్టి ముక్కు చెవులు కోయించెను. సడ్డనికి రాజువై ద్వేషము [పబలుటవలన అతడు హంసరథుని, భోగసేనుని జతజేసికొని రాజును మడియించుటకు కటలు పన్నుచుండిరి, ఒకనాటి ర్మాతి రాజు భోజనానంతరం రెండవభార్య సౌొధమున కేగుచుండగా దారికాచి, ఏదో రాజుగారికి విన్నవించుకొను నెపముతో నొక డుండగా తేజుడను వాడు, రాజు జుట్టుపట్టి వంచి పొడచి చంపెను. రాజు సుజనాకరుని, భోగ సేనుని సహాయ మర్థించినన్తూ ఎవ్వరూ రాలేదు. అతని అనంతరం తమ్ముడు రాజ్యాభిషిక్తుడయ్యెను. ఇది రాజతరంగిణి లోని కథాంళము. రెడ్డిగారు తమ ఉచ్చల విషాదనాటకంలో కొన్నిమార్చులు చేశారు, ఉచ్చలునికి గల ఇద్దరు భార్యలలో ఒకదానిని తొలగించి, బిజ్జలనే రాజు నతిగా ఉంచినారు. ఇక [శుతి కటువుగానున్న కొందరి పేర్లు మార్చి నడ్డ, రడ్డ, చుడ్డలకు మారుగా చూడా సేన, శద్ధాసేన, (్రయాగలుగా రూపొందిం

జీవితము ; రచనలు [14కి చారు. ఉచ్చలుడు ధిరోదాత్తుడగు నాయకుడుగాన తన్నాయక లత్షణములకు సరిపడునట్లు ఉచ్చలునిలోగల ద్వంద్వయుద్ధా నక్తిని, [దోహులను భూలా రోహణచేయు పద్ధతిని, కులటలను శూర్చుజఖలనుచేయు ఆచారమును తొల గించారు. ఉచ్చలుడు గృహము నందుండగనే [దోహులు రాజప్రాసాదమున (ప్రవేశించి రాజును చంపుతారు. రాజుగారిని హతమార్చిన వద్ధతి షేక్స్‌వియర్‌ యొక్క నాటకమగు “జూలియన్‌ సీజర్‌” మరణమును పోలియున్నది. ఇకపోతే నుస్సలుడు తనకుతానుగా అన్నగారివై దండయా[త చేయడు. [దోహకూటమి దుర్చోధలకు లోనై అన్నగారివై యుద్ధాన్ని (వకటిస్తాడు. గర్గ చందుడను సైన్యాధికారి సుస్సలుని సైన్యము నోడించి దానిని మట్టుపెప్రైనే కాని సుస్సలుని వెంటాడడు. ఉచ్చలునికి తమ్మునివై కినుక లేదు. దుర్చోధలకులోనై అలా దండెత్తినాడని అతన్ని ఇమిస్తాడు అన్నగారి దుర్మరణ వార్తవిన్న సుస్సలుడు చాల విచారించి, అన్నగారిని చంపిన వారిని వెంటబడి చంపుతాడు. వదినెగారి ఆదేళశానుసౌరం కాక్మీర దేశంలో అన్నగారి శతుశేషం లేకుండా చేస్తాడు, నాటక సాహిత్యాన్ని మనం స్థూలంగా మూడు విభాగాలు చేయవచ్చు.

1. కాస్త్రీయ నాటకాలు, 2. రన నాటకాలు. €. పయోగ నాటకొలుః శాస్త్రీయ నాటకాలు కేవలం శాస్త్రీయ దృక్పథంతో ఇమిడియంటూ అష్టాదళ్‌ వర్ణనలతో, నాందీ[వస్తావనా విన్హంభాది విటనట హాన్య చతుర సంభాషణా పరంపరలతో, జటిలమగు పద్యరాజములతో వర్ధిల్లి, వండిత (గ్రామణులచేత భళీ యనివించు కొనునవి, రన నాటకాలనబడునవి నాటక రచనాలంకారాది శాస్త్రీయ దక థంతోగాక, నాటకీయ దృష్టితో ప్యాతపోషణ గావించి ఆయాపాశతల నంభా షణా సరళి రసభరితమై, పఠితల మనోన్మేతము ముందు, ఆ రచన నలంక రించిన ప్మాతలు, విశిష్ట వ్యక్తిత్వంతో అలరారి హృదయానికి అలౌకికానం దాన్ని [పసాదించునవి రసరూపకాలుగా రాణిస్తాయి. ఇక పోతే, [ప్రయోజన నాటకములనునవి దేశకాల ప్మాతమున కనువుగా రూపొంది, ఒక సందేశాన్ని

క44 శ్రీ నురవరం పకావరెడ్డీగారి ఒక నీతిని, ఒక రీతిని (శోతలకందించి వారి హృదయాలను రసతరంగాల ముంచెత్తుతవి. ఖానుడు తన “*వ్రతిమా””నాటకములో *'కాల సంవాదిగా నాటకేన నజ్జా భవత...”అని శ్రీరామ పట్టాభిషేక ఘట్టంలో ఒక [వతీవోరి పరిచారికచేత (పేక్షకులకు తెలియజేస్తాడు. కాలానికి తగిన నాటకం వేయ డానికి నంసిద్ధంగా ఉండమని భానుడు నాటక కర్తలను పరోక్షంగా పౌచు రిస్తాడు. మంచి నాటకాలుగా పరిగణింప బడినవన్నీ [ప్రయోజన నాటకాలుగొ నిలువజాలవు. సాపిత్యదృష్టితో [వాసిన నాటకాలు రసికజన మనోరంజికొ లుగా రూపొందుకాయేగాని, కాలాని కనుగుణమగు నాటకాలుగా పరిగణింవ బడజాలవు. అవి ఇందుకు అననుకూలము కాబట్టి వాటిని నిరర్ధకములని (తోసివేయడానికి వీలులేదు. వేటి [వయోజనము వాటిదే ః కాని వర్తమాన కాలానికి (వ్రయోజనకారిగా నుండునవి ముఖ్యంగా సాంఘిక నాటకములే యనిన విపతిపత్తి యుండదేమో : కాలానికి తగిన నాటకం అను దృష్టితో తిలకిస్తే (పతాపరెడ్డిగారి రెండు నాటకాల్లో |పయోజనాత్మకంగా ఉండునది భ క్రతుకారామ నాటక మేః ఇందు కేవలం భక్తి తత్త్యమునకే (ప్రాధాన్యత నియ్యకుండా, అహింన అన్పృళ్యత, నంఘ దురాబారముల ఖండనకుకూడ సముచిత [పాధాన్యతే నీయబడి, ఆయా ప్మాతలచేత రసవత్తరంగా పోషంవబడినది. ఉచ్చల విషాదనాటకం వీర రస్మపధాన రూపకంగా [వాయబడింది- ఉచ్చలరాజు ధీరోదాత్తుడగు నాయకుడు. ఏతన్నాయక లక్షణములన్నీ అతనిలో కలవు. కాళ్ళీరదేశంలో గల ద్యక్చశక్తులకు అతడు నిలువ నీడ లేకుండా చేస్తాడు. లంచగొండి ఉద్యోగ్యులను శిక్షించి, తదితరులకు గుణ పాఠం నేర్పుతాడు. [పబలంగాఉన్నట్టి డామరులను ఆస్త్రసన్యానం చేయించి, దొంగ వ్యాపారుల మోసాఆఅను ఆరిళ ట్టించి, వేశ్యాలంవటులను శిషించి, వరసతీవ్యామోహులను పసిగట్టి వనిపడుతాడు. ఇన్ని సద్గుణాలు గల రాజును మట్టువెట్టుటకు కుటిలులైన [దోహులు కొందరు మంతనాలాడుకొని, దొంగ జాబులు[వాయించి, దుష్టబుద్ధులను [సేరేవించి, రాజులకు విళ్వాన

జీవితము : రచనలు [ఉక ప్యాతులుగా నుండువారిని చెదరగొట్టి, నున్సల రాజును పురికొల్పి తమ అఫీష్టాన్ని నెరవేర్చుకుంటారు. తమ్ముడగు సుస్సలుని రాజుపై దండయ్మాతకు పురికొల్పుటకుగాను చూడాసేనుని శ్రద్ధాసేనుడు నియోగించి తమ పన్నాగమును సఫలీకృతము చేసుకుంటారు. ఒకవైవు ఖభోగసేనునికి, మరొకవైపు ఉచ్చలరాజుగారికి దొంగజాబులు (వాయించి, ఇరువురిలో పరన్పరం అవిశ్వాసము (పబలుటకు కారకులవుతారు. (ప్రథమాంకంలో శ్రద్ధాసేన చూడా సేనుల కుటలకొరణంగా సున్సలుడు మరియు భోగసేనుడు రాజుగారిమైగల విశ్వాసమును వదలు కుంటారు. రెండవ అంకంలో సుస్పలుడు అన్నగారిమై దండయా_త చేస్తాడు. కాశ్మీరదేశంలో అశాంతిని రేకెత్తించి, జామరులను రాజుగారిసై ' ఉసికొల్స్పి వారిని దండయ్యాతకు నమాయ త్తంచేయుటలో చూడాసేన (శద్ధాసేనులు కృత కృత్యులవుతారు. మూడవ అంకంలో అన్నకై దండయ్యాతచేసిన సున్సలుని రాజు క్షమించి తన రాజ్యము నేలు కొనవలసిందిగా వర్తమానం పంవించి భాతృవాత్సల్యమును రుజువుచేసుకుంటాడు, కాని తానే తన సైధాంతర్భాగం లోనే [దోహులచేతిలో దారుణంగా పొంసింపటిడుతాడు. ఉచృలుని కార్య మహాసాధ్వి, నర్వసడద్గుణ నంపన్న. భర్త మరణవార్తను విని తాను కూడ భర్తచితిలో అవుతి యగుటకు నంకల్పిన్తుంది. మరదియగు సున్సణని కాక్కిర దేళాధీశునిగా _ఆహ్వానించుటకు గర్గచం్యదునికి అనుమతి నిస్తుంది రాజుగారిని హతమార్చినవారిని మట్టువెట్టి భాతృయబిణవిముక్తుడు కావల సిందిగా సున్సలుని ఆదేశిస్తుంది. _ నుస్సలుడు కూడ తన చేష్టలకు వగచి వెంటనే సేనానమేతంగా కాశ్మీరం చేరి, [దోహులను చంవి, దేశమును కంటక రహితంచేసి, రాజ్యాభిషిక్తుడవుతాడు. నాటకంలో ఎడనెడ గల పద్యములు చాలవరకు సీసములు, గీతములు, ఉత్పలమాలలే యున్నవి- పాళ్ళాత్య నాటక నంవిధానమును నమ్మగంగా నెరిగిన వాడగుటవలన . రెడ్డిగారు అందు గల మేలిగుణముల సేకరించి తమ నాటకనున జొవ్చించారు. “జూలియన్‌ సీజర్‌” వధా నంవిధానము నెట్టు షేక్స్‌ఫియర్‌ తమ నాటకంలో ప్రస్తా [10]

