Telugu sripada subrahmanyasastri - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

శ ॥ " సు | త్య ॥ స. శః లతా క దుల: వలం త జలే కి కనీ [న న ఎఇ ల, గ జ రకం లట [లంటి కం | | న పన న సా పం స న ౪! మకు నం ంట్తనవ! వు రు వము ర అటుల నను హైమ ర వరు ల. వ జళ్ట్షి ంం న న్‌ న ల వ క పతి ము క గో! ఏల జి ఇ పన [కమ్‌ క విజజ కరం! ఇర 5] న్‌్‌ 2 నవని ర చం వం. న క =, రోల కన్యక వేట తి మ ః ళా చంకల ఏటి ల, వ మ ఉు కి రం. 2 వప కిం క! ము. (| మరీ 2 జడక. చరనం” ఏ లర్‌ కూ వం వ్‌ వి వం నం! య: మ సకల - "౫ ల జ. రం? రన వ చచ) జవ ను శకం, నం మ జంక నం శే ను న తర నన లి, గ ల వజైఉ న ద. శ్‌! టంట 0. క వల లి ల. రా 9, నమ విజ రీఇ నద, వక్‌, న! ర్యచిళ కు ర్స్‌ నటం, ననన నడవ. 222 నర 24 వం నలం వం చట అం షి లం జవం "7 న, ఏళ రురు మంతి, వం వచం నవ 3న నందం నం న! పం నీవి న మన క న ల. ల! ను ౪ న న ు..! వు న న వ స్య సే. రక ఇఇ క ఇ, ఉం న్‌ ల న చి, [క లా భేకగొల రం ర చనేం సు రశ పన” న న; శి వి రతం చ రం ందక 02! ళన? శ కకం”, న? నున న్‌ కన ళీ న్‌్‌ (ద గర రభ క్‌ి క. భ్‌ ల్‌. గతం. ఖీ. లంచం నిల సర న ప అరేఆగ్‌ స లవ? క. టీ టం న నన ల ము మం సన కం ను ఫ్‌, వనం న) న న క క ల లుం చన న వనర” ప్ల ఏ! సృష్ట న స్త ఫ్‌ న్‌ స నర న నాను 2 కః 4 గం వం వంటా. ల సంహ! శర్లల్ల విం లర్‌. లో రు సప మున? స్ట్‌ లక్స్‌ శ? న న! ని! సష్యుల ల్లో నో రం వవ వ నిం రి “హ్మ ట్రం ల లి . . మ ను గ" త. సన సర జ హా న టు ముల! ల న నా ళా ను నా ను న మా ర ల స; క సల అ రేఖ రేల ల! కనన. గ అనేగా భ్‌ నకు న. న గయా మ. మన. హ్‌ సదు జో గర్తు కు బళ్లో (న ని గడం ద్‌. “7 చం ల రస్తు ము రర న నన మ మ గి న్‌ స అస్టిదీత కంర. కక సరే ఖే గేల లం వన ననే ల లీ వళ్ల వత్‌. వజ్రం). నును, = ఏఇ నేవ నో ర 1 మ. ల మో ఇష రనన నం ట్టి రం క. | న క్ర న ర్య న స! రన్న భ్‌ఫ్నో 0 సం? సన వ నన ర్స్‌ స్టా ఇక న. వ న నం. స. వ టో ల్‌ వ స్ట గం? ష్‌

మున్నా శాస్ట్ర ల

5౯0242 540౧20040)/2933€1 - £006గంజ & స10010గట6 200102 ప్రచురణ నెం. ఏ 2122 [10 02౦ 113 0001036100 గ ఏం ౧001060066, 560166 1౧ & విపె.పార్‌. తొలి ముదణ : జనవరి, 1999 ౯60౧౯౮౩1 95600) 0౯ 2030111166, “టిం “ వ్‌ ॥ 1౧ 2% [0౧౫ 0౯ 0 2% ౧63౧3, 6160౧0౧016, ౧1600201031, 001060- ౧౦/18 6600764108 0౯ ౦౧౧6౧౫౧1౩6, అలంటి (06 0౯10౦౯ ౧౯౦గ౧౬౫(0౧ లి ౧6౩౦౧౪6. 0 116 0౪01906౯ & 00౧ 001606 వెలు రూ.180/- 66౬౯ లం నం న్యో శ్‌ క న్‌ు (46 *1216011 | థా ల థు లం (ప్రతులకు: విశాలాంధ్ర పబ్లిషింగ్‌ హౌస్‌, అదిడ్స్‌, 'ప్టాదరాబాద్‌ - 500 001 విశాలాంధ్ర బుక్‌ హౌస్‌, అచిడ్‌ స/సుల్తాన్‌ బజార్‌, 'పాదరాబాదు, విజయవాడ, విశాఖపట్టణం, కొకీనాడ, గుంటూరు, అనంతప్పురం, పహాన్మకొండ, తిరుపతి. ము/దణ: య్‌కలా = ష్‌ 6జలి ఇణసిక్స్‌ హైదరాబాద్‌ - 29. ఫాన్‌; 3229831

న ఛు | య ౫ | స 1 షు. ర (1 ళం న క న న స క... న. లో స్తో శశవమన శభ | టి తు అట ఈ పలి ట్ల్లీ షాటు న్‌ ల ముల బం సజ వాట్ట వు ఇ య క్‌ సశ న జీ టా వ్‌ ఎవ | స య వ్‌. క్ర వ్‌ ః ఉం టో యు మ జ సతు ప రల ఫే నస గ్లో మై (| ఖా న స కన. || న జన వస్త, య. న్‌ త. హై. ! ఫా టి 1 త్‌ బే జి ష్‌ రాక క షో స. యు ర వ ్గ యన్న | కు జీ శో త్త శనత పేన్‌ హంసా స న ఏ4 సే?! స్‌ మ న్‌! వ్ర లక్‌ * భీ గ నం నా గ | య న ౫ ఎర్టటో గ్‌ పూట గ లు ల్‌ శ్ర స్త ల్లీ సయం గళ్ళ య రస 0 షు స్తీ నాట ఇ క వ టం న్‌ ల క! సి స జ సం టీ. పంత న్‌. క “త | నాల న్న జ | స్ట | | లే ం లోల (. వ్‌ శ ః [ చూ శ . ల వ్‌వోం ళ ల! క శ్శి .. ళీ స | క్రీశ మళ్లిడి సత్రిరెడ్డి గారు శే శ్‌

' తెలుగువాడు తెలుగుకు కటిన పటం ఓం ఉం వచనానికి కండబలం, గుండెబలం ఇచ్చిన రచయితల్లో శ్రీపాద సుబ్రహ్మణ్య శాస్త్రిగారు గణనీయులు. అధునిక తెలుగు కధకు గురణొడ జీవనం పోస్తే తరువాతి తరంలోని ,శ్రీపాదవారు దానికి జవం కల్లించారు. కననం - వచనం రెందూ సమాంతరంగా తెలుగు సాహిత్యాన్ని పరిపుష్టం చేస్తున్న కాలంలో వచనానికి పెద్ద పీట వేశారు. సుబ్రహ్మణ్య శాస్త్రిగారు చిక్కని తెలుగుదనం ఉడువులో గ్రామీణ భావజాలం, పోయిన పోకిళ్లూ, సోయగాలూ దర్శించాలంకే (శ్రీపొద వారి వచనం చదవాల్సిందే! కధలకు వర్రికల్‌ గానూ హారిజొంటల్‌ గానూ విరాడ్రూపం కల్పించింది శ్రీపాద వారే. ఈ శతాబ్దం అయిదూ, ఆరూ దశకాలలో విరివిగా వచ్చిన నవలికలకు వీరి కధలే తొలిరూపాలు. తలుగు వేళ్లున్ను అంతర్జాతీయ కథకుడు. వీరి కధలను మూడు సంపుటాలుగా ఇంతకు ముంటబే మేం అందించాం. పారకులు చాలా ఆప్యాయంగా ఆదరించారు. వ్రస్తుతం శ్రీపాద వారి ఆత్మీయ కధ “అనుభవాలూ - జ్ఞాపకాలూను” అన్న (గ్రంధాన్ని మీ కందిస్తున్నాం. నిలంరాజు వెంకట శేషయ్యగారు. నడిపిన “నవోదయగ*లో తొలిసారిగా ఇది (క్రమంగా వచ్చింది. ఆదిలో దీన్ని ౩ సంపుటాలుగా ప్రకటించారు. రచయిత అకాలమరణంవల్ల ఈ గ్రంధం అసంపూర్ణంగా ఆగిపోయింది. వీరేశలింగంగారి స్వీయ చరిత్రతో ఆరంభమైన ఆధునిక స్వీయచరిత్ర ప్రక్రియలో ఇప్పటికి సుమూరు వందకు పైనే గ్రంధాలు వచ్చాయని ఈ శాఖలో వ్రత్యేక కృషిచేసిన శ్రీ అక్కిరాజు రమాపతిరావు అంచనా. అందులో ఈ రచన వురివండా అప్పలస్వామిగారి మాటల్లో “భారతీయ భాషల్లో నే నెరిగినంతవచరకూ ఈరకం గ్రంధం లేదు”. శ్రీ,పాదవారు “924 నుండి వ్యవహారిక భాషా ఉద్యమానికి అండదండలందించారు”. భావ సంఘర్షణ, ఆచార సంఘర్హణ, ఆచరణ సంఘర్షణల కాలంలోని శ్రీ,పాదవారికి హిందీ, గాంధీ-ఖద్దరు అంక ఎలర్జీ. 1921 నుండీ సుబ్రహ్మణ్య శాస్త్రిగారు నడిపిన ప్రబుద్దాంధ్ర పత్రిక తము సిద్దాంతాల ప్రచారానికి ఓ ఉద్యమంగా పని చేసింది. 1934 నుండీ పద్యాలను నిషేధించి వచనానికే కేతనమై వచన రచయితలనందర్నీ ఒక తాటిపైకి తెచ్చింది. ప్రస్తుతం ఈ గ్రంధంలో “అనాటి తెనుకు పళ్లెటూల్ల జీవితము, ఆచారములు, శ్రౌతుల గృహాల కోభ ఆ సంస్కృతి, సర్వము రమణీయము”గా దర్శించగలం. నాటి సభ్యతా చరిత్రకిది నిలువుటద్దం. “సత్య వ్రఖ్యాపనకు తార్కాణంగా” నిలిచిన సజివన సాహిత్య సంపుటం. ,శ్రీ,పాదవారి కధలను ఆదరించినట్టుగా నే ఈ (గ్రంధాన్ని సైతం తెలుగు పారకులు ఆదరిస్తారని ఆశిస్తూ... ఏటుకూరి ప్రసాద్‌ సంపాదకుడు

వ్వ్‌ కనకాభి షక చివ్నాం

విశాఖపట్నం చరిత్రలో, 25-4-1955 తేదీ స్వర్జాకరమూ, శీ శ్రీపాద సుబ్రహ్మణ్యశా,స్ర్రిగారి జీవితంలో గొప్ప సుదిన మున్ను. 65 వ జన్మదినం పురస్కరించుకుని విశాఖపట్నం పౌరులు, శ్రీ/ సుబ్రహ్మణ్యశా, స్త్రిగారికిి ఘనమైన సన్మానం జరిగించి ఆ సందర్భంలో కనకాభిషేకమున్నూ చేయించారు. ఆ మహోత్సవం, పౌరులవక్షాన _ కవితాసమితివారు నిర్వహించారు. శ్రీ, అంకితం వేంకట భానోజీరావు ఎం.ఎల్‌.ఏ.గారు సన్మాన సంఘాధ్యక్తులు. శ్రీ, బి.జి.ఎం.ఏ. నరసింగరావు ఎం.ఎల్‌ .ఏ.గారూ, కవితాసమితి అధ్యక్షులు (శ్రీ, పురిపండా అప్పలస్వామిగారూ కార్యదర్శులు. ఢిల్లీనుంచి ప్రత్యేకంగా దయచేసి నాటి మహోేత్సవసభకు అధ్యక్షత వహించి, శీ, తెన్నేటి విశ్వనాధం పంతులుగారు. శ్రీ, శాస్త్రిగారికి స్వయంగా కనకాభిషేకం చేశారు. సన్మానసంఘం వారి యేర్చాటుతో, ఈ గంథం, ఆ కనకాభిషేకానికి చిహ్నంగా వ్రకటితమై శ్రీ, శాస్త్రిగారికి సమర్పించబడ్డది.

• 1%

చదివినవారన్న మాటలు

జవ “అనుభవాలూ జ్ఞాపకాలూనూ" చదివాను, చదివించాను. ఆ చదివినవారూ నేనూ గూడా ఒక్క గుక్కలోనే వదివాం. ఇంకా ఇది వేయిళ్ళ పూజారిగానే ఉంది.

తెలుగుగుడి కట్టాలి, కట్టాలని పరితపించిన ,శ్రీరామచంద్రశా,స్త్రిగారు గనుక బ్రతికి ఉంళే అక్షరాలతో కటిన ఈ తెలుగుగుడికి ఎన్ని గోపురాలు ఎన్ని సోపానాలు కట్టి ఉండేవారో కదా?

తెలుగువారిలో తెలుగుతనం. చచ్చిపోయి. ఎన్నో ఏండ్లయిపోయింది. 'అది ఎప్పుడో ఉండేది అని కూడా మన తెలుగుపిల్ల లెరగరు. *నీ తెలుగెవ్వరిపొలు చేసి తిరిగెద వాంధ్రా! అని నేను సుమొరు నలుబడదేండ్హ[క్రితం ప్రర్నించాను. తెలుగువారే కాబోలు వీరు నవ్వి ఊరుకున్నారు. మీ యీ పవ్వుస్తకమున్నూ _శ్రీమధునాపంతుల సత్యనారాయణశా,స్త్రిగారి ఆంధ్రపురాణమున్నూ వచ్చినవి. చాలు - “కాలో హ్యయం నిరవధి ర్విపులా చ పృథ్వీ.

ఈ సంపుటంలో ఆంతరంగా ఉన్న తెలుగుదనమూ దానికి చొలకమైన స్వయంకృషీ: వీనికి చేవతలు గూడా సంతోషిస్తారు. వీనికి దోహదంగా చమత్కారం కలిగించే సంఘటనలు ఎన్మో, విఘటనలు ఎన్నో చదువరుల నాచికొంటవి.

తెలుగుబిడ్డ వయ్యా నీవు. 'తెనుగుదిడ్డ అండీ మీరూ అని వ్రాన్తే ఈ అర్ధం సంపన్న మయితే 'తెనుగుదీడ్డ అండీ మీరు అనే వ్రాసే నని అనుకోండి. తెలుగువారిలో తెలుగు ఉన్నదనీ ఈ పుస్తకం కళ్ళు తెరిపిస్తుంది. ప్రతి పైస్కూలునూ, ప్రతి కాలేజీనీ, ప్రతి తెలుగువ్యక్తీనీ ఈ వుస్తకం చదవమని అనురోధిస్తాను.

“తెలుగుభాష ఆడవాళ్ళలో ఉందిని *.... వ్రాశారు. 'కొంతాసమ్మితతయా ఉపదేశయుకే అని దెప్పినవాడు. తెలియకుండా మీ నోత్గోంచి ఊడిపడ్డాడు. దానికీ కొంత తేడా లేకపోలేదు గాని తరదిచూస్తే ఈ రెండూ. ఒకదాని అవతారాలే. భేష్‌ తరువాయి సంపుటాలకు ఎదురుచూస్తున్నాను.

వేలూరి శివరామశాస్త్రి.

“తామెంతో వాత్సల్యంతో పంపిన “అనుభవాలూ -- జ్ఞాసకొలూను అందగానే అందినట్లు వ్రాసుకున్నాను. ఇప్పటికి [గ్రంధం ముమ్మాటు చదివాను. ఇంకో రెండుమూడు సార్లు చదివేట్టున్నామ.

కారణం?

పెద్దలతో పోలికకు తగమ; కాని తమకూ నాకూ ఎన్నెన్నో పోలికలున్నాయ్‌! ,శ్రి,పాదవారివలె జలసూత్రం వారున్నూ - తత్రాపీ - మౌకోవ, ,శ్రీవిద్యోపాసనే తమకు ఆస్త్‌గా కలవారు. మాయింట, ఏముంచి జరిగినా మొఅమ్మవారి కృస అనుకుంటాము.

భౌరతి చదివినందుకు మాతండ్రిచేత దెబ్బలుతిన్నాను. నానాహింసలు పడ్డాను. ఎందుకూ? కవితావ్యాసంగాని కనీ, స్మార్తం చెప్పుకోనందుకు - చెప్పుకున్నది మరిచినందుకు అనీ. నేనూ నక్ష్మతేష్టి - ఇత్యాదులు చెప్పుకొన్నాను. వా పెళ్లికి పురోహితుణ్లి ఆగమనకుండానే మంత్రా

లన్నీ నేనే వెప్పకున్నవాల్ణి, ఇద్దరికీ ఆంగ్లం రాదు. రాదు అనే ద్య ఉంది. ఇట్లాగా వ కనపడ్డవి. కాని తేడా ఒక్కటీ ఉంది. అది పెద్దది. అదేమిటంటి) తాము హరంతో “పారదృశ్వా' అయినారు. వేను - రెంటికిం కెడిన రేవడ నైతిని. శాస్త్రీగారూ, ఇంతే - చాలదూ) కొన్ని మొక్కలు

నేల నెవరో పదునుచేస్తారు. కుదురు ఏర్పరుస్తారు. మొక్కను పాతుతారు. నీళ్ళుపోస్తారు. శ్రద్దచూపిస్తారు. పెంచుతారు. మొక్క- పెరగవచ్చు. పెద్దదీ కావచ్చు. మరికొన్ని మొక్కలు

కొండల్లో పుడత్తై. కొండను ఛేదిస్తయ్‌. తలెత్తుతై - ఏ తుపానుకూ చలించవు. ఈ కొండ చెట్టన్నది చూచారూ, ఇది అతిగా ప్రాణశక్తిని కర్చుపెట్టిగాని తలెత్తలేదు. తలెత్తిందా, దాన్ని తుంచడం - బ్రహ్మ దేవుడికి వశంకాదు. మీరు

గిరివృక్షం వంటివారు. ఉద్యానంలోవి చెట్టుకారు. అ-ంత జీవశక్తిని క్షణంక్షణం వెచ్చిస్తేనేగానీ

• “ఇల్లపట్టిన వెధవాడబడుచు" “షట్కర్మ యుక్తా" 'అపిదళతి వజ్రస్య హృదయం' “మార్గదర్శి” “జాగ్రత్త పడవలసిన ఘట్టాలు” 'కచ్చిత మైన జవాబు ఇత్యాది ఘనకథల రచయిత - ఏ ఆంగ్లకధనో తెరువాటుకొట్టి వెలిశే సాటిరచయితల్లో, కేవలం సాలీడువలె - తనలోంచే అంతా సృష్టించుకొనే రచయిత ఆవిర్భవించలేడు.

ఇందుకు - ఇందుకు మీ చిన్న అన్నగారికి మీతోపాటు అందరూ కృతజ్ఞాలు. ఓ

వేదం, శాతం, స్మార్తం, యజ్ఞం, అన్నీిహోత్రాలు, రథంతరసామగానం (నేను చెప కోలేదు సొమాలు) దగ్గిరనుంచీ, బెంగాలీపత్రిక దగ్గిరమందచీ - అట్టుకు అట్టా కదిలింది. ఎంత గొప్ప సంగతి! చదివి ఏడ్చాను. నవ్వాను. పాపం, ఎక్కడా ఇంతే అనుకున్నాను. గొప్పప్నస్తకం.

కావడావికి మీరు సిద్దాంతిగారి అబ్బాయి; కాని నవీనాంధ్రకధకులలో ఘనాపారీ.

చెరుకుపావకం తాగరు - పుచ్చుకుంటారు. కనకనే తియ్యటి తెలుగు వ్రాస్తారు. తెలుగువచవం తీసి మీసాత్తు.

నేను సిగరెట్లు తాగుతాను. చివరికి మిగిలేది నుసి.

శాస్త్రులవారూ! నేనూ. వారాలు చేశానండోయ్‌! నేను మాధుకరం ఎత్తలేదు. శా,స్త్రిగారూ, ఇంత వైదిక సంపద తెలుసు గనకనే - మీరు - “అయ్యో, చెడిపోతున్నారు అని అంత విచారపడివుంటారు గవకనే - “భ్రాహ్మాణాగ్రవోరం”' వ్రాశారు. 'దొటులె నిది బ్రాహ్మణాగ్రహారమునకు. "పెంచను లేదు కుదించలేదు" ళు + సా

శాస్త్రులవారూ, మీరు ఈ షస్తకం రచించకనే వుంటే - చాలా నష్టం వచ్చేది.

వివరిస్తాను.

ఇది సామావ్యమౌనవుడి చరిత్ర కాదు, క్షోభ ఫోష!

ఈ ఘోషను ఆ సామాన్యుడు అమోఘమైన భాషలో చెప్పాడు. లాగానే వుంది. కాని అ సామాన్యుడు, - జీవితం - ఫరమపదసోపానపరం. (వైకుంఠపాళీ) ఆడాడు. వేదం, క్షతం, శ్రౌాతంలో ఎత్తాడు తెరచాప. బాలా, అది వచ్చివచ్చి బ్రహ్మసమాజకుడి లెవెల్‌కు

చింది. అంకే - కాలపురుషుడు (తంత్రపరిభాషలో) కాళి పక్వానికి తెచ్చింది. అవునా ఇక్కడో చిత్రం ఉంది. ఆ|| శ్రీపాద సుద్రహ్మణ్యశా ఫ్రై

కొలానికి తగిన ప్రాణ ఆత్మ. విరుద్దవాతావరణంలో వుట్టి పెరిగింది. అసలు ఆ ఆత్మ రణపెంకెది. చీల్చి చూస్తుంది దేన్నయినా గుడిపాటి వెంకటాచలం వలె విశ్వనాథ సత్యనారాయణవలె.. వీరందరికీ చిత్తశుద్ధి పట్టుదలలు సామాన్యం. మనకు ఎందుకు పోనిద్దూ అని ఊరుకోరు.

అంత తీవ్రత కలవాళ్ళు కనకనే -

సత్యనారాయణ, సు - బ్రహ్మణ్యశా,స్త్రీ, వెంకటాచలం గార్డు ఘనాపారీలు అయినారు.

“ఇదిగో మా సంవపది అని ఎవరైనా చెప్పుకోతగ్గట్టు తయారు అయినారు.

వీరికి జోహోరు! క్షమించండి. జేజే, జోజో, జేతలు.

!

మీ ప్నస్తకం సకొలంలో వచ్చింది.

విశదపరుస్తాను, నావూహాను,

వ్యాఖ్యానం చేస్తాను.

భాష్యం. చెయ్యక తప్పదు.

+మీరు అన్నట్టు - ఇది యుగసంధి.

కొవటానికి ప్రతిక్షణమూ యుగసంధే. కొని - ముత్తుస్వోమిదీక్షితులు, త్యాగయ్యలనొడు, నేడు మునకున్న భావసంఘర్హణ, ఆచారసంఘర్షణ, ఆచరణసంఘర్షణలు. లేవు.

గతం గతం కాదు. కావలసినన్ని తలపుళ్ళు కడుక్కోడానికి గాను - సర్వరక్షాకరచ([క్రస్వాములుగా

• (1) బ్రహ్మసమాజం (2) ఆర్యసమాజం (3) కాంగగెసు (4) పోషరిజం (5) కమ్యూనిజం
• ఇత్యాదిగా ఉద్యమాలు వచ్చినై. తెలుగులు ప్రతిదాంచ్లోనూ గభీమని ఉరికారు. తేట ఎవరికో ఐలే తెట్బలు మనవి. ప్రతి ఉద్యమంలోని ఎవడూ నునవంటికే పట్టింది. ఇక - పైన చెప్పినవి అన్నీ గుల్లలు అని తేలింది - నాగరికతను అవేవీ 'పెంచలేకపోయినై. నేడు ప్రతి సంచిలమూ ఘోపి షించేది 'లాలస

త్తుదాహం, పదవీదాహం, ధనదాహం - ఇంతే నేటి నాగరికత ఇచ్చినది.

ఇది నిలవ దని ప్రతివారూ పైకీ అంటారు. కొని అవే కావాలి.

అంటే. చిత్తశుద్ది నశించింది.

రసికత లేని మైధునం.

అసమర్ధ విర్వహణం.

అరగని ఆరగింవులూ.

వచ్చిపడీ పీడిస్తున్నాయ్‌.

పర్వతాలంత పెరిగి ఉన్నయ్‌.

ఇవి నాశనం కావాలి.

ఎట్లా?

సమర్థులు, వభత్రాయుధంవలె కలం నడపగలవారు - తీక్షదృక్కులు, తీవ్రవాక్కులు, ధీరులు “ఈ మాయపర్వతాలను ఛేదించాలి, భేదించాలి. చూర్తం చూర్ణం చెయ్యాలి.

బ్రహ్మచర్యం. విలువ నచ్చచెప్పి స్త్రీడాహాం కట్టాలి.

“నేము ఇంత చాటపెయ్యనా”ో అనిపించి, అటువంటి అక్కలకర్ర నోటపడేపీ, ఒక దొహం కట్టాలి.

జరరప్పుష్టి లేనివా జని వాడికీ వాడికే తెలియజెయ్యాలి,

ఇది మీ గ్రంధం సాధించుతుందమకుంటామ.

మన జాతిమీదనేనా?

కనీసం పదిమంది మీద - చాలదూ)

క్రమంగా కొందరు, మరికొందరు మారుతారు.

ఆ ఆశ నాకు ఉంది.

ఐలే,

అవసరాన్ని మించి, అతిగా జీవశక్తి ఇర్చుపెట్టాలసినవా రయివారు మీరు, చలంవలె, విశ్వనొథవలె.

అందుకే -

వారివలెనే - మీరూ అతిగా చెప్తారు అనుకున్నాను కొంతచదివి.

తరవాత తెలిసింది, "గ్రంధం ఉపదేశకం. పడిన వ్యధ అతీతం-కనకనే అంత చెటుతున్నారు'. అనుకున్నాను, చివరికి. ఐనా మీరు చిన్నప్పటి సంగతులు వ్రాస్తున్నారు కదా!

మల్లిడి సత్రిరెడ్డిగారింట -

ఆంధ్రపత్రిక, కృష్ణాపత్రికల ప్రస్తావనలో -

“అప్పటికి కొంటైసు మరకలు పడలేదు. అనడం తప ల అనను గొని, అనవసరం. అప్పటి మీ ఉత్సాహం, వాటిని చూడగా ఆనాడు మీకు కలిగిన ఉద్రేకం వ్రాస్తే గొప్పగా వుండేది! అనుకుంటాను.

అక్కడక్కడ ఇట్లాగే యా

“ఈ పంక్తులు ఎందుకు వ్రాశారు? లేకపోతే పుష్టి కలిగేదికద ఇంకా -' అనుకున్నాను, బహాకొద్దిసందర్భాల్లో, మన్నించండి, ఇట్లా వ్రాస్తున్నందుకు.

మీతల్లిగారి ఫొటో, మీ సెద్దన్నగారి ఫొటో - ఈరెండూ. లేకపోడం గ్రంథానికి మచ్చ, ఖాయం,

“చిన్నన్న కాల్చుకుతిన్నాడని, ఆయన బొమ్మవేశారా” అవి ఒక్కరు గూడా అనుకోగూడదు.

ఆ చిన్నన్న అంతపట్టుపట్టుకపోతే - శ్రీపాద సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రీగారు - ఇంత పట్టుదల మనిషి, ఇంత (శ్రద్దాళువు, ఇంత ఘనాపొరీ అయివుండరు.

విజమే, అందుకే ఆయన ఫొటో, తండ్రి ఫొటోతో పాటు - వాస్తవమే.

కొని, త్హలిగారిదీ, మిగిలిన అన్నగారిదీ ఫొాచోలు ఉంటే - ఎంత నిండు వన్చేది అమకున్నారు!

ఎర సూక్ష్మంగా మీ చిన్నన్నగారు దెబ్బతినేవారు అనుకున్నారు!

మిగిలిన సంప్పృటాలు ప్రింటు అయినయ్యా?

ఇంకా కాలేదూ?? అబ్బగీ గబగభా అచ్చుకావాలి.

పరాక్రమించాలి.

శా,స్త్రులవారూ, సొంత సోదిలో పరుతున్నాను.

1952 మ న క మ మరవ పొరంలం వదిలీ రరూనం పొందింది

క్‌ వ ్చ్బ ప్రారంభం. 1952 నవరాత్రాలనుంచీ సంధ్యవార్చనిదీ

రి త్రాగడంలేదు. 1953 జనవరి 29 నుంచీ - మా పెదలవలె, నేనున్నూ టన = ఆ చ! న్న వ

న్‌ స్‌ ప వ మతాగరాలు ముఖాముథీవి మనవిచేసుకోతగ్గవి. ఎప ఏడో మీపాదాల నేడు నా గాహల్కు నా తీరి

నమ్మకాలు వరన మూర్గాల్కు వా స్నేహితుల మార్గాలతో భేదించినవి. వా తెనుగు భాష మధురం అయినది. కావి, ఏగొప్ప సంగతి చెప్పాలన్నా చాలదు అనవిపీసోంది. సంస్కృతం... నా అడిగారూ

కొని ప్రజాపరంగా, మూకమొత్తంమీద చెప్పాలంళే తెనుగే అవసరం, సంస్కృతం చాలదు.

ఇచ్చాగా. కొట్టుకుంటున్నాను.

ఇలొనే - 'రాజకీయాలు, నినాదాలు, ఎంత గగ్గోలు ఎత్రించినా అశాంతిని పెంచేవి కొని ఆత్మతృప్తీని అవి కరిగించలేవు* అని నమ్ముతున్నాను.

ముఖ్యంగా, “నినాదాలు అరుపులు - చాలా - కన్నులలో దుమ్ము కొడుతున్నాయ్‌” అని

గ్రామఫోను. రేడియోలు సంగీతాన్నీ, విద్యనూ చవకచేసి మొహం మొత్రించి - చంపుతున్నవి అని భౌచిస్తున్నాను.

'సినిమా' నటనాశ్తక్తిని పోగులు పెట్టింది అని విశ్వసిస్తున్నాను.

యంత్రం, బస్సు, బియ్యప్పాక్షరీ లేనిచోట బతుకుదాం అని ఆశ పడుతున్నాను.

ఇదంతా “రిజక్షరరీ” (వెనక్కు మళ్లేతత్వం) అంటారు, నాకు మిగిలిన బహుకొద్దిమంది "స్నేహితులు.

ఇంకా ఇంకా నాలోనే నేను తలపట్లు పట్టుకుంటున్నామ.

ఇట్టాంటి. వేళల్లో. 'మీ అనుభవాలూ జ్ఞాసకొలూ” నాకు ఎంత గొప్పగా ఉంటాయో మీరే యోచించండి.

ఈ గ్రంధం వ్రాసింది మీరు కాక - మరెవరైనా - వా ఈడుజోడువాడు వ్రాసి ఉంటేనా - 9?

బుగ్గనులిపీ,

కావరించుకొని, ముద్దెట్టుకొని వుందును.

మరి - వ్రాసింది మీరు - అందుకని -

“అంగీరస బార్హస్పత్య భారద్వాజ త్రయారుషేయ ప్రవరాన్విత భారద్వాజసగోత-

ఆపస్తంబసూత్రః -

యజశ్శ్ళాఖాధ్యాయా --

చుక్మిణీనాధశర్మా - అహం భో అభివాదయే

మీ పాదాలు ముద్దు పెట్టుకొంటున్నా

మీ రాత్రి 10-38. జలసూత్రం రుక్మిణీనాథశా, స్ట్రి. మ. (8

“శా ప్ర.గారూ,

మీ “అనుభవాలూ, జ్ఞాపకాలూనూ ఇప్పటికైదారు. మౌొట్లయినా చదివాను. ఇంకా తనివితీకరడంలేదు. మళ్ళీమళ్ళీ చదవింపచేనేు ఘట్టాలు చాలా ఉన్నాయందులో, చూద్దామంళే మరొకవోట అభించనివి

పాత వ్యవస్థకు మీతరం చాలొ సన్నిహితమైంది. అందులోనూ మీరు ఎదురుతిరిగి లక్ష్యాన్ని సౌదించిన దీక్షాపరులు. అంచేత, మీకు తెలిసినంతగా ఆ వ్యవస్థ గుణదోషాలు మరొకరికి తెలీయవు. లక్ష్యం మాత్రమే భేదిల్లడంచేత నిష్టాక్తికంగామా చూడగలిగారు మీరు. మాతరం వారి కానాటిజీవితం కేవలం ఊహావ్రపంచం. ఏ వ్యవస్థా లేకుండా పోతున్న మన జాతికీ మంచితరుణంలో వచ్చిన హెచ్చరిక మీపుస్తకం.

వాడీ వేడీ సమృద్దిగా ఉన్న భాష మీది. అవసర మైవచోట్ల అస్థిదఘ్నంగా అంటుకుపోయే కశాఘాతాలు. తగిలించారు మీరు. చూసినవాడు దూరంగా ఉండడం సాధ్యం కాదు - తీసి చదివాడా, మీముద్ర పడీతీరుతుంది.

మీతక్కిన. పుస్తకాలన్నీ ఒకయెత్తు - ఇదొక్కటీ ఒకయెత్తు. దీన్నిగూర్చి సరిగా చెప్పాలంటే మీ మాటల్లోనే చెప్పాలి.

కొత్త సంగతులు తెలిప, కొత్త రుచులు మప్పి, కొత్త చూపు అలవర్చి కొత్త దారులు కనపరిచి, కొత్తశక్తి సంఘటించి, కొత్త ఆవేశం పురికొలిప, కొత్త ప్రపంచంలో వురికించే ' కొత్త వాబ్మయానికి పురోగామి మీ ప్పస్తకం.

రసవంతమైన నవలలా సాగిన మీ రచవలో మంచి కథపట్టులో ఆగినట్టుంది మొదటి సంపుటం. ఎంత చెడ్డా, తెనుగుజొతి రసజ్ఞం కాబట్టి తక్కిన సంపుటాలు త్వరత్వరగా రప్పించుకుంటుందని ఆశిస్తున్నాను”

మీ జమదన్ని.

*మీకుశలపత్రికా “అముభవాలూ. - జ్ఞాపకాలూనూ". చేరినవి. విన్నవే రాత్రి సుమారు 10 గంటలకు పృస్తకం సాంతంగా చదివితిని, మర్కి మీ రచన చదవకుండా ఎట్టుండగలను? సన్నివేశాలూ సందర్భాలూ కొలతలూ వేరే కాని ప్రపంచం మవ యిద్దరిది ఒక జాతిదే. మరిచిపోయిన అలౌకికానుభవాలము అలౌకికంగా జ్ఞప్తికి తెచ్చి అమభవింపడేసినారు మీరు. మీ వుస్తకం చదవకపోతే, ఈకాలంవారి కెవరికీ ఇటువంటి ప్రపంచ మొకటి ఉండిందని ఊహించడావి కైనా వీలులేదు. కాలపరిస్టీతులంతగా మారిపోయినవి. నిజంగా మన 'మెన్ని యుగాలు దాటినామో?

రచనలో - అచ్చులో - మీదే ఒక స్వచ్చందశయ్య: కృత్యాకృత్యాలలో మీకున్న భావోద్రేకా లన్నీ అన్నిచోట్లా. ప్రతిఫలించింది మెరయించే శక్తి మీద్‌. దొని 'వేధ శక్తినుంచీ తప్పించుకోగలిగివ చదువరి అరుదు”

రాళ్లపల్లి అనంతకృష్ణశర్మ. (5)

“చాలా పల్లెలు సంచారంచేసి విన్నవే ఇక్కడికి చేరుకున్నాము. ప్రయాణం వొకనోట ప్టాయిలేక వచ్చిన ఉత్రరాలన్నీ యిక్కడే పడి ఉన్నాయి. రాగానే చూతుమూ. వాటిలో మీ పౌకెట్టుంది. ముందు అదే విప్పాను. “భారతమా అమకున్నాను. "సైజు కాదంటూనే వుంది. వ౨ప్పి చూతునూ, మీ 'ఆమభవాలూ - జ్ఞాపకాలూను. క్షణంలో ఈ 23 దివాల ప్రయౌణబడలిక యావత్తూ యెగిరిపోయింది. ఆ అనందం చెప్పలేము. ముఖవికాసం చూసి ఏమిటఓమిటి అంటుంది మా ఆవిడ. మీరు దగ్గిరే వున్నట్టు భావించి అమాంతంగా మిమ్మల్ని కౌగలించుకువి మీ నేతులు ముద్దాడాలనిపించింది వాకు.

వమ్మండి, నాకు ఈ రచ్వవమీద అపరిమిత మయిన అభిమానం. వెంటనే చదవడం ప్రారంభించాను. నిన్ననే పూర్తిచేశాను. ఈమధ్య ఏ వ్నృస్తకమూ ఇంత వేగంగా చదవలేదు. అక్కడక్కడ ఘట్టాలు మౌ వాళ్ళక్షీ వివిపంచాను. మీరు రాతవ్రతి చదవగా వివే వువ్నా, మళ్ళీ మీరు దగ్గివుండి మౌట్లాడుతూ' వున్నళ్ళే ఫీలయామ అవేకచోట్ల.

ఉపక్రమణిక మాంచి పకర్భందీగా వుంది, పరిణతి ఫాందివ మీవ్యక్తీత్వం ద్యోతకం చేస్తూనూ. క! స గి

శీ.పాద సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రి

ప్రతీ ఆంధ్రుడూ తెల్లవారితే మననం చేసుకోతగ్గ ఆదర్శవాక్యాలు ఎన్నో వున్నాయి, గ్రంథం ౦ండా. పాహిత్యతపస్ప్నిద్ద్హి పొందిన మవోరచయితలు మీరు, ఈవాటి సాహిత్య పాధకులకే కొడు, రాలోయే తరంవారకే కూడా మీ “అనుభవాలూ జ్ఞాపకొలున్నూ' ఎంతో ఒరవడి పెడుతుంది. ఇదె సాహిత్య చరిత్రలోనే అవురూషం. భారతీయభాషల్లో వేను ఎరిగివంతవరకూ. ఈరకం గ్రంథం లేదు. బంగాళీలో రవీంద్రుడు రాసిన చిన్న గ్రంథం వుంది. అది యింగ్లీషులో కూడా అమవాదమయింది. అయితే, రవీంద్రుడి గ్రంథం. వేరు మనది వేరున్నూ. మవది అద్భుతం, అనవ్యసామావ్యం. ఇది రాసి మీరు వేటి రచయితల్లో వొక హిమాలయవర్వతం అయిపోయారు. అన్నిటికంటే అజరామరమైన కీర్తి తెస్తుంది మీకీ గ్రంథం. దీన్ని చదివిన ప్రతీవ్యక్తీ ఈరోబాల్లో వచ్చిన గొప్ప గ్రంథం అవి అంగీకరిప్తాదు” పురిపండా అప్పలస్వామి. *తమ ([గ్రంధముయొక్క మౌత్నత్యము, తమరు గ్రంథాదియందే వ్రాసియున్నారు గావ నేమ వ్రాయవక్కరలేదు. తమరి వాడుక భొషను గూర్చి క్రొత్తగా నేమి వ్రాయను) అధునికాంధ్రమువ వాడుక భాష్యము విర్మించిని. కొలదిమందిలో మీరొకరు. మరి యీ [గ్రంథము కొంత యాత్మకథవంటిది. మీచిన్నవాలి. తెనుగుపళ్లెటూళ్ళ జీవితము, ఆచారములు, గ్రౌతుల గృహాల శోభు ఆ పంప్క సతి సర్వము రమణీయముగొ మన్నది. ఆనౌొటి కొన్ని సంగతులు మీరు చెప్పితేగాని యూవనొడు తెలియవు. కొన్ని ప్రయోగాలు శబ్దాలు మీ పూర్వగ్రంథాలలో కూడ లేవు. సర్వధా తమ రీనాటి యాంధ్ర వ్యావహారిక భాషా విర్మాతృ్సగణ ప్రథమ గణవీయులు"” విశ్వనాథ సత్యనారాయణ. “అముళవాలూ. జ్ఞాపకాలూ చదివాము ఒకసారి కాదు, పలుచూర్లు అది ఫూర్వవు వరల వంటిదవి. కొందరమకుంటారు. సుతరామూ కాదని తర్వాత తెలుస్తుంది. అది నడిచిన అరువదేంర్ల ఆంధ్ర సభ్యతా చరిత్ర. సజీవ పాహిత్యసంపుటుం. మీ కథలకంకే ఇదే ఎక్కువ చదువుతారేమో అవి భయంగా ఉంది. అంటే మీ కథలను చిన్నబుచ్చడం కొదు. దీవిచేవ అంతటిది" ఇంద్రగంటి హానుమచ్చాస్త్ర- న. (8) “తమరు దయతో౬ బంపీిన “శ్రీపాద సుబ్రహ్మణ్యశా, స్రీ, అమభవాలూ-జ్ఞాపకాలూము” అమ. గంధము నామూలాగ్రముగం బరించితివి. .శ్రీపాదవారి రచవ లాపాతమధురములు. తెలుయగడ్డయందుల గీర్తిప్రతిష్టలను. గడించిన. మీరచవ విరువమానము. తమ _ గ్రంథమును

నన్నయభట్టారకుడు తను రచించిన భారతమునందలి భారతమహిమను గుఆకీంచిన (ప్రస్తావనమున *“ధర్మతత్వజ్ఞులు ధర్మశా, స్త్రంబని యధ్యాత్మవిదులు వేదాంతమనియు నీతివిచక్షణుల్‌ నీతిశా,స్త్రంబని కవివృషభులు మహా కావ్యమనియు, లొక్షణీకులు సర్వలక్ష్యసం[గ్రహమని య్రైతిహాసికు లితిహాస మనీయు€ బరమపౌరాణికుల్‌ బహుష్పురాణసముచ్చయం బనీ యుద్దాటించిన. రీతిగా నున్నదని నేను “నిరాఘాటముగ౬ జెప్పగలను. ఇందతిశయోక్తి యించుకంతయు. లేదు. బాల్యమునుండియు మీచరిత్రము. నత్యంత కుతూహాలముతో6 బరించునట్టు సకలవిషయముల నాకళించి వ్రాసీన మీవ్రాంత శ్లాఘింపలి దగియున్నది. ఈ వయస్సున నావివిధ విషయములనెట్లు జ్ఞాపకముంచుకొని పుస్తకరూపమున వెలువరింసంగల్లితిరా యని యచ్చెరు వందుచున్నాడను. ఈ రచనలో6 గల విశేషమొక్కటి యెల్లరును దప్పక [గ్రహింపందగినదియును, ననుభవమున నుంచుకొనం దగినదియు€ గలదు. అబేమందురా” నాండు - నేండు ఆచారవ్యవహారములలో€ గల్లిన భేదములును, విద్యార్దులయందు౬ గల్లిన మౌర్చులును, విద్యార్షనమునందు€ గల యుత్సాహములును, పెద్దలు తమసిల్లలను బెంచుపద్దతులును, పిల్లలకుంగల యభీమానవిద్యలయందును వృత్తులయందును గలుగు నుత్సుకతయును, భాషావిషయక మగు కృషియుళ దప్పక మనసునం దుంచుకొని యనుక్షణము నాచరణం దుంచుకిన€ దగియున్నదనుట నిస్సంశయము, కొన్నికొన్ని వదము లీదేశమువారి కర్థముగానివి యున్నను మొత్తము మీలద సందర్భమున (గ్రహింపందగియుందునవియే యని చెప్పంగలను. వుస్తకమును బరించుటకు! గ్రహించినల దుదివటకు€ బరింపక నిలుప్పుట కేవారును సమ్మతింప రనుట మీరచనయందులగల ప్రధానగుణము.. ఇంక నేవిషయ ముందునా. చూడవలయు€ జదువవలయునను సంకల్పమే. కలుగుచుండును గాని ఇంక జాలింతము చాలులెమ్మును నూహ యొవరికిని. గలుగదు. ఇది నిక్కమైన మాట. వ్యావహారిక భాషా విషయమై తమరు. గావించు కృషి యద్వితీయము, తమ కలము సవ్యసాచిత్వము నందియున్నదనుట కనేక నిదర్శనములు మీరచనలే!' సమయానుకూలముగా నెల్లరల దృష్టిపణుపంజాలు మీరచన వాంఛనీయము. ఈ గ్రంధమున మీరు తెల్లు లోకమునకు గ్రహింపందగిన యంశములు మిక్కుటముగల దెల్పియున్నారు.. ఇవి యెల్లరకు. బ్రీతిపొత్రములేగాని యుల్లంఘీంవందగినవి గావు, ఆచరింపందగినవి యనుట నిస్సంశయము. ఒక్కొక్క విషయమును గూర్చి చివరించుచు వ్రాయందలంచినల దమగ్రంధమంతయు యగునేమో అని తలంచుచున్నాము. ఒక్కటి మాత్రము. తప్పకవ్రాయుచున్నాను. అత్యంత కుతూహలముతో6 బరించుచున్న నాకు6 పుస్తకము. ముగియంగనే తర్వాతివిషయములు తెలిసికొనలేక నిరుత్సాహముగలవాండ. నైతిని. మీమీంద నాకుల గోపము వచ్చినది. ఏల మధ్యేమౌార్గ్షమున వదిలితిరో” నాటక పరిశ్రమవఆకు€ దెలిపితిరి. తర్వాత - తర్వాత ఏమియుల దెలియదయ్యె. ఉత్కంరతో6 దక్కిన విషయమెలుల6 గుతూహలపడు నా వొంఛం డిర్చి శాంతమతి నొనరింతురో”ు ఇంతకంబ' నా యనుభవముమ దమ గ్రంధవిషయమున వ్రాయ నశక్తుండ జనమంచి వేంకట సుబ్రహ్మణ్యశర్మ. బ్రహ్మశ్రీ. శ్రీపాద సుట్రహ్మణ్యశా,స్త్రిగారు. రచించిన “అనుభవాలూ. - జ్రాపకాలూను” అమూలచూడము.. చదివితిని. శాస్త్రిగారి రచన షష్టిపూర్తి తరువాత పరినిన్పితస్టిత్‌కి వచ్చినది. నాకు వారి రచన లన్నిటిలోను వడ్డగింజల తరువాత లెక్కింపదగిన రచన యిదియే యనిపించీనది. ఈ గ్రంధము. (శ్రీశా స్ర్రిగారి జీవితముతో ననుబంధించియున్నను, ఎన్నియో కధపట్లులతో నిండి. మొదటినుండి తుదివణకు నుపాదేయముగ నొనర్బుచున్నది. శాస్త్రిగారి యనుభవములు వర్షమాన చంద్రులకు సత్పధ ప్రదర్శకములు, ప్రాచీవసంస్కృతికి విదర్శనములును. వారి జోపకములు సత్యప్రభ్యాపనకు తార్కాణములు, లా చిలుకూరి పాపయ్యశాస్త్రి.

గ్ర

“నేను చదివినంతవరకూ మీ పుస్తకంలో నన్ను ఆకొళశానికెత్తివేశారు.. వాత్సల్యం కురిషించారు. అంతపాగడ్తకు నేను తగను. మీప్టై మీ రచనలపై నాకు గల అభిమానం చేతనే మీచేత అనాడు “నవోదయిలో అనుభవాలూ జ్ఞాపకాలూ వ్రాయించడానికి నేను నిమిత్తమాత్రుడ నైనాను, అంతకుమించి. నేను చేసిన ఘనకార్య మేదీ లేదు. అయినా, మీరు తలపెట్టిన నాలుగు సంపుటాలూ వస్తే ఆ మహానందంలో నేనూ పాల్గొంచాను”

నీలంరాజు వేంకట శేషయ్యం ౮

“మీ అనుభవాలూ జ్ఞాపకాలూ ఆమూలాగ్రంగా చదివాను. అది అనుభవజ్ఞానానికి నికషోపలంగా తోచింది. అందులో విద్యార్థిదశను వివరించు ఘట్టములు చాల ముచ్చటగా నున్నవి. ప్రతి చిన్న సన్నివేశము. జ్ఞాపకముండో, లేదా జ్ఞాపకము చేసుకొనో చిత్రించినళ్లే కనిపిస్తుంది గాని కృతకంగా లేదు భాషా పాటవము, సమ్యక్పరిశీలన, వివేచనాశక్తి సమగ్రంగా వరిస్థటమగుచు పారకులపై ప్రసరిస్తున్నాయి. మీ రచనను. గురించి యింతకన్న చాల యెక్కువగా ్రాయాలిసివుంది. కాని అనవకొశకారణంగా విరమిస్తున్నాను. ఆశీర్వదించండి.”

చిలుకూరి లక్ర్ష్మీపతిశా, స్త్రీ. (19)

“మీ అనుభవాలూ. జ్ఞాపకాలూ చదివాను. వారాలు చేసుకొని చదువుకొన్ననాటి అనుభదాలు, విద్యార్థులమధ్య వుండే పోటీలు, వైనమునస్యాలు నా మనస్సుకు వహాత్తుకుపోయాయి. వైదికకుటుంబాలలో. తెలుగు భాషమీద వుంటూవచ్చిన నిస్పాకొరం, అసహ్యం మొదలయినవి మాక. అనుభవం గాకపోయినా వాటినుంచి గతచరిత్ర తెలుసుకొనే అవకాశం ఏర్పడుతుంది. రచననుగురించి. నేను చెప్పడాని కేముందీ, మీరు సిద్రహస్తులు.... మీ రచనావిశిష్టథ చదివేవారిని నిల్యోనివ్వుదు. మిగిలన భాగాలు కూడా తెనుగుదేశం త్వరలోనే చూడగలదని ఆశిస్తున్నాను"

ళ్‌ మబాధర రామమోహన్‌. (్ర్రి

*....పూజ్యపాదులు బ్రహ్మా,శ్రీ, శ్రీపాద సుబ్రహ్మణ్యశా,స్త్రగారి “చిన్నకథలు 'నాటకాలు ఇటీవల వెల్వడిన వారి “అనుభవాలూ - జ్ఞాపకాలూను" క్నుణ్ఞంగా చదివాను. ఇతరుల గ్రంధాలూ చూచాను కాని ,శ్రీసుబ్రహ్మణ్యశా,స్త్రిగారి కూర్చులో ఒక శక్రొత్తదనం ఒక జాతీయతా ఒక ప్రత్యేకతా ఒక విశిష్టతా అడుగడుక్కీ గోచరిస్తాయి. వారి రచనల్లో ఉపయోగింపబడే మదధురమంవాలమనోజ్ఞ పదజాలం తెచ్చిపెట్టుకొన్నట్టు గొక సహజంగా సన్నివేశ సందర్భాల కనుకూలంగా సాగిపోతుంది. వారి కావ్యసృష్టిలో పాత్రలు సజీవంగా (ప్రత్యక్షమౌతాయి. మోతాదు తప్పని రసోత్పత్తితో పారకలోకాన్ని పరవశుల్ని చేస్తాయి. ప్రతి పాత్రలోనూ. కవియొక్క తాదాత్మ్యం స్టోరక మౌతుంది.

'వద్యంలోనే పసందు ఉంిదని అనుకునే (ప్రాతకాలపు నమ్మకాలు ,శ్రీశా,స్త్రిగారి వచనరచ వాసమీక్షలో సంస్కారం పొంది “గద్యమే హృద్య'మని ఘంటాపధంగా చాటి చెప్పళారు. వారి

ఉపద్డా ప్రతిభా, సారస్వతరంగానికి సమీరీన సందేశాలందిస్తాయి.” శ్రీ సుబ్రహ్మణ్యశా,స్త్రీగారు సనాతన ధర్మాన్ని అధునాతన లోకానికి ఆదర్శ ప్రాయంగా అందజేయగల అభ్యుదయ. కవితా సంప్రదాయ సంపన్నులు. వ్యుత్చన్నులు. -బారి-క్రాంతదర్శిత్వం విజ్ఞానసంస్కృతులూ మానవ సమాజాన్ని తీర్చిదిద్దే మహత్తర సాధనాలు. వారినిగన్న తెనుగుతల్లి వీరమాత. వారికి సమకాలికులమై పుట్టుట మన కొక గర్వకారణం. సర్వజ్ఞమూర్తియైన భగవానుడు శ్రీ, సుబ్రహ్మణ్యశా,స్త్రగారికి యింకొక షష్టిపూర్తి మహోత్సవం జరిగించుకోటానికి సదవకాశం దయచేస్తాడవి నా సంపూర్ణవిశ్వాసంగ స్రీక్తితదాసు గ్ర “మన వీరేశలింగంగారితో ఆరంభమైన స్వీయచరిత్రలు - మీదానితో - నాకు తెలిసినంతవరకు 14 మాత్రమే. డాక్టరు కేసరిగారు 'నా చిన్ననాటి ముచ్చట్లు అని పేరుపెట్టారు. అందుకనుగుణంగానే ఉన్నవి. మీ అనుభవాలూ జ్ఞాపకాలూ కూడా సార్ధకనామము వహించినవి. నేను వీటన్నిటినీ సమీక్షిస్తూ ఆంధ్రప్రభలో ఒక వ్యాసం వ్రాసితిని. మీ అనుభవాలూ జ్ఞాపకొలూ ఒక నూతనఫక్కీని నడచినవి. అవి ఆంధ్రజాతి కుత్తేజకరాలూ, ఉద్చోధకరాలూను. ఈనాడు భాష నానా సంకరమై నశించిపోతున్నది. ఇటువంటి సమయంలో మీ రచన భాషకు మహోపకారకం కాగలదని నా అభిప్రాయం. మీ భాషలో జాతీయమైన పలుకుబడి పూర్తిగా ఉన్నదనుట సర్వజనులు అంగీకరించేదే. అది యెలా అలవడిందీ మీరు సృష్టంగా వెప్పియున్నారు. నిజంగా, తెనుగునుడికారమూ, శేషా, వ్యంగ్యవైభవమూ, సామెతలూ లలోనే కలవు. వారితరభాషలు నేర్వకపోవట మిందుకు కొరణము. మన ముసలమ్మల నోటనుండి వచ్చే భాష ఎంతో ఎంతో. సజాతీయ మైనదీ, ఎంతో సజీవ మైనదీవి. ఈ సంగతి నాకున్ను అనుభవమే. ప్రయోగ విజ్ఞానం 'స్ర్రీలవల్లనే అలవడిందని మీరు స్పష్టపరిచారు. మర్యాదగల భాష మీరు రాజబంధువుల ద్వారా అలవర్చుకున్నట్లు విశదంచేశారు. రొజరాజు చదివితే ఈసంగతి లాగా తెలియగలదు. ఆత్మాభిమానమూ, ఆత్మగౌరవమూ, ఆత్మమర్యాదా మీదగ్గిర బాల్యం నుంచీ చూచాను. +(యౌదృశం. పురుష. స్యాత్మా తాద్భశం సంత్రభాషతే” “యథా భాషక స్తథా భాషా భాషించువారిని. బట్టి భాష ఉండును గద! ధిరోదాత్తమైన భాష మీది. వల్లభబాయి పటేల్‌ మాదిరి మీరు దాపరిక మన్నది ఏమీ లేకుండా కుండపగలకొట్టేనట్లు చెప్పడమే మీ స్వభావము. అందుచేతనే మీకు ప్రాణమిత్రులూ బలవద్విరోధులూ కూడా ఉన్నారు. మీదంతా కొత్తచూపు. ఈ కొత్తచూసే మీరు కౌరవషక్షం అంటీ అభిమానం చూపించడానికీ, రాణీసంయ్యుక్త పృథివీరాజును పరిణయమాడరాదని. చెప్పడానికీ కారణాలైనవి. అలానే ఇంకొ పెళ్కుు జా మీ యీ రచన సాహిత్యప్రియులకు అధికంగా ప్రయోజనకారి కాగలదు. మీరు సాహిత్య సంబంధమైన పెక్కు మర్యాదలు తెలిపారు. మళ్ళీ మళ్ళీ చదెవి తెలుసుకోవాలనుకుంటున్నాను. చదువుతాను కూడా. మీది. తిలక్కుగారి పద్ధతి. 'శరం ప్రతిశార్యంి కాంగగెస్సుకు సంబంధించినంతవరకూ. మినహాయిస్తే అన్నిటా నేను మీతో ఏకీభవిస్తాను. మీ అనుభవాలవల్ల, మీకు, ఆంధ్రభాషయెడల అభిమానం అధికం అన్నట్టు కనుపిస్తున్నది. ఆంధ్రులకు మీరు శిరోధార్యులు. అయితే, ఆంధ్రులీందుకు మిమ్ములను పూజించడంలేదం ళు, వారు అధుపతితు లయ్యారు. వారికి దూరదృష్టి ఏనాడూ లేదు. అవేశం తప్ప ఆలోచన గ శ్రీపాద సుద్రహ్మల్యశా స్త్ర,

తక్కువ. ఆంధ్రుడు ఆంధ్రుణ్ణీ ఆదరించడు. ఇది కొంతవరకూ భారలీయలక్షణం కూడా. ఇది బొనిసజాతిలక్షణం అనవచ్చు.

మీవంటివారి ప్రభావం వల్ల జాతి వైతన్యం పొందగలదనే ఆశిస్తున్నాను. మళ్లీ మిమ్ము ఒకసారి దర్శించాలనుకుంటున్నాను. మీ అనుభవాలూ జ్ఞాపకాలూ తక్కిన సంపుటాలున్నూ అందుకుని చదివే భాగ్యం త్వరలోనే కలుగునని ఆశిస్తున్నాను”

గొర్రపాటి వేంకటసుబ్బయ్యం

“అనుభవాలూ - జ్ఞాసకొలూనుి చదివి, చాలా సంతోషించినొనని విన్నవించు కుంటున్నాను.

తతిమ్మా భాగములు కూడా త్వరలో అచ్చువేయించండని ప్రార్థన” మల్దాది రొమకృష్ణశా,స్త్ర-

“నమస్కారాలు, మీ 'అనుభవాలూ - జ్హాపకాలూను చదివాను. చాలా శ్రద్ధాభక్తులతో చదివాను. దాదాపు ఒక బిగిని చదివి ఆ రాత్రి 2-30 గంటలకు నిద్ర కుపక్రమించాను. చాలాసేపు స్లుస్తకొన్నిగురించే అలోచిస్తూ పడుకున్నాను. వెంటనే నిద్రపట్టింది నాకు. ఇంతకుముందు, చిన్నప్పుడే, తెనుగు కథాసాహిత్యంలో ఉత్తమష్థానం అలంకరించిన మీ చిన్నకధలతో కొంత పరిచయం కలిగింది. అప్పటి అనుభూతి వేరు.

నేమ ఆంగ్లంలో, కొన్ని స్వీయచరిత్రలు, జీవిత చరిత్రలు చదివాను. స్వీయ చరిత్రల పేరున ఇతరులు వ్రాసినవి కూడా చదివాను. వాటి అనుభూతి వేరు.

ఆ రోజు ఉదయం నొన్నగారు మీ వుస్తకం యిచ్చి చదనమన్నారు. పగలంతా ఏదో పనిలో ఉన్నాను. పాయంకాలం మళ్ళీ అడిగారు - “మొదలు సెట్టావురా” అని. ఆ రాత్రి ఎనిమిదింటికే మొదలుపెట్టాను. పూర్తి అయ్యేదాకా నాకు నిద్రనుగురించి కానీ మరో విషయం గురించిన ఆలోచన కానీ రాలేదు. వెమ్మదిగా చదివాను. సామాన్యంగా స్వీయచరిత్రలు ఏకబిగిని చదవవలసిన అవసరం ఉండదు, కొన్ని నవలలలాగా. మరీ కొన్ని నవలలలో, ఆత్మకథలలో కొన్ని పుటలు దాశేసి కూఢా చదవవచ్చు. ననిసిస్తుంది. ఇక్కడ అది కుదరలేదు. కొన్నిచ్చో, చెప్పే విషయం కాక్క చెప్పే విధానం మనస్సు నాకట్టుతుంది. పొమాన్యంగా *ఏం చెప్పారు” అవి కంటే 'ఎట్లా చెప్పారూ” అని చూస్తాం. మీరు చెప్పే విధానంతో పూర్వమే కొంత పరిచయం ఉన్నది. అది చాలా సరళ మైనది, మాతనమైవది. మిక్కిలి ఇం పైనది కూడాను.

కొగా, దానికీ తోదు చెప్పే విషయం కూడా నన్ను మరింత ఆకర్షించింది. నేను దాదాపు ఎరుగని విషయాలన్నీ _ చెప్పారు. నావంటివాళ్ళకి తెలియని ఎన్నో పాత సంప్రదాయాలను ప్రసంగవశాన చెప్పుకుపోయారు. ఏ సంప్రదాయాలు క్రమంగా ఎలా పోయాయో చెప్పారు. వాకు బౌధ కలిగింది. ఆ పేద విద్యార్డులను గురించి వ్రాపినదంతా దివ్యంగా ఉంది. మరొకరు అలా చెప్పలేరు. పుస్తకంలో ఎన్నో చిన్నకథలున్నాయి పైకి కవిపించకుండా. నీటిలో మెరుస్తూ అడుగున ఉన్న ముత్యాల లాగా కాస్తపరీక్షగా చూస్తే తెలుస్తుంది. వాటి నన్నిటినీ అతినేర్పుగా ప్రధాన కధకు బంధించారు. కావడానికి వారంతా మీకు బంధువులే అనుకోండీ. కాని పారకుడు “ఏదో బంధువుల ప్రశంస చేస్తున్నారులే' అని యెక్కడా అనుకోకుండా చేస్తూ, చివరకు వారంతా మాకూ బంధువులుగా కనిపించేలొగున రచన చేశారు. మరిచిపోతున్న ఎన్నో మంచి విషయాలను మాకందరికీ జ్ఞాపకం. చేశారు. కొన్నిచోట్ల చక్కని విమర్శ కనిపించింది. నేటి విద్యార్థులు

మీ రచన చదివి నాటి విద్యార్థుల _వినయమసంపదలో కొంతభాగవ్యైనా సంపొదించగలిగితే - వొాళ్ళసంగతి అలొ వుంచండి, - ప్రస్తుత పాఠశాలల్లో, కళాశాలల్లో వనిచేసే - కొన్నిచోట్ల (ఫారాలు చెప్పే) పంతుళ్ళు ఎంతో అదృష్టవంతు అవుతారు. అసలు “మంత్రాలంటూ ఉన్నయ్యా?” అనేదాకా వచ్చిందీ పొరకలోకం, పత్రికలలో దానిపై ఉత్తర ప్రత్యుత్తరాలు... “రాచపుండు నయమైంది అని వీళ్ళకు తెలియదో, కాక తెలిసి కూడా ప్రక్కవాళ్ళకు తెలియనీయకూడదనో - కొన్ని అధ్యాయాలు వెనక్కు వెళ్ళి మళ్ళీ చదువుకుంటొ వెళ్ళాము. విసుగు పుట్టలేదు. పూర్తి అయ్యాక మళ్ళా ఒకసారి చదువుదామనిపించింది. వచన రచనలో మరలా చదువుదా మనిపించేవి చాలొ కొద్ది. వాటిలో మీది మొట్టమొదటిది. అందుకు, మీకు, నొ హృదయపూర్వక నమశ్శతాలు. మిక్కిలి వినయంగా నమస్కరిస్తున్నాను” మురటతూ (మునిమాణిక్యం రఘురామ యాజ్ఞవర్కీ).

• శ * శ్రీపాద సుబ్రహ్మణ్యశాచ్ట్ర

(శ్రీపాద సుబ్రహ్మణ్యశా,స్తై, అనుభవాలూ = జ్ఞాపకాలూను చదివినవారన్నమాటలు ఇతం66 ఇ = సాగే! మొదటి సంపుటం ప 1 - 208 "రెండవ సంపుటం ఇం686 209 - 432 మూడవ సంపుటం 6066 త3ం - 50

మొదటి సంపుటం క్షే (శ్రీపాద సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రి అనుభవాలూ - జ్ఞాపకాలూను

శీ,పపొాద సుబహ్మణ్యశా, వ్‌ శ అనుభవాలూ = జొపకాలూను జా శ శ 1 . మొదటి సంపుటం ] న్న... తంతధభళధతయలంంధధల వతకరతులరురరరలుచిరరకురయయుంధళరయయరరరరంంధంత త ళయలు ఉశ షు ఉప(క్రమణిక మిత్రులు శ్ర, నీలంరాజు చేంకటశేషయ్యగారు, తమ నవోదయ కోసం నా అనుభవాలూ - జ్ఞాపకాలూ రాసి వంవపమని అడిగారు. ఒకమూటు కనపడినవ్వు డడిగారు, మరోమాటు కార్డు రాశారు, చివరి కంకోమాటు కలుసుకున్నప్పుడు తప్పదంటూ తొందరకూడా చేశారు. దీనికి సాయం, అంతక్రితం, ఆనందవాణి పర్థికలో చిన్ననాటి నాదీపావళి ముచ్చట్లు చదివివుండిన మిత్రులు, అటు వేంకటశేషయ్యగారి సంకల్పం మిక్కిలీ ప్రశంసించి, బుటు రచన సాగించమని ప్రోత్సాహపరిచారు నన్నెంతో. “కాదు” అనలేకపోయా న్నేను. నేనెషాడూ అనుకోని విషయం, ఇది. నిజంగా, నాకిది మిక్కిలీ కొత్త (ప్రేరణ. అబునా, వారందినాలు గడిచాటప్పటికే స్టాయిభావం యేర్పడిపోయింది నాకీ ఇలాంటి రచనల విలన గుర్తించిన తెలుగు వత్రికల్లో నాకు తెలిసినంతవరకూ నవోదయ రెండోది. అంతకిముందు, కీ.శే. శ్రీ గూడవల్లి రామబ్రహ్మాంగారి ప్రజామిత్ర పత్రిక (బ్రహ్మ,శ్ర, వేలూరి శివరామశా,స్త్రేగారి. అనుభవాలూ - జ్ఞాపకాలూ () కొన్ని ప్రకటించివుంది. అయితే, తెనుగు పత్రికల్లో మరి దేనికిన్నీ యా విషయం ఆకర్షకం కాలేకపోయింది.

నాటికి నేడు నవోదయ మాత్రమే పూనుకుం డిందుకు దృఢంగా. ఇంగ్లీషులో యీరకం రచనలు చాలా వున్నాయిట, తెనుగులో మాత్రం అదే మొదటిది నేను చూసినంతవరకూ. అమృతంకంకేనూ మిక్కిలీ మధురమైన శివరామశా,స్త్రీగారి వచనరచన కావడంవల్ల నన్నెంతో ఆకర్తించిం దది. దీంతో, కొన్నాళ్లు నేను మిక్కిలీ బాధపడ్డాను, పాఠాత్తుగా ఆ రచన ఆగిపోయినందుకు. అప్పటిమాట యేమయినా, సాహిత్య తవస్సిద్దులు శివరామశాొ,స్ర్రిగారి ఆరచన, మన 'తెనుగుజొతికిి ఇప్ర్టుడూ యెప్పుడూ అగత్యమైనదే. నిజొనికి, మనవారికి “నా” అన్న అభిమానమే వుంళు నొక్క శివరామళా,స్త్రిగారే కాదు - క్రిష్టసమస్యలు సాధించిన అనుభవాలతోనూ, అస్థిగతా లయిపోయిన వొటీ జ్ఞాపకాలతోనూ వండబారిన దీర్హజీవితాలతో మహర్హు లయినవారింకా యెందరో వున్నారు) మన తెనుగు వారిలో. అన్ని విద్యల్లోనూ వున్నారు. రచనల్లో అరితేరినవారున్నూ. వున్నా శెందరో. తక్కిన మన పత్రికల సంపాదకులు మూత్రం వారిలో వొక్కరినీ కూడా కదిపిన ఫొపానపోవడం లే దిప్పటికీ, కారణం. లేశమూ. గుర్తించలేకుండా వున్నా న్నేన్యు కాని ఉత్సాహమూ, సాహసమూ, స్తోమతూ మాత్రమే వుండడం కాదు, పత్రికలు నడపడానికి కావలసిన యోగ్యత. తెలుసుకోగలిగితే, వేత్తలే. రచించిన స్వీయ జీవితరహస్యాలు ఎంతెంతలేసి షత్రికలకున్నూ అంతస్టుకి అంతసూ పెంచుతాయి, విలవకి విలవా కలిగిస్తాయి. కాక్ష- దీక్ర్తాకంకణధారులైన కళాతపస్వుల సాధకావస్టలూ, ఉత్తీర్డులన కళా వేత్తల ప్రతిభాప్రాగల్భ్యాలూ, వర్రమానచంద్రులైన తమ జాతీయువకులకు పరిచయం చెయ్యవలసిన బాధ్యత తప్పించుకోడం, పత్రికల సంపాదకులకు, శిక్షార్హమైన నేరం. కించవా. తెనుగు జొతి కొత్తకొత్త వీధుల్లో ముందంజ వెయ్యనలసిన యుగసంధి బుది. ణం పత్రికా సంపాదకులు మాత్రమే యిందుకు సరి అయిన మార్గం నిరేశించగలరు. ఈ విశేషం గుర్తించలేనివారు సాహసించి యీపదవి శెగబాకడం జాతికి శ్రేయస్కరం కాదు. ఏతావతా:- నాజీవితరహస్యాలు కొన్ని ప్రకటించడం వల్ల, ఈమ నవోదయ అంతస్హు ఏమాత్రం పెరుగుతుందో, తమ పూని క్కూడా "యేమాత్రం సఫలం అవుతుందో అది మిత్రులు వేంకటశేషయ్యగారే చూసుకుంటారు. ఇక వున్నదల్లా యేమి టంటే ఈ సంకల వ్వ వతాకలో మూ, యీ పూనికా జర్నలిజంలో వారికుండుకున్న పరిజ్ఞానానికి జొతి అభ్యున్నతి విషయమై వారికిగల ఆవేదనకు సాక్షీభూతాలున్నూ.

ఏమంటే?

గతం పరిశోధించుకునీ, వర్తమానం సమన్వయించుకునీ, భవిష్యత్తు నిర్దారణగా రూపించుకోడమూ, అందుకు తగ్గ వొక ప్రణాళిక వేసుకుని జాతిని ఆమార్దాన నడిపీంచడమూ -- ఇవీ సంపాదకుని ముఖ్యవిధులు.

రాగద్వేషాలూ, ఇష్టానిష్టాలూ, ఈర్చ్యాహపూయలూ, స్వపరభేదభావాలూ = కవి సంపాదకులకు పతన తువులున్న్నూ.

"పైపెచ్చు, - తమ ధర్మం నిర్వర్తించుకోవాలనుకోగలిగిన సంపాదకులకు వేత్తల ననునర్తించడమే రాజమార్గం కాని శుష్క - పాక్షిక - రాజకీయాల్లో దిగబడి ప్రజల శ్రేమం అవ్రధానం చేసుకున్న అవరిణతబుద్దుల కొళ్లు వట్టుకుని యీడేగిలవడ్డం కాదు.

ఎంచేతనం టే?

రాజకీయాలకు సత్యం లేదు, ధర్మమూ లేదు.

స్వార్థం తప్ప మరేమీ కూడా లేదు.

అధికారమే వాటికి (ప్రావ్యం.

ఆసుడిగుండంలో వడిపోయినవారికి చెవులు వినలేవు, కళ్ళు చూడాలేవు.

వారి మనస్సుకి నిగ్రహశ్తక్తి వుండదు, బుద్దికి గ్రహణవరాయణతా వుండదు,

గుండెలుండనే వుండవు వారికి.

వారి అడుగులకు నుడుగు లొగ్లేవారి సంగతి యిక చెవ్పడానికేమి వుందీ?

తత్వం పరిశీలించుకోగలిగితే రాజకీయాలు, కలసివున్న -- అధవా కలిసివుండ దనినవారిని విడదీస్తాయి.

రాజకీయాల్లో దిగితే అతీతు లయినవారు గొని ఈ అపాయం తప్పించుకోలేరు.

ఏమయినా, వత్రికాసంపొదకుల అంతస్టు, రాజకీయాల్లో వనిచేసేవారి అంతస్థు కెంతో పైది.

ఈ రహస్యం తెలియనిచోట వద్రికాసంపాదకత్వానికి లేశమూ అర్హత లేదు.

ఈ అర్హత లేనిచేతుల్లోపడ్డ వత్రికలు జాతీయతనూ రూపొందించలేవు.

(1)

ఆహారనిద్రాభయాదులు మనుష్యమౌాత్రుల కందరికీ సమానాళే; గాని వారిలో కొందరికి మాత్రమే నిశితదృక్కూ, విశిష్ట్రశక్తీ వుంటాయి, నిగూఢంగా.

ఆవుండినవారిలో నయినా కొందరే ఆసంగతి గుర్తించుకోగలుగుతారు.

అలా గ్గుర్తించుకోగలిగినవారిలోనున్నూ మళ్ళీ కొందరే వినియోగపరుచుకోడానికి ప్రయత్నిస్తారు.

ఆ(ప్రయత్నంలో విజయం పాందేవారున్నూ కొందరే అయితే, ఆ పూనిక వుండడమున్న్నూ కొంత విశేషమే.

ఏమంక్షే, తామెత్తిన మునుష్యజన్మ ఆంతర్యం అలా ప్రయత్నించేవారికే అనగాహన అవుతుంది, మరి.

అలాంటేవారే జీవిత పరమావధిగా యేదో వొక విద్యకు లేదా - వొక కళకు పరిణతి కలిగించడానికి పూనుకుంటారు. అదొక తపస్సమౌధి ఆ వ్యక్తికి. అది వేత్తృతకు నికషమున్నూ. అయితే, ఆ పూనికలో ఆ వ్యక్తి ప్రవృత్తి, కొండ లెక్కుతుంది, లోయల్లో వడుతుంది. వెనక్కి మళ్ళుతుంది, ముందుకి దుముకుతుంది. గిరగిర తిరుగుతుంది, స్తంభించిపోతుంది. అయినా, బంతివంటిది కాని, మట్టిముద్దవంటిది కాదది. తన లక్ష్యం కోసం - తన ప్రాష్యం కోసం అది ప్రవర్త్రమానం అవుతూనే వుంటుంది. స్వప్నావస్తా, సుషుష్త్యవస్థా కూడా దానికి జాగ్రత్సర్యాయాలే. అదొక యౌగిక శక్తి చిత్తవృత్తినిరోధం ఆ వ్యక్తికి సాధనం గాని సాధ్యం కాదు. ఆ ప్రయత్నం పోనుపోను మిక్కిలీ బలిసి, చివరికి ఆ వ్యక్తికి జీవన్మరణ సమస్య అయి కూచుంటుం దది. దాంతో, అతని దృకృథమూ, అభిరుచులూ, జీవన సరణీ విలక్షణంగా తయారవుతాయి, లోకసామాన్య ధర్మాల కతీతుడయిపోతా డతను. గతానుగతికంగా సంసారసాగరంలో పడీ తన్నుకునేవారికి ఆవ్యక్తి అంతస్టు లేశమూ అర్ధంకాదు. అందువల్ల, అది, స్వధర్మాతిక్రమణ మనీ, మతిభ్రమ అనీ, ఆత్మహత్యా ప్రయత్న మనీ, గుసగుసలుపోతారు, దృఢంగా తీర్మానించుకుని. అతనిమీద జొలిపడతారు, తామేమో మవీ దయార్హుహృదయు లైనట్టు. మెల్లిమెల్లిగా మందలిస్తారు. తమ ్రాకృతదృష్టి కందిన మంచిమారాన మళ్ళించడానికి పూనుకుంటారు. కూకలేస్తారు. కసురుకుంటారు. శాపాలు పెడతారు. తామేమో దేవత లయినట్టూ ఆకాశంనుంచి వూడిపడ్డట్లూను. "హెళన చేస్తారు. దాట తాటాకులు కడతారు. దుష్ప్రచారం ప్రారంభిస్తారు. రాళ్లు రువ్వుతారు. అడుగడుక్కీ అద్దుతగులుతారు. ఏమిటేమిచో చేస్తారు. ఏమయినా చేస్తారు. అమిునా చలించ డావ్యక్తి శీ

తన ప్రొష్యం మరచిపోడు.

తన లక్ష్యం మార్చుకోడు.

తన దృక్పధం మళ్ళించుకోడు.

తన ప్రణాళిక చింపేసుకోదు.

తన సాధన విరమించుకోడు.

తన దీక్ష విడిచిపెట్టుకోడు.

తన యేకాగ్రత చెరుచుకోడు.

స్టానభ్రంశం కలగనీ, నిద్రాహారాలు కరువయిపోనీ, ప్రాణభయమే తటస్ట్రించనీ అడుగు మూత్రం ముందుకే వేస్తాడు, నిశ్చలంగా.

చివరికి జయమా అవజయమా అంకళే అది వేరే సంగతి కాని సంకల్పమూ, నిశ్చయమూ, ఆళౌా, వ్రతీక్షా, తపనా, ప్రయత్నమూ, ధైర్యమూ, సాహసమూ, విశ్వాసమూ, సహనమూ, దీక్షా, యేకాగ్రతా - ఇవి అతని వ్రతీ అడుగులోనూ వ్రతీ కదలికలోనూ అచ్చుకట్టివుంటాయి.

ఊపివూపిన్నీ వురికిస్తాయి, ముందుకి,

అదిగో, ఆ వికారాల విసురులే అనుభవాలు.

ఆ అనుభవాల నీడలే జ్ఞాపకాలు.

చర్మచక్టువ్రుల కవి బులబులాగ్గా కనవడతాయి కొని మిక్కిలీ జటిలా లయి వుంటా యవి.

“ఏముందీ వీటిలోగో అనిపిస్తాయి; కాని తరిచినకొద్దీ పప్రొఢథీమ వహిస్తాయి.

అవి నిత్యసత్యాలు, కట్టుకధల్లా మాత్రం వుంటాయి.

అవి బాధాష్టావితాలు; కొని రసబంధురా లయివుంటాయి.

కొగా;- అవి చదవడం వొక పూర్వవుణ్యం

అవి తరచడం బ్రహ్మవిద్యోపాసన.

అవి మననం చెయ్యడం మంత్ర వునశ్చరణ.

ఏవంచః:- నలుగురిలోనూ తల తివ్పకునే మనిషి కనవడితే “ఈ మనిషి యీ ఫ్టితి కెలా వచ్చాడూ?” అన్న జిజ్లాస కలుగుతుంది కొందరి కయినా, అప్రయత్నంగా.

వారి సంఖ్య తక్కువే కావచ్చు; కొవి చూవు మౌత్రం బహూ నిశితం అయి వుంటుంది.

ఆజిజ్ఞాస, ఆవిశిస్టత యేమిటో తెలుసుకోవాలన్న ఆవేదనకు బాహ్యరూపం.

అయితే, వారిలో చాలామంది కది జిజ్హాసగా నూత్రమే వుండిపోవచ్చు.

కొంతమంది కయినా తీరేదాకా అణగారిపోనిదిన్నీ కావచ్చు.

ఏమయినా, వారిలో వొక్కణ్లయినా అది నూత్నవథానికి మళ్ళించి, ఉన్నతోన్నతశిఖరా లెక్కించకపోదు.

ఇక విశేషం యేమిటంళ[?

అలాగ ఉన్నతోన్నత శిఖరా లధిరోహించడంలో, అ జిజ్ఞాసువుకి, ఆ విశిష్ట వ్యక్తీ అనుభవాలూ జ్ఞాపకాలూ వినోదానికి వినోదనూ పుట్టిస్తాయి.

లోకజ్ఞానానికి లోకజ్డానమూ కలిగిస్తాయి.

ఉత్సాహానికి ఉత్సాహమూ రెట్టిస్తాయి.

బుద్దికి మారాకు వేసి, (ప్రతిభకు నవనవోన్మేషం అలవర్చి, చూపులకు వెలుగు తోపించి, నరాలకు బింకం పుట్టించి, ఆ జిజ్ఞాసువు నొక్కొక్క మెశ్టే యెక్కించుకునిన్నీ పోతాయి, చెయ్యిపట్టుకుని.

(౩)

“కావచ్చు - అయితే, అంత విశిష్టత వుందనే వేంకట శేషయ్యగారు నీ అనుభవాలూ - జ్ఞాపకాలూ ప్రకటించడానికి పూనుకున్నారా” అంటే, యేమో, అది వారు చెప్పవలసిన సంగతీ.

నానమ్మకం యేమిటంటే?

ఇంగ్లీషు చదవడంవల్ల మాత్రమే వేంకట శేషయ్యగారికి జర్నలిజంలో రుచిపుట్టి వుండలేదు.

పత్రికానిర్వహణానుభవమున్న్నూ వారికి నవోదయతోనే ప్రారంభం కాలేదు.

అదృష్టంవల్ల, ప్రతిభకు సాయం మద్రాసులో వారికి నివాసం తటస్థపడ్డది.

ఆ మనుద్రాసు నవనాగరికత కొక విశిష్టస్టానం.

అక్కడి భౌతికదృష్టీకి భారతదేశంలో ప్రత్యేకత వుంది.

అక్కడి లోకజ్డానం బాగా పరిణత మైనది.

అక్కడి సాహచర్యం కొత్తదారులు తొక్కించగలది.

దీనికి సాయం, ఆ మద్రాసులో చిన్నా పెద్దా - సాధారణాలూ అసాధారణాలూ యెన్నో పత్రికలు.

అవిన్నీ రకరకాలు.

ధిన్నడాతులు నిర్వహించే పత్రికలు - భిన్నదృక్పథాలు అలవరిచే పత్రికలు - ధిన్నలక్ష్యాలు సాధించే పత్రికలు - భిన్నప్రాప్యాలు ఆశించే పత్రికలు.

ఊళ్ళవూళ్ళ నుంచీ, దేశదేశాలనుంచీ, ఖండఖండాలనుంచీ కూడా కురిసిపోయే పత్రికలున్నూ యెన్నో అక్కడ. ఫూటో ప్రాలిదన్నట్ట ఆంధ్రజాతికి జీవనజ్యోతిఅయివ ఆంధ్రవత్రికలో వారికి

అన్నిటికీ శిఖఇరాయమానంగా కళాదృష్టి.

నాటకాలతో - ఫిలిములతో - సాహిత్వసభలతో - పాహిత్య నిర్మాతలతో సాహచర్యమూ, సహజీవనమూ, నిర్వహణ ప్రసక్తి్నీ.

చాలు, _వేంకటశేషయ్యగారి దృష్టి కుశాగ్రసూక్ష్మం కావడానికీ, చూపవు నిశితం కావడానికీ ప్రతిభ నవననోన్నిషితం కావడానికీ, ఆశయాలు మపహోన్నతాలు కావడానికీ,

భాలు నిస్స్వార్దాలు కావడానికీ, ముఖ్యంగా జర్నలిజం చక్కగా. అవగాహన అయివుండడానికీ వేరే సాధన పామగ్రి అక్కరలేదు.

మరి, అలాంటివారు, సాధకుల జీవితరహస్యా లేకోణాల నుంచి పరిశీలిస్తారో నాకేమి తెలుస్తుందీ?

అంచేత, నా అనుభవాలూ - జ్ఞాపకాలూ కావాలనడంలో నారి వుద్దేశా లేమిటో. నేనేమి చెప్పగలనూ?

అయితే, సాహసించి నేనిందుకు వూనుకోడానికి మాత్రం బలీయమైనవే మూడు కారణా లున్నాయి.

ఒకటి:- కావా అని కోరి వేంకటశేషయ్యగారు, రాసేదాకా తోచనివ్వకపోవడం.

'రెండు:- నేనూ వొక సాధకుళ్లే అని నాకున్నూ దృఢమైన ఆత్మప్రత్యయం వుండడం.

మూడు:- ఆంధ్రవాబ్మయానికి సంబంధించిన సరికొత్త శాఖల్లో వొకటి నాపేరుమీదుగా రూపొంది బలపడే అదృస్టం నాకు పట్టుబోతున్నప బడు. కొదని నేనది జొరవిడుచుకో లేకపోడం.

ఈ సందర్భంలో నాకో తృప్తి మాత్రం వుందెంతో.

అంధ్ర భాషలో చెత్తవాబ్బయం చాలా వస్తోందిప్పుడు.

దానివల్ల జొతీయత చాలా దెబ్బతింటోంది.

అలాంటి దిక ముందయినా రాకుండా దేశీయులు వ్రతిఘటించా లంకు వారి దోషాగ్నికి నా యూ రచన కూడా వొక సమిధ అవుతుంది.

కనక, నొకీది తలకు మించిన పని అయితే కావచ్చు; కొని యీ కారణంవల్ల వారి ఆజ్ఞ కాదనడానికి మాత్రం నేను సొహసించలేక పోయాను.

వేదమూ, శ్రాతమూ, స్మార్తమూ, జ్యోతిశ్ళాస్త్రమూ, మంత్రశాస్త్రమూ, వీటి సమ్యగ్బోధకు సాహిత్యవిద్యా-మాకులవిద్య లివి.

యజ్ఞయాగాది వైదిక కర్మానుష్థానం అనూచానసంపత్రిగా వుండిన వంశం మూది.

అందులోనూ, మళ్ళీ మాకుటుంబంలో (ప్రతీతరంవారూ. పురుషులందరూ వైదికవిద్య లన్నీ యిత్సిశ్రీగా నేర్చినవారూ క్టుణ్లంగా తెలిసినవారూ యజ్ఞాలూ యాగాలూ చేసినవారున్నూ.

ఈలక్షణ్రా లన్నీ పూర్తిగా పట్టినవారు మౌ నాయనగారు.

వారు, నాకు, స్మార్తం అంతా చెప్పారు.

శ్రౌతంలో బౌద్యాతమూ దర్శపూర్షమాసాలూ చెప్పారు.

సాహిత్యం యేకొంచెమో అలవర్పారు.

పంచాంగాలు చెయ్యడమూ, జాతకాలు రాయడమూ, ముహూర్తాలు స్రీరపరచడమూ, ప్రశ్న చెప్పడమూ నేర్పారు.

వరాయతం చెప్పించారు.

ఒక్క పాదుకొంతదీక్ష యివ్వడానికి మాత్రమే *మరి కొన్నాళ్ళు పోవా” లన్నారు.

ఆ మార్గం విడిచిపెట్టకుండా వుంటే ఆ విద్యల్లో నేను బాగా ముందుకీ వెళ్ళివుందును, గర్వం అనుకోవ ద్లిది. మరి, నా ప్రస్తుత స్తితి నామట్టుకి నాకు, వాక్కొక్కమౌాటు, అగి వెనక్కి తిరిగి చూసుకుంటే శరీరం జలదరిస్తుంది. ఏమంటే? ఆ విద్యలన్నీ నేను విడిచిపెశ్టుశాను. (ప్రయత్న పూర్వకంగా - కారణం తరవాత చెబుతాను - నిరసనభావంతో విడిచిపేస్ట్టుశాను. కొత్తదారి తొక్కాను. చాలా ముందుకిన్నీ వెళ్ళిపోయాను. అయినా. “అహ మస్మి” అంటూ నేనిప్పుడు నలుగురిలోనూ తలయెత్తుకునే తిరగ్గలుగుతున్నాను. మేరలేని అత్మానందమూ అనుభవించగలుగుతున్నాను. “ఎంచేతా” అంటే, తెనుగుభాషలో వొక రచయితను కాగలిగినందుకు. తెనుగుభాషలో - మధురాతిమధురమైన తెనుగుభాషలో - నా జొతివాళ్లు చిన్నచూపే చూస్తూ వుండినా, మాధుర్యం గుర్తించి శక్తిన్నీ అవగాహన చేసుకుని పాశ్చాత్యులు కూడా ముక్తకంఠంతో కీర్తించిన నా మాతృభాషలో, కలంపట్టి వాలుగుబంతులు రాసే అదృష్టం పట్టినందుకున్నూ. అయితే, నాకు శిక్షణ వొకదాల్గోనూ పరిణతి మరో దాల్గోనూ అయింది. *మరి యెలా తటస్ట్రించిందీ యిదీ?” అంటే, అదొక పేద్రగాధ. శేవలమూ గాధ మౌత్రమే కాదు, సంకులసమరం. సంకులసమరం మౌాత్రమున్నూ కాదు, కల్లోలం. సహజంగా నాభావయంత్రం యెంతదృఢమైన దయినా, అది యొన్నిమా ట్టాగిపోయిందో, ఎన్నిమాట్లు తిరుగుబాటు. చేసిందో, యెన్ని మరమ్మతులకు పాల్పడిందో, యెన్ని కొత్త భాగాలు చేర్చి పునర్నిర్మాణం చెయ్యబడ్డదో, తత్సలితంగా యెలాంటి వడిదుడుకుల్లోనూ కూడా యెలా నిలవతొక్కుకోగలిగిందో - అదొక భయంకరవిప్లవం. అచ్చంగా ప్రళయమున్న్నూ. కాగా - నాఅనుభవాలూ - జ్ఞాపకాలూ రాయడం అంశ ఆ గొడవ అంతా విడమర్శ్భి చెప్పడం అన్నమాట, అమ టా పూనుకోడంలో, స్వీయచరిత్ర రచించు కోవాలన్న వుద్దేశం ఇది చరిత్రపర్హతిన్నీ కాదు. కాని చరిత్రలు రచించేవారికి నూత్రం యిలాంటి విషయాలు మంచి పాధనసామగ్రి అవుతాయి - తేదీలు చేర్చుకువ్‌, పౌర్వ్యాపర్యాలు సరిదిద్దుకునీ, కాంత సాంత అభిరుచి పూతపెట్టుకోగలిగితే. స

ఇంతకీ, జా

చరిత్ర కానప్పుడు సంతతసాహచర్యంతో బాగా పరిశీలించి వొకరి అనుభవాలూ

• జ్ఞాపకాలూ మరొకరు రాసినా రాయవచ్చు.

కాని, మన ఆంధ్రుల్లో యిప్పట్లో యిది అసాధ్యం.

ఏనుం టే?

మనవారి వ్రతిభాప్రాగల్భ్యాలు అర్హంచేసుకోగలమే; గాని మనం అంగీకరించలేము.

మనలోనూ సమర్జ్హు లున్నారని అనుకోగలమే గాని ఆమాట పైకి చెప్పలేము.

నిరసించగలమే. గాని - కనీసం తూష్టీంభావంగా నైనా వుండిపోగలమే గాని మనవారిని ఆరాధించుకోలేము.

ఎంచేతనం టీ?

“నేన” అన్న అహంకారమే గొని “నాద అన్న మమకారం పుట్టలేదు మన కేంకా.

అమునా, తాత్కాలికావేశంతో యెవ రయినా అలాంటి పనికి పూనుకోడమే తటప్టించినా, అవి యెవరికి వారే రాసుకున్నంత నిక్కచ్చిగానూ వుండవు సమగ్రంవానూ వుండవు.

దీనికి బలమైనదే వుంది, ప్రతిబంధకం వొకటి.

అనుభవాలలో కాయికాలకం కే నూనసికా లుత్తమాలు.

అవి యెక్కువ కూడానూ.

మానసికాలకం కే హార్షికొా లుత్తమోత్తమాలు.

అవే ప్రధాన మైనవి.

కనక, వొకరి కవి బోధపరచడంకంకే రాసెయ్యడనే సుళువూ, మంచిదిన్నీ.

అంచేతనే నా యీ పూనిక

నా నమ్మకం మాత్రం వొకటుంది.

నా చిన్నకధలూ, నా నవలలూ, నా నాటకాలూ, నా రూపికలూ, నా వ్యాఖ్యానాలూ, యెవరి నయినా ఆకర్షిస్తూ వుంటే నా అనుభవాలూ - జ్జాపకాలూ కూడా వారి నాకర్షిస్తాయి.

ఈ విషయమై. అత్యాశా నిరాశా కూడా లేవు నాకు.

కాకా ఏ రచనైనా జిజ్హాసువుల చేతబెట్టడమో మానడమో అది కాలం పని.

పోతే:- మన తెనుగుడొతి, యివాళ, కొత్తదృక్సృథంతో ముందుకి సాగుతోంది.

దానికి గల కారణాలు తెలుసుకోవా లంటే, ఆ ప్రగతికి ఆలంబనం అయినవారి జీవితరహస్యాలు పరిశీలించగలిగితేనే సాధ్యపడుతుంది.

దేశంలో నడుస్తూ వుండిన వృత్తం చూస్తే చాలదా అంక, చాలదనే చెప్పాలి.

ఎంచేతనం శ?

అప్పుడు, వూహల కెక్కువ ప్రాధాన్యం యేర్పడుతుంది.

దానివళ్ల, సత్యం, వొక్కొక్కప్పుడు దూరందూరం అయిపోతుంది.

కాకపోయినా, ఉన్న సొధనసామగ్రీ అవకాశమూ వినియోగించుకోకపోవడం అవివేకం అనిపించుకుంటుంది. అనుభవాలూ - జ్ఞావకాయాను - / 9]

(4) ఇది చరిత్ర కాదన్నాను. అయినా, చారిత్రికాంశాలు నూత్రం టూకీగా చెప్పవలసేవుంది, ఇక్కడ కొన్ని. అది ఆత్మోత్కర్తకు గాదు, నా జీవితసరణి సుటోధం కావడానికి మాత్రమే. మౌది కౌశికసగోత్రం. వైశ్వామిత్ర - అఘమర్షణ - కౌశిక - త్ర్యార్షేయప్రవరాన్విత కౌశికసగోత్రం. ఆపస్తంబ సూత్రం. అంటే, విశ్వామిత్రుని కోవ మాది. ఇంకా యెంతమందిదో కౌశికసగోత్రమూ విశ్వామిత్ర గణమూనూ కాని వొటిని పురస్కరించుకుని మిత్రు అయిన వారు ఛలోక్తు లొడినా అసహనపరు లయినవారు వక్రోక్తులాడినా వొక్క మా,శ్రీపాదవారినిగురించే. అది మౌ ఆదిపురుషులు సాధించిన విశిస్టత, ఇది సర్వజనవిదితమైన విషయం, నేను చెప్పాను కనక ఆత్మస్తుతి అనుకోనక్కరలేదు. నాకు తెలిసినంతవరకూ ,శ్రీపాదవారి దందరిదీ యిదేకోవ. అనన్యసాధ్య మైన ,శ్రీ,విద్యోపాసన కారణంగా వచ్చిన *బిరుదో నామం “శీ,పాద” అన్నమా యింటిపేరు. దేశంలో యెక్కడెక్కడ వుండిన ,శ్రీపాదవారికీ కూడా పశ్చిమగోదావరిజిల్లా పాలకొల్లు సమీపాన వుండుకున్న _*గున్ములూరు అనే గ్రామం మూలపీఠం. పారుగూళ్లు వెళ్ళిపోయినవారు. వెళ్ళిపోగా, యిప్పటికీ అక్కడ ,శ్రీపాదవారి కుటుంబాలు కొన్ని వుండనేవున్నాయి. జగత్పసిద్దు లైన తార్కికులు పాద రామశాస్త్రి గారిదీ, మొన్నటిదాకా పిరాపురం సంస్థాన తర్కవండితులుగా వుండిన శ్రీపాద లక్ష్మీనరసింహశా,స్తిగారిదీ అదే స్వగ్రామం. వారిద్దరూ సోదరులున్ను. ॥ నరసాపురంలో అడ్వకేటు, బహాశ్రుతులు, బహాద్రష్టలున్నూ అయిన శ్రీపాద లక్ష్మేనరసింహంగారి స్వగ్రామం కూడా ఆ గుమ్మలూరే! అనక కారణాలవల్ల యెందరో శ్రీపాద వంశీయులు అక్కణ్లుంచి యెక్క డెక్కడికో. వెళ్ళి వాక్కొాక్క కోవకు మూలపురుషు లైనారు. అలా వెళ్ళినవారిలో 'పేరయ్యగా రొకరు. వారు గుమ్మలూరు విడిచి, రాజమహేంద్రవరం తాలూకాలో గోదావరి వొద్దువే వున్న “మునికొడవలి” అనే గ్రామంలో ప్రవేశించారు. వారే మౌ కోవకి మూలపురుషులు. “మునికొడవలి” అన్నది *మునికూడలి" అన్నమౌట కపభ్రంశ రూపం. ఈ మునికొడవలికి సంస శ “*మునికూటాలయం” అని" ౯ (వైదిక గ్రంతాల్లో వాడుక అయివుండిన పేరు

“బొప్పనభట్టీయం” అన్న పేరుతో ఆవస్తంబగృహ్య సూత్రానికి భాష్యం రచించిన బొవ్పనభట్టు ఈ మునికొడవలి నివాసే.

ఇది మునీశ్వరులు తపస్సు చేసుకుంటూ వుండిన ఆశను భూమి కావడంవల్ల వరమవవిత్రమైన యీ గడ్డమీద యజ్ఞం చెయ్యడానికే పేరయ్యగా రక్కడికి వచ్చివుండి నారని పారంవరిక మైన ఉదంతంగా మా నాయనగారు చెబుతూ వుండేవారు.

అయితే, మా వంశవృక్తంలో వారిపేరు పేరయ్య గారు అని నూత్రమే వుంది.

వారి పేరుగా పేరయ్య సోమయాజులు నూత్రం కొందరుండేవారు మూ పూర్వుల్లో.

ఆ పేరయ్యగారి కోవలో - మళ్ళీ మా పితృపితామహ[క్రమంలో నే నెమిదో తరంవాళ్లి.

1. పేరయ్యగారు.

బె అక్కు సోమయాజులుగారు.

3. ఉమాను హేశ్వరసోమయాజులుగారు.

త్తే అక్కుసోమయాజులుగారు.

5. సోమలింగసోమయాజులుగారు.

6. శివరామసిద్దాంతిదీక్రితులుగారు.

7. లక్ష్మీపతిసోమయాజులుగారు.

8. సుబ్రహ్మణ్యశా స్తై,

మా పూర్వుల్ళోో మా పితామహులు శివరామసిద్దాంతి దీక్షితులుగా రొక్కరు మాత్రమే యజ్ఞం చెయ్యడం పడలేదు.

సన్యసించా లనిన్నీ అనుకున్నారుట వారు, అదీ పడలేదు.

వారు అధానం చేసిన కొన్నాళ్ళకి, యజ్ఞసంకల్పంలో వుండగా నూ నాయనమ్మగా రకాలమరణం పొందారు.

అది నయస్సు మళ్తాక సంభవించడంవల్లా, మళ్ళీ పెళ్ళి చేసుకోడాని కిష్టపడలేకా, అపత్నీకులు కావడంవల్ల అధికారం పోయీ, - ఈ కారణాలవల్లనే వారు యజ్ఞం చెయ్యలేకపోయారు.

తరవాత మా నాయనగారు చేశారు మళ్ళీ యజ్ఞం.

చేశా రంక్రే, పట్టుపట్టి నేను చేయించాను.

మౌ నాయనగారు, వేదం ఆశీతిద్వయమూ, (శ్రౌతం కాండత్రయమూ, జ్యోతిషం స్కంధత్రయమూ క్టుల్లుంగా అభ్యసించినవారు.

స్మార్తంలో రెండో ఆపస్తంబులు.

ధర్మశాస్త్రంలో పారంగతులు.

మంత్రశా,స్త్రంలో పాదుకాంతదీక్షాపరులు.

అలాంటి వంశంలో పుట్టి, అన్ని వైదికవిద్య రిత్సిశ్రీగా నేర్చివుండి, స్వధర్మ నిష్ణులున్నూ అయివుండినవారు యజ్ఞం చెయ్యకపోడం పెద్దలోటుగా కనపడింది నాకు.

పీసపాటి సోమనాథశా,స్త్రగారూ, వారిసోదరులు గౌరు సోమయాజీలుగారూ, చావలి మహదేవశా,స్త్రిగారూ. మొదలైన జగత్సంసిద్దశ్రాతులూ, మౌ బంధుకోటికి చెందిన. విద్వాంసులున్నూ. కూడా యెందరో యజ్ఞం చెయ్యవలసిందని మూ నాయనగారిని ప్రోత్సహిస్తూ వుండడమున్నూ నే నెరుగుదును. దీనికి సాయం, లక్ష్మీపతిసోమయాజులు అని నూ నాయనగారికీ, మహాలక్ష్మీ జృసోవిదేవి అని మా అమ్మగారికీ పుట్టు పేళ్లు.

• ఇంచేత కూడా అంతపట్టుపట్టి నే నది చేయించాను. అప్పటికి నేను మహేంద్రవాడ గ్రామంలో వ్రవేశించి నాలు గేళ్ళయింది. కాగా నా జన్మస్త్టలం అయిన పొలమూరిలోనే జరగవలసిన ఆ యజ్ఞం మహేంద్రవాడలో జరిగింది. సంకల్నం చెయ్యడానికే మా నాయనగారు కొంచెం తటపటాయించారు గాని చేసినవెంటనే నాలుగు వేలదాకా (ద్రవ్యం అతి సుళువుగా సమకూరింది. దాంతో, సర్వతంత్రస్వతంత్రులైన బుత్విక్కులతోనూ, ద్విగుణ దక్తిణలతోనూ, భరద్వాజవిందులతోనూ దేవేంద్ర వైభవంగా జరిగిందా యజ్ఞం. అనేకయజ్దాలు చూసీ, చేయించిన్నీ వుండిన శ్రాతులందరూ ఆ వైభవం చూసి, చకితులబునారు అదిమొదలు వపదచలనం మానేసి, మానాయనగొారు నిత్యాగ్నిహోత్రాలు సాగిం చుకున్నారు. గాని జ్యేష్మృశుద్దంలో యజ్ఞం జరిగింది. ఆశ్వయుజశుద్దంలో జా మహానవమీనాడు మా అమ్మగారు పరమవదించారు. మాతృవియోగమే దుర్భరం. దీనికి సాయం, నేనే చేయించిన యజ్ఞం పూర్తయిన నాలుగు మాసాలకే అది సంభవించడం. చాలా బాధపడ్డాను, నే నందుకు, ఎవరి తల్లి వారికి దేవతా సమానమే; సందేహం లేదు. అబుతే, నా విషయంలో మా అమ్మగారు మరో మెట్టుపైనే. మా నాయనగారి ఆగ్రహానికి తాము గురి అవుతూవుండిన్నీ యెన్నో సందర్భాల్గో, అనేక విధాల నా భిన్నరుచికి దోహదం చేసి, కలోలసమయంలో కూడా నా కవితాసాధనకు బలం చేకూర్చినవారు మౌ అన్ముగారు ముఖ్యంగా నా సీతను నాకు సంపాదించిపెట్టినవారు మా అమ్మగారు. నూ అన్నదమ్ములం వేరుపడ్డ తరవాత, రెక్కలురాని నాకు తము నోటి దగ్గిర అన్నం వంచియివ్వడంలో మా నాయనగారితో సమంగా - కొన్ని సందర్భాల్లో యెక్కువగాకూడా కౌదార్యం కనబరిచినవారు మా అమ్మగారు. ౯ న. (క) మా నాయనమృ్మగారి లాగే తా పసుష అంటూ వుండేపారీ మౌ అమ్మర్‌. పసుపుకుంకుమలతో వెళ్ళిపోవడమే తథ్యం

అది యజ్ఞం కూడా చేసుకున్నాక సంభవించింది; మిక్కిలీ ధన్యురాలే ఆమె, మేమే దురదృష్టవంతులం.

పుట్టింట మహారాజు కూతురన్నట్టు సుఖవడ్డా రామె.

అత్తింటా లోటువడి యెరగ రెప్పుడూ,

మా నాయనగారు దోసిళ్ళకొద్దీ డబ్బు సంపాదించి తెచ్చేవారు, నిశ్చింతగానూ నివుణంగానూ మా అమ్మగారు. సంసారం నిర్వహించేవారు.

అయితే, మునికొడదలి గ్రామంలో వుండినంతకాలమూ మా అమ్మగారు మూ నాయనగారూ కూడా సంవత్సరాని కొక్కమాసం రోజులు చాలా బాధపడేవారు.

దాని కారణం గోదావరి వరదలు.

మునికొడవలి గోదావరి పాయక్రీ పోతగట్టుకీ మధ్యగా వుంది.

అంచేత, వరదలకాలంలో యేటా అది మునిగిపోతూ వుండేది.

ఆ వరదలు, పూర్వవరదా వుత్తరనరదా అని పది పదిహేను దినాల్లో రెండుమాట్లు వూరు ముంచేసేవి.

అ వది పదిహేనుదినాలూ బంధువుల యిళ్ళకు పొరుగూళ్ళు వెళ్ళినవారు వెళ్ళిపోగా, వుండిపోయినవారందరూ వానకి తడుస్తూనూ యెండ కెండుతూనూ పోతగట్టుమీదే కాపరం,

ఒకవైవున మూడు మైళ్ళ వెడల్పున కూలంకష మైన అఖండ గోదావరీ ప్రవాహం.

మరోనైవున నాలుగైదు నిలువుల లోతున పోతగట్టు పొడదూగునా కొండలోయలొగ పల్లం.

ఇటు. కాలుజారితే సాగరమే గతి.

అటు. కొలుజారితే పచ్చడి అయిపోడమే పర్యవసానం.

ఇలాంటి పరెసరాల్గో, పది. పన్నెండు అడుగుల వెడల్పు మాత్రమే వుండిన పోతగట్లున మకాము.

ఆ మకాములు తొక్కుకుంటూ, రాజమహేంద్రవరం మొదలు వీనుగుతలకాయ కొండదాకా ఎడతెగని బాటసారులు.

ఎవరబునా సులభంగా గ్రహించవచ్చు, ఆ స్టితి.

అదిగో అది భరించలేకా, పాలమూరిలో వుండుకున్న ఈనాంభూమి తాలూకు శిస్తు తెచ్చుకోడానికి వెళ్ళినప్పుడల్లా ఆ వూరి మున్సబు తటపర్తి భీమరాజుగారు (సంవన్న నియోని గృహస్థు) నిర్భంధించడంనల్లా మా వాయనగారు పొాలమూరిలో ప్రచశించారు.

తరవాత వొక సంవత్సరానికి పాలమూరిలోనే నా పుట్టుక

తటవర్తి ధీమరాజుగారూ, రామవరపు గ్రానుకరణం బుద్దవరపు లక్ష్మీనరసింహం గారూ, మహేంద్రవాడ పెద్దకాపు కర్రి సుబ్బారాయదూ (భూమంచిరెడ్డు మాకు పెట్టనికోటలయి వుండేవా రక్కడ,.

నా బాల్యం అంతా ఆ గ్రామంలోనే గడిచింది.

పాతికేళ్ళ వయస్సు వచ్చేవరకూ అక్కడే వున్నా న్నేను.

భీమరాజుగారి కేడుగురు కుమాళ్ళు. వారిలో చిన్నవా రిద్దరూ నాకు సహచరులు. నే నింటవుండీ వైదికవిద్యలు నేర్చుకుంటూ వుండగా దొడ్డం పేట (వేగాయమ్మ పేట) నెళ్లి వారి ద్దరూ ఇంగ్లీషు చదువ్లులు ప్రారంభించారు. చదువులు మొత్రం “సెకండుఫొరం అయినా కాలేదు గొని నాలుగైదు మాసాలు గడిరింది మొదలు, ఇంటికి వచ్చినప్పుడల్లా “పాస్‌పీస్‌” అంటూ తమలో తొము స్వదేశీ యింగ్లీషు మాట్టాడుతూ వూళ్ళోనే వుండిపోయిన మూ "స్నేహితులనందర్నీ డెకారించేవారు వారు. అది చూసి; ఇంగ్లీషు చదుకోవాలనీ వారికంకే యెక్కువగా “ప్రాస్‌ఫీస్‌"మనాలనీ నే నెంతో వూగీసలాడిపోయేవాళణ్ణి, ఇంగ్లీషు చదవనందు. కవ ఎంకే కా దిప్పడూ చాలా కించగొనే వుంది నాకు. ఎంతో లోటుగానూ వుంది. నా కింగ్లీషు రాకపోడమే మంచిదయిందనే స్నేహితులున్నా 'రెందరో, నేనూ అలాగే అనుకుంటూ వుంటాను తరుచు; కొని “అయ్యో” అనిపిస్తూ వుంటుం దెప్పుడయినా నాకు, నిజానికి ప్రపంచం అంతటా బహళ ప్రచారంగల యింగ్లీషు రొకపోవడం నాకే కా దెవరికయినా దౌర్భాగ్యమే. కాని “బి.ఏ.లూ, ఎమ్‌.ఏ.లూ అయిన్నీ యేవిధంగానూ ఇంగ్లీషు నుపయోగించుకోని వాళ్ళకంశే. నేనే నయం” అనిపిస్తూనూ వుంటుం దప్పుడప్పడు. ఈ లాభనష్టాలేమీ. బేరీజు వేసుకోకుండానే నాకూ మా అన్నలకూ కూడా యింగ్లీషు చెప్పించకూడ దనుకున్నారు, మా నాయనగారు. నా విషయమై మా అమ్మగారు కొంచెం 'ప్రయత్నించారుగాని ప్రయోజనం లేకపోయింది. స్వధర్మభ్రంశం తటస్టిస్తుందన్న భయమూ, తూగలేకపోనడమూ యిందు కారణాలు. అయితే, కాలం మార్చు గుర్తించి, వారు, మాకు సాహిత్యమూ, జ్యోతిషమూ, శ్రాతంలో కాంతా చెప్పారు. స్మార్తం నాకు పెళ్ళినాటికే - పన్నెండేళ్ళు నిండాటప్పటికే అయిపోయింది. పెళ్ళినాటికి. బడిచదువు నేను మూడో తరగతిలో పద్దెనిమిదో పాఠం చదువుతున్నాను. రా అంతే, మరి నేను బడికీ వెళ్ళలేదు. మౌ కులవిద్యలు నిరాఘాటంగా అబ్బాలనే మొ నాయనగారు వన్ను బడి మౌన్పించారు. (6) పెళ్ళినాటి క్కావ్యపారం రఘువంశం నూత్రమే పూర్తయింది నాకు. మా నాయనగా రించోవుండినంత సేపూ కదలకుండా కూచోడమూ, వారిదగ్గిర జ్యోతిషమూ $ (శౌతమూ, స్మార్తమూ నేర్చుకుంటూ వుండడమూ -- వారలు ట్రా

కదిలారా, వూళ్ళో కుడాయించడమూ - ఇలా జరిగింది నా విద్యాభ్యాసం చిన్నతనంలో,

శబ్దాలూ, సమాసాలూ ధాతువులూ అవ్యయాలూ - ఇవి వేదం సంతచెప్పినట్టు చెప్పి మా నాయనగారే వల్లింపచేశారు;. కాని కావ్యపొఠం మౌ పెద్దన్నగారు చెప్ప్బవారు నాకు.

ఆయనకు నేనంకే యెంతో (ప్రేమ.

“*బహద్దర్‌” అని ముద్దుపేరు పెట్టారు నా కాయన.

ఆ బహాద్ద రొక్కొక్కప్పుడు “బవాదూర్‌” అయేది, మరొక్కొక్కవ్పుడు *బాద్రర్‌ ” అయిపోయేది.

ఆ చనువువల్ల నాకు భయం అన్నది లేకుండాపోయిం దాయనదగ్గిర, లేశమున్నూూ.

కాగా?ా పోరి ఆయన పిలిస్తేనే వుస్తకం వుచ్చుకుని పారాని క్కూచునేవాణ్ణి నేను.

ఇదిలా వుండగా, సొంతానికి జ్యోతిషం నేర్చుకుంటూ పంచాంగం వెయ్యవలసివుండే దాయనకు.

అక్కడికీ యిక్కడికీ వెళ్ళవలసివచ్చేది, తరుచు.

పోనీ అంక, మా చిన్నన్నగా రప్పటికి పొరుగూళ్ళలోనే చదువుకుంటూ వుండేవారు, సాహిత్య(గ్రంధాలు.

అంచేత, కాన్యపారంకోసం పారుగూరు. వెళ్ళవలసివచ్చింది, తప్పనిసరిగా నాకు.

మౌ అమ్మగారి దగ్గిర గారాం - మా పెద్దన్నగారిదగ్గిర అతి చనువు - వూరినిండా స్నేహితులు - సవాజంగా అటలంట మిక్కిలీ మక్కువ - నా సంగతి యిలా వుండగా, తాము తరుచు ఆ వూరూ యీ వూరూ వెడుతూవుండడం

• ఇన్ని కారణాలవల్ల ఇంటో నాకు సాహిత్యం అబ్బదని యిది యిలా నిర్దారణ చేశారు మా నాయనగారు.

అముతే, పారుగూళ్ళం పే కొంచెమున్నూ భయంలేదు నాకు. 'రెండుదినాల్లోనే వూరి వయసుగాళ్ళతో జతకళ్టుసుకోగల న్నేన్యు కాని, చదువుకోసమే అయినా ఆ వయసులో నేను పొరుగూళ్ళు వెళ్ళడం - కనీసం ఆ స్టితిలో వెళ్ళడం సుతరామూ యిష్టంలేదు, మా అమ్మగారికి.

“వన్నెండేళ్ళు వెళ్ళాయి. అంతేనా” అని వొకమాటు “మొన్న నేనా పెళ్ళయింది?” అని యింకోమాటు “చద్దన్నం లేకుండా వుండగలడా అబ్బాయి” అని మరోమాటు మా అమ్మగారెన్నో అడ్డంకులు చూపిస్తూనే వచ్చారు గాన్ని లాభంలేకపోయింది.

“చద్దన్నం మానుకోవలసివస్తుం దని చదువే మానుకోడమా? పెళ్ళయాక గూడా ముంకా కాళిదాసత్రయంలోనే వుంటే యెప్పటికి తేలనూ”. ఒక్క నెల కష్టం ఇల్ల విడిలీ చద్దన్నం లేకుండానూ. వుండడం - తరవాత అదే అలవాటయిపోతుంది” అంటూ అన్నిటికీ సద్దిచెబుతూ. చెబుతూనే తీసుకువెళ్ళి పారుగూరిలో విడిచిపెట్టశారు వూ నాయనగారు నన్ను.

బహా ధీమాగా వెళ్ళా న్నేనయినా, రెయిలుసంచీ పుచ్చుకుని అంకన్నది లేకుండా.

(7) బాగానేవుంది, అయితే, చదువయౌాక పెళ్ళా, పెళ్ళయాకే చదువా? వైదికవిద్యల్లో నిధు లయి, సనాతనధర్మపరులున్నూ అయివుండిన మానాయనగారి శేది ముందో తెలియంది కాదు. అయినా, శాసించే నాధుడు లేక శా,స్త్రవిరుద్దా లయిన సంప్రదాయా లప్పటికే మనలో అనేకం యేర్పడిపోయాయి. శంకరాచార్యపీరమున్నూ అప్పటి కింకా మంచి స్థితిలోనే వుంది; కాని స్వాములవారు మూత్రం చూసీచూడనట్టూరుకునేవారు, అదే పనా తమ కన్నట్టు. ఊరుకునేవారంశే నిజమే, కనకనే సరిపోయింది, కాలప్రవాపోనికి వారున్నూ యెదురీదలేకపోయే వుందురు. మానాయనగారివంటి మహాపండితులు కూడా అలాంటి కొత్తసంప్రదాయా లనలంబించడమూ, ప్రారంభ మయి వుండినవాటికి తలవాగ్గడమూ బాహాటంగా జరిగిపోతున్నప'డు. విజాతీయమున్నూ అయిన పరప్రభుత్వంలో, వారు మాత్రం యేమి చెయ్యగలరూ నైతికంగా? దీనికి తగ్గట్టు: తము పిల్లల కందరికీ తామే పెళ్ళిళ్ళు చెయ్యడం, తల్లిదండ్రుల బాధ్యత మనలో అది యెంత త్వరగా తీరిపోతే వారికంత నిశ్చింతా, ధన్యతా కూడానూ. సుస్టుగా సంసారం నిర్వహంచుకోడంకంకే, గృహస్టులకు, పిల్లలకు శుభకార్యాలు కొనిచ్చేసుకోడమే గొప్ప ప్రయోజకత్వంలో లెల్ట, ఇద్దరు సంతానవంతు లయినా, సంతానవతు లయినా కలుసుకుంళ1ఓ, సాధారణంగా వారు తను బిడ్డల పెళ్ళిళ్ళ విషయమే మాట్టాడకుండుకుంటా రిప్పటికీ. జ్యేష్థానుక్రమంగానే పెళ్ళిళ్ళు కావలసిన విధి వుండడంవల్ల పెద్దవాడి కాలస్యమయితే, ఆవరసన తక్కినవాళ్ళకిన్నీ అందరికీ ఆలస్యం అయిపోతూనే వుంటుందని వారికి గొప్పఆందోళన కూడా వొకటి. _ దీనికి సాయం, పంచశిఖలతో వుండగానే కొడుకులకు పెళ్ళిళ్ళు చెయ్యగలగడం గొప్ప అనే భావంకూడా యెక్కువగా. వుండే దప్పుడు. పోన్సీ పెళ్ళియూడు వచ్చేదాకా ఉపనయనం చెయ్యకుండా వుంటారా అంక, అమ్మో, సుతరామూ వల్లకా దది. వైదికకుటుంబాల్లో గర్భాష్టమంలోనే ఉపనయనాలు జరిగిపోయే వాకాలంలో. మౌచిన్నక్కగారి వివావాంలో యేడో సంవత?రం వడుస కుపనయనం బరిగింది. ఎ లూ వుండగానే నా శ న అమ్మాయి ప్‌ అబ్బాయికో. పోచ” అన్న సామెతకిదే మూలం. పెళ్ళిళ్ళ ఆత్రమే కాకుండా, అనుపనీతునకు వేదమం[తా లువ కూడా. వ్ర ప ౦త్రా లుపదేశించగూడ కపోవడం ఐహికవాంఛలకేసి దృష్టి ప్రసరించకవూర(యే విదంలు వ లము లి యూ ధర్మానికి ప్రాతివదేటీ ర్వ లు పూర్తి కావాలన్న సిద్ధాంతమే 16 ీ,పాద సుబ్రహ్మణ్యశా స్త్ర

మైనారిటీ తీరేటప్పటికి వురుషుడేదో నొక విద్యలో వుత్తీర్ణుడయి. వుండడం సాధారణం, అవ డు.

పైగా వువనయనం గొప్ప సంస్కారం, వొట్టి శుభకార్యం మాత్రమే కాదు.

వేదముంత్రా లుచ్చరించడానికిన్నీ అధికారం పుట్టడానికి మాత్రమే కాదు, నియమపూర్వక మైన నడవడి అలవడ్డానికిన్నీ విధాయకం అది.

ఏమంటే?

ఉపనయనంతోనే బ్రహ్మ క్షత్రియ వైశ్య బాలకులకు ద్విజత్వ సిద్ది.

రెండో జన్మ అనే దదే.

ఉపనయనం అయితేగాని బ్రహ్మచర్యమున్నూ (ప్రారంభం కాదు మరి.

అంటే ఉపనయనం ధార్మిక జీవనానికి నాంది.

ఉపనయనంతోనే విధినిషేధాలు ప్రారంభం అవుతాయి.

ఉపనీతునకు చెయ్యరాని పను లున్నాయి, పోరాని సలా లున్నాయి, తినరానివిన్నీ వున్నా యెన్నో వదార్జాలు.

మనిషికి సంస్కారం (కల్చర్‌) అబ్బాలంయటీ యీ విధి నిషేధాలు సాధనాలు.

ద్విజూడం టే పూర్ణవురుషుడన్నమాట, మరేమీ కాదు.

సంస్కారం బుద్దికి మాత్రమే కాదు, నడవడికిన్నీ మూలమే.

ఉపనయనం ముఖ్యోద్దేశమే యిది.

కనక్క్య ఉపనయనం కొనివాడు వ్రాత్యుడు.

వ్రాత్యుడు పంక్తిబాహ్యడు.

కులభభ్రష్ట్రుడే కాదు, అస్పృశ్యుడున్నూ.

విషయవాంఛ లంకురించాయా, ఆమనిషీ కుపనయనం చేసి యిక లాభం లేదు.

అవి అంకురించకపూర్వమే జీవితంలో విధినిషేధ పరిజ్ఞానం ప్రారంభం కావాలి.

స్వధర్మనిష్టా యేర్పడాలి.

ఇది గుర్తించగలిగితే గాని బ్రాహ్మాణబాలునకు గరా ష్టమంలోనూ, శ్షతీయబాలునకు గర్బెకాదశంలోనూ, వైశ్యబాలునకు గర్భద్వాదశంలోనూ ఉపనయనం చెయ్యాలన్న విధి-సూత్రం అవగాహన కాదు.

సభ్యత అలవరిచే సంస్కారం అన్న జ్ఞానం లేకపోడమే ఉపనయనం విలన మనవాళ్ళకి తెలియకపోవడానికి ముఖ్య కారణం, ఇప్పుడు.

మనవాళ్ళ నమ్మకం, చదువు సంస్కారంకోసం అని కాదు, పొట్టకూటికోస మని యిప్పుడు.

మన దౌర్భాగ్యానికీ వతనానికీ ఇదే బీజం.

చదువే పొట్టకూటికోసం అయితే, జీవితం విశ్శంఖలం కావడానికే అయిపోతుంది, వింత యేమిటీ?

ఈజ్ఞానం నాచిన్నతనంలో వున్నంతలే దిప్పుడు మనలో.

అప్పుడు పదేళ్లు నిండిన బ్రాహ్మాణబాలకుల్లో ఉపనయనం కానివా రరుదుగా వుండేవారు. లా

పన్నెండేళ్ళు నిండిన కన్యలున్నూ యెక్కడోగాని కనవడేవారు గౌరు, బాగా వెతికితే గాని, ఎక్కడో సకృతుగా తప్పీతే, పెళ్ళికొడుకులున్నూ యిరవై యేళ్ళకు పైబడినవారుగానే వుండేవారు. ఇరవైయేళ్ళు దాటాక పెళ్ళయితే పాతికేళ్ళునిండాకే పెళ్ళాం కాపరానికి వచ్చేది. అంటే, వధువు కప్పటికి పదహారేళ్ళు దాటి వుండేవి సాధారణంగా. ఈ వ్యవధి, భార్యమీద భర్తకూ, భర్తమీద భార్యకూ స్టాయిభావం కలగడానికి బాగా వువయోగించేది. భార్య అంటే అర్జాంగి అన్న భావం శల్యగతం కావడానికే నిర్షష్టం అయింది, ఈ దశాక్రమం. పురుషుడు శీలనంతు డయితేనే దీనికి సాఫల్యం. శీలం అలవడ్డానికే బ్రహ్మచర్యదీక్ష బ్రహ్మచర్యం ప్రారంభం కావడానికే ఉపనయనమున్ను. ఇంతకీ:- బ్రహ్మచర్యం అంటీ ఆదరగౌరవా లున్న దినా లవి. బ్రహ్మచర్యం అంటే యేమిటో తెలిసిన దినా లవి. (బ్రహ్మచర్యం ఆచరణలో కూడా వున్న దినా లవి. అంచేత, ఇప్పటి మొగపిల్లలకున్నంత 'స్రీవ్యామోహం వుండేది కా దప్పటి వారికి. ఎటు చూసినా నిగ్రహం యెక్కువగా వుండే దప్పుడు జీవితంలో. అప్పటివారి చూ. పెంతసేపూ చదువుమీదా, సం(ప్రదాయంమీదా వుండేది. కాని ఈధర్మాలు భ్రష్టం కావడం అప్పుడప్పుడే ప్రారంభం అవుతోంది. త్వరగా పెళ్ళిళ్ళు చేసేసి కన్నబిడ్డల నందరినీ వొక్కొాక్క యింటివాళ్ళను చెయ్యడమే శల్లిదండ్రులకు గొప్ప అన్న భావం అవ్వ డవ్పుడే బలపడుతోంది. ఇదే ప్రధానం మరి, కొడుకులకు వివాహవయస్సు వచ్చిందా లేదా అన్న విచారణే తగ్గిపోతోం దప్పటికే, ఈ కొత్త సంప్రదాయం అనుసరించి, మా వాయనగారు, మా అన్నదమ్ములు ముగ్గురికీ చిన్నతనంలోనే పెళ్ళిళ్ళు. చేశారు. ఊట మరీ చిన్నతనంలో - వన్నెండో సంవత్సరమే నడుస్తూ వుండగా పెళ్ళి (8 నా వివాపాం సంగతి వొక విచిత్రగాధ. ఆ గాధలో, కళ్తుతెరవని పీలలకు పెళ్ళిళ్ళు చెయ్యడ క ఇ ల్ల స్‌ ంవంటి అశా్స్హయ విషయాలతోపాటు, బంధు తెగిపోనిచ్చుకోగూడ దవ మమతా కనపడుతుంది. శ్వేం చ్చ చ యెక్కువగా వరకట్నాలవద్దతి మెల్లిమెల్లిగా తలయెత్తుతోం దప్పడప టరే.

“ఎక్కడో ఆ జిల్లాలో పుచ్చుకున్నారుట” అంకే “అక్కడిదాకా అక్కర్లేదు, మన తాలూకాలోనే యిచ్చారుట” అంటూ జనులు కొంద రుత్సాహంగానూ, కొందరు నిరుత్సాహంగానూ చెప్పుకుంటున్నా రప్పటికే.

సంపన్నులలో కూడా ఆ పద్దతి నిరసించేవారే అవ్వ) డెక్కువగొ వుండేవారు.

ఒకనాడు మా నాయనగారితో గోష్టిలో మహేంద్రవాడ గ్రామకరణం ముంజులూరి వెంకట్రామయ్యగా రన్నమాట నా కిప్పటికీ బాగా జ్ఞాపకం “వచ్చవచ్చగా వున్న కొంప లిక కుప్పకువ్పగా కూలిపోతాోయని.

వైదికులూ - వారిలో మళ్ళీ వైదికవిద్యలు నేర్చినవారూ “కట్నం” అనే మాళకే సహించలేకపోయేవారు.

సంవ్రదాయమూ దానియెడల ఆదరభావమూ కూడా లేని దరిద్రబ్రాహ్శాణ కుటుంబాల్లో - వాటిలో కూడా బహా అరుదుగా కన్యాశుల్బం పుచ్చుకునే ఆచారం అప్పటి కింకా నిలిచే వుంది.

గురజాడ అప్పారావుగారి “కన్యాశుల్కం” మా ప్రాంతంలో కన్యాశుల్కాలు బాగా తగ్గిపోయాకే వచ్చింది.

కన్యాశుల్భ్బం వుచ్చుకున్న వాళ్ళని పంక్తిబాహ్యా లన్నట్టు హేయంగా "చూసేవారు జను లవ డు.

“పిల్ల నమ్ముకున్నా”రనడం అప్ప) డొక పెద్దతిట్టు.

దరిద్రులు కావడంతోపాటు ఈ తప్పున్నూ చేశారా, వారు, ధారాళంగా సభ్యసమాజంలోకి రాలేకపోయేవారు.

ఈ దురాచారం యివ్వుడు తగ్గిపోయిందనే చెప్పవచ్చు; కాని యింతకంకు అశా,స్త్రీయమూ అమానుషమూ ఆయన వరకట్నాల దురాచారం ్రబలిపోయింది.

ఇది గౌరవావహం అనిన్నీ ఆదరించబడుతోంది.

వేదవేదాంగాలు చదివినవారూ, యజ్ఞయాగాలు చేసీనవారూ, నవ్రతి(గ్రహీతలం అని విర్రవీగేవారూ, లౌక్యులం అని యొత్తెత్తి కాళ్ళువేసుకునేవారూ కూడా సమంగానే చేస్తున్నారిప్పు డీనరమౌాంస విక్రయం.

ఇంకో విశేషం యేమిటంళ1?

కన్యాశుల్కం ఘోరదురాచారం అని నిరసిస్తూనే వరశుల్కం పుచ్చుకుంటారు వీరు, కొసిరి కొసిరి.

దీంతో వివాహసంస్కారం వవిత్రతా పోయింది, ఆధ్యాత్మికతా రూపునూసింది, జొతిశీలమూ నశించిపోయింది.

“వివాహాం” కేవలం “*బిజినెస్సు”గా మారిపోయింది, చివరికి.

సరే, యిప్పటి యేకరాత్ర వివాహాలు “కంట్రాక్టు” వివాహాల కిందే లెక్క, సందేహం అక్కరలేదు.

ఈ దురాచారం ప్రబలిపోడమేకాదు, మంచి సాంఘిక వ్యవస్త వొకటి రూపుమాసి

అష్టాదశవర్థాలవారిలోనూ వుండే దిది, వెనకటికి.

ఇప్పటివా రిది వినిన్నీ వుండరు కాని నిరా 'శ్షసంగా మళ్ళీ ప్రారంభించవలసిన వ్యవస్త. ల అవ్వడు. పెళ్ళిళ్ళకు ఎక్కడెక్కడి బంధువులూ సకుటుంబాలుగా వచ్చేవారు. తప్పనిసరిగా వారలా రావడాని కీవ్యవస్త కూడా వొక పెద్దకారణం. వచ్చినవారు చూసి వెళ్ళిపోడం గాదు, అయిదురోజులూ వుండిపోయేవారు. వచ్చినవారిలో, ఆడ పెళ్ళివారి బంధువులు వధువుకీ, మొగ పెళ్ళివారి బంధువులు వరుడికీ కట్నాలు చదివించేవారు. అందుకు నిర్హష్టసమయం ప్రోలు - అంశ, అయిదోనాడు నాగవల్లి పందర్భం. ఆ కట్నాళల్ళో, వుంగరాలు - కాసులు - రకరకాల ఆభరణాలు - చీరలు - జొమార్డ్హు - రొక్కం ఇలాగ యెన్నోవస్తువులుం డేవి. అ కట్నం సామగ్రి, వురోహితుడు, సమంత్రకంగా యెలుగెత్తి చాపేవాడు, బేనికదే. సమర్హు లయిన రాయసకాళ్ళు కూచుని జాపితా కూడా రాసుకునేవారు, ఎవరెన 'ఠేమేమి యిచ్చిందీ. ఒక్కొక్కచోట గంటలకొద్దీ కాలం పట్టే దందుకు. పర్యాయత్వేనా యీ కట్నాలపద్దతి అందరికీ వువయోగించేదే కనక్క యెవరికివా రొకరికి తీసిపోగూడదని ఫోటీలుపడి చదివించేవారు. ఎవరి యింటో పెళ్ళికి తగినన్ని కట్నాలు రావో ఆ యింటి వారెవరికీ కట్నాలు చదివించిన పాపాన పోలేదని బంధువు లీసడించేవారు, చాటునా మాటునా. ఇవి చదివించకపోతే యెంత చిన్నతనమో, స్వీకరించకపోయినా అంత చిన్నతనమే, వుభయులకూ,. ఈ లవద్దతి ఆంతర్యం చెప్పాలంటే ఇవ కో-ఆపరేషను వొకళు పరయిన పై లొ ఎ ఇప్పడు, క్‌ ఆ రే క్క కట్నాలు చదివించడం, బంధువులకు కొదితో మర్యాద తెచేది, పరా నా ఈము కుపయోగించేదిన్నీ. ' న థ్‌ తెచ్చేది, పర్యాయ ల్వే పెళ్ళిచేసేవారికి పెళ్ళి ఖర్చులకు కలిసివచ్చే సహకారమూ, అప్పుడూ అప్పుడూ ఒక్కొక్కరికి మాత్రమే చనన యిది. ఉభయ వర్గాలవారికీ కొత్తబట్లలు పెటడం అవ్వడు తప్పనిస గి వ ల అ స్చనిపరి మరా కవక, కట్నాల్లో వచ్చినబట్ట లందు కువయోగపడేవి. ట్‌ వస్తువులు వధూవరులకు చెండేవి. ంరమాట యేమయినా, దీనివల్ల, వధువు కెంతో కొంత నగలలోటు తీలేది. అయిల, యీ ల విషయమె వా వివాహ వాకు బాగా జ్ఞానం నచ్చేటప్పటి కివి అంతరించేపోయాయి. టవ ళు పోనూలేదు,. ఇటీవల మళ్ళీ ప్రారంభమే అయినాయి. మరో 20 శ్రీసాద సుద్రవ్మాణ్యశాస్త్రి,

ఇవాళ, పెళ్ళికొడుక్కీ పెళ్ళికూతురికీ గూడా ఏమికేమిటో కానుక లందుతూనే వున్నాయి కానయితే:

ఇదీ కో-ఆఅవపరేషను సూత్రం కిందికే వస్తుంది; కాని వధూవరులకు మాత్రమే గొని పెళ్ళిపెద్దలకు లేశమూ ప్రయోజనం లేదు వీటివల్ల.

ఇది మంచిదికా దనను; కాని వెనకటి పద్దతి యింతకంటే చాలా మంచిది.

(9)

వరకట్నా లిటు పెరిగిపోతున్నాయి, ్రోల్లో చదివించే కట్నా లటు తరిగిపోతున్నాయి = ఈ సంధిసమయాన జరిగింది నాకు వివాహం.

అన్నట్టు, వరపక్ష్తంవారు. కన్యావరణం మానుకోడమూ వధువు వక్తంవారే వరాన్వేషణకు బయలుదేరడమూ బాహాటంగా జరిగిపోతోం దప్పటికే,

కాని నా అదృష్ట్రంవల్ల నా వివాహం సందర్భంలో మాత్రం ఆ దురాచారం జరగలేదు.

స్వయంగా మా అమ్మగారే బయలుదేరివెళ్లి పిల్లను కుదిర్చారు నాకు.

శాస్త్రీయతతో పాటు మరో విశేషమున్నూ వుం దందులో - ఉన్నదల్లా యేమిటం టీ?

నాకు మేనమామ లిద్దరూ పింతల్లులు ముగ్నరూను.

వారి కందరికీ మా అమ్మగారే పెద్దలు.

చిన్నప్పణ్టుంచీ మా అమ్మగారూ మా పెద్దమేనమామగారూ నొక జట్టూ, మౌ పింతల్లులూ మూ చిన్నమేనమామగారూ వొక జట్టూను.

ఈ జట్టూ యీ అభిమానాలూ ఇప్పటికీ నిలిచేవున్నాయి, వారి సంతానంలో కూడా.

అందరిలోనూ మా అమ్మగారి దగ్గిరా మూ పెద్ద మేనమామ గారి దగ్గిరా లౌక్యమూ దొపరికమూ వుండేవికావు.

వారి అన్యోన్యత కదే కారణం అయివుంటుంది.

మౌ పింతల్లులు ముగ్గురూ వొకటయినా మా అమ్మగారికి లోటుండేది గాదు.

మా మాతామహలు కంభంపాటి మీనయ్యగారికి మా అమ్మగారిమీదే మిక్కిలీ అభిమానమూ, చాలా (పేమాదరాలున్నూ.

తక్కినవారంటే. వారికి లేశమూ వైముఖ్యం లేదు గాని మా అమ్మగారి విషయమై విశేషశ్రర్హ, అంతే.

అందుక్కారణం చిన సొం పైనది.

కంభంపాటి మీనయ్యగా రంకు, తణుకుతాలూకా రైతాంగంలోనూ, రెండుమూడు తాలూకాల బ్రాహ్మాణ్యంలోనూ యెరగనివారూ - కనీసం విననివారూ లేరు.

(బాహ్మణ్యంలో వూరి కలా స్రితివరు లాయన.

మంచి వ్యవసాయదారులున్న్నూ. సజ

వ్యవసాయదారు లంకే *“బాపనవ్యనసాయం” క్తాతళ కమక్రబారికిన్నీ తేటర్యమూ ఆ! అనుసార్వమ ॥ న్‌ చి [అనభూదా - జమాబాన [భా 2]

ల తఅలలల. స్తో

యాభై సంవత్సరాల వయస్సున కళత్రవియోగం సంభవించిం దాయనకు. పోనీ అంశే సంతానమున్నూ లేకపోయింది. అంచేత, మళ్ళీ వివాహ సంకల్పం కలిగింది. యాభైెయేళ్ళం టే మన కిప్పుడు ముసలితనంలోనే లెక్క కాని ఆరోగ్యాదికం విషయమై. అప్పటి యాభైయేళ్ళవాడి కిప్పటి పాతి కేళ్ళవాడున్నూ లొచ్చు. ముఖ్యంగా, అప్పటి వైదికుల్లో, పురుషుడికి పెళ్ళి వయస్సు పాతికసంవత్సరాలూ, పెళ్ళాం కాపరానికి రావడం ముప్పయ్యేళ్ళు నిండొకానూ. బ్రహ్మచర్యం అనేది అస్పటివాళ్ళే యెరుగుదురు. వాళ్ళే ఆచరించారు కూడా. పాతి కేళ్ళదాకా అప్పుడు విద్యాభ్యాసంతోనే సరిపోయేది. అది చాలించుకున్నాకే వివాహం మరి. అంచేత, ఆహారవిహారాల్లో ఆ కాలంలో నీతినియమాలు చాలా యెక్కువ. గురుశుశ్రూష చేస్తూ, వారాల భోజనం సంపొదించుకుంటూ, తదేకదీక్రగ్రా చదువుకుంటూ, తాటాకుచాపలమీద గౌఢనిద్ర అనుభవించేవా రప్పటి. వైదిక యువకులు. లా దీనికి సాయం, ఆ కాలపువాళ్లు జొన్న అన్నం తినేవారు. వరి అన్నం వా రెరగనే యెరగరు. అప్పుడు వరిపంట చాలా తక్కువ, వున్న దయినా మెట్టపంట, మాగాణిపంట కాదు. ఆ మెట్టపంట అయినా, యే యింటి కాయింటివాళ్లే స్వయంగా దంపుకున్న బియ్యం. సాధారణంగా, అవ / డయినా, వధ్యపానాలకూ, మహా వైభవం అనుభవిస్తున్నా మనుకు నేవాళ్లకున్నూ మాత్రమే వరిబియ్యం వినియోగం. సంపన్నులూ జొన్న అన్నమే తినేవారు, అవ పో డదే నియతాహారం తెనుగువాళ్ళకి. వరి అన్నం గొప్ప అనేమాట అప ప డప్వుడే ప్రారంభం అవుతోంది, మెల్లిమెల్లిగా. వయస్సు మళ్ళింది మొదలు, ఈ నమ్మకం పెట్టుకుని, మా పీతామపహూులు శివరామసిద్దాంతిదీక్షితులుగారున్నూ జొన్న అన్నం ముట్టి యెరగరుట. రెండు పూటా వారి కొక్సరికి మాతమే వరిబియ్యం వండి నాయనమ్మగారు. క్క న్‌ లొ పెస్టేవారుట మౌ వారు భుజించగా యేమయినా మిగిలితే, మా మేనత్తగారూ, మా పెత్తండ్రులూ, మౌ నాయనగారూ “*నాకు-నాకు” అంటూ కీచులాడుకు ఏవృతనంలో దినము నేవారుట చిన్నతనంలో, తరవాత్తరవాత యెన్నోమాట్టు చెబుతూవచ్చారు మౌ వాయనగారు “వరి అన్నం గొప్ప అనుకోడమే. గాని - మిగిలింది యెదుటివాళ్లే యెందుకు తినాలీ అన్న పట్టుదల మౌదత్రమున్నే గాని - జొన్స అన్సం తిన్సవోటి కది పిపి 7 నట్టండేజ” లని. శ / న్న అన్నం తిన్న చెరుకుపిప్పి నమిలి . కనక, ఆ జొన్నఅన్నంస్థియ్య్య్యక్తీ కలిగించి వయస్తంభనమూ చేసిం దాకాలపువాళ్ళకి. కురా శ్రీపాద సు్రవ్నాద్యన షై

అంచేత, యాభైయేళ్ళ వయస్సున పెళ్ళంళు, ఆ రోజుల్లో, విడ్డూరమూ కాదు, నించావపామూ కాదు.

కాగా మా మీనయ్యతాతయ్యగారు మళ్ళీ పెళ్ళిప్రయత్నంలో వున్నారన్నమాట పుట్టాటవ్పటికి, పొడగట్టుపల్లి కాపురస్తులు వశడ్రి లక్ష్మీనరసింహళా, స్త్రిగారు తను రెండో కొమార్తె నివ్వడొనికి నిశ్చయించుకున్నారు.

ముక్కామలకూ పొడగట్లువల్లికీ రెండుమైళ్ళ వెడల్పున వశిష్ట గోదావరి మాత్రమే అద్దు.

అప్పుడే. కా దిప్పటికీ రాకపోకలు జరుగుతూనే వుంటాయి ఆ వూళ్ళ బ్రాహ్మలకు దినమ్మూ.

ఈ రాకపోకలతో నొకరి సంకల్పాలూ, వొకరి వుద్దేశాలూ, వొకరి ఆశలూ వొకరి నిరీక్షలూ అవగాహన అయిపోయా యిద్దరికీ,

వర్షత్రయ _పరిచయంవల్ల సంప్రదాయాదికం పరిశీలించుకోవలసిన అగత్యం లేకపోయింది వారికి.

పిల్లని చేసుకోవాలనీ యిస్తామనీ వున్నచోట. తిరస్కరించడం మన శాస్త్రీయ సంప్రదాయమూ కాదు, అప్పటి నున వాళ్ళలో మర్యాదస్టుల పద్ధతీ కాదు.

ఈ కారణాలవల్ల సంబంధం స్టీరపరచుకోడానికి మా మాతొమవాలు పొటగట్టపల్లి వెళ్ళారు.

రాగిడీ, చంద్రవంకా, సూరీడూ, చంద్ధూడూ తమలపాకూ, మొగలిరేకూ, పాపిడిపిందిరీలూ, జూకాలూ, దండ _ తావేజులూ - అడ్డబాసా మొదలైన - ప్రధమ కళత్రం తాలూకు నగలన్నీ మూటకట్టుకుని మరీ వెళ్ళారు.

వీటి సాగసూ తెలియదు, ఇవి ధరిస్తే వచ్చే నిండూ టోధకాదు, వీటి ఉద్దేశమూ గుర్తుకి రా దిప్పటివాళ్ళకి “పాత కాలవు మోటునగ"లన్న అపోహ తప్పిస్తే.

అందమే కాకుండా సంపన్నతకున్నూ గుర్తివి ఆ కాలపువారికి.

మా తాత గారవి వట్టుకుని గుమ్మంలోకి వెళ్ళేటప్పటికి వదకొండేళ్ళపిల్ల వీధిలో ఆడుకుంటోంది.

ఆమె యింటివారి పిల్లే అయివుంటుం దనుకుని “అమ్మీ, శా,స్త్రులుగా రున్నారా?” అనడిగి, వున్నారని ఆమె. చెప్పగా లోపలికి వెళ్ళారు మీనయ్యగారు.

చూమూలు మర్యాదలు జరిగొయి.

సంగతి. గుర్తించి స్త్రీలు, వీధిలో వున్న పిల్లని దొడ్డిదారి నింటోకి తీసుకువెళ్ళి కట్టీ తొడిగీ తీసుకువచ్చి తండ్రిదగ్గిర కూచోపెట్టారు, వరుడి కెదురుగా.

ఆమె చెల్లెలున్నూ రమారమీ తొమ్మిదేళ్ళది చిరుబొజ్జ మీద చొంగ కార్చుకుంటూ వచ్చి అక్కగారి వెనక నుంచుంది.

నగలమూట విప్పి మీనయ్యగారు పిల్ల కేసి చూశారు.

వీధిలో తాము పలకరించిన పిల్లే కావడం చూసి, చకితులై “నా కక్కర్లే దీపిల్ల” అనేశారు, వెంటనే.

“నే నీపిల్లను వీధిలో చూశాము. 'అమ్మీ' అని పీలిచాను; కనుక, నే నీమెను పెళ్ళిచేసుకోగూడ"దనిన్నీ చెప్పేశారు. వెంటనే. అనుభవాలూ. - జ్ఞావతొలూను - ౫ జ]

“అమ్మా” అంటే తల్లికీ “అమ్మీ” అంశ కూతురికీ ఆ కాలపువారి సంటోధన,

ఇప్పటి “అమ్మడు” ఎరగ రప్పటివారు.

అప్పటి “అమ్మి” ఇప్పుడు నీచ్త్రీవాచకమున్నూ అయిపోయింది.

మీనయ్యగారి కారణం యిది కాగా. తన కారణం ఆయన వయసు ముదిరినవాడు కావడం అయి *నాకీయన వద్దు” అని అ పిల్లా అనేసింది.

నిర్విణ్లు లయిపోయా రిది చూసి లక్ర్మీనరసింహాశా, స్త్రిగారు.

తలుపోరగా, గదిలో వున్న స్త్రీలున్నూ తెల్లపోయారు; కాని తన చూపుల్లో దివ్యజ్యోతు లంకితాలు కాగా *“ఆనగలన్నీ నాకు పెత్తితే ఆయన్ని నేను పెల్దాలతా”నంది ఆ దొంగపిల్ల స్పష్టంగా, తన ముద్దుమాటలతో.

అది మీనయ్యగౌరికి దేవతావాక్యం అయింది.

ఎనిసి గంతున్నూ వేసి *అదిగో, ఆ పిల్ల నాకు జయం చేకూరుస్తుంది. మీ కిష్టమయితే దా న్నివ్వండి” అన్నారు. దానిమీద ఆయన, కన్యాదాత అనుకోనిదే.

అయినా వ్యవహారం యిలా పాొక్తుపడగా మిక్కిలీ సంతోషించి “సరే” అవ్నారు లక్ష్మీనరసింహశా,స్త్రీగారు.

వెంటనే ఆ నగలన్నీ స్వయంగా ఆమె కలంకరించి తన దగ్గిర కూచో పెట్టుకున్నారు, మీనయ్యగారు.

లక్ష్మీనరసింహాశాస్త్రిగారు తమ రెండోపిల్లకు మరో సంబంధం చూసుకుని మూడో పిల్లనే యిచ్చారు మా తాతగారికి.

అదినో, ఆ చొాంగపిల్లే మౌ అమ్మమ్మగారు.

ఇది ఈశ్వరలీల అయివుండాలి, లేకపోతే యిలా జరగదు.

ఏమంట

మా తాతగారిని తిరస్కరించిన పిల్ల పెళ్ళి అయిన కొడ్డి దినాలకే - కాపరానికి వెళ్ళకముందే వితంతు వయిపోయింది.

*నా కిలాంబియోగం వుండడంవల్లనే నా నోట అవ )డామాట నచ్చింది” అంటూ బతికివుండినంతకాలమూ పరితపిస్తూ వుండేవా రొమె.

మౌ అమ్మమ్మగారి జీవితం నిత్యకల్యాణం పచ్చతోరణంగా వెళ్లింది.

అయినా అసూయపడక, నూ అవనుమ్నగారి కెన్నో ప్వురు పోసిందామె చెల్లెలన్న మమకారంతో. నః క

పదమూడో యేట కాపరానికి వచ్చి, యాభై సంవత్సరాలు మా తాతగారితో మంచి. వైభవా లనుభవించి, దీర్చాయుష్మంతులను ఆరుగురు పిల్లలను కనుక్కుని డెబ్బయ్యేళ్ళు నిండాక వరనుపదించారు మా అమ్మమ్మగారు.

చమూ మాతామపహులు ఖరాగా నూరేళ్ళు బతికారు.

(ప్రధమ భార్యవల్ల సంతానం లేకపోగా, చిడ్డలకోసమే మళ్ళీ పెళ్ళిచేసుకున్న మా, తాతగారు రెండోభార్య కాపరానికి వన్చీ రావడంతోనే కలిగిన మొదటిబిడ్డ కావడంవల్ల నూ అమ్మగారి నతిగారాబంగా చూసుకునేవారు. క్‌

౭4 = శ్రీపాద సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రి

తమ చెల్లెళ్ళ జట్టు పెద్దదదయినా, తమ తండ్రి వాత్సల్యం యెక్కువగా తనుకే తక్కుతూ వుండడంవల్ల యెవృడూ యే లోటూ యెరగరు మా అమ్మగారు.

మా అమ్మమ్మగారికి మాత్రం పిల్లలందరిమీదా సమానంగానే వుండేది (పేను.

పిల్లలకున్నూ తల్లియెడల యెక్కువ మమకారమే, సందేహంలేదు; కావి మా అమ్మగారికి తల్లిమాటమీదకం కే తండ్రిమాటమీదే యెక్కువ లక్ష్యం యెప్పుడూ.

ఏదయినా దెబ్బ తగిలితే - ఏ చీమ అయినా కుడితే - ఏ అప్రియమయినా తటస్త్రపడితే ,స్త్రీపురుషులందరూ, ఆబాల గోపోలమూ “అమ్మోయ్‌” అంటారు సంతొవసూచకంగా. కాని మూ అమ్మగారు నూత్రం “వాయనోయ్‌ అనేగొని “అమ్మో” యనడం యెరగ రెప్పుడదూ.

ఈ జట్ట్లూ ఈ అభినూనాలూ, యూ మనుతలూ యొరిగివుండిన ముక్కానుల గ్రామస్తులందరూ మా పెద్ద _ మేనమొమగారి యేకపుత్రిక సీతను “మహాలక్ష్మీ సోదెమ్మ కోడలే అంటూ వుండేవారు, చిన్నప్పణ్లుంచీ.

తామిద్దరూ వియ్యం అందా లని మూ అమ్మగారూ నూ పెద్దమేననూను రామకృష్ణమ్మగారూ వుబలాటపడుతూనే వుండేవారు, మొదణ్టుంచీ.

కాగామౌ చిన్న అన్నగారికి పిల్ల నిస్తామని వొక పెద్ద మనిషిరాగా, వనికట్టుకుని ముక్కామల వెళ్ళి “యేమి చెబుతా”వని అడిగారు మా అమ్మగారు, మా మేనమాను గారిని,

“చూద్దాం, తొందరేమిి. నూ అమ్మాయికి ఈడైనవాడు నీ కింకో కొడుకున్నాడుగదా? నీ రెండోకాడుక్కి యీ వచ్చిన సంబంధం దాటబెట్టుకోకు” అని వెంటనే బదులుచెప్పేశారాయన, అవ్యవధానంగా.

ఇంకా పెళ్ళికావలసిన మరొకణ్ణీ నేనన్నాను, నిజమే మరి, మూ చిన్నన్నగారి కిందుకివ్వరాదూ!

ఆయనదగ్గిర లోపం యేమయినా వుందా!

ఆయనకంటే నే నేమయినా విశేషం గలవాళ్లా?

ఇదేమీ కాదు.

ఇది ఆయన స్వబుద్దికీ పుట్టిన మూట కొవేకాదు.

మౌ మేనత్తగారికి మా సంబంధం యిష్టం లేదు.

మా మేనమానుగా రామె నూట కాదనలేకపోయారు.

ఇదీ అసలు రహాస్యం.

మౌ మేనత్తగారికి తన కూతుర్ని నూ పింతల్లుల్లో మరొకామే కొడు క్కివ్వాలని

తన తమ్ముళ్ళలాగే ఆ మేనల్లుడు ఇంగ్లీషు చదువుతున్నాడు. కనక, తప్పకుండా వుద్యోగస్టు డయిపోతాడని ఆమె ఆశ.

ఇలాగ వైదికవిద్య లంకే వైదిక కుటుంబాల్లోనే వెగటు వుట్టుకువస్తున్న దినాలవి.

దీనిక సాయం ఆ కుర్రవాడు మౌ పింతల్లి కేకపవుత్రుడు.

ఇక్కడ నధువు ఏక పుత్రికా, అక్కడ నరుడున్నూ యేక పుత్రుడదూ. కానడం వుండుకున్న విశేషం ఇప్పటికీ అవగతం కాలేదు నాకు. ఏమయినా, ఆ మౌటమీద మొ అమ్మగా రింటికి వచ్చేశారు, కొంత ఆశతోనే, ఇది మా నాయనగారికి మాత్రం కష్టం అనిపించింది. అయినా. వచ్చిన సంబంధం తిరస్కరించతగ్గది కాకపోనడం నొక 'టేర్పడింది. దీంతో, కొంకుదురు. వాస్తవ్యులు, పెద్ద గరిమెళ్ళ కుటుంబానికి చెందిన పెద్ద అన్నప్పగౌరి రెండో కొమార్త నంగీకరించి, మూ చిన్నన్నగారికి వివాహం చేసేశారు మౌ 'నాయనగారు, వెంటనే. తరువాత నొకున్నూ సంబంధాలు రాసాగాయి. ఈలోపున మౌ మేనత్తగారు తమ వుబలాటర తీర్చుకోలేకపోయారు, ఎంతో ప్రయత్నించిన్నీ, జరిగిందేమిటంటే? ఇంగ్లీషు చదువుతూవున్నాడు కనుక తమ కొడుక్కి కట్నం పుచ్చుకోవాలనుకున్నారు, మా పిన్నిగారు. అతను క్ట వదన డయిపోతొడనే ఆమె నమ్మకం కనక, కట్నం పుచ్చుకుతీరాలని దీక్ష వట్టింది బాగా. “ఇస్తా”మన్న వారూ కనబడ్డా రొకరిద్దరు. దీంతో మా మేనమానుగారి సంబంధం ఆమెకి జ్ఞాపకమే లేకపోయింది. ఆమె కొకటే దృష్టీ - డబ్బు - డబ్బు - డబ్బు. అది వొట్టి డబ్బు కాదు, కట్నం - కట్నం - కట్నం. ఈ విషయంలో, అక్కడ, మౌ పింతల్లిగారి భర్త అస్వతం'త్రులు. ఇక్కడ, మౌ మేనమామగా రయినా స్వతంత్రులే గాని భార్యమాట కాదనలేకపోయా. రెప్పుడూ లేనిది, అప్పుడు. ఇది యిలా తటస్టపడగా, వుండుండి, చూసిన్నీచూసి “నేను కట్నం యిస్తానా నీకంటూ. మా మేనత్తగారూ. “కట్నం లేకపోతే నీ పిల్ల లెక్కేమిటి నాకంటూ మౌ పఫింతల్లిగారూ మాటమాటా అనుకున్నారు. నూ పింతల్లిగారు, చివరికి, కట్నంతోవచ్చిన పిల్లనే చేసుకున్నారు. గాని ఆమెతో వియ్యం అందలేకపోయారు మూ మేనత్తగారు. ఇది, వున్న కసింత నెయ్యమూ పోగొట్టి వియ్యానికి బదులు కయ్యం సిద్ధం చేసింది వారి కిద్దరికీ, అయినా, మరో సంబంధం చూసుకోవా లనుకున్నా లే గాని తమకూతుర్ని వా కివ్వడొని కిష్టవడలేకపోయారు మూ మేనత్తగారు. ఇది యిలా జరిగేటప్పుడే నా కివతల సంబంధాలు రాసొగాయి. మండపేట నివాసులు, సుసర్ల సుబ్రహ్మణ్య సోమయాజులు (తరవాత చయ నమున్న్నూ. చేసిన ర్ర్మాళ్యుబ) గారు. ఎక్కడికో వెడుతూ మార్గవశాన నూ వూరూ మా యింటికీ వచ్చినట్టు నటించి, ఇష్టాగోస్పిలాగ మాట్టాడుతూ మౌ స్టితిగతులూ నా విషయమూ (ధ్రువపరుచుకుని, పనిలో పనిగా నన్ను కూడా కొంచెం

పరీక్రించి, చివరికి రాత్రి భోజనాలవేళ *నాకు మీతో వియ్యం అందాలని వుంది, యేమి చెబుతా”రని అడిగేశారు, మా నాయనగారిని.

ఆ సందర్భంలో తేల్చుకోవలసీన విషయాలు కూడా స్పష్టంగా తేల్చుకున్నారిద్దరూ.

“ఆలోచించి నేనే వస్తా”నన్నారు మా నాయనగారు.

“ఆలస్యం చెయ్యవద్దు సుమండీ” అని చెప్పారు సోమయాజులుగారు.

*అటా యిటా?”

మా నాయనగారే కాదు, మా అమ్మగారున్నూ నిర్దారణ చేసుకోవలసివచ్చింది, విమషాలమీద.

ఇదొక సమస్య అయింది వారికి.

ఏమంటే?

అటు మేనరికం అయితే, యిటు మూ కుటుంబం నంటిదే ఆహితాగ్ను లయినవారి కుటుంబం.

మా నాయనగారికీ సుబ్రహ్మణ్య సోమయాజులుగారికీ చిరపరిచయమున్నూ వుంది, సంప్రదాయగౌరవంతో అంతకంతకు బలపడుతూ.

ఇంతటితో ఆగలే దిది, నూ మేనమామగారి కూతురు సీత “నా మనిషీ” అన్న ఆశ వొకటి నాకు.

సోమయాజులుగారి. సంబంధం యెొవరికయినా శిరోధార్యమే; కాన *సీతను వదులుకోడమేనా?”” అని నా తహతహ.

నా సంగతి యెవరికీ తెలియదు; కాని నన్నే వెంటబెట్టుకుని వెంటనే ముక్కామల బయలుదేరారు మా అమ్మగారు.

మేము వెళ టప్థటికిన్నీ మౌ మేనత్తగారు మూ చిన్న ఆడబడుచు వరాభవించినస్టే అనుకుంటూ మిక్కిల్‌ బాధవడుతూనే వున్నారు.

