Telugu sungara padamulu - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

తాకి! నాం పోని. (0 యట ను సః ల గ. .-7 యంత డా డరయయడం ఆక్‌. || ధ్చా అము ఊన్న న యో ణు ట్ర్‌ (రూ

న్‌ు 7 ౨౮ క్ష (ళా ౧న క 1] (ర స్టో! లు డత రీ యయ రాం. స ర్‌ వ హో

టంట ను టీ సా గీ యో! గ) న. సఖ 0 “టీ త్స ఇస టు

శతా. న. స ౦6౧౦ 11 టీల స ్‌ న. ?. ఛే రన సతమతయు. . క - 0! ౧౯౦ ా! రస న స. న్‌ ప) ము! ఇఅలంల౧9 మ క క యు; " కం మానక కా ళ్‌. (15 [ | ప స. . ల సంబ. తన ం రాగాల... గ్జీ టి చ స (ఇ క ర టా న. శ న త ళ్‌ మయో తో ళ్‌ చంక. న్‌ కవానో నా నా వ్‌ జ మం క + నం తంలో, క్త న్‌; భానవ. కా ము చల అలన ₹ క్ట శ్వ సాలా నావా టై స్టే... శూ అ. స, శ గ . హ్‌ శ, టై / ఫి, స స లా () ళ్‌ నై శక్తి మ్మ. " న్ను సక స. |.

త్త | త్‌ లం త ట్ట. ( శ ర లు |...

టం మ ల |.

ఇ | శృంగారపదములు ( పాటలు-పద్యములు ప్రాచీన అజ్ఞాత కవికృతము సంపాదకులు శ్రీ పిం సీతాపతి, 143. 52.65. (10560) శ్రీ కె వెంక ఫేశ్వరరావు వీరిక వాజ్బయ మవోధక్రత డాకర్‌ వడ్లమూడి గోపాలకృష్ణయ్య

శు 6 ఇ “క్రభావపూర్ణ”

(ప చురణ ఆంధ్రదేశ గవర్న మెంటు ఓరియంటల్‌ మాన్యు(స్కాప్హు

కై(రీ అండ్‌ రీనర్చి ఇన్‌ స్టట్యూట్‌

(51219 తా0[1 65) ఆం౦ం(ధ(వదే్‌ ప్రభుత్వం

హైదరాబాదు

శాలు? ది4ర్‌లిండ4008 00 తింటాం, | 9 ళో (మే ఇ , లె : ॥ నక, ఉక0 వ2156 0 పర్యా ఈర స ఈబా 4002000008 40 (= తీగరల ణి. ఇ6ేటసి 0700 అ1 గలు! వేశష0090006 14590120 2రరే ెటుం500 10500006, తీ[221 30%, గశల086-12 ఉమా న. ( న. వఖాగాలం ఖా ఇ హక ఐజటులుక ఇకారా3002 299 ముతా ౧0౫౯౦రార్సు అంకటుటు-4

పీఠిక

ఇది "* ళృంగారవదములు క అన్న గంథం పాటలుగా "ఓక భాగమూ పచ్యాలుగా. ఒక. భాగమూ. "వున్నయారచనా సంకలనానికి *ళ్ళంగారో! పదములు” అని ఒకే ఒక్క పేరు "పెట్టడం జరిగిందె. "

“వడుమంకు లోకంలో చాలా కాలంగా పాట అన్న అర్ధం -పర్లిచోర్ట వమయిో వున్నది ఈ దృష్ట్యా పాటలుగావున్న భాగాన్ని పదభాగమనీ, పచ్భార్టలుగావున్నరి భాగాన్ని పద్యథాగంఅనికూడా అనవలసివస్తుంది వస్తు స్థితి పరిశీలిస్తే శదపచ్య్యాలిక్షు భేదం కనిపించదు పదమంశే పద్యమనీ, పన్యమంశేే పదమనీ, థావించడంలో శాస్త్రీయంగా దోషం లేదు- శాస్రాంతర్యం పరిళోధనా దృకృథ్రంతో "తెలిసినవారు గాని, మామూలుగా" లోకంలో అత్యంత సామాన్యులయినాొ పామరులుగాని, పదపచ్యాలకు ఖేదం పాటించరు సామాన్యంగా పని పాటలు చే నేటప్పుడు ఉత్సాహం కోసమో, పర్మికమమూలకమైన బడలిక వైపునుంచి మనస్సును మళ్లించడం కోసమో, కాలకేపం కోసమో, పృదైనా ఎవర్తైన్నా పాడితే చాగుం టుంది అనుకున్నప్పుడు “ఒసేయ్‌ బుల్లీ! పదం అనపేి' వదం “మ్థవే'---'పదం అందుకో వే.. పదం పొడుసే-_నంటి మాటలతో కోరడం జరుగుతుంటి ఇటు వంటి సందర్భాలలో యీక్షోరికమీద శేవలం పాట మాతమే పాడడం, జరుగదు పద్యాలుకూడా పాడడం జరుగుతుంది 'పదం అనవే' అంకు శేవలంపాటమాతమే పొణాలని అవతలివారు ___ అర్థితులు అనుకోరు పాట == పద్యాలలో దేన్నయినా పొడవచ్చు రెండూ పాడడం కూడా జరుగుతూవుంటుంది అంకే పదంఅంకేపాటాకావచ్చు, పద్యమూకావచ్చు నన్న మాటపామరుల దృష్టిలో రగడం తరువోజ--ద్విపద లవంటి వేవై నా బాగా సంగీతం మేళనం చేసి పొడారనుకోండి అప్పుడవి అసలు పాటలనే అనుకుంటారు. మామూలు మనుషు లేకాదు, "ప ఖ్యేకించి ఛందోలకళాలను దృష్టిలో "పెట్టుకుని పరిశీలించిన వారై కేనేతన్స్న లేకపోశే అందరూ--విద్యావంతులు కూడా పాటలనే ఛావిస్తారు. ఈ సందర్భంలో ఒక విషయం మనకు సుస్పష్టమవుతుంది సామాన్యంగా లోతుగా పరిశిభించి (వాసిన ఇాస్త్రలల్లో నైన విషయాలే వుంటాయి తరతరాలుగా శా్రులతో నంబంధం లేకపోయినా ఆయాళా(స్త్రువిషయాలు సాంర్మపదాయ బద్ధంగాగాని ఆనువంశికంగ్రా గాని లేదా గురుశిష్యపరంపరగా _ గాని చెప్పికొనడంవల్ల వచ్చే విషయాలు ఆనోటా ఆనోటా పడి నోటిమాటగానే విద్యావిహి నులయిన పామరులలో నిల్చి వుంటాయి, ఇక అనేకమంది శిష్టులు-అంకే ఉన్నత వర్షాలకు చెందినవారు, అనబడే వారు విద్యావంతులం అనుకుంటారు వీరికి శకావలసినంతగా శాత్త్రుళ్షునమూవుండదు పామరవ్యవహారాల ఆంతర్యం ఆలునుకుంచామనీ వృుండదుసరికొదా వారివట ఒశా నొకచులకన ఖావంకూడా వుంటుంది ఇక మావబాలు విచ్యాసంస్కార [(పభావంవల్ల నంఘంలోవచ్చే మార్పులకు ఆమోడము[దలు. వేసుకుని, “మాది శ్‌ష్టం మాటే

క సన్రైనది” అన్న భావాన్ని యీ శిష్టులేర్పరచుకుంటారు. ఇది పరూపంలో చూచినా వ్యాన్తచాన్ని (పతిబింబించదు నరికచా ఒక్కొక్కప్పుడు అసలు వాన్నవం కాకుండా కూడా పోతుంది. ఇందుకు, యీ పదపద్య శజ్చార్థాలే (వత్యత [పమాణాలు. పాట, పద్యం, "రెండూ పొమరులలో పదళబ్ద [గాహ్యాలవుతున్నాయి. శాస్త్రీయంగా కూడా (పాచీన కాలంలో (గావ్యాలయ్యాయి. విదాసవంతుల మనుకున్న శిష్ట నంభుంలో చాలాకాలంగా పదమంశు పాట అని, పద్యమంశే పాటకు భిన్న మైన వృత్తమో లేక పద్యమో అనీ భావం పర్చడింది. లోతుగా పరిశీలన చెయ్యని కవిపండితులు కూడా యీ శిష్ట సంఘవలయంలోవా రేకాబట్టి వారు పదమంశే పాట అనీ, పాటనే నిన్హేశిస్తూ గీతం అనీ, అర్థాలు [వాశారు, ఈ దృష్టి తోనే అ ళబ్ద |పయోగం కూడా చేశారు. పరిశీలన చెయ్యకుండా చేసిన పొరపాటు సామాన్యులు చేస్తే "వెద్దపట్టించుకోంగాని లకణ వేత్త్ష్యలెన వాశే చేస్తే వస్తు స్థితిని గుర్తించే వరకూ, మనల్ని తికమక "వెడుతుంది. అక్షరచ్భందస్సులు-మాత్రాచ్చందస్సులు 'కెలుంగులో తొట్ట తొలుత (క్రీళ 11వ శ తాబ్టి ప్రారంభంలో రచించబడిందని 'యొంచబడిన కవిజనా శయచ్చ్భందో (గ్రంథంలో, కావ్యవిళాగం గురించి చెబుతూ తత్కర్హ 4 హృ చ్యానవద్య కావ్యము గద్యము పద్యమని చెప్పగా ద్వివిధమగున్‌ గద్యంబపాద పదనిక రద్యోతిత నవరసార్థ రచనల 'నెగడున్‌- అని అన్నాడు, గద్య పద భేదాలతో కావ్యం ెండు విధాలన్నాడు. గీతికాంగేయఎ (పాటల) కావర్ధిం అని [పకేకించి మూడవ విభాగాన్ని వేర్కొని చూపలేదు, అనలు వృత్తాలలో శాళలయాన్వితం కాని=నడక లేని, పచ్యా లెన్నో వున్నాయి. బి6 చృందస్సులను మించి అంతకంశే ఎక్కువ అకరాలున్న పొచాలు గల ఉద్దురమాలావృ త్తాదుల సంగతి చెప్పనక్కరలేదు. శాళలయాన్వితా లై, చి ఆది న్‌ శేవలం నడకగట్లి మ్యాతమే కాదు, పాటలవఠి పాడడానికి కూడా వీలుగా వుండే వృత్తాదులూ వున్నాయి. రకరకాల పొటలన్నింటికి, నూ[ తాబద్దాలవ లె (పొతినిధ్యం వహించగల యీ సంస్కృత చృందస్సులే మూలమవుతాయి. జకవిణ న్మాశ్రయ కర్తృత్వ విషయం వివాచాస్పదం,

ళ్‌

నాలుగు పొదంబులతో

నాలుగు (పావళ్ళు కూడినను వద్య్యము వ

చ్యాలియు నిరుళెర్నగై చను

నోలిన వృత్తములు జాతు లొనరన్‌ గృతులన్‌.

కావర్ధం గద్భ పద్యాత్మకంగా "రెండు రకాలని విడదీసినా, పద్యం వృత్ర్తాలు* జాతులు అని, రండు రకాలన్నాడు తిరిగి జాత్యధికారంలో.

జాతులు మా తానమక

ఖ్యాతి గణ పతతింజెప్ప6 గందములార్యల్‌

గితులు మొదలగునవి యుప

జూతులు భూతల వినూత్నజాత యళస్కాా!

అంటూ జారి, ఉపజాతి భేదాలతో జాతులు రెండు రకాలన్నాడు. ఇంళా చెప్పీ కూడా మిన్నకుండలేదు. జాతుల్లో తెలుంగు జూతులువేరు అని (వత్యేకంగా నిన్టేశించి సీసంతరువోజ-అక్కాఅంద్విపదాదుల అతణాలు చెప్పాడు. ఎన్నెన్ని విధాలుగా వున్న దేశీయచ్చ్భందన్సులఅయినా సమ=అర్థనమ-విమమాది ఖేచాలతోవున్న అనంత కోటి సంస్కృతచ్చందో రితులలో అంతర్లీ నాలయిపో తా యన్న నంగతి కవిజనాశయ కర్తకూడా గమనించలేదు. కాబక్ష దేళజాతులు వేరన్నాడు. నంన్క్బృృతలకణంతో కూడిన రచన అయినా చేళి అనుకొనబడజే లతణంతో కూడు కున్న రచన అయినా, వద్యమే అవుతుంది. వద్యళ బ్దించేత మా తాబడ్ధాలయిన "గేయాలు కూడా (గావ్యూలేఅవుతాయి.

వృ తాలు గణనమకబద్ధాలుం జాతులు మా_తానమక బద్ధాలు అన్నాడు కవిజనాశయక ర్హ. గణ నమకబద్ధత్వం అం కే అశరచ్భందన్సని, కవిజనాశయ కర్త అభి[పాయం, కాని, వాస్తవం పరిశీలిస్తే గణసమకళ్వానికీ, అశతరనమక శ్వానికీ, సంబంధం వున్నదికాని, అది అవినాభాన సంబంధంకాదు. అతర సమకత్వంలేకుండా కూడా గణనమకత్వం వుండవచ్చు. “"రాముడుఎకాముడు వంటి వాటిల్లో గురులఘ్వక్షర నమకత్వం, గణ సమకత్వం ఉన్నవి. * రాముడు" ఎ”భర్లుడు” అన్నపుడు "రెండూ భగణాలుకాబట్టి గణసమకత్వం వున్నది. అయితే, గురులఘ్వత రాల్లో, సమకత్వం ఒక విధంగావున్నా, అక్షరనస్వరూపయ థాతథ వ్యవస్థలో సమకత్వంలేదు. రాముడన్నపుడు “ఠా” సహాజంగా గురువు భర్ల్షుడుఅన్నప్పుడు “భి సహాజంగాగురువు కాకుండా, లఘువే అయి, దాని పరంలో సంయు క్త ంవుండడంవల్ల , గురువవుతుంది. కాగా అతర సమకత్వం లోపిస్తుంది.

కావ్యం గద్ధ పద్య భేదాలతో ద్వవిధమన్నంత నునిశితమైన దృష్టితో, కృత్తజాతి గణబద్ధత్వం గురించి, కవిజనాశయ కర్త పరిశీలించినట్టు కనవడదు. వృత్తాలు గణసమక బద్ధాలే! అర్థనసమ-విషమవృ త్తాల కీగణసమకత్వం ఏ కొంతో

ఖే తప్ప పరిపూర్జ్యంగా వర్తించదు వృ తృ-జాత్యుపజాతి పద్యాలన్నీ అన్ని అవస్థ లలోను, సనమగణ మా(శాశాలే కానవసరం లేదన్న సంగతి కవిజనా, శయ కర్త గుర్తించలేదు. ఇంళా అయితే జాతి భేచాలనిేరు తప్ప కందంలోనూ నూ] శానమకశ్యానికి కూడా స్థానంవున్నది ఆర్యమూలంగా రూపొందిన గిత్యు వగితులోను మా(తాసమక త్వానికి కూడా స్థానంవున్నది ఆర్యలో మా తాసనమ కత్వం "వుండదు కందం ఆర్యగా రూపొందడంలో. (పథమ ద్వితీయా న్టాలలో శుదీగణకి 'గురువుగా మౌరడంలో సమానత్వమే వున్నా, [వ్రథమార్థంలో ఆరవగణం చతుర్మా( తాక మై, ద్వితీయార్థంలో ఆరవగణం "కేవలం, పక మాతాక మేఅవుతుంది కాబట్టి మా[తాసమకబద్ధం కానేరదు దీని వ్యు(త్కమం వల్ల నే, ఉద్లిలి రూపొంది (వధమార్థంలో ఆరవగణం పక్రైక మా తాకమై, రెండవ అర్థంలో ఆరవగణం చకుర్మా తాకం అవుతుంది కాబట్టి యిదికూడా మా శాసమకం కాదు. తెలుగు జాతులనిపించుకున్న వాటిల్లో కూడా కొన్ని సమమా(తాబద్ధాలూ, కొన్నిఅసమ మాతా బద్దాలూ అవుళాయి సీసం, తరువోజ, అక్కర, రగడ, ద్వివచాది జాతులన్నీ సూ శ్యేంద చం[దగణాలతో కూడివుంటాయి ఆటవెలడిలో సరిపాదాలు పమమా[ తామాలుగా నే వుంటాయి, జేసిపొచాలు సరిపాచాలతో నమంగా, వుండవు సరికదా, తమల్లోళాము సమమా తాకాలయి తీరాలన్న నీయమంకూడా లేదు నన్లు,అసనమ'ళ్వాలలో పదై నాకావచ్చు "కేవల నూర్యగణాలు సమమా[తాకాలే! ఇర్ముద్‌ గళాలు సమమ్మా తాకాలుకావు చం[దగణాలు కూడా ఇంతే! నల భగణాలు .చతుస్సమ మా తాకాలు, కాగా మిగిలిన వగ్క సల, రతలు పంచనమ మ్మాశాగణాలు. ఉత్సావాం, ఎత్తుగీతియవంటి చాటిలో నమనూ[ తాక శ్యానికి స్థానంవున్నది (వత్యేకించి కావాలని పట్టుపట్టి సమమ్మాతాగిణాలే వాడి [వాయా లనుక్టుం3టే యీ ౩లుగుజాతి పద్యాలలో వాలా పద్యాలను సమనూ తాకపొ దాలు గలవిగానే (వాయవచ్చు ఉదాహరణకు సీసం తీసుకుందాం, సీసపొాచా"నికి 6 ఇంద్ర గళాలు, జి సూర్యగణాలూక దా వుం జేది నమమా | తాః త్వంలో ఇందగణాలు “నల “'భీలు రెండూ ఓక వర్గం [క్రిందకు “నగి” “సలి "రతిలు నాలుగూ మరోవర్షం (కిందకూ వస్తాయి. ,కాబట్టి, వీటి ,మా శాసమకళ్యాన్ని దృష్టిలో "వెట్టకుని, సమళ్యాానిక్షి భిన్న ౦ కాని-గణాలనే ఉపయోగించి సీనపాచాలు (వాయవచ్చు అంక కేవల *నలి 'భి గణాలు, మ్మాశమేశాని “నగ” సల “రళి లు నూ గమేగాని [వయోగించి ఆతరువాత సూర్యగణాలు పయోగిస్తే నమమాశాకాలవుళాయి నవా (గల్రలు సమమా తాకాలుకచా! కావాలని చేస్తే సమమాతాకత్వం వన్తుంది యాద్యచ్చిక్షంగా, అ్మపయన్నంగానే జరిగితే అది వేరుమాట అంశ బుద్ధి పూర్వ కఠగా [(వాయకపోయినా, సహజంగానే నమమాతా క్నాలైన గణాలు దొర్ల వచ్చు నన్నమాట' ఆటవెలది వంటివి తప్ప మిగిలిన తెలుగు జాతులన్నీ (సయత్నపూర్వకంగా కావాలనుకుంళు నీమమా[ తాళగణాలు కలవిగా మాతమే శాదు, సమగణాలు కలవిగా కూడా ఉండేట్లు మనం రూపొందించవచ్చు. అది మనం చేసుకునే వివ మీడక్రూడ్తా అధారపడి వుంటుంది. ఇంద్రగణాలు ఆరింటిలోను ఒకే ఒక్క యిం(ద గతాన్ని ఆరుగణాలుగా (ప్రయోగించి, పిదప ఒకే నూర్యగణాన్ని ఫునరుక్తిగా "కండుగా వయ్రోగించి అన్ని పోజాలూ ఆవిధంగా నే్యవాసి సీసం (వాయకూడదని

స. ఎక్కూడుంది ? అన్ని పాచాలలోను, యిం[ద్రగణాలన్నీ భగళాలే వెడళాం.” సూరి గళణాలన్నీ నగణాలే పెడతాం అనుకోండి అప్పుడు - మా తాసమకత్వ మేళాదు, గణ సమకత్వం కూడా రాక ఏమౌతుంది? ఇంతకూ. చెప్పవచ్చేదేమంశేు కవిజనాశయ కర్త జాత్యుపజాతులు సమమా[తకాలని పేర్కొనడం అన్నిసందర్భా లలోను వృ్నర్తించదు .కొన్నింటికే, కొన్ని సందర్భాలలోనే వర్తిన్తుంథని మాతమే. ఆతాళశలయాన్విశాాలైన “విద్యున్మాల', “భుజంగ (వయాతా? దివృ తాలు గణనసమక బద్ధాలే అయినా వాటిని మా్రానమకబద్ధాలుగా భావించిన వచ్చే విపతిప్తి యేమీలేదు. వాన్తవానికి అర్ధ్థసమ, విషమ వృత్తాలని "మినవోయి స్టే మిగిలిన వృ క్తాలన్నీ గణసమక బర్దాలేకావు, మా(తాసమకబన్థాలు కూడా అవుతాయి. అయితే గురువివజావ్యవస్థలో మాత్రం (వాస్వాథరలమీది అర్థ న్యూతను, దీర్రైాచరంమీది అర్జమ్మాతను, విశిష్టదృష్టితో చూడవలన్ని వస్తుంది. మాతాదృష్టిలో హస్వంమీదిఅర్థమా[త మాతగా పరిగణితం కాగా, దీర్హ్యం మీది అర్ధమ్మాత లెక్కలోకేరాదు. కాదు కూడదని, యీ అర్ధమాత్రలను పరిగణించే టట్లయి తే, అప్పుడుకూడా, సమమా[ శాకత్వం వివక్షమీదే ఆధారవడి ఉంటుంది. అందువల్ల శీవలం మాతాపరిగణనలో సంఖ్యాదృష్టితో చూ నేనే తప్ప, లేకపోతే మా(తానమకత్వంలోయీ అర్ధమ్మాళవల్ల వచ్చే యిబ్బంది ఏమీ వురీడదు. వృ త్తాలకుండే వెశిష్ట్యం వమంళశు ఏ పచ్యానికాపచ్యం ఆయో పద్య పాదాలలో గురు, అఘువుల [కమంలో వ్యత్య స్తశకు స్థానం ఉండకపోవడం కాబక్టై గణసమకబశ్చాలు అనబడ్డాయి _ఇప్పుడనసల్లు విషయంలోకి వథ్ధాం ! గణనమక బద్ధాలెన వృత్తాలలో ఆకాళలయాన్విత్హాలె రాగయుక్తాలు కాగల వృత్తాల విషయం అలా వుంచుదాం తెలుగు జాతులు - నమమా[శాకాలు-అనమ మా కాకాలు--నమగణకబడ్ధాలుగా నైైతం అవతరించవచ్చునని యింతకుముంబే ఇలుసుకున్నాం. ఏవిధంగా అవతరించినో అన్నీ పద్యాలే శకచా! అనలు లోతుగానే పరిశీలించనక్కరలేదు వైవెన పరిశీలించినా, 'గేయాలలో-పల్లవి 'అనుపల్ల వులను విడిచివెడిశే..చరణాలలో యీ సమమాతాకత్వ--అసమ మా తాకత్వ--గణసమక శ్వాలలో పదో వొకటి గోచరర కాకతప్పదు. ' గణసమ కళా్యాలను పరిగణించినా పరిగణించకపోయినా, సమమా| శ్వాక్షాలను, అసమ మాతాకాలను దృష్టిలో పెట్టుకుంళే ప విధమైన గేయరచహెచ్చన్ట మైనా వివిధ వృత్త జాత్యుపజాతుల్లో చక్కగా చోటుచేసుకొని ఎక్కడో ఒకచోట స్ట్రోనిం సంపొదించుకుంటుంది. * కాగా, గద్యభిన్న మైన రచనల నన్నింటిని పద్యరచనలుగా 'పేర్కొనడంలో _జొచిత్యమూ చాస్తవికతలే వున్నవి కాని, అనొచిత్య అవా నృవికతలు లేవు." ౫ మా(కాక్టలా ల ఘుర్లః స్యాత్తర్గణాళ్ళవషచా స్తదా 1 ॥ స్యుఃపట్‌ పంచ చతు,స్తి ద్విసంఖ్ధమా (శ్రాం యుతాః క్రమాత్‌ యవి (నంగితరచత్నాకరః) అంటూ నంగీతళా(న్న్రంలో పేర్కొనబడిన ఛ, మ,చ ,త,రతి,.కామ. వాణ నామకానైన మాశ్రాానో యిక్కడ ? నంగీళ నందర్భంగా నరపోల్సి (ట్రాయడం జరుగలేదు. ఈ దృష్ట్యా యీ పీరికలో విమర్శకు తావులేదు.

ఇ] ఉక్తద్లాా వా త్వదీయం ముదా పాదపద్మం ' సదా 'నేవితుం మే నిచానం దదాసి" అంటూ పాడుశుంళశు శేవలం పామరుతి కాదు, యిది భుజంగ (వయాతవృత్తం అని గుర్తించలేని కవిపండితులు కూడా, యిబదేదో తాళ లయాన్విత మైన గేయం (పాట) అనే అనుకుంటారు ఇదేవిధంగా, తాళ లయాన్విత మెన పాటను అనలు పాడకుండా తాళరహితమైనదిగా తగువిధంగా శజ్ఞాల వైరువుతో చదివితే అదేదో ఒకానొక ఛందోబద్ధ మైన పద్యం అని (వద్యమం'ళే వృ త్తమే శానక్కన్లేదుకచా | జాత్యుపజాతుల్లో పదైనా కావచ్చు) కవిపండితులు కూడా భావిస్తారు. కాగా వృత్తాలను, జాత్యుప్రజాతి చృందోభేదాలను మూల భూతం చేసుకొని అవతరించిన గేయాన్ని చేన్నయినా వద్యమంశే దోషంలేదు వృత్తాలలో తాళ లయాన్వితాలు నున్నాయి, కాళలయరహిళాలూ వున్నాయి ఇదేవిధంగా జాత్యుపజాతుల్లో కూడా 'తాళలయలకు లొంగేవీ వున్నాయి, లొంగనివీ వున్నాయి కాబట్లై కవిజన్మాశయక ర్త, గద్యకావ్యాలు-పద్య కావ్యాలు అని శావాన్టిలు ండు రకాలని చెప్పాడు. ఖః (వృ త్తజాత్యుపజాతి పద్యాలు, అన్నీ అన్ని అవస్ధలలోను, సమగణకాలు, నమ మా తాకాలు మాతమే కానవనరం లేదన్న సంగతి కవిజనా్శాశయక రృ గుర్తించలేదన్నది వేరుమాట). గీతం అంపే

॥ చాలాకాలంగా గీతం అంశు పాట అనే అర్ధం వి_స్తృత వాన్ట ప్తి న"ందింది (ప్రాచీన వ్యవస్థను పరిశిలి స్తే, తేటగీతి..ఆట వెలది-.ఎత్తుగీతి.. ఉద్లితి... ఆర్యాగీతి.. మొద్నలెనవి తెనుగు సంస్కృృళాలతో ఖేదం లేకుండా, అన్నీ గీతాలే అయ్యాయి. ఆర్యను ఆర్యా భేదాలను, భరతాది లవణకారులు ఆర్యావృతృం చపలార్యావృత్తం అంటూ వృ త్తాలుగా కూడా వేర్కొన్నారు. వృత్తమే అయినా గీకిగా కూడా రూపొంది 'ఆర్యాగీతి' అని (ప్రనిద్ధం కాలేదా ! అసలు గానం చేయడానికి వీలైనదేదైనా గీతమే. తెలుగు పద్యాలనబటేవి కాని (అంక దేశీయ చృందో పద్యాలన్నమాట) సంస్కృత వృత్తాలనబడేవి కాని వృవైనా పాడడాని కనువైనవే. రచనలో ళబ్ఞపయోగంతో జరిగే విరుపులు, శజ్చాల పొందికను బట్టి పొడడానికి అనుకూలం కావడం, కాకపోవడం జరుగుతూ వుంటుంది. అంక పొడణానికి వీలు లేదనుకునే నీసాలు, తేటగీతి, ఆటవెలుదులవంటి వాటిని "చావు శవంవలే నడక లేకుండా పడివుంటాయి” అనిపించే అక్కరలు, మధ్యాక్క రాదులనుకూడా గానంచేయడానికి వీలుగా _ రచియించవచ్చునన్నమ"ట |! ళద్దిజ్ఞుడెన వ్యక్తి తాళ లయల మర్మం తెలునుకుని తదనుగుణంగా తగు విరుపు శ కవిజనా[ళయానికి తరువాతి కాలాలలో లవణ (గంథకర్తలు కొందరు వద్యశేయాలు భిన్న వర్గాలకు చెందినవి-అం శేు-గద్య-వద్యం- గేయ రచనలుగా పేర్కొన దగినట్టివి అన్న ఢోరణిలో జాతి భిన్న త్వాన్ని (వదర్శించారు. ఈ (ప్రదర్శనగురించి

వ్వ్న్షియ విన్నర ఖీతిచేత స్ధల నంకోచంచేత యిక్కడ చర్చించటం లేదు,

క్‌గ అతో శబ్ద్మపయోగం చేసి, రచన చెయ్యగలిగినపుడు అతని శకి యుక్తులమీద ఆధారపడి యిటువంటి రచనలు ఆవిష్మృ 'తాలవుతాయి. శళ్చాల విరుపుల 'లేడాతో రాగళతాళశలయలక వకాళం వుంటుందన్న వివక్ష (శీరాళ్లపల్లి అనంతకృష్ట శర్మగారి దృష్టికి రానందువల్ల కాబోలు “ఇార్జూ లము, చంపకమాల మొదలైన వృత్ర్తాలన్నియు రాగదృష్టి గాని, తాళలయముల చూపుగాని అక వట్లి గురు అఘువుల [పస్తారముచే నేర్పడినవి” అని పేర్కొన్నారు. పాడడం, చదవడం అనేది శబ్దాలకు నంబంధించి ఉకాళలయపూర్వుకమె రాగానుగుణంగా నడచే విరువులతో కూడిన రచనవై సాధారణంగా అభారపడి వుంటుంది. చదవడం చేరు, పాడడం వేరు. పద్యాన్ని చదవడానికి రాగతాళలయలక్కార లేదు. పాడడాని కవి వుండితీరాలి (శ్రీశాగంలో పద్యం పొడాలంఆే పచ్యానికీ_పద్యగాన సమయానికీ తగినట్టుగా పాడమనేగాని, తద్భిన్నంగా పాడమనికాదు. (శ్రీరాగాన్ని ఆరోహణావరోవాణలతో పరిపూర్షంగా ]పన్శరించి పాడితే ఎంతకాలం వడుతుందో అంతకాలమూ, అంతగా ఆ రాగాన్ని సాగలాగ్ని పద్యం పాడమని చెప్పడంకాదు. పద్య గాన సందర్భంగా, రాగాలాపనలా" పూర్ణ కాలాన్ని ఉప యోగించాలనడం, ఛందః వస్తా రంలో సర్వగుర్వాది నర్వ లఘ్వంతంగా పూర్ణప్రస్తారం అయితేనే తప్ప పద్య లతణం - గురు లఘువ్యవస్థ పూర్తి కాదని చెప్పడంవంటిచే కాగలదు. పాటై నా, "కేవలం పాడాల'నేలేదు పచ్యాన్ని చదవనూవచ్చు పాడనూవచ్చుఅన్నట్టుగా, పాటను కూడా పొడనూవచ్చు చదవమూవచ్చును. ఈ విషయం సంకీ రృ నాలకమణ కారులందరికీ నిత్యానుభవంలో తెలిసించేఅయినా. ఎవరూ పట్టించుకున్నట్లు కన పడదు. ఇంతవరకూ పాటపాడాలనడంతప్ప, పాటచదవవచ్చునన్న మాటను అందరూ విస్టరించార నే చెప్పవచ్చు. వాల్మీకిరామాయణం, “పా ర్యేగేయేచ మధురం” కచా ! ఒక్కొ రామాయళణా న్నే కాదు దేన్నయినా పాల్యేగేయేచ మధు రంగా మనం చదివనూవచ్చు. పాడనూవమ్చు పాటపాడడం సాహిత్యసంగీతాల నమ్మేళన దృష్టితోను, లేదా కేనల పూర్ణ సంగీత దృష్టితోనూ జరగవచ్చు చదవడం సాహిత్యభావ శబ్చాది లమణ వి వేచనాత్ముకముయిన దృష్టితోను, లేదా సంగీతదృష్టి తోను-అంక1కే రాగ తాళలయ లక్షణ వివేచనాత్ముకమయిన దృష్టితోను-జరుగవచ్చు. పద కవిత

పదకొవిత అంశే చాలాకాలంగా కీర్శనలు, గేయాలువంటి కవితమాతమే నన్న ఖావంక విసండిత విమర్శకుల్లో పొరపాటుగా పఏర్పడివున్నది. పదకవిత అనగా సరియైన అర్థ పమిటో తెలుసుకు నేముందు, పదళజ్దాళ్టాదులు కూడా మనం లటనుకోవడం అవసరం. అసలు “పద'ళ శ్రార్ధంగురించి పరిళోధకులు లోతుగా సమన్వయ దృక్పధంతో చూచినట్లు కనపడదు. పదళశ్ఞానికి..“'చివ్నాం (గురుతు) వంచన -- క ళొన్టాన ఖేదం- పాదం (అడుగు-కాల్సు_ (పదన్యాసం = అడుగుతీసి అడుగు వేయడ ౦)-వ్యాజం (నెపం)--స్థలం-రతణ-- కిరణం- పయత్నం- ఉద్యోగం-ను బంత తిజ్నన్తళజ్ఞాలు - వాణం - పదార్థం (వస్తువు పీటకోడు-_వాక్యం... శకాలిఅడుగుజాడ -- పాటి అని అర్భాలు వున్నట్లు నిఘంటువులు

వ

పేర్కొంటున్నాయి. కనికకు సంబంధించినంతవరకూ, పదశ్దానికి కా లు-అడుగు-- పాదం (అంకే పద భాగం-చరణభాగం) అన్న అర్జా న్నేయిప్పటివరకూ విమర్శ కులు స్వీకరించారు. పదం అంకు పాదం-కాలిఅడుగు అన్న అర్భదృష్టితో- పదళత్చా న్నే పురస్కరించుకుని నృత్యపరమైన “అడుగు” (శాలిచిందు అన్న అర్ధాన్ని మేళవించి. పాటలు నృత్యసంబంధమయినవి కాబట్టి “పదము” అన్న శద్చానికి “పాట *..గీతం-.గేయం...కీర్తన అని అర్ధం చెప్పుకున్నారు. పాదమం'"టే నేలమీద అనే కాలిఅదుగు, వేళ్లు, మడమ, మడమకు వై గా కొంత సమానంగా ఎత్తుగా కాలి(వేళ్ల వెభాగంవరకూవుండే వదేశాన్ని పాదం అంటాం. ఈ పాదాన్ని (కాలిభాగాన్ని) వదం అనికూడా అనవచ్చు. వదమంళే శబ్దం అని ఒక అర్థం ఉన్నదని లోగడ గుర్తించాం. ఇక్కడ ఒక విచిత్రం ఉన్నది. పదళబ్ధం పాద ఛజ్చానికి పర్యాయపద మేశాని, పొదళబ్దం పదళచ్దానికి పర్యాయసదంకాదు పాదళజ్టానికి ఎన్నిఅ ర్చాలున్నా యో అన్నింటిని, పదళ జ్ఞానికి మనం చెప్పవచ్చు" కాని పదళళ్చూనికున్న అర్జాలన్నింటినీ, పాదళళ్దానికి చెప్పరాదు. ఉదాహారణకు, పదళశ్హానికి, శబ్దం (సుబంతం, తిబన్నం) అని అర్థం ఉన్నది. కాని “పాద” శబ్దానికి శబ్దం (నుబన్తం, తిజన్న౦) అని అర్ధం చెప్పరాదు. ఇదే యిక్కడ వున్న విచ్శితం. పదచాక్య సంబంధ మైనది, అంకే శబ్దవాక్య సంబంధ మైనది అన్న అర్ధంలో “పాదం” అని సంబంధార్థకంగా వాడవచ్చును.

విశిష్ట దృక్పథంతో విశేషంగా పదశజ్దం (వమయోగించబడిన సందర్భాలు నువసిద్ధంగా సంన్కృతంలోఒకటి తెలుగులోఒకటి మొ తృ౦ రెండు కనివిస్తున్నాయి. శ్లేవ కావ్యాలలో ఎక్క డైనా వయోగింపండి తే [పయోగింపబడి వుండవచ్చు. కాని యిప్పుడు వేర్కొంటున్న రెండు [ప్రయోగాలకు దక్కినంత _వెళిష్ట్యం అన్నింటికీ దక్కుతుందనుకోలేం. కాళిదాసు కుమారనసంభవంలోే , పంచమసర్గలో పార్వతి శివుణ్ణి పతిగా కోరి ఫలసిద్ధిక్తై తవస్సు. చేస్తుంది అమె తపస్సుకు సంతుష్టుణెన కివంకరుడు (బహ్మాచారి వేషంలో ఆమెవద్దకు వెళ్లి సత్కారాలు స్వీకరించి చల్లగా యిలా అంటాడు.

(యుక్త నళ్కార విశేష మాత్మన్నా

నమాం పరం సం పతివత్తు మర్హ్మని

యతః సతాం నన్నతగ్థాతి |! నంగతం

మనీషిభిస్సా ప్త పదీన ముచ్యతే ॥

ఇ

ఇందులో “నంగతం మనీషిఖిస్సా ప్ర పదీన ముచ్యతే” అన్నాడు [బవ్మాచార్ధి ద్వారా కాళిదాసు _ “సాప్తవదీనొ మనడంలో “పద” శబ్టంచేత శబ్దం-వాక్యం= కాల్‌ అడ-గుం అన్న మూడు అర్జాలూ వరిగృహీళాలు కావాలన్న దృష్టి కాళిదాసు

౫1 కున్నది. మనీసులతో యేడడుగులు కలిసి నడచినా _ (అంశు 'యేడడుగులు వేసినా) యేడుమాటలు మాట్టుడినా__ యేడువా క్యాలు * మాట్లాడినా న్నేవాం యేర్చడు తుందని కాళిదాసు థావం _ యీ సందర్భంలో కాళిచాను “వద” శబ్దాన్ని మాట _ వాక్యం అన్న అర్జాలతోను “కాలిఅడుగు” అన్న అర్థంతోనూ (వయోగించాడు. కవిజన్శాళయక ర్న సంజ్ఞాధికారంలో "'లఇండవన పద్యాన్ని య్‌ా (కింది విధంగా రచించాడు. గురు యతి గణముల పాదాం బురువాంబుల కెజుంగి నుకవి బుధజనముల నా దరమునం దలంచి తదాజ్ఞం బరహిత చరితుండు జినేంద పదభ క్రి మెయిన్‌ ఇందులో చివరిపాదంలో వున్న “వదభ కలోని వదళటబ్దం గురించి వెద్దగా పట్టించుకో వలనిందేమీ లేదు. కా చాలనుకుంే యిక్కజడా శ్లేషార్థం చెప్పవచ్చు ౬ యేదోవిధంగా సరిపెట్టుకోవచ్చు -- కాని తొలిపొదంలోని “పా దాంబురువాంబుల” అన్నప్పుడు మనం గుర్తించవలసిన విశేషం వున్నది. ఛందోపరంగాచూ సే గురుడా ద్విమా[ఆా రూప్టమెన గురువు, యతి _- యతి = అకరమెతి = గణములజ=ముగళాది గణముల---పొాచాంబురహూంబులకు = సద్యపాదపద్మాలకు =. ఎజ6గి = నమన్క రించి అని అర్థం వస్తుంది. ఈ ఛందోపరమైన అర్ధంలోనే గురుయకతిగణములతో కూడిన “పొచాంబురుపాంబులకు = శబ్దనంబంధ మైన __ లేదా - చాక్యసంబంధ మైన పద్యాలకు అనికూడా అర్థం వస్తుంది. మామూలుగా చూస్తే గురు జ విద్య నేర్చిన గురువుల యొక్కయు, యతి జూ మునీళశ్వరులయొక్కయు, గణముల = సమూహ ముల, పొచారబిందములకు = పాద పద్యాలకు (కాళ్ల కు ఎజంగి = నమస్కరించి లం అని అర్థం వస్తుంది. ఇక్కడ గురుళబ్బానికి తండి అని గొప్పవారు అని కూడా అర్ధం ఇవ్పవచ్చు. శాళిచానసు “పది శజ్చాన్ని మాట-వాక్యం-కాలి అడుగు. అన్న మూడక్ధా లతో [వయోగించగా కవిజనాశయక ర్త “పాద” శజ్చాన్ని శప్టై సంబంధమైన - వాక్యసంబంధ మైన = కాలిఅదుగు = పద్యపాదం జూ అన్న నాలుగ న్రాళ్లో వయో గించాడు పాల్కురికి సోమన “ఐహికామూష్మికద్విపద పేతువగుట ద్విపద నాబరగు” అని విశిష్టంగా వేర్కొన్నా అది కేవలం అభిమాన వురస్క్బృత మెనదే = ద్విపద ఐహికామూప్మిక ద్విపద పేశువనడానికి" శాస్త్రీయత కనిపించదు. ఈ దృష్ట్యా ఆలోచించినప్పుడు. తిపదా” దులఫలిత మేమిటో పేర్కొనవలసివన్తుంది. కాగా సోమన భావం తర్క నవాంభూాడా కాదు ఖ “వదో శబ్బానికి వాక్యం అనికూడా అర్థం వున్నదె.

301

ఛందశ్శా(న్త్ర దృష్టితో చూచినపుడు కొట్టవచ్చినట్లు మనకు పదళబ్దం కనిపించేది ద్విపద(తిపద-చతుష్పద-. (చౌపద) మట్పడివంటి బాటిల్లో. అతి 'పాచీన కాలంనుంచి కూడా అంతే (క్రః శః 11వ ళతాబ్దం పూర్వంనుంచీ కూడా ద్విపదాదులు దేశీయ ఛందస్సులన్న భానం పర్పడి ఉన్నది.