146 భ్రీ నురవరం [ప్రతావరెడ్డిగారి వించారో అదే పద్ధతిలో రెడ్డిగారు ఉచ్చలుని మరిణఘట్టమును రూపొందిం, చారు. ఉచ్చలుడు ధీరోదాత్త నాయకుడు కనుక ఆయన భార్య గాంచిన వీడ కలల విషాద సంఘటనలను సరకుచేయలేదు. అటు జూలియన్‌ సీజర్‌ కూడ భార్య విజ్ఞాపన నాలించక తన విధ్యుక్తధర్మనిర్వహణ క్రై సమాయత్తమై [ప్రాణముల పొగొట్టుకుంటాడు. 'కానున్నది కాకమానదు” “రానున్నది రాక మానదు" అన్న నిత్యసక్యాన్ని జీర్ణించుకున్న ఉచ్చలుడు అర్ధర్యాతికూడ ఆర్హజనుల ఆర్తనాదము నాలించుటకు సంకల్పించి, కుటిలమానవుల కుట లను ఊహించక వారి పన్నాగములకు బలియై మరణిస్తాడు. నాటకంలోని ఇతివృత్త మెంత ఉదాత్తంగా ఉన్నా, రెడ్డిగారి రచనా సంవిధానము, పాతపోషణ, నంభాషణా సరళి, రమ్యంగా రనవ త్తరంగా సాగలేదు. నాటకేతివృత్తము దేశకాల ప్మాతానుగుణ్యము కూడ కాదు కనుక (ప్రయోజనకర నాటకముల జాబితాలో చేరదు. ఇక పోతే *భక్త తుకారామినాటకం ఆదిలో మూడంకముల రూవ

కంగా రూపొందించబడింది కాని అనంతరం జగదీశ నాట్యమండలి, సికిం్యదా బాదు వారి విజ్ఞవ్తిని పురస్కరించుకొని ఐదు అంకములుగా పెంచి రచించ బడింది. “భక్త తుకారామ" నాటకమును తెలుగులో మొదట రచించినవారిలో (పతాపరెడ్డిగారే అ్యగ్యగ్రణ్యులు. రెడ్డిగారు నాటకశైలిని ఆదిలో (గ్రాంథిక

భాషలో రూపొందించినా 1982 నంవత్సరంలో 'వెంచి (వానినపవుడు శిష్ట

వ్యావవోరికంలోకి సంతరించారు. [గాంథికభాషలో నాటకసంభాషణ కృతకము

ప్మాతసృష్టి ఎబ్బెట్టుగాను, ఆభినయం కృ్మతిమంగా ఉంటుందని రెడ్డిగారి

భావము. శిష్ట వ్యావహారిక భాషయే యీనాటి (గాంథిక భాషయని రెడ్డిగారి

వాదము. నం్య్యపదాయ పద్ధతిలో నాటకరచన గావించినవారు తమ నాటకాల్లో

పద్యాలను పాటలను పుంథానుపుంఖంగా జొవ్పించారు. ఏదో ముక్తనరిగా పాటలుంటె నరిపోతుందని [ప్రాచ్య పాళ్చాతభావాలను జీర్జించుకున్న పెద్ద లంటారు. పాటలు; పద్యాలు జాంతానై యని నేటి అతివా స్తవికవాదులు బల్లగుద్ది చెబుతారు. పొటలు, ఫాటల-గంధుల (పనక్తియేలేని నాటకాలను.

జీవితము : రచనలు 147 కూడ కొందరు రచించారు. పాటలు పద్యాలుంటేనే నాటకం ర క్తికడుతుంద నడం సబబు కాదు. పాటలు పద్యాలు పు మ్షలంగా ఉన్న నాటకాలు ఒకనాటి సౌంఘిక వాతావరణానికి నరిపడినవి. ఈ నాడట్టి అభిరుచి ,పేక్షక జనానికి లేదు. నాటకం రక్తికట్టడానికి పాటలు పద్యాలు కొలతబద్దలు కావు.

“కావ్యేవ నాటకం రమ్మమ్‌”అన్నారు కనుక కావ్యమునకున్న విశిష్ట గుణములతోపాటు, నాటక లతణాలనదగు పాతపోవణ, నరస నంథాషణ, సన్నివేశకల్పన, కథాసంవిధానము నలక్షణంగా ఉంటేనే నాటకం రమ్యంగా ఉండి ర క్రికడుతుంది.

భక్త తుకారామ నాటకంలో అంకములు, రంగముల విభజన నెత్తి వేసి రెడ్డిగారు “రత్నావళి” నాటకంలోవలె “,వథుట్టక ''మను పదమును రంగములకు మారుగా వాడి కొత్తపయోగం చేశారు. . సంస్కృతభాషలో (ప్రఘట్టకమను పదము సముచితంగా ఉంటుందేమో కాని, తెలుగులో ఎబ్బెట్టుగా ధ్వనించకపోదు. ఈ నాటకంలో పదునెనిమిది [ప్రభుట్టికలున్నవి: ఇందు పద్యాలు, పాటల అవనరం ఉన్నా రెడ్డిగారు పద్యాలనుమా[తమే రచించి; పాటలను ష్మాతధారుల అభిరుచికి వదలివేశారు. ప్రమథ (ప్రమట్టకంలో భక్త తుకారామునితోపాటు ఇద్దరు వర్తకులు కూడ (పేక్షకులకు దర్శనమిస్తారు. వారు ముగ్గురూ వ్యాషారనిమి త్తం [గామంనుండి బయలుదేరుతారు. మార్గ మధ్యంలో వండరినాథుని భక్తులు కొందరు భజనచేన్తుంటే చూచిన తుకొ రాముడు వారితోచేరి భజనచేయడం [పారంభిస్తాడు. భజనమండలి తరలి పోయినాక, తుకారామునివెంట వ్యాపారనిమీ త్తం వచ్చిన శాహుకార్లు తుకా రాముని మందలించి, వచ్చిన కార్యమును జ్ఞ పికి తెచ్చి, దేవునివద్దకు పోయినా లాభంవచ్చే వ్యాపారమునే కోమట్టుచేవట్టాలనీ, (వాహ్మణులవలె, సన్యాసుల వలె ర్యాతింబవష్శ “వితోబా విఠోబా*ోఅంటూ ఉంటె ఫలితం ఉండదనీ, కులానికి తగిన గుణోవదేశం చేస్తారు. వారినామ న్మరణచేతనే పాపాలన్నీ వటాపంచలై తె; నరహత్యలు, దోపడిలు చేసినవారంతా 'రామరామ' అంటే న్వర్గలోక్నప్రావ్లి కలుగుతుందా అని పృచృచేసి, వర్తకులకు దుకాణాలే

148 నురవరం _ప్రతాపరెడ్డిగారి పండరికేతాలనీ, (తాసే మహాలక్షియనీ, తూకపురాళశ్తే పండరిమూర్తులనీ,, వాటిని మరచినవాడే నాస్తికుడని హితోపదేశం చేయడంచూస్తే రచయిత కడు రమణీయంగా ప్యాతోచిత సంభాషణను గావించి ఆయా పాతల సంఖా షణలకు జీవంపోసినా రనడంలో అతిళయో కక్రిలేదు.

“స్యర్రక్ష లమ్మెడువేళ జంకుకొంకును లేక, కురుచ సేర్ణనుబట్టి కొలువ వలయుఅను వద్యంకూడ సన్నివేళకల్పనకు అతికినట్టుగా ఉండి ప్మాతా చిత్యాన్ని ఇనుమడింపజేసింది. వారి సంభాషణను విన్న తుకారాముడు, బందిపోటులకు, బజారువ ర్తకులకుగల తేడా ఏమిటని పృచ్చచేస్తాడు. దానిపై వారు, బందిపోట్టు [పత్యకదొంగలు, వర్తకులు పరోక్షదౌంగలని నమాధాన మిస్తారు. ఇలా తుకారామునితో వర్తకుల సంభాషణ సరసంగా, వోస్యరస భరితంగా సాగుళుంది.

ఇక రెండవ (పఘట్టకంలో తుకారాముడు తన కొట్టులో సరకులు వికయిస్తాడు. నామ మాత్రమునకే తుకారాముడు వర్తకుడుకాని, మనో వాక్కాయ కర్మలచేత పరిపూర్ణభక్తుడు, వపండరినాథుని పాదదాసుడు. అత డెవరిని చూచినా, ఎవరిమాట విన్నా. అందరిలో పండరినాథుని దర్శిస్తాడు. అందరినీ విశ్వసిస్తాడు. తన నర్వస్వం వారికంకితం చేస్తాడు. అన్ని ధర్మా లను పరిత్యజించి, వరమాత్ముని చింతనానక్తుడై నిశ్చింతగా ఉంటూ (_పేక్షక జనాన్ని ఆకట్టుకుంటాడు. తుదకు దారినపోయే దానయ్యలనుకూడ వరమ భక్తాాగగణ్యులుగా థావించి, ఇంటికి ఆహ్వానించి, అతిథినత్కారం చేని, తాను తన కుటుంబము పస్తులుంటారు. కిదరికంతోను, నిత్యపస్తులతోను వేగలేని తుకారామునిఖార్య పరమసాధ్వియైన జీజీబాయి కడుపుమంటతో, విలలను అన్నాతురులుగా చూడలేక తుకారాముడిని కనురుతుంది. ఇలా సాసారయాతనతో వేగలేనంటూ తుకారాముడు ఇల్డువిడిచి వడలిపోతాడు. హపైపం ! జీజీబాయి చేయునదిలేక పిల్లలూ, తాను కూలినాలి చేసుకుంటూ పొట్టపోసుకుంటారు.

జీవితము : రచనలు పేశీథి

ద్వితీయ తృతీయ (ప్రఘట్టికలో తుకారాముని భక్తినీ, జీజీబాయి మనోవేదనను రచయిత కరుణరనభరితంగా చితిస్తారు. దేశభక్తి (వపూ రితుడైన రచయిత తన దేకాఖిమానమును "'అనిళము మాతృదేశ హిత మాత్మను గోరెడివాడె భక్తుడనితుకారామ భక్తునినోట పలికించడం ఉభయ తారకంగా ఉంది. దైవథక్తిక్కి మాతృదేళభ క్తికి అదై వ్రతత తము నంట గట్టిన రెడ్డిగారి దృష్టి గాంధీతత్త్యము నాకర్షించిన దనుటలో విపతిపత్తి లేదు.

నాల్లవ సఘట్టకంలో మాస్వాజీ బాబాయొక్క- కపటభకక్తి స్వరూవ మును, అతని శిమ్యడగు శంవాజీ జిజ్ఞాసాసంభరితమగు అమాయక (ప్రళ్నా రూవక భావగాంభీర్యమును, వేశ్యయగు సుందరి సంభాషణా చాతురి పాఠ కుల హృదయాల నాక ట్టుకుంటుంది.

పూర్వకాలంలో దేవతలు, మహర్షులు, మద్యపానా సక్తులగుటవలన తమ తేజన్సును, ఓజస్సును కాపాడుకోగలిగారట. దాన్ని త్యజించిన నాటి నుండీ అన్ని మహిమలు పోగొట్టుకుని, నిర్వీర్యులై నారని మాస్వాజీ తన శిష్యుడికి బోధించడం, శిమ్యడు అమాయకంగా జిక్టాసాదాయకమగు (పశ్నలువేస్తూ గురువును చికాకువరచడం మొదలగు నంభామణలు రమణీ యార్థక(ప్రతిపాదకములుగా ఉన్నవి. *యాదవులంతా తప్పతాగి తన్నుకు చచ్చారటగా ?”అని శంవాజీ అమాయకంగా గురువును వృచ్చచేసి తికమక పెడతాడు. శిష్యుడివలెనే నుందరికూడ ఎంతో చమత్కారంగొః. నర గర్భంగా, రమణీయంగా గురువుగారిని (వశ్న పరంవరలతో బులివిస్తూనే వేధిస్తుంది. మదిర, నల్లమందు, గంజాయి వేళ్యలపాలిటి కామతం్యత వరి కరములని నుందరి అభివర్డిన్తూ తప్పతాగించి డేవివైన గల వోరమును గురువు చేత కానుకగా స్వీకరిస్తుంది. స్త్రీలను కాశీ న్వరూవిణులుగాను, పురుషులను ఆదిదేవుడిగాను వ్రన్తుతించి మాస్వాజీ కామకలాపాలను సాగిస్తాడు. మాస్వాజీ నుందరితో భక్త తుకారాముని వలలోవేసుకొని (భన్హున్ని చేయవలసిందిగా అభ్యర్థించడం నాల్గవ [వఘట్టికకు వతాకస్థాయిని చేటూర్చినది.