మా మేనమామగారున్నూ చిరాకువడుతూనే వున్నారు, తనని కాదని ప్రయత్నించి ఆ సంబంధం కుదర్భలేకపోయినందుకు తము భార్యమీద.

ఆ చిరాకు మా ఫింతల్లిగారిమీదా వుందాయనకు, “*డబ్బిస్తేనే నీ కూతుర్ని చేసుకుంటా"*నన్నందుకు.

లౌక్యాలు సుతరామూ వనికీరా నొక్క దెబ్బా రెండు ముక్కలూ అన్న తత్వం ఆయనది.

ఈ స్టితిలో మేము ప్రత్యక్షం అయినా నుక్కడ.

ఇదొక బాధ మా మేనత్తగారికి; కాని మాకు నూమూలు నుర్యాదలన్నీ జరిగాయ.

“మరి, పిల్ల నివ్వడం మాటేమిటి?”

ఈ (ప్రశ్న మా అమ్మగా రడిగారే కావి ఆయనకీ వుంది లోవల్లోపల మధన పెడుతూ,

మాకంటే ముందే యెదురయివుం దిది మా మేనత్తగారికిన్నీ.

అయితే, రెండు సంవత్సరాలపాటు తీవ్రప్రయత్నాలు సాగించిన ఆ సంబంధం అలా కాగా, తమకి నచ్చిన మరొకటిన్నీ దొరక్కపోగా, అయినా నా విషయమై

యిష్టవడలేక పతకం మార్చి “ఈడు తగునా వదినా.ో అని మెలికవేశారు వల్లమాలిన మమత మాత్రం నటిస్తూ ఆమె.

ఈడు చఛాలకపోడం నిజమే, మరొకరయితే దానికి బదులు చెప్పలేకేపోదురు గాని ఆ మాట చెవినిబడాటప్పటికి వట్టరాని రోషం వచ్చేసింది మా అమ్మగారికి,

నిజొనికిి మూ అమ్మగారు, ఈడు చాలునా అన్నమాటలో మా మేనత్తగారికి నామీద యిష్టం లేకపోడమూ. గుర్తించారు, ఆవిడ అసహాయురాలయి వుండడమూ గ్లుర్తించేశౌరు.

దాంతో దిటపు తెచ్చుకుని “ఈడు చాలదూ?” సంవత్సరం మీద తొమ్మిదిమాసాల వార చొలదేం. పెళ్ళికి” అంటూ. నిలవతీశా రావిళ్లీ మా అమ్మగారు.

నన్నాకచేతా మా సీతనొకచేతా పట్టుకుని యిరుగుపారుగిళ్ళకు బయలుదేరారు పట్టుదలతో

చిన్నతనమే అయినా నూ మేనత్తగారి మాటమీద నేనూ చాలా బాధపడిపోయాను, నవనిధులూ. చెయ్యిజారి పోతూన్నట్టు,.

అచేమిటో యిప్పటికీ చెప్పలేను గావి చిన్నప్పల్లుంచీ పీత వా సొత్తు అనేనా నిశ్చయం.

మౌ మేనమానుగారు మా చిన్నన్నగారికి మరో సంబంధం చూసుకోమన్నప్పుడు నే నెంతో సంబరపడ్డొను గాని మౌ ఫింతల్లిగారి సంబంధం తప్పిపోయాక గూడా వా విషయం వచ్చేటప్పటికి మూ మేనత్త వేసిన మెలికతో వా హృదయం కలుక్కుమంది.

ఇటీవల శాకుంతలం చదివివుండినాను కనక జననాంతర సౌప్ఫాదం అనుకో గలుగుళున్నారు. గాని అప్పట్లో నాకేమి బోధవడుతుందీ అదీ)

అది యేమయినా, - వయస్సుకి సంబంధించిన పూర్వషక్షది మాట అలా వుండగా, అప్పటికి. నేను పొట్టిగా కూడా వుండేవాళణ్ణ బాగా.

తరవాత్తరవాత నేనింత పొడుగవుతానని అవ డెవరున్నూ అనుకో నేళేదు. | మౌ వూళ్ళో, మైలవరపు బోగమ్మగా రనే ఆవిడ, నన్ను చూసి తరుచు అదిగో వామనావతారం వస్తోంది” అనేవారు ముద్దుగా.

నిజొని కిద్దరమూ దూరానికి సమంగా వున్నట్టే కనబడినా అవటికీ యిషటికీ గూడా మా సీతకంటే నేనే పొడుగులెండి "* “్‌ వి

కొగా, నాడూ పొడుగుల వ్యత్యాసం కూడా మా అమ్మగారి కడ్డంకి కాలేకపోయింది.

4 అా "ణ్‌ అక్కడ ణ్‌ నష మా మేనత్తక్కంటే మా అన్మగారికే ఆ వూళ్ళో వ ఇద్దరి పుల్ధంటివారి వూరూ. అదే అయినా, మీనయ్యగారి "పెద్దకూతురు

ఇందువల్ల కూడా దైర్యం చిక్కబట్టుకుని ఇంటింటికీ తీసుకెళ్ళి మమ

దగ్గిరదన్గరగానూ నుంచోబెట్టి “ఏమగర్రా, మా మరదలు మౌవాడికీ ప్‌నిక మర్న

చాలదంటుంది. మా తమ్ముడికి మావాడీ కివ్వాలనే వుంది, మా నురదలే మెలిక వేస్తోంది. చూస్తూ వూరుకుంటారా మీరు? ముగ్గురు కొడుకుల్లోనూ వొక్కడికయినా నేను మేనరికం చేసుకోవద్దూ? పోనీ అంటే నూ చిన్నతమ్ముడి కిస్పటికిన్నీ సంతానం లేకపోయింది గదా, నాకిక పుట్టిల్లు దూరం కొనలసిందేనా?” అంటూ అడగసాగారు మూ అమ్మగారు.

ఉత్తరక్షణంలో వూరందరూ మా అమ్మగారి వక్తమే అవలంబించేశారు.

“లేనిపోని వంకలు వన్నకు, మహాలక్ష్మీ సోదెమ్మ యింటికి పెద్దాడబడుచు. నువ్వు కోరవలసింది పోయి, అదే కోరి నీ కూతుర్ని చేసుకుంటొనంటోంది. కాదనడం సుతరామూ జయకరం కాదు నీకంటూ బ్రాహ్మణ,స్త్రీలే కాక, కమ్మ '్తీలున్నూ మా మేనత్తను దుయ్యబట్టుసాగారు.

“సిద్దాంతిగారి సంబంధం తపస్సు చేసి సంపాదించాడు మీ నాయన. అనుబంధం తెగిపోనివుకుగో అంటూ పురుషులున్నూ మా మేనమామగారిని హెచ్చరించారు గట్టిగా.

పీసపాటి. వెంకవ్చ సర్వతోముఖ సోమయాజులుగౌరని ఆ వూళ్ళో వొక బ్రహ్మణ్యులు.

సర్వతోముఖం దాకా క్రతువులు చేసివున్న కర్మిష్టీ ఆయన.

విశేషించి మూ పింతల్లుల్లో చివరి ఆమె మామగారున్ను.

మీనయ్యగారి అల్లుళ్ళందరిలోనూ మా నాయనగారిమీద, తమ కుమారునిమీద కంశే ఎక్కువ వాత్సల్యం ఆయనకు,

విద్యలకు సంబంధించి యేర్పడ్డ పరమాదరభావం దానికి ముఖ్య హేతువు.

నేను ముక్కామల వెళ్ళినప్పుడల్లా, దినమూ నేను వారి దర్శనానికి వెళ్ళకుండానూ వుండేవాణ్ణ్లి కాదు, వెళ్ళినప్పుడల్లా నన్ను దగ్గిర కూచోబెట్టుకుని నాచేత సామౌాలు చెప్పించకుండా వుండేవారు కారున్నూ ఆయన.

నామీది ఆ వాత్సల్యంతో ఆయన, స్వయంగా మా" పెద్దమేనమామగారి యింటికి వచ్చి “రామకృష్ణమ్మా, ఆలోచన యింకా తెగలేదూ” ఇలాంటి అల్లుణ్లో సంపొదించగలవా నువ్వు” అంటూ తొందర పెట్టారు.

ఇక మాట్టాడ్డం యెలాగ?

విధిలేక మా మేనత్తగారు “మీ యిష్టం, నేనేమి చెప్పగలనూ?”” అన్నారు భర్తతో.

*నా కూతురు నీ కోడలే అని మొదణ్టుంచీ నీ నిశ్చయమే కదా, యింకేం, ముహూర్తం స్టిరపరిపించు” అనేశారు నూమామగారు, అవ్యవధానంగా,

ఉత్తరక్షణంలో పాలమూరు వచ్చేశాం మేము.

ముహూర్త నిశ్చ్యయంకోసం మా మామగారున్నూ మాతో వచ్చారు.

అంతవరకూ “యిదేలా జరుగుతుందీగో అని యెంతో ఆదుర్దాగా వుండిన నూ నాయనగారు మూడు నిమిషాల్లో ముహూర్తం పెట్టుశారు.

వివాహమున్నూ సలక్షణంగా జరిగిపోయింది, వెంటనే.

ఇంతకీ: - మనలో మనమాట, నిజం చేప్పవద్దూ?

నాకు తనమీద లాగే పీతకున్నూ నామీదే యిష్టం. అంచేతే మా అమ్మగారు నా బలా తన జబ్బా పుచ్చుకుని యిరుగుపారు గిళ్ళకు తీసుకు వెళ్ళినప్పుడల్లా సిగ్గుపడేదే. గాని తనతల్లి అలా అయినా బెట్టుసరీ కూడా చెయ్యలేకపోతూ వచ్చింది. అంచేతే, యిరుగుపారు గమ్మలు కూకట్లు కొలిచాటప్పుడు పీలవడం తడువుగా. ముసిముసినవ్వులు నవ్వుకుంటూ - తక్కుతూ తారుతూ - వచ్చి బుజమూ బుజమూ రాసుకుంటూ నా సరసన నుంచుంటూనూ వచ్చింది. ఇది పెళ్ళిలో మరీ స్పష్టం అయింది. జీవయాత్రలో సరేసరీ. చదువుకోసం. నేను మొట్టమొదట వెళ్ళిన హీరుగూరు. వల్టూరు. ఇది, మౌ రామచంద్రపురం తొలూకాలోనే మండసపేటకు రెండుమూడు మైళ్ళలో వున్న గ్రామం. ఆ వూళ్ళో రైతాంగం అంతా కమ్మవారు. బ్రాహ్మల యిళ్లున్నూ ముష్టయి నలభైదాకా వున్నాయి. బ్రావ్మాల్లో చాలామంది లోటు లేనివారు. ఇద్దరు ముగ్గురు సంపన్నులున్ను, వెలనాటివారిలో. చేబోలువారూ, నియోగుల్లో బెండపూడివారూ అక్కడ అధికసంఖ్యాకులు. కాసలనాటివారున్నూ యేడెనిమిది యిళ్ళవా రున్నారు. నేను చూసినంతలో, విద్యార్దుల పాలిటి అన్నపూర్ణ సత్రం వల్లూరు. గురువుగారి యింటనే భోజనం చేస్తూ, రెండు రోజుల్లో వే నేడువారాలూ కుదుర్చుకోగలిగాను. మౌ అమ్మగారి భయమేగాని, నాకక్కడ చద్దన్నం యేర్చాటున్నూ జరిగింది. చేబోలు వేంకట సోమయాజులుగారని అప ఎడా వూళ్ళో వొక గొప్ప విద్వాంసులు. (ప్రధమభార్య అకాలమరణం పొందగా మళ్ళీ పెళ్ళిచేసుకుని, రెండోమాటు కూడా సలక్షణంగా యజ్ఞంచేసేన కర్మిష్టి ఆయన, ఆయన అభినూనవిద్య మంత్రశా,స్త్రం. పాదుకాంతదీక్షాపరు లాయన. మౌ నాయనగారున్నూ పాదుకాంత దీక్షాపరులే, కనక్క తత్సంబంధంగానే వారి కిద్దరికీ చిరపరిచయం. అయితే, వేంకటసోమయాజులుగారిది వామాచారం, అంటే, వారి విధానం అంతా ఆగమసంబంధమెనది. మౌది శుద్దవైదికం, శా మహాతపశ్శాలి. పిడపర్తి చలమయ్యశా,స్త్రీగారి సంప్రదాయం మాదీ. రి శీ.పాద సుద్రహ్మల్యశాస్తి

ప్రసక్తి రానే నచ్చింది కనక, వొక్కనూ టాగి, ఆ మపార్డి లీల వొకటి చెబుతా నిక్కడం.

శివరామశా,స్త్రిగారి కుమారు లాయన,

అటు. పిడవర్తి పెద్దపూర్ణయ్య సిద్దాంతిగారికి పితామహులూ, యిటు మా వాయనగారికి మాతామహులున్నూ ఆయన,

మహాతపశ్శాలి కానడం అలా వుండగా, జ్యోతిశ్ళా.స్త్రంలో అఖండవండితు లాయన.

అవ ఏడీ ప్రాంతాన, చెప్పుకోతగ్గ సిద్ధాంతులు మరి లేరు, వుండినవారు వారి యెదట దివిటీముందరి దీపాలు.

ఇక్కడ, జ్యోతిశ్శాస్త్రం, ఆదిలో నోరివారిది.

అ నోరివారున్నూ నూ మునికొడవలివారే.

నోరివారి దగ్గిరనుంచి పిడపర్తి వారికీ, పిడవర్తివారి దగ్గిరనుంచి మాకూ వచ్చింది జ్యోతిశ్శాస్త్రం.

అన్న సీతారామశా,స్త్రిగారు, విజయనగర సంస్టానసిద్దాంతులుగా, తండ్రిగారు సంపొదించిన బూరాడపేట అగ్రహారంలో వుండగా, చలమయ్య శౌస్త్రులవారు, ఇక్కడ, రామచంద్రపురం సంస్టానసిద్ధాంతులుగా వుండేవారు.

ఎవరికి వారే వుంభావసరస్వతులు వారు గాని, యిద్దరికీ మాత్రం బద్దవైరం.

ముఖావలోకనాలున్నూ లేనంత బద్దవైరం అది.

కొంతకాలానికి, అక్కడ బూరాడపేట అగ్రహారంలో, పీతారామశా, స్తులవారికీ రాచకురుపు. వేసింది.

ఒకానొక ఓధ్రసిద్దాంతికీ వారికీ వాగ్వాదం జరిగి, అందు విజితుడైన ఆ ఓర్రసిద్దాంతి అసూయతో ప్రయోగం చెయ్యగా చేసిన రాచకురు పది.

సీతారామశా,స్తులవారూ పాదుకాంత దీక్షాపరులే కాని, యేకారణంవల్లనో ఆ వ్రయోగం మళ్ళించుకో లేకపోయారు.

ఉండుండి అది ప్రకోపించింది.

యమబాధ.

చివరికి ప్రాణభయం.

అందరూ ఆశలు వదులుకున్నారు.

ఇదంతో తెలుస్తూనే వుంది గాని, చలమయ్య శా,స్తులవారు చలించలేదు.

ఉండలేక బంధువులు గోలపెట్టారు “అవసానదశలోనైనా వొక్కమాటు చూసి వారిని పలకరించగూడదా?* అని.

ఏ కళని వున్నారో శా,స్తులవారందు కిస్టపడ్డారు, ప్రయాణమూ సాగించారు.

అంచెనోళ్ళమీద బూరాడపేట అగ్రహారం అందిం దీవార్త.

అక్కడివారి కందరికీ ప్రాణాలు లేచివచ్చాయి.

వీరి రాక మహావిపత్సమయాన వారికి మహోత్సవప్రాయం అయింది.

బిక్క మొగాలతో వూరిబయటికే యెదురునచ్చి, స్వాగతం నివేదించి, అందరూ తోడుకుని వెళ్ళారు, శాస్త్రులవారిని, వూళ్లోకి, వాకట్లో అడుగు పెశ్టేటప్పటికి కళ్ళనీళ్ళు పెట్టుకుంటూ వచ్చి “నడిసముద్రంలో వున్నాం నాయవా, వొద్దు చేరా?” అంటూ ప్రాధేయపడ్డారు వదివగారు. “ఇంతనూత్రానికే బెంబేలుపడిపోతారా, వదినా”ో అంటూ ముందు ఆవిణ్ణి పముదాయించి, శా,స్తులవారు. “అన్నగౌ రెక్కడం” అవడిగారు, తరవాత. అందరూ సీతారామశా,స్తులవారున్న గదిలోకి దారి తీశారు, వ్యాధిమాట అలా వుండగా, ముఖావలోకనాలయినా లేని అన్నదమ్ములు కలుసుకోడంలో యే మవుతుందా అన్న ఆందోళనతో, నీరవు లయి. నిజమే, మనసు కరిగితే అమృతమూ మనసు విరిగితే పోలాహలమూవు, కనక, అటయితే నిత్యకల్యాణమూ యిటయితే. నుహావ్రశయమూ గదా ఆందోళన కాక? గదిలోకి వళ్చీ రావడంతోనే సీతారామశా,స్త్రులవారు, కన్నెత్తి చూశారు తమ్ముణ్ణి స్యప్రేమకరుణంగా. “క్సురుపు వేసిందా?” అనడిగారు, చలమయ్యశా, స్తులవారు సభ్త్యనునయంగా. *అవ్పను.” “బాధగా వుందా “*పాంచభౌతికదేపాం గదా, వుండదూ” అంతే. “స్నానం చేసి వచ్చి యీ గదిలోనే ఆ మూల అలికి ముగ్గులు పెట్టి దీపారాధనమున్నూ చెయ్యండి" అన్నారు. చలనమయ్యశా, స్త్రులవారు, వదీవగారితో.. నిమిషంలో అది నిర్వర్తించా రామె. *న్సీరంతా అవతలికి వెళ్ళిపోండి” అన్నారు చలమయ్యశా, స్త్రులవారు, మళ్ళీ. అందరూ యివతలికి వచ్చేశారు, అజ్ఞాతవిచికిత్సతో. వెంటనే తామున్నూ స్నానం చేసి వచ్చి గదిలో ప్రవేశించి, లోపల గొ పెట్టుకుని దీపం దగ్గిర పై. లపల సులలి ఛెం ఇవతలివారి కందరికీ “యిక భయం లేదని ధైర్యమే గాని, లోపల యేమి జరుగుతుందో తెలియక, ఆందోళన మాత్రం తప్పలేదు, వొక్కరికీ, రందలో వర మయ్యాస్తులవారు మంత్రోచ్చారణ కోసమూ, యిక్కడ చేరినవా భావప్రకటన కోస ఆపె వ శ్‌ వని న ఎన కోసమూ. పెదవులు కదుపుకుంటున్నా రంతే, సర్వత్రా ఒక్క అరగంట గడిచింది. ఆ అరగంటా చీమ ॥ సేలినంత అగా వయింది న చిటుక్కు మనలేదు. గాని, వున్నట్టుండి. ఫిరంగి ఇవతలివా రందరూ తుళ్ళివడ్డారు, కంగారుగా. చలమయ్యశా, స్త గ - దీధత్సరూపంటీ! 'త్రోగాడు తలువుతెరుచుకుని. విసురుగా యివతలికి వచ్చారు, చూడగా, ఆయన వొంటినిండా చీమూ వెత్తురూనూ.

పరకాయించగా, గదిలో కూడా, గోడలు - నేల - మంచం - సీతారామశళా,స్త్రులవారి శరీరం - అంతటా కూడా చీమూ నెత్తుర్ల

ఇవతలివా రందరూ కొయ్యయిపోగా “అన్నగారి శరీరం తడిగుడ్డతో జాగ్రత్తగా తుడిచి, మరో గదిలో యింకోమంచానమీద పడుకోబెట్టండి” అని మాత్రం చెప్పీ, స్నానానికి కోనేటికి వెళ్లిపోయారు. చలముయ్యశళా,స్త్రులవారు, నిశ్చలంగా.

వెళ్ళి చూడగా, బాధ అంతా మాయమై తేలిగ్గా వున్నారు సీతారామళా,స్తులవారు, వీపున మౌత్రం అగాధమైన బావి.

అందరూ భయభభాంతు లయిపోయారు గాని, వుభయులయెడలా గూడా విధేయులే కనక, అభావదృషమ్టులు వరువుకుంటూ వుండిపోయారు.

ఇంతలో, స్నానంచేసి పొడిబట్టులు కట్టుకుని దయచేశారు, చలమయ్యశా, స్తులవారు.

అప్రయత్నంగా అందరూ. కాళ్ళమీద పడ్డారు.

ఒక్కమౌాటు చిరునవ్వు మొలిపించుకుని మళ్ళీ గాంభీర్యం వహించి, వదినగారిని పిలిచి విభూతి చేతి కందించి “ఆరారగా యూ విభూతి చల్లుతూ వుండండి, రెండు దినాల్లో వుండు ఆరిపోతుంది” అన్నారు చలమయ్యశా, స్తులవారు.

అన్నా రంతే, అంటూనే బయలుదేరారు.

దోసిలివొగ్గి “భోజనం అయినా చేసి వెళ్ళండి” అని ప్రార్హించారు వదినగారు.

తక్కినవారు కాళ్ళా వేళ్ళా వడ్డారు.

ఉహు ఊఉ.

వినిపించుకోలేదు చలమయ్యశా,స్త్రులవారు.

చూడనూ లేదు.

నిలవనే లేదు.

మళ్ళీ యెనిమిది మైళ్ళు నడిచి, విజయనగరం చేరుకుని, అక్కడ భోజనం చేశారు వారు.

అదిగో, వశ్యవాక్కులు ఆ చలమయ్యళశా, స్త్రులవారు దయచేశారు, మా పితా మహాలు శివరామసిద్దాంతి దీక్తితులుగారికి, తమ కొమౌర్త రాజ్యలక్ష్మమ్మగారితోపాటు జ్యోతిషమూ, పాదుకాంత దీక్షాను.

ఆ చలమయ్యశా,స్త్రులవారి కయిదుగురు కూతుళ్ళూ వొక కుమూరుడూను.

కూతుళ్ళ కందరికీ పసువుకుంకుమల నిమిత్తం వుఫ్పైడేసి - యెనిమిదేసి యకరాల సుక్షేత్రఖండికలున్నూ దయచేశారు, వారు.

చెప్పవచ్చిం దేమిటంకు?

మంత్రశా,స్త్రంలో, ఇలొగ, పిడవర్తి చలమయ్యశా,స్తులవారి శుద్ద వైదిక సంప్రదాయం మాది.

పైగా మా నాయనగారు, మేధాదక్రిణామూర్త్యుపాసకులు.

ఇలాంటి భేదాలుండినా, నేంకట సోమయాజులుగారూ మొ నాయనగారూ చాలా అన్యోన్యంగా వుండేవారు.

వెళ్ళినపూ కే _ భోజనం కాగానే మేము వారి దర్శనం చేసుకున్నాము. అప్పటి. కింకొ ఆయన మౌాధ్యాహ్నాక భోజనం. చేస్తున్నారు, పన్నెండింటికీ, అగ్నిహోత్రాల తరవాత తపస్సు ముగించుకుని.

ఉభయకుశలోపరి నా చదువు మౌట వచ్చింది.

వడ్డన చేస్తూ చేస్తూ వుండిన సోదెమ్మగారు ఆ మాట వింటూనే చకిత అయి “అయ్యో, చిన్నపిల్లాడు పాపం, చద్దన్నం లేకుండా వుండగలడా? తరవాణీ అన్నం తిందువుగాని మౌ యింటో, మొగమాటపడకబ్బాయీా” అన్నారు వాత్సల్యంతో.

,నే నందు కానందముగ్దు జ్లయిపోయాను.

మాట రాక నమస్కారం మాత్రం చేశాను. చేతులు జోడించుకుని.

అది గుర్తించారు సోమయాజులుగారు.

“ఏమంటారో?” అనుకున్నా న్నేను; కాని *మ్సీ కక భయం అక్కరలేదు, మీ అబ్బాయి. పనికివస్తాడు, అతని కిక్కడ యెలాంటి లోటూ వుండ”దని మౌ నాయనగారికి ధైర్యం వెప్పా రొయన.

నిర్బంధం మీద రాత్రి మా భోజనం వారి యింటనే.

పాండిత్యానికి తోడు మాంచి రాజసం కలవారు సోమయాజులుగారు.

దబ్బపండు ఛాయతో నిండైన వి[గ్రహం ఆయనది.

మాటాడితే ఖంగుమనేది శంఖంలాగ కంఠం.

మంచి భోజనప్రియులు వారు.

నాటిరాత్రి, మా నాయనగారికి విందనడొనికీి పిండివంట గుర్తు, తక్కిన వంటకాలన్నీ వారికి మామూలే.

భోజనం చేస్తునంత సేపూ నాకేసి చూసేవా రాయన.

అదెందుకో నేను మొదకే గుర్తించేశాను.

ఇంగ్లీషుచదువులో పడ్డంవల్ల బ్రాహ్మణకుర్రవాళ్ళు భోజనం చెయ్యడంలో అప్పటికే అపస్మారం వనులు (ప్రారంభం అయిపోయి వున్నాయి.

అక్కరలేని పదార్హం వద్దని నిషేధించకపోవడం, కావలసిందయినా కొవలసినంతే వేయించుకుని వేయించుకున్నంతా ఆరగించకపోవడం, తినాటవ్పుడు కోళ్ళు కెక్కి రించేటట్టు విస్తరి అంతా చిందరవందర చేసెయ్యడం, తిన్నదానికంచటే యెక్కువగా విస్తరిలో విడిచిపెస్టయ్యడం, అందరితోపాటుగా కాక వడ్డన అవుతూ వుండగానే భోజనం ప్రారంభించడం, తన భోజనం మూత్రం అయిందంటే తక్కినవారి సంగతి గమనించకుండా న్‌ లేనిపోనడం - ఇలాంటి పనులు సాహాచర్యంవల్ల,

/1 జ 60 ప్‌ ప్‌

నో చీ 'ర్రవాళ్ళలో నున్నూ అప్పటికే ప్రవేశించి వున్నాయి, సంధ్యావందనం మాట దేవుడెరుగును, పరిషేచన అయినా సరిగా చెయ్యకపో వడమున్నూ ముదిరిపోతోంది. నే నిలాంటి వేమయినా చేస్తున్నానేమో అని, సోమయాజులుగారి పరీక్ష

కాని, యిలాంటివాటి విషయమై మా నాయనగారున్నూ చాలా నిక్కచ్చిగా వుండేవారు.

కాగా, వారి చూపు నన్ను బాధించలేదు.

ఆ విషయం ప్రస్తావించి నూ నాయనగారిని చాలా మెచ్చుకున్నారు కూడా, ఆయన,

నిజమే, ఆ మెప ) మా నాయనగారికే తగును, నాకు కాదు.

తల్లిదండ్రులు మొదణ్లుంచీ సరిఅయిన శిక్షణ అలవరిస్తే పిల్లల కసభ్యప్రవర్తన యెందు కలవడుతుందీ?

డబ్బు సంపాదించడంలో లేదు జాగ్రత్త చెయ్యడంలో వుంది విశేషం - అలాగే బిడ్డలను కనడంలో లేదు వారికి సభ్యత _అలవర్చడంలోనే వుంది, తల్లిదండ్రుల వ్రయోజకత్వం.

ఏమం ఓ?

జొతిని పెంచేది పశుప్రవృత్తి, జాతిని సరిదిద్దేది మాత్రం మానవప్రవృత్తి.

ఈ భేదం గుర్తించనిచోట, కాళ్లు రెండా నాలుగా అనే తవృ మరో మీమాంస అక్కరలేదు.

ఇవ్వడు తగ్గిపోయింది కాని, నా చిన్ననాడు పిల్ల నివ్వడంలోనూ వుచ్చుకోడంలోనూ సంవ్రదామానికే ప్రాధాన్యం.

మరి, సంప్రదాయం అంట (క్రమషప్రవర్తనమే -,చదువూ కాదు, వ్రయోజకత్వమూ కాదు.

మానవ సమాజమూ, పశువుల మందా - ఈ రెండింటికీ భేదకం అయిన యోగ్యత [క్రమప్రవర్తనమే.

దీని విషయమై మా నాయనగారికీ చాలా శ్రద్ద.

ఇంగ్లీషు చదువుతున్న కుర్రవాళ్ళు ఆ సందర్భంగా ప్రవర్తిస్తున్నా రంళే అందుక్కారణం యింగ్లీషు కాదు, తల్లిదండ్రులకు శ్రద్ద లేకపోవడమూ, గురువులు అలాగే తయా రయివుండడమూను.

ఇంీషు ఫిలుములు చూస్తూనే వున్నాం మనం, పాశ్చాత్యుల్లో సభ్యత యేమి తక్కువః

ఎంతో కొంత పాశ్చాత్య విద్యే అభ్యసించినా, ఇలాంటివాటివిషయమై మా నాయనగారు చూపించేతంతటి శ్రద్ధ, నెల్టూరిలో శ్రీ, రేబాల లక్ష్మీనరసా రెడ్డిగారి దగ్గిర చూశాను, నేను మళ్ళీ,

వా రిప్పుడు కీర్తిశేషులు.

వేషభాషల్లోనూ, అంతకంటే యెక్కువగా సభ్యత విషయంలోనూ రెడ్డిగారికి బహుశ్రద్ద,

తమతో వని వుండి వచ్చినవారి పాదాలు పరీక్షించేవారు. రెడ్డిగారు, ముందు.

ఒకనా డొక రెడ్డిగారు వచ్చారు, వారి దగ్గిరికి,

ఐశ్వర్యంలో నరసా రెడ్డిగారితో సమాను డొయన; కాని వో-ట్టి నిర్ణంధకుసునుం.

వర్తమానం అందుకుని మొదట లోపలికే రప్పించుకున్నారు గాని వెంటనే,

యెందుకో అన్నట్టు యివతిలకు వచ్చి, పోర్టికోలో నుంచోబెట్టి మౌట్టాడి వంపించేశా రా సంవన్నుణ్లీ నరసారెడ్డిగారు.

వింతపడ్డాను కారణం గుర్తించలేక, నేను.

గునుపాటి యానాదిరెడ్డిగారు నరసా రెడ్డిగారి సన్నిధానవర్తులు.

వారు, నెల్లూరిమండల సాహిత్య వేత్తలలో వొకరూ, శ్రీ, నేదం వేంకట రాయశా,స్త్రులవారి ప్రియశిష్యులూ, వారి '్రొఢథిమ అవగాహాన చేసుకోగలిగినవారున్నూ.

నే నంటే యానాదిరెడ్డిగారి కెంతో యిష్టం,

వారు చెప్పారు నొకు అసలు సంగతి, తరవాత.

ఉన్నదంతా యేమిటంటే?

నాటుజోళ్ళు తొడుక్కుని నడిచివచ్చా ఢా సంపన్నుడు.

జోళ్ళకే కాదు, కొళ్ళకున్నూ పిక్కల పైదాకా దుమ్ము కొట్టుకునివుంది.

అది చూశారు, భరించలేకపోయారు నరసా రెడ్డిగారు.

అ దుమ్ము గుర్తుంచుకోలేనివాడు ఎక్కడ నుంచో పెడితే మౌత్రం కాదంటాడూ?

ఇంతకీ:-

పొశ్చాత్యవిద్య వల్ల పాశ్చాత్యుల ఆచారా లలవడితే అలనడవచ్చు, నియమనివృలక్కడా వున్నాయి, మరి అనో?

అని అలవర్చుకోనక్కరలేదూ?

గురువుగారున్నూ తమ శిష్యు లందరిలో మొదళకేనా కగ్రతొాంబూళలం యిచ్చారు.

వారి పేరు గుంటూరి సీతారామశాస్త్రిగారు.

వారి స్వగ్రామం, బల్లీసీమలో మోగల్లు,

• __ మకు సాహిత్య విద్య నేర్చవలసిందని కోరి, వల్లూరు. నివాసులు చేబోలు ఎబద్దాంతిగారూ, బులుసు సుబ్రహ్మణ్యంగారూ, సంవత్సరాని కీంత యివ్వడం అని యేర్చాటు చేసుకుని, తమ వూరిలో నిలుపుకున్నారు, సీతారామశా, స్తిగారిని.

ఉచితంగా మరెవరికి - ఎందరికి చదువు చెపి నో

నౌ వారి కభ్యంతరం లేదు,

తమ పారం పోగూడదు, అంతే.

సీతారామశా,స్త్రిగారు తొర్కికులు.

దగత్పండితులు శ్రీపాద లక్రీనరసీంహళా, స ష

నిగ్తచాడామలకన్ని స్కి 'వ్ర౭గౌరి శిష్యులు వారు.

వారి దగ్గిర సంవత్సరం నర చదివాను - ఎలాంటి సందర్భంలోనూ యెవరిమీదా వారు. కోప్పడ్డం చూడలేదు, నేను.

విద్యార్హు లంపే వారికెంతో వాత్సల్యం.

దాని క్కారణం - ఒకటి నాకు బాగా చిన్నతనం కావడం.

రెండు - అంత చిన్నతనంలోనే నాకు "పెళ్ళి అయివుండడం,

మరో విశేషం మేమిటంకు?

వారి చెల్లెలిని మా అత్తవారి వూళ్లోనే యిచ్చారు.

ముక్కామల వెడితే, చిన్నప్పణ్డుంచీ, తరుచు ఆమె భర్త దగ్గిర కూచోడం నా కలవాటు.

మౌ సీతకున్ను ఆవిడ దగ్గిర కూచోడమే అలవాటు.

శాస్త్రిగారి తండ్రీ భానుమూర్తిగారు మా సీత నెరుగుదురు.

అంచేత, నా సంగతి విని ఆయన “నువ్యుచోయ్‌!” అంటూ మొదట నా వీపు తట్టి “ఇత నెవరో తెలుసా? ముక్కామల్గ్లో అమ్మాయిదగ్గిర కూచుంటుందీ, ఆ సీతమ్మ మొగుడు” అన్నారు కొడుకుతో, చివరికి.

దీంతో, గురువుగారి దగ్గిర, విద్యార్దుల కెవరికీ లేని చనువు దొరికింది నాకు.

అక్కడ వుండినంత కాలమూ నాకు తల్లిదండ్రులను విడిచి వుండినళ్టే అనిపించలేదు:

అప్పుడు. వారి దగ్గిర వుండిన విద్యార్హుల్లో నేను నాలుగోవాళ్లి,

నలుగురిలోనూ నేనే బాగా చిన్నవాణ్లి.

నలుగురమూ వారాలు చేసుకునేవాళ్ళం.

మాతోబాటు, రిజల్టు స్కూలు మాౌస్తరున్నూ వారాలే చేసుకునేవాడు.

ఇంకా వదిమంది కయినా వారాలిచ్చే ఉదారు లావూరి బ్రాహ్మలు,

“గురుకుల వాసమూ, వారాల భోజనమూ -- చదువుకునే వాడికివి మంచి"వనే నా నమ్మకం, యిప్పటికీ.

తెలివితేటలూ, (శ్రద్దా యెలా వుండినా, ముందు, అణకువా విధేయతా వుంటేగాని వూరివారు వారా లివ్వరు, విద్యార్థికి.

గురువులు పాఠాలూ చెప్పరు.

విద్యవిషయమై ఇంటిదగ్గిర తల్లిదండ్రు లెంత శ్రద్దవడుతూ వుండినా, యిక్కడ, విద్యార్హి కదేమీ వువయోగపడదు.

బాధ్యత అంతా విద్యార్హిదే యిక్కడ.

కాగా చదువూ భోజనమూ కావలసీనవాడు, సహజంగా యెంత పొగరుబోతయినొ నమ్రత అవలంబించి తీరాలి, చదువుకునే వూళ్లో.

కొన్ని రోజులు కాక ఆ నమత సంవత్సరాలకు సంవత్సరా అలనలంబించి వుండాలి.

దాంతో, మనిషి యెంత చక్కగా తయారవుతాడో ఆలోచించండి.

ఇందుకు సాయం - వారాల భోజనంలో వింతవింత అనుభవాలు కలుగుతాయి.

లక దారం నిమిషాలమీద కుదురుతుంది, వొక్కొక్కవారం మిక్కిలీ శ్రమవడి నే గాని కుదరదు.

ఒక యిల్లాలు “ఏదో, వచ్చాడు, తింటాడు, పోతాడు” అన్న నిరసనభావంతో పెడుతుంది, భోజనం.

ఒక యిల్ధాలు. విసుక్కుంటూ. పెడుతుంది; పదార్దాలు కూడా విస్తరిలో విసిరివడేస్తూ.

ఓక యిల్లాలు పంక్షి భేదం చూపిస్తుంది. ఈ చిరాకంతా పోగొట్టడానికే అన్నట్టు ఒక్కొక్క యిల్లాలు, తల్లిలాగ బుజ్జగిస్తూ "పెడుతుంది. ఈ వ్యత్యాసాలకు తోడు, వేళాపాళా వుండదు. ఒక అంతస్సున్నూ వుండదు. ఈ రకరకాల భోజనమయినా, యిచ్చామౌొత్రంగా దొరకదు. గురువుల విషయం చూతొమా అంటే, అదో ప్రవంచం,. సామాన్యంగా, వేదవేదాంగాలు చెప్పే గురువు లందరూ మధ్యరకం సంసాదులయి వుంటారు. ఈనాములూ. వుంటాయి. వొడీదుడుకులూ వృంటాయి, సమంగా వారికి. అం, ఉన్నది చాలదు, యేకొంతో సంపాదించాలి, తప్పనిసరిగా: అదంతా చూసుకుంటూ. పాఠాలు చెబుతారు వారు, నిస్స్వార్ధంగా. కనక, విద్యార్థి ఆ పనిలోనూ యా పనిలోనూ సాయం చేస్తూ గురువుగారికి, పొర ప్రవచనాల కవకొశం కల్పించుకోవాలి. గురువు పొరుగూళ్ళు వెడీతే కూడా వుంటూ, తన మూటతోపాటు ఆయన మూటా మొయ్యాలి. ఆయన స్నానం చేస్పే విడిచిన బట్టు వుతికి ఆరెయ్యాళలి, గురుపత్ని కన్నబిడ్డ అన్నశ్టు చూసుకుంటుంది కొని ఆ పనీ యీ వనీ వెబుతుంది. ఒక్కొక్కచోట గురువుల చంటిసీళ్లలను సముదాయించవలసిన్నీ వుంటుంది. మౌ చిన్నన్నగారిచేత్కు వొక గురువ పశువుల సాల బొాగుచేయించి పీడకలున్న్నూ గురు; ర్‌ లలి వ్వ రువ్వగారు, ఏదో నిర్వహించుకు రమ్మని పొరుగూరు పంపితే, వార్తాహారత్వమున్నూ ఒకాక్క గురువుర్లిర,.పారుగూళ్లు. వెళ్ళినప్పుడు. వంట చెయ్యవలసిన్నీ ముగ్గురు గురువులకు ముక్కుపొడుము. తయారుచేసి యిచ్చేవాళ్ల నేను నేటికీ అది వాసన అయినా చూడకపోయినా. న గురువుగౌరిమొటకేం, కొ చోట్ల, విదొ వై లుంటారు, కొందరు. న్ని ణి గ్రని గ్రాను నౌకరుగా భావించే వూరి పెద్ద కొన్నిచోట్ల వూరుమ్మడిమీద సంతర వ ఇన్ని చేసినా నిన్న చెప్పిన పాఠం గటూ చ్చల . లే బ్బ స్వగొ వల్లించి వుండకపోతే యివాళ పాఠం చినమ్మూ, ఉదయం, న పారం చెవ్చయీ పాత పారాలు చింతన చేసుకోక పోయినా అంతే కొత్త ఇదిన్నీ యిలా వుండగా - న! శ్రీపాద సుద్రహ్మల్యళ్చాష్త్రై

రకరకాల విద్యార్దులలో సహవాసం.

గురుప్రీతి సంపాదించుకోడంలోనూ, వూరివారి మంచితనమున్నూ సంపాదిం చుకోడంలోనూ విద్యార్దులకు పోటీలు.

ఈ పోటీలలో రకరకాల కల్పనలూ, కుట్రలూ కూడా వుంటాయి, తరుచు.

కొందరు. విద్యార్డులు కొంటెవనులు నూనలేరు. దాంతో, చెయ్యనివారికిన్నీ మందలింపులు తగులుతూ వుంటాయి.

ఊరివిద్యార్డులు, తా మధికుల మన్నట్టు, పొరుగూరి విద్యార్దులమీద సవారీ చెయ్యబోతూ వుంటారు.

చదువుసంధ్య ల్లేని ఊరియువకులు చేసే హంగామా వర్ణనాతీతంగా వుంటూ వుంటుంది.

బస యిచ్చిన ఉదారులుంటారు, వారినీ సేవించుకుంటూ వుండాలి.

స్వగ్రామంలో, స్వగృవాంలో కూడా అగత్యం లేని యిన్ని వనులు చేస్తూ, యిన్ని ఢక్కా మొక్కీలకు ఆగివుంళే, అవృడూ చదువు.

ఇన్ని చేసినా, శ్రద్దగానే చదివినా, చదువు అంటే యోగం వుండాలి, అది మనచేతిలో లేదు.

ఇలాగ, వారాలు చేసుకునే విద్యార్ధికి అనలంబీంచేది బ్రహ్మచర్యమూ, ఈదేది సంసారసాగరమూ అయి, చదువుతోపాటు గృహకృత్యాలు నిర్వహించుకునే నేర్చు కూడా అలవడుతుంది, అప్రయత్నంగా.

ఇంగితజ్ఞానమూ కలుగుతుంది, సంస్కారానికి తగ్గట్టు.

వారాలు చేసుకుంటూ నేను చదువుకున్న కాలం నాలుగైదేళ్ళకి పైని.

ఈ అనుభవాలన్నీ కలిగాయి, వాకు.

వారాల పద్దతి యిలా వుండగా, గురుకులవాసంలో మాధుకరవృత్తి వొకటుంది.

తుమ్మెద కాస్త కాస్త చొప్పన పువ్వుపువ్వునుంచీ మకరందం సంపాదించుకుంటుంది.

భోజనం విషయమై విద్యార్హి కిది సరిగా అలాంటి వృత్తి

కొనయితే నే వెక్కడా అవలంబించలేదు గాని, వారాల పద్దతికంళే, యిది మిక్కిరీ ఉత్తమం.

ఎంత ఉత్తమం అయినా (ప్రతీదాన్లోనూ కొంచెమో గొప్పో యిబ్బందులూ వుంటాయి.

మొదట ఆ వూరి బ్రాహ్మల భోజనాలవేళ గుర్తించుకోవాలి, విద్యార్తి.

స్నానం. చేసి మడిబట్చో, పట్టుపంచో - కనీసం నారబట్టో కట్టుకోవాలి.

కుడిచేత, జోలెకు సాయం, నీళ్ళతో చెంబున్నూ పుచ్చుకోవాలి. అది లేకపోతే మడీ చెడుతుంది, దృష్టిదోషం కలిగి సంపాదించుకున్న అన్నాదికమూ అభోజ్యం అయిపోతుంది.

ఈ జాగ్రత్త చూసుకుంటూ, ఇంటింటికీ వెళ్ళి వీధి గుమ్మూన లేక తలుపు తెరిచివుంటే హాల్లో నుంచుని “భవతీ, భిక్తాం దేహి” అనాలి, నంటింటవున్న ఊ్రీశకు వినపడేటట్టు.

ఆ యుంటో భోజనాలయి వుండినా, అవుతూ వుండినా, యిల్లాలు నచ్చి కొంచెం అన్నం జోలెలో పడేస్తుంది. వట్టి అన్నం పెట్టకూడదు కనక, కాస్త వప్పో, కాస్త కూరో, ఆవకాయబద్టో కూడా జోలెలో వడేస్తుం దామె, అందుకోసం జోలెకు అర లుండాలి. ఇలాగ, మధ్యాహ్నం మాత్రం యింటింటికీ తిరిగి, రెండుపూట్లకో మూడు పూట్లకో చాలినంతా సంపాదించుకుని ఆ పూట తిన్నది పోగా మఠలిపూటకి జాగ్రత్త చేసుకోవాలి, మిగిలింది. రెండో పూటకు మిగుల్చుకున్నది యే పిల్లి అయినా కాట్టస్తే మళ్లీ మరికొన్ని యిళ్ళకు బయలుదేరాలి సాయంత్రం, తన అవస్థ చెప్పుకుంటూ, లేకపోతే వస్తుండాలి. ఇందుకు సిద్దపడతాడా = ఆ విద్యారికి అన్నం సమృద్ధి. ఒక్కొక్కవ్పుడు,. ఏ భిక్షకుల కయినా పెట్టుడానికిన్నీ తగినంత సమృద్ది అది. కూర, యిళ్ళవారి కొ పే గాని, విద్వారికి అనేకాలు జమీందారను, మంటే భృవారి కొక్కాక్క ణి 1 ర్లనున్నూ నిజమే కాని చారూ వులుసూ మాత్రం వుండవు. ఒక్కొాక్కచోట బస యిచ్చినవారు. కాస్త వడ్డించడం వుంటుంది కాని, లేకపోతే వాటికి నీళ్ళు వదలుకోవాలి. మజ్జిగ మాత్రం దొరుకుతుంది, కొనుక్కోవచ్చు, కనక, మజ్టిగ అంహే, చేసింది కాదు, కొను గలిగితే పెరుగే కొనుకో న రెండు వూట్టకీ" " క్కో క్కో చ్చు, కొని వొక్కొక్కచోట చిక్కు లుంటాయి, దానికీ. ఒక వూళ్ళో, వొక విదా సులభంగా వా రయినా మౌాధుకరమే చేసుకునేవాడు, ల్‌ కనక, రాలు దొరికే వూ / శదువుమీద వుండినంత శ్రద్దా సంభాననలమీద కూడా చూపీంచేవా డతను, డబ్బుకి లోటు ళ₹ేక కొన్నాళ్ళు పెరుగే కొనుక్కున్నాడు, కొని దొంతో బస యెగరిపోయే స్టీతి వచ్చిం దతనిక్రి, ఆ యింటివారి కొడ్షుకు గారాల కూచి. వారు పంతన్నులు కారు. తల్లి కొడుక్కి మజ్జిగే పోచ్సీద్ప కు జ్జ జ పాయ వినీ మొదలుపెట్టాడు. విద్యార్థి భోజనం చూసి తనకూ. పెరుగే అప్పు డొ యిల్లాలు విదా ఇ లేకపోతే నువ్వు కొనుక్‌ న్నది చ్త్త నంధించి దున పెరుగు మానుకో - వరిని క్కున్న, మా వాడిక్షిన్నీ కొస్త పోస్తూ వుండు" అని. శతు లలా యేర్చడుతూ వుంటాయి అనుకోకుండా, యెవశేమి చయ గలరూ? దేనికయినా, సుఖాలతో పాట్ట కష్టాలూ ట్ర అయితే, యో వార్రాలవ్ష వుంటాయి నీడల్లాగ. బుషివాటికలో మునబాల వధ యూ మాధుకరం వృత్తీ వేటివి కావు లకే లకు లనలంబించిన మపోత్తమవృత్తులు. తగ శ్రీపాద సుక్రవ్మాల్యశాస్తి,

కాని, బుషీినాటిక లంతరించాయి, మునిబాలకులూ అపురూపం అయిపోయారు, యీ వృత్తులూ అంతరించిపోతున్నా యిప్పుడు.

జాతి శీలమే మారిపోతోంది, ,నుంచికో చెడ్డకో

మొత్తానికి, నాలుగు పారుగూళ్ళలో చదువుకున్నా న్నేను.

నాలుగుచోట్టా వారాలే చేసుకున్నాను.

భోజనం సందర్భంలో రెండుచోట్ల విచిత్రానుభవాలు కలిగాయి, నాకు.

మొదటిది వల్లూరుగ్రామంలోనే తటస్టించింది.

అ వూళ్లో వైదికుల్లో చేబోలువారూ, నియోగుల్లో బెండపూడివారూ అధిక సంఖ్యాకులని చెప్పివున్నాను.

ఎందరికయినా, వారూ వీరూ మాత్రమే వారా లిచ్చేనారు.

ఆ వూళ్ళో బులుసువారిది వొక్కళే కుటుంబం, ఆ యింటి యజమాని సుబ్రహ్మణ్యంగారున్నూ వారా లిచ్చేవారు.

ఉండినంతకాలమూ నాకు బసకూడా యిచ్చారు, వారు.

ఒకమాటు, అటు చేటోలువారికీ యిటు బెండపూడీివారికీ జాతాశాచన్ఫుతాశాచాలు వచ్చా యేకకాలాన.

సంధిదినాలు రెండు.

లెక్కకి రెండే కాని మా విద్యార్థులకవి, దినాలు కాక, వారాలూ మాసాలూ కూడా కాక, సంవత్సరా లయిపోయాయి.

నామట్టుకి నాకు “ఇక యిక్కడ చదువు సాగదా?”” అన్నంత గడ్డుదినా లయిపోయా యవి.

ఆ రెండు దినాలూ గడిస్తే, మామూలుగా అన్నం సన్ఫుద్దే, సందేహం లేదు,

తక్కిన యిళ్ళవారిని ప్రాథధేయపడీ లాభం లేకపోగా, యిద్దరు విద్యార్థులు, దగ్గిరే వున్న స్వగ్రామం నరిసిపూడి. వెళ్ళిపోయారు.

తర్కవిద్యార్థి, మండపేటలో కాలక్షేపం చేసీ వస్తానని వెళ్ళి, యెక్కడో వస్తువడివుండి, జొమురాత్రి అయాక వచ్చి, కడుపులో కాళ్లు పెట్టుకుపడుకుని మొదటి దినం గడిపాడు.

స్కూలుమౌాష్టరు సంగతి తెలియదు; గాని నేను మిగిలాను.

ఇంటికి వెడదా మంకీ యేడెనిమిది మైళ్లు వెళ్ళాలి, రావాలి.

వెడితే మరో రెండు రోజులయినా వుంట్రేగాని స్నేహితులు విడిచిపెట్టురు, చదువు చెడుతుంది.

ఇదంతా ఆలోచించి ఎటూ పొలుపోక నేను తటపటాయిస్తూ వుంకేు, తను యింటోనే భోజనం చెయ్య మన్నారు, గురువుగారు నన్ను.

గురువత్ని శేషమ్మగారు “నాయనా, మొగమాటపడకు” అనే అన్నారు గాని; నా కది యిష్టం లేకపోయింది.

ఏనుయినా సేఎదిలేక మొదటినాడు వారియింటవే భోజనం చేశాను.

ఆ రాతి వోపట్టాన నిద్రపట్టలేదు నాకు.

లాపేవు తర్షనభర్ణన న్రసుకుని “యెలా. గయినా రేపు వూళ్ళోనే భోజనం సంపొదించుకోవా”లని గీక్ష పట్టాను.

మర్నాడు పొద్దున్న బాగా ఆలోచించాను.

ఎఫలానా. ఫలొనా. వారి యిళ్ళల్లో నొక్కొక్కపూట అయినా భోజనం దొరక్కపో”దనుకున్నాను, బయలుదేరాను.

కాని తిరిగి తిరిగి విసీగిపోయాను.

మళ్ళీ ఆలోచించాను.

అ వూళ్ళో వొక సంపన్నగ్భహా స్టున్నాడు.

స్టితిపరులయినా తక్కిన బ్రాహ్మల వందరివీ యిళ్లే ఆయనది మూత్రం మేడ,

పిత్యమూ యెక్కువే ఆయనకు; సొంత ఆర్డనా అధికమే, యేమీ లోటులేదు.

అయితే “కాకికి మెతుకు విదపొడనీ “పిల్లికి భిక్షం 'పెట్టొోడనీ ఆయన కావూళ్ళో బిరుదులు.

నే వెన్నో మాట్లనుకున్నాను *వారి యించో వారం సంపాదించి రికార్డు (బేకువెయ్యా”లని, అగత్యం లేకపోయింది.

ఉండగా వుండగా, తిరగ్గానున్నూ తిరగ్గా, వారిమేడ తగిలింది, పెద్ద సమస్యలాగ.

అట్నుంచి నరుక్కువద్దామని మళుపు తిరిగాను.

“సమయాని కాయన యెొక్కడి కయినా వెళ్ళివుండాలి” అంటూ వెయ్యిమంది దేవుళ్ళకు మొక్కుకుంటూనే వెళ్ళాను. గాన్ని తీరా వెళ్ళాటప్పటికి, గుమ్మం ఛీడీలమీదికి కాళ్ళుంచుకుని అరుగుమీదే కూచుని వున్నా రాయన.

నా ప్రాణా లెగించిపోయాయి.

కాని. కీడులో మేలన్నట్టు, ఆయన వితంతుసోదరి, లోగుమ్మాన నుంచుని ఆయనతో యేదో మౌొట్టాడుతోంది.

అవిణ్లీ నమ్ముకునే వెళ్ళా నసలు నేను.

అక్కడిదాకా వెళ్ళినవాణ్ణి యేదో మాట్లాడకుండా వెనక్కి రావడానికి వీలులేక, జంకుతూ. యెదటికి వెళ్ళి నసుకుతూ సంగతి చెప్పాను.

దానిమీద, ఆయన “మాకు ఆశౌచం, తెలుసా” అంటూ గదిమారు, లేకపోతే మహా వారం యిచ్చేలాగ "

“తెలుసుగనన్నాను, నేను.

“తెలిసే వచ్చాను, మీ యించో యెప్పడూ మీ చెల్లెలుగారే వంటచెయ్యడం కనక, ఆఅశౌచం అద్దురాదని వ్యాఖ్యానం చేసిన్నీ చెప్పాను.

వారి మేడకి నెవక వున్న యించో నాకు వారం వుంది.

ఆ యింటి యజమానికి నే నంహే మిక్కిలి ప్రీతి.

వారూ వారూ జ్ఞాతులు.

ఆ యింటివారు, ఈ పెద్దమనిషి విచిత్రవ్రవృత్తి తరుచు చెప్పుకుంటూ వుంటారు, కథలుగా.

అయితే, నొకచోట అనుకూల్యమూ కలిగిస్తుంది, మరోచోట ప్రాతికూల్యమూ కలిగిస్తుంది, బుకాయింపు.

అదీకాక:-

అలాగ ధైర్యంగా వున్నదున్నట్టు చెబితే, “పాపం, కుర్రపీల్లాడు” అన్న జారితో ఆదరభావమూ కలిగిస్తుంది “అబ్‌ల్నీ, మాటలు నేర్పావు, కాస్తలేవుగాని -” అన్న తరస్కారభావమూ పుట్టిస్తుంది, యెదుటిమనిషి సంస్కారాన్నిబట్టి.

అవ్వ) డక్కడ సరిగా రెండోదే తటస్థించింది కూడా.

*వాకబు చేసుకుని వచ్చావు పాపం! అసలు, కొంటెవాళ్లెనరో బాగా బోధించి పంపివుంటారు నిన్ను, ఫో ఫో” అంటూ వురినూ రాయన, కొళ్లు తాటించుకుంటూ.

“విన్నంతా కన్నాను గాని; యెదురువాదం చేపే వెళ్లిపోదాం” అనిపించింది నాకు.

నుంచునే వున్నాను, ఆలోచిస్తూ,

అందుకు సహించలేక “నుంచుంటా వేం? వెళ్లు వెళ్లు. నీక్కాదూ చెప్పడం?” అన్నా రాయన కటువుగా, మళ్ళీ.

అనుకోకుండా ఆయన సోదరికేసి చూశాను.

ఆమె చూపుల్లో వరితావమూ, జాలీ కనపడ్డాయి.

“చివరి కామె కలగ జేసుకోకపో” దన్న దిటవుకలిగింది నాకు, దాంతో.

బతిమాలాను.

“ఒక్కపూట భోజనం పెట్టలేరూ” అనడిగాను.

అయినా, ససేమిరా అన్నా రాయన.

అందుకోడాని కవకాశం చాలకపోయింది కామోసు, మిడుతూ మిడుతూ చూస్తూ వుండిపోయిం దామె.

అన్నట్టు, ఆవేళ అమావాస్య, మొదట చెప్పడం మరిచిపోయాను.

హరాత్తుగా జ్జాపకం వచ్చింది నాకామాటు.

*నెగ్గేశాం” అనుకున్నాను.

కొని, నిరశ మాత్రం చేసుకుని “ఇదేంటండీ? ఇవాళ అమావాస్య ఆయె, పిలిచి బ్రాహ్మడికి జాపొసన వడ్డించుకోడం లేకపోగా, బతిమూలినా లే దంటారు, ధర్మమేనా?” అనడిగాను, చివరి యుక్తిగా.

దీనిమీద అవ్యవధానంగా అందుకుని “ఆ పిల్లాడు చెప్పింది బాగుంది, శ పూటమట్టుకి రానివ్వరా పాపం” అందావిడ, మరింత తలుపుచాటుకి నక్కుతూ.

సొంతానికి ఆయనే లోభి గాని, సంప్రదాయసిద్దమైన కుటుంబం అది, తవ్వి పెల్లగిస్తే కాస్తయినా జౌదార్యం వుండకపోదు తామసపిహితం అయి, మసిపాతను కట్టిన మణీలాగ.

కాగా, ఇక చేసేది లేక “అయితే, నీ యిష్టం వచ్చిన క్టద్చుకో” అంటూ ఆవిడమీద ధుమధుమ లాడి, చివాలున లేచి వూళ్ళోకి చక్కాపోయా డాయన.

పొంగిపోయా న్నేను.

ఇసక పిండి తైలం తీసిన ట్లనిపించింది నాకు.

ఎండమావుల్లో గోదావరీ మధురజలధార లభించినట్టున్నూ అనిపించింది.

ఎగిరిపోయాను,

“ఈ పూట భోజనం ఫలానాచోట” అవి గురువత్నికి చెప్పేశాను, వొగర్భ్చుకుంటూ.

చెంబూ. మడిపంచా. పుచ్చుకువి వెళ్ళి పెరట్లో వంచె తడిపి ఆరవెయ్యమని అవిడ కిల్చి అక్కడే - అరుగుమీదే. కూచున్నాను, వచ్చేపోయేవాళ్ళు నన్నే చూసేటట్టు, పాత ఫారాలు గట్టిగా వల్లించుకుంటూ,

ఆయన అలాంటివాడు గొని ఆయన భార్య మహాయిల్లాలు.

జరిగిందంతా ఆడబడుచు చెప్పగా వింది కామోసు, ఆ పూట భోజనం చేసి నేను పెరట్లో చెయ్యి. కడుక్కుంటూ వుండగా. వెనకనే నచ్చి “సాయంత్రం, పొద్దుండగానే దొడ్డి గుమ్మాన రొ నాయనా, మౌ వదిన పాడిఅన్నమే. పెట్టి వం స్తారు” అందామె, కంరం నొక్కుకుంటూ,

“అన్నపూర్షతల్లివమ్మా” అనుకున్నా న్నేను మనస్సులో

సాయంత్రం అవిడ చెప్పినట్టే చేశాను, దగ్గిర కూచుని, బుజ్జగిస్తూ కడుపునిండా అన్నంపెట్టి, మళ్ళీ దొడ్డీదారినే పంపించేసిం “దావిడ ఆడబడుచు.

వరమలోభులక్సు మ ప్టాశ్వర్యం పడుతుంది, పూర్వవుణ్యఫలం అనుకుంటాం మనం. పరిశీలించగలిగితే, అత్యుత్మట _ వుణ్యరూవంగా మపాోవ్యక్తులుంటా రాయింటో, నిగూఢంగా, స్ట

వల్ళ్తూరిలో ప్రవేశించడం మరో ప్రపంచాన వడ్డట్టుంది, నాకు.

చదువు రాసాగింది, ఎక్కడికి పడితే అక్కడికి వెళ్ళి జయించుకురాగలం అన్న మ కలగడొచ్చింది, జీవనసరణిలో స్టుటమ్టైన మౌర్పున్నూ ప్రారంభం అయింది, దాంతొ,

నిజమే, అయితే, పారుగూరిలోనే కలిగే మార్చది.

స్వగ్రామంలో నే వుండిపోతే అది సంభవించమూ సంభవించదు, జీవితం రసవంతమూ కొదు, అనందం అన్నది అనుభవానికీ రాదు.

ఎరమాడో సంవత్సరంలోనే నా క్రది ప్రారంభం కావడం నా అదృష్టం.

బాగా దీ పా స

దేశమున్నూ దౌటి వెడిత

ఖండానికి ఇండమే దాటి వెడితే?

పుల్లయ్య వేమవరం. లాగ వెళుడం కొక్క అ వెళినచో, వ్యాపారం చేయ్యడమో పొగించివులట " భినచ్‌ట చదువుకోడమో,

భారత రణక్షేతంలో కి కలిగి వప వ అభస్తకద నుమ కీరోలో. ఆస్తనడికి అగందన్న. వ్య్యరూవ. సందర్భం. అవ్పశే శే

శ్రీపాద సుద్రవ్మాల్యభా స్త

స్వార్థానికి వరసీమ లేవో, పరార్థానికి ప్రారంభాలున్నూ యెక్కడో అవ రే బోధపడుతుంది, కర్తవ్యపరాయణుడికి.

ఇంగితజ్ఞానం కలిగి, సృష్టిరహస్యం తెలిసి మానవశక్తికి పరిమితి యెంతో గుర్తుకివచ్చి, ఐహికజీవితానికి (ప్రావ్యం యేమిటో అదిన్నీ అవగాహాన అయి, ధన్యత సిద్దిస్తుంది, జిజ్ఞాసువుకి

వ్రవృత్తిపరంగా చూస్తే, పౌరుషానికి పరిపూర్ణత సిద్దించడానికి సుగమం అయిన మార్గం యిదీ.

ఎప్పటి కప్పుడే - ఎక్కడి కక్కడే - ఎంత కంతే సంస్కారమున్న్నూ కలిగించే మార్గం యిదీ.

కాగా;-

“వల్ఫూరిలో ప్రవేశించడం మరో ప్రపంచంలో పడ్డట్టయింది నాక అన్న మాటకి వివరణ యిక్కడ ప్రారంభం అవుతుంది, మెల్లిగా.

జరిగిందేమిటంట?

పాలమూరిలో నేను మా నాయనగారి కొక్కరికే భయవడేవాళ్ణి, వూరి పెద్దలతో నాకు ప్రసక్తే వుండేదికాదు.

వీలుతప్పితేనే వుస్తకం వుచ్చుకు నేవాళ్లి.

భోజనభాజనాలకు నా ప్రయత్నమే అక్కరలేకపోయేది.

ఇందుకు భిన్నంగా, - వల్ళూరిలో నాకు పెద్దలతోనే ప్రసక్తి

వారి కందరికీ నేను విధేయుణ్లయి. వుండవలసివచ్చింది.

నా భోజనం నేనే సంపాదించుకోవలసివచ్చింది.

చదువే అక్కడ ముఖ్యం అయిపోయింది, నాకు.

దాంతో, కశాఘాతం తిన్న వందెవుగుర్రం అయిపోయింది, నా పురుషకారం.

ఏమం టి?

వల్టూరిలో, నేను, సూర్యోదయాత్పూర్యమే మేలుకోవాలి, స్టండిలశయ్య విడిచి లేచిన్నీ పోవాలి, యెంత బద్దకంగా వుండినా.

కాలకృత్యాలు తీర్చుకోడం తడువుగా, నా చెంబు నేను తోముకోవాలి, చన్నీళ్ళతో స్నానం చేసి నా బట్టులు వే నుతుక్కోవాలి, ఆరవేసుకోవాలి, అవి జాగ్రత్త కూడా నేనే చేసుకోవాలి.

పాత పాఠాలు చింతన చేసుకోవాలి.

స్త్రీలు వంట ప్రయత్నాలు ప్రారంభించకపూర్వమే వెళ్ళి వారం చెప్పుకోవాలి.

గురువుగౌరి యించో నియతం అయిన వనీ, బస నవా వీలుతపి: యేదయన కళే అదీ చేసెయ్యాలి, నిమిషాలమీద. యిచ్చి రున్నూ భి

వారంచెప్పినచోట సమయం గుర్తించి భోజనాల వేళకి ముందే వెళ్ళి అక్కడ కనిపెట్టు క్కూచోవాలి, కనవడుతూ.

వంచిన తలయెత్తకుండా పీటమీద కూచోవాలి, అది కావా లిది కావాలని అడక్కుండా భోజనం చెచ్యూూలి, పంక్తిలో వున్నవారికి వెగటు పుట్టకుండా.

కొత్తపాఠం స్వయంగా చూసుకుని క్రమం యేర్చరచుకోవాలి, గురువుగారి. వీలు, కనిపెట్టి చెప్పుకోవాలి. అది మరవ్ఫురాకుండొ వల్లించుకోవాలి. ఆజ్ఞలకు చెవు లోరజేసుకునేవుంటూ. వేళ కని పెట్టుకుని నుళ్ళీ రాత్రి భోజనం చెయ్యాలి. వెంటనే పడుకుని నిద్రపోడానికి వల్లకాదు, దేహళీదత్త దీపం దగ్గిర కూచుని చదువుకోవాలి, యింటివారికి చిరాకు పుట్టకుండా గట్టిగానో మెల్లిగానో ఇంటో అయితే, అర్ధరాత్రి అయినా ముసుగు తన్నుకునే వుండి, అమ్మని లేపి, గద్దించి తెమ్మునవచ్చు, అక్కడ మాత్రం దాహం కావచ్చు కనక, ముందే జాగ్రత్తపడి, సిద్దంగా వుంచుకోవాలి మంచినీళ్ళ చెంబు - ని;దనుతుతో నొతిగిలడంలో చేతికో కాలికో తగిలి నీళ్ళు వొలికిపోయి, పడుకున్న చాప్తా, చావమీద గావంచా, ముసుగు పెట్టుకునే దుష్పట్టీ తడిసిపోకుండా వుండేటట్టు. ఇంత కార్యక్రమంలోనూ, మధ్యాహ్నం చెపకున కొత పాఠం వఠించుకోడం ్‌ సహ్నం చెప్పుకున్న కొత్త ల తడువుగా. ఎగిరిపోయి. దేవాలయ గోవురం పై అంతస్టున కూచునేవాళ్ణి, ఏమి "'మిచో కలలు కంటూ నేను. నాకు జ్ఞాపకం వుండినంత వరకూ, ప్రయత్నపూర్వకంగా నేను కల్పనకు పూనుకోడానికి మొదలు ఆ గోప్పరంమీదే. అక్కల్లుంచి చూస్తే ఎదట, వరసగా, విరగబూసిన బొగడచెట్ల శిఖరాలు = ఎడమవైవున, ముడుచుకుపోయిన కలవలతో నిండివున్న కోనేరు - వెనక, చిరుగంటలతో ధ్వజస్తంభా[గ్రమూ. మిలమిల మెరిసే పసిడికుండతో చేవాలయ శిఖరమూను - కుడివైపున, చేతికందేటట్టు మనిషి కలవిగాని గెలలతో కొబ్బరిచెట్లు తలలు - ఇలాగ, ఆ వరిసరా లందు. కేనుకూలంగానే వుండేవి. ౯ దీనికి సాయం, అక్కడ, నాలుగు వైపులనుంచీ కమ్మనిగాలి రివ్వున కొస్టేది, మధ్యమధ్యమాత్రం గచ్చీలాల కంవుతో. కలుషితం అయిపోతూ. క అయితే, భాష రాదు, అనుభవం లేదు భావాలు వ్వ (| పుట్టవు, అయినా, వినివుండిన కొద్ది కథలూ ఆధారంగా, చక్కని కథలు కల్పించాలనీ, రసవంతంగో చెప్పాలనీ సంకల్పమూ మొదటి ప్రయత్నమూ కూడా అక్కడే నాకు. వ్యయాల నేను వద్ద మరో ప్రపంచంలో, మళ్ళీ వా కీది యింకో ప్రవంచం. కనక శమూ సంస్కారం లేనివాళ్లే అయినా ఆ ప్రపంచ స్వభావం అది కనక అందుల్లో ఉడీ వెంటనే నిర్దారణ చెయ్యలేని అవేశం యేదో తలమున్కలయి పరవశుణ్ణి వేసేసేది వ్‌ మ్నత్తరక్షణంలో. వాదువని "సైనా దిగడం అంటే నా కెంతో బాధగా వుండేది. అంట్‌, గోవురశిఖరాలమీద సాధారణంగా పరీస లుంటా యంటా చేకటి పడితే అవి అక్కడికి వస్తాయేమో అని జంకు. ఖే రు సూర్యాస్తమయం అవుతుందనగా, స వం నిమిత క కోనేటికి.. వస్తారు, వూరివారిశోబాలు టీనే క. అస్పడు. వాళ్ళతో వుండకపోతే. యేమి చిక్కో అని కొంకు. అది రచవా కాదు, రచవాసమాధి అసలే కాదు. సమాధి అంశే యేమిటో శీగ్ర్‌ శ్రీపాద సుద్రహ్మణ్యశ్యాష్టి,

ముక్కూ మొగమూ కూడా నా కవ బడేమీ తెలియదు-అయినా, సగంలో లేచిరావడం అంక అప్పటికే నాకు బాధగా వుండేది.

తప్పేది మాత్రం కాదు.

గుడిగోపురంమీద సాయంత్రం దాకా కొనలుసాగిన యీ కల్పనా ప్రయత్నాలు, తరుచు, రాత్రిళ్ళు భోజన సమయానా, భోజనం అయాకా గూడా నా తలలో జాగ్భతా లవుతూనే వుండేవి.

అలాంటి సమయాన, ఎవరితో మాట్లాడ్డం అన్నా విసుగ్గానే వుండేది.

కాని, ఒక్కొక్క రాత్రి, బస యిచ్చిన బులుసు సుబ్రహ్మణ్యంగారు, యేమి చబమిచో అడుగుతూనూ, యేమి కేమిటో చెబుతూనూ జామున్నరరాత్రి అయేదాకా కూచో'పెట్టవారు, కాదనడానికి వల్లకాకపోయేది.

ఒక్కొక్క రాత్రి. ఆయన భార్య యింటివను లన్నీ తెముల్బుకొని బయటికి" వచ్చేదాకా, అప్పటికి వారికి ఏకపుత్రుడైన సంవత్సరం లోవు కుర్రవాణ్ణి ఎత్తుకుని తిరుగుతూ జోకాడుతూ నిద్రపుచ్చవలసివచ్చేది. సుబ్రహ్మణ్యంగారితో మాట్టాడుతూనే.

ఇలాంటి స్వల్పవిషయాలు కొన్నివుండినొ, గురువుగారి కుటుంబమూ, సుబ్రహ్మ ణ్యంగారి కుటుంబమూ చూపించే వాత్సల్యం నా కుత్సాహజనకంగానే వుండేది, మొత్తంమీద.

చదువుకంట యెక్కువగా నల్ఫూరి జీవితమే నాకొక రకమైన విద్యాభ్యాసం అన్న ట్టుండేది.

ప్రాజ్జత రాని చిన్నతనాన, నా అన్నవాళ్ళివళ్ళూ లేని పొరుగూరిలో, యిన్ని బాధ్యతలు మీదపడ్డ కుర్రవానికి, నిలకడ వుంళ్షు, జీవనపరణీ వొకరు తీర్చి దిద్దవలసిన అగత్యం యేమి వుంటుందీ?

్రి

ఇలాగ (వ్రవృత్తి అంతా దానికే మారిపోవడంనల్ల, యే అనధ్యాయాల కయినా పొలమూరు వెడితే, అక్కడ పాలుపోయేది కాదు నాకు.

పొలమూరు సవేశించేఎన్నటికే వల్ళూరి దినచర్య అంతా కట్టిపెట్టసే టంతటి బద్దకం అలుముకునేది, నిద్ర మైకంలాగ.

దీనికి సోయం, పొలమూరి సహచరులందరూ ఆటగాళ్ళు.

చదువు నిలిచిపోయి, పెద్దల శిక్షణ చాలినంత లేక, తినడమూ తిరగడమూ మాత్రమే నీరాఘాటంగా సాగిపోతున్న ఆటగాళ్ళు వారు.

నేను వచ్చానని తెలిశాటప్పటి కెగిరివచ్చి “రా, ఆడుకుందాం” అనేవారు.

(బ్రాహ్మణ పిల్లలు గదా వింటారని భావించి మంచినుంచి శ్లోకాలు చదివి చెప్పబోతే తనీ క్లోకా లెవడి క్కావాలి, రావోయ్‌” అంటూ చెయ్యిపట్టుకుని లాక్కుపోయేవారు, వారు.

మున్సబుగారి అయిదో తమ్ముడూ, ఆరో తమ్ముడూ, 'పెద్దబ్బాయిగారి పెదబ్బాయీా, నేనూ - ఇదీమా బిట్టు.

ఇందులోనూ మళ్ళీ మున్సబుగొరి ఆరోతమ్ముడు ఆనందానికీ నాకూ వొకళు ప్రాణం. శః

ఆటల్లో మా కిద్దరికీ కుండబంతి చాలా యిష్టం.

అందులో, మా వూళ్ళో నుమ్మల్నెవరూ గెలవలేక పోయేవారు.

మేమిద్దరమూ అటూ యిటూ సెండేకాసులంగా వుండి, రెడ్డియువకులను సత్రకాయలుగా చేర్చుకుని ఆడేవాళ్ళం తరచు అది.

అప్ప డప్పడు ఉప్పట్టీ చెడుగుడూ కూడా ఆడేవాళ్ళం,

మౌ యీడు కుర్రవాళ్ళలో దండవట్లకు ఆనందమూ; దండ దెబ్బలకు నేనూ మొనగాళ్లం.

మా వూళ్లో (నూ ప్రాంతంలోనే) చెరుకుతోటలు మెండు.

వెరుకుపొనకం కోసం దినమ్మూ మే మొక్కొక్క గానుగు దగ్గిరికి వెళ్ళేవాళ్ళం,

మేమంట - మున్సబుగారి తమ్ములూ, వైద్యుడుగారి పెద్దబ్బాయి, సీద్దాంతిగారి అబ్బాయీ కావడంవల్ల యెక్కడికి వెళ్ళినా, మాకు చెరుకుపానకమూ, చెరుకుగడలూ, వేడి బెల్లమూ, లంజె బెల్లమూ ప్రీతిగా యిచ్చేవారు రైతులు.

కొబ్బర్కీ మోహనదుంవలూ వట్టుకువెడితే, పాకంలో వుడికించిన్నీ యిచ్చేవారు, తరుచు.

వేసవిలో ముండెలు కొట్టించుకు తినడమున్నూ మా ముఖ్య కార్యాలలో వొకటి.

మేమిలాగ పొలాలు తిరుగుతూ వుండడంలో నొకనాడొక విశేషం జరిగింది.

ఆవేళ నేనూ ఆనందమూ దివాకరరాజుగారితో బయలుదేరాం, జట్టు విడిపోయి.

మౌ వూళ్ళో వొక్కటే క్షత్రియ కుటుంబం, ఆ కుటుంబం యజమానులే దివాకరరాజుగారు.

వారి యేకవుత్రులు సూర్యనారాయణరాజుగారితోనున్నూ మే మె +డయినా ఆడుకునేవాళ్ళం, అయితే, మూకంటే. కొంచెం పెద్దలు వారు. పో

పెద్దాపురం రాజబంధువులు వారు, లోటు లేని కుటుంబం.

ఇంటిపేరు *దాట్లోవారు; కాని “శీ, దాట్లోవారు అనాలి, వారిని.

బొాహ కుటుం జ అళట ల బాలకూ ఆ క్షత్రియ కుటుంబానికీ ఆ వూళ్ళో యెవృడూ

దివాకరరాజుగా రష్పటికి కొంచెం వృద్దులు, పళ్ళూూడిపో వరిచితులకే విడిపోయేవి, “హర మూటలు, = ' యా నుండదంవల్ల

రెడ్డలో యెందరో కౌలుదా రుండేవారు చెరుకుగానుగుల రోజులో

ఠ స్తో (| దివాని కొక

గొనుగు దగ్గిరికి వెళ్ళడం 'పెట్టకున్నారు, దివాకరరాజుగారు.

వారే పిలిచారు మా అరుగుమీద కూచువి వుండగా, మమ్మ ల్నావేళ. రాజుగారికి స్వాగతం. చెప్పాడు. " థి ల్నిద్షర్నీ చూశాడు, యెదురునల్చి

మేము ముగ్గురమూ దిమ్మమీద కూచున్నాం. షి

శీసాద సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రి

ఎదుట నుంచుని రాజుగారితో మాట్లాడుతున్నాడు రైతు, అతని తమ్ముడు చెంబులూ న్లాసులూ కలిపి మూడు పాత్రలతో పచ్చిపొనకం తెచ్చి మా యెదట వుంచాడు.

అయితే, వచ్చిన వని మరిచారు రాజుగారు, పానక పాత్రలూ గమనించలేకపోయారు, మాటమీద మాట అడేస్తున్నారు, రైతుతో.

మాకు మాత్రం నోళ్ళూరిపోతున్నాయి.

కాకపోయినా, ఆలస్యం అయితే, గానుగులో పిండీనచెరుకు రసం కనరెక్కిపోతుంది, అందులో దవ్వ వేసినా.

ఉండలేకపోయాడు ఆనందం.

“తాగండి” అన్నాడు రాజుగారిని, ముందే మేము పుచ్చుకోడం ధర్మం కాదు, కనక.

కాని దాంతో యొగిసివడ్డారు రాజుగారు, వళ్ళు వటపట్టాడిస్తూనూ, నిప్పులు కక్కుతూ. చూస్తూను.

“త్రాగండిట తాగండి. నాలుక ఆడినట్టుల్లా వాగడ మేనా? కల్గు తాగుతారు, పానకం పుచ్చుకుంటారు, తెలుసా” అనిన్నీ వురిమారు వారు, వూగీసలాడుతూ.

అదే మొదటి మాటు వారి ప్రచండ మూర్తిని చూడడం, చకితుణ్ణ్లయి పోయా న్నేను.

కొయ్యే అయిపోయాడు, ఆనందం.

ఏమిటో, యెందుకో తెలియక దిగ్భార్తింతు డయిపోయాడు. రైతు.

చూసిచూసి, తమకి తామే వ్రసన్ను లయినారు రాజుగారు, కాగి చల్లారిన పాలవంటి వయస్సు కనక, వొక్కక్షణానికి.

అప్పటికీ మేము. బెదురుచూపులే చూస్తున్నాం.

అది గుర్తించి ఫక్కున నవ్వేశారు రాజుగారు, ఆ పరిసరాలన్నీ సౌమ్యపరుస్తూ, ముందు.

“ఇంకెప్పుడూ అలా అనకండి, పానకం వుచ్చుకోండి తొరగా, కనరెక్కిపోతుంది, ఆలస్యం అయితే” అంటూ పాత్ర అందుకున్నారు, తరవాత.

మేమూ అందుకున్నాం పొత్రలు, వొక చుక్క అయినా మిగల్చకుండా పొనకమూ పుచ్చేసుకున్నాం. గాని రాజుగారి మొగం చూడలేక పోయాడు, ఆనందం మరి ఆవేళకి సూటిగా. నాకు మాత్రం రాజుగారి ఆశ్రేపణ అస్టిగతం అయిపోయింది.

చెప్పవచ్చిం దేమిటం 1?

అది మొదలు - మంచినీళ్ళు, పానకం, పాలు, పెరుగు, మజ్షిగ, సోడా, కాఫీ టీ - ఇలాంటి వేమయునా - “వుచ్చుకోడంగ” “పుచ్చుకో” పుచ్చుకున్నాను. అనే తప్ప “తాగడం” “తాగు” “తాగుతున్నాను” అన్నమాట రాదు, నా నోట.

సొంతానికి కొన్ని తెలియకపోవచ్చు, తోచకా పోవచ్చు గాని; చూశాక కూడా మంచి పద్దతులు అలవాటు చేసుకోకపోవడం వివేకం కాదు, ఎలాంటివారికీ కూడా.

సమానార్హకాలే కావచ్చు. కొన్ని శబ్దాలు, భాషలో వాటి అంతస్పులు వేరూ, వాటి ప్రయోజనాలు వేరూ, వాటి ప్రయోగసరణిన్నీ వేరూమ.

ఇది తెలిసి వాడితేనే శద్దాలలో శక్తి కనపడినా, కవిత్వం పొటమరించినా.

గొప్ప పండితులు మాత్రమే అయినవారు చేసే రచనలు గొగ్గిపళ్ళలాగ అసహ్యంగా వుండడానికీ, నిజంగా కవులయినవారు చేసే రచనలు ('ద్రాక్షగ్రుత్తుల్లాగ ఆస్వాద్యాలు కావడానికీ యీ వరిజ్ఞానం లేకపోవడమూ _ వుండడమూ తప్ప మరేమీ కారణం కాదు.

వద్యంలోనూ వచనంలోనూ కూడా వ్యాకరణ గ్రంథాలెన్నో వున్నాయి మన భాషలో; కాని తత్కర్తలలో నొక్కడికిన్నీ ప్రయోగవైచిత్రికి సూత్రాలు వన్నా లన్న జ్ఞానమే లేకపోయింది.

జాతిని పట్టుకుని వుండే విషయాలకు సంబంధించి వచన వాబ్మయం లేకపోయింది మనకి ప్రాచీనం, అంచేత కూడా మనవారికి మన భాషలో జొతీయమైన పలుకుబడి అందని పండయిపోయింది.

కాకః-

కవిత్వ పరిధుల్గోనే కాదు, శబ్దాలకు, సంఘ పరిధుల్లో కూడా యీ విచక్షణ మిక్కిలీ అగత్యమే.

కాని అగ్రజాతులవారున్నూ అనేకులు స్రలాస్థలాలూ, తరతమభేదాలూ గుర్తించు కోకుండా దుడుగూదుడుగూ మాట్టాడేస్తారు, మనలో.

తరతరాలుగా. నిన్నటిదాకా 'ప్రభువులూ, ఇవాళదాకా జమీందార్వూ, వారివారి బంధువులన్నూ అయి వుండినవారు. కనక శ్మతియులూ వద్మవెలములూ మాత్రమే ఉన్నతసంప్రదాయాలు నిలుపుకుంటూ వస్తున్నారు మాటలు వాడ్డంలోో మనలో - ఇంకొ. కలి 'స్త్రీలయినా పురుషులయినా ఉన్నతకుటుంబాలకు చెందిన యిద్దరు క్షతియులు కలిసి కా సృవు మొట్టాడుకుం టే, అది సాంసారిక ప్రసంగమే అయినా, మహాకవులున్నూ పట్టుకోవలసీనంత మధురంగానూ హుందాగానూ వుంటుంది, వారి భాష.

చిన్నతనంలోనే రచనావ్య[గ్రత కలగడానికి తోడు మా వూరిలోనే రాజబంధువు న దాట్లవారి కుటుంబం వుండడమూ, ఆ కుటుంబంతో నిత్య మద గ ॥ మా, నిజంగా, సరస్వతీదేవి సాక్షాత్కరించి కాళిదాసుకి వాలుక

శ్రర బందిట చూడండీ - అలా అయింది నాకు

తూరు? తె న్‌ త | డవు లయిపోతాో"రనే వారు, మమ్మల్ని చూసి

మా పాలాల జమౌాబందీకి సంబంధించిన గాధ లనేకాలు, వాటిలో మరొకటి, -

మౌ వూరి రైతాంగం అంతా భూమంచిరెడ్డు.

ళా

న్‌0

ఒక్క క్షత్రియకుటుంబమూ, పది పదిహేను కమ్మకుటుంబాలూకూడా వున్నాయి గాని, పెత్తనం అంతా ముందు మున్సబు కరణాలదీ, తరవాత రెడ్లదిన్నీ, ద్వారంపూడి మంగిరెడ్డి అని రెడ్డలో వొక సంపన్నగృ్భపహాస్టు, అతని కిద్దరు తమ్ములు, ముగ్గురూ ఆణీముత్యాలు వారు. వారిలో యెనరు కావలసినా పొాలాల్గోనే దొరకడం తరుచు. వగలంతా పొలాల్లో వ్యవసాయం పనులూ, రాత్రి యింటిలో నిద్రా - ఇంతే వారి దినచర్య. మేము నలుగురమూ వాకనా డొక గానుగు దగ్గిర చెరుకు పానకం పుచ్చుకున్నాం, తృప్తిగా. వచ్చిపొనకం, చెరుకుగడలు, వేడిబెల్లం - వీటిలో నొకటి పుచ్చుకున్న చోట మరొకటి పుచ్చుకోగూడదని ఆనందం యేర్పాటు. అదయ్యాక యెవరి గానుగు దగ్గిరికి వెళ్ళడమా అంటూ కూడబలుక్కుంటూ కాలవగస్టే వెనక్కి మళ్ళ్లాం. న్‌. . ఊరికి దగ్గిరగా, వనుమలమ్మగుడికిన్నీ నైబుతిగా, కాలవ దక్షిణాన అరఫర్జాంగులో మంగిరెడ్డి చెరుకుతోటా, తోటమధ్య దిమ్మా, దిమ్మమీద గానుగూను, “అందరమూ _ కొలవగట్టున వుండి, వొక్కొాక్కళ్ళమే. వెళ్ళి చెరుకుగడలు తెచ్చుకుందాం” అన్నా డానందం. ॥ చివర, ఒక్క. నిమిషం మేము ఇద్దరమూ “నువ్వు నుందు” అంచ “నువ్వు ముందు” అనుకున్నాక, ముందు ఆనందం వెళ్ళాడు. ముగ్గురి తరవాతా. నేను వెళ్లాను కాని ఆ ముగ్గురికీ మూడు గడలిచ్చిన మంగి రెడ్డి, ఎప్పుడూ లేంది, నన్ను చూసి విసుక్కున్నా డావేళ, ముందు. “ఇందాకా. వచ్చి పుచ్చుకుని, గడ దాచేసుకుని మళ్ళీ వచ్చారా” అంటూ నిలవతీశాడు, తరవాత. దానిమీద “*ఇష్నం లేకపోతే నువ్వు నా కివ్వడం మానెయ్యి, అంతేగాని, అబద్దమాడుతున్నానె, మళ్ళీ వచ్చాననీ అనకు, నేనిదే రావడం” అని బదులు చెప్పే. మేము చేసుకున్న నప్పందమున్న్నూ వివరించి చెప్పా న్నేను. కాని, అతనది వినిపించుకోలేదు. అభిమానం ముంచుకువచ్చి, గిరుక్కున తిరిగి వెనక్కి వచ్చేశా న్నేను. “సిద్దాంతిగారి అబ్బాయి. వచ్చినట్టులే దన్నయ్యా” అని అతని తమ్ముడు సుబ్బారాయ డనడమూ “వచ్చారు, నా చేత్తో నే నిచ్చాను గడా అని మంగిరెడ్డి అనడమూ నా చెవిలో పడ్డాయి, వెనకనే వచ్చి. నేను చాలా బాధవడ్డా నందుకు. వచ్చి, జరిగిందంతా జట్టుతో చెప్పాను. ఇళ 0 ల వారు ముగ్గురూ తమ గడల్లో నాకు వాట్తూోళోన్వబ్రేయారు గజి. నం. నే నబద్దమాడా నన్నాడు. అతని తోటలో డ నా కక్కరలేోదని నేను, వారించాను, వారిని రంగ: క ” టి 96. [శ్‌ శ అనుభవాణూ - జ్ఞావకాలూను ప్రై [| అ శిరో

“మరో గానుగ దగ్గిరికి వెడదాం” అన్నా డానందం కాని ఆ స్తితిలో అందుకూ అంగీకరించలేకపోయా న్నేను. అందరమూ వూళ్ళోకి బయలుదేరాం. నాకు జరిగింది తలుచుకుని కించవడుతున్న ఆనందం, మంగిరెడ్డి తమ్ముడు నా వెనకనే వచ్చి మమ్మల్ని పంశీలించి వెళ్ళిపోవడం గమనించాడు. ఇంటికి వచ్చాక, మంగిరెడ్డి మాటలకింకా బాధపడుతూ బిక్కమొగం వేసుకుని నూతిపెరట్టోకి వెళ్ళిపోయి, నూతి పళ్ళెంలో వున్న నీరు అమృతపాణీ అరటిబో దెలకు మళ్ళిస్తూ కూచున్నా న్నేను. కొంతసేపటికి వీధిలోకి రమ్మని నాకోసం మా చెల్లిలిని పంపారు, మా నాయనగారు. వెళ్ళి చూడగా, అయిదారు చెరుకుగడలూ, వేడిబెల్లమూ స్వయంగా పట్టుకు వచ్చి మంగిరెడ్డి మా నాయనగారితో మాట్లాడుతున్నాడు. నన్ను చూసీ చూడ్డంతోనే “మీకోసం చెరుకుగడలూ, వేడి బెల్లమూ తెచ్చాను, పుచ్చుకోం డబ్బాయిగారూ” అన్నాడుకూడ ఆత్రంగా అతను. దాంతో జరిగిందంతా మళ్ళీ నెమరుకి వచ్చి, *నే నబద్దాలాడుతానుగా? నాకు వద్దులే” అన్నాన్నేను. మూ నాయనగారూ అతనూ మొట్టాడుకున్నారు. ఉత్ర్వ తప్పు, పెద్దమనిషి స్వయంగా యింటికి పట్టుకువచ్చాడు వద్దనగూడదు, పొరవడ్డా నంటున్నాడుగా” అంటూ నాకు సద్దిచప్పారు మా నాయనగారు. “పుచ్చుకోండిబాబూ” అంటూ రెడ్డికూడా బతిమాలాడు. చూ నాయనగారు మళ్ళీ మళ్ళీ చెప్పగా - చివరికి కోప్పడగా “వాళ్ళతోపాటు వా కివ్వవలసిందొక్క కీ గడ, తక్కినవి నా కక్కరలే”దన్నాన్నేను. “సరే అలాగే చేయించండి” అన్నాడు. రెడ్డి. మోప్పు విప్పి వొక గడ యిచ్చాడు, “తక్కినవి జౌగ్రత్త చేయించండి, మరి" అన్నాడు మా నాయనగారితో, చివరికి. “ఇంటో పెట్టు” అన్నారు మా నాయనగారు, నన్నే. _ చేసేది లేక, నా గడ వొక్కటే ముందు ఇంటో వుంచివచ్చి తక్కినవి తరవాత ఎట్టుకు వెళ్ళాను, బెల్లంతో సహా, ఇది చూసి మంగిరెడ్డి తెల్లటోయాడు. నాలుక కరుచుకున్నాడు. స! ఆం వళ్చాత్తా మో పట్టుదల మహా చెడ్డది, నేను గృుర్తించలేకపోయాను” అంటూ బతికి వుండినంతకాలమూ యిది మరిచిపోలేదు, మంగిరెడి. ౪ ం నా ౬ టే త్ర లీ ఇచ హేంద్రవాడ (గ్రామంలో ప్రవేశించాక గూడా , గన్యుడమున్నా కనబడితే చె్భైశ్యా ర్యాద చేసేవా డతను. "మూ జీగా డవ్య అంత్మా ల్లోం / ండినవారితోనున్నూ చెప్పేవాడు.

ఇలాగ, మా జట్టుతో కలిసి ఆ రోజుల్లో ఎన్నో పొలాలు తిరిగా న్నేను.

ఎన్నో ఆటలాడాను.

అయితే, ఉన్నట్టుండి, మౌ ఆనందం, పెళ్ళి అయిన యేడాదికి, భార్య రజస్వల అయిన కాద్ది మాసాలకు, ఆకస్మికంగా జ్వరపడి, విషమించగా హరాత్తుగా చనిపోయాడు.

ఎంతో తెలివయినవాడు మా ఆనందం,

ఎంతో చురుకయినవాడు.

ఏమిటేమిటో ప్వానులు వేసి నిమిషంలో సాధించేవాడు.

నాకు మన సిచ్చేసి నా మనసు పుచ్చుకున్నాడు.

అన్నగారిని కూడా కాదని తా నేది అనుభవిస్తే అది నేను కూడా అనుభవించేదాకా విడిచిపస్టైవాడు కాడు.

నాకోసరి భోజనమున్నూ మానేసేవాడు.

పెళ్ళి అయాక “యింకా యింకా” అంటూ కొసిరి కొసిరి మంచి శ్లోకాలు చదివించుకుని విని ఆనందించేవాడు.

మా అనందం అకాలమరణం వాతబడిపోయాడు.

నన్ను విడిచి ఆనందధామానికిన్నీ వెళ్ళిపోయాడు.

దీపావళి వస్తోందంకే తమ పత్రికలకు దీపావళి సంచికలు ప్రకటించుకోవాలని యిప్పటి పత్రికాసంపాదకుల కెంతెంతో తహతహ.

ఇది చూస్తే రకరకాల బాణసంచా తయారుచేసుకోవాలని నే నప్పుడు పొందుతూ వచ్చిన తహతహ అంతా జ్డాపకం వస్తోంది.

మొదటిమాటు, వది సంవత్సరాల వయస్సున నే నీ తహతహలో పడ్డట్టు జ్ఞాపకం.

చదువుకుంటూ మౌ అన్న లిద్దరూ పొరుగూళ్ళలో వుండేవా రప్పుడు.

మౌ చిన్నక్కా; నేనూ, మౌ చెల్లెలూ మాత్రం యింటో వుండేవాళ్ళం.

"పెళ్ళయింది గాని మా చిన్నక్క యింకా కాపరానికి వెళ్లలే దప్పటికి.

శరన్నవరాత్రులు వచ్చాయంళకే, బండెడు తాటాకుపుస్తకాలూ, రెండు పెట్టైల కాగితం వుస్తకాలూ పూజాపీరం మీద పేర్చి సరస్వతీపూజ చెయ్యడం తాతముత్తాతల దగ్గిర నుంచీ మా యింటో వున్న ఆచారం.

సంకురాత్రికంటేనూ పెద్దపండుగ మౌ కది.

మా అన్నలు అందుకోసం తప్పకుండా యింటికి వచ్చేవారు.

ఎవ రెవరి పెరళ్లలోనూ వున్న పువ్వులన్నీ అడిగి కోసుకురావడమూ, ఏమేమి పిండివంటలు తయారవుతున్నాయో, అవి యెంతవరకూ వచ్చాయో మాటిమాటికీ అడుగుతూ మా అమ్మగారిని విసిగిస్తూ వుండడమూ, అందరికంటునూ ముందుగా స్నానంచేసి, మడిబట్టు కట్టుకుని, వుస్తకాలమీద విన్న పూజచేసిన పువ్వులన్నీ

తీసివెయ్యడమూ, నా పళ్ళెంలో మంచి పువ్వులుండేటట్టూ యెక్కువగా వుండేటట్టూ చూసుకోవడమూ, సాంబ్రాణి పొడిచేసి హారతికర్బూరమున్న్నూ విడివిడిగా పొట్లాలు కట్టడమూ, తొంబూలాలు సద్ది వుంచడమూ, తరవాత మూ ' నాయనగౌరు మంత్రాలు చెటుతూ వుంటే మా అన్నలకంటే యెక్కువ ఉత్సాపాంతో పూజచెయ్యడమూ

• ఇలా వుండేది. ఆ శరన్నవరాత్రుల్లో నా అడొవుడి.

ఆ పూజలు ముగిసి, వుస్తకా లొకవాడు ఎండలో వుంచి, పెస్బలలో పెట్టి యెక్కడి వక్కడ గడమంచీమీద సద్దడం తడవుగా “దీపావళి వచ్చేస్తోంది” అంటూ యించో నూ చిన్నక్క తొందర పెస్టేది, సాధన పొనుగ్రి సంపొదించడంలో నేమ తహతహ లాడిపోయేవాళ్లి, వీధిలో,

నా ప్రయత్నాలు చూసి మా చెల్లె లొక్కాక్కమాటు పొంగిపోయేది.

తలా తోకా లేని ప్రశ్నలు వేస్తూ వొక్కొక్కవష్ణుడు. విసిగించేది.

కోపగించి మూతి బిడాయించుక్కూచునే దొకమూల, వొక్కొక్కవ్వడు.

ఇదంతా చూసి మా అమ్మగా రొకమాటు నవ్వుకువేవారు.

ఒకమౌటు కోప్పడేవారు.

ఒక్కొక్కమాటు. దగ్గిర కూచుని సలహాలు చెప్పేవారు.

తాటాకు టపొకాయలూ, చశ్రకాయలూ, మంగొప్పు కాయలూ, మతొబాలూ, "సేకజువన్వలూ - ఇవీ అవ డందరూ తయారుచేసుకునే బొణసంచారకాలు.

మతాబా అగ్గిపెబ్బలూ, గోడ టపాకాయలూ, సీమటపాకాయపెస్టైలూ, సిసింద్రీలూ, బందరు తూటాలూ, ఎక్కణ్లుంచో అమ్మకానికి వస్తే యిష్ట్రమైనవి కొనుక్కు నేవాళ్లం,. -ా

చక్రకాయలూ, పేకజువ్వలూ, మంగావుకొాయలూ. నయసు? వచినవాళే

తయారుచెయ్యగలవి. ' ఏ వచ్చినవాల్ల

రో అంచేత, నేనింకా 'పేద్దవాణ్ణీ కాలేదే అవి యంతో యిదయిపోయేవాణి ఆ జూలో,

పెళ్లి అయాక గూడా అవి కట్టలేకపోనడం యేమిటనిపించేది, మరీని.

అప్పటికి వేను వల్ళూరిలో చదువుకుంటున్నాను.

సరస్వతీపూజలు ముగిశాయి, ఏకాదశినాడు వళ్ళూరు వెళ్ళాను, అష్టమి నవమిల్లో యింటికి వెడతా నని అనుజ్ఞ కోరాను గాని బాణపేంచా శయారుచేసుకోడానికి అనేటప్పటికి మాత్రం “వల్లకా దనేశారు. గురువుగారు, కచ్చితంగా.

ఒక్కనాడు పాఠం పోయినా మిక్కిలీ పరితపించే గురువులు వారు.

దీనికీ సాయం, గురువత్ని శేషమ్మగారు, దినమ్మూ కమ్మవారి యింటికి వెళ్లి మక్టిగ తీసుకురావలసిన భారం నామీద వుంచివున్నా రదివరకే,

సమయానికి మజ్జిగ అందక అన్నాళ్ళిబ్బందిపడ్డాని కామెకూడా వొప్పకోలేదు.

దానా బ్‌ దిహాళషక్షం అంతా నా కక్కడే వుండిపోవలసీవచ్చింది.

ఆ పక్షం వక్షం వా కాహారం సయించలేదు నిద్రపట్టలేదు, చదువున్నూ చొంటబట్టలేదు, మనసు మవసులో లీక, ఊరు,

కశ వద ం స/పాద సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రి

ఆ వూరి కుర్రవాళ్లు వొకటీ రెండూ టపాకాయలు పేళ్చేస్తున్నా రప్పటికే, వీధివీధికీ తిరుగుతూ.

అవి బాగా పేలితే “మనమున్న్నూ అలాగ పేలేటట్టు కట్టా”లనీ, అవి తుస్సుమంళే *ఛా చేతకానివాళ్ళు” అనీ అనుకునేవాళ్లి, నాలో నేను.

ఇలాగ నే నాందోళనపడగొ వడగా, యేకాదశి వువవాసం చేసి, ద్వాదశి పారాయణ కూడా కానిచ్చి, నిద్రపోయిన్నీ లేచి, పాఠం కూడా కానిచ్చేసి అప ఎడు సెలవిచ్చారు గురువుగారు “మళ్ళీ త్వరగా రావాలి సుమా” అంటూ దృఢంగా ఆజ్ఞాపీస్తూనే.

“చిత్తం చిత్తం” అన్నాను సవినయంగావ్సే కాని మూట చంకన పెట్టుకుని గుమ్మం దిగాను, యెగిరిపోయాను.

“విం, అంత భయమెందుకూ”” అంటే అదే గురుకులవాసం విశిష్టత.

విద్యార్థి అయినవాడు “జీతం పొరెయ్యడ”మూ, గురువయినవాడు “జీతపురాళ్లు చేతిలో వేసుకోడగమూ అయితేనే అది మరో ప్రపంచం అవుతుంది.

“పూర్వరూపం ఆచార్యుడు. ఉత్తరరూపం శిష్యుడు. సంధి విద్య. సంధానం ప్రవచనం” అన్న ఉవనిషద్వాక్యం యిక్కడ అనుసంధించుకోవాలి.

కనక్క డబ్బు కాదు ఇక్కడ (వ్రవర్తకం, హృదయం.

గురువు పక్షంగా వాత్సల్యమూ, శిష్యుని పక్షంగా భక్తీ జీననాడులై యిక్కడ ఆత్మీయత రూపొందిస్తాయి.

అంచేత, పనిమీద యింటికి వెళ్ళిన శిష్యుడు, మళ్ళీ వచ్చేటప్పటికి గురువుచేత “నాయనా, వచ్చావాగ్‌ అనిపించుకోవాలంటే, వినయం కాక ధార్త్యం యేమి వువకరిస్తుందీ?

ఉన్నది యిది కావడంవల్ల, అనుకున్న వెంటనే నన్నింటికి వెళ్ళనివునందుకు గురువుగారిమీద కోపం రాలేదు నాకు, వల్లూరులో వుండిన వనీ, వారు కదలవద్దనడానికి గల కారణమూ తెలుసు కనక.

అయితే, అంతవరకూ దిగపట్టుకున్న చావలం అంతా, మళుపుతిరిగేటప్పటికీ వుద్ద్ధ్రృతం అయి కంగారుపెట్టుసింది నన్ను.

కానయితే సూరేకారమూ గంధకమూ మండపేటలో కొనుక్కునే ముందుకు సాగాను కాని యెన్నిమాట్లు లెక్క చూసుకున్నా, త్రయోదశీ చతుర్హశీ - రెండు దినాలే గడువు కనవడింది వాకు.

అమావాశ్యనాడు తెల్లవారాటప్పటికి తలంటు అయిపోతుంది, అదయాక మందు ముట్టుకోడం అంటే మవాోవెగటు.

మరి, ఆ రెండు దినాల్లోనూ యేమవ్పతుందీ?

చక్రకాయలు కొంచెమయినా తయారుచేసుకోనచ్చు, మరి జువ్వలు?

"పేకముక్కలు సంపాదించాలి, తడిపి గొట్టాలు చేసి నారచుట్టి పిండీరాసి ఆరబెట్టుడమే కాదే యిక మందు దట్టించడం యెప్పుడూ?

టపాకాయలకున్నూ. వొత్తులు చెయ్యాలి, అవి ఆరాలి, కూరాలి, కట్టాలి - యెవ గ్త్‌ ఇనన్నీ యెప్పుడూ తాటాకు కొట్టించాలి, ఎండాలి, గియ్యాలి - ఇవన్నీ యెప్పుడూ) చక్రకాయల కోసం కోడియీకలు కావాలి, వాటికోసం వూరంతా తిరగాలి - అదెప్పుడూ) పోనీ, కాటుకలాగ మందయినా మెత్తగా నూరకుందామంటపి కంది బొగ్లేదీ? అది కాకపోతే జిల్లేడు బొగ్గయినాయేదీ? ఇదంతా తలుచుకునేటప్పటికి నాకు మతిపోయింది; కాని వొక్క. దిలాసా మాత్రం కనపడింది, కావలసినంత. ఇప్పుడుందో లేదో అది, ఆ రోజుల్లో వల్లూరు గ్రామంలో బ్రాహ్మణ యువకులూ కమ్మయువకులూ ముందు కలిసి, తరవాత 'రెండుపార్టీలుగా చీలిపోయి, పెద్దచెరువు గట్టున బాణసంచాతో రామరావణ యుద్దం చేసేవారు, దీపావళినాటి రాత్రి. ఇది గోదావరి జిల్చా అంతటా జరిగే వేడుకే గాని వల్లూరి యుద్దంలో “చీకటిజువ్వ”లని నొక కొత్తరకం బాణసంచా వుండేది. న వాటికి వడి యెక్కువ, ధని యెక్కువ, పాగా యెక్కునే గాని పువ్వులు మాత్రం వుండవు. క్కువ ధ్వ గల గా ్రి ఇవ్చటి విమానం ధ్వనిని మించిన ధ్వని దానిది. చీకట్లో అంటించి విడిచిపెడితే, వస్తోంది అని తెలుస్తుంది; గాని కనపడ దది. ఇంతలో మీదపడి అది నానా అల్లరీ చేసేస్తుంది. అప్పటికీ యిప్పటికీ నే నది వల్ఫూరిలోనే చూడడం. ఇప్పటి మాట యేమోగావి, అప్పటి మా పొలమూరి వాళు అది వినిన్నీ యెరగరు లు నాకు అవి సంపాదించుకువెడితే మనవూరివాళ్లు డంగయిపోతాగరని తోచింది పాతిక జావ్వలు కొనుక్కుని వెళ్లాను, చీకటివడాటప్పటికి. అప్పటికప్పుడు లైపిండి చేసి, కాగితం వత్తులు క లైన ముక్కలు కత్తిరించి, రాత్రంతా మేలుకుని (నైయోదశినాడు పొద్దున్న చీకటితోనే చద్దన్నం తిని, సామగ్రి యెండవచ్చేచోట పిరట్చి పెట్టి తాటాకు కొట్టించడానికి పాలాలకేసి బయలుదేరాను. ఒకచేలో వున చెట్టు ఆకులు సావ ణి క పుతున ల్ని ట్టు పుగా వుండడం చూసి, ఆ ప్రాంతాన పశువులు మేవుతు, 1 _కుర్రవాళ్డాకణ్లి పిలిచి ముందు కానీ చేతిలో పెటి చెబ్బక్కమన్నాను. అవసరం భో కూడి, తీర్చుకోవాలన్న ఆదుర్దాతో, ఆ చెట్టు ఆకులు కొౌట్టించుకోవచ్చునో 11 అసలది మెవరిదో ఆలోచించనే లేదు, నేను. ( కొనీ చూసుక్తు క్‌ నాలి ఎన్నా డేగాని కుర్రవాడున్నూ యిది యోచించళేదు. కాటా శేట్తో ళ్‌ ఖ పాక్కుంటూ యెక్కి నాలుగయిదాకులయినా వాడు టా ? పక్కనే వున్న చెరుకుతోటలోనుంచి గౌవుకేకలు వచ్చాయి. క్‌ శ్రీపాద సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రి

ఒక మనిషిన్నీ వచ్చాడు గారి దుమారం లాగ, మండీవడుతూ,

వెట్టుమీది కుర్రవాడు, గడగడ వొణికిపోతూ ఆకుల్గోనక్కా డతళణ్లిచూసి.

అదేమిటో, యిదెందుకో నా “కర్ధం కాలేదు.

వచ్చిన మనిషి కూడా, అతిదురుసుగా బయలుదేరినవాడల్లా, నాకేసి చూస్తూ, క్రమాంతరాల మీద పడి తగ్గించుకుంటూ వచ్చి, “మీరు సిద్దాంతిగారి అబ్బాయిలు కారండీ?” అనడిగాడు, ఆగ్రవాం కూడా తగ్గించుకుని.

“*అవు”నన్నా న్నేను, ఎందు కన్నట్టు చూస్తూ,

దీంతో, మరీ చల్లబడిపోయా డతను, మంత్రించినట్టు.

అనునయం కూడా తెచ్చుకున్నాడు.

సంగతంతా విని “ఎల్లుండే అమావాస్య కదా, వచ్చి ఆకులేం చేసుకుంటారు బాబూ, మీ రింటికి పదండి, నేనెండిన పాయలు తీసుకువస్తాగననిన్నీ అన్నా డతను.

అతనొక శెట్రిబలిజ.

“పాలమూరి పాకలు” అన్న పేరితో, వూరి కరమైలు దూరానా, అక్కడికి ఫర్జాంగు సమీపానా వున్న శెట్టి బలిజగూడెంలో అతని కావురం.

అప్పుడప్పుడు వచ్చి, మా నాయనగారిచేత అతను ప్రశ్నలు చెప్పించుకుంటూ వుండడం నా కప్పటికి జ్ఞాపకం వచ్చింది.

అయితే, యెండిన ఆకులయితే యిక లేనిదేమిటీ?”

కొట్టినంతమట్టు కయినా వచ్చి ఆకులు విడిచిపెట్టడమున్నూ యెలాగా?

నా వుద్దేశం గ్రహించి “యిక్కడే వుండండి” అంటూ మరుగుకాలన అవతల - బోదెకాలవ గట్టున వుండిన తన యింటికి వెళ్ళి చుట్టివుండిన పది యెండుపాయలు తీసుకువచ్చా డతను, ముందు.

వచ్చి ఆకులున్నూ పాయలు తీసీ అవీ యివీ కలిపి కట్టి. నెత్తిన పెట్టుకుని “పదండి బాబూ” అంటూ బయలుదేరాడు తరవాత.

“నేనే పట్టుకువెడతాను, నువ్వెందుకు వనిచెడీ?” అన్నా న్నేను గాని, అతను వినిపించుకోలేదు.

“ఎవరినీ అడక్కుండా నేను ఆ చెట్టు ఆకులు కొట్టించడం చెబుతాడేమో, నాయనగా రేం కోప్పడతారో” అని బిక్కూబిక్కూ మంటూ అతని వెనకనే వెళ్ళా న్నేను, బుర్ర వంచుకుని కొని, అలాంటిది మాత్రం యేమీ జరగలేదు.

ఇల్లు చేరగానే కట్ట నా కందించాడు ముందతను.

తరవాత మా నాయనగారికి నమస్కరించి, వారిచేత వ్రశ్న చెప్పించుకున్నాడు.

*త్రాటాకులు వచ్చాయి గదా? ఎండిన ఆకులే దొరికాయి గదా” అన్న సంబరంతో అతని మాకే మరిచిపోయి నేను బాణసంచా పనిలో మునిగిపోయాను.

అప్పటికి సూరేకారం బాగా ఎండింది.

చెలికాళ్ళ నడిగి వారిపని తీరిపోగా మిగిలిన కందిబొగ్గు తెచ్చాను గాని మౌ అమ్మగారి నిర్బంధం వల్ల టపాకాయల ప్రయత్నం విరమించవలసివచ్చింది.

మతాబాల ప్రయత్నమే చేశాను.

ఇంతలో, నేను వచ్చానని తెలిపి ఆనందమూ అప్పలాచార్యులుగారూ వచ్చారు.

చీకటిజువ్వల సంగతి విని మొదట నమ్మలేకపోయారు గాని; చివరికి వింతపడి ఆశపడ్డారు కూడా,

“అవి బాగుండేటట్టయితే - కొన్ని మా కిచ్చేటట్టయితే మామూలుజువ్వలు మార్ప్చిస్తా”నని ఆనందమూ “*చక్రకాయ లిస్తాగనని అప్పలాచార్యులుగారూ చెప్పి వెళ్ళిపోయారు,

పొద్దు గూకింది.

అప్పటికి. మతాబాగొట్టాలు చెయ్యడమూ, అవి అరడమూ, మందు మెత్తగా నలగడమూ అయిపోయింది.

బాగా చీకటిపడ్డాక స్నేహితులిద్దరూ వన్చి, నేను జువ్వకాల్చగా చూసి డంగయిపోయారు.

ఉత్తరక్షణాన, ఆనందం పాతికజువ్వలూ, అవ్పలాచార్యులుగారు పాతిక చక్రకాయలూ యిచ్చి, చెరో పది చీకటి జువ్వలూ పట్టుకునిన్నీ వెళ్ళిపోయారు.

తెల్లవారాటప్పటికి చీకటి జువ్వల సంగతి కుర్రకారుని కంగారు పెళ్టుసింది.

ఒక దేవాంగి యువకమిత్రుడదూ, నొక రెడ్డియువకమిత్రుడూ. నచ్చి “తాటాకు టపాకాయ లిస్తాం, చీకటి జువ్వలి”మ్మన్నారు.

జువ్వకు పాతిక కాయలివ(డానికిన్సీ వొవ చూపించోలని మాత్రం షరటే మ్‌ పన్నారు. గాని నొక త్వా కాల్చి

నేనొప కోలేదు.

వాళ్ళున్నూ వెళ్ళిపోయారు, బెట్టుసరిగా.

వెళ్ళిపోయారేగాని చీకటిజువ్వలమీద అశ చంవుకోలేక పోయారు, కొంచెమయినా.

ఆ రాత్రి దేవాంగియువకుడు య్యుక్తిచేసి, అప్పలాచార్యులుగారిచేత జువ్వ కొల్పించి చూసి, అద్భుతపడి ఆత్రావడి ఆ రాత్రి తెల్లవార్దూ ఆరాటపడిపోయి, తెలవారడం తరవాయిగా నూరుటపొకాయలు పట్టుకుని వచ్చి వాలాడు నాదగ్గిరికి, “ఇచ్చేయ్యండి నాలుగు జువ్వలూ” అంటూ. స్ట

అతని వుబలాటం చూసి నేను కొమ్మెక్కి కూచున్నాను.

“జువ్వకి పాతిక్కాదు, యాభయి కాయలివ్వా”లన్నాను, కచ్చితంగా. అవ్వ చాిమీద షి కోపం, నిరాశ. విసుగు, ఉడుకుమోత్తనం, ఎలాగయినా

టే న్న పట్టుదల - బ్లలాంటి వెన్నో కలిగాయి.

ఎంత ఆశా” అన్నాడు, హేళనగా.

“వ్యాయం వుండవద్దా?” అన్నాడు, తెలివిగా.

“స్నేహం యింతేనా?” అన్నాడు, నిషురంగా,

చూసిచూసి ౬ గ అంటూ యెరుడకన్నా న్నప నేన్వు చూపించిన స్నేవం మాత్రం యేదీగో

“తెర్పినవి పా | క్‌ అయినా” అన్నాను యృుక్తిగా, వుండవద్దూ నా కామౌాత్రం 58

తచ్చాడి తచ్చాడి, బతిమాలి బతిమాలి, అరవై టపొకాయలిచ్చి రెండు జువ్వలు పట్టుకుపోయా డతను, చివరికి,

“నాకు మాత్రం సరదా కాదూ” అంటూ రెండు జువ్వలక్టే పెట్టుకున్నా న్నేను; కొని లాభం లేకపోయింది.

దేవాంగియువకుడు. చెప్పగా కంగారుపడిపోయి, రెడ్డియువకుడున్నూ అరవైటపా కాయలూ. పట్టుకువచ్చాడు పాపం, ఆశపడి; కాని నాకెందుకూ అవీ?

అతను టపొకాయలతోబాటు కాకరపువ్వొత్తులున్నూ తయారుచేసుకున్నాడు, చక్కగా బీడు కలిపి.

వాటిలో నే నేరుకున్నవి పది వత్తులిచ్చి ఆ రెండు జువ్వలూ అతను పట్టుకుపోయాడు.

• వ్రీక్షటి జాన్హ్యలు లేకపోతేం, తక్కినవి రకరకాలు దండిగా వున్నాయి గదా?” అని తృప్తిపడ్డా న్నను.

సొంతంగా తయారుచేసిన మందు యాభై పైగా అయింది, మతాబాలు.

అవీ, కాకరవువ్వొత్తులూ, టపాకాయలా మా చిన్నక్కా మా చెళ్లెలూ పుచ్చుకున్నారు.

జువ్వులూ చక్రకాయలూ మిగిలాయి నాకు.

చద్దన్నం తిని అన్నీ యెండలో పెట్టు క్కూచున్నాను,

మధ్యాహ్నాం భోజనం చేసి వూళ్ళోకి బయలుదేరాను, మిత్రుల్లో యెన రెనరి సామగ్రి యేమాత్రమో చూద్దామని.

దేవాంగి యువకుని యింటికి వెళ్ళాటప్పటికి, అతని చెళ్లెలు వన్నెం డేళ్ళది, తన భర్త తెచ్చి యిచ్చిన బాణసంచా అంతా తన అన్న బాణసంచాతో కలపకుండా వేరే యెండబెట్టుకుని పక్కనే చూరుకింద కూచుని మురిసిపోతోంది, మహా.

ఆ సన్నివేశం చూశాటప్పటికి మౌ సీత జ్ఞావకం వచ్చింది నాకు.

అది కోరుకున్నది కోరుకున్నంతా తండ్రి కొని యిచ్చాడో లేదో అని బెంగపట్టుకుంది, వెంటనే నాకు.

“తండ్రి కొంటాడు, మానడు; కాని తమ్ము లేమయినా కొట్టస్తున్నారేమో బెల్లించి” అని కంగారున్నూ. పట్టుకుంది.

“పోనీ, మన కున్నదాన్గో కొంత దానికి పంపితే?” అని సరదా పుట్టింది, వెంటనే.

నిజమే, కాని అమావాస్య కదా ఆవేళ, మనిషి యెక్కడ దొరుకుతాడూ? "

దొరికినా యిరవై మైళ్లు నడవాలి రెండు గోదావరులు దాటి, పొద్దేదీ?

ఇంతకీ నా యీ వూహ చెబితే, మా చిన్నక్కా మూ చెల్లెలూ యెగతాళి చేసి చంవృతారేమో?

మూ బావగారు మా యింటి కేమీ పంపలేదు, అంచేత *మన బ్రాహ్మల్లో అలాంటి ఆచారం లోదని కూడా. అంటుందేమో మా చిన్నక్క?

మా అమ్మగారున్నూ యేమంటారో?

అంతకిళం వెళ్లివుండినప్వు డేమయినా కొనుక్కోమని డబ్బేమయినా యిళ్స్చి వున్నారేమో, నాకు' తెలిసినంతవరకూ మా అన్నలున్నూ మా వదివగార్హ కేమీ పంపినట్టు లేదు, వాళ్ళేనుంటారో? నాయనగారున్నూ “అప్పుడే నీకింత స్వతంత్రమా” అంటా శేమో, కళ్లె రజేసి? కొంతసేవు చాలా తహతహాలాడిపోయాన్సు కాని చటుక్కున స్థురించగొ “వాళ్ల నాయన నన్ను వండక్కి తీసుకు వెళ్ళనవ సాడు. వేను మాత్రం ఆ పిల్లకెందుకు పంపించాలీ బాణసంచాప” అంటూ లొ పాయంటు తీశా నంతలో, కోప్పడ్డాను విసుక్కున్నాను, *సరసం యెరగనివాళ్ళ"నుకున్నాను, యాసడించాను, “ఇంకేమి లాభం” అనుకున్నాను, సద్దుకున్నాను, మరిచిపోదామనుకున్నాను, అయినా మనస్సు పీకుతూనే వుండింది చాళాసేవు)ు కాని యెండ తగ్గాటవ్పటి. కన్నీ మరిచిపోయి, సామా నంతా తీసీ యుంటో పెస్టేసి, పాట్టాల (ప్రయత్నంలో వడ్డాను, మించిపోతోందన్నట్టు, దీపాలు పెట్టటవ్పటికి మా చెళ్లెలిచేత దివిటీలు కొట్టించారు మా అమ్మగారు. నాలుగ్గడియల రొత్రి అయేటవ్పటిక్షి రెండు అరుగుల నిండా దీపాలున్నూ పెట్టశా రావిడ్క నేను చెప్పిన వరనన మౌ చిన్నక్కా మూ చెళ్లెలూ మధ్యమధ్య టపాకొయలు కాలుస్తూ, కాకరపువ్వొత్తులూ మతాబాలూ వెలిగించారు” వంతులు వేసుకుని నంబరవడుతూ- మా పెద్దన్నగారు కాల్చించారు మా చెళ్లెలిచేత టపాకాయలు. ఒకటీరెండు మౌట్లు వచ్చి, రెండేసి చక్రకాయలూ జువ్వలూ కొళ్ళి వెళ్లి మా నాయనగొరి దగ్గిర కూచున్నారు మూ చిన్నన్నగారు. తక్కిన చశ్రకాయలూ జువ్వలూో. నేను కాల్చాను. ఆ దీపొలతోనూ, యా బొణసంచొతోనూ మూ వీధి అంతా కన్నుల వైకుంఠం అయిపోయింది. కొంతసేవటి కానందమూ అపలాచారు గౌరూ వచ్చి నన్ను పిలిచారు చీకటిజావ్వాలు పుచ్చుకుని. బ్ప సలు చ్చి నన్ను ? వారివేతిలో శ్రే నిచ్చిన జువ్వలే వున్నాయి, నా ఛేతిలో మామూలు జొవ్వలయినా లేక పాంగంతా చల్లిబడి కృంగీప్రోయా న్నేను. శో సొయం, పదిమంది వున్నచోటల్లా ఆగుతూ “చూసుకోండి; అద్భుతం, ఆభ్చిర్యం, గమ్మత్తు తమాషా -౯ ల చెరో వ్లీక్ర క... వడసాగా్స్‌, వ టూ 'టీజువ్వా కొల్చీ మెగిసెగసీ దీర్చచతురస్రంగా వున్న 'పెద్దనీధి అంతా తిరిగారు, వా రలాగ. జవ్వల్‌ న చబకకయినా వెనక్కి మళ్ళి వుండవలసింది వేను. కాని, కుండా వుండలేక చివరికంటా వారివెంట వుండిపోయాను. తిరుగుతూనే అయిత్తే వ్రొక్ర వు తీరిశేటవ పారాత్తునా.. సకవు తిరికేటప్పటికి వాకాక మంచి ఆలోచన తట్టింది, వెంటనే వా ళ్ళెగిసివడ్డ చోటల్లా అంతకంపే యెక్కువగా నేనూ యెగిసివడసాగాను 60 యీసాద సుట్రహ్మాల్యశ్నా,

“అవి వాళ్ళకెలా వచ్చాయో తెలుసా? నేనే యిచ్చాను, వాళ్ళు దేవుళ్ళాడగా” అంటూ; కాని నాకు కించమాత్రం పోలేదు కొంచెమున్ను.

వతకం వేసీంది నేను, కొన్నది నేను, మోసుకువచ్చింది నేను, దయతో వాళ్ళ కిచ్చిందిన్నీ నేను; కాని, చూసినవారందరూ వాళ్ళనే మెచ్చుకున్నారు.

నా మాట విన్నవారూ, నాకేసిన్నీ చూసినవారూ కూడా లేకపోయారు.

చిక్కని పూలదండ గుచ్చింది వొకతే, ప్రియుడికి వేసి కులికింది వొకతే అన్నట్టుయింది నా వని.

చక్కనిదే వస్తువు తయారుచేసి, తన అవసరం తీరేటంత ధరకట్టి, బెట్టుసరిగా అమ్మి, తరవాత, ఆ కొనుక్కున్నవా డది వాడుకుని ఆనందిస్తూ వుంకశే అతని ఐశ్వర్యాని కసూయపడే పనివాడి లాగా అయిపోయా న్నేను.

దీపావళి పదిహేను దినా లుందనగా ప్రారంభం అయిన నా అడావుడి అంతా చివరికీ విధంగా చప్పబడిపోగా “ధీ యింకెప్ట'డూ యిలాంటి తెలివితక్కువ వని చెయ్యగూడోదని బుద్ది చెప్పుకుంటూ పోయి, వుసూరుమంటూ పడుకున్నాను చినరికి.

నల్ళూరిలో వొక్కటే భట్రాజుల కుటుంబం.

ఆ కుటుంబయజమాని కొడుకు, యిరవై యేళ్ళవాడు, మా గురువుగారి దగ్గిరే వసుచరిత్ర పారం చెవ ఎ'కునేవాడు.

నిజొని కతను మంచి తెలివయినవాడే.

చురుకయిన వాడున్నూ.

అడగడం తరవాయిగా అయిన పద్యాలన్నీ గడగడ అవ్పగించిన్నీ వేసేవాడు.

వల్లించిన అర్జాలున్నూ అక్షరం తప్పకుండానే చెప్పేవాడు; కాని వద్యభావం చెప్పమంటే మూత్రం రకీమని ఆగిపోయేవాడు.

పోరగా పోరగా, అందించగానూ అందించగా, దండాన్వయం మూత్రం యేకరువు పెట్టవాడు, వరస చూసుకుంటూ.

శ్లేషలు వివరించమంళే మళ్ళీ ఆకాశం చూసేవాడు.

“ఎందుకు వచ్చిన శ్రమ” అవేవారు గురువుగారు, అతని తండ్రితో.

తండ్రికి సాహిత్యజ్ఞానం లేదు.

ఆ వాసన అయినా లేదు గాని; చాటుపద్యాలు మాత్రం మహా పొంకంగా చదివేవా డాయన.

అసలు, మూర్తీభవించేలాగ చౌటుపద్యాలు చదవడం భటాజుల సొమ్ము, ఆదినుంచీ.

భట్రాజుల్లోనూ మళ్ళీ ఆయన సొమ్ము.

కమ్మవారి యిళ్ళ పెళ్ళిళ్ళకు వెడితే, యెక్క డెక్కణ్ణుంచి వచ్చిన భట్రాజుల్లోనూ కూడా ఆయనచే అగ్రతాంబూలం.

అలాంటివా డల్లా పాపం, కొడుకు స్రితి చూపి కుసిల్లిపోయేవా డాయన. అనుభవాలూ - జ్ఞావకాలూోను - 1 61 |

మనిషి పిట్టంత వుండేవాడు, పద్యం యెత్తుకుంటే మౌత్రం మేఘం వురుముతున్న ట్టండేది ఆయన స్వరం.

ఆ విరవడం, ఆ వూదిపలకడం, ఆ చేతులు తిప్పుకోడం, మొగాన ఆ హావభావాలు కనబరచడం - ఇదంతా ఆయన కొక్కడికే. చెల్లేది.

అది చూసీ మా విద్యార్గులం వూగిపోయేవాళ్ళం.

“బాబూ మౌ కులస్వామి రచించిన మహాగ్రంథం అది. ఆది చదివి, తెలుసుకుని, ఆనందించి, వొకళ్ళ . నానందపెట్టకపోతే ఆ మహాకవికి మేము ద్రోహం చేసినట్టు కాదూ?” అంటూ మహా పరితపించిపోయేవా డొయన.

అర్ధమే చెప్పలేకపోయేవాడు. గాని ఆ (గ్రంథంలో పద్యాలెన్నో చదివేవా డాయన, అఖండ గోదావరీ ప్రవాహంలాగ.

తనకి సాహిత్యజ్డానం లేకపోగా, తవకీ కొడుక్కీ వుండపలసింది కొడుక్కయినా వుండవద్దా అని ఆయన తాపత్రయం.

మౌ గురువుగారి బసకు పది బారళ్ళో, నడివీధిన వుంది వారి యిల్లు.

అప్పుడప్పుడు కమ్మ పెద్దలు వచ్చి వారి అరుగుమీద కూచుంటూ వుండేవారు.

పద్యాలున్నూ చదివించుకుని వూగిపోయేవా రాయవచేత. వసుచరిత్ర చదివి వారికి చెప్పమనేవా డాయన, కొడుకువి. కొడుక్కి సభాపిరికి పోవా లన్నీ ప్రోడతనం అబ్బాలనీ ఆయన 'ప్రయత్నం. పిరికితనమూ లేదు కొడుక్కి, వఠనచాతుర్యమూ లేదు. *మ్సీ ధోరణి రాదు, మీ అబ్బాయికి అంటూ చప్పరించేసేవారు, కమ్మదొర లది చూసీ, తల కొట్టీసినట్టుండే దొాయనకు, అలొంటప్పుడు. నేను మౌత్రం అదే వసుచరిత్ర చూడడం. నేను మొట్టమొదట చూసిన తెనుగుప్రటంధమున్నూ అదే. అంచేత, అదంకే యిప్పటికీ నాకు ప్రత్యేకశ్రద్ధ, కఠినపొాకం అంటూ. వసుచరిత్ర నెవరయినా తృణీకరిస్తే కొరడాతో కొట్టి నట్టుంటుంది, నాకు. ఏమంటే? నన్నడిగితే, సాహిత్యంలో .అలాంటి 'గ్రంథాలకే అగగ్రపీఠం, సాహిత్యవేత్త లయినవారికి నికషాలవి. అవి పాఠం చెప్పగలిగితేనే - వాటి రచనానిశేషాలు వివరించనూ గలిగితేనే పాండిత్యం. సంస్కృతంలో కూడా, రఘువంశమూ మేఘసందేశమూ శాకుంతలమూ ఉత్తర కొరణం మరేమీ లేదు. రసం ఆస్వాద్యం. రచన వ్యాఖ్యేయం,

రసికత వుం గాని ధ్వని అనగాహన కాదు, లేశమూ.

బుద్ది వుంటే చాలు, చమత్కారమూ సారస్యమూ బోధపడతాయి, క్నృణ్ణంగా.

పాండిత్యాని కవే విలాస భూములు.

పండితుడైనవాడు అక్కడే తాండవం చేస్తాడు, ఆవేశంతో.

అసలు, శబ్దంమీద అధికారం యేర్చడితేనే దాని శక్తి తెలుస్తుంది, పండీతునకు.

అదే వేత్త ఖే"

వ్యాఖ్యాతకు అదే యోగ్యత.

మరి, రచయిత అంతస్టు వేరు.

రచయిత అంటే కవికి పర్యాయం.

క్రాంతదర్శి అతను.

భావనాశక్తి సర్వజ్ఞత్వం వ్రసాదిస్తుంది, రచయితకు.

కనక, రచన, ధద్రాక్షాపాకం అయినా, నారికేళపాకమే అయినా రచయిత ఆస్వాదించే పట్టులు క్‌ రూ పండితుడు వ్యాఖ్యానించే ఘట్టాలు వేరున్ను.

కవిత్వమూ పొండిత్యమూ భిన్నశక్తులు.

అవి రెండూ కలిసిన స్టలాలుంటాయి; కొని కలవకపోడం మౌత్రం లోపం కాదు.

వసుచరిత్ర కర్త స్పష్టంగా, ఆ రెండు శక్తులూ వున్నవాడు కూలంకషంగా.

మరి, పాండిత్యమయినా లేనివాడి కతని రచన యెలా కొరవడుతుందీ?

కొరకబడలేదని నిందించడ మేనా?

అయితే, అప్పుడు, దినమ్మూ గురువుగా రాయనకు పాఠం చ ప్నేటప డు శ్రద్దగా వినేవాళణ్ణి గొని, పేరుకి. తెనుగు గ్రంథమే అయినా, రుక్మిణీకల్యాణం బడిలోనే చదివి వుండిన నా కది మరొక భాషకు చెందిన గ్రంథం అనిపించేది.

తెనుగువాడికి సంస్కృతం పరిచితం కావడమూ, తెనుగే పరాయి భాషగా కనపడ్డమూ వింతే! అయితే, పరిచితం అయిన సంస్కృతం కూడా అందులోది నా కదో విధంగా కనపడేది.

అదేమీ అంశు, తెనుగుకవుల సంప్కృృత ప్రయోగసరణి నే రన్నారు, గురువుగారు.

భరతఖండాని కంతటికీ సంస్కృతం సామాన్యభాషే అయినా, అన్ని ప్రాంతాలవారి సంస్కృత ప్రయోగసరణీ అలాగ, భిన్న భిన్నంగానే కనపడుతోం దిప్పుడు చూస్తే,

ఇది ప్రాంతీయాలైన మాతృభాషల ఘనతకూ ప్రాధాన్యానికీ మాయని గుర్తు.

ఈ సంగతు లప్పుడు నాకు లేశమూ తెలియవు.

చదువే కాదు, వయకు చాలదు తెలుసుకోడాని కయినా.

కాక;-

నా కప్పు డది అవగాహన కాకపోవడమే మంచి దయింది.

*నా తెనుగు నా శెందుకు తెలియకపోవాలీ”ో అని నా కావేదన కలగడానికీ, దాని విషయమై శ్రద్ద పుట్టుడొనికీ అదే. కారణం.

ఈ ఆవేదనతో “దినమూ నా కదిన్నీ చెప్పండ” అని కోరాను గురువుగారిని; కొని వారు చెప్ప నన్నారు.

“సంస్కృత సాహిత్యగ్రంథాలు పూరర్తిచేసుకునేదాకా నువ్వు తెనుగు ప్రబంధాలు ముట్టుకోవద్దు” అని దృఢంగా నిషేధించారు కొడొ, వారు.

ఒకనూ టింటికి వచ్చినప్పు డీమాట చెప్పగా మా పెద్దన్నగారూ అదే అన్నారు.

సరే నాకు మేఘసందేశమూ, భారవిలో కొన్ని సర్గలూ పాఠం చెప్పిన దర్భా భైరాగిశాస్త్రిగారు. “చచ్చు. తెనుగు, ఫ్రోనిస్తూ” అనేవేశారు, నిరసనగా.

“సంస్కృత సాహిత్యం అంటనివాడే తెనుగుల్లో ప్రవేశిస్తాడు మన కది తగదు” అనిన్నీ మందలించా రాయన,

తరవాత్తరవాత బహాపరిశీలనగా కనిపెడుతూనచ్చాను, సంస్క త్‌ పాహిత్యపరుల చందరిదీ యిదే సిద్దాంతం.

తెనుగు సాహిత్య వరులందరూ. ఆదిలో తప్పనిసరిగా సంస్కృతంలో ప్రవేశించి వుండడమూ, అయితే, వారి పంస్కృత పాండిత్యం సామాన్యం అయిపోయి, తెనుగు ప్రావీణ్యమే అధికం కావడమూ బైరాగిశా,స్త్రీగారి సీద్దాంతానికి మూలమేమో నేను చెప్పలేను; కాని తెనుగులో వొక్క _అక్షరమైనా తెలిసివుండకపోయినా, సీతారామశా,స్త్రిగారి మాటీవా కవ స డశనిపాతం లొ తోచింది, బైరాగిశా,స్త్రిగారి మాటతో నాకు ప్రాణాలే యెగించి పోయాయి.

కానయితేే సంస్కృతంలో నా క్పటికి నుంచి ప్రవేశమే. కలుగుతోంది.

రుచిన్నీ బాగా పుట్టివుంది.

అది విడిచిపెట్టాలనీ లేదు.

అయితే మాత్రం తెనుగు చచ్చుదా?

తెనుగుభాష చచ్చుదయితే. నురి తెనుగుజొతి?

పైగా తెనుగువాడే యిలా అనడమా?

మహా కసి పుష్టుసింది నా కీమూటమీద.

*పైస్స్రగ్సలో మంచిపొండిత్యం సంపొదించా"లనుకున్నాను, వెంటనే నేను.

పాండిత్యం సంపాదించడమే కాదు, గుడిగోపురంమీద యెందు కెందుకో కలలు కనడంలో (గ్రంథాలు రచించా అనిన్నీ _కలగన్నాను.

వల్లూరి ప్రసా స్పై క వొకటి చ్చి ర్‌ ముందు; బహౌ రసవంతమైన వుదంతం

అప్రయత్నంగా - అనుకో ఖూాచోహ్మాట్వు కారణ నట్ట నా జీవితం వొక

ఇప్పటికీ నా కబ్బురపాటు కలిగిస్తూనే వుంటుం దది, జ్ఞాపకం వస్తే ఈపదన్న మ యేమిటో, అప్పుడు గుర్తించా లేకపోయాను! ఇవ ప దూహించా

బరిగించేమిటం ఓ?)

ఒకటి రెందు నూపాల్లో వే నిక వల్టూరు. విడిచిపెడతా నవగా, వాకవాడు

“ఒకవమూ టిలా రా నాయనా” అంటూ నన్నొక ముసలావిడ పిలిచింది, తన యించోకి.

రమౌరమీ డెబ్బయి సంవత్సరాల వితంతు వామె.

ఇంటి కంతకీ తరుచు వొక్కర్తే వుండేది.

అంతకిముం దొకమాటు నీలాటి రేవున చూశా నావిణ్ణి.

ఆవేళ నేను ప్నానానికి వెళ్ళేటప్పటికి నానా అల్లరిగానూ వుంది, కోనేటి పావంచాల రేవు.

స్నానాలు. చేస్తున్నా రిద్దరు విద్యార్దులు నీళ్లు కలిచివేస్తూనూ, నొకళ్ళమీద వొకళ్ళు చల్లుకుంటూనూ,

వాళ్ళమధ్య స్నానం చెయ్యడం వాకిస్ట్రం లేకపోయింది.

నదిలో నయినా, కాలవలో నయినా, చెరువులో నయినా యెంతమందితో నయినా కలిసి తృప్తిగొనే స్నానం చెయ్యగలను గాని అక్కడ యెవరయినా శేరింతాలొడుతూ వుంటే మాత్రం నావల్ల కాదు.

అప్పటికీ యివ్పటికీ యిదే నా పద్ధతి.

అంచేత, ఆ పావంచాల రేవుకి పాతిగణాల వడనురగా వున్స కాలిరేవుకి వెళ్ళి స్నానంచేస్తున్నా నావేళ.

ఆ సమయాన వచ్చిం దావిడ తడిబట్టతో చిన్నబిందె బుజాన పెట్టుకుని.

పావంచాల ేవుకి ఆవిడా మళ్ళలేకపోయింది.

నలుగురైదుగురు కమ్మ్త్రీలు మందలించే వెళ్ళారు గాని; అది నాటలేదా విద్యార్హులకు.

అందువల్ల నేనున్న రేవుకి వచ్చిం దావిడ, విసుక్కుంటూనూ గొణుక్కుంటూనూ.

అయితే, నేనున్న రేవులో దిగడమూ కష్టమే, యెక్కడమూ కష్టమే, వయసు మళ్ళిపోయినవాళ్లు.

అరవైయేళ్లు దాటిన స్త్ర, బిందె బుజాన పెట్టుకుని యెక్కడం సాధ్యమే కా దసలు.

అప్పటికి నా స్నానం ముగిసి, నేను పూర్తిగా పరిశుద్దుణ్ల్ణయి. వుండడం గుర్తించింది కొబోలు “నాయనా, దిగి మళ్ళీ యెక్కలేను, ఈ బిందె ముంచినా కందిస్తావా?ో అనడిగిం దావిడ, నన్ను.

బదులు చెప్పలేదు నేను - మరింత లోతుకు వెళ్ళి, నిర్మలజలం ముంచి, బిందె ఆమె కందించాను, వెంటనే,

చాలా సంతోషించిం దందుకొమె.

ఆశీర్వ్చచనమున్నూ చేసి వెళ్ళిపోయిం దింటికి,

అదిగో ఆవిడే ఆవేళ నన్నింటోకి రమ్మవి పిలిచింది.

నేను వెళ్ళాను.

“విద్యార్హు అందరిలోనూ వినయవిధేయతలు కలవాడవు నువ్వు. మీ గురువుగారు నిన్నే మెచ్చుకుంటారు, నాకు. తెలుసో అంటూ తానున్నూ మెచ్చుకుంటూ, నన్నాక మూలగదిలోకి తీసుకువెళ్ళి చావపరిచి, కూచోమంది, ముందావిడ.

ఒక పటికిబెల్లం ముక్క నా చేతి కందించింది, తరవాత.

*తిను నాయనా” అంది. *

“*తప్పోదంది, నా తటపటాయింపు చూసి.

“తింేగాని వొప్ప”నంది.

ఇలాగ తప్పనిసరి కాగా నోట్లో వేసుకున్నా నది నేను, *ఆ్రనేభ బిందె ముంచి యిచ్చినందు కిది ప్రతిఫలమొ, మళ్ళీ యేదయినా పనిచేయించుకోడానికొక యెరా: అనుకుంటూనే.

మంచినీళ్లున్నూ యిచ్చింది.

"ఇదంతా అయాక యెదటి గోడకి చేరబడి కూచుని “నేనొక్క టడుగుతాను. అంటే, కోరతాను. నువ్వది వేసిపెట్టాలి. ఎక్కడొ - ఎప్పడూ - యెవరితోనూ చెప్పనూగూడ దేమంటాగోవంది.

*ఆదేమిచో చెప్పోమన్నా న్నేను,

“ఎవరికీ చెప్పను, చేస్తా”ననిన్నీ అన్నాను.

ఇలా అన్నా నంతే, ఉత్తరక్షణంలో, పైటకొంగులో నుంచి వొక పుస్తకం తీసి నామీద పడేసిం దావిడ, బెల్లించి చూస్తూ.

చూడగా, మదనకొామరాజు కథల పుస్తకం అది.

అదే మొదటిమూటు నేనా పుస్తకం చూడ్డం.

ఆ పేరయినా వినివుండలేదు నేనంతకు ముందు,

“కామరాజు”కి. గల విశేషణం చూసి శృంగారగ్రంథం అయివుంటుందనీ అనుకున్నాను. వృద్దవితంతువు చేతిలో వుండడంవల్ల ఆ పేరింటివాడు రచించిన వేదాంతగ్రంథం అయివుంటుందనీ అనుకున్నా న్నేనప్పుడు.

తీరుబడి అయినప్పుడల్లా వచ్చి - తాను పిలననే అక్కగర్లేదుట - వంటచేసు కునేటప్పుడు తప్ప పొద్దున వచ్చినొ సరేట, మధ్యాహ్నం వచ్చినా సరేట - అది చదివి తనకి వినిపిస్తూ వుండనుని ఆమె కోరిక

ఎటూ చెప్పలేకపోయాను, కొంతసేపు నేను.

కాదనిన్నీ అనలేకపోయాను చివరికి.

అ మొదటినాడు వొక్క గంట పైగా చదివి చెప్పినట్టు జ్ఞాపకం.

వారాని కేవొకటి రెండురోజులో తప్ప, మొత్తానికి దినమ్మూ చదువుతూనే వచ్చా న్నేనది దినానికి గంటకి తక్కువలీకుండా.

కొద్ది పిజీలు చదివేటప్పటికి ఆది శృంగారగ్రంథం అని తెలిసిపోయింది. నాకా

కొని, ఇటు వృద్దవితం, = అటు శృంగారగంథమూ - స యేమిచో నా బీ లల ఓ ఈ సన్నివేశం

అయినా చదవడం మానలేదు నేను.

అయితే “ఆవిడకోసం చదువృతున్నానా, నొ కోస వో అనసించింది. కొన్నాళ్ళు గడి నటప్పిక కోసమే చదువుకుంటున్నానా

కధలు వింటున్నాను - కథలు సదురున్నాను - కథ లల్గుతూనూ వున్నాను గౌవి కథల పుస్తకం చూసి యొరగనప్పటికి నేనెప్పుడూ,

“కథలకు వుస్తకాలుంటాయా?” అనిన్నీ అనిపించింది వాకు.

అంచేత, చిరకాలంగా వున్న లోఓదో తీరిపోయిందన్న తృష్తి కలిగింది దాని పరిచయంతో నాకు.

“ఇంకా యెన్ని రకాలున్నాయో కథల పుస్తకాలు బజార్లో” అనుకున్నా న్నేను.

*ఆవిడదగ్గిరే వున్నా యేమో యింకా కొన్ని?” అనిపించింది గాని; సాహసించి ఆఅఆడగలేకపోయా నా మాటు.

విని ఆవిడ సంతోషించడంకంటే యెక్కువయిపోయింది, చదవడంలో నా సంతోషం.

పారమూ పనులూ త్వరగా తెమళ్చేసుకోసొగా నందుకోసం. నేను.

భావనలో మైమరువు కలిగించే గోపురం కూడా మరిచిపోయాను దాంతో నేను.

*ర్పుచి పుట్టింది నాయనకి” అందొకనా డావిడే, నా ఆత్రం కనిపెట్టి.

అన్నట్టు చెప్పడం మరిచిపోయాను, దినమ్మూ పటికి బెల్లమ్ముక్క పెడుతూనే వుండిందామె నాకు.

వటికిబెల్లమ్ముక్కొ, మంచినీళ్ళూ, ఆ వుస్తకమూ వొక్కమాళేు తెచ్చి అక్కడవుంచే దసలావిడ.

“ఈ కధల మాధుర్యం ముందు పటికిబెల్లం తీపి యే మూలకి?” అన్నమాట నాలుక చివరికే వచ్చేసిం దొకనాడు నాకు కాని నిగ్రహించుకున్నా న్నేనది.

అంట్‌ యింకేమయినా వుందా?

అస్తమానమూ చదివి వినిపించ మంటూ కూచోదూ ఆవిడ?

అనకపోతే మాత్రం వూరుకుందా పోనీ?

పొద్దున్న వెడితే “మధ్యాహ్నం కూడా రాగలవా” అనీ, మధ్యాహ్నం వెడితే “పొద్దున్న కూడా రాకూడదూ?” అని (ప్రారంభించింది.

వెళ్ళకపోయినా వూరుకునేది కాని; అక్కడా అక్కడో అర్ధం చెప్పమనేది.

శృంగారఘట్టాల్లోనే అడిగే దామాట,

మంచుతెరలో వున్న మనిషి అన్నట్టుండేది, వొటి అర్ధం నాకు.

తెలిసినట్టుండేవి, అవగాహన అయేవి కావ.

కౌగిలివంటి శట్దా లున్నవున్నట్టు చదవడానికిన్నీ యెబ్బెట్టుగా వుండేది నాకు.

“కాదూకూడ”దం'కీ “అక్షరం అలుముకుపోయిందండీ” అనేవా జ్లాక్కొక్కవ్వడుు

దినమ్మూ ఆవిడ అర్ధం అడగడనూ వేను తెలియ దనడమూ మాత్రం తప్పలే దెప్పుడూ.

“పాపం - కుర్రతనం” అంటూ జాలిపడే దావిడ అందుకు.

కొన్నాళ్ల కావ్లుస్తకం అయిపోయింది.

“మళ్ళీ మొదటికి రోమ్మం దావిడ.

అప్పుడు సాహసించా న్నేను *బ్గంకో వుస్తకం లేదూ?” అనడానికి,

“లేదు నాయనా” అందావిడ, యెంతో బాధపడుతూ.

జనా క్రెలొ వస్తాయి నాయనా” అనడిగింది, మరి, యిదెలొ వచ్చిందో? “ఎక్కడయినా దొరికితే నువ్వే తీసుకురా పోనీ” అంది. “డ్తబ్బులు నేనే యిస్తానులే” అని దైర్యం చెప్పింది. చేసేది లేక అదే మళ్ళీ చదివాను. మళ్ళీ మళ్ళీ కూడా చదివాను. 'క్రమాంతరాలమీద వొక్కొక్క సన్నివేశం కొంచెం కొంచెం అర్హం అవుతున్నట్టు నిపీంచసాగింది నాకు. అది గ్రహించి తల వపంకించుకునే దావిడ. మొత్తర నాలుగయిదు. మౌట్లయినా మళ్ళీ మళ్ళీ చదివాను. నేనది, విసుగు మౌత్రం కలగలేదు నాకు. ఆవిడ యెన్నాళ్ళబట్టి వించోందో మరి, వ్యగ్రోత్సాహంతో అయితే, ఆవిడ కదొక్క శు గతి అయింది నాకేం) అన్ని మౌట్లుది చదివేటప్పటికి వసుచరిత్ర మీదికి పోయింది నా చూపు. గురువుగా రందుకు నిషేధం చెప్పివుండడంవల్ల కొత్సుక్యం మరీ యెక్కువయి వ్టి ల స్స తట్‌' స పోయింది. తన అరుగుమీద కూచుని, భట్రాజుల అబ్బాయి, పారం వల్లించుకునేటప పడు చూడనూ చూశా నాగ్రంధం నేను, అయితే పద్యాలా, వుక్కుతునకలా అవి? పోనీ అంటే, నచనమూ అలాగే వుంది అందులోది, కరిగిన ద్రవం - జొతికి మాత్రం వుక్కే. విసిగిపోయా. న్నేను. సుజిలీ వుస్తకమే. అయినా, దాంతో మదనకామరాజు కధల భాష అమృతమే అయిపోయింది నాకు. వచనంలో వున్న సౌలభ్యం పద్యంలో లేదని - వుండడానికే వీల్లేదని పారశాలలో మూడో తరగతిలో రుక్మిణీ కల్యాణం చదివినప్పుడే అనుభూతం అయివుండింది నాక అర్ధమే కానక్కరలేదనుకుంయే, వసుచరిత్రలో వాచకమే సరిగా నడవలేదు పారశాల చదువు తక్కువే అయినా, ధారాళమైన వాచకం నాది మొదణ్టుందీ. గురువుగారే అనేవారీమాట ల; పిస లా ॥ తక్కిన విద్యార్దులను నిరసిస్తూ. కొని, న వాచకం. ముళ్ళడొంకళ్లో బోసికాళ్ళ నడక అయిపోయింది, ఆ వసుచరిత్రలో నా పద్యంమీదకంళటే వచనంమీదా, వచనంలో మళ్ళీ స సులభమెన సరళవచనంమీదొ రుచీ, అభిమానమూ కలగడాని కిటేకొరణం మ నాకు తరవాత మరెన్సో ఘటనలు తటసపడి " శ స్టిరపడిపోయింది. ౬ న్నూ తటస్టపడి, యీ వచన ట్రతి నాకు ఇక యిక్కడ. చెప్పవలసిం. దేమిటం టే? 'శ్రీ,పాద సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రి

ఇలాగ మదనకామరాజు కథలు చదువుతూ చదువుతూనే, వుండుండి వొకనాడు *నేను రేపు మా వూరు వెళ్ళిపోతున్నా"నన్నా నావిడతో.

“ఏమి నాయనా?” అందావిడ, నిర్విణ్లయి.

చాలా విచారించింది, అ మాటమీద.

ఏదో చెయ్యిజారిపోయేటప డు కలిగే విచారంలా వుండిందామె విచారం.

“ఇక్కడ చదువు సాగడంలేదూ”” అనడిగింది.

నచ్చచెప్పడానికిన్నీ యెంతో ప్రయత్నించింది; కాని లాభంలేకపోగా “*వెళ్ళ్చేటవ . డొకమాటు నాక్కనపడు. పోనీ యీ దారినే వెళ్లు" అంది.

ఎందుకో అర్ధం కాలేదు గాని, మర్నాడు మూట చంకని పెట్టుకుని వెళ్ళగా, పెద్ద వటికిబెల్లం పొట్లం చేతిలో వుంచి *“వెళ్ళినచోట శ్రద్దగా చదువుకో నాయనా” అంటూ, దీవించి పంపించింది.

అయితే, నాచేత అది చదివించుకుని ఆవిడ పొందిన వ్రయోజనం యేమిటో గాని నాకు మౌత్రం మంచి కధాభిరుచి కలిగింది దానివల్ల,

అదే కథారచనలోకి దింపేసింది, చివరికి నన్న.

తరవాత, ఈ అరవైయేళ్ళ జీవితంలోనూ నేనెన్నో కథల పుస్తకాలు చదివాను కాని, మదనకామరాజుకధ లంటే యిప్పటికీ నా కెంతో ప్రీతి.

అంచేత, ఆ వెళ్ళడంలో, మండపేటలో ఆ కథల పుస్తకం కొనుక్కునే నే నింటికి వెళ్ళాను.

రోజూ రోజూ చదివానది.

నయసు వచ్చినకొద్దీ అర్దం అయింది నాకది.

అర్ధం అయినకొద్దీ ప్రీతిపాత్రమున్నూ అయింది నాకది.

దాని మాధుర్యానికి చొక్కి తరవాత చాలాకాలానికి సరళభాషలోకిన్నీ మార్చేశానది.

శ్రీవావిళ్ళ వేంక కేశ్వరశా,స్త్ర,గారు చేయించా రావని నాచేత.

వ్యాపారదృష్టితోనే వారావని చెప్పారు, నాకు తగిన ప్రతిఫలం యిచ్చే చెప్పారు, నిజమే.

అయితే, దానియెడల నా కృతజ్ఞత తెలుపుకోడానికీ - ముఖ్యంగా నా రుణం తీర్చుకోడానికి నేనే చెయ్యవలసిన వని కనకనే వారు నాకు చెప్పారన్న నమ్మకంతో అందు కొవ్వుకున్నా న్నేను.

(29)

బ్రహ్మశ్రీ, దర్భా బైరాగిశాస్త్రీగారు హాశేనువురం అ(గ్రహారీకులు.

చామర్లకోటకి పశ్చిమంగా 'మైలుదూరాన వుందావూరు.

వారి పూర్వులకు పిరాపురం మహారాజులుంగా రిచ్చినుండిన అగ్రహారం అది.

పిరాపురంవారు. దానికి పెట్టిన పేరు “*నరసింహారాయపురం అగ్రహారం” అని.

అయితే, అది హుశేనువురం గగ్రామానికామకుని వుంది.

అంచేత, చ్లిరపరిచితమైన హుశేనుపురమే గాని ఆ పేరు వాడుక కాలేకపోయింది.

అగ్రహారం అన్న విశిష్టనామం కూడా హుశేనువురానికే భుక్తం అయిపోయింది, చివరికి. లెక్కల్లో మాత్రం “*నరసింహారాయపురం అగ్రహారం” అనే వ్యవహారం, యిప్పటికీ. బైరాగి శాస్త్రైగారు మాకు బంధువులు. వరసకి నాకు అన్నగా రాయన. ఆయన పితామహీ మా పితామహీ అక్కా చెల్లెళ్ళు. మహాతపశ్శాలి పిడవర్తి చలమయ్యశా,స్త్రీ,గారి కూతుళ్లు వారు. దైరాగిశాస్త్రిగారి తల్లి - అంటే దర్భా చలమయ్య శాస్త్రిగారి భార్య చిన్నపూర్లమ్మగారూ మా నాయనగారూ మేనత్తమేనమామ బిడ్డలు. పిడపర్తి చలమయ్యశా,స్త్రిగారికి కొమార్త లయిదుగురూ వొక్కరే కుమారులు శేషాచలశా,స్రిగారున్ను. ఆ శేషాచలశా,స్త్రిగారి కిద్దరు కుమారులూ,. యిద్దరు కొమార్తలూను. వారి కుమాళ్ళిద్దరూ పూర్ణయ్యలే, కొమార్తలున్నూ యిద్దరూ పూర్ణమ్మలే “పెద్ద” “చిన్న” అన్న ఉవసర్గలతో వారికి వ్యవహారం. హశేనుపురం దర్భావారు నప్రతిగ్రహీతలూ, నిరతాన్నదాతలున్నూ, మొన్నటిదాకా. తరతరాలుగా సంస్కృత వండితులూ తపోధనులున్నూ. కావ్యపారం కోసం నేను వల్లూరు. వెళ్ళాటప్పటికి మా చిన్నన్నగారు, చదువుకుంటున్నారు, బైరాగిశా స్త్రిగారి దగ్గిర, మే మిద్దరమూ వొక్కచోట వుండడం యెందుకని అప్పట్లో నన్ను వల్ళూరిలో ప్రవేశ పెట్టారు మా నాయనగారు. వల్ళూరిలో నాకు మేఘసందేశం సగం అయేటవ్పటికి, సాహిత్యవిద్య పూర్తిచేసుకుని మౌ చిన్నన్నగారింటికి వచ్చేశారు. నన్న మా నాయనగారు బైరాగిశా,స్త్రీగారి దగ్గిరికి వేట్టపాలెం పంపించారు, అటు భీమవరంతో చామర్లకోటలాగా, యిటు గునుపూడితోనున్నూ ధీమవరంలాగా, బాపురంతో బరంపురంలాగా, వెలంపాలెంతో దాక్షారామం లాగా, గుడవరితో కలిసీ వున్న గ్రామం వేట్లపాలెం. చా చౌమర్లకోటకు మైలులో వాశేనువురమూ, పాశేనువురానికి మైలులో వేట్లపా [మా న్నాయి కాలవగట్టునే పశ్చిమాన గాని? రెండింటికీ వాస్తేనుశకాంత్‌రం హుశేనుపురంలో బాహాటంగా పగలే వ ప ? వ చ్చి, యెదటపడి గద్దిం గాదెలు దోచుకుపోయేవారు దొంగలు, వేట్లపాలెంలో అలాంటిదేమీ లేదు. చిన్నీ ఆ బాధవల్లనే హుశేనువురంలో వున ల్లి 1 (బాహ్మలందరూ - అంశే దర్వా వారందరూ వేట్లపాలెంలో (ప్రవేశించి వుండినారు, నేషు వెళ్ళాటప్పటికి. దా బెరాగిశా స్తి;గారెప వుంచి 'ఆ/గౌ రెప్పచూ, యెవరికో కొందరికి కావ్యవ్యాకరణాలు పాఠం చెబుతూనే 70 ీీ,పాద సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రి

మహావైయాకరణి నోరి సముబ్రహ్మణ్యశా,స్త్రిగారి దగ్గిర సిద్దాంతకాముదిన్నీ చదివారు.

విశేషం యేమిటం క?

కౌముది నిక్క పాఠం చెప్పేనా రాయన్య యిక కావ్యనవాటకాలకు, చదివిందీ చదవందీ అన్న భేదమే లేదు.

అగగ్రహారీకులు కనక, అగత్యం లేక దేశం తిరగలేదు గాని, సాహిత్యవేత్తగా బాగా వ్రఖ్యాతి పొంది వుండతగ్గవారు టైరాగిశా,స్ర్రగారు.

తల్లిదండ్రులకు చాలామంది పిల్లలు నష్టపోయాక నిలిచిన మొదటి పురుషసంతానం బైరాగిశా,స్త్రిగారు, అంచాతే వచ్చింది *బైరాగి అన్నపేరు, వారికి.

