Telugu sriramavani - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

లబాలక్టకులి | .. సంపాదకుడు : పురాణపండ రాధాకృషసమూర్తి -. |. ॥ ॥ ॥

వా రఖ నల హి బి వై గస. వీసథోని వలా, శాల కనా యా. య. కర న సంరోకఖ న సే ఆలో య్‌ స ని, (4! న్‌ జ్ర కం యు ల వయ కం కా “ వా తనేదో స. నం చాలట నం లంచం ఈ ౮9 లసిం శం న వం మో లి పల వు న సం త టం నల్‌ చే (ఓ ం!! ఇ. ఈతి బాత్రా హమారా లృ "కు వై చక + టా ల గున పాడ ర డేగ 1 ంు క్ట 1 _ సహజకవి మళ్లైవ న లే సనో యు! క మనసుపడి షుక్కునతో సేకరించిన మా న! గ సు. , సల్లా సక ఈ పుస్తకాన్ని సాహత్యాభిమానుల కోసం న మ గ్‌ క్‌ ఖై + ్గ కల్ల శ్వ టక య్‌ వలి న లీ || శ్‌ గవి న్స్‌ న టి (2 | న్న కా! (| (ను సుందరయ్య ఖీక్లాన కేంద్రానికి ను! ప క... న 1 టే. కుసునాం న న చ న (| నా | ఆనంభంతో బపూకరీస్తున్నాం. ఐల గ ప టే ప స నం మం ట్‌ (౧ షు న. వొమల్లైమాలకుట్టురబం్య, క్త స న ప త భక నటం యా! ష్‌ న న్‌. మ! అంప. మం న్‌్‌ న్‌ తాళ ల. ఎ ప్య[ ఫై ననా శ జం యు న... స. స. క్‌ి 1 రను మ చన కట స నల గి న న శ్‌ న క చు సలు . య నం ము నో లల్మ న / స శ జమ స్ట 1 స్య ఛ్‌ ు!// ( 1 న

చయ... కంచ ౧న న. నే సహన యయా ప ఫస త న. స

(౮ (| సాల తు శ న న టి స స్ట! బలం నహి మ! సం | స్ట కి వ ఈము కలల క క యు లే ప హం వారకి స న.

ఇ నాల రె స్టే "న లా. నా జ క కారా ళన రయ ము ర య రు

2 /6తా జ్‌! లి గ శి మ వ్‌ ర! ఫి టు న న జ ో/ 4 నయ ముస సను కట క . ఖ్‌ గా స్తు లక ..?

| లే న న్‌ స గహ ల్‌ లీ య 1 న! న న మ. స్త ల య ర ../ 1101 సల న క స్‌ో ్ష _ " | క్ష . కీ ని న నస్‌ న! 1! స. ణల 1 4 గో చ హై (| నం ల. య. టో ట్‌ శరన న్‌ క న స ? ం ం ఖు హల్లో న మం న న వ వ న ల న్‌ పట పతకం ర్త (నో క్‌ మో! న త్త స క్‌ు | గ్‌ / . - వే . స్‌ న. ను స్త ష్‌ స, నం స. చూ. న నో సీ స! |! క్‌ న. మ గు శ్‌ 1 న చనా స్‌ న. మ వ న మో. న సా మ్మ న ష్‌): న ా మ మ .. స్త [మ ల వరే యల! న? పనే 1 నే డ్త . ప! సే, స 2 న. ర లో న. సగ ఆట 1 ర్ట స [1 న స . లే శా థి క స ర బలా సే 1. టే. క! గ. ము మ. స నం నల్‌. నయ. స్థ న ర ీ. స ర. ల వ. . గ ను. 1. నా ల న స య . శ భే య్‌ కీ షు న స క” మ ల 1 న వ ప. కస. ల. భమ స్‌ షి. గ ప ల? న. .. న కీ టీ లే జ చ త నంలో డ్డ గ. ఈం శ్‌! [ష్‌ ము. (| మాము న న్‌, సట లే గ సే చ్‌ నగ నం గ్‌ లట క ళ్‌ లం క్ష టో సగ ష్‌ సట్‌ 11 . గ మ్‌ గ స చచ. న | య. స్ట న ఖో స సన న న =" ఇటో రన శ [న స రష) న. శ్‌ స్‌ న (| స స లట షం స త వా? [ టా నేర మ. న వో న [1 నే. మ [ల మ న హంగ సం ల రో కన న ఓ [ వ న | | శ . - మ. [1 తా. స్ట వ గ ల్ల నం న్‌ న స వం పు పు న్న. న్‌ ఫీ (నే ఎన స. ల్‌ సు. న న ణి న నం ్లే గ ్య థ్‌ / వ స సత వర టు మల న వ - ర ష్‌ వ. యు? స జ య... చ వ. న. పో సం 4 న వ సం నలం ల పర్‌, న? వ ల్‌ య _ ాపుతునటే భాగవత ద్తే అడి క. అ-అఠా జమండి ఆక |!

డరయ్యా ంధాల దు 0 గు వర తృతీయ (వ్రచురణ : గో సై! ల క భౌ ల లా చ క. ా మూ శవయ?

అం ల్యం:రూ 1 ౦౧౮౫౦౦ లు.

వం... న య మ. శ స. న! పా వ. లు ల బలో యప స. ః“ గ తంట య న వ్‌ స్‌ బం పం లు)... న, జ? త... వం డాం- మ! గో ట్రా చీ ర వాట పా న్‌ స్మ? ప్రార్తొల్లే గ పే సన్న న గ్ల స నో ల కో నం. న్‌ న ల మమషన?ి(? భన! ప్‌ లా పు రం టంట. టు న న స సగ 11. మ. న ల్‌... స న. నం లత! స సం మం ఏటో టి షం స న గ భల... టు న న్‌! యం న మ స స ర లీ న షు. క్‌. మ. ట్ట. మ. వ! వ్‌ స. సట. నే మం. టం స్‌ వలే నో య యో న వ స న న మా ర స డం సా ట్‌. క. చ టు వ మ నూ. కన. న భర ముద్రణా నిర్వహణ ; పతుల ఎ - రాజమండ్రి - 4 = వ గై2! ప ఇగ సూర్యాహిటల్‌ ప్రక్కన :: రాజమం కః జమండ్రి నాడ్మ్షే

. గ ః ( ఫి షు పు ము ల నమమను [ను | ఎ వాసపో వ. స టా. న. నో ను మ + గస వ మ మో (| స సరి న స మ! జస. ల! వు ము 1 న సం ల న సం... న. న ర ల. లో త న. టట మ 0 న సే ల. న ర వ కీ న ర ల స (జీ సా. స ప టి. మ ల న చ 7 టి చ స స తౌ శావ్ర గా కులనుశా . ము శాశ్వత చందాదారులుగా చేరుటయే గాక శ్ద్య చందాదారులుగా చేరుస్తున అనకుల త ర్త న్ను ధన్వాత్ములు : పహాదరాబాద్‌ వాస టా" ॥ హై వాస్తవ్వులు ; అ్రుముతి & శ్రీయుత కవి మ త చావనుర్తి మురళలీక త్రి 1 త్టైరావు దంపతు ఇం.

" అ కష లై! | గీతాప్రెస్‌ - గోరఖ్‌పూర్‌ వారు ప్రచురించిన | 'ఓ__లిబగుప్రచురణలు || 1. _ భగవర్గీత (వచనంలో) రూ. 5-00 || || 2. _ విష్ణు సహస్రనామ సహిత భగవద్గీత రూ. ౩-00 | | 3, మనోహర గాథలు (వచనంలో) రూ. 4-00 || || 4. భీష్మపితామహుడు (వచనంలో) రూ. 8-00 || 5. _ భక్తరాజు - ధ్రువుడు (వచనంలో) రూ. 2-00 || | 6. భక్తబాలురు (వచనంలో) రూ. 4-00 || . 7. _భక్తపంచరత్నాలు (వచనంలో) రూ. 5-00 | || 8 ఆదర్శ భక్తులు (వచనంలో) రూ. 5-00 | | 9. ఉద్ధవుడు (వచనంలో) రూ. 3-00 | || 10. శ్రీ గోవింద దామోదర స్తోత్రమ్‌ (మూలంు రూ. 1-50 || || 11. గజేంద్రమోక్షం (మూలం) రూ. [స్య | . 12. విష్ణు సహస్రనామం (వచనంలో) న న | || 13. బాలరామాయణం - రామరక్షా స్తోత్రంతో రూ. శ00 || ॥ 14. శ్రీకృష్ణ భగవానుడు (వచనం, ర ౩-00 || ॥ 15. ఆదర్శ నార్మి.. సుశీల (వచనం చనంలో) రూ ర | || 16. సత్పంగంలోని సారవిషయాలు వు రూ. 5-00 | | 17. అమూల్య సమయము - సట) (వచనం) రూ. 3-00 || || 18 భగవానుని పంచనివాస న్పానా రూ. 3-00 |) | 19. బాలశిక్ష (వచనం) చనం) రూ. 1-50 | | 20 సావిత్రీ సత్యవంతులు (వ చనం) రూ. 1-00 | ( 27. సత్యాశ్రయం వల్ల ముక్తి (5 రూ. 1-00 | | 28 నామజప మహిమ (వచనం) || | వాల హల్‌ సవా ట్రఫ్ట్‌ - 82 కష్లాటాకీ్‌ రోడ్‌ - (20) ఈలోద్‌ - 638 003 || ఫోన్‌ : (9.70. 0424) 213967 |

ఇగ ఇట ఇగ / పరస్పర _పప్రయోజనకరవమున అనుబంధం "త యోనా మారు వైశ్యా బ్యాంక్‌తో బ్యాంకింగ్‌ చేస్తే అతి ఆకర్షణీయమైన రాబడులతో పాటు మేము ॥& ,, నెం.1 (ప్రైవేటు 'సెక్టరు బ్యాంకుగా రూపొందుటకు కారణమైన "సీవలు కూడ పొందుతారు. కొత వడ్డీ రేటు (11.11.96 నుండి)

• ఆలి గా గా టరమ్‌ డిపాజిట్లు / కాల పరిమితి డిపాజిట్లు కాలపరిమితి డిపాజిట్లు వడ్డీ శేటు 30 నుండి 45 రోజుల వరకు అజ సాలీనా 46 రోజులనుండి 1 నం. వరకు 10% అర్‌ 1 నం. పైన, ౩ నం.ల వరకు కే3% న్‌ _ ౩నం.ల పైన, 5 నం.ల వరకు 1త% యక్‌ 5్‌ నం.ల పైబడి 15 -”- ఎన్‌ ఆర్‌ ఇ టరమ్‌ డిపాబిటు క్‌! ఈ నెలలనుండి 2 నం.ల వరకు క్షే2జ సాలీనా 2 నం.ల పైబడి 16.5% అదో ఎన్‌ ఆర్‌ ఎన్‌ ఆర్‌ (ఆర్‌) డిపాజిట్లు 6 నెలలనుండి 1 నం. వరకు | 38% సాలీనా 12 నం. పైన, 3౩ నం.ల వరకు ॥ క. 5ఈ% అర్‌ అ (కైమ్‌ లెండింగ్‌ రేటు ( పి.ఎల్‌.ఆర్‌) క్షళ% సాలీనా + ఇంటరెస్ట్‌ టాక్స్‌ (పి,ఎల్‌.అర్‌ 'పై అధిక వడ్డీ క% వరకు) 25.11.96 నుండి. ఇతర వివరములకు మా నమివంలోని మూ కాఖను నంవటించండి. శే డ్షై శ / 72 ది వైశ్యాబ్యాంక్‌ లిమిటెడ్‌ ర్‌ రిజిష్టర్డ్‌ మరియు కార్పొరేట్‌ కార్యాలయం: 72, "సెయింట్‌ మార్క్స్‌ రోడ్డు, బెంగళూరు-560 001 చైర్మన్‌ ; వి. నదా శివ గుప్త | వైళ్యా బ్యాంక్‌తో "స్నేవోనుబంధం మాకొక మరపురాని మధురానుభవం

నశీవుదూగవ ౧0 561241 ఓ24/ 0 00౧5018౧06 పుటలు : 218 వెల : రూ. 90=00 ప్రతులకు : శ్రీమతి బి. సులోచన 0/0. శ్రీ బి.ఆర్‌. రావు ౯121110. 303 - 304 (28౧౬) 4 బాక్‌, దామోదర్‌ పార్క్‌ - ఘట్కోపుర్‌ (వెస్ట్‌) న | ఎల్‌.బి.ఎస్‌. మార్ష్‌ - బొంబాయి - 400 086 . (౬4 త్రు౭5ళ్‌ 622/0 ౭26€5 = ._ గ: 22755908 ౧0౧6౩ : ౧౦5 . 320177 ౧1.1. 614[4ండిగి, ౫4౧1666 తిం00040౧1401 58019120/ & ౧1౧౭౧౦6 140299 [తత వకవ [+ వద కకత 3/0 ౧|౦0! ౮౧|$/ 8641161005 10౪61 89100%, ౮.౦.[౧౦౬|ే 85% 64ఓ౬0౧౬ -- 560 002

' రాజమండ్రి - భాగవతమందిర సంచాలకులు శ్రీ పురాణపండ రాధాకృష్ణమూర్తిగారి గ్రంథాలు మూ వద్ద లభిన్తాంయి

1. దివ్యస్తోత్ర రత్నావళి (బైండ్‌ ప్రతి) రూ. 50-00

2. గాయత్రీ దివ్యశక్తి రూ. 40-00

3. హనుమచ్చరిత్ర రూ. 24-00

4. శ్రీదేవీ మాహాత్మ్యము రూ. 24-00 ,)|

5. మహాదాత కర్ణ రూ. 40-00

6. భీష్మపితామహుడు రూ. 36-00

7. అమ్మదయ అపారం రూ. 10-00

8. శ్రీ లలితావిష్టుస్తోత్రాలు రూ. 10-00

9. శ్రీవిష్టుసహస్రమ్‌ _. రూ. 5-00

10. హనుమత్ర్రభ రూ. 33-00

11. దత్తాత్రేయ స్తోత్రాలు రూ 15-00

12. శ్రీ లలితా సహస్రమ్‌ రూ. 6-00

13. అమ్మదయ అపారం రూ. 10-00

14. శివానంద సౌందర్య లహరులు రూ. 15-00

వష ; 506146, 4576129 ౨. 94కు 4ఉన్‌[ ౪. [10., [౬10౧175౯౧9 & 9741001585 &ీ5016 01/616, 1.0.4. ని౭గ1౧8 ౧0౦0౧౫౧19౫ ._ 5%0010.10, [/౦౬౯౧494౦ -500001 (4.9)

లే || [రల రార కంద్ర బ్యాంకు రమకి, కాంనాడీ | || న శరన గక ర శ భయ కర కసత శ య త. (| | జిల్లాలో 40 బ్రాంచీలతో అత్యున్నత పరపతి సేవలందిస్తున్న సహక్షార సంస్థ | || త ము నా నలలంంంంంంంగిం ళ్ళ మ 414 చే నమ భా (| హం ద. న ప్‌ వ. షై త్త. య ము. పు గీ | [ రైతు సోదరులకు, స ము. న (| లం సనన్‌. ఫే సస. న మ మ. న 1 జ్రన్త' చభాకాక్రలు కం. న్‌ వావీ స య ఎలా క | |, టి.డి. నాయుడు మైక్‌ వరుపుల సుబ్బారావు | | _ జనరల్‌ మేనేజర్‌ అధ్యక్షులు || 1! డిపాదటన 'వ్సీరేటు || ( + సస చం సస మా. | (7? కరెంటు ఖాతా (వ్వనకతము మవ కళ ౧1 తల ము | / సేవింగ్స్‌ ఫల || టే. ఎ రంల | లం || | క్ష ల | | న పం ర లప లంలోస 25 0 | (1. న పం పంల పు 13% య. క | వంపు పం సలాల్యా ; 14% || . ౩ సంవతరముం పంది వ. 155% ( న్‌ నా | = తి | 6 9560గు, క్యాష్‌ సర్టిఫికెట్స్‌, పెన్షన్‌ డిపాజిట్లు ఆర్దిక వనరులు: | 1 | వాటా వ $ | ద వివాహ డిపాజిట్లు మొదలైన పలురకాల పొదుపు సథకాలు కలవు, ధనము 21 కోట్లు | నిధులు ; 15 కోట్లు ()| 0 మీరిపాబిట్ల హామీపై 85% రుణ సదుపాయము. ల | ( | స్వంతనిధులు : 36 కోట్లు | ని | 6 డిపాజిట్లపై ఇన్సూరెన్స్‌ కార్పొరేషన్‌ రక్షణ డిపాజిట్లు 80 కోట్లు || || 6 బంగాడు నగల హామీపై వ్యక్తికి రూ. 40,000 వరకూ సదుపాయం, బుణములు 179 కోట్లు || | న | రేగ క 4 || డె నామినేషన్‌ సౌకర్యంతో సేఫ్‌ డిపాజిట్‌ లాకరు, వర్కింగ్‌ క్యాపిటల్‌ : 295 కోట్లు || || || హం టో '' టిడి, నాయుడు, 3.4. 11 నరువుల సుబ్బాకావు | ల్‌ మేనేజర్‌ ఠి ( జనర జ అధ్యక్షులు | | ఎఅఅఆఅకలలలణణణణఅలణణణణఅణఅలణమాలఅక ఆ||

అంససపసపసపపపపనపసపపపఏపనపపనపవపవనఫషత్తి

షై (2౦091, 20491 ఇ

ల న క ఎన్నొ =వ్యా స్‌

. ఊఊ జల్ల సహకార కేంద్ర బ్యాంకు, ఏలూరు

క డిపాజిట్ల సేకరణ పక్షోత్సవములు మ

న!

1 ద. 1-2-1997 నుండి 15-2-1997 వరకు మరియు వ

న్న ది. 1-3-1997 నుండి 15-3-1997 వరకు న

. పశ్చిమ గోదావరి జిల్లా గామాణా భఖివ్యథ్ధికి, రైతు సోదరుల శ్రేయస్సుకు ' ప్‌

జగ అంకిత భావముతో క్యృషిచేయుచున్న మన జిల్లా సహకార కేంద్ర బ్యాంకు వారు

అందజేయు ఆకర్షణీయమైన అధిక వడ్డీ రేట్లు. |

న 30౮ రోజుల నుండి 45 రోజుల వరకు . 9.5% న,

మ 46 రోజులనుండి 1 సం॥ము లోపు 11.5% హ్‌

ష్‌ 1 సం॥[మునుండి 2 సం॥ల లోపు కే2.5% .

స 2 సం11ల నుండి 3 సం॥ల లోపు 13.54. (7)

స్టే, 9 సంవత్సరములుమరియుపైన 14.5%

ష్‌ - (పైవద్దరేట్లుది. 1-1-1997 నుండి అమలులో వున్నవి.)

స కలురజోయు సౌకర్యములు : స్‌

డిపాజిట్లకు భీమా సౌకర్యము కల్పించబడినది.

ళ్‌ డిపాజిట్లపై బుణసదువాయము కలదు.

జఫ బంగారు నగల హామ్‌పై బుణ సదువాయము కలదు.

షస లాకరు సదుపాయము కలదు. -

ష్‌ డిపాజిట్లు మన జిల్లా అభివ్యద్ధికే వినియోగించబడును. స్‌

సో యమ్‌. లక్ష్మణరావు ఎ.జి.వి.వి,యన్‌. సత్యనారాయణ

హ్‌ బి.£ె.ఎల్‌ఎల్‌.బి., ॥ బి.కాం.,

వో జనరల్‌ మేనేజరు ప్రైసిడెంటు

మ

లు

అ):సససససపపపఫఫఫససపఫఫపససససససససససససపసఫధత

04 వ అద్ర బ్యాం వాద లి ద్చ్‌డ్డ సల సహార రండ మణ వీరారి బొర్లా. నా. మ స ద తల్లి వు ఖే [కా కానాల ని లలి ల ర్చ్‌స్తా బ్యా వ | క బాల డ్‌ . దు | ఇ జిల్లా కు మీ నమమ? సెస్తును వడ్డీ కి || రెల్లి . రా పంకా దపాజట వ సొమ్ము బ్‌ వ రు "ఉష్టాబ్యాం వు కాలు త్‌ డ్రీ 1 పథకా . న్‌ య డి 1కృ డ్యూయ డిపా ట్‌ప 0 ర్య రక్ష ఫాజి |. ౦ద రేట్లు ం 2 కృ నేణి జీన వల్‌ డి ఘే. స వొ 00 | 2 ష్ణ రెను బీిఫీసు, .. నుండి 17 ప ఆ క్రీ్మే జ మ్స ్గ్‌ స్‌ ర ఖ్‌ శ బిలాల వ .. . 180 నుండి 2 3 సంలు ట్లు = న [న స్‌ పం స్సెన్ల లో భనీ మ ప్రదించం .. 3 సం.లు రీ రేంద్రగ్యాం ఎక్కువ డా ్గాన్టీ వ . ల్లాన్‌ తీయ బ్యాంకులకన్న మరియు మ గ్‌ పటటా వె [1 ల్ళ్‌ష్టా మ్స క ల శాక్‌ చ ( డీపాద స లు రు 0 మళ పము క్ట హమాయలు షరియ గ్రామ కు రెల్లి నొ లా ... బిట్లపై యం లు మే సుం 2 డా స స సాజ్యము దం ఇ౦ యివ్వద ఫై రలు న. 2 నామినేషన్లు సార్యమ మిపైబు; రందిసున ప పొంది, జన హహహ మ్‌ పూ ల్లో _ రతం ప్ల రపకి ప్రకాశ న డో 1 ప (గ కలిగిన త

|| పెతృదేవో భవ !॥ ॥ ఆచార్య దేవో భవ !॥

| |. షష శ ఇ వ | ప. / . శ్‌ మ నలటైా ౫ లి షన న న యయ టె . - క్‌ హై శ /. న. న సస సన సప ున య. సై | లల ఇన | | | నస న ర? స సుగం | | నే శ మ స సగ | సై

ం" యం అత్తల మం వళ. ను ఎ స్తంనాయ | న స ॥. | ॥ వ. మ. న నవమం ఓనం * క . న స | మనం. అయన న ; , స ప. * ఖా ప. తే న న్‌ . | 1. వ. , వ న్‌ |. . . . టప న | ల చ ఖ్‌ మ మం. స్ట | పే. తా టా . న న లూ. మ స ? వీ ల న. టే మ !

ఖే ప. స్‌ య గె తి మ స ట్ర స న ప మ నం ల ల ము మ నళ మ స మ మ స ల ల సమయ నం చ మ టన న సన ను ము న మ య ఆ సట తం న) మ స టం ఆట ల ల వ న! ి వలే నము టం. టా ను. న న లట స టన జ మ! న. న మా ట్ల వ. మ న నష మ. న మ టి ఇ ట్ర ల న న న లం ఖర న జ స టం న ప న న న ప 3 . యా టం. న. న గ న సట ప ప ఖ్‌. మ! ప లట న. న టం మ టట నన యయ ల స న నన న! న మ “ ప య టన వ. ఇ! న న ల న. సో వ స టి మ వ ప త స్‌ ల సప నన న నన త న త నన నస న. వ త న ల్‌ న న టం. మ. న మ జో చ యు. సార, ము, చ ఉపన్యాస సార్వ + ఫురాణవాచస్పృతి. [బహ్మశ్రీ పురాణపండ రామమూరి.

అలి శ్రీరామ రక్ష సర్వజగదక్ష శ్నో॥సకృదేవ ప్రపన్నాయ తవాస్క్మీతి చ యాచతే | అభయం సర్వభూతేభ్యో దదామ్యేత ద్వతం మమ. రాం| పో స్త వ్యా రాం' రాం వ వా బి! రాం (లు న |రాం రాం[]) | శరీ టట 1 రా న గ ళో టి అం. జ్‌ [క ( రాం రాం పా 2 రాం 7% రీల/ 00గగ267ద్‌ ; ₹02062జు44422 44 ౮౧౧౯౦ [581 10015 110... ._ 9-25-48, 1861007 ౮౪౦రేలాతగ 56661 యచన. 588 101 4౬) ఆ (0)73761790098గ్రా5701 [జ:0883-37065%4

శ్ర రామవనవాణి అపూర్వ (ప్రత్యేక సంచిక : విషయ సూచిక విషయము పుట

1. (శ్రీరామ మంత్రములు ఫ్ర
2. (శీరామ పంచరత్నములు 10
3. (శ్రీరామ పూజా విధానమ్‌ క్షే 4, (శ కోదండరామాస్తమ్‌ 16
4. చతుర్వింశతినామ ప్రతిపాదితమైన చూర్ణిక 7
5. గాయత్రీ రామాయణం- మూలం మాత్రం 19
6. రామ మంత్ర మహిమ 20
7. దాశరథీ శతకము (103 పద్యాలు 23
8. నామ రామాయణము 39
9. సప్తర్షికృత (శ్రీరామస్తుతి 42
10. (శ్రీరామ నామ మహిమ త్రి
11. రామ (ప్రేమ (ముమ్మారు చదువదగిన గాథ) 65
12. విశేష వ్యాఖ్యానంతో - గాయత్రీ రామాయణమ్‌ 83
13. అహల్యాస్తవమ్‌ (తాత్చర్యంతో) 99
14. అధ్యాత్మ రామాయణ మాహాత్మ్యము 104
15. (శ్రీరామ హృదయము 110
16. (శ్రీరామ రక్షాస్తోత్ర మహత్వ ప్రభావ ఫలితాలు 116
17. శ్రీరామ రక్షాస్తోత్ర భావార్హము [17
18. (శ్రీరామ రక్షాస్తోత్రమ్‌ (పారాయణకు) 120

నరామ స్తుతులు

• ము విషయము పుట

20. (శరామ స్తుతి 123

21. (శరామ చంద్రాష్ట్రకమ్‌ 124 |

22. రఘూత్తమాస్ట్రకమ్‌ 125

| 23. వ్యాన'ప్రోక్త రామాష్ట్రకమ్‌ 126

] 24. (బ్రహ్మదేవకృత రామస్తుతి 127 " 25. (శరామ భుజంగ స్తోత్రమ్‌ 128 | 26. ఇంద్రకృత (శ్రీరామ స్తోత్రమ్‌ 129 .

27. ఆపదుద్దారక రామస్తోత్రమ్‌ 130

28. జటాయుకృత ;శ్రీరామస్తోత్రమ్‌ 134

29. (శ్రీరామ మానసపూజ 135

30. ఏకళ్లోకాత్మక రామాయణమ్‌ 139

/ 31. (శ్రీరామాష్టోత్తర శతనామస్తోత్రమ్‌ 140

32. నారద గాన రామాయణమ్‌ కత]

33. (శ్హీరామ మంగళ స్తోత్రమ్‌ 144

34. సుందరకాండ సారాంశము 149

35. (శ్రూరామ కర్ణామృతమ్‌ 166

36. ,శ్రీసైమ నామ. సంకీర్తన 234

| 37. (శ్రీగామ నామములు 238 38. రామ్లరక్షాస్తోత్ర పఠనం వల్ల లాభాలు 240 |

39. రామాయణము - సదుపదేశాలు 241

40. (శ్రీ/రామః శరణం మమ - మాల 245

41. (శ్రీరామ జయరామ జయజయ రామ - మాల 246

42. రాం రామాయ నమః - మాల 247

43. బాల: రామాయణం (మూలం) 248

44. సుందరకాండ (మనోహర వచనంలో) 253

45. రామాయణం - చిత్రాలలో 332 |

ర [న | మ య యి మయ యం యన సరసన న న శా! నిఖిల నిలయ మంత్రం నిత్యతత్వాఖ్య మంత్రం భవకులహర మంతం భూమిజా [ప్రాణ మంతం పవనజ నుత మంత్రం పార్వతీ మోక్ష మంత్రం . పశుపతినిజ మంత్రం పాతుమాం రామ మంత్రం. 1. ప్రణవనిలయ మంత్రం (ప్రాణ నిర్వాణ మంత్రం ప్రకృతిపురుష మంత్రం బ్రహ్మరుద్రేంద్ర మంత్రం . ప్రకట దురిత రాగ ద్వేష నిర్నాశ మంత్రం రఘుపతి నిజ మంత్రం రామరామేతి మంత్రం. 2 దశరథ నుత మంత్రం దైత్య సంహార మంత్రం. విబుధ వినుత మంటత్రం విశ (విఖ్యాత మంత్రం మునిగణ నుత మంతం ముక్తి మార్షెక మంత్రం " రఘుపతి నిజ మంత్రం రామరామేతి మంత్రం. | సంసారసాగర భయాపహ విశ్వ మంత్రం -జ్‌ లం సాక్షాన్ముముక్షు జన ణబవిత బద్ధ మంత్రం . సారంగ హస్తముఖ హస్తనివాస మంత్రం కైవల్య మంత్ర మనిశం భజరామ మంత్రం. ల్తే జయతు జయతు మం (లం జన్మసాఫల్య మంత్రం _జనన మరణ ఖేదక్షేశ విచ్చేదచముంత్రం . సకల నిగమ మంత్రం సర్వశాప్రైక మంత్రం రఘుపతి నిజ మంత్రం రామరామేతి మంత్రం. ర్‌ యశశ్లోక పంచకమిదం నియతః పఠేత నిత్యం ప్రభాత సమయే పురుషు ప్రభుద్ధః శ్రీరామ కింకిర జనేషు స ఏవ ముఖ్యో | భూత్వా ప్రయాతి హరిలోక మనన్యలభ్యం. 6

10 (శీ) రామ సంచరత్నములు సకల భువన రత ౦ సచి ఎదానంద రత ఎం సకల హృదయ రత ఎం సూర్యబింబాంత రత ష్‌ విమల సుకృత రత్నం వేద వేదాంత రత్నం పురహర జప రత్నం పాతుమాం రామ రత (0. క! ఇక్ష్వాకు వంశ్నార్ణవ జాత రత ష్‌ సీతాంగనా యౌవన భాగ్య రత్నం, వైకుంఠ రత వం మమ భాగ్య రత ఎం శ్రీరామ రత్నం శిరసా నమామి. 2 నిగమశిఖర రత పం నిర్మలానంద రత ౦, నిరుపమగుణ రత ౦ నాదనాదాంత రత ౦, దశరథకుల రత ౦ ద్వాదశాంతస్థ రత ష్‌ పశుపతిజప రత ౦ పాతు మాం రామరత షం. వ్ర శతమఖనుత రత్నం' షోడశాంతస్థ రత్నం మునిజనజప రత ౦ ముఖ్యవై కుంఠ రత ఏం. నిరుపమగుణ రత్నం నీరజాంతస్థ రత్నం పరమపదవి రత ౦ పాతుమాం రామ రత ౦. ద్వే నిగమశిఖర రత సం నిత్యమాశాస్య రత ష్‌ జననుతన్ఫప రత్నం జానకీరూప రత్నం, భువనవలయ రత్నం భూభుజామేక రత సం రఘుకులవర రత సం పాతు మాం రామరత ఏం. 65 ఇమాని పంచ రత్నాని (త్రిసంధ్యం యఃపఠేన 'ఎరః సర్వపాప వినిర్ముక్తస్సయాతి పరమాం గతిం.

1|| శ్రీరస్తు శుభమస్తు అవిఘ్నమస్తు అస (శీ ,రామ పూజా విధానము

| ఆచమ్య శ్రీ గణాధిపతయే నమః, ఓం కేశవాయ స్వాహా, ఓం నారాయణాయ స్వాహా, (| ఓం మాధవాయ స్వాహా, గోవింద, విష్ణో మధుసూదన, తివిక్రమ, వామన, శ్రీధర, | హృషీకేశ, పద్మనాభ, దామోదర, సంకర్షణ, వాసుద్దేవ, ప్రద్యుమ్న, అనిరుద్ధ, పురుషోత్తమ,

అధోక్షజ, నారసింహ, అచ్యుత, జనార్దన, ఉపేంద్ర, హరే, శ్రీకృష్ణాయ నమః ప్రాణానాయమ్య.

| ఉత్తిష్టంతు భూతపిశాచాః ఏతే భూమిభారకాః ఏతేషా మవిరోధేన బ్రహ్మకర్మ సమారభే. ఓం భూః, ఓం భువః, ఓగ్‌౦ సువః, ఓం మహః, ఓం జనః, ఓం తపః ఓగ్‌ం సత్యం, ఓం తత్సవితుర్వరేణ్యం భర్జొదేవస్య ధీమహి, ధియో యోనః ప్రచోదయాత్‌. ఓమాపోజ్యోతీ రసోఒమృతం బ్రహ్మ భూర్భువస్సువరోమ్‌! మమ ఉపాత్త దురితక్షయద్వారా శ్రీరామచంద్ర దేవతా ముద్దిశ్య శ్రీరామచంద్ర

దేవతా ప్రీత్యర్ధం శుభే శోభనముహూర్తే శ్రీ మహావిష్టోరాజ్ఞయా ప్రవర్తమానస్య అద్య | బ్రహ్మణః ద్వితీయ పరార్ధే శ్వేతవరాహకల్పే వై నస్వత మన్వంతరే, కలియుగే. ప్రథమపాదే | జంబూదీ పే భరతవర్షే భరతఖండే మేలో; దక్షిణ దిగా ఛే శ్రీశై లస్య ఈశాన్య ప్రదేశేగంగా

గోదావర్యోః మధ్యప్రదేశే అస్మిన్‌ వర్తమాన వ్యావహారిక చాంద్రమానేన ....నామ

సంవత్సరే .... అయనే ....బుతౌ. ...మాసే .....పక్టే ....తిథౌ....వాసరే శుభనక్షత్రే

శుభయోగే శుభకరణ ఏవంగుణ విశేషణ విశిష్టాయాం శుభతిథా.... శ్రీమతః గోత్రస్య

నామధేయస్య ధర్మ పత్నీ సమేతస్య హనుమళత్సీతా లక్ష్మణ భరత శతృఘ్న పరివార

సమేత శ్రీరామచంద్ర దేవతా ముద్దిశ్య సపరివార శ్రీరామచంద్ర దేవతా ప్రీత్యర్థం | శ్రీరామచంద్ర పూజాం కరిష్యే (ఆదౌనిర్విఘ్న పరి సమాప్త్యర్థం శ్రీ మహా గణపతిపూజాం

కరిష్యే గణపతిపూజాం క త్వా” తదంగ కలశ పూజాం కరిష్యే. . _ కలశేగంధ పుష్పాక్షతై రభ్యర్భ్య హస్తేనాచ్చాద్య (కలశలో గంధ పుష్ప అక్షతలు ఉంచి

చేతితో మూసి)

12 శ్చ! కలశస్య ముఖే విమ్లుః కంఠే రుద్రస్సమాథ్రితః మూలే తత్రస్థితో బ్రహ్మా మధ్యే మాతృగణాస్మృతాః | కుక్షాత్సు సాగరా స్సర్వే సప్తద్వీపా వసుంధరా . బుగే సదోజఒథ యజుర్వేద స్పామవేదో హ్యథర్వణః . | అంగ్రె శృసహితా స్సర్వే కలశాంబు సమాశ్రితాః కలశోదకేన దేవమాత్మానం చ పూజాద్రవ్యాణి సం ప్రోక్ష్య (కలశలోని నీటిని పుష్పముతో | దేవునిపై , తమపై పూజాద్రవ్యములపై చల్లి.... , క్లో శ్రీరాఘవం దశరథాత్మజ మ(హ్రమేయం ! | సీతాపతిం రఘుకులాన్వయ రత్నదీపమ్‌ | ఆజానుబాహు మరవింద దళాయతాక్షం | . రామం నిశాచర వినాశకరం నమామి | శ్రీరామచంద్ర పరబ్రహ్మణే నమః ధ్యాయామి. శ్లో! ఆవాహయామి విశ్వేశం జానకీవల్లిభం ప్రభుమ్‌ . కౌసల్యాతనయం విష్ణుం శ్రీరామం ప్రకృతేః పరమ్‌ | . శ్రీరామచంద్ర మావాహామి స్థాపయామి పూజయామి. శ్లై। రాజాధిరాజ రాజేన్హ రామచంద్ర మహీపతే రత్నసింహాసనం తుభ్యం దాస్యామి స్వీకురు ప్రభో | -- శ్రీరామచం[(ద్ర్రాయ నమః ఆసనం సమర్పయామి. 1|| / _శ్రీరామచంద్రాయ నమః పాద్యం సమర యామి (కలశలోని ఉదకము నుంచవలెను,) ళ్లో | పరిప్తూర్ణపరానంద నమో రామాయ వేథసే గృహాణార్ధ్యం మయాదత్తం కృష్ణువిష్ట్రో జనార్దన. శ్రీరామఆర్థ్యం సమర్పయామి (ఉదక ముంచవలెను) | వై నమః సత్యాయ పద్దాయ నిత్యాయ జ్ఞానరూపిణే గృహాణాచమనం నాథ సర్వ లోక్రైకనాయక | శ్రీరామ ఆచమనీయం సమర్పయామి (ఉదకము నుంచవలెను)

| కై! నమః శ్రీవాసుదేవాయ తత్వజ్ఞాన స్వరూపిణే మధుపర్కం గృహాణేదం జానకీపతయే నమః. , 1. ( శై! పంచామృతం మయానీతం పయోదధి ఘృథం మధు శర్క్మరా సహితం చైవ రామ త్వం ప్రతిగృహ్యతాం !

• శ్రీరామ పంచామృతస్నానం పరికల్పయామి. ఆ వం కీ, (| క్యా! బ్రహ్మాండోదర మధ్యస్పై స్తీర్షెశ్చో రఘునందన స్న్పాపయిష్యా మ్యహం భక్త్యా త్వం గృహాణ జనార్దన. | న్పీరామ స్నానం సమర్పయామి (నీరు చల్లవలెను) (టో ం] కో || | శ్లో! తప్రకాంచన సంకాశం పీతాంబర మిదం హరే సంగృహాణ జగన్నాథ రామచంద్ర నమోజస్తు తే. శ్రీరామ వస్త్రం సమర్పయామి. | శ్లో॥ శ్రీరామాచ్యుత యజ్జేశ శ్రీధరానంత రాఘవ 'బ్రహ్మసూ(త్రం సోత్తరీయం గృహాణ రఘునందన. శ్రీరామ యజ్ఞోపవీతం సమర్పయామి. | శ్లో! కుంకుమాగరుకస్తూరీ కర్బూరం చందనం తథా తుభ్యం దాస్యామి రాజేన్హ శ్రీరామ స్వీకురు ప్రభో. శ్రీరామ గంధాన్‌ ధారయామి (గంధము వేయవలెను.) శ్ళా! శాలీయాంశ్చంద్ర వర్ణాంశ్చ హరిద్రా మిథశ్రితాన్‌ శుభాన్‌ అక్షత్రాంశ్చార్వయేతుభ్యం గృహాణ జానకీ ప్రియ. శ్రీరామ అలంకరణార్ధం అక్షతాన్‌ సమర్పయామి. శ్రీ ! తులసీ కుంద మందార జాజీ పున్నాగ చంపకైః కదంబ కరవీరైశ్చ కుసుమైః శతపత్రక్రైః నీలాంబుజై బిల్వపదత్రైః చంపకై ః రాఘవం విభుమ్‌ పూజయిష్యామ్యహం భక్త్యా సంగృవాణి జనార్దన. శ్రీరామ పత్రపుష్పాణి సమర్పయామి.

కేద్త శ్రీరామచంద్రాయ నమః పాదౌ పూజయామి, రాజీవలోచనాయ నమః గుల్చౌ పూజయామి, రావణాంతకాయ నమః జానునీ పూజయామి, వాచస్పతయే నమః ఊరూ పూజయామి, విశ్వరూపాయ నమః జంఘే పూజయామి, లక్ష్మణాగ్రజాయ నమః కటిం 1 పూజయామి, విశ్వమూర్తయే నమః గుహ్యం పూజయామి, విశ్వామిత్రప్రియాయ నమః 1 నాభిం పూజయామి, పరమాత్మనే నమః హృదయం పూజయామి, శ్రీకంఠాయ నమః కంఠం పూజయామి. సర్వాథ్త్ర; ధారిణే నమః బాహూ పూజయామి, రఘూద్వహాయ నమః ముఖం పూజాయమి, పద్మనాభాయ నమః జిహ్వాం పూజయామి, దామోదరాయ నమః దంతాన్‌ పూజయామి, సీతాపతయే నమః లలాటం పూజయామి, జ్ఞానగనమ్యాయ '' నమః శిరః పూజయామి, సర్వాత్మనే నమః సర్వాణ్యంగాని పూజాయామి. “రాం - రామాయ నమః” అన్న నామంతో 108 సార్డు తులసిదళ, పుష్ప, కుంకుమాదులతో పూజ చేసుకోవచ్చును. శ్రీ రామాష్ట్రోత్తర శతనామావళి రాం రామాయ నముః రాం రామాయ నమః రాం రామాయ నమః రాం రామాయ నమః రాం రామాయ నమః రాం రామాయ నమః రాంరామాయ నమః రాం రామాయ నమః రాం రామాయ నమః రాం రామాయ నమః రాం రామాయ నమః రాం రామాయ నమః రాంరామాయ నమః రాంరామాయ నమః రాం రామాయ నమః రాం రామాయ నమః; రాం రామాయ నమః రాం రామాయ నమః రాం రామాయ నమః రాం రామాయ నమః రాం రామాయ నమః రాం రామాయ నమః రాం రామాయ నమః రాం రామాయ నమః రాం రామాయ నమః రాం రామాయ నమః రాం రామాయ నమ రాం రామాయ నమః రాం రామాయ నమః రాం రామాయ నమః రాం రామాయ నమః . రాంరామాయ నమః రాంరామాయనమః ' రాం రామాయ నమః రాం రామాయ నమః రాం రామాయ నమ; రాం రామాయ నమః రాం రామాయ నమః రాం రామాయ నము; రాం రామాయ నమః రాం రామాయ నమః రాం రామాయ నమః | రాం రామాయ నమః రాం రామాయ నమః రాం రామాయ నమః; ( రాం రామాయ నమః రాం రామాయ నమః రాం రామాయ నమః 1 రాం రామాయ నమః రాం రామాయ నమః రాం రామాయ నమః; రాం రామాయ నమః రాం రామాయ నమః రాం రామాయ నమః (ఈ నామములు రెండు సార్డు చదువుతూ పూజ చేసుకోవాలి

165 శ్రీరామచంద్ర అష్టోత్తర శతనామ పూజాం సమర్పయామి శ్లో! వనస్పతి రసోద్చూతో గంధాఢ్యో గంధ ఉత్తమః రామచంద్రమహీపాల ధూపోఒయం ప్రతిగృహ్యతాం. శ్రీరామ ధూపమా(ఘాపయామి (అగరవత్తులు వెలిగించవలెను. శో! జ్యోతిషాం పతయే తుభ్యం నమో రామాయ వేథసే . గృహాణ దీపకం చై వ తై లోక్య తిమిరాపహమ్‌. శ్రీరామచంద్ర దీపం సమర్పయామి. శ్లో! ఇదం దివ్యాన్న మమృతం రసైః షడీ ఫో సమని (తమ్‌ లేహ్యం పేయంచ నైవేద్యం సీతే చ (ప్రతిగృహ్యతాం శ్రీరామ నై వేద్యం పరికల్పయామి. మధ్యే మధ్యే పానీయం పరికల ఏయామి. ఉత్తరాపోశనం పరికల్పయామి హస్తౌ ప్రక్షాళయామి పాదౌ ప్రక్షాళయామి శుద్దాచమనీయం పరికల్పయామి. శ్గో || నాగవల్లీ దలై ర్యుక్తం పూగీఫల సమన్వితమ్‌. కర్పూర చూర్ణ సంయుక్తం తాంబూలం నతి గృవ్వతాం. శ్రీరామ తాంబూలం సమర్పయామి. ఖ్దా॥ మంగళార్థం మహీపాల నీరాజనమిదం వరే సంగృహాణ జగన్నాథ రామచంద్ర నమోజఒస్తుతే. శ్రీరామ నీరాజనం సమర్పయామి. " శో ॥ రామరామ మహాబాహో జానకీ ప్రియవల్లభ సంగృహాణ మయాదత్తం స్వర్ధపుష్పం సభక్తికమ్‌. శ్రీరామ సువర్థదివ్య మంత్రపుష్పం సమర్పయామి. శ్లో! నమో దేవాధిదేవాయ రఘునాధాయ శార్డిణే చిన్మయానందరూపాయ సీతాయాః పతయే నమః, శ్రీరామ నమస్కారాన్‌ సమర్పయామి. ళో |! యానికాని చ పాపాని జన్మాంతర కృతాని చ తానితాని ప్రణశ్యంతి ప్రదక్షిణ పదేపదే. పాపోఒహం పాపకర్మాహం పాపాత్మా పాపసంభవః (త్రాహిమాం కృపయా దేవ శరణాగత వత్సల అన్యథా శరణం నాస్తి త్వమేవ శరణం మమ

16

. తస్మాత్కారుణ్య భావేన రక్షరక్ష జనార్దన.

శ్రీరామ ప్రదక్షిణ నమస్కారాన్‌ సమర్పయామి.

శ్రీరామచంద్ర చత్రం పరికల్పయామి.

1 చామరం వీజయామి. గీతం శ్రావయామి, ఆందోళిమానారోహయామి.

. అశ్వానాఠతోహయామి. గజానారోహయామి సమస్త రాజోపచార దివ్యోపచార భక్త్యోపచార. | | శక్తుపచార. పూజాం సమర్పయామి.

, ఓం యజ్జేన యజ్ఞమయజంత దేవాః తాని ధర్మాణి ప్రథమాన్వాసన్‌ తేహ నాకం

1 మహిమానస్సచన్తేయ(త్రపూర్వ సాధ్యాస్సంతిదేవాః శ్రీరామచంద్రం.... యథాస్టాన

|, ముద్వాసయామి. _

అనయా ధ్యానావాహనాది షోడశోపచార పూజయాచ భగవాన్‌ సర్వాత్మకః శ్రీరామ | | చంద్ర దేవతా స్సుప్రీతా స్సుప్రసన్నా వరదా భవన్తు ఏతత్పలం శ్రీరామచంద్రార్చణమస్తు.

(అని ఉదకము వదలాలి. పూజచేసిన పుష్పములను ప్రసాదమును స్వీకరింపవలెను)

. శ్రీరామ పూజావిధానం సమాప్తము

శ్‌, కోదండరామా'స్తమ్‌.

1 ఓం నమో భగవతే శ్రీరామాయ పరమ పవిత్ర అస్త్రాయ అఘోర వీర రౌద్రాకారాయ

1, కాలాగ్ని రుద్రావతారాయ పరంజ్యోతిషే ప్రచండ కోదండధరాయ దివ్యాస్త ప్రయోగాయ॥ ( బ్రహ్మాండ ప్రయోగాటోపాయ మమశ త్రుసంహరణాయ పరమం (త్ర పరయం త్ర పరతంతత్రో|" | పయోగోద్భూతాయ గ్రహనిర్భూమాంతకాయ సకల జ్వర నివారంణాయ సకలభూత(ప్రేత

| పిశాచ బ్రహ్మరాక్షస (గ్రహాటవీ అంబుదజాల ప్రళయపవన వహి రూపాయ కలఠిదోష. నివార | '' శాయ ఓం నమోభగవతే శ్రీరామాయ ఓం హ్రాంహ్రీం శ్రీం శ్షీం క్రీం శ్రీం శ్రీం హముంఫట్‌ || . స్వాహా. 1 పై అస్త్రాన్ని సద్గురువు దగ్గర - అంటే శ్రీరామ మం(తోపాసకుడై న ధన్యాత్ముని దగ్గర ఉపదేశం పాంది (త్రిమండల దీక్షాకాలం గుర్వాదేశానుసారం పారాయణచేసి సమస్త | సస్మంగళాలనూ పొందెదరు గాక!

చతుర్యింశతినామ ప్రతివాదితమైన చూర్తిక రా లం భద్రాచల రామదాస విరచితం _శ్రీమదఖిలాండ కోటి బ్రహ్మాండ తండోపతండ కరండ మండల శాంతోద్దీపిత సగుణ " నిర్గణాతీత సచ్చిదానంద పరాత్పర తారక బ్రహ్మాహ్వయ దశదిశ ప్రకాశం సకల చరాచరా | ధీశం. కమల సంభవ శచీధవ ప్రముఖ నిఖిల బృందారక బృందవంద్యమాన సందీప్తదివ్య | చరణారవిందం. శ్రీ ముకుందం దుష్టనిగహ శిష్ణపరిపాలనోత్కట కపట నాటక సూత చరిత్రాంచిత బహువిధావతారం శ్రీ, రఘువీరం కౌసల్యా దశరథ మనోరథా మందానంద | ', కందళిత నిరూఢ క్రీడావిలోలన శ్రైశవం శ్రీ, కేశవం విశ్వామిత్ర యజ్ఞవిఘ్న కారణోత్కట | | తాటకాసుర సుబాహు బాహుబల విదళిత బాణ ప్రవీణ పరాయణం శ్రీ మన్నారాయణం. | | నిజపాదజలజ రజఃకణ స్పర్శనీయ శిలారూప శాపవిముక్త గౌతమసతీ వినుత మహీధవం శ్రీ మాధవం ఇండేందుధర ప్రచండ కోదండ ఖండనోద్దండ దోర్దండకౌశిక లోచనోత్సవ | (| జనక చగ్రోర సమర్పిత సీతా వివాహోత్సవానందం. శ్రీ గోవిందం. పరశురామ భుజాఖర్వ గర్వనిర్వాపణ తాను గత రణవిజయ వర్ధిష్టుం, శ్రీవిష్టుం, పితృవాక్య పరిపాల .'నోత్కట జటావల్కలోపేత సీతాలక్ష్మణ సహిత మహిత రాజ్యాభిమత దృఢదవ్రత కలిత | ప్రయాణరంగ ద్గంగావతరణ సాధనం శ్రీ మధుసూదనం భరద్వాజోపచార నివారిత శ్రమ | క్రమ నిరాఘాట చిత్రకూట ప్రవేశక్రమం, శ్రీత్రివిక్రమం జనక వియోగ శోకాకులిత భరత _ | శత్రుఘ్న లాలనానుకూలబంధు పాదుకా ప్రదాన సుధానిర్మితాంతః కరణ దుష్టచేస్టాయమాన | - | క్బూరకాకాసుర గర్వోపశమనం. శ్రీ వామనం దండకాగమన నిరోధ క్రోధ విరాధానలజ్వాలా | జలధరం శ్రీ శ్రీధరం శరభంగ సుతక్షాత్రి దర్శనాశీర్వాద నిర్వ్యాజ కుంభ సంభవ | కృపాలబ్ధ మహాదివ్యాస్త్ర సముదయార్చిత ప్రకాశం, శ్రీ హృషీకేశం. పంచవటీ తట, సంఘటిత విశాల పర్థశాలాగత శూర్చణఖా నాసికాచ్చేదన మానావబోధన మహాహవారంభ | విజ్బంభణ రావణ నియోగ మాయా మృగసంహార కార్యార్ధలాభం శ్రీ పద్మనాభం | రాత్రించర వరవంచనాపహృత సీతాన్వేషణ రథపంక్తి రథక్షోభ శిథిలీకృత పక్షజటాయు | | మోక్ష బంధు ప్రయావసాన నిర్శంధిత కబంధవ|[కోదరశరీర నిరోదరం. శీ, దామోదరం.

18 శబర్యుపదేశ పంపాతట గమన హనుమత్సు[్రీవ సంభాషణ బంధురాదబంధుర దుందుభి కళేబరోత్పతన సప్తసాలచ్చేదన వాలివిదారణ ప్రసన్న సుగ్రీవ సామ్రాజ్య సుఖ హర్షణం శ్రీ సంకర్షణం సుగ్రీవాంగద నీల జాంబవత్పనస కేసరి ప్రముఖ నిఖిల కపినాయక సేనా | సముదయార్చిత దేవం, శ్రీ, వాసుదేవం నిజదత్తముద్రికా జాగ్రత్సమాగ్రాంజ నేయ వినయ వచన రచనాంబుధి లంఘనోల్లంఘిత అంకిణీ (ప్రాణోల్లంఘన జనకజాదర్శ , | నాక్టయ కుమార హరణ అంకాపురీ దహన తత్ర్రతిష్టిత సుఖప్రసంగ ధృష్టద్యుమ్నం,

'' శీపద్యుమ్నం ఆగ్రజోద[గ్రమ హోగగ్ర నిగ్రూ పలాయ మానావ మానీయ నిజశరణ్యాగణ్య పుణ్యాదయ విభీషణా భయ ్రదానా నిరుద్ధం, శ్రీమద నిరుద్ధం అపారలవణ పారావార | సముజ్ఫంభి తోత్కర్షణ గర్వనిర్వాపణ వీక్షాసమర్ధ సేతునిర్మాణ ప్రవీణాఖిల తరుచరోత్తమం

శ్రీ పురుషోత్తమం నిస్తుల ప్రహస్త కుంభ క్యర్ణేంద్ర జిత్కుంభ నికుంభాగ్ని వర్ణాతకాయ మహోదర మహా పార్య్వాది దనుజ తను ఖండనాయమాన కోదండ శ్రవణ శోషణ హతా శష, రాక్షస వ్రజం. శ్రీ అధోక్షజం అకుంఠిత రణోపంకఠ దనుజ కంఠీరవ కంఠ లుం9 నాయమాన జయావహం, శ్రీ, నారసింహం, దశ [గ్రీవానుజ పట్టు భద్రత్వాశక్య విభవ అంకా పురీ స్ఫురణ సకల సామ్రాజ్య సుఖోజ్జితం శ్రీ మదచ్యుతం, సకల సురాసురాద్భుత 'ప్రజ్వలిత పావక ముఖ పూతాయమాన సీతాలక్ష్మణానుగత మహనీయ పుష్పకాధిరోహణ నంది (గ్రామస్థిత భాతృభిర్యుత జటావల్కల విసర్దనాంబర భూషణాలంకృత (శ్రేయోవివర్ధనం, శ్రీ జనార్రనం, అయోధ్యానగర పట్టాభిషేక విశష మహోత్సవ నిరంతర దిగంత విశ్రాంతహార కర్పూర పయః పారావార పారదపాణీ కుందేందు మందాకినీ చందన , సురధేను శరదంబు దాళీదర దంభోళి శతధారా ధావళ్య పుభకీర్తి చృటాంతర పాండురీభూతసభా విభ్రాజమాన నిఖిల భువనైక యశస్సాంద్రం శ్రీ ఉపేంద్రం భక్తజన సంరక్షణ దీక్షా కటాక్ష పభోదయ సముజ్ఞరిం శ్రీహరిం కేవాది చతుర్వింశతి నామ సందర్భిత నిజక థాంగీకృత మేధావర్ధిఘ్టుం శ్రీకృష్ణం, సర్వసుపర్వ పార్వతీ హృదయ కమలతారక (బ్రహ్మ నామం సంపూర్ణ కామం భవతరణానుగుణ సాంద్రం భవజనిత భయోచ్చేద చ్చిద్ర మచ్చిద్రం, భక్తజన మనోరథఖోన్నిద్రం భద్రాచల రామదాస ప్రసన్నం. భజేహం భజేహం భజేవాం.

19 (శ్రీ గాయత్రీ రామాయణమ్‌ తప స్ప్వాధ్యాయనిరతం తపస్వీ వాగ్విదాం. వరమ్‌ నారదం పరిపప్రచ వాల్మీకి ర్మునిపుంగవమ్‌. 1 సవత్వా రాక్షసాన్‌ సర్వాన్‌ యజ్ఞఘ్నాన్‌ రఘునందనః బుషిభిః పూజిత ః సమ్య గ్యథేందో విజయీ పురా. 2 విశ్వామిత్ర స్పధర్మాత్మా శ్రుత్వా జనక భాషితమ్‌ వత్స రామ ధనుః పశ్య ఇతి రాఘవ మటవీల్‌. ౩ తుష్టావాస్య తదావంశం , ప్రవిశ్యస విశాంపతేః శయనీయం నరేంద్రస్య తదాసాద్య వ్యతిస్టత. 4 వనవాసం హీ సంఖ్యాయ వాసాం స్యాభరణాని చ భర్తార మనుగచ్చంత్రై సీతాయై శ్వపరోదదౌ. 5 రాజా సత్యం చ ధర్మశ్చ రాజా కులవతాం కులమ్‌ రాజా మాతాపితాచై వ రాజా హీతకరో | నృణామ్‌. 6 నిరీక్ష్య స మువూర్తంతు దదర్శ భరతో గురుమ్‌ ఉటజే రామ మాసీనం | జటావల్కల ధారిణమ్‌. 7 యది బుద్ధిః కృతా ద్రష్టు మగస్త్యం తం మహామునిమ్‌ అద్యైవ గమనే బుద్ధిం రోచయస్వ మహాయశాః. 8 భరత స్యార్యపుత్రస్య శ్వథూణాం మమ చ ప్రభో మృగరూప మిదం వ్యక్తం విస్మయం జనయిష్యతి. 9 గచ్చ శీఘ్ర మితో రామ సుగ్రీవం తం మహాబలమ్‌ వయస్యం తం కురు క్షిప్ర మితో గత్వాఒద్య రాఘవ, 10 దేశకాలౌ ప్రతీక్షస్వ క్షమమాణ ః ప్రియా ప్రియే సుఖదుఃఖసవాః కాలే సుగ్రీవ వశగో భవ. 11 వంద్యాస్తే తు తపస్సిద్ధా స్తపనా వీతకల్మషాః ప్రష్టవ్యాస్తేఒపి సీతాయాః ప్రవృత్తిం వినయాన్వితైః. 12 సవినిర్దిత్వ పురీం 'శ్రేష్టాం లంకాం తాం కామరూపిణీమ్‌ విక్రమేణ మహాతేజా హనుమాన్‌ మారుతాత్మజః 13 ధన్యా దేవా స్పగంధర్వా స్పిద్దాశ్చ పరమర్ష యః మమ పశ్యంతి యే నాథం రామం రాజీవలోచనమ్‌. 14 మంగళాభిముఖీ తస్య సా తదాఒ౬సీన్మహా కపేః ఉపత స్ట్రే విశాలాక్షీ ప్రయతా హవ్య వాహనమ్‌. 15 హీతం మహార్థం మృదుతు సంహితం వ్యతీతకాలాయతి సం ప్రతి క్షమమ్‌. నిశమ్య తద్వాక్య ముపస్థితజ్వరః ప్రసంగవానుత్తర మేత దట్రవీత్‌. 16 ధర్మాత్మా రక్షసాం శ్రేష్ట స్పం్యప్రాయం విభీషణః అంక్రై శ్వర్యం (ధ్రువం శ్రీమా నయం ప్రాప్నోత్యకంటకమ్‌. 17 యో వజపాతాశని సన్నిపాతా న్న చుక్షుభేనాపి చచాల రాజా సరామబాణాభిహతో భృశార్త శృచాలచాపం చ ముమోచ వీరః. 18 యస్య విక్రమ మాసాద్య రాక్షసా నిధనం గతాః తం మన్యే రాఘవం వీరం నారాయణ మనామయమ్‌, 19 నతే దద్బృశి రే రామం దహంత మరివాహినీమ్‌ మోహితాః పరమా(స్తేణ గాంధర్వేణ మహాత్మనా. 20 ప్రణమ్య దేవతాభ్యశ బావ్మాణేభ్యశ్చ మైథిలీ బద్ధాంజలి పుటా చేద మువా చాగ్నిసమీపతః, 21 చలనా | త్పర్వతేంద్రస్య గణా దేవాశ్చ కంపితాః చచాల పార్వతీ చాపి తద్యాళ్షిష్టా మహేశ్వరమ్‌. | 22 దారాః పుత్రాః పురం రాషం భోగాచ్చాదన భాజనమ్‌ సర్వ మేవావిభక్తం నో భవిష్యతి హరీశ్వర 23 యామేవ రాత్రిం శత్రుఘ్నః. పర్దశాలాం సమావిశత్‌ మేవ సీతాఒపి

20 . (ప్రసూతా దారకద్వయమ్‌. 24 ఇదం రామాయణం కృత్స్నర గాయత్రీ బీజ సంయుతమ్‌ , త్రిసంధ్యం యః పకే న్నిత్యం సర్వ పాపైః (ప్రముచ్యతే. 25 | శ్రీగాయత్రీ రామాయణం సంపూర్ణమ్‌. ఓం (శీ,రామ జయరామ జయజయరావము మంత మహిమ 1; _ అంకా విజయానంతరం అయోధ్యానగరంలో శ్రీ రామచంద్ర భగవానుడు రాచ || దర్వార్‌లో విరాజల్దుతున్నాడు. ఆ సమయంలో శ్రీరామునికి కొన్ని అత్యవసర విష | | యాలను నివేదించే మహా సంకల్పంతో దేవర్షి నారదుడు, విశ్వామిత్రుడు. పశిష్టాదిత | 1 రేతకులగు అనేకమంది మహర్షులూ విజయం చేశారు. ఒకానొక ధార్మిక విషయంపై | 1, తీవ్రంగా చర్చ కొనసాగుతూండగా నారద దేవర్షి అందుకొని” ఇక్కడ సమావేశమైన వారందరినీ ఒక్కచే (ప్రార్ధిస్తునా సను. భగవంతుని నామం గొష దా? భగవంతుడు (| గొప్పవాడా? ఈ విషయాన్ని తేల్చి చెప్పండి”. దానిపై సభలో విశేషంగా వాగ్వివాదం చెలరేగింది. అయినా రాజసభలోని బుషిగణం ఓ న్మిర్భయానికి రాలేకపోయారు. చిట్టు (| చివరకు నారదదేవర్షి తన అంతిమ నిర్ణయాన్ని వ్యక్తీకరిస్తూ నిశ్చయంగా నామి కన వ (| నామమే (శ్రేష్టమైనది. రాజసభ ముగించడానికి ముందుగనే ఉదాహరణ పూర్వకంగా ఈ . విషయం ్రమాణీకరింప బడుతుంది” అన్నాడు. తరువాత నారదమహర్షి మారుతిని తన సమీపానికి పీలచిా-"మహానీరా!నీవు సామాన్య రీతిగనే బుషులకూ శ్రీరామునికి కూడ నమస్కరించు. అప్పుడు విశ్వామిత్రునకు (| మాత్రం నమస్కరించకు” అన్నాడు. అందుకు హనుమంతుడు అంగీకరించాడు. ప్రణామ సమయం రాగానే వోనుమంతుడు బుషులందరికీ నమస్కరించాడు. కానీ విశామిత్రునికి మాత్రం నమస్కరించలేదు. దానితో విశ్వామిత్ర మహర్షి మనస్సు గ్రుబ్దమయింది. అంత నారదుడు విశ్వామిత్ర మవార్షిని నమీపించి “మహామునీ! హనుమంతుని , ధృష్టజ్వాన్ని తిలకించినారా? నిండు సభలో మీకు తప్ప అతడందరికీ నమస్కరించాడు. || ఈ మీరత ణీ అవశ్యం శిక్షించాలి. వీడింత గర్వియొ? ఉద్దండుడో మీరే చూడండి అన్నాడు.

(| అంతే, దానితో విశ్వామిత్ర మహర్షి అగ్నిహోత్రుడై పోయాడు. అతడు రామ | ప్రభువును సమీపించి ” రాజా! నీ సేవకుడైన హనుమంతుడు ఇందరికి నమస్కరించి | నన్ను అవమానించాడు. కనుక రేపు సూర్యుడు అస్తమించే లోగా నీచేతులతో అతనికి | మరణదండన విధించాలి” అన్నాడు. విశ్వామిత్రుడు శ్రీరామునికి గురువు, కనుక రాజా | | రాముడు అతని ఆదేశాన్ని పాలించవలసినదే. ఆ క్షణంలో శ్రీరాముడు నిశ్చేష్టుడై పోయాడు. కారణం తన చేతులతో అనన్య స్వామి భక్తుడై న తన రుతికి మరణదండన | (| విధించాలి. ఈ విషయం క్షణ కాలంలో నగరం అంతా వ్యాపించి పోయింది. | హనుమంతునికి కూడ మహా దుఃఖం కలిగింది. అతడు నారద మునిని సమీపించి. | “దేవక్షీ! నన్ను రక్షించండి. శ్రీ రామచంద్ర భగవానుడు రేపు నన్ను వధిస్తాడు. నేను |

' మీరు చెప్పినట్లే చేసినందుకు ఫలం అనుభవించినాను. ఇప్పుడు నేనేమి చెయ్యాలి”

| అనగా దేవర్షాోఓ హనుమంతా! నిరాశపడకు. నేను చెప్పినట్టు చెయ్యి. బ్రహ్మ ,

| ముహూర్తంలో లేచి సరయూ నదిలో స్నాన మాచరించి చేతులు జోడించి, ఓం | శ్రీరామ జయరామ జయ జయరామ” అన్న,.మంత్రాన్ని జపించు, అంతే విశ్వాస పూర్వకంగా చెబుతున్నాను. నీకే భయం రాదు,

మరునాడు తెల్లవారింది. సూర్యోదయానికి పూర్వమే హనుమంతుడు సరయూ | నదిని చేరాడు. స్నానం చేసి దేవర్షి చెప్పిన ప్రకారం చేతులు జోడించి భగవంతుని | ఉపర్వుక్త నామాన్ని జపించసాగాడు. ప్రాతఃకాలం కావడంతో హనుమంతుని కఠిన | పరీక్షను తిలకించాలని నాగరికులు గుంపులు గుంపులుగా వచ్చేశారు. శ్రీరామచంద్రుడు | హనుమంతునికి దూరంలో నిలబడి తన పరమ సేవకుణ్రి కరుణా ర్ర దృష్టితో చూడసాగాడు. _ | కాలం ఆసన్నం కావడంతో అనిచా ఎ పూర్వకంగానే వనుమంతునిపై బాణాలను వర్షింప జేయసాగాడు. కాని ఆతని ఒక్కబాణం కూడ హనుమంతుని బాధింప లేక పోయింది.

(| ఆ రోజల్లా బాణాలు వర్షింప బడుతున్నాయి. కాని అవి హనుమంతునిపై బడుట లేదు. కుంభకర్ణాది మహారాక్షసుల్ని వధించటంలో ప్రయోగించిన భయంకరా(స్తాలను కూడ ప్రయోగించాడు. అంతలో శ్రీరామచంద్రుడు బ్రహ్మా స్రాన్ని యెత్తాడు. హనుంమతుడు ఆత్మ సమర్పణ చేసి పూర్ణ భావంతో మంత్రాన్ని తీవ్ర వేగంతో జపిస్తూన్నాడు. ఆతడు రామునివై పు చిరునవ్వుతో చూస్తూన్నాడు. స్థిర భావంతో నిలబడిపోయాడు. అందరూ | ఆశ్చర్యంతో చూస్తూ హనుమంతునికి జయజయలు పలుక సాగారు. అట్టి స్థితిలో

22 నారద మహర్షి విశ్వామిత్రుని సమీపించి-ఓ మహర్షీ! ఇక మీరు విరోధాన్ని ఉపసంహరించు కానెదరు గాక! శ్రీరామచంద్రుడు అలసి ఉన్నాడు. విభిన ఎ ప్రకారాలై న బాణాలు కూడ హనుమంతుని ఏమీ చేయలేక పోయినాయి. హనుమంతుడు మీకు నమస్కరించకపోొతే పోయిన దేమున్నది? ఈ సంఘర్షణ నుండి శ్రీరాముని రక్షించండి. ఈ ప్రయాస నుండి | అతణ్ణి నివృత్తుణ్తీ చేయండి. మీరంతా శ్రీరామనామ మహత్త్వాన్ని చూచినారు కదా! , ఆ మాటలకు విశ్వామిత్ర మహర్షి ప్రభావితుడై పోయాడు. రామా! బ్రహ్మాస్త్రాన్ని | హనుమంతునిపై ప్రయోగించ వద్దు" అని ఆదేశించాడు. దానితో హనుమంతుడు వచ్చి తన ప్రభువుయొక్క చరణకమలాలపై వ్రాలి పోయాడు. విశ్వామిత్రుని దయాళుతా ఇనికై అతనికి ప్రణమిల్లినాడు. విశా సమి(త్రుడు అత్యంత ప్రసన్నుడై హనుమంతుని ఆశీర్వదించాడు. అతడు శ్ర్రీరామునితో హనుమంతుని అనన్య భక్తిని గురించి విశేషంగా ప్రశంసించాడు. | హనుమంతుడు సంకట స్థితిలో ఉండగా నారద దేవర్షి ప్రప్రథమంగా అతనికి ఈ | మంత్రాన్ని ఉపదేశించాడు. కనుక పాఠక మహాశయులారా! భవాగ్ని దగ్దులైన వారి |, విముక్తికై యీ మంత్రాన్ని జపించవలెను. | "శ్రీరామి - యీ సంబోధన శ్రీరామునికై పిలుపు 'జయరామ' ఇది అతని స్తుతి. || 'జయజయరామ' - ఇది అతని విషయంలో పరిపూర్ణ సమర్పణ. మంత్రాన్ని జపించే (, సమయంలో ఈ భావాలే ఉండారి. ఓ రామా! నేను నిన్ను స్తుతిస్తున్నాను. నీ శరణు || జొచ్చి నాను అనండి. మీకు గీఘ్రమే శ్రీరామ భగవద్దర్శనం జరుగుతుంది. సమర్ధ రామదాసన్వామి ఈ మంత్రాన్ని 13కోట్టు జపించాడు. శ్రీరాముని (ప్రత్యక్ష దర్శనాన్ని పొందాడు. రామనామం యొక్క అచింత్య కక్తి ప్రభావం అమితమైనది. మీరు రామనామ గుణాలను గానం చేయండి. మీరు మంత్రాన్ని జపించ వచు ఈ మంత్రంలో పదమూడు అక్షరాలున్నాయి. అక్షర లక్ష జపవిధాన మున్నది. ||" ఉపర్యుక్త టత్రయోదశాక్షర మంత్రాన్ని మీరేల జపీంచరు? దీనవలన ఎందరికో భగవ(త్రాప్తి కలిగింది. అటులనే మీరు కూడ భగవంతుని యేల సొందరు? ఈ నామం మీ జీవనానికి సహకారమగును గాకళ ఈ నామం మిమ్ము రక్షించును గాక! సంపూర్ణ శ్రద్దా భక్తులతో భగవన్నామ అఖండ జపం వల్లమీకు ఈ జన్మలోనే ప్రభు సాక్రీత్కారం కలుగును గాక! ఇవే దై వాదేశ ఆశీర్వచన (ప్రేరణలు. =సా మిశివానంద

29 న ర యయ న యయా.

శ్రీరఘురామ, చారుతుల - సీదళదామ శమక్షమాది శృంగార గుణాభిరామ, తిజ - గన్నుతౌర్య రమాలలామదు ర్వార కబంధ రాక్షస విరామ జగజ్జ్ఞన కల్మష్టార్హవో త్తారకనామ భద్రగిరి దాశరథీ కరుణాపయోనిధీ. క్షే ఉ. _ రాషవిశాలవి[క్రమ పా రాజిత భార్గవరామ సద్గుణ స్తోమ పరాంగనావిముఖ-సువ్రతకామ వినీల నీరద శ్యామ కకుళ్ణు వంశకల-శాంబుధిసోమ సురారిదోర్చలో ద్దామవిరామ భద్రగిరి దాశరథీ కరుణాపయోనిధీ. 2 చ అగణిత సత్యభాష శర-ణాగతపోష దయాల జ్ఞరీ విగత సమస్తదోష పృథి-వీసురతోష త్రిలోకపూత కృ ద్లగనధునీమరంద పద-కంజ విశేష మణిప్రబాధగ ద్ధగిత విభూష భద్రగిరాదాశరథీ కరుణాపయోనిధీ. తె ఉ. రంగదరాతిభంగ ఖగారాజతురంగ విపత్పరంపరో త్తుంగ తమఃపతంగ పరాతోషితరంగ దయాంతరంగ స తంగ ధరాత్మ జాహృాదయ-సారసభృంగ నిశాచరాజ్జ మా తంగ శుభాంగ భదగిరి దాశరథీ కరుణాపయోనిధీ. త్త చ. శ్రీద సనందనాది మునిాసేవిత పాద దిగంతకీర్తి సం పాద సమస్తభూత పరి-పాల వినోద విషాద వల్లికా చ్చేద ధరాధినాథకుల-సింధాసుధామయపాద నృత్త గీ తాది వినోద భద్రగిరా-దాశరధీ కరుణాపయోనిధీ. 5, ఉ. ఆర్యుల కెల్ల మైొక్కివినా తాంగుడనై రఘునాథభట్టురా చార్యుల కంజలెత్తి కవి-సత్తములన్‌ వినుతించి కావ్య సౌ కర్య మెలర్చనొక్క శత-కంబొన గూర్చి రచింతు నేడుతా తృర్యమునన్‌ [గ్రహింపుమిదిా-దాశరథీ కరుణాపయోనిధీ. 6

2డీ 1 చు మసగాని రేగుబండ్రకు-ను మౌక్తికముల్‌ వెలవోసినట్టు దు ర్వ్య్యసనము జెంది కావ్యము దు-రాత్ములకిచ్చితి మోసమయ్యె నా 1 రసనకు బూతవవృత్తిసుక- రంబుగ జేకురునట్టు వాక్సుధా రసముల చిల్కబద్యముఖ-రంగమునందు నటింపవయ్య సం తసమునుజెంది భద్రగిరా-దాశరథీ కరుణాపయోనిధీ. 7|| | ఉ. శ్రీ రమణీయహార యతా సీ కుసుమాభశరీర, భక్తమం - దార, వికారదూర, పర-తత్త్వవిహార త్రిలోక చేతనో దార, దురంతపాతక వి-తానవిదూర, ఇరాదిదై త్యకాం తారకుఠార భదగిరాదాశరథీ కరుణాపయోనిధీ. 8 చ. దురితలతాలవిత్ర ఖఇరాదూషణకాననవీతి హో(త్ర భూ భరణకళావిచిత్ర భవ - బంధవిమోచనసూడత్ర, చారువి (| స్పురదర విందనేత్ర ఘన- పుణ్యచరిత్ర, వినీలభూరికం ధరసమగాత్ర, భద్రగిరి దాశరధీ కరుణాపయోనిధీ. 9 | , చ. కనకవిోాలచేల భవాకానన శాతకుఠారధార స | జ్ఞన పరిపాలశీల దివిాజస్తుత సద్గుణకాండ కాండ సం | జనిత పరాక్రమ (క్రమ వి-శారద శారదకందకుంద చం దనఘనసార సారయశ-దాశరథీ కరుణాపయోనిధీ. 10 |! | ఊఉ. శ్రీ రఘువంశ తోయధికిశీతమయూవై న నీపవి (తోరుపదాబ్దముల్‌ వికసిా-తోత్చల చంపక వృత్తమాధురీ పూరితవాక్రసూనములాబూజలొనర్చెద జిత్తగింపు మీ - . తారకనామ భద్ర గిరి-దాశరథీకరుణాపయోనిధీ. ం 1!

1. గురుతరమెన కావ్యరసాగుంభనకబ్బురమంది ముష్కరుల్‌ | సరసులమాడ్కి సంతసిల -జాలుదురోటుశశాంక చంద్రికాం కురములకిందు కాంతమణి-కోటి (స్రవించిన భంగి వింధ్య భూ ధరమున జాజునే శిలలు-దాశరథీ కరుణాపయోనిధీ. 12. | చ. తరణికులేశ నానుడుల-దప్పులుగల్లిన నీదునామ స ద్విరచితమైన కావ్యము ప - విత్రముగాదె వియన్న దీజలం బరగుచు వంకయైన మలి-నాకృతిఃబాజినః దన్మహత్వముం దరమె గణింప ననెవ్వరికి -దాశరధీ కరుణాపయోనిధీ. 13,

20 ఉ. దారుణ పాతకాబ్టిస -దాబడబాగ్నిాభవాకులార్తివి స్తారదవానలార్భ్చికి సు-ధారసవృష్టి, దురంత దుర్మతా చార భయంకరాటవికిా-జండకళోరకుఠారధార నీ తారకనామ మెన్ను కొన - దాశరధీ కరుణాపయోనిధి న! చ. హరునకు నవ్విభీషణున-కద్రిజకుం దిరుమంత్రరాజమై - కరికి నహల్యకున్‌ ద్రుపద- కన్యకు నార్తిహరించు చుట్టుమై పరగినయట్టి నీ పతిత- పాపననామము నాదుజివ్వూపై నిర తము నటింపజేయుమిక- దాశరధీ కరుణాపయోనిదీ. 15 ఉ. ముప్పునంగాలకింకరులు-ముంగిట వచ్చినవేళ రోగముల్‌ గొప్పరమైనచోగఫము-కుత్తుకనిండినవేళ బాంధవుల్‌ గప్పినవేళ మీ స్మరణ గల్లునో-గల్లదో. నాటికిప్పుడే తప్పకచేతు మీ భజనాదాశరథీ కరుణాపయోనిధీ. 16 , ఉ. పరమదయానిదే పతిత- పావననామ హరేయటంచు సు | స్థీరమతులై సదాభజనాసేవు మహాత్ముల పాదధూళి నా శిరమునదాల్తుమీరటకు-జేరకుడంచు యముండుకింకరో త్కరములకానబెట్టునట-దాశరథీకరుణాపయోనిధి. 17 చ. అజునకుదం (డ్రవయ్యు సనాకాదులకుం బరతత్త్యమయ్యు స ద్విజ మునికోటి కెల్లి బరాదేవతవయ్యు దినేశవంశ భూ భుజులకు మేటివయ్యు బరి-పూర్జుడవై వెలుగొందు పక్షిరా డ్హ్వజ మిము బ్రస్తుతించెదను-దాశరథీ కరుణాపయోనిధీ. 18 | ఉ. పండిత రక్షకుండభిల-పాపవిమోచనుడబ్దసంభవా ఖండలపూబితుండు దశ-కంఠవిలుంఠన దండకాండకో - దండకళా ప్రవీణుడను-తావక కీర్తిధూటికిత్తు బూ దండలుగాణ నా కవితాదాశరథీ కరుణాపయోనిథ్‌. 19 ఊఉ. శ్రీరమసీతగాగ నిజా సేవకబ్భ్బందము వీరవైష్ణవా చార జనంబుగాగ విరాజానది గౌతమిగా వికుంఠము

26 న్నారయభద్రశై లశిఖ-రాగ్రముగాంయ వసించి చేతనో ద్ధారకుడై న విష్ణుడవు-దాశరథీ కరుణాపయోనిధీ. 20 ఉ. కంటి నదీతటంబు బొడా-గంటిని భద్రనగాధివాసమున్‌ గంటి నిలాతనూజ నురు-కార్ముక మార్గణ శంఖచ(క్రముల్‌ గంటిని మిమ్ము లక్ష్మణునింంటి కృతార్జుడనై తినో జగ త్కంటక దై త్యనిరృళన-దాశరథీ కరుణాపయోనిధీ. 21 చ. హలికునకున్‌ హలాగ్రమున-నర్దము సేకురుభంగి దప్పిచే నలమటం జెందువానికి సుూ-రాపగలో జలమబ్బినట్టు దు ర్మఠిన మనోవికారినగు-మర్హ్యుని నన్నాడ గూర్చి నీపయిం | దలపు ఘటింపయేసితివి-దాశరథీ కరుణాపయోనిధీ. 22 | ఉ కొంజకతర్క వాదమను-గుద్దలి బరతత్త్వభూస్థలిన్‌ ; రంజిలళద్రవ్వి కన్‌గానని - రామనిధానము నేయ భక్తి సి ద్ధాంజనమందు హస్తగత - మయ్యెబళీయనగా మదీయహృ త్కంజమునన్‌ వసింపుమిత-దాశరథీ కరుణాపయోనిధీ. 23 | ఉ రాముడు ఘోరపాతక వారాముండు సద్గుణ కల్పవల్లికా రాముండు షడ్వికారంజయా-రాముడు సాధుజనావన వ్రతో ద్దాముండు రాముడే పరమాదై వము మాకని మీ యడుంగు గెం దామరలే భజించెదను-దాశరథీ కరుణాపయోనిధీ. బెడ చ. చక్కెరమాని వేముదినణ జాలినక్రై వడీ మానవాధముల్‌ పెక్కురు బక్కదై వముల-వేమణుగొల్బెద రట్లకాదయా | మొక్కిన నీకు మొైొక్కవలె-మోక్ష మొసంగిన నీవ యీవలెం దక్కిన మాటలేమిటికి-దాశరథీ కరుణాపయోనిధీ. 265 ఊఉ. “రా కలుషంబులెల్ల బయా-లంబడదదోచిన “మా కవాటమై డీకొని (ప్రోచు నిక్కమని-ధీయుతులెన్నందదీయ వర్థముల్‌ గైకొని భక్తిచేనుడువణగానరుగాక విపత్సరంపరల్‌ దాకొనునే జగజ్జనుల-దాశరథీ కరుణాపయోనిధీ. 26

27

ఉ. రామపరే కకుళ్చకుల- రామవరే రఘురామరామ శ్రీ

రామహరే యటంచు మది-రంజిల భేక గళంబులీల నీ

నామము సంస్మరించిన జానంబు భవం బెడబాసి తత రం

ధామ నివాసులౌదురటాదాశరథీ కరుణాపయోనిధీ. 27 ఉ. చక్కెరలప్పకున్‌ మిగుల-జవ్వని కెంజిగురాకు మోవికిం

జొక్కపుజుంటి తేనియకు-జొాక్కులుచుంగన లేరుగాక నే

డక్కట రామనామ మధుూరామృతమానుటకంటె సొఖ్యమా!

తక్కిన మాధురీ మహిమా దాశరథీ కరుణాపయోనిధీ. 28 ఉ. అండజవాహనిన్ను వృదాయంబున నమ్మినవారి పాపముల్‌

కొండలవంటివై న వెస-గూలి నశింపకయున్నె సంతతా

ఇఖండల వై భవోన్నతులు- గల్గకమానునె మోక్షలక్ష్మి కై

దండయొసంగ కున్నా తుదాదాశరథీ కరుణాపయోనిధీ. 29 ఉ. చిక్కని పాలపై మిసిమి-జెందిన మీగడ పంచదారతో

మెక్కినభంగి మీ విమల- మేచకరూప సుధారసంబునా

మక్కువ ష్టైరంబున సామాహిత దాస్యమనేటిదోయిటన్‌

దక్కెనటంచు జూ(రెదను-దాశరథీ కరుణాపయోనిధీ. 3౦ ఉ. సిరులిడసీత పీడ లెగ-జిమ్ముటకున్‌ హనుమంతుడార్తి సో

దరుండు సుమిత్ర సూతిదురిా-తంబులు మానుప రామనామముం

గురుణదలిర్చ మానవుల గావంగబన్నిన వ(జపంజరో

త్కరము గదా భవన్మహిమ-దాశరథీ కరుణాపయోనిథీ. 31 చ, వాలికులి శాంకుశధ్వజ శ-రాసన శంఖరథాంగ కల్చ్పకో

జ్వల జలజాత రేఖలను-సాంకములై కనుపట్టుచున్న మీ

కలిత పదాంబుజ ద్వయము గౌతమపత్నికొాసంగినట్టు నా

తలదునయేర్చి కావగదె-దాశరథీ కరుణాపయోనిధీ. ౩2 చ. జలనిధిలోనదూటి కుల-శై లముమీటి ధరితిగామ్మునన్‌

దలవడమాటి రక్కసునాయంగముగీటి బలీంద్రునిన్‌ రసా

28 తలమున మాటి పార్ధివక-దంబము గూర్చిన మేటిరామనా తలద్పున నాటి రాళదవె-దాశరథీ కరుణాపయోనిధీ. 3౩3 | ఉ. భండనభీముడార్తజనా-బాంధవుండుజ్వ్వల బాణతూణకో దండకళా ప్రచండ భుజ-తాండవకీర్తికి రామమూర్తికిన్‌, | "రెండవసాటి దై వమిశ-లేండనుచుం గడగట్టి భేరికా దాండ దదాండదాండ నినాదంబు లజాండము నిండమత్త చే దండిమునెక్కి చాబెదను-దాశరథీ కరుణాపయోనిధీ. ౩4 || చ. అవనిజకన్ను దోయితాగ-లందు వెలింగెడు సోమజానకీ కువలయనే త్రి, గబ్బిచను-కొండలనుండు ఘనంబు మైథిలీ నవనవయౌవనంబను వనంబునకున్‌ మదదంతి నీవె కా దవిలి భజింతు నెల్లప్పుడు-దాశరథీ కరుణాపయోనిధీ. 35 /' చ. ఇరకరవంశజా వినుమ-ఖండిత భూతపేశాచ ఢాకినీ | జ్వరపరితాపసర్పభయ-వారకమైన భవత్పదాబ్దవి _ | స్పురదురు వజపంజరము౯ జొచ్చితి, నీయెడ దీనమానవో | ద్ధరబిరుదాంకమేమఅకు- దాశరథీ కరుణాపయోనిధీ. . 36 ॥ | ఉ "జుట్రెద మీకథామృతము - జుటెద మీపదకంజ తోయమున్‌ 1|| జు[టైద, రామనామమునాజాబ్బిలుచున్న సుధారసంబునే జూద, జుట్టజుజ్ఞంగరు-చుల్‌ గనువారిపదంబు గూర్చవే త(ులతోటి పొత్తిడక-దాశరథీ కరుణాపయోనిధీ. త |! చ 'ఘోరకృతాంతవీరభట-కోటికి గుండెదిగుల్‌ దరిద్రతా కారపీశాచ సంహరణ-కార్యవిసోదొవికుంఠ మందిర ద్వారకవాటభేది నిజదాస జనావళి కెల్ల (పొద్దు నీ తారకనామ మెన్నుకొనా దాశరథీ కరుణాపయోనిధీ. 38 ఊఉ విన ప్రపమాలకించు రఘు-వీర నహిప్రతి లోకమందు నా కన్న దురాత్ముండున్‌ బరమ కారుణికోత్తమ వేల్పులందు నీ ॥| కన్న మహాత్ముండున్‌ బతిత-కల్మషదూరుండు లేడనాకు, వి | _ _ద;నుత నీవెనాకు గతి - దాశరధీ కరుణా పయోనిదీ 0 ||

ఉ. పెంపునందల్లివై కలుషాబృందసమాగమమొందకుండ ర_ | క్షింపను దండ్రివై మెయివా-సించు దశేంద్రియరోగముల్‌ నివా రింపను వెజ్జ్ఞవై కృపగు -ఆతీంచి పరంబు దిరంబుగాగ స . తృంపదలీయ నీవె గతిా-దాశరథీ కరుణాపయోనిథీ 40 | ఉ. _ కుక్షినజాండపంక్రులానాగూర్చి చరాచర జంతుకోటి సం . రక్షణసేయు తండ్రివి పారంపర నీ తనయుండనైన నా పక్షము నీవుగావలదె- పాపములెన్ని యొనర్చినన్‌ జగ | (ద్రక్షక కర్తవీవె కద-దాశరథీ కరుణాపయోనిథీ త్తే ఉ. గద్దరియోగిహృత్కమల-గంధరసానుభవంబుళెందు పె న్నిద్దవు గండుందేంటి, ధరాణీసుత కౌగిలిప జరంబునన్‌ ముద్దులు గుల్కు రాచిలుకాముక్తినిధానము రామరాలోదే తద్దయునేండు నాకడకు-దాశరథీ కరుణాపయోనిథీ త్త చ. కలియుగమర్త్యకోటి నినుంగను గొనరానివిధంబొ భక్తవ త్సలత వహీంపవో చటుల-సాంద్రవిపద్దశనార్థి (గ్రుంకుచో. బిలిచినబల్క వింతమణ-పే! నరులిట్టనరాదుగాక నీ తలపునలేదె సీతచెఅ-దాశరథీ కరుణాపయోనిధీ. న! చ. జనవర మీ కథాళి వినాసై పక కర్హములఅందు ఘంటికా నినద వివోదముల్‌ సలుపు- నీచునకున్‌ వరమిచ్చినావుని న్ననయము నమ్మి కొల్చిన మాహాత్మున కేమియొసంగుదో సనం దననుత మా కొసంగుమయ- దాశరథీ కరుణాపయోనిధీ. త్తత్త ఉ. పాపములొందువేళ రణ-పన్నగ భూత భయజ్వరాదులం దాపదనొందు వేళ భర -తాగజ మిమ్ము భజించువారికిన్‌ (బ్రాపుగనీవుం దమ్ముడిరు- పక్కియలంజని తద్విపత్తి సం తాపముమాన్ని కాతువట-దాశరథీ కరుణాపయోనిధీ. తర్‌ చ. అగణితజన్మకర్మ దురితాంబుధిలో బహు దుఃఖవీచికల్‌ దెగిపడనీందలేక జగ-తీధవ నీ పదభక్తి నావచే

30 దగిలి తరింపటోరితిబ-దంపడి నాదు భయంబు మాన చే “తగదని చిత్తమందిడక-దాశరథీ కరుణాపయోనిద్‌. 46 ఉ.._ నేవొనరించు పాపము అ-నేకములై నను నాదు జిహ్వకుం బానకమయ్యె మీ పరమ-పావననామము దొంటిచిల్కరా మా ననుళావుమన్న తుదామాటకు సద్గతిజెంద గావునన్‌ దాని ధరింపటోరెదను-దాశళథీ కరుణాపయోనిధ్‌. త్త || చ. షరధనముల్‌ హరించి - పరభామలనంటి పరాన్న మబ్బినన్‌ మురిపముకాని మీంద నగు-మోసమెణజుంగదు మానసంబుదు స్తరమది కాలకింకర గ-ాదాహతి పాల్చడనీక మమ్మునే తటిదరిజేర్చి కాచెదవా-దాశరథీ కరుణాపయోనిధీ. తర్‌ ఉ. చేసితి ఘోరకృత్యములు-చేసితి భాగవతాపచారముల్‌ | చేసితి నన్యదై వమువల జేరి భజించిన వారిపొందునే ॥ జేసిన నేరముల్‌ దలంచి-చిక్కులటెట్టకు మయయ్యనీ | దాసుడనయ్య భద్రగిరాదాశరథీ కరుణాపయోనిధీ. త్తి చ, పరులధనంబుయటూచి పరాభామలయాచి హరింపగోరు మ ద్లురుతర మానసంబనెడుూదాంగనుబట్టి నిరూఢదాస్యవి స్ఫురితవివేక పాశముల జుట్టి భవచ్చరణంబనే మరు త్తరువునగట్టివేయగదె-దాశరథీ కరుణాపయోనిధీ. 50 చ. సలలిత రామనామ జపాసార మెణుంగను గాశికాపురీ నిలయుడగాను మీ చరణ-నీరజరేణు మహాప్రభావముం దెలియ నవాల్యగాను జగ-తీవర నీదగు సత్యవాక్యముం | దలథయగ రావణాసురుని-తమ్ముండగాను, భవద్విలాసముల్‌ / . తలచి నుతింప నా తరమెదాశరథీ కరుణాపయోనిధీ. ర5్‌1 | ఊఉ పాతకులెన మీకృపకు-బాత్రులుకారె తలంచిచూడ జ | (ట్రాతికిళల్లె భావన మారాతికి ర్లాజ్యసుఖంబుగల్లెదు | ర్జాతికి బుణ్యమబ్బె గపి - జాతిమవాత్త్యము నొందెగావునం దాతవ! యెటివారలకు-దాశరథ కరుణాపయోనిట. ౧2

2] ఉ. మామక పాతకవ్రజముమాన్న నగణ్యముచిత్రగుప్పులే మేమని వ్రాంతురో శమనుం డేమివిధించునా కాలకింకర స్తోమ మొనర్చు టేమొ వినణజొప్పడదింతకుమున్నె దీనచిం తామణి యెట్టుగాచెదవొ-దాశరథీ కరుణాపయోనిథీ 53. | ఉ. దాసినచుట్టమాశబరిాదానిదయాతి నేలినావు నీ | దాసునిదాసుడాగుహుడు-తావక దాస్య మొసంగినావు నే - జేసినపాపమో వినుతి-బేసీినగావవు గావుమయ్య నీ దాసులలోన నేనెకండాదాశరథీ కరుణాపయోనిధీ. 54 ఉ. _ దీక్షవహించినాకొలది-దీనులనెందజి(గాచితో జగ (దక్షక తొల్లియా ద్రుపద-రాజతనూజ తలంచినంతనే యక్షయమైన వల్వలిడి- తక్కటనామొటలు జిత్తగించి ప్రత్యక్షము గావవేమిటికి-దాశరథీ కరుణాపయోనిధీ. ర్‌ర్‌ ఉ. నీలఘనాభమూర్తివగు-నిన్నుళనుంగాని కోరివేడినన్‌ జాలముచేసి డాగెదవు -సంస్తుతికెక్కిన రామనామమే మూలను దాచుకోగలవు-ముక్తికి బ్రాపది పాపమూల కు ద్దాలముగాదె మాయెడల-దాశరథీ కరుణాపయోనిధీ. . 56 చ. వలదుపరాకు భక్తజనావత్సల నీచరితంబు వమ్ముగా వలదు పరాకు నీ బిరుదూవజమువంటిదిగాన కూరకే వలదు పరాకు నా దురిత -వార్ధికిం దెప్పవుగా మనంబులో దలతుమె కా నిరంతరము-దాశరథీ కరుణాపయోనిత్‌. ర్‌7 ఉ. తప్పులెజుంగలేక దురిా-తంబులు చేసితినంటి నీవుమా యప్పవు గావుమంటీ నికానన్యులకున్‌ నుదురంటనంటి నీ కౌపీ ఎదమైన దాసజను-లాపీ ఎనబంటుకు బంటనంటి నా తప్పులకెల్ల నీవె గతిా-దాశరధీ కరుణాపయోనిథీ ర5్‌కి చ. ఇతడు దురాత్ముడంచు జను-లెన్న/ నాజుడిగొంటినేనె పో పతితుండనంటినో పతితాపావనమూర్తివి నీవుగల్లనే

32 నితరుల వేడనంటి నిహమిచ్చిననిమ్ము పరంబొసంగు మీ యతులితరామనామ మధు-రాక్షరపాళి నిరంతరంబు హృ ద్గతమనినమ్మి కొల్చెదను-దాశరథీ కరుణాపయోనిధీ. 59 | ఉ. అంచితమైన నీదు కరుంణామృతసారము నాదుపైని బో | క్రించినంజాలు దానానిరసించెద నా దురితంబులెల్ల దూ లించెద వైరివర్గ మెడ-లించెదగోర్కెల నీదుబంటనై దంచెద గాలకింకరుల-దాశరథీ కరుణాపయోనిధీ. 60 చ. జలనిధులేడు నొక్క మొగింజక్కికిందెచ్చె శరంబు, టూతినిం పలరంజేసె నాతిగణల-దొబ్దపరాగము, నీ చరిత్రముల్‌ జలజభవాది నిర్ణరులు-సన్నుతి సేయగ లేరు గావునన్‌ దలప నగణ్య మయ్యయిధి-దాశరథీ కరుణాపయోనిధీ. 01 | ఊఉ. కోతికి శళ్యమా యసురాకోటుల గెల్వను గెల్బెబో నిజం బాతని మేన శీతకరుండౌట దవానలు. డెట్టి వింత మా సీత పతివ్రతామహిమాసేవకు భాగ్యము మీ కటాక్షమున్‌ ధాతకుశక్యమా పాగడ-దాశరథీ కరుణాపయోనిధీ. 62 1, ఉ. భూపలలావ రామరఘుపుంగవరామ (త్రిలోకరాజ్య సం న్థాపనరామ మోక్షపలా-దాయకరామ మదీయ పాపముల్‌ ః బాపగదయ్య రామ నిను-బ్రస్తుతి చేసెదనయ్య రామ సీ తాపతి రామ భద్రగిరా-దాశరథీ కరుణాపయోనిథీ 63 | 1 ఊఉ. నీ సవాజంబు సాత్త్వికము- నీ విడిపట్టు సుభాపయోధి ప ద్మాసనుడాత్మజుండు గమాలాలయ నీ ప్రియురాలు నీకు సిం హాసన మిద్ధరిత్రి గొడు-గాకస మక్షులు చంద్రభాస్కరుల్‌ | నీ సుమతల్పమాదిఫణి-నీవె సమస్తము గొల్బినట్టే నీ దాసుల భాగ్యమెట్టిదయ - దాశరథీ కరుణాపయోనిథీ 64 చ. చరణము సోడినట్టి శిల-జవ్వనిరూపగు టొక్కవిసుతం స్థిరముగ నీటిపై గిరులు- దేలినదొక్కటి వింతగాని మీ

౨౩

స్మరణందనర్చు మానవులు-సద్గతి జెందిన దెంత వింత,యిీా

ధరను ధరాత్మజారమణ- దాశరథీ కరుణాపయోనిధీ. 65 ఉ. దైవము తల్లిదండ్రి తగు-ధాత గురుండు సఖుండు నీవె యన్‌

భావనచేయుచున్న తరి-పాపములెల్ల మనోవికారదు

_ _ ర్భావితుం జేయుచున్నవి కృ-పామతివై ననుకావుమో జగ

త్చావనమూర్తి భదగిరా-దాశరథీ కరుణాపయోనిధీ. 66 ఉ. వాసవ రాజ్యభోగ సుఖ-వార్డిని దేలు ప్రభుత్వమబ్చినా

యాసకు మేరలేదు కనాకాద్రి సమాన ధనంబు గూర్చినన్‌

గాసును వెంటరాదు కని-కానక చేసిన పుణ్య పాపముల్‌

వీసరబోవు నీవు పది-వేలకుజాలు భవంబునొల్ల నీ

దాసునిగాణ నేలుకొను-దాశరథీ కరుణాపయోనిధీ. 67 ఉ. సూరిజనుల్‌ దయాపరులు-సూనృతవాదులు లుబ్బమానవుల్‌

వీరపతివ్రతాంగనలు- విప్రులు గోవులు వచేదముల్‌ మహా

భారము(దాల్బ/గా జనులు-పావనమైన పరోపకార స

త్కార మెజుంగలేరట-దాశరథీ రుణాపయోనిధథీ. 68 ఉ. వారి చరావతారమునావారిధిలోజొఅబాజి, (క్రోధ వి

స్తారగుడై న యానిగమ-తస్కరవీర నిశాచరేంద్రునిం

జేరి వధించి వేదముల- చిక్కెడలించి విరించికిన్‌ మహో

దారతనిచ్చితీ వెగదాదాశరథీ కరుణాపయోనిధీ. 69 ఉ. కరమనురక్తి మందరము-గవ ముగా నహిరాజు (దాడుగా

దొరకొని దేవదానవులు-ద్యుపయోధి మథీంచుచున్నచో

ధరణి చలింప లోకములు-తల్లడమందంగం గూర్మమై ధరా

ధరము ధరించితీ వెకద-దాశరథీ కరుణాపయోననిద్‌. 70 ఉ. ధారుణి జాపజుట్టిన వాధంబున గైకొని హేమనేత్రుండ

వా ';రిధిలోన డాగిననువాని వధించి వరాహమూంర్తివై

ధారుణిందాంటి కెవ్వడిని-దక్షిణశృంగమునన్‌ ధరించి వి

స్తార మొనర్చి తీవకద- దాశరథీ కరుణాపయోనిధీ. 71

34 ఉ.. పెట పెట నుక్కుకంబమున-భీకరదంత నఖాంకుర ప్రభా పటలముగప్ప నుప్పతిలిా-భండనవీధి నృసింహ భీకర స్క్ఫుటపటుకక్తి హేమ కశి-పున్‌ విదళించి సురారిపట్టి నం తటతీ గృపజూచివె కదాదాశరాథీ కరుణాపయోనిధీ. 72 చు పదయుగళంబు భూ గగనాభాగములన్‌ వెసనూని విక్రమా స్పదమగు నబ్బలీంద్రునాక - పాదమునందల క్రిందవొత్తి మే లొదవ జగత్రయంబు బురూహూతునికియ్య వటుండవైనచి తృదమలమూర్తి నీ వెకదాదాశరథీ కరుణాపయోనిధీ. 73 చ. _ ఇరువది యొక్క మాజు ధర-ణీశుల నెల్లవధించి తత్కళే బరరుధిర ప్రవాహమునంబై తృకతర్పణ మొప్పంజేసి భూ సురవరకోటికిన్‌ ముదము-సొప్పల భార్గవరామమూర్తివై ధరణి నొసంగి తీవెకదాదాశరథీ కరుణాపయోనిధీ. 74 , చ. దురమునందాటకం దునిమిధూర్షటి విల్‌ దునుమాడి సీతనుం బరిణయమంది తండ్రి పనుూపన్‌ ఘనకానన భూమికేంగి దు స్తరపటు చండ కాండకులి-శాహతి రాపణకుంభకర్త భూ ధరములయూల్చి తీవెకద-దాశరథీ కరుణాపయోనిధీ. 765 చ. అనుపషమయాదవాన్వయ సు-ధాబ్దిసుధానిధి కృష్ణమూర్తి నీ కనుజుడుగా జనించి కుజానావళి కెల్లనడంచి రోహిణీ తనయుండనంగ బాహుబలాదర మునన్‌ బలరామమూర్తివై తనరినవేల్ప వీవెకద-దాశరధీ కరుణాపయోనిధీ. 76 | చ. సురలునుతింపగాం ద్రిపురాసుందరులున్‌ వరియింప బుద్ధ రూ పరయంగ దాల్చితీవు (త్రిపు-రాసురకోటి దహీంచునప్పుడా హరునకుందోడుగా వరశారాసన బాణముఖో(గ్ర సాధనో త్కర మొనరించితీవుకద-దాశరథీ కరుణాపయోనిధీ. 77 ఉ. సంకరదుర్గమై దురితాసంకులమైన జగంబుజూచిస ర్వంకషలీల నుత్తమ తు -రంగమునెక్కి కరాసిబూని వీ

౨౦

రాంకవిలాసమొప్ప గలి కాకృతి సజ్జనకోటికిన్‌ నిరా

తంక మొనర్చితీవు కదాదాశరథీ కరుణాపయోనిధీ. 78 చ. మనమున నూహపోహ నినూమర్వకమున్నె కఫాదిరోగముల్‌

దనువుననంటి మేనిబిగి- గప్పకమునె ఎ నరుండు మోక్షసా

ధన మొనరింప[గ్రావలయు౯దత్త్వ విచారము మానియుండుట

ల్తనువునకున్‌ విరోధమిదిా-దాశరథీ కరుణాపయోనిథ్‌. 79 చ. ముదమున కాటపట్టుభవామోహమదది ఫరదాంకుశంబు సం

పదల కొటారు కోరికల-పంటసరంబున కాదివై రుల

న్మదన జయించు త్రోవ విపాదబ్ధికి నావ గదా సదాభవ

త్సదమల నామ సంస్మరణ-దాశరథీ కరుణాపయోనిధీ. “8౦ చ. దురితలతానుసార భయాదుఃఖ కదంబము రామనామ థీ

కర తల హేతిచే(దెగి వ- కావకలై చనకుండ నేరు నే

దరికొని మండుచుండు శిఖిా-దార్కొనినన్‌ శలభాదికీటకో

త్కృరము విలీనమైచనవె-దాశరథీ కరుణాపయోనిధీ. 81 చ. హరిపదభక్తి నింద్రియ జ-యాన్వితుడుత్తము డింద్రియంబులన్‌

మరువక నిల్చ్బనూదిననూమధ్య ముండిం (ద్రియపారవశ్యుండై

పరగినచో నికృష్ణుడనిా-పల్కగ దుర్మతినైన నన్ను వా

దరమున నెట్టుకాచెదవొ-దాశరథీ కరుణాపయోనిధీ. 82 చ. వనకరిచిక్క మైననకూవాచవికిం జెడిపోయె మీసుతా

వినికికింజిక్కెయిల్వగను-వేదయణజుం. జెందెను లేళు ఇ తావిలో

మనకి నశించెదేటితరా-మా యిరుమూ.టిని గెల్వ నైదు సా

ధనముల నీవె కావ నగు-దాశరథీ కరుణాపయోనిధీ. 83 చ. కరములు మీకు మొక్కులిడా-కన్నులు మిమ్మునె చూడ జిహ్వమీ

స్మరణదనర్పవీనులును-సత్కథలన్‌ వినుచుండ నాసమీ

యరుతను బెట్టిపూసరుల-కాసగొనన్‌ బరమార్ధ సాధనో

త్కరమిది చేయవే కృపను-దాశరథీ కరుణాపయోనిధీ. వ!

36 (చ. చిరతరభక్తినాక్కతులాసీదళమర్చణ సేయులూడు ఖే చరగరుడోరగ ప్రముఖ-సంఘములో వెలు(గన్‌ సదాభవత్‌ స్పురదరవింద పాదముల ౧-బూజలొనర్చినవారికెల్లంద తృరమరచేతిధా త్రిగదాదాశంథీ కరుణాపయోనిధీ. 25 | ఉ. భానుడు తూర్ప్చునందుగను-పట్టినలావక చంద్ర తేజముల్‌ హీనత జెందినట్టు జగాదేక విరాజితమెన నీపద ధ్యానము జేయుచున్నయర-దై వమరీచులడంగకుండు నే | దానవ గర్వనిర్హళనాదాశరథీ కరుణాపయోనిధీ. 86 1 చు నీ మహనీయ తత్త్వరసానిరయబోధ కథామృతాబ్దిలో దామును [గ్రుంకులాడక వృ-ధాతను కష్టముజెంది మానవుం డీమహిలోని తీర్రముల-నెల్ల మునింగిన దుర్వికార హృ త్తామసపంకముల్‌ విడునె-దాశరథీ కరుణాపయోనిధీ. 87 | ఉ. కాంచనవస్తు సంకలిత కల్మషమగ్ని పుటంబు బెట్టి వా | రించినరీతి నాత్మనిగి-డించిన దుష్కరదుర్మల త్రయం |! బంచిత భక్తియోగ దహానార్చిందగుల్బక పాయునే కన త్కాంచనకుండలాభరణ-దాశరథీ కరుణాపయోనిధీ. 28 ఉ. నీసతి పెక్కుగల్ములిడ-నేర్చరిలోక మకల్మషంబుగా నీసుతసేయు పావనము-నిర్మిత కార్యధురీణ దక్షుడై నీ సుతుడీచ్చు నాయువులు-నిన్ను భజించినం గల్లకుండునే దాసులకీప్పితార్థములు-దాశరధీ కరుణాపయోనిదీ. 89 ”* ఉ. _ వారిజపషత్రమందిడినావారి విధంబున వర్తనీయమం , దారయ రొంపిలోన దను-వంటని కుమ్మర పుర్వురీతి సం సారమునన్‌ మెలంగుచు వా-చారగుడై పరమొందుగాదె స త్కారమెటింగి మానవుడు-దాశరథీ కరుణాపయోనిధీ. 90 1 ఉ. ఎక్కడి తల్లిదండ్రి సుతులెక్కడీవారు కళ (త్రబాంధవం బెక్కడ జీవుండెట్టి తను-వెత్తిన బుట్టుచు బోవుచున్న వా

డొక్కడె పాపపుణ్యఫల-మొందినవొక్కడె కానరాడు వే జొక్కడు వెంటనంటిభవ-మొల్లనయా కృపజూడ వయ్యనీ టక్కరి మాయలందిడకాదాశరథీ కరుణాపయోనిధీ. 91 || చ. దొరసినకాయముల్ముదిమితోచినంజూచి ప్రభుత్వముల్సిరు ల్మెరపులుగా గజూచి మజీ-మేదినిలోందమతోడివారు ముం దరుగుటజూచి చూచి తెగూనాయువెజుంగక మోహపాశము ల్లరుగని వారి కేమి గతిా-దాశరథీ కరుణాపయోనిధీ. 92 చ. సిరిగలనాయడు మైమజచి -చిక్కిననాడుదలంచి పుణ్యముల్‌ పారింబారి సేయ నై తినని-పొక్కినగల్లునె గాలిచిచ్చుపై6 'గెరలిన వేళంచప్పికొన్సిాకీడ్పడువేళ. జలంబుగోరి త త్తరమునరద్రవ్విన గలదె-దాశరథీ కరణాపయోనిధీ. 93 ఉ. జీవనమింక6 బంకమున జిక్కినమీను చలింపకెంతయున్‌ దాపుననిల్చి జీవన మెద-ద్దయులోరువిధంబు చొప్పడం దావలమెనలౌని - గురితప్పనివాండు తరించువాడయా తావకభక్తి యోగమున-దాశరథీ కరుణాపయోనిధీ. 94 చ. సరసుని మానసంబు సరాసజ్ఞ్జుడెరుంగును ముష్కరాధముం డెజీగి గ్రహించువాడెి కొల-నేకనివాసము(ాగ దర్జురం బరయంగ నేర్చునెట్టు వికాచాబ్బమరంద రసై క సౌరభో త్కరము మిళింద మొందుక్రియాదాశరథీ కరుణాపయోనిధీ. 95 ఉ. నోచిన తల్లిదండికి. దానూభవుండొక్కడెచాలు మేటిచే జాంచనివాడు వేజొకండు-జాచిన లేదనకిచ్చువాండు నో రాఛి నిజంబకాని పలరు-కాడనివాండు రణంబులోన మేన్‌ దాచనివాయడు భద్రగిరాదాశరథీ కరుణాపయోనిధీ. 96 || ఉ. శ్రీయుత జానకీరమణ-చిన్మయరూప రమేశరామ నా రాయణ పాహి పాహి యని-బ్రస్తుతిం జేసితి నా మనంబునం

38 బాయక కిల్చిష వ్రజ వాపాటనమందంలజేసి సత్కళా దాయిఫలంబు నాకియవె-డాశరథీ. కరుణాపయోనిధీ. 97 చ. ఎంతటిపుణ్యమో శబరాయెంగిలిగౌంటివి వింతగాదె నీ _.మంతన మెట్టిదోయుడుత-మేనికరాగ నఖాంకురంబులన్‌ సంతసమందజేసితివి-సత్కులజన్మము లేమిలెక్క వే దాంతముగాదె నీ మహిమ-దాశరథీ కరుణాపయోనిద్‌. 98 చ. 'బొంకనివాడె యోగ్యుడరి - బృందములెత్తినచోట జివ్వకున్‌ జంకనివాండె జోదురభ-సంబుననర్ధి కరంబుసాంచినం , గౌంకనివాండె దాత మిముంగాల్చి భజించినవాండె పోనిరా తంకమనస్కు.డెన్నగను-దాశరథీ కరుణాపయోనిధీ. 99 | య | చ. భ్రమరము కీటకంబుగొని-పాల్చ్పడి రయూంకరణోపకారియై 'భమరముగా నొనర్బుననాపల్కుటంేసి భవాది దుఃఖ సం ,తమసమెడల్చి భక్తిసహి-తంబుగ జీవుని విశ్వరూప త త్వ్వమున ధరించుట చురుదు-దాశరథీ కరుణాపయోనిధీ. 100 చ. తరువులు పూచి కాయలగుూదత్కు సుమంబులు పూజగా భవ చ్చరణము సోకి దాసులకు-సారములో ధనధాన్యరాసులై కరిభట ఘోటకాంబర నిాకాయములై విరజానదీసము త్తరణ మొనర్చు జి(తమిది-దాశరథీ కరుణాపయోనితీ. 101 చ. ' పట్టితిభట్టరార్యగురు- పాదములిమ్మెయి నూర్ద్వపుండ్రముల్‌ | పెట్టితి మం(త్రరాజు మొడింబెట్టితిం నయ్యమకింకరాలికిం " ళు గటితి బొమ్మ మీ చరణకంజములందు. దలంపు పెట్టి బో ల సే దటితి. బాపపుంజముల-దాశరథీ కరుణాపయోనిధీ. 109 ఈ చ. అల్లిన లింగమంత్రిసుతు-డత్రిజ గో(త్రజుడాదిశాఖ కం చెర్హ కులోద్భవుండనం బ్ర -సిద్ధుండనై భవదంకితంబుగా ళా / నెల్లకవుల్‌ నుతింప రచి-యించితి గోపకనీంద్రుండన్‌ జగ లా ద్వల్లభ నీకు దాసుడను-దాశరథీ కరుణాపయోనిధీ. 103 |

39 ల (జ్ర నామ రామాయణము

1. బాలకాండము | రామ రామ జయ రాజారామ్‌, రామ రామ జయ సీతారామ్‌ శుద్ధ బ్రహ్మ పరాత్పర రామ్‌, కాలాత్మక పరమేశ్వర రామ్‌ శేషతల్చ సుఖ నిద్రిత రామ్‌, బ్రహ్మాద్యమర (ప్రార్ధ్థితరామ్‌ చండకిరణ కులమండనరామ్‌, గ్రీమద్దశరథ నందనరామ్‌ కౌసల్యా సుఖ వర్ధనరామ్‌, విశ్వామిత్ర ప్రియతమరామ్‌ "ఘోర తాటకా ఘాతుకరామ్‌, మారీచాచి నిపాతకరామ్‌ కౌశిక మఖ సంరక్షకరామ్‌, గ్రీమదహల్యోద్దారకరామ్‌ ణు గౌతమ ముని సంపూజితరామ్‌, సురమునివరగణ సంస్తుతరామ్‌ నావికధావిత మృదుపదరామ్‌, మిథిలాపుర జనమోహకరామ్‌ విదేహిమానస రంజకరామ్‌ (త్ర్రంబక కార్ముక భంజకరామ్‌ సీతార్చితవర మాలఠికరామ్‌, కృతవై వాహిక కౌతుకరామ్‌ భార్గవదర్చ వినాశకరామ్‌, శ్రీమదయోధ్యా పాలకరామ్‌.
2. అయోధా కాండము అగణిత గుణ గణ భూషితరామ్‌, అవనీ తనయా కామితరామ్‌ రాకాచంద్ర సమానన రామ్‌, పితృవాక్యాశ్రిత కాననరామ్‌ ప్రేయగువూ వినివేదితపదరామ్‌, ప్రక్షాళిత నిజమృదుపదరామ్‌ భరద్వాజ ముఖానందకరామ్‌, చిత్రకూటాద్రి నికేతనరామ్‌ దశరథ సంతస చింతితరామ్‌, కె కేయీతన యార్ధితరామ్‌ విరచిత నిజ పితృకర్మక రామ్‌, భరతార్చిత నిజపాదుకరామ్‌

40 3.ఆరణ్యకాండము. . దండకవనజన పావనరామ్‌, దుష్ట విరాధ వినాశనరామ్‌ శరభంగ సుతీక్షార్చితరామ్‌, అగస్త్వ్యాను [గ్రహ వర్ధితరామ్‌ గృ(ధ్రాధిప సంసేవితరామ్‌, పంచవటీతట సంస్థితరామ్‌ హర్చణఖార్తి విధాయకరామ్‌, ఖరదూషణ ముఖసూదకరామ్‌ సీతాప్రియ హరిణానుగరామ్‌, మారీచార్తికృదాసుగరామ్‌ వినష్ట సీతాన్వేషకరామ్‌, గృధ్రాధిప గతి దాయకరామ్‌ శబరీదత్త ఫలాశనరామ్‌, కబంధ బాహుచ్చేదక రామ్‌. 4, కిష్కంధాకాండము హనుమత్సేవిత నిజపదరామ్‌, నత సుగ్రీవాభీష్టదరామ్‌ గర్విత వాలి సంహారకరామ్‌. వానరదూత. (ప్రేషకరామ్‌ హితకరలక్ష్మణ సంయతరామ్‌, కపిపరసంతత సంస్కృతరామ్‌. 5. సుందరకాండము తద్గతివిఘ్ను ధ్వంసకరామ్‌, సీతా (ప్రాణాధారకరామ్‌ దుష్టదశానన దూషితరామ్‌, శిష్ట హనూమద్భూషితరామ్‌ | గీతోదిత కాకావనరామ్‌, కృతచూడామణి దర్శనరామ్‌ | | కపీవీరవచనా శ్వాసితరామ్‌, రావణు నిధన ప్రస్థితరామ్‌. 6. యుద్ధకాండము | _వానరపై న్య సమావృతరామ్‌, కోషిత సరిదోార్ధితరామ్‌ విభీషణాభయదాయకరామ్‌, పర్వత 'సేతునిబంధకరామ్‌ ( _ కుంభకర్ణ శిరచ్చేదకరామ్‌, రాక్షస సంఘ విమర్దకరామ్‌ అహిమహి రావణ చారణరామ్‌, సంహృత దశముఖ రావణరామ్‌ 1

కైక! విధిభవ ముఖసుర సంస్తుతరామ్‌, ఖస్తితదశరథ వీక్షితరామ్‌ సీతాదర్శన మోదితరా, అభిషిక్త విభీషణతనతరామ్‌ పుష్పక యానారోహణరామ్‌, భరద్వాజాభి నిషవణరామ్‌ భరత (పాణ ప్రియకరరామ్‌, సాకేతపురీ భూషణరామ్‌ సకల స్వీయ సమానతరామ్‌ రత్వల సత్చీఠ స్థితరామ్‌ పుష్పక యానారోహణరామ్‌, భరద్వాజాభి నిషేవణరామ్‌ భరత (ప్రాణప్రీయకరరామ్‌, సాక్షేతపురీ భూషణరామ్‌ సకల స్వీయ సమానతరామ్‌, రత్న లసత్పీఠస్థితరామ్‌ పట్టాభి షేకాలంకృతరామ్‌, పార్థివకుల సమ్మానితరామ్‌ విభీషణార్చిత రంగకరామ్‌, కీశకులాను[గ్రహకరరామ్‌ సకల జీవ సంరక్షకరామ, సమస్త లోకోద్ధారకరామ్‌. 7. ఉత్తరకాండము ఆగత మునిగణ సంస్తుతరామ్‌, విశ్రుత దశకంఠోదృవరాం సీతాలింగన నిర్వృతరాం, నీతి సురక్షిత జనపదరాం విపినత్యాజిత జనకజరాం, కారితలవణాస్తురవధరాం స్వర్గత శంభుక సంస్తుతరాం. తనయా కుశలవ పండితరాం అశ్వమేథ [క్రతు దీక్షితరాం, కాలావేదిత సురపదరాం అయోధ్యా జనమిుక్తిదరాం, విధిముఖ విభుదానందకరాం తేజోమయి నిజరూపకరాం, సంస్మృతి బంధవిమోచకరాం ధర్మస్థాపన తత్పరరాం, భక్తిపరాయణ మ్యుక్తిద రాం. న న టు.

తం ము న దాన యా | భోచేతః శ్రీరామం భజశరణం శ్రీరఘురామం భజశరణం వ్రశ్రితచింతామణి మతి కరుణాకర మరిహర మురుతర శరకోదండం. నిత్యం కిం ధావతి చలవిషయాననుభవితుం | సుఖ లేశాభాసా నురుతరదుఃఖా నతి దుస్పాధూ నత్యంతాయాసా నం హో మూలను | భయంకర రౌరవాది నారకగతి హేతూ నేతానపీ పరిహరసీతాపతిమాపుపరిచరేశమ్‌! భోచేతః శ్రీరామం భజశరణమ్‌! బహువిధ పాపవశాదిహ నానా యోనిషు జన్మమృతీయాతో దేహీ దై వాదుత్తమ మానుష పౌరుషవిప్రదేహ విద్యా సంపన్నోపి (బహ్మణిపరమేంవిముఖో . ం కి క్‌ నా . దుఃఖీదుర్విషయైషి నశ్యతి తృణకబళస్వీ కరణే కాలే పపరివ రోమన్ధం కుర ణ్‌. . 2,1భో! ఉపర్యుపరి మనోరథజాలం విద్వానపకామయతే జయతతేపుత్రమిత్రకళత్రాదిషు | నిర్వేదం నైతి కామకామీ విద్యాసంపత్కుల ధనయౌవన సౌభాగ్య గర్వపర్వతాధి రూఢో 1, మూఢః పశ్చాదంధేతమసి పతత్యవశోంధుమంథ ఇవకుర్వన్‌. | ౩. (భో! అరిషడ్వర్గం జహి తృష్టామపి మాయావిలసిత మతి బుధ్వా దుర్జన సంగతి | మతి దూరీ కురు సజ్జనమాశ్రయ భో పరధన పరదారాభిరతిం త్యజ పారలౌకిక ధర్మం పరిచను పద్మాపతి పదపద్మం సేవయ బంధముక్తయే 4. [భోః కర్ణాకర్ణయ వై దేహే వరవర్ధనీయ గుణవందిత చరితం నయనాలోకయ నళిన | నయన ముఖసుందరేందు బింబం మస్తక సంస్తుత మహిమానం నమ కస్తూరీ నికరాకారం || హరిమర్పయ హస్తయుగావనీ పాలక మినకులరత్నం | ఈ. ఖో! పరాపవాదం పరి హర జిహ్వేపారుష్యం చాన్ఫత మపి మావద సంకీర్తయ 1 శేవనారాయణ వామన గోవిందం నృవారే శ్రీకృష్ణా వై కుంఠాధిప లక్ష్మీనాయక బుధజన | మానస మందిర పాలయేతి మాం సతతం | 6. భో! నిత్యానందం సత్యమనంతం బ్రహ్మపరాత్చర మవ్యయ మమలం నిత్యం కుద్ధ ॥ బుద్ధం శాంతం శాశ్వత మప(ప్రేయమాద్యం సరాసా ముపనిషదామర్ధర్వాః శ్రీరామః సీతాపతి రితి హరిహర చతురాననాదిభిర్లీయ. తే యస్తస్య దాసోహం. భో! |

న వ ల శ్రీరామ. రామ రామేతి రమే రామే మనోరమే సహస్రనామ తత్తుల్యం రామనామ వరాననే. మనోఒభిరామం నయనాభిరామం వచోఒభిరామం శ్రవణాభిరామమ్‌, సదాభిరామం సతతోఒభిరామం వందే సదా దాశరథిం చ రామమ్‌. (ఆనంద రామాయణము నుండి తా! మనోభిరాముడు, నయనాభిరాముడు, వచోభిరాముడు, శ్రవణాభిరాముడు సర్వదాఅభిరాముడు నిరంతరము సుందరమయినవాడు అయిన దాశరథియగు శ్రీరామ చంద్రునకు నేను నమస్కరించెదను. శ్రీరామచంద్రుడు రామ రహస్యోపనిషత్తులో శ్రీముఖము నుండి వెలువరించిన | దివ్యవాణి 8 “అధ పంచదండకాని పితృఘ్నో మాతృఘ్నో బ్రహ్మఘ్నోో 'గురహనన కోటి యతిఘ్నోఒనేక కృత పాపోయో మమషల్ఞ వతికోటి నామాని జపతి సతేభ్యఃపాపేభ్యః ప్రముచ్యతే స్వయమేవ సచ్చిదానంద స్వరూపో భవేన్నకిమ్‌ (1-9) పితృవాంతకుడు, మాతృఘాతకుడు, బ్రహ్మఘాతకుడు, గురుహంతకుడు, కోటి మంది యతులను నాశనము చేసినవాడు, మరి యింకనూ వర్షనాతీత పాపములను ఆచరించినవాడును కూడ నా నామమును 96 కోట్ల పర్యాయములు జపించినచో సమస్తపాప విముక్తుడగును. అధికముగా చెప్పనేల? అతడు సచ్చిదానంద స్వరూపుడై | పోవును. “అగ్నీ షోమాత్మకం రూపం రామభీజే ప్రతిస్టితమ్‌, యఖై వ వటబీజస్థః (ప్రాక్సృత్ప్చో . మహాద్రుమః తదేవ రామభీజస్తం జగదేతచ ఏరాచరమ్‌ (5-8-4) తా! “రామి బీజము(రాంలో అగ్నీసోమాత్మకమైన విశ్వమంతయు ప్రతిస్టితమై | ఉన్నది. వటబీజములో (ప్రాకృతమైన మహీ వటవృక్షము ఉన్నట్టుగనే దృశ్యమాన చరాచర జగత్తు అంతయు “రామి బీజములో సున్నది.

క! "ఆద్యోరాతత్పదార్థః స్యాన్మకారస్త్వ పదార్థవాన్‌ తయోః సంయోజన మసీత్వ్యాత్మ . తత్త్వవిదోవిదుః (5-12-15) తా! “రామ” శబ్దములోని ఆదియైన “రా తత్పదార్థము “మ” కారము "త్వం పదార్థము "రెండిటి సంయోజనము "అసి అయినది. అనగా “రామి శబ్దము “తత్త్యమసి" (ఆత్మయగు నీవే పరమాత్మవు) యీ మహావాక్యము ద్యోతక మగుచున్న ఆత్మ తత్త్వ ' జ్ఞాతలు దీనిని తెలిసకొనగలరు. | శ్రీరామోత్తర తాపినీ ఉపనిషత్తులో.... మన్వంతర సహగ్రై స్తు జపహోమార్చనాదిభిః తతః ప్రసన్నో భగవాన్‌ శ్రీరామం ప్రాహశంకరమ్‌ వృణీష్వ యదభీష్టం తద్దాస్యామి పరమేశ్వరఅథ సచ్చిదానందాత్మానం శ్రీరామ మీశ్వరఃపప్రచ్చమణికర్ణ్యాం మమ క్షేత్రే గంగాయాం వా తటే పునః మైయేత దేహీ తజ్జంతో ర్ముక్తిర్నాతో వరాంతరమ్‌. (3- కారు ' తా! శంకరభగవానుడు సహస్రమన్వంతరముల పర్యంతము జపహోమ అర్బనాదుల ద్వారా శ్రీరామచంద్ర భగవానుని ఆరాధించెదను. అంత రామప్రభువు ప్రసన్నుడై “శంకరా! అభీష్టవరమును కోరుకొనుము” అనగా మహేశ్వరుడు సచ్చిదానందుడై న శ్రీ రామచం(ద్రునితో "దేవా! నా అవిముక్త క్షేతము €వారణాసి' లో మణికర్ణికా ఘట్టములో, గంగలో లేదా దాని తీరములో యేజీవుడైనను సరే దేహత్యాగము | చేసినచో ఆ జీవునకు ముక్తి లభించునట్టు చేయుము. ఇంతకుమించి నాకేమియు అవసరము లేదు” అనెను. , అథ సడ వాచ౯ా || || | క్షేతేఒస్మీం స్తవదేవేశ యత్రకుత్రౌపి వోమృతాః కృమికీటాదయో ప్యాశు ముక్తాః అటి తి లబ్ధి అట ఆల సంతునచాన్యథా అవిముక్తే తవక్షేత్రే సర్వేషాం మ్యుక్తి సిద్ధయే అవాం సన్నిహిత స్తత్ర ' పాషాణ (ప్రతిమాదిషు వ్లేత్రేఒస్మిన్‌ యోఒర్బయేద్భక్షా మంత్రేణా నేమాం శివ | | బ్రహ్మహత్యాది పాపేభ్యో మోక్ష ఇష్యామి మా శుచః. (3-4-612 అందుకు శ్రీ రామచందద్రు డీట్టు బదులు పలికెను. | తా! మహేశ్వరా! నీ వారణాసి క్షేత్రములో మరణించిన కృమికీట పర్యంతం ఏ జీవి | యయినను శీఘ్రమే ముక్తిపొందును. నా యీ వరదానము అన్యథా కాదు. అవిముక్త

లా యక్‌ లా ; మయిన నీ క్షేతములో అందరకు ముక్తిని ప్రసాదించుటకు నేను పాషాణ ప్రతిమాదులయందు ఉందును. శివా! ఈ క్షేతమునందు నా రామమంత్రము ద్వారా | నన్ను పూజించు వారు బ్రహ్మ హత్యాది పాపముల నుండి ముక్తు లయ్యెదరు. నీవు చింతింప నవసరము లేదు. . “త్వత్తో వా బ్రహ్మణో వాపి యే అభంతే షడక్షరమ్‌ జీవంతో మంత్ర సిద్దా ముక్తా || మాం (ప్రాప్నువంతి తేమ్‌ ముమూర్చుక్షక్షిణే కరీ త్రంయస్యక స్యాపివాస్వాయత్రం | | ఉపదేక్ష్యసి మన్మంత్రి సముక్షో భవితా శివ (3-7-8) తా! నీ వలనగానీ, బ్రహ్మవలనగానీ షడక్షర ( శ్రీరామాయ నమణ మంత్రమును | పొందు వారు జీవిత కాలములోనే మంత్ర సిద్ధిని పొంది దేహాంతమున నన్ను పొందెదరు. ఏముముక్షువుయొక్క. దక్షిణ కర్తములో నీవు నా మంత్రమును ఉపదేశించెదవో ఆతడు అవశ్యము ముక్తుడగును. ముక్తి కోపనిషత్తులో.... . దురాచారరతో వాపి మన్నామ భజనాత్‌ కపే సాలోక్యముక్తి మాపో తినతులోకాంత | రాదికమ్‌, జంతోః (ప్రా బేషూత్రమమణేషురు ద్రస్తారకం (బ్రహ్మ వ్యాచప్టేయేనా సొమృతీ భూత్వా మోక్షీభవతి మానవః పునరావృత్తి రహితాం ముక్తి మాప్నోతి మానవః యత్ర కుత్రాపీవా కాశ్యాం మరణే స మహేశ్వరః జంతోర్జక్షిణ కేతు మత్తారం సముపాదిశేత్‌ నిర్భూతాశేష పాపొఘో మత్సారూప్యం భజత్వయమ్‌ (18-19-20-21) తా! హనుమాన్‌! దురాచారరతుడయినను. నా నామమును స్మరించువాడు, సాలోక్య || ముక్తిని పొందగల్లును. అట్టివానికి అన్యలోకము లభించదు. జీవుని [ప్రాణోత్రమణవేళ కాశీ యందు రు[ద్రభగవానుడు వానికి తారక బ్రహ్మ (రామనామము) ను ఉపదేశీంచును. తద్వారా జీవుడు అమృతత్తమును పొంది ముక్తుడగును. కాశీ నగరములో ఎచ్చట అయినను సరే మృత్యుసమయములో మహేశ్వరుడు జీవుని దక్షిణకర్ణములో నా || తారకబ్రహ్మమంత్రమును ఉపదేశించును. తద్వారా అతడు సమస్త పాపముక్తుడై నా సారూప్యమును పొందును. హరీతస్మృతి ౪ ఏతన్మంత్ర మగస్త్యస్తు జన్వ్వారుద్రత్వ మాప్తవాన్‌ బ్రహ్మత్వం కాశ్యపోజప్వ్వాన్‌ క కౌశికత్వమ్‌ రేశతామ్‌ కార్తికేయో మనుత్త్వంచ ఇంద్రార్కౌ గిరినారదౌ వాలఖిల్యాదిమునయో

త్తగ్రి దేవతాత్త్వం ప్రపేది తస్మాత్‌ సర్వాత్మనా రామ నామరూపం పరం ప్రియం మంత్రం జపేత్సదా శ్రీమాన్‌ సంవిహాయాస్య సాధనమ్‌ శ్రీరామాయసమో హ్యేష తారకబ్రహ్మ ఉచ్యతే నామ్నా విష్ణోః సహస్రాణాం తుల్య ఏవ మహామనుః రామిత్యేకాక్షరం రామం యోగినఃసముపాసతే. (13-234, 36 39౫ . తా! ఈ మంత్రమును జపించి అగస్త్య మహర్షి రుద్రపదవిని పొందెను. కశ్యపుడు (బ్రవ్మపదవినీ కౌశికుడు అమరాధిపతిత్వమునూ, కార్తికేయుడు మనుత్వము, ఇంద్రుడు, సూర్యుడు, పర్వత, నారదమహర్షులు దేవత్వమును పొంది యునా ఎరు. కావున బుద్ధిమంతులు ఇత రేతర సాధనలను సమ్యక్‌ రూపేణ త్యజించి నిరంతరము రామనామరూప పరమ ప్రియమంత్రమును సర్వతో భావేన సదా (తికరణ శుద్ద్యా జపించ వలెను, “శ్రీరామాయ నమః” దీనినే తారక బ్రహ్మమందురు. ఈ మహామంతము విష్ణు సహ(స్రనామతుల్యము”. “రాం” అను ఈ ఏకాక్షర మంత్రమును యోగులు సమ్యగ్రూపేణ ఉపాసించు చుందురు. "బ్రహ్మ పురాణములో... “ప్రమాదాదపి సంస్పృష్టోయథాఒనల కణోభవేత్‌ తథాస్టపుట సంస ఎఎప్టం రామ , మంత్రం దహేదఘమ్‌ తాః పారబాటుగా స్పృశించిననూ అగ్నికణము జ్వలింపజేయునట్లు అధరములన్స్ను స్పృశించినంత మాత్రమున రామనామము పాపమును దగ్ధ మొనర్చి వేయును, విష్ణు పురాణములో... “ప్రసంగేనాపి శ్రీరామ నామ సత్యం వదంతియే తే కృతార్ణా ముని శ్ర్ట సర్వ దోషాద్గతాఃసదా౯" న తా! ప్రసంగవశము చేత నయినను నిత్యము శ్రీరామనామమును ఉచ్చరించు వార్త సదా సమస్త దోషములనుండి ముక్తులై కృతార్ణులయ్యెదరు. తత్రైవ (బహ్మోకీః “అహం చ శంకరో విష్ణు స్తథా సర్వేదిపౌకసః రామనామ ప్రభావేణ సప్హా సిద్ది ముత్తమామ్‌, సా జిహ్వా రఘునాథస్య నామక్షీర్తస మాదరాత్‌ కరోతి తత్పాపదావాం తూలం వహ కణోయథా,

(| లు అ యన... ం | బ్రహ్మ దేవుడు పలుకుచున్నాడు /, _నేను, శంకరుడు, విష్ణువు సమస్త దేవగణమూ కూడ రామనామ ప్రభావము వలన || | శస్టమయిన సిద్ధిని నాము, ఆదరభావముతో రఘునాథుని నామమును క్తీర్తించునట్టి (| జిహ్వయే యథార్ధమయిన జివ్వూ, దానికి వ్యతిరేకముగ నామసంక్తీర్తనము చేయునట్టి | | జిహ్వ సర్పముయొక్క జిహ్వతో సమానమయినది. . | విస్ఫులింగములు దూదిరాశిని భస్మము చేయుసట్టు ఎవని శ్రవణేంద్రియములను | | అనాయాసముగనే రామనామము స్పృశించునో? వాని సమస్త పాపములను అది || సమూలముగా దగ్ధము చేయును. | శ్లో! విష్ణోరేవైక నామ్నోహీ సర్వవేదాధికం ఫలమ్‌ తాదృజ్నామసహ[సేణ రామ | | నామసమం మతమ్‌ శ్రీరామేతి పరం నామ రామ స్తైవ సనాతనమ్‌ సహస్రనామ | సదృశం విష్టోర్నారాయణస్య చ (త్రివర్ధం రామనామేదం వర్ణానాం కారణమ్‌ పరమ్‌ యే | స్మరంతి సదా భక్త్యా తే పూజ్యా భువన త్రయే అవికారీ వికారీ వా, సర్వదోష్నైకభాజనః ', పరమేశపదంయాతి రామనామాతు కీర్తనాత్‌- తా! విష్టువుయొక్క ఒక్కాక్క నామము వేదములకన మిన్నయైన ఫలమును ప్రసాదించునదై. యున్నది. అట్టే సహస్రనామ సద్భృశమై రామనామము భాసిల్లుచున్నది. | సనాతనుడై న శ్రీ, రాముని శ్రేష్టమైన నామము విష్ణువుయొక్క సహ(స్రనామములతో | సమానమైనది. త్రివర్ణ యుతమైన “రామనామము సమస్త వ్వర్ధముల వారికినీ కల్యాణ ములను చేకూర్చునదై ప్రకాశించుచున వది. భక్తితోసదా దీనిని స్మరించువారు ముల్గొకములందును పూజనీయులగుచున్నారు. వికారి అయిననూ, అవికారియైనను | సరే కాదు సమస్త దోషయుక్తులయిననూ రామనామ సంక్షీరనమువలన పరమేశ్వరుని పరమ పదవిని పొందును. కై! జపతః సర్వ వేదాంశ్చ 'సర్వమంత్రాశ్చ పార్వతి తస్మాత్‌ కోటిగుణం పుణ్యం రామ నామ్మైవ లభ్యతే ప్రాణ ప్రయాణ సమయే రామనామ సకృత్స్మరేత్‌ స భిత్వామండలం భావోః పరంధామాభి గచ ఏతి.

ఉరి తత్రైవ

శ్లో! విష్ణునారాయణాదీని నామాని యాని యాన్యపి తాని సర్వాణి దేవర్షే జూతాని రామ నామతః

తత్రైవ.

(, శ్లోఃమంగళాని గృహే తస్య సౌభాగ్యాని చ భారత అహోరాత్రంచ యే నొక్తిం “రామ” ఇత్యక్షర ద్వయమ్‌. ॥ తతైవ శ్లో! గంగా సరస తీ రేవా యమునా సింధు పుష్కరే | కేదారేతూదకం పీతం రామ ఇత్యక్షర ద్వయమ్‌. |, తభభైవ | ఖీ తేనదత్తం హుతం తప్తం సదా విష్ణు సమర్భితం. | జిహ్వాగ్రేవర్తతే యస్య రామ ఇత్యక్షర ద్వయమ్‌. | తా! ఓ పార్వతీ! సమస్త వేదములనుపఠించువాని కన్నను, సమస్త మంతమున్స || జపీించువాని కన్నను, మిన్నయైన పుణ్యము “రామొ నామమును జపించుటవలను '' కలుగును, ప్రాణోత్ర్క్రమణసమయమున ఒక్క పర్యాయమైనను రామ నామమృున్సు | స్మరించు వాడు సూర్య మండలమును భేదించుకొని పరమధామమును పొందును. 1 ఓ దేపర్షీ , విష్ణు, నారాయణ, ఆదిగా గల భగవంతుని అనంత నామముల్వ || “రామొనామమునుండియే ఉత్పన్నము అయినవి.

ఓ భారతా! * రామ” అను అక్షర ద $యమును అ హోరా(తములు ఉచ్చరించునల్ట మానవుని గృహసీమలో సమస్త ప్రకారములగు మంగళములు సమస్త సౌభాగ్యమృల్బృ సిద్ధమగును.

“రామి అను అక్షరద్వయము జపీంచునట్టివాడు గంగ, సరస్వతి. రేవ, యమున్న

సింధు నది. పుష్కర తీర్థ కేదార్షతాదుల యందలి పవి([తజలముల స్నానము చేసినవాడగును

(ఎవని జిహ్వాగ్రముపై రామ అను అక్షరద్వయము నిరంతరము ఆడుచుండునో? అట్టివాడు నిత్యము తపో, దాన, వైష్ణవార నలు చేసినవాడగును.