గాయత్రీ (తిస్టుబ్‌ జగత్యనుష్టుప్పజ్‌ ాన్టనవా |

బృవాత్యుప్టివో కకుప్సూచీఖిః శమ్యన్తుత్వా ॥

ద్విపదాయాళ్చ్ళతువ్ప దా(స్త్రిపదాయాళ్చపషట్ప చాః ॥

విచ్చనాయాళ్చ సచ్చచ్చాః నూచీభిః శన్యున్తుత్వా ॥

అంటూ యజుక్వేదం విలివ. అధ్యా లలి_లి4 మం[తాలలో ఛందస్సులూ ద్విపదాదులూ పేర్కొనబడ్డాయి. కాగా ద్విపద-[తిపద-చతుష్పద-పట్పదులు బేశీయఛృ్ళంచాలనుకొనడం సరికాదన్నమాట. గాయ త్యాది ఛందన్సులను పేర్కొన్న మం(తానికి తరువాతి మంతంలోనే ద్విపదాదులు వేర్కొనడంవల్ల అనలవి దేశీయాలు కావని అసందిగ్ధంగా చెప్పవచ్చునన్నమాట. (ప్రస్తుతొచావారణ లను ఐట్టి వదళబ్దం వేదకాలంలో నే సాంకేతిక పదంగా పాచార్థంలో |ఫయోగింప బడిందని ఆ మోదించక తప్పదుః. వేదకాల నిర్ణయంలో అధిపాయభేచాలున్నా సంస్కృత ఛావమకుగాని ఆర్ష వాచ్చయానికిగాని దిశ్వాసపూర్వకంగా చూచినా చార్మితకంగా చూచినా వేద వాజ్మయం తొట్ట తొలిరచన అన్న సంగతి నిర్వి వాచాస్పద మైన విషయం. మఠి తొభిసంస్కృత రచనలోనే ద్విపదాదులకు స్థానం లభి_స్హే అవి సంస్కృత భిన్న మైన దేశీయ ఛందన్సులని మనం యేవిధంగా భావించ గలం 1? ఇక్కడ మనం గుర్తించవలసింది మరొక విశేషముంది. ద్విపద-(తిపద- చతువృదలలో “పద” శబ్దమే మనకు లతణ [గంథాలలో కనిపిస్తుంది. “షట్పద “ను మాతం “వట్పదోగా లకణకాదులు వ్యవవారించారు. “ద్విపదాదుల్లో” పద శబ్ద మె చాడినవుడు “షట్పది” అన్నప్పుడు మ్యాతం పదళబ్దంతో “వట్పద” గా ఎందుకు వ్యవహారించకూడదు ? యజుర్వేద మంతంలో అన్నింటిలోను “పద” శబ్దమే వాడబడింది. లాతణికులు షట్పదిగా వ్యవవారించడాన్ని అపామాణిక మని మనం (తోసిపుచ్చ లేము. [తోసిపుచ్చ నవసరం లేదుకూడా. ఈ పద్ధతిలో “అష్టపది” ని “అష్టపదో గా వేర్కొన్నా నిర్దుష్టమే కాగలదు. అయికేయీ దృష్ట్యా ద్విపదాదుల్లో కూడా ఇత్వనహితమైన “పది” ళళ్చాన్ని వుపయోగించి “ద్వివది” “తివది” ఎోచతుస్పది” అని కూడా మనం [పయోగించుకోవచ్చునని ఆ మోదించకతప్పదు. ఇటువంటి(పయోగాలు చేయడంలో వచ్చేనష్టమూలేదు. ఉండే దోవమూ లేదు. (“ద్విపది” గురిం చి “మార్గ-బేశి” అన్న నా రచనలో వివరించాను.)

భరతుడు నాట్యళా(న్త్రుంలో చతుర్దకాధ్యాయంలో కవిత గురించి యీ (కింది విధంగా (వాళాడు.

గ్‌. ద్విపచాదులలో ఉప యోగించబడిన శబ్బం “వద శబ్దమా లేక *వథి ళజ్దమా అన్న సందేవోనికి ఆస్కారమిన్తూ “ద్వివథ”" అని కార్‌ జ దేవాదులు తము రచనల్లో [వయె+॥0చారు. డీన్నిగురించి మున్ముందు చర్చించడం జరుగుళుంది,

౫111 పభిః శబ్ద విధానైర్విస్తార, వ్యంజనార్థ సంయు క్షైః | పదబంధాః కర్తవ్యా నిబద్ధ బంధాస్తు చూర్చావా | విభ క్ష్యంతం పదం శ్రేయం నిబద్ధం చూర్ణ మేవచ | త(శతచూర్ణ పద స్యేహ సంవిబోధత లతణమ్‌ అనిబద్ధపదం ఛందః తథాచా నీియతావరమ్‌ | అరన్ధా పేచ్యమరన్యూ్యూతం జ్జేయం చూర్షపదం బ్ముభ్లెః | నిబద్ధామర సంయు క్కం యతిచ్చేద సమన్వితమ్‌ | నిబద్ధంతు పదం జ్లేయం [పమాణ నియతాత్మకమ్‌ ॥ పవం నానా నంయు క్షైః పాదైైర్వర్య విభూషి తైః | చతుర్భి స్తుభ వేద్యు క్షం ఛందోవృత్తాభిధానవత్‌ ॥ షడ్వింళతిః స్మృళా న్యేఖిః పాద్రైళ్ళందాంని సంఖ్యయాా ; సమమర్థ సమంచ్చైవ తధా వివమమేవచ ॥॥ ఛందో జ్లేయం సమౌ నేన (తినిధంవృ త్తమిమ్యతే | నానావృత్త వినిషృన్నా ళబ్టృవ్యైపాతునుస్మృ తా ॥ ఛందోహీనో నళజ్ఞోఒ స్పి నఛందళ్ళబ్ద వర్ణితమ్‌ ॥ పవంతూభయ నంయోగో నాట్యస్యోల్యక స్స్టృ్రతః'॥

“ఛందన్సు "లేకుండా శబ్దం 'అేదు. శబ్దం లేకుండా ఛందన్బూ అదు.” అని వున్న యచాశ్చాన్ని చెప్పిన భరతుడు కవితను నిబద్దమని, చూ శ్హోమని "రెండు విధాలుగా పేర్కొన్నాడు. నిబద్ధం ఛందో బద్ధమవుతుంది కాబట్టి నిబద్ధ కవితను ఛందోబద్ధమనవచ్చును. అయితే భరతుడు అనిబద్దపదయు క్త మైన అనియళతాకర కవితను కూడా అంఘే చూర్చాన్ని లేదా గద్యను కూడా ఛందన్సనే పేర్కొన్నాడు. ఛందళ్ళ్శజ్టాలకు అవినాభావ సంబంధమున్నదని వక్కాణించిన భరతుడు గద్యం ఛందన్సు కాదని యొలా అంటాడు ? పది అతరాలుంద నక్కరలేదు. నాలుగు మాటలుండనక్కరలేదు. రెండు మూడతరాలైనా ఛందోబద్లమే. ఒకే ఒక అతరమైనా ఛందోబద్ధమే. అయినప్పుడు గద్య ఛందోబద్ధం సౌదంకే. యొలా చెల్లుతుంది ? అందుకే భరతుడు గద్యకూడా ఛందోబద్ధ మేనని అభ్మిపాయం వెల్లడినూ అయితే అది నియతాతరాలు లేనిదీ అనిబద్ధవదం కాబట్టి పదర్ధం కాదన్నాడన్నమాట, అందువల్ల నే “అనిబద్ధపదం ఛందః తొధాచానియళౌవరమ్‌” అన్నాడు. అనలు కవిత అది పద్యరూపమైన దై నా* గేయరూపమైన దైనా పదమన బడుతుందని భరతుడే తొట్టతొలుళత స్పష్టంగా చెప్పాడు వీభ_క్ష్యంతం పదం. కవిత పద (శబ్ద) నంకఠిత మె ఆవిష్కృతమౌతుంది. కాబట్టి “పదసంకలిత మైంది" పదం అనబడింది. పద ళచ్చానికి వాక్యం అని కూడా అర్ధం వున్నదని గతంలో గుర్తించాం, పద సంకలితమైంది వాక్యం కాబట్టి పదమనబడింది. పచాలతోనిబద్ధ మైంది- పదమయమైన పచాలతో.అంళకు వాక్యాలతో-నిబద్ధ మైంది “నిబద్ధ పదం” అన బడింది అంశ సమ-అర్ధనమం-విసమవృ త్రాలలోవ్నదై నా కావచ్చు "గేయయమై నాకావచ్చు నన్నమాట. గచ్యాన్ని ఒక వంక చూర్ణ మంటూ నే- కేవలం చూర్హమనే అనలేదు=

న.

చూర్షపదమని కూడా అన్నాడు భరతుడు-మరోవంక అనిబద్ధ పదంగా పేర్కొ న్నప్పుడు నిబద్ధమైన కవితను పద్య గేయాల్లోదేవై్నైనా నిబద్ధపదమం'ే దోష మెలా మన్నాడు భరతుడు ఈ నిర్వచనంలో సమ-అర్థసమ-విషమాది వృత్తాలు గేయాలన్నీ అంతర్లీన మైపోళాయి. భరతుని నిర్వచనం (పకారం చూ స్తే పద్యా వైషనా గేయాన్నైనా. పదమనవచ్చునని స్పష్టపడుతున్నది. మరి అనేక మంది ఆధునికులు భావించినట్లు. పదమంశేే "గేయమని= అదికూడా నృత్యపరంగా కాలి అడుగుకు సంబంధించి పాదపరమైన సాంకేతిక పరంగా రూపొందిన శబ్బమని అనుకొనడం సరికాదన్నమాట, పద (శబ్ద) బద్దమై రూపొందుతుంది కాబట్టి పద మనబడిందన్న భరతుని ;నిర్వచనం చాలా సార్ధకంగా వున్నది.

(శ్ర శః లిన శ చాబ్బంలో వున్న శార్‌ బ్లదేవుడు నంగితంలో ఆమోఘమైన పరిశమ చేశాడు. అతని పరి[శమకు “సంగితర త్నాకరః” అన్న లకణ(గంథం[పతి బింబం. భరతుడు నాట్యశాస్త్రంలో కవిత గురించి (పతే బ్రకించి పదం గురించి చెప్పిన చానినిశార్‌ జ దేవుడు గు _ర్తించినశ్తేు కనిపిస్తున్నది. కాని ఛందశ్యాన్త్ర విషయాలలో వాటిస్వరూప స్వభావాల వివేచనలో యెక్కువగా కార్‌. జ్ల దేవునికి అనుభవం వున్నట్లు కానరాదు అంతేకాదు అతని కాలంలో ఆంధకవిపండితలోకంలో మార్గ... దేశిపర మైన అభిప్రాయ భే దాలూ-అభిమాన నిరభిమానాలూ-జాగా తలెత్తాయి-కాగా సళ్యా శ్వేవణాపరతత్వం-పూర్ణమై న శా న్ర్రపరిజ్ఞానం లేనందువల్ల మార్షచ్భందన్సు అనుకునే వృత్తాలను కొందరభిమానించి చేశీయాలనుకునే ఫందస్సులను చులకనగా చూడడం జరిగింది దేశిచ్చందన్సు మార్గచ్చ్భందన్సుతో సమాన మైన దేనని సమర్ధించుకుంటూ కొందరు రచనలు కొనసాగించారు గేయాలన్నవి సామాన్యంగా దేశిపరాలవుళాయి కాబట్టి యీ మార్గ- దేశిఘర్ష ణలో సంగీత జ్ఞులకళ్య౦ తావళ్యక మైన "గేయ వాజ్బయం రూడా హేళన పాత మై-మార్గ_మార్ల్గ గాములచేత చిన్న చూపు చూడబడినట్లు స్పష్టపడుతున్నది. యిటువంటి పస్టితుల్లో నే శార్‌ జ దేవుడు అగాథ మైన తన సంగీతా స్త్ర పరిజ్ఞానంతో యీ సంగీత రళ్నాకర [గంథాన్ని మవోసాగరంగా నే నిర్మించాడు. “-

తన సంగితరత్నాకరంలో “వబంధా ధ్యాయ” మన్న పేరుగల నాలుగవ అధ్యాయంలో శళాధికాలెన (వబంధాల గురించి పేర్కొన్నాడు. భరతునివఅెనే (ప్రబంధం గద్యవద్యాత్మకంగా రెండు విధాలన్న ఛావాన్నే వెల్లడించాడు, అయితే ఛందస్తాలాది నియమాలతోకూడిన రచనను “నిర్యు క్క |పబంధం” అనీ ఛందస్తాలాది నియమాలులేని రచనను “అనిర్యు క్త (పబంధ” మనీ యీ [కింది విధంగా "'పేర్కాన్నాడు,

అనిర్యు క్త శృనిర్యు క్క * (పబస్టోద్వివిధోమతః |

ఛన్షస్తాలాద్యనియమా చాద్యృస్సా ్ట్రన్నీయమాత్చ్సరః ॥॥

' ఈ లవణం చెప్పడానికి పూర్వం గీత, గాన, ధాతు ఖేచాలు వివరించి [వబంధాంగాలు ేర్కొన్నాడు. గానం కూడా “నిబద్ధం-అనిబద్దం"అని ద్వివిధంగా స్పష్టవరచాడు. (ప్రబంభఛాంగాలు చెప్తూ

మ!

(వబంధోజఒంగానిషట్‌ తన్య స్వరళ్ళ్చ బిరుదం పదమ్‌ ।

'తేనకః పాట తాలౌచ (ప్రబస్థ పురుషస్య తే ॥

అని “పదం” పడంగాలలో ఒకటన్నాడు. అయినా “పద” ళళ్లాన్ని భిన్న భిన్న సందర్భాల్లో (వయోగించాడు. “వీర (శీ) (వబంధం” గురించి చెప్తూ

ప్నదైెళ్ళబిరు చెర్భద్ధా

వీర (శ్రీరితి గీయతే | అన్నాడు - ఆ వెంటనే “మంగలాచరణ”, ప్రబంధం గురించి ఇెప్తూ

యన్తుగ బ్యేనప ద్యేన గద్యవట్యేన్న వాకృత్గః |

జెశిక్యొా మంగలాచారః సనిస్సారుః స్వరాన్వితః [1 అన్నాడు-కుద్ధ పంచమ్మకెశికి రాగంలో గోనం చెయ్యదగిన రచన గట్యేన పద్యేన _ గద్యపజ్యేన వాకృతః _- గా అవతరించాలనడంలో “వద్య్య” ళచ్చాన్ని కేవల “వృత్త” 'పరంగా నేకాక దేశి ఛందన్సులనబ డే పద్యాల వరంగా నేకాక _ *వదో వరంగా - అంళే' - పాటపరంగాకూడా (ప్రయోగించాడని' సృష్ట పడుతున్నది. వివిధ చేశభామల్లో గానం చెయ్యబజే “ఓవీ [ఫబంఛా” ల గురించి షేప్తూ వీనికి మూడుచరణాలుంటాయని (తయాణాం చరణానాంన్య్యుః) అంటూ

ఆదిమధ్య్యాన్న గః పాసై రేకాద్యెళ్చ పదేపటే

ఛందోభిర్భహుభి,కేయ = ఓవో్రజనమనోహరాః ॥॥ అన్నాడు - “ఓలీపదంతద నే” అని ఓవీని పదంగా పేర్కొంటూనే _ ఆది - మధ్య = అంత్య పానలు (పతిపాదంలోనూ వుంటాయని _ అంతటితో ఆగక “ఛందోభిర్బహాు భిశేయా” అన్నాడు. ఈ “ఓవీపదొమైనా ఏైక చృందోబద్ధం కాదనీ బహు విభ్శాలైన ఛందస్సులలో బద్ధమవుతున్నదనీ ఖార్‌ జ్లదేవుడు విస్పష్టంగా వక్కాణిం ఛాడు. అంశ “ఓవీపదం” యేచ్చందన్సుళ్లో బద్ధమైన్నదెనా “పద” మేనన్నమాట.

'దేశీవదాలనబడిన "వెక్కు వదరచన్యాపబంధాలను, [వ త్యేకించి మార్గత్వాన్ని రచనా పరంగా వేర్కొనక పోయినా మార్గరచనా (పబంధాలను కూడా శార్‌ జ దేవుడు వివరిిచాడు. అయితే గతంలో నేను పేర్కొన్నట్లు సునిశితమైన ఛంద ళ్ళా్యన్త్ర పరిజ్ఞానం _ ఛందక్శాన్త్రుంతో సంగీత శె్రునికున్న అవినాభావ సంబంధాన్ని గుర్తించే విమర్శా పాటవం కొరవడినందువల్ల కాబోలు - “పద” నిర్వచన వివ యంలోను - (పబంధ అక్షుణాలను నిర్వచించడంలోను - [కమమైన _ సూ(తబద్ధ మైన - అజేయమై తర్కనవా మైన విషయ వివేచనా రాజమాగ్గాన్ని యేర్పరచుకో లేకపోయాడు. పదాలన్నీ (పద్యాలు - గేయాలు య్మేవెనా). చదవడానికి పొడ డానికి వీలైనవేనన్న శాస్త్రీయ విమయాన్ని శార్‌ జదేవుడు పూర్తిగా గుర్తించక పోయినా లీలగా గుర్మించినళ్లు కన్పిస్తున్నది ద్విపథ (_పబంధం గురించి చెప్తూ

మ. ఛన్టపా ద్వి పభేనస్వాద్‌ ద్విపథః స్వరము క్షికః | శాలహీనః సతాలో వా సచ జేయశ్చతుర్విథః 1| అన్నాడు. “ద్విపధ (పబంధం” = “తాలహీనః నళాలోవా” అవుతుందంటున్నా డంకేు దీన్ని శాలరహితంగా చదవనూవచ్చు - తాల సహితంగా పాడనూ వచ్చు నని ఘంటాపధంగా ఘోషిస్తున్నాడన్నమాట.ఈ ఛందన్సు పేరు “ద్విపథ "అన్నాడు, సంస్కృతంలో వున్న అతరగణ నమవృత్తాల్లోని “తోధక” (కొందరు దీన్ని దోధకం _ దోదకం _ తోదకంగా కూడా వ్యవవారించారు.) వృత్తాన్నే ద్విపథ అన్నారని కొందరు భావించారు. మామూలుగా మనం దేశీయ చృందన్సుగా భావించి లకణం చెప్పుకుంటున్న “*ద్విపద"' కు మూడింద్రగణాలు ఒక సూర్యగణం వుంటుంది. మాతల లెక్కింపు దృష్ట్యాచూ స్తే ద్విపదలో మ్మాతలు యే గణాలు (ప్రయోగించినా పాదానికి 15= 16 సంఖ్యలమధ్య పరిమితిలో నిబద్ధ మై వుంటాయి. గలిశిధక్ష” వృ తృ లవణాన్ని దృష్టిలో పెట్టుకుని మాతాగణనపద్ధతిలో పరిగణిస్తే పాదానికి 36 మాతలుంటాయి. వివిధేం్యద నూర్యగణాలతో ద్విపదలు విభిన్నాలుగా రచించి చూస్తే ఆయా ద్విపదలలో దేనితెనాసరే “ తిస్టువ్‌ _ జగతి _ అతిజగతి _ శక్వరి _ అతిళక్వరీ చృందాలలో చేనిలోనో ఒకడానిలో స్థానం లభించి తీరుతుంది. అంక మనం టేకి అనుకొనే ద్విపద మార్గచ్భందస్సులో జీ అవుతుందన్నమాట, పూర్వ ఉత్త రపాచాలలో అక్షరమా[తా భిన్నత్వం యేర్చడితే అవి విషమవృత్తా లుగా రూపొంది యీచ్చృందస్సులకే సాంకర్యంతో (పాతినిధ్యం వహిస్తాయని మనం గుర్తించాలి. పమైతేనేమి ద్విపద _ ఒక్కద్వివదేశాదు _ గతంలో పేర్కొ న్నట్లు ద్విపదాదులన్నీ చేశీయళా _వెశిష్ట్య్రం కలపికావు. * మరింత నృష్టం కావడానిక్రై ఒక పద్యం పేర్కొని వివరిస్తాను. వీరభావ థాసనత్త్వ విద్భుజారివారవో హోర వారి జారికీర్తి వోరితా సుధిరసా (చం ఆ--వ్‌ల్‌రప,) ఇత్యాదిగా చంపకబంధంగా ఇందుమతీ పరిణయంలో ఒక వద్యంవున్నది - మాతా చృందోబద్ధంగా _దేశిగా భావింపబడుతున్న ఉత్స్చాహలతణం దీనికి సరిపోతుంది. అనలు కావ్యంలో ఉత్సావాంగా నే పేర్కొనబకింది. ఏడు సూర్యగ ణాలు ఓక్‌ గురువుఉండి నాల్గు గణాలతరువాతయతిఉంళే ఉత్సావా, ఈ లకణం వై పద్యానికి సరిపోతుంది. అయితే మార్గ చృందన్సు దృష్టిలో-.._పాదానికి 15 అవత రాలుంణె అతిశళక్వరీచ్చందంలో ర, జ, ర, జ, ర గణాలతో ఉండే సుగంధి వృత్తలమణానికిది అత్యం అవుతుంది - ఈ సుగంధికి శాంతి ఐ= (ప్రశాంతి = చామరం అన్న వివిధ నామాలున్నాయి = దీనికి తొమ్మిదవ అక్షరం యతి - దేఠగా భావించిన ఉత్సాహ అతళానికి సరిపోయిన వె పద్యం సంస్కృత చృందంలో సుగంధి వృత్తలమణం కలచే. అయితే (పతి ఉత్సాహమూ నుగంధి కా నేరదు = వడువోగళాలు గురువుకలచే

• ఈ వద్ధతిలో నే [త్రిపద-చతువ్సదం్యాట్పదులు వివిధ చృందన్సుల్లో అంతర్లీన మవుతాయి,

౫ సుగంధికి సరిపోతుంది - నగణం మిశితమైతే సుగంధి కానేరదు _ అప్పుడు మరొక ఛందంలో మరోవృత్త మవుతుంది.

"రెండుపాదాలుకలది కాబట్టి “ద్విపద” ను “ద్విపద” అనడమే వుత్తమంగా ఉంటుంది. ఈ సంఖ్యాపరిమితి “ద్వి” వరకే లేదుగదా ! “(తిపద-చతుష్పద - షుట్పద” అతో ఆ వాద్దుమీరింది గచా ! (సామాన్యంగా పద్యాలన్నీ చతుష్పదలనే విషయం వేరు). కాగా పాదసంఖ్యాపరిమితి కారణంగానే యిటువంటి వేర్లు యేర్చ డాయనుకొనడ మే సముచితం. అంకేశాదు. “నతాలం- ఆాలహీనం” అవడంవల్లి “ద్విపథ” అన్న నామం వచ్చిందన్నట్లు శార్‌ బ్లదేవుడు పేర్కొన్నాడు గాని యిందులో తర్కసహామైన యధార్థంకాని, వస్తున్ఫితిని (వతివింబించే యధార్థంకాని లేదు. తాల సహితంగా. తాలరహితంగా యే ఛందన్సునెనా రచనలో మలచ వచ్చునని లోగడ పేర్కొన్నాను. ఈ దృష్ట్యాకూడా ఛార్‌ బ్లదేవుని నతాల - వితాల “ద్విపథ” లో “థ” కారానికి స్థానం కు దిన్ని "కే చిన్నతంగా భావించినా ద్విపడీ [పబంధంగా శార్‌ బ్లదేవుడు చేర్కొన్నది మరొకటి వున్నది. 5 భగణాలు ఒక గురువు దీని పొద సామాన్యలకణం, మాతాపరిగణనం దృష్ట్యా 2౨ మ్యాతలు ఛందః పరంగా మయేర్పడచాయి. శాగా దీనికి దేశిద్విపదగా భావింపబడే చాని అతళానికీ సమన్వయం కుదురదు. పాయలఖీలా (ప్రబంధం గులించి వివరిస్తూ వాయలీలేనతాలేన వాయ లీలాద్విధాచసా॥ గద్యుజా పద్యజా చేతి సద్య జాతుచతుర్విధా పూ ర్య్వార్థముత్త రార్థం చా ద్వేవాళాలయుతం యది॥ ఆర్యాయాః సుష్టన్న చాతి సళ్ళతుర్జీ త్వాదిమేద లే స్వఠః పద్రెస్తు బిరుద 8 సతాల్రైరచితామళా॥ అని గద్య పద్యజత్వాలను. పేర్కొని చతుర్విధ పద్యజాలు కూడా "వచా”లే (వదైస్తుంరచిత్యా నన్నాడు. కంద [ప్రబంధం గురించి "వేర్కొంటూ

కర్తాటాది పదై ః పాకై ర్విరుదై స్తాలవర్టితః।

గన యా న్‌ు. రలాలు జాఏ న!

ఆర్యా గీతారసీ వీశౌకందస్యాత్‌ పాటము క్షిక॥ అన్నాడు. ఆర్యాగీత కందాల సంబంధాన్ని. పేర్కొంటూనే చెప్పబడిన యీలతణంలో “కర్షాటాదిపదైః” అన్నమాటను చూచి కంద (పబంధం సంస్కృత భిన్నమైన కళాటాది దేళభాషా పదాలతో నిర్మింప తగిందన్న ఖావం అఖివ్యక్షీకరింప బడిందని కొందరు ఖావించారు. ఇది సరికాదు. కర్తాటాది బేళ ఛానల్లో : కందం (వాస్తే సంస్కృత నమ పదాలు [వయోగింపబడకుంణా "శేవలం అనంస్కృతపచాలే వాడాలన్న నియమం ఒక్క కన్నడ థామలోనేకాదు యే 'చేళఛావలోకూడా లేదు. ఇక్కడ కూడా “పద” ళజ్ఞానికి పద్యమనే అర్థంకాని వేరుకాదు.

న్‌-13

గద్య (వబంధంగురించి చెప్తూ సంగీతరశ్నాకరకర్న “గద్యంనిగద్య తే ఛందో హీనం పదకదంబకమ్‌। తత్షోఢోత్కలికా చూర్ణ ంలలితం వృత్తగంధిచ॥। అంటూ వివిధ భేదలతమణాలు పేర్కొని “గద్యస్యపట్‌ [పోకాగణయః పూర్వనూరిభిః” అన్నాడు. గచ్యాన్ని “ఛందోరహిత మైన పదకదంబకం”అన్నాడంకే గద్యభిన్న మైన రచనను “ఛందోనహిత మైన పదకదంబకం” అనవచ్చునన్న మాశేకడా! యింతగా యెందుకు (వాస్తున్నానంళశు “పద” మంశే కేవలం గాన నిశ్రేళకంగా మాతమే లాతణికులు "కేవల సంగీత శాన్ర్రకారులు కూడా వాడలేదనీ అవసరాన్ని బట్టి వద్యం, గేయం, యేదైై నాగాహ్యమేనన్న భావంతో నిర్వివకగానే [ప్రయోగించారనీ చెప్పడానిశే. అసలు శార్‌ జ్లదేవునికి ఛందళ్శా్యన్త్ర-సంగీత శా స్తాలకున్న అవినాభావ నంబంధం గురించి. సమన్వయ వూర్వక్యమెన సమ్మగమైన అవగావాన లేదన్న విషయం స్మ్వపమాణంగా నిరూవీంచి యీ చర్చముగిస్తాను.

తోటకచ్చస్టసాన్యన్త స్వరో౭జ్‌ ధ్యన్వేతు తోటకః,

ననువృత్తా వక్యమాణే పునరుక్షో (త తోటకః॥

సత్యంకింతు మళాయేషాం వృత్తం వృత్రాఖ్య వృత్తతః।

తన్ముతే తోటక స్యేహ వెవాస్సి పునరుక్తశా॥

వృత్తృలతణం పునరుక్తమై తే “వృత్తాఖ్యవృత్న ” మవుతుందని (పాచీనులు కొందరు వేర్కొన్నారు. ఈ పునరుక్తత్వం “తోటక” వృత్తానికి వర్తించదనీ- కాగా తోటకలతణం ద్విరుక్త ంగాఎఅంతకేే సనృననసనన,స,నసనున గణాలతో “నృత్తావృత్తం” వుండనేరదనీ చారు "వేర్కొన్నారు. ఈ విషయాన్ని వున్న దాన్ని ఉన్నట్లు |పతివింలించడంతోపాటు “తోటక (పబంధఛా”న్ని (పత్యేకించిపేర్కొనడంలో శార్‌ బ్లదేవుని పరిశీలనా పాటకం గురించి చాలా తక్కువగా అంచనా చేయకతప్పదు.

వృత్తాఖ్య వృ త్తత్వం సార్వత్రికం

అసలు వన్తు స్థితి పరిశీలిస్తే ఛందోవృత్తాలన్నీ-ఛందన్సుల పరంగా కూడిక తీసివేతలుగా రూపొందినవే.*్‌ ఉక్తాదిగా మొదలు పెడితే (వతిఛందమూ ఒకదానికి ఓకటిగా కలువుకుంచే యేర్చడినదే. కాగా ఉక్తను శెట్టింపు చేస్తే -అంళే-పున రుక్తుంచే స్తే అత్యుక్త రూపొందింది. అత్యుక్తను పునరుక్తంచే స్తే “పలిష్టో అవతరించింది. రెట్టింపు చేసిన ఆ మొతాన్ని తిరిగ "రెట్టించుతూ ఆవిధంగానే “రెట్టించడం పునః పునః చెయ్యాలి. ఛందన్సంఖ్య వ6 కీ పరిమితం కాబట్టి "రెట్టించి కలిపితే 26 సంఖ్యను మించని సంఖ్యవచ్చే వరే యీ కార్యం నిర్వ ర్మించాలి. దీనికి ఒక్కే సూతంవున్నది. ఛందస్సులు 26 గదా! యీ 26 సంఖ్యలో సరి=జేసి నంఖ్యల్ని విడదీయాలి.

• ముందునుంచీ ఉక్తాదిగా అయితే కూడిక-చివరినుంచి-ఉి తృృతినుంచి- వెన క్కి జేస్తే తీనివేతా స్థలనంకోచంవల్ల యిక్కడ సవ్యమైన కూడ్రిక పద్ధతే యివ్వడం జరుగుతున్నదిం

వ

దం జేసి... 1ం8ి-5్‌-7-9-11.18-15-1-19-21-28=25 . నరి_ బి68. 1012=14-16=-18-20-22-24 ఛందన్సులన్నింటికీ మూలమైనది తొట్టతొలిదీ 1వ ఛందన్నుగచా! యీజక్క-టిని పునరుకృం చేసి తిరిగి రెట్టించే కార్యకమాన్ని నిర్వర్తిస్తే ఏళాదిగా సరిసంఖ్యలున్న ఛందన్సులు 18 వరకూ రూపొందుతాయి. ఈ విధంగా ఉక్తాదిగా నెట్టింపు చేయడంవల్డ (బ్ర అత్యుక్ష_ (4 (పతిష్ట= (9 అనుష్టువ్‌ - (16) ళక్వరిచ్చందన్సులు 'యేర్పడళాయి.

పళకాదిగా రెట్టించిన తరువాత సరిసంఖ్యలుగల ఛందన్సులను ఉక్తకు అంళు ఒకటికి కలుపుతూ._అవ కాళంవున్నంతవరకూ-పునరు క్తి గా కలుపుకుంచు సమస్త చృందన్సులూ వస్తాయి. దీనిప్రకారం ఛందస్సుల వట్టిక యీ [కింది విధంగా రూపొందుతుంది. -

1. _ఉక్త-ఉక్తను కలిపితే (1-1) (2) అత్యుక్ష (4 (వలిష్టా (8) అనుష్టువ్‌ (16) ళక్వరి ఛందన్సులు యేర్పడతాయి.

2. _మధ్యమ--ఉక్త, _ అత్యుక్తలు (1-9) 'మేళనం అవడంవల్ల రూపొందే = “మధ్యమను” (శ్రి ెట్టి ంపుచేసితతృలి తాల్ని ఇట్టి స్తే (6) గాయ్యతిం (189) జగతి-(24) సంకృతి చృందస్సులు రూపొందుళాయి.

5, స్నుపతఠిష్ట = ఉక్త, 1 పతిష్టలు (1-4) కలవడంనల్ల యేర్చడింది. దీనిమీద

(10) పంటక్షిల20) కృతిచృందన్సు లేర్పడతాయి.

7. ఉన్పిక్‌ - ఉక్క, గాయ్యతులు-(1 + 6) కలవడంవల్ల తయారయ్యిందిది, డిన్న్‌వెన (16) శక్వరి చృందం రూపొందుతుంది.
8. బృహతీ - ఉక్త అనుష్టువ్‌ లు (1-8) కలిస్తే యేర్చడించేయిది. దీనివల్ల

(18) ధృతిచ్చందం 'యేర్చడుతుంది.

11. శిష్టువ్‌ _ ఉక్త, పంక్తులు (1-1-10) కలవడంవల్ల యేర్చడింది. దీన్ని పునరుక్తం చేస్తే (22) ఆకృతి చృంద ంయేర్పడుతుంది.

12. అతిజగతి - ఉక్త, జగతులు (1-- 18) మేళనం ఇెందడంవల్ల యేర్చడిందిదిం దీనిమీద చిట్టచివరి ఛందమైన 26 ఉత్క్భృతి రూపొందుతుంది.

13. అతిళక్వరి - ఉక్త, శక్వరులు (14 [ట్స కలవడంవల్ల రూపొందింది.

14. అత్యష్టి - ఉక్త, అష్టులు (1-1-19) కలిస్తే యేర్పడింది.

ట్‌ జాజి ఠి 19 అతిధృతి - ఉక్త, ధృతుల మేళనంవల్లి (1-19) తయ్నారైందిది. 21. (పకృతి - ఉక్త, కృతులు కలవడంతో (1-1-20) రూపొందింది.

వలి విశి. వికృతి - ఉక్త, ఆకృతులు సమ్మేళనం కావడంతో(1 -(-22) అవతరించిందిది. 25. అభికృతి - ఉక్త, సంకృతులు (1-24) మేళనం చెందగా ఆకృతి గొన్నది. 15 వ (అతిళక్వరి ఛందస్సు మొదలు 5 వ (అభికృతి ఛందన్సువరకూ ఉన్న ఛందాలను "రెట్టింపు చేస్తే వచ్చేసంఖ్య ఛందన్సంఖ్య పరిమితిని - అంక = 26 సంఖ్యను మించుతుంది కాబట్టి "రెట్టింపు చేయశాదు. 28 వ. ఉత్కృతి చృందన్సును 'లెట్టింపు చేయవలసిన అవసరంలేదు. చే స్పేవచ్చే (ప్రయోజనమూ లేదుగచా ! - లికి అతరాలను మించి వుండే ఉద్ధురమాలావృ త్తాదులను కావాలనుకుంశు యూ ఉశ్తాదుల రెట్టింపు సంఖ్యల్లో చేర్చుకొనవచ్చును ఆ విధంగా చేర్చుకొనడంవల్ల వచ్చే నష్టమేమీ వుండదు. ఇక యిపష్పుడసలు విషయంలోకి వద్దాము.

“తోటక” వృ తృం 12వ ఛంద మైన జగతీచృందంలోనిది.తోటకాన్ని వునరుక్తం జేస్తే 24 వ. ఛంద మైన “సంకృతి” చృందంలోని మరొకవృ త్తంగా వెలుగొందు తుంది. కాగా “తోటకం వృత్తాఖ్య వృత్తం కాద” న్న వారి సిద్ధాంతం వాస్తవ సిద్దాంతమూ కాదు, ఛందళ్శా(న్త్రృసమ్మతమూ శానేరదు _. ఈ ఆంతర్యాన్ని శార్‌ బ్లదేవుడు గుర్తించకపోవడం అట్టావుండగా _ శాన్త్ర విషయ సమన్వయ దృక్పథరాహిత్యంవల్ల అసలు (వజంధాభ్యాయ నిర్మాణమే నవ్యంగా చెయ్య లేదు. శార్‌ బదేవుడు దేశీయ (పబంధాలనుకుని చెప్పిన వాటివిషయం అలావుంచు చాము. “తోటకం” అన్నది 12 వ ఛందంలో సంజనితమైన ఓకానొక వృత్తం కచా |! దీన్ని ఒక (పబంధంగా (గ్రహించి *తోటక్ష (వబంధం” అని పేరుపెట్టి - (యీ విధంగానే కంద పంచాదులు లవణం ెప్పే వచ్చే[పయోజనం యేమిటి? శాల నహిత = 'తాలరహితత్వాల (వతివృత్తమూ _ (వతిపద్యమూ _ ఒక (వత్యేక (ప్రబజంధమే ననుకున్నప్పుడు ఛందోవృత్త సంఖ్యను స్వీకరించి సూత వద్ధతిలో ఛందః [కమంలో సనుస్త వృత్తాలను స్వీకరించో _ అది సాధ్యంకాక పోతే _- వాటిలో కొన్నింటిని మాతమే స్వీకరించో వివిధ (వభంధాలుగా-స తాలం- వితాలాలుగా లక్షణాలు చెప్పవచ్చు గడా 1! _- ఈ దృష్ట్యా 26 ఛందన్సుల్లోనూ పుట్టిన 18,42,11,726 వృత్తాలన్నూ తత్సంఖ్యాక్షాలె న (పబంఛాలుగా పేర్కొన వచ్చునుగదా ! _ యీ పద్ధతిలోనే అర్ధసమ _ విషము _ వృత్తాలను కూడా కలిపి మొత్తం - 1851082/095,02,72,814 సంఖా్థత్మకాలుగా (పబంఛాల విరాట్స్వ రూపాన్నే (వదర్శించవచ్చునుగచా | ఇంతేకాదు. 268 అక్షరాలను మించివున్న అతర పొదాత్మకాలైన ఉద్ధురమాలా వృత్తాదుల్ని కూడా పరిగణిస్తే వచ్చే నష్టంకూడా యేమీ లేదుగచా |! _ ఇంతటి సంగహసూ[శాత్మక మైన-అతివిశాల మైన - గుహ్యాద్గువ్యాతర మైన పద్ధతిలో సంగీఠతరళ్నాకర (వబంఛాధ్యాయం వినిర్శిళమై వుంటే జేశీయ మనబడేపద (వపంచమంతా యిందులో అతిసులభంగా అంత్లీన మై పోయివుం డేది. (పబంఛాభ్యాయానికి అటు ఛందశాన్త్ర. పరంగానూ యిటు నంగీత శాన్త్ర పరంగానూ [బహ్మోండమైన సమ్మగ మైన నువిశాలమైన రాజ మార్గంయేర్పడివుండేది. సంగీతరత్నాకరం నిజంగా సంగితర త్నాకరంగా శాళ్వతంగా ఉస్పొంగివుం జేది.

నా

పమయిళతేనేమి * ళార్‌ బ్ల దేవునికి సమగమైన సదవగాహన ఛందస్సంగిత శా స్తాలలో లేకపోయినా “పద” శజ్జం కేవల శ1ేయపర మైన బేననిగాని “పద” మంళే "కేవలం గేయమనే అర్థం చెప్పాలనిగాని అత జెక్కడా పేర్కొనలేదు. “పద” శబ్బంచేత పాట _ పద్యం రెండూ వ్యవహృశాలు -_ పరిగృహీతాలు- కావచ్చునన్న దే సంగిత రశత్నాకర క నే ఖావం. సంగీత చూడామణికర్త తన (గంథ [పారంథంలోనే

(పథమ (మో మాతృ కాఖ్యఃస్యాత్‌

పంచళాలే స్వ (శ్వ) రా(రస్తృతః:

గద్యం వృత్తం దండకస్యా

చార్యా కందస్తృతః పరమ్‌ ॥ అంటూ అన్నింటినీ నిర్వివవగా నే పేర్కొన్నాడు. ఈ చూడామణి కర్త కూడా “వద” మంశే కేవలం పాట మృాతమేనని యొక్కడా చెప్పలేదు. వృత్తాలను యితర పద్యాలను పదాలు శావని యెక్కడా వేర్కొనలేదు _ శార్‌ జ దేవుని మార్షంలో “ద్విపథి = ద్విపది” రెండింటినీ యితడు కూడా పేర్కొన్నాడు.

ల

ఇలుగులో సంకీర్తనాచార్యుడుగా 'గేయకవిళా రచనకు _ మార్గదర్శిగా - ఆరాధించబడుతున్న (శ్రీ అన్నమాచార్యులు “ సంకీ రనలక్షణ ” మన్న లక్షణ (గంఛాన్ని లత్యనహితంగా రచియించాడు. ఈయన క్రీ. శ. 1410 _ 1500 మధ్య కాలంలో వున్నవాడు. వదం - అంశు సంకీర్తన, అని ఆధునికులనేకమంది ఛావించడంతోపాటు యీ భానం (ప్రాచీన లాక్షణికులకు కూడా వున్నదని భావించారు. అందువల్ల లాకణికుడైన అన్నమాచార్య్యులైనా యేం. చెప్పారో వరిశీలించుచాము.

ఘనత మీరంగ జయదేవ కవివ నేణ్యు 6

డంద మైనట్టి గీతగోవింద మందు

అంచిళాష్ట్రపదులు పల్కె, నట్లపదము

వరగు నెనిమిది పదములు పల్లవియును. ఇందులో అన్నమయ్య జయదేవుని అస్టపదుల విషయం చెప్పి ఆ అష్టపదులవలెనే పదంకూడా వల్ల వితోపాటు యొనిమిది పదాలు కలిగి ఉంటుందన్నాడు. "అట్లపదము”

ఛు శక

అన్నప్పుడు “వద” ళబ్బం కీర్తన = పొట = గేయం అన్న అర్థాలలోను ఎనిమిడి వదములు” అన్నప్పుడు “పద” ళబ్బం “చరణములు” అన్న అర్హంలోనూ యీ సందర్భంలో |పయోగంపబడింది ఇంతేగాని “నద” మం'ే కేవలం “నంకీ రన” మాతమే “పాట” మ్మాతమే అన్నభఖావాన్ని అన్నమాచార్యులు వెల్లడించలేదు. అష్టపదులు అన్నదానిలో “వది శబ్దం వున్నది. వచాలు కలది పది. యి నందర్భంలో “వదం” అంళే చరణం అనే అందరూ అనుకొనే అర్థం.