జా(గ్రదావస్టలో వుండినంత'సేపూ జవం చేసుకోడమూ, పాఠాలు చెప్పడమూ - ఇంతే ఆయన . దినచర్య

నడుస్తూ కూడా ఆయన సాహిత్య విషయాలే ఆలోచించేవారు, తొదాత్మ్యంతో.

మరో విషయమే ఆయన తలకెక్కేది కాదు.

“రెండూ మూడూ యెంత” అనడిగితే “యెనిమిది కాదూ?” అని యెదు వడిగినట్టుండేది ఆయన లోకజ్ఞానం.

మొత్తానికి బైరాగిశా,స్త్రీగౌరి స్వభావం విచిత్రంగా వుంటదేది.

నాకు బొగా చిన్నతనం.

ఒకమౌాటు, తను పెద్దమేనమావము పెదపూర్హయ్యసిద్దాంతిగారి వూరు వులగుర్త నుంచి దీపాలు పెసట్టవేళకు మా పొలనమూరు వచ్చా రాయన.

ఇంటో మా అమ్మగారూ, మా చిన్నక్కా, మా చెళ్లెలూ, నేనూ మాత్రమే వుండీనాం.

రాత్రి భోజనం కావడం తడువుగా “పిన్నీ, మరి వెడతా”నంటూ లేచా రాయన,

*నేప్పు పొద్దుటి బండికి వెడుదువుగాని, నాయనా” అన్నారు నూ అమ్మగారు, ఆయన వినిపించుకోలేదు.

“ఇల్లు విడిచి నాలుగు దినాలయింది, వెళ్ళా”లనే తప్ప మరో మాకే రానివ్వలే దాయన.

పొలమూరికి మైలుదూరాన వున్న అనపర్తి దగ్గిర యెక్కితే, వారి గుమ్మంలో దిగుతుంది, చామర్లకోట కాలవపడవ, తెల్లవారాటప్పటికి,

రాత్రంతా మాత్రం వడనలో వుండాలి, అంతే.

కానయితే, పుచ్చపువ్వులా వెన్నెల కాస్తూవే వుంది.

అయినా ఆయన సంగతి తెలుసు కనక “నాయనా, చేలగట్ల మీదుగా వెళ్ళాలి. చీలికలు వచ్చినచోట నిర్రేశించి చెప్పడాని కీప్పుడెనరూ వుండరు. నువ్వు అనపర్తి వెళ్ళలేవు, నా మాట విను, వెళ్ళవద్దు” అంటూ చిలక్కి చెప్పినబ్టంత చెప్పినా ఆయన వినిపించుకోలేదు.

యాదాలాభంగా అయితే యెన రెన్నిచెప్పీనా వినేవా రాయన, సొంతంగా అనుకున్నారా, మరి ఫాలాక్టుడు చెప్పినా లాభం లేకపోయేది.

వీమి తటస్టించనీ, అనుకున్నంతా చేసెయ్యవలసిందే.

అంచేత, చేసేది లేక “అయితే, యిదిగో, వృత్తరంగా వెళ్ళు. ఈరు దాటాక

మురుక్కాలన తగులుతుంది, దిగి, దాటి, అవతలి గబ్బక్కి చేలగళ్టే మళ్ళీ వుత్తరంగానే వెళ్ళు, కాలవగక్టే మొత్రం వెళ్ళకుమా” అని పదిమాట్లు చెప్పారు మా అమ్మగారు. దీనిమీద *ఆ, కుర్రపిల్లవాడికి చెప్పినట్టంత చాదస్తంగా చెబుతా వేమిటి పిన్నీ?” అంటూ చాలా అభిమానపడ్డా రాయన,. మా అమ్మగారూ, ఆమె వెంట నేనూ పదిబారలు వెంటవెళ్ళి సొగనంపి “మహిమ్నః పారంతే” అంటూ శినమహిమ్నం అందుకుని అడుగు ముందుకీ వేశా రాయన. కొంతసే పాయన మామే చెప్పుకుని మేము పడుకున్నాం. తెల్లవారుతోంది. నేను అరుగుమీద కూచుని దంతధావనం చేసుకుంటున్నాను. అక్కడ. పడన దిగి యిల్లు చేరుకోవలసిన వేళకి “పిన్ని యేమి చేస్తోంది క. అంటూ యిక్కడ మా యింటికి వచ్చారు బైరాగి శాస్త్రిగారు, మళ్ళీ. నేను తెల్లపోయాను. “ఏం, దారి తప్పావనా నాయనా”గో అనడుగుతూ మా అమ్మగారు. కొళ్లు కడుక్కోడానికి నీళ్ళిచ్చారు. “నువ్వన్న స్టే జరిగింది పిన్నీ” అంటూ జరిగిందంతా చెప _)కునివచ్చా రాయన, తాపీగా కూచుని. 'వ్రతీ అక్రరమూ స్వుటంగా వుచ్చరిస్తూనేగాని మాట్టాడేవారు కారాయన. సంధ్యావందనంలో గాయత్రీజపం దగ్గిరికి వచ్చాటప్పటికిది దీక్షే అయిపోయేది. ఇతర్లకు అష్టోత్తరశతగాయత్రి ముగిశాటప్పటి కాయనకు దశగాయత్రి మాత్రమే అయేది. కోర్కి ప్రాధ్ధేయపడి పలికించుకుని మేమెన్నో మాట్లు విన్నాం, మూహేశ్వరసూత్రా లాయన ఉచ్చరిస్తే పరమేశ్వరుడు డమరుకం వాయిస్తున్నాడా అన్నట్టుండేది. న! ౬ ఈ అలవాటు చొప్పున మహిమ్నశ్ళోకాలు స్పుటంగా ఉచ్చరించడంలోనూ, వాటి భావం మననం చేసుకోడంలోనూ మురుగుకొాలన దగరికి వెళ్ళాటప్పటికి మా అమ్మగారు. చెప్పిన వివరాలన్నీ మరువువచ్చాయి, ఆయనకు. “పిన్ని కాలవ దాటి అవతలిగశ్ళే వెళ్ళమందా, దాటకుండా యివతలిగళు వెళ్ళమందా?”" అంటూ విచికిత్స న " క్‌ ఎటు చూసినా ఎవరూ కనవడలేదు. తోడు మధనపడి, యీ విస్మృతికి పడన దాటిపోతుందన్న ఆదుర్గా దు కొగా? వ దాటకుండా యివతలి గట్టి పశ్చిమంగా బయలుదేరారు, గామ బయలుదేరడం తూర్పుగా అయితే మైలు దూరాన మహేంద్రవాడ (గ్రామమూ తగులును, యిబ్బందీ లేకపోయివుండును. పశ్చిమంగా. వెళ్ళడం అసందర్భ మే కాదు, మువ ఎన్నూ అయిపోయింది. 72 శ్రీపాద సుద్రహ్మణ్యశా,స్త్రీ

పొలమూరికి పశ్చిమంగా, రమారమీ మైలు దూరాన తుల్యభాగానది వుంది.

అఖండ గోదావరి సప్తశాఖల్లో వొకటీ, మొదటిదిన్నీ అది.

కాకినాడ దక్షిణాన, చొల్లంగి గ్రామం దగ్గిర సాగరంలో సంగమిస్తుం దొనది.

సంతానకాంక్ష గలవారికి ఆవశ్యక మయిన సప్తసాగర యాత్ర, పౌొషబహళ అమావాస్యనాడు తుల్యాసాగరసంగమం దగ్గిరీ ప్రారంభం అవుతుంది.

సప్తసాగరాలం టే అఖండ గోదావరి ఏడు శాఖలూ సాగరసంగమం చేసే స్థలాల కన్నిటికీ కలిపి పేరు.

సప్తసాగరయాత్రకు ఇక్కడ, సాగరాలు అవి వ్యవహారం, జనసామాన్యంలో.

అయితే, తుల్యభాగ ఆదిలో అంతర్వాహిని.

తుల్యమపహార్షి తన ఆశ్రమషప్రాంతం జలప్రచురం కాకపోవడం వల్ల చాలా బాధపడి బాధపడి, అఖండ గోదావరినుంచి తన ఆశ్రనుం మీదుగా వాక పాయ తీసుకు వెళ్ళాడు.

అదే తుల్యభొగ.

అయితే, తన అనుజ్ఞ పొందకుండా తుల్యు డాపని చేసినందుకు మిక్కిలీ ఆగగ్రహవడి “తుల్యభాగ అంతర్వాహిని అయిపోవాలి అని శపీంచేశాడు, గౌతముడు.

అది వంకరటింకర అయిపోయేటట్టున్నూ శపించేశాడు.

కాని తుల్యు డంతటితో నిరాశ చేసుకుని వూరుకోలేదు.

అది మళ్ళీ బహిర్వాహినిగా చేసుకున్నా డాయన, చాలా శ్రమవడి.

వింతగా వుంటుందా విధానం, వినడానికి.

నీరు పడేదాకా ఒకచోట నుయ్యి లాగ గొయ్యి తవ్వించా డొయన, మొదట.

వ్రవాహం యిటు సాగుతూ వుండివుంటుందవి వూహించి దాని క్కిందుగా కొంత దూరాన అంత గొయ్యి తవ్వించాడు, తరవాత.

మొదటి గోతిలో పసుపు కలిపాడు.

కొంతసేవు నిరీక్రించాడు.

చూడగా. రెండోగోతిలో నీళ్ళు పచ్చబడ్డాయి.

దీంతో, వ్రవాహసరణి తేలిపోయింది.

వెంటనే ఆఅ రెండు గోతులూ కలిశేటట్టు కాలవగా తవ్వించాడు.

ఈ విధంగానే నది అంతా బయటికి తెచ్చుకున్నా డతను, దీక్షపట్టి.

సాగరసంగమమున్న్నూ చేయించాడు.

పొలమూరి దగ్గిర - అంటే తన ఆశ్రనుం దగ్గిర తుల్యుడు ఆ నదిని వుత్తరవాహినిగా చేసుకున్నాడు.

వంకరటింకర అయిపోవాలన్న గౌతముని శాపం అతనలా వుపయోగించుకున్నాడు.

దీనికి తగ్గట్టు పాలమూరి శివాలయం పశ్చిమాభిముఖం.

అది శిధిలం కాగా, నాకు ప్రాజ్ఞత వచ్చాక వూరివారు మళ్ళీ కట్టేంచారది విప్పి, కాని దాని ప్రాతిపదిక బహా్రాచీనం.

ఉత్తర వాహినీ, పశ్చిమ లింగమూ వున్నస్టలం గొప్పశ్తేత్రం.

అటు వొక్క కాశీలో మాత్రమే వుందిట, మళ్ళీ యిటు పొలమూంరిలో వుంది, అలాంటి దివ్యస్థలం.

పర్వం వచ్చిందంళే, ఆ 'ప్రాంతాలవా రనేకులు పాలమూరు వచ్చి తుల్యలో స్నానం చేసీ ధన్యులవుతూ వుంటారిప్పటికీ.

'డెల్చిసంబంధమైన కాలవలు రాకపూర్వం, తుల్య, కుల్య అంత సన్నంగానే వుండినా, పడవల వ్యాపారం జరిగేదిట మొదట బాహాటంగా.

(బ్రిటిషు గవర్నమెంటు స్ట్రిరపడి, ధవళేశ్వరం దగ్గిర అఖండ గౌతమికి ఆనకట్ట యేర్చడి, పంటచేల మురుగు పోడాని కొప్రాంతాన పెద్ద మురుగు కాలవ తవ్వించడంలో తుల్య కొన్నిచోట్ల అందులో కలిసిపోయింది.

ఇప్పటి పాలమూరు, ఆదిలో, పవులిబూరు అన్న సేరతో ఆ వుత్తర వాహిని తూర్చుగట్టున వుండేది.

అది యెలా తటస్టించిందో యెవరూ చెప్పలేరు గాని మునువు పులిబూరు వుండినచోట, తుల్య గట్టున శ్మశానం ఏర్పడి వుందివ ఎడు.

ఆ కారణం వల్ల శివాలయం ఆనుకుని అరమైలు దూరాన తూర్పున మళ్ళీ రూపొందింది, ఆ వూరు.

దానికే యిప డు పొలమూరు అవి వ్యవహారం.

వధ్నాలుగోశతాబ్దంలో పులిబూరు విద్యాపీఠంగా వున్నట్టు రెండు శాసనాలున్నాయి.

“శ్మశానవాటిక” అన్న పేరితో (ఇప్పటిపేరు విషభుజంగం) నేను రచించివున్న నవలకు వులిబూరు వినాశమే కథావస్తువు.

అది నా కల్పన.

మురుగుకాలవ గళ్టే పశ్చిమంగా వెళ్ళి, కాలవతోబాటు, దక్షిణంగా రెండుమూడు ఫర్గాంగులు వెళ్ళటప్పటికి, బైరాగి శాస్త్రిగారికి అదిగో ఆ శ్మశానం తగిలింది.

అక్కడ వుండిన శిధిలపరికరాలనుబట్లి దాని నిజస్టితిన్నీ ఆయన కవగతం అయిపోయింది. ల క

అప్పటికి తెలిసింది దారి శప్పినట్టాయనకు.

అయితే. నలిగిన బాటనే జనసంచారం వుందని ఆ సమయాన, ఆయన క్కడ హ్‌ దొరుకుతారూ, అసలు దారి చూపించడానికీ?

• చేసేది లేక అక్కడే వాక చెటుకింద వ్‌ గాని, మరి 'గత్ర లేదను. ప్టంద చతికిలవడ్డా రాయన, తెల్లవారితే మేరునగథీరు ం యా ఎరునగరీ లాయవ, భయమన్నది యెరగరు, బంధువుల కందరికీ తెలుసు, కాకపోయినా, నిజంగా “బుషొ ఆయన, పీశాచా లాయన కళ్ళబడగలవా? ఉండగా వుండగా చంద్రగతిని బట్టి రాత్రి రెండు జాములు దాటి వుంటుందని ఆయన నిశ్చయించుకునే టఫటికి, తుం వ వెడుతున స్పటిక, తుల్య అవతల, పంటకాలవ గట్టున యెక్కడికో న్న యెవరిదో ద్రీర్పసంభాషణ వినవచ్చింది. 74 శ్రీసాద సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రి

ప్రాణాలు లేచిరాగా “ఆ వెళ్ళేవా రెవరో, దారి తప్పి నేనిక్కడ చతికిలబడ్డాను, వస్తున్నా నాగండి” అంటూ కేక చేశారు, శాస్త్రిగారు.

అ స్థలం యొరిగివున్నందున కామోను “బాబోయ్‌” అంటూ రివ్వున ఆ మనుష్యు లెగిరిపోయారు, ఇది వింటూనే.

తొడలోతు నది దాటి, పేరాసతో శాస్త్రిగారు పంటకాలన గట్టు చేరుకునేటప్పటికి శ్మశానం తప్పిందంతే, మరి ప్రయోజనం లేకపోయింది.

ఏమిటీ చెయ్యడం?

ఉన్నచోటనే వుండిపోతే యీ జిజ్ఞాస కలక్కపోవును.

పోనీ, ఆకాలవగ క్లే వెడదానుంళే, సాహాసీంచిన్నీ వెడితే, అనపర్తిగ్రామం ఆ వెళ్ళిన దిక్కునే వుండినా, ఈ కాలన అ వూరి మీదుగానే వెడుతుందో, మరో వూరికేసే మళ్ళిపోతుందో?

మళ్ళీ అసహాయు లయిపోయి, వొక చెట్టుకింద ఆ కాలవ గట్టునే గడిపా రాయన, శేషరాత్రి. _

తూరువు తెల్లవారుతోం దనగా మళ్ళీ జనసంచారం ప్రారంభం కాగా, దారి తెలుసుకుని, ఆ వంటకాలవలోనే సచేలస్నానమున్న్నూ చేసి “మీ యింటో భోజనం చేసే వెడదామనుకుంటూ వచ్చాొనంటూ వచ్చా రాయన, మళ్ళీ మా యింటికి.

మా అమ్మగారు చాలా నొచ్చుకున్నారు.

అయితే, జరిగిపోయిన దానికి చేసేదేమీ లేక్క నంట మాత్రం త్వరగా చేసి, భోజనం పెట్టి, శాస్త్రిగారిని పదకొండు గంటల బండికే పంపేశా రామె.

చెప్పవచ్చిం దేమిటంటే?

బైరాగి శాస్త్రిగారు, స్టూలదృష్టికి వో-ర్జి అమాయకులు.

సూక్ష్మదృష్టికి మాత్రం మహర్షి

శత్రువులున్నూ ఆయన నడవడిలో హెచ్చుతగ్గులు చూపించలేరు.

అయితే, పంక్తి అన్వయించడం వచ్చిందా, అందులో యెదురువాదమున్నూ వచ్చిందా, యిక యెలాంటివాళ్ళనీ కూడా “పాతేసి" విడిచిపెట్టవా రాయన.

ఆ మహానుభావుని అను(గ్రహంవల్లనే వా కోపాటి (ప్రవేశం కలిగింది, పంస్క లంలో.

అదే నా జీవితానికి వెలుగిచ్చింది.

మేఘసందేశం పూర్తి అయిపోయింది.

పూర్తి అయిందంళే, బండవల్లన చేసి శ్లోకాలూ శబ్దార్ధాలూ జిహ్వాగ్రాన వుంచుకున్నా నన్నమాట, నేను.

కాకపోతే, మేధావులైన మహా మహా సాహిత్యవేత్తలకే ఆస్వాదించడం పూర్తిగా పాధ్యపడదుగదా, పదిహేనేళ్లు నిండని క్రీ రకంరుణ్ణి, నాకేమి అవగాహన అవుతుందీ, అప్పుడా గ్రంధసారస్యం?

మరి, అంత చిన్నతనాన గురువు అది యెందుకు చెబుతారూ విద్యార్థులకు?

ఈ పార్యశక్రమం చాలా అసందర్భంగా వుందని నేనెన్నో మాట్లనుకుంటూ వచ్చాను, తరవాత్తరవాత. ఇంతకంపటేనూ ఘోరం, నాలుగు శబ్దాలు వల్లించిన వెంటనే రఘువంశం ప్రారంభించడం. సంస్కృత సాహిత్యంలో, అనేక (గ్రంథాలు, దేని కదే మవోకావ్యం అయినా, రఘువంశానికి సాటి అయింది మరి లేదని వా నమ్మకం. భావుకత వుంటే, బతికి వుండినంతకాలమూ ఆనందిస్తూ వుండడాని కా వొక్క గంధమూ చాలు, విసువు లేకుండా. కాళిదాసు, అంతటి మహానుభావుడయి వుండగా, అతని కావ్యాలు మూడూ కూడా లఘుత్రయంగానే నిర్ణయించి, మన పండితు లతనికెంతో అన్యాయం చేశారని నా పరితాపం. అయితే, పిరావురం చదువు పూర్తిచేసుకున్నాక, రఘువంశమూ, కుమారసంభ వమూ, మేఘసందేశమూ, భారవీ, షూఘమూ, శాకుంతలమూ, ఉత్తర రామచరిత్రా పరిశీలనగా చదివాను దీక్తప్రట్టి, మధ్యమధ్య తెనుగుగ్రంథం యేదిన్నీ ముట్టుకోకుండా, శ్రీ/హర్లుని వైషధమున్నూూ, అవ్వుడే చదివాను, స్టూలంగా. నిజంగా, అ గ్రంథాల ఘనతే కాదు, సంస్కృృతభాషా మాధుర్వము నా కవ డే అవగాపాన అయింది చక్కగా. ల టమున్నూ దాంతో, పార్యక్రమానికి సంబంధించిన అసంతృప్తిన్నీ అప డే. నివారణ అయిపోయింది, నిశ్శేషంగా. ళ్‌ లాలోచించే నిర్ణయించారు, సందేహం లే"దని నిశ్వయబుద్లిన్సీ కలిగిం గ్‌ శ్చ దప సడే. రా గుణింతాలు కాగానే, వా చిన్ననాటి దాకా, బాలరామాయణం ప్రారంభించే వారప్పటి పాఠశాలల్లో. | దాని ఆంతర్యం తెలిస్తే పూర్వుల నిర్ణయం యెంత సహేతుకమో అర్ధం కొంచెం పరిశీలిస్తే దాని ఆంతరంము. బోధవడుతుంది, స త్తి సులు ॥ అదేమిటంళే? భున్నూ * సులువుగా సంస్కృతం వినా తెనుగుభాషకు పరిపూర్తత లేదు. రానేరాదు కూడా. రా పిల్లల విశుద్దమునఃఫలకాలమీద, మొదట మొదట, మహీ వురుషుల రూపాలు అంకితం చెయ్యాలి, కొకీకుక్కల క్ముద్ర రూపాలు కావు. గుభంతాలు కాగానే - నోర్రు ముదిరిపోకుండానే వర్షక్ర మమూ, ఉచ్యారణరీతీ అలవర్సాలి, తరవాత అవి సాధ్యం కావు. గం ॥ అచ్చా స్టిరవడవు కూడా. ఆస్తికభాపం అలవడాలంచే, అవగాహాన చేసుకునే శక్తి ప్రారంభం కాకపూర్వమే దైవభక్తికి సంబంధించిన కొంత వాజ్మయం నోటికి వశ్చివుండాలి. 76 శ్రీపాద సుద్రవ్మాణ్యశాస్త్రి

ఈ అంశాలు బాగా పరిశీలించి, అప్ప) డాలోచించండి, - చూస్తేనే తెలిసిపోయే “ఆవునకు నాలుగు కొళ్లు” అనే. విషయమే చదవాలో, బాలరామాయణమే చదవాలో పిల్లలు?

మొదటే రఘునంశాదికం చెప్పడమూ యిలాంటిదే, తెలుసుకోగలిగితె,

ప్రారంభంలో బండవల్లన చెయ్యగూడ దనడమూ, పిల్లవాడే స్వబుద్దితో సకలమూ (గ్రహించా లనడమూ తప్పుడు సద్దాంతాలు, పూర్తిగా.

పంచకావ్యాలు మాత్రమే కాదు, వద్యకావ్యాలూ, చంపవువులూ, వచనగ్రంథాలూ, నాటకాలూ యెన్నో వున్నాయి, రసమహితాలు; కాని కావ్యపారం పూర్తి అయిపోయాక యెందరవి స్పృశిస్తున్నారూ, రపపిపాసువులే అయినా?

కారణం?

జ్ఞాపకమే రావు ఆ గ్రంథాల పేళ్లు కూడా, తీరుబడిమాట యేమయినా.

రఘువంశాదికం విషయం నూత్రం అలాకాదు.

చిన్నతనంలో, సర్గలకు సర్గలు గురువు లడిగినప్పు డల్లా, పుస్తకనిర పేక్తంగా గడగడ అప్పగించవలసివుంటుంది. కనక, అలా చెయ్యగలగా లంకే అప్పుడు బండవల్లన చేసితీరాలి కనక, అ మపహా[గ్రంథాల రసవత్తర ఘట్టాలయినా కొన్ని బతికి వుండినంతకాలమూ స్మృతిఫలకాన బొమ్మకడుతూనూ, చెవులలో వ్రతిధ్వనిస్తూనూ వుంటాయి, గుబురుగొమ్మల్లో మూసుకుపోయిన సంపంగి పువ్వుల మధురసౌరభం దానికదే దూసుకువచ్చి ఘ్రాణతర్పణం చేసేటట్టు.

లోకడద్డానంతోపాటు అర్హజ్ఞానమూ గ్రహణశక్తీ పెరిగి వుంటాయి కనక, ఆ స్మృృతితో, ఆ మహా(గ్రంథాలు మళ్ళీ వొకమాటు చదవా లని అభిలాషా రేకెత్తుతుంది, తరవాత్తరవాత, తప్పనిసరిగా.

నే నెరిగినవే యిలాంటి సన్నివేశా లెన్నో వున్నాయి.

కొక;--

విద్యాభ్యాసం ప్రారంభించిన కొత్తలో, ముధురమూ, సులభమూ, లలితమూ, రసబంధురమూ అయిన భాష గల గ్రంథాలు చదివించడమూ, వల్లింపజెయ్యడమూ మిక్కిలీ అగత్యం.

కనక, ఆ వసితనంలో రఘువంళాదికం చెప్పడమే మంచిది, సందేహం లేదు.

మేఘసందేశం పూర్తయిపోయింది, భారవి (ప్రారంభించా, నవ్యవధిగా.

దాంతో ఉన్నట్టుండగా, పున్నమి వండువెన్నెట్చోనుంచి అమాస కటికిలీకట్లో పడ్డ ట్లయింది నా పని.

ముందుకి వెళ్ళి మొదటివాచకం పూర్తిచేసి, వెనక్కీ వచ్చి అప్పుడు గుణింతాలు ప్రారంభించినట్టున్నూ అయింది నా వని,

వీమం ఓ?

భాషలో నమూర్చు, శైలిలో మార్పు, ధోరణిలో మార్చు, వస్తువులోవే పెద్ద మార్చు.

సాహిత్యసంపదలో అంతస్టు మారడాని కివన్నీ ఆవళ్యకాలే - కాదనను; కాని నా కా చిన్నతనంలో యీ రహస్యం _గ్లుర్తించతగ్గ పరిణతి యెక్కడిదీ?

అయితే, బైరాగి శాస్త్రిగారు పాఠం. చెప్పడం అంటే, అరిటిపండు వొలిచి చేతిలో పెట్టుడమే.

బోధించే నేర్పు ఆయన కున్నంత చక్కగా యే కొద్దిమందికో గాని వుండదు.

అంచేత, మొదటిసర్ల పూర్తి కావచ్చాటప్పటికి శైలీ ధోరణీ నాకు పరిచితా లయినాయి,

వస్తువు అందుబాటుకి వచ్చింది.

రుచిన్నీ పెరిగింది.

కాని మూడోసర్గ పూర్తి అవుతుం దనగా, హఠాత్తుగా నే నక్కణ్ణుంచి వెళ్ళిపోవలసి వచ్చింది.

అందుకెంతో బాధపడ్డా, నయినా, వెళ్ళిపోనలసే వచ్చింది.

దాంతో, నా చదువుకి పెద్ద దెబ్బ తగిలింది.

విఘాతమే యేర్పడిపోయింది.

తరవాత చాలా సాధన చేశాను, అలా చేసినందుకు అవ ాడీంకా చదువుకునే వుంపే యెంతో మేలు కలిగేది.

కొని ఆ యోగం లేకపోయింది.

ఏమయినా, వెళ్ళిపోకతప్పింది కాదు.

పోనీ, వెళ్ళిపోకుండా వుండలేకపోయా న్నేను.

కారణం, నిష్కారణం.

నడ్గగింజలో బచియ్యపుగింజాను.

ఎనరో సద్దిచెప్పనక్కరలేదు, నేనూ సద్దుకోగలిగిందే ఆ సందర్భం - పద్దుకో లేకపోయాను, అంతే.

ఉన్నదల్ని యేమిటంట)?

ఎన్నాళ్లు (ప్రయత్నించినా వేట్లపాలెంలో నా కారువారాలే దొరికాయి, కష్టంమీద.

స్టతిఫరులే గాని అక్కడి బ్రాహ్మల్లో చాలామంది ఉదారులు కారు. బొత్తిగా తక్కిన క దర్భావారు అక్కడ ప్రవేశించారేగాని అక్కడ విద్యావాసన వూళ్ళో వెలనాటివారివి, అయిదుగురూ వారాలిచ్చారు, గోల్కొండ వ్యాపారుల్లో వొక్క విరియాల రామయ్యగారు మౌత్రమే వారం యిచ్చారు, తక్కిన ట్రావా లం మర దముళ్ళనా శృయినా వున్నారు గాని, యేడోవారం కుదరలేదు.

యింట్‌' రెండు రో

కిష్టం లేకపోయింది. జాలు భోజనం చెయ్యమన్నారు. గురువుగారు, నొ శపవాత్త వన టూ. నొకనాడు. కూడా వారి యింటో. భోజనం మ్యట మొగమోటపడిపోయాను,. మరోవాదున్నూ. భోజనం

కాగా, ఏిడోవారం కోసం అక్కడికి మూడుమైళ్ళలో వున్న మేడపాడు గ్రామం వెళ్ళేవాణ్ణి.

రానూ పోనూ ఆరుమైళ్ళు నడవాలి, మేడపాడు (గ్రామంలో భోజనం అంటే.

అంచేత, ఆవేళ ఉదయం కాల్యకృత్యాలు వడిగా తీర్చుకుని వాటిపాఠరమున్నూ చెప్పేసుకుని, తొమ్మిదింటికి బయలుదేరి వెళ్ళి ఆ రాత్రి కూడా అక్క వుండిపోయేవాళ్లీ మళ్ళీ వెళ్లలేక.

అదివరకే యొరిగివుండిన స్కూలుమాస్త రింటో భోజనమూ నుకామూను, నొ కక్కడ.

ఆయన భార్య మా చిన్నక్కగారి అత్తవారి వూరిపిల్ల.

ఆమె ద్వారానే నా కాయన పరిచయం.

మొదటినూటు చుట్టపుచూపుగా వెళ్లి వేటపాలెం సంగతి చెప్పగా, ఏడోవారం తన యింటికి వస్తూవుండమని నిర్చంధమున్న్నూ చేసిందామె, వెనకటి పరిచయంతో.

అంచేత, నా కక్కడ యెరమరిక వుండేది కాదు.

దీనికి సాయం ఆయన దగ్గిర అరేబియన్‌ వైట్సు కథలూ, చార్‌దర్వీష్‌ కథలూ, శుకసప్తతికథలూ, రేచుక్క వగటిచుక్క కథలూ - ఇలాంటి వాబ్బయం చాలా వుండేది.

మదనకామరాజు కథల తరవాత అనే నేను చూడడం,

ఆ చూడడమున్నూ అక్కడే.

అయితే, నా కప్పుడొా పుస్తకాల పరిచయం కావలసివుండే వేట్లపాలెంలో యేడోవారం దొరకలేదనుకోనా?

కధారచనే నా జీవితానికి ప్రధానం కావలసివుండడంవల్లనేనా నుదనకామరొజు కథ లయితేం, అవయితేం నా కళ్ళబడడం మొదట?

ఏమయినా, మేడపాటి వారం నా జీవితానికొక చుక్కాని వనంటిదయింది.

తరవాత్తరవాత కాల[క్రమొన కలిగిన వరిచయాన్ని పట్టి ప్రయత్నిస్తే వేట్లపాలెంలో నా కేడోవారం దొరికే వుండును కాని, ఆ పుస్తకాలకోసం మేడపాటివారం వాదులుకోలేకపోయా న్నేను.

ఆ వూళ్ళో రెయిల్వే స్టేషనుమాష్టరుతో గూడా నాకు పరిచయం యేర్పడింది, అనుకోకుండా

రిటైరు కావడానికి తగ్గ వయస్సులో వుండేవా డాయన, కొని, సమవయస్కుడన్నట్టు కలిసిమెలిసివుండేవాడు నాతో

కన్నడ' దేశస్తు డాయన, మధ్వమతస్తుడున్నూ, వచ్చీ రాని తెనుగు మాట్లాడుతూ నన్ను విడిచిపెళ్టువాడు కాడు, మధ్యాహ్నం రెయిళ్ళు వెళ్ళిపోయింది మొదలు, సాయంత్రం రెయిళ్లు వెళ్ళేదాకా - మొత్తం నాలుగయిదు. గంటలు.

వద్దు వద్దంటూ. వుండినా రెండు మూడువాట్లు కాఫీ కూడా యిచ్చా డాయన ఫలహారం పెట్టి నాకు,

తరవాత మహాభారత విమర్శ చేసిన పెండ్యాల సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రి గా రావూరివార్కే అప్పుడే వారితో నాకు పరిచయం ప్రారంభం కానడం.

వస టిలోనూ భాష అసహ్యంగా వుండేది,

అయ ద్‌యమం మటు వేనవి విడిచి పెట్టలేకపోయేవాణ్ణి.

కాగా - అక్కడికి వెళ్ళగానే భారవి వొకచోట పడెయ్యడమూ, ఆ పుస్తకా లందుకోడమూమా వేమ. నే

నిజంగా, (శ్రువైష్ణవులు రామాయణం పారాయణ చేసేటట్టు చదివాను, వవి.

ఆ చదువు నన్ను కథారచనలోకి దింపేసింది.

దాంతో, వల్లూరిలో కథలు కల్పించినవాల్లల్దా, వేటపాలెంలో కథలు రచించడమే ప్రారంభించాము.

అవన్నీ శివరీలలకు సంబంధించి వ్యండేవి.

శివమహిమలతోమన్నూ విండివుండేవి.

'స్టేషమమాష్టరు, అవి రాసుకోడానికి రెయిళ్వేఫారా లిచ్చేవాడు, కావలసినన్నీ.

అయితే, ఆయన యీ నారం యిచ్చిన కాగితాలన్నీ నుళ్ళీ వారం నాటికి నేను నలుపు చెయ్యాలి, తవ్పవిసరిగా.

ఆ రాత చూపిస్తేనే మళ్ళీ కాగితాలిచ్చేవా రాయన.

ఇదికూడా నా కధారచనకు దోహదం అయింది, అనుకోనిది.

మొత్తానికి వేమ వేట్లపాలెం వెళ్ళడం కావ్యాలు చదువుకోడానికీ, అక్కడ వుండడం కధలు రాయడానికీ అన్నట్టుయింది.

లేకపోతే కాలం గడపడం యెలాగా)

గురువుగారి దగ్గిర రోజూ నాలుగేస శ్గోకాలు చెవ కోడం - ఆ వరసనే ఒక్క గంటసేవు అవి బాగా వల్లించడం - మన్నాడు పొద్దున చింతన చేశాటవ ొడవి తరిచితరిచి మనస్సుకి పట్టించుకోడం - రాత్రి పడుకువి ఆ సర్గలో అయిన శ్థోకాలన్నీ దండకం లాగ మూలం మౌత్రం మెల్లిగా యేకరువు పెట్టుకోడం - అంతే, మరి, పుస్తకం చేతబట్టుడం లేదు.

మధ్యాహ్నం భోజనానికి వెళ్ళిచోట కొత్త శోకాలు చూసుకోడం అయిపోయేది.

దీంతో, చాలామందికి నా చదువు కనవడేద కాదు పరీక్షిస్తే తప్ప

దీనికితోడు పక్షానికి మూడురోజు లనధ్యాయాలు.

పౌర్షమినాడూ, అమావాస్యవాడూ. వృస్తకమే ముట్టుగూడదు, మరి.

పాధారణంగా, ఆటల్లో దిగితే కుర్రవాళ్ళు కెంతకాలమూ చాలదు.

నాకు కావ్యపాఠానికి కొన్ని గంటలు సరిపోయేవి, కథారచనకు మాత్రం వారాలకు వారాలే చాలేవి కావ,

ఇదిగో, యిది నిమిత్తమాత్రం అయిపోయింది, నే నక్కల్లుంచి వెళ్ళిపోడావికి.

నేను. వెళ్ళిన కొవ్నాళ్ళకి గురువుగారి చిన్నమేనమామ పిడవర్తి చివ పూర్తయ్య పిద్దాంతిగారి రెండో కొడుకు సుబ్రహ్మణ్య శాస్టిన్నీ వచ్చాడక్కడికి చదువుకోడానికి.

అతను నాకంయటు కొంచెం చిన్న.

తరవాత యెప్పుడో అయిం దతనికి పెళ్ళి. మా అత్తవారి వూరే అతని అత్తవారి వూరున్ను.

అప్పటి కతను కుమారసంభవం చదువుతున్నాడు.

అయితే, అతను వారాలు చేసుకునేవాడు కొడు.

గురువుగారి తల్లి స్వయానా తనకీ మేనత్త కావడంవల్ల వారింటోనే భోజనం చేసేవాడు.

అతనికీ నాకూ మనస్సులు కలియలేదు.

నేను వారాలు చేసుకోడం, తానే గురువుగారికి చుట్టుంకొని, నేనెక్కణ్లుంచో వచ్చిన వాణ్లన్న భావం కలిగించిం దతనికి.

గురువుగారి. తమ్ముడు సర్వేశ్వరచయనులూ (ఇవ్పడు సర్వేశ్వరశాస్త్రి, - మహావైయాకరణి) గురువుగారి చెల్లెలి. భర్త పీసపాటి రామపోమయాజులూ నేనంటే ప్రాణం యిచ్చేవారు.

అది అతని కిష్టంలేదు.

*నేను మీకు దగ్గిరవాణ్లి. అతను బహుదూరం. కనక, వా షక్తంగా వుండాలి మీరు” అనేవా డతను; కాని వాళ్ళందు కంగీకరించలేదు.

“అందరమూ బంధువులమే” అని వాళ్ళ వాదం.

వాళ్ళని తా నాకర్షించుకోలేకపోడం - నేను మాయచేసి లోపుచేసుకున్నా ననుకోడం - దీంతో, నా యెడల యీర్మ్య వహించా డతను.

నేనూ తక్కువ చెయ్యలే దతనితో - డీకున్నాను.

ఘర్తణ పడలేదు, అంతే, అక్కస్సు మాత్రం పెంచుకున్నాం మేము.

మాటలు మానుకోలేదు, వులుకూ పులుకూ మాత్రం చూసుకునేవాళ్ళం.

కుటుంబాల పరంగా మాకుండుకున్న పూర్వవైమనస్యాలు దీవికి పూర్వరంగం.

దీంతో, బాహాటంగా మేము వనేరయిపోయాం.

ఒక వరలో రెండు కత్తులున్నట్టు తయారయింది, మౌ ఫసఫ్రితి.

ఇటు, ఇది యిలా వుండగా, అటు, నిరాఘాటంగా సాగిపోతోంది, వా కథారచవ.

గురువుగారి. యింటికి చేరి, దివానికి రెండుమాట్టు అర్చకుడు మాత్రమే స్వామిదర్శనం చేసుకునే శివాలయం వుంది, చిన్నది.

దాని ఆవరణకి వీధివైవున వాక కొంజా.

ఆ కొంజుకి లోపలిభాగాన రెండు గదులు.

వాటిలో వొకటి తన స్వాధీనంలో వుంచుకుని రెండోది నా కవ్చగించాడు, అర్చకుడు.

రామసోమయాజుల్ని అక్కడికి తీసుకువెళ్ళి వా కథ అతనికీ వినిపించి

వయసు మళ్ళినవాడే కాని నా కథ లంకే చెవికోసుకునేవాడు, అర్బకుడున్నూ.

ఒకనాడు, "నేనూ రామసోమయాజులూ, అర్చకుడూ వొక కథలో లీనం అయివుండగా. చూశాడు, సుబ్రహ్మణ్యశౌ,స్త్రి.. వెళ్ళి గురువుగారితోనూ. చెప్పాడు,

చిలవలూ పలవలూ పెంచి.

దానిమీద “నిన్ను తెనుగు పుస్తకాలు ముట్టుకోవద్దంటే. తెనుగులో రచనే ప్రారంధించావూ?”” అంటూ చాలా గట్టిగా మందలించారు. గురువుగారు నన్ను,

సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రీమీద నాకు చాలా కోపం వచ్చింది,

మొదటిమాటు, మర్నాడు, మేమిద్దరమూ ఫఘర్హణవడ్డాము.

ఆ సంగతీ చెప్పాడు గురువుగారితో, అతను.

అప్పుడే అనుకున్నా న్నేను *మా యిద్దరిలో వొకరి కక్కడ వుండే యోగం లేదా” అని.

ఆ సందర్భంలో, రామసోనమయాజులూ, స ర్వేశ్వరచయనులూ అతక్లే నుందలించారు.

దానిక్కారణమున్నూ నా కాతానే జమకట్టా డతను.

అపలు పగ ప్రారంభం అయింది.

మే మిద్దరమే రకరకాలుగా సాధించుకు నేవాళ్ళం, లోపాయికారీగా;

గురువుగారి యింట నాకు వారం వృండేది.

ఒకనాటి రాత్రి, భోజనాత్పూర్వం, నడవలో దీపం దగ్గిర కూచుని నేను ఆవేళ చెవ్పశకున్న శ్లోకాలు చూసుకుంటున్నాను, నాలో నేను.

అక్కడికి కనవడుతూ, వసారాలో కూచుని, వంటచేస్తున్న పెద్దకోడలికి సలహాలు చెబుతోంది, గురువుగారి తల్లి.

అలాంటప్పుడు, పిల్లిలాగ వెనకనే మెల్లిగా. వచ్చి *భో” అంటూ ఆరిచాడు సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రి, చెవిలో.

నే నులిక్కివడ్డాను.

చెవిలో కూడా బాధ కలిగింది.

అయినా, వొ ష

వలు కవిధంగా నే నదృష్టవంతుళ్లి,

అది గురువుగారి తల్లి చూసింది.

అతణ్ణీ మందలించనూ మందలించింది, గట్టిగా.

నాకు మూత్రం వల్లమాలిన రోషం వచ్చేసింది.

బదులుతీర్చా లనుకున్నాను, య పూర్వంగానే,

ఒక వారం గడిచింది. ఠా

పెద్ద వాన కురిసింది, వొకవాడు.

రెండు దినాలకు నేల అరింది; కాని రబ్బరులాగ కాస్త మెత్తగానే వుంది, యింకొ.

ఆ రాతి వూళో సి బసకి- క్ష

కటికి ఓకల్‌ 0 లోకనం చేసి బసకి-గురువుగారి యింటికి వస్తున్నా న్నేను.

నా దగ్గిర వొకచేత పట్టువంచా, వొకచేత కర్రా వున్నాయి.

కర్ర అంటే విశేషం యేమీ లేదు, అది వెదురుది, బొంగుదిన్ని.

బయటికి వెళ్ళి వస్తున్నా డాసమయాన సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రి, కాలవగట్టునుంచి.

ఏదో గొణుక్కుంటున్నట్టు మౌట్టాడుతున్నాడు, దాంతో గుర్తువట్టా నతణ్ణి

“ఇదే సమయం” అనుకున్నాను, బదులుతీర్చేడానికి, లబ

దగ్గిరికి రానిచ్చాను. సా-చి కొట్టాను నేలమీదే, కర్రతిరగవేసి. ఖంగు మనడానికి బదులు, ఢామ్మంది నేల, రామడోల్లాగ. “బాబోయ్‌” అంటూ యొగిసిపడి, యేడుపవు లంకించుకున్నాడు, సుబ్రహ్మణ్యశా, స్త్రీ, మహా బాగా జరిగిం దనుకున్నాను. కాని యింతలో మరో మనిషి యేడువున్నూ వినవచ్చింది. పరకాయించగా, సర్వేశ్వరచయనులున్నూ యేదుస్తున్నాడు. అతనూ వస్తున్నాడు కాబోలు, వెనకాల వుండడంనల్ల నేను గమనించలేదు. సంగతి తెలియగానే జరిగిందంతా చెప్పాను గాని; భయభభ్రాంతివల్ల చయనులది వినిపించుకోలేదు. ఆ రాత్రి గురువుగారి యించో చాలా రభస అయింది. సర్వేశ్వరచయను లవ్వడలా బెదిరిపోయి యేర్చివుండిన్నీ కూడా, నేను చేసిందేమిటో వున్నదున్నట్టు చెప్పాడు. “ఇంతమాత్రానికే యేడవాలా” అంటూ సుబ్రహ్మణ్యశా,స్త్రినే యెగతాళి చేశాడు, రామసోమయాజులు. గురువుగారి తల్లి కూడా, అతనావేళ చేసింది చూసి వుంది కనక, నన్నేమీ అనలేక “తొందరపడ్డావురా నాయనా” అని మాత్రం అంది, తన కొడుకున్నూ భయపడ్డాడు కనక, కొద్దిపాటి అసంతృప్తితో. ఆవిడ. చెప్పింది వివి మొదట మహోగ్రు లయిపోయిన _గురువుగారున్నూ తరవాత శాంతించి *వూరుకోండి, వూరుకోండి” అంటూ వీధి ఆరుగుమీదికి వెళ్ళిపోయి, మహిమ్నం అందుకున్నారు. గురువుగారి తండ్రి చలమయ్యశా,స్త్రగారు మూత్రం మండివడిపోయారు, నామీద. “నా కొడుకుని జడిపీస్తావా” అంటూ మండిపడితే, పడివూరుకుందున్నేను. తనా మేనల్లుణ్లి భయపెడతావాగో అంటూ ప్రారంభించా రాయన. భార్య యెంతయినా చెప్పింది; కాని శాంతించలేకపోయా. రాయన. తప్పూ గుర్తించకపోవడం - బంధుత్వంలో దగ్గిరా, దూరమూ అంటూ ఆరాలు తియ్యడం - నేనిది సహించలేకపోయాను. మర్నాటి రాత్రే నేవింటికి బయలుదేరాను, మూటాముల్లే కట్టుకుని, ఆ రాత్రి పడవ దాటిపోయింది, అంచేత నుర్నాటిదాకా ఆగవలసివచ్చింది. పోనీ అంళ్షేు, పడవ వుండిన చోట రెయి లెక్కడం అప్పటికింకా అలవాటు కాలేదు. పైగా పొరుగింటవే కాదూ, భోజనం? మర్నాడు. నేను గుడిలోవే వుండిపోయాను చాలాసేపు, పాఠం సమయాన తవ ఓ చయనులూ రామసోమయాజులూ తెల్లపోయారు నా ప్రయాణం చూసి. “స్వల్పవిషయం, పైగా, ఆయన పెద్దలూ అనతగ్గవారూను; కనక, మనస్సు సరిపెట్టుకో” అన్నారు, గురువుగారు.

కాని ముసలాయన మొత్రం చూసిన్నీ వూరుకున్నారు. ప్రతిష్టకోసం పొకులాడేరే గాని; వుందమనలేకపోయా రాయన. ఆయన చేసిన థాముభూములు మరిచిపోలేక నే నుండలేకపోయాను. గుమ్మంలోనే - అరఫర్జాంగులోనే కాలవ కనక, చయనులూ రామసోమయౌజులూ పడవదాకా వచ్చి సొగనంపారు నన్ను. తెల్లవారాటప్పటికి. నే నింటికి చేరుకున్నాను. “చిన్నపూర్షమ్మ కోప్పడలేదుగదా” అన్నారు, నూ వాయనగారు. “చలమయ్యశొ,స్త్రులుగారు. అంత భేదభావం చూపించారా” అంటూ చర్రుమన్నారు, నూ అమ్మగారు. ఇంటికి రొగానే భారవి తరవాయి మా పెద్దఅన్నగారి దగ్గిర చదువుకోసొగొను గాని, బైరాగిశాస్త్రీగారి పాఠం తప్పిపోయినందుకు కష్టంగా వుంది, మిక్కిలీ. ఒక్క. కష్టమే కొదు, ఎంతో నష్టమున్ను. అయితే, వారికీ మాకూ బంధుత్వమే లేకపోయి వుంట నూకీ పట్టింపులు వచ్చివుండకపోవును. పిడవర్తి సుబ్రహ్మణ్యశా,స్త్రీకీ నాకూ వైమనస్యాలున్నూ కలిగివుండకే పోవును. తమకు, పిడనర్తి సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రి. చిన్న భావమరిది కొడుకూ, (శ్రీపాద సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రి. పెత్తల్లి మనమడూను - బంధుత్వంలో వుండుకున్న యౌ దగ్గిర దూరాలు పాటించారేగాని, దర్భా చలనుయ్యశాస్త్రిగరు. న్యాయం గృుర్తించలేకపోయారు. లోకసామాన్యధర్మం, విపరీతం కాదిది, నిజమే; అయితే, పండితుల కిలాంటిది తగునా, మరి? ఫోనీ అంటే, ఆ చిన్నబావమరిది కొడుకయినా బాముకున్న దేదీ, మరో రెండు మాసాల కతనూ వెళ్ళిపోయాడు, చదువు చాలించుకుని. స్వర్ణాన డు పాపం, రామసోమయాజులు రాశాడీసంగతి మగారు చేసినదానికి వై పరితపీస్తూ. సంగతి నాకు, మారుగా పిడపర్తి సుబ్రహ్మణ్యశా,స్త్ర,కేం అప్పటికీ యిష్పటికిన్నీ గూ హిత ప్రధానం కాదతనిక్సీ, టి వో న వికీ. యబుష్పటెకిన్నీ నాడా సాహిత్యం శనం తీరడానికి, తరవాత్తరవాత, రాత్రింబగ ళ్ళేకతానంగా నిరంతరకృషి చేసుకోవలసివచ్చింది. వాకు. దానివల్ల _ నిరంతర సఠనమూ సంతత రచనా నొ కలవాట యినాయి, మంచిదే అనుకోండి. ఏమయినా, బైరాగి శాస్త్రీగారి పాఠనం తప్పిపోడం మాత్రం యెంతచేసినొ, యెప్పటికీ తీరని లోపం. ఇది తలుచుకుంటూ. నేను చాలా బాధపడ్డాను, తరవాత. క్రీ.సాద సుదైహ్మలణ్యశాష్టి,

ఇప్పటికీ “అయ్యో” అనిపిస్తూనే వుంటుంది, జ్ఞాపకంనస్తే.

నేనిలా బాధపడే రోజుల్లోనే వాకనూటు బైరాగిశా,స్తిగారు మా యింటికి నచ్చారు.

అవ్పటికప్పుడే భారవి ఆరు సర్గలు పాఠ్యక్రమంగా పూర్తిచేసి తరవాతి గ్రంథం నేను స్వయంగా చూసుకు వెడుతున్నాను.

ఇదివిని జరిగిపోయినదానికి మళ్ళీ విచారించారు, బైరాగి శాస్త్రిగారు, చాలా.

రాత్రి భోజనాల సమయాన వచ్చిం దీప్రస్తావన.

“ఇద్దరూ చదువుకోసం వచ్చినవాళ్ళే, చుట్టపుచూపుగా కాదు, యూ సంగతి గ్తుర్తించలేకపోయారు, మీ నాయన మాత్రం” అన్నారు మా అన్ముగారు, వడ్డిస్తూ

“అవునవును. పోనీ, వాడుమూత్రం వున్న దేదీ, మరి రెండు నూసాల్లోనే వెళ్ళిపోయాడు, చదువుమీద శ్రద్ధ లేక" అన్నారు, శాస్త్రిగారు.

గభీమని అందుకున్నారు, ఆ సంభాషణ అంతటితో తుంచిన్నీ వేశారు మా వాయనగారు, వెళ్ళివెళ్ళి అసందర్భ (ప్రసంగంలో దిగిపోతుందని.

ఇద్దరికీ యిద్దరూ మేనమామలే అయినా, బైరాగిశా,స్తి, గారికి చిన్నపూర్షయ్య గారిమీదాా ఆయన పెద్ద తమ్ముడు ,శ్రీరామళశా,స్త్రికి పెద్దపూర్హయ్యగారీమీదా అభిమానా లెక్కువ.

బైరాగిశా,స్త్ర,గారికి చిన్నవూర్ణయ్యగారూ, ,శ్రీరామళా,స్త్రికి పెద్దపూర్వయ్యగారూ తమ పిల్లల నిచ్చివున్నారు, ఆదిలో.

అయితే, దైవవశాన, ఆ యిద్దరికీ కళత్రవియోగం సంభవించి, మళ్ళీ పెళ్ళిళ్ళు చేసుకోవలసివచ్చింది గాని; వెనకటి అభిమానాలు పోలేదు.

అది పురస్కరించుకుని “లిన్నమామే గొప్పవా"డని బైరాగి శాస్త్రిగారు *కాదు 'పెద్దనమూమే గొప్పవా"డని ,శ్రీరామశాస్త్రీ, రెండుమూడునూట్లు వివాదపడివున్నారు.

వివాద అంక, భిన్నాభిప్రాయాలు మాత్రమే చూపించుకోడాలు కొదు, కటుభాషల్లోకే వెళ్ళిపోడం, నిర్మాగమాటంగా.

ఇది మా చిన్నన్నగా రున్నప్పుడొక మాటూ, నేనున్నప్పుడున్నూ వొకమాటూ కూడా జరిగింది.

కాగా, చిన్నపూర్హయ్యగారి కొడుక్కీ నాకూ వచ్చిన వివాద పురస్కరించుకునే వేనింటికి వచ్చెయ్యడం జరిగింది. కనక, చిన్నపూర్ణయ్యగా రంకే అభిమానపడే బైరాగిశాస్త్ర,. గౌరి దగ్గిర యీ ప్రస్తావన తేవడమూ, దానంతట అదే వచ్చినా 'పెరగనివ్వడమూ యిష్టం లేకే మా నాయనగా రది అలా తుంచేశారు.

బైరాగిశాస్త్రిగారున్నూ. యిది. గ్గుర్తించకపోలేదు గాని నిజం చెప్పవలసివమ్త్తే ఆయనకు నాకీ వున్నంత అభిమానం మరే శిష్యునిమీదా లేదు.

సాహిత్యం సందర్భంలో స్వపరభేదాలసలే గమనించేవారు కారాయన.

ఏమయినా, నా చదువు భంగపడిపోయింది.

అందు కాయన చాలా విచారించారు.

“వాడు వెళ్ళిపోయాడు, నువ్వు మళ్ళీ రా” అని కూడా పిలిచారు, నన్న.

నాకున్నూ వెళ్ళాలనీ అనిపీంచింది, యింటికి యజమాని ముసలాయన, వ్రతిషృకోసం అంత పాకులాడడం మరిచిపోడం యెలాగా అనిన్నీ అనిపించింది. మనస్సు వురకలు. వేసింది గాని బుద్ది నిలేసింది. వెళ్ళలేక పోయాను. బైరాగిశా,స్త్రీగారు, తరవాత, మా యింటికి చాలా మౌాట్టూ వచ్చారు, వచ్చినప్పుడల్లా నా సాహిత్యకృషీ తెలుసుకుని ఆనందిస్తూనూ వచ్చారు, ఎంతయినా. అందుకో నిదర్శనం చెబుతాను. అది, నేను వీరపూజ ప్రకటించిన కొత్తరికం. ఆయన మౌ యింటికి వచ్చీరావడంతోనే - పొద ప్రక్షాళనాదికం పూర్తి అయి అవడంతో నే వీరపూజ ప్రతి నొకటి చేతిలో వుంచాను, పభక్తికంగా నేను. “ఏమిటిదీ?” అనడిగి, అంతలో *నీ రచనేవా యిది” అంటూ చకీతులయినొ రాయన, అట్టుమీద నా గ్రంథక్తర్తృత్వం చూసి. “ఎప్పుడు. నేర్చా వీ ్రాఢి?” అనిన్నీ అడిగారు, గ్రంథం తెరుస్తూ. ఆ చదవడం చదవడం వది వన్నెండు పేజీలు పూర్తిగా చదివేదాకా పుస్తకం విడిచిపెట్టలేకపోయా. రాయన, అప్ప డాయన పొందిన ఆనందం అంతా యింతా కాదు. అలా ఆనందిస్తూ ఆనందిస్తూనే “నువ్వింకా నా దగ్గిర మరికొంతకాలం వుండి మాఘమూ నైషధమూ రెండు మూడు సొటకాలూ, క్రీనీసం వ్రతొపరుద్రీయమూ అయినా చదివుంళటు యింకా యెంతవాడ వయి వుందువో౫ో అన్నారు, మెప్ప్రగా. “ఇప్పుడు. వచ్చిన లోటుమూత్రం. యేమిటిలే” అన్నారు, తరవాత, “ఎందుకూ తెనుగుల్లో పడిపోయాను మరి" అన్నారు, అంతలో. “అయితే శాస్త్రీ! నంచకావ్యాలు పూర్తిచేశావు నువ్వు, యింత ధారాళంగొ ర్ట్‌రాంకు గ్రంథాలు రచించివేస్తున్నావు, మర్కీ నేను పంచకావ్యాలూ నాటకాలూ ముదీ కూడా పాఠం చెబుతాను గద్కొ వొక్కపంక్తి అయినా రాయలేనేం అనిన్నీ అడిగారు, చివరి కనూయికంగా. వా స్వవిషయం గ్‌ ఓ అనుకోవద్దు, లోకసామాన్యధర్మం చెబుతాను, కొంచెం. శవం వేరూ, పాండిత్యం చేరూను. అం = ఫంకీ లా వ జ నా వేరున్నూ క్తి రాయడం వేరూ, వంక్తి సమన్వయించడం పర్వాత్మవా రెండో భిన్నశక్తులు - ఒక్రవిధంగా. శక్త త కనక “ల” లని యెందుకన్నానం టే, కవి భావుకుడూ పండితుడు శబ్దార్ధ వేత్తా భావం పోటనురించని శబ్దాలు కోటానుకోట్టు. వ ర వందు అంతరంగంలో వుండిపోయివా. స్‌ శబ్దఘటితం అయే వుంటుంది, భవ" పైకి. వచ్చేసిన. కాగితంమీది. కెక్కినా త్‌ శ్రీసాద సుర్రవ్మాణ్యళా స్త్ర

లేకపోతే, వొక రూవమే యేర్పడదు, దానికీ.

కనక, కవి అయినవాడు పండితుడున్నూ అయివుంటాదు, తన అంతస్టు ననుసరించి. ఇ

అయితే, కవి పొండిత్యం వేరూ, పండితుని పాండిత్యం వేరూను, మళ్ళీ.

కవి, తన భావాల కనుగుణాలైన శబ్దాలు అప్రయత్నంగా వాడేస్తాడు, వండితుడు ఒక్కొక్కవ్వడా శబ్దాలకు సరి అయిన వివరణా విశిష్టతా చెప్పలేకపోవచ్చు.

ఏమంటే?

వండితుడు, గ్రంథాలు చదివే శబ్బార్ధాలు నేర్చుకుంటాడు.

వాటికి సంబంధించిన విధివిధాయకసూత్రాలూ తెలుసుకుంటాడు, అలాగే.

ఈ సందర్భంలో కవి అవలంబించే విధానం వేరు.

లోకుల సంభాషణలు వింటూ వుండడమూ, [గ్రంథాలు చదువుతూ వుండడమూ, ఎడతెగకుండా రచన సొగిస్తూ వుండడమూ - ఈ విధంగా భాషాజ్ఞానం సంపాదిస్తాడు. కవి.

దీనివల్ల భాషలో వుండుకున్న జాతీయత అవగాహన అవుతుం దతనికి.

అది రూవు కడుతుంది, అతని రచనల్లో.

కనక, పండితుని పాండిత్యం కంళే కవి పాండిత్యం విశిష్టమైనది.

అంచేత, వండితుడు వండితుడు మాత్రమే అయివుంటాడు. కవి పండితుడున్నూ అయివుంటాడు.

అయితే, వుభయుల పాండిత్యానికీ వినియోగం వేరు.

ఈ కారణంవల్లనే, స్టూలంగా, కవిత్వం వేరూ, పాండిత్యం వేరూనూ అనడం.

అంటే, కవి, వేత్త కాడని కాదు.

అతని వేత్తృత నిసర్లమూ, బహా విస్తృతమూను.

పైగా, క్రాంతదర్శితలో అది అంతర్భూ తమున్నూ.

నిజం చెప్పవలసివస్తే కవి అంతటి వేత్త యెప్పుడూ కాలేడు పండితుడు.

ఇంచేతవే, ఒక్కొక్క రచన చదివి యెందరు పండితులు పూనుకున్నా కవిహృదయం పూర్తిగా ఆవిష్కరించలేకపోడం.

మపోమపా - మల్లినాథాదుల వ్యాఖ్యానాలున్నూ కాళిదాసు రచనలకు పర్యాప్తాలు కాకపోడం అందరూ యొరుగుదురు.

ఎందుకు చెప్పానం టీ?

కవి పాండిత్యం వేరూ, పండితుని పాండిత్యం వేరూను.

కవి శక్తి వేరూ, పండితుని శక్తి వేరున్నూ.

కవి ధర్మం వేరూ, పండితుని ధర్మం వేరున్నూ.

కనక్క కవి అంతస్పు వేరూ, పండితుని అంతస్టు వేరున్నూ.

అంచేత, ఎవరి పరిధిలో వారుంటేనే సొగసు.

తప్పితే రసాభాసే.

రచన చేస్తేనే గొప్ప అని పండీతు డనుకోడమూ, వ్యాఖ్యానం చేస్తేనే ఘనత అవి కవి అనుకోడమూ పతన హేతువులు.

ఈ కవిత్వ పాండిత్యాలలో యేదిన్నీ తక్కువ కాదు.

సాహిత్య (ప్రపంచంలో కవి అగత్యమూ వుంది, పండితుని అగత్యనమూ వుంది.

శబ్దార్జ్ధాలు కలిస్తేనే పార్వతీపరమేశ్వర స్ఫురణ,

అలాగే, కవీ, పండితుడూ అన్యోన్యంగా వుంకేనే సాహిత్యానికి శోభ.

ఇది కొంచెం విస్తరించా నప్పుడు.

*న్సీ రెంత చదివారో అంతా పాఠం చెబుతారు, అన్యాహతంగా. మరి నేను చదివిందయినా మీలాగ చెప్పలేనేమీ?” అనిన్నీ అడిగాను.

“బాగుంది” అంటూ మిక్కిలీ ఆనందించారు, ఇది విని బైరాగిశా,స్ర్రీగారు.

భారవి అయిపోయింది, మాఘం ప్రారంభించాను, పాఠ్యక్రమంగా.

'మొదటిమూడు సర్గలూ సక్రమంగానే అయినాయి, గాని తరవాత విఘ్నాలు రాసాగాయి.

మౌ పెద్దన్నగారికి తరుచు పొరుగూళ్లు వెళ్ళవలసి వచ్చేది.

ఒక్కొక్కప్పుడు నేనున్నూ వెళ్ళేవాళ్లి, వెంట.

అలా వెళ్ళడంలో, మేమిద్దరమూ దొడ్డం పేట వెళ్ళాం ఒకమాటు,.

దొడ్డం పేట అన్నది ఆనవ్యవహారం, లెక్కల్లో దానిపేరు వేగాయమ్మ పేట.

అది వొక సంస్ట్పానం గ్రామం, వాడ్రేవు వారిది ఆ సంస్థానం.

తరతరాలుగా మేము సిద్దాంతులం, ఆ సంస్థానంలో,

దివాణంలో తోరణం కట్టాలంళే. మేము ముహూర్తం వుంచాలి.

ఇది యిప్పటికీ వుంది, ఆ ప్రమేయం అంతామా చిన్నఅన్నగారు చూచుకుంటున్నా రిప్పుడు, ఆ విద్యలో అసాధారణులు కనక.

నేనూ నలుగుతూనే వుండినాను ఆ విద్యలో, అప్పటికి,

పదహారేళ్ళు నిండాటప్పటికి మువాూర్త నిర్ణయంలో, నేను సర్వస్వతం క్రుళ్లీ.

ఆ వయస్సున వొక మాటొక గట్టిపరీక్ష తగిలింది, నాకు. స

కీర్తి వీరభద్రుడుగారని తాపేశ్వరం గ్రామంలో వాక నియోగి గృహాస్టు. మ చదు పే దవాడ అసిస్టంటు కరణంగారి అల్లు డాయన. తద్వారా మాకూ వారికీ

ఆయన కొమార్తల్లో నొక్రామె పెళ్ళి వచ్చింది.

కోనసీమనుంచి, మగ పెళ్ళివారు, ముహూర్తం స్టిరవరచి వంపారు.

అయితే, ,శ్రీపాదవారు “అవుొనంపే గాని వీరభద్రుడు గారికి తృప్తిలేదు. మా శ నన్నా మూడు మైళ్ళలోపే కనక, ఆ ముహూర్తం పట్టుకుని

నే నొక్కళ్లే వున్నాను (గ్రామంలో, ఆవేళ,

నేనే చూశాను, ముహూర్తం దోషభూయిస్ట్రంగా వుంది.

అవేమిటో వివరించి, వీరభద్రుడుగారు కోరగా, మరో రెండు దినాలు దాటించి, నే నాక ముహూర్తం స్టీరపరిచి వంపేశాను, వారిని,

“ఈ విషయమై. చర్చ జరగవచ్చు సుమండీ” అంటూ నాకు గట్టిగా చెప్పి, మొదటి ముహూర్తం దోషాలు వివరిస్తూ, నే నుంచిన ముహూర్తం మగ పెళ్ళివారికి పంపించారు, వీరభద్రుడుగారు.

అక్కడ యేమి జరిగిందో, నేను స్టిరపరిచిన ముహూర్తానికే తరలిన్నీ నచ్చారు, మగ పెళ్ళివారు.

తమ సిద్దాంతిగారినీ తీసుకువచ్చారు, వారు.

ఇక్కణ్టుంచి. పిలువు రాగా నేనూ వెళ్ళాను.

అయితే, వీరభద్రుడుగారు మంచి య్యుక్తివరులు.

చమత్కారంగానున్నూ మాట్టాడేవా రాయన.

అఘమటనఘటనా సమర్దులున్ను, ఆయన.

కన్యాదానం చెయ్యడానికి తాము పీటలమీద కూచుని, నన్ను తమకు దగ్గిరగానే కూచో పెట్టుకున్నా రాయన, ముహూర్తం వుంచిన సిద్దొంతిని నే నని మాత్రం స్టరణ కాకుండా.

ఉభయుల పురోహితులూ చురుకైనవారు కానడం మూలాన, లగ్నసమయాన, అరగంట పైగా వ్యవధి యేర్పడింది.

అలాంటి అవకాశం వచ్చిందా, వేదం చదువుకున్నవారు శ్షణం అయినా దాటిపోనివ్వరు. అప్పుడూ అలాగే చేశారు, స్వస్తి అందుకుని, వారు.

కాని, లగ్నాష్టక్రాల సమయం అది, షృష్టాష్టకాలు ప్రారంభం అయినాయి, పొమ్యంగానే వియ్యంకులకు.

కథాక్రమం యేమిటంటే?

“ఏరండీ, మా సీద్దాంతిగారి నాశ్రేపించిన మీ సిద్దాంతిగారు”. అనడుగుతూ పెళ్ళికొడుకు తండ్రి ముందుకి వచ్చారు.

“మీ సిద్దాంతిగా రేరీలో అని యెదు రడిగారు వీరభద్రుడుగారు, తొణక్కుండా.

అది చూసి, ఉభయపషక్షాల పెద్దలూ, ఊరి పెద్దలూ, ఆవూాతులూ, అనొపూతులు కూడా పండితులూ సావధాను లయినారు “ఏమిటి సంగతి?” అనడుగుతూ.

చూడగా, నా వక్కవే వున్నారు వారి సిద్దాంతిగారు, పెళ్లిపెద్ద యింగితం గ్తుర్తించి “నేనే”నన్నారు. వీరభద్రుడుగారితో, తర్హనితో తమ్ము నిర్రేశంచుకుంటూ.

“మేము. స్టీరపరిపించిన ముహూర్తం యెందుకు మంచిది కాదో అది మేము వినా”లన్నారు వియ్యంకుడుగారు, గంభీరంగా, సభ అంతా కలయచూస్తూ.

“న్సీర్రు స్థిరపరిపించుకున్న ముహూర్తం విడిచిపెట్టి, మేము స్టిరపరిపించిన ముహూర్తానికే మీరెందుకు వచ్చారో అదే మేమున్నూ వినా*లన్నారు వీరభదుడుగారు అంతకంళు గంభీరంగా, “తయారుగా వుండండి” అంటూ వాక్కొక్క వండితుల్లే, చూవులతో ప్రబోధిస్తూ.

అందరూ చమత్కృతు లయినా రది విని.

వినరా లేమీ చెప్పకుండా, వచ్చివుండీన పండితులకు రెండు ముహూర్తాలూ ఎదటవుంచి పరిశీలించమన్నారు. వియ్యంకుడుగారు. వీరభద్రుడుగారి సలహామీద చివరికి. రెండూ. పెట్టుముహూర్తాలేే పంచాంగంలో వున్నవి కావు, ఉభయవర్గాల ఆత్రమూ పురస్కరించుకుని నిర్ణయించబడ్డాయి. కనక, దోషబహుళం కానిదేది అనేగాని నిర్హుష్టం యేది అనికాదు విచారణ, అప్పుడు. అంచేత సిద్దాంతులం మేమిద్దరమూ స్వతం్రులమే అయినాం. పండితులు పావుగంట పరిశీలించారు, కిందా మీదా పడుతూ. అవుననీ కాదనీ అనకుండా “యీ ముపార్తానికి రావడం బాగానే వుంది” అన్నారు గడుసుదనం చూపిస్తూ వారిలో పెద్దలు. వారి సిద్ధాంతిగా రేమనుకున్నారో, నా మట్టుకు నా కిది చాలా అసందర్భంగా కనవడింది. నేను స్టిరపరిచిన ముహూర్తం మంచిదంటే చాలదు నాకు, వారి సిద్దాంతిగారు స్టిరపరిచిన ముహూర్తం దోష భూయిష్టం, వొట్టి తప్పుల తడక అనాలి, ఢంకామీద దెబ్బకొట్టి. ఏకాంచెమో సౌమ్యపడినా, యిప్పటికీ నా తత్వం యిదే. ఇంతకీ పరీక్ష అవసరం కాగలిగినవ్రడు ఇతమిత్తం అని నొక రెండు ముక్కలూగా తేళ్చేస్తేయేం) వో ఇళమిక్డ దెబ్బా కాని మధ్యవర్తులు అయినవారు ఎనరూ కూడా అది అలా తేల్చరు, తమకు పాక్షికత్వం ఆరోపణ అవుతుందన్న భీతితో. ఏనుయితే యేం, వారి ముహూర్తం ప్రస్తానన లేకపోడమే కాదు, నా ముహూర్తం మంచిదే అని తేరీంది, చాలు అనుకుని వూరుకున్నా న్నేను, లోపల్లోపల మౌత్రం వుద్రిక్తుళ్లే అవుతూ. ౯ా _ కొని “యీ ముహూర్తానికి రావడం బాగానేవుందో అన్న పండితుల మాట బలపరుస్తూ “అలాగే అనుకున్నాం, మేమున్నూ” అన్నారు వియ్యంకుడుగారు కూడా. వారి మౌటలో కవపడింది కొంచెం, నాకు కావలసిన “తెగేసి చెప్పడంొ చాలు అనుకున్నా న్నేను. అని “మరి, మీ సిద్దాంతిగా రేరీగో అని మళ్ళీ అడిగారు వియ్యంకుడుగారు. అప్పచు చూపించారు. వీరభద్రుడుగారు. నన్ను సభవారికి కన్నుపన్నలతో. అందరూ. చకితులయినారు. నేను పాలమూరు సిదాంతిగారి కుమారుల్లని వీరభ ను +రు ఎద్దా ల్లి [ద్రుడు గారు వినరాలున్నూ చెప్పగా “ోయ్యింకేమీ”” అనిన్నీ అన్నారు పండితులు, నూ నాయనగారిని ప్రశంసిస్తూ, మౌ అన్నల ప్రసానన కూడా వచ్చింది, అవ్పచు. తను కోనసీమలోనే చదువుకుని వుండడనూ, వారి న | కొలున్నూ అక_ డే యెకుు.వగొ సంపాదించుకుంటూ వుండడమూ - ఈ కారణాలవల్ల మా త్ను లా వుండిన వియ్యంకుడుగారు నన్ను మిక్కిలీ ప్రశంసించారు. 90 గ శ.పాద సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రి

తరవాత, వుభయులూ నన్నెంతో ఘనంగా సత్కరించారు, కన్యాదాన సమయాన పదస్యంలోనూ, పెద్దలను కూడా వెనక్కి పెట్టి - అది వేరే విషయం - ఇలాగ, అస పడు నేనున్నూ సిద్దాంతి నయివుండడంవల్లనే మా పెద్ద అన్నగారితో కూడా ఆవేళ దొడ్డంపేట వెళ్ళాను.

త శ్రీ;రాజా, వాడ్రేవు రంగనాయకమ్మ జమీందారువార” అంట్‌ దిశలు తెల్లనా రేవి, ఆ రోజుల్లో.

మహానుహా చదువుకున్న (బ్రాహ్మణ, పురుష, జమీందార్ల కెవరికీ సాధ్యంకాని ఘనత సంపాదించుకున్నా రామె, సంప్రదాయ మహితమైన యింట పుట్టి, అలాంటి యిళ్లే మెట్టిన్నీ వుండడంనల్ల.

సంస్థాన మర్యాదలే కాదు, దీర్దాయుష్యమూ అనుభవించా రామె.

అన్ని విద్యలూ ఆదరించేవా రామె,

ముఖ్యంగా దొడ్డం పేట వా(డ్రేవువ్రభువుల నిరతాన్నదానం లోకప్రశస్తీ కన్నది.

చెదితే, అత్యుక్తి అనుకుంటారు.

ఆ వూళ్ళో, బీదలయినా సాదలయినా, బ్రాహ్మలకు, అన్ని శాఖలవారికీ యిళ్ళల్లో వంటలు లేవు, ఎప్పుడూ, అబాల గోపాలమూ స్త్రీవురుషులందరూ దివాణంలో భోజనం చెయ్యవలసిందే. రెండుపూట్తా,

రాజాంగ మైన భోజనంకాని సంసారివక్షం భోజనమున్నూ కా దది.

సరదా పుట్టి వాక్కొక్కప్పడు, రంగనాయకమ్మగారు కూరలు తరిగి వంటయింటోకి పంపించేవారు, స్వయంగా.

సకల విద్యల్లోనూ ఆమెకు శ్రుతపాండిత్యం వుండేది.

ఏ విద్యలో విద్వాంసు లయినవారు వచ్చినా తాహతు స్వయంగా గుర్తించి సత్కరించేవా రామె.

పామాన్య పండితు లామె యెదట మాట్టాడ్డానికి అంకేవారు, తరుచు.

మా వాయనగా రంళకే ఆమెకు మరీ శ్రద్ద.

ఎవ్వడు వెళ్ళినా, మా నాయనగారు స్వయంపాకం చేసుకునేటప్పుడు స్వయంగా అందించేవా రామె, సామగ్రి.

అతి నిరాడంబరస్వభానం ఆమెది, మొగమూ, మాటా కూడా బహావ్రసన్నంగా వుండేవి గాని, ఎలాంటివారికీ గూడా ్రభుదర్పం స్పురించే దావిడ పరిసరాల్లో,

ఆమెచేత నోహోే అనిపించుకోడం సామాన్య మైనది కాదు.

వేను చాలానూ ట్టామె దర్శనం చేసుకున్నాను, మమ్మల్ని తము కుటుంబంలోని వ్యక్తులుగా చూసుకునేవా రామె; కొని యెప్పటికప్పుడే “అమ్మయ్యా, ఇవతల పడ్డాం మర్యాదగా” అనిపించేది, వాకు.

వ్రస్తావచాతుర్యం చూసి నూ పెద్దన్నగారి వెంతో ప్రీతిగా చూసేవా రామె.

అంచేత, నుందు ఆమె దర్శనం చేసుకుని, విశ్వసుందరరావుగారి దర్శనానికి తరవాత వెళ్ళాం మేము, మేడమీదికి.

విశ్వసుందరరావుగారి, జన్మతః దౌహేత్రు లామెకు, వ్యవహారరీత్యా దత్తవుత్రులు,

వారి సొజన్యమున్నూ ఆ సంస్థానానికి - ఆ కుటుంబానికి - ముఖ్యంగా శ్రీ, రంగనాయకమ్మగారి పౌజన్యానికిన్నీ సర్వధా అనుగుణ మైనది.

రాజకళ చూడాలంటే శ్రీ, విశ్వసుందరరావుగారినే చూడాలి.

మేము వెళ్ళేటప్పటికి, వారి జనకఅన్న కస్తూరి రామారావు జమీందారుగారు శ్రవణానందం చదివి వినిపిస్తున్నారు, వారికి,

రామారావుగారు బహు చిన్నతనంలోనే స్వర్గస్థులయినార్వు కాని ఆ చిన్నతనంలోనే, వారు, బహు సౌమ్యులనీ, మహోదారులనీ, విజ్ఞులున్నూ అనీ మంచిపేరు తెచ్చుకున్నారు.

అప్పట్లో వారికీ నూ పెద్దన్నగారికీ బహు మ్వెతి.

కుశలప్రశ్నాదికం ముగిశాక, రామారావుగారు మళ్ళీ చదువు సాగించారు, విశ్వసుందరరావుగారికి విశేషాలు వివరిస్తూ,

కొంత సేపటికీ “మనమా, వద్దిక నాదు మాట వినువూ మర్యాద గాపాడుమూో” అన్న వద్యాలు ప్రారంభం అయినాయి,

మంచి మకుటంతో వుండడంనల్ల యెలాంటివారినీ ఆకర్షించే పద్యాలవి.

విజ్ఞులకు “నాదు మాట” అన్నచోట రుడితిస్తురణగా రచనలో కొంత అ్రాఢిమ తోస్తుంది, దానికేం, శ్రవణానందంలో అదొక రమ్యమైన ఘట్టుం, మొత్తానికి.

అదే నే నది వినడం.

వినగా వినగా నడక బౌగావే వుంది; గాని పద్యాలలో బింకం తక్కువ అన్నట్టునిపించింది, నాకు.

“పులుముడు"”న్నూ యెక్కువగా కనవడింది.

మౌ పెద్దఅన్నగారు నాకేసీ చూశారు, సాకూతంగా.

అది చూడగా వాకు చిరునవ్వు వచ్చింది గాని మొగం పక్కకి తిప్పేసుకున్నాను.

లాభం లేకపోయింది, రామారావుగారు మూ ధోరణి కనిపెట్టేశారు, అప్పటికే. “ఏం, యెందుకూ నవ్వుకుంటున్నారూ”” అనడుగుతూ పుస్తకం కూడా కింద పెట్టశారు వారు, చర్చకు సేద్దపడి.

కొంతసేపు నేనూ, మరికొంతసేవు మా అన్నగారూ మాట మరిపించాలవి చూశాం, ప్రయోజనం లేకపోయింది. అన్నంను షట “నీ అభిప్రాయం. చెప్పేసెయ్యి”్‌ అన్నారు నూ

దానిమీద తర్హనభర్దన జరిగింది.

రామారావుగారు. కపుల వక్షం వహించారు.

మా అన్నగారి ఆపరా చూసుకుని వే నెదిరించాను.

పావుగంట చూసి, అప డం వ నిరూవ

92

“అయితే, పుస్తకం అంతా యిలా విచారణ చేసుకుంటూనే చదవాలన్నమాట” అన్నారు రామారావుగారు, దానిమీద.

“గ్రంథకర్తలను పూజించాలన్నా చెయ్యనలసింది అదే” అన్నా న్నేను.

“ఒక్క సంగతి వుంది. వినోదార్థం యే వుస్తకమైనా సూలంగా చదువుకోడం వేరు. (గ్రంథకర్తల విషయమై. ఆనుకూల్యమూ 'ప్రాతికూల్ళమూ కూడా అక్కరలే దక్కడ. రచన రసవంతం అయితే అనుకూల్యం దానికదే యేర్చడుతుంది; కాని విచారణలో అది నిలవాలి” అన్నారు, మా అన్నగారు.

కొంతసేపు అదీ యిదీ ప్రస్తావన జరిగాక, రామారావుగారు, నన్ను చూపించి “బాగా తయారుచెయ్యండి” అన్నారు, మా అన్నగారితో, సాదరంగా.

వెళ్ళిన పని పూర్తిచేసుకుని మేమింటికి వచ్చేశాం.

శ్రవణానందం చదవాలని అప్పుడే నాకు సంకల్పం కలిగింది కాని మా ెద్దన్నగారు “అది కాదు, ముందు నన్నయ్య భారతం చదువు” అన్నారు.

“గుణదోషాల సంగతి అలా వుంచు. ఆ వద్యాల బంధం వదులు వదులుగా వుంది గాని; బిగువుగా లేదు. ఆదిలోనే అలాంటి తేలిక పుస్తకాలు చదివితే సాహిత్యంలో మంచి వ్రవేశమూ కలగదు, సరి అయిన రుచీ యేర్చడదు. కనక ముందు నన్నయ భారతం చదువు. తరవాత మొదటి మూడాశ్వాసాలూ మనుచరిత్ర చదువు. అలాగే పారిజాతాపహరణమున్నూ పూర్వార్హం చదువు. తరవాత శృంగారనైషధం తప్పకుండా చదువు. దాంతో, సరిగా అవి అర్హం అయినా కాకపోయినా, గంభీర రచనలమీద నీకు ఆదరభావం కలుగుతుంది, దృఢవడుతుంది. అప్పుడు అర్ధం సాధించాలన్న దీక్ష దానంతట అదే పుడుతుంది. వద్యబంధంలో వుండే బిగువు బోధవడుతుంది. ఆ వరసనే తిక్కన్న _ భారతం చదవాలి. తెలుగులో నీకు మంచి అభిరుచీ, సాహిత్యమూ కలగాలంటే యిది సరి అయిన పాఠ్యక్రమం” అనిన్నీ చెప్పారు, వారు.

వా రెన్నో సంస్కృతనాటకాలు చదివారు.

వాటిలో ఉత్తర రామచరితం వారి కభిమాననాటకం.

తెనుగులో శృంగార వైషధమూ అభిమాన[గ్రంథమే వారికి.

భారవి చెప్పేటప్పు డవ్పుడప్పుడు అందులో ఘట్టాలెన్నో వినిపిస్తూ వచ్చారు వారు నాకు. ః

అయితే, శ్రవణానందం చదవాలన్న ఆస్తి నాకోపట్ట్రాన తగ్గలేదు.

దొడ్డం పేటలో తటస్ట్రీంచిన సన్నివేశంలో, అది విమర్శించాలనిన్నీ నాకు సరదా వుట్టింది.

రామౌారావుగారితో ప్రవర్తిల్లిన వాదం క్షణక్షణమూ. నన్ను రెచ్చగొడుతూనే వుండేది; కాని “*తిరుపతివేంకట కవులు ముందు సంస్క ఎతంలో వండితులె, తరవాత. తెనుగు సాధించి కవిత్వం చేస్తున్నారు. నువ్విష్పటికి భారవి మాత్రమే పూర్తిచేశావు. తెనుగుభాష యెరగనే యెరగవు. కనక, ముందు గ్రంథాలు చదువు. ముందే విమర్శకు దిగడం మంచిది కాదో అని మూ అన్నగారు నన్ను గట్టిగా మందలించారు.

కాదని వ్యత రేకించలేకపోయాను.

(శ్రవణానందం సంగతీ మరిచిపోయాను, సప్రయత్నంగా. | అనుభవాలూ - జ్ఞావకాలూను - 2 9౫]

మాఘం వూర్తి అయిపోయింది.

పూర్తి అంటే పాఠం చెవ కోడం మట్టుక్రే గ్రంథం అంతా మాత్రం కాదు.

నేవే కాదు ఎవరూకూడా, పంచకావ్యాలలో వొక్కటిన్నీ పూర్తిగా చదనరు, అప్పటికీ యిప్పటికీ.

కొన్నికొన్ని సర్గలే- చదువుతారు.

నేను చదివిన క్రనుం, -

రఘువంశం నాలుగో సర్గ ప్రారంభించాను. ఏడో సర్గ పూర్తిచేసి వెనక్కివచ్చి వొకటి, రెండు, మూళ్లు చదీవాను.

కుమారసంభవంలో అయిదో సర్గ ప్రారంధీంచి, ఏడో సర్గ పూర్తిచేసి మళ్ళీ మొదటికి వచ్చి వొకటి రెళ్ళు చదివోను.

శఘువంశంలో యొనిమిదో సర్గ అజవిలావం, కుమూరపలంభనంలో నాలుగో సర్గ రతీవిలాపం, మళ్ళీ యెనిమిదో సర్గ జగన్మాత క్రీడాకలాపం - కోరినా గురువులు ఈ సర్గలు చెప్పరు.

వేట్లపాలెంలో బైరాగి శాస్త్రీగారి దగ్గిర ఇటు * ఉత్తర మేఘం చదువుతూ, అటు కుమారసంభవంలో పదకొండో సర్గ చదివాను.

కుమౌరస్వామి. శైశవలీలలు వర్ణించబడ్డాయి. అందులో, బహాచక్కగా వుంటుం దది.

తనకి తానయి గురువుగారి పెద్దతమ్ముడు శ్రీరామశా,స్త్రి చెప్పాడు (ప్రత్యేకంగా నాకది, చాలా ప్రోత్సహించి.

మేఘసందేశం అందరిలాగే నేనూ రెండు సర్గలూ చదివాను.

భారవి మొదటి ఆరుసర్గలూ చదివాము.

మాఘంలో మొదటి మూడూ అయినాయి, అంతే, స్వయంగా చూసుకుపోడమే గౌని, మరి, పాఠం చెవ కోడం పడలేదు, తరవాయి గ్రంథం.

వక పాద నొళ్ళ. వెళ్ళే వుద్దేశం లేదు.

అగత కొని అవ ౫ క అలోల లీ కాశం యేదీ?” అన్నారు, మా వాయనగారు, బాగా

అంతనర కయినా బెరాగశా! బొగుండేద్కి ఆ యోగం ల్‌ టి దగ్గిర చదువుకుని వంకే యెంతో

కొకు

మొదల్టుంచీ, సాహిత్యం ప్రధానం కాదు నూ కుటుంబంలో.

వైదికవిద్యలు రాణించడావికే దాని ఆసరా.

నాకు మౌత్రం అదే ప్రధానంగా కనపడుతోంది, అప్పటికే,

కనక, యేదో విధంగా మూ పెద్దన్నగారి దగ్గిరే వాటకాలు ప్రారంభించవచ్చు: కొనినా దృష్ట అంతా తెనుగ్సమీదికి వ్‌ ళ్భిపో ది

సంస్కృత శ్లోకం అన్వయించే శక్తి వచ్చాక కూడా తెనుగు అన్వయించలేకపోడం పరువుతక్కువగా కనవడింది, నాకు.

జాతి అంతా వ్యనపహారించే నూతృభాషలో విశిష్టశక్తి సంపాదించాలనీ, రచన కూడా సాొగించా లనీ నా కదివరకే వుండిన ఆశా సంకల్పమూ దీంతో బలపడిపోయాయి.

ఇది గుర్తించి, అప్పటిదాకా తెనుగు గ్రంథాలు ముట్టుకో వద్దంటూ వుండిన మౌ పెద్దన్నగారు, *పంయే” అన్నారు, ఇష్టపూర్తిగా.

మహోత్కంఠతో వన్నయ భారతం పుచ్చుకున్నా న్నేను, వెంటనే.

నన్నయ భారతం అంటీ అంతమాత్రమే కాదు, ఆది పంచకం అంతా వుండిన సంపుటం, అది.

ఎర్రన్న తిక్కన్నల భారతాలూ వున్నాయి అందులో. మూ అన్నగారి ఆజ్ఞ చొప్పున శపథం వట్టి, ఆ _ప్రారంభావస్తలో కూడా, వినోదార్హ్థం అయినా - శారదరాతత్రు లన్న వద్యం తరవాత వొక్క బంతిన్నీ చదవలేదు, నేను.

ఆ చదివిం దయినా తదేకద్తీకగా చదవడం వడలేదు నాకు.

కారణాలు, ==

జ్యోతిశ్నాస్త్ర,ం స్కంధత్రయమూ సాధించుకోవలసినచ్చింది.

స్మార్తం గట్టిచేసుకోవలసివచ్చింది.

బౌద్దాత్రమున్నూ పూర్తిచేసుకోవలసివచ్చింది.

ఇన్ని వ్యాసంగాల్లో నన్న్మయ భారతం చదవడానికుండే అనకొశం బహూ తక్కువ.

అయినా, దృష్టిమాత్రం దానిమీదే వుండేది.

నిజమే కాని, అంతా కొత్త ప్రపంచం అది.

సంస్కృతం చదవడంతో నా కలవడ్డ శబ్దార్హ జ్ఞానం భారతంలో నాకు అస్టే వువయోగపడలేదు.

వసుచరిత్రలాగ పాషాణ పాకం కాకపోయినా భారత భాష కూడా భిన్నమే అయింది నాకు.

అందులోని ప్రయోగా లవరిచితాలు కొనడంతో కుదరలేదు, మధ్యమధ్య అచ్చ తెనుగు మాటలు.

ఆ సంస్కృత మహా సముద్రంలో అవి జాతిరత్నాలుగానూ, నడకమూత్రం చూసుకుంటే బహు రమ్యంగానూ వుండేవి; కాని పలుగులు.

అయితే, వాటిలో అనేకాలు జాతికి సుపరిచితాలే చదువుకున్నవాళ్ళకి మాత్రమే అపరిచితాలు.

ఆ చదువుకున్నవాళ్ళలోనున్నూ సర్కాలుజిల్లాలవారికీ మరీ అపరిచితాలు.

చదువుకున్న వాళ్ళం కే, ప్వయంకృషితో, లేక, గురుముఖతః తెనుగువాబ్బ్మయం చదివినవా ళ్ళని కాదు నా అభిప్రాయం, ఇంగ్లీషో సంస్క్పృతమో శిక్షాపూర్వకంగా చదివినవాళ్ళు అని.

ఎందుకు చెప్పానంకే?

సవాతనుల దృష్టిలో, సంస్కృతం వేర్చినవాళ్ళే చదువుకున్నవాళ్ళు.

అధునాతనుల దృష్టిలో ఇంగ్లీషు నేర్చినవాళ్ళే చదువుకున్నవాళ్ళు,

ఆ సనాతనులూ అధునాతనులూ కూడొ అచ్చంగొ తెనుగువాళ్ళే మళ్ళీ, కొని వారి కుభయులకూ గూడా, తెనుగు తను మాతృభాష అన్న అభివొనమూ ళేదు, జ్లానమూ లేదు, మళ్ళీ మాట్టాడితే.

ఇటీవల ఇంకో “తనుల బయలుదేరారు “నుమ్మే చూసుకోొమంటూ, హిందీ *మ్రానసపుత్రులు.” వారికి తెనుగు బతికివుండడమే పనికిరాదు.

కనక, వారి నందరినీ మొతృదూరులుగా కట్టివేస్తే యిక మిగిలినవారు సామౌాన్యజనులు.

వారికి మొత్రం. బాగా తెలుసు ఆ శబ్బాలలో అనేకాలు.

లక్షణంగా వాడుతూనే వుంటారు వారు, అవి తను సంభాషణలో.

వెల్లూరు. జిల్లా పల్లెటూళ్ళకి వెడితే, తిక్కయల్వ భారతంలో వొడీిన జొనుతెనుగుమాటలు, యిప్పటికీ జనసామాన్యం వాడుకలో పదునుతేరి వుండడం తెలిసివస్తుంది. నంద్యాలా, కర్నూలూ, కడపాొ, అనంతపురమూ - ఈ 'ప్రాంతాలలోనున్నూ ఉద్గుంథాలలో వాడుక అయివుండిన శుద్దాంధ్ర శబ్దాలు జనసామాన్యం వాడుతూ వుండడం కనబడుతుంది, బౌహాటంగాౌ. కాకతీయసీమ (తెలంగాణా)లో కూడా కండగల యీ జాతిరత్నాలు దండిగా దొరుకుతాయి సొమాన్య జనం దగ్గిర, పరిఅయిన దొాతీయతతో. నిన్నగాక మొన్న హానుమకొండలో, బస్సు దగ్గరనుంచి సామాను బసకి చేర్చడానికి *మ్సుల్చేడ” యిమ్మన్నాడు కూలిమనిషీ, అప్రయత్నంగా నన్ను. నా జీవితంలో అదే “ముబ్చేడొ అన్నమాట నేను వినడం. పరనపారనాలనుంచి తప్పిపోవడంవల్ల, యిప్పుడు, మన తెనుగు స్వరూపమే మన కందకుండా పోయింది. కనకనే అందరితోటీపాటు ఆ శబ్జాలు నొకు తెలియకపోడం. ఇంతటితో ఆగలేదు, భారతపరనంలో నాకింకో ఆ సందర్భమున్నూ యేర్చడింది. నేను చదివిన సంస్కృత గ్రంథా లయిదూ, మొత్తానికి, ఏ సర్గ కాపర్ల

యేకవృత్తగ్రంథితాలు. పహ క

నిర్వ్చచనాలున్నూ.

తెనుగు గ్రంథాలు - ముఖ్యంగా నుహా భారతం యిందుకు వ్యతిర్తిక్తం. ఉందో పురాణధోరణిలో రాగరంజితంగా చదవడానికి వృత్తబాహళ్యం వొక

మధ్యమధ్య వచనం వృండడమూ నొక సొగసే.

పీ - ద్ద వచవం తరవాత వాక కందం.

గీతం - అధవా - ఆటవెలది.

తరవాత ప్రాయికంగా మళ్ళీ పే - ద్ధ్హ వచనం.

ఇది మరీ బౌాధ అనిపించింది.

శ్రీసాద సుద్రహ్మణ్యశాస్త,

మరి, నన్నయ్య అలా యెందుకు రచించాదూ)?

అతను సంస్కృత[గ్రంథాలు చదవనివాడా, పోనీ?

తాను అనువదించిన వ్యాసభారతమున్న్నూ అక్కడక్కడ చిన్నచిన్న వచనా లుండినా, శ్లోకాలు వచ్చాటప్పటికి ప్రాయికంగా అధ్యాయాలన్నీ యేకవృత్త గ్రధితాలే గదా, ఈమౌ. ర్పెందుకు చేశాడూ అతను?

ఇది తెనుగుభాష సంప్రదాయమా

ఏమోగాని, ఆ చిన్నతనంలో, భారతం ప్రారంభించినప్పుడు బండరా ళ్ళెక్కుతూ, జొరిపడుతూ, మధ్యమధ్య _చతికిలబడుతూ ముళ్ళడొంకల్లో నడుస్తున్న ట్టుండేది నొకు.

ఇప్పటికీ యిది నాకు తప్పని బాధా, తీరని సందేహమున్ను.

భారతంమీది విమర్శగ్రంధా లన్నవి వొకటి రెండు చూశాను తరవాత, తత్కర్హల కీది యోచించవలసిన విషయం అయినట్టు కనపడదు.

ఏవంచ, -

ఏమయినా, నేను భారతం చదవడం నూనుకోదలుచుకోలేదు.

అయితే “హృత్కవిలి చేసుకోవలసిన గ్రంథం మొదటిమాటు చరచరా చదువుకు పోవాలి. రెండోమాటు విచారణ ప్రారంభం. అలా యొన్నిమాట్లు చేస్తే అంత ముంచిది” - ఇది మౌ పెద్దన్నగారి సిద్దాంతం, (గ్రంథ వరిశీలనకు.

ఇది వురస్కరించుకువి భారతం చదివితే, యెవరికయినా నా బాధ అనుభవానికి వస్తుంది.

అయితే మౌొత్రం?

*నా తెనుగుబాష నేను తెలుసుకోవాలి!”

ఇది నాకు దీక్ష అయింది.

ఈ దీక్ష యేకాగ్రమున్నూ అయిపోయింది.

దాంతో, నన్నీ బాధ దిగతియ్యలేక పోయింది.

కథవట్ట్లు చూసుకుంటూ గబగబా చదువుకు పోయాను.

“శారదరాత్రు”లన్న వద్యం మాత్రం విడిచిపెట్టలేక చాలామౌట్టు చదివి, వెనక్కి వచ్చేశా నప్పుడు.

ఏం?

అన్నిమాట్లు చదివితేగాని విడిచిపెట్టలేకపోడానికి, నన్నయ కవిత్వంలో అది వొక్క టీనా రసవంతం?

అది కాదు, మాటు.

ధీరోదాత్తుడైన మహానాయకుడు, శాశ్వతంగా తెరలోకి పోతూపోతూ, రంగస్థలాన, కడసారంగా కనవరిచిన, జటిలాలైన హావభావాల సంపుటి వంటిది, ఆ వద్యం.

దాంతో, వొక నిండు వెలుగు కనుమరిగి పోతోంది.

దాంతో, నాక అవతారం అంతర్జానం అయిపోతోంది.

దాంతో, వొక. మహాయుగం అంతరించిన్నీ పోతోంది.

నన్నయ మరి గంటం వట్టుడు.

నన్నయ మహోన్నతభావాలు మన కిక లభ్యంకొవు.

నన్నయ మంజుభాషలు మన కిక వినపడవు.

భావాంబరవీధిలో మహోజ్వలంగా వెలిగిన నన్నయ మూర్తిమంతమున్నూ మన కిక అందుబాటు కాదు.

ఇదిగో, యింత ఆవేదన కలిగింది ఆ పద్యంతో నాకు.

ఇలాంటి మహోద్వేగంలో పడి చదివా నది నే నన్నిమాట్లు.

విచారణ. చేసుకుంటూ రెండోసూటు ప్రారంభించాను, వెంటనే.

దగ్గిర వుండి, వ్యాఖ్యానం చేస్తూ నాచేత అవతారిక చదివించి *బ్గక్ర నువ్వు స్వయంగా తంటాలుపడు. మళ్ళీ మొదటికిన్నీ వెళ్ళు” అన్నారు, మా 'పెద్దన్నగారు.

మొదటికీ. వెళ్ళాను, మళ్ళీమళ్ళీ కూడా చదివాను.

నన్నయభారతం. చేత పుచ్చుకుంటే యిప్పటికీ నా కిదే అలవాటు.

కొన్ని వందలమౌట్లు చదివేవుండినా, మళ్ళీ ఎత్తుకుంటే, ఆ అవతారిక వొక్కమాటు మౌొత్రమే చదివి వూరుకోలే న్నేను.

ఏమంటే?

“తన కులబ్రాహ్మణు -” అన్న పద్యం చదివాటప్పటికి, ఉభయపింజలతోనూ నీరుకొవి ధోవతి కట్టుకుని, అలాంటిదే. వుత్తరీయం కప్పుకుని, ఎడమ బుజొన జలతారు. ఆకువచ్చ శౌలువు మడతా, మొగాన స్టుటంగా గంధాక్షతలూ, మొలలో బంగారుగోవతాడూ, చేతులకు సింహతలాటం మురుగులూ, కుడిచేతి అనామికకు దర్భముళ్ళ _ రత్నాంగుళలీయకమూ, చెవులకు కెంపులుపొదిగిన మకరకుండలొలూ ధరించి రాజాధిరాజులను పొదాక్రాంతులను .. చేసుకునే చూపులతో బక్కపలొ చని నన్నయభట్టారకుడు, రాజరాజు నిండోలగాన అగ్రాసనం అలంకరించివుండీ సౌక్షాత్కరిస్తాడు, నాకు.

ఓ పట్టాన నే నా భావన మరిచిపోలేను. వాట చిత్తవృత్తి నిరోధం వంటి వ్రక్రియ అక్కరలేదు, ఆ పద్యా లంచుకుంటునే

తాదొత జ నో న చాలు, గం కలిగి దాంతో నన్నయ దివ్యమంగళ స్వరూపం గోచరిస్తుంది,

ఈ సుఖం - ఈ ఆవందం - పచేప వే నర ్రంం ఆ ఈ పారవశ్యం అనుభవించడానికే పదేపదే

నన్నయ భారతంలో నాకు విసుగు షష ఫ్‌ ప సర్వసం[గ్రహమూ - ఈ రెండే. పుట్టించే. ఘట్టాలు. పర్వానక్రమణికా, తక్కిన దంతా చిక్కని కవిత్వం. అమృతం. సాధారణంగా, వుంటాయి. 0గా, తెనుగు గ్రంథాల అవతారికలు అతిగానూ చాదస్తంగొనూ నన్నయ అవతారిక మాత్రం స్వయంభువు. అద్వితీయమూ, అవవ్యపాధ్యమూన్తూ, అది. ఛి శ్రీపాద సుద్రహ్మల్యశాట్టు

“హరిఓగ”మ్మనే టప్పటికే రసానుభవం కలిగించే అనతారిక, తెనుగులో నన్నయ్యది వొక్కటే.

దానికి సొటి అయినా, ఆదర్శమే అయినా, సంస్క అశంలోనున్నూ. కాళిదాసు రఘునంశావతారిక వొక్క.

ఈ రెండు వాబ్బయాలలోనూ ఆ రెండింటికీ సాటి అయినవి మరి లేవు.

అయితే, అవృట్లో, నాది కాస్తకాస్త తెలిసిన ఆనందం.

ఇప్పుడయినా సగంసగమే తెలిసిన ఆనందం.

పారవశ్యం కలిగించే యూ సన్నివేశం విడిచిపెట్టలేక, ఆ మొదటిమాటు, అవతారిక మట్టుకే అయిదారుమాట్లు చదవడం వల్ల, నన్నయ రచనాధోరణి కసింత అవగాహన అయి, భారత వాజ్మయంలో నేను విలాసంగా విహరించగలిగాను, యెన్నాళ్ళనుంచో యొరిగివుండినట్టు.

అయితే, నన్నయ భారతం మొదటి పరిశీలన పూర్తి కావచ్చాటప్పటికి, మరో రెండు తెనుగు గ్రంధాలు నా చేతికి వచ్చాయి.

ఒకటీ వీరేశలింగం. పంతులుగారి కవుల చరిత్ర - విడతీసి కుట్టిన మూడో భాగం.

రెండు, హోతా వేంకట కృష్ణయ్య (0) గారి రోహిణీ సుధాకరం నాటకం.

మా ఆనందం తెచ్చి యిచ్చాడు, నా కవి.

రోహిణీ సుధాకరం కొద్దిదినాలే వుండింది, నా దగ్గర.

తరవాత్తరవాత నేను దాని పేరు కూడా వినలేదు, యెవరినోటా.

నా కోపొటి భాషావప్రవేశమూ, గ్రంథరచనోత్కంఠా కలిగాటప్పటికి నాకు దానిమీద వెగటు పుట్టింది.

అది చదవడం దండుగ అనిపించింది.

అది దగ్గిర వుండడం బరువున్నూ అనిపించింది.

అది మొదలు, నా చేతిలో అవేక పుస్తకాల కీగతి పట్టింది.

ఆధునికులనే కాదు, పూర్వకవులవిన్నీ కొన్ని గ్రంథా లెవరెనరికో యిచ్చేస్తూ వచ్చాను.

ఇప్పటికీ యిది తప్పనిసరిగా వుంటోంది.

పూర్వకవుల పద్యాల్లో వున్న జిగిబిగువు లిప్పటివారి రచనల్లో యెక్కడో కొని కనపడవు,

పాండిత్యం, కవిత్వం, ఛందశ్శిల్పం - ఇవన్నీ పుష్కలంగా వుంకేనే పద్యం, లేకపోతే అది ముళ్ళడొంక, లేక చేవలబుట్టు.

ఆదిలో నేను సంస్కృత కావ్యాలు చదివివుండడంవల్ల అన్వయశుద్ది వుండడం వద్యానికి మొదటి లక్షణం అన్న భావం నాలో స్ట్రిరపడిపోయింది.

కవి ప్రయోగించిన మాటలలో - ఆ పదబంధంలో, చదువుకునేవొడికీ - భావుకుడికే అనండి, ఆ కవి నిర్దేశించిన. భావం కనపడాలి. ధ్వని (ప్రధానంగానైనా కనపడాలి. ఇదేమీ లేని పద్యాలు నేను చదవలేను. భాషా ఛందస్సూ సరిగా లేకపోయినా. వేసున రచనల్లో అత్యుత్తమమైన కవిత్వం వుంది, నిబిడంగా. అలావుంచైే. మచేమీ లేకపోయినా శిరసావహించవచ్చు, ఏమీ లేని గణబంధాలు దండుగూ. బరువూ. కొక నురేమిటీ? అయితే, వీలేశలింగంగాచి కవులచరిత్ర మాత్రం నిత్య నూతనంగానే కనపడుతుంది, వొ కిప్పటికీ, చొలాకాలం నే నా మూడోభాగంతోనే కాలశ్రేపం చేసుకుంటూ. వచ్చాను. నే నెంతోకాలం యెదురుచూడగా యెదురుచూడగాా సంపూర్ణ గ్రంథం వాకనాడు పారాత్తుగా నా చేతికి వచ్చింది. చమ. దగ్గిర రెండు ప్రతులుండడంవల్దా, కవుల చరిత్రలేని (ప్రబుద్దాంధ్ర ల్సైబరీ చూసి యెంతో యిదయీ, నా కది మిత్రులు (శ్రీ ఆండ్ర శేషగిరిరావుగా రిచ్చారు. నా దృష్టిలో సాహిత్యవ్యవసాయి. కదొక పెన్నిధి, అయితే, అది అసముగ్రమూ, పప్రమాదభూయిష్టమూ అని కొంద రంటారు, చే నెరుగుదును. కావచ్చు, వారితో నాకు సేరీ లేదు. మరి నిర్దష్టమూ సనముగ్రమూ అయినదేదీ? నాకు తెనుగుకవుల చరిత్ర కావాలి. అది రచించడొనికి నాకు శక్తి లేదు లేశమూ. ఇందరు. పండితు. లున్నారు, గ్రంధకర్త లున్నారు, పరిశోధకులూ వున్నారు, లోటు గుర్తించినవారు కూడా వున్నారు, మంచి చరిత్ర బయలుదేరతియ్యరేం, మదీ? కొకపోయివా, వీరేశలింగం పంతులుగారి మధుర రచన విడిచిపెట్లడం మౌొత్రం యెలాగా? ల మార వొక్క సంవత్సరంపాటు, భారతం ఆదిపంచకమూ, కవుల చరిత్ర న్నూ మౌత్రమే నాకు సర్వస్వమూను. ఎ లలుతే. మౌ పెద్దన్నగారు. చెప్పిన గ్రంధాల జాదితా పూర్తి అయేదాకా శారదరాత్రుల” పద్యం తరవాత భారతంలో వొక్క అక్షరమైనా చదవలేదు, నేను. అప్ప డప్పుడు గురుముఖతః చదివిన సంస్కృత గ్రంధాలు తిరగవెయ్యడమున్నూ వుండేది కావి తెనుగు. గ్రంధాలు మాత్రం అవి రండే ముట్టుకోడం. వాటిలో కవుల చర నన్నెంతో గుబగుబలాడించేది. ల్‌ కానయిలె, ముద్దుపళని, కంకంటి పొవన్నా, దిట్టకవి నారాయలణకవీ, అయ్యలరాజు చనన సైకయనా కూట్టమందో కుల లానులో వన్న వాటవరూ సామాన్యులే అంటే ఆది యిప్పటి మొట.

అప్పట్లో మాత్రం, వారందరూ నాకు నన్నయలే, 'శీ/నాథులే.

కాగా, అప్పట్లో, కవి కావడం మహర్షి అయివుండడమే అనీ, రసికు డైనవాళణ్ణి ప్రావంచికమైన క్టుదవాతావరణంలో నుంచి ఆనందోద్యానవీధులకు చేర్చగలిగేది కవిత్వమే అవ, కవి అనుగ్రహానికి పొత్రం అయిన దేశమూ, కాలమూ, పాత్రా కూడా శాశ్వత (బ్రహ్మకల్పా లయిపోతాయనీ, కవి అంతస్తు తరిచి తరిచి తెలుసుకోవలసిన బ్రహ్మవదార్హం అనీ బోధించి మా కులవిద్యలమీద నాకు నిరాదరభావం వుట్టించేది, ఆ కవుల చరిత్ర.

“ఇంకా (గ్రంధరచనకు పూనుకోవేంం అంటూ తరిమి తరిమిన్నీ కొమ్టేది నన్ను.

కొంత సేవటిదాకా నాకు బాహ్యజ్ఞానం కలిగేది కాదు.

ఈ మూడోభాగమే నన్నిలా ఆడించేస్తూ వుండగా, అది చాలదన్నట్టు, వొకనాడొక విశేషం జరిగింది.

నేనూ ఆనందమూ జీడిపిందెలకోసం వాళ్ళ మామిడితోటకి వెళ్ళికూచున్నాం.

పాలికావు చెట్లకింద రాలివుండినవాటిలో మంచివన్నీ యేరుతున్నాడు, తోట అంతటా.

మాతోగూడా ఆనందం చుట్టుమున్నూ నొకాయన వచ్చాడు తోటకి, పాతిక ముష్టయి సంవత్సరాలవాడు.

ఆయన వొక యింగ్రీషుగ్రంథం తెచ్చాడు.

విప్పిచూడగా, అందులో అక్షరాలు చీమతలకాయలు.

“బాబోయ్‌” అన్నాను, అప్రయత్నంగా నేను.

దానిమీద, ఆయన అది వొక నవల అనీ, ఆ గ్రంధకర్త అలాంటి నవల లింకా చాలా రచించాడనీ, అవి నొక్కొక్క ప్రతే పేరిస్తే మూరెడెత్తుగుట్ట అవుతుందనీ చెప్పాడు.

చకితుణ్లయిపోయా న్నేను.

అతనెంత గొప్పవాడో అనుకున్నాను.

గొప్పతనంకం టే అతని అదృష్టం మంచి దనుకున్నాను.

ఇంతేకాదు, -

“మనం గజమెత్తు వచ్చేటన్ని పుస్తకాలు రచించా"లనిన్నీ అనుకున్నాను, వెంటనే.

ఈ నిశ్చయంతో యింటికి వచ్చేటప్పుడు నడవలేదు నేను, గారిలో తేలిపోతూ వచ్చాను.

వచ్చి వెంటనే దీవందగ్గిర కూచున్నాను, అప్పటికి సాయంకాలం కావడంవల్ల.

ప్రత్యేకంగా. వొక దీపం పెట్టుకుని వొక వివిక్తవదేశాన కూచోడానికీ మా యింతోనా కప్పటికింకా అధికారం రాలేదు.

కాకపోయినా, బదొరురకమే కాని మంచిరకం లాంతరు లేదు, మూ యింటో.

హరికేన్‌ లాంత ర్లప్పటి కింకా రావడం లేదు, వున్నచోట రకరకాలు కాండిల్‌ శ్చాంద్సు మాత్రమే వుండేవి, అరుదుగా. ల” అ. అ ౫

అంచేత, వేట్లపాలెంలో రాసివుండి గ పద్దతధ్‌ పుచ్చుకుని, వంటచేస్తూ ' వూ అమ్మగారు. పాయ్యిదగ్గిర పెట్టుకుని. వడిన (బుడ్రిదీపం దగ్గిర కూచున్నాను.

| కి 1 (16 ॥ [ఆనటూదా - జమాటాన - 2 భత స స్స -దొగ్రార్రా. కళ: కే

కూచున్నాను గాని, మా అమ్మగారిని ముట్టుకుంటా నేమో అని నాకు భయమూ, ఆమె కనుమూనమూను. దీనికి సాయం, అదీ యిదీ కానలసిన వస్తువు లందుకుంటూ వుండడానికి, మా అమ్మగారు ఆ దీపం కాస్తా అటూ యుటూ పట్టుకువెడుతూ వుండడం. ఈ వెలుగుచీకట్లలో మధ్యమధ్య పొగ. అలాంటే నిరుపహతి స్థలంలో నా కవితాసాధన. పోనీ, తెల్లవా రేదాకా వుంశే మించిపోయిందేమిటీ? నిజమే, వొప్పుకుంటాను. తోచినభావం మరిచిపోతామేమో అని యిప్ప డయితే బెంగ. అప్పటి బెంగ యేమిటో తెలుసా? “మరి గజం యెత్తు పుస్తకొలు రచించడం యెప్పుడూ” చేసేదిలేక ఆ బుడ్డిదీపం దగ్గిరే వొదిగివొదిగి కూచున్నాను. తీరా, చూస్తిని గదా, రెండేళ్ళకిందట రాసిన ఆ భాష వికటంగా కనబడింది నాకు వడ్తూ పేలాలూ కలబోసినట్టు. ఎంత మామూలు భావమయినా,. పరిచితాలయిన సంస్కృత శబ్దాలతో నిబద్దమయి. వుండడం, నా కెంతో యెబ్బెట్టుగా కనపడింది, ఆ కొద్దిపాటి ఆంధ్రగ్రంథపరిచయంతో సే. వెంటనే అక్కడే అది చింపి పోగులు పెట్టాను. ఆ-కధలో సన్నివేశాలు కొన్ని, తరవాత్తరవాత రాసిన కథలలో పంపకాలయినాయి, విడిచిపెట్టలేదు. మర్నాడు మరో గ్రంథం ప్రారంభించాను, తెల్లవారడం తడువుగా, గజిమెత్తు పుస్తకాలు రాసి గుట్టలు పెట్టాలన్న వుబలాటం గుంజిగుంజి విడిచిపెట్టింది, నన్ను. దాంతో, తెల్లకాగితాలు తేవడానికి అంగడికి పరుగు. కానికి నాలుగు టావు లిచ్చేవా రప్పుడు. తెచ్చిన కాగితాలు చింపి, మడిచి, కుట్టుడొనికి తొందర. కుట్టిన పుస్తకంలో “హరంఓొమ్మంటూ కథ ప్రారంభించడాని కాత్రం. ఈ స్థితిలో ప్రారంభించాను కొత్తగ్రంథం, నేను. అదీ చింపేశాను, తరవాత్య కాని మళ్ళీ యెవ్వడో నేనది రాయవలసే వుంది. అప్ప డప్పుడు, అందుకు సంబంధించిన (ప్రేరణకూడా కలుగుతూనే వుంది, కొంచెంకొంచెం, యిటీవల. మహాభారత యుద్దానికి మూలకారణం అంతా ఆ ఘట్టంలో వుంది. తరవాతి భారతకధ అంతా ఆ సన్నివేశంమీదే అల్లుకుపోయింది. ౧2 ౮ ఇ కు ౨1

ఎవరి మాట యేనుయినా, ఆ చిన్నతనంలోనే నన్నది కౌరన వక్రప్రాతిగా దిద్దితీర్చింది.

ఏడెనిమిది మాట్టు చదివాను భారతం, నేనిప్పటికి.

ఆమూలాగ్రంగా చదివాను.

పరిశీలనగానే చదివాను.

అయినా, నా కౌరవవక్షప్రాతం తప్పనిపించే సన్నివేశం నా కెక్కడా కనపడలేదు, భారతంలో.

ఇప్పటికీ కనపడలేదు.

తరవాత, నేను పిరావురంలో చదువుకునేటవ డు, రామకృష్ణ కవుల దగ్గిర యా ప్రస్తావన వచ్చిందొకమాటు, అప్రయత్నంగా.

“సెబ్రాస్స్‌” అన్నారు రామకృష్ణశా,స్త్రిగారు, వినీ వినడంతో కే.

నాకంటేనూ కౌరవవక్షప్రాతం వారిది.

వారు చేసిన వ్యాఖ్యానంతో “అమ్మయ్యా” అని స్టీిమితవడ్డా న్నేను.

నేనే కాదు, వారి కౌరవగౌరవం చదివితే, నివృక్షప్రాత చిత్తులయినవా రెవరయినా అంతే.

లౌద్గాత్రం పూర్తి అయిపోయింది.

స్మార్తమున్నూ గట్టిపడిపోయింది.

వాటిపని, యిక, వీలయినప్పుడల్లా యేకరువు పెట్టుకుంటూ వుండడమే.

అ విద్యలు మరుపు రాకూడదంటే అది వాక్కట్‌ మార్గం.

అందుకు వేళా పాళా అక్కరలేదు.

స్టల నిషేధమే గాని, స్టల నిర్రేశమున్నూ లేదు.

నడుస్తూ కూడా యేకరువు పెట్టుకోవచ్చు.

ఆ విద్యలు నేర్చినవారు నడిచేటప్ప)'డున్నూ కాలం వృధాగా గడపరు.

నేనూ అలాగే చేసేవాళ్లి చేస్తూనూ వున్నాను, ఇంకా చేస్తాను.

ఆ దినాల్లో అయితే అవి యేకరువు పెట్టుకోడం = యీ దినాల్లోనా, రచనలకు సంబంధించి ఆలోచించుకోడం - ఇంతే భేదం, నా జీవితంలో.

కాగా, యీ విధంగా కలిసివచ్చిన కాలం అంతా, తెనుగు (గంధాలు చదనడంలోనూ, రచన చెయ్యడంలోనూ వినియోగవరుచుకోవచ్చు. ననుకున్నా న్నేను.

ఎంతో ఆశా పడ్డాను, ఎంతో మంచి వ్రణాళికా సిద్దపరుచుకున్నాను, యెంతో యేకాగ్రంగా ప్రారంభమూ చేశాను; గాని అంతొ తల్లకిందు లయిపోయింది.

నా కవితాసాధనకు పెద్ద విఘాతం తటస్ట్రించింది.

జరిగిందేమిటం టే?

మొదట, ఆ కాలం అంతా పంచాంగరచనలో వ్యర్ధపరచవలసివచ్చింది.

నరసింహరీత్యా తిధులు చెయ్యడమూ, గణకొానందరీత్యా గ్రహస్తుటాలు చెయ్య డమూ, [గ్రహలాఘవం రీత్యా [గ్రహణాలు చెయ్యడమూ, సందేహాలు వచ్చినచోట

'సూర్యసిద్దాంతం రీత్యా తీర్చుకోడమూ పంచాంగ రచనలో నూ సంప్రదాయం, అప్పచ్చో,

అప్పటికి, నాకు, తిథులూ [గ్రహస్తుటాలూ మూత్రం స్వాధీనం అయినాయి.

(గ్రహలాఘనం వల్లించాను, గ్రహణగణితం నేర్చుకుంటున్నాను.

సూర్యసిద్దాంతం మూళలం వల్లిస్తున్నాను.

అయినా, యెంతో. కొంత. వీలు చేసుకుని తెనుగు గ్రంథాలు చదువుతూనే వచ్చాను.

రచనా సాగిస్తూనే వచ్చాను.

పంచాంగ రచన మాత్రమే తప్పకపోతే అంతమాత్రాన నొకేమంత యిబ్బంది లేకేపోవును.

కాని మా నాయనగారవి నిషేధించారు.

వల్లకా దన్నారు, వురిమి.

వళ్ళూరిలోనూ, వేట్లపాలెంలోనూ వచ్చిన నిషేధం యింటో కూడా సిద్దపడింది, నాకు.

అయితే, వల్టూరి నిషేధమూ వేట్లపాలెం నిషేధమూ సంస్కృత సాహిత్యాభ్యాసం నిరాఘాటంగా సాగపోవడానికి మౌత్రమే, మొత్తానికి.

మూ నాయనగారి నిషేధం మాత్రం అలాంటిది కాదు.

కులక్రమంగా వస్తున్న వైదికవిద్యలకు కొంతయినా అది అంతరాయం కలిగిస్తుం దన్న అనుమానం దాని క్కొాంత కారణమే, వొప కుంటాను.

కొని, ప్రధానకారణం *తెనుగులో కవిత్వం చెయ్యగూడదు"” అని.

అది “అప్రతిషాకరం” అని,

“పతనమున్ను అని.

మావాళ్ళ దృష్టిలో -

తెనుగు వొక సభ్యభాష కాదు.

తెనుగులో సాహిత్యకృషి చెయ్యడం అంటే అకార్యకరణం.

తెనుగులో గ0థరచన చెయ్యడం అంటే, మరి, భట్రాజే అయిపోడం,

ఈ విషయమై మా నాయనగారికి గట్టి నమ్మకమే వుండేది.

వారికి మా చిన్నన్నగారు తోడుపడ్డారు. సాధ వైదికవిద్యలు. నేర్చిన బ్రాహ్మ లెవరయినా. యిదే మచ్చు,

ఇంగ్లీషు కూడా నొక భాషే వారి దృష్టిలో, తెనుగు మాత్రం కాదు.

సంస్కృతమే భాష, ముఖ్యంగా.

అది చదివితేనే గౌర్వం.

సంస్కృతం అభ్యసించి వుండకపోయినా, కర్మిష్థు లైన వైదికులు, అయినవాటికీ కొనివాటికగూడా సంస్కృత శబ్బాలే వాడతారు, తరుచు.

“ఆజ్యం” అంటారు గాని, నెయ్యి అనరు వారు.

పెళ్ళి అంచే నీచకం, వివాహం అనాలి,

శోభనం అనరు, గర్భాధానం అనేమాట సకృతుగా వాడతారు. తరుచు వారు వాడే శబ్దం పవునస్సంధానం,.

మంచినీళ్ళు అంహే పామరత్వం, మంచితీర్హం అనాలి.

వైదికవిద్య లన్నీ సంస్కృతంలో వున్నాయి కనక, అవి నేర్చుకుంళే (ప్రాయికంగా సంస్కృతం నేర్చుకోడమే అవుతుంది. కనక, వారి దృష్టలో సంస్కృతం వొక్కళు పవిత్ర మైన భాష.

వవిత్రమైనది మాత్రమే కాదు, దేవతల భాషే అది.

తాము భూసురులు కనక, బ్రాహ్మ లదే నేర్చుకోవాలి.

కనక వండితు డంకే సంస్కృతపండితుడే పండితుడు.

కవి అంకేకూడా సంప్క్పృతకవే కవి.

కనక, తెనుగులో కవిత్వం చెయ్యనద్దని వాకు ఆంక్ష

పైపెచ్చు, వైదికవిద్యలు కొంచెం నేర్చి కాదో గొప్పో సంస్కృతమున్నూ అభ్యసించి వుండిన నేను తెనుగులో రచన చెయ్యడం కులం చెడ్డమే.

కాగా “నువ్వు వాళ్లి పాడుచేస్తున్నాగివని మా పెద్దన్నగారిని గట్టిగా మందలించారు, మా నాయనగారు.

బహూ సున్నితమైన మనస్తత్వం మా పెద్దన్నగారిది.

పాద్దుదాకేవారు కా రాయన.

ఎదుటివారు దాటితే అంగీకరించేవారు కారు.

అది తమ సొంతానికి అపాయకర మయితే ్రతిఘటించేవారు, లేకపోతే ఆ మనిషిని తప్పించుకుని తిరిగేవారు.

నా తత్త్వమున్నూ యిదే మొదణ్టుంచీ.

అంచేత, మా పెద్దన్నగొరికి, నా రుచి కనిపెట్టి చదువు చెప్పడమే అగత్యం అయింది; గొని వా చదువు నిషయమై నూ నాయనగారితో వివాదపడవలసిన అగత్యం లేకపోయింది.

దీంతో, నా విషయం పట్టించుకోడం మావేశా రాయన.

నే నేకాకి నయిపోయాను.

అయినా నేను జంకా లేదు, వెనుదియ్యా లేదు.

సరిగా యీ స్థితిలో, మా యింటో,- కుటుంబ కలవోలు ప్రారంభం అయినాయి.

అప్పటికి, మా పెద్దవదినగారూ, నూ చిన్ననదినగారూ నూత్రమే కాపరాలకు వచ్చి వుండినారు.

చిన్న వదినగారు వచ్చిన కొద్ది దినాలకే తోటికోడళ్ళలో పొరువులు పుట్టాయి.

అవి వురుషుల దాకా పాకాయి.

వాటికి నూ పెద్ద అక్కగారి మంత్రాంగ పుద్ధృతి కలిగించింది.

అనుకోని యీ వుట్టిమునక నూ వాయనగారికి శాంతిభంగకరం అయిపోయింది.

వారు సద్దుబాటు చెయ్యడానికే చూశారు గాని అసాధ్యం అయిపోయిం దది.

తగువు లంట దూరంగా వుండేనమూ 'పెద్దన్నగారు, ఇది సహించలేక, పాలమూరు విడి మహేంద్ర వాడలో మా వాయనగారు సంపాదించి వుండిన వివేశవస్థలంలో యిల్లు కట్టుకుని పృథగ్భాండాశనం ప్రారంభించారు.

దీంతో, వా స్థితి అసలే చెడింది.

నేను తెనుగు గ్రంథాలు చదనడంలోనూ, తెనుగులో రచన చెయ్యడంలోనూ ఏర్పడిన నిషేధం, పేరుకే మా నాయనగారిది.

అదయినా వాగ్రూవం మాత్రమే,

ఈ విషయం నచ్చినప్ప డల్లా వారు నన్ను తిశ్టేవారు.

మండివడి మండిపడి, తమ అసపాయతనూ నిందించుకునేవారు.

వారి మాటమీద, అది, ఆచరణలో - పూర్తిగా పెట్టినవారు మూ చిన్నన్నగారు.

నికరమైన పంస్క లీ సాహిత్యం మూ చిన్నన్నగారిది.

సహజంగా, ఆయనకు, మా క్సులవిద సవాతన ధర, నియమనిష లన్నా ఆదరం యెక్కువ. థ్‌ లా తి అన్నా

దీనికి సాయం, అప్పటికప్పుడే, మా యింటో వుండిన ముద్రితాముద్రితాలు ఇరవ్హై ముప్పై ధర్మశాస్త్ర, [గ్రంథాలూ పరిశీలనగా చదివి వుండినా రాయవ.

ఆ చదువు, వారిని, ఛాందసంలో దింపేసింది, ముఖ్యంగా.

యమజియాగాదులు చేసినవారికిన్నీ లేని ఆచార వ్యవహారాల వట్టింపు వచ్చేసిం

మౌ పెద్దన్నగారికి వైదికాచారాల విషయమై వీరవతం లేదు, కొంచెమున్ను.

వేను మరింత ముందుకే వెళ్ళిపోయాను. పు నీర

అంటే, వీలయివవ డల్లా సంధ్యావందనమున్నూ మౌనేస్తున్నా వవ్పటికే, ॥ ఈ కారణాలు, మా పెద్దన్నగారి మీదా, నామీదా ద్వేషమూ నూ చిన్నన్నగారిమీద ప్రీతీ పుట్టించాయి, మా 'నాయనగారికి

“తప్ప పుట్టారో” అని మామీద నిరసన భావమూ *క్సుల ప్రీ; గా మూ చిన్నన్న గారిమీద ఆదరభావమూ కూడా వుట్టించాయి వాం అని సాగించపాణాడ్ష రి. నియామకంతో మూ. చిన్నన్నగారు. నామీద. పెత్తనం

అది రకరకాలుగా నడిచేది, వాకటాండు. గంటనషు స్రీ రన్‌. ళ్ళ పొద్దటివాట,. దిమ్మూ

వాడు ప

వే ళ్‌ పొద్దున్నే చేసుకునేవారు, వొక్కొక్కవాడు మధ్యాహ్నికభోజనం

దం చేసుకోడమే పెట్టుకున్నారు; గాని కొాలనియమం పెట్టుకోలే దాయన. 106

___ీసార సుద్రహ్మణ్యశాస్త్ర

ఆయన వీలునిబట్టి నేను మాత్రం ఆయనతో కలిసి కూచుని పంచాంగం చెయ్యాలి.

తనుకు నూ నాయనగారి అండ వుండబట్టిగాని, నాకూ వొక విశిష్టధర్మం నిర్వర్తించుకోవలసిన అగత్యం వుండినప ఎడు, తను వీలునుబక్ట్రే నన్ను నడుచుకోమనడాని కాయన కేమి అధికారం వుందీ?

మూ పెద్దన్నగారికీ మూ చిన్నన్నగారికీ వుండుకున్న వ్యత్యాసం యిదీ.

ఇప్పటి నా పరిస్థితులను పరిశీలించిచూచ్చే, ఆయనకు సంక్రమించిన యీ నియామక సత్తావల్ల, అప్పుదు నేనెంత నష్టపడ్డానో యెవరి కయినా బోధవడుతుంది.

అయితే, నియామకులు నిర్భంధం అవలంబిస్తే, నియుక్తులు, కొన్నిచోట్ల అయినా వ్రతిఘటనకు పూనుకోకపోరు.

జపం విషయమై మౌ చిన్నన్నగారికి గల అవ్యవస్తను పట్టి, నా కవితావ్యాసంగం విర్భాధంగా సాగడానికి నేనూ వుపాయాలు చూసుకోసాగాను.

శీకటితోనే కాలా కుని, చద్దన్నమున్నూ తినేసి *నురి, పంచాంగం చేద్దాం వస్తావా, న్నా చి చేయా మెల్‌ అవ ఆయన్ని నిక్కచ్చిగా అడగడం ఆ వుపాయాల్లోదే, నొకటి,

దీనిమీద ఆయవ కూడా వుపాయాలు వెతికారు.

నా తన్మయత్వం చెడితే చాలు, ఆయనకు,

అవ్వ డప్పుడు మాత్రమే ఆయన అంచనా శఈప్పీపోయేది, తరుచు నేనే దెబ్బతి నేవాళ్లి.

ఇతరులకంటే అప్పటి నా బాధ రచయిత అయినవారే గ్రహించ గలరు, బాగా,

ఏమంటే?

బుద్ది రచనావ్యగ్రం అయిందా, యిక, ఆ రచయితకు నిద్ర అక్కరలేదు, ఆహారం అక్కరలేదు, డబ్బక్కరలేదు, కోరి అవ్సరస వచ్చినా అక్కరలేదు.

ఆ స్టీితి యెప్పుడు వస్తుందో రచయిత కూడా తెలుసుకోలేడు, వచ్చినప్ప డందులో తలమునకలు కావడమేగాని.

ఉద్దీపనం రకరకాలుగా వుంటుంది, అనేక సందర్భాలలో కలుగు తుంది, అది అలౌకీకం.

నిరంతరసాధన వల్ల, కావలసినప్ప డది సిద్దించే సత్తా సంపాదించుకోవచ్చు; గౌవి అది దృశ్యాదృశ్యం.

అంచేత, ఒక్కొక్కవ్వడు నాకు కలిగిన రచనోద్వేగం, మా చిన్నన్నగారి ఉపాయాలవల్ల యొగిరిచక్కాపోయేది.

ఆయన చూడనప్పుడు నాకది కలిగితే కలిగేది, లేకపోతే వుసూరునుంటూ వుండిపోయేవాళణ్లి.

పోనీ అంక, అలాంటప్పుడు చదువు మాత్రం యేమి పాగుతుందీ?

ఏమంటే?

రచయిత చదువు వేరూ, విద్యార్థి చదువు వేరున్ను. | అనుభవాబూ - జ్ఞావకాలూను - 7 10]

విద్యార్థి, గ్రంథంలో చెప్పబడ్డ విషయమే చూసుకుంటాడు; రచయిత, చెప్పిన విధానమున్నూ చూసుకుంటాడు.

అంచేతనే రచయితకు లోకవృత్త వరిశీలనతోపాటు, గ్రంథపఠనం కూడా చాలా ముఖ్యం.

సూ, వీలు అయితే, వుద్వేగమున్నూ. కలిగితే అవ సడే. నేను రచన సాగించేవాళ్లి

అదీ మూ చిన్నన్నగారు సహించలేకపోయేవారు.

నన్ను కలువుకుని చేసినంతసేపూ వంచాంగం చేసేవా రాయన.

జపమో మరో పనో చేసుకునేటప్పుడు మాత్రం నన్ను అనురం వల్లించమని విర్చంధించి కూచో పెస్టేవారు.

ఇక నాకు తెనుగు అభ్యాసానికీ రచనకూ అనకాశం యేదీ?

ఇది ఆయన దిలాసా.

చెరువులో జలం, యింకా యింకా పూనగట్టితే గట్లు దొలుచుకుని గతి చూసుకుంటుంది.

పాతనీటిని కూడా తీసుకుపోతుంది.

నా స్టితీ అలాగే అయింది.

నాచేత, తెనుగు అభ్యాసరచనలు. మౌన్సించాలని మౌ నాయనగా రనుకున్న కొద్దీ, మా చిన్నన్నగారు అందుకు నిర్భంధ విధానం అవలంబించినకొద్దీ నేనున్నూ అందుకు ప్రతీకారం ప్రారంభించాను.

ఏమం పే

అప్పటికే అవి నాకు జీవన్మరణసమస్య లయిపోయాయి,

దీంతో, మావాళ్ళమీద (ప్రతీకారంగా, స్మార్తం అన్నా, శ్రాతం అన్నా, జ్యోతిషం అన్నా నాకు నిరసన భావమూ, ప్రాతికూల్యమూ, ద్వేషమూ కూడా పెరిగిపోయాయి, గోషావల్ల స్త్రీకి పరవురుష ప్రీతి పెరిగేటట్టు.

సంధ్యావందనం అన్నమాటమీదే రోత వుశ్టేసింది.

మౌావాళ్ళకి ప్రతిక్రియ చెయ్యడానికి నాకంతకంటే మురో మార్గం కనవడలేదు. తుము ిం వసం చేశా'యంటే “మరి నా తెనుగురచన మా వాళ్ళని మాత్రం

కాక - మా నాయనగారిలాగే మూ చిన్సన్సగా, నియమించివుంటే, నే నలాచేసి వుండకపోదుని ఎన్న వాచా మాత్రమే నన్ను వాటిని ద్వేషిస్తూ కూడా *అవి మన ల్నేమిచేశాయి”్‌ అనుకునేవాణి నే నప్పడవ్పచు; కాని నాక్సు షష్టిపూర్తి మహోత్సవం జరిశేదాకా మాత్రం “యీ పంగతి సావకాశంగా నే నాలోచించలేకపోయాను. వాక నా యిలా జరుగుతూ వృండగా వీరేశలింగంగారి ఉవన్యాసాలు వొకటిరెండు చదివి వేశ్యాకాంతలు = అనే అ రెండు ఉవన్యాసాలూ నేను బాగా

అవి నన్నాకర్తించాయి.

దాంతో శుద్ద ప్రచ్ళన్న (బ్రాహ్మసామాజికుళ్లే అయిపోసాగా న్నేను.

కాని స్వాతంత్ర్యం లేదు.

ఎదిరించే సత్తా లేదు.

లోపల్లోపలే నా (ప్రతీకార భావమూ, చాటుచాటుగానే ఆచార బహిష్కారమూ జరిగిపోసాగాయి, తీవ్రంగా.

నూ పెద్దన్నగారు మొదణ్టుంచీ ఆర్జనపరులు.

మహేంద్రవాడ ప్రనేశించాటప్పటికే వారిదగ్గిర కొంచెం డబ్బు చేరి వుంది.

దాంతో, వృథగ్భాండాశనం వారికీ మేలే చేసేంది.

ముఖ్యంగా, ఆస్తిపాస్తుల్లో కూడా విభాగాలు చేసుకోవాలన్న వుద్దేశం పుట్టించింది, వారికి.

ధర్మమే.

వంచుకోడానికిన్నీ కావలసినంత వుంది, సందేహం లేదు.

మేము బయలుదేరేటప్పటికి ఉపయోగానికి రాకుండా పోయిందే గాని నూకుండుకున్న భూవసతి తక్కువది కాదు.

అయితే, యిప్పటి నీటివనరుళ్లేక, రాబడి బవా తక్కువగా వచ్చేది, వెనకటి రోజుల్లో.

కొన్ని భూములమీద, వన్ను చెల్లించడం కూడా దండుగే అన్న స్టితిలో వుండేది, రాబడీ.

పొక్తుగా వాడుకుంకే కుటుంబాని కదయినా సరిపోతుంది గాని భూములు స్వాధీనంలో లేవు.

దానిక్కారణం, మూ పితామహులు శివరానుసిద్దాంతి దీక్షితులుగారు.

అంత భూమి వుండినా, ఒక విధంగా మాకు రెక్కలే ఆధారం చేశారు; మరో విధంగా మా రెక్కలకు జనసత్వాలు ప్రసాదించారు, వారు.

ఉన్నదల్లా యేమిటంటే?

వారు, మహాతపశ్శాలి పిడనర్తి చలమయ్యళశౌ, స్రిగారి అల్లుళ్ళు.

అల్లుళ్ళందరిలోను మౌమగారికి మిక్కిలీ ప్రీతిపాత్రులున్నూ.

చలమయ్యశా,స్త్రీగారు, మౌ తాతగారికి పిల్ల నిచ్చారు, మంత్రశా,స్త్రంలో పాదుకాంత దీక్ష యిచ్చారు. మౌ పితానహి (తమ కూతురు) రాజ్యలక్ష్మమ్మగారికి పసువుకుంకముల నిమిత్తం యెనిమిది యకరాల అగ్రహారం భూమి దయచేశారు.

ఆ మహర్షి యిచ్చిన పాదుకాంతదీక్షను సద్వినియోగం చేసుకున్నారు, మౌ తాతగారు.

చలమయ్యశా, స్త్రి,గారిది శ్రీ,విద్యోపాసన అమకుంటూను, మా తొతగారిది, ముఖ్యంగా, మేధాదశ్రీణామూర్తు్యుపాసవ.

సహజంగా, పుట్టుభోగి నూ తాతగారు.

దీవికి సాయం, మంచి రాజసం కలవారు వారు.

ఇన్ని కారణాలవల్ల వారు నస్రతిగ్రహీతలు.

సాధారణంగా వదచలనం చేసేవారు కారు.

నుంత్రోపాసన చేసుకోడం, ఎక్కడెక్కడి ఉద్గుంథాలున్నూ తెప్పించుకుని భోజనానంతరం వాటికి వ్రతులు రాసుకోడం - ఇంలే ఆయన దినచర్య.

మా యింటో వుండిన బండెడు తాటాకు పుస్తకాల్లోనూ సగానికి పైగా వారి స్వపహస్తలిధితాలే,

ముత్యాలకోన వారి చేతి రాత.

విరతాన్నదానం వారి కెంతో ప్రీతిపాత్రం.

రాబడి చాలకపోతే, దానికోసం రుణాలు చెయ్యవలసి వచ్చింది.

ఈ స్థితిలో, వులిమీద వుట్రలాగ శుభకార్యాలు.

అవి వోహో అనేటట్టు చెయ్యడం.

అగ్రహారీకులు - అందులో మళ్లీ బ్రహ్మణ్యులు అయిన చలమయ్యళా,స్త్రిగారి కొమార్త రాజ్యలక్ష్మమ్మగారు, మా తాతగారి కనుకూలంగా మసులుకుంటూ అన్నపూర్ణ తల్లి అని ప్రఖ్యాతి పొందారు.

మవోయోగి నిషల ప్రకాశంగారు, ఆ ప్రాంతానికి వస్తే *రాజ క ఇమ్యూ, అన్నం వడ్డించ జే మా ముంటికే వచ్చేవారుట,. లం

మా నాయనమ్మగారు బతికివుండినంతకాలమూ మౌ తాతగారు రాజరి అయి వుండివారు. ల

అయితే, వారు గమనించలేదు; గాని యింటో ఉద్దుంథాలు పెరిగినకొద్దీ, బయట రుణాలున్నూ పెరిగిపోయాయి, శరవేగాన.

తీర్చరావి అంతస్టుకిన్నీ వెళ్ళిపోయాయి, చరచరా.

కాస, వారు చేసిన మేధాదక్షిణామూర్త్యుపాసన మాకు పెట్టనికోట అయివుంది, యిప్ప ॥

అద ్రర్నచేనుబునా గ్రజవున్న దంటే, అది మా తాతగారి ప్రపాదం.

రరటోకే కగవోరాలపెట్టు. వారు రుణాలు చేశారని వాక కాట్‌ మౌ చిన్నన్నగారికిన్నీ చెంగ్‌రేదు లేశమూ, "

ఈ విష గ వ్‌ గ్‌ న్‌

మద్తోన్‌ వ మా నాయనగారున్నూ అసంతృప్లి కనవరచలేదు, ఎవ దూ.

తమ తండ్రిగారి ఉపాసనాప్రభానం మా వాయనగారికి కల కం అయింది. కామధేను అయింది, మేరాదక్షిణామూర్ద్యుపాసకులు, వా మూ మాకు

అయిత్తే యేది యేమయినా, ప్రకృతి ప్రవర్తిల్లతూనే వుండింది.

చిలికిచిలికి చివరచివర, మా తాతగాంశే సంతాపకరం అయిపోయింది, రుణభారం.

ఈ స్టితలో మా 'పెత్తండ్రిగారు విభాగాలు చేసుకోవా లని విశ్చయించుకున్నారు. [

మా పెత్తండ్రులిద్దరు నడినయసులోనే నిస్సంతుగా చనిపోయారు.

మూడోవారు చలమయ్యశా, స్త్రులుగారూ, నాలుగోవారు మా నాయనగారున్నూ మాత్రమే దీర్దాయుష్మంతులు.

వా రిద్దరూ విభాగాలు చేసుకోడంలో, అంత నిర్లిప్తులున్నూ మా తాతగారు మా పెత్తండ్రీగారి వైపు మొగ్గారు.

ఆయనా కులవిద్యలన్నీ పూర్తిగా నేర్చుకున్నవారే; గాని, వొక్కటీ కంఠస్తం కాదు, వొక్కదాన్లోనూ స్వాతంత్ర్యం యేర్ప్చడలేదు.

మాట్టాడితే పుస్తకా పేక్ష వారికీ,

మా వాయనగా రేది నేర్చినా యితి,శ్రీగా వేర్చేవారు.

వారు సాధించిన విద్యలన్నీ, బతికి వుండినంతకాలమూ వారికి జిప్వోగ్రాన వుండేవి, మాకు బాగా తెలుసు.

నేర్చిన వ్రతీవిద్యలోనూ స్వాతంత్ర్యం వుండేది, మా నాయనగారికి,

సభకి వెడితే మా పెత్తండ్రిగారు దిక్కులు చూడ్డమూ, సింహప్పిల్లలాగ మా వాయనగారు. వీరవిహారం చెయ్యడమూ పరిపాటి.

*“సంగ్రహీ వావపీదతి” అన్న తత్వం నూ నాయనగారిది.

అసలు, విద్యలు నేర్చుకోడమూ, వేర్చిన విద్యల్లో స్వాతంత్ర్యం సిద్దించడమూ

• ఇది మనచేతిలోనే వుందా?

కొంద రెంత చదివినా విద్య అంటదు.

ఎంత వల్లించినా జ్ఞాపకం వుండదు.

కొందరికి, సుళువుగా కంఠస్తం అయిపోతుంది, మరిపోదు.

పూర్తిగా బోధ అయి వారికి విశిష్టతా కలిగిస్తుం దది.

(ప్రతిభావంతుల్లోనే యీ భేదం కనపడుతుంది, మళ్ళీ.

సభకు వెడితే కొంద రద్భుతంగా మౌొట్టాడతారు, ఇంటో కూచునిన్నీ చక్కగా రాయలేరు.

చాలా గొప్పగా రాస్తారు కొందరు; విషయం యెంత తెలిసివుండీవా, మనస్సుకి రంజకంగా మాట్టాడలేరు, సభల్లో.

ఇది (ప్రయత్నలోపం కాదు, మరేమిటో?

ఏమిటో వ్యక్తం కావి యీ భేదమే వుండేది విద్యల్లో, నూ పపెత్తండ్రిగారికీ, మా నాయనగారికిన్నీ.

సాంసారికంగా కూడా, మా 'పెత్తండ్రీగారి యింట ప్రతీ నస్తువుకోసమూ యెప్పటి కవ్పడు బజారుకి బయలుదేరడమే.

మా నాయనగారి కది కిట్టుదికాదు.

రోజు గడవడం కాదు మరి, ప్రజ్ఞ కాలం గడవారి.

పురుషుడు కొన్ని రోజులు పారుగూళ్ళలో వుండివా, యింటో స్త్రీ, వొడీదుడుకులు వడగూడదు.

ఇదీ నమూ నాయనగారి తత్వం.

ఇలాంటి కారణాలవల్ల నూ పితామపాలు మా పెత్తండ్రీగారిమీద అభిమానం పెట్టుకున్నారు.

నురి ప్రయోజనం)

అది రుణాలు తీర్చలేకపోయింది.

ఇంటో యెప టాడు కావలసిన వస్తువు అవ్వడు సమకూర్చలేకపోయింది.

దాంతో, వేరున్న వెంటనే, నూ పెదనాయనగారు రుణాల తీరుమూనానికి వొక్కొక్క భూమే అమ్మడం ప్రారంభించారు.

రుణబాధ మా నాయనగారికీ వుంది సమంగా? గాని వారు భూములు స్వాధీనతనఖాలు పెట్టడం ప్రారంధించారు.

ముష్పయ్యేళ్ళకి తక్కువ తనఖా వొక్కటీ లేదు.

అరవై యేళ్ళకిన్నీ వొక తనఖా వుంది,

పాలమూరిలో నూ నాయనగారికీ యకరంనర వచ్చింది.

అప్పటికే అది మాగాణి.

రత్నగర్భ.

నూ పెదనాయనగారు, తమ వాటా యకరంనరా ఆరువందల రూపాయలకు తెగనమ్మేశారు. ఆరువందలే అప్ప పుచ్చుకుని అరవైయేళ్ళకి తనఖా పెట్టారు తను వాటా, మా నాయనగారు.

అది నేను పుట్టిన సంనత్సరం జరిగింది.

కనక, నాకు షష్టీపూర్తీ ఆ భూమి విడుదలా వొక్కమాళే.

చెప్పవచ్చిందేమిటం టే?

భూములన్నీ యిలా నిలుపుకుంటూ వచ్చారు కనక, లెక్కల్లో మా నాయనగారు ఆస్తిపరులే గాని; వ్యవహారంలో రెక్కలే ఆధారం అయినాయి.

ఇటు పూర్వపు మర్యాదలకు లోటు రాకుండా సంపారం నిర్వహించుకుంటూ, భూములు తనఖాపెట్టి, తీర్చిన రుణాలు తీర్చగొ, డబ్బు సంపాదించి తీర్చవలసిన రుణాటన్మ్నూ కొన్ని వుండిపోయాయి, మా వాయనగారికి.

నికి పాయం, మగ ప ముగ్గురమూ, ఆడపిల్లలు ముగ్గురూ - ఆరుగురు సంతానం మా నాయనగాంక్‌ స్టే స

చదువులున్నూ చెప్పించాలి.

అయినా, మా నాయనగారి కెవుడూ యే లోటూ రాలేదు.

మూకందరికీ స్టితిపరులు చేసిన స్టే శుభకార్యాలు చేశారు.

రోజులు రాజాంగంగా వెడుతున్నాయి.

వ సోలో మూ యింటో స్త్రీల మూలంగా కలతలు ప్రారంభం అయినాయి.

“వెంటనే విడిపోవలసీందే” అంటూ ఇవ సిపంవ రాయబారాలు ప్రారంభించారు, అవ్యవరానంగ్‌ గక్షన్నగరు. ఆస్తపంవకానికిన్నీ

ఒకరి ననకుండా, వొకరిచేత అనిపించుకోకుండా సంచరించే స్వభావం మా నాయనగారిది.

అంచేత, సంసారం గుట్టు వీధిలో పడిపోకుండా వుండడానికి, వెంటనే మా పెద్దన్నగారి వ్రయత్నాల కంగీకరించారు, వారు.

నూ పెద్దక్క గారి సలహా కూడా యిందుకు బాగొ ప్రోద్చలపరిచింది వారిని.

తన కొడుకూ తన సంసారమూ వేరే వుండినా, యిక్కడ కూడా కొంత "పెత్తనం సాగించే దావిడ.

పెత్తనం చేసినా అందర్నీ సమానంగా చూస్తే యిబ్బంది లేకపోవును.

మొదబణ్టుంచీ, నూ చిన్న అన్నగారిమీద ప్రత్యేకాభిమానం ఆవిడకు.

నామీద అలాంటిది లేకపోగా, మా 'పెద్దన్నగారిమీద మూత్రం వల్లమాలిన ద్వేషం,

ఇది మా వదినగార్హ తగువులకు కొంత కారణమూ, కొంత ప్రోద్భలమూ కూడా అయింది.

మా పెద్దన్నగారికి విడిపోవాలన్న బుద్ది పుట్టుడానికీన్నీ యిదే కారణం,

క్షణం అయినా ఆలస్యం చెయ్యలేదు, మా నాయనగారు.

మహేంద్రవాడలో, ఏడిద వెంకటరమణయ్యగారని నొక సంపన్న నియోగి గృహస్టు.

ధర్మప్రవర్తకు లాయన.

మంచి వ్యవపార్తలు.

మా కుటుంబం అంక[ు, యెంతో ఆదరమూ గౌరనవమూను ఆయనకు.

ఆయన మధ్యవర్తిగా మూడు వాటాలు వేసేశారు మూ నాయనగారు, వున్నదంతా.

తమకు వాటా పెట్టుకోలేదు.

పోనీ అంట మిగుల్చుకోడాని కెప్పడూ లేదు, ఏమిన్నీ.

మేము ముగ్గురమూ, ఏటా ఇంతింత అని కొంత సొమ్ము తమకిస్తూ వుంటే చాలు నని వారి నిశ్చయం.

మౌ పెద్దన్నగారు డబ్బివ్వడాని కంగీకరించారు; కాని మౌ చిన్నన్నగారు “వల్లకా”దని ప్రతిఘటించారు, గట్టిగా.

అంత 'ప్రయోజకులకు కొడుకులు భరణం యివ్వడమా అని వారి కభిమానం వచ్చింది.

నా కది నచ్చింది, ఆ అజ్ఞానదశలో కూడా.

దొడ్డం పేటలో, వాడ్రేవు జమీందారు రిచ్చివుండిన వు క్టైడు భూమిలోనూ మా నాయనగారి వాటా నాలుగు యకరాలు.

తక్కిన భూములన్నీ తనఖాలో వుండగా, అదొక్కళే అప్పటికి స్వాధీనంలో వుండినది.

దానిమీద నలభై బస్తాలదాకా ధాన్యం వస్తోంది యేటా.

అది మా నాయనగారి కిచ్చెయ్యూలని మా చిన్నన్నగారి వాదం.

ఇది మా పెద్దన్నగా రంగీకరించలేదు.

వ్యవపవోరం స్తంభించిపోయింది.

మరి, వెంకటరమణయ్యగా. రేమి చేస్తారూ?

ఇలాంటప డే తెలుస్తుంది, మనిషి యోగ్యత.

ధర్మపరులన్నాను నే నాయన.

నిజంగా ధర్మపరులే అయినారు, ఆ సందర్భంలో, వారు.

మా పెద్దన్నగారిని వొప్పించారు, చివరికి,

బతికి వుండినంత కాలమూ మా అమ్మగారూ మా నాయనగారూ ఆ భూమి అనుభవించేటట్టూ, వారి వుభయుల అనంతరమూ మాకు ముగురికీ అది సమభాగాలుగా స్వాధీనపకేటట్టూ, దిగ్విభాగం కూడా చేసి వథకం యేర్పాటు చేశారు మూ చిన్నన్నగారు.

మంచీ చెడ్డా వుంటుంది కనక్క యేభూమి కాభూమే మూశేపి ముక్కలూ చేసెయ్యవలసిందే అని మా పెద్దన్నగారు.

భూములు మరఠీ స్వల్పఖండాలయిపోతాయి కనక, కీడు 'మేళ్ళవరసన భూములు లాట్లుగానే పంచాలని మా చిన్నన్నగారు.

ఇదీ ప్రతిష్టంభనం తెచ్చింది.

కొని మా చిన్నన్నగారి పద్దతే స్థిరపడింది, చివరికి,

మిగిలివుండిన చిల్లర రుణాలూ, పాత్రసామానూ,. మా ముఖ్యాస్తి రెండుబళ్ళ పుస్తకాలూ మాత్రమే మూడు వాటా లయినాయి, సమంగా,

పారీఖత్తు రిజిష్టరయిపోయింది.

అస్వాధీనం భూమి వొక్కాక్కళ్ళకు రెండేసివుట్లు వచ్చింది, వేరువేరు గ్రామాల్లో.

నిజమే; కాని యేమి లాభమూ?

రెక్కలే ఆధారం.

మౌ పెద్దన్నగారు చాలా సంతోషించారు.

మూ. చిన్నన్నగా రయినా నిరుత్సాహపడలేదు. ఏదో విధంగా, సంసారం గెంటుకుపోయే. శ్రీ ధైర్యమూ వున్నాయి, వారికి,

నా వనే అస్తవ్యస్తం అయిపోయింది.

నివేశనమూ తాటాకుల యుల్లూ తప్ప 'సెంటుభూమి స్వాధీనంలో లేదు.

వ్యవపోరజ్ఞాన మయినా లేదు.

ఆర్జనశ్తక్తి బొత్తిగా లేదు.

బువ్వ యెలా వస్తోందో తెలియనే తెలియదు.

వది హేడో సంవత్సరం నడుస్తోంది, నా కవ డు.

ఇదీ అప్పటి నా స్వస్వరూపం, కొద వయసువాళ్ళలో నావంటివాళ్ళు మరికొందరున్నూ వుంటారు, అదో విశేషం

మరేమిటం టే)

ఆకల, ( ఇదేనే సన చెచ్యూలన్న దృష్టీ విర్ర ముంచుకు వస్తేనే వడుకోవాలన్న

ఇంతేకాదు.

తలలో యేమికేమిటో మెరుపులూ, హృదయాన ఎందుకెందుకో ఆవేగమూ, అదంతా కాగితంమీది కెక్కింది వెయ్యాలని నునస్సు వురకలూ - ఇదీ నా ప్రపంచం.

సాంసారికంగా మరొకళ్ళయితే కుంగిపోయి వుందురు; కాని చీమ కుట్టినట్టున్నూ లేదు నాకు.

ఈ స్థితిలో - ఆ సంవత్సరం పూర్తి కావస్తోందనగా మా సీత కాపరానికి వచ్చింది.

“మున చిన్నబ్బాయి కూడా నొక యింటివాడయినాడని మూ అమ్మగారితో చెప్పి యెంతో సంతోషించారు, మా వాయనగారు.

“మన బాధ్యత తీరిపోయింది” అనిన్నీ అనుకున్నారు.

అనుకున్నారే గాని తీరలేదు, లేశమూ.

పైపెచ్చు, నా భారమున్నూ వారిమీదే పడీంది.

పడింది అంశే, గుర్తు తెలిసి నేను వెయ్యలేదు, వారే వేసుకున్నారు, కోరి,

అది కూడా నేను గమనించలేదు.

ఆ దృష్టే లేదు నాకు.

అప్పటిదాకా యెలా ్రవర్తించానో, అప్పణ్టుంచీ అలాగే వ్రనర్తించసాగాను, నిశ్చింతగా.

అప్పటికే కాదు, ఇప్పటికీ నొ వ్రవృత్తి యిదే.

వయసు పెరిగిందే కాని, చూపు మారలేదు.

“భాష పరసీములు చూడాలి, గజం యెత్తు వుస్తకాలు రచించాలో ఇదీ ఆ చూప్పు.

“వైదిక సంప్రదాయం విడిచిపెట్టినందుకు, కుటుంబంలో కవిత్వసంప్రదాయం ప్రారంభించా”లన్న కొత్తరేణ కూడా కలిసింది, ఆ చూపులో.

దాంతో, నా ప్రవృత్తి స్టిరవడిపోయింది.

ఇక, -

అది వొక ఉత్సాహం.

అది వొక ఉల్లాసం.

అది వొక ఉద్రేకం.

అది వొక ఆవేగం -

ఇవి నడిపించుకు పోతున్నాయి, నన్నప్పల్లుందీ.

నా వురాకృతసుకృతం దీనిక్కారణం.

నా జీవితం చీలికల్లేని యీ గాడిలో పడినందుకు మిక్కిలీ గర్వవడుతున్నా న్నేను.

కాని, సంసారంమాత్రం యీడ్చియీడ్చీ కొడుతోంది, చిన్నదే అయినా.

ఒక్కొక్కవ్వడు. కెలికిన్నీ వేస్తోంది, మెదడంతా.

ఏమాత్రమో తెలివితేటలున్నాయి, డబ్బుసంపాదించడాని కవి చాలు.

కాస్తో కూస్తో ఐహికదృష్టీ వుంది, నలుగురితోపాటు, తక్కువలేదు.

సంపొదిస్తూనూ వున్నాను; కాని చాలడం లేదు.

ఎంచేతా అంటే, అదే పనిగా సంపాదించడం లేదు, కనక.

ఏమీ అంటే, తెలిసే అందుకు దీక్తపట్టలేకపోతున్నాను కనకాను.

రచన మీదకురికేస్తోంది చూపు, కుప్పించి కుప్పించి.

ఎంతో కొంత డబ్బు చేతికిరాగానే - అగత్యం తీరి ఆ రోజు గడిచిపోగానే - “రేవటినూట చూసుకుందాం” అనిపిస్తుంది. ఆ "వేడి తగ్గి

కలమూ కాగితాలూ పుచ్చుక్కూచుంటాను, అవ్యవధానంగా,

గంటలు గడుస్తాయి, జాములు గడుస్తాయి, పూటలు గడుస్తాయి, దినాలూ, తారాలూ మాసాలూ. కూడా గడిచిపోతాయి, ఆ కూచోడం కూచోడం అలాగే కూచుంటాను అన్యం మరిచి.

సంసారంలో మళ్ళీ డెడ్‌లాక్‌ వడేదాకా నుం కదలను,

కదలాలన్న యింద్రియావబోధే కాదు,

అడ్జానం కాదిది, నాకు తెలుసు.

సోమరితనమున్నూ కాదిది. యెవ దూ యొరుగను, ఏ కొంచెమున్నూ అది.

“సోనీ రాసి మేమి చేస్తావంళశే, అదీ నాక తపనే అవుతోంది, నాకు.

సర్వాధికారాలతోనూ యితర్త కిచేసినవి పోగా అచ్చుపడి వుండినవిన్సీ కొక మొదటి హెట్చి కావలసిన వింకొ ప్త దాకొ క వా

'రెండోకూర్నూ మూడో కూర్పూ కావలసినవిన్నీ వున్నాయి డజను దాకా.