150 సురవరం (పతావరెడ్డిగారి

ఐదునుండి తొమ్మిది (ప్రఘకట్టములలో తుకారాముడు ఆలుబిడ్డ లను విడిచి ఆరణ్యములో సంచరిస్తుండగా అక్కడ కాకతాళీయంగా ఒక జొన్నచేను కాపరి తుకారాముని చేనుకాపుకు నియోగించుటయు, భక్త చింతా మణియగు తుకారాముడు భక్తి పారవళ్యమున [ప్రకృతి దృశ్యముల తిలకిస్తూ తన్మయుడ్రైయుండ, అడవిపత్తులు చేనును పొడుచేయుటవలన చేను యజ మాని తుకారాముని (గామ వెద్దలచేత దోషిగా నిర్ణయించుటయును, యీలోగా తుకారామునినతి అతన్ని వెతుక్కుంటూ వచ్చి కలిసికొని ఇంటికి రమ్మని (బతిమాలి శోడ్కొనిపోవుట కడురమణీయంగా, రసవత్తరంగా వర్డింవ బడినవి. ఆయా సందర్భాలలో ప్రకృతి వర్ణ్షనముచేయు పద్యాలు ఎంతో హృద్యంగా అలరారినవి. రెడ్డిగారి మాటలలో చెప్పాలంటె వారి పద్యాలు ఆముక్తమాల్యదా ముక్తాలుగా కాక భక్రిరన్మపపూర్ణములై విలసిల్లినవి. వారి ఇ లిలో గాంభీర్యమునకుతోడు మార్దవము, [పౌఢిమకు జోడుగా [పనన్నత సైదోడై వెం పెనలారినవి.

వదవ (పఘట్టికలో మాస్వాజీ మఠంలో గంగాజీపంత్‌ మరియు శంబాఖీలమధ్య జరిగిన నంభాషణ [బాహ్మణ శ్యూద పద నిర్వచనానికి అనిర్వచనీయమగు రూపకల్పన చేసినది. జ్ఞానాన్వేషకులకు గుణము [ప్రధానం కాని కులంతో నిమిత్తం లేదనీ, నిష్కామకర్మ చేయు వ్యక్తికి జాతి కుల మతాలతో [పస క్తిలేదనీ, సత్యనిష్ట, అహింసాత్మక కర్మలే పరమ ధర్మములని ఎంతో రమణీయంగా రచయిత నిరూపించారు. మద్యపానం, మాంస భకణ, సానుల నరసనల్హాపములతో కాలాన్ని కరిగిస్తూ లోకం దృష్టిలో దుమ్ముకొడుతున్న మాస్వాజీ శిష్యరికానికి శాశ్వతంగా తిలోదకా లిచ్చి కంబాజీ, గంగాధరవంత్‌లు భక్త తుకారాముని సన్నిధి నాళయిస్తారు.

పదకొండవ (పఘట్టికలో తుకారామునికీ వేశ్యయగు సుందరికి జరిగిన సంభాషణ నాటకాని కంతటికీ తలమానికమని చెప్పవచ్చును. జాము రాతి జారినాక తుకారామునింట (వవేశించిన నుందరి, తుకారాముడిని రాగ, విరాగ, సరాగ చర్చలలోకి దింపి మనోని(గహన్ని, నివ్టను, హృదయావేద

జీవితము : రచనలు కేల్‌! నను వరీక్షిన్తుంది. భక్తులు విష్ణువును భజిస్తే రాగరంజిత హృదయులు విష్ణుతనయుడగు కాముడిని సంన్మరిస్తారు. తండడికొడుకుల నామన్మరణ జేయు మనలో మనకు భేదముండగూడదని నర్మగర్భంగా పృచ్చచేసి సంఖా షణా సరళిని సరాగాలకు దింప [వయత్నించి విఫలమనోరథ యవుతుంది, ఇహలోకంలో మోక్షతావత్రయంతో, యజ్ఞయాగాది [కతువులొనర్చిన యోగులూ భోగులూ, వరలోకానికి చేరి రంభామేనకాదులతో తమ కామ తంత పరిజ్ఞానపాటవమును పరీక్షించుకుంటారు గదాః ఆ పనినే ఈలోకంలో మనసుగలిగిన మగువతో మగవారెందుకు మరులు తీర్చుకొన గూడదని సుందరి తన నెరజాణత్వమును నిరూవిస్తుంది. పైగా వేళ్యాసాంగత్యము చేసిన శుకుడు, మల్లణుఢు, తరింపబడలేదా యని వితండవాదము లేవ దీస్తుంది. మహామహాతపోమహిన్వితులై న బ్యుశ్యశ్చంగుడు, విశ్వామితుడు; వ్మిపనారాయణుడు, వురూరపుడు మొదలగు వారంకా వేళ్యావరివ్వంగ నుఖభాగుల్లై యుండికూడ తమ మహిమలను విడనాడినారా యని పృచ్భ చేస్తుంది. సివేమి చెప్పినా, ఎన్ని దృష్టాంతములనిచ్చినా నేను మాతం వీక పత్నీ[వతుడను, భగవద్భక్తుడను కాబటి నన్ను సీ పాండితీ [వకర్షతో ఓడించి లోబరుచుకొన జాలవని నిష్కర్షగా తుకారాముడు చెప్పినమీదట సుందరి తనవోటమి నంగీకరించి, పూర్వువాసనల[తుంచి, శిమ్యరాల్తై పోతుంది తుకారామ నుఐ౨దరి సంభా షణలద్వారా రెడ్డిగారు తమ అమాను పాండితీ షపాటమును మనోజ్ఞంగా అభివ్యక్తంచేసి నాటకాన్ని ర క్తి కట్టించారు పం్యడెండు పదమూడవ (ప్రుట్టకములందు నంఠ్‌ తుకారాముని మాస్వాజీ ముళ్ళకర్రతో మోదుట, నన్యాసినివేషంలో తారనిల్లిన సుందరిని మాస్వాజీ నంభాషణలోకి దింపి సరసాలాడి విరనముపాలై చావుదెబ్బలు తినుట మొదలగునవి వర్జితములు, పదునాల్గవ [వమట్టకంలో జీజీవాయి దేహ బాధతో పరితవిస్తున్న తుకారాముని పరిచర్యచేయట, తనవలేనే దేహజద్ధి కావించుకున్న మాస్వాజీ స్థితికి తుకారాముడు మథనపడుతూ, “సమానశీల వ్యసనేషమ సఖ్యం''అని అంటాడు. హింనను (వతిఘటించి (ప్రతిహింస చేయు

1ళలి ఫ్రీ సురవరం (పతాపరెడ్డిగారి వారు రాక్షసులనీ, హింసించువారి దౌష్ట్రములను నహిస్తూ వారిని మనసారా దీవించువాడే దైవనముడని తుకారామునినోట పలికించిన రెడ్డిగారిపై గాంధి గారి అహింసోద్యమ [(సభావం ఎంతగా పడిందనడానికిది (పత్యక తార్కాణము. పదిహేను పదహారు (పభుట్టిక లలో తుకారాముడు అస్పృశ్యత యొక్క మూలస్వరూపాన్ని భక్తజనులకు విశదంచేస్తాడు, కాస్త్రాలమాట ఎలా ఉన్నా వేదాల్లోన్మూతం చాతుర్వర్హ్య (ప్రసక్తి యున్నది కాని చండాలజాతి నృష్టి లేదని ఉద్దాటిస్తూ, చండాలురలో కూడ కవులు, భక్తులు, రాజులు ఉదృ వించారనీ, రంతిదేవుని వద్దకు చండాలుడు అతిథిగా వెళతె అతని కన్ని మర్యాదలతో నత్కారముచేసిన ఉదంతాన్నీ, మరెన్నో పురాణ (వసిద్ధగాఠ లతో చండాలుర (ప్రసక్తి తెచ్చి సోవప త్తికంగా ఆస్పృశ్యతను తుకారాముడు ఖండిస్తాడు. హరిజన నామకరణము మొట్టమొదట అస్పృశళ్యలకిడినది భక్త తుళారాముడేనని రెడ్డిగారు అభివ్యక్తం చేసినారు. ఖలా ఎన్నో కాస్త్ర పురాణేతిహిసములందు గల కథాంశముల నుదాహ రిస్తూ అస్పృళ్యతను రెడ్డిగారు తుకారామునిద్వారా ఖండింపజేకారు. వదునే డవ 1పఘట్టకములోకూడ అనృశ్యతయొక్క అర్థరహిత ఆ స్తిత్వమును గూర్చి, శ్యూదులకుగల వేదాధికారమును గూర్చియు నవివరంగా, నకాస్త్రీ యంగా చర్చించి రెడ్డిగారు తమకుగల నంస్క్యృతభాషా పరిజ్ఞానమును రుజువు చేసుకున్నారు. పదునెనిమిదవ (న్రఘట్టకంలో పంచాయితీ పెద్దల తీర్మానమునను నరించి భ 'ర్తతుకారాముడు తాను రచించిన అభంగాలను ఇం[దాణినదిలో పొరవేయుటకు (వయాణమవుతుంటె, (గామ పెద్దలూ మరియు పటేలు అడ్డు వచ్చి తుకారాముని పొాదములబడి ప్రార్థించి సగౌరవంగా తమ [గామానికి తీసికొనిపోతారు. " భక్త తుకారామ నాటకం ఉత్తమనాటకమని ఘంటాపంథగా చెవ్ప వచ్చును, రెడ్డిగా రీనాటకం ద్వారా నాటక కళారంగమున సాధించిన (జ్ఞా

జీవితము :; రచనలు 1ే5లీ పాటవములు, పాండితీ [పకర్షలు అపూర్వములు. ఒక్క-దెబ్బతో రెండు వట్టలను సాధించిన వేటగానివలె రెడ్డిగారు, ఈ నాటకంద్వారా భక్తి తత్త్వాన్నేగాక, సాంఘిక సమన్యలుగా నేటికీ నాగరిక సమాజాన్ని వెన్నాడి పీడిస్తున్న అంటరానితనవు దురాచారములను, సత్యాహింనలకు అడుగడు గునా జరుగు అపచారములను వేలెత్తి చూవిన్తూ, జాతికి చక్కని నీతిని బోధించారు. కథానిర్మాణకౌశలమున, రసపోషణమున, పాతచ్మితణమున, బొచిత్యపాలనమున, భాష్మావయోగమున, భావపపకటనమున, (ప్రదర్శనాను కూల్య (ప్రాపణమున, సన్నివేశ కల్పనమున రెడ్డిగారు చూవిన (వజ్ఞాపాటన ములు (ప్రశంసనీయములు. అందందు అలతియలతి లోవములున్నను ఉండు గాక : మొత్తమువై భక్తతుకారామ నాటకము ఒక రనర్భురి. “ఏకో పా దోషో గుణసన్నిపాతె నిమజ్జతి"””అన్న వాక్యము సార్థకమవుళుంది. 5. కవి త్వము