(1! పాటలపరంగా పదళజ్చాన్ని [వయోగించినవారు అనేకమంది వున్నారు. పాల్కురికి సోమనాథాదులు. వివిధ సచాలను పేర్కొన్నారు. అయితే అన్నమాచార్యులు స్పస్టంగా సంక్షీర్తన అతమణంలో “మహనీయంబగు సంకీర్తన నామకపద సంప్రదాయం బెట్టిదనిని అని పదాన్ని సంకీర్తన నామకంగా 'వేర్కొన్నాడు. అన్నమయ్య ర్కొన్న పద్దతిని బట్టిచూచినా తాలి లు అనేక రశాలున్నాయనీ వాటిలో “సంకీర్తననామకంగా ేర్కొనదగిన “వద” సంప్రదాయం గురించి తాను చెప్పు న్నట్లు అయన భావంగా మనకు అవగావాన కాగలదు, రమణీయ సంగీత రళ్నాకర [పబం ఛాధ్యాయమున నుక్తమయ్యె పదము సముచిత నంగీత చందికాదేశ్రైళ యందు మిక్కిలి శేటమయ్యె పదము అతుల తత్సంవాద మైనట్టి సంగీత చూడామణికి పల్కుచోటు పదము ధన్యసంగీత నుభాకర (గంథంబు నందు మిక్కిలి చెలువొందు పదము తానె యిన్నింటికిని మూలమైన భరత మందు పంచదశాభఛ్యాయమందు విమల వృత్త చూర్ణ నిబంధ కవి విధనామ భవ్యలతణములకు నాన్వ్పదము పదము ॥ ఎ లని పద (పాచీనత గురించి అన్నమయ్య [వాళశాడు. గేయంగా లేదా సంకీర్తన” గా “వదం (పాచీన (గంఛాలలో "యెక్క జెక్కడ చెప్పబడివున్నదో స వర్యంలో వేర్కొన్నాడు. అంకే కాని “పదం” అంకు పాట మ్మాతమే- శి రన మాతమే అని అర్థంవచ్చేట్లు అన్నమాచార్యులు 'యొక్కజడా పేర్కొన (భరతముని పదలవ్షణం చెప్పాడు కాబట్టి (క్రీ పూర్వం శీవ శళాబ్దం నాటి నుంచే “వద”. శబ్దం సంకీ ర్తచానామకంగా ఉన్నదని చాలా మంది విమర్శకులు థానించారు. యిక గ్రాడ మనం గుర్తించవలసిన అత్యంత సున్నితమైన విషయం ఒకటున్నది. “పద” మంళే కీరృన.గేయం-అని అర్థం లేదని అనడానికి వీలులేదు. అయితే ఆఓక్క అర్ధంమా[తమే ఉన్నదనుకోశాదు. ఛందళ్ళా।స్తానికి నంబంధించినంత వరకూ శార్టూలాది సంస్కృత వృ క్రాలు-అర్ధసమ విషమాదివృత్తాలు- దేశిచ్చందన్సు లనుకొనబజడే సీన ద్విపదాదులూ (గావ్యోలవుళాయి అంళే పద ళళ్లాన్ని చి సంకీర్తనం _ గేయం అన్నఅర్ధంలోనూ వాడవచ్చు - వృత్తం - పద్యం అన్న

వం.

అర్థంలోనూ వాడవచ్చు నని తాత్పర్యం _ కాగా “పద” ఇ జ్చాన్ని యెవరైనా సంకీర్త నార్థంలో వాడితే సంద ర్భాన్నిబట్టి అఆ అర్ధం చెప్పు కోచాలే తప్ప దాన్ని పురస్కరించుకొని వృత్త ౦-పద్యం అన్న _ అర్థంలేదనీ సంకీర్త నార్థం మ్యాతమే వున్నదనీ మనం అనుకోరాదు-ఈ రహస్యాన్ని గుర్తించ నందువల్ల నే "పెక్కు మంది సంగీత-సాహిత్య వేత్త లైన విమర్శకులు “పద” మంకు "కేవలం “నంకీర్తని అన్న అయచార్థాఖి పాయానికి లోనై పోయారు. “పద మంశే కేవలం సంకీర్తనా నామకం” అని అన్నమాచార్యు లెక్కడా "పేర్కొన లేదు. “పద” శబ్దం సంకీర్తనా నామకంగా వ్యవహృతం కావడం సంపదాయ సిద్ధ మేనన్నాడు. తన్నిరూపణం చేశాడు. అంత మాతంచేత “వదమంశు పద్యాలే కావునాయనా. కీర్తన-గేయాలు కూడా (గావ్యూలే అవుళాయి”అని అన్నమయ్య చెప్పినట్లు అవుతుందిగాని తద్భిన్నంకాదు. అన్నమాచార్యుల దృష్టిలో “పద” శబ్బ్దంచేత నంకీర్తనలే పర్మిగావ్యో లై. శార్టులాది వృత్తాలు అపరి[గావ్యో లై తే భరతముని నాట్యళా స్తాన్ని సవ్యంగా అవగావాన చేనుకుని ఆ మవార్షి అడుగు జాడలలో నే నడచి యీ [కింది పద్యాలెందుకు రచియిస్తాడు ?

వదము నంనృతమున [పొక్ళతమున దేళ

ఛాషనైన పొనంగ పలుకవలయు

(పానములును యతులు వద వే ంగి నెచెల్లు

ననిరి భరత దదత్తిలాదిమునులు ॥

బంధుర వృత్తపదంబు ని

బంధపదము చూర్ణపదము భరతాగమ సం

బంధంబున పదవిజ్ఞు

నాంధులకును తాళ్ల పాక అన్నయ శఆలివెన్‌ |

అందముల్ర్లై మడ్వింళ

చృందోగణయు క్తవృ త్తజాతుల పదముల్‌

కుందనమునకుంబరిమళ

మందిన [కియవృత్త పదము లమరుచునుండున్‌ ॥

పదం సంస్కృత [పాకృళాలలో నేకాదు దేశఖావల్లోనెనా [వాయవచ్చుం వచ్యాల్లో ఉన్నన్సు పచాల్లోకూడా యతులు [ప్రానలు ఇెల్లుతాయని భరఆాదులు "చేర్కొన్నట్లు తొలిపద్యంలో చెప్పాడు. పదవిజ్ఞూనం లేని అంధులకు భరతాగమ సంబంధంతో వృ తృ పద-నిబంధపద-చూర్షపచాల గురించి తెలియ జెప్పినట్లు స్పష్టంగా "ేర్కొన్నాడు. ఆ0డవ పద్యంలో -పచాలంకే-అన్నీ పదాలే పొమ్మన్నాడు. వృత్త పదాలంే యేమిటని సంబేహిస్తాళేమోనని 26 ఛందన్ను (ఉక్తాద్రిల్లోనూ పుట్టిగణ యుక్ష్తాలె న వృత్తాలు ఇతర జాతుల పద్యాలూ అన్నీ వృ త్తాలుగా-వృ _త్తవదాలుగా-

3067 రించి బంగారానికి పరిమళం అల్బినట్టు అమరుళాయి అని మూడవ పద్యంలో | వివ (| నిజంగానే పదవిజ్ఞానాంధులై న వారు కళ్లు కెరిచేట్లుచేసి వెలుగుతాటలు చూపించాడు. ఖు ఆ పదనిజ్ఞానాంధులు పాల్కురికి సోమనాధునికి పూర్వంనుంచీకూడా 'కేవలసంస్కృ అాఖిమౌను ల్లైన చారు సమా(గ మైనదూరదృష్టి-సమాలోకచాదృష్టి లేక 'ేశీయాలై నవివిధపదాలను- (వహీ బ పద్యాలుగా-చెలామణి కాగల ద్విపదలతో నవో అన్నింటినీ తిరస్కారఖావంతో చూచేచారు. సంస్కృతమే ఛాష-మార్షచ్భందమే ఛందము అన్నంత తీవభావాలు కలిగి వుంజేవారు. ఈ నిరసన ఛావం కేవలం యేదో అజ్ఞాన భావంతో యేర్చడించే తప్ప పరిళోధనా దృక్పథంతోనూ వత్యాన్వేషణా దృష్టితోనూ యేర్చడింది కాదు. కూర్చెద ద్వివదలు కోళ్కెదై వార తెలుగు మాటలనంగ వలదు వేదముల కొలదియ కాంజూడుండిల "ెట్టులనిన తప్పకుండగ ద్విపదలు రచింతు నొప్పదు ద్విపద కావ్యో క్తి నావలన చారూఢ గద వ్రపద్యాద్శి పబంధ పూరిత సంస్కృత భూయిస్టరచన మానుగా సర ససామాన్యంబుగామి జాను తెనుంగు విశేషము [పసన్నతకు 'ెట్టన రచియింవనేర్చినజాలు నుపమింస గద్య పద్యోదాత్త కృతులు ద్విపసదయు ననును భావింప నెట్లనిన సరళత సరణి (ప్రసన్నత నన్ను పరిణతి గణవద పద్దతి కబ్ల ధ్ర ద అంటూ ద్విపదను నిరసించే వారి భాచాలను (తోనిపుచ్చుతూ. ద్విపదను సమర్చించుకున్నాడు సోమన-ై వమత (వచారంలో 'దేశిచ్చృందోరీతులనబడినవన్నీ (వముఖపా[త వహించాయి. యొన్నెన్నో విఛాలైన గేయాలు (పదాలు) శివ భక్తులు శివరాత్యుత్సవాదుల్లో పాడేవారని సోమన శెలియజేసేవాడు.. బేకి ఛందస్సుకు జానపదత్వం వుంటుందన్న కారణంగాను వమతద్వేష కారణంగాను

సక

చాటి పండితకవులు ళిములు చేశీయాలనబడిన ఛందన్సులను=-చాలా చులకనగా పాళనా పా కాలుగా 'రస్కారభావంతో చూచేవారు. అదేమంకేు అన్వైదికం- అృపావాణికం అనేవారు-అయితే దేశిచ్చందన్సులన్నీ అనంతకోటి సంస్కృతచ్చ్భందో రీతుల్లో అంత కర్లీ నమవుతాయనిగాని ద్విసదాదులకు వేదాలలో నే స్థానం ఉన్నదని గాని వీరికి ఇలియదు. అందువల్ల నే బేశిచ్చందన్సులనబడిన వాటిని తిరస్కరించారు.

“పాలకురికి సోమపతితుండీ నడుమను

బెనిచెం (జాసవళ్లు పెట్టి ద్విపద

య్మపమాణమిది యనాద్యంబు పదము”

అని పిడువ_ర్రి సోమన తన బసవ సురాణంలో-“ఓరుగంటిలో బనవ వురాళాన్ని కొందరు చదువుతుంశేే (వళతావర్ముదుడాదారి వెంటవెళ్తూ “వారు చదివేచేమిటి *ి అని (నళ్ని స్తే ఒకదూర్త (ావ్య్మూణుడన్న మాటగా” వె మాటలు రచించాడు. ద్విపద వేదబద్ధమైన ఛందమేనన్న విషయం అలిన్తే ఆధూర్తుని బుద్దిలో ఇటువంటి ఛావానికి శావ్పం డేది కాదుగచా.

ఏమైనా పాల్కురికి సోమనకు పూర్వకాలంలోనే ఛ్రైలుదేరన మాతా చృందన్సుల నిరననథావం వివిధ గేయాలన్నిటివట్లా - చివరికి అవి యేమతభథ్తి (వబోధశాలు అయినాన'లే-వ్యాపిం చిందని అన్నమాచార్యులు “పద” [(వమాణికళా నిరూపణకోసం అంత (పయత్నం చెయ్యడం చెప్పకుండానే చెపుతున్నది. ఎంతో భక్తుడు-ఎంతో సౌజన్యమూూర్తి అయిన అన్నమాచార్యులు “పదవిజ్ఞానాంధులకు” భరతాగమ నంబంధంగా 'ఆలిపినట్లు చర్కొన్నాడంకు యీ 'వది నిరననా పూర్వక మైన అజ్ఞానం మూర్ధత్వం నాడు దేశంలో యొంత స్థాయిలో వున్నదో మనం వూహించవచ్చు. ఈ అజ్ఞానాన్ని పారదోలి విజ్ఞానజ్యోతిని చూపించడానికే “ పద” మంశు యేమిటో భరతముని చెప్పిన పరమ [(పామాణికలమణ న్వరూవం యేమిటో అన్నమాచార్యులు “నంకీర్తన లతణం” లో విస్పన్నంగా విరచించాడు. భరళాదుల దృష్టిలోను-చివరికి అన్నమయ్య దృష్టిలోనూ స్వాం మంే కేవలం గేయం మాతమే కాదనీ వృత్తాదులన్నీ పర్మిగావశ్యిలేననీ మనం విస్పష్టంగా (గహించాం=-యింక యిప్పుడు గేయార్టకంగా సదమంశు యేమిటో 'ఆల్ఫ్చుకుంచాము.

సదమంటే శృంగారపదం మాత్రమేనా ?

పదమంశే శేవలం పాట మాత మేనని కొందరథ్మిపాయవడగా ఆ శబ్దంచేత 'యేపామహటైనా (గావ్యామవుతుంది అని అెలిసిన *వెద్దలుకూడా యేకారణం నల్ల నో “వదమంళే కేవలం శృంగారపద మేనన్న భావం” వెల్లడించారు. ఈ ఖావాన్ని తమవర కే పరిమితంగా ఉంచుకున్నా సమంజనంగా ఉంజేది కాని ఇది [పాచీనుల్లైన వదక_ర్తలలో కూడావున్నట్లు అభ్మిపాయపడి యీక్రిందివిధంగా "పేర్కొన్నారు.

“కాని యీవల శృంగార”ొరనమయ మై రాగళాళ నిబద్ధమైన రచనకు"పదము అను నంకేతనావముము చాడుటనంగితరసికుల సంపచాయమైనది, చేతయ్య కాలమున కే యీ వాడుక వచ్చినట్టున్నది. ఒకనాయిక మువ్వగోపాలుని "వదము పాడగా

300/1 వినేవో చదరంగమే చూచేవో” అని [పలోభనము చేసినది. (వమనే వాన శీరా”-అను పదము) శృంగారమయ మైన రచన కాకపోయినచో మువ్వగోపాలుడు మొగమిచ్చి వినువాజేనా 1. కాని జేనక్కాడ పాట అను సామాన్యార్థమునందే

పదము అను మాటను వాడుచున్నాను.” * పదమంకే పాట మాత్రమేకాదు అని గతంలో గుర్తించాము శతయ్య దృష్టిలో కూడా “వద” మంశళే శేవలం ళృంగారపదం మాతమేనన్న భావం లేదు. “గోపాలుడు గానలోలుడు.” కాబట్టి పచాలక్షై (పలోభపడవచ్చు. ఆ (వలోభత్వం గానపరమైనదికాని నవరసాల్లో ఒకేఒక శృంగార రసపరమైనది నూ[తమేశాదు. ప రనమయమైన పదానికైనా గోపాలుడు [పలోభుడవుళాడు. నవరసపచాలలో శృంగా-శేతర పచాలకంచే శృంగారపచాలకు యొవరైైనా మరింతగా (పలోభులవుళారం'ే అది వేరుమాట. ఒక వేళ శ్మేతయ్య “వమనే వాన తీరా"అన్న పదంలో “వదము పాడగా వినేవో” అనడంలో శఇవలళ్ళంగారపదాన్ని ఉద్దేశించి “వద శబ్దమే (శృంగార పచావ్వై్ననా పదమనవచ్చును కాబట్టి వాడీనా అప్పుడది విశేష ని ర్థిష్టమై శృంగారపచాన్ని దృష్టిలో "పెట్టుకుని [ప్రయోగితమైనదే అవుతుందిగాని “వద” మంశే శేవల “శృంగారపద మే”నన్న భావానికి తావీయదు. శృంగారపదాన్ని పదమని "పేర్కొనడం వేరు- శృంగారపదం మాతమే “వద”

మనడం 'చేరుగచా ! పాటల పరంగా “వద” శబ్దంచేత అనేక విధాలైన పాటలు-ఛందోపరంగా రసాలపరంగా-భావాలపరంగా . రాగళాళొాలపరంగా 'యెన్నివిధాలై నపాట లున్నాయో అన్నీ (గావ్యోాలే అవుళాయి. ఈ రకరశాల పదాలలో సంసారపదాలు -మాయాపచాలు- స్త వపచాలు-తు మ్మెదపచాలు - (ప్రకృతిపదాలు - పర్వతపచాలు = అనందవదాలు - ళంకరవదాలు - నాశాయణపదాలు = (బవ్మాపచాలు అ కూన్యపదాలు-_తత్వప చాలు-=కన్తూరిర ంగపాటలుఎనివాళిసదాలు = వాలేశువదాలు = గొల్బిపదాలు _ వెన్నెలపదాలు - సంజవ క్షనపదాలు జు గణవర్ష నపచాలు _ శృంగారపదాలు - వీరపదాలు - కరుణపదాలు = అద్భుతపచాలు _ వోనస్యపదాలు న థీభత్సపదాలు _- భయానకవచాలు = శె దపదాలు - శాంతపదాలు-నామపదాలు _ (1 (త్రయ్యపదాలు _ విజయ రాఘన వదాలువంటివి) కభాపదాలు=-సమపదాలు = జాళ పచాలు = సారంగపదాలు = పాళిపదాలు = గొల్లపదాలు _ చెంచుపదాలు జు మొక్కుబడి పదాలు = పో లేరమ్మపదాలు - కూనలమ్మపదాలు - సాంగత్యపదాలు _- భానపదాలు = అనువుపదాలు = అలుకపొటలు ౨ అప్పగింతపాటలు = చెండ్లాటపాటలు _ అల్లో నే కేళ్లవదాలు - కోతిఆటపదం _ తలంటుపాట = తిల్లానపాట _ దండె అఆడింపుపొట _ నలుగుపాట _ బంతులాట పాట _ ఇచెండులాటపదాలు = సంవాదపదాలు _ కదురువదాలు _. దూదేకుపదాలు = ఊయెల పాటలు

• ప్థాహితల్యొవన్యానములు . (5 చేద్రయ్యు వరకవిత్వము (18 వట) తీ రాళ్ళపల్లి అనంతక్ళన్ల శర్మగారి రచన, ఆంధ(వ శ సాహిత్య ఎళాడమీ (వచురణ,

న.

= జోలపాటలు _- లాఠిపాటలు - మేలుకొలుపులు - మంగళహారతులు = "వెళ్లి పాటలు - తలుపుదగ్గరపాటలు _ గ ర్భాచానపుపాటలు = వివిధ (క్రీడాపచాలు ల రోకటిపాటలు-ఊడుపుపాటలు_కోలాటవుపాటలు - భజనవదాలు - "గౌడుగీళాలు-

• జాజరపాటలు - బండిపాటలు - ఊతవపచదాలు (కష్టమైన పనులు చేసేటప్పుడు పా డేపాటలు ) వలపచాలు - ఈలపాటలు - చిలుకపచాలు _ గోరువంకవదాలు - సువ్వి(సువ్వాల)పాటలు-ధవళాలు-దరువులు-| బతుకమ్మ పాటలు-చందమామపాటలు = లేలేపాటలు - నీతివదాలు - బూతుపదాలు - పేదాంతవదాలు = మొదలైన పదాలు రకరకాలు (గాహ్యాలవుళాయి - కోట్లాది దేవతలున్నారు. ఆయా దేవత లందరివై నా విడివిడిగా పాడబజేపాటలు - కంకరవదాలు -- నారాయణవదాలనలె 'జేరువేరుగా ఆయాచదేవనామాలతోటి వదచాలుగా వ్యవవ్శాతాలవుతాయి. - ఇంద వడాలు - కుమారపదడాలు-వీరథ (దవదాలు ఇత్యాదిగా వచాల పేర్ణురూపొందుతాయి. యీ విధంగానే వివిధ వర్షనలకు నంబంధించిన వదచాలు ఆయావర్షన నామక వదాలుగా "పేర్కొనబడ-తాయి. ఎన్నెన్నో విధాలుగా ఉన్న యీ వదాలలో కొన్నిటిని పాలుకురికి సోమనాథు జే పండితా కాధగ్షిచరి తలో "వర్కొన్నాడు. (వజళల్లో (వత్యేకించి. పాటకజనుల్లోనూ - కష్టజీవుల్లోనూ _ వివిధ (పాంతాల్లో 'యేంపాటలో ఇెప్పలేని-వేర్లు ఆలియనిపాటలు యింకా అనేకం వున్నాయి- అయితే యున్నెన్ని పాటలు వున్నాయో అన్నింటికీ మా(తాచ్చందన్సు లేవున్నా అన్నీ ఏకైక చృందోబద్దాలుకావు.. వీటిని ఛందఃవరంగా వివిధ వర్గాలుగా వీభజించడానికి పీలున్నా పాజేవరునలల్లో _ 'తాళపద్ధతుల్లో భిన్నభిన్నాలుగా వుంటాయి. మరీ విచ్మితమేమంశు మ్యాతలు సమానంగా వున్న పాటలుకూడా పదబంధాలకూర్చుతో _ విరువులతో _ రాగచాళాలలో మార్చుచెందుళాయి. మా తకాచృ్చంచాలలోవున్న (వత్యేకతే యిది. చివరికి (వథమాక్షరం దీర్భమై సాగే పొటకు -_ ద్వితీయావరం దిర్హమై సాగే పాటకు - మా(తాసమకత్వం వున్నా రాగ ఆాళభలయల్లో భిన్నత్వం వుంటుంది. అనంత మైన భేదనాదాలతో విలసిల్లే యీా పచాలన్నీ “వద” శబ్దవాచ్యాలే - కాగా “వదొమంళే. కేవలం శృంగార పదం మాత మేనన్న భావం పరివ్యా ప్తిచెందడం విన్త ఫ*ొర్థంకల వదళజ్చానికి అవ్యా విళ్వా కాన్ని రూపొందించడమే కాగలదు. ఒక్కా తమ్యత్రయ్య కాలంలో నేకాదు = ఆ తరువాతి తంజావూరు రాజుల కాలంలో అవతరించిన వదసాహిత్యంకూడా కేవల శ్చుంగారపరమై మాతమేలేదు.. ్యాగేళపదాలు _ వెంకశేశనదాలు - నానావిధపదాలు - నీతిపదాలు - వోన్యపదాలు = మొదళ్లైన భేచాలతోనే అవతరించింది. కాగా తంజావూరు నేఠిన మవోళాస్ట్ర రాజుల కాలంలోకూడా “పద” మంశే కేవలం ళృంగారపదం మాత మేనన్నథావం యేర్పడివున్నట్లు కనబడదు.

అయితే “వద” మంకు “ోళ్ళంగారవదమే” నన్నథావం సంఘంలో ఒక విధంగా కొంతకు కొంతైనా కలిగినమాటకాదనలేము. యీ భావోత్పత్తి అకారణంగా జరిగిందికాదు. యేదో ఒక విశిష్టకారణం లేకుండా యే భావమూ ఉత్పన్నంకాదు పైనా పొరపాటు జరిగితే అది జరగడం అకారణంగా యెొవ్వుడూ జరుగదు _ (భమో _ (వమాదమో _- అలనత్వ మో _ అభిమాన - నిరథిమానాలో ఇత్యాదిగా యేదో ఒకటి కారణం మూలమై జరుగుతుంది.

00/11 లోకంలో అందరూ మనుషులుగానే పరిగణన = అందరూ మనుషులే అయినా “అస వైన మనిషిగా. ఫైన మనిషిగా”. ఒక్కొక్కప్పుడు ఒక్కొక్కరిని పరిగణించడ మో-కనీసం కొన్నీ సంఘటనలను పురస్కరించుకుని ఆవిధంగా (పళం సించడ మోజరుగుతుంది. ఎవ్యన్రైనా ఒకవ్య క్తి -పట్టుదలగాకార్యాన్ని నిర్వ ర్హించినా

• సామాన్యంగా యితరులు చెయ్యలేని పనిచేసినా - ఒకమాట అని ఆ మాట స్‌ చేర్చినా - అటువంటి సందర్భాలను పురస్కరించుకుని వాడురా మనిషంళు - భ పనిచేశాడు” “అది అట్లా చెయ్యాలి - వాడు మనిషంళే” అన్న పద్ధతిలో సంఘంలో (పళంసించడం జరుగుతుంది. అయితే యిటువంటి [పళంసలవల్లఅతని విశిష్టత వ్యక్త మవుతుందిగాని అతడొక్కడే మనిషనీ తక్కినవారు మనుష్కులు కారనీ అర్థం చెప్పుకుంటామా 1 యిజే పద్దతిలో “పద” మంకు “శృంగార సద” మన్న అర్ధం వచ్చివుంటుంది రసాలు తొమ్మిది. “ళ్ళంగార = వీర = కరుణ - అద్భుత - వోస్య - ఫీభత్స = భయానక - 'రౌద = శాంత” రసాలు - ఈ తొమ్మిదీ ఒకదాని కొకటి తీనిపోనివి సమౌన ప్రతిపత్తి కలవి కాబళు “ోనవరసా”లుగా ేర్కొనబడ్డాయి.. అయినా (పొచీన కాలంలోచే (వముఖ సాహిత్య శాన్రుజ్ఞులు “ళ్ళంగారంర సకాజం” అన్నారు. చారిమాట అంత తేలిగ్గా (తోసిరాజనడానికీ ప్టీలెంది శాదు. రసాలన్నీ జక్క నన్నప్పుడు రనరాజంగా ఒక రసానికి విశిష్టస్టానం యే విధంగా యిస్తాము 1 అయితే అటువంటి స్థానం శృంగార రసానికి యివ్వడానికి కారణం లేకపో లేదు. రసాలన్నింటికీ మానవుని జీవితంతో సంబంధం వున్నది. శృంగా కేతర రసూల కంచే ళృంగారరసానికి ఒక్క మానవ జీవితాలలో నే శాదు 'పాణికోటి మొత్తం (బతుకులలోచే _ అసలు సృష్టిలోనే | వత్యేక మైన-అసాఛారణ మైన అఖండ మైన స్థానం వున్నది. “వీర _ కరుణ - అద్భుత _ హోస్య = భీథత్స - భయానక - శద
• శాంత” రసాలలో యేరసం లేకపోయినా యీ అప్టరసాలూ లేకపోయినా నృష్టిలోవచ్చే వైపరీత్యం యేమీ ఉండదు. అయితే “శృంగారమే. లేకపోతే సామాన్యంగా మానవుని (బ్రతుకుశే శాదు అసలు సృష్టి కే. పత్యేకించి (పాణికోటి సృష్టికే. వైపరీత్యం - యేర్చడుతుంది. శృంగారపరమైన ఛానంమీద తదసోతృత్తిమీద ఆభఛారవజేక చామిధున కార్యం-నృష్టి కార సంఅంచాజరుగుతున్నది. ఇది కొరవడినప్పుడు (పాణి నృష్టికే స్థంభన యేర్చడుతుంది. శృంగారం (పొణి సృష్టిన్వభావానికి (పతివింబం. అదిశేవల (పకృతి న్వథావం = అటువంటిదాన్ని మనం ఆపాలని (వయల్ని స్తే మనమే ఓటమి నంగీకరించక తప్పదు. (పకృతి సిద్ధమైన దాంపత్య జీవిళాలకు జౌద్ధం స్వస్తి చెప్పినందువల్ల నే [క్రమంగా _ అసలు జౌద్ధా రామాల్లోనే పతనస్థితికి స్థానం యేర్చడి _ చివరికి ౌద్ధమే చెబ్బతిన్నది. ఎక్కడో యెవరో “తురీయాళమ న్వీకరణొతో యే ఒకరో సయిద్దరో వదుగురో నృష్టి కా ర్యాన్ని దీకుగా ఆకట్టినంత మాతంచేత వచ్చేనష్టం వుండదు. శాని అదే ఒక ఉద్యమ రూపంచాల్చి కనపడిన [పతివ్యక్తికీ = సన్యాసాశమం (వసాదించే పరిస్థితి వస్తే సంఘం - (పకృతి సిద్ధమైన = న్వభావ బద్ధమైన _ శృంగారానికి లోబడకా

రూ

తప్పదు _ సన్యాసం కళంకాంకితంకాకా తప్పదు. కాగా (పక్ళతినిద్ధ మై కళృంగార పర్యమెన ళక్తిని ఆపడం సృష్టికే విరుద్ధం ల నృష్టిన్వభావాని కే విరుద్దం _ అది పూర్షంగా ఆగిననాడు నృష్టి కే ఫ్ట్రంభనం 'యేర్వ్పడుతుంది. సృష్టివ్యవస్థతో శీ ళృంగా రానికి అవినాభావ నంబంధం _ అఖండ మైన సంబంధం వున్నది. అంచువల్ల నే మన వూర్వులు “శృంగారం రనరాజం” అన్నారు. వాస్తవానికి అది రసరాజం మాతమే కాదు _ రన్మనైైజం _ ఇబెజరనం _ శ్చంగారరసానికున్న యా = బెశిష్ట్యాన్ని దృష్టిలో "పెట్టుకునే ళృంగాలేతరరసాలు. చిప్పిలేపదాలు యొన్నెన్నివున్నా “ళృంగారవదాల” కున్న (వత్యేకత ఇతరపదాల కుండదు కాబట్టి గళ్ళంగార వద మే పదం” అన్నథావం తలయొతత్సి వుంటుంది. తత్పలితంగానే “వద” మంకు శృంగారం చటుక్కున గుర్తుకు రావడం-[కమంగా “శృంగారపద మే పదం” అని చెప్పుకో చాలన్న దృష్టి శృంగార (ప్రియులకు కలగడం జరిగి వుంటుంది. కాగా “వద "ళద్టానికి “*ళ్ళంగార పదం మ్యాత మే”నన్న అర్ధం లోకంలో వ్యాప్తి చెందడం నిష్కారణంగా జరగలేదని గుర్తించక తవ్పదు అయితే “వద” మంకేశ్ళుంగారవద

మాత మేకాదు ఇతర అనేక పదాలు కూడా ళృంగారపచాలతోపాటుపదాలే-_

పాదం..చరణం

వదం అంశే పాదం అడుగు అని అర్జాలున్నాయని గతంలో గుర్తించాము = చరణం అంకు కూడా అడుగు _- పాదం అని అర్హాలున్నాయి.. చరణం అన్న పచాన్ని పాటల్లో వల్లవికి తరువాతగాని అనుప న్రవివుంశేదానికి తరువాతగాని వుండే పాటభాగాలకు వాడళారు. అయితే పద్యాల్లో వుండే పాచాలనుకూడా చరణాలని కొందరనడం కద్దు = పాదానికి చరణం పర్యాయపదం కాబట్టి వద్య పాదాన్ని చరణంగా - “ఆ పద్యంలో 'రండవపాదం చదువు _ మూడవపాదం చదువు” అన్నట్టుగా నే- “రెండవచరణం చదువు _- మూడవచరణం చదువు” అని అనడ౦ కూడా కద్దు - పొదం చరణ పర్యాయపదమే = కాని చరణంలోకూడా పాదాలుంటాయి. ఇది ఒక విశేమం _ వద్యానికి సామాన్యంగా నాలుగుపాదాలు ఉంటాయి అని అన్నశ్లు చరళానికికూడా నాలుగు పొచాలుంటాయని ఇవ్పృవచ్చు. "రెండుపాచాల పద్యాలు _- మూడుపాచాల పద్యాలు న (వత్యేక పరిస్థితుల్లో అయిదు=-ఆరు-పడు పాదాలపద్యాలు వున్నశ్లు ండుపాచాల చరణాలు - మూడు = అయిదు _ ఆరు _ ఏడు పాదాల చరణాలు కూడా వుండవచ్చు - చరణానికి పద్యానికి వాన్నవంలోపోలిక లేదు, పాదాల విషయయంల్నోనేనా నామ మా(త్రసామ్యుమేగాని వేశే సామ్యుం లేదు. పోల్చాలంకు పాటను వచ్యాన్ని పోల్చి చూడాలి. పద్యం పూర్తి న్వరూపం = పాటు వూల్చి న్వరూవం,. వ చ్యానికి పాచా లుంటాయి పొటకు చరణాలుంటాయి వద్యానికి ఎన్ని పాద్నాలైనా ఉండ వచ్చు- అనేశాలు _ అంక లండు మూడు మొదలుగా పాచాలుండవచ్చు _ పకపొద వడ్యాలు కూడా (వత్యేక వ్యవస్థల్లో వుంటాయి. ష్మక్తైెక చరణం కలపాటలున్నా వల్ల విగాని అనువల్ల వితాకూడిన పల్లవిగానీ ఉంటాయి. వల్లవిలేని మా(తాచ్చంచా లతో కూడిన పాటలుకూడా వుంటాయి, పాటల్లో వల్లవి అేకుండా అనుపల్ల వి ఉండ

దరు 'నేరదు. అయితే పల్లవితోపాటు అనుపల్లవి ఉండాలన్న నియమం సార్వతికం కాదు. అనుపల్లవి ఉంకే వల్టవి ఉన్నదన్నమాశేే. కొన్ని పాదాలతో పద్యం పూ ర్తిరూపం దాల్చుతుంది. కొన్ని పొచాలతో పాట పూర్తిరూపం దాల్చుతుందా ? తాల్చితే తాల్చ్బనూవచ్చు తశాల్చ్బకపోవనూవచ్చు - పర్యాయంగా యూ వ్యవస్థనిలా పేర్కొనడానికి కారణం పాట స్వరూవం పక -ద్వి - (శ్యాది చరణాల వై ఆధారపడి ఉండడం - ఒక్క. చరణం కలపాటయితే పద్యంవలె రెండు - మూడు _ నాల్లు-అయిదు ఇత్యాదిగాగల పాచాలతో (చరణానికి ఎన్ని పాద్యాల్తెనా ఉండవచ్చు గదా [) పూర్తవుతుంది. ద్వి- (శ్యాది చరణాలుగల పాటయిశే కొన్ని పాదాలతో ఒక చరణం పూర్తవుతుంది శాబట్టీ అటువంటి. చరణాలు కొన్ని వుంశకునే తప్ప పోట పూర్తి కాదు. అంకశు పాట - పద్యం యు పూర్షస్వరూపం 'చాల్చ్బడంలో ఉన్న పాదాల పొ న పొదళద్ద నిస్టేశితాలయ్యే వాటిప్మాతపక్తైక స్వరూవం కలదిశాదన్నమాట పద్యంలో “పాద” శబ్దని స్టేశితాలు తమ్మె తాము స్వయంగా నేరుగా పద్యభాగాలే అదిరూపు చాల్చడంలో పొథత్ర వహించగా = పాటలో పాదళబ్ది నిశ్చేశితాలు తమకైశాము స్వయంగా నేరుగా పాటభాగ్నాలె అదిరూపు దాల్బడంలో ప్యాత వహించలేవు. పద నంలో పాదం భాగం - పాటలో చరణం ఛాగం - ఆచరణంలో పాదం ఒక భాగం _ పాటలో పాచాలవల్ల చరణం రూపొంది చరణంవల్ల -లేచా చర ణఅాలపల్ల పాట రూపొందుతుంది. అం కే పద్యంలో పాదాల న్వథావాలకు పాటలలో పొదాల న్వభావాలకు భిన్నత్వం వున్నదని విన్చన్టమవుతున్నది విభిన్న న్వరు=ప స్వభావాలు గల పద్యాల పాటల పాదాలను ఆంటీనీ “పాది” శబ్దం తనే "యెలా వ్యవవారించారు 1 పాటల చరణంలో థాగాన్ని తెలిపే పాదళజ్దానికి _ పద్యంలో భాగాన్ని శెలిపే పొదశచ్దానికి ఒశే అర్థమా 1 థిన్నార్ధాలున్నాయా +? ఒకళే అర్ధమెతే పద్యంలో స్వయంగా నేరుగా భాగమైన పొద నిశ్హేశిత్వానికి _ పాటలో స్వయంగా నేరుగా భాగం కాకుండా చరణథాగమై దానిద్వారా భాగ మైన పొదని స్లేశిళ్వానికి పక చామక అర్ధనమన్వయ్వాలు ఏ విధంగా సమకూరాయి? ఒక వేళ భిన్నార్ధాలుంళే అవి యేమిటి ? పకార్ధకాలు కానప్పుడు పద్యం _ పాటలలో వుండే పొాచాల స్వరూప స్వభావాలు విభిన్న మైనవేనని ఆమోదించక తప్పదు. కాగా పద్యం - పాటల పరంగా “పాద” శష్టార్థ విచారణ మరికొంత చేయవలసి వుంటుందన్నమాట,

“పద” ళజ్టార్ధాలేమో పాదమంశే యేమిటో గతంలో కొంతగు ర్మించాము అయితే వద్యానికి నాలుగు పాదాలుంటాయని | పాచీనలకణకారులు పేర్కొన్నారు. నాలుగు పాదాలుంటొయని వారు చెప్పారే తప్ప నాలుగు పాదాలెందు వల్లి వుండాలో అందుకుగల కారణాన్ని యెక్కడా పేర్కొనలేదు. (పాచీన లాథణిక్కు డైన కవీజనా[శయక ర్త

నాలుగు పొదంబులతో

నాలుగు (పొవళ్లు గూడినను పద్యము...

నం అంటూ ఇెప్పిన విధంగానే "పెక్కురు లాకణికులు పేర్కొన్నారు. అధునిక సాహిత్యవేత్తలలో విమర్శక _ (పముఖులలో ఒకరైన శీ రాళ్లపల్లి అనంతకృష్ణ శర్భగారు “కాని పదముఅనగా పాదము-కాలు అన్నదే మూలార్ధమని చెప్పవచ్చును. తాత్చర్యవృ త్తి చేశ "రెండింటి లేక నాల్లింటి, ఒక భాగము అనునర్థము రావచ్చును. నంస్కృతభాషయందు పదళబ్దమునకు ఎన్నో అర్థములు ఇట్లు శాత్సర్యసిద్ధములై నవి కలవు. ఈ థాగము అనునర్థము గల వపదళబ్దము వద్యము అను పేరిలోనే అంతర్షామిగానున్నది. పద్యం చతువ్పదం అన్నారు లావణికులు. కాని ద్విపదలో రెండవభాగమని షట్పదిలో ఆరవభాగమని అర్థమును ఈ పద ళ్‌ బ్రమిచ్చుచున్నది కానీ (పాయిక ముగా అన్ని భామలందును పద్యమునకు నాలుగు భాగము లేయుండును నాలుగుమూలల చౌకమం దే-చతుర (శమం దే-మనదృష్టికి అందము నహజముగా స్పష్టముగా అనుభవమునకు వచ్చునుగచదా ! జయదేవుని గత గోవిందమునకు “అన్టపది" అనుపేరుండుట న్యుపసిద్ధ మే-దానిలో ఒక్కొక్క పాటకు ఎనిమిది పదములు, నుడుగులు, కలుగుట అందుకు కారణము. శాని తెలుగునందును కన్నడమునందును భాగము అనునర్ధము పోయి “వదము" అనగా నిండుపొట అనియే అర్థము నిలిచినది_. * అని పేర్కొన్నారు. పదళజ్దానికి ఎన్నో అర్థాలుండవచ్చు. పద్ధథాగాన్ని పాదం లీదా పదం అని 'యెందువల్ల అన్నారు? పద్యానికి నాలుగు పాచాలుంటా యన్న భావం యెందువల్ల వచ్చింది ? పద్యపాదసంఖ్యకూ-పాదళళజ్డానికి ఉన్న నంబంధం యేమిటి? యీ నంబంధంలో అర్ట్రానికి వున్న పాత లేదా (పాధాన్యం 'యెటువంటిది ? అని అలోచించి ఒక నమన్వయాన్ని సమకూర్చవలఅసి వున్నది. “పాద” మనగా “శాలు” అన్న అర్థముతో [(పాఠరంథమై “భాగమును చేపట్టిం నాలుగుమూలలచౌకమును చూచి అస్ట్రపదివరకూ వెళ్ళడంలో కాశనిన్ని? భాగ విభజన నంఖ్యాపరిమితి'యెంత ? అన్న (వళ్నలు దృష్టికి రానందువల్ల పకవాక్యత సమన్వయాలు లోవించడ౦ంతోపాటు శాఖాచం[కమణ[కియ కవళకాళం అభించి నట్లయింది పొదం అంళకే కాలు అని అర్థం వున్నది-ఇజాలుకు చరణానికి పర్యాయ వద మైన అడుగు ళద్దాన్ని కూడా “పాదం” అన్న అర్థంలో (పాచీన లాకణికులు తరచుగా [ప్రయోగించారు “రెండవ అడుగునమూడనవ అడుగున-నాల్లవ అడుగున” ఇత్యాది _వయోగాలు ఆయాపద్య పాచాలను నిశ్చేశిస్తూ వివిధ సంధర్భా లలో చేశారు. “ఖాగ”ొ మన్న భావంపద్యపాదాల విషయంలో (పాచీనులకున్నశ్లే కనబడదు కాలు అన్న అర్ధాన్ని దృష్టిలో "పెట్టుకుని పద్యపాచాల సంఖ్య గురించి ఆలోచిస్తే శాళ్లు ఎన్ని అన్న (పళ్నను ఫురన్క్మరించుకుని మానవ పాదాలను స్వీకరిస్తే రెండే అవుతాయి... డార్విన్‌ నిద్దాంతరిత్యా నరుడు తొలుత 'వానరుడుగా నాలుగు పాదాలు కలవాడు కాబట్టి నాల్లుకాళ్ళను (గహించుదామా

• సాహిత్యోవన్యానములు (8) చే(తయ్యవదసాహిత్యము, వుటా11.