ఇవి చాల వన్నట్టు, ఇరవై సంపుటాలయే, పద్దెనిమిది వర్వాల సంస్కృత మహాభారతం అనువదించొ బూనుక్సుని వున్నాను, అక్షరం అయినా విడిచిపెటకుండా.

మరి, వెలుగుచూడ్డం యెవ్పటికివి? బు

గుబగుబలాడిపోతుంది మనస్సు, యా ఆకాంక్షతో.

వెంటనే, దేశంమీద ప్రసరిస్తుంది, చూపవు.

ఏం వుంది చూస్తే)

శుద్దశూన్యం!

న్‌ డబ్బు లేవా అంచే, లేకేం, మూలుగుతోంది.

కొని విచక్షణ లేదు, కసింత అయినా, స్ట

కృత్యవిభాగజ్ఞానమున్నూ లేనేలేదు.

కొలు సాగినంత దూరం తిరుగుతున్నారు, జనులు,

కడుపునిండా తింటున్నారు.

వొంటినిండా కడుతున్నారు. 116

మనసారా అనుభవిస్తూనూ వున్నారు.

ఎక్కడవడితే అక్కడే. - ఎందుకు పడితే అందుకే పోటీలమీద పోటీలు పడిపోతున్నారు, అహమికతో.

లోభులు కారు, నిందించడానికి.

సంస్కారం మాత్రం లేదు, అంతే.

ఎందుకు లేదూ అంకే, గ్రంథాలు చదవరు, కనక,

ఎందుకు చదవరూ అంళ్షే, వాబ్మయం విలన తెలియదు కనక.

కొత్త ప్రాజెక్టులు కట్టాలి, మళ్ళీ-

అధికోత్పత్తి కావాలి.

పరిశ్రమలు వృద్దిపొందాలి.

రాకపోకల సౌకర్యాలు "పెరగాలి.

ఫిలింమీద ఫిలిమున్నూ తయారయిపోవాలి, గబా-గబా.

మరి, వాబ్బ్యయమో?

మనిషికి బుద్దివికాసం కలిగించే ఉత్తమువాబ్బయమో?

కొత్త సంగతులు తెలిపి, కొత్త రుచులు మప్పి, కొత్త చూవు అలవర్చి, కొత్త దారులు కనపరిచి, కొత్త శక్తి. సంఘటించి, కొత్త ఆవేశం వురికొలిపి కొత్త ప్రపంచంలో వురికించే కొత్త వాబ్బయమో?

ఊహా!

పైపై వేషాలే గాని - కుక్షింభరత్వమున్నూ మాత్రమే కాని - ఆంతరికమైన యూ 'ఆవేదన లేదు, జనులకు.

“తనది” “*పరులది” అన్న వివేచన కూడా లేశమూ లేదు.

ఈ స్థితిలో, తెనుగుదేశంలో, కవి అయినవాడికి చావుబతుకుల సంరంభనే కొని బతుకుతెరువు ఎలా కలుగుతుందీ?

ఏమయినా, ఆ స్థితిలో మౌ సీత కొపరానికి రావడం నాకు మేలే అయింది.

దాటిపోతుందేమో అనుకున్న నా సీత నాకు దక్కడమే కొదు, అప్పటికి నాకు సహచారిణీ కూడా అయింది, అది మరో విషయం.

సీత రావడంతోనే పరాయతం చెప్పుకు రమ్మని నన్ను మా నాయనగారు కానూరు అ(గ్రహారం పంపించారు.

స్మార్తం చెప _)కున్నవాళ్ళకి సంహిత అనావశ్యకం కాదు; గౌవి వరాయతం మౌత్రం మిక్కిలీ అగత్యం.

సభకి వెడితే వరాయతం రాని స్మర్త నిలన లేదు.

అదీ మా నాయనగారే చెప్పగలరు గాని; తీరిక లేదు.

అయినవ సడే ఆయె అంళశు, చాలాకాలం పడుతుంది, నురి.

అయితే మాత్రం కానూరు అగ్రహారమే యెందుకు వంపాలీ అంళే, అక్కడ అది చెప్పదగిన సమర్హులు దొరికారు కనక.

నిజొని కీంకో కారణమూ వంది, చెప్పకేం

అక్కడికి నాలుగైదు మైళ్ళలో వుంది నూ అత్తవారి వూరు, ముక్కానుల.

కార్యం అయిన వెంటనే పిల్లని అత్తవారి యింటికి పంపేవారు కారవ డు పుట్టింటివారు.

కనక, నేను అగ్రహారంలో వుంళు, చదువూ. వస్తుంది, దగ్గిర కనక, అనధ్యాయాలలో ముక్కామల వెడుతూనూ వుండవచ్చు.

అక్కడికే వంవడానికి మా నాయనగారి కివి కొరణాలయితే, వెళ్ళడానికి నాకు నురో కారణాలు ఏర్పడ్డాయి.

ఒకటి:- మా చిన్నన్నగారి వర్యవేక్షణం తప్పిపోతుంది.

రెందు:- నన్నయభారతం స్వేచ్చగా చదువుకోవచ్చు.

మూడు? రచన కూడా నిరాఘాటంగా సాగించుకోవచ్చు.

పొంగిపోతూ, వెళ్ళా న్నేను.

అసలు, అగ్రహారం అంకేనే గొప్ప, అందులోనూ కానూరు అగ్రహారం అది.

వెలనాటి (బ్రాహ్మణ్యానికి వుట్టు అది.

వేదవిద్యకు చిరపీరమున్ను.

అ(గ్రహారీకులు ఈమనివారు, తక్కిన యిళ్ళవారున్నూ చాలామంది వున్నారు, అక్కడ.

నిడదవోలికి దక్షిణంగా, యేడెనిమిది మైళ్ళలో, వసిష్ట గోదావరిని ఆనుకుని వుంది అది. జా

రాజమహేంద్రవరం కింద, మూడు లో, ధవళే దగ్గిర అఖండగోదావరి రెండు పాయలంపంది. " మె శ్వరం షు

వాటిలో ఆలమూరు, కోటిపల్లీ గ్రామాలమీదుగా చెళ్ళి యానాం కింద సముద్రంలో కలఠి'సేది గౌతమి.

కానూరు అగ్రహారం ము: మల, నరసాపురం గ్రామాల మీదుగా అంతరవేది దగ్గిర సముద్రంలో క్‌ు వసిష్ట న వళ్ళి,

ఈ రెండు పాయళ్లోనే మరో అయిదు పాయలు పుట్టాయి; సముద్రంలోనూ కలిశాయి. భిన్నస్టలాల్లో,

అవే స్తసాగర సంగమాలు.

అడ్డదారిని వెడితే మూ పొలమూరికి పదిహేను మైళ్ళదూరం కానూరు అ[గవారం అయితే, నడవాలి, రెండు గోదావరులు దాటాలి. కః "

అప్పటికి బస్సులు పుట్టలేదు.

సొంత టూరింగు కార్లే లేని రోజులవి.

దోల్కాలు మాత్రం యెక్కడయినా వుండేవి, అపురూపంగా,

ఉన్నంతవరకూ రెయిలు - తరవాత - వడక - వ వెళ్ళడానికుండుకున్న సౌకర్యం. ఇదీ అవ్పటి కాఅగ్రహారం

నేను వెళ్ళాటవ్పటికి కొవూళ్సో సుమారు మారిళ్ళ వెలవాటివారున్నారు.

ఎనల్టై రెండు ప్రశ్నలూ అయినవారు కూడా వదివది హేనుగురు ఉన్నా రప్పటికీ. 118

శ్రీపాద సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రి

క్రమంగా క్షీణించగా క్రీణించగా అప్పటికి నిలిచివుండిన సంఖ్యలివి.

ఆదిలో ఆ వూళ్ళో రెండు నందల గడప దాకా వుండేదిట బ్రాహ్మణ్యం.

ఎనభైరెండు వన్నాలూ కత్తులమీద పరీక్ష. యిచ్చేవారు యాభైనుంది దాకా వుండేవారుట.

వేదం తప్ప ఆవూళ్లో మరో శాస్త్రమూ లేదు, కళా లేదు.

వైద్యుడున్నూ లేడు, చివరికి.

సాధారణంగా వేదవిద్య ఎక్కువగా వుండేవూళ్ళ పద్దతే అలా వుంటుంది.

ెద్దావధానులుగారు అని వేదార్హం చెప్పేవారొక రుండేవారక్కడ, ఆయన పోయిన కొద్ది సంవత్సరాలకే నేనక్కడికి నెళ్ళాను.

ఆవూరంతా మెట్టుపంట.

పాటకజనం తప్ప, రెడ్డు కమ్మవారు, తెలగాలు - ఇలాంటి రైతాంగం లేదు,

అంచేత, చదివినవారూ చదవనివారూ బ్రాహ్మలంతా వ్యవసాయదారులే అక్కడ.

పొరుగూళ్ళవారి కక్కడ భూములుంట, అవిన్నీ వారే కవుళ్ళకు పుచ్చుకోడం.

ఆ వూరి మున్సబున్నూ వెలనాటివారెే.

అక్కడ లక్షాధికారులూ వున్నారు, భిక్షాధికారులూ వున్నారు.

వేదం పూర్తి అయినవారూ వున్నారు, పునహాసతారాలు తిరిగే అంశువారీలూ వున్నారు.

వడ్డీవ్యాపారం చేసేవారూ వున్నారు, రుణాలలో మునిగిపోయినవారూ వున్నారు.

ఇంగ్లీషులో దిగి మారినవారూ వున్నారు, ఎందులోనూ దిగకుండా నే మారినవారూ వున్నారు.

“ బ్రావ్ఫాణోత్తములు” అనిపించుకోతగ్గ సంప్రదాయాలూ. వున్నాయి; *ఛా, యిదేం పనిః” అనిపించుకునే దురాచారాలూ వున్నా యక్కడ.

అగ్రహారం అం విశిష్టంగా వుంటుందనుకుంటూ వెళ్ళాను, వేదం చెప్పుకున్నవా రెక్కువమంది వుండడమూ, బ్రాహ్మణగడప యెక్కువ వుండడమూ తప్పిస్తే మరే విశేషమూ లేదక్కడ.

చేను కలలో కూడా అనుకోని దురాచారం వొకటుంది ఆ వూళ్లో.

సాధారణంగా పాలమూరు ప్రాంతాన, విఘ్నేశ్వరుని చవుతినాడు, పీల్లకాయలు రాత్రివేళ యిళ్ళమీద రాళ్లు రువ్వుతారు.

ఉండ్రాళ్లు రువ్వడం అపలు సంప్రదాయం.

ఉండ్రాళ్లు పోయి, వెలక్కాయలూ, మారేడు కాయలూ, యిటుకముక్కలూ రువ్వడం మామూలయిపోయింది చివరికి.

ఈ పని బ్రాహ్మణపిల్లకాయలు చెయ్యరు.

కానూరు అగ్రహారంలో బ్రావ్మాణయువకులే చేస్తారు ఇలాంటి పని, ఆవేశ.

యాభై అరవైమంది కుగర్రవాళ్లు, రాళ్ళు పుచ్చుకుని వెళ్ళి తేలీల యింటి యెదుట కూచుంటారు, మధ్యాహ్నం, పాద్దువాలాక.

వారిని చూడగానే, ఆ యింటి యజమాని, కుంచెడు నువ్వుపవ్వ్యూ దానికి కావలసినంత బెల్లమూ కలిపి, నడివీధిలో వారి యెదటే చిమ్మిలి తొక్కి యిచ్చేస్తాడు.

అది ఆలస్యం అయితే రాళ్ళవాన ప్రారంభం అవుతుంది.

అసలే యివ్వకపోతే యిల్లు పందిరయిపోతుంది.

'పేద్దలు - చదువుకున్నవారు కూడా -- *యిదేం వని?” అని కేకలెయ్యరు, యువకులను.

కేకలెయ్యకపోగా “యిది బయిహాళటిదాల్‌ అని యెదురువాదం. కూడా ప్రారంభిస్తారు.

ఊరంతా వొక వర్షమే యెక్కువగా వుంళే, అల్చ్బసంఖ్యాకులమీద కొన్ని దొర్టన్యాలు జరుగుతూనే వుంటాయి, యెక్కడా కూడా. అంతల! (భ్రాహ్మాణ కుర్రవాళ్ళు - అగ్రహారం బ్రాహ్మణ కుర్రవాళ్ళు కూడా

“మేము అగ్రవర్షవాళ్ళంగ అనుకునే (బ్రావ్మాల దగ్గిర ఉత్తమగుణా. లుండొ అనుకుంటారు, తక్కినవారు.

ఈ దృష్టితోనే ప్రారంభం అవుతుంది, గౌరవభాన మైనా, నిరసనభావ మైనా, అప్రయత్నంగా. ః శేడు నీ! తక్కిన అన్నివూళ్ళతోపొకే వుంది ఆపవూరున్నూూ విశిస్టత యేమీ

ప్రవేశించిన మర్నాడే నొకీ విషయం తెలిసిపోయింది.

బ్రహ్మశీ/. ప్రవా పర్వతానధానులుగారి. దగ్గిర ప్రవేశించడానికి వెళ్ళాను. ఆ వూదన ఓ గ 6 కు

అవ్నటి కాయన_ వయస్సు యాల్జై పైనే కాని నలభ్రి వయిని మాత్రమే అన్నట్టుండేవా దాయన. లా

గండ్రమొగమూ ఆజొనుబాహు విగ్రహమున్ను.

మూట కొంచెం పెళుసు, అది విద్యాగర్వానికి చిహ్నం.

విద్యల్లో ఆ విశేషం వుంది, సంటేహం లేదు.

మాప్‌ పెళుసు గాని, పదయ దా (1 లెండు చీనాలకే నాకిది అవగాహన అమింద కా వెళ్ళగలిగిలే, అది అమృతం;

సతికి లోటులేదు, అయివా ఆర్జించే వారాయన.

చేదం అంతా ఆయనకు జిహ్వాగ్రాన వుండేది.

షత వేదమంత్రా లాయనే "వుచ్చరించాలి.

"స్టటంగా మంత్రోచ్చారణ చెయ్యగలవారూ. మరి లేరవి (పతీతి కాగ అంత్‌ ఆ చులట్లుపట్లు, మౌ నాయనగౌరికీ ఆయనకూ. చిరపరిచయం వ్‌

ఎక్కడో వొక స్త క

అ స్తుటో. ఆయన, ఫ్‌ కు ముగ్ధులై వెంటనే మా నాయనగారితో "స్నేహం చేసుకున్నారుట

120 శ్రీపాద సుట్రహ్మాణ్యశాస్త్ర

స్వరజ్ఞానం వున్నవారి కందరికీ కలుగుతుంది సాధారణంగా ఆ ఆనందం.

సంగీతానికి కంరం మంచిది కావాలి. వేదానికి నోరు మంచిది కావాలి; రెండూ వాక కోవకి చెందినవే మొత్తానికి.

ఒక్కొక్కసారి పాట వుర్రూత లూగిస్తుంది, అలాంటిది మంత్రోచ్చారణమున్ను.

వేదార్హమూ, వేదమంత్రాల వవిత్రతా అలా వుండగా, ఆ మంత్రాలు వింటేనే నాకు మనోల్హాసం కలుగుతుంది.

శ్రమం, జట, ఘన - ఇవి మిక్కిలీ గొప్పవే, గొని పదం చెవిని పడితే యీ మనోల్దాసం శతగుణం అవుతుంది, నాకు.

అది నా అదృష్టం, అంతకంటే మరేమీ చెప్పలేను. వేదం నేను నల్లించి వుండకపోయినా, అపస్వరం చెవిని పడితే దెబ్బకొట్టి నట్టవుతుంది, నాకు.

వైదికాచారాలమీద అప్పటికీ యిప్పటికీ నాకు కొంత అశ్రద్ద వుంది, విజమే; కొని వేదం వినడం మూత్రం నాకు పరమప్రీతి.

ఇది గుర్తించారా అన్నట్టు అంత వాచోవిధేయంగా వుండినా, వర్వతావధానులుగారు దినమ్మూ రెండో మూడో పన్నా లేకరువు పెట్టుకుంటూనే వుండేవారు.

సంహిత మాత్రమే కాదు, వదమూ క్రమమూ - పరాయతనూ కూడా యేకరువు పెట్టుకుంటూనే వుండేవారు.

నేను కదలకుండా కూచుని వుండిపోయేవాళ్లి, కొంచెం అనతలగా.

అది వింటున్నంతసేపూ నాకు తెరపీమరపుల స్టితి యేర్పడేది.

పరాయతం పూర్తిచేసుకోలేకపోయానే గాని, పర్వతావధానులుగారిని సేవించుకున్న కాలం నిజంగా, నాకొక మధుర స్వవ్నం వంటిది అయింది.

వారి హృదయ సౌకుమార్యం వెంటనే అనగాహన కొనడం వల్ల కూడా యిది యిలా తటప్ట్రించింది.

వరిచితుల యింట బస చేసి, వెళ్ళి పర్వతావధానులుగారి దర్శనం చేసుకున్నా నేను. చై *వ్సీ నాయనగారు నిన్ను పంపుతామని సెలవిచ్చారు, జ్ఞాపకం వుంది” అంటూ ప్రీతిగా దగ్గిరకి తీసుకున్నారు, నన్నాయన.

ఆ క్షణాన, యేడెనమండుగురు అవధానులవారున్నారు, వారి సమక్షాన.

అందరూ యాభై 'పైబడినవారే; గౌని పర్వతావధానులు గారి సన్నిధిని, గురువును పరివేష్టించివుండిన. శిష్యు లన్నట్టున్నారు, వారు.

మాటవరసని నాకు స్మార్తం పూర్తి అయిందని తెలిసి వారిలో నొకొాయన “ద్చేద్ర, నాలుగు వివాహ మంత్రా. లేకరువు పెట్టు చూతాం” అన్నారు, స్వరపరీక్ష చెయ్యదలిచి, నన్ను.

కావాలని వెంటనే నేను “వ్యుక్ష త్కూ9ర ముదజం త్వావపో అన్న మంత్రం అందుకున్నాను, ఉచ్చెస్స్ప బరంతో.

వారు చకితులయినా రది వివి.

అప్పుడు వర్వతావధానులుగా రందుకుని “ఏం, అలా అయినా రేం? సిద్దాంతిగారిది శ్రాతసంప్రదాయం. శ్రౌతం నేర్చిన స్మర్తలందరూ ఆ మంత్రం అలాగే వుచ్చరిస్తారు. “వ్వుక మిత్యుచ్చె శ్మాావయేత్‌” అని భట్టీయం కదూ మరీ?” అన్నారు. వ్యుక్షత్కూ9ర మిత్యుచ్చె శ్మాం్సవ ల

పరీక్షక్రులు “*వీదయినా సామం చెప్పమన్నారు నన్ను వపర్వతావధానులుగారి మాటమీద.

సాధారణంగా, వేదం వల్లించినవారికీ, స్మార్తం చెప్పుకున్నవారికీ *నౌధసం" “వామదేవ్యం” - ఇలాంటి సామాలు నాలుగైదే వచ్చి వుంటాయి.

నేనవి అన్నీ విడిచిపెట్టి రథంతరసామగానం చేశాను.

అది యజ్ఞంలో, దాక్తిణాయనపోనూల సందర్భంలో వస్తుంది.

వినడానికిన్నీ మిక్కీలీ సొంవుగా వుంటుంది.

చమత్కారంగానూ వుంటుంది.

దాంతో, నాకు కౌద్దాత్రం పూర్తి అయిందన్న సంగతిన్నీ అక్కడ వెల్లడి అయింది.

“మంచి. శిష్యుళ్లే సంపాదించా” నంటూ వర్వతానధానులుగారిని మిక్కిలీ శ్చాఘించారు, వారందరూ,

అప్ప డన్నారు వర్వతావధానులుగారు, *ఇతను పంచాంగాలు చేస్తాడు. ముహూర్తాలు స్టిరపరుస్తాడు. జొతకాలూ ప్రశ్నలూ చెబుతాడు” అని.

ఈ ప్రస్తావన, అగ్రహారంలో భోజన వసతి సులభం చేసింది, నాకు.

మౌ నాయనగారు స్థిరపరిచిన ముహూర్తాన ఆ మర్నాడే పాఠం ప్రారంభం అయింది.

మొదట మూడో అట్టం ప్రారంభించా రవధానులుగారు.

నక్షత్రేస్ట, రెండు వురోడాశాలూ, సున్నాలపన్నమూూ, సత్యమూ - ఇది మొదటి గుంటు.

అవధానులుగారు, మంచి భోజనప్రీియులూ, జఠరదీప్తి గలవారున్నూ.

అంచేత, వారెన్‌ డూ నొకటి రెండు పాడివశువులను పెంచేవారు. వాం వున్నప్పుడు, పొద్దుటిపూట అంతా స్నానసంధ్యాద్యనుష్థానాలతో సరిపోయేది,

భోజనం కాగానే నిద్ర.

నిద్ర కాగానే పొలంలో వ్యావృత్తి,

వారు విద్యార్హులకు పాఠం చెప్పడం, సాధారణంగా ఆ సమయాన.

నలుగురిలోనూ పాఠం చవ కోడం నాకు యమచెర, శెశ్చరార్‌ పిఠాపురంలో మూత్రం, రామకృష్ణశాస్రిగారు. వాకు వివిక్తంగా పాఠం

వల్ళూరిలోనూ వేట్లపాలెంలోనూ చుట్టూ పదిమంది వుండగానే పాఠం.

న లదన్నట్టు అగ్రవోరంలో నడుస్తూనే సంత చెప్పశోడం.

వెళ్ళాటవ్పచు. చేతులూవు నే వ

వచ్చిగ్డి మోన ఎడు వుకుంటూనే. వెళ్ళినా వచ్చేటప్పుడు. నెత్తిమీద

పారుగూళ్ళు వెడితే బుజాన నా మూటా గురువుగారి మూటాను. 12 శ్రీపాద సుర్రహ్మాల్యశాస్త్రి,

అవ్వదూ సంత చెప్పుకోడమే.

తరవాత్తరవాత అలవాటయి. నునస్సుకొంత సరివడినా, ప్రారంభంలో నాకెంతో యిదిగా వుండేదిది.

ఈ వద్దతి యెబ్బెట్టుగా వుండి పనసలు మెల్లిగా వుచ్చరిస్తే “నోరు లేవదేం?” అంటూ గురువుగారి గదమొయింవు.

తల తిరిగిపోయేది, వొక్కొాక్కప్పుడు.

“ఎందుకు వచ్చిన చదువు” అనిన్నీ అనిపించేది.

అయితే, యింటి దగ్గిర చిన్నన్నగారి నిర్భంధవిధానంకం'ే కోటిరెట్లిది నయమేగా?

సంత అవడం అలా వుండగా, గురువుగొ రేనుయినా పవని చెబితే అది చేసేసి వెళ్ళి స్వేచ్చగా భారతం చదువుకు నేవాణ్ణి బసలో, యిదంతా నురిచి.

అవధానులుగా రెంత శ్రద్దగా చదువు చెప్పేవారో అంత నిక్కచ్చిగానూ పనులు చేయించుకునేవారు.

నా కలవాటు లేని పనులున్నూ కొన్ని చెప్పేవా రాయన.

తొలినాడే హడలకొట్టుగూడ దనుకున్నారో యేమో మలినాడు పొలం తీసుకు వెళ్ళారు, నన్ను.

కుస్తూ సంత చెప్పుకోడానికి కదే మొదలు.

ఊరిలో నడిచినంతసేపూ నేము మొగం యెతళ్తలే దొవేళ,

అయినా, బిడియంగొానే వుండింది.

పొలం. చేరుకోగానే, సంత చెబుతూనే “గడ్డిపీక” అన్నారు. గురువుగారు, తామున్నూ ప్రారంభించి.

పాలం వెళ్ళడమూ, పచ్చిగడ్డి కొయ్యడమూ, నెత్తిని పట్టుకుని రావడమూ నా కలవాటీ.

పీకడమే అలవాటు లేదు.

చేసేది లేక, సరదాగానే పీకాను వాలుగ్గుప్పెళ్లు.

అంతలో వేళ్ళు మండసొగాయి,

చూసుకోగా, రక్తం వస్తోంది.

తెల్లపోయి వూరుకున్నాను.

“ఏం, వూరుకున్నావేంగో అనీ, సంగతి చెప్పగా “యెడమచెయ్యి ఏనుయిందనీ గదిమా రాయన.

వీమవుతుందీ, ఆదీ తెగుతుంది తెగనూ తెగింది.

అభిమానం తోచి గబగబా పీకా నేమో కుడిచేతికంటునూ యెక్కువ తెగిం దది.

నేమ మళ్ళీ వూరుకోడం చూసి “అయితే, నీకు చదునంటినట్టే” అంటూ విసుక్కుని, అటు చూసి యిటు చూపి *ప్రోవీ, మర్రిచెబ్బక్కి ఆకులు కొయ్యి” అన్నా రవధానులుగారు.

అదీ నా కలవాపే.

సంత మానుకోవలసివచ్చిం దంతే. పక్కచేలో వున్న మర్రిచెస్బక్కి, వారం రోజులకు సరిపోయే ఆకులు కోళశాను, క్షణంలో.

పెరట్లో బాదం చెట్టుంది, మర్రి ఆకులు వారి కక్కరాలేదు అలవాటూ లేదు, అయినా, విద్యార్థికి వని చెప్పకుండా వుండలేరు గురువులు, గురుకులవాసంలో.

కొడుకులకున్నూ అలా పనులు చెబుతారు, వారు.

మధ్యతరగతి యువకులకు ఆ వద్ధతి శ్రేయస్కరమే - సందేహమూ లేదు, ఆక్ర్షేపణా లేదు.

వనీ చెబుతారు, ఎలాగయినా వీడికి వాలుగు ముక్క లంటాలన్న ఆవేదనతో చదువూ. చెబుతారు, ప్రీతిగా వారు.

విద్యార్హి అంటే వారి దృష్టిలో, కుటుంబంలో నొకడు - పుత్రతుల్యుడు, పైవాడు కాడు.

ఆ కుటుంబంలో వున పిల్లలు విద్యార్థులను అన్నలుగానూ తమ్ములుగానూ చూసుకుంటారు. ర న్నా న స్‌ న

తము యింటో యేమి పిండివంట చేసుకుంళు అది, తన పిలలతో సమంగా పెడుతుంది. గురువత్ని, విద్యార్థికి ౮

అక్కడ వుభయవర్గాలకూ గూడా స్వస్వరూవంతో సాక్షాత్కరిస్తుంది, ఆత్మీయత.

అంచేత, గురుకులవాసం వృసూరు మనిపించదు, వుత్సాహకరంగానే వుంటుంది.

కొని ఆ రాత్రి భోజనం చేశాటవ సాడు కుడిచెయ్యి మండిపోయింది, నాకు,

బసకి వచ్చి పడుకున్నాక *మురి రేవు గడ్డిమాట యేమిటి?” అని బెంగ కూడా వట్టుకుంది.

అయితే, వొక్కొక్కప డు, అందుకు, యేదో వొక సౌకర్యం తటస్తపడుతుంది, అనుకోనిది. ల

ఆ వూళ్ళో, వూరికొక చివర కమ్మరికొలిమి.

పనివాడు సరదా అయినవాడు.

లోకజ్ఞానం వున్నవాడున్ను.

మా నాయనగారంపే అతని కతిభక్తి,

ఆ నూ, వ్‌ నే వస ఇబ బూని ననే సన్న అమమముద్ర గ్రామిలోకా నూ సెట్టా!

చమూ బావగారు చనిపోయి వుండడంవల్లా, మా మేనల్లుడు వసివాడు వల్లా ౪ భూముల, అమరకం వగైరాలు. మా నాయనగాశే పూస ట్‌ వశ ౮ నిమీద అక్కడ పుండినంతకాలమూ జొతక్షాలు చెప్పించుకుంటూనూ, (ట్నోలు చెప్పించుకుంటూనూ అతను మా నాయనగారిని కనిపెట్టుకునే వుండేవాడు. ఇదంతా తెలియజేసి *అతను వనసకాయ కత్తి చేసి యిసా నవాొడు వచ్చేటప్పుడు బట్టుకురా"” అని చెప్పి వంపారు మా నాయనగార్భు, నన్ను. షః

ఆ బెంగలో వాకిది జావకం వచ్చింది.

కొల్యాలు. తీర్చుకుని అతను కొలిమిదగ్గిర కూచువేటవటికి

లో క్ష వ్‌ టూ వెళ్ళి పట్టుకున్నాను, మర్నాటి పొద్దున్న నే నతత్తి వా నెతుక్కు

న! కద శ్రీ,పాద సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రి,

చాలా ఆదరించాడు నన్నతను.

ఉత్తరక్షణంలోనే ప్రశ్న చెప్పమన్నాడు, ఎప్ప) డెవ్వడని కనిపెట్టుకుని వుండినట్టు.

ప్రశ్నలు చెప్పేవాళ్ళకీ, గోచారం చెప్పేవాళ్ళకీ యెవ్రడూ (గ్రహగతి జ్ఞాపకం వుంటుంది, యెప్పటికప్పుడు పంచాంగం చూసుకోవలసిన పని వుండదు.

కాగా నేను పొద్దు కట్టుకుని, చగక్రం వూహించుకుని ఫలితం చెప్పాను, (ప్రతికూలం అవుతుందని.

అయినా “అదీ నూట” అంటూ యొగిసివడ్డా డతను,

*నే ననుకుంటూనే వున్నాను. ఫలితం తెలియడం తరవాయిగా అంతా విషమించే వుంది, నిజమే” అన్నాడతను, మనస్సు సరిపెట్టుకుని.

“అయితే, మీ రిష్ప్రడు పనసకాయకత్తి కోసమేనా వచ్చిందీ” అనిన్నీ అడిగాడు చివరికి.

అది రెండో వని అనీ, అసలు ఫలానా అనీ చెబుతూ నా రెండు చేతులూ విప్పి చూపించా న్నేనతనికి, తిప్పితిప్పి.

జరిగిపోయినదానికి మిక్కిలీ విచారించి, వెంటనే లోవలికి వెళ్ళి, చిన్నకొడనలి తెచ్చి నా చేతిలో పెట్టా డతను, సాదరంగా.

వీలు తప్పితే యేదివడితే ఆది కోసేసేదేే కాని చూవులకెంతో సొగసుగా వుం దది.

“చేవకర్ర పిడితో, యిత్తడి పొన్నుతో ముద్దుగా వున్న దీంతో గడ్డి కాయ్యనాగొ అనిపించింది నాకు.

“తరుచు. కనబడుతూనే వుంటాను, వది రోజుల్లో పనసకాయకత్తీ చేసి యిస్త'ొనంటూ. నన్ను వంపేశా డతను.

మధ్యాహ్నం మామూలుగా పాలం వెళ్ళాం.

కావలసిన గడ్డి క్షణంలో నేనే కోసేశాను. గురువుగారికి (శ్రమ లేకుండా.

కొడవరి చూసీ, జరిగింది. వినీ గురువుగా రెంతో వింతవడ్డారు.

ఇంటో మోపు దింపుతూ వుండగా గురువత్ని కంటబడింది, కొడవలి.

సంగతి అడిగి, విని, పుచ్చుకుని చూసి “ఎంతో బాగుంది, పొలం వెళ్ళేటప్ప డడిగి పుచ్చుకుని, రాగానే మళ్ళీ నా కిచ్చేస్తూ వుండు” అంటూ- నూట అయినా వినిపించుకోకుండా యింటోకి వెళ్ళిపోయా రామె,

చూస్తూనే వుండినారు. గురువుగారు, మాట్టాడలేదు.

అందుకూ యిందుకూ గూడా తెల్లోయా న్నేను.

(0)

ఎంతమంది విద్యార్థుల కయినా అన్నం దొరుకుతుంది; గాని వారాల పద్దతి మాత్రం లేదు కానూరి అగ్రహారంలో.

పొద్దున్నే వెళ్ళి “యీ పూటకి భోజనం పెడతారా” అని విద్యార్థి అడగడం అక్కడి ఆచారం.

ఈ పూటకి అంక “ఈ దినానికి - రెండు పూటలానుూ అని ఆ వూరి అర్దం. న కొత్తలో నే నీరోజు అనే అనేవాణ్తి, తరవాత అందరితోపాకే అయినాను.

వారు వీలు లేదంకటే మరో యింటికి వెళ్ళాలి, విద్యార్థి,

వారూ యిష్టపడకపోతే నురొక యిల్లా-చాలు, మరి (శ్రమవడనక్కరలేదు.

అసలు, మూడో గుమ్మమే యెక్క నక్కరలే దావూళ్ళో,

నే నక్కడ వుండినంతకాలానికీ వొకమూటో మరోమాటో కాబోలు రెండోగుమ్మం యెక్కాను.

ఇబ్బందీ లేదు, బాధా లేదు; గొని నాకది చాలా యెబ్బెట్టుగా కనపడింది. న నేను చూసిన వూళ్లెన్ని గాని మరోచోటా యీ పద్దతి వుండినట్టు వినలేదు, ను.

అంచేత, దీక్రపట్టి ప్రయత్నించాను, మూడు వారాలూ సంపాదించాను, మరి లాభం లేకపోయింది, నెల్లాళ్లు తిరిగినా.

“ఈ వూరి వద్ధతి మార్చేద్దామనా అబ్బాయీ” అంటూ వొక యింటి ముసలమ్మ కస్సుమంది నామీద, తన కొడుకుతో వారం ప్రస్తావన చేశాటవ్పటికి.

అన్నం పెట్టడం మాత్రం యెప్పుడూ మానలే దావిడ.

“నీకు భోజనం కుదరనప్పచల్లా మా యింటికే వస్తూవుండు, మొగమాటపడకు” అనికూడా అందా అన్న పూర్ణతల్లి.

అలాంటి తల్టులుండిన వూళ్లో సరస్వతి తాండవం చెయ్యడం యేమి వింత, విద్యార్హులయి. వచ్చినవాళ్ళు విద్వాంసులయి వెళ్ళడం యేమి అబ్బరం?

నే నక్కడ వుండగా ఆ యేడు విజయదశమి వచ్చింది.

మా యింటో సరస్వతీ పూజలున్నాయి; గౌని గురువుగారి సెలవు దొరకలేదు.

ఆ పండుగుల్లో, వేదం చదువుకున్నవారికి సన్మానం జరిగేది యేలూరిలో, ఆ రోజుల్లో.

కానూరు అగ్రహారంనుంచి యేలూరు వెళ్ళడం అంళే, రెయిలుమీదా కాదు, పడవమీదా కాదు, "నడిచి నడిచి.

అవధానులవా రెందరు వచ్చినా, అణా, బేడా, పావలా, వకృతుగా అర్జా - కోటికొకచోట రూపాయీ యిచ్చేవారుంటారు చాలా వూళలో, వారికంగా

అవి వసూలు చేసుకుంటూ నడిచి భోజనాల వేళ కొక 'ఫూరు చేరుకుంటూ వుండడం అవధానులవారి వద్దతి,

వారం దినాల కేలూరు చేరుకుని, యేలూరిలో వారాని కిల్లు చేరుకోడం కానూరు అ(గహారం అవరు ర్ధాకాబండి, మరో

(వతీవారూ వొక్కొక్క శిష్యుణ్ణి వెంటబెట్టుకుని వెడతారు, గురువులు.

ఊరు. తగిలిందా, శిష్యుడికి సంత వుండదు, గురువుగారికి ఆర్హనే గాని.

వుచ్చుకోకపోతే దాతలదాకా అక్కర్లేదు, గురువులే కూకలేస్తారు - “బొడ్డున మాణిక్యం కట్టుకుని పుట్టుకు వచ్చావా, మహా?” అని,

తాడేవల్లిగూడెంలో మౌ గురువుగారు నన్నే అన్నమాట యిది.

ఆ ప్రయాణంలో నాకు పది పన్నెండు రూపాయలకు పైగా దొరికొయి; ఖర్చు మాత్రం అణానరో బేడో తగిలింది, కాలనలు తగిలినప్పుడు బల్లకట్టు దొటడానికి.

నాకు వేదపాఠం ప్రారంభంలోనే వుండినా, ప్రశ్నలు చెప్పడంలో గట్టివాణిని చెప్పి యిప్పించేవారు నాకు, గురువుగారు.

పోతునూరిలో అని జ్ఞాపకం, గురువుగారి నూటమీద వొకాయన నాచేత (ప్రశ్న చెప్పించుకుని, గురువుగారికి మామూలుగా బేడమాత్రమే యిచ్చి, నాకొక రూపాయ ఇచ్చారు, ఆదరించి.

అవధానులవా రందరూ మొగమొగొలు చూసుకున్నా, రది చూసి.

ఒకాయన “*గురువుగొరి కిచ్చెయ్యి” అన్నారు. జంకుతూ నేనివ్వబోయాను; కొని “తప్ప్రాతప ప” అంటూ నన్ను నిషధించి ఆయన్ని మందలించారు, గురువుగారు.

ఏలూరిలో అయిదారు రోజు లుండినాము.

రెండువందల దాకొ వచ్చా రవధానులవారు.

ఆ అయిదారు రోజులూ వేదఘోషతో ముఖరితం అయిపోయింది, ఏలూరు.

దాత కనబడితే - అధవా యెంతో కొంత యిన్వగలవాడని తోచిన మనిషి తటస్టపడితే, వేదమంత్రా లందుకుంటారు. అవధానులవారు, మరి మాటా మంతీ లేకుండా.

కొందరు. చేతో లేదంటారు, కొందరు నోటితోనే లేదంటారు, (ప్రయాణాని కంతటికీ వొక రిద్దరయినా యీసడించేవారూ. తగులుతారు.

దాతల్లో నయినా, వొకరో యిద్దరో వస్తే యెంతో కొంత యివ్వగలవారూ, యిచ్చేవారున్నూ వుంటారు గాని వేదం వల్లించినవారు. గుంపులు గుంపులుగా వెడతారేగాని యెవరికి వారుగా వెళ్ళరు.

యిది యిళ్చేవారికీ కొందరి కిబ్బంది. కలిగిస్తుంది, భోజనాల విషయంలో అవధానులవారి కీ చిక్కులే కలిగిస్తుంది, అయినా వా రా పద్ధతి మానరు.

మరో వైదికవిద్య నేర్చినవా రెవరూ అలా చెయ్యరు.

అణా. బేడా చొప్పున ఆర్హన యేమిటనీ బాధపడరు అవధానులు ఆమొత్రం అయినా యిచ్చేవా రురెడినంతకొాలమూ పదేళ్ళపాటు నిద్రాహారాలు నూనుకుని వేదం వల్లిస్తారు గాని.

వేదం అంటీ చెయ్యెత్తి మొక్కుతారే గొని, ప్రజలయివా వేదం వల్లించినవారిని ఘనంగా సత్కరించరు.

వేదం వల్లించినవారినే కాదు, మనవాళ్ళు, ఏ విద్యలు నేర్చినవాళ్ళనైనా అంతే, నలుగురితోనూ పాటు హాయిగా బతకాలనుకుంటే ఆ విద్యలు నేర్చినవారు మరో వృత్తి యేదయినా అవలందించాలి, తప్పనిసరిగా.

మహా కవుల క్కూడా 'ప్తాస్కూళ్ళలోనూ, కాలేజీల్లోనూ మగ్గిపోతే తప్ప మరి గతి లేదు గదా? మనవారి విద్యాతృష్మకూ, విద్యాగౌరవానికీ, విద్యాపోషణకూో మరేమి నిదర్శనం చూపించాలి?

ఏలూరిలో గొప్ప దృశ్యం నొకటి కళ్ళబడింది, నాకు.

అది యిప్పటికీ జ్ఞాపకం వస్తూనూ వుంటుంది, కళ్ళు చెమ్మగిల్లి కంఠమున్న్నూ గదదికం అవుతూనూ వుంటుంది. గ ఎంత ఆశ వుండినా పరాయతం నేను సాధించుకోలేకపోయాను, సిగ్గులచేమే యిది, అయినా, ఆపరాయతం చెప్పుకోడానికి పూనుకోడంవల్లనే నాకా దృశ్యం చూడ్డం జతపడింది.

ఏలూరిలో, వేదం నేర్చినవారిని భక్త్యానేశంతో ఆదరించే ఉదారహృదయు లొకరుండినా రప్ప్రడు.

ఏటా అవధానుల కందరికీ నొక్కొక్క రూపాయ చొప్పన ఇచ్చేవారుట ఆయన.

ఇల్లు తెలిసివుండినదే కనక, మూ గురువుగారి నాయకత్వాన డెబ్బయి యెనటైనుంది అవధానులు బయలుదేరారు, శిష్యులతోనూ, నిశ్చయబుద్దితోనూ.

కొని, అప్ప డా యింటో యెవరో వృండివారు.

వారు “వంతులుగారు అదిగో ఆ దొడ్డో వున్నా”రని చెప్పారు, గుమ్మం యెక్కుతూ వుండగానే.

చిలబిల్లాడుతూ అవధాను లందరూ ఆ దొడ్లో ప్రవేశించారు.

విశాలమైనదే దొడ్డి ఫాక మౌత్రం చిన్నది వొకటుంది, అందులో.

కూలీనాలీ చేసుకునే బీదలు మాత్రమే నివసించే పాక వంటిది, ఆ పాక.

పాక బయట, కటికినేలమీద కూచునివున్నారు. పంతులుగారు, జౌదార్యం మూర్తీభవించినట్టు.

చూసీచూడ్డంతోనే, వర్ణించివర్షించి విశ్రమిస్తున్న మేఘంలాగా, మండిముండి నివురుగప్పిన నివ్వులాగా తోచారు మాకు, పంతులుగారు.

పంతులవారున్నూ, చాతకపక్టుల్లా వస్తున్న అవధానులవారిని చూసీచూడ్డంతోనే, కూచున్నవారు కూచున్నట్లుగానే సాష్టాంగపడి. లేచి నుంచున్నారు, దోసిలి వొన్లి

వడిగా సమీపిస్తున్నవారల్లా అవధానులవారున్నూ మంత్రించినట్టు నిలిచిపోయారు నాలు గ్గజాల్లో పంతులుగారి. వాలకం గుర్తించి నిర్విళ్లు లయి.

ఉండుండి, అప్పటికి కంఠం స్వాధీనమయింది కాబోలు, *వీమే! వేదమూర్తులు దయచేశారు, వచ్చి సేవించుకో” అన్నారు. పంతులుగారు, (గ్రీవాభంగాభిరామంగా పాకలోకి చూస్తూ, గద్గదికతో.

వెంటనే, ముగ్గుబుట్టవంటి తలతో, మెడలో మూత్రం మాత్రమే వుండిన బుల్గొలు చక్కా వచ్చింది, వొక వీరమడత పట్టుకుని,

చాకలి వుతికిన బట్ట కాదది, సషంగా తెలుసూనే యై లే వుతుక్కునీ, ఆరవేసుకునీ మడత పేట్టీ వనే వరి ఆ బుల్సె

వెంటనే ఆ దంవతులు ఆ చీర విప్పి, పరిచి “దయచెయ్యండి దయచెయ్యండి” అని అవధానులవారిని అవ్వోనిస్తూ, దోసిలి వొగ్గి పక్కవక్కగా మోకరించి విలిచారు.

కొయ్య అయిపోయాం మేమందరమూ,

అవనధానులవారిలో చాలామందికి కళ్ళు చెమ్మగిల్లాయి, గుండెలు పగిలి.

ఇప్పడూ నా కళ్లు చెమ్మగిల్లుతున్నాయి, అప్పడు నొకంఠం వొణీకేపోయింది, దుఖంతో.

చూసిచూసి, అందరూ వెనక్కి మళ్ళా రవధానులు తలలు వంచుకుని కొని “ఆగండి” అంటూ నూ గురువుగారు ఉరినూరు, ముందు తాము ఆగిపోయి.

“ముందు జన్మలో సంతులుగారు దేవేంద్రవైభవం అనుభవించాలి, ఆశీర్వదించం డయ్యా” అంటూ పనస కూడా అందుకున్నారు.

ఒక్కమాటుగా యెనలై శంఖా లురినమూయి.

వేదమంత్రస్మరణతోనూ ఉచ్చారణతోనూ ప్రాకృత వాతావరణం దాటిపోయారు, అవధానులు అందరూ.

అది కావడంతోనే *“నెధసం అందుకో శాస్త్ర అని ఆజ్ఞాపించారు మా గురువుగారు. నన్ను.

నే నందుకున్నాను.

మళ్ళీ యెనభై వీణలు పలికాయి, వొక్కమాటుగా.

సామగానంతో ఆకాశం ముఖరితం అయింది.

అంతే.

అందరమూ బయలుదేరాము, తృప్త హృదయాలతో.

మే మనమందరమూ. కనబడ్డంతసేపూ దోసిళ్లు వొగ్గి అలాగ మోకరించే వుండిపోయారు, అ రాజర్తి దంవతులు.

ఒకనాడు - అయిదారు గడియల పొద్దువేళు - అగ్రహారం యువకు లేడెనముండుగురూ, విద్యార్థులం నలుగు రైదుగురమూ యథాపూర్వకంగా గోదావరికి వెళ్ళాం.

కత్తిరివొడ్డు దిగగానే వొక పాయ.

రమారమీ ఫర్జాంగున్నర వెడల్పున వుం దది.

వేసవిలో కూడా యేనుగీత నీరుంటుంది, ఆ పాయలో.

గాలి రేగినవ్పుడు, ఆ పాయలో, గబం యెత్తున యెగిరి విరిగి పడతాయి, కెరటాలు.

మేము వెళ్ళాటపటికి పెరగాలి తిరిగి డంవల్ల తరంగ ఘూరితం అయి వుండిం. దది. క సాదరంవల్ల సక

వెళ్ళినవాళ్ళం అందరమూ రేవులో నీటి దగ్గిరగా కూచున్నాం, వొక వారగా.

కెరటా లెగిరి కాళ్ళమీదా, తరంగ శీకరా లెగిరి నొంటిమీదా పడుతున్నాయి, యెొడతెరిపి లేకుండా.

ఏ మాటమీద వచ్చిందో జ్ఞాపకం లేదు, అందరమూ ఆ పొయ దాటి అనతలికి వెళ్ళా లనుకున్నాం.

“ఇద్దరినుంచి అద్దరికి వెల్లాలి. మళ్ళీ అద్దరినుంచి యిద్దరికిన్నీ వచ్చెయ్యాలి. వెళ్ళాటప్పుడూ వచ్చేటప్పుదూ కూడా యెవరు ముం దుంటారో వారికి మూడు రూపాయలు బహుమానం. అది తక్కినవా ళృ్ళందరూ. యిచ్చకోవాలి. ఇందు కిష్టపడేవా ల్లైెనరో లేనండోహోయ్‌” అంటూ లేచి, వూరి యువకు డొకడు నడుము బిగించాడు.

అందరూ వుద్రిక్తు లయినారు.

నాకూ పుట్టింది, కసీ,

“సంయే” అంటే *“సంయే” అనుకుని యెగిపివడ్డాం.

ఉరికాం, బారలు వేశాం.

చేతికి యిసక తగిలేదాకా వాకు వొళ్లు తెలియలేదు.

వగర్భుకుంటూ నుంచుని వెనక్కి తిరిగి చూడగా, పందెం చేసిన యువకుడు నాలుగ్గజాల్లో వున్నాడు.

ఇంకొక డంతకం ునూ, మరొకడు వాడికంశునూ వెనక వున్నారు.

ఉరకడం అందరమూ వురికాం; గాని తక్కినవాళ్లు, రేవులోనే నీటిలో కూచుని కొందరూ నుంచుని కొందరూ కనవడ్డారు,

మేము ముగ్గురమూ అవతలి వొడ్డు చేరుకోడం చూసి, చప్పట్లు నూత్రం కొట్టారు వాళ్ళు, (పేక్షకు ల్లాగు.

నచ్చినవాళ్ళం యిసకతిప్పమీద వడుకున్నాం, పావుగంట సేపు.

“సంయే” అంబే *సంయే"” అనుకున్నాం మళ్ళీ.

ఊగివూగి వురికాం.

నేను మళ్ళీ వొళ్ళు మరిచిపోయాను.

కొంత సేవటికి, రేవులో వృండినవా ళందరూ గుండె పట్టుకున్నారు $ ళ్ళ లలోతుకీి వచ్చి నన్ను

వెనక్కి చూడగా, తక్కిన వారిలో నొకడు మెలిగా బారలు చేసుకుంటూ వస్తున్నాడు, వగరు. ౯ా

వెల్లకితలా పడుకుని కెరటాల వూవుతో వొడ్డుకి తేలుకుంటూ వస్తున్నా డొకడు.

అందరమూ సాయంవట్టాం, వొద్దుకతణి.

ా! ర్‌ి | ఆ రాత్రి భోజనం చేసీ బసకి వచ్చాటప్పటికే మూడు రూపాయలూ వా కి వచ్చాయి గాన్ని చేసిన సాహసం తలువుకువి వేను చాలా యిదయిపోయాను. రాత్రి మూడో జామునగాని నాకు నిద్రపట్టులేదు.

ఇది తెలిస్తే గురువుగా రేమంటారో అని నాలు గయిదు రోజులు బెదురుగావే వున్నాను; గాని యెవరికీ తెలిసినళ్ట్రే లేకపోయింది.

ఈ సాహసాని క్కారణం వేట్లపాలెం చదువు.

గుమ్మంలోనే వడవల కాలవ, అక్కడ

నానికని వెలి చా లాణ తి టయింది, మర్టోట కాలవలో గంటల కొద్దీ యీతాలాడ్డం అక్కడ 130 శ్రీపాద సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రి

ఒడ్డునుంచి వురకడం, రేవు దోనెమీదినుంచి వురకడం, యీదుకుంటూ వెళ్ళి పడన అందుకుని చుక్కానిమీదుగా యొక్కి వురకడం, మువిగి చాలా దూరం వెళ్ళడం, యెదరికీదడం, సమరేఖ తప్పకుండా యినతలినుంచి అవతలికీ అవతలినుంచి యివళలికీ యీదడం, నొక చేతో యీదుతూ యేదయినా వస్తువు రెండోచేత్తో అవతలికీ యివతలికీ చేర్చడం, వెల్లకితలా పడుకుని చేతులూ కాళ్ళూ కదపకుండా (ప్రవాహం తీసుకుపోయినట్టుల్లా వెళ్ళడం, మధ్యకి వెళ్ళి మునిగి నుంచుని చెయ్యెత్తి కాలవ లోతు చూపించడం, మునిగివెళ్ళి సంధ్యావందనం చేసుకుంటూ కాలవలో నుంచునివుండినవాళ్ళ కాళ్లు పట్టుకు లాగడం -- ఇలాగ రకరకాలుగా యీతా లాడేవా ల్గ్క్కడ.

గోదావరిలో గంటలకొద్దీ స్నానం చెయ్యడం, యీదడం, యిసక తిప్పలమీద కూచోడం, నడవడం, పరిగెత్తడం, దొర్లడం - ఇలాంటి సరదాలన్నీ కానూరు అగ్రహారంలో నిరవశేషంగా తీర్చుకున్నా న్నేను.

విరగబడి వుత్తుంగతరంగాలు కాళ్ళమీద వడుతూ వుంళే, దుబ్బుల అంచుల్లో కూచుని వుండి నే వెన్నిమాట్లు పరవశుణ్ణయి వుండిపోయానో లెక్కలేదు.

ఇంతకీ, పై

ఇతర సంపర్కాలన్నీ తరంగశీకరాలతో కడిగేసుకువి, ఉరుకులతోనూ పరుగుల తోనూ వచ్చి మీద పడీ, ఆర్హ్రాంగాలతో సెననేసుకునే పిల్లగాలి సుఖం గోదానరి యిసక తెప్పలమీద దొరికినంతగా మరెక్కడ దొరుకుతుందీ మన తెనుగుదేశంలో?

నిజమే కాని, యెంద రువయోగించుకుంటున్నారూ, మవ నదీతీరాలూ, నదీజలాలూ, నదుల యిసకతిప్పలూ సరిగా?

భూముల కిచ్చే విలవ, మనలో జీవనదుల కయినా యెవ రిస్తున్నారూ?

దమ్మిడీ ఖర్చు లేకుండా, విలాలంగా విహరించడానికి యిసక తిప్పలే వాడుకోలేని మనవాళ్ళు వౌకావిపోరా లేమి ప్రారంభిస్తారూ?

స్వరాజ్యం వచ్చిందంళశే, యీ ప్రజలే కదొ ప్రభుత్వం నడిపేవారు, ఇక్కడ లేనిది అక్కడికి వెళ్ళాక అమాంతంగా వుద్చుద్దం అయిపోతుందా సమ్యగ్బోధ వీరికి

ఈ సంగతులూ తెలియవు. యీ భావాలూ యెరగను, యా ఆవేదనా లేదు నా కప్పుడు కాని యేమాత్రం వీలయినా యిసకతిప్పలమీదికి వెళ్ళకుండా వుండ లేకపోయేవాణ్లి అ(గ్రహారంలో, నేను.

ఆ యిసక తిప్పలమీద విహరిస్తూ వుంటే నా మన స్పెంతో ఉల్లాసభరితం అయిపోయేది.

ఎన్నో భావాలు వుక్టేవి.

ఎన్నో కల్పనలు తోచీవి.

ఎన్నో సంకల్పాలు కలిగేవి.

ఏమికేమిటో - ఎంతెంతో అనుకునేవాళ్లి,

ఒకనాడు, దానంతట అదే వొక శ్లోకం వచ్చేసింది:

శ్రోః గోదావరీ సైకత వేదికాసు ౯ నమరణోద్హ్రంభితవీచికాను, అస్తో శన్య్ముఖౌదిత్యగభిస్తేకాను వినా వివోరో దయితొం వృుథైవన - అని. అయితే, - కో అగ్రహారంలో. నేనిలా హాయిగా. వుండగా, మౌ వాయనగారి దగ్గిరమంచి నా కార్డు వచ్చింది. “పంచాంగం. చెయ్యాలి, వెంటనే యింటికి రా” అని రాశారు, వారు. జ్యోతిషం (ప్రధానం మూ వాళ్లకు, ఈక్కిన విద్యలన్నీ విజ్ఞతకు మౌత్రమే. ఇది. తెలుసుకనక, ఆ కార్డు చూసి నేను బాధపడ్డాను. అయినా, చేసేది లేక - యీ సంగతి గురువుగారికి చెప్పి, మళ్లీ వస్తానని సెలవు పుచ్చుకుని, కొళ్ళీడ్సుకుంటూ బయలుదేరాను. యజుర్వేదంలో బ్రాహ్మాణభాగం పూర్తిచేసుకుంటానని వెళ్ళి పంచమవేదంలో నన్నయభాగం పూర్తిచేసుకువచ్చా. న్నేను, కానూరు అగ్రహారంలో. కానయితే, మా వాళ్ళ కీ సంగతి స్పష్టంగా తెలియదు కౌని, అగ్రహారంలో యేడెనిమిది మాసా లుండినొ, మొదటి. గుంటు అయిదు పన్నాలు నూత్రమే కంఠతొ వచ్చి వుండడమూ, రెండో గుంటు రువ్వించడం మాత్రమే జరిగివుండడమూ నుర్తించి, జరిగింది వూహించుకుని చాలా ఆగ్రహపడ్డారు, మా నాయనగారు. దాంతో, సంచాంగరచనలో కట్టిపడేశారు నన్ను. పొద్దు పొడిచి చద్దన్నం తిన్నది మొదలు పొద్దుగూకుతోందనే దాకా వూపిరి తీసుకోడానిక్కూడా నా కవకాశం.. లేకుండా చెయ్యాలని నూ చిన్నన్నగారు దీక్ష పట్టారు, పంచాంగరచనతో యిది ఆగలేదు, రాత్రి భోజనం కాగానే మా నాయనగారు దర్శపూర్షమాసాలు సంత చెప్పేవారు. లేకపోతే, పరాయతం రెండోగుంటు వల్లె వేసుకోనునేవారు, తనుకు వినపడేలా. అదీ కాకపోతే, స్మార్తమో బాద్వాత్రమో యేకరువు పెట్టుకోమనేవారు. ఏ కారణం వల్లనైనా వా రూరుకుంళే “అమరం పుచ్చుకోవేంగ అంటూ గదిమేవారు, మా చిన్నన్నగారు. వెళ్ళివెళ్ళి యిది, యెలా గయినా నన్ను లొంగతియ్యాలని మూవాళ్ళకీ యేమయినా మనం లొంగకూడదని నాకూ పట్టుదలగా పరిణమించింది. రెండు మొసాలపా టిలా సంకుల సనురం జరిగిపోయింది ఆ సందర్భాన, అవహ్యాహతంగా. నిజంగా ఆ రెండు మాసాలూ నా క్కరినవరకంతోనే లెక్క.

కానూరు అగ్రవోరంలో వుండినంతకాలమూ అతిస్వేచ్చ అనుభవించి వుండినా నేమో, అది నాకు మరీ దుర్భరం అయిపోయింది.

వేరుపడ్డం అయేపోయింది కనక, మా పెద్దన్నగారి లాగే నేనూ యిల్లు విడిచి సంసారం నిర్వహించుకోగలిగితే నాకీ బాధ లేకపోవును, నిజమే. గొని సారస్వత కృషితో బదుకుదామంటే, యీ విశాలాంధ్ర దేశాన మహామహావాళ్ళకిన్నీ దిక్కూ దివాణమూ లేకుండా వుంది గదా, యేవిధంగానూ రెక్కలు వచ్చి వుండని నే నేమిటీ. చెయ్యడం, అప్పుడు?

ఏ వర్తకు డయినా చేరదీసి వుండును, అప్పటికి _బయినింగు నిర్భంధం లేదు కనక ఎలిమెంటరీస్కూల్లో వుపాధ్యాయుడుగా నైనా బతుకుదును పోనీ అంశ, మరి, ప్రయిమరీ అయినా కానివ్వలేదు గదా మావాళ్ళు?

ఈ దిక్కుమాలిన స్థితి చూసుకుంటే “ఛీ, ఎందుకు వచ్చిన బతుకూ? అనిపించేది, వాక్కాక్కనాడు.

కన్నీరు బొటబొట కారిపోయేది, వొక్కొక్కవాడు.

కళ్ళు పొడుచుకున్నా, వొక్కొక్కవాడు, నిద్ర వచ్చేది కాదు, గతి తోచక.

అయితే, ఆ స్థితిలోకూడా రచనా వ్యగ్రత కలుగుతూనే వుండేది వాకు, తరుచు.

భంగపడీన్నీ పోయేది.

కాగా, దీంతో, దినాలు గడిచిన కొద్దీ యీ నిర్భంధంతో నాకు కపీ పుట్టుకువచ్చింది.

పెరిగి పెరిగి, చివరికి, వైదికవిద్య లన్నిటిమీదా ప్రబల ద్వేషంగా పరిణమించిందది.

ఈ కసి, నాకు, తెనుగు సాహిత్యంమీద అభిరుచికి తోడు అభినివేశమున్నూ కలిగించింది.

తెనుగు రచనమీద, ఆసక్తితో పాటు ఆవేదన కూడా పెంపు చేసేసింది.

“అయ్యో, దినాలు గడిచిపోతున్నాయి, (గ్రంథాలు రచించి గుట్టులు పెట్టడం యెప్పుడూ” అంటూ తహతహలాడించేసేది, నన్నది.

ఈ స్టీతిలో, రాత్రి పదిగంట లయౌాక మౌావాళ్ళ విద్రతో నాకు విముక్తి,

అవ్వడూ పడకగదిలో ప్రవేశం.

అయితే, గాఢనిద్రలో వుండేది మౌ పీత, అప్పటికి.

పొంగిపోయేవాళ్ణో నే నందుకు.

వెంటనే బుడ్డిదీపం పట్టుకుని సందుకొ పెట్ట దగ్గిర కూచునేవాళే.

(క్రీశ

ఆ పెట్ట అంక, యిప్పటికీ వాకు మిక్కిలి ప్రీతి.

ఇంతవరకూ నా గ్రంథాలలో చాలాభాగం ఆ పెబ్బమీద పెట్టుకునే రాశాను.

వినతగ్గదే, ఆ. పెజ్టకు పూర్వచరిత్ర కొంత వృుంది.

రమారమీ యెనభైయేళ్ళనాటి చరిత్ర అది.

ఆ పద్దతి యిప్పడుందో లేదో గాని, ఆ రోజుల్లో, మునికొడవలి ప్రాంతాన, గోదావరి వరదలు వచ్చినప్పుడు బ్రాహ్మణ యువకులున్నూ తెప్పలమీద వెళ్ళి ప్రవాహవతితమైై కొట్టుకుపోయే కలస తెచ్చుకునేవారు.

ఆ కలపతో, వంటచెరుకుగా నూత్రమే వుపయోగపడే క్షుద్రజాతి మొదలు, కు దూలాల దాకా వుంటాయి సమృద్ధిగా, యివ్పటికీ.

ఒకనాడు, మా నాయనగౌరికీ పెద్ద కు తుంగొకటి దొరికింది.

ఊరందరూ సంతోషవడ్డారు; గాని కరణం మాత్రం అసూయపడ్డా డదిచూసి.

ఇది తగదని సన్నిహితు లెంతచెప్పినా తుండు సంగతి తాలూకా ఆఫీసుకీ రాసేశా డాయన.

కొద్ది దినాల్లో నూమూలుగానే తహసీలుదా రావూరు రాగా, మళ్ళీ గట్టిగా *విన్నవించుకున్నా”డాయనికి.

“సిద్ధాంతిగారి చిన్నబ్బాయికి నరకం వేయించేస్తా చూసుకోం”డంటూ, వూ రంతా అప్పటికే ప్రచారం చేసి వుండినా డాయను

తపహసీలుదారు మా యింటికి బయలుదేరగా, వూరందరూ. తహసీలుదారు

కరణం పొంగిపోతున్నాడు, లోపల్లోపల.

మూ తాతగారూ, మా నాయనగారూ, మా 'పెత్తండ్రిగారూ. పంచాంగం చేసుకుంటున్నా రప్పటికి అరుగుమీద కూచుని, ఇదేమీ యెరగరు.

క జనాన్ని చూసి “యేమిటిదీ” అని వారు వింతవడుతూనే వుండగా తహబలుదారు వెళ్లి మా తాతగారి పాదాలు పట్టుకుని కళ్ళ కద్దుకున్నాడు.

కథ అడ్డం తిరిగింది. గా న్‌

పొంగిపోతున్న కరణం కుంగిపోయాడు, కుతకుతలాడిపోతున్న వూరివా రందరూ తేరుకున్నారు.

అప్పటికిన్నీ, తుండు ప్రస్తానన చేసివుంచే కొంతయినా సుఖవడును కరణం; కొని ప్రశ్న చెప్పించుకోసాగాడు తహసీలుదారు.

య కప్పటికి సంగతి గ్రహించి, మా నాయనగారినే చూడమన్నారు మా తాతగారు, ప్రశ్న

విద్వాంసులు, తము కుమౌళ్ళ విద్వత్త (వ్రకటించేపద్దతిన్నీ యిది.

నాయనగా మా అన్నదమ్ములను ముగురి పకటవ రు పాంట్‌ న్నదమ్ముల స్లురినీ యిలాగే వ్రకటవరిచారు, ఆవేళ, అందరిలోనూ కరణాన్ని గట్టిగా మం దలించి *మీ యిష్టం వచ్చినట్టు వాడుకోండది” అని మా నాయనగారికి " చెప్పి మళ్ళీ మూ తాతగాం టె స్పృశించి వెళ్ళిపోయాడు తహసీలుదారుగారు.

మా తాతగా రంపే ఎన్నాళ్ళనుంచో వరమభక్తి ఆయనకు.

పెద్దయింటివా డొయన, పెద్దవాడున్నూ.

నాయళ్ళు వారు. ల

అప్పటే రాజనుండ్రీ సబ్‌ కళెక్టరున్నూ మా తాతగారికి భక్తుడు.

న! శ్రీపాద సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రి

ఆయన వివాహంలోనే మా తాతగారితో నాయడుగారికి పరిచయం.

దానిక్కారణం, ఆ వివాహంలో వొక వింత సంఘటన.

కలెక్షరుకి నడివయస్సున కళత్రవియోగం సంభవించింది.

మళ్ళీ వివాహాం చేసుకోవలసివచ్చింది.

పెళ్ళి అయిదురోజులూ మా తాతగారికిన్నీ అక్కడ వుండవలసివచ్చింది.

పెళ్ళికొడుక్కి ఉన్సేన్సు కలక్షరు”నన్న భావమూ, ఆడ పెళ్ళివారికి - ముఖ్యంగా ్త్తీలకు *పెళ్ళికొడుకే” అన్న భావమూను.

రెండోనాటి ఉదయం, వూరేగింపయిన తరవాత, పసుపుల నలుగులకు పిలిచారు, పెళ్ళికొడుకుని ఆడ పెళ్ళివారి యింటి స్త్రీలు.

కలెక్ష రందు కంగీకరించలేకపోయాడు - “*కుర్రపిల్లవాణ్జా నేను, ్త్రీలచేత నలుగులు పెట్టించుకోడానికీ?” అంటూ అభినూనపడి.

“*అగ్నిహోత్రాలు కానిచ్చుకుని విడిదికి వెళ్ళిపోదాం, రండి” అంటూ పురోహితుళ్లి తొందరపెట్టడం కూడా ప్రారంభించా డాయన, యీ బెడద తప్పించుకోడానికి,

కొని, పేరంటాళ్ళు మాత్రం ససేమిరా అన్నారు.

ఇప్పటి వివాహాలా మరి అవి, యిప్పటి చిత్తవృత్తులా అవి?

వైదికతంతు ఎంత ప్రధానమో, వేదుకలూ అంత వ్రధానమే అప్పటివారికి.

కొక:

పెళ్ళికూతురి కెప్పాడు తీరతాయీ, ఆ ముచ్చట్లు

అయినా, కళెక్టరు లొంగలేదు.

పెళ్ళి పెద్దలు వెళ్లి నూ తాతగారిని ప్రార్హించారు *ఈ+ చిక్కు తొలగించవలసింగదని, స్టితిగతుల న్ని చెప్పి.

ఎలాంటివా రయినా, పండితులం కే వినయవిధేయతలు కనవరిచేవారు, అప ఎడు, స్వధర్మతత్ప్సరులు కనక.

మా తాతగారున్నూ టూ దిలాసాతోనే బయలుదేరారు ఆడ పెళ్ళివారి యింటికి, ఉపాయం ఆలోచిస్తూ.

పెద్దలందరూ చుట్టూ మూగారు.

పండిత సంప్రదాయం అనుసరించి, కొంతసేవు ప్రస్తావన పొగించారు నూ తాతగారు, ముందు.

“ఏమీ, ఇంకా వూరేగింపు కాలేదాలో అనడిగారు పెళ్ళికొడుకుని, ఏమీ యెరగనట్టు, తరవాత.

దానిమీద ఆయనే చెప్పాడు, జరిగిం దంతా.

చెప్పిచెప్పీ “నేను కుగ్రవాణ్ణి కావాయె, వోదొాలో వుంటినాయె, ఉద్యోగస్టులున్నూ అనేకులు వచ్చి వున్నారు. గదా, ఆడవాళ్ళచేత యెలాగ పసుపుల నలుగులు పెట్టించుకోనండీ" అనికూడా అడిగాడు.

“అయితే, విడిదికి వెళ్ళిపోదాం, లేవండి” .

“అన్నిహోత్రాలు కానిచ్చుకుని వెడదాం.”

“మరి, స్నానం అయిందా”

*ట్రిక్ష గదా, నేను స్నానం చెయ్యవచ్చా”

“అవునవును, నిజమే. దీక్ష కనక మీరు స్నానం చెయ్యగూడదు. స్నానం చెయ్యడానికి వీలులేదు గనుక, అన్నిహోత్రాలు చేసుకోడానికి మీకు అధికారం లేదు.”

చల్లచల్లగా మా తాతగారిలా అనేటప్పటికి తెల్లపోయాడు, కలెక్టరు.

*మురెలాగా

*ఎలాగంకీ ఏమి చెయ్యగలమూో

*స్రోనీ, విశేషవిధు లేమీ లేవూ””

ఉభ్రేక్ర్వే 2”

“ఏమిటవీ”

*ఎన్నో లేవు, వొక్క - అది హరిద్రాస్నానం.”

“అంటే?”

“హరిద్రాస్నానం అనేది సంస్కృతం మూట, దానికి తెనుగు వసువుల నలుగులు.”

“పెబ్రాస్‌" అనుకున్నా రందరూ.

“అయిందా” అన్నట్టు కోరచూవులు చూశారు, స్త్రీలు.

మళ్ళీ మాట్టాడకుండా లేచి, బరువుగా అడుగులు వేసుకుంటూ వెళ్లి నీరసంగొ పెళ్ళికూతురి వక్కన కూచుని, వుచ్చినట్టు చెయ్యి అందించాడు కలెక్టరు, స్త్రీలకు.

దొంతో, అక్కడ వుండిన పెద్దలందరూ మా తాతగారి యెడల విధేయు లయిపోయారు.

ఆ పెద్దలలో అధికారు లనేకులు.

ఆ అనేకుల్లో తహసీలుదా రొకడు,

అ తహసీలుదారే నూ నాయనగారికి “మీ యిష్టం వచ్చినట్టు వాడుకోండది” అన్న అధికారి.

ఇలాగ గ్రామకరణం బాధ తప్పగా, ఆకేకుతుండు కోయించి అనేక గృహోపకరణాలు చేయించారు, మూ వాయనగారు.

ఒక చెక్క మిగలగౌ, వనివాడే కోరి తయారుచేశాడా పెస్టై.

నేమ కవిత్వం ్రారంభించేటప్పటికి ఆ పెజ్బు విడిచి, డస్కుబల్ల సంపాదించి దానిమీద రాసుకుంటున్నారు, మూ నాయనగారు.

ఎప్పుడెప్పుడని చిన్నప్పణ్లుంచీ యెదురు చూస్తున్న వేమ, వెంటనే ఆ పెట్ట పుచ్చుకున్నాను.

అదే ఆ సందుకా పెట్టె.

ఎలా మరిచిపోయారో మా నాయనగారు, మా చిన్నన్నగారి పలహాతో నా రచన మాన్పించడానికి రకరకాల నిర్చ్భంధాలు కలిపించారుగాని ఆ పెట్టను వూళ్ళాక్కో లేకపోయారు,

అయినా, నేను రచన మాన ననుకోండి, విభాగాల సందర్భంలో కూడా ఆ పెట్టకోసం యెనరూ తగువు పెటలేదు.

దాని వూసే యెత్తలేదు, ఎవరూ కూడా.

చెప్పవచ్చిం దేమిటం టే?

రాత్రి పది దాటాక - మా వాళ్ళందరూ నిద్రపోయాక వడక గదిలో వ్రవేశించి, బుడ్డిదీపం. పెట్టుకుని, ఆ పెష్టైదగ్గిర కూచునేవాణ్ణి నేను.

ఆ కూచోడం కూచోడం, ఆ రెండు మాసాల్లోనూ ఆ నిశీధి వేళ రెండు పనులు పూర్తి చేశాన్నేను, నిశ్చలంగా.

ఒకటి - శ్రీ, రాజా నుంత్రి్యపెగడ భుజంగరావు వంతులుగారి చాటు వ్రబంధం “*వారకాంత” పుచ్చుకుని క్టుల్షంగా చదవడం.

రెండు - అందులో కథ పుచ్చుకుని నచనంలో నాటకం రచించడం.

మౌ పెద్దన్నగారి (గ్రంథ సంగ్రహంలోది ఆ చాటు వ్రబంధం.

భుజంగరావు పంతులుగారికి మా పెద్దన్నగారంశే మిక్కిలీ గౌరనం.

ఇప్పడు. తలుచుకుంటే, నవ్వూ వురకలు వేస్తుంది, సిగ్గూ ముంచుకువస్తుంది, నాకు.

“నాటకాంతం కవిత్వం” అన్నారు మన ఆఅలంకారికులు.

భాషలో ప్రావీణ్యం లేదు, సాహిత్యంలో వటిను లేదు, భాననలో నైశిత్యం లేదు, రచనలోనున్నూ అనుభవం లేదు; వెనకా ముందూ చూసుకోకుండా “నాటకాద్యం కవిత్వం” అని సూత్రీకరించా, న్నేను.

గ్రంథాల గుట్టుకి ఇలాగ ప్రారంభం జరిగించానే గాని ఛందస్సు లేశమున్నూ తెలియదు నాకు, అప్పటికి.

తెలుసుకోడానికి ప్రయత్నమూ లేదు.

ఆదిలోనే నా దృష్టి వచనరచనమీద పడ్డంవల్ల, తెలుసుకోవలసిన అగత్యమున్నూ లేకపోయింది, నాకు.

ఉంటే నష్టమే లేదు గాని కవిత్వానికి ఛందస్సు మిక్కిలీ అగత్యం కాదుగా?

అయినా, రోజులు గడీచిన కొద్దీ “మనకు ఛందస్సు తెలియక పోవడం యేమిటీ?” అన్న అభధిమూనం ప్రారంభం అయింది.

కార్డు వెల కానీ, కవరు వెల అర్హణాను, అప్పుడు.

అదీ యిదీ కూడా యివ్పటి వాటికంశే చిన్నవిగా వుండేవి పరిమాణంలో.

వెంటనే వొక కార్డు రాసి మద్రాసునుంచి అప్పకనవీయం తెప్పించాను, మా 'పెద్దన్నగారిని సలహా అడిగి.

ఆత్రంగా చూస్తును గదా, రొనురామా, నాలుగో ఆశ్వాసం కీకారణ్యం.

దారి కనుక్కో లేకపోయాను.

అడుగున్నూ వెయ్యలేకపోయాను.

అయితే, నా దుడుకుతనమే గాని, కావలసినంతా పాహిత్యమే లేదుగదా, పాంతంగా చూసి వొక శాస్త్రం యేమి సాధించుకోగలుగుతానూ, అవ్పట్లో నేను?

అంచేత, ఆ చిన్నతనంలోనే నాకు లక్షణం కంకే లక్ష్యం ప్రధానం అయింది.

అదే వన్నీ ఫ్ర్‌తికి తెచ్చింది. దాపరికం యెందుకూ? గ్రంథాలు చదివే నేను భాష తెలుసుకున్నాను. ్త్తీల నాశ్రయించిన్నీ నేర్చుకున్నా న్నేను తెనుగు భాష. ప్రయోగవిజ్ఞానం కూడా స్త్రీలవల్లనే అలవడింది నాకు. జరిగిందేమిటం టీ? మొత్తంమీద, అప్పటిదాకా, వేను చదువుకున్నది పద్యవాబ్బయమూ, రచిస్తున్నది వచన వాబ్మయమున్ను. రెండింటికీ లంగ రందలేదు. అందుకోసం, తప్పనిసరిగా, నేను జనుల సంభాషణలు విననలసి వచ్చింది. అందులోనూ స్త్రీల సంభాషణ వినవలసి వచ్చింది. పురుషుల భాష అయినా, ఇప్పటిలా ఇంగ్లీషు మొదలైన పరభాషళతో సంకరం అయి, పలుకుబళ్లు లేనిది కాదప్పుడు. అయినా, పురుషుల భాషలో కంక, స్త్రీల భాషలో మాధుర్యమూ, హసృాదయాలను పట్టివేసే బొతీయతా కనపడింది నాకు. వారి మాటల ఫాొందికా, వారి వోవభాన ప్రదర్శనచాతుర్యమూ అెనుగుభాషలో వాకు మాతృభిక్ష ప్రసాదించాయి. ఈ. విశేషం కనబడగానే స్త్రీల గోష్టి జరిగేచోట నేను పొంచి వుండడం ప్రారంభించాను. అది వెల కిరవై రోజులు నూ యింటోనే సమకూరేది. ఏమంటే మా వాయనగారు, మధ్యాహ్నాం భోజనం కాగానే, మహేంద్రవాడో రామవరమో వెళ్ళేవారు, నియతంగా, భోజనాలయి, యిళ్ళు సద్దుకోడం కూడా అయాక, తటవర్తి సుబ్బమ్మ (భీమరాజుగారి భార్య) గారూ, మైలవరపు జోగమ్మగారూ, బుద్ధవరవు పీతమ్మగారూ, మా యింటికి వచ్చి మా అమ్మగారితో గోప్టి జరిపేవారు. వారి దృష్టిలో, అదీ కాలశ్రేఫపం కోసం లోకాభి రామాయణం విడెయ్యడం; కొని వా దృష్టిలో రసమహితమైన పాహిత్యగోప్టి ఆ నలుగురిలోనూ మళ్ళీ ధోరణి భేదించేది, స్పష్టంగా. బుద్ధవరపు సీతమ్మగారు. ఛలోక్తులు విసిరేవారు. మైలవరవు జోగమ్మగారు శ్లేషలు కురిపించేవారు. మౌ అమ్మగారు సామెతలూ పలుకుబళ్ళూ విరజిమ్మేవారు. తటవర్తి సుబ్బమ్మగారు. నిండుకుండలాగ నిశ్చలంగా మాట్టాడేవారు. నవరసాలూ చిప్పిలేవి ఆ గోష్టిలో. సరస్వతి లాస్యం చేస్తున్నట్లుండేది, అవ డక్కడ. కాళిదాసు నాలుకమీద బీజాక్షరాలు రాసిందిట కాళికాదేవి,

నా చెవిలో ఆ మాతృదేవతలు దీజొక్షర్రాలు కుమ్మరించారు.

ఇవాళ నేను రాస్తున్న భాష వా రనుగ్రహించినదాన్లో సహ(స్రాంశమయినా కాదు, యింతా చేస్తే.

ఇలాగ, నేను, వారే కొదు నలుగురు త్త లెక్కడ మాట్టాడుకుంటున్నా వింటూ వుండిపోయేవాళ్లి.

అయితే రచన ప్రారంధించినప్పణ్ణుంచీ మాత్రమే కాదు నాకు, యీ అలవాటు.

నా చిన్నతనంలో, మా అమ్మగా రెనరి యింటి కయినా పెత్తనాలకు వెడితే, ఆమె చంకన మౌ చెల్లెలూ, చెయ్యి. పట్టుకుని నేనూ సిద్దం.

అ పసితనంలో కూడా, నాగస్వరం విన్న కోడెతాచులొగ వారి సంభాషణ వింటూ తెలియకుండానే పరనశుణ్ణయిపోయేవాణ్ణి, నేను.

అప్రయత్నంగా ప్రారంభం అయిన ఆ అలవాటూ, తెలియకుండానే అలవడిన ఆ పారవశ్యమూ రచన ప్రారంభించాటప్పటికి వరవ్రసొదా లయినాయి, నాకు.

ఇక్కడ మరో సంగతి కూడా చెప్పాలి, ఆవశ్యమున్ను.

బుద్దవరపు సీతమ్మగారి యింటో కలుసుకువేనారు ఆ స్త్రీలు, అప్పుడప్పుడు.

దొడ్డీదారిని వచ్చి (శ్రీ, దొట్ల దివాకరరాజుగారి భార్య బుచ్చి వెంకయ్యమ్మ (9) గారున్నూ కలిసేవా రా గోస్టిలో.

పొడుగుకు తగిన నిండైన విగ్రహమూ, పాదాల మీద జీరాడుతూ చారల తాబొందూ, చేతులకు కంకణాలూ, పోచీలూ, మురుగులూ, చెవులకు జూకాలూ, కరణి వువ్వులూ - వీటితో, క్షతియ సామాన్య స్త్రీగా కొదు - మహారాణీ లాగ “నబడేవా రామె, నాకు

పెద్దాపురం రాజవంశానికి చెందిన కొంకుదురు శ్రీ, వతృనాయవారి ఆడబడుచు ఆమె.

ఆమె మాట కూడా రాణుల ధోరణిలోనే వుండేది.

వారి యేకవుత్రులు పూర్యనారాయణరాజుగారి కోసం వారి యింటికి వెళ్ళినవ్వ' డల్లా, వాత్సల్యం గుమ్మరిస్తూ నన్ను దగ్గిర కూచోబెట్టుకుని “ఆరగించండి బాబూ” అనేవా రామె, పూచుట్టురేకులు పళ్ళెంలో వుంచి.

ఇంతకీ, జా

జొతీయమైన తెనుగు భాష కావాలంట స్త్రీల దగ్గిరే నేర్చుకోవాలి; నుర్యాద నిల తెనుగుభాష కావా లంకే, మళ్ళీ, క్షత్రియ రమణుల దగ్గిరే వేర్చుకోవాలి, మరోదారి లేదు.

నాకు రాచమర్యాద లే ముయినా తెలుసునంటే, అవి, ఆ చిన్నతనాన ఆ దివాకరరాజుగారి యింటో (గ్రహించినవే.

రాజరాజు నాటకంలో, రత్నాంగి పాత్ర చిత్రించేటప టాడు ఆ బుచ్చివెంకయ్యన్మగారి

ంతమే (ప్రత్యక్షాదర్శం, నాకు.

(శ్రి ప్రయోగవైచిత్రీ, సంభాషణరీతులూ. యిళాగ అవగాహన చేసుకుంటూ వచనం రాస్తూనే, భారత పద్యాల నడక అనుసరించి మధ్యమధ్య పద్యాలున్నూ కడుతూ వుండేవాళ్లి, ప్రాస సరిగా కుదిరితే కుదిరేది లేకపోతే లేదు, యతి మూత్రం కుదిరేదీ కాదు, అసలు తెలియనూ లేదు. పైపెచ్చు, ఒక్కాక్కప్పుడు, ఉతృలమౌాలా చంపకమాలా కలిసిపోయేవి. శార్దూలమూ మత్తేభమూ వొక్కొక్కప్పడు కలపటం అయిపోయేవి. _ అయినా, అవి చూసుకునే నేను ధన్యవాదాలు చెప్పకునేవాళి కొని యేదో తక్కువ అయినట్టూ, యేదో. చేతకాకపోతున్నట్డూ నునస్సు పీకుతూనే వుండేది. “మనకి పద్యాలెందుకూ?” అనిన్నీ అనిపించేది, అప్పడప్పుడు. రాత్రి శ్ళిది యిలా జరుగుతూ వుండగా, పగలు, నేనూ మా చిన్నన్నగారూ కూచుంటూ పంచాంగంలో ఆ సంవత్సరం తిథులూ, గ్రహస్తుటాలూ, గ్రహప్రవేశాలూ పూర్తిచేశాం. రోజు. కయిదు. తిథులతో ప్రారంభం అయిన గణితవేగం, పదిపానుదాకా పెరిగింది, ఆ సంవత్సరం నాకు. మౌ చిన్నన్నగారూ మా నాయనగారూ కూచుంటే ముప్పయి తిథులయేవి. మా పెద్దన్నగారూ నూ నాయనగారూ కూచుంకే మౌత్రం రోజుకు డెబ్బయి శిథుల దాకా అయేవి. అ రోజుల్లో, గణితవేగానికి పెద్దపూర్లయ్య సిద్దాంతిగారిది. పెట్టింది. పేరు. వారి యేకపుత్రుడు వెంకట రమణబావదిన్నీ అసామాన్య వేగమే. కర్ణాకర్షిగా వినివుండిన పెద్దపూర్ణయ్యసిద్దాంతిగారు, ఒకనాడు మా పెద్దన్నగారిని దగ్గిర కూచోబెట్టుకుని వాక పూటంతా తిథులు చేయించి చూసి “సెబాస్‌” అని వీపు తట్టి పంపించారు. అంత వేగం వృండినందుకు, మా పెదన్సగారికి వొ శె అయినా తప పడేదికాదు. కష క్క అం ల అలాంటి వడి లేదు; గొని మా చిన్నన్నగారి గణితంలో మరో విశేషం. భాగహారం యిక రెండుమూడు అంకెలో వుందనగా, సుళువుగా లబ్రం వేసేస్తా రాయన్క చివరిదాకా చెయ్యనక్కరళీకుండా. " క్రూ చేర్చి ఎప్పుడూ తప్పదది. కొశీవెళ్ళి, శాస్త్రం ఆమూలాగ్రంగా చదువుకుని వచ్చాక, యీ చాతుర్యర మరీ యెక్కువయింది ఆయనకు. వ చా వౌ నేనూ మౌ చిన్నన్నగారూ చేసింది చెయ్యగా, ఆ సంవత్సరం నేనూ మౌ నాయనగారూ ముహూర్తాలు స్టీరపరిచాం. గ్రహాణగణితంలో నేను మౌ చిన్నన్నగారితో పాటు మా నాయనగారి వెనక వెనక వీవుంటూ వచ్చాము. " చిన్నన్న 140 శ్రీపాద సుద్రహ్మాణ్యశ్యా్తు,

తక్కిన [గంథం అంతా మా నాయనగారూ నూ చిన్నన్నగారూ పూర్తిచేశారు.

అంచేత, ఆ సమయాన “ఫలానా వని చెయ్యి” అని నిర్రేశించడానికే గాని, నన్ను కనిపెట్టుక్కూచోడానికి వారికిద్దరికీ గూడా వీలు లేకపోయింది.

వారు వీథి అరుగుమీద కూచుంకటే నేను వాకిట్లోనూ, వారు వాకిట్లో కూచుంటే నేమ అరుగుమీదా కూచువేవాణ్ణి.

వరాయతం వల్లించమని వారి ఆజ్ఞ కాని పుస్తకం కింద పడేసి నేను పద్యాలు కట్టడం.

ల పద్యం పూర్తి కాగానే, చక్రనర్తి పదవి అబ్బినట్టు ఆనందం పట్టలేక, మా వాళ్ళమాట మరిచిపోయి, ఉత్సాహం కొద్దీ గట్టిగా చదివేవాణ్లి విరుపులు చూసుకుంటూ, నేను.

అది మూ వాళ్ళకి వినపడేది.

తాము బభ్రాంతిపడ్డారే గాని, నేను కవిత్వం మానలేదని దాంతో వాళ్ళకి తెలిసిపోయేది.

మళ్ళీ మండివడేవారు.

మళ్ళీ తిట్టిపోసేవారు.

మళ్ళీ కొట్టినంత పని చేసేవారు.

వైదికవిద్యల ఘనతా, కుటుంబ విశిష్టతా మళ్ళీమళ్ళీ యేకరువు పెస్టేవారు.

“కాదూ కూడదం టే, ఆ కవిత్వం సంస్కృతంలోనే దేవుళ్ళాడరాదా?” అంటూ రుంజుకునేవారు.

మౌ చిన్నన్నగారి మాటకేం, యిలాగ యేమన్నా లాభం లేకపోగా, విసిగిపోయి, నన్ను మందలించి నాచేత తెనుగుకవిత్వం మానిపీంచమని తటవర్తి వేంకటరాజుగారిని బళిమాలారు చివరికి, మా నాయనగారు.

తటనర్తి వేంకటరాజుగా రంకే యెవరో కాదు, నూ నాయనగారిని పాలమూరిలో వ్రవేశపెట్టిన భీమరాజుగారి. జ్యేష్టపుత్రులు.

ఇంకా వివరించా లంక, మన అడవి బాపిరాజుగారి పెద్ద నూమగారు.

ఇప్ప” డాయన శకైలాసవాసి.

అప్పు డాయనే తండ్రిగారి తరవాత గ్రామ మున్సబు.

బతికి వుండినంత కాలమూ మపా మంచివా రనిపించుకున్నా రాయన.

మాయా మర్మమూ యెరగరు.

అంచేత కోపం నస్తే ఆయనకు కోపమే, సంబరమున్నూ నస్తే సంబరమే.

దాపరికమే కాదు, కుట్రా యెరగ రాయన.

మౌ కుటుంబం అంళకే ఆయనకెంతో ఆదరం.

ఒకనాడు నన్నాయన పొలం తీసుకు వెళ్ళారు.

అప్పుడవ్వ) దున్నదే యిది.

చెరుకు గానుగుల రోజుల్లో తరుచున్నూ వుండేది.

కాగా మామూలుగానే వెళ్ళాన్నేను, కులాసాగా మాటాడుతూ.

వెళ్ళివెళ్ళి వారి మూమిడితోటలో కూచున్నాం మేము.

మాట్లాడుతూ మాట్టాడుతూనే “మహా తెలినయినవాడవు నువ్వు” అంటూ బాగా వుల్చేశారు, నన్నాయన ముందు.

ఎందుకో అనుకుంటూ వుండగా, నూ నాయనగారి కష్టసుఖాలు చెప్పి, గట్టిగా నన్ను మందలించారు తరవాత.

“వడ్డాది సుబ్బారాయడుగారి కెందరు. పెళ్ళాలో యెరుగుదువా?. కవిత్వం చెయ్యడంవల్లనే అన్ని పెళ్ళిళ్ళు చేసుకోవలసివచ్చిం దాయన, తెలుసా” అంటూ వట /శనక్క, కవిత్వం కట్టిపెట్టు యికి అంటూ ముక్తాయించారు చివరికి.

విన్నాను విన్నాను, నే నాక్కట్‌ మూట చెప్పాను చివరికి దృఢంగా “కట్టి పెట్టును” అని.

చాలా ఆవేశంతో చెప్పాను.

“ఇంటో వుండడానికి వల్లకా దంళే యెక్కడికయినా పోతాను. కులవిద్యలు విడిచిపెడుతున్నాను కనక కుటుంబాస్తి కూడా విడిచిపెస్టైయ్యమం కే నిగ్చింతగా విడిచిపెస్టేస్తాను. మీరు “పాలమూరు మళ్ళీ తిరిగి చూడవిద్దంకే జన్మలో చూడను. ప్రాణాలు విడిచి పెట్టమంటారా, ఆ మాట కచ్చితంగా చెప్పండి, డొంకతిరుగుళ్ళు చాలించి; అంతేగాని, కవిత్వం కట్ట పెట్టనున్నమూట కట్టి పెట్టండి నా దగ్గిర” అనేశాను, జంకూ కొంకూ లేకుండా.

ఉబ్బెత్తుగా లేచి నుంచున్నాను, ఇక మాటలతో వనిలేదన్నట్టు,

నా బాధ అంతా కనవరిచేశాను వారికి.

చకితు లయిపోయా రాయన.

తమ మాట కాదన్నందుకు - అంత ఇండీతంగా యెదురు వాదం చేసినందుకు - నిష్టరాలున్నూ ఆడినందుకు మరొక రయితే చాలా కోప్పడివుందురు;. కాని ఉ“కోప్పడ కయ్యా!” అంటూ తామున్నూ లేచి, నా వీవు తట్టి బుజ్జగించారు నన్ను వేంకటరాజుగారు, ప్రసన్నంగా చూస్తూ.

“ఒకరు. చెదితే వినే రకమా నీది? చిన్నప్పణ్లుంచీ నువ్వు మా తమ్ములతో తిరుగుతున్నావు; నీ ప్రవృత్తి నాకు భాగా తెలుసు. నువ్వింకా తను పెట్టుపోతల్లో వున్నావు కనక, మీ నాయనగారు నిన్నాజ్ఞ పెడతామని చూస్తున్నారు కావి లాభం లేదు. నువ్వు మీ కుటుంబ సం,వదాయంలో మార్పు తెస్తావు, తప్పదు. ఏ విద్య అయినా నీ కంటుతుంది, అయిక, నీ రుచులు చీ, పరక ఖీ అన్నా రాయన.

ఆయన టయులా అ ట్రినిపించింది, నాకు, వడంతో కే. తెనుగుతనం నన్ను గుబ్బున పొదువుకున్న

తెనుగు సాహిత్యంమీది నా మమకారం మారాకు వేసింది.

తెనుగు రచన యెడల నాకు కొత్త ఆశలు రేకెత్తాయి.

కొత్త వుద్రేకం కలిగింది, దాంతో.

మావాళ్ళని మీ లెక్కేమిటి అనడానికీ నాకు కొంత థైర్యసాహసా లంకురించాయి. లా

ఇలాంటి మహోల్గాసంతో నేనూ, మాటిమాటికీ ఛలోక్తులు విసిరే సహజోల్లాసంతో వేంకటరాజుగారూ ఆ మాటా యూ నూటా చెప్పుకుంటూ వూళ్ళోకి వచ్చాటప్పటికి, మూ అరుగుమీద మౌ నాయనగారూ కూచిమంచి. సాంబయ్యగారూ కూచుని మాట్టాడుకుంటున్నారు.

కూచిమంచి సాంబయ్యగా రంళు, ఇప్పుడు రానుచంద్రపురంలో లీడింగునకీ లయి వున్న శ్రీ, బుద్దవరపు మహాదేవుడుగారి జనక అన్న.

వారిది, పలివెల కాపురస్త్రలం, అసలు.

కోనసీమకు చెందినది పలివెల గ్రామం.

అయితే, మా పొలమూరికి దక్షిణంగా మైలున్నరలో వున్న రామవరం గ్రామంలో వుంటున్నారు, వా రప్పడు.

మా నాయనగారు పాలమూరిలో స్థిరపడి సుఖవడడానికి ముఖ్యకారకులు - పొలమూరి మున్సబు తటనర్తి భీమరాజు గారూ, మహేంద్రవాడ పెద్దకాపు కర్రి సుబ్బారాయడు గారూ రానువరం కరణం బుద్రనరవు లక్ష్మీనరసింహం గారున్నూ.

లక్ష్మీనరసింహంగారు, మంచి నడివయస్సున. నిస్సంతుగా చనిపోగా, ఆయన భార్య శంకరమ్మగారు, తమ తమ్ములు మహోాదేవుడుగారిని దత్తత చేసుకున్నారు.

మహాదేవుడుగారిది పెద్ద ఆస్తి కానడంవల్లా, చిన్నతనం కావడంనల్లా, వారి వ్యవహారాలన్నీ చక్కబెడుతూ వుండడానికే సాంబయ్యగారు రామవరంలో వుండేవారు.

సంస్క ఎతొంధధ్రసాహిత్యాలు వారికి కులవిద్యలు,

వకీలువృత్తిలో తలమున్కలుగా వుండడంవల్ల కవి అనిపించుకోడాని కవకాశం లేకుండా వుంది; గొని మహాదేవుడు _ గారున్నూ సంస్కృతాంధ్ర వండితులూ, భారవి రచన కిరాతార్జునీయం తెనుగుచేసిన కవిన్నీ.

అప్పుడు కలకత్తాలో సురేంద్రనాథ బెనర్టీగారు సంపాదకులుగా వుండిన ఇంగ్లీషు దినవత్రి “బెంగాలీ చాలా వ్రచారంలో వుండేది.

కాస్త యింగ్లీషు చదివాడం టే “బెంగాలీ” చదవకపోతే అప్ప డదొక న్యూనతగా భావించుకునేవాదు (ప్రతీవాడూ.

దౌని రచన లంత వకడుగా వుండేవి *ట”

ఆ పత్రిక రానినాడు సాంబయ్యగారికి నిద్రాహారా లుండేవి కావు.

ఇలాగ, ఇంగ్లీషులో కూడా మంచి వరిచయం వుండినందున పాంబయ్యగారి 'పాహిత్యసంపద విశిష్టంగా వుండేది.

మా కుటుంబం అంళే ఆ కుటుంబానికి అప్పడే కొ దిప్పటికీ పరమాదరభానం.

మా వాయనగారూ మేమూ కూడా తరుచు వారి యింటికి వెడుతూ వుండేవాళ్ళం.

వారున్నూ నూ యింటికి వస్తూ వుండేవారు.

పాంబయ్యగారి. చెల్లెలి నింకొక ఆమెని అనపర్తి కరణరిగారి కిచ్చారు.

పాలమూరికి రానమువరం దక్షిణవు సరివాద్దు అయితే,. అనప్తర్తి ఉత్తరపు సరివాద్దు.

ఆ చెల్లెలిని చూసిరావాలంళు, మా వూరి మీదుగానే - మా గుమ్మంలోనుంచే వెళ్ళాలి కనక, కాస్తసేపు మా యింటి దగ్గిర కూచోకుండా వెళ్ళేవారు కారు వారు, ఊ్రీలూ పురుషులూ కూడా.

ఆ సాంబయ్యగారూ మూ నాయనగారూ కూచుని మాట్టాడుకుంటున్నారు, మే మింటికి వచ్చేటప్పటికి, మా అరుగుమీద.

అవకాశం యిలా తటస్థించింది కాబట్టి సాంబయ్యగారి చేతనున్నూ నన్ను కూకలేయించవచ్చు. ననుకున్నారు, మా నాయనగారు.

ఈ వూహతో, మమ్మల్ని చూపీచూడ్డంతోనే “ఏం, లొంగేడాగ్‌ అవడిగారు ఆత్రంగా, మా నాయనగారు.

వేంకటరాజుగారు అనుకొలవార్త చెబుతారనే వారి నమ్మకం; కాని *,శ్స,పాదవారి అబ్బాయి లొంగుతాడదూ) నేనే లొంగిపోయా"*నన్నా రాయన, స్పష్టంగా.

ముందు ఇలా ముక్తాయించి “మీ అబ్బాయి చెప్పిన కారణాలు తిరస్కరించతగ్గవి కావు. అతని అభిరుచి చెడ్డది కాకపోవడమే కాదు, సహజమూ ఉదాత్తమూ కూడాను. దాదాపు రఘునంశం చదివేటప్పణ్లుంచీ కొనలు సాగుతున్న కవితావ్యాసంగం, ఇవాళ యేవిధంగానూ మనం తుంచెయ్యాలేము, తుంచెయ్యడం మంచిదీ కాదు. ఏమో, మీ రేనునుకున్నా సరే, నా కిలా తోచింది, చివరికి” అని వివరించి ఖండితంగా చెప్పేశా రాయన.

మా నాయనగారు నిర్విణ్లు లయిపోయారు.

అదీ యిదీ చూసి *యేమిటి సంగతి” అని ముండే అడిగారు, సాంబయ్యగారు.

డొంకంతా కదిలింది.

విన్నారు విన్నారు *మీ అబ్బాయి. తెనుగులో కవితా సాధన చేసుకుంటూ వుంటే మీ కీ ఆందోళన ఎందుకో నాకు అవగాహన కావడం లేద అంటూ అందుకున్నారు, సాంబయ్యగా రవ్యవధానంగా.

“తెనుగు చెడ్డదా? తెనుగులో కవిత్వం చెయ్యడం అంతకంళే చెడ్డపనా? తెనుగు వాబ్బయం అభిమానించుకోడం మీ కుటుంబ సంప్రదాయానికి విరుద్దం అయితే, తెనుగు వారయివుండిన్నీ మీరు తెనుగును హీనంగా చూడ్డం మంచి సంప్రదాయమేనా? ఇది బాగాలేదు, సిద్దాంతిగారూ! మీ అబ్బాయి తెనుగు కవుల్లో గొప్పవాడు కావా లని మీరు కోరుకోండి. గొప్పవా డయేటట్టు దోహదమున్నూ చెయ్యండి. మీ కుమాళ్ళు ముగ్గురూ విద్వాంసులయి. నోహో అనిపించుకోడమే మీరు చూచుకోవలసింది. ముగ్గురూ భిన్నవిద్యలెందుకు సాధించుకోగూడదూ)” అంటూ వారు చాలాదూరం కూడా మౌట్టాడారు.

మా నాయనగారే పొరబడ్డారు గాని, వేంకటరాజుగారూ సాంబయ్యగారూ ఉన్నత నియోగికుటుంబాలకు చెందినవారు, వా రలా మాట్టాడ్డ్దంలో వింత యేమీ లేదు.

చరిత్ర విప్పితే, తెనుగు పాహిత్యంతోనూ, తెమగు వాబ్మయంతోనూ నియోగులకు అవినాభావసంబంధం కవబడుతుందీ.

వెనకటికి నియోగులు, సంస్కృతం అభ్యపించారు, తెనుగు వృద్దిచేశారు.

మపార్షులు బ్రాహ్మాణధర్మా లెలా నిశ్చయించినా, నియోగులు జనసామాన్యం

నిత్యవ్యవహారాలతో సంపర్కం తెంపేసుకోలేదు.

అలౌకిమార్తాల్లో ప్రవేశించి లౌకికమూ వారూ మరచిపోలేదు.

నియోగులకు “లౌక్యు”లని మౌరుపేరు, అందరికీ తెలుసు.

తెనుగు దేశవు లౌకికాలకు తెనుగే గతి.

ఈ విధంగా నియోగులకు, తమ మౌతృభాష నిత్యం త్రికాలలయందూ ఆరాధ్యం అయింది.

వ్యవహర్త అయినవాడు, భావుకు డయితే, నిత్యవ్యవహారంలో వున్న భాషలో సాహిత్యవేత్త అవుతాడు.

తిక్కన్న మొదలైనవారే ఇందుకు నిదర్శనం.

నన్నయ భట్టారకుడు పునాది వేశాడు, మరిచిపోలేదు; గాని ఆప్పణ్టుంచీ మొన్నటిదాకా నియోగులే ఆంధ్ర వాబ్మయస్రష్ట లయి వన్నె కెక్కారు.

'వైదికులకు వైదిక విద్యలతోనే సరిపోయింది.

అవి సంస్క ఎతంలో వున్నాయి కనక, వారికి సంస్కృతం కావలసివచ్చింది.

సంస్కృతం కావలసినచ్చింది కనక, వారది బాగా సాధించుకున్నారు.

సాహిత్యవేత్తృతకు తోడు భావుకత్వం వుంటే, దానికి సహజమైన వరిణొమం కవిత్వం కనక, వైదికులు సంస్క న! కవులయినారు.

వారు వైదికులే అయి వుండవచ్చు, వైదిక విద్యలమీద వపరమౌాదరభానం కలవా రున్నూ అయివుండవచ్చు; గాని యజ్ఞయాగాదులు చేసినవారిలాగ పరమఛాందసులు మాత్రం అయివుండరు.

మరి, నన్నయ్య యజ్ఞం చెయ్యలేదా, తిక్కన్న యజ్ఞం చెయ్యలేదా అంక, సహజంగా వారు భావుకులు కనక, కవిత్వమే వారికి జీవిత వరమావధి అయిపోయింది.

అంచేత, వారు ఛాందసు లయివుండరు, వేనిది గట్టిగా చెప్పగలను.

ఏమంటే?

ఎక్కడ వేదవేదాంగాల్లో యెక్కున పాండీత వుంటుందో, నాటి యెడల ఆదరభావం అయినా అతిమౌత్రంగా వుంటుందో అక్కడ కవిత్వమూ గానమూ వంటి లలితకళ లుండవు.

వాటిమీద శ్రద్దా వుండదు.

అంచేతనే వెనకటి వైదికులు తెనుగంళటు పెదని విరవడాని కలవాటు పడ్డారు.

కవిత్వం కోసం వారికి తెనుగు చదువుకోవలసిన అగత్యం లేకపోయింది కనక, తెనుగులో వారికి జొతీయతే దూరం అయిపోయింది.

మౌ చిన్నన్నగారయినా, అప్పట్లో, తెనుగు కవిత్వం అంకటే అంత వైముఖ్యం నహించడానికి, వారికి కవితామాధుర్యం తెలియనిదనా, సంస్కృత సాహిత్యంలో వారి ప్రావీణ్యం తక్కువదా, మరి?

ఏతావతా. -

నేంకటరాజుగారూ, పాంబయ్యగారూ యింత చెప్పినా నూ వాయనగారికి దృష్టీ మారలేదు.

వేంకటరాజాగారిలాగ కాక, పాంబయ్యగారు పండితులు కూడా కావడంవల్ల వారి సమక్షాన మరి తెనుగును నిందించలేకపోయారు, అంతే. నన్ను మౌొత్రం. ప్వేచ్ళగా భాషాకృషీ కవితాసాధనా చేసుకోనివ్వదలచుకోలేదు వారు. మధ్యకాలాన, కొన్ని సంవత్సరాలు గడిచాక, ఆ సంవత్సరమే మా పంచాంగం అచ్చువేయించడం (ప్రారంభం అయింది, అనుకోనిది. అంతకి పూర్వం అచ్చుపడుతూనే వుండిన్నీ మా నాయవగారూ నూ "పెత్తండ్రిగారూ ర వూరిలోనూ. స్టిరవడిపోవడంతో లంగరందక, ఆగిపోయి వుండింది అది. అక్కడ మౌ పెత్తండ్రిగారూ. యిక్కడ మా నాయనగారూ కూడా, యెవరికి వారుగా శ్రద్ద చెయ్యలేకపోయారు, అఆ విషయమై. మా పెద్దన్నగారికిన్నీ ఆ సంకల్పం కలగలేదు. మా చిన్నన్నగారే అనుకున్నారు హరాత్తుగా, పట్టున్నూ పట్టారు, అచ్చువేయించి తీరాలని. *న్సనకి సాగోదని మా నాయనగా రెంతో నిరుత్సాహపరిచారు; కాని ఆయన వినిపించుకోలేదు. మౌ నాయనగారి కా చూపే లేకపోయింది గొనీ - అప్పుడు కాగితం ధర రీము రూపాయకు లోపు - అచ్చు ఇర్చున్నూ ఫారానికి రెండు రూపాయలకు పైని గదా, పది ఫారాల పంచాంగం అచ్చువేయించడం యేమంత భాగ్యం? ఏమయినా, మా చిన్నన్నగారు అప్ప) డావిషయమ్హై వుడుంపట్టు పట్టారు. చివరి కిద్దరూ దొడ్డం పేట వెళ్ళారు, జమీందారు శ్రీ, వాడ్రేవు రంగవాయకమ్మగారితో మనవి చేసుకోడానికి. సహజంగా ఆమెకు విద్యలయెడల ఆదరం యెక్కువ దానికి పాయం యిది సంస్థానానికి గౌరవాస్పదం. క్కువ కనక; సన్నిధానవర్తులే కాంత అభ్యంతరం చూపించారు గాని, ఆమె మనస్తూర్తిగౌ అంగీకరించి, అచ్చుఖర్చుల నిమిత్తం డబ్బిచ్చారు. వెయ్యి వ్రతులకు నలల్టై అయిదు రూపాయలు మాత్రమే అయింది, అప్పుడు అచ్చుఖర్చు, అమాంబాపతూ. ఇంకో విశేషం యేమిటంటే? రచనలో నేను పాలువుచ్చుకున్న చివరి పంచాంగమూ అదే, మా పంచాంగం మళ్ళీ అచ్చుకావడానికి మొదలూ అదే. అది కీలక సంవత్సర పంచాంగం. రెండు మైళ్ళలో వున్న రాయవరంలో, శ్రీ, భారతీ తిలక ముద్రాక్షరశాలలో అచ్చువని (ప్రారంభం అయింది. 146 శ్రీపాద సుభ్రహ్మాణ్యశాస్త్రు

పనివారికి పంచాంగం వనీ, అందులోనూ తెనుగంకెలతో పనీ కొత్త కావడంవల్ల వూవులు మావాళ్ళే స్వయంగా చూసుకోవలసివచ్చింది.

నాలుగైదు రోజులపాటు, మౌ వాయనగారో మా చిన్నన్నగారో యిద్దరూ కలిసో వెళ్ళి సవరణలు చేసి వస్తూవచ్చారు; గాని వారికది సరిపడలేదు.

నేను వెళ్ళవలసివచ్చింది.

అంటే, ఆ పని నాకు తెలుసుననీ, వాకు చేతనవుననీ, కాదు, నూ వాళ్ళ దృష్టిలో నేను వనిలేనివాణ్ణీ, పూర్తిగా _వనికిరానివాళ్లీ కూడాను.

దీనికి సాయం, ్రూపులు దిద్దడం బండపని.

మా వాళ్ళ కది పండితులు చెయ్యతగ్గదిగానున్నూ. కనపడలేదు.

కనక, ఆది నా పాలబడింది.

నాకిది తగిన శిక్రగ్రా భావించారు, మావాళ్ళు.

తము పవని చెడిపోకపోడం చాలుననీ అనుకున్నారు మూ నాయనగారు.

*పంచాంగరచనలో లాగే యిందులో కూడా వీడికి ఉక్కిరిదిక్కిరి అయిపోనీ, ఇందుమూలాన కూడా దినానికాక్క వూట వీడి కవితావ్యాసంగం మూలపడనీ” అనుకున్నారు, మా చిన్నన్నగారున్ను.

కాని, యావజ్జీవమూ నాకు ముద్రాశాలతోనే పని వుంటుందనీ, పారబడీ, స్వల్ప(వ్రయోజనం ఆశించీ అలాంటిదానితో తామే నాకు పరిచయం కలిగిస్తున్నామనీ గుర్తించుకోలేకపోయారు, నూ వాళ్ళు.

ఆ భారతీ తిలక ముద్రాశాలలో నన్నుద్దరించే పెన్నిధి వున్నదనీ, సధర్ముడైన వర్హమానచంద్రుడొక డక్కడ నాకోసం యెదురుచూస్తూ వున్నాడనీ, తరవాత్తరవాత మా యిద్దరి జీవితాలూ దృథతరానుబంధంతో పెనవేసుకుపోతాయనీ, మా వాళ్లు నాకు శిక్షగా భావిస్తున్న ప్రూవుల దిద్దుబాటు పని, అంతవరకూ నన్నంటిపెట్టుకుని వున్న _దౌర్భాగ్యదశ విడిచిపోడానికి చేడు శాంతిగా జమ అవుతుందనీ నేనున్నూ గుర్తించుకోలేకపోయా. నప్పట్లో,

కాగా, నిరసనభావంతో మౌ వాళ్లు నన్ను వడగెంటారు.

నుళ్ళీ యిదొక స్వేచ్చ అని సంబరపడుతూ నేను వరుగెత్తాను.

ఒకనాటి మధ్యాహ్నాం సరిగా పన్నెండు గంటలవేళ పొలమూరిలో పుట్టా న్నేను.

ముద్రాశాల వనిమీద, రాయవరం వెళ్ళడానికి, అలాగే మళ్ళీ మరొకనాటి మధ్యాహ్నం సరిగా పన్నెండు గంటలవేళ పాలమూరిలో బయలుదేరాను.

నిజంగా, వాకదే రెండో జన్మ.

ఉపనయనంతో కలిగింది సొంకేతికం మాత్రమే.

రాయవరంలో. వెతుక్కుంటూ. వెళ్ళి ముద్రాశాల చేరుకునేటప్పటికి ఖరాగా వొంటిగంట అయింది.

వనివారందరూ భోజనాలకు వెళ్ళిపోయి వుండినా రప్పటికీ.

తరవాత తెలిసింది పేరు మల్లిడి సత్తిరెడ్డిగారని, పత్రిక చదువుకుంటూ వా రొక్కలే వున్నారు, ఆఫీసు గదిలో.

నా యీడే-నా వొడ్గూ పొడుశేనా ఛాయే్యే కాని సంపన్నులూ వ్యనహర్తలూను రెడ్డిగారు.

తలనిండా జుట్టు - వస్బైెడు ముచ్చటముడి - చేతులకు అంగుళం వెడల్పు తోడా మురుగులు - చెవులకు అర్హ రూపాయ కాసంతలేసి అంతరాళం కమ్మలు -.. రెండు చేతుల అన్ని వేళ్ళకూ రకరకాల ఉంగరాలు - ఆ రోజుల్లో మా వూళ్ళల్లో - సంపన్న రెడ్డియునకుల వేషం యిది.

వారు రెడ్డు అని దాంతోనే తెలిసింది నాకు.

ఇద్దరమూ వొక్కమాకట చూసుకున్నాం.

రెప్ప వెయ్యకుండా చూసుకున్నాం,

ఏమి. బమిటో జ్ఞాపకం వస్తున్నట్లు కనబడడం, పరిశీలిస్తే యేమీ లేకపోవడం, అదే మొదటి సమావేశం అని గుర్తుకి వస్తూ వుండడం, ఏమి నూట్టాడాలో, ఏమి చెయ్యకపోవాలో గూడా తోచకపోవడం, మాకే రాకపోవడం - ఈ. స్థితిలో వుండిపోయాం, వొక్కక్షణం మేమిద్దరమూ.

తరవాత “యెవరండీగ”. అనడుగుతూ. డస్కుబల్ల దగ్గిరనుంచి లేచి. రెడ్డిగా రివతలికి బయలుదేరారు, ఫలానా అని చెబుతూ నేను గదిలోకి బయలుదేరాను.

మరొక క్షణం కూడా అలాగే చూసుకున్నాం, మళ్ళీ.

వారి చూపులు నా హృదయం లోతులు పరిశీలించాయి.

నా చూవులు వారి వ్రవృత్తి పరిశోధించాయి.

ఏకకాలంలో చిరునవ్వు వచ్చింది, ఇద్దరికీ.

మరేమీ కాదు - మా యిద్దరి హృదయాలూ యేకం అయిపోగా, తళుక్కునున్న ఆత్మజ్జానతేజస్సు, అది.

మరొక క్షణాని కిద్దరమూ ప్రకృతిలో పడ్డాం.

ఉత్తర క్షణాన దాహం నూట తెచ్చారు, రెడ్డిగారు.

పనిమీద యింటికి వెడితే, పాలో, పెరుగో, మజ్జిగో చివరికి బెల్లం పానకమో యిచ్చి, తరవాత మాట్టాడతారు, నూ వూళ్ళల్లో. రెడ్లూ కమ్మవారూను.

ఈ అలవాటు చొప్పున, రెడ్డిగారు, వది బారల్లో పక్కసందులోనే వున్న తమ యింటికి తీసుకువెళ్ళి, వాకట్లో నన్ను కవాచీబల్లమీద కూచోబెట్టి లోపలకు వెళ్ళారు.

“ఇప్పుడే పాలలో తోడు వడేశాను. మజ్జిగ బొత్తిగా పల్చగా వుంది” అని చెబుతూ వారి సోదరి బంగారుతీగల బెల్లం పానకం చేసి క్షణంలో తెచ్చి యిచ్చింది.

అదే మౌ మొదటి చూపవు, అయినా రెడిగారూ నేనూ చిరపరిచితులం లాగ ఏమి టేమిటో మాట్టాడుకోసాగాము. న్‌

గుమ్మంలోకి కొళ్లుంచుకుని వీధి అరుగుమీద కూచునివుండి, లోవలికి చూసూ మౌ యిద్దరి సంభాషణా వింటున్న రెడ్డిగారి తండ్రి రంగరాజుగారు, అవ సాడు లోపలికి వచ్చి *మీ యింటిపేరు 'శ్రీ,పాదవారా?” అనడిగారు, మొదట.

“మా అబ్బాయికి (శ్రీపాదవారే గురువులు. మీరు నేర్చిందిన్నీ మూ అబ్బాయికి నేర్పండి” అన్నారు వారు, తరవాత.

ఏనుగులమవాలు గ్రామ నివాసులైన , శీ,పాద సుబ్బయ్యగారు, వీధిబడి నడుపుకుంటూ అంతక్రతం ఆ వూళ్ళో వుండేవారు.

నే నెప్పుడదూ ఆయనను చూడలేదు; గాని ఆయన పేరు చెబితే, ఆ వూళ్ళో, ఆ కాలపు రెడ్డు చెయ్యెత్తి మొక్కుతా రిప్పటికీ.

రెడ్డలోనూ మళ్ళీ గంగరాజుగారి కుటుంబాని కాయన ఆత్మీయులే.

సత్తి రెడ్డిగారం టే ఆయనకు అతివాత్సల్యం.

ఆయన కుమారులు సూర్యనారాయణగారినిన్నీ రాయవరం రెడ్డు ఇప్పటికీ ఆదరిస్తున్నారు, తండ్రినిలా నే.

ఆ క్షణాన నా కిదేమీ తెలియదు; కాని గంగరాజుగారలా అనగా “నేను మీ అబ్బాయికంకే చిన్నవాణ్ణి గదాం అన్నా న్నేను.

“అయితేం? మీరు బ్రావ్మాలు కదూ”? మీ కుండేది ముఖ్యంగా చదువేగా?” అన్నారు, మళ్ళీ గంగరాజుగారు.

దానిమీద మరి యెదురువాదం చెయ్యలేక “చెబుతాలెంగడన్నా న్నేను, డాబుగా.

అన్నానే గాని రెడ్డిగారి కింకా చదువు అగత్యమూా?

ఆయనకు తరవా యేమిటో దాకా యెందుకూ, నాకు వచ్చివుండిన దేమిటో కూడా యెరగనైతి న్నేను.

కాక్క, -

నాకంటే యెక్కువే చదువుకుని వుండకపోతే ముద్రాక్షరశాల యెలా నడుపుతు న్నారూ, రెడ్డిగారు?

సలే అన్న వెంటనే నాకీ గుందాటన ప్రారంభం అయింది.

గంగరాజుగారి యెదణ్లుంచి యెప్పుడు వెళ్ళిపోతానూ అనిపించింది, నాకు.

వెంటనే నేను లేవగా సత్తిరెడ్డిగారూ లేచారు.

ఉభయులమూ ఆఫీసుకి బయలుదేరాం.

ఉండుండి “మీ రేమయినా (గ్రంధాలు చేశారా?” అనడిగారు. రెడ్డిగారు నన్ను.

నేను చకితుణ్ణయిపోయాను.

నా తవనా, నా ప్రయత్నమూ రెడ్డిగారి కెలా తెలిశాయీ?

కొందరు కవుల్లాగ (ప్రత్యేకవేషం వేసే అలవాటు నా కిప్పటికీ లేదు.

మరీ చిన్నప్వుడేమో తప్ప అప్పటికింకా చొక్కాలే తొడగడం లేదు, నేను.

తెగబారెడు జుట్టూ, పెద్దముడీ, ఉభయపింజెలతోనూ పంచెకట్టూ, కండువా వల్లెవాటూ - ఇదీ అవుటి నా వేషం.

“ఏం, అలా అడిగారేంం అనడిగా వ్నేను.

“మీరు కవిలా కనబడుతున్నా ”రన్నారు. రెడ్డిగారు వెంటనే.

నిర్విణ్లుణ్లయిపోయా న్నేను.

తరవాత యెప్పుడో అడిగాను, మా వాళ్ళు నా మాకీ యెత్తివుండలేదుట

ఎన్నో వూహలు తోచాయి.

నేను వినివుండిన పూర్వకవుల మూర్తులు మహేబ్వల వేషాలతో నే నవ్నటికే చూడగలుగుతున్నాను; కొని వారి యెదట నా లెక్కేమిటి, పత్రం యేమిటీః

నా సంగతి యేమయినా, రెడ్డిగారు కవులను గుర్తించగల రనుకున్నాను.

*వాఠే కవులేమో”ొ అనిపించింది నాకు.

దాంతో “మీరు గ్రంథకర్త లయివుండా”లన్నాన్నేను.

“కావాలనివుంది, మీరు చేస్తే అవుతా”నన్నారు. రెడ్డిగారు అవ్యవధానంగా.

ఆఫీసు చేరుకున్నాం.

రెడ్డిగారు. చిన్న బీరువాలో వుండిన తమ పుస్తకాలన్నీ తెచ్చి చూపించారు నాకు, అప్రయత్నంగా.

“వీటికి యెనల్టై రూపాయలకు పైగా అయింది” అని చెప్పారు, రెడ్డిగారు.

పుస్తకాలు కొనుక్కుందానుంటి వొక్క దమ్మిడీ అయినా లేని నేను, ఆ మాట విని సిగ్గుపడిపోయాను.

*ళోశ్రావా నాచార్యళి అనేవారు మా నాయనగారు.

వారి దృష్టిలో జ్ఞానసంపాదన వొక యెత్తూ గ్రంథసంపాదన వొక యెత్తూను.

వారిని బట్టి యీ దృష్టి తరవాత్తరవాత మా చిన్నన్నగారికీ నాకూ గూడా యెక్కువగానే అబ్బింది గాని, జ్ఞానసంపాదనా వుస్తకసంపాదనా కూడా నా కప్పటికీ గగనకుసుమాలుగా నే వుండినాయి.

నిజంగా డబ్బులేకకాదు, చదువుకుందానుం కే పుస్తకాల్లేక బాధపడ్డాన్నే నప్పడెంతో.

అప్పటి ఈ యిబ్బందివల్ల నే నెంతో వెనకబడిపోయివున్నా నిప్పటికీ.

మా యించో రెండు బళ్ళ పుస్తకాలున్నాయి, ఏం ప్రయోజనం?

అవన్నీ వైదికవిద్యలకు సంబంధించినవి.

దినమూ నాకు వెగటు పెరిగిపోతూనే వుంది, వాటిమీద.

ఈ స్ట్రితిలో చూపించారు తమ పుస్తకాలు, రెడ్డిగారు.

ఆ పుస్తకాల పోగు వరహాల గుట్టలా కనవడీంది, నాకు.

కుబేరుని నవనిధుల్లోనూ వాకటీ, ఆ పుస్తకాల గుట్టా యెదట వుంచి “నీకేది కావాలో యేరుకో” అంక, ఆబగా ఆ పుస్తకాలే నొల్లుకునేటంత వుస్తక దారిద్ర్యం అనుభవిస్తూ వుండినా న్నేనవ్వుడు.

అవి చూశాటప్పటికి నాకు కళ్ళు చెదిరిపోయాయి.

మనస్సున్నూ గుబగుబలాడిపోయింది.

(్ర

ఎన్నో సైజుల్గోనూ ఎన్నో రకాల బయిండ్లతోనూ వున్నాయా వుస్తకాలు.

నవలలు, నాటకాలు, ఆనందముద్రాశాలవారి మనుచరిత్ర, యెవరో సామాన్య 'ప్రకటనకర్తల వసుచరిత్ర, శృంగార. వైషథం, మదనకామరాజు కథలు, యవన్‌

యామినీ వినోద కథలు, బోజ కాళిదాస కథలు, భట్టి విక్రమార్కుల కథలు - ఈ రకంగా వున్నాయవి.

ఆ (గ్రంథ సంగ్రహం వింతగా వుంది, యిప్పుడు చెప్పగల నీమాట, అప పోడు వాకేమి తెలుసూ వాటి అంతరువులు?”

అవన్నీ నూరుకుని వొక్కమాటుగా తాగేద్దానున్నంత ఆబ నూత్రం పుట్టుకు వచ్చిందంతే, నాకు.

“ఎదట రెడ్డిగారున్నారు, మాట్టాడాలి” అన్ననూపటే మరిచిపోయి, యెన్నో పృస్తకాలు తెరిచి కొంచెం కొంచెం చదివి చూశాను.

అయితే, అన్ని పుస్తకాలు చదివిన రెడ్డిగారికి నే నేమిటీ చెప్పడం?

అన్ని పుస్తకాలు చదివిన రెడ్డిగారు నేను చేస్తేనే కవి కావడమున్నూ యేమిటీ?

ఇవి తీరని సమస్యలయిపోయాయి, నాకు.

ఈ స్టీతిలో, అప్రయత్నంగా అటూ యిటూ చూడ్డంలో, బీరువాల సందున కుక్కిన వార్తాపత్రికలు కనపడ్డాయి.

మరీ ఆత్రంగా యివతలికి లాగి చూడగా, కృష్ణాపత్రికా, బొంబాయి ఆంధ్రవత్రికానూ అవి.

అవ్పటికింకొా ఆ వత్రికలమీద కాంగగెస్సు మరకలు వడలేదు.

కొని, కృష్ణాపత్రికలో, బంగాళీజాతి అనుయాయితా, ఆంధధ్రజాతిని దాని అడుగుజాడల్లో తిప్పాలన్న ప్రయత్నమూ తలమునకలుగా వుండేవి.

ఆంధధ్రవత్రికలో మూత్రం, యెన్నో విషయాలమీద చక్కని వ్యాసాలుండేవి, యెన్నో.

దేశం కాని దేశంలో వుండడంవల్ల, మౌొతృదేశం వైలక్షణ్యం బోధపడడమూ, అది ప్రత్యేకభానం కలిగించడమూ, అక్కడి జనులతో పోల్చి చూసుకుంటే తన జాతి కొన్ని శతాబ్దుల వెనకటి స్తితిలో వుండడమూ, అందుకు వరితపిస్తూ దాని పునరున్నతికి మార్గాలు దిద్దడమూ - ఇదీ అప్పటికి ఆంధ్రపత్రిక ధోరణి.

ఆంధ్రుల్లోనమూ, తక్కిన అందరు హిందువుల్లోనూ, వ్రవంచం అంతటానూ గల గొప్పగొప్పవారి చిత్రవటాలున్నూ యెన్నో వుండేవి, దాల్లో,

పొతబడిపోయిన వార్తలు విడిచిపెళ్టుప్తే నా కళ్ళ కా వత్రికలున్నూ గొవ్చ వుస్తకాలుగానే కనవడ్డాయి.

ఆదనీ ఇదనీ నేనా పత్రికలున్నూ తిరగవేస్తూ కూచున్నాను, ఎక్కడి కక్కరే చకితుణ్లవుతూ.

ఇంతలో వనివారందరూ వచ్చారు.

కుక్కగొడుగుల్లాగ ఊరూరా ్రావిడెంటుకం పెనీలు వెలిసి వుండున్న రోజులవి.

ఆ వుద్దృతం చూసి, యెక్కడికక్కడే అచ్చువవి యెక్కువ కొనడం గుర్తించి, మల్లిడి సత్రిరెడ్డిగారూ, నల్లమిల్లి సత్రిరెడ్డిగారూ, కొండేపూడి సుబ్బారాయడుగారూ, మరికొందరూ వాటాలు కూడి వెలకొల్పిన ముద్రాశాల అది.

వాటాదార్లలో యీ ముగ్గురూ జీతగాళ్ళతో సరిగా పనిచేసేవారు.

లాభాలు కాక, అందుకు వేరే ముదరాలున్నూ పుచ్చుకునేవారు.

పనివారందరూ రావడంతో పంచాంగం (ప్రూపుల అగత్యం వచ్చింది.

మాతృక నన్ను చూస్తూ వుండమని రెడ్డిగారు ప్రూవులు దిద్దారు.

ఆ దిద్దడంలో, వారు రాసే అక్షరాలూ నా కయోమయంగా కనపడ్డాయి, అచ్చు అయిన. కాగితం. చేతితో దిద్దడమూ నాకు వింతగా కనపడింది.

అప్ప డప్పుడు నన్ను మాతృక చూస్తూ వుండమని రెడ్డిగారు, 'కేసుమీది గాలీల్లో తల్లకిందులుగా వుండిన అక్షరాలూ అంకెలూ ధారాళంగా చదువుతూనూ సవరణ చేసేవారు, సుళువుగా.

వని అంతా యిలాగ రెడ్డిగా రే చేసుకుపోతూ వుండగా, మాతృక పుచ్చుక్కూచోడం యేమి కష్టమూ?

చేతకాకపోవడమున్నూ యేమిటీ?

మరి, మా వాళ్ళు తాము మానేసి నన్ను వంపారేం?

నాకీ సందేహం కలిగిందేగాని తీరలేదు.

పూవులు సవరించడానికి రెడ్డిగారయు. వెళ్ళిపోగాా నేను వొంటిగా వుండడం చూసి, కొండేపూడి సుబ్బారాయడుగారు నన్నేమి పేమిటో అడగసాగారు.

అసలు, వారిది పీకి గ్రామం.

ఆ వూరి కమ్మవారు తను పిల్లలకు చదువుచెప్పడానికి తీసుకువచ్చి అ వూళ్ళో నిలుపుకున్నా రాయన్ని.

సంస్క ఎకొంధ్రాలు చదువుకున్నా రాయన.

సంప్రదాయసిద్దమైన నియోగికుటుంబం వారిది.

పురాణమున్నూ చెప్పడం వుంది, ఆయన.

అప్పటి క్కొద్దికాలం కిందట బడి విడిచిపెళ్టుశారు ఆయన, కొంచెం వైరాగ్యం అంకురించి.

పొదుటిపూట స్నానం చేసి విభూతీ, నుధ్యాహ్నం గంథాక్ష్తతలూ ధరించి కూచుంటే విలక్షణంగా "ఆకర్షకంగా వుండేదాయన ఆక్బతి,

మాట బహు సౌమ్యం.

ఆయన చూపులు కొగి చల్చారిన పాలలా స్థిమితంగా వున్నాయి, అప్పుడు.

ఆయన రుషి అని బోధవడింది, తరవాత్తరవాత, నాకు.

ఆయన మూర్తిమంతం బాగా ఆకర్షిస్తూనే వుంది గాని, వ్లుస్తకతృష్ణ తట్టుకోలేక ఆయన వ్రశ్నలు సీ వినిపించుకోలేదు, ఖై నావేళ. లక

అయినా, ఆయన ఆసంతృన్నులు కాలేదు; గాని ఉన్నట్టుండి చుట్టు ముట్టించారు.

చిగ్భాంంతుణయిపోయా న్నేనది చూసి.

ఆ మూర్తిమంతం యేమిచో ఆ చుట్టకాల్చడం యేమిటో నా కర్పంగాలేదు.

చుట్టవాసన భరించలేక నే నిటు తిరిగాను, చేసేది లేక,

నా స్టీతి గుర్తించారాయన. *నాది పారపాొళే. మీరు సీద్దాంతిగారి కొనూళ్ళు గదూ, మీ కిలాంటివి పనికిరావు” అంటూనే లేచి వెళ్ళి, "మండువా. అంచున కూచున్నారు.

అప్పటికి పని ముగించుకుని వచ్చి, అచ్చు పూర్తి అయిన ఫారాలు మడత "పెడుతూ సంభాషణ ప్రారంభించారు, రెడ్డిగారు.

పుస్తకాలు. విడిచిపెట్టలేకా, అక్కడ జరుగుతున్న రకరకాల పనులు చూసి ముగ్దుణ్లయీ, ముఖ్యంగా రెడ్డిగారితో సంభాషణ కట్టి పెట్టలేక, నాటికీ వచ్చిన వని అయిపోయి వుండినా నే నక్కణ్లుంచి కదల్లేకపోయాను.

సాయంత్రం అయింది.

వనివా రందరూ వెళ్ళిపోయారు.

నేనూ రెడ్డిగారూ మిగిలాం.

నేను చదువుతూ వుండిన వుస్తకం సగం అయిందప్పటికి.

అది గుర్తించి “వట్టుకు వెళ్ళి, చదివేసి, రేవు తీసుకురండి” అన్నారు రెడ్డిగారు, అయాచితంగా.

పొంగిపోతూ, యె-ఘిరిపోయా న్నేను.

(శ్రి

రాత్రి, భోజనాలు కాగానే బడలిక పేరు చెప్పి వెళ్ళి పడుకున్నాను గదిలో,

వడుకున్నానంటే అది పడకగాదు, బుడ్డీదీపం పెట్టుకుని, వుస్తకమున్నూ వుచ్చుకుని, పెబ్బై దగ్గిర కూచున్నాను.

కూచున్న రెండు గంటలకే తెచ్చిన వుస్తకం అయిపోయింది.

మరి, నిద్రపట్టలేదు.

ఏమి ేమిటో ఆలోచనలు - ఎందు కెందుకో అబ్బురపాటు - ఏదేదో వితర్కం - ఇన్నీ అయినా చివరికి అభావదశకి వెళ్ళిపోతూ వుండడం అయిపోయింది నా వని అప్పడు.

ముప్పయ్యేడు సంవత్సరాల నిరంతర సొహచర్యం, ఎన్నదూ యెొలాంటి సంద రృంలోనూ. కూడా సంఘర్షణ లేని అనుయాయిత, నా కెవ్వ'డేది కావలసినా శక్తవంచన. లేకుండా సమకూరుస్తూ వుండడం, మనసే యిచ్చెయ్యడం - నాటి మధ్యాహ్నాం రెడ్డిగారు కనపరిచిన ఆప్యాయత వీటి కన్నిటికీ బీజప్రాయం.

అయితే, ముందుముందు ప్రసక్తం కాబోయే ఇంత అపూర్వవృత్తం అప్పడేమి గుర్తుంచుకోగలనూ. నేను?

అంచేతనే ఆ నిద్రపట్టకపోవడమూ, ఆ వితర్కాదికమున్ను.

దీంతో, యెప్పుడు తెల్లవారుతుందా అవే తప్ప, నిద్ర రొకపోయినందుకు బెంగా లేకపోయింది నాకు, బాధా లేకపోయింది.

తెల్లవారాకయినా, భోజనా లెప్పుడవుతాయా అనే తప్ప నురో చూవున్నూ లేకపోయింది.

ఈ అవస్థలో, మా చిన్నన్నగారు వా కేమి టమిటో చెప్పారు.

నేనున్నూ యెలాగో యెలాగో చేసేశానవి.

నా దృష్టిలో, అప్పడు మూ వాయవగారికీ నాకూ, మా చిన్నన్నగారికీ నాకున్నూ

వుండుకున్నది సేవ్యసేవ కానుబంధమే గాని, గురుశిష్యానుబంధం కాదు.

అంచేత, రాయవరం వెళ్ళవలసిన సమయం - అంటే భోజనాల వేళ సమీపించిన కొద్టీ యేమి టేమిటో వుల్లాసం పుట్టుకువచ్చింది, నాకు.

భోజనాలున్నూ అయిపోయాయి.

అయితే, భోజనం పూర్తి కావస్తున్న సమయాన “ఇవాళ కూడా రాయవరం వెళ్ళు” అనిపించుకునే. వెళ్ళడమూ, నేను వాళ్ళతోనూ, వొళ్లు నాతోనున్నూ చెప్పకుండానే బయలుదేరడమా అని వితర్క్మం ప్రారంభం అయింది నాకు.

దీనిమీద “మేమే వెడతా”నుని వారే సిద్దవడితే యేమిటి గతి? అని కంగారు పట్టుకుంది.

పోనీ, అదేదో దానికది తేలినప్పుడే చూసుకుందానుంళే చివరి కేమవుతుందో అని ఆందోళన అందుకుంది.

కవిత్వంలో కూచుంటే మంచి భావాలూ, వ్యవహారంలో కూచుంకే మంచి యెత్తులూ తప్పే సన్నివేశం అది, తన్మయత్వం కలిగించుకోగల సత్తా అబ్బివుం టు.

నిజం ఆలోచిస్తే, అది ఆందోళన అనికాక్క బుద్దికి వొరపీడి అనే చెప్పకోవాలి.

ఏమంటే?

నిమ్మకు నీరు పోసినట్టు బుద్ది నిశ్చలంగా వుండే సందర్భంలో యెలాంటి కల్పనా వెళ్ళదు.

అల్లసాని పెద్దన్న, కవిత్తుం చెయ్యడానికి నిరుపపహతి స్థలం కావాలన్నాడేగాని, వైశ్చృళ్యం కావాలన్నాడా మరి:

నే ననేకమాట్టు గుర్తించాను, బుద్ధి స్థిమితంగా వుండినవ డు రాత వెళ్ళదు.

అది అభావదశ గాని, మరోటి కాదు.

కాగా, ఆందోళనవంటి ఆ అవస్తవల్ల నాకొక ఆలోచన తట్టింది, హఠాత్తుగొ.

రాజా ఆలోచన అయింది, చివరికది.

అప డే వెల్ల వ్టే డి ప్రారంభించి వుండిన మా అమ్మగారి దగ్గిరికి వెళ్ళాను,

“రాయవరం వెళ్ళడం వాళ్ళో నేనో కనుక్కో”మన్నాను, చివరికి. , వాకిట్లో కూచువి యేదో పుస్తకం చూసుకుంటున్న మా చిన్నన్నగారిది విని, బట్టు చెయ్యి దాటిపోతోందనుకుని, మాటలోనే అందుకుని “కవిత్వంలో కూచుందా మనుకున్నాడు కామోసు వెళ్ళి పంచాంగం దిద్దిరమ్ముని అంటూ వురిమూరు.

అ వురుము కోసమే కవిపెట్టుకుని వుండిన. నేను. వెమిలిపిట్టనయి, మళ్ళీ మాట్టాడకుండా తుర్రుమన్నాను, రెడ్డిగారి పుస్తకం పుచ్చుకుని. ల

శ్రి

ఆవేళ కూడా రెడ్డిగారొళ్ళ రే వుండివారు, ఆఫీసుగదిలో.

చూసుకున్న వేళావిశేషం కామోసు ల చూస్తూ వుందూరు ఇంక లల బారుని నాకోసం తెన్నులు

*చదివేశాను” అని వుస్తకం వారి కందిస్తూ కూచున్నా న్నేను.

“అదేమి టిదేమిటి”” అంటూ ఆ గ్రంథం విషయమై కొన్ని (ప్రశ్నలు వేశా రాయన, తామది చదివి వుండడంవల్ల.

తమకు ఆ [గ్రంథంలో ఆనందం కలిగించిన ఘట్టాలున్నూ వివరించి చెప్పారు.

అయితే, యెంతసేపూ వారు కథ విషయమే మాట్టాడారు.

చెప్పనిచ్చి చెప్పనిచ్చి నేను రచన విషయం అందుకున్నాను.

ఏమి ేమిటో విమర్శించాను.

ఏమిపేమిచో అందాలు చూపించాను.

అక్క డక్కడ కొన్ని లోపాలున్నట్టు తోచాయి, అవీ కనపరిచాను.

*ఆ సంగతులేవీ నాకు తెలియవు, మీరు వేర్చా"లన్నారు, ఆయన వెంటనే.

దాంతో, వారి అంతస్టు నాకు అవగాహన అయింది.

నాకు మహో వుందని కాదు భాషాజ్ఞానం, వారికి సుతరామూ లేదు.

లేనే లేదు, ఆ మాటకి వస్తే.

మరి, మనుచరిత్రా, నసుచరిత్రా, శృంగార నైష థమూ ఇత్యాదు లెందు క్కాన్నారంపే, కొండేపూడి సుబ్బారాయడుగారి. ఆజ్ఞ అది.

వారు, ఆ పుస్తకాలు చదివి సొగసులు చెప్పేవారుట;, కాని *నాకు వద్యం తలకెక్కదండీ” అన్నారు, రెడ్డిగారు.

మొ యిద్దరికీ వొక్క చూవు అయింది, అంతస్తూ, అనస్తా భిన్నాలయినా.

ఇదొక ఉత్సాహకారణం అయింది మాకు.

ఆ నూటమీదా యూ మాటమీదా తేలిందేమిటంటే?

వారు ప్రయిమరీ పరీక్షలో నెగ్గారు.

తండ్రిగారు, పెద్ద యెత్తున బెల్లం యెగుమతీ వ్యాపారం చేస్తారు, కనక, చిరాఆవర్జాలు రాయగలరు, లెక్కలూ. తేల్చగలరు.

గడగడ చదువుతారు.

ధారాళంగా రాస్తారు కూడా.

చురుగ్భా చక్కగా కంపోజు చేస్తారు.

ఆఫీసున్నూ. నడుపుతారు.

వుస్తకొాలకూ వథ్రికలకూ విరివిగా ఖర్చు పెడతారు.

చదువుతారవి.

పైకి వెళ్ళాలని తంటాలుపడతారు.

ఇదీ వారి స్తితి.

చమూ నాయనగారూ వారి తండ్రిగారూ కూడా నుమ్మల్ని చదువుకోమనే అంటారు.

అయితే, వారి యిష్టం వచ్చింది వారు చదువుకోవచ్చు, వేనుమాత్రం వా యిష్టం వచ్చింది చదువుకోగూడదు.

ఇదీ మూ ప్రితి.

ఈ స్టితిలో మాకు పరిచయం.

పరిచయం. అంటే ముఖపరిచయం కాదు, దృఢతరమైన జీవితానుబంధానికి పునాది అయిన పరిచయం అది.

దీనివల్ల అప్పటికప డే మౌ యిద్దరిలో నూ కలిగిన మౌర్చేమిటంటే?

నాకు పుస్తక దారిద్ర్యం కొంచెం తీరడం.

“ఈ పుస్తకంలో వుండుకున్న విషయమూ, విశేషమూ యిది” అని వారి కేకొాంచెమో తెలియడం.

“ఈ అవకాశం దాటిపోనివ్వ గూడోదని నేనెంత అనుకున్నానో వారూ అంతే అనుకున్నారు.

ఈ. సంగతి మేము కళ్ళతో చెప్పుకున్నాం.

ఈ పరిస్థితులు మమ్మల్నిద్దర్నీ యేకం చేశాయి.

ఇద్దరమూ వుత్సాహతరంగాలమీద వూగిపోయాం.

మేమిలా వుండగా, పనివారందరూ వచ్చారు.

“నిన్నల్లుంచి చూస్తున్నాను నొక్కే కబుర్లు, యెన్నాళ్ళనుంచేమిటి మీకీ 'స్నేహంగొ అనడుగుతూ నల్లమిల్లి _సత్రిరెడ్డగారు మా దగ్గిరికి వచ్చారు, ఆఫీసులో అడుగు పెడుతూనే.

జరిగిందంతా వారికి చెప్పారు, మల్లిడి సత్తి రెడ్డిగారు.

నా శక్తి సామర్థ్యాలున్నూ వివరించారు.

కధలు రాస్తాననీ, నాటకం రాశాననీ, కవి ననిన్నీ చెప్పారు.

దాంతో, మల్లిడి సత్రిరెడ్డీగారిలాగే వారున్నూ నా యెడల అనురక్తులవుతా రనుకున్నా నేను; కాని చూసి చూసీ విని వివి “పద్యం కడితే తప్ప కవి అంటే యేమిటి, కవి” అనేశారు, దురుసుగా.

మరి నుంచోకుండా కేసు దగ్గిరికిన్నీ వెళ్ళిపోయా రొక్క అంగలో.

ఉలిక్కివడ్డా న్నేను.

"సేకముక్కల మేడలా కూలిపోయింది, నా వ్యక్తిత్వం.

పద్యం నే నెరగందా?

అయితే నా చూపు రచనమీద వడ్డప్పణ్లుంచీ వచనం అంకునే నాకు రుచీ శ్రద్దాను.

పద్యం అంటే ద్వేషం లేదు గాని, సాహిత్యం అయినా మరొకటి అయినా సొంతంగా పరిశ్రమించి - వుస్తకాలు చదివి జ్ఞానం సంపాదించుకోవలసివుండిన నాకు, వచనంలో వున్న సౌలభ్యం వద్యంలో కనపడలేదు,

ఈ సౌలభ్యమే వచన రచనలోనున్నూ ప్రవేశపెట్టింది నన్ను.

ఏ అంతస్టుకి ఆ అంతస్టులోనే తలలో పుట్టిన భావం కాగితం మీద పెట్టాలంటే, వచనమ అందుబాటులో వుంటుంది, యెవరికిన్నీ కూడా.

నేనే కాక, దనసామాన్యమున్నూ జ్ఞావం సంపాదించుకోవాలంళకు, తెనుగులో సర్వాంగీణ మైన వచన వాబ్బయం యెప టాడు సంవన్నం అవుతుందో అప్పడే నెరవేరుతుంది అని నాకు దృఢవిశ్వాసమే కలిగిపోయివుం దెప్పుడో.

ఈ కారణాలవల్ల పద్యం అంక లౌదాసీన్యం వుట్టిపోయి వుంది, వా కప్పటికే.

మౌ పెద్దన్నగారి వుద్దేశం యేమిటోగాని - చక్కని వచన (గ్రంథం దొరక్కే ఆదిలో నేను నన్నయ్య భారతం చదివాను.

దానివల్ల నాకెంతో మేలే కలిగింది, సందేహం లేదు.

లేశమైనా నష్టమున్నూ కలగలేదు, సత్యమే.

“ఆంధ్ర భారతం చదవకపోతే, తెనుగులో భాషాజ్ఞానం కలగడం యెక్కడిదీ?” అన్న సత్యమూ బోధపడింది, తరవాత్తరవాత, నిస్సందేహమే.

కాని, ఆ రోజుల్లో, యెవరయినా, ఆంధ్ర భారతమూ చక్కని వచన[గ్రంథమూ యెదట వుంచి *యేరుకో” అంట, నేను వచన (గ్రంథమే పుచ్చుకుని వుందును, నిక్కచ్చిగా.

భారతం ఆ [ప్రాంరంభదినాల్లో ముట్టుకపోయే వుందును.

ఏతావతా;--

నా మట్టుకి నేనిలాగ వచనమే మంచిదనీ, గొప్పదనీ నిర్దారణ చేసుకుని వున్నాను. మరి, లోకం?

“కందం కట్టినవాడే కవీ, వందిని పొడిచినవాడే బంటూను”

*పీసం. కవికీ కంచరికీ కూడా సులభమే”

ఈ సామెతలు మొదయ్లుంచీ వున్నాయి.

పోతే, కొలం మారింది గాని, దృక్పధం మారలేదు, అంతే.

పదకొండో శతాబ్దిలో యే రుచి వుందో జాతికి, యిరవయ్యో శతాబ్రిలోనూ అదే రుచి వుంది, స్రిరంగా.

అంటే, జొతికి సరి అయిన వైతన్యం లేదన్నమాట.

నీటెతో స్తంభించిపోయిన చెరువుకీ జాతికీ వొక్క'ళే పోలిక కావడం దౌర్భాగ్యం.

అప్పటికి నూరేళ్ళకు పైగా అయింది, ఆం గ్లేయుల వ్రభుత్వం యిక్కడ స్టిరపడీ, వారి పరిస్టితులు మనకు తెలిసిన్నీ.

కొని, సత్యం అవగాహాన కాలేదు, సరిగా.

సత్యం గుర్తించకపోతే ముందడు గెలా పడుతుంది, యెలా నిలుస్తుంది, యెవరికయినా?

అయినా, నల్లమిల్లి సత్తి రెడ్డిగారి మాట నన్ను కొట్టినంత పనిచేసి విడిచిపెట్టింది.

నిజం చెప్పవలసివ స్తే, సాహిత్యవాసనే కాదు, గ్రంథపరిచయమున్నూ లే దాయనకు.

మల్లిడి సత్రిరెడ్తిగారిలానే ప్రయిమరీలో నెగ్గివుండినా రాయన.

చిరాఆవర్జ్దాలున్నూ రాయగలరు.

ముద్రాక్షరశాలలో కంపోజు చెయ్యడం ఆయనపని.

కేసుదగ్గిర నుంచుని, సిక్కు వుచ్చుకుని ఆయన కంపోజు ప్రారంభిస్తే, మెయిలువేగం అందదు, ఆ వేగానికి.

వడి అంత యెొక్కునయినా తప్పులాప్టే వుండేవి కావు.

ఆ వడి, మాటలో వుండిన అక్షరాలు స్రిక్కులో "పేర్చడంలో అలవడ్డ హస్తలాఘవమే గాని, అర్హం తెలిసి, అందువల్ల కలిగిన సౌలభ్యంతో యేర్పడ్డది కాదు.

అయినా, ఆయన మాట నవా కభిమానం తెచ్చిపెట్టింది.

“పద్యరచన సాధించి తరా*అవి గీశ్తా పట్టించింది. తాను నమ్మింది. విడిచి యితరుల మౌటమీద మరోధాళల్లో - అవిష్టమున్నూ అయినదాల్లో. పడి మునిగిపోవడం. (శ్రేయస్కరం కొరు, నిజమే. అయితే యిది యిప్పటి మౌటు సహజంగా. అవ్వడు. బాళ్యచావలం. పైగా, రహస్యంగా కవితాసాధన చెయ్యవఖపివన దుర్గతి. స్వయంగానున్నూ. చేసుకోవలసిన అవస్థ. కవిత్వానికి అనుకూఖంగా. వీధిలో యెన కేమున్నా. వేదవాక్యమే అయిపోయే సందర్భం. దీంతో, నాకది వు(ద్రేకమే కతిగించింది. రక్తం అంతా వుడు కెత్తిపోయింది. వచ్చిన పవి యెలా పూర్తిచేశానో చేశాను. ఉక. వుస్తకం చదివాను, సరిగా తలకెక్కలేదు. “అవడే పాదు గూకుతోందే” అవిషించేదల్లు “యింకా సాయంత్రం. కాదేంగ అవిపించింది, ఆవేళ. ఇంటికి బయలుదేరాను. నడక కాదు, వురుకు. అప్తడే కారు, ఆ రోజుల్లో, రెండు మూడేళ్సపాటు రాయవరం వెళ్ళడమూ ఇంటిక్‌ రావడమూ, నే నురుకులతోనే. ఇంటికి. తెచ్చిన వుస్తకం. త్వరగా చదివెయ్యడానిక్తీ కొత్త వృుప్తకం తెచ్చుకోడానికీ ఇ వురుకులు. రాత్రి కచితా సాధన చేసుకోవాళి, అందుకూ. వురుకు అగత్యమే “ఇప్పటికే కాలం చాలా ఖో ఆ వ దాటెపోయించి. ఇంకావాసొ అన్న ఆత్రంచళ్ల వచ్చేవి ఆ వురుకయినా, నిర్చన ప్రదేశంలోనా, మహేంద్రవాడ వడివీధిలో, మళ్ళీ. పాలమూరిమంచి రాయవరం వెళ్ళాలంటే, మహేంద్రవాడ పక్కగా వంటకాలవగ శే వెళ్ళవచ్చు, కళ్ళు మూసుకుమి. ఇమునా, మహేంద్రచాడు వూశ్చోమంచే వెళ్ళేవాళ్ళు. నేవప్పుడు. మనసుతో అలోచన కళ్ళతో చూపు, చెవులతో వినికిడ్కి బుద్దితో పమవ్వయం - కూచున్నా నడుస్తున్నా నిత్యకృత్యాలు, నాకిమి క నిత్యకృత్యాలి కాచు, అమక్షణకృత్యాలు. కవితా సాధనకు నిరుషహతిష్టలం. కావాలం చే, లోకవృత్త పరితీలనకో, మది? అదో మాటూ యుదో మాటూ. ఇవత్షానిక్తి ఉప్పూ చింతపందూనా యివి, కొఎఇనునవడే. కఖువుకోడానిపై లోకవృత్తం. చూస్తూ వృంటె, తక్కినవన్నీ మరుపువచ్చి, భావాలు పుడతాయి, కల్బవళూ. తోస్తాయి నాకు, ఇంచుకమగుణంగా, లోకుల మౌటులు వింటూ వుంఘే,

భాషలో జాతీయత కూడా గుర్తుకు వస్తుంది, వక కాలంలో.

వాక్యంలో, తరుచు లోకుల సంభాషణలు వింటే వచ్చేటంతటి తెనుగుతనం రాదు, గ్రంథాలు మౌత్రమే చదివి వూరుకుంటే.

విశ్రాంతికవీ, చల్లగాలికనీ గోదావరి గట్టుకి బయలుదేరతారు రాజము హేంద్రవరంలో కొందరు మా యింటి దగ్గిర నుంచి గోదావరి సస్టేషమకీ అక్కణ్లుంచి మళ్ళీ యింటెకీ పెద్ద బజారుమీదుగావే వెడతా న్నేను, తరుచు సాయంసమయాఅ.

మదరాసు వెడితే గూడా, పాధారణంగా, బీచికి బయలుదేర న్నేను, వైవాబజారుకీ మౌంటురోడ్డుకిన్నే గావి.

బజారులో అయితే, అన్ని అంతస్తుల మమమ్యలదీ జీవనభారం కూడా కళ్ళబడుతుంది జీవననిర్వ ఎతితోపాటు. మరి, బీచిలో అయితే, ప్రణయసల్హాపాలూ, వప్రణయ(వ్రవృత్తీ వో-ట్తి కాలవారణమున్నూ మాత్రమేగా?

నిజమే; గాని ఆంతరమైన నా ప్రవృత్తి యెవరికి తెలుస్తుందీ బాహిరమైన నా వురుకే గాని?

అంచేతనే “మాట” అంటూ గద్దించి నిలబెట్టి “వ్వుర్రుకే గాని వడక వవికిరాదా కవులకూ౫ో అనడిగాడు, గుత్తిన వెంకటరత్నంగా రనే బ్రావ్మా డొకనాడు నన్ను, నడివీదిలో.

వైదికవృత్తిలో పొట్టుపోసుకునేవా డాయన మహేంద్రవాడలో వుండి.

నా విషయమై మా నాయనగారికి గల వరితాపం యెరిగి వుండినవా డాయను

హేళనకే గావి వా క్రేమం కోసం కాదు అ మూట, తెలుసు.

అయితే, బదులూ చెప్పలే దాయనకు, వురుకూ మానలేదు, వేను.

(కశ)

అ వేడిలో, ఆ రాత్రి, వెంటతీసుకువచ్చిన వుస్తకం వొకచోట పడేసి మళ్ళీ అవ్పకవీయం వుచ్చుక్కూచున్నాను, బుడ్డిదీవం. దగ్గిర

గంటసేవు తంటాలువడ్డాను, కూడా.

యతివిషయం మాత్రం కొరుకువడలేదు.

విపిగిపోయాను.

పోయి. పడుకున్నాము; కాని నిద్రవట్టులేదు.

వేసేది. లేక, రెడ్డిగారి వుస్తకం పుచ్చుకుని అన్యమనప్పుతోనే పూర్తిచేసి దాంతో ఆవలింతలు రాగా మళ్ళీ పడుకున్నాను.

తెల్లవారాక గూడా అవ్చకవీయం మళ్ళీ చూశాను రహస్యంగా, రాత్రి పడివుండిన మథనతో యమేమయినా ష్టురిప్తుందేమో అని.

లాభం తేఠకపోయింది.

ఉబద్రి. మైలా. తెలుస్తుందీ? దీనికోసం యెక్కడికీ వెళ్ళడం?” అన్న జిజ్ఞాస ప్రారంభం అయింది, అదవంగా.

మౌ వాళ్ళ కళ్ళు కష్టడానికి, భోజనాల వేళ దాకా జ్యోతిష[గ్రంథం వల్లించాను, దృష్టిమాత్రం ఛందస్సు దే. వుంచుకుని.

భోజనం కావడం తడువుగా మళ్ళీ రాయవరం బయలుదేరాను, మా చిన్నన్నగారిచేత ముందే అనిపించుకుని.

ఆఫీసు కంతకూ మల్లిడి సత్తిరెడ్డిగా రొక్కరే వున్నారు, యథాపూర్వంగా.

వారి యెదట, యేవో పద్యాలు చదువుతూ, యేమి 'చమిటో నూటలున్నూ ఆడుతూ, వృద్దబ్రాహ్మ డొకడు కుదేసిన గుమ్మడీపండులా కూచుని వున్నాడు.

రాగం చెడకుండానూ, అర్ధవత్తుగానూ పద్యం చదవడంలోనూ పొణకబుట్టు లాగ వూగిపోతున్నా డాయన.

కరణకమ్మశాఖీయు డాయన.

రాజమహేంద్రవరానికి సమీపాన గల ములకల్లంక ఆయన కాపురస్థలం.

పేరు కొత్తపల్లి సూర్యనారాయణగారని జ్ఞాపకం.

రాయవరానికి మైలులో వున్న వెదురుపాకసావరం గ్రామంలో పురోహితుడయి వుండిన అల్లుడు చనిపోగా, కూతురి పక్షంగా పౌరోహిత్యవిధులు నెరవేర్చడానికి వచ్చి వుండినా డాయన.

సత్తి రెడ్డిగారు, ఆయన సంగతులు ఇవన్నీ వాకు చెప్పి, నా సంగతి ఆయనకు చెప్పారు.

*మీ పితామహులు శివరామసిద్దాంతి దీక్షితులుగారు - నేనెరగనూ? మునికొడవలి విడిచి పెట్టాక మీ నాయనగారిని మళ్ళీ చూడలేదు, నేను. అయితే మీ పెత్తండ్రిగారి కుటుంబం పోలవరంలో నే వుంటోంది కాదూ?” అంటూ అందుకున్నా డావృద్దుడు, రెడ్డిగారి పరిచయవాక్యాలు ముగియడం తడువుగా.

“మీ వంశీయులు కొండయ్యగారనే ఆయన కాశీయాత్రకు వెళ్ళివుండి వొక యజ్ఞం జరుగుతూ వుండగా వెళ్ళి చూసి అక్కడి శ్రౌాతులను వోడించి, కొండు్రౌతి అన్న బీరుదూ బహుమతులూ గడించుకు వచ్చారు. మీ తాతగారి. తొత అక్కు సోమయాజులుగారు, చేతిలోవున్న ములకాటి కర్రతో వొక్క దెబ్బ కొట్టి, 'పెద్దపులిని చంపేశారు. భోజనాని క్కూచుం ళు, అన్న పూర్షతల్లి మీ నాయనమ్మ రాజ్యలక్ష్మమ్మగారు, తినగలడో లేడో చూడం లేదు, తరిమి తరిమి వొకళశు వడ్డించడం” అంటూ అక్క డక్కడి సంగతు అందుకుని, అవ్యాహతంగా విడిచిపెట్తాడు, వాక్చ్యవాహం ఆయన. ట్‌

| లై అనిపించుకున్నారు, నేనే యిలా వుండిపోయాను అంటూ ముక్తాయించాడు, వెళ్ళివెళ్ళి చివరికి.

మా వంశప్రతిషే వుగ్గడిస్తూ వుండినాా ఆయన ధోరణి అతి అయి, విసుగు పుట్టించింది; కాని యీచివరి మాట మాత్రం ఉత్సాహభరితుణ్లి చేసింది నన్ను.

ఛందస్సుకి సంబంధించిన వా అవస్థ ఆయనతో చెప్పాను, వెంటనే.