తం తత్రైవ శః అహోభాగ్య మహోభాగ్యం పునః పునః యేషాం శ్రీమద్రఘూత్తమ నామి ఏ సంజాయతే రతిః పేరా రామనామాంశతో జాతా | | బ్రహ్మాండాఃకోటికోటిభిః, రామనామ్ని పరేధామ్ని, పరిస్థితాస్వామిభిః సహ, స్వాభావకీతథా జ్ఞాన (క్రీయాద్యాః శక్తయః శుభాః రామనామాంశతో బాతా సర లోకేషు పూబితాః , విష్ణునారాయాణాదీని నామానిచామి తాన్యపి, తాని సరా ణీ దేవ ర్లే తాని రామతఃసర్వేషాం హరినామ్నాం హీవై భవం రామనామతః జ్ఞాతం. మయా విశేషేణ తస్మాదీ రామ ( సంజప,రుద్రోదిశతి యన్మంత్రం యస్యనామ మహద్యశః స్యనాస్తుపమా క్వాపితం రామం రాఘం భజే. సర్వ పాప వినిర్ముక్తా నామమాత్ర్రైక కల్పకాః, జానకీవల్ల భస్యాపి ధామ్ని గచ్చంతి సాదరమ్‌ దుర్లభం యోగినాం నిత్యం స్థానం సాకేత సంజ్ఞకమ్‌ సుఖ తా! శ్రీ రఘునాథుని నామము నందు అనురాగము కలిగిన వారి అదృష్టము హ్రోరనీయమయినది, అట్టేవారు అత్యంత సాభాగ్యశాలురు, వారితో సమానసౌభాగ్యశాలురు వేరొక రుండరు.

“రామ నామాంశతోనే అనంతకోటి బ్రహ్మాండములు ఉత్పన్నము లయినవి. రామ నామరూప పరమధామములో ఆ నామాంశవలననే ఉత్పన్న సమస్త లోక పూజితములగు జ్ఞాన. క్రీయ ఆదిగాగల భగవంతుని స్త సరూపభూతములై న మంగళమయ మగు శక్తులు తమ స్వాములతో విరాజల్టుచుండును. దేవర్షీ! భగవానుని విష్ణునారాయణ ఆదిగాగల అనంత నామము అన్నియు “రామ” నామమునుండియే (ప్రాదుర్భవించినవి. (శంకర భగవానుడు పలుకుచున్నాడు) నామము అన్నింటి సామర్ధ్యము నిశ్చ్వయపూర్వకముగా రామనామము నుండియే యేర డింది అన్న విషయము నేను విశషరూపేణాా గహించిన వాడను.కావున శ్రీ రామ నామ మునే ఉత్తమ రీతిని అనుసరించి జపీంచుము.

రుద్రుడు యే మంత్రమును (కాశిలో) ఉపదేశించునో యేనామము మహత్తర యశస్సంపన ఎ్రమైనదో ఎచ్చటనూ ఉపమింప దగినది లేదో? ఆ రఘురామ నామమునే నేను భజించు చున్నాను.

కేవలము ఏకమాత్రమగు రామనామమును జపించునట్టివాడు సమస్త పాపవిముక్తుడై నిత్వ సాకేతధామమునకు ఆదరముతో సోవును _

50 ప్రియే! నిత్య సాకేత ధామము యోగులకు కూడ దుర్తభమైనది. భక్తజనులు “రామ” ఆరాధనా ఫలస్వరూపమగు దానిని సుఖముగా పొందగల్లెదరు. రామేతి సతతం నామ పఠథ్యంతిసుందరాన్షరమ్‌, రామనామ పరంబ్రహ్మ సర్వవేదాధికం ఫలమ్‌, సమస్త పాతకధ్వంసి స శుక స్తత్త దాపఠేత్‌, నామోచ్చారణ మాత్రేణ తయోశ సి శుక వేశ్యయోః వినష్టమభవత్‌ పాపం సర్వమేవ సుదారుణమ్‌ రామ నామ ప్రభావేణ తౌగతౌ రామ సత్వరమ్‌. తులసీ మస్తకే యస్య శిలాహృది మనోహరా ముఖే కర్తేషథవా రామనామ ముక్తస్తదై వ హి. దంశష్టి దం[ష్ష్రాహతో మ్రేచ్చో హరామే పునః పునః ఉక్ష్యాముక్తి మాప్పోతి కిం పునః శ్రద్రయాగృణన్‌ భవబంధ చ్చిదే తస్కైస్సృహయామి నముక్తయే భవాన్‌ ప్రభురహం దాస ఇతి యత్ర విలుపష్యతే. తా! రామనామము పరబ్రహ్మస్వరూపము, సమస్త వేదములకన్న మిన్నయెన .' మా ఫలమును “రామ” నామము ప్రస్తాదించునది. సుందరాక్షరయుక్తమై సమస్త పాపనాశనకరమగ్వ || “రామ” నామమును ఒక చిలుక పలుక సాగినది. ఈ నామోచ్చారణ మాత్రము చేఆన్స ఆ ఫుకము యొక్కయు దానిని పెంచు చున్నట్టి వేశ్య యొక్కయు భయంకర పాపములు నాశనము కాగా వారిరువురు పరమ ధామము చేరుకొనినారు. || ఎవని. మస్తకముపె తులసియు, వక్షస్థలమున మనోహర సాలగ్రామ శిలయ్స ముఖము లేదా 'శ్రవణమునందు రామనామముండునో అట్టివాడు తక్షణమే ముక్తుడగ్వన్స. శూకరదంతా ఘాతమున మాటిమాటికి “హారామ” అన్నంత మాత్రమున మృతుడ్ల్వ్య్వ క్రి చి (/ మ్లేచ్చుడు మ్యక్తి పొందెను. అట్ట స్థితిలో గ్రేద్దాశక్తులల్‌. రామనామమును జపించువార్చ ముక్తులయ్యెదరనుటలో సందేహ మేమున్న ఎది! ఆన్లివ్ఫు స్వామివి నేను సేవకుడను” అన్న సేవ్య సేవక బంధము విలుప్తమై భవబంధమ్సన్సృ | ఇండించు నట్టి ముక్తిని నేను కోరుటలేదు. పద్మపురాణము ఉత్తరఖండములో.... ॥ | ముమూర్జోర్మణికర్ణ్యాంతు అర్జ్భోదక నివాసీనః, అవం దిశామితే మంత్రం తారక్ర | బవ్మా వాచకమ్‌, ఓం శ్రీరామ రామేత్యే తత్తారక ముచ్యతే అతస్త్వం జానకీనాథ పరం (బ్రవ్మావినిణి (తమ్‌. రామాన్నా స్తీపరో దేవో రామాన్నాస్తి పరం వ్రతమ్‌, నహీ రామాత రో ' యోగో నహీ రామాత్పరో మఖిః, ఏకో దేవా రామచం(దో (వ్రత మేకం తదర (నమ్‌,

ర్‌]

మంత్రో ప్యేకశ్చ తన్నామ శాస్త్రం తద్ధ్యేవ తత్‌ స్తుతిః బ్రహ్మ విష్ణు మహేశాద్యా. యస్యాంశాలోక సాధకాః, తమాది దేవం శ్రీరామం విశుద్ధం పరమం భజే.

తా! పరమ శివుడుపలుకుచున్నాడు; - మణిక్ట్లి కాఘట్టములో అర్థశరీరము గంగలో పడవేయబడిన మరణాసన్నుని శ్రవణములలో బ్రహ్మవాచకమగు నీ తారక మంత్ర (రామనామమును మును నేను ఉపదేశించెదను.

“ఓం శ్రీరామ రామరామ” ఇదే తారక మంటత్రము, కనుక జానకీ నాథా! నిశ్చయముగా నీవు పరబహ్మవు.

శ్రీరామునికన్న మిన్నయైన దేవత లేడు. శ్రీరాముని భక్తికన్న మిన్న యైన వ్రతము లేదు, శ్రీరాముని భక్తిని అధిగమించిన యోగము యాగమూ కూడా లేవు.

శ్రీ రామచంద్రుడే ఏకమాత్ర ఆరాధ్యుడు అతని నామమే ఏకమాత్ర మంత్రము. అతనిని స్తుతించుటయే ఏకమాత్ర శాస్త్రము. లోకములో సిద్ధిని ప్రసాదిందునట్టి బ్రహ్మ విష్ణు మహేశ్వరాది దేవతలందరు యెవరి అంశజులో విశుద్ధ అదిదేవుడగు ఆ శ్రీరామ పరామాత్మను నేను భజించెదను.

శివపురాణంలో...

శ్రీరామనామ నిఖిలేశ్వర మాది దేవం ధన్యాజనాః క్షితితలే సతతం స్మరంతి తేషాం భవేత్‌ పరమమ్మక్తి రయత్నత స్తథా, శ్రీరామభక్తి రచలా విమలా 'ప్రసాదదా, రామనామ సదాసేవ్యం జపరూపేణ నారద, క్షణార్ధం నామ సంహీనః కాలః కాలాతి దుస్సహః.

శ్రీమదా గవత పురాణములో....,

ళో! యస్యామలం నృపసదస్సు యశోఒధునాపి గాయంత్యఘఘ్న మృషయో దిగిభేంద్ర పట్టమ్‌ తంశ్యానాక పాల వసుపాల కిరీటజుష్ట పాదాంబుజం రఘుపతిం శరణం ప్రపద్యే. (9వ తస్కం-10వ అ-22ళ్లో)

పురుషో రామచరితం శ్రవైరుప ధారయన్‌, అన్ఫశంస్య పరో రాజన్‌ కర్మ బందె ర్విముచ్యతే. (9వ స్కం-116 అ-23-ళ్లో) |

తా! శ్రీరాముడు అఖిల జగదీశ్వరుడు, ఆది దేవుడు; పృథ్వీతలముపై శ్రీరామ నామమును స్మరించునట్టివారు ధన్యులు, అట్టివారికి ప్రయత్న రహితముగానే పరమ

నన్ను శ్‌ న (* (04యకనుకు ఇ ము సా

52 ముక్తి ప్రపన్నత్వములను ప్రసాదించునట్టి నిర్మలమై, అచలమైనట్టి రామభక్తి లభించును. ఓ నారదా! జపరూపములో రామనామము సర్వదా సేవనీయమైనది. నామ స్మరణ శూన్యముగా అర్ధక్షణము కూడ మృత్యువుకన్న ఆత్యంత దుస్సహమయినది. , శ్రీరామ భగవానుని నిర్మల యశస్సు సమస్త పాపములను నాశనము చేయునది. దిగ్గ్ణజముల శ్యామల శరీరములు కూడ ఆ యశస్సు యొక్క ఉజ్జ్బ్వలత ములో (ప్రకాశింప సాగినవి. నేడు కూడ మహర్షి శ్రేష్టులు రాజసభలలో అతని యశస్సును గానము | చేయుచున్నారు. స్వర్గ మందలి దేవతలు వృథ్వీశులు తమ కమనీయ కిరీటములతో ఆ మహ్మాత్ముని చరణ కమలములను సేవించు చున్నారు. అట్టి రఘువంశ శిరోమణి అయిన శ్రీరామచంద్రుని నేను శరణు వేడుచున్నాను. | ) ఉఓరొజా ! రామ చరిత్రను మాటి మాటికీ పఠించి ధారణచేయునట్టి వాడు | సహృదయుడై కర్మబంధన ముక్తుడు కాగలడు. | నారద పురాణములో... 1 _ శో! ప్రాతర్నిశి తథా సంధ్యా మధ్యాహ్నాదిషు సంస్మరన్‌ శ్రీ మద్రామం సమాప్పోతి | స్వచ ? పాపక్షయంన్నరః, రామసంస్మరణా చి ఎఘ్రం సంసార క్ష సంక్షయమ్‌, ముక్తం / ప్రయాతి విప్రేంద్ర తస్య విఘ్నో న బాధతే, | నారద ఉవాచ ళ్గోః సర్వేషాం సాధనానాంచ సందృష్టం వై భవం మయా, పరంతు నామ మాహాత్మ్య కలాం న్నార్హంతి షోడశీమ్‌. భవతాపి పరిజ్ఞాతః సర్వ వేదార్ధ సం[గ్రహఃి నామ్నుః పరం | కృచిత్తత్త దృష్టం సత్యం వదస్వవై, బహుథాపి మయాపూర్వం కృతో యత్నో | మహామునే. నైవ (ప్రాప్తః పరానంద సాగరోజన్మకోటిభి. యావ(్రీరామనామ్నుస్తు | ప్రభావో వై పరాత్పర నోఒభ్యస్తో హృదయే బ్రహ్మన్‌ తాపన్నానార్ధ నిశ్చయః. తా! (ప్రాతః కాలమునందు, సంధ్యాసమయములోను, రాత్రి వేళయందు, మధ్యాహ స | వేళలలోను శ్రీరాముని స్మరించు మనుష్యుడు నిర్మలుడై పాపవిముక్తుడగును. | ఓవిప్రేంద్రా! శ్రీ రామచంద్ర భగవత్‌చింతనవలన శ్షోసమూహము సత్త్వరమే నాశ | నమెపోవును. అటువంటి వ్యక్తిని యోటువంటి విఘ్నుములూ భాధింపవు సరికదా ముక్తి | “అభించును

నారదుడు నేను సమస్త సాధనల సామర్ధ్యమును సమముగా (గ్రహించినాను. కాని అవన్నియు కలసినను నామ మాహాత్మ్యములో షోడశాంశమునకు సమానము కావు. | మీరును సమస్త వేదార్ధములు [గ్రహించినవారు. నామము కన్న మహత్తర తత్త్వమును , మీరు చూచినారా! అయినచో యధాతథముగా చెప్పుడు. . ' _ ఓమహామునీ! ఆదిలోనేను కూడ అనేక ప్రయత్నములు చేసినాను. కాని పరమానంద . సాగరము కోటి జన్మలకు కూడ లభించ లేదు. 1 (బ్రహ్మన్‌! శ్రీ రామనామముయొక్క సర్వ శ్రేస్ట ప్రభావము హృదయమున జాగృతము కానంతవరకు మానవుడు వివిధ ప్రకారములయిన అర్ధములను నిశ్చయించుచుండును. మార్కండేయ పురాణములో.,....... - శ్లో! వేదానాం సార సిద్ధాంతం సర్వసాఖ్ట్యైక కారణమ్‌, రామనామ పరంటబ్రవ్మా సర్వేషాం ప్రేమదాయకమ్‌, తస్మాత్‌ సర్వాత్మనా రామనామ మాంగళ్య కాకొరణమ్‌,

. భజధ్వ మవధానేన త్యక్త్వా సర్వదురాగ్రహాన్స్‌ | అగ్ని పురాణములో... శ్లో! ప్రాత ర్యచ్చాపరాహ్లే చ మధ్యాహ్నే చ తథా నిశి, కాయేన మనసా వాచాకృతం

పాపం దురాత్మనా పరం బ్రహ్మ పరం ధామ పవిత్రం పరమం చ యత్‌, రామనామ | జపాచ్చీ'ఘ్రం వినష్టం భవతి ధ్రువమ్‌. భవిష్యోత్తర పురాణములో... శ్లో భజస్వకమలే నిత్యం నామ సురేశ పూజితం రామేతిమధురం సాక్టాన్మాయా సంకీర్య్యతే హృది గమిష్యంతి దురాచారా నిరయం నాత్రసంశయః కథం సుఖంభవేద్దేవి 1 రామనామ బహిర్ముఖే. కాయేన మనసా వాచా సుమహద్దుషృతం కృతమ్‌. రామ రామేతి | సంకీర్య సద్యః తస్మాద్విముచ్య్వతే. ॥ : తా! చతుర్వేదముల సార సిద్ధాంతము సమస్త సుఖములకు యేకమాత్ర కారణము | సర్వులకును (ప్రేమను ప్రసాదించునదియు రామనామమే. కనుక మనసా వాచా కర్మణా సావధానముగా సమస్త దుష్ట అభినివేశములను త్యజించి కళ్యాణ కరమగు రామనామమును | స్మరించుము. తా! పరబ్రహ్మమై, పరమధామమై సవిత్రమై, సర్వ శ్రేష్ట మైన రామ నామమును జపించుట వలనా(ప్రాతర్మాధ్యందిన సంధ్యా సమయాలలో లేదా రాత్రి సమయాలలో

54 మనసా వాచా కర్మణా చేసిన యెంతటి దురాత్ముని పాపమయిననూ శీఘ్రమే | నాశనమైపోవును. ఓ కమలా! సర్వేశ్వరుడగు శంకరభగవానుని ద్వారా పూజిత మగునట్టి రామనామమును నిత్యము భజించుము. నేను మధురమైన రామనామమును హృదయములో సంకీర్తన చేయుచుందును. | తా! దేవీ! దురాచారులు నరకమును అవశ్యము చేరుదురు, రామనామస్మరణ రహితులు సుఖము నెట్టు పొందగల్షెదరు? తా! మనోవాక్కర్మల ద్వారా పాపములు జరిగినను-మనుష్యమా(్రుడు రామనామ సంకీర్తనము ద్వారా తక్షణమే ముక్తుడు కాగలుగును. (బ్రహ్మవైవర్త పురాణములో........... __ శ్ళొ! అంబరీష మహాభాగ శృణుమద్వచనం పరమ్‌, సర్వోపద్రవనాశార్ధం కురు శ్రీ రామక్షీర్తనమ్‌ | తత్రైవ........ | శ్లో! రామ నామ సమం చాన్యత్‌ సాధనం ప్రవదంతి యే, తే చండాలసమాః సర్వేసదా , రౌరవ వాసినః, నామ్నాం సహస్రం దివ్యానాం స్మరణే యత్పలం లభేత్‌, తత్పలం లభతే నూనం రామోచ్చారణ మాశత్రత, రామనారాయణానంత ముకుంద మధుసూదన, కృష్ణ కవ కంసారే హరే వైకుంఠ వామన, ఇత్యే కాదశ నామాని పఠేద్వా పాఠయేద్యది జన్మకోటి సహస్రాణాం పాతకాదేవ ముచ్యతే '_ లింగపురాణములో.... శ్లో! వృథా పే కృతే వ్రీడా యేషాం నాయాతి సత్త్వరమ్‌, హిత్వా శ్రీరామనామే దంతే నరాః పశవః స్మృతాః, స్మర్తవ్యం హిసదా రామనామ నిర్వాణదాయకమ్‌, క్షణార్హమపి విస్మృత్య యాతి దుఃఖాలయం జనః. తా! ఓ మహాభాగా! అంబరీషా! నా శ్రేస్టవ్రచనములను వినుము. సమస్తమైన ఉపద్రవ 1 ములు నాశనమై పోవుటకు రామనామ సంకీర్తనము చేయుము. తా[ఇతరేతర సాధనలను రామనామముతో సమమని వ్యక్తపరచువారు చండాల సదృశ్యులై నరకమునకు పోయెదరు.

౭89 ల తా। దివ్య సహస్రనామ స్మరణమువలన పొందు ఫలమును మానవుడు కేవలము | ', రామనామమును ఉచ్చరించుటవలన పొందగలడు. | తా!రామా! నారాయణా! అనంతా! ముకుందా! మధుసూదనా! కృష్టా! కేశవా!కంసారీ! హరీ!వైకుంఠా! వామనా!-యీ యేకాదశ నామములను పఠించుట వలన లేదా పఠింపజేయుట వలన సంయమన చిత్తులు అనంత జన్మకృత పాపములనుండి | ముక్తులయ్యుదరు.

ఈ రామనామమును త్యజించి నిరర్ధక విషయ చర్చలో తత్కాలమున సిగ్గుకలుగని | వారిని పకుతుల్యులనుగా భావింపవలయును. నిర్వాణప్రదమగు రామనామము సర్వదా స్మరణీయమైనది. అర్ధక్షణకాలముకూడ దానిని విస్మరించువాడు అత్యంత దుఃఖము పాందును.

వరాహపురాణములో...

శో! దై వాచ్చూకర శాబకేన నిహతో మ్లేచో 0 జరాజర్దరో, హారామేణ వతో ఒస్మి భూమిపతితో జల్ప్బం స్తనుంత్యక్తవాన్‌, తీర్జోగోష్పదవత్‌; భవ్నార్ధ వమహానామ్నుః (ప్రభావాధ్ధరేః కిం చిత్రం యది రామనామ రసికా స్తే యాంతి రామాస్పదమ్‌.

తా! దై వవోముచేత శూకర శాబకమూ ద్వారా జరాజర్దరితుడైన మ్రేచ్చుడొకడు మరణించెను. “హా రామా! మరణించితినని అనుచూ అతడు భూతములపై బడీ పంచత్వము పొందెను. ఆశ్చర్యకర విషయమేమన “హారామ” శబ్దములోని రామనామ ప్రభావమువలన అతడు కూడ గోష్పద సదృశముగా యీ భయంకర భవసాగరమును దాబెను. అట్టి దశలో రామనామ రసికుడు పరమ పదమును పొందు ననుటలో

స్కాంద పురాణములో........

క్లో! సర్వేఒవతారాః శ్రీరామనామకక్తి సముద్భవాః సత్యం వదామి దేవేశి నామ మాహాత్మ్య మదు భమ్‌.

త(తైవ.....

శా! ఇతిపృష్టస్తదా శంభురువాచ హరి సేవకః, హరే ర్నామ సహస్రాణాం సారం ధ్యాయామి నిత్యశః

56 శ్ఞా! వేదసార మిదం నిత్యం ద్వ్యక్షరం సతతోద్యతమ్‌, నిర్మలం హ్యమృతం శాంతం | స్మ్వదూప మమృతోపమమ్‌. , _ తో! అవతారములన్నియు శ్రీరామ నామమునుండియే ఉత్పన్నములై నవి దేవేశా! నేను యదార్ధమే చెప్పుచున్నాను. నామమునకు అదు ఎత మాహాత్మ్యమున్నది. (| ఈ రీతిగా ప్రశ్నించిన తరువాత హరిసేవకుడై న శంకరుడు పలుకుచున్నాడు. సవాస్ర సంఖ్యలలో గల వరినామ సారమును నేను నిత్యము ధ్యానించెదను. _ “వేదముల సారరూపమై, జీవుల కళ్యాణార్హము సతతోద్యతమై, నిర్మలమై, అమృత స్వరూపమై శాంతమై, సద్రూపమై, అమృతోపమమై, ెండక్షరములు గల “రామ” |, వామమును నేను నిత్యము జపించెదను. | _ భో! రామేతి ద్వ్యక్షరోమంత్రో మంత్రకోటి శతాధిశ సర్వానాం ప్రకృతీనాం చ కధితః పాపనాశక, చాతుర్మాస్యేఒథ సంప్రాప్తే సోఒప్యనంత ఫలప్రదః. | ళన రామా దధికం కించిత్‌ పఠనం జగతీ తలే రామనామాశ్రయా యేవై న తేషాం ॥ “రామ” అను రెండక్షరముల మంత్రము శతకోటి మంత్రములకన్న మిన ఎ్రయైనది. | ఇది సమస్త ప్రజావర్గముయొక్కపాపములను నాశనము చేయునట్టిది. చాతుర్మాస్య | (వతములో రామనామ జపము అనంతఫలమును ప్రసాదించునది. రామనామము కన్న యీ పృథ్వీతలమునందు పఠనీయ విషయము లేదు. 1 రామనామమును ఆశ్రయించువారు యమయాతనలను అనుభవింప నవసరములేదు. శ్లో! రమతే సర భూతేషు స్టావరేషు చరేషు చ, అంతరాత్మస రూపేణ యచ రామేతి కథ్యతే, రామేఒతి మంటత్ర రాజోఒయం భవవ్యాధి నిషూదకః. రణే విజయదశ్చాప్‌ 1 సర్వకామార్ధ సాధకః, సర సతీర్ధఫలః (ప్రోక్తో వ్మిప్రాణామపి కామదః. రామచందేతి రామేత్తి రామేతి సముదాహృతః, ద్వ్యక్షరోవ ఎంత్ర రాజోఒయం సర్వకార్యకరో భువి దేవా అపి ప్రగాయంతి రామ నామ గుణాకరమ్‌ తస్మాత్తమపి దేవేశి రామనామ జపేద్యో వై | ముచ్యతే సర్వకిల్చిషైః సహస్రనామజం పుణ్యం రామనామ్మైవ జాయతే, చాతుర్మాస్యే | విశేషేణ తత్పుణ్యం దశథోత్తరమ్‌ హీనజాతి ప్రజాతానాం మహద్దహతిపాతకమ్‌ రామో హ్యయం విశ్వమిదం సమ(గం, స్త తేజసా వ్యాప్య జన్మాంత రాత్మనా పునాతి జన్మాంతర |, పాతకాని, స్ఫూలాని సూక్ష్మాణీ క్ష్రణాచ్చ దగ్ధ్వా.

ర్‌/7

తా! శ్రీరాముడు స్థావర జంగమములగు సమస్త భూతములలో అంతరాత్మ రూపముతో రమించును. కనుకనే “రామ” అను మంత్రరాజము భవరోగవినాశకము. యుద్ధమున విజయమును ప్రసాదించును. సమస్త కార్యముల ప్రయోజనములను సిద్ధింపజేయును. ఉత్తమరూపేణా ఉచ్చరితిమగునట్టి “రామచంది” లేదా “రామొ యీ నామము ॥| సమస్తతీర్హములను సేవించు నట్టి ఫలితము యిచు ఏనది. సమస్త అభీష్టములను ॥ నెరవేర్చునదిా- అని చెప్పబడినది.

ఈ భూతకాలములో రెండక్షరముల మన్త రాజమగు “రామ నామము సమస్త కార్యములనునెరవేర్పజేయును. దేవగణములు కూడ గుణాకరుడయిన శ్రీరాముని నామమును సర్వతో భావేనగానము చేయుచుందురు. దేవీ! కనుక నీవు కూడా సతతము రామనామమును గానము చేయుము. “రామోనా మమును జపించువాడు యేట్టేవాడయినను సమస్తపాపములనుండి ముక్తుడగును.

“రామ” నామము వలననే సహస్రనామ పుణ్యఫలము లభించును. విశేంచి చాతుర్మాస్య కాలములో దశగుణములు అధిక పుణ్యఫలము నిచ్చను. హీనజాతి యందు ఉత న్న మయి(ప్రాణుల యొక్క కూడా మహాపాతకములునూ రామనామ జపమువలన భస్మీభూతమగుచున్నవి.

“ఈ శ్రీరాముడే సర్వుల అంతరాత్మరూపములో తన తేజస్సుద్వారా విశ్వమునంతనూ వ్యాపించియున్నా ఎడు. జన్మ జన్మాంతరముల స్టూలసూక్ష్మములగు సమస్త పాపములను క్షణ మాత్ర కాలములో భస్మీపటలము చేసి (ప్రాణులను పవిత్రులను చేయును.

స్కాంద పురాణము (బ్రహ్మఖండ, ధర్మారణ్య ఖండములో 34వ అధ్యాయములో...

క్లో అశనే శయనే పానే గమనే చోపవేశనే సుఖేవాప్యథవా దుఃఖే రామచంద్రం సముచ్చరేత్‌ న తస్య దుఃఖ దౌర్భాగ్యం నాధి వ్యాధి భయం భవేత్‌, విరామేతి నామ్నా ముచ్యేత పాపద్వ్వై దారుణాదపి నరకం నహిగచ్చేత గతిం ప్రాప్నోతి శాశ్వతీమ్‌. ఆ కృష్ణః కృత చేతసాం సుమహీతా ముచా ఎటనం చాంహసా మాచండాల మమూకలోక సులభోవశ్యచ్చ మోక్ష శ్రియః నో దీక్షాం నచ దక్షిణాం న చ పురశ్చర్యా మనాగీక్షతే. మ్రోఒయం రననాస్పృగేవ ఫలతి శ్రీ రామ నామాత్మకః, శ్రీరామః శరణం సమస్త | జగతాం రామం వినా కాతాగతీ, రామేణ ప్రతి హన్యతే కలిమలం రామాయ కార్యం నమః రామాత్రస్యతి కాల భీమ భుజగో రామస్య సర్వం వశే రామే భక్తిరఖండితా బవతు వరామత ; మేవాశయః..

58 తాళ భుజించు వేళలో, నీరు త్రాగు సమయములో సడచుచూ, కూర్చొనుచూ సుఖములో, దుఃఖములోరుమనామమును ఉచ్చరించుచుండవలెను. దీనివలన మానవుడు దుఃఖములనుకాని దురద )ష్రమును కానీ యేదుర్కొనవలసి రాదు. ఆధివ్యాధి భయము కలుగుదు. రామనామ జపమువలనమానవుడు దారుణ పాపముల నుండి కూడ ముక్తుడగును. అట్టివాడు నరక యాతనలకు గురికాక శాశ్వత ముక్తిని పొందును. (ప్రజ్ఞావంతుని చిత్తమును ఆకర్షించునదియు, అతి మహాపాపములను రూపు మాపునదియు చండాలాది వాక్‌ శక్తి సంపన్నుని వరకు సులభమై, మోక్ష లక్ష్మిని ప్రసాదించునదియు | అయిన శ్రీరామనామ రూప మంత్రమునకు యే విధమయిన తాంత్రిక, వైదిక దీక్ష || దక్షిణ, పుఠ్చురణవిధా-అన్నవి యేమియు లేవు. ఈ మన్తము జిహ్వను స్పృశించినంత మాత్రమున సమస్త ఫలములను ప్రసాదింపగలధు. | శ్రీరాముడు సమస్త జగద్రక్షకుడు. రాముడు వినా జీవమాత్రునకు అన్యమయిన గతి | కలదా! రాముడు కలికల్మషములను నాశనము చేయును. రామునకు నమస్కరింప వలయును. కాలరూపమయిన భయంకర సర్పము రామునకు భయపడును. సర్వమూ రామవశమై యున్నది. రామునియందు నాకు అఖండ భక్తి కలుగును గాక! ఓ రామా! నీవే నాకు ఆశ్రయుడవు. + వామనపురాణలో | శ్లో పరదార రతో వాపి పరాపకృతి కారకః 1 సశుద్దో ముక్తి మాయాతి రామనామాను క్రీర్తనాత్‌. // తా! పరదారానురక్తుడు, లేదా పరాపకార పరాయణుడయినను సరే నిరంతరము రామ | | నామమును కీర్తించుట వలన శుద్దుడై ముక్తుడగును. || శ కూర్మపురాణములో | ( | ఖే గోప్యాత్‌, గోప్యతమం భ(దే సర్వస్వం జీవనం మమ ధిక్కృతం తమహం మన్యే /| సత్యం (ప్రాణ వల్లిభే యజ్జిహ్వాగ్రీన శ్రీరామనామ సరాజతే సదా. | తా! ఓ భద్రా! గుహ్యాతి గువ్యతమమైన శ్రీరామనామము నా సర్వస్వము, నా || జీవనము ఓ (ప్రాణవళ్హభా! ఎవని రసనాగ్ర భాగమున సదా రామనామము విరాజిల్దుచుండదో? | అట్టి వానిని నేను నిందితునిగా భావించెదను.

ర్‌్రి

మత్స్యపురాణములో

శో! ధ్యేయం జ్లేయపదం సేవ్యం రామనామాక్షరం మునే. సర్గ (సిద్ధాంత సారం హి సుఖ సౌభాగ్య కారణమ్‌, నా మైవపరమం జ్ఞానం ధ్యానం యోగస్త థారతిః విజ్ఞానం పరమం గుహ్యం రామనామైవ కేవలమ్‌.

ఓ మునీ ! సుఖ సొభాగ్యములను ప్రసాదించు నదియు, సర్వసిద్దాంత సారమయి "రెండక్షరములు కలదియు అయిన రామనామమే ధ్యానయోగ్యమయినది. జ్ఞాతవమ్యై పరమ సేవ్యమయినది. నామమే పరమ జ్ఞానము ధ్యానము, యోగము, అనురక్తి అయి ఉన్నది. పరమ గోపనీయ విజ్ఞానముగ రామనామమునే [గ్రహించుముూ.

గరుడపురాణములో

శ్లో! శ్రీరామ రామ రామేతి యే వదంత్యపి పాపినః పాపకోటి సహ(్రేభ్య స్తేషాముత్తం

“ఇంధధ్రువమ్‌. కలౌ సంకీర్తనాద్దేవి సర్వపాపం వ్యపోహతి తస్మాత్‌ శ్రీరామనామ్నుస్తు కార్యం సంకీర్తనం పరమ్‌.

తా! పాపాత్ములుకూడ “శ్రీరామ రామ రామి అని యీ రీతిగ రామనామమును ఉచ్చరించువారు సహ(స్రకోటి పాపములనుండి నిశ్చయముగా ముక్తులయ్యెదరు. దేవీ! కలియుగములో నామ సంకీర్రనము వలన పాప్రములని యు నిర్మూలమగును. కనుక (్రష్టముగు ఈ శ్రీరామ నామ సంకీర్తనము పరమకర్తవ్యమై యున్నది. -

శ్లో! రామనామ ప్రభాదివ్యా వేదవేదాంతపారగాః యోషాంస్వాంతే సదా భాతి పూజ్యా | భువనత్రయే.

తా! వేద వేదాంత సీమలనుకూడ్ర అంఘించునట్టి రామ నామ శివ్య ప్రభ ఎవరి మృును సర్వదా ప్రకాశితమొనర్చునో అట్టి వారు త్రిభువన పూజనీయుఅయ్యెదరు.

60 నూ లి. " య లన వాలా లా లం టల వ న వ ల... వ / _ గణేశపురాణములో శ్లో! అహం పూజొాఒభవం లోకే శ్రీమన్నామానుకీర్తనాత్‌ అతః శ్రీరామ నామ్నస్తు | కీర్తనం సర్వదో చితమ్‌ రామనామపరం ధ్యేయం జ్హేయం పేయ మహర్షిశమ్‌, సర్వదా | ' సద్భిరిత్యుక్తం పూర్వం మాం జగదీశ్వరై£. - | _ తా! మహాగణాధిపతి పలుకుచున్నాడుః శ్రీరామనామమును నిరంతరము కీర్తించుట | | వలననే జగత్తులో నేను సర్వప్రధమ పూజనీయుడనై నాను, కనుక శ్రీరామనామమును | | కీర జేయుట సర్వదా వాంఛనీయమైయున్నది. పురాతన కాలములో నాకన్న | శ్ర్ణులయిన జగదీశ్వరులు రామనామమును పరమధ్యేయముగా, జ్లేయముగా అహో || | రాత్రములు పానము చేయుటకు యోగ్యమయినదిగా తెలియ జేసినారు. , _ వాయు పురాణములో... | శ్లో! యాతనా యమలోకేషు తావదేవభవేన్న్వృణామ్‌, యావన్న భజతే ప్రీత్యా | రామనామ పరాత్పరమ్‌. | తా! ప్రేమతో రామనామ భజన చేయనంత వరకు జీవుడు యమలోకమున బాధలు .. | అనుభవించవలసి వచ్చును. | శ్లో! సర్వేషామవతారాణాం కారణం పరమాద్భుతమ్‌ శ్రీమద్రామేతి నామైవ కథ్యతే | సద్భిరవ్యహమ్‌. | తాసాధుపురుషులు సదా రామనామమునే సమస్త అవతారముల పరమాద్భుత | అవతార కారణముగ తెలియజేసినారు. |, నరసింహపురాణములో...... . శ్లో! రామనామ. రతా నారీసుతం సౌభాగ్య మీప్పితమ్‌. భర్తుఃప్రియత్త్వం అభతే ॥ నవై ధవ్యం కదాచన. | ఖోపతివ్రతానాం సర్వాసాం రామనామానుకీర్తనమ్‌ ఐహీకాముష్మికం సౌఖ్యదాయకం | సర్వళో మునే.

ర్ట వావి తా! రాషునామమునందు అనురాగవతియైన రమణి పుత్రులను అభీష్టవాంఛిత సౌభాగ్యములను పతిప్రియత్వమునుపొందును. ఆమె యెన్నడూ వితంతువు కాదు. | ఓ మునీ! పతి వ్రతలగు స్రీలందరకూ రామనామ సంకీర్తనము ఐహిక పారలౌకిక సుఖము లను అన్నిటినీ ప్రసాదించును. మరొకచో కూడ - శ్లో! రామనామ జపతాం కుతో భయం సర్వతాపశమనై క భేషజమ్‌ | పశ్య తాత మమ గాత్ర సంగతః పావకోఒపీ సలిలాయతేఒధునా. | ప్రహ్లాదుడు సమస్త తాపములను శాంతింపజేయునట్టి యేకమాత్ర జొషధమగు రామ నామమును జపీంచునట్టి వానికి భయ మెక్కడ? మీరు చూడండి.నా దేహమునకు అంటుకొనక అగ్నికూడ జలసదృశముగా చల్లదనమును ప్రసొదించుచున ఎది, బృహద్విష్టు పురాణములో.... శీ! రామరామేతి యో నిత్యం మధురం జపతి క్షణమ్‌ సర్వసిద్ది సమాప్నొతి రామ స్‌ ఠా నామానుభావతః. తా! నిత్యము క్షణకాలమయినను 'రామారామి అను మధుర నామమును జపీంచునట్టి వానికి రామనామ (ప్రభావము వలన సమస్త సిద్ధులూ ప్రాప్తించును. బృహన్నా సరదీయ పురాణములో.... శ్లో! స్మరణాత్‌ కీర్తనాచ్చైవ శ్రవణాల్లేఖనాదపి దర్శనాద్దారణొ దేవ రామనామాఒఖిలేష్టదమ్‌. తా! రామనామమును స్మరించిసను. కీర్తన చేసినను ఆలకించిసను, లిఖించినసు, దర్శించినను ధారణ చేసినను ఐహిక పారలౌక్రిక మయిన అభీష్టములు టప్రాప్తించుసు. క్స్‌ చ్‌ ఆడ్‌ జల్లి ం భోః మిత్ర ద్రోహీ కృతఘ్నశ్చస్తేయీ విశ్వాసఘాతకః దుహిత్రా సంగమీదుష్టో భ్రాతృపత్నీ రతస్తథా. విప్రదార రతో యస్తు విప్రవిత్తాపహారకః పరాపవాదకారీ చ బాలఘాతీ చ వృద్ధహా. 'స్రీజనానాం చ సంఘాతీ మాసకః సర్వదేహినామ్‌

62 మాతృగామీ గురుదోహీ రామానామ్న విశుద్ధ్యతి మహాంతాతురోయస్తు మహావ్యాధిసమాకులః జరాపస్మారకుష్టాదిమహారోగ్రె ః ప్రపీడితః మహోత్పాత మహారిష్ట మహాక్యార [గ్రహార్దితః మహాశోకాగ్ని సంతప్తః సర్వలోకై స్తిరస్కృతః మహానింద్యోనిరాలంబో మహా దురా ఎగ్గు దుఃఖితః మహాదరిద్రః సంతాపీ సుఖీస్యాత్‌ రామకీర్తనాత్‌ కామ(క్రోధాతురః పాపీ లోభమోహ మదోద్ధతః రాగదే $షాదిభిర్దగ్గో మహాదుర్వాసనావృతః షడ్భిరూర్మిభిరాక్రాంతః షడ్వికారై ర్విభిద్యతే మనోరాగకషాయా ద్వ్వైర్వ్యాకుల స్పృముపద్రవై:ః అనై్వ్యైశ్చ వివిధోత్పాతై ర్దారుకై రతి దుఃఖితః . శీ రామనామానుభావేన పరానంద మవాప్తు యాత్‌! తా! మిత్రదోహీ, కృతఘ్నుడు, చోరుడు, విశ్వాసఘాతి, పుత్రీగామి దుష్టుడు, భాతృ పత్నిరతుడు, విప్ర పత్నీరతుడు, విప్రవిత్తాపహారకుడు, పరాపవాద నిరతుడు, బాల, (| వృద్ధహంతకుడు ్రీహంతకుడూ సమస్త (ప్రాణులను హింసించునట్టివాడు, మాతృ్ఫగామి, గురు ద్రోహీ- వీరందరూ కూడ రామనామము వలన శుద్దులయ్యెదరు. మహాచింతా[గ్రసుడు, మహావ్యాధీపీడితుడు, జ్వర, అపస్మార కుష్టు ఆదిగా గల . మహారోగ పీడితుడు, మహోత్పాత, మహరిష్టు మహాక్యార (గగ్రహపీడితుడు, శోకాగ్ని / సంతప్పుడు, యావత్‌ సమాజ తిరస్కృతుడు, అత్యధిక నిందనీయుడు, ఆధారహన్యుడు, | దౌర్భాగ్య దుఃఖితుడు, దరిద్ర గ్రస్థుడు,మనస్తాాయుక్తుడు-వీరందరికందరూ రామనావ్సు /, సంకీర్తనము వలన సుఖించెదరు. | కామ(కోధాతురుడు, పాపాత్ముడు, లోభ, మోహ, మదాది గర్వితుడు, రాగదే ఎషదగ్దుడు, | || మహాదుర్వాసనా సమాచ్చన్నుడు, షడూర్ములచే ఆక్రాంతుడుషడ్వీకారముల ద్వారా విశ రూ సపేణా బాధపడువాడు, కష్టప్రదమయిన ఉప(ద్రవములతో రాగదే షాది || వ్యాకులుడు అన్య మయిన వివిధ భయానక ఉత్పాతములచే అత్యంత దుఃఖితుడు | , కూడ రామనామ ప్రభావమున పరమానందమును పొందును.

86, నంది పురాణములో... శ్లో! సర్వదా సర్వకాలేషు యే చ కుర్వంతి పాతకమ్‌ రామనామ జపం కృత్వా యాంతి ధామ సనాతనమ్‌! సదా సర్వదా పాపములను ఆచరించువారు రామనామమును జపించి చిరస్థాయీ ధామమగు పరమపదమును పొందెదరు. . ఆదిత్య పురాణములో... శో! రామనామ జపేదేవ భాసకోఒహం విశేషతః తదైవ సర్వలోకానాం క్రమణేశక్తి మావహమ్‌ నామవి(శ్రంభహీనానాం సాధనాంతర కల నా కృతా మహర్షిభిః సర్వైః పరానందై కనిస్ట్రి £. తా! సూర్యనారాయణుడు పలుకుచున్నాడుః రామనామమును విశేషముగా జపించుట వలననే నేను యావద్విశ్వమును ప్రకాశింపజేయుచున్నాను. అంతియే గాక సమస్తలోక పర్యటన శక్తినీ పొందినాను. ఏకమాత్ర పరమానంద స్టితులగు మహర్షులందరూ భగవాన్నామమునందు విశా ఎఛసములేని జనులకు అన్యసాధనలను కల్పించియునా రు. అంగిరస పురాణములో... క్లో! శ్రీరామేతి మనుష్యో యః సముచ ఎరతి సర్వదా జీవన్ముక్తో భవేత్పోపి సాక్షాదామాత్మకః సుధీః. తా[సర్వదా రామనామము ఉచ్చరించువాడు సాక్షాత్తూ రామాత్మకుడై రామమయుడై సుబుద్ధియై జీవన్ముక్తుడగును, శుక పురాణములో... శ్లో! యత్ర్పభావం సమాసాద్య శుకో (బ్రహ్మర్షి సత్తమః జపస్వ తన్మహామం[త్రం రామనామ రసాయనమ్‌! తా। ఎవని (ప్రభావమును సమ్యగ్రూపేణా పొంది శుకదేవుడు శ్రేష్ట బ్రహ్మర్షి ఆయెనో | అట్టే రసాయన రూపమగు నట్టి రామనామ మహామం[త్రమును జపించుము.

64 లఘు భాగవతములో... | శ్లో! కిం తాత వేదాగమయోగ శాస్రైస్టీర్ధాదికై రన్యకృతైః ప్రయోజనమ్‌ యద్యాత్మనో వాంఛసి ముక్తి కారణమ్‌ శ్రీ రామరామేతి నిరంతరం రట. | తా! వత్సా! వేదాధ్యయనము, ఆగమానుశీలనము, యోగాభ్యాసము, శాస్త చర్చ | తీర్ధసేవనము, ఆదిగాగల అన్య సాధనలవలన ప్రయోజన మేమి? నీవు ముక్తికారణమునే | కోరుచున్నచో నిరంతరము ' శ్రీరామరామ' అను నామమును స్మరించుము. కాళికా పురాణములో.... శ్లో! రామేత్యభిహితే దేవే పరాత్మని నిరామయే అసంఖ్య మఖితీర్థానాం ఫలం తేషాం భవేద్రువమ్‌! | తో నిరమయుడు పరామాత్మ, జ్యోతిర్మయుడు అయిన “రామొ నామమును ; ఉచ్చరించుట వలన నామమును (గ్రహించువారికి నిశ్చయముగా అగణ్య యాగ తీర్థముల |, ఫలము లభించును. | స్వస్తి వాచనము స్వస్తిః ప్రజాభ్యః పరిపాయంతాం న్యాయేన మార్లేణ మహీం మహీశాః గో బ్రాముమణేభ్యః శుభమస్తు నిత్యం లోకాః సమస్త సుఖినో భవంతు. రామ నామ మహిమ. సూప్తము

రర న నంది [గ్రామంలో భరతుని కుటీరం దగ్గర పల్లకి ఆగింది.పూజాసామ[గులతో మాండవి కుటీరంలో ప్రవేశించింది. దీపం ్రకాశిస్తున్నది. శ్రీరామ పాదుకల వద్ద భరతుడు ధ్యానమగుు ఎడ ఉన్నాడు. ఆతని కనుల నుండి ఆశ్రువులు జలజల రాలుతున్నాయి. పధ్నాలుగు సంవత్సరాల నుండి ఉదాసీనంగా ఉన్న అతని ఆకృతిలో చిరునవ్వును తిలకించి పులకించిపోయిన మాండవి గాద్గదికత్వాన్ని పొందింది. కొన్ని శ్రణాలపాటు ఆమె భర్త ముఖ కవళికలను తిలకిస్తూ ఉండిపోయింది. అటు తర్వాత | ముందుకు అడుగు వేసింది. పాదుకలకు. ప్రణమిల్లిన పిమ్మట పాదకమలాలపై | మస్తకాన్ని ఉంచింది. భరతుడు ఉలిక్కిపడ్డాడు. ఊహాలోకం నుండి ప్రక (తలోకి వస్తూనే “'మాండవీ! ప్రభువులు వస్తున్నారు. వచ్చేస్తారు. హర్దాతిరేకంలో కన్నీటిని తుడుచుకొంటూ అన్నాడు. అతని శరీరం పులకించి పోతున్నది.

“ఏమైనా వార్త వచ్చిందాశిస్వామీ! మాండవి ఉత్సాహంగా ప్రశ్నించింది. లేదు మాండవీ! ప్రభువులు రణాంగణంలో ఆసీనులై నట్టూ, రావణ విజయంపై. హర్షోల్లాసాలు వ్యాపిస్తున్నట్లూ, రామచందులకు చేసే జయ జయ నాదాలతో దిశలన్నీ (ప్రతిధ్వని స్తున్నట్లు నాకు ధ్యానంలో కనిపిస్తూన్నది. అంతేకాదు. లంకాధిపతి విభీషణుడు విమానం మీద నుండి భూషణాంబరాలను వర్షింపజేశాడు.. వానర భల్లూక సమూహాలు కోలాహలంతో పరుగులెత్తడం పరస్పరం తలపడడం, హాస్య వాతావరణాన్ని సృష్టించడం జరుగుతున్నది. వారి వినోద క్రీడలను తిలకిస్తూ రామ ప్రభువు సీతా లక్ష్మణ సహితంగా నవ్వుతునా, ఎడు. -

“విభీషణుడు చేతులు కట్టుకొని, రాఘవేంద్రులను విశ్రాంతికై లఅంకానగరంలోకి రావలసినదిగా (ప్రార్థించాడు. రామచంద్రుల నేత్రాలు అశ్రుపూరితాలై నాయి. ఆయన

'విభిషణా! ఈ షణ్యా(త్ర విలంబం వల్ల మహానర్ధం జరిగిపోతుంది. నాకై నిరీక్షిస్తున్న

| భరతుడు యేమైనా....మాండవీ! ఆయన యింక మాట్లాడలేక పోయాడు. మరల విభీషణుని వైపు తిరిగి “విభీషణా! నా ప్రయాణానికి సత్వర సన్నాహం చెయ్యి" అన్నాడు. ,

66

" శ్రీరామచంద్రడు ఎంతటి భక్తవత్సలుడో చూశావా? మాండవీ! నా దక్షిణ భుజనేత్రాలు కంపిస్తున్నాయి. వస్తాడు కదా ప్రభువు? అంటూ భరతుడు భార్య వైపు చూశాడు.

“తప్పక వస్తారు స్వామీ!” మాండవి సమాధానంలో ధృఢ విశ్వాసం గోచరించింది.

“నా దుష్కృత్యాలకు ఆగ్రహించి ప్రభువు నన్ను పరిత్యజించడు కదా?” లేదు స్వామీ! ప్రభువులు పరమోదారులు. తన వారి దోషాలపై దృష్టిని కూడ ప్రసరింప జేయరు. ఇక తమరంటే.....”

“నిజం చెబుతున్నావు దేవీ! నా మీద ఆయనకు చిన్ననాటినుండీ దయ ఉన్నది. ఆటలలోకూడ ఆయన స్వయంగా ఓడిపోయి నాకు విజయాన్ని ప్రసాదించి నన్ను గొరవా న్వితుని చెయ్యాలని సదా (ప్రయత్నించేవారు. కాని అభాగ్యుడనైన నా వల్లి ఆయన యేన్ని కష్టాలు అనుభవించాడో చూశావు కదా! నేను కృతఘ్నుడను మాండవీ!” అంటూ భరతుడు వేదన పడడం చూసి మాండవి కన్నులు చెమ్మగిల్లాయి.

| "స్వామీ! మీరే ధైర్యాన్ని కోల్చోతే మీ అనుచరుల గతి యేం కావాలి?”

| “మాండవీ! నన్ను ఒకేఒక విచారం బాధిస్తున్నది. పితృపాదులు నన్ను ప్రభుచరణాలకు

| అర్చించకుండానే వెళ్ళిపోయారు”. ,

/ 'స్వామీ! ప్రభువులు వచ్చేస్తున్నారు కదా! వారవశ్యం మిమ్మల్ని ఆదరిస్తారు

| అంటూనే మాండవి భరతుని కన్నీటిని చీర చెరగుతో తుడిచింది.

| “దేవీ! నా విశ్వాసాని ఏ నువ్వు స్థిరం చేశావు,” భరతుడు ప్రశంశా పూర్వకంగా పలికాడు.

| భర్తను సేవించి మాండవి లేచించి. "నాథా! నేను వెళ్ళిరానా? అత్తలకు ధైర్యం | | చెప్పాలి కదా! కౌసల్యాదేవి నిత్యం శకునాలు చూస్తున్నారు. రామ ప్రభువుల శుభాగమన

| సమాచారాన్ని వినిపించే వాయసానికి పాయసాన ఏ౦ పెట్టాలి. దాని ముక్కుకు బంగారం

| తొడుగు చేయిస్తానంటునా ఎరు. నేనీ రోజు చెబుతాను-కుమారులు వస్తున్నారు.

(, వాయసానికి బంగారు తొడుగు"చేయించి పెట్టండని” ఆమె నవ్వడం చూసి భరతుడూ నవ్వాడు.

| “పరమ వాత్సల్య పూరితురాలై న కౌసల్యామాత పరిస్థితిని నేను చూడలేక పొతున్నాను. || | పుత్ర వియోగ దుఃఖంలో ఆమె అస్థిమాత్రురాలై పోయింది.

ర్‌

“నాకు ఊర్మిళ విషయంలోనే చింత కలుగుతూంది ఆమె లోలోపలే క్రుంగిపోతున్నది. | లక్ష్మణుడు ఆమెను గుర్తు పట్ట కలడో లేడో కూడాను,

“సరే నువ్వు వెళ్ళు. ఆమెను ఓదార్చు” అని భరతుడు పలుకగా మాండవి భర్త చరణాలకు ప్రణమిల్లి మరలిపోయింది.

భరతుడు తిరిగి ప్రభు ధ్యానమగ్నుడై పోయాడు. క్షణమొక యుగంలా గోచరం కాసాగింది. అతనికి యేమాత్రం ధ్వని వినపడుతున్నా అతడు కుటీర ద్వారం దగ్గర | నిలబడీ చూస్తున్నాడు.

“ప్రభువులు యేందుకు రాలేదు?” అన ఎ ప్రశ్న మనసులోనే లేవ సాగింది. “నేను పామరుణి, కుటిలుణ్హి, కపటిని, సర్వానర్ధాలకూ మూలాన్ని. అందుకే చిత్ర కూటంలో ప్రభువు నేనెంతగా అర్ధించినా రాలేదు. ప్రభు సన్నిధిలో ఉంటున్న లక్ష్మణుడే ధన్యుడు | కదా! నావంటి నరాధముని ప్రభువులు యెలా స్వీకరిస్తారు? అంటూ వివశుడై వేదన పడసొగాడు. రామచంద్రుడు రాక పోతే యీ భరతుడికి జీవన లీలను సమాప్తం చేసుకుంటాడు. భగవద్విముఖ జీవనం వల్ల ప్రయోజన యేమిటి? రఘురామా! నిరాశయాశ్రయా! నువ్వు లేని భరతుని గతి ఏమిటి? "

భరతుడు పాదుకలుంచిన సింహాసనంపై శిరస్సు వంచి దీనంగా విలపించాడు.

అంతలో నెమ్మదిగా తలుపులు తెరచు కున్నాయి. కుటీరంలోకి ఓ బ్రాహ్మణుడు అడుగు పెట్టాడు. ప్రక్కగా నిలిచి అతడు భరతుని తిలకిస్తూనే భావావేశ పరవశుడై పోయాడు. “ఇతడేనా? రామ(్రేను రాగ మయమూర్తి అయిన భరతుడు? ఈతడే లేక | సోతే విశ్వంలో భ్రాత్సప్రేమ పదవికి అర్హులుగా నిలవగల వారెవరు? ధర్మ పతాకను యెగుర వేయగల వారెవరు?

అంతలో భరతుడు తల యొత్తి “దయామయా! భరతుడు దోష్కీ కళంకి, అపరాధి, అయినా నీ వాడు. నువ్వు నా వాడివి. నా సర్వస్వానివి అని గుస గుస లాడుతున్నాడు.

అతని ఉద్విగ్నత శాంతించింది. మహోత్సాహంతో ' శ్రీరామజయరామ జయ జయ రామి అంటూ గానం చెయ్యసాగాడు. అతని నేత్రాల నుండి (ప్రేమాశ్రువులు | ప్రవహించసాగాయి.

ఆనంద పులకిత గాత్రంతో తిలకిస్తున్న విప్రుడు స్మృతి రహితుడై పోయాడు. |

68 తరువాత తన స్వరాన్ని జతచేసి రామ సంకీర్తనం చెయ్యసాగాడు, కర్తవ్యజాఒనం కలగడంతో అతడు ముందుకు వచ్చి, “భరతా! రాఘవేంద్రులు వస్తున్నారు, భరతా!” భరతుడు తన్మయుడై గానం చేస్తున్నాడు. “దేవా! రామ చంద్ర ప్రభువులు వస్తున్నారు. సంకీర్తన కొనసాగుతూనే ఉన్నది. ఆ బ్రాహ్మణుడు గట్టిగా 'రఘుకుల తిలకులు సీతాలక్ష్మణ సమేతంగా వస్తున్నారు" అన్నాడు. దానితో భరతుడు ఉలిక్కి పడ్డాడు, “సీతాలక్ష్యణులతో రామ ప్రభువులు వస్తున్నారా? నేను కల గనడం లేదు కదా! బ్రాహ్మాణ దేవా! మీ రెవరు? యెవరై తేనేమి? మీరు రామచంద్రులకు అనన్య భక్తులుగా నాకు గోచరిస్తూన్నారు' అంటూ అతడు ఆ భూసురుని పాదాలపై వాలిపో బోయాడు. కాని అతడు భరతుని మధ్యలోనే ఆపీ లేవ నెత్తోడు. వారి నేత్రాల నుండి ఆనందాశ్రువులు ప్రవహిస్తున్నాయి. గద్గద వాణితో భరతుడు పలికాడు”. నిజం చెప్పు సోదరా! మునిగిపోయే నా నౌకకు కర్ణధారునిలా వచ్చిన నువ్వెవరవు? నా [ప్రాణాలకు సందేశామృతంతో జీవన దానం -చేసేన నువె $వరవు!? _ భరతుని వివ్వాలత్వాన్ని తిలకించిన ఆ విప్రుడు సర్వాన్నీ విస్మరించాడు. "ఆర్యా! ' నేను మీ సేవకుణ్ణి' అంటూ అతడు భరతుని చరణాల పై వాలిపోయాడు. భరతు డతణ్లి . లేవనెత్తి చూసి చకితుడై పోయాడు. “అరే! ఆంజనేయా! హనుమా! రామచందుల | అనన్య సేవకా!” అన్నాడు. స్వయంగా అతనికి రాముడే లభించినట్టుంది. భరతుడు , మాటిమాటికీ పవన సుతుని కౌగిలించుకో సాగాడు. “మహావీరా! జన్మ జన్మాంతరాలలో ' కూడ నేను నీ బుణాన్ని తీర్చలేను. నీ దర్శన మాత్రం చేతనే నా వేదన దూర , మయింది. ప్రభువులు కుశలమే కదా!” /... "క్షేమమే భరతా! “జానకీమాత ప్రసన్నంగా ఉన్నదా? “ఉంది దేవా!” “లక్ష్మణుడు సుఖియే కదా!” “అందరూ సుఖంగా న్లేమంగానే ఉన్నారు భరతా!” , “హనుమా! పభ సమాచారం విని ఆనందమగ్నుడనై పిచ్చివాడిన్నై నీకు ఆసన మీయడమే మరచాను. ఈ ఆసనం తీసుకొని యిలా నా దగ్గరగా కూర్చో,

0

హనుమంతుడు భరతుని దగ్గరగా ఆసనం మీద కూర్చున్నాడు. "మహాభాగ్యం వల్లనే సత్పురుష సహవాసంయేర్చడుతుంది, భరతుడు ఫలాలతో నిండిన పళ్ళాన్ని | ముందుకు తోస్తూ అన్నాడు. "ప్రభువులకు నివేదన చేసి ఫలాలను స్వీకరించు | హనుమా!” భరతుని (ప్రేమాతిరేకానికి మారుతి ముగ్ధుడయ్యాడు! అతడు ప్రభువులకు నివేదన చేసి ఫలాలను స్వీకరించసాగాడు. .

“హనుమా! ఇప్పుడు ప్రభువులెక్కడ? ఇక్కడికెప్పుడు వస్తారు? నాకై సందేశ మేమైనా | పంపారా? భరతుడు ప్రశ్నించాడు 'ఆర్యా! ప్రభువులు భరద్వాజుల వారి ఆశ్రమంలో | ఉన్నారు.మీ క్షేమ సమాచారలు తెలుసుకుని రమ్మని నన్ను పంపారు.

“హనుమా! ప్రభువు లెన్నడైనా యీ సేవకుని స్మరిస్తూన్నారా? "

హనుమంతుడు గద్గదుడ్లై అవరుద్ధకంఠంతో పలికాడు. “భరతా! స్మరణ మాత్రమే కాదు. ప్రభువులు అహర్నిశలు నిన్నే స్మరిస్తూ నీ నామాన్నే జపిస్తున్నారు. క్షణం కూడా వారు నీ స్మరణ లేకుండా ఉండటం లేదు. నీ చర్చ వస్తేచాలు వారి రాజీవ నేత్రాలు ఆశ్ర పూరితాలై పోతున్నాయి”

ప్రభువుల అపార వాత్సల్యానికి భరతుడు ఉప్పాంగి పోయాడు. అతని రోమ రోమం పులకించి పోయింది. “దీన హీనులపై కృప జూపే దయామయునితో హనుమా !యిలా | చెప్పోరామ ప్రభూ! నీ వియోగంతో అయోధ్యా వాసులు మృతప్రాయులై పోతున్నారు. | తల్లులు నీ రాక కోసం కనురెప్పలను పరచుకొని కూర్చున్నారు. వియోగదర్ర | (ప్రాణులకు హ్రౌంతిని ప్రసాదించు దేవా! ఆలస్యం చెయ్యకు” అన్నాడు.

భరతుని చరణాలకు ప్రణమిల్లి పవన సుతుడు సెలవు తీసుకున్నాడు. హనుమంతుడు వెళ్ళిన దిశగా భరతుడు చూస్తూండి పోయాడు.

రామచందుని ఆగమన సమాచారం నగర మంతా వ్యాపించింది. అందరి మానసాలు హర్దోల్లాసాలతో నిండి పోయాయి. తమ హృదయ సామాట్టుకు స్వాగతం చెప్పడం కోసం సమావేశ మయ్యారు నాగరికులు. అయోధ్యానగరం నాడు మహాకోలాహలంగా ఉన్నది. తోరణ పతాక మంగళ కలశాదులతో ప్రతి భవనం శో భిల్దుతూన్నది. సుగంధ జలాలతో వీధులు తడిశాయి. దశ దిశల లోనూ మంగళ వాద్యాలు ప్రతిధ్వనిస్తున్నాయి. నారీ జనం మంగళ గీతాలను ఆలపిస్తున్నారు.

70

గగనంలో విమానాని | తిలకించిన జనంపాంగి పోయారు, “రామచంద్ర ప్రభువులు | వచ్చేశాసారు, వచ్చేశారు.” హర్ష తరంగం వ్యాపించింది. స్వకార్యాలను విడనాడి యెవరెలా || ఉంటే అలా పరుగెత్తేసారు. నగర ప్రవేశ ద్వారం దగ్గర అందరూ సమావేశ మయ్యారు. ॥ నిజ సహచర, అనుచర వర్గ సమేతంగా రామచంద్రుడు క్రిందికి దిగాడు.

_ “"దాశరథికీ జై, రామచంద్ర మహారాజుకి జై, జానకీ దేవికీ జై, లక్ష్మణస్వామికీ జై” అన్న జయ జయ నాదాలు భూమ్యాకాశాలలో (ప్రతిధ్వనించాయి.

రామచంద్రుడు ముందుకు రాసాగాడు. స్రీ జనం మార్గ మధ్యంలో పూలు జల్టుకుంటూ పురోగమిస్తున్నారు. భవనోవరి భాగాలలో నిలబడిన సుందరాంగనలు హారతులిచ్చి పుష్పాలను వర్షింప జేయసాగారు. వశిష్ట మహర్షుల మాట వినిపించడంతో | రామ భద్రుడు విల్లమ్ములను క్రింద పెట్టి గురుదేవుల చరణాలపై వాలిపోయాడు. |

' మహర్షి అతనిని లేవనెత్తి హృదయానికి హత్తుకొని ఆశీర్వదించాడు. చిరకాల వియోగ |

, సంతప్త హృదయం నీ సందర్శన, సంస్పర్శాదులతో శాంతించింది రాఘవా! జానకీదేవి ||

, కూడ మహర్షికి వినయంగా ప్రణమిల్లినది. 'అఖండ సౌభాగ్యవతీ భవ!” ఆశీర్వదించాడు ||

మహర్షి. లక్ష్మణుడు తన పాదాలప్నై పడబోతుండగా మహర్షి అతనిని పట్టుకుని గౌఢాలింగనం చేసుకున్నాడు.

రామ భద్రుడు తామందరినీ పలకరించి కుశల (ప్రశ్నలు వేస్తున్నట్టు అందరికీ అని

| పించింది. అతని వాత్సల్యానికి ఆబాల గోపాలం జయ జయ ధ్వానాలు చేశారు. ఆ

, మహాకోలాహలంలో, ఆ జన సమూహంలో రామచంద్రుని రాజీవ నయనాలు యెవరి

| కోసమో అన్వేషించ సాగాయి. జీర్ణ దేహంతో తాపస వేషంతో భరతుడు కనిపించడంతో | | ఆయన శీఘ్రంగా ముందుకు సాగి, “భరతా! నా సోదరా!” అన్నాడు.

“పాహిమాం రామచంద్రా! పాహీమాం రామచంద్రా!” అంటూ తన పాదార విందాలపై వాలి పోబోతుండగా రామచంద్రుడు అతనిని బలవంతంగా రామచం(ద్రడు అతనిని లేవనెత్తి హృదయానికి హత్తుకున్నాడు. ఇరువురి నయనాల నుండి అశ్రువులు ధారగా ప్రవహించాయి.

అనుపమ భాతృ సమాగమాన్ని తిలకించి అంబర వీధి నుండి అమరులు సుమాలను

| వర్షింప జేశారు. హర్జోల్దాసాలతో ప్రజి అందరూ ఊగిపోసాగారు. “రామ, భరతులకు (జయం! రామ భరతులకు జయంి అని అందరూ యేక కంఠంతో పలకసాగారు.

71 వ

ఈ అపూర్వ సోదర సమాగమాన్ని సుగ్రీవ విబీషణు లిద్దరూ చూశారు. విభీషణుడు సుగ్రీవుని భుజంపై చెయ్యి వేస్తూ "కపిరాజా! ఈ సోదరుల దివ్య సమాగమాన్ని చూశావా? అన్నాడు.

“ఆ' పశ్చాత్తాపాగ్నితో సుగ్రీవుని కంఠం అణచ బడింది. “నా వ్యవహారానికి నాకే దుఃఖం కలుగుతూన్నది. విభిషణా! నా అన్న నన్ను యొంతగా ప్రేమించేవాడు? మాలో , గాఢమెన సే హం ఉండేది. స్వార్ధ దృష్టితో నేను అతనిని అంతం చేయించాను. నాలో దృఢానురాగమే ఉండి ఉంటే యేదో ఒకనాడు నా అన్న నన్ను తన వాళ్లిగా చేర దీసి ఆదరించి ఉండేవాడే?” సుగ్రీవుని కళ్ళు చెమ్మగిల్హాయి.

నాస్థితి కూడా ఇదే కదా, కపిరాజా! బరువెక్కిన కంఠంతో విభీషణుడు పలుక సాగాడు. 'గ్లానితో నాహృాదయం బరువెక్కి పోతున్నది. నా అన్న నన్ను అధికంగానే (ప్రేమించేవాడు. నాకు అమాత్య పదవినిచ్చి ఆదరించాడు. సమస్త విషయాలలోను నా సలహా తీసుకునే వాడు. నామాట ప్రకారమే చేసేవాడు కూడా. సంయమనంతో వేను కార్య సాధన చేసి ఉంటే అతడవశ్యం మహానర్ధం నుండి రక్షించబడేవాడే. అతనికి సవాకరించక నేను విద్రోహి నయ్యాను. ఇంటి గుట్టు లంకకు చేటయింది. భాత్యం హంతకుడిని ప్రపంచం నన్ను పిలుస్తుంది. సుగ్రీవా!” అంటూ అతడు ఉదాసీనుడై | పోయాడు.

“భరతుడు భ్రాతృ ప్రేమకు ఆదర్శమూర్తి. మన మిద్దరం భ్రాతృ బ్రోహులం, విశ్వాస ఘాతుకులం భాతృ హంతకులం అన్నాడు సుగ్రీవుడు

జయ జయ కారాలు ఆగాయి. రామచంద్రుడు తమ్ముని చూస్తూభరతా! కుశల చమునా?ొ ప్రశ్నించాడు.

“పభూ!” భరతుని కంఠం అవరుద్ధం కాసాగింది, 'నా ప్రభూ!...” అతడింక మాట్లాడ లేక పోయాడు.

“భరతా!” రామచంద్రుడు సోదరుని వీపు నిమిరాడు.

'శీచరణాలలోనే కుశలుడను ప్రభూ! విరహ సాగరంలో మునిగి పోయే వాడిని ఉద్ధరించావు దేవా!”

72 "దయామయా! ఇలా పలికి నన్ను కించపరచకు. సేవకులు క్షమా ప్రార్ధితులే కదా! | నా మూలంగా ప్రభువులకు యెన్నికమ్టాలు కఠిగాయో కదా? తరువాత శతుఘ్నుడు | అన్నగారి పాదపద్మాలను స్పృశించాడు, “భరతా!” రామ ప్రభువు గంభీరంగా పలికాడు. “నీపై నాకు అభిమాన ముంది. నీ త్యాగం. నీ భ్రాతృ (ప్రేమ, నాలో సదా కక్తి సాహసాలను సంచరింప జేస్తూ వచ్చాయి.” 1, తన ప్రశంశ విని భరతుడు సంకుచితుడై పోయాడు. తన వారిని ఆదరించడమే రామ |, చంద్రుని సహజ స్వభావం. లక్ష్మణుడు దగ్గిరగా వచ్చి "ప్రభూ! తల్టులు వస్తున్నారు” అన్నాడు. రామచంద్రుడు తన తల్లినీ, పిన తల్లి సుమి[త్రనూ దర్శించాడు. తల్లికి దూరమైన దూడవలె రాముడు తల్టులవై పు పరుగెత్తాడు. వారి పాదాలవాలిపోయాడు ' “ఆయుష్మాన్‌భవ! యశస్వీభవ” ఆశీర్వదిస్తూనే కౌసల్య రాముని హృదయానికి హత్తుకున్నది. ఆ మాతృమూర్తి అనిర్వచనీయానందం పొందింది.నేడు మీ తండ్రి గారే | బ్రతికి ఉంటే యెంతగా సంతసించేవారో కదా! భవదీయ రాజ్యాధి రోహణ దృశ్యాన్ని | తిఅకించకుండానే వారు వెళి పోయారు. | "బాధపడకమ్మా! నీ రాముడు నిన్ను విడచి యిక యెక్కడకూ వెళ్ళడమ్మా” , అవ్నాడు.తన నిధిని యెవరెనా అపహరిస్తారేమోనని భయపడుతున్న కృపణుని వలె కాసల్య, సీతారామలక్ష్మణులను హృదయానికి హత్తుకుని కనులు మూసుకుంది. ఆమె | ఆనందం హద్దులు దాటింది. | “అమ్మా! లక్ష్మణునికి క్తి తగిలిన తరువాత నువ్వు హనుమంతుని ద్వారా సందేశం | , పంపించావు. "హనుమా! రాఘవునితో నా మాటగా చెప్పు. అయోధ్యకు ఒంటరిగా | రావద్దు, లక్ష్మణుడు లేని రాముడు శోభించడు, ఇదుగో తీసుకో అంటూ లక్ష్మణుని | | భుజం పట్టుకుని నీ హృదయ వేగాన్ని సంభాళించుకో. సీతా లక్ష్మణులను నీకు అప్పగించి నా బాధ్యతను తీరు ఎకునా నమ్మా!" అన్నాడు. లక్ష్మణుడు సుమిత్రామాత | పాదాలపై వాలి పోయాడు. ఆమె సీతను ఆలింగనం చేసుకుంది. | రామాదేశ సందేశానుసారం వానరులందరూ వచ్చారు. వశిష్ట గురుదేవులకు వాంని పరిచయం చేస్తూ "ఆచార్యదేవా! వీరందరూ నా హితులే కాదు, నా జీవన నౌకకు (, క్యర్ణధారులు. నాకై [ప్రాణత్యాగానికి సదా సన ఎద్దులె ఉంటారు. నిజం చెబుతున్నాను, వీరందరూ భరతుని కంటు నాకు (పేమపాొతులు-అంటూ వేరు వేరుగా అందరినీ

73 పరిచయం చేశాడు. తరువాత వారందరినీ సంబోధించి" మిత్రులారా! వీరు నా పూజ్యా గురుదేవులు. వీరి అపార కృపవల్లనే నిశాచరులను సమూలంగా నాశనం చేయగలిగాను. || ఈమె నా మాతృమూర్తి కౌసల్య, ఈమె నా పినతల్లి సుమిత్ర. మనందరినీ మహాకష్టాలనుండి | సంధరక్షించడంలోయీ పూజ్యురాలి ఆశీర చనం అపారంగా ఉంది” అన్నాడు. వారందరూ తల్టులకూ, వశిష్టుల వారికీ వందనం చేశారు.

“భరతా!” రాముడు పిలిచాడు, “స్నేహితుల విశ్రాంతికి యథోచితమైన యేర్పాటు | చెయ్యి” అంటూ అతడు అందరికీ సెలవిచి ఎ తల్లితో భవనంలోకి వెళ్ళి పోయాడు. గతంలో అనేక కార్యకలాపాలకు కేం ద్రంగా ఉండే కైక మందిరం నుండీ ఆదేశాలకోసం . | విజ్ఞప్తులకోసం సేవకులూ ప్రజలూ ప్రతీక్షిస్తూండేవారు. ఇప్పుడది నిర్దనంగా నిశ్శబ్దంగా కళావిహీనంగా ఉన్నది. అలసి సాలసిన వారి వలె సూర్యకిరణాలు (ప్రాంగణాన్ని , తొంగిచూసి వెళ్ళిపోతున్నాయి. అక్కడ ఉదాసీన, ఉపేక్షా భావాలు వ్యాపించి ఉన్నాయి. | కెక తన గదిలో సర్వం పోగొట్టు కున్నట్టు అటూ ఇటూ తిరుగుతున ఎది. పూర్వపు సంఘటనలు ఆమె మస్తిష్కంలో పరిభమిస్తున్నాయి. పశ్చాత్తాపంతో నిట్టూర్పులు విడుస్తున్నది. ఆమె వ్యధిత కావడం వల్లనే కాబోలు నయనాలు నీళ్ళను ప్రవహింప || జేస్తున్నాయి. నిర్నిమేష నేత్రాలతో తనలో తనే గుసగుస లాడుకుంటున్నది, “దేవా! || రామ వనవాస కాలం సమాప్త మైనది. అతడు రాబోతున్నాడు, అతడు రాజు కాబోతున్నాడు, భరతుడు అతనికి సహకారిగా నిలుస్తాడు, మీ రామరాజ్య స్వప్నం ఫఠించబోతున్నది. మరి నా భవిష్యత్తు యేమిటి? ఆమె కంఠం అవరుద్ధమయింది. "ప్రభూ! మీ (ప్రేమ యేంత అపారమైనది? నా ప్రశంశలో అలసిపోయేవారు కాదు, పరిపాలన విషయంలో కూడ సదా నా సలహాలనే తీసుకొనేవారు. సహాయంగా మీతో రణరంగానికి నేనే వచ్చేదానిని. నాథా! మీకు జ్ఞాపకం ఉండే ఉంటుంది, దేవాసుర సంగ్రామంలో మీ రథశీల వూడిపోవడంతో నేను నా వేలు | పెట్టిభయంకర ప్రమాదంనుండి మిమ్మల్ని కాపాడాను. నా సాహసానికి ప్రసన్నులై | మీరు నాడు నాకు ప్రసాదించిన వరాలు రెండూ యిప్పుడు నాకు శాపాలై నాయి. “అంతిమావస్థలో మీ ప్రేమ విపరీత ద్వేషంగా మారిపోయింది. సంఘటనలు | భయంకరంగా పరిభ్రమిస్తున్నాయి-నాపై యెట్టి పిశాచం తాండవం చేసిందో? దయాపూరమెన మీ యాచనలో కూడ నాకు కుతం(తమే కనిపించింది. నిశృలమెన

7జ్తే మీ సరళత 0లో నాకు కుటిలత మే గోచరించింది. మీ (ప్రేమ కేవలం నాకు కపటంగా, నాటకంగా అనిపించింది. కుసుమ కోమలమైన -మీ హృదయా కటువచనాలతో వేధించాను. పుత్ర మమకార రూప మోహాంధకార పిశాచాన్ని అయిన నాకు చివరకు అభించిన దేమిటి? వైధవ్యం, సర్వసా 5నీ ఎ పణంగా పెట్టి సర్వ విధాలా ఓడిపోయిన యీ అభాగ్యురాలికి లభించిన దేమిటి?నాపుత్రుడే నన్ను తిర స్కరించి తీవ్రతరంగా అసహ్యించుకోవడం తద్వారా నేను భరించరాని గ్దానిని అనుభవించడం జరిగింది. గుండెను అదిమి పట్టుకుని ఆమె సంబాళించుకో సాగిందా “మహారాణీ!” ఆమె స్వరంలో హర్షం తొణికిసలాడింది. “మంథరా! నువ్వా! మరల యేదై నా కుతంత్రం పన్నుకు వచ్చావా? ఇప్పుడు మెవరిని దూరం చేద్దామనుకుంటున్నావు? నీ బిడ్డలాంటి ' యీకైకను అపకీర్తి పాలుచేసి యింకా యేమి సాధిద్దామని వచ్చావే? అంటూ చెరగులో ' ముఖాన్ని దాచుకుని కై క యేడ్వసాగింది. అణచి పెట్టుకున్న ఆమె ఆక్రోశం కన్నీటిలో ప్రవహించింది. "రాణీ! ఇంక అధికంగా మాట్లాడకు. నిండు కంఠంతో మంథర పలికిందా"మహారాణీ! నీకు నా పరిస్థితి తెలియదు. సర్వదానా హృదయం జ్వలిస్తూంటుంది. నా ఆత్మ నన్ను ధిక్కరిస్తూ హెచ్చరిస్తూం టుంది. మానవునిఛాయ చూస్తే చాలు నాకు భయం కలుగుతున్నది. పగటివేళ | బయటకు వెళ్ళే సాహసం లేదు నాకు, అందరి కళ్లూ నా వైపే, ఇదే గృహ కలహానికి | | కారకురాలు. అయోధ్యను సర్వనాశనం చేసినది యిదే, అని నిందిస్తూంటు నేను | దూరదూరంగా పారిపోతున్నాను' అని ఆమె ఆగి ఆయాస పడసాగింది. | టబ మ్మా! నువ్వు చెప్పినది యదార్ధమే, కుబ్దలు కుటిల స వభావులై ఉంటారని, అందులో స్త్ర, ఆపై దాసీదీ, ఆనాడు రాకుమారుడునన్ను యీడ్చికొట్టి వదిలి . పెట్టేశాడు. (ప్రాణాలు తీసి ఉంటే యెంత బాగుండేది? ఈ మహాపాపి నుండి కుల విధ్వంసకురాలి నుండి పృథికి వోముక్తి కలిగేది నా భాగ్యంలో యింకా యెన్ని దెబ్బలునా ఎయో?” మంథర యేడవసాగింది. అది చూచిన కై క హృదయం దద్రవించింది. ఆమెకు మంథర నిర్జోషిగా కనిపించింది. “మంథరా! యేడవకు, నా హృదయమే విశ్వాసాన్ని కోల్పోయింది. యేడవకే పిచ్చిదానా! ఇంక శేషజీవితం యేడుపుల లోనే | గడుసుందిలో.

75

ట'లమ్మా! నువ్వు చెప్పినది యదార్ధమే, కుబ్దలు కుటిల స్వభావులై ఉంటారని, అందులో స్త్రీ, ఆపై దాసీదీ, ఆనాడు రాకుమారుడునన్ను యీడ్చికొట్టి వదిలి పెట్టేశాడు. (ప్రాణాలు తీసి ఉంటే యెంత బాగుండేది? ఈ మహాపాపి నుండి కుల విధ్య్వంసకురాలి నుండి పృథధ్వికి విముక్తి కలిగేది నా భాగ్యంలో యింకా యెన్ని దెబ్బలునా ఎయో?” మంథర యేడవసాగింది. అది చూచిన కైక హృదయం దద్రవించింది. ఆమెకు మంథర నిర్జోషిగా కనిపించింది. “మంథరా! యేడవకు, నా వృదయమే | విశ్వాసాన్ని కోల్పోయింది. యేడవకే పిచ్చిదానా! ఇంక శేషజీవితం యేడుపుల లోనే గడుస్తుందిలో.

'పన్నమ్మా! ఎక్కడున్నావు?” కైక ఉలిక్కిపడింది.

“అ రాముని కంఠం, రఘురాముడు వచే ఎౌడా?,

“ఈ పభ సమాచారం చెప్పాలనే నేను వచ్చానే రాణి తల్లీ!” అంటూ మంథర కర్ర ఆఢించుకుంటూ ఓ మూలకు వెళ్ళిపోయింది. రామభదుడు లోపలకు వస్తూనే కైక పాదాలపై వాలబోవ ఆమె అతనిని లేవనెత్తి హృదయానికి వత్తుకున్నది. ఆమెకు తన యుగయుగాల వ్యథ శాంతించి నట్లునిపించింది.

“రాఘవా!” కైక నోరు ఆ మాటతో బాటు కనుల అక్రు కణాలు మెరిశాయి.

“మాతా! ఆ విశాల జన సమూహంలో నా కనులు నీకై అన్వేషిచాయమ్మా! అమ్మకు నాపై కోపం వచి బందనుకున్నాను. నచ్చ చెప్పాలని యిలా వచ్చానమ్మా[”

“ఏమన్నావు రామచంద్రా! నీపై నాకు కోపమా? నాపై నాకేకోపం వచ్చింది, నన్ను క్షమించు రామా!” |

“నీ బిడ్డ నిన్ను క్షమించడమా తల్లీ! శాంతిదాయకమైన కైక ఒడిలో ఉన్నాడు రామచంద్రుడు.

"అవును రామా! నీ యెదురుగా నిలచి నేను నిశ్శంకగా నిన్ను చూడలేక పోతున్నాను. నా ఆత్మ నన్ను పరిహసిస్తున్నది. అహర్నిశలలో యెన్నడూ శాంతిని పొందలేక పోతున్నాను, చరిత్ర నన్ను యే నాటికీ క్షమించదు. రాబోయే తరాల వారు 'కళంకిని, పుత్ర పరిత్యక్తు అంటూ ద్వేషంతో హేళనచేస్తారు. నేను పాపాత్మురాలను, వంతకిని, “అమ్మా” అని నీచే పిలువబడే అర్హతను కోల్పోయాను”.

76

“తల్లీ! నీ మహత్తర స్వభావాన్ని ఈ న్వార్ధ ప్రపంచం గుర్తించలేదు. అపకీర్తి పాలవడం,

స్వేచ్భగా వైధవ్యాన్ని స్వీకరిచడం, అసహ్య, ఆ క్రోశ నిశిత విమర్శాదులను సహించగలగడం- | | నీకే తగును తల్లీ! మాతా! వాస్తవ విషయం చెబుతున్నాను. నువ్వు సాహసించక పొతే

ప్రపంచం రావణుని అత్యాచారాల నుండి విముక్తిని పొంది ఉండేది కాదు. వనవాసం చేసి

నీ రాముడు మహాత్ములై న మహర్షుల సత్స్ఫంగాన్ని పొందగలిగే వాడే కాదు. నీ త్యాగం

అపూర్వమైనదమ్మా !”

"వా స్వార్ధానికి త్యాగ నామ మివ్వకు రాఘవా! పుత్ర (ప్రేమలో నేను అంధురాలనై పోయాను. కేవలం నా భరత కుమారుని సింహాసనం మీద కూరలో బెట్టడం కోసం యేం చెయ్యడానికైనా సంసిద్ధురాలనై పోయాను. అదే చేశాను కూడ.కన్న తల్లినై కూడా నేను భరతుని అర్ధం చేసుకోలేక పోయాను. అర్ధం చేసుకోగలిగి ఉంళు యీ అనర్థమే జరిగేది కాదు. ఎవని కోసం ఇంత ప్రయత్నంచేశాసో అతడు నా పక్షం వహించలేదు

|, సరికదా! తీవ్రంగా అసహ్యించుకునా ఎడు, "అమ్మా" అని భరతుడు నన్ను పిలవడం లేదు నాఛాయను చూసి కూడ అతను పారిపోతున్నాడు. ఓడిపోయిన జూదరిలా యెందుకూ కొరగాకుండా పోయాను. భర్తను పోగొట్టుకుని. బిడ్డకు దూరమైపోయాను”.

“విచారించకు తల్లీ! ఓనాడు నాకు సీతా రాములే కొడుకూ కోడలూ కావాలని

॥ కోరుకున్నావు. నన్ను నీ కన్న బిడ్డగా చూసుకో. రాముడు కైక పాదాలను ॥ పట్టుకున్నాడు."నువ్వే అనే దానవు కదమ్మా! రాముడూ-భరతుడూ నాకు రెండు | నేత్రాలని. అట్టి దశలో యీ వేర్పాటు దేనికి? | “లేదు రామా! 'కైక రాముని దగ్గరగా కూర్చో బెట్టుకున్నది. “రామా! నన్ను నువ్వు |, అన్యథా భావించకు. నన్ను నమ్ము. భరతుని కంటె నాకు నువ్వే అత్యధిక (ప్రేమ || పా(త్రుడవు. వేర్చాటే యింత అనర్జ్రాన్ని సృష్టించింది. భరతుడు దూరం కావడంతో ॥ నాకు జ్ఞానోదయ మయింది. కలుషితమైన నా అంధ మమకారం పశ్చాత్తాపాగి ఏలో

| భస్మమై పోయింది.

“మాతా! ఏ కార్య పరిణామం సుఖదాయక మవుతుందో అదే శ్లాఘనీయం. ఈ జగత్తులో శాంతిని స్థాపించిన సత్కీర్తి నీదే నమ్మా! నిన్ను నిందిచే వారే నరకానికి

' పోతారు. భరత జనని వన్న గౌరవాన్ని నీ నుండి యెవ్వరూ తీసుకు పోలేరు. | గౌరవనీయురాలవగు నీ చరణాలకే భరతుడు అత్యంత గౌరవంతో నమ్మ్కరిస్తాడు'.

77

కైక తనలోనే అపరిమితానందం పొందింది. రాముని మస్తకాన్ని ముద్దిడి ఆశీర్వదించింది. | విషాద మేఘాలు దూరం కావడంతో ఆమె హృదయాకాశం నిర్మల శాంతి కాంతులతో | భాసిల్ల సాగింది. 'మంథరను కూడ క్షమించు రామా! అంటూనే కైక మంథరను పిలచింది. మంథర వంగి పోయింది. దుఃఖంతో రామచంద్రుని పాదార విందాలపై వాలింది. “దేవా! నన్ను క్షమించండి. నేను మహా పాపాత్మురాలిని అన్నది “అవ్వా! | అంటూ దాశరథి ఆ వృద్ధురాలిని లేవదీసి పశ్చాత్తాపాగ్ని నిన్ను మేలిమి బంగారంగా || మార్చింది. ఇప్పుడు నువ్వు పవి(త్రురాలవే అనా ఎడు రాముడు. -

అదే సమయంలో ద్వారపాలకుడు వచ్చి'దేవా! గురుదేవులు తమరిని స్మరిస్తున్నారు" అన్నాడు. అంత రాముడు లేచి, మందస్మితంతో “అమ్మా! నీ పాదాల దగ్గరే ఉండి | పోవాలని ఉంది" అన్నాడు. కైక నవ్వింది. ' నాయనా! యథా శీఘ్రమే సింహాసనాసీనుడవై యీ నేత్రాలను సఫలం చెయ్యి”. “ఆశీర్వదించు మాతా! ఈ రాముడు తన బాధ్యత అను జనసేవకుడై నిర్వహించ గలగునట్టు దీవించు తల్టీ!

“రఘు రామా! ఈ తల్లి ఆశీర్వచనాలు సదా నిన్ను వెన్నంటియే ఉంటాయి”.

'కెక పాదాలకు వినయంగా ప్రణమిల్లి రాముడు సెలవు తీసుకున్నాడు.

మహారాజ రాజరాజేంద్రుడయిన శ్రీరామ చంద్రుని రాజ్య పట్టాభిషేకం పరం పరాగత మన సూర్యవంశ మర్యాదాసుసారం మహాభవంగా జరిగింది. జానకీ సమేతంగా శ్రీరాముడు | రాజసింహాసన శోభితుడు కావడం చూసి సర్వులూ వార్షించారు. మాతృ మూర్తుల ఆనందానికి అవధులే లేవు.

“రఘురామచం[ద్ర ప్రభువులకు జయం కోసల దేశాధినాథులకు జయం. జానకీ

| రాణికీ జయం!” అన్న జయ జయ నాదాలతో దశ దిశలూ మారుమోగాయి,

జానకీదేవి ప్రియనఖి అయిన పల్లవి ఆగమనాన్ని తిలకిన్తూనే గౌతమి ఆహిఇనా ఎళ్ళెక్కడున్నావే' అని ప్రశ్నించింది.

“ఫీత్రారాములతో మిథిలకు వెళా సనే. ప్రభువులు అత్తవారింటికి ఆహ్వానింప బడ్డారు.

పధా ఎలుగు సంవత్సరాల తరువాత కదాప్రభువులు అయోధ్యకు వచి ఎంది. అసలు కారణం యేమిటంటే రామచంద్రులవారికి అడవి నుండి వచ్చిన తరువాత యెవరి | భోజనమూ రుచించడం లేదని సునయనా దేవి గారు విన్నారు. తల్టులూ అరుంధతి

78 దేవిగారు కూడా యీ విషయంలో (ప్రభువును తృప్తి పరచలేక పోయారు. అలభ్య (| అపురూప పదార్దాలను తినపించి జూొమాతను నేను 'ప్రసను ఎల్లో చేసుకుంటాను” అని | ఆమె సంకల్పించుకున వది. ' _ “పభువులతో మానవ రూపాలలో ఉన్న భల్లూక వానర పరివారం కూడా వెళ్ళింది. , ప్రభువుల అత్తవారిల్టు దర్శిస్తామని అందరి కందరూ పట్టు బట్టారు. అందుకు దేవర వారు 1 అంగీకరించారు. సీతా మహారాణి మాత్రం సంకోచంలో పడిపోయింది. ప్రభువులను |, యీ మూకలు అపహాస్యం పాలుచేస్తాయేమో!” అని, కాని రామచందులు నచ్చ చెప్పగా ఆమె కూడా అంగీకరించింది. _ మిథిలా నగరం చేరగానే ప్రభువులు అందరికీ నచ్చ చెప్పారు. 'నేను సిగ్గుపడవలసిన యే పనీ చెయ్యకండి. అందరూ అంగీకరించి, “ప్రభూ! మాకు యీ విషయంలో పెద్దలైన జాంబవంతుల వారిని నాయకులనుగా ఆదేశించండి. అందరం వారెలా చేస్తే , ఆలా చేస్తాము” జాంబవంతుడు ప్రభు (ప్రేరణాను సారం పరివారాన్ని చూసుకుంటూన్నాడు. షడసోపేతమైన వంటలు కాసాగాయి. విందు ఆరంభమయింది, అందరి దృష్టీ జాంబవంతుల వారి మీదనే ఉన్నది. ఆయన యేం చేస్తే అందరూ అలానే చేస్తున్నారు. రెండు చేతులూ పె కెత్తి జాంబవంతుల వారు కూర్చున్న ఆసనం మీదనుండి గెంతారు. ఇంకేముంది? అనుచరు లందరూ ఆయన్ని అనుకరించి ఎగిరారు. హాస్యంచరమన్థాయి నంటుకుంది. ఈ వార్త సర్వత్రా వ్యాపించి పోయింది. “వానర భల్లూకాలే కదా! సహజ స్వభావాలు యొక్కడికి పోతాయి?” నీలకంఠుడు | నవ్వుతూ అన్నాడు. “ప్రభువులకు మంచి స్నేహితులే దొరికారు” చిరునవ్వుతో ఓ బంధువు మేళన చేశాడు. | “అడవిలో వీరు కాక దేవతలు దొరుకుతారా? రామచందులు తల వంచుకునా ఎరు. లక్ష్మణస్వామి పండ్లు పట పట లాడించాడు. ,| జానకీ దేవి చకితురాలయింది. వానర భల్లూక సైన్యం (గ్రహించలేక పొతున్న. సర్వులూ | పరస్పరం చూసుకో సాగారు. | _హాస పరిహాసాల మధ్య విందు సమాప్త మయింది. ఏకాంతం లభించగానే రామ

79

భద్రులు అసభ్య ప్రవర్తనకు కారణాన్ని ప్రశ్నించారు. “కారణ మేమిటో మాకు | తెలియదు. అందరం జాంబవంతుల వారిని అనుసరించాము. ఇది యేదో రాజకీయ |! మైన పద్ధతి అనుకున్నాము” వారి పలుకులలో సరళత్వం గోచరించింది.

రామ ప్రభువులు జాంబవంతుని వైపు చూశారు. జాంబవంతుడు చేతులు కట్టుకుని || పలికాడు. "క్షమించండి ప్రభూ! నావల్ల అపరాధం జరిగింది. నేను పనస తొన తింటూంటే గింజ తూలి పైకి లేచింది. ఆ దుస్సాహసాన్ని నేనెలా సహిస్తాను. జనక | పురాంగనలు నన్ను పిరికివాడనుకోకూడదు, ఆ భావంతో గెంతి దాన్ని పట్టుకున్నాను. | ఈ అసభ్యాచరణకు ప్రభువులు మమ్మల్ని క్షమించెదరు గాక!”

అతి అమాయక ప్రవర్తనకు ప్రభువులు నవ్వుకున్నారు.

“పల్లవీ! ప్రభువులకు అత్తవారింట భోజనం నచ్చిందా?”

“నచ్చలేదు. ప్రభువు అనేశారు కూడ! శబరి ఫలాలలోని మాధుర్యం ఆ విందులో లేదట.”

గాతిమి నవ్వింది. “రామచంద్రులు అత్తగారిని కూడ ఉపేక్షించి ఆ వనవాసిని శటరి పెట్టిన ఫలాల రుచిని వర్ణించారంటున్నావు. అవి యెలా ఉన్నాయే? ఎందుచేత ప్రభువులు వాటిని మరువలేక పోతున్నారు?

“అవునే కౌసల్యాది మాతల పట్టుదలకు ప్రభువు లిప్పుడు మధురాతి మడ్రుర ఫలాలను అత్యంత శ్రద్ధా భక్తులతో ప్రసాదించిన. శబరి గాధను వివరిస్తారే రావే!” ఇడరూ వెడతారు.

విశాలమెన గదిలో శ్రీరామచంద్రడు సీతా సమేతంగా ఆసీనుడయ్యాడు. తల్టులూ, (ప్రముఖామాత్యులూ, వశిష్ట గురుదేవులూ సతీ సమేతంగానూ, పరిజనులు పురజనుల తోనూ యథోచితాసనాలపై కూర్చున్నారు. అందరి కందరూ ఉత్సుకతతో రామభద్రుని వపు చూస్తున్నారు. రామచంద్రుడు గంభీరంగా చెప్పసాగాడు

శబరి భిల్ల స్త్రీ, భిల్లరాజుకు యేకైక పుత్రిక ఆమె పదవ పుట్టిన రోజునాడుఅనేక దున్నలను బలిచేయ సిద్ధంగా ఉన్న కుటుంబ జనులను చూసి, కోపంతో “నా కోసం నోరులేని ఇన్ని జంతువులను బలి చేయడమా? నా పుట్టిన రోజు అసలుచెయ్యవద్దు" అన్నది. ఆమె కోరిక నెరవేరింది. మ

80 | ఆ తరువాత ఆమె వివాహం పశు స్వభాపం కల కరునితో నిశ యమైనది. ఆమె | సంస్కారాలలో దయ, అహింస, భగవద్భక్తీ ఉన్నాయి.రాత్రి వివాహం జరుగు | తుందనగా తండ్రికి అపకీర్తి వస్తుందేమో నని కూడ ఆలోచించకుండా ఆమె యిల్లు | 1, విడిచి పారిపోయింది. రాత్రి అంతా శక్తి వంచన లేకుండా పరిగెత్తింది, అరుణోదయ | వేళకు ఆమె మతంగ మహర్షి ఆశ్రమం చేరుకున్నది. తరువాత ఆమెకు స్పృహలేదు. |, దయార్ర హృదయుడై న మహర్షి ప్రయత్నం వల్ల ఆమె ప్రకృతిలోకి రాసాగింది. | వెక్కి వెక్కి ఏడుస్తూ ఆమె తన గాథను సవిస్తరంగా మహర్షికి వినిపించింది. ఆమె శుభ ' సంస్కారాలు కలదని (గ్రహించి (తికాలజ్ఞుడై న మహర్షి ఆమెకు భగవన్నామ జప విధిని |, తెలియజేశాడు. ఆమె సాధనలో నిమగు ఎరాలై పోయింది. | 1 "శబరి బ్రహ్మ ముహూర్తం లోనే లేచి ఆశ్రమాన్నీ, దానికి దూరంగా ఉన్న _మార్గాన్నీకూడ పరిశుభ్రం చేసేది. ప్రతి మహర్షికి వారి కుటీరాల దగ్గర సమిధలూ ; పూలూ ఉంచేది. ఆమె యేర్పాట్లకు ఆశ్రమవాసులు (ప్రసన్నం గానూ ఉండేవారు. | ఆశ్చర్యం చెందుతూనూ ఉండేవారు. . | ॥ ఓనాడు సదాచార పరాయణుడె న ఓ (బ్రహ్మచారి ఆమెనుచూశాడు. “అంత్యజ, || అస్పృశ్య" అంటూ అసహ్యించు కున్నాడు. ఆశ్రమాన్ని అపవిత్రం చెయ్యవద్దని | అపశబ్దాలతో హెచ్చరిక చేశాడు. ఆశ్రమంలోని బుషులందరినీ సావధానంగా | ఉండమన్నాడు. ఆ నీచురాలిని ఆశ్రమం నుండి దూరంగా తరిమివేయండని ప్రార్ధించాడు. | ముఖ్యంగా మతంగ మవూర్షి యీ విషయంలో చర్య తీసుకోక పొతే సార్వజనీనిక * 0 లై రూపేణా ఆయనను బహిష్కరింప జేస్తానని హెచ్చరించాడు. “దయారర్ధ హృదయుడె న మహర్షి సామాజిక బహిష్కారాన్ని కూడా అంగీక రించాడు. శరణాగత శబరిని మాత్రం ఆయన ఆశ్రమం నుండి పోనీయ లేదు. మహర్షికి దేహావసానం | / సమీపానికి వచ్చింది. ఆయన శబరిని పిలచి, "“అమ్మా! ధైర్యంగా కష్టాలను సహించి || సాధనలో సంలగు ్రరాలవై ఉండు. శ్రీరామచంద్రుడు నీ కుటీరానికి ఏదో ఓక నాడు | వస్తాడు" అన్నాడు. | “గురుదేవా! నా వంటి దీన హీనురాలి ఇంటికి (ప్రభువులు వస్తారా. స్వామీ?” | "'వస్తాడమ్మా! రామప్రభువుల దృష్టిలో దీనహీనులూ అస్పృక్యులూ అన్న వారెవరూ | | ఇ |

81 లేరు తల్లీ! అంతరంగ భక్తికి ఆయన విశేషంగా ఆకర్షింపబడి పోతాడు. శబరిలో | ఆత్మబలం జాగృత మయింది. మహర్షి జీవనలీల సమాప్తమైనది.

“నీ రామప్రభువులు వస్తారు అన్న గురు దేవుల వచనాలు ఆమె డశ్రవణాలలో || (ప్రతిధ్వనిస్తూనే ఉన్నాయి. ఆ యేకైక విశ్వాసంతో ఆమె యెందరి అనాచారాలనో . శాంతంగా సహించి నిజ పాధనలో నిమగు 'రాలై పోయింది. |

ఓనాడు జలాశయంలో జలాలు నింపుకుంటూన స శబరి తలపై దురభిమాని అయిన ఆ బ్రహ్మచారి జలభరిత భాండంతో గట్టిగ కొట్టాడు. దానితో ఆమె తల పగిలింది. జలాశయం రక్త రంజితమై పోయింది. ఆ నీళ్ళలో పురుగులు పట్టేశాయి. నీరు దొరక్క పోవడంతో శబరి అందరి కోపానికీ గురి అయినది.

ఇప్పుడామె వృద్దురాల్లై పోయింది. నిత్యం నా దర్శన లాలసతతో కుటీరాన్ని పరిశుభ్రం చేసి గోమయంతో అలికి నిర్మలంగా ఉంచసాగింది. నాకు నివేదన చెయ్యడం కోసం ఫలాలు తెచ్చి ఉంచేది. కర్ర ఆడించుకుంటూ నా రాకకోసం కొండ లెక్కి అనే 'షించేది. నేను రాక పోవడంతో చీకటిపడే సమయానికి నిరాశతోకుటీరానికి మరలి వచ్చేది. మరల మహర్షి వచనాలు స్మృతి సీమలో కదలడంతో అమె వ్యధిత హృదయానికి ఆశ కలిగేది.

“పాతఃకాలంలో పునః ఆమె అన్వేషణ ఆరంభించేది. ఒక్కొక్కప్పుడు (ప్రేమలో పిచ్చిదై పోయేది, నాట్యం చేసేది, ఏడే ఎది, తన దై న్యాన్ని తలచుకుని ప్రభవులు వా “కెలా దొరుకుతారు? నావల్లి ఎట్టిసాధనా జరగడం లేదు. ఈ హీనజాతి ్రీని అధము రాఠిని, అమాయకురాలిని. ప్రభువులు తన భక్తురాలిగా యెలా సీ సకరిస్తారు?” కానీ మహర్షుల వచనాలు స్మరణకు రావడంతో ఆమె దైన్యం లుప్రమయ్యేది. మహోత్పాహంతో ఆమె తన కుటీరానికి నన్ను తీసుకు వెళా ఇలిని వచ్చేది. అందరూ ఆమెను అసహ్యించుకుని హేళన చేసేవారు. “ప్రభువులు వస్తున్నారు" అనేవారు. వారిపలుకులను విశ్వసించి ఆమె నా అన్వేషణలో బయలు దేరేది.

“నా రామప్రభువులు వస్తున్నారా! నా స్వామిని మీరు చూశారా? నా ప్రభువులు వచ్చేస్తున్నారు కదా? మార్గంలో కనిపించే వారిని శబరి ప్రశ్నిస్తుంటే జనులు చూసి హేళన చేసేవారు. ఆ వృద్దురాలు శక్తి ఉన్నంత వరకూ తిరిగి తిరిగి విచారంగా తన కుటీరానికి మరఠి పోయేది. ఆమెకు యెవరి మీదా కోపం వచే ది కాదు. ఆమె తనలో

82 తానిలా అనుకునేది 'నేడు నా స్వామికి యేదో పని వచ్చి ఉంటుంది. రేపు తప్పక వస్తాడు" ఉదయం లేస్తూనే అందరికీ చెప్పేది "నేడు తప్పక నా రామభువు నా కుటీరానికి వస్తాడు”. అందర నవ్వుకునేవారు. ఎవరెంతగా పరిహసించినా ఆమె లెక్క చేసేది కాదు, విచారించేది కాదు. ఓనాడు అందరి నోట “శ్రీరామచంద్రుడు వస్తున్నాడు” అన్న మాట వింటూనే ఆమె పిచ్చిదై పోయింది. కుటారాన్ని పరిశుభ్రం చేసి చెస్టైక్కి మధుర ఫలాలను కోయసాగింది. పళ్ళు పుల్లగా లేవు కదా! “తన రామునికి మధుర ఫలాలను | తిని పించాలన్న కోరికతో ఆమె మర్యాదను కూడా మరచింది. (ప్రేమలో | నియమాలుండవు”. '... “శబరీ! రామచంద్రుడు సోదర సమేతంగా వచ్చేస్తున్నాడు” ఓ వృద్దుడు సూచన ' ఇచ్చాడు. ఇంకేముంది! చేత కర లేకుండానే పరుగున వచ్చి నన్ను చేరింది. , తన్మయత్వంతో నాపాదాలపై వాలిపోయింది దేహ స్మృతిని పూర్తిగా విస్మరించింది. , ఆనంద బాష్పధారలతో నా పాదాలను తడిపి వేసింది. నేనామెను లేవదీశాను, ఆమె (/ ముందు నడుస్తూ మార్గం చూపించ సాగింది. నన్ను చూస్తూనే నడుస్తున్నది. ఆ వృద్ధురాలు మమ్మల్ని కుటీరంలోపలికి తీసుకువెళ్ళింది. నా పాదాలను కడిగి ఆసనంపై కూరలో ఎబెట్టింది. పళ్ళ బుట్టును ఎదరుగా ఉంచుకుని నాకు దగ్గరగా కూర్చున్నది. స్నేహార్రవాణిలో పలికింది- “రామ ప్రభూ! నేను నాచేతితో నీకు పళ్ళను , తినిపిస్తాను. ఈ భిల్ల భక్తురాలి చేతి పళ్ళను ఆరగిస్తావా స్వామీ!” అంటూన్న ఆమె , నయనాలు, సజలమైనాయి. | “బరీ! వాకు చాలా ఆకలిగా ఉంది. శీఘ్రంగా నీ చేతితో నాకు పళ సను తినిపించు" అన్నాను. ఆమె హర్షవిహ్వాల అయిపోయింది. నాకూ, లక్ష్మణునికీ తన చేతితో పళ్ళను తిని పంచ సాగింది. ఆమె పెడుతూనే ఉంది. నే నడుగుతూనే ఉన్నాను. “ఇంకా పెట్టు 1 శబరీ!” అని నేను అడుగుతూంటే ఆమె ఆనంద పారవశ్యంతో, అమాయక శిశువుకు తలి పెట్టేట్టు మాకు పెట్టసాగింది. “నాకు తృప్తీ కలగడమే లేదు. ఆ మాదుర్యం ఏమిటో చెప్పలేక పోతున్నాను. ఆమె || తినిపిస్తుంటే నాకు యింకా తినాలని అనిపిస్తూనే ఉంది. ఆమె ఆనంద పారవశ్యంతో 1 పిచ్చిదై పోతున్నది. మతంగ మహర్షి వాణి నేడు సత్యమైనదని ఆమె కనిపించింది. ఆమె

రై"

చిరకాల ప్రతీక్ష ఆమె సాధన సఫలమైనది. తృప్తి ఆమె నయనాంచవాల నుండి తొంగి చూడ సాగింది.

రామచంద్రుడు చెప్పడం ఆపాడు. ఆయన కంఠం అవరుద్ధమయింది. గద్గద | స్వరంతోవనే ఆయన పలికాడు- అలాంటి ఫలాల రుచి నాకు నా జీవితంలో మరెప్పుడూ దొరకలేదు. ఆ పళ్ళలో యెంత తియ్యదనం ఉందో నేను వర్దించలేను చెబుతూ చెబుతూ రామచందుడు ఆ ఫల రసా స్వాదనలో నిమగ్నమపోయాడా? అన్నట్టు మౌనం వహించాడు.

కౌసల్యాది మాతలు సంకుచిత లయ్యారు. వారి భోజనంలో కేవలం ప్రదర్శన ఉంది. (ప్రేమలో అహంభావం ఉంది. శబరిలో వల తీవ (పేమభావం కానీ, నిశ ఏఏలత్వం కానీ లేదు. అందరూ స్తబ్బులై పోయారు. అప్పుడే పల్లవి స్వరం ప్రతిధ్వనించింది, ఆమె పాడుతూన్నది.

శ్రీరామ జయ రామ జయ జయ రామ శ్రీ రామ జయ రామ జయ జయ రామ.

శ్రీరామ జయ రామ జయ జయ రామ శ్రీ రామ జయ రామ జయ జయ రామ.

నిశేషవా గఖ్యానంతో గాయత్రీ రామాయణము

వాల్మీకి రామాయణానికి ఆధారం గాయత్రీ మంత్రమే అన్న విషయం ప్రసిద్ధమైనది. గాయత్రీ మహామంత్రానికి వ్యాఖ్యానరూపంలో ఈ మహా కావ్యరచన జరిగింది. వాల్మీకి రామాయణంలో ఇరవై నాలుగు వేల శ్లోకాలున్నాయి. ఒక్కొక్క అక్షరానికి వ్యాఖ్యాన రూపంలో వేయిళ్ళోకాలు రచింపబడ్డాయి. లేదా వేయి శ్లోకాలకు ఒక్కొక్క అక్షర సంపుటీ చేయబడినదని కూడ చెప్పవచ్చును. ,

ప్రస్తుతం అభ్యమౌతూన్న వాల్మీకి రామయాణ సంస్కరణాలలో శ్లోకసంఖ్యకూడ | ఒక తీరుగా ఉండడం లేదు. విశ భేదం గోచరిస్తున్నది. దీనివల్ల మధ్యకాలంలో ని అంధకార యుగంలో తురుష్కుల కాలంలో యెన్ని శ్లోకాలు నష్టమై పోయినదీ తెలియవచ్చు చున్నది. అన్య (గ్రంథాల వలెనే సాంప్రదాయక మైన వుద్వేగ ఆవేశాల

84

(ప్రభావంలో పడ్డ వాల్మీకి రామాయణంలో కూడ కొన్ని శ్లోకాలు చేర్చబడటం, కొన్ని

లుప్తమైపోవడం జరిగివుండ వచ్చును. ప్రస్తుతం మనకు అవ్యవస్థిత క్రమంలో ఉన్న

(గ్రంథాలే లభిస్తున్నాయి. ఈ భేదం ఒక్కొాక్కచోట శతసంఖ్యను అధిగమించు చున్నది.

ఏది యేమైనా వాల్మీకి మహర్షి యీ గాయత్రీ బీజాక్షరాలను సంపుటీకరించడంలోగల

| రవాస్య కారణాలనుసమ(గ్రంగా (గ్రహించజాలము. అయినా బీజాక్షర సంపుట యుక్తాలైన

శ్రోకాలను గమనింప గలిగితే వాటి మహత్త్వ విషయం ద్యోతకమవుతుంది. అందులో

అధికాంశ శ్లోకాలు ఘటనాత్మాకలై యున్నాయి. గంభీర దృమ్ట్యా పరిశీలింపగలిగితే

వాటిలో సంకేత రూపంలో "ఒక మవాత్త్వ పూర్ణమైన ఉపదేశం నిండి ఉండటం | గమన్నార్లము. దాన్ని ఆచరణలో పెట్టు గలిగితే మానవ జీవితం అసాధారణ విశేషత్వాలలో , పరిపూర్ణం కాగలదు. ఈ యిరవై నాలుగు అక్షరాలూ ఆరంభంగా గల శ్లోకాలే గాయత్రీ రామాయణ | నా

నామంతో ప్రసిద్ధికెక్కినవి. ఈ శ్చాోకగర్భాలలోసాంకేతిక రూపంలో నిక్షేపింపబడ్డ | మర్మాలను తెలిసికొని హృాదయంగమం చేసుకోగలవారు సంపూర్ణ వాల్మీకి రామాయణ | పారయణ లాభాన్ని పొందుతారు. గాయత్రీ బీజాక్షర సంపుటియుక్తమైన శ్ఞోకాలపై వివేచన చేద్దాము. కళ్ల పస్స్వాధ్యాయ నిరతం తపస్వీ వాగ్విదాం వరం

నారదం పరిపప్రచ్భ వాల్మీకిర్ముని పుంగవమ్‌.

| _ తపోధనుడు, వాజయవేత్తలలో అగ్రేసరుడు, మహర్షి శ్రేష్టుడు, వేదాధ్యయన, | తపస్సాధనారతుడు అయిన నారదమునిని వాల్మీకి మహర్షి ప్రశ్నించాడు.

ఈ శ్లోకంలో రెండు విషయాలపై విమర్శ జరిగింది. నారదునికి రెండు పదవులీయ బడ్డాయి. అందుకు కారణం కూడా వ్యక్తం చేయబడింది. సర్వ శ్రేష్ట విద్వాంసుడుగ; ముని (శ్రేష్ణుడుగ అతడు వర్షింపబడ్డాడు. విద్వాంసులలో సర్వ ప్రధానునిగా అతకళ్లో యెందుకు వర్రించాలి? వ్యాసమహార్షివలె అతడు అష్టాదశ మహాపురాణ రచయితయా? |

, ఇతరేతర విద్వాంసులు చూపించని విశేషత్వాన్ని అతడేమైనా ప్రదర్శించాడా? లేక వాల్మీకి అసత్యవాదియా? నారదుణి అత్య్యుక్తి పూర్హంగా (ప్రశంసించవలసిన అవసర మేముంది?

ట్రై

ఈ వ్లోకంలో నారదుణి సర్వశశ్రేస్ట విద్వాంసు డనడానికి గలకారణం కూడా వివరింప

బడింది. కేవలం (గ్రంథాల్ని కంఠస్థం చేశూరు ఒకరిని మించి మరొకరునా ఎరు. అట్టివారి

|| జీవితాలు [గ్రంథపఠనంలోనే జ్నీర్ణమైపోతాయి సహస్ర సంఖ్యలలో (గ్రంథాలను పఠించేవారిని సర్వశ్రేష్టవిద్వాంసులందుమా? అలాకాదే! గ్రంథ పఠన వ్యసనం జ్ఞానవర్ధకం కాగలుగునా? | దానివల్ల ఆధ్యాత్మిక లాభం ఏమీ అభించదే! శాస్రాల్ని ఎంతగా పఠించినా వాటి చింతన | చేస్తూండాలి. ఆత్మ మథనంవళ్లి లభించే నవనీతాన్ని జ్మీర్రంచేసుకొని ఆత్మ సాక్షాత్కారం చేసికోవటమే స్వాధ్యా యానికి యధార్ధమైన ఫలం. ఈ విధంగా శాస్త్రాలను సేవించగలిగే | వాడే విద్వాంసులలో [శ్రేష్టడనబడతాడు. కసుకనే నారదమహర్షి విద్వాంసులలో (శ్రష్టుడనబడ్డాడు.

"రెండవది, అతడు మునులలో (శ్రష్ణుడనబడడానికి కారణం? దీనికి సమాధానం కూడ | సిద్ధంగానే ఉంది. అదియే తపస్సు, మననం చేసే వారిని మునులంటారు. సత్త్వత్త్వాన్ని మననం చేసేవారు చాలామంది ఉన్నారు. కాని అంత మాత్రంచే చాలదు. ఆదర్శానికై మహత్తర ప్రయత్నంచేసే యేకాగ్రత, అందుకై మహాకమ్టాల సహించగలిగే సావాసం కావాలి. అట్టే తపసి $యే మునులలో (వుడు కాగలడు. దేవర్షి క్షరాకాలం కూడ విశ్రాంతి తీసికొనక నిజలక్ష్యసాధనక్రై సర్వత్రా [భమణం చేస్తూ లోకకల్యాణార్థమే జీవన సర్వస్వాన్నీ అంకితం చేయునట్టి మహనీయుడై యున్నాడు.

ఈ శ్లోకంలో నారదుని మధ్యస్టునిగా చేసి తపస్వ్వాధ్యాయాల సర్వ (శ్రష్టత్వాన్ని వర్తించడం జరిగింది. గాయత్రీ రామాయణ ప్రథమ శ్లోకం మనల్ని తపస్వులనుగా, స్వాధ్యాయ శీలురనుగ చేయుచున ది. ఈ క్లోకాంతర్లత నిగూఢ సదుపదేశం ఇదియే.

_ 2. శ్లో! స హత్వారాక్షసోన్‌ సర్వాన్‌ యజ్ఞఘ్నాన్‌ రఘునందనః బుషీభిః పూజిత్సమ్య గ్యథేంద్రో విజయీ పురా.

యాగవిధ్వంస కారులగు రాక్షసుఅందరినీ శ్రీరామచంద్రుడు హతమార్చెను. అసురుల్ని జయించి తేజరిల్హుచున్న మ హేంద్రుని పూజించిన విధంగా బుషులు శ్రీరామచంద్రుని పూజించారు.

ఈ రెండవ శ్లోకంలో మూడు యదార్ధ విషయాలు ఉన్నాయి. 1. యాగవిధ్వం సకారులను రాక్షసులనడము. 2. అట్టి రాక్షస వినాశనార్థము వివేకవంతుల (ప్రోత్సాహ

ప్రశంసలకు పాతుడగుట.

86 విశ్వ కళ్యాణకర కార్యాలకు విఘ్నాలు కలిగించి (ప్రజల సుఖశాంతుల్ని అపహరించే వారు, పుణ్య కార్యాలకు అవరోధాలు కలిగించి పాపకార్యాలు ఆచరిస్తూ అట్టి వారికి అండదండలుగా ఉండేవారూ కూడా రాక్షసుల క్రింద జమకట్టుబడుతున్నారు. వారు (ప్రజా జనులకు శత్రువులు. ఇట్టివారలకు వ్యతిరేకంగా అసహ్య భావాలు కలిగి మెలగడం అవశ్యకం కదా! లేకపోతే వారు మన అజాగత్తను మౌనధోరణిని పురస్కరించుకొని ద్విగుణీకృతోత్సాహంతో తమ కార్యకలాపాలను కొనసాగించుకుంటూ పురోగమిస్తుంటారు. | వారి దుష్టమైన చేష్టలకు మనం దూరంగా ఉంటూ మన వారినందరినీ వారి బారిపడకుండ , సావభానులను చేస్తూండాలి.వారి విషక్షి వర్గంలో అసహ్య వాతావరణాన్ని సృజించిన | నాడు ఆ దురాత్ములు రాక్షస ప్రకృతి నుండి సన్మార్గ్లగాములు కాగల్లెదరు. లేదా సర్వ . నాశనమై పోతారు, ఇట్టే వారికై వేరే ఉపాయం ఉంది. వారి దమనం వ్యక్తిగత రూపంలో విముక్తి ' అనే ఏవషకొలో అత్యంతావశ్యకమైన మార్గం ఉంది. కాని యితరేతర భయంకర దుర్మార్గ పరిస్థితులు యేర్పడిన నాడు ప్రభువు ద్వారా ఆ దుష్టుల్ని దండింప జేసి తీరాలి. బుషులు రాక్షసుల్ని స్వయంగా హతమార్చలేదు. విశ్వామిత్ర మహర్షి రామలక్ష్మణులకు | ధన్నుర్వేదాన్ని ప్రసాదించి వారిద్వారా ఆ రాక్షసుల్ని సర్వనాశనం చేశాడు. ఆ మహర్షి | తలచుకొంటే క్షణకాలంలో రాక్షసులందరినీ భస్మం చేయగలడు. కాని ఆ పని క్షాత్ర శక్తి ద్వారాపూర్తి చెయ్యాలనే మహాసంకల్పంతో శీతవాత ఆతపాదులకు ఓర్చి సముపాన్టించిన | | తపశ్శక్తిని వ్యర్థం చేయకూడదనే దీక్షతో లక్ష్యాన్ని సాధించు. మనం కూడా దుష్టదమనంలో రాజకక్తినే ఉపయోగించు కోవాలి. ం 1, మూడవది ః బుషులద్వారా రాజకక్తి పూజ, దుష్టులతో పోరాడే వారితో మనకు ' సంప్తూర్ణ సహానుభూతి ఉండాలి. మనకు యే ,కారణం చేతనయినా యేవరిపట్ల అయినా విరోధం యేర్ప్చడవచ్చు. ద్వేష సంతోషాలలో యేదైనా కలగవచ్చు. కాని, '' రాక్టసత్వాన్నినిర్మూలించ వలసి వచ్చినప్పుడు అట్టి విరోధిని కూడా సమర్ధించి ' సవాకరించి అసురత్వాన్ని నాశనం చెయ్యాలి. సై వైంతిక లేదా నైయక్తిక విరోధాలను యిట్టి స్థితులలో మనస్సులో ఉంచుకో కూడదు. వీరపూజ (ప్రాచీనకాలం నుండీ ' వస్తున్నది. విఘ్నుకారులతో కంటక (ప్రాయులతో, అసురులతో పోరాడేవారు సదా సర్వదా మన ప్రోత్సాహ సహకార ప్రశంసాదులకు పాత్రులే అవుతూంటారు. క్‌

87 8. శ్లో! విశ్వామిత్ర స్పధర్మాత్మా శ్రుత్వా జనక భాషితమ్‌ వత్స రామ ధనుః పశ్య ఇతి రాఘవ మటబవీత్‌. రామునితో విశ్వామిత్రుడు జనకుని పలుకులాలకించి “వత్సా రామ! ధనుస్సును | చూడుము” అనెను. " ఈ కఠిన కార్యాన్ని అనేకులు పూర్తిచేయ లేకపోయారు. కనుక నేను పూర్తి చేయజాలను అని అనుకొంటూ యోగ్యులగు వారందరి కందరూ తమ ప్రతిభను కుంఠితం చేసుకొన్నారు. హీన[గ్రంధి గ్రంధితులవుతున్నారు. అలా యెన్నటికీ || కారాదు. మహామహులవల్ల కాని పను లెన్నో పిన్నల వల్ల జరుగుతుంటాయి, ఆ | శివధనుస్సును వేలాది మందికూడ లేవనెత్తజాలరు. అది అంత బరువయినది. రామునిలో | మ హోత్సాహాన్ని కలిగించే ముఖ్యోద్దేశంతో 'వత్సా! రామా! యీ ధనుస్సును చూడుము". మనకు యెదురయ్యే కఠిన పరిస్థితులి గురించి కల్పన చేస్తూంటే భయంకరంగా ఉంటుంది" ఆ విపత్తు మనల్ని యేమీ చెయ్య లేదు, కాని మానవుడు సాహసంతో యెదుర్కొన గలిగితే విఘ్నపరంపరలు నాశనమై పోతాయి. ఉదాహరణః శ్రీరామునికి ధనుర్భంగం సులభమైన విషయం. కఠిన పరిస్థితుల్ని చూచి వెనుకంజ వెయ్యకూడద్దు. భయపడరాదు. దృఢ చిత్తంతో వాటిని యెదుర్కోవాలి. తీవ్ర ప్రయత్నం చెయ్యాలి. ఇదియే ఈ క్లోక తాత్పర్యము. . శు వా! తుమ్టా వాస్య తదా వంశం ప్రవి శస్య విశాంపతే శయనీయం నరేంద్రస్య తదాసాద్య వ్యతిష్టత. మహారాజుగారి శయనాగారం వరకు అతడు ( సుమంతుడు వెళ్ళాడు. అక్కడ అతని వంశాన్ని గురించి ప్రశంకించాడు. సామాన్యంగా చేరడానికి కష్టమైన స్థానాలకు కూడ ్రశంశద్వారా చేరవచ్చు. అందులో మహారాజ శయనాగారంలోనికి అందరికీ ప్రవేశార్లత ఉండదు. కాని సుమంత్రుడు అక్కడకు కూడా వెళ్ళాడు. అతడు రాజ వంశాన్నీ, అతని అహంభావాన్నీ కూడా ప్రోంసించాడు. అహాన్ని పోషించుకోవడ కామసేవన భావం- యీ రెండూ ప్రముఖ విలాసాలు, మనణ్డేత్రానికి సర్వ ప్రియ విలాసం ప్రశంసలోనే ఉంది. తమ (ప్రశంశలను ఆలకించే వారెవరైనా మోహితులవుతూంటారు. సర్పాలూ, మృగాలూ సంగీతధ్యనులకు మోహింప

88 బడుతూంటాయి. మనుష్య మాళత్రునికి సర్వ ప్రెయమైన సంగీతం ఆత్మ ప్రశంశ ఈ శ్లోకంలో ప్రశంసా మహత్వం ' వర్రింపబడీంది. దీనిద్వారా మంచి చెడ్డలలో ఏ పరిణామమైనా కలగవచ్చు. నేర్చరితనంతో మోసంతో చాలమంది అనుచితమైన ప్రశంశలు చేసికొంటూ స్వార్టాన్ని సిద్ధింపచేసుకొంటారు. అనుచిత ప్రశంసలకు లొంగిపోయేవారి అలవాట్లు నాశనమైపోతాయి. భమవల్ల ఆదిలో అతడు తనను అట్టివానిగానే భావించుకుంటాడు. వానికి తన లోపాలు గోచరించవు. దానివలన వాని మస్తిష్కం అజ్ఞాన[గ్రస్తమై భ్రాంతమై పోతుంది. ఫల రూపంగా వాని కార్యాలు కూడా అపమార్షాన్నే పడతాయి. రాజులలో, అధికారులలో యీ విధమైన అనుచిత ప్రశంశలకు లోనై వికార |. . చేష్టలకు గురికావచ్చును. ఇట్టే సంఘటలను ఎన్నింటినో చూస్తున్నాము. ' కొని ప్రశంసలను సదుపయోగం చేసుకోవాలి. ఉచితరీతిని ఎదటి వాస్తవికగుణాలను ||. ' ప్రశంసిస్తూ వాని ఉత్సాహానికి' ద్విగుణీకృతోత్సాహాని ఎ యివ్వాలి. వాటిని వర్టిలజేయ శుభ కామనలు కలిగి మెలగాలి. తదా ధరా వాని ఉత్సాహ ఆత్మబలాలు వర్ధిల్టుతూంటూాయి. , ప్రశంశలను సంరక్షించుకోవడానికై ఆ సత్పాత్రుడు లేశమాత్రంగా తనలో యేవేని ||. | | దుష్టభావాలుంటే వాటిని కూడా దూరం చేసుకు తీరుతాడు. ధవళవస్త్ర సదృశ (ప్రకృతి , కల వ్యక్తి సుగమంగా సునాయాసంగా లేవ గలుగుతాడు. కూర్చో గలుగుతాడు. ఆ ||. బట్టలు మైలపడకూడదని జాగగత్త తీసుకుంటాడు. కాని మలినవస్త్ర ధారికి యేవిధమైన , సంకోచం ఉండదు. హ్రాంని స్వచ్చవ(స్త్రం కాగా, నింద మలినవస్తం, మన పరిచయస్తులందరి | చేత స్వచ్చవస్త్రాన్నే ధరింపచేయించాలి. దాని వల్లి లోకజీవనంలో జాగరూకులై మంచినే నేర్చుకోగలగడానికి మహావకాశం లభిస్తుంది.” 5. శ్లో! వనవాసంహి సంవ్యాయసాం స్యాభరణాని చ భర్తార మనుగచ ఏం త్రై సీతాయై శ్వశురో దదౌ వనవాస దివసాలను లెక్క పెట్టి భర్తతో పయనించు చున్న సీతకు మామగారు వస్త్ర భూషణాలను యిచ్చారు. భవిష్యత్తులో రానున్న కష్టపరంపరలను ధ్యానంలో ఉంచుకొని వారికి సముచితమైన యేర్చాట్టు చేసుకోక పోతే భవిష్యత్తు అంధకారమై పోతుంది. బుద్ధిమంతుడు భవిష్యత్తును గురించి విచారిస్తూంటాడు. ముందు జీవితం సుఖశాంతులతో ఆనందోల్లాసాలతో

89 గడవడానికి శుభకర్మలు ఆచరించి అధికాధిక పుణ్యాన్ని సముపార్దిస్తారు. అలానే మనం కూడా చెయ్యాలి. శ్లో! రాజా సత్యం చ ధర్మశ్చ రాజా కులవతాంకులమ్‌ రాజా మాతాపితావైవ రాజా హీతకరో నృణామ్‌. రాజు-సత్యము, ధర్మము కులవంతుల కులము, మాతాపిత సృతుల్యుడు. మానవసమాజ హీతకారి. రాజు ద్వారా ప్రజల హీతం కోసం సత్యాధారం మీద పురోగమించే రాజ్యం సురాజ్య మనబడుతుంది. దీనికి భిన్న మార్గంలో చరించే రాజ్యం కురాజ్యం అనబడుతుంది. ఈ | శ్లోకంలో సురాజ్య ్రశంశ జరిగింది. దాని శ్రేష్ణత్వ వర్ణన చేసి సురాజ్య నిర్ధారిత .॥' నియమాలను పాలించ (ప్రోత్సహించడం జరిగింది. సభ్యనాగరికుడై న వాడు కర్తవ్యంగా |; భావించి సమాజ హితార్థం రాజ్యనియమాలను భగవంతుని యొక్క ఆజ్ఞలను వలె ఆచరించాలి. పరిపాలించాలి. రాజ భక్తి అనగా దేశభక్తి, సమాజ భక్తి, ఈ దేశసమాజ భక్తుల కొరకై యీ శోకం (పేరణ చేస్తున ఎది. ఖే! నిరీక్ష్య సముహూర్తంతు దదర్శ భరతో గురుమ్‌. ఉటబే రామ మాసీనం జటావల్కల ధారిణమ్‌. భరతుడు అదే వ్షణంలో కుటీరంలో జటాధారి అయిన రాముని దర్శించాడు. ఈశ రీయమైన దర్శనంభవనాలలో, కోశాగారాలలో, భండారాలలోను లభిస్తుంది. 3 భవ సంపను 'ఎడటైన పరమేశ ($రుడు మైభవప్వూర్ణమైన ప్రతి వస్తువులోను విద్య మానుడై యునా ఎడు. కానీ భగవంతుని సత్త్వ గుణస్వరూపం లేదా బ్రహ్మదర్శనం కావాలంటే | జటాధారీ, త్యాగ మూర్తీ అయిన శ్రీ రామ దర్శనం మనకు అభించాలంటు అది కుటీరంలోనే లభిస్తుంది. | మహాత్ముల దృష్టిలో దరిద్రనరాయణులకు స్థానం ఉంది. వారికి భగవంతుని || సర్వోత్తమ దృశ్యం దరిద్రులలోనే గోచర మవుతుంది. దీనుల కుటీరాలు వారికి శ్రేష్ట. దేవాలయాలు. నిరాడంబరత్వానికి,, అపరి(గ్రహానికీ, త్యాగవ ,త్తికీ కుటీరాలు ప్రతినిధిత్వం వహిస్తూంటాయి. ఈ సుగుణాలుండే స్థానాలలో జటాధారి అయిన రాముడు లేదా | సచ్చక్తులచే ఆచ్చాదితుడై న బ్రహ్మదర్శనం జరుగుతుంది. అట్టు దర్శనం భగవంతుని |

90 వంటి సరళ నిర్మలాంతః కరణునికి మాత్రమే జరుగుతుంది. ఈ ళ్ళోకంలో భగవద్దర్శనం | యెలా కలుగుతుంది? అన్న సందేహానికి సమాధానంగా కుటీరం జటాధారి అయిన , శ్రీరాముడు, భరతుడు- యీ తత్త్వాల వర్ణన జరిగింది. వివేకవంతుడు తన దృష్టికోణాన్ని , భరతునిలా తన అంతరంగాన్ని సరళత్వ పూర్ణ కుటీర సదృశంగా నిర్మింప గలిగితే , అప్పుడు జటాధారి అయిన శ్రీరాముని దర్శనం యెక్కడైనా లభిస్తుంది. ఆ దృశ్యం ' అయోధ్యానగరంలోని రాజభవనాలలో అయినా లఅభఖిస్తుంది. కాని జటాధారి అయిన

|, శ్రీరాముని మందిరం పర్ణ కుటీరం మాత్రమే. = _ శ్లో! యది బుద్ధి ః కృతాద్రషస్టు మగస్త్యం తం మహామునిమ్‌ అద్బ్యైవ గమనే బుద్ధిః రోచయస్వ మహామతే. ఓ మహామతీ! నువ్వు అగస్త్య దర్శనాభిలాషతో ఉంటే నేడే ప్రయాణ విషయమై యోచించు. అగస్త్య శబ్దానికి కళ్యాణార్థం ఉంది. ఏ బుద్ధిశాలి కల్యాణార్థాలను వాంఛిన్తాడో, ఆత్మ |, సాక్టాత్కారాన్ని పొందగోరుతాడో, భగవంతుని పొందగోరుతాడో ఆ పూర్తికి నేటి నుండే ప్రయత్నం చెయ్యాలి.రేపు అని వాయిదా వేయరాదు. వాయిదా వేస్తే రేపు | అన్నది యెన్నటికీ రాదు. వర్తమాన మన్నది అని టీ కంటె మూల్యవంతమయినది, | అది మరలిరాదు, దానికె చింతించి శోకించడం వల్ల ప్రయోజనంలేదు. జీవితంలో బవు

• మూళల్యమైన ఘడియనే వర్తమానం అంటారు. వర్తమాన సమయంలోని ప్రతిక్షణం ; మహోత్తమంగా ఉపయోగించుకోగలగడమే సమయాన్ని సదుపయోగం చేసికోవడం అవుతుంది.నెరవేర్చదగిన అభీష్టాన్ని. విలంబం' చేయక కాలాన్ని వ్యర్ధం చేయక వర్తమానంలోనే దానికై ప్రయత్నించి తీరాలనియే యీ శోకార్హము. శో! భరత స్యార్య పుత్రస్య శ్వశ్రూణాం మమ చ ప్రభో మృగ రూప మిదం వ్యక్తం విస్మయం జనయిష్యతి.

ఈ దివ్యమృగరూపమైన క్రీడావస్తువు మిమ్మల్నీ భరతునీ, అత్తలనూ ఆశ్చర్య చకితుల్ని చేస్తుంది. అది సజీవంగా పట్టుబడక పోతే దాని చర్మమైనా సుందరంగా ఉంటుంది.

అందరికందరూ తమకు ఆనందాని కలిగించే సుందర వస్తువు సంపూర్ణంగా లభించక పోతే కనీసం కొంత భాగమైనా లభిస్తే దానితో నే తృప్తి చెందుతారు. తనలో సద్గుణాలు ,

వే యెంత అధికంగా ఉంటే అంత మంచిది.లేకపోతే న్యూ నాధిక రూపంలో యెంత ప్రాప్తిస్తే అంతే, అందుకై ప్రయత్నిస్తూండాలి. పూర్ణ సత్యవాదిగా ప్యూర్ణ నిమ్టాపరునిగా ' ప్యూర్త సదాచారిగ తయారు కావడానికి అవకాశం లేకపోతే ధైర్యం కోలుపోక కనీసం | సఫలత్వాన్ని పొందడానికి నిరంతరం ప్రయత ౦ చెయ్యాలి. సంగీత సాహిత్య, శిల్చ వ్యాయామవక్షృత్వ అన్యభాషా జ్ఞానాది కళా కాౌశలాదుల విషయంలో యెంత సముపార్టించడానికి వీలైతే అంతా పొందాలి. ఎంత వీలైతే అంత అధిక జ్ఞానం పాందడానికి సతత ప్రయత్నం చెయ్యాలి. "సర్వం నాశే సముత్పన్నే అర్ధం త్యజతి పండితళి అన్న ళ్లైక భావం యిదియే. శ్లో ! గచ్చశీఘ్రమితో రామ సుగ్రీవం తం మహాబలం వయస్యం తం కురుక్షిప్ర మితో గత్వాఒద్య రాఘవ. . ఓ రాఘవా ! నీ విక్కడినుండి శీఘ్రమే సుగ్రీవుని దగ్గరకు వెళ్ళి అతణి నీ మిత్రునిగా | , చేసికొనుము. _బలవంతుణి మిత్రునిగా చేసుకోవడంలో విలంబం యెంతమాత్రం పనికి రాదు. లోక | వ్యవహారార్థం బలవంతుని సహకారం అత్యంతా వశ్యక విషయము. దాని వలన మహాభారాలు తేలిక అవుతాయి. ఉన్నత ద్వారాలు "అనేకంగా తెరుచుకుంటాయి. నాంగల్యే మహీమ ప్రసిద్ధమైనదే కదా! తన కన ఎ మిన్నయైన బలవంతుణి మిథత్రునిగా | సాందడం వల్లి తన బలం వర్ధిల్లడం సహజం కదా ! అధ్యాత్మిక క్షేతంలోకూడ యింతే. జీవాలేశై తనకన్న మిన్నయైన దేవీ శక్తులతో మైత్రిని స్టాపింప జేసి కొన్నవాడు దై వీ | లాభాలను పొందగల్నుతాడు. ఎవడు యేక్షేతంలో లాభాన్వితుడు కావాలో అతడాక్షేతంలో తన కన్న మిన్నయైన బలవత్తర శక్తుల సాంగత్యం వల్ల శీఘ్రంగా మైత్రిని న్థాపించుకోవాలి. ఖో! దేహాలౌ ప్రతీక్షస్వ క్షమమాణః ప్రియా ప్రియే - సుఖఃదుఖః సహః కాల్తే సుగ్రీవ వశగో భవ. | దేశ కాలాలను (గ్రహించి ప్రియా ప్రియాలనూ సుఖ దుఃఖాలను సహించి సుగ్రీవాధీనంలో | ఉండుము. మానవుడు తాను కోరుకొన్న స్థితిని లేదా అభిమ్టాలను పొంది తీరాలనేది లేదు. దేశ . కాలాల వైచిత్రిని పురస్కరించుకొని (ప్రారబ్ధం కారణంగ అప్పుడప్పుడు మానవుడు

92 అసువిధాజనకమై కష్టకారకమైన పరిస్థితులతో పడుతుంటాడు. ఇట్టి స్థితిని ధైర్యంగా | సహిస్తూ వాటినుండి విముక్తుడు కావడానికి ప్రయత్నిస్తూండాలి. ప్రియా ప్రియాలలో _ సుఖ దుఖాలలో మానవుడు చలించిపోకూడదు. సరికదా? మనస్సును యేకన్థాయిలో ఉంచుకొని తన మానిసిక స్వాస్ట్యాన్ని వ్యక్తం చేస్తూండాలి, శ్ఞా! వంద్యాస్తేతు తపస్సిద్దా స్తపసా వీత కల్మషాః ప్రష్టవ్యా చాపి సీతాయాః ప్రవృత్తిర్వినయాన్నితై నిష్పాపులును, సిద్ధ పురుషులును, తపస్వులును అయిన ఆ మహాత్ములకు సమస్కరించి వినయంగా సీత సమాచారాన్ని గురించి అడగాలి. , _ ఆత్మజ్ఞానోపదేశాన్ని యెవరి దగ్గర పడితే వారి దగ్గర పొందకూడదు. అపాత్రులను | ; గురువుగా న్నిర్ణయించుకోకూడదు. ఆత్మజ్ఞానోపదేశకుడు పాపరహితుడై తపస్వియై ' ఉండాలి. ఈ గుణాలు కలవాడు ఆధ్యాత్మికోపదేశాలను ప్రసాదించడానికి సమర్జుడు. పాపాత్ముడై అనుభవహాన్యుడై భోగపరాయణుడై న వాడు యెంతటి మహాపండితుడై నా, కుశల వక్త ఆయినా అట్టివాని ద్వారా ఉపదేశాన్ని పొందడంలో శిష్యుడు మోసగింపబడి ; అవశ్యం పదభష్టుడవుతాడు. ,.. విశ్వసనీయుడై న మార్గదర్శకుడు లభించినప్పుడు అతనికి నమస్కరించి వినయంగా ప్రశ్నించాలి. ఇట్టి సముచిత జిజ్ఞాసతో శిమ్టాచార శిష్య భావాలతో ప్రశ్నించబడిన నాడు | అధికారియైన గురువులు తమ శిష్యులకు సముచిత మార్గాలను చూప గలుగుతారు. ఈ శ్లోకంలో ఆత్మజ్ఞానియైన గురువుయొక్క లక్షణాలు, శిష్యుడు ప్రశ్నింప తగ్గ దీతి వర్ణింపబడినది. శ్లా! సవినిర్దిత్య పురీం శ్రేష్టాం లంకాం తాం కామరూపిణీమ్‌ విక్రమేణ మహాతేజా హనుమాన్‌ కపీసత్తమః .. కపీ శ్ర్ధుడు, మహాతేజస్వీ అయిన హనుమంతుడు పరాక్రమంతో కామరూపిణి | అయిన లంకను జయించాడు, కామవాసన రూపంలో ఉన్న లంక అత్యంత ఆకర్షణీయంగా, సర్వకాంతులతో | నయనాఖి రామంగా కానవస్తూన్నది. దాన్ని జయించడపుంటే కష్టమే. ఈ కామవాసనా | రూప మయిన లంకలో అసురకులం ఆనందంగా నివసిస్తున్నది. అమరులందరూ ఆంతరంగిక శ్యతువులు, కామవాసనా రూపమెన వారి అంకా దుర్గం సురక్షితంగా

తా! జ్‌ ల ' ఉండునంతకాలం వారు కూడ సురక్షితం గానే ఉంటారు. ఈ రహస్యాన్ని (గ్రహించిన || హనుమంతుడు ముందుగ అసురపురిని జయించడం అవసరమని తలచాడు. తన | పరాక్రమ. బ్రహ్మచర్య, శీల సంయమనాలతో కామవాసనలను జయించాలి. ఈ విజయం బ్రహ్మచర్యం ద్వారానే సంభవమై యున్నది. హనుమంతుని వలె మనంకూడ | కామవాసనా రూపిణియైన లంకను జయించ ప్రయత్నించి తీరాలి. | శ్లో! ధన్యా దేవాస్స గంధర్వాః సీద్ధాశ్చ పరమర్షయః | మమ పశ్యంతి యే నాథం రామం రాజీవలోచనమ్‌ రాజీవలోచనుడైై. న వీర రాముణ్ణి సందర్శించువారు ధన్యులు. పరమాత్మను సందర్శించువారు నిజంగా ధన్యులే. పరమాత్మ అందరి సమీపంలోనూ ఉంటాడు. + అందరి లోపలా ఉంటాడు. నలువైపులా ఉంటాడు. అతడు లేని పరమాణు మాత్ర స్టానం కూడ లేదు. అయినా మాయా (గ్రస్టులయిన మానవులు అతణ్రి దర్శించ లేకపోతున్నారు. (గ్రహించలేక పోతున్నారు. అతన్ని పొందడం. లేదా, దర్శించడం యెంత కష్టమో కదా? | అని భావిస్తున్నారు. వారు తమ అంధనేత్రాలతో దైవాన్ని చూడ జాలకున్నారు. | దు(షషృవృత్తులలో నిమగ్నులై ఉన్నారు. దివ్య నేత్రధారులు ఆ పరాత్పరుని తమ లోపలా, బయటోర్వేసర్వత్రా సందర్శింప | గల్లుతునా, ఎరు. దివ్య ద ఏశ్యాల వల్ల వారి అంతఃకరణ తృప్తిని పొందు తున ఎది. సాత్త్విక కర్మ స్వభావాలు కస్తూరి వంటి సౌరభం అతని అంతరంగం నుండి బహిర్గత మవుతుంది. అట్టే దివ్య దర్శులగు పురుషులకు దేవ గంధర్వ బుషి పదవులూ ప్రశంసలూ లభిస్తాయి. వారు పరమ ధన్యులని అభివ్దించడమే యీ శ్లోక ప్రధానాంశము. శ్లో! మంగళాభిముఖీ తస్య సా తదా సీన్మహాకపే ఉపతస్ట్రే విశాలాక్షి ప్రయతా హవ్యవాహనమ్‌. కపి శ్రేష్టుడై న హనుమంతునికి మంగళాలు చేకూరాలని విశాలాక్షియైన సీతాదేవి అగ్ని భట్టారకుని (పార్టించింది. . మంగళ పరంపరలు చేకూరడానిక అగ్ని దేవుణ్లి ఆరాధించే విధానం సంప్రదాయంలో ప్రసిద్ధమై ఉంది. అగ్ని హోత యాగహోమాదులతో జరిగే పభకర్మలు సదా | సత్పరిణామాన్ని కలుగజేస్తాయి. యజ్ఞాల మహీమ అసాధారణమయింది. వాటిద్వారా | రోగవిముక్తి వర్షాలు కురియడం పుత్ర ప్రాప్తి వివిధాభీష్ట. సిద్ధువరకూ ఫలితాలున్నాయి.