లం. అం'ే-డార్విన్‌ సిద్ధాంతం వాస్తవిక సత్య (పతివింబకంగా ఆమోదించడానికి ార్కికంగాను-నృష్టిన్వరూపస్వఖావ వ్యవస్థా పరిణామపరంగానూ - ఖగోళశాళస్త్ర పరంగానూ-అవకాశాలు సకృత్తుగా నైనా కనిపించడంలేదు మానవ పళు వజ్యాదుల పాదాలను దృష్టిలో "పెట్టుకుని పాదసంఖ్య పర్పరచారా అని ఆలో చి స్తే-రెండుకాళ్లు గల మానవులు పతులు-నాలుగు 'కాళ్లుగల పళువులు ఇతర జంతువులు దృగ్గ్లోచరమవడం జరుగుతుంది ఈపద్ధతిలో ద్విపద చతుప్పదల (నాల్లు పా దాలున్నవృత్తాల) వ వ్ర్‌వస్థ రూపొందిందని చెప్పవచ్చు-కాని (త్రిపద _షట్బది-నప్తపద అస్ట్రపది-వంటి చాటి పాద వ్యవస్థలకు మూలంగా ీర్కొనడానికి అన్ని పాదా లున్న -(శాళ్లుగల)ు (పాణులు న్నాయని ఛావించగలమా * అసలింతెందుకు &! ఒక జాతి పాణి పాదాలను దృష్టిలో పెట్టుకుని కొన్ని పద్య పాదాలు-మరొకజాతి (పాణి ఫాచాలను దృష్టిలో "పెట్టుకుని వేరొక కొన్ని పద్య పొడాలు నిర్ణయించి వుంటారనడ ౦లో సామంజస్యంగాని జౌ చిత్యంగాని ఉన్నదనుకోగలమా 2 వేద వాబ్బయంలో నే చతుష్పుదలతోపాటు ద్విపదలకు (త్రిపదలకు తదితరాలకు కూడా విస్తృతమైన స్థానం వుండనే వున్నది కాగా (పాణికోటి పాదానయవ సంఖ్యను దృష్టిలో పెట్టుకుని పాదనిర్ణయం చేశారని చెప్పలేము. చౌకం=చతుర్మకం సౌందర్య (పదమనుకుంళే 'వేదళాలంనుంచీ యోగి 'తాాలె (పసిద్ధ్వాల్తెన ద్విపద (తిపద-పట్బచాదిళాల్లైన ఛంచాలలో సౌందళ్యానికి లోవం వున్నదనగలమా ? చౌళాానికి స్థానం ఉన్నదనగలమా ? నాలుగు పొడాలున్న పద్యంలో గణ (కమ సమత్వమే గాని వెనుంచి [క్రిందికి నమత్వం లేదుగదా చతుర్మళ దృష్టి పాదసంఖ్య కే శాక్‌ నిలువు అడ్డాలలో, అంక చామం నుంచి దజిణగతికి.ఉవరితలం నుంచి అధోగతికి అతర సంఖ్యలో కూడా ఉండాలిగదా !- ఈ దృష్ట్యా ఎన్నవ ఛందంలో పద్యం (వా న్తే-అంకే పాదానికి యెన్ని అతరా లుంచి (వద్ధ) (వాస్తామో అన్ని పొడాలు ఉండవలసి వస్తుంది ఉచావారణకు ఉత్పలమాల తీసుకుందాంందీనికి పాదానికి యిరవై అకరాలుంటాయి.. చతురళ దృష్టితో యీ పద్ధం పూర్షంగా ఉండాలంక₹ు యిరవై పచాలు ఖచ్చితంగా ఉండి తీరాలి. అప్పుడు చౌకంచతుర(ళ సౌందర్యం రూపొందుతుంది చౌకం దృష్టితో పరా్థలోకనం చేస్తే “ఉక ఛందస్సులో పుళ్లు 0డు వృ త్తాలకు నాలుగు పాచాలుండడానిశే వీలులేదు ఒకే ఒక పొదం ఉండి తీరాలి "రెండవ ఛంద మైన “అత్యు కృ"”లో పుట్టిన నాలుగు వృత్తాలకూ నాలుగు పాదాలు వంతున శాకుండా రెండు పొదాల వంతున వుంళశునే చతుర(శం 'యేర్పడుతుంది మూడవ థంద మైన “మధ్యమ” లో పుట్టిన ఎనిమిది వృత్తాలకు నాలుగు పొచాలు కాకుండా మూడే మూడుపాచాలు మా[తమే వుండవలసివస్తుంది "కేవలం నాలుగు పొచాలతో చతుర్మశం యేర్పడే వృత్తాలు వతిష్టాఛందంలో వుట్టిన పదవోరు వృత్తాలు మ్మాతమే-అయిదవదైన సృువతిష్టాఛందం మొదలు మిగిలిన ఛందా లన్నింటికీ ఏకో త్తరాధికంగా పాదాలు రూపొందినప్పుడే చతుర్యళం యేర్చడు తుంది- అప్పుడే చౌకంలో చూడాలనుకునే సౌందర్యం కనిపిస్తుంది ఈ పద్ధతి వల్ల పద్య చతుష్పాద స్వరూపానికి-నిర్ణయ నికి.పూ ర్తి గా భంగం యేర్చడుతుంది.

మ!

కాగా చతుర్మళ సౌందర్య దృష్టిలో పచ్యాాలకు నాలుగు పొచాలు నిర్జీ తాలయ్యా యనడంలో వాన్త్నవికత గోచరంకాదు =

కృత తేతాద్వావర కలినామశ్శాలైన చతుర్యుగాలున్నాయి. ఈ యుగాలకు నాలుగేసి పాదాలున్నాయి. కలికి నాలుగు ెట్టయితే కృతయుగం. (పాచీనులు "ఇెట్టిన కొన్ని అధ్యాయాలలో నాలుగు పాదాలున్నాయి.-నకతాలకు నాలుగేసి పాచాలున్నాయి. చివరికి ఓంకారాన్ని కూడా నాలుగు పాచాలుగా విభజించారు. ఖగోళశాన్ర్రపరంగా చతున్సంఖ్యకొక విశిష్టత ఉన్నట్లు కనిపిస్తున్నది. అనలు “పాద”మంకశు భాగం_అంశ అనీ మాత మేకాక నాల్గవ భాగమన్న అర్థం కూడా వున్నట్లు కనిపిస్తున్నది..ఈ చతుర్భాగమన్న అన్ధాన్న దృష్టిలో పెట్టుకు “పాద” శబ్బంలోనుంచి ఛాల్లవవంతు అన్న అర్ధంకల పాతిక(పాదిక) శబ్దం వికృతిగా అవతరించి నిత్యవ్యవవోరంలో నిలచినట్లు కనిపిస్తున్నది. ఈ దృష్ట్యా చూచినా నాలుగవ భాగమన్న అర్థంతో చూచినా “పాది” ళబ్దం పచ్యాలకళ్‌ అన్ని చోట్లా చెల్ల నేరదు-అర్థసమవిషమమాది పచ్యాలలో అసలే చెల్ల నేరదు.

పాదం అంళశు (పాణికాలు--అడుగు అని మ్మాతమే అర్ధం కాక మనం కూర్పొనడానికి _ వస్తువులు పెట్టడానికి కొన్ని వచా న్థాలు చెయ్యడానికి సామాన్యంగా చెక్కతో రకరకాల పీటలు తయారుచేస్తారే ఆ పీటలకుండే కాలును కూడా పాదం అనే అంటారు..పీటకు కాళ్లు (కోళ్లు శెండుగాని మూడు గాని నాల్లు-అయిదు--ఆరు--పడు..ఎనిమిది ఎన్నైనా వుండవచ్చును. పీటకు మూడు కాళ్లంటాగరేమిటా అని చటుక్కున నంచేహించనక్కరలేదు. మూడు కాళ్ల పీట వుంటుంది దిన్నే ముక్కాలీిపీట అంటాం. సంస్కృతంలో దిన్ని (తిపాదిక అంటారు. “తిపాద” అని అన్నా అనవచ్చు. నాలుగు కోళ్లున్న పీట అలాగో వుంటాయి. గదా! -- పీటల పొడవు వెడల్చులనుబట్లి..అవసరంకొలదీ... నాలుగుకుమించి యొన్ని కోశ్నైనా అమర్చవచ్చుగచా ! పద్యాన్ని ఓక పదార్డ భాచాదికమయ మైన పీఠంగా భావించినప్పుడు ఆ 'పీరానికున్న శాళ్డ్‌గా (కోళ్లుగ్యో పాచాలను. భావించవచ్చు-ఈ _ దృష్ట్యాద్విపద _ (తిపద-చతుప్పద-_పంచపద-- షట్బద--న_ప్తపచాదుఅన్నీ (వృత్తాలన్న్సీ పాదార్ధ దృష్టితో సంఖ్యాపరిమితిలో ఏక వాక్యత-.నమన్వయాలకు లోనవుతాయి.

పదం (పాద౦--కాలు--అడుగు) కలది పద్యం లేదా పదం కావచ్చునుగడా ! వదమంశే. అడుగు-అడుగు అన్నప్పుడు కేవల పాదనామకమైన అడుగు-చరణం అని మాత్రమే మనం అనుకోనక్కరలేదు. పదమంళశే పాద నికేపం-చరణ నిషేవం.-అనగా పాద న్యాసం-_విన్యాసం.-- అడుగుతీసి అడుగువేయడం _. అడుగు ఉంచడం అన్న అర్థం కూడా చెప్పవచ్చు-కాగా ఎన్ని పాద విన్యాసాలుంశేు అన్నింటికే ఆ సంఖ్య పరిమితమవుతుంది కాబట్టి వివిధ సంఖా్యత్ము కా లైన పాదాలు గల పద్యాలన్నీ పర్మిగాహ్యాలవుళాయి--పల్టవిచరణ రహితాలైన మాళా చృందన్సులు గల పాటలు కూడా పరి[గ్రావ్యోలవుతాయి. ఎన్ని అడుగులు వస్తే (పాదన్యాసాలు చేస్తే) అన్ని పాదాలు లెక్క కాబట్టి అన్ని పాదాలతో ఉద్దిష్ట పద్యం పూర్తి అవుతుంది.

నాా10

స? పాద విన్యాసాన్ని దృష్టిలో "పెట్టుకునే వృశ్తాదుల పాదవ్యవస్థను (పొచీన కాలంలో సంస్కృత అతణకారులు.. వేదర్గులు-.యెర్బరచారనిపిస్తున్నది--ఈ దృష్టి ఉండబన్షు పద్యంలో అంకే సంస్కృత శ్లోకంలో వ పొచానికి ఆ పాదం పద విచ్చేదంతో తెగిపోవాలని నియమం "పెట్టి దీనికి పాచాంతం అని "వేరు పెట్టారు. (పాణి నడుస్తున్నప్పుడు అడుగు తీసి అడుగు వెయ్యడంలో--ఒకదాని తరువాత ఒకటిగా అడుగు వెయ్యబడుతున్నా.అడుగులు 'వెయ్యడంలో అనున్య్యూతత వుంటున్నా అడుగుల మధ్య--స్థలావకాళ ౦ పూర్తిగా వుంటుంది. పద న్యాస విచ్ళేదం తప్పక దేనికదిగా జరుగుతుంది. కాగా యీ అడుగుల వ్యవస్థను దృష్టిలో "పెట్టుకుని పొచాంత పదవిచ్చేదంతోసవో పాదభాగాన్ని సంస్కృతభాపాఛందో రవాన్యజ్ఞులైన మవార్షులు 'యేర్పరచినట్టు కనిపిస్తున్నది. తెలుగులో పాదవిభాగం ఉన్నా నిత్యంగా పాదాంత పద విచ్చేద పూర్వక మైన నియనుం- పద్యపాదాంతం పచాంతమై “తరువాతి పాదంతో లంశెలేకుండా విచ్చేదాన్ని పొంది తీరాలన్న నియమం లేకపోవడంవల్ల పద విన్యాసస్మక మ వ్యవస్థకు భిన్నత్వం యయేర్పడినప్పుడు యేరూపంగానూ సార్ధకత లభించదు. పాచదాంతంలో వదం విచ్ళేదంకాకుండా శద్దిం తొలుతనో మధ్యనో పాదం ముగిసి ఆ ముగ్షింవు పదాతరాలు-బకటి శెండుగాని అంతకు మించిగాని యె న్నైనా-- తరువాతి పాదంలోకి వెళ్ళాయం ళే.అది.. పాణి అడుగు వేసి..తీసి..తిరిగి తరువాత వేసే అడుగు తగు దూరంలో శ్లాకుండా._అంతకుముందు వేసిన అడుగును వెన్నంటి. అంటిపెట్టుకుని వెయ్యడం వంటిది కాగలదు మామూలుగా శాలుతీసి కాలు వేసి నడవ వలసిన (పాణి తన అడుగులతో ఒక స్థలాన్ని కొలునస్తున్నప్పు 'జేవిధంగా అడుగుకూ.అడుగుకూ మధ్య ఖాళీ వుంచకుండా.-అడుగునంటి అడుగులు వేస్తే ఆ అడుగులకెటువంటి అనుస్యూూత మైన విశిష్టమైన అసహజమైన సంబంధం వుంటుందో అటువంటి సంబంధమే పాదాంత పదవిక్భేదం జరుగని పద్యపాచాలలో కనిపిస్తుంది. స్థలాన్ని కొలిచేటప్పుడు అవసరాన్నిబట్టి విశిష్టంగా వేసె అడుగుల కొలతల పాదవిన్యాసం మానవునికి సహజసిద్ధ మైనదీ...స్వాభావిళ మైనదీ-.సౌంద ర్య కారకమైనదీ కాసె కాదుగచా ! కాగా తెలుప కవులు (పవేళ పెట్టిన పాచాంత పదవిచ్ళేద రాహిత్య సమ్ముళమతం పాదవ్యవస్థకు భిన్న మైనదనీ తేలుతున్నది. పొద(భ్రమాస్పదక మైన అపాద వ్యవస్థకు అకరమనీ స్పష్టవడుతున్నది. ఠి పద్యాల్లో పాదాన్ని పాదం అన్నా చరణం అన్నా ఒకళేనని ఆ రెండు పదాలు పద్య జాగార్థంలో (వయోగిశాలవుతున్నాయని యింతకు పూర్వమే గుర్తించాం. అయితే పాటల్లో కొన్ని పాచాలు కలిసి చరణం అనబడుతుంది... కొన్ని చరణాలతో పాట రూపొందుతుంది కాబటి పద్య సంబంధంగా పాద సరమె యిచ్చిన యీ అర్ధసమన్వయం చరణాలుగల్‌ పాటలీపాదాలకు వర్తించదు. కొన్ని పాదవిన్యాసాలవల చరణగత పాదాలను (గహించినా..యీూ పాదాలతో చరణం పూర్తి రూవందాలుస్తుందిగాని పాట పూ ర రూపంచాల్చనేరదుగదా !.. వదాలతో సద్య్యం అయినట్లు పాదాలలో (పదం) పాట రూపొందదు._పాచాలుగల చరణంతో పాట రూపొందుతుంది. పాదం అంకేనే చరణంకదా ! చరణమంశేు న్‌ా1రో

“ర పాదం (అడుగు) అని అర్థంక చా! మరి పాదాలుకలది చరణం అనడంలో జా చిత్య 'మేముంది? చరణంలో పాదాలుంటాయనడంలో అర్థమేమిటి ? అని యెవరైనా ఆచేపించగలరు. అందువల్ల నే పద్య పాదాలపర మైన “పాద” శదానికి.పాటల లోని చరణాలలోని పాదాల వరమైన పాదళవానికి అర్ధన్వరూప సందర్భాలలో నంబంధం సమన్వయం కుదురదని గతంలోనే ేర్కొనడం జరిగింది. అయినప్పుడు చరణగతమైన భాగాలనుకూడా పద్య భాగాలను పాదాలన్నళ్లు పాదాలుగా వ్యవహరించడానికి కారణం యేమిటన్న (పళ్న ఉదయిస్తుంది. “పద” శబ్దం పాదకచ్చానికి పర్యాయపదమని లోగడ (వాయడ మెకాక పదములు కలది పదనంబంధ మైనది పాదం కావచ్చునని కూడా పేర్కొనడం జరిగింది. “వద” ళచ్చానికి సంగీతశాన్త్రుపరంగా “కళాస్థాన భేదం” అన్న అర్థం వున్నది. విశిష్ట్రతాళ పరమైన యీ కళాస్తానభేదాన్ని ఆర్ష సంగిత రర్వజ్ఞులు “పదం” అని అంటారు, తత్‌ పద సంబంధ మైనది--అంే తత్కళాస్థానానికి నంబంధించింది కాబట్టి “పాదం” గా "వేర్కొనబడింది. పాదనామకాలైన క కాస్తా నాలు--చరణానికి..రెండుగాని మూడుగాని నాల్లుగాని అంత కెక్కువగాగాని వుండవచ్చు-చరణానికి పాదా లుంటాయి అని అంకు “కళాస్థానా”లుంటాయి అని అర్థం. కాగ శబ్దం ఒక్కూళే అయినా పద్య భాగనామక మైన పాదళద్దానికి..పాటలోని -చరణభాగ నామకమైన పాదళచ్దానికి అర్ధవ్యవస్థల్లో నే భిన్నత్వం వున్నదన్నమాట. అయినప్పుడు పద్య పాదాల న్యవస్థకూ పాటల్లో చరణాంతర్షతనుయ్యే పాదాల వ్యవస్థకూ నమన్వ యంతోగాని వకవాక్యతతోగాని ఆవళ్యకిత లేనేలేదని చెప్పవచ్చు-మరొక విశేషం పద్యపాదాల వివమయంలో మనం"గు _రృించవలసి వున్నది. కొన్ని పద్యాలు ఆాగాలకు-(శవణ పేయ్యమెైన రాగాలకు-లొంగకపోవచ్చు. లొంగిన పద్యాల పొదాలకు.-.పాడడానికి_పాటలవ అ రాగ తాళలయయు క్రంగా పాడడానికి వీలైన పద్యాల పాదాలకు కూడా కళాస్థానం వుంటుంది. ఈ దృష్ట్యా పాటలలోని చరణాల పాదాలను--కళాస్థా నార్ధకపొద శజ్జవాచ్యాలుగా చశర్కొన్నళ్లు పాడ డానికి వీలైన పద్యపాదాలన్నునై తం చత్మ-ళాస్థానార్ధక పాదళబ్ద నామ నిశ్చేశితాలుగా శీర్కొనవచ్చు. జయ దేవుని గీతగోవిందగత “అష్టపదు”ల్లోని “పదళబ్దని స్టేశితాలు పాదాలూ

శకావు- చరణాలూ కావు, అష్టపదాలు (పాచాలు ఉన్నాయి కాబట్టి అస్ట్రవది అనబడిందని ేర్కొందామా అంశే వాటిల్లో చరణలవణం వున్నట్లు కళా స్టా నాత్ముక మైన ఇాళలయాన్విచమైన పాదవ్యవస్థ వున్నట్లు కనిపిస్తున్నది. పోనీ పాదాత్యళాల్లై న చరణాలే యెనిమిది ఉన్నాయందామా అంశ *వద” ఛద్దానికి చరణంఅని అర్థంచెప్పి “అస్టపది” యెనిమిదిచరణాలుకలది అని అర్థంచెప్పాలి-ఎనిమిది పాచాలుకలది అని అర్థం చెప్పనే రాదు. అయినప్పుడు (త్రివది మట్బదుల వంటిది “అష్టవది” కానేరదు పద్యాత్ము కాల్రైన అష్టపదులు గిళాత్మశాల్లైన అష్టపదులు విఖిన్నాలనుకుంఠకే యే యిబ్బంది ఉండదు-

స! తెలుగులో సదవాజ్మ్యయం

చిలవలు పలువలుగా జానపదుల్లోనెతం తరతరాలుగా మూడుపూవు లారు కాయలుగా విలసిల్లిన గేయరూపమైన పదవాజ్బయం తెలుగులో యొప్పుడు (పారంభమైనదో చెప్పలేము. నన్నయ నన్నెచోడులకంళు జాగా పూర్వమే అవతరించిందని చెప్పవచ్చు. పాల్కురికి సోమనరచనలవల్ల ఆతని కాలంలో గానం చెయ్యబడే పదరచనలు కొన్ని తెలుస్తున్నాయి. ఆ రచనల నామాలు--.నామాలవల్ల కొన్నిటి స్వభావంమ్శ్మాతమే మనకు అవగాపానఅవుతున్నదిగాని అనలు వాటి స్వరూపం యెటువంటిడో గుర్మించడానికి అవి కావ్యాలవంటి యితర రచనలవలె మనకు (వాతశలో లభ్యంకా లేదు. "గేయసాహిత్యం (పారంభమైనతరువాత దాదాపు ఆశేడువందల నంవత్సరాలవరకూ మనకు చాటి స్వరూపం ఒక పద్దతిలో లభ్ధంకా లేదు. బహుముఖాలుగా అవతరించిన పచాలలో నంకీర్తనాప ర్మాల్తెన పదాలు అన్నమాచార్యరచనలు మనకు లభించాయి. అన్నమాచార్యులు యితర రచనలతోపాటు కేవలం ళృంగారనంకీర్త న లే కాక అ ధ్యాత్ముసంకీర్తనలుకూడా రచించాడు. “*వదకవిత” శస్టార్థం తెలియనివారికి పద్య- గేయ రచనలు ఒక కోనకు చెందిన వేనన్న జ్ఞానంలేనివారి అంధశ్వాన్ని రూపుమావడానికి సంస్కృతంలో “సంకీర్తనలతణం” అని ఓక లకణ[గంథం సృజించాడు, అన్నమాచార్య లేకాక అతని అన్ధాంగి తిన్ముక్కూ, వారివంశీయులు చినతిరుమలా చార్యులు... చిన్నయ్య -తిరు 'వెంగళనాథుడు _ తిరు వెంగళప్ప వెదతిరుమలాచార్యులు _ (శీనివాసాచా 'ర్య్యాదులు కూడా వివిధ పదకవిళాకర్తలుగా 'వెలుగొందినవా శే. అన్నమాచార్యులు మొదలు 19 వ శకాబ్ధ్యంతంవర'కేకాదు నేటివరకూ పదకవిత బహుముఖమై. విస్తృతంగా అవతరిస్తూ నేఉన్నది. అన్నమయ్యాతరువాత అమేయమై అపూర్వమైన సహ్మసాల కొలది అమృతరసపద పదాలను ఛారాచాహికంగా వెలయించిన 'చ.[తయ్యకు తెలుగు పదవాబ్బయంలో మకుటాయమాన మైన స్థానంఉన్నది. క్రీ; ₹॥ 25వ శతాబ్దంమొదలు 18వ శ తాబ్టిచివరివరకూ పోలుగంటిచెన్న శారి, చ్మకపురి రాఘవాచార్య, కందుకూరి ర్ముదకవి, "ేకుమళ్ల రంగశాయి, జాలపాపాంబ, పరమానందతీర్ణయతి..రామ[ బహ్మా యోగి - నిముషకవిరామయ్య, శేషాచలకవి, ఉదయాచలకవి, _ (పభృతికవులు ఆంధ "ెలంగాణా పాంళాలలో పదోజక రూపంలో వదకవితను వెలయించినవా రే..దడిణాం ధ దేశంలో క్రీ! ఈ॥ 17వ శళాబ్టిపూర్వంనుంచీ రఘునాధనాయకుడు, విజయరాఘవనాయకుడు, రంగాజమ్మ పురుషో త్తమదీశి తుడు. ఠో నేటిదీడితచం దుడు, మన్నారు బేవుడు- చల్ల నూరయ.. వెద కెంపరాయడు.కంకీరవవదనరాజు సౌాశాయ ణతీర్జులు-- కవాజీ- వానుదేవకవి, నివర్తి శేషాచలపతికవి._.ళరభోజీ_తుక్కో జీ (తుళుజ రాజు)--బాలకవి సుబ్బన్న-కామకవి.ద ర్భాగిరిరాజక వి=అన్న తానం వెంకటాంబ-_తిరుమలకవి--పకో జీ ఛాస్కర శేషాచలకవి లా ఆలూరికుప్పన్న ా పిన్నబయలాచార్యులు = నుదురుపాటి వెంకన్న .మాతృభూతకవి... మెరట్టూరు వెంకటరాముళా (ఊాశాగరాజూశివాబీ _ (వభృతిగాగల కవుల నేకులు పెక్కురీతులలో పదసాహిళ్య్యాన్ని వివిధ సందర్భాలలో రచింజారు. (6 శ॥ 15వ శతాబ్దం మొదలు (క్రీ॥ భ్‌ 19 వ ళతాబ్బం చివరివరకూ

ఇంగ

ఆం(ధసంస్కృృత తమిళ కన్నడ హిందీ మవోరాష్ట్ర్ర మొదలైన భాషలలో బహు ముఖంగా సంకీర్తనాపరమైన పదరచనలు అనేకమంది విరచించారు. అన్నమాచార్య (పభుతులు-ఇే (తజ్జుదులవలె అణ్ఞాచ్చి అయ్యర్‌ _అమృతలింగంపి్లై గిరిరాజు- రామరాజు-త్యాగరాజాదులవఅె చిరన్మరణియులై సంస్కృశాది ఛాషలలో పవీణున్లై సంగీతకళాశాన్త్ర, పారంగతు కై విలసిల్లినవారు సాధారణంగా సాహిత్య [ప్రపంచానికి తెలియకుండా మరుగునపడిఉన్న వారు వెక్కునుందిఉన్నారు. వురందరచాసు. చండీదాసు. (ప్రభృతులు సుపసిద్ధులే- కేవల సంగీత్మపవంచానికి అందులోనూ పరిళోధకులకుతప్ప లోకానికి తెలియనివారు వెంకటరమణచాను= వెంకటస్వామి నా యుడు... వెంకటరమణయ్య _ కో శుళ్వరయ్యర్‌ అళాణఅప్పయ్యం- అయ్యా భాగ వతార్‌ -(వభృతులు అందలెరిగినవారుకారు. నాకాయణతీడ్ధుల కోవలో చేర్చవలసినవారు "వెక్కురున్నారు. తంజావూరు రామారావు- లజ్మ్కీకాంతమవోరాజు _ అచ్యుతనాయక్‌ _ శా శ్వేటినగరం గోవిందస్వామయ్య - కూవనస్వామయ్యా _ మెడ లగురుమూ ర్రిశ్యాస్త్రి జు శరామానందయతీం దులు-గోవింద డి&ితార్‌ _.చం[ద శేఖరనరన్వతి _ చిదంబరనాథ యోగి _ ఆహ్ఞైచ్చిఅయ్యర్‌ _- అమర సింగ్‌ మహా రాజా=ఆదియప్పయ్య-గో పాలయ్యర్‌. -చిన్నస్వామిదీకితర్‌ - చొక్కానాథ నాయర్‌ _అనంతపదృనాభస్వామి _ ఆదిమూ ర్తి అయ్యర్‌ _ చల్ల గాలికృష్ణయ్యర్‌ గోపాలకృష్ణ భారతి _ తంజావూరుచిన్నయ్య _ చిన్నస్వామిచానరి _ దుశైస్వామి అయ్యర్‌ -గ ణేళయ్యర్‌. -వెంకటరమణభాగవతార్‌. _ మొద్శలైనవారు భ(ద్రాచల 'రామదాను-త్యాగరాజులవలె తెలుగు తమిళాదిభాషలలో (శ్రీః ఈ 1500180 మధ్యకాలంలో దతణాం[ధ| పాంతాలలోజీవించి వద వాబయాన్ని నిర్మించి గానం చేసి తనియించి. తరియించీనవా కే.__వీరిలో "పెక్కురు తెలుగు.తమిళం.తెలుగు కన్నడభాషలలో "ండిటా వెదుస్యం కలవారై నంకీర్యనరచనాగాన మవో వైభవాన్ని మూడుపూవు లొరుకాయలుగా పరిపోషించినవా శే.

(పాచీనకాలంలో భక్తిపదాలు._.ఆ ధ్యాత్మక పదాలు అవతరించినశ్లు నీతి వచాలు--హాన్య ప దాలు-ళృంగారప దాలు-వివిధ స్తుతిపదాలుకూడా అవతరించాయి. 'దేవతలనుస్తుతీియిస్తూ పాటలు (వాయవఐడినశ్లు రాజులను వారి సామంత (పభువులను మంత్రులను స్తుతియిస్తూకూడా పాటలు [వాయబడేవి.

ఆంధనాయక రాజులు తమ పరిపాలనాకాలంలో కవివండిశులను అనేక మందిని ఆదరించి పోషించి సంస్కృత దేశభాపాసాహి శాలను పరిపరివిధాల పోషించారు=ంనాయక రాజులతరువాత తంజావూరు రాజధానిగా దతిణాం[ ధాన్ని పరిపాలించిన మవోళరా థు (వభువులుకూడా నాయకశాజులకు డీటువచ్చేట్లుగానే నంస్క్భృత--దేళశ ఖా పాసాహి త్యాలను కవిపండితులను పరిపోషించారు-మరింత (వళంసనీయంగా మనం ఇవ్వుకోవలనింబేమంశు. శావాజీ (చళ్ళతులు మవోరాస్ట్రీయులే అయినా తాము స్వయంగా సంన్క్బృతంతో పాటు అం ధాది 'దేశభామలను నేర్చుకుని పొండితీగరిమను సంపాదించి రచనలుచేసి కవిరాజులుగా వెలుగొందడం . నాయకరాజులకాలంలోగాని ఆతరువాత మహారాష్ట్ర రాజుల కాలంలోగాని వెలసిన భిన్న ఖిన్న రూపాలలో అవతరించినపచాలు వివిధ (గంథాల

ప... రూపంలోగాని సంకలనం వద్దతిలోగాని ఏవై తేనేమి మొత్తం 40 [గంథాలువెగా తంజావూరుసర న్వతీమహలులో ఉన్నాయి. ఈ 40 [గంథాలలోనూ. వివిధపదాలు యీ కిందివిధంగా ఉన్నాయి

(1) త్యాగరాజస్వామి కీరనలు-ె4. 693 గ. ఒకటి

(2) శేతయ్యపదాలు-3. 11522 0. ఒకటి-.

(8) ఆ్యాగేశపచాలు-కై, 1118724. 17253. 11630 మూడు

(4 వెంకశేశపచాలు-3. 11658-)4. 174. [4 40 మూడు

(5) ఇతిర కీర్తనలు-. 11652 ఒకటి.

(9 పాటలు-]4. 6943. 11605 ౨ మొత్తం మూడు[ప్రతులు

(7) వర్ణములు గితములు-8, 11612 ఒకటి

(ఈ) స్వరజతి=3, 11605 ఒకటి...

(0) ఇశాహజీయము. శాహరాజసాహిత్యము (ఈ "బీరుతోకూడా పాట లున్నాయి)- 3. 116283. 11635-23. 11627- పేర్లతో మొత్తం మూడు (పతులు-

(10) కీర్తనలు (శృంగారమయాలుకూడా)-3, 11652 ఒకటి.

(11) నానావిధకీ ర్తనలు-పదములు _ గీతములుగాం ]4. 14- ]4. 42 - 5. 11662-3. 11661 - 8. 11660 - 14.24 ఆరు[పతులు-

(19) నీకివదములు - 8, 11663- 8. 11665- 3. 11664 మూడు --

(18) పదములు -- క. 11643-3. 11606 -3. 11641- 3. 11647 - ౩.

116383. 11636 - 3. 11644- 3. 11634- 3. 11640- 34. 136 - వశీ. 482-323. 11521 = 3. (1648-39. 11646 - 3. 11639 - 3. 11657 - 4. 694 ప్రతులు పదిహేడు _

(14) శృంగారపదములు- 3, 11632 (వతి ఒకటివంతునా ఉన్నాయి-. 18వ సంఖ్యగాయిచ్చిన 17 (వతుల్లో చివరిమూడు (వతుల్లోనూ కీ రృనలుకూడా ఉన్నాయి, 136 (వళిలో శంగారపచద్య్యాలున్నాయి-

వీటిలో కొన్నిటి రచయితలు 'త్యాగరాజాదులన్న నంగతి తెలుస్తున్నది-

(వస్తుతం (పకటితమవుతున్న (గ్రంథంలోని తొలిభాగంగా ఉన్న పాటలు--8. 11632 (14 సంఖ్య) (పతిలోనివి, రెండవభాగంగాఉన్న సీనపచ్యాలు సె 136 (వతిలోనివి- కర్తయెవరు ?

రాగ తాళకుద్ధి కబ్దకుద్ధిసొష్టవమూకలిగి ఉదాత్త స్థాయిలో వున్న యీ

శృంగారపచాలను 'యవరురచించారో చెప్పలేము. ఒక పడతి-లేడా కొందరు పడతులు కొన్ని కొన్ని పాటలు-యెవరికివారుగా పొడినట్టుగా ఉన్న యీ పాటలను ఒకానొక కవయి తి యేరచించిందో కొందరు కవయి[తులు రచించారో_ కవులేరచించారో చెప్పలేము. కవయి[తులు యింతగా శృంగారరస సంభరిళ్తాలెన

ండ్తుః పచాలు రచియించగలకా అని మనం సందేహించనక్కరలేదు-విజయరాఘనవుని కాలంలో శబ్దళక్తికల రచయిత్రిగా వెలిగి కనకాఖిచేక్త అయిన పసుపులేటి రంగాజమ్మ విచి[త్రతర ప్మతికాశత లిఖతవాచికాళక్టావగావానపవీణ, తత్పతి (శిశాళత _న్వహసృలేఖన _ (పళ స్తకీర్శికలదేకాదు అతులిళాష్టభాషాకవిత సర్వంకవమనీమా వి శేషళారదమా [త మేకాదు-రాజనీతి విద్యావిశారదమా[త్రమే కాదు. _ “శృంగారరసతరంగిత పదకవిత్వమహనీయమతి స్ఫూర్తి విద్వత్కవి జన న్నవనీయం'”' అనికూడా ేర్కొనడంజరిగింది. ఇంతటి మవోనీయమతి స్ఫూర్తి ఒక్క రంగాజమ్మమా[త మేనని మనం యెందుకు ఛావించాలి ? ఇటువంటి కవయ్యితులు వకోజీ శావాజీ ళరభోజీ_తుళుజరాజులకాలంలోకూడా వుండి వుండవచ్చునుగచా !_ఆయికే యీ వపచాలు కేవలం కవయి్యితులేరచియించి వుంటారని చెప్పలేము. వివిధకావ్యాలలో తగుసంద ర్భాలలో త్త విరవోది వర్షనలను న్వ స్వానుభూతిగల పడతులవలెనే కవయితులవర్షనలను మించి ఛావించి కవులు వర్ణించలేచా ! అదేవిధంగా పడతులుపాడినట్టున్న యీ శృంగారపచాలను ఎవరో ఒకరిద్దరుగాని మరికొందరుగాని కవులే ర చియిం చినారచియిం చివుండవచ్చును. సరస్వతీమవాలులో నే ఉన్న “పదములు” మూడ్య్ముపతులలోగల చివరపాటలో ““గరిరాజకవినుత-గిరి రాజనుత” ఛజ్చాలు ఉప యోగింపబడ్డాయి. ౮ పాయకగందవొడి నామైనివేయకు మొక్కెద మౌాయత్త కోపగ త్రైరా గిరిరాజ కవినుత భరభోజన్ఫపా 1! నన్ను మరునికేళిగూడ వేరా __ (3. 11638-చివర) _--*ీ చేరరాకురా శావాజేందా చేరరాకురా చేరరాకురా చెలువుడ! యిప్పుడు మావారుచూడబో యేరు (పుస్తక (పారంభం) నించ్యావార్తలు యిందూగిరిరాజనుతుండు అందముగనూ (8. 1[636--పుర్త కంముగింపులో) లా నసదయుడగిరిరాజనుత! నీ రొమ్మున చెదరినగంధమందము మదమున శా పాం[ద్రముగుదను గూడినచందము (3. 11634 పుస్తకంతుదిపాటలో) శావాజీ శరభోజీలేర్లు "వేర్కొనబడిన యీ పాటలు గిరిరాజకవినామ సంకలిళ్తాల్తైవున్నాయి.. కాగా వీటికర్త -- నుపసిద్ధకీర్శనకరృఅయిన కాకర్ల

తు త్యాగరాజుకు తాఠఅయిన _ గిరిరాజకవిఅని స్పష్ట పడుతున్నది. “పొయక గంధమిడి” ఇత్యాది పదాన్ని గ్నురి స్తే గిరిరాజకవి యీ “ళ్ళంగారపచాల” వంటి పదాలు రచియించినట్లు స్పష్టపడుతున్నది--ఈ గిరిరాజకవి తంజావూరులో రెండవ ళవోజీ ఆస్థానంలోను అతనితరువాత పరిపాలకులై న అశనిసోదరులు ళరభోజీ._ తుక్కోజీ (తులుజ) ల ఆస్థానంలోనూ కవిపండితుడుగావున్నాడు ఈ పదాలను గిరిరాజకవి రచియించాజేమో చెప్పలేము.

ఈ పదాలలో అన్నీ ఒకేఒక్క రాజునుద్దేశించి (వాసినవికావు- వకోజీమీద (సామి దయజూడుమీవేళ...16 పుట) శావాజీమీద (కాని కానరానివగ లెల్ల 25 పుట) శరభోజిమీద (ఇదీిససముయమురా, దయజూడ-రా_కివ పుట) "వెక్కుపదాలు తుళుజ రాజుమీద ఉన్నాయి- అయితే “తుళుజో ఛబ్దం పకోజీ _ శావాజీ _ శరభోజీ- తుక్కోజీలకు అందరికీ ఉపయోగింపబడింది (పస్తుతగంథంలో ముదిళాలైన పదాలు మొత్తం 68ి-చిట్ట చివరిపదాలు మూడూ (80.81 పుటలు) మంగళ వోరతులు...] 1_ 129 పుటల్లోఉన్న “తరుణిరొ 1” ఇత్యాదిపదం ఒకానొక పడతి నుద్దేశించి ఏకేందవినుతుడై న తుకుజరాజుపాడినది. ఈ సంకలన[గంథం మొత్తంలో వురుషుడుపాడినవదం యిది ఒక్కటిగానే కనిపిస్తున్నది 15వ పుటలోఉన్న “కోవము సేయక” ఇత్యాదిపదం ఒక యువతినుదేశించి ఆమె నఖ పాడినది. 19వ పుటలోని “చూడ వెరామ !” ఇళ్యాదిపదంవల్ల తుళుజరాజు శృంగారచేష్టలు వ్య క్కీక రింపబడ్డాయి. వికివ వుటలోని “కోఠిన్న కోలిన్న కోల” ఇత్యాదిపదంలో తుళుజరాజు "కేవలం మదగజంపీద మార్కంజేయునివఠె రావడం వర్తి ంచబడింది. ఈ పదంచివర “సామితుకుకేందుండు” తరువాత తిరిగి “కీ అన్నో కో అెన్న” చరణం పునరావృత్త మవుతుంది... 14వ పుటలోని “మనసుఒకటిగానుంటు” ఇత్యాదిపదంలో చక్కని దూరదృష్టికల విశాలఅహృదయమలవడగల నీలి బోధచేయ బడింది. 28వ పుటలో “పొట్టనిమిత్త ము జనులుపోటీచేసేరు” ఇత్యాదిపదంలో ఈర్ష్యా ద్వేష సంకలితులైన పరాన్నభుక్కుల అంచగొండులను ఆత్మువంచకులను దూషించడం జరిగింది. ఈ ఆరుపచాలు తప్ప మిగిలినపదాలస్లీ శృంగార రసాత్మశాలే,

ధాతు--మాతువులు

“ధాతువుఅంకే సంగీతాత్మక మైన నాద బంధం.మాతువుం'ు సాహి త్యాత్మక మైన ళద్దబంధం. శబ్దబంధం యే గురులఘువుల కమంలోసాగిందో నాదబంధంకూడా నరిగ్గా అదే గురులఘువుల క్రమంలో సాశేటట్టు పా డేపద్ధతిని మాతుపధానగాన పద్ధతి_మా[తల గుణక భాగవోరములద్వారా ఒక కాళంలోనీపాటను కాళగతులు మార్చిపాడడం నాట్యకళాకారులకు అనుభవైక వేద్యం...అప్పుడు గురులఘువుల న్వథావాలు కొద్దిగా మారళాయి-అప్పుడది ఛాతుుపధానమవుతుంది ” అని కొందరంటారు.