“ఓస్‌! ఇదేమంత భాగ్యమూ! సావరం రండి, నాలుగు దినాలో మీకు నేర్చేస్తా”నన్నా డాయన, కౌదార్యం.. గుమ్మరిస్తూ, అ

ఇలా అంటూనే గౌాఢమైన పొడుం వచ్చాకటి పట్టి, చరాచరా బయలుదేరి వెళ్ళిపోయా రాయన, కుందేల్లాగ.

ఆయనని సాగనంపివచ్చి, గతరాత్రి నేను పూర్తిచేసిన పుస్తకం విషయం యెత్తుకున్నారు, రెడ్డిగారు.

రాణీ సంయుక్త అన్న నవల అది.

శీ/ వేలాల సుబ్బారావుగారు. రచించగా, విజ్ఞానచంద్రికా గ్రంథమండలివారు వ్రకటించా రది.

విజాన చందికవారి వుస్తకాలకోపం అన్ని తరగతులవారూ అ[రులు చాచుకుని వుండేవారు, ఆ రోజుల్లో న్ని ట్‌

శీ, కొమర్రాజు లక్ష్మణరావుగారి సృష్టి ఆ మండలి.

దేశం దౌర్భాగ్యంవల్ల ఆయన జీవితం అర్భాయుష్యం అయిపోయింది.

విజ్ఞానచం(ద్రికొ అంతరించింది.

ఆ నుండలి ద్వారా లక్ష్మణరావుగారు ప్రకటించిన గ్రంథాలనంటివి ఇతర్జూ వ్రకటించగలరు.

వ్రకటించనూ ప్రకటించారు.

కాని, వాటికీ లక్ష్మణరావుగారి ప్రకటనలకున్న ప్రొమాణ్యం రాలేదు.

విలవా లేకపోయింది.

ఏమంటే?

తమ ప్రకటనలకు లక్ష్మణరావుగారు. పీఠికలు రాసేవారు.

పీరక లంటే అవి.

ఆ గ్రంథాలు వేలూ లక్షలూ కేండిలువవరు గల బల్బులు.

అయితే, ఆయన పీరికలు వాటికి విద్యుత్స్రవాహం.

అదీ ఆయన సంపాదకత్వం విశిష్టత.

తెనుగు యువకుల దృష్టీ ఆకర్షించి వారికి కొంత చైతన్యం కలిగించినవారు లక్ష్మణరావుగారు.

ఒక కొత్త తరానికి పునాది వేశా రాయన్య గాని మొదటి కీటు అయినా వెయ్యలేకపోయారు, ఆయుర్దాయం చాలక,

మరొకరున్నూ అ వని చేసినవారు లేరు, నేటికీ.

పోనీ అంశ, కొత్త పునాది వేస, కొత్త గోడ తయారుచేసిన వారున్నూ లేకపోయారు, మనలో.

ఇదీ మన ్రవృత్తి

పోగా, వేను చదివిన మొదటి నవల ఆ రాణీ సంయుక్త.

గ్రంథం తెనుగే గానీ, ఆ పేరుమూత్రం తెనుగు కాదు, అప్పుడే తెలుసు నాకిది.

కాని, కథానిరహణం కొత్త వెలుగులు తోపించి, రచన మిక్తిలీ ఉత్తేజవ 0 నిర్వ వన శీ నన్ను క్కి | అనుభవాలూ - జ్ఞావకాణటూను - 1 కేర1

వెతుక్కుంటూ వెళ్లి ఆ గ్రంథకర్తతో స్నేహం చేసుకోవా అనిపించింది, నాకు ఆ క్షగ్రాన. కాని, అందులో నాకొక పెద్ద సందేహం, *సంయుక్తా పృఠ్వీరాజూ 'పెళ్ళాడవచ్చాగ్‌ అని. సంయృక్త తండ్రి జయచంద్రుడూ, పృథ్వీరాజా అక్కా చెల్లెళ్ళ బిడ్డలు కావడం మూలంగా అన్నాతమ్ములు. కాగా సంయ్యుక్త వృథ్వీరాజుకి కూతురు కాదూ, మరీ? వారు భార్యాభర్తలు కానడమా? నే నిది చెప్పగా, రెడ్డిగారు బదులు చెప్పలేకపోయారు. ఇప్పడే కాదు, వారే కొదు, ఇప్పటీకీ నాకీ సందేహం తీర్చినవారు లేకపోయారు. తరవాత్తరవాత, లక్ష్మణరావుగారితోవే, మరో రెండు విషయాలతోపాటు ఈ 'ప్రస్తానమున్న్నూ చేశా న్నేను. “క్రొత్త వ యిది. ఎవరూ. చేసి వుండని ఆక్షేపణ, ఆలోచించి గానీ, తేల్చడానికి వీలులెనిదిన్నీ” అన్నారాయన. ఏవంచ, - నేనూ. రెడ్డిగారూ. కూడా “యిది సందేహం అవునా, కాదా అని కూడా చర్చించుకున్నాం. ఇద్దరమూ అలాంటి అంతస్పులోనే వున్నానూయె మరి. ఇంతలో పనివారందరూ వచ్చారు. మాతృక నా చేతికిర్చి, 'ప్రూపవులు దిద్ది, అవి పుచ్చుకుని శ్రేసు దగ్గిరికి వెళ్ళిపోయా రాయన. ఇంతలో చెన్నుభొట్ల పెదసత్యనారాయణగారవి నొకాయన అక్కడికి వచ్చారు. రెడ్డిగారి జీవితంలో పరిణాముదశ అంతా ఆక్రమించుకుని వుండినా రీయన. దువ్వూరి రామిరెడ్డిగా రెంత పద్యకవో, మల్లిడి సత్తిరెడ్డిగారంత గద్యకవి కావలసినవారు. ఈ పెదసత్యనారాయణగారి సాహచర్యం వారిని మరో దారికి లాగేసింది. ప నాకున్నూ ఆయన సంపర్కం తప్పనిసరి అయిపోయింది, ఆ రోజుల్లో, రెడ్డిగారిని లు పిట్టంతమనిషి; కాని తలతీసి, తలమార్చే రకం, ఆయన. అప్పటి కావూళ్ళో ఆయన వొక్కతే కాస్తో కూస్తో పాస్‌పీస్‌ అనగరిగినవాడు. అంచేత, ఇంగ్లీషులో జాబులూ జవాబులూ రాయడానికి పనికివస్తాడని చేరదీశారు రెడ్డిగారు. మొదట్లో కాని, చూస్తూ వుండిన్నీ రవ్వారట్నూ పడుతూ. వుండిన్నీ విడిపించుకో లేకపోయాను, తరవాత్తరవాత. కాకపోయినా, శుద్దపల్లెటూరది. రకరకాల మనుష్యులు దొరకరు. ఉన్నవారికి సాహచర్యమూ తప్పదు, *ద్రూరంగా వుండు” అనలేకపోతే.

ఆయన వాలకం చాలా యెబ్బెట్టుగ్‌ కనబడింది, నాకా మొదటి చూవులోనే.

వస్తూవే, కొండేపూడి సుబ్బారాయడుగారి దగ్గిరికి వెళ్ళి కూచున్నా రాయన.

కూచుంటూనే, అగిపెళలు తీసి సుబ్య్బారాయడుగారినే అడిగి పుచ్లుకుని ఆయనతోపాటు చుట్టు అంటించారు హడా్‌ శ

నేను మరీ వింతవపడ్డాను.

'రెడ్డీద్దరు చుట్ట ముట్టుకపోడమూ, వారితోనే నిత్యసహవాసం చేపే బ్రావ్మాలిద్దరు చుట్టుకాల్చడమూనా మరి

పైగా, ఇద్దరికీ వెలుగూ. చీకట్ల కున్నంత వార కొని యిద్దరూ చనువుగా వుండడం.

ఉండుండి, నాకేసి తిరిగారు, సత్యనారాయణగారు.

ఏ వూ రన్నారు, ఏమి శేమిటో అడిగారు...

కొన్ని వినిపించుకోలేదు నేను, కొన్నిటికి బదులు చెప్పలేదు, కొన్ని తిరప్కరించాను కూడా.

అయినా, ఆయవ నన్ను విడిచిపెట్టలేదు.

దూరందూరంగా తొలిగిపోతూ వుండినా, యెవరి దారిని వారిని బతకనివ్వనివారి లాంటివారు లోకంలో చాలమందే. వున్నారు.

“ఆయనకు. చుట్టగిట్టదు, నువ్విలారా” అవి సుబ్బారాయడుగా రెంతచెప్పినా కూడా నన్ను విడిచిపేట్టలే దాయన,

చూసిచూసి నేనే మరోచోటికి వెళ్ళవలసివచ్చింది.

పరిస్టితులిలా కలుషితా లయివుండిన సమయాన, కొమరిపాలెం నుంచి అయినాపురపు సుందరరామయ్యగారు. వచ్చారు.

జయచంద్ర చంద్రరేళా విజయం, గులేబకావలి మొదలైన నాటకాలక్తర్త ఆయన.

ఆయనకున్నూ ఆ ముద్రాశాలలో వొక వాటా వుంది.

సుందరి అని వొక మాసపత్రిక నడువుతూ వుండివారు, వారప్పుడు.

అందులో, నెలకొక్క ఫారం చొప్పున కొన్ని వుస్తకాలు ప్రకటించేవారు.

దాని పనిమీదే వచ్చారు వారక్కడి కప్పడు.

మా కీద్దరికీ పరిచయం చేశారు, రెడ్డిగారు వచ్చి.

అప్పటిదాకా మే ముభయులమే చూసుకోలేదు గొని, మా వుభయకుటుంబాలకూ చిరపరిచయమే.

ఆ సంగతే మేము మాట్టాడుకుంటూ వుండగా, అక్కడికిన్నీ వచ్చారు, పత్యవారాయణగారు.

సుందర రామయ్యగారున్నూ ఆయనను అసహ్యించుకున్నారు; కావి, పత్తి రెడ్డిగారు కలగచేసుకుని చెయ్యిపట్టుకుని లాక్కుపోయేదాకా మాత్రం కదల్లే దాయవ.

నా నిమిత్తమున్నూ రెడ్డిగారెన్నో మాట్లు చేశారీపని, తరవాత్తరవాత.

రాయవరం వెళ్ళడం - పనివారు రాకపూర్వమే (ప్రూవుల వని పూర్తిచేసుకోడం - వురుకులతోనూ. పరుగులతోనూ సావరం చేరుకోడం -- పెన్సిలు వుచ్చుకునీ అప్పకవీయం తెరుచుకునీ ఆత్రంగా కూచోడం; కాని, నాలుగు దినాలు తిరిగినా, యీ సంగతి యెన్నిమాట్లు జ్ఞాపకం చేసినా, యేమి శేమిటో కబుర్లు చెప్పాడు; గాని వొక్క అక్షరమైనా చెప్పలేదు, యతివిషయం నాకా వృద్దుడు.

అసలు, ఛందస్సు పంగతే రానివ్వలేదా ెద్దనునిషి.

మొదటినాడు, గాఢనిద్రలో వుండగా, యెవరో వచ్చారంటూ కూతురు లేపింది.

'రెండోనాడు, ఆయన స్వయంగా లేచేదాకా అరుగు మీద కూచున్నాను, క్షణాలు లెక్క పెట్టుకుంటూ నేను.

తక్కిన రెండు దినాలూ - ఆయన స్వయంగా లేచి, పెరట్లోకి వెళ్ళి పశువుల పాకలో కొంత కాలహరణం చేసి, విధి లేక అరుగుమీదికీ వచ్చేదాకా పడీగావులు పడివుండవలసి వచ్చింది; గొని యింత వోపిక పట్టినా, లోకాభిరామాయణంతో కాలం గడిపాడాయన.

తరవాత - అంటే నాలుగోనాడు, పదిమాట్లు పలకరిస్తే యేదో ఆలోచనలో వుండిపోయి వులిక్కిపడ్డట్టు నటిస్తూ మాట్టాడ్డం, ఆ మౌాట్టాడ్డం మాత్రం ఛందస్సుకి సంబంధించి వుండకుండా బౌగా జాగ్రత్తపడి మరీ మాట్టాడ్డం - ఇలా వనడీపించా డాయన బండి.

చూసి చూసి *మీరు రమ్మన్నారే, యేమిటిది”ొ అనడిగాను న్నేను, నాలుగు రోజులు గడిచిపోయాయన్న ఆవేదన కనవరుస్తూ.

దాని కాయన “అంత తొందరయితే యెలాగా? ఇది వొక శాస్త్రం. మాటలోనూ పూటలోనూ తెలిసేది కాద అని బదులు చెప్పాడు, నిశ్చలంగా.

“ప్రారంభించడాని కేమీ” అనడిగాన్నేను.

*ఆ ధోరణి రావాలి చెప్పడానికి. తెలుసుకోడానికిన్నీ ఆ ధోరణి వుండాలి, మీరు తొందరపడుతున్నారు, అది మంచిది కాదు” అని బదులు చెప్పా డాయన.

“ఎప్పుకునేవాళ్ళుంటే. చెప్పడానికి నాకు మహా ఆనందం. అయితే, నోపిక వుండాలి, చెప్పుకునేవాళ్ళకి” అవిన్నీ అన్నా డాయన.

విపిగిపోయాను,

నిరాశ కూడా చేసుకున్నాను.

*నేను చెబుతాను రొమ్మని పిలవడం ఆయన తప్పా, అది నిజమో డాబో తెలుసుకోకుండా ముక్కూ మొగమూ యెొరగవి మనిషి వెంటవడ్డం నా తప్పా?

ఏనుయినా, తమకి తెలిసింది యెంతయినా, అందులో వొక్క అక్రరమయినా యితర్లకు చెప్పగూడదని వ్రతం 'పెట్టుకున్నవాళ్ళు లోకంలో చాలమందే వున్నారు.

తరవాత్తరవాత వౌకరిద్దరు వాకు తటస్తవడారు.

వారిలో మొదటివా డాయన. లై

అయితే, జిడ్డాసువుల క్కాదు నష్టం వారికే, తెలుసుకోగలిగితే.

ఓపిక వడితే, అలాంటి కుత్సితులతో విద్యలు నశించకుండా వుండడానికా అన్నట్టు “యెవడైనా నేర్చుకునేవాడు దొరుకుతాొడా, మనం నేర్చుకున్నది మునతోనే పోకుండా లోకంలో నిలిచివుంటుందా?” అంటూ ఆందోళనపడేవారు - అన్ఫుత హృదయులు, ఎందరో దొరుకుతారు, మరోచోట.

నాకే తటస్థించింది అలాంటి సన్నివేశం, మరో రెండు గంటలకు.

నాలుగ్గడియల పొద్దువేళ వుసూరుమంటూ రాయవరం చేరుకున్నా నావేళ.

జరిగిందంతా సత్తి రెడ్డిగారితో చెప్పాలని ఆత్రంగా వచ్చాను.

కొని, రెడ్డిగారు వనితొందరలో వున్నారు.

సుందరి వత్రికకు సైటిలు కాగితం అంటిస్తున్నారు, తదేక దృష్టితో, వారు.

అయినా, వారితో మాట్టాడవచ్చు గాని అటు చూడగా చెన్నుబొట్ల 'పెదసత్యనారాయణగారు, మవోకవి పోజులో కూచుని వున్నారు, కొండేపూడి సుబ్బారాయడుగారికి దగ్గిరగా.

నన్ను చూడగానే యేదో ఘనకార్యం వెలగబెట్టినట్టు మొగాన చిరునవ్వునూ మొలిపీంచుకున్నా రాయన,

పోల్చుకోలేకపోయా న్నేను, అసలేమిటో,

నా స్థితి గుర్తించి “చూసుకోండి” అంటూ సుందరి ప్రతి వొకటి నామీదికి విసిరేశారు, రెడ్డిగారు.

చూడగా, క్రౌను సైజు సుందరిలో, డెమ్మీ సైజున చివరి వొక ఫారం.

ఆ నెలలోనే ప్రారంభం యిన వొక వచన [గ్రంథం మొదటిఫారం అది.

నాకు బాగా జ్ఞాపకం - “శ్రీ, మంతం బగు భరతఖండంబునం గల పరమపవి(త్రంబగు నైమిశారణ్య భూభాగంబున నొక్క పరోవరంబు చెంగటా” ఇలా నడిచింది, కృత్యాది.

విషయసూచిక చూడగా సత్యనారాయణగారే దానికీ క్తర్త అని తెలిసింది.

ఆశ్చర్యపడి అటు చూడగా “కాకేంంో అన్నట్టు చిరునవ్వు నవ్వుతూనే వున్నారాయన, తల పంకించుకుంటూ.

సుబ్బారాయడుగారు మౌనము(ద్ర వహించారు.

ఇదంతా చూసి, ఏమికేమిటో శ్లేషగా నూట్టాడారు కొంతసేపు, రెడ్డిగారు,

చివరికి మాత్రం కుండ బద్దలుకొఘ్టేశారు, వారు.

“సత్యనారాయణగారికి కవీశ్వరులు అనిపించుకోవాలని సంకల్పం కలిగింది. సరిగా యూ సమయాన, సుందరిలో వొక గ్రంథం పూర్తి అయి మరో గ్రంథం చేర్చవలసివచ్చింది. ఇది తెలిపి, సత్యనారాయణగారు, తామొక (గ్రంథం రాసి వుండినట్టూ, దయతో అది ఇవ్వడానికి తాము సిద్ధంగా వుండినట్టూ, రెడ్డిగారిచేత సుందరరామయ్యగారికి చెప్పించుకున్నారు.. అటు రాయబారం నడిపిస్తూనే, చిన్నగ్రంధం వాకటి రాసిపెట్టమని యిటు సుబ్బారాయడుగారిని పట్టుకున్నారు, సత్యనారాయణగారు. [గ్రంథం చివర, అది సుబ్బారాయడుగారు. పరిష్కరించినట్టు ప్రకటించడానికీ _ క్తర్శృత్వ భారం మాత్రం సత్యవారాయణగారే భరించడానికీ వొవ్పన్నం. [గ్రంథాలు అదనంగా తీసుకోవాలి కనక, కవిగారికి డెమ్మీసైజే కాని

శ్రానుసైజు ఇష్టం లేదు కనక అది డెమ్మీసైజులో వెలిసింది. అంత త్తరలో మరో గ్రంథం దొరక్క, యీ "సైజులభేదం అసందర్భంగా వుంటుందని తెలిసెన్నీ సుందర రామయ్యగా రంగీకరించారు, విధిలేక

ఇదీ ఆ కుండ.

నేను చాలా సిగ్గుపడ్డా నది విని.

కవులకు సంబంధించిన ఆ మాటా యూ మాటా వచ్చాయి, దీనిమీద.

“మీరు సావరం వెడుతున్న పని యేమట్టుకి వచ్చిందీగో అనడిగారు. రెడ్డిగారు, నన్నా సందర్భంలో.

జరిగిందంతా చెప్పా న్నేను.

“అసలు, సంగతి యేమిటీ?” అనడిగారు, సుబ్బారాయడుగారు. చకితులై.

నేను చెప్పాను.

విని విని “మీ కోరిక నాకు తెలిస్తే గంటలో నే నదంతా చెప్పేసి వుండనా” అన్నారు వారు.

అయితే, సుబ్బారాయడుగారికి ఛందస్సు తెలుసునని నాకేమి తెలుసూ?

“అదొక్కటే కాదు, వారి కింగ్రీషు తెలుసు. సంస్కృతం తెలుసు. తెనుగులో కవిత్వం. చేస్తారు. కరిణీకం చెయ్యగలరు. దస్తావేజులు రాస్తారు. చాలాకాలం స్కూలు నడిపి చాలామంది కమ్మయువకులకు చదువున్నూ చెప్పారు -* అంటూ వారి శక్తులు యేకరువు పెట్టారు, రెడ్డిగారు.

ఆ విద్వత్తూ, ఆ నిరాడంబరత్వమూ చూసి విభ్రాంతుణ్లయిపోయా న్నేను.

పిల్లవాళ్లే చంకన పెట్టుకుని వూరంతా వెతికిన యిల్డాలి సామ్యం పట్టింది, నాకు,

కొని, అంతా మరువు వచ్చింది, క్షణంలో.

జరిగిపోయిన దానికి వశ్చాత్తాపమూ, తెలియని దానికి సిగ్గూ, కాలం గడీచిపోతు న్నందు కాందోళనా, కావలసినదాని కాత్రమూ విన్నవించుకుని సుబ్బారాయడుగారి యెదట దోసిలి వొగా న్నేను, వెంటనే.

అంతే. 7

“సత్తిరెడ్డీ, సం(గ్రహావ్యాకరణం తీసుకురా” అన్నారు, ఉత్తరక్షణంలో వారు.

రెడ్డిగారు తెచ్చియిచ్చారు, అవ్యవధానంగా. ది తెరిచి ఛందస్సున్న భాగంలో యతివిషయం చూపించి చదవమన్నారు సుబ్బారాయడుగారు, నన్ను,

నేను చదివాను.

తెలిసింది చెప్పాను. |

సందేహా లడిగాను.

వ్యాసఘట్టుం అయిపోయి వుండినది విన్నవించాను.

ఒక్కటే మాట చెప్పారు, సుబ్బారాయడుగారు.

పీటముడి విడిపోయింది, ఆ నూటతో.

అ ఆ ఒ లౌ లకు యతి చెల్లుతుంది.

కఖగఘా లకున్నూ చెల్లుతుంది.

ఆ రెండూ కలపొలన్నది పీటముడి. “హల్లులకు స్వతఃవ్రవృత్తి లేదుగా?” అనడిగారు, సుబ్బారాయడుగారు. ఆ ప్రశ్న వాకు ప్రత్యుత్తరం అయింది. వ్యాళ్యానమున్నూ అయిపోయింది. వ్యాసఘట్టుం విడిపోయింది. “వడ్లగింజలో బియ్యపు గింజ” అనిన్నీ అనిపించింది. మహానుభావులు, వీరేశలింగం పంతులుగారు రాసిన గ్రంథం సంగ్రహవ్యాకరణం. అప్పటికి సూర్యాస్తమయం కాగా, అదే నే నింటికి పట్టుకు వెళ్ళాను. ఇందస్సున్న భాగం మళ్ళీ మళ్ళీనూ, గ్రంథం అంతా వొక్కమాటూ చదివా ను. న్నే ఆ రాత్రి అంతా నా కదే పని. అ కాస్త సేవట్లోనూ ఛందోవ్యాకరణాలకు సంబంధించిన అనేక విషయాలు తెలిశాయి నాకు, సులభంగా. అది చదవడంవల్ల ఆ రాత్రి నేను గడించుకున్న జ్ఞానమూ, అనుభవించిన అనందమూ ఇప్పుడున్నూ వరిమితి కట్టులేను. దీనికంతకూ కారణం అది వచన[గ్రంథం కావడం. స్వయంకృషితో అపారజ్ఞానం సంపాదించి, గ్రంథా లెలా రాయాలో శా,స్త్రీయగ్రంథా లెలా రాయాలో బాగా గుర్తించి రాశారు వీలేశలింగం గారది. దానియెదట, అప్పకవీయం నిష్ప్రయోజనం అనిపించింది, నాకు. తరవాతి అనుభవాన్నిబట్టి, అప్పకవీయంలో ఛందస్సుకి సంబంధించిన విషయం అపారంగా వుంది, నాకు తెలుసు. అయితే, మధుర వాక్కులైన వీరేశలింగంగారే అది రాసివుంళే; వారయినా, వచనంలో రాసి వుంట? ఇది అవగాహన చేసుకోగలవారికి, శాస్త్రాలు శోకాల్లోనూ పద్యాల్లోనూ రాయడంవల్ల మనవారికి జ్ఞాన మెంత అందరాని దయిపోయిందో, ఇంకా అయిపోతూనూ వుందో గుర్తుకి వస్తుంది. “వచనం జ్ఞాపకం వుండదు. పద్యం (శ్లోకం) అయితే అస్లిని పట్టుకుపోయి ఒతికివుండినంత కాలమూ జ్ఞాపకం వుంటుంది” అన్న వాదం వాకు తెలుసు. అయితే, (గ్రంథం జ్ఞాపకం వుండడనూ కానలసింది, విషయం అనగాహాన కావడమా? అవగాహన అయిన విషయం నూత్రం అస్టిని వట్టుకువి వుండిపోదూ? ఇంతకీ, నై సాహిత్య వ్రయోజనం జ్ఞానమూ, కవిత్వ ప్రయోజనం ఆనందమూ కదా, యీ దృష్టితో చూస్తే, వాబ్బయ నిర్మాతకు అంత ఛందఃపరిజ్ఞానం అగత్యమా? పోనీ, అవృకవీయానికి పూర్వం, ఆంధ్ర వాబ్బ్యయంలో, సాహిత్యం సంవన్నంతా, కవిత్వం అంతస్పూ తక్కువగా వున్నాయా? తరవాతి వాబ్మయంలో అవి ఆపాటి అయినా వున్నాయా?

పాపం, అప్పకవి, ఆ (గ్రంథం రచించడంలో రక్తమూంసాలు ధారపో సేసుకున్నాడు, సందేహం లేదు. ఆ పరిశ్రమ మనుష్యసామౌొన్యు డెవడదూ చెయ్యలేడు.

ఆ దీక్షా యేకాగ్రతా కూడా చాలామందికి అందవు.

అప్పకవి యెడల నాకు గౌరవాదరాలు శేకపోనూ లేదు.

అయితే, అతని అపార పరిశ్రమకు సాఫల్యం?

ఇలాగ చాలాసేపు మథన పడ్డాను, చివరికి, ఆ రాత్రే లక్షణంగా. పద్యాలు కట్టడం ప్రారంభించా న్నేను.

త్రి

వచన రచన చరచరా సాగిపోతోం దప్పటికి.

తోచడం తరవాయిగొ, తోచిన భానమున్నూ తోచినంతా కాగితం యెక్కిపోతోంది, అవ్యాహతంగా,

రచన చెయ్యడంలో. కలిగే ఆనందమున్నూ. అనుభూతం అవుతోంది, బాగా.

ఈ స్ట్రితిలో పట్టుకుంది సద్యవ్యామోహం నన్ను.

మలేరియా కంకునూ తీవ్రంగా పట్టుకుంది.

“పై మెట్టుకి వెడుతున్నాం, మనం” అనుకుంటూనే తప్పుదారిలో పడిపోయా న్నేను, పంచాంగం ప్రూవుల పని మాత్రమే చూస్తున్నాననీ, దాంతో వా కవితా వ్యాసంగం పూర్తిగా కట్టుబడిపోతోందనీ, యింటో కూచుని మావాళ్లు అనుకుంటున్నట్టు.

మహోల్గాసంతో కూచునేవాణ్లానేనో కఠమూ కాగితాలూ పుచ్చుకుని.

కాని మొదట యేదో కాస్త భావం తోచడం, ఆది పద్యంలో బిగించపోయాట వ్పటికి బండరాళ్ళలాగ గణా లడ్డు తగలడం, యతి దగ్గిరికి వచ్చాటప్పటికి మాటే తొణక్కపోవడం, ఈ రభసతో, కొత్త భావం తళుక్కుమన్న తలలో మరుపువీకట్టు అలుముకోడం, దాంతో, అంతవరకూ గణబద్దమయి వుండిన భావైకదేశం దారీ తెన్నూ లేని చిట్టడవిలాగ అయోమయం అయి కనపడడం, యెలాగో వొకలాగ అది ఛేదించుకుని ముందుకి వెడితే ప్రాసదగ్గిర దండపట్టు తటస్ట పడడం, చివరికి, అంతా గందరగోళం అయిపోడం - ఇలాగ అస్తవ్యస్తం అయిపోయేది, నా పని.

ఇది చాలదన్నట్టు, ఈ సాధన అంతా రహస్యంగా చేసుకోవలసి వుండడం, ఊతంవచ్చి గణబద్ధం అయి భావం ముందుకి సాగడానికి అయినకాడి క్కూనిరాగం తీసుకుంటూ చదవడంతో యీ సెరుమాళ్ళ గుట్టు మా వాళ్ళకి తెలిసిపోడం, వడగళ్ళ వానలాగ వెంటనే నామీద చీవాట్లు కురిసిపోడం, దీంతో మతిపోవడమున్నూ జరిగిపోయేవి, వొకదాని తరవాత వొకటి వచ్చే గుద్సుబండి సెస్టైల్లాగ.

ఒక్కొక్కప్పుడు “ఛా, ఎందుకు వచ్చిన పద్యాలూ” అంటూనూ అనిపించేది.

“కాని చేతకాకపోడమేనా?గ” అంటూ అభిమానమూ ముందుకునచ్చేది, వెంటనే.

ఇదంతా కొండేపూడి సుబ్బారాయడుగారికి చెప్పాను.

“ప్రారంభంలో, యతిప్రాసలు సరిపెట్టుకుంటూ భావం గణబర్హం చెయ్యడం యెలాంటివాళ్ళకీ కష్టమే” అంటూ ముందు సానుభూతి కనపరిచారు, వారు.

“వచన రచనలో గడిలేరుతోంది మీ చెయ్యి. ఆ పద్దతి వేరూ యీ పద్దతి వేరూను._ ఒకదాల్లో పూర్తిగా నైపుణ్యం అబ్బకుండా మరోదాని నోనమాల్లో వడ్డారు, మీరు” అంటూ నా స్థితి యేమిటో నాకు విడమర్చి చెప్పారు, తరవాత.

పావం, చచ్చి స్వర్గాన వున్నారు “చాదస్తం కాకపోతే మీ కిప్పడీ వద్యరచనా వ్యామోహం యేమిటి చెప్పండీ? నాకు ఛందస్సు తెలియకే వద్యాలు కట్టుడం మానుకున్నానా? దారి దొరికితే పద్యబంధం చాలా సులభం. చక్కని వచనం రాయడం కష్టానికి కష్టమూ గొవ్పకీ గొప్పా కూడానూ. “గద్యం కవీనాం నికషం వదంతి” అన్న సూక్తి మీకు తెలియందా?. ఒక విషయం మనం తెలుసుకోవాలన్నా, వొకరికి చెప్పాలన్నా, నికరమైన కవిత్వానందమున్నూ అనుభవిం చాలన్నా అనుభవింపచెయ్యాలన్నా వచనంలో వున్న సౌలభ్యమూ, ప్రయోజనమూ, వీలూచాలూ, నిందూ పద్యంలో వుండవు. అప్పకవీయంలో వడి మీరంత సైరా నయిపోయారే, అప్పుడే అది మీరెలా మరిచిపోయారూ? సంస్కృతం పంచకావ్యాలూ చదువుకుని వుండి, తెనుగులోనూ యేకొంచెమో సాధన చేసివున్న మీకే పద్యాలు కొరకబడలేదే, సామాన్యులు వద్యాలు చదివి యేమి తెలుసుకోగలుగుతారు, యేమి ఆనందించగలుగుతారు?” ఇంతకీ, - వద్యంవల్ల కలిగే ఆనందం కృతకమూ, వచనంనల్ల కలిగేది సహజమూను. వా మాట విని యికనెవా మీరు పద్యబంధం కట్టిపెట్టండీ. వద్యబంధం సావుకావడం ప్రారంభం అయిత కామవరపు జీడిలాగ మిమ్మల్నది విడిచిపెట్టదిక” అని హితోపదేశమున్నూ చేశారు, చివరికి నిండు మనస్సుతో.

అయినా, పద్యవ్యామోహం తగ్గలేదు నాకు సరిగదా, 'పాచ్చిపోయింది.

ఈ స్టితిలో వొకనాడు మా చిన్నక్కగారి యింటికి వెళ్ళాను, కొంకుదురు.

నేను వెళ్ళేటప్పటికి, మా బావగారూ ఆయన బంధు నొకాయనా తమ బంధువుల్లో వొక యువకుణ్లి గురించి మాట్టాడుకుంటున్నారు.

“వాడు నిమిషంలో వద్యం అల్లేస్తాడు. వాణ్లీ చూసీ తుర్రుమని యెగిరిపోయింది, మాలకాకి వొాకనాడు. దానికంటునూ వడిగా దానిమీద పద్యం కహ్టేశాడు వాడు, తడువుకోకుండా. అష్టావధానమే చేసేస్తున్నాడు, వాడి కేమోయ్‌”” అన్నాడా బంధువు.

“అబ్బా, అష్ట్రావధానమే? అయితే, నొక వెలుగు వెలిగా డన్నమాట వాడు" అన్నారు, మా బావగారు.

నాకు కంగారు వట్టుకుంది.

“*వద్యం కట్టకపోతే యెవరు చూస్తారూ”ో అనిపించింది.

దాంతో, అన్నీ విడిచి, అన్నీ మరిచి వద్యబంధంలో చిక్కుకున్నా న్నేను.

ఇక నుంచుంటే పద్యం, కూచుంటే పద్యం, నడిస్తే పద్యం, మంచినీళ్ళు పుచ్చుకుంటూ పద్యం, యెవ్ప'డయినా నే నొక్కట్లే కూచుని భోజనం చెయ్యడమూ, మౌ సీత వడ్డించడమూ తటస్టపడితే “అది కావలె నిది చాలదు” అంటూ వద్యం,

"స్నేహితులతో మాట్టాడుతూ. పద్యం.

ఒకనాడు. రెడ్డిగారు మాతృక పుచ్చుకున్నారు, వేను ప్రూఫవు దిద్దుతున్నాను.

అయినకొడికి పట్టుకు వెళ్ళడానికి వచ్చి, నల్హమిల్లి సత్తిరెడ్డిగారు *అదేం, నువ్వు దిద్దక శా,స్త్రైగారిచేత దిద్దిస్తున్నావేం? అయితే, కడతేరినట్టే యివాళో అంటూ వెళ్ళిపోయారు, దురుసుగా.

నా కభిమానం వచ్చేసింది.

తెగేసి పద్యాలు కళ్టుస్తున్నాను గదా, చచ్చు ప్రూవులే దిద్దలేనూ నేను?

రోషం వొణికించేసింది, నన్ను.

రోషం. వెనకాలే పఫ్రూవులు దిద్దే పద్దతి సాసైనది వాకు -” అంటూ కందపద్యమున్న్నూ ప్రారంభం అయిపోయింది, చర్రున.

“ఓహో, ద్రారిలో పడుతున్నట్టున్నా రే” అంటూ మెచ్చుకున్నారు, నిరసించిన నల్లమిల్లి సత్తి రెడ్డిగారు, వెంటనే.

నాకు వొళ్ళు రుల్లమంది, ఆ పొగడ్తతో,

“అయితే దారుణప్రాస యయొత్తుకున్నారు గదా, పూర్తిచయ్యగలరా, నాలుగు పాదాలూ” అనడిగారు మల్లిడి సత్తిరెడ్డిగారు.

“అదేమంత దారుణమూ” అంటూ టొకాయిస్తూ అందుకున్నారు, అక్కడే వుండిన సుబ్బారాయడుగారు. పులుకూ. వులుకూ చూస్తూ. “ఇంకా దారుణప్రాస అయినా పూర్తి చెయ్యవచ్చు, యెలాగో వొకలాగ అన్వయం సరిపుచ్చి; కాని చేసేం (ప్రయోజనమూ). పద్యం కల్టుడం చేతకానడం కాదు ప్రధానం, అందులో కవిత్వం వుండాలి. ఎవరిక్కోవం వళ్చినా నే నున్నమాట అనకమానను. ఛందస్సు నేనే చెప్పాను, నిజమే కాని పద్యాలే పట్టుక్కూచుంకే మాత్రం వుభయ (భ్రష్టులయిపోతారు, శాస్త్రిగారు, తప్పదు”. అంటూనున్నూ ముగించా రాయన, నిష్మరంగా.

నే నులిక్కిపడ్డాను.

నా గుండెలు దూసుకుపోయింది, ఆ మాట.

అయినా, పద్యాల వుబలొటం మళ్ళించుకోలేకపోయాన్నే నప్పుడు.

మేమిలా మౌాట్టాడుకుంటూనే వుండగా, యేదో వుత్సవానికి సంబంధించిన ఆహ్వానపత్రిక అచ్చువేయించుకోడానికి వాక రెడ్డిగారు వచ్చారు, కొంకుదురునుంచి.

వారికది రాసిపెట్టవలసి వళ్చింది, అచ్చువెయ్యడానికి ముందు.

అది సుబ్బారాయడుగారే చేశారు; కాని “వొక్కవద్యం అయినా లేకపోతే యేమి దాగుంటుందండీ?” అని ఆ రెడ్డిగా రనగా అది మాత్రం నాచేత చేయించారు, న్నన ాే నా పద్యం వొకటి అచ్చు అయిపోతున్నందుకు బ్రహ్మానందపడిపోయా నా వరు బ్రాం చేసిన్నీ, మొగం చిట్లించుకున్నారు. సుబ్బారాయడుగారు, అబుప రట ట్ట యల వాల వ వరమా 2

కవిత్వం యీ స్ర్రతికి వచ్చింది, చివరికి అంటూ యెంతో పరితపించారు. కూడా, ఆంటన.

ఇవాళ చెప్పగల న్నేను, పద్యం అయిందల్లా కవిత్వం కాదని.

అయినా, నే నా ప్రయత్నం మౌన లేదవ్వుడు.

పైపెచ్చు, ఆ ప్రారంభావస్తలోనే - అప్పటికే వచన నాటకంగా తయారయివుండిన “*వారకాంత”లో పద్యాలు చేర్చడం ప్రారంభించాను.

“మందః కవియశః ప్రార్ట” అంటూ వినయం కనబరచుకున్నాడు, కాళిదాసు.

“మహాకవి నయిపోయా”నంటూ గర్వభూభృచ్చ్భిఖరాధిరూఢు ణ్లయిపోయా న్నేను.

ఇతర భాషల కవుల సంగతి నాకు తెలియదు; కాని, తెనుగు ప్రబంధకవుల ఉపోద్దాతాలవల్ల ఏర్పడ్డ చిత్తవృత్తి యిది, యిటీవలి తెనుగుకవులకు,

కవిత్వం కంఠే పాండిత్యం పౌచ్చు కావడంవల్ల వచ్చిన పుట్టిమునక యిది.

పోనీ అంకే, యిప్పటి కుర్రకారుకి ఆ పొండిత్యమయినా లేదు, ఆ తలతిరుగుడు నూత్రం వట్టుకుంది.

అదే కవీశ్వరుల లక్షణం అనుకుంటున్న ఆ రోజుల్లో నేనున్నూ నాలుగు పద్యాలు కట్టడంతో కవీశ్వరుణ్లయిపోయా.. ననుకుంటూ పొంగిపోసాగాను.

వంచాంగం అచ్చు పని అయిపోయింది.

మరి రాయవరం కెళ్ళడాని క్కారణం లేదు.

అయితే, రెడ్డిగారిని కలుసుకోకుండా వుండడం యెలాగొ?

నాకే కాదు, ఇలాంటి ఆందోళన, అక్కడ రెడ్డిగారికిన్నీ వుట్టివుంది, వా విషయమై.

అప్పటి కప్పడే మేమిద్దరమూ వొకర్ని విడిచి వొకరుండలేని వరిస్టితుల్లో పడిపోయాం, పూర్తిగా.

అగత్యం - అంకే మా వాళ్ళకి - లేకా, ఎక్కడికి పడితే అక్కడికి వెళ్ళడానికి వాకు స్వాతంత్రం లేక్కా వొక్క వారం దినాలు కనపడకపోయాటప్పటికి రెడ్డిగారి దగ్గరనుంచి వర్తమానం *కొత్త పుస్తకాలు తెచ్చాను, రగ”మ్మని.

సరిగా, ఆ సమయాన, (పెస్పుదిల్లు శేషం చెల్లించి రమ్మని మా వాళ్ళున్నూ ెలనిచ్చారు, నాకు.

“రోగ్‌ పాలే కోరాడు, వైద్యుడూ పాలే యిమ్మన్నా"డన్నట్టు తటస్ట్రించిం దిది.

అచ్చు ఆఫీసులో అడుగు పెట్టాటప్పటికి ముందు పుస్తకాల కట్టు చేతికందించే మాట్టాడారు, రెడ్డిగారు.

వాటిలో, బాగవతమూ, హరిశ్చంద్రచరిత్రా పద్యగ్రంథాలు, తక్కినవి గద్య(గ్రంథాలు.

ఆబతీరక అనన్నీ వొళ్ళో పెట్టుక్కూచున్నా న్నేను, చాలాసేపు.

సుబ్బారాయడుగారు చాలా జాలిపడ్డా రదీ చూసి.

“సత్తి రెడ్డీ, ఎక్కడి కెక్కడ సంబంధమో యెవరూ తెలుసుకోలేరు. శా,స్త్రిగారికీ నీకూ యేర్చడ్డ మైత్రి చూస్తే పామావ్యంగా కనపడ్డంలేదు. వీ సాయంతో నీ కిప్పుడు తెలియని అంతరువుల్లోకి. వెడుతున్నా రాయవ. ఆయన పావాసంతో

నీలోనున్నూ కొత్త ఆమోదం పుట్టినట్టు కనపడుతోంది. మంచి అవకొశం యిది, జారవిడుచుకోకు. మరొకటి కూడా విను. ఆ వుస్తకా లాయన చంటిబిడ్డ నన్నట్టు వొళ్ళో పెట్టుక్కొచోడం చూస్సే చదువుకుందామంటు. - బాగుపడదానుంళే కావలసిన పుస్తకాలు లేక ఆయన చాలా యిబ్బంది పడుతున్నట్టుంది. అదే నిజమైతే, నువ్వా. కొరత తీరిస్తివ, ఆయన జీవితానికి కొత్తవెలుగు వస్తుంది. ఆ విశేషం మూత్రం నీది” అంటూ కళ్ళు చెమ్మగిల్లగా, గద్గదికతోనున్నూ. చెప్పా రాయన, రెడ్డిగారికి. నేను పరవశుణ్లయినాను. “విలపర్తి బుచ్చిరాజు”గారని రెడ్డిగారి మి(త్రులొకరుండినా రప్పడక్కడ. వారు, సుబ్బారాయడుగారి మాటమీద “మీకో సత్రిరెడ్డిబావకీ, శాఇస్త్రిగారికీ కూడా కళ్లు చెమ్మగిల్లి వున్నాయి, గొప్ప సన్నివేశం యిది. చూసి ఆనందించతగ్గదిన్నిో అన్నారు తామున్నూ అలో అయి. ఈ బుచ్చిరాజుగారు, జన్మతః శివార్చ్భకులు. తప్పనిసరి అయినప్పుడే రాజేశ్వరస్వామికి అర్భన చేసేవారు. కొంచెం పొట్టి, మంచి దృఢగాద్రులు. కర్రా కత్తీ బాగా చేసేవారు. సంగీతం అంక చెవి కోసుకునేవారు. అయితే, కొద్దిగా నత్తి వుండేది; కాని నాటకాల బాణీలో ధారాళంగా పొడేవారు. పద్యం ఎత్తుగడలో కనపడేది గొని, ప్రారంభం అయిందా మరి కనపడేది కొ దది. అప్పటికప్పుడే. *నునం నాటకాల కంపెనీ నెలకొల్పాలి బావో అంటూ సత్తిరెడ్డిగారిని తొందరపెడుతూ వుండినా రాయన. తరవాత వొక గంటసేపు కూచుని, ఆనూటా యీ మాటా కానిచ్చి “మరి వెళ్ళా'లంటూ బయలుదేరా న్నేను, కొత్త పుస్తకాలు రెండు చేతబట్టి, *ఏం, ఇవాళ, అంత తొందరే” మనడిగారు రెడ్డిగారు. అప్పటికి నామీద పడివుండిన సంసారబాధ్యత, కొవలపినన్నీ విస్తరాకులు తెచ్చి యించో పడేస్తూ వుండడం. తానురాకులో, మోదుగాకులో, మగర్రిఆకులో, అరిటాకులో కట్టలకొద్డీ తెస్తూ వుండాలి, నేమ. కక మత పెరట్లో అరటిచెట్లుండేవి; గాని అశేవి కావు. తెచ్చిన మోదుగాకులో యేవో కుట్టిన్నీ నేను సిద్దం చెయ్యాలి. ఊళ్ళో వుంశు మౌ నాయనగారే కుళ్టవా రెక్కువగా. మా నాయనగారు ఆకులు కుడితే, చేత్తో కాదు, మిషను మీద కుట్టినట్టుం డేది. అంత చక్కని కుట్టు విజయనగరం పార్వతీష తం నుంచిన అడ్డాకువిస్తళ్ళలో తప్ప మరెక్కడా చూడలేదు, స్దానం రొ చ్చ న్‌ దినమ్మూ పొద్దుటిపూట, రెండు పూట్లకూ సరిపడే ఆకులు కుట్టి వుంచుకోడం పల్లెల్లో వైదికకుటుంబాల్లో వాక విధి కృత్యం అప్పుడు.

ఆవేళ నేనింటి దగ్గిర బయలుదేరాటప్పుడు “రాత్రికి ఆకుల్లేవు” అని చెప్పింది, మూ సీత.

చుట్టుపక్కల వూళ్ళు వెళ్ళినా, మరో పనిమీద పొలం వెళ్ళినా, మర్రి మోదుగుచెట్లు పరకొయించుకుంటూ వెళ్ళడం నా కలవాటయిపోయింది, అప్పటికే.

ఆవేళ కూడా రాయవరం దాకా అలా చూసుకుంటూ వెళ్ళాను; గౌని దారిలో నా కెక్కడా కనవడలేదవి.

అంచేత, వెళ్ళిన పని తొరగా ముగించేసుకుని తిరిగి రావాలని బయలుదేరినవ్వడే నిశ్చయించుకుని వున్నా న్నేచు.

నే నీ కారణం చెప్పగా *నే నరిటాకులు తెప్పించి యిస్తా నుండండి" అన్నారు, రెడ్డిగారు.

*నే నిప దు మహేంద్రవాడ వెడతాను. వారి వెంట వెళ్ళి, దారిలో యెక్కడో వొకచోట నేనే కోసి యిస్తాను లౌ అన్నారు, బుచ్చిరాజుగారున్నూ.

అన్నట్టు, కొడవలి పుచ్చుకుని నాతో బయలుదేరా రాయన, మరికొంత సేపున్నాక.

చాలామంది. రైతులు పొలం దిమ్మలమీద అరిటిచెట్టు వాటతారు.

కాయలూ. వళ్ళూ మాత్రమే వా రనుభవిస్తారు, ఆకులు, యొరిగి వుండిన (ట్రాహ్మలు కోసుకువెడుతూ వుంటారు, తరుచు.

ఆ రైతులతో నాకు పరిచయమే లేదు గాని, మహేంద్రవొాడ రాయవరాల మధ్య, అన్ని పొలాల్గోనూ దిమ్మలే, అన్ని దిమ్మలమీదా అరిటిచెస్లు, చాలామట్టుకి.

చాలుచా లంటూ వుండినా, అరవై డెబ్బయి. ఆకులు కోశారు, ఆవేళ బుచ్చిరాజుగారు.

మహేంద్రవాడలో, తను మేనత్తగారి యింటిదాకా మోసుకువచ్చి, అప్పుడు నా బుజౌొన పెట్టారు ఆ కట్టు వారు.

మరికొంత దూరమున్నూ నా వెంట వచ్చి సాగనంవుతూ “సత్తి రెడ్డిబావని దిద్రినఖ్టే నన్నూ దిద్దాలి. నాకున్నూ మీరు గురువులే” అన్నా రాయన.

తరవాత యెప్పుడు పిలిచినా, యెవ్ప డెనరితోనున్నూ నా మాట తెచ్చినా *గ్సరువుగారు” అనేకాని, పేరుపెట్టి పిలిచియెరగరు, ఆయన నన్ను.

“ప్రాప్తవ్య మర్ధం లభతే నునుష్యః”

మనిషికి, రావలసింది రానేవస్తుంది, అప్రయత్నంగా.

ఒక్కొక్కవ శు; ప్రయత్నమూ ్రాప్తవ్యతొ యేక కాలాన సమకూరుతాయి, సత్యం గ్రహించ కశ*నా ప్రో అనుకుంటాడు, మనిషి.

అయితే, ప్రయత్నం లేకుండా ప్రాప్తవ్య మయినా అన్నప్పచూ లభిస్తుందా, అంబే, దృఢంగా చెప్పడం కష్టం.

ఇక్కడ వూపాకి కంటే, శా,స్త్రానికే బలం యివ్వడం మంచిది.

ఏమంట?

ఊహా ఒక్కడికి మాత్రమే సంబంధించినది.

శాస్తం, అనేకుల వూహలకూ, పరిశీలనలకూ, చర్చలకున్నూ పరిణామం.

ఆది కొంత అయినా సంస్కారం వుంకు గొని, చదువుకున్నా అవగాహన కాదు.

చెప్పవచ్చిం చేమిటంటే? దీనివల్ల, విస్తరాకులు కావలసినప్పుడల్లా రాయవరం వెళ్ళడానికి నా శవకాశం యేర్చడింది. రాయవరం వెడుతున్నానంకే అరిటాకులకోసం అనీ, అరిటాకులకోసం అంటే రాయవరం వెడుతున్నాననీ మౌ వాళ్ళకి నిశ్చయజ్ఞానం యేర్చడిపోయింది. ఏమయితే యేం, అరిటాకులో భోజనం చేసే సుఖమూ, విస్తళ్ళు కుట్టవలసిన అగత్యం తప్పిపోనడమూ సంభవించగా, నేను రాయవరం బయలుదేరితే నిషేధించకుండా వూరుకుంచూ. వచ్చారు, మూ నాయనగారు, ఆసలు సంగతి తెలియదు కనక. “*ఇందుకోసమున్నూ. వచ్చా”నంళే. చాలు, పాలికాపునో (ఫెస్సులో మనిషినో వంపి ఆరిటాక్సులు తెప్పించి యిచ్చేవారు, రెడ్డిగారు. బుచ్చిరాజుగారున్నూ కొడవలి పుచ్చుకుని బయలుదేలేవారు, తరుచు నా వెంట. ఇలా. కొన్ని వారాలు గడిచాటప్పటికి, మహేంద్రవాడ రాయవరాల మధ్య, ఆరిటాకులు కోసుకోడానికి నాకే స్వాతంత్ర్యం యిచ్చేశారు, చాలామంది. రైతులు, నేను సిద్దాంతిగారి కుమారుణ్లని తెలియడమే యిందుక్కారణం, వా ప్రజ్ఞ యేమీ లేదిందులో. సరిగా యీ సమయాన, మహేంద్రవాడ గగ్రామకరణం ముంజులూరి నేంకట రామయ్యగారు,.. నిత్యమూ. పురాణం... చెప్పేంచుకోదలిచి తను. గ్రామంలో ప్రవేశ పెట్టుకున్నారు, మా చిన్నన్నగారిని. అప్పటికే నూ పెద్దన్నగా రావూళ్ళో వుంటున్నారు, స్వగ్భహాన. అయితే, పురాణధోరణీ లేదు, ఆ రుచిన్నీ లేదు ఆయనకు, బొత్తిగా. | జాతకాలు చెప్పీ రాసీ తమ ఫ్రొస్తావిక చాతుర్యం కవపరిచీ పెద్దపెద్దలను మెప్పిస్తూ వార్షికాలు సంపొదించుకు నీవా రాయన, ల్‌ వం తమ వూళ్ళోనే వుండినా, మా పెద్దన్నగారు పురాణం వెప్పడం పెట్టుకోకపోడంవల్లనే కటరామయ్యగారు మా _ చిన్నన్నగారిని తీసుకువెళ్ళారు. దీంతో నాకు కొంత స్వేచ్చ దొరికింది, ఇంచ్చో. మౌ చిన్నన్నగారు సద్దుబాటు చేస్తూ వుండిన సాంసారిక ఇందుకు నేను చాలా సంతోషించాను. మిక్కిలీ వుల్లాసంతో రచనావ్యాప స లా ససంగం యెక్కువ చేసుకున్నాను; కావి యెప )డూ అనుకొని విఘాతం ననచ్చిపడింది. నామీద, అకస్మికంగా. ' ను, మా నొాయనగారు నా విషయమె ఆస్తే వ నాటే పొ మి ఆశే పట్టించుకోడం లేదనుకోడం ఉండుండి, వైదిక నూర్గనిషృతో నామీద చర్రునునడం మానలే దాయవ. మొత్తానికి నా పాట్లు నాకు తప్పలేదు. శ్రీపాద సుద్రవ్మాణ్యశ్యాష్తు

ఎక్కడికో పొరుగూరు. వెళ్ళారు, మా నాయనగా రొకమాటు,

నేను వద్యాలు కట్టడంలోనే మునిగిపోయాను, ఆ షష్టీ గడీియలున్నూ,

“మీ నాయనతో నీకు ప్రతివొదం యెందుకూ? కుల విద్యలు నీ కంటుతూనే వున్నాయి గదా, అవంళే నీకంత ద్వేషం యేమీ” అనడిగారు మూ అన్మగారది చూసి,

“విద్య లంటడం వేరూ, రుచి వేరూను. తెనుగు కవిత్వం అంటే వారి కంత ద్వేషం యేమీ? తమకు ఆ రుచి లేకపోతే నా కీరుచి లేదని యెందుకు సరిపెట్టుకోరూ?” పంచాంగాలు చెయ్యడమూ, జాతకాలు చెప్పడమూ, తన్మూలంగా వార్షికాలు సంపాదించుకోడమూ నా కిష్టంలేదు. తెనుగు కవిత్వం చేసేన్నీ నే నొమాత్రం సంపాదించుకోగలను” అని బదులుచెప్పా న్నేను.

మా అమ్మగారది మా నాయనగారితో చెప్పారు.

*క్సులవిద్యలే నేర్చుకోవాలం కే, అసలు చదువే అంటకపోతే, యేమిటీ చెయ్యడం? ఆదిలో, వాణ్ణి యింగ్లీషులో వ్రవేశపెట్టి వుంకే మీకీ బాధ లేకపోవును గాదూ?”” అనిన్నీ అడిగా రామె,

పెద్ద వ్యవసాయదారు కూతు రామె.

కంభంపాటి మీనయ్యగారి వ్యవసాయం, అ ప్రాంతం కమ్మవారికీన్నీ ఆదర్శం.

ఆయన జొన్నచేలో వడిసెల చేతబుచ్చుకుని మంచెమీద వుంళే, ఇరుగుపొరుగు కమ్మవారున్నూ నిశ్చింతగా వుండేవారు, తనుచేలమీద కూడా పిట్టలు వాలబోవని.

ఆయన తండ్రి వట్టాభిరామశాస్త్ర,గారు మంచి శాస్త్రవేత్త

తమ కుమారుణ్ణి - అంటే మీనయ్యగారిని వేదవిద్యలో ప్రవేశ పెట్టారు, పట్టాభిరామశొ,స్త్రగారు.

కాని, వేదం మీద రుచిలేక న్యవసొయంలో ప్రవేశించారు, మీనయ్యగారు, స్వాతంత్ర్యం వచ్చాక.

అంచేతే “యే విద్య అయితేనేం” అన్న నా తపన అర్ధం చేసుకోగలిగారు, నూ అమ్మగారు.

మా నాయనగారు మాత్రం సరిపెట్టుకోలేకపోయారు.

తరతరాలుగా, అవిచ్చిన్నంగా వస్తోంది నూ యించో వైదికవిద్యల ప్రావీణ్యం.

అవి తప్పించుకోవడం యెలాగో మా నాయనగారికి అర్ధం కాలేదు.

అంచేతనే “ససేమిరా” అనడం వారు.

మా అమ్మవారి సలహా ఆ(గ్రహకారణమే అయింది వారికి.

“క్సలవిద్యలు పనికీరాకపోతే, వీడిచేత, ప్లీడరుగుమూస్తా వని చేయిస్తాను; గాని తెనుగు కవిత్వం చెయ్య”నివ్వనని నన్ను పోలవరం వంపేశారు, చివరికి వట్టుపట్టి.

మా నాయనగారికి ముగ్గురన్న లుండేవారు.

వారున్నూ విద్వాంసులు.

కులవిద్యలన్నీ నేర్చినవారు.

వారిలో 'పెద్దలిద్దరూ నిస్స్పంతుగొ చనిపోయారు.

మూడో ఆయన - అంక, మా నాయనగొరికి సన్నిహిత జ్యేష్టులయిన చలమయ్య శాస్త్రిగారు, మా నాయనగారు పొలమూరిలో ప్రవేశించినట్టే వెళ్ళి పోలవరంలో ప్రవేశించారు.

పోలవరా లీ ప్రాంతాన చాలా వున్నాయి, వొక్కొక్క వుపసర్గతో వ్యవహరించబడుతూ.

మౌ పెత్తండ్రిగారు ప్రవేశించినది రెడ్డిపోలనరం.

మొన్న మొన్నటిదాకా అదొక రెడ్డిసంస్టానం రాజధాని.

ెద్దకొడుకులు పెద్దలయి, వైదిక విద్యల్లోనున్నూ సెద్దలయి - దైనవశాన అకాలమరణం వాతబడగా, విర్తక్తి వుట్టి మా పెదనాయనగారు, కడసారపు కొడుకు సోమప్పని ఇంగ్లీషులో ప్రవేశపెట్టారు.

అది చూసి “తోటికోడలి కాడుకింగ్లీషు చదువుతున్నాడే, నునవాళ్ళలో వొక్కడికిన్నీ అది లేకపోయిందే” అంటూ మా అమ్మగారు కొన్నాళ్ళు బాధపడ్తం నాకున్నూ తెలుసు.

అయితే, మౌ సోనుష్ప చదువు థర్జుఫారంతో ముగిసింది.

అయితేం, అతనే నయం, నా చదువు మూడో తరగతితోనే ముగిసిపోయింది, నురి,

కులవిద్యలు నేర్చుకోకా, పెద్ద వుద్యోగాలు దొరకడాని కగత్యమైన పెద్దచదువు అంటకా, చివరికి ప్లీడరు గుమాస్తాగా చేరాడు మూ సోమప్ప.

అప్పటి ఆ వూరి పెద్దప్లీడర్లలో ఆచంట వేంకటరావుగారొకరు.

మంచి సరసు లాయన.

మూ సోమప్ప వారి దగ్గిరే గుమాస్తా.

మౌ నాయనగారు, వేంకటరావుగారికి ఉత్తరం రాసి నన్ను మా సోనుపష్ప దగ్గిరికి పంపించారు.

అప్పటికి మా పెద్దక్కగారి కొడుకు మల్లాది బుచ్చివేంకటరావు ఆ వూరి మిడిల్‌ స్కూల్లో యింగ్లీషు చదువుతున్నాడు.

నన్ను వాళ్ళ యింటో వుండనున్నారు, మా నాయనగారు.

ఖర్చులకోసం మా నాయనగారిచ్చిన డబ్బులో కొంత ఖర్చు పెట్టి రాజను హేంద్రవరంలో వొక కమీజీ కుట్టించుకుమరీ వెళ్ళాను, పోలవరం నేను,

ఇప్పటి షర్టులనే అవ్వడు కమీజు లనేవారు.

అక్కడ నే నుండినవి వదిహేను దినాలు.

మా సోమన అవసరమైన కాగితాల కన్నిటికీ నా చేత నకళ్లు రాయించేవాడు.

వడ్డీలు కట్టించేవాడు.

చీట్లు రాసి యిళ్చి వకీళ్ళతాలూకు లా వుస్తకాలు తెప్పించేవాడు, ఇప్పించేవాడు.

రికార్డుకల్టు తప్పకుండా మోయించేవాడు, కోర్టుకి.

కులవిద్యలకం టే లక్షరెట్టు వెగటనిపించింది, నాకది.

సహజంగా, వొక రుచి వున్నవాడికి మరో రుచి గల పని అప్పగిస్తే యేదీ అలాగే వుంటుంది, లోకంలో.

అదే తప్పనిసరి అవుతూనూ వుంటుంది, వొక్కొక్కడికి.

స్థృతంత్రులకే యిది తప్పదు గదా, అప్ప్వతంద్రుణ్లి నా మాట చెప్పే జేమిటీ యింకః

అయినా, పగటిపూట ప్లీడరుగుమస్తా పని చేస్తూ రాత్రిపూట పంచాంగం చెయ్యమని ఆజ్ఞాపించలేదుగా మా నాయనగారు? అందుకే సంతోషించా న్నేను.

కొని, కొత్తబాధ వొకటి పట్టుకుంది.

మౌ పెద్దక్కగారికి, మా చిన్నన్నగారిమీద వల్లమాలిన అభిమానం మొదల్టుంచీ.

ఏమాత్రం సందర్భం వచ్చినా ఆయన్ని మిక్కిలీ భూషిస్తూ వుండే దావిడ.

అంతటితో వూరుకోక, ఆ భూషణ పూర్తికాగానే, నన్ను దూషించడమూ, యీసడించడమూ ప్రారంభించేది.

విస్తరిలో అన్నం పెట్టి, పరిషేచన చేశాక ప్రారంభించే దది.

బ్రాహ్మణ,స్త్రీలకు తమ కిష్టంలేనివారిని పీడించడానికి అదొక గొప్ప్చతరుణం,.

వొట్టప్పుడయితే, సాధింపు మొదలయేటప్పటికే అవతలి కుడాయిస్తాడు మరి, అవతలివాడు.

అయితే, నాయీ బాధ మరో విధంగా పరిష్కారం అయేది.

మూ సోమప్పకి, మా పెద్రన్నగొరంళే మిక్కిలీ యిష్టం.

మౌ చిన్నన్నగారిమీద బహాద్వేషమున్ను.

ఇంకేం?

మౌ చిన్నన్నగారిని, ఇంటో మా పెద్దక్కగారు ఆకాశాని కెత్తివేయడమూ, బయట మా సోమప్ప పాతాళానికి తొక్కెయ్యడమూ అవ్యాహతంగా జరిగిపోయేది.

అదొక వింతగా వుండి, నొకు క్లేశం తప్పించేది.

కాని, తూకం సరిపోతే మౌత్రం నాకేమి లాభమూ, నా కవితావ్యాసంగాని కెలాగా విఘాతం తప్పనప డు?

మొత్తానికి “*పురాకృతం” అనుకోడం నొక్కే వుపశమనం నాకా రోజుల్లో.

తెల్లవారింది. మరో వ్యావ్వత్రికి వీలులేదు కనక, ఆఫీసులో కూచునా నొకనాడు. నేను. న్‌ + వెళ్ళి ఆఫేసులో ౬

ఒక కక్తిదారు వచ్చాడు.

పెద్ద స్టితిపరు డాయన.

స్రితికంటే వట్టుదల యెక్కువ, ఆయనకు.

నూరు రూపాయల కాగితం ఆయనకొక చిళ్ళపెంకు.

తన మాట నెగ్గాలి, అందుకోసరి సంచులు గుమ్మరిస్తా డాయన.

ఒక దావాలో వసూలయిన డబ్బు పట్టుకువెళ్ళడానికీ, వొక ్రోవోటిమీద దావా పడేయించడానికీ వచ్చా డాయన, ఆవేళ,

ప్లీడరుగారు జపంలో వున్నారు, అప్పటికింకా.

చౌ గోము కూతా రాశేవింకాం వడిపోవాట నాడి బుట్లన్నూ టమటమో (ఈ మాట అన్నను. తాయన థన వాయును అధినమిాచాతు)” అయిపోవాలి. ఆయితే లాశీనారు మవ ప్లీకరునాలికి స్నేహతునము ఆయినా సన వాచా. వడిపోఎలపిందే అని చుండి అంటూ. కారకాలు చాచచన్సి శౌంవచూ. వెళ్ళిసోయా. తాయ.

శువాతు. వృవనేుం వడిసిచపల కస్టయాని స్రోనోటు మీక స్లైయింటు శాఖువ. బవాతతిను ఎట్టుబనినము. మొంవచె.

“ఎనన సరాలు దుమ మ్మ వనే రాశాను. వెంటనే స్లైెయియి. అదె వోయికి ముప్పు కగాన్న్ను. వెంటనే అటే స్లీవమూరి. కళ్ళలతేటుట్టున్నూ ఇజ్లమీవ. వెట్టైము. జె కన సైటు చా సేనాకా మా పోపుని అనుకి రాతుథా చెయ్యనుని వట్టైషం ఇపన అమ్ముచాచక్‌ మొమ్ముకుంటూచూ కాచచ్చా మము

న; యు సాచున్నా మొొమొవళ్టై. పేడ ముుము అనములోక వచాడు. వారితమ్ముంటూ. అనే మొరటు చాశాను. వచా న

చామ యముటెస్‌ అంటూ. వన్వైజ్ళుయినా. గాడున.

ము అపానంతా చపాను.

అము మొన వచం అటునునుంథి అ కాతాల బక మ కొట్టు మోలువసోయి. కవానున్నా రాతను.

మా వమ్ము ఎన్వామె

అమా ఇస్తయా. ఇకాధులో శాచనున్లాలుటు

సైనా నామ్యుంచాలు నువు శప అదా చోసువున పితినా ఇసనా వకాంశవా మౌాట్టాతుతన్నాము.

ననన స

సము సు ఇంటు ను ఇక వస్తాను కాది మనవు పమ్మి మౌట్వాతుమన మును వానా పము ఆజ్తం్షలంటో కోరుకో. కజ్చయ్యుడాదికి స్టా వున్నాను ఇంతక అము ము నప్పచ్చా పువువ త్పంనునన ర ాాావామూాా

విగ్షక్ష్యం చెయ్యడం మంచిదో అళోచించుకోండి అన్నారు ప్లీడరుగారు, కక్రిద్రారుతో.

అ కకద్రారు. ముఖకవళిక యిప్పటికీ వాకు లాగా ల్ఞానకం.

“ఆయివాపర్సే. వరేపెయ్యండి అన్నా డాయవ్కు ముందు.

వక్సుకి చూస్తూ ఆలోచించాడు. తరవాతు

అన్నీ పలవో చేుమటిం అవకూరు, ఇటు తిరిగి

ఎఖమ్యులు. దండుగ. కపి తీరదు. అయన వాక స్నేహితుడు, విజమే. నేను వృత్తిరర్మం పాటించుకోవాతి, మీకు. దద్రోవాం చెయ్యనా”. అని వూరుకన్నారు,

ప్లైయింబు.. చేతనట్టుకు. ముంచున్నాడు. మూ పోమవ్పు లెల్లించి చూస్తూ.

శ్రోధం. విముగయింది. విముగు కంగారయించి. కంగారు. గొలుగుడయింది, నాలుకుడున్నూ “పడి రూపాయలు. పుచ్చుకుని చెల్లు రాయించండి పోన్‌ అన్నమాట అయిపోయింది. కక్తివారుకి. చివరికి

పైన వ్యాయాధికారి వుంటాడు. అయితే అయనా మనమష్యమూత్రుడేదా? వ్వేషమాము.

కోన్ముమంచి. మళ్ళీ బయటికి వచ్చేవన్న్‌ న్మమూ కాచు అధర్శమూ కాదు, తూఖవమూ. వారిద్యమూను.

ఉండుండి. వెనకటి వానా లావతు వామ్ము వుచ్తుకున్ని మా పోమువ్వు శీరవయ్యా వాకమమా మాపాయల అవామతీ చు వెళ్లిటోడూడా కకేద్రారు

కాది. అది వా చేతిలో వడ్తం కాండ వరి మీర విద్తెట్టుంది వాకు

అబ్బుబ్లాగ వాలను దబ్చులు చేతిలో వడుతూ వుంటే కదితావ్యాసంగం చచ్చిపోదూ, వాన్లు వెబ్చ్దనొ అయీ అ కొతి కలం వుచ్చుకున్నన డు తల తిరిగి చెయ్యి వాతికపోయుండి.. వాకు.

ఆ వాతి వాకు విర పటుతేమి. మూ వము

మెక్‌ వనవ్వునటెంచి. కవత్తిపోజదారు తోంత్తోన మేము

ఇన్నీ ముది యుజా వుండగా “సన మామే వెంటనే యింటిక్‌ తొ అది మా వాయవనాచి. కార్డు

ఎవజండ. అన్నారు. క్రీడయముూతు. తముకున్నూూ. కాల్లు నవ్తుందని వెబుతొ.

వాయమొ. అర్దం కాశేదు

శరుునాలు. పాదందంచాతి కాదాసు”. అనుకున్నాను.

అమమూయా - జ్ఞాాకాజటాను - ల!

ఆ రాశ్రే పడవ యొక్కాను. కలుసుకున్నారు.

ఎందుకో మందహాసం చేశా రాయన.

“పం, వచ్చేస్తున్నావేంం” అనిన్నీ అడిగారు.

జరిగింది చెప్పా న్నేను.

“వెర్రిబ్రాహ్మడు” అంటూ నొకమాటు నవ్వేసి “తెనుగు కవిత్వం మీ కుటుంబ సంప్రదాయానికి మచ్చ అయితే, ప్లీడరు గుమాస్తా పని భూషణమౌా అనడిగా న్నేను. గుక్క తివ పకోలేకపోయారు మీ నాయనగారు. 'ఇది. మీరు ద్వేషించడం కిందే లెక్క అవుతుంది. అవతలివైపున కూడా ద్వేషం పుడుతుంది చీవరికి తెలుసా” అనిన్నీ అడిగాను. అప్పుడే నా యెదళే నీకూ ప్లీడరుగారికీ కార్డులు రాశారు, మీ నాయన. గ్రామనౌకరుచేత. నేనే పోష్టుకి పంపించానవి” అని వివరాలు చెప్పారు వేంకటరాజాుగారు.

“నిరాఘాటంగా. యిక నేను కవితాసాధన చేసుకోవచ్చునటనాగో అనడిగొను, పీనిమీద నేను.

నా వుద్దేశం, మీ నాయనగారు, ఇక చూసీ చూడనట్టుంటూ వుంటారని. నువ్వయినా, మోతాదు తప్పకుండా మసులుకోడం మంచిది” అని బదులు చెప్పా రాయన.

*గ్గొప్పవాడి వయిపోవాలి నువ్వు, సగంసగం అయితే వొప కోను, తెలుసాగో అంటూ 'ముందు ముక్తాయించి, దారి పొాడూగునా నా కుల్లాసం కలిగిస్తూనే వృండినారు కూడొ ఆయన,

నా కవితావ్యాసంగాని కెక్కువ అవకాశమే దొరికింది, పోలవరంనుంచి వచ్చాక.

ఎంత నిషేధించినా నే నది నూనకపోడమూ, మొ చిన్నన్నగారి పితూరీలు తప్పిపోడమూ, కొత్త పంచాంగాలతో మా నాయనగారికి వార్తికాలకోసం తరుచు సంచారం చెయ్యవలసిరావడమూ యిందుక్కారణాలు.

పద్యం తప్ప వొక్క బంతి అయినా వచనం రాయలేదీ అనకాశంలో నేను.

అ పద్యాల విషయంలో వొక వింత సంగతి.

నొకా దినాలలో, వొక్సు అయివాపురపు సుందర త్రమే కవితాప్యాసంగ ? వొక్క పురపు రామయ్యగారితో మాత్ర

అదయినా, రాయవరంలో కలుసుకున్నప్వడే.

అయితే, ఆ కొద్దిపాటి సాహచర్యంలోనూ కవిత్యం విషయమె యేమి శుమిటో సలహాలు చెప్పారు, నా కొయన. లొ హ్‌ విషయమై

ఏదో పూర్వవృత్తం వొకటి పుచ్చుకుని, వేంకటరమణ వృత్తం అంటూ పేరు మౌర్చి, తమ గ్రంథాలలో ధారాళంగా వాడుకునేవూ రాయవ

180 శ్రీపాద సుద్రహ్మల్యశా్తు

“ఇలాంటివి నేనింకా చాలా కల్పించా”నంటూ మరికొన్ని పేర్లు చెప్పా రొకవాడు, నాకు,

1. హీందూనూత నృత్తం.

2. విక్టోరయా వృత్తం.

3. లాలా లజపతిరాయి వృత్తం.

త్త సురేంద్రనాథ బెనర్జీ వృత్తం -

ఇత్యాదిగా అవి పన్నెండు,

ఇవే నాకియ్యగా *వారకాంతో నాటకంలో చొప్పించేశా న్నేను.

పాతది సరిగా తెలియకపోడమే యీ వ్రవృత్తికి కారణం.

అయితే యూ వ్యామోహం నాకా నొక్క నాటకంతోనే చెల్లిపోయింది.

ఆయన చెప్పిన రెండోసలహా, నాటకం అచ్చునేయించనుని.

“కాగితాల వెల తెచ్చి యిస్తే తక్కిన బిల్లు నింపాదిగా తీర్చుకునే పద్దతిని, వ్లుస్తకం అచ్చువేసి యిస్తా”మన్నారు సత్తిరెడ్డిగారు.

ఆ ప్రారంభావస్తలో నాకంతా పొంగే, అంతా వుత్సావహామే.

సరదా పుట్టింది.

అది తలమునక లయింది.

“కవీశ్వరుళ్లయిపోయాక యింకా మూలపడి వుండడం యేమిటీ*” అంటూ ఆత్రం ప్రారంభం అయింది.

అవ్వ డప్పుడు జొతకాలూ అవీ చెప్పి నేను సంపాదించింది మొత్తం నా సొంత డబ్బు మా అమ్మగారి దగ్గిర యాలైై రూపాయల దాకా వుండింది, ఖర్చు అయింది పోగా.

చిన్నదో పెద్దదో వొక మొత్తం నా దగ్గిర అంతకాలం నిలన వుండడం అప్పుడే - నేటివరకూ మరి తటస్ట్రించలేదు.

లేదని విచారమూ లేదు.

కవిత్వం ప్రారంభించాను, అంతే, కవితావ్యాసంగానికి భంగం రాకుండా దినాలు గడిచిపోతే *చాలునన్న దృష్టీ యేర్పడిపోయింది, స్టీరంగా నాకు.

“ఒక్క. వద్యం కడితీ చాలదూ, వంద రూపాయ లెందుకూ"” అని అప్పుడూ *నాక వాక్యం చాలదూ, వెయ్యి రూపాయ లెందుకూ” అని యిప్పడూ నా త్సపీ. లా ఇది అన్నం పెట్టదు నిజమే; మరి, యిది కలిగించే ఆనందం యొన్ని కోట్లయినా డబ్బు. కలిగించగలదా?

అసలు, డబ్బుకీ ఆనందానికీ సంబంధం యేమిటీ?

డబ్బు భౌతికం.

ఆనందమేమో ఆధ్యాత్మికం.

ధనికు లనుభవించేది ఆనందం కాదు, సుఖమైనా కాదు, లాలసత అది.

డబ్బు అంతస్టుని బట్టి అది పొచ్చుతూ వుంటుంది, తగ్గతూనూ వుంటుంది, గాలి విసురులాగ.

ఆనందం అలాకాదు, అందుకోగలిగితే దానికొకశే సాయి.

కవిత్వంలో అధికార తారతమ్యాలూ, కవులను లోకులు చూసే చూవులోనున్నూ హెచ్చు తక్కువలూ వుండవచ్చుగావి, కవులయినవా రనుభవించే ఆనందం మూత్రం అందరిదీ నొక్కళ్షే, రాశిలో.

ఉపనిష ద్వేత్తలకూ, యోగులకూ యే ఆనందం కలుగుతుందో ఆ ఆనందానికి సబ్రహ్మచారి అది.

ఆ ఆనందం గ్గుర్తించుకోగలవారికీ అనుభవించగలవారికీ పాంసారికదృష్టి తక్కువ అవుతుంది.

అంటీఅంటని స్థితి అది.

కవి అయినవాడి అంతస్సు, అదిగో, అది.

అంటే, భౌతిక జగత్తుకి అతీతుడు కావడానికి వీలులేదు కనక, కవికి లివతా వుంటుంది, క్రాంతదర్శి కనక నిర్లిపతా వుంటుంది.

కాగా కవి అయినవాడు, పంచభక్ష్యవరమాన్నాలూ ఆరగించగలడు, పచ్చిపులుసు మెతుకులూ తినగలడు సమంగా; కాని క్రాంతదర్శితకు సంబంధించిన ఆంతరదృష్టి ఉద్చుద్దం అయిందా, ఆ రెండింటిమీదా కూడా ఆస నిలన దతనికి.

ఆ అవస్త అవగాహన చేసుకోలేక వ్యసనం అనుకుంటారు కవిత్వం, కొందరు.

అది శుద్ద భౌతికదృష్టీ కలిగిస్తుందనిన్నీ అనుకుంటారు, కొందరు.

మానన శక్తులను అది అణచివేస్తుందని అనుకునేవారున్నూ వున్నారు, కొందరు.

అడ్జానం అది పూర్తిగా.

విషయం తెలియక అనే మాట అది.

కవిత్వం అనుభవించలేనివారు చెయ్యవలసిన ఆరోపణ అది.

కవి అయినవాడి. జీవన సరణి పరిశీలించి అవగాహన చేసుకోలేనివారున్నూ పడవలసిన భ్రాంతి అది.

“దిగిరాను, దిగిరాను, దిగిరాను భువికో అన్నారు, కృషశా,షీ, అవ)గారు.

అర్దం కాలేదు చాలముందికీ, అదీ న్నారు, కృష్ణశాస్త్రి, అన్న

“ఎంత పొగరూ?” అనుకున్నారు, కొందరు “పెద్దలు,”

రియాలిటీకి దూరమైన ప్రవృత్తి" అనుకున్నారు, ఎందరో “విమర్శకులు.

అన్నగారి భొన్నత్యం అందుకోలేని మాటలవి.

“కృష్ణశాస్తు” అన్నది, వ్యవహారం.

కవి ఆయన,

మవోకవి,

కనకనే ఆ మాట అనగలిగారు, అన్నగారు.

ఉన్తా నృషిః కురుతే కావ్యమ్‌”

బుషీ కానివాడు కవి కాడు.

బుషి అంటే ముక్కుమూసుక్కూచునేవా డనుకుంటారు, జనులు.

బు, కవి అంటే, కవినీ అలాగే అనుకుంటారు.

అనుకుంటా రేమిటి, అంటున్నారు.

కవిని “సోమరి” అనడందాకా వెళ్ళిపోయారు, వారు.

ముక్కు కాదు, బుషి మూసుకునేది, కళ్ళు.

కళ్లు అంపే చర్మచక్టువులు.

బుషికే కాదు, అందరికీ వుంటాయవి, వాటినిబట్టి కాదు, న్యవహారం.

శుద్ద భౌతికాలు, అవి.

కనక, భౌతిక జగత్తే కనవడుతుంది, వాటికీ.

భౌతిక వాసనలే రేపెడతా యవి.

బుషికి - అంటే కవికి - ఆంతరదృష్టీ వుంటుంది, బహౌ నిశితం అది.

చర్మచక్టువులు మూసుకుని ఆ అంతరదృష్టితో చూస్తాడు కవి.

అదే క్రాంతదర్శనం.

లోకాలోకాలన్నీ దాని వరిధిలోనే.

అవి చూడగలిగినవొడికీ - అంశ - సత్యం శివం సుందర మున్నూ అయినవి చూడగలవాడికి, ఇక్కడ యేం వుందీ ఆకర్తించగలినేదీ?

అన్నగారు “దిగిరా” నన్నది ఆ వరిధిలోనుంచి.

వారు గ్ధాస్కోపంచెలు కట్టుడమే కనిపిస్తుంది, జనులకు.

పరిసరాలు చూస్తున్నట్టు వుంటాయి, వారి చర్మచక్రవులు.

వారి ఆంతర్యం మౌత్రం ఆ దిగిరాని స్టీతిలోనే వుంటుంది.

“సంవత్సరాని కారువేల రూపాయ లిచ్చుకుంటాం, కొనాలంటే అడ్వాన్సుగా యిచ్చుకుంటాలో అంటూ నచ్చి రైతులు వన్ను తొందరపెడదుతున్నారు: గొని, ఆ మహానుభావుడు మద్రాసునుంచి దిగిరొడు;, భూములు అనురకం చేసుకోడానికి” అన్నారు వారి బంధువుల్లో వొకాయన, ఉత్తరాలు రాసిరాపి, విసిగివిసిగి.

ఏం, డబ్బు వేదా అన్నగారికి?

కవితా సమాధిలో వుండినప్పుడు చేదే కాదు, అదిక విషమున్నూ.

అన్నగారిదాక్రా వెళ్ళనక్కరలేదు, ఏనూత్రం కవి అయిన వాడికిన్నీ వుంటుంది, మొత్తానికి డబ్బం కే యిలాంటి వెగటు.

పోనీ, మద్రాసులోనైవా సరిగా చూసుకుంటారా అన్నగారు వ్యవహారాలు, ఈ రైతులు అక్కడికే వెడిక్‌?

అదిన్నీ వొట్టిదే.

ఇక్కడ వుండినవారికి మద్రాసులో వుండినట్టు కనపడతారు. గాని, అక్కడా దిగిరాని స్థితే అన్నగారిది, మరి.

చెప్పవచ్చిం దేమిటంళకే?

నా నాటకరచన అవ్వడే పూర్తి అయింది.

ఆ వుండిన డబ్బేమో యెన్నాళ్ళనుంచో వుంది.

అంటే డబ్బు పొంగు చల్లారింది, నాటకం పొంగు వుద్భృతిలో వుంది, అప్పడు.

అంచేత నాటకం బయటికి రావాలనిపించింది; గౌని మళ్ళీ ఆ డబ్బు కూడుతుందో కూడదో అనిపించలేదు, వాకు.

మూ నాయనగా రూళ్ళో లేని సమయాన, నూ అన్ముగారితో చెప్పా నీసంగతి.

నా పరోక్షంలో యేమి జరిగిందో, మౌ వాయనగా రింటికి వచ్చిన మలీనాడే ఆ డబ్బు నా చేతిలో పెళ్టుశారుు నూ అమ్మగారు.

అది పుచ్చుకున్నాను, నడవలేదు, వురకా లేదు, పరుగెత్తేశాను, రాయవరం నేను.

వారం తిరక్కుండా మద్రాసునుంచి కాగితొలు వచ్చాయి.

మరో రెండు వారాల్లో అచ్చువని పూర్తి అయిపోయింది.

మల్లిడి సత్తిరెడ్డిగారు మొదటి ప్రతి ఆదరంగా నా చేతిలో పెశ్తుటప్పడు, దగ్గిరికి వచ్చి “మీరు కవీశ్వరులు - మీరు కవీశ్వరులు - మీరు కవీశ్వరులుూ” అంటూ మూడుమాట్ట్లు గొంతెత్తి అన్నారు నల్లమిల్లి సత్తిరెడ్డీగారు, మరిచిపోకుండా.

ఓః!

కవీశ్వరుణ్లీ కావడమే కాదు, నా పుస్తకం అచ్చువని పూర్తి అయేటప్పటికి అచ్చుపనులున్నూ కొంతకొంత నేర్చుకున్నా న్నేను.

అదంతా అనుకోకుండా జరిగింది, మొదట.

“పారి: ఓ”మ్మంటూ నల్లమిల్లి సత్తి రెడ్డిగారు నా వాటకం కంపోజు ప్రారంభించిననాడు, ఆయనతోపాటు సాయంత్రందాకా కేసు దగ్గిర తారట్టాడా న్నేను.

ఒక్కొక్క అక్షరమే సరదాగా తీశామ.

అది కంపోజు నేర్చుకోవాలన్న బుద్ది పుట్టించింది.

(శ్రద్ధపట్టి కేసంతా అర్హం చేసుకున్నాను, మర్నాడు.

నాటకం పూర్తి అయేటప)టికి, అ డా అక్కడా నొక్కా పీజీ చొప?న, యే డెనిమిది. వేజలకు వేళ కూర మంట కము చ చం

సెపు కలిపాను.

అక్కడి మెషీను చిలక (పెస్సు, నాలుగైదు మాట్లు సిరాకూడా చేస్తూవచ్చాను,

ఫారాలు మడిచాను.

అవిన్నీ కంపోజు చేశాను.

నా వృబలాటం చూసి పనివా రివన్నీ నేర్పారు.

ఇది చూశారు చెన్నుభొట్లు పెద్దసదత్యనారాయణమూర్తి గారు, సహించలేకపోయారు.

కవీశ్వరులు పనివాళ్ళతో కలిసి అలాంటి వమలు చెయ్యడం నుర్యాద కాదు. మౌాకున్నూ తలవంపుల వని అది” అంటూ గిజగిబలాడిపోయా రాయన, చాటుకి తీసుకువెళ్ళి వొకనాడు నన్ను.

మరొక రెనరయినా అలా 'రించివుం, ఆయన అనడం తెప్పించింది, వాకు. అంటే అలో దును, నవ్వు

ఛక్కుమని వచ్చేసింది కూడా, నవ్వు

గ్రంధరచవే_మరొకరిచేత చేయించుకున్న మీకు, ఇది అవక్తీర్తికరమే. మీ అంతస్టు వేరు నా అంతప్పు వేరూను. మీ అంతప్పు అందుకోడం ఈ జన్మలో

184 శ్రీపాద సుద్రహ్మణ్యశా్తు

నాకు సాధ్యంకొని వని కనక, నావల్ల మీకు అవక్తీర్తి రాదు, బెంగ పెట్టుకోకండి” ఆని బదులున్నూ చెప్పా నాయనకు.

వెకిలినవ్వు నవ్వుకుంటూ. వెళ్ళిపోయా రొయన.

దానికేం, పుస్తకాలు చేతికి వచ్చీరావడంతోనే అయిదారు పత్రికలకు *రెవ్య్యూగ” నిమిత్తం పంపాను.

ఆంధ్రవత్రిక వొక్కటి మాత్రం రెవ్యూ చేసినట్టు జ్ఞావకం.

“ఇతివృత్తం మంచిది. అచ్చు బాగుంది. కాగితాలు గ్లేజువి. సంఘసంస్కర్త లాదరించతగ్గ (గ్రంథం -” ఇదీ ఆ రెవ్యూ ధోరణి.

రచనను గురించిన మంచిచెడ్డ లొక్క అక్షరమున్నూ లేదు, అందులో, న్న అయినా *బొంబాయి పత్రిక నా కవిత్వం గుర్తించింది, చాలు” అనుకున్నా

ను.

అది యెలా వుండినా ఆ రెవ్యూ మూలాన పాతిక ముష్టయి ఆర్హర్గు వచ్చాయి.

వీ పీ ల విషయమున్నూ నాకు రెడ్డిగారే నేర్పారు.

రాజమ హేంద్రనరం వట్టుకు వెళ్లి చూపించగా రెండు మూడువందలు వుచ్చుకున్నారు, వర్తకులు.

దానా దీనా అచ్చు బిల్లు చాలానుట్టుకి చెల్లింది.

నాటకం వ్రతులు చాలామంది కిచ్చాను.

లేకపోతే, నేను కవీశ్వరుణ్ణని నలుగురికీ తెలియడం యెలాగా ఆ *శుద్దో పల్లెల్లో?

నూటికి తొంభయిమంది నన్ను పొగిడారు.

“ఓహో, కవీశ్వరుడయినా”వని వీపున్నూ తట్టారు కొందరు, ఆశించినట్టు,

అయిదారుగురు ముభావంగా నూట్టాడారు.

“ఎవరికీ చూపించకుండా. సాపాసీంచి ప్రథమరచన యిలా (వ్రకటించవచ్చా?” అంటూ మెత్తమెత్తగా మందలించారు, కూచిమంచి సాంబయ్యగారు.

*త్రప్ర (| లందరికీ వుంటాయి. అసలే చిన్నతనం, దానికి సాయం, కవిత్వంలో శిక్షణ యేదీ నీకూ; అనుభవం వచ్చిన కొద్దీ బాగువడుతుంది, రచన మాత్రం మౌానకు” అంటూ బాగా ప్రోత్సహించారు, తటవర్తి వేంకటరాజుగారు.

విచిత్రం యేమిటంటే?

ఆ ప్రారంభావస్తలో కూడా, నేను కవి ననిపించుకోడం సహించలేక యెంతో యీర్హ్య కనపరిచారు, ఇద్దరు ముగ్గురు.

ఏమయితే యేం, ఆదిలో వుండిన పొంగు చల్చారింది నాకు, అయిదారు మాసాలు గడిచాప్పటికి,

రకరకాల తవ?లకే నా నాటకం వుదాహరణ అని తేలింది.

ఇద్దరు. ముగ్గురు. గట్టిగా ఆశ్రేపించారు, హేళన కూడా చేస్తూ,

చాలొ పౌరుషం వచ్చింది, నాకు.

ఇప్పుడు చూస్తున్నాను, కొంతమంది, తము రచనలు కొందరికి చదివి వినిపించి తప్పలు దిద్దించుకుంటారు.

నేనూ అందుకే అచ్చు వేయించా నన్నట్టుయింది, నా పవి.

మరి, విశేషం యేమిటంటే?

“ఈ తప్పులు పట్టినవాళ్ళకే మనం తప్పులు పట్టా”లని అభినూనం పుట్టుకువచ్చింది నాకు.

రచన మానలేదు, పరిశ్రమ యెక్కువ చేశాను.

సొంతానికే కొన్ని తప్పులు తెలిశాయి.

సహృదయులు కొందరు చాలా సంగతులు చెబుతూ వచ్చారు.

ఈ స్థితిలో వొక విశేషం జరీగింది.

సాయంత్రం దీపాలు పెట్టవేళకి రాయవరంనుంచి నే నింటికి వచ్చాను.

గుమ్మం. సమీపించాటప్పటికి అరుగుమీద కూచుని వుండిన వృద్దు డొకడు అమాంతంగా దిగి వచ్చి గుచ్చి కౌగరించుకున్నాడు నన్ను - “కవిత కల్షిన రాజ్యాధికారమేల?” అంటూ.

చూస్తునుకదా, చిరపరిచితుడే ఆయన.

పామర్రు కొపురస్టలం ఆయనది, కమ్మదొరగారు.

చుట్టాల యింటికి తరుచూ పాలమూరు వచ్చేనా రాయన, అ రోజుల్లో.

తెనుగులో. చెప్పకోతగ్గ పాహిత్యజ్ఞానం లేదు; గాని మంచి పురాణధోరణీ మాత్రం వుండేది.

పద్యం యొత్తుకుం టే యెంతో పొంకంగా చదివేవారు.

వక్తృత్వమున్నూ చాలా మంచిది, ఆయనది.

ఎదటివాడికి మాట తొణకనిచ్చే రకం కా దాయన.

జొతకాల పిచ్చి నుహా వుండే దాయనకు.

పాలమూరు వస్తే భోజనభాజనాలు మాత్రం చుట్టాల యింటా, నిరంతరగోప్టి మూ యింటాను.

వాచాటులంపటే మహీ మంట నూ వాయనగారికి కావి ఆయనతో మాత్రం గంటలకొద్దీ కూచునేవారు.

ప్రశ్న లడిని వ చాలాకూస్నీ' మౌ అన్నలతోపాటు నన్నూ పరీక్షించి వుండివా రాయన,

తరవాత మౌ అమ్మగారు చెప్పారు, నేను రాకపూర్వం జరిగిన సంగతి.

నా వపసావన రాగా * వ ణి నాయనగార్వ “నిరుత్సాహంగా. * కవిత్వం. వెర్దిలో. పడ్డాడు” అన్నారుట మా

“ఏమిటీ” అంటూ యెగిసి గంతువేశారుట ఆయన, ఆ మూట విని.

“చాలా. చల్లని కభురు విన్నాగనంటూ సంబరపడ్డారుట.

“కవి కావడం పూర్వజన్మలో మహర్షి అయివుంళనే” అంటూ నిర్వచించారుట.

“కనకనే, కవి మూడు లోకాలూ చూడగలడు” అంటూ నిర్దారణ చేశారుట.

“వఏద్సీ మీ అబ్బాయి వూహించినట్టు మీ రూహించండి, చూతాం” అంటూ పందెం వేశారుట.

“సిద్దాంతిగారూ, నేటికి మీ పూర్వుల తపస్సంతా ఫలించింది. మీ కడువున వంశోద్దారకుడు వుట్టాడు” అంటూ మెచ్చుకున్నారుట వెళ్ళివెళ్ళి.

“ఇవాళ చిన్నతనం, ప్రాఢవయస్సు రానివ్వండి, మీవాడు నోహో అనిపీంచుకుంటా డెక్కడికి వెళ్ళినా. అతని పేరు శాశ్వతం అయిపోతుంది. అతని సూక్తులు వేదవాక్కులుగా మననం చేసుకుంటూ వుంటుంది లోకం” అన్నారుట.

నన్నయ్య, తిక్కన్న, యెగ్రన్న, పోతన్న - మొదలైన మహాకవుల గోష్టి ఆయనకు తరుచు.

కవిత్వం అంక యేమిటో ఆయనకు తెలుసు.

అలాంటి రసికు లాయన, నిండు కుండాను, వోటిమాటలు రావలాంటివారికీ; కాని వాటిలో వొక్కమాటా నాకు చెల్లదు.

అయితే, దాంతో డంగయిపోయారుట మా నాయనగారు మాత్రం.

*న్సాక్టూ వెరి సంబరం పుట్టుకువచ్చిందిరా అబ్బాయీ” అన్నారు మా అమ్మగారున్నూ, ఇదంతా చెప్పి.

నే నొకందుకు సంతోషించాను.

చౌదరిగారి ప్రస్తావనను మౌ నాయనగారికి నా యెడల సద్భానం కలిగిస్తుందని నమ్మా న్నేను.

సరిగా అలాగే జరిగింది కూడా.

“కులవిద్య లెలాగా విడిచి పెట్టావు, ఆ కవిత్వం సంగతులన్నా కూలంకషంగా తెలుసుకో, నలుగురూ మెచ్చుకునేటట్టు చెయ్యి రచనలు” అంటూ ప్రోత్సహించసాగారు, మూ నాయవగారు తరవాత్తరవాత, నన్ను.

మరోనా డింకో విశేషం జరిగింది, మా నాయనగారి ఆశీర్వచన బలంతో.

నే నించో కూచుని పద్యాలు కట్టుకుంటున్నాను, బహిరంగంగా.

“నాన్నగారు. పిలుస్తున్నా”రంది మూ చెల్లెలు వచ్చి.

ఉదయం యొనిమిదిన్నర దాటి వుంటుంది, అరుగుమీద కూచుని యెవరితోనో మూట్టాడుతున్నారు, మా నాయనగారు.

చూడగా, ఆ మాౌట్టాడుతున్నవారు, అనపర్తి రెయిల్వే స్టేషన్‌ మాస్టరు పిళ్ళెగారు.

జాతకాలు. చెప్పించుకోడం అన్నా, ప్రశ్నలు చూపించుకోడం అన్నా నుహా యిష్టం, వారికి.

అందుకోసం, వారానికి రెండుమూడుమాట్లయినా పొలమూరు నచ్చేవా రాయవ, మా వాయనగారి దగ్గిరికి.

అది ఫ్లాగ్‌ స్టేషను కనక, వుదయం యేడున్నర బండీ వెళ్ళిపోతే, మళ్ళీ వదకొండున్నర దాకా యెవ్పడూ తీరికే. ఆయనకు.

నల్లగా, బొద్దుగా, కుదిమట్టంగా వుండేవా రాయన.

ఆయన వుద్దేశాలు గొప్పవీ, హృదయం బహావిశాలమున్నూ.

సితారు చక్కగొ వాయించేవా రాయన.

అనపర్తిలో వైష్ణవయువకు డొకాయవ, నోటితో మదైల ధ్వనులు బహుచక్కగా పలికించేవా డారోజుల్లో.

చాటున వుండి వింశే మద్దెలు నొయిస్తున్నక్ళే వుండేది, అచ్చంగా.

రెయిలు ప్రయాణం తగిలితే కొన్నిగంటలు ముందుగా వెళ్ళి కూచునేవాళ్లే నే నొ స్టేషనులో, అనేకులతోపాటు వింటూ.

ఏ క్రణంలో చూసినా పిళ్ళెగారూ, ఆ యువకుడూ కలిసే వుండేవారు.

నందనారుకి సంబంధించిన అరనపాటలు పాడుతూ సితొరు వాయించేవారు ఫిళ్ళెగారు, నందానందా అంటూ శరపరంపరగౌ.

అర్ధం తెలియకపోయినా, సితారు వాయిద్యంలో కలిసి యెంతో శ్రావ్యంగొ

వుండేవి, ఆ పాటలు.

నూ నాయనగారు కనవడితే, పాదాలు పట్టుకుని కళ్ళకద్దుకుని మరీ మాట్టాడేవొ

రాయన.

మా నాయనగౌరినిపట్టి నేనూ పరిచితుల్లే ఆయనకు,

వెళ్ళీ వెళ్ళగానే “ఉపయోగించండి” అంటూ పెద్ద పుస్తకం వొకటీ, వొకవైపునే అచ్చయిన. రెయిల్వేఫారాల పుస్తకం వొకటీ, పెరుమాళ్లుశెట్టి పెన్సిలు వొకటే వా చేతిలో వుంచి నమస్కరించారు, పిళ్ళెగారు.

చూడగా “లక్ష్మీనారాయణీయంొ అవే శుద్దాంధ్ర పర్యాయపద నిఘంటువు ఆ ప్నుస్తకం.

“ఒకనాడు. స్టేషనులో రెయి లాగింది. దిగేవారు దిగిపోయారు, ఎక్కేవారు ఎక్కేశారు. ఒక కంపార్టుమెంటు తలుపు బయటికి తెరుచుకుని వుంది. లోపల యెవరూ లేరు. తలుపు వేదామని దగ్గిరికి వెళ్ళగా, వడిచెక్కమీద పడివుంది, యీ పుస్తకం. తీసి 'యెవరిదిది?” అంటూ రెయిలు పొడూగునా అడిగాము. నా అన్నవారు కనపడలేదు. నాకు. స్టేషనులో వుంచి, వచ్చినవారి నందరినీ అడుగుతున్నాను; గొని యెవరూ ముందుకి రావడంలేదు. ఇది మంచి పుస్తకమనీ, పండితులకూ కవులకూ బాగా వువకరిస్తుందనీ తెలిసినవారు చెప్పారు. మీరు కవీశ్వరులని మీ వాయనగొరు చెప్పారు. అంచేతే మీ కిచ్చానిది. ఆ ఫారాల పుస్తకమూ ఆ సెన్సిలూ, మీరు పద్యాలు రాసుకోడానికో అంటూ వివరాలున్నూ చెప్పారు, పిళ్ళిగారు.

ఫారాల పుస్తకమూ, పెన్సిలూ యివ్వడంలో ఆయన యెలొంటి ఆలోచనాపరులో బాగా బోధపడుతుంది, సులభంగా.

జరిగిందాని కంతటికీ చాలా వింతపడ్డా న్నేను.

అవి లభించినందు కెంతో సంబరపడ్డాను.

అంతకం'టనూ యెక్కువగా పిళ్ళెగారికి రుణపడ్డా న్నేను.

శ్రీ/పాద సుబ్రహ్మలణ్యశాప్తు

వృత్తాలలో గణాలు నియతంగా వుంటాయి, కనక, అక్కడి కక్కడ యిమిడే యిష్టార్హక శబ్దాలు పర్యాప్తమాత్రలతో చిన్నవీ పెద్దవీ కూడా స్ఫురించక ్రతీకవీ అవస్థపడుతూనే వుంటాడు, ప్రారంభావస్తలో.

భావం సరసంగా మలచలేకపోవనడం కంళ, గణాలకు నొదిగేమాట లేరుకోలేకపోడమే పద్యాలలో చిత్తజల్లుగా. వడికట్టురాళ్లు పడ్డానిక్కారణం, ఆ అవస్తలో.

ప్రారంభావస్తలో నేకాదు, ఇటు భావనాబలమూ, అటు పాండిత్యబలమూ కూడా తక్కువగా వుండిన కవులకు అంత్యావస్తలో కూడా తప్పనిదే యీ దౌర్భాగ్యం.

ఏమయినా, వద్యం కట్టుడమే కవిత్వం అనుకునేవారికి పద్యం పూర్తికావడమే ట్రధానం.

అప్పుడు నేనూ యీ స్టితిలోనే వుండినాను కనక, పర్యాయ వద నిఘంటువు కావడం కారణంగా, లక్ష్మీనారాయణీయం నాకెంతో వువకరించింది.

ఏ గణాని క్కావలసివ మౌట అయినా, సుళువుగా అందించేది నాకది.

పాతబడిపోయిన దయినా, మారుమూల దయినా, మళ్ళీ ఆ నిఘంటువే చూసుకుంళు గాని నాకే అర్హం కానిదయినా, ముందూ వెనకా వుండిన మాటలతో పొత్తు కలియక యొగుడు దిగుడుగా వుండినా, - మొత్తానికి వద్యం అతుకుల బొంతగానే తయారయినా, పూర్తి చెయ్యడానికి మాత్రం నాకు బాగా వువయోగించే దామాట.

కవితాసాధనలో శ్రేమేంద్రుడు చెప్పిన పాధకావస్తల్లో యిదొకటి.

“అర్హమూ అన్వయమూ చూసుకోవద్దు, మృదువైన శబ్బాలు సుళువుగా గణబద్దం చెయ్యడం సాధన చేసుకో” మన్నాడు క్షేమేంద్రుడు.

అప్పటికి నే నీ సూత్రమూ యెరగను, అతని పేరూ వినివుండలేదుు కాని అతల్లీ అనుసరించినప్టే అయింది, నా వని.

అర్హమూ అన్వ్నయమూ కూడా చూసుకుంటూనే వెళ్ళేవాళ్ణి నేను ముందుకి, అతని సూత్రానికీ నేను చేసినదానికీ ఇదీ భేదం. _

పదాలు గణబద్దం చెయ్యడంలో అర్హమూ అన్వయమూ కూడా సరిదిద్దుకుంటూ వెళ్ళమని రెండో సూత్రం నిబంధించినట్టున్నా డతను, బాగా జ్ఞాపకం లేదివ ఎడు, వాకు.

ఏమయినా, పద్యాలు కట్టడంలో లక్ష్మీవారాయణీయం నాకు చేసిన మేలింతా అంతా కాదు.

ఒక సంవత్సరంపాటు రాత్రీ పగలూ కొడా నా చేతిలో బాగా నలిగిపోయిం దది.

అందులోవున్న మూట లఅనేకాలు నా కప్పుడు జిహ్వోగ్రాన వుండేవి, కళ్ళయెదట "పీజీల సంఖ్యలతో.

ఆగత్యమైనప్పుడు, సంస్కృత శబ్దానికి సరి అయిన ఆచ్చిక పదమూ, ఆచ్చికవదానికి. సరి అయిన సంస్కృత శబ్దమూ ప్టురించడమున్నూ దానివల్లనే వట్టుబడింది వాక్కు, చాలామట్టుకి.

పోనుపోను, దానంతట అదీ నొకు దొని ఆగత్యం తగ్గిపోయింది, దాన్ని చేరదియ్యడం బుద్దిపూర్వకంగా నేనూ మానుకున్నాను, నిజమే కాని, యెంతోకొంత అచ్చ తెనుగు నాకు పరిచితం కావడాని కదే మూలం. దాని అగత్యం నాకు తీరిపోయేటప్పటికి, అనపర్తినుంచి బదిలీ అయి, యెక్కడికో వెళ్ళిపోయారు, పిళ్ళెగారు. “ఫిళ్ళెగారు, పిళ్ళెగారు" అనేకాని పూర్తిగా ఆయన పేరు యెవరూ యెరగరు, నాకు తప్ప ఆ అగత్యమున్నూ యొవరికీ అక్కర్లేపోయిం దప్పు. లక్ష్మీనారాయణీయం రూపంగా ఆయన శుభాకాంక్షా, ఆయన దయా నాకెలాంటి పరిణతి కలిగించాయో ఆయనతో చెప్పుకుని కృతజ్ఞత తెలుపుకుందానుంటే అనకాశం శేకపోయిందే అని నేను చాలా కాలం బాధపడ్డాను. ఆ పుస్తకం కంటబడ్డప్పుడల్లొ ఆయన జ్ఞాపకం వస్తారు, ఆయన జ్ఞాపకం వచ్చినప్పుడల్లా నాకీబాధ రెట్టిస్తుంది తప్పనిసరిగా, ఇప్పటికీ. ఉండగా. వుండగా, పని చేస్తూనే వున్నారో రిజైరీ అయినారో తిలియని స్టితిలో, 'ప్రబుద్దాంధ్ర పనిమీద తిరుగుతూ. వుండినప్పుడు, ఒకనాటి రాత్రి నెల్లూరి స్టేషనులో కనపడ్డా రాయన హారాత్తుగా. అప్వ డక్కడ అసిస్టంటుగా వుండినా రాయన. నాకు. లక్ష్మీనారాయణీయం యిచ్చినప్పటికంకే. ఉచ్చస్టితిలోనే వుండినాం, వుభయులమూ కూడా అప్పటికి. చూసీచూడ్డంతోనే గుర్తించా న్నేను. శరీరంలో స్టాల్యమూ, శిరోజొలలో పాలిత్యమూ, మొగాన వాలిత్యమూ ప్రవేశించి వుండినా కంరస్వరాన మార్చులేక అనపర్తిలో వుండినప్పటిలాగే వుండినా రాయన అచ్చంగా, ఎదురుగా. వెళ్ళి నుంచున్నా న్నేను, పిళ్ళిగారూ అని పిలుస్తూ, ఎగాదిగా చూశా రాయన, గుర్తుపక్షే వుద్దేశంతో నన్ను. “మీరు అనపర్తి మరిచిపోలే దనుకుంటాను” అన్నా న్నేనుు ఆయన అవస్త (గ్రబాంచి. “లేదు” అన్నా రాయన, ఆ ప్రదేశాలు జ్ఞాపకం చేసుకుంటూ. “పాలమూరో” అనడిగొను, మళ్ళీ నేను. వభ “అయ్యో, పాలమూ రెలా మరిచిపోతానూ? సిద్దాంతిగారి దర్శనాని కెన్నిమొట్లు ఫ్టెను కాదూ ఆ వూరూ?” అన్నారాయన, కుర్చీలో నిటాగ్గా కూచుంటూ. “నన్నానవాలు పట్టలేకపోయారేం మరీ?” అనడిగాను మళ్ళీ బెల్లించి చూస్తూ, నేను చొక్కా తొడుక్కుని వుండడమూ. కక్రాపింగు "పెంచుకుని వుండడమూ మొదలైన కారణాలనల్ల అది ధర్మమే అనుకుంటున్నూ కూడా. మళీ యెగా దిగా చూశా రాయన, వులిక్కిపడి. ఎందు చెప్పండి - మీరు సిద్దాంతిగారి కు ఏ) అంటూ ఆత్రంగొ అడుగుతూ లేచిన్నీ నుంచున్నారు, వెంటనే. మళ్ళా న ఆ సౌహార్తం గుర్తించాను, మాటరాక చూస్తూ నుంచుని వుండిపోయా న్నేను.

నా మౌనం భరించలేక “చెప్పండీ వా చెప్పండీ - ఆ వుస్తకం - ఆ పుస్తకం

మీకేనా నే నిచ్చిందీ” అనడుగుతూ వూగిపోయా రాయన, యెవరో కదువుతున్నట్టు.

“అవు”నన్నా న్నేను, గద్గదికతో.

అంతే.

మరి, మాట లేదు, అమాంతంగా కౌగిలించుకుని నలిపేశా రాయన నన్ను, చంటిపిల్లవాణ్ణిలాగ.

ఇదరమూ కరిగిపోయాం.

“ఒక్కక్షణానికి అలాగే వెళ్లి బెంచీమీద కూచున్నాం.

మా నాయనగారి నడిగి, వారు పరమపదించారం కటు *మహానుభావులు” అంటూ చెయ్యెత్తి మొక్కి చాలా విచారించి, నేను వారిచ్చిన వుస్తకం వల్ల నాకు కలిగిన అభ్యుదయం వివరించి చెబుతూ వుంకే ఆనందోద్రేకంతో, గుచ్చికౌగిలించుకుని దగ్గిరికి లాక్కుంటూ పరవశులయిపోయా రాయన.

గంటసేవు చెప్పా న్నేను, ఏమిబేమిచో.

తామున్నూ. ఏమి కేమిటో చెబుతూ వుండిన్నీ, నేను కవిని కావడమూ, (గ్రంథకర్త నయివుండడమూ, వత్రికా సంపాదకుణ్లో కూడా అయి వుండడమూ రెట్టిస్తూ యెన్నోమాట్లు నన్ను దగ్గిరికి తీసుకున్నా రాయన.

కలరు తెప్పించి యిచ్చారు.

కొండరిటిపళ్ళున్నూ. యిచ్చారు.

బుక్కింగు క్లార్కును కాదని, తము పర్సు తీసి, టిక్కెట్టు స్వయంగా యిచ్చారు, మదధ్రాసుకి.

కూడా వచ్చి, దగ్గిరవుండి రెయిలెక్కించి, వెళ్లి వుద్యోగ ధర్మం నిర్వహించుకుని, బండి కదులుతుందనగా మళ్ళీ వచ్చి, “కవిగారూో అని పిలుస్తూ రెండు చేతులూ వట్టుకుని, హృదయం ద్రవించి కంరం రుద్దమయిపోగా నూట రాక, బండి కూడా నాలుగడుగులు నడిచి, ఆగి, చెయ్యెత్తి మొక్కి *పెలన్‌” అన్నా రాయన, నప్రయత్నంగా అప్పటికి మాట తెచ్చుకుని.

బలవంతాన మమ్మల్నిద్దరినీ వేరుచేసింది, రెయిలు.

స్పష్టంగా, మసకగా మనిషిగా, స్టాణువుగా కనవడ్డంత సేవూ కీటికీలోనుంచి చూస్తూనే వుండిపోయా న్నేను.

అందరిలాగా రెయిలు కుదువుతో కాక, ఆనంద డోలికల్లో వూగిన్నీపోయా న్నేను, తరవాత.

అలాంటి హృదయాలు వీ కోటిళో వొకటి.

ఆలాంటి వ్యక్తులున్నూ యే వదికోట్లకో వొకరు.

వారి హృదయం నా యెడల అంత స్నిగ్దం కొవడానికీి, సన్నికృష్టకారణం నా అదృష్టమూ, విప్రకృష్ణకారణం యీశ్వరేచ్చాను.

నెల్లూరి స్టేషనులో కనపడి ఆయన చూపించిన ఆ అనురాగం - ఆ స్నేహం

• ఆ నమత - అదేదో అది జ్ఞాపకం నచ్చి పారవశ్యం కలుగుతూనే వుంటుం దిప్పటికి నాకు.

అయితే, అంత ఆనందంలోనూ. కసింత విచారం పొటమరిస్తూ వుంటుంది నాకు, రాసుకుంటూ రాసుకుంటూ వుండగా, నిద్రవచ్చి అలుముకునేటట్టు రాత్రివేళ, ఏమిటంటే? అప్పుడయినా, ఆయన "ఫీ రడగలేకపోయా న్నేను. యుష్మదస్మత్పదాలు (శశ్రవణశ్రావణ యోగ్యాలు కావడంతోపాటు, ఆనంద పారవశ్యమున్నూ కమ్ముకుని వుండడంవల్ల ఆ మాకీ స్పురించలేదు, నా కప్పుడు. రెయిలు గూడూరు. స్టేషను సమీపిస్తోందనగా, జ్ఞాపకం వచ్చిందీ సంగతి. “అయ్యో” అనుక్షున్నాను, పైకి పరిసరాలు మరిచి. ఎదట కూచుని వుండిన వృద్దాంగన, తొ మలిక్కిపడీ *ఏమి నాయనా?” అనడిగింది, నిద్రతో బరువెక్కిపోయి వుండిన కనురెప్ప లల్లార్చుకుంటూ. పద్యరచన జిగితేలుతోంది. ఆత్మ(ప్రత్యయమున్నూ బలపడుతోంది, బాగా. నలుగురూ “కవి” అనడం ప్రారంభించారు, నన్ను. నాటకం ప్రతుల అమ్మకంతో, అప్పుడప్పుడు డబ్బున్నూ అందుతోంది చేతికీ కొంచెం కొంచెం. బిల్లుశేషం విషయమై రెడ్డిగారి నిర్భంధం లేకపోడంవల్ల సొంతానికి ఖర్చు పెట్టు కోవాలన్న అభిలాషతోపాటు, అవకాశమున్నూ యేర్చడుతోంది, కాస్తకాస్త, దాంతో, అంతవరకూ అణగారిపోయి. వుండిన వేషాభిలాష వొక్కమాటుగో వుబికేసింది, నాకు. నశమున్నూ తప్పిపోయింది. రెండు షర్టులూ నొక కోటూ కుట్టించాను, వెంటనే. కండవాలు మంచివి రెండూ, యెనిమిది గజాల పంచెల చాపొకటీ కొన్నాను. ఒక్క. నెల పుస్తకాల అమ్మకంతో వచ్చిన వస్తువులివి. కొన్నాను చొక్కాలు తొడగడం కొంచెం రపహాస్యంగౌ వుంచవలసి వచ్చింది, కుట్టించిన నాలుగైదు మాసాలదాకా నే నొదిగివొదిగే వున్నాను; కాని వొకనాడు, షర్వూ షర్టుమీద కోటూతో మా నాయనగారి కంటపడ్డాను, హరాత్తుగౌ. మా అమ్మగారి వుద్దేశం తొడుక్కోమనే. “చాక్కా తాడుక్కుంటేనే బాగుంటుంది నువ్వు” అనేవా రామె. , నేను షర్టు తొడుక్కుని నుంచుంకే, వెనక్కి వచ్చి కోటు తొడిగేది మొ సత కూడా, యిష్టాపూరర్తిగా. మా నాయనగారే యిష్ట్రవడేవారు. కారు. నే నూరికి వెళ్ళవలసివచ్చింది, అంతకితం వొకనాటి మధ్యాహ్నం.

మా అమ్మగారూ నేనూ కూడా మా నాయనగారింటో వడుకుని నిద్రపోతున్నా రనుకున్నాం.

ఈ ధైర్యంతో నేనవి తొడుక్కుని బయలుదేరాను.

వీమిటో చెబుతూ వీధిగుమ్మందాకా వచ్చారు, మా అమ్మగారు.

ద్వారం దాటాను, చూడగా, పెద్రపులిలాగ అరుగుమీద మా నాయనగారు.

ఎఘిరిపోయా న్నేను.

“చొక్కాలు కూడా తొడుగుతున్నాడూ, అప్రాచ్యుడూ” అంటూ మా నాయనగారు. వళ్లు కొరకడమూ, “ఈ కాలపు వాళ్ళ సరదాలవి, పోనిస్తురూ” అంటూ మా అమ్మగా రందుకోడమూ విన్నాను, అంతే.

అరవ్పటి కవ్వడే మళుపు తిరిగేశా న్నేను.

మర్నాడింటికి వచ్చాటప్పటీకి మా నాయనగారు జవం చేసుకుంటున్నారు, బాధ లేకపోయింది.

*“తొరినాడు నే నిల్లుదాటి వెళ్లాక మా వాయనగారూ మా అమ్మగారూ అక్కడే కొంచెం వాగ్వాదం చేసుకున్నారుట.

అయితే “ఇంటో వున్నప్పుడు మాత్రం తొడుక్కోకు” అని సలహా చెప్పారు నాకు, మా అమ్మగారు.

అలాగే చేశాన్నేను.

అప్పటికీ యిప్పటికీ కూడా యింటో వున్నవ్వడు. నేను చొక్కాలు తొడగను, అలవాటయిపోయింది, బాగా.

అయిదారు మాసాలు గడిచాటవ్పటి కీవిషయమై నేను కొంచెం తాడుబారాను గాని యీలోప్పున వొకనాడు చాలా రభస జరిగింది.

రాయవరం వెళ్ళి వస్తూ మా చిన్నన్నగారి యింటికి చొక్కాతో వెళ్ళాను, మహేంద్రవాడలో.

అప్ప డక్కడ వుండిన మౌ పెద్దక్కగారు నీ కిదేం పని అంటూ నన్ను మందలించవచ్చారు.

“మరి, నీ కొడుకు తొడగడం లేదూ” అని ముదలకించా న్నేను.

“నా కొడు కింగ్తీషు చదీవాడు, నీకేం వుందీ?” అందామె, మహా గర్వంగా.

“నీ కొడుకు చదువే చెప్పాలి” అంటూ నే నీసడించాను, అంతకంశే హేళనగా,

థర్జ్హుఫారం చదివి 'ఫెయిలున్నూ అయి, నిర్వ్యాపారంగా కూచునివున్నా డామె కొడుకు.

ఏ కళని వున్నారో, మా చిన్నన్నగారున్నూ “నీ కొడుకు చదువూ వొక చదువేనా*” అన్నా రావిజ్లే.

అది కొట్టినంత వని అయిం దావిడికి.

మర్నాడు పాలమూరు వచ్చి, రాత్రి భోజనాల సమయాన నా చొక్కాల వ్రస్తానన తెచ్చి “చూస్తూ వూరుకుంటున్నారా?”్‌ అనడిగిం దామె, మా నాయనగారిని.

తవ్మ జరుగుతూ వుండినందుకు బాధపడేవారికి మరొకళ్ళు వచ్చి ఆ తప్పు ఉటంకరి స్తై అగ్గిమీద గుగ్గిలం వేసినట్టవుతారు అసలువాళ్లు. అనుభవాలూ - జ్ఞావకాలూను - గం

దీంతో, అభిమానం ముంచుకువచ్చింది నూ నాయనగారికి, చర్రుమన్నారు నామీద.

మా నాయనగారికి వచ్చిన అభినూనమే మా అమ్మగారికీ వచ్చింది, అంతకంళే యెక్కువగా.

అయితే, రకం మాత్రం వేరు.

కారణమూ వేరే.

మౌాటపడే స్వభావం కా దామెది, సహజంగా.

దీనికి సాయం, వచ్చ జెష్పవలసిన మా అక్కగారే మా వాయనగారికి ఆ(గ్రహం రేపెట్టడం.

అది మా అమ్మగారికి మరీ బాధ అనిపించింది.

“మరి, నీ కొడుకు తొడగడం లేదూ” అంటూ మా అక్కగారి. మీద కస్సుమన్నా రామె, వెంటనే.

“మనమళణ్ణీ ముద్దుపెట్టుకుంటారేం, మరీ” అంటూ మా వాయనగారినీ యెదురడిగారు.

“ఇద్దరూ యిద్దరే, వొక్కడికయినా బుద్ది వుంకేనా కాస్త అయినా” అంటూ రుంజుకున్నారు, మా నాయనగారు.

“నా కొడు కిం్లీషువాడు, ఎరుగుదువా” అంటూ నిలవతీశారు, మా అక్కగారు, దానిమీద.

“నా కొడుకు కవీశ్వరుడు, తెలుసా” అంటూ డీకున్నారు, మూ అమ్మగారు, దురుసుగా.

ముగ్గురూ కొంచెం కీచులాడుకున్నారు.

నేనుమాత్రం వింటూ చూస్తూ వూరుకున్నాను.

తరవాత రెండు రోజుల దాకా నామీద కొరకొరలాడుతూనే రుమూ పెద్దక్కగారు, మూ నాయనగారు మాతం ఆ మాసే యెత్తళదు. “వళ్ళే నను అది గ్రహించి బెదురుతీరి, ధారాళంగా చొక్కాలు తొడుక్కోసాగాను, తరవాత

మౌ చిన్నన్నగారికీ వుంది, చొక్కాలమీద తీవ్రప్రాతికూల్యం యిప్పటికీ; కాని, అంతక్రితం బంధువుల యింటో శుభకార్యా లయినప్పుడు తొడుక్కోవచ్చునని వొక కోటు కుట్టించుకున్నా రాయన, ఆ చిన్నతనాన.

అమరం వల్లించడం లేదని గట్టీగా కొట్టా రొకనాడు, న న్నాయన.

నవారుబద్దీతో కొంత సేవు వసారా ప్తంభానికి కట్టివేశారు.

అప్పటికీ అ|గ్రవహాం తీరక, గదిలో పెట్టి బయట గొళ్లెం వేశారు కొంతసేవు.

నా కిష్టం లేని చదువుకోసం నిర్చంధించడం - సాటివాడు కట్టివెయ్యడం, చెరబెట్టడం - ఎవరికయినా బోధవడుతుంది, దుర్చలుని పరిస్టితి.

నా కభిమానం వచ్చింది.

ముంచుకునే వచ్చేసేంది బాగా.

అశ్రుపూరిత నే త్రుణ్ణల్లా రోషకషాయితనేత్రుణ్లయిపోయాను, గదిలో.

ప్రతీకారం చెయ్యాలని నిశ్చయించుకున్నాను,

మానసిక బాధ యెలా వుంటుందో ఆయనకు రుచి. చూపించాలని నిరుకుచేసుకున్నాను.

ఆ గదిలో చిలకకాయ్యని వేలాడుతోంది, ఆయన కోటు.

వీరభద్రావతారం తాల్చేశాను, వెంటనే.

మా అమ్మగారి పెస్బలో వున్న కత్తెరతీసి జానెడుపైగా ఆ కోటు వీవు కత్తిరించేశాను, నిలువుగా.

నాకు మళ్ళీ దెబ్బలు తగిలాయనుకోండి.

మా అమ్మగారున్నూ కోప్పడ్డారనుకోండి, చాలా.

నాకుమాత్రం కొంత తృప్తి అయింది.

విద్యలు నేర్చినా, నేర్చకపోయినా, వైదికుల కందరికీ చొక్కాలంటే మహో మంటగా వుండే దవ్వుడు.

అయితే, పొలమూరిలో, నియోగులయిన మున్సబుగారి తమ్ములతో సాహచర్యం నాకు చిన్నప డు.

వా రెప్పడదూ చొక్కాలు తొడుక్కునే వుండేవారు.

చిత్తవృత్తి మారడం - వైదికవిద్యలంకటు ప్రాతికూల్యం యేర్పడ్డం - ఇలాంటి సాహచర్యం - దీంతో చొక్కాల _ వ్యామోహం ప్రారంభం అయిపోయింది, అప్రయత్నంగా నాకు.

పెద్దపెరిగి, ఒక నాటకం రచించి, అచ్చున్నూ వేయించి, స్వార్హితం కొంత డబ్బు చేతికి రావడం ప్రారంభం కావడంతో అది దుర్భరమే అయిపోయింది.

వెనకటినూట అలా వుంచుదాం.

వైదికుల సంగతి కూడా అలా వుంచేద్దాం.

షర్షన్నా కోటన్నా, మనలో కొందరి కిప్పుడు నల్లనూలిన ద్వేషం, లౌక్యుల్లోనే.

అవి తొడగడం యింగ్రీషువాళ్ళ ననుకరించడం అనీ, అచ్చంగా భావదాస్యం అనీ వారి భావన.

సొంతానికి ధర్మనిర్ణయశక్తి 'లేకపోడంవల్ల అనుకరణ వపరాయణులకు కలిగే భ్రాంతి యిది.

క్రొపింగులు పెంచుకుంటారు, సిగరెట్టుమీద పిగరెట్టు వూదేస్తారు, తమలోతా మింగ్లీషులోనే మౌాట్టాడుకుంటారు. మళ్లీ షర్టూ కోటూ అంటేనే విజాతీయత జ్ఞాపకం వష్తూంది, వారికి చట్టున.

వారి ఆభిజాత్యమున్నూ దెబ్బ తింటుంది, గాఢంగా.

పెద్దలు. నలుగురూ. చేరి “జాతీయమైన వేషం యిదీ” అంటూ సరసమైన నిర్ణయం చేసేదాకా యెవళ్ళ రుచి వాళ్ళదీ అనయినా అనుకోరు వారు.

ఊరూకోరు.

తంబువెట్టివీథే వెడుతున్నా వొకనాడు నేను మద్రాసులో.

ఆంధ్రపత్రిక ఆఫీసు దాటి, ఆనందవాణి ఆఫీసు దగ్గిర నడుస్తున్నాను. మిత్రులు శ్రీ, నార్ల వేంకకేశ్వరరావుగారూ, కప్పగంతుల సత్యనారాయణగారూ తారసిల్లారు, ఎదురుగా వస్తూ. కుశల(ప్రశ్నాదికం అయింది. “ఏం వచ్చారు?” అనడిగారు, సత్యనారాయణగారు. నే. నింకా బదులు చెప్పలేదు “రేడియోకి అయివుంటుంది" అన్నారు, చేంకకేశ్వరరావుగారు. ధర్మమే వారలా అనుకోడం, ఆ ప్రారంభదినాల్లో మద్రాసు రేడియోలో తరుచు ప్రసంగించేవారు, వారేమి ఓమిచో. కొందరు రచయితలకున్నూ మద్రాసు వెళ్ళడాని కప్పడదే కారణం. “విన్నకంరాలే మళ్ళీ మళ్ళీ వింటున్నాం, మారు సేర్ణతో” అంది ఆంధ్రభూమి పత్రిక, అంతకితమే, కొందరిని మనస్సులో వుంచుకుని. నాకున్నూ అడపాతడపా ఆహ్వానాలు వస్తున్నా యప్పుడప బడే, వెళ్ళడొనికిమాత్రం మనస్కరించడంలేదు. చెళ్ళకూడదనిన్నీ అనుకున్నా నొకవిధంగా. సత్యనారాయణగారు తమ ధోరణి సాగిస్తూనే వున్నారు. నేనూ మాట్టాడుతూనే వున్నాను వారితో. ఏమి తోచిందో మరి *మీ కెన్నికోట్లున్నా యండీ?” అనడిగారు వేంక టీశ్వరరావుగారు, వన్ను, మా సంభాషణకి అడ్డంవచ్చి హేళనగా. “తెనుగువాళ్ళలో కోటీశ్వరులయినవాళ్లున్నట్టులే దెవరూ, నాకు నూత్రం బహువచనం మీదే వున్నాయి కోట్లు,” అని బదులు చెప్పాను దానికి, సాదరంగా. అప్పటికింకా వో పెనుకోట్లే తొడుగుతున్నాను, అనంటే వారికి మరీ వెగటులా పూర్వావస్త్ర మాటకేం, అప్పటికి కద్దరు లాళ్చీధారులు, వారు. ఒక సెలవిలో కొత్తసిగరెట్టు అంటించి పెట్టుకునే రెండో సెలవిలో వున్న పాతసిగరెట్టు తీసిపారేసేవా రున్నారు మనలో, నే నెరుగుదును. “వెయిన్‌. స్మోకింగో”.. అంటారుట దీన్ని ఇంగ్లీషులో, మిత్రులు వురిపండొ అప్పలస్వామిగారు. చెప్పారు. మొన్నమొన్ననే, దీని 'అముద్రీతప్రత వింటూ. కొనైతే, వెంక టేశ్వరరావుగారిదీ ఆ పద్దతే, నే నెరుగుదును. కాలూ కాల్తూ వున్న పిగరెట్టుతోనే ఫొటోదిగుతారు కూడా, నేంకకేశ్వరరావుగారు. ఇవాళ చూస్తేకూడా చేంకకేశ్వరరావుగారి యింటో వున్నన్ని యింగ్లీషు (నాటక వాద్మయం) పుస్తకాలు, ఏ యింపీరియల్‌ లైైబరీవంటిదాల్లోనో తప్ప కనబడవుట, వారే చెప్పారు, నన్ను తీసుకువెళ్ళి చూపిస్తూ వొకనాడు. ఇంతకీ, న తరవాత - కోట్ల (ప్రస్తావన జరిగిన కొన్నాళ్ళకి - గోఖేలు వోలో తారసపడ్డా రొకనాడు, వేంకశుశ్వనీరోవుగారు వాకు. మళ ణ స ఆంధ్ర విద్యార్హి విజ్ఞానవారోత్సవాల పందర్భం అది. 196 శ్రీపాద సుద్రవ్మాల్యశాస్త్ర

ఆవేళ శ్రీ, విశ్వనాథ సత్యనారాయణగా రధ్యక్షత్ర వహించవలసివుండింది.

కారణాంతరాలవల్ల వారు రాలేకపోగా, భారతి ఆఫీసులో శ్రీ, రంగాచారిగారితో మాట్టాతూ. కూచుని వుండిన నన్ను, అందుకొప్పించి తీసుకువెళ్లారు, శక్రటరీ నరసయ్య (0) గారు.

అయితే “అయిదేళ్ళపాటు ఏ సభలోనూ వువన్యసించగూడ”దని వొక నియనుం పెట్టుకుని వున్నాన్నే నప్పటికి.

మొదటా చివరా కూడా నే నేమీ ఉవన్యసించకుండా వుండే పద్దతి మీదే తీసుకువెళ్ళారు, శక్రటరీగారు నన్ను.

కాగా నేను ముందు పొడిమూటలతో కొర్యనిర్వపహాకులకు కతత చెప్పే, తరవాత, వక్తలయిన ,శ్లీ, జొన్నలగడ్డ సత్యవారాయణమూర్తిగారిన్ని, (శ్ర భమిడిపాటి కామేశ్వరరావుగారివీ టూకీగా సభకు పరిచయం చేసి, చివర మళ్ళీ క్లుప్తంగా వందనాలు చెప్పి వూరుకున్నా నావేళ.

ఆ సభలో తారసవడ్డారు, నేంకళేశ్వరరావుగారు.

పార్శీకాలరు - ఇంగ్రీషుకలరు - కోటు తొడుక్కుని మరీ వచ్చారు, వా రాసభకు.

వారూ గుర్తించుకునే వుంటారు, ఆ కోటుతో వారి కొక నిందూ, నొక బాజ్వల్యమూ వచ్చివున్నాయి,

నిజమే; కాని కోటు తొడుక్కుని వుండినందుకే, నన్నాకనాడు హేళన చేసినవారే కోటు తొడుక్కోడం వింత కాదూ?

అయితే, గుజరాతీల ఆఫీసులో పనిచేస్తూ వుండినందున కోటు తొడుక్కోవలసిన అగత్యం యేర్పడి వుంటుంది వారికి, ఎంత యిష్టం లేకపోయినా,

కాలం - కాలచక్రం గిర్రున తిరిగిపోతుందిగాని నిలకడగా వుండదు, మరి.

జాతికి జొతినే మార్చేస్తుందది, వొక్క వ్యక్తి లెక్కేమిటి దానికి, సాధారణంగా?

గుర్తించుకోగలిగితే - సత్యం అంగీకరించగలిగితే - ఉద్రిక్తులం కాకుండానూ వుండగలిగితే - మనం అందరమూ మారాం.

చాలా చాలా మౌరాం.

తలొక మోస్తరూను, అంతే భేదం.

ఈ మార్చు మాత్రం యేకత్వానికే, భిన్నత్వాని క్కాదు.

హలం విడిచి కలం చేతబట్టారు, నేంకకేశ్వరరావుగారు.

(ప్రక్రువాలు విడిచి కలం చేతపట్టా న్నేను.

ఒక్క. తాటిమీద లేమూ, నేనూ వారూను, ఇవ్వడు”

ఆంధ్రత్వానికీ సమగ్రత సాధించి, దాల్గో భారతీయత రూపొందించడాని క్కాదూ, భుజమూ. భుజమూ రాసుకుంటూ పనిచేస్తున్నది, నేనూ వారూను ఇప్పుడు?

నిరంతర సాధనతో నాలో పరిణతి యేర్పడ్డది మొదలు, ఇదీ నా ధోరణి.

ఉపాధి భేదంతో తప్పనిసరిగా భిన్నభిన్నం అయిన వ్యష్టీరుచితో సమసష్టీప్రావ్యం భగ్నం చేసుకోడం నా వద్దతి కాదు.

సభ పూర్తిచేసి నేను వేదిక దిగి వస్తూవుంకే, ఎవరితోనో మాట్టాడుతూ ఆ దారిలో నుంచుని వుండి, వేంకకేశ్వరరావుగారే పలకరించారు, నన్నావేళ. ఆనవాలు వట్టులేకపోయాను, మొదట. అందుక్కారణం ఆ కోళే. ఆది చెప్ప'కున్నాను, తరవాత. ఇద్దరమూ నవ్వుకున్నాం, కుశల ప్రళ్నాదికం చేసుకున్నాం, యెవళ్ళదారిని వాళ్లం వెళ్ళిపోయాం, చివరికి. ఇంతకీ, శా చెప్పవచ్చిందేమిటం 1౨ షర్టూ కోటూ అంళ్షే, అది యింగ్రీషువారి (డ్రెస్సు అని అపోహ, మనలో కొందరికి. సొంతానికి లాల్చీ వేసుకుంటారు. వారు, అది జాతీయం వారిదృష్టీలో. అది ముస్లిములది అంటే వారు తృప్తిపడరు. ఇంగ్లీషువారు షర్టూ కోటూ తొడుగుతారు కనక, మొన్నటిదొకా వారు మనల్ని బానిసలుగా తొక్కేసి వుంచారు. కనక, వారి యెడల గల నిరసనభావంవల్ల షర్షన్నా కోటన్నా నిరసిస్తారు గొని, వారు, అవి యింగ్లీషువారివి మౌత్రమే కావనీ, పరాసులూ, జర్మనులూ, రష్యునులూ, అమెరికనులూ, ఇటాలియనులూ - మొదలైన పాశ్చాత్యజాతుల వారికందరికీ నియాతాలనీ గుర్తించరు వారు. సర్వతంత్రస్వతంత్రులైన జపొనీయులూ, వైనీయులూ, ఈజిప్టియనులూ - ఇలాంటి ప్రాచ్యజాతులవారున్నూ బాహాటంగా వాడుకోవడంతో అవి విశ్వజనీనాలయిపోయాయని గూడా వారు గ్రహించలేరు. సంపూర్హ స్వాతంత్ర్యం చేజిక్కిన వెంటనే, తామే మెచ్చుకుంటున్న కెమాల్‌ పాషా, తన టర్భీ జాతి అంతా - స్త్రీ పురుషులు యావన్మందీ యురపియను డ్రైెస్సే వాడాలనీ అంతవరకూ తమకు జాొతీయమె వుండినది వాడకూడదనీ కఠినంగా శాసించివున్నాడే, అదేమిటోకూడా వారు "మోచించరు. మంత్రిపదవులు వచ్చాక మన గిరిగారూ, గోపాలరెడ్డిగారూ ముస్లిముల షేర్వాణీలు ధరించడం ప్రారంభించారు, అదీ తప్పుగొ కనపడదు, వారికీ. షర్వ్దూ కోటూ అంటేనే వారికెక్కడలేని వెగటున్ను. “ఆంధ్ర నెహ్రూ” అనిపించుకోవాలన్నవారు మనలో యెందరో. అసలు నెహ్రూగారే, యురపు వెడితే షర్గూ కోటున్నూ మాత్రమే కాక, వంట్టామున్నూ తొడిగి హాటూ బూటూ కూడా ధరించి అచ్చంగా దొరగొ రయిపోతారేే మన ఆంధ్ర నెహ్రూల గతి యేమిటి యిక కొక్క -- ఒక మహాజాతికి నాయకులైన నెప్రూగారి కలాంటి అనుకరణ పరాయణత్వం తగునా? * ఇదీ ఆలోచించరు వారు. ఎండలెంత మండిపోతూ వృండినా, వుకి.పోయి చావడానికయినా వొప్పుకుం టాడు గాని; యురపియను, తన జాతీయవేషం విడిచి మన బట్టులు కడతాడా,

యిక్కడ వుండినంత కాలం అయినా?

ఇదీ గమనించరు వారు.

పోనీ, గుజరాతీలూ, బెంగాలీలూ, షేర్వాణీల సొంతదారులైన ముస్లిములూ తను జొతీయవేషం విడిచి షర్టూ కోటూ పంట్టామూ తొడుగుతారేం యెందరో?

తాము వారి ఉచ్చిష్టం స్వీకరించి, సర్వజనీనమైన (డ్రెస్సు, శీతవాతాతపాల కనుగుణం అయినంతవరకూ అవలంబించినవారిని కాదవడం యేమి ప్రాజ్ఞత?

అంతకితం యేడెనిమిది సంవత్సరాలనాడు, కోలంక వీరవరం వగైరా యెస్టేట్ల జమీందారు (శ్రీ, రావు _ చెల్లాయంమ్మారావుగారి ఆదరాభిమానాలతో, కొందరు నటులు (శ్రీ, సత్యనారాయణ నాటక కంపెనీ అన్నపేరితో వచ్చి. వారానికి రెండు చొప్పున ఆరు మాసాలపాటు ఏమి శుమిటో నాటకాలాడి వెళ్లిపోయారు, మండ పేటలో.

ఆ నటుల్లో, చిరకాలం - అవసానం దాకా ఆంధ్రపత్రిక సంపాదకీయవర్గంలో వొకరయివుండిన శ్రీ, వెదురుమూడి శేషగిరిరావువంతులుగారు, ముఖ్యుల్లో ముఖ్యులు.

అప్పటికి రఘువంశం చదువుతున్నాను నూ సెద్దన్నగారి దగ్గిర నేనింటోనే.

బుధవారమూ శనివారమూ తెల్లనారడం భయం, తొమ్మిదీ - పదిగంటలమధ్య, టముకువేసే మనిషికోసం వీధి అరుగు అంటిపెట్టుకుని వుండేవాణ్ణి.

కార్లూ లేవు జట్కాలూ లేవు, చెవులు బద్దలుకొస్టే బాండువాద్యం అసలే లేదు, వంచము డొకడు డప్ప వాయించుకుంటూ వచ్చి కాగితాలు పంచిపెఫ్ట్రవా డారోజుల్లో.

తన కేవూళ్ళు నిగ్గీతాలో, ఆ వూళ్ళలో తాను టముకు వేసినట్టు పెద్దమునుష్యులచేత సంతకాలు చేయించుకునేవా డామనిషి.

పాలమూరికల్లా పెద్దమనిషి న్నేను, నాలుగైదు వారాలు గడిచే టప్పటికే కనిపెట్టశా డామనిషి, నా శ్రద్దాసక్తులు.

ఆ ఆరు మాసాలూ, వారానికి రెండు చొప్పున అన్ని నాటకాల నోటీసులూ సంగ్రహించా న్నేను.

డెమ్మీ షీటు మూడుముక్కల "సైజులో, కథాసంగ్రహం అంతా, అంకాలవారీగా ముద్రింపించేవా రానోటీసుల్లో, ఆ కంపెనీవారు.

అవన్నీ సుందరకాండ అన్నట్టు పారాయణ చేసేవాణ్ణి నేను, దినమ్మూ.

కానయితే, వొక్క నాటకమూ నేను వెళ్లి చూడలేదు, అయినా, జిహ్వాగ్రాన వుండేవి ఆ కధలన్నీ నాకు.

పుస్తకం పుస్తకంగా ఆడేసేవా రాకంపెనీవారు, నాందీ వ్రస్తాననలు కూడా విడిచి పెట్టకుండా.

వీధి భాగవతాలూ, తోలుబొమ్మలాటలూ, గొల్లభామ. కలాపాలూ మాత్రమే యెరిగి వుండిన ఆ చుట్టుపట్ల యాలై అరవై (గామాలవారికీ, ఆ ఆరుమాసాలూ ఆ నాటకాల విషయమే శీ/రామమయం అయిపోయింది.

దేవతలే దిగివచ్చి మండపేటలో నాటకా లాడిపోతున్నారన్నట్టు చెప కునేవారు, లోకు లవ ఎడు. పండితులూ. వేదం చదువుకున్నవారూ కూడా వెళ్ళి చూశారు చాలామంది ఆ నాటకాలు, నాకు బాగా తెలుసు. అందుకు పర్యవసానంగా, లక్షరూపాయలకు పైగా కొల్లగొట్టుకుపోయా రక్కలణ్ణుంచి, ఖర్చులు పోను ఆ కంపెనీవారు. అయితే, డబ్బెంత పట్టుకుపోయినా, ఆ గ్రామాలవారికి మంచి నాటకాభిరుచి కలిగించే పట్టుకుపోయారు, పాపం వారు. అతిశయోక్తికాదు, ఆ నాటకాలు చూడ్డంతో, ఆ గ్రామాలవారిలో చాలామంది సాహిత్యప్రియులయినారు. నాటకాల ఆంతర్యమే కాదు, స్థాయీ తెలుసుకున్నారు. వారిలో చాలామంది మంచి విమర్శకులయినారు. తరవాత కొంతకాలం దొకా మండపేట గ్రామం నాటకాల పీఠంగా చెలామణీ అయిపోయింది. జిల్లాలో యెక్కడ నయినా నాటక సమాజం వెలిసిందొ, అది ఆ నాటకొల ప్రసాదమే. ఇంతేకాదు, - అ కొత్త కంపెనీలవారు, మొట్టమొదట ముండ పేటలో నాటకా లాడవలసిందే, లేకపోతే వుప్పు పుట్టేది కాదు. ఆ ఖ్యాతిలో యెంద రెందరో వచ్చి అక్కడ నాటకా లాడేవారు కొని ద్రష్టల విమర్శలు తట్టుకోలేక వొకటిరెండు నాటకాలతోనే స్వస్తిచెప్పుకుని వెళ్ళిపోయేవారు. అవీ యివీ కూడా అన్ని నాటకాలూ చూసిన రాయవరం గ్రామస్తుల్లో మల్లిడి సత్తిరెడ్డిగారూ, విలప్తర్తి బుచ్చిరాజుగారూ ముఖ్యులు. అవి అంత ఆబగా చూడ్డంవల్లనే, మొదటమొదట నాటకాలూ, వాటినిపట్టి సాహిత్యాభిరుచి కలిగి దృఢపడి, తరవాత నవలలూ, కథలూ, ప్రబంధాలూ మొదలైనవి చదవడం అలవాటయింది, రెడ్డిగారికి. బుచ్చిరాజుగారికి మాత్రం లేశమూ సాహిత్యవాసన తగల్లేదు, గానాభిరుచీ ప్రవేశమూ మాత్రం పెరిగిపోయాయి. స్త దాంతో, ఆయన శాష్త్రీయసంగీతంలో కూడా అడుగు పెట్టారు, కొంచెం. ఫిడేలు గోకారు. య అంచేత, రెడ్డిగారికి, నాటకాలు చూడ్డం వ్యామోహమే గాని, బుచ్చిరాజుగారికి నాటకాలాడ్డం వ్యామోహమే వట్టుకుంది, ముమ్మరంగా. ముదిరిన్నీపోయింది. మండ పేట నాటకాలు చూడలేదు; గాని, కీలకసంవత్సర పుష్కరాల సందర్భంలో, రాజమ హేంద్రవరంలో, పన్నెండు రోజులూ నేను నాటకాలు చూశాను. అక్కడ - అంటే ఈ రాజమహేంద్రవరంలో, ధరళీప్రగడ సూరయ్యగారి మానేపల్లి కంపెనీ ప్రభ బాగా వెలుగుతోంది, ఆ రోజుల్లో,

వారి నాటకాల్లో కాళ్ళకూరి సాంబశివరావుగారి రంగారాయ కదనసమవాకారం (బొబ్బిలియుద్ధం) రోజు విడిచి రోజు తవ్ప్చకుండా వుండేది.

చిత్రనలీయమున్నూ అంత తరుచుగానూ వుండేది.

అసలు, చిత్రనలీయం ఆడగలిగితేనే అది నాటకసమాజం, లేకపోతే కు[రకుంకల జిప్టే, ఆ రోజుల్లో,

ఆ మానేవల్లి కంపెనీలో, ముప్పిడి జగ్గరాజుగారూ, అంబటిపూడి కోటయ్యగారూ ముఖ్యనటులు.

కోటయ్యగారికీ అభినయచాతుర్వం చాలా తక్కుున, కరాటకం బహుశావ్యంగొ పాడేవా రాజీవ. అరి లొ క్కువ కరా ల్‌

ఆయనకు రెండు మూడు వందల కృతులు వచ్చునని బాగా వ్రతీతి.

ఫిడేలు బహు నాజూకుగా వాయించేవా రాయన.

మాంచి నడివయస్సు కనక, జగ్గరాజుగారిది, అప్పటి రూవమే రూపమూ, అప్పటి అభినయమే అభినయమున్నూ.

మళల్లమ్మగా, దయమంతిగా, చంద్రమతిగా, యేదో వొక వ్రహసనంలో రంగేలీ విటకత్తెగా చూశాను ఆ సందర్భంలో వే నాయన్ని. అక్కడి కక్కడే అందుకోసమే పుట్టినట్టు మారిపోయేవా రాయన.

వుష్కురాలు సగం గడిచాయి, నేను కవినని జగ్గరాజుగారికీ, జగ్గరాజుగారు నటులని నాకూ అరవ ఆదినారాయణమూర్తిగారు పరిచయం చేశారు తను షావులో వొకనాడు.

అది మూలంగా, జగ్గరాజుగారు నాకు బాగా వరిచితులయినారు, తరవాత.

ఆ పన్నెండు దినాలూ నాటకాలు చూడ్డంలో, నటనకు మాత్రమేకాక, రచనకున్నూ సంబంధించిన రంగస్త్రల విషయాలు కొన్ని తెలుసుకున్నా న్నేను, జగ్గరాజుగారి సాయంతో.

ఆ మండ పేట నాటకాల కధాసం(గ్రహాలు చదివివుండడమూ, యీ మౌనేపల్లికం పెనీ నాటకాలు చూసివుండడమూ - ఈ రెండు కలిశాటప్పటికి, నాకున్నూ వాటకొల వ్యామాహం పట్టుకుంది, దిట్టంగా.

అయితే, ఆ వ్యామోహం, బుచ్చిరాజుగారికి నాటకాలాడాలన్న అభిలాష కలిగించగా, నాటకాలు రచించాలన్న ఉత్సాహం కలిగించింది, నాకు.

ఈ స్టితిలో కలుసుకున్నాం నేనూ, బుచ్చిరాజుగారూనూ.

బుచ్చిరాజుగారికి కొానడరాగం అభిమొనం.

చాలా బాగా పాడేవా రది ఆయన.

ఒకనా డది విడిగా పాదుతూనే అరిటాకులు కోశా రాయన, నాకోసం.

ఆ నూధుర్యం గుర్తించి నేను కోరగా, ఆ పని అయాక కూచునిన్నీ మళ్ళీ పాడారది.

ఒక కందం, వాక గీతం, వొక ఆటవెలది, వొక మత్తకోకిల, వొక ఉత్పలమాల, వొక శార్దూలం, వొక పీపం - ఇన్ని. పద్యాలమీద ్రస్తరించా రాయన, నేమ కోరగా అది. | అనుభవాలూ - జ్ఞావకొలూను - ॥ 201]

అసలే సాయంసమయం, దొనికి తగ్గట్టు పండబారివున్న చెరుకుతోట - అందులో నిండుగా ఆరిటిచెట్టున్న దిమ్మ. - వీటికన్నిటికీ తోడు పద్యం తరవాత పద్యం మారుస్తూ నేను కొసరడం - వొళ్ళు మరిచిపోయి పాడా రాయన, కూచున్నవారల్లా లేచి, నాటకంలో నటిస్తున్నట్టు పోవభావాలు చూపిస్తూ

మిక్కిలీ ముస్తుణ్ణయిపోయా న్నేను.

అది గుర్తించా రాయన,

అంతే, పట్టుకున్నారు - “ఏమండీ, గురువుగారూ! మనం వొక కంపెనీ నెలకొల్పి నాటకాలాడాలండీ” అంటూ కనపడ్డవ్య)డల్లా.

“సత్తి రెడ్డిబావతో చాలా కాలంగా చెబుతున్నాను, అతనికి ధైర్యం చాలడంలేదు. మీరు చెబితే అతను పూనుకుంటోడు. అతను పూనుకున్నాడా, రాయవరంలో నాటకాల కంపెనీ వెలిసిందన్నమాపహే” అంటూ వొకకటే పోరు మొదలుపెట్టా రాయన, అంతకంతకి.

ఆ ముహూర్తం యెలాంటిదో మరి, నాకూ పట్టుకుంది ఆ వ్యామోహం, అంకాపొంకాలమీద. న్న “విమిటి బుచ్చిరాజుగారి వుబలాటం మాట?” అనడిగా నొకనాడు, రెడ్డిగారి

ను.

అది వారికీ వుంది; కొని *నునం నిర్వహించగలమా” అని సందేహించారు వారు.

“నేనున్నాను, పూనుకోండి" అనేశాను ఆవేశంతో నేను.

“సరే” అనేశారు, రెడ్డిగారున్నూ.

అన్నారు, ప్రయత్నాలు సాగించారు, ఉత్తరక్షణ్రాన.

డబ్బున్నవారు కనక, బలగం వున్నవారున్నూ కనక, అప్పటికే వొక మానేజిమెంటుకీ అలవాటుపడి వుండినవారు. కూడా కనక, రెడ్డిగారు సాహసించడం బాగానే వుంది, మరి, “నేనున్నాను, పూనుకోండి” అవెయ్యడానికి నాకుండిన సత్తా ఏమిటీ?

జబ్బా గుణమా, నా సాహసం?

అదీ యిదీ కూడాను, నా అనుభవాన్ని పట్టి.

పని మంచిదయితే చాలు, ఆది నా రుచికనుగుణం అయిందా నాకు సాయీభావం కలినిపోతుంది, ప్రారంభమూ. చేసేస్తాను, వెంటనే. శా

ఈ వొక్స్కదానికే కాదు = అప ప మాత్ర గ అన్నిటికీ అప్పుడే కాదు ఇప్పటికిన్నీ నా ప్రారంభాలకిదే

విజయాలూ గడించాను అపజయాలూ అనుభవించాను, వాటిక్కారణం పరిసరాలూ పరిస్టితులున్నూగాని నా ప్రజ్ఞా కాదు, వా దౌర్భల్యమూ కాదు.

పౌరుషానిక_ంపే పురాకతాని వ (పా స వాది ఫలితం విషయ మెద్యా వా ప్రాముఖ్యం యిచ్చే స్వభానం

తరవాత్తరవాత విన్నాను, ప్రయత్నం పౌరుషమనీ పర్యవసానం దైవికమనీ - పూర్వమీమాంసకులు చెప్పగా.

ఇందుకు నిదర్శనంగా, విజయం లభిస్తే నేను పొంగిపోకపోడమూ, అవజయం తటస్ట్రిస్తే కుంగిపోకపోవడమూ నా మిత్రు లనేకు లెరుగుదురు.

ఆ స్వల్ప వరిచయంతో సత్తిరెడ్డిగారి కిదేమీ తెలియదు; గాని కేనవలమూ విశ్వాసంతో నా ప్రోత్సాహం అంగీకరించారు.

నష్టం వస్తుందని - అధవా - దానికాళ్ళమీద అది నిలవబడగలుగుతుందని - కనక, పెట్టిన సొమ్ము వమ్మే అనుకోమని నచ్చజెప్పి కొందరు యువకులను వాటాదారులుగా చేర్చారు, రెడ్డీగారు.

చిన్న వాటా నాది, యాభై రూపాయలది.

అదయినా, రెడ్డిగారే పెట్టుబడి పెట్టారు.

నటనిరయం నామీద పెట్టారు, వారు.

నాటకాలున్నూ నేనే నిర్దారణ చెయ్యాలి, అవసరమైతే సంస్కరిరిచి.

ఈ సితి నచ్చాటప్పటికి బుచ్చిరాజుగారు నిద్రాహారాలు మరిచిపోయారు.

ఎవరినో యువకుల వేరి తీసుకువచ్చారు వారు, వేషాలు వెయ్యడానికి.

అభిలాషా అర్హతా కల వాటాదారులనూ కలిపి బాగా పరీక్షించాను వారి న్నేను.

మెరికల్లాంటి యువకులు వారు.

కొని, వర్తక్రమం నడవలేదు, కొందరికి.

ఎవరికీ భాష తెలియదు.

వాచకం వున్నవారికయినా ఆవులూ విరువులూ తెలియవు, వచనంలోకూడా.

ఇంత కిందామీదా వడీపోయే బుచ్చిరాజుగారికే తెలియలేదు, కామాక్షీ ఫుల్‌ స్టావుకీ వున్న భేదం, కొస్తయినా.

ఏం చేస్తాం, వారందరూ *“పాటకులు” మాత్రమే.

ఒక్క. బుచ్చిరాజుగారికి తప్ప తక్కినవారిలో యెవరికీ సరళీస్వరాల జ్ఞానమైనా లేదు, అందరూ మాత్రం “పాటకులు”ట.

నాటకం ఆడ్డం అంటట పాడడమే అన్న అభిప్రాయం బాగా బలపడిపోయింది, అప్పటికే.

ఇది వొక్కటీ చాలు, నాటకంలో సంగీతం లేశమూ వుండగూడదనడానికి.

పోతే, వారిలో కొందరు రూపవంతులు.

వేషం వేస్తే ఉజ్జ్వలంగా కనపడతారు.

వారి స్టితి చూసి నేను నిరుత్సాహపడ్డాను, నా నిరుత్సాహం చూసి బుచ్చిరాజుగారు నిర్విజ్సులయిపోయారు.

అంతటితో కుదరలేదు, వచ్చినవారికి చాలా అసంతృప్తి యేర్చడింది నామీద.

దానిక్కారణం చెన్నుభొట్టు, 'పెదసత్యనారాయణగారు.

నాటకాల సందర్భంలో, తనకి తప్ప మాలో యెవరికీ యేమీ తెలియదని ఆయన వాదం.

విశాఖపట్నంలో తాము చదువుకునేటప్పుడు, శ్రీ, మారేపల్లి రామచం[ద్రశా,స్త్రి,గారు ఆడించిన కొన్ని నాటకాలు చూసి వుండినారుట ఆయన. నేనుకూడా కొన్ని నాటకాలు చూసీ వుండినా, నొక నాటకమున్నూ రచించేవుండినా లాభం లేదుట - కారణం నా కింగ్లీషు రాకపోడంట. ఈ యింక్షీషు చదువుకున్నవాళ్ళ కందరికీ యిదొక బడాయి, ఇప్పటికీ చూస్తూనే అది యేమయినా, వారికందరికీ రెడ్డిగారమాట వేదవాక్యం. మరి, రెడ్డిగారికి? నా మాట వొక్కటే మాట. కిక్కురుమనలేకపోయారు, సత్యనారాయణగారు. వచ్చిన అవకాశం జొరవిడుచుకోడం మంచిది కాదని నా నడపోత కంగీకరించారు, నటులున్నూూ, చివరికి. నటు లన్నాను, నిజమే, ఆ మాట వారిలో యే యిద్దరికో ముగ్గురికో మౌత్రమే చెల్లుతుంది. నాటకానికి పాటకుడు పనికిరాడంకే అందరికీ వింతే. అప్ప్సటికీ యిప్పటికీ యిది యింతే. తక్కిన హిందూ ప్రాంతాలమాట నాకు తెలియదు, మన తెనుగుదేశంలో మాత్రం ఆదినుంచీ సంగీత నాటకాలే వెలిశాయి. వచనం కవిత్వానికే పనికిరాకపోయింది మనవారికి, నాటకాల కెలా పనికివస్తుందీ యిక? ఇంగ్లీషు సంపర్కం బలిశాక రచించబడుతున్న నాటకాల్లో గూడా సంగీతానికే (ప్రాధాన్యం. భరత శా,స్త్రాని కనుగుణాలయిన దరువులూ కందార్థాలూ పోయి, హిందూస్టానీమట్లు వెలిశాయి, అంతే భేదం. నాకూ పట్టింది యీ పిచ్చి వారకాంత రచనలో; కాని తరవాత కొద్ది దినాలకే నా అభిప్రాయం మారిపోయింది. ఇప్పటికీ మన నాటక కర్తలకు పద్యవ్యామోహం తగ్గలేదు. నాటకం అంపే, కవితా గాన చిత్రకళల సమ్మేళనంోట” మరి. కథా సంభాషణా నటనా వారి కవ్రధానాలు. అలాంటివారు రచించిన నాటకాలకు సమగ్రసౌష్టవం యెలా వస్తుందీ? అయినా, చూడ్డానికి జనులకూ, ఆడ్డానికి నటులకూ నాటకా లనబడేవి కొవాలి. ఇలాంటి అగత్యమే వచ్చింది, సాకూ రెడ్డిగారికిన్నీ. అయితే, వస్తుత, మాకు తెలిసిందే తక్కువ. తెలిసిందయినా ఆచరణలో పెట్టే శక్తిన్నీ తక్కువే. అయినా, మేము ముందుకే వెళ్ళిపోయాం, సాహసించి.

ఊరి కరమైలు దూరాన, యకరంనర కొబ్బరితోట కవులుకి పుచ్చుకుని, పెద్ద నాటకశాల కట్టించాం. మేము.

కొకినాడ వెళ్ళి, సింగితం అబ్బాయిగారి తాలూకు తెరలూ దుస్తులూ కొనుక్కువచ్చాం.

శేషారెడ్డి అనే మంచి సెయింటర్ని స్థిరంగా పెట్టుకుని, కొన్ని తెరలు బౌగుచేయించి, కొత్త తెరలు కొన్నీ సీనరీ కాంతా తయారుచేయించాం,

వారాని కొక్కటి చొవ్వన నాటక ప్రదర్శనమున్నూ ప్రారంభించాం.

ఉనికి వల్లెటూరయినొ, రాజనుండ్రీ కాకినాడల వంటి పెద్ద పట్నాల నాటక శాలలనూ, నాటక సమాజాలనూ మించి వుండేవి మూ యేర్చాట్టు.

డబ్బున్నూ బాగా వచ్చేది.