కు జె | పరుల మంగళా మంగళ విధానాలు కూడ అగ్నిని ఆరాధించడంలో ఉన్నాయి. జీవన క్తికి అగ్ని అని నామాంతరం ఉంది. జీవనశక్తి వర్ధిల్లడంతో మంగళాలు | చేకూరడం ప్రత్యక్షమే. తగినంత ఉష్ణం, తేజస్స్పూ కలవారికి అన్ని విధాలైన మంగళాలూ చేకూరుతాయి. క్రియాకక్తి వర్టిలడంతో వాని కార్యాలన్నీ సహజంగానే వర్ధిల్లి సుగమమై సఫలమవుతాయి. భోః హితం మహార్ధం మృదు హేతు సంహితం అతీతకాలాయతి సం ప్రతిక్షమమ్‌, నిశమ్య తద్వాక్య ముపస్థిత జ్వరః ప్రసంగవా నుత్తర మేత దవీత్‌, 16 (త్రికాలాలకూ హితకరమై, సప్రమాణమై. కోమలమై అర్హయుక్తమైన విభీషణుని వాక్యాలను విన్న రావణునికి మహాక్రోధం వచ్చించి. దానితో అతడు ” వీరికి యీ ', పలుకులవల్ల ప్రయోజనం యేమీ ఉండదు. ఉచితానుచితాలేవో, కళ్యాణాకళ్యాణాలేవో ' వారికి తెలియదు. వారికి తమ అహంకార. స్వార్థాలు మాత్రమే సర్వ శ్రేష్టమైనవిగ , గోచరమవుతాయి., వారికి కలిగిన అభిప్రాయం వినా తదతిరిక్తమైన మాటల్ని యెవరి .. వల్దా కూడా వారు వినరు. విభీషణుని అర్ధయుక్త కోమల హితకర సప్రమాణ వచనాలు . కూడా అతనిపై యెట్టి ప్రబావాన్నీ కలిగించలేదు. సరికదా, వ్యతిరేకంగా అతడు కుపితుడ్డై సమాధాన మివ్వసాగాడు. మదోన్మత్తులు పరుల మాటల వినిపించుకోరు. | వారికి తెలియ జేసే మార్గం మరో తీరులో ఉంటుంది కాబోలు. లో! ధర్మాత్మా రక్షసాం శ్రేష్టః సంప్రాప్తోాయం విభీషణ : = లంకైవ్వర్యం (ధ్రువం శ్రీమానవయ మాస్నో త్యకంటకమ్‌. రాక్షస శ్రేషుడై న విభీషణుడు వస్తున్నాడు. అతడు శ్రతు హీనమైన అంకారాజ్యాన్ని | | పాలించగలడు. . 1; _ సామాన్యంగా రాజ్యవై భవ పరివార సంపన్నుడైన పాలకునికి శతువులు విశేషంగా ఉంటారు. కాని, ధర్మాత్ములై నిష్పక్ష దృక్పథం కలవారై న్యాయ జౌదార్యాలకు విశేష | గౌరవాన్ని ప్రసాదించేవారు ఉత్తరదాయిత్వ, వేతృత్వ, ప్రభుత్వ న్యాయాదులను | | స్వాధీనంలో ఉంచుకొంటూ యెొవరికీ శత్రువులు కాకుండ ఉంటారు. విభీషణుని వలె | | న్యాయ పూర్ణదృష్టి కలవారు సర్వులకూ (ప్రేమ పాత్రులుగా ఉంటారు. ఎదుటి | (' వృదయాలను సైతం శాసించ గలుగుతారు. "

95

| భి యో వజ పాతాశన్ని సన్ని పాతాన్న చక్టుభే నాపి చచాలరాజా! స రామబాణాభిహతో భృశార్తశ్చచాల చాపంచ ముమోచ వీరః. 1 వజ్రపాతానికి గానీ, అగ్ని ప్రహారానికి గానీ.-చలించని రావణుడు రామబాణాభిహతుడై. | |, దుంఖించి బాణాలు వేశాడు. . మహా సాహసవంతులూ యోధులూ అయిన వారు ప్రాప్తించిన కష్టాల్ని లెక్కచేయరు. కఠి న ప్రహారాలను సహించి కూడ పోరాడుతూంటారు. అట్టి వీర ప్రకృతి కలవారు కూడ | రామ బాణా ఘాతావల్ల అంతరాత్మ శాపోప వతులై వ్యధితులై పోతారు. అణగ(ద్రాక్క ? బడీనవారు ఆక్రందనం చేసే వేళ జీవనధనాన్ని వ్యయంచేయ దుర్భుద్ధి కలవాడు శపించబడతాడు. అంతః స్థలంలో హా హా రవాలు చెలరేగుతాయి. అట్టే ఆత్మ తాడనం , వల్లి మహా పాపాత్ములూ పాషాణ హృదయులుకూడా చలించిపోతారు. ప్రజలు తమ

బాహుబలంతో బలహీనుల్ని వేధిస్తూంటారు. పరాజితుల్ని హేళశనచేస్తూ తమ విజయ

శ్రీ కై అభిమానంతో వి(ర్రవీగుతూంటారు. వారిని దోచుకుంటారు, కాని, పాపకర్మ || ఫలితంగా దండ రూపంలో వారిపై దై వప్రహార మేదైనా పడితే వారు న్మృతిని | '1, కోలుపోతారు. దురహంకారులైన వారు ఒకే ఒక విషయాన్ని గుర్తుంచు కోవాలి |

అందరికన్న మిన్నయైన సత్తా యీ విశ్వంలో తేజరిల్లుతూంటుంది. దాని ్రహార

| మాళత్రంచే తమ నామ రూపాలుకూడా ఉండవు. బలహీనుల్ని వేధించి పీడించవచ్చు

కొనిః వారి నిట్యూర్చుల్ని యెదుర్కోవడం కష్టతరం. వారి ఉసురు యెంతటి వారికైనా

కొట్టుక మానదు. శో! యస్య విక్రమ మాసాద్య రాక్షసా నిధనాం గతాః తం మన్యే రాఘవం వీరం నారాయణ మవామయమ్‌

ఎవని పరాక్రమం వల్ల రాక్షసులు మరణించారో, అట్టి నిష్కల్మష. వీరుడ్లైన శ్రీ రాముడు ధన్యుడు. | స్వయంగా నిష్పాపుడై కషాయ కల్మషాలను సమూలఅంగా నిర్మూలించునట్టి వీరపరా | క్రమ పురుషు ధన్యుడు. స్వార్ధ సిద్ధికోసం అనేక మంది పరాక్రమాన్ని ప్రదర్శిస్తూంటారు. | పరాక్రమ (ప్రదర్శనా లోభంతో అహంకార (గ్రస్థులవుతూంటారు. ఆ యీవిషయాలు సాధారుణులలో కూడ గోచర మవుతూంటాయి. కాని అసురత్వ వినాశనార్ధం స్వీయ || పరాక్రమాల్ని యీషణ్మాత్రం దురుపయోగం .చెయ్యక వారు యెంతమాత్రం పాప |

6గ్ర | పంకిలంలో చిక్కుకోకుండా ఉంటారు. వీరత్వ పరాక్రమాల (శ్రష్టత్వం యిందులోనే 1 ఉంది. శై! న తే దదృశిరే రామం దహంత మరి వాహినీమ్‌ మోహితాః పరమా(స్తేణ గాంధర్వేణ మహాత్మనా. | మహాత్ముడైన రాముడు దివ్యగాంధర్వాస్తంతో రాక్షసుల్ని మోహితుల్ని చేశాడు. దానితో వారు తమ సై న్యాల్ని నాశనం చేసే శ్రీ రాముత్లి చూడలేక పోయారు. తమకు కష్టాలను కలుగ జేస్తూ తమ సైన్యాన్ని సంహరించే వారెవరై నదీ అజ్ఞానం |, వల్లి బుద్ధి భ్రమలవల్ల కూడా వారు గుర్తించలేరు. తమశతువులు తమకు హానిని కలుగజేస్తునా 'సరని మాత్రమే వారు భావిస్తుంటారు. కాని తమ అస(త్పణాళికయే ఫలించి | చఆదియే తమ విపత్తికి కారణ మవుతూంటుంది. కష్టాలకు సాంసారిక పరిస్థితులే | కారణమని అజ్ఞానులు భావిస్తూంటారు. కాని వాస్తవానికి వారి పాపాలే వారికి మహాశత్రువులు. || అదృశ్యరూపంలో ఉండే భగవంతుడు వారి పాపాలనే గంధర్వబాణాలను వలె వారిపై ప్రయోగించి గాయపరుస్తూంటాడు. | భః! ప్రణమ్య దేవతాభ్యశ్చ బ్రాహ్మాణేభ్య్చ మైథిలీ | బద్ధాంజలి పుటా చేద మువా చాగ్ని సమీపతః. దేవ (భ్రాహ్మాణులకు నమస్కరించి, సీత చేతులు జోడించి అగ్నిని సమీపించి | పఠికింది. | సత్యమైన ఆత్మ యేదేని విషయాన్ని ప్రకటించే వేళ ముందుగా దేవలతలను, || (బ్రాహ్మణులను, శ్రద్దా పూర్వక్తంగా ధ్యానిస్తుంది. కారణం? ఈ విషయంలో [శ్రేష్టుల అభిప్రాయం యేమిటో తెలిసికోవాలని ప్రపంచంలో ఉన్న మూర్చులందరూ యీ | విషయాన్ని అంగీకరించినా అంగీకరించకపోయినా- దేవబ్రాహ్మణ (శ్రేష్ట పురుషాదులు అంగీకరిచి త్యాజ్యమంటే సన్మార్లాను రక్తులు దానినే అనుసరిస్తారు. ఇతరేతర సత్వగుణ సంపన్నులు వై భవాదులలో యెంతటి ఘనులైనా బ్రహ్మశ్తి (| సంపన్నుల సమక్షంలో వారందరూ సదా తలలు వంచవలసిందే. సీత అగ్నిని సమీపించి పలికింది. మనం చెప్పదలచుకొన్న విషయం యేదైనా | అంతః కరణలో నివసించే జ్యోతి సమక్షంలో నిలబడి చెప్పాలి. మోసం , కపటం,

97 అసత్యం అన్నవి భగవంతునికి దూరరిగా ఉండే వారి నోటి నుండి మాత్రమే వెలువడు తాయి. అగ్నిని సమీపించి అంతర్భ్థ్యోతిని సాక్షిగా ఉంచుకొని మనం నోరువిపి ఏతే సదా సత్యమే వెలువడుతుంది. శ్లో! చలనాత్పర్వతేంద్రస్య గణాదేవాశ్చ కంపితాః చ చాల పార్వతి చాపి త ద్య్తిమ్టా మహేశ్వరమ్‌. పర్వతం చరఠించడంతో శివగణం చలించి, పార్వతీ దేవి పరమశివుణ్ణి కౌగలించుకుంది. ఆధారం చలించడంతో దానిమీద ఉన్న వస్తువులన్నీ చలించిపోతాయి. అవి యెంత పెద్దవైనా కావచ్చు. భూకంపం వస్తే వాటిమీద ఉండే వస్తువులన్నీ క్రిందుమీదులై | పోతాయి.మనుష్యమాత్రుని దృష్టికోణాన్ని పురస్కరించుకొనియే [ప్రాపంచిక వస్తువులూ క్రియలూ సంఘటనలూ పరిస్థితులూ మంచివిగా లేదా చెడ్డవిగా గోచరించవచ్చును. ॥ కాని పూర్వదృష్టి కోణం మరి, దాని స్థానంలో నూతన ప్రణాళిక లభిస్తే ప్రథమాభిరుచి మారడం వల్ల ఆ స్థితి యేర్చడడానికి గల కారణం తెలియదు. ఒక దృష్టితో ఉన్నవాడు || నేడు మహాలోభి కావచ్చును. కాని మరునాడే ఆతనికి నూతన దృష్టి లభిస్తే అతడు ఉచ్చకోటికి చెందే మహాత్యాగి అవుతాడు. భావం :ః దేనిమీద నిలచి మానవుడు యోచిస్తూంటాడో? అదియే అతనికి ముఖ్య కారణమైన ఆధారం అవుతుంది. ప్రపంచంలో యెన్నో వ్యక్తిగత సామూహిక పరివర్తనలు యేర్పడుతుంటాయి. | వాటికి మూలకారణం దృష్టికోణాధారాల పరివర్తనకు మనం మనల్ని మనసమాజాన్ని | యేదశలోకి మార్చ దలచామో, దానిని బట్టియే దాని దృష్టిని, విచార ప్రణాళికను, ఆధారశిలనూ మార్చవలసి ఉంది. పర్వతం కంపించడంవల్ల శివ పార్వతులు కంపించారు. | కనుక దృష్టి కంపించటంతో బాహ్య జీవన మంతా కంపించి పోతుంది శ్లో! దారాః పుత్రాః పురం రాష్ట్రం భోగాచా ఏదన భాజనమ్‌ ( | సర్వమేవా విభక్తం వో భవిష్యతి హరీశ్వర. |, వానర రాజా! స్త్రీ, పుత్ర, నగర, రాష్ట్ర భోగ వస్త్ర, భోజనాదులన్నీ మా అవిభక్త

1. సంపత్తి కాగలవు. | రాష్ట సమాజ, ఖాద్య సామగ్రి సంపద యివన్నీ అవిభక్తమని చెప్పి యీ శ్లోకంలో

98 వర్తమాన సమాజవాద సిద్దాంతాన్ని ప్రతిపాదించడం జరిగింది. భగపంతుడు ప్రసాదించిన యా విశ్వంలోని సమస్త సామ(గ్రుల మీద మానవ మాత్రులందరికీ సమానాధికారం ' ఉంది. ఆవశ్య కతానుసారం, అర్హతగల వారందరూ సమాన రూపేణా యీ సంపదను | అనుభవించ వచ్చును. ఈ సిద్దాంతాల మీదనే సమాజ వాదానికి ఆధారశెల నిలచి ఉంది. సంపత్తిని పంచి తన వ్యక్తి గత అధీనంలో ఉంచుకోవడాన్ని యీ శ్లోకం నిరోధిస్తుంది. వ్యక్తి. సమాజ సమ్మేళనాన్ని సమర్థిస్తూన్నది. ఈ శ్లోకం సమాజవాద సిద్దాంతానికి సూ(త్రరూపంలో ఉంది. శ్లో! యామేవ రాత్రి శత్రుఘ్నః పర్ణాశాలాం సమావిశత్‌, తా మేవ రాత్రిం సీతాపి ప్రసూతా దారకద్వ్యయమ్‌. శతృఘ్నుడు వాల్మీకి ఆశ్రమంలో ప్రవేశించిన నాటి రాత్రే సీత యిరువురు పుత్రుల్ని | కన్నది. 1 | | శే్యత్రుగణాలను నాశనం చేయడం కోసం ప్రేమ లోభ భవనాలను పరిత్యజించి బుషి | భావనా ప్రతీక రూపమైన ఆశ్రమంలో శత్రుఘ్నుడు యేనాడు అడుగు పెట్టునో, నాడే ఆత్మ స్వరూపిణియగు సీత లవ స్వరూపంలో జ్ఞానాన్నీ. కుశ స్వరూంపలో కర్మనూ ప్రసవించింది, | ఏ క్షణంలో శత్రుత్వ భావాని ఎ నిస్వార్ధ నిర్మల (ప్రేమ దూరం చేస్తుందో? అందరిని తనవారిగా భావించి అందరియందూ సద్భావం కలిగి వ్యవహరిస్తుందో? నాడే ఆ వ్యక్తి భోగం సం[గ్రహవాసనాదులన్ని త్యజించి సంరయమత్యాగ నీతుల్ని తన వారినిగా చేసి కోగలుగునట్టి స్వాభావిక ఫలితాన్ని పొందుతాడు. శత్రుఘ్నుడు వాల్మీకి ఆశ్రమంలో పవేశించడమంటే యిదే. ర్త ఇట్టి స్థితి లభించడమంటే ఆత్మలో సత్‌ జ్ఞాన ప్రకాశం 'ప్రసారితం కావడమే అనాలి. సత్కర్మ ప్రవృత్తికలుగుతుంది. ఇదియేసీత యిరువురు పుత్రుల్ని ప్రసవించడమంళే, | ఆత్మోన్నతికి యివి రెండూ పరమ సిద్దావస్థలు. గాయత్రీ రామాయణంలోని 24 శ్లోకాలలో ధర్మ నీతి సమాజ స్వాస్థ్య ఆధ్యాత్రికాది , విషయాల రహస్యోద్దాటనం జరిగింది. దారి చూపబడీంది. ఈ అంతిమ శ్లోకంలో వాటిని | ఆచరించడం వల్లి అంతిమ స్థితిలో లభించే పరిణామం వర్ణించబడింది. చిల్టు చివరకు సీతకు యిద్దరు పుత్రులు కలుగుతారు. అత్మాకంసత్‌ జ్ఞాన సత్కర్మ రూప పుతద్వయంతో

వం || నిండిపోతుంది. ఈ పుత్రుల్ని పొంది సీత సమస్త కష్టాల్నీ విస్మరించిది. తపశ్చర్యా |, రూపమైన కష్ట సర్వస్వాన్ని విస్మరించింది. దివ్య పుత్ర ద్వయానందంలో నిమగ్నురాలై పోయింది. ఆ పుతుల ఆనందానికి హద్దులే లేవు. సత్‌ జ్ఞాన, సత్‌ కర్మలు లభించునట్టి || "రెండు చేతులూ రెండు అమృత భాండాలతో నిండి పోయాయి. వారి ఆనందసీమను యెవరు యెంతని వర్హించగలరు? ఈ పరమానందమే గాయత్రి సిద్ధి. ఈశళ్ళాకాలలో వాల్మీకి మహర్షి తన జ్ఞాన అనుభవాదులను నింపాడు... ఆ రహస్యాలపై వ్యాఖ్యానం సూత్ర [ప్రాయంగా నడచింది. వినిజ్ఞభావుకులు యీ 24 సూత్రాలలో అంతర్నిహితమై యున్న రహస్యాలపై స్వతంత్ర విచారణ సాగించ గరిగితే మహాదు భత: జ్తాన రతా, ఎలు లఅభించగలవు. . అహో! కృతార్జ్థాస్మి జగన్ని వాస! తే! పాదొబ్దసంలగ్నరజః కణాదవామ్‌ స్ప్పృశామి యత్పద్మజ శంకరాదిభి[ర్విమృగ్యతే రంధితమానసై స్సదా. అహో! విచిత్రం తవ రామ! చేష్టితం! మనుష్య భావేన విమోహితం జగత్‌! చలస్యజస్రం చరణాదివర్హి | తస్సంపూర్త ఆనందమయోఒతిమాయికః 2బయత్సాద పంకజ పరాగ- పవిత్రగాత్రా! భాగీరథీ భవవిరించి ముఖాన్నునాతి! సాక్టాత్స ఏవ మమదృగ్విషయో యదాస్తేకిం వర్ష్యతే మమపురాకృత భాగధేయం.. 31 మర్య్యావతారే మనుజాకృతిం హరిం! రామాభిధేయం రమణీయ దేహినం! ధనుర్ధరం పద్మ విశాలలోచనం భజామి నిత్యం నపరాన్ఫజిష్యే 4& యత్పాద పంకజరజ ్రుతిభిర్వి ము ఎగ్యం! యన్నాభిపంకజభవః కమలాసన॥ | యన్నామ సారరసికో భగవాన్సురారి! స్తం రాొమచంద్రమనిశం హృదిభావయామి. 5! యస్యావతారచరితాని విరించిలోకే గాయంతి నారదముఖా భవపద్మ జాద్యాః ఆనందజాశ్రు పరిషిక్త కుచా[గసీమా వాగీశ (రీ చ తమహం శరణం ప్రపద్యే. 6॥

100 సోఒయం పరాత్మా పురుషః పురాణ! ఏకః స్వయం జ్యోతి రనంత ఆద్యః మాయాతనుం లోకవిమోహనీయాం! ధత్తేపరాను[గ్రహ ఏషరామః 7! అయం హి విశ్వోద్భృవ సంయమానా! మేక స్ప్వమాయాగుణ బింబితోయ॥ః! విరించి విప్త్వీశ్వర నామభేదాన్‌' ధత్తేస్వతం[త్రః పరిపూర్ణ ఆత్మా 8 నమోస్తు తే రామ! తవాంఘ్రిపంకజ! (శియాధృతం వక్షసి లాలితంప్రియాత్‌ ఆక్రాంత మేకేన జగత్రయం పురా! ధ్యేయం మునీం[దై రభిమానవర్దితైః 9! జగతామాదిభూతస్త్వం జగత్త్వం జగదా శ్రయః॥। సర్వభూతేష్య సంయుక్త ఏకోభాతి భవాన ఈ 10! ఓం కార వాచ్యస్త్వ్వం రామవాచాను “విషయః పుమాన్‌ వాచ్యవాచక భేదేన భవానేన జగన్మయః 11 కార్య కారణకర్షృత్వ ఫలసాధన బేధతః ఏకో విభాసి రామ!త్వం మాయయా బహురూపయా.12 త్వన్మాయా మోహితధియః తా 0న జానంతి తత్త్వతః! మానుషం తా ఇభఖిమన్యంతే మాయినం పరమేశ్వరం. 18. ఆకాశవత్త్వం సర్వత బహిరంతర్గతోఒమలః | అసంగోహ్యచలో నిత్యశ్ళుద్దో బుద్ధస్సదవ్యయః, 14] యోషిన్మూఢాహ మజ్ఞాతే తత్త్వం జానేభోకథం విత్ర। తస్మాత్తే శతశో రామ నమస్కుర్యా మనన్యధీః 156. దేవ! మే యతత్రకు తత్రాపి స్థతాయా అపిసర్వదా త్వత్పాదకమలే సక్తా భక్తి రేవ సదాస్తుమే 16 ॥ నమస్తే పురుషాధ్యక్ష నమస్తే భక్తవత్సల -చమస్తేఒస్తు హృపీకేశ! నారాయణ నమో౭స్తుతే. 171 భవ భయహర మేకం భానుకోటి ప్రకాశం! కరధృత శరచాపం కాలమేఘావభాసం।! కనకరుచిర వస్త్రం రత్నవత్కుండలాఢ్యం! కమల విశదనేత్రం నానుజం రామమీడే 18! | స్తుత్వైవం పురుషం సాక్టాదాఘవం పురతఃస్థితం! పరిక్రమ్య ప్రణమ్యాశు సానుజ్ఞాతా యయౌ పతిమ్‌. 1091 అహల్యయా కృతం స్తోత్రం యః పఠేద్భక్తి సంయుతః। సముచ్యతేఒఖిలై: పాపైః పరం బ్రహ్మాధిగచ్చతి. 20 పుత్రాద్యర్థేపఠేద్భృక్ష్త్యా రామం హృది నిధాయచ! సంవత్సరేణ లభతే వన్ట్యా అపి సుపుత్రకం 211 సర్వాన్కా మానవాప్పోతి రామచంద్ర ప్రసాదతః. 21 బ్రహ్మఘ్నో గురుతల ఎగోటపి పురుషు స్తేయీ సురాపోపివా! మాతృభభ్రాతృవిహింసకోఒపి సతతం భోగైక బద్దాతుర॥। నిత్యం స్తోత్రమిదం జపన్‌ రఘుపతిం భక్త్యాహృదిస్థం స్మరన్‌ ధ్యాయన్ముక్తిముపై తి కిం పునరసా స్వాచారయుక్తో | నరః 23। + ఓ జగన్నివాసా! నీ పాదపద్మములయందుండు రజఃకణసంస్పర్శముచేనేను మిక్కిలి కృతార్థురాల నయితిని, ఆహా! ఏ ఫొదధూళికై బ్రహ్మ, శంకర మొదలగు దేవాది దేవులందరూ వ్యగ్రమనస్కులై సర్వదా ప్రయతి ౦ంచుచుందురో అట్టి పాదరజము.

101 || నన్ను తనంత తాను వచ్చి పవిత్రమొనర్చినది అహో! రామా! నీ కృత్యములు ఆతి విచిత్రములు. నీ యామనుష్య రూపమున జగత్తంతయు ముగ్ధ భావము నందింప | బడుచున్నది, కరచరణాద్యవ యువము లేవియు నిజముగా నీకు లేవు. కాని సృష్టిని | నడిపించు చున్నోవు. నీవు సంపూర్జుడవు, ఆనంద మయుడవు మహామాయావివి. |! అనగా మిధ్యా రూపమగుజగత్తును నీ మాయచే ఉన్నట్టుగా భాసింపజేయువాడవు 2 ఏ || మహాపురుషుని పాదపద్మములయందుండు రజస్స పర్క్మ మాత్రమున పవిత్ర శరీరయగు గంగానది శంకరుడు బ్రహ్మ మొదలగు దేవతలను సై తము పూతమొనర్చు చున్నటదో , ఆ మహాపురుషుడే సాకార రూపమున నా దృష్టియెదుట సాక్టాత్కరించెనన నా పురాకృత సుకృతము నాకే ఆశ్చర్యము కలుగ జేయుచున్నది. 31 . తాను నిరుపాధికుడై యుండినను ధర్మసంరక్షణార్థమై మర్య్యలోకమున మానవరూప మున నవతరించి మిక్కిలి సుందరుడు, జగన్మోహనాకారుడునునై పద్మమువలె విశాల లోచనములు కలిగిధనుర్జారి అయిన శ్రీ రామచంద్రుని సేవింతునే గొని తదన్యుల సేవింపజాలను. 4॥ అనాది నుండీ శ్రుతులుకూడ యే పరమాత్మ పాద పద్మముల ధూళి కణముక ప్రయత్నించుచున్నవో! _ చతుర్ముఖుడగు కమలాసనుడు యెవని నాభి కమలమునుండి ఉద్భవించెనో! సర్వదా ఎవనినామమును స్మరించుచు శంకరుడానందాబ్ది నోలలాడుచుండునో అట్టి శ్రీ రామచంద్రునే నేను హృదయమున భావించు చుందును. 4! రామావతారచరిత్రను బ్రహ్మలోకమున నారదుడు మొదలగు దేవర్షులును, శంకరుడు మొదలగు ప్రమథులును, బ్రహ్మ మొదలగు ప్రజాపతులును గానము చేయు చుందుతో ఆ చరిత్రను విని వాగీశ్వరి యగు సరస సతీ దేవికూడ ఆనంద బాస్పములను విడుచును అవి ధారగా వర్షించుటచే అమె కుచమండలా(గ్రము ఆధర్రమగును.6 (బ్రహ్మాదిలోకములలో నారదాదులచే కీర్తింపబడు పరమపురుషుడు నా కనుల యెదుటనున్న దివ్య మంగళ విగ్రహుడగు రాముడే యీతడు నిజముగ పరాత్సరుడు, | పురాణపురుషుడు, సజాతీయ విజాతీయ స గత భేదములు లేని ఏకాకారుడు, స యం ప్రకాశము కలవాడు, అనంతుడు, ఆదిపురుషుడు మూఢులగు మానవులను తరింప | జేయుటకే సమస్తప్రపంచమును మోహింపజేయు మాయామానుష శరీరమున , ప్రకటితమై యున్నాడు. (అనగా పఠమాత్మ సగుణరూపమున రామావతారమూర్తిగ | దృగ్గోచరమగు చున్నాడే కాని అంతటను నిండి యుండు పూర్ణబహ్మస్వరూపుడే యని భావము) 71 ఈ నా కన్నులయెదుట కన్పడుచున్న రామచంద్రుడు స్వయముగ

102 ఏకాకారుడై. యుండియును తాను స్వతంధత్రుడును, పరిపూర్జుడును అగుటచే సృష్టిస్టితిలయములకొరకు తన మాయయందు సత్వరజస్తమో గుణాత్మకములగు (బ్రహ్మ విష్ణు మహేశ్వర నామభేదములతో ప్రతిబింబించినవాడు. 8! ఓ శ్రీరామచండద్రా! ఏ నీపాదపద్మములను శ్రీ, మహాలక్ష్మి సర్వదా తన వక్షస్థ్టలమునందిడుకొని అతిప్రేమతో

| లాలించు చుండునో, ఏ నీపాదపద్మము త్రిలోకమును ఏక కాలమున ఆ[క్రమించినదో, | ఏ నీపాదకమలమును దేహాద్యభిమానపర్దితులగు మునీశ్వరులు సర్వదా ధ్యానించు చుందురో అట్టి నీ పాద కంజాతములకు నమస్కరించు చున్నాను. 91 ఓ రామచంద్రా! నీవు సర్వప్రపంచమునకును ఆదికారణుడవు. జగత్తుకూడ నీ స్వరూపమే జగత్తుకు ఆశ్రయభూతుడవు నీవే. అనగా కారణ రూపమైన పరమాత్మవు నీవే. మాయామయమగు కార్య ప్రపంచముకూడ నీవే. అట్టి వాడవై యుండియు (ప్రాపంచికమగు భూత (గ్రామము నంటకుండ ఏకాకారుడవై, జననమరణాది లక్షణ శూన్యుడవై ప్రకాశించుచుందువు, 10! ఓ రామా! నీవు శబ్ద బ్రహ్మమైన ఓంకారముచే చెప్పబడు వాడవు. వాక్కుచే చెప్ప శక్యముక్తాని పరమపురుషుడవు. శబ్దము దాని 1 అర్ధరూపముకూడ నీవే అయి జగత్తునందంతటను ఆవరించియుంటివి. 118 నీవు ఒకడివే అయియుండియు కార్య, కారణ, కర్భత్వ ఫల సాధన భేదములతో మాయనను "సరించి బహురూపములతో ప్రకాశించు చుందువు. అనగా కారణరూపమగు పరమాత్మ కార్య రూపమగు జగత్తు కరృృత్త్య రూపమగు జగని 'ఏర్కాణము. సాధుజన నియంత్రణము, ,, ఫలరూపములగు సుఖ దుఃఖాదులు అను అనేకవిధముల మాయ యందు ప్రతిబింబించి (ప్రకాశించువాడవు నీవొక్కడవే అని అర్ధము. 121 సర్వవ్యాపకమును, నీతోసమానమైనదియు నగు మాయామోహిత చిత్తులగు మానవులు నీ యధార్థ తత్వమును (గ్రహించలేక మాయకు కూడ ప్రభుడవై న నిన్ను మనుష్య మాత్రునిగా తలచెదరు. 131 నీవు ఆకాశమువలె సర్వవ్యాపకుడవు. సృష్టిలోను, సృష్టికి వెలుపల అంతట నిండీయుండు వాడవు. స్పటికమువలె నిర్మలుడవు. చరాచర 'ప్రపంచమునందంతటను నిండియుండు సంపూర్జుడ్రవగుటచే చలన క్రియా శూన్యుడవు. భూత భవిష్యద్వర్తమానములందు జా(గ్రత్స్వప్పు సుషుప్య్య వస్థల యందు ఉండు వాడవగుట నిత్యుడవు, పరిశుద్ధుడవు. సంశయాత్మక మగు మనస్స్వరూపుడవుగాక నిశ్చయాత్మకమగు సత్యబోధనా స్వరూపుడవు, సత్య స్వరూపుడవు, నాశనరహితుడవు.

103

141 హే విభో! నేను స్త్రీని, మూఢురాలను, అవాజ్మానసగోచరమగు నీ తత్త్వము నెట్టు (గ్రహింతును? కనుక ఓ రామా! నేను అనన్యమనస్కనై నీకు వందలకొలది నమస్కారములు | చేయుచున్నాను. 151

దేవా! నేనెక్క డెక్కడ యెంతకాలమున్నన్లు దేశ కాలస్థితి భేదము లేక యెల్లప్పుడును / నా మనస్సు నీ పాదకమలములయందు సక్తమై భక్తి వృద్ధి పొందు గాక. 16! ఓ పురుషాధ్యక్షా! నీకు నమస్కారము. భక్తులయందు పుత్ర ప్రేమ గలవాడా! నమస్కారము. ఇం[ద్రియాధిపతీ! నమస్కారము. నారాయణా! నీకు నమస్కారము. 171 పుట్టుక అను భయమును హరించుటకు యేకై క శరణ్య మైనవాడు కోటి సూర్యులతో సమానమయిన ప్రకాశము కలవాడును దుష్షణిక్షణ శిష్ట. రక్షణలకై ధనుర్చాణ ములనుధరించినవాడును, కాలమేఘమువంటి శరీర వ్యర్ధము కలవాడును బంగారు రంగుల నీను పీతాంబరములను ధరించినవాడును, రత కుండలములతో ఒప్పెడివాడును, ఆకార్హాంతవిశాలములగు కమల దళనేత్రుడును, అనుజసహితుడును అగు రాముని స్తుతించెదను. 181తన యెదుటనున్న సాక్టాత్సర బ్రహ్మయగు శ్రీరాముని స్తుతించి. అహల్య ప్రదక్షిణ నమస్కారములాచరించి, అనుమతి పొంది భర్తవద్దకు వెడలిపోయెను. 20] అహిాల్యొకృతమయిన యీ స్తోత్రము భక్తితో పఠించు మానవుడు సమస్త పాప విముక్తుడై ఇహమున సుఖించి పరమున బ్రహ్మలోకమును పొందును 193!

సంతానమునందు కోర్కెగల (స్త్రీఅహల్యా కృతస్తోత్రమును భక్తియుక్తురాలై ఒక సంవత్సరము పఠించినచో ఆమె గౌడ్రాలయినప్పటికిని తప్పక సత్పు(త్రుని కనును. 211 ఈ స్తోత్రమును పఠించువారు రామచంద్రుని అనుగ్రహమున సర్వకామములను తీర్చుకొందురు. 22] బ్రహ్మ హత్య గురుతల్ప శయనము (గురుపత్నీ గమనమనిభావము) బంగారమును దొంగిలించుట, సురాపానము చేయుట తల్లిదండ్రులను. సోదరులను | హింసించుట అనునవి పాతకములలో మహాపాతకములు, ఇట్టి మహాపాతకముల నాచరించి, నిత్యము సాంసారిక విలాస ముల ననుభవించు చున్నవాడై నను అహల్యాకృత మగురామస్తోత్రమును ప్రతిరోజు పఠించుచు హృదయమున రఘుపతిని ధ్యానించు | చున్నచో తప్పక ముక్తుడగును పాతకియే మ్యుక్తిని పొందుచుండగా సద్ధర్మపరుడగు | మానవునికి లభించుమ్తుక్తిని గూర్చి వేరే చెప్పవలెనా? 23.

104 సు అధ్యాత్మ రామాయణ మాహాత్మ్యము మంగళా చరణ శ్లోకములు శ్లో! రామం విశ్వమయం వన్టేరామం వన్చేరఘూ ద్వహం। రామం విప్రవరం వచ్చేరామం శ్యామా[గజం భజే! క్లోఓ యస్య వాగంశుతహృ్బ్య తం రమ్యం రామాయణామృతమ్‌। శైలజా సేవితం వన్దే తం శివం సోమరూపిణమ్‌! శ్లో! సచ్చిదానంద సందోహం భక్తిభూతి విభూషణమ్‌। పూర్ణానంద మహం వన్చే సద్గురుం శంకరం స్వయమ్‌ । ళ్దోః అజ్ఞాన ధ్వాన్తసంహర్తీ, జ్ఞానాలోకవిలాసినీ, చన చూడ వచశ్చదన్హ, చంద్రికేయం విరాజతే! శ్చాఓ అప్రమేయం త్రయాతీతం నిర్మల జ్ఞానమూర్తయే! మనోగిరాం విదూరాయ దక్షిణామూర్త యేనమఃఖ పరబ్రహ్మ స్వరూపుడై న శ్రీ రామతత్వాన్ని లోకంలో ప్రచారం చేసే కోరికతో దేవర్షి నారదుడు జిజ్ఞాసువై కలియుగ మానవులు చేసే పాపాలను నాశనం చేయడానికి ఉపాయాన్ని తెలియజేయవలసిందని బ్రహ్మదేవుణి ఎ కోరాడు. లోకకల్యాణ కరుడైన . నారదమహర్షి కోరికను తీర్చడానికి బ్రహ్మదేవుడు పార :తీపరమేశ్వరుల సంవాదరూపంగా శ్రీరామ చరిత్రని ఉపదేశించాడు. ఈ విషయాన్నే వేదవ్యాసముని చంద్రుడు | బ్రహ్మాండ సముహాపురాణంలో వివరించాడు. ఈ విషయాని గ్‌ వ్యాసశిష్యుడై న సూతర్షి | శానకాది మహర్షులు అడుగగా వివరించాడు. సత్పురుషులారా! సమస్త జీవులను తరింప జేసే కోరికతో నారదముని నారాయణ సంకీర్తనం చేస్తూ సత్యలోకానికి వెళ్ళాడు. అక్కడ (ప్రజాపతి భక్తుల కోరికలను నెరవేర్చే (బహ్మదేవుణి ఎ గాయత్రి, త్రిష్టుప్‌, అనుష్టుప్‌, జగతి అనే ఛందస్సులు రూపాలి ఎ ధరించి పరివేష్టించి ఉండటం అతను చూశాడు. ఉదయసూర్యునివంటి అతని తేజస్సు

105 సభామందిరాన్ని ప్రకాశవంతం చేస్తోంది. మార్కండేయాది మహర్షులు వై దికమం[త్రాలతో ఆ మహనీయుత్రి స్తోత్రం చేస్తున్నారు. సమస్త విషయాలనూ తెలిసిన సరస గతీ సమేతుడై న (బ్రవ్మదేవుణ్ణి సందర్శించి నారదుడు సాష్టాంగ నమస్కారాలు చేశాడు. అతని వినమతకి బ్రహ్మ సంతోషించి “నారదా! నీ రాకకు కారణం యేమిటి? ఏదో అడగదలచినట్లు నీ ముఖం కనబడుతోంది. నువ్వు యేది అడిగినా వివరించి చెబుతాను” | అని ప్రసన్నంగా అంటూంటే, నారదుడు చాలా సంతోషించి యిలా అనా డు. శుభాశుభ ఫలాలనుయిచ్చే సుకృత దుష్కృత రూపమైన కర్మల స్వరూపాన్ని నీనుండి యిదివరకే విన్నాను. (ప్రస్తుతం నాకు కలిగిన సందేహాన్ని నివారించు. కలియుగారంభంతో (క్రమక్రమంగా మనుష్యులు అల ఎసత్సులై మంచి బుద్ధి వివేచనాశక్తి లేకుండా ఉన్నారు. పుణ్య పాప విచారణే వారి కుండడం లేదు. అందుచేత తాత్కాలికంగా సుఖాన్నిచ్చే పాపకార్యాలనూ చేస్తూ పుణ్యకార్యాలను సర్వదా పరిత్యజిస్తున్నారు. సత్యం చెప్పడం మాని వేసి డబ్బుకోసం యెపు డూ అబద్ధాలే చెబుతునా సరు. ఎన్ని తప్పుడు పనులు చేసినా వారు ఆత్మవిశ్వాసం కోల్పోయి యితరులపై దోషారోపణ చేస్తూంటారు. కష్టించి ధనాక్టన చేయడంమానేసి అక్రమంగా యితరుల డబ్బుని అపహారిద్దాం అనే అధిక సంఖ్యాకులు ప్రయత్నిస్తూంటారు. ఇంట్లో రంభవంటి భార్య ఉన్నా పరస్త్రీలపై కూజు పడుతుంటారు. అహింసా పరమోధర్మః అనే వేదవాక్యాన్ని పెడచెవినిపెట్టి మనోవాక్కాయ కర్మలతో సజ్జనుల్ని బాధించడానికి వెనుకాడరు. కలియుగంలో నాస్తికులు అంతటా ఉంటారు. పపతుల్యులై న మనుష్యులలో ఆహార నిద్రా భయమైథునాలు భ్రదం లేక సమంగా ఉంటాయి. పై పనులనీ జంతువులు అజ్ఞాసంతోను మానవులు వివకంతోటి చేస్తూంటారు. కలియుగంలో మనుష్యులు కూడా పపవుల్లాగ ఆచరిస్తూంటారు. తల్లిదండ్రుల మీద చూపవలసిన భక్తి ప్రపత్తుల్ని విడచి వారితో కలహాలకు దిగుతారు. బార్యలకు లొంగిపోయి వారినే దేవలల లాగ భావించి వారి సౌందర్యానికి ముగ్గ్దులై ఉంటారు. ఈ విధంగా కలియుగంలో నాస్తిక ధర్మాలు ప్రబలుతాయి. అంతేకాదు వర్ణాశ్రమ వ్యవస్థ నాశనమై పోతుంది. (బ్రావ్మాణులకు ఉండవలసిన త్యాగ బుద్ధిని విడచిపెట్టి లోభులై ధనార్దనకుపాటుపడుతారు. వేదాలను అమ్ముకుని బ్రతుకుతారు. (వేదమనగా జ్ఞానము. (బ్రాహ్మణుడు విద్యాధ్యయనం చేసి అలా సంపాదించిన జ్ఞానాన్ని ఏ ఫలాన్నీ కోరు కోకుండా దానం చేయాలి.) కాని డబు ఎ సంపాదన కోసమే చదవు కాని ధనార్దన చేస్తూ విద్యామత్తులై ఉండి. వేదాలలో చెప్పిన నిత్య నై మిత్తికాది కర్మలను

106 ్‌ చేయటం మాని అమాయకులను మోసగిస్తూంటారు. విప్రులవలె క్షత్రియ వైశ్యులు

,, కూడ తమ-కుల ధర్మాలను విడిచిపెట్టి-తమయిష్టం వచ్చినట్టు బ్రతుకుతూంటారు. శూద్రులు బ్రాహ్మణులు చేయవలసిన కర్మలను చేస్తూంటారు. ఎక్కువమంది స్త్రీలు

శీలం లేక భ్రష్టులౌతూంటారు. భర్తమాట లెక్క చేయక స్రీలు తమ యిష్టానుసారంగా

, ఉంటారు. ఈ విధంగా వివేకం విడచి స్త్రీ పురుషులు భష్టబుద్దులతో తిరుగుతూంటారు. ఆలాంటి వాళ్ళని గురించి ఆలోచిస్తూంటే నా మనస్సు చాలా చింతా వ్యాకులితం అవుతోంది. ఇలా పాపులై పోయిన వారిని దారుణ నరక బాధలనుంచి తపి ఎంచే ఉపాయం యేదేనా ఉందేమో తెలుసు కోవచ్చునని వచ్చాను. కలియుగ బాధల నుంచి తప్పించుకొనే ఉపాయం యేదేనా ఉంటే తెలుసు కొందామిని వచ్చాను.

(| లోక కల్యాణం కోసం తాపత్రయపడుతూన్న నారదుని కోరికను అంగీకరిస్తూ బ్రహ్మ!- “నారదా! నీ కోరక లోకహితాన్ని కోరి సత్‌ పదార్ధ వివేచనా సహితంగా ఉంది. కనుక చాలాసులభంగా అట్టిదానిని సాధించే సాధనాన్ని వివరిస్తాను సావధానంగా విను.

పూర్వం ఒకానొకప్పుడు పార్వతీదేవి నీ వలెనే లోకహితం కోరి శ్రీరామతత్త్వాన్ని || తెలుసుకునే ఉద్దేశంతో సవివరంగా (త్రిపురాంతకుడై న పరమశివుణ్తి ప్రశ్నించింది ప్రశ్న విన్న భక్తప్రియడై న ఈశ్వరుడు లోకాను [గ్రహబుద్ధితో ప్రియురాలైన పార్వతికి శ్రీ రామతత్త్వాన్ని సాంగోపాం గంగా సగుణ నిర్గుణ నిరూపణ పూర్వకంగా ఉద్దేశించాడు. అట్టి ఉత్తమ గుణసంపన్నమైన పుస్తకానికే అధ్యాత్మ రామాయణం అని పేరు. ఇది రామతత్త్వాన్ని తేట తెల్లం చేస్తుంది. జగన్మాత అయిన పార్వతి పరమేశ్వరుని నుండీ రామతత్త్వాన్ని (గ్రహించి రాత్రింబవళ్ళ భేదం యెొరగకుండా దానిని చదువుకుంటూ (బ్రహ్మానందం పొందుతోంది. పార్వతీ పరమేశ్వర సంవాదరూపంలో ఉన్న యీఅధ్యాత్మరామయణాన్ని లోకంలో ప్రచారం చేస్తే అది నిజంగా మానవుల అదృష్టం దాని పఠన పాఠన (శ్రవణాదుల వఠిన సద్గతి కలుగుతుంది.

అధ్యాత్మ రామాయణం సమస్త పాపాలనూ నాశనం చేసి కల్యాణ పరంపరలను ప్రసాదిస్తుంది, అది ప్రపంచంలో ప్రచారం కానంతవరకూ బ్రహ్మహత్య (భూూణహత్య, సురాపానము, స్వర్ధస్తేయము, గురుతల్పగమనము. మొదలై న మహాపాపాలు మానవుల్ని పీడిస్తూంటాయి. (అనగా అధ్యాత్మరామాయణం చదవడం వల్ల మహాపాతక్యాలు నాశనం

107

కాగా మసంమోక్షార్హులం కాగలుగుతునా ఎం అని భావలు అధ్యాత్మర్రామాయణం లోకంలో ప్రచారం కానంత దాక్షాకలి పజ ఎభణం నిరాటంకంగా జరుగుతుంది. లోకంలో యీ పరమ పవిత్రగ్రంధం ప్రచారితం కానంతవరకు యమభటులు నిర్భయంగా సంచరిస్తూంటారు, పాపకార్యాలు ప్రబలడంతో యమ భటులకవక్షాశం కలుగు తోంది. అధ్యాత్మరామాయణ [శ్రవణ పఠనాదుల వల్ల పాపాలుండవు. కనుక యమభటుల భయముండక స్వర్గాది పుణ్యలోకాలు కలుగుతాయని భావము ఈ సద్గంధం జగత్తులో ప్రచారం కానంతవరకే సమస్త శాస్త్రాలు సత్పదార్జాల్ని గురించి పరస్పర వివాదాలు చేస్తూంటాయి. ఈ మ హోతృ౭ష్ట్మగ్రంధం జగత్తులో ఉదయించనంతవరకే సచ్చిదానంద స్వరూపుడైన శ్రీరాముని తత్త్వాన్ని గురించిన విషయం మహాపురుషులకు కూడాః దుర్కోధంగా ఉంటుంది.

ఓ ముని వర్యా! అధ్యాత్మరామాయణం యెక్క పఠన శ్రవణాదులవల్లి కలిగీ ఫలం వర్దించుట అసాధ్యం. అది యింత ఫలాన్నిచ్చే (గ్రంధం అని చెప్పడానికి నొకు సమర్ధత , లేదు. అయినా లోకాను[గ్రహదృష్ట్యా మహాదేవుడు దీని ఫలవిషయమై చెప్పినదాన్ని నీకు చెబుతున్నాను, సావధానంగా నిను . . ,

అధ్యాత్మరామాయణంలోని శ్లోకాని మ్న్‌ గాని అర్ధళ్టోకాని స్షగొని చదివేమనుష్యుడు క్షళకాల ౦లో పాపవిముక్తుడౌతున్నాడు. ఈ(గ్రంధాన్ని నిత్యం భక్తిశ్రద్ధలతో పఠించువాడు జీవన్ముక్తుడవుతాడు. అంటే ఆత్మజ్ఞానం కలవాడవుతాడని భావం సోమరితనం విడిచిపెట్టే |

(| అర్హ్యాది విధులతో భక్తిభావంతో పూజించే మానవుడు అశ్వమేధయాగఫలన్ని పొందుతాడు దీనిమీద ప్రత్యేక మైన ఆదరబుద్ధి తనకు లేకపోయినా యితరులు చదువుతూన్నప్పుడు యాద చి ఏకంగా విన వాడికీ కూడ పాపాలు నఠించిపోతాయి, ఈ (గ్రంధాన్ని పూబించడా నికి అసమర్చుడై నప్పుడు దూరం నుంచి భక్తి భావంతో నమస్కరిస్తే దేవతలందరినీ

| పూజించిన ఉత్తమ ఫలాన్ని పొందుతాడు. ఈమహా[గ్రంధాన్ని ఆమూలాగ్రంగా వ్రాసి భక్తులకిస్తే అటయివంటి వాని కెట్టి ఫలం కలుగుతుందో విను. సమస్త వేదాలనూ చదివి అందరికీ తెలిసేలా వ్యాఖ్యానించినా కూడా పొందజాలని ఫలం పొందుతాడు,

నారదా! ఏకాదశి పుణ్యతిథినాడు ఉపవాసదీక్ష చేసిన రామభక్తుడైన నథ్ధవరుడు

“ ఉపన్యసిస్తే అతమువంటి వాడు చెప్పిన (ప్రత్యక్షరానికీ గాయత్రీ పునశ్చరణఫలం 'జీంటుంది. || మహా ఫురుషుడెవడె నా +, రామనవమినాడు నిరాహారుడె దీక్షతో తన మనసుని

108 శ్రీరామచంద్రునియందే అగ్నం చేసి రాత్రి జాగరణ చేసి అధ్యాత్మ రామాయణాన్ని చదవడంగాని, వినడంగాని, చేస్తాడో అలాంటి వాడికి కురుక్ష్మతాది సమస్త పుణ్య తీర్దాలలో అనేక పర్యాయాలు సంపూరళ్త సూర్యగ్రహణకాలంలో తనతో సమానతూకం గల ధనాన్ని వ్యాసముని సమానులైన (బ్రాహ్మణులకు దానం యిస్తే యెంతఫలం ఉంటుందో యి అటువంటి ఫలాన్ని తప్పకుండా పొందుతాడు. సంతుష్ట.వా ఎదయంతో అధ్యాత్మ రామాయణాన్ని గానం చేసేవాడీ ఆజ్ఞలకు యింధద్రాది దేవతలు నిరీక్షిస్తూంటారు. అంటే యింద్రాది దేవతలకు కూడా పూజనీయుడని భావం, ఏకాగ్రచిత్తం తో యీ పుస్తకావ్ని పఠిస్తూ యేసత్కార్యం చేసినా ఆ పని అనంత ఫలదాయకం అవుతుంది.

వైవ్లవభక్తోత్తమా! నారాదా! అధ్యాత్మరామాయణ ప్రధమనర్షలోగల శ్రీ రామహృదయాన్ని భక్తి శ్రద్ధలతో మూడుదినాలు పఠిస్తే బ్రహ్మహత్య చేసినవాడై నా పవిత్రమైన అంతఃకరణ కలవాడవుతాడు. శ్రీ ఆంజనేయ స్వామి విగ్రహాన్ని కాని చిత్రపటాని ష్‌ కానీ యెదుట పెట్టుకొని మూడు పర్యాయాలు అధ్యాత్మ రామాయణాన్ని చదివితే అట్టే వానికి అన్ని కోరికలూ నెర వేరుతాయి. తులసి వనంలో గాని అశ్వత్చవృక్షమూలంలో గాని కూర్చుండి శ్రడ్దావంతుడు అధ్యాత్మ రామాయణంలోని శ్రీ రామహృదయాన్ని పఠిస్తే ప్రతి అక్షరం బ్రహ్మ హత్యాపాతకాన్ని నివారిస్తుంది. శ్రీరామ గీతామాహాత్మ్యాన్ని సంపూర్ణంగా (గ్రహించిన వాడు శంకరుడాక్కడే పరాశక్తి స్వరూపిణియైన పార్వతి అర్హభాగాన్ని మాత్రమే (గ్రహింప గలిగింది. ఆమె (గ్రహించిన దానిలో సగభాగం నేనెరుగుధును. శ్రీరామగీత ఉత్తరకాండ పంచమసర్గలో శ్రీ రామలక్ష్మణ సంవాదరూపమె ఉంది, భగవద్గీతలాగే అదికూడ ఉపనిషత్సారంగానే ప్రసిద్ధిచెందింది. లా రామగీతా మాహాత్మ్యాన్ని నేనెరిగిన దాన్ని నీకు ఉపదేశిస్తాను. దీన్ని విన్నంతమాత్రంలో మానవడు చిత్తపుద్ధిని పొందుతున్నాడు. గ్రీరామగీతనుభావయుక్తంగా పఠిస్తే లేదా వింటే కాని గంగాది పుణ్యతీర్ధ సేవనం వల్ల, స్వర్హు భూ, గోదానాలవల్ల నశించని పాపాలన్నీ పటాపంచలె పోతాయి. వాస్తవంగా ఆలోచిస్తే రామగీతను మించిన వస్తువీలోకంలో దీ కనబడదు. సమస్తొపనిషత్సారాన్ని అంతనీతాను మధించి నారరూపమైన గీతామృతాన్ని శ్రీరాముడు ప్రియశిష్యుడై న లక్ష్మణునికి ఉపదేశించాడు. అటువంటి దాన్ని పారాయణం చేసిన వాడు నిస్సందేహంగా అమరుడౌతున్నాడు. (

109

పూర్వకాలంలో పరశురాముడు కార్త వీర్యుణ్లి చంపడానికి కైలాసం వెళ్ళి ఈశ్వరుని వద్ద ధనుర్విద్య నేర్చుకొన్నాడు. ఆ సమయంలో పార్వతి పరమేశ్వరుని వల్ల రామగీతను వినడం సంభవించింది. దానిని విన్న పరశురాముడు శ్రీమన్నానారాయణుని చిదంశను పొంది అవతార పురుషుడుగా పరిగణింపబడ్డాడు. అంటే రామగీత మానవుళ్లి | దైవంగా చేస్తుందని భావం. పతితులనుండి ధనాన్ని సంపాదించడం: మహిషాది దానాల ద్వారా ధనాన్ని సంపాదించడం, పర్యుషితాన్నాన్ని పీతానాన్ని, అశునాది వ్యంజన సహితమైన అన్నాన్ని. గణికాన్నాన్ని, గణనాన్నాన్ని తినడం పరనింద, పరస్త్రీలపై సరదా పడడంలాంటేి కాయిక వాచిక, మానసిక దోషాల్ని చేసిన వాడు కూడా రామగీత చదవడం వల్ల పాపం లేకున్న వాడవు తాడు (ఈపాపాల్ని చేస్తూ రామగీతను చదువుతూంళు నిష్కృతి గతంలో చేసినపాపాలకి పశ్చాత్తాపం చెందిఅటువంటి దుష్కృతాలు తిరిగి తిరగి చేయకుండా ఉంటే అప్పుడు రామగీత పఠిస్తే ఆటయివంటి పఠనంఫలదాయకం అవుతుంది. అని భావం గండకీ నదిలో పుట్టిన సాలగ్రామశిల యెదుటగాని, తులసి చెట్టుదగ్గరకాని రావి చెట్టు దగ్గరగాని యతీశ్వరుల సని ఎధిలోగాని కూర్చుని దీనినిపఠిస్తే వచ్చు ఫలం వర్షనాతీతం మాతాపితరుల మరణతిథులయందు (శ్రాద్ధం జరుగుతుందగా (బ్రాహ్మణులు భోజనం చేసేటప్పుడు రామగీతను పారాయణం చేస్తే పీతృదేవతలు వైకుంఠాన్ని పొందుతారు. ఏకాదశినాడు ఉపవాసంచేసి మర్నాడు ద్వాదశితిధి ఘడియల్లో ఉదయం నిత్మీకర్మలై న తర్వాత అవిసిచెట్టు మొదట కూర్చుని రామగీతనుపఠిస్తే అతను శ్రీ రామరూపుడవుతాడు. సమస్తదేవతలు అట్టివానికి నమస్కరిస్తారు. గోదానాదులు చేయకపోయిన శ్రీరామగీతను చదివితే సమస్త గోదాన తీర్ధ సేవాఫలాల్ని పొందుతాడు. శ్రుతిస్మృతి పురాణేతిహాస ఆగమాదుఅన్నీ ఆధ్యాత్మ రామాయణంలో ఓ కళామాత్రంగా ఉంటాయి.

ఆధ్యాత్మ రామాయణ మాహాత్మ్యాన్ని పూర్వం బ్రహ్మ నారదుడికి ఉపదేశించాడు. శానకాదిమునులారా ! ఈ మాహాత్మ్యాన్ని ఆస్తిక దృష్టితో చదివినా విన్నా మానవుడు దేవతల క్కూడా పూజనీయుడై. విష్ణు సాయుజ్యాన్ని పొందగలుగుతాడు. '

110 "| శ్ర రామహృ దయ ౦ ళ్జో |! యః పృథ్వీ భరవారణాయ దివిజై సంప్రార్ధి తశ్చిన్మయః సంజాతిం పృథివీ వరో | రవికులే మాయామనుష్యోఒ వ్యయః ! నిశ్శక్రేంహతరాక్షసః పునరగాద్రబహ్మత్వ మాద్యం స్థిరాం కీర్తిం పాపహరం విధాయజగతాం తంజానకీశం భజే! చైతన్య స్వరూపుడు నాశరహితుడూ అయిన పరమాత్మను భూభారం హరించుమని | దేవతలు (ప్రార్ధించారు. వారి ,ప్రార్దనల్ని అంగీకరించి పరమాత్మ భూలోకంలో సూర్యవంశంలో మాయా మానుషరూపంలో అవతరించాడు. పాపాత్ములై న రాక్షసులి గ్‌ పూర్తిగా సంహరించి స్థిరమైన క్షీర్తిని సంపాదించి స వస్తానానికి వెళ్లాడు. అటువంటి పరబ్రహ్మ యొక్క లీలామానుషరూపుడే శ్రీరామచంద్రుడు. అటువంటి జానకీనాథుణ్ని సేవిస్తాను. జగత్‌స ప్రిస్టీతిలయాలకు ఒకేకారణమైనవాడు మాయకు ఆశ్రయం అయినవాడే అయినా అసలుమాయారహితుడు, ఊహాతీత స్వరూపుడు ఆనందఘనుడు, నిర్మలుడు తన్ను తానెరిగినవాడు అయిన సీతాపతికి నా నమస్కారాలు. సర్వపురాణ సమ్మతమై ఆత్మతత్త్వ ప్రతిపాదకం అయిన ఈ అధ్యాత్మ రామాయణాన్ని | నిశ్చలమనస్సుతో చదివినవారు విన్నవారూ సర్వ పాపవిముక్తులై పరమేశ్వర సాయుజ్యాన్ని పొందుతారు. సంసారబంధాలను విదిలించుకొని (బ్రహ్మానంద స్వరూపమైన ముక్తిని పొందాలని కోరుకునే మానవుడు దీన్ని పఠించాలి. పఠించడానికి శక్తిలేనివాడు యితరులు పఠిస్తూంటేవినాలి. ఆలావినడం వల్లకూడా వేలకొలదీ కోట్లు కొలదీ గోదానాలు చేసిన ఫలం కలుగుతుంది. అధ్యాత్మరామాయణం గంగానదివంటిది ఆది టత్రిపురారి అయిన శంకరుడను పర్వతం నుంచి పుట్టి శ్రీరాముడను సముద్రములో కలిసి మూడులోకాలను పవిత్రం చేస్తోంది ! ఒకానొకప్పుడు 'కైలాసపర్వతశిఖరం మీద స్వచ్చశత సూర్యప్రభలతోకూడిన మందిరంలో రత్న పీఠంమీద శంకరుడు సుఖంగా కూర్చున్నాడు. ధ్యాన నిష్టలో ఉన్న భక్తశరణ్యుడై న పరమేశ్వరుణ్ని సిద్ధ పప్రమధాదులు సేవిస్తున్నారు. పార్వతి అతని ఎడమతొడమీద కూర్చుని ఉంది. అప్పుడీశ్వరుడు సుముఖంగా వున్నాడు. ఇ, సమయంలో ఆనందాన్ని ఒలికిస్తూన్న చక్కని మాటలతో జగత్కళ్యాణకరంగాపార సతీదేవి | ఛఈశ్వరుడితో ఇలా అంది. ఓదేవా ! నువ్వు సమస్త జీవుల హృదయారవింటాల్లో |

“ క్షే[ అంతర్యామి రూపుడవై ఉండికూడ దేహధారులు చేసేపనులకు సాక్షిభూతుడవై . చూస్తూంటావు. నువ్వు సనాతనుడవై న పరమాత్మవు. నీలా సనాతనమైన ఉత్తమపురుష శబ్దవాచ్యమైన “రామి” శబ్ధంచే ప్రతిపాదితమగు యే సనాతనతత్త్వరూపం ఐన (బ్రహ్మ ' పదార్ధం ఉందో అటువంటి శ్రీరామచిత్రరూపం ఐన తత్త్వాన్ని గురించి ప్రశ్చిస్తున్నాను. నాధా! ఇతరులతో చెప్పకూడని యెంత రహస్యమైన విషయావై నా భక్తులయందుగల | కరుణచే మీలాంటి మహానుభావులు దాచకొవారికి చెబుతారు. నేనునీకు భక్తురాల్నాకాదు | ప్రేయపత్నినికూడా. అందుచే నాకు తెలపకుండా ఏ విషయం నీలో దాచుకోపడం | తగదు కాబట్టి నా ప్రశ్నలకి ఉచితరీతిని సమాధానాలు చెపు స నాధా |! భక్తిజ్ఞాన విజ్ఞాన || వై రాగ్యయుక్తమైనది మనుష్యులను సంసారం నుంచి తరింప జేసేవి స వయం ప్రకాశంకలడ్డీ ఐన ఆత్మతత్వాన్ని నావంటి స్త్రీలకి అర్ధం అయ్యేలా తేలికమాటల్లో సంగ్రహంగా

ఉపదేశించండి. అన్నిలోకాల్లోను రామ భక్తి సంసార సాగరంనుచి తరింపజేయు నావగో సప ఎబుడింది సముద్రం లాంటి సంసారం నుండి తరించటానికి భక్తికి మించిన సాధనళత్మ ఇంకొకటి లేదని ప్రసిద్ధి కలదు. అయినానా మసస్సులో సంశయరూపబంధం ఉంది.

*నీ నిర్మలమైన వాక్యాలతో సంశయాన్ని పోగొట్టి అను[గ్రహించు. తమకి మానవజన్మ | అభించడంవల్ల సాధించవలసిన మోక్షంవల్ల కలిగే బ్రహ్మానందాన్ని సాధించి సిద్ధులైన. సత్త్వ రజస్తమోగుణాత్మకం అయిన సుఖ దుఃఖరూపం అయిన సంసార ప్రవాహాన్ని నిరసీంచినవాడనీ సృష్టికి అతీతుడనీ ఒకే ఆకారం కలవాడనీ భావిస్తూ సేవిస్తారు... గ్రీరామచంద్రడు పరాత్పరుడై నా మాయా మయమైన మానవ దేహాన్ని ధరించడం చేత నిజస్వరూపాన్ని విడచి ప్రాక్సృతపురుషుడిలా గురువులచే ఉపదేశాలు పొందిన తరువాత స్వస్వరూపాన్ని (గ్రహీంచాడని మఠాకొందరు తలుస్తునా సరు. సిద్ధపురుషుల = అభి(ప్రాయాని ష్‌ అనుసరించి రాముడు స్వ సరూపజ్ఞానాని, ్న ఆదిలోనే (గ్రహించి ఉన్న పరమాత్మే అయితే సీతాదేవిని రావణుడు అపహరించిన సమయంలో విరహదుఃఖాన్ని ఎందుకు పొందుతాడు? ఇతరుల అభి ప్రాయానీ స అనుసరించి వశిష్టాదుల ఉపదేశానంతరమే స్వస్వరూపజ్ఞానాన్ని పొందితే అతను (ప్రాకృత మానవుడే అవును. కాబట్టి అతన్ని సేవించటం ఎందుకు? అన్న సంశయం కలుగుతోంది రామతత్త్వ విషయంలో నాకు కలిగిన యూ సంశయానని .&' పోగొట్టు.

రామతత్త్వం విషయమై ప్రియమైన పార్వతి మృదుమధుర కంఠంతో పై విధంగా

ప్రశ్నింపగా మహాదేవుడు ప్రూన్తమనస్సుతో యిలా సమాధానం చెప్పడం మొధిలు పెట్టాడు.

క్షం దేవీ! యీశ్వరుని యిల్దాలివై నందుకు నువ్వు ధన్యురాలివి. ఈ విధంగా రామతత్త్యం విషయమై నన్నిదివరకెవ్వరూ ప్రశ్నించలేదు. కాన లోకకల్యాణకరమైన రామతత్త్వాన్ని గురించి శ్రద్ధాభక్తులతో నువ్వు వినవేడుకతో ప్రశ్నించావు. శ్రీరామచంద్రడికి నమస్కరించి నీ ప్రశ్నకు బదులు చెప్తాను. సృష్టికంటు పూర్వమే ఉన్న రాముడు పరమాత్మయే. అతను అఖండానందస్వరూపుడు సజాతీయ విజాతీయ స్వగత భేదశూన్యం అయిన ఏకాకారం కలవాడూ ప్రపంచాతీతుడై న ఉత్తమ పురుషుడు. పరబ్రహ్మ స్వరూపుడై న రాముడు తన మాయా క్తితో చరాచరరూపం అయిన జగత్తును సృష్టించి ఆకాశంలా సర్వం తానై బాహ్యాం భ్యంతరాల్లో నిండి ఉన్నాడు. జీవులని వంట అంతర్యామి రూపుడై ఉండికూడా మాటలకు మానసానికి తలియని మాయతో చరాచర జగత్తును చలించునట్టుచేస్తూ నడుపుతున్నాడు జడస్వభావం గల చలనకక్తిలేని లోహం సూదంటురాయికి దగ్గిరగా ఉండడంవల్ల జడత్వాన్ని విడిచి ఆ చలన క్తి పొందు తోంది కదా! అట్టే జడస ఇభావంగల జగత్తు పరమాత్మకి దగ్గిరవడం చేత చలనాదికక్తి కలదౌతోంది. అజ్ఞానంతో కూడిన జీవుడుమాయాకార్యాలై న దే హేంద్రి యాదు లేతానన ఏ భావంతో స్వయం (ప్రకాశరూపుడై. ఆత్మజ్ఞానాన్ని పొందలేక (ప్రపంచగమనంలో కర్మబద్దుడై కర్మసూ(త్రం ఎల్లాలాగితే అలా పోవును. అటువంటి అవిద్యాపరణంలో ఉండి మానవుడు సత్యస .$యాపం అయిన రామ తత్త్వాని ఎ | తెలునుకోవడసామాన్య విషయంకాదు. మాయాతీతుడు దోషాదిరహీతుడు భోధస్వరూపుడు అయిన పరమాత్మకు మానవుడు తన అజ్ఞానాన్ని ఆరోపించి తనలాగీ శ్రీరాముడుకూడా సంసారలక్షణాలు కలవాడే అని భావించును. అలాంటివాడు దారాపుత్ర ధన సంబంధం అయిన ఆసక్తితో లౌకికర్మల్లోపడి తిరుగుతుంటాడు. దేవీ 1! కంఠానికి ఉన్న బంగారం విలువను తెలివితక్కువవాళ్టు (గ్రహీంచలేనట్టై మానవులు తమ హృదయంలో ఉంటూన్న పరమాత్మను (గ్రహించలేరు. వాస్తవంగా (గ్రహిస్తే సూర్యునియందు (ప్రకాశ విరుద్ధమైన అంధకారం ఉండనట్టుగా స్త $యంజో తి స్వరూపుడును (ప్రపంచ బంధరూపమైన రాగాది రహితుడును గౌప సా ఇనుభావం గలవాడును అయిన రాముని యందు మాయారూపవై నం అన్నది ఉండడం అసంభవం. వాతాది దోషాలచే | వ్యాధి జనించి నేత్రాలకు భ్రమ(తిరుగుట) అను లక్షణం జనించునప్పుడు కళ్ళకికనబడే 1, వస్తువులన్నీ తిరుగుతూన్నట్లే కనబడును. తిరుగుట అనేలక్షణం వస్తువులయందు ఆరోపింప బడటే దేహమే "తాను ఇం[దియాలేతాను అను భావంకల మానవుడు

క్షం దేహేంద్రియాదులచే చేయబడేపనుల్న్న_ తనవిగా భావిస్తూ సుఖదుఃఖాదిబంధాళ్లేన్ని ఆత్మకి సుఖదుఃఖరూపం అయిన కరృత్వ లక్షణాన్ని ఆరోపిస్తూ వ్యామోహంలో నిమగ్నుడౌతున్నాడు. దేవీ! సర్వదా ప్రకాశమే స్వభావం అయిన సూర్యునియందు అంధకారస్వరూపం అయిన చీకటి అనే లక్షణం ఉండదు. ఆ విధంగానే పరిశుద్ధమైన " ప్రకాశమే స్వభావంగాగల హరిరూపుడై న రామునియందు అజ్ఞానరవ్వంతకూడా లేదు.

రాముడంటే ఆనందస్వరూపుడు. బ్రహ్మానంద స్వరూపుడై న రామునియందు సంసార భయం కారణమైన అవిద్యయెలా ఉండును? రాముడు అజ్ఞానానికి సాక్షిమాత్రడు. అంటే అజ్ఞానకార్యలై న పాపపుణ్య రూపాలైన కష్టసుఖాల్ని అంటకుండా చూస్తూండును. అంతేకాకుండా మాయ పరమేశ్వరుణ్ని ఆశ్రయించిఉంది.

పరమేశ్వరుడు ఆశ్రయంగా ఉన్నమాయ తన కార్యాలైన సుఖదుఃఖాదులచే పరమేశ్వరుణ్ని మోహపెట్టుడం సంభవంకాదు. కల్యాణీ! మిక్కిలి దుర్లభం, గూఢతమ విషయం అయిన సీతారామాంజనేయ సంవాదరూపంలో ఉన్న శ్రీరామతత్స్త్వాన్ని యిప్పుడు నీకు చెప్తాను. అది మోక్ష సాధనం.

పూర్వకాలంలో పరాత్పరుడురణ ప్రియుడూ (అంటే ధర్మాధర్మానికి జరిగే సంగ్రామంలో దర్శ పక్షంవహించి ధర్మాన్నేజయింపదేయడంలో ఆసక్తి కలవాడు) అయిన శ్రీరాముడు దేవకంటకు డూలోక ఘాతకుడు అయిన రావణుణ్ణి మంత్రి పుత్రబలవాహనాలతో సంవారించి సీతాలక్ష్మణ సుగ్రీవ హనుమదాదులను తీసుకుని అయోధ్యా నగరానికి వెళ్ళాడు. అనంతరం పట్టాభిషిక్తుడై మహాతు శ్రలెన వశిష్టాదులతోనూ మంత్రి సామంతా దుల్లోనూకూడి సింహాసనంమీద కూర్చుని కోటి సూర్యప్రభలతో సమానంగా ప్రకాశిస్తూన్నాడు. అటువంటి శ్రీరాముని సమక్షంలో నిష్కామదృమ్ట్యా అసాధ్యము లైన | సముోల్లింఘనం, ముద్రికాప్రదానం, లంకాదహనం మొదలై న కార్యాన్ని సాధించిన | హనుమంతుడు దోసిలొగ్గి నిల్చున్నాడు. జ్ఞానాసక్తుడూ సంసారేచ్భలేని ఆంజనేయుణ్ని | చూసి రామచంద్రుడు జానకితో దేవీ! రాగాదిమలరహితుడు మనకు మహాభక్తుడూ ఐన వానుమంతుడు జ్ఞానోపదేశానికి తగినవాడు. విరక్తుడై న యీతనికి తత్త్వ నిరూపకమైన జ్ఞానాన్ని భోధించు అన్నాడు. శ్రీరామునిమాట ప్రకారం లోకాన్నంతనీ తన శక్తిచే మోహసాగరంలో ముంచెత్త గల సీతాదేవి నిర్మలశాంతచిత్తుడై ఉన్న హనుమంతునికి రామతత్త్వాన్ని ఉపదేశిస్తూ మారుతీ! రాముడు పరబ్రహ్మ సచ్చిదానంద స్వరూపుడూ, శాంతమూర్తీ, అద్వితీయుడు, పంచకోశాత్మకమైన ఉపాధిరహితుడు అవాజ్మాన సగోచరుడు,

క్షేకేశ "

ఆనందరూపుడు, మలరహితుడు, శాంతుడు, నిర్వికారుడు, నిరంజనుడు, సర్వవ్యాపి స్వయం ప్రకాశ కక్తికలవాడు అయిన పరబ్రహ్మగా రాముణ్న్చి అర్ధంచేసుకో. ఓ ఆంజనేయా! ఇక నన్ను సృష్టిస్టితిలయకారకురాలై న మూల ప్రకృతిగా గుర్తుంచుకో. పరమాత్మస్వరూపు డైన రాముని దగ్గిర ఉండడంచేత అలసనై (అతంధద్రితనై) యీ ప్రపంచ రచనను చేస్తాను. ఓ కపీంద్రా! రాముని సన్నిధానంలో ఉండి నేను చేస్తూన్న యీ స్పష్టిస్టితిలయా

లన్నింటినీ అజ్ఞానులు ఏ విధమైన సంబంధంలేని రామునియందు ఆరోపిస్తున్నారు. |

ఆత్మజ్ఞానులు మాత్రం రాముణ్ని అలాఅర్ధం చేసుకోరు.

అయోధ్యలో అతినిర్మలమైన వంశంలో పుట్టడం విశ్వామిత్రుని యాగరక్షణలో

తోడుపడడం, అహల్యాశాప విమోచనం, శివధనుర్భంగం, నన్ను వివాహమాడడం, పరశురామగర్వభంగం, నాతో అయోధ్యలో పన్నెండు సంవత్సరాలు గడపడం పితృవ్యాక్యపరిపాలన మిషతో దండకారణ్యానికి వెళ్ళి విరాధుళ్తీ చంపడం, మాయలేడి | వేషంలో వచ్చిన మారీచుణ్ని చంపడం, రావణుడు సీతనపహరించడం జటాయువుకి మోక్టం ప్రసాదించడం శబరి పూజను స్వీకరించడం, సుగ్రీవుని మైత్రిచేయడం, వాలివధ, సీతానే షణ, సేతుబంధనం, అంకానగరాన్ని ముట్టుడించడం పు(త్రసహితంగా రావణున్ని సంవారించడం, విభీషణునికి పట్టుంకట్టడం పుష్పకం ఎక్కి నాతో కలిసి అయోధ్యానగరానికి రావడం, రామ రాజ్యాభిషేకం మొదలైన పనులన్నీ నా చేతనే చేయబడ్డాయి. కాని, సామాన్యులు సమస్తదిగంతరాలూ నిండి ఉన వ నిరి సరారుడై న రాముని యందు వాటిని ఆరోపిస్తున్నారు. రాముడు సర్వ వ్యాపకుడు కావడం చేత నడిచేవాడుకాదు, సమస్త చరాచర ప్రపంచం తనయందే ఉండడం చేత ఒక న్నిర్ధీతన్టానంలో ఉండేవాడు కాడు. తన కంటె ఇతరవస్తువులేకపోవడం చేత, మనస్సుకంటె విలక్షణుడు

| అవడం వల్లి విచారించువాడు కాదు. సర్వమూ తనసర్వస్మ ;మే కనుక దేన్ని విడిచేవాడు కాడు. తనకంకె అన్యపదార్థం లేనందువల్ల దేన్నీ కోరేవాడూ కాడు. సర్వము తన స్వరూపమే కనుక దేనీ స విడీచేవాడుకాడు. నిరతిశయ స్వరూపమైన ఆనంద స్వరూపం కలవాడు అచలుడు. మాయా కలి ఏతకార్యాల్ని రూపం దాల్చిన రామునికి అంటగట్టుట అజ్ఞానలక్షణం.

సీతాదేవి రాముని యధార్థ తత్త్వాన్ని బోధించిన తరువాత భక్త ప్రియుడైన

హనుమంతునకు ఆత్మానాత్మ వికేకం బోధించింది. వాస్తవానికి ఆకాశం ఒక్కలేు. ఐనా

1 అది జాలశయంలో మూడువిధాలుగా గోచరిస్తుంది. ఎల్జ్హాగంటే అంతటా వ్యాప్తమైన ఉన్న మహదాకాశం జలాశయమందు ఉన్నది. జలాశయ పరిమితమైన ఆకాశం రెండోది.

దానికే జలావయావచ్చిన్నమైన ఆకాశం అనిపేరు. జలాశయంలో ప్రతిబింబరూపంలో

115 1/ కనబడే ప్రతిబింబాకాశం మూడోది. జలాశయదృష్టిచే ఆకాశం మూడు విధాలుగా గోచరించినట్లు సర్వ(త్రవ్యాప్తమై అఖండానందరూపమై ఏకాకారమైఉండు పరమాత్మ శబ్బంచే తెాలియబడే స్రైతన్యం కూడా అజ్ఞ్జానదృష్టికి మూడువిధాలుగానూ | గోచరిస్తూంటుంది. సంపూర్ణ చైతన్యం, బుద్ధ్యవచి ఎన్న చైతన్యం, ప్రతిబింబచై తన్యం | సర్వ(త్రావ్యాప్తమై ఉంటుంది. అందులోకవలం ఆభాసరూవచై తన్యయుక్తం అయిన బుద్ధికే కర్షృత్వాది లక్షణాలుటాయి. వాస్తవంల అల్లా ఉంటే అజ్ఞానులు నిర్వికారం, నిరవచ్చిన్నం, సర్వసాక్షి ఐన పరమాత్మయందు కరృత్వ భోక్సృత్వాది లక్షణాలు ఆరోపిస్తూ అతనియందే జీవత్వాన్ని కూడా ఆరోపిస్తునా రు. ఆభాస అవిద్యాకారకమైన మిధ్యాభావం. తత ఏ దార్థగన్యుడై న బ్రహ్మ అవిచి ఏను ఎడు. బుద్ధి భేదంచే దాని ఏ (| విభాగించడం జరిగింది. పైన అవిద్యాపరికల్పితాలై న బుద్ద్యాధ్యుపాధులి & నిరాకరించి || సర్వ ప్రపంచాన్నీ ప్రపంచ సంబంధరాగల దేహాదులి ' మిధ్య అని [గ్రహించినతరువాత, | అవిచ్చినం సంపూర్ణ పరబ్రహ్మం ఐన మహాచై తన్యమే సత్యమని నిర్ధారణ చేస్తున్నాడు. హనుమంతా! తత్త్వ మస్యాది వాక్యాలచే జీవునకు పరమాత్మతో ఐక్యజ్ఞానం కలిగినవెంటనే అవిధ్య తనకార్యాలతో కూడా నశిస్తుంది. ఎంతమాత్రం సందేహంలేదు. నా ఆత్మ 1, సంబంధమైన యీహృదయాన్ని నీభక్తికి మెచ్చి నేనే నీకు బోధించాను. ఇదిరహస్యం అయిన తత్త్వం, నాయందు భక్తి లేనివాడికిగాని మూర్చడై న నాస్తికుడికిగాని, నీకు ఇం(ద్రపదవి లభించినా ఈ రహస్యాని స చెప్పవద్భ. గారీ! కవలం పరమాత్మ స్వరూపుడై న శ్రీరామునిచే చెప్పబడినదీ సమస్త ఉపనిషత్తుల సారస్వరూపమైనదీ ఐన ఈ గ్రీరామహృదయానని వ చాలా గోప్యంగా ఉంచాలి. | వృాదయంగమము, పవిత్రమూ, అన్ని పాపాలనూ పోగొట్టేది ఐనదీనిని భక్తితో పఠించేవాడు. నిస్సంశయంగా ముక్తుడౌతాడు. ఈ అధ్యాత్మ రామాయణాంతర్గతమైన శ్రీరామహ, ఎదయాన్ని పఠిస్తేచాలు అనేక వేలజన్మలనుంచి గావించిన (బ్రహ్మహత్యాది పొపాలు నశించిపోతాయి. మానవుడు తన కులాచార ధర్మాల్ని విడిచి దుర్మార్గ (ప్రవర్తనకు లోనై పరస్త్రీ, పరధనాలయందు కలవాడై నా బ్రహ్మ హత్యాదిపాతకుడై నా, మౌొతాపితృహంతుకుడై నా పరమ యోగిబ్బందాలకు అపకారం చేసిన వాడైనా సరే, చివరికి అన్ని పాపాలూ చేసినవాడై నాకాని శ్రీరామునియందు భక్తి కలిగి సర్వదా పూజిస్తూ శ్రీరామహృదయాన్ని ఇతరదృష్టి, లేకుండా పఠిస్తే యోగీశ్వరులకుకూడా అలభ్యం కాని సర్వదేవస్సానాని ఏ పొందుతాడు. ప్రధమ స్వర్షసమాప్తం.

116 హత్తఇ (పభావ ఫలితాలు (శ్రీ రామరక్షాస్తోత మహత్త్వ్ర ప్రభావ ఫ

శ్రీ రామ రక్షాస్తోత్రం అత్యంత ఫలప్రదమయింది. సాధకుని శ్రద్ధ, భక్తి, భావాలను అనుసరించి ఇదిలౌకికాలై న సుఖాలను అన్నింటినీ లభింపజేస్తుంది. సిద్ధిచేసిన తరువాత ఈ స్తోత్రాన్ని పఠించడం వల్ల విశ ఫలం కలుగుతుంది. సిద్ధిచేసే విధానం *ా

ఆశ్వయుజ శుక్ష పక్షంలో లేదా వసంత బుతువులో లేదా ఓ శుభ ముహూర్తంలో తొమ్మిది రోజుల వరకూ నిత్వ్యయం బ్రాహ్మోముహూర్తంలో సాధకుడు స్నానాది నియమిత నిత్యయ కర్మలు పూర్తి చేసుకొని శుద్ద వస్త్రాలు ధరించి దర్చాసనంపై సుఖాసీనుడు కావాలి. శ్రీరామచం([ద్ర భగవానుని పరమ కళ్యాణప్రద దివ్య మంగళ సుందర స్వరూపంలో చిత్తాన్ని ఏకాగ్రం చేసి అత్యంత శ్రద్ధ, విశ్వాసాలతో మహత్తర ఫలాలను (ప్రసాదించే ఈ స్తోత్రాని [1 శక్తిని అనుసరించి 11 పర్యాయాలూ, లేదా సప్రపర్యాయాలూ నిత్యం నియమిత రూపేణా పరించాలి. (శ్రద్ధ ఎంత అభిండంగా ఉంటుందో ఫలం కూడ దానిని అనుసరించియే ఉంటుంది.

వివాహ, బుణ విముక్తి, రోగనాశనం, మానస సంకట నివారణం, విపత్తినాశనం, చింతా నాశనాది ఎంతటి కమ్టాల విషయాలలో అయినా దీనిని ప్రయోగించ వచ్చును. రోగి వద్ద కూర్చుని నిత్యం శుద్ధ స ఎప్షరూపంలో పఠించడం వల్ల సత్ఫలితాలు కలిగి తీరుతాయి.

శ్రీరామ రక్షాస్తోత్రం ఓ మనో వై జ్ఞానికమై న ఓషధి. ఇందులో మానసిక తోగాలనీ ష్‌ దూఠమై అలౌకికమగు శక్తి ఉత్పన్నమయ్యే భావాలు నిండి ఉన్నాయి.

హద్దులు మీరి మీరు భయపడుతూన ఎప్పుడు అశాంతి మిమ్మల్ని అణగద్రాక్కేస్థితిలో (బ్రతకాలని మీకు లేని సమయంలో ఘోరమెన అశాంతి ద్వేషాదులతో మీ జీవనం గడుస్తూన్నప్పుడు లోకమంతా దయారహితంగా. పాఖండంగా గోచరించే వేళలో మీరు అవశ్యం శ్రీరామ రక్షాస్తోత్రాన్ని పారాయణచెయ్యండి. సూక్ష్మమైన ఆధ్యాత్మిక శక్తితో అవశ్యం మీరు లాభాని ఏ పొందుతారు. ధనబల, విద్యాబల, బుద్ధి బలాదుల కన్న మిన్న అయిన అధిక బలం కలిగినట్టిది యీ స్తోత్రము. దీని వల్ల దుష్ట సంస్కారాలు దూరమై శుభసంస్కారాలు జాగ ఏతమవుతాయి. ఆశాకిరణాలు బహిర్గత మవుతాయి. వేలాదిమంది "శ్రీరామ రక్షాస్తోత్రం” వల్ల అశాంతి ఉన్మాదం ఆత్మ హత్య ఆదిగా గల వాటినుండి సంధరక్షింపబడ్డారు.

క్షే? శ ([ రామ రక్షా స్తోత్ర భావార్హము

శోకాలు చదువజాలనివారూ, చదివినా తాత్పర్యాన్ని (గ్రహించి అనుభూతి పాొందజాలనివారూ, నిత్యం ఉదయ సంధ్యా సమయాలలో శ్రద్ధ. భక్తి, విశ్వాసాలతో రాం రామాయ నమః” అన ఎ మంత్రాన్ని లేదా "ఓం శ్రీరామ జయరామజయజయరామ” | అన్న మంత్రాన్ని 108 పర్యాయాలు జపించి సతృలదాయకమైన ఈ శ్రీరామరక్షా | స్తోత్రభావాన్ని ఉదయ సంధ్యా సనుయాలలో లేదా కనీసం ఉదయం, అవకాశం , కుదరకపోతే సంధ్యా సమయంలో (త్రిమండల దీక్షా కాలం అంటే 120 రోజులు పఠించి అవశ్యం సత్పలితాలను పొందెదరు గాక! శ్రద్ద ఎంత అఖిండంగా ఉంటుందో ఫలితం కూడ దానిని అనుసరించియే ఉంటుంది.

సత్పలదాయకమైన శ్రీరామరక్షా స్తోత్రానికి బుష్సీ బుధకాశికుడు. దేవతలు సీతా రాములు, శక్తి సీత, కీలకం వానుమంతుడు, “శ్రీరామచంద్రుని ప్రీత్యర్థం శ్రీరామ రక్షాస్తోత పఠనంలో వినియోగం ఉంది.

ధ్యానము ౯ ధనుర్చాణాలు ధరించినవాడు, పద్మాసీనుడై విరాజిల్లేవాడు పీతాంబర ధారీ, నూతన కమల దళాలతో స్పర్ధ కలిగి ఉన్న ప్రసన్న నయనాలు కలవాడూ, వామ భాగాన విరాజిల్లే సీతాదేవి ముఖ కమలాలతో కలిసి ఉన్నవాడూ, ఆజానుబాహావు, తుఘశ్యాముడు, వివిధాలంకార విభూషితుడు, విశాల జటాజూటధారీ అయిన శ్రీరామచంద్ర భగవానుని ఛ్యానించాలి.

శ్రీరామ రక్షాస్తాత్రము £- రఘునాథుని చరిత్ర శతకోటి ప్రవిస్తరమై ఉంది. అందలి పాతకాలను నాశనం చేస్తుంది. (1) నీలకమల దళ శ్యామ వర్ద్డుడు, కమల నేత్రుడు, జటొకిరీట సుశోభితుడు, ఇడ్గతూణీర ధనుర్చాణధారీ, జగద్రక్షణార్హమే తన లీలల ద్వారా అవతరించినవాడూ, అజన్ముడు, సర వ్యాపకుడూ అయిన శ్రీరామ భగవానుని సీతాలక్ష్మణ సమేతంగా స్మరించి (ప్రాజ్ఞుడై నవాడు, సర్వ కామప్రదమై పాపాలను నాశనం చేయునట్టిదై న ఈ రామరక్షా. స్తోత్రాన్ని పఠించాలి. నా శిరస్సును రాఘువుడును, అలాట భాగాన్ని దశరథాత్మ జుడును, రక్షించు గాక ! కౌసల్యా నందనుడు నేతాలను, విశ్వామిత్ర ప్రియుడు కర్ణాలను, యాగ రక్షకుడు జ్ఞానేంద్రియాలను, సౌమిత్రి వత్సలుడు | ముఖాన్నీ రక్షించును గాక ! నా జిహ్వను విద్యానిధియు, కంఠాన్ని భరత వందితుడును,

118 స్కంధాలను దివ్యా యుధుడును, భుజాలను శివధనుర్భంగం చేసిన వాడును రక్షించును | గాక ! వాస్తాలను సీతాపతియు, హృదయాన్ని పరశురామ విజేతయు, మధ్య భాగిన్ని | | ఇరరాక్షసాంతకుడును, నాఖిని జాంబవదాశ్రయుడును రక్షించును గాక ! కటి భాగాన్ని 1 | సుగ్రీవ స్వామియు, సక్రినిని రఘుకుల శశ్రేష్టుడును రక్షించును గాక ! జానవులను సేతు |, నిర్మాతయు, జఘనాలను దశ ముఖాంతకుడును, చరణాలను విభీషణినికి, ఐశ్వర్యాన్ని 1 ప్రసాదించినవాడును సంపూూర్హ శరీరాన్ని శ్రీరాముడును రక్షించును గాక |! | | ఏ పుణ్యాత్ముడు రామబల సంపన్నమైన ఈ రామరక్షాస్తోత్రాన్ని పఠిన్తాడో ? | అట్టివాడు దీర్దా యుర్దాయంతో సుఖియై సంతాన వంతుడై విజయశీలుడై. వినయ | సంపన్ను పడె ఉంటాడు. పృధివ్యాకాశ పాతాళాలలో కపట వేషంతో సంచరించే ఏ జీవి | అయినా సరేరామ నామ రక్షితుడై న వాని వైపు కళ్ళెత్తి చూడలేదు. రామ, రామభద్ర, | | రామచంద్ర - అన్న ఈ నామాలను స్మరించడం వల్లు పాప విముక్తుడు కావడమే కాక '' భోగమోక్టాలను కూడ పొందగలుగుతాడు. జగత్తును జయించడానికి ఏక మాత మంత్రమైన రామనామంచే సురక్షితమైన ఈ స్తోత్రాన్ని కంఠస్థం చేయునట్టి వారికి | సిద్ధులు కరతలామలకాలై ఉంటాయి, వజ పంజర నామకమైన ఈ రామ రక్షా స్తోత్రాన్ని ,

• స్మరించేవాని ఆజ్ఞలను ఎట్టి వారై నా ఉల్లంఘించ లేరు. అట్టివారికి సర్వే సర్వత్రా జయ మంగళాలు ప్రాప్తిస్తాయి. రాత్రి స్వప్నంలో తనకు ఈ రామరక్షా స్తోత్రాన్ని శంకర '' భగవానుడు ఆదేశించిన విధంగానే [ప్రాతః కాలంలో మేలుకొనిన తరువాత బుధకెౌశిక్త మహర్షి దీనిని రచించినాడు. కల్చ వృక్షాలతో కూడిన ఉద్యాన వనం వంటివాడు, సమస్తమైన ఆపదలనూ 1 రూపుమాపేవాడూ, మూడు లోకాలలోనూ పరమసుందరుడూ అయిన ,శ్రీరామచంద్రుడే | మాకు ప్రభువై ఉన్నాడు. తరుణ వయస్కులూ, రూపవంతులూ, మహా బలశాలురు, కమల సమవిశాల “నేత్రాలు కలవారు, చీరవస్త్ర, కృష్ణ మృగచర్మధారులూ, ఫల మూలాలను ఆహారంగా గైకానేవారూ. సంయమన చిత్తులూ, తపస్వులూ, సమస్త || జీవులకు శరణు యిచే ఎవారూ ధనుర్దారులు అందరిలోనూ శ్రేష్టులూ. రాక్షసకుల నాశకులూ అయిన రామలక్ష్మణ సోదరుల యిద్దరూ మనలను రక్షించెదరు గాక వారి సారించిన ధనుస్సులు చేత ధరించి, బాణాలపై హస్తాలను త్రిప్పుతూ, అక్షయ బాణయుక్త తూణీరాలను ధరించిన

" 119 .

రామలక్ష్మణులు నన్ను రక్షించడానికి మార్గంలో సదా నాకు ముందు ఉండెదరు గాక ! || సదా సర్వదా సన్నద్ద్ధులై ఉండేవారూ, కవచధారులై, ఖడ్గ పాణులై ధనుర్చాణ ధారులై యువావస్థలో ఉండునట్టి శ్రీరామచంద్రుడు లక్ష్మణ సమేతంగా మున్ముందు నడుస్తూ మన మనోంథాలను రక్షించును గాక ! రామ, దాశరధి, శూర లక్ష్మణానుచర, బలి, కాకుళ్హ | పరమ పురుషు పూర్ణ, కైసల్యేయ, రఘూత్తమ, వేదాంత వేద్య, యజ్జేశ, పురాణ పురుషోత్తమ, జానకీ వల్లభ, శ్రీమాన్‌ అప్రమేయ పరాక్రమ - అనే ఈ నామాలను | నిత్యం (భ్రద్దాపూర్వకంగా జపించునటి నా భక్తుడు అశ్వమేథయాగం కన్న మిన్న | అయిన ఫలాన్ని పొందుతాడనడంలో సందేహం ఎంతమాత్రం లేదు.

దుర్వాదళ సమ శ్యామవర్డుడు, కమల నేత్రుడు, పీతాంబధారీ అయిన శ్రీరామ . భగవానుని ఈ దివ్య నామాలను క్రీర్తించేవారు సంసార సముద్రంలో చిక్కుకోరు. | లక్ష్మణా (గ్రజుడు, రఘుకుల శ్రేష్టుడు. సీతాపతీ, అత్యంత సుందరుడు, కకుళ్ణు కుల | నందనుడు, కరుణా సాగరుడు గుణ విధానుడు, బ్రాహ్మణ ప్రియుడు, రాజరాజేశ్వరుడు. సత్య ్రతిజ్ఞుడు, దశరథ నందనుడు, శ్యాముడు, శాంతమూర్తీ. సర్వలోక సుందరుడు, రఘుకుల తిలకుడు, రాఘవుడు, రావణారీ అయిన శ్రీరామ భగవానునికి నేను నమస్కరిస్తూన్నాను. రామా | రామభద్రా . రామచంద్రా | విధాతృ స్వరూపా | రఘునాథా ! ప్రభూ సీతాపతి వైన నీకు నా నమస్కారం. ఓ రఘునందనా ! శ్రీరామా | | భరతా([గ్రజా భగవంతుడవై న ఓ రామా ! నువ్వు నాకు రక్షక్రుడవు కమ్ము. నేను శ్రీరామ |

| చంద్రుని చరణాలను మన స్మరిస్తూన్నాను. శ్రీ రామచంద్రుని చరణాలకు వాక్కు

ద్వారా నేను శిరస్సు వంచి నమస్కరిస్తున్నాను. శ్రీ రామచంద్రుని చరణాలను నేను శరణు వేడుతూన్నాను. రాముడు నా తల్లి, రామచంద్రుడు నా తండ్రి, రాముడు | నాప్రభువు, రామచంద్రుడే నా సఖుడు, దయామయుడైన రామ చంద్రుడే. నా సర్వస్వము. అతతణ్తి వినా నేను మరెవరినీ ఎంతమాత్రం ఎరుగను.

దక్షిణ భాగంలో లక్ష్మణుడూ, వామాకంలో జానకీదేవీ, సమ్ముఖంలో ఆంజనేయుడూ విరాజిల్దుతూండగా భాసిల్హుతూండగా భాసిల్దుతూండే రఘునాథునికి నేను వందనం చేస్తూన్నాను. పరిప్తూర్హత్వం గలసుందేరుడూ, రణాక్రీడలో దీరుడూ, కమలనయనుడూ రఘువంశ నాయుకుడూ, కరుణామూర్తీ, కరుణానిధీ - అయిన శ్రీరామచంద్రుని నేను శరణు వేడుతూన్నాను, మనసృమాన గతితో వాయుసమ వేగంతో పరమ జితేంద్రియుడై, ||

120

గ్రీమం[గ్రతుడై, శ్రీమంతులలో శశ్రేష్టుడై న పవననందనుడు, వానరా గ్రణ్యుడు అయిన

శ్రీరామదూతను నేను శరణు వేడుతూన్నాను. కవితా శాఖలపై ఆసీనుడై మధురాక్షరాలు

గల “రామ” “రామొ” అనే మధుర నామాన్ని ఆలపించునట్టి వాల్మీకి కోకిలకు నేను

నమస్కరిస్తూన్నాను. ఆపదలను వారించే వాడూ, సర్వ సంపదలనూ ప్రసాదించేవాడు, లోకాభిరాముడు అ రామ భగవానునకు నేను మాటిమాటికీ నమస్కరిస్తూనా ఎను. | “రామ! రామ!” అని ఘోషించడంవల్ల సంసార బీజాలను అని షంటినీ వేయించి వేసేదీ, | సుఖ సంపత్తును అన్నిటినీ ప్రాప్తింప జేసేదీ, యమదూతలను భయభీతులను చేసేదీ ; అవుతుంది. రాజమణి అయిన శ్రీరామచంద్రుడు సర్వదా విజయశీలుడై. ఉంటాడు. (| లక్ష్మీపతి అయిన శ్రీరామభగవానుత్రి నేను భజిస్తాను - సేవిస్తాను, రాక్షససై న్యాలను (, అన్నింటినీ అంతం చేసిన శ్రీరామచంద్రునికి నేను నమస్కరిస్తూన్నాను. రాముని కన్న ఘనమై మిన్న అయిన ఆశ్రయం మరొకటి లేదు. నేను అట్టి శ్రీరాముని దాసుణ్లి. నా | చిత్తం సదా రామునియందే లగ్నమై ఉండును గాక! ఓ రామా ! నువ్వు నన్ను ఉద్ధరించు.

శా! శ్రీరామ రామ రామేతి రమే రామే మనోరమే సహ(స్రనామ తత్తుల్యం రామ నామ

| వరాననే. పార్వతీ దేవితో పరమేశ రుడు పలుకుతూన్నాడు ః- ఓ సుముఖీ ! “రామనామము” | విష్ణు సహస్రనామ తుల్యమైనది. నేను సర్వదా “రామరామ ! రామ !” - అని ఈ

ప్రకారంగా మనోహరమెన రామ నామంలోనే రమిస్తూంటాను. బుధకొశిక ముని వ్రాసిన శ్రీరామ రక్షాస్తోోతము సంపూర్హమైనది.

(శ్రీ రామరక్షా స్తోత్రమ్‌. ఓం అస్య శ్రీరామ రక్షాస్తాత్ర మంత్రస్య బుధకౌశిక బుషీః శ్రీ సీతారామ

చంద్రోదేవతా అనుష్టుప్‌ ఛందః సీతాశక్తి శ్రీమాన్‌ హనుమాన్‌ కీలకం శ్రీరామచంద్ర ||

ప్రీత్యర్థే రామరక్షాస్తాత జపేవినియోగః

ధ్యానమ్‌ .

| ధ్యాయే దాజానుబాహుం ధృతశర ధనుషం బద్ధ పద్మాసనస్థం పీతం వాసోవసానం

నవకమలదళస్పర్ధి నేత్రం ప్రసన్నమ్‌ వామాంకారూఢ సీతాముఖ కమల మిలల్లోచనం

నీరదాభం నానాలంకార దీప్తం దధత మురుజటా మండలం రామచంద్రమ్‌.

[21

చరితం రఘునాథస్య శతకోటి ప్రవిస్తరమ్‌ ఏకైక మక్షరం పుంసాం మహాపాతక నాశనమ్‌, ధ్యాత్వా నీలోత్పలశ్యామం రామం రాజీవలోచనమ్‌ జానకీ లక్షణోపేతం, ఆటూామకుట మండితమ్‌. (2) సాఒసితూణధనురా ఏకి పాణిం నక్తంచరాంతకమ్‌, స్వలీలయా జగత్రాతు మావిరూ ఛలో మజం విభుమ్‌. (3) రామ రక్టాం పఠేత్రాజ్న పాపఘ్నీం సర్వకామదామ్‌, శిరోమే రాఘవః పాతు ఫాలం దశరథాత్మజః. (4 కాసల్యేయో దృశౌ పాతు విశ్వామిత్రః ప్రేయణృతి, ఘాణం పాతు' మఖిత్రాతా ముఖం శామిద్రి వత్సలః. (కుజిహ్వాం విద్యానిధిః _పాళు కంఠం భరత వందితః స్కంధా దొివ్యాయుధః పాతు భుజౌ భగ్నీశ కార్ముకః. (6) కరౌ సీతాపతిః పాతు వృదయం జామ దగ్బ్యజిత్‌, మధ్యం పాతు ఖర ద్వంసీ నాభింజాంబవదాశ్రయః (7) సుగ్రీవేశ కటీపాతు || సిని హనుమత్ప్ఫృభుః, ఊరూ రఘూత్తమం పాతు రక్షకుల వినాశకృత్‌. (8) జానునీ 'సితుకృత్‌ పాతు జంఘే దశముఖాంతకః పాదౌ విభీషణ శ్రీదః పాతు రామో 2..ఖిలంవపుః. (9) ఏతాం రామ బలోపేతాం రక్షాం యఃసుకృతీ పఠేత్‌ సచిరాయుః సుఖీ పుత్రీ విజయీ భవేత్‌. (10) రామేతి రామభద్రేతి రామచందేతి వాస్మరన్‌, నరో నఠిష్యపాపై ర్భుక్తిం చవిందతి, (12) జగజ్ఞై త్రైక మంత్రేణ రామనామ్నాభిరక్షితమ్‌, యః కంఠే ధారయేత్తస్య కరనస్థాా సర్వసిద్ధయః (13) వజపంజర నామేదం యో రామ కవచం స్మరేత్‌, అవ్యాహజ్ఞః సర్వత్ర అభతే జయ మంగళం. (14. ఆదిష్టవాన్‌ యథాస్వప్నే రామరక్షా మిమాం హరః, తథా లిఖితవాన్‌ (ప్రాతః ప్రబుద్ధో బుదకౌశణికః. 615 ఆరామః కల్చ్పవృక్షాణాం విరామః సకలాపదామ్‌, అభిరామ ్తిలోకానాం రామం శీ,మాన్సనః ప్రభుః. (16) తరుణా రూపసంపస్తా, ఎ సుకుమారౌ మహాబలౌ, పుండరీక విశాలాక్ష చీర కృష్ణాజినాంబరౌ.' (17) ఫలమూలాశినా దాంతౌ తాపసా బ్రహ్మచారిణౌ, పు(తైౌ దశరథస్యైతా భ్రాతరౌ రామలక్ష్మణౌ. (18) శరణ్యౌ సర్వ సత్వానాం శ్రష్టా నర ;దనుష్మతాం, రక్షకుల నిహంతారౌ (త్రాయేతాం ళో రఘూత్తమా. (39) ఆత్తసజ్య ధనుషా విషుస్పృశా వక్షయాపగనిషంగ సంగినౌ, రక్షణాయ మమ రామలక్ష్మణా వగ్రతః పథి సదైవ గచ్చతాం. (20)సన్నద్ధః కవచీ ఖడ్గీ చాపబాణ ధరో యువా, గచ్చన్‌ మునోరథాన శ్చ రామః పాతు సలక్ష్మణః (21) రామో దాశరథి శ్ఫూరో లక్ష్రృణానుచరో బలీ, కాకుళ్హుః పురుషు ప్వూర్ణు కాౌసల్యేయో రఘూత్తమః. ( 22) వేదాంతవేద్యో యజ్జేశః పురాణ పురుషోత్తమః, జానకీ వళ్లభః శ్రీమానప్రమేయ పరాక్రమః. (23) ఇత్యేతాని జ పేన్నిత్యం మద్భక్త శ్రద్ధయాని సతః అశ్న సమేాధికం పుణ్యం సం(ప్రాప్నోతి నసంశయః.

122 (24) రామం దూర్వాదళశ్యామం పద్మాక్షం పీతవాసనం, స్తువంతి నామభిర్రివ్యైర్నతే సంసారిణోనరాః. (25) రామం లక్ష్మణ పూర్వజం రఘువరం సీతాపతిం సుందరం కాకుత్చృం కరుణ్బార్ధవం గుణనిధిం విప్రప్రియం ధార్మికం రాజేంద్రం సత్య సంధం దశరథ తనయం శ్యామలం శాంత మూర్తింపందే లోకాభినామం రఘుకులతిలకం రాఘవం రావణారిమ్‌. (26) రామాయ రామభద్రాయ రామచంద్రాయ వేథసే, రఘునాథాయ నాథాయ సీతాయాః పతయే నమః (27) శ్రీరామ రామ రఘునందన రామ రామ, శ్రీరామ రామ భరతాగ్రజ రామ రామ, శ్రీరామ రామ రణకర్కశ రాము రామ, శ్రీరామ రామ శరణం భవ రామ రామ. శ్రీరామచంద్ర చరణౌ మనసా స్మరామి, శ్రీరామచంద్ర చరణౌ వచసా గృణామి, శ్రీ రామచంద్ర చరణౌ శిరసా నమామి, శ్రీ రామచంద్ర చరణా శరణం ప్రపద్యే, (29) మాతా రామో మత్పితా-రామచందద్రః, స్వామీ రామో మత్సఖా రామ చంద్రః, సర్వస్వం మే రామచందో దయాళు. ర్నాన్యం జానే వైవ జూనే న జానే, (30) దక్షిణ లక్ష్మణో యస్యవామే చ జనకాత్మజా. పురతో మారుతిర్యస్య తం వందే రఘువంశనాథం కారుణ్యరూపం కరుణాకరం తం శ్రీరామ చంద్రం శరణం ప్రపద్యే. మనోజవం మారుత తుల్యవేగం, జితేంద్రియం బుద్ధిమతాం వరిష్టం వాతాత్మజం, వానరయూథ ముఖ్యం శ్రీరామదూతం శరణం ప్రపద్యే. (33) కూజంతం రామరామేతి మధురం మధురాక్షరం, ఆరుహ్య కవితా శాఖాం వందే వాల్మీకి కోకిలం, (34) ఆపదా మపహర్తారం దాతారం సర $సంపదాం లోకాభిరామం శ్రీ రామం భూయో నమామ్యహం. భర్దనం చీజానామర్దనం సుఖసంపదాం తర్ద్షనం యమ దూతానాం రామరామేతి గర్హనం. (36) రామో రాజమణిః స్సదా విజయతే రామం రమేశం భజే రామేణాభిహతా నిశాచర చమూ రామాయ తస్మై నమః రామాన్నా సి పరాయణం పరతరం రామస్య దాసోఒస్మ్యహం రామే చిత్తలయస్సదా భవతు మే భోరామ భవ మాముద్ధర. (37) శ్రీరామ రామ రామేతి రమేరామే మనోరమే, సహన్రామ తత్తుల్యం రామనామ వరాననే. ఇతి శ్రీ, బుధకౌశికముని విరచితం శ్రీరామ రక్షాస్తోత్రం. సంపూర్ణమ్‌ అగ్లీ శ్రీ రామ రక్ష - సర్వజగదక్ష

123 నీ, రామస్తుతులు

1. శీ, రామస్తుతి శ్రీ రాఘవం దశరథాత్మజ మప్రమేయం ! సీతాపతిం రఘుకులాన్వయ రత్న దీపం | ఆజాను బాహు మరవింద దళాయ తాక్షం | రామం నిశాచర వినాశకరం నమామి |
2. వైదేహీ సహితం సురద్రుమతలే హైమే మహామంటపే | మధథ్యేపుష్పక మాసనే మణిమయే వీరాసనే సంస్థితం | , అగ్రీ వాచ యతిప్రభం జనసుతే తత్వంము నిభ్యః పరం వ్యాఖ్యాంతం భరతాదిభిః పరివృతం రామం భజే శ్యామలమ్‌ |
3. అగ్రీ ప్రాంజలిమాంజనేయమనిశం వీరం చ తారాసుతం ! పార్శ్వే పంక్తిముఖానుజం పరిసరే సుగ్రీవ మగ్రాసనే | పశ్చాల్లక్ష్రృణమంతికే జనకజాం మధ్యేస్థితం రాఘవం | చింతాతూలిక యా లిఖంతి మధి యశి సత్తేషు పీతాంబరమ్‌ |
4. _ శ్రీ మద్దివ్య మునీంద్ర చిత్తనిలయం సీతామనోనాయకం ! వల్మీకోద్భవ వాక్పయోధిశశినం స్మేరాననం చిన్మయం | నిత్యం నీరద నీల కాయమమలం నిర్వాణసంధాయకం | శాంతం నిత్యమనామయం శివకరం శ్రీరామచంద్రం భజే |
5. సీతామనోమానస రాజహంస సంసార సంతాపక్షమాళో శ్రీరామ దై త్యాంతక శాంతరూప శ్రీతారక బ్రహ్మ నమోనమస్తే
6. రామాయ రామభద్రాయ | రామచంద్రాయ వేధసే రఘునాాయ నాథాయ | సీతాయాః పతయే నమః. 7... శ్రీరామ రామ రామేతి | రమే రామే మనోరమే సహ(స్రనామ తత్తుల్యం రామనామ వరాననే ! (శ్రీరామ గాయత్రీమంత్రం)

కే24 8. దాశరథాయ విద్మహే ! సీచావల్లభాయ ధీమహి తన్నో రామచంద్రః ప్రచోదయాత్‌ ॥ 2 (ప్రాతః స శ్రైరణమ్‌ క్లో ! (ప్రాతః స్మరామి రఘునాథముఖారవిందం మందస్క్మితం మధురభాషి విశాలఫాలం కర్ణావలంబిచల కుండల -శోభిగండం కర్ణాంత దీర్సయనం నయనాభిరామం | శ్లో 1! (పాతర జామి రఘునాధ కరారవిందం రక్షోగణాయ భయదం వరదం నిజేభ్యః యద్రాజ సంసది విభజ్యమ హేశ చాపం సీతాకర్మగహణ మంగళ మాప సద్యః | శ్ళో ! ప్రాతర్నమామి రఘునాథ పదారవిందం వజ్రాంకుశాది శుభరేఖ శుభావహం మే యోగీంద్రమానస మధు[వ్రత సేవ్యమానం శాపాపహం సపది గౌతమధర్మపత్న్యాః శ్లో ! ప్రాతర్వదామి వచసా రఘునాథ నామ వాగ్జోషహారి సకలం శమలం నివంతి మత్పార్వతీ స్వపతినా సవభోక్తుకామా ప్రీత్యా సహస్ర హరినామ సమం జజూప | ఖా। (ప్రాతఃశ్రయేశ్రుతిమతాం రఘునాదమూర్తిం నీలాంబుజోత్పల సితేతర రత్ననీలాం ఆముక్తమౌక్తిక విశేష విభూషణాథఢ్యాం ద్యేయాం సమస్తమునిభిర్షన ముక్తి హేతుం | ఫలశ్రుతి యశశ్ఞోక పంచకమిదం ప్రయతః పఠేత్తు ! నిత్యం ప్రభాతసమయే పురుషు ప్రబుద్ధః శ్రీరామ కింకరజనేషు స ఏవముఖ్యో భూత్వాప్రయాతి హరిలోక మనన్యలభ్యమ్‌ చం। దావషకమ్‌ 3 (శ్రీరామ చంద్రాష్ట, శ్చా[! సుగ్రీవ మిత్రం పరమం పవిత్రం సీతాకళత్రం నవమేఘ గాత్రం | కారుణ్య పాత్రం శతపదత్రనేత్రం . శ్రీరామచందద్రం సతతం నమామి ॥ ౫2. సంసార సారం నిగమ (ప్రచారం ధర్మావతారం హృతభూమిభారం | సదాజఒవికారం సుకసింధు సారం | శ్రీరామచంద్రం సతతం నమామి ॥ తె. లక్ష్మీ విలాసం జగతాం నివాసం | అంకా వినాశం భువన ప్రకాశం | భూదేవవాసం శరదిందు హాసం | శ్రీరామచంద్రం సతతం నమామి ।

25 4. మందార మాలం వదనే రసాలం । గుల్రైర్విశాలం హతసప్తతాళమ్‌ | || ('క్రవ్యాదకాలం సురలోక పాలం ! శ్రీరామచంద్రం సతతం నమామి | | 5. వేదాంతగానం సకలై స్పమానం | వాతారి మానం త్రిదశ ప్రధానమ్‌ | గజేంద్రయాసం విగతావసానం | శ్రీరామచంద్రం సతతం నమామి , 6. శ్యామాభిరామం నయనాభిరామం । గుణాభిరామం వచనాభిరామం | / విశ్వప్రణామం కృతభక్తనామం | శ్రీరామచంద్రం సతతం నమామి | 7. లీలాశరీరం రణరంగధీరం | విశ్యైకసారం రఘువంశహారం | గంభీరనాదం జితసర్వవాదం ! శ్రీరామచంద్రం సతతం నమామి ! 8౭. ఖలే కృతాంతం స్వజనే వినీతం | సామోపగీతం మనసాప్రతీతం | రాగేణ గీతం వచనాద తీతం | శ్రీరామచంద్రం సతతం నమామి ॥ శంకర ఉవాచ కర్‌ ఫలశ్రుతి 9. శ్రీ చంద్రస్య వరాష్టకం త్వాం | మయేరితమ్‌ దేవి మనోహరం యే! పఠంతి శృణ్వంతి గృణంతి భక్త్యా!తేసీ వయకామా(న్పలభంతి నిత్యమ్‌. ఇతి శ్రీరామచంద్రాష్టకమ్‌ సంపూర్ణమ్‌. 4. రఘూత్తమాష్ట్రకమ్‌ శ్లో! కృతార్దదేవ వందనం | దినేశ వంశ నందనం | సుశోభిమాల చందనం | నమామి రామ మీశ్వరం | 2. మునీం[ద్రయజ్ఞకారకం | శిలావిపత్తి హారకం | శేవచాప భంజకం | నమామి రామ మీశ్వరం | 3. స్వతాత వాక్య కారిణం | తపోవనే విహారిణం | కరేషు చాపధారిణం |! నమామి రామ మీశ్వరం | త్తే కురంగముక్త సాయకం |! జటాయు మోక్షదాయకం ప్రవిద్దకశ నాయకం |! నమామి రామ మీశ్యరం |

= 126 5. _ ప్లవంగ సంఘ సంమతిం | నిబద్ద నిమ్నగా పతిం | దశాస్య వంశ సంక్షతిం ! నమామి రామ మీశ్వరం | 6. విదీనదేవ హర్షణం | కపీప్పీతార్ధ వర్షణం | స్వబంధుశోక కర్షణం ! నమామి రామ మీశ్వరం ॥ లం గతారి రాజ్య రక్షణం | ప్రజాగణార్తి భక్షణం | కీతాస్త మోహలక్షణం |! నమామి రామ మీశ్వరం | 8. _ హృతాఖిలా చలాభరం |! స్వధామనీత నాగఠం జగత్తమోదివాకరం నమామి రామ మీశ్వరం | 9. _ ఇదం సమాహితాత్మ నా! నరో రఘూత్తమాప్లకం పఠన్ని రంతరం భయం భవోద భవంన విందతే ఇతి శ్రీ రఘూత్తమాష్టకమ్‌ ఇచ్చ జ | రామాన్నకమ్‌ ర్‌ (శ్రీ వ్యాసప్రోక్త (శి, వ శ్ళో॥ భజే విశ సుందరం | సమస్తపాపఖండనం ! స్వభక్తచిత్త రంజనం | సదైవ రామమద్వయం । 2. జటాకలాప శోభితం | సమస్త పాపనాశనం | స్వభక్తి భీతి భంజనం భజేహ రామమద్వ్య్వ్య్వయం | తి. నిజస ;రూపబోధకం 15 పాక్షరం భయాపహం | సమం శివం నిరంజనం | భజేహ రామమద్వయం |! ల్తే అసత్ప్చపంచ కల్పితం |! హ్యనామ రూపవాస్తవం నిరాకృతిం నిరామయం |! భజేహ రామమద్వయం | 5. నిష్రపంచ నిర్వికల్ప | నిర్మలం నిరామయం చిదేక రూప సంతతం భజేహ రామమద్వయం ! 6. _ భవాభ్ధి పోతరూపకం | హ్యశేష దేహకల్పితం గుణాకరం కృపాకరం ! భజేహ రామమద్య్యయం ॥

127 7... మపహత్తత్వ బోధకం 1సువిరాజ మానవి[గ్రహం | | పరాత్పర ప్రబోధకం | భజేహ రామ మద్వయం | 8. _ శివప్రదం సుఖప్రధం |! - భవచ్చిడం భ్రమాపహం | | విరాజమాన దైవికం | భజేహ రామనుద్వయం | ఫల (శ్రుతి || 9. రామాష్టకం పఠతియస్సుకరం నుపుణ్యం ! వ్యాసేన భాషితమిదం శ్రుణుతే మనుష్యః విద్యాం శ్రియం విపుల సౌఖ్యమనంత కీర్తిం | సంప్రాప్య దేహవిలయే లభతే చ మోక్షం ఇతి శ్రీవ్యాసప్రొక్త శ్రీరామాష్టకమ్‌. 6. బహ్మాదేవకీతరామస్తుతి శ్లో వందే దేవం విష్ణు మశేషస్టితి హేతుం | త్వామధ్యాత్మ జ్ఞానిభిరన్త రది భావ్యమ్‌ | 'హేయా హేయ ద్వంద్వ విహినం పరమేకం | సత్తామాత్రం సర్వ హృదిస్థం దృశిరూపం 2. [పాణాపానౌ నిశ్చయ బుద్ధ్యా హృది రుద్ధ్వాశధిత్వా సర్వం సంశయ బంధం విషయౌఘాన్‌ పశ్యంతిశం యం గత మోహాయుతయ స్తం | వందే రామం రత కిరీటం రవిభాసమ 3. మాయాతీతం మాధవమాద్యం జగదాదిం | మానాతీతం మోహ వినాశం మునివంద్యం యోగిధ్యేయం యోగ విధానం పరిపూర్ణం | వందే రామం రంజతలోకం రమణీయం 4. భావాభావ ప్రత్యయ హీనం భవముఖ్యై | ర్యోగాసక్తై రర్చిత పాదాంబుజ యుగ్మం | నిత్యం శుద్ధం బుద్ద మనంతం ప్రణవాఖ్యం | వందే రామం వీర మశేషాసురదానమ్‌ | 5. త్వం మేనాథోనాధిత కార్యాఖిలకారీ మానాతీతో మాధవ రూపోఒఖిలధారీ | భక్త్యాగమ్యో భావిత రూపోభవ హారీ | యోగాభ్యాసై ర్భావిత చేతః సవాచారీ | 6. త్వా మాద్యంతం లోకతతీనాం పరమీశం | లోకానాం నో లౌకికమానై రధి గమ్యం | భక్తిశ్రద్ధాభావ సమేత్రె ర్భజనీయం వందే రామం సుందర మిందీవర నీలమ్‌ । 7. కోవాజ్ఞాతుం త్వామతి మానం గతమానం | మాయాసక్షో మాధవశక్తో మునిమాన్యం బృందారణ్యే వందిత బృందారక బృందం | వందే రామం భవముఖ వంద్యం సుఖకందమ్‌ 8. నానాశాషైర్వేద కదంబై:ః ప్రతిపాద్యం [నిత్యానందం నిర్విషయజ్ఞాన మనాదిమ్‌ ! మత్త్సేవారం మా వం. | పతిపన ఎం | వందే రొషుం మరకత వరం మధురేశము

128 9. శ్రద్దా యుక్త్తోయః పఠతీమం స్తవమాద్యం ! బ్రాహ్మం బ్రహ్మజ్ఞాన విధానం భువిమర్త్యః! రామం శ్యామం కామిత కామప్రదమీశం |! ధ్యాత్వా పాతక జాలైర్విగతః స్యాత్‌ | ఇతి శ్రీమత్‌ అధ్యాత్మ రాఘాయళాంతర్గత- బ్రహ్మదేవకృత శ్రీ, రామాపష్టకమ్‌. 7. (శీ, రామభుజంగ స్తోతమ్‌ ల

1. _ విపద్ధం పరం సచ్చిదానంద రూపం [గుణాధార మాధార హీనం వరేణ్యమ్‌ | మహాంతం విభాంతం గుహాంతం గుణాంతం | సుఖాంతం స్వయంధామ రామ ప్రపదే
2. శివం నిత్యమకం విధుం తారకాఖ్యం 1సుఖాకార మా కారహన్య స్ఫుమాన్యం | మహేశం కరేశం పరేశం సురేశం | నరేశం నిరీశం రమేశం ప్రపద్యే ॥
3. యదావర్ధ యత్కర్ధ మూలేతు కాలే ! శివోరామ రమేతి రామేతికాశ్యాం | తదేవం పరం తారక (బ్రహ్మరూపం | భజేఒహం భజేఒహం సదారామచంద్రం |
4. క్వణద్రత్న మంజీర పాదారవిందం |! లసన్న్మేఖలాచారు పీతాం బరాఢ్యం | మహారత ష్‌ హారోల్ల సత్కౌస్తుభాంగం ! హరిన్మంజరీ చంచరీలోల మూలం |
5. శరశ్చంద కాశ్మీర శోణాధరాభం ! సముద్య త్పతంగేందుకోటి ప్రకాశం | నమద్చహ్మ రుద్రాది కోటీరరత్న ! స్పురత్కాంతి నీరాజితారాజితాంఘ్రిమ్‌ ॥
6. పునఃప్రాంజలీ రాంజనేయాది ముఖె ఫ " స్ఫుచిన్ముదయామద బోధయంతం | భజేహం విజేహం సదారామచంద్రం | తదన్యం నమన్యే నమన్యే నమన్యే |
7. హరేరామ సీతాపతే రావణారే | మురారేఖగారే పరే తీరయంతం ! సదాకాలమేవం సమాలోకయంతం |! సమాలోక యాలోక యాశేషుంథధో | 8 యంఘోష యన్నాహు ముద్భృత్య నిత్యం | నకృత్కేవలం సేవయన్నేతి భీతిః | తమేకం శరణ్యం భజేనాన్యమీశం |! కదాహం స్మరామి స్మరామి స్మరామి | | 9. ఆసీతా సమేతైర కోదండ భూష్టై |! రం సౌమిత్రి వంద్యైర చంద్రప్రతాపైః అలంకేశ కారైర సుగ్రీవ మిత్రై |! ర రామాభిధేయై రలందైవతైర్న |

129 10. నమస్తే సుమిత్రాను పుత్రాదివంద్య | నమస్తే సదాకైక యానంద సేవ్య | నమస్తే సదా వానరానీక పంద్య | నమస్తే నమస్తే సదారామచంద్ర 11. ప్రసీద ప్రసీద ప్రసన్నాను కంపిన్‌! ప్రసీద ప్రసీద ప్రపన్నాస నాభ | ప్రసీద ప్రసీద ప్రభోరామచంద్ర |! ప్రసీద ప్రసీద ప్రచండ ప్రతాప । 12. భుజంగ ప్రయాతం పరం వేదసారం |! సదా రామచం(ద్రస్య భక్త్యాచ నిత్యం ! పరం సంతతంచింత యస్యాంత రంగీ | స ఏవం భజే రామ చంద్రేతి ధన్యః 1 . 13. జితారాతి జాలం సమాలోల వాలం | గుణాతీతసారం గణాధీశ రూపం ! శివాకార రూపం సదా వేదసారం | ముదాకార రూపం భజే రామదూతం | ఇతి శ్రీ మచ్భంకరాచార్యకృత శ్రీరామ భుజంగస్తోత్రం. 8. ఇందకృత శీ ; రామస్తోత్రమ్‌ శో ! భజేహం సదారామ మిందీవరాభం । భవారణ్య దావానలాభాభిధానం ।! ౯ భవానీ హృదా భావితానంత రూపం | భవాభావ హేతుం భవాది ప్రసన్నం | 2. సురానీక దుఃఖాఘ నాశ్రైక హేతుం | నరాకార దేహం నిరాకార మీడ్యం | పరేశం పరానంద రూపం వరేణ్యం హారిం రామ మీశం భజే భారవాశం ॥ . 8. (ప్రసన్నాఖి లానంద దోహం ప్రసన్నం | (ప్రసన్నార్తినిశ్ళేష నాశాభి ధానం | తపోయోగ యోగీశ భావాభి భావ్యం | కపీశాది మిత్రం భజే రామమిత్రం | . 4. సదా భోగభాజాం సుదూరే విభాంతం | సదా యోగభాజా మదూరే విభాంతం | చిదానంద కందం నా రాఘవేశం | విదే హాత్మజానంద రూపం ప్రపద్యే | 5. మహాయోగ మాయా విశషానుయుక్తో | విభాసీశ లీలా నరాకార వృత్తిః త్వదానంద లీలాకథా ప్యూర్ణకార్లాః |! సదానందరూపా భవంతీహలోకే ॥ '' 6. అహం మానపానాభి మత్తప్రమత్తో | నవేదాఖి లేశాభి మానాభి మానః ఇదానీం భవతా ఎద పద్మ ప్రసాదాత్‌। (తిలోకాధి పత్యాభి మానో వినష్టః 7. స్ఫ్పురదత్న కేయూర హీరాభిరామం | ధర్గాభార భూతా సురానీక దావం ! శరచ్చంద్ర వక్రం అసత్పద్మనేత్రం | దురావార పారం భజే రాఘవేశం

130 8. సురాధీశ నీలాభ్ర నీలాంగ కాంతి విరాధాది రక్షోవధాల్గోక శాంతిం | కిరీటాది శోభం పురారాతి లాభం | భజే రామచంద్రం రఘూణామధీశం ॥ 9. లసచ్చంద్రకోటి ప్రకాశాధిపీఠే | సమాసీన మంకే సమాధాయసీతాం స్పురద్దేమపర్ణాం తడి త్పుంజభాసాం | భజే రామచంద్రం నివృత్తార్తితంద్రం 1 ఇతి శ్రీమత్‌ అధ్యాత్మ రామాయణాంతర్లత ! ఇంద్రకృత శ్రీరామస్తోత్రమ్‌, 9. ఆపదుద్దారక రామస్తో[తమ్‌. ఆచమ్య- అస్య శ్రీ ఆపదుద్ధారక శ్రీరామచంద్రస్తోత్ర మహా |! మంత్రస్య వసిష్టబుషిః అనుష్టుప్‌ ఛందః ! శ్రీరామచంటదో దేవతా ! శ్రీం బీజం |! రాంకక్తి ! మలకీలకం మమ శ్రీ రామఛంద్ర ప్రసాదసిద్ధ్యర్ధే ఆపని వ్రవారణార్ధే జపే వినియోగః | కరనా ఫసము ఆపదామపహార్తారాం అంగుష్టాభ్యాం నమం దాతారం సర్వసంపదాం - తర్హనీభ్యాంనమః లోకాభిరామం - మధ్యమాభ్యాంనమః శ్రీరామం - అనామి కాభ్యాం నమః భూయోభూయః కనిష్టికాభ్యాం నమః - నమామ్యహం కరతలకరపృష్టాభ్యాం నమః అంగస్యాసము ఆపదామపహర్తారం-- హృదయాయ నమః దాతారం సర్వసంపదామ్‌ - శిరసేసా ;హా లోకాభిరామం - శిఖాయైవషట్‌ శ్రీరామం - కవచాయ హుం భూయోభూయః - నేత్తత్రయాయవౌషట్‌ నమామ్యహమ్‌ - అస్త్రాయఫట్‌ భూర్చువస్త్పువరో మితిదిగృంధః ధ్యానమ్‌ శో] ఆర్తానామార్తిహన్తారం |! భీతానాం భయనాశనం ధ్విషతాం కాలదండం తం |! రామచంద్రంనమామ్యహం. ఆపదామపహర్తారం | దాతారం సర్శ 1 సంపదామ్‌ । లోకాభిరామం శ్రీరామమం భూయోభూయోనమామ్యహమ్‌ (ఈ మూలశ్ళోకమును ప్రతిశ్లోోముయొక్క తుదను చేర్చి చదువ వలయును.) _

కప] 1 నమఃకోదండవస్తాయ । సంధీకృతశరాయ చ! దండితాఖిల దై త్యాయ 1! రామాయాపని ఎ వారిణే ! (ఆహ 2. ఆపన్న జనరక్షైక | దీక్షాయామిత తేజసే | నమో౭ఒస్తువిష్ణవేతుభ్యం | రామాయాపన్ని వారిణే ! (ఆపు 3. పాదాంభోజ రజస్పర్శ | పవిత్రముని యోపితే ! నమోఒస్తుసీతాపతయే | రామాయాపని ' వారిణే ! (ఆహ చ్తే దానవేంద్ర మహామత్త |! గజ పంచాస్యరూపిణే | - నమోజఒస్తు రఘునాథాయ | రామాయాపన్ని వారిణే | ర్‌. మహీజాకుచసంలగ్న |! కుంకుమారుణ వక్షసే ! , నమఃకల్యాణ రూపాయ | రామాయాపని ఎ వారిణే | (ఆహ 6. పద్మసంభప భూతేశ |! మునిసంస్తుత క్రీర్తయే | నమో మార్తాండ వంశాయ | రామాయాపన్ని వారిణే ! (ఆపు 7. హరత్యార్తించ లోకానాం | యో వామథు నిషూదనః | నమోస్తు హరయేతుభ్యం | రామాయాపని ఎ వారిణే (ఆహ 8. తాపకారణ సంసార |! గజ సింవాస రూపిణే | నమో వేదాస్తవేద్యాయ | రామాయాపని స వారిజే ! (అపు 9. రంగత్తరంగ జలధి | గర్వ హృచ్చర ధారిణే | నమః ప్రతాప రూపాయ । రామాయాపన్ని వారిణే ! (ఆపు 10. దారోపహిత చంద్రావ [| తంస ధ్యాతస్వమూర్తయే ! సమస్సత్య స్వరూపాయ | రామాయాపన్ని వారిణే ! (ఆపు 11. తారానాయక సంకాశ |! వదనాయ మవౌజసే। నమోఒస్తుతాటకాహ (వై |! రామాయాపని క్‌ వారిణే (ఆపు 12. రమ్యసానులసచ్చి(త్ర |! కూటాథ్రమ విహారిణే | ._ నమస్ఫొమిత్రి సేవ్య్యాయ | రామాయాపన్ని వారిణే ! (ఆపు

32

13. సర్వదేవహితాసక్త ! దశానన వినాశినే

నమోజఒస్తుదుఃఖధ్యంసాయ |! రామాయాపన్ని వారిణే ! (ఆపు 14, రతా గ్‌ సానునివాసైక | వంద్యపాదాంబుజాయ చ

నమ(ైైై లోక్య నాథాయ | రామాయాపన్ని వారిణే |! (ఆపు 15. సంసారబంధ మోక్షిక |! హితదామప్రకాశినే

నమఃకలుష సంహర్రే |! రామాయాపన్ని వారిణే ! (ఆపు 16. పవనాశుగ సంక్షిప్త ! మారీచాది సురారయే

నమో మఖపరిత్రాత్రే రామాయాపన్ని వారిణే 8! (ఆప క్షే7. దాంభికేతర భక్తాఘు | మహదానంద దాయినే

నమః కమలనేత్రాయ | రామాయాపన్ని వారిణే ! (ఆప 18. లోక(త్రయోదే సగకర | కుంభక్మర్ణ శిరచి ఎదే

నమోనీరద దేహాయ ! రామాయాపన్ని వారిణే । (ఆహ 19. _ కాకాసురైక నయన | వరలీలా స్త్రధారిణే

నమో భక్తైక వేద్యాయ |! రామాయాపన్ని వారిణే 1 (ఆపు 20. భిక్షురూప సమాక్రాంత ! బలిసరైక సంపదే

నమో వామన రూపాయ ! రామాయాపన్ని వారిణే | (ఆపు 21. రాజీవశోచిస్పంస ఎంద ! రుచిరాంగాదిశోచిషే

ల నమః కై వల్యనిధయే ! రామాయావన్ని వారిణే |! (ఆపు

.22. మందమారుత సంవీత | మందారద్రుమవాసినే

నమః పల్లవపాదాయ ! రామాయావన్ని వారిణే |! (ఆపు 23. శ్రీకంఠచాపదళన । ధురీణ బలమాహవే

నమస్సీతానుషక్తాయ |! రామాయాపన్ని వారిణే ॥ (ఆపు 24. రాజరాజ సుహృద్యోషా ! ర్చిత మంగళమూర్తయే -

నమ ఇక్ష్వాకువంశ్యాయ | రామాయాపన్ని వారిణే | (ఆపు

133 26. మంజులాదర్శ వి(ప్రేక్ష।! ణోత్సుకైక విలాసినే నమః పాలితభక్తాయ ! రామాయాపన్ని వారిణే ॥ (ఆపు 26. భూరిభూధర కోదండ | మూర్తిద్యేయస్వరూపిణే నమోజఒస్తుతేజోనిధయే | రామాయాపని స వారిణే ! (ఆపు 27. యోగీంద్ర హృత్సరోజాత | మధుపాయ మహాత్మనే నమోరాజాధిరాజాయ |! రామాయాపన్ని వారిణే ! (ఆపు 28. భూవరాహ స్వరూపాయ |! నమోభూరిప్రదాయినే " నమో హిరణ్యగర్భాయ ! రామాయాపన్ని వారిణే ! (ఆహ 29. యోషాంజలి వినిర్ముక్త ! లొజాంచితవపుష్మతే నమస్సాందర్య నిధయే | రామాయాపన్ని వారిణే ! (ఆపు 30. నవకోటి వినిర్భిన్న ! దై త్యాధిపతి వక్షసే నమోన్ఫసింహరూపాయ | రామాయాపన్ని వారిణే ! (ఆప 31. మాయామానుష దేహాయ | వేదోద్ధరణ హేతవే నమోఒస్తు మత్స్యరూపాయ | రామాయాపన్నివారిణే ! (ఆపు 32. మితిహాన్య మహాదివ్య | మహిమ్నేమానితాత్మనే నమో (బ్రహ్మస్వరూపాయా | రామాయాపని ష్‌ వారిణే |! (ఆపు 33. అహంకారీతర జన | స్వాంతసాధవిహారిణే ॥ నమోజఒస్తు చిత్వరూపాయ ! రామాయాపన్నివారిణే ! (ఆహ తడ. సీతాలక్ష్మణ సంశోభి | పార్శ్వాయ పరమాత్మనే నమః పట్టాభిపిక్తాయ 1 రామాయాపని ఏ వారిణే | (ఆహ 385. అగతణజృష్టతశ్లైవ | పార్మ్వత* ౧ మహాబలౌ ఆక్యర్తప్వూర్హ ధన్వానౌ | రక్షత్రాం రామలక్ష్మణా | (ఆపు 36. సన్నద్ధఃకవచీఖడ్లీ ! చాపబాణ ధరోయువా తిష్టన్మమా[గ్రతో నిత్యం | రామః పాతు సలక్ష్మణః (ఆపు

శే34 ఫల శ్రుత ఇమం స్తవం భగవతః పవేద్యః ప్రీతిమానసః ప్రభాతేవా ప్రదోషేవా - రామస్య పరమాత్మనః సతుతీర్త్వ్వా భవాంభోధి - మాపదస్సకలా అపి రామసాయుజ్య మాప్నోతి - దేవదేవ (ప్రసాదతః కారాగృహాది బాధాసు - సంప్రాప్తే బహుసంకటే ఆపన్ని వారకం స్తోత్రం - పఠేద్యస్తుయధావిధి | సంయోజ్యానుష్టుభం మంధత్ర | మనుక్షోకం స్మరన్విభుమ్‌ సపష్తాహాత్సర ($బాధేభ్యో | ముచ ఏతే నాత్రసంశయః ] ద్వా(త్రింశద్వార జపితం - (ప్రత్యహంతు దృఢవ్రతః వై శాఖే భానుమాలోక్య - ప్రత్యహం శత సంఖ్యయా ధవేన ధనదప్రఖ్య - స్పభవేన్నా(త సంశయః బహునా(త్ర కిము క్తేన- యంయం కామయతే నరః | తం తం కామ మవాప్నోతి - స్తోత్రేణానేన మానవః యంత్రపూజావిధానేన - జపహోమాది తర్న్షళైః | యస్తుకుర్వీత సహసా - సర్వాన్‌ కామానవాప్పుయాత్‌

• ఇహలోకే సుఖీభూత్వా - పరేక్షో భవిష్యతి శ్రీమత్‌ కోదండరామ పరబ్రహ్మణే నమః " ఇతి అగస్త్య సంహితాయాం ఉమామహేశ్వర సంవాదే ఆపదుద్ధారక స్తోత్రపటలం నామైక త్రింశోఒధ్యాయః 11 జటాయుకృత (శ్రీ రామస్తో తమ్‌. శ్లో! అగణితగుణ మప్రమేయమాద్యం సకలజగస్ట్రితి సంయమాది హేతుమ్‌
• ఉపరమ పరమం పరాత్మభూతం సతత మహం ప్రణతోఒస్మి రామచందమ్‌

2. నిరవధి సుఖ మిందిరా కటాక్షం క్షప్రిత సురేంద్ర చతుర్ముఖాది దుఃఖమ్‌ నరవర మనిశం నతోఒస్మిరామం వరద మహం వర చాప బాణహస్తమ్‌ ॥

కేక 3. (త్రిభువన కమనీయ రూపమీడ్యం రవిశత భాసుర మీహిత ప్రదానమ్‌ || శరణద మనిశం సురాగమూలే క ఏత నిలయం రఘునందనం (ప్రపద్యే | . 4 భవ విపిన దవాగ్ని నామధేయం భవముఖదై వత దైవతం దయాళుమ్‌ | దనుజపతి సహస్రకోటి నాశం రవితనయా సదృశం హరిం ప్రపద్యే! 5. అవిరతి భవభావనాతి దూరం భవ విముఖై ర్మునిభిః సదై వదృశ్యమ్‌ ] భవజలధిసుతా రణాం[ఘిపోతం శరణమహం రఘునందనం (ప్రపద్యే క || 6. గిరిశ గిరిసుతా మనో నివాసం గిరివర ధారిణి మీహితాభిరామమ్‌ సురవర దనుజేంద్ర సేవితాంఘ్రి సురవరదం రఘునాయకం 7. పరధన పరదార వర్జితానాం వరగుణ భూతిషు తుష్ట మానసానాం ! పరహిత నిరతాత్మనాం సుసేవ్యం రఘువర మంబుజ లోచనం ప్రపద్యే ! 8. స్మితరుచిర వికసితా ననాబ్ద మతిసులభం సురరాజ నీలనీలమ్‌ | సిత జలరుహ చారునేత్ర శోభం రఘుపతి మీశ గురోర్లురుం ప్రపద్యే | 9. హరికమలజ శంభురూప భేదాత్‌ త్వమిహ విభాశి గుణత్రయాను వృత్తః | రవిరివ జలపూరితోద పాత్రేష్యమరపతి స్తుతిపాత్ర మీశ మీడే! 10. రతిపతి శతకోటి సుందరాంగం శతపత గోచర భావనావిదూరమ్‌ ! యతిపతి హృదయే సదా విభాంతం రఘుపతి మార్తివారం ప్రభుం ప్రపద్యే ఫలశ్రుతి

1. ఇత్యే వంస్తువ తస్తస్య ప్రసనో ఎభూద్రఘూత్తమః | ఉవాచ గచ ఎభద్రంతే మమవిస్టోః పరం పదం |
2. (శీ, రామమానసపూజ ళా! హృదయే మానసీ పూజా | కీదృశీ వా వదప్రభో | . ఉపచారైః కతివిదైః |! పూజ్యతే రఘునందన | |

136 | ఆగస్త్య ఉవాచ ఠా శ్చా[ రామంపద్మ పలాశాక్షం | కాలాంబుద సమప్రభమ్‌ | స్మిత వక్రం సుఖాసీనం |! చింతయే చింతితాప్రయే ॥ ౩. రాగాది కలుషం చిత్తం ! వై రాగ్యణ సునిర్మలం | | కృత్వా ధ్యాయేత్‌ సదారామం భవబంధ విముక్తయే । త్తే ('ప్రాతుషృద్ధ తనుర్బూత్వా | కౌచాదిభి రతంద్రితః | వివిక్తదేశ మాథశ్రిత్య ! ధ్యాన పూజాం సమారభేత్‌ | . 5. నాభికంఠే సముద్భూతం | కదళీ కుసుమోపమమ్‌ | అష్టపత్రం స్నిగ్ధవర్ణం ! ధ్యాయేత్‌ హృదయ పంకజమ్‌ । 6. తత్పద్మం రామనామ్నాచ ! పుల్లంకృత్వా సుమద్యమే |

• భావయేత్తుల్య సోమాగ్ని |! మండలం తూత్తరోత్తరమ్‌ । 7, తస్యోపరిస్యసేద్దివ్య ! పీఠం రత్నమయోజ్ఞ్వలమ్‌ | తన్మధ్యే రాఘవం ధ్యాయేత్‌ | సూర్యకోటి సమప్రభమ్‌ |

8. ఇందీవర నిభం శాంతం ! విశాలాక్షం సువక్షసమ్‌ | ఉద్యద్దీధితి మధ్భాస్వ ! త్కుండలాభ్యాం విరాజితమ్‌ |
9. సునాసమ్‌ సుకిరీటం చ ! సుకపోలం శుచిస్మితమ్‌ । విజ్ఞాన ముద్రం ద్విభుజం సుకపోలం శుచిస్మితమ్‌ |
10. నానారత్న మయైర్దివ్యై ! ర్లారై ర్యూషితమవ్యయమ్‌ | విద్యుత్పుంజ పప్రతీకాశం | వస్త్రృయుగ్మధరం హరిమ్‌ ॥
11. _వీరాసనస్థం సంస్థానం ! తరుమూల నివాసినం । మహా సుగంధ లిప్తాంగం |! వనమాలా విరాజితం |
12. వామపార్వ్చ్వస్థితాం సీతాం ! చామీకర సమహ్రభాం ! లీలా పద్మధరాం దేవీం ! చాప పాశాం శుభాననాం ।
13. " పశ్యన్తం స్నిర్భయా దృష్ట్వా -దివ్య కల్ప విరాజితం | ఛత్రచామర హస్తేన | లక్ష్ర్యణేణ సుశోభితం |

క్షం? కేతు హనూమత్రముఖై ర్నిత్యం ! వానరైః పరివారితం ! స్తూయ మానం మునిగ[ైైః | సేవితం భరతాదిభిః | 15. సనందనాది శ్చాన్మ్యై | ర్యోగి బృందై స్పుతం సదా ! సర్వ శా్తార్రకుశలం | యోగదం యోగసిద్ధిదం క 16. శుద్ధేన మనసా రామం |! పూజయేత్సతతం వృాది | ఆవాహయామి విశ్వేశం | జానకీ వల్లభం విభుం! - 17... కౌసల్యా తనయం విష్ణుం । శ్రీరామం ప్రకృతేః పరం | రాజాధిరాజ రాజేంద్ర | రామచంద్ర మహీపతే | 18. రత్న సింహాసనం తుభ్యం । స్వామి స్వీకురుప్రభో | శ్రీరామాగచ్చ భగవన్‌ |! రఘువీర నృపోత్తమ ! 19. జానక్యా సహరాజేంద్ర | సుస్తిరోభవ సర్వదా ! రామచంద్ర మహేష్వాస | రావణాంతక రాఘవ ॥ 20. యావత్పూజాం సమాప్యేఒవూం |! తావత్సన్నిహితోభవ ! రఘునందన రాజర్షే! నమోరాజీవలోచన | 21. రఘునందన మే దేవ । శ్రీరామాభి ముఖోభవ | (ప్రసీద జానకీనాద | సుప్రసీద సురేశ్వర | 22. ప్రసన్నోభవ మే రాజన్‌ ప్రసీద మధు సూదన ! శరణం మే జగనా ఎత ! శరణం భక్తవత్సల ॥ 23. వరదోభవ మే రాజన్‌! శరణం మే రఘూత్తమ | పరిపూర్ణ పరానంద | నమో రామాయ విష్ణవే! 24. గృహాణార్థ్యం మయాదత్తం [ కృష్ణవిష్టో జనార్దన ! (తై లోక్య వ్యాపకానంత | నమస్తే రఘునాయక |! 28. పాద్యం గృహాణరాజర్షే |! నమో రాజీవలోచన ! ఓం నమో వాసుదేవాయ ! తత్త్వజ్ఞాన స్వరూపిణే |

138

26. మధుపర్కం గృహాణేదం | రాజరాజాయతే నమః | నమన్సత్యాయ శుద్ధాయ |! బుద్ధ్దాయ జ్ఞానరూపిణే

27, గృహాణాచమనం నాథ సర్వలోకైక నాయక బ్రహ్మండోదర మధ్యస్థ ! తీర్చైశ ఏ రఘునాయక |

(వ సా ఎపయిష్యామ్యహం భక్త్యా | సంగృహాణ జనార్షన |

సంతప్త కాంచన ప్రఖ్యం | పీతాంబర మిదం హరే |

29. సంగృహాణ జగన్నాథ ! రామచంద్ర నమోస్తుతే | కుంకుమాగరు కస్తూరీ | కర్పూరోన్మిశ్ర చందనం |

30. తుభ్యం దాస్యామి విశ్వేశ ! శ్రీరామ స్వీకురుప్రభో | తులసీకుంద మందార ! జొజీ పున్నాగ చంపకైః |

తే. కదంబ కరవీరాది ! కుసుమైశ్శత పతత్రక్రైః | నీలాంబుజై ర్పిల్వదైళైః పుష్ప మాల్ర్యైశ్చ రాఘవ |

౨౩29. పూజయిష్యామ్యహం భక్త్యా | సంగృహాణ మహేశ్వర వనస్పతీరసై ర్రివ్వైః |! గంధాద్య్యైస్సు మనోహరైః

తెతె. రామచంద్ర మహేష్వాస | ధూపోఒయం ప్రతి గృహ్యంతాం | జ్యోతిషాం పతయేతుభ్యం ! నమోరామాయశార్‌ జ్షిణే !