...... ఓకతాళంలో ఉన్న పొటను మరొకతాళంలోక మార్చిపాడడం అనుభవైక

క! వేద్యంమా[త మేశాదు అల్బాల్బకాళజ్ఞానం వున్నవారికెవరి క్తెనా వేద్యమే అవుతుంది. తాళజ్ఞూనంలేనివానై నా తాళంమార్చులవివరాలను చెప్ప లేకపోవచ్చును గాని-మార్చువచ్చినవిమయం గుర్తించగలరు. కార్‌ జ దేవుడు వా.గేయకారలవణంచెప్తూ వాబ్యాతురుచ్య తే "గేయం ఛాతురిత్యభిధీయ తే 'వాచంగేయంచకురుకేయః సవాసేయకారక 811 అన్నాడు - అనంతరం ళ జ్ఞైనుళశాసనజ్ఞూ నాదివిషమయాలు చెప్పి అనుచ్చిష్టోక్తి నిర్భంధోనూత్న ఛాతువినిర్మితిః; పరచిత్త పరిజ్ఞానం (పబం భేషు పగల్భ ళా (ద్రుతగితవినిర్మాణం వ చాంతతవిదగ్ధళా।। (తిస్టానగమక | పౌొడిః వివిధాలప్పి నె పుణమ్‌ అపభానంగుణై లేఖిర్వరోవా గేయకారకః।॥ విద ధానోధికంఛాతుంయమాతుమందస్తు మధ్యమః ఛాతుమాతువిద(పౌఢః (పబం ధేవ్వపిమధ్యమః॥ రమ్యమాతు విని ర్యాతా (పథ మోమంద ఛాతుకృత్‌ వరోవస్తుకవిర్‌ వర్షకవిర్మధ్యమఉచ్య తే! కుట్టికొరోన్యథా తౌతు మాతుకారః (వకీర్తితః అనికూడా వక్కాణించాడు. నిబద్ధమనిబద్ధంతద్‌ ద్వేధా నిగదితంబుధెః బద్ద ౦ ధాతుఖిర, ౦గైై శృనిబన్ధమభిధీయ తే అని అనంతరం (వబంధ-__వస్తు రూపక నామాలతో నిబద్ధసంజ్ష్యూతయాన్ని "చీర్కొని యీ క్రిందివిధంగా 'ధాతుఖేచాలు వేర్కొన్నాడు కార్‌ ఇ దేవుడు. ల [(పబంఛావయవో ధాతు; సచతుర్దానిరూపితః ఉ(ద్ధాహః (పథమస్త (రతతో మేలాపకధువౌః అభోగాశ్ళేతి తేషాంచ క్రమాల్ల జ్యాభిదధ్శ పా ఉ్యద్గావాః (పథ మోభాగ స్తతో మేలాపక న్న్మృతః। (ధువత్వాచ్చ[ధువః పశ్చాచాభోగ_స్త్వంతి మోమతః (భువాభోగాంతశే జా తేధాతుర మ్యో న్న రాఖిధః) సతుసాలగనూడస్థ రూప శే ప్వేవదృళ్య తే వాతపి త్త కఫా చేవాధారణాచ్చాంత మోయధా పవమే కే వబంథన్య ఛాతవో చేపాధారణాత్‌।

న]

(వతిపాద్యవి శేషంవల్ల రసాలంకార భేదంచేత సాహిత్యంలో (మా తువులో) నూతనత్వం యెొర్చడుతుంది. అయ గవాణవి శేషంవల్ల తాళొాలకు నూతనత్వంవస్తు ంది తాళవిశ్రామంలో విశేషవిశామస్థితిఉంచు అయకు నవత్వం నమకూరుతుంది ఈవిధంగా నే రాగాంశభేదంచేత ధాతువుకు.-ధాతు మాతు తాళలయాదులకు వై తం నవత్వంరావచ్చును రూపక పబంధాలగురించి సంగీతరత్నాకరకర్త వివరిస్తూ “గృళకాన్యితందోషహీనం నవం రూపకము త్తమమ్‌” అని పేర్కొని ధాతుమాత్వా దుల నవత్వంగురించి యీవిధంగా ఉటంకించాడు

రాగేశధాతుమాతుభ్యాం తధాతాలలయోడుు బె:

నూత్యనై రూపకంనూత్నం రాగః స్థాయాంతర్రై ర్నవః।

ధాతూ రాగాంళ జేదేన మాతోస్తు నవళతాభ వేథ్‌

(వతిపాద్యవిశేషేన రసాలంకార భేదతః।

లయ్మగహవిశే షేణ జాలానాంనవతామళా

తాలవి(శామతో న్యేన విశామేణలయోనవః।

ఛందోగణ[గహన్యాస (వబంఛావయ్యృ వెర్న వై,

జొడుచావరపర్యాయారచనానపళాం[వ జేక్‌ ॥ అసలు వాస్తవికతకు లోతుగా పరిశీలిస్తే శార్‌ జ్లదేవుడు ఛాతు మాతు. స్వభావ వివేచనం తులనాశళ్మకంగా సమ్మగదృష్టితో చేసినట్టు కనవడదు-ఛాతు శడ్డానికి ఉన్న అన్థాలలో గై రికాది ధాతువులు-మణిశిలాద్యర్థాలను విడచిపెడితే మిగిలిన అరాలు. (పత్యేకించి వేర్కొనదగినవి (1) శరీరసప్త ఛాతువులు- (8) పంచ భూచాలు.($) శష్టస్పర్శరూపసరీగంథపంచకం _ (ఉి సప్పసంజ్ఞ- (5) ఆకాళం-- (6) సంగీతం అన్నవి. స్కశిగ్యమ,ప్కద,ని,లు శబ్ద గుణకాలే కాదు-ళ బ్బ యోని అయిన ఆశకాళ మూలకమైన నాదరూపం కలవి - కాగా అవి సంగీకాఖి

సప స రాం న అశ ళ్‌ డంరశే వై వ్‌ లుకాబట్టి ధాతుళజ్టానికి సప్త సంజ్ఞార్థం సంగీతందృష్ట్యా 'యేర్ప

ఎవచ్చు.సరిగమాది సప్తన్వరాలుకూడా పంచభూతాత్మకాలే--

1. సట-అగ్నివీజం (న్‌ +అ జ స-అగ్ని -వాయువీజాలు)

ర్తి 6.__అనగ్నవీజం (ర్‌ +-ఇ = రి-అగ్ని -అగ్నివీజాలు)

లి గ---వృధ్వివీజం (గ్‌ ఎ అ = గ-పృధ్వి..వాయులీజాలు)

4. మ___అఆకాళలీజం (మ్‌(అజ మ-ఆళాళ._..వాయువలీజూలు)

5. ప__.వాయులీజం (వ్‌ (అజ ప-వాయు-వాయులీజాలు)

6. ధ-__-జలబీజం (ధ్‌ అడు ధ--జల.-వాయువీజాలు)

"7. నీ.._ఆకాళవీజం (న్‌, 9 నూ ని-ఆకాళ-అగ్ని లీజాలు)

(|

కాగాధాతుళ క్టానికి సంగీ తార్టం... నాద__శబ్బ_.పరంగా నేకాక-యి పంచభూ తాత్ముక స్వరసంవలితమెన అతరరూపంగానై తం రావచ్చును. అన్నింటికంకు ముఖ్యమైనది కజ్బగుణక మై-శ బ్బ యోనిళ్వాన్ని పొందిన-నాద కళ కు-మూలమనద గిన అకాశార్ద మే-- మాతుళబ్దంకూడా “మాతృ” (కా ళజ్రార్దకంగా అవతరించిం దే-[పత్యవరమూ మాతృ 'కే-.అకరార్భుకమైన ₹ బ్ఞజాలం--శ వృాతుక మైన వాకాస్ధలు అన్నీ మాతృ మూలకా లే..అవతమరాలన్నీ వంచభూళతాలలో ఊక్కుదో ఒక భూళానికిచెందినవే- కెగా సాహెత్యాన్నిక్తై నా సంచభూశార్మ కాల్తెన-నా చాత్మక్యాలెన-అథరాలే బీజాలు మరి ధాతువ్వుకైనా మాతువుకై నా మూలం ఒకశేనన్నమాట. అయితే ఒకటి వై జ్ఞునికమై నాదార్జుక మై మాతుభావాన్ని అవిష్క్యృుతంచెయ్యగా "రెండవది లౌకికళజ్చైర్థ స్వ న్వభావాన్ని వ్యక్షంచేస్తుంది. మాతువుగాని మాతృఖి వేత మయ్యే థావంగాని లేకుండా ఛాతువుండనేరదు ఛాతుస్వరూపంచ్వారా యేభావం అభివ్య క్రీ కరించబడుతుందో తద్భావబంధుర మైన "మాతువు పదో ఒకరూపంలో (గేయరూవంలో నే ఉండనక్కరలేదు వాద్గతమై ఉండితీరుతుంది. మాతు స్వరూపోఇచ్చారణంలో ఛాతుస్వరూపం యే అల్బాల్బ్పమా[తం గ్వానెనా వుండనే వుంటుంది.

అసలు వపదగానం (తివిఛాలు--(1) ఛాతు[పధానగానం (8) మాతు పధాన గానం (8) ఉభయ (ధాతు మాతు సమ [పధానగానం-మాతు (సాహిత్య) గత భావాన్ని మాతుగానరూవంగాకం కుకూడా అత్యధికంగా. ధాతు (సంగీత-అనగా 'శాగాదులద్వారామ్మాతమే. ఆవిమృ్బృతం చెయ్యడం ఛాతుసథానగానం.-లీలగా నామమ్మాతంగా కాగతాళాలను దృష్టిలో పెట్టుకొని కవల మాతువు (సాహిత్యం. చ్వారామా[శమే మాతగశభావాన్ని అభివ్య క్రీ క రించడం మాతుపధానగానం) ధాతు మాతువులు రెండింటినీ సమజఉిశ్జీలుగా.-పొచ్చులొచ్చులకు లోనుకాకుండా (తగుమ్మాతమెన రాగాదులతో) తుల్యాత్మశాలుగా ఉండేటట్టు గానంచెయ్యడం ఉభయనమగ నం. ల

మాతు నిర్భాణంలోఉన్న గురులఘువులకు-లేదా _ మాతాసంఖ్యాత్మతకూ తన్మాతు ఛాతుస్వరూప మా(తాపరిగణనకు ఖిన్నగ్వం యొన్నడూరాదు. గానంలో సర్వసామాన్యంగా వచ్చే ప్లుశాత్మక మైన భేవం పరిగణనకురాదు. మాతుగతథా వాన్ని మాతువు ద్వా రాకా క--ధాతువుద్వారా-రాగాదులరూపంగా. ఆవిమష్య్మ్యృుతంచెయ్యడం ఛాత్ముపధాన గానలక్ష్యం దాని లకణమూఅదే_అం తేగాని గురువును లఘువు గాను-లఘువును గురువుగాను లాగ లాగి పీకి పీకి.కుదించి కుదించి-మాతుగత భావా న్నే కాదు-ధాతుపర మైన రాగతాళాల స్వభావాన్నే వికారంగా వెల్ల డించడం భాతు (వధానగాన లక్య్ధంకాదు సాహిత్యాన్నే కాదు నంగీళాన్ని కూడా సఫాచేయగల--మాతువిచ్చేద ౦_మాతుభావవి చేదం చేయగల గానంచెయ్యడం- ధాతు (వఛానగాన ధ్యేయంకాదు. శా్తుబద్ధమూకాదు. రాగళాళాలమార్చుతో మాతువులో తదనుగుణంగా పదవిచ్చేదం-విశాంతి-పూర్వరాగానుగుణవ్యవ ఫ్టలకు భిన్నంగా--రూపొందడంనవాజం అంతమా[తంచేత మాతువు గురులఘుత్వ్వాల వ్యవస్థలో మార్చురానేరదు- [దుతా[దుతగమనాలలో_నైతం ఛందోపరమైన వ్యవస్థలో మా తాపరిగణనలో విభిన్న క్వానికి తావుండదు. *'ఆామునితోక”..

చ పివరుండు గా--ఛాతు (పథానగానంతే స్తే శాశ్ర్రమేకాదు సవృాదయ సంగీతపండిత మండ లేకాదు-రసజ్ఞ (శోతృజనమండలికూడా హార్శించదు-ఆ మోదించదు. విశిషరాగాలు | టబ (వస్తుత ళృంగారవదాలలో అ నేకరాగాలుపయోగింపబడ్డాయి “నిన్నె నమ్మినానురా” ఇతాస్థదిసదం (5 పుట బృంచావనిరాగంలో (వాయబడింది. ఇది యీ పదక ర్హదూరదృష్టికి పరిళోధనాదృక్పధానికి ఒక మచ్చుతునక-సంగీత శాస్త్రాలలో ““బృందావని”“బృందావనసారంగ” అని. శెండు విభిన్నరాగాలు "పేర్కూ నబడ్డాయి-=ఇవిరెండూ ఒ కేరాగానికున్న పేర్ల ని కొందరభి[పాయపడ్డారుగాని అది సరికాదు. -బృంచావని... ఆరఠోవాణం....నరిమవనిన అవరోహణ___సనివషమరిగన -బ్బందా వనసారంగ-__ ఆరోవాణ.__.నగరిమపనిన అవరోహాణ___సనిపమరిగన త్య్యాగరాజు“కమలాప్త కుల”ఇత్యాధదికీ _ర్తననూ-పట్నంసు[ బహ్మణ్యఅయ్యర్‌. సరసీరువోనన” ఇచ్యాదికీర్తననూ-సరిమపనిస ఆరోహాణగా రచియీంపగా. జీనీని “బృందావని” గా కొందరు గు రించలేక పొరపాటున “"బృంచావనసారంగ”"గా (భమవడినట్టు స్పష్ట పడుతున్నది బృందావనికి “బ్బంచావనసారంగ"కూ ఆరోహాణలో ఉన్న భిన్నత్వాన్ని శాతుక్షులు గుర్తించవలసిఉన్నది. అయితే యివిరెండూ బిలివ మేళకర్తఅయిన “ఖరహర్మపియ” జనాగ్టలే= “నేడు ముచ్చటజేనెనే నీరజాతీవినవే” (2/పు) అన్నవపదానికి “ఘంటారవ” రాగం నిశ్లేశితమైనది దీనికి ఘంటారావం” అనికూడా నామాంతరం ఉన్నది. “ఘంటారాగం..ఘంటాణరాగం- ఘంటారవరాగం" అని ఇవిమూడూ ఒక శునేమో ననిపించే భమకలిగించే నామాలేఅయినా ఒకటిమా[తంకావు, “ఫఘంటారవం"” 2వ మేళకర్త అయిన '“రళ్నాంగి జన్య రాగంకాగా- “ఘంటా” రివమేళ్లక ర్హఅయిన వానుమతోడి జన్యరాగ మై-“ఘంటాణం”. 57వ మేళకర్త్శఅయిన “సింహేంద్ర మధ మో రాగజన్యం= -ఘంటారవం ఆరోవాణ._నరినగనమపనిన (లేచా)..._సగమనిధపధనిన అవరోహాణ.__ననిధపమగరిన “సామిదయజూడుమీ వేళ” _ “నిన్నెనమ్మినానురా” _ “కలకంటి నేనొకటి” (26-17 పుటలు) పాటలకు “లావారో రాగాన్ని _“నాసామిగా నావైకరుణింపరా”

వ (

(21 వుట అన్నపదానికి “అతీ” రాగాన్ని అపూర్వంగా.-వినూత్నంగా యీ అజ్ఞాతపదక ర్త సమలంకృతం చేశాడు కాపీ, సావేరి, బిల్లరి, కన్నడ, ముఖారి, అసావేం౦, సౌరాష్ట్ర, వనంత, అరాణ-ధ న్యాసి, జేస్‌డ, తోడి, సారంగ, సురట-బ్బంచావని..ఘంటారావం--వంటి రాగాలనూ-ఒకదానికొకటి పోటీగా గారి "కేధార గాళి._.పంతువరాణి పున్నాగవరాణి. భైరవి, వసంత భ్రై రవిక ళ్యాణి, ఇామక ళ్యా ణి-కాంభోబి ఎరుకలకాంభోజి, గుమ్మ కాంఖోజి-వంటి రాగాలనూ ఉపయోగించి వివిధ పదాలు రచియించిన యీ నత్పదకర్త శ బ్ఞసంగీతళా స్తాభిజ్ఞ తకు కొదువలేని యీ సుపదక_ర్తనూతనరాగాలను వెలయించడంఅబ్బురమేమీశాదు.

ఈ ళృంగారపదాల _ ద్వితీయభాగం సీసపద్యసంకలితం, తొలిభాగం సామాన్యంగా వలప్పుకి తై (లు పాడిన శృంగారపదాలుకాగా యీ నులిభాగం వలరాజువంటి వలపుకాడు... వెన్నెలకాడు-ఒక వన్నెలాడినుచ్రేశించి చిలుకవలుకుల శలుగు జిలుగు వెలుగులువాటు నుడులతో-తళుకు జెళుకులుదిటు 'తెలుగు నానుడులతో తెలుగు ముచ గృట్లతో, వలపు కులుకులుచాశే పద్యాలతో నిండివున్నది. ఈ తెలుగు వెలుగు పలుకుల వలపులచెలువుల తిలకించి వులకరింతలు మొలిచి పొంగి పొరలని తెలుగు ఒడలులు- తెలుగుగుండెలు ఉండ నేఉండవు- మురిని ముగ్ధతచెంది పర వళ్లుతొక శ్రాని=గుం జెలూవుండవు. విరిబోణులూ- నెరజాణలూవుండరు. ఈ పద్యాలు నమ్యగ్రంగా లభించకపోవడం రనసిపానువుల కేకాదు-_ ఈ (గంఛానికీ_ శృంగారపద వాబ్బయానికికూడా _ తీరనిలోపం-అయినా అందనిపశ్లే-పులుపుకావు- మరింత ముధురాలేమో ! మధురాతిమధురాలేమో !_.కేనెసోనల వదపాదగదరనగుళికల వంటియీ సీసపద్యాలను 'వెలయించిన ఆ అజ్ఞాతకవి తల్లజుడెవ్వరో |!

ఆంధులైన మహారాష్ట్రలు-_ కొన్ని చారిత్రక ఏశేషాలు

చాత ా శ్యాం ధసాహిత్యం నాయక రాజుల అనంతరం మహవారాష్ట్రరాజ్నులైన శా హజీ-ళశరభోజీ పభృతులచేర గతంలోవలెనే పరిపోషింపబడినటు చారితకులు అ నేకమంది పేర్కొన్నారు విజయరాఘవ్షభూపాలునివీరమర ఇళానంతరం తంజావూరు మవోరాష్ట్రరాజుల వళమైనదనీ అప్పుడు రాజ్యానికివచ్చిన వకోజీకుమారుడైన కాహాజీ ఆం ధసంస్క్ఫృ తాదిఖాషల్లో స్వయంగా కవిపండిత్నుడ్డై "వెక్కు [గంధాలు రచియించడ మేగాక అనేకమంది కవులను పండితులను కళాకారులను అదరించి గౌరవించి కళానరన్వతుల పరిపోషణచేసినట్టు ెక్కురు థావించారు. తంజావూరు రాజ్యాన్ని పరిపాలించిన నాయక పభువులలో చిట్టచివరిచా డ్రైన విజయరాఘవ భూపాలుడు (శీ కళ. 1688 మొదలు కీ శ. 168 వరకూ పాలించాడు. ఈ నాయకరాజులు తాము స్వయంగా కవివండితులన్వడ మేగాక కవిపండిత కళాళారుల పరిపోమకులుగా అమూల్యమైన కళాసాహిత్యనేవ చేనినమాట చానస్తవమే, ఇది తీణయుగమనో హీనయుగమనో అనిపించుకున్నదంశే అది వేరుమాట నాయక రాజులకాలంలో కళాసాహిత్య పరిపోమణజరిగినళ్లే వెనువెంటనే ఆ తరువాత యేర్పడిన మవోరాస్మ్య-రాజుల వరిపాలనలోకూడా జరిగింద నీ_అదికూడా-అను

సిపి!

స్యూూతంగా-అవిచ్చిన్నంగా జరిగిందనీ ఒక అభి పాయం చరి[తసాహిత్య విమర్శకులలో యేర్చడివున్నది ఇది సరికాదు. ఇంజేకాదు పకోజీ దీపాంబికలప్వుతు మడెన ఇాపహాజీ శీ శ 16041712 మధ్యకాలంలో తంజావూరు రాజ్యాన్ని వరిపాభించాడని అంటూనే యీ శావాజీ [కీ ఈ. 1680 (పాంలంలో తంజావూరుకు తరలివచ్చి 'తెలుగునేర్చుకుని కీ. ఈ. 1704 పాంతంలో (గంథరచన చేసివుంటాడని కొందరు సువ్యకృంచేశారు. ఇందులోకూడా వాన్తవంలేదు. (కి. ఖత 16841712 మధ్యకాలంలో తంజావూరు 'రాజ్యపరిపాలకు డ్రై ఆం ధాదిఖాషలలో అనేకరచనలు చేసిన శావాజీ పేరుకు మహాఠాస్త్రీయుడుగాని వాస్తవానికి ఆంధధుజే. ఈ శాహెజీ తండి తాతముత్రాతలు మవోారాష్ట్ర్రులు. ఈ విషయంకాదనలేము. అయితే శావాజీ శరభోజీ-తుక్కోజీల సోదర్యతయం మహాశరాస్ట్ర్రలనడానికి అవళాళంలేదు- కాగా తుక్కోజీకి అనంఠరం రాజ్యపాలనకువచ్చిన అతని పుుతపౌతాది వంకఠీయులంతా

అంధుళతే అవుకారుగాని మహారాష్ట్ర్రలుకానేరరు. జాతి దేశీయతల నిర్ణయంలో మాతృళ్వాన్ని ముఖ్యంగా పరిగణించడం జరుగుతున్నది. అందువల్ల నే యెవరిగురించైనా వారి స్వభాషావిషయం తెల్సుకోచాలం'కు “మాతృభాష యేది *” అని (పశ్నించడంజరుగుతుంది సంతానం కలిగినతరువాత ఆ సంచానంతో తల్లికున్నంత నిత్యసాన్నిహిత్యం తండ్రికి ఉండదు. బిడ్డలకు ఉగ్గుపెట్టి -పాలిచ్చి-నీళ్లపాయ్యడందగ్గరనుంచి సాకి విద్యాబుద్ధులు గరపడంలో నిత్యసన్నిహితంగా ళల్లికుండేంతపొాత రంగడికిఉండదు- సృష్టివ్యవ స్తే యీవిషయంలో తల్లి కనుకూల మైనది- అందువల్ల నిత్యసన్నిహితురాలై న తల్లినుంచే బిడ్డలు ఊలుకొట్టడంమొదలు ఉక్కు-ఉంగలదగ్గరనుంచి అత్త ఆతలవర కెకాదు దాదాపు మామూలుమాటలన్నీ సామాన్యంగా తల్లి వద్ద నే "నేర్చుకొనడం జరుగు తుంది-తరువాత యేదియేమైనా తల్లికివచ్చినభాపే. ఆభాషలోని తొలితొక్కు పదాలే తొలుత ళల్లినోటివెంటనే వెలువడి పిల్లలకు మొట్టమొదట అబ్బుతాయి తల్లి కిరానిభాషు. భిడ్డలకుగ్గుపాలతో నేర్వలేదుగదా ! వచ్చినభామే. నేర్పుతుంది. కాగా కల్లి ఖాష యేదో ఆ తల్లి బిడ్డల మౌాతృభావమఅదే అవుతుంది ఇది సామాన్య విషయం ఇక మనంగుర్తించవలసిన విశేషవిషయం ఒకటున్నది- ఒక అంధుడు ఒక రమిళవడతిని విచావాంచేనుకొని ఆం(ధ దేళంలో స్థ రపడ్డాడనుకుందాం- అప్పుడు వారికి కఠథిగిననంతతి ఆంధధులా ? తమిళులా * ఆబిడ్డ లత ల్రీకి "తెలుగువచ్చినా తమిళంవచ్చినంతగా రాదు. 'తెలుగు-తమిళ పదాలు అవికొన్ని యివికొన్ని తల్లి బిడ్డలకు నేర్చింంనుకుందాము. అయినా ఆనంళతానాన్ని ఆం(ధులంటామా తమిళులంటామా * ఒక తమిళవ్యక్షి జక ఆం[ధయువతిని వివాపహామాడి ఆంధ దేశంలో స్థిర పడ్డాడనుకుంచాము. అప్పుడాద ౦పతులకు 8 లి గేసంతానం ఆంధధజాతికి చెందిందవుతుందా రమిళజాతికి చెందిందవుతుందా * ఇలాగే ఒక ఆం(ధుడు తమిళ త్తని వివావామాడి ఒక ఆంధయునతి ఒక తమిళయువకుని వివాహమాడి వారు తమిళ చేళంలో న్పిరపడ్డారనుకుందాము. వారికి కలిగేసంచానం తమిళాంధజాతుల్లో దేనికిచెందిందని నిర్హయిస్తాము. మానవుజెప్పుడూ తన పరిసరాల్లో చుట్టుపట్ల గౌరవ [పదంగాఉన్న వేప భాపానంన్కృతులను ఆానలవరచుకొని తనభిడ్డలకలవర చాలని

ల... (పయత్నిస్తాడు-కాగా. తాను నివసించే (వదేళ- దేళ-భాషానంస్కృృృతులు బిడ్డల కలవడ జేస్తాడ న్న మాట-అం శే మాతృ భాషానిర్ణ యంలో మనదేశభావ అంశ తాను నివసిస్తున్న (పచేశభాషుకూడా ఆధారభూతమవుతుంచన్నమాట. మవోశా త్ర దంపతులు. తెలుగుదేశంలో స్థిరపడ్డారనుకోండి. తాత్కాలికంగా. వారు మవోశాస్ట్రులైై నా వారి వుతప్మతులు తెలుగు దేశంలో నే పుట్టి వెరిగినవారు. _ తల్లి భామగా "తెలుగు నేర్చినవారు తెలుగువాళలే అవుళతారుగాని మవోశాస్ట్ర లలా అవుళారు ? నివాస్మప దేళవ్యవస్థకు మాతృ భాషానిర్ణయంలో స్థానంలేకపోతే అనలు తరతరాలుగా ఒకవ్యక్తి _లేదా కొందరువ్యక్తుల తాతముత్తాతలు ఒకే రాష్ట్రంలో స్టిరంగాఉన్నారని అన్నిసంద ర్భాలలోనూ అందరివివషయంలోనూ ఖచ్చితంగా చెప్పలేరుగదా ! రాస్ట్రాన్నిబట్టి ఆ రాష్ట్ర్రభాపనలవరచుకు నే మానవునికి నివాస (వదేళ రాస్ట్రనిర్ణయం లేనప్పుడు-_తరతరాలుగా. యితని పూర్వవంళ జులందరిడీ యిదే మాళృ్ళఖావ అని యేవిధంగా జకథావను నిశ్రైకించిచెస్పగలం ? కాగా మాతృ థాషానిర్ణయంలో పుట్టి"పెరిగిన రాష్ట్ర, (వదేళపా[తకూడా ఉండితీరక తప్పదన్నమాట-ఈ దృష్ట్యా పకోజీళం[డి నిళ్యయంగా మవోరాస్టుడ నే చెప్పవచ్చు పకోజీ ఆం(ధదేళంలోనే వుట్టిపెరిగాడని నిశ్చయంగా చెప్పలేము. కాబట్టి అతనిని కూడా మవో రాస్ట్ర్రడు గానే మనం పరిగణించవచ్చును. అయిళే పకోజీ నంతతిని వారి పు[తప్మాతుల్ని తవ్వాంశీయుల్ని మహారాస్ట్ర్రలుగా పేర్కొనే అవకాళంలేదు. విజయరాఘవభూపాలుని అనంతరం మధుకచొక క్రానాధుని ఆజ్ఞ (పకారం ఆయన అండదండలతో చొక్కానాథునితమ్ము డైన అలగిరిపరిపాలనలో నిలచింది తంజావూరు. అయితే యీ అలగిరిపాలన ముచ్చటగా మూడుసంవత్సరాలై నా సాగలేదు శ్రీ శ. 16876 లో వకోతీ తంజావూరు రాజాధి నేత అయ్యాడు. ఈ విషయమంా చరిత్రళారులు సాహిత్యవిమర్శకులు ఒకవిధంగా గుర్తించినా వకోజీ తంజూవూ*రు నరిపాలకుడవ్వడానికి కారణంయేమిటి * అనలు మవోరాష్ట్రుడనబడుతున్న _ పకోజీ తంజావూరు రా జెలాఅయ్యాడు + అపాంతాల కతనేవిధంగా వచ్చాడన్న విషయాలను సాకల్యంగా గుర్తించలేదు. పకోజీకి ఛ్మతపతిశివాజీకి తఈం(డిఅయిన ఛావాజీ దచటథటీగాదిని స్ఫీరవజ్ఞాడని గుర్తించినా నాయకశరాజ్యం అంతమవ్వడం మవోరాష్ట్ర రాజుల పరిపాలన (పారంభమవ్వడంలో ఉన్నపరిస్థి తులను సాకల్యంగా సమన్వయపూ ర్వుకంగా విమర్శకులెవరూ వెల్లడించలేదు. ఈ సమన్వయం. జరుగ నందువల్ల నే నాయక రాజులఅనంతరం--వారి సాహిశ్యపరిపోషణను మవోరా త్ర రాజులు (ప్రత్యేకించి పఏకోజీపుతుడై న కావాజీ పభృతులు కొనసాగిం చినట్లు కొందరు భావించడంజరిగింది. ఆం(ధ దేశంవచ్చి ఆంధరాజులతో సమానంగా తులతూగుతూ వారివలెనే అమూల్య సాహిత్య కళాపరిపోమణకావించిన శావాజీ (వభృతుల వంశం అలభ్యయమైనంతలో యిది -- వీరిది భోనలవంళం _ యీ భోనలవంళంలో

నా కావాజీ | | మాలోజీ (భార్య-దీపాజాయి) శరభోజీ | (తుక్కాభాయి-2ిభార, ఖు శావాజీ (1 భార బ్రాజజాబాయి) | | | నంభోజీ రివాజీ

1. వకోజీ (భార్య-దీపాంబిక) (వెంకోజీ) 166-898 | | . 2 శాహజీ శరభోజీ తుక్కోజీ (భార్య-రాజకుమొర్సి 1684-1719 1౭1728 (తుళుజ) | 1/28.1785 వఏకోజీ . 2 పకోజీ (వాబాసాపాబ్‌ ్సి 17/96 | తుక్కోజీ 21 (తుళకుజ) 18-89 | (పతాపసింహ 1789.68 క్‌. | | తుళుజ అమరసింహుడు శ 1788-1780 (ఖడ్లవివాహవు[ తుడు) . 1788-96 శరభ రాజు 2 (దత్త పుత్రుడు) 1/28- 1882 | శివాజీ 1882-55

• రాజుల "పెరుల[కింద ఉన్న సంవత్సరాలు వారివారి పరిపాలన (కీ శం) సంవత్సరాలు. 1778-1776 మధ్యశాలంలో ముస్థిం పరిపాలకుల సామంతులుగా తుకభుజరాజులున్నట్లు కనిపిస్తున్నది తుకుజరాజు తరువాత అమరసీంచుడు కొంత శాలం పరిపాలించాడు.

టి

వావాజీ.మాలోజీలకు ఆంధ చేళంతో సంబంధం లేదు-ఛ [తపతిళివాజీ తండి అయిన శావాజీ కర్దాటక రాజ్యం వేరుతోఉన్న దతిణాం[ధ(పాంశానికి తొట్ట తొలుత తరలివచ్చాడు విజాపురంరా.జ్రైన మహమ్మద్‌ ఆదిల్‌ శావాజీకి నైజాం శాహిలోని జాగీరులిచ్చి తన దండనాయకులలో ఒకడుగా నియమించాడు. అనంతరం శావాజీ ఆదిల్‌ ఆజ్ఞానుసారం కర్ణాటక విజయయా[త సొగించాడు. తతృలితంగా ఇాహాజీకి క ర్టాటకంలో ఉన్న అప్పటి ఆం(ధభాషా[పాంత్మాలైన కోలారు=బంగలూరు _ బారాకోట _ బాలాపూరు _ శిరకట్మపొంచాలు జాగీర్లుగా లభించాయి. శాహాజీ తన తొలిఖార్యకు తొలిపుతుడైన సంభాజీని తన చిన్న ఛార్యుఅయిన తుక్కాబాయిని తీసుకుని (క్రీ శ 1686 నాటికే కర్తాటకంలోని తన జాగీర్దుచూచుకుంటూనే తంజావూరురాజ్యాన్ని ఆ|కమించాలన్నదృష్టితో కర్హాటకానికి తరలి వెళ్లి పోవడంజరిగింది శివాజితం[డియైన యీ ఇాహజీయే విజయరాఘవుని ఓడించి తంజావూరు రాజ్యాన్ని స్వాధినపరచుకున్నట్లు కీ శే. శీ "కె.వి. అమ్మణ'రావువంటివారు అభ్మిపాయపడ గా“విజయరాఘవభూపాలుడూ అతని కొడ్డుక్తైన మన్నారుదేవుడూ కూడా మధురపభువైన చొక్కనాధనరనాయ కునితో యుద్ధంలో దండనాయకుడై న వెంకటకృష్ణప్పశేత కీ. ఈ. 1678లో హాతమార్చబడి "నట్లు కొందరు చర్షితకారులు భావించారు. అలగిరివరి పాలనాకాలంలో అతనిమం,తిమయైన వెంకన్నళతో విరోధంరావడంవల్ల ఆ వెంకన్న విజయరాఘవుని కుమారుడనిచెప్పి ఒక క్మురవానినడ్డం వెట్టి తంజావూరురాజ్యం అతనికిరావాలనిచెప్పి అలగిరిపరిపాలననుంచి. తంజావూరును తప్పించాలని (వయత్నించాడు. ఈ తం[తాంగంలో విజాపూరనుల్లాన్‌ సపోయసంప త్తి నతడర్ధించాడు. బిజాపూరరాజు దండనాయకుడుగా నేకాక జూగీర్షారుగాకూడా తంజావూరు (పాంతాలలో నేఉన్న శావాజీపాత యీ సందర్భంలో చాలా ఉన్నదనే చెప్పవచ్చు-శావాజీ ఒక అసాధరణ మైనపొత వహించబశ్టే అలగిరి అనంతరం తంజావూరురాజ్యం తన కుమారుడై న ఏకోజీకి దక్కించుకోగలిగాడు. కావాజీ తనరాజ్యాన్నీ వినృత పరచడానికి అనేక యుద్ధాలుచేళాడు. కీ. శ, 1656 (పాంతంలో జర్‌గిన కనకగిరి యుద్ధసమయంలో అఫజల్‌ ఖాన్‌ 'మోసంవల్ల శావాజీ తన (వియతమ జ్యేస్టప్పుతుడైన సంభోజీని (శివాజీఅన్న) కోల్పోయాడుగదా !_

ఇావాజీ తన వెద్దడొడ్డుకైన సంభోజీతోను "రెండవభార్యుఅయిన తుళక్కాజాయితోనూ కర్ణాటకానికి తరలివచ్చాడని అది కి. ఈ. 1686 కు పూర్వమే జరిగిందనికూడా గుర్తించాము. శాహజీ రెండవవివావాంచేనుకున్నది (క్రీ ఈ 1680లో, అయితే శాహజీ కోలారు పాంళాలకు తరలివచ్చేసరికి (1685_86[పాంతం) తుక్కాబాయికి సంళానంకలగ లేద న్నది స్పష్టం-కాగా శాహజీ తుక్కాజాయిలకు వకోజీ పుట్టింది వెరిగింది నాటి ఆంధ కశ్తాటకంలో నే-తొలినుంచీ ఏకోజీని తంజావూరుకు రాజునుచెయ్యాలన్నతలంవు ఇశావాజీకి ఉన్నది- అందువల్ల నే మవోళాఫ్ట్ర ౦లో తనకున్న జాగీర్లవిషయమంచతా. శివాజీకి (ెద్ద భార్యకొడుకు) అప్పగించాడు. కాగా (పజాభిమ-నం సంపాదించడానికి తాన్నై కలుగు సంస్కృ అాది కవిపండితులను ఆదరించడం తనకున్నంతలో నే అమూల్యమైన (పాచీన (వాత$.॥తులు కావీలువాయించడంవంటి వనులు చెయ్యడ మేశాక తన కునూరునికి

సన్‌ల

షే శెలుగు మొతృఖాషవంటిదిగా నే నేర్పించాడు. అయినా యీ వకోజీని మవోరాష్ట్రుడుగా నే థాంచవచ్చు. ఇాహాజీవంశీకులు తమ సంతానానికి తమ పూర్వులపేన్తే తరచుగా "పెట్టుకున్నట్టు కనిపిస్తున్నది. _విచాహమైనతరువాత తమ యింటికోడలికి శమ యిష్ట్రంవచ్చిన వేరు "పెట్టుకునే సాంప్రదాయం మవోరాష్ట్రులలోకూడా కొందరిలో ఉన్నది. ఈ సాంపదాయం[పకారం శాహజీ తనకోడలెన ఏకో జీఖార్యకు దీపొంబిక అన్న"వేరు-తన తర్హిమయొన _ దీపావాయి వేరును దృష్టిలో పెట్టుకొని పెట్టినట్లు కన్పిస్తున్నది. శావాజీ తనకుమారుడై న ఏకోజీకికూడా తనమేనమామఅయిన (దీపాజాయిఅన్న) వెంకోజీ-పేరు'పెట్టాడు. పకోజీకి వెంకోజీ అని ఉపనామంకూడా ఉన్నది. _ ఏకోజీకూడా తన పెద్దకొడుక్కి తన తండి శావాశీ పేరు- రెండవ కొడుకుకు-తనపినతం[డిఅయిన శరభోజీ (దీనికమూలం ళరఫ్‌ జీ) పేరుమూడవ కొడుకుకు తనతల్ని పేరు వచ్చేట్టు తుక్కోజీ అని "పేరుపెట్టుకున్నాడు-- పకోజీ కీ.శ. 1876నుంచి కీ ళ.1888 వరకూ తంజావూరును పరిపాలించాడు. ఇతని అనారోగ్య కారణంచేతనో మళే కారణంచేతనో కీ శ 1684 నుంచి పకోజీ పెద్దథొడుకు శావాజీ రాజ్యానికివచ్చాడు. వకోజీ రాజ్యఖారంవహించేనరికి చాదాపు 80 సంవత్సరాలవా డె వుంటాడు. చాదాపు ఎనీమిదినంవత్సరాలు పాఠించి అ ఖా రాన్ని వద్దక్‌డుకువై వుంచాడు, అయిళతేయీా పకోజీభార్య మహారాష్ట్ర (గా కనపడడంలేదు. “తులయొజాత్తి (యే మోననివిన్తున్నది. పకోజీ తండి అయిన మొదటిశాహజీ క్రీ. ఈ 168లో కశాటకంలో స్లిరపడతరువాత తంజావూరుపతనం జరిగేవరకూ మిన్నకుండ లేదు. * చిన్న చిన్న వ్రేజేశాలను జాగీర్లను ఆకమిస్తూ తన స్వాధీనంలోకి తెచ్చుకుంటూ నేఉన్నాడు.. అప్పుడు ఇాహజీ చందగిరి.కళ్యాణపురి” నదులనడుమఉన్న “తుళు”గ*. (పాంతాన్ని స్వాధినపరచుకున్నట్లు కన్పిస్తున్నది. ఈ నదులమధ్య “తుకు” థఛాపాప్రజలు నివసిస్తారు. అత్యంత నుందరతర అయిన తులుయువలిని పకోజీ వలచి వివావాం చేసుకున్నడా అని అనిపిస్తున్నది ఎవరినివివాహొంచేనుకున్నా “దీపాంబిక” అని "పేరు "ెట్టుకొనడంలో యిబ్బందివుండదు= తొలి సక్తోజీకి 8.4 తరాల తరువాత పుట్టిన తులుజ ((పతాపసింహునికొడుక్షు) రాజు మొదలుగా తులుజవంళఠం యీర ఎడినఘీ కొందరు చర్మితకారు లపోహపడ్డారు. (రండవ పకోజీకుమారు.డైన తుక్కో కి తులుజనామం ఉన్నదనీ అతనివదనుంతే తులుజ రొజులనబడ్తారనికూడా కొందరు ౧ డ్‌ 0 ఖావించారు.) కాని తులుజళబ్దం తొలిపకోజి మూడవకొడు శన తుకో్కోజికి నామాంత రంగా వాడబడింది. అంతేకాదు. పకోజీదగరనుంచి శాజులంద రికీకూడా, తులుజ రాజేంద తులుజభూపాల 1” వంటి పచారీరూపంగా సామాన్యంగా [వయోగించ బడింది. |పస్తుత శృంగారపదాలలో శాహాజీ-ళరభోజీ_తులుజులకేకాక ఏకోజీకి కూడా తులుజళబ్దం "పెక్కు సంద ర్భాలలో (వయోగింపబడింది. అయితే వకోజీ శ్యద్రావిడ వామల్లో “తుళు” ఛాష ఒకటిం ఆంధ థావమ- ఆం(ధజారివలెనే-తుకు ఛాష-తుకు జాతి ఉన్నది- 1941 జనాఖా అెక,ల (వశారం తుళు వావ మాట్లాణేవారు మన థారతచేశంలో 9,158, రా ఈ వ్యా (1 (4 0౧44౨66 క్‌ గ స్త న చై జో గీ

|

తుళు పాంతా[కమణతరువాత ఆ తుళు[పాంతంలో నేపుట్టాడా అందువల్ల తుళుజళబ్దం వకోజీకి ఉపయోగింపబడించా అని అనిపిస్తున్నది. తుళు పాంతాన్ని పరిపాలించేవారు ఈుళు దేశంలో పుట్టిన వారూఎతుళుజాతి (స్త్రీకి పుట్టినవారూ తులుజులవుతారు.