కొందరు వ్రశంసించేవారు.

కొంద రీసడించేవారు.

కొందరు దుష్ప్రచారం చేసేవారు.

కొందరు వంకలు వన్నేవారు.

అనేకులు వచ్చి చూసిపోడమే పెట్టుకున్నారు.

పారుగూరి రౌడీలు కొందరు అల్లరి చెయ్యబోయారు; గాని మొదటినాడే అది సద్దణిగిపోయింది.

కొని నటుల అల్లరిమాత్రం సాగింది, కొన్నాళ్ళు.

నాటకాల్లో, సగొనికిపైగా నేను పద్యాలు తగ్గించేశానని వారి అల్లరి.

వది పాటలు కావాలంటే రెండో మూడో మూత్రమే చేరుస్తున్నాననిన్నీ వారి గోల.

రంగస్థలం అంతా సంగీతంతో నింపెయ్యడం యెప్ప) డెప్పడని యెదురుచూస్తూ వుండిన బుచ్చిరాజుగారున్నూ యిందుకు చాలా నిరుత్సాహపడ్డారు.

అసలు, ఎనిమిది నాటకాలే మే మెంచుకున్నాం.

వాటిలో, కాళ్ళకూరి సాంబశివరావుగారి రంగారాయ కదనసమవాకారం (ప్రధానం.

అనుకున్న వ్రకారం వరాసగా అవి ఆడించేశాం.

సాధారణంగా నాటక సమాజాలవా ేమి చేస్తారో చూడాలేదు, వినాలేదు; కాని నేను మాత్రం నటుల కందరికీ నాటక కథ బాగా బోధపరిచేవాళ్లీ ముందు.

వుస్తకం సావకాశంగా చదివి వినిపించేవాళణ్ణో, తరవాత.

ఎక్కడ వూది వపలకాలో, ఎక్కడ తేల్చాలో, ఎక్కడ చటుక్కున అందుకోవాలో, ఎక్కడ నాన్సెయ్యాలో, ఎక్కడ దురితంగా వలకాలో, ఎక్కడ విశేషం సరింవచెయ్యాలో

• ఇలాంటివి సూచిస్తూ చదవడంవల్ల పాత్రలు బాగా బోధవడేవి, నటులకు.

అదంతా బాగా పలికింంచడంతో కథ వంటబట్టేది, వారికి.

తెరపి మరపుల స్టితిన్నీ అప్రయత్నంగా యేర్చడేది.

అబుతే, పద్యమో పాటో యొత్తుకుంటేమాత్రం ఆ స్థాయి పోయేది.

వన్సుమోరులు తగిలాయా, అసలే చెడేది. నటులకు ఇది గుర్తుకు వచ్చాటప్పటికి జనప్రశంసలున్నూ వారికందసొగాయి. వారందరూ పల్లెటూళ్ళవారు, యే వొకరిద్దరో తప్పించి. చాలామంది రెడ్డియువకులు. కాగా వారందరూ గంగిగోవులు. గురి కుదిరిందా, (పప్రాణొలయినా యిన్చేరకం వారు. దీనికి సాయం, అర్హం తెలిసీ కొంత సంస్కారం అబ్బీ నా యేర్చాటుకు తృషప్తిపడసాగారు వారు. ఇంతేకాదు. రెడ్డిగారూ, వారి తమ్ముడు గంగిరెడ్డీ వుచ్చారణ ర్ట్‌మం సూచిస్తూ, వీ దిక్కున చూసినా తామే అయి చక్కగా ప్రాంప్రింగు చేసెవారు. తాదొత్మ్యంలో మరుపు కలిగితే జ్ఞాపకం చెయ్యడానికేగావి, యెలాగో వొకలాగ నాటకం “యీడ్చెయ్యడాని" క్కాదది, నటులకు. ఎవరి. (గ్రంధం వారు. కచ్చితంగా అప్పగిస్తేనే - రిహార్సల్సు సరిగా జరిగాకే మేము ప్రదర్శించేవాళ్ళం, ఆ నాటకం. ఇది యిలా జరుగుతూ వుంఘే, కాగితమూ పెన్సిలూ వుచ్చుకుని, (ప్రేక్షకుల్లో మొదటివరస మధ్యకుర్చీలో కూచునేవాళ్లి వేను. ఎవరెక్కడ పాడుచేశారో, యెవరెక్కడ బాగుచేశారో నోటు చేసుకోడాని కిది. నాటకం అయిపోడంతోనే - ఆ వేషాలతోనే, నటులందరూ నా చుట్టూ కూచునేవారు, రంగస్టలాన. నేను రాసుకున్నది చదివి వినిపించి మంచిచెడ్డలు వివరించేనాణ్లీ నేను. అది చాలా మంచి ఫలితా లిచ్చింది. అయితే, మధ్యమధ్య నేనున్నూ వేషం వెయ్యవలసి వచ్చేది, తప్పనిసరిగా. మొదటి నాటకంలోనే తటస్టించిం దిది. తల్లీతండ్రీ వచ్చి, నోలచేసి, సుమిత్ర వేషధారిని లాక్కుపోయా రావేళ, వేషాలు వేసుకుంటున్న స్టితిలో, మొదటి నాటకం ,శ్రీరామజననం. జయకరం అని రెడ్డిగా రేర్పాటుచేశారేగాని మా యెనిమిది నాటకాల్లోది కాదది. శుభకరం అవుతుందన్నదే చెడే స్టితి వచ్చింది. ఇది సభలో వున్న పెద్దకాపులకు తెలిసిపోయింది. “ఏమిఓమిిటంటూ ఆత్రవడసాగారు వారు. వారందరూ మాకు పెట్టని కోటలు, అంచేతే వారి కా ఆత్రం, అంతగా. వారిని సద్దుబాటుచేసి *ఏమిటి దారి” అని నాతో ఆలోచించడానికి లోపలికి వచ్చారు. రెడ్డిగారు, సుమిత్రగా వారికి నే నెదురయినాను. దాంతో, మనసు కుదుటపడ్డమే. కాదు, వెయ్యి యేనుగుల బలం వచ్చింది, రెడ్డిగారికి.

రసాభాసం అయిపోతుం దనుకున్నది రసమహితం అయి, (ప్రేక్షకుల మన్ననలున్నూ అందుకుంది, ఆ నాటకం.

నటులను దిద్దడంలోనూ, రిహార్సల్సు నడిపించడంలోనూ ప్రతీనాటకంలోనూ గ్రంథం అంతా నాకు క్టుర్షింగా వచ్చి వుండేది.

అంచేత, యే నేషం తక్కువయినా, నేను సద్దుకుంటూ పోయేవాళ్లి.

ఇలా సద్దుబాటు చెయ్యడంలో, నేను, బొచ్బ్చిలియుర్దంలో వొకమాటు తాండ్ర పాపయ్యగానూ, వొకమాటు విజయరామరాజు మంత్రిగానూ. విజయరామరాజుగా రెండుమూడు మాట్టూ, సారంగధర చరిత్రలో రాజరాజుగా వొకమాటూ నటించవలసి వచ్చింది.

తరవాత్తరవాత, అగత్యం రాకపోయినా, రెడ్డిగా రుబలాటపడగా మరోమాటుకూడా విజయరామరాజుగా నటించా న్నేను.

మానేపల్లి కంపెనీలో, అంబటిపూడి కోటయ్యగారు. చెమ్మీ యిజారూ, చెమ్మీ కోటూ, చెమ్మీ కిరీటమూ పెట్టుకుని విజయరామరాజుగా తయారయేవారు.

నల పహారిశ్చంద్రాదులకూ ఆదే వేషం వారికి.

నా సొంతానికి నేనవి మార్చేశాను.

విజయనగరం రాజులది చుక్కబొట్టు.

కోటయ్యగారు నామౌలు పెట్టుకునేవారు.

నే నదీ మార్చేశాను.

పంచె. విరిచికట్టి, క్షత్రియపొగా చుట్టుకుని, దానికి తురాయి పెట్టుకుంటు చూసిన క్షతియులూ వోహో అనేవారు.

నా విజయరామరాజు నేషంలో, ఆ నాటకొనికొక కొత్త గాంభీర్యం వచ్చిం దెవరూ అనుకోనిది.

(70) వా

మూ నాటక సమాజం రమారమీ మూడేళ్ళు వనిచేసింది.

ఎన్నో నాటక వ్రదర్శనాలు జరిగించాం, ఎంతో 'ప్లారానావడ్డాం.

బాగా డబ్బు వచ్చింది, అంతా ఖర్చయిపోయింది.

మనుష్యులం మిగిలాం, సరదా తీరింది.

కార్యనిర్వహణలో, సాహిత్యపరమైన అనుభవం నాకూ ఆర్థికమైన అనుభవం

మ్‌ భు కూ

సత్తి రెడ్డిగారికీ చాలా యెక్కువగా కలిగాయి.

అదీ బుంకా కొంతకాలం పనిచేసి వుండును; గాని మొత్తానికి, పత్యనారాయణ గారి మడత పేచీలే మాకు విసుగు పుట్టించి విరమింపజేశాయి.

సమౌజంలో యూ పేచీ లిలా వుండగా, నటుల యిళ్ళల్లో మరో రకమైన అల్లరి రేగింది.

(బ్రాహ్మణ నటుల యిళ్ళల్లోనే పుట్టిందది.

తమ కుర్రవాళ్ళు నొటకాల్లో తిరగడంవల్ల, తమ కుటుంబ మర్యాద గంగలో కలిసిపోతోందని పెద్దలు సాగించిన అల్లరి అది.

తారస్థాయికే వెళ్ళిపోయిందది, మౌ యింటో.

నేను తెనుగులో కవిత్వం ప్రారంభించినందుకే ఘర్షణ పెంచిన మా నాయనగారు, అందుకెంత బాధపడ్డారో వేరే చెప్పాలా?

దానికి మొ చిన్నన్నగారున్నూ యెంత దోహదం చేశారో నివరించాలా?

ఇంచోనే యీ పోరిలో వుండగా, మేమంశీ కిట్టని వొక యిల్లాలు *ర్పొడ్డుక్సు నాటకాలాడి సంపాదిస్తూ వుంకే, యించో కూచుని కమ్మగా తింటున్నాడు, ముసలాయన” అంటూ ప్రచారం సాగించింది, యింటింటికి వెళ్ళి.

నిజానికి, కులంలో వెలిపెట్టవలసిన యిల్లా లావిడ.

అంతతో పోలేదు “మీ చిన్నబ్బాయి నాటకాల్లో తిరుగుతున్నాడుట ఏమిటండీ?” అంటూ కొందరు పెద్దమనుష్యులున్నూ మా నాయనగారిని రెచ్చగొట్టారు.

శ్నతియప్రముఖు డొకాయన “మీ అబ్బాయిట, మొన్న బొచ్చిలియుద్దం నాటకంలో విజయరామరాజుగారి వేషం వేసి ఓ - మా రాచఠీవి అంతా కనపరిచేశారండీ, సెబాస్‌” అంటూ తాను మెచ్చుకుంటున్నశ్ష అనుకుని నూ నాయనగారిని గాభరా పెట్టళాడు.

దీంతో, మరీ మండివడ్డారు నూ నాయనగారు.

కాని, నేను జంకలేదు.

'క్రమాంతరాలమీద దైర్యం చిక్కబట్టుకుంటూ వస్తున్నా న్నేనప్పటికి, అయినా, వొదిగివాదిగే వుంటూ వచ్చాను.

చివరికి, రాజుగారు నన్ను మెచ్చుకున్ననాడు మాత్రం యెదురుతిరిగాను.

విడిపోతే బతకలేమేమో అన్న భయం పోయిం దప్పటికి.

“మా పిల్లలకు తెనుగూ సంస్కృతమూ చెప్పండి, యిల్లిచ్చి రాయవరంలో నిలుపుకుంటాం, మిమ్మల్ని” అన్నారు రాయవరం రెడ్డ, నన్ను.

సత్తిరెడ్డిగా రిందుకు బొగొ ప్రోత్సహించారు.

ఇదీ నా రైర్యం.

మా అమ్మగారితో చెప్పానిది, వొకనాడు.

“అబ్బాయి, డబ్బుకోసం కాదు, సరదాకోసం నాటకాలాడుతున్నాడు. ఈ కాలపు కుర్రవా ళృందరూ యిలాగే వుంటున్నారు. మీ అన్నగారి కొడుకు మడి కట్టు క్కూచున్నాడా, మహా? మీ కిష్టం లేకపోతే విడిపోతా నంటున్నాడు, అబ్బాయి. రాయవరం రెద్దు తమ వూళ్ళో వుండమంటున్నారుట తమ పిల్లలకు కావ్యాలు వైష్తరానిక పెద్దవా ళ్ళిద్దరూ పారుగూళ్ళలో వున్నారు గదా, చిన్నబ్బాయిని కూడా

్కళ్ళమూ. బతగ్గలమా మనము” అని మా నాయనగారి నడిగేశారు, మా అమ్మగారు.

చూసీచూడన ట్ఫూరుకోసాగారు, మా నాయనగారు, దీంతో.

ఈ వుసులుబాటు చూసుకుని, మరో వని ప్రారంభించా న్నేను మౌ నాయనగారి కిష్టం లేనిది.

షష స [మ శ్రీపాద సుద్రహ్మణ్యశాస్త్ర, |

"రండవ సంపుటం 2 అ ఆ ౫4 శ్రీపాద సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రి అనుభవాలూ = జ్లాపకొాలూను

ఎ ల ల సి ల ్‌ మ్‌ రో ర షం సో ఖై ల్‌ శ ప ఈసి వ్‌ ల టు క క వ శీ శ్‌ క? జన్‌ టక. ష్‌. చై సం య రస ౭ శి -: కీ | ఫం ఛ్‌ నా ల రం టం భి. హు ఫి | = ల షీ న యు." క! శ టల న్‌ ఎట ల టికు ఓ శ్రీపాద నుబ్రహ్మణ్యశా,స్త్రిగారి తండ్రి శ్రీపాద లక్ష్మీపతి సోమయాజులు గారు ఇ ఈక ష్ణ ణ్‌ క | ఫె గ్‌ా యల న టట... (స నం ఫన్‌ / ప. గే చ్‌ య ల | తంట ల లళృష్టాలో శత ల. న్‌ లి వ టప శ్రీపాద. శివరామ సిద్దాంతి రోటీ... షీకితులు గారు న ల్‌ తీపాద చేంకలరమణ (శ్రీపాద. పెద్దన్న గారు) (ల జల య్‌ దైవజ్జ్ఞశర్మ గారు ఉట క్‌ (శ్రీపాద చిన్నన్న గారు)

అన్య ఠి డీ,పొద సుబహ్మణ్యశా, పై, అనుభవాలూ = జొపకాలూను | ఇ ష్‌ షా గ ల్‌ో 2 భళరత్త్తర్తంయా పట చదల ఏన నటక న నకడుగ. రెండో సంపుటం శశ 1

కులవిద్యలు నేర్చుకుని కూడాకూడా వుంటూ మా చఛిన్నన్నగారు మా నాయనగారికి మీక్కిలీ ప్రీతిపాత్రులయి. వుండగా, వారికి తా మలా కాలేకపోయినా మా పెద్దన్నగారున్నూ కుల విద్యలతోనే సంతుస్థ్రృపడ్డి వుండగా, సన్నిహితులూ వ్థవహితులూ బంధువులున్నూ అందరూ వైదికవిద్యాప్రవీణులే ఆయివుండగా నాకొక్కడికె యెందుకు పట్టుకుందో మరి, ఇతరవిద్యల యెడల సుముఖతా తన్మూలంగా కులవిద్యల యెడల విముఖతా - ఇది ఇప్పటికీ తీరని సమస్యే నాకు.

ఆ యితర చదిద్యలున్నూ మా నాయనగారి కన్నీ వ్రతికూలాలే కావడమున్న్నూ అలాగ సమస్యే అయింది.

కాని, స్వాతంత్ర్యం ప్రారంభం అయినకొద్దీ - అది దృఢమున్నూ కాసాగినకొద్డీ - కులవిద్య లొక్కొాక్క టీ అశ్రద్ద చెయ్యడంతోపాటు కొత్తవిద్య లొక్కాక్క టీ సాధన చేసుకోడమున్నూ ప్రారంభించా న్నేను, అప్పటప్పటికే కాలాతీతం అయిపోయిందన్న కటకటతో.

నేనలా ప్రారంభించిన యితరవిద్యల్లో సంగీతం వొకటి.

సాధన చేసుకుంటున్న కవిత్వం యెంత యిష్టమో, అచుంబిత ప్రక్రియ అయిన సంగీతమన్నా అంత యిష్టమే నాకు.

గొత్రం. కాస్తయినా మంచిదయితే చాలు, యేనూ(తం పాటవినపడ్డా యెంతో పోయిగా వుంటుంది నాకు.

అయితే, ఆ చిన్నతనంలో కూడా వాక్కాక్కపాట చెవిని బడితే యెంతో బాధ అనిపించేది నాకు.

దొనిక్కారణం మాత్రం బోధపడేదికాదు.

ఈ స్టితిలో, గోదావరీపుష్కురాల సందర్భంలో రాజమహేంద్రనరంలో మానేపల్లి | 213 శ్రీపాద సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రి, |

నాటకాలు చూశాటప్వుడు. నేనొక హరిదాసు పక్కగా కూచోడం తటస్ట్రించిం దొకనాడు.

నేను కటువుగా వుందనుకున్న రాగం విని ఆయనా చిమచిము లాడసాగాడు.

అది గుర్తించి “ఆ రాగం యేమిటనీ - “అది వింటే నాకు చీమలూ జెరలూ పాకుతున్నట్టునిపిస్తోం దెంచేతా”” అనీ అడీగా నాయన్ని,

“నాకు సాయం నువ్వొకడవున్నానా నాయనా” అంటూ నా వీపు తట్టాడా హరిదాసు, ఇది విని ముందు.

నా వెగటు సహజ మైనదని గుర్తించి “సంస్కారవిశేషం గుర్తించావా?” అంటూ తనపక్కని కూచున్న పెద్దమనిషిని ్రబోధించాడు, తరవాత.

ఈ “సంస్కారం” అన్నది ప్రాక్తనం.

బహుజన్మల్లో చేసుకున్న విద్యాపరిశ్రమకు పరిణామమున్న్నూ యిది.

ఇది గుర్తించడం కష్టం.

అనుసరించడమున్నూ అసాధ్యమే, సాధారణంగా.

మనిషయినవాడికల్లా వుంటుందిది.

అయితే, గుర్తుకి రాక యెందరివో జన్మలు ప్రాకృతాలయిపోతూ వుంటాయి.

మరి, గుర్తించడం యెలాగా అంళే, పరిసరాల పరిశీలనా, సంతత పరిశ్రమా అందుకు సాధనాలు, కొంతవరకూ.

అవి సత్తా ననుసరించి వుంటాయి.

సన్నివేశాలున్నూ సముకూరా లందుకు, అదనులో.

అయినా, వున్న సంస్కారాలన్నీ పరిపుష్టాలు కావెవరికీ.

ఏమంటే?

వాటిలో, జీవస్మరణ సమస్యలను బట్టి యేర్పడేవి కొన్నీ, వినోదప్రాయాల నమసరించి యేర్పడేవి కొన్నిన్నీ.

అవి తెలుసుకోడానికి మాత్రం అదృష్టం వొక్కటే ఆధారం.

సాధన ప్రసక్తి అయినా, దీక్ష ఏకాగ్రతల ప్రసక్తి అయినా తరవాత,

అవేళ, ఆ హరిదాసు, ఈ వివరాల జోలికి పోనేలేదు.

“అది బేహాగ్‌ రాగం. కర్ణాటకం కాదు, హిందూస్తానీ రాగం అది. 'పైగొ, హిందూస్టానీకత్తుగా పాడుతున్నా డా నటుడు. ఈ కంపెనీ నాటకాలు వచ్చాక మన కర్ణాటకం చెడ్డ్దంత చెడుతోంది, వెనకపడ్డంత వెనకావడుతోంది, పాలించే నాధుడు లేడు” అంటూ మాత్రం మిక్కిలీ పరితపించా డాయన.

అయితే సంగీతంలో కర్ణాటకం అనీ, హిందూస్తానీ అవీ రెండు విభాగా లున్న సంగతి నాకు తెలియదంతనరకూ.

“మరి, హిందూస్తానీరాగం హిందూస్తానీ కత్తుగా కాక, మరెలా పాడాలీ”

ఇదొక కొత్త జిజ్ఞాస అయింది నాకు.

ఈ సంగతి చెప్పగా “యిప్పుడు కాదు, రేవు నా బసకి రా చెబుతా”నన్నా డాయన,

మర్నాడు మధ్యాహ్నమే వెళ్ళి పట్టుకున్నా నాయన్ని.

అ సాయంత్రం ఆయన హరికథా కాలక్రేసమూ విన్నాను.

బిలహరీ, అరభీ, శీ/రాగమూ అభిమానా లాయనకు.

తగినంత సాహిత్యవాసన లేక కథనమే వోమోస్తరుగా వుంది కొవి ఆయన పాట మాత్రం బహా కమ్మగా వుంది, వెళ్ళినకొద్దీ,

కథ చెప్పడానికిముందు “ఎందరో మహానుభావు”లన్న శ్రీరాగం కీర్తన పాడేవా డాయన, కూచుని, ముందు.

అదే మొదటిమాటు నేనా కీర్తన వినడం.

భోజనం కావడం తడువుగా ఆయన వెంట తిరిగాన్నే నా శేషపుష్కురదినాలు,

కర్ణాటకం విషయమూ హిందూస్తానీ విషయమూ చాలా చెప్పా డాసందర్భంలో ఆయన; కాని సంగీతంలో లేశమూ ప్రవేశం లేకపోడంవల్ల దాల్లో చాలాభాగం నాకవగావాన కాలేదు.

కర్ణాటకసంగీతం విశుద్రభారతీయ మనీ, హిందూస్తానీ సంగీతం పార్శీసంగీతంతో సంకరం అనీ, కర్ణాటకానికి గమకమూ, హిందూస్టానీకి “ఈద్పూ” ముఖ్యలక్షణా లనీ - ఈ భావం మాత్రం అస్టిని పట్టుకుపోయింది నాకు.

“బేహాగ్లూూ కాఫీ మొదలైన కొన్ని మన త్యాగరాజాదులు స్వీకరించారు, స్వరిసంవుటినిబట్టి మధురంగా వున్నాయన్న దృష్టితోనే వారవి స్వీకరించారు. అయితే, వారు మన గమకం చేర్చడంతో విలక్షణంగా తయారయినా యవి. వాటిలో యెన్నో కృతులు రచించారు వారు. ఆ కృతులు పొడేటవ డు గమకం విడిచి “యీడు” అందుకుంటే మాత్రం సాహిత్యం దెబ్బతినడమే కాదు 'వినససాంవు'న్నూ కోల్పోతాయవి” అని చాలా వివరంగా చెప్పా డాయన.

దాంతో, తెలిసిన వెగటయిపోయింది, నాది.

ఆ దినాల్గోనే రాజా ,శ్రీ, వాడ్రేవు విశ్వసుందరరావు బహాద్దరు వారి వివాహం జరిగింది, బందరులో.

మా నాయనగారికి వీలుకొకపోగాా మా పెద్దన్నగొరూ వారివెంట నేనూ వెళ్ళాం, మేము సంస్టానసిద్దాంతులం కనక.

ఒకనాడు కవిసమ్మేళనం జరిగింది. సదస్యమున్నూ గొప్పగా జరిగింది, మూడోనాడు.

మరోనాడు (శ్రీమతి. బెంగుళూరి నాగరత్నం గొనంచేసింది, రాళ్లుకరికేలాగ.

ఇంకోనాడు శ్రీ. తుమరాడ సంగమేశ్వరశా,స్త్రిగారు వీణ వాయించారు, మోళ్లు చిగిరించేలాగ.

ఇక రేవు వెళ్ళిపోడనే అనగా, బందరు పేటలు చూడ్డానికి బయలుదేరా వొాకపూట.

తిరగ్గా తిరగ్గా వొకచోట పాటకచేరీ తగిలింది.

ఎలాగో లోపలికి వెళ్ళగలిగాను; కాని కూచోలేకపోయా నరగంట అయినా.

అచ్చంగా హిందూస్తానీసంగీతం అది.

మహారాజు వేషంలో వున్నాడు గాయకుడు, కూలికివచ్చి పాడుతున్నాడు గాని. దానికి సాయం తబలా వొకటి, కరువులో అధికమాసం అన్నట్టు. నరసగా లెండుదినాలు మహోజ్వలమైన కర్ణాటక గానం విని వున్నానేమో, నాటిపాట దానికి భిన్నంగానే కాదు, వెక్కిరింతగానున్నూ కనపడింది వామట్టుకి. అప సడొకటీ అప ఉడొకటీ కాక ఫొడినవన్నీ హీందూసానీ పాటలే కనక, కర్ణాటకానికీ దానికీ వుండుకున్న భేదమూ, అంతరువూ సృష్టంగా తెలిసిపోయాయి. ఇది కర్ణాటకంమీద మమకారం దృఢవరిచింది నాకు. రుచి పెంపుచేసింది. అభిమానం వృద్దిచేసింది. హిందూస్తానీ అంటే వెగటున్నూ వందరెట్లు చేసింది. “అలాంటి విజాతీయగానం తెనుగువా ళెందుకు పొడాలీగ్‌ అనిన్నీ అనిపించింది. కార్యకారణ సంబంధాలు తరవాత మరికొన్నిన్నీ యేర్చడీ అది, కర్ణాటకొనికి (ప్రతిబంధకం అన్న నమ్మకం కలిగించింది నాకు. మరికొన్నాళ్ళకి, ఆంధధ్రచంద్రిక అన్న వారవత్రిక బయలుదేరింది, కడపజిల్లా పొద్దుటూరినుంచి. దాని యజమాని, పేరిప్పుడు జ్ఞాపకం లేదు, ఆయన ముస్లిం. సంపాదకులు బి.ఎన్‌. స్వామిగారు నా రచనల కెంతో ప్రాముఖ్యం యిచ్చేవారు. గోపాలకృష్ణగోఖలేగారు పరమవదించిన సంవత్సరం అది. “బది యిప్య డొవశ్యకం” అన్న శీర్షికతో, ఆంధ్రజాతి బాగుపడ్డాని కనువైన మోర్గాలు నిష్కుర్ణగా చర్చించి కొన్ని చూపించా నందులో నేను. అంతకితం పునహానుంచి, అప్పాశర్మగారు సంపాదకులుగా *సూనృతవాదిని” అన్న సంస్కృత వారపత్రిక వచ్చేదొకటి. దర్భా కృష్ణబ్రహ్మాం యిచ్చాడు కొన్ని సంచికలు నాకు. బైరాగిశా,స్త్రిగారికి పెత్తండ్రి కునూరు డతను. కొశీలో వ్యాకరణం చదువుకుని వచ్చాడు. మంచి వాగ్దాటి అతనిది, పద్యమున్న్నూ ఎంతో చక్కగా చదివేవాడు రాగరంజితంగా. బైరాగిశా,స్ర్రిగారి పాఠనం విడిచిపెట్టుకుని నేను తమ వూరినుంచి యెందుకు వెళ్ళిపోయానో యెరిగినవా డతను. నిక ఈరవాత, నేను, పో పంస్కృృతాంధ్రాలు సాధన చేసుకోడం చూసి క్‌ ప్ర లా చేస్తుం”దని చెబుతూ. మిక్కిలీ ప్రీతిగా యిచ్చా డతను, అప్పటికి తన దగ్గిర నిలిచి వుండిన సంచికలు, చాలా మంచిపత్రిక అది, మిక్కిలీ గొప్పదిన్నీ. “ఇద మిదానీ మానశ్యకమ్‌” అని అందులో వొక శీర్తిక కొన్ని వ్యాసాల కది సమసష్టగీర్తిక. న్‌ ఆంధ్రచంద్రికలో నేనుంచిన శీర్షిక దానికే అనువాదం, విషయాలు మాత్రం వారివి వేరూ వావి వేరున్ను.

తరవాత్తరవాత, నా “వ్రబుద్దాంధ్ర” పత్రిక సంస్కృత విభాగంలోనూ కొన్ని వ్యాసాలు ప్రకటించా న్నేనా శీర్షికతో, అది మరోమాటు.

పోతే, మన జాతి బాగుపడాలంటే, ఆంధధ్రచంద్రికలో, నేను నిగ్రేశించిన మార్గాల్ళో, మన కర్ణాటకం బాగా పోషించుకోడం వొకటి.

దానికి ప్రతిబంధకం అవుతుంది కనక్క తెనుగువాడైనవా డెవ్వడూ కూడా యే విధంగానూ హిందూస్తానీ సంగీతం చేరనివ్వగూడదని సకారణంగా స్పష్టపరిచా నందులో నేను.

అప్పటికే కా దిప్పటికీ మిక్కిలీ స్థిరనిశ్చయం నాకిది.

ఈ నిశ్చయంతోనే, మా నాటకసమూజంలో హిందూస్తానీ పొడగూడదని గట్టిగా కట్టడి చేసివున్నా న్నేను.

రంగస్థలాన నటులు కర్ణాటకమున్నూ పాడగూడ దనీ - అసలు నాటకాల్లో సంగీతమే వుండగూడదనీ - అంచేత, పాటలే కాదు నాటకాల్లో వద్యాలున్నూ వుండకూడదనీ యిటీవలి నా నిశ్చయం, దీనిసంగతిన్నీ పర్యాయత్వేనా చూసుకుందాం.

మా నటులు అసంతృప్తిగానే అయినా నా కట్టుడి మన్నించసాగారు; గాని, ఉన్నట్టుండి, అభ్యాసవశాన, వారిపాటలో హిందూస్త్టానీకళ పడేది, మనస్సు చివుక్కుమనేసేది నాకు.

దీంతో, శుద్దకర్ణాటకం విని ఆనందించాలంటే స్వయంగా నేర్చుకోడం నొక్కు దారి అయింది నాకు.

నేర్చుకోవాలన్న సంకల్పమూ పుట్టింది, అవ్యవధానంగా.

అయితే, యెక్కడో సకృతుగా వుండే సహృదయుల దగ్గిర గురుకులవాసం అయినా చెయ్యాలి, డబ్బయినా యివ్వాలి గురువులకు, సంగీతం నేర్చుకోవాలం కే మరి మూడో మార్గం లేదు.

వాటిలో గురుకులవాసం నాకు చాలా యిస్ట్రమే; గొని యిల్లు విడిచే అవకాశాలు తప్పిపోయాయి నా కప్పటితే.

డబ్బున్నూ లేకపోయింది.

“జీర్ణం జీర్ణం” అయిపోయింది నాసంగీత్రీతి, చివరికి.

అయితే, నాటకసమాజనిర్వహణతో నా అభిలాష నూరాకుతొడిగినక్టు, కాలం గడవడంతో, అందుకొక అవకాశమున్నూ తటస్టపడింది, ఎన్నడూ అనుకోనిది నాకు.

వారణాసి వేంకటరామయ్యగాలూ, సర్వదేవుడుగారూ అని మండపేటలో యిద్దరన్నదమ్ములు.

ఇద్దరూ వైణికులు.

వారిలో సర్వదేవుడుగారు, మావూరి మైలవరపు విశ్వనాథంవారి పెద్దల్లుడు.

విశ్వవాథంగారి యింటికీ మాయింటికీ మధ్య రెండు నివేశనాలే అడ్డు, అప్పటికి.

సర్వదేవుడుగారు. నునుగుడుపులకు వచ్చినప్పుడే మాకిద్దరికీ పరిచయం యేర్పడి బాగా స్పిరపడింది.

అత్తవారి యింట వారందినా లుండవలసివస్తే వీణకూడా తెచ్చుకునేవా డాయన, నాయించకుండా వుండలేక,

ఆఅవూళ్ళో కల్లా నేనాక్కత్లే శ్రోత నాయనకు.

రాత్రి పదిగంటలదాకా నాతోనే కాలక్షేపం ఆయనకు.

ఆయనవల్లనే “రామ నీ సమాన మెవగొరన్న ఇరహర ప్రియ కృతి అంకు మిక్కిలీ మమకారం యేర్పడింది నాకు.

విశేషం యేమిటంటే, ఆయనకూ మంకీ హిందూస్తానీ సంగీతం అంటే.

హెందూస్తానీసంగీతం పేరు చెబితేనే చాలు, చాలా నిరసన కనపరిచేవా రాయన.

“ధార్వార్‌ నాటకసంఘాల రాకతో, యక్షగానాలు మట్టుకే యెరిగివున్న మనకు నాటకాల పరిచయం యేర్చడ్డదని సంతోషించడమా, వాటితోనే వచ్చి హిందూస్తానీ సంగీతం కర్ణాటకంమీద దెబ్బకొడుతోం దని విచారించడమా”్‌ అనేవా రాయన, చాలా బాధవడుతూ.

మేము. స్నేహితులం కావడాని కీతుల్యాభిరుచి దోహదం అయింది.

సంగీతం నేర్చుకోవాలన్న అభిలాష నాకు మళ్లీ రేకెత్తాటప్పటికి, కుతుకులూరి రెడ్రియువకులు సంగీతం నేర్చుకుంటున్నా రాయన్ని తమవూళ్లో నిలుపుకుని.

అ రెడ్డియువకుల్లో, తరవాత్తరవాత తూర్పుగోదావరిజిల్లా కాం(గెసు యోధులూ, చాలాకాలం రామచంద్రాపురం తాలూకా బోర్డు వైస్‌_పెసిడంటూ అయివుండిన మల్లిడి సత్యనారాయణ రెడ్డిగారున్నూ వొకరు.

వారు, తమ బంధువులయిన మల్లిడి సత్రిరెడ్డిగారి ద్వారా అదివరకే నాకు చిరమి(త్రులు.

మా నాటకసమాజం నటుల్లో వొకరున్ను.

“నేను మీకు దగ్గిరగా వచ్చాను, కనక, మీకు సంగీతం నేర్పుతాను వీలయితే రండి” అన్నారు, నా అభిలాష యెరిగి వుండిన సర్వదేవుడుగారు.

సర్వదేవుడుగారు.. చెప్పగా, సత్యనారాయణ రెడ్డిగారున్నూ వాకు వర్తమానం వంపారు, తప్పకుండా రమ్మని.

కుతుకులూరు గ్రామం మా పఫాలమూరికి మూడుమైళ్లదూరాన వుంది.

కాగా, కానడరాగ యోధులు రాజుగారి దగిర వ వెల్ని సరథిస్త షు మను బుచ్చిరాజుగారి. దగ్గిర ఫిడేలుండగా పుచ్చుకుని వెళ్లి

'రెడ్రియువకు లొక్కొక్క రయిదేసి రూపాయ లిచ్చేవారు సర్వదేవుడుగారికి.

నాకు మాత్రం స్నేహమే ప్రధానంగా చెప్పసాగారు.

కాని, యీసంగీతమూ మా నాయనగారి కిష్టం లేనిదే.

వారి అనిస్టతకు కారణం - సంగీతమూ, కవిత్వమూ, చిత్రలేఖనమూ - ఇలాంటి లలితకళలు వేదశా,స్త్రాలవంటి మహావిద్యలూ సభ్యవిద్యలూ కావని.

నటవిటకవిగాయకు లొకపే వర్గం వారి దృష్టిలో.

వారందరూ పంక్తిబాహ్యాలు.

మా నాయనగారి దొక్కరిదే కాదు, వేదశా,స్త్రాలు నేర్చినవారి దందరిదీ యిదే నిశ్చయం.

అన్ని కళలనూ గూడా ఇంత హీనంగా చూసేవర్గం యీ వేదశా, స్తుజ్ఞులనర్గం తప్ప మరొకటి లేదు, మనదేశంలో.

మనదేశంలోనే కాదు - భరతఖండం అంతటా నూత్రమన్నకాదు - ప్రపంచమంతటా తనుతమ వేదవేదాంగాలు పట్టుకు పొకులాడేవారిదిన్నీ అందరిదీ యిదే నిశ్చయం.

అయితే, జనుల చిత్తవృత్తులు సంస్కరించి, జీవితాలు సరళరేఖమీద నడిపిస్తూ రసబంధురాలున్నూ చేసే. ఉత్తమోత్తమకళల నిలాగ నిరసించడం వివేకమా?

కాదు, కనకనే యెక్కడ చూసినా, వేదళశా, స్త్రాలకే తప్పనిసరి అవుతోంది పతనం.

కాక్క -

మౌ నాయనగారి యీ ప్రాతికూల్యానికింకో కారణం కూడా వుంది.

సర్కారు ఉద్యోగస్టు లెందరో మా వాయవగారి నాదరించేవారు, జ్యోతిశ్శాస్త్రం వరంగా,

స్వహస్తవరహాస్తాలతో బాగా సత్కరించేవారు కూడా.

దీంతో, ఆఫీసర్లం కే దేవలోకంనుంచి వూడివడ్డవాళ్ళన్న వెగ్రినమ్మకం పట్టుకుంది మా నాయనగౌరికి.

తొము వెడితే, ఆ వుద్యోగప్టులు, తమకు కుర్చీ యిచ్చి జొతకాలూ ప్రశ్నలూ చెప్పించుకుంటారుట, సభక్తికంగా.

సంగీతం పాడతానంటూ నేను వెడితే మాత్రం, వారు, తామేమో కుర్చీలమీద కూచుని, కావాలని కిందకూచుని పాడమంటారుట నన్ను, సదర్పంగా.

ఇది నాకే కాదుట, తనుకూ అవమూనకరమేట, నేను తమ కునూరుణ్లయినందుకు.

ఇది చాలా అసందర్భంగా కనపడింది వాకు.

మానావమావనాల సంగతి అలా వుంచుదాం, ఆఫీసర్లందరూ అలాంటి దుష్టులే అనగలమా?

కాక్క -

కళావేత్తలకు ఉద్యోగప్టులేనా గతి?

ఇంతకీ, లా

నా సంగీత శ్రద్దకు ముఖ్యకారణం, అప్పటికీ యిప్పటికీ గూడా ద్రవ్యార్హనాభిలాష కాదు.

నాకు సంగీతవిద్య స్వాధీనం అయితే, వొక్క వుద్యోగస్తుల దగ్గిరికే కాదు, మరెవరి దగ్గిరికి వెళ్ళిన్నీ అది ప్రదర్శించడం నా సంకల్పం కా దెంత నూత్రమూ.

మరేమిటం టబ?”

అత్మోద్దీపనం కలిగించే గొప్పకళ అదిన్నీ.

దానివల్ల నా హృదయం స్పందిస్తుంది.

కవిత్వంవల్లవే వాకు. కలుగుతున్న ఆనందానుభూతి. కీస్పందనం శతగుణకం అవుతుంది.

సొంతంగా సంగీతం నేర్చుకుంకేునే కలిగే ఫలితం యిది. అపెిచ. ముఖ్యంగా ముందుజన్మలో, చిన్నతనంలోనే నాకు సంగీతాభిరుచి కలగడానికీ, ప్రావీణ్యం అలవడ్డానికీ యిదొక _ బీజొవావనమున్నూ కావచ్చు. య్‌. శే (క విచితోదంతం వొకటి చెబుతా నిక్కడ. మా అత్తవారి వూళ్లో వొక వండితుడు. (వ్రస్తానత్రయం చదివినవా డాయన. స్టైతివరుడు. అయినా, సంసారం పెరిగేటప్పటికి రుణాలూ పెరిగాయి. ఈ స్రితిలో ఆడపిల్లలకు పెళ్లిళ్లు ప్రారంభం అయినాయి. ఒకటిరెండు కన్యాదానాలు చేసినవాడే ఆయన్య కాని కొన్నాళ్ళకి, ఒక పిల్ల నమ్ముకోవలసివచ్చింది. అమ్ముకోవలసివచ్చిందం కే, ఆ వరిస్టితులే ఆయనవి, కాని ఆ వూహా, ఆ సంకల్పమూ, ఆ ప్రయత్నమూ, ఆ నిర్వహణమూ మాత్రం ఆయనవి కొవు. శేయస్పంధాత లయిన బంధువు లీవుపాయం చెప్పి, మెడలువంచి, విరుత్తరుణ్లో తయిల్స వ్బి ల్తాయల్ట్యి కూడా చేసి కూచో పెట్టా రాయన్ని, పెళ్లయిపోయింది, కాపరానికీ వెళ్లింది పిల్ల. గర్భవతి అయింది, పిల్లలను కన్నది, నలభైయేళ్లున్నూ గడిపింది; గాని మళ్లీ పుట్టిళ్లెరగ దామె. ఆమెని తన యింటికి తీసుకురాకపోడమే కాదు, తానయినా ఆమె యింటికి వెళ్లలే దాయన. అది పిల్లమీద కోపం కాదు, అశా స్త్రీయంగానూ, కుటుంబసంవ్రదాయానికీ పూర్తిగా విరుద్దంగానూ పెళ్లి జరిగించవలసివచ్చిందన్న తవన మాత్రము. కనక్క ఆమె మొగం చూడలేని వ్యధాను. కాలక్రమాన వార్టకం ముసురుకుం దాయన్ని. చయస్సు పండడంతోపాటు, శా, స్త,చింతననుననాలతో కొంత విరిపతా అలుముకుం దాయన్ని ఈ ణా కొడుకు పెత్తనం ప్రారంభించాడు. నిగాంతగా నా శ్చ తిని కూచశోడమే పెట్టుకున్నా డాయన. సహజంగా మితభాషీ ఆయన. అతిమిత భాషి. పదచలనమున్నూ యెరగ డెప ఏడూ. ఎప్పుడూ యెందుకూ చెయ్యి చాపి యెరగని చెయ్యిన్నీ.

ఆహారనిద్రలకోసమే యింటో వ్రవేశం, తరవాత వీధి అరుగుమీద కూచుని వుండేవా డేకాకిగా.

ఎవ్వు డయినా నే నాయనదగ్గిర కూచోడమూ మాట్టాడ్డనూ వుండేది; గాని వ్తేమ్‌ వందమాటలు మాట్టాడితే, వొక్క మాకే ఆడేవా డాయన, మందవోసం సూ,

చూసినవాళ్ళకి, నేనేదో గోష్టి చేస్తున్నట్టూ ఆయన వూకొడుతున్నట్టూ వుండేది.

ఇంతలో కడసారపు పిల్ల పెళ్లినచ్చింది.

*ఈమాటు దాన్ని (క్రీతురాలిని) తీసుకురావా”లంటూ కూచుంది తల్లి,

“తీసుకు వచ్చితీరతా”నంటూ నడుమే బిగించాడు కొడుకు.

“నాకు వ్రతభంగం చెయ్యకం”డన్నాడు ముసలాయన, లాభం లేకపోయింది.

ఇక విశేషం యేమి టంపీ?

తక్కినదంతా తాను సమకూర్చుకుంటూ “రాజమహేంద్రవరం వెళ్ళి బట్టలు కొనుక్కురా” అంటూ రెండుమూడు వందలు చేతిలో పోశాడు కొడుకు.

కీకారణ్యంలోనుంచి. తీసుకువచ్చి సిమెంటు రోడ్డుమీద దిగవిడిచిన ట్టుయిం దాయనకు దాంతో.

నిడదవోలు వచ్చాడు, పాొపెంజ రెక్కడం నూనేసి మెయిలెక్కాడు.

“హరోం హరో అంటూ వెళ్లి కాశీలో దిగా డాయన, ఆయెక్కడం యెక్కడం.

బట్టలమూటతో మనిషికి బదులుగా “నే నిక రా”నన్న మాటలతో కెలిగ్రాం వచ్చిం దింటికి.

“*రాగనంటే రాకపోలే దనుకోండి చివరికి, చాలాకాలం వట్టిందందుకు - అంతే.

*న్సర్రి, యింటిదగ్గిర యేమి జరిగిందీ” అంళే, లోక సామాన్యధర్మం (వ్రవర్తిల్లుతుంది, కాలమూ గడచిపోతుంది, మన కక్క ర్లేదది.

కాశీలో వొక్క కీ కార్యక్రమం ఆయనకు.

చ(క్రనేమిక్రమానికయినా తప్పడం వుండవచ్చు; గొని దానికిలేదు.

చీకటితోనే గంగాస్నానం.

స్నానం అన్నమాట సంధ్యానందన మంత్రజపాదుల కేకదేశం,

తరవాత యేసత్రంలోనో యేకభుక్తం.

అది ముగియడం తడువుగొ, గంగ వొద్దున వొక సన్యాసి దగ్గిర కూచువి వేదాంతవిచారణ.

గంగవొడ్డున యెందరో సన్యాసులుట, కాశీలో,

వారిలో, నిరక్షర్రక్కుక్షి మొదలు మహావేత్త దౌొకా యెన్నో రకాలూనుట.

ఆ మహావేత్తల్లో వాక సర్యోత్తముణ్జాశ్రయించా డాయన.

అలాంటి సన్యాసీ మరి లే డావట్నంలో.

అలాంటి జిజ్ఞాసువూ నురి లే డాసన్యాసికీ.

ఇక నొకళే వరనం, వొకళకే విచారణ, వనొకకే చర్చ, వొకకే వాగ్వాదం, శాస్త్రం అంతా వొకళకే వొలకటోసి వొకకమే యెత్తడమున్నూ.

సన్యాసి కీ శ్రోత దొరకడం వేత్తృతాసాఫల్యానికయితే, శాస్త్రిగారి కొ సన్యాసి దొరకడం తత్వావబోధ కయింది. ఇది యిలా వుండగా: జెబ్బయ్యెనభైై యేళ్లవాడు మరో బ్రాహ్మడున్నూ వచ్చి ఆశ్రయించా డాసన్యాసిని. ఆ ప్రాంతంవాడే ఆయన, ఆవూరివాడున్నూ. జీవితం అంతా పొట్టపోసుకోడంలో గడిచిం దాయనకు. వ్యాకరణశాొ, స్తం భాష్యాంతం సాధించాలన్న సంకల్పం కలిగింది చివరికీ. దీక్ష పట్టాడు. అందుకోసం ఆశ్రయించా డాయన, ఆ సన్యాసిని. కాని సంస్కృతం ముక్కూ మొగమూ కూడొ యెరగడప్పటి కాయన. మరి, యిదేమిటీ అంటే, దేశాచారం. మన బేశంలో కాళిదాసత్రయం అయినా అయితే. గాని సీద్ధాంతకౌముది చేతబట్టరు. కాశీలో - ఆ ప్రాంతాన కూడా శబ్దాలయినా కాకుండానే కౌముది ప్రారంభిస్తారుట. భాష్యాంతం అయాక కూడా కావ్యాలు ముట్టనివా రుంటారుట, వారిలో. లో చదవడంతోనే అందు క్కావలసిన సంస్కృతం పట్టుబడుతుంది వారిక, రసాస్వాదలోలుపులే కావ్యాలు చదువుతా రక్కడ. సంస్కృత భాషాప్రవేశమూ, రసొనందానుభవమూ, కావ్యపారంతోనే కలుగుతాయి మనకి ముందు. అయితే “వారి పద్దతి మంచిదా, మన వద్దతి మంచిదా” అంటే, - తెనుగువా డైనవా డెవడూ వారి పద్దతి అంగీకరించడు, చిరసంచిత మైన వొక సంప్రదాయం తన కుంది కనక. వారున్నూ అంతే. పోతే - “అయితే, యీ వృద్దునకు భాష్యాంతం కావడమూ, ఈ జీవితంలో అది వినియోగపడ్డమూ వుంటుందా?” అని మన శౌస్త్రిగారికి సందేహం. సాహసించి సన్యాసీ వడిగా రొకనా డాయన. “అతల్ల్షే అడగ”మన్నాడు సన్యాసి. ధర్మమే; కాని ఆ యిద్దరూ మాటలు రానివారే. మన _శాస్ట్రిగారు. తెనుగూ సంస్కృతమూ మాత్రమే తెలిసినవా రయితే, వాక హిందీమూత్రమే తెలిసినవాడా వృద్దుడు. సన్యాసికే మాధ్యస్థ్యం తప్పనిదయింది. వినివిని “ఆత్మకి నాశం లేదన్న సిద్దాంతం యెరగడా ఆయన?” అవి యెదు రడి గా డావృద్దుడు. “పునర్హవ్మ సిద్దాంతమున్నూ. తెలియదా?” అనిన్నీ అడిగాడు.

పర్యవసానం యేమి టంళక?

“వ్యాకరణం భాష్యాంతం చదివి, మహామహోపాధ్యాయుణ్ణి కొవాలని చిన్నప్పణ్షుంచీ నా ఆశ కొని బువ్వకోసం తంటాలుపడ్డంతోనే నా బతుకు తెల్లవారింది. ఈ లోకంలో నే నెంతో కాలం వుండ నిక. కనక, ఇవ డయినా నేను వ్యాకరణవరనం ప్రారందిసే - ఈ వ్యాకరణం నింతన చేస్తూ, మననమున్నూ చేసుకుంటూనే నే శరీరం విడిచిపెడితే, నా కెలాగా ఉత్తరజన్మ తప్పదు కనక, అది మనుష్యజన్మే అయితే పూర్వ వాసనతో బాల్యంలోనే వ్యాకరణశాస్త్రం అవగాహన అయి నా కోరిక సిద్దించదూ?” అంటూ ముగించా డావృద్దుడు.

చకితు లయిపోయారు మన శాస్త్రిగారు.

ఆయన కిది తెలియందాం

గుర్తుకిరాలే దంతే.

నిజంగా, వృద్దుని వాదాని కిక తిరుగు లేదు.

సందేహ మేమీ*

ఆచార్యశంకరులు గురుశుశ్రూషతోనే అంతటి వేత్త అయినారా, ఆ చిన్నతనాన?

మన బెల్లంకొండ రామారావుగారున్నూ పారాలు వల్లించే అంతటి వేత్త అయినారా ఆ స్వల్పజీవితంలో?

ప్రాక్తనసంస్కారవిశేషం తప్ప మరేమీ కా దది.

ఆ సంస్కారానికి ఆ జన్మల్లో జరగవలసిన వినియోగం ఈ జన్మల్లో జరిగిం దామపహానుభావులకు.

ఇది సమన్వయించుకోవా లంటే, పునర్హన్మ సిద్దాంతమూ, ్రాక్షనసంస్కార సిద్దాంతమూ అంగీకరించడం తప్ప మరి గలేలేు.

కనకం

ముందు జన్మలో, సంగీతంలో వాకు ప్రావీణ్యం అలవడ్డాని కీది చీజొవాపన కావచ్చు.

కావచ్చేమిటి మళ్ళీ, అవుతుంది.

అయే తీరుతుంది.

మరి, నా కిలాంటి నమ్మకమూ ఆశా వుండడం యేమిటి వుద్యోగస్తుల చుట్టూ నేను తిరగడం యెక్కడ, ఆ వుద్యోగస్తులు నాకు గౌరవం చెయ్యకపోవడమున్నూ యేమిటి?

(క్‌

మధ్యాహ్నాం భోజనం కావడం తడువుగా కుతుకులూరు వెళ్ళడమూ, పారం చెప్పుకుని, ఫిడలుసాదకం కూడా చేసుకుని దీపాలు పెట్టువేళ కింటికి రావడమూ ప్రారంభించేశాను వెంటనే వేను.

మధ్యాహ్నం పూట అంతా - ఏప్రిల్‌ - మెయి - బూన్‌ వెలల్లో నా కిదొక్క'టే వ్యాసంగం మొత్తానికి.

అమావాస్యనాడున్నూ చూనలేదు వే నక్కడికి వెళ్ళడం.

అవేళ గురువులు పాఠం చెప్పరు. పాతసాఠాలున్నూ పరీక్ష చెయ్యరు. అయినొ. కుతుకులూరు. వెళ్ళడం మానలేదు. నేను. తదేకదృష్టి దౌని కొక కారణం. నా కొక్కళు ఫిడేలుండడం రెండో కారణం. దానికి పెస్టై లేదు, గుడ్డ సంచీలో వుంచేవాణ్ణి, ఎప్పటికప్పుడు చంకని పెట్టుకురావడాని కదిన్నీ వొక ఆటంకమే. వేసవి కావడంవల్ల రానూపోనూ ఆరుమైళ్లు నడవడంలో చెనుుట వట్టి తడిసిపోతుందది. పైగా, కులవిద్య కూడా కాదాయె. ఆ ప్రాంతం ప్రజలు, ఫిడేలు, బోగంమేళాల్లో వుండడం మౌత్రమే యెరుగుదు రప్పటికి. చే నది చంకనపెట్టుకుని బయలుదేరితే, సిద్దాంతిగారి కుమారుడు నొటకొ లాడుతున్నాడు కనక, భోగంమేళాల్లో పొంగుదారుగానున్నూ వుంటున్నాడని భావిస్తారు వారు. అంచేత, పదికృతు లయినా ధారాళంగా వొయించడం వేతనయేదాకా ఫిడేలు కదపగూడ దనుకున్నా నక్కల్లుంచి. కొగ్కా - అది సాధకం చేసుకోడాని కయినా నే నక్కడికి వెళ్ళవలసే వుండింది. అయితే అమావాస్యనాడు సాధకమూ నిషిద్దమే. కొని “తీరికూచుని ఆరుగంటల సాధకం మానుకోడమేనా?” అనిపించింది. పోనీ, రాకపోక లేమయినా వుల్లాసజనకా లేమో అంటే ఆ చెవిగాడ్పు ఈ చెవికి కొట్టే మండుకొండలో నడక, అయినా, యింటా బయటా కూడా నన్నెవరూ ఆపలేకపోయారు. కొని. వెళ్ళగా. వెళ్ళగా సర్వదేవుడుగారే చేశా రావని. అసలు, ఆ వయస్సును కొత్త విద్యకు ఓనమాలు ప్రారంభించడమే యెలాగో వుంటుంది. పైగా సరలీస్వరాలు ప్రారంభించడం. “సగం చచ్చి సంగీతమూ, అంతా చచ్చి పోస్యమూనూో మరి. ఆ స్వరాలు జంత్రొన పలికించడం నొక యమచెర. అయినా, నా కిష్టమయిన విద్య లన్నిటా నాకీ దుర్గతి తప్పనిదే అయింది. సంగీతం వొక శాస్తం. శాస్త్రం మాత్రం కాదు, గొప్ప కళాను. పోనీ అంక, మహావిద్య లేవీ కూడా వోపట్టాన స్వాధీనం కావు. నా ప్రయత్నం గాలిపొాట కోసమూ, ఆషామోషీ వాద్యం కోసమూ. కూడొ కాదాయె. ఏమయినా యుడి సాధించాలి.

సాధించి కమ్మగా ఫీడేలు వాయించాలి.

వాయించి, నాదానందం అనుభవించాలి.

నాకిది దీక్ష

నాటకాల్లో. శ్రుతి కలపడం చేతనయి. వుండడంవల్లా, సర్వదేవుడుగారు. వీణ పలికిస్తూ చెప్పడంవల్లా స్వరస్థానాలు మొదట్లోనే సులభంగా పట్టుకోగలిగా న్నేను.

చరచరా పదిరోజుల్లో పది సరలీస్వరా లయిపోయాయి.

తాళయ్యుక్తంగా త్రికాలసాధన కూడా జరిగిపోయింది.

అప్పుడు ప్రారంభించాను ఫిడేలు,

కమాను లాగడం మొదటినాడే పట్టుబడింది.

షడ్డరిషభస్టానాల్లోనూ, గొంధారమధ్యమస్టానాల్లోనూ నాలుగు తీగలకూ వువ యోగించేటట్టు బోర్డుమీద కాగితం పీలిక లంటించారు సర్వదేవుడుగారు.

శ్రుతిన్నీ వారే సరిచేసి చేతికిచ్చేవారు.

కొని గాత్రాన పలికినంతవర కయినా జంత్రాన గమకం వలికేది గాదు.

పీల్లారిగీతాలు వాయించేటప్పుడు కలిగింది నాకీ సందేహం *యేమిటిదీ?” అవి.

ఘనరాగగీతాల్లో స్టిరపడిపోడంతోపాటు అముమానమున్నూ్నూ కలిగింది.

సాహసించి వొకనా డడగ్గా “రాగభావం తెలిసేదాకా అది చెప్పడంవల్ల లాభంలేదు, గ్రంధం కావా”లన్నారు సర్వదేవుడుగారు.

నాకు తృప్తికాలేదు.

తామే పిలిచి నాకు విద్య చెప్పడానికి పూనుకున్నా రాయన, కుచ్చితం కనపరచవలసిన అగత్యం లేశమూ లేదు; గౌని యిదేమిటి?

ఒక యువకుణ్ణి ఫిడేలువాద్యానికి పెట్టుకున్నాం నూ నాటకాలకు మేము.

అప్పటి నాటక ప్రదర్శనాల్గో శ్రుతిమట్టుకే వోర్మోనియం.

నటుడు పాడుతూ వుంళే, ఇప్పుడు హార్మోనియం అనుసరిస్తున్న ట్టుప్పుడు ఫిడే లనుసరింవేది.

తబలా నాకు పనికిరాదు.

కనక, హిందూస్టానీరాగాలతోపాటు నే వదీ నిషేధించాను.

పరివూర్షమూ జాతీయమూ అయిన మద్దెల వుండగా, అసమ[గ్రమూ విజాతీయమూ అయిన తబలా యెందుకు స్వీకరించాలీ మనం?

సంపూర్తమూ, అచ్చంగా జొతీయనూ. అయిన కర్ణాటక సంగీతం వుండగా, కొంత విజాతీయమూ కొంత సంకరమూ అయిన హిందూప్పానీ సంగీతమున్నూ మన మెందుకు స్వీకరించాలీ?

మనవాళ్ళు బాగా విమర్శించుకోవలసిన విషయం యిది.

కనక, యీ చర్చ మరోమాటు.

పోతే - ఆ దినాల్లో, నటుడు రంగస్తలాన పద్యం “పొడి” విడిచిపెడితే తెరలో మరొక డందుకుని రాగం విసిరే పద్ధతి వుండేది.

ఈ యేర్పాటు లేని నాటకసమాజాలు తాటాబూటం సమాజా లనిన్నీ నిరసనభానం వుండే దప్పుడు.

ఉత్సాహం కొద్దీ వొక్కాక్కప్ణ) డీద్దరేసి ముగ్గురేసీ అందుకునేవా రది, వొకరి సంగతి వొకరికి తెలియక.

రసాభాసగా వుండడమే కాక, ఒకటిరెండు నాటకా లయేటవ్పటికి, రంగస్థలాన వున్న నటుల అభినయాని కది అడ్డంకిగానున్నూ వుండడం చూసి నే నావద్దతి పూర్తిగా కట్టి పెట్టించేశాను.

మేము. తెచ్చుకున్న యునకుని ఫీడేలువాద్యం మిక్కిలీ మధురంగా కూడా వుండేది.

హిందూస్టానీసంగీతం అంళే అతనికీ మంకు.

మౌ నాటకాల్లో నే నది నిషేధించివుండడం చూసి మొదశే నన్నభినందించా డత నందుకు.

అయితే, నా కెనిమిది ఘనరాగగీతా లయేదాకా నా ఫిడేలు పాధకం సంగతి తెలియలే దతనికి.

తెలిసిన్నా డత ్లొకమూలకు తీసుకువెళ్లి మోహనగీతం వాయించమన్నాను.

చక్కగా వాయించా డతను.

*నేను పాడతాను, కలిపివాయించ” మన్నాను.

వాయించాడు; గాని *మీ గాత్రం సంగీతానికి వొదగోదనేశా డవ్యవధానంగా.

అది నాకే తెలుసు, కనకనే, నేను ఫిడేలు సాధకం ప్రారంభించడం.

దానిమీద నా సంగీత ప్రయత్నం బయటవడింది.

వెంటనే తన ఫిడేలు నాచేతికిచ్చి ఆ మోహనగీతమే వాయించమన్నా డతను.

వాయించగా *గమకం యేదీ” అనడిగాడు.

డొంకంతా కదిలింది.

“మీ గురువుగారు చెప్పింది తప్పు, అలంకారాలు కాగానే గమకం సాధనచెయ్యాలి. గమకం పట్టుపడకుండా "గీతాలు వాయించకూడ”దన్నా డతను.

పిల్ళారిగతాల్లో కూడా వొకటి వాయించ మనవి “దానికీ దీనికీ వొకే రిషభమా”” అనిన్నీ అడిగాడు.

కడువులో రాయిపడింది నాకు.

పారంభంలో ప్రి స వటువ ష్‌ చప్పింక్‌ తప్పుత చెప్పింది సగమైనా పట్టువడదు శిష్యుడికి, మరి, గురువు

జూన్‌ నెల పూర్తికావచ్చేటప్పటికి, గాత్రానా జంత్రానా కూడా పది సరళీస్వరాలూ, యెనిమిది జంటస్వరాలూ, ఏడలంకారాలూ, అయెదు పిళ్తారిగితాలూ, మెనిమిది ఘనరాగ గీతాలూ అయినాయి. వాక్కు, ఇదంతా విష్ట్రథయోపినమేనా?

తల తిరిగిపోయింది నాకు.

ఇలాంటి సితిలో శ నర్వదేవచగాదీ । మర్నాడు, శంకరాభరణం తానవర్లం ప్రారంభించారు వాకు

వెనకటి ఫ్రితి అయితే *మనం మేడ యెక్కేస్తున్నాం” అనుకుని పొంగిపోయి వుందును; గాని, అప్పడు మరి దాచుకోలేక జరిగిందంతా చెప్పేశా నాయనకు.

దాంతో నిర్విణ్లు లయినా రాయన.

మాట కూడా అడలేదు.

అంతేకాదు, మర్నాడు పొఠమున్నూ చెప్పలేదు.

భోజనానంతరం నిద్రపోయి లేచి సోల్గాసంగానే వున్నారు కానయితే.

మధ్యాహ్నం మొదటిపాఠం నాది; కాని “తలనొప్పిగా వుంది, ఇవాళ పాఠం చెప్పలోనన్నారు నాతో.

ఒక మాటింటోకి వెళ్ళి, పావుగంటలో యివళతలికి వచ్చి పది నిమిషాలు వీధి అరుగుమీద వచారుచేసి, చివరికి వసారాలోకి వెళ్ళి రెడ్డియువకులకు పారాలు ప్రారంధించేశారు కూడా ధీమాగానే.

స్తబ్బుణ్ణయిపోయా న్నేను.

పోనీ అంటే, ఆ మర్నాడూ యింతే చేశారు.

సిగ్ఫూ విసుగూ, రోషమూ, ్రోధమూ, విచారమూ, ఉడుకుమోత్తనమూ పొంగుకువచ్చాయి నాకు.

నే నిదంతా చెప్పగా “కారణం అడి గెయ్యండి” అన్నారు సత్యనారాయణ రెడ్డిగారు.

అడగ్గా “మొదట మీకెంత వుత్సాహంతో పారం ప్రారంధించానో అంతా నిరుత్సాహం యెదురయింది నాకివ 1” డంటూ ప్రారంభించా రాయన.

“రెడ్డి యువకుల కొరు మాసాల్లో వట్టిన విద్యకు మూడు మొసాలే యెక్కువయింది మీకు. ఇందుకు వారు నన్ననుమానిస్తున్నారు. దీనివల్ల నాకు వృత్తిభంగం కలిగేటట్టుయింది చివరికి” అని విశదంగానూ చెప్పెశారు, తుదకు,

“అయితే, గమకం మాట యేమి”టన్నాను.

“గ్రంథం కావా”లన్నా రష డున్నూ ఆయన.

“*నాక్సు తెలిసినంతవరకూ మావాళ్ళ కెవరికీ అటువంటి అనుమానాళ్లేవు. కాక,

• పారం పూర్తికావడం తడువుగా మేము వేరే పనుల్లో మునిగిపోతాం. మీకు మాత్రం మధ్యాహ్నం వొంటిగంట మొదలదే వ్యాసంగం మరి. కనక, [గ్రంధం మీకెక్కువా అవుతుంది, త్వరగానూ అవుతుంది. పోనీ, గముకం మాట యేమిటీ? కనక, ఇక మీరిక్కడ చాలించుకోడం మంచిది” అన్నారు సత్యనారాయణ రెడ్డిగారిదంతా చెప్పగా.

ఫిడేలు పుచ్చుకుని వుత్తరక్షణొన యింటికి వచ్చేశా న్నేను, కోవతాపాలతో.

(7)

ఎన్నాళ్ళుగానో కలలుగంటున్న సంగీతవిద్యాభ్యాసం యిలా పర్యవసించివందుకు చాలా పరితపంచాను కొన్నాళ్ళు నేను.

కొత్తపల్లి సూర్యనారాయణగారు. కుచ్చితంగా వ్రనర్తిస్తే నిమిషంలో తీర్చేశారు కొండేపూడి సుబ్బారాయుడుగారు ఛందస్సందేహాలు.

సావకాశంగా నయినా, సంగీతం చెప్పడాని కెవరున్నారూ అందుబాట్లో?

కర్ణాటకం పెంచిపోషించిన త్యాగరాజూ క్షేతయ్యా మనవాళ్ళే అయినా, సంగీతం మనదేశంలో వికసించలేదు. ఏ బొబ్బిలి సంస్టానంలోవో, యే విజయనగరం సంస్థానంలోనో చెదురువాటుగొ వుండేవారు గాయకులప్ప్ర'డు. జేశంలో సంగీతకచేరీలు జరిగే అలవాటు లేకో, తను ప్రభువుల అజ్ఞ లేకో వున్నవూరు విడీచేవారు కారు వారు. అంచేత, జనులకు సంగీతమూ, ఆ గాయకులకు కొత్తపోకడలూ అంబేవి కొవు. తాళరాజు శాషమశ్యాస్తి, దీక్షితులుగార్త కృతుల్లో గూడా యేవేవి పఠనపొరనాల్లోకి ట్‌ గ్‌ 'త్తి/ అ ల ఫి ళా ష్‌! వస్తున్నాయో వా రెరగరుట. ఇందుకు నిదర్శనంగా, నా మిత్రులు వైణికులు శ్రీ, బెహతా రాజూరావుగా రొక విచిత్రోదంతం చెప్పా రొకమాటు. వీణ ధనం విజయనగరం రాజసభలో వీణ వాయిస్తోం దొకనాడు. ఆస్తానగాయకులే కాదు, ప్రభువూ బాగా సమర్హు డావిద్యలో. అందరూ పరవశులవుతున్నా రామె వాద్యవిశేషానికి. కాని వొక రాగమూ, ఆ రాగంలో పొడిన కీర్తనా యెవరూ గుర్తించలేకపోయారు. పట్టలేక కొంతసేపటికి రాజే అడిగా డపవారించి “గురూజీ! ఆ రాగం యేమిటీ*” అని. వెంటనే. బదులు చెప్పా డాగురూజీ *మహా(ప్రభూ, ఏదో పొడిచేస్తారని యెరగనివాళ్లని పైనుంచి తీసుకురావడమే గొని అక్కడి సత్తా లిలా వున్నాయి మరి. 'రొజసభ, విద్వాంసులున్నా'రున్న జంకయినా లేకుండా, ఛైవతానికి బదులు నిషాదం వేసి నిక్రేపం వంటి మోహనరాగం ధ్వంసం చేసేస్తోం దామనిషి” అని. అంత దుస్సాహసం వుంటుందా? గురూజీ సమాధానం నచ్చక ఆమెనే అడిగాడు మహారాజు ఆ ప్రశ్నే. చీ రాజులనూ, యిలాంటి గురూజీలనూ యెొందరినో చూసిన వైణికురా లౌమ. మో లాగే లోకామభవంలోనూ మంచి ్రొడిమ సంపాదించిన దిల్టకూడానూ ఆం. గురూజీ ధోరణికి నిరసనగా చిరునవ్వు నవ్వి “మహాప్రభూ, హంసధ్వని రాగం యిది. నే నిప ర్ట య ప్పుడు వాయించింది. దీక్రత్రులవారి కృతి 'వాతాపిగణపతిం. భజే అన్నది” అని రాజుకి బదులుచెప్పిం దామె, వినయం తప్పని అహమికతో. అంతా తెల్లపోయారు. ఆ రాగం అప్పటికిక్కడ వాడుకలో లే దింకా. ఎరగనే యెరగరది, హొంసధ;ని అన్న పేరూ, అది శంకరా రణ: విషయమూ తప్ప. సర్వని అన్న ఎరూ, భరణజన్యం అన్న మెలి కొరి నయినా అప్పుడప్పుడే బయటికి వస్తోం దది సాధకులదగ్గిరనుంచి నే ఇ | అనుభవాలూ - జ్ఞావకొాలూను = ల్ల 728]

అంచేతనే, గాయకు లదే పాడేవారు, జంత్రనిపుణు లదే వాయించేవారు మొదట.

ఇప్పుడది బాగా పాతబడిపోయింది.

కర్ణాటకానికి విలాసవిహారభూమి అయిన ఆ దక్షిణాదిని కూడా త్యాగరాజు పాడిన రాగాలూ, రచించిన కీర్తనలూ అనేకా ెరగ రిప్పటికీ నుహానుహాగాయకులున్నూ,

చెప్పవచ్చిం దేమి టంటే?

ఏది యేమయినా, అవ్పటికీ యిప్పటికీ గూడా అరవలదే వరవడీ, ప్రామాణిక త్వమూను, మనవాళ్లే రూపురేఖలు దిద్దిన కర్ణాటకంలో.

స్వత్వం కూడా వారి భుక్తంలోనే వుంది చెన్నవట్నం విషయంలో లాగే.

ఇలాగ సర్వవిషయాల్గ్లోనూ మనవాళ్ళు తీసీకళ్వే, తమలో తాము గోతులు తవ్వుకోడంలో తప్పించి.

కాగా, గాయకులే తక్కువ, సంగీతవిద్యాగురువు లసలే తక్కువ, _అప్పట్లో మన దేశంలో.

ఉన్నవారిలో నయినా మనసు విప్పిచెప్పేవారూ తక్కువే.

అంతటి మహావైణికులు సంగమేశ్వర శా,స్త్రిగారికే తప్పింది కా దీ అపక్తీర్తి

వేదవేదాంగాలూ తక్కిన కళలూ నేర్పే గురువులు కనబరిచే బాదార్యం లేశమూ కనబడదు, మన సంగీత విద్యాగురువుల దగ్గిర

అది, పాఠాలు చెప్పడంలో కూడా డబ్బు దొరికే విద్య కావడమే యిందుకో కారణం అయివుంటుంది.

కాక్క - వీ విద్యల్లో నయినా, గురువుల కౌదార్యం కంటే శిష్యుల యేకాగ్రతా పరిశమా యెక్కువగా వుండాలి కా దనన్యు గాని గురువులు ప్రారంభానస్థలో ప్రాతిపదిక లయినా సరిగా చెప్పకపోతే యెలాగా?

పరకాయిస్తే, మన తెనుగుదేశంలో మనదే - కనీసం మనదిన్నీ - అయిన యా విద్య వ్యాపించకపోడానికీ, దేశీయుల కీవిద్య అంక అభిరుచి యేర్పడకపోడానికీ, గానసభలు బహుళంగా జరక్కపోడానికీ బాధ్యత అంతా నున సంగీత విద్వాంసులదే,

విద్య అన్నది యేదీ కూడా గహనంగా వుంటుంది; గాని విశదంగా వుండదు.

వ్రతీవిద్యకూ లక్ష్యలక్షణా లుంటాయి.

లక్షణం విద్వాంసులకూ, లక్ష్యం జనానీకానికీ వినియోగం.

శంకరాభరణంలో _శుద్దమధ్యమానికీి బదులు ్రతిమధ్యనుం వేస్తే కల్యాణి అయిపోతుం దన్న సంగతి రసికులకు తెలియకపోవచ్చు, తెలియనూ అక్కర్లేదు కొంతమట్టుకి, అది యధాతధంగా వుంచీ మార్చీ పాడితే మాత్రం రెండు రాగాల మాధుర్యమూ చక్కగా అనుభవిస్తారు వారు.

కనక, దేశంలో యే విద్య వ్యాపించాలన్నా, ఆ విద్యకు సంబంధించిన కళాత్మకభాగం జనులకు వరిచితం అయివుండాలి.

అది జరగాలంకు, అందుకా విద్యలో ప్రవీణులయినవారు బాగా పూనుకోవాలి.

కళ ఆత్మానందానికీ ఆత్మోపలబ్రికీ మాత్రమే - జీవికకు కాదు. ఈ జ్ఞానం శేనిచోట అది వికసించనే వికసించదు. జనసామాన్యానికి జీవికమీదే శ్రద్ద కళలు వారికి విలాస వస్తువులు. ఏ దేశంలోనూ యిది యిలాగే వుంటుంది. అయితే, వారిని కళల వైపు మళ్ళించవలసినవారూ, ఆనందించడం మప్పవలసినవారూ కళా వేత్తలు. మన తెనుగుదేశంలో. కవులు తమ బాధ్యత నిర్వహించుకున్నారు, గాయకు లాపని చెయ్యలేదు. కవి, సంపన్నులనూ సదస్యులనూ వెతుక్కుంటూ వెళ్లి తన ప్రజ్జి కనబరచి, అంశే, వారికి తన కవితామాధుర్యం రుచి చూపగా - అంటే వారికి రసికత కలిగించగా, గాయకుడు తన బాధ్యత తప్పించుకోడమే. కాదు “వింటాము. ఆనందిస్తాము పాడండి” అని జనులే ప్రార్ధిస్తే “ఏమిస్తావ్‌ ౫” అనడగడం పెట్టుకున్నాడు, నిర్శాగమాటంగా. అంచేత, మనదేశంలో, కవితొభిరుచి యేర్చడింది, గానాభిరుచి యేర్చడలేదు, కొంచెమున్నూ. అంచేశ ఆరవలకున్నంత సంగీతరాసిక్యం నునకు లేకపోయింది. కర్ణాటకం. కొత్తపుంతలు తొక్కినప్ప డిక్కడి ప్రభువులకూ లేకపోయింది రాసిక్యం. త్యాగరా జిక్కడ పుట్టి వుండకపోవచ్చు, పుట్టి, పెరిగిన్నీ వుండిన క్షేత్రయ్య నాయకరాజులను వెతుక్కుంటూ దక్తిణాదికి వలసపోవలసివచ్చింది. అంచేత, కర్ణాటకం రూపు దిద్దినవారు మన ఆంధ్రులూ, పోషించి యిప్పటికీ బౌగా అనుభవిస్తున్నవారు అరవలూ అయిపోయారు. “*దీమలు. పెట్టిన పుట్టలు పొముల కిరవు” కావడం అంటే యింతకం శు మరేం వుందీ? కనక యెప్పటి కయినా మన తెనుగుదేశంలో గొనాధిరుచి బలపడాలంటే, అందుకు, గాయకులూ జంధత్రనిపుణులూ తమ రక్తమాంసాలు ధారపాయ్యా్థి. జనులకు కర్షాటకపరిచితీ అభిరుచీ లేకపోడంవల్ల నూరుమైళ్ళ వేగంతో వచ్చి హిందూస్తానీ సంగీతం ఆశ్రమించుకుంచోంది ఈ దేశం. ఈ దౌర్భాగ్యం తప్పాలన్నా వారీ పని చెయ్యాలి, మరి గత్యంతరం లేదు. (8) ప్రొఫెసరు శ్రీ, ద్వారం వేంకటస్వామినాయనింగారు, వూళ్ళో వున్నప్పుడు, దినమూ నాలుగ్గంటలసేపు ఫిడేలు వాయిస్తారు, తీరికూచుని. యో మహామహులు బలిసివుండిన సభలో వాయిస్తువు టు గంభీరం; పారు ఆవేశంతో. జబ గా వాయిన్తా నిరాటంకంగా వెళ్ళి, సావకాశంగా కూచుని, సావధానంగా విని ఆనందిస్తా రనేకులు. వో

వినేవా రెవరూ లేకపోయినా నాయనింగా రలొ వాయిస్తూనే వుంటారు.

తరనాతే వారికి మజ్జనభోజనాలు రాత్రిళ్లు.

ట్ట

ఏం, నిత్యసాధనా అది?

కాదు కాదు, సాధకావప్త వా రెప్పుడో దాహేసివున్నారు.

*మ్సరిి ఆ వాయించడం యెందుకూ (శ్రమవడీ?”

సామాన్యులు వేసే ప్రశ్న యిది; కాని మూడు పరమార్థా లున్నా యిందులో

ఒకటి:- అలా వాయిస్తారు కనకనే వారికి మంచి (ప్రచారం జరిగింది.

రెండు:- అలా వాయిస్తారు కనకనే పూజ్యులయినారు రసికులకు వారు,

మూడు:- నాదొనందానుభూతి పూర్తిగా పొందగలుగుతున్నారు, కనక, అలా వాయించకుండా వుండనేలేరు వారు.

తెలుసుకోగలిగితే వారి ఆ వాయింవు తపస్సమాధి వంటిది.

నొాయనింగారిది సిద్దుల అవస్ట

గాయకులైనవారికి గానకళే జాగృతం అవుతూ వుంటుం దెవ డూ.

తక్కిన కళలు నేర్చినవారి స్థితీ అదే.

దాంతో, చిత్తవృత్తి నిరోధం యేర్పడిపోతూవుంటుంది వారికి, దాని కదే.

అదే యేకాగ్రత.

యోగీశ్వరుడి తన్మయావస్థ అది.

అదే ఆనందావస్తాను.

“ఆనందో బ్రహ్మా.”

ఏకళావేత్తల్లోనూ కూడా తఉత్తీర్ణు లలాంటి ఆనందమే అనుభవిస్తారు.

కళకు ప్రాష్యం అన్నా, పరమౌవధి అన్నా, ఫలితం అన్నా అదే.

అందులోనూ నాదానందం అనుభవించగలగడం మునివయిన వాడికీ మొదటి మహాభాగ్యం.

టను. ర్వేత్తి పశు. ర్వేత్తి,. వేత్తి గానరసం ఫణీ”

పాట చెవినిబడితే, గుక్కపట్టి యేడ్చే పిల్లవాడు మురిసిపోతాడు, కాళ్ళూ చేతులూ వూపుకుంటూ.

పాట చెవినిబడితే, ఆవోరనిద్రలు విడిచి పొక్కిపోతుంది పశువు.

పాట చెవినిబడితే, పడగవిప్పి జోగిపోతుంది కాటువేసే తాచుపామున్నూ.

మరి, ఆ పాట పొడేవాడే అలా కాలేకపోతే యింకేం బతుకూ?

కనక, గాయకుడైనవాడి కదొక్క టీ వుండవలసిన గొప్ప యోగ్యత.

కృతులు పాడడమూ వీణా వేణువూ ఫిడేలూ వొయించడమూ చేతకానడంకాదు ప్రధానం, వాటివల్ల తా నానందానుభూతి. పొందగలిగి వుండాలి.

కరిగి కరిగించగలిగినవ్వూడే యే కళావేత్తకయినా సిద్ది.

అవ్పుడే ఆ జన్మకు సాఫల్యం.

గానకళవల్ల పునరావృక్షి రాహిత్యమూ, సాయుజ్యమూ లభిస్తాయం టే, అదిగో, ఆ అంతస్టు అందుకుం నే.

కొందరు గాయకులు డబ్బిస్తే కూచుని పాడతారు.

జంత్రగాత్ర నిపుణులున్నూ డబ్బిస్తేనే కొందరు కూచుని వాయిస్తారు.

కీయిస్తేనే తిరుగుతుంది గడియారం,

వారూ అంతే.

ఆ కళవల్ల వారాశించేది డబ్బూ, ఆ డబ్బుతో సాధ్యపడే ఆహారనిద్రాదికమూ మాత్రమే.

అదే కుక్షింభరత్వం అంళే, మరేమీ కాదు.

“కూటికోసమే కోటివిద్యలున్నూ” అన్న సామెతకు జవకమున్న్నూ అదే.

రసికులను వా 'రేమి ఆనంద పెట్టగలరూ)?

విద్యార్దులను మాత్రం వా లేమి వుద్దరించగలరూ?

ద్వంద్వభూయిష్ట మైన భౌతిక జగత్తులో, సచ్చిదానందానుభూతి పొందగలగడానికీ, పొందించగలగడానికీ వారికి సంస్కారం యెక్కడిదీ?

మమతా వాత్సల్యమూ ఉద్చుద్దా లయి విద్యార్థిని పుత్రవతుగా చూసుకోగలగడాని కక్కడ హృదయమున్నూ వుంటిగాే

ప్రవచనంలో కూడా డబ్బుమీదే రంధి వారికి. కృషీ అయినవాడు పదికాలాలపాటు తను దగ్గిర పడివుండాలి, అంతే వారి

అయినా మర్శ్మం విడిచి విద్య చెప్పరు కొందరు,

అది వారి జన్మ (క్రమం.

ఇతర విద్యల్లో గూడా తనుకు తెలిసిన ముర్మా లితరులకు తెలియగూడ దనీ, తమకు సిద్దించిన పారమ్యం యితరుల కందగూడ దనీ భావించుకునేవారు లేకపోలేదు, లోకంలో.

కాని వారి సంఖ్య బహూ తక్కువ.

ఆ భావం వొక్క సంగీతవేత్తల్లోనే యెక్కువగా కనవడుతుంది, మన దేశంలో.

ఇతర విద్యల్లోనూ మత్సరగ్రస్తులు లేకపోలే దన్నాము.

ఒక విదర్శనం చూపిస్తున్నాను.

వాజ పేయయాజాల పావయ్యసోమయాజులుగా రని మా వాయనగౌరికి మేనత్త కుమూరులు.

శ్రౌతంలో ఆయనకు రానిదీ తెలియనిదీ లేదు.

అయితే, పిల్లికిన్నీ భిక్షం పెట్టని రకం ఆయన.

శ్రౌతంలో తనంతవాడు మరొక డుండగూడదు - ఇదీ ఆయన పరాకాష్ట.

అంచేత యెందరు వచ్చి ప్రాధేయపడ్డా “చెప్పను, పో” అనడమే. పెట్టుకున్నా రాయన.

విద్యదగ్గిర తనవాడూ పైవాదూ ఒక్కటే ఆయనకు.

ఒకప్పుడు మా నాయనగారికి “ఆశ్చనం” అగత్యం అయింది.

కృష్ణాగోదావర్యోర్మధ్య దేశంలో వొక్క పాపయ్య సోమయాజులుగారు ఈప్ప, అది అంతగట్టిగా వచ్చినవాడు మరొకడు లేడు.

మా నాయనగారికైనా అనుకోకుండా వచ్చిందా అగత్యం.

సూచన కూడా లేకుండా నచ్చింది.

అసలేమిటం టు?

ఏలూరిపాటి నరసింహయాజులుగారని వేగేశ్వరపురంలో నొక సంపన్నగృహస్టు.

వేదశ్రాతాల్లో చాలా గట్టివా రాయన.

గట్టి సాహిత్యవేత్తాను.

వీటికి సాయం, పట్టుదల మవోయెక్కువ ఆయనకు.

ప్రత్యర్థి అయినాడా, యిక వా డెంత వాడయినా ఆయన దృష్టిలో నొక గడీవరక. శ్‌ యజ్ఞం చేసిన కర్మిష్టి కూడానూ ఆయన.

నిరతాన్నదాత.

అలాంటి యాజులు గారికీ శంకరాచార్యపీఠాధిపతికీ మాట పట్టింవులు నచ్చా యొకమాటు.

నువ్వా నేనా అన్నంతనరకున్నూ వెళ్ళిపోయా యవి.

ఎవరు సద్దుకున్నా పోయిందేమీ లేదు; కాని పట్టింపే పెట్టుకున్నా రిద్దరూ.

వ్రతివృకోసమే పాకులాడా రిద్దరూ.

సమానంగానే తూగారు పోరాటంలో, మరి ఫలితం?

అదొక (వ్రళయం వంటి దయిపోయింది బ్రాహ్మ్యంలో.

విద్వాంసులేకాదు, ఆఅస్తికులూ దద్దరిల్లిపోయారు, దాంతో.

పీమకి సీమ అంతా అట్టుడికిన ట్టుడికిపోయింది, కొన్నాళ్ళు.

జరిగిం దేమిటంకు?

నరసింహయాజులుగారు, అటు, అరుణోదయాత్పూర్వం గోదావరిస్నానం చేసుకుని యింటికి వెళ్లారు ఇటు స్వాముల వారి పడవ వచ్చి రేవులో లంగరువేసింది.

సూర్యోదయం కావడంతోనే వూళల్లోకి వెళ్ళి స్వాములవారి శిష్యులు బ్రాహ్మల కందరికీ యీ వార్త అందించారు.

నంధ్యావందనాదికం ముగించుకుని యౌజులుగా రవ్పటికప్పడే ప్రొతరగ్నిదీక్తితు లయివుండినారు.

కదలడానికి వీల్లేని స్ట్రితి అది.

అంచేత, వారు, తమ స్టితి తెలియబరుచుకుంటూ *వూల్లోకి దయచెయ్య వలసిం”దనీ “ఇవాళ మా యింట భిక్ష స్వీకరించవలసింగదనీ విన్నవింపించుకున్నారు, తమవారిని పంపి.

ఎవరయినా ఆదరించవలసిన సన్నివేశం అది. కొని “యౌాజులు మనకి ప్రత్యుత్హానం చెయ్యకపోడం యేమీ” అనుకున్నారు స్వాములవారు. అలా జరక్కపోడం తమకు తిరస్కారంగానున్నూ భావించుకున్నారు వారు. ఇందులో కొంత విశేషం లేకపోలేదు. అదేమిటంట? సమర్హు లెవ్చడూ. సమర్హుల ఆదరగౌరవాలే ఆశిస్తారు. ఘనతవహించినవా రెపడూ ఘనత వహించినవారినే - కనీసం, ఘనత వహించతగ్గ వారినే తమ చుట్టూ తిప్పుకుంటారు. అంచేత, తక్కిన వూరివారందరూ చేతులు కట్టుకువచ్చి వుండినా తృప్తీపడక “*వచ్చితీరవలసిందే” అంటూ మళ్ళీ నర్తమానించారు స్వాములవారు. ఆలస్యం కావడానికి వీల్లేదు, అనుష్టానా లన్నీ యథాకాలాన జరగాలి పీఠాధిపతులకు. నిజమే, మరి, ఆహితాగ్నికి మాత్రం? ఇది యోచించుకోలేదు స్వాములు. వారికి పట్టుదల యెక్కువయింది. యాజులుగారున్నూ స్వాములవారి యీ నిర్భందం తమ కగౌరనంగా భావించుకున్నారు. వారూ వట్టుదల పెంచుకున్నారు. రాయబారాలు జరుగుతూనే వున్నాయి; కాని స్వాములవారు *పీరాధిపతియెదట అగ్నిహేత్రా లొక లెక్కా?” అనుకోగా “వైదిక కర్మానుష్టానం యెదట పీఠాధిపతి రాక వాక లెక్కాం” అనుకున్నారు యాజులుగారు. ఎవరి కెవ రేమి చెప్పినా లాభం లేకపోయింది. ఈ సితిలో యాజులుగారి అగ్నిపోత్ర దీక్ష దానికదే ముగిసింది కొంత సేపటికి. కాని అప్పుడున్నూ వారు వెళ్ళే స్థితిలో లేరు, యాజులు గారు. వెళ్ళినా స్వాములవారున్నూ తృష్తిపడే స్థితిలో లేరు. “తిరస్కారం” “అమర్యాద” అన్నవి అదివరకే జరిగిపోయివున్నాయి, మరి. ల్‌ో స్వాములవారు. రాజసమున్న్నూ విడిచి తామసంలోకి వెళ్ళిపోయారు, పూర్తిగా. యాజులుగా ములవారియెడల వ వం అవతలపెట్తి ర భావం ట్రా నమిలి కారుుడాల్‌ టే తస్కా ఈపందుబాట్లో, యాజులుగారి మన్న కు పొత్రంకాలేకపోయివన వూరి సన్నకారు విద్వాంసులు స్వాములవారికి పక్కతాళం వేశారు, యెలాగూ తాము యాజులుగారిని పోలలేని యీసుతో. స్వాములవారికి “యాజ లేకాక అన్న తేలికభావం పుట్టించిం దిది. తమ సంస్కారానికీ తమ ప్రామాణికతకూ, తమ ఉదాత్తతకూ, తమ పదవికీ యిది పతనం అని గుర్తించుకోలేకపోయారు స్వాములవారు.

ఈసూ, చూపోవమీ, ఓర్భలేకపోవడమూ, ఉడుకు మోత్తనమూ, కడువుమంటా, అక్కస్మూ - ఇలాంటి మనోవికారాలు పెంచుకుని సమర్హులనూ పూజ్యులనూ చులకనచేసి మాట్టాడతారు చాలామంది, చొటునా మాటునా.

తమ ్రతిపకుల యెడల యిలా ప్రవర్తించేవారిని చేరదీస్తే యెవరికీ తప్పనిదే యీ పతనం.

అయితే, స్వాములవా రిదేమీ గ్గుర్తించుకోలేదు.

పైపెచ్చు, తమ ముద్రాధికారం చెలాయించడానికి వూనుకున్నారు వారు.

*యాజులికీి వెలి” అంటూ 'శ్రీ/ముఖాలున్నూ వంపేశారు, అనసరం అయినవారి కందరికీ.

“ఇప్పుడేం. చేస్తాడు యాజులు”” అంటూ. వెన్ను విరుచుకున్నారు కొడా వారు.

నిజమే.

(బ్రాహ్మడయినవాడి కింతకంయే కరినశిక్ష మరి లే దా రోజుల్లో.

ఎవరూ గుమ్మం యెక్కరు, ఎవరూ చూరుకింది కయినా రానివ్వరు, నిప్పూ నీరూ కూడా వుట్టువు, వెలి అయినవాడికి.

మంగళ్ళు క్రౌరం చెయ్యరు, చాకళ్ళు బట్ట లుతకరు.

చంగొలురకున్నూ. లేని నికృష్టస్త్రితి యిది.

మరొకరయితే నిలువునా నీరయిపోయివుందు రప్పుడు.

కాని అందుకు మారుగా యొజులుగారున్నూ వుద్రిక్తులయిపోయారు.

వీరభద్రావతారమే తాల్చేశారు చివరికి.

అప్పుడు, వారు, స్వాములవారికీ చేసిన మొదటి (ప్రతిక్రియ, వారు వంపీవ ఆంక్షప్రత్రిక చింపి పోగులు పెళ్టుడం.

రెండో ప్రతిక్రియ, వెంటనే చయనానికి సంకల్పం చెయ్యడం.

వేలమీద అన్నదానం జరగాలి దానికి,

అదిన్నీ (బ్రాహ్మలకు జరగాలి, ముఖ్యంగా.

ఎందరో బుత్విక్కులు కొవాలి.

వేదశ్రాతాలతో ముఖరితం కొవాలి యాగళాల,

ఎవణ్లీ తమ గుమ్మం యెక్కనివ్వరో వాడి యింట నోరు విప్పుతారా పండితులు?

విస్తరిన్నీ వేస్తారా బ్రాహ్మలు?

చెయ్యకపోతే యౌాజులుగారికి మరి పుట్టగతులుండవు.

బతకడానికే అవకాశం వుండదు.

గత్వాగత్వా యౌజులుగారే జయిస్తే?

ఈ దెబ్బే ఆచార్యపీరానికి తగులుతుంది.

అది చులకన అయిపోతుంది దేశంలో.

పాదపూజలు చెనకబడతాయి.

ఆజ్ఞలు వోస్యాస్పదా లయిపోతాయి.

జాతికిది (శ్రేయస్కరమా?

పతనానికే దారితియ్యదూ యిదీ? ఇది యోచించుకోకపోలేదు యాజులుగారు. జొతిమొత్తంమీద యాజులగారిదా. (ప్రాజాపత్యం ఆచార్య పీఠావిదా అంటే, ఆచార్యపీరాన్ని కాదనలే రెవరూ. మరి అంత ఆధిక్యం వుంచే ఆచార్య పీఠానికి, బాధ్యత మౌత్రం యెంత వుండదూ? అది గుర్తించుకోవాలి పీఠాధిపతి. మాటాడితే వూతం వుండాలి పదస్టులకు. పనిచేస్తే న్యాయం, సత్యం, ధర్మం, శాస్త్రం, - ఇన్ని వుండాలి. ఇన్నింటికీ పైని పృాదయమున్ల్నూ వుండాలి. తామసచ్చాయలు చేరనిచ్చుకోగూడదు. వారు. వీరుడికి బ్రహ్మాస్త్రం యెలొంటిదో పీఠాధిపతికి “వెల అలాంటిది. ఈ స్వల్పానికి యాజులుగా రంతటివాడికీ వెలి చెయ్యవలసిందేనా? ఆచార్యపీఠం తన యేల్చడిలో వున్న పండితులను సత్కరించాలి. కర్మిష్టులను ఆరాధించాలి. ఆ పండితుల్లోనూ, ఆ కర్మిష్టుల్లోనూ యాజులుగా రగ్రేసరులు. వారిని కూడగట్టుకోడం పోయి వెలి వెయ్యడం దుస్సాహసం. పీరాధికారం దేశవ్యాప్తమే. యాజులుగారి పలుకుబడి స్టానికమే. అయితే, ఐచ్చికాలైన జనుల ఆదరగౌరవాలే గాని రొజునలంబం లేదు పీలానికీ. గాలిలో దీవం అప్పటికే అది. నాలుగు మూలలా యాజులుగారి వంటివారు తిరగబడితే? స్వాములవా రీపరిస్టితులు గుర్తించుకోలేదు. అవునుమరి, సామ్రాజ్య నిర్మాతల జాగ్రత్తలు వారసుల కెక్కల్టుంచి వస్తాయీ? పుత్రపొత్రపారంవరికంగా అనుభవించడానికి అధికారమే సొత్తుగాని శక్తియుక్తులు అలాంటివి కావుగా? దీంతో, (బొహ్మణ్యం శీలిపోయిం దప్పుడు. అంటే, స్వాములవారు చేసింది ఏకగ్రీవంగా అంగీకరించలేకపోయింది. సగానికి సగం యాజులుగారి కేసి మొగ్లేసింది. ఇందులో విశేషం యేమిటంట? క్ట యాజులుగారి కేసే మొగ్గిన సగమూ “ఎప్పటి కెయ్యది ప్రస్తుతం రకం గాదు. అది ధర్మాధర్మవిచక్షణ చెయ్యగలది. ధర్మానికి అండగా వృండగలది. ధర్మంకోసం ప్రాణాలయినా వొడ్డగలది. ఇది గ్గుర్తించుకున్నారు యాజులుగారు. ఈ ధైర్యంతోనే వారు చయనెసంకల్పం చేశారు.

బాగానే వుంది, అయితే, త్రిశంకునువోరాజు బొందితో స్వర్గానికి వెళ్ళడానికి యజ్ఞసంకల్పం చెయ్యడంనంటి దిది, అచ్చంగా.

కాని యాజులుగారికీ స్వాములవారికీ జీవన్మరణసమస్య అయిపోయింది.

అది యేముయినా, శ్రాతులకు నూత్రం ముందు నుయ్యా వెనక గొయ్యి అన్నట్టు తయారయిం దిది.

ఆ కాలంలో, గోదావరి కిద్దరిని మునికొడవలీ యెదురుగా అద్దరిని వే గేశ్వరపురమూ విద్యాపీరాలు.

(బాహ్మాడైనవా డల్లా అప్ప డావూళ్ళల్లో వుంభాన సరస్వతే.

సాధారణంగా అవిచ్చిన్నాగ్నిహోత్రిన్నీ,

సాధారణంగా అనెందుకన్నానంట విద్య నేర్చుకోడం వేరూ, -కర్మిష్టి కావడం వేరూ కనక.

సాంగవేద వేత్తల కారెందూళ్ళూ నికషాలు.

అక్కడి. విద్వాంసులకూ. కర్మిష్టులకూ, తపోధమలకూ దేశం పాదపూజలు చెల్లించేది.

జగత్పండితులు శ్రీపాద రామశా,స్త్రిగారు కోరి చూసి వచ్చిన వూళ్ళవి.

మొన్నమొన్ననే భౌతిక లీలలు చాలించిన మహావైయాకరలులు నోరి సుబ్రహ్మణ్య శాస్త్రిగారిది మా మునికొడవలే.

మునికొడవలికీ వేగేశ్వరపురానికీ విద్యలే కాదు లంకె వియ్యాలున్నూ.

'పేరువడ్డ యితర గ్రామాల శ్రాతులు, తము కావూళ్ళల్లో ఆర్తిణం లభించడం మపా(వ్రసాదంగా భావించుకునేవారు.

విశేషించి నరసింహయాజులుగారి (క్రతువంశే ధర్మరాజు రాజసూయంకంటేనూ విశిష్మం.

స

కాగా, పెద్దపెద్ద శ్రాతులు యాజులుగారి ఆహ్వానం అంగీకరించి పొంగిపోయారు; గాని యిది తెలిసి, స్వాములవారు “జాగ్రత్తా అని తముకున్నూ ,శ్రీముఖాలు పంపగా కుంగిపోయారు.

లోకపామాన్యమే అది.

శ్రౌతుల దయినా, వేదవేత్తల దయినా, పండితుల దయినా, లౌకికులదే అయినా సాధారణంగా వైయసష్టీకప్రవృత్తి.

అటా యిటా అన్న సందర్భాలు తటస్తపడితే, స్వవిషయంలోనే జంకిపోతారు చాలామంది, యితరుల విషయమై అయితే. యిక చెప్పడాని కేమి వుందీ?

వారి మాట యేనుయినా, -

అ కార్యకరణం చేసినవాడికి భయం.

అగమ్యగమనమూ, అభక్ష్యభక్షణమూ చేసినవాడికి జంకు.

పీఠాధిపతి అయేది, బ్రహ్మదేవుడే అయేది నికరమైన సత్తా గల చేదనేత్తకు - ధార్మికుడికి - సత్యనిరతుడికి - కర్మిష్టికి భయమేమ్‌? అగత్యం అయితే, ప్రాణాలయినా వొడ్డగల నరసింహ యాజులుగారా చల్లబడిపోడం? “యకో నా మృత్యు ర్వా” అని నిశ్చయించుకున్నారు వారు. తను సంకల్పం నిర్వహించుకోడానికే పూనుకున్నారు. అది చూసి విద్వాంసులున్నూ యెందరో ధైర్యం తెచ్చుకున్నారు. “మేమున్నాం” అంటూ యాౌోజులుగారికి భరవపొ కూడా యిచ్చారు. అయితే, వారు శ్రాతులు కారు. శ్రాతం వల్లించివుండినా ఆర్త్విజం నిర్వహించే అలవాటున్నవారున్నూ కొరు. ధర్మనిర్ణయం. చెయ్యగల. వేత్తలు వారు. పరిషత్తులకు భూషణొలున్నూ వారు. కాగా ఆ పండితులూ. యాజులుగారూ. కూడా. అందుకు తగ్గవారికోసం అన్వేషణ ప్రారంభించారు. పరకాయించగా, వర్దమానచండద్రులైన యువకులనల్లనే యీ కార్యం నెరవేరుతుందని గుర్తించుకున్నారు. వారు. ధర్మమే, సత్తా సంపూర్ణం కాకపోవచ్చు, అనుభవం చాలకపోనచ్చు, (ప్రామొణి కత్వమూ పట్టుకపోవచ్చు; గొని సావాసం మొత్రం యువకులదే యెప్పుడూ. ఏ వుద్యమానికయినా జయం పంపొదించుకోవాలం[టు యువకులవే కూర్చుకోవాలి. విజయకీలకమైన రహస్యం యిది. అయితే, ఆ యువకులను నడిపేవారికి నిండుహృదయం వుండాలి. అ హృదయం మృదులమూ కొవాలి, కథోరమూ కొవాలి. స్వార్ధవింత లేశమూ వుండగూడదు చావికి, భాదార్యం రాసీ అయి వుండొ లది. అళాంటివారు. నడిపినవ వరే పూనికకు పాఫల్యమూ, యునకులకు ధవ్యతామౌ. ఈ దృష్టితో చూస్తే యాజులుగా రాదర్శపురుషులు. కనక, వందలాది యువకులు యాజులుగారికి అండగా నిలిచారు. వారిలో మూ నాయనగా రొకరు. యుక్తసమయాన మునికొడవలి వచ్చి “బావా, నీకొశ్వినం యిచ్చోనంటూ మౌ వాయనగౌరిని వీపుతట్టి వెల్లారు. యాజులుగారు, ప్రత్యేక శ్రద్దతో. ఇదిగో, యీ విధంగా వచ్చింది మూ నాయనగారి కొశ్వానం అగత్యం. ఆశ్వినం అంటే బున్వేదంలో వొక రమ్యమైన ఘట్టం. పద్దెనిమిదిచేల రుక్కుల (గ్రంథం అది. చయనంలో దొనికి వినియోగం. ఒకనాటి తెల్లవారుజామున కదలకుండా కూచుని గుక్కతిప్పకోకుండా యేకరువు పెట్టా లది, ఆర్త్విజం పుచ్చుకున్న శ్రౌతి.

మొదలుపెడితే పక్కాజొముపడుతుం దది ముగియడానికి.

శ్రాతంలో గట్టివా డనిపించుకోగలగా లంటే, అది నిక్కచ్చిగా విర్వహించగలగడం వొక యోగ్యత.

ఒక్క. తప్పయినా వచ్చిందా చెడిందన్నవూటే్‌ మళ్లీ మొదటికి రావాలి.

పైగా, చప్పరించేస్తారు నలుగురూ.

అంచేత, అది వల్లించడానికీ, వల్లించే వుండినా ఆర్త్విజం పవుచ్చుకోడానికీ జంకుతారు చాలానుంది.

ఒకరిద్దరు పుస్తకాలు పట్టుక్కూచుని వుండగా, కొందరు పాయంపడుతూ వుండగా, అయిం దనిపించుకుంటారు.. సాధారణంగా చాలానుంది.

వల్లించేవా రయినా శ్రాతంలో తక్కిన [గ్రంథం అంతా పూర్తిచేసుకుని అప్ప డందుకు పూనుకుంటారు.

అంతవరకూ దాని అగత్యం రాక, జ్యాతిషం గట్టిచేసుకోడం పూనికలో దానివిషయం వెనక్కి పెట్టి వుంచుకున్నారు నూ నాయనగారు.

కాని, వారికి, జ్యౌతిషమే. వెనక్కి పెట్టుకోవలసి వచ్చింది, దీంతో.

ఈ కారణంవల్ల, యెప్పుడూ అనుకోనిది పాపయ్యసోనయాజులుగారి అగత్యమున్నూ వచ్చింది మా నాయనగారికి.

ఇటు బంధుత్వం - అటు సాహచర్యం - అన్నిటికీ పైని చదువు - ఇన్ని సందర్భాలు పురస్కరించుకుని వెళ్లారు. నూ నాయనగారు; కాని దాపరికం లేని పావయ్యసోమయాజులుగారు, మాట ముగియడం తడువుగా “నాకు తప్ప మరి వొకడి కది రావడం యిష్ట్రంలేదు బావా” అనేశారు, ఖండితంగా.

ఒకవిధంగా మెచ్చుకోతగ్గ ధోరణి అది.

కొత్తపల్లి సూర్యనవారాయణగారూ, వారణాసి సర్వదేవుడుగారూ చేసినదానికం కు వెయ్యి - లక్ష - కోటిరెట్లు స్తుతిపాత్రం అది.

అలాంటివా రలా అనడంవల్ల వచ్చే కోపతాపాదికం నిగ్రహించుకోగలిగితే, దీనివల్ల యివతలివారికి లేశమూ నష్టం లేదు సరికదా, లాభమే వుంటుంది కావలసినంత.

మనం గ్నుర్తించవలసిందల్లా యిక వనొక్కళేు.

*బోద్దారో మత్సరగ్రస్తాఃో

సార్వకాలికంగాని తాత్కాలికం కాదన్నమాట యిది.

అయినా విద్యలు మూలపడిపోడం లేదు.

మత్సరగ్రస్తుల తల తన్నుతూనే వున్నారు, తిరప్కృతులు.

ప్రతిభా, ప్రావీణ్యమూ వొక్కరి పామ్మే కావుగా?

కాక్క - విద్యార్థి అయినవాడి కాత్మవిశ్వాసం వుంటే - దీక్ష వుంటే - అభిమానమూ పౌరుషమూ వుంటే యెంతో వువకారం చేస్తుం దీవ్రవృత్తి.

ఆ మనిషికి వచ్చిన విద్య తన కెందుకు రాదూ?

ఆ విద్య సాధించడంలో ఆ మనిషి చూపీంచిన పరాకాష్ట తా వెందుకు చూపించగూడదూ)?

ఇలాంటి వూహ లందరికీ వుండవు, నిజమే.

ఇలాంటి కపీ అందరికీ వుండదు, పత్యమే. ఉండినా, చివరిదాకా నిలననూ నిలవవు కొందరిక నిలిచాయా, కోటలో పాగా వేశాడన్నమూకే యివతలి మనిషి. అయితే, బుద్ది గ్రహణసమర్హమే గాని - ప్రతిభ కూడా నవనవోన్మిషితమే గాని ప్రవృత్తి జొడ్యదాస్ట్రం అవుతూ వుంటుం దష సో డప డు. కాగా, - గురువుకి వరమానుగ్రహం వుండడం చాలదు, తన దీక్రా యేమౌత్రం అయినా. పడలకుండొ. వుండదు, యేమికీమిటో విప్రతిపత్తులూ యేర్పడకుండా వుండవు - అయినొ, విద్యార్తి అయినవాడు, ఎక్కడో వొకక్కడ, ఎవరిచేతవో నొకరిచేత యిలాంటి దెబ్బతిన్నాడా - చాలు, వుంభానసరస్వతి అయిపోతాడు. అనుకోశేపోవాలి గాని, దీక్షా యేకాగ్రతా నిత్యవ్రసన్నాలు మౌ నాయనగౌరికి. దీనికి సాయం, అటు, నరసించాయాజులుగారికి మాట యిచ్చిన బాధ్యతా, యిటు, పావయ్య సోమయాజులుగారినీ ఉన్లీ లెక్కేమిటి బావా” అని డెకారించాలన్న కసీని. నిద్రాహారాలు మరిచిపోయారు మా నాయనగారు. కథాక్రమం యెలాగంటే్‌? సంసారం మీదపడిం దచ్పటికి, కనక, యింటోనే వుండి పాధించుకోవా లది. ఇంతే కాదు, మునికొడనలిలో అది చెప్పగల గురువు లేదు, సొంతంగానే సాధించుకోవాలి. మా తాతగారు రాసిన తాటాకుగ్రంథాల్లో ఆ పుస్తకం దొరికింది; గాని రుక్కుల ఆద్యంతాలు మాత్రమే సమగ్రంగానూ పశ్రమంగానూ వుండి, మధ్యభాగాలు సంతలూ. వల్లెలూ పూర్తిచేసుకుని యేకరువు పెట్టుకునేవారికి మాత్రమే వుపయోగిస్తుం దది. కాగా వొకవిధంగా అది వుండినా లేనిదే అయింది. మరొకవిధంగా అదయినా దొరికింది, అందుకే సంతోషించారు మా నాయవగారు. ధర్మమే. తపనా దీక్షా వున్నచోట పాధనం యేపాటిదయినా పని గడిచిపోతుంది. నేను పోలవరంలో ప్లీడరుగుమాస్తాపని నేర్చుకునే రోజుల్లో, యూరపియను ఏజెన్సీ కలెక్టరు, వేటకు బయలుదేరి, మాటు చేరుకోకపూర్వమే పులి యెదురు కొగా, నౌకర్షి తన కడ్డంగా నుంచోబెట్టుకువి, వాడి బుబంమీదుగా తుపాకీ పెట్టి కాల్చి చంపాడు దాన్ని. ్‌ క్‌ తుపాకీతో గాదు, విల్లమ్ములతో గాదు, బల్లెంతో గాదు, కత్తితో కాదు, 'శెచారుతో నయినా. కానేకాదు - చేతిలో వున్న ములకాటికర్ర తిరగవేసి తల పగిలేట చాక్కటే దెబ్బ కొట్టి పెద్దపులిని చంపారు, మా పీతామహాల పితామహులు

అక్కుసోమయాజులుగారు.

“క్రియాసిద్హి స్సత్వే భవతి మహతాం నోపకరణే.”

కనక, ఆ అసమగ్ర గ్రంథంతోనే ఆశ్వినం సాధించారు, మా నాయనగారు.

యనమం(డడ్ర సుబ్బావధానులుగా రని ముక్కానుల గ్రామంలో నురో బ్రహ్మణ్యులు.

బుగ్వేదులు వారు.

తమ వేదం అంతా క్టుణ్ణంగా నచ్చినవారున్నూ.

అత్తవారింటికి ముక్కామల. వెడుతూ వస్తూ వుండడంలో నూ నాయనగారికీ ఆయనకూ చిరమైైతి.

ఆయనచేత చెప్పించుకుని మా నాయనగారు, ఆ వరసన రుక్కులన్నీ పూర్తిగా రాసుకున్నారు.

తరవాత పగలని లేదు, రాత్రని లేదు నొకకటే వల్లన.

ఆశ్వినం. బుగ్వేదంలోదే అయినా - ఉదాత్తానుదాత్త స్వరితాలతో దానికి నియతమైన వొక స్వరం వుండినా - చయనంలో ఉచ్చెస్వరంతోనే దానికి వినియోగం,

(శ్రాతం వచ్చివుండినవారి కది సుపరిచితమే, దానికోసం సంతలు చెప్వకోనక్కరలేదు.

కాగా, - సకృదావృత్తిగా కాక పారాయణ ప్రారంభించారు ముం దది.

నలిగాక వల్లెలున్నూ ప్రారంభించారు.

ఇక కూచుని వల్లె, నడుస్తూ వల్లె, చివరికి పడుకునిన్నీ వల్లె.

ఆ వల్లనలో ఒక విశేషం.

ఇంటోకల్లా పిన్నలు కావడంవల్ల, విప్తరాకులూ కూరలూ నగైరా సనుకూర్చవలసిన విధి మా నాయనగారిది.

మునికొడనలి ప్రాంతంవారు ఉప్పుతో తొమ్మిదిరసాలూ రాజమహేంద్రవరం వెళ్లే కానుక్కోడం ఆరోజుల్లో.

బీదలదీ సాదలదీ కూడా అవ్వు డందరిదీ నొకకీే అంతస్టు ఇలాంటి సందర్భాల్లో,

ఎక్కడికి బయలుదేరినా, వెళ్ళాటప్పడూ నచ్చాటప్పడచూ కూడా యేదోవొకటి వల్లించుకుంటూ వుండడం మౌ నాయనగారి కలవాటు.

వేదశ్రాతాలు నేర్చేవారందరూ యింతే, అప్పటికీ యిప్పటికీ యెప్పటికీ.

ఈ అలవాటుతో, అది వల్లించేటప్రడు రాజము హేంద్రనరం ప్రయాణం తగిలితే, తెల్లవారగట్లు బయలుదేరడమూ, చీకటి వుండినంతసేపూ నచ్చివుండిన గ్రంథం యేకరువు. పెట్టుకోడమూ, తూర్పు తెల్లవారుతోందనగా కోటిలింగాలు చేరుకువి అక్కడ దంతధావనాదికం. కానిచ్చుకోడమూ, అప్పుడు బజారుకి నెల్లి కావలసిన సామగ్రి కొనుక్కుని గుమ్మడిమూట కట్టి నెత్తిన పెట్టుకునీ పుస్తకం విప్పీ నొకచేత వట్టుకునీ కొత్త (గ్రంథం వల్లెవేసుకుంటూ వెనక్కీ బయలుదేరడమూ - రమారమీ పాతికమైళ్లు నడిచి భోజనాలవేళ కిల్లు చేరుకోడమూ - ఇలాగ వల్లించా రది మౌ వాయనగారు.

విద్యాపిపాస అంటూ వున్నచోట దీక్షకూ యేకాగ్రతకూ ఇంతకంటే పాఠరమ్యం యేమి వుంటుందీ?

ఇలా సాధన చేస్తే విద్యలు రాకపోడమున్నూ యేమిటి

మా నాయనగారిలాగే తక్కిన యునకులూ అసాధారణ సాధన చేశారు.

వారికీ స్వాములవారిమీద కసే యాజులుగౌరిని వెలి పెట్టినందుకు,

ముహూర్తం సమీపించింది.

స్వాము లెప్పటికప్ప డంతా తెలుసుకుంటూనే వున్నారు.

ఎత్తులమీద యెత్తులున్నూ వేసుకుంటూనే వున్నారు.

ఆ సీమవారి చూపులన్నీ వేగేశ్వరవురంమీదే వున్నాయి.

ఇరుగుపొరుగు జిల్లాల వండితులున్నూ నేగేశ్వరవురం. వార్తలక్షోసమే యెదురు చూస్తున్నారు వచ్చి వాలడానికి.

ముహూర్తం రానేనచ్చింది.

నరసింహరొజాలుగారి పట్టుదలా, యువకుల దక్షత్రా, యాగవిశేషాలూ చూడ్డానికి అనుకోనివారున్నూ వందలూ వేలూ వచ్చి వాలారు వేగేశ్వరవురంలో “బ్రాహ్మలు.

అన్నదానం భరద్వాజవిందును కాదనిపించింది.

బుళ్విక్కులు తొండవంచేశారు, ఉత్సాహో దేకాలతో.

య్చుక్తసమయాన, పండితులూ బుత్విక్కులూ చుట్టాలూ వందలకొద్దీ అనిమిషులై ఆత్రంగా చూస్తూ వుండగా, అఖండ గోదావరీ వ్రవాహంవతుగా - గుక్కతివ కోకుండా వీణ పలుకుతున్న ట్టాశ్వినం కానిచ్చి అవ డు కళ్ళుతెరిచారు మా నాయవగారు.

ఆనంద ధ్వానాలతో యాగశాల ముఖిరితం అయింది.

కొంత (గ్రంథం అయాటప్పటికి మా నాయనగౌరికి నడ్డి నీలగ్సా “నేనున్నాను బావా” అంటూ వెనక్కి వచ్చి తమ మోకాలు వీవు ఆనించి పొదువుకువి వుండిన యాజులుగారు బావా అని మౌత్రమే మాట్టాడగలిగి గుచ్చికౌగిలించుకుని, ఆనందాతి రేకంతో మూర్చాఘ్రాణమున్న్నూ చేసి, ఎవరో' వొక జమీందారు తను కాసందర్భంలోనే బహూకరించిన పసుపుపచ్చని జలతారు కాశ్మీరుశాలువు విప్పికప్పి బ్రహ్మానంద వరవశులయిపోయారు.

ఆ శాలువు ముక్కలు మొన్నమొన్నటిదాకా వుండేవి మా యింటో.,

ఇప్పటి పురావస్తు సేకరణవద్దతి మాకవ్వడేమీ తెలియదు, తెలిసేవుంయటే ఆ ముక్కల పంచుకుని సాలగ్రామాలన్నట్టు చూసుకుంటూ. వుందుం మేము,

అది యేనుయినా, చయనం దేవదుందుభులు మో'గేటట్టిలా పూర్తి కాగా యీ కోలాహలం గుండెలు బద్దలు కొట్టుగా, స్వాములవారు, ఏనుగులూ లొట్టిపిట్టలూ గురాలూ మెడ్డ బళ్ళూ తోలించుకుని రొత్రికిరాత్రే బయలుదేరి మరోసీమకి తరలిపోయారు, అంధకారావకుంఠనంతో.

తరవాత ఆ విజయానందంతో. అంతకంళు యెక్కువగా చీక్షవట్టి, డెబ్బయ్యి ద్దరు బుత్విక్కులనూ స్వయంగా తయారుచేసుకుని అంతకంటనూ భసంగి సర్వతోముఖయాగమున్నూ చేసి చయనులుగా రయివుండిన నరసింహయాదాలుగారు, ఏలూరుపాటి నరసింహ సర్వతోముఖయాజులుగారున్నూ అయినా రచిరకాలంలోనవే.

చెప్పవచ్చిందేమిటం పే)

విద్యార్థికే కనక పట్టుదల వుంళే, వొక వండితుడు కుచ్చితంగా ్రనర్తించినంత మాత్రాన యేమీ దిగడిపోదు, ఆ వండితుని వైచ్యమే వెల్లడి అవుతుంది గావి.

కొత్తవల్లి సూర్యనారాయణగారు. చేసిందీ, వారణాసి సర్వదేవుడుగారు. చేసిందీ రాశిలో వొకళకే, రకంలోనే భిన్నం.

అయితే, ఛందస్సు విషయమై నాకడ్డలేదు, నురి సంగీతం విషయమై?

*దేశో విశాలః (ప్రభవో వ్యానంతాః.”

ఒక్క సర్వదేవుడుగారి నొసటవే పొద్దుపాడవలేదు.

“మీ లెక్కేమిటి?” అనగలన్నేను.

అని దీక్షా పట్టుగలను.

పడితే వూరువిడిచి పెట్టాలి.

దానివల్ల కొన్ని చిక్కులు కలుగుతాయి.

అయినా వెళ్ళాగలను.

వెడితే అందులో మునిగిపోవాలి.

అంతవరకూ వచ్చాక మునిగీపోగలను.

పోతే కవిత్వం చెడుతుంది,

“ఏం, చెడితే?” అనిమాత్రం అనుకోలేకపోయాను.

భావం అంటూ వొకటి తోస్తే తోచినంతా ఛందోబర్దం చెయ్యగలుగుతున్నా నప్పటికి ధారాళంగా.

వద్యాల వడకా బాగుంటోంది.

వచనరచన కూడా నొక దారిలో పడివుంది.

మరి, సంగీతం అంశే మిక్కిలీ రుచీ వల్లనూలిన అధిమానమున్నే గాని వోనమాల స్టితిలోనే వుంటినాయె.

ఆలోచించవలసివచ్చింది.

కొన్ని మాసాలు కష్టపడితే కొన్నిలోట్లు తీరి, యేదో వొక యెత్తున జీవితపరమావధి కాగల కళ విడిచిపెట్టి, సంవత్సరాలు కష్టపడినా స్వాధీనం అవుతుందో కాదో అనుమానాస్పదంగా వున్న మరో కళ సాధించాలని దీక్తపట్టడం తప్పనిపించింది.

పోతే “సంగీతం వేర్చుకోడం రపాభా సయిపోయిందే” అన్న పరితాపం పట్టుకుంది బాగా,

" క్షణశ క్రణశ శృ” అన్న సూక్తి యెంత విలవయిందో అప్పుడే నాకు బాగా

అవగతం అయింది.

వాణికిపోయాను.

కూడిక వేస్తే లెక్కకీ వచ్చే ఆ వెలా వది హేమరోజుల్లోనూ నూరువద్యాలయినా కట్టివుందు నాడుతూ పొడుతూ.

వసుచరిత్రా, ఆముక్తమాల్యదొ - నంటి ఉద్దుంథం కొంతయినా చదివి యెన్నో విషయాలు తెలుసుకుని వుందును, చులాగ్గా.

వచవ[గ్రంథ మయినా వొకటి రాసేసి వుందును.

అంత విలవయిన కాలం న్యర్హం అయింది.

సర్వదేవుడుగారి చెలగాటంవల్ల దుర్వినియోగం అయిపోయిం దది. “*బ్రూడీదలో. చేసిన పోమం” అన్న సామెతకు సరి అయిన సన్నినేశం అది. చేతులారా జొరవిడుచుకున్న ట్టయింది అందిన ఫలం. లక్ష రూపాయలు పోయినా అంత బాధగా వుండదు. కనక సంతతపరిశ్రమ చేసి ఆ కాలం విలన అయినా కూడదీసుకోవాలని నిశ్చయించుకున్నాను. సంగీతం విషయం యిలా వర్యవసించినా అందుకోసం ప్రయత్నించడంలో కవితా సాధన చేసుకోడంలో మనూ నాయనగారు చూపించే ప్రాతికూల్యం పూర్తిగొ తొలగిపోడం స్పష్టం అయింది నాకు. ఎస్టేటు స్వాధీనం అయిన పిల్లజిమీందారు స్టీతి అది. ఈ సానకొాశం చూసుకుని రాత్రీ పగలూ కూడా కవితా సాధనలో మునిగిపోయా ను. న్నే యమ సాధనే చేశాను. అయితే, పద్యబంధం సావుతేరినకొద్డీ యేదో లోటుంటున్నట్టూ, యేదో వెలితి యేర్ప్చడుతున్నట్టూ మనస్సు పీకేది. నేలవిడిచిన సాముగానున్నూ కనపడేది. పరకాయించుకోగా, నా కవిత్వం పెద్దలకున్నూ ఆదరపొత్రం కావాలంళీ, నేను చదువుకోవలసిన [గ్రంథం మరికొంత వుందనీ, [గ్రహించవలసిన కవిసమయాలూ, తెలుసుకోవలసిన సంప్రదాయాలూ కూడా చాలా వున్నాయనీ తట్టింది వాకు. ఉపదేశం లేనిదే - సొంత పరిశ్రమతో అవి స్వాధీనపడేవి కాననిన్నీ అవగాహన అయింది. కొన్ని సాధ్యపడతాయి, సందేహం లేదు. కాని అవి నిష్కృృష్ణా లవునో కాదో అన్న సంశయం వొకటి ప్రారంభం అవుతుంది, దాంతో. ఎవరి నయినా అడీగి ఆ సందేహాలు తీర్చుకుంటూ వుండవచ్చు; కొని ఆ ర్ఫుడితిశ్రవణం బాగా మనస్సుకి పట్టుకపోవచ్చు. అంతా కలతగొట్టుపొండిత్యం అయిపోతుంది చివరికి. ఆ స్ట్రితి వగవాడికిన్నీ వద్దనిపించింది. కవక్క ఆ లోట్లు తీర్చుకోవాలంటే, గొప్ప పండితుడూ మహాకవీ అయిన యే మపానుభావుళ్లో ఆశ్రయించాలి. కవిత్వమే నాకు జీవితపరమావధి అయిపోయింది. కనక ఆశ్రయించవలసిందే? ఇదొక సమస్య అయింది నాకు. తెలిసినవారి నడిగా నెందరినో;, కోని వారు వశంపిం గొప్పచేసినవా రిని వారూ తీసిపారెయ్యసాగారు. ఖ్‌ చినవారిని వీరూ వీరు

“ఎక్కడో వొకచోట ప్రవేశించు. అక్కడ (ప్రయోజనం కవవడకపోతే మరోచోటికి వెళ్ళు. కూపకూర్మంగా పొలమూరిలో కూచుంటే తేలేవిషయం కా దిది” అని పలహా చెప్పారు, మంగిపూడి వేంకటశర్మగారు.

నాకు తృప్తికాలేదు.

వేదం వేంకటరాయశా,స్త్రిగారి. దగ్గిరికి వెళ్ళమన్నాడు, నత్తి సుబ్బారాయడనే వొక రెడ్డి.

మా వూరే అతనిది.

అవ్వడు, వేంకటరాయళా,స్త్రీగారు. పరిష్కరించి లఘుటీక కూడా రాసి ప్రకటించిన విజయవిలాసం చదువుతున్నా డతను.

మద్రాసే వెడితే కొత్త దృక్పథరి యేర్చడి కొత్తదారిలో ప్రవేశం కలుగుతుంది; కొని “మద్రాసే వెళ్ళడం?”

అది చంద్రలోకంవంటి అసాధ్యం అని అప్పుడు జనుల నమ్మకం.

సాహాసించలేకపోయాను.

ఇంచతకీ:-

“సుపరీక్షితశిష్యాయ బేయం వత్సరవాసినే” అన్నాడు, సూర్యసిద్దాంతకారుడు.

“ఒక్క సంవత్సరంపాటు ప్రవృత్తి వర్తీక్తించిగాని యెవరికీ యీ శాస్త్రం ఉవదేశించవద్దు” అని అతని ముదల.

ఇది జ్యోతిశ్శాస్త్రం విషయం.

వికటబుద్దుల కాశా,స్త్రం తెలియకుండా వుండడాని కీజుగ్రత్త,

వండితులను బట్టి విద్యలకు గౌరవమూ వస్తుంది, అగౌరవమూ చుట్టుబెట్టుతుంది, మరి.

ఇతరవిద్యల విషయమయ్యిన్నీ గురువు లిలా వరీక్షించే సంవ్రదాయం లేకపోలేదు.

మరి గురువుల విషయం?

ఇదీ చూసుకోవలసిందే శిష్యుడు.

గురుత్వం చేస్తున్నవారిలోనూ అ(ప్రామూణికు లున్నారెందరో.

ఆకతాయిలూ వున్నారు.

మర్మం విడిచి చెప్పనివారుండవే వున్నారు.

కాని లోకం నాకేమి తెలుసూ, యేగురు వెళాంటివాడో గుర్తించగలగడానికీ?

మరేమిటీ చెయ్యడం?

దీంతో గూడా నిద్రాహారాలు కరునయిపోయాయి నాకు.

పూర్తిగా అయోమయావస్తలో పడిపోయాను.

ఈ స్టితిలో వచ్చింది ఆంధ్రపత్రిక మొదటి సంవత్సరాది సంచిక, ఆంధ్రవాబ్మ్బయాని కొక కొత్త భూష అయి.

అది చూసుకుని “కొత్త ్రవంచంలో వడ్డామవి సంబరపడ్డారు చాలామంది ఆంధ్రసాహిత్యవరులు.

నిజంగా, నాకే కాదు, జాతి మొత్తానికే యెంతో మేలు చేసిం దారోజుల్లో అది.

అప్పుడే కాదు, మొన్నటిదాకా “ఆంధ్రపత్రిక పంవత్సరాదిసంచిక” కోసం అర్రులు చాచుకుని వుండేది ఆంధ్రలోకం. ఆంధ్రపత్రికలోనే వుంది, అస లావిశేషం. ఇప్పటికీన్నీ ఆంధ్రపత్రికలో ప్రతిచించించినంతగా నురే తెనుగు పత్రికలోనూ ప్రతిబిందించడంలే దాంధ్రదేశం, నాగేశ్వరరావుపంతులుగారి దృక్సథావికి ధ్రువతార అది. నా గేశ్వరరావుపంతులుగారి నిష్కామసేవకు జయవతాక అది. ఆ మొదటి సంవత్సరాదిసంచికలో యెందరినో ఫొాచోలున్నా యాంధ్ర మహాకవులవి. ఆ ఫొటోలకు సంబంధించిన వివరాలూ వున్నాయి. చూడగా. చూడగా, మథనపడగా మథనపడగా, “*మంచికవి” అనిపించుకోవొ లని వున్న సాధకునకు, వారందరిలోనూ, అటు తిరుపతివేంకటకవులో యిటు రామకృష్ణకవులో మాత్రమే ఆశ్రయించతగ్గవారన్న నిశ్చయం కలిగింది నొకు. అయితే, ఆ వుభయుల మధ్యా పన్చిగడ్డి వేస్తే భగ్గుమనేస్తోం దప్పటికే. కాగా, వారిలో యెవరి దగ్గిర ప్రవేశించినా ఆ యుద్దంలో వురకడమే అవుతుంది. నా కది (శ్రేయస్కరమా? “అయితే అయింది లేకుంటే లౌదనుకుందా మంళే, మరి, తిరుపతి వేంకట కవుల దగ్గిరికి వెళ్ళడమా రామకృష్ణకవుల దగ్గిరికి వెళ్ళడమా? మళ్ళీ యి దొక గడ్డుసమస్య అయిపోయింది నాకు. ఇది తేల్చుకోడానికి పదిపదిహేను దివాలు కవితా సాధన కూడా అశ్రద్ధ చేసుకోవలసివచ్చింది. “సహసా విదధీత న క్రియాం” మరి. అప్పటికి కొన్ని దశాబ్బులుగా తిరువతి వేంకటకవుల ప్రభ వెలుగుతోంది, అవిచ్చిన్నంగా. అప్ఫ' డప్పుడే ప్రారంభం అయినా, రామకృష్ణకవుల వ్రభ ఆ యొత్తునే వెలిగిపోతోంది, కొత్తవిన్నాణంతో. చిరప్రతిష్ప దాని విశిష్టత అయితే, నవనవోన్నేషం దీని విశిష్టత. బాగానే వుంది మరి, యెవరిని కాదని యెవరినీ నే నాశ్రయించడం? 'ప్రొజ్టత రాకపూర్వం అయితే నాకీ గుంజాటన కలక్కపోవును. వారుభయులూ కజ్ఞా పెంచుకుని వుండకపోయినా నా కీతటపటాయింపు లేకపోవును. పోనీ అంటే, మహాసంగ్రామం కొని కీచులాట మాత్రమే కాదది. జాతికి వికాసం కలిగించేదే అయింది; గాని సంహారం చేసేది మాత్రం కొ లేదది. ఇప్పటి యువకులు దాని పరిమితీ వ్యాప్తీ జటిలతా తెలుసుకోవాలం'ళే, యిటీవలి ప్రపంచ సంగ్రామం యెత్తున ఆంధ్ర మహాసంగ్రాముం అయిపోయిం దది, ఆ రోజుల్లో, స్పూలదృష్టికి వైయక్తికం, సూక్ష్మదు స సంఘటిత మైన్‌ దండమ అది. క్షృదృష్టికీ మాత్రం. జాతి. ప్తబ్రతమీద బాగా

అందులో వురికిననా రప్పటివారిలో ధన్యులుగా చెలామణీ అయిపోయేవారు.

ముఖ్యరంగాలు బందరూ. పిఠాపురమూనే అయినా, యావదాంధ్రమూ - రా,స్ట్రేతరాంధ్రమూ కూడా అలుముకుపోయిం దది.

ఎక్క. డెక్కడి తెనుగువాళ్ళూ కూడా దానికి సంబంధించిన కొత్త వ్యూహాల వివరాలకోసం యెదురుతెన్నులు చూస్తూ వుండేవారు.

అది చల్లారిపోతుందేమో అనిన్నీ ఆత్రపడిపోయేవారు కొందరు.

“కవులక్రీ కీచులాట లేమిటండీ” అనేవారు కొందరు, తమకే సభ్యత వుండినట్టు, మహా.

“*ల్లది బాగాలేదు” అని వత్రికలకున్నూ రాసేవారు, ప్రపంచం మునిగిపోతున్నట్టు.

ఇక వింత యేమిటంళ1?

ఆ వుభయుల్లోనూ యెవరినో నొకరివి సమర్థిస్తూవే వుండేవారు, వారు.

మళ్లీ వారిలో కొందరు, తమ అభిమానకవులను సమర్ధించుకుంటూ తమలోతాము డీకానేవారు.

కోడిపందేలలో 'పైపందేలు కాసేవారి ధోరణిగా వుండేది వారిది.

అయితే, ఆ నుహోయుద్దాని గ్గల కారణం వుభయులకూ గూడా (ప్రశంసావహం కాకపోయినా, వ్యక్తిపరా లయిన హేశవలూ, దూషణలూ వరిహరించుకోగలిగితే ఉభయుల వాదసరణీ బహౌా చమత్కారంగా వుండేది.

మీదుమిక్కిలి మిక్కిలీ ప్రబోధకంగానూ వుండేది.

నామట్టుకి నేను వివాదరూపంగా వుండిన ఆ వుభయుల రచనలూ కొన్ని కొన్ని చదివి, భాషకూ, సాహిత్యానికీ, కవిత్వానికీ సంబంధించిన అనేక విషయాలు తెలుసుకుని వున్నా నప్పటికే, సుళువుగా.

“అందాక, ఇందాక, ఎందాక ఈ శబ్దాలు నిర్చిందుకంగా వాడారు, తిరుపతివేంకటకవు లంతటా.

*ఈ దాకలో అరసున్న వేయింపుోడని రామకృష్ణ కవుల విమర్శ.

“బ్రతిమాలు” అని తిరుపతివేంకట కవుల వాడకం.

• బ్రేవాంగు లన్న ట్టుందీ మాటో అని రానుకృష్ణ కవుల విమర్శ.

“అందాంక, ఇందాంక, ఎందాత' అని సదిందుకంగా వాడాలనీ “బతిమాలు” అనాలనీ వాకింతవరకూ తెలియనే తెలియ”ొదన్నా డొక కవి, ఇది చదివి.

“బద్రి హేళనే, సందేహంలేదు; కాని యిందులో చనుత్కారం వుంది. అంచేత నన్ను బాగా ఆకర్షించింది. ఈ జవ్మలో నేనీ శబ్దాలు తప్పుగా వాడనికో అనిన్నీ అన్నా డతమ.

ఇలాంటి ప్రయోజవాలు పొందినవారప _డెందరో వున్నా రావాబ్మయం చదివి.

ఈ మహాయుద్దం మూలంగా వేంకటశా,ప్త్రీగారి శిష్యులకున్నూ కొందరికీ మంచి పేరూ ప్రఖ్యాతీ వచ్చాయి.

ముట్నూరి కృష్ణారావుగారు. ఆ శిష్యుల్లోనో శాస్త్రిగారి ఆంతరంగికుల్లోనో ముఖ్యులు.

వారి కృష్ణావత్రిక వేంకటశా,స్ర్రిగారిని బాగా పూషుకు వచ్చేది.

వారిని మిక్కిలీ కవ్వించేది కూడా.

రామకృష్ణకవులకు సాంతపశత్రిక “కవిత” వుండేది.

తక్కిన పెద్దపత్రిక లుభయులకూ అనకాశం యిచ్చేవి, సమంగా.

రచనకు-ఉద్గ్రంంథ రచనకు వినియోగపడవలసిన శక్తి యుక్తు లుభయులవీ కూడా చాలాభాగం ఆ వివాదంలో చెల్లిపోయినా, అదిమాత్రం, పూనుకుని యెందరున్నూ చెయ్యలేనంత సాహిత్యప్రచారం చేసింది, దేశంలో.

దానిమూలంగా, పామరులుగా మాత్రమే వుండిపోవలపిన వారెందరో మంచి సాహిత్య ప్రియులయినారు.

ఆ సాహిత్యప్రియుల్లో యెందరో సాహిత్యవేత్తలయినారు, తరవాత,

అ సాహిత్యవేత్తల్లోనూ మళ్ళీ కొందరు, కవులూ రచయితలూ అయిపోయారు, చివరికి.

ఆ రోజుల్లో, ఆంధ్ర సాహిత్య వాతావరణం, చందినీ అత్తరూ గులాబీ అత్తరూ చిలకరించుకుంటున్నట్టూ, మధ్యమధ్య వట్టివేళ్ళ అత్తరువున్నూ వులుముకుంటున్నట్టూ ఆ వ్రమ్మకమ్మగానూ, మధురమధురంగానూ, కటువుకటువుగానూ గుబాళించేది గు-మ్‌-మని.

మరి, దేశంలో, అంత కదలికా అంత వరిణతీ కలిగించిందంకటే ఆ వుభయులదీ సత్తా యెంతటి దయివుండనూ?

కనక, వారిలో యెవరిని కాదని యెవరినీ ఆ(శ్రయించడం?

పదివదిహేనురోజులపా టిలా సతవముత మయిపోయా న్నేను.

“అయ్యో, ఆలోచనలతోనే కాలం గడిచిపోతోం”దవి నాలుగైదు మౌట్లు మహో ఆవేగపడిపోయానుకూడా నేను,

దాంతో, ఆ నాలుగైదుమాట్టూ “ఫలానావారి నాశ్రయిద్దాం” అంటూ నిర్ధారణ కూడా చేసుకుంటూ వచ్చాను.

కాని “తొందరవడిపోతున్నా నేమో” అంటూ మొదటికిన్నీ నచ్చేస్తూనచ్చాను, వెంటవెంటనే.

ఒక ఆధిక్యం గుర్తించి వొకరి నెన్నుకోడం - వెంటనే నురో ఆధిక్యం కనబడగా మనస్సు రెండోవారివై పురకలు వెయ్యడం - ఇలా నడిచింది నా (ప్రవృత్తి కొన్నాళ్ళు.

మీ “ఎవరి దగ్గిరికీ వెళ్ళడంగ” అన్న జిజ్ఞాస మాత్రం తప్పలేదు, లేశమూ నౌ

అప్పటికి చేంకటశా స్తిగారి నొక్కమాకే చూసివున్నావు, బందరులో.

వేంకటశా,స్రగారి మాసే యెందుకు చెప్పానంటే, ఆ కలహంలో వారిదే ప్రాముఖ్యం.

తారతమ్యాలు తరవాత బాగా అవగాహన అయివా యనుకోండి, తిరుపతిశా,స్త్రిగౌరి క్కంటే వేంకటశా, స్త్రి,గారికే శిష్యవర్గం అధికం.

లోకుల చూవున్నూ వేంకటశా,స్తిగారిమీదే యెక్కువ

రాజా శ్రీ వాడ్రేవు విశ్వసుందరరావు బపహాద్దరువారి వివాహాం పందర్భంలో బందరులోనే చూశా న్నేవు, వేంకటశా,స్త్రి,గారిని.

చూశానే గాని మాట్టాళ్ళేదు, వారితో.

దగ్గిరికీ వెళ్ళలేదు.

అంతమాత్రాన వారి ప్రవృత్తి నాకేమి తెలుస్తుందీ?

పోనీ అంట, ఆ మౌాత్రమున్నూ చూసీయెరగను రామకృష్ణ కవులను.

మొత్తాని కుభయుల సంగతీ నాకు తెలియదు.

ఇట్నుంచి చూస్తే నా పేరయినా వినివుండరా వుభయులూ కూడా.

ఇదిలా వుండగా, - వారి కుభయులకూ గూడా యేవేవో వనులు,

ఆ సందట్లోనే గ్రంథరచన.

ఇర వైనాలుగ్గంటలూ కలహవ్యావృత్తి.

క్షణం తీరిక లేని యీ స్థితిలో, కొత్తవాడికి చదువు చెప్పడానికి వారిలో యెవరి కయినా తీరిక వుంటుందా?

వారు నన్ను చేరదీస్తారా?

వారు చేరదీసినా నాకు చదువు సాగుతుందా?

కాకా

అప్పటికీ నేను గృవామేధినయి వున్నాను.

నూసాలకొద్దీ యిల్లేకాదు, వూరున్నూ విడిచివుండడానికి వీల్లేదు.

పోనీ అక్కడే కావరం పెట్టుకుందా మంళే శక్తి లేదు.

ఇక నస్తూపోతూ మాత్రమే వుండాలి.

ఇది శిష్యుడి పఠనానికే కాదు, గురువు వఠనానికీ చిరాకు కారణమే.

ఈ ప్రయత్నం, అసలు, కొనసాగుతుందా మరి?

ఆ మీమాంసకు తోడు ఈ పందేహమున్నూ గజిదిజిపెళ్టేసింది నన్ను.

సాహసించలేకపోయాను.

విసిగీపోయాను.

కాని విరమించుకోలేకపోయాను.

వారి కుభయులకూ గూడా దీప్తో దీప్తిహావో కలిగించేదే అయినా, జిజ్ఞాసువులకు వారి కలవామే యింత లాభకరంగా వుందే, మరి, వారి ప్రత్యక్షబోధ యెంత జ్ఞానం కలిగించనూ

కనక, నిరాశ చేసుకోగూడ దనుకున్నాను.

'ఇది కాదు పద్దతి” అని సంవత్సరాదిసంచిక వుచ్చుక్కూచున్నా వనొకనాడు సావకాశంగా నేను.

శక్తియుక్తులు (ప్రత్యకంగానే కనపడుతూనే వుండినా, వారి మనస్తత్వొ లెలాంటినో గుర్తిద్తానునుకుని, ఆకార విశేషాలను బట్టి అవి గ్రహించవచ్చు కనక, వొకరిది విడిచి వొకరిదిగా ఫోటోలు పరకాయిస్తూ కూచున్నా నొకూచోడం. [249 శ్రీపాద సుద్రహ్మాల్యశ్యాష్త్ర, ]

“అది నీకు సాధ్యమా" అంక, యెవరికయినా యేదశలో నయినా వొకదాని కొకటి అనురూపాలే అయి వుంటాయికదా. జిజ్ఞాసా యింగితజ్ఞానమూను?

ఏమయినా, నాకది మంచి వుపాయమే అయిందప డు.

ఏమంటే?

ఫోటోలు ఈ వుద్దేశంతో చూడ్డం ప్రారంభించడంతో ఓ *మనం రామకృష్ణ కవుల దగ్గిరికే వెళ్ళడం” అన్న _ స్ట్రిరనిశ్చయం కలిగిపోయింది నాకు.

ఎంచేతనం టీ?

తిరువతి వేంకటకవులు చొక్కాలు తొడుక్కోలేదు.

కోళ్ళకి బందరు అకుచెప్పులే తొడుక్కునివున్నారు.

గంధాక్షతలూ రుద్రాక్షనూలలూ కూడా ధరించివున్నారు.

కాగా, వారి దగ్గిరికి వెడితే కవితాసాధన చేయించడం మూట దేవు డెరుగును, ముందు మూడుపూట్టా సంధ్యానందనం చేస్తేగాని నిలవనివ్వరేమో అనిపించింది.

అయితే, శిక్షాపూర్వకంగా వైదికవిద్యలే నేర్చుకుని వుండినవాడికి - అనూ చానసంపత్తి గల కుటుంబంలో పుట్టిన వాడికి - సంధ్యావందనం అంళకే అంత వెగటూ ద్వేషమూ పుట్టివుండడం వింతే, నము కొని, ఆ వెగటువుక్టే దాకా మాత్రం ఛాలా శ్రద్దగానే చేశాను సంధ్యావందనం

కంఠస్నానమూ, కనీసం అష్టోత్తరశతం అయినా గాయత్రీ చెయ్యకుండా వచ్చిమంచినీళ్ళయినా పుచ్చుకుని యెరగన్నేను వల్ళ్లూరిలో (ప్రవేశించినప్పల్లుంచీ.

కవిత్వం కట్టిపెట్టమన్న మా నిర్బంధం [ప్రారంభం అయేదాకా. నేనలా శేస్తూనే ష్‌న్నా వ్‌ ఇ చూవాళ్ళ నిర్చ &

మధ్యాహ్నం భోజనాల వేళదాకా గోళ్ళు గిల్లుకుంటూ కూచుని, ప్రాతస్పంధ్యా వందనం కూడా నుధ్యాహ్నకంతో పాపే *“అయింగ”దనిపించుకునే వాళ్ళవి చూస్తే మహామంట నాకప్పల్టుంచీ.

ఈ విషయం బైరాగిశా,స్త్రిగారి దగ్గిర కూడా వచ్చిం దొకనాడు.

వారు సంపన్నులు, కూచున్నా రాజాంగంగా వడిచిపోయే సంసారం వారిది.

ఒకచోట కూచోడం - ఇంటోనే అటూ ఇటూ తిరగడం తప్తిపే ఏ వాావతీ వుండేదికాదు వారికి. ్‌ త్‌

పోనీ అంటే, వల్లమాలిన ఆచారానికి తోడు ఛాందసంకూడాను.

అయినప్పుడు. తెల్లవారాటవ్చటికే స్నానంచేసి ప్రాతసృంధ్యావందనం పొతఈ కాలంలోనే యెందుకు చేసుకోరూ న్నా €గాపాధ్యా 6

ఆపద్ధర్మాలున్నాయి. కావాలంటే, ఆపదలు వస్తే కదా వాటిమాట?

ఉన్నదల్సి యేమిటంటే?

కాస్తయినా నియమనిష్పలున్న వైదికులు స్నానం చేసి కాని భోజనం చెయ్యరు.

పొద్దున్నే, స్నానం చేస్తే సంసారి అయినవాడికి వూరికే కూచుంటే సాగదు కనక్క వీధిలో తిరగడంలో, అనేక కారణాలవల్ల, అనేకవిధాల “మైలపడ్డం” తప్పదు కవక, భోజనాల వేళ మళ్ళీ స్నానం చెయ్యవలసిన ధర్మం వుంది.

గోష్పాదమొత్రంగానే వుండడంనల్ల స్నానం చేస్తే జుట్టు ఆరదేమో అన్న భయం వుండదు కనక, చెయ్యనేవచ్చు.

మరి, చేస్తే యేం

ఇది నానంటివాడి క్కలిగే సందేహం?

నావంటివాడికి తోచే వ్రశ్నాను.

కాని “పొద్దున్నే చెయ్యకపోతే యేం?” అనుకుంటారు, చాలామంది, కర్మిష్టులు కూడా.

“మరి, భోజనం చెయ్యకపోతే యేం?”

ఇదీ వొక వత్నే.

ఎవరికయినా తోచేదే యిది.

కాని కొంటె వ్రశ్నకింద కట్టస్తారు వారిది. చద! వైదికుల్లో కూడా చాలామంది మాధ్యాహ్నిక భోజనాలవేలే స్నానం

రు.

“2 తీరికూచుని యృుక్తసమయాన (ప్రాతస్సంధ్యావందనం యొగవేస్తారు.

సనాతన ధర్మప్రచారకుల్లో కూడా బలంగా వుందీ జబ్బివ్పటికీ,

ఇరవయ్యోశతాద్రి గాలి సోకిన బ్రాహ్మాణకుగర్రవాడి కిది స్వధర్మ ప్రీతి కలగనిస్తుందా?

ఉన్నదయినా విలవనిస్తుందా?

తెనుగులో కవిత్వం చెయ్యరాదన్న నిర్భంధంతో వేగిపోతున్న నేను తిరుగుబాటు చెయ్యకుండా వుండగలనా?

ఇలాగ అనివార్యంగా వైదికాచార వైముఖ్యం యేర్పడి వుండడం వల్ల తిరపతి వేంకటకవుల దగ్గిరికి వెళ్ళడం అంటే భయం పట్టుకుంది నాకు.

దీనికి సాయం, చేంకటరామకృష్ణకవుల స్తితి, తిరువతివేంకట కవుల ఫ్టితికి పర్వాత్మనా భిన్నంగా వుంది.

వారు కోట్లు తొడుక్కుని వున్నారు.

ఆకు చెప్పులు కొక, కాళ్ళకి స్లివ్పర్లు వేసుకుని వున్నారు.

మొగాన చుక్కబొట్టుయినా లేదు, వారికి.

పైగా, బ్రహ్మసమాజ ధర్మడ్షీక్షితులయిన పిఠావురం నుహారాజులుంగారి అస్త్రానకవులు వారు.

“రాజానుముతో ధర్మః

*అల్బుతేే. ఆ మహోరాజులుంగారి ఆస్తానంలో, బ్రహ్మ,శ్రీలు, చెందుకూరి నరసింహాశా,స్త్రిగారూ, (శ్రీపాద లక్ష్మీ నరసింహశా,స్త్రిగారూ, వడలి లక్ష్మీనారా యణగారూ - ఇలాంటి వైదికాచార పరతం్రులుండేవారు కారా?” అంటే వారితో వాకు ప్రసక్తి లేదుగా?

కనక, రామకృష్ణకవుల దగ్గిరికి వెడితే ఆచారన్యవవహారాల బాధ లేశమూ వుండదు.

ఆ బాధ వుండకపోడమే కాదు, వొక విధంగా సంప్కార దృష్టి సువరిష్కృతమున్నూ అవుతుంది.

ఇదీ నా ధీమా. ఈ దిలాసాతో నే నలా స్టిరపరుచుకున్నాను. క్షణం యుగం అయిపోసాగింది, వెంటనే. ఆవెంటనే “విద్యాభిక్ష 'పెట్టవలసింొదని వారికి జాబు రాసేశాను, నా స్థితి తెలుపుతూనూ, నా పూనిక వివరిస్తూనూ. పద్యాలతో రాశా నా వుత్తరం. లోవలి విషయమే కాదు, కవరు మీది అడ్రస్పున్నూ పద్యమే, ఉత్చలనూల అది. అది మాత్రమే జ్ఞాపకం వుందిప్పుడు, ఆ పద్యాని దయినా వాలుగోపొదమే జ్ఞాపకం వుంది. “వేంకట రామకృష్ణకవి వీరవరేణ్యులకున్‌ పీరాపురం” అవి. ఇదే ప్రధానం ఆ పద్యానికి మొదట స్సురించిందిన్నీ యిదే, మొదటి మూడు పొదాలూ వారికి విశేషణాలు వేసి పూర్తిచేశాను. వెంటనే ప్రత్యుత్తరం రాశారు వారు, టెలిగ్రాం లాగ వొక్క వాక్యం *నిరభ్యంతరంగొ రావచ్చు, రండి” అని. మా అమ్మగారూ నూ నాయనగారూ కాశీ చెళ్ళివున్నారు. మా సీతా, మా సెద్దక్కగారూ, బాలెంతరాలు మూ ఛెల్లెలూ మాత్రమే వున్నా రించో. న్న “*ప్పద్రి హేనురోజుల కోమాటు వస్తూవుంటా”నవి. చెప్పే పిఠాపురం బయలుదేరొ ము. తెల్లవారుజామున అనపర్తిలో రెయి లెక్కాటప్పటికి “ఎక్కడికోయ్‌”” అంటూ పలకరించాడు, కూచునే కునికిపాట్లు పడుతున్న యువకు డొకడు. చూడగా, మల్లాది సత్యనారాయణశౌ, సి అతను. దివాకర్ల తిరుపతిశా, స్త్రిగారి శిష్యుడు: బ్రహ్మా,శ్రీ, మల్లాది సూర్యనారాయణశా,స్ర్రీగారికి సన్నిహితుడు, ఇంకా చెప్పాలంకు, దువ్వూరి సుబ్బమ్మగారి తమ్ముడుమ్నూ. సాహిత్య జ్ఞానం బాగా వున్నవాడే, కవిమాత్రం కొడు. త్యాగరాజు కృతులెన్నో పాడేవాడు, బహౌ (శ్రావ్యంగా. ఉజ్జ్వలమైన రూవమూ, గంభీరమైన గౌళగొత్రమున్నూ అతనిది. పిడపర్తి వినపూర్లయ్య సిద్దాంతి మామగారి జేష్టవుత్రుడు కల్యాణవీరభద్రశా,స్త్రీబొవ వివాహానికి నా గురువులు దర్భా బైరాగిశాస్త్రిగారితో నేనూ, తవ గురువులు తిరుపతిశా,స్తిగారితో అతనూ మాముడూరు గ్రామం వెళ్ళినప్పడు మా కిద్దరికీ మొదటి సమావేశమూ, పరిచయమూను. జ్ర తరవాత చాలౌచోట్ల కలుసుకుంటూవచ్చాం, చాలామాట్టు; దాంతో స్నేహంగొ వరిణమించిందా పరిచయం.

అంచేతనే నన్ను గుర్తించగలిగా డతను, కునుకుతూ వుండిన్నీ.

అప్పటికింకా రెయిళ్ళలో కార్చెడు దీపాలే వుండేవి ఆ మసకవెలుగులో నేనూ గుర్తించా నతణ్ణీ తరవాత.

ఇద్దరమూ వనొక్కచోటికి చేరుకున్నాం.

నా ప్రయాణం సంగతి అత నడగ్గా నా పూనిక చెప్పా న్నేను.

వింటూనే “మనం యిద్దరమూ విరోధులం అయిపోతాం కామోసు” అన్నాడతను, బెల్లించిచూస్తూ,.

“తప్పదా?” అనడిగా న్నేను.

*ఆనసరం లేదు, అలా జరగదు. నేను కవిని కొనుగాగ”ో అన్నా డతను.

తరవాత్తరవాత నేను తిరువతి వేంకటకవులమీదే ధ్వజ మెత్తినా నాతో మామూలుగానే వుంటూవచ్చా డతను.

పైగా, రావకృష్ణ్టకవులకూ తిరువతివేంకటకవులకూ. జరుగుతూ వుండిన కలవావ్యాపారంలో తిరువతిశా,స్ర్రిగారికి ప్రమేయం లేదనిన్నీ చెప్పా డతను.

కాలక్రమాన నొకు మరీ సన్ని హితుడయినాడు కూడా.

నేను, అష్టావధానాలు చేశాటప్పుడు నాతో కలిసిన్నీ తిరిగా డతను, కొన్నాళ్ళు.

మే మలా తిరగడానికి నన్ను ్రోత్సహించినవాడే అతను.

నా అష్టావధానప్రక్రీయలో నేత్రావధానం నొకటి

నేత్రావధానాని కతనే నాకు సవాచరుడు.

అతనే వేర్పాడుకూడా, నా కది.

ఆవేళ అలా కలుసుకోడంలో నా గురునరణవిధానం చెప్పా నతనికి.

వివి విని “నీది భ్రను కొని సత్యం కాదు” అంటూ ప్రారంభించి “తిరువతిశా, స్త్రీ గారూ, వేంకటశా,స్త్రిగారూ కూడా కవితాతపస్వులు కొని వైదిక విద్యా వేత్తల్యూ, వైదికాచార పరతంతత్రులూ కారు. పొంతానికి నారు సంధ్యావందనం చేసుకుంకు చేసుకోవచ్చు, శిష్యులను నిర్భంధించే వారు మాత్రం కారు అని బదులు చెప్పా డతను.

వా రొక వద్దతిలో స్టీరవడ్డాకే దేశంలో వేషాలు ముదిరాయి, కనక, వారు చొక్కాలు తొడుక్కోకపోడంలో వింత యేమీ లేదు గాని అత నీమాట చెప్పేదాకా మాత్రం సమన్వయం కుదరలేదు వాకు,

కాగా - కావా లంకే మించిపోయింది లేదు, పిఠాపురానికి బదులు కొకీవాడ వచ్చు: అతనిచేత చెప్పించుకుని తిరుపతిశా,స్త్రిగారి వాశ్రయించావచ్చు, బాధ

పిఠాపురం బొత్తిగా కొత్త, కాకినాడ చిరపరిచితం కూడాను.

అయినా, వా చూవు మారలేదు.

కాక, - అనుకోకేపోవాల్యే గొవి తరవాత నువస్సు నూర్చుకోడం నా పద్దతి

“ఇంకెందుకూ? నువ్వేదో నొక నిశ్చయం చేసుకునే వున్నావుగాగా అన్నా డతనున్న్నూ.

'రెయిలు సామర్లకోట. చేరుకుం దింతలో.

“మహాకవి నాశ్రయించివుండినా వాకే లేకపోయింది యోగం, నీకేం, మవ్విష్పటికే కవిత్వం చేస్తున్నావు, కవీశ్వరుడవే అయిపోతా వికి అంటూ బండిదిగి కొకివొడ దూస్లకేటుకి మారాడతను.

ఫిఠాపురంలో రామకృష్ణకవులు న న్నెలాచూస్తారో, అక్కడ నా సత్తా యేమాత్రం పెరుగుతుందో - వూహలకున్నూ అందలేదు; గాని మిత్రువి శుభచింతన నా కుత్సాహం రేకెత్తించింది.

అప్పటికి బాగా వెలుగు రావడంతో, వాకు నిద్రబద్ధకం అంతకీఘముందే పోయింది.

మరో అరగంటకు - ఉదయం ఆరున్నర - ఏడు - ఆ ప్రాంతాన, పిఠాపురంలో రామకృష్ణకవుల సన్నిధి చేరుకున్నా న్నేను.

కలమూ.. కాగితాలూ పవుచ్చుకుని రామకృష్ణశా,స్త్రిగా రప్పుడే. అరుగుమీద కూచున్నారు, నేను బండీ దిగాను, గుమ్మావ.

ఫోటోలు చూసిన కళ్ళతో నేను వారిని సరిగానే గుర్తించాను, నా పేరు చెబుతూ మోడ్చుకేలితో యెదటికి వెళ్ళేటప్పటికి వారే చకితులయినారు.

నా ఉత్తరాన్ని బట్టి వేను, వారు రూపించుకున్న ట్టుండకపోడమే అందు కారణం.

కాళ్ళకి దొరలజోడూ, వొంటిమీద షర్టూ, షర్టుమీద కోటూ, కోటు జేబులో వాచీ, వాచీగొలుసు కొక బంగొరపు మెడలూ - ఇదీ అప్పటి నా వేషం.

కుశలన నాటక రచనకు మెచ్చి మొదటి వ్రదర్శన సమయాన వాకు మళ్లిడీ పత్తిరెడ్డిగారు బహోకరించిన మెడలది.

దర్జాగా అదీ వేసుకుతిరగడానికే వాచీ.

వాచీగొలుసు రోల్డుగోల్లుది కావడంవల్ల అప్పుడప్పు. కగ్గిపోయేది.

దాని కదేదో పౌడర్రుద్ది తరుచు మెరుగున్నూ. పెట్టుకోవలసివచ్చేది, శ్రమపడి

అయినా మెడలో వేసుకుతిరగడంలో నా కదేమీ బాధ అనిపించలే దెప్పుడూ.

అంతకష్టపడుతున్నందుకు, రామకృష్ణశా,స్త్రీగారు, మొదట నా మెడలే చూశారు, ధన్యుజ్ఞనుకున్నా న్నేను.

ఇంతలో నా పెట్ట తెర్చి బండివా డరుగుమీద పెట్టడమూ, లోపలినుంచి వచ్చి వేంకటశా,స్త్రిగా రరుగుమీద కాలు పెట్టడమూ, వొక్కమూాశే జరిగాయి.

రామకృష్ణశా,స్త్రిగారు చెప్పగా నన్ను చూపి వారూ చకితులయినారు.