(పతాపరెడ్డిగారు పరిశోధకుడుగా, విమర్శకుడుగా, చార్మితకుడుగా, కథకుడుగా, సంపాదకుడుగా, నాటక రచయితగా, ఉత్తమ దేశికుడుగా. ఆంధులకు నుపరిచితమే కాని, కవిశేఖరుడుగా రెడ్డిగారిని ఎరిగినవారు అరుదు అందుకు కారణం, వారి కవితాసంకలనం గాని పద్యకావ్యం గాని పాఠకులెరు గరు. వారు వాసీన రెండు పద్యకావ్యములు అనగా 1. చంపకీ [భమర విషాదము. ౨. హరిశర్మోపాఖథ్యానము రెడ్డిగారు పోగొట్టుకొనడం వలన వాటిని మ్ముదిత్మపతులలో చూచ్రు థాగ్యము ఆంధులకు కలుగలేదు. కాని రెడ్డిగారు అడపాతడపా [వాసి ఆయా వ(తికలలో (ప్రచురించిన సద్యములు నుమారు రెండువందలకు వైగా డా॥ బి. రామరాజుగారి వద్దనున్నవి. ఆ పద్యములన్నియు [క్రీశ॥ 1919 నుండి 1952 నంవత్సరములమధ్య (వ్రాయ బడినవి. రెడ్డిగారు వివిధ విషయములపై, ఆయా నందర్భములను పురస్త రించుకొని రచించి వివిధ ప్మతికలలో (వచురించిన ఖండికలు నలుబది

154 సురవరం ,ప్రలావరెడ్డిగారి వరకున్నవి. వారు (బాసిన పద్యముయొక్క_ రచనాకాలము మరియు (ప్రచు రింపబడిన పతికలనామములు ఆయా పద్యముల్మకింద లిఖించబడినవి. ఆ వద్యజాలము నంతటినీ కలివి ముదించినచో చక్కని ఖండకావ్య సంపుటి యగును. రెడ్డిగారి పద్యరచనలు పున్తకరూపమున లేవు కనుక ఆయా శీర్షికలతో విషయ వివరణము చేసి, అనంతరము వారి కవితాశళకిని పరిశీలిద్దాము.

క. మాత నుతి ఏడు పద్యములు _. 1919 రచనాకాలము -- రెడ్డి గారి మి్మితులు, కర్నూలు వాస్తవ్యులును అగు శ్రీ వేలాలనుబ్బయ్య మరణించినపుడు వారి న్మృత్యర్థము (వాయబడినవి. ఈ పద్యములు “వివిధదంపతీవిలానము' *'అను (గంథములో కూడ ము[దింపబడినవి,

ల, మ్యుళుడా :- ఇదొక గేయము _-రచనాకాలము 1920. ఇదే కొద్ధి మార్పులతో 'మహోదయము'అను ఆధునిక గీతికా ఖండిక సముచ్చ యంలో “తెలుగునాడు” అను శీర్షికతో ప్రచురింపబడినది.

తి. వద్దని ౬ ఇది రెండువందల పంక్తుల గీతమాలిక. 1921లో రచింప బడినది. [పతాపసింహుడు దావూద్‌ఖాను నోడించి, అజీతసింహుని మరల సింహాసనస్టుని జేసి, అతని కుమార్తైయగు పద్మినీదేవిని [పతాప సింహుడు వివాహమాడుట ఇందలి ఇతివృత్తము.

శీ ఈణ్యూరోయ్యా :_. నాలుగు పద్యములు. రచన 1928లో. ఆలంపుర మున పాలెము ఈశ్వరయ్య యను నాక (దాహ్మణ భాగవతో త్తముడు ఆంధ మహాభారతమును చక్కని వ్యాఖ్యానముతో పురాణముచెప్పిన

సందర్భమును పురస్రరించుకొవి వారి నభినందిస్తూ (వాసినవద్యములు. ర్‌ మవావ్యుడు భుద్దివి ;-- ఇది 185 పంక్తుల గితమాలిక. 19820 లో రచింపబడింది. మహమ్మద్‌ ఘజ్నవి, గుజరాతులోగల సోమనాథ దేవాలయమును కొల్లగొట్టి ధ్వంనముచేసి తన దేశము వెళ్ళినాక తన (పతాపమునుగూర్చి ఒక కావ్యము వాయవలసిందిగా మహాకవి వీర

జీవితము : రచనలు 155 దౌసితో చెప్పి అతనికి పారితోవకంగా కొంతధనం ఇస్తానని వాగ్దానం చేస్తాడు. ఆతను తీరా కావ్యం (వ్రానుకొనిరాగా అభయమిచ్చిన డబ్బు ఇవ్వడు ఆకవి విరక్షుడై వెడలిపోయిన కొంతకాలానికా డబ్బు ఆతనికి పంపించేలోగా కవి కాస్తా కన్నుమూస్తాడు. ఆతని కుమార్తె రాజుగారిచ్చిన డబ్బును తిప్పికొడుతుంది. క్టువ్తంగా ఇది యీ గీత మాలికలోని ఇతివృత్తము. జాషువాగారి “ఫరదౌసి”"కావ్యవు ఇతి వృ త్తముకూడ ఇదియే । కాని జాషృవాగారా కావ్యాన్ని 1988 నం॥లో రచించారు. రెడ్డిగారి యీ గీతమాలిక “రెడ్డిరాజ్‌'యను వ్మతికలో 1920లో (వచురింపబడింది,

రి. న్వష్టాగతము :.. ఐదు పద్యములు. రచన 1921 లో. కర్నూలులో జరిగిన సప్తమ రెడ్డి జనసంఘ మవానభలో చదువబడిన పద్యములు. '. మద్యాపొనము :. ఐదు పద్యములు 1928 రచనా కాలము. మద్యము "సేవించుటవలన కలుగు ధన మాన [ప్రాణ నష్టములిందు ఉట్టంకించ బడినవి. ఈ పద్యములు. రెడ్డిగారు రచించిన “మద్యపానము” అను చిన్న వచన్యగంథమునుండి ఉల్దేఖించబడినవి. ఇందు ; గీ ధనమా వ్యయమై పోవును మనమా చురుకు' దనము మానును, యళమౌ దినదినము క్షీణించును తనువా చెడిపోవు కల్పు [త్రావుట చేతన్‌. అను పద్యము శ్రీ తిరుపతి వేంకటకవులు రచించిన “శవణానందము' లోని “ధనమా పోవును, మానమా చెడును, నిందా నెత్తిపై కెక్టును, మనమా వద్ధిక నాదుమాట వినుమా, మర్యాద గాపాడుమా”'-_ అన్న పద్యరాజమును పోలియున్నది. 8. (వఖోధము :.. ఎనిమిది వద్యములు, 1998లో రచన. దత్తమండల పట్టభ్యదుల వార్షికోత్సవ శుభసమయాన చదువబడిన వద్యములు.

156 నురవరం (వకాపరెడ్డిగారి:

9. రతన్‌ ోఐి :.. ఎనిమిది పద్యాలు. 1928 లతో రచన. జలియన్‌వాలా

బాగ్‌ హత్యాకాండలో అనువులను బాసిన వేనవేల థార తీయులలో ఒకా

నొక వీరుని ధర్మవత్ని రతన్‌దేవి. భర్త మరణానంతరం ఆమె

దురవస్థను వర్ణిస్తూ (వాయబడిన వద్యాలు. ““మాతృభూమి"” లో (వకటితములు.

10. ధర్భువద :. ఐదు పద్యాలు. 1926లో రచన. పాలీభాషలో రచింప బడిన గౌతమబుద్ద్ధుని బోధలనుండి అనువదింపబడిన పద్యములు. గోలకొండ పష్మతికలో (పచురింవబడినవి.

11. నీతి నంభతయు :. పది పద్యాలు. 1927లో రచన. “సుజాతొయను మాన పష్మతికలో (_పచురితములు. వేమన పద్యముల ఫక్కీలో [వ్రాయ బడియున్నవి.

12 (వజయినీ (పొర్జనము = నాలుగు పద్యాలు. 19029 లో *సుజాతో పతికలో (వచురితములు. భావకవిత్వధోరణిలో సాగినవీ పద్య రాజములు,

18. “అన్సలళ్యూతో మరియు “బింత ఖూరతమో” శీర్షికలతో శీర్షిక కొక సీసపద్యమునువానీ గోలకొండలో [పచురెంచారు. రచనాకాలము

20. మహబూబ్‌ శగర ఖౌష :- ఒక సీసపద్యము. 1029 లో గోలకొండలో (ప్రకటితము. మహబూబ్‌నగర ఐాడుక భాషకు సంకేతంగా రచింప బడింది.

21. వేదం వోంఠటరాయనాద్త్రీ :- ఒక సీసపద్యము. 1929 లో “నుజాతి [వ్రచురితము. ఇది గురున్తుతి. కేతన తన ““దళకుమార చర్మితము”లో తిక్కన కవీందుని ప్రస్తుతిస్తూ (వాసిన' “నుకవీంద్ర బృంద రక్షకు డెవ్వడనిన వీడను నాలుకకు తొడవై నవాడు. ,.”అను పద్యము ననునరించి రెడ్డిగారు “నర్వ పండిత బృంద సాహాయ్యకుండెవ్వడనిన వీడని చూప నలరినాడు, . ="వాళారు.

జీవితము £ రచనలు 157

16. వడనవేది :. నాలుగు వద్యాలు, పంక్తులు వం(డైండు ఉన్నవి. 1929 “సుజాత'"లో ప్రకటితము. ఒకానొక వేళ్యకు శ్రీ వివేకానందుడు దర్శనమిచ్చుటకు నిరాకరించిన సంఘటనను పురస్కరించుకొని చేసుకున్న విన్నపంబులు.

17. వెట్టివాని పాఠ :_.. ఇదొక దండకము. 1981 సం॥లో గోలకొండలో (ప్రకటింపబడినది. ఒక వెట్టి చాకిరివాడు తనకు అధికారులవల్ట, దొరల వల్ద కలుగుకష్టాలను, ఇబ్బందులను ఎకరువు వెట్టుకొనుట ఇందలి ఇతివృత్తము.

18. లుజ్జాగేనర చవ ర్తి -- నాలుగు వద్యాలు, 198] లో గోలకొండ లో (ప్రకటితము. ఒక లుబ్ధుడు తాను కడుపుకట్టుకొని వైననెట్టు సేక రించినదీ, దాని నంపాదనకు తా నెన్నిపొట్టు పడినది ఇందు చక్కగా వర్ణింపబడింది.

19. వొరిఖీకేం/దశాలము ా రెండు పద్యాలు, 1981 లో గోలకొండలో (పచురితము. వురాణ కథలందు గల అద్భుతవిషయములు, ఇంద జాల మహేం్యదజాలముయొక్క చమత్కారములను మించి యన్న వన్న అభ్మిపాయమును నంగు వ్లంచేసిన వద్యాలివి. వీనియందు కొంత వరకు శ్రీ [తిపురనేని రామస్వామి చౌదరిగారు (వ్రాసిన “సూత వురా ణము"'యొక్క_ వాణి ద్యోతకమవుతుంది.