పెక్కు శెలుగుకృతులలో అ నేకసంద ర్యాలలో “తుళుజ"ళబ్దమే ఉపయోగింప బడింది-కాని కొందరు చార్మితకులు “తులజిగా ఉపయోగించారు. ఇది చ ర్చాపూర్వకంగా జరుగలేదు. భోసలవంశీయులు తుల్యాభవానీభ క్షులె నందున తులజులై నారని కొందరభ్మిపాయపడనచ్చు. _ కాని ఛావాజీవంశీయులు పకోజీ (వభ్యృతులు అంతా తుల్యాభవానిభక్తు లుగా కనిపించడంలేదు వైగా అపరసాంబ శివులుగా వర్ణించబడివారూ ఉన్నారు-మన్నారుదేవునిభక్తు లూ ఉన్నారు. నిర్వివతగా అంఏరికీ వాడబడిన తులుజళబ్దం తుల్యాపరమైనదికాదని చెప్పవచ్చు. కావ్యాలలోని “లు” కారమధ్యమత్వం “ల” కారమధ్యమశ్వాానికి పూర్తిగా భిన్న మైనది. అంతేకాదు “తుళుజమహీనాధ” “తుళుజావనీం[ద "వంటి పదాలు “తుళు చేశీయుల (సభువు” అన్న అగన్ధాన్ని నిన్సంచేపాంగా (పతిపాదిస్తాయి*

ఇక్కడ మనం గుర్తించవలసిన వివయం ఒక్కాటున్నది. కావాజీ_.శరభోజీ- తుళుజు (తుక్కోజ్సీలు ముగ్గురూ పకోజీవృుతులే. వారు అన్నదమ్ములే-కాని దీపాంవికా నుతాదిళ డాలు శావాజీ-తులుజ (తుక్కోబీ) "రాజులకు మాతమే అనేక సంద ర్భాలలో ఉపయోగింపబడింది. ళరభోజబీనీ దిపాంవికా నుతుడుగా నివర్తి "ఛసూచలకవి "ేర్కొన్నా యితర్మ్శతా అందుకు భిన్నత్వం కనిపిస్తున్నది. కాగా పకోజీకి కూడా రెండు వివాహోళై నాయా కావాజీ_తులు రాజులు ఒక తల్లి విడ్తలు కాగా. శరభోజ్‌ మరొకతల్లి సంతానమా అన్న నంచేవాం కలుగుతున్న దె. డ్య ఛశరభోజీకి పకోజీ నామకుడై న కొడుకున్నట్లు (పస్తు త పద(గంధంలోని తొలిపదంలో ఉన్న శర భేం్యద్రతనయుండై న షకోజీవరవినుత అని తులుజ భూపాలుని పేర్కొనడం వల్లి స్పష్త పడుతున్నది

నాయక రాజుల కాలంలో తంజావూరు-మధుర [పాంతాలన్నీ బహుముఖ మైన ఆం(ధకళామళతల్లికి సార స్వశజ్యోతికి ఆలవాలమయ్యాయి. అందువల్ల తొలి శావాజీ తన వుత పెతులందరికీ ఉగ్గుపాలతోనే తెలుగుతోపాటు యితర భాషలుకూడా వారికి నేర్పించి కవితా పాండితీ (పతిభలలవడేట్లు చేశాడు అందువల్ల నే పకోజీ కొడుకైన శాహాజీ నాయక రాజులను మరపించేట్లుగా సాహిత్యస్పష్టి పరిపోవణ వెయ్యగలిగాడు. జన్ఫతః తెలుగు నేర్చుకొని తెలుగు (పజలమధ్య పెరిగి నేవచేనిన ఇాహజీ [పథృతులను (వాని పూర్వులు మవోరాష్ట్రలె నా) మనం అంధులుగా ఛావించడంలో అవా న్నవికతకు తావులేదు తొలి వకోజీ మొదలు శివాజీ వరకూ అ భోసలవంశీయులందరూ ఉగ్గు వాలతో తెలుగు నేర్చుకున్న వాే-

తొలి ఛావాజీ తుక్కాజాయీల వంశంలో మొత్తం ఇావాజీలు యిద్దరుం- పకోజీలు ముగ్గురు - శరభోజీలిద్దరు _. తుక్కోీలిద్దరు - _పళాపసింహుడొక్కడు _ (పత్యేకించి “తుళుజి”నామం ((ప్రతాపనింహుని కుమారునికి తుక్కోజీఅనికాక “తుళుజొనామంమా[ తమే ఉన్నట్లు కనిపిస్తున్నది.) _ వున్న రాజొక్కడు... శివాజీ (ఛ(త్రిపతిశివాజీ జిజాబాయికొడుకుగదా!) ఒక్కడు ఉన్నట్లు స్పష్టపడుతున్నది. కొన్ని

క. కాచార్థ్రలలో శాహజీవంశానికి సంబంధించిన పద్యాలలో కొన్ని కొన్ని పాదాలువిలుప్తాలె పోవడంవల్ల చార్మితకులు పురుషకమాన్ని సరిగ్గా గుర్తించినట్లు కనపడదు. తంజావూరును పాలించిన శావాజీవంశీయులలో చిట్టచివరిచాడైన శివాజీ “అన్నపూ న్లాపరిణయము” అన్న కావ్యాన్ని రచించాడు. ఇరని పరిపాలనాకాలం (క్రి ఈ. 1888-1855 మధ్య- ఈ కావ్యంలో కాహాజీ పుతపౌతులనందరినీ "చేర్కొనలేదు. తంజావూరు రాజ్యపాలనకు వచ్చినవారిని కొందరిని పేర్కొన్నాడు. ద్విపద. (శ శావో జేరదుండు చిరసద్గుణుండు-వాసిగాను వెలింగెవై పుమీరగను 'నేకోజి యనువ్వుతు నెలమిగానపుడు..జోకతో/గాంచెను సొంపుమీరగను “శ్రమించి యేకోజి చెలువుచెందగను-|-పేమగా యీ చోళభూమిపొలించి తుక్కోజి యనుప్పుతుందుల్యుని-గనియె-చక్క నౌసౌంద ర్యశాలి తుక్కోజి చెలువుండ్లైన (పశాపసిం పేం[దుంగాంచె = నిలలోన జనులెల్ల హెచ్చుగాంొగడ వ. ఇవ్విధంబునంః బళాపసింహేం[దుండు పూర్వ రాజర్జులంబోలి 'రాజ్యంబు వేయుచునుండీ తుల జేం్యదుండను కుమారునింగాంచె నివ్విధంబుగా- ద్విపద, ఆ తుల జేందుండద్భుతగుణుండు-ఖ్యాతు తై విలసిల్లి ఘనుల(జోషించి బవుయోగశాలిమయై భాగ సంపద లు-నవాజముగాగాం చి సొంగ ర్యఘనుని శరజ్ధేం దుండను వ్యుతుంజెలువుగాంగాంచి _ పరిపూర్ణ సామా | పదముననుంభె ఆ శరఖేందుండు నతినుందరుండు.. శ్రీ,శివభక్తు డు వ్లి రయళోధనుండు మహ చెపునక్కృ పామహిమంబునలన-వహిమించిన శివాజీవర్యునింగాంచె [ అన్నపూ శ్హాపరిణయము ]4. 662. .....౮- 1225) ఇందులో తొలిశాహాజీని అతనికొడుకు ఏకోజీని అతని మూడవకుమారుడు తుక్కోజీని చేర్కొన్నాడు _ [పళాపసింహుడు తొలి తుక్కోజీకొడుకుకాదు _ రెండవతుక్కోజీకొడుకు _ తొలి తుక్కోజీకొడుకు పకోజీ-ఇరడు కవి.-ఈ ఏకోజీ కొడుకు తుక్కోజీ_ఈ తుక్కోజీక్షి (వతాపసింహుడు. పుట్టాడు. “చెలువుజడైన (వళాపసింహేందుంగాంచె” అన్నపాచానికి పూర్వం మరిళండు ద్విపదలుండాలి- “ఈడితకవివర్యునేకోజింగనియె.వాడని దతుండు వరధిరవరుండు తుక్కోజికలిగాను తులతూగునట్టు...నెక్కు జావిైల 'నెసంగు తుక్కోజి” అన్న _పద్ధతిలోఉంయే సరిపోతుంది.మధ్యలో ద్వ్యిపదలుపోయినవని గుర్తించక కొందరు (వతాపసింహుని తొలి కావా రాజుకు మునిమనుముడుగా ఛీర్కొన్నారు. ఇది సరికాదు |పతాపసింహుడు కవిమ్రై పెక్కుుగంథాలు. రచించిన శెండవ శావా రాజు _ చిన్నలమ్ముడైన తుక్కోజీకి మునీమనుమడు-మొదటి తుక్కోజీ కొడ్డుకైన పకోజీ కవి అని యింతకుపూర్వం వీర్కొన్నాను.... ఇఠడు ([వతాపసింవాునితాత) 'రానూాయణము రచించాడు. (3416-6౮ 2525) అందులో భోసలకలశా్ధి పూర్ణ చం్టదుండు.భాసుర మాళోజ్రి పార్టివ సుతుడు సావాసాంకుడు నిత్యసత్యసంధుండు-_శాహాభూపాలుండుచతురమాననుడు

మ.

అతనితనూజుంజేకావనీపాలు_డశనిజాలకుండు శావాతీతీపాలు

డతని సోదరుడుమవాకి ర్తి శాలి_చతురుడు శరభ రాజన్య దే వేంద్రు

డా రాజసోదరుండతులవి కముడు-ధీరుండునయకాలి దిపాంబనుతుడు

చోళభూపాలుండు నుగుణవోరుడు-_పాలితనుజనుడు వరమపావనుడు

పనువడితుళుజభూపొలుడా రాజ----త.... జేకధరణిపాలకుండు అంటూ శాహామహోరాజు చిన్నతమ్ము డైన తుళుజ (తుక్కోజీ) ఖభూపాలుని కుమారుడు పకోజీ (ఇతడే రామాయణకర్త) అని తన్నుగురించి పేర్కొన్నాడు. కాబట్టి అన్నపూ ర్హైాపరిణయంలోని ద్విపదలలోలోపం ఉన్నదనక _ తవ్చదు. రామాయణక ర్త అయిన యీ వపకోజీ కళ 1787లో ఒక్కసంవత్సరం మాతం రాజ్యం చేసినట్లు _ కన్చిన్తున్నది-ఇతడు ద్వివద రామాయణం--వి ఘ్నే ళ్వరకల్యాణ నాటకం-కొన్ని నీతిపద్యాలు రచించాడు. ఈ పకోజీకి బాబాసాపాబట్‌ అని నామాంతరంకూడా ఉన్నది.

పదియేమైనా నాయకరాజులఅనంతరం శావాజీ ధర్మమాఅని మవో రాస్ట్రల పరిపాలన యేర్పడినా తెలుగు నంస్కృతాది కళానరన్వతులు అపురూపకాంతి పుంజాలను వెదజల్లాయి. తొలి శావాజీ నూ[తధారిత్వంలో వకోజీ రాజైనా విజయ రాఘవునిఅనంతరం ఒక దశాబ్దంపాటు అంళకే ెండవళాహాజీ రాజ్య పరిపాలనకు వచ్చేవరకూ (క్రి ఈ 1684) ఆంధసాహిత్యానికి సరైన (పోళ్సావాం లభిం చినట్లు కనపడదు. "రెండవళావాజీ శాన్నై సవ్యసాచిగా పలురచనలు చెయ్యడమే కాక అనేకమంది కవిపండిత కళాకారులను పోషించి తోషింపజేశాడు. తొలిళావాజీ తరువాత వఏకోజీ (వభృతులు తంజావూరు పరిపాలించినా మధురచొక్కనాధ ఖభూపాలాదులకు సామంతులుగా ఉన్నట్లు కన్పిస్తున్నది "క్కు. పాటలలోని చొక్కనాధపాలా వంటి విశేషణాలు యీ విషయాన్ని (భువవరున్తు న్నాయి. “కోపము సేయక” అన్నపద౦ంలో (15 వుట) తులు జేం[దుడు సూర్య

వంళజుడుగా ేర్కొనబడ్డాడు. కాగా శానాజీది సూర్యవంశమన్నమాట. శావాజీ [(పభృతులందరూ మదన మోవహానసౌంద ర్యవంతులు _. ధీర పీర పరా[కమవంతులు.- శరణాగతరవకులు.-సంగీతసాహిత్య కళాసం సేవకులు--అ[శితఈజనపోసకులు వినయ సంపన్నులు-మా+ కాపితృభ క్రి కలవారు-సోద ర పేమసమన్వితులు- దై వభ క్రితత్సరులు- శృంగార్మపియులై కూడా పాసఖీకికలవారు. వనిళాలోలునరై నా నీతి నిజాయిలీలు కలవారు-ఈ గుణగణాలన్నీ శాహజీ్మీపభృతులలో వున్నాయని యీ పాటలలో గోచరమవుతుంది. _ అయితే శావాజీ (శ్ర,రా మునివంటివాడుగ్యానైతం కొన్ని కృతులలో వర్ణింపబడడం మనం గుర్తించవలసిన ముఖ్యవిషయం-శావాజీ, శరభోటీ, తుళుజ (తుక్కోజీ) పకోజీలను (ఇతడు శావజీతం[డికానచ్చును. లేదా శరభోజీ కొడుకూ కావచ్చును. తుక్కోజీకొడ్నుకె నా కావచ్చును) దృష్టిలో పెట్టుకొని యీ శృంగారపచాలు అజ్ఞానకవితల్ల జునిచేత ర చియింపబడ్డాయి. పకేం[దసుత- పకేందవినుత వంటి విశేషణాలు వెక్కుపాటలలో కనిపిస్తాయి. పకేంద్రనుత అంశ తొలి వకోజీ కొడుకు అన్నది నిస్పష్టం. “వకోజీవినుత” వంటివాటి!ి_కొన్ని నంద ర్భాలలో తంగడిచేత నుతింపబడినవాడు-అని ఆయా పదాల్లో ఇావాజీ పభృతి సోదరు అెవరు వర్శింపబడితే వారికి సమన్వయమనవుతుంది. తుళుజేంద్ర (తుక్కోజీ)

బా పదాలలో “-పెదతం[డి (శరభోజీ) కుమార్చుడైన ఎకోజీచేత నుతింపబడినవాడు" అనికూడా అర్ధం కావచ్చు... అశ్యంతవిపులమై _ పరిళోధనాత్మకమైన యీ పీరికలో వవవాజ్బయ మంకు యేమిటో లోతుగావరిశీలించి అపూర్వ సంగితసాహిత్య శాత్రువిశేపాలు వెల్ల డించడంజరిగింది. దతిణాంధధాన్ని పరిపాలించిన భోసనలవంశీయులచరిిత విషయంలోకూడా అనేక నూశనవిషయాలు ఉలేభంచాను. ఈ పీరకతో ఆం(ధవాబ్బయ వ్యవస్థానమన్వయంలో_నమన్వయరహాతంగా దారితప్పి నడచిన- పరిళోధనావిమర్శలు-సమన్వయ __ పురస్సరంగా నకమమైన రాజవీధిలో నిరాటంకంగా పయనిస్తాయని నిన్సందేహంగా చెప్పవచ్చు. | వనాడో రచియించబడి మరుగునపడివున్న యీ శృంగారపదాలను (శ్రమపడి సంపాదించి. యీరూపంలో ఆవిష్కృతమ య్యట్లు రూపొందించినవారు ($/పి. సీతాపతి (ఫార్మర్‌ డెరక్టర్‌ న్చేట్‌అర్కేప్స్‌) (శ్ర,3 వెంకశుశ్వర రావుగార్జు. (క్రీసీశాపతిగారు డై రక్టృరుగాను (శ్రీఆర్‌. విశ్వనాథ శొవుగారు అసిస్టెంట్‌ డైరక్టర్‌. గాను ఉన్నప్పుడు ఆంధ్రపదేశ్‌ గవర్న మెంట్‌ ఓరియంటల్‌ మాని స్కిప్లు 8 (బరీ అండ్‌ రిసర్చిఇనిన్హ న్టూ్యూట్‌ పజాన (వచురించాలని నిర్హయించి (ప్రభుత్వ్‌అనుమతి పొందిన (పాచీనగంఛాలలో యీ శృంగారవదాలు. బేకటి. దీనిని తంజావూరు సరస్వతీమవాలులోని చాళమ్మత్మపతుల మై కోఫిల్ళులనుండి ఓపికగా శాపీ(వాసిన శీ స్‌ మునిరత్నంను, (శ వి హనుమచ్చా,స్తైని (అసిస్టెంట్‌ ఆక్కేవిస్ట్సు-- స్టేట్‌ ఆక్కేవ్స్స) అఖినందిన్తు న్యాసము అ ల్‌ అమూల్య (పాచీన్యగంథాల [పచురణ్తై మన సంస్కృతీసంపదల పునరుద్ద రణశ్షై అత్యంత (శద్ధాభక్తు లతో అవిరళాన కి చూవిస్తూ సారధ్యంవహి స్తున్న ఆంధ పదేళ పథుత్వ ముఖ్యమంత్రి గౌరవనీయులెన (శ్రేపి. వి. నరసింవా రావు గారికివిద్యాశాఖళార్యదర్శి (శ్రీ యస్‌. ఆర్‌. శామమార్తి (1. &. 5) గారికి ఉపకార్యదర్శి (శ్ర, డి. శామయ్య సవోయకార్యదర్శి (శ్రీ ఐ- రఘుచాధ రావు గార్లకు మా కృతజ్ఞతలు. (వభుత్వం (వచురిస్తున్న యా (గ్రంథాలను ఓర్మితో (శ్రద్దతో సుంద రతరంగా ముదిస్తున్న ఆంధధపజేళ క్‌్ట్‌బుక్‌ పెన్‌ జఇరక్టర్‌ ($/ నారాయణ రావుగారికి అడుగడుగునా సహకరించి తోడ్చడుతున్న డిప్యూటి లై రక్టర్‌ ,శ; జి. రామకృష్ణా రావుగారికి తదితరఉద్యోగులకు మా వృాదయ పూర్వక అభినందనలు. ఇట్లు వడ్డమూడి గోపాలక అప్తయ్య | కళా, పపూర్ణ వరీధాని, తెలుగుఉగాది. 301 - ౨౭౮90£ 16_8_.1072 తంరేమ్‌2 వరం. ౮౦౪౫ల! పాద రాకాదు. 0|ల౦121 సెళజముంంరేంం పేటంా20/ & రజా ుటటుంట రంల.

శృంగారపదములు (పాటలు ఎ పద్యములు (ప్రాచీన అజ్ష్ఞాతకవికృతము

వా. దాక గై

శృంగారపదములు (పాటలు)

శృంగారపదములు అోలోబి రాగం _- అదితొహం

కన్నుల వండుగాయెరా

నిన్ను జూడగా

కన్నుల పండుగాయెరా

ఘనుడ : శ్రీతుళజభూపా

చిన్నెలన్నియుంజూచి

చోలా మోహించి

యున్నాను కరుణించుమీ

నన్నుతకీర్తి విశాలా:

నద్దుణపభలీల,

వన్నెకాడ : నీచిన్ని వనిత మరులుకొని 01 సామిగ్మామొక్కెనురా , ఈ వేళ నీవు తామసముసేయకురా , నా ముద్దు సామిగా, నీ ముద్దు సౌగసుచూచి 1౨|| శరభే్యదతనయుండైన ఏకోజి వర వినుత, ఖోనలేంద ॥ సరన జనపాలక :, సామితుళశజభూపాల ।; నరనమైనట్టి, చక్కదనముచూచి 1౨ వలచినాను, వలపు చాల నిలుపండోల వలరాజు వారికితాళ, తుశజమహిపాల విరహము తాళ(జోల, సరనుండా కోపమేల విరిటోణిటోధనలు , వినవేల భూపాల 1౪|| నిన్నె నమ్మినదాన నీ- పొత్తు నేను మాన, వన్నెకాడా న్‌ చిన్నదాన, వలచి వచ్చినదాన నరసయేకేందనుత, సౌమిథ్రీతుళజేంద గులుతుగా రతికేలి, కూడుము భోనలేంద్రా 11౫

బె శ్చ ౧గారపదములు

• తోల్వాణీ __అది పరమమౌొ తంజవూరి, కోటలో మంచి సరనుడైన తుళజ జనపాలుండు సరన చోళ భూమిపాలుడు వెలయు సకలదేవ పుణ్యపాలుండు 10|| ఘనమైన కీర్షి విశాలుండు, వాడు ఘనుడు, దీపాంబికా తనయుండు ఘనమైన శివభక్తి శీలుండు, సామి ఘనుడు, రాజులమేటిధీరుండు 11-౨1 చతురుడే ఏకేర్మద వినుతుడు, సామి చం[దమౌళీశ్వరభక్తుండు సద్దుణజుభలీలుండు, వాండు జనపాల తుళజరాజన్య దేవేర్యదుండు . చనంతభైై ర్‌బి _ అది చెలియరో చూడవె, నేటి ముచ్చటలెల చెలికాడెన తుళజ రాజేందుండు కరుణించెనె చెక్కిలి నొక్కిలి నొక్కమంటి, చిన్నెలు జేసివాడు చోక్కెరమోవియాని చేక్కగ క్రాగిలించెనె 10|| చెలిచే నేవిభుని, విలువ నంపగానె చెలగి మాటాడుచు, చెలికాడు వచ్చె కొమ్మ । చక్కని యేకేంద్రనుతుడు, జనపాలతుళజేం[దుండు [(గగక్కూన రతికేశిని, కలసి సంతసిల్దైనమ్మా ॥ 1౨|| కౌటీ _ అథి నిన్ను నెఅనమ్మినదానరా నేను నెజజాణ : తుళజేం్యద । భోగదేవేంద : ॥0౧॥ కన్నెలందజు జూడ, కన్నడి సేతురా మన్నెహంవీర ; (మొక్కెరా మదనావతార । 1౨|| మునుపటి మమతలు, మునువటి నెనరులు మననున నుంచరా, నా మనవిచేకోర 113॥ దిన దినము నా మది, తెలియని వాని వలెనె ఘనుడ । నలుగురు జూడగ, మోడి సేతురా? గా మద్యామావతి ఎ అథ సామి: రారా, న్లె నీకు [మొక్కౌాదరా సామి ః రారా భ్రోనల (భ్రీశరభోజరాజేం[ద : ౧||

ళృంగారవదములు క వలచిన దాననురా, వలపు నిలుపలేరా వలరాయుని బారికి, వశము కాదు తాళరా 1౨1] చిలుక పలుకులు, చెవులను వినలేరా చెలువ గంధము బూసి, సొమి। కొనియున్నానురా 1131 ఎలమి నతనుడం డైన, ఏకేంద్రవినుత ః చెలువుగా కూడుము శ్రీళశరభోజేందాః 1॥౪॥ వనంత్‌ తలరం._అది వెలదిరో వినవమ్మా । యీ వేళ విరహము తాళనమ్మ ః ఎలమితో శరభఖేం్యదు డన్నటికి వచ్చునమ్మా /] సరనమైన గుబ్బలను, సరనమైనమోవిని సరసమైన మోమునకు, సామి ముద్దు బెట్టునెపుడు ॥0౧॥ ఘనమైన మాటలను, ఘనమైన పాటలను ఘనమైన యాటలను, ఘనుడెన్నడు జూచునమ్మా :£ ౧౨|| సరను డేకే్యదనుత, శరభ భూపాలకుండు సరనకేళిని నన్ను, జోడుగా గూడేదెపుడమ్మా : 184 ఎరుకల ఠాంటోని _ అది అలుక చేసేది న్యాయమా : చక్కని సామి, చెలికాడా నీకు |మొక్కేనురా చిన్నదాన, కౌగిలీరాా ఆ వలరాజుదారితాళ వన్నెకాడ । కోపమేల, సలలితగుణశీల, సామి తుశజమహిపాల | 1౧|| విరహము తాళలేరా, వెన్నెలకాంతి కోర్వులేరా సరనగంధము బూయరా, చక్కెర కైెమ్మోవియ్యరా 1౨|| నరస యేకేందవినుత | జనపాలతుళజేందః సురతశే?ిని నన్ను, జోడుగూడి పాలించరా ః 11911 రల్యాాణీ _ అది ఇది సమయమురా, దయజూడరా సదయకీర్తి విశాలా ః , శరభోజి భూపాలా చలమేల జేసేవు, స్వామి నా హృదయేశా | పలుమాజు నీ పదముల (యమొక్కెదరా :£ అలమికౌగిట( జేర్చి, అరుదై నకెమ్మోవి పలుగంటిజేసి, గుబ్బలగోరు జీరను 1౧||

ట్స శృంగారవద ములు

సరనసములాడుచు, సంతోషముగాను,

సరనుడా నీవు నన్ను, కరుణతోంబిలిచి

విరివిగ కర్పూర, వఏీడెమిచ్చివేగ,

గరిమ ముచ్చటలాడి, [గక్కున నన్నాదరించి 1౨||

సరనయేకోజిరాజ : నన్నుతశరభేం దః

విరహము తాళలేరా, వేడ్కతో రారా

వరుసగంధము పూసి, వగకాడా । యీ వేళ

నరనమదనకే?ిజతగూడి పాలించును 11311

మానాన _ అదా

నీ సౌగను జూచి, మోహించినాను

నివు నన్ను కరుణించరా, భోసలకులచం[దె 1

(్రీతుళజరాజేం[ద ; భోగదేవేంద [(మొక్కెాదరా [0||

్రీలక్ష్మివలె నేను ఉన్నానురా,

చెలువగా కరుణించరా

చాల నీకు (మొక్కెదరా, చోక్కెర కెమ్మోవిరా

లీలగా కౌగిలించరా, తాశజాలరా 1౨||

ఘనుడ | ఏకేం[దవినుత 1 దీపాంబాతనయ ।

జనపాలతుశజేంద |

మనసీజ కేళిగూడి, మనను రంజిల్హచేయరా

మననున దయసేయరా 11311 క్యాయతల్యాణో _ చంధ్ర

నిన్ను నమ్మినదానరా, నా సామి

కన్నడ సేయకురా, ఘనుడ (శ్రీభోనలేంద

సన్నుతకీ ర్తిసాంద : సామిథ్రీతుళజేం్యద /

వలచితి నేను చాల, వలవు దాచేవేల

వలరాజుబారి తాళ, వన్నెకాడ । యీ వేళ 110౧11

రాజుల మేటివీవు, రాజచందుడవీవు

రాజులలోన నీవు ।! రాజుకేసరి నీవు 1౨||

చతుర । ఏకేంద వినుత। చతుర (భ్రీతుళజేంద:

చతురత తోడుత, రతికే? ననుగూడుమా 11311

ఖు ౦ంగారవదములు ట్‌ శృందావని _ అది నిన్నె నమ్మినానురా, శ్రీతుళజేందస్వామి ॥ జోనలకులచం[ ద, టోగదేవేంద భాసుర కీర్తిసాంయదః, భవ్యకరుణో పేంద : 1[౧|| నిన్ను జూచినపుడె, నిండు మోహముతోను ఉన్నాను కరుణించు, మన్ననతో లాలించరా 11౨1 సరన యేకేందవినుత, సామి (శ్రీతుళజేంద : గరిమతో రతికేశి గారవించు [మొక్కెదరా 11811 నొవోం __ అది ఊరక కోపము జేసెనమ్మా : ధీరుడు కాహరాజ దేవేందుడునా వై చెక్కిలి నొక్కమంటి, చిన్నెలు సేయమంటి (పక్కకు రమ్మంటి, బాగుగా కౌగిలిమ్మంటి 10|| వలచి నేనుండగా, వాండు నన్ను జూచి పలుకులేదని సరి, వడతుల జూడంగ 1౨|| ధీరయేకే్య్యదనుత గంభీరశాహేం[దుండు కూరిమి రతికేశిగూడి దాని మాట విని 11311 నొవేర్‌-__అద్‌ మనసు నంతోషమాయెను, మగువరో ః యిపుడు ఘనుడైన (్రీతుళజ జనపాలుని జూచి ముద్దుమాటలాడి, ముద్దు పాట పాడి ముద్దు సామి యివుడు ముదితరో :ః లాలించగా 11011 వగలతోను వాడు, వంచన జేసి నన్ను సౌగనైన గుబ్బలను, సౌంవుతో జీరంగ 1౨|| సరన యేకేం[దనుతు సామి థ్రీతుళజేందుడు మరుకేశి గూడి నన్ను కరుణించెనప్పుడె 11811 నొవోంి _ అది కోపమేలరా £ చక్కని సౌమి కోపమేలరా : భూపాలతుళజేంద | వలచినాను వాల వలవలరాజు బారితాళ వలపు నిలుపంజొల, వన్నెకాడ ! యీ వేళ 1౧|| కులుకు గుబ్బల వైని, నెలవంకలుంచరా చెలువుడా ః నావై దయజేసి కౌగిలీరా ః 1౨||

ర్‌ శ్చ ంగారపదములు చక్కని యేకేయదవినుత, చక్కని థ్రీతుళజేంద : చక్కగ రతికేళి సామి నన్ను గూడరా 1131 న నావౌోరి్‌ _ అది చక్కని వారిలో నీ సాటి చక్కని దొరను గాన, చక్కని యేకేంద సన్నుతతుళజేం[ద జనపాల రాజేం్యద నలలితగుణసాంద వలచి నేను చాల యుండే వేళను వగకాడ । మాట లాడితి వేర చెలికాడా : నీవు చెలియలందలు(జూడ 10|| చక్కని కొనగోర నీవు జేరితి వార మోడి జేసి నేను ఉండే వేళను మోము మోము జేర్చి ముద్దు బెట్టి నీవు వేడుకతోడను వీడెము లిచ్చి వింతగా సరన నొక రాజ సన్నుత వర దీపాొంబికా తనయ (శ్రీతుళజేంద నరసి జాత్మీ చేర రమ్మని వలిచి నురతశే?ి జత గూడితి వార 1811

శ ౦గారపదములు ల గౌరి _ చంథ్ర [మొక్కెదనీ పాదములకు (గక్కున కరుజించరా చక్కని తుళజదీర సామి కౌగిలించరా నిన్ను నమ్మినానురా నన్ను మన్నింపరా వన్నెగా చిన్ని చన్నుల వగగా గోర జీరరా 1౧|| ఘన శివభక్తుండవు ఘన యోగళాలివీవు ఘన దీపాందాతనయ ఘన భోనల రాజేం్యద 1౨|| నరన ఏకేయద వినుత నరస రసికుండ వీవు సరనముగా రతికేళి గరిమతోగూడి కరుణించరా 11941 గెభలినంలు _ అది సామిగా నీ దానరా నేను చక్కని తుళజేం్యద భోగదేవేంద ! బాలరానిను బాసినేను తాళరా, యీ వేళకురా లీలగాను బిగికాగిటజేర్చి ఖాళిగా నను కరుణించుమీవేళ వన్నెల చిన్నెల చనుల (కొన్నెలలుంచు జవరాల 1౧|| తిన్నగాను వలుచని కఆమ్మోవి తేనియలను దయ సేయుమీవేళ 1౨|| కంతుని కేళినను వింతగా కలిసితివిరా సంతతమును, వకరాజవినుత చక్కని భోనలతుళజరాజేం[ద 13॥

8 శృంగారపదములు తానోరి__అది ఎంతటి వాడెనేడు బాల యింత ముచ్చట జీసెనె దిపాంబికాతనయుండు దీన మందారుండు భూపాల తుళశజ రాజ నృప దేవేరదుండు 110౧11 సరన యేకేరద వినుతుండు సరస సద్గుణశీలుండు నరస సద్దుణశీలుండు సరన చోళ భూపాలుండు, గంభీరుండు 11౨1 సకల సద్గుణ నిధీ సకల నిత్యోత్పవనిధి జనపాలనిధి 131 బిల్భిరి - అది నిన్నె నమ్మిన దానరా నా సామిగా నిన్నె నన్నుత గుణశ్లీల ! శరభోజ భూపాల కన్నడ సేయకురా, [మొక్కెదరా కరుణించి కౌగిలీయరా చిన్ని చన్నులవెని (కొన్నెలలుంచరా చిన్నదాననెరా, చెంతకురారా 10|| కోరి వచ్చినదానరా, నావె కోపము సేయకురా - సారమైన 'కెమ్మోవి తేనియలీయరా నా సామిగా దయగా, [(మొక్కాదరా 1-౨1! రతికే? జతగూడరా, యేక రాజసుత ః శర భోజధీర, నం తతకీర్తి విహార, శతజన మందార సామి కరుణ జూడరా, నే (మొక్కెదరా 113|॥

ళ్భ ౦౫౩౦౦ వదములు రి లిర్సారి - అటి నేనె కోపనత్యనని నేరమెంచేవు భూనాథ : తుళజేంద: భూలోక దేవేంద్ర 1 వగలను జేసిసీవు వట్టి యలుక జేసేవ ఉవిదెల పాడి విని ఊరక చులక జేసేవు . నన్నుతాంగులెల్హ గూడ నెగజేసేయ నిన్ను వన్నెకాడ : నీవునా వద్దకు రార ః వంచించేవు 1౨|| సరస యేకేంగదవినుత : సదయ । ్రీతుళజేంద ॥ సురతకేళిని గూడి గరిమ రంజిల్ట సేయరా 1131 క్‌న్బ్మాడ = అది కన్నడ సేయకు మీ భామవై సీవు వన్నెకాడ ః తుళజేం్యద ! వలచినది మాబాల కోరియున్నది చోలా, కోపము జేసేవేరా సౌరెకు కీ ర్తివిశాల $, చోల (మొక్కెనీవేళ ॥10॥ " తిలకము దిద్దికొని, చెలియ శృంగారించుకొని నెలకొని నీవె వపతియని, నినునమ్మినది తరుణి 1౨|| ఏక్రేందవినుత, ఖోనలేం[ద తుళశజరాజేంద జోకను రతికేళిని, జోడుగూడుమీవేళ ॥19॥ వలచిన దానరా నేను నీపై చోల సలలితగుణశీల, తుళజ మహీపాల : బిల్హ్య రి-అది [మొక్కెనీ పదములకు చక్కైర మోవియీరా

10 శృంగారపదములు సరసన యేకేందవినుత : సామినా (పాణనాథా గ గరిమ మీఅంగనన్ను, కరుణించు మీవేళ 1౨|| ఏక రాజేర్యదతనయ : లోకైకపాలక : శ్రీకర తుళజరాజేం[ద : భోగదేవేంద : 1131 క్‌న్బ్మణ _- అబి కోవమేలరా, చక్కని సామి కోవమేలరా భూపాలతుశజేయ్యద ఖోగదేవేందః 1౧|| చెలిమిజేసి పిలిచిన చెంతకు రాలేదా తలచినపుడె సేవ తానుచేయలేదా 1౨|| విలసిళ్ల నేనునీ విడిదికి రాలేదా పలుమారు నీ మీద వదములననెేలేదొ 134 ఆ యింతి బోధనల నన్నిటి నీవువిని నాయందు దయలేక నన్నలయించ ॥15॥ న్యాయము కాదురా నమ్మీనదాన ; నన్ను పాయక యీవేళ బాగుకౌగి లియ్యరా 1౫|| సన్నుత శ తుళజేంద శి చిన్నదానను సీ చిత్త మీయకున్నావు ॥1౬-|] ఇది నీకు ఉచితము కాదురా : మన్నించి యూవేళ నన్నిపుడె యేలుకోరా

ళ్చ ౦గారవదములు శే

మయుత్లారి __ వంసపె వింటివా:ః: నీవు ._ కంటివా వానివగలు ఓ చెలియరో : జతగాడైన తుళజ రాజేం్యదుందు సకియరొ : ఎంత ముచ్చట జేసెనె చక్కని గుబ్బల గోరుల గోరులుంచఛి చక్కెర ఇ౩మ్మోవి యానిమించి [(గక్కుననన్ను కౌగిలించి చనువులతో ముద్దుమాటలు విని మనస్సు రంజిల్బనాతో నరనములాడి వనజాక్షి రమ్మని చేరబిలిచి వనితరొ కర్పూరవిడె మిచ్చెనమ్మా ॥1౨॥ సరన యేకేంద రాజవినుతుండు జనపాల తుళజమహీపాలుండు సురత కే? నన్ను జోడుగూడి

ముఖారి __ ఊంపె తరుణిరొ । నీ వగలు తెలిసి మోహించితి, నీ సరనమైన తుళజ రాజన్యుండను నేను ఘనమైన నీ కుచములను చూచి, వేడుకను ఘనమైన సీ బుద్ధి గరిమ జూచి 1౧|| ఘనమైన సీ ముచ్చటను జూచి, రంజిల్లు ఘనమైన సీ చక్కదనమును జూచి 1౨|| సరనమైనట్టి సీ, కరుణచే నామనను నిరతమానందముగ, నీవుసేయవె కరమునను సౌగసు, కౌగిటను జేర్చియండు విరిటోడి ।! కర్పూర విడెంబు లీయవే 134

శేణ ళ్చం గారవదములు

విలసిల్డు ఏకేంద వినుతుండను, చతురుండను

తుళజేందుండను, మమతతో చూడవె

చెలువై న రతికేళి కలిసి నా చిత్తమున

వలుమారు సంతోషముల కలుగజేయవే 11311

ముథ్లారీ__ఆలఖి

లీలగ (భ్రీతుళజేందుండు

లెన్సయుండిన చాలునే

వెలయు పేమ నా మీద నెనరుంచి

వేడుక చెల్రించునె నా సామివాడు ॥0౧|1

అలిగి 'సేనున్న(జూచి, ఆదరించి, లాలించి

వెలదిరొ ।; మాటలాడునె, నాపాణేశ్వరుండె 1౨||

వనజాకుల జూడంగ, వరున సొమ్మును

తన యింటికిచ్చి పనుచునె నా మేలు వాండె 119141

చతురు డేకేం్యదసుతుండు, చక్కని తుళజేందుండు

మరురతికేళి ననుగూడునె కొనియాడు 1౪|| ముఖ్లారి __ ఆఖ

ఎటువలె తాశుదునమ్మలారా

విటరాయుడై న తుళజ విభుని కరుణలేకయె

వగలు జేసివాడు, వట్టి అలుకజేసి

వగలాడిమాట విని

వద్దకు విభుండు రాకున్నాడు 1౧||

కలికి! వాని పాదముఠత గతియని యున్ననన్ను

కలకంఠిమాటవిని కన్నడ జేయుచున్నాడు 1౨||

మొన్న (పొద్దునవచ్చి, కాముని కేళిగూడినన్ను

వన్నెకాడేకేం్యదవినుతుడు, వంచించెను తుళజేంద్రుడు 1131 నాొవోరి _ అట

సీవలె చతురుండు, నేనెందుగానరా

భూవరతుశజేంద 1 ఖోగదేవే్యద ॥

భావజరూప ! భక్త కీర్తితభూప ॥

సరన యేకేళదనుత। జనపాలకులచం్మద |

శ్చ ౦ంగారవదములు క్‌ నిన్నునమ్మి యున్నానురా నెనరుంచి కౌగిలీర మన్యహంవీర । నాతో మనసిచ్చి మాటాడరా | వలచి వచ్చినానురా చలము జేసేదేమిర సలలితగుణహర సామినీకు (మొక్కెదరా 1134 నొరాష్ట్రం _- అది (శ్రీరామావతారుడె ్రీతుళజేందుడె వారిజబాంధవ వంళ వర్ధనుండు తల్లిదండి మాటలు తప్పని రాజ్యపాలుండె, హితమైన థోనలేందుండె హిమకిరణ గుణమహితుండ 1౧|| నత్య భూషణ శీలుండె, నకలగుణ సంపన్నుండె నిత్య యశోభూషణుండె, నీతి తప్పనివాండె 1౨|| చివ్యగుణ భూషణుడె దీపాంబికా. తనయుండె, భూపాలతిలకుండె భోసలతుళజేం[దుండె 1194 నౌర్యాష్ట్ర అది కాముండు మంచి వాడాయె కాంతుడు దయజేసినవుడె సామి ట్రీ తుళజేం్చదుండె సరనసములాడినవుడె ఘనుడై న ఖోనలేం్యదుండు కౌగిట నన్నాదరించి చనుమొనలంటి నావై నెనరుంచినవుడె ॥0॥ నరనమై విడెమిచ్చి, చందనము మేేనబూసి వరుసగా నాముద్దువూట వగగాను విన్నప్పుడె 1౨||

శత శ్చ ౨గారపదములు నొరాష్ట్రం ఎ అటి కోపము సేయకురా కోరియున్నానురా ఫ్రీవతి కీర్తిసాంద ఫ్రీతుళజేంద : వలపు నిలుపలేరా వలచినిను, ఉన్నానురా చలము వలదురారా నదయ : నీకు మొక్కెదరా 1౧|| ఆదరించి నన్ను [బోవుమీ అలమి కౌగిలించుమీ ముచ్చటతో కరుణించుమీ 1౨|| ధీరయేకేం్య్యద వినుత దీపాంబికాతనయ సాళశెకు మీవేళ చక గ్రాని తుళజ భూపాల 11911 వూవాన_ఆత మనను ఒకటిగానుంటే, యొనరు నకల కార్యములు మనను కలకము వుట్టితే, మాటికి కలహము పుట్టును అన్నదమ్ములకై న, అత్యంతాప్తులకై న, తిన్నగా స్రీవురుషులకై న, తిరముగ తండికొడుకులకై న, 1౧|| స్వామి "సేవకులకై న, సద్గురు శిష్యలకైన, వేమాలు రాజమంతులకై న, వెలయు బావమజదులకెన, 1౨1 తుళజే్యద యేకేందులకైన, తురంగస్వారులకై న, నలలిత భోనలవంశ, చందమౌశళీశ్వరులతై న - 113॥ శోదొరగౌళ _ ఎంపె నాసామిగా నీవు నన్ను కరుణించరా భోసల కులచం[ద ః శరభోజ రాజేంద & నిన్ను నమ్మినదాననేను, సీ పదములకు వన్నెకాడా ॥ (యమొక్కెదరా, వద్ధకురారా 1౧|| విరహము నే తాళలేరా, వేడ్కతో కౌగిలీరా గురుకుచముల చిన్న గోరులుంచరా 1౨| ఏకోజిరాజనుత, ఎన్నికవాడా శరభేంద : ్రీకర రతికేళి చెలువముగా గూడరా 13॥

శ్చ ౦గారిపదములు కేప్‌ కీదారగౌళ _ డూనకొ

కరుణజూడరా, ఘన ఖోనలేం[ద్రా

నరనుండా ।; దయజూడు; సామి 'శ్రీతుళజేరద :

వఏవేళ నిన్నునే నమ్మియున్నానురా

చక్కెరవంటి నీ మాటలు నే విని

చాలమోపాంచితి, చనవీయవేరా 1౨||

ఏకేర్యద వినుత సామి! నా (పాయమ్ము

నీ రతికేళి నేలితినౌరా 1134

శేదార్‌గౌవ్‌ _ ఆది

ఎంతై న దయజేసి, యేలుకో నా సామి

సంతత కీ ర్తిసాందా : సదయ భోసలతుళజేంద |

నేరక నడిచినా, నేర్చి నడిచినా

నిన్నునెజ నమ్మినాను, నిను వానితాళలేను

వనితల మాటవిని, వగలు సేయకు ళతాణ 1౨||

చతురః ఏకేం)దవినుత, జనపాల తుళజేంద

రతికేళి ననుగూడి పాలించు నీకు (మొక్కౌదరా 11311

కేదారోగౌళ్‌ _ అది

కోపము సేయతె, ముద్దుల గుమ్మ!