“మనతో సమాను లయివుండినవారికి నునం చదువు చెప్పడం యేమిటీ?ో అనిన్నీ అడిగారు వారు, రామకృష్ణ శాస్త్రిగారిని.

నా వయస్సు గుర్తించి నా వేషం డాబున్నూ చూసి వా రప్పుడలా అన్నారే గౌని, నేను తమకు రాసిన కవరుమీది అ(డైస్పు ఉత్పలమాల అయి వుండినందుకు చమత్కృృతులయి *మన దగ్గిర వుండతగ్గవాడే, రమ్మను” అని చెప్పి, రామకృష్ణశౌస్త్రీ/ గారిచేత నాకు బదులు రాయించినవాశే వారుట, తరవా త్తెలిసింది.

సంభాషణ సందర్భంలో వా పూర్వస్థితి కొంత చెప్పాను వారికి.

నే నందుకు జంకి తిరుపతి వేంకటకవుల దగ్గిరికి వెళ్ళలేకపోయానో, యెలాంటి ధైర్యంతో పిఠాపురం చేరుకున్నానో అదిన్నీ _ చెప్పాను, వివరంగా.

*సరస్వత్యుపాసన గౌయదత్ర్యుపాసనలో అంతర్భాగమే కనక, సంధ్యావందనం మాౌనివేసినందుకు మీరు భయవడనక్కరలే” దన్నారిది విని చేంకటరామళా,స్త్రీగారు.

వెళ్ళివెళ్ళి, దీంతో, వారికీ తిరువతివేంకటకవులకూ. జరుగుతున్న జగడం వృత్తాంతంలో లీనం అయిపోయింది, నా సంధ్యా నందన (ప్రసక్తి.

“ఇదిగో, యిప డు రాస్తున్న దాబొపతే” అంటూ కలమూ కాగితాలూ కిందవుంచి జరిగిందీ, జరుగుతున్నదీ అంతా వివరించి చెప్పారు రామకృష్ణశా,స్త్రీగారు.

నిశితమైన పాండిత్యమూ, అనర్గళమైన కవితాధారా, దూరదృష్టీ - అవి ఆ వుభయులకూ సమానమే; గాని రామకృష్మశా,స్త్రిగారి దగ్గిర చురుకుపా లెక్కువ.

నయస్సు చిన్న దయినా, వేంకటరామశా,స్త్రీగారు, కాకలుతీరి నివురుగప్పిన విప్పు అనీ, రామకృష్ణశాస్త్రిగారు. అవ్వుడే ఓ! చేసిన చంద్రహాసం అనీ ఆ (ప్రథమ వ్రసంగంలోనే అవగాహన అయింది నాకు, పూర్తిగా.

ఎదటివాడు మేరమీరాడా *వాడి కర్మం” అంటూ తప్పించుకుపోతారు వేంకటరామశా,స్త్రి,గారు, రామకృష్మశా,స్ర్రిగారు మాత్రం కళ్ళెగ్రజేస్తారు, హొంకరిస్తారు, అణీచిన్నీ వేస్తారు చివరికి, నిర్దాక్షణ్యంగా.

ఇవతలివాడు మంచి ఉక్కుతునక అయితే, వా రుభయులూ కూడా బపాశక్తివంతాలయిన అయస్కాంతాలు.

వారిలో మళ్ళీ భేదాలు లేవా అంక, -

వేంకటరామశా,స్త్రిగారి సన్నిధి, ఆతపతస్తునకు శరత్పూర్లిమూ కౌముది నంటిదీ, రామకృష్ణశా,స్త్రిగారి సన్నిధి, శీతార్తునకు వసంతబాలాతపం వంటిదీనీ.

కవిత్వం విషయమై. వేను, అటు ఆతపతస్తుల్లో, యిటు శీతార్తుణ్లీ కూడా అయివుండడంవల్ల వారిద్దరి సన్నిధీ నా కుత్తేజకమే అయింది.

దాంతో, ఆ ప్రసంగవశాన, నాకు వారూ, వారికీ చేమూ చిరవరిచితులం అన్న ట్రనిపించింది నాకు,

ఒక్క. గంట అయాటప్పటికి రామకృష్ణశా,స్త్రీగారూ నేనూ “మమేకమే అయిపోయాం.

వేంకటరామశా,స్ర్రీగారు,. అంతా వింటూ, అంతా చూస్తూ కర్మసాక్షిలాగ సర్వానికీ పర్యవేక్షక్రులై వ్నండినట్టునిపించింది. నాకు.

మాటమీద మాటగా, రామకృష్ణశా,స్త్రిగౌరు కొకరవర్తి ప్రసంగం తెచ్చారు.

వారి స్వగ్రామం అది.

వారి మాట కనుబంధంగొ, ముక్కామల ్రస్తానన చేశా న్నేను.

నాకు, మాతామపహాస్త్రలమూ అత్తవారి వూరూనూ అది.

రెండూ వక్కవక్క వూళ్ళు.

జేని కేదీ తీసిపోదు, వొకటి రత్నమూ నొకటి కెంపూను.

కావి, వారి దృష్టిలో కాకరపర్తివారు కర్మదూరులూ, వీరి దృష్టీలో ముక్కామలవారు బహూ ఛాందసులూనూ.

ఏమం టబ)

ముక్కామల వేదశ్రాతాలకు పుట్టినిల్లయితే, కాకరపర్తి తర్భవ్యాకరణాలంకార శాస్త్రాలకు ఆదిపీఠం.

ఇంకో భేదమున్నూ వుంది.

కాకరపర్తి అంతా ఆరామద్రావిడబ్బందమూ, ముక్కామల అంతా వెలనాటి బ్రాహ్మాణపుట్టాను.

బాల్యంలో నేను తరుచుగొనూ ముక్కామల వెళ్ళేవాళ్లీ వెళ్ళినప్పుడల్లా చాలా దినాలూ వుండేవాళ్లి.

అయితే, ముక్కామల (గ్రామంలో, పీసపాటి సోమసూరీడదూ, పీసపాటి వేంకళు శ్వర్యూ పీసపాటి వేంకప్ప యాజులూ మొదలైనవారందరూ నాలాగే వైదికవిద్యలు ప్ల్యాసోంటున్నూరు.

నా కక్కడ వారితోనే సరిపోయేది.

అంచేత, ముక్కామల వెళ్ళేటవ ఏడూ. వచ్చేటప ఏడూ గూడా కాకవర్తి పక్కగా వెళ్ళడమే గాని, వూళ్ళోకి వెళ్ళడం వడలే దొక్కమాటున్ను. శేనది* పక్కగా వెళ్ళడంలో మాత్రం వొకప ఎ డొక చిత్రం జరిగిం దెప్పడూ

అప్పటికప్పుడే. నేను తెనుగులో రచనా చేస్తున్నాను, మా చుట్టువట్ల కవి అనీ అనిపించుకుంటున్నాను, ధారాళంగా,

అయితే, వేషంలో మాత్రం మార్పు ప్రారంభం కాలేదు, వైదిక విద్యలూ సంస్కృత సాహిత్యమూ నేర్చుకునే విద్యార్హిలాగే వున్నాను.

ఆవేళ, తీపర్తిలో మెయిలుబోటు దిగి, అక్కడి సత్రంలో భోజనం చేసి, యెగ్ర వంతెనదగ్గిర మళుపు తిరిగి, కాకరపర్తి పక్కగా కోడూరి కాలవగస్టే వెడుతున్నాను, వాలుగ్గంటలు దాటాక, ముక్కామల.

కొకరపర్తికీ ముక్కామలకీ మధ్యగా - అవతలిగట్టున - అంశ పోతగట్టువ, కొకరపర్తి బాహ్మణయువకు లఅలయిదారుగురు కూచుని వున్నారు.

వారిలో వొకడు “మీదే వూగరనడిగాడు మొదట నన్ను.

నేను చెప్పాను.

వెంటనే యేకవచనం, ట్‌ ఇ యువకలే మళ్ళీ లోకి దిగిపోయి యెక్కడికి వెడుతున్నా?వనడిగాడా

అదీ చెప్పాను.

“ఏమి చదువుతున్నా?”వన్నాడు మరో యువకుడు.

“ఏమీ చదవడం లౌదన్నాను.

“పోనీ యింతకుముందేమి చదివా?”వనడిగాడు. దీనిమీద.

ఉప్టిన్లీ చదవలే”దన్నాను.

ఏదో చదువుతున్నానన్నా, చదివొనన్నా నంద ప్రశ్నలు నస్తాయి, చొప్పదంటువి, మరి.

“చదనడం లేదన్నా అసందర్భ మే అయిందప్ప్రడు.

*చదువుసంధ్య లేమీ లేనివాడవు, మావూరిమీదుగా యెందుకు వెడుతున్నా”న వడిగాడా యువకుడే, తిట్టుతో సంబోధించి.

మౌటమీద మాట పెరిగింది.

కొని, నేను కాలవ కీవతలా ఆ యువకు డవతలా వుండడం నల్ల మాటలు మౌత్రం ముదిరి వూరుకున్నా యప్పడు.

నే నీ సంగతి చెప్పగా రామకృష్ణశా,స్త్రిగారు కొంచెం విచారించారు.

“అటు పేరూరికీ యిటు కాకరపద్షికీ యిలాంటి పేరుండడం నిజమే; కాని కాకరవర్తి యిప్పుడు పూర్తిగా మారిపోయింది లెండి” అన్నారు, నేంకటరానుళొ,స్ట్రగారు.

నిజమే, అగ్రహారా లివ్వ్రడు మారినస్టే వున్నాయి.

కొన్ని అగ్రహారా *లవేనా యివిొ అన్నంతగా మారిపోయాయి, నాకు బాగా తెలుసు.

అప్పటికింకొ అగ్రహాలల్లో విద్వత్తు వుండేది.

చిలిపితనమూ వుండేది.

ఈ చిలిపితనం గాంభీర్యం లేనిచోట విద్వద్గర్వానికి బాహ్యరూపం, పాధారణంగా.

చదువుకున్న వారిని చూసి చదువుకోనివారూ చూపించేవా రిది వాద్దూ వద్దూ, వావీ వరసా కూడా లేకుండా.

మనురో అగ్రవోరం చిలిపితనం చెబుతా నిక్కడ.

ఆ వూళ్ళో వందల మీద వుంది బ్రాహ్మణ గడవ.

సాధారణంగా అ(గ్రహారా లొక శాఖకే సంబంధించి వుంటాయి, రుణాలు పెరిగి భూముల అమ్మకాలు ప్రారంభం అయేదాకా.

పొరుగూరి బ్రాహ్మడొకడు ఆ అగ్రహారం మీదుగా వెడుతున్నా డొకవాడు మరోవూరు.

తన అరుగుమీద కూచుని వుండిన ఆగ్రహారీకు డొకడు వలకరించి “మీదే వూ”రనీ “అది యిక్కడి కెంత దూరోమనీ అడిగాడు, గంభీరంగా నే.

బాటసారి. చెప్పి సాగిపోయాడు.

కొని, రెండుమూడిళ్ళు దాటగానే మరో అగ్రహారీకుడున్నూ యినే ప్రశ్నలడిగా డాప్యాయత కనవరుస్తూ,. ॥

మళ్ళీ ఆ బదుళ్ళీ చెప్పాడు బాటసారి, మర్యాదగా,

చిలిపితనమే లేకపోతే అల్లరికి ప్రసక్తి యేదీ యిక్కడ?

కొని, బూతులు తిడుతూ అరుగు దిగి, కచ్చబిగిస్తూ మీదికి వెళ్ళి *“ఆ యింటిదగ్గిరికీ ఈ యింటిదగ్గిరికీ వొకే దూరమా నీ వూరు? వాళ్ళు తెలిసే మాట్టాడుతున్నానా”్‌ అంటూ కలియబడ్డాడు రెండో అగ్రహారీకుడు.

అవ్పటికి మొదటి అగగ్రహారీకుడున్నూ. వెళ్ళి బాటసారి మీదవడ్డాడు.

వారూ వీరూ చేరారు గాని అదేమని మాత్రం అనలే దెవరూ.

పైపెచ్చు “అసందర్భంగా యెందుకు చెప్పావు మరీ” అంటూ బాటసారివే దుయ్యబట్టుకున్నారు;, తొమున్నూ కచ్చదిగిస్తూనే, _ అయితే, వొక్కాక్క అ(గ్రహారాని కొక్కాక్క రకం, మినహాయింపులు మౌత్రం లేవు దేనికీ. అగ్రహారం కాకపోయినా, బ్రాహ్మణేతర ప్రాబల్యం వున్న వూళ్ళల్లో వొకటి 'రెండీంటికీ వున్నా యిలొంటి చరిత్రలు. సాధారణంగా గౌారవమర్యాదలకు సంబంధించిన పట్టుదల లెక్కువగౌ వుంటాయి, ట్రావ్మాణా గ్రవారాల్గో, పెద్దలూ, విద్వాంసులూ వాటికోసం పాకులాడతొరు; కాని ఆ యెత్తు అందుకోలేని యువకులు చాలామంది యిలాగ చిలిపితనం పెంచుకుంటారు. అ యునకుల్గో, వయసు సెరిగినకొట్టీ కొందరు సౌమ్యులవుతారు, కొందరు మాత్రం. ఘటికులవుతా. రింగితడ్డానం లేక. అయిపోతూనూ వుంటారు, చివరిదాకా. ఈ గౌరనమర్యాదల సందర్భంలోదే మరో వుదాహరణ. అదిన్నీ వాక అగ్రహారం. వందలమీద వుంది (బ్రాహ్మాణగడప అక్కడాను. వేదవేదాంగాలు నేర్చినవారూ యజ్ఞయాగాలు చేసినవారూ డజన్లక్కడ. కలతగొట్టు విద్వాంసులు మొత్రం గగ్రోసులు. ఏమి వచ్చినా అక్కడ సెద్దలనూట పిన్నలు శిరసావహిస్తారు, పిన్నలచిలిపితనం "పెద్దలుసహిస్తారు చూడనట్టు నటిస్తూ, వివాహాల సందర్భంలో పెళ్ళికొడుకులకూ పెళ్ళికూతుళ్ళకూ తప్ప ఆ వూరివీధుల్లో పొలకీలూ ఇతర వాహనాలూ యెక్కి తిరగడానికి వీల్లేదు మరెవరికీ, పండితులూ యజ్వలూ ఏయింటివా రాయింటి అరుగుల మీద కూచుని విద్యావ్యాసంగాలు. చేసుకుంటూ. వుంటారు కనక, వారియెడల వినయవిధేయతలు కనబరచడానికే యీ కట్టుబాటు. ఇప్పుడంటే దేశం తెనుగుమీరిపఫోయింది; గొని, వాకు బాగా వయసు వచ్చాక గూడా. పండితులంకు భయభక్తులు చూపిస్తూనే వుండేవారు జనులు. ఆ అగ్రహారంలో కూడా కులాలవారూ ఈ కట్లుబాటు ంచేవొ యాసల అన్ని ప్టైళాటు. మన్ని తహాసీలుదాగ్లేకాదు, కలిక్షర్గున్నూ పాలకీలూ గుర్రాలూ. దిగి పండితులకు దండాలు పెడుతూ. కాలినడకను వెళ్ళడమే ఆ వూరి సంవ్రదాయం. హీందువులుకావి అధికార్లున్నూ ఈ కట్టుబాటు మన్నించేవారు. ఒకప్పుడు. కొత్తగా వచ్చిన తహసీలుదారు మాత్రం నాన్సెన్సన్నా డిదంతా. కులానికి బ్రాహ్మడే నుళ్ళీ ఆయన.

అజనూయిష్కీ. పేరుచెప్పి “యీ పెంకితనం నదలగొడదాొనునే వచ్చిన ఆ “వున్నతాధికారి”తో పొలిమేర దగ్గిరే విన్నవించుకున్నారు మున్సబుకరణా లీ సంగతి; కాని “షటప్‌” అన్నా డాయన,

ఊరిదగ్గిరికి వచ్చేటప్పటికి, తనకీ సంగతి తెలుసు కవక, యెనరూ చెప్పకుండా బోయీలే దింపేశారు పాలకీ కాని “జాగ్రత్త అంటూ కళ్ళెర్రడేశా డాయన.

మళ్ళీ మళ్ళీ యిటు విన్నపాలూ అటు తిరస్కారాలూ జరిగిపోయాయి.

ఈ సంగతి అంచెనోళ్ళమీద వ్యాపించింది, అగ్రహారం అంతటా.

ఈలోపున బోయీలు పాలకీ యెత్తుకున్నారు, “మమ్మల్నేం చెయ్యమంటా”రన్నట్టు చూసూ.

కూడాకూడొ నడుస్తూనూ వున్నారు మున్సబుకరణాలు; “ఏమి దారి” అవి ఆలోచిస్తూనూ వున్నారు.

ఇంతలో వొక బ్రాహ్మాణయువకుడు వచ్చి *యెపృ్పడూ రాని ప్రభువులు దయచేశా"రని వంగి దండాలున్నూ సెట్టి, లేతకొబ్బరిబొండం వొకటి నజరు పెట్టాడు.

అది చూసి “అగ్రహారం పాదాశక్రాంతం” అవుతోందనుకున్నాడా “వున్న తాధికారి.”

అనుకుని, ఆతిదర్జాగా ఆబొండం అందుకుని, వక్కనిన్నీ పెట్టుకుని “ఇవ్వ డేముంటారు” అన్నట్టు సగర్వంగా చూశాడు మున్సబుకరణాలకేసి,

చూశాడు - చూస్తూనే వున్నాడింకా - మరో యువకుడున్నూ నచ్చి లేత కొబ్బరిబొండం నజరుపెట్టాడు, “ఎప్పుడూ రాని ప్రభువులు దయచేశా”రంటూవే.

పదిమంది - పాతికమంది - యాభైనుంది - నందనుందిన్నీ తెచ్చారు, నజరు పెట్టారు లేతకొబ్బరిబొండాలే.

తెచ్చేవారు. తెస్తూవుండగా, తెచ్చినవారు తామే పాలకీలో పేర్చసాగారు బొండాలు “ఉన్నతాధికారికి దండాలు పెడుతూనూ, “ఎప్పుడూ రాని ప్రభువులు దయచేశాొరంటూనూ.

లోపల చోటు చాలకపోగా, రెండేసిటొండాలు గుదిగుచ్చి తెచ్చినవారే పొలకీదం డెలకూ వూచలకూ. వేళ్ళాడ వెయ్యసాగారు, నినాదం రెట్టిస్తూ.

తహసీలుదారు. తెల్లటోయాడు.

“బాబోయ్‌, మొయ్యలే"మన్నారు బోయీలు.

అంటూనే ఆగిపోయారు.

ఆగి పాలకీగూడా దింపెయ్యబోయారు; గాని ఫెళ్ళుమంటూ వొక దండె విరిగిపోయిం దీలోపునే.

రెండోదండె బోయీల చేతుల్లో వుండడంనల్ల యేటవాలు స్థితి యేర్చడీ ముందుకి బేకారించి కొబ్బరిబొండాల్లో వుండ్రముక్క అయిపోయాడు “వున్నతాధికారి.”

ఆయనమీదే సవారిచేశాయి. బొండాలు.

ఎ ఇది చాలధన్నట్టు ఎలాగో తప్పించుకుని లేవబోతున్న వున్నతాధికారి కడ్డంగా పర్చసాగారు యువకులు బొండంగుదులు.

ఉడికిపోయాడు తహసీలుదారు.

మండిపోయాడు, స్వగతంగా.

చల్లబడిపోయాడు, చివరికి.

*న్సరి, తరవాత యేమిచేశాడ”ని కాదు, ప్రశ్న, (బ్రాహ్మాణజాకికి గౌరవానహ మేనా యిది?

వ్రసంగం కొంతసుపిలో. జరిగేటప్పటికీ, వేంకటరామశా,స్త్రిగారూ రామకృష్ణ శా,స్త్రిగారూ కూడా నన్ను *మ్సీగర్రని మన్నిస్తూవుండడం గుర్తించాను.

*ధర్మమా?” అనిన్నీ అడీగాను.

*వ్రాలామంది గురువులు శిష్యుణ్ణి “వారీ అంటారు, మాకు తెలుసు. మృదునరులు కొంద “శేమోయ్‌' అనడమూ వుంది; కాని మిమ్మల్ని మేవులా కూడా అనంో అన్నారు వేంకటరామశౌా,స్ర్రిగారు.

“మ్సీరంశే వచ్చే విప్రతిపత్తి యేమిటీ” అనడిగారు రామకృష్ణశా,స్త్రి,గారు.

విద్యార్థికి గురువు పితృతుల్యుడూ, గురువుకి విద్యార్థి పుత్రసమానుడున్నూ.

ఇది నున సంప్రదాయం.

ఇందులో ఆత్మీయతే గొని యెక్కువ వలూ సేవ ేవకళలూ, మానకోనిమర్యాదలూో లేవు. క్కువ తక్కు థ్‌

ఇటు పూజ్యభావమూ, అటు ఆత్మీయతా కలగడానికే యీ భానన.

ఈ ధర్మాలు నాకంటే యెక్కువే తెలిసినవారు రామకృష్ణకవులు.

అయినా, వా రామాట మానమన్నారు.

“వయస్సులో యెక్కువ తేడా లేదు. ఇప్పటికే మీరు కవి అయి వున్నారు. గ్రంథాలు రచించారు. అచ్చు. వేయించారు. కొన్ని విషయాలు తెలుసుకోడానికి వచ్చారు మాదగ్గిరికి, కనక, "స్నేహభావానికే యిక్కడ కొచిత్యంో అని చెప్పి “యిక అ ప్రసంగం కట్టిపెట్టండి” అని ఆదేశించారు రామకృష్ణశా,స్త్రగారు.

పోశే, ఆ పూళే - తొమ్మిది దాటాక పాఠం ప్రారంభించడొనికి సుముహూర్తం.

కొతీ వెడుతూ మా నాయనగారే స్టిరపరిచిన ముహూర్తం అది.

వే నీసంగతి చెప్పగా, క్షణంలో 'వ్రణాళిక నిర్ణయించి, తనుదే ప్రతాపరుద్రీయం తెచ్చి వాచేతి కిచ్చి పాఠం చెప్పారు న రామకృష్ణశాస్త్రిగారు. ల వ

ఆరంభశూరత్వం కూడదు కనక, బహౌా టూకీగా చెప్పారు వాటికి.

ఆ పద్దతి విలక్షణంగా కనపడింది.

నన్ను బాగా ఆకర్షించిందది. నాకెప్పుడూ రామకృష్మశా,స్త్రిగారే పాఠం చెప్పేవారు. (ప్రతొపరుద్రీయంపాఠం వొక నిర్లేశం మాత్రమే.

వాక లోకాభిరామాయణం యొత్తుకుంటే అదీ వొక పాఠమే అయిపోయేది

గురుకులవాష్తంలో జరిగే పఠనపాఠనాల విశిష్టతే యిది.

గురుశిష్యుల సహాజీననంలో వుందీ విశేషం.

తల్లీకొడుకుల మధ్యకూడా విరోధం రగిలించే డబ్బుతో వ్రసక్తి వుండదు కనక, యిక గురుశిష్యుల కాత్మీయత యేర్చడ్డం వొక్కటే సమస్య అక్కడ.

అది యేర్చడీందా, సరస్వతి అక్కడ లాస్యం చేసిందన్నమాహే.

అంశ, గురుకులవాసంలో, శిష్యుడి వ్రతీకదలికలోనూ గురువుకి ఉిజ్జాసే కనవడుతుంది, గురువు వ్రతీకదలికలోనూ శిష్యుడి కుపదేశమే వినవడుతుంది.

దీనివల్ల చదువొక్క క కాదు, సం(ప్రదాయపరిజ్ఞానమున్నూ కలుగుతుంది, విద్యార్థి కప్రయత్నంగా.

క్రమప్రవర్తనా అలవడుతుంది, తప్పనిసరిగా.

అయితే, రామకృష్ణకవులున్నది మిక్కిలీ చిన్నయిల్డు.

ఇద్దరి కుటుంబాలూ ఆయింటోనే వుండడంవల్ల వారికే యిరకాటకంగా వుండేది.

అయినా, అందులోనే సద్దుకోమన్నారు వారు నన్ను.

కాని, చదువుతోపాటు రచన కూడా సాగించుకోవాలి, కనక, ఎదటి గుమ్మంగా వున్న మల్యాల పేర్రాజుగారి వీధి అరుగుమీది గది అద్దెకు వుచ్చుకున్నా న్నేను.

ఇంతా చేస్తే రాత్రి పడుకోడానికి నూత్రమే వువయోగించేది వా కా గది,

షష్టి గడియలూ రొమకృష్ణశా,స్త్రీగారితోనే సరిపోయేది వాకు.

వారు లోపలవుంకే నేను వెళ్ళి పీలిచేవాణ్లీ, నేను క్షణం ఆలస్యం చేస్తే వారే పిలిచేవారు నన్ను.

సాధారణంగా వారిని కనిపెట్టుకుని వుండడమే. వనిగా పెట్టుకున్నా వ్నేను.

శక్తిసామర్జ్యాలకు సాయం అలాంటి ఆకర్షణ వుండేది వారిదగ్గిర.

సర్వతోముఖ మైన పొండిత్యమూ, అఖండమైన కవితాధారా అలావుండగా, కరువున పోసిన బంగారువిగ్రహం అన్నట్టుండేవారు రామకృష్ణశా,స్త్రీగారు.

విశాల ఫాలతలమూ, సన్నని మీసకట్టూ, యెగరని పెదవులూ - వీటితో వారి ముఖం మిక్కిలీ సొమ్యమూ అఆకర్షకమూ అయి వుండేడి

ఆ వర్చస్సుకి మున్తుడై, ఆ ధోరణికిన్నీ అలవాటుపడి, వైస్కూలు ఉపాధ్యాయు డొకాయన (పేరు సూర్య ప్రకొశంగారని జ్ఞావకం) పారశాల విడిచి పెట్టడం తడువుగా నచ్చి రామకృష్ణశా,స్త్రిగారిని కనిపెట్టుక్కూచునేనాడు వాతోబాటు.

వారు పద్యమైనా శ్లోకమయినా 'శీ/రాగంతో యెత్తుకుంపీ, వీధే వెళ్ళేవారున్నూ ఆగిపోయేవారు. స్నిగ్రహృదయులయితే.

వారు, సాంపారికమైన బాదరబందీ పెట్టుకునేవారు కారు.

ఆ మేనత్త మేనమామదిడ్డల కిద్దరికీ వొకళే ప్రాణం.

నాకు పారం చెప్పడమూ, యేదో వాక సాహిత్యవిషయం ప్రనచిస్తూ వుండడమూ, కలపహానికి సంబంధించిన గ్రంధాలూ. చిల్లర వాబ్బయమూ చూడ్డమూ - లేక - ఆ విషయమై రాయడమూ, ఎవరయినా సాహిత్యప్రియులు నస్తే గోష్టి సాగించడమూ

• ఇదీ రామకృష్ణశా,స్త్రిగారి కార్యక్రమం.

కవితావత్రిక నిర్వహణ బాధ్యత వేంకటరానుశా,స్త్రి,గారిది.

ఉత్తర రామచరిత్ర ఆంధధ్రీకరణమున్నూ ప్రత్యేకంగా వారిదే.

కలహానికి సంబంధించిన ([గ్రంథంమాత్రం రామకృష్ణశా,స్త్రిగారే నడిపేవారు సాధారణంగా.

గతచరిత్రా, లోపాయికారీ వ్యవహారాలూ వాకు వివరించి చెబుతూ తత్సంబంధమైన రచన సాగించేవారు వారు.

అది తిరువతివేంకటకవుల గ్రంథాలమీదా రాతలమీదా ఖఇండనలూ, ఖండనలమీద మండనలూ, _ యెత్తులమీద పై యొత్తులూ, కుయుక్తులమీద ముఖపీథానాలూ, బుకాయింపులమీద దబాయింపులూ - ఇలా నడిచేది కనక, భాషా మర్యాదలూ, కవిసమయాలూ, ప్రయోగవైచిత్రీ, కథా నిర్వహాణంలో మెళుకువలూ, విషయ వివరణలో సొగసులూ, భావవ్రకటనలో లాలిత్యమూ, జొచిత్య విచారణా - ఇలాంటి కవితా సామగ్లి అంతా అనుకున్నంతకంకే త్వరితంగానూ ఆశించినంతకం కే యెక్కువగానూ లభించేది నాకు.

తాము విమర్శించదలచిన గ్రంథభాగం చదివి విమర్శించమనేవారు, ముందు వారు. నన్ను

(క్రాసుపరీక్ష ముగిశాక లాయర్లు ఆర్వ్యూమెంటు చేసేటట్టు,. దానిమీద రామకృష్ణశాస్త్రిగా రొక ఉవన్యాసం సాగించేటేరు

అప్పడవృజీ చర్చలో చేంకటరామశా,స్త్రిగారున్నూ. కలవడం వుండేది.

ఇవాళ చర్చించిన విషయానికి తరుచు రామకృష్ణశా,స్త్రిగారూ, ఎవ ాడయినొ వారిద్దరూ కలిసీ రేవు [గ్రంథరూపం యిచ్చేవారు.

వెంటనే పత్రికలకో ముద్రాశాలకో వెళ్ళిపోయేదది.

వారిద్దరిలో వొక్కరికిన్నీ యింగ్లీషుభాషా వాసన లేశమూ లే దప్పటికి.

అయినా, మన ఆలంకారికుల్లాగ ఏకదేశంగా కాక, ఇంగ్లీషు వినుర్శకుల్దాగ (గ్రంథం అంతా సర్వాంగీణంగా విమర్శించేవారు రామకృష్ణశా,స్త్రిగారు.

అది నాకూ పట్టుబడిందే కాస్తో.

అప్పుడే - ఆ విధంగా నా విమర్శధోరణికి నైశిత్యం అలవడింద ప్రయత్నంగా. ల క. యథార్థం చెప్పకోవలసివ స్తే చెళ్లపిళ్ల నేంకటశా,స్త్రిగారి పద్యబంధంలో కనన భ్‌ రచన అతివేలంగా చదివివుండిన నాకది మరీ వొదులువొదులుగా

నాకే కాదు, నన్న్మయరచన చదివినవారికిన్నీ మూత్రమే కాదు - తిక్కన్న, యెగర్రన్న, (శ్రీనాథుడు, సోమన్న, తిమ్మన్న, సూరన్న, భట్టుమూర్తి, రామకృష్ణుడు

• మొదలెన, వ్వ నో

౬ అౌర్వకవుల రచనలేవి చదివినవారి కయినా యిలాగే తోస్తుంది.

నేనక్కడ ఆమ్ముక్తమాల్యద చదవడమున్నూ తటస్రించిందనుకోనిది.

వరిశీలించుకుంటూ నేనది స ం వళా

పరి స్వయంగా చదువుకోవడం కాదు, రామకృష్ణ శాస్త్రిగారి దగ్గిర పాఠం చెప్పుకోడమే సంభవించింది.

దాల్గో వొక విశేషం కనపడింది నాకు.

అది వారు విద్వత్కవులు కావడం.

శేవలం పండితుడు పాఠం చెప్పడంలోనూ, వండితకవి పాఠం ఇెచ్ప్చడంలోనూ యెంతో వ్యత్యాసం వుంది.

రచయిత అయినవాడికే అనుభూతం కాగల వికేషం అది.

నేనక్కడికి వెళ్లేటప్పటికి మహారాజులుంగారు పాఠం చెప్ప/కుంటున్నా రది.

అందుకోసం దినమ్మూ మూడయాక కోటకి వెళ్లి, దీపాలు పెడతారనగా యింటికి వస్తూవుండేవారు రామకృష్ణకవులు.

మహారాజులుంగా రొక ్రతి చేతబుచ్చుకుని చూప్తూనూ వింటూమా కూరుంకు గురువులే చదివి, అర్హంచెప్పి, విశేషాలు వివరించడమూ - సందేవోలు కలిగితే మహారాజులుంగారు ప్రశ్నిస్తూ వుండడమూ - దావిమీద ముగ్గురూ చర్చ చెయ్యడమూ

• ఇదీ ఆ పాఠ ప్రవచనాల పద్ధతి.

ఒక్కొక్కనాడు. మిక్కితీ రసవంతనుయిన ఘట్టుం ప్రసక్తం అయి, ఆ చర్చ, ఎంతో పైస్తాయిలో జరిగేదిట.

ఆవేళ యెంతో తృప్తిగానూ, యెంతో వుల్గాసపంగానూ యింటికి నచ్చేనారు గురువులు.

రాగానే పుస్తకం వాచేతికిచ్చి, కోటలో వ్యాఖ్యాతం అయిన ఘట్టుం చదువుకురమ్మని, భోజనానంతరం ఆ చర్చ అంతా నాకు వినిపించేవారు రామకృష్ణశా,స్త్రిగారు, రాత్రి.

మొదటమొదట విని వూరుకుంటూవచ్చా న్నేను.

కొన్నాళ్ళు గడిచాక వారి ప్రోత్సాహంతో నేనూ వాదన సాగించడం ప్రారంభించాను.

ఈ విధంగా, ఆ పద్యాలమీదే, మధ్యాహ్నం కోటలో లాగే, రాత్రి యింటోనూ చర్చ జరిగేది.

ఈ కారణంవల్ల నేను గ్రంథం పశ్రమంగా చదవ్వలసివచ్చింది.

ఇంకెందు కని రాత్రి నాకది పాఠం చెప్పడమే ప్రారంభించారు రామకృష్ణ శా,స్త్ర,గారు, తరవాత.

ఈ విధానం నాకెంతో వువకరించింది.

భాషకూ కవిత్వానికీ సంబంధించిన అనేక విషయాలతోబాటు ఆముక్తమాల్యద ఘనతా తెలిసివచ్చింది నాకు.

నా వమ్మకం యేమి టంటే?

ఆముక్తమూల్యదా, వసుచరిత్రా, శృంగార వైషధమూ, పొండురంగ మాహాత్మ్య్యమూ చదివి, అవగతం చేసుకుని తన్మూలంగా ఆనందించగలగడం తెనుగువాడికి చెప కోతగ్గ అదృష్టృం.

అయితే, యిప్పటి యువకులు కీమొట హాస్యాప్పదంగా కనపడుతుంది.

ఇప్పడు, తెనుగుకవిత్వం చదివి ఆనందించతలిచినవారిలో ఆమ్ముక్తమూల్యదను నల్లరాయవి విరసించేవా రెందరో వున్నారు.

వారిలో చాలామంది పట్టుభద్రులు.

లేక “*ఇంగీషులో పట్త్లభదదుల కంటే యెొక్కున ప్రావీణ్యం వుంది మోకము కునే ల బ్రభద్రుల క్క క్కువ ప్రాఐణ్యం

తమ స్ట్రీతి మూత్రం గుర్తించుకోరు వారు. ఆమృుక్తమాల్యద నలళ్లరాయయితే, ఆంధ్రసాహిత్యం యెదట తాము క్రీరకంఠులు కారూ? పట్టుభద్రత సిద్దించే దొకా తాము చదివిన ఇంగ్లీషు కొవ్యాలన్నీ సులభమైన వేనా? సమర్హులయిన గురువులు నూరిపాయ్యకుండా తమకవి బోధవడ్డాయా? తెనుగులో తను కలాంటి శిక్షణ వుండిందా మరి? తెనుగూ వొక సలక్షణభాపషే కదా, ప్రత్యేకశ్రద్దతో బాగా పరిశ్రను చెయ్యకుండా దాని గాంభీర్యం యేమి అవగాహన అవుతుందీ యెవరి కయినా? ఈ. విచారణ కొంచెమూ. చేసుకోకుండా అముక్తనూల్యదా - అలాంటినీ నల్లరాళ్ళనడం వివేకమా? సంస్కృతాంధ్రాలు వేర్చినవారున్నూ కొందరు యువకులిప్ప డీలా అనడం వాకు బాగా తెలుసు, వారిది మరీ దయనీయమైన అవస్త. విద్యలే కాదు, భాషలూ నిరవధికాలని గుర్తించగల పరిణతి లేకపోడమే అందు కారణం. ప్రౌఢభావాలు తెలుసుకోడానికీ, భావాలు ప్రాఢంగా (వ్రకటించడానికీ, భాషలో ప్రొఢిమ అచ్చివుండాలన్న సత్యం అనగాహన అయివుండకపోడమున్నూ. నురొక కారణం. ఏతావతా:- అమ్ముక్తమాల్యదా, వసుచరిత్రా - ఇత్యాదులు నారికేళ పొకానికి పెట్టింది పేరే, కాదనను. అయితే, సాహిత్య పాటనమూ ఆనందలోలువతా వుండినవా రవి చదవకుండా వుండలేరు. వాటిలో అలాంటి సాహిత్యసంపద వుంది, అనంతంగా. జ్‌ కవిత్వానికీ సంబంధించిన యెన్నో కిటుకులూ మెళుకువలూ వున్నాయి వౌ లోకానుభవమూ, గంభీరశీలసంపదా యెంతెంతో రాశీకృతాలై వున్నాయి, వాటిలో. _ముధుర భావాలవల్ల హృదయం స్పందిస్తే భాషకి సంబంధించిన కూర్చులవల్లొ విరుపులనల్లా బుద్ది చమత్కృతం అవుతుంది బాగా, అదీ వొక ఆనంది హతునే రసికులకు. ఇంతకీ, నా కావ్యం వాక జగత్తు. భౌతిక జగత్తులో లాగే కావ్యజగత్తులోనూ మిట్టపల్లాలుంటా, యనివార్యం అది. అవి రెండూ అన్యోన్యాశయాలు, మరి. భౌతికజగత్తు లేనిదే కావ్యజగత్తు లేదు. కావ్యజగత్తు లేనిదే భౌతికజగత్తుకి వెలుగూ లేదు. కొక్క - గుత్తినుంచి తెంపి ద్రాక్షపండి ్టనోట వేసుకోవచ్చు.

అరటివం డారగించాలం కు, గెలనుంచి చేసుకోడమే కాక, నొలుచుకోడంవంటి ప్రయత్నం కాంత కావాలి.

కొబ్బరికాయ దగ్గిరికి వచ్చేటవ్పటి కాప్రయత్నమే మరింత యెక్కున కావాలి,

కవితాపాకాల క్రమమూ యింతే.

లోకంలో ద్రాకప్రండుతో మూత్రమే తృప్తిపడి వూరుకుంటున్నారా అందరూ?

ప్రయత్నపరిమితి యెంతో ప్రయత్న సాఫల్యమూ అంతే అవుతుంది, తెలుసుకోగలిగితే.

సుఖంలో లేదూ ఈ దశా[క్రమం?

ఆనందంలో లేదూ ఈ తారతన్యుం?

దానికి మూలమైన రసికతలో మాత్రం లేదూ ఈ అంతురువు?

*లోజనం దేహి రావోంద్రీ మృతనూవనమన్సితమ్‌

మాహివం చ శరచ్చం(ద్రచందికా ధనళం దధి”

అన్నళ్లోకంలో పూర్వార్హ్ధం అర్ధం అయితే చాలదు, ఉత్తరార్హంలో వున్న గాంభీర్యమూ అనగాహన చేసుకోగలగాలి, సాహిత్యవేత్త అయినవాడు.

కనక, కవిత్వంలో ద్రాక్షాపాకంతో మూత్రం తృష్తిపడగలవారి రసికత వొక రసికతే కాదు.

అంతస్టు లేని దది.

అదయినా లేనివాడికి కవిత్వమే అక్కరలేకపోతుంది, మరి.

కదళీపాకం చదివి ఆనందించగలిగితేనే రసికతకు పరిగణవ,

ఇంతేకాదు.

వారికేళపాకం చదివి ఆనందించగలవారి రపికతకే అగ్రతాంబూలం.

ఏమంటే?

ఆ అంతప్టు అందుకోగలవారికే గాని శబ్దశక్తే అవగాహాన కాదు, రసవిష్థ యెలా యేర్పడుతుందీ.

ఇక్కడ మరో సంగతి కూడా వుంది,

శబ్బార్హవరిజ్ఞానం అతిమాత్రంగా వుండినా చాలదు.

పం్తక్తి సమన్వయించుకోగల శక్తి వుండాలి.

రసస్వరూవం గుర్తించగల ప్రతిభ వుండాలి.

అది అనుభవించగల యోగ్యత వుండాలి.

విశిష్టభాగ్యాలివి.

సాధన కందేవి కావివి, ప్రాక్తవసంస్కారం వుండాలి, వీటికి.

ఇవన్నీ సంవన్నాలయితేనే పండిత శబ్రవాచ్యతా, రసిక పదలాంఛనప్రాప్తిన్నీ.

అవి లేకపోతేనే వస్తాయి కఠినవపొకం అనీ, చీరపీచుక్రమమనిన్నీ చిలకపలుకులు.

దగ్గిర కూచుని వద్యాలు కట్టనమవేవారు రామకృష్ణశా,స్త్రీగార ప్వడప్పడు, నన్ను.

ఇది వారికి సరదా, నాకు మౌత్రం వరదా.

ఛందస్సు తెలిస్తే కచే అయివుండనక్కరలేదే దెనరయినా కబ్బయ్యవచ్చు పద్యాలు.

అయితే, అవి కమ్మెచ్చున లాగినట్టు నడిపించడం నొక విశేషం.

కొలతలు తప్పకుండా సమపాళాల్గ్లో బొమ్మ గియ్యడం యెలాంటిదో, వ్యాకరణ దోషాలు దొర్లకుండా రచన చెయ్యడం యొలాంటిదో, నడక చెడకుండా పద్యం కట్టడమూ అలాంటిదే.

పద్యాని కుండవలసిన యోగ్యతల్గో మొదటి దిది.

నడక అంళే యెగుడు ల్లేకపోడం మాత్రమే కొదు, రెయిలు పెస్టలకు లాగ అనుస్యూతత యేర్పడాలి.

ఏముంటే?

ఎంత. నేర్చుండినా యిటుకలు పేర్చినంతమాత్రాన గోడ కాద్సు బెందడీ - సున్నమూ - లేక సిమెంటూ వంటి బంధకాలుండాలి, యథోచితంగా.

అలాగే, గణయతిప్రాసలు సరివుచ్చి మాటలు చిగించినంతమాత్రానా పద్యం కాదు, ఆ మూటలకు పాందికా, బిగువూ ఏర్పడాలి, విశిష్ట సంధానంతో.

అలా చెయ్యగలగడానికి చాలా సాధన చెయ్యాలి, ప్రత్యేక శ్రద్ధతో.

'ప్రొాఢకవుల రచనలు చదవడమూ, శతకాలు - లేక - ఇండకొవ్యాలు రచించడమూ, ఆ సాధనాప్రణాళికలో యేక దేశాలు.

దీనికి స్వయంకృషి మిక్కిలీ అగత్యమే, మెళుకువలు తెలియాలం నూ, పమయాలు తెలియాలంటేనూ గురూపదేశం వుండాలి, కొంచెమయినా,

ఈ పదగ్థబంధం సాధించే పద్ధతులు క్షేమేంద్రు డెంతో వివరంగా చెప్పివున్నాడు, సంస్క ఎరంల్‌.

నిజంగా మన అప్పకవి కంకే శ్షేనేంద్రు డెంతో ధన్యుడు, కవితాసాధన చేసేవాడి కెన్నో మంచినూర్దాలు చూపించా డతను.

అయితే, అతను చెప్పీన పద్ధతులే అవలంబించినా ఎవరికి వీలయిన వద్దతే వొ రవలంచించినా పద్యబంధం ్రద్ధచెయ్యవలసింది; కాని ఆషామోషీగా అబ్బేది కాదు.

అది పట్టుబడీందా, కవి కాదగిన మనిషీ వొక పెద్దమెస్బక్కేశా డన్నమాళే.

నిజొని కామనిషి న మాం పి యెక్కవలసిన మెట్లింకా వున్నాయెన్నో, వాటి కన్నింటీకీ

అదృష్టవశాన చాలామందే వున్నారిప్పటి యువకుల్లో యీ మెబ్బక్కినవారు; కాని అదే కవిత్వం అనుకుంటున్నారు. వారిలోనూ చాలామంది. క్‌

చెళ్ళపిళ్ళ చేంకటశా,స్త్రిగారి పద్యాల ్రాచుర్యంవల్ల కలిగిన భ్రమ యిది. శమట్‌ి కలిగే లాభనష్టాలు వారే అనుభవిస్తారనుకోండి. మరి, చెప్పవచ్చిం

దగ్గిరవుండి పద్యాలు కట్టమనేవారు రామకృష్ణశాస్తీగా రప్పుడవ్వుడు, నన్ను.

“నిత్య సాధనతో శ్షేమేంద్రుడు చెప్పిన కొన్ని పద్ధతులు దాశేవున్నారు మీరు. కనక, నేనొకటి చెబుతాను. అంశే, భౌవం స్వ సైబుతాను.. మొదటి. రెండు

చరణాలూ కూడా నేనే కడతాను. తక్కిన రెండు పాదాలూ మీరు కట్టుండి” అంటూ కొత్త సాధనలో ప్రవేశపెట్టా రొకనాడు వారు.

తాము క్ర్షేమేంద్రుని గ్రంథా లనువదించేటప్పు డిది తరుచుగా చేయించారు.

చిన్నచిన్న పాదాలు గల వృత్తాల్లో గంధీరభావా లీనుడవు, కనక, అలాంటిచోట "ెద్దవృత్తాలే వాడాలన్నా డొకచోట క్షేమేంద్రుడు.

ఆ కోకం అనువదిస్తూ ఉత్పలమాల అందుకుని, -

*ఆరును నేదు పాదమున క్షక్షరముల్‌ గల వృత్తనుందు న

వ్యారిజనంభవాన్యముల వాన మొనర్చెడ్‌ వాణీ నిల్పుగౌ

నేరదు” - అని రామకృష్ణశా,స్త్రిగారు రూరుకోగాా -

*.....వ్రుల్లవంకజవని న్చివారించెడీ లేంటో మల్లికా

కోరకతోట్‌ పై బఐదము శూర్చంగం జొలునాతో యొకవ్హందున్‌”

అని పద్యం పూర్తిచేశా న్నేను.

నా అనుయాయితకు తృష్తివడ్డమే కాదు, రామకృష్ణశా,స్త్రిగారు, ఈ పద్యం యథాతధంగానే వుంచేశారు, తను గ్రంథంలో.

ఇలాంటి కారణాలవల్లా, ఇలాంటి పద్దతులవల్లా పిఠాపురంలో వుండినంతకాలమూ నేను రచన చేస్తూనే వున్నానంళే, అది వద్యరచనే అయిపోయింది ప్రధానంగా.

ఇవాళటి స్టితి చూసుకుంటే, ఆ కాలం అంతా వ్యర్ధంగా గడిచిపోయిన క్ట అనిపిస్తోంది నాకు కొని తరవాత్తరవాత, యీ సాధన, అష్టాధానాలు చేశాటప్పుడు వాకెంతో వువయోగించింది.

నిజమే; కాని నీనష్టావధానాలు చెయ్యడమే నొక వింత.

అష్టావధాన మన్నా, శతానధాన మన్నా, ఆశుకవిత్వవమున్నా నాకెప్పృడూ ప్రీతిలే దేకొంచెమున్నూూ.

యతివిషయమే బోధపడలేదు. గొని అప్పకవీయం చదివినప్పడే - *నిలుకడ వలయు6€ గృతికో అన్నవాక్యం చూసివప డే వాకీ వైముఖ్యం యేర్పడిపోయింది, వాటిమీద.

నన్నడిగితే కవి అయినవాడికి అవధానప్రక్రీయ పతన హేతువు.

అయినా, అంత యిష్టం లేని అష్ట్రావధానమే చెయ్యవలపి వచ్చింది, చాలామౌట్టు నాకు.

అది యెలాంటి ఆగత్యమో తరవాత చెబుతాను, పిఠాపురంలో యిలా వచ్చింది దాని ప్రసక్తి.

ఒకనాడు రానుకృష్ణశా,స్రీగారూ నేనూ చిత్రాడరోడ్డుకి దగ్గిరగా, రెయిలుకట్టుకున్నూ వక్కగా వచ్చిక బయట కూచువి వున్నాం.

ఆ చుట్టుపక్కల చెదురువాటుగా 'బ్రహ్మచెముడు డొంకలున్నాయి.

అది సాయంత్రం, వాలుగు-అయిదు గంటల మధ్యకాలం.

కలకత్తా మెయిలు వచ్చేవేళ ఆరోజుల్లో అది.

అంతకితమున్నూ మే మెన్నోమాట్లక్కడ కాచు నేవున్నాం; గాని యెన్నడూ లేనిది, అవేళ, వొక డొంకనుంచి. బయలుదేరి తెల్లతాచాకటే మాకు నాలుగైదు గజాల దూరాన రయ్యిమని వెళ్లిపోయింది రెయిలుకట్టు దాటి,

నా జబ్బల లావున రమారమీ రెండు గజొల పొడుగుందది.

సుమారు యాభైఅరవై గజాల దూరం అది నడిచిన నడక మనస్సున్నూ నడవలేదు.

దాన్ని చూసి నేను కంగారువడ్డాను; గాని “మనకి దుశ్చింత లేకపోతే అదీ యేమీ వెయ్యదు మనల్ని” అంటూ నన్నదిమిపెట్టి, శాస్త్రిగారు నిశ్చలంగా కూచున్నారు, నిర్నిమషంగా దానికేసే చూస్తూ,

ఆ రాత్రి జ విషయమయ్యే మాట్టాడుకున్నాం చాలాసేవు మేము.

ఉండుండి. “మీ రిప్ప డష్టానధానం చేస్తున్నారనుకోండి. నేనొక పృచ్చకుణ్ణనీ అనుకోండి. ఆ తాచుమీద వొక గీతం చెప్పంొడన్నారు శాస్త్రిగారు, సోల్ఫాసంగా.

నే నప్పుడు చెప్పిందే యీ వద్యం - గీ. కనులందిడీ యిట్టై యెగిరిపోయినది పాము

మింటం గికురించి పోయెడీ మెరువువోలె

పాము౯ జూచుట తథ్యము, (లాంతి వొడమె

రజ్జువా యని తుద కవో రయము వెంవు.

పద్యం పూర్తికావడం తడువుగా - రామకృష్ణశా,స్త్ర గారున్నూ ఆ ఆశుధారీ మెచ్చుకోడం తడువుగా, నాకో సంగతి జ్ఞాపకం వచ్చింది.

“ఆదినుధ్యం భావనారాయణస్వామిగా”రని పోలవరంలో వొక వకీలు.

వయసులో నాకంటే బాగా పెద ఆయన, నమో సాయంకాలం రాజమహేంద్రవరంలో - గోదావరి వొడ్డున కలుసుకున్నాం ఇ దొతకాలు బాగా చెప్పేవా రాయన, ఆ ప్రసంగంమీదే మా యిదరి హృదయౌాలూ స్నిగ్గాలయినాయి. ౯

ఆయన బతికివుండినంతకాలమూ మేము దగ్గిర 'స్నేహితులంగానే వుండినాము.

నే నెప పొడు పోలనరం వెళ్ళినా ఆయనతోనే కాలక్రేపం.

ఆయన పద్యాలు కళ్టువారు.

అష్టావధానం అంటే మహాయిష్టం ఆయనకు.

ఉండుండి, నొకనాడు తము సరదా అంతా నామీదికి మళ్ళించి “కవి నంటావు. అష్టావధానం చెయ్యలేనివాడ నేమి కవివయ్యా నువ్వు” అంటూ కవ్వించారు న వ్నాయన.

కొట్టినంత వనయింది దాంతో నాకు.

అష్ట్రావధానమున్న్నూ చేస్తేనే “కవ అన్నమాట.

అప్పటివారి నమ్మకం అది.

ఇంగ్లీషు చదివినవారున్నూ అలా నమ్మేటవ్పుడు నేను “కామోసు” ననుకోడం యేమి వింత?

వద్యం కట్టి నల్లమిల్లి సత్తి రెడ్డిగారిచేత “కవి అనిపించుకున్నందుకు, అష్టావధానం చేసి భావనారాయణస్వామిగారిచేత అది రూఢిపరిపించుకోనద్దూ?

స్వామిగారి మూట నన్నిలా రెచ్చగొట్టింది.

అంతవరకూ సరదా కైనా ఆశువుగా వద్యం చెప్పలేదు; గాని వడిగానే కట్టుగలుగుతున్నా నెలాంటి వద్యమైనా.

ఈ దిలాసాతో “ఈనూటు పోలవిరం వచ్చినప్పుడు తప్పకుండా అష్టావధానం చేస్తాను, చూసుకోం”డన్నా నావేశంతో,

ఇదంతా జ్ఞాపకం వచ్చింది నా కవ డు.

ఇది. చెప్పి “ఏమిటి దారి?” అనడిగాను శాస్త్రిగారిని.

అప్పటికవ డు కాన్ని పద్ధతులూ సుళువులూ చెప్పి “దసరాలో మేము కోటలో అష్టానధానం చెస్తాం, చూస్తారుగా అన్నారు వారు.

ఇక అదే దృష్టీ అయిపోయింది నాకు.

మొదణ్లుంచీ వున్నదే ను! భావోద్వేగం.

ఒకప్ప డీది తప్పనీ అనిపిస్తుంది మరొకవ్వ'డు వొప్పనీ అనిపిస్తుంది, నాకే.

విషయం మంచిదని నమ్మకం కలగడం - అది వా కగత్యం అని తట్టుడం ఆ పాధ్యం అన్న రైర్యమున్నూ కలగడం - చాలు,

దీంతో నాకు స్థాయీభావం యేర్పడిపోతుంది.

ఇక అదే పనిన్నీ అయిపోతుంది.

అయితే, తమకు సంబంధం లేనివాటికే అడ్దుతగులుతారు కొందరు.

మంచివాటినే హేళనచేస్తారు మరికొందరు.

నాలుక బుజొన వేసుకుని వూల్ళోనే వడతారు, ఇంకో కొందరు.

ఇది లోకప్వభావం.

నే నిది గమనిస్తాను కావి గణుతించమ.

నడుము బిగించి యేటి కడ్డుపడతాను.

నిద్రావోరొలు నురచిపోతాను,

అష్టావధానం విషయ మయిన్నీ యిలాగే చేశాను.

పాఠం మానుకోలేదు.

గురువులతో గీ విడిచిపెట్టలేదు.

కాని, ఆ సందర్భాల్లో, అనంతరంగా అష్ట్రానధానం సంగతి జాగృతం అవుతూనే వుంది, నా మెదటిలో.

కాలం నిలవదు.

భాద్రపదం తరవాత ఆశ్వయుజం వచ్చితీరుతుంది.

ఎప్పటిలాగే వస్తుంది కూడా.

ఆ సంవత్సరం మాత్రం మరీ పెళ్లినారి నడకలుగా నచ్చింది దసరా.

ఆ వదిరోజులూ కోటలో వుత్సవాలు జరిగాయి.

వాటిలో నేను చెప్పుకోతగ్గవి - గురువుల అష్టానధానమూ, తుమరాడ సంగమేశ్వర శాస్త్రిగారి వీణావాదనమూ, బులుసు రామజోగారావుగారి బలప్రదర్శనమున్నూ.

రామకృష్ణశా,స్త్రీగారు. చేశా రష్టానధానం,

నా వుబలాటం జ్ఞాపకం వుంచుకుని తనుకు దగ్గిరగా కూచోబెట్టుకున్నారు వారు నన్ను.

"పేరి పేరయ్యశా,స్త్రిగారూ, వురాణపండా మల్లయ్యశా,స్ర్రిగారూ, . దీవాన్‌ మొక్కపాటి సుబ్బరాయడుగారూ, ఆదిపూడి. సోమనాథరావుగారూ, కూచి నరసింహంగారూ. పృచ్ళకుల్లో ప్రముఖులు.

శాష్టగారు చెప్పిన సూత్రం మననం చేసుకుంటూ, బహా వరిశీలనగా చూశాను, మొదణుంచీ నేను.

ఎనిమిది పనుల్లోనూ నన్ను బాగా ఆకట్టింది నిషిద్దాక్సరి.

భయసంభ్రమాలూ కలిగించింది నా కది,

అక్షర నిషేధానికి మల్లయ్యశా,స్త్రిగారు వూనుకున్నారు.

వీరూ వారూ కూడా సంస్క ఎరౌంధ్రాల్లో అఖండులు.

విశేషించి మల్లయ్యశా,స్త్రీగారు వయోవృద్దులున్నూ.

ఎత్తుకున్నది కందపద్యం.

రామకృష్ణ శాప్త్రగారు. చురుగ్గా. మొదలు పెట్టగా మల్లయ్యశా,స్త్రిగారు. కరుగ్లొ యెదురుకున్నారు.

“నిషిద్ధాక్షరి అంటే, అష్టావధాని ఒక పదంతో ప్రారంభించి పద్యం యొత్తుకుని ఆ పదంలో మొదటి అక్షరం వలుకుతాడు.

ఆ పదంలో రెండో అక్షరం ఫలానా అయివుంటుందవి వూహించుకుని అది వెయ్యగూడదంటాడు వృచ్ళకుడు.

ఇదీ నిషేధం అంటే.

అవధాని మరో ఇక్షగం వేసుకుని ఆ వదం పూర్తిచేపుకోవాలి.

ప్రతీ అక్షరం దగ్గిరా వుంటుందీ నిషేధం.

ఒక్క అక్షరమున్నూ చెడగూడదు.

చెడితే, నిషిద్ధాక్షరి వొక్కశే కాదు, అష్టావధానమే చెడిందన్నమూట.

అంచేత ప్రతీ అక్షరం దగ్గిరా సంకులసమరమే పాగించుకుంటూ విరాఘాటంగొ ముందుకి చారుచుకుపోసాగారు. రామకృష్ణశా,స్తీగారు.

ఇది మల్లయ్యశా,స్ర్రిగారి నుద్రిక్తులను. చేపింది.

అది రామకృష్ణశా,ప్రిగారిని సావధానులను చేసింది.

చూస్తూనే వుండగా * వా సలోవ నొ రదరూూ = స్‌ “యో నా మృత్యు ర్వా అన్న అవస్తలో పడ్డారు

రెండో చరణంలో యతిదగ్గిరికి వచ్చేటప్పటికి మరీ వుద్రిక్తులయిపోయా రిద్దరూ.

ఒక్క ఆయుధాలే పుచ్చుకోలేదు;ు గాని వొకరి నొకరు సంపహరించుకోడానికి తలపడ్డ మహాయోధు లన్న ట్రయిపోయారు వా రిదరూ.

యోధు లయితే ప్రాణా లొద్దుకుంటారు, పండితులు కనక మొనా లొడ్డుకున్నారు, శాస్త్రులవా రిద్దరూ, ఇదే. భేదం.

తహతవా లాడిపోయారు. సభ్యులందరూ.

ఈ స్టీతిలో రాముకృష్ణశా,స్ర్రిగారు “వు” అన్నారు, నిర్లక్ష్యంగా.

వెంటనే “ణ్య” నిషేధించారు మల్లయ్యశా, స్త్రీగారు. నిర్జాక్తిణ్యంగా.

“పుణ్యము” అనబోయి “ణో నిషిద్ధం కాగా, “న్న” అన్నారు రామకృష్ణశా,స్త్రిగారు.

అది గుర్తించి “ము” వెయ్యరా దన్నారు మళ్లయ్యశా, స్త్రీగా రవ్యవధానంగా.

ఆటకట్టిపోయివుండును పామాన్యులయితే.

అందరమూ. కట్టిపోయిందనే అనుకున్నాము కూడా.

మల్లయ్యశాస్ర్రిగారి మొగాన గర్వరేఖ మెరిసింది, దాంతో.

వేంకటరామశా,స్త్రిగారు. బహూ ఆదుర్దా పడిపోతున్నారటు చూస్తే.

కాని, ఇటు చూస్తినిగదా, దరహాసభాసమానం అయివుంది రామకృష్ణశా,స్త్రిగారి ముఖం.

బెల్లించి చూస్తున్నాయి, వారి కళ్లు,

వేను చకితుణ్ణయినా వది చూపి.

ఇంతలో “పు” అన్నారు రామకృష్ణశా,స్త్రిగారు, విలాసగా.

*వున్నెపు” అయిందక్కడికి.

సంతోషమే; కాని మాట పూర్తయిందనుకుంళే మొదలే అయింది నుళ్లీ,

ఆ కావడం విషమంగా అయింది, విశేషించి.

అసలు, మూడక్షరాల మాట అందుకోడమే చిక్కులకు కారణం, విషిద్దాక్షరిలో.

ఆ మూడో అక్షరం కర్మధారయలోకి దిగిపోడం మరీచిక్కు.

అది పులివాత వడ్డమే నిజంగా.

అయినా, వొక్కొక్కప్వ డది తప్పనూ తప్పదు, సమర్హులయి వారందుకు జంకనూ జంకరు.

కాక్క, - అష్టావధాని సమర్హుడయితే యిలాంటి ఘట్టాలే “పేరుతెచ్చేవి.

వొట్టీ సమర్హులు కారు రామకృష్ణశా,ప్త్రిగా రతిసమర్థులు.

అంచేతనే అలాంటి రాకడ రాగలిగారు వారు.

అయితే, అవధానికీ కర్మధారయలోనికి దిగిపోడం. చిక్కయితే, పృచ్చకుడికి ఉత్తరపదాద్యక్షర్రం గుర్తించడమున్నూ చిక్కే.

యోగదృష్టి వుంటే తప్ప యెవరూ యేమీ చెయ్యలే రక్కడ.

కాగా వొక్క క్షణం ఆలోచించి కానిమ్మన్నారు, మల్లయ్యశా,స్త్రగారు, ధోరణి అందక.

దాంతో, రామకృష్ణశా,స్త్రి,గారి మందవహాసంలో (ప్రగల్భత పొటమరించింది.

*బ” అన్నారు వెంటనే, బెల్లించి చూస్తూ వారు.

ఎవరికీ అందలేదు ధోరణే.

మల్లయ్యశా,స్త్రిగారు చాలా ఆలోచించారు; కావి లాభం లేకపోయింది.

దాంతో “ఎత్తుకున్న మాట యేమిటి” అన్న ఆకాంక్ష - *కని పెట్టలేకపోవడ మేనా అన్న శౌర్యం - *“నయస్సూ అమభవమూ వ్యర్ధాలేవా” అన్న అభిమానం - “పధ్యులేమనుకుంటున్నారో”” అన్న దిగులు - *వడగొట్టితరా”లన్న కపి - ఇన్ని మౌనపిక వికారాలు ప్పష్టంగా అంకితం అయివాయి వారి మొగొావ, ఆ క్తణావ

వీమయినా, అలాంటి సందర్భంలో దీర్దాలోచవలో మువిగిపోయి వుండడముమ్నూ గౌరవాస్పదం కాదు.

కనక “కావిిమ్మన్నట్టు చెయ్యూపేశారు వారు, విధిలేక

*ప” అన్నారు రామకృష్ణశా,స్త్రిగారు కొదమసింహంలాగ, యెగిరిగంతు వేసి.

*ఫ్ఫున్నెపు బసొ అయిందిక్కడికి.

చేంకటరామశా,స్ర్రిగారి. మొగం వికసించింది.

అందరూ ఊపిరి తీసుకున్నారు.

కాని అపాయం దాటలే దింకా.

ఇంకొక గురువుతో గావి ఆ పాదం పూర్తి కాదు.

మూడోపాదం మొదటిమాట మొదటి అక్షరమున్నూ అక్కడ ప్రారంభించవచ్చు.

ఇది నురీ అపాయకరం అవధానికి

కొనవచ్చు; కాని వంతు మళల్లయ్యశా,స్త్రి,గారిది.

వారు మళ్ళీ ఆలోచించారు.

“గౌరవం దెబ్బతించోం”దన్న వుడుకుతో మరీ ఆలోచించారు.

అయినా, ఫలితం అంతే అయింది.

ధోరణి అందలేదు.

కారణం వెనకటిదే - అది పదాది.

తప్పితే పాదాంతపూరణాక్షరం కావడమున్నూ.

అద వాకటే కాదు, లక్షరకాలు.

అయితే, ప్రతీ అక్షరమూ నిషేధించడం గొప్పే కావి నిషేధించకపోడం మాత్రం తప _)'కొదు.

ఒక్కొక్క చోట విషేధించడం కూడా చాపలం [కింద అవుతుంది.

కవక నిషేధిస్తే మాత్రం వకదుగా వుండాలి. న్‌

అవధాని పిల్లిమంతరాలు వెయ్యాళి, దాంతో.

ధర్మం యిది కవకా, చేషే ణి

“యౌ” అనేశారు రామశౌ,స్త్రిగారు, వెంటనే.

“పున్నెపుసయౌ” అంటూ. రెండో చరణం పూర్తి అయిపోయింది.

పర్యుందరూ సరవశ్యాసాలు విడిచారు; ప్రాణాలు కూడదీసుకుంటున్నట్టు.

ళనవ 1 ల అ

శాస్త్రిగారిని నా పదవ సగ నన్నారు. రామకృష్ణ

ఆ ఘట్టుం యిలా జేగీయనూనంగా ముగిసినందుకు సభలో వున్నవారందరూ కరతాళధ్వనులు చేశా రెడతెరిపిలేకుండా.

అది, రామకృష్ణశా,స్త్రిగారిని ప్రోత్సాహపరచడానికే గొని మల్లయ్యళశా,స్త్రిగారిని కించవరచడాని క్కాదు. "

కాని మల్లయ్యశా,స్తిగారు తోకతాక్కిన తాచులా అయిపోయారు.

ఉగ్రనరసింహాస్వరూపులున్నూ అయిపోయారు.

అయినా, ఏమాత్రవు లోటూ లేకుండా రానుకృష్ణశా,స్త్రిగారు పద్యం పూర్తిచేసేశారు, ఆడుతూ పాడుతూ.

తక్కిన అంశాలున్నూ అలాగే పూర్తయినాయి, (ప్రశంసాపా(త్రంగా.

ఆనందం తాండనంచేసింది సభలో.

మరి, విశేషం యేమిటంట?

పట్టుదలతో మిక్కిలీ ఘూర్షితం అయిపోయివుండిన మల్లయ్యశా,స్త్రిగారి మొగం బహూ ప్రసన్నం అయిపోయిందంతలో.

ఆనందోత్పుల్లమూ అయింది.

“మానవుడు వుంభావసరస్వతి. అతని కెందునా అడ్డులోదంటూ చిత్తశుద్దిగా రామకృష్ణ శాష్టిగారి నభినందించి, సర్వాత్మనా తమ పెద్దతనం ప్రకటించుకున్నారు వారు వెంటనే.

అందుకున్నూ. సభ్యులు తమ హర్షం ప్రకటించారు.

అష్టావధాన ప్రక్రియలో కొన్ని సుళువులు అవగాహన అయినాయి నాకు.

“విలాసగా చేసెయ్యవచ్చు”ననిన్నీ ధీమా కలిగింది.

ఆ రాత్రి, అష్టావధానానికి సంబంధించిన మరికొన్ని వుపాయాలున్నూ చెప్పారు రామకృష్ణశా,స్ర్రిగారు, నాటి తమ. అనుభవాలు వివరిస్తూ.

ఆ వుపాయాలతో బాటు వొక సలహా కూడా చెప్పారు నుంచిది “ఎలాంటి సందర్భంలోనూ కూడా మీరు నిషిద్దాక్షరి చెయ్యడం పెట్టుకోవద్దు” అని.

నా అష్టావధాన వ్రయత్నాలిలా వుండగా, స్వధర్మప్రకాశినీ పత్రికలో “సతీర్థ్యసం ప్రార్ధనము” అన్న శర్తికతో కొన్ని పద్యాలు ప్రకటితా లయివాయి.

వేటూరి ప్రభాకరశా,స్ర్రిగారి పేలితో నచ్చాయని.

రామకృష్ణ కవులకూ తిరుపతి వేంకటకవులకూ జరుగుతున్న సంకులసమరంలో కొత్తయోధుని సింహనాదం అది.

అయితే, అంతకి ముందూ, దానికి తరవాతా గూడా ఆ కలహంలో వభాకరశా,స్త్రిగారి. పేరు మరి వినిపించలేదు.

అది యెలా జరిగిందో గాని ఆ పద్యాలు వారి పేరితో రానడం చూపి చాలామంది ఆశ్చర్యపడ్డారు.

అనేకులకు లాగే రామకృష్ణకవులకూ కలిగిందీ విచికిత్స.

మొదట వింతపడ్డారు; గాని, వెంటనే ప్రకృతిస్తులయి, రామకృష్ణశా,స్త్రీగారు, వేంకటశౌ,స్త్రిగారి పక్షంగా వారి శిష్యుడు పూసుకువచ్చినక్టే తను షక్తంగానున్నూ తను శిష్యుడొకడు పూసుకురావడం అగత్య నునుకున్నారు.

వాటికి బదులు రాయమని నన్ను నియమించారు కూడా.

నా పద్యాలు కవితలో పడ్డాయి “ప్రభాకర పరామర్శము అవి వాటికి శీర్షిక

ఏకకాలంలో నొక గురువు దగ్గిర చదువుకున్నవారు సహాధ్యాయులు.

ఒక గురువుదగ్గిరే భిన్నకాలాల్లో చదువుకున్నవారు. సతీర్చ్యులు.

ప్రభాకరశా,స్త్రీగారూ వేంకటరామశా,స్త్రిగారూ అలాంటి పతీర్చ్యులు, వేంకట శాస్త్రీగారి దగ్గిర యెవరెంత చదువుకున్నా.

ఈ సందర్భం పురష్కరించుకుని *గురువుగారితో తగువు వడవద్దో అని వేంకటరామశా, స్త్రీగారిని కోరుతూ వ్రభాకరశా,స్త్రిగారి. పేరిట వచ్చిన పద్యాలవి.

“*వ్లూ వేంకట రామళా,స్త్రిగౌరికి, మీ వేంకటశా,స్రగారు బహాకొద్దికాలం చదువు చెప్పిన గురువుల్లో వొకరు. ప్రధాన గురువులు మాత్రం కారు. కనక, గురు వైవరన్న ఏడు వేంకటశాగారి పేరురాదు. కాదంళే, మరిమీ వేంకటశా,స్త్రిగారు మౌ ,శ్రీపాదవారి దగ్గిరే చదువుకున్నారు గదా, సాహిత్యడ్ఞానం మాత్రమే కాదు, అష్టావధానం చెయ్యడమూ, ముఖ్యంగా చదరంగం ఆడ్డమూ కూడా మీ గురువుగారికి మా,శ్రీపాదవారే నేర్పారు గదా, మరిమీ వేంకటశా,స్త్రిగారు మా ,శ్రీపాదవారిని కొక చర్ల (బ్రహ్మయ్యశా,స్త్రీగారిని గురువని చెప్ప్వకుంటారేంం” అని నా పద్యాల సారాంశం.

అయితే, నే నవి రాయడం వేంకటరామశా,స్త్రిగారి కిస్టంలేదు.

కవితలో ప్రకటించఢద అంతకంకే యిష్ట్రంలేదు. శు తమకూ తమకూ అరుగుతున్న కలహంలో కలగజేసుకోడమే వారికిష్టం

అయితే, వారి కీసంగతి తెలిశాటప్పటికే నా పద్యాలు తయారయిపోయాయి.

“నేను రాయమన్నాము అన్నారు రామకృష్ణశా,స్ర్రీగారు.

అంతే,

నా పద్యాలు కవితలో పడ్డాయి.

(ప్రభాకరశా,స్త్రిగారి "పేరుతోనూ మరి జవాబు లేదు, వేంకటరామశా,స్త్రీగారూ మరి మాట్టాడలేదు, రామక్పష్ణశా, ప్రీగౌరున్నూ మరి దేనికీ పోత్సహించలేదు, కలహం సందర్భంలో. స నన్ను ౬

ఇక్కడ వొక సంగతి చెప్పాలి,

ప్రభాకరళశా,స్తిగారి వతిభాపాగ జగద్విదితాలు.

వారి యౌగికశక్తిన్నీ న్‌ లి

వారి యెడల అప్పుడూ మరెవృడూ వాకు నిరాదరభానం లేదు.

ప్రతికూలభావం అసలే లేదు.

సర్వతోముఖమైన వారి సాహిత్యప్రజ్రచూపి యెంతో సంతోషించినవాణ్ణి నేను.

తరవాత్తరవాత మద్రాసులో వొకమాటు వారి దర్శనం చేశాను,

నేనెంత విశుద్రుదయంతో వారి దర్శనం చేశానో, అంత విశుద్రప్భుదయంతోనూ

• విశేషించి అంత ప్రీతిగానూ నాతో మాట్టాడారు వారు.

ఇటీవల నేను నిర్వహిస్తున్న ,శ్రీవాథజయంతికి మొదటి సంవత్సరమే వారివి వక్తగా ఆవ్యోనించాన్నేను.

ఆ సందర్భములో, సభవారికి వారిని పరిచయం చేస్తూ నా పద్యాలసంగతిన్నీ స్మరించాను.

కొని, ఆ కలహం వూసెత్తడమే వారి కీస్టంలేకపోయింది.

నేను వారి కవ్వుడు చేసిన సేవ మిక్కిలీ స్వల్పం,

అదే నుహోమేరు వన్నట్టు సంతోషించారు వారు.

ఉదారచరితులకు మనలో ప్రభాకరశాస్త్రిగారు మంచి వరవడి.

మున దురదృష్టం, నున జాతికీ పుష్టి కలిగించే (ప్రయత్నంలోనే వా రకాలమరణం పొందారు.

వారు ఆంధ్రులు కాక మరేజాతివారయినా అయివుంళే, బతికివుండినపుచూ, పరమవదించాకా గూడా వారి నాజొతీయులు బపహూవిధాల పూజించుకుని వుందురు.

వేంకటరామశా,స్త్రిగారు నాకంటే యెవమిదేళ్ళ పెద్దలు.

రామకృష్ణశా,స్త్రిగారు. రెండేళ్ళ పెద్దలు.

పిఠాపురం సంస్థానంలో ్రవేశించేటప్పటికి రామకృష్ణశా,స్త్రిగారి. వయస్సు పందొమ్మిదేళ్ళు.

వారి దగ్గిరికి వెళ్ళేటప్పటికి పందొమ్మిదో యేడు నడుస్తోంది నాకు.

వారిద్దరూ మేనత్త మేనమామబిడ్డలు.

వారిద్దరూ రామడుగు. వీరేశ్వరశా,స్ర్రిగారి. దగ్గిర భాష్యాంతం వ్యాకరణం చదివారు.

చామర్తి విశ్వపతిశా,స్ర్రిగారి. దగ్గిర తర్కం చదివారు.

చర్ల నారాయణశా,స్ర్రైగారి దగ్గిర కావ్యాలంకారాలు చదివారు.

తెనుగువాద్బ్మయం బాగా అవలోడన చేశారు.

మహావండితు లైనారు.

పండితకవు లయినారు.

జంటకవులున్నూ అయినారు.

ద్యైత్రయాత్రకు బయలుదేరారు.

అపారమైన తమ శేముషీధౌరంధర్యం కవబరిచి మొదటి అడుగులోనే పిలొపురం ఆస్టానకవులయివారు.

ఉత్తరక్షణంలో వారి విఖ్యాతి తెనుగుదేశం అంతటా విస్తరించింది.

అది అదృష్టమే.

మిక్కిలీ ప్రశంపాపాత్రమే.

అయితే, అడుగు కదపడానికి వీల్లేని స్థితి యేర్పడింది. బంగారంతో నే చేసినా. నవరత్నాలున్నూ పొదిగినా పంజరం అన్నది రామచిలకకు బంధకమే. వారి పనీ అలాగే అయింది, రాజాస్టాన ప్రవేశంతో. ఏమంటే? పండితులకూ కవులకూ దేశాటనం అనివార్యమైన విహితధర్మం. మానరాని దది. కీర్తీ ధనమూ మాత్రమే కాదు, అనేకాలు చూడ్డమూ, అనేకాలు వినడమూ, జ్ఞానం పరిణతం కావడమూ, ప్రతిభ మిక్కిలీ నిశితం కావడమూ వంటి అనుభవాలు కలిగి, ప్రొఢథిమ అబ్బుతుంది వారికి దానివల్ల. అయితే, మహారాజులుంగారితో నిత్యసాహిత్యగోప్టి తప్పనిసరి కావడంవల్ల రానుకృష్మకవుల కది అందరాని పండయిపోయింది. దీంతో, వారి పాండిత్యమూ కవిత్వమూ స్టానికాలయిపోయాయి. పత్రిక లున్నాయి, నిజమే. వారినవి చెయ్యెత్తి దేశానికి చూపించనూ చూపించాయి, లోటు చెయ్యలేదు. ప్రారంభావస్తలో తిరువతివేంకట కవులకు లేని అవకాశం అది. కాని వారికది చాలింది కాదు. మరేమిటీ చెయ్యడం? ఉన్నదల్లా యేమిటంటే? దేశాలు తిరగడం కవులకు ప్రతిష్థాకారణం అయితే, తమ సంస్టానకవులు 'దేశాలుపట్టిపోడం సంస్టానాధీశ్వరులకు అప్రతిష్టాకారణం. దీంతో, పొండిత్యకవిత్వ 'వ్రకర్తలతోబాటు బాల్యచాపలమున్నూ యెంత వుండినా రామకృష్మకవులకు అడుగు కదవడానికి వీల్లేకపోయింది. ఈ స్టితిలో [ప్రారంభం అయింది వారికి తిరుపతి వేంకట కవులతో రగడ. ఎంత పెరగాలో అంతా సపెరిగీపోయింది. అయితే, ఫండితకవిధర్మంగా, నయసుమళ్ళిన తిరుపతివేంకట కవులకే అంత వ్యగ్రోత్సాహం అయితే, నూనూగు మీసాల రామకృష్ణకవుల కెంత వుండనూ? నిజమే; కాని తిరుపతినేంకటకవులతో మరొకరికీ, రామకృష్ణకవులతోనున్నూ ఇంకొకరికీ యీ కలహం సంభవించి వుంటనా? అది కొండా తగరూ డీకున్నట్టుండేది. ఏనుగూ దోమా కుమ్ముకున్నట్టున్నూ వుండేది. మరి యిది, సింహమూ సింహమూ కలియబడ్డట్టయింది. సముద్రమూ సముద్రమూ కలపటం అయినట్టుయింది. పర్వతమూ వర్వతమూ కిందామీదా పడ్తట్టున్నూ అయింది. బాగానే వుంది? కాని ఆంతకలహానికి కారణం వుందా? ఉందంటే వుంది, లేదంట లేదు.

ఇదీ దాని స్టితి.

అయితే, వనదాహం చేసే కార్చిచ్చు ఆదినుస్వరూపం యెంత వుంటుందీ?

అలాంటిదే యిదీనీ.

అది స్వల్చ్పం అనడం పామురుల దృష్టి.

వండితుల దృష్టి వేరు.

పండితకవుల దృష్టీ మరీ వేరు.

వారిలోనూ వ్యగ్రోత్సాహాల దృష్టీ అంతా వేరే,

వారికి, ధర్మోల్లంఘన మయినా, దురాక్రమణ మయినా వఏర్పడ్డమే చాలు.

మరి ప్రయోజనం

దానికేం?

తిరువతివేంకట కవులకు కావలసీనంత.

రామకృష్ణకవుల కంతకంటే యెక్కువ.

సాహిత్య ప్రియు లయినవారికి వారి కిద్దరికీ కంళే అధికం.

ఏమం కీ?

దాంతోనే తిరుపతివేంకటకవుల (ప్రతిభ పామరులకున్నూ బాగా తెలిసివచ్చింది.

రామకృష్ణకవుల (ప్రాభవం పండితులకూ పొమరులకూ గూడా వీకకాలంలోనే అవగాహన అయింది, బాగా,

కావచ్చు, అయితే, కవులు జొతీయనిర్మాతలు గదా, మరి ఆంధబాతికి కలిగినదేమిటీ అంట?

తిరువతివేంకట కవుల నిరంతర సంచారంతో అదివర కెంత జరిగివుందో, రామకృష్ణకవులు డీకున్న యీ కలహంవల్ల దానికి పదిరెట్లు - వందరెట్లు - వెయ్యిరెట్లు సాహిత్య వ్రచారం జరిగింది, దేశంలో.

చరిత్రకారులు నిర్దారణచేస్తా రీసంగతి, విపులంగా.

ఇక చెప్పవలసిందేమిటం టే?

ఈ పరిస్థితుల్లో రామకృష్ణకవుల దగ్గిర ప్రవేశించడం నాకెంతో (శ్రేయస్కరం అయింది.

తిరుపతి వేంకటకవుల దగ్గిర వ్రవేశించినా భంగ్యంతరంగా నాకీమేలు కలిగేదే, సందేహంలేదు.

కాని, రామకృష్ణకవులతో సవయస్కతా వారి నవ్యధోరణీ నాకు విశేషాలయినాయి.

మరి పర్యవసానం:

నా సాహిత్యతృష్టా, సాహిత్యజ్డానమూ పౌచ్చడంతోపాటు, నా కవితా ధోరణికి పానవట్టినట్టుయింది.

నా దృక్పధం సుపరిష్క్కృతం కావడంతోపాటు వా జీవితమున్నూ సరి అయినదారిన పడింది.

జీవిత సొఫల్యాని క్కావలసివ అవకాశాలున్నూ పూర్తిగా అమరాయి.

కార్యక్షేత్రం బహా విశాలం అయింది. (27 శ్రీపాద సుద్రహ్మణ్యశా్త్ర, ]

ఆదిలో వచనరచనే యిష్టం అయినా, నళ్లమిల్లి సత్తిరెడ్డీగారు యొదోలాభరిగా అన్నమాటతో పద్యబంధంలో వడి; స్వయంకృషితో కొంత సాధించి, రామకృష్మకవుల బోధతో వోహో అనిపించుకోగల స్థితికి వచ్చాను. కాని, వుండుండి, పద్యబంధం కాదు, వచనరచనే ప్రధానం అన్న భానం స్థిరపడిపోయింది, చివరికి. దాని క్కారణం, మొదట వేంకటరామశా,స్త్రగారూ, తరవాత యెక్కువగా రామకృష్మశా,స్ర్రిగారూనూ. అదొక వింతసంగతి. రామకృష్ణశా,స్ర్రిగారితో షష్టిగడియలూ కవితావ్యాసంగంలో మునిగివుంటూ వుండిన్నీ, వీలయినప్పుడల్హా బసలో సవిమర్శంగా విజయవిలాసం చదువుతూ దానిమీద సమీక్ష రాస్తూ వుండినా న్నేను. విజయవిలాసం అన్నా నిద్రాహారాలు మరిచిపోయే టంతటి వ్రీతే నాకు. ఆంధ్ర వొబ్మ్బయంలో వాక ధ్రువతార అది. ీ/కృష్ణుడు సత్య కాళ్లమీద పడ్డతరవాత పారిజాతాపహరణం చదవకపోయినా బాధలేదు. మాయాప్రవరుడు వరూధినిని లోపుచేసుకున్న తరవాత మనుచరిత్ర చదవకపోయినా యిబ్బందిలేదు. విజయవిలాసం మౌత్రం ఆదినుంచి అంతందాకా చదివి తీరవలసిన (గ్రంథం. ఆమూలాగ్రంగా చదవ్వలసిన ఆంధ్ర గ్రంథాల్లో మహా భారతమూ, శృంగార వైషధమూ, ఆమ్ముక్తమాల్యదా, వసుచరిత్రా, పాండురంగ మాహాత్మ్యమూ, ప్రభావతీ వద్యున్నుమూ - ఈ శ్రేణిలో దది. ఆది నాయకరాజుల కాలాన బయలుదేరిన ఆంధ్ర వాబ్మయానికంతకీ మెరుపుపూస రసమహితమైన పూర్వ వాజ్మయానికి పరసీమాను అది. చదువుకుందా మంశే కొత్త గ్రంథాలు లేనిరోజుల్లో, పంచకావ్యాలే మళ్ళీ మళ్లీ తిరగవేసుకుంటూ. వుండిన సందర్భంలో పహారాత్తుగా నా చేతికి వచ్చిందది. సత్తి సుబ్బారాయడని మా పాలమూరిలో వొక రెడ్డి ఆంధ్రసాహత్యం చవిచూసినవాడూ, రుచిమరిగినవాదూను అతను. మను వసుచరిత్రలు తరచు తిరగవేస్తూనూ వుండేవా డతను. ెద్దబ్బాయిగారి శిష్యుచున్నూ. ఆర్ధికంగా అసందర్భస్టితిలో వుండిన్నీ చదవకుండా వుండలేక కాన్నాడత వాగ్రంథం. వేదం వేంకటరాయళా,స్త్రిగారి (ప్రచురణ అది. “సంస్కృత గ్రంధాలే గాని మీరు తెనుగు గ్రంథాలు చూడరా” అనడుగుతూో నాకు చూపించా డొకనా డతనది. అదే మొదటిమూటు నేనది చూడడం.

తెలిసినంత తెలిసేది, లేనంతలేదు; కాని రచన చాలా మధురంగా కనపడేది.

మూటలు విరవడం నేర్చు నా కందులోనే కనపడింది, మొదట.

కొన్నాళ్ళపాటు నా కదే నిద్రవారాలయింది.

నా చేతిలోనే నలిగిపోయింది కూడా అది.

ఆ స్థితిలోనే సంభవించింది నేను పిఠాపురంలో చదువుకోడం.

అంతకి ముందే విజయవిలాసంమీద సమీక్ష రాయడం ప్రారంధించివున్నా న్నేను.

అప్పటికే నూరుపావుటావులు మించివుం దది.

ఒకనా డేదో వనిమీద నా గదికీ వచ్చిన వేంకటరామశా,స్ర్రిగారి కళ్ళబడిందది పాఠాత్తుగా.

చూస్తూనే చేతబుచ్చుకుని, పని అవుతూనే వెళ్ళిపోయారు వారది *చూసి యిస్తాగ”నంటూ.

వారి తరవాత రామకృష్ణశా,స్త్రీగారు చదివారు.

మరికొన్నాళ్ళకి దాని ప్రస్తావన నచ్చింది మేము ముగ్గురమూ కూచుని వుండగా.

వేంకటరామశా,స్ర్రగారే తెచ్చా రాప్రస్తానన.

“ఇలాంటి రచనలు వాబ్మయాని ్రెన్నో కావాలి. మీ రచన విలవగల దవుతుంది. కనక, మీరిక పద్యరచన కట్టిపెట్టి, కనీసం తగ్గించి వచనరచన చెయ్యండి” - ఇదీ దని పండితార్హం.

ఘౌ బావ చెప్పింది బాగుంది అంటూ రామకృష్ణశా,స్త్రగా రందుకున్నారు, వెంటనె.

“క్రార్యకారణవిచారణ వద్దిప్పాడు. గద్యరచన అంటే మనవాళ్ళ కీప్పటికీ తృణీకార భావమే వుంది, మాకూ తెలుసు. (ప్రారంభంలో నూకున్నూ రచన అంళే పద్యరచనే అన్నభావం వుండేది; కాని యీ కలహం ప్రారంభం అయాక నచనం విలవ మాకు తెలిసివచ్చింది. వద్యబంధం చాలొ సుళువు. రసవంతమైన నచనం రాయడం మాటలు కాదు. మీ వచనరచన విలక్షణంగా వుంది. మీకదే తగిందనిపిస్తోంది, మా బాన నూట విన్నమీదట. కనక, పద్యాలకంక్షే మీరు వచనమే ప్రధానం చేసుకోడం మంచిది” అన్నారు వారు.

రమారమీ పాొవుగంటసేవు ఈ విషయం నలిగింది.

*మేము కవితావత్రిక నడుపుతున్నాం గదా? మీరున్నూ సాధ్యమైనంత త్వరలో వొక పత్రిక ప్రారంభించండి. అందులో వినుర్శలకే ప్రాధాన్యం యివ్వండి” అనిన్నీ చెప్పారు, రామకృష్ణశా,స్తిగారు, చివదిమాటుగౌ.

వేను వడవవలసిన వత్రిక పేరున్నూ వా రప్పుడే నిర్దేశించారు. న్న అయితే, అప్పటికే ప్రబుద్దాంధ్ర అన్న పేరితో పత్రిక నడపొలని అనుకునివున్నా

ను,

రామకృష్ణశా,స్ర్రిగారు. నిర్రేశించిన పేరున్నూ చాలా గొప్పదే.

కొని ప్రబుద్దాంధ్ర ప్రొష్యం వేరూ, దాని ప్రాష్యం వేరున్ను.

రామకృష్ణశా,స్త్రీగారు నిర్రేశించిన వ(్రిక నడపడమున్నూ నా వుద్దేశమే. కనక, ప్వుత్వం పోకుండావుండడానికి గోప్యంగావే వుంచుతా వా పేరు వేనిప్పటికి

పోతే, - రామకృష్మకవుల మహోపదేశం యృుక్తస్తముయాన అందింది నాకు. వీరేశలింగంగారి. రచనలు కొన్ని చదవడంతో నా కలవడ్డ సంస్కారదృష్టీ లోకులకున్నూ కలిగించాలంటే, అందుకు తగ్గది వచనమే. అంచేత, గురువుల ఆనతి శిరసొవహించా న్నేను. అయితే, పోలవరం వకీలు ఆదిమధ్యం భావనారాయణ స్వామిగారి కిచ్చినమౌట విలువుకోవలసివుంది కనక, వెంటనే మాత్రం పద్యరచన కట్టి పెట్టలేకపోయాను. రామకృష్టకవుల దగ్గిర నేను చదువుకున్న కాలం మొత్తాని కొక్క సంవత్సరం పైని మాత్రము. చదివిన (గ్రంథాలున్నూ, - విద్యానాథుని ప్రతాపరుద్రీయం పూర్తిగానూ, వామనుని కావ్యాలంకారసూత్రాలు సగమూ, ఉత్తర రామచరిత్రా శాకుంతలమూ సమగగ్రంగానూ అమ్ముక్త మాల్యద కూడా పూర్తిగానూ, విశ్వగుణాదర్శం మూడునంతులూ మాత్రమే. లెక్కలు కట్టి చూస్తే మనిషి జీవితంలో కొంచెం తక్కున రెండు సంవత్సరాలు అంటే సముద్రంలో నీటిబొట్టు వంటిది. పాండిత్యదృష్ట్యా చూస్తే ఆ చదివిన (గ్రంథాలున్నూ బహా తక్కువ. అయితే, వదిపది హేను సంవత్సరాలపాటు నిద్రాహారాలు విడిచి నూరుగ్రంథాలు చదివినా లభించనంత పరిజ్ఞానం లభించింది రామకృష్ణకవుల దగ్గిర నాకు. చదువుల సందర్భంలో “నూరిపాయ్యడం” అనేమాట అక్కడే అవగాహాన అయి; అనుభూతమున్నూ అయింది నాకు, + వారు నాయెడల కనబరిచిన ఆత్మీయతను బట్టిన్నీ నేనా కాలం మరచిపోలేను. పద్యవ్యామోహంలో పడి కొట్టుకుపోతున్న నన్ను వచన రచనకు మళ్ళించడం రూపంగా వారు నాకు చేసిన మహోపకారం ఈ జన్మలోనే కాదు, మరెన్ని జన్మల్గోనూ మరిచిపోలే న్నేను. ఏముంట? వచనరచనతోనే నా జీవితానికి సాఫల్యం. పద్యాలు కట్టడం నాకు నడమంత్రపు సిరివంటిది. అంటే, పద్యాలంకే నాకు ద్వేషం అనుకోవద్దు. భావంతోనే కాక్క, భాషతో గూడా వీణానిస్వవం లాగ అవ్యక్తానందం కలిగించే పద్యాలు ద్వేషించడం నాకు చేతకాని పని. ఛందోబదాలయిన సంస థి అసలే బ్వేషించేలేను జట రరకాలు చదివే యీ స్ట్రితికి వచ్చిన వేము నా దృష్టిలో పద్యానికీ గద్యకూ గూడా సాహిత్యపు విలవలు సమౌనమే. దురదృష్ట్రంవల్ల తెనుగు గ్రంథాలన్నీ పద్యబంధాలయిపోయాయి. అన్నీ అంటే, యేకొద్దిగానో వచవరచనలు లేకపోలేదు. కాని, వాటికి ప్రచారం రాలేదు.

వండితులు వాటికేసి చూడలేదు.

పండితులమీదే దృష్టి పెట్టుకున్న ప్రకటనకర్తలున్నూ వాటిని స్మరించలేదు.

బహూ రసవంతాలయిన ద్విపదరచనలనే యీసడించారు మన పండితులు, నచన రచనల నాదరిస్తారా మరి?

గతానుగతికమెన లోకం, తనకు తానయి పండితుల మార్గం విడిచి సరి అయిన దారి తాక్కగలదాన్‌

కనక, నవ్యదృక్పధంతో సమర్హులయినవా రందుకు పూవుకోవాలి.

అప్పడు మారుతుంది వ్రజాభిరుచిన్నీ, నదీమార్గం లాగు

గతానికి ఆగతానికీ కూడా వీరేశలింగంగా రొక్కరే ఆ పని చేశారు.

పంతులుగారి పూనికవల్లనే గద్యవాజ్బ్యయం విలవలు మనకు తెలిసివచ్చాయి.

పంతులుగారి మధురరచనలతోనే మనకు గద్యప్రీతిన్నీ కలిగింది, బలాపడింది.

జనసామాన్యమున్నూ బాగా కళ్లు తెరచింది.

వంతులుగారు. కటిబద్దులు కాకపూర్వమూ పంతులుగారి వరవడితో గద్య వాబ్మయమూ ప(త్రికావాబ్బయమూ పెద్దయెత్తున ప్రారంభం అయిన తరవాతా, జనసామాన్యం అంతస్థు పెరగడం గృుర్తించగలవారి. కిది చెప్పనక్కరలేదు.

నిన్నటిదాకా మెయిలునేగంలో వుండిన వద్యవాబయ (్రచారం ఇవాళ వొంటెద్దుబండి నడకలో వుండడం చూస్తే, ఆంధ్రజాతి పురోగమనమున్న్నూ విశదంగా తెలుస్తుంది.

గొప్ప పూర్వకవులకు లేని ఆదరగౌరవాలు ఆధునిక పద్యబంధనిపుణు లనేకు లిప్పుడు పొందుతున్నారు, నాకు తెలుసు.

జనులకు, శిక్షాపూర్వకంగా తెనుగు భాష అభ్యసించవలసిన రాజశాసనాలు లేకపోవడం దానికి మూలకారణం.

సమకాలికత్వం నొక ముఖ్యకారణం.

సంగీతమున్నూ మరో ప్రబలకారణం.

సభల్లో కావ్యపరనం చేసే పద్దతి ఇంకో కారణం.

విమర్శకులు ముందుకి రాకపోడం పెద్దకారణం.

పాతదీ కొత్తదీ కూడా మన యూనివర్సిటీలు పద్దెనిమిదో శతాబ్దం వడకలు నడుస్తూవుండడం మరో దురదృష్టం.

అయితే, యిప్పటి పద్యబంధ నిపుణుల్లో మహాకవులు కొందరు లేకపోలేదు.

మహాకవులు కాగలవారున్నూ లేకపోలేదు.

కాని వచనరచన చేసే మహాకవుల సంఖ్య దగ్గిర, పద్యబంధం చేసే మహాకవుల సంఖ్య చాలొ స్వల్పం.

ఆంధ్రజాతి అచిరకాలంలోనే సర్వతోముఖంగా వికసిస్తుందనడాని కిదొక సూచన.

దీనికి పువాది వీరేశరింగం పంతులుగారి గద్యరచన.

ఇంచేతనే పంతులుగారి వొబ్బయసేన కంత గౌరవం.

అంత వ్రఖ్యాతిన్నీ.

ఆధునికుల్లో మొదట ఈ కొత్తదారి తొక్కినవారు చిన్నయసూరరిగారు.

కాని వారి ప్రతిభ సర్వతోముఖం. కాదు. గద్యరచనను ముళ్ళడొంకల్లోకి మళ్ళించిన దోషమున్నూ వారిని కిందికి లాగేసింది. కాక, - సహజంగా పండితుడే గాని కవి కా డాయన. అంచేతనే వారికి చెందవలసిన గద్యతిక్కనబిరుదు వీరేశలింగం పంతులుగారికి ఈక్కింది. పోగా, - నా శక్తి సంగతి తరవాత చూసుకుందాం, వీ రేశలింగంగారి గద్య ప్రీతి కేదో నా గద్య ప్రీతికీ అదే కారణం. అయితే, పద్యబంధనిపుణులు కొందరు నన్ను పద్యశత్రువుగా భావించడం నాకు తెలుసు. ఇందుకు నేను సిగ్గుపడ్డంలేదు. ఎంచేతనం టే? నొకు కచిత్వం కావాలి. అది పద్యంలో అనుగ్రహించినా ఆనందిస్తాను, గద్యంలో ్రసౌదించివా ఆనందిస్తాను. నేనే కాదు, ఏ రచనా చెయ్యలేని సాహిత్యవేత్తలూ, రసానందం మరిగిన సాహిత్యప్రియులూ కూడా ఇంతే చేస్తారు. నన్నయ్యా, తిక్కన్నా, ఎర్రన్నా, ,శ్రీనాథుడూ, పోతన్నా, సోమన్నా, తిమ్మన్నా, వెంకన్నా మొదలైన మహాకవుల అసాధారణ రచన లాదరిస్తున్నది వారు, పద్యాలు కశ్టే ఈ నవీనులు కారు. నా పద్య ప్రీతిన్నీ అలాంటిదే. అయితే, అప్పుడూ యిప్పుడూ వచన రచనలో అనుభూతం అవుతున్న ఆనందం పద్యరచనలో నా కెప్పడూ కలగలేదు. వచన రచన ఆదిలో గ్రాంథికంలో. చేసినప నూ, వ్యావవారికంలో. చేస్తున్న యిషృ్పడూ కూడా నాకు సమౌొనంగానే వుం దిఅనుభూతి. కాలక్రమాన, నేను, వ్యావహారికంలో రచనలు చేస్తానని రానుకృష్ణశా, స్త్రీగారనుకుని వుండరు. వేంకటరామశా,స్ర్రిగారున్నూ అప్ప) డనుకుని వుండరు, తరవాత మాత్రం వా వ్యావహారిక రచనలు చాలా చూశారు వారు. చూడ్డమే కాదు, చదివారు. చదవడమున్నూ కాదు, నా వీరపూజ చదివి యెంత ఆనందించారో నొ వడ్గగింజలు చదివిన్నీ అంతా ఆనందించారు. తెచ్చు పెట్టుకున్న సాహిత్యప్రీతి కాక స్వయంభువు అయినవా రెవరైనా యింతే సాహిత్య ప్రియులకు కావలసింది రసం,

రసం అన్నది వాక్యనిర్మాణంలో పాటమరిస్తుంది గొని శబ్దరూపాల్లోనూ, (క్రీయారూపాల్లోనూ కాదు మరి,

వ్యావహారికంలో అయితే రచన నీరసం అవుతుందనుకోడమూ, గ్రాంథికం అయితే చాలు రసనుహితం అయిపోతుందనుకోడమూ అవివేకానికీ రెండు నిదర్శనాలు.

గ్రాంథికమే వ్యాకరణయ్యుక్తం అయివుంటుందవీ, వ్యావహారికం వ్యాకరణదూరం అనీ అనుకోడం అవివేకానికి మూడో నిదర్శనం.

అసలు, వ్యాకరణం అన్నది నొక్క శబ్దరూపాల్లో నూత్రమేనా వుంటుంది?

సంధి వ్యాకరణసంబంధం కాదూ?

కర్తకర్మ[క్రియలు వ్యాకరణసంబంధాలు కావూ?

ఆకాంక్షా, అన్వయమూ వ్యాకరణసంబంధాలు కావూ?

కారకాలు వ్యాకరణసంబంధాలు కావూ?

సమాసాలూ, అవ్యయాలూ, ధాతువులూ, ప్రయోగాలూ వ్యాకరణబంధాలు కావూ?

వ్యావహారికరచనల నీసడించేవారికి నిజంగా అవి అర్ధంకాకుండానే వున్నాయా?

వ్రయోగమూలం కదా వ్యాకరణం?

కర్రచేత కొట్చాడనీ, నిన్న వస్తాననీ, రెండు మనుషులనీ, రాము డరణ్యవాసం చేసిందన్‌, తొటక మహాబలనంతుడనీ యే వ్యవహారిక రచయిత అయినా రాస్తున్నాడా?

వ్యాకరణం అంట యేమిటో యెరగవి - వ్యాకరణం అంటూ వొకటుందనికొడా యెరగని పామరుడయినా అంటున్నాడొ పోనీ?

ఒక్క శబ్లరూపాల్లో తప్ప - ధాతురూపొల్లోనూ తప్ప, గ్రాంథికవాదులు తమ వని చెప్పుకుంటున్న శబ్దచింతామణీ, ప్రొాఢవ్యాకరణమూ, బాలన్యాకరణమూ యే గ్రాంధికవాది వ్యావహారిక వాదికంళే బాగా ఆనుసరిస్తున్నాడూ?

ఇడియమ్సు అంటారే యింగ్లీషులో, అవీ పలుకుబళ్ళ్లూ మౌ రచనల్లోకంకటే యే (గ్రాంధీకవాది రచనల్లో. సరిగొ వుంటున్నాయీా?

ఒక్క టడుగుతున్నాను గ్రాంథికవాదులను.

ఏ కారణంనల్ల మీకిష్టం లేకపోయినా వ్యావవారికం మీరు స్వీకరించవద్దు.

ఆత్మదోహమూ చేసుకోవద్దు.

ఉన్నదున్నట్టు చెవ్పండి.

వ్యావహారికరచనలు చదివినప్పుడు మీకు రసానుభూతి కలగడంలేదూ?

పోనీ, (గ్రాంథికం అయిన ్రతీరచనలోనూ. మీకది సిద్దిస్తోందా?

“ఆ సిగ్గుకు సిగ్గు లేద”న్నాడే, చేమకూర. వెంకన్న, అక్కడ నుగొగమా చూసుకోవలసింది రసస్తూర్తా?

రసం ప్రధానంగా చూపుకుంళే కూచిమంచి తిమ్మన్న వంటి కవిసార్వభౌముల రచనలకు లెక్కా జమా?

ఏతావతా:--

వ్యావవహారికరచనలో రసం వుందో లేదో అది స్పందనశీలమైన హృదయం చెబుతుంది, మనోవికారా అధిగమించలేవి బుద్ది కాదు.

రచన వ్యావహారిక మయినా గ్రాంథికముయినా నుహా కావ్యం అవునో కాదో అది ప్రగమనశీలమైన కాలం చెబుతుంది, ఆ కాలం అధిగమించలేని పండితుడు కాదు. భావాలకు రూపకల్పన చెయ్యడంలో శబ్దాలకు అర్హనిర్ణయం చేస్తాడు కవి, ఆ అర్హం స్వీకరించే పండితుడు నిఘంటువులు రాసుకోవాలి. క్‌ి లోకసిద్ధమైన శబ్దానికి సభ్యత కలగడానికి సంస్కారమున్నూ చేస్తాడు, అవసరమైతే అ సంస్కారం ఆధారంగా వ్యాకరణసూత్రా లల్లుకోవాలి వైయాకరణి, జీనద్భాషకు నియామకుడు కవే గాని పండితుడూ వైయకరణీ కాదు. కవి అంతస్పు పండితుని అంతస్టుకంకేనూ, వైయాకరణి అంతస్పుకంటేనూ కవి అడుగుజొడలే శరణ్యం పండితుడికీ వైయాకరణికీని. రసీకుల కానందానుభూతి కలిగించడానికి రచన చేస్తాడు కవి. జనులకు శీలసంవద అలవర్చడానికి ధర్మనిర్ణయం చేస్తాడు కవి. జాతిని సన్మార్గాన నడిపించడానికి శొసనం చేస్తాడు కవి. కవి (స్రష్ట కవి స్వతంత్రుడు. కవి నియంత. కవి భాషాసాహిత్యాలకు సమ్రాట్టు, ఈ సత్యం అవగాహన కాని మనిషికీ ఆ మనిషిని అదుపాజ్ఞల్లో పెట్టలేని జాతికీ అభ్యుదయం లేదు. వ్యావహారికం విషయమై మా వేంకటరాముశా,స్తిగారూ నేనూ చాలా మాట్టాడుకున్నాం చాలామాట్టు. కావు వారి గ్రాంధికాభిమానమూ, గ్రాంధికవాదమూ మహోదారాలు, సంకుచితాలు పిఠావురం యువరాజులుంగారి వ్యావహారికరచనలకు వారి ఆమోదముద్ర వుందని తెలుసుకోగలవారికి భాష విషయమై వారి సిద్దాంతం మయెలాంటిదో వేరే చెప్పనక్కరలేదు. ఆా = వురాధీశులు స సర్వ ప్‌ ధీ శ్రీ). విక్రమ దేవవర్మగారు. గ్రాంథికవాదులన్న సంగతి ఉత్తరాలలో కూడా బండితాలూ, అరసున్నలూ వాడేవారు, వారు. నా వడ్లగింజలు మొదటిమాటు అచ్చునేయించుకోడానికి వడ్డంతా డబ్బిచ్చారు, నా రాజరాజుకృతిన్నీ స్వీకరించి నన్ను సత్కరించారు, మరి యిదేమిటీ? ఓక్క శే మాట. రసానందపారవశ్యం అనుభవించగల యోగ్యత వుండాలి, మనిషికీ, సాహిత్య (ప్రస్తావనలో ఆ మనిషికే పరిగణన. కాకా

అభిప్రాయాలు భేదించవచ్చు, తమ అభిప్రాయాలే తా నునుసరించనూ వచ్చు; కాని భిన్నాభిప్రాయా లుండగూడదనడమూ, భిన్నాభిప్రాయాలు గమనించకపోడమూ మౌర్జ్యం.

నా నమ్మకం యేమిటంటే?

ఇప్పటిదాకా బతికేవుంళు, మా రామకృష్ణశా,స్త్ర,గారు, అగత్యం అయితే పిఠాపురం మహారాజులుంగారి ఆస్థానం అయినా నిర్లక్ష్యంగా విడిచిపెట్టి వ్యావహారికంలో రచనలు సాగించివుందురు లక్షణంగా.

అలాంటి (ప్రగమనశీలం వారిది.

అది యేమయినా, నాకు వచనరచీనాదీక్ష యిచ్చి వా రూరుకోలేదు, తామున్నూ ప్రారంభించా రది.

వచనరచనమీదలాగే యింగ్లీిషుమీదా పడింది వారిదృష్టి

నే నక్కడ వుండిన చివరి రోజుల్లో, వారు గడించిన యింగ్లీషు భాషాపరిజ్ఞానం చూస్తి వట్టుభద్రులున్నూ అనేకులు చకితు లయిపోయారు.

చిన్నప్పణ్డుంచీ యింగ్రీషుమీద నాకూ వుందలాంటిదృష్టి, కాని ఆత్మనేపది కాక పరస్సెవది అయిపోయింది, నా కది.

స్త నక్కడ వుండినప్పుడే కాకరపర్తి పక్కవూరు పెరవలి గ్రామంనుంచి విద్యాళిక్ష కోరి రామకృష్ణకవుల దగ్గిర కొక యువకుడు వచ్చాడు.

"పీరు వేమూరి వేంకటనారాయణ, మాఘం చదువుతూ నచ్చా డక్కడికి.

నాకంటే చిన్న అతను.

రామకృష్ణశాస్త్రీగారు. చెప్పగా నా గదిలో చోటిచ్చా నతనికి.

తెలివైనవాడు, చురుకైనవాడు, సౌమ్యుడు, "స్నేహపాత్రుడున్నూ. అతను.

అయితే, నూఘం చదవడం అంకే గురువుగారి దగ్గిర కూచుని కొత్తశ్లోకం చదివి, సంస్క ఎలంలో అన్వయించి, వ్యాఖ్యానపంక్తులు చర్చించడం.

చురు కైనవాళ్ళకు కుమారసంభవనంలోనూ, సొమూన్యులకు మేఘసందేశంలోనూ ప్రారంభం కావలసిన స్థితి అది.

భారవీ మూఘమూ చదివే విద్యార్థికి గురువు చెప్పవలసినవి విశేషార్దాలూ, ధ్వనులూ, శా,స్త్రమర్యాదలూ - ఇత్యాదిగా సమగ్రబోధ కొని, తెనుగులో ప్రతిపదార్థం చెప్పడమూ, ఆకాంక్ష అందిస్తూ అన్వయం వడిపించడమూ, శబ్దాలూ సమాసాలూ = ఇలాంటివి చెప్పడమున్నూ్నూ కాదు.

కాత్తపారం స్వయంగా సమన్వయించుకునే గురువుదగ్గిర కూచోవాలి విద్యార్ధి,

మాఘం చదివే విద్యార్థి అంటే తన గురువు దగ్గిర ప్రారంభకావ్యాలు చదివే విద్యార్థికి “చిన్న మేష్టారు.”

కాని చూస్తిని గదా, అన్వయం దొకా యెందుకూ, పదక్రమం - వీనూట తరవాత యేమూట అందుకోవాలో కూడా తెలియదు వేంకటనారాయణకు.

రమువంశంలో ప్రారంభం కావలసిన స్ట్రితి యెవరి కయినా అది.

అదిన్నీ లేకపోడం చూసి తెల్లపోయా న్నేను. దినికి సాయం, కొత్తశ్లోకం చూసుకోడంలో తనకి కొంచెం సాయం చెయ్యనని కోరాడు నన్నతను. అంశ, మొదట నేను స్టూూలంగా పారం చెబితే, తరవాత, గురువుగారి దగ్గిర సూక్ష్మంగా పొరం చెప్పుకుంటా డన్ననూట అతను. కష్టమూ. లేదు, నష్టమూ లేదు, చెప్పనేవచ్చు. అయితే, మాఘం చదివే వాటి కలాంటి సాయం అగత్యం అయితే ఆ నునిషి యిక తేలడం అంటూ వుంటుందా? చూసిచూసి “నీ కర్రజ్ఞానం కలగడం యెప్పుడు, సత్యనారాయణవ్రతకథ అయినా చెప్పగలడానికి శక్తి రానడం యెప్పుడు, సంస్కృతజ్ఞానంతో ఏదోవిధంగా పొట్టుపోసుకో గలగడమున్నూ యెప్ప” డని అతళ్లే అడిగాను _ సాపాసించి నే నొకనాడు. అమాయికు డతను *నా తపనా అదే" అన్నాడు, దొపరికం శేక్సండా. గుండెల్లో కలుక్కుమంది నాకు. పోనీ అతను సోమరి యేమో అంటే యెంతమాత్రమూ కాడు. ఇక వున్నదల్తా యేమిటంపే? అతనికీ సంస్కృతసాహిత్యానికీ చుక్కెదురు. అంటే దానిమీద రుచిలే దతనికి. రుచి లేదు కనక ఆతని కంటడంలే దది. అంటడం లేదు కనక గుంటపువ్వులు పూస్తున్నా డతను. నే నది గుర్తించాను. నాక్కావలసిన విద్య నన్ను మావాళ్ళు సాధించుకోనివ్వలేదు, అతనివాళ్ళు అతనేమి చదువుకున్నా అద్దుపెట్టురు; కాని తనకి కావలసిన విద్య యేదో అత వెరగడు - ఇదీ నాకు అతనికీ భేదం. దీంతో అతని స్థితి గుర్తించి “పాయవడగలనూ?” అని బాగా ఆలోచించాను. ఒకదారి కనవడింది. రామవరం అని దక్షిణంగా మావూరి కొక సమీప గ్రామం. ఆ గ్రామానికి చెందిన బుద్దవరపు రామరాజు వెంకటరాజుగార్ల కుటుంబం కొంత, పిల్లల చదువుకోసం ఆ వూళ్ళో ప్రవేశించి వుం దప్పుడు. మాకూ ఆ కుటుంబీకులకూ చిరవరిచయం. ఆ పిల్లల్లో కొందరు మా పాలమూరికే చెందిన తటవర్తి నరసింహంగారి దౌహిత్రులు. డ్‌ వారిలో పెద్ద - అంటే రామరాజుగారి కుమారుడు థర్జ్హుఫారం చదువుతున్నా పాలమూరి సిద్దాంతిగారి అబ్బాయిని కనక ఆ కుటుంబానికీ, అప్పటికే నేను కవివి కనక ఆ పిల్లలకూ నేనంటే యెంతో ఆదరభావం. ఈ చనువు పురస్కరించుకుని, ఆ పిల్లల దగ్గిర వున్న వెనకటి తరగతి పుస్తకొ లడిగి పుచ్చుకుని, ఆ థర్హుఫారం విద్యార్హిచేతనే చేంకటనారాయణకు. చెప్పించొ నింగ్లీషు,

ఒక్క గంటలో ఏ.ది.సి.డీలు గుర్తుపక్టేశా డతను.

ఒక్క నెల తిరిగేటప్పటికి గురువుతో అతని అంతస్టున మాట్టాడసాగా డీంగ్లీషు.

దీంతో అతనికోసం మరో గురువుని చూడవనలసివచ్చింది నేను.

శ్రీపాద సూర్యప్రకాశంగా రని ఆ వీధిలోనే నే నెరిగిన వొక వట్టభదులు.

జగత్సంసిద్దతార్కికులు _శ్రీ,పాద లక్ష్మీనరసింహాశా,స్త్రీగారి పెద్ద కుమారు లాయన.

బహౌా సౌమ్యులు.

తరుచు లక్ష్మీ నరసింవాశా,స్త్రిగారి దర్శనం చేసుకుంటూ వుండడంతో వారితోనూ పరిచయం యేర్పడీవుంది నాకు.

వేంకట నారాయణను చూపించి పరిస్థితులన్నీ చెప్పి అనుగ్రహించవలసిందని కోరా న్నేను వారిని.

వా రంగీకరించా రందుకు.

దీనికి సాయం, ఆ యింగ్లీషువరిచయంతో ఇంగ్లీషు చదివే ఆ వీధి కుగ్రవా భృందరితోనూ సావాచర్యం అబ్బిం దతనికి.

ఒక విధంగా వారిని కూడా అందరినీ గురువులుగానే భావించుకున్నా డతను.

వారు లెక్కలు చేసుకుంటూ వుంటే అతనూ చేశాడక్కడ కూచుని.

ఇంగ్లీషు వేర్చుకుంటూవుం క, అతనూ వల్లించాడు వారితోపాటు.

వా రాటల్లో దిగితే తాను మాత్రం అందుకు సిద్దపడక ఆడుతూపాడుతూ సర విషయాలూ ఆకళించుకున్నాడు, వువ్వుపువ్వునా తుమ్మెద నుకరందం సేకరించుకు టట్టు

"తరవాత వొకటిరెండు మాసాల్గ్లోనే ప్తాస్కూల్లో క్లాసు వర్తీక్తలు ఆరిగాయి.

సూర్యవ్రకాశంగారి ప్రోత్సాహంతో అందుకు సిద్ధపడ్డాడు వేంకటనారాయణ.

అప్ప డక్కడి పాస్కూలు పౌడ్మాష్టరు కూచి నరసింహం పంతులుగారు.

మూడు. మాసాల పరిశ్రమతో, అంతవరకూ. ఇంగ్లీషు ముక్కూమొగమూ యెరగని వేంకటనారాయణ ఆ పరీక్షల్లో కూచుని థర్హుఫారం పాసైనాడు.

“వ్రపేదిరే. ప్రాక్తన అన్మ విద్యాం

ఇలాంటి సందర్భాలు చూసే కాళిదా పీసూక్తి వెలయించి వుంటాడు.

అయితే, గత సంవత్సరం తాలూకు జీతం అంతా చెల్లిస్తే అతణీ పై తరగతిలో చేర్చుకుంటా మన్నారు నరసింహం పంతులుగారు.

పాఠశాల నిబంధనల ననుసరించి ఆది అంతే అయివుండవచ్చు; కాని ఆసక్తే గావి ఆ శక్తి యేదీ వేంకట నారాయణకు?

వుస్తకాలే పాతవి సంపాదించుకోవలపీనవా డతను, ఏ వెల కానెలదే కట్టలేడే, పంవత్సరం జీతమూ నొక్కమాటు గుమ్మరించాలంకటే అతని తరమా, పోనీ అంటే, నా వశమా?

దిగ్భాంంతులం అయిపోయాం మేమిది విని.

రుచి లేక ఆ చదువు దూరం కాగా, డబ్బు లేక యూ చదువు దూరం అయిపోయే స్థితి వచ్చింది.

ఒక్క వేంకటనారాయణే కాదు, ఎంతెంతలేసి పరీక్షల్లోనూ. మిక్కిలీ సుళువుగా నెగ్గెయ్యగల యునకు లింకా వేలూ. లక్షలూ వున్నారు దేశంలో; వారి ప్రలిభ అంతా దేశానికీ జొతికీ సంచితం చేసిపెట్టుగల ధర్మసంస్తలే లేవు, మనకిప్పడు. నిజమే; కాని మనజాతి కిది కొత్తసంగతి. విద్యాదానం వుందే గొని పాఠశాలదానం లేదు మనలో యెప్పుడూ కూడా. విద్యాదానం పండితకర్తృకం; సంపన్నులు చెయ్యవలసిందీ, చెయ్యగలిగిందీ కానేకాదు. పండితులు విద్యార్దులకు విద్యాదానం చెయ్యడనూ, సంపన్నులు అన్నదానం చెయ్యడమూ - ఇదీ మన సంప్రదాయం, మన దేశంలో, విద్య, యేయుగంలోనూ కూడా ప్రభుత్వపరంగా లేదు. గురుకులవాసమే మన విద్యాసంప్త కానీఖర్చులేకుండా సకలశా,స్త్రాలూ సాధించుకునేవారు మనవాళ్ళు. గురుకులవాసం చదువుతోనే నునవాళ్ళు మహాపండితు లయినారు, శాస్త్రకారు లయినారు, చక్రవర్తు లయినారు, మహామండత్రు లయినారు, చ్వీపద్వీపాంతరాల్లోనున్నూ మన సంస్కారం వ్యాపింపజేశారు. మనదేశంలో, 'ప్రతీవట్నంలోనూ -- పెద్ద పెద్ద పల్లెల్లో కూడా అన్నసత్రాలు వెలిశాయి గాని, పాఠశాలా భవనాలు వెలియలేదు, పరకాయించి చూస్తే. పండితులు తమకి తామే విద్య చెప్పేవారు విద్యార్దులకు. అగ్రహారాలూ, వృత్తులూ, మాన్యాలూ, వార్షికాలూ యిచ్చి ్రభువులూొ, సంపన్నులూ. ఆ పండితులను పోషించేవారు,. పేవ్యసేనక సంబంధం మాత్రం పెట్టుకోకుండా. విశ్వవిద్యాలయాలూ వుండేవి; కాని అవీ పండితుల స్వత్వాలే ప్రభుత్వొనివి కొప్పు. ఆ విశ్వవిద్యాలయాలున్నూ ప్రభువులూ, సంపన్నులూ పోషించేవారు. విద్యార్ధులకు అన్నం పెట్టి, బట్టు లిచ్చి విద్య చెప్పేవవి. వాటి నిర్వహణవిధీ, బాధ్యతా ప్రధావాచార్యునివి. ఆయనకే కులపతి అని బిరుదు. పది వేలమందికి అన్నవస్త్రాలిచ్చి విద్య చెప్పేవాడే కులపతి అని మనవారి నిర్వచనం. ఆ కులపతుల యెదట రాజులూ, మహారాజులూ, చ(క్రవర్తులూ చేతులు కట్టుకువి మసిలేవారు, ఏలోటూ లేకుండా మాత్రం చూస్తూ. ఓనమాల దగ్గిర్నుంచీ విద్యార్దులు నెలనెలా ముడుపు చెల్లించి నేర్చుకోడమూ, ఉపాధ్యాయుల జీవితాలు దొరతనంవారు తమ గుప్పిట్లో యిరికించుకుని వుండడమూ, పరీక్షల యేర్చాటూ, చివరకి విద్యార్దుల్లోనూ, ఉపాధ్యాయుల్లోనూ, “పైవారిలోనూ రకరకాల లుకలుకలూ - ఇదంతా నున కాంగ్లీయులు ప్రసాదించిన నవనాగరికత. పోనీ, ఆ ఆంగ్లేయులు వెళ్ళిపోయారు గదా - (ప్రభుత్వయంత్రం మున చేతుల్లోకే వచ్చింది కదా, విద్యావిధానంలో మళ్ళీ మన సంప్రదాయం ప్రవేశ పెడతారా మనవాళ్ళు?

చూసిచూసి. నే నొకనాడు దివాన్‌ మొక్కపాటి సుబ్బారాయడుగారి దగ్గిరికి తీసుకువెళ్ళా నతళణ్లి.

అర్హు హృదయులు వారు.

విద్యార్హుల చదువుల నిమిత్తం ఆ విద్యార్థులకంటు యెక్కువగా ఆ(త్రపడీపోయేవారు వారు.

కనక జీతం దమ్మిడీ అయినా యివ్వనక్కరలేకుండా అక్కడి ప్రాస్కూలు చదువంతా పూర్తిచేసుకోడాని కవకాశం కలిగించారు, వెంటనే వా రతనికి,

అది ముత్యపుచిప్పలో పడ్డ స్వాతిచిను కయింది.

పరీక్ష తప్పడం అన్నది లేకుండా చరచరా పైకివెళ్ళి స్కూల్‌ ఫైనల్‌ పరీక్షలో నెగ్గేశాడత నేకబిగిని.

తుప్పుపట్టిపోయిన కత్తిని సానపెట్టిన ట్రయింది దాంతో అతని పని.

అయితే, సామాన్య మర్యాదలకు భంగం లేకుండా యేదో విధంగా పొట్టపోసుకోడాని కాచదువు చాలు; కొని విద్యాతృష్ట తీరలే దతనికి.

తీరకపోడమే కాదు, పెచ్చిన్నీ పోయింది.

ఏమంపట?

“హరిః ఓగమ్మనడానికే ఆలస్యం అయిందే గాని “ఇతి శ్రీ” అనడాని కింకా సమయం రా లేదతనికి.

“ఎందుకు వచ్చిన కావ్యాలురా బాబూ” అంటూ కుసిల్లిపోయేవాడల్లా “బి.ఏ. కాలేకపోతే అదేం బతుకూ”” అంటూ తహతహ లాడీపోసాగా డతను.

ఏమి చెయ్యడానికీ తోచక చివరికి మావూరున్నూ వచ్చాడు వెతుక్కుంటూ.

నే నేమయినా ఉపాయం చెబుతా నని అతని అశ.

అయితే, అంతకాలం పీరాపురంలో వుండి చదివినవాడికి, తాను చదివిన ప్లాస్కూలులాగే. కాకినాడ కాలేజీకూడా పిరాపురం మహారాజులుంగారిదే అవి తెలియకుండా వుంటుందా?

అది తెలిసినవాడికి అదిన్నీ సుబ్బారాయడుగారి చేతిలోదే అని వేరే చెప్పాలా?

నిజమే; కాని వేంకటనారాయణ తెలివితేటలు శంకించడం కా దిక్కడ నున ధర్మం.

లోకంలో, చాలానుందికి, చాలా సందర్భాల్లో తటస్థిస్తూనే వుంటుం దిలాంటి సతి, ల్‌ అజ్జానం కా దిది, ఏకాగ్రత.

ఒక్క యేకాగ్రతా కాదు, వ్యగ్రతాను.

ఈ అవస్తలో మనస్సాకచోటా నిలవదు.

ఆలోచన చెయ్యబోతుంది; కొని రూపుకట్ట దది.

చివరి క్కావలసిన వని జరగదు.

“చంకల్లో పిల్లవాణ్లీ పెట్టుకుని వూరంతా వెతికిందటో యిల్దా”లన్న సామెత కిదే మూలం.

కాకా దుర్యోధనుడి తొడలు విరగొడతా నని తన శవథమా?

ద్యెపాయనప్రాదం దగ్గిర జరుగుతున్నది అటో యిటో తేళ్చివేపే చివరి యుద్ధమా?

మరి, కృష్ణుడు పన్నచేస్తేగాని భీముడు గదతో దుర్యోధనుడి తొడలమీద బాదలేకపోయాడేం?

అలాంటిదే యిదీని.

ఆ అవస్థలో పడే మా వూరు వచ్చాడు వేంకటనారాయణ.

వచ్చిన ఉత్తరక్షణంలోనే ఉపాయం చెప్పి నే నతణ్లి పంపేశాను.

కాకినాడ కాలేజీ సంగతి జ్ఞాపకంచేపి నుళ్ళీ సుబ్బారాయుడుగారి నాశ్రయించమనవే ఆ వుపాయం.

పిఠాపురం అంటే, సుబ్బారాయడుగారి పేరే తస్హ్ర దెవరికైనా.

సుబ్బారాయడుగారిని నమ్ముకునే వచ్చేవారా రోజుల్లో పిఠాపురం యెవరు వచ్చినా.

సూటిగా మహారాజులుంగారి దర్శనమే కావాలంటే సాధ్యంకాదు, మరి.

“అగ్నిముఖా వై దేవా”

ఇదే సూత్రం యిక్కడాను - *మంత్రిముఖా వై రాజానః.”

చ|క్రవర్తి - లేక మహారాజు - లేక - రాజు - లేక జమీందారు అయిన ప్రతీమనిషి దగ్గిరా వుంటాడు ఏదో వొక యెత్తున, దివా ననిపించుకునే మనిషి.

అయితే, తెనుగుదేశంలో, “దివాను” అని చెప్పదగినవా రిద్దరే - వొకరు కొమర్రాజు లక్ష్మణరావుగారూ, మరొకరు మొక్కపాటి సుబ్బారాయడుగారున్నూ.

జీతం లేకుండా కాకినాడ కాలేజీ చదువుకూడా పూర్తి చేసుకోడానికి వేంకటనారాయణ కవకాశం కల్పించారు సుబ్బారాయడుగారు, ప్రార్థించడం తడవుగా.

అప్పటి కది సెకండదు(గేడు కాలేజీ.

అయినా పైస్కూలుకి పైమెట్టు కావడంవల్ల అందుకే మిక్కిలీ సంతోషించాడు వేంకటనారాయణ.

అపజయమన్నది లేకుండా అక్కడి చదువున్నూ రెండేళ్లల్లో పూర్తిచేపేశా డతను.

తృష్మమాత్రం తీరలే దతనికి.

అయితే, సుబ్బారాయడుగారి చేతిలోనా ఫస్టుగ్రేడు కాలేజీ లేకపోయె, అలాంటి కాలేజీ చేతిలో వున్న దివా నాసుబ్బారాయడుగారివంటివా రవువో కాదో తెలియదాయె.

కాని యేనుగుకుంభస్థం బద్దలుకాళ్టుదాకా వూరుకోదు సింహం.

బి.ఏ. కాకుండా వుండలేకపోయాడు వేంకటనారాయణ.

ఏటి కడ్డపడ్డా డప్పడు.

విజయనగరం ్రనేశించా డాకసితోనే.

జీతమే. కడుతూ వచ్చాడో, అక్కడా దివాన్‌గా రమగ్రహించారో మరి, రెండేళ్ళలోనే బి.ఏ. అయిపోయా డతను.

మరో రెండేళ్ళకి ఎల్‌.టి. కూడా అయిపోయాడు రాజమహేంద్రవరంలో.

అనన్యసాధారణమైన ఆ అభ్యుదయపరంవర చూసీ శ్రీపాద లక్ష్మీనరసింహా శాస్తిగారో తమ. కొమూర్హ నిర్చి అంతకి ముందే వావ ను

చివరి కిప్పుడు, పశ్చిను గోదావరిజిల్లా బోర్డు హైస్కూళ్ళలో ప్రముభోపాధ్యాయులై వోపో అనిపించుకుంటున్నారు, మిత్రులు, మరా. శ్రీ వేమూరి వేంకట వారాయణవంతులు దీ.ఏ.ఎల్‌.టి.గారు, సిరిసంపదలతో తులతూగుతూ.

మరి అప్పుడు మాఘమే చదువుతూ -కూచువి వుంటే?

“ఉవూఘీ మేఘీ గతః వయ”

మల్లినాథ మహామహోపాధ్యాయుడన్న మాట యిది.

మాఘావికీ మేఘసందేశానికీ వ్యాఖ్యానం చేశాటప్పటికి చాలా బడలిపోయా డతను.

సాహిత్య యాత్రీకుల కవి రెండూ చాలా గడ్డుమజిలీలు.

మేఘసందేశం చదివాటప్పుడు. తెలిసీ తెలియని అనస్టలో వుంటాడు విద్యార్ధి.

పెద్ద పెద్ర సాహిత్యవరులకే వికషాయమానం, మరి అది.

కొంత తెలియడంతో వెలుగూ, మరికొంత తెలియకపోడంతో అంధకారమూ ముసురుకుని వుంటుంది ముందుదారి.

ఓర్చుకోలేక చాలామంది వెనక్కి మళ్ళేస్తా రక్కడ.

ముందుకి వెళ్ళగలిగాడా, భారవి తరవాత మాఘం.

అప్పటికి యృుక్తవయస్కు డయివుంటాడు. విద్యార్థి.

లోకంపోకడ అనగాహన అవుతూ వుంటుంది.

సంస్క ఎచభాషలో స్వేచ్చాసంచారమూ ప్రారంభం అయివుంటుంది.

కనక్క మాఘం సుళువుగా నడిస్తే జీవితమూ నడుస్తుంది, లక్షణంగా.

అలాంటి చోట కాలు స్తంభించిపోయింది వేంకట నారాయణకు.

అయినా, అదృష్ట్రవంతు డతను.

కనకనే పిఠాపురం (ప్రవేశం తటస్రించిం దతనికి,

ఇటు రామకృష్ణకవుల ఆశీర్వ్చచవనమూ, అటు దివావ్‌ సుబ్బారాయడుగారి అనుగ్రహమూ లభించా యతని కక్కడ.

అతని జీవయాత్ర సిమెంటురోడ్డు చేరుకుంది దాంతో.

అయితే, మూఘం నడవలే దంశే వేంకటనారాయణ కవ్రతిష్ట యేమీ లేదు.

ఏమం శు?

వ్రతిభ వేరూ, రుచి వేరూను.

రుచి వేరూ, అవకాశం నేరూను.

అవకాశం వేరూ, స్వాతంత్ర్యం వేరూను.

స్వాతంత్ర్యం వేరూ, దీక్ష వేరూను.

దీక్ష వేరూ, వీకాగ్రత వేరూను.

ఏకాగ్రత వేరూ, పాహాసం నేరూను.

ఇన్సీ కలిస్తే అవ “హహైపే లక్షీ

విద్యలు రానివాడు లేడు.

రాని విద్యలు మాత్రం వున్నాయి.

ఇంతకీ:-

ఒకరికంత ధారాళంగా వుపాయం చెప్పానే, ఎంతో కొంత ప్రయత్నమూ చేశానే మరి, నేను కూడా అలా తంటాలుపడి యింగ్లీషు సాధించుకుని వుండగూడదూ)?

యోగం లేకపోయిందనను, కాపురుషుల మాట అది.

డాబులు చెప సాకోడం కాదు, పూనుకుంటే యిప ఎాడున్నూ ఎం.ఏ. కూడా అయిపోగల న్నేను అవలీలగౌ.

మరి, నా తెనుగుమూట?

ఈ దీక్ష విడిచిపెట్టుకోలేకపోయాను.

కవిని కావాలనీ, గుట్టులుగుట్టులుగా [గ్రంథాలు రచించాలనీ వొక ప్రావ్యమూ, వాక ప్రణాళికా సిద్దం చేసుకుని వుండినాను కనక్క ఆ సాధకావస్తలో పక్కవక్కలకు తప్పుకోలేకపోతూ వచ్చా న్నేను.

అంచేతనే యిప్పటికీ నే నిలాగ నేలబారుగానే వుండిపోయాను, లేకపోతేనా?

నిన్నటిదీ మొన్నటిదీ కాదు రామకృష్ణకవుల దగ్గిర నేను చదువుకోడం, నలభై అయిదేళ్ళ కిందటిమాట అది; కాని ఆ సన్నివేశాలు జ్ఞాపకంవశ్తే శరీరం వులకరిస్తూనే వుంటుంది నా కిప్పటికీ.

నిజొని కది మిక్కిలీ స్వల్పకాలమే.

అయినా, మాసానికి పున్నమి యెలాంటిదో, సంవత్సరానికి వసంతం యెలాంటిదో నా జీవితాని కలాంటి దయిం దది.

గురువు శిష్యుణ్ణి సర్వవిధాలా తనంతవాళణ్ణీ చెయ్యడానికి పడే తాపత్రయం యెలా వుంటుందో అక్షరాలా అదినా విషయమయ్యే రామకృష్మకవుల దగ్గిర చూశా న్నేను; కొని తమ అనుగ్రహోనికి ఫలితంగా నే నేస్టితికి వచ్చానో వేంకటరామశాస్త్రీగొరే కొని రామకృష్ణశా,స్ర్రిగారు చూడలేదు.

మరిన్నీ రామకృష్ణశాస్త్రిగారు నా వడ్డగింజలు చూడలేదు, నా రాజరాజు చూడలేదు, నా కలంపోటూ, నా మార్గదర్శి చూడలేదు, వా ప్రబుద్దాంధ్ర వ్యాఖ్యానాలూ, భారతిలో పడిన నా మీగడతరకలూ చూడలేదు.

నా వీరపూజ వొక్కటి మాత్రమే చూశారు వారు.

చూడ్డంలోనూ బహూ పరిశీలనగా చూశారు.

“బ్లిలాంటి (గం, ష ష ణి దన్నా టి టు రే ధం తెనుగుభాషలోనే కాదు, మకరేభాషలోనూ వుండివుండ

“బావా, వద్యాలు మానేసి వచనరచనే సాగించవలసిందని మనం చేసిన వువదేశం సభలం అయిం” దనిన్నీ ఆనందించారు. వారు, వేంకటరానుశా,స్త్రిగారితో చెప్పి.

వారి దగ్గిర విద్యాభ్యాసం ముగించుకున్న రెండు సంవత్సరాలకు జరిగిం దిది. పంద నగొగరానే వారిని తృప్తిపరిచిం దసలు, వీరపూజ వారి మన్ననలే

అప్పటికీ యిప్పటికీ నాకూ వుంది వీరవపూజ విషయమై అలాంటి తృప్తీ,

అయితే, రాశానే కాని ప్రకటించడానికి శక్తి లేకపోయింది నా కది.

సంపన్నులను కొందరిని చూశాను, (ప్రయోజనం లేకపోయింది.

అంతా కాకపోతే, కొంతవర కయినా సాహాయ్యం చేసిన సంపన్నులు మాత్రం కొంద రున్నారు, వారిలో అనప్తి కాపురస్థులు ద్వారంపూడి రామారెడ్డిగారు ముఖ్యులు.

పెద్ద రెడ్డిగా రని వారికి వ్యవహారం.

మహానుభావులు వారు, కైలాసవాసు లిప్పుడు, బతికివుండినంతకాలమూ భాదార్యమూ సౌజన్యమూ మూర్తిభవించినవారని ప్రఖ్యాతి వారికి.

వారి తండ్రి గంగిరెడ్డిగారినిన్నీ బాగా యెరుగుదు న్నేను, గంగిగోవు అన్నమాట వారికే చెల్లుతుంది.

గంగి రెడ్డిగారు నూ నాయనగారికి వార్షికం యిచ్చేవారు, అందుకోసం. రెండు మూడుమాట్లు వెళ్ళా న్నేను, అంచేత, చిన్నప్పల్లుంచీ నాకు బాగా పరిచయం వుంది రామారెడ్డిగారితో.

వారి కౌదార్యాన్ని కెందరో యెన్నో వుదంతొలు చెప్పగా ఆశపడి, నమ్మి, వనికట్టుకునివెళ్ళి “యిది అచ్చువేయించి. పెట్టంోొడని కోరా నొకనాడు, రాత ప్రతి చూపించి.

వినివిని *నే నొక్క వందరూపాయ లిస్తాను, పైగా పడేది నురోచోటు చూసుకోండి, వొక్క వారందినాల్లో రండి" అన్నారు వా రవ్యవధానంగా.

ఆ పుస్తకాని కిది చాలదు.

అయినా నూరురూపాయల మొత్తం చేదు కాదు కనక, సరిగా వారందినాలకే వెళ్ళాను గాని “యింకో వారం” అన్నారు రెడ్డిగారు నన్ను చూస్తూనే,

ఆ బుధవారమే వారం వారం వెళ్ళాను, వూళ్ళోవుంళు.

అంత పెద్ద మొత్తం అంతకితం యెప్పుడూ నొక్కమాటుగా నా చేతికి రాలేదు, కనక, మాసం కాదు - రెండు మాసాలు కాదు - ఆరుమాసాలు వెళ్ళా నలాగ వారంవారమూ.

పన్నెండు గంటలకు భోజనం చేపి చుట్టుకాలుస్తూ రెడ్డిగారు హాల్లో వచారుచేసే సమయిమూూ. వేను వారి గుమ్మం యెొక్కే సమయమూ వొక్కటేగా వుండేది, తరుచు.

జట వారంో

మ వార

“మళ్ళీ వారం”

ఈ వొక్కమా'ీ పెట్టుకున్నారు వాతో మూట్టాడ్డానికి రెడ్డిగారు.

ఈ ఆరుమాసాల్లోనూ వారి కొదార్యం ఇంకా యింకా తెలిసింది.

ఆ మాట అనడానికి వారికీ, ఆ మాటమీద వెళ్ళడానికి నాకూ గూడా విసుగన్నది లేకుండా పోయింది.

కాని “ఏమిటిది?” అనిపించిం దొకనాడు, హఠాత్తుగా.

నమ్మం దిగి వెనక్కి మళ్ళాను, ఆలోచనలో పడ్డాను.

“పశ్చా చృట్లో వాస్తిపర్యాయః

“మళ్ళీ రమ్మంటే లేదు” అన్నమాట.

ఈరకం లౌక్యులు లోకంలో చాలామందే వున్నారు.

కాని సందుదాటి ధ్వజస్తంభం దగ్గిరికి వెళ్ళేటప్పటికి వెనకనే వచ్చి, పిలిచి “మీరు నిరాశ చేసుకో నక్కరలేదు. మా అన్నగారిని అపార్హమూ చేసుకోవద్దు, మీ సొంత రూపాయలు, నూరు, రెడ్డిగారి దగ్గిర వున్నాయి, తిరుగులేని మాట యిది. అయిత్తే ఫలానా పెద్దనునిషి రెడ్డిగారి సన్నిధానంలో లేకపోడమూ రెడ్డిగారిని మీరు కలుసుకోడమూ యెప్పుడు జరుగుతుందో - జరుగుతుందో జరగదో - ఇదిమాత్రం చెప్పలేను; గాని జరిగిందా, మీ వనందరూపాయలూ మీ చేతిలో వడతాయి గళ్ళున” అని చెవిలో వూది వెళ్ళారు వారి తమ్ములు వేంకట రెడ్డిగారు, నా యింగితం యెలా గుర్తించారో మరి,

“కల్పవృక్షం” అని పేరు రామా రెడ్డిగారికి.

దానిచుట్టూ ముళ్ళకంచె వున్నదని నే నదే వినడం, మొదటిమాటు.

లోకంలో అనేకచోట్ల వుం దది, నాకు తెలుసు.

కంచెపని కంచె చేసుకుంటుంది, కల్పవృక్షం పని కల్పవృక్షం చేసుకుంటుంది, వాటిలోనూ చాలాచోట్ల, నాకు బాగా తెలుసు.

కనక వేంకట రెడ్డిగారి సలహా కాదనలేకపోయాను.

వెళ్ళడమూ మానలేకపోయాను, వారంవారమూ,

రెడ్డిగారున్నూ మానలేకపోయారు “మళ్ళీవారం” అన్నమాట,

ఇటు వందరూపాయల మొత్తం, అటు నేంకటరెడ్డిగారి సలహా - చూస్తే రామారెడ్డిగారి ముఖం సౌమ్యంగావనే వుండడం - వింళు, వారి కౌదార్యోదంతాలు కొత్తకాతవి వారూ. వీరూ చెబుతూ వుండడం - దీంతో నిశ్చలంగా వెళ్ళాను, అన్నకాద్దీ,

వెడుతూనే వుండిపోయాను, దీక్షగ్రా.

ఈలోవున కాశీనాథుని నాశేశ్వరరావువంతులుగా రది అచ్చువేసి యిచ్చారు, అది మరోచోట,

ఆ అచ్చుప్రతిన్నీ అందుకున్నారు రెడ్డిగారు “మళ్ళీ వారం” అనిమాత్రం అంటూ.

అయితే, నేను నిర్వికల్పంగానే వుండినా, నే నలా తిరగడంమాత్రం కొందరి కసందర్భంగా కనపడింది.

“ఇక చాలించుకో” అన్నారు మా నాయనగారు.

“లాభం లేదండీ” అన్నారు శ్రీ దాట్ల సూర్యనారాయణ రాజుగారు.

“ఆశ వదులుకోవలసించే అన్నారు మళ్లిడి సత్తిరెడ్డిగారు.

“ఇంగితజ్ఞానం వుండవద్దా?” అంటూ కసురుకున్నారు, మిత్రులు కొందరు.

అయినా సం మౌనలేశపోయా న్నేను.

నా సంగతికేం, రమ్మవి తా షి మళ్ళీమళ్ళీ చాలా బాధవడతారు. కాందీరు త గటు చెప్పిన్నీ, వెడితే మాత్రం

వెళ్ళకపోతే బాధవడతారు మరికొందరు.

వారూ వీరూ వదిమాట్టు తమచుట్టూ తిరుగుతూవుండడం తనుకొక ఘనత అని భావించుకువేవా రుంటా రాకొందరిలో కొందరు, తెలుసు.

కాని తతీమ్మూ కొందరూ మాత్రం మహానుభావులు.

నిష్కామంగా యిస్తారు వారు.

ఇవ్వడం తమ విధి అవి భావించి యిస్తారు వారు.

తమకుంది కనక, ఒకరి కివ్వుకపోడం ఈశ్వర(ద్రోహం అని భయపడుతూ యిస్తారు వారు.

“తమకుండినట్టు వారికిన్నీ లేకపోయినందు కెంత చిక్కు వడుతున్నారో” అంటూ పరితపిస్తూ యిస్తారు వారు.

“మన మే మివ్వగలిగామూ”” అంటూ సిగ్గపడుతూ యిస్తారు వారు.

“దేహి' అన్నమాటతో తమ గుండెలు కరిగిపోయిస్తారు వారు. మళ్ళీమళ్ళీ వెడితే, అప )డున్నూ తా మివ్వలేకపోయినా, అవతలివారికి తమయెడల అసంతృప్తే -. నిరసన - అపనమ్మకం - ఇలాంటివి కలగలేదని గుర్తించుకుని అందుకు (బ్రహ్మానందం పడతారు వారు.

కాని అది నిలవదు.

అంతలో సిగ్గు ముంచుకువస్తుంది.

రోషం కెళ్ళిస్తుంది.

“అప్పయినా చేసి యివ్వాగొ లనుకుంటారు.

ఒక్కొక్క స డలా యిస్తారు కూడా.

ఇవ్వరూ?

అయినా, తిరిగేవాడికి విసుగు కలగదు.

అలాంటివారిని మళ్ళీమళ్ళీ చూడ్డం పడ్డందుకు తిరిగేవాడికి సంతృప్తే కలుగుతుంది, మిక్కిలీ.

డబ్బున్నవారున్నూ "స్నేహభావంతో మళ్ళీమళ్ళీ చూడతగ్గవారు రామూారెడ్డిగారు.

అంచేత వెళ్ళడమే పెట్టుకున్నా న్నేను.

పోనీ, వేంకట రెడ్డిగారు. చెప్పిన ఆ సన్నిధాననర్తి నాకు విరోధి యేమో అంటే

• వా యెడల కోవంగా వున్నాడేమో అంటే, రానురామా, మే మెప్పడూ ఏమీ అమకోలేదు.

కనవడితే వోహో అంళకటీ వోహో అనుకుంటా మెప్పుడూ.

రామారెడ్డిగారు *మళ్లీవారం” అంటూనే వుండినా - తన యెదపటే అంటూ వుండినా, ఆ పసన్నిధానవర్తి, ఆప్యాయనంగావే మౌొట్టాడేవా డెక్కడ కనవడ్డా వాతో, రెడ్డిగారి ఆ మాటకు మాత్రం సంబంధం లేకుండా.

నురి యిదేమిటీ అంశ యేమో?

ఇంతాచేసి ఆ సన్నిధానవర్తి యెప్ప్రడయినా సఫలు డయినాడొ అంక - రెడ్డిగారు వందలూ వేలూ యిస్తూనే వున్నా రనేకులకు, ధారాళంగా.

కాదంట వాకు లాగే అందరికీ వారాలో, వక్షాలో, మాసాలో వాయిదాలు - అంతే.

ఓపిక వట్టినవా రెనరూ విఫలులు కాలేదు, నాకు తెలుసు.

అంచేత “*సన్నిధానవర్తి ఈ సనుయాన రెడ్డిగారి దగ్గిర వుండకపోవచ్చు” నన్న ఆశతో, తెల్లవా రేటవ్పటికి వెళ్ళాను, ఎనిమిదింటికి వెల్లాను, పదింటికి వెల్లాను, రెండింటికి వెళ్ళాను నాలుగింటికి వెళ్లాను, దీపాలు పెడతా రనగా వెళ్తాను, మామూలుగా పన్నెండు గంటలకు వెడుతూనే వచ్చాను? గాని ఆ “*ముఖారవిందమే కళ్లబడుతూవచ్చింది నాకు, రెడ్డిగారి ప్రసన్నగంభీరముఖం కంశేనూ ముందు.

నా విషయమై సన్నిధాననర్తి దీక్ష యేమిటో ఇదమిత్తంగా నాకు తెలియదు; గొని నేనుమాత్రం “నిన్ను జయించితీరతా” నమకువేవాళ్లో, రెడ్డిగారి దగ్గిర అతను కనపడగానే.

ఎప్పటికప్పుడే *యిది. చివరిమాటు. మరి వాయిదా వడ”. దనుకు నేవాళ్ణి రెండేళ్ళదాకా, తరవాత మౌత్రం యేమనుకోడమూ మానేశాను.

రానూపోనూ. యెనిమిది మైళ్ళయినా, నడకశ్రమ తప్ప దమ్మిడీ అయినా ఖర్చులేదు కనక అలా వెడుతూనే వచ్చా నదో అలవాటుగా.

బుధవారం వచ్చిందంళు, చెప్పకుండానే మూ సీత పెందలాడే వంట చేసేసేది, భోజనం కానిచ్చి నే ననపర్తి బయలుదే రేవాణ్లి అనుకోకుండానే.

ఖరాగా మూడేళ్ళు తిరిగా నిలాగ నే ననపర్తి.

“అనగననగ రాగ మతిశయిల్లుచునుండు” నన్నాడు వేమన్న.

“తిరుగల దిరుగ ఫలము దొరకి తీరు” వనుకున్నా న్నే నాకనాడు.

జరిగిందే మిటంటే?)

ఎప్పటిలాగే బయలుదేరా నావేళ.

అనపర్తి దగ్గిర నల్లకాలన యివతలి గట్టున నేను బల్లకట్టు రేవు చేరుకునేటప్పటికి అప్పుడే వల్చిన బల్లకట్టు _ (రేవుదోనె) "దిగ దక్షిణవుటొడ్డున నుంచునివున్నాడు, సన్నిధానవర్తి యిద్దరుముగ్గురు రెడ్డతో.

చూస్తూచూస్తూనే నేను బల్లక బ్బైక్కేశాను, త్వరగా నడిపించ మని కళాసుని తొందర పెడుతున్నట్టు చిటికెలువేస్తూ,

“ఎక్కడి” కనడిగాడు సన్నిధానవర్తి, వాఠాత్తుగా చూసి, కంగారువడుతూ.

“తరవాత చెబుతాను, ముందు టయి మెంతయిందో చూడం” డన్నా నేమ్‌; వెనక్కి వచ్చి నే వెక్కిన బల్లక్రష్ట్ర యెక్కుతాడేమో అని ఆదుర్దావడుకూ వచే.

ఆ చులువకుల జ న వాక అయిపో క్క్‌ వూళ్ళవాళ్ళు రాజమండ్రీ వెళ్ళాలంటే సరిగా ఆ సమయాన

నే నా బండికి వెడతాననుకుని వుంటాడు సన్నిధానవర్తి జేబులోనుంచి వాచీ తీసి “నడిస్తే లాభం లేదన్నాడు, 'బము. చూస్తూనూ, వొత్తి వలుకుతూనూ.

అవ్పటికీ వొకళ్ళ యింగితం వొకళ్ళం కనిపెట్టుకోవాలని చురుకుచూవులు చూసుకుంటూనే వున్నాం మేము, బల్హకట్టు కదిలింది, వెనేక్ష్సీ తిరిగింది, బయలుదేరింది. రంయి మంటూ అవతలిగట్టూ చేశేసింది.

వొడ్డింకా సగం దూరాన వుండగానే నా మన స్పురికేసింది, గజం దూరాన వుండగా నా శరీరం వురికేసింది, రెండూ చెట్టాపట్టాలు వేసుకుని వూళ్ళోకి బయలుదేరాయి వెంటనే.

సన్నిధానవర్తి అవ్వ డనుమానించినా భయం లే దిక.

ఏమం క?

ఇవతలినుంచి బల్లకట్టవతలికి వెళ్ళాలి, అంతదూరాన వుండగానే దూకేసి ఆయన యెక్కినా, వెళ్ళి వొడ్డు కది గుద్దుకోవాలి, వెనక్కి తిరగాలి, బయలుదేరాలి, నడవాలి, మళ్ళీ యివతలిగట్టు చేరుకోవాలి, రెడ్డిగారి యింటికి నాలుగు ఫర్ధాంగుల మేర వురుకులూ. వరుగులూ. పెట్టా లాయన.

రెడ్డిగారు కనపడ్డారా, సన్నిధాదవర్తి బల్లకట్టు దిగకుండా నే నక్కడికే చేరుకుంటాను మళ్ళీ, వచ్చకాగితంతో.

తలుచుకుంటే యిప్పటికీ నవ్వు వస్తోంది.

నిజంగా, కంగా రక్కగ్రేకపోయినా, నే నప్పుడు వపరుగెత్తుతున్నశ్వే నడిచాను, సన్నిధానవర్తి చూపానినంతమేరా,

యథాప్రకారం హాల్లో పచారుచేస్తున్నారు. రెడ్డిగారు.

కాలవగట్టున చూసే వుండినా - మాట్టాడిన్నీ వుండినా నమ్మలేక కనపడ్డంతమేరా పరకాయించాను, రెడ్డిగారొక్కరే వున్నారు, పన్నిధానవర్తి లేడు సన్నిధిని.

వెంకటరెడ్డిగారు “వెళ్ళండి, వెళ్ళండి అంటూ లోపలికి దారి చూపిస్తున్నట్టు మాత్రం అనిపించింది, అరుగుమీద నుంచుని, ఆత్రంగా.

చీడీలమీదే వుండగా నన్ను చూశారు పెద్దరెడ్డిగారు.

లోపలకు రమ్మనలేదు, వాయిదా వేసి పొమ్మనా లేదు, వాతో మాప ఆడలేధు, ద్వారాన వున్న నౌకర్ని పిలిచి, తర్జనితో నిర్రేశస్తూ యెవరో రెడ్డిగారి పేరు చెప్పి “నే నిమ్మన్నానని వచ్చకాగితం వట్టుకురా” అన్నారు, యెగిరి రొవాలన్నట్టు చిటికెలు వేస్తూ.

అప్ప డన్నారు నన్ను వచ్చి కూచోమని.

నేనున్నూ మాట్టాడకుండా కూచున్నాను, భావోద్వేగం అణిచిపెట్టుకుంటూ.

వగర్భుకుంటూ వచ్చా డంతలో నౌకరు.

వచ్చకాగితం నా చేతిలో వుంచి “క్షమించండి” అన్నారు దోసిలి వొగ్గి, రెడ్డిగారు, వెంటనే.

మెరుపు మెరిసినంతలో అయిపోయిం దిదంతా.

వేను తిరిగిన మూడు సంవత్సరాలూ మూడు క్షణా లన్నట్టువిపించింది, దాంతో.

ెద్దనిట్టూర్పు మాత్రం వచ్చింది, మాట రాలేదు వాకు.

కొండంత భారం దింవుకున్నట్టు ఫీలయినారు. రెడ్డిగారున్నూ.

“ఇవ్యలేకపోయా”. నన్న తపన - “*ఏమనుకున్నారో శాస్త్రిగారు” అన్న [297 శ్రీపాద సుద్రహ్మణ్యశ్వాస్తు. ]

బిడియం - *వెనక్కి వచ్చేస్తాడేమో” అన్న అనునూనం - “*నౌకరింకా రాడేంగ అన్న ఆత్రం - “అమ్మయ్యా” అనుకుంటున్న ధోరణి - మూడు సంవత్సరాల యిన్ని మనోవికారాలు కనపడ్డాయి, రెడ్డిగారి ముఖాన నా కా సమయాన. అవ్వడు మూట్టాడారు ఇష్టాగోస్టిగా వా రొక అరగంటసేపు. వీరపూజ సంగతి - అప్పుడు రాస్తున్న రచన సంగతి - వ్రచారం యెలా వుందన్న విషయం - ఇత్యాదిగా చాలా సంగతులు వచ్చా యాసంభాషణలో. ఇచ్చి రెడ్డిగారూ, పుచ్చుకుని నేనూ చాలా సంతోషించాం. అయితే, ఏకకాలాన అంతవరకూ నే నెరగని మొత్తం వందరూపాయలు చేతిలో వడ్డాయన్న సంబరంతో నే నంటున్నవి కావు, వారం వారమూ మూడేళ్ళు తిరిగినా కష్టం అనిపీంచని తృప్తితో అంటున్న నూట లివి. ఏనుంట? తృప్తి హార్షికం. డబ్బుకీ దొనికీ లేశమూ సంబంధం లేదు. కడువు కనకలాడుతున్నప్పుడు - పేగులు మాడీన్నీపోతున్న సమయాన కూడా చారూ అన్నమూ అయినా పెట్టనక్కరలేదు, ఆదరంగా వొక్క మాటాడితే చాలు, జొరిగా వొక్క చూవు చూసినా చాలు, కడువునిండినంత తృప్తి కలుగుతుం దెవళ్ళకయినా. కోర, ప్రార్ధించి కూడా వొక్కొక్కరి. దగ్గిర డబ్బు వుచ్చుకుంటాం అగత్యం అయి, కొని తరవాత చాలా బాధ పడతాం, వాలుకలు చాపి కీలుకీలువా మంటలు తాకుతున్నట్టు. “ధీ, ఎందుకువచ్చిన బతుకుొ అనిన్నీ అనుకుంటాం దౌర్భాగ్యం తిట్టుకుంటూ. డబ్బు స్వరూపం వొక్కటే - ప్వభావం మూత్రం వేరు వేరు, చేతుల నూర్చు నమపరించి. ఎన్ని రకాల చేతుల్లో నుంచో కాస్తోకూస్తో వస్తూవచ్చింది వా చేతికీ డబ్బు- రెడ్డిగారి చెయ్యి వంటి చేతులు బహౌా కొద్దిగా తగిలాయి నాకు. ఎలాంటి నప్రతిగ్రహీతకూ కూడా ఉద్వేగావికి బదు లుత్తేజొన్ని కలిగించే యోగ, వుంది. రెడ్డిగారి చేతికి సగొవికి బదు లుత్తేజాన్ని కలిగించే యోగ్యల ఇతరులనల్ల డ పుచ్చుకోడం యెలాగా తవునివాడికి రెడిగారి [దవ సంపాదించుకోలేకపోడల వా రయాస్యిత ఏనా ల్‌ ల్‌ అఖం డైశ్వర్యంతోపాటు మహౌదార్యమున్నూ యెప్పుడు ప్రారంభం అయిందో ఆ కుటుంబంలో మరి, తమ తండ్రి గంగిరెడ్డిగారి దగ్గిరనుంచి పుణికివుచ్చుకున్నారు, రామా రెడ్డిగారూ, వారి తమ్ములు వేంకట రెడ్డిగారున్నూ, సమవాటాలుగా. దురదృష్టవశాన రామారెడ్డిగారి చుట్టూ ముళ్ళకంచె యేర్పడింది, అదృష్టవశొన నేంకటరెడ్డిగారి చుట్టూ యేర్చడలేకపోయంది, "ఆ యేకోచరుల దగ్గిర కనపడే వ్యత్యాసం యీ కాస్తమాత్రమే. ఈ సాహసౌదార్యాలలో మాత్రం యిద్దరి కిద్దరే నొకరికొకరు తీసిపోరు. ఇంతేకాదు:-

ఇద్దరూ మితభాషులే, యిద్దరూ పులభదర్శనులే, యిద్దరూ దాపరికం లేకుండా మాట్టాడేవారే; కాని యిద్దరూ కూడా యెవ డో కాని బయటికీ రానివారే, ప్రభుసమ్మితంగా.