20. ధర్హాననయు :- 210 వంక్తులుగల గీతమాలిక. 1981లో గోల కొండ వృతికలో [ప్రచురింపబడినవి, యమధర్మరాజుగారి వద్దకు ఒక సోమయాజి, ఒక అర్చకుడు, ఒక కోమటి, ఒక రెడ్డి, కరణము, వైద్యుడు, వేళ్ళ, ఆది హిందువు వెళ్ళి తమతమ జీవిత కాలములలో తమ జీవితానుభవములను, ఘనకార్యములను, అనుభవించిన ఇడుము లను చెప్పుకొని తీర్చు చెప్పుమని యమరాజు నర్థిస్తారు. యముడు యథోచితంగా అందరి గోడులను వినితీర్చునిచ్చుట ఇందలి కథాంశము

158 నురవరిం (పతావరెడ్డిగారి

౨1. (వేచూర్చణము :.- ఇది అరువ్నై పంక్తుల గీతమాలిక. గోలకొండ ప్మ్యతికలో 1981 సం॥ [వచురింపబడింది. తురక బాదుషా కూతురు ఒక గొల్పవాడిని పేమిస్తుంది. ఆ కారణంచేత తురక నుల్తాను గొల్ప వాడిని చంవిస్తాడు. కాని వాడి కుమార్తె ఆ యాదవుని (పేమపాశము లను తెంపుకోజాలదు. అందుచేత గొల్పవాడి అంతిమ నందేశానుసారం రాజప్రాసాదమును, నర్వ సౌఖ్యములను వదలి తన్యవ్రియుడి గొ(రెలను కాస్తుంది. అలా ఆవిడ శేషజీవితాన్ని గడుపుతుంది. రాకుమ్హారై మరణానంతరం, ఇరువురు దంపతులు గొల్హవారికి ఆరాధ్యదేవతలై పూజలందుకుంటారు.

22 గార్జఖోళ్చూర (నో/తము :- రెండు పద్యములు. 1931 లో గోల కొండలో [పచురితము. ఇది గార్థ్భభముయొక్క- పూర్వుజాన్న త్యమును గూర్చిన [పశళంస. వేదాల్లోను, మనుస్మృృతిలోను ఉట్టంకించబడిన గాడిద (పళ స్తిని గురించిన (ప్రస్తావన ఉంది.

దళ. వొంబీర్‌ నంభనము :- 26 పద్యములు. గోలకొండవృతిక, [సవంతి మరియు తదితర పష్మతికలలో (ప్రచురింవబడినవి. దీని రచనాకాలము 1984 సంవత్సరము. చిత్తూరు క్ష్మతియ రాజొకడు వేటకై బయలు దేరి ఒక అడవిపంది వెంటబడతాడు. అది తప్పించుకొనివచ్చి ఒక చేనిలో దాగుతుంది. చేను కాపరియగు ఒక కాపువనిత ఆ నూకర మునుచంవి రాజుముందు వేస్తుంది. రాజు ఆవిడ శౌర్య ధై ర్యపటిమశే కాక అందచందాలకుకూడ ముగ్దుడై ఆ ముదితను ,పేమించి దాని తలిదం[డుల సమ్మతితో వివాహం చేసుకుంటాడు. ఆ దంవతులకు హాంవీరుడను ప్యుతుడుకూడ కలుగుతాడు.

2క్స. భాలలిజ :-- ఆరు పద్యములు. 1984లో _పకటితము 150 సంవత్స రాల[క్రితం బాలబాలికల సార్వ్యతికాభ్యున్నతిక్షై ([వాయబడిన యీ

బాలశిక్షలో చక్కని నీతులుండుటవలన రెడ్డిగారు దానివల్ల (ప్రభా వితుడై పే వద్యములను (పళ ంసాత్మకంగా (వాసినారు.

జీవితము : రచనలు 159

25. తం్యఆిణీ :_. మూడు పద్యములు. 1986 నం॥ గోలకొండలో [వచు రితము. ఉస్మానియా విశ వకళా పరిషత్తు అధ్యాపకులొకరు, “ద క్రను దేశీయులు చింతపండువాడకం వలన పురుషులు నప్పుంనకులుగాను, స్రీలు మదవతులుగాను మారుతున్నారను [వవాదమును లేవదీయుట వలన రెడ్డిగారు ద్మిగ్భాంత చిత్తులై పైన ఉట్టంకించబడిన పద్యములను (నాసి పచురించారు.. వారి పద్యములలో “వి తెలిసెన్‌ త్వదీయ గుణమంతయు. ..” అను పద్యముపోలిక మరియు నడక తెన్నాలి రామకృష్ణ కవివర్యుడు చెప్పిన, “వో తెలిసెన్‌ భువనైక మోహానో ద్ధత సుకుమార వార వనితా జనితా ఘనతావహారి. *+”అను వద్యము ననుకరించినది.

26. పేఢీ :.. రెండు పద్యములు. 1984లో గోలకొండలో [వచురితము. మీసములను నున్నగా నీటుగా గొారిగించుకొని టీకుటాకుగా వీధుల వెంట తిరుగు విలాసవ్వరుష్పడిని గూర్చి వాసినవి.

2 ల్రావంబి నై తినోయ్‌ :_ ఇదొక గేయము, 1985 లో గోలకొండలో [పచురితము. భావకవులను, వారి కవిత్వ పోకడలను నర్మగర్చ్భంగొ అవహేళనచేన్తూ [వాయబడిన గేయము.

28. (గామ్యం బౌబ్బులి = 1985 సం॥లో గోలకొండలో [వచురితము. ఇది తందాన నరళిలో [వాయబడిన పాట. వ్యాకరణ ళందోనియమా లను నిరసిస్తూ ఒక వ్యావహారిక భాషావాది [వాసీన వ్యానమునకు జవాబు, వ్యంగ్య వోన్యగర్భితము. _

8౨9. వాన్నమా ౬ మూడు పద్యములు. 1986లో గోలకొండలో పచు రితము. వెరూరు అను (గ్రామంలో రెడ్డిగారు [ప్రమాదవశాత్తు కాలు జారిపడితె చేతిఎముక విరిగిపోయిందట. ఈ నంగతివిన్న చమళ్కా_ రికుడొకడు రెడ్డిగారు తప్పతాగి సోలివడితె చేయి విరిగిందని [ప్రచారం చేశాడుట. ఆ గాలివార్తవిన్న రెడ్డిగారు ఎడమచేతితో. పై పద్యాలు సమాధానాత్మకంగా (వాసినారు,

180 శ్రీ సురవరం ప్రకాపరెడ్డిగారి 80. నూతాఖ్యాయికి :.- ఎనిమిది. పద్యములు. ఈ శీర్షిక మైన వాసీ ఫ్మిఐవరి 2, 1944 నాడు “తెలంగాణ ప్యతిక'ి'లో పకటించారు. ఈ పద్యముల అధోజ్ఞావికలో “కవిగారి అమ్ముదిక సూతాఖథ్యాయిక [గంథభాగము”” అని యున్నందున, “సూతాఖ్యాయిక ”* అనునదౌక వుస్తకము [వాయబడియున్నట్టు ద్యోతకమగుచున్నది. కాని అడి లభ్యముకాలేదు. అందలి మొదటి పద్యమిలా ఉన్నది ; -- “సెరోదార విచార సాగర నిమజ్జత్‌ స్ఫార విజ్ఞాని బృం దారాధ్యంబగు న్లైమికాటవిని బుష్యాదుల్‌ దగన్‌ సూతునిన్‌ గారాబంబున గాంచి యిట్టనిరి ; నీ గాథల్‌ తమిన్‌ వింటి మిం శకేరీతిన్‌ భరతావనిన్‌ జరుగు విన్పింపన్‌గదే యియ్యెడన్‌.” ఆ పైన సూతుడు భారతదేశమున నిన్న మొన్నటిదనుక జరిగిన రాజ కీయ, సాంఘిక, నైతిక పరిస్థితులను పేర్కొని, ఇకముందు భారతా వని ఇట్టుండునని జోన్యము చెప్పును బహుళా వీరిపై (తివురనేని రామస్వామిగారి “*సూతవురాణి” (ప్రభావము పడిన దేమోనని అనుమానము. లేం అ్హ్‌ న్తి బిబితీత్స :- ఐదు పద్యములు. 1048లో గోలకాండలో [పకటితములు. ఇవి దేవుని అస్తిత్వమునకు సంబంధించి అనుమానా స్పదముగా, చమత్కార గర్భితముగా [వాయబడినవి. లిలి గద్వాల నంగ్ధానో థాపొపోవణము :. నాలుగు వద్యములు. 1948లో రచించి, గద్వాల సంస్థానాధీశ్వరియగు ఆదిలక్ష్మి దేవమ్మగారి సమక్షంలో చదువబడిన పద్యరత్న చతుష్టయము. కళ. మా కేనుణు :. తెలుగు భాషామతల్లిని (వళంసిస్తూ [వాయబడిన ఒక సీసవద్యము. రచనాకాలము 1946 సంవత్సరము. లి4. తంగాబూలో :.. మూడు పద్యములు. విద్యుల్లేఖ యను మానపష్మతికలో 1944 నం॥ [పకటించారు. తుంగభ్యద్రామతల్లిని శ్ఞాఘిస్తూ (వాయబడిన వద్మ్యతయము.

జీవితము : రచనలు 16] త5. వనంతము :.- ఐదు వద్యములు. 1952 నం॥లో “[వజావాణి'""యను

ద్విదిన షత్రికలో (ప్రకటితములు. వనంత బుతుకోభను [వసింళన్తూ

(వాయబడిన వంచరత్నములు,

ఇవి స్థూలంగా రెడ్డిగారి కవితాళ క్తికి మచ్చుతునకలుగా పేర్కొనదగి యున్నవి. పద్యాలు [వాసినంతమా[(తాన కవులు కారు. కవులు అయినంత మ్మాతమున పద్యములు (వాసి [పకటించవలసిన అవశ్యక రృవ్యమును లేదు. ఏ నియమ నిబంధనలను పాటించక విశ్ళంఖలత్వమునే ధ్యేయముగా స్వీక రించిన యీ రోజులలో కవిత్వమంటె ఇది, కవి యనగా వీడు అని గీటు గిసి చూపుట విజ్ఞుల దృష్టిలో వాస్యాస్పద విషయంగా వరిగణింప ఐడు చున్నది. కవి బువషిలాంటి వాడనీ, కవి నష్ట యనీ, కవికి ఆవధులుండరాదని ఏ మహానుభావుడు ఎట్టి నదుద్దేశముతో అన్నాడో గాని యీనాడు వాటికి వ్యక భాష్యాలు చెప్పడమే కాక తాము వ్రాసిందంతా కవిత్వమేనని బల్రగుద్ది చెప్పడం కూడ జరుగుతున్న యీనాడు కవిత్వాన్నిగూర్చి కవిత్వతత్వాన్ని గొల్చి (వ్రాయడంకంటె పదికాలాలపాటు [ప్రజలు అదరించినదే కవిత్వమనుట సబ బుగా ఉంటుందేమో : స్థూలంగా విచారిస్తే కవితకు ఛందస్సు శరీరము; (వళ్లా జన్యమగు భావుకత ఆత్మలాంటిది. అందు ఊహాకల్పనము, కథాకథనము, వస్తు వర్ణనము, ఊక్తి చమత్కారము అనునవి (ప్రధాన అంగములు. అట్టి భావుకతకు కౌచిత్యమనునది ఆత్మలాంటిది. రెడ్డిగారు ఛందోబద్ధమగు పద్ధతిని విడనాడలేదు. వాడు (వ్రానీన

కవితలలో కొన్ని కథలు, కొన్ని చమత్కారములు, కొన్ని వ్యంగ్యములు, కొన్ని న్మృతులు, మరికొన్ని [ప్రళంసలు, అధిక్మేపషములు మొదలగునవి కలవు _ వీటిలో వెద్దరచనలు (పేమార్చణము, వద్మిని, ధర్మాసనము, హంవీర సంభవము మొదలై నవి ముఖ్యములు. 1యేమార్పణమందలి కవితా వస్తువు _పేమతత్వము. కులమునకు, (ప్రేమకు నంబంధము ఉండదను తత్త రహన్యమును (ప్రవచించు ఊహతో అది కల్పింపబడినది. తానెంత చెప్పిననూ కూతురు విననందువలన పాదుషాగారు ఆమె [వియుడిని చంవిం

111

162 ఫ్రీ నురవరం [వతావరెడ్డిగారి చెను. మరణానికి ముందు ఆమె [పియుడు రాకుమా ర్తెకొక లేఖ [వాసినాడు. అందులో 499

ఆత్మబంధులు లేరు నా కవనిలోన

గొర్జ మందయె నాయా న్తి కొనుము దాని

దాని రత్ష్మించు భారమంతయును నీదె

అంత్య విశ్ఞావనంబిదె యవధరింపు.