కోపము సేయశకె, భూపాల తుళజేందదుతో

నకల విద్యలభఖోజుండె, చక్కనివాడె

జలజ బాంధవ వంశుడె

మకరంద బిరుదాంకుడె, మహిత దానకర్షుండె

సకలాంశముల యందు, సాంబ శివుండతనితో 1౧

నిరుపమ గుణ శీలుండే, నీతిపరుండె

నిఖిల జన పాలకుండె, వరకీర్తి విశాలుండె

వాసవ విఖభుండె, శరణాగత పోషకుండె

తరుణి వానితో 1౨||

2

16 శ్చ ౦గారవద ములు ఏకోజిరాజ వినుతుండె తుళజేరదుడు ఎనలేని రణశూరుండె, శ్రీకర గుణవంతుండె శితజనపాలుండె, జోక నిన్నేలినవాడె సుదతి యతనితో 1131) లావ్‌ారి _ చంథ్ర సెమిదయ జూడు మీ వేళ నదయ అ్రీతుళజభూపాల ॥ కాముని బారికి తాళలేరా కౌగిలించి ఆదరించరా ॥ నీ ముద్దుమాటలు నేనువిని నీ సౌగ సెల్లను నేనుకని చేవారు మోహించియున్నానురా నామీద నెనరుంచి, నన్నాదరించరా 1౧|| సీవగతియని నెజనమ్మినారా ఈ వేళ నరసములాడవేరా ఠీవిగా గంధము నెమ్మేన బూయరా భావము రంజిల్డు పదములు వినరా 11౨1 నరన యేకోజి రాజేం[దః సన్నుత జనపాల తుళజేం్యద నీకు [మొక్కెదరా గరిమగా రతికేళి గూడితివేర ఘనుడ నా మనను నంతోషమాయెరా 113॥ లొనసార _ అదొ నిన్నె నమ్మినానురా నా సామిగా వన్నెకాడ ; తుళ జేం్యద ॥ వలచి వచ్చినానురా వలరాజు బారితాళ, వశముగాదు [మొక్కెదరా చెలువుగా దయజేసి చక్కెర మోవియ్యరా 1౧|| మగువలతోగూడి, మననియ్యక తనతో వగలు జేసితె నిన్ను వద్దనే వారెవరు 1౨|| సరన యేకేం్యద వినుత : జనపాల తుళజేం[ద : గరిమను రతికేళి కలిని నను గూడరా 1131 2%

శృంగారవదములు 17 ఠాొవొారి _ అది కలకంటి నేనొకటి కలకంఠి: వినవె సలలిత థభోనల తుళజ జనపతి దయకేసినట్టు అలముకొన్న మోహమును అలరు శయ్యవై నుండగను నా మనసు తెలిసి విభుండు నవ్వుచు చేర వచ్చినట్టు 10 చలువ వెన్నెల బైటను చెలులతో నాడుచుండగా చెలువుండావేళను వచ్చి చిన్ని చన్నుల జీరినట్టు 1౨1 సరసి జాతే; యేకరాజ సన్నుత ఫ్రీతుళజేందుండు గరిమగా మదను కేళి కలసి సతృలముల నిచ్చినట్టు 134 ననంత __ అది నరనమైన తుళజ భూపాలుని. జూచి నకియరో ః మోహించితి సీవేళ ఆ సరస గుబ్బలను గోరులుంచి నరను డెన్నడు లాలించును విరహము తాళలేను ఈ వేళను కరుణ. జూడమనవె ॥10॥ ముదమున జనపాలు పొగరుచ్చము మీఅంగా సదయుడు మదగజమువై నెక్కి ఏధిలో నరి రాగను ఈ వేళ 1౨|| ఘనుడు, ఏకేం్యదనుతుండు, దీపొంబికా తనయుండు, తుళజ భూపాలుడు వినయముతో నన్ను గూడి మనసిజకేళ, మనను రంజిల్హంజేసిన 194

శే[ శ్చ ౧౦గారపదములు అఠాణ -- అది నుదిన మాయెను ఓ చెలియరో సదయ భోనలతుళ జజనపాలుని. జూడగ విరహము తాళలేను, కరుణ జేయమనంగ సరనుడు కౌగిలించి, చనుమొనలంటగానె నరసుండు చతురుండు, నకల జనపాలుండు కరుణా సాగరుండు రాగా 1౨|| ఘనుండు, ఏకేం[ద నుతుండు జనపాల తుళజేందుండు సురత కేశిని నన్ను జోడు గూడి గూడగానే క జీల ర- అది ణ్‌ నుదతిరొః చూడవె, నేటి ముచ్చట తుళజజనపతి దయజేసె ॥ కులుకు గుబ్బలమోవి జిలుగు పయ్యెదడాని చెలువుగా గోరులుంచి చిన్నెలు జేసెనె 1౧|| మొలక నవ్వులతోను ఎలమి కౌగిటజేర్చి ఆదరించెన చాలా 1౨|| చతురుండేకేందనుతుండు సామి తుళజేందుండు రతికే?ి నను గూడి లాలన జేనెనమ్మా 3 భన్వాని _ ఊంపషె సామిః దయజూడరా చాల నమ్మినానురా భూమి జనపాల, తుళజ భూపాలచం[ద |

రృంగారవదములు 19 వలపు నిలువలేరా వలరాజు వారికిని కలంగుచుండె నను కరుణించు మీవేళ 1౨|| ధన్యానీ _ అథి చూడవె గామః ముచ్చట లెల్ల వేడుకతో ఫ్రీ తుళజరాజేందుండు వెలదిరొః యీవేళ! జేసిన చిన్నెలు కలికి! నీబంగారు జిలుగుపయ్యెదకొంగు తొలగినదని దయ తో నావద్దకువచ్చి చెలియలందలటు జూడ చెలువుండు వొయలుగా మొలక చన్నులవైని నెలవంకలుంచెనె ॥౧॥ కనకాంగి నెమ్మేన గందము నలదుదామని ముదమున నన్ను, అలమి కౌగిలించి మొనసి నాదుకె, మ్మోవి తేనెలాని ఘనముగా రత్నాల, కమ్మలిచ్చెనమ్మా : 1౨|| వోగడయఆది రంజిల్దు ఏకోజి రాజేంద వినుతుండు మంజువాణిః తుళజు మహిపాల చందుండు రంజితముగానన్ను రతికేళినిగూడి కంజాశ్ని బంగారు కడియా లిచ్చెనన్మూ 1131

౧0 శ్భృ ంగారవదములు వేగడ __ అదొ వలచినాను చాల వన్నెకాడ 1 యీవేళ సలలిత గుణశ్రీల : తుశజ మహిపాల : సామి [(మొక్కెదరా 1 చక్కెర మోవియ్యరా ః కాముబారికి తాళరా : (గక్కుూన కౌగిలించరా :ః 1౧|| నారీమణులలోన నన్నాదరించి బాల గారవించి నామేన గంధము(బూయరా | (గక్కున కెమ్మోవానరా $ 1౨|| నరన యేకేందనుతి: సామి శ్రీతుళజేం్యద | సురత కేళినిగూడి సౌగపుగలుగజేయరా : వౌగణ్‌ _ అటి రమ్మనెనె కొమ్మ : నిన్ను సమ్ముతించివాడు ఎమ్మెకాడు, తుళజేం్యదుండు ఇంతలో దయజేసి, యీవేళ 10|| చక్కగా శృంగారించుకొని అక గ్రారతోడుత సంతోషమునను గగక్కున నిన్ను కౌగిలించి కెమ్మావి యానను ౨4౧ వన్నెలాడి! నీ వగలెల్టనుగొని వన్నెకాడు మోహించి పాల తిన్నెగా సరనములాడుచు

శ్చ ౦గారవదములు ల హొయలుగా చన్నుల గోరజీరి లాలింపను 121 మంతువెక్కిన యేకేం్యదవినుత మహిపాల తుళజ రాజేందుండు సంతతము నిన్ను జోడెడ బాయక కంతుకేళి జతగూడి, కరుణింపను 1౪|| తానొాంతందిరి నానాంతిల్దా నానాం దిరినా తానాదిరి తిల్లానా తిల్లిల్లా నాతందిరి, తానాదిరీ తిల్లిల్హానా తిల్లిల్హానా తందిరి దిరి ల్‌ళ్దానా తిల్హానా తానాతందిరి నాదరితద్ధకాం గుక్తధిమిత తిల్లానా తందిరి దింతాం దింతాం ధిత్తశాంగు తధిమిత 1౫4 జోగణ్‌ _ అది కొమ్మ: ఏడు ఎటువంటి వాడమ్మ రమ్మని సైగజే నెనె లాలించి కౌగిలించి ఎమ్మెకాడు, తుశజ రాజేందుండు కరుణించెనె తరుణీ: నీరత్నాల నరులు చూతామని గురుకుచముల వెని గోరులుంచి లాలించెనె 1౧|| నుదతిరో : నీ బేనరి చూతామని యొకసారి ఉరమున కెమ్మోవి మొనసి నొక్కె- నృపళౌరి 1౨|| ఏకోజి రాజ వినుతు డెలమి ్రీతుళజేం[దుండు జోకను రతికేళి జోడుగూడి కరుణించెనె 1134 అక్టేరాగం _- చంల్టో నాసామిగా నావై కరుణింపరా సీదాన నేనురా | భూమీళ తుళజేం్యద ॥ ఖోగదేవేంద శ

22 శృంగారివదములు చాల వలచినానురా : చలము జేసేదేమిరా । 10|| బాలరా ః నేను తాళజాలను జాలిగొనియన్న జవరాల, (మొక్కెదను రారా ః కౌగిలియ్యరా ః రాజనద్దుణహర : కోరియున్నారా :ః గారవించరా 1౨|| జౌర : సీకెమ్మోవి నాననియ్యరా : సరస యేకేందనుత సామిథ్రీ తుళజేం్యద : మరులుకొన్నారాః మనవి చేకోరా గరిమగా రతితే? కలిసిమనసియ్యరా 1131 నంతువరౌాలి __ అథి సామిగా కోపమేల, విరహముతాళ సామి భోనలే్య్యద, సదయ (శ్రీతుళజేంద ! చినదానను, మగువ నెంత్రైనగాని కలనైన నిన్నాడబాయక, కలకంఠి బోధనవిని 1౧|| నిక్కముగ నిన్ను నమ్మినానురా, హొయలు (గ్రక్కున కౌగిలియ్యరా కరుణ ఘనుడ శ్రీయేకేందనుత: దీపాంబాతనయ । జనపాల : తుళజభూపాల : శివభ కిలోల వగలు జేనేవేలరా : తుళజభూవ వలచినదాననేర 1౨|| వగలాడి మాటవిని, వగలాడియని.__ నరస గంధము బూయరా, సరిమేనను చక్కగా కౌగిలియ్యరా, విరహము తాళలేరా కరుణ .,44640., 1311

ళ్ళ ౨గారపదములు 23 చిన్న వయను దానరాః చక్కనిసామి చెక్కిలి నొక్కువేమిరా కన్యలందఅు జూడ, కన్నడ జేసేదేమిర మన్యహంధీరః యొక్కెఅ 11౪ మదనావతార।: రతికేళి జతగూడరా!: వకోజి రాజనుత। తుళజరాజేందః నతతకీర్తి విహార: సకల జనాధార। చతురుడా: (మొక్కెదనురా "చనివియ్యరాః: సరన గుణవతిహే, తుళజ భూరమణ: 1౫11 వంతువరా2 _ చంథ్చు కోలెన్న కోలెన్న కోలె శృంగారకాడె, (శితజన కల్పుండె, యేకేంద వినుతుండె, (శ్రీతుళజేం్యదుండె 1౧|| ఘనకీ ర్తిశాలి వాండు ఘనయోగళకాలి వాండు ఘన యేకేంద వినుతుండు ఘనుడు తుళజేం[దుండు 1౨|| మద గజమువై నెక్కి మార్కండేయు కైవడి సదయతుళజేం[ దుండు సాగిరాగాను 1134 "చక్కని గుణశీలుండు, చక్క-ని రూపవంతుండు "చక్కని యేకేం[దనుతుండు, "చక్కని తుళజేందుండు 1౪|| సరస చంద మౌళీశ భక్తుండు సరనుండు సకల యేకేందనుతుండు, సామి తుళజేందుండు 1౫||

24 శృంగారపదములు వున్నాగన రాఖి _- ఆది నమ్మినాను నిన్నుచాలా నయగుణ జభశీల తుళజ భూపాలా: "చక్కెర మోవీర్రా, చక్కని సామిగా (మొక్కను నేను 1౧|| కాముని వారికి తాళ్ళగక్కున కౌగిలించుమీ కామించి యున్నాను, ఘనుడా।: ఖోగదేవేంద : 11౨ సరన యేకేం్చద వినుత: సామి ఫ్రీతుళజేయద £ వరునగా రతికేళి గరిమతో ననుగూడరా: 11311 వున్నాగవరాణి _ ఆట నేరక నేనునడిచినా నీవు 1పాణేశాః ఓర్చుకోవయ్య 1౧|| సాౌరకు భోసలవంళ దేవేం్యద! సదయ ్రీతుళజ రాజేంద 1౨|| చిన్నవయసుదాననేని చిన్నెలై తె తెలియలేను మన్ననతో మాటలాడి మహిపాలః కరుణించుమీ 1131 మదన శాస్త్రము నేరను మక్కువతోను నమ్మినాను కొదమ గబ్బి గుబ్బలను, గోరజీరి లాలించుమీ 191 చతుర యేకేం్యద వినుత: చక్కని తుళజ రాజేం[దః రతికేశిని దిద్దుకొని సతతమునన్నే లుకొమ్మీ 1౫||

ల్‌ ౦ంగారవదములు భ్‌ కాంటోది _ ఆజీ వలచినాను నీవై చోల వలరాజు బారికితాళ తుళజ జనపాల చలువ గందము బూసి సామిః కరుణించరా అలమి కౌగిట జేర్చి ఆదరించరా కులుకు గుబ్బల వైన గోరులుంచరా మోవిచ్చి పాలించుకోర 1౧|| ఘనుడ।: యేకేం[దవినుత జనపాల తుళజేంద గరిమ సురతకేళి (గక్కున గూడరా 1౨|| కాంటోనీ -_ అది కాని కానరాని వగలెల్ట కాని కానరా కాని రానీవగలు, ఘనుడః ఫ్రీ శాహజేంద : (మొక్కె- నీ పాదములకు, చక్కెర మోవియీర (గక్కున నేలుకోరా, చక్కని భోనలేందః 1౧|| నిన్ను నమ్మినానురా నన్నుకరుణించరా కన్యలలో నన్ను కన్నడ 'సేయనేరా 1౨|| నరస యేకేంద వినుత: సామి థీ శాహేందః గరిమను రతికేళి, కలిని యేలితివౌర: 131 కాంటోవి - అట సౌమిగ నావై, చలమేల జేసేవుర భూమీళః తుశజేందః భోగదేవేంద।ః వలచి వచ్చినానురా; వన్నెకాడ! కోవమేల వలరాజు బారికి కావ౯, వశముగాదు మోవియ్యరా: ॥౧॥ కవురంపు వీడెమీర, కౌగిటంజేర్చుకోర ఆపరంటి సొమ్ములీరా, ఆదరించుకోర 1౨||

౨26 ళ్చం గారపదములు సరసన యేకేందనుత: సామి శ్రీతుశజేం[ద: సరస నురతకేళి సామి: నన్నుగూడరా 1311 నురోటు __ అది నమ్మినాను నిన్నుచాల నయగుణ శుభలీల : తుళజ మహిపాల 1౧|| వలచినారా, వలపును నిలుపలేరా వలరాజుబారికి, వళశముగాదె మొక్కాదరా 1౨41 కన్నడ సేయకురా, ఘనుడ : భోనలభూప ॥ నన్ను కౌగిలించరా, నాసొమి నీ దానరా ౧౩1 సరస యేకే్య్యదవినుత : జనపాల తుళజేం[ద గరిమ సురతకేశి, కలిని నన్నుగూడరా : గ౪॥ నురోటలీ __ జంపి సరనగుణశీల తుళజభూపాలుని జూచి నకియరో :ః వలచితిని నేను చాల వలపు నిలుపవలెనె, వాని తలంచినవుడె వమో వలరాజు మిగుల నన్నలయించెనె 1౧|| కరుణజేసి ఆవేళ నన్ను కలికిరో । రమ్మనుచు గారవించినన్ను కౌగిలించెన ఏక మహీపాల నన్నుతుండు తుళశజ భూపాలకుండు (్రీకరంబుగగూడె చెలియ : వినవె 1౨|| నురోఖ __ చంథ్చు నిన్ను నేనమ్మినదానరా, నాసామి కన్నడ సేయక ఖోనలేంద ! ఘనుడ (శ్రీతుళజేంద :

శ్చ ౧ంగారపదములు 077 వలచిన నామనసు తెలిసి వంచనజేసి పిలచినా యిందురాక (పేమ దాచేదేమిరా 131 మునువటి దయమజచి మోడిచేకొని తోడి కనకాంగులెల్డ జూడ గారవించుకుందురా 9౪|| తనరు ఏకరాజేం్యదవినుత (శ్రీతుళజేంద శ అనువుగా రతికేళి నెనసి నన్నేలుకోరా నవరసాలంకార, నృపతి నకల జనాధార |: 11౫1 ఘంఖారోవం -__ ఆది నేడు ముచ్చటజేనెనె నీరజాక్షి వినవె వేడుకతో భోనల విభుడైన తుళజేం[దుండు సరన గంధము నామేన చక్కగ అలదినన్ను తరుణి వేజొకతెకు కపూర తాంబూలమిచ్చె నమ్మా ః 1౧|| అలిగియున్నను బిలిచి ఆదరించి వలికనమ్మా : కలికి వేతాకతెను కౌగిట లాలించెనమ్మా: ౨|| ఘనుడు ఏకేం[దసుతుడు జనపాల తుళజేం్యదుండు నన్ను ఏలినసామి ఇతర వనితల రంజిల్లజే నెనమ్మా : 1341 ఖభంఖారోనం _. అదా ఇంత కోవషము సేతురా - ఎవరైనవింటే ఏమి'సేతురా తుళజ భూపాలచం[ద:

26 శృంగారపదములు మంతుకెక్కిన యేక మహిపాల సన్నుత : కోరి వచ్చిన ముద్దుగుమ్మను ఎంచేది మేరగాదురా నీమీద మోహమ్ము హెచ్చెరా గ బహుదినముల నీదు పదముతె గతియని మహిపాల।ః నమ్మిన మగువనునేరా 1౨|| చిలుత|[ప్రాయమునాటి చెలిమిని నన్నేలు సరన యేకేందనుత సామిః భ్రీతుళజేం[ద: 151 నాలొంగో నినరి దొరలను, నేనెందుగాన వానరాధిపవంశవర తుళజభూపాల: అక్వారోహణ సామజారోహణములను విశ్వుపాలనముల, వివిధ విద్యల శాశ్వత కిర్తుల, సకల ధర్మముల విశ్వేకభజనల, వితరణమహిమల 108 శౌర్యగాంభీర్యముల, చతురుపాయములను దయా దాత్షేణ్యములను, కార్యసంగతుల కమనీయ గుణముల ఆర్యపోషణముల, నఖిలాంశములజూడ 1౨|| వినయ వివేకముల, విభవ సంపదల అనుపంబు జలముల, ఘనుడః యేకరాజేంద వినుత, దీపాందీకా తనయ భఖోనలాబ్ధిసుధాకర: తుళజేం[దః 134 తోజీ _ ఆది ఏల యలుక జేసేవు కెలుపరాసామి బాలరా, తుళజ భూమిపాల,రా సీదాననేరా దేవర చిత్తమునేను, తెలిసినడుచుకోలేదా? భావించి మీసేవ నేను భక్తితో జేయగలేదా ? 1౧||

శృంగారవదములు 29

మేటి విద్యల మిమ్ము, మెప్పింవగాలేదొ సాటికీ మీ మనను దెలిసి

చక్కగ నాడలేదొ ॥౨| సరన యేకేందసన్నుత,

సామి శ్రీతుళజ రాజేంద: గుజుతుగా రతికేశి నన్నుగూడ

వంచనజేసి 11341

తోజీ _ అద్‌

సామిగా దయజూడరా, భూమిపా దేవేంద్ర!

ఖోనల రాజేంద : వలచి వచ్చినానురా

వంచన వగలేలరా వలరాజు బారితాళ

వశముగాదు ఈవేళ 1౧|| (గక్కూన కౌగిలియ్యరా

కవపూర విడెమియ్యరా చక్కెర కెమ్మోవీర

సామి నీకు [మొక్కైదరా 1౨|| సరన యేకేందవినుత, జనపాల తుళజేంథద ః కరుణించి రతికేశ, గరిమతో గూడరా 1131

గుమ్యుకాంటోవి _ అది

పొట్టనిమిత్తము జనులు, పోటిచేకేరు వట్టి పాపముల వడిక థ్ఞైదు, పౌరులు తిట్టేరు వెండి బంగారు ఫ్రీ చేత

విద్యాగర్వములచేత నిండునభలోనుండి

నే నమర్థుడననుకొనేరు 1౧|| తాము శుద్ధులనుకొనేరు

స్వామి[దోహము జేసేరు పామర బుధులౌచు

పరుల దూషించేరు 1౨1

30 శృంగారపదములు సరస యేకేందసుతుని శంకరుని తలంచలేరు పరగ లంచమ్ము పట్టి పరుని కొనియాడేరు 31 గుమ్యుకాంటోది - ఆటీ ఫీ తుళజ నృపాలునికి జయమంగళం ఏకేందవినుతునికి నిత్యమంగళం మహిపాల శిరోమణికి, మహి జనాధారునికి మహనీయ చరితునికి, భఖోసలకులచం[దునికి సజ్జనాధారునికి, దుర్జన గర్వహారికి దిగ్విజయవంతునికి, దీపాంబాతనయునికి చతురయేకేందవినుత, జనపాల తుళజేందునికి నరస జనాధారునికి, చందమౌళీశ భక్తునికి గుద్మ్భుకాంటోవి _ ఆణి (్రీరామచందదునికి మంగళం నిత్యసీతాభిరామునికి ఇనవంళసోమునికి, నేకేర్యదవినుతునికి మనసిజాకారునికి మంగళం కంజాత న్మేళునికి, కరుణాసముదునికి మంగళ చరితునికి మంగళం సీతానమేతునికి, [శితజనకల్పకునికి మా తుళజేందపాలునికి మంగళం (శ్రీతుళజ రాజేందునికి మంగళం ఏకేందవినుళునికి మంగళం ॥ శృంగారాకారునికి, (శితజనపాలునికి నంగీతలోలునికి మంగళం ॥ దీపాంబాతనయునికి, దీనవత్సలునికి భూపాల తుళజేందునికి మంగళం ॥ ఏకేర్యద తనయునికి, ఇనకుల తిలకునికి పొకారి భౌమునికి మంగళం ॥

శ్చ ంగారనదములు 31 మఘంథటారోబం -- ఊింసపె

జయమంగళం నిత్య శుభమంగళం మంగళం భోనలాంబుధిపూర్ణ్జచందునికి మంగళం సరనగుణసాందదునికి మంగళం నుభకలిత విభవదేవేందునికి మంగళం తుళజ రాజేందునికి, దీరునికి జలధి గంభీరునికి, సజ్జనాధారునికి విిక్రమోదారునికి, నీ శూరుని క్షీర్తి విస్తారునికి కోభనాకారునికి, శ్మాతవవిదారునికి ॥1జ॥॥ వనితాలోలునికి, విమల కభ శీలునికి విబుధ జనపాలునికి, మంజుతర లీలునికి ఫాలలోచన భ క్తిపాలునికి, ఏకేంద బాలునికి

తుళజభూపాలునికినీ ॥జ॥

క్‌

శృంగారపదములు (పద్యములు)

శృంగారవపదములు చేరి యింకొకసారి చిన్నారి నెమ్మోము కన్నులు చల్లగా కందునొక్కొా తెలియనింకొక సారి తియ్యని వలుకులు వీనుల విందుగా విందునొక్కొ కదిసి యింకొక సారి కండ చక్కెర మోవి కమ్మతేనియలానం గందునాక్కొా (పేమ నింకొకసారి బిగియారకౌగిట నదిమి చెక్కిలినాక్కు నబ్బునాక్కొా చెలిమినింకొక్కసారియై వులక లీన గళరవంబులుగులుకంగ కలసి మెలసి యొక్టికల పాన్పు వైచేరి యందునొక్కొా అందమగు దారిముద్దుటొయ్యారి గోరి॥ క్షే కలికి! నీ బిగి బిగి కౌగిలి దొరళకునె భాగ్యంబు లేనట్టి పల్దవునకు జలజావ్నిః నీకటాతము కల్లనేర్చునె పుణ్యంబు జాలని పురుషునకును సకియః నీ కెమ్మోవి చవులు సిద్ధంబౌనె మజీి, యదృష్టములేని మానవునకు అతివ: సీ సురత సొఖ్యములబ్బ నిచ్చునె (పావ్తి గూడని యోగ బాహ్యునకును ఏల యిందుల క్రై వట్టి జాలిబొంది చింతలొనరింప మోహముల్‌ చిక్క-బోనె తలచినంత, బుణాను బంధములు లేక అలరుల కటారి ముద్దుటొయ్యారి గోరి॥ ల్లి మిడి బెడనరి మీల వడువున నొకవింత ధళధశ _ వెడలి సంతస మొనర్చ చెలువైన తమ్మి రేకుల జాడ నొకనిండు

36 శృంగారవదములు చకచకల్‌ బలసి ముచ్చట ఘటింప వెలలేని కలువ వూవుల తుల నొకమంచి నిగనిగల్‌ నిగుద వెన్నెలలనీన కలయ వెన్నెల పుల్లు కవజాడ నొకతేట

మినమినల్‌ చెదరి యెమ్మెలు వహింప జళుకు బెళుకును నిగ్గును జగ్గు కజుకు చుజణుకు సౌలపును నిలపును సౌంవు నింవు వాలు చూపుల నింకొక బారి నన్ను చూడవే ముద్దుటొయ్యారి సౌగసుమీఆి॥ త్ర చలపట్టి యింతరచ్చల బెట్ట నుడిగట్టు వలపులేగతి పట్టి నిలువువాడ గమకమై దుమికి వై గదియ తెంపువహించు మమత లేజాడను మఖజకు వాడ చిగురొత్తి యూరకె జిగిబిగిగా నల్లు నానలే బాగున నడచు వాడ అమితమైనెగడి మిన్నంది తత్తర బెట్టు తమకమే కైవడి దాచువాడ తలచినప్పుడె నెమ్మేన కలయమొలకు పులక లొక్కట నెలకొని బలియసాగె చలము లిక నేల కౌగిట నలమ రాదె యోర సేయక ముద్దుటొయ్యారి చేర॥ కీ చిలుకలకొలికి నీ వలుక( జేసిననేమొ జాలిబొంది మనంబు చంచలించు ఎలనాగ నీవాత పలుక కుండిననేమొ యదరుచు గుండెర్డుల్టని కలంగు ముదిత: నీవాచుక మోముదదిప్పిన నేమొ కనుగవలందు చీకట్టు గదియు చెలిః నీవు నవ్వుచు చెనకకుండిన నేమొ తమి బూని నెమ్మేను తత్తరించు |

ళ్ళ ౦ంగారనదములు ప ఇందుకేమందు ? నెట్టులోర్తు ? నేమిసేతు? వలసి యొల్టమ్‌గా, సీమ వారి కరణి చేయకిటువంటి మాలిమి సేయనెంత వచ్చెనే? ముద్దుటొయ్యారి వన్నెమీజి॥ ర్‌ చందమామను జూచి చక్కని సీముద్దు మొగమంచు నొకకొంత ముదముగాంతు కలువరేకుల జూచి బెళుకొందు నీ తేట కనుగవలని కొంత తనువుసేతు పూవు బంతుల. జూచి పొౌంగారు నీగుబ్బ లని తమిచేం గొంత యక్క-చేర్తు మెలువు తీగెను జూచి మించు నీ నెమ్మేని సొంవపని తప్పక చూడనెంతు కళవళంబున నొక్కెంత కన్నుమూసి కలల నీతోడి లోకమై కలసియుందు వలపు చెడ్డది యెంతటి వారిక్తైన నలుగకే, ముద్దుటొయ్యారి యానమీథి॥ 6 చల్లని తమ్మివాననలను సి మేను (గుచ్చి కౌగిట జేర్చు కొనక యున్న గరగర కండ చక్కైరలూరు సీమోవి కేనియల్‌ తమిదీర నానకున్న కమ్మని వలపులాక్కట గుల్కు నీముద్దు పలుకులు చెవులనింపకయయున్న అపరంజి తళుకు టద్దపు నీదు చెక్కిలి నును గోర జిగి మీఅ నొక్కుకున్న పులకఠెగయంగ గళరవ నసృురణ మెజయ తనియ రతులందు వైకొని వెనగకున్న తాళలేనింక దయజేసి యేలుకొనవె ముద్దుటొయ్యారి; వేగనా యొద్దజేరి॥ ళా కలికిః నీ నిడువాలు బెళుకు జూపుల నల్ల కలువ దండలు మేన గప్పకున్న కలకంఠి: ముద్దులు గులుకు నీ చిలటునవ్వు తేట వెన్నెలలు వై మీటకున్న

36 శ్చం గారవదములు

చెలియః మచ్చికల సీ చిన్నారి చేతుల చిగురులు కనుగవ జేర్చుకున్న

కోమలిః నీగబ్బి కొదమ సిబ్బెపుగుబ్బ పూవు బంతులు ఉమ్ము బొౌందకున్న

తొడల నటికంబమువ్విడి వడకయున్న

చలువ చెమటల వన్నీరు జల్హకున్న

వింతనిట్టూర్చు సురటుల వీవకున్న

తాళనే ముగ్గ ననుగూడి తనుపకున్న॥ ర

ఈ వెండివెన్నెల 'శకటువలె నోర్చునో మళల్లైెవూవంటిది మచ్చెకంటి

ఈ'నెగల్‌ గలగాలి ఆటువలె తాశునో మరువంబు వంటిది మందగమన

ఈ తుమ్మెదల దౌమ్మి కెటువలె నిలుచునో వనజమ్మువంటిదీ వనజగంధీ

ఈ విరిశరముల కెటువలె నైచునో చిగురాకు వంటిదీ చెలువు చెలువ

వనిత నేరాతిగుండియ వాడనంగ

దిట్టకనముననున్నాడ తఆతజవమనను

మెత్తనిదియంచు బోవరే మేలుగూర్చు

మదన: మాముద్దుటొయ్యారిం గదియంజేరి॥ ర్ట

వసిమీర నవరంజి వదికనార్చిన లీల కస్తూరికిని తావిగట్టినట్టు

కలికి ముత్యము పులు గడిగిన కైవడి భావజా న్తము సాన బట్టినట్టు

మించుటద్దమురహి మించు తోమినజాడ ఘనమణీకుందను బనయుకరణి

కమ్మజాజికి పరువమ్ము గూడిన బాగు శశినిండు కళలతో నెనంగు పగిది

వేళవేశకు వింతగా వెలఘటింప

రాని సింగారములు మేనం బూని సాని

కులములో వన్నె కెక్కితి జళుకుదేణి

ముద్దుటొయ్యారి: యన్నిట ముదముమీజి॥ 10

శృంగారపదములు 32ం ఆవల నొకచోట నానతోనుండుట తెలియకచేరుటె చులుకదనము మతి యన్యమగుదిక్కు. మనసుంచి తిరుగుట గనలేక తగులుటె కాని తనము వేళొక్కతావున కోరికతో నుంట యెజుగక కవయుట యెద్దెతనము పరగడ నొాకయెడ. బాళిగా మెలగుట తలపక కలియుట వపలుచందనము నిలువంగూడని మదహతి నిగుడుకరణి వలపు తనకన్నమించిన వనజ గంధి పొందుగోరుటకాదువటో బుద్ధి కెళ్ట తలచవే ముద్దుటొయ్యారి చెలిమిదారి ॥ శై కడలేనివేడ్క్మల యడయకుండెడువధూ వరులవేడుకకు థఛావమున గంది తమి జోడుగూడి మంతనములాడెడి సతీ పతుల ముచ్చటకు తోపల దలంకి అల్లి బిల్లి గను సయ్యాటల వెనగు దం పతుల చిన్నెలకు తాపము వహించి తనియని రతి గళ ధ్వనులిచ్చి మెచ్చు శ్రీ పురుష సంగతికి నూర్చులు నిగుడ్చి వలపు నెలకొన నెమ్మేన పులకలీన దలచి కళవశళవడి, సోలి, సొలసి, యలసి తలిరువిలుకాని దూరగా వలె వట్టి జొలిచే ముద్దుటొయ్యారి మేలుగోరి ॥ [2 గొప్ప నెన్నెజి నునుగొప్పు నిగ్గుల దండ మిసమిన నీలంపు మెఅుగులీన పుటుమచ్చ మోవివై( బొంకమే చిరునవ్వు తళతళ మొలక వెన్నెలలు గాయ తలచ్చుట్టి పఅతెంచు బెళుకుచూపుల చాలు నిగనిగవింత వన్నియలు గూర్చ తళుకు చెక్కిళ్ళవై పొలయు కమ్మల డాలు ధగధగ నొక్క ముదము ఘటింప

శత శృంగారపదములు ఘల్టు ఘల్దున నందెలు ఘణిలు మనెడి గిలుకు మెక్టైల రవము [తొక్కిళ్ళు వార నిండు చుక్కనమదహతి నిగుడు కరణి వెడలుంబో ముద్దుటొయ్యారి వింతదారి॥ శతి చక్కని నును కొప్పె చాలు మోహముగూర్చ వాలుగన్నులె చాలు మలు గొలుప తళుకు చెక్కులె చాలు తగులు వుట్టగంజేయ బెళుకు చూపుల చాలు (యము నెబప చక్కారకెమ్మోవి చాలు ముచ్చటంజెప్ప మొలకనవ్వే చాలు వలపురేప కులుకు గుబ్బలెచాలు గూర్మికింబెనంగంగ నాయ్యారములె చాలు నుబునుజేయ మజియు చుంబన ఖేదంబు లెజిగె, కళలు చెనంకి, బిగియారంగౌగిటంజేర్చి, నురత బంధముల చిత్తమలరార భావమెజుంగ నేర్చుంబో ముద్ధుటాయ్యారి నీటుమీ జి॥ త్త గొప్ప (కొమ్ముడి మంచి కొదమ తుమ్మెద చాలు నునుమోము వనజ శోభనకరంబు తశుకొందు కన్నులు బెళుకు బేడినమీలు- కంఠంబు శృంగార కరము కరము చెలువైన మృదు బాహువులు మృణాళంబులు కులుకు గుబ్బలు జక్క వల బెడంగు కటినివానంబు సైకత న్ఫుటతటంబు లూరులంబుకరేణు కరోత్సవంబు గాగ గవులెంచ నరస్మాగ గణ్యవైతి ముద్దుబొయ్యారి యెనలేని మదముమీఆి॥ 15 మెజుగు లీనెడి మంచి హరి నీలములరవల్‌ నరములు గూర్చిన చందమునను కొదమతుమ్మెద గుంపు గొనివచ్చి యొక్క_చో పొంకమ్ముగా నారు. బోయుకరణి

ళ్శ ౧౦గారవదములు త్న గవ్పుమీజెడినునుకాటుకనుందిసి యొప్పుగా గుదిగట్టి యునిచినటుల కళదేలు చొక్కంపు కల్వపూవులచాలు చిన్నారిదండలు చేర్చినట్టు సీరదచ్చాయ మాయించి నెమలి వంఛ ములను వెలగొని, శైవాలములను గెలిచి, చమర వాలంబులకు లేని భృమణమొనఃగి మెఅయు(బో, ముద్దుటొయ్యారి కురులుమీజి॥ 16 వలపునాటినతేట బెళుకు చూపులకొంత తెగనాడు కొను మోడి వగల కొంత చిలువతేనియలూరు మొలక నవ్వుల కొంత చాలు చాలనెడి వేనటలకొంత చాయగానాడు మచ్చరవు మాటల కొంత శకినియగారాని జంకెనల కొంత నెయ్యంబునను జేరు నొాయ్యారముల కొంత తలగి పొమ్మనెడు పంతముల కొంత ముచ్చటల కొంత చుంబనములను కొంత, కౌగీలింపుల కొంత, నఖక్షతముల కొంత, కొనరుల కొంత, వై కొనిన రతుల తీరునే తమి ? ముద్దుటొయ్యారి గోరి॥ శ్ర తమివెంచి, తలయూచి, తాల్మి తప్పక చూచి వాలుకన్ను లొకింత తేలవేయు వేసి, మోమట్నుదిప్పి నెచ్చనూర్చుచునెడ నభిముఖిల్దై మోవి యాని చొక్కు6 జొక్కి, చొక్కవు గోట నొక్కి, కౌగిటంేర్చి బలుపు గుబ్బల ఉమ్ము. బట్టి కుమ్ము గుమ్మి, తామొనబంట కొరికిన తెలనాకు మదుపు సగమ్ముకొమ్మని యొనంగు నొసగి డాకేల ముంగురు లొడిసి చుట్ట పట్టి; వలకేల చెక్కిలి గొట్టి, తిట్టి యిట్టు, వగల భళాః యని దిట్టయగుచు కొనరుమాముద్దుటొయ్యారి కూర్మిమీటి॥ 18

తై శృంగారపదములు కొదవలెంచినచాయ కోపంబు చేయక కూర్మిగోరుట తెచ్చు కోలుగాక: అగచాట్ట నాకమోడి వగబూని యుండుట చెలిమింజేయుట కాన గొలుపుంగాక తమక మెంచినవేళ తప్పించి జరపుట కోరికలో మేలు కొజకు(గాక : కోరివచ్చియు వట్టి నేరమ్ములెంచుట కొనరుటల్క-లహించు వసరుగాక: ఒడిసిపోవక వెనవెసలు బుక రతుల మనను దాచక తెగరయే కినుకదెలియ తిరుగుటయె మోహములకిల గుజుతుగాక వెరవు(జేతురే ముద్దుటొయ్యారి. జేరి! 19 దండంజేరిన యంత తమి పట్టకున్న ము చ్చట గాదు వట్టివేసటయెగాని తలచినప్పుడె మేన వులకలెత్తక యున్న మేలుగాదచి తెచ్చుకోలుగాని అంటినప్పుడె వెిన్నయై కరంగకయున్న ఇంపుగాదది కంట గింపుగాని చెనకిన యపుడె వెకొనక యుండిన కౌగి లింవు గాదది యడ్డ గింపుగాని కాన నిటువంటి గుణముల [కమమెజింగి పౌందుగావింతు రెవుడు నేర్చులు చెలంగ జాణలై నట్టి రసికులాన క్తితోడ నందమీదారి ముద్ధుటొయ్యారి గోరి! ఐం వలవుగల్గినదానివలె జేరి చలిపోరి చెలిమిండేయుట లేమి చేయనొక్కొ? తమిగలదాని చందము. బూని చనుగుబ్బ లెదనాని చొక్కి౨చు పేలనొక్కొ? మేలు గల్గిన దాని లీల జెక్కిలినొక్కి- దక్కించుకొానుటేమి తలచియొక్కొ? నెనరు గల్గిన దాని యనువున చయవచ్చి మచ్చికల్‌ సలుపు టేమాయనాక్కొ?