తడు గృహాణదీపకం రాజన్‌ | త్రైలోక్య తిమిరాపహం ఇదం దివ్యాన్న మమృతం | రసై ష్షడ్ఫిస్స మన్వితం |

35. శ్రీరామ రామ రాజేంద్ర ! నైవేద్యం ప్రతిగృహ్యతాం | నాగవశ్రీదళై ర్యుక్తం పూగీఫల సమన్వితం

36. తాంబూలం గృవ్యూతాం రామ | కర్పూరాది సువాసితం ! రాజేంద్రరామ సర్వజ్ఞ ! రఘువీర నృపోత్తమ ।

౩37. నృత్తగీతాదివాద్య్యైశ్చ |! పురాణ పఠనాది భి? 1 రాజోపచారై రఖిలై ] స్పంతుష్టో భవరాఘవ ।

ఏ9 38. నమస్తే జాకీనాథత | రామచంద్ర మహీపతే | పూర్జ్ణానం దైకరూపేణ | గృహాణార్థ్యం నమోజఒస్తుతే | 39. మంగళార్ధం మహీపాల | నీరాజన మిదం హరే 1 సంగృహాణ జగన్నాథ |! రామచంద్ర నమో౭స్తుతే ! 40. _ ఓం నమోభగతే శ్రీ | రామాయ పరమాత్మనే | సర్వ భూతాంతరన్భాయ ]! ససీతాయనమో నమః శే. ఓం నమో భగపతే శ్రీ | రామచంద్రాయ వేథసే | సర్వ వేదాంత వేద్యాయ |! స సీతాయ నమోనమః. ! 42. ఓం నమోభగవతే శ్రీ విష్ణవే పరమాత్మనే | పరాత్పరాయ రామాయ | స సీతాయ నమోనమః | 43. ఓం నమోభగవతే శ్రీ రామయామిత తేసజే | (బహ్మానందై కరూపాయ ! స సీతాయ నమోనమః | డడ. విశుద్ధజ్ఞునరూపాయ నమో రామాయ శార్‌బిణే అన్తః కరణ సంసెద్దిం | దేహిమే రఘువల్లభ 1 డర్‌. కృష్ణాయ వాసుదేవాయ | హరయే పరమాత్మనే ! ప్రణతక్షేశ నాశయ | గోవిందాయ నమోనమః | ఇతి శ్రీమత్‌ ('బ్రహ్మాండపురాణాంతర్గత శ్రీరామ (బ్రహ్మ మానసపూజా సంపూర్జా 13. ఏకళ్లోకాత్మకరామాయణమ్‌ ఆదౌరామ తపోవనాదిగమనం హత్వామృగం కాంచనం వై దేహేహరణం జటాయుమరణం సుగ్రీవ సంభాషణం వాలీ న్మిగహణం సము[ద్రతరణం అంకాపురీ దాహానం . పశ్చాద్రావణ కుంభకర్ణ హననం త్యేతద్ధి రామాయణమ్‌ । ఇత్యేక శ్లోకాత్మక రామాయణం సంపూర్ణం.

140 14. శ్రీ రామాష్ట్రోత్తర శతనామస్తో[తం ఖ్గా॥ . శ్రీరామో రామభద్రశృ - రామచందద్రశ్చ శాశ్వతః రాజీవలోచనః శ్రీమాన్‌ - రాజేందో రఘువుంగవః. 2. జానకీవల్లభో జై తో జితామిత్రో జనార్దనః విశ్వామి(త ప్రియోదాంత - శృరణత్రాణ తత్పరః తి. వాలిప్రమథనో వాగ్మీ - సత్యవాక్సత్య విక్రమః | సత్యవతో (వ్రతధర - స్సదా హనుమదాథ్రితః. త్తే కాసల్యేయః ఖరధ $0సీ - విరాధవధ పండితః విభీషణ పరిత్రాతా - హర కోదండభఖండనః. ర్‌. సప్తతాళ ప్రభేత్తాచ - దశ(గ్రీవ శిరోహరః జామదగ్న్య మహాదర్చ - దళనస్తాట కాంతకః 6. వేదాంతసారో వేదాత్మా - భవరోగస్యభేషజం దూషణ (త్రి శిరోహంతా - త్రిమూర్తి ఫ్ర గుణాత్మకః. 7. త్రి విక్రమస్తిలోకాత్మా పుణ్యచారిత్ర కీర్తనః (త్రిలోక రక్షకో ధనీ $ - దండకారణ్య కర్తనః. 8. అహల్యా శాప శమనః - పితృభక్తో వర ప్రదః జితేంద్రియో జిత(కోధో - జితామితో జగద్గురుః. 9. బుక్షవానర సంఘాతీ - చిత్రకూట సమాశ్రయః | జయంతత్రాణ వరదః సుమిత్రా పుత్ర 'సేవితః | 10. _ సర్వదేవాది దేవశ్చ | మృతవానర జీవనః | మాయా మారీచ హంతా చ మహాదేవో మహాభుజః. షు సర్వదేవస్తుతస్సామ్యో |! బ్రమ్మణ్యో మునిసంస్తుతః మహాయోగీ మహోదారః సుగ్రీవేప్పితరాజ్యదః |

న! 12. సర్వపుణ్యాధిక ఫలస్మృతః ! సర్వాఘనాశనః | ] ఆది పురుషోపరమ పురుషా |! మహాపురుష ఏవచ 13. _ పుణ్యోదయో దయాసారః | పురాణ పురుషోత్తమః | . స్మితవజ్రోమితభాషీ | పూర్వభాషీ చ రాఘవః | " కడ, అనంతగుణ గంభీరో | ధీరోదాత్త గుణోత్తమః . మాయా మానుషవారిత్రో | మహాదేవాది పూజితః | . 15. 'సేతుకృజ్ణిత వారాశిః | సర్వతీర్థ మయో హరిః శ్యామాంగ స్సుందరహ్మరః |! పీతవాసాధనుర్హరః ॥ 16. సర్వయజ్ఞాది పొ యజ్వా*! జరామరణ వన్టితః | విభీషణ ప్రతిష్టాతా ! సర్వావగుణవర్దితాః | - కే/. పరమాత్మా పరంబ్రహ్మ | సచి గ్రదానంద విగ్రహః పరంజ్యోతిం పరంధామ |! పరాకాశః పరాత రః | 18. పరేశ పారగః ఫార-స్సర్వదేవాత్మకః పరః శ్రీమత్‌ కోదండ రామచంద్ర పరబ్రహ్మణే నమః. ఇతి శ్రీ పద్మపురాణాంతర్గత శ్రీరామాష్ట్రోత్తర శతనామస్తోత్రం 15. నారదగాన రామాయణమ్‌. బాలకాండ శ్రీకర బ్రహ్మ పరాత్పర రామ - కాలాత్మక పరమేశ్వర రామ శేషతల్చ సుఖని[ద్రిత రామ - (బ్రహ్మాద్యమర (ప్రార్ధితరామ భక్తబ్బంద పరిపాలన రామ - ముక్తిప్రద సురమునినుతరామ . చండ కిరణకుల మండనరామ - శ్రీ మద్దశరధనందనరామ కాశల్యాసుత వర్ధనరామ విశ్వామిత్ర ప్రేయధనరామ , ఘోరతాటకాఘాతక రామ - మారీచాది నిపాతక రామ కౌసిక మఖసంఠక్షక రోమ - ' శ్రీమదహల్యోద్దారక రామ

142 మ . 'గౌతమముని సంపూజితరామ - సురమునివరగణ సంస్తుతరామ శంకరాది సంసేవిత రామ - పంకజాక్ష పరమాత్మకరామ సమస్తజగదుద్దారక రామ - హీమధామ నిభాననరామ కవికధావిత మృదుపదరామ - మిధిలాపురజనమోదకరామ విదేహమానస రంజక రామ - (త్యంబక కార్ముక భంజక రామ సీతార్చిత వనమాలిక శామ "= కృత వై వాహీక కౌతుకరామ భార్గవదర్చ నివారణరామ - శ్రీమదయోధ్యానందన రామ ఆఅయోధా భండః దేవరాజ సంసేవిత రామ - భావజారివిధి (ప్రార్ధితరామ అగణిత గుణగణభూపషితరామ - అవనీకామిని కామిత రామ రాకాచం(ద్ర సమానన రామా పిత్చవాక్యశిత కాననరామ ప్రేయగుహవి నివేదితపదరామ తత్చాళితనిజమృ దుపదరామ భరద్వాజ దృగానందనరామ చిత్రకూటాది నికేతనరామ దశరధ సంతత చింతితరామ - కైకేయీసుత [ప్రార్ధితరామ విరచిత నిజ పితృకర్మక రామ - భరతార్చితనిజపాదుక రామ జనకన ప తనూజాథిపరావము - దనుజకులాటక విదాహనరామ దండకావన జన పావవరామ | అరణ గవాండః

దుష్టవిరాధ వినాశన రామ - శరభంగ సుతీిక్షారి ఎతరామ అగస్త్యానుగ్రహవర్తిత రామ - గృధధ్రాధిప సంసేవితరామ పంచవటీతట సుస్థిరరామ - శూర్చణఖార్తివిదారకరామ "ఖఇరదూషణముఖ సాథక రామ - సీతాప్రియకృదాశుగరామ మారీచార్తిహరినానుగ రామ - వినష్టసీతాన్వేషకరామ గృథ్రాధిపగతిదాయక రామ - శబరీదత్త ఫలాశనరామ కబంధబాహుచే ఎదన రామ - భూరివిబుద సంపూజితరామ సారసాక్షబుద సను ఎతరామ ||

శతం

కిష్కంధాకాండః | హనుమత్సేవిత నిజపదరామ - నత సు[గ్రీవాభీష్ణదరామ 1 గర్విత వాలి సంహారక రామ - వానరదూత (ప్రేక్ష్షరామ హీతకర లక్ష్మణసంయుతరామ |

సుందరకాండః

కపివరసంత సంస్మృతరామ - తద్గతి విఘ ష్‌ $0సకరామ పరమభక్త పరిపాలితరామ - నరనరేంద్రసన్నుతరామ ఇంద్రాది త్రిదశవందితరామ - సాంద్రసమాన గంభీర శ్రీరామ సీతా [ప్రాణాధారకరామ - దుష్ట, దశాననదూషితరామ శిష్ణహానూమదూషితరామ - శీతోదిత రాకాననరామ క్‌ సృ తచూడామణి దర్శనరామ - కపివరవచనా శాశ్వతరామ రావణనిధనప్రస్థితరామ - వానరసై న్యసమావృతరామ శోషితసది దీశార్ధితరామ - విభీిషణాభయదాయకరామ పర్వతసేతు నిబంధక రామ - ఘటక్షర్హ శిరచే దకరామ రాక్షసకోటి విమర్షక రామ - అహిమహీ రావణమారకరామ | సంహృత దశముఖ రావణరామ - విధి భవసురముఖ సంస్తుతరామ ఖస్తీత దశరధ వీక్షిత రామ - సీతాదర్శన మోదితరామ అభిషిక్త విభిషణనుతరామ -- మేచకాంగపరమాత్మక రామ నీచదనుజ మదనాశన రామ - పుష్పకయా నారోహణ రామ భరద్వాజాది నిషేవణరామ - భరత (ప్రాణావితరణరాము సాకేతపురీ భూషణరామ - సకలస్వీయ సమావృత రామ రత్న సతీ ఠస్థితిరామ లా పట్టాభి షేకాలంకృత రామ పార్ధివ కుల సమ్మానితరామ - విభీషణార్పితరంగక రామ కీశకులాను[గ్రహక రామ - కందర్చ సుందరాకార శ్రీరామ బంధరహిత నృపనందనర్వామ - సకలజీవ సంరక్షకరామ సమస్తలోకాధారకరామ - రామరామ జయ రాజారామ రామరామ జయ సీతారామ |!

క్షేతత 16. (శ్రీ రామమంగళస్తో తమ్‌ శ్చోశ _ మంగళం కోసలేంద్రాయ | మహనీయ గుణాత్మనే | చ(క్రవర్తి తనూజాయ ! సార్వభౌమాయ మంగళం ! 2. వేదవేదాంత వేద్యాయ | మేఘశ్యామల మూర్తయే | పుసాం మోహన రూపాయ ! పుణ్యశ్లోకాయ మంగళం ౨. విశ్వామిత్రాంత రంగాయ ! మిథిలానగరీ పతేః ! భాగ్యానాం పరిపాకాయ | భవ్య రూపాయ మంగళం ॥ త్త పృితృభక్తాయ సతతం ! భ్రాతృభిస్సహసీతయా | వందితాఖిల లోకాయ | రామచంద్రాయ మంగళం | ర్‌. త్యక్త సాకేత వాసాయ ! చిత్రకూట విహారిణే | సేవ్యాయ సర్వయమినాం - ధీరోదాత్తాయ మంగళం 6. సౌమిత్రిణా చ జానక్యా - చాపబాణాసి ధారిణే | సంసేవ్యాయ సదాభక్త్యా |! సానుజాయాస్తు మంగళం | క దండకారణ్య వాసాయ ! ఖండితామర శత్రవే | గృ్యధ్రరాజాయ భక్తాయ ! ముక్తిదాయాస్తు మంగళం |! 8. సాదరం శబరీదత్త |! ఫలమూలాభిలాషిణే | సౌలభ్య పరిపూర్ణ్హాయ |! సత్తోద్యుక్తాయ మంగళం | 9. హనుమత్సమవేతాయ । హరీశాభీష్ట. దాయినే | వాలిప్రమథనాయాస్తు ! మహాధీరాయ మంగళం ॥ 10. శ్రీమతే రఘువీరాయ । సీతోల్లంఘిత సింధవే | జితరాక్షసు రాజాయ రణధీరాయ మంగళమ్‌ । 11. ఆసాద్యనగరీం దివ్యా మక్తాయ సీతయా । విభీషణకృతే (ప్రీత్యా విశ్వాభీష్ట ప్రదాయినే |

145 12. జానకీ [పాణనాధాయ సదా రామాయ మంగళమ్‌ | రాజాధిరాజాయ రామభద్రాయ మంగళమ్‌ 1 17. క్ష్రమార్చణశ్లోకమ్‌. లం లం యదక్షరపదభ్రష్టం మాత్రాహీనం చ యద్భవేత్‌ తత్సర్వం క్షమ్యతాం దేవ సీతారామ నమోస్తుతే | (స్తోత్రాదులు పఠియించునపుడు దొసగులు దొరలుట ప్రకృతిసిద్ధీము. తప్పులు చదవుల (శ్రేయముకాదు. కనక - అసంకల్పిత (ప్రతీకార చర్యగా దొరలిన దెసగులు క్షమింప గోరుచు పఠనానంతరము క్షమార్చణ కైకమును చదువుటచే శుభములు || చేకూరును. . కా /) 4. ' ఏ జక] / జా త్తు ౮ లం ల త యా కా

నీ )రామరక్ష సర్వజగ(ద్ర క్ష (శ్ర హాలలో గ్గ నీ రామ భక్తుల గృహాలల్‌ యీ (గ్రంధ రత్నం వుం సరను స నూ గా ._ ఓ పరమ సవిత్రమైన రామాలయం వున్నట్టుగా భావించాలి. రా లో నితం యిందులోని యే ఘటాని? పఠించినా, పారాయణ ॥ య్‌ క చేసీనా శ్రద్దా భక్తి నిశాఖసాల స్తాయికి గా ణనా శ్రద్దా భర్త $నిల నశ్ఞాయి అనుకూలం సతలి ను పొంది తిర ఏఎఅతాల వా ఎతారం. లాల రాటు రం అలు ప మళ ర లస మ ల య మ " ప రల రామాయ సన. న రం యన య మ యయ య మ ల ; .. రంల ర టాం ల | ఎ నయం అ న మ ల ల ల మ ప య. నా ర సన అయా నమా ర న మ చ ల ల నల త స త వ్‌ శుభాకాంక్షలు అందజేసిన వారు : న్‌ అ (వ్రీయుత సి. రామచంద్రా రెడ్డ గారు శో న్‌ ద్‌ అశోక్‌నగర్‌ - హైదరాబా

ఏకం సద్విప్రా బప “6 ౨క౦ సద్వొిట్రా బహుథా వదన్తి”. అత్యద్భ్బుత ఫల ప్రదాయకమైన “శ్రీరామ రక్షాస్తోత్రమ్‌” కోటి ప్రతుల పచురణ | సుం రు [& ([్ర (ప్రచారాలకు, “శ్రీకృష్ణ లీలామృతము” 18 వేల ప్రతుల విశేష ప్రచారాలకు, గీతా్యపెస్‌ - గోరఖ్‌పూర్‌ వారి సత్సాహిత్యాన్ని అనువదించీ, _ ్రేష్టపండితులచే (| అనువదింపజేయించీ లోక కళ్యాణార్ణం అహోరాత్ర దీక్షలో అజగర వ్రతంతో తసస్సు చేస్తూన్న ధార్మిక గ్రంధరత్న ప్రచారకులు రాజముండ్రి భాగవత మందిర సంచాలకులు : న సిస్‌ శుభాకాంక్షలు అందజేసిన వారు: డాక్టర్‌ (శ్రీ, కె.వి. రమణ, మేకన్‌ సిటీ, (అమెరికా డాక్టర్‌ ఖీ) పద్మా మోహనరావు గౌరు - అబుదాఖి - సౌదీ అరేబియ (శ్రీయుత ఎమ్‌. వెంకటరావు గారు - మస్కట్‌ - సౌదీ అరేబియా డా డాక్టర్‌ (శ్రీ) చెక్కా కృష్ణారావు గారు, మెడికల్‌ సెంటం౮ - లండన్‌ ౯ క (శ్రీ సుభాష చంద్‌ గుప్తా గారు - ఇంగ్లాండ్‌.

46 క్తి కం? ధర్మోరక్షతి - రక్షితః క | ల రాజముండ్రి - భాగనతముందిరం వారు కొనసాగిసున | అవి _ మహతర పరమ సనిత బిహతరోదమూనికి సఇయంగా తాము సహకరించుటయేగాక _- అనేకులచే | ణ్బ్ర గా ఈొ అఆ క లంచులటు = ర ల సహకరింపజేస్తును ఆసీక విజ మహోదయులు ; న! , అవి ౦] శాలి ద్య /1 న న న. న యయ పుటట ౨౩ య క న న. గ్‌ క న నం... వ స య న. ను వ మం. న ప. త | న పయ ట్ట వ. టం టన ' ఛీమతి & శీ, భావరాజు అరుణాచల రావు దంపతులు ఈ పుణ్యదంపతుల నూరం సరు ఏలకూ ఆద ర ముగును గా క 1నీరికి ఇషదేవ హంసదానస గా [ఎలక ఇల్బబవతానుగ్రహం సదా సర్వదా లభించును గాక!

• భాగనత నుందిరం - రాజమండ్రి ఆడీ, లు ఆపదా మపహరారం దాతారం సర్య సంపదాం లై నీ . లోకాభిరామం శీ ,రామం యోభూయోా ననూవమఇహ

• ( | అం

149 సుందర కాండ సారాంశము మూలం ః శ్రీ క్రీ (శ్ర, మురారీ బావూజీ మహిరాజ్స్‌ అహమ్‌దాబాద్‌ య్‌ నా లా మ భావనే. ౩ -€* రి) ౫కే . ె [న యు) శ 4/11," కవత అం “ఓ, కవాట ల్‌. సుక

అనువాదకుడు'

పురాణపండ రాధాకృష్ణ మూర్తి.

య న. 'ఎందయాండ సారాశము తులసీదాస మహాకవి పరమాత్మ (ప్రార్ధనతో - గురించి మాత్రం నేనిప్పుడు చెప్పలేకపోతున్నాను. సుందుర కాండ రచనకు శ్రీకారం చుడతాడు. ప్రథమ _ కానీ ఒక విషయం మాత్రం నిశ్చయ ప్రభువులు నాకు మంత్రంలో ప్రభువు యొక్క నిర్వాణప్రదశాంతిప్రద వప్పగించిన పనిని మాత్రం నేను పూర్తి చేసుకునియే శాశ్వత స్వరూప వందనం జరిగింది. ద్వితీయ వస్తాను. మంత్రంలో గోస్వామి ప్రభువును యాచిస్తాడు. తన అనుచర సవాచర వర్గంతో తాను తప్పక | ళో నాన్యాన్సృహో రఘుపతే హృదయే౬ స్మదీయే మరలి వస్తానని హనుమంతుడు యెందుకు చెప్పాడన్న | సత్యం వదామిచ భవానభిలొంతరాత్మా ప్రశ్న ఉదయిస్తుంది. మరలివచ్చే అవధి నిశృయం భక్తిం ప్రయచ , రఘువుంగవ నిర్భరాం మే కాకుంటే సర్వులనూ శ్రీరామ సన్నిధికే పంపి ఉండే కామాది దోషరహితం కురువూనసం చ. వాడు సాగరాన్నే లంఘించలేని వారు లంకలో నాకేమైనా | ఈళ్లోక భావం అత్యంత సుందరమైనది. ఆపదవస్తే యేట్టి సహకారాన్ని అందించలేరని కూడా |; .. "భూ! నువ్వు అఖిల బ్రహ్మాండాలకూ అంత అతనికి తెలుసు. అయినా తన సహచరులందరినీ (| రాత్మవు. నర్వూల హృదయ భావాలనూ ఆతడు తన రాకకై నిరీక్షించుడనియే చెబుతాడు. . | _మనవ్వెరుగుదువు. హే రఘుపుంగవా! నాకు నీ దృడ ఈ యోచనలో వనునుంతునికి ఓ దృఢమైన అభి '' భక్తిని ప్రదానం చెయ్యి. నా అంతరంగం నుండి ప్రాయంజఉంది. పరలోపకారంలో లేదా భగవత్క్మార్యంలో కామాది వికారాలను దూరం చెయ్యి. సర్వులూ యీ దృష్టినే కరిగి ఉండాలి. తృతీయ శ్లోకంలో హనుమద్వందనం జరిగింది. ' _ సర్వులనూ పంపివేసి ఆపై స్వయంగా తాను

1. గోస్వామి హనుమంతుని సద్గుణాలను స్మరించ నారం "కార్యసిద్ధి సందేశంతో వానుమంతుడు పురోగమించి భిన్తాడు. మారుతి అనంత గుణాగారుడని ఆయనకు ఉంటే (శ్రేయస్సు ఏకమాత్రుడై న హనుమంతునకు | తెలుస్తుంది. కనుక 'సకలగుణ నిధానం' అని వందనం మాత్రమే దక్కుతుంది. కాని భగవత్కార్య సంపాదనా | సంపూర్ణం చేసి సుందరకాండ కధను ఆరంభిస్తాడు. యశస్సును ఆ మహాత్ముడు సర్వులకూ అందించాలను |) “జామవన్తకే వచన సుహా ఏ సుని వానుమంత రగఎడు. అందుకే అతడు వారితో మీరు సాగర వృదయ అతిభా ఏ తబ లగి మోహి పరిఖేవు తీగొనివ విడనాడి నేనుమరలి వచ్చే వరకూ ఎక్కడకూ ' తుమభాయీ, సహి దుఃఖ కందమూలఫల పోవద్దనికూడా చెప్పాడు. రామకార్యాన్ని సాధించుకుని , నేను మరలి వచ్చిన తరువాతనే మన మంద రం కలిసి జాంబవంతుని సుందరకథనం వనుమంతునికి ప్రభుసన్నిధికి వె డదాము” అన్నాడు. తద్ద్వారా కార్య (విశేషంగా నచ్చుతుంది. అతడు తోటి వానరులతో స్పా వల్ల లభించిన ప్రశంసలు సర్వవిధాలా తన | అంటాడు. “సోదరులారా! నేను సీతామాతను స్వష్పాజ్ఞాని కంతకూ లభిస్తాయి కదా. అన్వేషించవెడు-తున్నాను. నేనుమరలి వచ్చేవరకూ . మీరు కందమూలాలను భక్షిస్తూ నాకై ప్రతీక్షిస్తూ కీర్తి |ప్రాప్తిలో సర్వులూ భాగస్వాములై ఉండాలన్నది ఉండండి. నేను అవశ్యం మరలి వన్హానని మీకు విశ్వాస _వానుమంతుని దృష్టి, సత్కార్యంలో సర్వులనూ పాల్గొన పూర్వకంగాచెబుతున్నాను. మరలి వచ్చేకాలపరిమితిని జెయ్యాలి. 1.

151 గెంతి మారుతి దానిపైకి ఎక్కాడు. రామకార్య | సంబంధింతమైన సంప్యూర్ణయాత్రలో అతడు మూడు "పదే పదే రఘురాముని శ్రీ చరణారవిందాలను || పర్వతాలను అధిరో హించాడు. ప్రథమ పర్వతం స్మరించి షూరుతి పైకి యెగిరాడు. అతడు ఆకాశమార్గం || || ఎక్కి దావాంగా ఉన్న వానరులకు అతడు సరోవరాన్ని లో యెగురుతున్నాడు. . || గురించి చెప్పాడు ద్వితీయపర్వతం ఎక్కి సాగరో సాగరదేవుని హృదయం హర్జోల్లసితమయంది. నేడు . శ్రొఘన చేశాడు. తృతీయ పర్వతం అంకలో ఉంది. ఓ రామభక్తుడు వస్తున్నాడు కదా! ఇది నాకు || పర్వత త్రయాన్ని అధిరోహీించడమంటే సాధకుడు మహాదృష్టమే. సాగరగర ్భంలో మైనాక నామక ' పరమాత్మ సంధానంలో మనసా, వాచా, కర్మణా పర్వతరాజు ఉంటున్నాడు. అతనికే రెక్కలున్నాయి. | చాంచల్య కంపనాలురానట్టి ధృఢమైన భూమికపై పురాణాలను అనుసరించి కాలంలో ఆదికాలంలో , స్టీరుడై వుంటాడు పర్వతాలన్నిం టికి "రెక్కలుండేవి. ఆ పర్వతాలు గే స్వామి భావనానుసారం-పర్వతం ధై ర్య, అచల యెగిరి అహంకార వః యోచించకుండ ఎక్కడ పడితే -త్వాలకు ప్రతీక భగవత్కార్యానికి ధైర్య, స్టైర్య, అక్కడ వాలుతుండేవి. దీనివల్ల గ్రామాలకు గ్రామాలు | అచలత్వాలు లేకుంటే అది వెరవేరదు. అణగిపోయేవి. కనుక లోకకళ్యాణార్థం మహేంద్రుడు లంకా ప్రయాణ వేళలో మారుతి సహచరులతో వద్రాయుధంత్మ వాటి రెక్కలను సరిశండు.నాని మాకు అంటాడు. సోదరులారా! నేను బయలు దేరుతున్నాను. . ఆ రం భంల ఆట శీర్వదించండి”. ల్ల అతడు సురక్షితంగా ఉండిపోయాడు. నను ఆంర్వ | నువ్వు || భగవత్‌ కార్యసిద్ధికి సాధకుడు నిరహంకారి కావడము వట కోక గమెనాకునిలా సాగరుడుమైనాకా ను | '౨ భగవదృ్శక్తుడె న హనుమంతునకు విశ్రాం అత్యంతౌవశ్యకమైనది సత్కార్యం చేసినా మౌనంగా పవాదించు వ్‌ 2ష చునాకుని కఖరాలు న్వర్థమ వుండగకిడం అత్యంతా వశ్యకమైనదే, మాలు సాగరతం. నుండీ అతడు బయటకులేచాడు. | సీతాన్వేషణార్థం బయలుదేరిన వానర భల్లూక చేతులు జోజించి అతడు మారుతిని ప్రార్థిస్తూ “వను || దళాలలో భగవత్కార్యాన్ని నెరవేర్చగల శక్తిశాలి వను మా! నా ఆతిథ్యాన్నిన్వీకరించు. కొం భపేవె సానాపై. | నుంతుడు మాత్రమే అయినా అతడు నిరహంకారిగా విశ్రమించు. మార్గం సుదీర్హంగా ఉందికదా!" అంటాడు. 1 మౌనిగా ఉండి పోయాడు. పవనాత్మజుడు సర్వులకూ గి శే వి వినయంగా ప్రణమిోల్డాడు. భక్తి వర్ధిలడంతో సర్వులకూ ,_ శట్రసంగంలో తులసీదాస భు న్‌ ర్త ప్రణమిల్హాలన్న భావం జాగృతమవుతుంది. అహంకార (గ్రహించండి. జీవితంలో భగవత్‌ న నేక , భావమే శిరస్సుపై తాండవమాడుతుంటే శిరస్సు వంగదు. క'నీసాగే వేళలో న్వర్హశిఖర నదృశమైన ఆ . నెత్తిమీద బరువు శిరస్సును అవనతం చేయడంలో ఎగౌమస్థలాలు వస్తాయి. వై భవలోభాలు ఆకర్షిస్తాయి. ఆటంకాన్ని కలుగ చేస్తుంది. జ్ఞాన, అహంకార సుఖసాధనల బావుళ్ళం యెదురుగా వచ్చి ఆహ్మ్వావి భారాలనూ పుస్తక జ్ఞానభావాలను మోసేవాడు స్తుంది. సంపత్తుల ఆధిక్యత విపత్తి అనీ సుఖాధిక్యత నమస్కరించ జాలడు. యదార్థజ్ఞానం కలిగినమీదటనే దుణిమనీ గోస్వామి అంటాడు. అహంకారం నశిస్తుంది. హనుమంతుడు అత్యంత సావధానంగా ఉన్నాడు. హనుమంతునిలో “నమత్వం' అనే ఈ మవుత్తర అతడు యోచించి 'స్వర్ధం మానవునికి విశ్రాంతి నివ్వదు, గుణాన్ని యిక్కడ తిలకిస్తాము. కొనీ దానిని తిరప్కరించనూ రాదు. అనుకుంటూ

152 మైవాక శిఖరాలనుస్పృశించి మాత్రం అతనికి కృతజ్ఞ _తెరుస్తుంది.మనసా రామచం(దుని స్మరించి మారుతి తలు తెలియ చేస్తూ మైనాకా “రామ కాజ కీన్లే బిను తన శరీరాన్ని రెండు యోజనాలు పెంచుతాడు. సురన మోహి కహా విశ్రామ్‌” అంటాడు. నాలుగుయోజ నాలు తన వదనాన్ని విస్తృతం చేస్తుంది. యాత్రసాగుతూన్నది దేవతలు హనుమంతుని హను మంతుడు యేనిమిది యోజనాలు శరీరాన్ని బుద్ధి బలాన్ని పరీక్షించ గోరారు. నాగమాత అయిన గరిసాడు చివరకు! సురసతో వారు “అమ్మా నీలో విశేష గమనశక్తి ఉంది. సతజోజన తేహి ఆననకీన్హా అతిలఘురూప పవనసుత మారుతి మార్గానికి విఘ్నాన్ని కలిగించి నువ్వు అతని లీన్హా. బుద్ధిబలాన్ని పరీక్షించ్రు' అంటారు. సురస శతయోజనాల వైశాల్యంలో తన నోటిని | ఆకాశమార్గం నుండి సురస హనుమంతుని యాత్రా _ విస్తరింపచేయగా మారుతి అతి సూక్ష్మరూపాన్ని ధరించి మార్గానికి అవరోదంగా వచ్చి "నేడు దేవతలు నాకు యుక్తిగా కార్యాన్ని సాధించ దలచి సురసనోట ప్రవేశించి , అహారాన్ని సమర్పించారు. నేను నిన్ను భక్షిస్తాన” ఆమెనోటినిమూసుకునే లోపల బయటకు వచ్చేస్తాడు. అంటుంది “అమ్మా! నువ్వు నన్ను భక్షించాలి కదా! నేను ని నోట , హనుమంతుడు చేతులు జోడించి “మాతా! నన్నుభక్షి ప్రవేశించి బయటకు వచ్చేశాను. నువు స్‌ నన్ను | చడంవర్రి నీ ఆకలి తీరుతుంది. అంటే అలాగే కానీ నా భక్షించినళ్టు అయినది ఇక నువ్వు నాకు మార్గాన్ని | పార్ధన ఒకటి ఆలకించు నేను రామాకార్వ్యర్థినై యాత్ర ప్రసాదించు అనగా హనుమంతుని బుద్ధిబలానికి అత్యంత | చేస్తూన్నాను. శ్రీరామ సందేశాని 2 జూనకీదేవికీ ఆ దేవి ప్రసన్నురాలై న సురస ఆతణ్తి ఆశీర్వదిస్తూ వానుమా! సందేశాన్ని రామచంద్రులకూ విన్నవించి అప్పుడు అవశ్యం నీ రామకార్యం సిద్ధిస్తుంది సురస వెళ్ళగానే

(| "వేను నీ దగ్గరకు వస్తాను. ఆపై నీ ఆకలిని తీర్చు చరి పురోగమించాడు కొందువుగాక! (ప్రస్తుతం నా పురోగమానానికి విఘ్నం సురసను శిక్షించగల శక్తి సంపను డై నా హనుమంతుడు కలిగించకు అనా డు ఆమెకు నమస్కరించాడన్ను ప్రశ్న వస్తుంది.

॥ _ సురస ః నేను నాగమాతను ఆకలివేసిన క్షణంలో దై వకార్యాన్ని సాధించడానికి పుఠోగమించనున్న నేను నాగ్రుడ్డనై నా భక్షించివేస్తాను. అట్టిదశలో నిన్ను వాని సమక్షంలో దర్పపూర్త్హమైన వ్యక్తిత్వం యేదైనా విడచిపెడతానా! పైగా నువ్వు మరలి వస్తావనడానికి యెొదురైతే సాధకుడు దానిని యేదుర్కోవడానిక్తి నమ్మకమేమిటి? ఇప్పుడే నేను నిన్నుమింగివేస్తాను. ప్రయత్నించరాదు. దానికి విపరీతంగా తన గరిమను చేసువా?ను. గ ంగిపోతాడు. తల వం: రాడు. రెం 0- ల. యల నేనుఓ ప్రి ఉద్దించ విపరీతంగా, వర్డిల్లితే అనంతర కాలంలో అది తగ్గడం రావణుని బండీలో వుంది. పరాధీనురాలె న ఓ నారీమణి * కీబేనువుతుంది. భక్తిమార్గంలో అధికార దర్పాన్ని

| సందేశాన్నినేను శ్రీరామచం ద్రులకు అందచెయ్యాలి... ఉేకచేసుకుంటూ వినయంగా వినమ్రంగా కార్యాన్ని

/, ఇందులకు నాకు నువ్వు సహకరించవలసిందే. సాధించ ప్రయత్నించేవాడు సఖిలత్వాన్ని పొందు

| “తాడు భగవత్కార్య యాలో స్పర్ధకరిగి ఉండడమే

సురస అంగీకరించకపోడంతో సురసను తనను ప్రధమ విఘ్నమనుతుంది. భక్తితో ప్రతి ద్వంది త్వ || మింగడానికి రమ్మంటాడు వృత్తి లేనివానికి శత్రువులు తలలు వంచేస్తారు అంతేకాదు | సురస యోజనాల విశాలంగా తన నోటిని శుభకామనలను వ్యక్తం చేస్తారు అతని మార్గంలో వచ్చే

153 అవరోధాలు కూడ ఆశీర్వాదాలుగా మారతాయి. జలచరాలను భక్షించదు. ఈర్వ్యా స్వభావం అంతే. అద్‌ స్పర్ధను నివారించి మారుతి తనను సంఘర్షం నుండి న్వ్య+ స్తమ్రానులను వేధించదు. తనకన్న ఉన్నతులై న రక్షించు "కున్నాడు. సురసా రూపమైన అవరోధం వారిని సర్వదా క్రిందకు పడగొట్టాలని ప్రయత్నం నుండి ఆశీర్వాదం పొందాడు చేస్తుంది. సంత మహాత్ములు సురసను వాసనలకు ప్రతీకగా మానవుడు యెవరిమీదనై నా ప్రత్యక్షంగా దెబ్బకొట్టక భావిస్తారు. వాసనలు సర్వదా అధికాధికంగా ముఖాన్నీ పోతే అతడు వాని ఛా యను పట్టు కుంటాడు. ఛాయ నోటినీ వ్యావృతం చేన్తూంటాయి. వాననలకు జలా ఉంటుంది. భావమామంటే ఈర్ద్యా గ్రస్థుడై నవాడు యొన్నడూ తృప్తి అనేది కలుగదు. వాసనలనుండి ష్య లోజ్వల చరిత్రను దర్శింవజాలక వాని ధూమల విశ ంలో యే మూలాకూడ రక్షణ పొందలేరు. పక్షాన్ని పట్టుకుంబాడు. యావత్‌ సాగరం మీదా సురస వ్యాపించి పోయింది. హనుమంతుని ఛాయా శ్యామత్వంలో కూడ కళంక || భావమేమంటే నంసార సాగరం వాసనావృతమై ఉంది. మన్నది యేదీ లేదు. ఈ శ్యామలత్వం అతని రోమ అందుకే దాని బారినుండి యెవరూ తప్పించుకో శశ్వ్తంలోను వ్యాపించి ఉన్న శ్రీరామ చంద్రుని శ్యామవ్హ జూలరు. స రూపమే. అ కంటకాన్ని కంటకంతోనే తొలగించుకో, సొంసారిక సింహిక మారుతి ఛాయను స్తంభింప చేయడంతో వాసనలన్నింటినీ జయించడానిక భగవద్భావాలను అతడు ముష్టి ప్రహారం చేసి పురోగమించాడు. జాగృళం చేసుకోవాలంటాడు తులసీదాసు. ల భగవద్యాత్రా మార్గంలో వాసన, ఈర్యా రూపమైన సురసను తిరస్కరించి మారుతి పురోగమిస్తాడు. విఘ్నాలను రెండింటిని అధిగమించి మారుతి లంకా కానీ అతని గమనం అకస్మాత్తుగా ఆగిపోతుంటే, తన నగరం చేరాడు. తీరంలో వున్న పర్వతాన్ని అధి రోహి || ఛాయను యెవరో బంధిస్తూన్నట్లు అతనికి అనుభవం లంకాన గరాన్ని దర్శించసాగాడు. సువర్హ నిర్మి తమై కలిగింది. నాలుగు దిక్కులూ అతడు చూచినా ఆతోని | క్ర్ళాన్స బ్రూసాడు. అతడెన్నడూ రావబుణ్తీ చూడ -ఇవరూ కనబడలేదు. క్రిందకు చూడగా సాగర గర్భంలో లేదు. అయినా ఆతడు మననా రావణుట్ల ప్రేం సించాడు. కూర్చుని ఓ రాక్షసి తన ఛాయను స్తంభింప చేస్తున్నది. కారణం అతడు పాషాణ లోవా నిర్మితమైన కోటనుగౌక ఆ రాకాసి పేరు సింహిక. సువర్హ నిర్మితమైన కోబనే యేర్పాటు. చేసాడు. భక్తి మార్గాంలో (ప్రథమవిఘ ఎం పై నుంచి వచ్చింది. తులసీ దర్శ నంలో బంగారు కోట మోహానికి “రెండవ విగ్నంసాగర గర్భం నుండీ వచ్చింది. ఇది దాని సజల, ప్రపంచంలో మహామహాత్యాగు లనుకున్న ప్రథమ విచితత. "రెండవ విచిత్రమేమంటే అది వారు కూడమోహ ముక్తులు కాలేదు. మోహ (గ్రంధి జలజంతువులను విడనాడి ఆకాశ జీవులను ఆకర్షించి విచ్చేదం కానంతవరకు భక్తి సన్నిధికి చేరడం కష్టతరమే. భక్షించి వేస్తుంది లంకలో మాటు ఉపవనాలూవాటికలూ పరమాత్మ ప్రాప్తిమార్గంలో ఈర కలిగి వుండడం మనను సహిలం మోహింపచేసే నుందరాం అత్యంత బాధాకర విషయమే. దీనిపట్ల సాధకుడు గ్‌ వనిసు క గు. మదిపాన, మాంసభక్షణలు పూత్త నొవధానుడై చరించాలి అక్కడ విషంగా కొస సాగుతునా యి. ఆ భోగనగరంఅని నాగరంలో సింహిక ఉండడమంటే మానవ ఎ -..|| హృదయం సాగర సదృశవిశాలమైనదే అయితే అందులో రమణీ య భీభత్స దృశ్యాలను హనుమంతుడు | యెక్కడో అక్కడ ఈర్వాస్వభావం ఉంటుంది. సింహిక తిలకించాడు.

. 154 లంకానగరం యొక్క కోట నలువై పుల నుండిరక్షక జానేహి నహీ మరము సఠమోరా! మోర ఆహారజహాలగి భటులచే ఆవరించబడి సురక్షితంగా ఉంది. అయో చోరా? ధ్యలో కాపలావాళ్ళు లేరు. అయోధ్యలో మహత్వం “అరే మూర్చుడా! నువ్వు నన్ను గుర్తించడం లేదా? | స్వర్షానికికాదు. పమర్చంది. ఏసంపదలో సమర్పణభావం. శా బ్రోర్రుడా? నాకు ఆహారంగా రొ అనడంతో | లేకుండ అపహరణకు భావం ఉంటుందో? అక్కడ కుపితుడె న హనుమంతుడు. కాపలాదారుల అవసరం ఉంటుంది. త్యాగ సమర్పణలు జా | ఉన్న సంపదకు కాపలాదారుల అవసరం ఉండదు. ముఠికా ఏక మహాకపి వానీ, రుధిర బమత ధరనీ టన రావణుని భావనర్వస్వం అపవారణకు సంబంధించి మనీ. నదే. స్వర్దలంకకు 'ప్రభువయినా అతడు తులం బంగార “లంకిణీ! నువ్వు నన్ను దొంగ అంటావా? కానీ | మైనా దానం చేయలేదు. ఈ విషయమె రామాయ కొవ జుని మించిన దొంగ విశ్వంలో మరియొకడు ఇంలో యేక్క డా ఉల్లేఖించబడ లేదు లేడు. నీరక్షణలో వున్న అతడు నీతా దేవిని ల అపవారించాడు. నీలోభేదబుడద్ది వుంది. భేదబుద్ధిని నలువైపులా ఉన్న రక్షకభటులను తిలకించి మారుతి అభేదబుద్ధిగా మార్చాల-నియే వానుమంతుడు లంకిణి రాత్రివేళ లంకలో ప్రవేశించాలనుకున్నాడు. కారణం? మస్తకం మ్‌ద కొట్టాడు. ఆ దెబ్బకు అది రక్తం కక్కు మానవ మాట్రుని యదార్ధ స్వరూపం రాత్రి వేళలోనే కుంటూ నేలకూరింది. | నృష్టమవుతుంది. పగటి వేళమానవుడు కృథత్రివు వ్యవహార కపట రూపాదులతో తన చరిత్రను కప్పి భగవాత్కార్యంలో తృతీయ విఘ్నం భేదబుద్ధియే పుచ్చుకుంటాడు. హనుమంతుడు అంకయొక్క వాస్తవిక లంకిణి అంటుంది “మారుతీ! నువ్వు రామదూతవు. రూపొనిస్త దర్శించ దలచాడు. అందులకే ఆతడు _ టిహ్మాదేవుడు రావణునకు వరాలిచ్చి మరలే సమయంలొ తత్కార్యార్థం రాత్రి సమయా న్ని యెను సకున్నాడు. మార్గంలో నేను ఆయనను కలిశాను. , రెండవ విచిత్రం వానుమంతుడు అత్యంత సూక్ష్మ రావణునికి మృత్యువు యెప్పుడు వస్తుంది? అనినే | రూపాన్ని ధరించడంలోని ఆంతర్యం, మానవుడు నౌయనను అడుగగా-ఓ వానరుని ముష్టి ప్రహారంచే | ఓసారి ఉన్నతన్థానాన్ని పొందిన తరువాత ఒంగడం నేను వ్యాకులనైన కొద్దికాలానికే రాక్షస కులమంతా అతని స్వభావా నికి వ్యతిరేకమైనది. భక్తిభావం విశేషంగా నశిస్తుందని ఆయన చెప్పాడు. కలవారేసంత మహాత్ముల కృపకు పాత్రులు కాగలిగినవారే “ఆంజనేయా! రాక్షసుల వినాశకాలం సమీపించి | అఘు త్వాన్ని స్వీకరించ గలుగుతారు. భగవత్కార్య నదని నాకు అపగతమవుతున్నది. ఆ కార్యాన్ని నా సాధకులై నవారి జీవితాలలో ప్రభు చరణాల యందు తోటే నువ్వు ఆరంబించాను. నీ దర్శనం కఠలీగడం వల్ల | అన్యభావం ఉండడం అత్యంతావశ్యకమని (గ్రహించాలి. నేను బాగ్యశాలి నయ్యాను. | _ తెరచిన పుస్తక సద్భశంగా ఉన్న వారికి కాపలా క్షణకాలం క్రితం మారుతిని చోరుడన్న అంకిణీ | అవసరం లేదు. రవస్యమున్నచోట రక్షణార్ధం కాపలా యిప్పుడ తక్రి సంతమవత్మునిగా ప్రకటించింది. ఆదిలో దారులు కావాలి. భేద దృష్టి వున్నవాడు కనుక రొవణుని వున్నట్లు వానుమంతుడు యిప్పుడూ వున్నాడు. చోరా జీవితానికి ఆవరణ, రక్షణలు కావాలి. సంతభావాలు దృష్టిభేదం వల్ల ఏర్పతాయి. రామభక్తుని 1 మారుతి సూక్ష్మ రూపాన్నే ధరించినా రావణుని ప్రహార మాత్రంచే బుద్ధి బాగుపడుతుంది. | సంరా వ్యవస్థలో బంధింప బడ్డాడు. లంకిణి హనుమంతు సంతలేదా సత్సంగ మాణ్రంచే జీవుని భేదబుద్ధి | నితో అంటుంది. నాశన మవుతుంది. (

155 ఇప్పుడు హనుమంతుని విఘ్నాలన్ని దూరమై వానుమంతుడు మనసా తర్క వితర్కాలు కొనసాగి పోయా యి. సూక్ష్మ రూపంలో అతడు అంకలో స్తుండగానే విభీషణుడు మేలుకొవ్నాడు. లేస్తూనే అతడు (ప్రవేశిం చాడు. గోస్వామి వర్షిస్తాడు. మందిర్‌"మందిర్‌ 'రొమనామన్మరణ' ఆరంభించసాగాడు. ఓ సజ్జనుజ్హి వ్రతికర్‌ సోధా, దేభే జవాం తవం అనగినత జోధా. కలిసే మహావకాశం 'లభించినదని వానుమంతుడు హనుమంతునికి ప్రత్యేక భవనము మందిరంలా “నిద చెందాడు. గోచర మవుతుంది. ప్రతిభవనంలోకి ఆతడు వెళ్ళి హనుమదాగమనా విభీషణ జాగరణలు ఓ సుందరమైన అసంఖ్యాక యోధులను చూస్తాడు. యోగమనే చెప్పాలి. హనుమంతుని వంటి సంత లంకలోని భవనాలు మందిరాలా? హనుమంతునిలో *హోలుశ్రిడు వ్రవేశించనంత వరకు జీవితంలో భేద బుద్ధి వున్నదా? మందిర భావనతో వానుమంతుడు “ొఖ్టీమైన జాగరణ జరగదని గ్రహించాలి. విభీషణుడు లోపలకు ్రవేశిస్తున్నాడు. కానీ లోపల భోగవిలస “' మజపం బాగానే చేస్తాడు. కానీ రామకార్యాన్ని ఈ మగ్నులై రాక్షసులను చూస్తున్నాడు. బాహ్య రూపం వషణ్మత్రం చెయ్యడు. అతని భక్తి మషప్తమై ఉంది. మందిరాలు-అంతరంలో భోగవిలాసాల తాండవాలు. **కకే రావణుడు సీతాపహరణంచేపి వచ్చిన తరువాత రావణీయ విచారధార యిదియే. అతడు నిండు కొలువులో రావణుని నిందించలేదు. రావణాంతచురంలో మారుతి ప్రవేశించాడు. అక్కడ జ సుషుప్త భక్తి. సంతమవాత్ముని ఉపదేశం వల్లి భోగాధిక్యతను చూశాడు. ఇక్కడ భక్తి అసంభవ మనుకు _ “పోల యదార్ధమైన జాగృతి కలుగుతుంది. ఇతడు న్నాడు. బయటకు వచ్చాడు. రామభక్తుడే నన్న భావం విభీషణుని విషయంలో హనుమంతునికి కలిగింది. ఇతనితో పరిచయం చేసు అంకానగరం మంతా పరిభ్రమించాడు. ఓ భవనం "కోవాలి. సజ్జన సాంగత్యం యెన్నడూ వ్యర్ధం కాదు. వైపు చదు. హనుమంతుడు విప్రవేషంలో విభీషణుని దగ్గరకు భవన్‌ ఏక్‌ పుని దీఖ్‌ సుహావా వరిమందిర్‌ తవంభిన్న వెళ్ళాడు. “తమ రెవరు?” అని విభీషణుడు ప్రశ్నిస్తూ ( బసావా- మీ దర్శన మాత్రంచే నాకు శాంతి కలుగుతున్నది. || పార్వ భాగంలో పృథ [గ్రూపేణా నిర్మంచబడ్డమంది తమరు భగవత్సేవకులా? మీ పట్ల నావృాదయంలొ రాన్ని తిలకించాడు ఆ మందిర ద్వారం మీద రామా శీట్రమైన ప్రేమ ఉప్పాంగుతున్నదె. దీనులపై దయ యుధా లైన ధనుర్భాణాలు చిత్రించబడి ఉనాయి. చూపునట్టి శ్రీరామ (ప్రభువులు నన్ను కృతకృత్యుని (ప్రాంగణంలో తులసిమొక్క ఉంది విధిగా యిది చేయ మిమ్మల్ని పంపారా?” అశ్చాడు. భగవద్భక్తుని ఆవాసమై ఉంటుందని హను మంతునికి ఆ ప్రశ్నకు వానుమంత్రుడు మహానవద్రం చెందాడు. అభి(ప్రాయం కలిగింది. లంకానగరంలో రామభక్తుని అవశ్యం యితడు సత్సురుషుణే అనుక్టున్నాడు. ఇక అవసరం యేమున్న దన్న శంక వెంటనే కలిగింది. అతని దగ్గర దాపరీక మవసరో లేదని భావించి అతడు తులసీదాసు అంటాడు. ప్రథమంలో. రామకళథ్ళను చెప్పే ప్రభు చరితను గానం అలంకానిసిచర వినికర వాసా ఇహా కహా సజ్జన కర చేసిన తరువాత “నేను రామదూతను అంటాడు. బాసొ సంత మహాత్ములు తమ పరిచయాన్ని ఆరంభంలో ప్రభు నామంతో చేస్తారు అవసరమెతేనే తమకు సంబంధిం మన మహుః తరక్‌ కరై కలాకా, తేహిసమయవిభీషన్‌ బన ఫర యాన్ని చనుకుంటాదు సోంసారి కులు ఆది బజౌగౌ లో స్వపరిచయం చేనుకుంటారే కానీ దైవనామ గుణ కీర్తనలు చెయ్యరు.

156 ల సంతజనులు స్వప్రభావాన్ని గుప్తంగా ఉంచు దంతాల మధ్య యేమైనా చిక్కుకుంళు నాలుక దానిని "కుంటారు. సాంసారికులు తమ ప్రభావాన్ని మాత్రం త్తిసివేస్తుంది. అలాగే సజ్జనులు కూడా దుర్దనులమద్య చాటుకుంటారు. ఉంటూ వారి కమ్టాలను సంతాపాలను దూరం చేస్తారు. వానుమంతుడు స్వనామాన్ని వ్యక్తం చేయడంతో వానుమంతుడు విభీషణునకు ఓ నూతనమైన దృష్టిని విభీషణుడు అతని శ్రీచరణాలపై వాలిపోయాడు. ప్రసాదించాడు. విభీషణుడు భావించిన దుఃఖస్థితి మారుతి అతజ్తి వృదయానికి వహత్తుకుంటాడు. యిప్పుడు సుఖ స్థితిగా మారింది. భక్తులిద్దరి సమాగమం జరుగుతుంది. విభీషణుడు సంత - స్థితి మారదు. వారు స్థితి విశమెన్ని “మారుతీ ! నీ రాక కారణంగా ప్రభువులు నాపై దర్శించే దృష్టిని మాత్రమే మారున్తూంటారు. దయ చూపారనిపిస్తున్నది. అచిర కాలంలోనే నాకు విభీషణుడు 'హనుమా ! నీ వంటి భక్త (శేషుని దర్శనం రామ ప్రభు దర్శనమవు తుందని విశ్వాసం కలుగు క్రలిగినదంచే నాపై రామచంద్రులకు విశేషక్ఫప కలిగిన తున్నది. వానుమంతుడు "విభీషణా ! ఈ రాక్షస ద్రనియే భావిస్తున్నాను. నగరంలో నువ్వుయే & ల్‌ నువ్వు యేలా భక్తి పాధన చెయ్య గలుగు రక్‌ ర్రుషస్వరంతో మారుతి - “విభీషణా |! తున్నావు? విభీషణుడు ! “మారుతి ! 'ముప్ప్రైరెండు ర దంతాలమధ్యవున కవలె నే నిక్కడ నీవంటి వారిపై ప్రభువులు యెన్నడూ దయచూపరు. సాలు ల లలల [ల సన్స సదా రామసేవలో ఉంటాను. కనుక యెవరిపె ఉంటున్నాను. రూ | రామకృప ఉంటుందో నాకు తెలుస్తుంది. సేవా కోమలమెనది. వ యే దంళలము హూలాలవలె గుచ్చుకునే విభీషణుడు .. .. 'వానుమా! నేను యేకాంతంలో 0తా సి మ ద్‌ ల ఎర గానిని యరుం వలసి రామనామజపం చేస్తునా ఎను. నిశాచర నగరంలో

• రాక్షస న _ ఎది. రొక్షస నిలయమైన లంకల్‌. విశషణుని భగపన్మందిరాన్ని యేర్చాట చేశాను. అయినా తి అలా ఉంది. వమంతుడు! విభీషణా ! నీ కిటి ఇ ” ఊఉ భగవానుడు నాపె దయచూపడా? | యోగం అభించినదంటే శ్రీరామ ప్రభు కృపనీపై = సంప్యూర్హంగా ఉన మల్లే “చూవడు. నువ్వు కేవలం రామనామ జపం ఇ చేస్తున్నావే కాని రామ కార్యాన్ని సాధించడం లేదు. నువ్వన్నే దేమిటి ?” నువ్వు జపేంచే శ్రీరామచంద్రుని యిల్దాలినే నీ అన్న “నేను యదార్ధమే చెబుతున్నాను. శరీరంలో అపహరించి తీసుకువచ్చాడు అతని సభలో నువ్వు ముందుగా రాలిపోయేవి దంతాలా ? నాలుకా? మహామంతత్రివి, అన్నా ! నువ్వు దుష్కార్యం చేశావు “దంతాలే హనుమా?” అని యెన్నడై నా అన్నావా ? సీతామాతను సందర్శించ ఒకసోరి నా ఆమె సన్విధానానికి వెళ్లావా? ఎవని నామాని అయితే విను. మాసం కాలవ్యవధిలో రామబాణాల జా ఎ న ఇ నువ్వు న్మరించుచున్నావో? అతని ఆదర్శ వళ్ల దంతాలవలొ ఉన్న రాక్షసులు అంతమెపోతారు. య జివవలె ఉన్న నువ మాతం శాశ్యత ఘు డడ సంస్కృతులను నువ్వు "సేవించ గలిగిననాడే ఆ (ప్రభువుల వ న సాల శశ్వతంగా వుండడ కృప నీపై కలుగుతుంది. మన్నది సంతత్వానికి ప్రతీక. కా ద దురను జిహం న భగవత్కృపను పాందడానికి భగవన్నామంతోబాటు ంతాలు దుర్దనులు, జిహ్వ నంతజనులు, దైవ కార్య సమన్వయం కూడ జరుగుతుండాలి. (దుర్దనులమధ్య నజ్జ్ఞనులు మెలగ వలసి వస్తుంది. లా దుర్దనులెంతగా వేధించినా సజ్జనులు నీతిని విడజాలరు. కేవలం జపం మాత్రం చేస్తూ రామ కార్యాన్ని ఆచరించనివాడు రామకృపకు పాతుడు కాజాలడు.

157 అంగీకరించాడు విభీషణుడు “వానుమా! ఇక నేను ఆహో శరీరం కృశించివుంది. శిరోజూాలూ రాము కార్యాన్ని సాధిస్తాను. రామకృపకు పొత్రుడ ఏకవేణీరూపాన్ని దాల్బాయి.మనస్సు శ్రీరామ చరణా | నవుతాను' అన్నాడు. లపై లగ్నమైపోయింది. శ్వాసోచ్చ్వాసాలపై రామ ప వసాగుతున్నది.

“*విభీషణా ! రామనామ జపంతో రామకార్య సమన్వ జపం అఖిండంగా క" య యామెతే ప్రభువు నిన్ను (ప్రేమిస్తాడేకాని కరుణించడు. “ఈమెయే సీతామాత' అన్న ప్వొపం హనుమంతు కృపచూడడం కంటే ప్రేమించడమే విశేషమైనది. "నకు కలిగింది. నాలుగు లక్షణాలద్వారా భక్తిని గుర్తించ |!

వచ్చును. ॥

“సోదరా! విభీమణా! నేను జానకీిమాతను (ఎ

ఖ దర్శించాలను కుంటున్నాను.” 1. సీతాదేవి శరీరం శుష్కించి ఉంది. త్రి! నను, సో 2. నిర్విరామంగా ఆమె రామనామజపం చేస్తున్నది. | మారు ' ఎ సంబంధంగా నువ్వు నన్ను లోదేరా. ౩ ఆవ్సెదృష్టి స్వీయచరణాలపై ఉంది. అని సంబా దించావు. 4. ఆమె మనస్సు రామ చరణాలపై ఉంది. _

“ఏ సోదరులకన్నా విభీషణా! మన భ్రాతృత్వం భక్తుని శరీరం క్రమక్రమంగా కృశిష్తూ ఉంటుంది. అత్యంత సన్నిహిత మైనది మన దౌర్భాగ్యమేమంటే భజన వర్టిల్టుతూంటుంది. బరువుతగ్గుతూ వుంటుంది. నోనింతవరకూ పితృదర్శనమే. చేశాను. నువ్వు బరువు పెరిగితే భజన తరుగుతుంటుంది. శరీరభాగం

( మాతృదర్శనమే చేసావు. నువ్వు నేడు నాకు సీతా శగ్గడంవల్ల తేజన్సు వర్ధిల్లతూండడం భక్తీకీ మూతను దర్శింప జెయ్యి. త్వరలో నేను నీకు సాగర ప్రధమలక్షణము. తీరంలో రామ్రభు దర్శనం చేయిస్తాను. విభీషణుడు దాతీయ జవటో వానుమంతుని కౌగలించుకున్నాడు. సీతాదర్శన రామువీ షన ఎ దపయుల్‌ నసాగడము.. ప్‌ మార్గాన్ని అతడు హనుమంతునకు చెప్పాడు. బి టుంది. ఒక్కొక్కప్పు

వ్‌ డు యేవరిదో వామాన్ని తీసుకుంటుంది. కానీ జివ్వుతో

విభీషూడు యింకా సంప్తూర్థ జాగరణను పొందలేదు. గ్రామనామోచా రణ జరుగుతుంది. ఇది భక్తి స్థితి. అతడు స్వయంగా వెంట నుండీ వానుమంతునకు ఉంచి జానీకీదేవిని దర్శింపజేయాలి. ఇలా చేస్తే కార్య సిద్ధి ల్‌ పదుపీ స్వీయ చరణా ట్‌ నో అవుతుంది. అని ఉపదేశకునివలె పలికాడు. స్సును శ్రీరామ చరణాలపై ఉంచుతాడు.

మార్గ సాధకునికి దృష్టిసదా స్వీయ చరణాల పై ఉంటూ విభీషణుడు సంప్యూర్ణ జాగరణను పొందడానికి వ్వృనన్సు ఆరాధ్యుని చరణాలపై సర్వదా ధ్వానమందు యింకా సమయం పడుతుందని హనుమంతుడు ల్రీనమై ఉంటుంది. బా ప్త చాడు. న! ్న లాం నేను వివ్రవేషంలో సాక్టాత్కరించుకోవా? సూక్షరూపాన్ని ధరించి వానుమంతుడు ఆశోకవన స్వస్వరూ పములోనే వెళ్ళనా?ముద్రికను సీతామాత ౦లో ప్రవేశించాడు. అక్కడ అనేక ప్రకారాలైన తరు సమ్ముఖంలో పడవేయుదువా? అమ్మ పాదనన్నిధిలో లతాగుల్మొ దులు వికసించిన పుష్పాలతో మనోవారంగా ము(ద్రైికను అర్చింతునా? యేమిచేయుదును? . ఉద్యానవన శోభను తిలకిస్తుంటేు అక్కడ వున్రాయి ట్ర్‌ . గ 2 సదా వసంతబుతువే వుంటుందా! అన్నట్టుంది. తులసీదాసు అంటాడు + భక్తిదేవిని సమీపించిన సాధకుడు తర్కవితర్మాలు చేయరాదు. న్వయంగా

ఓ అశోక వృక్షం క్రింద ఓ నారీమణీ దైన్యహైన్య _సమర్పితుడు కావాలి. భక్తిని చేరి కూడ సాధకుడు సితిలో వుండడం అతడు చూశాడు.

• ఫ్రీతల్‌ వు తర్క వితర్కాలు చేస్తూ కూర్చుంటే రావణుడు వచ్చి విక్షేపాన్ని కలిగిస్తాడు.

158 | హనుమంతుడు యోచిన్తుండగానే రావణుడు రాక్షసాంగనలు సీతను చవేధించసాగారు. అందులో వికటాట్టహాసాలతో ఆడంబరంగా మండోదరీసమేతంగా త్రిజట అనే స్త్రీ సీతాదేవికి సవాకరిస్తూ దైర్యం చెబు అక్కడకు వస్తూనే. “సుందరాంగీ ! ఒక్కసారి నువ్వు తూన్నది. సీతాదేవి త్రిజటను “అమ్మా అంటున్నది. కన్నెత్తి నన్ను చూస్తే నేను మండోదర్వాది రాణులందర్ని త్రిజట రాక్ట్షసాంగనలతో - రావణుడు ఆదేశించినా నీ దాసీలనుగా చేస్తాను” అంటాడు. మీరు మాత్రం సీతను వేధించకండి. రామప్మరణ చేసుకుని ఓ తృణాన్ని అడ్డుగా పడవేసి కారణం? నేడు నేను ఓ స్వప్నం చూశాను ఓ | --- “రావణా ! సూర్యోదయానంతరమే కమలం వానరం లంకలోకి ప్రవేశించినది, అది లంకను దగ్ధం వికసిస్తుంది. మిణుగురు పురుగుల (ప్రకాానికి కమలం చేసి రాక్షసులను సంహరించినది. పరాజితుడై రావణుడు వికసిస్తుందా? రాముడు సూర్యుడు. నామనస్సుకమలము. _ దక్షిణదిశగా పారిపోయాడు. లంకారాజ్యం విభీషణునకు నువ్వు మిణుగురు పురుగులాంటి వాడవు. దక్కింది. ఇదంతా నేను కలలో చూశాను, 1 తనను పురుగని సీత భాషించడంతో రావణుడు “నతికాలంలోనే ఈ స్వప్నం సత్యమవు తుందని కరవాలము తీసి ఆమెను అంతంచెయ్యాలని అడుగువేసి నాకనిపిస్తున్నది. కనుక సీతాదేవికి కష్టం కఠిగించకండి. “సీతా నవ్వు నన్ను అవమానించావు. ఇప్పుడే. ది. క్యూరకృపాణంతో నీ మస్తకాన్ని ఇండిస్తాను.” అన్నాడు. రాక్షసాంగనలు భయభీతలైై సీతాదేవికి ప్రణమిల్లి రావణుడు సీతను వధించ అడుగు వెయ్యబోగా పేళోయారు హనుమంతుడు కూర్చుని ఉన్న వృక్షూఖ కంపించ వృక్షశాఖపై కూర్చున్న హనుమంతుడు యోచించ సాగింది. ఈ దుష్టుడు యింకా అడుగులు ముందుకువేస్తే సాగాడు. నేనిక్కడకు వచ్చాను. ఈమెకు స్వప్నమూ (| వేనువీడి కంఠాన్ని పట్టుకుంటాను. నా తల్లిని వీడేమి వచ్చింది ఎలాగైనా భగవానుడు ఈమె స్వప్నాన్ని చేసినా నేను సహించను. సత్యం చేయును గాక!” (,' _ పీతాదేవికృపాణాన్ని సంబోధించి 'సోదరీ !నువ్వూ అతనికి అక్కడే అంకాదహన సంకల్పం కలిగినది. . ట్రీ జాతికి చెందినదానవే. వేనూ ప్రీనే. నా మీదకు సీత్రాదేవి (తిజబటతో “అమ్మా! నాకు అగ్నిని తెచ్చి 1, దుణం వచ్చినది. దయతలచి నా కుత్తుకపై పడి పెట్టు, నేనుదగ్రమై పోతాను” అంది. వప యం యీ దుణఖాలనుండి. స్య! ఇదిలంక. ఇక్కడ అగ్ని దొరకదు”. -. అంటుంది. ఖడ్గహస్తుడై రావణుడు సీతపె పుకు నడవడంచూసి అని [తిజట పలికిన పలుకులను హనుమంతుడు మ ండోదరి అతని హస్తాన్ని పట్టుక ని“నాధా! అబలను ఆలకించాడు. ఇక్కడ అగ్ని దారకదన్నమాట. రేప్పు | అంతంచెయ్యరాదు కత్తిని రలో (| నేను వ్రతియింటేనీ అగ్నికి ఆవుతి. చేస్తాను స్ట్‌రాదు. కత్తిని ఒరలో పెట్టండి” అంది. అనుకొంటాడు రావణుడు కత్తిని ఒరలో పెట్టేశాడు. అతడు సీతతో ॥ , 1 - మాసములోగా నువ్వు నా మాట వినకపోతే నేను సీతాదేవిని ఓ దార్చి (తిజట వెళ్ళిపోయింది. నిన్ను అంతము చెయ్యడం తప్పదు.” అన్నాడు. సీతాదేవికి రామ విరహము సహించరానిదిగా ఉంది. హ్‌న |. “ఆపై అతడు రాక్టన స్త్రీలను సంబోధించి మీరు ంగారులారా! మీరు క్రిందకు వచ్చి నన్ను దభాహించి సీతను నెలలోగా నాకు వశమయ్యే టట్టు వేధించి వేయండి. అని సీ3తాదేవి తారాగణాన్ని సంబోధించి ఒప్పించండీ.” అని అతడు మండోదరి సహితంగా (ప్రార్థిస్తుంది వెళ్లిపోయాడు

159 సీతాదేవి వృక్ష నవాంకురాలతో పలుకుంతుంది. వేషాలు మారున్తూ వచ్చావు. ఇవమ్పుడం || "మీరు నన్ను భస్మం చెయండి. స్వనస్వరూపంలో ఉన్నవాడవు ఉన్నట్టుగా రా, ఇతరుల || సీతాదేవి ఆత్మ వత్యా ప్రయత్నంలో అధీరురాలు దగ్గర నీ వేషాలుసాగుతాయి. కానీ నా దగ్గరకు మాత్రము || కావడంతో హనుమంతునకు క్షణం యుగంగా గడుస్తుంది. యదొర్థరూపంతో నే నువ్వు రావాలి. సాక్షాత్తు భక్తిసమాప్తి. ఆమె మరణయోచన సర్వదా రామవామాన్ని స్మరించుకుంటూ మారుతి జానకీ అమంగళ కరమైనదే. మాత సమక్షానికి వానర రూపంతోనే వచ్చాడు. అతణ్హి | నా తక్లి ఆత్మదావా విషయాన్ని ఎలా చెప్పగలిగింది? చస సీతాదేవి భయాశ్చర్యాలతో ముఖం తిప్పుకుంది. | అతనికి తత్కారణంగా అవగావానమయింది. రావణుడు రాక్టసుడు వానరరూపంతోనే వచ్చాడేమో నన్న శంక . (ప్రవేశించడంతో సీతాదేవి రామన్మరణ విస్మరించినది. ఆమెకే కలిగింది. రామ స్మరణలో పునః సీతాదేవిని సంలగ్నం చెయ్యాలని ఎవరినై నా ఆహ్వానించి ముఖం ప్రక్కకు త్రిప్పుకోవ || (గ్రహించి మారుతి రామనామాన్ని న్మరిన్తూ డంచే వారిని అవమానించడమే అవుతుంది. కానీ |. రామముద్రికను క్రిందకు పడవేశాడు. హనుమంతుడు ఆమె ప్రవర్తనను అపార్ధం చేసుకోలేదు. 1 సీతాదేవి ముద్రికను తీసి దానిపై చెక్కబడిన అందుకతడు సుందరమైన అర్భాన్ని తీస్తూ” అమ్మా బతా ( ఎదవ ల నన్ను చూసి మీముఖాన్ని ప్రక్కకు (తిప్పుకుని సరిగానే || రామనా మాన్ని చదివింది. ఆమె యోవచించ సాగింది. ప్రవర్తించారు. అన్నాడు. రాముణ్లీ యేవరూ పరాజితం చెయ్యలేరు. అతడు “అదెలాో | అజేయుడు. మాయద్వారాకూడా యిట్టి ముద్రికను అమ్మా! కథావాచకుని ముఖం చూడలేము. అతని. || తయారు చెయ్యలేరు. అట్టిదశలో యిక్కడకు ఎవరీ ధను మాత్రమే వినడం బరుగుతుంది. వేను వానరుడమ, ముట్రికను తీసుకువచ్చి ఉంటారు? పైగా నాముఖము చూడడానికి బాగుండదు కదా! వా ఈ విధంగా సీతాదేవి యోచిస్తుండగా శాఖపై కథను వినడమే యోగ్యమైన విషయము. , కూర్వున్న మారుతి రామకధను[ప్రారంభించాడు. “నువ్వెవరవుళో అత్యంత భావావేశంతో మారుతి కధాగానం చేస్తున్నాడు. “తల్లీ! నేను రామదూతను”. రామకధా శ్రవణంతో ఆమె వ్యథ దూరం కాసాగినది. “దీనికి ప్రమాణమేమిటి?” , రామకధలో దుఖాలను దూరంచేయగల దివ్యకక్తీ ఉంది. "నేను నిన్ను అమ్మా! అని సంబోధిస్తున్నాను ఇది | “బై గా వానుమంతుని వంటి గాయకుడే గాన మారంభిస్తే చాలదా! ఈ ప్రమాణము చాలదు. అమ్మా అన్న . చ్రప్పేదేముంది? సీతాదేవి దుఃఖమంతా దూరమై సంబోధన విషయంలో నాకు గతానుభవం వుంద్‌. || పోయింది. “ఏ ప్రకారంగా?” | ఆమె ప్రక్నించకుండ ఉండలేక పోయింది. కధకు. "రొక్షసులుకూడ అమ్మా! అంటారు. కానీ తరువాత మధ్యలోనే ఆమె ఆపి “వత్సా! ఇంతటే సరసగాధను_ “పవారిస్తారు అందుకే-అమ్మా! అన్న ఆస్వాదనపై గానం చేసేనువ్వెవరవు? నా సమ్ముఖానికిరా” అంది. నాకు విశ్వాసం లేదు. , డ్‌ని తోత్పర్యమేమంటే-భక్తి సాధకుణ్ని ప్రశ్నిస్తుంది. దానితో వానుమంతుడు ఆత్యంత ఖిన్నుడై నువ్వు చక్కగా మాట్లాడుతున్నావు. చక్కగా పోయాడు. అతని కములనుండి అశ్రువులు వెలువడ్డాయి. అతడు యోచించసాగాడు, ఇంత సుద్వీర్థమైన యాత్ర పొడుతున్నావు. న్వయదార్థరూవంలో నా చేసి నేను భకిడే నే ఇపుడిమె సమ్ముఖానికి రా, ఇంతవరకూ నువ్వు పరిభ్రమిస్తూ ల భక్తిదేవి సన్నిధావానికి వచ్చా ఇప్పు నానుండి ప్రమాణం కోరుతున్నదే. నాదగ్గర ప్రమాణ

160

రూపంలో ఉవ్న రామముద్రికను కూడ వేనీమెకు స్వయంగా నేను చెప్పుకోను, దీనిని రామప్రభవులే యిచ్చేశాను. అయివా జానకీదేవి నన్ను రామదూతగా _ మీకు చెబుతారు. అంగీకరించడము లేదే. ఇక వేను చేయగలిగేదేమిటి? హనుమంతుడు సీతామాతకు (ప్రభుసందేశాన్ని ఈమెకెలా విశ్వాసాన్ని కరఠిగించగలను? అని వివరించిఅమ్మా 'ప్రభువలు మీ వియోగములో విచారించసాగాడు. దుఃఖిస్తున్నారు. ఆయన వాణిని ఆలకించండి.

చిట్టుచివరకతడుోఅమ్మా! వేను రామభక్తుణ్ణో, సీతా! నీ వియోగంలో వృక్షవ్భాయకూడా దుఖాన్ని అమ్మా! అన్న వా సంబోధనపై మీకు విశ్వాసం కలుగజేస్తూన ఎది. శీతల పవనాలు అగ్ని సమంగా కలగడం లేదు. ఇప్పుడు వేవాక ప్రమాణం యిస్తున్నాను. తపింప చేస్తున్నాయి. వానతుంపరలు మరిగిన నూవె కరుణా నిధామ-విపై ప్రమాణం చేపి చెబుతున్నా. బిందువులలా నాకు అనిపిస్తున్నాయి. నీ విరహంలో వేను రామభక్తుణ్ణి!” నేను ఆత్యంత దుఃఖితుడనై వున్నాను.

కరుణా విధాన శబ్దాన్ని ఆలకిస్తూనే సీతాదేవి రామవిరవూ విషయాలను గురించి మారుతి యెదురుగా వచ్చింది. కరుణానిధాన పంబోధన పలుకుతూ టే సీతాదేవి “వనుమా! ప్రభువులు రామువిపట్టు పీతామాతయొక్క అంతరంగ సంబోధన. సని సంతగా స్మరిస్తుంటే ననుతీసుకెళ్ళడానికి ఏల మొత్తం అయోధ్యానగరంలో సీతాదేవి మాతమే రావడంలేదు?వారు తము ధనురా ఇణాలను రామచందుణ్హి అలా సంబోధిస్తుంది. మరచిపోయారా? జయంతుళ్లి ఆయన బ్రవ్మలోక

వాయీ రహన్య నామపంబోధన నెరిగినవాడు పర్యంతం యాత్ర చేయించగలిగిన వారే! అదీ అవశ్యం రామద్రభువుల అంతరంగ వ్యక్తియే అయి. మరచినారా? వుంటాడు. వాసుమంతుడు వుత్తమ దూత, అతడు చక్కగా

పీతామాతను సమ్ముఖంలో దర్శించి మారుతి బదులు పలికాడు, “తల్లీ! నీ ధ్యాసలో రామప్రభువులు ఆమె చరణారవిందాలకువందనం చేశాడు. రామదూ లేను క్వత్రి యుడనని కానీ, తన వస్తాలలో తను ప్రకటితు -డవు కమ్మని నేను రామకథను ధనుర్వాణాలున్నా యని కానీ స్మరించడము లేదు”. ఆపుజేశావే- అని పీతాదేవి బాధపడ సాగింది. బాగాలేదు. ఆ పలుకులు విన్న జానకీదేవి ఆనందాంబుధిలో ఈ గాథల వల్లివే వా దుఖం దూరమయింది. ఈ కథ మునిగి-పోయినది. రఘురాముని యావత్సందేశానీ ష్‌ కొనసాగితే బాగుం డువే! అనుకుంటూనే ఆమె కథ మారుతి జానకి దేవికి వినిపించాడు. ప్రభువుల సందేశాన్ని కొవపాగడానికి ఓ ఆలోచన చేనింది. నువ్వు ఆలకించి జానకీదేవి పరమప్రసన్నురాలై నది. రామ రామభక్తుడవని వేను విశ్వపిస్తూన్నాను. కానీ రాముడు _ లక్ష్మణులను స్మరించడంతో ఆమె కనులనీరు నిండినది. నరుడు. మవ్వు వానరు డవు. ఈ నరవానరపంయోగం _ అది వనుమం తుడు చూడలేక పోయాడు. “అమ్మా! ఎలా జరిగినది?” అని (పశ్నించినది. ఇప్పుడే నేను లంకను సర్వనాశనం చేసి వేస్తాను

వరవానర స్నేహాన్ని వివరించడం కోసం కథ పునః రావణుని సాగరంలో ముంచివేసి నిన్ను విముక్తి రాలిని (ప్రారంభ మయివది. బుష్యమూక సానువులలో చేసి శ్రీరామ సన్నిధికి తీసుకు వెడతాను, కానీ ఇందుకు రామసుగ్రీవులి కలయిక వరకూ గల గాథను చెప్పి (పభువులు అనుమతించి యుండలేదు. వానుమంతుడు కథను ఆపు జేశాడు. వానుమంతుని పలుకుల నాలకించిాయితడు “ఇంత కథ మాత్రమేనా?” అధికాడంబరంగా మాట్టాడుతున్నాడేహా?

*పై గాధ వా సంబంధమైనది తల్లీ! వా గాథను ననిపించింది సీతాదేవికి “హనువూ! నువ్విక్కడకు

161 రావడమే చాల-గొప్ప విషయము. సర్వులనూ రామ ప్రభువులు నిన్ను విశేషంగా (ప్రేమిస్తారు, అన్న అంతంచేస్తానంటు న్నావు కానీ యిక్కడున్నవారు. పలుకులు వింటూనే హనుమతుండు అత్యంత ప్రసన్ను సామాన్యులుకారు. ఘోర మహాభయం కర రాక్షనులు. డయ్యాడు. అతడు సమాధి మగు (డయ్యాడు. ఆస్థితి రామచంద్రులు సమావేశ పరచియున్న వానర భల్లూక _ అనిర్వచనీయమయింది. || వీరులు నీకు సములా? లేక నీ కన్న అధిక బలశాలురా? హనుమంతుడు బానకీదేవి చరణాలను పబ్బుకున్నాడు. (| అని ప్రశ్నించింది. “అమ్మా!నీ ఆశీర్వాదం అమోఘమైనది. వేను ధన్యుడ | “అమ్మకు నేనెవరో, ఇంకా తెలిసినట్టు లేదే? నయ్యాను. జా అని గ్రహించిన మారుతి - ఈమె నా లఘురూపాన్ని ॥ మూత్రమే చూసింది. అనుకుంటూ-అతడు తన పాదాం ఒ వ్ర ుమంతుడు అమ్మా! వ వారి ఆకలిగా గుష్టాన్ని పృథ్విపై అణగ ద్రొక్కాడు. న్వు ఆనుమతిస్తే నే టలోని ఫలాలు కనక భూధరాకార శరీరా సనమరభయంకర అతి ర2 బలవీరా సీత "ఫలాలు తినవద్దనను కానీ ఫలాలు కోయవద్దు. స్వర్హమయసుమేరుగిరి సమంగా నిజస్వరూపాన్ని రాలిన వాటినే భక్షించు. రాక్షసులనేకమంది ఈవనానికి “చేశాడు స్తున్నారు. శ్రీరామచంద్రుల చరణారవిందాలను ప్రకటింప హృదయమార స్మరించి మధుర ఫతాలను భక్షించు”. హనుమంతుని తద్విరాడ్రూపాన్ని దర్శించి మారుతి అశోకవనంలో వరిభమిన్తున్నాడు జూనకీదేవి కనులు మూనుకునిా”వానుమా! ఆదిలో చె (భబిన్తున్నా నే వండు అంది. ట్లనిండా ఫలాలున్నాయి. కానీ నేలమీద ఒక్కపండూ ఉన్నట్టుగానే వు లేదు. అమ్మా-రాలిన పండ్రనే తినుమన్నది. పండ్లుకో - ళా ల' లా మారుతి పూర్వ లఘురూపంతో నిలబడ్డాడు. య్రరాదు.ప ళృను కోస్తే అమ్మ ఆదేశాన్ని అతిక్రమించి అమ్మా! నేను విశాలకాయుణ్లీకాదు. నా దేహము నట్లవుతుంది ఇప్పుడేమి చేసేది అనుకుంటున్న అతనికి. | మవాత్తంమైనది కాకపోయినా నీ దర్శన భాగ్యం వల్ల ఓ ఉపాయం తట్టింది. ఒక్కొక్క చెట్టునే ఊపసాగాడు... || మహాత్తరమైనదవుతుంది. అనగా సీతామాత మారుతి ట్టన్స క్తపడంలో పళ్ళె నేలమీద పడసాగాయి. రాలిన మస్తకం పై హస్తముంచి నిమురుతూ “వత్సా! నువ్వు పళ్ళను అప్పుడు తినసాగాడు. దానితో బాటు “అమ్మా! అజరుడ వవుతావు. నిన్ను వార్టక్యం ఆవహించదు నేను నీ ఆజ్ఞానుసారమే పళ్ళను తింటున్నాను. హనుమంతుడు స్థిత ప్రజ్ఞుని వలె మౌనంగా వుండి అనసాగాడు . పోయాడు అతని కేమీ ఆనందం కలుగలేదు. ఈ వృక్షాలు వానరులకు నివాసస్థానాలు కదా! ఫలాలు ఆశీర్వాదం వల్లి వానుమంతుడు సంతసించలేదని వాటికి భోజన వస్తువులు కదా! అట్టి దోలో మారుతి సీతామాత (గ్రహించి-నువ్వు అమరుడ వవుతావు అంది. చెట్టను ఎందుకు షీకసాగాడు? అన్నహ్రై ఉదయిస్తుంది. ఆ వరమూ వానుమంతునిపై (వ్రభావాన్ని ప్రథమ దృష్ట్యా వానరరూపంలో మారుతి వానర కలిగించలేదు స్వభావానుసారం చెట్లనూ, కొమ్మలనూ ఊపడం విరగ సీతాదేవి పునః పలికింది- “నువ్వు గుణాగారుడ _ గొట్టడమూ చేశాడు. కానీ మారుతి సామాన్య వానరుడా?

' వయ్యెదవు గాకి, అని పలికినా మారుతి ఆనందించ అతడు, బుద్ధిమతాం పరిష్టం- బుద్ధిమంతు లలోనే సర్వ లేదు. అంత ఆమె- మారుతీ! నువ్వు అమరుడవుతావు _ (క్రేష్టుడు. అతడు వృక్షాలను ఎందుకు ఊడబెరికాడు? అజరుడవవుతావు గుణాగారుడవవుతావు. తులసీ దర్శనంలో 'మోవావిటపి' శబ్దం వచ్చింది.

హనుమంతుని వంటి మహాయోగి-భక్తిమాతకు సమర్సిది

162 తుడై * “మోహావిటపి'ని వాశనం చేస్తున్నాడు. ఇం(ద్రజిత్తుకూ మధ్య ఘోరయుద్ధం జరిగింది. తలుచు మోహరూప వృక్షాలను సమూలంగా ఊడబెరుకు కుంటు హనుంతుడు ఇందద్రజిత్తును సంహరించ తున్నాడు. గలడు. వినయ "పత్రికలో వర్ణించిన ప్రకారం చూస్తే వృక్షాలను ఊడబెరకడానికి మరోకారణం వుంది. ఇంద్రజిత్తు "కాముడు. హనుమంతుడు బ్రవ్మాచారికి పళ్ళుతింటున్నా అతనికి సీతామాత దర్శనమవుతూ కామనాశనం విశేష విషయం కాదు. = వుండాలి. కనుక సీతామాతృసందర్శనంలో విఘ్నంగా ఇం(ద్రజిత్తుయొక్క యుద్దపద్ధతి విశషమేమంటే- నిలచిన వృక్షాలను ఆతడు ఊడబెరికి విసిరేవాడు. అతడెక్కడ యుద్ధం చేసినా వై రివీరులను బంధించేవాడు, వనుమత్కథన మేమంటే- భక్తి పరమార్ధసాధనలో _ కామ ప్రవృత్తి సదా బంధన కార్యాన్నే కొనసాగిస్తుంటుంది. విక్షేపాన్ని కలిగించే తత్వాలను నాశనం చెయ్యాలి. రావణుడెవరినీ బంధించడు. అతడందరినీ అంతం ప్రహ్హాదుడు తండ్రితోనూ, (ధ్రువుడు తల్లితోనూ, _ చేస్తూంటాడు. అతడు మోహస్వరూపుడు. మోవాం విభీషణుడు సోదరునితోనూ, మీరాబాయి కుంటుంబ _ సర్వుల నూ అంతంచేస్తుంటుంది. నభ్యులతోను సంబంధాని ఇ ఖండించుకున్నారు. అశోక వాటికలో ఇం(ద్రజిత్తుని ద్వారా మారుతిబంధి నయనాలు విక్టేపాన్ని కలిగిస్తున్నాయని తలచి సూరదాస ౦చ బడడమనేఘట్టుం, రామచరిత మానస్‌లో బహుసుంద మహాకవి నేత్రాలనే వూడబెరికి వేసుకున్నాడు. రంగా వర్షించబడింది. కై లాస శిఖరంపై సుఖా సీనుడై న గోస్వామి భావమేమంటే భక్తికి ఆటంకాన్ని కరిగించే శంకర భగవానుడు ఈప్రసంగాన్ని వర్రిస్తూో+భవానీ! వారితోగల+సంబంధాన్ని దూరం చేసుకోవాలి హనుమంతుడు బంధనంలోకి వచ్చాడు”. అంటాడు. మారుతి చెట్లను విరుగగెడుతూ, ఫలాలను భక్షి “స్వామి! నిజంగానే మారుతి బంధించ బడ్డాడా?ొ న్తూండడం చూని రక్షకభటులై న రాక్షనులు “దేవీ? ఎవరి నామస్మరణ మా(త్రంచే జ్ఞానులు జనన వరుగెత్తుకువచ్చి హనుమంతుణ్హి బాధించాలని మరణ బంధనాలను ఖండించి వేస్తుంటారో, ఆ రామ ప్రయత్నించారు. అలాంటి రాక్టసులందరినీ మారుతి “దూత బంధనాలలోకీ వస్తాడా? వనుమంతుడు ప్రభుకా సంవారించాడు. ర్యాని సాధించడానికి బంధనాలను అంగీకరించాడు అంతే, మారుతి చెట్లను విరుగగాడుతూ, ఫలాలను భష్షిస్తూం ఇం(ద్రజిత్తును వానుమంతుని ద్వారా కాకుండ లక్ష్మ డడం చూసి రక్షకభటులై న రాక్షసులు పరూగెత్తుకువచ్చి ఖుని ద్వారా అంతం చేయించడం జరుగుతుంది. లక్ష్మ హనుమంతుత్హి బాధించాలని ప్రయత్నిం చారు. అలాంటి బణుడు గృహస్తాశ్రమి ఊర్మిలా దేవికి భర్త, గృహాస్టుద్వారా రాక్షసులందరినీ మారుతి సంరించాడు. వాతశేషులు కామశమనం జరగడం అత్యంత మవాత్వ పూర్ణ విషయం. భయఖీతులై రావణుని దర్బారులో ఫిర్యాదు చేశారు. ఇం(ద్రత్తు మారుతిపై (బహ్మ(్రాను సంధానము “ప్రభూ! వానరుజొకడువచ్చి అశోకవనాన్ని చేసాడు మూర్చితుడై పడివున్న మారుతిని అతడు విధ్వంసం చేశాడు. కుపీతుడైన రావణుడు పంపిన నాగపాశ బద్భుణ్తి చేసాడు. అసంభ్యాక రాక్షసవీరుల నందరినీ మారుతి సంవారిస్తాడు. ఇం(ద్రజిత్తు వానుమంతుని బంధించి రావణుని దానితో ఆ రాక్షసరాజు పరాక్రమశాలియైన అక్షయకు ఆన్ధానంలో నిలబెట్టాడు. మార నామక సుతుణ్ని పంపాడు.మారుతి ఓ వృక్ష హనుమంతుని చూపి రావణుడు -*నువె | (వరవు? (ప్రహారంతో వాళ్హీ అంతం చేసీ ఉచ్చైశ్వరంతో ప్పళ్చు ఎ ఎందుకు తిన్నావు? చెట్హ్రను ఎందుకు విరుగ గర్జించాడు. గొట్టావు? నా రాక్షసులను ఎందుకు సంహరించావు? ఈ వార్త రావణునికి అందడంతో అతడు తన జ్యేష్ట “నేను రామదూతను, ఆకలితో ఉన్నాను. కనుక పుత్రుడైన ఇంద్రజిత్తుని పంపాడు. హనుమంతునికీ _ పళ్ళు తిన్నాను ఫలపుష్పాదులను నువ్వు సృష్టించలేదు. "

163 వీటన్నిం టిని సృష్టించినావాడు రామప్రభువే. వీటిపై డోళ్ళువాయిస్తూ అపశబ్దాలు పలుకుతూ వ్యంగ్యంగా నీకెంత అధికారం ఉన్నదో నాకూ అంతే”. వ్యవహంస్తూ తన్న సాగారు కూడా. “బాగుంది మరి అయితే చెట్టును ఎందుకు నాశనం మారుతిని నగరమంతా త్రిప్పి రాక్షసులు అతణ్ణి చేశావు.” సాగరతీరానికి తీసుకు పోయారు. ఆతని తోకకు నిప్పు “నేను వానరుడను. తత్స్వభావానుసారం చెట్లను ముట్టించారు. దానితో మారుతి ఎగిరి పర్వత శిఖరం ధ్వంసం చేశాను". కానీ రాక్షసులను ఎందుకు అంతం ఎక్కాడు. వాలం దర్ధమై అంకానగరంలో యథాతథముగ చేశావు? ఉండిపోతే త్రిజట వ్వప్నం వృథా అవుతుందని గ్రహిం “నేను వా ఆంత ఎవరినీ అంతం చెయ్యలేదు.నన్ను చౌడు. రెండవది లంకానగరంలో అగ్నికి లోటుం దని చంపొలని వచ్చినవారేనా చేతులలో మరణిం చారు”. భావించా తవ రాకవల్ల కూడా అగ్ని స $ర్చింగావే “రావణా? నా మాటలు విని సీతామాతను శ్రీ ఉవ్నదన్న లోటు తీరాలని యింటింటేకి విశేషంగా రామచందులకు సాదరంగా వప్పగించు”. అగ్నిని అందించాలని నిశ యించు"కున్నాడు. ఆపలుకులు విన్న రావణుడు - ఆ వానరాన్ని రామాజ్ఞ లేనిదే యీ ఫనివి ఎలా చేయడమా? వధించుడని రాక్షసులను ఆదేశించాడు. అనుకున్నాడు. వెళ్ళిరావాలంటే అత్యదిక విలంబన రాక్షస మూకలు కత్తులు ధరించి మారుతిని వధించ మవుతుంది. వస్తూండగా విభీషణుడు లేచి వినయంగా - దూతను అదేసమయంలో రామస్రభు వృదయంలో స్పందన వధించడం రాజనీతికి సమ్మతించిన విషయం కాదు. కలిగింది. అతడు లక్ష్మణునితో-సౌమిత్రీ! మన హనుమ మరే శిక్షనైనా విధించండి ప్రభూ?” అన్నాడు. * 9తుడు లంకాదహనానికి అనుమతిని కోరుతున్నాడు. విభీషణుని వచనాలు రావణునికి నచ్చాయి. వాల దూతను పంపడానికి అవకాశమే లేదు. మంటే వానరానికి అత్యంత ప్రీతి పాత్రమైనది. ఇతని అందువల్ల రామ ప్రభువు 49 వాయువులను వాలొనికి ఘృతత్తై లాదులను పోసిన గుడ్డలు చుట్టి ప్రేరేపించి హనుమంతుని కర్ణంలో లంకాదహావానికి తన నిప్పును ముట్టించండి. తోక లేని యీ కోతిని చూసి అనుమతిని వినిపించు డన్నాడు. వీని ప్రభువు కూడ పలాయనం చిత్తగిస్తాడు. రామచంద్రుని (ప్రేరణానుసారం 49 వాయువులూ వానుమంతుని వాలాన్ని దగ్ధం చెయ్యాలన్న బయలుదేరాయి. అవి వానుమంతుని కర్తకుహరాలలో || నర్భయం జరిగింది. రామచంద్రుల ఆదేశన్ని వినిపించాయి. సజ్జనుల వచనమేమంటే-వానరానికి వాలం మీద వానుమంతుడు భయంకరంగా గర్షించి స్వస్వరూ || మమకారమెతే నరుడికి ముక్కుమీద- అంటే ప్రతిష్టమీద పాన్ని ఆకాశ పర్యంతం విస్తరింపజేశాడు. అంతే స్వల్ప మమకారం ఉంటుంది. ఎవరికైనా కష్టం కలిగించ కాలవ్యవధిలో లంకనంతనూ దగ్ధం చేశాడు. అతన్నా దలస్తే వాని మమకారం మీద దెబ్బకొట్టు. వరూ వారించనూ లేకపోయారు. వేధించనూ మారుతి తన, వాలాన్ని - లంకానగరంలో ఉన్న _ లేకపోయారు. ఘృతతై లాదులు పూర్తిగా అయిపోయేటంతటి విశాలంగా ఏయే గృహాలనుండి ఘృత, తైల వస్తాదులు పెంచేశాడు, నగరంలోని వ(స్త్రాలన్నీ అయిపోయాయి. వచ్చాయో? ఆయా గృహాలన్నీ అగ్ని హోత్రనికి తోకకు గుడ్డలు చుట్టి రాక్షసులు వానుమంతుని ఆవుతి అయి పోయాయి. విభీషణుని మందిరంనుండి లంకా నగరమంతా తిప్పారు. ఆ వింతను చూడాలని సామానేది రాలేదు కనుక అది చెక్కు చెదరలేదు. నగర వాసులంతా వచ్చారు, వికట్టాహాసాలు చేయసాగారు. రెండవది హనుమంతుడు విభీషణుని “సోదరా! అని బంధితుడై హనుషంతుజ ప్రజలు సంభోధించాడు. సోదర బాందవ్య నిర్వహణ జరిగింది.

| లఅంకాదవానం చేసి వానుమంతుడు సాగరంలో పూర్వకంగా చెబుతున్నాను. మాసం గడువు లోగా మునిగాడు. లావాగ్నిని శాంతింప చేసుకున్నాడు. స్నానం క్సేవుంతా వస్తాము”. 1 చేసి శ్రమను దూరం చేసుకున్నాడు. సూక్ష్మరూ _ “మాతా! గుర్తు నిమిత్తం ప్రభువులు అంగుళీయా | పాన్ని ధరించి సీతామాత సమ్ముఖంలో చేతులు కాని చ్చినట్టుగా మీరు కూడా ఏమైనా ఆనవాలు జోడించి నిలచాడు. నివ్వండి”. " హనుమా! లంకకు నిప్పు అంటుకుందా? విపరీత న చూడామణి తీసి జానకీ మాత వానుమంతుని జ్వాలలు లేస్తున్నవే? ఇదంతా ఏమిటి?” చేతికి యిచ్చింది. "| అమ్మా! పెద్దనగరంకదా! ఏదోద' కోలాహఅం ఈ ప్రసంగాన్ని మానసకారుడు వర్షిస్తూ హను కొనసాగుతూనే ఉంటుంది. మీరేమీ విచారించవలసిన ఎష్పంత్హుని ప్రస్తాన వేళలో సీతామాత విలపిస్తూ”హను పనిలేదు. మా! ఏకమా(త్రాధారుడవుగానువ్వు నాకు దొరికావు. నీ “లేదు హనుమా! ఇలా ఎన్నడూ జరగలేదు. నువ్వు _ రాకతో ధైర్యం కలిగింది. శాంతి లభించింది. ఇప్పుడు పచ్చిన తరువాతనే జరిగింది". నువ్వు మరలిపోవడంతో ఆ రాత్రులనే అనువించాలి. “కోపగించనంటే చెబుతానమ్మా! మాతా! ఇదంతా నా పరిస్థితిని చూశావు కదా! అధికంగ ఆనేను చెప్పే '॥ నీ యీ కుమారుని పరాక్రమమే”. దేముంది? నా స్మరణ గురించి ప్రభువలకు వేరే 1 “నీ పరాక్రమమా?” | చెప్పనవసరం లేదు. నా విషయమై వారు పడుతూన్న "తల్లీ! ఇందులో ఆశ్చర్యపడవలసీన దేముంది. వేదనను గురించి నువ్వు చెప్పావు కదా? జయంతుని | ఇదంతా లీలలో ఓ భాగం మాత్రమే. వృత్తాంతాన్ని నువ్వువారికి వివరించి మీరు క్ష్మత్రియులన్ని | జరిగిన కథంతాచెప్పి సీతామాతకు ప్రణమిల్లి- మీ కరకమలాలలో దనుర్చాణాలున్నాయని నామాటగా |. “అమ్మా! లంక దష్టమై పోతున్నప్పుడు నాకు ఓ చెలియచెప్పు మరో మాటకూడ చెప్పు నెలరోజులలోగా | విచారం కలిగింది. (ప్రభువులు రాకపోతే నేను సజీవంగగా వారికి లభించను” “ఏమిటి?” అంటూన్న ఆమె నేత్రాలు నీటితో నిండిపోయాయి. “అశోకవనపర్యంతం అగ్నిజ్వాలలు వచ్చేన్తాయేమో అనేక మార్టు మాతృ చరణాలకు ప్రణమిల్లి మారుతి నన్నంత ప్రచండంగా ఉన్నాయి. సెలవు తీనుకున్నాడు. హనుమంతుని యా “వానుమా! నువి $0త పొరపాటు ఎందుకుచేశావు?” సార్థకమయింది. ఏమి పారబాటమ్మా?ొ సాగర తీరంలోని శిఖరాన్నధిరోహించి మారుతి అగ్ని నాకు బహుదూరంలో ఉంది. కానీ నీ శరీరం భయం కరంగసింవాగర్హన చేశాడు. అమోఘ రామబాణ మీదనే నిప్పు జీంద్రి. జ్వలించే నీ వాలాగ్నిని ప్రభువులు సమవేగంతో గెంతు గెంతి ప్రయాణోన్ముభఖుడయ్యాడు. నీకేమా(తం వేదన కలిగించకుండా ఉంచగా లంకాగి సని సాగరతీరములో అతని సహచరులందరూ ఆతని నా దగ్గరకు లానిస్తారా? రాకకై నీగీక్షిస్తున్నారు. హనుమదాగమనంతోవారునాట్యం , హనుమంతుని మృనస్సు సమాధానపడింది. సీతా చెయ్య సాగారు. జయజయకారాలు పలికారు. అందరికి భగవతి చరణాలకు ప్రణమిల్లి అతడు పలికాడు. “అమ్మా! = మారుతి చూడామణి చూపించాడు. జరిగిన కథ అంతా నేను' తిరిగి వెళ్ళుతూన్నాను. ప్రభువులు అనుమ చెప్పాడు. తరువాత అందరికందరూ సుగ్లీవనన్నిదికి తించలేదు. లేకుంటే పనులన్నీ చక్కబెట్టి నేను నిన్ను వచ్చారు. సుగ్రీవునికి ప్రణమిల్లి వానరులు పలికారు. వెంట తీసుకు వళ్ళేవాడను. అమ్మా! నేను దృఢవిశ్వాఎ “ప్రభూ మనందరికార్యాన్ని మారుతి ఏకమా(్రుడుగా సాధించుకు వచ్చాడు. మన(ప్రాణా అను కాపాడాడు.

165 ఆతడే లేకపోతే మేము సజీవంగా ఉండేవారము కాదు” మంత్రు లతణ్లి ప్రశంసించాడరు. సీతను తిరిగి . అన్నారు. రామునికి వస్పగించమని పలికిన విభీషణుని రావణుడు తరువాత సుగ్రీవసహితులై సర్వులూ శ్ర్రీరామసన్నిధి కాలితో తన్నాడు. “నాకు నీ అవసరం లేదు. నువ్వు ఆ చేరారు. ప్రభు చరణాలకు వినయంగా ప్రణమిల్లి తపస్వి దగ్గరకే పొ, అన్నాడు. మారుతి మతృ సందేశాన్ని వినిపించాడు. జానకీదేవి విభీషణుడు రావణుని పరిత్యజించి శ్రీరామ సన్నిధికి దుఖస్థితిని గ్రహించిన రామచంద్రుని నేత్రాలు కన్నీటితో. వచ్చి శరణు వేడుతాడు. రామచంద్రడు వీభీషణునికి || నిండి పోయాయి శరణిస్తాగు. అంత విభీషనుడు “స్వామీ! ఆదిలో “మనసా వాచా కర్మణా త్రికరణశుద్ధిగా నన్నే వాసన లుండేవి. కానీ నీ దర్శన మాత్రంచే అవన్నీ | నమ్ముకుని ఉన్నవారికి ఎన్నడూ కలలో కూడ విపత్తులు '* నశించి పోయాయి. ఒక తమ పవిత్రభక్తి వినా మనస్సు || రావు” అన్నాడు. దేనినీ కోరడం లేదు. అన్నాడు. భగవానుడు నగర ; తత్సమయంలో మారుతి చక్కగా అంటాడు.“ప్రభూ! జలాలను రప్పించి విభీషణుని మస్తకంపై రాజతిలకం || నిన్ను స్మరించకుండా ఉండడం కంటె జీవునకు విపత్తి ఉంచాడు. అంకారాజ్య సింహాసనాఖిపిక్తుని చేళాడు. || ఏముంటుంది? జీవుడు భగవానునితో నాకే కోరికా లేదని చెప్పగలిగిన | “స్వామీ విశేషంగా ఏమీ చెప్పను. నా తల్లికి నాడు. పరమాత్మ అట్టి వానికి సర్వాన్నీ ప్రఎసాదిస్తాడు. సంభవించిన దుఃఖాలను ఆ భూపుత్రి మాత్రమే విభీషణుడు భగవంతుని వాడయ్యాడు. సహించగలదు. ఇంతమా(త్రం అర్ధం చేసుకోండి. ఇంక భగవానుడు సుగ్రీవ విభిషణులను ప్రశ్నిం చాడు ఎంతమా(త్రం ఆలన్యంచెయ్యారాదు. మీరూ మధ్యలోవచే సాగరాన్ని ఎలాదాబేది? త్రిరాత్రదీక్షలో వరి(శ్రమించాలంటచు నాకు అనుజ్ఞనివ్వండే" వువవసించి ప్రార్జించుడని విభీషణుడు నలహా రావణకులంలో తర్పణాలీయదగిన వాడెవడూ ర్పృచ్చాడు. సాగర తీరంలో రామప్రభు త్రిరాత్ర దీక్ష శ్రషంచకుండ చేస్తానూ. అంటూన్నలఅతని నేత్రానాలలో ల్రోక్టూర్తు బని ప్రార్ధించాడు. సాగరుడు దారికి రాలేదు. || ఆవేశం గో చరించింద.ఇ హనుమంతుణ్ణి వృృదయమార “లక్ష్మణా! దనుర్భాణాలు తీసుకురా, సాగరుడు వాత్తుకుని రామచంద్రుడు మారుతీ! నేనునీ యిలా దారికి వచ్చేబణ్లులేడు' అని లక్ష్మణునితో పరికి బుణువిముక్తుడను కాజాలను”, అంటాడు. జీవునికి మచం(ద్రుడు శర సంధానం చెయ్యగా సాగరంలో యింతకంటే ఏమి కావాలి? " జ్వాలలు లేచాయి. హనుమంతుడు భగవచ్చరణాలపై వాలి పోయాడు. ముత్యాల పళ్ళెరంతో సాగరుడు రామచంద్రుని భగవానుడు తన వరదహస్తాన్ని నూరుతి మన్తకంమీద తాల ఇరం వీలునామా. (| జ ణు వేడాడు. “ప్రభూ! నీసై న్యంలో నల ఐలునా ఉంచాడు. రామ(వ్రభవు మారుతి మన్తకంపై తో జా రి హన్తస్పర్శ మాత్రంచే నిజవస్తముంచ గానే కథను చెబుతూన్న శంకరుడు = వానరులిద్రరున్నారు. వార ఎ + స రాళ్లు నీల్ళపై తేలతాయి. తద్దామీరు సేతు నిర్మాణం సమాధిగమ్యుడై పోయాడు. చెయ్యండి "నేను సహకరిసాను భగవంతుత్ణే (ప్రార్లించి “ప్రభూ! ఇక ఆలశించకండి. యుద్ధ సన్నావం ము నలక ళిపొయాడు చెయ్యండి, అన్నాడు మారుతి, మగ్రీవుడు సైన్యాన్ని ౯ స్థానానికి వెళ్లి * సిద్ధం చేసాడు. సైన్యనమేతుడుడై. రామచంద్రడు స లులిఎదాసు అంటాడు. ఈ రామగాదను గానం సాగరతీరం చేరాడు. చేసే వారూ ఆలకించేవారూ నౌక లేకుండానే సాగరానికి అభిముఖంగా రామసైన్యాలు వచ్చి భవసాగరాన్ని తరిస్తారు”. అని ఆశీర్వదించి గోస్వామి ఉన్నాయ వార్త రావణునికి అందింది. ఇప్పుడు మనం సుందరకాండను పూర్తి చేశాడు. ఏమి చెయ్యాలని యీతడు మంత్రుల సడిగాడు. శ్రీ రామ జయ రామ జయ జయ రామ,

166 మంగళ శ్లోకములు

శ్లో. మంగళం భగవా న్విష్ణు ర్మంగళం మధుసూదనః,

మంగళం పుండరీకామో మంగళం గరుడధ్వజః. "

_ శ్చో. మంగళం కోసలేంద్రాయ మహనీయగుణాబ్దయే,

చ(క్రవర్తితనూజాయ సార్వభౌమాయ మంగళమ్‌.

వేదవేదాంతవేద్యాయ మేఘశ్యామలమూర్తయే,

పుంసాం మోహనరూపాయ పుణ్యశ్లోకాయ మంగళమ్‌. /. న్లో, విశ్వామిత్రాంతరంగాయ మిథిలానగరీపతేః,

భాగ్యానాం పరిపాకాయ భవ్యరూపాయ మంగళమ్‌.

పితృభక్తాయ సతతం భ్రాతృభిస్సహ నీతయా,

నందితాఖిలలోకాయ రామచంద్రాయ మంగళమ్‌. ల శ్లో. త్యక్తసాకేతవాసాయ చిత్రకూటవిహారిణే,

"సేవ్యాయ సర్వయమినాం ధీరోదాత్తాయ మంగళమ్‌.

సౌమిత్రిణా చ జానక్యా చాపబాణాసిధారిణే,

సంసేవ్యాయ సదా భక్తా సానుజొయాస్తు మంగళమ్‌. శ శ్లో. దండకారణ్యవాసాయ ఖండితామరశ క్రవే,

గృ(్రరాజాయ భక్తాయ ముక్తిదాయాస్తు మంగళమ్‌.

సాదరం శబరీదత్తఫలమూలాభిలాషిణే,

సౌలభ్య పరిపూర్జ్దాయ సత్వోద్యుక్తాయ మంగళమ్‌. న్‌ శ్లో. హనూమత్సమవేతాయ హరీశాభీష్టదాయినే,

వాలిప్రమథనోయాస్తు మహాధీరాయ మంగళమ్‌.

(శ్రీమతే రఘువీరాయ సేతులంఘితసింధవే,

జితరాక్షసరాజాయ రణధీరాయ మంగళమ్‌. క్‌

167

శ్చ. ఆసాద్య నగరీం దివ్యా మభిపిక్తాయ సీతయా,

రాజాధిరాజరాజాయ రామభద్రాయ మంగళమ్‌.

విఖీషణకృతే ప్రీత్యా విశ్వాభీష్టప్రదాయినే,

జానకీప్రాణనాాయ సదా రామాయ మంగళమ్‌. 6

(ప్రథమాశా $సము

శ్లో. (శ్రీరామం త్రిజద్గురుం సురవరం సీతామనోనాయకమ్‌

శ్యామాంగం శశికోటిపూర్లవదనం చంచత్కలాకౌస్తుభమ్‌,

సౌమ్యం సత్యగుణోత్తమం సుసరయూతీరే వసంతం ప్రభుమ్‌

(తాతారం సకలార్హసిద్దిసహితం వందే రఘూణాం పతిమ్‌. ే శ్లో. (శ్రీరాఘవం దశరథాత్మజ మహప్రమేయం

సీతాపతిం రఘువరాన్వయరత్నదీపమ్‌,

ఆజానుబాహు మరవిందదళాయతాక్షం

రామం నిశాచరవినాశకరం నమామి, ణి శ్లో. (శ్రీరామం బలవైరినీలచికురం స్మేరాననం శ్యామలమ్‌

కర్ణాంతాయతలోచనం సురవరం కారుణ్యపాథోనిధిమ్‌,

శో ణాంభోరుహపాదపల్లవయుగం క్షోణీతనూజాయుతమ్‌

రాజత్కుండలగండభాగయుగళం రామం సదా౭హం భజే. తె శాం (శ్రీరామం జగదేకవీర మమలఠలం సీతామనోరంజనమ్‌

కాసల్యావరనందనం రఘుపతిం కాకుత్‌ స్థ వంశోదృవమ్‌,

లోకానా మభిరామమంగళఘనవ్యాపార పారాయణమ్‌

వందే౭హం జనఘోరపాపనికరధ్వంసం విభుం రాఘవమ్‌. 4 శ్లో. (శీ/రామం జగదీశ్వరం జనకజా జానిం జనానందనమ్‌

జంతూనాం జనకం జనార్తిహిరణం లోకేశ్వరం శాశ్వతమ్‌,

ఆబాల్యాది మునీశ్వరైః పరివృతం జాజ్వల్యమానం నదా

జంఘాలం జమదగ్ని సూనుహరణం జాతానుకంపం భజే. క్‌

168

శ్లో. శరామో రఘునాయకో రఘువరో రాజీవనేత్రాంచితో

రాజేంద్రో రఘుపుంగవో రఘుకులోత్తంసో రఘూణాం పతిః,

రామో రాక్షసనాశకో౭మితబలో రాకేందుపూర్జాననో

రాజత్కింకిణి కంకణాంకితకరో రామస్సుదా పాతు నః. 6 శ్లో. శ్రీరామచంద్ర కరుణాకర రాఘవేంద్ర

రాజేంద్రచంద్ర రఘువంశ సము(ద్రచంద్ర,

సు(గ్రీవనేత్ర యుగళోత్పలపూర్షవం ద్ర

సీతామనః కుముదచంద్ర నమో నమస్తే. 7 శ్లో. శ్రీరామం కరుణాకరం గుణనిధిం సీతాపతిం శాశ్వతమ్‌

పారావారగభీర మబ్ద్బనయనం ప్రావృడ్హన శ్యామలమ్‌,

వీరశ్రేస్ట మనామయం విజయినం విశ్వ ప్రకాశాత్మకమ్‌

'ఘోరారిప్రకరాధిజ ప్రహరణం కోదండరామం భజే. క్‌ శో. శ్రీరామచంద్రేతి సలక్మణేతి నీలోత్సలశ్యామలకోమలేతి,

ఆ(క్రోశయుక్తా౭స్వధునైన జిహ్వా సీతాపతే రాఘవ రాఘవేతి. ర శ్లో. (శ్రీరామచంద్రే రమతాం మనో మే రమాంగవామే విపదాంవిరామే,

జితారిరామే ప్రణతారిరామే గుణాభిరామే భువబైకరామే. 10 శ్చ. (శ్రీరామచంద్ర రఘుపుంగవ రాజవర్య

రాజేం(ద్రరాజ సురనాయక రాఘవేశ,

రాజాధిరాజ రఘునన్షన రామభద్ర

దాసో౭స్మ్యహం చ భవత శ్శరణాగతో౭స్మి. [1 శ్హో. (శ్రీరామం సరసీరుహాకమమలం దూర్వాంకురశ్యామలమ్‌

విద్యుత్కోటినిభప్రభాంబరధరం వీరాసనాధిష్టితమ్‌,

వామాంకోపరిసంస్ర్రితాం జనకజామాలింగ్య తాం బాహునా

తత్త్వం చాపరపాణినా మునిగణా నాజ్ఞాషఘయంతం భజే. [2

169

శ్హో. (శ్రీరామస్త్సకలేశ్వరో మమ పితా మాతా చ సీతా మమ

(భ్రాతా బ్రహ్మసఖా ప్రభంజనసుతః పత్ని విరక్తి ప్రియా,

విశ్వామిత్ర విభీషణాది వశగా మిత్రాణి బోధస్సుతో

భక్తిశ్శీహరిసంగతా రతిసుఖం వైకుంఠమస్మత్పదమ్‌. 13 శ్లో. (శ్రీరామామలపుణ్జరీకనయన శ్రీరామ సీతాపతే

గోవిందాచ్యుత నందనందన ముకుందానంద దామోదర,

విష్టోైరాఘవ వాసుదేవ నృహరే దేవాఘచూడామణే

సంసారార్షవకర్లధారక హరే కృష్ణాయ తుభ్యం నమః. 4 శ్లో. రామం లక్మణపూర్వజం రఘువరం సీతాపతిం సుందరం

కాకుత్‌ స్థం కరుణాకరం గుణనిధిం విప్రప్రియం ధార్మికమ్‌,

రాజత్కుండలమండితాననరుచిం రాత్రించరధ్వంసినం

శంపాకోటిసమాన కాంతివిలసన్మాయామృగఘ్నం భజే. 15 శ్లో. రామం రత్నకిరీటకుండలధరం కేయూరహారాన్వితం

సీతాలంకృతవామభాగ మతులం సింహాసనస్త్రం (ప్రభుమ్‌,

సు(గ్రీవాదిసమస్తవానరవరై సృంసేవ్యమానం సదా

విశ్వామిత్రపరాశ రాదిమునిభిస్పంస్తూయమానం భజే. ే్ర శ్లో. రామ స్పీతాసమేతో నివసతు హృదయే సామాజుం రామ మీళే

రామేణ క్షీణపాప(స్తివిధమపి కృతం కర్మ రామాయ దద్యామ్‌,

రామాదన్యం నజానే నహి కిమపి మహారామనామ్నస్సమానం

రామే పశ్యామి విశ్వం భువనమనుదినం పాహి మాంరామచం(ద్ర. 17 శ్లో రామం రాజశిఖామణిం రఘుపతిం దేవారిదర్చాపహం

లోకానాం హితకారిణ గుణనిధిం కారుణ్యపుణ్యోదయమ్‌,

ముక్తావిద్రుమరత్నశోభితతనుం సౌందర్యహస్తాంబుజం

కౌసల్యాతనయం భజామి సతతం ,శ్రీజానకీనాయకమ్‌. 18

170 .

శ్హో. రామం వీరాసనస్తం హృదయగతపరోదంచితజ్ఞానము(ద్రం

జానున్యాసక్తహస్తం క్షితివరతనయాభూషితం వామభాగే, |

షట్కోణే వ్యాహరంతం పవనసుతయుతం మానసే మానయంతం

సు(గ్రీవే సేవమానే దృఢశరధనుషా దక్షిణే లక్ష్మణేన. 19 శ్లో. రామం సౌమిత్రిమిత్రం రఘుపతి మమలం రామచంద్రం రమేశం

రమ్యం (శ్రీరాఘవేశం శుభలలితముఖం శుద్దసత్వం సువీరమ్‌, .

సీతాసొందర్యపాత్రం సురమునివినుతం నీరదేందీవరాభం

వందే వందారుపాలం రజనిచరహరం రమ్యకోదండరామమ్‌. 20 శ్లో. రామం చందనశీతలం క్షితిసుతామోహాకరం (శ్రీకరం

వైదేహీేనయనారవిందమిహిరం సంపూర్షదంద్రాననమ్‌,

రాజానం కరుణాసమేతనయనం సీతామనస్స్యందనం

సీతాదర్పణచారుగండలలితం వందే సదా రాఘవమ్‌. 21 శ్థో. రామం శ్యామాభిరామం రవిశశినయనం కోటిసూర్య ప్రకాశమ్‌

దివ్యం దివ్యాస్తపాణిం శరముఖశరధిం చారుకోదండహస్తమ్‌,

కాలం కాలాగ్నిరుద్రం రిపుకులదహనం విఘ్నవిచ్చేద దతమ్‌

భీమం భీమాట్టహాసం సకలభయహరం రామచంద్రం భజే౭హమ్‌. 22 శ్లో. రామచంద్ర చరితాకథామృతం, లక్మణా(గ్రజగుణానుకీర్తనమ్‌,

రాఘవేశ తవ పాదసేవనం, సంభవంతు మమ జన్మజన్మని. 23 శో, రామో మత్కులదైవతం సకరుణం రామం భజే సాదరం

రామేణాఖిలఘోరపాపనిహతీ రామాయ తస్కై నమః,

రామాన్నాస్తి జగత్రయైకసులభో రామస్య దాసో౭స్మ్యహం

రామే ప్రీతి రతీవ మే కులగురో (శ్రీరామ రక్షస్వ మామ్‌. 24 శ్లో. (శ్రీరామచంద్ర తవ కీర్తిసురద్రుమస్య

తారాగణ స్సుమనసః ఫల మిందుబింబమ్‌,

మూలం ఫణాఫణిగతం గగనం చ మధ్యం

శాఖా దిశో భువనమండల మాలవాలమ్‌. 25

171

శ్లో. వైదేహీం ముదితో౭భిజాతపులకాం గాఢం సమాలింగయన్‌

వామేన స్తనచూచుకం పులకితం వామం కరేణ స్పృశ,

తత్త్వం దక్షిణపాణినా కలితయా చిన్ముద్రయా బోధయ

రామో మారుతిసేవిత స్పరతు మాం సామ్రాజ్య సింహాసనే. 26

"శ్లో. వామాంకస్ర్రితజానకీపరిలసత్కోదండదండం కరే

చ(క్రం చోర్ష్యకరేణ బాహుయుగళే శంఖం శరం దక్షిణే,

బిభ్రాణం జలజాతపదత్రనయనం భ(ద్రాద్రిమూర్ష్ని స్తితం

'కేయూరాది విభూషితం రఘుపతిం రామం భజే శ్యామలమ్‌. 27 శ్లోం వామే భూమిసుతా పురస్తుహనుమా నృశ్చా త్సుమిత్రాసుత

శృదత్రుఘ్నో భరతశ్చ పార్చృదళయో ర్వాయ్వాదికోణేష్వపి,

సు(గ్రీవశ్చ విభీషణశ్చ యువరాట్‌ తారాసుతో జాంబవాన్‌

మధ్యే నీలసరోజకోమలరుచిం రామం భజే శ్యామలమ్‌. 268 శ్లో వైదేహీసహితం సురద్రుమతలే హైమే మహామంటపే .

మధ్యేపుష్పక మాసనే మణిమయే వీరాసనే సంస్థితమ్‌,

అ(గ్రే వాచయతి [ప్రభంజనసుతే తత్త్వం మునిభ్యః పరమ్‌

వ్యాఖ్యాతం భరతాదిభిః పరివృతం రామం భజే శ్యామలమ్‌. 29 శ్లో- వైదేహీం పరిరభ్య జాతపులకాం అలజ్ఞావతీం సుస్మితామ్‌ =. కాంచీనూపురహారకంకణలసత్కర్జావతంసోజ్జ్వలామ్‌,

కస్తూరీఘనసారచర్చితకూచ్తాం చంద్రాననాం శ్యామలమ్‌

కందర్పాధికసుందరం రఘుపతిం (శ్రీరామచంద్రం భజే. 30 శ్లో- వైదేహీరమణం విభీషణవిభుం విష్ణుస్వరూపం హరిం

విశ్వోత్పత్తిప్రపత్తిపోషణకరం విద్యాధరై రర్చితమ్‌,

వైరిధ్యంసకరం విరించిజనకం విశ్వాత్మకం వ్యాపకం

వ్యాసాంగీరసనారదాదివినుతం వందామహే రాఘవమ్‌. క!

172 ॥ శ్లో. వైదేహస్య పురే వివాహసమయే కల్యాణవేద్యంతరే సామోదే విమలేందురత్న ఖఇచితే పీఠే వసంతౌ శుభే, శ్చృణ్వంతా నిగమాన్తతత్త్వవిదుషా మాశీర్షిర స్పాదరం పాయాస్తాం సువధూవరౌ రఘుపతి (శ్రీజానకీ చానిశమ్‌. 32 శ్లో. అసితకమలభాసా భాసయంతం (త్రిలోకమ్‌ దశరథకులదీపం దైవతాంభోజభానుమ్‌, దినకరకులబాలం దివ్యకోదండపాణిమ్‌ కనకఖచితరత్నాలంకృతం రామ మీళే. 33 ' శ్లో. సుస్నిగ్హం నీలకేశం స్ఫుటమధురముఖం సుందర భ్రూలలాటం దీర్హాక్షం చారునాసాపుట మమలమణి(శ్రేణికాదంతపబ్బమ్‌, బింబోష్టం కంబుకంఠం కఠినతరమహోరస్క మాజానుబాహుం ముష్టిగ్రాహ్యావలగ్నం పృథుజఘన ముదారోరుజంఘాంఘిమీళే. ఏత శ్లో. వందామహే మహేశానచండకోదండ ఖండనమ్‌, జానకీహృదయానందచంధనం రఘునందనమ్‌. 35 శ్లో. జానాతి రామ తవ నామరుచిం మహేశో జానాతి గౌతమసతీ చరణ ప్రభావమ్‌ జానాతి దోర్చలపరా[క్రమ మీశచాపో జానా త్యృమోఘపటుబాణగతిం పయోధిః. 36 . శ్దో, దివ్యస్యందనమధ్యగం రణరణచ్చాపాన్వితం భీషణం కాలాగ్ని ప్రతిమానబాణకలితం ఘోరా స్త్రతూణీద్వయమ్‌, సుగ్రీవాంగద రావణానుజ మరుత్పుత్రాదిసం సేవితం రామం రాకసవీరకోటిహరణం రక్తాంబుజాక్షం భజే. ప్ర శ్లో. బ్రహ్మాద్యామరసిద్దజన్మ భువనం యన్నాభిపంకేరుహమ్‌ (శ్రీనిర్వాణనికేతనం యదుదరం లోకైకళశయ్యాగృహమ్‌, యద్వక్షః కమలావిలాసభవనం యన్నామమం త్రం సతామ్‌ వాసాగార మఖండమంగళనిధిః పాయాత్సవో రాఘవః. 39.

173

శ్మో. శృంగారం క్షితినందినీవిహరణే వీరం ధనుర్భంజనే

కారుణ్యం బలిభోజనే౭ద్చుతరసం సింధౌా గిరిస్టాపనే,

హాస్యం శూర్చుణఖాముఖే భయవహే బీభత్స మన్యాముఖే

రౌ(ద్రం రావణమర్లనే మునిజనే శాంతం వప్పుః పాతు నః. ఏ9

4 శ్లో. మాతా రామో మత్పితా రామచంద్రో

(భాతా రామో మత్సఖా రాఘవేశః,

సర్వస్వం మే రామచం(ద్రో దయాళు;

నాన్యం దైవం నైవ జానే నజానే. 40 శ్లో. మూలే కల్పద్రుమస్యాఖిలమణివిలసద్రత్న సింహాసనస్ట్రం

కోదండేనాశుగేనోల్లసితకరయుగేనార్చితం లక్ష్మణేన,

వామాంకన్యస్తసీతం భరతభృతమహామౌక్తికచ్చత్రకాంతిం

శ(త్రుఘ్నే చామరాభ్యాం సువిలసితకరే రామచంద్రం భజేహమ్‌. శీ] శాం వామే కోదండదండం నిజకరకమలే దక్షిణే బాణ మేకమ్‌

పశాద్భాగే చ నిత్యం దధత మభిమతం చాపతూణీరభారమ్‌,

వామే౭2వామే అసద్భ్యాం సహ మిళితతనుం జానకీలక్మ ణాభ్యామ్‌

రామం శ్యామం భజేహం 'ప్రణతజనమనః ఖేదవిచ్చేదదక్షమ్‌. 42 శ్లో. అంభోధరశ్యామల మంబుజాక్షం

ధనుర్షరం వీరజటాకలాపమ్‌,

పార్చ్వద్వయే లక్మణమైథిలీభ్యాం

నిషేవ్యమాణం (ప్రణమామి రామమ్‌ 43 శ్లో. కోదండదీఇ్షాగురు మప్రమేయం సలక్మణం దాశరథిం దయాళుమ్‌,

ఆజానుబాహుం జగదేకవీర మనాథనాథం రఘునాథ మీడే. 44 శ్లో. కర్పూరాంగవిలేపనం రఘువరం రాజీవనేత్రం ప్రభుమ్‌

కస్తూరీనికరాకృతిం ఖరధృతిప్రధ్వంసినం (శ్రీహరిమ్‌,

కందర్పాయుతకోటిసుందరతనుం కామారిసేవ్యం గురుమ్‌

కాంతాకామద మప్రమేయ మమలం సీతాసమేతం భజే. శ్‌

174 శ్హో. నీలాబబ్బందసదృశం పరిపూర్షదేహమ్‌ దిక్సాలకాదిసుర సేవిత పాదపద్మమ్‌, పీతాంబరం కనకకుండలశోభితాంగమ్‌ సీతాపతిం రఘుపతిం సతతం భజామి. తీర శో. భర్షబ్రహ్మసురేంద్ర ముఖ్యదివిజప్రాంచత్కిరీటా[గ్ర సం సర్గానేకమణి ప్రభాకరసహ(స్రాభం పదాంభోరు హే, _ _ దుర్గాసంతతసంస్తుతాంఘికమలం దుర్వారకోదండినం గంగావిస్ఫుటమౌళిమానసహరం కల్యాణరామం భజే. శ శ్చో: అ(గే ప్రాంజలి మాంజనేయ మనిశం వీరం చ తారాసుతం = = పార్శ్వే వజ్మముఖానుజం పరిసరే సు(గ్రీవ మగ్రాసనే, పశ్వాల్లక్మణ మంతికే జనకజాం మధ్యేస్పితం రాఘవమ్‌ చింతాతూలికయా లిఖంతి సుధియశ్చిత్తేషు పీతాంబరమ్‌. 48 శ్చ. క్షీరాంభోనిధిమధ్యవర్తిని సితే ద్వీపే సువర్జాచలే రత్నోల్లాసితకల్పభూరుహతలే జాంబూనదే మండపే, తేజోభ్రాజితవేదికే సురుచిరే మాణిక్యసింహాసనే

• హేమాంభోరుహకర్షికోపరితలే వీరాసనస్త్రం భజే. 49 శ్లో. దోర్షండేన చ మండలీకృతమహాకోదండ చండాశుగ్రె ర్నిర్ధాతై రవికోటితుల్యనిశితై (ర్రహ్మాదిముఖ్యస్తుతైః, సు[గీవాదిసమస్తవానరవరా నాజ్ఞాాయంతం గిరా దైత్యానే తాడయతాడయేత్యనుపదం (శ్రీరామచంద్రం భజే, 50 శ్లో. భూకంపం జనయ న్నభో విదళయ న్నంభోనిధిం ష్షోభయన్‌ దైతేయాంశ్చ విమర్హయన్‌ గిరివరా భిందన్‌ దిశః పూరయన్‌, వైదేహీ మతిమోదయన్‌ సకలగీర్వాణా శిరుకంపయన్‌ కల్యాణో రఘురామబాణవిలసత్కో దండచండధ్వనిః. 51

175

శ్లో. విమలకమలనేత్రం విస్ఫురన్నీలగాత్రం

తపనకులపవిత్రం దానవధ్వాంతమి(త్రమ్‌,

భువనశుభచరిత్రం భూమిపుత్రీకళత్రం

దశరథవరపుత్రం నౌమి రామాఖ్యమి(త్రమ్‌. క్‌2 శ్లో. జననీ జానకీ సాక్షాజ్జనకో రఘునందనః

లత్మణో మిత్ర మస్మాకం కో విచార కుతో భయమ్‌,

జనకో రామచంద్రో మే జననీ జనకాత్మజా

హుమతత్రముఖాస్సర్వే హరయో మమ బాంధవాః. క్‌ శ్లో. జగతి విశదమంధత్రం జానకీ.ప్రాణమంధత్రం

విబుధవినుతమం/(త్రం విశ్వవిఖ్యాత మంత్రమ్‌,

దశరథసుతమం[త్రం దైత్యసంహారమంత్రం

రఘుపతినిజమం(త్రం రామరామేతి మంత్రమ్‌. మ! శ్లో. సీతాయా దక్షిణే పారే లక్ష్మణస్య చ పార్చ్వతః,

తన్మధ్యే రాఘవం వందే ధనుర్భాణధరం హరిమ్‌.