నా కీ భూమిపై బంధువులు లేరు, నీవో సౌధ్మాగమున నున్నావు. నేను మరణించిన వెనుక నీవు నా సౌధమున నిలువలేవు. నేలపైకి దిగివత్తువు నే నుండను కాని, నా యాటస్థి నర్వన్వమైన నా గొర్హమంద యుండును. నేను లేని కొరతను నీవు తీర్చుదానవు దానిని నీదానిగా జేసికొనుము. సీ తండి మరణదండమునుండి నన్ను కాపాడుమని యర్థించుటలేదు, రక్షింవ లేవు కూడాను కనుక నీకు చేతనై నది, చేయగలది గొర్హను కాపాడుటయేః రెడ్డి గారంతటి భావమును ఆ పద్యములో నిముడ్చినారు. రెడ్డిగారు (ప్రజ్ఞావంతులు, ఆ పద్యమున మరొక అన్యార్థ స్ఫురణ మిమిడియున్నది. గొల్పవాడు తనతై ఏమియు నాకాంక్షించలేదు. కేవలము జీవ కారుణ్యదృష్షితో గొర్హను సంర త్మేంచుమని అర్థించెను. ముఖ్యార్థము బాధింవని [ప్రయోజనము వలన కలిగిన అన్యార్థమిది. రెడ్డిగారీ కథాఖండికలో మరొక చమత్కారము చేసినారు. ఇందెవరికి పేర్చు పెట్టలేదు. 'పేద్దలేని ప్యాతలు సంస్కృతమున అగ న్త్యభాత, యతడు, అతనిభార్య కలరు, మరి తెలుగు సాహిత్యంలో నిగమళర్మ అక్ష మా[తమే కనబడుచున్నది. తమ కవధి యున్నంతలో రెడ్డిగారు కథను నాటకీయ ఫక్కీలో

నడిపించారు. “పద్మిని'యను కథాఖండికలో _పతాపసింహ అజీత సింహుల సంభావణమిందు కొక నిదర్శనము. “నేటి చ్మితంబు వింటిరే నెలత యొకతె” అని (పతావుడు ప్రారంభించి చెవ్పిన దానికి, “ఓయీ: నాకూర్మి ప్కుతి యా యవిద సుమ్ము”అని అజీతుని [పత్యుత్తరము. ప్కాతల నున్మీలనము చేయటయందు రెడ్డిగారీ ఖండికలో నొక కొత్తమార్ల మవలంబించినారు.

జీవితము : రచనలు 168 ష్మాత వర్జనకంటె ప్మాత చ్చికణ గొప్పది. పాాతముయొక్క వంశాన్నత్య మును వర్జించి ప్మాత విషయమును నహృదయులగు పాఠకులకు విడిచి పెట్టినారు. ఉదాహరణకు ;-_ ముసలమానులు రాజులై యెసగినవుడు హైందవులు ఖిన్నులై భంగ మందినపుడు ఐకమత్యము నాశనం బైనయపుడు కులము లన్యోన్య వైరంబు కూర్చినపుడు భరత ఖండంబు చెడి పాడు పడినయప్పడు రాజవ్వుతుల స్థానము రాజ్యపదవి వీడ కుండగ గాంచెను వీరవరుల రాజ వ్యతులు శూరులు తేజమందు రాజ ప్వుళులు కూరులు రణమునందు. అని [పవచించి $- ఇట్టి రాతోరు వంశమందెసక మెసక బల వర్మాకమ యుక్రిచే బరగె నొకడు అల (వతావసింహుడనగ యశము నొందె. అని _పతాపసింహుని బలమును, ధైర్యమును, ఐకమత్య న్వథావమును, ధార్మిక గుణమును, ఆత్మగౌరవమును., రణశార్యమును వకోన్ముఖమైన వాడని అర్థము ధ్వనించునట్టు రెడ్డిగారు చిత్రించారు. ఇకపోతె ధర్మాసనమను ఇండిక ద్వారా నంఘమునగల కొన్ని ఆచారములను, విశ్వాసములను కించిదవహేశన రూపమున చి(తించినారు. (వాహ్మణ, కృ్యతియ, వైశ్య, ష్యూదులు తమ నిత్య నైైమిత్రిక కర్మలలో సత్కర్మలను దుష్టకార్యములను చేసినారు. కాని వారు తమయొక్క-. ఘన కార్యములనే ధర్మరాజుకు నివేదించుకున్నారు చితగువ్తుడు మ్మాతము వాస్ట చేసిన చెడ్డవనులనే యమునికి తెలియజెప్పినాడు. కాని యముడు మంచి

164 ్రీ నురవరం (ప్రకావరెడ్డిగారి చెడుగులతో నిమిత్రములేకుండ తమ తీర్చులను వినివించాడు. వారిలో ఒక అదిపిందువు కూడ కలడు, యముడు వానివై తీర్పునిస్తూ “నణము లెల్ల చెడు వీని కులముచేత”*నని చెప్పి నరకంలో [తోయించాడు. అదే వ్మివుని' విషయంలో మ్మాతము “ధరణి సుతులేమి చేసిన తప్పు లేదని" స్వర్గాని కంవినాడు. ఆదిహిందువు ఏ తప్పూ చేయలేదని చ్మితగువ్తుడు వకాల్తా చెప్పీనా వానికి మాతము నరకము తవ్చింది కాదు రెడ్డిగారు ఇలా వాయడానికి కారణం యీనాటి సమాజంలో వ్మివులకు ఆఅనృవ్యలకు ఉన్న తేడాను విశదీకరించడానికే ।; రచయిత ఎంఠతటి అంటని వారిదాసుగా నమాజంలో (ప్రవర్తించినా సమాజం మ్మాతం దాని ముద్ర అందరివై వేసి తీరుతుందనేది సున్నష్టము. [ప్రతిభావంతుడైన కవి పాతపాపే పాఢకుండా అందు కొంత (కొత్తదనమును సృష్టించి నూతనత్వ మును భాసింవజేస్తాడు. పద్మిని యను ఖండికలో [వ్రతాపసింహుడు వద్మినిని చూచినాడు. ఆమె దట్టమగు నొక పొదరింటి కోనలో నుండగా చూచాడు. ఆ స్థితిని వర్ణిస్తూ రెడ్డిగారు ఫా జలదముల వెల్లు జాబిల్టి చంద మొవ్ప్చి మోము గుండన, చెక్కులు ముకురయుగము నయనములు పెద్ద నడుము సన్ననిది మిగుల మెఅపువలె మాయమయ్యెను గజితయపుడు” ఇందు గల డక్క్తి చమత్కారమటుంచి, రూప చ్మితమున రెడ్డిగారు చూవీన [పతిభ నిరువమానము. ఆమె మొదట జలధరమున వెల్లు జాబిల్లివలె న్ఫురించినదట. జలమును ధరించిన మేఘము కారుచీకటివలె నుండును. అందుండి తళుక్కున వికసించు చర్మదుడి అందము ఎట్టుండునో ఊహించిన చాలును. జలదమునకు వెలుగునిచ్చిన జాబిల్ల్టివలె, పద్మిని ఆ పొదరింటిని [పకాశవంతము చేసినదని తాత్పర్యము. మెరుపువలె కనిపించిన ఆయమ

జీవితము ; రచనలు 165 ముఖమును వరికించి చూడగా గుండని ముఖము, ముకురాలవంటి చె కళ్ళు, ఆకర్జాంతములై న కళ్ళు కనిపించాయట. నడుముకూడ సన్నగా కనివించి నది, అంతలోనే కనిపించలేదు ; అనగా మాయమైనది. మాయమైనది నడుము మ్మాతమే కాదు, మృగమధ్యమ కూడ: [ప్రాచీనములగు ఉవమాలం కారములనే [ప్రయోగించి రెడ్డిగారు కొత్త అందాన్ని సృష్టించారు. (వతిథా వ్యుతృత్తులుగల కవుల కవితాలక్షణ మదియే రెడ్డిగారు (వానీన లఘుఖండికలు చాల ఉన్నవి. అందు [ప్రధానముగా నీతిబోధనములు, దేశాభిమానోద్దివికోద్పోధకములు కూడ కలవు. నీతి బోధకమున రెడ్డిగారు వేమనను జ్ఞప్రికి తెస్తారు. ఉదాహరణకు :__ “మలయజము నీడ నర్పంబు మనలినట్టు గర్వ మొప్పును పండిత (గామణులకు నర్వభూషణ మందుండు వ్యజమటుల వినయ మొవ్పను విద్యా వివేకులకును,'" దేశాభిమానమును రేకెత్రించు ఖండికలలో (ప్రబోధము, స్వాగతము, మా తెనుగు ఇ్యతాదులు కలవు. 1039 సం॥లో [వాసిన ఆంధదేశమును గూర్చిన (పటోధగేయం చూడండి ; సీ॥ ఒకనాడు పూర్వా వరోదధి వేళల వ్యాపించి మించెను వన్నెచెలగ ఒకనాడు వింధ్యాచలోత్తుంగ శిఖరంబు మైనుండి యంతట పాజజూచె ఒకనాడు పటు ఖీకరోద్దామ శ క్రిమై భామినీ వతుల సలాము అందె ఒకనాడు కాకతి (సకటిత బలముచే నం్మగామ విజయ ధ్వజం నెత్తె

166 (శ్రీ సురవరం [పతావరెడ్డిగారి గీ అట్టి సాహనంబులు చేనె ఆంధధమాత తన కుమారులు శూరులై తనరు కతన మరల యుద్ధరింపుడు మన మాతృభూమి నఖిల విద్యాజనిత సద్దుణాఢ్యులార ॥ అదే విధమున తెలుగుభాషా సాహిత్యముల నవలోడనము చేసికొని నముచితరీతి నుద్ధరించుకొండని ఆంధులకు ప్రబోధించిన వైతాళికుడు శ్రీ నురవరం ,ప్రతాపరెడ్డిగారు. “మా తెనుగు తల్టి”అను శీర్షిక పైన ; ___ సి వరిపూర్ణ పైవనాంభ స్తరంగోద్వేగ గౌతమీ గంభీర గమనమునకు ఆలంవురీ నందనారామ విభ్రాజి మల్లోబ ఫలరాజి మధుర రుచికి ఆంధధ్రీకుమారీ సమాయుక్త పరిపూత తుంగా పయన్సు మాధుర్యమునకు ఖండ శర్కర జాతి ఖర్జూర గో శీర [దాషాదియత రామ రనమునకును గీ॥ అమృత నివ్యంది వల్లీ [హదమునకు రాగిణీ దివ్య సమ్మోహ రాగమునకు తేనెతేటల నవకంపు సోనలకును. అని ఎలుగెత్తి మా తెలుగు తల్లిలో భాషామతల్లిని కీర్తించారు. ఇటువంటిదే “మ్మితుడా''అను గేయము కూడను, ఇవిగాక లఘుకృతులలో “భావకవి నైతినోయొవంటి అధిక్షేప ములు, “[గామ్యం బెబ్బులి” వంటి అవహేళనలు, “'హస్తమా వంటి [ప్రానంగికములు, “మిత స్మృతిొవంటి స్మృతి పద్యములు చాల ఉన్నవి, వాటిని వివులంగా చర్చించుటకిందు అవకాళములేదు. పరమేశ్వరుడను్మగ హించి, పెద్దలు కరుణిస్తె రెడ్డిగారి పద్య కృతులన్నీ (గంథరూవమున వలువడిననాడు, సహృదయులుచదివి ఆనందించుటకు అవకాశంకలుగుతుంది.