శృంగారపదములు 43 సందియంబులె యివి వెలసతులకెల్ట నైజమని యెంచకిటు నెజ నమ్మిమోస పోయి, వగచుట లెల్ట నా బుద్ధికెల్ల కొదువగా ముద్దుటాయ్యారి కూర్మిదారి॥ 3|| కలికి నెమ్మదికి నిల్కడ కల్గనేర్చునె గాలికి నిసుమంత కలిగె నేని వడతి నెమ్మదికి నిల్కడ కల్గనేర్చునె ఘన పంక్తి కించుక కలిగెనేని కాంతనెమ్మదికి నిల్మడ కల్గినేర్చునె కరికరంబున కెంత కలిగెనేని కామిని మదికి నిల్క్మడ కల్గనేర్చునె యలలకు గోరంత కలిగెనేని దానివై వారకాంతల: దలచెనేని తెలియనేరక దూరుటల్‌ ధీరమకికి తగవుగాదని మానుటల్‌ దారిగాక సారకును ముద్దుటొయ్యారి సరనంజేరి॥ వివి రమణకోకిల కుహారారవంబులె కాని సీ పదాల సౌగనుల్‌ నేండు లేవు కలికి మొక్కలపు. బల్కుల బల్కునే గాని సీ ముద్దుమాటలు నేండు లేవు తరుణి తుమ్మెదగుంపు చుజుకు సోకులె గాని నీ బెళ్కుచూపులు నేండు లేవు వెలది యచ్చవు పండు వెన్నెలలే గాని సీ బెళ్కు చూపులు నేండు లేవు వెలది యచ్చవు పండు వెన్నెలలే గాని నీ చిరునవ్వులు నేండు లేవు కళవళమొ? లేక నిక్కమో? కాక మోహ పరవళతో? లేక యన్నియొ? [భమయొ? మరుని మాయయో? యేమిసేయుదు, మనసు నిలువ దరమటే ముద్దుటొయ్యారి తాల్మిమీఅి॥ లలి

టీటీ శృ0ంగారపదనులు ఏపూజ జేసిరో? యెడ6 బాయకేవేళ నరిమోహముల (పొద్దు సలుపువారు వనోము నోచిరో? యెడయాయశేవేళ అల్పిబిల్లిగ ముచ్చటాడువారు ఏదైవమెంచిరో యెడంచాయకేవేళ విగియార. గౌగిక్టం జెనగువారు వదానమిచ్చిరో? యడయాయకేవేళ జోడుగారతుల మల్దాడువారు వారిం గనుంగొని వలవని వంత గుంది కోరి[గుక్కిళ్ళ (మింగి, యేకారియునురు మనుచు నోరూరునంతనె ట్టబ్బు నకట ఆడికలమీటి ముద్దుటొయ్యారింజేరి॥ వో తలచదో? మునుమున్ను తేనె బల్మి వెనంగి దక్కించుకొన్న యందంబు లెల్ప తలచదో? యలనిండు తనులెండుకొనమించి మాట పట్టిచ్చిన మమతలెల్ట తలచదో? యొకరేయి కలయిక లాలన లెంచి నా మనవి పాలించుటెల్ల తలచదో? యొకవేళ తనుజేరి రతిగోరి కూర్మి నలరించు గుణములెల్ట వల? యివి యెంచి, యెంచి నే జాలింబొంద మజచెగాటోలు నన్నియు మచ్చంజేని నెలత చులకన చేయటల్‌ తిలియనైతి ఆదికలవోటి ము ధుటొయ్యారింజేరి! ర్‌ కపట చిత్తులెమేలు గావించునాప్తు లై యేన్‌ పగవాండనౌ టె్వ్క్పెగనైతి అగడుంజేయగ సందు లరయు. వారలంగూడి నగుందాటు జేయుటెన్నంగ నైతి వనుమాటి యంతమ చనంబూని పరులకు యనమిచ్చి రమ్మను! టరయనైతి

ళ్ళ ంగారపదములు ట్‌ మేలనుచుబేలనై నట్టి జాలములకు తగిలి తెగలేని వలపుల పొగిలిపొగిలి ఊరివారల దూరుటల్‌ మేరయగునె తెలిసెగా ముద్దుటొయ్యారి చెలియ దారి! విగ్ర ఏ చం[దబింబాన్య యింటికేగిన సొంపు మించదుగా కంటగించు(ాని ఏకంబు కంధరి నీక్షించినను నింత మెచ్చదుగా తల నొచ్చుంగాని ఏ రమణీమణి చేరంటోయిన చెల్వు జేయదుగా మది రోయు(గాని ఏ కోకిలావాణి నెనయ(టోయినరతి కొగ్గదుగామళ్ళ నిగ్గుగాని, అంటి ముచ్చటల్‌ కనియెగడి యనములకట చాలు, మరు(జారికెటువలె(తాళుకొందు, కొందలంబునందమి నిల్వంగూడ దిండు ఎందుకో? ముద్దుటొయ్యారి యింపుగోరి॥ 0 చంపక గంధి నా నరనలేదని కదా కమ్మతుమ్మెద వాత దొమ్మి జేసె కోకిల వాణిమక్కువ దప్పెనని కదా తలిరుటాకులు వాడి యలుగులయ్యు? లేక యుండిననిది యొక లెక్కంజేయ దాయగతి నెన్న జేయు నీ మాయమరుని బంటు గావించ నీవెంట వెంట దిరుగ ఆరుదొరైతి ముద్దుబొయ్యారి గోరి॥ £ిరి అటమటలమ్యు నెయ్యములెల్ల నానాట వేడుక లేమేమొ వేతలయ్యే చిటచిట లయ్యె మచ్చిక లెల్ట( మనసుల. బరగిన మేలెల్ట మఅణవులయ్యె మెరమెరలయ్యె నమ్మిక లెల్ట దడపిన కూటమికొక యడ్డ పాటులయ్యె అరమరలయ్యెమోహములెల్ల నుప్పొంగు మమతలన్నియు వెడమాయలయ్యె దయలు దండనలయ్యె నేస్తంబులెల్ల శళిండు పాదములులేవుం

ఉర శృంగారపదములు

వలసి యొల్దములయ్యె నిల్వరములెల

నిచ్చు కొాలదయ్యె ముచ్చటల్‌ గచ్చులయ్యె

తెలిసెంటో, ముద్దుటొయ్యారి వలపుదారి!! రిం

తొలుదౌల్ల మొలకనవ్వులు గుల్కు నను జేరి తమిరెచ్చు ముచ్చటల్‌ తలంచితలంచి

చెక్కు. చొక్కవుగోట నొక్కిమక్కువ పెంచి వలపెంచు చిన్నెలు తలంచి తలంచి

కమ్మని కెమ్మోవి కొమ్మని యొగ్గినన్‌ గకలంటు వైెఖరిం దలంచి తలంచి

కొసరి గుబ్బల రొమ్ము (గుమ్మి కౌగిట జేరి కలయు నందంబులు తలంచి తలంచి

దిగులు దిగులని గుండియ పగులవగులం

బొగిలి తెగలేని మమతలందగిలి యగడు

వొంది కందర్చశరముల. గుంది కంది

యోర్వనే ముద్దుటొయ్యారి యుబునుమీ అి॥ 80

చెలిమితో లాలించి చేరరమ్మని ముద్దు బెట్టదుగా దుద్దుంబెట్టు/గాని

నెనరంటి నట్టిమన్ననల దగ్గటికేగి సియదుగా నోర సేయుంగాని

తమిరెచ్చి కొనగోట తళుకు చెక్కిలి మెల మీటదుగా మేలు మాటుంగాని

కులుకు గుబ్బల రొమ్ము (గుమ్మి లెమ్మనుచు.బై కొనదుగా మనను వెనంగు.(గాని

చెలిమింజేసిన మొదలనె యలుక మీద

నలుకలే గాని ముచ్చట నట్టి రతుల

యొద్దికల గూడి యుండిన పొద్దులేదు

ముద్దుటొయ్యారి యనువు నా యొద్ద,జేరి॥ ల1

కలిసి సీబ్బెవు గుబ్బ కౌగిలించిన(గాని విరహతాపంబులేకరణి దేంయం*

దెజవకమ్మని మోవి తేనె నానినంగాని బహుమోహదాహమేవగిది మాను,

శృంగారపదములు తౌ తరుణి నిట్టూర్పు తెమ్మెరలు సోగినగాని యీమేని కాకలేయెడ శమించు జెలి ముద్దుమాటలు చెవుల నించిన(గాని యెనలేని బడలిక లెటు తొలంగు ననుచు మనమున. బెనగొను ననువు వలన దినదినము మనసిజు చింత తెరలి చిక్కి యితర చింతలుమాని నసహింపరాని యానలను మీజి ముద్దుటొయ్యారి గోరి! వద పొందు బావుట కాక పొలతిః నీ ముద్దుమా టలు విననీక కొందలముజే సె (బక్కూ(బావుటకాక వద్మాక నీమోము సౌంపు-జూడ(గనీ క చుల్క-(జేసె అండంబాపుట కాక సుదతిః నీవు వసించు నూరనుండ6గనీక యోగుంజేనె పలుకు లింకనేల ? యక్కటి ! పాపజాతి (బహ్మకేనాటి పగమది. బట్టియుండె | నొక్కా ? యేమని దూజుదు ? నోర్చియుండ6 కి దరమటే ? ముద్దుటొయ్యారి : మరులు మీజి॥ " కుటిలత నీవాలు కురుల చెంతనె కాక మనసునకేలనే? మందగమన: ఘన చంచలిత నీదు కన్నులకే కాక థావంబునకు నేల? చిగురుం బోణి: కఠినత నీచన్ను గవకింతయేకాక మాననంబునకేల మచ్చెకంటిః * తగదు నాపాల, యీవేళ తాళంజాల నేల? నింతట దయంజేని యేలరాదె? నిలుప గూడని తమి మీటి నిన్నుంగోరి ర ముద్దుటొయ్యారి! నామీద మోడిదీరి॥ కాలిగోరునకైన బోలనేనని తార పరికించి వెలవెల. బాఅకున్నా? నునుపైన తొడలతో నెనయలేనని రంభ వడిగ [మాన్సడి తల వంచకున్నె? ఖ ఓకపొదములేదు త్త

వి శృంగారపదములు తళుకు చెక్కిలి సాటి తగనని శశిరేఖ కనుగొన్న6 గళచెడి కందకున్నె? మేని నిగ్గుకు జోడు గానని హేమము కడలతేని కాకలం గరగకున్నె? యింకం దక్కిన పూంటోడు లెల్ల నీకు జోడుగారని మించి నే నాడనేల చేరి చూచిన వారల చిత్తమెలుంగు- నన్నిట మిటారి ముద్దుటొయ్యారి గోరి! వ్‌ ఆలుకలేటికి? ముద్దు గులుక దగ్గజం జేరి పలుకవే దయంజేసి పద్మగంధిః చలమేల? తమినిముచ్చట దీర బిగియార కౌగిటం జేర్చవే కంబుకంఠి : కోపమెందుకు మేని తాపంబు టోందోలి విందుగావించవే యిందువదన : కినుక చాలించి చక్కని తేటకన్నులం గరుణించి చూడవే కనులపాణిః కొదమచన్నులనెద (గుమ్మి, మదనకదన మునను మన్నించి యేలవే ముద్దుగుమ్మ: న్యాయమటెవీడ, మదినిన్నె నమ్మినాండ, నయ్యయో: ముద్దుటొయ్యారి యండజేరి॥ 86 చెంగావి పావడ రంగు గుబ్బలమీద. గుంకుమ [పభకు జగ్గులు ఘటింపం గచమువైయీనిన కమ్మ తట్టవునుగ్గు జడముడి పూల వాసన వెనంగ మెఖజుగు చెక్కుల మీద మెత్తిన జవ్వాది నుదుటకస్తురి బొట్టు కుదుటు( జూప. దళతళుక్కున మించు బెళుకు చూపుల నిగు చెదరు ముంగురులు మచ్చికకుం బిలువ. చిలువ తేనెలు చిలికెడి మొలకనగవ్స, గులుకు పలుకుల చక్కెర లొలుక్కు నలరు విలుతు చేనుండి విడివడు చిలుక కరణి చేరుంటో ముద్దుటొయ్యారి చెలువు మీజి॥ 2న!

శృంగారపదములు తం ముద్దుగుల్కెడి తేట మోమెల్ట చిన్నంబోం-- జిలుకల కొలికెంత తలత౩ె నొక్కా యిగురారు మోవిపై నెత్తు నిట్టూర్పుల. దెజవనేడెంత చింతించి నొక్కొ యెొనలేని మోహంబు గొనింవాడుబాటివూం బోడి నెమ్మది నెంత పొక్కెనొక్కా చెలువంబుమానిగా నిలి నొచ్చుకొని తానె పంకజాపత యెంత బడలె నొక్కా యేల యీ వేళ నే బాల మేలుందలంి చాల తమిమీఆి యీవట్టి జాలింటొంది చిగురువిలుకాని వారికి చెదరి తాళ వచ్చునే ముద్దుటొయ్యారి వలపుమీజి॥ తరి తరళికి మెణుంగు చిత్తరువు చూపులు గావు ననవిల్తు చేతి బాణములు గాని కలకంఠి పలుకుల కమ్మనూర్చులు గావు చురచుర సోకు తెమ్మెరలు గాని కలికి నిచ్చపు ముద్దు మొలక నవ్వులు గావు" బలువెంటింజూవు వెన్నెలలు గాని చెలితేటతేనియల్‌ చిలుకుమాటలుగావు బెదరు పుట్టెడు చిల్క బిలుకుగాని అతివశయ్యం జదువు పద్యములు గావు వంత. గుందించుకోకిల ధ్వనులు గాని యిన్ని బాముల కెట్టు సపించువాండ మఅచెనో ముద్దుటొయ్యారి మమత దారి॥ ఏలి కౌముది సార విఖ్యాతి గాంచంగలేదొ? కువల యాహ్హాదంబు గూర్చలేదో? " సర్వజ్ఞ భూషణోత్సవము గాంచంగలేదొ? తారకామోదంబు దాల్బలేదొ? వాతైన కళలచే వృద్ధి బొందంగలేదొ? చలువల కెల్పను నెలవుకాదొ? = కన్నంత విరహ మగ్గలము జేయంగలేదొ? నన్మార్థవీక్షణ స్దాయి కాదొ? .-

5 శృంగారపదములు వనజముల సంపదలు చూర. గొనంగలేదా? ఘనచకోరాశికన్నుల6 గప్పుకొనదొ? వరనుధానిధికాడు నూ నరసిశారి ముద్దుల మిటారి మోముగాంటోలు చేరి! త్వం కమ్మ తుమ్మెదల రుంకార మోమనిదయ్యె

చిలుక పల్కులు వాడి ములుకులయ్యె వలపుల చలిగాలి బలితంపు నెగలయ్యె నచ్చంపు వెన్నాలల్‌ చిచ్చులయ్యె గండుకోయిల రొదల్‌ కడు సహింపనివయ్యె చిగురుటాకులటన్న వెగటులయ్యె నెమ్మి నాట్యమ్ముల దొమ్మి కయ్యములయ్యె రాయంచగములెల్ల దాయలయ్యె మధువు మన్మథు డయ్యెమన్మథునిం గూడి విధువు విధుండయ్యె, నన్నియు వింతలయ్యె నారః యనయైన చెలి కనుచైన యపుడె తాళనే ముద్దుటొయ్యారి మేలుగోరి॥ న. వనితః పడకయింట వసియించినను. జూలు పులకించి మేనె యప్పొంగు చుండు. గలికిః నవ్వుచు నీవు కదియవచ్చినం జాలు నరిలేని యొక విలానంబు పొడము నుదతిః నీహస్తమించుక సోకినను. జాలు గమకమై తమకమగ్గలిక నిగుడుం గలియు కౌగిట నీవు యెలమి పట్టినం జాలు బరవళమై యన్ని మజచియుందు నింక వపలుమాట లేటికి?; యిందువదనః: హోః పురాకృతమైన బుణానుబంధ ములు నుమీః లేక యిటువంటి మోహమెందు గలుగునే ముద్దుబాయ్యారి వలపుమీజి ॥ శవ చిగురుల బోడికి సేమమా తెలుపుమూ । నరన నద్గుణ ధామ చందమామ చంవకామోదకసొఖ్యమా పలుకుమా చాలు నీవె [బేమ చందమామః

ళ్ళ ౦ంగారవదములు వ్‌] ఇభరాజయానకు విభవమా నుడువుమా నసంతోషకరసీమ చందమామః।ః రాజీవన్మేతకుం దేజమా నైజమా సార్తసాన్తుని మామ చందమామ: బెళుకు చూపుల తళుకులు గులుక ముద్దు చిలుక, చక్కని రా చిల్న చెలువు గలుగు చాన కిప్పుడు భ్రమా చందమామ! తెలియమా? ముద్దుటొయ్యారి తెజింగుంటజేరి॥ శ్రి వదలని కౌగెళ్ల నదిమి తియ్యని మోవి తేనియల్‌ తమించీర నానియాని కళలంటి తమిరెచ్చి కదిసి నిద్దపుందేట చెక్కిళ్ళ కొనంగోట నొక్కినొక్కి- చేరిమామున మోము చేర్చి తప్పకచూచి (పేయముతో ముద్దులు వెట్టి వెట్టి కదిసిముచ్చటగాంగ గవినిన చెవుల లో వల దారివింతల బలికిపలికి మనసిజుని కేళిలో సరి వెనంగి వెనంగి కోరి యేమేమొ వింతగా. గొనరి కొసరి మేలు తెలియంగ పలుమాజు మెచ్చి మెచ్చి కలిసెనా ముద్దుటొయ్యారి వలపుమీఠి॥ త్వీశీ నేండగా కోరిక నీడేరె జిలుకల కొలికి యల్క_లు దీరి పలికె. గాన నేడుంగా యున్నునెన్నిక లెల్ట నమకూడె. గలకంఠి చెలిమితో ంగలినెం గాన నేండుగా నోచిన నేమమ్ము పవులమము ద్దులగుమ్మ కౌగిట నలమెం గాన నేంయగా వయను వన్నియకెక్కెంజక్కని జవరాలు మచ్చిక సలిపెంగాన వేడుకలు చెల్లుబడియయ్యె విభవమబ్బి నెడయకౌవేళ రతులనన్నేలెం గాన ముద్దుటొయ్యారి తమిమీజి మోడిదీరి॥ త్తీప్‌

వ్‌2 ళ్చ ౦గారవదములు పలుకుతోడయ్యె ముద్దులు గుల్కుు రాచిల్క_ యళు లెల్ర చెలిమి పియాశులయ్యె నమ్మితోనటియయ్యె నెమ్మి సమ్మతిమీజ వరుసనంచలు పరివారమయ్యె వికముచ్చరించు కంకుకుని వైఖరియయ్యి రేరాజు చెలికాని రీతియయ్యె. దుంట వింటి దొరన్న కుంటినకాండయ్యె మధువు సౌంవులు గూర్చు మంతియయ్యె బడలికలు దీర్చి చెమటల బాపుచుండ థభళిరః నమ్మిన బంటయ్యంబవనుండపుడు కజౌరః పగవారు చుట్టంబులైరి కాదె ముద్దుటొయ్యారి ననుంజీర ముదముమీజ॥ 46 మోహనాకారుని మోము. జూచినంజాలు. సౌబగైైన చందదునిం జూడనేల? మదనావతారుని పెదవి యానిన. జాలు. గండచక్కెరపానకంబులేల? సరసమౌ నెమ్మేని చాయసోకినంజాలు నరుదైన తామర లంటనేల ? శృంగార మూర్తిని చెట్టం బట్టినం జాలు గనకాభిషేకంబు కాంక్ష యేల? కళల. జొక్కి-ంచి మెప్పించి కౌగిలించి నీవి వదలించి కదియించి నీటుమించి రతులం దేలించి [క్రిడించి రమణమించి మదన సా్మామాజ్య మేలంగవలదె? మగువ: ॥ త్మ నుదతిః నీ నెమ్మోము జూడ, గల్గినం జాలు( బూర్జ చం్యదుని జూడం బోవనేల ? ఆతివ। నీకమ్మోవి యాన గల్గిన జాలు? బంచదారల చవు లెంచనేల? అలివేణి: నీగుబ్బలంట గల్గినంజాలు గజనిమ్మ పండ వైం గాంక్షలేల ? కలిసి నీ కౌగిటం గదిని యుండినంజాలు. దలిరుపానువుమేలు దలంచనేల?

శ్ళ ౧౨గారవదములు న! మననుకరగించి నిండారు మమతలిచ్చి కళల దేలించి సోలించి గారవించి (వేమరెట్టించి రతికేళి. బెనగవలదె ? మోదమున మేనులుప్పొంగి మోహనాంగి॥ 48 తనివారనీ పంచదార. గేరెడు మోవి తేనె లించుక యైన నాననైతి తమిదీర నీమేటి తళుకు చెక్కిలిగోట నొక్కసారైనను నొక్కనైతి మనసార నీగుబ్బ చనులవై గుజుతులు మొనయనేపామైనం జెనకనై తి కోర్కెదీరంగ నీ గుత్తవుం గౌగిట నెననీ యొకింతై నం బెన;గనైతి పడతిః: యవ్వలి కార్యంబు నడవదాయె వట్టిదూరుకు లోనైైతి వతము చెడిన నుఖము లేదాయెనే ముద్దు నుదతి యింక మోడి చాలించి యేలవే మోహనాంగి॥ శీలి [వేమ మీజంగ నీవు విలువ నంపినవేళ చేరరానై తీ నా చెలిమికాండ పడతి రమ్మని నన్ను బలుకరించిన యంత; దూటాడనై తి నా నీటుకాండ తేలించి నామోవి తేనియలడిగిన కొమ్మన న్తైతినా యెమ్మెకాండ కళలంటి విగియనీ కౌంగిటం జేర్చిన వలదంటి నిన్ను నా వన్నెకాండ మొనసిచేసితిగతినీవు వెనగినంత సద్దుకొని కూడనై తి నాసామినన్ను నేరములనెంచి యీవట్టి నెపములుంచి యలుగనేటికి నా ముద్డులయ్య । రార॥ ర్‌0 నిలిచి మాట్లాడితే నిన్ను కాదందురా? కూర్చుండిరా :£ మరుల్‌ గొన్నదాన ఇంటికి వచ్చితి హీనమా నీకేమి ? చిడిముడి వడకరా: చిన్నదాన

వు! శృంగారపదములు ముద్దుగా నవ్వితే ముత్యాలు రాలునా 2 యేల యంచేవురాః మేలుదాన కౌ-గిటం జేర్చితే ఘనమెల్ద్లపోవునా 2 కడపట నేదూరు వడినదాన నెమ్మి ముచ్చటలాడక సీవురాక చెలంగి నవ్వక కౌంగిట నలముకొనక యొంటిగాం జేసితివి నన్ను నొంటిదాని నొక్కపూటైన కటకట నోర్వువళమె॥ న్‌1 తియ్యని మాటల దేలించెదవు గాని వద్దచేరంగరావు వన్నెలాడి: వలకారి వగలచే వలవించెదవు గాని చేయంటగానీవు చిగురుంటో,డి: బెళుకు చూపుల చేత బెదరి చూచెదు గాని మోవి యానంగనీవు ముద్దుగుమ్మ: తరితీవులొనరించి తప్పించెదవు గాని గుబ్బలంటంగనీవు కులుకులాడి: ఎన్నిమాయలం జేయుదు వింతలోన చాలునిశనై న దయతోడ సరనంజేరి వేగ మరుకేళి నలయించి వేడ్కమించి నుదమున వెలింగి యేలవే మోహనాంగి:॥ ద్‌ఫి

ఈ6ర్రి౬ిల 18 (ఓడి డిసి! చిట ఆ” (₹2%4282242 ౧64 091110౫ 0౫౯ 50[01౬4%5 స్‌-ర్‌

విశలటంి4ఉ ౦ ఉనను

శం72:

51 సగరేడజరేడ*014 ₹600202 20, సెజ్‌, శ.

(లకే. ౯0103801 1 0120, రపు! 0% వేశణ629),

కల్పాళ[ింటేు నం మడమ

2-2-1137/5

పం 1410012.

6ేయడ5026-44.

0466: 9-2-1972 70

511 5. మ. మము టా 1. 4. వొ

56016120” ఓం ౩680026019,

ఆ0*జ0మల1 05 తరము 1864ల,

ారం2016ే. వ్‌

1 16060664 2 ౦000)10ల020/ 000 60600664 “నకును మతిని 4011300664 0 6 తరణ ౨266 6ం+జయిులం ౦గల21 కశడముంంంగ్తంట 203 206 కెటండ000 0060016.

తంల గంయు ౦001ల 101028 1 *85 మంట్‌ 20200664 0 6 *2 1032016 [016౫016 00 1 ఇరరలు 0 ేయుైుుటతణ246ముజేంల& 9 *7. ౮౦0211- 1002120, భం ౯96916 ౮౦116 01606108 05 6 ఆం+జమం606 గలు సడ్‌2065001003 102257” జతే 000% 096016.

2022202 1146206400 13 064108 ఇంకేంం6ే 0౪6 0% 90101265 [0౯ ఈ6 1250 క్‌0గ౯ ర6046ే6, 900౯ *ం0 11 ౧0% 10 90%0128 ప23 6211 140 16 92960 నం రంంం రా రంల [౯ ౮ం౧౭౦0002120.. కంటక కంర 09 యంం8 టు లున్న సరటగకి 206 068221 పంటు 01426008 10 ఈం క109 ఈ క ంం! గంగ. 0 గొంమ. 6 షం 2130 0126%06 980) 16003,

[07 | గ /

604060. 5828112 206 కో 9౫౦1642666 కం 1096402016 0080260601

1 22రైలఅ06ే

00 0610% $01016 0 6 1ల౫ 620006 0 46 1009ల౫016.

₹|1టంగం 9010123 60116౪66 6 2100118202 కషండల6 కేంయగంకే 10 6 ముం 0 9420016 5ంగు20262 1 కం 124 లుల? ఉల. 36 ల మం ౦౦101 10796 146 1 అగం68 60 కంగు గం ఉక్క గుల, 0 ౪2008 116 001811 0 6 ౪0169 2102 2064 6204 (గ్‌ం10 066219, *స10షే 2౯9 610210 5008063 101 01 92082 206 948 ఈం 1900222016 మ జం.

58 గౌరీం 2స05కీ25 25 2 జారంల21 0౧1453 0 కేంళటట 2620 10 6625 206

వర2క గౌరలు” 2౯8 2190 శంటుతే 2 986ే6మ54ం పథలణయింం. ఉం ఈర 26 0 రసం ౦౫2, ల 0101 యం86 కంస [ంర05కు 206 26 6120003 ౪/1 ఆజంరవేఖాా25, గర్వ చ6ేక జడం 2064 1088కు 101070 €0 35 25 617116 ముంం1యడరంు.. 06 21025 2150 ౪/66 0516203 29 గేటాం 15 2 96021216 282 పే వేశ్‌ల510 628064 షంస& ౨2 206 1003280 ళం ఇ00105 00 200910.

మ 119 ౦000060100, ఛం 0608 అయంసండ 15 ౪2566 501012౧110

పు వ్‌జుకై2 206 120664 9టం!6 5 115 000 04066 10400510 206146 05 ఈం 21023 [05 0238166204 91806 476 0660 16 0౫210 00 06 ఇ016 2% 28402.

మం భంగ 8076, 26 2100484202 19 అంటు ౨౧116 206 10020.

6 కంర కస ఈ గంంళం8ి €6 9000165 05 ంరిల8 206 జయం8, సిం 6100806 10 2ము2232 ఉంటా. రల 1 ఈం లా 0 ె2సంప85 206 ం స 2150 10700 25 మముఖులః - 16 006 0100021025 ౪1౦ 216 2190 ౧089101205. 9 16 5400” 05 [ముకిల, ఘం 120020 2906060 210 %28208 15 6620115006.

హా క కటక! నజ ర! 3 2 ౧290006 0056066 00 కం౪8982001 (011 21000 రేజం

[02 ఈ2511ట66 టా. 46 50%16 9010120 అయ44466 1115 ఇళ 6 *ఇ/016 వసు. 02 28 60 11001016 0000604664 41 16 101042౪211, €1016 18 ౨0 1ల616000 10 116 21029. క6 కంట ౧4100 5016160. *6 021 కంర 0౪ ఈం 1621 610008 0౯ 21 ంమజా2 ఓ. 0616 19 2 21010001 గాయ101106 కొం6లు 12కు వ2101 ౪019100066 02 200102 పంట082011 620. 2760 10% 01 మమా2 పెం 6 01251 వష ౧౮౧౧౧28106 ౪111 00 6010082164 ఇరు 16 60%016002. 0 మం కుం కలం ౪11 06 రజుంం 206 16910 [05017215 ఖుడీ 006 టు 1012066 10 గౌం1291 సంలు, ఘం ఇం!64 2130282202 101806 0276 0600 0౦52002666.

లేతీకి[్‌ 4 వతగాతు = ఉన ంయటాత *2|ర012 ౧4.23 2 6 ం14240000000814 [01 58091016 21328202.

న్‌283 - [2 = గౌయుతి 3౭౦ - మం. వ్‌[ం6 ౮2౭10100 18 00౧9166166 25 2 ౧౪౯౦ 101080 ఇాయార్కే $00016 091266 (12 0581221 11606 189 & 61253 షే! మజ 1మంాలు 28 3210010, ఇమం రేం610064 2 2౯0ల12౯ 1186 ౦ 612006 86 910 2006 116 0164 "21038302 ఏ 2 54091010266 [000 010౪811 1140 0806 0 5:01.

. ప, ౮౦9౫1జయంు జ 00664 ఈఈ 15 రయా2600, 10౪321 22టంట్వు/ 60060ఓ 606 04 0011016 16 0గపై11 0౧౯ 2 02102148 106. గలం ఇం16 ౮2౦]2 3 4 రేటు! ౪096 ?ఈ4408 00 జరం02 2 10064. 05 ర2గ0ల ఖురే ఓం ంజాగంం12 138 0€ 90416603 ఇసం 22060664 115 3410011 ౨41006 02006 10 06 100% 28 ౮౫|య1.. ౧067 ఇంం2క్రే' ౧661020606 భంగ 11765 €0 [16 500106 0౯ ౮౦6 12 1600016. 76 08 1010౪ గంగ 16 *. 2120081222 రజంటాం కంంాా2గ మటు షణం భలం జాం ౮జేరయి1 20064 ౮410012 మరేం. జయు!2 ౨22 గలలం6 000 16448 (0 6 వజయంల12 10064 0

వం మలం10 5008 26 ఉం €గుం 0 6 గఆంగు80006 0 ఈం ౩౧001 ర2౭20ల ౦22000౬ అ6[026 06 ౦౩2166 ఇరు అంటాం 2కంక2 802 మంట్‌. 00036 0£ ౪21049 10069 00 14910 స షెడళైైడం 206 ౫125. కలమిసటాల - 7405540644

మలంాతు! 15 2 0064 ౦౯06] రే2106 11 గ౭౫102644 116 60|| తేతగ౪ంతే ఓం ఇండ జర! గంగ ళం 16 05 64006 వలగంగంంరే ప్ర కము ౪8ం, 2 1111 106 11 ఓం టయుకైళ 004010. 8 202 లిం - ఇం! 216805 [00€ 10 గలంలు ౪6 ఉం6 1106 2101482085 దట ళ8స్వు15 2190. మట 226 301664 29 “అలయ! మలంాటర్వల = భయం 200 8006210 రటగంగ66ే ప్ర మంగ! 2 01253 0 101 లనిల.. 219 2404120 11064 0౯ లలల శళ2721%ు1 18 2130 శేజంగ0ంగే 29 464111 లాజరు! - జరం ఓఓ 2012163 10 2641012 07 26జజ1లు!2, ఇకం 26 101 2 11 బట. 0 ఆంజ01 11646 209 111 ఇల, 1ం అలనడ2060, 206 2040020600, 0010 1 0201000 06 542664 146 12౪72011 01 7210028202 లేడ168 10 & జాటంట!21 1006 000006 జతే 20 రల 206 2 61021 ౦52స.

40060760 19 5118162, రల 15 2 282 100% 28 “మంకు? 288 ల6 ౯ ౮09212101%1%2120 011065 సం[06 18 షన 38066 1080716686 08 గశ091021 వం1ల106 9 80108 6 ఉ0018202 226 గ22800882 206 2150 01 )2125. 2 ఈ260/ 00100606 ముంం[2 ౮౭96 ౧21 ఇన” దంట! 288కు 127201 91200 1276 0660 2 *జ0220 0 ూ2ం మె2ై2 (000 013 గ 0 6 [00అ06, 1 082 06 98000664 ౧46 ౧౬ 60221410508122 మ&5 81760 రుం 180163 0౯ 22240 206 2129 10 ఓం 0264129 10 6 0౯60ల 21002- 8202 29 6 ౪21 106 06 క్రటండట్స/ 16102666 10 116 0180220.

గెడ్‌ఉకి64 - ౧౯5!

06 70 16005 జై 206 అఆ) (0123310281 206 1201821010) 8 0118102106 [0౧ 52082. గగ కెజి 522862 ౭. వ23812 1 (2 ఛన100 15 అయం౧ం121664 97 3042242, 2064 0651 వ్‌208కో42 15 ం 30/6 *ల1ల 3 10 ₹0ళ్రు6 10 *జరం33 1081005 01 10021169... 16 ౪0 16005 1216౯ 02 ల 20211664 €0 520102 0౯ లయల 12 26148 16 1అజం/ పైలా €21 6701766 03 116 02315 01 గిశ224120/25, 1 5809118 "401 వ20904 100663 18 920066 25 నడ్‌2584 2712, ఇస1110 0 70162 68, అం8020212 206 21088204, *101 061 0౯ 1161860005 066 5 021106 0651 2718. ₹06 వషుం[1ఓ ౧0[69 26 2180 1000౪0 28 ఊం1122 01206859210, 224 16 ౨61 28 ఏగజర20గ206253410.

కేలుంం 6 006101 4026 ఇం ఇగ మం మజం80' 0౪6౫ 16 50160106 0 ౨10306” ఖే 000౪6, 146 ఈం ఏ ౧0 రేగంం[06 10 వ?0ం06%, 28 42882 226 ఆ1- 0 512008 ౬41 116 0011ల 58202, ఉరు 206 71 0జం2 101023, 02806 గంకథంండ గంం ఏజులరల. కంంర్వు జర జ! కం 764113 ఇండ్‌ 76 2౯6 8602180” 1864102408. 28 గలం8ం గంట 8106 0 కెకటి8ైడ 810 286 30106 కలం 15 10 జరి 0౯ ౨41 (13020600 11 వక03ం06 11 న్‌2మిమలి 106 ంం/ 2190 08మ01 08 రేసటం2ైపసేంరే 11 902000 2 9200ల

60

6 2150 [07ట, భజ 651 13 086 2 72012000 0 సిశ2082, 0 €21302 100 6015164612601%, 2 ౧000ల 0 సశ [825 20106 టల! 204 ౨651 ₹2823 23 సగ్‌2022. 06 1013016 0౦0106 ఏ, 26 ల6 18 “గెల[2782 0051 482” 10 వ్‌జం2ై12, 206 9 [20119006 అేరం%64 గంళ01 924 0691 128 10 5602౯216 అకలుం6 006 15 2 ౪72౧406 0 సశ్‌డ82 10 15 ౦12౬010. కరం బట! 7201202 10 గలుంైళ 023/ 96 రంకం66 25 16 2060059 ౩11 1 ౧౦౪16102 00 $10506)” 206 12080286 2000161908 10 ౪16 860149 0 16 గౌం1481 12080286 011 వ్‌20101 2064 3061 11060619) 28 గౌం1084 206 5219101 216 125960412016.

ఏటానకుమ[ 741554 64టా4క

10 19 ౧ ౮౦92121మ3004122 80*౪ట, 126 ఈం క క270/2 10 110 వ్‌209106 1100020076 210116 40040202, ఏ 2 ెజేది28ై402 ]ద2ళ/2 25 నల ల 502009 686 11 22002202 15 20002107 9602 0 వదలం812725 06086 22014 206 115 2664164006. 6 54110 18 ౪6 4100 523 120 106 ఇటం16 0 కెజుజ202 15 5808 0 52812723, 11 006 0211040122 2284 01 22 సల 056 పేజా 908కి 26 జాడ 21 0009008006 10 721005 12825 206 127235, 2000164108 60 6 95002ళం05 11 6 51001 21216 11091 [276 02002006 16 [ఆగ40 గెజు2 206 ౦6లం 5 161 1611210039 116510. మం 200 అటు110006 సూరులు 16 కరు డా282 13 101 011% 2 520102 *0గేం 906 2150 2 52020004 ౪050 0006008 6 ప1001016 0౯ 6106120/2 న5208102.

“= తస 006౪011 ౪00 ౦000916అ2800. 1/6 286 56060108

జం2202 ఉల గంగ ఓటరు 2050606 2064 ఈ118 1006077016 11083 10 041 మరం రం 1006261129 [0 06 906106 గంగ 2 91021 ౪16౫ ౧011.

,_ ఎం [థం 612 60౪10642 2064 13 9126000 1806 612 6౫134 2150 ఇంరటంగ 1 54219101 600౧2108 ౨61 6౦౧1003103 1366 0142721400, కము208- 20 206 1208212001, 206 6006 ఏల020 2190 06 9ఏగేంఠే 28 2901482025.

ల ర60 41546445 ల గంటు 20028202 15 ఏ1 +0246 షంయు 16 1356 016 1005406 3/62|5 206 *6 010 6664౪406 గంగా వడిగర1121461010/2 ౧820102 0 5011402604 సం కుటుం ౪66 ఫలు[ంగగ2006 06 210స282085 ల5ఓ 11100 010125 ౪11 ంయే210(60, 0౦90165 206. 10010 16 01080 51286 728 11 ఆ౦5100106 ఈ జ టం 2 100౪0 గం ఓం ౧4౦౪6003 81ల 18 0115 ఇంగ 91460౪7 135, కేశంగ0 201029 ౪2.0600 0664 0% 16 91286 296 211 16 51721229 26 రటగంంుంర. 10380 కేంం ₹ంయంకు280663. తం ల6 12080286 2366 11 ఓం చ(2!0%8242029 15 01259102 2100289202 0 శలంరం 0401 06 0125364 28 4 06 0 08012 023066 09 5213101 జై228, గౌర జేం0ం 16౪76215 ం 00 క స 2ేం286282 0010088 60 224 6202 0631 తీ9ంళ0 లం 0160ల 2ంస2 82022 512 కమ28/20200 250, 0 28 080386 €0 12౬ 90006 ౨ఆ౫ పంటు *సింద్‌ 26 16% ఓ భం ఫళాంరేటంటం1. వంైడరేమ8ై 6 లం 16 0000 0410 4000 113 ఇంక ంబు21మ 09101866 €0 ల౦౭౦641220082 0060 *21013 జర04/802 6610 266 కణ ౮21212 0010380

61 10 న్‌టరుడి 20082. 6 012066 1 100 0010076 ఓం కటుం!1213 102 001916618- ంగ 286 0629. 6 100 6150335363 200౪6 66 0౫2౭ 0 ఇస! య 2074 కొంర్తంం0ట్వు/ ఇంం6 10 115 25 ఇల! 28 0668 2100282225. 106 2150 6638052063 (16 ౪21003 98820005 3 *సంల 1419 ౪56 10 18 2101228202 శం 2130 పైకులట 10 ౪9 90016 1౧66650008 ౨౦06 200౪46 ౮242 గంగాం/ంంల2 26. వ్‌జగాండ027౧7. శంంలట వంట622 10 120 00? 606 కం 06 28/61 206000 6 6౧ గేయ, 9862150 113 1000112106 10 006 2103028402 2060202 ౪ ౧|| 107. 6 940600 0౯ 2100284202 110406 18 9061664 ౧41607 గీంయ 2 1115602021 0010 01౫ 2064 206 [0౧ ౫ 11620 పం106 0£౪1అం గ6 ౧63601 [01607016 9 1116 65611 శంక 066001 1668213 6 1106 126 ల6 13 2 7/607074 05 12000621 [08 2026720066 ఓ46020/ 96862101 స జమ్‌ 8222 226 [0025363 16 2660000 05 50101203 [0౯ 2 రేం 206 అయింటాడట08 3[ర్వ/ 01 0614551021 1063 0% ₹1159 9స్యంంఓ గాం 1 కం హం టంత జక 10% ఏం0ం06్టు ౪6 46 10 50ర్వే/ శ2కుసే2 8282 12 211 16 250606 [0 6200216 6 1806 2 ఓం 150600” ౦1 గౌంట8 10406 10 115 6000604101 1000220146 ఓం 6౦7౭ ౧౧లు 146 2 5ంయం!12 0౯౨౯ 609812101300212%)5 0211010 13 0% (ఏం ౮0116 06000101 6076200611 0౧౦౫141 సశ 20690006 100480 1115 పింంంతే 488 వ్‌యం1105 ౪01] 6 00 ం 506 00 ళం 1116 0 116 10067016 30 25 €0 సణ08 20006202 2001051016 206 ౦0౧10160 ఆ090/6 1036007 05 7219028402 10020000 10 6158. 704 10010410 త. 02740004 200 యా లాయి ఎ / ౬6 యుండిన స్వ్యటాలి. హైదరబార్‌ గ్‌

డాళ్టడ దొనాతోల్డ్ల వేంఠతటావ ధాని, 34.4. (౪003) 2%. ౨. వంట5507 206 కంర, యుతం లుజాముం0 ఓం 08014112 ల౧౫6౩10 18-4 ₹. గ, 3216400002, కరీం 0286-27. వాజ్మయ మహాధ్యతు, కళా(వపూర్ష శ్రీ వద్దమూణీ రగోవాలకప్పయ్యాగారితి, శం హం01 ఆ0౪7601616 0116412] సేశజముంల సుం ప0120/ 2064 20562000 096006 త24120స్తు ప్వరేంం4026-12, (4. 9 అయ్యా ల్‌

తమరు దయతోంబంపిన (శ్రీసీాకల్యాణ యక్షగాన నాటకము చేరినది. తమ పర్య వేకణమున నది నిర్దుక్టముగను, నుందరముగను ము[దింవబడినందు కెంళయు నంతోషించితిని. చానికింాము (వాసన తొలిపలుకు చదివితిని. శామందు: జివర( 'జెస్పినట్లింతకుంయార్వము యతగాన వాజ్మయ చరితలోం బరిళోధనలు సాగించిన వాలెవ్వరును గుర్తింపని, ఇలియం జెప్పని విషయము అన్నో వివరించి యక్షగాన వాజ్ఞయ చరితకొక [కొతృరూపు తీర్చిదిద్దుటకు యత్నించియున్నారు. అది తమ బహు గంథ పరిశీలనమునకును, పరిశోధన పాఠవము*కును దార్కాణము.

పొల్కురికి సోమనాథుని పండితా రాధ్య చర్మితయందలి ద్విపదలకుం చామిచ్చిన యర్థము మిక్కిలి సమంజసముగా నున్నది. యతులను గూర్చియు, చారి భామా భౌమత్వములను గూర్చియు, యతరా త్రి పదార్థమును గూర్చియు€౬ దాము గావించిన వివరణము సర్వాంగీకార్యమై యున్నద్రి యవగానోర్చత్ని విమయము౫6 డామొనరించిన వ్యాఖ్యానము తమ నంగీత శాత్రు పరిజ్ఞానమును 'వేయివిధముల జాటుచున్నది. చేశిమాగ్గ విభానములను వివరించి తాము కొన్ని రాగముల నామముల ననుసరించి యక్షగానము "కేవల చేళిరచన యనుటకవకాళశము అేదని రుజువుచేసి యున్నారు. గీఠగోవిందాదులు సంస్కృతమున యవకగానములే యనుట వాస్తవమే. యవగాన నాటకములు సంస్కృృతమందలి ఉపరూపకములాద ర్థముగా వెలువడినవని తాముచేసిన సూచన యు చితముగా నున్నది

సీతాకల్యాణమున జనకుని చంద్రవంళ సంజాతరను గూర్చియు దశరథుని కాల్వున వసిష్టునకున్న (పాధాన్యమునుగూర్చియు, దరువు, గద్య క్త వావషము, నూ(తధారుడు అను పదముల యస్థమునుగూర్చియు. చాము గావించిన వార్థఖ్య (పామాణికముగా నున్నది. కృ ఇ్యారంభమునందలి శ్లోకములు కొన్ని జాహిజీ (పళంనలుగను గొన్ని యాతని కాశీస్సులుగను ఉండుటచే నవి యాతని యాొసాన మందలి సండితులు కచించినవై యుండవచ్చునని నేను ఛావించిలిని. అతనికి సంస్కృతము రాదని నా యుద్దేశముకాదు దానికేమి? శమ తొలిపలుకీ నాటకమునకు వెలలేని తొడవై, యున్నది

విదేయుడు దివాక ర్ల నోంకటానధానణి

[హస ప ఢా సి .. లీ న. | గ్‌ 4! |. (| | [| కి టి ల గ్‌ నా , న. శి2రాంలం తగ క , శం టంఖా4 టబ! “ఖయంంరని వపనక / 10% ౦౦౯౦రావి, ఇాలబాఅటైతు " 1.

• ౪ శ, , కలే = . నే ముతా న. ఉచ