చం(ద్రోపమం మలయచందనచర్చితాంగం

మందారపుష్పపరిపూజిత పాదపద్మమ్‌,

(బ్రహ్మేంద్రవంద్య మనిశం మునిబ్బందసేవ్యం

వందే౭రవిందనయనం రఘురామచంద్రమ్‌. క్‌క్‌ శాం ఇత్యాకునందనం సుగ్రీవపూజితం

ఖైలోక్యరక్షకం సత్యసంధం సదా,

రాఘవం రఘుపతిం రాజీవలోచనం

రామచం(ద్రం భజే రాఘవేశం భజే. క్‌గ్ర శ్లో. ('బ్రహ్మామృతానంద ఫల(ప్రదాయినం

వేదాంతవిజ్ఞానసుగంధ పుష్పితమ్‌,

సీతాశుభాంగాంచిత బాహుశాఖినం

(శీరామకల్పద్రుమ మాశ్రయామః. క్‌7

176

శ్లో. కనకనికషభాసా సీతయాలింగితాంగో

నవకువలయదామశ్యామవర్జాభిరామః,

అభినవయుతవిద్యున్నందితో మేఘఖండ

శృమయతు మమ తాపం సర్వదా రామచం(ద్రః. వ్‌ శ్ధ. అలం శా(స్తాభ్యాపై రల మసకృదామ్నాయపఠనై

రలం తీర్ధస్నానైరలమఖిలయాగ (వ్రతజుపైః,

అలం యోగాభ్యాసై రలమపి మహాపాతకభియా

య ధస్మాకం రామస్మరణమహిమా సో విజయతే. క్‌౦ శ్లో. సీతామనోమానసరాజహంస సంసారసంతాపహర క్షమావన్‌,

(శ్రీరామదైత్యాంతక శాంతరూప (శ్రీతారకబ్రహ్మ నమోనమసె్తే. 60 శ్లో. కదా వా సాకేతే విమలసరయూతీరపులినే

సమాసీన శ్రీమద్రఘుపతిపదాబ్జే హృది భజన్‌,

అయే రామస్వామిన్‌ జనకతనయావల్లభ విభో

'ప్రసీదేతి క్రోశ న్నిమిషమివ నేష్యామి దివసాన్‌. 61 శ్లో. కదా వా సాకేతే తరుణతులసీ కాననతలే

నివిష్టస్తం పశ్యన్న విహతవిశాలోర్ష్వతిలకమ్‌,

అయే సీతానాథ స్మ్రతజనపతే డానవజయి

'న్చుసీదేతి క్రోశన్నిమిషమివ నేష్యామి దివసాన్‌. 62 శ్హో. కదా వా సాకేతే మణిఖచితసింహాసనతలే

సమాసీనం రామం జనకతనయాలింగితతనుమ్‌,

అయే సీతారామ టత్రుటితహరధన్వన్‌ రఘుపతే

ప్రసీదేతి క్రోశ న్నిమిషమివ నేష్యామి దివసాన్‌. 63 శ్లో. మార్గే మార్గే శాఖినాం రత్న వేదీ

వేద్యాం వేద్యాం కిన్నరీబ్బందగీతమ్‌,

గీతే గీతే మంజులాలాపగో్టీ

గోష్ట్యాం గోష్ట్రాం త్వత్కథా రామచంద్ర. 64

177

శ్మో. వృక్షే వృక్షే వీక్షితాః పక్షిసంఘాః

సంఘే సంఘే మంజులామోదవాక్యమ్‌,

వాక్యే వాక్యే మంజులాలాపగోష్టీ -

గోవ్టాంగోష్ట్యాం త్వృత్కథా రామచంద్ర. 65 శ్లో. శ్వేతపుష్పుక మారుహ్య సీతయా సహ రాఘవ!

సుగగ్రీ వాదిభవద్భక్షై ర్మనోమధ్యే రమస్వ మే. 66 శ్చ. దోర్చిః ఖడ్గం త్రిశూలం డమరుమసిధనుశ్చారుబాణం కుఠారం

శంఖం చక్రం చఖేటం హలముసలగదా భిండివాలంచ పాశమ్‌,

విద్యుద్వహ్నీంశృముష్టిం త్వభయవరకరం బిభ్రతం శుభ్రవర్షం

వందే రామం త్రినేత్రం సకలరిపుకులం మర్వయంతం ప్రతాపైః. 67 శ్లో. దురితతిమిరచంద్రో దుష్టకంజాతచం(ద్రః

సురకువలయచం ద్రస్రూర్యవంశాబ్దిచంద్రః,

స్వజన నివహచం(ద్ర శృదత్రు రాజీవచంద్రః

ప్రణతకుముదచంద్రః పాతు మాం రామచం(ద్రః. 68 శ్లో. కల్యాణదం కౌశికయజ్ఞపాలం, కళానిధిం కాంచనశైలధీరమ్‌,

కంజాతనేత్రం కరుణాసము(ద్రం కాకుత్‌ స్టరామం కలయామి చిత్తే, 69 శ్లో. వాల్మీకిస్ట్రృతిమందరేణ మథితస్పీతారమాసంభవ

స్కు(గ్రీవాంగదజాంబవాదిపతగ స్తా ఎమిత్రిచంద్రోదయః,

వాతోతృన్నమణి ర్విభీషణసుధః పౌలస్త్యహాలాహల

(శ్రీరామాయణదుగ్దవార్షి రమలో భూయాత్‌ సుఖశ్రేయసే. 70 శ్లో. రఘునందసఏవ దైవతం నో, రఘువంశోదృ్భృవ ఏవ దైవతం నః

భరతా([గ్రజఏవ దైవతం నో, భగవాన్‌ రాఘవఏవ దైవతం నః, 71 శ్లో. ఉత్చుల్దామలకోమలోత్పలదళశ్యామాయ రామామన

శృం[ద్రాయ ప్రశమాయ నిర్మలగుణారామాయ రామాత్మ నే,

ధ్యానారూఢమునీంద్ర మానససరోహంసాయ సంసార వి

ధ్వంసాయాద్భుతతేజసే రఘుకులోత్తంసాయ పుంసే నమః. 72

1786

శ్లో. రాజీవాయతలోచనం రఘువరం నీలోత్పలశ్యామలం

మందారాంచితమండ పే సులలితే సౌవర్ష కే పుష్పకే,

ఆస్టానే నవరత్న రాజిఖచితే సింహాసనే సంసితం

సీతాలక్మణలోకపాలసహితం వందే మునీంద్రాస్పదమ్‌. 73 శో. వల్లీ ప్రవాళనవపల్లవపాదపద్మం

కంబేక్షణం జలదనీలసరోరుహాభమ్‌,

సీమంతినీనయనమోహనమూలమం(త్రం

రామం నమామి మునిమానస రాజహంసమ్‌. 74 శో. అలం వివాదేన న మానుషో యం

రామాత్మనా రాక్షసమర్షనాయ,

భుజంగశయ్యాం పరిముచ్య సాక్షా

న్నారాయణో భూతల మాజగామ. 75 శ్నో. లోకత్రాణానుకారీ దశవదనశిరఃప జృవిచ్చేదకారీ

లంకాలంకారహారీ భృగుతనయమనస్సృర్వగ ర్వాపహరీ

సీతాసీమంతకారీ మణిమయమకుటో దివ్యకోదండధారీ

(శ్రీరామః పాపహారీ శమయతు దురితం భూమిభారాపహారీ. 76 శా బ్రహ్మాది యోగిమునిపూజితసిద్ధ్దమం(త్రం

_ దారిద్ర్యదుఃఖ భవరో గవినాశమం(త్రమ్‌

సంసారసాగరసము త్తరజభైకమం(త్రం

వందే మహాభయహరం రఘురామమం(త్రమ్‌. 77 శ్లో. శత్రుచ్చేదైకమంత్రం సరస ముపనిషద్వాక్యసంపూజ్యమం త్రం

సంసారోత్తారమంత్రం సముచితసమయే సంగనిర్యాణ మంత్రమ్‌,

సర్వైశ ర్టైకమం (త్రం వ్యసనభుజగసందష్టసంత్రాణమం త్రం

జొహ్వే (శ్రీరామమంధత్రం జప జప సఫలం జన్మసా ఫల్యమంత్రమ్‌. 78

179

శ్చ. ఆకర్షమారూఢధనుర్గుణాఢ్యం

(బ్రహ్మా స్త్రముండీకృతరాక్షసేంద్రమ్‌,

రథాధిరూఢం రణరంగధీరం

రామం భజే రక్తసరోరుహాక్షమ్‌. 709 శ్లో. ఏతా తౌ దశకంఠకంఠకదళీ కాంతార కాంతిచ్చదౌా

వైదేహీకుచకుంభకుంకుమలసత్పం కారుణాలంకృతౌ,

విశ్వత్రాణనిదానసాధుసవన ప్రారంభయూపౌ భుజా

దేయాస్తా మురువి'క్రమౌ్రీ రఘుపతే శ్రేయాంసి భూయాంసి నః 80 శ్లో. వామాంకోపరిసంస్రితావనిసుతా మాముక్తభూషోజ్ష్వ్యలాం

పశ్యంతం పరిపూర్మ చంద్రవదనం భ్రాజత్కిరీచోజ్జ్వ్యలమ్‌,

ఆసీవం నవరత్న రాజిఖవితే సింహాసనే రాఘవం

సు(గ్రీవాంగదలక్మణానిలసుతైరాసేవ్యమానం భజే. 81 శ్లో. జానక్యాః కమలామలాంజలిపుకు యాః పద్మరాగాయితా

న్యస్తా రాఘవమస్తకే తు విలసత్కుంద ప్రసూనాయితాః,

(స్రస్తాః శ్యామలకాయ కాంతికలితా యా ఇం(ద్రనీలాయితాః

ముక్తాస్తా శృుభదా భవంతు భవతాం ,శ్రీరామవైవాహికాః. 82 శ్లో. నిత్యం (శ్రీరామమంత్రం నిరుపమ మధికం నీతిసుజ్ఞానమంత్రం

సత్యం (శ్రీరామమంత్రం సదమలహృదయే సర్వదారోగ్యమం(త్రమ్‌,

స్తుత్యం (శ్రీరామమంటత్రం సులలితసుమనసౌ ఎఖ్య సౌభాగ్యమంత్రం

పథ్యం (శ్రీరామమం(త్రం పవనజవరదం పాతు మాం రామమం(త్రమ్‌. 83 శ్హో. వ్యామోహ(్రశమౌషధం మునిమనోవృత్తిప్రవృత్తాషధం

దైత్యోన్మూలకరౌషథం భవభయ ప్రధ్వంసనైకాషధమ్‌

భక్తానందకరౌషధం త్రిభువనే సంజీవనై కౌషధం

(శ్రేయః (ప్రాప్తికరౌషధం పిబ మనః (శ్రీరామనామౌషధమ్‌. 84 శ్లో. ధ్యాయే ప్రాతస్సురేశం రవికులతిలకం రంజితానంతలోకం

బాలం బాలారుణాక్షం భవముఖవినుతం భావగమ్యం భవఘ్నమ్‌,

దీష్యంతం స్వర్లక్లపై ర్మణిగణనికరైర్భ్బూషతై రుజ్వులాంగం

కాసల్యాదేహజాతం మమహృదయగతం రామమీషత్‌ స్మితాస్యమ్‌. 85

180

శీ. మధ్యాహ్నే రామచంద్రం మణిగణలలితం మందహాసావలోకం

మార్తాండానేకభాసం మరకతనికరాకారమానందమూర్తిమ్‌,

సీతావామాంకసంస్తం సరసిజనయనం పీతవాసో వసానం

వందేశిహం వాసుదేవం వరశరధనుషమ్మానసే మే విభాంతమ్‌. 86 శ్థోీ. ధ్యాయే రామం సుధాంశుం . నతసకలభవారణ్య తాపప్రహారం

శ్వామం శాంతంసురేంద్రంసురమునివినతం కోటిసూర్య (ప్రకాశమ్‌,

సీతాసౌమిత్రిసేవ్యం సురనరసుగమం దివ్యసింహాసనస్త్రం

సాయాహ్నేరామచం[(ద్రం స్మితరుచిరముఖం సర్వదా మేప్రసన్నమ్‌. 87 శ్చ. కేయూరాంగదకంకతైర్మ ణిగణైర్వైరోచమానం సదా

రాకాపర్వణి చం(ద్రకోటిసద్పశం ఛత్రేణ వైరాజితమ్‌,

హేమ స్తంభసహ(స్రషోడశయుతే మధ్యే మహామండపే

దేవేశం భరతాదిభిః పరివృతం .గామం భజే శ్యామలమ్‌. 88 శ్థోీ. విహాయ కోదండ మిమం ముహూర్తం

గృహాణ పాణా మణిచారువేణుమ్‌,

మాయూరబర్హం చ నిజోత్తమాంగే

సీతాపతే రాఘవ రామచం(ద్ర. 89 శ్లో. శుద్దాంతే మాతృమధ్యే దశరథపురతః సంచరంతం పరం తం

కాంచీదామానువిద్ద ప్రతిమణివిలసత్కింకిణీనిక్కణాంగమ్‌,

ఫాలే ముక్తాలలామం పదయుగనినదం నూపురం చారుహాసం

బాలం రామం భజే౭హం, ప్రణతజనమనఃఖే దవిచ్చేదదక్షమ్‌. 00 శ్లో. సంపూర్ణ చంద్రవదనం సరసీరుహాక్షం

మాణిక్యకుండలధరం మకుటాభిరామమ్‌,

చాంపేయగౌరవసనం శరచాపహస్తం

(శ్రీరామ్నవంద్ర మనిశం మనసొస్మరామి.

181 శ్మో. ఇంద్రనీలమణిసన్నిభ దేహం వందనీయమసకృన్మునిబ్బందైః, లఅంబమానతులసీవనమాలం చింతయామి సతతం రఘువీరమ్‌. 91 శ్లో. రామచంద్ర దయాసాంద్ర రఘువీర నృపోత్తమ, లోచనాభ్యాం కృపాపూరపూర్జాభ్యాం మాం విలోకయ. 92 శ్లో. రామేతివర్షద్వయ మాదరేణ, సదాస్మరన్‌ ముక్తిముపైతి జంతుః, కలౌయుగేకల్మషమానుషాణా, మన్యత్రధర్మే ఖలు నాధికారః. భక్తిప్రియంభక్తసమాధిగమ్యం, చింతాహరంచింతితకామధేనుమ్‌, సూర్యేందుకోటిద్యుతిభాస్వరంతం, రామంభజేరాఘవ రామచం(దద్రమ్‌. 93 శ్లోం సకలభువనరత్నం సర్వశా(స్రార్ణరత్నం సమరవిజయరత్నం సచ్చిదానందరత్నమ్‌, దశముఖహరరత్నం దానవారాతిరత ఎం రఘుకులనపరత్నం పాతు మాం రామరత మ్‌. ఫ్య శ్లోం మాతుఃపార్మేచరంతంమణిమయశయ నేమంజుభూషాంచితాంగం మందంమందం పిబంతం ముకుళితనయనం స్తన్యమన్యస్తనా[గ్రమ్‌, అంగుళ్య(గై సృృశంతం సుఖపరవశయా సస్మితాలింగితాంగం గాఢంగాఢం జనన్యా కలయతు హృదయం మామకం రామబాలమ్‌. త్‌ శం రామాభిరామం నయనాభిరామం, వాచాభిరామంవదనాభిరామమ్‌, సర్వాభిరామం చ సదాభిరామం, వందే సదా దాశరథిం చరామమ్‌. 96 శ్లో. జయజయ రఘురామ (శీముఖాంభోజభానో జయజయ రఘువీర (శీీమదంభోజనేత్ర, జయజయ రఘునాథ (శ్రీకరాభ్యర్చితాం'.ఘే జయజయ రఘువర్య (శ్రీీశకారుణ్యసింధో. 97 శ్లో జయ జయ వరశంఖ ,శ్రీగదాచక్రధారిన్‌ జయ జయ నిజదాసప్రార్హితార్హప్రదాయిన్‌, (త్రిభువనమయ సర్వ్రాణిభావజ్ఞ విఫ్లో శరణముపగతోహం త్వాం శరణ్యం వరేణ్యమ్‌. 98

182 శానా శో. వేదవేద్యే వరే పుంసి, జాతే దశరథాత్మజే, వేదః ప్రాచేతసా దాసీత్‌, సాక్షాద్రామాయణాత్మనా. 99 శ్చ. (శ్రీరామేత్యేకదా వక్తుం మనో యస్య ప్రవర్తతే, వైకుంఠవాసిన స్తస్యకుల మేకోత్తరం శతమ్‌. 100 శో. రాశబ్లోచ్భారమాత్రేణ ముఖాన్నిర్యాంతి పాతకాః, పునః 'ప్రవేశభీత్యా చ మకారస్తు కవాటవత్‌. 101 శ్లో. శ్రీరామాయణ మాదికావ్యమృషిణా వాల్మీకినా నిర్మితం వేదాంతార్హవిశారదైరనుదినం స్తుత్యం సురైరర్చితమ్‌, (శోత్తాణామఘనాశనం సురతరోస్తుల్యం తు ముక్తిప్రదం యే శృణ్వంతి పఠంతి రామచరితం తే యాంతి విష్ణోోపదమ్‌. 102 శో. విమలకమలమూర్తీ విస్ఫురన్నీలమూర్తీ శమదమగుణవర్తీ సాధుసంతాపహర్తీ సుమశరసమగాత్రా సూరిసంస్తోత్రపాత్రా సమదదనుజజైత్రా క్యాతనూజాకళత్రా. 10 మాలినీ, రఘుకులవరనాథో జానకీ ప్రాణనాథః పితృవచనవిథాతా కీశ రాజ్యప్రదాతా, (ప్రతినిశిచరనాశః (ప్రొప్తరాజ్య(ప్రవేళో విహితభువనరక్ష్మ పాతు పద్మాయతాత్యః.

183 ద్వితీయాశ్వాసము శ్లైా. (శీరామం జనకక్షితీశ్వరసుతా వర్రాంబుజాహారిణమ్‌ (శ్రీమద్భానుకులాబ్లికౌస్తుభమణిం (శీరత్నవక్షఃస్టలమ్‌, (శీ/కంఠాద్యమరౌఘరత్నమకుటాలంకారహిదాంబుజమ్‌ (శీ/,వత్సోజ్జ్వల మింద్రనీలసదృశం (శ్రీరామచం(ద్రం భటే. . శ్లో. (శీరంగేశపదాబ్బలగ్నహృదయం (శీశంఖచక్రాన్వితమ్‌ (శ/మన్నిర్ష్ణరపాదపస్ఫుటపదం (శ్రీ/సింహపీఅస్థితమ్‌, (కీ/వెకుంఠసహ (్రమస్తకలసద్పోగాసనే శాయినమ్‌ (శ్రీభూమీసుతయా యుతం శ్రితనిధిం (శ్రీరామమూర్తిం భజే. 2 శో. ఆనందనంద మరుణాధర మంబుజాక్ష ళా మాపీతవ(స్త మతసీకుసుమోజ్జ్వ్యలాంగమ్‌, ఆక్షాంతవర్మ మకలంక మమేయ మాద్య మత్యాకృతిం రఘుపతిం శరణాగతో౭స్మి. వె శ్లో. సాకేతే నవరత్న పజ్కఖచితే చిత్రధ్వజాలంకృతే "=. వాసే స్వర్లమయే దళాష్టలితే పద్మే విమానోత్తమే, ఆసీనం భరతాదిసోదరజనైః శాఖామృగైై కిన్నరైః దిక్సాలైర్మునిపుంగవై ర్పృపగణైస్సృం సేవ్యమానం భజే. 4 శ్లో. కందర్పాయుతకోటికోటితులితం కాలాంబుదశ్యామలం గ్గ కంబు(గ్రీవ ముదారకౌస్తుభధరం కర్ణావతంసోత్పలమ్‌, కస్తూరీతిలకోజ్జ్యలం స్మితముఖం చిన్ము ద్రయాలంకృతం సీతాలక్మణవాయుపుత్రసహితం సింహాసనస్త్రం భజే. ఫ్‌ శ్లో. వరాభయం దివ్యరథాంగశంఖం, సకౌస్తుభం వేస్టితపీతవ(స్తమ్‌, కిరీటహారాంగదకుండలాంగం, (శ్రీవత చిహ్నం శిరసా నమామి. 6

184 . శ్లో. దిగంబరం కింకిణిమేఖలోజ్జ్వలం, లలాటపర్యంతవిలంబితాలకమ్‌, కలద్వచస్కం కమనీయనూపుర, ద్వయం శిశుం రామమహంనమామి. 77 శ్ఞో, మందారమూలే మణిపీఠసంస్థ్రం సుధాష్టతం దివ్యవిరాటు రూపమ్‌, సబిందునాదాంతకళాంతతుర్య మూర్తిం భజే౭హం రఘువంశరత్నమ్‌. ఇ శ్లో. అనరృమాణిక్కవిరాజమాన, శ్రీపాదుకాలంకృతశోభనాభ్యామ్‌, అశేషబృ్బన్హారకవన్లితాభ్యాం నమోనమో రామపదాంబుజాభ్యామ్‌. వ్ళ్‌ం ధ్వ్యజాంబుజచ్చత్రరథాజ్నశంఖ, దంభోళి పాశాంకుశమత్స్యచిహ్నమ్‌, బ్రహ్మేంద్ర దేవాదికిరీటకోటి, సంఘర్షపాదాంబుజయుగ్మమీళే. ం శ్చ. లలాటదేశోజ్జ్వల బాలభూషణం . సతాండవం వ్యాఘ్రనఖాంకకంధరమ్‌, . దిగంబరం శోభితబర్భరాలకం (శీబాలరామం శిరసా నమామి. 10 , శ్లో, శతాష్ట్రదివ్యస్తలమూర్తివందితం, శత (క్రతు బ్రహ్మమరుద్గణార్చితమ్‌, | శశాంకవైశ్వానరభానుమండల, సీతం భజే౭హం రఘువంశవర్షనమ్‌. క్ష శ్డో. కర్ణాంతవిశ్రాంతధనుర్లుణాంక, కలంబలక్షీకృతరాక్షసేశ్వరమ్‌, వృద్దశ్రవస్యందనమధ్యసంస్త్రం, రూజఇే్షక్షణం రామమహం నమామి. 12 శ్థో. సుత్రామనీలోత్పల నీలమేఘ (శ్రీనిర్దితాంగం సుతయా ధరణ్యాః, యుక్తం సురేంద్రావననమానసం తం రామం భజే రాక్షసవంశనాశమ్‌. 13 శ్లో. రాకాచంద్రనిభాననం రతిపతిద్వేషిప్రియం రాక్షసా--- ధీశ(గ్రీవవిభేదనస్సుట పటు(ప్రఖ్యాత బాణోజ్జ్వలమ్‌, రత్నాలంకృతపాదుకాంచితపదాంభోజం రమావల్లభం రాగదే ?షవిహీనచిత్తనులభం రామం భజే తారకమ్‌. 14.

శ్డో. ఆలోలస్ఫుటరత్నకుండలధరం చావిస్మితాలంకృతం

ఆధారిదికచక్రమండలగతం చానందకందాంకురమ్‌,

ఆవిర్య్చూతకృపాంతరంగజలధిం చాక్షాంతవర్జాశ్రయం

ఆపన్నార్తినిదాఘమేఘసమయం రామం భజే తారకమ్‌. 15 శ్లో. సాకేతాంతరతారమంటపమహామాణిక్య సింహాసనే

తన్మధ్యే౭ష్టదళాంబుజే స్ఫుటతరే చిత్కర్లికే సంస్త్రితమ్‌,

సౌమిత్రాంబుజమిత్రసూనుభరత ,శ్రీవాయుపుథతై రతం

ముద్రాలంకృతపాణిసారస మజం రామం భజే తారకమ్‌. కే6 శాం విరాజమానోజ్జ్వలపీతవాససం, విశాలవక్షస్త్రలకాస్తుభశ్రియమ్‌,

భజేకిరీటాంగదరత్నకుండలం, నమస్తులస్యావనమాలయాంకితమ్‌. 7 శ్లో. మూలాదిషట్టురసిజాంతసహ(స్రపద్మ

పత్రాంతరాళనిలయం భవబంధనాశమ్‌,

" నాదాంతచం(ద్రగళితామృతసిక్తరూపం

నాదాంతనాదమహిమాస్పదరామ మీళే. 8 శాం వందే వరప్రద మహావరదానగర్వ

అంకాధినాథకులపర్వతనాశవ(జమ్‌, _

తం రావణానుజమరుతుతభానుసూను

దిక్పాలసోదరగణైః పరిసేవ్యమానమ్‌. కే9 శో. అజ్తానగాఢతిమిరాాహభానుమూర్తి దాం [పన

మారక్తదారునయనాంబుజ మాదిబీజమ్‌,

అంభోధిమధ్యవటపదత్రశయాన మాది

మధ్యాంతశూన్య మఖిలాస్పద రామచం(ద్రమ్‌. 20 శ్లో. సుధాసము(ద్రాంతవిరాజమాన, ద్వీపే సితే చందనపారిజాతే,

మవాోసనే పన్నగతల్పమధ్యే, నిషజ్మమీళే రఘువంశరత్నమ్‌. 21

186

శ్చ. స్మితాననం పద్మదళాయతేక్షణం

వినీలమాణిక్యజితాంగశో భితమ్‌,

జటాకిరీటం శరవాపలాంఛనం

నమామ్యహం భానుకులాబ్లికౌస్తుభమ్‌. 22 శో. 'ప్రసూనబాణాంకిత మిత్సుచాపం

చ(క్రాబ్బపాశాంకుశవంశనాళమ్‌,

కలైర్షధానం ఘననీలవర్షం

,శీకృష్ణరూపం ప్రణమామి రామమ్‌. 23 శ్చ. బహూరు పాదోదరవక్షలోచనం, దీష్తప్రచండానలదుర్నిరీక్ష్యమ్‌,

అశేషబ్బందారకనాగగోచరం, భజామి తే రాఘవ విశ్వరూపమ్‌. 24 శో. సహస్రనేత్రానన పాదబాహు, మనంతవీర్యం రవికోటితుల్యమ్‌,

(సకృందనాలంకృతదివ్యదేహం, భజామ్యహం తే హరి విశ్వరూపమ్‌, 25 వ్ద్‌ కలంబకోదండగదాబ్దసంయుతం, దం(ష్ష్రైకరాళాంకధనంజయాననమ్‌,

పీతాంశుకస్వర్ష కిరీటకుండలం, భజామి తే రాఘవ విశ్వరూపమ్‌. 26 శ్చ. కోదండ మిక్షుజనితం స్మరపంచబాణం

శంఖం రథావయవ మంకుశపాశవేణుమ్‌,

హ'స్రై రధాన మమలద్యుతి ముద్వహంతం

'ప్రద్యుమ్నకృష్ణ మనిశం భజ రామచం(ద్రమ్‌. 2 శ్దో, సీతాలోకనతత్పరం మణినిభం వ్యాఖ్యానము (ద్రాంచితం

వామేజానుని లంబహాస్త మనిశం వీరాసనే సంస్థ్రితమ్‌,

మూలే కల్పతరో రనాదిమునిభిః బ్రహ్మాదిభి స్పేవితం

ముక్తాహారకిరీటకుండలధరం మూర్చాభిషిక్తం భజే. 28 శ్లో. య(ద్రూపమానందకరం మునీనాం

యద్బాణ ఆఖండలశ త్రునాశః,

యడ్షైవతం సర్వజనాంతరస్త్రం

తత్సర్వరూపం రఘునాథమీళే. 29

187

శ్లో. నాదం నాద వినీలచిత్తపవనం నాదాంత తత్త్వ ప్రియం

నామాకారవివర్షితం నవఘనశ్యామాంగనాద ప్రియమ్‌,

నాదాంభోజమరందమత్త విలసదృ్భృంగం మదాంతస్త్రితం

నాదాంత(ధ్రువమండలాబ్దరుచిరం రామం భజే తారకమ్‌. ష౦ శ్లో. నానాభూతహృదబ్దసద్మనిలయం నామోజ్జ్వలాభూషణం

నామస్తోత్రపవి త్రిత త్రిభువనం నారాయణామ్ట్రాక్షరమ్‌;

నాదాంతేందుగళత్పుధాప్టుతతనుం నానాత్మచిన్మాత్రకం

నానాకోటియుగాంతభానుసదృృశం రామం భజే తారక్షమ్‌. 31 శ్లో. ఖశ్యామం ఖగవాహనం ఖరరిపుం ఖాద్యాదిభూతాత్మకం

ఖాతీతం ఖగమంత్రతత్పరసదం ఖద్యోతకోట్యుజ్జ్వలమ్‌,

ఖావాచ్యం ఖగకేతనం ఖగమనం ఖర్వాటశ్చంగాలయం

ఖారాధ్యంచ ఖరం(ధ్రపీఠనిలయం రామం భజే తారకమ్‌. 32 శ్లో. వేద్యం వేదగురు విరించిజనకం వేదాంతమూర్తిం స్ఫ్సుర

ద్వేధం వేదకలాపమూలమహిమాధారాంతకందాంకురమ్‌,

వేదశ్చంగసమానశేషళయనం వేదాంత వేద్యాత్మకం

వేదారాధితపాదపంకజ మహం రామం భజే తారకమ్‌. ఏ3 శ్గం మూలాధారధనంజయస్సుటపటుజ్వాలాసమాలింగితం

మూర్ణన్యాంతశశాంకమండలగతం క్షీరాభిషేకప్రియమ్‌,

ముక్తాశోభితమౌళిభి ర్మునివరై రారాధితం భావయే

ప్రఖ్యాతై స్రిగణై ర్లనాధిపగణై శ్శాఖామృగై ర్లైవతైః. వశీ శ్లో. తారాకారవిమానమధ్య నిలయం తత్త్య(త్రయారాధితం

తత్రాధీశ్వర యోగనిర్లుణమహాసిడ్టై స్పమారాధితమ్‌,

తత్సంగం తరుణేందు శేఖరసఖం తారాత్రయాంతర్గతం

తప్తస్వర్షకిరీటకుండలయుగం రామం భజే తారకమ్‌. 3క్‌

188 _

శ్లో. తారం తారకమండలోపరిలసజ్ఞ్యోతిస్సురత్తారకా -

తీతం తత్త్వమనీతివాక్షమహిమాధారం తటిత్సన్నిభమ్‌,

తత్త్వృజ్ఞానపవిత్రితత్రిభువనం తారాసనాంతర్గతం

తారాంత(ధ్రువమండలాబ్దరుచిరం రామం భజే తారకమ్‌. 36 శ్లో. కస్తూరీఘనసార కుంకుమలస ద్రీచందనాలంకృతం

కందర్పాధికసుందరం ఘననిభం కాకుత్‌ స్టవంశధ్వజమ్‌,

కల్యాణాంబరవేష్టితం కమలయా యుక్తం కళావల్లభం

కల్యాణాచల కార్ముకప్రియసఖం కల్యాణరామం భజే. 37 శ్శ, మజ్జీవం మదను(గహం మదధిపం మద్భావనం మత్వుఖం

మత్తాతం మమ సద్గురుం మమవరం మోహాంధ విచ్చేదనమ్‌,

మత్పుణ్యం మదనేకబాంధవజనం మజ్జీవనం మన్నిధిం

మత్సిద్దిం మమ సర్వకర్మసుకృతం రామం భజే తారకమ్‌. 38 శ్లో. నిత్యం నీరజలోచనం నిరుపమం నీవారశూకోపమం

నిర్భేదానుభవం నిరంతరగుణం నీలాంగ రాగోజ్జ్వలమ్‌,

నిష్పాపం నిగమాగమార్చితపదం నిత్యాత్మకం నిర్మలం

నిష్పుణ్యం నిఖిలం నిరంజనపదం రామం భజే తారకమ్‌. ఏం శ్చో. ధ్యాయే త్వాం హృదయాంబుజే రఘుపతిం విజ్ఞానదీపాంకురం

హంసోహంసపరంపరాదిమహిమాధారం జగన్మోహనమ్‌.

హస్తాంభోజగదాబ్బవ(క్రమతులం వీతాంబరం కౌస్తుభం

(శ్రీవత్సం పురుషోత్తమం మణినిభం రామం భజే తారకమ్‌ 40 శ్చ. సత్యజ్ఞాన మనంత మచ్యుత మజం చావ్యాకృతం తత్పరం

క్లూట్టస్ట్రాదిసమస్తసాక్షి మనఘం సొక్షాద్విరాట్తత్త్వదమ్‌,

వేద్యం విశ్వమయం స్వలీనభువనం స్వారాజ్యసౌఖ్య(ప్రదం

పూర్ణం పూర్షతరం పురాణపురుషం రామం భజే తారకమ్‌. 41

189

క్లో. రామం రాక్షసవంశనాశనకరం రాకేందుబింబాననం |

రక్షీ౭రిం రఘువంశవర్షనకరం రక్తాధరం రాఘవమ్‌,

రాధాయాత్మనివాసినం రవినిభం రమ్యం రమానాయకం

రంధ్రాంతర్గత శేషళాయిన మహం రామం భజే తారకమ్‌. శై శ్హో. తారాకారం నిఖిలనిలయం తత్త్వమస్యాదిలక్యం

శబ్దావాచ్యం త్రిగుణరహితం వ్యోమ మంగుష్టమా(త్రమ్‌,

నిర్వాణాఖ్యం సగుణ మగుణం వ్యోమరం(ధ్రాంతరస్థ్రం

సౌషుమ్హూంతఃప్రణవసహితం రామచంద్రం భజే౭హమ్‌. శీత శ్లో. ముక్తేర్మూలం మునివరహృదానందకందం ముకుందం

కూటస్ట్రాఖ్యం సకలవరదం సర్వవైతన్యరూపమ్‌,

నాదాతీతం కమలనిలయం నాదనాదాంత తత్త్వం

నాదాతీతం ్రకృతిరహితం రామచంద్రం భజే౭హమ్‌. న! ఈ నిజానందాకారం నిగమతురగారాధిత పదం

పర(బ్రహ్మానందం పరమపదగం పాపహరణమ్‌,

కృపాపారావారం పరమపురుషం పద్మనిలయం

భజే రామం శ్యామం ్రకృతిరహితం నిర్గుణ మహమ్‌. శక

న శ్‌

శం (శీ/,మద్వైకుంఠనాథం సురమునిమకుటద్యోతితస్వర్లసీఠం

నీలాంగం చం(ద్రవక్రం మణిమయమకుటం బాణకోదండహస్తమ్‌,

పద్మాకం పాపనాశం 'ప్రణవమయమహారత్నసింహసనస్త్రం

(శ్రీ/సీతావామభాగం (శ్రితజనవరదం రామచంద్రం భజే౭హమ్‌. శీర శాం సాకేతే మణిమంటపే సురతరుప్రాంతే విమానాంతరే

పద్మే చాష్టదళోజ్జ్యలే నుతమహాస్తాధే సుధామాన్నితే,

సత్యం సూర్యజ రావణానుజ మరుత్పుత్రానుజై "సేవితం

మధ్యే వాసవనీలకోమలనిభం రామం భజే తారకమ్‌. శ

190 వ

శ్లో. హృదయకుహరమధ్యద్యోతి తన్మం(త్రసారం

నిగమనియమగమ్యం వేదశా(సైైరచింత్యమ్‌,

హరిహరవిధివంద్యం హంసమంత్రాంతరస్ట్రం

దశరథసుత మీళే దైవతం దేవతానామ్‌. 48 శో. దేవేంద్ర నీలనవమేఘవినిర్హితాంగం

పూర్షేందుబింబవదనం శరచాపహస్తమ్‌,

సీతాసమేత మనిశం శరణం శరణ్యం

చేతో మదీయ మభివాంఛతి రామచంద్రమ్‌. తం శ్లో. ఓతప్రోతసమస్తవస్తునిచయం చోంకారబీజాక్షరం

ఓంకార(ప్రకృతిం షడక్షరహితం హోోంకారకందాంకురమ్‌,

ఓంకారస్ఫుటభూర్చువస్సువరితం త్వోఘత్రయారాధితం

ఓంకారోజ్జ్వలసింహపీఠనిలయం రామం భజే తారకమ్‌. క్‌ శ్చో. సాకేతే ధవళే సురద్రుమతలే సౌధే విమానాంతరే

చాదిక్షాంతసమస్తవర్లకమలే దివ్యే మృగేం(ద్రాసనే,

ఓంకారోజ్జ్వ్యలకర్షికే సురసరిన్మధ్యే సదేవాంతరే

వ్యాసాద్యాదిమునీశ ఇరాద్యభినుతం రామం భజే తారకమ్‌. వ్‌] న్దో. కోదండదీక్షాగురు మాదిమూలం.

గుణాశ్రయం చందనకుంకుమాంకమ్‌,

సలక్మణం సర్వజనాంతరస్ట్రం

పరాత్పరం రామ మహం నమామి. 52 శ్లో. మూలాధారసరోరు హే హుతవహస్సానే త్రికోణాంతరే

కందే కుండలికాసుషు ప్తిపటలీవాసాంతవర్దాశ్రయే,

బాలార్క(ప్రతిమం పరాభయకరం పాశాంకుశాలంకృతం

భూతన్వాశ్రయ మాదిపూరుష మజం రామం భజే తారకమ్‌. క్‌

191

శ్హో. స్వాధివానసరోరుహే ప్రవిలసద్చాలాంతవర్ణాశ్రయం

'బహ్మ(గంధిమహోన్నతే కరతలే (శ్రీ, కుండికామాలికామ్‌,

పీఠే రత్ననిభం పరాభయకరం వాణీయుతం బిభ్రతం

సాక్షాద్చోధ మనన్య మంగళకరం రామం భజే తారకమ్‌. ర్‌డీ శ్లో. డాపాంత్యాక్షరపంకజే దశదళే మాణిక్యసంపూరితే

విష్ణుగ్రంధిమయే పరాభయకరం చాశంఖచ|క్రాన్వితమ్‌,

మార్తాండద్యుతిమంజులాభ మతులం పీతాంబరం కొస్తుభం

సర్వం సర్వగ మిందిరాసహచరం రామం భజే తారకమ్‌. క్‌క్‌ శ్లో. హృత్ప్సద్మే విలయార్కకోటిసదృశం కాఠాంతవర్ష్లోజ్జ్వ్యలే

(ప్రాణాంతప్రణవాంతరే ప్రవిలసద్దోర్చాణపీఠాంతరే,

సూర్యం హంసమయం సదాశివపదం కోదండదీక్షాగురుం

వాసం మోక్షరమాసమేత మనిశం రామం భజే తారకమ్‌, క్‌ శ్లోం సాఇాత్‌ షోడశదివ్యపదత్రకమలే జీవాత్మసంస్టాపితే

రు[ద్ర(గ్రంథిమయే మనోన్మని పథే జాలంధ్రపీఠాంతరే,

శుభ్రజ్యోతిమయం శరీరసహితం సుస్తం సుధాశీతలం

శబ్ద్బ(బ్రహ్మనివాసభూతవదనం రామం భజే తారకమ్‌. కో శ్లో. భూమధ్యే నిగమాగమోజ్జ్వలపదే చంద్రే (త్రిమార్గాంతరే

నిర్హ్వంద్వే నిఖిలార్ధతత్త్వవిలసత్పూక్షే సుషుమ్నోన్ముఖే,

ఆసీనం ప్రళభయార్కభాసురపరంజ్యోతిస్ప్వరూపాత్మకం

వర్ణాభ్యంచితమోక్షలత్మీసహితం రామం భబే తారకమ్‌. షై శ్లో. శీర్చ్షుంభోరుహ కర్షికే నిరుపమే (శ్రీషోడశాంతే శశి

'ప్రఖ్యాతామృతవార్షి వీచి అహరీ నిర్వాణపీఠాంతరే,

శబ్ద్బ(బ్రహ్మపరం చరాచరగురుం తేజుపరం శాశ తం

సత్యాసత్య మగోచరిం హృది సదా సీతాసమేతం భజే. 59

192 జూ

శ్లో. సాకేతే రవికోటిసన్నిభమహాహర్మ్యే సుసింహసన్‌

నానారత్నవినిర్మితే మునిజనాకీర్మే సదానందనే,

దేవాధీశ్వరసంయుతే నివసితం వామాంకసీతోజ్ఞ్వలం

దేవేం'ద్రోపలనీలకోమలతనుం రామం భజే తారకమ్‌. 60 శ్లో. సాకేతే నగరే సమస్త సుఖదే హర్మ్యే౭బ్బకోటిద్యుతే

నక్షత్రగ్రహపబలగ్నశిఖరే చాంతర్యపంకేరు హే,

వాల్మీక్య(త్రి పరాశరాదిమునిభిస్సంసేవ్యమానం స్రితం

సీతాలంకృతవామభాగ మనిశం రామం భజే తారకమ్‌. 61 శ్లో. వందే రామ మనాదిపూరుష మజం వందే రమానాయకం

వందే హారకిరీటకుండలధరం వందే సునీలద్యుతిమ్‌,

వందే చాపకలంబకోజ్ష్వలకరం వందే జగన్మంగళం

వందే పబ్కరథాత్మజం మమగురుం వందే సదా రాఘవమ్‌. 62 శ్చ, వందే శానకగాతమాద్యభినుతం వందే ఘనశ్యామలం

వందే తారకవీఠమధ్యనిలయం వందే జగన్నాయకమ్‌,

వందే భక్తజనౌఘదేవవిటపం వందే ధనుర్వల్లభం

వందే తత్త్వమనీతివాక్యజనకం వందే సదా రాఘవమ్‌. 63 శ్లో. వందే సూర్యశశాంకలోచనయుగం వందే జగత్పావనం

వందే పత్రసహ(స్రపద్మనిలయం వందే పురారిప్రేయమ్‌,

వందే రాక్షసవంశనాశనకరం వందే సుధాశీతలం

వందే దేవకపీంద్రకోటివినుతం వందే సదా రాఘవమ్‌. రశ శ్చ. వందే సాగరగర్వభంగవిశిఖం వందే జగజ్జీవనం

వందే కౌశికయాగరక్షణకరం వందే గురూణాం గురుమ్‌,

వందే బాణశరాసనోజ్జ్వలకరం వందే జటావల్కలం

వందే లక్మణభూమిజాన్విత మహం వందే సదా రాఘవమ్‌. రక్‌

193

శ్లో. వందే పాండురపుండరీకనయనం వందే౭జ్ఞబింబాననం

వందే కంబుగళం కరాబ్బయుగళం వందే లలాటోబ్ద్వలమ్‌,

వందే పీతదుకూల మంబుదనిభం వందే జగన్మోహనం

వందే కారణమానుషోజ్జ్వలతనుం వందే సదా రాఘవమ్‌. 66 శ్హో. వందే నీలసరోజకోమలరుచిం వందే జగద్వందితం

వందే సూర్యకులాబ్దికాస్తుభమణిం వందే సురారాధితమ్‌,

వందే పాతకపంచకప్రహరణం వందే జగత్కారణం

వందే వింశతిపంచతత్త్సరహితం వందే సదా రాఘవమ్‌. 67 శ్లో. వందే సాధకవర్గకల్పకతరుం వందే త్రిమూర్త్వాత్మకం

వందే నాదలయాంతరస్టలగతం వందే త్రివర్గాత్మకమ్‌,

వందే రాగవిహీనచిత్తసులభం వందే సభానాయకం

వందే పూర్ణ్షదయామృతార్లన మహం వందే సదా రాఘవమ్‌. 68 శ్లో. వందే సాత్త్విక తత్త్స్వముద్రితతనుం వందే సుధాదాయకం

వందే చారుచతుర్భుజం మణినిభం వందే షడబ్దస్టితమ్‌,

వందే (బ్రహ్మపిపీలికాదినిలయం వందే విరాడ్వి[గ్రహం

వందే పన్నగతల్చశాయిన మహం వందే సదా రాఘవమ్‌. 69 శ్లో. అయోధ్యపురమంటపే స్ప్ఫురితసింహపీఠే స్టితం

వసిష్టశుకగాతమై రృృగుశుకాదిభి స్పేవితమ్‌,

దినేశసుతరావణానుజసహోద రాద్యావృతం

భజామి రఘునందనం పప్రణవబీజసారాత్మకమ్‌. 70 శ్లో. విలోలమణిమండలం విమల చం(ద్రబింబాననం

విఖండితదశాననం వితతచాపబాణోజ్జ్వ్యలమ్‌,,

విమోహితజగ(త్రయం వికచపద్మపత్రేక్షణం

విభీిషణసురక్షకం విజయరామ మీళే హరిమ్‌. 71

194 | శ్చో. చలత్కనకకుండలోల్లసితదివ్య గండస్ట్రలం చరాచరజగన్మయం చరణపద్మగంగా శ్రయమ్‌, చతుర్విధఫల ప్రదం చరమపీఠమధ్యస్ర్రితం చిదంశ మఖిలాస్పదం దశరథాత్మజం చింతయే. 72 శ్లో. సనందనముని'ప్రియం సకలవర్ష వేదాత్మకం సమస్తనిగమాగమస్సురి తత్త సింహాసనమ్‌, సహ(స్రనయనాబ్దజాద్యమరబ్బంద సం సేవితం సమష్టిపురవల్లభం దశరథాత్మజం చింతయే. 73 శ్లో. అనర్హ మణిపూరకోల్ల సితదివ్య తేజుపరం అనాహతసరో రుహస్స్ఫురితహంసనాదాన్వితమ్‌, అనంతదళ పంకజసుటమృగాంక బింబామృత- ఫ్లుతాంగ మఖిలాస్పదం దశరథాత్మజం చింతయే. 74 | శ్లో. జాగ్రత్వ్వప్నసుషుప్తికాలవిలస త్తత్త్వాత్మ చిన్మాత్రకం వైతన్యాత్మక మాధిపాపరహితం భూవమ్యాదితన్మాత్రకమ్‌, శాంభవ్యాదివమస్తయోగకుళకం సాంఖ్యాదితత్తాత్ప్సరం శబ్దావాచ్య మహం నమామి సతతం వ్యుతృత్తినాశాతృరమ్‌. 75 శ్దోం ధ్యాయే త్వాం నవవి(ద్రుమసుటతనుం బర్జోల్లసన్మే చకం నాసారంజితమౌక్తికం పరిలసత్పీతాంబరం కౌస్తుభమ్‌, వేణూకంబురథాంగపాశపరిఘా(ప్రా ప్రేకషుచాపాశుగం (శ్రీరామం నవమన్మథాధిప మహం షట్కోణచక్రస్రితమ్‌. 76 శో. సాకేతే నగరే సమస్త్వమహిమాధారే జగన్మోహనే రత్న స్తంభసహ(స్రమంటపమహాసింహాసనే సాంబుజే, విశ్వామిత్ర వసిష్ట గౌతమశుకవ్యాసాదిభిర్మానిభిః ధ్యేయం లక్మణలోక పాలసహితం సీతాసమేతం భజే. 77

195

శ్చ. ఏకాంతే కమలేజలే వికసితే చం(ద్రాకృతిస్టాపితే

స్టానే తారకమంటపే తనుబిలవ్యాప్తే సుధామంటపే,

అబ్దార్కానలమండలోపరి మహా(క్మీషోడశాంతే సదా

నాదాంతే జనకాత్మజాన్విత మహం రామం భజే తారకమ్‌. 78 శ్లో. సాకేత మణిమంటపే సురతరు ్రాంతేష్టవర్షోల్లన

త్పథత్రే తారకకర్షికే ప్రవిలసత్కల్ప(ప్రసూనాంచితే,

పద్మే వేదచతుష్క్రమండలసితే నాదాంతశయ్యాంతరే

తం సేవే ధ్రువమండలే౭బ్బవిగళత్పీయూషధారాఫ్టుతమ్‌ 79 శ్లో. ధ్యాయే త్వాం రవిమండలేందుధవళే పద్మే నిషజ్మం హరిం

స్వర్ణాభం కరశంఖచ(క్ర లలితం పీతాంబరం కౌస్తుభమ్‌,

స్వర్ష్మ(శ్రునఖాలకం లఅలనయా యుక్తం కిరీటాంగదం

హారాలంకృతవక్షసం పదయుగ ,శ్రీపాదు కాలంకృతమ్‌, 80 శ్లో. వసాంతాక్షరాఖ్యే చతుఃపత్రపద్మే

(త్రికోణాంతకంఠే ధరాతత్త్వయుక్తే

వరాభీతిపాశాంకుశం విద్రుమాభం

గజాశ్వే నిషణ్మం భజే రామచంద్రమ్‌. 8! శ్లో. బలాంతాక్షరప్రాంతషట్పతత్రపద్మే

లసత్తోయ తత్తే వరాభీతిహస్తమ్‌,

మహాకుండికాంచాక్షమాలాం వహంతం

చతుర్వక్షరూపం భజే రామచంద్రమ్‌. 82 శ్నో. డపాంతాక్ష రాఖ్యే మణివ్రాతపూరే

రథాంగాబ్బహస్తం మహేంద్రోపలాంగమ్‌,

లసద్వహ్నితత్త్వే నిషజ్షం గదాంకం

మహావిష్ణురూపం భజే రామచం(ద్రమ్‌. 83

196 ం

శ్ఞో. కఠాంతాక్షరాఖ్యే జనత్రాణతత్త్వే

పరాభీతిహస్తం త్రిశూలం దధానమ్‌,

ఉమానాథ మబభ్దారిఖండోజ్ఞ్య్వలాంకం

సదర్పాంగరూపం భజే రామచం(ద్రమ్‌. 84

శ్చ. విశుద్దాఖ్యపద్మే నభస్త త్త్వరమ్యే అరూపం నురూపం సమస్త స్వరూపమ్‌, విశిష్టం మనోగమ్య మేకం అనాదిం భజే జీవజీవాత్మ రామం చ శామమ్‌. 8ి5్‌

శ్ళో. ద్విపత్రాబ్బమధ్యే మనస్తత్త్వగమ్యే

జగత్కారణం జ్యోతిరానందరూపమ్‌,

లసద్భావవిష్ణుం మనోభావదీపం

పరాత్మస్వరూపం భజే రామచం(ద్రమ్‌. 86 శో. సదానంద దేవే సహస్రారపద్మే

గలచ్చంద్ర పీయూషధారామృతాంతే,

స్టితం రామమూర్తిం నిపేవే నిషేవేః

న్యదైవం న సేవే న సేవే న సేవే. 87 శ్లో. సుధాభాసితద్వీపమధ్యేవిమానే, సుపర్వాళివృకోజ్జ్వలే శేషతల్పే

నిషజ్మం రమాంకం నిపేవే నిపేవేః న్యదైవం నసేవే నసేవే నసేవే. 88 శ్ధో. చిదంశం సమానంద మానందకందం

సుషుమ్నాఖ్యరం(ధ్రాంతరాళేచ హంసమ్‌,

సచ(క్రం సశంఖం సపీతాంబరాంకం

పరం చాన్యదైవం న జానే న జానే. 89 శ్లో. సుపర్వాళివృక్షోజ్జ్వలస్వర్లసీలే

వనౌకాదిభి ర్మానిభి స్సేవ్యమానమ్‌,

స్పితం పుషృవృషస్ట్యావృతం రామమూర్తిం

సదా భూమిజాయుక్తమీళే హృదంతే. 90

మరి

శ్లో. కరే దివ్యచ([క్రం పరే చారుశంఖం

గలే తారహారం లలామే లలామమ్‌,

భుజంగే నిషణ్మం పరానందరూపం

సదా భూమిజాయుక్తమీళే హృదంతే. త శ్డో. చతుర్వేదకూటోల్లసత్కారణాఖ్యం

స్ఫురద్దివ్యవైమానికే భోగితల్పే,

పరంధామమూర్తిం నిషజ్మం నిషేవే

నిషేవే౭న్యదైవం న సేవే న సేవే. ం2 శ్లో. లసద్దివ్య శేషాచలే యోగపీలే

సదానంద వైమానికే మా సహాయమ్‌,

మునీనాం హృదానంద మోంకారగమ్యం

సదా భూమిజాయుక్తమీళే హృదంతే. 93 శ్లో. మనస్త్రం మనోంతస్త మాద్యంతరూపం

మహాచింత్యవర్షం చ మధ్యస్థ మీశమ్‌,

మనోబుద్యహంకారచిత్తాదిసాక్షిం

పరస్వ(ప్రకాశం భజే రామచంద్రమ్‌. గ! శో. పరానంద వస్తుస్వరూపాదిసాక్షిం లాం

పర(బ్రహ్మగమ్యం పరంజ్యోతిమూర్తిమ్‌,

పరాశక్తిమిత్రాప్రియారాధితాంఘిం

పరంధామరూపం భజే రామచం(ద్రమ్‌. 95 శ్లో. పరం పవిత్రం పరవాసుదేవం, పరాత్పరం తం పరమేశ్వరాఖ్యం

గుణత్రయారాధితమూలకంద, మాదిత్యవర్షం తమన; పరస్తాత్‌ ॥ 06 శ్లో. సాకేతే౭గరుగంధధూపనిబిడే మాణిక్యదీపాన్వితే

కస్తూరీఘన సారకుంకుమరస ప్రాచుర్యసర్వోజ్జ్యలే,

నానాపుష్పవవితానపబ్మరుచిరే సౌవర్లసింహాసనే

వాసం మన్మథమన్మథం మణినిభం రామం భజే తారకమ్‌. 7

198

శ్లో. భంగోత్తుంగమయామృతాబ్లిలహరీ మధ్యే విరాడ్వి[గ్రహే

ద్వీపే నిర్ణరపాదపైః పరివృతే కర్ప్చూరదీపోజ్జ్వలే,

ఓంకారాంతరమందిరే మణిమయే శేషాన్తరాశాయినం

లక్ష్మీయుక్త మపారలత్సుఖపరం రామం భజే తారకమ్‌. 98 శ్లో. వైకుంఠే నగరే సురద్రుమతలే ఆనన్షవ(ప్రాంతరే

నానారత్న వినిర్మితన్తు ఎటపటు (ప్రాకారసంవేష్టితే,

సౌధేందూపల శేషతల్పలలితే నీలోత్ప్సలాచ్చాదితే

పర్యంకే శయనం రమాదిసహితం రామం భజే తారకమ్‌. 99 శ్లో. వైకుంఠే పుటభేదనే మణిమయప్రాంతేందుసింహాసనే

అక్షాంతాంతసరోరుహే శశిగళత్సీయూషనార్యంతరే,

చం(ద్రార్కానలభానుమండలయుతే శేషాహి తల్పాంతరే

వాసం వాసవనీలకోమలనిభం రామం భజే తారకమ్‌. 100 శ్లో. . శ్షీరాబ్తా శశిశంఖమౌక్తికలసద్వీపే సుధర్మాంతరే

బిందౌా సార్ధకళాన్వితే పరిలసన్నాగాంతరే సంస్థ్రితమ్‌,

కోటీరాంగదహారకుండలమణి[గై వేయహారోజ్జ్వలం

(శ్రీవత్సాంచిత మింద్రనీలసదృశం రామం భజే తారకమ్‌. 101 శ్దో, సాకేత: నలచం(ద్రభానువిలసచ్చిచ్చ(క్రబిందుసితం

బాలార్కద్యుతిభాసురం కరతలే పాశాంకుశౌ బిభ్రతమ్‌,

బాణం చాపయుతం విశాలనయనం -స్మేరాననాంభోరుహం

(స్తీపుంరూపధరం విలాససదనం రామం భజే తారకమ్‌. 102 శ్లో. అర్ధం రక్తపదాబ్బనీలరుచిరం చార్దేందుచూడార్చితం

అర్హం రత్నకిరీటకుండలధరం తాటంక మర్షం ధనుః,

శంఖం చక్రగదాబ్బసంయుతకరం (శ్రేయోమయం వైష్ణవం

పాశం చాంకుశబాణసంయుతకరం రామం భజే తారకమ్‌. 103 శ్లో. సహ(స్రపత్రాంబుజకర్లికాంత, ర్ట్యోతః ప్రకాశం పరమాదిమూలమ్‌

తేజోమయం జన్మజరావిహీనం, (శ్రీరాఘవం, నిత్యమహం నమామి. 104

199

శ్చ. సకలభువనరత్నం సచ్చిదానంతరత్నం

సకలహృదయరత్నం సూర్యబింబాందరత్నమ్‌,

విమలసుకృతరత్నం వేద వేదాంతరత్నం

పురహరజపరత్నం పాతు మాం రామరత్నమ్‌.

ఇకా $కువంశార్లవజాత రత్నం

సీతాంగనాయౌవనభాగ్యరత్నమ్‌,

వైకుంఠరత్నం మమభాగ్యరత్నం

(శ్రీరామరత్నం శిరసా నమామి. 105 శ్లో. నిగమశిశిరరత్నం నిర్మలానందరత్నం

నిరుపమగుణరత్నం నాదనాదాంతరత్నమ్‌,

దశరథకులరత్నం ద్వాదశాంతస్ట్రరత్నం

పశుపతిజపరత్నం పాతు మాం రామరత్నమ్‌.

శతమఖనుతరత్నం షోడశాంతస్టరత్నం

మునిజనజపరత్నం ముఖ్యవైకుంఠరత్నమ్‌,

నిరుపమగుణరత్నం నీరజాంతస్తరత్నం

పరమపదవి రత్నం పాతు మాం రామరత్నమ్‌. 106 శ్లో. సకలసుకృతరత్నం సత్యవాక్యార్దరత్నం

శమదమగుణరత్నం శాశ్వతానందరత్నమ్‌,

ప్రణయనిలయరత్నం ప్రస్ఫుటద్యోతిరత్నం

పరిమపదవిరత్నం పాతు మాం రామరత్నమ్‌. 107 శో. నిఖిలనిలయమంత్రం నిత్యతత్త్వాఖ్యమం(త్రం

భవకులహరమం(త్రం భూమిజాప్రాణమం(త్రమ్‌,

పవనజనుతమం(త్రం పొర్వతీమోక్షమంత్రం

పశుపతినిజమంత్రం పాతు మాం రామమంత్రమ్‌. 106 శ్లో. ప్రణవనిలయమంత్రం ప్రాణనిర్వాణమంత్రం

ప్రకృతిపురుషమం(త్రం బ్రహ్మరుద్రేంద్రమంత్రమ్‌,

'ప్రకటదురితరాగద్వేషనిర్నాశమం(త్రం

200 రఘుపతినిజమం(త్రం రామరామేతిమం(త్రమ్‌, దశరథసుతమం(త్రం దైత్యసంహారమం(త్రం విబుధవినుతమం(త్రం విశ్వవిఖ్యాతమం(త్రమ్‌, మునిగణనుతమం(త్రం ముక్తిమార్లై కమంటత్రం రఘుపతినిజమం(త్రం రామరామేతిమం(త్రమ్‌. 109 శ్లో. సంసారసాగరభయాపహవిశ్వమం త్రం సాక్షాన్ముముక్షుజన సేవితసిద్దమం త్రమ్‌, సారంగహస్తముఖహస్తనివాసమం త్రం ; కైవల్యమంత్ర మనిశం భజ రామమం(త్రమ్‌. జయతు జయతు మంత్రం జన్మసాఫల్యమంత్రం జననమరణఖేదక్షేశవిచ్చేదమం(త్రమ్‌, సకలనిగమమం(త్రం సర్వశా(స్తైక మంత్రం ] రఘుపతినిజమం(త్రం రామరామేతిమంత్రమ్‌. 110 " శ్డో. అజ్జ్ఞానసంభవభవాంబుధిబాడబాగ్ని రవ్యక్త తత్త్వనికరప్రణవాధిరూఢః, = సీతాసమేత మనుజేన హృదంతరాళే

(ప్రాణప్రయాణసమయే మమ సన్ని ధత్తే. 11

మాలినీ, రఘుకులవరనాథో జానకీ ప్రాణనాథః

పీత్సృవచనవాధాతా కీశ రాజ్యప్రదాతా,

ప్రతినిశిచరనాశః ప్రాప్తరాజ్య(ప్రవేశో

విహితభువనరక్షః పాతు పద్మాయతాక్ష్యు.

201 తృతీయాశ్వాసము

శ్హో. (శ్రీరామం శివచాపభంగనిపుణం సీతాంగనావల్లభం

సుత్రామార్చితపాదపద్మయుగళం సూర్యేందునేత్రోజ్జ్వులమ్‌,

కర్ప్చూరాంగవిలేపనం ఘనరుచిం కారుణ్యపాథోనిధిం

వందే కల్పతరు ప్రవేశితలసత్సింహాసనాధిస్టితమ్‌. ్షే శ్లో. (శ్రీరామ శ్శితికంధరస్య ధనుష స్పంభేదనప్రాపితాం

సీతాం కాంచనసన్నిభాం పరిణతా మాకల్పరత్నోజ్జ్వ్యలామ్‌,

వామాంకోపరి లజ్జయా నతముఖీ మాలోక్య దివ్యాననే

(శ్రీమద్భానుశశాంకకోటిసదృశః పాయా త్సవో రాఘవః 2 శ్చో. (శ్రీరామం భువనైకసుందరతనుం ధారాధరశ్యామలం

రాజీవాయతలోచనం రఘువరం రాకేందుబింబాననమ్‌,

కోదండాదినిజాయుధా (శ్రితభుజైర్భాంతం విదేహాత్మజా

ధీశం భక్తజనావనం రఘువరం ,క్రీరామచంద్రం భజే. వే శ్లో. ఆరామం వైభవానా మభినవసుపథం హారకేయూరకాంతం

హాసోల్దాసాభిరామం మణిమయమకుటం మంగళానాం నివాసమ్‌,

మందారారామసీమాంతరమణిభవనాధిష్టితం శిష్టసేవ్యం

సల్దాపానందసింధు ప్రణయ మభినిశం రామచం(ద్రం భజే౭హమ్‌. శ శ్లో. రామం రాజశిఖామణిం రఘువరం రాకేందుబింబాననం

రాజీవాయతలోచనం రణహతానేకాసురం రాఘవమ్‌,

సీతాచారుపయోధ రాంచితలసత్కాశ్ళీ రగంధాంచితం

రాజత్కుండలమండితం శుభకరం రామాభిరామం భజే. వ్‌ శ్లో. రామం కోమలనీల మేఘవిలసద్గ్ధాత్రం పయోజాననం

కొకుత్‌ స్థం దశకంఠ మాహువిదళత్కోదండ బాణాన్వితమ్‌,

పాపఘ్నం విశదాయతాక్షియుగళం సౌమిత్రి సంసేవితమ్‌

భక్తానాం పరమౌషధం మువివరై సృ్పంస్తూయమానం భజే 6

202 మ్య శో. రామం శ్యామలమేఘకోమలరుచిం రాకేందుబింబాననం ] రక్షోఘ్నం రవిజార్చితం రఘువరం రత్నోజ్జ్వలత్కుండలమ్‌, రాజీవాక్ష మమానుషం రణబలోద(గ్రం రమాను[గ్రహం రాజేంద్రం రమణీయరూప మసకృద్ద్యాయే జగన్మోహనమ్‌. 71 శో. రామం రమ్యగుణం రమాపతిసమం రాకాశశాంకాననం రాజన్యం రమణీయరూప మమలం రామాభిరామం హరిమ్‌, రాజారాధితపాదపద్మ మనిశం రాజన్యసద్భాసితం , రాకేందుప్రతిమం రమాకుచయుగే విన్యస్తహస్తం భజే. 8 శ్చ. రామం కౌశికగౌతమ(ప్రియకరం సీతాపతిం సానుజం రక్ష్షఘ్నం వనవాసినం గుణనిధిం విఘ్నఘ్న మాప్తార్కజమ్‌, సేతోర్చంధనధీరవానరబలం ధిక్కుంభకర్షేంద్ర జి తృ్పబ్బ(గ్రీవమవద్విభిణ మజం (శీ/రామచం(ద్రం భజే. ౦ శ్లో. రామం కోమలనీలనీరదనిభం నీలాలకాలంకృతం కట్యాం శోభితకింకిణీరయుణరుణధ్వానై రుపేతం శిశుమ్‌, కంఠాలంబితరకునిర్మలనఖం కంజాక్ష మబ్ద్బచ్యవిం భాస్వంతం మకుటాంగ దాది వివిధాకల్పం సదాహం భజే. 10 శో. రామం సీతాసమేతం విమలరవిశతాభాసమానం రసా(ర్రం శ్యామం దేదీపస్యమానం స్మితరుచిరముఖం కుండలోద్భాసగండమ్‌, (శ్రీవత్సం (శ్రీనివాసం సురతరువిలస(ద్రత్న సింహాసనస్ట్రం దివ్యాకల్పోజ్ఞ్వలాంగం దివిజపతినుతం సంతతం తం భజే౭హమ్‌. 11 శ్లో. జలనిధికృతసేతుం దేవతానందహేతుం దశముఖముఖరక్షో దారవైధవ్య హేతుమ్‌, మునిజననివహానాం ముక్తిసాఖ్యాది “హేతుం * రఘువరకుల కేతుం కీర్తయే ధర్మహేతుమ్‌. 12

203

శ్లో. సకలగుణనిధానం యోగిభిస్తూయమానం

భజితసురవిమానం రక్షితేంద్రాదిమానమ్‌,

మహితవృషభయానం సీతయా శోభమానం

స్మరతు హృదయభానుం బ్రహ్మరామాభిరామమ్‌. 13 శ్లో. వరగుణమణిసింధు ర్మెథిలీప్రాణబంధుః

కనకశిఖరిధైర్యో భూతలాబ్దాతసూర్యః,

దశరథనృపసూనుః దేవవ(క్రాబ్బభానుః

జయతు భువనభద్రో సర్వదా రామభ(ద్రః. [4 శ్లో. (త్రిదశకుముదచంద్రో దానవాంభోజచంద్రో

దురితతిమిరచంద్రో యోగినాం జ్ఞానచం(ద్రః,

ప్రణతనయనచంద్రో మైథిలీనేత్ర చంద్రో

దశముఖరిపుచం[ద్రః పాతు మాం రామచం(ద్రః, కేప్‌ శ్లో. స్వయువతికుచచంద్రం బంధుదుగ్దాబ్దెచంద్రం

సుజనకుముదచంద్రం వైరివక్రాబ్బవం(ద్రమ్‌,

వికసితముఖచం(ద్రం వ్యాప్తిసత్కీర్తివం[ద్రం

సకలభువనచం[ద్రం సంతతం రామచంద్రమ్‌. 16 శ్లో. భేత్తారం దశకంఠకంఠ కదళీః కందర్పదర్పాపహ

(శ్రీ,కంఠాకృతి మాప్పువాన మమలం ఘోరాసురప్రాణదమ్‌,

బాణం ప్రత్యుపసంహరంత మతులం బాణాసనోద్యత్కరం

వందే౭రాతిభయాపహం మునిసుతం రామం ఘనశ్యామలమ్‌. 17 శ్లో. ఆకర్ణాంతగుణోల్లసచ్చర మజం కల్పాంతకాలోపమం

నేత్రాంతారుణతాం వహంత మనిశం (ప్రహ్ల్హాదదన్నాకినామ్‌,

పౌలస్త్వ్యాసురదృష్టి చంచలకరం శస్తాస్తసంధాయినం

బాణానేకవిచిత్రహస్తకుశలం ,శ్రీవీరరామం భజే. 18 శ్లో. నహి మాతా నహి తాతో నహి మమతనయాశ్చ నైవ సోదర్యః,

ఇతి మమ నికలే మృత్యౌ రఘుపతి రయమేవ బంధురాసన్నః. [19

204

శ్లో, దేవేంద్రేణ సమర్చితే ధ్వజయుతే తత్స్యందనే సంస్ర్రితం

సోత్కంఠం సురవైరివీర్యవిభవం జ్ఞాత్వా భుజాస్సాలనమ్‌,

కృత్వా సూతయుతం దశాననహరం తూణీరసంస్త్రం శరం

హృత్వా జ్యానినదాదరాతిభయదం క్రీవీరరామం భజే. 20 శ్లో. రుచిరమణికిరీటం సుందరభ్రూూలలాటం

కనకరుచిరచేలం కాశసద్భ్చోగఖేలమ్‌,

విమలజలదనీలం కుండలోద్భాసికర్షం

రఘుకులజనరత్నం సంతతం చింతయామి. ల్‌. శ్లో. (శ్రీవత్సాంక ముదారకాస్తుభలసత్పీతాంబరాలంకృతం

నానారత్న విరాజమానమకుటం నీలాంబుదశ్యామలమ్‌,

కస్తూరీఘనసార చర్చితతనుం మందారమాలాధరం

కందర్పాయుతసుందరం రఘుపతిం సీతాసమేతం భజే. 22 శ్చో. 'యన్నామ్రైవ సహ(స్రనామసదృశం యన్నామ వేదైస్సమం

యన్నామాంకితవాక్యమాసురబ స్రీగర్భవిచ్చేదనమ్‌.

యన్నామశ్వపచార్య భేదరహితం ముక్తిప్రదానోజ్జ్వలం

తన్నామారఘురామరామరమణం (శ్రీీరామనామామృతమ్‌. 23 శ్లో. రామం రాక్షాసమర్దనం రఘువరం దైతేయవిధ్వంసినం

సుగ్రీవేప్పేతరాజ్యదం సురపతేర్చీత్యంతకం శార్జి ణమ్‌,

భక్తానా మభయ(ప్రదం భయహరం పాసౌాఘవిధ్యంసినం

.సామీరిస్తుతపాదపద్మయుగళం సీతాసమేతం భజే. 24 శ్లో. రామం రక్తసరోరుహాక్ష మమలం లఅంకాధినాథాంతకం

కాసల్యానయనోత్సుకం రఘువరం నాగేంద్ర తల్పస్తితమ్‌,

వైదేహీకుచకుంభకుంకుమరజోలంకారహారం హరిం

మాయామానుషవి(గ్రహం రఘుపతిం సీతాసమేతం భజే. 25

205 . శ్లో. రామం హేమతటిత్ర్రభాంశుకధరం వీరాసనే సంస్థితం బాలం నీలమణిప్రభం మధురిపుం దైత్యేంద్ర గర్వాపహమ్‌, | విశ్వామిత్రవశిష్టానరవరైస్పంసేవ్యమానం సదా నిత్యం భాస్క్రరచం[ద్రకోటిసదృశం సీతాసమేతం భజే. 26 శ్లో. శత్రుఘ్నోవ్యజనాంకితో౭పి భరతః పార్చ్యద్వయే పశ్ళిమే ఛత్రం చామరసంయుతం కలితవాన్‌ యం సేవతే లక్మణః, మూలే కల్చ్పతరో ర్విమానవిలసన్మాణిక్య్క సింహాసనే పద్మాస్యం మునిసేవితం రఘుపతిం సీతాసమేతం భజే. 27 శ్లో. వామాంకోపరితప్తకాంచననిభం సీతాసమాలోకితం హస్తాభ్యాం ధృతఛత్ర చామరమహాసౌమిత్రిణా "సేవితమ్‌, నిత్యం పూజితపాదపద్మయుగళం దేవైస్సురేంద్రాదిభిః -సీవ్యం మానుషరాక్షసైః కపివరై (శ్రీరామచంద్రం భజే. 28 శ్లో. కస్తూరీతిలకం కపీంద్రహరణం కారుణ్యవారాన్నిధిం క్షీరాంభోధిసుతాముఖాబ్దమధుపం కళ్యాణసంపన్నిధిమ్‌, కాసల్యానయనోత్వుకం కపివరత్రాణం మహాపొరుషం కామారప్రియ మర్కకోటిసదశం సీతాసమేతం భజే. 29 శ్లో. విద్యుత్కోటిదివాకరద్యుతినిభం (శ్రీకౌస్తుభాలంకృతం యోగీం(దైస్సనకాదిభిః పరివృతం కైలాసనాథ(ప్రియమ్‌, ముక్తారత్నకిరీటకుండలధరం (గ్రవేయహారాన్వితం వైదేహీకుచసన్నివాస మనిశం సీతాసమేతం భజే. 30 శ్లో. విద్యుత్కోటిసహ(స్రభానుసదృశం సింవాసనే సంస్రితం మూలే కల్పతరోర్మహామణిమయే భాసం పరేశం విభుమ్‌, సు(గ్రీవాంగదజాంబవాదిహరిభిః సంసేవ్యమానం హరిం శంభుబ్రహ్మసురాదిభిః పరివృతం సీతాసమేతం భజే. 31

206 .

శ్డోం మేఘశ్యామలమంబుజాతనయనం విస్తీర్మ వకస్త్రలం

బాహుద్వంద్వవిరాజితం సువదనం శోణాంఘ్రిపంకేరుహమ్‌,

నానారత్న విచిత్ర భూషణయుతం కోదండబాణాంకితం

(ఖైలోక్యాప్రతిమానసుందరతనుం నీతాసమేతం భజే. ౩2 శ్హో. దివ్యారణ్యయతీంద్ర నామనగరే మధ్యే మహామంటపే

స్వర్శ స్తంభసహ(స్రషమోడశయుతే మందారమూలాశ్రితే,

నానారత్న విచిత్ర నిర్మలమహాసింహాసనే సంస్రితం

సీతాలక్మణసేవితం రఘుపతిం సీతాసమేతం భజే. 33౩ శ్నో. యత్పాదాంబుజసంభవా త్రిపథగా భాగీరథీ ముక్తిదా

లోకానాం హతకిల్చిషా భగవతీ మందాకినీ శాంభవీ,

లోకే భాతి సరస్వతీ సురనదీ పుణ్యేందుకాంతి ప్రభా

తం విష్ణుం భరతా(గ్రజం రఘువరం సీతాసమేతం భజే. 3 న్లో. యత్పాదాంబుజరేణునా మునినతీ ముక్తింగతా యన్మహః

పుణ్యం పాతకనాశనం త్రిజగతాం భాతిస్కృతం పావనమ్‌,

స్మృత్వా రాఘవ మ(ప్రమేయ మమలం పూన్లేందుమందస్మితం

తథ రామం సరసీరుహాక్ష మమలం సీతాసమేతం భజే. 36 |! శ్థ, వైదేహీకుచమండలా([గ్ర విలసన్మాణిక్కహస్తాంబుజం |

చంచత్కం౦కణహారనూపురలసత్కేయూరహారాన్వితమ్‌,

దివ్య(శ్రీమణికుండలోజ్జ్వల మహాభూషాసహ స్రాన్వితం

వీర్మశ్సీరఘుపుంగవం గుణనిధిం సీతాసమేతం భజే. 36 శ్చో. వైదేహీకుచమండలోపరిలసన్మాణిక్యహారావళీ

మధ్యస్థం నవనీతకోమలరుచిం నీలోత్పలశ్యామలమ్‌,

కందర్పాయుతకోటిసుందరతనుం పూర్షేందుబింబాననం

కాసల్యాకులభూషణం రఘుపతిం సీతాసమేతం భజే. ౩

207 శ్లో. వైదేహీేయుతవామభాగమతులం వందారుమందారకం వందే శ్రీస్తుతకీర్తాసితతరుచ్చాయాను కారి'ప్రభమ్‌, వైదేహీకుచకుంకుమాంకితమహోరస్కం మహాభూషణం వేదాంత రుపగీయమాన మసక్పత్సీతాసమేతం భజే. 38 శ్లో. వైదేహీ స్తనకుంభసంభ్రమ పరీరంభాదృతం సింధుగం రాకాచం(ధ్రనిభాననం రఘువరం రాజీవపద్రేక్షణమ్‌, (ప్రావృణ్మేఘనిభద్యుతిం స్మితయుతం హారావళలీభూషితం (శీరామం ప్రణమామి భక్తజనతాచింతామణిం సంతతమ్‌. 39 శో. వైదేహీరమణీహిరణ్యతిలకం విశ్వంభరాపాలకం లం వరిష్టుం వివిధాయుధేషు నిపుణం విద్వజ్ఞనశీకరమ్‌, విద్యావాసగృహం వియచ్చరనుతం విద్యుత్రుకాశాంబరం విప్రత్రాణవిధేయ మాదిపురుషం (శ్రీరామచంద్రం భజే. 40 శో. వెదేహీవశవర్తినం రణజితం రత్నాకరాగారిణం “ పజ్మ(గ్రీవ మదాపహం పటుభుజం పద్మాష్తకోటి ప్రభమ్‌, విష్ణుం విష్ణు మవార్య శౌర్యనిలయం నీలాంబుదశ్యామలం రత్నాలంకరణాన్నితం రఘుపతిం (శ్రీరామచంద్రం భజే. శీ శో. దేవానాం హితకారణేన భువనే ధృత్వావతారం (ధ్రువం “రామం కౌశికయజ్జవిఘ్నదళనం (శ్రీతాటకాసంహరమ్‌, నిత్యం గౌతమపత్ని శాపదళన క్రీపాదరేణుం శుభం శంభోరుత్క్మట చాపఖభండనమహాసత్వం భజే రాఘవమ్‌. తై శ్లో రాజీవనేత్ర రఘుపుంగవ రామభద్ర రాకేందుబింబసద్చశానన నీలగొత్ర రామాభిరామ రఘువంశ సముద్భవ త్వం . శ్రీరామచంద్ర మమ దేహి కరావలంబమ్‌. శ

208 .

శ్థో. ముకురరుచిరగండం పుండరీకాభతుండం

కరికరభుజదండం రౌ ద్రతేజోగ్నికుండమ్‌,

నమితభువనషండం భేదితో(గ్రారిమండం

గుణనికరకరండం నౌమి రామప్రచండమ్‌. శతి శ్లో. కోదండ కాండవినివేశిత బాహుదండ

మాఖండలాద్య మరవర్షితపుష్పృవర్షమ్‌, .

ఆయోధనస్రితరజుపరిధూసరాంగ

మవ్యూర్చితం రఘువరేంద్ర మరి(ప్రభేదమ్‌. శక్‌ శ్లో. "సేవ్యం (శ్హీరామమంత్రం శ్రవణశుభకరం శ్రేస్టసుజ్షానిమం(త్రం

స్తవ్యం (శ్రీీరామమండత్రం నరకదురితదుర్వారనిర్దాతమం (త్రమ్‌,

భవ్యం ,శ్రీరామమం[త్రం భజతు భజతు సంసారనిహరమంత్రం

దివ్యం (శ్రీరామమంటత్రం దివి భువి విలసన్మోక్షరక్షేకమం త్రం. 46 శ్చో. ఆజానుబాహు మరవిందదృశం శుభాంగం

రాజాధిరాజ మఘరాజతమఃపతంగమ్‌.

(శీీజానకీముఖసరోరుహమత్తభృంగం

(శ్రీనాయకం హృది భజామి కృపాంతరంగమ్‌. 4 శ్లో. ఏకేన బాణ మపరేణ కరేణ చాపం

హర్దాద్వహంత మసమానజటాశిరస్కమ్‌,

సీతాసహాయ మనుజేన సమం చరంతం

(శ్రీరామచం(ద్ర మనిశం కలయామి చిత్తే, 43 శ్లో. ఆమీలయన్‌ దశశిరోవదనాంబుజాత

మున్మీలయన్‌. జనకజా నయనోత్పృలేచ,

ఆనందయన్‌ సకలజీవ చకోరరాశిం

(శ్రీరామచంద్ర విభురస్తు మదీయచిత్తే. 49

శ్లో. రామం పురాణపురుషం రమణీయవేషం

రాజాధిరాజమకుటార్చిత పాదపీఠమ్‌,

సీతాపతిం సునయనం జగదేకవీరం

(శ్రీరామచంద్ర మనిశం కలయామి చిత్తే. 50 శ్లో. సింహాసనస్థ్రం సురసేవితవ్యం, రత్నాంకితాలంకృతపాదపద్మమ్‌

సీతాసమేతం శశిసూర్యనేత్రం, రామంభజే రాఘవరామచం(ద్రమ్‌. శ్‌ శ్లో. సుగ్రీవమిత్రం సుజనానురూపం

లంకాహరం రాక్షసవంశనాశమ్‌,

వేదాశ్రయాంగం విపులాయతాక్షం

రామం భజే రాఘవ రామచంద్రమ్‌. క్‌2 శో. అనంతకీర్తిం వరదం ప్రసన్నం, పద్మాసనం సేవకపారిజాతమ్‌

రాజాధిరాజం రఘువీరకేతుం, రామం భజే రాఘవరామచంద్రమ్‌ 53 శ్లో. పద్మాసనస్థ్రం సురసేవితవ్యం, పద్మాలయానందకటాక్షవీక్ష్యం

గాంధర్వవిద్యాధరగీయమానం, రామం భజే రాఘవరామచంద్రమ్‌. 54 శ్లో. అచింత్య మవ్యక్త మనంతరూప

మద్వైత మానంద మనాదిగమ్యమ్‌,

పుణ్యస్వరూపం పురుషోత్తమాఖ్యం

రామం భజే రాఘవరామచం(ద్రమ్‌. క్‌వ్‌ శ్డోం మందస్మితం కుండలగండభాగం

పీతాంబరం భూషణభూపషితాంగమ్‌,

నీలోతృలాంగం భువనైకమిత్రం

రామం భజే రాఘవరామచం(ద్రమ్‌. క్‌ ర్‌ శ్లో. డిండీరహాస మణికుండలచారుకర్ణ

దోర్షండశార్యజితభండన శార్యధీర,

కోదండకాండపరిమండిత పార్ణివేంద్ర

వేదండయాన జయ రాఘవరామచంద్ర. 5్‌7

210 |

శ్హో. లోకాన్‌ సప్తనినాదయన్‌ హరిహయస్యాంతర్భయం వర్హయన్‌

సప్తానాంచ భువాం ప్రకంపముదయన్‌ సప్తార్గూ ఘూర్ష్యయన్‌

ఉన్మీలాని రసాతలాని జనయన్‌ సప్తాపి పృథ్వీధరాన్‌

సు, శ్రీ రాఘవబాహుదండవిదళత్కోదండచండధ్వనిః, 58 శో. బ్రహ్మాండం దళయన్‌ వియ ద్విదళయన్‌ భోగీశభోగస్టలే

సంత్రాసం జనయన్‌ సముద్రపటలీతోయం సముద్వేలయన్‌,

దిక్పాలానపి కోభయన్‌ కులగిరౌ దీర్షత్వు మాపాదయన్‌

నక్షత్రాణి చ పాతయన్‌ న్విలసితే శౌరే ర్షనుర్ధ్యారవః కం

శ్లో. యశ్చండగాంభీర్యధనుర్విజేతా, భూమండలీపుణ్యకృతావతారః

ఆఖండలాద్యైరమరైరుపేతః కోదండపాణిః కులదైవతం నః. 60 శ్లో, వైదేహ్యాసమ మేత్య రాజ్య మనిశం సౌవర్లసింహాసనే

మందార(ద్రుమవాటికాంత రమహా।శ్రీచంద్ర కాంతాలయే,

కైకేయాతనయాంజనాతనయనత్సౌమిత్రి సంసేవితం

మేఘశ్యామ ముదారహాసవదనం శ్రీ, రామచంద్రం భజే. 61 శ్శ్‌ు వైదేహ్యాః పులకాంకురార్చితతనువ్యాలంబహస్తాంబుజో

హస్తే మోదితరత్న కంకణరవః కల్పద్రుమాణాం వనే,

పాదాభ్యాం మణిపాదుకాద్యుతికర(ప్రేంఖన్నఖాభ్యాం చర

న్నిష్టాలాపసుధారసం దిశతు మే శ్రీ, రామచంద్రో హరిః 62 శ్లో. వామాంకస్టితజానకీకుచయుగే వి(స్రస్త హస్తాంబుజం

(ప్రోజ్బుంభాననపంకజోపరిలసద్యిస్పష్టబింబాధరమ్‌,

సత్తారేణ విశిష్టకంకణరవే చోంకారశబ్దాశ్రయే

భాంతం శారదచం(ద్రహాస మనిశం వందే సదా రాఘవమ్‌. 63 శ్చ. వైదేహీేసహితంచ లక్ష్మణయుతం కైకేయిపుత్రాన్విత,

సు[గ్రీవంచ్ర విభీషణానిలసుతౌ నీలం నలం సాంగదమ్‌,

విశ్వామిత్రవసిష్టగౌతమభరద్వాజాదికాన్‌ మానయన్‌

రామో మారుతిసేవితఈ స్మరతు మాం సా(మ్రాజ్యసింహాసనే. 64

211

శీ. రామః ప్రాంజలి మ(గ్రతో౭నిలసుతం సౌహార్ద మాదర్శ్మయన్‌

('ప్రాంచచ్చామరయుగ్మ భాసితకరాన్‌ పశ్చాత్‌ స్థలే పార్వ్యయోః,

వామాంకే౭వనిజాం విభిషణముఖాన్‌ సంభావయ బోధయన్‌

ధీము(ద్రాకరతత్త్వరూప మవతాత్‌ సామ్రాజ్యసింహాసనే. 65 శ్నో. పౌగండేహితబాలకై పరివృతః పూర్లేందుకొంతానన

'ప్రీత్యాబద్దవిచిత్ర హేమవసనే సంసిక్తక్రాంచీగుణః,

ఆజాను ప్రవిలంబబాహుయుగళశ్చ్యామాంబుభృద్వి[గ్రహో

(భాతృస్వానుచరశ్చరాచరగురుః పాయాత్సదా రాఘవః, 66 శ్లో. వైదేహీరమణీయవక్ర వనజ (ప్రద్యోతఖద్యోతనం

కేళీసద్మని రత్నదీపకళికా కాంతే వసంతం హరిమ్‌,

సౌరభ్యవ్రసవప్రయు క్తవిలసచ్చయ్యాంతరే శాయినం

(శ్రీమంతం రఘువంశదీపకమణిం (శ్రీ, రామచం(ద్రం భజే. 67 శ్లో. రామో బద్దపయోనిధి ర్లుణనిధి ర్లత్వా సమం వానరై

లంకాం (ప్రాప్య సకుంభకర్షదనుజం హత్వా రణే రావణమ్‌,

తత్ర స్టాప్య విభీషణం పునరగా త్సీతాపతిః పుష్పకం

చారూఢం పునరాగత సృృభృతవాన్‌ ధాత్రీ మజః పాతునః. 68 శో. రత్నోల్లసజ్ఞ్వలితకుండలగండభాగం

కస్తూరికాతిలకశళో భితఫాలభాగమ్‌,

కర్ణాంతదీర్హ్యయనం కరుణాకటాక్షం

(శ్రీ/రామచం(ద్రముఖ మాత్మని సన్నిధత్తామ్‌. 69 శ్లో. హేలాభగ్నశశాంక శేఖరధనుర్చూమండలాఖండల

(శ్రేణీమౌళిలసద్వినూత్నమణిభి గ్లీప్తాంఘ్రిపంకేరుహః,

కల్యాణం జనయత్వఖండవిభవః కల్యాణలీలోత్సవే

మార్తాండాన్వయమండనశ్చ భవతాం రామ స్పరామస్వుదా. 70

212. ఇ

శ్లో. విద్యుత్‌ సృురన్మకరకుండలదీప్తచారు

గండస్ట్రలం మణికిరీటవిరాజమానమ్‌,

పీతాంబరం జలదనీలముదారకాంతిం

(శ్రీరామచంద్ర మనిశం కలయామి చిత్తే. 71 శ్లో. కరతలధృతచాపం కాలమేఘస్వరూపం

సరసిజదళనేత్రం చారుహాసం సుగా(త్రమ్‌,

విచినుతవనవాసం విక్రమోద([గ్ర వేషం

'ప్రణమత రఘునాథం జానకీ ప్రాణనాథమ్‌. 72 శ్చ, యఃపృ్పథ్వీిభరవారణాయ దివిజై స్ఫృంప్రార్హితశ్చిన్న్మయః

సంజాతః పృథివీతలే రవికులే మాయామనుష్యో౭వ్యయః, .

నిశ్చ(క్రం హతరాక్షస్క పునరగా(ద్ర్రహ్మత్వమాద్యం స్టిరాం

కీర్తిం పాపహరాం విధాయ జగతాం తం జానకీశం భజే. 73 శ్చ. విశ్వోదృవసితిలయాదిషు హేతు మేకం

మాయా(శ్రయం విగతమాయ మచింత్యమూర్తిమ్‌,

ఆనందసాం[ద్ర మమలం నిజబోధరూపం

సీతాపతిం "విదితతత్త్య మహం నమామి. 74 శ్చ. (శ్రీరామం నవరత్నకుండలధరం (శ్రీీరామరక్షామణిం

(శ్రీరామంచ సహ(స్రభానుసదృశం (శ్రీరామచం(ద్రోదయమ్‌,

"శ్రీరామం శ్రుతకీర్తి మాకరమహం (శ్రీరామముక్షిప్రదం

(శ్రీరామం రఘునందనం భయహరం ,(శ్రీరామచం(ద్రం భజే. 75 శ్లో. రామచంద్రచరణారవిందయో, రంతరంగ రభృంగలీలయా

తత్రసంతి చ రసాశ్వతుర్విధా, మాకరందరసఏవ పంకజే. 76 శ్లో. రామః పాతు సదైవ మామరిభయాద్రామం సదా భావయే

రామేణైవ హృతం మహత్తరతమో రామాయ నిత్యం నమః,

రామా న్నాస్తిపరంపదం సులలితా రామస్య పాదౌ భజే

రామే ప్రీతి రచంచలాస్తు మమ హే(శ్రీరామ మాం పాలయ. 77

213

శ్లో. రామ మిందీవరశ్యామం, రాజీవాయతలోచనమ్‌,

జ్యాఘోషనిర్ద్లితారాతిం, జానకీరమణం భజే. 78. శ్లో. నానాదివ్యాస్త్ర తేజస్ఫురదమితభుజశ్శత్రు సంహారధీరః

కాటిల్యోద్యోతమాన(భ్రుకుటియుతముఖం ధారయన్నంబుదాభః,

తూణీర్రోత్సవేగోల్లసితశరవరం తాడయిత్వా దశాస్యం

వీర్నక్రీీ బంధురాంగ(స్తిదశపతినుతః పాతు మాం వీరరామః, 79 శ్లో. హత్వా యుడ్దే దశాస్యం డత్రిభువనవిషయం వామహస్తేన చాపం

భూమావారోప్య తిష్ట న్నితరకరధృతం భ్రామయన్‌ బాణమేకమ్‌,

ఆరక్తోపాంతనేత్ర శృరదశితవపుః కోటిసూర్య ప్రకాశో

వీర (శ్రీబంధురాంగ (స్రిదశపతినుతః పాతు మాం వీరరామః. 80 శ్లో. యుడద్దే సన్నద్ద్హశ(స్తం కపివరభయదం కుంభకర్షం సురారిం

బాణేనై కేన సద్యః 'ప్రకటితహుతభుగ్విశ్వరోషారుణాక్షమ్‌,

హత్వా కృత్వా ప్రమోదం సురకపివితతే ర్మానిబ్బందైకసేవ్యో

వీర (క్రీబంధురాంగ స్రిదశపతినుతః పాతు మాం వీరరామః. 81 శ్లో దైతేయోద(గ్రసేవ్యం పటుతరవిశిఖం భీషణం ఘోరనాదం

దేవేంద్రస్తూయమానస్సురదరినికరా నంధకారాంశ్చ హత్వా,

దిక్పాలా ్రాప్తభోగాన్మణిరుచిసుభగా దిక్షుతా స్టాపయిత్వా

వీర (శ్రీబంధురాంగ (స్రిదశపతినుతః పాతు మాం వీరరామః. 82 శ్లో. కౌసల్యా వీరగర్భాంబుధిఘనవిలసత్పూర్ష చం(ద్రప్రకాశౌ

మౌనీంద్ర స్వాంతపద్మ ప్రవిమలతరణి ర్షర్మనైపుణ్యరూఢః,

మారీచం రాక్షసేంద్రం నిజశరదహనాయాహుతిం కల్పయిత్వా

వీర (శ్హీబంధురాంగ (స్త్రి దశపతినుతః పాతు మాం వీరరామః. 83 శ్లో. యోదండ కారణ్యనిశాచరేంద్రాా కోదండలీలావిషయాంశ్చకార

వేదండశుండాయిత బాహుదండః, కోదండపాణిః కులదైవతం నః. 84

214 .

శ్లో. తరుణా రూపసంపన్నా సుకుమారౌ మహాబలౌ

పుండరీకవిశాలాకా చీరకృష్ణాజినాంబరౌ,

ఫలమూలాశినౌ దాంతా తాపసౌ ధర్మచారిణా

రక్షఃకులనిహంతారౌ (భ్రాతరౌ రామలక్మణా. 85 శ్శో. కల్యాణానాం నిదానం కలిమలదహనం పావనం పావనానాం

పాథఖేయం మోక్షసిద్ది ప్రథితసుపదవీ'ప్రాప్తయే ప్రస్తితస్య,

విశ్రామస్ట్రానమేకం కవివరవచసాం జీవనం జీవితానాం

బీజం ధర్మద్రుమస్య ప్రభవతి భవతాం భూతయే రామనామ. 86 శ్చ. కౌసల్యా నయనేందుం దశరథముఖారవిందమార్తాండమ్‌,

సీతామానసహంసం రామం రాజీవలోచనం వందే.

దీర్ణబాహు మరవిందలోచనం దీనవత్సల మనాథరక్షణమ్‌,

దీక్షితం సకలలోకరక్షణే దైవతం దశరథాత్మజం భజే. 87 శ్లో. సత్యేన లోకాన్‌ జయతి దీనాన్‌ దానేన రాఘవః,

గురుం శుశూషయా వీరో ధనుషా యుద్ద్లశాత్రవాన్‌

భర్ణనం భవబీజానాం మార్దవం సుఖసంపదామ్‌,

తర్జనం యమదూతానాం రామరామేతి కీర్తనమ్‌. రిప శ్లో. సకృత్ర్రణతరక్షాయాం, సాక్షీ యస్య విభిషణః

సాపరాధ'(ప్రతీకారః, సశ్మ్శీరామో గతి ర్మమ.

నజానే జానకీజానే, రామత న్నామవైభవమ్‌

సర్వేశో భగవా నృంభు, ర్వాల్మీకి ర్వేత్తివా నవా. 89 శ్లో. కృత్యాకృత్యవివేకహీనమనసాం హత్యాదిభి ర్లీవినా

మత్యంతరం బహుతారకం తనుభృతా మత్యంతశోకాపహమ్‌,

సత్యానందమయం సమస్తనిగమస్తుత్వాసదం సంపదాం

స్టానం (శ్రీరఘురామనామవిమలం నిత్యం స్మరన్‌ ముచ్యతే. 90

215

శ్ఞో. సాకేతే స్వనికేతనే సురతరో ర్మూలే అసద్వేదికే

పద్మం రత్నమయం దధాన మపరం హస్తాంబుజం జానుని,

సీతాం పార్శ్యగతాం సరోరుహకరాం విద్యున్నిభాం రాఘవం

పశ్యంతం పరిపూర్ష చంద్రవదనం భాస్వత్కిరీటం భజే. ం1 శ్లో. విద్యుద్వర్థోపమాంగీం వికచవరముఖీం విద్రుమాభాధరోష్టీం

వేదండౌద్దత్యకుంభ (ప్రతికుచయుగళాం వేదిమధ్యావతంసామ్‌,

శ్యామాం సంపుల్ల పద్మచ్చదనిభనయనాం చారుహాసాం సునాసాం

సీతాం (క్రీరామదేవీం శ్రితజనవరదాం చింతయే£నంతమూర్తిమ్‌. 92 శ్లో. మాణిక్కమంజీరపదారవిందాం, రామార్క సంపుల్ల ముఖారవిందామ్‌

భక్తాభయప్రాప్తికరారవిందాం, దేవీం భజే రాఘవవల్లభాంతామ్‌. 9 శ్లో. జయతువిజయకారీ జానకీమోదకారీ

తపనకులవిహారీ దండకారణ్యచారీ,

దశవదనకుఠారీ దైత్యవిచ్చేద కారీ

మణిమకుటకధారీ చండకోదండధారి. ఫి శ్లో. చేతస్రితం చింతకచింతనీయం, చింతాహరం చింతితపారిజాతమ్‌

అచింతనీయం బహుచింతయే£2హం, తమేవరామం భువనాభిరామమ్‌. $95 శ్లో సాొకేతే శరదిందుకుందధవళే సౌధే మహామంటపే

పర్యస్తాగరుదూపధూమపటలే కఠరూ ఎరదీపోజ్జ్వలే,

సు(గీవాంగదవాయుపు(త్రసహితం సౌమిత్రిణా సేవితం

రీలామానుషవి([గ్రహం రఘుపతిం రామం భజే శ్యామలమ్‌. నన శ్లో. రామః పితా రాఘవఏవ మాతా

రామో సుబంధుశ్చ సఖా హితశ్చ,

రామో గురుర్మే పరమంచ దైవం

రామం వినా నాన్య మహం స్మరామి. ఖ్‌ శ్లో. యా కృపా మునిసంత్రాణే, యా కృపా కపినాయకే

యా విభీషణరత్షాయాం, సా రామ మమ దీయతామ్‌. 98

216 య

శ్మో. దయానిధే రాఘవరామచంద్ర

నిరస్య పాపాని మమాఖిలాని,

త్వయ్యేవ భక్తిం సుదృఢాం ప్రయచ్చ

'సైవ (ప్రసూతే హ్యఖిలా నభీష్టాన్‌. 99 శో. అక్షీణబాణతూణీర సమారోపిత కార్ముకః,

దశ(గ్రీవశిరోహంతా, (శ్రీీరామశ్ళరణం మమ.

(శ్రీరామ మేత్వం హి పితాచ మాతా

(శ్రీరామ మేత్వం హి సుహృచ్చ బంధుః,

(శ్రీరామ మేత్వం హి గురుశ్చ గోష్టీ

(శ్రీరామ మేత్వం హి సమస్తమేవ. 100 శ్లో. పటుతరజలవాహధ్వాన మాదాయ చాపం

పవనజవనమేకం బాణ మాకృష్య తూణాత్‌,

అభయవచనదాయీ సానుజ స్పర్వతో మే

రణహతదనుజేందద్రో రామచంద్ర సృృహాయః. 101 శో. కౌసల్యాలసదాలవాలజనిత స్పీతాలతాలింగిత-

స్పిక్తు పజ్మరథేన సోదరమహాశాఖాభి రత్యున్నతః,

రక్షస్తీక్షని దాఘపాటనపటుచ్చాయ్తాభిరానందయ

న్నస్మద్వాంఛితసత్పలాని ఫలతు ,శ్రీరామకల్పద్రుమః. 102 శో. నిగమశిఖరరత్న నిత్యమాశాస్యరత్నం

ఇననుతన్నపరత్నం జానకీరూపరత్నమ్‌,

భువనవలయరత్నం భూభుజా మేకరత్నం

రఘుకులవరరత్నం పాతు మాం రామరత్నమ్‌. 103 శ్లో. విశాలనేత్రం పరిపూర్లగాత్రం సీతాకళత్రం సురవైరివైత్రమ్‌

కారుణ్యపాత్రం జగతఃపవిత్రం (శ్రీరామరత్నం 'ప్రణతో౭స్మినిత్యమ్‌. 104

217

శ్లో. (శ్రరామచంద్రశ్చితపారిజాత స్పమస్తకల్యాణగుణాభిరామః

సీతాముఖాంభోరుహచంచరీకో నిరంతరం మంగళ మాతనోతు.

ఇందీవరదళశ్యామః పుండరీకనిభేక్షణః

ధృతకోదండతూణీరో రామఏవ గతిర్మమ. 105 శ్లో. ఇచ్చామోహి మహాబాహుం రఘువీరం మహాబలమ్‌,

గజేన మహతా యాంతం రామం ఛత్రావృతాననమ్‌. 106 శ్లో. రామోనామ బభూవ హుం తదబలాసీతేతి హుం తౌపితు

ర్వాచా పంచవటీవనే విహరత స్తా మాహర(ద్రావణః,

నిద్రార్హం జననీ కథామితి హరేర్తుంకాతరశ్రుణ్వత

స్సౌమి(త్రే కృ ధనుర్హనుర్హ నురితి వ్య(గ్రా గిర పాంతు వః. 107 శ్లో. రామచందద్రేతి దయాపరేతి

భక్తప్రియేతి భవబంధనమోచనేతి,

నాథేతి నాగశయనేతి సదాస్తువంతం

మాం పాహి భీత మనిశం కృపణం కృపాళో. 108 శో. రామచంద్రచరితామృతపానం, సోమపానశతకోటిసమానమ్‌,

సోమపానశతకోటిభిరీయా, జ్వన్మనైతి రఘునాయకనామ్నా. 109 శ్లో. రామ రామ దయానింధో, రావణారే జగత్పతే,

త్వత్పాదకమలాసక్తి రృవే జన్మని జన్మని. 110 శ్లో. శురాఘవం రామచంద్రం రావణారిం రమావతిమ్‌,

రాజీవలోచనం రామం తం వందే రఘునాయకమ్‌. 111 శ్లో. యత్పాదపంకజరజ శ్రుతిభి ర్విమగ్నం

యన్నాభిపంకజభవః కమలాసన స్యాత్‌,

యన్నా మసారరసికో భగవాన్‌ వురారి

స్తం రామచంద్ర మనిశం హృది భావయామి. 112

218 " శ్థో. యస్యావతారచరితాని విరించిలోకే గాయంతి నారదముఖా భవపద్మజాద్యాః, ఆనందకా(శ్రుపరిపీక్తకుచా(గ్రసీమా వాగీశ్వరీ చ తమహం శరణం ప్రపద్యే. 113 శ్చ. జాతిభ్రస్టతిపాపీ పరధనపరదారేషు నిత్యోద్యతోవా "స్తేయీ బ్రహ్మఘ్నమాతాపితృవధనిరతో యోగిబ్బందాపకారీ, ధ్యేయం కర్ణామృతం యః పఠతి హి సతతం రామచంద్రస్య భక్తో యోగీంద్ర రప్యలభ్యం పదమపి లభతే సర్వదేవైశ్చ 'సేవ్యమ్‌. 114 మాలినీ, రఘుకులవరనాథో జానకీ(ప్రాణనాథః పితృవచనవిధాతా కీశ రాజ్య(ప్రదాతా, ప్రతినిశిచరనాశః (ప్రొప్తరాజ్యప్రవేశో విహితభువనరత పాతు పద్మాయతాత్మః

219 చతుర్జాశ్వాసము.

శ్లో. (శ్రీరామం జనకాత్మజాకుచతటీ (శ్రీగంధసంగోల్లస

ద్వకోవీథి ముదార మాణశ్రితముని (ప్రాదుర్భవత్కల్పకమ్‌,

('బ్రహ్మేశానముఖామరస్తుత మజం (బ్రహ్మాండభాండాధిపం

వందే కోసలకన్యకాసుత మహం వారాశిగర్వాపహమ్‌. శ్‌ శ్చో. సాకేతే మణినిర్మితే ప్రవిలనత్సాధాయుతానాం శతే

అంతర్లేహ మతీతభానునిలయే చంచత్పతాకోజ్జ్వలే,

హర్మ్మ్యే భర్మమయే ఘనాఘనరవైర్షంటాశతైరావృతే

డోలాకల్బవిహారిణం రఘుపతిం నీతాసమేతం భజే. 2 శ్లో. సాకేతే సౌధబద్దధ్వజశతమహితే రాజమార్లే విశాలే

ఘంటారావైరుపేతే కనకకుథయుతే గంధనాగే వసంతమ్‌,

దివ్యాకల్పోజ్జ్వలాంగం రథగజతురగ్రై రావృతం సుప్రసన్నం

రామం శ్వేతాతపదత్రావృతముఖకమలం చింతయా మ్యంతరంగే. త శ్లో. సాకేతే మణికోటిభి స్ఫుఖచితే దివ్యాంబరాలంకృతే

హేమ స్తంభసహ(స్రకోటిఘటితే తారాపథాత్యున్నతే,

రమ్యస్వర్షమయే విచిత్రభవనే దివ్యంతరిక్షే ముదా

రామం 'స్మేరముఖాంబుజం రఘుపతిం సీతాసమేతం భజే. 4 శ్లో. సాకేతే మణితోరణాంచితలసద్వీథీశత(ప్రాంగణే

సానందం భరతాదిభి సృహచరై రత్యంతమోదాకరైై,

(క్రీడంతం మణికందుకై కరగతై రన్యోన్య మత్యుజ్వలైః

పౌర(స్తీనయనోత్సమై ప్రతిదినం పూజ్యం భజే రాఘవమ్‌. వ్‌ శ్లో. సాకేతే కనకాద్రి శృంగఘటితే కల్చద్రుమై రావృతే

వైదూర్యాదిమణీంద్ర కాంతిఘటితే దేవేంద్రనీలోజ్జ్వలే,

కుర్వంతం మణినాయకౌ మణిగృహే మాణిక్యపీఠే భజే

పుత్రా మన్మథసుందరౌ కుశలవా సంసేవ్యపాదా విమౌ. 6

220 వ

శ్చ. సాకేతే జననీ కరార్చిత లసత్కస్తూరి కాసుందరే

ఫాలే మౌక్తికజూలకం శశినిభం న్వర్ణాంకితం వర్తులమ్‌,

చూడాలంబమనోజ్ఞ హారకలితం బిభ్రాణ మత్యుజ్వ్వలం

రామం కోసలపుత్రికావరసుతం సీతాసమేతం భజే. 7 శ్చ. సాకేతే సరయూజలే౭తివిమలే ప్రోత్ఫుల్లపద్మాంకితే

దివ్య స్రీశతకోటిన్సత్యరుచిరే స్వర్గాపగాసుందరే,

పశ్యంతీషు సురాంగనాసు శపథం క్రీడంత ముర్వీసుతాం

బాహుభ్యాం విమలోదకేన రుచిరం సీతాసమేతం భజే. 8 శ్నో. కదా సురతరుస్తే కనకమంటపే పుష్పకే

వరాసన ముపేయుషం వసుదళారవిందోజ్జ్యలే,

కరేణ హృదయస్పృశా కలితముద్ర చిన్ము ద్రికా

మమ స్ఫురతు వాసనా మనసి బద్దవీరాసనా. 9 శో. నదీరమణబంధనం మతిమతా ముదారం ధనం

జగదధతతరంధనం సకలకామనిష్యందనమ్‌, | విలిష్తహరిచందనం వినుతయాతసం(క్రందనం

భజామి రఘునందనం పవననందనస్యందనమ్‌. 10 శో. రక్తాంభోరుహలోచనం కువలయశ్యామం కపోలం ధనుః

కో టిన్యస్తకరాంబుజం ధృతతనుత్రాణం జటామండితమ్‌,

జేతారం ఖరదూషణతత్రిశిరసా మాబద్దగోధాంగుళీ

(త్రాణం మార్గణ పూర్ణ్మ తూణయుగళం కోదండరామం భజే, 11 శో. (శ్రీమత్కల్పద్రుమూలేసకలమణిమయే మండపే పుష్పకాఖ్యే

తన్మధ్యే సూర్యబింబద్యుతిసరసిరుహే శోభమానాష్టపత్రే,

పశ్యన్నిష్ట్రాంగదీప్వా జనకతనయయా వామభాగోపసేవ్యః

సౌమిత్రిం భానుపుత్రం పవనసుతయుతం పాతు మాం రామచథన్హు. [2

221

శ్లో. వినీలజలదోపమం విమలచం(ద్రబింబాననం

విని'ద్రమయికుండలం వికచపుండరీకేక్షణమ్‌,

విభిన్నదనుజాధిపం విధృతబాణబాణాసనం

విభీషణవర(ప్రదం విజయరామ మీడేనిశమ్‌. 13 శ్లో. రాజద్రాజీవనేత్రం రఘుకులతిలకం రంజితాశేషలోకం

వామాంకారూఢసీతాం వరశరధనుషం కుండలోద్దీప్తగండమ్‌,

శ్యామం శాంతం (ప్రసన్నం దరహసితముఖం వ(జ్రసింహాసనస్ట్రం |

రామం రాజత్కిరీటం రవిశతవిశదం రాజరాజేశ మీడే. [4 శ్లో. భద్ర వ్యాఖ్యానముద్రాం కరసరసిరు హే దక్షిణీ ధారయంతం

సవ్యే జానున్యుదారం కరమపిచ ముదా ధారయంతం స్ఫురంతమ్‌,

పశ్యంతం వామభాగే కరధృతకమలాం చిత్రభూషావిశేషాం

వైదేహీం కాంచనాఢ్యాం స్తనభరనమితాం భావయే రామచం(ద్రమ్‌. 15 శ్లో. విబుధవిటపిమూలే జానకీలక్మణాభ్యాం

సహిత మనిలవేగం బాణ మాదాయ చాపమ్‌,

బహుశరపటుతూణం రమ్యపువ్రిపహారం

విబుధభరణచిత్తం చింతయే రామచం(ద్రమ్‌. 16 శ్లో. జానాతి రామ తవ తత్త్వగతిం హనూమాన్‌

జానాతి రామ తవ సఖ్యగతిం కపీశ,

జానాతి రామ తవ యుద్దగతిం దశాస్యో

జానాతి రామ ధనదానుజ ఏవ సత్యమ్‌. 7 శ్లో. హేరామ హేరమణ 'హీజగదేకవీర

హేనాథ హేరఘుపతే కరుణాలవాల,

హేజానకీరమణ హేజగదేకబంధో

మాం పాహి దీన మనిశం కృపణం కృతఘ్నమ్‌. 18 శ్లో. అయోధ్యానాథ రాజేంద్ర సీతాకాంత జగత్పతే,

(శ్రీరామ పుండరీకాక్ష రామచంద్ర నమోస్తు తే, 9

222 _

శ్చో. దక్షిణే లక్ష్మణో ధన్వీ వామతో జానకీ శుభా,

పురతో మారుతి ర్వస్య తన్నమామి రఘూత్తమమ్‌. 20 శో. రామం రాక్షసమర్షనం రఘుపతిం శక్రారివిధ్వంసినం

సు(గ్రీవేపస్పితరాజ్యదం సురపతేః పుత్రాంతకం శార్జిణమ్‌,

భక్తానా మభయప్రదం భయహరం పాపొఘవిధ్వంసినం

సీతాసేవితపాదపద్మయుగళం రామం భజే శ్యామలమ్‌. 21 శ్లో. భవభయహరమేకం భానుకోటిప్రకాశం

కరధృతశరచాపం కాలమేఘావభాసమ్‌,

కనకరుచిరవ(స్తం రత్నవత్కుణ్ఞలాఢ్యం

కమలవిశదనేత్రం సానుజం రామ మీడే. 22 శ్నో. రామం శ్యామపయోదనీల మమలం రాజీవనేత్రం సదా

హల్యాశాపనివారణ ప్రణయపాదాంభోజు ముర్వీశ్వరమ్‌,

విద్యుత్కోటిసహ(స్రదీధితిలసత్కో టీ రమస్తోజ్జ్వలం

ధ్యాయే తారకనామ మీశ్వరసఖం దైతేయవంశాపహమ్‌. 23 శ్లో. దశరథసుత మీశం దండకారణ్యవాసం

శతమఖమణినీలం జానకీప్రాణలోలమ్‌, |

సకలభువనమోహం సన్నుతాంభోద దేహం

బహుళనుతము([ద్రం భావయే రామభ(ద్రమ్‌. వత శ్లో. సరయూతీరవనే లతానివసనే సద్రత్న వేదీతకే సుమపర్యంకతలే విదేహసుతయా సార్ధం పరిక్రీడతే,

కస్తూరీఘనసారచందనమిళద్గంధోల్లసత్సావనీ

పాయాన్మూర్తి రనామయా రఘుపతేర్చద్రాత్మకానో౭నిశమ్‌. 25 శ్శం వైదేహీప్రియవల్లభం విజయినం వాతాత్మ జాధీశ్వరం

వాణీవారిధివానరాదివినుతం వందారుమందారకమ్‌,

విశ్వామిత్రవసిష్టవాసవశివావాణీశ శశ్వన్నుతం

దేవేశం వినతాత్మజాభివినుతం వందే సదా రాఘవమ్‌. 26.

223 శ్లో. విశాలనేత్రం పరిపూర్షగాత్రం నీతాకళత్రమ్‌ సురవైరిజైత్రమ్‌, జగత్పవిత్రం పరమాత్మతంత్రం (శ్రీరామచంద్రంప్రణమామి చిత్తే. 27 శ్లో. సౌమిత్రిమానార్లవపూర్షదవంద్ర సీతాలసత్లోచనపూర్షవంద్ర, సురారివక్రాంబుజపూర్షదం[ద్ర సంరక్షమాం రాఘవ రామచంద్ర. 28 శ్లో_యస్యకించిదపి నో హారణీయం కర్మ కించిదపి నో చరణీయమ్‌, =... రామనామచ సదా స్మరణీయం, లీలయా భవజలం తరణీయమ్‌. ర శ్లో. రంగమాణ మభితో గృహాంగణే భృంగనీల మలకావృతాననమ్‌, మంగళ ప్రద మమంగళాపహం సంగృణే దశరథాత్మజం హృది. 30 | శ్లో. దనుపతిమిరభానుం తాపసైశ్చింతమానం శమితకలుషవారం సేవకే దుష్టదూరమ్‌, దళితవిషమపాలం దండితారాతిజాలం ప్రణుతశిఖరశత్రుం భవ్యపాథోదగాత్రమ్‌. వె1 శ్డోం హే గోపాలక హేదయాజలనిధే హేసద్గుణాంభోనిధే హేదైత్యాంతక హేవిభీషణదయాపారీణ హేభూపతే, హే వైదేహసుతామనోజవిహృతే హే కోటిమారాకృతే 'హేనవ్యాంబుజనేత్రపాలయ పరం జానామి న త్వాం వినా. 32 శ్లో. సాకేతే ప్రణవాబ్దరత్నం ఖచితే సింహాసనే సంస్థితం విశ్వామిత్ర వసిష్టగాలవముఖై రాశీర్చి రంచజ్జకైః, పూజ్యం పార్వ్వగతాబ్బదారునయనం విద్యుచ్చలచ్చామరం వందే కోమలసుస్మితానన మిలారక్షావతీర్ణం హరిమ్‌. 33 శ్లో. నిత్యం నిర్జితపంకసంభవమహానేత్ర శ్రియం రాఘవం రామం పర్వణి చంద్ర చారువదనం దిక్సాలకైస్సేవితమ్‌, కర్చూరాగరుచందనా[డ్ష్రహృదయం మందారమాలాంకితం విద్యుత్పుంజనిభాంబరావృతతనుం రామం భజే శ్యామళలమ్‌. ప్రశ

222టి అ శ్లో. శీరామః కుశికాత్మజస్య వచనేనాకృష్య బాణాసనం మారీచం చ సుబాహుకం శరయుగేనైవాహవే లీలయా, (కామన్‌ సుందరకాకపక్షరుచిరస్సౌమి(త్రిణా సంస్తుతః పాయాన్నః కమలాసన స్ఫృకరుణః కాలాంబుద శ్యామల. 35 శో. ఆనందరూపం వరదం (ప్రసన్నం సింహేక్షణం సేవకపారిజాతమ్‌, నీలోత్చలాంగం భువనైకమి(త్రం రామం భజే రాఘవ రామచంద్రమ్‌. 36 శ్లో. యుడ్ద్డే వసన్నవృణదద్భుతబాణవర్షైః రామః ప్రహారసమయే రజనీచరాణామ్‌, రతక్షానుకూలసమయాయ విభిషణాయ లంకాధిపత్య మదిశ (ద్రఘురామచం(ద్రః. ౩7 | శ్ఞో. వేదాంతనాథం స్వకృతైకదానం హతాభిమానం (త్రిదశ(ప్రధానమ్‌, గజేంద్రయానం విగతానసానం (శ్రీరామచం(దద్రం సతతం నమామి. 338 శ్లో. ,శీరామచ(న్ష్రం ధృతచాపసాయకం నీలోత్సలాభం నలినాయతేక్షణమ్‌, సౌమి(త్రిణా సేవితపాదపంకజం సీతాసమేతం శరణం భజే౭నిశమ్‌. 39 శ్ళ్‌ (శ్రీరామచంద్ర కరుణాకర దీనబంధో సీతాసమేత భరతా([గ్రజ రాఘవేశ, పాపార్తిభంజన భయాతురదీనబంధో పాపాంబుధౌ పతిత ముద్దర మా మనాథమ్‌, 40

225

శ్మో. ఇదం శరీరం శ్లథ్రసంధిజర్దరం

పతత్యవశ్యం పరిణామపేశలమ్‌,

కిమౌషధం పృచ్చసి మూఢ దుర్మతే

నిరామయం రామకథామృతం పిబ. 4 శో. దశముఖగజసింహం దైత్యగర్వాతిరంహం

కదనభయదహాస్తం తారకబ్రహ్మశస్తమ్‌,

మణిఖచితకిరీటం మంజులాలాపవాటం

దశరథకులచంద్రం రామచం[ద్రం భజే౭హమ్‌. శం శ్లో. లంకావిరామం రణరంగభీమం

రాజీవనే[త్రం రఘువంశమిత్రమ్‌,

కారుణ్యమూర్తిం కరుణా(ప్రపూర్తిం

(శ్ర,రామచంద్రం,/శరణం (ప్రపద్యే. శ3 శ్లో. రామచంద్ర మనిశం హృదయస్ట్రం

రామ మిందువదనం ప్రవిభాసమ్‌,

భాసయామి నిగమాంతనివాసం

భారతీపతినుతం భవవంద్యమ్‌, శశీ శ్డోం కామారో రామచం(ద్రః కమలమృదుపదా శోభయనూమిభాగం

మాతుశ్చానందకారీ మరకతనికరాకార ఇందీవరాక్షు,

ఉత్సబ సన్నివిష్ణు పితురమరవరై స్తూయమానోపకారో

నాగాలంకారభూషస్సురతు మమ సదా మాయయా రామ ఈశః, శక్‌ శ్లో. సన్నద్దు కవచీ ఖడ్గీ చాపబాణధరో యువా,

గచ్చన్మమా(గ్రతో నిత్యం రామః పాతు సలక్మణః. 46 శ్లో. సుగ్రీవమిత్రం పరమం పవిత్రం సీతాకళత్రం నవహేమసూత్రమ్‌,

కారుణ్యపాత్రం శతప'(త్రనేత్రం (క్రీరామచంద్రం శిరసా నమామి. 47

226

శ్హో. (శ్రీరాఘవేతి రమణేతి రఘూద్వహేతి

రామేతి రావణహరేతి రమాథవేతి,

సాకేతనాథ సుముఖేతి చ సువ్రతేతి

వాణీ సదా వదతు రామ హరే హరేతి. డ్రి శ్లో. జయతు జయతు రామో జానకీవల్లభో[యం

జయతు జయతు రామ శృన్తచూడార్చితాం ఘః,

జయతు జయతు వాణీనాథనాథః పరాత్మా

జయతు జయతు రామో నాథనాథః కృపాళుః 409 శ్లో. వరం నయాచే రఘునాథ యుష్మ, త్పాదాబ్దభక్తిస్సుతతం మమాస్తు,

ఇదంప్రియం నాథ వరం ప్రయచ్చ, పునఃపున స్త్వామిదమేవయాచే. 5్‌0 శ్లో. అంభోధిరోషాదరుణాయమానే, నాథస్యదృష్టానయనే రఘూణాం,

మరుద్గణ్రైస్తత్‌ క్షణ మాశళంకే, మందాకినీమంగళ సూ(త్రభంగమ్‌. వ్‌ 1 శ్లో. అంభోధీసయబంధనేన జగదానందేన భూపుత్రికా

స్వాంతాంభోభవబాంధవేన నతరక్షాయత్తచిత్తేన మే,

కర్ణాలంబితకుండలేన దివిషత్రాణోద్యమే నాశ్రిత

(శ్రేయః కల్పునగేన మే మతి రియం రామేణ సంవర్హతామ్‌. క్‌2 శ్చో. ఆదౌ రామజనిః కుమారగమనం యజ్ఞప్రతీపాలనం

శాపా దుద్దరణ ధనుర్విదళనం సీతాంగనోద్వాహనమ్‌,

లఅంకాయా దహనం సము(ద్రతరణం సౌమి(త్రిసమ్మాహనం

రక్షస్సంహరణం స్వరాజ్యగమనం వైతద్ది రామాయణమ్‌. ప్ర శ్లో. జన్మాదౌ [క్రతురక్షణం మునిపతే స్ట్రాణో ర్హనుర్భంజనం

వైదేహీగ్రహణం పితుశ్చ వచనా దోరాటవీగాహనమ్‌, కోదండ([గ్రహణం ఖరాదిమథనం మాయామృగచ్చేదనం బద్దాబ్టీక్రమ్రణం దశాస్యనిధనం చైతిద్ది రామాయణమ్‌. క్‌శీ

శ్లో. పూర్వం రామతపోవనానుగమనం హత్వా మృగం కాంచనం

వైదేహీేహరణం జటాయుమరణం సు[గ్లీవ సంభాషణమ్‌

వాలేర్ని[గ్రహణం సము(ద్రతరణం లంకాపురీదాహనం

పశ్చాద్రావణకుంభకర్షవధనం వైతద్ది రామాయణమ్‌. క్‌5్‌ శ్చ. శాంతం శారదచంద్రకోటిసదృశం చంద్రాభిరామాననం

చం(ద్రార్కాగ్ని వికాసికుండలధరం చం(ద్రావతంన స్తుతమ్‌,

వీణాపుస్తక సాక్షసూ(త్రవిలసదా శృఖ్యానము(ద్రాకరం

దేవేశం భరతాదిభిః పరివృతం రామం భజే శ్యామలమ్‌. 5్‌6 శ్ఞో. కృష్ణం భీమధనుః కఠోరనినదం (బ్రహ్మాదిసంవినయం

భాస్వద్వాజిగతే రమార్గ మనిశం శంభో శ్శిరకంపనమ్‌,

దిగ్దంతిస్పలనం కులౌద్రిచలనం సప్తార్మవోన్మీలనం

వైదేహీేమదనం మదాంధదమనం (తైలోక్యసమ్మోహనమ్‌. వ్‌? శో. కంజాతపత్రాయతలోచనాయ

కర్ణావతంసోజ్ఞ్య్వలకుండలాయ,

కారుణ్యపా(త్రాయ సువంశజాయ

నమో౭స్తు రామాయ సలకత్మణాయ. ర్‌8ి శ్లో. విద్యున్నిభాంభోద సువి[గ్రహాయ

విద్యాధరైసృంస్తుతసద్ధుణాయ,

వీరావతారాయ విరోధిహంత్రే

నమో౭స్తు రామాయ సలక్ష్మణాయ. క్‌ శ్లో. సంసక్తదివ్యాయుధకార్ముకాయ

సము(ద్రగరా ఇపహరాయుధాయ,

సు(గ్రీవమిత్రాయ సురారిహంత్రే

నమోః౭స్తు రామాయ సలత్మణాయ. 60. శ్లో. పీతాంబరాలంకృతమధ్యకాయ పితామహేంద్రామరవందితాయ,

పిత్రేస్వభక్తస్య జనస్యమాత్రే నమో౭స్తు రామాయ సలక్మణాయ. 61

228 | శ్లో. నమోనమస్తే౭ఖిలపూజితాయ నమోనమశ్చంద్ర నిభాననాయ, నమోనమస్తే రఘువంశజాయ నమో౭స్తు రామాయ సలక్మణాయ 62 శ్లో. ఇమాని పంచరత్నాని (త్రిసంధ్యం యః పఠేన్నరః, సర్వపాపవినిర్ముక్త స్స యాతి పరమాం గతిమ్‌. 63 శ్థో, (శ్రీరామః కల్పవృక్షో మే విరామ స్పకలాపదః, అభిరామ స్త్రిలోకానాం రామః క్షేమం కరోతు నః. 64 శ్లో. హృదయసదయచిత్తం చిత్తనాథం గుణానా

• ముదధి మురగుణాధఢ్యం నిమ్మ గాలంకృతాం(ఘ్రిమ్‌, జనకపతితనూజాస్వాంతకాంతోత్పలస్య స్పురణకిరణచం(ద్రం రామచం(ద్రం భజస్వ. 6క్‌ శ్లో. వదతు వదతు వాణీ రామరామేతి నిత్యం జపతు జపతు చిత్తం రామపాదారవిందమ్‌, నమతు నమతు దేహం సంతతం రామచం(ద్రం న భవతు మమ పాపం జన్మ జన్మాంతరేషు. 66 శ్లో. చఛాపబాణధర స్సీతా కామదః కాంతిమాన్నరు, సీతాలక్మణసంయుక్త పాతు మాం రాఘవేశ 06. 67 న్డ్‌, (ప్రాతస్స్మరామి రఘునాథముఖారవిందం మందస్మితం మధురభాషి విశాలఫాలమ్‌, కర్ణావలంబిచలకుండల గండభాగం కర్ణాంతదీర్ష్వ్యయనం నయనాభిరామమ్‌. 68 శ్ధో, ,ప్రాతర్భజామి రఘునాథకరారవిందం రక్షోగణణాయ భయదం వరదం నిజేభ్యః, య(ద్రాజసంసది విభిద్య మహేశచాపం సీతాకరగ్రహణమంగళ మాప సద్యః. 69 శ్లో. ప్రాతర్నమామి రఘునాధపదారవిందం / పద్మాంకుశాది శుభరేఖ శుభావహం చ, యోగీంద్ర మానసమధువ్రత సేవ్యమానం శాపాపహం సపది గాతమధర్మ పత్యాః. 70

2209 శ్లో. ప్రాత ర్వదామి వచసా రఘునాథనామ వాగ్దోషహారి సకలం కలుషం నిహంతృ, " యత్సార్వతీ స్వపతినా సహ భోక్తుకామా (ప్రీత్యా సహ(స్రహరినామసమం జజాప. 71 శో. ప్రాతశ్శయే శ్రుతినుతాం రఘునాథమూర్తిం నీలాంబుజోత్పల సితేతరరత్ననీలామ్‌, ఆముక్షమౌ"క్తికవిశేషవిభూషణాఢ్యాం ధ్యేయాం సమస్తమునిభి ర్నిజముభృత్యముఖ్యైః. 72 | శ్లో. యళ్ళైకపంచకమిదం నియతః పఠేత నిత్యం ప్రభాతసమయే పురుష (ప్రబుద్దు, (శ్రీరామకింకరజనేషు స ఏవ ముఖ్యో భూత్వా ప్రయాతి హరిలోక మనన్యలభ్యమ్‌. 73 శ్లో. కిం మంతైర్చహుభిశ్చ దుష్కరఫలైరాయాసదైస్తద్విదాం కించిళ్లోపవిధానమాత్ర విఫలైస ఏంసారదుఃఖావహైః, ఏక స్సృన్నపి సర్వమం(త్రఫలదో దోషాజ్షికస్పర్వదా (శ్రీరామశ్శరణం మమేతి పరమో మంత్రో౭య మష్టాక్షరః. 74 శ్లో. రామభ(ద్రాశ్రయస్సాక్షా (ద్రామచంద్రో.న సంశయః, తత్ర కోదండతూణీరా వత్ర దండకమండలూ. 75 శో. రఘునాథ పదారవిందయోస్తే ('భమరీభూతమఘాంధకారసూర్య, అపరాధశతాలయం కలౌ మా మనుగృఫ్లాసి హి మంగళై కటాళ్షేః. 76 శ్లో. రామ రామ తవ నామ జపంతః పామరా అపి తరంతి భావాబ్లిమ్‌, అంగసంగిభవదంగుళిము(ద్రః కిం విచిత్ర మతర త్కపి రబ్బిమ్‌. 77 శ్లో. (శ్రురామనామామృతమం[త్రబీజం నంజీవనం చేన్మనసి ప్రతిష్టమ్‌, హాలాహలం వా ప్రళయానలం వా మృత్మోర్ముఖంవా వితథీకరోతి. 78 శ్లో. కృపాలయ హరే హా పాండవానాం సఖే క్వాసి క్వాసి సుయోధనాద్యపగతాం హా రక్ష మాం దద్రౌపదీమ్‌, ఇత్యుక్షో2క్షయవ'(స్తరక్షణతను ర్యో౭రక్ష దాశు క్షణే ఆరతాణపరాయణ సృభగవా నారాయణో మే గతిః. 79

228 శ్లో. నమోనమస్తే౭ఖిలపూజితాయ నమోనమశ్చం(ద్ర నిభాననాయ, నమోనమస్తే రఘువంశజాయ నమో౭స్తు రామాయ సలక్మణాయ 62 శ్లో. ఇమాని పంచరత్నాని (త్రిసంధ్యం యః పఠేన్నరః, సర్వపాపవినిర్ముక్త సృ యాతి పరమాం గతిమ్‌. 63 శ్థో. శీరామః కల్పవృకీ మే విరామ స్సకలాపదః, అభిరామ స్త్రిలోకానాం రామః క్షేమం కరోతు నః. రశ శ్లో. హృదయసదయచిత్తం చిత్తనాథం గుణానా , ముదధి మురగుణాధఢ్యం నిమ్మ గాలంకృతాం[ఘిమ్‌, జనకపతితనూజాస్వాంతకాంతోత్పలస్య స్ఫురణకిరణచం([ద్రం రామచం(ద్రం భజస్వ. 6క్‌ శ్లో. వదతు వదతు వాణీ రామరామేతి నిత్యం జపతు జపతు చిత్తం రామపాదారవిందమ్‌, నమతు నమతు దేహం 'సంతతం రామచం[ద్రం న భవతు మమ పాపం జన్మ జన్మాంతరేషు. 66 శ్ధ, చాపబాణధర స్సీతా కామదః కాంతిమాన్నరః, సీతాలత్మణసంయుక్త పాతు మాం రాఘవేశ్వరః, 67 శ్లో. ప్రాతస్స్మరామి రఘునాథముఖారవిందం మందస్మితం మధురభాషి విశాలఫాలమ్‌, కర్ణావలంబిచలకుండల గండభాగం కర్ణాంతదీర్షనయనం నయనాభిరామమ్‌. 68 శ్ధ, ,ప్రాతర్భజామి రఘునాథకరారవిందం రక్షోగణాయ భయదం వరదం నిబేభ్యః, య(ద్రాజసంసది విభిద్య మహేశచాపం సీతాకర(గ్రహణమంగళ మాప సద్యః. 69 శ్లో. ప్రాతర్నమామి రఘునాధపదారవిందం పద్మాంకుశాది శుభరేఖ శుభావహం చ, యోగీంద్ర మానసమధు(వ్రత సేవ్యమానం శాపాపహం సపది గౌతమధర్మపత్నాాః. 70,

229 శ్మోో. ప్రాత ర్వదామి వచసా రఘునాథనామ వాగ్లోషహారి సకలం కలుషం నిహంతృ, " యత్పార్వతీ స్వపతినా సహ భోక్తుకామా (ప్రీత్యా సహ(స్రహరినామసమం జజాప. 71 శ్లో. ప్రాతశ్ర్రయే శ్రుతినుతాం రఘునాథమూర్తిం నీలాంబుజోత్పల సితేతరరత్ననీలామ్‌, ఆముక్తమౌ క్తికవిశేషవిభూషణాధ్యాం ధ్యేయాం సమస్తమునిభి ర్నిజముభృత్యముఖ్యుః. 72 | శ్లై. యశ్ళాకపంచకమిదం నియతః పఠేత నిత్యం పప్రభాతసమయే పురుషు ప్రబుర్దు, (శ్రీరామకింకరజనేషు స ఏవ ముఖ్యో భూత్వా ప్రయాతి హరిలోక మనన్యలభ్యమ్‌. 73 శ్లో. కిం మం(ైర్పహుభిశ్చ దుష్కరఫలైరాయాసదైస్తద్విదాం కించితల్లోపవిధానమా(త్ర విఫలైస్సంసారదుఃఖావహైః, ఏక స్సన్నపి సర్వమం([త్రఫలదో దోషాజ్త్రస్సర్వదా (శ్రైరామశ్ళరణం మమేతి పరమో మంత్రో౭య మస్టాక్షరః. 74 శ్లో. రామభద్రాశయస్సాక్షా (ద్రామచంద్రో న సంశయః, తత్ర కోదండతూణీరా వత్ర దండకమండలూ. 75 శ్థో. రఘునాథ పదారవిందయోసే ('భ్రమరీభూతమఘాంధకారసూర్య, అపరాధశతాలయం కలౌ మా మనుగృవ్లోసి హి మంగళై కటాక్ష. 76 శ్లో. రామ రామ తవ నామ జపంతః పామరా అపి తరంతి భావాబ్లిమ్‌, అంగసంగిభవదంగుళిము[ద్రః కిం విచిత్ర మతర త్కపి రబ్బిమ్‌. 77 శ్లో. (శ్రీరామనామామృతమం(త్రబీజం సంజీవనం చేన్మనసి ్రతిష్టమ్‌, హాలాహలం వా ప్రళయానలం వా మృత్మోర్ముఖంవా వితథీకరోతి. 7% శం కృపాలయ హరే హా పాండవానాం సఖే క్వాసి క్వాసి సుయోధనాద్యపగతాం హా రక్ష మాం దద్రౌపదీమ్‌, ఇత్యుక్తో౭క్షయవ(స్తరక్షణతను ర్యో౭రక్ష దాశు క్షణే ఆర్తత్రాణపరాయణ సృభగవా నారాయణో మే గతిః. 79

230 ..