జీవితము : రచనలు 167

(పతాపరెడ్డిగారి ఛందోమార్గమును గూర్చి నాలుగుమాటలు [వాయ వలసియున్నది. ఆయన చాలవరకు గీతములనే వాడెను. అనంతరం సీన పద్యముల వాడకం ఎక్కువ ఉంది. పద్యములో నాలుగుపొదముల గమనం ఉంటుంది,

రెడ్డిగారు రెండు పాదముల గితములను “వరునవేది''అను ఖండికలో [వాళారు. ““వెట్టివాని పాట”యను దండకమున ఒక విశేషం ఉంది. దండక రచన నానావిధాలుగా ఉంది. అప్పకవి మరియు వృత్తరత్నాకర కారుడు కొన్ని దండకభేదములను పేర్కొన్నారు. న, స, హ, త యను గణము లలో దేనినైనను పేర్కొని దండకాలను [వాయవచ్చునని లాక్షణికుల అభ్మిపాయము. తెలుగు దండకాలు చాలవరకు *తి గణముతోనే [ప్రారంభింప బడినవి. న గణముతో నడచిన దండకాలు కూడ ఉన్నవి. రెడ్డిగారు 'రి గణముతో దండకం (ప్రారంభించారు. న గణాలతో దండకం అల్టండీ కాని “'ర'గణంతో వద్దని అప్పకవి శాననము. సంన్కృత వాజ్మయమున 'ర' గణపు దండకాలు ఉన్నాయో లేవో తెలియదు.

ఏది ఎలాఉన్నా ఇది తెలుగు సాహిత్యంలో కొత్త [ప్రయోగమనక తప్పదు. కొ త్తవాటలు తొక్కుటయందును, నూత్న్మపయోగాలు చేయట లోను రెడ్డిగారికి అభిరుచి కలదు, (వజ్ఞాధురీబులై న రెడ్డిగారిని మవోకవి గణములో. చేర్చుట భావ్యం కాదు కాని మధ్యతరగతి కవివుంగవులలో వారికి సముచితస్థానం లభించగలదు.

ఇందు గలడందు లేడను నందేహము సాహితీ వేత్తలకు కలగకుండా రెడ్డిగారు తమ కలాన్ని అని సవ్యసాచి వక స అన్ని సాహితీకష్మేతాలలో నడివి నవ్య

6. ఇతరములు

లోగడ చర్చింపబడిన (గంథముల ననుసరించి రెడ్డిగారిని వరిశోధ

కృడుగా విమర్శకుడుగా, సంఘ సంన్క- ర్తగా, నాటక రచయితగా, కవిగా,

168 శ్రీ నురవరం (ప్రతాపరెడ్డిగారి కథానికా రచయితగా నిర్ణయించుటకు ఆస్కారము కలిగినది. పె నుదాహృత (గంథములే కాకుండా రెడ్డిగారు ఇంకా కొన్ని రచనలు చేసినారు. వాటి నన్ని టినీ విపులంగా చర్చించుటకు వీలులేదు. ఏలయన మిగతా రచనలన్నీ దేళ కాల ప్మాతానుగుణముగా [వాయబడినవే కాని పదికాలములపాటు పనికి వచ్చు ఉద్దేశముతో (వాయబడలేదు. అందుకే వాటిని విమర్శనాత్మక దృక్ప థంతో విలోకించి విమర్శింప పనిలేదు.

(ప్రస్తుత భాగంలో మొదట పేర్కొనదగినది రాజాబహద్దర్‌ వెంకట రామారెడ్డిగారి జీవిత చర్మిత. రాజా బహద్దర్‌గారి జీవిత చర్మిత నాటి' హైదాబాదు రాష్ట్రపాలనా సరళికి దర్పణము, నవాబులపాలన నెత్రిచూవు దీపిక; వెంకట రామారెడ్డిగారి నిరాడంబర, నిస్వార్ధ సేవల నుగ్గడించు మణి దీపిక. ఇంత చక్కని చిక్కని జీవితచర్శిత నాటి హ్మైదావాదు |పముఖు లలో ఎవ్వరిదీ వెలువడలేదు. వైయక్తిక జీవన దృక్పథంతో కాకపోయినా, సాంఘిక దృష్టితో తిలకించినా, రాజా బహద్దర్‌వారి చర్మిత పప్రళంసార్ష మగు (గంథరాజము.-పది కాలములు ఉండదగిన పుస్తకము.

ఇకపోతె మిగతా (గ్రంథాలలో ““'మద్యపానము"”' “గామజన దర్చ ఇము” “(గ్రంథాల యోద్యమము” “ఎల్లోరా అజంతా గుహలు”. “పూనా వ్యవసాయ [పదర్శనము"మొదలగునవి ఆయా సమయ నందర్భములను పురన్క-రించుకొని [వాయబడిన [గంథములు. వానికి సార్వకాలిక [పయో జనము అంతగా లేదనవచ్చు. “కర్నూలు రాజుల నంళావశి”' మరియు “నిజాం రాష్ట్ర పాలనము”లాంటి [గంథాలకు కొంత చార్మితక [పాధాన్యము ఉంటె ఉండవచ్చు. ఉంటె ఉండవచ్చునని ఎందుకన్నా నంటచె ఆంతకంచె, ఉత్కృష్టమైన (గ్రంథాలు ఉర్చ్జూ మరియు ఆంగ్ల భాషలందు కలవు. 'రెడ్డిగారీ రెండు (గంథాలను చార్మితక దృష్టితోనే [వాయలేదు. ““మొగలాయికథలు” అను పున్తకముకూడ ఇట్టి ఉద్దేశంతోనే [వాయబడింది. కనుక వాటిని బార్మితక (గంథాల జాబితాలో చేర్చడం భావ్యంకాదు,

జీవితము : రచనలు 169

రెడ్డిగారు నవలా కారుడుగా పాఠకలోకాన్ని ఆకర్షించలేక పోవ డానికి ముఖ్యకారణము వారు రచించిన రెండు నవలలూ వు స్తకరూపాన్ని ధరించకపోవడంవల్ద నేమో । ఒకవేళ అవి మ్ముదింప బడిననూ రెడ్డిగారికి నవలా రచయితగా ఆశించినంత అంటె వారి పేరుకు తగ్గ (ప్రఖ్యాతి కలిగి యుండెడిదా యను అనుమానము కూడ రాకపోదు. రెడ్డిగారి నవలలో ఒకటి “శుద్ధాంత కాంత” రెండవది “ఆరె వీరులు”.

శుద్ధాంత కాంత యను నవలను '“=16 ౫7566568 01 కరేల॥- 51264'” అను [గంథములో థాగమైన “"[ంగ2006 04 2604082” అను అంళాన్ని ఇతివృత్తంగా స్వీకరించి నవలగా రచింపబడినది ఈ నవల 1917 సం॥లోనే పూర్తిచేయబడింది. అంటె రెడ్డిగారు ఇంటర్‌ మీడియట్‌ ఉ శ్రీర్షుడెన కాలంలో రచించబడింది. ఇక రెండవ నవల *ఆ్తరె వీరులు”అను దానిని 1982 సం॥లో రచించారు. ఇది చారిితకమూ కాదు, కాకనూపోదు. చార్మితకము కాదనుటకు కారణమేమనిన దీనిలోని ఇతివృత్తము చర్మితవుటల నలంకరించనంత చిన్న నంస్థానాథిపని వంశచర్మిత. చార్మితకమే యనుట కిందు చారిత్రక _పాధాన్యముగల అంశములేవీ (పస్తావించ బడలేదు.

ఇతివృత్తము ననుసరించి ఒక పాలెగానికి ముగ్గురు తనయులూ రెండు కోటలు ఉంటవి. తండి పెద్దవాడు కావడంచేత పెద్దకుమారుడు సంస్థాన బాధ్యతలను స్వీకరించి పాలిస్తుంటాడు. అట్టి తరుణంలో బందిపోటు దొంగలు ఒకచోట దారికాచి సంస్థానంబాపతు భూమిశిస్తు ధనాన్ని దోచు కుంటారు. ఆ విషయాన్ని తెలుసుకున్న తమ్ములిద్దరూ అవకాళం దొరికిన దని తలంచి తండిగారిక్రి అన్నగారి పాలనయొక్ష లోపాలను బయట పెట్టి తమ దాయఖాగాన్ని పంచి ఇమ్మని బలవంతంచేస్తారు. తండ్రి చేయనదిలేక ఒకకోట నిచ్చి ఏలుకొండని వారిని సాగనంవుతాడు. ఈలోగా తండి అనంతరం, కొంత కాలానికే పెద్దకుమారుడు కాలంచేస్తారు. ఇక ఆ కోటకు చిన్నవాడగు వారసుడు మిగిలిపోకాడు. నమయంకోసం నిరీక్షిస్తున్న తమ్ములిద్దరూ అన్న గారి మరణానంతరం దండయా[తచేసి నంస్థానాన్ని కొల్పగొట్టి చిరుతవాడిని

170 థ్రీ సురవరం (పతావరెడ్డిగారి రాజ్య(భష్టుడిని చేసపోతారు.. ఆ యువరాజు విధిలేక తన సంస్థానాన్ని, కోటను వదలి వెట్టి ఒక గొల్లవల్సెలో కాపురంపెట్టి కొంతకాలానికి తన తాత గారు గుప్తంగా దాచిపెట్టిన ధనాన్ని కోట శిధిలాలనుండి (తవ్వి తెచ్చుకొని మరొక కోట తను కాపురం ఉన్నచోట నిర్మించుకొని, చిన్నాయినలపై దండ యా(తచేసీ వారిని అనిలో మడియించి పూర్వ జౌన్నత్యంతో తన సంస్థా నాన్ని పొలిస్తూ [ప్రజారంజకుడై వది కాలాలు ఉంటాడు. ఇదీ ఇతివృత్తము.