శ్ఞో. ఇందీవరదళశ్యామ మిందుకోటినిభాననమ్‌,

కందర్పకోటిలావణ్యం వందే౭హం రఘునందనమ్‌. 80 శ్చ. కింయోగ శా(స్వైః కిమశేషవిద్యయా కింయాగగంగాది విశేషతీర్షైః,

కింబ్రహ్మచర్యాశ్రమసంచరేణ భక్తి ర్నచేత్తే రఘువంశకీర్యామ్‌. 81 శో. హేరామభద్రాశ్రయ హేకృపాళో హేభక్తలోకైక శరణ్యమూర్తే

పునీహిమాం త్వచ్చరణారవిందం జగతృ్సవి(త్రం శరణం మమాస్తు. 82 శ్చ. (శ్రీరామభ(ద్రే శ్రితియోగిచం(ద్రే

('పసన్నమూర్తా పరిదృశ్యమానే,

తాపత్రయం నాశ ముపైతి పుంసాం

మమాంధకారం వినిహంచతు సద్యః. 83 శ్లో. నీలాభ్రదేహ నిఖిలేశ జగన్నివాస

రాజీవనేత్ర రమణీయగుణాభిరామ,

(శ్రీరామ దైత్యకులమర్లన రామచం(ద్ర

త్వత్పాదపద్మ మనిశం కలయామి చిత్తే. 84 శ్లో, కువలయదళీనీలః పీతవాసాః స్మితాస్యో

వివిధరుచిరభూషాభూషితో దివ్యమూర్తి,

దశరథకులనాథో జానకీ 'ప్రాణనాథో

నివసతు మమ చిత్తే సర్వదా రామచం(ద్రః శక్‌ శ్దో. సజలజలదనీలం సన్మునిస్తుత్య నీలం

సుగమనిగమమూలం యాతుధానాంతకాలమ్‌,

దశరథనృపబాలం సత్కృపాపూర్షలోలం

భజతు భువనఖేలం భక్తసంస్తుత్యశీలమ్‌. 86 శ్లో. దశరథవరపు(త్రం జానకీసత్కళ(త్రం

దశముఖహరదక్షం పద్మపత్రాయతాక్షమ్‌,

కరధృతశరదాపం చారుముక్తాకలాపం

రఘుకులనృవరేణ్యం రామ మీడే శరణ్యమ్‌. 87

231

శ్లో. రామం వీరాసనస్థ్రం విమలరవినిభం భాసమానస్వరూపం

శ్యామం నీతాసమేతం స్మితరుచిరముఖం కుండలోద్లీప్తగండమ్‌,

(శ్రీవత్సం శ్రీనివాసం సురవిటపితటన్యస్త సింహాసనస్త్రం

దివ్యాకల్పోజ్జ్వ్యలాంగం దివిజపతినుతం ధ్యానయజ్లేన యత్వ్యే. 48 శ్హో. (శ్రీరామభద్రాశ్రితసద్గురూణాం పాదారవిందం భజతాం నరాణామ్‌,

ఆరోగ్యమైశ్వర్యమనంతకీర్తిరంతే చ విస్థి పదమనస్సి నత్యమ్‌. శ్‌ శ్లో. రణహతదనుజేం[ద్రో రాజరాజాత్మ చంద్ర

స్సృమదరిపుమృగేంద్ర సృన్మనోంభోధిచంద్ర,

లలితఘననరేంద్రో అక్మణానందసాంద్రో

మహితసుజనచంద్రో మైథిలీ ప్రాణచంద్రః. 90, శో. నమః కోదండహస్తాయ సందీపితశరాయ చ,

దండితాఖిలదైత్య్వాయ రామాయాపన్నివారిణే, వ్ర శ్లో. న జాన జానకీజానిం రామం తత్వమపి పప్రభుమ్‌,

ధిక్కుర్యా ద్యమదూతా యో నరస్తత్తత్వ మిహతే. 92 శ్లో. రామో మే హృది సన్నిధిం రచయతాం రామం భజే దుష్కృతం

రామేణాపహృతం నమో భగవతే రామాయ రామాచ్చుభమ్‌,

లక్నే (శ్రీరఘునందనస్య నుకృతే ర్హాసో౭స్మ్యహం సర్వదా

నిత్యం కోసలకన్యకాప్రియసుతే రామే మనోవర్తతామ్‌. 93 శ్లో. కోదండనిర్ముక్తశరా[గ్ర ఖండనం 'ప్రచండశశ్వద్భుజదండహిండనమ్‌,

అఖండచండాంశు సమానభండనం భజామి రామంరణరంగమండనమ్‌. 94 శ్లో. సింహాసనస్ట్రం మునిసిద్దసేవ్యం రక్షోత్పలాలంకృత పాదపద్మమ్‌,

సీతాసమేతం శశిసూర్యనేత్రం రామంభజే రాఘవరామచం ద్రమ్‌. ఫ్‌ శ్లో. దయారూపే' భూపే రఘుకులకలాపే సుహృదయే

భుజాస్తంభే దంభేతరవిజయగుంభే విహరతామ్‌,

మహావీరే ధీరే దశరథకుమారే పరిసర

ద్గుణారామే రామే దశముఖవిరామే మమ మనః, 96

“| 232

శృ. గతే ష్వనేకేషు భవేషు పాపవ్రతేష్వపూర్లేషు చ యోగతీర్షైః,

విత్రస్తసర్వాఘనణాం కులేశే న జాయతే భక్తి రనంతమీడే. 97 శ్చ. (శ్రీరామభ(దద్రాశ్రిత యోగివర్య పాదాబ్బయుగ్మం సతతం భజే౭హమ్‌,

యచ్చక్షుషీ ధామ ఘనటప్రవేశే తచ్చక్రుషీ పశ్యతి యస్య చేతః. 98 శ్థోీ. న(గ్రస్త స్త్వమసా న చాహ్ని మలినో ద్శ్శేన నోకర్శితో

నైవాస్తంగతవాన చాంకితతను ర్నోపాక్షిక్ళ శ్రీరపి,

లోకాలోకనగేంద్రలంఘనవిధౌ నో పంగుభావం గతో

నిర్ణోషో గుణసాగరా(ద్రఘుపతే స్తేజోయశశ్చం(ద్రమాః. 9౦ శ్మా నాగానామయుతం తురంగనియుతం సార్ధం రథానాం శతం

పాదాతాశ్ళతకోటి యుద్దదళితా నృత్యత్కబంధే రణే,

ఏవం కోటిసహ(స్రనర్తనవిధా చంచచ్చలద్హంటికో

యౌమార్ష్హం పరమాత్మనో రఘుపతేః కోదండఘంటారవః. 100

. శ్చో. భజే[హం సదా రామ మిందీవరాభం

భవారణ్యదావానలాభాభిధేయమ్‌,

భవ్లానీహృదా భావితానందరూపం

భషాభావహేతుం భవానీప్రసన్నమ్‌. 101 శ్లో. సురానీకదుఃఖౌఘునాకైకహేతుం

నరాకారదేహం నిరాకార మీడ్యమ్‌,

పరేశం పరానందరూపం వరేణ్యం

హరిం రామ మీశం భజే భారనాశమ్‌. 102 శ ('ప్రసన్నాఖిలానందదోహ(ప్రసన్నం

(ప్రసన్నార్తినిశేషనాశాభిధానమ్‌,

తపోయోగయోగీశభావాభిభావ్యం

కపీశాదిమిత్రం భజే రామచంద్రమ్‌. 103

233 శ్లో. స్కురద్రత్నకేయూరహారాభిరామం

• ధరాభారభూతాసురానీకదానమ్‌, శరచ్చంద్రవ(క్రం లసతృద్మ నేత్రం | దురాసాద్యపాదం భజే రామచం(ద్రమ్‌.- 104 శ్ధో. సురాధీశనీలాభనీలాంగ కాంతిం విరాధాదిరక్షోగణా నీకనాశమ్‌, కిరీటాదిశోభం పురారాతిలాభం భజేరామచం[ద్రం రఘూణామధీంద్రం. 105 శ్లో. లసచ్చంద్రకోటీ ప్రకాశాదిపీఠే సమాసీనమంకేసమాధాయనీతామ్‌, స్ఫురద్దేమవర్డ్యోల్ల సత్కంజపుంజం భజే రామచ(న్షంనితృత్యాదిత(న్రమ్‌. 106 శ్లో. సదా భోగభాజాం సుదూరే విభాతం ముదా యోగభాజా మదూరే విభాతమ్‌, చిదానందకందం సదా రాఘవేశం విదేహాత్మజానందకందం (ప్రపద్యే. 107 శ్లో. మహాయోగమాయావిశేషానుయుక్షో విభాసీశలీలా నరాకారవృత్తిః, త్వదానంద లీలాకథాపూర్లకర్ణా స్పదానందరూపా భవంతీహలోకే. 108 శ్లో. యస్య ప్రాణనివారణావనకృతే స్యాళాం నిదానే విభో . రైంద్రధ్వాం కపతేః కృపాజలనిధేః కోపప్రసాదౌ ముదే, భూయాద్వాసవనీలసన్ని భతనుర్వామాంకసనుద్వధూః సో౭యం దుస్టనిశాటపాటనవటు (శీరాఘవో వస్సదా. 109 శ్లో. దుస్ట్రోవా కలుషాత్మకో2పి పిశునో దుర్మార్లసం రవా మాతృఘ్నో౭పి పితృఘ్నవర్తనరత స్పన్మాని నిందాపరః, యో2దః శ్రుత్యమృతం హితం మధురసం వక్తాచ శోతా లిఖ సం(ప్రాప్ప్నోతి నిరంతరైహికసుఖం నిర్వాణసౌఖ్యం తతః. 110 మాలినీ, రఘుకులవరనాథో జానకీ ప్రాణనాథః పితృవచనవిధాతా కీశ రాజ్యప్రదొతా, 'ప్రతినిశిచరనాశః (ప్రాప్తరాజ్యప్రవేశో విహితభువనరక్షః పాతు పద్మాయతాక్షః,

234

1. (శీరామనామము రామనామము రమ్యమైనది రామనామము రామనామము రామనామము రామనామము రామనామము | రా॥ శ. శ్రీమదఖిల రహస్యమంత్ర విశేష దొామము రామనామము రా తి. దారినొంటిగ నడచువారికి తోడునీడే రామనామము [రా
2. నారదాది మహామునీం[దులు నమ్మినది శ్రీ రామనామము | రా
3. కోరి కొలచిన వారొల్లను కొంగుబంగరు రామనామము 1 రా _ 6. పాహి కృష్ణాయనుచు ద్రౌపది పలికినది శ్రీరామనామము 1రా॥
4. ఆలుబిడ్డల సౌఖ్య నంపదకన్న నధికమైనది రామనామము రా
5. నీవు నేనను ఖేదమేమియు లేక యున్నది రామనామము 1రా॥
6. ఇడాపింగళ మధ్యమందున యిమిడి యున్నది రామనామము రా
7. అండసిండ (బ్రహ్మాండముల కాధారమైనది రామనామము 1 రా
8. గౌరికిది యుపదేశ నామము కమలజుడు జపియించు నామము . ! రా
9. గోచరంబగు జగము లోపల గోప్యమైనది రామ నామము ॥ రా
10. బ్రహ్మనత్యం జగన్మిథ్యా భావమే శ్రీరామ నామము రా
11. 'ఎాదభేదాతీతమగు వైరాగ్యమే శ్రీరామనామము 1 రా
12. భక్తితో భజియించువారికి ముక్తినోనగును రామనామము రా
13. భగవదర్చిత కర్మపరులకు పట్టుబడు శ్రీరామనాముము | రా క్ష, ఆదిమధ్యాంతాదిరహిత యనాదిసిద్ధము రామనామము రా
14. నకలజీవులలోన వెలిగే సాక్షిభూతము రామనామము రా 19, జన్మమృత్యు జరాదివ్యాధుల జక్కబరచును రామనామము రా
15. ద్వేషరాగలోభమోహము (్రెంచునది శ్రీరామనామము ॥రాా శి1. ఆంజనేయునివంటి భక్తుల కాశయము శ్రీరామనామము ॥1రా॥
16. నృష్టి స్థితి లయకారణంబగు నూత్మరూపము శ్రీరామనామము ॥ రా॥ శతి. శిష్టజనముల దివ్యదృష్టికి న్పష్టమగు శ్రీరామనామము | రా॥

235 శి. సాంఖ్య మెరిగెడి తత్వవిదులకు సాధనము (శ్రీరామనామము ॥1రా॥ శిర. యుద్ధమందు మహో(గరాకన యూథధ్వంనము రామనామము ॥రా॥ న6. రాకడయు పోకడయు లేనిది రమ్యమైనది రామనామము ॥రా॥ ని. ఆత్మ సంయోగ సిద్ధికి ఆయుధము శ్రీరామనామము ॥రా॥ 28. నిర్వికారము నిర్వికల్చ్పము నిర్గుణము శశ్రీరామనామము ॥రా॥ న9. కోటిజన్మల పొపమెల్లను రూపుమాపును రామనామము ॥రా॥ 80. నత్వరజన్తమోగుణముల చంపునది శ్రీరామనామము ॥రా॥ తై1. అగామిసంచిత ప్రారభ్ధృముల హరియించునది శ్రీరామనామము ॥రా॥ 22. కామకోధ లోభ మోహముల కాల్చునది శ్రీరామనామము ॥రా॥ ఏతి. ఆశవిడచిన తృప్పులకు ఆనందమొనగును రామనామము ॥1రా॥ వ. ప్రణవమను “ఓం” కార నాద బ్రహ్మమే (శ్రీరామనామము ॥రా॥ ఖైక. మనను స్థిరముగ నిలుపగలిగెడి మంతరాజము రామనామము ॥రా॥ 86. జన్మమృత్యు రహన్యమెరిగి జపించవలె శ్రీరామునామము ॥రా॥ జ్ర”. విషయవాననలెల్ల విడచిన విదితమగు శ్రీరామనామము ॥రా॥ 28. పసితనంబున నభ్యసించిన పట్టుబడు శ్రీరామనామము ॥రా॥ 89. నర్వ మతములలోని తత్వసారమే శ్రీరామనామము ॥రా॥ శ0. నిర్మలంబగు శోధచేనిన నేర్వదగు శ్రీరామనామము ॥రా॥ శ1. విజ్ఞాడగు గురునాశ్రయించిన విశదమగు శ్రీరామనామము ॥రా॥ శం జీవితంబున నిత్యజపమును జేయవలె శ్రీరామనామము ॥రా॥ శ8. మరణకాలమునందు ముక్తికి మార్గమగు శ్రీరామనామము రా! డీడీ. పాలుమీగడ పంచదారల పక్వమే (శ్రీరామనావమము ॥రా॥ శక. ఎందరో మహానుభావుల డెందమాయెను శ్రీరామనామము ॥రా॥ శీ. తుంటరీ కామాదులను దా మంటగలిసిన రామనామము ॥రా॥ శ్ర7. మేరుగిరి శిఖరా(గమందున 'మెరయుచున్నది శ్రీరామనామము 1రా॥ 48. సిద్ధమూర్తులు మాటిమాటికి చేయునది శ్రీరామనామము ॥రా॥ శ్ర9. వెంటతిరిగెడి వారిెెల్లను కంటిపాపే శ్రీరామనామము 1రా॥ 50. ముదముతో సద్భక్తిపరులకు మూలమం(తము రామనామము ॥రా॥ ర1. కుండలిని భేదించి చూచిన పండువెన్నెల రామనామము ॥రా॥ కశి. గరుడగమనాదులకు నైనను గమ్మమైనది రామనామము ॥రా॥ 58. ధాత (వాసిన వ్రాలు తుడిచెడి దైవమే శ్రీరొమనామము ॥రా॥

236

54. పుట్టతానై పాముతానై బున కొట్టును రామనామము ॥ రా॥ కఠ. అష్టదళముల కమలమందున నమరియున్నది రామనామము ॥ రా॥

55. అచలమై ఆనందమై పరమాణువైనది రామనామము ॥రా॥

56. జపతపంబుల కర్షమైనది జగతిలో శ్రీరామనామము ॥ రా॥

57. జ్ఞానభూములు నేడుగడచిన మౌనదేశము రామనామము 1రా॥ ర్‌0, తత్వశిఖరమునందు వెలిగే నిత్యనత్యము రామనామము 1రా॥

58. దట్టమైన గాఢాంధకారము రూపుమాపును రామనామము ॥రా॥

59. పంచభూతాతీతమగు పరమాత్మ తత్త్వము రామనామము ॥ రా॥ 6న, పండువెన్నెల కాంతిగలిగిన (బహ్మనాళము రామనామము 1! రా]

60. నిజన్వరూపము బోధకంబగు తారకము ్రీరామనామము 1రా 64%. రజతగిరి పతికాత్మనెప్పుడు రమ్యమైనది రామనామము 1 రా

61. శివుడు గౌరికి బోధచేనిన చిన్మయము ్రీరామనామము రా

62. నకలనర్గుణ నిలయమగు పరిపూర్ణ తత్త్వమె రామనామము ॥ రా

63. అంబరీషుని పూజలకు క్లైవల్యమొనగిన రామనామము 1 రా

64. అల కుచేలుని చేతి అటుకుల నారగించిన రామనామము రా 69, ఆత్మలో జీవాత్మతానై అలరుచున్నది రామనామము రా

65. ఆత్మతపమును నల్పువారికి ఆత్మయజ్ఞము రామనామము రా

66. కర్మనేత్ర ద్వయము చేతను కానరానిది రామనామము రా

67. జానకీ హృత్మమలమందున నలరుచున్నది రామనామము రా

68. చిత్తశాంతిని కలుగజేసెడి చిత ఏరూపము రామనామము | రా

69. చావు పుట్టుకలేని పదమై వెలయుచున్నది రామనామము ॥రా॥

70. ముక్తి రుక్మాంగదునకొనగిన మూలమం(ఉతము రామనామము ॥రా॥

71. మూడునదులను దాటువారికి 'మోకలక్మీయె రామనామము రా

72. మోహమును మంత్రార్థవిదులకు సోమపానము రామనామము రా

73. చూపు మానన మొక్కపై చూడవలసిన రామనామము రా

74. (తిపుటమధ్యమునందు వెలిగే జ్ఞానజ్యోతియె రామనామము | రా

75. దూరదృష్టియు లేనివారికి దుర్లభము ్రీరామనామము ॥ రా

76. బంధరహిత విముక్తిపథమగు మూలమం(త్రము రామనామము ॥రా॥

237 82. (బహ్మపుటతి కరాబ్దవీణాపతమైనది రామనామము ॥ రా! 88. భక్తితో ప్రహాదుడడిగిన వరమునొనగెను రామనామము ॥రా॥ 84. నీలమేఘశ్యామలము నిర్మలము నిత్యము రామనామము ॥రా॥ 85. యెందుజూచిన యేకమై తావలయుచున్నది రామనామము ॥రా॥ 86. రావణానుజ హృదయపంకజ రాజకీరము రామనామము ॥ రా॥ 87. రామతత్త్స్వము నెరుగువారికి ముక్తితత్వము రామనామము ॥రా॥ 38. వేదవాక్య(ప్రమాణములచే అలరుచున్నది రామనామము ॥రా॥ ౪9. శరణు శరణన విఖిషణునకును శరణమొసగిన రామనామము ॥రా॥ 90. శాంతి. నత్యాహింనల నమ్మేశనము శశ్రీరామనామము 1రా॥ 91. సోమనూర్యాదులను మించిన న్వ(ప్రకాశము రామనామము రా! 92. ““సోహి* మను మంత్రార్థవిదుల దేహముక్తియె రామనామము ॥రా॥ 8. ఉపనిషద్వాక్యములచేతనే యొప్పుచున్నది రామనామము ॥రా॥ ఏ4. దానులను రజీంచ దయగల ధర్మనామము రామనామము ॥రా॥ ఏ5. నాదమై (బ్రహ్మాండమంతయు నావరించును రామనామము 1రా॥ ఏ6. రాషనులను తరిమి కొట్టిన నామమే శ్రీరామనామము ॥రా॥ 97. మోశమివ్వగ కర్తతానైై (మోగుచున్నది రామనామము ॥రా॥ 08. శాంతిగా 'ప్రార్థించువారికి సౌఖ్యమైనది రామనామము ॥రా॥ 99. రామనామ న్మరజచేసిన కేమమొనగును రామనామము ॥రా॥ 100. పెద్దలను (సేమించువారికి (పేమనిచ్చును రామనామము ॥రా॥ 101. ఆత్మశుద్ధిగన్నవారికి అధిక మధురము రామనామము 1రా॥ 102. గుట్టుగా గురుసీవచేనీన గుణములొనగును రామనామము ॥రా॥ 108. హ్మవిష్టు మహేశ్వరులకు నిష్టమైనది రామనామము ॥రా॥ 104. పరమపదమును చేరుటకునై దారిచూపిన రామనామము ॥రా॥ 105. తల్లివలె రషించు నుజనుల నెల్లకాలము రామనామము ॥ రా॥ 106. రామనామము రామనామము రమ్యమైనది శ్రీరామనామము ॥రా॥ 107. జ్ఞానులకు ఆత్మానుభవ నుజ్ఞానమే (శ్రీరామనామము 1రా॥ 108. మంగళంబగు భక్తిపొడిన శుభకరంబగు రామనామము ॥1రా॥ 4 శే శ

238

న శ్రీకరమూర్తివో శృంగార రామ- చారునద్గుణధామ సాకేత రామ లోకసన్నుత రామ లోకేశ రామ- పాకారినుత రాము పట్టాఖి రాను సాధువందిత రామ నదయుడా రామ- బోదకారణ రామ బోధ్యుడా రామ వేదాంతచర రామ వేదాంత రామ- నాదవేదిత రామ నగధర రాము .రావణాంతక రామ రఘువంశ రామ - విశ్వాధిపతి రావ విఖ్యాత రామ నారదస్తుత రామ నలినాక రామ- కారుణ్యగుణ రామకమనీయ రామ విశ్వకారణ రామ విశ్వేశ రామ- పావనగుణ రామ పరమాత్మ రామ పరమపావన రామ (ప్రణవాత్మ రామ - నిరతనిర్మల రామ నిరవద్య రామ నిర్మలాత్మఠ రామ నిత్యాభి రామ- ధర్మపొాలన రామ - దశరథ రామ (త్రిగుణవర్డిత రామ (తిగుణాత్మ రామ- నగుణనిర్గ్లుణ రామ సాద్గుణ్య రామ దానవాంతక రామ దయజూడు రామ - మానవేశ్వర రామ మనువంశ రామ యాగరక్షణ రామ యజ్ఞేశ రామ- ఆగమన్తుత రామ అభవ శ్రీరామ సుగ్రీవహిత రామ నుజ్ఞాన రామ - అ(గ్రపూజిత రామ అఖభివేశ రాము ఆర్య్భనన్నుత రామ అజవంద్య రామ - కార్యకారణ రామ కాకుత్సృ రామ శబరిరకక రామ చక్రేశ రామ- నకల శత్రువి రామ శరణు శ్రీరామ, తాటకాంతక రామ ధన్యాత్మ రామ- కోటిమన్మథ రామ కోదండ రామ ఫాలాకు నుత రావు పాలించు రామ - వాలిమర్దనరామ కోదండ రామ వీరవైష్టవ రామ విమలాత్మ రామ- కారుణ్యగుణ రామ కల్యాణ రామ శబ్బసన్నుత రామ శబ్దాత్మ రామ- అబ్బిసన్నిభ రామ అపరోకు రామ ఖగవాహనుడ రామ కాకుత్సృ రామ - నిగమాధిపతి రామ నిఖిలేశ రామ జనకవందిత రామ జానకీ రామ- మునిజనప్రియ రామ ముక్తీశ రావు సర్వకారణ రామ సర్వాత్మ రామ - గర్వవాశన రామ గౌరీడ్య రామ బలపరా(క్రమ రామ భవనాశ రామ - బలధనుర్ధర రావ భక్తాఖి రామ దుష్టమర్దన రామ దురితా రామ- శిష్టపాలక రామ సీతాభి రామ

239 వ్రకటవి(శ్రమ రావ (ప్రబల శ్రీరామ - అశళంకగుణ రామ ఆనంద రామ (ప్రకృతిచేతన రామ పరమాత్మ రామ- నుకృతినన్నిధి రామ నుగ్రీవ రామ అఖిలాదిపతి రామ అచ్యుత రామ- మఖభుగర్చిత రామ మాయావి రామ నహజవి(కమ రామ నన్మాని రామ- విహగవాహన రామ విషధర రామ భ(దకీర్తన రామ భవభంగ రామ - కుద్రవర్ణిత రాము కజీశ రామ గంగాజనక రామ గొాయశథతి రామ- వారాళి నుత రామ వర్ధిష్టు రామ విదురమోకద రామ విబుధేశ రాము- కదనవి[క్రమ రామ కౌసల్య రామ మానితనవరత్న మకుటాంక రామ - భూనుతదశరూప భువనాద్య రామ యోగిమానన రామ యోగీంద్ర రామ- రాగవిహిత రామ రాజీవ రామ ముక్తికారణ రామ మునివంద్య రామ - శక్తి సాధన రామ శ్యామల రామ భూతఖథావన రామ భూతాత్మ రామ- పూతమాన రామ బుధవంద్య రామ మంజుథాషణ రామ నుహనీయ రామ - అంజనానుత రామ అకలంక రాసు ఆర్తపోషణ రామ అఖిలాండ రామ - కీర్తిసహిత రామ కేశవ రామ హరచాపహర రామ హరిసైన్య రామ- పరశురాముని రామ పాహి' శ్రీరామ హంనబోధక రాము హరనుత రామ - హంసనామక రామ అతిబల రామ సంసారజయ రామ సర్వేశ రామ- కంన హర రామ కస్తూరి రామ మోహకారణ రామ మోహన రామ- ఈశహారహిత రామ ఏకాంత రామ బాణదైత్యవి రామ బహురూప రామ - 'ప్రాణవల్లభ రామ పరిపూర్ణ రామ యాదవపతి రామ యదువంశ రొమ- ఆదికారణ రామ ఆత్మీయ రామ తారకస్థిత రామ నర్వాత్మ రామ- మద్భక్తి నీయందె మన్నించు రామ శేషళయన విరామశరణు శ్రీరామ - వాషాపతి రామ భాగ్యాద్టి రాను మి(త్రవందిత రామ మిథిలేశ రామ - శత్రుఘ్నహిత రామ నర్వజ్ఞ రామ ఆశాదికవి రాము ఆచార్య రామ - నాశవిరహిత రామ నయగుణ రామ సింధుబంధన రామ థ్రీ ధర రాము- బంధనమ్ములవాపు భద్రాది రామ. సొత్త్వికగుణ రామ సాహన రామ - తాత్త్వికాశయ రావు కారుణ్య రామ లత్మణా[గజ రామ లావణ్య రామ- లక్ష్మీపతి రామ లంకారి రామ శ్రీ రొమజయ రామ శృంగార రామ- దీనవందిత నీవె దిక్కు శ్రీరామ "సేమమ్బుగా నిన్నె "సేవింతు రామ- నా మొరాలింపనే నాపాలి రామ.

త్త త పే

240 =రామరవా సోతం వల లాభం == ఎకు లల ॥ హిందీ మూలం : (శ్రీ, బిందేశ్వరీ ప్రసాద్‌ సింహ, ఎమ్స్‌ ఎ., ప్రధానాధ్యాపక్‌, (శ్రీ, గంగా ఉన్నత విద్యాలయం, మైనాగ్రామ్‌ జిల్దా. సహర్ష్హా. | నేను చిరకాలంగా గీతా ప్రెస్స్‌ గోరఖ్‌పూర్‌ నుండి విడుదలవుతూన్న కళ్యాణ్‌ పత్రికకు పారకుణ్ణి. 1961లో “| ఎమ్‌. ఏ. పరీక్షకై సంలగ్నుడను కావడం వల్ల కొంత కాలంగా కళ్యాణ్‌ చదువ లేక పోయాను. ఫలితంగా అనేక ధార్మిక కార్యాలలో అభిరుచి సన్నగిల్లింది. పరమాత్మ ఇది సహించలేక పోయాడు కాబోలు, పరీక్షకు ముందే విషజ్వరం | వచ్చింది. నేను ఆర్తితో ప్రారంభించాను, సరిగా 5రోజులు పరీక్ష వుందనగా జ్వరం తగ్గింది. పరీక్ష వ్రాశాను. పరీక్షా | ఫలితాలు ఇంకా వెలువడ లేదు. కుతంత్రాలు సాగాయి. నేను నా పదవిని విడిచి పెట్టవలసి వచ్చింది. ఆ పదవిలో న్స గౌరవంగా బబ్రతికాను. ఈ విషమ పరిణామం వల్ల మరల పూజాపారాయణల యందు విరక్తి కలిగింది. అంత్త ఆరోగ్యం కూడ సన్నగిల్లింది. మనస్సు సదా చింతా గ్రస్టమై వుండేది. ఆదే సమయంలో ప్రసూతి రోగంవల్ల నా భార్య బిడ్డా కూడ చనిపోయారు. కుటుంబం మీద పిడుగు పడ్డట్లయింది. ఇంట్లో పది సంవత్సరాల నుండి మగ్గుర్త పిల్లలను చూసే వాళ్ళెవరూ లేకపోయారు. తండ్రీ కొడుకులమైన మేమిద్దరం ఉపాధ్యాయులుగా పనిచేస్తున్న ఇంట్లోనూ, స్కూల్లోనూ చింతా సాగరమే కల్లోల పరుస్తున్నది. మా దుఃఖాన్ని చూసిన దుఃఖానికి కూడ హృదయ్పం ద్రవించ సాగింది. వినాశ కాలం ఇక సమీపంలోనే ఉందని నాకు అనిపించ సాగింది. అదే సమయంలో శ్రీ ర్వా రక్షాస్తోత్ర ప్రభావం వర్ణించ బడ్డ కళ్యాణ్‌ పత్రిక నాకు లభించింది. దానిని చదినిన నేను దైవ కృపవల్ల దానిని 9 రోజ్నల్ర కాలంలో సిద్ధి చెయ్యాలనుకున్నాను. ఆ నవరా(్ర గోచరించ సాగాయి. ఆశ సంచరించ సాగింది. ఆరోగ్యం బాగుపడింది. పాఠశాలలో నాటివరకు సాగిన కుతంత్రాలు విఫల మయ్యాయి. నా కుమారుడు ఈ అద్భు్య ఫలితాలు చూచి నిత్వపారాయణం ఆరంభించాడు. దాని వల్ల వానిలో కూడా ఉత్సాహం సంచరించ సాగింది. నా టి నుండి నా దగ్గరకు వచ్పే వారందరికి ఈ చింతామణిని గురించి పరిచయం చేయ సాగాను. అందరూ కళ్యాబ ప్రదమైన ఈ స్తోత్ర ఫలాన్ని చెప్పారు. చింతా(గ్రస్టులయిన వారికి యింత వరకు మించిన ఓషధి ఏదీ లేదు. ఒకానాజ్ర సమయంలో వృద్దరాలయిన బంధువు యొక్క ద్యుర్హటన స్థితిలో కూడ ఈ స్తోత్ర ప్రయోగం చేశాను. ఆమె ముక్ష్మ మీద తీన్రాఘాతం కలిగింది. ఆమె ప్రాణాలు గిలగిల లాడాసాగాయి. కష్ట రక్తాలు రెండూ (్రవించ సాగాయి శ్వాసకు: అవరోధం ఏర్పడింది. స్నానం చేసి నేను ఆమెను ఒడిలో కూర్చోబెట్టుకున్నాను. అమె చెవిలో గట్టిగా (శ్రీరామ రక్షాస్తో త్రాన్ని 11పర్యాయాలు స్పష్టంగా పారాయణ చేశాను. ఏడవ పారాయణ కొనసాగుతుండగా ఆమ్సై నా ఒడినుండి లేవగలిగింది. వదకొండవ పారాయణ పూర్తి ఆవుతుండగా ఆమె లేచి నిలబడింది. *నేనుస్నానం చి పూజ చేసుకుంటాను. అంది. ఈ చమత్కారాన్ని తిలకించి ఈ విషయం ఆస్తికు లందిరికీ తెలియజేయాలని శ్ర వ్యాసాన్ని అందజేస్తున్నాను. , (మే, 1963) (కాణ్‌ హిందీ మాసపత్రిక 37వ సంపుటం, 5న సంచిక ఆధారంగా

241 ఆల ఆల రామాయణము -సదుపదేశాలు మూలం : (శ్రీగన్తీ/శ్రీీ రామచంద్ర డోంగరేజీ మహరాజ్‌ వయకు బాలకాండ బాలురవలె దోషరహితంగా ్రవర్తిస్తే మానవుడు (శ్రీరామచంద్రునికి ప్రీమపాత్రుడవుతాడు. బాలురంటే పరమాత్మకు విశేషమైన (ప్రేమ. కారణం? వారిలో అహంకారానికి స్థానం లేదు. కపట, ద్రోహ, భావాదులు వారిలో వుండవు. విద్య, ధన, యౌవ్వన సౌభాగ్యాదులెన్ని ఉన్నా మన హృదయాలను బాల హృదయాలను వలె ఉఆమొయకంగానే అంటే మాయా మర్మాదులు లేకుండా ఉంచు కోవాలి. బాలకాండ నిర్జోషకాండ. (శ్రీరామచంద్రుడు ఎలాంటి వానికి లభిస్తాడు! బాల హృదయ సద్బశ నిర్మల హృదయులకు మాశ్రమే,లభిస్తాడు. నీర్వికారత్వాన్ని పొందడానికి ఈభుకించు. కనుల ద్వారా దోషాలు హృదయ స్టానాన్ని ఆక్రమిస్తాయి. కనుక దృష్టిపై అంకుశాన్ని ఉంచగలిగితే జీవన సర్వస్వం నిర్భొాషంగా ఉంటుంది. దృష్టినిబట్టి సుఖ స్వరూపం గోవరమయితే మరికొందరికి దుఃఖంగా అవుతుంది. చృప్రిోో సుఖ దుఃఖాలన్నవి లేవు. మన దృష్టిలోనే సుఖదుఃఖాలు రెండూ ఉన్నాయి. పై హేతువు వల్లనే ఆదిశంకరులు ప్రపంచాన్ని అనిర్వచనీయమనీ వర్ణనాతీత మైనదనీ అన్నారు. బాలుర వంటీ టోసషు వికార రహితమైన దృష్టి కలిగి అంటే శ్రీరామచంద్ర దేవుని స్వరూపాన్ని గుర్తించ గలుగుతాము. ని(గ్రహ, బ్రహ్మచర్య పొలనాదుల వల్ల జీవితంలో సరళత్వం ఏర్పడుతుంది. మానవమాత్రుడు వివిధావమానాలను మరచిపోతే జీవితంలో చరళత్వం ఏర్పడుతుంది, బాలుర వలె మోహ, వికార శూన్యుడవుగా ఉండ గలిగితే నీ దేహం అయోధ్య అవుతుంది. వైర, యాుథట్ద, ఈర్చ్యాదులు లేని స్థానమే అయోధ్య అనబడుతుంది. బొలకొండ తరువాత అయోధ్యకాండ వస్తుంది. ఈ కాండ మనుష్య మా్రుణ్ణి వికార రహితునిగా చేస్తుంది. భక్తి రూప సరయూనది తీరాన నిరంతర వాసం చేసే వారందరూ, నిర్వికారు అవుతారు. అంటే (ప్రేమ అఖిస్తుంది. అయోధ్య కాండ (ప్రేమను ప్రసాదిస్తుంది. శ్రీరామచంద్రుని సవతి తల్లి ప్రేమ, మొదలైనవి యిందులోనే ఉన్నాయి. ఎంత మాత్రం వికారం శిందకుండ ఏకైక స్టితిలో (శ్రీరామచంద్రుడున్న కాండయిదియే. ఆనంద రామాయణంలో ్రల్వేక కాండకు విభిన్న ధలథ్రుతు లీయబడ్డాయి. అయోధ్యాకాండను పారాయణ చేసే వాని గృహం అయోధ్యా సదృశంగా ఉంటుంది. అతని గృహంలో యుధ్ధ కలహాదు లేవీ ఉండవు, గృహస్థ్రాశ్రమవాసు అందరికీ యీ కాండ అత్యావశ్యకమైనది. కలవోనికి ధనమే మూలము, కీర్తి, ప్రతిష్టలు, వైరాదులు రాకుండుట, యీ కాండ పారాయణవల్ల కలిగే విశేష ఫలాలు. స్వగృహస్థ జనులను భగవద్చావంతో చూడాలన్నది శాస్త వచనము, నిజ బంధు బాంధవ మిత్రాదులలోనే పరమాత్మను చూడని వారికి దేవాలయాలలో పరమాత్మ ఎలా దర్శన మిస్తాడు.? జగత్తును సృజించిన పరమాత్మ ప్రతి వస్తువులోనూ ఉన్నాడు. శ్రీరామ చంద్రుడు అరణ్యాలకు వెడుతూ కైకతో “మాతా! రాజ్యాన్ని ప్రసాదించడం వల్ల నా తమ్ముడు సుఖంగా ఉండడమే నాకు కావలసినద్సీ, నేను కోరుక్షునేదీ కూడా అంటాడు. సోదరులలో పరమాత్మను చూడజాలని వారికి దేవాలయాలలో కూడ పరమాత్మ దర్శనం కాదు. విగ్రహంలో ఉన్న భగవంతుడు మన కోసం పరిగెత్తుకు రాకపోయినా, ఆ విగ్రహంలో భగవద్భావాన్ని మనం

242 సుఫ్టిరంగా ఉంచుకోవాలి. కాని సజీవ పరమాత్మలపై (స్వకుటుంబ జనులపై) భగవద్చానం ఉంచ జాలనివారు పాషాణంలో భగవద్భావాన్ని ఎలా పొంద గలుగుతారు? జగత్తును సృష్టించిన పరమాత్మ యావత్పదార్జాలలోనూ ప్రవేశించనంత వరకు సృష్టి నిరర్హకమే కదా! సర్వే సర్వత్రా పరమాత్మ నిండి నిబిడీకృతుడై ఉన్నాడు. అన్న, తమ్ముడు, తల్లి తండ్రి ఆదిగాగల వారందరి లోనూ, ఆ దేవ దేవుడే ఉన్నాడు, తన తమ్ముని ఆనందంకోసం శ్రీరాముడు "ఘోరారణ్యాలకు వెళ్ళి పోయాడు. ఇది మహత్తర లోకాతీతమైన ఆదర్శ మార్గము. ఇక భరతునికి అన్నగా6 మీద ఉన్న (ప్రేమ సామాన్యమైనదా ! దివ్యమైన (ప్రేమ. ఆ మవిత్ముడు సకలైశ్వర్య సంపన్నమైన రాజ్యాన్ని స్వీకరించ లేదు. నా వారు (సీతారామ లక్మణులు అరణ్యాలలో సంచరిస్తూ కందమూలాలు భక్షిస్తూ నా మూలంగానే దుఃఖాలను భరిస్తున్నారు అని భరతుడు రాజ్యాన్ని స్వీకరించ లేదు. అయోధ్యాకాండ పారాయణ వల్ల యుద్ద కలహాదులు దూరమవుతాయి. ఆయోధ్యాకాండ తరువాత అరణ్యకాండ వస్తుంది. అది వాసనలను దూరం చేస్తుంది. వైరం లేకపోయినా వాస్వ్వ బాధిస్తుంది. అరణ్యకాండ పారాయణ వల్ల వాసనలు నిర్మూల మవుతాయి. అరణ్యవాసం చేసి కూడ తపస్సు చెయ్యక షాజై జీవితంలో దైవత్వానికి స్థానం ఉండదు. శ్రీరామచంద్రుడు రాజే అయినా సీతాలక్ష్మణ సమేతంగా వనవాసం చేసి. త్వ చేస్తి ఆపై రాజ సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు, ఆదిలో తపస్సు చేయగలిగిన వాడు భోగానుభవ సందర్భంలో సావధాన్సలై జీవితాన్ని గడుప గలుగుతాడని మహాత్ములెందరో అరణ్యవాసంచేశారు. మహాప్రభువు- పాదరక్షా రహితంగానే యావద్భాశ్రశ్ర దేశయా[త్ర చేయ గలిగాడు. ఆయన వ(న్హ్రద్వయం కంటె అధికంగా వస్ర్తాలను కూడ ఉంచుకునేవాడు కాదు. జీవిత్రంల్రః తపస్సు చాల అవసరమైనది. వనవాస రహితంగా జీవితంలో సుఖవాసం లభించదు. అధిక కాలం కాకుంటే ఓ నెల రోజుత్యై వ వనంలో అయినా నదీ తీరంలో అయినా నివసించాలి. భగవంతుడూ, నువ్వూ తప్ప అక్కడ ఎవరూ ఉండకూద్తద్వ మూడవ వాడు వస్తే కోలాహలం ప్రారంభమవుతుంది. వనవాసం మానవ హృదయాన్ని కోమలంగా చేస్తుంది. త నక్త భగవంతుడు వినా వేరెవ్వరూ లేరనే విశ్వాసం దృఢంగా కలుగుతుంది. వాసనా రహితులను చేసేదే ఆరణ్యకాండ. (శ్రీ రామచంద్రుడు పరమాత్మయే అయినా, తష్లో రహితంగా వాస్వ్వ నాశనం కావని స్పష్టంగా ఆచరించి చూపించినాడు. ఉత్తమ నిగ్రహం కూడ తపస్సే. ఆదిలో రసనేంద్రియాన్ని అంటై నాలుకను నిగ్రహించ్చు అరణ్యవాస సమయంలో రామచంద్రుడు అన్నాన్ని స్వీకరించ లేదు. ఫలమూలాలనే ఆపు రపే గా తీసుకున్నాడు. అన్నంలో అంతర్నిహితంగా ఉన్న రజోగుణం కామాన్ని కలిగిస్తుంది. సాత్త్వికాహార రహితంగా కామాన్సి జయించ లేము. కందమూల ఫలాలను మాత్రమే స్వీకరించి రామచంద్రుడు తపస్సు కొనసాగించాడు. అరణ్యం టే అతడు ఎట్టి ధాత్తువునూ స్పృశించ లేదు. శ్రీ, ఫల నిర్మిత పొత్రతోనే జలాలను పానం చేశాడు. భార్య కూడా ఉన్నా ఆత్రల్ష నిర్వికారుడుగానే ఉండగలిగాడు. క్రమ క్రమంగా వాసనలను రూపు మాపే విధానాన్ని - మహాదర్శవంతంగా అరణ్యకాండ నిరూపించింది. వాసనలను నాశనంచేసుకోవాలంటే జీవితాన్ని సాత్త్వికమయంగా మార్చు కోవాలి, తపశ్చర్య కొనసాగించి నాదుర్మార్ష్య వల్ల రావణుడంతటి వాడు కూడ అంతమై తీరతాడు. కామరూప రావణాసురుని అంతం చెయ్యాలంటే) వనవాన్మ తపశ్చర్యాదులు అత్యంతావశ్యకాలు. శూర్చునఖ అంటే విషయ వాసనలకు ప్రతి రూపమే. అరణ్య కాండలో శూర్చనఖ మోహం, శబరి భక్తి - రెండూ ఉన్నాయి. పరమాత్మ మోహం వైపు కను లెత్తి ఎన్నడూ చూడడు. అతడు భక్తి స్వరూపణి అయిన శబరి వైపు చూస్తాడు. మోహాన్ని నాశనం చేసి భక్తినే స్వీకరించండి:

243 ర్తి క్తి ృంధకాండ చెర, వికార, వాసనాది దుష్ట ్రవృత్తులకు దూరమైననాడే కిష్కింధాకాండలో జీవాత్మకు, పరమాత్మతో మైత్రి యేర్పడడం జరుగుతుంది. ఆరణ్యకాండలో వాసనలు క్షీణించిన తరువాతనే కిష్కింధలో సుగ్రీవునికి శ్రీరామునితో స్నేహం ఏర్పడుతుంది. జీవుడు కామునికి దూరం కానంత వరకూ పరమాత్మతోటి ఆనుబంధం వీర్పుడదు. కిష్కుంధాకాండలో రామ- సుగ్రీవ మైత్రి - అంటే పరమాత్మతో స్నేహాన్ని - హనుమంతుడు (బ్రహ్మచర్య నిగ్రవాలు) మధ్యస్థుడుగా ఉన్నపుడే సొధ్యమవుతుంది. సుందరమైన కంఠం కలవాడే సుగ్రీవుడు. కంరానికి అలంకారాలు ఆభూషణాదులు కావు. బ్రహ్మచర్య పాలన రామనామ సంక్షీర్తనము, జీవాత్మ పరమాత్మ ల స్నేహం హనుమంతుని మీద అంటే అఖండ బ్రహ్మచర్య ్రతపాలన మద సంపూర్ణంగా ఆధారపడి ఉంటుంది. బ్రహ్మచర్య నిగ్రహాదులకు హనుమంతుడు ప్రతీకగా భాసిల్లుతున్నాడు. సుందరమైన కంఠం కలవానికే శ్రీ, రామ దేవునితో స్నేహం ఏర్పడుతుంది. కాని ఒంటరిగా సుగ్రీవుడు సాధించ గల్తిగే జీమీ లేదు. అతడికి హనుమంతునితోడు, అంటే బ్రహ్మచర్యం లేకపోతే- దైవసేవలో, లక్యసాధనలో ఆనందం లభించదు. కారణం ? ఏకాగ్రత చేకూరదు. కనుక హనుమత్సహకార రహితంగా (బ్రహ్మచర్య వ్రతపాలన రహితంగా) శ్రీరామ చరమాత్మతో అనుబంధం అసంభవమే, కేవలం హనుమంతుని వల్లనే రామచంద్రుడు సుగ్రీవుణ్ణి తన వాణ్ణిగా చేసుకున్నాడు. ఇగ్నీ సుందరకాండ పరమాత్మతో స్నేహం కలిగి మెలగడం వల్ల జీవాత్మ జీవన సర్వస్వం సుందర తమంగా తయారవుతుంది. ఆందువల్ల క్రిష్కుంధ తరువాత వచ్చింది. సుందరకాండ. పరమాత్మతో జీవాత్మకు మైత్రి కలగనంత వరకూ వాని జీవితం బాగుపడదు. సుందరకాండ యదార్దంగా సుందరమైనదే. ఇందులో రామభక్తుడైన మారుతికి మాత సందర్శన భాగ్యం లభించినది. కృతాదేవి పరాశక్తి. ఆ జగజ్జనని దర్శనం ఎలా ఎప్పడవుతుంది? సుందరమైన జీవనం కలవానికే పరదేవతా దర్శనం లభిస్తుంది. ఏకాకిగా హనుమంతుడు మాత్రమే సంసార సముద్రాన్ని దాటగలడు. అఖండ (బ్రహ్మచర్య దీకు నిరంతర నిర్విరామ రామనామ సంక్షీర్తనాదుల ప్రభావం వల్ల మాత్రమే అతనిలో దివ్యశక్తి కలిగింది. అతడు వినా ఆ వానర మహావీర “జన్యంలో ఎవ్వరూ ఆ మహాసాగరాన్ని దాట లేరు. బ్రహ్మచర్య రామనామ సంక్షీర్తనలే అతనికి అఖండ శక్తిని ప్రసాదించాయి. సగర లంఘన వేళలో అతని దారికి సురస ఆటంకాన్ని కలిగించాలని వచ్చింది. వేధించడం సురస లక్షణం నిగ్రహ స్వరూపుడైన హనుమంతుడు సురసను నాశనం చేస్తాడు. సంసార సాగరాన్ని తరించ గోరేవాడు జిహ్వను అంటే రసనేం(ద్రియాన్ని అవశ్యం స్వాధీనంలో ఉంచుకోవాలి. అంటే రుచికల వాసనలు ఆణచుకోవాలి. జీవితాన్ని సుందరంగా మలచుకోవాలనుకున్నవాడు నిజ జీవితాన్ని భక్తిమయం చేసికోవాలి. పరాభక్తిమయం చేసికోవాలి. పరాభక్తి స్వరూపిణి అయిన సీతామాత ఉన్నచోట అమంగళం ఉండదు. ఓీత్ర ఉన్న వనవేం అశోక వనవు. (బ్రహ్మ దృష్టి కలగడంతో శోకం వూయామై పోతుంది. యుదకాండ చో జీవితం భక్తిమయం కావడంతో లంకలోని రాక్షసులందరూ నాశనమయ్యారు. రాక్షసులు అంతంకావడసీతో కామం వాశన మవుతుంది. (క్రోధం కూడ నశించిపోతుంది. భక్తి దేనీదర్శన మాత్రంచే జీవితం సుందర మవుతుంది. యుద్దకాండలో రావణుడే కొమ స్వరూపుడు. అట్టివాడు నాశనమైైపోయాడు. భక్తి ప్లూర్ధనుయిన జీననం సుందరమవుతుంది. కామాన్ని |

244 చంపగల థీ, ధీర సంపన్నుడు కాలాన్ని కూడ అంతం చెయ్యగలుగుతాడు. కామోపహతుడు సునాయాసంగొ కాలోవహతుడు కూడ అవుతాడు. లంకా శబ్దాన్ని తలక్రిందులు చేస్తే కాలం అవుతుంది. కాలం సర్వులనూ హతనూరుస్తుంది. క్తావ్సి హనుమంతుడు అట్టి కాలాన్ని కూడ హతమారుస్తాడు. అతడు లంకను అంటే కాలాన్ని భస్మం చేస్తాడు. మొరుతిని కాలం ఏమీ చెయ్య లేదు. కారణం? అతడు బ్రహ్మచర్య పాలనలో పరాశక్తిని భక్తితో సందర్శించ గలిగాడు గనుక ఉతరకాండ అద తులసీదాస మహాకని ఉత్తరకాండలో సర్వస్వాన్నీ అంతర్జ్నిహితం చేశాడు. ఇందులో ముక్తి లభిస్తుంది. కాకభుత్వుండ్త గరుడుల సంవాదాన్ని పదే పదే పఠించండి. రాజస (కామ) నాశనం కానంతవరకూ ఉత్తర కాండలో అడుగు పెట్టజాల్వ్స్స భగవంతుని విడనాడి క్షణకాలం కూడ ఉండలేని వాడే భక్తుడు. పూర్వార్తంలో రావణులి అంతం చెయ్యకలవాడి ఉత్తరక్రాం్య్య సుందరంగా ఉంటుంది. వార్రంక్యంలో అతడే రాజ్యం చేయగలుగులాడు. యౌవనారంభం నుండి కొమ విజయాన్షజ్హ ప్రయత్నం చేయ గలవాని జీవితం ఉత్తరార్దంలో, అంచే ఉత్తర కాండలో మహానందంగా గడుస్తుంది. అందువల్ల జీవిల్వ్వ్బ్య అటో వాధ్‌ అద్‌ ను బాగుచేసుకోవడానికి ప్రయత్నాన్ని యౌవ్వన దశనుండియే కొనసాగించాలి. పై విధంగా రామాయణాంతర్గతమైన _సప్తకాండలూ జీవనాభ్యుదయానికి సస్తసోపానాలై తేజరిల్టుతున్నాల్స్స్న రామాయణాంతర్గతమైన ప్రత్యేక పాత్ర మహా దర్శాన్ని చూపిస్తున్నది. (శ్రీరాముని నంటి కుమూరుడు లేడు. వన్నిష్థ సము గురుదేవుడు లేడు, దశరథ సదృశ పిత కానరాడు. కౌసల్యతో సనూనమైన మాతృమూర్తి లేదు. (శ్రీరామ సమృ పతి గోచరించడు. సీత వంటి పత్ని లేదు. భరతుని వంటి అనుజుడు లేడు. దశకంరునితో సమానమైన వైరి లేడు. (శ్రీమద్రామాయణం రామచంద్రుని నామ స్వరూపమై తేజరిల్లుతున్నది. శ్ర,రామచం ద్రుని పాదారవిందాలే బాలక్షాంట్మ్మ్ఞా భాసిల్గుతుండగ్యా జంఘలే అయోధ్యాకాండడ్డై తేజరిల్టుతూన్నది. (శ్రీ/రామడేవుని ఉదరం అరణ్యకాండ కాగొ, కిష్కింధాక్రార్య్యి (శ్రీరాముని హృదయస్థానంలో ప్రకాశిస్తూన్నది. సుందరకాండ (శ్రీరాముని కంఠం కాగా యుద్దకాండ (శ్రీరాముని ్య దు మండలమై విలసిల్దుతూన్నది. మస్తకం స్టానంలో ఉత్తరకాండ లేజరిల్టుతూన్నది. “రానుచరిత్ర దివ్యాతిదివ్యమై, భవ్యాతి భన్యమై నవ్యాతి నవ్యమైనది, (శ్రీరామ మార్గాన్ని అనుసరించ గలిగితే నిరంత్త్య ఆ దివ్య రామనామాన్ని స్మరిస్తూ మానవుడు కర్తవ్యపాలనలో ఉండగలిగితే ఆనందం లభిస్తుంది. రాముడు లభించ్వళ ష్‌ ఆనందం లభించదు. 63 ॥ మంగళం - మహిత్‌ ॥ నేనో నో

245 నీరానుః శరణం మను - నూల 'శీరామః శరణం మమ (శ్రీరామః శరణం మమ శరామః శరణం మమ ్ర్రరామః శరణం మమ స్ట్ర/రామః శరణం మమ శ్రోరామః శరణం మను శ/రామః శరణం మము 'శీ/రామః శరణం నుమ (్ర్రరామః శరణం మమ శ/రామః శరణం మమ (శ్రైరామః శరణం మమ (్ర/రానుః శరణం మమ శ్రీరామః శరణం మమ (శ్ర్రరామః శరణం మమ 'శ్ర/రామః శరణం మమ (శ్రీరామః శరణం మమ (శ్రరామః శరణం మమ (శ్ర/రామః శరణం మమ 'శ్రీ/రామః శరణం నుమ (ప్ర/రామః శరణం మమ (శ/రామః శరణం మమ '్ర్రరామః శరణం మమ శ్రీరామ: శరణం మను 'శ్రరామః శరణం మను (శ్ర్ర/రామః శరణం మమ 'శ్రీరామః శరణం మమ (శ/రామః శరణం మమ 'శ్రరామః శరణం మమ శ్రీరామ శరణం మమ (శ్రీ/రామః శరణం మను ్రరామః శరణం మను 'శ్రీరామః శరణం మమ శ్రరాము శరణం మమ ఛ్రరామః శరణం మమ (స్రరామః శరణం మమ (శ్రరామః శరణం నమ (శ్రీరామ: శరణం మమ 'శ్రరామః శరణం మమ శ్రరామః శరణం మమ 'శ్ర్రరామః శరణం మమ 'శ్రీ/రామః శరణం మను ్రీ/రామః శరణం మమ ్రరామః శరణం మమ ్రీరామః శరణం మమ శ్రరానుః శేరణం మమ (ప్రారామః శరణం మను (శ్ర్రరామః శరణం మమ శ్ర్‌/రామః శరణం మమ (శ్రరామః శరణం మమ 'శ్రరాముః శరణం మమ (శ్ర,రామః శరణం మమ (శ్ర/రామః శరణం మమ శ్రీరానుః శరణం నుమ ఫ్‌ ,రామ శరణం మను శ/రాముః శరణం మమ శ్రరామః శరణం మము శ్రోరామః శరణం నువు (శీ,రామః శరణం మమ 'శ్రరామః శరణం మను 'శ్ర్‌/రామః శరణం మమ (రామః శరణం మమ (శ్రీరామః శరణం మమ శ్రీ/రామః శరణం నుమ శ్రరామః శరణం మమ రామః శరణం మమ శ్ర్రరామః శరణం మమ శ్రరాముః శరణం నుమ 'శ్రరానుః శరణం మమ 'శ్రురామః శరణం మమ శ/రామః శరణం మమ చ్రరామః శరణం మమ ఫేరామః శరణం మమ 'శీ/రామః శరణం మమ ్రీరామః శరణం మమ శ్రారామః శరణం నుమ 'శ్రరామః శరణం మమ 'శ్రీరామః శరణం మమ శ్రీరామః శరణం నుమ శ్రరామః శరణం మమ 'స్ట/రామః శరణం మమ శ్రరామః శరణం మను శ్రీరామః శరణం మమ (రామః శరణం మమ శ్ర/రామః శరణం నుమ స్‌ రామః శరణం మమ (శ్రీరానుః శరణం మమ శ్రీరాము శరణం మనము రామః థఛరణం నువు 'శ్రీ/రానుః శరణం మము శీ ,రామః శరణం నుము శ్రోరామః శరణం మవు (శ్రరామః శరణం మమ క్హ్రోరామః శరణం నువు శ్రరామః శరణం మమ (శ్రరామః శరణం నును సేరానుః: శరణం మమ శరామః శరణం మమ ష్థ/రాము శరణం మను శ్ర్రోరానుః శరణం మమ సఏ్యరాముః శరణం మమ ఆరామః శరణం మమ (శ్రీ/రానుః శరణం మమ శ్రోరామః శరణం మమ స్ట్రరామః శరణం నుమ 'శ్రురామః శరణం మమ (శ్రీరామః శరణం మమ (శ్ర/రామః శరణం నుమ (శ్ర్‌/రామః శరణం నువు రాజమండ్రి - (శ్రీమతి అండ్‌ (శ్రీయుత తేఠలి సత్యనారాయణ రెడ్డి దంవతుల పొజన్యంతో

246 శ్రీరామ జయరామ జయ జయ రామ - నూల

శ్రీరామ జయరామ జయ జయరామ | శ్రీరామ జయరామ జయ జయ రామ | శ్రీరామ జయరాను జయ జయ రామ శ్రర జయరావు జయ జయరామ. | శ్రీరామ జయరాను జయ జయరాను | (శ్రీరామ జయరామ జయ జయ రామ శ్రీరామ జయరాను జయ జయ రామ శ్రీరామ జయరామ జయ జయ రామ శ్రీరామ జయరామ జయ జయ రామ శ్రీరామ జయరామ జయ జయ రామ. | శ్రీరామ జయరామ జయ జయరామ | (్రరామ జయరామ జయ జయ రామ శ్రీరామ జయరామ జయ జయ రాను | (శ్రీరామ జయరావు జయ జయ రామ | ్రరామ జయరామ జయ జయ రామ 'శ్రీరాము జయరామ జయ జయ రామ | (స్రరామ జయరాను జయ జయ రామ | (శ్రురామ జయరామ జయ జయ రామ శ్రీరామ జయరామ జయ జయ రాను | 'శ్రరాను జయరాను జయ జయ రామ స్థగామ జయరామ జయ జయ రామ త్రం జయరామ జయ జయ రామ | శ్రీరామ జయరామ జయ జయ రామ | (శ్రీరామ జయరామ జయ జయ రామ (శ్రీరామ జయరామ జయ జయ రామ | (శ్రరామ జయరామ జయ జయరామ | (శ్రీరామ జయరామ జయ జయ రామ శ్రీరామ జయరామ జయ జయ రామ | ్ర్రరామ జయరామ జయజయరామ | శ్రీరామ జయరామ జయ జయ రాము శ్రీరామ జయరామ జయ జయ రామ. | శ్హరామ జయరామ జయ జయరాను | శశ్రైరామ జయరామ జయ జయ ర్వా 'శ్రారామ జయరాను జయ జయ రాను | (శ్రరామ జయరామ జయ జయరామ | (శ్రీరామ జయరామ జయ జయ ర్వా (శ్రీరామ జయరామ జయ జయ రామ. | (శ్రీరామ జయరామ జయ జయ రామ | శ్రీరామ జయరామ జయ జయ రామ శ్రీరామ జయరామ జయ జయ రామ. | (రామ జయరామ జయ జయరాను | శ్రీరామ జయరాను జయ జయ ర్వా శ్రీరామ జయరామ జయ జయ రామ. | భ్రారామ జయరామ జయజయరామ | (శ్రీరామ జయరామ జయజయర్వా్యా శ్రీరామ జయరామ జయ జయ రామ | శ్రీరామ జయరాను జయ జయరామ. | (శ్రీరామ జయరామ జయ జయ రాష శ్రీరామ జయరామ జయ జయ రామ | శ్రీరామ జయరామ జయ జయరామ | గ్రిరామ జయరామ జయ జయ ర్వా '్రరామ జయరామ జయ జయ రామ. | (శ్రీరామ జయరామ జయ జయ రాము | శ్రీరామ జయరామ జయ జయ రామ్హు 'స్రారామ జయరామ జయ జయ రామ | (్హరామ జయరామ జయ జయ రామ | ్రరామ జయరామ జయ జయ రచ్చ 'శ్రైరాను జయరామ జయ జయ రాను కోరాము జయరావు జయ జయ రామ | స్రైరామ జయరామ జయ జయ ర్వా శ్రీరామ జయరామ జయ జయ రాను. | శ్రీరామ జయరామ జయ జయ రాను. | శ్రీరామ జయరామ జయ జయ రాష శ్రీరామ జయరామ జయ జయ రామ శ్రీరామ జయరామ జయ జయ రాను శ్రీరాను జయరాను జయ జయ ర్వ ర్రీ/రామ జయరామ జయ జయ రామ శ్రీరామ జయరామ జయ జయ రామ శ్రీరామ జయరామ జయ జయ రా శ్రీరామ జయరాను జయ జయ రామ శ్రీరామ జయరామ జయ జయ రామ. | (శ్రీరామ జయరామ జయ జయ రా శ్రీరామ జయరామ జయ జయ్‌ రామ శ్ర్రశాము జయరామ జయ జయ రాను శ్రీరామ జయరాను జయ జయ రు

స్ర్రారామ జయరాను జయ జయ రామ శ్రీరామ జయరామ జయ జయ రామ శ్రీరామ జయరామ జయ జయ ర్వ శ్రోరామ జయరామ జయ జయ రామ శ్ర్ర/రామ జయరామ జయ జయ రాము శ్రీరామ జయరాను జయ జయ రు 'శ్ర్రారామ జయరామ జయ జయ రాము. | శ్రీరామ జయరాను జయ జయ రామ | (శ్రీరామ జయరాను జయ జయ ర్వ

శ్ర/రామ జయరామ జయ జయ రామ | ్ర్యరానమ జయరామ జయ జయరామ | శ్రీరామ జయరామ జయజయ ర్వా శ్రమ జయరామ జయ జయ రాము శ్రీ/రాను జయరామ జయ జయ రామ శ్రీరామ జయరామ జయ జయ రా శ్రీరామ జయరామ జయ జయ రామ. | శ్ర్రరామ జయరామ జయ జయ రామ | థ్రరాను జయరామ జయ జయ రా శ్రీరామ జయరామ జయ జయ రాను శ్రీ/రామ జయరామ జయ జయ రామ శ్రీరామ జయరాను జయ జలు ర్వ 'శ్రరామ జయరామ జయ జయ రామ. | శ్రీరామ జయరామ జయ జయ రామ | స్రైరామ జయరాను జయ జయ ర్వ

శ్ర/రామ జయరామ జయ జయ రామ. | శ్రీరామ జయరామ జయ జయ రామ | శ్రీరామ జయరాను జయ జయ రా కామ జయరామ జయ జయ రామ త్రరామ జయరాను జయ జయ రామ శ్రీరామ జయరావు జయ జయ రామ లమ జయరామ జయ జయ రాము శ్రీరామ జయరామ జయ జయ రామ శ్రీరామ జయరామ జయ జయ రా

రాజమండ్రి - పద్మావతీ ప్రైప్‌సెట్టర్‌ వారి సౌజన్య శుభాకాంక్షలతో

247 రాం - రానూయ ననుః - మాల రాం రావూాయ నవముః రాం రామవాయ నమః రాం రామాయ నమః రాం రావూయ ననుః రాం రామాయ నమః; రాం రామాయ నను; రాం రామవూాయ నవుః రాం రామాయ నవుః రాం రావాయ నమః రాం రామవూయ నమః రాం రావాయ ననుః ' రాం రామాయ నమః రాం రావూాయ నముః రాం రావూయ నమః రాం రామాయ నముః రాం రామాయ నమః రాం రావూయ నమః రాం రామాయ నము; రాం రామాయ నమః రాం రామాయ నమః రాం రామవాయ నవుః రాం రామవూాయ నమః రాం రావూాయ నవుః రాం రామవూయ నమః రాల రావూయ నమః రాం రామాయ నమః రాం రానవూయ నమః రాం రామాయ నమః రాం రావూయ నము రాం రావూాయ నమః రాం రానూయ నమః రాం రామవూయ నము రాం రావాయ నమః రాం రావాయ నవు; రాం రామాయ నమః రాం రామాయ నముః రాం రానవూయ నవుః రాం రావాయ నము రాం రానూయ నమః: రాల రానమవూయ నవుః రాం రావాయ నము రాం రామాయ నమః రాం రావూాయ నమః రాం రామాయ నవ్వీః రాం రావూయ నమః రాం రామాయ నవుః రాం రామాయ నమః రాం రావూయ నము; రాం రావూాయ నవుః రాం రావాయ నమః రాం రావమూాయ నమః రాం రామవూయ నమః రాం రామాయ నవు? రాం రామాయ నమః రాం రావాయ నవుః రాం రావాయ నవు; రాం రావూయ నమః లాం రామాయ నమః రాం రామాయ నవముః రాం రావమూయ ననుః రాం రామాయ నమః రాం రామాయ నవుః రాం రావమాయ నముః రాం రామాయ నమః రాం రామాయ నమః రాం రామాయ నమః రాం రావాయ ననుః రాం రానవూయ నమః రాం రామాయ ననుః రాం రావూయ నమః రాం రామాయ నవముః రాం రామాయ నమః ఎ రాం రావూాయ నమః రాం రావాయ నవుః రాం రామాయ నమః రాం దరావూయ నవనుః రాం రావమాయ నముః రాం రామాయ నమః రాం రావూాయ నమః రాం రావాయ నమః; రాం రానవూయ నమః రాం దావూయ నమః రాం రానవూయ నవు?ః రాం రామాయ నవుః రాం రావమూాయ ననముః రాం రావూాయ నమః రాం రామాయ నమః రాం రామాయ నముః రాం రామాయ నమః రాం రావూాయ ననుః రాం రానవూయ ననుః రాం రామాయ నవుః రాం రామాయ నమః రాం రావూయ నమః రాం రావూయ నమః రాం రామాయ ననుః రాం రానమూయ నముః "రాం రామాయ నమః రాం రామాయ నమః రాం రావూాయ నమః రాం రానూయ నవముః రాం రామాయ నవముః రాం .రామూయ నమః రాం రామాయ నమ్ము రాం రామవూయ నమః రాం రామవాయ నమః రాం రామవాయ నమః రాం రామాయ నమః రాజమండ్రి - సర్వోదయా నర్భెంగ్‌ వోమ్‌: | డాక్టల్ల్‌: (శ్రీమతి శ్యామల, శ్రీ, పి. సుబ్బారావు దంపతుల సౌజన్యంతో

248 శ్రీమద్వాల్మీకి రామాయణము

(ప్రపంచంలోనే రామాయణం లాంటి మహాకావ్యం లేదని మేధావులంతా ముక్త కంరంతో కొని యాడార్సు కొనియాడుతున్నారు. భారతీయ భాషలన్నింటిలోకి వాల్మీకి రామాయణం ఏదో ఒక రూపంలో తరుచూ అయ్యింది, తెలుగులో పద్యకావ్యాలుగా ద్విపదకావ్యాలుగ్కా నాటకాలుగా, హరికథలుగా బుర్రకథలుగా, సినిమూలుగా ఒకటేమిటి అన్ని కళారూసాలలోకీ రామకథ అవతరించింది.

కాలాన్ని బట్ట, అభిరుచిని బట్టీ ప్రక్రియా స్వభావాన్ని బట్టీ ఆయా కళారూపాలలో ఈ రామకథ ఎన్నో మార్పులకు చేర్చులకు గురి అయ్యింది. వెరసి - మహాకవి వాల్మీకి ఏమి చెప్పాడు, ఆయన చెప్పిన అనలు సీనలు రామకథ ఏమిటి - అనేది కలగొావులగం అగమ్యగోచరం అయిపోయింది.

ఈ గందర గోళాన్ని వారించి అపోహలు తొలగించాలంటే వాల్మీకి చెప్పిన రామాయణాన్ని యథాతథంగా తెలుగువారికి అందించాలి,

శ్లోకాలూ ప్రతిపదార్జాలూ చూసి చదువుకో గలిగిన తీరిక ఈ నాటి పాఠక లోకానికి లేదు. అందుక్షన్సి మూలంలో ఉన్నది ఉన మట్టు అందరికీ అర్హమయ్యే వాడుక తెలుగులో అందిస్తున్నారు - తెలుగు విశ విద్యాలయం సాహిత్య పీఠాచార్యులు శ్రీ! బేతవోలు రామబ్రహ్మం. కవితా (ప్రియులను సంతృప్తి పరచడాని అక్కడక్క్యర్హా అన్ఫుత గుళికలవంటి శ్లోకాలను తాత్సర్య ససితంగా ఉదాహరిస్తూ సులభశైలిలో రచన సాగించారు.

ఆరుకొండలూ రెండు సంపుటాలుగా ఎనిమిది వందల పుటలుగా శ్రీ) బాపు వేసిన మూడు రంగ్వృల ముఖవిత్రాలతో ఆకర్షణీయంగా 1/8 డెమ్మీ సైజులో ప్రచురించారు. వెల కూడా అందరికీ అందుబాట్సుల్రః రెండు సంపుటాలు కలిపి నూట అయిదు రూపొయలు మాత్రమే. రామకధా జిజ్ఞాసువులారా! త్వరవడండ్షి బేతవోలు రచన - వచన రామాయణాన్ని ఈ రోజే సొంతం చేసుకోండి! నోట్‌: వి.పి, పరతి లేదు రు 105-00 అందజేయు. వారికి తిరుగుటసాలో రిజిష్టర్డ్‌ పోస్ట్‌ ఖర్చుల మేమే. భరించి సంపగలము.. వర్తకులకు కమిషన్‌ కలదు. రానూాయణంతో బాటు శ్రీ రామరక్షాస్తోజ్రన్ష్‌ 10 ప్రతులు ఉచితంగా సంపగలము, పాం ఈ చిరునామాకే ద్రవ్యం సంపండి పు

ఇల్ల పురాణపండ రాధాకృపృమూర్తి జయశ్రీ, టాకీస్‌ రోడ్‌ - సూర్యాహోటల్‌ ప్రక్కన, భావగత మందిరం - రాజమండ్రి 4 ఫోన్‌ : 76356

248

బాల రానూయణము తపస్వ్వాధ్యాయ నిరతం తపస్వీ వాగ్విదాం వరమ్‌, నారదం పరివస్రచృ వాల్మీకి ర్ముని పుంగవమ్‌. 1 కోన్వస్మిన్‌ సాంప్రతం లోకే గుణవాన్‌ కళ్చ వీర్యవాన్స్‌ ధర్మజ్ఞశ్చ కృతజ్ఞక్చ సత్యవాక్యో దృఢద్రతః.2 చారిత్రేణ చ కో యుక్త సర్వభూతేషు కో హితః విద్వాన్‌ కః క సృమర్హశ్చ కళ్ళైక ప్రియదర్శనః.3 ఆత్మవాన్‌ కో జితక్రోధో ద్యుతిమాన్‌ కోనసూయకట కస్య భిభ్యతి దేవాశ్చ జుతరోషన్య సంయుగే.4 ఏళదిచ్చామ్యహం శ్రోతుం పరం కౌతూహలంహి మే, మహర్షే త్వం సనుర్గోసి జ్ఞాతుమేనం విధం నరమ్‌.5 శ్రుత్వా చైతత్‌ త్రిలోకజ్డో వాల్మీకేర్నారదో వచ, శ్రూయతామితి చానుంత్ర్య ప్రహృష్టో వాక్యమబ్రవీత్‌. 6 బహవో దుర్గభాశ్చైవ యేత్వయా కీర్తితా గుణాః మునే నక్యామ్యహం బుద్ద్వా తైర్యుక్ష శ్రూయతాం నరః? ఇక్వాకువంశప్రభనో రామోనామ జనైక్రుత నియతాత్మా మహావీర్యో ద్యుతిమూన్‌ ధృతిమూన్‌ వశీ, 8 బుద్దిమాన్‌ నీతిమాన్‌ వాగ్మీ (శ్రీమాన్‌ శత్రునిబర్దణల విపులాంసో మహాబాహుః కంబుగ్రీనో మహాహనుఒ9 | మహోరస్కో మహేష్వాసో గూఢజత్రు రరిందమః, అజానుబాహు స్పుశిరాః సులలాటః సువిక్రమః, 10 సమః సమనిభక్తాంగః స్నిగ్దవర్లు ప్రతాసవాన్‌, పీనవక్షో విశాలాక్షో లక్ష్మీవాన్‌ శుభలక్షణః.11 ధర్మజ్జు సత్యసంధశ్చ ప్రజానాం చ హితే రత్కు యశస్వీ జ్ఞానసంపన్నః శుచి ర్వళ్యః సమాధిమాన్‌.12 ప్రజాపతిసమః శ్రీచూన్‌ ధాతా రివు నిషూదన్క రక్షితా జీవలోకస్య ధర్మస్య పరిరక్షితా. 13 రక్షితా స్వస్య ధర్మస్య స్వజనస్య చ రక్షితా వేదవేదాంగతత్త్యజ్లో ధనుర్వేదే చ నిస్టితఒ14 సర్వశాస్రారతత్త్వజ్జు స్నృతినూన్‌ ప్రతిభానవాన్‌, సర్వలోక్షస్రియః సాధు రదీనాత్మా వివక్షణః15 సర్వదాభిగతః సద్భిః సముద్ర ఇవ సింధుభిః ఆర్య స్సర్వసమశ్చైన సదైక ప్రియదర్శనః స చ సర్వగుణోపేతః కౌసల్యానందవర్షన, సముద్ర ఇన గాంభీర్యో ధ్ర్యేణ హిమవా నివు16 విష్ణునా సదృశో వీర్యే సోమవత్‌ ప్రియదర్శన, కాలాగ్ని సదృశః క్రోధే క్షమయా పృథివీ సమ ధనదేన సమస్త్యాగీ సత్యే ధర్మ ఇవాపరః17 త మేవం గుణసంపన్నం రానుం సత్యపరాక్రమమ్‌, జ్యేస్టం క్రేస్టగుణై ర్యుక్తం ప్రియం దశరథ స్ఫుతమ్‌.18 ప్రకృతీనాం హితై ర్యుక్తం ప్రకృతిప్రియకామ్యయా, యౌవరాజ్యేన సంయోక్తుమైచృత్‌ గ్రీత్యా మహీపతిః19 తస్యాభిషేక సంభారాన్‌ దృష్టా భార్యాథ కైకయీ, పూర్వం దత్తవరా దేసీ నరమేన నుయాచత్క వివాసనం చ రామస్య భరత స్యాభిషేచనమ్‌.20 స సత్యవచనా దద్రాజా ధర్మపాశేన సంయుతః వివనయానూస సుతం రామం దశరథః ప్రియమ్‌.21

249 స జగామ వనం వీరః ప్రతిజ్ఞామనుపాలయన్‌, పితుర్వచన నిర్జేశాత్‌ కైకేయ్యా: ప్రియకారణాత్‌ .22 తం స్రజంతం ప్రియో భ్రాతా లక్మణోనుజగాను హృ స్నేహా ద్వినయ సంపన్నః సుమిత్రానందవర్షన్య భ్రాతరం దయితో భ్రాతుః సౌభ్రాత్ర మనుదర్శయన్‌.23 రామస్య దయితా భార్యా నిత్యం ప్రాణసమాహితా, జనకస్య కులే జాతా దేవమాయేవ నిర్మితా.24 సర్వలక్షణ సంపన్నా నారీణా ముత్తనూ వధూః సీతాస్యనుగతా రామం శశినం రోహిణీ యథా.25 పౌరై రనుగతో దూరం సిత్రా దశరథేన చ, శృంగబేరపురే సూతం గంగాకూలే వ్యసర్టయత్‌, గుహ మూసొద్య ధర్మాత్మా నిషాదాధిపతిం ప్రియమ్‌, గుహేన సహితో రామో లక్ష్మణేన చ సీతయా. తే వనేన వనం గత్వా నదీ స్తీర్హ్యా బహూదకాః చిత్రకూట మనుప్రాప్య భరద్వాజస్య శాసనాత్‌, రమ్యమావపథం కృత్వా రమనూణా వనేత్రయః, దేనగంధర్వసంకాశాః తత్ర తే న్యవసన్‌ సుఖమ్‌. చిత్రకూటం గతే రామే పుత్రశోకాతుర స్తథా, రాజా దశరథః స్వర్గం జగామ నిలసన్‌ సుతమ్‌. మృతే తు తస్మిన్‌ భరతో వసిస్టప్రముఖై రిజై, నియుజ్యమానో రాజ్యాయ నైద్చ ద్రాజ్యం మహాబలః, స జగామ వనం వీరో రామపాదప్రసాదకః, గత్వా తు సుమహాత్మానం రామం సత్యపరా[క్రమమ్‌, అయాచత్‌ భ్రాతరం రాను మూర్యభావపురస్కృత్త త్వమేన రాజా ధర్మజ్ఞ ఇతి రామం వచో౭బ్రనీత్‌, రామో౭పి పరమోదారః సుముఖః సుమహాయశాః న చైదృత్‌ సితురాదేశాద్‌ రాజ్యం రామో మహాబలః 36 పాదుకే చాస్య రాజ్యాయ న్యాసం దత్త్వా పునః వున నివర్తయానూస తతో భరతం భరతాగ్రజః,37 స కామ మనసాప్వ్యైవ రామపాదా వుపస్పృశన్‌, నందిగ్రామే2 కరోత్‌ రాజ్యం రామాగమన కాంక్షయా,38 గతే తు భరతే (శ్రీమాన్‌ సత్యసంధో జితేంద్రియః రామస్తు పునరాలక్ష్మ్య నాగరస్య జనస్య చ తద్రాగమన మేకాగ్రో దండకాన్‌ ్రనివేశ హ.40 ప్రవిశ్య ళు నహారణ్యం రామో రాజీనలోచన, విరాధం రాక్షసం హత్వా శరభంగం దదర్శ హ, సుతీళ్షం చాప్యగస్త్యం చ అగస్యభ్రాతరం తథా.41 అగస్య్యృవచనావ్చైవ జగ్రా హైంద్రం శరాసనమ్‌, ఖర్గం చ పరమట్రీత స్తూణీ చాక్షయ సాయకౌ.42 నసత స్తస్య రామస్య వనే వనచరై సహ్క బుషయో౭భ్యాగమన్‌ సర్వే వధాయాసుర రక్షసామ్‌.43 స తేషాం ప్రతిశుశ్రావ రాక్షసానాం తథా వనే.44 ప్రతిజ్ఞాతశ్చ రామేణ వధః సంయతి రక్షసామ్‌, బుషీణా మగ్నికల్పానాం దండకారణ్యవాసినామ్‌.45

250 తేన తైన వసతా జనస్ట్రాన నివాసిన్సీ విరూపితా శూర్చుణఖా రాక్షసీ కామరూసిణీ.46 తతః శూర్చుణఖావాక్యా దుద్యుక్తాన్‌ సర్వరాక్షసాన్‌, ఖరం త్రిశిరసం చైవ దూషణం వైన రాక్షసమ్‌, నిజఘాన రణే రామస్తేషాం చైన సదానుగాన్‌.47 వనే తస్మిన్‌ నివసతా జనస్ట్రాన నివాసీనామ్స్‌ రక్షసాం నిహతా న్యాసన్‌ సహస్రాణి చతుర. 48 తతో జ్ఞాతివధం శ్రుత్వా రావణః క్రోధమూర్చితళ సహాయం వరయానూస మూరీచం నామ రాక్షసమ్‌, 49 నార్యమాణ స్ఫుబహుశో మారీచేన స రావణః న నిరోధో బలవతా క్షమో రావణ తేన తే,50 అనాదృత్య తు తద్వాక్యం రావణః కాలచోదిత జగామ సహమారీ చ స్తస్యాశ్రమ పదం తదా.51 తేన మూాయానినాదూరమపవాహ్యు నృపాత్మజౌ, జహారభార్యాం రామస్య గృధ్రంహత్వా జటాయుషమ్‌.52 గృద్రం చ నిహతం దృష్ట్వా హృతాం శ్రుత్వా చ మైథిలీమ్‌, రాఘవ శ్య్ళోకసంతస్తో విలలాపాకులేంద్రియ53 తతస్తేనైన శోకేన గృధ్రం దగ్బ్వా జటాయుషమ్‌, మూర్గమాణో వనే సీతాం రాక్షసం సందదర్శహ కబంధం నామ రూపేణ వికృతం ఘోరదర్శనమ్‌, 55 . తం నిహత్య మహాబాహుర్దదాహ స్వర్గతశ్చ సః స చాస్య కథయామాస శబరీం ధర్మచారిణీమ్‌, శ్రమణీం ధర్మనిపుణా నుభిగచ్చేతి రాఘన,56 సో౭భ్యగచ్చ న్మహాతేజాః శబరీం శత్రుసూదనక శబర్యా పూజితః సమ్య గ్రామో దశరథాత్మజః57 సంపాొతీరే హనుమతా సంగతో వానరేణ హ, హనుమద్వచనా వ్చైవ సుగ్రీవేణ సమాగతః5్‌8 సుగ్రీవాయ చ తత్సర్వం శంస ద్రామో మహాబలః అదిత స్త్‌ యథావృత్తం సీతయాశ వోేషతః 59 సుగ్రీవ శ్చాసి తత్సర్వం క్రుత్వా రామస్య వానరః, చకార సఖ్యం రామేణ ప్రీత క్రై వాగ్నిసొక్షీకన్‌.60 తతో వానర రాజేన వైరానుకథనం ప్రతి రామా యావేదితం సర్వం ప్రణయా ద్దుఃఖితేన చ.61 ప్రతిజ్ఞాతం చ రామేణ తదా వాలివధం (ప్రతి వాలినశ్చ బలం తత్ర కథయామాస వానరః 62 సుగ్రీన ళృంకిత శ్చాసీ న్నిత్యం పో్యోణ రాఘవే, 63 రాఘవ ప్రత్యయార్థం తు దుందుభేః కాయ ముత్తమమ్‌, దర్శయామాస సుగ్రీనో మహాపర్వత సని గభమ్‌.64 ఉత్సయిత్వా మహాబాహుః (ప్రేక్ష్య చాస్త్రీ మహాబలః, పాదాంగుస్టేన చిక్షేప సంపూర్ణం దశయోజనమ్‌.65 బిభేద చ పునః సాలాన్‌ సహైకేన మహేస్తుణ్యా గిరిం రసాతలం చైవ జనయన్‌ ప్రత్యయం తథా,66 తతః ప్రీతమనా స్తేన విశ్వస్తు స మహాకపిష కిష్కింధాం రామనహితో జగామ చ గుహాం తదా.6? తతో౭గర్జ డ్దరివరః సుగ్రీవో హేమపింగళ, తేన నాదేన మహతా నిర్జగామ హరీశ్వరః.68 అనుమాన్య తదా తారాం సుగ్రీవేణ సనూగత నిజఘాన చ తతైనం శర్తేణ్రైకేన రాఘవః 69

251 స చ సర్వాన్‌ సమానీయ వానరాన్‌ వానరర్షభజ దిశః ప్రస్టాపయానూస దిదృక్షు ర్లనకాత్మజామ్‌.70 తతో గృధ్రస్య వచనాత్‌ సంపాతే ర్లనుమాన్‌ బల్కీ శతయోజనవిస్తీర్షం పువ్లవే లవణార్లనమ్‌, 72 తత్ర లంకాం సమాసాద్య ఫురీం రానణసాలితామ్‌, దదర్శ సీతాం ధ్యాయంతీ నుశోకవనికాం గతామ్‌,73 ' | నివేదయిత్వా2 భిజ్ఞానం ్రవృత్తిం చ నివేద్య చ సమాశ్వాస్య చ వైదేహీం మర్ణయామాస తోరణమ్‌.74

పంచ సేనాగ్రగాన్‌ హత్వా సప్త మంత్రిసుతా నప, శూర మత్ష్తం చ నిస్పిస్య గ్రహణం సముసొగనుత్‌.75 అ(స్తేశోన్ముక్త మాత్మానంజ్ఞాత్వా పైతానుహాద్వరాత్‌, మర్షయన్‌ రాళ్షసాన్‌ వీరో యంత్రిణస్తాన్‌ యదృచ్చయా,?6 తతో దశ్ఞ్వై పురీం లంకాం బుతేసీతాంచ మైథిలీమ్‌, రామాయప్రియ నూఖ్యాతుం పునరాయా న్మహాకపిః,77 సో౭2భిగమ్యు మహాత్మానం కృత్వా రామం ప్రదక్షిణమ్‌, న్యవేదయ దమేయాత్మా దృష్టా సీతేతి తత్వతః.78 తళః సుగ్రీవసహితో గత్వా తీరం మహోదధే; సముద్రం క్షోభయామాస శరై రాదిత్యసన్నిభైః.?79

| దర్శయామాస చాత్మానం సముద్రః సరితాం పతిః సముద్రవచనావ్చైవ నలం సేతు మకారయత్‌,80 తేన గత్వా ఫురీం లంకాం హత్వా రావణ మాహవే రామస్సీతా మను్రాప్య పరాం బ్రీడా ముసాగమత్‌, 81

| తా మువాన తతో రామః పరుషం జనసంసది, అమృష్యమాణా సా సీతా వివేశ జ్వలనం సతీ.82

| శతో౭గ్నివచనాత్‌ సీతాం జ్ఞాత్వా విగతకల్మషామ్‌, బభౌ రానుః సంప్రహృష్టు పూజితః సర్వదైనతైః,83

| కర్మణా తేన మహతా థైలోక్యం స చరాచరమ్‌, స దేవర్షిగణం తుష్టం రాఘవస్య మహాత్మనః 84 అభిషిచ్య చ లంకాయాం రాక్షసేంద్రం విభీషణమ్‌, కృతకృత్య స్తదా రామో విజ్వరః వ్రముమోద హ.85 రేవతాభ్యో వరం స్రాష్య సముత్చాప్య చ వానరాన్‌, అయోధ్యాం ప్రస్థితో రామః పుష్పకేణ సుహృద్వృతః 86 భరద్వాజాశ్రమం గత్వా రామః సత్యపరాక్రమః భరత స్యాంతికం రామో హనుమంతం వ్యసర్షయత్‌ .87 పున రాఖ్యాయికాం జల్పన్‌ సుగ్రీవసహితశ్చ నః పుసకం తత్‌సమారుహ్య నందిగ్రామం యయాౌ తదా.83 నందిగ్రామే జటాహిత్వా భ్రాతృభిః సహితో౭నఘః రామస్సీతా మనుష్రాస్య రాజ్యం పునరవాస్తవాన్‌ ,89 ప్రహృష్టో ముదితో లోక స్తుష్టు పుష్ట సుధార్మికః, నిరామయో హ్యరోగశ్చ దుర్చిక్షభయవర్షితః. 90 న పుత్రమరణం కించి ద్రక్యంతి పురుషాః క్వచిత్‌, నార్య శ్చావిధవా నిత్యం భవిష్యంతి సతిన్రతాః91 న చాగ్నిజం భయం కించినా ఎప్పు నుజ్జంతి జంతనం నవాతజం భయం కించినా పీ జ్వరకృతం తథా,92 న చాపి కుదృయ్లం తత్ర న తస్కరభయం తథా, నగరాణి చ రాష్ట్రాణి ధనధాన్యయుతాని చ, నిత్యం ప్రముదిత్తా సర్వే యథా కృతయుగే తథా.93 అశ్వమేథశతై రిస్ట్యా తధా బహు సువర్లకై గవాం కోట్యయుతం దత్త్వా బ్రహ్మలోకం ప్రయాస్యతి, అసంభ్యేయం ధనం దత్వా బ్రాహ్మణేభ్యో మహాయశాః 4

252 రాజవంశాన్‌ శతగుణాన్‌ స్టాపయిష్యతి రాఘవః, చాతుర్వర్యం చ లోకే౭స్మిన్‌ స్వే స్వే ధర్మే నియోత్యతి.95 దశవర్షసహస్రాణి దశవర్ష శతాని చ, రామో రాజ్య ముపాసిత్వా బ్రహ్మలోకం ప్రయాస్యతి.96 ఇదం సవి[త్రం పాపఘ్నం పుణ్యం వేదైశ్స సమ్మితమ్‌, యః పఠే ద్రామచరితం సర్వపాపైః ప్రముచ్యతే.97 ఏత దాఖ్యాన మూయుస్యం పఠన్‌ రామాయణం నరః సపుత్రపొగ్రః సగణః (ప్రేత్య స్వర్గే మహీయతే.98 ఓ ఫల శ్రుతి పఠన్‌ ద్విజో వాగ్వుషభత్వ మీయాత్‌ స్యాత్‌ క్షత్రియో భూమిపతిత్వ మీయాత్‌, వణిగ్షనః పణ్యఫలత్వ మీయాత్‌ జనశ శూద్రో౭పి మహత్త్వ మీయాత్‌. రానూయ నము; ళా. న ఈనె గక సత్త ఈ క

ఓం - శ్రీరామ - జయరామ - జయజయరామ అత్యద్భుత ఫలప్రదాయకమైన (శ్రీ,.రామరక్షాస్తోత్రమ్‌ ఇఒగ్జ ఇఒ జ్యా ఇడ | కోటి ప్రతుల ప్రచురణ విశేష 'ప్రచారోద్యమం ది. 1-4-95 నాటికి దాతల ద్వారా 50 లక్షల ప్రతుల వితరణ జరిగింది. | - 1995 శ్రీరామ నవమి నుండి 1996 శ్రీరామ నవమిలోగా 5 లక్షల ప్రతుల ప్రచురణ కావాలి. | రు. ౩300-00 లు అందజేయు ప్రోత్సాహకులను సాదరంగా 18వేల మందిని చేర్చించ | వలసియున్నది. మీరు చేరి మీ ద్వారా మీ బంధుమిత్ర పరివారంలో, అనుచర సహచర | వర్గంలో శక్తీ భక్తీ కలవారిని కనీసం మరి పదిమందినైనా చేర్చించి- పరమ పవిత్రమై మహత్తర బృహత్తరమైన యీ పావనోద్యమానికి యీ సంవత్సరకాలమూ మాట సాయం చేయండి. పంచిపెట్టుకోవలసిన ప్రతుల సంఖ్య-: అందజేయవలసిన (ద్రవ్యం; , 1000 రూ. 3000-00 500 రూ. 1600-00 300 రూ. 1000-00 వీరి పేర్లు ప్రకటించి ప్రతులు అందజేయగలము. | పదివేల ప్రతుల వితరణకు సహకరించు శ్రీమంతుల వంశపరిచయంతో వారు పంపు ఫోటోను కూడా ప్రచురించి ద్రవ్యం అందిన 21 రోజులు దాటకుండ ప్రతులు అందబేయగలమ్సు. 1 ఇందు నిమిత్తం ముందుగా రూ. 25000-00లు అంద జేయవలెను. స్తా రూ, 300=00లు అందజేయు ్రోత్సాహకులకు తిరుగుటపాలో “శ్రీరామ రషాస్తోత్రమ్స్‌ సె్టూ, “శ్రీరామవాణి. ప్రత్యేక సంచిక్క శ్రీరామ రక్షాస్తోత్ర ప్రతులు 50 రిజిష్ట పోస్ట్‌లో అందజేయబడును. ష్‌ నా ఈ చిరునామాకే ద్రవ్యం అందజేయాలి. నా పురాణపండ రాధాకృష్ణమూర్తి , గోదావరి రైల్వేస్టేషన్‌ దగ్గర, జయశ్రీ, టాకీస్‌ రోడ్‌ సూర్యా హోటల్‌ ప్రక్కను 29-6-13 డి రాజమండ్రి - 533 104. ఫోన్‌: 76356 (ఎస్‌.టి.డి : 0883) రాజమండ్రి (శ్రీనుతి అండ్‌ (శ్రీయుత తేతలి సత్యనారాయణ రెడ్డి దంపతుల సౌజన్యంతో

చరితం రఘునాథస్య శతకోటి వ్రవిస్తరమ్‌ ని | ఏకైకమక్షరం పుంసాం మహాపాతక నాశనమ్‌ జ్‌ గ్‌. య. . 2 శే ౮౯ ల, న | జఅబఅంలంయదతరళళతంిటడ మ. | || 65 నీ రుబ్రర్భాం (మీ ర) ళు గక ఉర), బీ ణః ఉడా క ర్ట 1 గి. / జ్‌ వా స్తీ | గ్య + ర ౮ గం తా | చయ -. 1

వాల్మీకి రామాయణం ఆధారంగా ఎ ఆం ల్‌. హి / గ ల ళ్‌ జో హల | ఊా మో, లో మాసా న | ర నుక సో న నయం డం సం చ ౮%? ర ర న య మా లిలో ట్‌ అ ఆ ట్య కా! 4 1 సం వ వ లీ లగ (| 1 నాగ న కాన ల న్‌ గో ర గ |! 1/1 2 .. గ్గ నా 4 శో ట్రీ 4 భా 1 [ ((| ను కా చాన చ సం స. న కటా న జీ సహ కమ న న త్వ పట ఆ, మ... న్‌ శ్రీ! శ ఛాలా. 2వ మవ పన వట హా వు తెలుగు వచనం ఇన ఆచార్య శ్రీ బేతవోలు రామ[బహ్మం

254 ఓం శ్రీ) గణేశాయ నమః సు 0 ౦దరకాండ (వాల్మీకి రామాయణం ఆధారంగా) తతో రావణనీ తాయాః సీతాయా శృదత్రుకర్శ నః ఇయేష పద మన్వేష్టుం చారణా చరితే పథి॥ సీతాదేవిని అన్వేషించడం కోసం కృతనిశ్చయుడైన హనుమంతుడు మహేంద్ర వర్వతాన్ని అధిరోహించాడు. సాటిలేని మేటి ఘనకార్యాని సాధించబోతూ తల ఎత్తి ఠీవిగా నిలబడ్డాడు. సూర్యునికీ దేవేంద్రునికీ వాయువుకూ. శివునకూ సంచ భూతాలకూ నమస్కరించాడు. తూర్పు దిక్కుకు ముఖం తిప్పి తన తండ్రిలైన నాయు దేవునికి నమస్కరిస్తూ తన శరీరాన్ని వృద్ది పొందించడం మొదలు పెట్టాడు. నిండు పున్నమి. నాడు సముద్రంలా హనుమంతుని ఆకారం ఉప్పొంగుతోంది. కాళ్ళ కింద మహేంద్రపర్వతం గజగజ లాడింది. ఆ గిరి గుహలలో విహరిస్తున్న సిద్ద చారణ యక్ష కిన్నర దంపతులు భయ భ్రాంతులై ఆకాశానికి ఎగిరి పోయారు. పట్టరాని కోపంతో పడగవిప్పిన పాములు కఠినశిలలను కాటువేసాయి. హాలాహలం వంటి విషం సోకి ఆ గండ శిలలు కొన్ని భగ్గున మండాయి. కొని స తుత్తునియ లయ్యాయి. ఆంజనేయుని బరువుకి అణిగిసోతున మహేందద్రపర్వతం అన్ని వైవులా నీలో డుతోంది. మదం ్రవిస్తున్న ఏనుగులా ్రకాశిస్తోంది. రామచంద్రునికోసం సుగ్రీవుని కోసం కష్ట సాధ్యమైన పనికి వూనుకొన్న ఈ పర్వతాకారుడు ఆంజనేయుడు తప్పకుండా సముద్రాన్ని అంఘిస్తాడు. ఆవలి ఒడ్డుకు చేరుకుంటాడు - అని ఆశీస్ఫులు అందిస్తున్న బుషీశ్వరుల వాక్కులు వింటూ విద్యాధర సిద్ద సాధ్యచారణులు ఆకాశంలో నిలబడి అద్భుతం తిలకిస్తున్నారు. హనుమంతుడు ఒక్క సారి ఒళ్ళు విదిలించి మేఘగర్జ్దన చేసాడు. గరుత్మంతుడు సామును విదిలించినట్టు తోక కదిలించాడు. అది మొదటి నుంచి చివరి వరకూ ఒక వరసలో కదులుతూ గరుత్మంతుడు ఎగరేసుకు సోతున్న సర్చరాజులాగా బాసించింది.

255

దృఢంగా నిలబడి సుదీర్షమైన బలిష్టమైన బాహువులను కటిసీమపై సంధించాడు.

మోకాళ్ళపై క్రుంగాడు. భుజాలనూ మెడనూ బిట్టు బిగించాడు. చెవులను రిక్కించాడు.

కన్నులు పైకెత్తి దృష్టిని ఆకాశంలో నిలిపాడు. కనుచూపు మేర నిరాలంబమూ నిరాటంకమూ

అయిన ప్రయాణ మార్గాన్ని తిలకిస్తున్నాడు. తేజస్సునూ జవసత్త్వాలనూ కూడగట్టుకున్నాడు. గట్టిగా శ్వానపీల్చి ప్రాణవాయువును హృదయ స్టానంలో నిరోధించాడు.

వానర వీరులారా! రామబాణంలా ప్రయాణించి లంకను చేరుకుంటాను. అక్కడ సీతాదేవి కనిపించకపోతే అదే వేగంతో దేవతల లోకానికి వెడతాను. అక్కడ కూడా సీతమ్మ జాడ తెలియకపోతే రావణాసురుడిని బంధించి తీసుకు వస్తాను. ఎలాగైనా సతే కృతకృత్యుడనై సీతాదేవిని తీసుకునే తిరిగి వస్తాను. లేదా రావణుడితో సహా లంకను ెళ్ళగించుకునైనా తెస్తాను.

యథా రాఘవ నిర్ముక్త శరః శ్వసన విక్రమః!

గచ్చేత్‌ - తద్వద్గమిష్యామి లంకాం రావణపాలితామ్‌ ॥ సర్వథా కృతకార్యో౭హ మేష్యామి సహ సీతయా । ఆనయిషామి నా లంకాం సముత్పాట్య స రావణామ్‌ ॥

ఈ నూటలు అంటూనే హనుమంతుడు రివ్వున ఆకాశంలోకి దూసుకు పోయాడ్డు తనను తాను గరుత్మంతుడుగా భావించుకున్నాడు. ఆ దూకిన వేగానికి వేళ్ళూడ్వి చెట్టు - ఆత్మబంధువును దూరప్రయాణానికి సాగనంపుతున ఎ బంధువుల్లాగా హనుమంతున్ని వెంట కొంత దూరం ఎగిరి సముద్రంలో పడిపోతున్నాయి. పెద్ద పెద్ద వృక్షాలు అలా పడి బరువుగా మునిగిపోతుంటే దేవేంద్రుడికి భయపడి పర్వతాలు సముద్రంలో దాగుతున్నట్టు అనిపించింది. చెట్ల పువ్వులు రాలిపడి నీళ్ళపై తేలుతూ చుక్కలు పొడిచిన ఆకాశంలా సముద్రం ప్రకాశించింది.

తస్య వేగసముదూతైః పుప్పై స్తోయమదృశ్యత తారాభిరివ రామాభి రుదితాభి రినాంబరమ్‌ ॥

బాహువులు సాచి ఆంజనేయుడు ఆకాశంలో ఎగురుతూంకే అవి రెండూ అయిదు తలల పాొముల్లాగా కనిపిస్తున్నాయి. ఎ(ర్రని కన్నులు అగ్నిశిఖరాల్దాగా భాసిస్తునా యి. సూర్యచం(ద్రుల్లాగా ప్రకాశిస్తునా ఏయి. తామ్ర ముఖం సంధ్యాకాల సూర్యమండలం లాగా ఉంది. అర్జవర్తులాకారంలో నిగిడిన లాంగూలం ఇంద్ర ధనుస్ఫులాగా మెరిసి పోతోంది.

256 హనుమంతుని ధృఢశరీరాన్ని దూసుకు వెడుతున్న వాయువు మేఘగర్హననలు చేస్తోంది. తస్య వానర సింహస్య ప్టవమానస్య సాగరమ్‌ కశాంతరగతో వాయుః జీమూత ఇవ గర్హతి॥ వాయుపుత్రుడు ఎగురుతున్నంత మేర సముద్రం పిచ్చి ఎక్కినట్టు ఘూర్లిల్లుతోంది. 'రెండుసాయలుగా. చీలిపోతోంది. అట్టడుగున ఉన్న తిమింగలాది జలచరాలు బట్టుబయ లవుతున్నాయి. పాములైతే తమను భక్షించడానికి గరుత్మంతుడే వచ్చాడని భయపడి పోయాయి. రెక్కలున్న పర్వతంలాగా ఆంజనేయుడు పైని ఎగురుతూంళకు పది యోజనాల వెడల్పు ముప్పయి యోజనాల పొడవు ఉన్న అతని నీడ సముద్ర జలాలపై అందంగా వాలుగాలికి నావలాగా ప్రయాణిస్తోంది. (ఉపరిష్టాచ్చరీరేణ ఛాయయా చావగాఢయా। సాగరే మారుతానిమ్టై నౌరి వాసీత్‌ తదా కపిః) దశయోజన విస్తీర్ణా త్రిశంద్యోజన మాయతా | ఛాయా వానరసింహన్య జలే (వే చారుతరా భవత్‌ ॥ నుబ్బులలో మాయమవుతూ అంతలోనే కనబడుతూ చందమామలాగా సొగిపోతున్నాడు. (ప్రవిశన్న(భ్ర జాలాని నిషృతంశృ పునః పునః। ప్రచ్చన్నశ్చ ప్రకాశశ్చ చంద్రమా ఇవ దృశ్యతే॥ ఆకాశం నుంచి దేవగంధర్వులు హనుమంతుని మీద పుష్పవృష్టి కురిపించగా సూర్యుడు తన కిరణాల వేడిమిని తగ్గించి సహకరించాడు. వాయువు సేవలందించాడు. రామ కొార్యార్హం వెడుతున్నాడని దేవతలూ, బుషులూ ఆనందించారు. గంధర్వులు ప్రశంసించారు. . ఇవ్యాకువంశం పట్ల గౌరవాభిమానాలున న సాగరుడు హనుమంతునికి తాను కూడా సహకరించాలని తలసోశాడు - నేను ఇక్షాకువంశపు రాజయిన సాగరుని వల్ల వృద్ది పొందాను. ఈ హనుమంతుడు ఇత్వాకుల సచివుడు. ఇప్పుడు నేను ఇతనికి సహకరించకపోతే రేపు అందరిచేతా మాట పడవలసీ వస్తుంది. కాబట్టీ ఈ రామదూతకు విశ్రాంతి కల్పించడం అవశ్య కర్తవ్యం. క్షణం విశ్రమించి సేద దేరి ప్రయాణం కొనసాగిస్తాడు - ఇలా ఆలోచించి సముద్రుడు. తనలో దాగిఉన్న మైనాక పర్వతాన్ని పైకి లెమ్మని కోరాదు. కోరడమే తడవుగా - సూర్యుడు తన వెలుగురెక్కలతో నుబ్బులను చీల్యుకుంటూ ఉదయించినట్టు మైనాకుడు

257 తన బంగారు శిఖరాలతో సముద్రజలాలను తొలగిస్తూ మహోజ్జ్వృలమూర్తిగా పైకి లేచాడు. స సాగరజలం భిత్తా బభూవాత్యుద్భ్రిత స్తదా! యథా జలధరం భిత్త్వా దీప్తరశ్మి ర్లివాకర:॥

అది చూస్తూనే ఇదేదో విఘ్నకారి అని భావించిన హనుమంతుడు తన వవ్మః స్టలంతో ఆ పర్వతాన్ని ఢీకొన్నాడు. ఆ దెబ్బతో సెనుగాలికి మేఘంలా మైనాకుడు చలించి సోయాదు. రామదూత జవసత్తాలను (గ్రహించి ఆనంద పరవశుడయ్యాడు. వెంటనే మానవ రూపం ధరించి తన శిఖరంపై నిలిచి-

ఓ వానరోత్తమా ! కష్టసాధ్యమైన పనికి పూనుకున్నావు. నా గిరి శిఖరాలపై క్షణం విశ్రమించి ప్రయాణం కొనసాగించు. ఇది సముద్రుడి కోరిక కూడా. ఇవ్యాకువంశ ప్రభువులు ఈ సాగరుడిని వృద్ది పొందించారు. నీవు రామదూతవు. నిన్ను సత్కరించడం సాగరుడిక్తి ధర్మం. అది అలా ఉండగా - అల నాడు దేవేంద్రుడు వజ్రాయుధంతో పర్వతాల రెక్కలు తెగ నరుకుతున్నప్పుడు నీ తండ్రి వాయుదేవుడు నన్ను సముద్రంలోకి విసిరేసి రక్షించాడు. నేనిప్పుడు చెక్కు చెదరని శెక్కలతో హాయిగా ఉన్నాను. నీవు బలపరాక్రమూలలో తండ్రికి తగ్గ తనయుడపు. నీకు అతిథివూజ చేస్తే మీ తండ్రికి చేసినక్టు. నామాట కాదనకు, చణకాలం విశ్రమించి రుచికరమైన కందమూలఫలాలు భుజించి మిగిలిన సముద్రాన్ని లంఘించు.

ఓ పర్వతోత్తమా! సంతుష్టుడ నయ్యాను. నీ ఆతిథ్యం స్వీకరించినక్ట్రే. కార్యకాలం శొందరిస్తోంది. సాయం సమయం' సమీపిస్తోంది. పైగా మార్గ మధ్యంలో ఆగకూడదని నా (ప్రతిజ్ఞ నీ మూట కాదంటునా నని కోపించకు.

హనునుంచుడు ఈ సమాధానం చెబుతూ చిరునవ్వుతో అతడి వెన్ను తట్టి అతని వైపే చూస్తూ ఎత్తుకి ఎగసి పోయాడు.

ఈ రెండవ ఘనకార్యాన్ని తిలకించి దేవతలూ బుషులూ పరమానంద భరితులయ్యారు. దేవేంద్రుడయితే ఆనందం పట్టలేక జీరవోయన గొంతుతో మైనాక పర్వతాన్ని మనసారా అభినందించి అభయం అనుగ్రహించాడు.

ఆంజనేయుడు ఇంకొక్క క్షణంలో ఆవలి ఒడ్డుకు చేరబోతున్నాడు. దేవతలంతా నాగమాత అయిన సురసను ప్రార్డించి- కపీశ్వరుడికి క్షణకాలం విఘ్నం కల్పించి అతడి బల పరాక్రమాలూ బుద్ది నైపుణ్యమూ పరీక్షించ మన్నారు.

నురస భీకర రాక్షసరూపం ధరించి మహాపర్వతంలాగా విజృంభించి ఆంజనేయుడికి

258

అడ్డు నిలిచింది. దేవతలు సంపిన ఆహారానివి నువ్వు, నిన్ను భక్షిస్తాను నా న (ప్రవేశించు - అంటూ కొండ గుహలాగా నోరు తెరిచింది.

రామకార్యార్థినై లంకకు వెడుతున్నాను, సని కాగానే నీనోటిలో దూరతాను. అప్పుడు తిందువు గాని. నా మాట నమ్ము - అంటూ ఆంజనేయుడు ప్రాధేయ పడ్డాడు. సురస వినిపించుకో లేదు. ఇది నాకు బ్రహ్మ ఇచ్చిన వరం అంది. అయితే నాకు సరిపడా తెరువు నీ నోరంటూ హనుమంతుడు తన రూపాన్ని పది యోజనాలకు పెంచాడు. సురస తన వదనాన్ని ఇరవై యోజనాలకు పెంచింది, హనుమంతుడు ముప్పయి యోజనాలకు "పెరిగాడు. నోరు నలభై యోజనాలకు సెరిగింది. ఇలా పోటీపడి సురస- నూరు యోజనాల వెడల్పుగా నోరు తెరిచిన క్షణంలో వాయునందనుడు బుద్దికుశలుడై తన శరీరాన్ని అంగుష్ట ప్రమాణానికి హఠాత్తుగా కుంచించి ఆమె నోటిలో ప్రవేశించి త్రుటిలో బయటపడి ఆకాశంలో నిలిచాడు -

హే! దాషాయణీ! నమో నమః నీ నోటిలో ప్రవేశించాను. నీ మాట' నెరవేర్చాను. వైదేహి ఉన్న చోటుకు వెడుతున్నాను. నీ వరం కూడా నెరవేరిందికదా ! ఇక సెలవు.

ప్రవిస్టో౭స్మి హి తే వక్రం దాకాయణి నమో2స్తుతే। గమిస్యే యత్ర వైదేహీ సత్యం చాసీద్వరం తవ॥ +

రాహువు ముఖం నుంచి బయట పడిన చంద్రుడిలాగా ప్రకాశిస్తున్న హనుమంతుణ్ని చూసీ సురస తన దేవీరూపాన్ని పఫునర్షహించి - కృతకృత్యుడ వవుతావు - అని ఆశీర దించింది.

ఇలా మూడవ ఘనకార్యం సాధించి హనుమంతుడు గరుత్మంతునిలా సాగిపోతూంటే ఆకాశంలో దేవతలూ బుషులూ ఆనంద పరవశులయ్యారు.

హనుమంతుడు ఆవలి ఒడ్డును సమీపిస్తుండగా సము([ద్రజలంలో మాటువేసి ఉన గ సింహిక అనే రాక్షసీ పసి కట్టింది. చాలా కాలానికి మంచిఆహారం దొరికింది. ఇదేదో "పెద్ద జంతువు నాకు చిక్కింది. అని మనసులో సంబర పడుతూ హనుమంతుడి నీడను ఆకర్షించడం మొదలు పెట్టింది. - ంు

ఏమిది! ఎదురు గాలికి నావలాగా నా గమనం వెనక్కి పోతోంది- అని ఆశృర్యంతో హనుమంతుడు అన్ని వైపులా కలయ జూసాడు. సముద్రంలో రాక్షసీ కనిపించింది. వెంటనే సుగ్రీవుడు చెప్పిన ఛాయాగ్రాహి విషయం. గుర్తుకు వచ్చింది. ఇది అదే సందేహం లేదని నిశ్చయించుకున్నాడు. తన శరీరాన్ని విపరీతంగా పెంచాడు. ఆ సింహిక అంతగానూ

259 నోరు తెరిచింది. దాని నోరు పాతాళగుహలాగా ఉంది. క్షణంలో కపీశ్వరుడు సూవ్మశరీరాని | పొంది దాని నోటిలో దూరి ఆయువు పట్టులను గోళ్ళతో చీల్చి మనోవేగంతో బయటకి వచ్చాడు. అది వృతి చెందడం గమనించి తన శరీరాన్ని మళ్ళీ వృద్ది పాందించుకొని | ప్రయాణం కొనసాగించాడు.

ఆకాశంలో దేవతలూ మునులూ ఆనందంతో చిందులు వేశారు. ఆశీ సుమాలు కురిపించారు.

అల్లంత దూరంలో ఆవలి గట్టు కనబడుతోంది. అరణ్యాలూ పర్వతాలూ కనిపిస్తున్నాయి. సముద్రుడిని చేరుకుంటున్న నదీనుతల్లుల ముఖ సీమలు కనబడుతున్నాయి.

ఈ మహాకాయంతో ఆవలి గట్టున దిగడం మంచిది కాదు. ఇది రాక్షసుల దృష్టిని ఆకర్షిస్తుంది - అని భావించి మారుతి తన శరీరాన్ని సంచ్నేసించి ఒక పర్వత శిఖరం మీద కాలు మోపాడు. అలసటగానీ, ఆయాసం గానీ అనిపించడం లేదు.

కనుచూపు మేర ఎటుచూసినా పచ్చని వనాలూ ఉసవనాలూ ఫలపుష్పృ భరితాలయిన తరులతా నివహాలూ, దిగుడు బావులు సరస్సులు, నదులు. పకతుల కలకూబితాలు - అంతా కన్నుల పండువుగా ఉంది. .

ఎట్టు ఎదుట అమరావతిలా మెరిసిపోతున్న లంకా పట్టణం కనబడుతోంది. చుట్టూ లోతైన కందకం ఉంది. బంగారపు ప్రొకారాలున్నాయి. భీకరాయుధాలతో రాక్షసులు కావలి తిరుగుతున్నారు. శరత్కాల మేఘ పుంజూలవంటి సౌధాలు కనబడుతున్నాయి. ప్రతి సౌధం మీదా _.పతాకాలు ఎగురుతూ తోరణంలా భాసిస్తున్నాయి. విశ్వకర్మ నిర్మితమై రావణ పాలితమై త్రికూటశిఖరం మీద దర్శన మిస్తున్న లంక ఆకాశంలో ఎగురుతున్నట్టుంది.

హనుమంతుడు ఎగిరి ఉత్తర ద్వారం చేరుకున్నాడు. ఆకాశం అంటుతున్న భవనాలు చూసాడు. ఘోర సర్పాలచేత సొతాళంలాగా భయంకర రాక్షస మహా వీరులచేత లంక సంరక్షింపబడుతోంది, కుబేరునికి కూడా అలవి కొనిబై విరాజిల్లుతోంది. లంకనూూూ దాని రక్షణ వ్యవస్తనూ, చుట్టూ ఉన్న మహాసముద్రాన్నీ తిలకిస్తున్న ఆంజనేయునికి ఆలోచనలు పరుగులు తీసాయి.

కపి "సైన్యం ఈ లంకకు వచ్చినా వ్యర్హం. యుద్దం చేసి దీనిని జయించడం దేవతల నల్ల కూడా కాదు. శ్రీ, రాముడు మాత్రం ఇక్కడకు వచ్చి ఏమి చెయ్యగలుగుతాడు 1 ఈ రాక్షసులపట్లు సామదానభేదాలే కాదు యుద్దం కూడా సాధ్య పడేటట్టు లేదు. పైగా .

260 మూలో మహారాజు సుగ్రీవునికి అంగదునికీ నీలునికీ నాకూ తప్పు సముద్రాన్ని లంఘించ గల శక్తి మరెవ్వరికీ లేదు. ఇంతకూ సీతాదేవి జీవించి ఉందోలేదో! ముందు ఆ తల్లిని వెదికి కళ్ళారా చూసి, ఆ తరువాత ఆలోచిద్దాం. ఈ రాక్షసులను వంచించ కుండా ఈ రూపంతో లంకలో ప్రవేశించడం అసంభవం. చీకటి పడ్డాక (్రవేశించడం మంచిది. ఇంతటి కష్టమూ వ్యర్ధం కాకుండా పనిని చక్క బెట్టుకుని వెళ్ళాలి. సమయమూ సందర్భమూ గమనించ కుండా దూతలు ప్రవర్తిస్తే అయిన పనులు కూడా చెడిపోతాయి. పండితమ్మున్యులయిన దూతలు పనులను చెడగొడతారు. , భూతాశ్చార్జ్దా వినశ్యంతి దేశకాల విరోధితాః విక్షబం దూత మాసాద్య తమః సూర్యోదయే యథా॥ అర్జానర్జాంతరే బుద్ది ర్నిశ్చితాపి న శోభతే। ఘాతయన్త్హి హి కార్యాణి దూతాః పండిత మానినః॥ రాక్షసులకు తెలియకుండా ఇక్కడ నిలబడడం అసంభవం. రాక్షన రూపం ధరించినప్పుటికీ అది సాధ్యం కాదు. ఇక వేరే రూపాలమాట చెప్పాలా? వీరికి తెలియకుండా వాయువు కూడా కదలదని నా నిశ్చయం. ఇలా కపి రూపంలో ఇక్కడ ఉండడం నాకూ నా కర్తవ్యానికీ ప్రమాదం. అందుచేత నా శరీరాని ఏ ఇంకా సంకోచింప జేసి రాత్రికాగానే లంకలో ప్రవేశిస్తాను. ఇల్లిల్లూ వెదుకుతాను. సీతాదేవిని దర్శిస్తాను. ఇలా నిశ్చయించుకొని ఆంజనేయుడు సూర్యాస్తమయం ఆకాంక్షిస్తూ నిలబడ్డాడు. సూర్యాస్తమయం అయ్యింది. హనుమంతుడు బిడాల (పిల్లి ప్రమాణానికి ళూపం తగ్గించి లంకలో ్రవేశించాడు. పుర వీథులు విశాలంగా నూత్రపట్టినట్టు ఉన్నాయి. బంగారు స్తంభాలతో ఏడు అంతస్తులూ, ఎనిమిది అంతస్తుల భవనాలతో స్పాటికముణికుట్టిమాలతో వజ్ర వైడూర్యాలు పొదిగి సహజకాంతులు వెదజల్లుతున్న మహాకుడ్యాలతో, వీథివీథికీ వెలుగులు నింపుతున్న రత్న తోరణాలతో అనూహ్య సౌందర్యంతో దర్శన మిస్తున్న లంకలో కాలుపెట్టుడంతోనే హనుమంతుడికి విషాదమూ ఆనందమూ ముసురు కొన్నాయి. అంతలో - వాయుపుత్రుడికి సహాయపడడానిక్షా అన్నట్టు చంద్రుడు ఉదయించాడు. శంఖక్షీరమృణాళ వర్షంలో చందమూనము సరస్ఫులో హంసలాగా భాసిస్తూంటే కపి ప్రవీరుడు తిలకించి పులకించాడు. శ్లో. శంఖప్రభం శ్షీరమృణాళవర్షముద్గచ్చమూానం' వ్యవభానమానం |

261 . దదర్శ చంద్రం స హరిప్రవీరః పోప్లూయమానం సరసీవ హంసమ్‌ ॥ ఆయుధధారులై అప్రమత్తంగా కావలి తరుగుతున్న రావణభటులనూ రవణ వ్యవస్తనూ చూసీ- ఈ లంకను ముట్టుడించడం సామాన్యునికి సాధ్యం కాదనీ కుముదుడు, అంగదుడు, | వషేణురు మంద ద్వివిదులుు వైవస్వతుడు ((ను(గ్రీవుడుు, కుశపర్వుడు, కేతుమూలుడు, నేనూ మాత్రమే అందుకు సమర్హులమనీ భావించి, రామలక్ష్మణుల బలపరాక్రమాలను సమీక్షించి హనుమంతుడు సంతృప్తి పొందాడు. ఇలా ఆలోచిస్తూ (ప్రవేశిస్తున్న హనుమంతుడిని లంకాసట్టుణాధిరాక్షసి లంకిణి గమనించింది. భీకరాట్టహాసంతో ఎదుట నిలిచింది. ఎవడికీ (ప్రవేశించడానికే వీలులేని ఈ లంకలోకి నీవు ఎలా ్రవేశించావు ? నీవు అసలు ఎవడివి? చెప్పు- అంటూ నిగ్గదీసింది. నీ వడిగిన నివరాలన్ని చెబుతాను. ఇంతకూ నీవు ఎవరు? అని హనుమంతుడు ప్రశ్నించగా - తాను లంకకు రక్షకు రాలిననీ నా అనుమతి లేకుండా లంకలో ప్రవేశించి నన్ను అవమానపరిచావు కాబట్టి నిన్ను సంహరిస్తాననీ లంకిణి రంకెలు వెయ్యడం మొదలు పెట్టింది. లంకా నగరాన్ని చూసి వెడదామని కుతూహలంతో వచ్చాను. వనాలు ఉపవనాల్సు అరణ్యాలు గృహాలు చూడడం కోసమే నేను వచ్చాను. చూసిన తరువాత ఎలా వచ్చానో అలాగే వెళ్ళిపోతాను - అని హనుమంతుడు అంటూండగొనే లంకిణి "పెద్ద పెట్టున అరుస్తూ దారుణంగా చరిచింది. ఆ దెబ్బకు భీషణ నినాదం చేసీ హనుమంతుడు తన ఎడవ్సు చేతి పిడికిలి బిగించి, స్రీ సుమా అనుకుంటూనే ఒక మోస్తరు పిడి గుడ్డు వేసాడు. దానికే లంకిణి విలవిల లాడుతూ పడిపోయింది. మహానుభావా! రక్షించు. నీ చేతిలో ఓడిపోయాను. నాకు బ్రహ్మ ఇచ్చిన వరం ఒకటి ఉంది. ఏ నాడయితే ఒక వానరుడు తన పరాక్రమంతో నిన్ను వివశురాలన్సు చేస్తాడో ఆ నాడే రాక్షసులకు చేటు మూడిందని (గ్రహించు - అని బ్రహ్మదేవుడు చెప్పాడు. ఆ సమయం వచ్చేసింది. సీతను అపహరించి తెచ్చి దుర్మార్గుడైన రావణుడు రా్షసులరదరిక్షి వినాశం తెచ్చిపెట్తాడు. ఓ కపీశ్వరా! యథేచ్చగా లంకలో ప్రవేశించు. చెయ్యదలచిన పనులన్నీ స్వేచ్చగా చెయ్యి. ఈ లంకిణీ వచనాలు వింటా ఉత్సాహంగా పట్టణంలోకి నడక సాగించాడు. శత్రు పట్టణంలోకి ద్వారం గుండా (ప్రవేశించ కూడదన్నారు కదా అని ఎగిరి ప్రాకారం అందుకున్నాడు.

262

అంకానగరంలోకి ముందుగా ఎడమ కాలు మోపాడు. ముత్యాలతో పుష్పాలతో ఇరు వైపులా అలంకరింపబడిన రాజమార్గంలో సాగిపోతునా ఎడు. లంకాసొందర్యాన్ని సౌభాగ్యాన్నీ తిలకిస్తూ ఇంటి మీదనుంచి ఇంటి మీదకు దూకుతున్నాడు. భవనాలలో నుంచి విన వస్తున్న (స్త్రీల మధురగానాలూ కాంచీ నూపుర నినాదాలూ మెట్టు దిగుతున్న అలికిడులూ మంత్రజపాలూ అన్నీ చెవులపండువు చేస్తున్నాయి. స్వాధ్యాయ తత్పరులై రావణ స్తవం చేస్తున్న రాక్షసులను గమనించాడు. వెళ్ళి వెళ్లి రాజమార్జాన్ని ఆవరించి నగర మధ్యగుల్మంలో విలిచిన మహాసైన్యాన్ని చూసాడు.

కూటముద్గర ధనుఃఖడ్డ, త్మేపణీ పాశపట్టుశ శతఘ్ని శూల పాశ దండాగ్ని కుండాది భీకరాయుధాలు ధరించి ఏకాక్షులూ, ఏకకరక్షులూ, లంబోదరులూ భుగ వక్రులూ, నికటులూ, వామనులూ విరూపులూ, సురూపవులూ అయిన రాక్షన మహావీరులు వజ్ర కవచాలు ధరించి శతసహస్రంగా నిలబడి ఉన్నారు... ఆ వెనుక మెరసిపోతున షి మహాసౌాధ సముదాయం హనుమంతుని దృష్టిని ఆకర్షించింది.

ఒక _గిరిశిఖరంపై బంగారు ద్వారాలతో ప్రత్యేక ప్రాకారాలతో పరిఘలతో దివ్య భూషణ నినాదాలతో రథ్యలతో హయహేషితాలతో గజఘీంకారాలతో మృగపక్షి కలకూజితాలతో సహస్రాధిక రక్షణ "సైన్యంతో దేదీష్యమానంగా ప్రకాశిస్తున్న రావణాంతఃపుర నగరం అది.

పుచ్చ పువ్వులా వెన్నెలలు వెదజల్లుతూ ఆకాశంలో జాబిల్లి- పంజరంలో హంసలాగా కందరంలో సింహం లాగా కుంజరంపై వీరునిలాగా విరాజిల్లుతువా డు.

హంసో యథా రాజతపంజరస్ట్ర సింహో యథా నుందర కందరస్హ వీరో యథా గర్విత కుంజరస్ట చంద్రో విబభ్రాజ తథా౭౦ 1బరస్హు॥

ఆ వెన్నెలలో ఆ అంతర్నగరంలో సంచరిస్తూ వివిధ భవనాలలో సంతృప్తిగా స్వేచ్చగా విశ్రమించిన రాక్షస స్త్రీ పురుషులనూ వారి సంపన్న స్ట్రితినీ గమనించాడు. ఎక్కడా సీతమ్మ జాడ కనిపించ లేదు.. హనుమ భఖిన్నుడయ్యాడు. భవనా[గ్రభాగాల మీద నేర్పుగా దూకుతూ వెళ్ళి వెళ్ళి రావణగృహం చేరుకున్నాడు. దాని ప్రాకారం సూర్య తేజస్సుతో ధగధగ లాడుతోంది. రాక్షనసీంహాలు కావలి కాస్తున్నారు. వెండి బంగారు ద్వారాలతో తోరణాలతో రథాశ్వగజ సమూహాలతో మృగపక్షి నివహంతో అందమైన (్రీలతోో చందనాగురు ధూమాలతో

263 . భేరిమృుదంగ శంఖ నినాదంతో సముద్రగంభీరంగా ఆ మహాసౌధం టప్రకాశిస్తోంది. లంకా, సట్టుణానికే ఆభరణంలాగా ఉంది. దానికి చుట్టూ రాక్షసముఖ్యుల భవనాలు ఉన్నాయి. (ప్రహస్త మహాపార్భ్వ, కుంభకర్ణ విభీషణ, మహోదర, విరూపాక్ష విద్యుజ్జిహ్వ, విద్యున్మాలి, వజ్రదం్ర్ర శుక్త్క్తు సారణ, ఇంద్రజిత్‌, జంబుమాలి సుమాలి, రశ్మికేతు, వ(జకాయ్య్మ ధూ(మ్రాక్ష్య సంపాతి, విద్యుద్రూప, భీమ, ఘన, విఘన్క శుకనాస్య వక్ర, శఠ, వికటు బ్రహ్మకర్మ దంష్ర్ర రోమశ, యుద్దోన్మత్త మత్త ధ్వజగ్రీవ, నాద్కీ ఇంద్రజిహ్వ, హస్తిముఖ, కరాళ పిశాచ శోణితాకాదుల మహా భవనాలూ వాటి సమృద్దీ తిలకించాడు. చివరగా రావణుడి గృహం సమీపించాడు. (రావణుని దివ్య భవనమూ పుష్పృకమే.)

భీకరాయుధాలతో వికృతాకారాలతో రాక్షసీగణం నిద్ర పోతోంది. తెలుపు, నలుపు ఎరుపు రంగుల్లో భయంకరులైన రాక్షసులు ఉదయారుణ తేజస్కులై వేల సంఖ్యలో కావలి కాస్తున్నారు. లతాగృహాలు, చిత్రశాలలు, వివిధాకారాలలో పల్లకీలు, క్రీడా గృహాలు, కృత్రిమ దారు పర్వతాలు కామగ్భహాలు, దివాగృహాలు మయూర గృహాలు మనోహరంగా ఉన్నా యి.

నిపుణుల నైపుణ్యానికి ఇది పరాకాష్ట అన్నట్టు సర్వసంపదలకూ నిలయమై యోజనం పొడవూ అర్హయోజనం వెడల్పూ కలిగి రావణ గృహం రత్న కాంతులు వెదజల్లుతోంది. శయన సీంహానన భాజనాదులనీ గ్‌ బంగారంతో చేసినవే.

జాంబూనదమయాన్యేవ శయానాన్యాసనాని చ। భాజనాని చ ముఖ్యాని దదర్శ హరియూథపః॥

ఆ సమీపంలో పుష్ఫక విమానం కనిపించింది. అది కాంచన వినవూనం. రత్నకాంతుల్పు మిరుమిట్లు గొలుపుతున్నాయి. రావణాసురుడి బల పరాక్రమాలకు అనురూపంగా ఉంది, భూమికి దిగిన స్వర్గంలా ఉంది. ఆ విమానంలో పూనికతో శ్రద్దాభక్తులతో నిర్మింపబడని అంశం లేదు. రతా ఎలు పాదగ బడని భాగం లేదు. అందులో ఉన్న విశేషాలు దేవళతలక్తు కూడా కొత్తవే. ఏదో ఒక గొప్ప విశేషం లేని చోమే లేదు.

న తత్ర కించిన్న కృతం ప్రయత్నతః న తత్ర కించిన్న మహార్హ రత్నవత్‌ |

న తే విశేషా నియతాః సురేష్వపి న తత్ర కించిన్న మహా విశేషవత్‌ ॥

తపస్సుతో పరాక్రమంతో సంపాదించబడింది. మనసృంకలృంతోనే (ప్రయాణిస్తుంది. అసలు బ్రహ్మకోసమని విశ్వకర్మ దీనిని తయారుచేస్తే కుబేరుడు గొప్ప తపస్సుచేసి బ్రహ్మను మెస్పించి దీనిని బహుమతిగా పొందాడు. రావణుడేమో కుబేరుడిని పరాక్రమంతో జయించి

264 దీనిని వశపరుచుకున్నాడు.

బాలసూర్యబింబంలాగా ప్రకాశిస్తున్న ఆ పుష్పక విమానంలో కృత్రిమ భూమి, కృత్రిమ పర్వతాలు, కృత్రిమ మృుగవక్షీ రూపాలూ కను ల పండువుగా ఉన్నాయి. విశాలమైన వాస యోగ్యమైన గదులున్నాయి. మణులు పొదిగిన బంగారు. కిటికీ లున్నాయి. అద్భుతాశ్చర్యాలకు లోనై హనుమంతుడు ఆ విమాన శిఖరం అధిరోహించాడు.

మద్య మాంసాల సుగంధం గుప్పుమంది. వాయువుకి రూపం వచ్చినట్హు ఉక్కిరి బిక్కిరి చేసింది. రావణుడు ఇక్కడ ఉన్నాడు రమ్మని ఆహ్వానిస్తున్న ఆత్మబంధువులా ఆ సుగంధం హనుమంతుడిని తొందర పెట్టింది.

ఆ దిశగా వెళ్ళి రావణాంతఃపురం చూసాడు. దానికి బంగారు మెట్టున్నాయి. నేలంతా స్పటిక శిలావృతం. దానిమీద భూ విభ్రాంతిని కల్పించే ఆస్తరణం. దంత కుడ్యాలు. మణి స్తంభాలు. భూగోళమంత విశాలంగా ఉంది. సుగంధ పరినుళాలు వెదజల్లుతోంది. పంచేంద్రియతర్పకంగా. ఉంది. ఇది స్వర్గమా దేవలోకనూ అనురావతీ వట్టణనూ అని సందేహిస్తూ, మణిభూషణ రత కాంతులతో పరిఢవిల్లుతున్న రావణ థశయనాగారం లోకి చూపులు నిగిడించాడు,

ఆడి ఆడి అలసిపోయి మద్యపాన ప్రమత్తలై నిద్రా వివశలై ఆస్తరణం మీద చిందరవందరగా పడి నిద్రిస్తున్న స్త్రీ సమూహం కనిపించింది. ఆ అర్దరాత్రి వేళ కోలాహలమంతా నూటు మణిగి నిశ్శబ్దంగా నిద్రిస్తున్న స్రీలతో ఆ శయన గృహం ప్రశాంత సరోనరంలాగొ, చుక్కలు పొడిచిన ఆకాశంలాగా భాసిస్తోంది.

" చెదిరిన వస్త్రాలతో చిక్కులు పడ్డ గౌలుసులతో జారిన నగలతో రేగిన జుట్టులతో కరిగిన బొట్టులతో మద్యంలా పరిమళిస్తున్న నిఃశ్వాసాలతో ఒకరినొకరు కౌగలించుకొని - గుచ్చిన స్రీ మాలికలా తుమ్మెదలు మూగిన పూలదండలా - నిద్రిస్తున్న దృశ్యం కనబడింది.

అన్యోన్యభుజసూ శక్రేణ (స్రీమాలా గ్రధితాహి సా! | మాలేవ (గ్రధితా సూత్రే శుశుభే మత్తషట్పదా॥

రాజ- బుషి- విప్ర - చైత్య - గంధర్వ - రా్షస జాతుల కన్యలంతా ఉన్నారు. యుడ్డంలో జయించి కొందరిని వస్తే కొందరు స్వయంగా వలచి వెంటబడి వచ్చినట్టున్నార్ము. మెలకువగా ఉన ఏంతసేపూ రావణుడి మీదనే చూపులు నిలిపి అలసి అల్టోగే నిద్రించినట్టు కనబడుతున్నారు. బలాత్కారంగా తెచ్చిన స్త్రీ ఒక్కతీ ఉన్నట్టు లేదు. అల్హాగే అందగత్తె

265 కానిదీ లేదు. అందరూ అపూర్వ సౌందర్యనతులే. నీరందరికన్నా విశిస్టమైన వ్యక్తి కనుకనే సీత పట్ల రావణుడు దుర్చుద్ది అయ్యాడు, తన భార్యలు తనతో ఆనందిస్తున్నట్టు సీతాదేవికూడా తన భర్తయైన రాఘవునితో ఆనందించాలనే జ్ఞానం రావణుడికి లేకపోయింది కదా- అని హనుమంతుడు తనలో తాను నొచ్చుకుంటూ మరింత ముందుకు దృష్టి సారించాడు.

దంతకాంచన నిర్మితమై స్పటిక రత్నభూపషితమై, అశోకాదిబహుపుష్టమాలాలంకృతమైై సుగంధ ధూపితమై, శ్వేతచ్చత్ర సమన్వితమై సూర్యబింబంలా ప్రకాశిస్తున్న సువిశాలమైన శయనాసనం కనిపించింది. రాక్షసస్త్రీలు ఇరువైపులా నిలబడి వింజామరలు వీస్తున్నారు.

ఆ పమ్టై మంచం మీద జీమూతంలా ఒక పెద్ద ఆకారం నిద్రిస్తోంది. కుండలాలు ధగద్దగలాడుతున్నాయి. బాహువులు సుదీర్హంగా బలిష్టంగా ఉన్నాయి. అర్హనిమీలితాలయిన కన్నులు నెత్తురుగడ్డల్లా ఎర్రగా ఉన్నాయి. తెల్లని వస్త్రాలు ధరించి ఉన్నాడు. కుందేలు రక్తంలా ఎర్రగా చల్లగా ఉండే మంచిగంధం శరీరనుంతా దట్టంగా పులుముకున్నాడ్డు. సంధ్యాకాశంలో మెరుపు లీనుతున్న మేఘంలా ఉన్నాడు. వరాభరణభూషితుడై - నిద్రిస్తున క్‌ మందర పర్వతంలా ఉన్నాడు. | ప్రియభామినులతో క్రీడించి మద్యమాంసొలు సేవించి నిశ్చింతగా నిద్రిస్తూ సర్బంలా నిశ్వ్వసిస్తున్న ఆ రౌవణాసురుణ్ని చూడడం తోనే హనుమంతుడు గతుక్కు మన్నాడ్సు. భయపడినళ్లు ఒక్క. అడుగు. వెనక్కి పడింది. సమీపంలో ఉన్న మరొక అరుగు ఎక్సి పరిశీలనగా చూశాడు.

మదించిన ఏనుగుతో ప్రస్రవణపర్వతంలాగా రావణుడితో ఆ శయనాసనం ్రకాశిస్తోంద్షి. బంగారు ఆభరణాలతో అలంకరింప బడి చాచి ఉన్న బాహువులు ఇంద్ర ధ్వజాలవత ఉన్నాయి. ఇఐరావతంతో పోరాడి పోరాడి కాయలు కాసి వజ్రాయుధాఘాతాలతో విష్ణుచ[్ర ' ఘట్టునలతో గట్టిపడి బలిష్టమైన అంసభాగాలతో సుదీర్హమైన అంగుళులతో అతని బాహువులు అయిదు తలల పాముల్థా భయసపెడుతున్నాయి.

పానగంధం ఫరిమళిస్తూన్న అతడి నిత్షూర్పు వాయువులతో శయనాగారం పూరటిల్లుతోంది.

మకుటం లేదు. కుండలాలు ఉజ్వలంగా ప్రకాశిస్తున్నాయి. బలిష్టమూ విశాలమూ రక్తదందన విలిప్త్షఘూ అయిన వక్షస్థలం మీద హారాలు చిక్కులు పడ్డాయి. తెల్లని విలువైన!

266 వస్త్రం ధరించాడు. బంగారు ఉత్తరీయం ఉంది. మహాభుజంగంలాగా నిశ్వసిస్తూ ఆ తెల్లని పస్టై మంచం మీద మినుముల రాశిలాగా పడి నిద్రిస్తున్న రావణుడు గంగానదిలో శయనించిన ఏనుగులా కనిపించాడు. మాషరాశి (ప్రతీకాశం నిఃశ్వసంతం భుజంగవత్‌ ! గాంగే మహతి తోయాంతే ప్రసుస్తమివ కుంజరమ్‌॥ శయనాగారానికి అన్నివైపులా కాంచన దీపాలూ మణిభూషణ కాంతులూ చీకట్టును తరిమి వేస్తున్నాయి. ఎటు చూసినా వట్టుపగలులా వెలుగు. అతడి. పాదాల చెంత దగ్గర గానూ దూరం గానూ ఎందరో సుందరీమణులు వివశలై నిద్రిస్తున్నారు. వారు ధరించిన వూల మాలలు నలగ లేదు వాడి పోలేదు. ఆ సుందరీ మణుల చంద్రవదనాలతో లలితకుండలాలతో ప్రకాశిస్తున్న ఆ విమానం తారాగణంతో ఆకాశం లాగా భాసిస్తోంది. తాసాం చంద్రోపమైైః వక్రైః శుభైర్లలిత కుండలైః నిరాజత విమానం తన్నభ స్తారా గణై రివ॥ మదవ్యాయామంతో అలిసిపోయి ఎక్కడి వారక్కడ దూరదూరంగా వడి నిద్రిస్తున్నారు. నాట్యానుకూలమైన వేషాలంకరణతో ఒక వనిత అల్లాగే నిద్ర పోతోంది. మరొకతె వీణను కౌగిలించుకొని పడవను పట్టుకున్న పద్మం లాగా పడుకొంది. ఇంకొకతె మృదంగాన్ని పొదివి పట్టుకుని చిన్నారి బిడ్డతో నిద్రిస్తున్న తల్లిలాగా ఉంది. వటహాన్ని కౌగలించుకొని, చిరకాలానికి వచ్చిన ప్రియుడితో నిద్రిస్తున ఏ భామా మణిలా మరొకర్తుక కనిపించింది. ఇలా రకరకాల వాద్య విశేషాలను కౌగలించుకుని కాముకులతో కూడిన కామినులు లాగా నిద్రిస్తున్న ఆ మత్తకాశినులను చూసిచూసి హనుమ మరొక వైపు దృష్టి ప్రసరింప జేసాడు. అక్కడ ఒక (ప్రత్యేక శయనాసనంమీద నిద్రిస్తున ఏ ఒక సౌందర్యరాశి కనిపించింది. ముత్యాల దండలూ మణిభూషలూ ధరించి తన సౌందర్యంతో బంగారు రంగుతో ఆమె ఆ భవనానికి వన్నె చేకూరుస్తోంది. గౌరీం కనక వర్ణా భామిష్టానుంతః వురేశ్వరీమ్‌ ! కపిర్మందోదరీం తత్ర శయానాం చారు రూపిణీమ్‌ ॥ ఆమె రూసయౌవనాలను చూడడంతోనే మారుతి సీతాదేవిగా భ్రమించాడు. పట్టరాని ఆనందంతో గంతులు వేసాడు. జబ్బలు చరుచుకున్నాడు. చంకలు కొట్టుకున్నాడు. తోక.

267 ముడ్దుపెట్టుకున్నాడు. గంతులు వేసాడు. అటు దూకాడు. ఇటు దూకాడు. స్తంభాలు | ఎక్కాడు. కిందకు పడ్డాడు - ఒక కేమిటి కపి ప్రకృతి అంతా చూపించాడు. ఆస్పోటయావమాస చుచుంబ పుచ్చం ననంద చిక్రీడ జగౌ జగామ! స్తంభా నరోహ న్నివపాత భూమౌ నిదర్శయన్‌ స్వాం ప్రకృతిం కపీనామ్‌॥ అంతలోనే తెప్పరిల్లి ఆలోచించాడు. సీతాదేవి అయితే రాముణ్ని ఎడబాసి ఇలా నిదైస్తుందా? ఇలా అలంకరించు కుంటుందా? పర పురుషుడిని - వాడు దేవేంద్రుడే అగు గాక - సమీపిస్తుందా ?* అందుచేత ఈమె సీతాదేవి కాదు. ఎవరో :- అని నిశ్చయించుకొని శయనాగారం నుంచి బయట పడి (్రక్కనే ఉన్న మరొక విశాాం మందిరం లోకి - సీతాన్వేషణతత్పరుడై ప్రవేశించాడు. అది రావణాసురుడి పానశాల. అక్కడ కూడా యువతి సహస్రం వివిధ భంగిమలలో ని(ద్రిస్తోంది. (అప్పటివరకూ ఆడిపాడి పూర్తిగా అలిసిపోయి నిద్రిస్తున్న ఆ కళాకారిణుల చేతుల్లో వాద్య విశేషాలు ఇంకా ఏవో సంగీత ధ్వనులు చేస్తున్న అనభూతి కలుగుతోంది.) మృగమహిష వరాహ మయూర కుక్కుటాది మాంసాలు దేనికదిగా పాత్రలలో ఉన్నాయి. ఏకశల్యాలుగా ఛాగశశకాదిజంతు మాంసాలు కనబడుతున్నాయి. ఇంకా వివిధ శాక పాకాదులున్నాయి. చిందర వందరగా ఫలపుష్పాలతోనిండి ఆ (ప్రదేశం దర్శనీయంగా ఉంది. వాసచూర్జాలూ పూల మాలలూ చెల్లా చెదురుగా పడి ఉనా యి. శర్కరాసవ, చూధ్వీక, పుష్ణాసన ఫలాసవాలు పరిమళాలు నింపుతున్నాయి. బంగారు పాత్రలలో, స్పాటిక కలశాలలో రాజత కుంభాలలో;, వజ్ర వైడూర్యాలు తాపించిన కరకలలో (7న) కొన్నింట నిండానూ, కొన్నింట అర్జావశేషంగానూ మద్యం కనిపిస్తోంది. కొన్ని పాత్రలు పూర్తిగా ఖాళీ అయి పోయాయి. కొన్ని దొర్లి పోయాయి. కొన్ని పగిలిపోయాయి. అల్లాగే అర్జావశిషస్టమ్తైన మాంస ఖండాలూ కనిపిస్తున్నాయి. . ఒకరి నొకరు గాఢంగా కౌగలించుకొని కొందరు యువతులు నిద్రిస్తున్నారు. ఒకతె మరొకతె వస్త్రం తీసి కప్పుకొని నిద్రైిస్తోంది. నిట్టూర్పు వాయువులకు దుకూలాలు సతాకాల్దాగా మెల్లిగా కదులుతున్నాయి. చందన, మధురస, మాల్య, సీధు పుసష్పసుగంధాలతో నిండి అక్కడ వాయువు

వింత సొగసును సంతరించుకుంది. | ఇలా భోగభూమిలా ఉన్న రావణాంతఃపురం అంతా వెదికినా ఎక్కడా సీతమ్మ జాడ దొరకలేదు. కానీ నిద్రావివశలై ఉన్న పరస్రీలను చూసానే, అది సాపం కాదా అనే శంక హనుమంతుడిని పట్టి పీడించసాొగింది. " ఒళ్ళెరగ కుండా నిద్రపోతున్న ఇంతమంది స్త్రీలను చూసాను. కానీ నా మనస్సులో ఏ వికారమూ పొడచూప లేదు. సర్వేంద్రియ ్రవర్తకమైన మనస్సు నా స్వాధీనంలోనే ఉంది. కాబట్టి పాపశంక అవసరం లేదు. పైగా స్త్రీని వెదక వలసిన నాడు స్రీ సముహంలోనే వెదకాలి కానీ వృగీగణంలో వెదకి ఏం లాభం:- అని సమాధాన పడ్డాడు. మనో హి హేతుః సర్వేషామింద్రియాణాం ప్రవర్తనే శుభాశుఖా స్వవస్టాను తచ్చ మే సువ్యవస్థితమ్‌ ॥ నాన్యత్ర హి మయా శక్యా వైదేహీ పరిమార్గ్షితుమ్‌ స్త్రియో హి స్త్రీషు దృశ్యంతే సదా సంపరిమార్గణే॥ నిష్కల్మష హృదయంతో రావణాంతఃపురమంతా అన్వేషించాడు. దేవగంధర్వ నాగజాతి (స్రీలు ఎంద రెందరో కనిపించారు. కానీ జానకీదేవి నూత్రం కనిపించలేదు. హనుమంతుడికి దిగులు పట్టుకుంది. సముద్ర లంఘనం చేసి వచ్చిన శ్రమ అంతా వృధా అయిపోయింది. తిరిగి వెళ్ళి అంగద జాంబనదాదులకు ఏం చెప్పును? అంతలోనే తమాయించుకున్నాడు. నిర్వేదం పనికి రాదు. అనిర్వేదమే సంపదలకు మూలం. అనిన్వేదమే పరమ సుఖం. అన్ని విజయాలకూ అని ఏ ప్రయోజనాలకూ సాధకం అనిర్వేదమే. అనిర్వేదః శ్రియో మూలమ్‌ అనిర్వేదః పరం సుఖమ్‌! అనిర్వేదో హి సతతం సర్వార్జేషు ప్రవర్తకః॥ అందుచేత నేను కూడా పట్టుదలతో లంకంతా ఇంకా వెదుకుతొను, ఇప్పటికి అన్వేషించని అతాగృహాలూ, చిత్రశాలలూ, క్రీడాగ్భహాలూ, విమానాలూ, భూగృహాలూ, చైత్యగృహాలూ, గృహాతిగృహాలూ - అన్నీ వెదుకుతాను. అని తీవ్రంగా నిశ్చయించుకొని అంతటా వెదికాడు. చివరికి ఆ రావణాంతఃపురంలో అతడు వెదకనిది నాలుగు అంగుళాల చోటయినా లేదు.

269 చతురంగుళమాత్రోపి నావకాశః స విద్యతే! రావణాంతఃపురే తస్మిన్‌ యం కపిర్న జగామ సః॥ నాగకన్యలు, విద్యాధరాంగనలు, యక్ష వనితలు, గంధర్వ భామినులు ఎందరెందరో కనిపించారు తస్ప ఎక్కడా సీతమ్మ జాడ దొరకలేదు. హనుమంతునికి పట్టరాని దుఃఖం వచ్చింది. నిరుత్సాహం ఆవరించింది. విమానం నుంచి (ప్రాకారాగ్రానికి చేరుకుని ఆలోచనలో పర్పాడు. అంతా అన్వేషించాను. ఎక్కడా సీతాదేవి కనిపించ లేదు. లంకతో ఉండి ఉంళ్రే ఇంత వెదికినా ఎందుకు కనబడదు. రావణాసురుడు అపహరించుకొని లంకకు తీసుక్సు పోతూండగా చూసానని సంపాతి చెప్పాడు. కానీ ఆ తల్లి జాడ కనబడడం లేదు, బహుశ అవమాన భారం భరించలేక ఆ విమానం నుంచి సముద్రంలోకి దూకేసిందేమో | రాముడినే ధ్యానిస్తూ ప్రాణాలు వదిలి పెక్టేసిందేమో 1! లేదా తన మాటను తిరస్కరించిందనే కసితో రావణుడే భక్షించేసొడేమో ! వాడి భార్యలకు ఒకవేళ ఆహారమయి సోయిందేమో అదీ కాకపోతే మురిం కెక్కడయినా రహస్య గృహంలో - పంజరంలో చిలకలా దాచి ఆ తల్లి మనస్సును మార్చడానికి రావణుడు ప్రయత్నిస్తున్నాడేమో ! ఏమయినా - సీతాదేవి కనిపించలేదు అనే మాటను తీసుకువెళ్ళి రామసుగగ్రీవాదులక్షు ఎలా తెలియజెయ్యడం. ఇది చెబితే ఒక తప్పు. చెప్పకపోతే మరొక తప్పు. ఈ విషవ్వు పరిస్తితిలో ఏమి చెయ్యడమో తోచకుండా ఉంది. నివేద్యమానే దోషః స్యాత్‌ దోషః స్యాదనివేదనే। కథం ను ఖలు కర్తవ్యమ్‌ విషమం ప్రతిభాతి మే॥ సీతాదేవి జాడ తెలునుకోకుండా తిరిగివెడితే నేను ఏమి సాధించి నట్టు! ఇంత పెద్ద సముద్రం దాటి ఎందుకు వచ్చినట్టు ! కిష్కింధకు వెళ్ళి - కనిపించ లేదు సీతమ్మ - అనే పరుష వచనం తెలియజేస్తే దారుణము తీక్షము క్రూరము హృదయ దాహకమూ అయిన ఈ దుర్వార్తను రాముడు భరించలేక్ష వింటూనే ప్రాణాలు వదిలేస్తాడు. రాముడు లేకపోతే లక్మణుడు ఉండడు. ఈ ఇద్దరి | మరణవార్త తెలిసి భరత శత్రుఘ్నులు ప్రాణాలు వదిలేస్తారు. పుత్రులందరూ ఇలా అయిపోతే ఆ ముగ్గురు తల్లులూ కౌసల్యా - కైక - సుమిత్రలు - దుఃఖంతో కన్ను మూస్తారు. సందేహం; లేదు. |

270 కృతజ్ఞుడు సత్యసంధుడు అయిన సుగ్రీవుడు మిత్రుని మృతికి తట్టుకో లేక జీవితం | వదిలేస్తాడు. రుమ-తోర ఇద్దరూ భర్తను అనుసరిస్తారు. తల్లిదండ్రులు చనిపోవడంతో ఒంటరివాడై అంగదుడూ జీవితం త్యజిస్తాడు. వానరులంతా దిక్కులేని వారైసోతారు. తలలు బాదుకుని దారుణంగా చచ్చి పోతారు. కాబట్టి నేను వెడితే అక్కడ వ్యాపించేది భయంకర శోకదావానలమే. అందుచేత వెళ్ళనే వెళ్ళను. ఏవో కందమూలఫలాలు. తింటూ ఈ సముద్రతీరంలో ఏదో ఒక వనంలో వానప్రస్థ జీవితం గడుపుతాను. తపస్సు చేసుకుంటాను. లేదా ప్రాయోపవేశం చేస్తాను. అంతేకానీ తిరిగిమూటత్రం వెళ్ళను. చావు చాలా అనర్జాలకు హేతువు అవుతుంది. బ్రతికి ఉంటే ఏనాటికైనా శుభం జరుగుతుంది. అందుచేత ప్రాణత్యాగం చెయ్యను. జీవించే ఉంటాను. వినాశే బహనో దోషాః జీవన్‌ ప్రాప్నోతి భద్రకమ్‌। తస్మాత్‌ ప్రాణాన్‌ ధరిష్యామి (ధ్రువో జీవతి సంగమః॥! జీవించి ఉండడమే కాదు సీతాదేవి కనిపించకపోతే ప్రతీకారదర్యగా ఈ దశకంఠుడిని సంహరించనైనా సంహరిస్తాను లేదంఘే సందిట్లో ఇరికించుకొని సముద్రం దాటి పశువును పశుపతికి లాగా రాముడికి అప్పగించనైనా అప్పగిస్తాను. అంతేకాని ఉత్తినే తిరిగివెళ్ళను. సీతాదేవి కనిపించే వరకూ అన్వేషణ ఆపను, - అదిగో సెడ్డ పెద్ద చెట్టితో అశోకవనం కనబడుతోంది. దీనిని ఇంత వరకూ ఇంకా వెదకలేదు. వసురుద్రాదిత్యవాయ్వాదులను ధ్యానించి అటువైపు బయలు దేరతాను. అంతా వెదికి రాక్షసులను జయించి నుహాతపస్వికి సిద్దిని ప్రసాదించినట్టు (శ్రీ/రామచంద్రునికి సీతాదేవిని సమర్పిస్తాను. ఇలా దృఢంగా నిశ్చయించుకొని లేచి నిలబడ్డాడు. లక్ష్మణ సహితుడైన - రామునిక్రీ జనకనందినికీ నమస్కరించాడు. రుద్రేంద్ర యమానిలులకు వందనాలు సమర్పించాడు. చంద్రార్క మరుద్గణాలకు నమస్కరించాడు. తారాధివసన్నిభమైన ఆర్యావదనం నాకు కనిపించుగాక అనుకున్నాడు. నమో౭స్తు రామాయ సలక్మణాయ దేవ్యైచ తస్యై జనకాత్మజాయై! నమో౭స్తు రుద్రేంద్రయమానిలేభ్యో నమో౭స్తు చంద్రార్క మరుద్గణేభ్యః ॥ తదున్నసం పాండుర దంతనువ్రణం శుచిస్మితం' పద్మపలాశ లోచనం ద్రశ్యే తదార్యావదనం కదా న్వహం ప్రసన్న తారాధిపతుల్య దర్శనమ్‌ ॥

271 |

మనస్సు మునుముందు పరుగులు తీయగా అశోకవనంలో ప్రాకారం దాటి ప్రవేశించాడు. అక్కడ ప్రతి చెట్టుకీ కాపలా ఉంది. గాలికూడా - ఆకులు రొలిపోతాయనో కొమ్మలు విరిగిపోతాయనో గట్టిగా వీచడం లేదు, ఆకులూ కొమ్మలూ కనిసించనంతగా పుష్పించి ప్రతితరువూ వసంత శోభతో కన్నుల పండువు చేస్తోంది. చెట్ల మొదళ్ళలో బంగారు వేదికలూ. వెండి నితర్జికలూ ఉన్నాయి. రకరకాల పక్షులూ మృగాలూ స్వేచ్చగా సంచరిస్తున్నాయి. హనునుంతుడి రాకతో పెద్ద పెట్టున కోలాహలం చెలరేగింది. నిద్రిస్తున్న సకులూ మృగాలూ అలికిడికి ఉలికిపడి లేచాయి.

జలజలా రాలిన ఫువ్వులలో మునిగిపోయిన హనుమంతుడు పుష్ఫ గిరిలాగా వసంతుడులాగా (ప్రకాశించాడు.

మణిమయ సోపానాలతో నిర్మల జలధారలతో విరాజిల్లుతున్న దిగుడు బావులను చూసాడు. వికసించిన పద్మాలూ హంస సారస చక్రవాకాలూ మనోహరంగా ఉన్నాయి. పెద్ద పెద్ద పాదరిళ్ళు ఉన్నాయి. శిలా గృహాలు ఉన్నాయి. ఆ పైని క్రీడా పర్వతం ఉంది. దానిమీద నుంచి దుముకుతున్న సెలయేరు (ప్రియుడి ఒడినుంచి చెంగున లేస్తున వ్‌ ప్రియురాలిలాగా ఉంది.

(దదర్శ చ నగాత్తస్మాన్నదీం నిపతితాం కపిః! అంకాదిన సముత్పత్య ప్రియన్య పతితాం ప్రియామ్‌ 1)

విశ్వకర్మ సృష్టించిన ప్రాసాదాలూ కృత్రిమ సరోవరాలూ కృదత్రిమారణ్యాలూ ఆశ్చర్యం కలిగిస్తున్నాయి. ఒకచోట సువర్ష వృక్షాలు గుబురుగా కనిపించాయి. వాటి చిగురాకుల కాంతులలో హనునుంతుడు కాంచనమయుడే అయిపోయాడు. అక్కడే ఆకులతో వువ్వులతో కళకళలాడుతున్న శింశుపావృక్షాన్ని అధిరోహించాడు. ఎందుకోగానీ ఇక్కడ సీతాదేవిని తప్పక్ష చూస్తాననుకున్నాడు. పవిత్ర జలాలతో ప్రవహిస్తున్న ఈ నదికి సంధ్యా సమయారృ్భనక్షోస్తం జానకీదేని తప్పక విచ్చేస్తుంది. సీతాదేవి జీవించి ఉంటే ఇక్కడికి రాక తప్పుదు,

యది జీవతి సా దేవీ తారాధిప నిభానానా। ఆగమిష్యతి సా౭వశ్యమిమాం శివజలాం నదీమ్‌ ॥

అశోక కర్షికార కింశుక పున్నాగ సప్తపర్ష్మ చంపకోద్దాలకాది తరులతా నివహాలు పుసభారంతో వంగి నేలను ముద్దాడుతున్నాయి. అనూహ్యమైన సౌందర్యంతో ఒక నందనంలాగా ఒక వైత్రరథంలాగా, పువ్వులే నక్షత్రాలుగా మెరుస్తున్న ఆకాశంలాగా, సుగంధ పరిమళాలతో,

272

గంధమాదన పర్వతంలాగా శోభిస్తున్న ఆ అశోకవనంలో ఒకచోట ఎత్తైన వైత్య ప్రాసాదం కనిపించింది.

దానికి వెయ్యి స్తంభాలున్నాయి. కైలాన పర్వతంలాగా కాంతులు వెదజల్లుతోంది. మణి ప్రవాళాలు పొదిగిన సోపానాలతో మేలిమి బంగారు వేదికలతో కన్నులు దోచుకుంటోంది. తెల్లని కాంతులతో ఆకాశం అందుకుందచోంది. అక్కడ శింశుపా వృక్షం క్రింద ఒక దీనురాలు కనిపించింది.

రాక్షన స్త్రీలు భీకరాకారాలతో భయంకరాయుధాలతో ఆమెను చుట్టుముట్చ్రి ఉన్నారు. మాసిపోయిన చీరతో ఉపవాసకృశాంగిమై మాటిమాటికీ నిట్టూరుస్తున్న ఆ స్రీ మూర్తి శుక్షపష చంద్రరేఖలాగా ఉంది. పాగకప్పిన అగ్ని శిఖలాగా ఉంది.

దినాతిదీనంగా విలసిస్తోంది. తనవా రెనవరూ కనిసించక ఎటుచూసినా రాక్షసీగణమే అయ్యి, కదుపు తప్పడంతో వేటకుక్కలు చుట్టుముట్టిన లేడిలాగా ఉంది. ఈ స్రీ మూర్తిని చూసి ఈమె నసీతాదేవియే అని హనుమంతుడు నహేతుకంగా నిశ్చయించుకున్నాడు.

సందిగ్దావస్తను పొందిన న్మృతిలాగ్యా నేలపాలైన బుద్దిలాగా, వీగిపోయిన శ్రద్దలాగా, భఘ్నమైన ఆశలాగా, కలుషితమైన బుద్దిలాగాా అకారణాసనాదంతో దిగజారిన సత్కిర్తిలాగా, అభ్యాసం కరువై శిధిలమయిన విద్యలాగా, సంస్కార రహితమైై అర్జాంతరం పొందిన వాక్కులాగా భాసిస్తున్న ఆ స్రీ మూర్తిని చూసి -

సీతాదేవి శరీరంమీద ఏయే ఆభరణాలను (శ్రీ/రాముడు వర్షించి చెప్పాడో ఆ వస్తువులన్నీ ం అదిగో ఆ చెట్టుకొమ్మకు వేలాడుతున్నాయి. అలనాటి ఆభరణాల మూటలో ఏ వస్తువులున్నాయో అవి ఇక్కడ కనబడడంలేదు. శరీరంమీద ఆభరణాలు లేకపోయినా ఆయా స్టానాలలో ఏర్పడ్డ గుర్తులు ఆభరణాలు ఉన్న న్ఫూర్తిని కలిగిస్తున్నాయి. ఏ ఉత్తరీయానికి మూటగట్టి వస్తువులను విడిచిపెట్టిందో అదే వస్త్రం ఈమె శరీరంపై ఉంది. ధూళి ధూసరితమైపోయినా ఇది అదే అని రంగు చెబుతోంది.

ఎవరికోసమైతే రాముడు ఇంతగా పరితపిస్తున్నాడో ఆ సీతాదేవి నిసృంశయంగా ఈమెయే. ఒకరికొకరు అనురూపంగా ఉన్నారు. ఈమె నునసు రామునివట్ల- రాముని మనసు ఈమె పట్ట ప్రతిష్టితమై ఉంది. ఈమెను విడిచి రాముడు శోకంతో మరణించకుండా జీవించి ఉన్నాడంకే అది ఆశ్చర్యమే.

273 దుష్కరం కృతవాన్‌ రామో హీనో యదనయా ్రభుః। ధారయత్యాత్మనో దేహం న శోకేనా౭వసీదతి ॥ దుష్కరం కృతవాన్‌ రామా య ఇమాం మత్తక్షాశినీమ్‌ | సీతాం వినా నుహాబాహుర్ముహూర్త మసి జీవతి॥ ఎటువంటి మహాసాధ్వికి ఎటివంటి దుర్షశ పట్టింది! సకలాభరణాలతో కళకళలాడవలసిన తల్లి ఏ ఆభరణాలూ లేకుండా బోసిగా కూర్చోవలసి వచ్చింది! దాసీజనంతో 'సేవలందుకోవలసిన పట్టమహిషి రాక్షసీగణం మధ్య భయంతో దుఃఖిస్తూ కూర్చోవలసి వచ్చింది! హతవిధీ! మహానుభావుల శిక్షణలో సెరిగిన (శ్రీ/రామునికి ఇల్దాలై లక్మణునికి వదినగారైన మూన్యురాలు సీతాదేవీకే ఇంతటి కష్టం వచ్చిందంకే కాలమహిను ఎంతటిదో కదా! దానిని తప్పించుకోవడం ఎవరివల్లా కాదన్నమాకమే. మాన్యా గురువినీతస్య లక్మణన్య గురుప్రియా। యది సీతా౭పి దుఃఖార్తా కాలో హి దురతిక్రమః॥ అయితే (శ్రీరాముని ప్రయత్నశీలత, లక్ష్మణుని ధీశాలిత, ఎరిగిన తల్లి కాబట్టి మరీ ధైర్యం కోల్పోకుండా నిలువగలిగింది. ఈ సీతారాములది అన్ని విధాలా అనురూసదాంపత్యం. , చుల్యశీలవయోవృత్తాం తుల్యాభిజనలక్షణాం 1 రాఘవే౭ర్షతి వై దేహీం తం చేయమసితేక్షణా ॥ ఈమె కోసమని రాముడు వాలిని సంహరించాడంకే ఖరదూషణ విరాధ కబంధాదులను జనస్టానంలో పధ్నాలుగు వేలమంది రాక్షసులను దారుణంగా వధించాడంళ్షే, అల్జాగీ సు(గ్రీవుడిని కిష్కింధాధిపతిని చేసాడంచే, నేను సముద్రం లంఘించానంకే ఈ లంకకు రాగలిగానంక్షే ఇదంతా డెచితమే. (శ్రీరాముడు సీతాదేవి కోసమని మొత్తం ఈ భూగోళాన్ని తల్లక్రిందులు చేసివేసినా- అది యుక్తమే అంటాను. త్రిలోకాధిపత్యం కావాలా సీతాదేవి కావాలా అని అడిగితే రాముడు తప్పకుండా సీతాదేవినే కోరుకుంటాడు. త్రిలోకాధిపతిత్వం అంతా కలిపినా సీతాదేవి కళకు రాదు. రాజ్యం వా త్రిషులోకేషు సీతా వా జనకాత్మజా | (థైలోక్యరాజ్యం సకలం సీతాయా నా౭2వ్పుయాత్‌ కళామ్‌॥ “మిధిలానగరాధిపతి జనక మహారాజుకు గారాబుపట్టి : నాగేటి కర్రుతో నేలను చీల్చుకుని |

274

పద్మరేణువులవంటి ధూళితో. జన్మించింది. మసావరాక్రమ వంతుడైన దశరథ న కోడలు, ధర్మజుడు, కృతజ్ఞుడు అయిన (శ్రీరామునికి ఇల్గాలు. సర్వభోగాలనూ విడిచిపెట్రి భర్చృ్య స్నేహంతో అడవులకు వచ్చింది. కందమూల ఫలాలతో భర్శృసేవతో సంతృప్తి చెందింది. అంతఃపురంలో ఎంత (ప్రేమతో ఉందో అడవుల్లోనూ అంత (ప్రేమగానూ భర్తను చూసుకుంది. ఇవ్వేళ రాక్షసీగణమధ్యంలో ఇంతటి నరకయాతన అనుభవిస్తోంది. ఏనాటికైనా రామసందర్శనం కాకపోదనే ఆశతోనే జీవించి ఉంది. చుట్టూ ఉన్న రాక్షసీగణాన్ని చూడడంలేదు. ఫలపుష్పభారంతో అందంగా ఉన ష్‌ చెట్టనయినా తలఎత్తి చూడడంలేదు. ఏకాగ్రచిత్తంతో రాముడినే ధ్యానిస్తోంది, రాముడినే దర్శిస్తోంది.

సుఖార్హ అయ్యుండీ కష్టాలపాలైన ఈ శల్లిని చూస్తోంటే. నాకే. గుండెలు తరుక్కుపోతున్నాయి.

చుట్టూ. కాపలాకాస్తున్న రాక్షసీ జనం ఎంత భీకరంగా ఉన్నారో! ఏకాక్షి ఏకకర్ష, అకర్ష శంకుకర్మ కర్ష ప్రావదరణ (చెవులు చోపిగా తలపైకి వ్యాపించాయి.) ఊర్హ్వనాసిక (ముక్కు. తలకిందుగా ఉంది.) మహాశిరస్క, మహాకంఠి ధ్వస్తకేశి. అకేశి. కేశకంబళ ధారిణి. లంబకర్మ లంబలలాటు, లంబోదర, లంబపయోధర్క లంబోష్టి చుబుకోస్టి లంబాస్య, లంబజానుక్క కుబ్బ వామన, వికట కరాళ భుగ్నవక్ర పింగాకు వికృుతానన, కలహటప్రియ - ఇటువంటి. రాక్షసీగణం శూల - ముద్గర - భీకరాయుధాలు. ధరించి తిరుగుతు న్నారు. ఇంకా వరాహముఖ్కీ శార్డూలముఖి మృగవదన ; మహిషాన్య, అజముఖి, గజముఖి, ఉష్ట్రవదన, హయాస్య, ఏకహస్తు ఏకపాద, ఖరకర్మి అశ్వకర్షి గోకర్లి హస్తీకర్లి హారికర్మి అనాస (ముక్కు లేనే లేనిది అతినాస్య తిర్యజ్ఞన్క్య గజనాసిక్క హస్తీపాద, మహాపొద, గోపాద,. దీర్ష జిహ్వ వీరంతా రక్తమాంసాలు వడి జుగుప్సాకరంగా ఉన్నారు. " నీరిని చూడడంతోనే హనుమంతుడికి ఒళ్ళు గరపొడిచింది.

శోక సంతప్పురాలై కాంతి తగ్గి దుమ్ముకొట్టుకుసోయిన జుట్టుతో నేలకు రాలిపడిన తారలాగొ, మబ్బుక్రమ్మిన చంద్రరేఖలాగా, మూగవోయిన వీణలాగా -

చం(ద్రరేఖాం పయోదాంతే శారదా ఖైరివావృతాం!। క్ర ష్టరూపామసంస్పర్శాదయుక్తామివ వల్లకీమ్‌ ॥

అశోకవనమధ్యంలో శోకసాగరమగ్నల్టై, బురద గొట్టుకు పోయిన సద్మంలాగా,

రాసిపోసిన శోకంలాగా, దుఃఖ తరంగంలాగ్యా మూర్తీభవించిన ఓర్పులాగా ఆభరణ విహీనయై

275 కూర్చున్న సీతాదేవిని చూడడంతోనే హనుమంతునికి పట్టరాని దుఃఖమూ కొంతలో కొంత ఆనందమూ కలిగాయి. పెల్లుబుకుతున్న కన్నీటిని నిలవరించుకుంటూ మనస్సులోనే ఛశ్రీ/రామునికి నమస్కరించాడు.

రాత్రి గడిచిపోతోంది. తెల్లవారబోతోంది. బ్రహ్మ రాక్షసుల గృహాలనుంచి వేదఘోష్న వినవస్తోంది. అంతఃపురంలో మంగళతూర్యారానవాలతో దశగ్రీవుడు నిద్రలేచాడు. వెంటనే సీతాదేవి గుర్తుకు వచ్చింది. హడావిడిగా అశోకవనానికి బయలు దేరాడు. దేవేంద్రుని వెంట దేవగంధర్వ యువతులు నడిచినట్టుగా శతాధికంగా అంగనామణులు అతని వెంటు నడిచారు. వారితో కొందరు బంగారు కాగడాలు పట్టుకున్నారు. కొందరు వింజామరలు వీస్తున్నారు. మరికొందర్వు సువర్ష పాత్రికలు పట్టుకున్నారు. ఇంకొందరు గుండ్రని చదరలు మోసుకు వస్తున్నారు. రత్నాలు పొదిగిన పానపాత్రను ఒక నెరజాణ కుడిచేతితో పట్టుకువస్తోంది. ఒక ఒయ్యారి పున్నమినాటి చందమామలాగానూ రాజహంసలాగానూ ఉన్న వెల్లగొడుగును పట్టుకున్న వెనకాలే నడుస్తోంది. నిద్రామదమత్తలై ఆ ఉత్తమాంగనలు మబ్బువెంట మెరుపుతీగల్లాగా రావణుని వెంట సంభ్రమంతో నడిచివస్తున్నారు. వారి ఆభరణాలు తావులు తప్పాల్సు. దండలు చిక్కులుపడ్డాయి. జుట్టు చెదిరిపోయింది. ముఖాలమీద చిరుచెనుటలు ముత్యాల్సు కడుతున్నాయి. మద్యంవల్లనో నిద్రామాంద్యంవల్లనో కానీ వారి కళ్ళు ఎర్రగా మత్తుగా. సోలి పోతున్నాయి. కామపరాధీనుడైన రావణుడు సీతానక్తమూనసుడై మెల్లగా నడుస్తున్నాడు. ఛతః కాంచీనినాదం చ నూవురాణాం చ నిస్స్వృనం శుశ్రావ పరమస్త్రీణాం స కపిర్మారుతాత్మజః వరాంగనల కాంచీనినాదాలూ నూపుర ధ్వనులూ మారుతాత్మజుని చెవులకు సోకార్సు అటువైపు దృష్టి సారించాడు. అచింత్య బలపౌరుషాదులుగల రావణాసురుడు ద్వారదేశంతో కనిసించాడు. కాగడాల కొంతులలో మెరిసిపోతున్నాడు. కానుమూ దరృమూ మదాలతో క్రూరంగా ఎరుపెక్కిన కన్నులతో చెరకువిల్లు ధరించని మన్మథుడులా ఉన్నాడు. అమృతాన్ని చిలికితే వచ్చిన నురుగులాగా తెల్లని విలువైన వస్త్రాలు ధరించి విలాసంగా సవరించుకుంటూ నడుస్తున్నాడు. చుక్కలలో చంద్రునిలా ప్రకాశిస్తున్న వీడు గదా రావణుడు అనుకున్నాడు హనుమంతుడు. | ను

276 ఒక కొమ్మ కిందికి దిగాడు. రావణాసురుని తేజస్సుకు రవ్వంత జంకి గుబురులో దాక్కౌన్నాడు. రావణాసురుడిని చూస్తూనే సీతమ్మ గజగజలాడిపోయింది. పెనుగాలికి కదళిలాగా కంపించింది. కాళ్ళు ముణగ దీసుకుని తనువు దాచుకుంది. భయంతో దుఖం పొంగిపార్లింది. నడిసముద్రంలో నావలాగా, తెగిపడిన చెట్టు కొమ్మలాగా, బురద గొట్టుకుపోయిన సద్మంలాగా ఉన్న సీతను రావణుడు చూసాడు. సమీపం రాజసింహన్య రామస్య విదితాత్మనః . సంకల్ప హయ సంయుక్షైః యాంతీమివ మనోరథైః॥!

సంకల్ప హయాలు పూన్లు కొని ఆమె హృదయం(తో రాముని నన్నిధికి వెడుతున్నట్లుంది. శాంతించిన అగ్ని శిఖలాగా శుష్కించిన నదిలాగా కృష్ణపక్ష నిశలాగా ఉంది సీతాదేవి ఆకృతి. ఉపవాసంతో, శోకంతో, రామధ్యానంతో రావణ భయంతో కృశించి ఏకవేణీధారిణియై దీనంగా ఉన్న జానకీ దేవి- దశగ్రీవుడిని పరాభవించమని రఘురాముడిని (ప్రార్హిస్తున్న దేవతలా ఉంది. ,

ఓ నాగనాసోరూ 1! (ఏనుగుతొండం) నన్నుచూసి ఎందుకలా ముడుచుకు పోతున్నాన్‌ 1 భయపడకు, ఒళ్ళు దాచుకోకు. ఓ సర్వలోక మనోహారిణి! ఓ విశాలాక్షీ! ప్రియే! నిన్ను నేను కామిస్తున్నాను. నా కోరిక మన్నించు. నానుండి నిన్నెవరూ కాపాడలేరు. ఓ భఖీరురాలా! పరకాంతలను బలాత్కరించడమూ అపహరించడమూ మా రాక్షనులకు స్వధర్మం.

స్వధర్మో రక్షసాం భీరు సర్వధైవ న సంశయః। గమనం వా పరస్తీణాం హరణం సంస్రమధ్య వా॥

అయినా నిన్ను నేను బలాత్కరించ దలుచుకోలేదు. నీవు అంగీకరించనిదే నీ వంటిమీద చెయ్యివెయ్యను.. నన్ను నమ్ము. దుఃఖాన్ని వరించకు, నన్ను వరించు. కటికినేలమీద పడి ఉన్నావు. మలిన వస్త్రం ధరించావు, ఆస్టానంలో ఉపవాసం ఉంటున్నావు ఎందుకిదంతా 1 విలువైన వస్తాలూ అందమైన ఆభరణాలూ ఖరీదయిన పానీయాలూ రుచిలైన ఆహారాలూ మెత్తనైన సరుపులూ సుగంధ ద్రవ్యాలూ విలాసాలూ, వినోదాలూ అనీ ఎ అనుభవించు. నన్ను అంగీకరించు.

నీవు స్రీ రత్నానివి. యౌవనంలో ఉన్నావు. నా చెంత మహారాజ భోగాలు అనుభవించు. యౌవనం సెలయేరులాంటిది. గడిచిపోతే తిరిగిరాదు.

277 ఇదం తే చారుసంజాతం యౌవనం వ్యతివర్తతే । యదతితం పునర్న్నైతి స్రోతః శీఘ్రమపామివ ॥ నీనంటి సౌందర్యవతి ముళ్లోకాలలోనూ మరొకతె లేదు. నిన్ను నృష్టించిన తరువాత బ్రహ్మదేవుడు బహుశ విశ్రాంతి తీసుకొని ఉంటాడు. నీ శరీరంలో ఎక్కడ వాలితే అక్కడ నా చూపులు బందీలై నిలిచిపోతున్నాయి. ఏ పురుషుడు వదులుకోగలడు నిన్ను! 1౬ మైథిలీ! నాకు భార్యవుకా. పట్టమహిషిని చేస్తాను. సర్వసంపదలూ సమస్త సామ్రూజ్యమూ నీకు సమర్పిస్తాను. నేనే నీకు దాసుడనవుతాను. మరొక్కచూటు - విజిత్య పృథివీం సర్వాం నానానగర మాలినీం | జనకాయ ప్రదాస్యామి ఈవ హేతో ర్విలాసినీ॥ నీకోసమని సమస్త భూమినీ జయించి నీ తండ్రి జనకునికి బహుమతిగా సమర్చిస్తాన్ను నాకు సాటివచ్చే మహావీరుడు ముల్లోకాలలోనూ లేడు. దేవతలు కూడా రణరంగంతో నాకు ఎదురునిల్వలేక పరాజితులయ్యారు. నన్ను వరించి నీవు సుఖపడు. నీ బంధువులన్సు సుఖపెట్టు, నారచీరలు ధరించి వన్నెతరిగి అడవులపాలైన రాముడితో ఏం చేస్తావు! అసలు బ్రతికి ఉన్నాడో లేదో! వైదేహీ! రాముడు ఇక నీకు కనిపించడు. అతడు ఇక్కడ్మిక రావడం కల్ల నానుంచి నిన్ను తప్పించడమూ అసంభవం. ఓ సౌందర్యరాశీ! గరుత్మంతుద్వు పామును హరించినట్టు నీవు నా మనస్సును అపహరిస్తున్నావు. ఇంతగా ధూలిధూసరితవై | ఉన్నా నిన్ను చూసాక నాకు అంతఃపురంలో అడుగు పెట్తాలనిపించడం లేదు. నా అంతఃపురకాంతలంతా నీకు పరిచారికలై దాస్యం చేస్తారు. నన్నూ నా సంపదలనూ అనుభవించ్చు దేవీ! తపస్సులో కానీ బలంలో కానీ పరాక్రమంలో కానీ ధనంలో కానీ తేజస్సులో కానీ యశస్సులో కానీ రాముడు నాకు సొటిరాడు. నాతో సుఖపడు. నాతో విహరించు. న రామస్తససా దేవి న బలేన న విక్రమైః। న ధనేన మయా తుల్యస్తేజససా యశసా౭పి వా॥ రా్షసేశ్వరుడి రౌద్ర వచనాలు వింటూ నిలువునా వణికిపోతున్న సీతాదేవి త్ర్వ భర్తనే తలుచుకుంటూ గుండెలు చిక్కబట్టుకొని గడ్డిపోచను అడ్డుగా పెట్టుకొని శుచిస్మితర్చ్వా సమాధానం చెప్పింది.

278 చింతయంతీ వరారోహా పతిమేవ పతివ్రతా। తృణమంతరతః కృత్వా (ప్రత్యువాచ శుచిస్కితా ॥

నీ మనస్సును నా నుంచి మరలించుకో. నీ భార్యలపట్లు ప్రవర్తింపజెయ్యి. పాపాత్ముడు పుణ్యసిద్దికి అనర్హుడు. నీవు నన్ను కోరడం అనుచితం. పవిత్రమయిన గొప్పవంశంలో పుట్టిన నేను నిందార్దనుయిన అకార్యం చెయ్యను. చెయ్యలేను.

ఈ మాటలు చెబుతూ రావణుడికి తన ముఖం కనిపించకుండా వెను దిరిగి ఇంకా ఇలొ అంది -

నేను పరుని భార్యను. నీకు ఇల్దాలిని కాదు. ధర్మమార్గం గుర్తించి మసలుకో. నీవు నీ భార్యలను సంరక్షించుకొంటున్నక్లు పరులు కూడా తమ భార్యలను కాపాడుకుంటారు. నిన్ను నీవే ఉదాహరణగా చూసుకో, నీ ధర్మపత్నులయందు నీవు ఆనందించు. అలాకాక పరదారలను ఆశిస్తే పరాభవం తప్పదు. విచక్షణులు చెప్పే హితవును ఆలకించకపోతే నీ రాక్షసవంశం సర్వనాశన మవుతుంది. నీవంటి అధర్మవరాయణులవల్ల రాజ్యాలూ సంసదలూ' నాశనమవుతూంటాయి. నీ ఒక్కడి అపరాధంవల్ల లంకా సామ్రూజ్యమంతా తొందరలోనే నశించిపోతుంది. అప్పుడు పంచభూతాలు ఆనందిస్తాయి. ఐశ్వర్యంతో గానీ ధనంతో గాని నన్ను ప్రలోభ పెట్టలేవు. సూర్యుడినీ సూర్యకాంతినీ విడదీయలేనళక్ట్రే నన్ను (శ్రీ/రాముడి నుంచి ఏ శక్తీ దూరం చెయ్యలేదు.

శక్యా లోభయితుం నాహమైశ్వర్యేణ ధనేన వా। అనన్యా రాఘవేణాహం భాస్కరేణ ప్రభా యథా

లోకనాథుడైన (శ్రీరాముని భుజం దిండుగా విశ్రమించిన నేను నురొకడి భుజంపై ఎలా విశ్రమించగలను ! బుద్దిమంతుడికి చదువులాగా నేను రామునికే వశంవదను. ఓ రావణా! నన్ను రాముని దగ్గరకు చేర్చు. జీవించాలి అనే ఇచ్చ నీకుంకు రాఘవుడిని మంచి చేసుకో. అతడు శరణాగతవతృలుడనే మాట జగద్విదితం. నన్ను సమర్శించి శరణువేడుకో. లేదా వజ్రాఘాత సన్నిభమైన రాఘవ ధనుష్టంకారం త్వరలోనే వింటావు.. త్వరలోనే రామలక్ష్మణుల బాణాలు నిప్పులు [గ్రక్కుతున్న పాముల్గాగా వచ్చి పడతాయి. రాక్షసులను మొత్తం సంహరించే ఆ బాణాలతో లంకాపట్టణం త్వరలోనే క్రిక్కిరిసిపోతుంది. గరుత్మంతుడు పాములను చీల్చి చెండాడినట్టు రామగరుత్మంతుడు రాక్షన సర్పాలను వధిస్తాడు. రాక్షసుల బారినుంచి విష్ణుమూర్తి (శ్రీని కాపాడినట్టు నీ చెరనుంచి నన్ను రాముడు

279

జా విడిపిస్తాడు. జనస్ట్రానంలో నీ రాక్షస సైన్యాన్ని రాముడు సంహరిస్తే ఏమీ చెయ్యలేని అశక్తుడవై ఇలా ఈ అకృత్యం చేసావు. పురుషసింహులైన రామలక్ష్మణులు లేని సమయంలో మా ఆశ్రమంలోకి ప్రవేశించి అధముడా 1! నన్ను అపహరించి తెచ్చావు. రామలక్ష్మణుల గాలిసోకితే చాలు నీవు నిలువలేక పారిపోతావు. వులుల వాసన తగిలితే కుక్క నిలబడుతుందా! రామలక్ష్మణులలో ఏ ఒక్కరినీ నీవు. ఎదుర్కోలేవు. అటువంటిది ఇద్దరినీ ఎదిరించడం పూర్తిగా అసంభవం. దేవేంద్రుడి రెండు బాహువులకూ వృదత్రుడు బలి అయినట్టు నశిస్తావు. లక్మణుడితో కలిసి నా ప్రాణనాథుడు (శ్రీరాముడు త్వరలోనే - (గ్రష్మాదిత్యుడు తన కిరణాలతో నీటి బిందువులను ఇర్రింకజేసినట్టు నీ ప్రాణాలను తన బాణాలతో హరిస్తాడు. కుబేర వరుణాదులను ఎవరిని నీవు శరణుజొచ్చినా

ప్రయోజనం ఉండదు. పిడుగుపాటుకి చెట్టులా నీవు కూలిపోతావు.

ఈపెల వంటి ఈ మాటలు వింటూనే రావణుడు (క్రోధావిష్టుడయ్యాడు. కాన్సీ తనను తాను ని(గ్రహించకున్నాడు.

ఓ సుందరవదనా! సారథి పగ్గలతో రథాన్ని ఆపినట్టు కామం నా కక్రోధాని క్‌ నిలువరిస్తోంది. లోకంలో స్త్రీలను బుజ్జగిస్తే వాడు వాళ్ళకి దాసుడైసోతాడు. హితం చెబిత్త అవమానితుడవుతాడు. అంతేకాదు ఎవడు కామిస్తాడో వాడు దానిపట్ల జాలి కలవాడూ "స్నేహం కలవాడూ అవుతాడు. ఈ కారణాలవల్ల నిన్ను నేను చంపలేక సోతున్నాన్ను లేకపోతే సీవన ఎ ఒక్కాక్క మాటకూ ఒక్కొాక్కసారిగా నిన్ను దారుణంగా చంపాలి.

పరుష్షాణీహ వాక్యాని యాని యాని బ్రవీషి మాం! తేషు తేషు వధో యుక్త స్తవ మైథిలి! దారుణః॥

పట్టరాని క్రోధంతో ఊగిపోతున్నాడు రావణుడు. సీతా! నేను పెట్టిన గడువు, ఇంకా రెండుమాసాలుంది. అప్పటికి నీవు మనసు మార్చుకుని నా శయనం అధిరోహించావా సరేసరి లేకపోతే ఆ మర్నాడే నా డఉదయభోజనానికి రాక్షసులు నిన్ను నూ వంటశాలక్షృ తరలిస్తారు.

ఊర్హ్వం ద్యాభ్యొం తు మాసాభ్యాం భర్తారం మామనిచ్చతీం | నుమ త్వాం 'ప్రాతరాశార్డమ్‌ ఆరభంతే మహానసే॥

ఇలా. రాపణుడు. భయసెడుతూంకే. అతడి వెనకాల అటూ ఇటూ నిలిచిన, గంధర్వకొంతలు కనుసన్నజఖతో మూతి విరుపులతో ముఖం త్రిప్పుడులతో సీతను ఓదారా ఎరు. |

| 280 దానితో మరింత ధైర్యం పుంచుకొని సీతమ్మ -

రాష్షసాథమా! ఈ నీచమైన ఆలోచనలనుంచి నిన్ను నివారించేవాడే లేడా ఈ లంకలో ! దేవేంద్రుడికి శచీదేవిలాగా ధర్మాత్ముడైన రామునికి ధర్మవత్నినైన నన్ను - నీవు తప్పు మరొక్కడెవడూ ఇలా కోరుకోడు. ఈ _మహాపాసాొనికి నీవు పరిహారం చెల్లించక తప్పుదు. నా రఘురాముడు మత్తమాతంగం. నీవో కుందేటి పిల్లవు. అతడి కంటబడకుండా సిగ్గులేని వాడవై ఇలా మోసం చేసొవు. కంటబడితే ఇక జీవించి ఉండవు.

నన్ను కామదృష్టితో చూస్తున్న నీ క్రూరమైన కన్నులు ఇంకా ఎందుకు రాలిపోలేదో ! దశరథునికి కోడలినీ, ధర్మాత్మునికి భార్యనూ అయిన నాతో ఇంత అనుచితంగా జుగుప్పాకరంగా మాట్లాడుతున్న నీ నాలుక ఇంకా ఎందుకని చీలిపోలేదో 1

నా స్వామి అనునుతి పొందలేదు కదా అనీ తవస్సులను వృధా చెయ్యడం ఎందుకులే అనీ నిన్ను భన్మం చెయ్యకుండా విడిచి పెడుతున్నాను. అసలు నన్ను రాముని నుంచి వేరు చెయ్యడం ఎవ్వరివల్లా కాని పని. కేవలం నీ చావుకోసమే విధి ఇలా సంకల్పించింది. సందేహం లేదు.

నామహర్తు మహం శక్యా త్వయా రామస్య ధీమతః! విధిస్తవ వధార్ద్హాయ విహితో నా౭త్ర సంశయః॥

ఈ మాటలు వింటూ రాష్షసాధిపుడు కన్నులు మిటకరించాడు. ఉరిమి ఉరిమి చూసాడు. కన్నుల్లో మంటలు లేచాయి. నల్లని దృఢమైన మొలనూలితో - వాసుకి బడ్డమైన నుందరాద్రిలాగా ఉన్న ఆ రావణాసురుడు కుండలాంగద విభూషితుడయినప్పటికీ, నసంతునిలా కల్పవృషంలా ఉన్నప్పటికీ శ్మశానంలో మండపంలాగా భయంకరంగా ఉన్నాడు.

స కల్పనృక్షప్రతియో వసంత ఇవ మూర్తిమాన్‌ | శ్మశానవైత్యప్రతిమో భూషితో౭పి భయంకరః॥

కోపసంరక్తలోచనుడై సీతాదేవిని చూపు మరలృకుండా చూస్తూ బుసలుకొడుతున్న భుజంగంలా నిశ్వ్వసిస్తూ - మైథిలీ! సూర్యుడు చీకటిని అంతమొందించిన్య్తు. నిన్ను నశింపజేస్తానంటూ మీద మీదకు వెళ్ళాడు. ఓ రాక్షసాంగనలారా! ఏది ఎలా చేస్తే ఈ సీత వెంటనే నాకు లొంగుతుందో అది అలా వెంటనే చెయ్యండి. అనుకూల కార్యాలూ ప్రతికూల కార్యాలూ అన్నీ ఆచరించండి. సామదానభేదోపాయాలు ఉపయోగించండి, దండోపాయం కూడా ప్రయత్నించండి. ఎలాగైనా సరే సీతను లొంగదియ్యండి.'

281 ప్రతిలోమానులోమైశ్చ సామదానాది భేదనైః। ఆవర్జ్హయత వైదేహీం దండస్యోద్యమనేన చ॥ కామంతో కోపంతో వెగర్రెత్తిన రావణాసురుడిని సరిగ్గా ఇదే సమయంలో చిన్న భార్య ధాన్యమాలిని గట్టిగా కాగలించుకుని - | మహారాజా ! మూనసమాత్రురాలైన ఈ దీనురాలితో ఏమి ఆనందిస్తావు. నీ దివ్యభోగాలకు అర్హురాలు. కాదు. పైగా నిన్ను ఇష్టపడని స్త్రీతో అందమూ అనందమా! శరీరం భగభగలాడుతుంది ! కోరుకొంటున్న దానితో అయితే కదా ప్రీతి కలిగేది. అకామం కామయానస్య శరీరముపతప్యతే | ఇచ్చంతీం కామయానస్య ్రీతిర్భవతి శోభనా॥ అనడంతోనే రావణుడు వెనక్కుమరలి అట్టుహాసం చేస్తూ వెళ్ళిపోయాడు. భూమి కంపించేలా పెద్ద సెద్ద అంగలు వేసుకుంటూ వెళ్ళి సూర్య సంకాశమైన నివేశ గృహం (ప్రవేశించాడు. అతనివెంటు అంతఃపురాంగనలందరూ నిష్క్రమించారు. రావణుడు వెళ్ళిపోవడంతోనే రాక్షసాంగనలు విజృంభించారు. సీతాదేవిని భయపెట్టు డమూూ ప్రలోభపెట్టడమూ మొదలు పెట్టారు. ఆరుగురు ప్రజాసతులలో నాల్గవవాడైన పవులస్త్యునికి విశ్రవసుడు కొడుకు. అతనిక్తి పుత్రుడీ రావణుడు. మహావీరుడు, ఇతడికి భార్యవై భోగభాగ్యాలు అనుభవించు. దేవతలనూ దేవేంద్రుడిని గజగజలాడించిన రావణుడే స్వయంగా నిన్ను కోరితే తిరస్కరిస్తావేమిట్సి వెర్రిదానిలా ఉన్నావు. మండోదరినీ తక్కిన అంతఃపురకాంతలనూ కాదని రావణుడు నీవెంట పడడం నిజంగా నీ అదృష్టం. పంచభూతాలనూ షడృతువులనూ సూర్యచంద్రులనూ తన అధీనంలో ఉంచుకొన లంకేశ్వరుడికి భార్యవు కానడంకన్నా నూనవమా్రుడిక ఇల్లాలివవ్వడం గొప్పగా భావిస్తున్నావేమో 1 పిచ్చిదానా! రాముని నుండి మనస్సు మరల్చుక్షో రాక్షసీగణం ఇలా పరిపరివిధాల ప్రలోభ సెడుతూంకే కంటికీ మంటికీ ఏకధారగా (స్రవిస్తున్న కన్నీటిని తుడుచుకొని సీతాదేవి - . మీరంతా కలిసి నన్ను నమిలి మింగెయ్యాలనుకుంటే అలాగే మింగెయ్యండి. అంతేక్షాన్సి | మీ మాటలు నేను వినను, వినలేను. ఏ మానవాంగనా రాక్షసుడికి భార్యకాదు, కాలేదు, దీనుడో రాజ్యహీనుడో నా భర్య నాకు గురువు. సూర్యుడుకి సువర్చలలాగా నేను రామునిక్తే అనురక్తురాలను. ,

282 న మానుష్కీ రాక్షనన్య భార్యా భవితు మర్షతి।! _ కామం బాధత మాం సర్వా న కరిష్యామి వో వచః॥ దీనో వా రాజ్యహీనో వాయో మే భర్తాన మే గురుః తం నిత్యమనురక్తాస్మి యథా సూర్యం సువర్చలా ॥

దేవేంద్రునికి శచీదేవి, వసిష్టునికి అరుంధత్కి చంద్రునికి రోహిణి, అగస్త్యునికి లోపాముద్ర, చ్యవనుడికి సుకన్య, సత్యవంతుడికి సావిత్రి కపిలునికి (శ్రీమతి, సౌదాసునికి మదయంతి, సగరునికి కేశిన్మి నలునికి దమయంతి - ఇలాగే (శ్రీరామునికి ఈ సీత - అంతే - అంది.

ఈ సమాధానంతో ఒళ్ళుమండిసోయి, రాక్షస స్రీలు ఇంకా తీవ్రంగా భయపెట్టుడం మొదలుపెట్టూరు. శింశుపానక్షం మీద గుబురులో దాగిన హనుమంతుడు మౌనంగా అంతా చూస్తున్నాడు. రాక్షస స్త్రీలను తప్పించుకొని సీతాదేవి నెమ్మదికి అదే శింశుపావృక్షం క్రిందకు చేరుకుంది. .

వినత అనే మరొక రాక్షసి ఎంతో అనునయంగా బుజ్జగిస్తున్నట్టు సీతా! ఇంకచాలు, భర్తసట్లు నీకున్న భక్తిగొరవాలు అందరికీ తెలిసాయి. మరీ అతి చెయ్యకు. బాగోదు. కహ్టాల పాలవుతావు. నీ ప్రవర్తనకు నేను కూడా తృప్తి చెందాను.

సీతే పర్యాప్త మేతావ దృర్హుః స్నేహా నిదర్శతః। సర్వత్రాతి కృతం భద్రే వ్యసనాయోపకల్పతే॥ - హితవయిన ఒకమాట చెబుతాను విను, పరాక్రమవంతుడు రూపవంతుడు ధనవంతుడు త్యాగశీలి (ప్రియదర్శనుడు అయిన రావణుడిని భర్తగా అంగీకరించు. సర్వలోకాలకూ ఈశ్వరిని నీవే. దరిద్రుడై ప్రాణాలు కోల్పోయిన రామునితో పని ఏముంది! నామాట వినమ్మా! వినకపోయావో -_ ఏముందీ- మేమంతా కలిసి నిను హాయిగా. కొంచెం కొంచెంగా భక్షిన్తాం - అంది.

వికృతాకారంలో ఉన్న వికట తన పిడికిలి బిగించి పైకెత్తి భీషణంగా గర్జిస్తూ - ఓసి దుర్మార్లురాలా? నీ మీద జాలితో ఇప్పటిదాకి నీవంటున స అ(ప్రియాలన్నీ నహించి ఊరుకున్నాం. ఇక సహించేది లేదు. ఎక్కడో సముద్రం అవతలినుంచి నిన్ను తీసుకువచ్చి రాక్షసేశ్వరుడు తన అంతఃపురంలో ప్రవేశపెట్టాడు. మేమంతా కాపలా ఉనా ఇం. నిన్ను ఎవడూ రక్షించలేడు. ఈ కన్నీరు ఆపు. మేము చెప్పినట్టు చెయ్యి. రావణుడితో క్రీడించు. సుఖసంతోషాలు అనుభవించు. పిచ్చిదొనా! శాశ్వతం కాదు. తెలుసుకో, అది గడిచిపోయేలోగానే సుఖాలు అనుభవించు.

283 . జానాసి హీ యథా భీరు స్రీణాం యౌవనమ(ధ్రువం | యావన్న తే వ్యతిక్రామేత్తావత్సుఖ మవాప్పుహి ॥

సర్వరాక్షసులకూ భర్త అయిన రావణుడిని భర్తగా పొందు. నేను చెప్పినట్టు

| వద్యుటువయానో నీ గుండెలు పీల్చి నెత్తురు తాగేస్తాను - అంటూ భయపెట్టింది.

శూలం తిప్పుతూ గంతులు వేస్తూ చండోదరి అనే మరో రక్కసి- సీతా! నిన్ను చూసినప్పటినుంచీ నీ నెత్తురు తాగాలన్సీ నీ మాంసం తినాలనీ నోరూరుతోంది - అంటూ మీద మీదకి వచ్చింది. గొంతునులిమేస్తానంటూ ప్రఘస. అందరం సమానంగా పంచుకుని తిందా మాగండి. తరువాత ,కీచులాడుకోవడం నాకిష్టం లేదు అంటూ అజాముఖి. ఈ మౌానవాంగన సంహరింప బడిందని రావణుడికి కబురు సంపండి అంటూ శూర్పణఖ మద్యం తెప్పించండి మానుషమాంసం తిని నృత్యం చేద్దాం అంటూ మరొకతె- ఇలా అంతా భయపెడుతూంకే సీతాదేవి ధైర్యం పూర్తిగా కోల్పోయి దారుణంగా విలపించింది.

ఓ రాక్షసాంగనలారా ! మీరంతా కలిసి నన్ను చంపినా సరే చంపుకు తిన్నానన్తే మీ మాటలు అంగీకరించలేను. మానవాంగన రాక్షనుడికి భార్య ఎన్నటికీ అవ్వదు.

భయంతో వణికిపోతూ ఈ మాటలు ఎలాగో చెప్పింది. నెమ్మదిగా లేచి, పుష్పించిన ఆ చెట్టుకొమ్మను పట్టుకుని నిలబడింది. (శ్రీరాముడిని తలుచుకొంది. ఈ దుఃఖానికి అంతం ఉంటుందా అనుకొంది. అకాలంలో మృత్యువుకూడా కరుణించదనే మాట నిజవ్వే కదా! నా రాముడిని చూడకుండా ఈ రాకసీసమూహం మధ్యలో ఇలా దిక్కులేని దాననై చచ్చిపోతాను కాబోలు! ఏ జన్మలో ఏ మహాపాపం చేసానో 1 ఇప్పుడు అనుభవిస్తునా ను. ఛీఖీ! మనిషిగా పుట్టడమే పెద్ద తప్పు. చివరికి చావుకూడా నా అధీనంలో లేదు అంతా నరాధీనపు (బ్రతుకే? ఛి? -

ఛిగస్తు ఖలు మాూనుస్యం ధిగన్తు పరవశ్యతా న శక్యం యత్స్పరిత్యక్తుమ్‌ ఆత్మచ్చందేన జీవితమ్‌ ॥

(శ్రీరామునికి దూరమై. రాక్షసుల మధ్య భయంతో వణికిపోతున్న నాకు జీవితమెందుకు, ఈ ప్రాణాలెందుకు 1 నా హృదయం ఒక బండరాయి కాబోలు, ఇంకా. పగిలిపోకుండా ఉంది. ప్రాణనాథునికి దూరమై తణమైనా జీవించి ఉనా నంటే నేనెంత పాపాత్మురాలనో! నాకు ఏ ఆశలూ లేవు. ఏ కోరికలూ లేవు. ఈ రాక్షసులు నన్ను, కోస్తేనేమి, తినేస్తే నేమి! హాయిగా శరీరం వదిలేస్తాను.

284 ఆ రాక్షసుడిని ఎడమకాలితో తాకమనా ఎ తాకలేను. ఇంక ఆ నీచుడిని కామించడమూ | భర్తగా అంగీకరించడమూనా! నా తిరస్కారాన్ని తెలుసుకోడు ఇదెక్కడి మూర్చుడో! తననూ తన వంశాన్ని వంశగౌరవాన్నీ అర్హం చేసుకోడు. దీనుడై వృధాగా నన్ను 'ప్రార్డిస్తున్నాడు. చరణేనాపసవ్యేన న స్పృశ్రేయం నిశాచరం | రావణం కిం పున రహం కామయేయం విగర్రితమ్‌ ॥ ప్రత్యాఖ్యాతం న జానాతి నాత్మానం నాత్మనః కులం! యో నృశంసస్వభావేన మాం ్రార్థయితు మిచ్చతి॥ జనస్టానంలో పధ్నాలుగు వేలమంది రాక్షసులనూ దండకారణ్యంలో విరాధుడినీ సంహరించిన పరాక్రమశాలి నా స్వామి రణరంగంలో రావణుడిని సులువుగా సంహరించగలడు. నము(ద్రమధ్యంలో ఉన్నప్పటికీ లంకను నా రాముడు ముట్టుడించగలడు. రామబాణాలకు తిరుగులేదు. కానీ నేనిక్కడ ఈ లంకలో ఉనా నని నా ప్రభువుకు తెలిసేదెలా! తెలియక పోబస్ట్రే ఇంత ఆలస్యమయ్యింది. జటాయువు తెలియజేస్తాడుకదా అనుకొంకే. రావముడు సంహరించేసాడు. నను ష్‌! కాపాడడం కోసం ఆ పక్షిరాజు ఎంత త్యాగం చేసాడు. నేనిక్కడున స్‌ వార్త తెలిస్తే ఈపాటికి రామబాణాలు లోకాని అరాక్షనం చేసి ఉండేవి. ఈ లంకాపట్టుణం నర్వనాశనమయ్య్యేది. సముద్రం ఇగగ్రింకి పోయేది. రావణుడు నామరూసాలు లేకుండా పోయేవాడు. యది మామిహ జానీయా ద్వర్హమూనాం స రాఘవః! అద్య బాణై రభిక్రుద్దః కుర్యాత్లోకమరాక్షనమ్‌ ॥ విధమేచ్చ పురీం లంకాం శోషయేచ్చ మహోదధిం! రావణన్య చ నీచస్య కీర్తి నామ చ నాశయేత్‌ ॥ అప్పుడు ఈ రాక్షసాంగనలంతా - ఇప్పుడు నేనెలా ఏడుస్తున్నానో అలా విలపించేవారు. రామలక్ష్మణులకు తెలిస్తే ఈ రాక్షసుడు క్షణం బ్రతకదు. అంకాపట్టణం శ్మశాన మయిపోనడం త్వరలోనే కన్నులారా చూస్తాను. ఇంటింటా రాష్షన స్రీల రోదనధ్వనులు చెవులారా వింటాను, నేనిక్కడున్న వార్త రాముడికి తెలియాలంతే! ఇంక రెండు నెలల వ్యవధి ఉంది. మాంసభోజనులైన ఈ రాక్షసులకు ధర్మాధర్మాలు తెలియవు. రావణుడికి. నన్ను ఉదయభోజనంగా సమర్పించేస్తారు. ఎర్రకలున రేకులవంటి కన్నులుగల నా ప్రాణనాథుడిని విడిచి నేనెలా జీవించేది! చనిపోదామంకే కాస్త విషం ఇచే గ వాళ్ళుకూడా ఎవరూ లేరు.

285 అయినా - నన్ను విడిచి రాముడు మాత్రం జీవించి ఉన్నాడంటావా ! జీవితం చాలించి దేవలోకం చేరుకునా ఎడేమో1! నా ప్రభువును చూస్తూ దేవత లానందిస్తున్నారేమో ! కానీ ధీరుడూ ధీమంతుడూ అయిన నా రాముడు అలా చెయ్యడు. నా దురదృష్ట్రంవల్ల రాముడికి దూరమై నేనిలా నశించిపోతున్నాను. మహావీరుడైన రాముణ్ని విడిచి జీవించడంకన్నా మరణించడమే మేలు, . లేదా-ఈ దుష్టుడు నన్ను అవహరించినక్ట్రే మోసంచేసి రామలక్ష్మణులను హతమార్యాడేమో 1 నేనుకూడా మరణిస్తాను. కానీ ఈ దుఖసమయంలో మృత్యువు కూడా కరుణించడం లేదు. సాసరహితులు, మహాత్ములు, జితేంద్రియులు అయిన మునీశ్వరులు ధన్యులు కదా? వారికి హితాహితాలతో ప్రమేయం లేదు. ప్రియం జరిగినా అప్రియం జరిగినా వారు చలించరు. ఆ మహానుభావులకు నమస్కారం. ధన్యాః ఖలు మహాత్మానో మునయస్త్త్యక్త కిల్చిమాః। జితాత్మానో మహాభాగా యేషాం న స్త ప్రియాప్రియే॥ ప్రేయాన్న సంభవేద్దుఃఖమ్‌ అప్రియా దధికం భయం! తాభ్యాం హి్యయ్‌ వియుజ్యంతే నమస్తేషాం మహాత్మనామ్‌ ॥ సీతాదేవి ఇలా మథనపడుతూండగా త్రిజట నిద్ర లేచింది. రాక్షసీ గణాన్ని వారిస్తూ _ మంచీ చెడూ ఏమీ తెలియకుండా ప్రవర్తిస్తున్నారు. అనార్యల్టారా ! కావాలంకే నన్ను చంపుకు తినండి, అంతేకానీ సీతనుమవూత్రం ఏమీ చెయ్యకండి. ఇప్పుడే నాకు ఒక కల వచ్చింది. అది తలుచుకుంటేనే ఒళ్ళు గగుర్పొడుస్తోంది. రాక్షసులకు అపజయమూ -ఈవ్పు భర్తకు జయమూ కనిపించింది. వినీలాకాశంలో ఏనుగు దంతంతో చేసిన పల్లకి. దానిని వెయ్యి హంసలు మోస్తున్నాయి. అందులో తెల్లని వస్త్రాలూ తెల్లని పూలమాలలూ ధరించిన రాములక్మణులున్నారు. నేలమీద - సముద్రం నుంచి కొట్టుకువచ్చి గట్టుకుచేరిన క్వేతసర్వతం. దానిమీద శుక్షమూల్యాంబరధారిణిలై సీతాదేవి. భాస్కరుణ్ని ప్రభ కలుసుకున్నట్లు ఈ సీతాదేవి ఆ రాముణ్ని చేరుకుంది.

286 నాలుగు దంతాలు కలిగి మహాపర్వతంలాగా ఉన్న మత్తేభం మీద శుక్షమాల్యాంబరధారులై రామలక్క్మణులు, ఈ సర్వతా[గ్రం నుంచి సీతాదేవి తన భర్త చేయి అందుకొని గజూారోహణం చేసింది. రాముని ఒడిలో కూర్చుంది. అక్కడి నుంచి లేచి నిలబడి సూర్యచంద్రులను ఆమె తన చేతితో నిమరడం నాకు కనిపించింది. భర్తు రంకాత్సముత్పత్య తతః కమలలోచనా | చంద్రసూర్యౌా మయా దృమ్హై పాణినా పరిమార్షతీ॥ అలా ఆ ఏనుగు లంకొపట్టుణం మీదకు వచ్చింది. అటుపైని ఆ ముగ్గురూ ఏనుగును దిగి తెల్లని బుషభాలు పూన్చిన రథం అధిరోహించారు. ఇమే వచ్చారు. ఆ పైని సీతాలవ్మణులతో కలిసి పుష్పకవిమానం అధిరోహించి ఆ పురుషోత్తముడు ఉత్తరదిశగా తరలి వెళ్ళాడు. మహాతేజస్తృంపన్నుడూ విష్ణుపరాక్రముడూ అయిన (శ్రీరాముడిని జయించడం రాక్షసులకు గానీ అన్యులకు గానీ అలవి కాని పని. స్వర్గం పాపాత్ములకు అందుతుందా ! న హి రామో మహాతేజాః శక్యో జేతుం సురాసురై। రాక్షసైర్వాపి చాన్యైర్వా స్వర్గః, పాపజనైరివ ॥ ఇంక రావణుడో శరీరమంతా తైలం పులుముకొని ఎర్రని వస్త్రాలు ధరించి కరవీరమాలికలతో - మద్యపానం చేస్తూ కనిపించాడు. పుష్పకం నుంచి పతితుడయ్యాడు. ఒక స్రీ అతడిని బరబరా ఈడుస్తోంది. ముండిత శిరస్కుడై ఉన్నాడు. గాడిదలు పూన్చిన రథంమీద రక్తమాల్యానులేవనాలతో, తైలం తాగుతూ. వెర్రి గంతులు వేస్తూ కనిపించాడు. గొడిద నధిరోహించి దక్షిణ దిక్కుగా వెళ్ళడం చూసాను. భయభ్రాంతుడై ఆ గొడిద మీదనుంచి తలకిందులుగా నేలపై పడ్డాదు. గభాలున లేచి మతి చలించినవాడిలాగా దిగంబరుడై వాగుతూ తూలుతూ కనిపించాడు. దుర్గంధంతో నరకంలాగా దుస్సృహంగా ఉన్న మలసంకంలో రావణుడు కూరుకుపోయాడు. ఎగ్రని వస్త్రాలు ధరించిన ఒక నల్లని స్త్రీ బురద పులుముకొన్న శరీరంతో ఆ రావణుడి శిరస్సు పట్టుకొని దక్షిణ దెశగా లాగుతోంది. కుంభకర్ణుడు కూడా ఇలాగే కనిపించాడు. రావణాసురుడి వుత్ర సంతానమంతా తైలం పులుముకొన్నారు. పందినెక్కి రావణుడు, శింశువూర మెక్కి ఇంద్రజిత్తు ఒంటె నెక్కి కుంభకర్షుడు - దక్షిణదిశగా వెళ్ళారు.

287

విభిషణుడు మాత్రం శుక్షమూల్యాంబరధరుడై వెల్లగెడుగుతో శంఖదుందుభిధ్వనులతో, నృత్యగీతాదులతో నాలుగుదంతాల పట్టుపుకునుగునెక్కి తన నలుగురు మంత్రులతో ఆకాశంలో విహరిస్తూ కనిసించాడు.

తక్కిన రాక్షసులంతా రక్తమాల్యాంబరధారులై త్రాగుతూ తూలుతూ కనిపించారు. ఈ అందమైన అంకాపట్టుణం విరిగిపోయిన గోపురద్వారాలతో భగ్నవాజిరథ కుంజరాలతో సముద్రంలో పడిపోయింది.

రామదూత ఒకడు మహాతేజస్వి వచ్చి లంకను తగులబెట్టుడం కనిపించింది. ఆ బూడిదలో రాక్షస స్రీలు జతైలపానం చేస్తూ వికటూట్టహాసాలతో వికృతనాట్యం చేస్తున్నా రు. రాక్షసవీరులైన కుంభకర్ణాదులు పేడకుస్పలో (గోమయహ్రదం) కూరుకుపోయారు.

ఓ రాక్షసొంగనలారా! తాలగిపొండి. నాశనమైపోతారు. రాఘవుడు సమీపించాడు. రాక్షసులనందరినీ సంహరిస్తాడు. (స్రియభార్యను సీతను అపహరించి తేవడాన్ని రాఘవుడ్సు క్షమించదు. మీ క్రూరవాక్కులు ఉపసంహరించుకోండి. సీతాదేవిని శరణు వేడుకొందాం - రక్షకురాలు జానకియే.

ప్రణిపాతప్రసన్నా హి మైథిలీ జనకాత్మజా |

అలమేష్మా పరిత్రాతుం రాక్షస్యో నుహతో భయాత్‌ ॥ రాక్షసేంద్రుడి వినాశమూ రాఘవుని విజయమూ తథ్యం. అచిరకాలంలోనే సీతాదేవి కోరి నెరవేరుతుంది.

ఈ మాటలు వింటూంకే జూనకి నేత్రపద్మాలు వికసించాయి. ఎడమ బుజం అదిరింది. ఎడమ కన్ను అదిరింది. (శ్రీరాముడు ఎట్టుఎదుట నిలిచిన అనుభూతి కలిగింది. చెట్టుమీద పిట్ట శుభసూచకంగా మళ్ళీమళ్ళీ కలకూజితం చేసింది.

కరేణుహస్త ప్రతిమ సృవ్యశ్చోరు రనుత్తమః। వేసమానస్వూచయతి రాఘవం పురతః స్టితమ్‌॥ (27వ సర్గ సమాప్తం) (28వ సర్గ)

సా రాక్షసేంద్రన్య వచో నిశమ్య తద్రావణస్యాప్రియమ్రియార్తా |

సీతా వితత్రాన యథా వనాంతే సింహాభిపన్నా గజరాజకన్యా ॥

రావణాసురుడు పలికిన అస్రియోక్తులు విన్న సీత సింహాన్ని చూసిన ఏనుగుపిల్లలా గజగజలాడింది. అరణ్యంలో చిక్కుపడిన పసిపిల్ల లాగా రోదించింది. అకాలంలో మృత్యువుకూడా

286 కరుణించదనే మాట వాస్తవమే కదా! నాహృదయం వజ్రసదృశం కాబోలు. ఇంకా పగిలిపోకుండా నిలిచి ఉంది. రేపో మాపో ఈ రాక్షసుడు నన్ను ముక్కలు ముక్కలు చేసేస్తాడు. గర్భస్త శిశువును శస్త్రాలతో చిదొపేసినట్టు నన్ను నరికేస్తాడు. (గర్భస్టజంతో రివ శల్యకృంతః) హారామా! హాలక్మణా! నడిసముద్రంలో సెనుతుఫానులో చిక్కుకొన్న నావలా ఉంది నా బ్రతుకు. నా లోభమే ఇంత చేసింది. ఆ మాయామృగాన్నిచూసి రాముడినీ రామానుజుడినీ దూరం చేసుకున్నాను. ్రభూ! రాక్షసుల చేతిలో దారుణంగా దీనంగా అనాథలాగా చచ్చిపోబోతున్నాను. నా పాతివ్రత్యమూూ నా ధర్మదీక్క నా క్షమ అన్నీ వృధా అయిపోతునా యి. నీవు మాత్రం నీ తండ్రి ఆజ్ఞానుసారం వనవాననియమం పూర్తిచేసి అయోధ్యకు చేరుకుని కృతార్డుడనై నిస్సంకోచంగా విశాలాక్షులతో శ్రీడిస్తున్నావు కాబోలు! సితుర్నిదేశం నియమేన కృత్వా వనాన్నివృత్త శృరిత వ్రతశ్చ। స్తీభిస్తు మన్యే వివులేక్షణాభిస్త్వృం రంన్యసే వీతభయః కృతార్ణు॥ రామా! నేనునూత్రం. నిన్నే ధ్యానించుకుంటూ ప్రాణత్యాగం. చేస్తున్నాను. విషం ఇచే ఎవాళ్యుకూడా ఈ రాక్షనవురంలో నాకు అందుబాటులో లేరు. ఇది నా దురదృష్టం. - (29వ సర

ఇలా పరిపరివిధాల దుఃఖిస్తూ జానకీదేవి చివరికి తన కేశపాళాన్ని రెండు పాయలుగా | తీసి మెడకు ఉరి బిగించుకుని చనిపోవడానికి నిశ్చయించుకుంది. అలా ఉగి.] బిగించి పట్టుకొని కడసారిగా రామలవ్మణులను తలుచుకుందోంది. అంతలో శుభ నూచకంగా ఎడమకన్ను అదిరింది. చేప పిల్ల కుదిపిన పద్మంలా పదే వదే కదిలింది. (మీనాహతం పద్మమివాభి తామ్రం) విలువైన భూషణాలకు అర్టమైన వామభుజంకూడా అదిరింది. వామోరువు కంపించింది. ఈ శుభశకునాలన్నీ (శ్రీరాముడు తన ఎదుట నిలబడిన అనుభూతిని సీతకు కలిగించాయి. ఎండిపోతున్న విత్తనానికి నీటిచుక్క తగిలినట్టయ్యింది. ఆమెముఖంలో ఆనందరేఖ తొంగిచూసింది. రాహుముక్త చంద్రబింబంలా ప్రకాశించింది. (ఈ 28, 29 సర్గలు ప్రక్షిప్తాలని నా విశ్వాసం. 27 వ సర్గాంతంలోని కథాసూదత్రం 30 వ సర్గారంభంతో కచ్చితంగా అతుకుతోంది. మధ్యలో ఈ రెండు సర్గల్లోను - కథ చెదిరిపోయింది. పైగా పునరుక్తులు. త్రిజటాస్వప్న వృత్తాంతం. విన్నాక శుభశకునాలు చూసాక జానక్షీదేవి తన మరణోద్యోగం కొంతసేపయినా వాయిదా వెయ్యలేదా 1! జడలు ఉరిపోసుకుని కూర్చుంది సీత అనే అంశం హనుమను చూటట్లో కనిసించదేమి! చెట్టుకొమ్మ

289 . పట్టుకొని నిలబడిన సీతనే చెబుతున్నాడు. (37) అంతేకాదు ఈ రెండు సర్గల్లో శ్లోకాలు అనుస్టుప్పులు కాదు.)

(39వ నర్లు హనుమానపి విక్రాంత సర్వం శుశ్రావ తత్త్వతః! సీతాయాః త్రిజజూయాశ్ళ రాక్షనీనాం చ తర్జనమ్‌॥ హనుమంతుడు చెట్టుకొమ్మల గుబురులోనుంచి అంతా చూస్తున్నాడు. త్రిజటాస్వప్నవృత్తాంతం విన్నాడు. రాకసాంగనలు సీతను భయపెడుతున్న మాటలు వింటున్నాడు. ఒక్కసారిగా | ఆలోచనలు ముసురుకునా యి. ఏ మహాసాధ్విని వెదకడంకోసం కోట్లు సంఖ్యలో వానరవీరులు దశదిశలకూ వెళ్ళారో ఆ సీతాదేవి నాకు కనిపించింది. చూసాను. గూఢచారి లాగా లంకంతా తిరిగి శత్రుబలం కూడా (గ్రహించాను. రావణుడి ప్రభావం అవగతమయ్యింది. ఇంక సీతాదేవిని ఓదార డం నా కర్తవ్యం. శ్రీరామచంద్రుని దర్శనం కోనం పరితపిస్తూ తన దుఃఖానికి అంతమే లేక శోకదేవతలా కనిపిస్తున్న ఈ తల్లిని ఓదార్భకుండా వెళ్ళడం చాలా తప్పు. అలా . వెళ్ళిపోతే, ఈమెను బంధవిముక్తురాలిని చెయ్యడానికి జరుగుతున స ప్రయత్నాలు తెలియక్త దిక్కులేని దానినయ్యానే అనుకొని ప్రాణాలు వదిలేయవచ్చు. యద్యవ్యహమిమాం దేవీం శోకోపహతచేతనామ్‌ | అనాశ్వాన్య గమిష్యామి దోషవద్గమనం' భవేత్‌ ॥ గతే హీ మయి తత్రేయం రాజపుత్రీ యశస్వినీ! పరిత్రాణ మవిందంతీ జానకీ జీవితం త్యజేత్‌ ॥ అంతేకాదు తిరిగివెళ్ళి సీతాదర్శనలాలసుడైన (శ్రీరామచంద్రుడిని ఓదార్భాలి గదా? 1 ఈ తల్లిని పలకరించకుండా వెళ్ళి ఏమి ఓదారుస్తాను. అందుచేత జానకీదేవితో నంభాషించవలసిందే, అయినా ఎలా! ఈ రాక్షసీ గణం కన్ను కప్పి తల్లిని పలకరించడం ఎలా! బలే ఇబ్బందిలో పడ్డానే! తెల్లవారేలోగా సీతాదేవికి నా విషయం తెలియజెప్పకపోత్రే ఈమె జీవించి ఉండడం అసంభవం. తప్పకుండా ప్రాణాలు వదిలేస్తుంది. అటుపైని సైన్యంగా రాముడు వచ్ళీ వ్యర్ధం. నా సీత ఏమంది హనుమా! అని రాముడు అడిగితే ఏమి చెప్పాలి! సీతాసందేశం లేకుండా నేను తిరిగివెడితే రాముడు అతిక్రుద్దుడై కేవలం చూపులతోనే నన్ను దహించివేస్తాడు. | ప!

290 అందుచేత అవకాశం చూసుకుని మెల్లగా ఇక్కడినుంచే సీతను ఓదారుస్తాను. వానరుడను. స్వల్పరూపంలో ఉన్నాను. మనుష్యులు మాట్లూడుకునే సంస్కృతంలో ప్రసంగిస్తే అది రాక్షసులకు తెలీదు. బ్రాహ్మణుల సంస్కృతం మూట్టూడితే నన్ను చూసి రావణుడే అనుకుని సీత మరీ భయపడుతుంది. పైగా వానరుడికి అది చెల్లదు. అందుచేత మనుస్యభాషలోనే అర్హవంతంగా నూట్లూడి ఓదారుస్తాను. అహంత్వతితనుత్చైవ వానరశ్చ విశేషతః! వాచం చోదాహరిష్యామి మానుషీమిహ సంస్కృతామ్‌ ॥ యది వాచం ప్రదాస్యామి ద్విజాతిరివ సంస్కృతామ్‌ | రావణం మన్యమానా మాం సీతా భీతా భవిష్యతి! అసలే భయంతో వణికిపోతున్న సీత నా మాటలు విని నా రూపం చూసి రావణుడే అనుకొని ఇంకా భయపడి కవ్వున అరిచిందంకే ఈ రాక్ష్షసీగణం భయంకరాయుధాలతో నాపని పట్టిస్తారు. చంపడం వీలుకాకపోతే పట్టుకోవడానికవైనా యథాశక్తి ప్రయతి, స్తారు. నేనేమో చెట్టూ, కొమ్మలూ విరిచేసి తిరగబడతాను. వీళ్ళు భయపడి పారిపోతారు. రావణుడికి చెప్పి మహారాక్షస సైన్యం పంపిస్తారు. వాళ్ళతో యుడ్హంచేసి నేను సాగరం దాటివెళ్ళడం కష్టం. ఒకవేళ నన్నే బంధిస్తే వని అంతా సాడయినస్టే. అప్పుడు సీతాదేవిని .వీళ్ళు ఇంకా హింసిస్తారు. రామ సుగ్రీవుల లక్ష్యం పూర్తిగా దెబ్బతింటుంది. పోనీ అనుకుంకే రాముడికి సహాయం చేసే కార్యసాధకుడు మదొాకడు ఎవరూ కనబడడం లేదు. వేలనుంది రాక్షసులను తేలికగా చంపగల మహావానరవీరులు చాలా మంది ఉన్నారు కానీ శతయోజన విస్తీర్షమైన సముద్రాన్ని దాటగలవారు మరొకరు లేరు. పైగా రాక్షసులతో తలపడితే నేనే గెలుస్తానని నమ్మకం ఏమిటి! జయాపజయాలు దైవాధీనాలు. (అవశ్యము గెల్దుమనంగరాదు - హెచ్చగుకుందగున్‌) ఈ సంశయానవన్హ నాకు నచ్చదు. సంశయాత్మకాలయిన పనులనుకూడా నిస్సంశయంగా సాధించగలవాడే కదా (ప్రాజ్జుడంచే 1 అసత్యాని చ యుద్దాని సంశయో మే న రోచతే! కశ్చ నిస్సంశయం కార్యం కుర్యాత్‌ ప్రాజ్ఞస్సృసంశయమ్‌ ॥ పలకరించకుండా వెళ్ళిపోతే సీత ప్రాణాలు విడవడం ఖాయం. పలకరిస్తే రావణుడనుకొని అప్పుడూ ప్రాణాలు నిడవవచ్చు. దీనికి పరిష్కార మేమిటి? దూతగా వచ్చినవాడు

291 చేతకానివాడయితేే అయిన ననులు కూడా చెడతాయంటారు. తమను తాము మహామేధావులుగా సంభావించుకునే దూతలు రాజకార్యాలను భంగ పరుస్తూంటారు. సముద్రలంఘనం వృధా కాకుండా కార్యం చక్కబెట్టాలి. _ నా పలుకులు ఈ తల్లి వినాలి. విన్నవెంటనే ఉద్వేగపడకుండా ఉండాలి. అలా నేను ప్రారంభించాలి. అంటే రామవంశాన్నీ రామబంధువులనూ కీర్తించాలి. రాముడి మాటలు; వినిసించాలి. అవ్వుడు సీత ఆవేశపడిసోకుండా తన దృష్టిని ఇటు మళ్ళిస్తుంది. హనుమంతుడు ఇలా తర్కించుకొని ఒక నిర్ణయానికి వచ్చాడు. మధుర స్వరంతో గుబురులోనుంచ్చే ప్రారంభించాడు - రాజా దశరథో నామ రథకుంజరవాజిమాన్‌ | పుణ్యశీలో మహాకీర్తి బుజు రాసీన్మహాయశాః॥ అనగనగా దశరథుడనే మహారాజు ఉన్నాడు. రథగజాశ్వ సైన్యం కలవాడు. పుణ్యశీలుడు. మహాయశస్వి, బుజున్వభావుడు. తపస్సులో సస్తర్షులకు సమానుడు. బలంలో దేవేంద్రుడ్సు, ఇకష్ష్యాకు వంశానికి వన్నె తెచ్చినవాడు. ఆయనకు నుహాధానుష్కుడు సౌందర్యరాశి అయిన రాముడు పెద్ద కొడుకు. ఆ రాముడు తన ధర్మాన్ని రక్షించుకుంటూ స $జినులన్సు సంరక్షిస్తూ జీవలోకానీ దాని ధర్మాన్నీ కూడా కాపాడుతున్నాడు. రక్షితా నస్వన్య ధర్మన్య న్వజనస్య చ రక్షితా! రక్షితా జీవలోకస్య ధర్మన్య చ పరంతపః॥ సత్యనంధుడయిన ఆ రాముడు సితృవాక్యపరిపాలనకోసం భార్య సీతతో, సోదరుడ్తు లక్ష్మణుడితో వనవాసానికి వెళ్ళాడు. అక్కడ నుహారాక్షసులను సంహరించాడు. ఖరదూషణులన్సు వధించాడు. ఇది తెలిసిన రాక్షసాధిపతి రావణుడు సీతను అపహరించాడు. మృగరూపంల్ర రాముడిని వంచించి అపహరించాడు. సీతాదేవిని వెదుకుతూ రాముడు వానరరాజయిన సుగ్రీవునికి మత్రుడయ్యాడు. వాల్చిన్స చంపి కపిరాజ్యానికి సుగ్రీవుడిని పట్టూభిషిక్తుడిని చేసాడు. సుగ్రీవుని ఆజ్ఞతో కామరూపుళ్వై కపివీరులు వేలకు వేలు సీతాన్వేషణ కోసం అన్ని దిక్కులకూ వెళ్ళారు. సంపాతి మాటుత్రః నేను శతయోజన విస్తీర్షమ్రైన సముద్రం దాటి ఇక్కడికి వచ్చాను. రాముడు వర్షించిన్ట్రే ఉన్న సీతాదేవిని చూసాను. ఇక్కడికి ఆగాడు హనుమంతుడు. ఈ మాటలు వింటూనే సీత ఆశ్చర్యచకితురా

292 | | లయ్యింది. తల ఎత్తి చెట్టుకేసి వరిశీలనగా చూసింది. తెల్లని వస్త్రం ధరించి మెరుపు ముద్దలా ఉన్న హనుమంతుడు కనిపించాడు. కన్ను సలు! బంగారంలా. మెరుస్తున్నాయి. ఏమిటీ రూపమని సీత భయపడింది. రామలక్ష్మణులను తలుచుకుంటూ దుఃఖించింది. లోలోపల కుమిలిపోయింది.

ఇది స్వప్నమేమో అనుకుంది. కలలో కోతి కనిపించడం అశుభం అన్నారు కదా. రామలవ్మణులకూ జనకమహారాజుకూ శుభమగుగాక - అని మనసులోనే ఆకాంక్షించింది.

నిద్రయేరాని నాకు కల ఎక్కడిది! బహుశ రాముడినే తలుచుకొంటున్నాను కాబట్టి అలా కథ వినబడినట్టు భ్రాంతి పడ్డానేమో! అదే ఆలోచనలతో ఉండి అదే విన్నట్టూ అదే కన్నటూ అనుభూతి పాందుతున్నానేమో! కానీ పలుకుతున్న వ్యక్తి రూపం స్పష్టంగా కనబడుతోంది. అంళకే ఇది భ్రాంతి కాదు.

దేవతలారా! అందరికీ నమస్కరిస్తున్నాను. ఇప్పుడు ఈ వానరుడు పలికింది ఇల్లాగే నిజమగుగాక 1

ఇదే సమయంలో హనుమంతుడు మెల్లగా చెట్టు దిగాడు. వినయంగా సొమ్టైంగపడ్డాడు. తలవంచి నమస్కరిస్తూ మధురస్వరంతో ప్రశ్నించాడు -

కా ను పద్మపలాశాక్షి క్లిష్టకాశేయవాసిని। ద్రుమస్య శాఖామాలంబ్య తిష్టసీ త్వమనిందితే॥

ఓ పద్మదలళాక్షీ! ఓ జీర్ణ వస్తవిభూషితా! ఓ అనిందితా! ఈ తరుశాఖను పట్టుకొని నిలబడ్డావు, ఎవరు నీవు? వద్మ దళాలనుంచి ఉదకంలాగా నీ కన్నుల నుంచి దుఃఖాశ్రువులు స్రవిస్తున్నాయి కారణమేమిటి ? సురాసుర గంధర్వ రాక్షస యక్ష కిన్నరులలో నీవు ఏ జాతికి చెందిన దానవు? రుద్ర మరుద్వనువనంశాలకు చెందిన దేవతగా భాసిస్తున్నావు. చంద్రుడిని విడిచి భూమికి వచ్చిన రోహిణివా? ఓ కల్యాణీ! ఓ వవిత్రలోచనా! కోపంతో గానీ మరే కారణంతోగానీ వసిష్టుడికి దూరంగా వచ్చిన అరుంధతివి కావుగదా! నీ తల్లిదం(డ్రులెవరు ? సోదరులు ఎన్వరు? పుత్రులెవ్వరు ? ఎవరినో ఎడబాసి దుఃఖిస్తున్నట్టు న్నావు. రోదనమూ అతినిశ్చ్వాసమూ భూమి సంస్పర్శనము - ఈ కారణాలవల్ల రూపంలో కనబడుతున్న రాజలక్షణాలవల్ల నీవు దేవతాస్త్రీవి కాదని భావిస్తున్నాను. సాముద్రీక లక్షణాలను బట్టిచూస్తే ఎవరో భూపాొలుడికి సట్టమహిషివిగా కనిపిస్తున్నావు.

293 రావణేన జనస్టానాత్‌ బలాదపహృతా యది। సీతా త్వమసి భద్రం తే తన్మమా౭2చక్వ పృచ్చతః॥

జనస్ట్రానం నుంచి రావణుడు బలాత్కారంగా అసహరించి తెచ్చిన సీతవా నీవు? అయితే నీకు శుభమగుగాక ! అడుగుతున్నాను - దయచేసి ఆ మాటు చెప్పు.

నీ దైన్యమూ నీ అతిమానుషమైన రూసమూ తాససజనోచితమైన వేషధారణమూ - నిశ్చయంగా నీవు రామసత్నివే.

సీతాదేవి ఈ మాటలు వింది. రామసంకీర్తనకు ఆనందంతో పరవశించింది. హనుమంతునికి బదులు పలికింది -

ఈ భూ ప్రపంచంలో రాజశ్రేష్టుడయిన దశరథునికి నేను కోడలిని. మహాత్ముడైన జనకమహారాజుకు కూతురుని. సీతను. ధీమంతుడైన శ్రీరామునికి భార్యను. పన్నెండు సంవత్సరాలు రామునితో అంతఃపుర సౌఖ్యాలు అనుభవించాను. పదమూడవ యేట రామునిక్షి పట్టాభిషేకం జరగబోతూంటే కైక మమ్మల్ని వనవాసానికి పంపింవింది, పట్టాభిషేకం . కన్నా పితృవాక్యపాలనమే నా రామునికి ప్రియాతిప్రియం అయ్యింది. నా రాముడు ఎవరికయినా ఏదయినా ఇస్తాడేతప్పు ఎవరినుంచీ ఏదీ పుచ్చుకోడు. ఎన్నడూ అప్రియం పలకడు,. ప్రాణాలమీదకు వచ్చినా సరే ఈ నియమాలు తప్పని సత్యపరాక్రముడు.

దద్యాన్న (ప్రతిగృహ్హీయాత్‌ న బ్రూయాత్కించిద ప్రియమ్‌ | అపి జీవిత హేతోర్వా రామసృత్యపరాక్రమః ॥

రామునితోపాటు సోదరుడు లక్ష్మణుడూ నేనూ కూడా నారచీరలు ధరించి వనవాసానిక్తి బయలుదేరాం. దండకారణ్యంలో నివసిస్తూండగా రాక్షసుడూ దుర్మార్గుడూ అయిన రావణుడు నన్ను అపహరించి తెచ్చాడు. నా జీవితానికి రావణుడు అనుగ్రహించిన గడువు మరో రెండు మాసాలు ఉంది. అటుపైని వేను ప్రాణాలు విడవడం ఖాయం.

ఈ మాటలు విని హనుమంతుడు సీతాదేవిని ఓదార్భాలి అనుకున్నాడు. దుఃఖం నుంచి ఊరట కల్గించాలి అనుకున్నాడు.

అహం రామస్య సందేశాద్దేవి! దూతస్తవాగతః। వైదేహి! కుళలీ రామస్తాం చ కౌశల మబ్రవీత్‌ ॥

ఓ జానకీదేవీ! నేను రాముని సందేశంతో వచ్చిన దూతను. రాముడు శ్నేమంగా ఉన్నాడు. నీ కుశల వార్తను తెలునుకో గోరుతున్నాడు. బ్రహ్మాది దివ్యాస్తాలు ఎరిగి!

294 వేదవేదాంగవేత్త అయిన దశరథరాముడు నిన్ను కుశలం అడిగాడు. లవ్మణుడు శోకసంతప్త హృదయంతో నీకు శిరసా నమస్కరిస్తున్నాడు.

రామలక్ష్మణుల కుశలవార్త వినగానే సీతాదేవి ఆనందంతో పులకరించింది. జీవించి ఉంటే నూరేళ్ళకైనా ఆనందం ప్రాప్తిస్తుందంటారు. ఈ లోకోక్తి నిజమే సుమా?

కల్యాణీ బత గొాధేయం లెౌకికీ ప్రతిభాతి మే॥ ఏతి జీవంతమానందః నరం వర్షశతాదసి ॥

ఈ మాటలు వింటూ ఆంజనేయుడు రెండడుగులు ముందుకు వేసాడు. అతడు దగ్గరకు వస్తున్నకొడ్డీ సీతాదేవి రావణుడుగా శంకించింది. అయ్యో! ఎంత పొరసాటు చేసాను. అంతా చెప్పేసానే. వీడు వానర రూపంలో వచ్చిన రావణుడే - అనుకుంటూ నివశురాలై చెట్టుకొమ్మను విడిచి నేలకు ఒరిగి పోయింది.

తా మశోకస్య శాఖభాంసా విముక్త్వా శోకకర్శితా తస్యామేవానవద్యాంగీ ధరణ్యాం సముపావిశత్‌

ఇది గుర్తించిన హనుమంతుడు రెండుచేతులూ జోడించి సవినయంగా నమస్కరించాడు. కానీ ఆ తల్లి భయభ్రాంతురాలై తల పైకెత్తి చూడడమే లేదు. కొంతసేపటికి తెప్పరిల్లి తల పైకెత్తింది. తనకు నమస్కరిస్తున్న వానరవీరుని చూసింది. సుదీర్హంగా న్యష్రార్చింది.

నీవు నవానరరూపంలో వచ్చిన మహామాయావి రావణుడవే అయితే నాకు మరింత దుఃఖాతిశయం కలిగిస్తున్నావు. అది నీకు మంచిది కాదు. ఉచితం కాదు. అనాడు జనస్టానంలో పరివ్రాజకరూపంతో వచ్చిన రావణుడవే న్య, ఉపవానకృశాంగినై దుఃఖంలో ఉన్న నన్ను మళ్ళీ మళ్ళీ ఇలా హింసించడం నీకు తగదు. ఏమో?! నిను ఏ చూచినప్పటినుంచీ మనస్సు ఎందుకనో ఊరటు చెందుతోంది. బహుశ నీవు నేను శంకిస్తున్నట్లు రావణుడవు కావేమో !

నిజంగా రాముని దూతవే అయితే! నీకు భద్రమగుకాక 1 కపిథ్రేవ్దా! రామకథ వినిపించు. రాముని గుణగణాలు వివరించు.

హనుమంతుడు చెవులపండువుగా మధురన్వరంతో రామగుణ కీర్తనం మొదలు పెట్టాడు.

ఆదిత్య ఇవ తేజస్వీ లోకకాంత శ్శీ యథా రాజా సర్వస్య లోకస్య దేవో వైశ్రవణో యథా

ఓ సీతాదేవీ ! (శ్రీరామచంద్రుడు సూర్యునిలా తేజన్వంతుడు. చంద్రునిలా ఆహ్లాదకరుడు. సమన్త లోకానికీ అతడే రాజు. విష్ణుపరాక్రముడు. సత్యనాది. మధుర భాషణుడు. బుద్దికి

295 బృహస్పతి. రూపంలో మన్మధుడు. స్టానాస్టానాలు ఎరిగి కోసించే సంయమనం కలవాడు, సర్వోత్తముడు. మహారథి. -

నిన్ను అసహరించి తెచ్చినందుకు రావణునికి తగిన శాస్తి త్వరలోనే జరుగుతుంది. నీవే చూస్తావు.

ఆ రాముడు పంపిన దూతగా - నీ సన్నిధికి వచ్చాను. నీ యోగంతో దుఃఖిస్తున్న రాముడు నిన్ను కుశలం అడిగాడు. నీ మరిది లక్మణుడు నమస్కారాలు తెలియజేయమన్నాడు. రామునికి ప్రియ మిత్రుడు మా వానర మహారాజు సుగ్రీవుడు నీ కుశలం అడిగాడు.

రామలక్ష్మణ సుగ్రీవులు నిన్ను తలుచుకోని క్షణం లేదు. అదృష్టవశాత్తూ ఈ రాక్షసీగణంలో నీవింకా బ్రతికే ఉన్నావు.

నిత్యం స్మరతి రామస్తాం ససు(గ్రీవస్పృలక్మ ణః! దిమ్టా జీవసి వైదేహి రాక్షసీవశమాగతా ॥

ఈ ముగ్గురినీ త్వరలోనే చూస్తావు. నేను సుగ్రీవ సచివుడను. సముద్రం దాటి లంకలో ప్రవేశించాను. పరాక్రమాన్ని నమ్ముకొని, దురాత్ముడైన రావణుని శిరస్సుపై కాలుమోప్రి ఇలా నిన్ను చూడటానికి వచ్చాను. నన్ను నమ్ము దేవీ!నా మాటలు విశ్వసించు తల్లీ!

ఈ మాటలు విన్నాక సీతాదేవి మనస్సు కొంత ఊరడిల్లింది. మధుర స్వరంతో ఇలా అంది----

వానరోత్తమా 1! నీకు రాముడు ఎక్కడ కలిసాడు? సౌమిత్రిని ఎలా ఎరుగుదువు 9 నరులకూ వానరులకూ స్నేహసమాగమం ఎలా అయ్యింది ? వీటితోపాటు రామలక్మబుల రూపాలు శరీర లక్షణాలుకూడా వివరించు. అప్పుడు నా శంకలనీ ఎ తొలగిపోతాయి నిన్ను విశ్వసిస్తాను.

సీతాహృదయం గ్రహించిన హనుమంతుడు రామలక్ష్మణులను వర్షించడం మొదల్పు పెట్టాడు.

వైదేహీ! రాముడు కమల పత్రాక్షుడు, సర్వప్రాణి మనోహరుడు. దయాసింధువు. తేజస్సులో నూర్యసమానుడు. ఓర్పులో భూసముడు. బుద్దిలో బృహస్పతి, యశస్సులో దేవేంద్రుడు. సర్వస్రాణులకూ రక్షకుడు. తన శీలాన్నీ ధర్మాన్నీ రక్షించుకునే నేర్చరి., శదత్రువినాశకుడు.

ఆలీ

296 రక్షితా జీవలోకస్య స్వజనస్యాభిరక్షితా | రక్షితా స్వస్య వృత్తస్య ధర్మన్య చ పరంతపః॥ చతుర్వేదవిదుడు. చేదాంగవేత్త. రాజనీతికుశలుడు. నజ్జన రక్షకుడు, దుర్దన శిక్షకుడు. “శీల సంపన్నుడు. బ్రహ్మచర్యదీక్షలో ఉన్నవాడు. విశాలమైన వక్షస్త్రలం, సుదీర్హమైన బాహువులు, కంబు(గ్రీనం, శుభాననము. అద్బష్టరేఖగా కన్నులలో ఎ(గర్రజీర ఉన్నవాడు. దుందుభిలా మోగే కంఠం. శ్యామవర్షంలో దృఢంగా ఉన్న శరీరం. సమవిభక్తాంగుడు. సింహసంహననుడు. ఇలా ప్రారంభించి నఖశిఖపర్యంతమూ అంగుళాల కొలతలతోనహా వర్లించాడు. సత్య ధర్మపరుడు, సం(గ్రహానుగ్రహసమర్హుడు, దేశకాలవిభాగజ్జుడు. సర్వలోక ప్రియంవదుడు అయిన శ్రీ; రామునికి అన్ని విధాలా సరిపోలినవాడు లక్మణుడు. (భ్రాతా తస్య ద్వైమాత్రస్సౌమిత్రి రపరాజితః। అనురాగేణ రూపేణ గులైళ్చైవ తథావిధః॥ పురుష సింహులిద్దరూ. నీకోసం భూలోకమంతా గాలిస్తూ బుష్యమూకపర్వతం సమీపించారు. అన ఎగొలైన వాలితో పరాభూతుడైన సుగ్రీవుడు ఆ బుష్యమూకం మీద ఉంటున్నాడు. ధనుర్హారులై వస్తున్న రామ లవ్మణులను అల్లంతదూరంలో చూసీ వాలి పంపిన వీరులుగా (భ్రమించి సుగ్రీవుడు భయమోహితుడయ్యాడు. వారెవరో తెలునుకురమ్మని నన్నే దూతగా పంసించాడు. నేను వెళ్ళి రామలక్ష్మణులతో సంభాషించి సత్యం తెలుసుకుని నా భుజాలపై ఎక్కించుకొని తెచ్చి సుగ్రీవునికి పరిచయం చేసాను. రామను(గ్రీవులకు పరస్పరం (పేమ. జనించింది. ఎవరి వృత్తాంతం వారు చెవుకున్నారు. అగ్నిసొక్షీగా మైత్రి కుదుర్చుకున్నారు. స్త్రీ కారణంగా అన్నగారిచే పరాభూతుడైన సుగ్రీవుణ్ని రాముడు ఓదార్చాడు. తరవాత నీ వియోగవిషయాన్ని లక్ష్మణుడు వివరించగా సుగ్రీవుడు చాలా బాధపడ్డాడు. రావణాపహృతవై నీవు ఆకాశంలో వెడుతూ నేలమీదకు వదలిన ఆభరణాల మూటను తెప్పించి రామునికి చూసించాడు. ధ్వని చేస్తున్న ఆభరణాల మూటను ఒడిలో "పెట్టుకుని రాముడు ఎంతగానో విలపించాడు. అతని దుఃఖాగ్నిని అవి మరీ ఉద్దీపింపజేసాయి. స్పృహ కోల్పోయాడు. నేనెంతగానో ఓదార్బాను. అమ్మా! నీవు కనిపించక రాఘవుడు ఒక దుఃఖాగ్ని వర్వతంలాగా ఉన్నాడు తల్లీ...

297 స తవాదర్శ్మనా దార్యే! రాఘవఃపరి తప్వతే। మహతా జ్వలతా నిత్య మగ్మినేవాగ్నిపర్వతః నిద్రలేదు. ఏ వస్తువుపట్లా ఆసక్తి లేదు. శోక సంతప్పుడై ఉన్నాడు, తొందరలోనే రావణసంహారం పూర్తిచేసి నిన్ను సమీపిస్తాడు. నరేశ్వర వానరేశ్వరు లిద్దరూ వాలిని సంహరించడానికి ఒప్పందం కుదుర్చుకున్నారు. (ప్రతిజ్ఞమేరకు రాముడు వాలిని సంహరించాడు. సుగ్రీవుణ్ని వానరసామ్రూజ్యానికి పట్తాభిషిక్తుని చేసాడు. ఇలా రామ సుగ్రీవులకు మైత్రి ఏర్పడింది. వారి దూతగా నేను వచ్చాను. నన్ను హనుమంతుడంటారు తల్లీ! తన సింహాసనాన్ని తిరిగి పొందిన సుగ్రీవుడు సర్వవానరవీరులనూ రప్పించి నిన్ను అన్వేషించడంకోసం అన్నివైపులమూ పంపించాడు. మేమంతా అలా బయలు దేరాం. వాలిపుత్రుడైన అంగదుడు మాతో వచ్చాడు. వింధ్యపర్వతం మీద మేమంతా ఒక ప్రమాదంలో చిక్కుకున్నాం. నిరాశ ఆవరించింది. 'ప్రాణాలమీద ఆశలు వదులుకొన్నాం. ఎనో ష్‌ రోజులు గడిచాయి. ఉత్తినే తిరిగి వెడితే సుగ్రీవుడు సంహరిస్తాడు. ఆ భయంతో అందరం కలిసి అక్కడే ప్రాణాలు విడవడానికి నిశ్చృయించుకునా ఏం. మా తండ్రి వాలి వధింపబడ్డాడు. జటాయువు చనిపోయాడు. మనమూ ప్రాయోపవేశం చేద్దాం - తని అంగదుడు అంటూండగా కోపావిష్టుడైన ఒక గృధ్రరాజు గెంతు వినిపించింది. గృ(ధ్రరాజస్య సోదర్య సృృంపాతి ర్నామ గృ(ధ్రరాట్‌ | శ్రుత్వా భ్రాతృవధం కోపాదిదం వచన మబ్రవీత్‌ ॥ ఆయన జటాయువు అన్నగారు - సంపాతి. తన తమ్ముడు ఎప్పుడు ఎక్కడ ఎవరిచేత సంహరింపబడ్డాడో చెప్పండి అంటూ కోపంగా మమ్మల్ని అడిగాడు. అంగదుడు ఆ కథ అంతా చెప్పాడు. అతిదుఃఖితుడైన సంపాతి నీవు లంకలో ఉన్నావని తెలియజేసాడు. దానితో మాకు ఆశలు చిగురించాయి. వింధ్యనుంచి బయలుదేరి - నిన్ను దర్శిస్తానునే ఉత్సాహంతో మేమంతా సముద్రం చేరుకున్నాం. ఉత్తరతీరంలో విడిది చేసాం. వింధ్యా దుత్చాయ సం'్రొప్తా స్పాగరస్యాంత ముత్తరమ్‌ త్వద్దర్శనకృతోత్సాహాః హృష్టా స్తుష్టైః ప్రవంగమూః సముద్రం దాటడం నూకు పెద్ద సమస్య అయ్యింది. అంగదాదులను మళ్ళీ నైరాశ్యం ఆవరించింది. నేను సాహసం చేసి సముద్రం లంఘించాను. ఈ రాత్రే లంకలో (ప్రవేశించాను. రావణుణ్ని చూసాను. శోకదేవతలా ఉన్న నీ దర్శనమూ అయ్యింది.

298 అమ్మా 1 జరిగింది జరిగినట్టు చెప్పాను. ఇప్పుడు సంభాషించు తల్లీ! నేను వ రామకార్యంకోసం ఇక్కడకు వచ్చాను. సుగ్రీవుని మంత్రిని - వాయునందనుడను. (గ్రహించు దేవీ? సర్వశస్తాస్తవేత్త (శ్రీరాముడు కుశలం. అన్నగారి సేవకు అంకితమైన అక్కణుడూ చజ్నేమమే. నా అదృష్టం బాగుండి నీ దర్శనం అభించింది. ఇంక నూ వానరసమూహానికి భయం లేదు. నేను వెళ్ళి నీవు జీవించి ఉన్న వార్తను తెలియజేస్తాను. దైవవశాత్తూ సముద్రలంఘనం వ్యర్ధం కాలేదు. నిన్ను దర్శించిన కీర్తి నాకు దక్కడం నిజంగా అదృష్టవిశేషం. దిహ్ట్యా హి మన వ్యర్హం దేవి సాగరలంఘనమ్‌ | 'ప్రాప్యామ్యహ మిదం దిమ్ట్యా త్వడ్డర్శనకృతం యశః॥ మహాబలవంతుడైన కపీశ్వరుడు కేసరి మా తండ్రి. ఆయనగారు మాల్యవత్పర్వతంనుంచి గోకర్షం వెడుతూ మధ్యలో దేవర్షుల కోరికపై పుణ్యతీర్జంలో శంబసాదనుడు అనే రాక్షసుడిని సంహరించాడు. మా తల్లి అంజనాదేవి. వాయుదేవుని కృపవల్ల ఆమె గర్భంలో నేను జన్మించాను. చిన్నప్పుడు చేసిన ఒకానొక ఘనకార్యం వల్ల హనుమంతుడుగా సేరు పొందాను. వైదేహీ! నీకు విశ్వాసం కుదరడంకోసం నీ భర్త గుణగణాలనూ రూపలేఖలనూ వర్షించి చెప్పాను. త్వరలోనే రాఘవుడు వచ్చి నిన్ను ఇక్కడ నుంచి తీసుకు వెడతాడు. రావణుడిని స మిత్ర సుతబాంధవంగా సంహరిస్తాడు. ఇంత సుదీర్హంగా హనుమంతుడు చెబితే అప్పుడు సీతకు నమ్మకం కుదిరింది. రాము దూతగా విశ్వసించింది. హృదయం హర్దాతిరేకంతో ఉక్కిరిబిక్కిరి అవుతోంది. ఆనంద భాష్సాలు అప్రయత్నంగా జలజల రాలుతున్నాయి. ఇతడు హనుమంతుడే. రామదూతయే. మరొకడు కాదు - అనే నిశ్చయానికి వచ్చింది. ఇంతలో హనుమంతుడు. మైథిలీ! నీకు అంతా చెప్పాను ఊరడిల్లు తల్లీ! నేను ఏమిచెయ్యాలో ఆజ్ఞాపించు. నీ అభిమతం ఏమిటో తెలియజెయ్యి. మరి నేను తిరిగి వెళ్ళాలి - అన్నాడు. సీతాదేవి ఏమీ బదులు పలకలేదు. దానితో, ఇంకా నన్ను నమ్మడం లేదు కొబోలు అనుకున్న హనునుంతుడు మళ్ళీ పలికాడు. వానరోహం మహాభాగే! దూతో రామన్య ధీమతః! రామనామౌాంకితం చేదం వశ్య దేవ్యంగుళలీయకమ్‌ ॥ ప్రత్యయార్హం తవానీతం తేన దత్తం మహాత్మనా! సమాశ్వసిహి భద్రం తే క్షీణదుఃఖఫలా హ్యసి॥

299 మహాభాగా! నేను వానరుడను, రావముదూతను. ఇదిగో రామనామాంకితమైన అంగుళీయకం. నీకు నమ్మకం కుదరడంకోసమని (శ్రీరాముడు పంపించాడు. ఇదిగో అందుకో 1 ఖద్రమస్తు - త్వరలోనే నీకు దుఖోపశాంతి కలుగుతుంది.

ఆ అంగుళీయకం అందుకోగానే సీతాదేవికి తన భర్తను సావాత్తుగా చూస్తున్నంత ఆనందం కలిగింది. రాహు విముక్త చంద్ర బింబంలా వదనం ప్రకాశించింది. సిగ్గూ. హర్షమూ తృప్తి ఒక్కసారిగా ముసురుకొన్నాయి.

విక్రాంతస్త్వం సమర్హస్త్వం ప్రాజ్జస్వృం వానరోత్తమ యేనేదం రాక్షసపదం త్వయైకేన ప్రధర్షితమ్‌ ॥ వానరోత్తమా 1! ఈ రాక్షసనిలయంలోకి ఒంటరిగా (ప్రవేశించగలిగావంటు నిస్సందేహంగా నీవు పరాక్రమవంతుడవు. నీవు సనుర్డుడవు, నీవు (ప్రాజ్జుడవు, శతయోజన విస్తీర్షమైన సముద్రం నీకు గోష్పదమయిపోయింది. (గోషదము = ఆవు డెక్కంత) రావణాసురుడికి కూడా భయపడలేదంకే నీవు సామాన్యుడవు కాదు. వానరర్షభుడవు. నేను సంభాషించడానిక్తి నీవు అర్హుడవే. అందునా రాముడు పంపిన దూతవు. శౌర్యసరాక్రమాలు పరీక్షించకుండా రాఘవుడు ఎవరినీ ఎక్కడికీ పంపడు. నా దగ్గరకు అసలు పంపడు. అదృష్టవశాత్తు రానులక్ష్మణులు కుశలంగా ఉన్నారు. అంతే చాలు. రాముడు వేమంగా ఉంచే ఇంక కొదవ ఏమిటి? కోపించి ముళల్లోకాలనూ దహించి వెయ్యగలడు. ఇద్దరూ అంతటి శక్తిమంతులే. కానీ నా దుఖానికే అంతం కనిపించడం లేదు. నా రాముడుకూడా ఇలాగే దుఃఖించడం లేదుకదా! విధి నిర్వహణలు మానడం లేదుకదా! మిత్రులతో కులాసాగా గడుపుతున్నాడా ? కపివీరా! ఈ (ప్రవాసంలో ఈ ఎడబాటులో (శ్రీరామునిక నాపట్లు అనురాగం నన్నగిల్లిపోలేదుకదా ! ఈ కమ్టాలనుంచి ఈ దుఃఖంనుంచి నన్ను ఒడ్జెక్కిస్తాడంటావా ! నన్ను తరింపజేస్తాడా ? కచ్చిన్న విగతస్నేహః ్రవాసాన్మయి రాఘనః। కచ్చి న్మాం వ్యసనా దస్మా న్మోక్షయిష్యతి వానర॥ కౌసల్యాసుమిత్రల కుశలవార్తలు తెలుస్తున్నాయా ? భరతుడు జేమనమూ ? నాకోసమన్ని అక్షాహిణ్‌సైన్యం పంపుతాడంటావా? వానరాధిపతి సుగ్రీవుడు కపిసేనతో తరలి

300 వస్తాడంటావా ? రణరంగంలో సమిత్ర బాంధవంగా చచ్చిపడి ఉన్న రావణుడిని నా చూస్తానంటావా ? కానీ ఒక్కమాట - దూతగా నీవు వచ్చావు. కాబట్టి ఇదేదో తేలేదాకా జీవించే ఉంటాను. సీతాదేవి ఇలా ప్రశ్నల వర్షం కురిపించడంతో నూరుతి శిరస్సువంచి నమస్కరిస్తూ సమాధానం చెప్పాడు. నత్వా మిహస్ట్రా జానీతే. రామః కమలలోచనే తేన త్వాంనా౭న యత్వా శు శచీమివ పురందరః జానకీ ! నీవు ఇక్కడ ఉన్నావని రామునికి తెలియదు. లేకపోతే ఈ పాటికి శచీదేవిని దేవేంద్రుడులా నిన్ను తీసుకొని వెళ్ళి ఉండేవాడు. నేను వెళ్ళి చెబుతాను. అప్పుడు వెంటనే బయలుదేరి వస్తాడు. బుక్షవానరపైన్యంతో కదలి వస్తాడు. తన బాణాలతో సముద్రాన్ని స్తబ్దం చేసి వస్తాడు. లంకలో రాక్షసులనందరినీ సంహరిస్తాడు. వృత్యువే అడ్డు వచ్చినా జేవతలూ రాక్షసులూ కలిసివచ్చి ఎదురు నిల్చినా అందరినీ వధిస్తాడు. . నీ వియోగదుఃఖంలో మునిగిపోయి. రాముడు సింహ పీడితమైన మత్తేభంలా కుమిలి పోతున్నాడు. సుఖనుంటూ ఎరగడు. శాంతి ఎరగడు. మలయ మేరు వింధ్య మందర దక్షురపర్వతాలపై ఒట్టువేసి చెబుతున్నాను. త్వరలోనే ఆకర్ణాయతనేత్రుడు, మణీమయోద్యత్‌ కుండలుడు అయిన శ్రీరాముని ముఖచంద్రదర్శనం సీకు లభిస్తుంది. ప్రసవణగిరిశిఖల పై దేవేంద్రునిలా కూర్చున్న రాముణ్శి తొందరలోనే చూద్దువుగాని. న మాంసం రాఘవో భుంక్తే న చాపి మధు సేవతే! వన్యం సువిహితం నిత్యం భక్త మశ్నాతి పంచమమ్‌ ॥ నైవ దంశా న్న మశకా న్న కీటాన్న సరీస్పపాన్‌! రాఘవో౭2పనయే ద్గాత్రాత్‌ త్వద్గతేనాంతరాత్మనా ॥ నీ వివరంలో (శ్రీరాముడు మద్యమాంసాలు ముట్టడం లేదు. నానవ్రస్త్టయోగ్యమైన కందమూల ఫలాలు సాయంకాలం పూట ఏదో కొద్దిగా కతుకుతున్నాడు, మననంతా నీ ఆలోచనలతో నిండిపోయి పరధ్యానంగా కాలం గడుపుతున్నాడు. శరీరం మీద ఈగలే వాలినా దోమలే కుట్టినా చీమలే పొకినా ఏమీ పట్టించుకోవడంలేదు. శరీర స్పృహే ఉండడంలేదంశే నమ్ము. నిత్యమూ నీ ధ్యానమే. నిత్యమూ శోకమే. మరొక ఆలోచన

301

లేదు. కంటినిండా నిద్ర ఏనాడో మరిచిపోయాడు. అలసిపోయి మాగన్నుగా మేను వాల్చినా సీతా అని పలవరిస్తూ లేచి కూర్చుంటున్నాడు. ఒక పండుగానీ ఒక పువ్వుగానీ మరింకే అందమైన వస్తువుగొనీ కనబడితే చాలు హా1! ప్రియా అని నిట్టూరుస్తూ తనలో తానే నీతో సంభాషిస్తునా ఎడు.

అనిద్రసృతతం రామః సుప్తో2పి చ నరోత్తమః।

సీతేతి మధురాం, వాణీం వ్యాహరన్‌ (ప్రతిబుద్ద్యతే ॥

దృష్ట్వా ఫలం వా పుష్పం వా యద్వాన్యతృుమనోహరమ్‌ |

బహుశో హా ప్రియే త్యేవం శ్వసన్‌ త్వామభిభాషతే ॥

ఈ మాటలు వినడంతో సీతాదేవికి పట్టురాని దుఃఖం పొంగి వచ్చింది. రామగుణ సంకీర్తనతో ఒకమూల రవ్వంత ఆనందమూ తొంగి చూసింది. ఈ భావసంధిలో సీతాదేవి శరత్కాల ప్రారంభసమయంలో మబ్బులతో చంద్రునితో చీకటివెలుగుల నిశీధిలాగా భాసించింది.

సా రామసంకీర్తన వీతశోకా రామస్య శోకేన సమానశోకా। శరన్ముఖే సాంబుదశేషదంద్రా నిశేవ వైదేహసుతా బభూవ॥ హనుమా! నా స్వామి నన్నే తలచుకొంటూ. పరధ్యానంగా ఉంటున్నాడని శోకపరాయణుడయ్యాడనీ నీ వంటున్నమాట విషం కలిసిన అమృతంలాగా ఉందయ్యా విధి ఎంత బలీయమైనదో చూసావా! మమ్మల్ని కష్టాలపాలు చేసింది. ఈ శోకసముద్రాని గ్‌ నా ప్రభువు ఎప్పటికి తరిస్తాడో కదా! రాక్షసులను సంహరించి రావణుని వధించి లంకను సమూలంగా నాశనం చేసి నా రాముడు నన్ను ఎప్పటికి చూస్తాడోకదా! కపీశ్వరా? త్వరపడమని చెప్పు. నా జీవితకాలం ఈ సంవత్సరం ముగిసే వరకే. ఇప్పుడు ఇది పదవ నెల, రావణుడు సెట్టిన గడువు మరొక రెండు నెలలు మాత్రమే ఉంది. నన్ను రాఘవునికి అప్పగించమని విభీషణుడు ఎంతగానో చెప్పాడు. బ్రతిమాలాడు. కానీ రావణుడు వినలేదు. నన్ను అస్పగించడం రావణునికి ఇష్టం లేదు. మృత్యువు వాడీని వెన్నాడుతోంది. విఖీషుణుని పెద్ద కూతురు అనల తన తల్లి పంపగా వచ్చి ఈ సంగతి నాకు చెప్పింది. హరి్రేష్టా! నా భర్త త్వరలోనే నన్ను సమీపిస్తాడు. సందేహం లేదు. నా మనసు నిష్కల్మషంగా ఉంది. రాఘవుని శౌర్య పరాక్రమాలు సరేసరి. ఉత్సాహము, పౌరుషము,

302 బలము, అక్రూరత్వము కృతజ్ఞత్వము, పరాక్రమము, ప్రభావము (శక్తి ఈ అన్ని గుణాలూ రామునిలో ఉన్నాయి. ఉత్సాహ: పౌరుషం సత్త్వ మానృశంస్యం కృతజ్ఞతా! విక్రమశ్చ (ప్రభావశ్చ సంతి వానర రాఘవే॥ జనస్టానంలో పధా ఇలుగువేలమంది రాష్షసులను ఒక్కచేత్తో సంహరించిన మహావీరుని చూచి ఎవడు భయపడడు! దేవేంద్రుని శక్తి శచీదేవికి తెలుసు. నా రాముని శక్తి నే నెరుగుదును. బాణాలే సూర్యకిరణాలుగా రామదివాకరుడు రాక్షస కాసారాలను ఇ(ర్రింకజేస్తాడు.

• అంటూ వలవలా ఏడ్చేసింది సీతాదేవి. మరింక మాట సెగల్లేదు. అప్పుడు హనుమంతుడు ----- జనకసుతా ! దుఃఖించకు.. నేను వెళ్ళి నీవు ఇక్కడ ఉన్న "వార్తను అందించగానే బువ్షనానర మహాసైన్యంతో రాఘవుడు బయలుదేరి వస్తాడు. లేదంటానా - అథవా మోచయిమష్యామి త్వామద్యైవ వరాననే। అస్మా డ్దుఖా దుపారోహ మమ పృష్టమనిందితే॥ నిన్ను ఇప్పుడే ఈ శోకసాగరంనుంచి ఒడ్డుకు చేరుస్తాను. నా వీవుపై అధిరోహించు. రావణ సహితంగా ఈ లంకనంతనూ మొయ్య గలిగిన శక్తి నాకు ఉంది. వేళ్ళిన హనవ్యాన్ని అగి దేవుడు ఇంద్రునికి చేర్చినట్టు నిన్ను వెంటనే వ్రస్రవణంపై ఉన్న రాఘవుని దగ్గరకు చేరుస్తాను. అహం ప్రస్రవణస్టాయ రాఘవాయాద్య మెథిలి! (ప్రాపయిష్యామి శక్రాయ హవ్యం హుతమివానలః॥ ఈరోజే ఇప్పుడే దాశరథులను చూద్దువుగాని. శంకించక నా మూపుపై అద్ధిరో హించు. చంద్రునితో సూర్యునితో ముచ్చటిస్తున్నట్టు ఆకాశనూర్గంలో ప్రయాణించి సముద్రం దాటుదువు. గొని. నన్ను వెంటాడ గల శక్తి ఈ లంకలో రాకను లెవ్వరికీ లేదు. ఎలా వచ్చానో అలాగే ఆకాశమార్గంలో క్షేమంగా వెడతాను - అన్నాడు. ఈ అద్భుతోక్తులు విని సీత ఆనందాన్నీ ఆశ ర్యాన్నీ ప్రకటించింది. హనుమన్‌ ! దూర మధ్వానం కథం మాం వోఢు మిచ్చసి। తదేవ ఖలు తే మన్యే కపిత్వం హరియూథప॥

403

హనుమా! అంతదూరం నన్ను ఎలా మోద్దానునుకుంటున్నావు! కపిత్వం పోనిచ్చుకున్నావు కాదు. నీవు చూస్తే పిల్లిలా ఉన్నావు. నన్ను మోసుకొని వచ్చి రామసన్నిధికి తీసుకు వెడతానంటున్నావు.

సీతాదేవి నోటినుంచి వెలువడిన ఈ మాటలకు హనుమంతుడు నొచ్చుకున్నాడు, ఒక కొత్త అవమానంగా భావించాడు. నా శక్తి సామర్ద్యాలు తాలియక ఇలా పలికింది. తప్పులేదు. విశ్వరూపం చూపిస్తాను. అని నిశ్చయించుకొని తన రూపం పెంచడం మొదలు పెట్టాడు.

మేరుపర్వతంలా మందర పర్వతంలా వృద్ది చెందాడు. ప్రజ్వరిల్లే అగ్నిలా ప్రకాశిస్తున్నాడు. తా(మ్రవక్రంతో వజ్రదం్టలతో వజ్ర నఖాలతో శదత్రుభిషణంగా రూపొంది -

సపర్వతవనోద్దేశాం సొట్ట ప్రాకారతోరణామ్‌

లంకా మిమాం సనాథాం వా నయితుం శక్తి రస్తి మే॥

, జనకనందినీ ! పర్వతాలతో వనాలతో భవనవీథీ ప్రాకారతోరణాలతో రావణాసురునితో సహా ఈ మొత్తం లంకను మోసుకుపోగలిగిన శక్తి ఉంది నాకు. ఇప్పటికయినా నీ శంకలూ సందేహాలూ విడిచిపెట్టు. రామ లక్ష్మణులను ఈ రోజే దుఃఖంనుంచి విముక్తులను చెయ్యి - అవి గంభీర స్వరంతో పలికాడు.

ఆశ్చర్యంతో విప్పారిన కన్నులతో ఆ భీమరూపం చూసి సీతాదేవి- వాయునందనా | నీ శక్తిని నీ బలాన్నీ తెలుసుకున్నాను. వాయువుతో సమానమైన గనునమూ అగ్నిక్తి సాటివచ్చే తేజస్సూ, నీది. కాకపోతే సామాన్యుడెనరు సముద్రం దాటి ఇక్కడికి రాగలుగుతాడు, నన్ను తీసుకు వెళ్ళగలిగిన శక్తి నీకు ఉంది. కాదనను, కానీ కార్యసిద్దిని గురించి మనం ఆలోచించాలి గదా! నీతో నేను బయలుదేరితే నీ వాయువేగ మనోవేగం నన్ను విభ్రాంతి పరుస్తుంది. అంతవేగంతో ఎత్తుగా ఆకాశమార్గంలో సముద్రం దాటుతూంటే నేను భయపడి సముద్రంలో పడిపోవచ్చు. అహ మాకాశ మూపనా ఎ హ్యుపర్యుపరి సాగరమ్‌ ప్రపతేయం హి తే పృష్ణాత్‌ భయా ద్వేగేన గచ్చతః॥ నేను సముద్రంలో పడిపోతే జలచరాలకు ఆహారం అయిపోతాను. అంతేకాదు ఆలు బిడ్డలున్న నీ ప్రాణాలకుకూడా ముప్ప్వువాటిల్లే ప్రమాదం లేకపోలేదు.

304 న చ శజ్యే త్వయా సార్దం గంతుం శత్రువినాశన। కళదత్రవతి సందేహ స్త్వ్యయ్యసి స్యాదసంశయః॥ నన్ను తీసుకువెడుతున్న నిన్ను రావణాజో రాక్షసవీరులు వెంబడిస్తారు. భీకరాయుధాలతో వారంతా చుట్టుముడితే భార్యాపుత్రులు కలవాడివి (కళత్రవాన్‌ నీ జీవితం సంశయాస్పదం అయిపోతుంది. నిరాయుధుడవై ఆకాశంలో నిన్నే కాపాడుకుంటావా 9? నన్నే కాపాడతావా ? భయభ్రాంతురాలనై అప్పుడైనా సముద్రంలో పడిపోతాను. ఆ రాక్షసులు నిన్నయినా జయిస్తారు లేదా పడిపోయిన నన యినా వట్టుకుపోతారు. లేదంటే నీనుంచి నన్ను లాక్కుపోయి ముక్కముక్కలుగా నరికేస్తారు. యుద్దంలో జయాపజయాలు అనిశ్చితాలు. నీకు హాని జరిగినా నాకు హాని జరిగినా మొత్తం నీ వ్రయత్నమంతా వ్యర్థమయిపోతుంది. లంకలో ఉన్న రాక్షసులందరినీ సంహరించడానికి చాలినవాడవే నీవు, కానీ అలా చేస్తే అది రాఘవుని కీర్తిని అవమానపరుస్తుంది. పోనీ రాక్షసులు నన్ను చంపరనే అనుకొందాం. కానీ బంధించి పట్టుకుపోయి ఎక్కడో నీకు గానీ రామలక్మణులకుగానీ ఎవరికీ కనిపించని చోట దాచేస్తారు. అప్పుడూ నీ ('వ్రయత్ననుంతా వ్యర్హం అయిపోతుంది. అందుచేత నీతో నేను బయలుదేరి రావడంకన్నా నీవే వెళ్ళి నా ప్రభువును ఇక్కడకు తీసుకురావడమే అన్ని విధాలా మంచిది. (శ్రీరాముని జీవితమూ భరతాదుల జీవితమూ, సుగ్రీవాది వానరవంశీయుల జీవితమూ అన్నీ నా జీవితంతో ముడివడి ఉన్నాయి. నిరాశతో రామలక్ష్మణులు ప్రాణాలు విడిస్తే బుక్ష్షవానరు లందరూ (ప్రాణాలు వదిలేస్తారు. నొనర పుంగవా |! మరొక్కమాట చెబుతున్నాను అన్యథా భావించకు- నేను నా భర్త మీద ఉండే భక్తి కారణంగా పరపురుషుని శరీరం స్పృశించను. రావణుని శరీరస్పర్భును ఆనాడు భరించానంశ్షే - ఏమి చెయ్యను వాడు బలప్రయోగం ' చేసాడు. దిక్కు లేని దొనినై అశక్తురాలినై సహించి ఊరుకున్నాను. భర్తృ భక్తిం పురస్కృత్య రామాదన్యస్య వానర। న స్పృశామి శరీరం తు వుంసో వానరపుంగవ ॥ యదహం గొత్ర సంస్పర్భం రావణస్య బలాద్గతా! అనీశా కిం కరిష్యామి వినాథా వివశా నతీ॥

305 శ్రీరాముడు ఇక్కడికి వచ్చి సమిదత్రబాంధవంగా దశగ్రీవుని ఇక్కడే సంహరించి నన్ను తీనుక్పువెడితే అది నా భర్తకు తగిన పద్దతి. యది రామో దశగ్రీవ మిహ హత్త్వా సబాంధవమ్‌! మా మితో గృహ్య గచ్చేత తత్తస్య సదృశం భవేత్‌ ॥ రాముని బలపరాక్రమాలు నేను విన్నాను. కొంత కన్నులారా చూసాను. దేవగంధర్వభుజంగ రాక్షసాదులెన్వరూ రణరంగంలో ఎదిరించి నిలబడలేరు. ధనుస్సు ఎక్కు పెట్టి బాణం సంధించి లక్మణ సహితుడై నా రాముడు - ప్రళయాగ్నికి రుంరూమారుతం తోడైనట్టు - నిలబడితే ఎదురు నిలవగల్లిన వీరుడు ఈరేడు లోకాలలో ఎవడున్నాడు? ఎక్కడున్నాడు? ఓ కపివీరా 1 రణరంగంలో కల్పాంత సూర్వ్యునిలా (ప్రజ్వ్వరిల్లుతున్న నా స్వామిని తేరిపార చూడగలిగినవాడు ఒక్కడయినా ఉన్నాడంటావా? అందుచేత ఓ వానరయూథముఖ్యా ! నీవు వెళ్ళి లక్ష్మణునితో బుక్షవానరసైన్యంతో రాముడు త్వరగా ఇక్కడికి దండెత్తి వచ్చే ఏ ఉపాయం చూడు - అంది. సీతావాక్యాలకు హర్షించి వాక్యవిశారదుడై కపిశార్డూలుడు ఇలా అన్నాడు - శుభప్రదురాలా! నీవు పలికిన (ప్రతి అ్షరమూ యుక్తంగానే ఉంది. స్త్రీ స్వభావానిక్షీ పతివ్రతాధర్మానికీ వినయశీలానికి తగిన పద్దతిలోనే ఉంది. నా మూపునుంచి సముద్రంలోక్ష జారిపడిపోతానేమో అన్నావు. ఈ భయం స్రీ స్వభావానికి సహజమే. ఇక రెండవ కారణం చెప్పావే- రాముని తప్ప మరొకని శరీరస్పర్శ సహించనని - అది ఆ మహాత్మునికి ఇల్దాలుగా నీవు మాత్రమే అనదగినమాట. మరొకరెనరు అనగలరు ? ద్వితీయం కారణం యచ్చ బ్రవీషి వినయాన్వితే | రామాదన్యస్య నార్జామి సంస్పర్శమితి జానకి ॥ ఏతత్తే దేవి సదృశం సత్చాా స్తస్య మహాత్మనః। కాహ్యన్యా త్వామృతే దేవి బ్రూయా ద్వచన మీదృశమ్‌॥ రామభద్రునికి అంతా నిరవశేషంగా తెలియజేస్తాను. నీ చేష్టితమూ నీ భాషితమూ అంతా వివరిస్తాను. కానీ తల్లీ! రామునికి ప్రియం చెయ్యాలనే కోరికతో స్నిసహృదయంతో అలా అన్నానే తప్ప (నా మూపుసై అధిరోహించమని) మరొకటి కాదు. దుస్తరమైన సొాగరమూ దుష్ట్రవేశ్యమైన అంక్క నా సామర్హృమూ ఇవి కారణంగా అలా అన్నాను. |

306 "స్నేహంతో భక్తితో ఈ రోజే నిన్ను రామనన్నిధికి చేర్చాలనే ఉబలాటంతో అలా అన్నాను / అన్యథా భావించకు. నాతో బయలుదేరడం నీకు ఇష్టం లేకపోతే నరే. రాఘవునికి జ్ఞాపికగా నీవుకూడా ఏదయినా ఒక అఖభిజ్ఞానం (గుర్తుగా ఇచ్చే వస్తువు) అనుగ్రహించు. కారణైర్బహుభిర్దేని రామ్రియచికీర్ణయా "స్నేహ ప్రసన్నమనసా మయైతత్సముదీరితమ్‌ ॥ లంకాయా దుష్ట్రవేశత్త్వాత్‌ దుస్తరత్వా న్మృహోదధేః! సామర్జ్యాదాత్మనక్షైవ మయైతత్సముదీరితమ్‌ ॥ ఇచ్చామి త్వాం సమానేతు మద్యైవ రఘుబంధునా |! గురుస్నేహేన భక్త్యా చ నాన్యథైత దుదాహృతమ్‌॥ యది నోత్సహసే యాతుం నుయా సార్ధ మనిందితే। అభిజ్ఞానం ప్రయచ్చ త్వం జానీయా ద్రాఘవో హి తత్‌॥ ఈ మాటలు వినేసరికి సీతాదేవికి దుఃఖం పెల్లుబికింది. పూడుకు పోతున్న గొంతుతో మెల్లగా బదులు పలికింది. చిత్రకూట పర్వత ప్రాంతంలో సిద్దాశ్రమంలో నా ఒడిలో తలపెట్టుకుని స్వామి విశ్రాంతి తీసుకుంటున్నప్పుడు. ఒక కాకాసురుడు వచ్చాడు. ఆకలితోఉండి మాంసపు ముద్డ్దలనుకొని వాడు నా వక్షః స్థలాన్ని ముక్కుతో పొడిచి గాయం చేసాదు. రక్తం స్రవించగా స్వామికి మెలకువ వచ్చింది. దర్భను తీసి మంత్రించి బ్రహ్మాస్త్రంగా దాని మీదకు వదిలాడు. ముళ్లోకాలూ పరిగెత్తి ఎవడూ రక్షకుడు లేకపోగా శక్రతనూజుడయిన ఆ కొాకాసురుడు స్వామినే శరణు వేడుకొనా ఎడు, వాడి ఒక కన్నును మాత్రం బ్రహ్మాస్తానికి బలిచేసి రాముడు అనుగ్రహించాడు. వాడికి చావు తస్పి కన్నులొట్టపోయింది. రామా! నా కోసం ఒక కొకిమీద బ్రహ్మాస్త్రం ప్రయోగించావు. మరి నన్నే అవహరించిన వాడిని ఎందుకు ఇంకా షమిస్తున్నావు. మత్కృతే కాకమాత్రే తు బ్రహ్మాస్త్రం సముదిరితమ్‌ ! కస్మా ద్యో మాహంర త్త్వత్తు కషమసే తం మహీవతే॥ నాథవతిన్లై యుండి అనాథగా జీవిస్తున్నాను. రామబాణాలు ఈ పొటికి లంకను ఎందుకు సర్వనాశనం చెయ్యలేదో అర్థం -కావడం లేదు. పోనీ లక్ష్మణుడైనా అన్నగారి

307 అనుజ్ఞతీసుకొని నన్ను కాపాడలేకపోయాడా. ఇద్దరికీ ఈ ఉపేష ఎందుకో! ఇది కేనలం నా దురదృష్టం. కన్నులు ఏకధారగా ్రవిస్తూండగా దీనంగా పలుకుతున్న వైదేహిని చూసి హనుమంతుని హృదయం (ద్రవించిపోయింది. త్వచ్చోకవిముఖో రామో దేవి! సత్యేన మే శపే! రామే దుఖాభిపన్నే చ లక్మణః పరితప్యతే ॥ అమ్మా! రాముడు నీ వియోగ దుఃఖంతో అన్నింటా ఉదాసీనంగా ఉంటున్నాడు. నిజం. నా మీద ఒట్టు, రాముడలా దుఃఖిస్తుంటు లక్మణుడు అంతకన్నా దుఃఖిస్తున్నాడు. ఆ పురుష వ్యాఘ్రాలు ఇక రేపే యుద్ద సన్నద్దమవుతాయి. లంకను భస్మీపటలం చేస్తారు. రావణాసురుని సంహరించి రాఘవుడు నిన్ను అయోధ్యకు తీసుకువెడతాడు. ఇంకా రాఘవునిక్తి ఏమి చెబుతానో లక్ష్మణ సుగ్రీవులకు ఏమి ఆజ్ఞాపిస్తావో తెలియజెయ్యి. అని సవినయంగా | అడిగాడు. అప్పుడు సీతాదేవి - ఆంజనేయా! లోకభర్త అయిన కాసల్యాతనూజునికి నేను శిరసు వంచి నమస్కరిస్తున్నానని చెప్పు. కుశలం అడిగానని చెప్పు. భూలోకంలో సర్వైశ్వర్యాలూ లభిస్తాయి. కానీ లక్మణునినంటి సోదరుడు మాత్రం లభించదు. తల్లినీ తండ్రినీ విడిచి అన్నగారితో అడవులకు వచ్చాడు. నిజంగా పుత్రవతి అంటే సుమిత్రయే. తన సుఖాలను విడిచి పెట్టి అన్నగారిని సేవిస్తున్న ధర్మాత్ముడు సౌమిత్రి. రామునిపట్ట సితృబుద్దితో నాపట్ల మాతృబుద్దితో ప్రవర్తిస్తాడు. శక్తి ఉండికూడా ఎక్కువ మూట్లాడని మనస్వి. వృద్డోపసేవి. సర్వసద్దుణ సంపన్నుడు. ప్రియదర్శనుడు. ఏ పనిని అప్పగిస్తే ఆ పనిని సక్రమంగా నిర్వహిస్తాడు. లక్ష్మణుణ్ణి చూస్తుంటే. రామునికి దశరథునిమాశే జ్ఞాపకం రాదు. సౌమిత్రిని కుశలం అడిగానని చెప్పు. వానరోత్తమా ! వెయ్యేల! ఏది ఎలా చెబితే నాకు కష్టాలు కడతేరతాయో అది అలా చెప్పు. ఈ కార్యనిర్వహణలో నీవే ప్రమాణం. నీవు కల్పించే ఉత్సాహంతో రాముడు యత్నవరుడు కావాలి. మరొక్కమాట - ఇదం బూయాశ్ళ. మే నాథం శూరం రామం పునః పునః। జీవితం ధారయిష్యామి నూసం దశరథాత్మజ! ఊర్చ్వ్రం మాసా న్న జీవేయం సత్యే నాహం బ్రవీమి తే॥

0% ఒక్క నెల మాత్రమే నేను జీవించి ఉంటాను. అటుపైని సీత ఉండదు. ఈ మాటను నీవు మర్చిపోకుండా మరీమర్‌ గట్టిగా చెప్పాలి. అంటూ రొంటి నుంచి చూడామణిని తీసి - ఇది రాఘవునికి అందించాలి అని హనుమంతునికి ఇచ్చింది. చూడామణిని స్వీకరించి హనుమంతుడు తన వేలికి తగిలించుకోబోయాడ. కానీ అది చాలా వదులు అయ్యింది. (ఇందాకటి విశ్వరూపం ఉప సంహరించి మళ్ళి బిడాలమాత్రుడయ్యాడని సూచన.) వెంటనే తీసి దోసిలితో పట్టుకొని నమస్కరిస్తూ సీతాదేవికి (ప్రదక్షిణం చేసి ప్రక్కనే నిలబడ్డాడు. హర్షేణ మహతాయుక్త సీతాదర్శనజేనసః। హృదయేన గతో రామం శరీరేణ తు విష్టితః॥ సీతా సందర్శనంవల్ల కలిగిన హర్దాతిరేకంతో హనుమంతుడు ఉక్కిరిబిక్కిరి అవుతున్నాడు. మనసు అప్పుడే రామసన్నిధికి చేరుకుంది. శరీరం మాత్రమే అక్కడ నిలిచి ఉంది. అప్పుడు సీతాదేవి - హనుమా! ఈ చూడామణిని చూడగానే రాముడు నూ అమ్మగారినీ నన్నూ దశరథ మహారాజునూ - ఈ ముగ్గురినీ తలచుకుంటాడు. దుఃఖిస్తాడు. నీవే ఉత్సాహ పరచాలి. ఈ కార్యనిర్వహణలో నీవే ప్రమాణం. గట్టిగా పూనుకొని నా దుఖాన్ని తొలగించు. త్వమస్మిన్‌ కార్యనిర్యోగే ప్రమాణం హరిసత్తమ! హనుమన్‌ ! యత్న మాస్టాయ దుఃఖక్షయకరో భవ॥ అనడంతో అలాగే అని ప్రతిజ్ఞపూని మరోసారి శిరసా సీతకు నమస్కరించి మారుతి బయలుదేరడానికి ఉద్యుక్తుడయ్యాడు. సీతాదేవి గద్గదస్వరంతో మళ్ళీ పలికింది - వాయునందనా ! రామలక్మణులను కుశలం అడిగానని చెప్పు సుగ్రీవుణ్సీ అతని అమాత్యులనూ వానర సైన్యంలో పెద్దలందరినీ ధర్మబడ్డంగా క్షేమ మడిగొనని తెలియజెయ్యి. రాఘవుడు నన్ను ఈ దుఖ మహా సముద్రం నుంచి దాటించేలా నీవు సంభాషించాలి. బ్రతికి ఉండగా నాకు ఆ గౌరవం దక్కేట్టు చూడాలి. నీ మాటలతో దాశరథి పౌరుషం ఉరకలు వెయ్యాలి. పరాక్రమించాలి - ఆంజనేయుడు అలా నమస్కరించి నిలబడి- మైథిలీ! రాఘవుడు త్వరలోనే వస్తాడు. బుక్షవానర సైన్య సమేతుడై వచ్చి శత్రువును జయించి నీ దుఃఖం పోగౌడతాడు. రామబాణాలను

309 | ఎదిరించి నిలబడగలవాడు ముళల్లోకాలలోనూ లేడు. నీకోసం అవసరమయితే అష్టదిక్పాలకులను కూడా ఎదిరిస్తాడు. సర్వ భూమండలాన్ని జయిస్తాడు- అని శుభసూచకంగా సత్యం '' ప్రకటించాడు, ఈ మాటలకు సంతోషించి సీతాదేవి బయలు దేరుతున్న మారుతిని పదే పదే చూస్తూ - | ఓ మహావీరుడా! శత్రువినాశకా! ఏదయినా రహస్య ప్రదేశంలో పోనీ విశ్రాంతి | తీసుకో, తెల్లవారి బయలుదేరుదువుగాని.. నీ సాన్నిధ్యంతో ఈ అభాగ్యురాలికి కొంత మనశ్శాంతిగా ఉంటుంది. నీవు వెడితే మళ్ళీ తిరిగివచే లోగా ఇక్కడ నా ప్రాణాలకు ఏ క్షణంలో ఏ ముప్పు వాటెల్లుతుందో ఏ '్రమాదం ముంచుకు వస్తుందో చెప్పలేను. జీవితం అనుక్షణమూ సందేహాస్పృదమే. . గతే హి హరిశార్డూల! పునరాగమనాయ తు! ప్రాణానా మసి సందేహో మమ స్యాన్నాత్ర సంశయః॥ సీవు వెళ్ళిపోయిన దుఃఖం నన్ను మరీ బాధిస్తుంది. అదీకాక నాకిప్పుడు మరొక్త "పెద్ద సందేహం కలుగుతోంది. సముద్రాన్ని దాము శక్తి గరుత్మంతునికీ నీకూ వాయుదేవునికీ - ఈ ముగ్గురికే ఉంది. మరి బుక్షవానర పైన్యమూ రామలక్మణులూ ఎలా దాటుతారా అనేది నా సందేహం. నీవు కార్యవిదుడవు. దీనికి ఏ ఉపాయం ఆలోచిస్తునా ఎవో! అంతా నీడే భారం. నిజానికి రావణాది సర్వరాక్షనవధకూ నీవు ఒక్కడవే చాలు. కానీ అది నీక్సు కీర్తి కారణం అవుతుంది. రాముడే రావాలి. రావణుని జయించాలి. నన్ను అయోధ్యకు తీసుకువెళ్ళాలి. ఇది నాకు యశస్కరం, రామునికీ ఇదే సముచితం. అందుకని ఆ మహాత్ముడు వచ్చేట్టు చెయ్యి - అంది. అర్జవంతమూ హేతుబద్దమూ అయిన ఈ వాక్యాలను విని సీతా హృదయం [గ్రహించిన హనుమంతుడు - దేవీ! సర్వబుక్షవానర 'సైన్యాధీశ్వరుడైన బలశాలి సుగ్రీవుడు కృతనిశ్చయుడై ఉన్నాడు. మనసృమానవేగం కలనారు ఎంతోమంది మహావీరులు అతని ఆజ్ఞలో ఉన్నారు. ఆకాశంలోకి కానీ పాతాళంలోకి కానీ అటూ ఇటూ కానీ వారి గమనానికి అద్దులేదు. ఎంతటి ఘనకార్యాన్నైనా సాధించడానికి వెనుకాడని థైర్యసాహసాలూ శక్తి సామర్ద్యాలూ వారికి ఉన్నాయి. 1

310 ఆకాశమార్గంలో ఎగురుతూ సప్తసాగర పరివేస్టితమైన ఈ భూగోళానికి వారు ఎన్నోసార్లు ప్రదక్షిణం చేసారు. ఒక్కమాటలో చెబుతాను విను - సుగ్రీవుని సన్నిధిలో నాకంకే గొవృవారూ నాతో సనూనమైనవారూ ఉన్నారే తప్ప నాకంకే తక్కువవాడు ఎవ్వడూ లేడు. మద్విశిష్టైశ్స తుల్యాశ్ళ సంతి తత్ర వనౌకనః। మత్తః ప్రత్యవరః కశ్చిత్‌ నాస్తి నుగ్రీవనన్నిథౌ ॥ నేనే ఇక్కడికి రాగలిగానంటే ఇంక తక్కినవారి శక్తి సామర్జ్యాలను గురించి చెప్పేదేముంది! "పైగా అ(గ్రశ్రేణి మహావీరులను దూతలుగా పంసరనీ ఇతరులనే వంవుతారనీ నీకు తెలునుగదా ! అందుకని ఇటువంటి సందేహాలతో పరితపించకు. వానర మహా సైన్యమంతా ఒక్క పెట్టున లఅంకమీద వచ్చి పడుతుంది. నా వీపుపై ఎక్కి సూర్యచంద్రులులాగా రామలక్మణులు నీ సన్నిధికి వస్తారు. లంకను సర్వనాశనం చేస్తారు. బంధుమిత్ర పరివార నహితంగా రావణుని నంహరించి నిన్ను అయోధ్యకు తీసుకువెడతారు. నా మాటలు విశ్వసించి ఊరడిల్లు. ఆ సుముహూర్తం కోసం ఎదురుచూడు. నీకు శుభమగుగాక! అగి సలా ప్రకాశిస్తున్న దాశరథిని చాలొ తొందరలోనే తప్పకచూస్తావు. తదాశ్వసిహి భద్రం తేభవ త్వం కాలకాంక్షిణీ। న చిరా ద్రక్యసే రామం ప్రజ్వలంతమివానలమ్‌ ॥ అని ఓదార్చి బయలుదేరబోతూ మళ్ళీ ఇలా అన్నాడు. శత్రు సంహారకుడైన రామున్కీ ధనుష్సాణియైన అక్మణునీ త్వరలోనే అంకాద్వారంలో చూస్తావు. నఖాయుధులు, దంధ్రైయుధులు అయి సింహశారక్టూల విక్రములై లంకను చుట్టుముట్టి డతొ ఎహంతో గంతులు వేస్తున్న బుక్షవానర వీరులను త్వరలోనే చూస్తావు. వీ వియోగంతో రాముడు సుఖమంటూ ఎరగదు. సింహ పీడితమైన మత్తేభంలా కుమిలిపోతున్నాడు. వైదేహీ! దుఃఖించకు. నీ మనస్సుకు అప్రియం జరగదు. ఇంద్రునితో కలిసి ఉన్న శచీదేవిలా అచిరకాలంలోనే నీవు నీ భర్తతో నాభ్రవతివి అవుతావు, రామునికన్నా గొప్పవాడు ఈ భూ్రపంచంలో ఉన్నాడా! సౌమిత్రితో సమానుడు ఉన్నాడా ! అన్నదమ్ములిద్దరూ కలిస్తి అగ్ని నూరుతాల్లాగా సర్వశత్రు సంహారం చేస్తారు. రామాద్విశిష్టు క2న్యో౭స్తి కశ్చిత్సామిత్రిణా సమః అగ్ని మారుతకల్వొ తౌ భ్రాతరౌ తవ సంశ్రయౌా॥

311 జేవీ! అతిభీకరమైన ఈ లంకలో నీవు ఆహఘ్ట్రే కాలం ఉండవు. నీ భర్త రాకకూడా ఆలస్యం కాదు. నేను వెళ్ళి చెప్పేవరకూ ఓపిక పట్టు - నాస్మింశ్చిరం వత్స్యసి దేవి దేశే రక్షోగతై రధ్యుషితే౭తిరౌద్రే! న తే చిరాదాగమనం ప్రియస్య క్షమస్వ మత్సంగనముకొాలమాత్రమ్‌ ॥ ఆనందదాయకమైన ఈ హనుమంతుని వాక్యాలను విని సీతాదేవి తన నునసులోని మూటను మళ్ళీ చెప్పింది -

వానరోత్తమూ 1 ప్రియంగా మాట్లాడే నిన్ను చూసి నా హృదయం, ఎండిపోతున్న చేను వానకు ఆనందించినట్టు హర్షపులకితం అవుతోంది. హనుమూ ! పురుషసింహుడై విరహంతో కృశించిన నా రామునికి నా చేతులతో ఉపచారాలు చేసుకునే భాగ్యం నాకు అనుగ్రహించు. జ్ఞాపకాలుగా. గుర్తులుగా కాకొసురకథ చెప్పాను. మరొకటి కూడా చెబుతున్నాను. గండపార్య్వంలో (మేమిద్దరం చేసిన) మనశ్శిలాతిలక నిర్మాణం. గుర్తుచెయ్యి. దేవేంద్ర సమౌానుడూ బలపరాక్రనముసంపన్నుడూ అయి శ్రీరాముడు నా కమ్టైలను అసలు ఎలా సహిస్తున్నాడు ! ఎవడో నన్ను అసహరిస్తే ఇంత కాలం ఎలా ఊరుకోగలిగాడు? నీ కిచ్చిన చూడానుణిని భద్రంగా కాపాడుకుంటూ. వచ్చాను. ఇంత దుఃఖంలోనూ దానిని చూసి నా స్వామిని చూసి నట్ట ఊరడిల్లుతున్నాను. ఇప్పుడు సంపేస్తున్నాను. మరో నెలకన్నా నేను జీవించి ఉండను.