రెడ్డిగారు ఈ నవలా రచనా సంవిధానంలో కథా కథనచమత్థారం గాని, పాత పోషణాన్నత్యముగాని, ఇతి వృత్త (ప్రాముఖ్యముగాని, వర్ణనా విభవంగాని, సన్నివేశ సౌకుమార్యముగాని పాఠకుని ఆకట్టుకొన లేక పోతున్నవి.

వీరి రెండవ నవల “శుద్ధాంతకాంత ”యొక్క- ఇతివృ త్తము, నిజాము నవాబుల రాజ్యరమావిభవం దశదిశలా జాజ్వల్యమానంగా వెలిగిపోతున్న ప్పుడు, ఆయా నవాబుల వెండ్రిచేనుకున్న, నికా కట్టుకున్న, ఉంచుకున్న, కన్నువేసి చెరబట్టిన, కానుకలుగా స్వీకరించిన శతాధిక సౌధాంత రమణీ మణుల లేక జేగంసాహిబాల రాగరంజితమగు నీలిచరిత ; లోకమెరుగని రమణీయ రసికచరిత. రెడ్డిగారు నూనూగు మీసాల నూత్న యౌవన వనంతంలో కాలూనినపుడు ““శద్ధాంత కాంత” వారి కలంనుండి అలవోకగా జారిపడింది.

ఇందులో ఇతివృత్తముయొక్క_ జౌచిత్యమునుగూర్చి వేరుగా చెప్ప పనిలేదు. నవలయొక్క_ పాతల రాగరంజిత రసిక కలాపాల రామణీయకపు టుచితానుచితజ్ఞతలను పనిగట్టుకొని (పస్తావించ నవసరంలేదు ; కథా కథన సంవిధాన చమత్కృతి నుగ్గడించ మాటలు చాలవు. నవల పాఠకుల కందించు సందేళముయొక్క- (ప్రాళ న్య్యమును గూర్చి రసిక హృదయులకు వనిగట్టుకు పెంచి వ్రాయనవసరం అంతకన్నా లేదు. ఆదిలో ఇదివరకే (పస్తావించ బడినట్టు ఈ రెండునవలలు [పచురింపబడక పోవడంవలన (పతాపరెడ్డిగారి కీర్తివతిస్టల కేమీ అవజ్ఞ చేకూరదు.

జీవితము : రచనలు శ్రే]

ఇవిగాక ఒక సాంఘిక నాటకాన్ని కూడ రెడ్డిగారు నలుబది పేజీల వరకు (వాసి అసంపూర్తిగా వదలివేసినారు. ఈ నాటకానికి నామకరణం కూడ చేయకుండా వదలివేసినారు .ఈ నాటకంయొ క్ష ఇతివృత్తము ఒక (పేమికుల జంటయొక్క_ (కేమగాథ. మరియు వారు తమ (పేమ సావల్యముకొరకు పడినపాట్టు, తుదకు వారు సాఫల్యము పొందినతీరు అభివర్జితములై యుండ నోవు. ఒక మధ్యతరగతి కుటుంబీకుల కూతురు ఒక బీద యువకుడు వట్ట భదుడైన వానిని | వేమిస్తుంది. తలిదండులా అమ్మాయి [ వేమకలాపానికి అడ్డుతగులుతారు. అయినా ఆవిడ చాటుమాటుగా వారింట్లోఉన్న దాసిదాని సహాయంతో ఉత్తర్మపత్యుత్తరాలు సాగిస్తూ తన [వణయాన్ని కొనసాగిస్తుంది ఆ అమ్యాయి తండి ఒక లఇాధికారి కుమారుడితో మనువు నిశ్చయం చేస్తాడు. తన కూతురుకు కూడ ఆ విషయం తెలియజేస్తాడు. అయినా ఆమె అందుకు అంగీకరించదు. ఇక వాం ఇడుములు [ప్రారంభమవుతాయి. ఇంత వరకు జరిగిన నాటకరచన రెండవరంగంతో నిలిచిపోయింది. నొటకం పూర్తి ఆయితె ఎలా ఉండెడిదో గాని మొదటి ర0డు రంగములేమంత ఆన క్రిదాయకంగా లేవు,

ఇక మూడవ అమ్ముదిత రచనయగు “కావులెనరు ?” అనునది 1ప్రళంసనీయంగా ఉన్నట్టు లోగడనే తెలుపబడింది. ఇదొక్కటే రెడ్డిగారు మరొకరితో పూర్తిచేసిన [గంథము. త్వరలో ముదింవబడవలసిన వు స్తకము కూడ ఇదియే:

16

వుంగింపు

థ్రీ సురవరం (ప్రతాపరెడ్డిగారి జీవితమును, రచనలను అవలోడన చేసిన పాఠకులకు వారి వ్యక్తిత్వాన్ని వైయక్తిక శీలాన్ని, గుణవిశేషము లను 'నిర్ధారించుట ఏమంత కష్టమైన విషయం కాదు. రెడ్డిగారిది పవిత్రమైన నం సృతమైన జీవితము, ఆడంబరాలు, భేవజాలులేని నిరాడంబర జీవితము, తన జీవిత సర్వస్వాన్ని సాపొత్య "సేవకు, (ప్రజాసేవకు అంకితం చేసిన ఊత్తమ దేశికుడు. అరువై సంవత్సరాలు నిండీ నిండని జీవితంలో అజు మ్యాతమైనా తన స్వార్థ [పయోజనానికిగాని, కుటుంబ (శ్రేయోభివృద్ధికిగాని వినియోగించుకొనక త్రికరణశుద్ధిగా తనను దేశాభ్యుదయ కార్యకమాలకు అంకితం చేనుకుని క్రీ ర్రకాయుడ్రెన ఉత్తమ వైతాళికుడు.

వారి రచనలను ఆమూల్మాగంగా పరిశీలించిన వారికెవర్సికైనా రెడ్డి గారి దేశభక్తి, ఆంధ దేశాఖిమానము, సారస్వతానుర క్రి. జాతీయతా భావాలు అభివ్యక్తం కాకపోవు, పాతిక నంవత్సరాలు ““గోలకాండ విక నంపాదకత్వమును నెరవి ఎదుగుబొదుగులేని గొరెతోకలాంటి వేతనంతో ఎలా తృ వీ చెందగలిగారన్న విషయం ఇంగితజ్ఞులను విస్మయ చకితులను చేస్తుంది. డా॥ బి. రామరాజు గారన్నట్టు వారు స్వీకరించినది అతి న్వల్బము, ఆర్పించినది ఆనల్పము. అట్టి పవ్మితమూర్తిని, ఉత్తమ వైతాళికుని, అకలంక దేళభక్తుని, మహాపరిశోధకాగేనరుని సంన్మరించుకొనుట ఆంధుల [వ్రథము కర్తవ్యము.

(తిలింగ దేశంలో [పకాశంలాంటి దేశభక్తులు, వీరేశలింగంలాంటి సంఘసంస్కర్తలు, నార్హ వెంక టేశ్వురరావులాంటి సంపాదకులు, బులుసు సౌంబమూ ర్తిలాంటి మానవతావాదులు ; గురజాడవంటి సాహితీవేత్త లుదృ

జీవితము : రచనలు 178 వించారు. కాని అన్నీ ఒకటిగా రూపొందినవారు ఆం[ధులకు ఆదర్శమూర్తులే! వై నుదాహృత మహానుఖావుల నుగుణరాశినంతా పుణికిపుచ్చుకున్న ఘనుడు భీ సురవరం (పతావశెడ్డి, అట్టి బహుముఖ (పజ్ఞాళాలిని సముచిత'రీతిన నంస్మరించుకొనుట మన కర్తవ్యము. రెడ్డిగారి పేర ఉస్మానియా విశ్వు కళా పరిషత్తులో నాక యుపకారవేతనము నెలకొల్పబడుట ఎంతేనియ అవసరము.

రెడ్డిగారికి వరిశోధన యనిన [ప్రాజసమానము. డా, రామరాహీగారి అభిమతానుసారం వారి రచనయగు “హైందవ ధర్మవీరులు ' అను పొత్త మును ఉన్నత పాఠశాలలకో, ఇంటర్‌ మీడియట్‌ విద్యార్థలకో రెండు మూడు నంవత్సరములపాటు పాఠ్య[గంథముగా నిర్ణయించినయెడల కొంత మూలధనము చేకూరును. దానివై వచ్చు వడ్డిద్వారా ఏటా ఒకరిద్దరు ఖషా సాహిత్యములయందు. పరిశోధనాస క్తిగల తెలుగు విద్యార్ధులకు ఉపకార వేతన మిచ్చినయెడల రెడ్డిగారిక్రి అంధ సాహిత్యమునకూ మేలుచేసిన వార మగుదుము, అందుకు పెద్దలు, విజులు నముచిత నిర్ణయము గై కొనవలసీ యున్నది. ల న

ఇక పోతె. రెడ్డిగారి గంథాలయ మొక అపురూపమగు. విజ్ఞాన భాండాగారము. అందు ఎన్నియో అన్యథా ,ఉవలబ్ధములు కాని నంన్కలృ తాం్యధ (గంథరాజములున్నవి. వాటిని సేకరించి ' సాహిత్యసంస్థలు; ఖాషా "సేవకులు (వకటించినచో భాషాసేవయు, దేశిసేవయు. చేనినవారగుదురు. రెడ్డిగారు కొన్ని అమూల్యములగు ఆంగ్ల [గ్రంథములను అనువాదము చేస్తూ అసమ్మగ్రముగా విడిచివెళ్ళిన్సార్గు, వాని యందభినివేశము కలవారు ఆయా (గంథానువాదములను పూర్రిచేనినచో ఉభయతారకంగా” ఉంటుంది. రెడ్డి గారు ఎన్నోవిషయాలవై తమ పరిశోధనా పాటనమును [పనరించి అసం పూర్ణములుగా నిలివి ఉంచారు. పరిశోధనయందు ఆసక్తి, అభినివేళశము కల వారు, వారి _గంథాలయంలో సంగువ్లమైన విషయాలను [తవ్వి వెలికితీసి లోకానికందజేసిన యెడల రెడ్డిగారి ఆశయము నెరవేర్చిన వారలగుదురు. రెడ్డిగారు. సేకరించి పెట్టుకున్న “'నిఘంటువున కెక్కని” పదజాలము

14 ీ నురవరం (పతాపరెడ్డిగారి లెక్కకుమిక్కిలి యున్నది. ఆ పదజాలమునకు అర్థసహిత తాత్పర్యమును కూడ (వాసి భృదపరచినారు. వానిని నిఘంటువున కెక్కించుట సాహితీ వేత్తల' కర్తవ్యము. ఈ కార్యములన్నీ ఒక వ్య క్తివల్బ సమకూరు వనులు కావు, విద్యావేత్తలు, సాహితీ నంస్థలు చేపట్టి నిర్వహించవలసిన నత్కార్యములు. శుభన్య శ్మీఘము అన్నారు విజ్ఞులు. ఇతి శమ్‌ లం ెంల6రిన

గ న

శ హ/ 1 ఫం? న్ను.

టన

సరన _ న! ్న .

క.

వానా త రం రా... పనా చు టన వన... టో కీ న ్గ లన న న. టు నస టు కస్‌. 11 యను సు. నో పకన చా క. 1౯ 'వ చావా చు. సంద ఎ న. న రరవ్‌ు యాం కచా/( ప లం... సనన శత యల్‌ ధను టా... న షాలు... షన యము.

షరా చట స | నం టం యా యే. సవన స న చా ననా క కనును చనన ప సనా.