ఈ రాక్షసులు పెడుతున్న యనుబాధలనూ, గుదడెలను తూట్టుపొడుస్తున్న మ దుర్చాషలన్నూ రామా! నీ కోసం ఓర్చుకుంటున్నాను. నెలలోగా నీవు నచ్చానా సరేసరి. లేదంటే ఇదే వీడ్కోలు. రావణాసురుడు ఘోరాతి ఘోరమైన వ్యక్తి నాడి అసహ్యమైన చూపలు నేను భరించలేకసోతునా ఎను, రామభద్రా! నీవు ఇంకా ఆలస్యం చేస్తే ఒక్కక్షణం కూడా నేను బ్రతకలేను,

ఘోరో రా్షసరాజో౭యం దృష్టీశృ న సుఖా మయి। త్వాం చ శ్రుత్వా విషజ్ఞంతం న జీవేమహం క్షణమ్‌॥

"పెల్లుబికి వస్తున్న కన్నీటిని తుడుచుకుంటూ. దీనంగా నూట్టూడుతున్న సీతాదేవిని మళ్ళీ ఓదారుస్తూ హనుమంతుడు థైర్యవచనాలు పలికాడు.

312 త్వచ్చోక విముకో రామో దేవి! సత్యేన తే శపే। రామే దుఖాఖిభూతేతు లక్ముణః పరితప్యతే ॥ అమ్మా! ఎలాగో నిన్ను చూడగలిగాను. ఇంక రాబోయేదంతా మంచి కాలమే. నీ దుఃఖఖోపశమనానికి ఇదే సుముహూర్తం. పురుష వ్యాఘ్రాలు రామలక్మణులు నీ'కోసం బయలు దేరివచ్చి లంకను భస్మీసటలం చేస్తారు. రావణుని సంహరించి నిన్ను అయోధ్యకు శీసుకువెడతారు. నీ స్వామిని ఆనందింపజేసే అభిజ్ఞానం ఇంకా ఏదయినా ఇయ్యదలచుకుంకే అదికూడా ఇయ్యి. హనుమా 1 ఉత్తమోత్తమమైన అభిజ్ఞానం - చూడామణి ఇచ్చాను. అది రామునికి అందిస్తూ నా మాటలన్నీ శ్రద్దగా చెప్పాలిసుమూ | సదే అంటూ హనువుంతుడు శిరసు వంచి మరొకసారి నమస్కరించాడు. ఉరకలు వేస్తున్న ఉతా, ఎహంతో బయలుదేరాడు. సీతాదేవి కళ్ళు తుడుచుకుంటూ గద్గదన్వరంతో - హనుమా 1! రామలవ్మణులనూ నుగ్రీవునీ అతని అమాత్యులనూ త్మేమం అడిగానని ఇప్పు, ఈ దుఃఖ సముద్రం నుంచి రాఘవుడు నన్ను దాటించేట్లు చూడు. ,నా తీవ్రదుఖాన్నీ ఈ రాకసపీడనూ వివరించి చెప్పు, హరి (్రవీరా! నీ ప్రయాణం శుభావహం అగుగాక! శివశ్చ తే౭దార్రాన్తు హరిప్రవీర ! అని ఆశీర్వదించింది. కృతార్హుడై హనుమంతుడు బయలుదేరాడు. మనన్సు ఉత్తర దిశగౌ పరుగులు తీసింది. కానీ తాను చెయ్యవలసిన పని మరికొంత కొరవడి ఉన్నట్లు అనిపించింది. రాకసులపట్ట సొామోపాయం పనికిరాదు. సంసన్నులు కనుక దానానికి లొంగరు, బల దర్పితులు కొబిట్టి భేదోపాయం సని చెయ్యదు. పరాక్రమం ఒక్కకు తగిన ఉపాయం. ' న సామ రక్షస్యు గుణాయ కల్పతే న దాన మర్ధపచితేషు యుజ్యతే। న ఖేదసాధ్యా బలదర్పితా జనాః పరాక్రను సేవ మమేహ రోదతే॥ ఒక కార్యాన్ని సాధించడానికి నిర్దేశింపబడిన వ్యక్తి దానికి అవిరుద్దంగా మరికొన్ని కార్యాలను సాధిస్తే అతడు సమర్హుడనిపించుకుంటాడు.

పశం కార్యే కర్మణి నిర్దిష్టే యో బహూన్యపి సాధయేత్‌ పూర్వకార్యావిరోధేన స కార్యం కర్తు మర్షతై॥ రాక్షసుల బలసరాక్రమాలను తెలుసుకువెళ్ళడం మంచిది. వారితో ఇప్పుడు కయ్యం సెట్టుకుని యుద్దం చెయ్యడం అవసరం. మా బలపరాక్రమాలు రావణుడు కూడా (గ్రహిస్తాడు. నందనోపమమైన ఈ ఆశోకవనాన్ని ధ్వంసం చేస్తే రావణుడు కోసిస్తాడు. రాక్షస "సైన్యాన్ని నా మీదకు పంపిస్తాడు. అప్పుడు భీషణ సంగ్రామం జరుగుతుంది. అందరినీ సంహరించి మా దేశానికి వెడతాను. ఇలా నిశ్చయించుకొని రుంయూనూరుతంలా విజృంభించి ఆ మనోహరమైన అశోక్షవనాన్ని సర్వనాశనం చెయ్యడం మొదలుపెట్టాడు. చెట్టు విరిగిపోయి. జలాశయాల గట్టు విరిగిపోయి, క్రీడాపర్వతాలు నలిగిపోయి - కణంలో అశోకవనం వికారంగా తయారయ్యింది. మృగపక్షి సంఘాలు దీనంగా అరుస్తున్నాయి. దానావల దగ్భమైన మహారణ్యంలా చూరిపోయింది. ఉత్సాహంతో ఎగిరిగెంతి ద్వారతోరణం అధిరోహించాడు హనుమంతుడు. ఈ కోలాహలానికి రాక్షసీగణం నిద్రలేచింది. ద్వారతోరణం మీద హనుమంతుడు తన శరీరాన్ని భయంకరంగా వృద్దిపొందించాడు. రాక్షస స్త్రీలంతా గజగజలాడిపోయారు. సీతా! ఎవడు వీడు? ఎక్కడ నుండి వచ్చాడు? ఎందుకు వచ్చాడు? న్లీత్రో ఎలొ సంభాష్కించాడు 9? భయం లేదు. అంతా చెప్పు- అని నిగ్గదీసారు. విషయం తెలిన్స ఏమి జరుగుతుందో సీతాదేవి గ్రహించింది. జ్‌ యూయమేవాభిజానీత యో౭యం యద్వా కరిష్యతి! అహీ రేన హ్యహేః పాదా న్విజానాతి న సంశయః ॥ అహమ ప్యస్య భీతాస్మి నైవం జానామి కో న్వయమ్‌ | వేద్మి రాక్షసమేవైనం కామరూపిణ మాగతమ్‌ ॥ వీడెవడో ఏమి చేస్తాడో మీకే బాగా తెలిసి ఉండాలి. పాము జాడ పాముకే గదా తెలుస్తుంది! వీడిని చూస్తుంశే నాకూ భయం వేస్తోంది. కామరూపంలో వచ్చిన మరొక్ష రాక్షసుడనుకుంటున్నాను. సీతాదేవి ఇలా పలకడంతో దిక్కుతోచని రొక్షస స్త్రీలు రావణ సని ధికి పరుగుతీసారు. అంతా విన్నవించారు. భీకరాకారంలో - ఒక వానరుడు అశోకవనం ధ్వంసం చేసాడు. సీతతో

314 సంభాషించాడు. దేవేంద్రుని దూతయో, కుబేరుని బంటో, సీతాన్వేషణకోసం రాముడు పంపిన దూతయో అయ్యుంటాడు. సీత ఉన్న ప్రదేశం మినహా మిగతా అశోకవనం అంతా వాడి చేతుల్లో ధ ,;౦0సం అయిపోయింది. ఆ శింశుసొవృక్షం ఒక్కటీ మిగిలి ఉంది. చారు పల్లవ పుమ్చాఢ్యం యం సీతా స్వయ మాస్టితా। (ప్రవృద్దశ్శింశుపావృక్షః సచ తేనా౭భిరక్షీతః॥!

ఈ మాటలు నింటూనే రావణాసురుని కన్నులు క్రోధంతో ఎరుపెక్కాయి. ఆజ్యం పోసిన అగ్నిలాగా మండిపడ్డాడు. వానరవధకు రాక్షసవీరులను ఆజ్ఞాపించాడు. ఎనభైైవేల "సైన్యంతో శూలముధ్గరపాణులై మహోదర మహాదం(ఘ్టులు బయలుదేరారు. ద్వారతోరణం మీద హనుమంతుని చూసారు. అన్ని వైపుల నుంచీ చుట్టుముట్టారు.

ద్వారతోరణంమీద పర్వతాకారంలో నిలబడిన హనుమంతునికి ఉత్సాహం ఉప్పాంగింది. తోకను రబూడించి నేలకేసి కొట్టాడు. పాలి కేకపెట్తాడు. లంకంతా ్రతిధ్వనించేట్టు జబ్బలు చరుచుకున్నాడు. దశదిశలకూ వినిపించేట్టు ఇలా ప్రకటించాడు -

జయత్యతిబలో రామో లక్మణశ్చ మహాబలః।

రాజా జయతి సుగ్రీవో రాఘవేణాభిపాలితః॥ దాసో౭హం కోసలేంద్రస్య రామస్యాక్టిష్ట కర్మణః। హనుమాన్‌ శత్రుపైన్యానాం నిహంతా మారుతాత్మజః ॥ న రావణసహస్రం మే యుడ్దే ప్రతిబలం భవేత్‌ శిలాభిస్తు ప్రహరతః పొదపైశ్చ నహస్రశః॥

అర్షయిత్వా పురీం లంకాం అభివాద్య చ మైథిలీమ్‌! సమ్వుద్దార్లో గమిష్యామి మిషతాం సర్వరక్షసామ్‌ ॥

రామలక్మణులకు జయము. _ రామాభిపాలితుడైన సుగ్రీవమహారాజుకు జయము. కోసలేంద్రుడైన (శ్రీరామునికి నేను దాసుడను. శత్రు "సైన్యాలను సంహరించే వాయుపుత్రుడను. బండ శిలలూ మహావృతాలూ ఆయుధాలుగా వెయ్యివిధాల పోరుసల్చే నాకు యుద్దరంగంలో వెయ్యిమంది రావణులయినాసరే ఎదురు. నిలవలేరు. అంకంతా గాలించాను. సీతాదేవికి నమస్కరించాను. మీ రాక్షసులంతా భయకంసితులయ్యారు. రావణాజ్ఞను తలచుకొని - సంధ్యాకాల మేఘంలా కనబడుతున్న ఆ హనునుంతుని మీద విరుచుకుపడ్డారు. రకరకాల ఆయుధాలు ప్రయోగించారు.

315 ద్వారతోరణంమీద ఉన్న ఇనుపదూలం చేతబట్టి మారుతి ఆకాశంలో - పామును తన్నుకుపోతున్న గరుత్మంతునిలా ప్రచండవేగంతో తిరుగుతూ - ఎనభై వేలమంది రాక్షసులనూ (త్రుటిలో సంహరించాడు. మళ్ళీ ద్వారతోరణంసుద యథావిధిగా నిలబడి యుద్దానికి ఇంక వర వస్తారా అని ఎదురు చూస్తున్నాడు. వనం ధ్వంసం చేసాను. రాక్షసులను సంహరించాను. ఈ చైత్య (ప్రాసాదం చాలా అందంగా మేరుశిఖరంలా ఉంది. దీనిని కూడా ఒక పట్టుపట్టాలి అనుకున్నాడు. క్షణంలో దానిమీదకు లంఘించాడు. జయత్యతి బలో అంటూ భీషణశబ్దం చేస్తున్న హనుమంతుణ్ని వైత్యపాలకులంతా ఒక్కుమ్మడిగా మార్కొన్నారు. అప్పుడు మారుతి ఆ వైత్యప్రాసాద శీఖరంమీద ఉన్న బంగారపు స్తంభం ఊడబెరికి వందరెట్ట వేగంతో సాముతిప్పుతూంక్షే, రాక్షసులు తుత్తునియలు అవ్వడంతోపాటు, అది వైత్యప్రాసాదానికి మాటినూటికీ తగిలి రాపిడికి నిప్పులు లేచి (ప్రాసాదమంతా భగ్గుమంది. మంటళట్లో మసీ అయిపోయింది. హనుమంతుడు మళ్ళీ ద్వారతోరణం చేరుకున్నాడు. లంకంతా మారు[మోగేట్టు ఒక ప్రకటన చేసాడు - రాక్షసులారా ! సుగ్రీవుని ఆజ్ఞలో నావంటివారు వేలకొద్దీ ఉన్నారు. భూమండలమంతా సీతకోసం గాలిస్తున్నారు. ఇంకా కోట్టకోట్ల సంఖ్యలో వానరమహాసైన్యం ఉంది. వీరిలో కొందరిది పది ఏనుగుల బలం. కొందరిది వంద ఏనుగుల బలం, మరికొందరిది వెయ్యి ఏనుగుల మరికొందరిది లక్ష ఏనుగుల బలం. ఇంకా కొందరు వాయు సమాన తేజం కలవారు. కొందరు అప్రమేయబలశాలులు.. నీరందరితో కలిసి మీ పాలిటి యముడులా ను(గ్రీవమహారాజు. వస్తాడు. ఇత్వాకునాథుడైన (శ్రీ/రామునితో వైరం పెట్టుకున్నారు - ఇక ఈ లంక లేదు. మీరు లేరు. రావణుడు లేడు. ((మీరుండరు. రావణుడుండడు.) నేయమస్తి పురీ లంకా న యూయం న చ రావణః। యస్మా దిక్వాకునాథేన బద్దం వైరం మహాత్మనా॥ అంతలోకీ రావణ (పేషితుడై ప్రహస్తసుతుడు జంబుమాలి - గాడిదలు పూన్చిన రథంమీద నమస్తాయుధాలతోనూ తరలివచ్చాడు. వాడిని చూసి ఆంజనేయుడు ఆనందంతో భీషణ గర్జన చేసాడు. జంబుమాలి వస్తూనే అర్హదంద్రాకారబాణంతో హనుమంతుని ముఖం'పై కొట్తాడు.. నెత్తురు కమ్మిన ముఖం వికసించిన రక్తాంబుజంలా భాసించింది. అంతే ఒళ్ళు తెలియని కోపంతో ఒక ముహాశిలను ఎత్తి జంబునూలి మీదకు విసిరేసాడు. వాడు తీవ్రబాణాలతో దానిని తుత్తునియలు చేసాడు. హనుమంతుని కోపం పెచ్చు పెరిగింది. సమీపంలోని సాలవృక్షం సెకలించి విసరబోయేలోగా వాడు దానిని ఖండఖండాలు చేసాడు. మరో అయిదు

316

బాణాలతో హనుమంతుని భుజాలపైన, పది బాణాలతో వకఃస్తలంపైన బలంగా కొట్టాడు. ఇక లాభం లేదనుకొన్న మారుతి మరొక ఇనప పరిఘను ఊడ బెరికి విసిరాడు. అంతే - శిరన్యు లేదు, బాహువులు లేవ్వు జానువులు లేవు, జంబుమూలి ఇక లేడు.

ఈ దుర్వార్త రావణునికి తెలిసింది. గుండెల్లో క్రోధం భగభగ లాడింది. ఏడుగురు మంత్రికుమారులను ఆజ్ఞాపించాడు.

అగ్ని దేవుని సప్తజిహ్వల్లాగా ఏడుగురూ. ఏడు రథాలు అధిరోహించి బయలు దేరారు. ద్వారతోరణం మీద స్టీరంగా నిలబడిన హనుమంతుని చూసారు. రథధ్వనులు ఉరుములుగా బాణాలే వర్షధారలుగా ప్రళయకాల మహా మేఘాలై విజృంభించారు. ఆ బాణాలు హనుమంతునికి తాకి కొండమీద జడివానలా జారిపోతునా ఏయి. ఆకాశంలో ఎగురుతూ అతి లాఘవంతో బాణాలను తప్పించుకుంటూ హఠాత్తుగా కిందకు దూకి కాళ్ళతో చేతులతో ముష్టిఘాతాలతో నఖాగ్రాలతో ఏడుగురినీ ఏడు విధాలుగా చీల్చి చెండాడాడు. గుర్రాలు నేలకు ఒరిగిపోయాయి.. ధ్వజాలు విరిగి రథాలు నుగ్గునుగ్గు అయ్యాయి. హతశేషులైన రాక్షనభటులు రక్తం కక్కుతూ పారిపోతూంటే హనుమంతుడు విజయగర్వంతో భీషణ నినాదం చేనొడు. మళ్ళీ ద్వారతోరణం మీద నిలబడ్డాడు.

రావణాసురునికి ఈ వార్త అందింది. గుండెలో చెలరేగుతున్న భావాలు పైకి కనిపించకుండా గుంభనగా నిగ్రహించుకున్నాడు. ఇలా సంవృతాకారుడై విరూపాక్షయూపాక్షులనూ దుర్దరునీ ప్రఘస భాసకర్ణులనూ మొత్తం అయిదుగురు సేనానాయకులనూ సేనా సమేతులై వెళ్ళి వానరుని శిక్షించండని ఆజ్ఞాపించాడు.

సేనాపతులారా! వీడి చేష్టలు చూస్తూంకే కసిమాత్రుడు అనిపించడం లేదు. ఇదేదో మహాభూతమై. ఉంటుంది. ఇంద్రాదులే పంపించారో, లేకపోతే మనచేశుల్లో. ఇదివరకు అవమానితులైన మహర్షులు తసోబలంతో సృష్టించి మనపైకి వదిలారో! బహు వరాక్రమ సంపన్నుడుగా కనబడుతున్న ఈ కపిని అవనూనించకండి, వధించకండి. బంధించి తీసుకురండి. ఇదివరలో చాలామంది వానరవీరులను చూసాను. వాల్మి సుగ్రీవుడు, జాంబవంతుడు, నీలుడు, ద్వివిదాదులు - వీంవ్వరి రూపబలపరాక్రమాలూ ఇంతటివి కావు. ఇదేదో కపిరూపంలో వచ్చిన మహాస్రాణి. గట్టిగా ప్రయత్నించండి.

మహతృత్త్వ మిదం జ్లేయం కపిరూపం వ్యవస్త్రితమ్‌ | ప్రయత్నం మహదాస్టాయ క్రియతా మస్య విగ్రహః॥

మ 317 చమూపతులారా! మీ బలపరాక్రమాలు నేనెరుగుదును. దేవేంద్రుడు కూడా మీ ఎదుట నిలువలేడు. అయినా ఆత్మరక్షణపట్టు ఏమరకండి. యుద్దంలో జయసీద్ది బహుచంచలం. తమ ప్రభువు చేసిన ఈ ఉపదేశం గ్రహించి అయిదుగురూ. భీకరాయుధాలతో సవర "సేనతో రథారూఢులై బయలుదేరారు. ద్వారతోరణం మీద మహాబలుడై మహామతిలై మహాకాయుడై మహావేగుడై ఉదయభానుబింబంలా (ప్రకాశిస్తున ష్‌ హనునుంతుని చూసి అయిదుగురూ అయిదువైపులనుంచీ ముట్టుడించారు. వాడిల్టైన ములుకులున కఠినాయసబాణాలను ఒక్క పెట్టున వర్ణించారు. .' అయిదు బాణాలూ ఒకేసారి మారుతికి శిరస్సున నాటుకున్నాయి. దిక్కులు అదిరిపోయేట్టు నినాదం చేస్తూ రివ్వున ఆకాశంలోకి ఎగిరాడు. చాకచక్యంతో బాణాలను తప్పించుకుంటునా డు. ఉన్నట్టుండి మేఘంనుంచి పిడుగులాగా దుర్దరుని రథం మీదకు దుమికాడు. రథం ఇరుసు విరిగి నేలకు కూరుకుపోయింది. ఎనిమిది గుర్రాలూ పచ్చడి అయిపోయాయి. దుర్దరుడు ఎగిరిపడి ప్రాణాలు వదిలాడు. ఇది చూసి విరూపాషయూసాకులు రోషంతో కలియబడ్డారు. హనుమంతుడు ఆకాశంలోకి ఎగరగా గదాపాణులైన వారిద్దరూ అంతవేగంగానూ ఆకాశంలోకి ఎగిరారు. వెంటనే మారుతి తన వేగం తగ్గించి నేలమీద వ్రాలి సాలవృక్షం పెకలించి ఒకేదెబ్బతో ఇద్దరినీ నేలకూలా సిడు. ముగ్గురు సేనాపతులూ ఇలా చనిపోగా ప్రఘనుడు పట్టుసంతో భాసకర్షుడు శూలంతో విజృంభించారు. హనుమంతుని శరీరమంతా రక్తసిక్తం అయ్యింది. నిజంగా బాలసూర్యునిలా భాసించాడు. చేతికందిన పర్వత శిఖరం సెళ్ళగించి - చెట్లూ చేమలూ పాములూ మృగాలతో సవా - విసిరాడు. ఇద్దరు నాయకులూ అణగారి పోయారు. అనాథగా మిగిలిన నతో గుర్రాలను గుర్రాలతో, ఏనుగులను ఏనుగులతో, యోధులను యోధులతో, రథాలను రథాలతో మట్టుపెట్టాడు. కళలేబరాలతో రథఖండాలతో ఆ ప్రదేశమంతా దారి కానరాకుండా అయిపోయింది. హనుమంతుడు మళ్ళీద్వాతోరణం అధిరోహించాడు. యుగాంతం తరవాత మహాకాలునిలాగా మళ్ళీ ఊపిరి పీల్చుకున్నాడు. అయిదుగురు సేనాపతులూ సంచత్వం పొందారనే వర్తమానం విన్న రావణుడు, తన ఎట్టు ఎదుట యుద్దోన్ముఖుడై ఉన్న అక్షకుమూరుని మీద చూపులు నిలిపాడు. దృష్టిమాత్రంతో అభిప్రాయం (గ్రహించిన అక్షకుమూరుడు కాంచన చిత్రకార్ముకుడై హవిస్క్పుకు

౩78

ఎదురులేచే అగ్ని జ్వాలలా లేచి నిలబడ్డాడు. బంగారు రథం అధిరోహించి బాలదివాకరుడు లాగా కదిలాడు.

అది తపస్ఫంపాదితమైన దివ్యరథం. మనోవేగంతో ప్రయాణించే ఎనిమిది గుర్రాలతో పరుగులు. తీస్తోంది. అమ్ములపొదులు, ఖడ్గాలు, గదా శక్తి తోమరాది మహాయుధాలు అసంఖ్యాకంగా అందులో ఉనా యి. -

అమర తుల్య పరాక్రముడైన అక్షకుమూరుడు సమాహిత చిత్తంతో రణరంగప్రవేశం చేసాడు. ద్వారతోరణం మీద సమాసీనుడై ఉన్న కసీశ్వరుని చూడడంతోనే అక్ష్షకుమూరుని కన్నులు సంభ్రమాశ్చర్యాలతో విప్పారాయి. మెప్పుకూడా తళుక్కుమంది. వెంటనే మూడు బాణాలను ఒక్కసారిగా సంధించి వదలిపెట్టాడు. జయస్రాప్పితో అలసటను మరిచిపోయి హనుమంతుడు. విజృంభించాడు. ఇద్దరికీ భీకర సంగ్రామం జరిగింది. సురాసురులు భయము కంసితులయ్యారు.

భూమి దద్దరిల్లింది. సూర్యుడు చిన్నవోయాడు. వాయువు స్తంభించింది. వర్వతాలు కంపించాయి. ఆకాశం మారు(మోగింది. సముద్రం ఘూర్షిల్లింది.

అక్షకుమారుని బాణవృష్టిలో హనుమతృర్వతం మునిగిపోతోంది. వాడు బాల్యచాప ల్యంతో కన్నూూమిన్నూూ కానకుండా యుద్దం చేస్తున్నాడు. యుద్దం చేస్తున్న కొద్దీ వాడి పరాశక్రమవేగం వృద్ది చెందుతోంది. హనుమంతుడు గమనించాడు.

బాలుడు కద్రా అని ఉపేశీస్తే బహుప్రమాదం. వీడి ఆహవ కౌశలం నా ఊహకు కూడొ అందడం లేదు. సురాసురులకు దడపుట్టించే పరాక్రమం వీడిది. నాగయక్ష మునీశ్వరాదులు వీడికి వూజలు చేస్తున్నారంటే అందుకు అర్హుడే. వీడు నిస్సంశయంగా మహావీరుడు. వృద్ది పొందుతున్న అగ్నిని ఆర్బివెయ్యాలి. ఉపేక్షించి ఊరుకోకూడదు _ అని వాయుసుతుడు నిశ్చయించుకున్నాడు. ఆకాశంలోకి రివ్వున ఎగిరాడు. సమాహిత చిత్తంతో అక్షకుమారుడు వేసే బాణాలు ఆకాశానికి చిల్లులు పొడుస్తున్నాయి. వాటిని తప్పించుకుంటూ శెప్పపాటు. కాలంలో. రథాశ్వాల మీదకు దూకాడు హనుమంతుడు. రథం తుత్తునియలు అయ్యింది. వెంటనే ఆకాశంలోకి ఎగిరాడు. అకకుమారుడు కూడా ధనుఃఖడ్గాలతో ఆకాశంలోకి ఎగిరాడు.

ఆంజనేయుడు అతిలాఘవంగా అక్షకుమారుని కాళ్ళు రెండూ దొరకబుచు (కుని మహాసర్పాన్ని తిప్పినట్టు గిరగిరా తిస్పి బలంగా నేలకేసి విసిరికొట్టాడు. అక్షకుమూారుని

319

బాహువులు ఊరువులు శిరస్సు మొండెం దేనికదిగా చెల్లాచెదురు అయిపోయాయి. ఎముకలు నజ్ఞునజ్జు అయిపోయాయి. కనుగ్రుడ్డు పొడుచుకువచ్చి సెట్టిపోయాయి.

నిప్పులు కక్కుతున్న కన్నులతో హనువుంతుడు సంతృప్తిగా చూసి మళ్ళీ ద్వారతోరణం అధిరోహించాడు. దేవతలూ నుహర్షులూ ఆకాశ వీథి నుంచి ఆశ్చర్యచకితులై చూసారు.

ఈ వార్త రావణాసురుని గుండెల్లో భయ్రకంపనాలు పుట్టించింది. ఇంద్రజిత్తు వైవు తిరిగి -

ఇంద్రజిత్‌ 1 నీవు అస్త్రవిదుడవు. శస్త్రవిదుడవు. దేవేంద్రుని జయించిన పరాక్రమశాలివి. దివ్యాస్త్రాలు బ్రహ్మదేవుని నుంచి వరాలుగా పొందిన తపశ్యాలివి. దేశకాల విభాగజ్జుడవు, మతిమంతుడవు. ముత్లోకాలలోనూ నీకు అశకృ్యమనేది లేదు. నా నమ్మకం అంతా నీ మీదనే. అంతా చూస్తునా ఎవు కదా! స్వబలాన్నీ గ్‌ పరబలాన్నీ అంచనా వేసుకుని యథోచితంగా సన్నద్దుడవై యుద్దం ప్రారంభించు - నిన్ను యుద్దానికి పంపడమనే ఆలోచన నీ క్ష క తండ్రిగా నాకు అనుచితమే. అయినా రాజనీతి ననుసరించి క్షత్రియధర్మాన్ని అనుసరించి తన్పనిసరై నిన్ను పంపుతున్నాను.

న ఖల్వియం మతిః ్రేస్టా యత్త్వాం సం(ేషయామ్యహమ్‌ | ఇయం చ రాజధర్మాణాం కృదత్రస్య చ మతి ర్మమ॥

పుత్రకా! శత్రువినాశకా! బహువిధాలైన శస్త్రాస్తాలతో నీ నైపుణ్యం చూసించు. ఎట్టి పరిస్తితులలోనూ విజయం సాధించి తీరాలి. అదే నా కోరిక.

తండ్రి ఆజ్ఞను ఇంద్రజిత్తు శిరసా వహించాడు. ముకుళిత హస్తాలతో గంభీర వదనంతో ముమ్మూరు ప్రదక్షిణం చేసాడు. రణరంగానికి బయలుదేరాడు,

తేజస్సంపన్నుడు, పద్మదళవిశాలాకుడు ఇంద్రజిత్తు సైన్య సమేతంగా కదులుతూంక్రే పున్నమినాడు ఉప్పొంగుతున్న సముద్రం కనిపించింది. నాలుగు భీకరసింహాలు పూన్చిన రథం అధిరోహించి రావణి హనుమంతుని ముందు నిలిచాడు.

ఆ రథ ధ్వని ఆ కార్ముక ధ్వని ఆ సేనా ధ్వని వినగానే హనుమంతునికి ఉత్సాహం ఉరకలు వేసేంది. రెట్టింపు ధ్వనితో భీషణనినాదం చేసి శరీరం పెంచాడు.

నాగయక్ష గరుడోరగాది దేవతలతో, మహర్షులతో ఆకాశం క్రిక్కిరిసి పోయింది.

బంగారు. పిడులు కలిగి వజ్ర కళోరమైై వాడియైన బాణాలను అతి లాఘవంగా అతివేగంగా ఇంద్రజిత్తు గురిచూసి విడిచిపెడుతూంకే హనుమంతుడు తన తండ్రి

320 మార్గంలో - ఆకోశాలో - నిరాధారంగా సంచరిస్తూ సులువుగా తస్పించుకుంటున్నాడు. తన బాణాలు లక్ష్యం తప్పుతున్నందుకు రావణికి పట్టురాని రోషం వచ్చింది. బాహువులు సాచి ఇంద్రజిత్తును కబళించాలనుకొంటున్న హనుమంతునికి అవకాశం చిక్కడంలేదు. అవకాశం చిక్కించుకోవడానికి ఆ దిన్యవిక్రములు ఇద్దరూ తీవ్రంగా పోటీపడుతున్నారు. హనూమతో వేద న రాక్షసాంతరమ్‌! న మారుతి స్తస్య మహాత్మనో౭౦ంతరమ్‌ ॥ పరస్పరం నిర్విషహొ బభూవతుః। సమేత్య తా దేవసమాన విక్రమౌ॥ ఇక లాభం లేదు అనుకొన్న ఇంద్రజిత్తు ష్షణకాలం ఏకాగ్ర చిత్తంతో ఆలోచించాడు. బ్రహ్మాస్త్రం సంధించాడు. విడిచిపెట్టుడమే తడవుగా హనుమంతుడు అస్రబద్దుడై చేష్టలుడిగి నేలకు రాలిపడ్డాడు. ఇది బ్రహ్మాస్తమని (గ్రహించాడు. ఒక్కసారి బ్రహ్మదేవుని తలుచుకున్నాడు. అతడు అనుగ్రహించిన వరాన్ని న్మరించాడు. విమోచన శక్తి ఉన్నప్పటికీ పితామహాజ్ఞానుసారం వినయంగా తలవంచాడు. (గ్రహణే చాపి రక్షోభి ర్మహా న్మే గుణదర్శనః। రాక్షసేంద్రేణ సంవాద స్తస్మాత్‌ గృహ్హంతు మాం పరే॥ నన్ను బంధించి. రాష్షసులు తీసుకుపోవడంకూడా మంచిదే. రావణాసురునితో సంభాషించవచ్చు. బుద్ది చెప్పవచ్చు. తీనుకుపోనీ - అని నిశ్చయించుకొనా ఎడు. రాక్ష్షసులంతా ఒక్క-పెట్రున చుట్టుముటి నారచీరలతో (ద్రుమవల్కలాలతో బంధించారు. అస్రబంధం అన్యబంధాన్ని - వస్తబంధాన్ని - సహించుకోదు. బ్రహ్మాస్త్రం పట్టు వదిలేసింది. స బడ్డు తేన వల్కేన విముక్షో౭(స్తేణ వీర్యవాన్‌! అస్రబంధ స్స చాన్యం హి న బంధ మనువర్తతే॥ ఇది చూసిన ఇంద్రజిత్తు చింతావ్యాకులుడయ్యాడు, ఒక అస్త్రం ఇలా అవమానింపబడితే మరొక అస్త్రం ఏదీకూడా సనిచెయ్యదే ఎలాగా అని కంగారుపడ్డాడు. కానీ హనుమంతుడు అస్త్రవిముక్తుడు అయ్యను (ప్రవర్తించకపోవడం చూస్తి ఓహో! ఈ రహస్యం వీడికి తెలియదు కాబోలనుకొని కుదుటపడ్డాడు, రాక్షసులు కర్రలతో పిడికిళ్ళతో పొడుస్తూ మారుతిని రావణ సన్నిధికి లాక్కొని వచ్చారు. కొలువుతీరి కూర్చున్న తన తండ్రికి ఇంద్రజిత్తు నస్త్రబద్దుడైన మారుతిని సగర్వంగా

321

సమర్పించాడు. ఎవడు వీడు ఎక్కడ నుంచి వచ్చాడు. ఎందుకు వచ్చాడు - ఇటువంటి సందేహాలతో కొలువు కూటంలో రాక్షసులంతా గుసగుసలు పోతున్నారు. రకరకాల కథలు (హరి కథలు, హరి = కోతి) చెప్పుకుంటున్నారు. కొందరయితే ఆవేశపడిపోతూ చంపండి కాల్ఫండి భక్షించండి అని అరుస్తున్నారు.

నాలుగువైపులా త్రాళ్ళుపోసి పట్టుకొని వికృతాకారులు రాషసులు హనుమను అటూ ఇటూ. గుంజుతున్నారు.. రావణుడు మారుతిని చూసాడు. తేజోబల సమాయుక్తుడై భాస్కరునిలా ప్రకాశిస్తున్న రాక్షసాధిపతిని హనుమంతుడూ చూసాడు.

'కోధంతో రావణుని కన్నులు ఎరుపెక్కాయి. అతి తీక్షంగా చూస్తూ నిషయమేమిటో కనుక్కోమని తన మంత్రిముఖ్యులను ఆజ్ఞాపించాడు. తానై మాట్లాడలేదు.

ఇది హనుమంతునికి కోపోద్దీపకమయ్యింది. రావణుని రాజనీతి కుశలతకు రవ్వంత ఆశ్చర్యమూ కలిగింది. రోషతామ్రూక్షుడై తేరిపార జూసాడు.

ఎట్టుఎదుట విలువైన ఉన్నతమైన బంగారు గద్దెమీద రావణుడు, మణిమాణిక్యాలూ, ముత్యాలూ, రత్నాలూ పొదిగి ధగధగలాడుతున్న కిరీటం, మెడలో రత్నహారాలూూ బంగారు ఆభరణాలు, విలువైన తెల్లని వస్త్రం ధరించాడు. తనువంతా రక్తవందనం పులుముకునా ఎడు. విచిత్ర పరిమళాలు వెదజల్లుతున్నాడు.

విప్పారిన ఎర్రని కన్నులు భీకరంగా ఉన్నాయి. కోరల్దాగా తళతళలాడుతున్న ఎత్తయిన దంతాలు, వాటిని కప్పుతున్న దృఢమైన పెదవులు.

పది తలలతో భయంకరంగా ఉన్నాడు. సింహశాక్లూల నమ్మర్షంతో పది శిఖరాల మందరపర్వతంలా కనిపించాడు. నీలాచలంలా అంజనాచలంలా ముఖచంద్రబింబంతో కారుమీఘంలా భాసించాడు.

క్రేయూరాంగదాది మణిభూషణాలతో చందన చర్చలతో ఒక్కొక్క బాహువు అయిదుతలల కాలసర్పంలా కనిపించింది.

స్పాటికాస్తరణంతో కూడిన ఆ మహోన్నత కాంచనరత్న సింహాసనం మీద నుఖంగా దృఢంగా స్టీరంగా దర్భంగా కూర్చున్నాడు రావణుడు. వెనుకతట్టున అర్హవర్తులాకారంలో సమాంతరదూరంలో నిలబడి బాగా అలంకరించుకొన్న అందగత్తెలు వింజామరలు వీస్తున్నారు. ముందువైపున నాలుగు దిక్కులా నలుగురు మహామంత్రులు - ప్రహస్త మహాపార్శ్వ, దుర్దర, నికుంభులు ఉచితాసనాలను అలంకరించారు. చతుస్పముద్ర పరివృతమైన (భూ)లోకంలా

322 ఉంది రానణుని స్థితి. తక్కిన మంత్రులతో రాక్షస వీరులతో నభ కిటకిటలాడుతోంది. కోలాహలంగా ఉంది.

మేరు శిఖరం మీద కారుమేఘంలొ ఉన్న రాక్షసాధిపతిని చూస్తూనే ఆ తేజస్సుకి మోహితుడై ష్షణంలో తేరుకొని ఆశ్చర్యపోతూ -

అహో రూప మహో ధైర్య మహో సత్త్వ మహో ద్యుతిః! అహో రాక్షసరాజస్య సర్వలక్షణయుక్తతా ॥

అహో1 ఏమి రూపం, ఏమి థైర్యం, ఏమి బలం, ఏమి తేజస్సు! వీడి రూషంలో సర్వలక్షణ నంపన్నత ప్రస్ఫుటంగా కనబడుతోందే! ఓహోహో! అధర్మ ప్రవృత్తి ఒక్కటీ బలభీయసి కాకుండా ఉంకే వీడు- ఈ రాక్షసరాజు దేవలోకానికీ దేవేంద్రునికీ కూడా ఏలిక కొగలిగేవాడు.

యద్యధర్శ్మో న బలవాన్‌ స్యా దయం రాక్షసేశ్వరః। స్యా దయం సురలోకన్య సశక్రస్యాపి రక్షితా॥

(క్రూూరములు, నీచములు, కుత్సితములు అయిన వీడి సనులతో వీడి చేష్టలతో దేవదానవలోకాలు భయపడిసోతున్నాయి.. వీడు కోపిస్తే మొత్తం జగత్తును" ఏకార్లవం చేసెయ్యగలిగిన సమర్హుడులా కనిపిస్తున్నాడు. '

హనుమంతుడు. ఇలా అలోచిస్తూంకే సింహాసనం మీద గంభీరంగా కూర్చున్న రావణుని గుండెల్లో శంకాఘాతాలు చెలరేగాయి. ఏమీ! వీడు నందీశ్వరుడు కాదు గదా! కైలాసాన్ని క్రక్కదలించిన నాడు నన్ను శపించాడు. ఇప్పుడు వానరమూరర్తి సాకాత్కరెంచాడా ! లేక పోతే బాణాసురుడా! "

ఇలా చెలరేగుతున గ్‌ ఆలోచనలను అణగద్రొక్కి రోషతామ్రూక్షుడై - ప్రహస్తా! అడుగు, ఈ దురాత్ముడెవడో, ఎందుకు వచ్చాడో, ఎక్కడినుంచి వచ్చాడో, అశోక్థవనాని స ఎందుకు నాశనం చేసాడో రావ స్త్రీలను ఎందుకు భయసెట్టాడో, చార శక్యం కాని నా పట్టణానికి అసలు ఎందుకు వచ్చాడో, యుద్దం ఎందుకు చేసాడో, అడుగు, ఈ దుర్మతిని గట్టిగా అడుగు - అని బిగ్గరగా ఆజ్ఞాపించాడు. అప్పుడు ప్రహస్తుడన్నాడు -

ఓరీ కోతీ! భయపడకు, నిజం చెప్పు, నిన్ను ఇంద్రుడు పంపించాడా? మరింకే దిక్సాలకులైనా సంసించారా?. నీకు ఏ ప్రమాదమూ లేదు. నిస్సంకోచంగా నిజం చెప్పే "సెయ్యి. విష్ణుమూర్తి పంపిన గూఢచారివా? నీ వాలకం చూస్తుంటే నిజమైన వానరంలా

323 లేవు. మరింకేదో తేజస్కు తొంగిచూస్తోంది. నిజం చెప్పేస్తే ఇప్పుడే విడిచిపెస్టేస్తాం, అబడ్డం చెప్పావో ప్రాణాలు దక్కవు, చెప్పు- ఎందుకని లంకలో ్రవేశించావ్‌ ? న హి తే వానరం తేజో రూపమాత్రం తు వానరమ్‌। తత్త్వతః కథయస్వాద్య తతో వానర మోక్షసే॥ అనృతం వదతశ్చాపి దుర్లభం తవ జీవితమ్‌! అథవా యన్నిమిత్తం తే ్రవేశో రావణాలయే॥

ఈ ప్రశ్నలన్నింటికీ హనుమంతుడు క్రనుంగా సమాధానం చెప్పాడు. ఓ రాక్షస రాజా! విను. నేను ఇంద్రుని దూతను కాను. దిక్పాలకులు ఎవ్వరూ నన్ను పంపలేదు. విష్ణుమూర్తికి నేను గూఢచారిని కాదు. నాది వానరజాతి. నేను వానరుడను, ఇక్కడికి వచ్చాను. రాక్షసాధిపతి దర్శనం దుర్లభం కనక దానిని సంపాదించడంకోసమని అశోక్రవనం నాశనం చేసాను. అప్పుడు నీ రాక్షస వీరులు చుట్టునుడితే ఆత్మరక్షణకోసం ప్రతియుద్దం చేసాను.

దర్శనే రాక్షసేంద్రస్య దుర్లభే తదిదం మయా! వనం రాక్షసరాజస్య దర్శనార్హే వినాశితమ్‌ ॥

తతస్తే రాక్షసాః ప్రాప్తా బలినో యుద్దకాంక్షిణ: | రక్షణార్ధం తు దేహన్య ప్రతియుడ్దా మయా రణే॥

ఏ దివ్యాస్తాలకూ నేను బడ్డుడను కొను. ఇది నాకు బ్రహ్మ ఇచ్చిన పరం. అయినా రాజదర్శనం కోసం బ్రహ్మాస్త్ర బడ్డుడన్లై వచ్చాను. ఒకానొక రాజకార్యం మీద నీ దగ్గరికి వచ్చాను. మహా పరాక్రమ సంపన్నుడైన రాఘవునికి దూతను. (గ్రహించు.

కేనచిద్రాజకార్యేణ సం్రాప్తో౭స్మి తవాంతికమ్‌। దూతో౭హ మితి విజ్హేయో రాఘవస్యామితౌజసః॥

రాక్షసేశ్వరా! సుగ్రీవుని సందేశం తెచ్చాను. భ్రాతృ(ప్రేమతో నీ కుశలం అడగమవా డు. ధర్మార్ధ సహితమూ ఇహలోక పరలోక సుఖప్రదమూ అయిన సుగగ్రీవుని సందేశం విను- అంటూ సీతారామలక్ష్మ్మణుల దండకాప్రవేశం, సీతాపహరణం, ను(గ్రీవసఖ్యం, వొలివధ, సీతాన్వేషణ కోసం సుగ్రీవుడు బుకవానర మహావీరులను అసంఖ్యాకంగా దశదిశలకూ పంపడం వరకూ చెప్పి -

| రాజా! నన్ను హనుమంతుడంటారు. వాయుదేవునికి సాక్షాత్తూ బొరస పుత్రుడను.

324 సీతాన్వేషణకోసం శతయోజన విశాలమైన సముద్రాన్ని అంఘించాను. నిన్ను చూడడం కోసం ఇక్కడికి వచ్చాను. నీవు ధర్మార్దాల్లు ఎరిగిన వాడవు. తపశ్శాలివి. మహాప్రాజ్జుడవు. పరకాంతలను చెరపట్టుడం నీకు తగిన పని కాదు. తదృవాన్‌ దృష్ట ధర్మార్హ స్తవకృతపవరి(గ్రహః। పరదారాన్‌ మహాస్రాజ్ఞ! నోపరోద్దుం త్వమర్రసి॥

ఇటువంటి ప్రమాదకరమైన అ(క్రమాళ్లో నివంటి బుద్దిమంతులు తలదూర (రు. రామబాణాలకూ లక్ష్మణ శరాలకూ ఎదురు నిలవగల్లినవాడు అటు దేవతల్లో కానీ ఇటు రాకసుట్లో కానీ ఇంతవరకూ పుట్టలేదు. రామునికి కోపం తెస్పించి సుఖంగా జీవిస్తున్న వ్యక్తి ముళ్లోకాలలోనూ లేడు. మూడు కాలాలకూ హితమై ధర్మబడ్దనుయిన మాటు చెబుతున్నాను - జానకిని రామునికి అప్పగించు. సీతను ఇక్కడకు వచ్చి నేను సందర్శ్భించాను. అసంభవమూ అతిదుర్లభమూ అనుకున్న పనిని సాధించాను. మిగతా కార్యక్రమాన్ని రాఘవుడు నిర్వహిస్తాడు. సీత అంట ఏమో అనుకుంటునా 'ఎవు- బంధించానని సంబర పడుతునా వు. కానీ అయిదు తలల ఆడత్రాచు అని తెలుసుకోలేక పోతున్నావు. నీ తపన్వునూ నీ ధర్మాన్నీ వ్యర్హం చేసుకుంటున్నావు. తపస్సుచేసి అవధ్యత్వాన్ని - చావులేకుండా వరాన్ని పొందాను కదా అనుకుంటున్నావేమో 1! సుగ్రీవుడున్నాడు. దేవత కాదు. అసురుడు కాడు, రాక్షసుడు కాడు, దానవుడు కాడు, గంధర్వ యక్ష పన్నగాదులలో ఎవరూ కాడు. అతడినుంచి న్లీ ప్రాణాలను ఎలా కాపాడుకుంటావు? అధర్మాన్ని నాశనం చెయ్యడానికి ధర్మమే మార్గమూ సొధనమూ వెదుకు కొంటుంది, నీవు ఆచరించిన ధర్మాలకు (ప్రతిఫలం ఎలాగయితే పొందావో అల్లాగే ఈ అధర్మానికీ త్వరలోనే ఫలం అనుభవించి తీరుతావు.

జనస్టానంలో _ జరిగిన రాక్షససంహారం. గుర్తుతెచ్చుకో. వాలి వధను స్మరించు. రామసుగ్రీవుల సఖ్యం అర్హం చేసుకో. బుద్దిగా సన్మార్గంలో ప్రవర్తించు.

సీ లంకను మొత్తం వాజి రథ కుంజరాలతో సహా సర సనాశనం చెయ్యడానికి నేనొక్కడినే వాలు, కొనీ అది రామునికి ఇస్టం లేదు. సీతను అపహరించిన శత్రువులను నాశనం చేస్తానని సర్వ బుక్క వానర సమక్షంలో దాశరథి ప్రతిజ్ఞ చేశాడు. సీత సీత అని ఎవరినయితే అనుకుంటున్నావో ఆ సాధ్వి లంకావినాశినియైన కాళరాత్రి అని తెలుసుకో. వీ పాలిట కాలపొశం. సీతాదేవి తేజస్సుతో రామభద్రుని కోపంతో సమస్తంగా దహించివేయబడుతున ్న్‌ లంకా పట్టణాన్ని చూస్తావు. మిత్రులను, మంద్రులను, జ్ఞాతులను, భ్రాతలను, సుతులను, హితులను, భార్యలను, భోగాలను - సర్వ లంకా సామ్రూజ్యాన్నీ వినాశం నుంచి కాపాడు.

325 రాక్షసరాజేంద్రా! ఈ: రామదూత వాక్యాలను శ్రద్దగా ఆలకించు. రాముడు ఈ సచరాచర జగత్తును క్షణంలో అదృశ్యం చెయ్యగలడు, మళ్ళీ సృష్టించగలడు. సర్వలోకాలలో సర్వకాలాలలో సర్వభూతాలలో విష్ణుతుల్య పరాక్రముడైన రామునికి ప్రతివీరుడు లేనేలేడు. సర్వభూతేషు సర్వత్ర సర్వకాలేషు నాస్తి నః। యో రామం ప్రతియుధ్యేత విష్ణుతుల్య పరాక్రమమ్‌॥ అటువంటి రామునికి ఇంత అప్రీయం చేసి నీవు జీవించి ఉండడం దుర్లభం. సర్వలోకేశ్వర స్యైవం కృతా విప్రియ ముత్తమమ్‌ రామస్య రాజసింహస్య దుర్లభం తవ జీవితమ్‌ ॥ అని హనుమంతుడు ఉపదేశిస్తూంటే దశకంఠుడు క్రోధమూర్చితుడయ్యాడు. ఈ వానరాన్ని సంహరించండి అని ఆజ్ఞాపించాడు. ఆ ఏర్పాటు జరగుతూంకు విభీషణుడు కల్పించుకున్నాడు. - క్షమించు రాక్షసేంద్రా! కణం శాంతించు, నానూట ఆలకించు. పరదూతను సంహరించడం రాజధర్మ నిరుద్దం. నీవంటి రాజనీతికోవిదులు కూడా కోపంతో కొట్టుకుపోతే ఇంక పాండిత్య సముపార్టనం కేవలమూ (శ్రముగానే మిగులుతుంది. గృహ్యంతే యది రోషేణ త్వాదృళశో౭పి విపశ్చితః। తతశ్శాస్తవిపశ్చిత్త్యం శ్రమ ఏవ హి కేవలమ్‌ ॥ యుక్తాయుక్త విచక్షణ కోల్పోవద్దని ్రార్దిస్తూంటే రానణుడు రవ్వంత శాంతించి _ తమ్ముడూ 1! పాపాత్ములను సంహరించడంలో సాపం లేదు. అందుకని ఈ పాపాత్ముణి క్‌ సంహరిస్తాను - అన్నాడు. లంకేశ్వరా ! మరింత ప్రసన్నచిత్తంతో ఆలోచించు. దూత ఎట్టిపరిస్టితులలోనూ వధార్షుడు కాదు. వీదు శత్రువే కావచ్చు. అప్రియమే చేసి ఉండవచ్చు. పాపాత్ముడే కావచ్చు క్రాన్స దూత ఎన్నటికీ వధార్డుడు కాదు. ఇంకా వేరే వేరే దండనలు అనేకం ఉనా యి. వికలాంగుని చెయ్యడం కొరడాలతో కొట్టడం, తల గారిగించడం - ఇలా దూతకు విధించదగ్గ దండనలు అనేకం చెప్పబడ్డాయి. అంతేకానీ వధ ఎక్కడా వినలేదు. కనలేదు. ధర్మాధర్మాలు బాగా ఎరిగిన నీవంటివాడే కోపవివశుడైపోతే దండ్యాదండ్యులను గుర్తించకపోతే ఇంక కోపతీవ్రతను నిగ్రహించుకోగలిగిన శక్తిమంతుడెవడు! పైగా ఈ కపిని శిక్షించి ఏమి లాభం. వీడిని సంపినవాడిని శిక్షించు.

326 న చాప్యస్య కపేర్దాతే కంచితృశ్యా మ్యహం గుణమ్‌। తేస్వయం పొత్యతాం దండో థమైరయం (ప్రేషితః కపిః॥

వీడు సజ్జనుడో దుర్దనుడో. ఎవడో పంపితే ఇక్కడికి వచ్చాడు. వాడు చెప్పమన్న మాటలు చెప్పాడు. దూతలు అంకేనే ఇంత. అందుకని- న దూతో వధ మర్టతి- దూత వధార్షుడు కాదు. పైగా వీడు ఇక్కడ సంహరింపబడితే మరింక ఈ తీరానికి రాగలిగినవాడే ఉండడు. ఇంక నీవు శత్రువులను సంహరించేది ఎవ్పుడూ ఎలా!

ఈ విభీషణుని మాటలు దశగ్రీవునికి నచ్చాయి. సోదరా! దూత వధ గర్షించదగినదే. మరొక శిక్ష ఏదయినా విధిద్దాం. కోతులకు లాంగూలమే అలంకరణమంటారు. అందుచేత దానికి నిప్పు ముట్టీించండి. తోక కాలి పరిగెడతాడు.

కపీనాం కిల లాంగూలం ఇష్టం భవతి భూషణమ్‌! తదస్య దీష్యతాం శీఘ్రం తేన దగ్లేన గచ్చతు!॥

వీడు తోకకాలి గంతులు వేస్తూంటు రా్షనులంతా చూసి వినోదించండి. లంకలో వీథి వీథీ తిప్పండి.

ఈ రావణాజ్ఞ వినగానే రాక్షనులంతా - చిరిగిపోయిన దుస్తులూ వస్తాలూ తెచ్చి తోకకు చుట్టడం మొదలు పెట్టారు. వాళ్ళు అలా చుడుతూంకే హనుమంతుడు- తన రూపం “పెంచడం మొదలు పెట్తాడు. ఎండిపోయిన అడవిలో అగి వలా విజృంభించాడు.

గుడ్డలు చుట్రి రాక్షసులు నూనెపోసి తోక అంటించారు. హనుమంతుడు తోక రూడించాడు. రాక్షసులంతా ఎటువాళ్ళు అటు పడిపోయారు.

ఈ దుర్మార్గులందరినీ ్షణంలో సంహరించగలను కానీ రాజాజ్జను పాటిస్తున్న సేవకులు వీళ్ళు. వీళ్ళను చంపి ప్రయోజనం లేదు పోనీ రావణుణ్నే సంహరిద్దామంపే అది రాముడు చెయ్యవలసిన పని. అందుచేత శక్తుడనయ్యుండీ కూడా రామ ప్రీత్యర్థం ఇదంతా సహించి ఊరుకోక తప్పదు.

సర్వేష్లా మేవ పర్యాప్తో రాక్షసానా మహం యుధి! కింతు రామస్య ప్రీత్యర్థం విషహిష్యే౭హ మీదృశమ్‌ ॥

సీతాన్వేషణలో నిన్నరాత్రి లంకంతా తిరిగాను కానీ చీకట్లో దుర్గాలూ ఆయుధాగారాలూ “సేనావిభాగాలూ స్పష్టంగా చూడలేకపోయాను. ఇప్పుడు వీళ్ళే ఊరేగిస్తున్నారు. కనక - ఇదీ మన మంచికే- లంకా రక్షణ వ్యూహం అంతా తెలుసుకుంటాను - అని నిశ్చయించుకొని

327 వాయునందనుడు తన మహారూపాన్ని సంక్షేసించుకున్నాడు. (ఊరు ఎరిగిందు = ఊరేగించు) అప్పుడు రాక్షసులు బలిష్టమైన తాళ్ళతో మళ్ళీ గట్టిగా బంధించి భేరీనినాదాలతో మారుతిని వీథి వీథీ తిప్పడం మొదలు పెట్టారు. నాలుగు వీథుల కూడలిలో నిలిపి- వీడు శత్రుపక్షం గూఢచారి చూడండోహో అని చాటింపు వేస్తున్నారు. స్త్రీ బాల వృడ్డులంతా వేలం వెర్రిగా ఎగబడి చూస్తున్నారు. మండుతున్న తోక వాళ్ళను మరీ వినోదపరచింది. కొందరు. రాక్షసాంగనలు సీతకు ఈ వార్త తెలియజేసారు. నీతో మాట్లాడి వెళ్ళిన కోతికి శాస్తి జరిగింది అన్నారు. ఈ క్రూరమైన నాక్యాలు సీతను మరీ బాధించాయి. వెంటనే ఏకా(గ్రచిత్తంతో అగ్నిదేవుణ్ని ్రార్జించింది. మారుతిని చల్లగా చూడమని అభ్యర్షించింది. శీతో భవ హనూమతః అని ఆజ్ఞాపించింది. తోకకు చుట్టిన గుడ్డలు భగభగా మండుతున్నా తన కెక్కడా చీమ కుట్టి నట్టయినా లేదు. తోక చురుక్కుమనడం లేదు. 'ఫైగా చందనంలా చల్లగా హాయిగా ఉంది. (శిశిరస్యేవ సంపాతో లాంగూలాగ(గ్రే ప్రతిష్టిత. హనుమంతుడు ఆశ్చర్యపోయాడు. రామకార్యార్థం సముద్రంనుంచి మైనాకుడే లేచి వచ్చాడు. ఇంక అగ్ని సహకరించడంలో నింత ఏముంది! సీతాదేవి దయవల్ల రాముని ప్రభావంవల్ల మా తండ్రితో "స్నేహం వల్లా పావకుడు నన్ను దహించడం లేదు. సీతాయాశ్చానృశంస్యేన తేజసా రాఘవస్య చ! పితుశ్చు మమ సఖ్యేన నమాం దహతి పావకః॥ ఈ నిర్ణయానికి రావడమే తడవుగా హనుమంతుడు ఒక్క ఎగురు ఎగిరి ఎట్టయెదులటు ద్వారతోరణం చేరుకున్నాడు. శరీరం పెంచి పరిఘను ఊడబెరికి ఆ రాక్షసులను సంహరించాడు. నా కర్తవ్యం మరికొంచెం మిగిలి ఉంది దుర్గ వినాశం చెయ్యాలి. లంకాగృహాలతో నా లాంగూలాగ్నికి సంతర్పణ చెయ్యాలి - యోహ్యయం మము లాంగూలే దీప్యతే హవ్యవాహనః అస్య సంతర్చణం న్యాయ్యం కర్తు మేభిరహోత్తమైః॥ వెంటనే హనుమంతుడు మెరుపుతో మేఘంలాగా భవనాగ్రాలమీద సంచరిస్తూ ప్రహస్త- మహాపార్శ్య - వజ్రదంధ్హ్ర - శుక - సారణ - ఇంద్రజిత్‌ - జంబువూలి- రశ్మికేతు _ హ్రస్వకర్ష - రోమశ - యుద్దోన్మత్త - ధ్వజగ్రీవ - విద్యుజ్జిహ్వ - హస్తిముఖ - కరాళ -_ పిశాచ

• శోణితాష - కుంభకర్ణ - యజ్ఞకత్రు - బ్రహ్మశత్రు - నరాంతక - కుంభాది

328 మహారాక్షస వీరుల గృహాలను అగ్నికి ఆహుతి చేసాడు. అందమైన ఉద్యానాలను 'ప్రాసాదాలను ద్వారతోరణాలను తగులబెట్టాడు. భవనాలలో ఉన్న విలువైన వస్తువులన్నీ భస్మం అయిపోయాయి. కానీ ఆ వరుసలో విభీషణ గృహం విడిచి మిగతా లంకంతా అంటించేసాడు. వర్ణయిత్వా మహాతేజా విభీిషణగ్భృహం ప్రతి! క్రమమాణః క్రమేజైన దదాహ హరిపుంగవః॥ చిట్ట చివరలో రావణాసురుని భవనరాజం అధిరోహించాడు. సర్వ మంగళ శోభితమై నానారత్న విభూపష్నితమై రాసిబోసిన సౌందర్యంలా ఉన్న రావణభవనానికి నివు అంటించి హనుమంతుడు ప్రళయకాల మేఘంలా సింహగర్షన చేసాడు. అగ్నికి వాయువుతోడై భవనాలన్నీ భగ భగ మండిపోతూ ఒక్కటొక్కళే సమూలంగా కూలిపోతున్నాయి. భవనాగ్రభాగాలు కూలి పడిపోతుంటే ఆకాశం నుంచి సిద్దుల గృహాలు నేలకు రాలుతున్నట్టునిపించిందిె. గృవాలనూ గృహోవకరణాలనూ పెళ్ళాం పిల్లలనూ కాపాడుకోవడంలో అటూ ఇటూ ఉరుకులూ పరుగులూ తీస్తున్న రాక్షసుల హాహా కారాలూ, రాక్షసీరోదనాలూ -_ మిన్ను ముట్టాయి. కపిరూపంలో కొలాగ్ని వచ్చిపడిందని అంతా అనుకొనా రు. కాలిపోయిన. జడలతో సగం కాలిన వస్త్రాలతో పసి బిడ్డలను గుండెలకు హత్తుకొని మంటలనుంచి బయటపడుతున్న రాక్షసాంగనలు దారుణంగా రోదిస్తున్నారు. మృతుల శవాలతో వీథులు నిండిపోతున్నాయి. విలువైన వస్తువులూ ఆభరణాలూ తగులబడుతోంకే ఒక్కొక్క. జ్వాల ఒక్కొక్క రంగులో భాసిస్తోంది. రుద్రుని చేతిలో త్రిపురాలు తగులబడినట్టు హనుమంతుని చేతిలో లంకంతా భస్మమవుతోంది. రాక్షసుల శరీరాలే ఆజ్యంగా సమిధలుగా అది మరీ (ప్రజ్వరిల్లుతోంది. -ఫఠీల్చెలీల్మని పగులుతున్న కపాలాల ధ్వనులూ వస్తువుల శబ్దాలూ ఉరుముల్లా వినబడుతున్నాయి. దిక్కుతోచక వీథులలో నిలబడ్డ రాక్షసవీరులంతా - వీడు ఇంద్రుడో యముడో, వరుణుడో, అనిలుడో, అగ్నియో, అర్కుడో, కుబేరుడో - ఎవడో అయ్యుంటాడు తప్ప నానరమాథ్రుడు కాదు. సర్వసృష్టి కర్త బ్రహ్మదేవుని కోపం వానరరూపం ధరించి వచ్చిందేమో 1 లేదా మహామాయావి విష్ణుమూర్తి రాక్షస సంహారంకోసం అనంతము, అవ్యక్తము అచింత్యము “అయిన తన తేజస్సును ఈ రూపంలో పంపాొడేమో :-అని పరిపరినిధాల ఊహిస్తున్నారు. అయ్యో తండ్రీ! అయ్యో తనయుడా! అయ్యో ప్రియతమా! అయ్యో మిత్రమా!

329

అయ్యయ్యో ! జీవితమా! అనే దీనాలాపాలూ హాహాకారాలూ మిన్నుముట్టాయి.

షణంలో లంకంతా శాసోపహతలాగా అయిపోయింది. ఈ దృశ్యాన్ని కళ్ళారా చూస్తూ త్రికూటశిఖరా(గగ్రం మీద ఒక పెడగా నిలబడ్డాడు హనుమంతుడు. మనస్సులో రామవిభుని తలచుకొంటున్నాడు. ఆకాశంలో క్రిక్కిరిసి నిలబడ్డ దేవగంధర్వమునీశ్వరాదులు ఆశ్చర్యంగా ('ప్రశంసావూర్వకంగా చూస్తున్నారు.

అంతా అయిపోయింది. సముద్రంలో తోకముంచి అగ్నిని చల్దార్చుకున్నాడు. అప్పుడు హనుమంతునికి హఠాత్తుగా భయం వేసేంది. ఏమిటి ఈ కుత్సితమైన పని అనిపించింది. కోపాన్ని అదుపుచేసుకోగల మహాత్ములు నిజంగా ధన్యులు కదా! కోసిష్టాడు చెయ్యని పాపం లేదు, గురువులనుకూడా చంపేస్తాడు. సజ్ఞనులనుకూడా దురుసుగా అధిజ్నేపిస్తాడు.

క్రుద్దు పాపం న కుర్యాత్య: క్రుడ్దో హన్యాద్గురూనపి (క్రుద్దః పరుషయా వాచా నరస్సాధూనధిక్షిపేత్‌ ॥

కోపిష్టికి ఉచితానుచితాలూ కార్యాకార్యాలూ తెలియవు. సాము కుబుసాని ష వదలినట్టు ఎవడు తన కోపాన్ని ఓర్చుతో వదిలించుకుంటాడో వాడే పురుషుడు. ఛ ఛ1 నాకసలు బుద్దిలేదు. సిగ్గులేదు. మహాపాపం చేసాను. లంకను భస్మం చేస్తున్నానులే అనుకునా ను తప్పు ఆ మంటలకు సీతాదేవి కూడా ఆహుతి అయిపోతుందని ఊహించలేకపోయాను, స్వామికార్యం సాధిద్దామని వచ్చి చివరికి స్వామికార్యఘాతకుడను అయ్యాను. దేనికోసం ఇంత ప్రయత్నమూ చేసానో అది కాస్తా భగ్నమయిపోయింది. కోపంతో మొదటికే మోసం తెచ్చుకున్నాను.

లంకలో తగులబడని చోటు కనిపించడం లేదు. నిస్సంశయంగా సీత భస్మమయిపోయింది. ఇంక తిరిగి వెళ్ళడం అనవసరం. ఇక్కడే నేనుకూడా ప్రాణాలు కడతేర్చుకుంటాను. అగ్గిలో దూకనా సముద్రంలో పడి జలచరాలకు ఆహారమయిపోనా !

ఇలా. చింతిస్తున్న హనుమంతునికి శుభశకునాలు కనిపించాయి. సీతా దర్శనవేళ ఇటువంటివే కనిపించాయి. దానితో మూరుతికి ధైర్యం వచ్చింది.

సీతాదేవి చనిపోయి. ఉండదు. తేజస్సుతో తనను తాను రక్షించుకునే ఉంటుంది. తానే ఒక మహాగ్ని. వేరే అగ్నులు ఏమీ చెయ్యలేవు. మహా తేజస్వి, ధర్మాత్ముడు అయిన రాఘవుని భార్యను పానకుడు స్పృశించలేడు. ఆమె శీలమే ఆమెకు రక్ష రామప్రభావమూ, సీతాదేవి పొతివ్రత్యమూ కారణంగా ఈ అగ్ని నన్నే దహించలేదు. నా పట్ట శీతలుడుగా ఉన్నాడు. అటువంటిది సీతాదేవిని ఎందుకు దహిస్తాడు. అసలు ఎలా దహించగలడు ! తపః ప్రభావంతో జానకియే అగ్నిని దహించివేస్తుంది.

330

ఇలా ధైర్యం కూడదీనుకుంటున్న వాయుపుత్రునికి ఆకాశంలో చారణుల మాటలు వినిపించాయి. సాట్టుప్రాకారతోరణంగా అంకంతా భస్మమయిసోయింది కానీ జానకిమాత్రం చెక్కుచెదరలేదు. ఏమి మహాద్భుతం! ఇది- అనుకుంటున్నా ఎరు.

దగ్రేయం నగరీ సర్వా సాట్టుప్రాకారతోరణా! జానకీ న చ దగ్లేతి విస్మయో ద్చుత ఏవ నః॥

ఆంజనేయుడు కుదుటబడ్డాడు. ఒక్కసారి వెళ్ళి సీతాదేవికి మరొక్కసారి నమస్కరించి బయలుదేరదామనుకున్నాడు. అనుకోవడమే తడవుగా శింశుపొవృక్షచా సయలో జానకిముందు నిలిచాడు. నమస్కరించాడు. అమ్మా! అదృష్టవశాత్తూ నీవు వ్మేమంగా ఉన్నావు. అంతేచాలు, మరి నాకు సెలవిప్పించు - అని బయలుదేరబోయాడు. సీతాదేవి తదేకదీక్షతో హనుమంతుణ్ని చూస్తూ -

మహావీరా ! ఈ కార్యసాధనకు నీనొక్కడివే చాలు, కానీ అలా జరిగితే అది నీకు కీర్తి పెంచుతుంది. రాముడే న్వయంగా వచ్చి రావణ సంహారం చేసి నన్ను తీనుకువెడితే అది నా స్వామికి తగిన పని. అందుచేత నీవు వెళ్ళి ఇది ఇలా జరిగే ఏర్పాటు చెయ్యి -అని బప్పింది.

వైదేహీ! రాఘవుడు త్వరలోనే వస్తాడు. సమస్త బుక్షవానర మవిోసైన్యంతో వస్తాడు. యుద్దభూమిలో శత్రువులను సంహరిస్తాడు. నీ దుఖం పోగొడతాడు - ఇలా థైర్యం చెప్పి మరోసారి సవినయంగా నమస్కరించి హనుమంతుడు రామసందర్శనోత్సుకుడై బయలుదేరి అరిష్ట పర్వత శిఖరం అధిరోహించాడు.

ఆకుపచ్చని వనాలే పరిధానంగా శిఖరాలను తాకుతున్న మేఘపంక్షి ఉత్తరీయంగా, సూర్యకిరణ నృర్శతో ప్రకాశిస్తున్న మణిధాతుశిలలే నేత్రాలుగా, గిరిరురీ గంభీరనాదాలు వేదాధ్యయన ఘోషలుగాా గండశిలలనుంచి. ్రవిస్తున్న ఊటకాలువల చిరునవ్వడులు లలితగీతాలుగొ, ఎత్తుగా పెరిగిన దేవదారువులు బాహువులుగా, దూకుతున జలపాతఘోషలు అరుపుల కోలాహలంగా విరాజిల్లుతూ, పైని కదలుతున్న మేఘాలతో వృక్షాలతో తానే కంపిస్తున్నట్టుః గాలి తాకున గోలచేసే వేణునికుంజాలతో కలకూబితాలు చేస్తున్నట్టు : నిశ్శబ్ద గంభీరగుహలతో ధ్యానమగ్నమయినట్టు ప్రత్యంత పర్వతాలే పాదాలుగా నడవబోతున్నట్టు, హనుమంతుని బరువుకు పీడింపబడిన సర్పాల బుసలతో నిట్టూర్పులు విడుస్తున్నట్టు, ఆకాశం. తాకుతున్న శిఖరాలతో ఒళ్ళు విరుచుకొంటున్నట్టు ప్రకాశిస్తూ, బహునృక్షలతాలంకృతమై, నానామ్బగ పక్షిగణాకీర్షమై, మహర్షి యక్షగంధర్వకిన్నరోరగ సేవితమై కన్నుల పండువు చేస్తున్న అరిష్ట పర్వతం మీద సవనాత్మజుడు నిలిచి దక్షిణపుటొఢ్డునుంచి

331 ఉత్తరపు టొడ్డు చూస్తూ తన శరీరం పెంచడం మొదలు పెట్టాడు. భీషణంగా కనబడుతున్న సాగరాన్ని చూస్తూ నర్వశక్తిని కూడగట్టుకుని రివ్వున ఆకాశంలోకి ఎగిరాడు. ఆ వేగానికి పర్వతం బాధతో మూవిగింది. పాతాళానికి కూరుకుపోతున్నట్టుయ్యింది. గిరిశిఖరాలు విరిగి పడ్డాయి. మహావృక్షాలు మొదళ్ళు విరిగి పడిపోయాయి. గుహలలోని హా భయంకరంగా గర్జెించాయి. వృక్షచ్చాయలలో విహరిస్తున ఎ విద్యాధర దంపతులు ఆకాశానికి ఎగిరారు. మహాసర్పాలు నలిగి విషం కక్కుతూ బాధతో మెలికలు తిరిగాయి. ఇంతెందుకు పదియోజనాల వెడల్పు ముప్పయి యోజనాల ఎత్తు ఉన స్‌ అరిష్టపర్వతం నేలమట్టం అయిపోయింది, దశయోజన విస్తీర్మ (స్త్రింశద్యోజన ముచ్చి)తః।

• ధరణ్యాం సమతాం యాతః బభూవ దరాధరః;ః॥! సూర్యచంద్రులే జలజాలుగా, మేఘమాలికలే నాచుతీగలుగా, పునర్వసు నక్షత్రం మహామీనంగా, అంగారకుడు సెడ్డ మొసలిగా, ఐరావతమే ద్వీపంగా, చంద్రకిరణాలు గాలికి కదులుతున్న చిరుకెరటూలుగా ఆకాశ మహార్లవంలో హనుమంతుడు నుహానౌకలాగా సాగుతున్నాడు. చంద్రుని తాకుతున్నట్టు, గ్రహనక్షత్రాలను చేతితో తుంచుతున్నట్టు మబు ఖల చాటున దాగిలిమూతలాడుతూ ప్రయాణం సాగిస్తున్న మారుతి - ఆకాశంలో చందమామలా భాసిస్తున్నాడు. ప్రవిశన్న(భ్రజాలాని నిష్పృతంశ్చ పునఃపునః । ప్రచృన్నశ్చ ్రకాశశ్చ చంద్రమా ఇవ లక్ష్యతే॥ వివిధాభ్రఘనాపన గోచరో ధవళాంబరః।! దృశ్యాదృశ్యతనుర్వీర స్తదా చంద్రాయతే౭౦బరే॥ ధనుర్ముక్త్షబాణంలా దూసుకుపోతూ నడిసముద్రంలో మైనాక సర్వతాన్ని మరోమారు పలకరించి వెన్నుతట్టి సాగిపోతున్న హనుమంతునికి ఆవలిగట్టున మహేంద్ర పర్వతం కనిపించింది. ఆనందంతో మేఘ గర్జన చేసాడు. ఆ ధ్వనితో భూనభోజ౦ంతరాళాలు చూరుమోగాయి. దశదిశలకూ పిక్కట్టిల్లాయి. స వూరయామాన కపి ర్లశో దశ సమంతతః। నద న్నాదేన మహతా మేఘస్వన మహాస్వనః॥ ఆ గట్టుకు చేరుకుంటున్నాననీ, ఘనకార్యం సాధించి మిత్రులను కలుసుకుంటున్నాననీ ఉత్సాహంతో తోక ఉగర్రూతలూగించి ఈలవేసినట్టు గట్టిగా మళ్ళీ అరిచాడు. ఆ ధ్వనికి సూర్యమండలసహితంగా ఆకాశం బద్దలవుతుందేమో అనిసించింది.

332 హనుమంతుని రాకకోసం ఒళ్ళంతా కన్నులు చేసుకుని ఉత్తర తీరంలో ప్రతిక్షిస్తున్న వానరవీరులకు ఈ మేఘగర్షన వినిపించింది. వాయు వేగ మనోవేగాలతో దూసుకువస్తున్న హోరు వినిపించింది. అందరి ముఖాలలోనూ ఉత్సాహం వెల్లివిరిసింది. అవ్వుడు అందరికీ వినిపించేటట్టు ఆనందంతో జాంబవంతుడు ఇలొ (ప్రకటించాడు. ఓ వానర వీరులారా? మన హనుమంతుడు కృతకృత్యుడైై వస్తున్నాడు. ఏమీ సందేహం లేదు. ఈల విన్నారు కదా ! కృతకృత్యుడు కాకపోతే ఈ ధ్వని ఇలా ఉండదు. సర్వధా కృతకార్యో౭సౌ హనూమాన్నాత్ర నంశయః। న హ్యస్యాకృతకార్యన్య నాద ఏవం విధో భవేత్‌! కపివీరులలో ఉత్సాహం ఉరకలు వేసింది. చెట్టు నుంచి చెట్టుకూ, గిరిశిరం నుంచి గిరిశిఖరానికీ అటూ ఇటూ దూకడం మొదలుపెట్టారు. నూరుతిని నేను ముందు చూడాలంకు నేను ముందు చూడాలనే ఉబలాటం అందరికీ సెరిగిపోయింది. "పెద్ద సెద్డ కొమ్మలు విరివి గాలిలో ఊపుతునా రు. అది బంధువులను ఆహ్వానించడంలో భాగంగా చేతిగుడ్డలు వినరడంలా ఉంది. , తే ప్రీతాః పాదపా(గేషు గృహ్య శాఖాస్సువిస్టితాః! వాసాంసీన ప్రశాఖాశ్చ సమావిధ్యంత వానరాః॥ కొండగుహలో దూరిన ప్రచండవాయువు ఎలా ధ్వనిచేస్తుందో అలా గర్జిస్తూ హనుమంతుడు మహామేఘంలా వచ్చి మహేంద్ర గిరిశిఖరం మీద వాలాడు. కపసివీరులంతా ఆశృర్యచకితులై చూస్తుండగా మహాపర్వతం రెక్కలు విరిగి నేలమీద పడుతున్న మైరిగా దిగాడు దిగడమే తడవుగా కపివీరులంతా బిలబిలా మూగిపోయారు, అందరి ముఖాల్లోనూ ఆనంద తాండవం. ఆరోగ్యంగా తిరిగి వచ్చినందుకు సంతోషం. పండో కాయో చేతిలో ఉంచి రెండుచేతులా మృదువుగా నొక్కుతూ - రెండు పెదవులూ దగ్గరకు బిగబట్టుకుని ఆక్రనయనాలతో కన్నులలోకి చూస్తూ - ఒక్క కణం నిలిచి ప్రక్కకు తప్పుకుంటున్నారు. మరికొందరు దూరంనుంచే నమస్కరిస్తున్నారు. ఇంకొందరు దగ్గరకు వెళ్ళలేక దూరంగా నిలవలేక ఉక్కిరిబిక్కిరి అవుతున్నారు. అందరి మనస్సులలోనూ ఒక్కకే గౌరవం ఒక్కడే అర్భన.

333 హనుమంతుడు జాంబవదాది గురువృద్దులకూ అంగదునికీ నమస్కరించి, తక్కిన అందరి వూజలూ గౌరవాలూ చిరునవ్వులతో అందుకొని - అందరివైపూ చూస్తూ - దృష్టా పీత్రా = కనబడింది సీతాదేవి - అని సంజ్షేపంగా నివేదించాడు. స తాభ్యాం పూజితః వూజ్యః కపిభిశృ ప్రసాదితః। దృష్టా సీతేతి విక్రాంత స్సంకష్షేపేణ న్యవేదయత్‌ ॥ అంగదుని చెయ్యి. తన చేతిలోకి తీసుకుని ఆ అందమైన గిరిశిఖరం మీద అలాగే కూర్చుని - బుక్ష వానరవీరులారా |! అశోకవనంలో కనిపించింది సీతాదేవి. భీకర రాక్షసాంగనలు కాపలా కాస్తున్నారు. ఉపవాసాలతో అలసిపోయింది. కృశించింది. జడలు కట్టుకుపోయిన జుట్టుతో, ధూళి ధూసరిత శరీరంతో, రామ దర్శనం ఎప్పటికా అని ఎదురుచూసూ జానకీదేవి కనిపించింది. ల ఏకవేణీధరా బాలా రామదర్శనలాలసా। ఉపవాసపరిశ్రాంతా జటిలా మలినా కృశా॥ కనిపించింది అనే మాట శ్రోతలకు అమృుతప్రాయంగా వినిపించింది. గంతులు, అరుపులు, కేకలు, ఈలలు, కిలకిలారావాలు మిను 'ముట్టాయి. కొందరు తోకలు పైకెత్తారు. మరికొందరైతే చాలా పొడవైన తమ తోకలను (నోటితో చేస్తున్న ధ్వనికి అనుకూలంగా) జవజవలాడించారు. ఇంకొందరు చెట్టులూ గుట్టలూ దిగివచ్చి మారుతిని అలా స్పృశించి సంతోషంతో తిరగ వెడుతున్నారు. కేచి దుద్చిత లాంగులాః ప్రహృష్టాః కపికుంజరాః! అంచితాయత దీర్దాణి లాంగూలాని ప్రవివ్యధుః॥ అపరే చ హనూమంతం వానరా వారణోసమమ్‌ | ఆవ్లుత్య గిరిశృంగేభ్యః సంస్పృశంతి స్మ హర్షితాః॥ అప్పుడు అంగదుడు పలికాడు. హనుమా! బలపరాక్రమాలలో నీకు సాటి వచే వాడు లేడు. సముద్రాన్ని అవలీలగా దాటి వెళ్ళావు. అవలీలగా దాటి వచ్చావు. అహో! ఏమి స్వామిభక్తి! ఏమి శౌర్యము! ఏమి ధైర్యము! అదృష్టవశాత్తూ రామపత్ని సీతాదేవి నీకు కనపడింది. ఇంక రాముని వియోగ దుఃఖం తీరిపోతుంది - అంటూండగా తక్కిన బుక్ష వానరులంతా హనుమదంగదజాంబనంతులను పరివేష్టించి. యథోచితంగా గండశిలలపై

334 కూర్చున్నారు. అందరూ అంజలి బంధంతో హనునుంతుని ముఖం వైపే చూస్తున్నారు. అందరి మనస్యులలోనూ ఒకే కోరిక. జరిగినదంతా వినాలని, ఆంజనేయా! సీతాదేవిని ఎలా చూడగలిగావు. అక్కడ లంకా నగరంలో ఆ తల్లి ఎలా ఉంది. కుశలమేనా ?. క్రూరుడు రావణుడు జానకిపట్లు ఎలా ్రవర్తిస్తున్నాడు. అంతా వివరంగా చూసింది చూసినట్టు చెప్పు. విన్నాక అందరం కలిసీ భవిష్యత్కార్యక్రమం నిర్ణయించుకుందాం. రామ సన్నిధికి వెళ్ళి ఇదంతా చెప్పేటప్పుడు ఏది చెప్పాలి ఎంత వరకూ చెప్పాలి, ఏది దాచాలి అన్ని నీవే నిర్ణయించు. యశ్చార్హ స్తత్ర వక్తవ్యో గతై రస్మాభి రాత్మవాన్‌। రక్షితవ్యం చ యత్తత్ర తదృ్భవాన్‌ వ్యాకరోతు నః॥ జాంబనంతుడు. ఇలా అడిగేసరికి హనుమంతుడు మనస్సులో ఒక్కసారి సీతాదేవికి నమస్కరించి చెప్పడం ప్రారంభించాడు. మీరంతా చూస్తూండగానే నహేంద్రపర్వతంనుంచి ఆకాశంలోకి ఎగిరాను కదా! అలా వేగంగా వెడుతున్న నాకు మధ్యలో ఒక వర్వతం అడ్డు తగిలింది- అని ప్రారంభించి మైనాక వృత్తాంతం, సురసా వృత్తాంతం, సింహికా వృత్తాంతం, లఅంకిణీ వృత్తాంతం, చీకటి పడ్డాక లంకలో ప్రవేశించడం, రావణాంతఃపురంలో వెదకడం, చివరికి అశోకవనంలో శింశుపావృక్షం క్రింద సీతా సందర్శనం - భూమిశయ్యా వివర్ణాంగీ పద్మినీవ హిమాగమే। రావణాద్వినివృత్తార్జ్హా మర్తవ్యకృతనిశృయా ॥ రాక్షసీ తక్షనం, రావణాగమనం - సీతా! గర్వంతో నీవు నను ఎ అంగీకరించడంలేదు - రండు మాసాలు గడువుంది - ఆపైని నీ రక్తం తాగుతాను - అని బెదిరించడం, యదిచేత్తం తు దర్పా న్మాం నాభినందసి గర్వితే | ద్వా మాసావంతరం సీతే పాస్యామి రుధిరం తవ॥ సీతాదేవి రావణుని దారుణంగా నిందించడం, నీవు రామునికి దాస్యం చెయ్యడానికి కూడా పనికీ రాననడం - న త్వం రామస్య సదృశో దాస్యేప్యస్య న యుజ్యసే1 యజ్జీయ సృృత్యవాదీ చ రణశ్ఞాఘీ చ రాఘవః॥ రావణుడు. సీతను చంవబోవడం, మండోదరి (ధాన్యమాలిని) వారించడం,

335 నిష్క్ర్రమణం, రాక్షసీ తర్జనం, సీతాశోకం, త్రిజటాస్వపస్న కథనం, ఇక్వాకువంశవర్ల్షనతో తాను సీతాదృష్టిని ఆకర్షించడం, అటుపైని రామ సుగ్రీవ సఖ్యం వివరించి అంగుళీయకం అందించడం, రామదూతగా తాను వచ్చిన వైనం జానకి విశ్వసించడం - చివరికి - హనుమూ 1 నేను ఇక రెండు మాసాలే జీవిస్తాను ఈలోగా రాఘవుడు రావాలి. సుగ్రీవునితో కలిసి రామ లక్మణులు త్వరగా ఇక్కడికి వచ్చే విధానం చూడు. యథా శ్రుత్వైవ న చిరాత్తావుఖో రామలక్మణా | సుగ్రీవసహితౌ వీరావుపేయాతాం తథా కురు॥ అనే సీతా ప్రతిసందేశం స్వీకరించడం, శరీరం పర్వతాకారంగా పెంచి యుద్దకాంష్షతో అశోకవనాన్ని నాశనం చెయ్యడం, రాక్షసులతో యుద్దం, ఎనభైవేలమంది రాక్షసులను సంహరించడం, (ప్రహస్త పుత్రులైన జంబునూలిని, మంతద్రిపుత్రులను, రావణ సుతుడైన అకషకుమూరుని సంహరించడం, ఇంద్రజిత్తు యుద్దభూమికి రావడం. బ్రహ్మాస్తంతో వాడు తనను బంధించడం అటుపైని రాక్షసులు రజ్జువులతో బంధించగా అస్త్రం తట్టు విడవడం, రావణ దర్శన సంభాషణ కాంక్షతో తాను బడ్దుడై కొలువుకూటానికి వెళ్ళడం - రావణా! నేను రామదూతను, వాయుదేవుని కుమూరుడను. నన్ను హనుమంతుడం టారు. సుగ్రీవునికి నేను సచీవుడను. మహాతేజస్సృంపసన్నుడైన సుగ్రీవుడు నిను వ కుశలం అడిగి రమ్మన్నాడు. ధర్మార్హ సహితమైన ఒకమాట చెప్పి రమ్మని పంపించాడు. రాముని భార్యను నీవు అపహరించావు. ఇప్పుడు నేనూ దాశరథీ అగ్ని సాక్షిగా మైత్రి కుదురు కున్నాం. రాముడు ఒకే ఒక్కబాణంతో మహాబలియైన వాలిని సంహరించాడు. మేము ఇప్పుడు ఆ మహాత్మునికి సహాయపడుతున్నాం. &ప్రమానియతారి సీతా దీయతాం రాఘవాయ చ। యావన్న హరయో నీరా విధమంతి బలం తవ॥ వానరవీరుల ప్రభావం దేవతలకు కూడా అందదు - అని సుగ్రీవ సందేశాన్ని వినిపించడం, రావణుడు హనుమంతుని వధకు ఆజ్ఞాపించడం, విభీషణుడు వారించడం, చివరకు తోక్తకు నిప్పు అంటించడం, లంకాదహనం, జానకి కూడా ఆ మంటట్లో మాడిపోయి ఉంటుందని శంకించడం, తన తోక కొలక పోవడం, దీప్యమానే తు లాంగూలే నమాం దహతి సావకః। హృదయం న ్రహృష్టం యే వాతాస్సురభిగంధినః॥

336 చారణుల సంభాషణ వినడం, తాను మళ్ళీ వెళ్ళి జానకిని చూడడం అరిష్ట వర్వతం అధిరోహించి ఆకాశమార్గాన రావడం - అంతా సవిస్తరంగా తెలియజేసాడు. బుక్షవానరవీరులారా ! (శ్రీరామచంద్రుని ప్రభావంవల్ల మీ తేజస్సు వల్ల సుగ్రీవుని మహిమవల్ల ఈ దూతకార్యమంతా నేను నిర్వహించగలిగాను = . రాఘవన్య ప్రభావేణ భవతాం చైన తేజసా! సుగ్రీవస్య చ కార్యార్దం మయా సర్వ మనుష్టితమ్‌॥ జరిగినదంతా యథాతథంగా మీ ముందు ఉంచాను. ఇంక తరువాయి కార్యక్రమం చెయ్యండి. సీతాదేవి సౌశీల్యం చూసాక నా మనస్సు సంతృప్తి చెందింది. అగ్నిజ్వాలలుకూడా చెయ్యలేని పనిని సీతాదేవి తన పాతివ్రత్యంతో సాధించగలదు. అయినా ఆమెను స్పృశించి రావణుడు భస్మం కాకుండా ఉన్నాడంటే వాడి తపః ప్రభానం సామాన్యనుయినది కాదు. ఇదీ ఉన్న పరిస్థితి. రామలక్మణులు సీతను దర్శించాలి. అందుకు ఏమి చెయ్యాలో ఎలా చేయాలో అనంతర కార్యక్రమమంతా జాంబవత్ర్రముఖులు మీరు నిర్ణయించండి. సర్వ రాక్షన సైన్యంతో రావణాసురునితో కలిపి యొత్తం లంకను నాశనం చెయ్యడానికి | నేనొక్కడనైనా చాలు. ఇంక మీరంతా సహకరిస్తే చెప్పేదేముంది! అక్కడే. అప్పుడే నంహరిద్దామనుకున్నాను కానీ మీ అందరి అనుజ్ఞ తీసుకోలేదుకదా అని సంశయించి ఆగాను. సాగరం పొంగి వచ్చినా నుందరాచలమే కదలివచ్చినా జాంబవంతుని కదిలించలేవు. సర్వరాక్షస సైన్యాన్ని మట్టుపెట్టుడానికి అంగదు డొక్కడుచాలు. పనన - నీలులకు మందరాద్రి కంపించి పోతుంది. మైంద ద్వివిదులకు ్రతివీరుడు లేడు. నీరు అశ్విపుత్రులు.. బ్రహ్మను ఉపాసించి అమృతం సేవించిన సంగతి మనకు తెలుసు. మిగతా వానరులంతా అలా చూస్తూండగా వీరిద్దరూ సర్వరాక్షన 'సైన్యాన్నీ ఊదెయ్యగలరు. నేనే అంకను తగులబెట్టి వచ్చాను. వీథి వీథిలో మన నినాదం వినిసించాను - జయ త్యతిబలో రామో లక్ష్మణశ్చ మహాబలః। రాజా జయతి సుగ్రీవో రాఘవేణాభిపాలిత:॥ అహం కోసలరాజన్య దాసః పవనసంభవః । హనుమూ నితి సర్వత్ర నామ విశ్రావితం మయా॥ అశోకననంలో శింశుపావృక్షం క్రింద కూర్చుని సీతాదేవి దీనాతిదీనంగా దఖిస్తోంది. | కళ కోల్పోయిన చంద్రరేఖలా ఉంది. రాక్షసులు చుట్టుముట్టి భయపెడుతున్నారు. ఆ

337 పతివ్రత రామనిభునే ధ్యానిస్తూ ఏకవస్త్రధారిణియై, కటికినేలమీద కూర్చుని ఉంది. రావణ భయంతో ప్రాణత్యాగానికి నిశ్చృయించుకుంటే అతిప్రయత్నం మీద నేను వారించగలిగాను, విశ్వాసం కుదర్భ గలిగాను. రావణాద్వినివృత్తార్జా మర్తవ్య కృత నిశృ్చయా ! కథంచి నృగశాబాక్షీ విశ్వాస ముపపొదితా ॥ సీతో సాధ్విని అపహరించి రావణుడు తన చావును తానే కోరి తెచ్చుకునా ఎదు. ఇక రాముడు నిమిత్త మాత్రుడు. సహజంగానే వైదేహి కృశాంగి. వియోగ దుఃఖంతో ఇప్పుడు మరీ చిక్కి శల్యమ్రై పోయింది. పాడ్యమి నాటి చదువులాగా కృశించిపోయింది. సా ప్రకృత్వ్యైవ తన్వంగీ తద్వియోగాచ్చ కర్శితా। ప్రతిపత్వాఠశీలన్య విద్యేవ కృశతాం గతా ॥ ఇప్పుడు మనం ఏమి చెయ్యాలో చెప్పండి- అని వాయుపుత్రుడు ఆవేశంగా (ప్రసంగించాడు. అది విని అంగదుడు - సీతాదేవిని తీసుకురాకుండా రామనన్నిధికి నునం వెళ్ళడం అనుచితం. చూసివచ్చానే తప్ప తీసుకురాలేదని విన్నవించడం మరీ అనుచితం. మనమందరం మహావీరులం ఉనా ఎం. రాక్షససైన్యాన్ని హనుమంతుడు ఎలాగా సంహరించే వచ్చాడు. కనుక మనం లంకను చుట్టిముట్టి సీతాదేవిని తీసుకుని వచ్చి అప్పుడే రాముని దర్శిద్దాం అన్నాడు. అంగదా! నీ వన్నది సమంజసంగానే ఉంది. కానీ మనం స్వతంత్రించి నిర్ణయాలు తీసుకోకూడదు. రాముని ఆలోచనలు ఎలా ఉన్నాయో. అది తెలుసుకుని కార్యసిద్దికి పూనుకోవడం మంచిది - అని జాంబవంతుడు వారించాడు. దీనికి అంగదహనుమదాదులంతా అంగీకరించారు. ఆనంద పరవశులై భూనభో2ంతరాళాలు దద్దరిల్లేలాగా అందరూ బయలుదేరారు. అందరి చూపులూ హనుమంతుని మీదనే ఉన్నాయి. ఏమి చెయ్యాలి, ఎలా చెయ్యాలి. రాముడేమంటాడు, యుద్దం ఎప్పుడు - ఇలా తనలోతాము కసి వీరులు ఉత్సాహంగా చర్చించుకుంటున్నారు. సుగ్రీవునికి ప్రీతిపాత్రమైన మధువనం సమీపించారు. దానికి దధిముఖుడు కాపలా, అతడు సుగ్రీవునికి మేనమూమ. యద్రకతి మహావీర్య సృృదా దధిముఖః కపిః! మాతులః కపిముఖ్యస్య సుగ్రీవస్య మహాత్మనః ॥

338 ఆ వనాన్ని చూడగానే కసివీరులకు మధుపానం చెయ్యాలనిసించింది. అంగదుడిని అర్హించారు. అతడు జాంబవత్ర్రముఖులతో చర్చించి అనుమతించాడు. అందరూ మధుపానం చేసారు. అట్టుహాసంగానూ కోలాహలంగానూ ఉంది. కొందరు పాటలు పాడుతున్నారు. కొందరు పొర్షుదండాలు పెడుతున్నారు. కొందరు నృత్యం చేస్తున్నారు. కొందరు విరగబడి నవ్వుతున్నారు. కొందరు పడుతున్నారు. కొందర. హడావిడిగా తిరుగుతున్నారు. కొందరు గంతులు వేస్తున్నారు. కొందరు దూకుతున్నారు. కొందరు వాగుతున్నారు. ఒకళ్ళనొకళ్ళు నెట్టుకుంటున్నారు. జార్లబడుతునా, ఎరు. చెట్టునుంచి చెట్టుకి కొండ నుంచి కొండకు దూకుతున్నారు. మరికొందరు సగంలోనే ఢామ్మని తలకిందులుగా పడుతున్నారు. పాడుతున్న వాడి దగ్గరికి నవ్వుతూ ఒకడు చేరుతున్నాడు. నవ్వుతున్న వాడి. దగ్గరికి ఏడుస్తూ ఒకడు చేరుతునా సడు.. ఏడుస్తున్న వాడి దగ్గరికి ఎగదోస్తూ ఒకడు చేరుతున్నాడు- వాడి దగ్గరికి అరుస్తూ ఒకడు చేరుతున్నాడు - గాయంతి కేచి త్ర్రణమంతి కేచిత్‌, నృత్యంతి కేచిత్‌ ప్రహసంతి కేచిత్‌! పతంతి కేచిత్‌ విదరంతి కేచిత్‌, ప్లవంతి కేచిత్‌ ప్రలపంతి కేచిత్‌ ॥ గొాయంతమన్యః (ప్రహసన్ను పైత్తి హసంత మన్యః (పప్రరుదన్ను స పైతి! రుదంత మన్యః ప్రణుదన్ను పైతి నుదంతమన్యః ప్రణదన్ను ఎ పైతి॥ కోతిమూక ఒక్కసారిగా వచ్చిపడి మధువనాన్ని ధ్వంసం చేస్తూంటే దధిముఖుడు ఉ(గ్రుడయ్యాడు.. కొందరిని కేకలు వేస్తి కొందరిని కొట్టి వారించబోయాడు. వాళ్ళు తిరగబడ్డారు. జగడమయ్యింది. కలహంగా మారబోతున్న సమయంలో హనుమంతుడు కల్పించుకొని "స్వేద గొ అనుభవించండి ఆనందించండి అని కసివీరులను (ప్రోత ఏహించి ఎవడు అడ్డు వస్తాడో చూస్తానంటూ. ముందుకు వచ్చాడు. అప్పుడు అంగదుడు అందరికీ వినిపించేట్టు ఒక ప్రకటన చేసాడు. వానరవీరులారా 1! ప్రసన్న చిత్తంతో మధువు సేవించండి. హడావిడి లేదు. మెల్లగా పుచ్చుకోండి ! ఘనకార్యం సాధించుకు వచ్చిన హనుమంతుని మూటను నేను చెల్లించాలి. అది అకార్యనుయినా సరే. అలాంటప్పుడు ఇటు వంటిది నేనెందుకు కాదనాలి! అవశ్యం కృతకార్యస్య వాక్యం హనుమతో మయా! అకార్యమసి కర్తవ్యం కినుంగ పునరీదృశమ్‌ ॥ వానరులంతా బాగు బాగని మెచ్చుకున్నారు. దండాలు పెట్టారు. మళ్ళీ మధుషానంలో

339 మునిగిపోయారు. సీతాసొధ్వి కనిసించింది. సందేశం వినిపించింది. అంటూ పరవశించిపోతు న్నారు. వనపాలకులు దాడిచేసారు. వాళ్ళను తరిమేసారు. దొన్నెలతో త్రాగినంత త్రాగి పారబొసినంత పాొరబోస్తున్నారు. ఒకరిమీద ఒకరు | వసమయి ఎరు. మోతాదు ఎక్కువయినవారు చెట్ల మొదట ఆకులు పరుచుకుని నిద్రపోతున్నారు. నెట్టుకుంటున్నారు. తూలి పోతున్నారు. సింహనాదాలు చేస్తున్నారు. కూతలు కూస్తున్నారు. ఉన్నచోటే పడి నిద్రపోతున్నారు. గుర్రుకొడుతున్నారు. అశ్లీలాలూ అవాచ్యాలూ హాస్యాలూ అపహాస్యాలుగా వనపాలకులు నానాహింసలకు లోనయ్యారు. ఒకచెట్టు ఊడబెరికి మీదమీదకు వస్తున్న ఒక వనపాలకుడు ఆర్యకుడనే వాడిని అంగదుడు - వీడు నావాడు అనే మాట మత్తులో మరచిపోయి - కోపంతో రెక్కలు విరిచి పట్టుకుని నలిపేసాడు. కుయ్యో మొర్రో అంటూంకే దధిముఖుడు విడిపించి ఓదార్చాడు. ఇక లాభం లేదు. అంగదుడు స్వయంగా దగ్గర ఉండి మధువనం నాశనం చేయించాడని మహారాజు సుగ్రీవునికి తెలియజేద్దాం, వీళ్ళకు తగిన శిక్ష వేయిద్దాం అని ననపాలకులంతా నిశ్చయించుకొని మరుక్షణంలో ఆకాశ మార్గాన సు(గ్రీవసన్నిధిలో వాలారు. దధిముఖుడు దీనముఖుడై సుగ్రీవునికి పాదాభివందనం చేసి అలా ఉండిపోయాడు, దధిముఖా! లేలే. ఏమయ్యింది ? నీకు అభయం ఇస్తున్నాను. ఏమిటో చెప్పు? ఉత్తిష్టోత్తిష్ట కస్మాత్త్వ్రం పాదయోః పతితో మమ! అభయం తే భవేద్వీర ! సర్వమేవాభిధీయతామ్‌ ॥ సుగ్రీవుడు ఇలా అభయం ఇచ్చాక దధిముఖుడు లేచి నిలబడి- మహాప్రభూ బుక్షరజసునిచేత, నీచేత వాలిచేత ఇంతకాలం సంరక్షింపబడుతూ వచ్చిన మధువనం ఇవ్వేళ అంగద ప్రముఖులైన వానర వీరుల చేతుల్లో సర్వనాశనం అయిపోయింది. సేన్చావిహారం చేస్తున్నారు. వారించబోయిన నుమ్మల్ని బొమలు ముడివేసి చూస్తూ అశ్షీలాలతో అవాచ్యాలతో అవమానించారు. అంతా కలిసి మమ్మల్ని కుళ్ళబొడిచారు. తనుకు విన్నవిద్దామని పారిపోయి వచ్చేసాం ప్రభూ! అని దుఃఖిస్తూ మనవి చేసాడు. ప్రక్కనే ఉన్న లక్ష్మణునికి ఈ దధిముఖుని భాష అర్హం కాలేదు. నానరమహారాజా 1 ఈ వనపాలకుడు ఎందుకు దుఃఖిస్తున్నాడు ? ఏమి చెబుతున్నాడు ? కినుయం నానరో రాజన్‌ ! వనపః ప్రత్యుపస్థ్రితః। కం చార మభినిర్షిశ్య దుఃఖితో వాక్య మబ్రవీత్‌ ॥

340 ఆర్యా! లక్ష్మణా! దక్షిణ దిక్కంతా గాలించి తిరిగివచ్చి అంగద (ప్రముఖవానరవీరులు మధువనంలో మధుపానం చేస్తున్నారట. చెప్పిన పని సాధించుకు రాకుండా వీళ్ళు ఇలా (ప్రవర్తించరు. నైషా మకృతకృత్యానా మీదృశస్వ్యాదుపక్రనుః! ఆగతైశ్చ ప్రమధితం యథా మధువనం హి తైః॥ దృష్టా దేవీ న సందేహో న చాన్యేన హనూమతా! న హ్యన్యస్పాధనే హేతుః కర్మణో౭స్య హనూమతః॥ కార్యసిద్ది ర్మతిశ్చైవ తస్మిన్వానరపుంగవే। వ్యనసాయశ్చ వీర్యం చ శ్రుతం చాపి ప్రతిష్టితమ్‌॥ జాంబవాన్యడత్ర నేతా స్యా దంగదశృ (మహాబల బలేశ్వరః। హనూమాంశ్చాప్యధిష్పాతా న తస్య గతిరన్యథా॥ లక్మణా 1! కనిపించింది సీతాదేవి. నందేహం లేదు. మరెవరో కాదు హనుమంతుడే చూసివచ్చి ఉంటాడు. మరొకడెవడూ ఇంతటి ఘనకార్యం సాధించలేడు. కార్యసిద్ద్హైి బుద్ది ఇవి రెండు మారుతికే ఉన్నాయి. ప్రయత్నం ఉంది. బల పరాక్రమాలు ఉన్నాయి. జ్ఞానమూ ఉంది. హనుమంతుడే సాధించి ఉంటాడు. జాంబవంతుడు నాయకుడుగా మహాబలశాలి అంగదుడు ేనాపతిగా హనుమంతుడు సంరక్షకుడుగా ఉన్నప్పుడు పని నెరవేరాలే తప్ప మరోలొ జరగడానికి వీలులేదు. అంగదాదులు మధువనం నాశనం చేసారట. వనపాలకులు వారిస్తే కొట్టారట. ఈ మౌట చెప్పడానికి ఈ వనపాలకుడు వచ్చాడు. ఇతడి పేరు దధిముఖుడు. సీత్రాదేవి కనపడింది. సౌమి(త్రీ! ఆలోచించి చూడు. అందుకే వాళ్ళంతా మధువు -సీవిస్తున్నారు. సీతాదేవి కనిపించి ఉండకపోతే నాకు ప్రాణప్రదమైన మధువనంలోకి వీళ్ళు అడుగు సెష్ట్రే సాహసం చెయ్యరు న చాప్యదృమ్ట్వై వైదేహీం విశ్రుతాః పురుషర్షభ। వనం దత్తవరం దివ్యం ధర్టయేయు ర్వనౌకసః॥ ఈ సుగ్రీవుని మాట రామలక్మణులకు చెవుల సండువు చేసింది. ఇద్దరూ ఎంతో ఆనందించారు. అపుడు సుగ్రీవుడు - దధిముఖా 1 సంతోషం. కృతకృత్యులై వాళ్ళు మధువనంలో ఆనందిస్తున్నారు. ఇది క్షమించదగినది. క్షమించాను. వెంటనే హనుమత్ర్రముఖు

41 అను చూడాలి. వాళ్ళు కృశార్డులు. సీతాన్వేషణంలో వాళ్ళు చేసిన ప్రయత్నం వినాలి- అని ఆజ్ఞాపించాడు. దధిముఖుడు వినయంగా రామలక్క్మణ సుగ్రీవులకు నమస్కరించి అదే ఆకాశ మార్గాన అదే వేగంతో వచ్చి మధువనంలో వ*ంాడు. అంగదునికి నమస్కరిస్తూ - సౌమ్యుడా 1 కోపం విడిచిపెట్టు. అజ్ఞానంతో వేము మిమ్మల్ని వారించాం. మన్నించు. నీవు యువరాజుని. ఈ వనానికి అధిసతివి. మూర్చత్వంతో మేము ఇంతకుముందు చేసిన పనిని క్షమించు. యువరాజస్త్య మీశశ్చ వనస్యాస్య మహాబల | మౌర్వ్యా త్పూర్వం కృతో దోషస్తం భవాన్‌ క్షంతు మర్హతి ॥

మేమంతా వెళ్ళి మీ బాబాయికి చెప్పాం. ఆయన కోపించకపోగా సంతోషించారు. మిమ్మల్ని అందరినీ త్వరగా రమ్మన్నారు.

ఈ మాటలు విన్న అంగదుడు - వానర వీరులారా! వినా ఎరా 1! రామునికి ఈ వార్త తెలిసిపోయింది. ఇంక మనం ఆలస్యం చెయ్యకూడదు, మధుపానం చేసి అందరూ యఖేచ్భగా విశ్రాంతి తీసుకుంటున్నారు. నేను ఏమి చెప్పను! మా పినతండ్రి సుగ్రీవుని సన్నిధికి మనం వెళ్ళాలి. అందరూ కలిసి ఆలోచించి ఒకమాట చెప్పండి. అలా నడుచుకుంటాను, అలా చేద్దాం. అంతేకానీ నేను స్వతంత్రించను. యువరాజు నయినా ఇప్పుడు మిమ్మల్ని ఆజ్ఞాపించలేను. పైగా కృతకృత్యులైన వీరులను మిమ్మల్ని ఆజ్ఞలతో అదరగొట్టుడం యుక్తం కాదు.

సర్వే యథా మాం వక్య్యంతి సమేత్య హరియూథపాః। తథాస్మి కర్తా కర్తవ్యే భవద్భిః సరవానహమ్‌ ॥ నాజ్ఞాపయితు మీశో౭హం యువరాజో౭స్మి యద్యపి! అయుక్తం కృతకర్మాణో యూయం ధర్షయితుం మయా॥

వానరుల మనస్ఫులన్నీ ఈ చూటలకు ఆనందించాయి. రాజా! ప్రభువయ్యుండి ఇలా మాట్ట్లాడేవాడెవడు ! ప్రతివాడూ నేను ఐశ్వర్య మదమత్తుడను అనుకుంటూ ఉంటాడు. ఇలా సలకడం నీకే తగింది. మేసుంతా కూడా సుగ్రీవుని సన్నిధికి వెళ్ళడానికే నిశృయించుకున్నాం.

ఏవం వక్ష్యతి కో రాజన్‌ ప్రభుస్సృన్‌ వానరర్షభ। ఐశ్వర్య మదమత్తో హి సర్వో౭హ మితి మన్యతే॥ నీ ఆజ్ఞ లేకుండా అడుగుతీసి అడుగు కదపం, హరిథ్రేస్టా! ఇది సత్యం - అని

342 వానరవీరులంతా ముక్తకంఠంతో చెప్పారు. సరే అయితే వెడదాం పదండి అంటూ అంగదుడు ఆకాశంలోకి ఎగిరాడు. వానరవీరులంతా ఎగిరారు.. ఆకొశం నిరవకాశం అయిపోయింది. ఏదో యంత్రం ఎగరగొట్టిన పర్వతాల్దాగా వానరవీరులు ఒకరివెంట ఒకరుగా ఎగిరి అంతా సాగుతున్నారు. మేఘగర్హనలు చేస్తున్నారు. ఉతృతంత మనూత్తేతు న్ఫర్వే తే హరియూథపాః। కృత్వాకాశం నిరాకాశం యం్రోత్‌ క్షిప్తా ఇవాచలాః॥

అంగద ప్రముఖులు ఇంకా రాలేదేమో అని రాముడు శోకాకుల చిత్తుడయ్యాడు. రామభద్రా! ఊరడిల్లు. నీకు శుభమగుగాక 1! దృష్ట దేవీ న సంశయః - కనబడింది సీతాదేవి. సందేహం లేదు. గడువు దాటిపోయి కానీ, కృతకృత్యుడు కాకపోయి కానీ అంగదుడు నా కంటబడలేడు. గుండెలు చాలవు. పైగా అకృతకృత్యులైతే దీనవదనాలతో వేల్లాడుతూ వస్తారే తప్ప ఇంత సనంరంభంతో రారు. వంశపారంపర్యంగా రక్షింపబడుతూ వచ్చిన మధువనాన్ని ధ్వంసం చెయ్యలేరు. అందుచేత ఓ కౌాసల్యానందనా 1 హైరాణపడకు.

దృష్టై దేవీ న సందేహో న చాన్యేన హనూమతా!

న హ్యన్యః కర్మణో హేతు స్పాధనేస్య హనూమతః॥ హనూమతి హీ సిద్దిశ్స మతిశ ఏ మతిసత్తమ। వ్యవసాయశ్చ వీర్యం చ సూర్యే తేజ ఇన ధ్రువమ్‌ ॥ జాంబవాన్‌ యత్ర నేతా స్యా దంగదశ్చ బలేశ్వరః। హనూమాంశ్చావ్యధిష్టాతా న తన్య గతి రన్యథా ॥

ఓ అమితపరాక్రమశాలీ ! చింతాపరాయణుడవు కావర్డు - అని సుగ్రీవుడు ఊరడిస్తూండగా ఆకాశంలో దగ్గరగా కిలకిలాశబ్బం వినిపించింది. హనుమంతుడు సాధించిన ఘనకార్యానికి తృప్తిని పొంది వానరవీరులు కిష్కింధకు వస్తునా రని చాటిస్తున్నట్టు ఆ నాదం వినిపించింది. సుగ్రీవుడు ఆనందంతో తోక రిక్కించి నిలబడ్డాడు. అంగదుడూ హనుమంతుడూ ఆ వెనుక నర్వవానరవీరులూ దిగారు. రామసుగ్రీవుల సన్నిధిలో నిలబడ్డారు. హనుమంతుడు శిరసు వంచి నమస్కరించి - కనబడింది సీతాదేవి. కుశలంగా ఉంది రామభద్రా:;- అని విన్నవించాడు.

హనూమాంశ్చ మహాబాహుః (ప్రణమ్య శిరసా తతః! నియతా మక్షతాం దేవీం రాఘవాయ న్యవేదయత్‌ ॥

343

రామలక్మణ సుగ్రీవులు ప్రీతమనస్కులై సబహుమానంగా హనుమంతుని చూసారు. శజక్కడి నుంచి అందరూ కలిసి ప్రస్రవణగిరిని అధిరోహించి యథోచితంగా కూర్చున్నారు. రావణాంతఃపురంలో సీతాదేవి బంధింపబడి ఉండడం, రాక్షసాంగనలు భయపెట్టుడం, రామునిపట్లు అనురాగంతో ఉండడం, రెండు నూసాల గడువు - ఇదంతా వానరవీరులు చెప్పారు. వైదేహి కులాసాగా ఉందని తెలిసాక రాముడు - ఎక్కడ ఉంది సీత, ఎలా ఉంది. నన్ను గురించి

ఛమనుకుంటోంది - ఇదంతా చెప్పండి వానరులారా ! అన్నాడు.

క్వ సీతా వర్తతే దేవీ కథం చ మయి వర్తతే!

ఏతన్న్మే సర్వమాఖ్యాతం వైదేహీం ప్రతి వానరాః॥

ఈ మాటలు విని వానరులు సీతావృత్తాంతకోవిదుడైన హనుమంతుణ్ని ప్రోత్సహించారు. చెప్పవయ్యా అంటూ. ప్రచోదన చేసారు. అప్పుడు వాక్యజ్ఞుడు హనుమంతుడు దక్షిణదిశగా సీతాదేవికి శిరసువంచి నమస్కరించి చెప్పడం మొదలుపెట్టాడు.

శతయోజన విస్తీరమైన సముద్రం దాటి సీతాన్వేషణ తత్పరుడనై వెళ్ళాను. దక్షిణ సముద్రానికి దక్షణతీరంలో రావణపాలితమైన లంకా పట్టణం ఉంది. అక్కడ రావణాంతఃపురంలో _ ఆశలన్నీ నీ మీదనే పెట్టుకుని జీవిస్తున్న సీత కనబడింది. ప్రమదావనంలో రాక్షసాంగనల కావలిలో ఉంది. భీకరరాక్షసాంగనలు మాటిమాటికీ భయపెడుతున్నారు. ఏకవేణీ ధారిణిలై, దీనురాల్సై. నిన్నే ధ్యానిస్తూ, కటికనేల శయనంగా, వివర్దాంగియై కనిపించింది. రావణునికి భయపడి చనిపోవడానికి నిశ్చయించుకున్న సమయంలో నేను చూసాను. ఇక్వాకు వంశకీర్తనంతో వైదేహి దృష్టిని ఆకర్షించి, ఎట్టకేలకు నమ్మకం కలిగించి సంభాషించాను. రామ సుగ్రీవసఖ్యం విని ఎంతో ఆనందించింది. ఆచారం తప్పకుండా నీపట్లు భక్తితో ఉన్న జనకనందినిని ఇలా చూసాను.

చిత్రకూట పర్వతం మీద జరిగిన నాయసవృత్తాంతాన్ని జ్ఞాపకంగా చెప్పింది. ఇక్కడ " నీవు ఏదిచూసావో అదంతా రామునికి చెప్పవయ్యా అంది. ఇదిగో ఈ చూడామణిని నీకు ఇమ్మంది. గండశైల సమీసంలో ఒక తిలకం చనిపోతే మళ్ళీనాటిన మనశ్శిలాతిలకాన్ని స్మరించుకోమంది (?). సుగ్రీవుడు వింయాండగా రెండు మాటలు చెప్పనుంది. దశరథాత్మజా 1 నేనింక రెండు మాసాలే జీవించి ఉంటాను. అటుపైని రాక్షసులకు ఆహారం అయిపోతాను అని చెప్పమంది. రామభద్రా! అంతా యథాతథంగా చెప్పాను. సముద్రం దాటడానికి "సేతునిర్మాణం ఆలోచించు.

344 ఏతదేవ మయాఖ్యాతం సర్వం రాఘవ యద్యథా। సర్వధా సాగరజలే సంతారః ప్రవిధీయతామ్‌ ॥

(శ్రీరాముడు ఆ చూడామణిని అందుకుని హృదయానికి హత్తుకొని దుఃఖం పొంగి కళ్ళలో. నీళ్ళు నుళ్ళు తిరుగుతూండగా - సుగ్రీవా! కన్న బిడ్డను చూసి వాత్సల్యంతో ఆవుపొదుగు పాలుగారినట్టు ఈ మణిరత్న దర్శనంతో నా హృదయం ద్రవించిపోతోంది.

యజఖైవ ధేను స్ర్రవతి స్నేహాద్వతృస్య వత్చ్పలా। తథా మమాసి హృదయం మణిరత్నస్య దర్శనాత్‌ ॥

వివాహ సందర్భంగా జనకమహారాజు ఈ చూడామణిని సీతకు బహూకరించాడు. సీతాదేవి కొప్పున ఇది ఎంతో శోభించింది. సముద్ర సంభవమైన ఈ మణిని యజ్ఞసంతుష్టుడైన దేవేంద్రుడు జనకమహారాజుకు ఇచ్చాడు. దీనిని చూస్తూంటే దశరథుడినీ జనకుడినీ చూసినంతటి ఆనందం కలుగుతోంది. ఇది చేతికి అందితే సీతాదేవి లభించినప్టే ఆనందిస్తున్నాను. హనుమా! వైదేహి ఇంకా ఏమేమి చెప్పిందో వివరించవయ్యా 1 మళ్ళీ మళ్ళీ చెప్పవయ్యా 1

లక్ష్మణా ! చూడామణి లభించింది. సీత రాలేదు. ఇంతకనా 2 దుఖం ఏముంటుంది సోదరా! పోనీలే కుశలంగా ఉంది. మరో నెల గడువు ఉంది. కానీ నేనుమాత్రం క్షణమైనా జీవించేటుట్టు లేను. హనుమూ! సీతాదేవి ఎక్కడ ఉందో అక్కడికి నను కూడా తీసుకువెళ్ళు. ఇంక క్షణం కూడా ఉండలేను. ఆ రాక్షస స్త్రీల మధ్య సీతాదేవి ఎలా ఉండగలుగుతోంది 1 మౌరుతీ! నిజం చెప్పు. నా సీత నా జానకి నా మైధిలి ఇంకా ఏముంద? ఏమి చెప్పమంది ? అడే నన్ను బ్రతికించే బొషధం. చెప్పవయ్యా ! దయచేసి చెప్పు!

కిచూహ సీతా హనుమన్‌! తత్త్వతః కథయాద్య మే। ఏతేన ఖలు జీవిష్యే భేషజేనాతురో యథా॥

అప్పుడు హనుమంతుడు మళ్ళీ చెప్పడానికి పూనుకునా డు, రామా! కాకాసురకథ సవిస్తరంగా చెస్పి- నాకోసమని. కొకిమీద బ్రహ్మాస్త్రం. వేసిన రాముడు ఈ రాక్షసులను ఎందుకు ఉటేకీస్తున్నాడని సీతాదేవి అడిగింది. నాగయక్ష గంధర్వాదులే రాముని ఎదుట నిలువలేరు. అంతటి బలపొరుష పరాక్రమ సంపన్నుడు నా స్వామి, నిజంగా నా మీద అనురాగమూ అభిమూనమూ ఉంటే వెంటనే ససైన్యంగా తరలిరమ్మను. సర్వరాక్షససంహారం చెయ్యమను. నన్ను తీసుకు వెళ్ళమను. అన్నగారి ఆజ్ఞమేరకు లక్ష్మణుడయినా ఈ పని చెయ్యవచ్చుగదా ! ఇద్దరూ ఉదాసీనంగా ఊరుకుంటునా ఎరంటే ఇది కేవలం నా దురదృష్టం.

345 మమైైవ దుష్కృతం కించి న్మహద స్తి న సంశయః। సమర్దౌ సహితా యన్మాం నావేక్షేతే పరంతపౌ॥ ఇలా దుఃఖిస్తున్న సీతాదేవిని ఓదారుస్తూ - అమ్మా! నా మీద ఒట్టు. నిజం చెబుతున్నాను విను. శ్రీరాముడు నీ వియోగదుఃఖంతో తక్కిన ప్రపంచాన్నే మరచిపోయాడు తల్లీ! లక్ష్మణుడి శోకానికి అంతేలేదు. అదృష్టం బాగుండి నిన్ను చూడగలిగాను. చాలు, అందరి దుఃఖఖాలూ ఈ క్షణంతో తీరిసోయినటప్టే. తొందరలోనే రాఘవుని చూస్తావు. ఇక దుఃఖం విడిచిపెట్టు. రామలక్మణులిద్దరూ లంకను భస్మీపటలం చేస్తారు. రావణుడిని సంహరిస్తారు. నిన్ను అయోధ్యకు తీసుకువెడతారు. నా మాట నమ్ము. ముమ్మాటికీ ఇది సత్యం. నీ వేదయినా గుర్తుగా ఇస్తే అందిస్తాను - అని నేను అడిగాను. రామా! అప్పుడు అటూ ఇటూ పరికించి చూసి రొంటినుంచి తీసీ ఈ చూడామణిని ఇచ్చింది. సాభివీక్య దిశస్సర్వా వేణ్యు(ధ్రథన ముత్తమం | ముక్తా వస్తా ద్దదౌ మహ్యం మణిమేతం బహాబల॥ అందుకున్నాను. శిరసా నమస్కరించాను. తిరుగు ప్రయాణానికి సిద్దమవుతునా ను. అప్పుడు కళ్ళలో నీళ్ళు కుక్కుకుంటూ మైథిలి మళ్ళీ చెప్పింది - హనుమూ 1! సింహపరాక్రములైన రామలక్ష్మణులను కుశలం అడిగానని చెపు ఏం మంత్రులతో సహా సుగ్రీవుని కుశలం అడిగానని చెప్పు. అందరినీ జ్నేముం అడిగానని చెప్పు. ఈ దుఃఖ సముద్రం నుంచి రాఘవుడు నన్ను ఎలా దాటిస్తాడో. ఏమి చెబుతానో నీదే బాధ్యత అంతా. నా దీనావస్త్ర నా దుఃఖం, నా పరిస్తితి, రా్షసీతర్షనం - అంతా వివరించి చెప్పు. నీ ప్రయాణం శుభప్రదమగుగాక ! రాముడు శీఘ్రమే వచ్చి రావణ సంహారం కావించి నన్ను తీసుకు వెళ్ళాలి. అలా జరిగేట్టు నురీ మరీ చెప్పు. అయినా - అరిందమూ 1 అభ్యంతరం లేకపోతే ఇక్కడ ఈ రోజుకు ఉండి రేపు వెడుదువుగాని. నీ సాని ధ్యంతో ఈ అభాగ్యురాలికి కొంచెం సేపయినా దుఃఖోపశమనం కలుగుతుంది. యది వా మన్యసే వీర వసైకాహ మరిందమ। కస్మింశ్చిత్సంవృతే దేశే విశ్రాంతః శ్వో గమిష్యసి॥ మమ చాల్చభాగ్యాయా స్పాన్నిధ్యా త్తవ వీర్యవన్‌ అస్య శోకవిపాకస్య ముహూర్తం స్యా ద్విమోక్షణమ్‌॥

346 మళ్ళీ తిరిగి రావడంకోసమే అయినప్పుటికీ నీవు వెళ్ళిపోతే ఇక్కడ నా ప్రాణాలకు సంశయమే. నీవు వెళ్ళిపోయిన దుఃఖం మరీ బాధిస్తుంది. మవావీరా! నాదొక సందేహం. మీ బుక్షవానరపైన్యం కానీ రామలక్మణులు కొనీ మహాసముద్రాన్ని ఎలా దాటగలరు ? నీవంటే శక్తిమంతుడవు కాబట్టి ఎగిరి వచ్చేసావు. గరుత్మంతునికీ నీకూ వాయుదేవునికీ మాత్రమే ఇటువంటి శక్తి ఉంది. మరి దీనికి ఉపాయం ఏమిటి? నీ నమాధాన మేమిటి? నరావణంగా లంకను మట్టుబెట్టడానికీ నన్ను తీసుకు వెళ్ళడానికీ నీ వొక్కడవే చాలుదువనుకో. కానీ అది రామునికి యశన్కరం కాదు గదా! రాముడే రావాలి. రాక్షస రావణ సంహారం చెయ్యాలి. నన్ను తీసుకువెళ్ళాలి. అది కాకుత్‌ స్టునికి తగిన పని. నన్ను రావణుడు అవహారించినట్టు, రాముడు ఇక్కడ నుంచి తీసుకువెళ్ళకూడదు. బలైస్తు నసంకులాం కృత్వా లంకాం పరబలార్షనః! మాం నయేద్యది కాకుత్‌స్టు తత్తస్య నదృశం భవేత్‌ ॥ సహేతుకమైన ఈ సందేహం సీతాదేవి వెలిబుచ్చింది. అప్పుడు నేను సమాధానం చెప్పాను. దేవీ! బుక్షవానర మహా సైన్యానికి అధిపతియైన సుగ్రీవుడు నీ విషయంలో కృతనిశ్చయుడై ఉన్నాడు. అతని అధీనంలో మహాబలశాలురూ నునోవేగులూ మహావీరులు చాలా మంది ఉన్నారు. వారి గమనానికి భూనభోంతారాకాల్లో అడ్డే లేదు, అలసటా అపజయమూ ఎరగరు. ఆకాశంలో ప్రయాణిస్తూ ఎన్నోసార్లు భూమినంతటినీ ప్రదక్షిణం చేసిన మహాసత్త్వ సంపన్నులు. వారు. వారిలో అందరూ. నాకన్నా గొప్పవారూ నాతో సమానమయిన వారే తప్ప, నాకన్నా తక్కువవా రెన్వరూ లేరు. అసకృత్తై ర్మహాభాగై ర్వానరై రృలదర్చితైః। ప్రదక్షిణీకృతా భూమి ర్వాయుమార్గానుసారిభిః॥ మద్విశిహ్టాశ్చ తుల్యాశ్చ సంతి తత్ర వనౌకసః। మత్తః ప్రత్యవరః కశ్చిత్‌ నాస్తి సుగ్రీవసన్నిధా ॥ నేనేమో ఇక్కడికి వచ్చాను. బుద్దిమంతులెవరూ. ఉన్నవాళ్ళలో గట్టి వాడిని దూతకార్యానికీ సాహసకృత్యాలకూ. పంపరు గదా! ఇతరులనే పంపుతారు. అందుచేత

347 నీవు సందేహించవలసిన పని లేదు. ఒక్కదూకుతో లంకమీద వచ్చి సడతారు. రామలక్ష్మణులు నా మూపులు అధిరోహించి సూర్యచంద్రులులాగా వస్తారు. తొందరలోనే నీవు చూస్తావు. నఖదం (మ్రైాయుధులూ సింహశార్టూలవిక్రములూ అయిన బుకవానర వీరులను లంకాద్వారంలో న్‌ చూస్తావు. వనవాసం గడువు తీర్కి నీతో కలిసి అయోధ్యాసామ్రూజ్యానికి అభిషిక్తుడయిన రాఘవుని నీవు త్వరలోనే చూస్తావు. నివృత్త ననవాసం చ త్వయా సార్షమరిందమమ్‌। అభిషిక్త మయోధ్యాయాం క్షిప్రం ద్రత్యసి రాఘవమ్‌ ॥ దాశరథీ ! నిన్నెడబాసి శోకిస్తున్న సీతాదేవిని ఇలా ఓదార్చి సందేహాలు తీర్చి ధైర్యం ఒనగూర్చి, దుఃఖం ఉపశమింపజేస్తి మనశ్శాంతిని కలిగించి వచ్చాను. ' శ్రరావమరకాస్తోత్రమ్‌ు , కుం పచురగత్రహారళంచెకుము. | ఈత? ర్న స ౯ ఈనె " ప్రతుల వివరాలకు: , పూణప్రంద రాధార్తష్టమూర్తి . జయశ్రీ ట్టాక్టరో, ఇందో ఘూధదగరైంజతుండ్రి-4

అఆ కళ్యాణానాం నిధానం కలిమల మథనం పావనం పావనానాం పాథేయం యన్ముముక్షోః సపది పరమ పదప్రాప్తయే ప్రస్థితస్య | విశ్రామ స్థాన మేకం కవివర వచసా జీవనం సజ్జనానాం బీజం ధర్మద్రుమస్య ప్రభవతు భవతాం భూతయే రామ నామ. | అ 6 యన్నామ సంస్మరణ ధూత సవస్త పాపా - సాపత్రయానల మపీహ తరంతి సద్యః తస్యైవ కి రఘువరస్య విశిష్ట దూతః సంతప్యతే కథ మసొ ప్రకృతానలేన. తౌ. ఎవని నామ సంస్మరణ మాత్రంచే మానవ మాత్రులు పాపదూరులె తాపత్రయ రూపాగ్ని ముక్తులు అయిపోతూండగా అ రఘునాథుని విశిష్ట దూతవైన నన్ను యీ ప్రకృత్యగ్ని ఎలా తపింప చేయగలదు ? అఆ ఏ శ్రీరామ నామాన్ని స్మరించినంతమాత్రాన మహాపాపాత్ముడు సయితం అపార | సంసారసాగం౮ాన్నే దాటి వైకుంఠ థధామాన్ని పొందగా సృష్టి స్థితి సంహార కారకుడైన శ్రీరామ చంద్రునకు అత్యంత, భక్తులూ ప్రేమ పొత్రులూ అయిన మీకు శతయోజన విస్తీర్ణమైన సాగరలంఘనం ఓ లెక్కయా ? _అధ్యాత్మ రామాయణం -- కిష్కింధాకాండ. | ॥ పయి టమ్మ్ల్లో లం

“దైవ ధర్మ కార్యాలకు శక్తి కలిగి వాయిదాలు వేయకండి.”” | భక్తి జ్ఞాన, వైరాగ్య పప్రజోధాత్మకమైన 'సత్సాహిత్య (ప్రచురణ, ప్రచారాలకు సకాలంలో | [| సహకరించండి. | ౫1 సంకల్పించిన సత్కార్యం సకాలంలో నెరవేర్చడానికి "4 | కత ళతెరుంవంయలు ఆవాల.

1. శ్రీరామరక్షాస్తోత్రం - 50లక్షల ప్రతులు ప్రచురించాలి. , 2. సంపుర్ణభాగవత మహాపురాణం - 18వేల ప్రతులు ప్రచురించాలి. | (| జ
2. శ్రీలలితా సహస్రం-పోకెట్‌సైజ్‌- 18 లక్షల ప్రతులు ప్రచురించాలి.
3. భాగవత వైభవం, వచన భగవద్గీత, హనుమత్‌ ప్రభ శ్రీదుర్గాదేవీ వైభవము, శ్రీలలితోపాసన, 1 శ్రీరామవాణి, మహాదాతకర్ణ కళ్యాణవాలి, సుందరకాండ-పారాయణ గ్రంధం, అధ్యాత్మరామాయణం | | పారాయణగ్రంధం, భగవద్గీత-సపారాయణ[గ్రంధం, దివ్యస్తోత్రరత్నావళి, శ్రీలలితాదివ్యస్తోత్రమంజరి, విదురుని మహోపదేశాలు- ఆదిగాగల పుస్తకరత్నాలను- దాతల సంపూర్ణ సహకారంతో ప్రచురించి వారి 1 ద్వారానే వీలైనన్ని ప్రతులను వితరణ చేయించదలచినాము. పరమపావనమై, పరన, శ్రవణ మననాదుల | మాత్రులచే సుఖశాంతులను శుభమంగళ విజయపరంపరలనూ చేకూరుస్తూ సమాజ కళ్యాణానికి సమగ్రంగా సహకరించునట్టి యీ జ్ఞానయజ్ఞ నిర్వహణకు, పూజోపారాయణలు కొనసాగుతూన్నాయి. (సకాలంలో మీరు సహకరించి-సమర్చులను సహకరించ స్రోత్సహించండి. ) ॥ మం? 27 ఒం చ కా | పురాణపండ రాధాకృష్ణమూర్తి, | న్‌? , ఈ చిరునామాకే సీ సంచాలకులు: భాగవత మందిరం. | కోరుతూన్నాము.. . కొ౨ి 29-6-13డి, రాజమండ్రి-53 0883 రూ 10,000=00లు - శాశ్వత మహారాజ పోషకులు రాజమండ్రి-హోటల్‌ సూర్యావారి సౌజన్య శుభాకాంక్షలతో

న | | న! (గలం స జై ట్‌ |! (] ము... సై క మ్‌ ల్‌

లగ. న + |" , ౨౧|| గ౧||4 ౪%! |, దైనమందూ, ధర్మమందూ, శాస్త్రం మీద విశ్వాసం కలిగి వ్యవహరించాలి |. ఆపదలను రూపుమూపి, సమస్త సంపదలనూ ప్రసాదిస్తూ పాతాళ భూతల, | (వ్యోమ మార్గాలలో ఎక్కడి నుండీ ఏ దుష్ట శక్తీ కనులెత్తి సాధకుని . వైపు చూడనీయకుండ కాపాడగల దివ్యశక్తి సంపన్నమైన యంత్రం: | 6౫6 అంగుళాల ప్రమాణం : రు..500-00 పూజా కాలం; 21 రోజులు, శ్రద్దా విశ్వాసాలు 'ప్రథానాలు, నిత్యం యంత్రం పై ఓ పుష్పం, లేదా ఓ-తులసి దళం ఉంచి అగరు ధూపం వేస్తే చాలును. యంత్ర దర్శన మాత్రేణ సమస్త శుభాలూ చేకూరుతాయి. "పైయంత్రం కావలసినవారు తమగోత్రనామాలపై ముందుగా రు. 500-60లు మనియార్జర్‌ లేదా డి.డి. ఏ బ్యాంక్‌ ద్వారా అయినా సంసవచ్చును. (ద్రవ్యం అందిన తరువాత యంత్రాన్ని తయారు. చేయించి 21 రోజులు పూజలో వుంచి సుముహూర్తంలో పూజా సిందూరంతో, మంత్రాక్షతలతో రిజిష్టర్డ్‌ పార్సెల్‌ ద్వారా పంపగలము,. వి.పి. పద్దతులు వుండవు. విదేశీయులైతే అదనంగా . ఎయిర్‌. మెయిల్‌ ఛార్జీల నిమిత్తం రు. 200-00లు పంపాలి. యంత్రం మీకు అందగానే డబుల్‌ గ్లాస్‌ వేసి (ఫేమ్‌ చేయించుకుని పూజా ఫీఠంలో + పెట్టుకోవాలి. దీనికి యితర నియమా అేమీ లేవు. క్‌ పురాణపండ రాధాకృష్ణమూర్తి చ. గోదావరీ రైల్వేస్టేషన్‌ దగ్గర - జయశ్రీ, టాకీస్‌ రోడ్‌, . . న్లో సూర్యాహోటల్‌ ప్రక్కన : ; రాజమం4డి -జేం (వ | ట్ర క హా! % ” 502/24౪/212 891061౧6 */011659-గి2|20గ060౧6౧/-4.