అయితే, రామారెడ్డిగారు బయటికి వచ్చారంటే, సెన్నిప్‌ ఆడ్డానికో. వేటకి బయలుదేరడానికో,.

రెడ్డిగారితో సమంగా 'మెన్నిప్‌ ఆడగలవారు జిల్లాలో బహౌకొద్దిమంది మాత్రమే.

వారితో వేటకి వెళ్ళడానికి యెక్కడెక్కణ్ణుంచో వచ్చి చుట్టుకుని వుండేవా రలాంటి సంవన్నులే చాలామంది.

వారి సన్నిధి రాజయోగ్యంగా వుండేది.

ఒక్కమాటలో చెప్పాలంటే, -

రెడ్డిగారి విగ్రహం ఆజానుబాహువూ, పరాక్రమం సింహసంహననమూ, రూపం మదనమోహనమూ, చూపు ప్రపన్నగంభీరమూ, వేషం రాజయోగ్యమూ, (ప్రవృత్తి మౌత్రం సాత్వికమున్నూ.

వారి రాబడీ సాత్వికమే, వ్యవసాయం వారి ప్రధానవృత్తి.

అంచేతే వారి విరాళం సంపాదించుకోడాని కంత ఆత్రవడీపోయా న్నేను.

ఎవరి గ్రంథం వారే అచ్చువేయించుకోవలసిరానడం కంశ్షే నురి దౌర్భాగ్యంలేదు కవులకు.

వనితలకు తనుంత తామయి వలచివెళ్ళవలసిరావడం నంటిది కవుల కిది.

“తన రచన తన డబ్బుతో అచ్చునేయించుకోడమే కవికి దౌర్భాగ్యం అయితే, యాచించి తెచ్చిన యితరుల డబ్బుతో అచ్చువేయించుకోడర నురీ దౌర్భాగ్యం కాదూ?” అంటే కాదనే చెబుతాను.

ఏమంటే?

అచ్చువేయించుకోవలపసిన బాధ్యత కవిమీద పడ్డమే అసలు, దౌర్భాగ్యం.

కొక్క - ్రచురణక్తర్తలు ముందుకి రానప్పుడు తానయినా తన గ్రంథం, అచ్చువేయించుకోకపోతే, అదీ దౌర్భాగ్యమే అవుతుంది కవికీ.

అది తప్పవప్పుడు ద్రవ్యం యెనరిదైనా నొకటే, యెలా వచ్చినా వొకళ.

కాగా - అందుకోసం యాచించి అయినా యితరుల డబ్బు సంపాదించడం అంటే, ఇల్లు కట్టుకోడానికి యాచించడమూ, రుణాలు తీర్చుకోడానికి యాచించడమూ, బిడ్డలకు చదువు చెప్పించుకోడానికీ శుభకార్యాలు విర్వహించుకోడానికీ యాచించడమూ వంటిది కానేకాదు.

అవి జొనెడు పొట్టుకోసం చెయ్యవలసినవి.

ఇది, అచ్చంగా, ఇతరుల నానంద పెట్టుడానికీ చేసే మంగళకార్యం.

ఇతరుల. విత్తవృత్తులను సంస్కరించడావికీ, పరిణతి కలిగించడావికీ చేసే దోహదశక్రియ.

పభ్యత అలవరిచి జాతి ఏకతాటిమీద నడిపించడానికి చెయ్యవలసిన విధికృత్యమున్నూ.

మొత్తానికి కవి బాధ్యత యిది,

కవి ప్రావ్యమున్నూ యిదీ.

నలుగురూ చదనడనమూ, పాఠకుని హృదయం స్పందించి మొగం ఆనందోత్తుల్లం కానడమూ, ఆ మనిషికెంతో కొంత సంస్కారమున్నూ అబ్బడనూ, ఆవిధంగా తన జీవితం ధన్యం కానడమూ - ఇదీ తన రచవనల్ల కవి పాధించుకోవలసినవి.

నలుగురూ తన ప్రతిభ గుర్తించడమూ, కొంచెమయినా తనని మెచ్చుకోడమూ కూడా ఈ పద్దులోనే, సందేహం లేదు.

అయితే, గాణా లివి.

ఆనుషంగికాలున్నూ.

అవి సిద్దిస్తేనే సిద్దించేవిన్నీ యివి.

నిజమే; కొని “అచ్చుపడే ప్రతీగ్రంథానికీ యీ శక్తి వుంటుందా” అంటే, పోనీ, వుండేదాని మాట?

అది నిర్దారణ కానడం మూత్రం యెలాగా?

చెట్టున పుస్టే ప్రతీపిందే సారవంతం కాదు.

నిలవనూ నిలవదు.

మరి, నిలిచే దేదో యెలాగా చెప్పడం?

అలాంటిదే కవుల గ్రంథాల విషయమున్న్నూ.

కొక్క - పూర్వకవులు రాసిన గ్రంథాలు కొంచెమే వున్నాయి, నున కిప్పుడు.

ఆ రోజుల్లో యివి మాత్రమే వుట్టాయా?

కవులున్నూ వీరు మాత్రమే వుండినారా అప్పడు?

నన్నయ్య భారతాది మాత్రమే రచించాడా?

తిక్కన్న భారతోత్తరభాగం మాత్రమే రచించాడా?

ఎర్రన్నా, ,శ్రీనాథుడదూ, పెద్దన్నా, తిమ్మన్నా, రామరాజ భూషణుడూ - మొదలైనవారు ఇవ్వడు మనకు లభ్యాలయి వున్న పేన్నిధులు మొత్రమే రచించారా?

కాదు కాదు, అలాంటి నికరమైన శక్తీ నేర్చూ అలవడ్డానికి, నారు, ఎన్నో శతకాలూ, పద్యాలూ, మరింకా యెన్నో. గ్రంథాలూ రీచించివుంటారు, సాధకావస్తలో.

అయితే, యిప్పటి అనేకుల్లా కాక్క వా రపరిమితమైన సంస్కారం గలవారు కనక్క వారి ఆ ప్రొథమిక రచనలున్నూ జను లాదరింట్‌ వుంటారు.

కాని తపస్సిద్ది కొక పూర్వం రచించినవి కనక, అవి కాలం సుడిగుండొలు తప్పించుకోలేక నశించిపోయి వుంటాయి.

అలా పోయినవి పోగా రత్నాలే మనకి మిగిలాయి.

ఎప్ప డయివా గట్టిగింజలే మిగులుతాయి; కాని పొల్లు గింజలకున్నూ పని శప్పనిదే. ల

కనక, (గ్రంథం తయారయిందా అచ్చువడవలసిందే, ఇప ఏడు.

దానివల్ల యితరులకు ఆనందాదిప్రయోజనం కలిగినా కలక్కపోయినా, అవి అచ్చు. పడ్డంవల్ల నురో గ్రంథం రచించాలన్న (ప్రేరణ కలుగుతుంది కవికీ

కవి అయినవాడికి ప్రాణాలకంటేమూ విలవనయిం దీ(ప్రేరణ.

కవి అయినవాడికి నిద్రాహారాలకంటేనూ యెక్కువ ఆవశ్యకమయిందీ (ప్రేరణ.

ఈ (పేరణ తన్మయీభానం కలిగిస్తుంది కవికీ.

ఈ (_పేరణ దీక్ష పుట్టిస్తుంది కవికి.

ఈ (ప్రేరణ ఆ దీక్షకు ఏకాగ్రత సంఘటిస్తుంది కవికి.

దాంతో రాత క్కూచుంటాడు కవి.

రాయగా రాయగా భాష స్వాధీనం అవుతుంది కవికి.

రాయగా రాయగా రచనావిధానం సుపరిష్కృతం అవుతుంది కవికీ,

రాయగా రాయగా క్రాంతదర్శిత నిశితం అవుతుంది కవికి.

రాయగా రాయగా తవస్సు సిద్ధించి మపార్షి అవుతాడు కవి.

“నాన్ఫషిః కురుతే కాన్యమ్‌”

మపార్తి కానివాడు కావ్యం రచించలేడు.

మహర్షి కానివాడు రచించినది కావ్యమూ కాలేదు.

మరి వొక్క రోజులో మహర్షి కాగలడా యెన డయినా?

సోపానశ్రమంగా ఎంతో సాధన కొవాలి దానికి.

రాతవ్రతి అయినా అచ్చుప్రతి అయినా గ్రంథం నలుగురి చేతుల్లోనూ పడ్డం ఆ సోపానాల్లో వొకటి.

అలాగ వొకటితరవాత నొకటిగా యెన్నో సోపానాలెక్కితే గాని తత్కర్తకు తన భంగపాటేదో తెలియదు.

తనకి సాధ్యం - పాధించుకోవలసింది - వీమిటో తెలియదు.

అది తెలిస్తే గాని అడుగు ముందుకి వడదు.

పడితే తప్ప సిద్ది యెక్కడిదీ?

తన (గ్రంథం తానే అచ్చువేయించుకోవలపిన స్తే మాత్రం (ప్రేరణ దుర్చలమూ, పిద్ది దుర్లభమూ అయిపోతాయి, కవికీ,

ఈ విషయమె కొందరి కవవాద (మినహాయింపు) లుండవని కాదు; కాని మొత్తాని కీది కవులకు దౌర్భాగ్యం.

ఏమం క?

తన (గ్రంథం తానే అచ్చువేయించుకుంకే, పెట్టిన డబ్బు తిరిగీ రాబట్టుకోడమూ, తన సంసారం విర్వహించుకోడానికీ మరో (గ్రంథం అచ్చువేయించుకోడానికీ తగివంత లాభం లాగడమూ - ఇలాంటి ధోరణిలో పడిపోతాడు కవి.

దీనివల్ల అతని కవితాతపస్సు భంగవడీపోతుంది.

కవికి కాదు, తెలుసుకోగలిగితే జాతికే తీరని నష్టం అది.

అయితే, కవి అయినవాడల్లా దర్శిద్రుడయి వుండాలని కాదు.

కవి అయినవాడల్లా ధనికుడయి వుండకూడ దవిన్నీ కాదు.

ధవికత్వమూ నిర్హనికత్వమూ లోకపామాన్యాలు.

మరి కవి?

లోకాతీతుడు.

కనక?

ధనసంపాదన కవికి ధ్యేయం కాగూడదు.

కవికే కాదు, ధనసంపాదన యే కళావేత్తకూ ధ్యేయం కాగూడదు.

నిశ్చింతగా - చిన్న యెత్తున అయినా అతనికి కాలక్రేపం జరిగిపోవాలి - అంతే.

పంచభక్ష్యవరమౌాన్నాలే అక్కర్లేదు, చారునీళ్ళతో కాలక్రేపం చేసిన్నీ ఉద్దంథాలు రచించగలడు కవి.

దారిద్య్రమూ ఇశ్వర్యమూ కూడా (ప్రేరకాలూ కాలేవు, భంణకాలూ కాలేవు కవిత్వానికి.

టాగూరు జమీందారు కవకనే - సాంసారికా లైన వడిదుడుకు లెరగనివాడు కాబస్టే అలాంటి ఉద్దుంథాలు రచించగలిగాడవీ, వోదిలుబపానూనమున్నూ గడించుకోగలిగాడనీ అనుకుంటా డనుక్తర్త.

కవితాసమాధిలో కూచున్నాడొ - సరి అయిన తాదాత్మ్యం సిద్దించిందా, ఇక అతనికి భోగాలమీదికీ దృష్టి పోదు, కష్టాలూ కనపడవు.

నీరసం వచ్చి చెయ్యి ముడుచుకుపోగూడదు, పేగులు మూడి దృష్టి చెదిరిపోగూడదు, ఈ ప్రతిబంధకాలు కలక్కుండా వుండడానికే కవి కాహారం.

ధనికు డైనవాడీ కయినా కవితావేశం కలిగినప్ప” డీదే ప్రవృత్తి.

వర్సులో (బహామితంగావే) డబ్బుండినా, దృష్టీ రచనావ్యగ్రమై కదలలేక - కలమూ కాగితాలూ కిందబెట్టలేక, కూరల కోసం బజారుకి వెళ్ళాలన్న స్తురలే కలక్క, “కూరగాయలేవీ లేవు మరి” అంటూ వంటింటోనుంచి కేక వినవచ్చినా ప్రకృతిలో వడలేక్క వేళకి మాత్రం పీటమీదికి వెళ్ళి - ఆ పూటకు వూరుగాయలతోనూ చారు మజ్జింతోనూ భోజనం అయిందనిపించుకుని చెయ్యి. ఆరడం తడువుగా

కలంవట్టి, +? ప్రపంచం మరిచిపోయిన ప యి, మళ్ళ కలంధట్ట వ పందర్భా లెన్నో అన్నా

“ఏదో” రాయకుండా వుండలేని నా సీతే యిలా గా పద చేసినా వచవరచనే చేసినా మహాకవులే అయివురిడినవారి జార ఇ రాజ

తెలుసుకోగలిగితే, ఈ భౌతిక దేవాం నిలుపుకోగలగడావికి ఫలానా మౌత్రమే అగత్యం అన్న నిర్దారణ లేదు.

వేషం విషయమై కూడా అంతే.

ఉబ్వలవేషంతో వీధిలోకి వస్తాడు కవి, ఒక్కొక్కప డు.

ఎంత డాబురా అనుకుంటా డల్పబుద్ది.

చింకిపాతలతో కనపడతాడు కవి, మరొక్కాక్కవ్పడు,

*వో-ట్టి దరిద్రుడు” అనుకుంటుంది మాయలోకం.

వరిశీలిస్తే ఆ భావవా టూ ఫోషణా కూడా అవివేకజన్యాలే.

ఏమంటే

మి అనడానికి నిదర్శనం అది.

ఆ ంబరాలూ అ చింకి పాతలూ కూడా వూూరంకొలు కావు. అతని ఇచ్చాపూర్వ

లోకంలో శరీరధర్మాలు కాన్ని వున్నాయి.

సంసారంలో వున్నప్ప్రడు అవి తప్పవు.

కాని, కవి అయినవాడికి అవి గడీచిపోవడమే ప్రధానం.

కవితావేగాని కవి అడ్డంకులు కాలేవు.

భిల్ఫాంగనతో మన్మథతంత్రంలో మునిగిపోయివుండిన వాల్మీకే రామాయణం రచించాడు.

గాఢారణ్యాల్లో తపోనిష్టడయివుండిన కృష్ణ ద్యెపాయనుడే మవోభారత గాధలలో ప్రముఖపాత్ర అయినాడు.

అంటీ అంటని మహాకవుల యీ అనస్త్ర్య లోకం టోధపరుచుకోనూ లేదు, అనుసరించా లేదు.

“ఆయన దరిద్రుడే) కాని సకలసంపదలకూ కారణభూతుడు. వల్లకాటిలోనే తిరుగుతూ. వుంటాడు; కాని టత్రిలోకాలకూ నాథు డాయన. భయంకరంగా కనబడతాడు; కాని శుద్దసొమ్యుడు” అంటూ నిర్వచించి *మహేశ్వరుడి యాథార్హ్యం తెలిసినవారు లే” రంది తపోనిష్టురాలయిన పార్వతి.

కవి యాథార్థ్యమూ అలాంటిదే.

మహామవోవ్యాఖ్యాతలున్నూ నిర్ధారణ చెయ్యలేకుండా వున్నా రది.

మనిషి యెంత నిర్లిప్తుడు కొవచ్చునో ఆంత నిర్లిష్తడూ కాగలడు, ఎంత లిప్తుడు కావచ్చునో అంత లిస్తదూ కాగలడు కవి.

ఇచ్చామాత్రా లతనికా అవస్తలు.

అతని చూపుమాత్రం యే అవస్త్టలోనూ వొకకు.

అది క్రాంతదర్శిత.

కనకవే ఆకాశపౌధాల్గో విహరించే ఆగర్భ (శ్రీమంతుల భోగభాగ్యాలూ. వర్షించ గలడు, ఎలకల కలుగులనంటి చుట్టుగుడిసెల్లో తల దాచుకునే కటికిదరిద్రుల యనుయాతవలూ చిత్రించగలడు, కవి.

సుఖం వచ్చినా దుఃఖం వచ్చినా మరి దేనిమీదికీ దృష్టి పోదు, నువిషికి,

రకంలో భిన్నమే గాని రాశిలో అలాంటి నునోధర్మమే కవిదిన్నీ.

అయితే, జీవయాత్రలో భంగపాటు ఈటస్థ్రపడితే, ప్రపంచం మనిగిపోయినట్టు గోలపెట్టస్తాడు మామూలు మనిషి.

కాయికంగా బాధపడుతూ, మానసికంగా విర్వికల్పు డయిపోతాడా స్థితిలో కూడా, కవి.

అతని తాదాత్మ్యతకు నిదర్శనం అది.

రసలోలువత అలాంటి విశిస్టత కలిగిస్తుం దతనికి.

జర్ర వై స”

నిజమే; కాని రసనిష్ట రసికునకూ. కలుగుతుంది, కవి యెక్కువ ఏమిటీ? అంటీ, అంతానూ.

ఒకమాటలో చెప్పాలంటే. రసికుని రసనిష్ట యేకదేశం.

రసికుడైనవానికి, కవి రచనలో, వొకప్పుడొక వాక్యంతో - లేదా నొక పద్యంతో బుద్ది చమత్కృతం అవుతుంది.

హృదయం స్పందిస్తుంది.

ఆనందమున్నూ అనుభూతం అవుతుంది, దాంతో.

మరి, మరొకప ఎడు?

తక్కిన వాక్యాల - లేక - పద్యాల మాట? (

ఏ రసికుడో కూడా “ఈ కావ్యంలో మక్కర్తే వుంది, ఇంతే వుంది రసం అంటూ నిర్దారణా చెయ్యలేడు, దానికీ ప; కట్టలేడు.

ఏమంటే?

ఈశ్వరసృష్టివంటిది కవి సృష్టి

కాళిదాసు రచనల కెందరో వ్యాఖ్యానాలు చేశారు.

ఎందరో యెన్నో సారస్యాలు తీశారు.

పూర్తి చెయ్యగలిగారా?

ఇంకా యింకా యెందరో కొత్త అందాలు చూపగలుగుతూవే వున్నారేం?

అయినా, యింకా యేదో నిగూఢంగా వుండిపోయిన స్టే అనిపిస్తోందేం?

కవికీ రసికునకూ వుండే అంతరం అదిగో, అది.

రసికుని సత్తా సావధికం.

కవి సత్తా నిరవధికం.

ఇంతేకాదు.

అతనిది భౌతికం.

ఇతనిది ఆధ్యాత్మికం.

ఇంతమా(త్రమున్నూ కాదు.

అఖండ గోదావరిలో జలపానం చేసే చలిచీనుడీ, కవి రచనలో రసం ఆస్వాదిం? రసికుడిదీ వొక్కటే అంతస్తు.

ఎంచేతనం కే?

రసికుడు రసపీపాసి మాత్రమే.

కవి రసస్రష్టృ.

కొని ధనలోభం పుట్టిందా, కవి యీ శక్తి సన్నగిల్లిపోతుంది.

అటు దౌర్భల్యమూ ఇటు పఫతనమూను దీంతో, కవికి.

ఇలాంటిది తటస్టించకుండా వుండాలంటే, రసికు లైవవారు కవిని కనిపెట్టుకు వుండాలి, సర్వకాలసర్వావస్టల్లోనూ,

కవికి తన [గ్రంథాలు స్వయంగా అచ్చువేయించుకునే దౌర్భాగ్యం పట్టకుండ చూడాలి.

చూడాలి కాదు, చూసుకోవాలి.

అంతమాత్రమే చాలదు.

కవిని ఆరాధించాలి.

కవిని అందలా లెక్కించాలి.

కవికి. కనకాభిషేకం చెయ్యాలి.

ఇంతా చేస్తే కవి కిది “వత్రం పుష్పం ఫలం తోయోమున్నూ మాత్రమే.

ఇక రపికులకా, ఇదే పరాయణం.

ఇదంతా మునుపు రొజులు చూసుకునేవారు.

ఇవ్వడు ప్రజలమీద పడీంది.

“ఈ రాజాశ్రయం, అప్పుడు, కవుల సమ్యగ్దర్శనపత్తా భంగవరచలేదా” అంక లేదనే చెబుతాను.

ఏమంటే?

అప్పటి ప్రజల కిలాంటి భావాలున్నాయా?

వారి దృక్పథం వేరు.

వారి అభిరుచులు వేరు.

వారి ఆశయాలు వేరు.

వారి విశ్వాసాలు వేరు.

వారి జీవనసరజే వేరు.

ఆ రాజులకూ ఆ కవులకూ అ జనులకూ సరిపోయింది.

ఆఅ రోజులే నయం, ఏ రాజో, మీ మంత్రో, వీ దండనాథుడో, యే రాజబంధువో, అవచి తిప్పయ్య వంటి యే రాజవణిక్కో కవిదీ తనదీ సత్తా ననుసరించి - సంస్కారమున్నూ అనుసరించి, అగ్రహారమో, వృతో, మాన్యమో, ద్రవ్యమో యిచ్చి కవి నాదరించవాడు.

కవికి కాలం గడీచిపోయేది.

రాజాస్తానంలోనో, దేశాటనం చేస్తూ రపికుల సన్నిధినో తన రచన వినిపించి తన విశిస్టత ప్రకటించుకు నేవాడు కవి.

తన అంతస్టు నిలుపుకువేవాడు కవి.

గ్రంథం రసవంతం - గొప్పది అన్నమాట పుట్టిందా, యెంత దూరమైనా వడిచివెళ్ళి, వచ్చివులుసూ అత్తెసరు మెతుకులూ తింటూ రసికులు దానికీ వ్రతులు రాసుకుజేహారు అన్ని పనులూ విడిచి.

ఈ విధంగా కవికీర్తి దిగంతవ్యాప్తం అయేది.

ఈ కారణంగా కవి కుత్సాహం పేకెత్తుతూ వుండేది.

వెనకటి అలాంటి రసికులే నిలుపుకుంటూ వచ్చా రుద్రంథాలు, తత్కర్తలు కారు.

మరి యిప్పుడు

ప్రజాసత్తాకం వచ్చింది, జనులకు నిరంకుశప్రభుత్వ పిశాచబాధ వొదిలిపోయింది.

అచ్చు. నచ్చింది, రసికులకు ప్రతులు రాసుకోవలసిన అవస్థా తొలిగిపోయింది.

మరి కవికి?

అధికారం చేతికి వచ్చిందన్న వుబలాటమే గాని కవులను ఆదరించనలసిన బాధ్యత మీదవడిందన్న జ్ఞానం లేదు, మన ప్రజొసత్తాకానికి.

*మరి, ఆస్టానకవి పదవి ఏర్పాటు చెయ్యలేదూ” అంటే, -

వాద్మయనిర్మాణం చెయ్యడాని కగత్యమైన ఆజ్జా అవకాశమూ వుందా ఆ యేర్పాటులో?

సాహిత్యానికీ, కవిత్వానికీ, కవిలోకానికీ దానివల్ల వొరిగిందేమిటీ?

కొక:

కవిత్వం అన్నా, కవి అన్నా సరి అయిన నిర్సచనం తెలిసినట్టుందా దాన్నిబట్టి చూ:

"సోనీ అంటే, - నా చిన్నప్పటికే కాదిప్పటికీ, కవికి - (గ్రంథకర్తకు తగిన (ప్రతిఫలం యిచ్చి కాపీరైటు హక్కులు కొనుక్కునే ప్రచురణక్తర్తలు బయలుదేరలేదు, మన తెనుగు గడ్డమీద.

ఇది ప్రచురణకర్తల తప్పున్నూ కాదు, మన తెనుగు వారి వాబ్బ్మయప్రీతి అలా వుంది మరి.

ఏమంటే?

కవిసంగతి అలా వుండగా, -

కవి కిచ్చిన క్రియాధనమూ, అచ్చుపనులకూ వ్రకటన కార్యాలకూ పెట్టిన పెట్టుబడీ వచ్చి, తాను లక్షణంగా తినడానికీ, ఎప్పటికప్పుడు. పెట్టుబడి "పెడుతూనే వుండడానికీ తగినంత లాభమున్నూ రావాలి ప్రచురణక్తర్తకు.

వచ్చిన లాభం కాస్తా వడ్డీ మింగెయ్యకుండా వెంటవెంటనే పుస్తకా లమ్ముడుపోవాలి, ఎలాంటి ఉద్దుంథాలున్నూ అచ్చువేయించడానికి ప్రచురణక్తర్త సిద్దపడాలం కే.

మరి, యిలాంటి పరిస్థితులు కల్పిస్తున్నారా మనవాళ్ళు?

ఇది జనుల తప్పూ కాదు.

(ద్రీటిషువాళ్ళు మనవాళ్ళని ఆ స్థితికి తెచ్చివెళ్ళిపోయారు.

అయితే అయిందంటే, ఆ జనులకు లోకజ్డానమూ, రసొనందానుభూతీ కలగడానికి మన ప్రజాసత్తాకం చేస్తున్న దోహదం కూడా యేమీ లేదు.

ఈ విషయమై ఆవేదన వున్నట్టయినా చిహ్నాలు లేవు, నున ప్రజొసత్తాకంలో.

ఉన్న లోటంతా యిది.

మరో 'పెద్దలోటు మనకు నాయకుడు లేకపోడం.

రాజ్యాలకు రాజులో (పెసిడెంచ్చో యెంత అగత్యమో ప్రజాసత్తాకాలకు నాయకు లంత అగత్యం.

నాయకులు పరంపరగా వెలుస్తూ, ఎప్పటికప్పడు పరి అయిన దారిలో వెడుతూ వుంటే గాని ఏ జొతీ నిలకడగా వొక అంతస్పులో వుండదు.

ఏ జాతికి నాయకుడు లేడో ఆ జాతివారు, చదవ్వలసినవి చదవరు, చూడవలసినవి చూడరు, చెయ్యవలసినవి చెయ్యరు, మానవలసినవి మానరు.

వారు తమవారు చెదితే లక్ష్యపెట్టురు, అసలు విననేవినరు.

పోనీ అంటే, ఇతరులు చెబితే దాసోహం అనకామానరు.

కప్పలతక్కెడకూ ఆ జాతికీ మౌత్రమే పోలిక.

అచ్చంగా, యివ్పటికీ మన జాతి స్థితి యిది.

కాగా - మన కవులకు ఎవరి గ్రంథం వారే అచ్చువేయించుకోడం తప్పనిపరి అవుతోంది.

మరి డబ్బు?

బువ్వే లేదు కడుపునిండా, డబ్బెక్కడిదీ కవులకు?

నోటు రాస్తే యెనరో నొక రప్పిచ్చేవారు దొరక్కపోరు.

డబ్బు చేతిలో పోస్తే పుస్తకం అచ్చువేసియిచ్చే ముద్రాపకులూ లేకపోలేదు, దేశంలో.

మరి, అచ్చువని ముగిశాక?

అచ్చువనెయ్యడం యెందుకో అది అచ్చువడ్డాకే ప్రారంభం అవుతుంది.

దానిపేరు వ్యాపారం.

దాని దారి వేరు.

దానిక్కావలసిన (ప్రవృత్తిన్నీ వేరు.

అది కవులకు దూరం.

కాని, తన గ్రంథం తావే అచ్చువేయించుకోవలసిన కవి అలనర్భుకోక తప్పదది.

విజమే; గాని సరిగా బోధవడదది.

రసవంతం కాదు కనక,

నడవనూ నడవదు కవి కది.

ప్రతిభ చాలక కాదు, ప్రకృతి కాక.

అంచేత, పెట్టిన డబ్బు తిరిగి రాదు.

రాదంటే రాకాపోదు మళ్ళీ.

కాస్తకాస్త వస్తుంది.

అది పులుసులోనే పడిపోతూ వుంటుం దెప్పటికప్పుడు.

ఇక అప్పులవాడు మిగులుతాడు.

అప్పులవాడిదీ వొక ధర్మమే, ఎవరి వస్తువు వారు భద్రపరుచుకోడం తప్పు కాదు కవక,

అప్పులదాధ అభా వుండగా, గ్రంథాలయాలవారు కొందరూ, పరిచితులూ స్నేహితులూ, బంధువులూ గ్రంథక్తర్త మీద పడతారు.

గ్రంథా లూరికే యిమ్మంటారు.

'పోస్టేజీ పెట్టుకునిన్నీ పంవమంటారు, కొందరు.

దానాదీనా దృష్టి చెడిపోయి మరో గ్రంథం రాయడం - రసవత్తరంగా రాయడం కష్టం అవుతుంది కవికి.

కనీసం, దుర్చలం అయినా అవుతుంది, ధోరణి.

తెలుసుకోగలిగితే, జాతికే చుట్టుకుంటుందీ దౌర్భాగ్యం అటు తిరిగి, యిటున్నూ తిరిగి.

ఇలొకాక;లా

ఏదోవిధంగా తన [గ్రంథం అచ్చుకొకపోయినా. కవికి ఆఘాతమే.

అదీ అతను మరో (గ్రంథం రాయలేకపోడాని కారణమే అవుతుంది.

ఇక్కడ (ప్రేరణకే గాని సత్తాకు ప్రసక్తి లేదు.

మంచిదయినా చెడ్డదయినా తన (గ్రంథం జనుల కందుబాటులో వుండడమే కవి ప్రయత్నం.

అంచేత ఎలాగయినా నా వీరపూజ అచ్చు. వేయించుకోవాలని వ్రతంపట్టా న్నేను.

భావనకేసి తిప్పనలసిన చూపు ధనికులకేసి తిప్పా నొకనాడు.

పిఠాపురం మహారాజులుంగారిని ఆశ్రయిద్దానుని తోచింది వెంటనే.

కళావేత్తల కిలాంటి ఆశలు రేకెత్తించే దారోజుల్లో, మొక్కపాటి సుబ్బారాయడుగారి దివాన్నిరీ.

పనికి సాయం, గురువులు వాక్సహాయం చేస్తారని ధీమూ.

వెంటనే పీఠావురం వెళ్ళాను.

“సాఫల్యం నిశ్చయమే” అన్నారు వేంకటరామళొ, స్ర్రీగారు.

వీరపూజ విషయమై నా పరోక్షంలో సుబ్బారాయడు గారితో మాట్టాడీవచ్చి, వెళ్ళి వారికి గ్రంథం చూపించి - అగత్యం అయితే వినిపించి రమ్మని పంపారు రామకృష్ణశా,స్తగారు నన్ను.

సంగతి చెప్పగా “వింటాను చదవండి” అన్నారు సుబ్బారాయడుగారు, సావధానత కనబరచి.

మొదట రెండు చరిత్రలు మాత్రమే వింటామన్నారు.

ఆ రెండూ విన్నాక అన్నీ వినిపించమన్నారు.

విని ప్రశ్నిస్తూ వచ్చారు, (ప్రశ్నించి చర్చిస్తూనూ వచ్చారు.

వృథ్వీరాజు, గోరీని ఆరుమాట్లు విడిచిపెట్టుడం దగ్గిర గంభీరంగావే జరిగిందీ చర్చ.

అనుకున్నదే నే నది.

ఎవరయినా అది చదివి - కనీసం విని అది గుర్తించకపోతే నొకేమి తృప్తీ

ఇంతవర కెవరూ చెయ్యని ఆక్రేపణ చేశా నక్కడ నేను.

కనక్క చాలామంది నాతో భేదిస్తా రక్కడ.

మరి, భేదిస్తే)

ఏమవుతుందో చూడ్డమే నా నిశ్చయం, అటయినా యిటయినా.

ఈ నిశ్చయంతో వా వాదం విస్తరించా వావేశ.

సావధానంగా విన్నారు సుబ్బారాయడుగారు.

మూడోనాడు గ్రంథం పూర్తవుతుంది.

ఆవేళా వస్తుంది నా ఆక్షేపణ మరొకటి.

అక్కడా అభిప్రాయాలు భేదిస్తాయి, తప్పదు.

గురువుగారితో ముందే చెప్పా నీసంగతి.

“వహూరవాదం మాత్రం చెయ్యవో దన్నారు వారు.

“సిద్దాంతం సిద్దాంతమే అని నూత్రం స్పష్టంగా చెప్ప” మనిన్నీ అన్నారు వారు.

గత రెండుదినాలూ జరిగిన పద్రతే అది.

ఆవేళ పానుగంటి నరసింహారావుపంతులుగారు కూచుని వున్నారు, నేను వెళ్ళేటప్పటి కక్కడ.

వరిచయం లేదు; గాని పిరావురంలోనే రెండుమూడుమాట్టు చూసివున్నాను వారి న్నేను, దూరంగా. ల

సుబ్బారాయడుగారు నా సంగతి చెప్పగా వివి, కీగంట మాత్రం చూసివూరుకున్నారు పంతులుగారు.

వే నది గుర్తించకపోలేదు.

వా రలా చెయ్యడాని క్కారణమూ లేకపోలేదు.

రామకృష్ణకవులంపటే యిష్టం లేదు పంతులుగారికి.

కోటలో జరిగిన మొదటి శతావధానంలో కాబోలు రామకృష్ణకవులు *“వాసింగన్న కవీశ్వరుండు” అన్న _ మీసాలవద్యం తమ్ముద్దేశించి శెప్పింటీ అని అప్పట్లుంబీ వంతులుగారికి, వారంటే వులుకు.

ఇదంతా నా కప్పటికే తెలుసు,

ఆ రామకృష్ణకవుల శిష్యుణ్ణి నేను.

ఈ స్ట్రితిలో సంభవించింది నా రచన వారున్నూ వినడం.

భీమసింహుని చరిత్ర మొదట చదివా నావేళ.

రాజపుత్రులు - వారిలో మిక్కిలీ శిష్టులని పేరుపొందిన మేవాడు రాణాలు, అల్లాఉద్దీనుకు పద్మినీదేవి నద్దంలో చూపించి, అతల్లి గౌరవంగా సాగనంపడమూ

• ఆ సందర్భంలో అల్హాఉద్దీను భీమసింహణ్లీ చెరవట్టుడమూ - దీనిమీద నేను ఆక్షేపణ చేశాను.

అది విని చకితులయినారు పంతులుగారు.

అది గుర్తించి సుబ్బారాయడుగారు వృర్వీరాజు సంగతి కూడా వినమన్నారు వంతులుగారిని.

నేను చదివాను.

వినివిని “శతాబ్టులు గడిచాయి. ప్రపంచంలో చారిత్రిక విమర్శకు లెందరో ఆ ఘట్టాలు చదివే వున్నారు; కాని వారెవరూ చెయ్యని ఆక్షేపణ లివో అన్నారు వంతులుగారు, కళ్ళుచికిలించి చూస్తూ వ్యంగ్యంగా.

అది భరించలేకపోయా న్నేను.

“సుబ్రహ్మణ్యశా,స్త్ర, వొక్కడే. చెయ్యగల వని అది” అన్నానుకూడా, పెంకిగా.

పంతులుగారు మరి మాట్టాడలేదు.

ఎదటివాళ్లే, యిజే మాట అనేస్తారు కొందరు; తమకున్నూ అలాంటి మాట వచ్చి తగులుతుందన్న యింగితజ్ఞత లేకుండా.

సుబ్బారాయడుగారివంటి గంభీరులు మిక్కిలీ తక్కువగానూ వుంటారు లోకంలో.

ఆ చదవడం చదవడం భీమసింహుని చరిత్ర పూర్తిచేసి వ్రతావసింగు రాణా చరిత్ర కూడా చదివాను, తరవాత.

పంతులుగా రది సూటిగా వినలేదు.

ఉండనూ లేదు, చివరికి.

సుబ్బారాయడుగారికీ పంతులుగారికీ వుండిన పరిచయం సంగతి వాకు తెలుసు.

మహారాజులుంగారికీ పంతులుగారికీ వుండిన దోస్తీ సంగతి కూడా వినేవున్నా ను. న్నే కనక, నా ప్రయత్నం విఫలం అయితే కావచ్చు.

ఇది నిశ్చ్యయమున్నూ చేసుకున్నాను.

ఏమయినా, భిన్నాభిప్రాయం కనబరిచినవారిని గౌరవించగలనుగాని - విమర్శలు వచ్చినా సావధానత కనబరచగలను గాని - వెక్కిరింతలు సహించలే న్నేను.

ఇదంతా విని గురువు లిద్దరూ చకితులయినారు.

ఇలాంటి సందర్భాలు చాలా చూసీ, వినీ వున్నారు వారు.

“ఇది అవశకున” మన్నారు వేంకటరామశళా,స్త్రిగారు.

“కావచ్చు” నన్నారు రామకృష్ణశా,స్త్రీగారు.

ఇందు కనుగుణంగా, మర్నాడు నేను వెళ్ళీ వెళ్ళడంతో నే *మీ గ్రంథం విషయం ప్రభువే ముందు ప్రస్తావించా” రన్నారు సుబ్బారాయడుగారు.

“రాకపోకల ఖర్చుల నిమిత్తం మీకందచెయ్యమని గురువుల దగ్గిరికి యాభైరూపాయలు పంపించారుకూడా” అనిన్నీ చెప్పారు వారు.

ప్రభువే ముందు ప్రస్తావించడంలో అర్హం వుంది.

“కారణం స్పష్టమే” అంటూ గురువులూ నొప _౫కున్నా రది.

యాలైరూపాయలు పంపడంలో మూత్రం సమన్వయం కుదరలేదు నాకు.

“మరి ఆ ద్రవ్యం పుచ్చుకోడమూ మానడమా?ో

“నా ధోరణి గుర్తించి యిప్పటికి పుచ్చుకోండి” అన్నారు సుబ్బారాయడుగారు.

బసకి వచ్చాక గురువులూ ఆ మాకే అన్నారు.

(ప్రయత్నం వొకటీ పర్యవసానం వొకటీనీ.

ఎక్కడా కూడా సన్నిధానవర్తుల ధోరణి వొక్కలాగే వుంటుంది.

నా సిద్దాంతాలు నచ్చకపోతే కోరిక తిరస్కరించాలి, లేకపోతే కారణాొంతరా లేమిచో చెప్పి వీలులేదనాలి, చివరికి దర్శనమే యివ్వకపోవాలి; గాని యిదేమిటీ యూలైరూపాయ లివ్వడం?

రాకపోకల ఖర్చు లివ్వడమే అయితే అయిదు చాలు, యాభై యెందుకూ? తవు లునిల్‌ వారంత తక్కువ యివ్వు రంటీ యెటూ కాకుండా యివ్వడం

ఇపే ంచేవా రొకరు -- వారదొ న జీ తూ స్పష్టం ముసురు కదే వై వ ఇవ్వకుండా చేసేవా రొకరు

దర్శనం చేసి నేను వాచా కోరకుండా - నేను కాగితం రాసి వంవుకోకుండా

• శుబ్బారాయడుగారున్నూ యేమీ చెప్పకుండా నా గ్రంథం విషయమూ, నొ అశ్షేపణల సంగతీ ప్రభువు కెలా తెలిసింది లేకపోతే?

వీమయినా, నేనా డబ్బ వుచ్చుకోకపోతే, నా విషయమై సుబ్భారాయడుగారి దగ్గిర అలాంటి ప్రయత్నం సి గురువులు బాధ్యు లవుతారు నువోరాజులుంగారి యెదట.

నేను బాగానే వుంటాను, చిక్కు గురువుల కవుతుంది.

ఇది నాకు (శ్రేయస్కరనూ?

పోనీ, ధర్మమా?

ఆ డబ్బు పుచ్చుకోడం అనివార్యం అయిపోయింది నాకు.

ఒక్క తృప్తిమాత్రం మిగిలింది.

“లోకం గతానుగతికం. వేత్తల మనుకునేవారున్నూ. శుర్పసత్యాలు వొప్పుకో లేరు, సాధారణంగా” అన్నారు, 'స్టేషనుదాకా వచ్చి. రెయిలు కదులుతుందవగా రామకృష్ణశా,స్తి,గారు.

“చాలు” అనుకుని నిర్వికారంగా యింటికి వచ్చేశా న్నేను.

పిరావురం _ వెళ్ళేటప్పటికి పోటల్‌ భోజనం చెయ్యగూడదన్న నియమం విడిచి పెట్టశా న్నేను.

అయితే, దినమూ వోేటల్లో భోజనం చేస్తే ఆరోగ్యం చెడుతుందన్న భయం అటూ, విద్యార్హి అయినవాడికి వారాల భోజనమే శ్రేయస్కరం అన్న నమ్మకం యిటూ బలంగా వుండడంవల్ల నే నక్కడ కూడా వారాలే చేసుకున్నాను, కొన్నాళ్లు.

కొని, వల్టూరిలోనూ, వేట్లపాలెంలోనూ, కానూర(గ్రహారంలోనూ అడిగినంత చురుగ్గా యెవరినీ నే నక్కడ వారా లడగలేకపోయాను.

పోటలున్న వూరుగదా, గృహస్టులము మొగమాటపెట్టనూ అన్న సంశయం పీడిస్తూనే వుండింది నన్ను.

వేదశా,స్తాలు చదువుకునే విద్యార్థుల్లా కాక, నేమ లౌక్యవేషంతో వుండడం కూడా నా వెనకతీతకు కొంత కారణం అయింది, చెప్పకేం!

అ వేషం నాకో వింత అనుభవం కూడా కలిగించిం దొకనాడు.

ఆవేళ మా అత్తవారి యింటికి ముక్కామల వెడదామని బయలుదేరాను.

అప్పటికి వేను పంచాంగం చెయ్యడం మానుకుని వున్నాను, జాతకాలూ ప్రశ్నలూ మౌత్రం చెబుతున్నా వింకొ.

అనుకోకుండా, అప్పడప్పుడు. కొంచెంకొంచెం డబ్బు దొరుకుతూ వుండడం అందు క్కారణం.

రెండు గోదావరులు దాటి అడ్డదారిన నడీచివెళ్ళడమున్నూ అవ్పటికి మాను కునివుండడంవల్ల ఉదయం యేడున్నరకి అనవర్తిలో రెయిలెక్కి తొమ్మిదిన్నరకి విడదవోలు చేరుకున్నాను.

ఆ సమయానికి, నరపాపురం వెళ్ళే మెయిలు బోటుండేదిి కాని ఆవేళ దాటిపోయింది.

దాటిపోయిందం'ళే దానికది కాదు, డెల్టొకుసంబంధించిన వుద్యోగి నొకాయన సకుటుంబంగా బయలుదేరి, నిర్లీత సమయానికి గంటకి ముందే గెంటించుకుపోయాట్టు, తన బిళ్ళృబంట్రోతుచేత కళాసులనూ, కళాసులచేత బోటున్నూ. అక్కడికి పది హేనుమైళ్ళకి "ఫైన వుంది ముక్కామల. రహదారీ పడవమీద వెళ్ళవచ్చు; కాని రాత్రి తొమ్మిదింటి దాకా నిడదనోల్లో వడివుండాలి, వుసూరుమంటూ. అయినా సరే అంటే, తెల్లవారుజాము నాలుగించిగ్గాని, ముక్కామల నెళ్ళలేము. రోడ్డుంది గొని బస్సుల “ఐడియా"యే లే దప్పటికి. టూరింగుకార్లే బహూ తక్కువ ఆరోజుల్లో. అంచెజట్కాల పద్దతిన్నీ యేర్చడలే దవ్పటికి. కాగా, నడిచివెళ్ళడమే గతి అయిం దావేళ. అడ్డదారిని వెడితే పాలమూరినుంచి యెంత దూరం నడవాలో నిడదనోలినుంచిన్నీ అంతదూరమూ నడిచివెళ్ళవలసి వచ్చింది. అయితే వది కావస్తోందప్పటికే, యెంత వురుకులూ. పరుగులూ పెట్టినా మూడయినా అవుతుంది ముక్కామల వెళ్ళేటప్పటికి. అప్రదూ భోజనం. ఇది బాగాలేదని వూళ్ళోకీ బయలుదేరాను, బ్రాహ్మల యిళ్ళు వెతుక్కుంటూ. ఒక బ్రాహ్మ డెదురై “ఇక్కడ కాదు. దారే కనక అట్లపాడు వెళ్ళండి, మీ కక్కడ యెవరయినా. పెడతారు భోజనం” అన్నాడు. కాలన దాటితే, కొాలవవక్కనే అట్టపా డక్కడికి మైలు. లేవులో స్నానసంధ్యాద్యనుష్థానాలు నిర్వర్తించుకుంటున్న అ వూరి బ్రాహ్మలు *డి,ఫి.డబ్బ్యూ. మౌానేజరుగారి యింటికి వెడితే యెందరికయినా భోజనం పెడతారని చెప్పా రడగ్గా. వెతుక్కుంటూ వెళ్ళాను. మండువా. హాల్లో పదిపదిహేనుగురు కూచుని వున్నారు, దర్జాగా కొందరూ, కొంచెం వొదిగివొదిగి కొందరూను. వారిలో యెవరు ఎవరో తెలియదు, ఉద్యోగస్తు లన్నట్టు మాత్రం వున్నా “మానేజరుగా రెవ రని నే నడగడమూ, వొకాయన వారిని చూపించడమూ “యేమి. పనిమీద వచ్చా” రవి మానేజరుగారు నన్నడగడమూ వెంటవెంటనే జరినిపోయాయి. “నా. కీపూట భోజనం కావాలి. ఎవరి కయినా మీరు పెడతారని విని వెతుక్కుంటూ. వచ్చా" నవి బదులు చెప్పాను, క్లుప్తంగా నేమ. మిక్కిలీ సూటి అయిన మాట యుది. వైదికులయినవారి. కిందులో అసందర్భం కవపడకపోడమే కాదు, ముంచి

కాని, అక్కడివారిలో చకితులై కొందరు నాకేసి వింతగా చూశారు, పకాలుమని నవ్వేశారు మరికొందరు.

మౌనేజరుగారు నిశ్చలంగానే వున్నారు మొదట; కాని కొంచెం చురుగ్గా చూశారు, తరవాత అటు.

ఆ నవ్వులూ ఆ చూపులూ వికటంగా కనపడ్డాయి నాకు.

“ఏం, నవ్వుతారేం?” అనడిగా న్నేను, అసంతృప్తి కనవరుస్తూ.

అప్పుడు తటాలున లేచి నా దగ్గిరికి వచ్చి మా యింటి పేరడిగారు మానేజరుగారు. ॥

“అంక, వైదికులా అని మళ్ళీ అడిగారు.

“అవు*నన్నా న్నేను.

వెంటనే నా చెయ్యిపట్టుకుని దయచెయ్యండంటూ లోపలికి తీసుకువెళ్ళి పక్కని కూచోబెట్టుకుని “ఇక్కడ వున్నవాళ్ళం మేమందరమూ నియోగులం. ఒకరిద్ద రితరులూ వున్నారనుకోండి, అయితే, అన్నదాతలచేత “ఈపూట భోజనం చేసి వెళ్ళండి" అనిపించుకుంటాం మేము య్ముక్తిచేసి. ఆ యొత్తు సాగకపోతే, అ పూటకి పస్తుంటాం, గాంభీర్యం చెడకుండా. “అన్నం పెట్టండీ' అని మాత్రం యొవరినీ అడగం. ఇది మంచిదా చెడ్డదా అన్న విచారణ వద్దు. వీమంకే? ఒక విధంగా మంచిదీ మరొక విధంగా చెడ్డదీని. అడిగించుకోడం మా వరద్దతీ, అడగడం మీ సంప్రదాయమూను మరి. రెండూ సమర్హనీయాలే శాఖానుర్యాదలనుబట్టి, కాని మీ విషయమై కొత్త సమస్య వచ్చింది మావాళ్ళకి. మీ వేషం ల్రాక్యంగానూ, మీ వ్రకృతి వైదీకంగానూ వుండడమే అందు క్కారణం. ఇప్ప డీక్కడ, మీ మాటమీద కొందరు చకితులయినా రన్నా, కొందరు నవ్వనే నవ్వా రన్నా మీ వేషమూ మీ వ్రవృత్తీ సమన్వయవరుచుకోలేకపోడమే కారణం. ఎవరికీ హేళన భావం లేదు, నమ్మండి. మీ కిక్కడ భోజనానికిన్నీ లోటులేదు, కూచోండి వేళ అవుతోంది” అన్నారు సాదరంగా.

చూవూళ్ళో నియోగులు - సంపన్న వియోగులే వున్నారు కనక వాకు బాగా తెలుసు ఇది.

కొన్ని వైదికసంప్రదాయా లిప్పటికీ విడిచి పెట్టలేకుండానే వున్నాను; కొని అప్పటికే నా వేషం మారివుంది, నిజమే.

కొగా, మానేజరుగారు. చెప్పినదాంతో త్పప్తివడ్డాను.

తరవాత, నేను నేర్చిన విద్యలసంగతి వచ్చింది.

ప్రశ్న చెప్పమన్నారు మావేజరుగా రవ్యధానంగా.

ఫలితం చెప్పా నాలోచించి నేను.

అ విద్యలో తనుకూ (ప్రవేశం వున్నట్టు తేల్చి, వేను ఆలోచించిన విధానం చెప్పమన్నారు వారు.

చెప్పాను.

కొంచెం చర్చ సాగింది.

ఎదురువాదం చేశారు మొదట; కాని వారు గుర్తించని క్రూరగ్రహవిశేషదృష్టి నేను సూచించగా, వా నిశ్చయం అంగీకరించా రిష్టపూర్తిగా.

అతిథి అన్నది మాత్రమే కాక, వండితు డన్నదిన్నీ ఆదరభానం కలిగించింది నా యెడల వారికి, దాంతో,

వ్రశ్న చెప్పినందుకు నాలుగు రూపాయలు సత్కారమున్నూ చేశారు వారు.

మృష్ణాన్నభోజనం చేసి, విశ్రమించి, బయలుదేరి వెళ్ళిపోయా నక్కళ్లుంచి 'రెండయాక.

ఇలోగ చాలా విశేషం వుంది నేషంలో.

మునకంశే యెక్కువ శ్రద్దగా వుంటారీ వేషం విషయమై యితర మతాలవారూ యితర ఖండాలవారున్నూ, స్త్రీలూ వురుషులూ కూడా.

మనలోనయినా వేషభాషలనే నానుడి.

వీధిలోకి వెళ్ళేవారి కవి రెందూ యెంత బాగా వుంటే అంత నున్నన,

“బాగా వుండడం” అంటే, డాబుగా వుండడం అని కాదు, నీటుగా వుండడం.

అయితే, వేషం విలవా తెస్తుంది, విలవా చెరుపుతుంది, మనిషికి,

జనసామాన్యం భాషదాకా వెళ్ళలేదు, వేషం చూసే ప్రవృత్తి నిర్ణయించేస్తుంది, తరవాత మార్చుకోవలసివచ్చినా. చవక కాదు, చదువూ కాదు, సామాజిక ధర్మానికి లోబడ్డ చిత్తవృత్తి కొరణం

నికి.

సామాజికధర్మం అనెందు కన్నానంకు, వొక్కొక్క దేశం - వొక్కాక్క మతం

• వొక్కొక్క ప్రాంతంవారి వేషం వొక్కొక్కవిధంగా వుంటోంది లోకంలో.

నేషం చూసి మనిషిని అర్హం చేసుకోవచ్చు, చాలామట్టుకి.

చేషమూ భాషా - అంటే మాటతీరూ వీటివల్ల తమ ఆంతరవ్రవృత్తి ఫైకి పొక్కకుండా. గృుప్తపరుచుకోగలవారి సంఖ్య బహొ తక్కువ, లోకంలో.

అయితే, వారు పక్కావ్యవహర్తలో, శుద్దవంచకులో అయివుంటారు.

కాని జీవితానికింత ప్రాధాన్యం వహించే వేషం విషయమై మన తెనుగువారి వతు శ్రద్దా లేదు, సంప్రదాయ గౌరవమూ లేదు, అనుకరణ పరాయణత్వం

బృం 4

ఇక తెనుగుతనం యెలా నిలుస్తుందీ వారికీ”

మంచి యెక్కడ వుంటే అక్కణ్టుంచి అది గ్రహిస్తా మంటారు మనలో కొందరు, మన సంప్రదాయం మంచిచెడ్డలు మాత్రం లేశమూ యొరగరు.

ఇదిగాక - “భారత జాతీయత అంటూ పెద్రపెద్ద నూటలు వాడేస్తారు కొందరు, అదెక్కడుందో మరి.

భారతదేశానికి ప్రత్యేకభాష యేదీ, ప్రత్యేక వేషం యేదీ, ప్రత్యేక సంప్రదాయమున్నూ యేదీ భారతదొాతీయత రూపొందడానికీ?

ఈ విషయమై మనవారికి సరి అయిన పరిజ్ఞానం వున్నట్టు లేదు, వరవ్రత్యయ నేయత తపా. ల సేతువు మొదలు శతాచలం దాకా తరుచు తిరుగుతూ వుండిన్నీ యీ విషయం గ్రహించనివారే వున్నారు, మనలో చాలామంది. గుజరాతీలూ, మహారా,స్ట్రులూ, అరవలూ, మలయాళీలూ, కన్నడులూ, ఓడ్రులూ, బెంగాలీలూ, పంజాబీలూ - వీం ప్రత్యేక భాషలూ, ప్రత్యేక వాబ్మయాలూ, వ్రత్యేక సంస్కారాలూ, ప్రత్యేక సంప్రదాయాలూ, వ్రత్యేక వాంఛలూ, వ్రత్యేక ప్రాప్యాలూ, వ్రత్యేక ప్రయత్నాలూ, ప్రత్యేక దృక్పథాలూ చూస్తూవుండిన్నీ భారతజాతీయత అంటూ మనవారిలో కొంద రెలా మాట్టాడతారో అది వారికే తెలియాలి. పోనీ, పైని చూపినవారిలో యెొవరిది భారతజాతీయతో చెప్పగలరా ఆ మౌట్టాడేవారుగ్‌ ఈ అసందర్భవు చిదత్రవృత్తికి తోడు ఉత్తరదేశవు రాజకీయాల వక్షాల వ్యామోహం వొకటీ మనవాళ్లకి. ఆంధ్రులందరూ - ముఖ్యంగా ఆంధ్రనాయకు లందరూ యేకం కావాలిట నుంచున్నపాళంగా, యెలా అవుతారు మరి, తమ కాత్మీయసంస్కారం అబ్బందే? అయితే, యూ చర్చ మరొకప్ప్రుడు. పిఠాపురంలో నా వారాల భోజనం సంగతి వ్రకృతం. ఎలా అయితేం, నెలదినాలు గడిచేటప్పటికి స్టుఅర్జు పేటలో నే ఆరువారాలు కుదిరాయి నాకు. మూడు మాసాలు గడిచినా - వూళ్ళో కూడా ప్రయత్నించినా ఏడోవారం శనివారం మాత్రం కుదరలేదు. గురువులు తమయింట భోజనం చెయ్యమన్నారు; గాని మొగమాటవడిపోయాను, ఒక శనివారం రాజొవారి సత్రానికి వెళ్లాను, మధ్యాహ్నిక భోజనం మాత్రం పెట్టిపొమ్మన్నారు. మరో శనివారం బాదం (0) వారి సత్రానికి వెళ్లాను, పదకొండు కొళ్ళుదాకా అదినో యిదిగో అంటూ జరిపి “ఇంతవరకూ వంటట్రావ్మాడు రాలేదు, భోజనం దొరక” దనేశాడు గుమాస్తా. ఇంకో శనివారం మరో అసందర్భం జరిగింది. శుక్రవారంనాడు, రాజా శ్రీ, రొవు చెల్లాయమ్మారావు జమీందారుగారి దివాను ఆకొండి వేంకటరత్నం పంతులుగొరి యింట వారం నాకు. వారి యింటికి చేరే మహారాజులుంగొరి భావనురిది శ్రీ, సోములుదొరగారి యిల్టూ, నేదునూరి శంకరంగారి. యిల్లూను. శుక్రవారం సాయంత్రం, నేనూ వేంకటరత్నంగారి పెద్ద కునూరులు కానురాజా గారూ, సోములుదొరగారి. తండ్రీగారూ దొరగారి అరుగుమీద కూచుని యేదో లోకాభిరామాయణం మాట్టాడుకుంటున్నాము. ఇంతలో నేదునూరి శంకరంగారు వచ్చి మాటలో మాట కలిపి “రేపు మూ

యింటికి భోజనానికి రండి" అని పిలిచారు నన్ను.

అదెందుకో నా కవగాహన కాలేదు గాని పెద్దమనిషి ఠమ్మంశు తిరస్కరించడం ధర్మం కాదు కనకా, నా కది వారం లేని రోజుకూడా కనకా, *పరో అన్నా నిష్టాపూర్తిగానే.

ఇది ప్రభాకరశా,స్త్రిగారికి ప్రత్యుత్తరం. రాసి కవితలో ప్రకటించిన మలీవారం జరిగింది.

అ పద్యాలు కామరాజుగారు చదివారు.

కామరాజుగారూ, రామకృష్ణకవులూ, చెళ్ళపిళ్ళ వేంకటశా,స్ర్రిగారూ దగ్గిరో దూరమో బంధువర్శానికి చెందినవారు.

కాగొ, - కామరాజుగారు, తిరువతివేంకటకవులనూ కాదనలేరు, రామకృష్ణ కవులనూ కాదనలేరు.

అయితే, వొకవూళ్ళో కాపరాలు కనకా, తాము సాహిత్య ప్రియులు కనకా, తరుచు రామకృష్ణకవుల దగ్గిర కూచుని సాహిత్య చర్చలు వింటూ ఆనందించేవారు.

శంకరంగారు. తిరువతి వేంకటకవుల పకి.

రామకృష్మ కవులంళే ద్వేషం కూడానుట.

ఈ సంగతి, తమ యింటోనే నేను మడికట్టుకుని వారి యింటికి భోజనానికీ వెళ్ళేటవ్వడు పనికట్టుకుని కామరాజుగారే చెప్పారు, మరియే మనుమానించారో?

దీనిమీద, శంకరంగారు ఆ వుభయుల ప్రస్తావవా చెయ్యక మానరనుకుంటూనే వెళ్ళా న్నేను.

అనుకున్న ట్ట జరిగింది.

ప్రస్తావన చెయ్యడమే కాదు, చాలా అసభ్యంగా కూడా (ప్రవర్తించారు శంకరంగారు, తీరా భోజనం (ప్రారంభించాక.

సగం భోజనం అయేదాకా నాయెడల ఆయన కనబరిచిన దయ అంతా యింతా కాదు, ఇప్పటికీ కళ్ళక్కట్టినట్టుంది నాకు.

అది నే ననుకున్న ప్రస్తావనకు నాంది అని మొదక్షే నాకు స్పష్టం అయిపోయింది.

అది యెలా కొనసాగుతుందో మాత్రం వూహించలేకపోయాను, కాస్తా కూడా.

అదృష్టవశాన శంకరంగారి బంధువున్నూ వొక వృద్దులున్నారు బంతిలో.

దొడ్డంపేట. సంస్టానసిద్దాంతు లయిన మా నాయనగా రంటే మిక్కిలీ ఆదరాభిమానాలున్నవా రాయన,

మా యింటిపేరూ నా పేరూ తెలుసుకుని, మా నాయనగారి పీరు జ్ఞాపకం రాగా “ఏమవుతారు. మీ”కనడిగి, సంగతంతా. విని నేను కనపడ్డందుకు చాలొ సంతోషమున్నూ. కనపరిచా రాయన.

శంకరంగారున్నూ రాజా శ్ర, వాడ్రేవు రంగనాయకమ్మ జమీందారుగారిని చూసయినా నా విషయమై సభ్యంగానే ప్రవర్తించవలసినవారు.

కాని, కొంత సేపటికి వంటలక్క అలా చారు వడ్డించి వెళ్లింది, ఆయన యిలొ పోరంటాలు మొదలు పెట్టారు.

ఆ పద్యాలు న న్నువసంహరించుకో మని ఆ సోరంటా అయినా.

తిరుపతివేంకట కవులు మహానుభావులుట.

రామకృష్ణకవుల లెక్కేమిటిట.

ఆ పద్యా లువసంహరించుకోడమే కాదుట, రానుకృష్ణ కవులను విడిచిపెట్టేసి, వెళ్ళి వేంకటశా,స్తిగారి. నాశ్రయించాలిట నేను,

“ఏమిటి మీరు చెప్పే” దనడిగా న్నేను, భోజనం అపుచేసి.

మళ్లీ చెప్పా రాయన, మరికాప్త విస్తరించి.

నొకు చాలా కోపం వచ్చింది.

అనిష్టుల విషయమై భోజనాని క్కూచోపెట్టి బ్రావ్మాణ స్త్రీలు మాత్రమే చేసే వద్దతి యిది.

నన్నుద్దరిద్దానునే అనుకున్నారు; గాని శంకరంగారీ అనుపపత్తి చూసుకోలేదు,

“పిలిచి భోజనం 'పెట్టినవారోొన్న ఆదరభావం విడిచిపెళస్టేశా న్నేనున్నూ.

శత్రిరువతి వేంకటకవులు మహానుభావులో రామకృష్ణకవులు మహానుభావులో, వారూ వారూ కూడా మహానుభావులేనో - వారూ వారూ వున్నారు, చదువుకున్న పరసులూ వున్నారు, మీరు దిగవద్దా వ్రసక్తిలో” అన్నాను, వెంటనే నేను.

“మ్పీక్సు త్రిరుపతి వేంకట కవులమీద భక్తీ వుంచే కానలపినంతా - మీకు చేతనైనంతా కూడా చూపించుకోండి, వారి యెడల. రామకృష్ణ కవులమీద యిష్టం లేకపోతే అదీ చూపించుకోండి, చేతనయినంతా; కాని వా విషయమై మీరేమీ కలగజేసుకోనద్దు' అని దృఢంగా చెప్పాను.

మాటమీద మాట పెరిగింది.

దురుసుమవమాూటలు ప్రారంభం అయినాయి.

*ఆ, ఆ, ఏమి చేస్తున్నావు శంకరం? పిలిచి భోజనానిక్కొచో పెట్టా తగువులొడ్డం?” అంటూనే వున్నారు వృద్దులు.

శంకరంగారు. వినిపించుకోలేదు.

నేనూ వెనక్కి తగ్గలేదు.

*నువ్వెంత” అంపే “నువ్వెంతొ దాకా వెళ్ళిపోయింది.

*నే వా పద్యాలు వసంహరించుకోను సరిగదా, మీ యీ లౌక్యానికీ విరసవగా, మీ తిరువతినేంకట కవులమీదే రాస్తాను పద్యాలు, తెలుసా? ఇంతకీ, - ఇంత దుశ్చింతతో భోజనానికి రమ్మన్నారు మీరు, మీ యింటో నేను భోజనం చెయ్యడం చాలా పొరపాటు” అనేశాను.

అంటూనే ఉత్తరాపోశనం పళ్తేపి చర్రున బయటికి చక్కా పోయాను.

కామరాజుగారూ, సోములు దొరగారి తండ్రిగారూ దొరగారి అరుగుమీద కూచునివున్నారు.

వా వాలకం చూపి “యేనుయిందేమిటి” అనడిగా రిద్దరూ, ఆత్రంగా.

అంతా విని చాలా వొచ్చుకున్నారు.

*తరవొయి మూ యింటో భోజనం చెయ్యండి" అన్నారు కామరాజుగారు కొని వే నంగీకరించలేదు.

“అయితే వుండండి” అంటూ మజ్జిగ తెప్పించి, పుచ్చుకునేదాకా బలవంత పెట్టారు దొరగారు.

ఆ సాయంత్రం గోష్టిలో కామరాజుగారే తెచ్చారు గురువుల దగ్గిర యీ ప్రసంగం.

వేంకటరామశా,స్తిగారు చకితులు కాగా, ఉ గ్రులయి పోయారు రానుకృష్ణశా,స్తిగొరు.

ఏమయినా, దీంతో “పిఠాపురంలో శనివారం మనకి శనిగొట్టుదినం అయిపోయింగదని స్టిరపరుచుకున్నా న్నేను.

తరవాతి శనివారంనాడే హోటల్‌ భోజనం ప్రారంభించా నానేళముట్టుకీ, మరి వారం (ప్రయత్నం చెయ్యలేదు.

*మరి, (ప్రయత్నం చెయ్యలే” దన్నాను.

అంటే, నాకు నేనయి ప్రయత్నించలేదు.

అయినా, శనివారంనాడున్నూ వారం భోజనం తటస్థించింది నాకు.

అప్రయత్నమే కా దది, అనుకోనిదిన్నీ.

ప్రతీ మనిషికీ తటస్థీస్తూనేవుంటా యప్పడవ్వడిలాంటి వెన్నో

వాటికి కార్యకారణసంబంధాలు కనవడ వొక్కాక్కప్పుడు.

వ్రబుద్దాంధ్రకు రెండో సంవత్సరం నడుస్తోంది.

మానేజిమెంయి ససివడక నష్టం రాగా సొంత ముద్రాక్షరశాల అమ్మేపి, కాకీనొడ స్కేవు అండుకోలో అచ్చు వేయిస్తున్నా నష డు.

ఒక వెల అరువిస్తారు వారు.

అంటీ, వెనుకటి నెల బిల్లు చెల్లిస్తే వచ్చేనెల సంచిక అచ్చు వేపి యిస్తారు వా రరువుగా.

ఉదయం పనివాళ్లు స్టిక్కు వ'్టులోపున రచనలిక్తే సాయంత్రానికి సంచికలు బైండున్నూ చేసి అఫీిసో.ాట న్‌ (

తమ వాగ్దానం ప్రకారం గతమాసం బిల్లు కొవ్వూరి బసివిరెడ్డిగారి రెండో కుమారులు క్రీ, సూర్యనారాయణరెడ్డిగారు చేల్లించేసి వుంటారు, కవక్క కొకీనాడ వెడితే చాలు, పన్నెండుగంటల వని.

దీపాలు పెట్టాక తొస్సివూడిలాకు దగ్గిర పడన యెక్కితే తెల్లవారేటప్పటికి కానార మళ్ళీ దీపాలు పెట్టాక భోజనమున్నూ సావకాశంగా కావిచ్చుకుని కాకనాడల్‌ వడవ యొక్షితే తెలవారేటపటికి తొసి జా వడవకేవు రెండరాలో గా! ల్ల ప్ప స్పివూడిలాకు రానూపోనూో

కొకినాడలో రెండుపూటలా. పెరుగుతో భోజనం అర్ధ రూపాయి; వెరశి వదణాలు కావాలి; గాని వదికాసుల్లేవు చేతిలో.

ఇరుగు పారుగువారిలో చేబదు ల్లిన్వగలవారా సమయాన ఇళ్ళల్లో లేరు, నంట మాత్రం అయిపోతోంది ఇంటో పాయంత్రం అయిదుగంటల వేళ.

వెళ్ళాలి.

లేకపోతే నిశృతదినాన పోష్టు చెయ్యడం సడదు, వడకపోతే అదో పేచీ పోస్టల్‌ డీపార్టుమెంటుతో.

కనక, వెళ్ళి తీరాలి.

కొత్తగా పోసిన కంకరరోడ్డు, కళ్లు మూసుకుని తొస్పిపూడి వెళ్ళవచ్చు; కాని దారి కనపడలేదు.

నాకు డబ్బువిలన తెలియవరిచే ఘట్టాలిలాంటి వెన్నో వచ్చాయి జీవితంలో; కాని వొక్కటీ నిలిచిపోలేదు, కాగా, డబ్బంట యెప్పచూ శ్రద్దలేదు.

కాని, అప్పటి మాట యేమిటీ?

ఆందోళన బయలుదేరింది.

బు(ర్ర చించుకున్నాను.

వీమయినా; రాత్రంతా పడన ప్రయాణం కనక శంకానివృత్తి చేసుకుంటే మంచిదని వుంతకి బయలుదేరాను.

ఒక అడ్డబోది దాటాను, యథాపూర్వంగా.

'రెండోబోది దాటబోయేటప్పటికి, రెండు రెండున్నరనోట్లు కనవడ్డాయి, నీటివార పిల్లిగాలికి వూగీసలాడుతూ.

తీశాను, అటూ యిటూ చూశాను, పిట్ట కూడా కనపడలేదు, చూవుమేరలో.

తిరిగివస్తూ రోద్దుమీద అరగంట నుంచున్నాను “మావి అన్నవారు కనవడలే దెందరి నడిగివా.

“క్తాక్రివాడ వెడుతున్నాను. ఎల్లుండి వస్తాను. ఎవరినో నా దగ్గిర అయిదు రూపాయలున్నాయి, వూళ్ళో చెప్పండి” అంటూ అక్కడ - రోడ్డుమీద నడిచే రాయవరం మహేంద్రవాడ రైతులతో చెప్పాను, వెళ్ళిపోయాను.

కొకినాడ నుంచి వచ్చాక టముకువేయించినంత వని చేశాను, వేటికీ “మావి” అన్నవారు కనవడలేదు.

ఏం, దేవుడే వడేశాడా నాకోపం అవి అక్కడ?

ఎంతమాత్రమూ కాదు, విజమే, మరి యిదేమిటి

రాజమహేంద్రవరంలో ప్రవేశించాక వెలకు మూడువేల వ్యాషృతి వచ్చింది వ్రబుద్దాంధ్రకు.

కాకినాడలో స్కేపు అండుకోవారిలాగే రాజమహేంద్రవరంలో సరప్వతీ పవరు (పైస్సువారున్నూ వొక సంచిక అచ్చువేపి యివ్వడానికి పెట్టుకున్నా, రరువుగా.

కాని నలభైఆరురూపాయలు కావాలి కొనిబిళ్ళలు నెలకి పోస్టుచయ్యాలం ళు.

మువ్పయ్యెనిమిది రూపాయల పై చిలుకు చేతిలో వుండగా తొలీనాడే కొన్నాను బిళ్ళలు.

తెల్లవారడం తడువుగా పొకింగువనిలో కూచున్నాను “స్వయం రాజా, స్వయం మంత్రీ” కనక.

వదకొండయింది, భోజనం చేశాను.

వన్నెండు కొడితే పోస్టాఫీసు తెరుస్తారు, నొంటిగంట లోపున పోస్టు చెయ్యాలి.

కాని, అక్షరాలా యెనిమిది రూపాయలు కావాలి, మరి.

చేసేది లేక డస్కుబల్ల దగ్గిర చతికిలబడ్డాను.

అయితే, రాద్దామంపే కలమూ నడవదు, చదువుదామంపే బంతీ గడవదు, నునస్సు మనస్సులో లేక,

ఉసూరు మనిపోయింది ప్రాణం.

డబ్బు విలన మళ్లీ తెలిసివచ్చింది, కొట్టవచ్చినట్టు.

కాని యేమిటీ చెయ్యడం ఆ క్షణాన

మార్గా లాలోచించాను.

బల్లమీదికి మోచేతు లానుకుని, కళ్లున్నూ బాగా గుచ్చేసుకుని మరీ తీవ్రంగా ఆలోచించాను, మళ్లీ.

ఉండగా వుండగా బల్లమీద యేదో చప ాడయింది.

చూడగా ఎదట పోస్టుమేనూ, బల్లమీద పత్రికలూ ఉత్తరాలూ దొంతిన్నీ,

తియ్యగా అందులో వొక మణియార్తరు.

చదవగా “ఎనిమిది రూపాయలు నూత్రమే” అవి వుంది, అక్షరాలా అంకెలా కూడాను.

సంతకం చేశాను, తెలిసికాదు.

రూపాయలు వుచ్చుకున్నాను, లెక్కచూసి కాదు.

బండి. పిలిచాను, పోస్టాఫీసుకు వెళ్ళాను, బిళ్లలు కొన్నాను, అంటించాను, పోస్టుమాస్తరు కప్పగించిన్నీ వేశాను, పాకెట్లు.

నెత్తిమీది కొండ దింపుకున్నంత తేలిగ్గా వచ్చా వింటికి.

అప్పుడు విప్పా నుత్తరాలు.

“తెనుగు పత్రికల్లో ప్రబుద్దాంధ్ర నొకళు నాకు నచ్చింది; కాని వొక్కరూపాయి చందాతో మీరెలా నడువుతున్నారో నా కర్థం కావడంలేదు. ఏనుయినా విరాళం పంపవుదాముంటే, నావల్ల కాదు, శుద్దదీదవాణ్ణి నేను. అంచేత, పత్రిక ఆగిపోతుందేమో రన గ్యష్రంతో 'ర్చయత్నించి యేడుగురు చందాదారులను నేర్చి నా చందా కూడా కలిపి, కమీషను నేనే భరించి అది మీ కివాళ మనియార్హరు చేశాను. సంవత్సరం పొడుగువా మాకు పత్రిక వంపం” డని వొక జాబు.

అందుతోబాటు వొక జాపితా.

శినాలినుంచి వచ్చిం దది,

ఇది యేమనుకోవాలీ?

లోకంలో యేదీ ఆగదు, గడిచిపోతూనే వుంటుంది.

అంచేత, ప్రతీ మనిషి జీవితంలోనూ సంభవిస్తూనే వుంటాయి, విచారణ కందని వెన్నో.

దొరక్క దొరక్క వాకు పిఠాపురంలో యేడోవారం దొరకడమున్నూ యిలాంటిదే, అచ్చంగా.

శీ

“*వద్యాలు కట్టాలని వుంది నాకు, ఛందస్సు నేర్పండి” అంటూ. గురువుల వాశ్రయించా డొక యెొస్టేటు. గుమస్తా,

తమకు తీరిక లేక నా కవ్పగించారు. గురువులు, వెంటనే సులక్షణసారం ప్రారంభించా న్నేను.

ఆ మర్నాడే శనివారం.

భోజనం చేసీ నేను హోటల్‌ గుమ్మం దిగుతూ వుండగా, భోజనం చేసి కోటకి వెడుతూ శిష్యుడు తారసిల్దాడు.

“ఇదేమి” టనడిగా డతను.

శనివారం సంగతే తెలియదు; గొని నేను వారాలు చేసుకుంటూ వుండడం తెలుసు నతనికి.

సంగతి విని “ఇక ప్రతీ శనివారమూ మా యింటికి రండి, పోటల్లో భోజనం చెయ్యడానికి వల్లకా” దన్నాడతను ప్రీతిగా.

*ఈ రాశ్రే మొద” అనిన్నీ చెప్పి కోటకి వెళ్ళిపోయాడు,

చాలా వింతవడ్డాను,

ఎంత ప్రయత్నించినా వారం దొరక్కపోడం - కోరి వాక గృవహాస్టు వారం యివ్వడం - ఇప్పటికీ నా కిది అవగాహన ' కావడం లేదు.

మనకర్హం కావు, జరుగుతూనే వుంటా యెన్నో

శనివారంనాడు పిరావురంలో గొప్ప పశువుల సంత.

ఆవులూ యొడ్డూ - గేదెలూ దున్నపోతులూ - ఎక్కడెక్కళల్లుంచో వస్తాయి వందలూ వేలూను, శుక్రవారం రాత్రికి - శనివారం తెల్లనారేటప్పటికీని.

ఆదివారం తెల్లవారాక చూద్దామన్నా వొక్కటీ కనవడదు, మళ్ళీ.

ఉదయం. వెలుగు వచ్చింది మొదలు పశువుల వ్యాపారం అయితే, సాయంత్రం పొద్దుగూకింది మొదలు పాలవ్యాపారం, అక్కడే ఆవేళ.

పాలేమో పొదుగు దగ్గిరివి.

ఒక్క. చుక్క అయినా నీరు కలియనివి.

ధర చూస్తామా బహూ కొద్ది.

ఏమంబ?

పశువులు తెచ్చినవాళ్లకవి అనవసరం.

శేరు కర్షణా వచ్చినా రాబడే.

జాగ్రత్త చేసుకోరాదా అంక అప్పుడే ప్రయాణం, నాలుగు మెతుకులు తిని.

అంచేత, అప్పటిదాకా పూనగట్టిన పాలా సాయంత్రం పితికేసి అయినకొడి కమ్ముకుంటారు.

సోమవారం (దాక్షారామలో అలాంటిదే పశువుల సంత.

మళ్ళీ వూనగట్టి పిఠాపురంలో అమ్మకం కాని పశువులను ఆదివారం రాత్రి కక్కడికి తోలుకుపోతారు. నర్తకులు.

గుమ్మపాలతో పాటు, కావలసినవారికి, ఈనమోపై వున్న పశువులు ఆ సంతసావళ్లలోనే యీనేస్తాయి కనక, జున్ను పాలున్నూ దొరుకుతాయి, పిఠాపురంలో.

ఆ పాలు తెచ్చుకోడమూ ఆరాత్రి పరమాన్నం చేయించుకోడమూ శిష్యుడి కలవాటు.

దొరక్క దొరక్క నాకు దొరికినవారం యిలాంటిదయింది.

ఇంటోవున్నవారు - శిష్యుదూ, అతని భార్యా, తల్లీవి.

ఆ రాత్రి నేను చారూ అన్నమూ వుచ్చకుంటున్నాను, అట్నుంచి మొదలు కనక, భర్తకు పరమాన్నం వడ్డిస్తోందా అమ్మాయి.

జీడిపలుకులూ, కిసీమిసిపళ్ళూ, పచ్చకర్వ్బూరమూ, కుంకమవువ్వ్యూ - వీటితో తయారయిందేమో, ఘుమఘుములాడిపోతోంది వరమాన్నం.

ఆ పరిమళానికి ముగ్దుణ్లయి “చారు తక్కువగా వడ్డించుకుని వుండవలసీంో దనుకుంటున్నాను, మనసులో నేను.

శిష్యుడున్నూ తనకి చాలుచా లంటున్నాడు.

ఇక నాకు వడ్డించాలి ఆ అమ్మాయి.

అలాంటప్పడు - ద్వారంలో గడపమీద కూచునివున్న శిష్యుడి తల్లి, పేరుపెట్టి కోడల్ని పిలిచి “పరమాన్నం సయించదేమో పావం, బలనంత పెట్ట కా అబ్బాయిని” అంది, తర్హనితో నన్ను నిర్రేశిస్తూ.

తెల్లటోయా న్నేను.

శిష్యుడున్నూ స్తబుడయిపోయాడు.

నుంచున్నపాళంగా శిలావ్రతిమే అయిపోయిందా అమ్మాయి.

వారా లిచ్చినచోట, బంతిలో బాలపక్షం చేస్తారు కొంద రిల్లాళ్ళు, నా కనుభవమే. కాని యింత బరితెగేవారిని చూడలేదు నే నప్పటికి,

“ముఖే ముఖే సరస్వతి అన్నారు పెద్దలు, దానికిది విదర్శనం కామోసు.

మామూలు మనుష్యులమాట యేమయివా,. రచయిత అయినవాడిలాంటి పందర్భాలు గ్నర్తించుకోడం చాలా అగత్యం.

శబ్లసిద్ది వొక్క'కే కాదు, ఇలాంటిదిన్నీ లోకజ్ఞానంలోనే చేరుతుంది, మరి.

అయితే, శిష్యు డేనుయినా కలగజేసుకోడమా వూరుకోడమూ?

అ పిల్లకూడా అత్తగారి మాట వినడమా వినకపోడమూ?

వేను మూత్రం వూరుకోలేకపోయాను. రో బంతికి తెచ్చాక, తెచ్చినవి వున్నవారి కందరికీ సనుంగా వడ్డించకపోడం యింటివారి

షం,

ధారాళంగా వడ్డన జరుగుతున్నప్పుడు, మొగమూటపడి కడువువిండా తినకపోతే ఆ దోషం అతిథులది.

ఇవి రెండూ వొకరాశిలోనే ఘోరపాపాలు.

అప్పుడే కాదివ్చటికీ వుంది వాక్తీ నమ్మకం

దీనికి తోడు, పోతూపోతూ వుండిన బాల్య చావలమూ, ముమ్మరంగానే వుండిన జిహ్వోచావపలమూను నాకు.

నిగ్రహించుకోలేకపోయా న్నేనవి.

వెంటనే “పరనూన్నం నాకు చాలా యిష్టమండీ* అనేశాను, ముపలమ్మతో.

అనేశాను, వెంటనే సిగ్గపడిపోయాను.

చూడగా, కత్తివేస్తే వెత్తురుచుక్క లేకుండా స్తబ్బులయిపోయి వున్నారు, భార్యాభర్త లిదరూ. .. వుండుమీద కారం చల్లినట్టుయింది నా మాటతో వారికి.

అలా అనడం ముసలమ్మ తప్పే, మరి యిలా అనడం?

ఈ రుడితిస్తురణతో చాలా బాధపడిపోయా న్నేను.

ఈ స్థితిలో, ఎవ్వడు తేరుకుందో, పదిగరికెల వరమాన్నం నా విస్తరిలో గుమ్మరించి పొయ్యి దగ్గిరికి వెళ్లిపోయిందా అమ్మాయి.

అది చూసి రుసరుసలాడుకుంటూ చివాలున లేచి చక్కాపోయింది, ముసలమ్మ.

వారాల భోజనంలో నాకిలాంటి అనస్తలే కలుగుతూ వచ్చాయని కాదు చెప్పడం.

ఒక్కొక్క తల్లి యెంతో మమత కనపరిచేది.

విరియాల రామయ్య వంతులుగారని వేట్టపాలెంలో నొక సంవన్న గృహప్టు.

గోల్కొండ వ్యాపారులు వారు.

స్టితిపరు లాయన, మంచి భోగిన్నీ.

అప్పటికి షష్టిపూర్తి కటో యిటో వున్నా రాయన, భార్య చనిపోయింది పాపం,

ఇద్దరు కూతు ల్లాయనకు, కొడుకు ల్లేరు.

పెద్దల్లుడు లక్ష్మీవతిగా రిల్లరికం వుండేవారు.

వంటా వడ్డనా, యింటి యాజమాన్యమూ పంతులుగారి చెల్లెలు సీతమ్మగారు నిర్వహించేవారు.

ఆమె జ్ఞాపకంవస్తే నాకు భక్త్యావేశం కలుగుతుందిప్పటికీ.

శుచీ శుభమూ ఆమె సొమ్ములు.

దయా దాకిణ్యమూ ఆమె ఆభరణాలు.

పంతులుగారిని నేను వారం అడగ్గా రమ్మన్ననా రామే,

మొదటిపూట భోజనాని క్కూచున్నాం.

వడ్డన పూర్తి కాగా పరిషేచవ చేశాం.

వంటింటి గున్న్మూన మంచుని వుండిపోయా రామె.

“నెయ్యి. వట్టుకురారేం” అనుకున్నా న్నేను.

చూడగా మామా అల్లుడూ స్వయంగా వడ్డించుకుంటున్నారు. నెయ్యి

చిత్రం యేమిటంటే?

బంతిలో యెందరుంచే అందరి దగ్గిరా నేతిగిన్నెలుంచేవా రామె.

వ్రతీ గిన్నెలోనూ గరికె కూడా వుండేది.

పప్ప కూర, పచ్చడి, వులుసు - ఇన్నిటికీ సరిపోయే నెయ్యి అది.

ఓరకంట చూశాను, నాదగ్గిరా వుందొక గిన్నె, కాని స్వయంగా వడ్డించుకోడానికీ ముక్కటవడిపోయాను.

అంచేత, పప ఏ కలిపి వొట్టి అన్నమే తినసాగాను.

అది చూశారామె. “అయ్యో, నాయవా, వొట్టి అన్నం తింటున్నావాగ అంటూ వూచలా వచ్చి గిన్నె నా విస్తరిలో నంచేశారు.

పప్పూ అన్నంలో పులుసు కలువుకున్నట్టుయింది వాకు.

అప్పుడు. చెప్పారు పంతులుగారు “ఇది మాయింటి పద్దతి అన్నీ “నెయ్యి అయిపోతే అడక్కుండానే మళ్ళీ వడ్డిస్తోరనీ “మొగమాటపడవ”ద్దనీవి.

దాంతో పుత్రవాత్సల్యం కలిగిపోయింది సీతమ్మగారికీ నేనంటే.

“నాయనా” అనేగాని నన్నెప్పడూ పేరుపెట్టి పిలిచి యెరగ రామె.

అప్పుడప్పుడు నాకు ఫలహారనున్నూ పెట్టునారామె.

లక్ష్మీపతిగారి కంటించినప్ప్రుడల్లా సాధారణంగా నాకూ తల అంటించేవారు.

నిజంగా, రాజర్షి రామయ్యపంతులుగారు, నాతో యెప్పుడు మాట్టాడీనా విద్యాభ్యాసం విషయమే మాట్టాడేవారు.

ఎందుకు చెప్పానంటే?

వారాల భోజనం కష్టసుఖొలతో పెనవేసుకుని వుంటుం దిలాగ.

పాలపాంగు తగ్గించి, విద్యార్హిని మంచిదారికి మళ్ళిస్తుందది.

గురుకులవాసమూ వారాలభోజనమూ పిఠాపురంతోనే ఆఖరు నాకు.

అయితే, చదువెంత తృప్తికరంగా సాగిందో వారాల వర్దతి అంత తృప్తికరంగా సాగలేదు వాకక్కడ.

అది, అటు పళ్లెటూరూ యిటు పట్నమూ కూడా కాకపోడమే అందుక్కారణం.

గొప్ప పండితులున్న పల్లెటూళ్ళలో, ఆ పండితుల ఘనతా, ఆ పండితులుండడంవల్ల తమ గ్రామాలకు వచ్చే ఘనతా గుర్తించుకుని, వారి శిష్యులకు తామే తల్లిదండడ్రులయి సాదరంగా భోజనం పెడతా రావూళ్లవారు.

వట్నాల్లో అలాంటి భావాలుండవు సాధారణంగా.

ఇంతకీ, - ప్రట్నాల్లో చలననముడతలు పట్టుకుని తిరిగేవా రందరూ సంవన్నులనీ

• అధవా - లోటులేనినా రవీ అనుకోడానికి వీల్లేదు.

మదరాసువంటి నగరాల్లో యిది మరీ స్పష్టంగా తెలుస్తుంది.

నాగరక జీవితానికీ జానవద జీవితానికీ దృకృథమే. వేరు.

దాని కనుగుణమే యీ వ్యత్యయం.

వల్లెటూళ్లల్లో వొకరి సంగతి వొకరికి తెలియం దుండదు.

అడిగితే, అక్కడ, యెనరి వర్షత్రయమైనా చెప్పగల రెవరయినా,

కనక, అక్కడి పరిశీలన యెంతసేపూ మానసిక వ్యవస్థకు.

పట్నాల్లో వొకరి సంగతి వొాకరికి తెలియదు.

ఒక్కయింటో - పక్కవాటాలో వున్నవాళ్ల సంగతే అక్కర్లే దెనరికీ,

కనక్క వేష భాషలను బక్టే మనుష్యుల కిక్కడ పరిగణన.

వేషం హాందాగా లేకపోతే - కనీసం పరిశుభ్రంగా నయినా లేకపోతే, యెంత సజ్జనుడి కయినా లోవల అడుగు పెట్టడానికే అనకాశం వుండదు, పట్నాల్లో.

అంచేత, పట్నాల్లో అలా తిరక్కపోతే చిక్కూ, పల్లెల్లో అలా తిరిగితేనే చిక్కున్ను.

పోతే, వేషానికి సంవన్నతే అక్కర్లేదు, చాకళ్లు చల్లగా వుంట చాలు, చాలానుందికి.

పిఠాపురంలో నీటుగా తిరిగేవారిలో చాలానుంది చాలీ చాలని జీతాలతో నానా అవస్త్రలూ అనుభవిస్తూ వుండే ఎస్టేటు గుమాస్తాలు.

అంచేత, ఎంతో వాకబుచేషుకుని గాని అక్కడ వే నెవరినీ వారా లడగలేకపోతూ వచ్చాను. లో వెలకు ఏడెనిమిది రూపాయలిస్తే హోటల్లో, అప్పుడు రెండుపూట్లా పెరుగుతో

జనం.

ఆనూత్రం అర్చుపెట్టలేక కాదు, పోటలుభోజనం అంకే అప్పుడే కా దివ్పటికీ వాకు వెగము.

ఇక మూవాళ్ల నమ్మకమా, హోటల్లో భోజనం చెయ్యడం అంకే కులం చెడ్డమే.

ఈ. భానం ర్తక్తగతమూ శల్యగతమూ కావడంవల్ల నేమో నాకీ వైముఖ్యం.

కాక, - పోటల్‌ భోజనం అంక ఆచారానికే కాదు, శుచికీ రుచికీ గూడా ఆశనొదులుకోనలసిందే.

హోటల్‌ నిర్వహణం మనకొక నృత్తి కాకపోడం యిందు క్కారణం,

పొట్టుగడిచిపోతే చాలు పోటల్‌ యజమానికి.

అ పూట గడిచిపోతే చాలు పోటల్లో తినేవాడికీ,

ఇక వొక అంతస్టు యేర్పడ్డాని కవకాశం యేదీ అక్కడ?

అయినా వొక దారే అయివుండును, అనుకోని అశనిపొతం వచ్చిపడిం దొకటి మనకీ.

అది హోటల్‌ నిర్వహణంలో నున తెమగువాళ్ళకి వైచ్యం కనపడితే, అరనలకు మంచి వ్యాపారసరళి కవపడ్డం.

మనవాళ్ల యీ రాజసం అరవనలకు కొంగుబంగారం అయింది.

తెముగువాడీకి తెనుగుదేశంలోవే అరవభోజణనం గతి కావడానికి దారితీసిం దిది.

లక్షలకొద్దీ అరవయునకులకు వడ్డనవాళ్లుగామూ, వేలకొద్దీ అఆరవయువకులకు వంట (బాహ్మలుగానూ, వందలకొద్దీ అరవ యువకులకు హోటల్‌ యజనూనులుగానూ జీవనసరణి సుగమం కావడమే కాదు, అరవలు నాన్‌ కో ఆపరేటు చేస్తే, తెనుగు దేశంలో, తెనుగువాడికే యివాళ అన్నం దొరకని ప్ట్రితి యేర్చడింది దీనివల్ల,

ఏతావతా:-

ఈ విషయమైై నేను చెప్పవలసిందీ, మనవాళ్లు ఎవరికివారు సొంతంగానే ఆలోచించుకోవలసిందీ చాలా వుంది.

అది ప్రత్యేక వ్యాఖ్యానం కావలసిన విషయం.

వీమయినా, అది తెనుగు హోట లయినా అరన హోటలయినా, అక్కడ భోజనం చెయ్యడం తప్పనిసరయిపోయింది, తరవా త్తరవాత నాకు.

పట్నం వెడితే, యెక్క డెక్కడి చుట్టురికాలూ సన్నిహితపరుచుకుంటూ బంధువుల యింటికి వెళ్లి భోజనం చెయ్యడమూ, అది సాధ్యం కావిచోట సత్రాల్లో భోజనం చెయ్యడమూ. ఆ కాలంలో శిష్టకుటుంబాల పంప్రదాయం.

మా నాయనగారూ మా అమ్మగారూ - ఇలాంటివారు నూత్రం ఎక్కడికి వెళ్ళినా స్వయంపాక నియనముమే.

చిన్నవాళ్ళూ, నియమనిష్థలు లేని పెద్దవాళ్ళూ మాత్రమే సభత్రాల భోజనం చెయ్యడం అప డు.

అ రోజుల్లో, సత్రాలు వేసేవారిలో నర్మాశ్రమాచార నిష్ట యెక్కువగా వుండేది కవకనూ, అన్నదానమే వారి ముఖ్యోద్దేశం కనకనూనే, నావంటివాళ్ళ కయినా సత్రాల్లో భోజనం చెయ్యడాని కప గ డమజ్ఞ.

పోటలు భోజనమే నిషిద్ధం.

(శ్రీతాన్నానికే నింద.

నిజం చెప్పవలసిన స్తె, అన్నం అమ్ముకుని బతకడంకంళే దౌర్భాగ్యం మరి లేదు.

ఇది మన దృక్పథం.

పాశ్చాత్యుల దయినా, మరొకళ్ళ దయినా సరాంత్ననా బుందుకు ంగొ అంటి ళ్ళ స్మ భిన్న

అన్నదానం చాలా వుణ్యవ్రదం కాకపోడమే కాదు, ఒకరి అన్నం ఉచితంగా తినడం ఆత్మగౌరవానికి భంగకరం అన్న భావన అందుకు హేతువు.

సంప్రదాయాలు మారుతూ, జాతికి జాతి అంతా కొత్తదారులు తొక్కుతున్న యా దినాల్లో కొంతనరకయినా మన దృక్పథంలో కొన్ని సవరణలు చేసుకోవల పేవుంది. కొని నేనేకా దప్పచు మరెవరైనా యీ మాట అనగలిగారా?

వాదం దాకా అక్కర్లేదు, అవ మాటా మంతీ లేకుండా - గపేప లా పోేటల్లో భోజనం మ? వలలో పావాపించవలసి దో ప్‌ రో కాలు విడిచి హోటల్‌ భోజనం చెయ్యవలసిన అగత్యమున్నూ యేర్పడిందా

జూల,

అయితే, అది వొక్కొక్కరి కొక్కాక్క. విధం.

వా సంగతే చూసుకుందాం. శంతి రలో వెతుక్కుంటూ మేము భోజనానికి వెళ్ళే బంధువులయిళ్లు

ఇంకా వున్నారు బంధువులు చాలానుంది; కాని ఆ రెండిళ్ళవారూ మిక్కిలీ సన్నిహితులు.

శిష్ట లయిననా రెవరు నచ్చినా ఆదరించి భోజనం పెట్టడం ఆ రెండిళ్ళవారికీ వ్రతం కూడానూ,

ఒకమౌా టీయింటికి వెడితే, నురోనూ టాయింటికి వెళ్ళడం మా పద్ధతి,

అందులో వొక యింటి యజమానురాలు మౌ సెత్తండ్రీి గారి కూతురు.

రెండో యింటి యజమానులు నూ సన్నిహితజ్జాతుల యింటి ఆడబడుచు. మేనకోడలే ఆ యింటి యజమానురాలి క్కోడలు.

ఆవేళ కోడలు వడ్డిస్తోంది, నేను భోజనం చేస్తున్నాను.

చుట్టరికాని కేవిధంగానూ ప్రాతికూల్యాలు కనవడ్డంలేదు, వాతావరణం మిక్కిలీ ఆత్మీయంగానే వుంది.

ఇంతలో ఆమె అన్న వచ్చాడు.

*ల్వే మడికట్టుకో” అంది చెల్లెలు.

“భోజనం చేసే నచ్చానన్నా డన్న.

ఎవరికయినా యెక్కడయినా సంభవిస్తూనే వుంటుం దిలాంటి వింతలేదు.

కొని, బంధువులు అగౌరవంగా భావించుకువేవారప్ప డది.

*ఏం, మూ యింటో భోజనం చెయ్యడం తప్పా?....మా తాహ తెక్కడ, మీ తాహ తెక్కడ, విజమేే గానీ -” అంటూ విష్ణురాలున్నూ మొదలు పెడతారు కనపడ్డప్పడు.

సంసారం పాగరం అయితే, అందులో మిక్కీలీ సొగసైన దీవి వంటి దాపన్ని వేశం.

మమతా, అభిమానమూ, (ప్రేమా, ఆప్యాయతా, విగీక్షా, ఉత్తేజనమూ -

'ేరికే నిష్మరాలు, నిజానికీ యిష్టాలాపా లవి.

అయితే, అలాంటి రాజమార్గం విడిచిపెట్టి *అదేమిటన్నయ్యా అలా చేశావూ? అయినవాళ్ళూ కానివాళ్ళూ వచ్చి తినిపోతూనే వున్నారు గదా, మవ్వు బరువా మాకు?” అనడిగిందన్నగారి నామె.

గతుక్కుమని. నాలుక కరుచుకుంటూ మొగం పక్కకి తిప్పుకుంది, అది విని అత్తగారు.

కొయ్యయిపోయా న్నేను.

ఆమె వుద్దేశం అది కాకేపోవచ్చు; కాని నన్ను మనసులో వుంచుకునే ఆమె అలా అందని గట్టి నమ్మకం కలిగిపోయింది నాకు.

మరి, ముద్ద నోటికి పోలేదు నాకు.

అప్పటికి చారూ అన్నమూ పుచ్చుకోడం అయింది.

వెంటనే ఉత్తరాపోశనం. పట్టేసి “*నుజ్జిగ అక్కరలోదంటూ లేచి చక్కా పోయాన్నేను.

అందుకామెమీద కోపం రాలేదు వాకు.

ఏమం కే?

భోజవాలకోసం నూత్రమే వచ్చి బొల్లికబుర్లు చెబుతూ తిప్పవేసేవారిని చూస్తే యెప్పటికయినా. బరువు తోచక మౌానదెనరి కయినా.

ఒక యుగం గడిచి మరో యుగం ప్రారంభం అయిన దివా లవి మరి.

తిహ్రవారు తిడుతూనే వుండివా, తినేవారు నందలకొద్దీ హోటళ్లలో ప్వేచ్యగా తింటూనే వున్నదినా లవి.

ధరలు *మండిపోడమున్నూ” ప్రారంభం అవుతున్న దివా లమి.

కవక, నాదే తప్పని నిర్దారణ చేసుకున్నా న్నేము.

నియమ నిష్ట లవలంబించి వుండలేదు కనక *యిక భోజనం కోసం చుట్టాల యింటికి వెళ్ళకూడ” దనిన్నీ _స్థిరపరుచుకున్నానప్పటి కప్పచు.

సత్రాలకు వెళ్ళడం ్రారంధించేశాను, వెంటనే.

అన్నదానం చెయ్యడానికే కంకణం కట్టుకున్న గొప్ప సంస్తలవి.

మన భాషలో “అన్నపూర్ణా అవే మాట పుట్టడానికి, దేశం సులిక్షంగా వుంటూవుండడమూ, అన్నసత్రా లెక్కడ వడితే అక్కడ అవేకా లేర్పడి వుండడమున్నే కారణం అనుకుంటా న్నేను.

ఈ నిశ్చయం వల్ల “యెవరి యింటికీ వెళ్ళడం?) మాట కలవడం యొలాగా” అన్న బెంగ పోయింది నాకు.

మమత నటించక్కరలేదు. *వీమనుకుంటున్నారోగ” అంటూ పిసుక్కోనక్కర లేదు, వేళకి వెడితే సూన్తి పద్దు రాసుకుంటాడు, మడి ్యవముట కదువువిండా భోజనం పెస్టేస్తాడు వంటబ్రావ్మాడు.

బద్దకంగా వుంటే అక్కడే కాస్సేపు నడుం కోవచ్చు; ఎవరితోనూ చెప్పనక్కర లేకుండా. క ప వాల్చి

నిజమే; కాని కాలం మారుతోంది, భావాలు మారుతున్నాయి, పత్రాల్లోనూ వైపరీత్యాలు ప్రారంభం అవుతున్నా యవ్పటికి. నాం

ఇవాళ చూచ్చే సత్రాల్లో భోజనం వారిలో, అన్నదానం వరిగ్రహించడావికీ లేమూ. అర్హత శేసాక్‌ మ ష్‌నానం సరి

ఒకనాడు ఏలూరిదరి కన్నావురంనుంచి వస్తూ సాయంత్రం యెనిమిది కావన్చే సమయాన రెయిలు దిగాము, రాజమహేంద్రవరంలో అప్పుడు.

వాళంవారి పత్రానికిన్నీ వెళ్ళిపోయాను, వాయువేగమనో వేగాలతో.

పద్దులు రాపి అన్నార్డుల సంఖ్య తేల్చుకోడమూ, కావలసిన సామగ్రి వంటబ్రావ్మాడి కిృచ్చెయ్యడమూ. అప్పటికే. అయిపోయి. వుంటుంది. కనక, నల యం 'పెట్టడావి కంగీకరిస్తాడా అంగీకరించడా అన్న ఆత్రంతో వెళ్ళాను, గబాగబా.

అడగ్గా, “గుమాస్తాగారు భోజనాల వోల్గ్లో వున్నా" రన్నాడు వౌకరు, అక్కడికే

విస్తళ్ళు పరిచివున్నాయి, వడ్డన ప్రారంభమే కా లేదవ్పటి కింకా.

పట్టుపంచెలు కట్టుకుని కొందరూ, తడి అంగా,స్త్రాలు కట్టుకుని కొందరూ పంధ్యావందనాలు చేసుకుంటున్నా రవ్నార్డులు విస్తళ్ళముందే కూచుమి.

గుమౌస్తా యెవరో నాకు తెలియదు, పోనీ అంటే, మడి కట్టుకుని విస్తళ్ళ దగ్గిర కూచున్నవారు తప్ప నురెవరూ లేరక్కడ. ఈ స్థితిలో “యెందుకు వచ్చావ్‌” అనడిగాడు బంతిలో మొదట కూచునివుండిన వొక బ్రాహ్మడు. అతణ్ణీ నే వెరుగుదును, పేరు రామయ్య కామోసు బాగా జ్ఞావకం లేదు - ఇంటిపేరు మూత్రం వాజపేయయాజులవారు. వాజపేయయాజులునారంకే. బుగ్వేదులూ, వెలవాటి శాఖలో నుంచి శిష్ట కుటుందీకుల్లో వొకరూను; కొని ఆ పంప్రదాయాలూ, ఆ లక్షణాలూ కూడా వొక్కటీ లేవతని దగ్గిర, రాజమ హేంద్రనరంలో సంభావనలకు తిరిగే అంశువారీల్లో వొక డేతను, నవ్రతి[గ్రహీత నవ్నట్టు మాత్రం నటించేవాడు. పొట్టుచింపితే అక్షరంముక్క లేదు, సంస్కారి నంటూ డాబులు కొట్టేవాడు. వోరువిప్పీతే *“వైదికి” అనడానికే వీలులేని ధోరణి అతనిది. అత నంటే యెప్పుడూ వెగకే నాకు, అతవే నన్నలా అడగడంవల్లా చిరాశే వచ్చింది వాకు. “మీరంతా యెందుకు వచ్చారో అందుకే వచ్చా న్నే”నన్నాను విషుగ్గా దాంతో. కోపం వచ్చిం దతనికీ. అందుకు నాకూ వచ్చింది కోపం. గందరగోళం పెరగడం యెందు కనుకున్నాడు కామోసు “అబ్బాయీ, ఆయనే యిప్వూ డక్కడ గుమౌస్తా. నువ్వు భోజనానికి వచ్చా వాసంగతి ఆయనతో చెప్ప” అన్నాడు బంతిలో వున్న వృద్దుడొకడు. చకితుణ్గయిపోయా న్నేను. ఎంతో మంచిపేరుంది నాళంవారి సత్రానికి. “బక ఇది నిలుస్తుందా?” అనిపించింది నాకు. “నమస్తా అయినవాడు పత్రంలోనే భోజనం చెయ్యడమా” అని వింతా వట్లుకుంది నాకు. వెనకటికి, అన్నవత్రాలు వేసేవారు, తా మేవర్గానికి చెందినవారయినా, తను పత్రాల్లో బ్రాహ్మాలనే గుమాస్తాలుగా చేసుకువేవారు. అయితే “యిలాంటి బ్రాహ్మడా దొరికాడు నాళంవారికి” అనిపించింది నాకు. కావి, నా కప్పడక్కడ భోజనం కావాలంచే అతనే అనుగ్రహించా లది. *ఆడ్రగడ మేనాఫొ అనుకున్నాను. కడుపు నకవకలాడిపోతోంది. పొద్దున్న తొమ్మిదింటికి ఆదరా చాదరాగా తిన్న మెతుకులు మరి, కవన్నావురంలో. 'రెయిల్లో వీదిపడితే అది కొనుక్కుని తినే అలవాటు కూడా లేదు. తప్పనిసరి అయి “వాకు భోజనం కొవాలి. ఇప్పుడే రెయిలు దిగాను. ఆలస్యంగా రావడాని కారణం అదీ” అన్నా నతనికేసి తిరిగి.

చేతికి అంగా,స్త్రం ముసుగువేసుకుని గాయత్రీ జపం నటిస్తున్నాడు గునూస్తా మాట్టాడలేదు.

అది గుర్తించి “భోజనా లయాక ఆయన పద్దు రాసుకుంటారు, ముందు మీరు మడికట్టుకోం” డన్నాడు వంట బ్రాహ్మడు, నాకోసం మరో విస్తరి పరుస్తూ.

కాళ్ళూ చేతులూ మొగమూ కడుక్కుని పట్టుపంచె కట్టుక్కూచున్నాను. *నాకో గ్లాసు కావో లని నంట బ్రావ్మాణ్ల డుగుతూ.

వంట బ్రాహ్మ డివ్వనూ యిచ్చాడు ముంచినీళ్లతో; గావి గాయత్రీజపం నిలుపుచేసి, గభీమని “ఉద్యోగగదర్పం వొడిసి తెచ్చుకుని *క్రీపాదవారి కుర్రవాడి వయ్యుండిన్నీ చెంబు తెచ్చుకోకుండా 'చేతిలూపుకుంటూ వచ్చావా” అనడిగాడు గుమూస్తా, చేతులన్ననూట స్టానంలో - బూతుమాట వాడుతూ.

నాకు మండుకుపోయింది.

*వాజపేయయాజాలవారి కుర్రవాడి నయ్యుండి గాయత్రి జపిస్తున్న నోటికి బూతెందుకు తెచ్చుకుంచావూ”” అంటూ టొకాయించా న్నేను, అంతకంశే దర్చం తెచ్చుకుని.

పాకం ముదరబోయింది; కొని బంతిలో వున్న నలుగురూ. గునూస్తొని దిగ్గుంజేశారు “విస్తరి ముందు. సంధ్యావందనం చేసుకుంటూ బ్రాహ్మ డనవలపిన మాపేనా అది” అని నిలవతీస్తూ.

గుమాస్తా మరి నోరెత్తలేదు; కాని చాలా వెగటు వుక్టేసింది నొకు.

ప్రతీ సత్రంలోనూ ్రతీ గుమాస్తా యిలాగే వుంటాడవి కాదు; గాని మొత్తానికీ సత్రం గుమౌస్తాల్లో సంస్కారం వున్నవాళ్లు బహూ అరుదుగా వుంటారు.

వచ్చినవారిని ఆదరించి అన్నం పెట్టనని సత్రాలు వేసిన వారి ఆజ్ఞ అయి, ఎవరూ రాకుండా వుండా లన్నట్టుంటుంది చాలొనుంది గుమాస్తాల నడవడి.

ఇలాంటివన్నీ చూసి వైదికుల్లో చాందసులైనవారు తప్ప తక్కినవా రందరూ పోటల్లోనే భోజనాలు ప్రారంభించి వున్నా రప్పటికే.

అంచేత, అక్కడే - అప్పుడే - ఆ భోజనం ముగిసే లోపునే అనుకున్నా న్నేను “ఏమయినా, యిక స్వేచ్చగా పోటల్‌ భోజనమే చెయ్యాలని.

అనుకోడం, వ వవ తో వూరుకోలేదు, మళ్లీ రాజమహేంద్రవరం వెళ్ళినప్పుడే చేశానా

మన జీవనసరణి అప్పటికే కొత్తదారులు తొక్కసాగిం దిలొగు.

పోనీ అంటే, సత్రాలు కిథిలాలయివోలేదు, కొత్తసత్రాలున్నూ.. వెలుస్తూస వున్నాయి, సత్రాల్లో భోజనం చేసేవారున్నూ యెక్కువగావే వుంటున్నారు. ళే ! ఆత్మగౌరవం యొరిగివుండినవాడు మాత్రం సత్రం గుమ్మం తొక్కిచూడ్డం

రాజమహేంద్రవరంలో నరదాచారి హోట లొక్కశే పేరుపొందివుం దవ్పట్లో,

కాస్త మంచిభోజనం కావాలనుకునేనా రందరూ అక్కే భోజనం చేసేవారు, వెతుక్కుంటూ వెళ్ళి. నేను చూశాటప్పటికే నరదాచారి వయస్సు యాభై పైని; కొని రంగడికుచ్చులా వుండేవాడు, బెండకాయ ముద్రలతో అతను. అతని విలాసాలు వర్లించేవా రెందరో వున్నా రిష్పటికీ రాజనుహేంద్రవరంలో. అతని హేటలుకే వెళ్ళాను మొదటిమాటు నేను, వాకబు చేసుకుని, శవ్చ్కి తెనుగు హోటళ్లు లేవా” అంట లేకేం వొక్కటీ కూడా అడుగు పెట్టడానికీ వీలుండదు, అంతే. అయినాసరే అని వెడితే, సరిగా మాకీ ఆడడు యజమాని, రొవలసినవాళ్లని ఆకర్షించలేకపోడమే గాదు, వచ్చినవాళ్ళ నయినా ఆదరించలేడు తెనుగు యజమాని. సాధారణంగా యజమాని కనపడనే కనపడడు తెనుగు పోటల్లో, ఇప్పటికీ యిదే పద్దతి మనవాళ్లది. క లేకపోతే, తెనుగుదేశం అంతా అరన కన్నడహోటళ్లతో నిండిపోనలసిన కర్మం మీ? ఎవరెంత నీచంగా చూసినా, హోటల్‌ నృత్తి యివాళ సపెద్దవృత్తుల్లో వొకటి. దొతి మనుగడకు అత్యనసర మయిం దది, సామాన్యం కాదు. వ్యక్తికే ఐచ్చికం గొని జాతికి అత్యావశ్యకం అది. కాని తెలుగువాడికి దాని విలవ తెలిసిరాలే దింకా. ఏ నాయకుడూ ఆలోచించ డిది. ఏ పత్రికా సూచనచెయ్య దీవిషయమై. జాతికి అంగాలూ, తద్వికాసొనికి ఆవశ్యకాలూ అవేకాలన్న సమ్యగ్చోధ లేకపోడమే యిందుక్కారణం. ఇలాంటిదే తెనుగుదేశం కొల్లగొడుతున్న మరోటి హిందీ ఫిల్ముల దండయాత్ర, తెనుగులో మాత్రం ఫీలిముల్లేవా అంక, మరి ఉత్తరాది వాళ్లవి చూడరేం? బట్టులకోసం ఖండాంతరాలకు ప్రవహించిన ధన(ప్రవాహంకంట పెద్దదీ అపొ యకరమూ కాదూ హిందీ ఫీలిములు కారణంగా ఉత్తరాదికి ప్రవహిస్తున్న ధనవ్రవాహాం? ఖండాంతరాలు వత్తికొనడం రూపంగా అయినా కొంత డచ్చిచ్చేవారు మనకి, హిందీ ఫిలిములు దమ్మిడీ కూడా ఇన్వడంలేదు. ఈ వివత్తు గుర్తించిన నాయకుడూ. కనవడ్డంలేదు నునలో. కొన్నా భ్ళిం్లీషు ఫిలిములూ కొట్టుకుపోయాయి. మన డబ్బు, ఇప్పటికీ కాస్తో కూస్తో కొట్టుకుపోతూనే వున్నాయి, నాకు బాగా తెలుసు. అయితే, ఆ ఫిలిములు చూస్తే అపారమైన (ప్రపంచ జ్ఞానమూ, ఫిలిముల నిర్ణోషితకు కావలసిన వరిజ్ఞానమూ అయినా కలుగుతాయి బాగా. హిందీ ఫిలిములు డబ్బు నొల్లుకుపోడమే కాదు, యువయువతుల జీవితాలున్నూ తప్పుదారికి మళ్లిస్తున్నాయి.

వింతయేమి టంట

ఫిలిములు జొతిమొత్తంమీదే చాలా అపాయం కలిగిస్తున్నా యన్న సంగతి తెలిసినవా రున్నారు మనలో; కాని ఆ అపాయం హిందీ ఫిలిములవల్లనే కలుగుతోందని వా శెరగరు.

ఇదంతా మరొకప్పడు మాట్టాడుకుందాం. అంచేత, ఆవేళ, వరదాచారి హోేటలుకే వెళ్ళా న్నేను శివా అంటూ.

నిజమే; కాని యెవరయినా చూస్తే యేమయినా వుందా?

“క్రాస్మాపాఠిటన్‌” భోజనాలే బాహాటంగా జరిగిపోతున్న యీ దినాల్లో, నావంటివాళ్ళ అప్పటి - ఆ జంకు చూడనే అక్కర్లేదు, వింటేనే నవ్వునస్తుం దెవరి కయినా; కాని నావంటివా ళృవ్ప డెంద రెంత రణసాహసం చేస్తే యిష్పటి వరిస్టితు లేర్చడ్డాయో యిప్పటి యువకులు గుర్తించలేరు.

(లాహ్మడైనవాడు పేటల్లో కూడా వట్టుపంచో తడిబట్టో కట్టుకునే భోజనం చేసే దినా లవి.

ఇంగ్లీషు చదివే విద్యార్దులకున్నూ తప్పేది కొదిది.

లేకపోతే, హేటల్‌ వాళ్లే బంతిలో కూచోనిచ్చేవారు కారు.

విశేషం యేమిటంటే?

మనవాళ్ళు ధారాళంగా హోటళ్ళలో భోజనం చెయ్యడం ప్రారంభం అయింది, అరవలహోేటళ్ళిక్కడ అల్లుకుపోయాయి.

అరవల పోటళ్ళలో భోజనం చెయ్యవలసిన అగత్యం యేర్చడింది, ఆ బట్టతో భోజనం చెయ్యడం అలవాటయింది మనవాళ్ళకి.

ఆ కారణంవల్ల కూడా పోటల్లో భోజనం చెయ్యడం నొక పాహసమే ఆ

అయితే, అసహాయశూరులు తప్ప అరవపేటళ్ళలో కూడా మనడికట్టుకువే భోజనం చేసేవారు మనవాళ్ళు.

ఈ పద్దతి యిప్పటికీ వుంది, పూర్తిగా పోలేదు.

ఈ రక్షణ వుంది కనక్క నేనూ ధ్రేతర్ణ వేటలుకే వెళ్ళాను, హారి ఓమ్మంటూ. ఆంగ్రాంల్త

వెళ్ళానంచే ఆకలి ప్రారంభం కాగానే కాదు, ఖరాగా వవ్నెండయాక,

'పెందరాడే వెడితే చాలామంది భోజనం చేస్తూ వుంటారు కవక, వారి ద్వారా మావాళ్లకి తెలిసిపోతుందన్న భయం.

అంచేత, యిక వొక్క క్షణం ఆలస్యంచేసినా అన్నం దొరకదన్నంతవరకూ ఆగి అవ్వడు ప్రవేశించాను, పోటల్లో.

ప్రవేశించడం అంటే - వాక దూకుదూకి నడివీధిలో నుంచి వోటల్లో వడ్డం అన్నమాట.

నేను హోటల్లోకి వెళ్లడం యెనరయినా చూసినా చిక్కేమరి.

ఏమంటే?

శిష్టుల దృష్టలో వోటలూ కల్గుపాకా వొక్కరాశిలోవే, అప్పట్లో.

అయినా, తప్పనిసరిగా యీ సంఘసంస్కారం చేసి తీరాలనుకున్నాను కనక, వట్టువంచె. కట్టుకుని విస్తరిముందు కూచున్నాను.

తెగబారెడు జుట్టు దువ్వుకుని, చక్కగా జారుముడిన్నీ వేసుకునివున్న తరుణ వితంతువు వడ్డన చేసీ, నేతిగిన్నె వుచ్చుకుని యెదట నుంచుంది; కొని నోపట్టాన వరిషేచన చెయ్యలేకపోయా న్నేను.

చేసిన్నీ పప్రాణాహుతులు వుచ్చుకోలేక పోయాను, ధైర్యంగా.

చివరి కెలాగో భోజనం ప్రారంభించాను; కావి ముద్ద ముద్దకీ అదే అభక్ష్యభక్షణం చేస్తున్నా నుని.

అంతా అయాక, ఒకమూల, వొక అకార్యకరణం చేశానన్న కీించతోనూ, మరోమూల వొక ఘనకార్యం నిర్వహించా మన్న దిలాసాతోనూ బయలుదేరాను.

బయలుదేరానంట, తేనుస్తూనూ బొజ్జ నిరుముకుంటూనూ కాదు, ప్రవేశించి వప్పటిలాగే నిష్కంమించినప్పడున్నూ అంగలే వేశాను.

నాకు పదిహేడో సంవత్సరం నడుస్తోందప్పుడు.

అంటే, అక్షర్రాలా నలభైయెనిమిది సంవత్సరాల కిందటి మాట అది.

ఆ మొదటి భోజనం నా కిప్పటికీ కళ్ళక్కట్టిన ట్టుంది.

ఆ చివరి సత్రం భోజనమున్నూ అలాగే వుంది, కళ్ళల్లో మెదుల్లూ.

అయితే, నాకే కాదు, సత్రం భోజనం అంటే ఇప్ప” డందరికీ వెగళు.

హోటల్‌ భోజనం మాత్రం దర్జా, ఈ స్టీతి కారోజుల్లో పడింది పువాది.

అది వేసినవారు మాత్రం యెవరికి వారే, మినిష్టర్లు కౌరు.

రామకృష్ణ కవుల దగ్గిర శ్రవేశించిన ఆరుమాసాలకే వాలో యేదో కొత్తదనం జాగృతం అయిన ట్రివిపించింది.

భాషలోనూ, భావనలోమౌా, రచనలోనూ, కూడా కనవడిం దది.

దాంతో, నా పసాహిత్యజీవితం సుపరిష్కృతం అయి “ఇక నిరాఘాటంగా వీరవిహోరం చెయ్యగలోమున్న ఆత్మ ప్రత్యయం బలపడింది.

వీధిలోకి వెడితే “ఫలానా” అన్న వ్యక్తిత్వమున్నూ ప్రారంభం అయింది.

“స్వతంత్రంగా బతగ్గలం” అన్న ధీమా యెక్కువయింది దీంతో.

వెంటనే గుబగుబలాడించేపింది నన్నాక సరదా.

కానయితే కొత్తది కాదు, చీన్నప్పణ్ణుంచీ వున్నదే.

ఏదినాని కాదినం - వక్షణొవి కాక్తణమున్నూ బలపడిపోతూనూ వున్నదే అది.

*వ్సరి యింకెప ఏడూ?” అని ఆ(త్రవడిపోయాను.

మరేమీ కాదు - దర్జాగా క్రాపింగు. పెట్టించుకుని, చక్కగా పక్కపాపీడీ దిద్దుకోవాలన్న సరదా అది.

పిఠావురంలోనే నొక ్రాఢ డెకారించిం దొకనాడు “చక్కగా 'క్రాపింగు పపెట్టించుకోక. నీకా జుక్టేమి” టని.

ఇది మరీ ఉద్రిక్తపరిచింది నన్ను.

అయితే, సీమంతం 'స్పైణమే వొప్పుకుంటాను.

మరి, తెగబారెడు జుట్టుండడం మాట?

అది నూత్రం శా,స్త్రాతిక్రమణం కాదూ, యిదయితే?

ఏమయినా, మూ నాయనగారి ఆగ్రహం పరమావధి అందుకుంటుంది నే నీవని చేస్తే

విడీిపోడం దాకా వెళ్ళిపోవచ్చు కూడా, వ్యవహారం.

“ఆయితే యేం?” అంక, మరి బువ్వ?

ఈ భయం పోయింది నాటికి.

డాబుగా వచ్చి తనుమీద నాలుగు పద్యాలల్లి రుమాయించి పాడితే అయిదులూ వదులూ రూపాయలిచ్చే సంపన్నులు వేలూ లక్షలూనూ, దేశంలో.

ఇప్పటికీ యిదే అంతస్థు మనదేశంలో, మినిష్టర్లకున్నూ.

గ్రంథ రచనకంటే ధనార్దనే ప్రధానం అనుకోగలిగితే, అంతవరకూ పిఠాపురంలో చేసివుండిన వద్యసాధన “వోహో, సుబ్రహ్మణ్యశా, స్త్ర,గారు" అనిపించుకోడానికి చాలు, వాకు.

నాయనగారి అనుగగ్రహానికే గాని దానికడ్డురాదు క్రాపింగు.

అయితే “వంచాంగాలు పట్టుకుని బయలుదేరమా” అనుకుని వున్నానే, నురి, నాలుగు డబ్బు లిశ్చేవారందరిమీదా వద్యాలు కదుతూ బయలుదేరనా?

కవి_అయివుండినవాడికి - కనీసం కవితాసాధన చేస్తున్నవాడి కీంతకంకు పతనం యేమివుందీ?

కాక, - కవిగానమూ, (గ్రంథక్తర్తగానూ. చెలామణీ కావడానికి శ్రాపింగు అగత్యం కాకపోవచ్చు, అభ్యంతరం మాత్రం కాదు.

వెంటనే మంగలిని పిలిచా నీరైర్యంతో.

వాడు వచ్చి కత్తి నూరసాగాడు క్షారం అనుకుని,

“కాదు, కత్తెర తియ్య”మన్నామ.

అన్నాను - వొక ఆలోచన తట్టింది.

ఇదీ అలాగే చేద్దాం అనిపించింది.

జుట్టు తీయించేశాను, ముందీ వూహతో.

మొదటిమాటు కనక గచ్చకాయ మనువు తెచ్చాడు తలకి మంగలి.

పిలకమౌాత్రం వుంచాడు, కండిబొట్టంత ముడివచ్చేటట్టు.

ఒకమౌాటు రూడించా నది; కావి గుప్పెడు జుట్టు తగిలే చేతికది వున్నట్టే అనిపించలేదు.

ముడితో ' కింద వడివున్నజుట్టు చూశాటప్పటికి "అయ్యో" అనిపించింది.

ఆశ్చర్యమేమీ, స్త్రీ లసూయపడే జుట్టు నాది.

పొడుగుకు పొడుగు - చిక్కనకు చిక్కన -- మెత్తనకు మెత్తన - నలుపు చెప్పనే అక్కర్లేదు - వీటికి పాయం దీర్చానుబంధం.

నిజొని కంత జుట్టున్నందుకు ముడివేసుకుంటే బాగానే వుండేది; కాని దువ్వుకోడం దగ్గిరికి వచ్చేటప్పటికి విసుగు.

తలంటుకోడం ఆలస్యం అయితే పేలు బయలుదేరేవి కులకుల్లాడుతూ, అదొక పీడ.

స్నానం చేస్తే, ఆరేదాకా నెమిలిఫింఛంలాగ విప్వకుని వేళ్ళతో చిక్కుతీసుకోవాలి, అదో బాధ.

వేసవి వస్తే జుట్టంతా చెమటతో తడిసి ముద్దయిపోడమే కాదు, సూదులతో పొడుస్తున్నట్టు తల అంతా చిటచిట్టాడ్డం - నిజంగా అది యమబాధే.

అయితే, జుళ్టే వుంచుకోవాలనుకునేవారి కివి స్వల్చాలేే కాని ్రాపింగు వ్యామోహం వాకివి అసహ్యా లనిపీంచింది.

కొక్క - కాలం పరుగెత్తుతుంది, ఫ్రిరంగా వుండదు.

దాంతో, కొత్తరుచులు కలుగుతాయి, కొత్త వూహలూ వుడతాయి, వ్రయత్నం అక్కరలేదు.

ప్రభుత్వమే మారిపోయింది మనకి, తప్పనిసరి మార్పులు ముంచుకునీ వచ్చాయి, పెద్ర యెొత్తునా వచ్చాయి.

దీవికి సాయం - మారినవాళ్ల కెందునా అభ్యంతరాలు లేకపోతున్నాయి, చేతకాని నిందలు తప్ప.

ఇక పూర్వాచారపరాయణు లయినవా శేమంపే యేమి నిలిచిపోతుందీ?

అయితే, షట్కర్మపరాయణమైన వంశాన వుట్టివుండడం వల్లా, ఎంతో కొంత వైదికవిద్యలే నేర్చుకుని వుండడంవల్లా చిన్నప్పల్లుంచీ అలవాటయి పూర్వాచార పరాయణత్వమే పాటించేవాళ్లీ నే నెక్కువగా.

అప్పటి నా దృక్పథం అవగాహన కావడాని కాక చిన్న వుదంతం.

ద్వారకాతిరుపతి. వెళ్ళాం మే మొకమాటు,

కొండమీద మా మేనల్లుడికి వొడుగు.

తాలీనాటి సాయంత్రాని కావూరు చేరుకున్నాం.

సత్రంలో బప.

పిల్లా మేకా యాభయిమందికి మించివున్నాం.

తెల్లవారితే ముహూర్తం.

రాత్రివంట లయినాయి.

మా నాయనగారూ, నూ పింతల్లుల భర్తలూ పురోహితుడూ మొదలైన శిష్టులు స్నావాలు చేద్దామనుకుంటూ వుండగా పరివారంతో వచ్చి వాక నాయడుగారు బపచేశా రాపత్రంలోనే.

వారి వంటవాడు పొయిలో నిప్పున్నూ వేశాడు.

అది చూడగా ముందు నాకు పట్టుకుంది కంగారు, వంటలు మైలపడిపోయాయని,

"పెద్దలు మాట్టాడారుు కొవి “పట్‌ కలెక్టరుదొరగా రండీ, పామ్మవడానికి వీలాగో అన్నాడు గుమౌస్తా.

మా అవస్త చూపి వొక బ్రాహ్మాణయింట ఆయనే నూకు బస కుదిర్చిపెట్టా డప్పటికప పడు.

వెడితిమిగదా, మా నాయవగారికి పరోక్షభక్తు డాయింటి యజమాని.

సొంత యిల్లయిపోయింది మా కది.

కాని, అప్పటికే రాత్రి తొమ్మిది దాటివుండడంవల్ల కూర వగైరా సాధనాలు చెయ్యడానికి వీలులేక, పచ్చడీ చారుతోవే భోజనం చెయ్యవలసివచ్చింది పెద్దలకు.

నేనూ వారితోపాకేు భోజనం చేశాను, బ్రాహ్మణ్యం చెడిపోకుండా.

అలాంటిదల్లా పోయి, యిప్పటికీ మూ అన్నలకు లేనిది, రుచీ దృక్పృథమూ చాలా మారాయి నాకు.

దౌొని క్కారణం కవిత్వమున్నూ అయివుండాలి.

అయితే నూత్రం కవులందరూ కక్రాపింగులు "పెట్టిచుకుంటున్నారా?

లేడు కాని, మొత్తానికి, కవిత్వానికీ వైదికాచారాలకూ చుక్కెదురు - ఇది మౌత్రం ఢంకామీద దెబ్బకొట్టి చెప్పగల న్నేను.

ఉదాహరణలూ చూపించగలను, వందలు,

వైదిక విద్యావేత్తల కిది తెలుసు.

ఇంచేతనే కవిత్వం అంటే వారు చులకనగా చూడ్డం.

శాస్త్రకారులకీ తెలుసు, కవులయినవారు, రసలోలువత వల్ల వైదికాచారాలకు కొంతయినా విముఖులవుతా రని.

కనకనే కవులను వారు నటవిటగాయకవర్గంలో చేర్చడం,

సరే, చేర్చారు, నష్టం యెవరికీ?

దేశంలో - బ్రాహ్మల్లోనూ వేదమార్శానికి దూరంగా వుండినవారే యెక్కువ, వెనకటి రోజుల్లో కూడా.

వారంతా పతితులే అయిపోతారా?

తెలుసుకో గలిగితే, సంహితాబ్రాహ్మాణాలతో పాటు ఉపనిషత్తులున్నూ యెప్పుడు బ్రహ్మముఖోద్గతా లయినాయో అప్పుడే వేదమారావి క్కాంత స్రాతికూల్యం యేర్చడింది.

కాకా

కవి ధర్మమే వేరు.

తపోనివ ప్రధానం అతనికి, వైదికకర్మలు కాదు.

ఈ విశేషం గుర్తించుకోలేక కవులను చులకనగా చూడ్డం అవివేకం.

ఎప్పటివారో కాళిదాసూ భవభూతీనీ, వారంళే, దినదినమూ మవ కాదరాళభి

వెతికి తెచ్చుకుని భాసుణ్ణి వెత్తిమీదే పెట్టుకుంటున్నాం, ఇవాళ,

వాల్మీకినీ వ్యాసభగవామళ్ణీ అర్ధంచేసుకోడావి కీప పాడే పరి అయిన ప్రయత్నాలు ప్రారంభం అయినాయి, మనలో,

శంకర భగవత్సాదులవారి రచనలకు పఠన పాఠనాలు వ్రచురం అయినకొద్దీ సమ్యగ్భృష్టి యేర్పడుతుంది మనకి,

మనం అంటీ, యిక్కడ, కవులు మాత్రమే కారు, అందరున్నూ.

మరి, శా,స్త్రకారుల సంగతి?

ఎందరికో ఉద్వాసన చెప్పేశాం.

మరెందరికో చెప్పేస్తూనే వున్నాం.

కవులను పంక్తి బాహ్యలన్నంత హీనంగా చూపిన శా,స్త్రకారులకే యివ్పడు వంక్తిబాహ్యత, స్వయంకృతాపరాధంగా.

మనమే కాదు, తమతమ శౌా,స్త్రకారుల విషయమై, యేదేశంవారూ యింతే, యేఖిండంనారూ యింతే, యేమతం వారూ యింతే"

కాకపోతే యూరపియనుల కయివా మొదణ్టుంచీ వుందా శ్రాపింగు.

వారుమూత్రం తను శ్యాస్తవిధు లుల్లంఘించడం లేదూ?

మురెవరు మాత్రం వుల్లంఘించడం లేదూ?

మనలో ప్రతీవాడూ భగవద్శీత చదవడం నొక ఫేష నివ్వడు.

మాట్టాడితే అందులో వెన్నో శ్ళోకా లుదహరిస్తా రెందరో, సందర్భం అయినా కాకపోయినా.

మరి *యశ్శా,స్త్రవిధి ముతృ ఎద్య వర్తతే కామకారతః” అన్న శ్లోకం అర్ధంచేసుకునే

ఇలా యెందుకు జరుగుతోందీ మనలో?

ఇది వరిశీలించుకోవాలి తెలివిగలవాడు.

పశువుల కివ్వనిది, భగవంతుడు, బుద్ది ప్రసాదించాడు మనిషికి.

అది పదును పెట్టుకోడానిగ్గాని బండపారించుకోడానికి కాదు.

అది కల్పనలమీద కల్పనలు చేస్తుంది; గాని నల్లరాతి లాగ స్తబ్రంగా పడీవుండలేదు.

కన్ను, మాటిమాటికీ రేపెడుతూ వుంటుంది దాన్ని.

మనసు, ఎప్పటికప్పుడు వూపేస్తూ వుంటుంది.

దాంతో నిశితం అవుతుంది ప్రతిభ.

చరిత్ర, కళలు, భౌతికశా,స్త్రాలు, భిన్నభిన్న జాతులతో సంపర్క సహవాసాలు, వయఃపరిణామం - ఇవన్నీ దానికి నవ్యత ఆపాదిస్తాయి.

మన పురాణాలున్నూ కొంతనర కీపనే చేస్తాయి, పరిశీలనగా చదివితే.

అదే కొత్తరుచికి కారణం అవుతుంది.

“వెనకటి పద్దతులూ రుచులూ ఆ బుద్ది తీర్చినవే కావాగో అంశ, వాటిలో లోపాలు కనపడతాయి, తరవా త్తరవాత, దానికే. "

మరి శా,స్త్రకారులకు లేదూ యా బుద్ది నైశిత్యం?

అది మాత్రం మారదూ?

మౌారక్రేం?

అయితే, దాని నడక, శృంఖలాబద్దం కానడంనల్ల యెప్పుడూ శతాబ్దులకు వెనకనే వుంచుతూ వుంటుంది, శౌ,స్త్ర,కారులము.

ప్రాతిపదికలున్నూ జర్జరితా లయిపోయేదాకా నూర్చుల ఆగత్యం గుర్తించలేరు వారు. అంచేతే, యేదేశంలోనూ యేఖండంలోనూ యేమతంలోనూ కూడా వారి కనుయాయులు తక్కువగా వుండడమూ. “నీ లెక్కేమిటి” అనేవారే యెక్కువగా వుండడమూనూ. మరి, సామాన్యుల బుద్దే యిలాగ కొత్తరుచులు పుట్టిస్తూ వుంటే - మరుగుతూనూ వుంట శ్రాంతదర్శు లయిన కవుల బుద్ది యెలాంటి రుచులు పుట్టించనూ) అంటే, సత్యం - శినం - సుందరం - ఇంతే కవుల ధ్యేయం, మౌనవ జాతి సభ్యం కావడమూ, ఆనందానుభూతితో నుహోదారం కావడమూ ఇంతే వారికి ప్రాష్యం. “అయితే, కవులం అనుకునేవా రందరూ కవులేనాగో అని కొందరి ప్రశ్న. సంశయాత్ముల ప్రశ్న యిది. ఇంకా చెప్పాలంళే, అపరిణతచిత్తుల ప్రశ్న యిది. అవునో కాదో నిర్ణయించడానికే కాదు, ఈ ప్రశ్న వెయ్యడావికిన్నీ అర్హులు కారు వారు. జుట్టంతా తీయంచెయ్యడంనల్ల వా మొగం నాకే వికారంగా కనవడిం దద్దం చూసుకోగా, “ఇదేమి” టన్నారు గురువులు, చకితులయి. వారా లిచ్చినవారున్నూ వింతగా చూడసాగారు. వారం పద్దినాలదాకా, బసలో వున్నంతసేపూ, అద్దం చూసుకోడం వొక్కళు పనయిపోయింది నాకు. చాలా బాధపడిపోయా న్నేను రూవవ్యత్యయం భరించలేక. ఈ స్థితిలోనే మావూరు వెళ్ళాను, వారందరినా లుండనలసివచ్చి. తలుపు తీశారు కాని యెవరో అనుకున్నారు, మా అమ్మగారు, మొదట, తుళ్ళిపడిపోయింది మా సీత. “యాక్కురారీ” అనేసించి మా చెల్లెలు. వంవారున్నూ *దోమిటీ వికారం?” అన్నారు కొందరు. భాషల్‌ నూ భావనలోనూ పద్వబంధంలోనూ చేసింది కాక, పిఠాషు నేను చేసిన సాధన ఇదే అన్నట్టు టు మరికొందరు. అరం వెళ్ళి మా నాయనగారు మాత్రం పఫొంగిపోయా రదే సీరం అనుకువి. గోష్పాదమౌాత్రం కంటే యెక్కువ జుట్టుంచుకోడమూ వారికిష్టం లేవిదే మరి. అయితే, నాలుగు మాసాలకే నిజస్టితి తెలిసివచ్చింది వారికి. పాపిడి చూసి వీరభద్రావతారమే తాల్ళేశారు వారు.

ఇది స్వల్పవిషయనూ, కనక, యిందుకోసం అంత బాధపసర్దం చాదస్తమూ కాదా అంటే, అన్ని నుతాలవారిలోనూ వున్నా యిలళాంటివి.

(వైస్త్రవులకు పుష్పశయ్య అనుంగళకరం.

నెత్తిమీదా మొగొనా కత్తీ కత్తెరా వడితే, శిల్టులకు పౌరుషవోనే కాక మతభభ్రంశమున్నూ.

గడ్డం 'పెంచుకోకపోడం ముస్లిములకు ధర్మొాతిక్రమణం,.

తప్వూ లేదు, వింతా లేదు, సంప్రదాయగౌారనం గలవారి కెవరికయినా తప్పందే యిది.

ఎవరిదాకానో అక్కర్లేదు, వైదికుల్లో, లుంగీకట్టుకువేవారినీ, చుట్టా బీడీ పిగరెట్టూ కాల్చేవారినీ చూస్తే వాకూ బాధగానే వుంటుం దిప్పటికీ.

కాని, స్వధర్మనిష్టా, దావికిముందు, స్వధర్మబోధా లేని జాతిలో మనిషి కొకరకంగా ఈయారవుతా యిలాంటి వేషభాషలు.

అయితే, ఇలాంటిది తటస్ట్రిస్తే లౌక్యవృత్తిలో వున్నవారిలాగ వైదికవృత్తిలో వుండినవారు. పద్దుకోలేరు, కాస్తా కూడా.

నిజంగా, నూ నాయవగారు, వట్టింట మతాంతరుడు సంచరిస్తున్నా డన్నంత బాధపడిపోయారు నన్ను చూపి అప్పడు.

కవి నయినందుకూ, నటు జ్లయినందుకూ, గాయకుణ్లీ కాటోయినందుకూ బాధపడిన్నీ అప్పటికి కొంచెం సద్దుకుని వుండినవారల్లా మొదటికి వచ్చేశారు దీంతో వారు.

నన్నేం చేసినా తీరని ఆగ్రహం అయిపోయింది వారిది.

పోనీ, చావగొట్టి చెవులుమూసి కూచోబెడదామంళశ, ఆ నయప్పెపుడో దొటిపోయివుంది నాకు.

దీనికి సాయం, మా అన్ముగారు *పోనిస్తురూ” అనడం వొకటి.

దీంతో, మా నాయనగారి క్కలిగిన ఆవేదన అప్పచూ అర్ధం అయింది నాకు, ఇప్పటికీ జ్ఞాపకం వుందది.

అయినా, వారి ఆజ్ఞ శిరసానహించలేకపోయా న్నేను.

ఒక్కటి మాత్రం అందరూ గమనించవలసివుం దిక్కడ,.

వెయ్యేళ్ళ మహామ్మదీయపరిపొలన తెచ్చి పెట్టలేని మార్పులు తెచ్చి పెట్టింది, నూట యాభై సంవత్సరాల (శ్రైస్తవ పరిపాలన, మనలో.

చాలామంది విద్యాధికులను తన నలయంలోకి తీసుకోలేకపోయినా, బ్రహ్మసమాజం, ఆర్యసమాజం వంటి కొత్త సంప్రదాయాలు ప్రారంభించే టట్టయినా చేసింది (క్రైస్తవమతం.

కళ్ళకు. వెలుగిచ్చి కొత్తబాటలు కనపర్చి దృక్పథమే మార్చేసింది, ఇంగ్లీషు వాబ్మయం, మనకు.

వైదిక విద్యలు నేర్చి స్వధర్మనిష్థులయి వుండినవారిని కూడా తము కుమూళ్ళను ఇంగ్లీషు. చదువులో ్రవేశపెట్టేటట్టు. చేసింది ఉద్యోగ వ్యామోహం.

*ప్పీర్రి క్రధికారం వుంది, వీరికి లేదు” అనకుండా అష్టాదశ వర్షాలవారికీ పఠనపాఠనావకాశాలు కల్పించింది రాజ్యాంగం.

దీంతో మన ధర్మసౌధం పువాదులకంటా కూలిపోయింది.

అయితే, స్వాతంత్ర్యం వచ్చింది కనక, మళ్ళీ మన స్వధర్మం ప్రతిష్పించబడుతుందా మునగడ్డమీద?

లేదు, లేదు, అందుకూ అనకాశం లేదు.

ఇంగ్లీషు వాజ్మయం జీర్లించి, స్వధర్మ పరిజ్ఞానం మొదలంటా నశించి, పైపెచ్చు, బ్రిటిషువారి. అడుగుజాడలు విడిచిపెడితే నిలవలేనివారి చేతిలో యిరుక్కుపోయి వుంది, మన (ప్రభుత్వయంత్రం యిప్పుడు.

బ్రిటీషువారి చేతిలోకంేు వీరిచేతిలోనే యెక్కువ దెబ్బతింటుంది మన స్వధర్మం.

మనజాతికీ ముందే వుంది ముసుళ్ళవండుగ.

వెనకటివాటి స్మ ఎతిచిహ్నాలే లేకుండాపోతా యనేకాలు.

జనసామాన్యానికి, రాజకీయాలే తారకం అన్న అజ్ఞానం పోతే తప్ప నునకి మరి గతి లేదు.

ప్రాతిపదికలకు భంగం రాకుండా స్వధర్మానికి కొత్తసంప్రదాయం సృష్టించగల సమర్జులు ముందుకి రావడంలేదు. ఇప్పటికీ మరి.

“అవశ్య మనుభోక్తవ్యం కృతం కర్మ శుభాశుభమ్‌.”

తనుకు శక్యం కాక, నన్ను మందలించవలసిందని మహేంద్రవాడ గగ్రామకరణం ముంజులూరి వేంకటరామయ్యగారిని కోరారు మా వనాయనగారు, చివరికి.

వేంకటరామయ్యగారం టే గౌరవభావమే కాదు, వాకు భయభక్తులున్నూ.

సంపన్న నియోగిగృహస్టులు వారు.

గ్రామాధికారులు.

విశేషించి మూ నాయనగారు పొలమూరిలో ప్రవేశించింది మొదలు, ఆ కుటుంబం మాకొక పెద్ద అండ.

నిజంగా, స్త పాణులు ణి తం చంకల టునా రుల చాలా తక్కువగా వుంటారు, ఉండినవారిలో మాళ్ర

ఏడోయేట వొడుగయిందిట వారికి, అది మొదలు హారీ అనేదాకా సంధ్యావందనం చేసుకోని రోజు - వూట అయినా లేదు, వారి దీర్హజీవితంలో.

వయసు పెరిగినకొద్దీ జపతపోనిష్పలు పెరిగిపోయాయి వారికి.

నాకు బాగా జ్ఞానం వచ్చేటప్పటికి వైశ్వదేనం చేప్తూ వుండినారు వారు.

మా నాయనగారు ఆ కుటుంబానికి గురువులూ మంత్రోవదేష్టలూనూ.

శుభకార్యాలు వస్తే వారి పురోహితుడు మూ నాయనగారి సలహావ్రకారమే తంతు నడిపేవాడు.

కర్మ(శ్రద్దకు తోడు వేంకట రామయ్యగారికి స్తవనీయమైన వితరశీలమున్నూ వుండేది.

అతిథులూ అభ్యాగతులూ యెందరు వచ్చినా మహేంద్ర వాడలో, వారి యింటనే ఆదర గౌరవాలు.

వారి వైశ్వవైదిక (ప్రతివత్మా లీపాకానికి ఆధ్వర్యవం తరచు నాది.

అంచేత వారి కర్మశ్రద్ద నాకు బాగా అనగాహన అయింది.

దాంతోటీ నొకు, వారంకటే ఆదర గౌరవాలూ భయభక్తులూ హెచ్చాయి.

కనక, వారు మందలిస్తే నేను దారికి వస్తానని మూ నాయనగారి నన్ముకం.

అయితే, అప్పటికే కాదివ్చటికీ నా స్వభానం వా ఆత్మీయులున్నూ చాలామంది యెరగరు.

అది మంచనండి చెడ్డనండి, మంచి కయినా చెడ్డ కయినా నా నిశ్చయమే నిశ్చయం నాకు.

ఒక. విధంగా నిశ్చయం చేసుకోనంతవరకే యెవరి సలహా అయినా నేను పాటించడం.

ఏదీ కూడా రహస్యంగా చెయ్యడమున్నూ నొ వద్దతి కాదు.

ఇది గుర్తించివుండనివారు కనక, చేంకటరామయ్యగారు, మెత్తమెత్తగా ప్రారంభించి మిక్కిలీ నిష్టరంగా మందలించా రొకనాడు నన్ను.

“వెంటనే తాపింగు తీయించెయ్య” మనిన్నీ ఆద్డాపించారు.

అది నాకు మిక్కిలీ అప్రియమైన సలహా.

అయినా సవినయంగానే విన్నా న్నేను.

“ఇది. చిరవాంఛ. కనక మీ ఆజ్ఞ శరసావహించ లే”ననిన్నీ సవినయంగానే మనవిచేసుకున్నాను వారికీ.

వారి నెదిరింంచడం నొ కష్టమూ కాదు, ఉద్దిషమూ కాదు; కాని అనివార్యం అయిపోయిం దధావేళ.

“క్రాపింగు. పెట్టించుకోడం (బ్రాహ్మాణధర్మం కాదంటారే, మీరు చెంగావిపంచె కట్టుకున్నారు. గదా, రంగుబట్టు కట్టడం బ్రాహ్మణధర్మమేనా” అన్న వొక్క వాక్యంతో పూర్తయింది నా యెదురువాదం, ఆవేళ.

చెంగావి బట్టలూ, చుట్టు చెంగావిబట్టులూ ఇప్పటివారికి చాలా మందికి చారిత్రక వస్తువులు కొని నా _చిన్నతనందాకా అవే యేలాయి బజార్లు.

(వ్రభువులూ, జమీందార్డూ, రాజబంధువులూ, తత్తధనుయాయులూ అవే కస్టేవా రెప ఏడూ.

ఎటొళ్చీ వైదికులు నొత్రం దూరంగా వుంచేవా రవి, కన్నెంత చెదిరిపోతూవుండినా, మనసెంత వుబలాటవడుతూ వుండినాను.

వైదికులం క్షే, యిక్కడ, అనూచానపంవత్తి గలవారికే (గ్రహణం.

అయితే, వైదిక్త్రీలలో, తరుచు, అ రకం చీరలే కళ్టవారు, రంగుచీరల్లోనూ ప్రత్యేకించి.

రంగుచీరలు మడికి వాడకూడదనే ధర్మం అప ల డవ డే వుల్లంఘించడం ప్రారంభిస్తున్నారు వారు.

వితంతువులూ వుణ్యత్త్రీలూ వొక్కలాగే వుంటున్న ఈ రోజుల్లో విడ్తూరంగానే వుంటుం దీమాట,) కొని దీనికి పంబంధించిన వట్టుదల చాలా యెక్కువగా వుండే దారోజుల్లో,

నేను మరీ చిన్నవాణ్లయివుండినప్పుడు, మడికోసం అని మా అమ్మగారికి ప్రత్యేకంగా తెల్లలీర లుండేవీ కాన్ని, నొకు బాగా జ్ఞాపకం.

ఒకమాచొక చుట్టపావిడ వచ్చింది మా యింటికి.

"పీరు బులుసు అంతమ్మగారని, మా నాయనగారికి పింతల్లి కూతురామె.

అప్పటికామె వయస్సు అరవైకి "పైని.

మా నాయనగారికంటే పెద్ద.

వితంతువు అయితేనే చాదస్తం పెరుగుతోంది వైదిక స్త్రీలలో, వయసు ముదిరితే దానికిక పహాద్దే వుండదు.

దీనికి సాయం, ఆమెది కోనసీమ.

ఆరాత్రి ఆమెకి ఉప్పపిండి వడ్డీంచేటప ఏడు చెంగావిచీర మడికట్టుకుని వున్నారు మౌ అమ్మగారు.

పీటమీదికి వచ్చేటప్పుడే. మొగం చిట్టించుకుంటూ వచ్చా రామె.

వడ్డన పూర్తయేటప్పటికిక వుండబట్టులేక “మహాలక్ష్మీ సోదెమ్మూ, నువ్వే రంగుబట్టు మడికట్టుకుంకే యిక నేనేం చెప్పగలనూ” అంటూ సాగతీసుకున్నారు.

అన్నారు ఫలవోరం ప్రారంభించారు, మానలేదు.

అ మాటకి, మా నాయనగారు గతుక్కుమన్నారు, సిగ్గుపడి మా అమ్మగారు వెనక్కి వెళ్ళారు.

నేను మాత్రం వూరుకోలేకపోయాను.

ఆమె కొడుకు సూర్యనారాయణశా,స్త్రగారు గొప్ప వండితులు.

దానికితోడు వల్లమాలిన చాదస్తం.

కాని గూటాల అనే గ్రామంలో నెలజీతం పుచ్చుకుని సంసు_ 1తపాఠాలు చెబుతున్నా రప్పటికే ఆయన, “అగ్రహారం పకాళే నం

ఇవ్వ” డదేమి టనేవారు లేరనే చెప్పవచ్చు; కాని చాలా నింద్యమైన కార్యం అది, అప్పటికింకా,

తన కొడుకే అలాంటి పని చేస్తూవున్నప్పుడు రంగుబట్టు మడి కట్టుకున్నందుకు మా అమ్మగారి నాక్రేపించడంలో యేమిటీ కౌచిత్యం?

నేనిలా అడగ్గా చాలా రుసరుస లాడారామె.

అది చూసి మా వాయవగారు నన్నే మందలించారనుకోండి, ఒక విషయంలో కులధర్మం తప్పినవారు మరో విషయంలో తప్పినవారి నా క్రేపిచడమేనా?

చెప్పవచ్చిం దేమి టంక?

వైదికుల్లో ఆచారవ్యవవోరాలకు దూరంగా వుండే కుర్రకారు యెక్కడయినా చుట్టుచెంగావి బట్టలూ చెంగావిబట్టులూ కట్టడం లేకపోలేదు.

నే నెరిగినంతవరకూ మౌ పెద్దన్నగారి భావమరిది గొల్లకోట నారాయణమాత్రం ఆ బట్టులు కళ్టీవాడు.

అతగ్గీ చూసి అలాంటివి కట్టాలని నేనూ వూగిపోయేవాలణ్ణి కాని యిజార్లు తొడిగే మరీ చిన్నతనంలో తప్ప పంచెలు కట్టుడం ప్రారంభించాక రంగుబట్టు కట్టునివ్వలేదు మా నాయనగారు మమ్మల్ని.

అయితే, తరవాత్తరవాత, తక్కిన విషయాలతో పొటు వాటివిషయమయిన్నీ నేను లక్ష్యపెట్టుకపోయే వుందును; కొని నాలో నూర్పు ప్రారంభం అయ్యేటప్పటికే మోటు అనిపీంచుకుంటున్నాయవి.

1702 మల్ల కట్టడం గొప్ప అనే భావం అప్పడే ముదురుతోంది.

1702 మీదా, గ్లాస్కోమల్లుమీదా చెంగావీ చుట్టుచెంగానీ అద్దేవారప్పుడు.

నియోగులు అనే కక్టువారు పాయికంగా,

చెంగావి అంకే యెగ్రకలవపువ్వు రంగు, ముదరా లేతా భేదం మూత్రం వుండే దందులో.

తామరపువ్వు చాలా చక్కనిదే; కావి మనోజ్జతలో చెంగలువకు బాగా లొచ్చు.

ఆ విషయమై తక్కిన పువ్వులూ అంతే.

కనకనే ఆ రంగుబట్టుల కంతమన్నన.

ఆ మన్నన, సర్వతంత్రస్వతంత్రులైన మన పూర్వప్రభువులతో ప్రారంభం అయి మొన్న మొన్నటిదాకా చెలామణీ అవుతూనే వుండేది.

అంత వైదిక నూర్గనిష్టులు ముంజులూరి నేంకట రానుయ్యగారున్నూ అవే కశ్టేవారు మడీకిన్నీ,

వొరు తెల్లబట్టులు కట్టుడం నే వెరగనే యెరగను.

రాజులతోనూ, చివరికి జమీందార్లతోనూ నిరంతర సాహచర్యం తెచ్చి పెట్టివుంటుంది నియోగులకా సంప్రదాయం.

మీసొలుంచుకోడం కూడా నియోగుల కలా వచ్చిన సంప్రదాయమే.

అయితే, ఇవాళ చూస్తే వైదికుల్లో మీసొలుంచుకునేవారూ బయలుదేరారు, నియోగుల్లో. మీసాలు తేయించే సేవారూ బయలుదేరారు, దేశంలో యింగ్లీషు ముదిరాక వచ్చిన మూర్చిది.

ఏనుయినా ఎర్రపంచె కట్టుకునేవారు. క్రాపింగు సపెట్టించుకున్నందుకు నన్నాక్షే పించవచ్చాః

ఇదీ నా పాయంటు.

వే వీనమూట అడిగేప్పటికి వేంకటరామయ్యగారి క్కోపం వచ్చింది.

చదువు చాలించుకున్నా పిలావురం వెడుతూవే వుండేవాణ్ణ్తి తరుచు నేమ. [313 శ్రీపాద ముద్రవ్మాణ్యశాస్త్ర, ]

రామకృష్ణకవులను విడిచివుండలేకపోడం కొంతా, ఇంటో కూచుని నిరంతరమూ, రచన సాగిస్తూ వుండడంలో యేమి పేమిటో సందేహాలు వచ్చి గతినిరోధం యేర్చడ్డం కాంతా అందుక్కారణాలు.

అన్నాళ్ళు పిఠాపురంలో వుండడంవల్ల నాకు, పొండీత్యం వేరూ భావుకత వేరూ -- పద్యం వేరూ కవిత్వం వేరూ అని నిష్కృష్టమైన జ్ఞానం కలిగింది.

రచన అంతకంకే వేరనిన్నీ స్టిరనిశ్చయం కలిగింది.

పిఠాపురంలో నేను గట్టిసాధన చేశాను, అయితే, అదంతా పద్యసాధన అయి, నడమంత్రపు సిరివంటి దయిపోయింది.

ప్రాజ్ఞత వచ్చాక కూడా నా జీవితంలో మిక్కిలీ విలన అయిన కాలం కొంత యిలా గడిచిపోయింది, దురదృష్టవశాన.

ఇంటికి నచ్చాక వచన రచన దానే సాగించాను; కాని పద్యవ్యామోహం, పూర్వ వాసన లాగ వుబుకుతూనే వుండేది అప్పదూ అప్పడూను.

వల పద్యమయంగా నేను రచించినది గీతమంజరి అన్న గ్రంథం.

లేఖనీగీతం, వ్రబోధగీతం - ఇత్యాదిగా కొన్ని ఖండకృతుల గుచ్ళం అది.

దాన్ని పురస్కరించుకుని చెప్పవలసింది వుంది. ఆది ముందు ముందు.

తరవాతి రచన పాణిగ్భహీతాశ్రవణానంద శృంఖల.

అదొక కలవంటిది.

అనుకోకుండా వచ్చింది, అవ్యాహతంగా జరిగిపోయింది.

పరిస్టితులలా వచ్చా యనను, నే నందుకు లొంగిపోయాను, స్పష్టంగా.

ఎప్ప డెందుకు ప్రారంభం అయిందో మరి, ఇప్పటికీ వాకిలాంటి వ్యగ్రోత్సాహాం కలుగుతూనే వుంటోం దప్పుడవ్వడు.

దానివల్ల కొన్ని అసందర్భాలు కలక్కపోలేదు, నుంచి సందర్భాలూ వచ్చా యెన్నో.

నా బహుగ్రంథరచన వాటిల్లో వొకటి.

మరో [గ్రంథం రచించాలి గదా?

అది మానేసి ఇదే రచించాను.

చెప్పవచ్చిం దేమిటంటపే?

ఆవేళ వినాయకుని చవితి.

సాయంత్రం నాలుగయి వుంటుంది.

గ్రామకరణం శ్రీ, బుద్ధవరపు సూర్యవారాయణగారు, అందరికీ లాగే నాకూ వర్తమానించారు “ఒక్కమాటురోమ్మని.

తటవర్తి వేంకటరాజుగారి విషయం చాలామౌట్లు చెప్పివున్నాను, వారి చెల్లెలి భర్త యీ సూర్యనారాయణగారు.

“సూరీరావు” అని వారికి వ్యవహారం.

పేరుకే ఆయన గ్రామకరణం, లౌక్యంలో ఆమౌత్రం చెయ్యి బహౌ అరుదుగ వుంటుం దేదేశంలో నయినా.

మా ప్రాంతం (గ్రామకరణాలందరూ నియోగులు.

వారిలో నూటికి తొంభైతొమ్మండుగురు ఆరువేలవారు.

వారిలో అసాధారణ (ప్రజ్డావంతు లెందరో వున్నారు, వారందరిలోనూ సూరీరావుగారిది అగ్రపీరం.

వెనకటికి, నియోగులు, మహామండత్రివదవులు జేగీయమానంగా నిర్వహించేవారం కే అబ్బురమౌా, గ్రామకరణాల్లోనే అంత ్రతిభావంతు లుండినప్పడు.

సూరీరావుగారికి పెద్దబ్బాయి. (మరింగంటి లక్ష్మణాచార్యులుుగారన్నా, మౌ నాయనగారన్నా వ్రత్యేకాభిమానం.

మౌ కుటుంబంలో నేనంటే మరీ అభిమానం.

నేను కులవిద్యలు విడిచిపెట్టినందుకు వారికీ అసంతృప్తిగానే వుండేది మొదట; కాని, కవి అని నాకు పేరువచ్చాక (ప్రత్యేకాదరభావం కలిగింది నామీద.

అంచేతనే అవ గడున్నూ నా కావ్వోనం రావడం.

నేను వెళ్ళేటప్పటికి బ్రాహ్మలు కొందరూ, తండ్రీకొడుకు లిద్దరు క్షత్రియులూ, రెడ్డు చాలామందీ చేరివున్నా రక్కడ.

విఘ్నేశ్వర చరిత్ర పురాణకాలక్రపమున్నూ ప్రారంభం అయివుండిం దవ్పటికే.

'పెద్దబ్బాయిగారు చెబుతున్నా రర్హం.

మైలవరపు సూర్యనారాయణగారని ఆ వూళ్లో యింకో బ్రాహ్మణగృహస్టు.

ఊళ్లో సూరీడు అని ఆయనకు వ్యవహారం.

'పెద్దబ్బాయిగారి యెడల గురుభావం ఆయనకు.

నే నెప్పడూ ప్రత్యక్షంగా యెరగను, కవి అనేనా రాయన్ని కొందరు.

మే మంట వడేదికా దాయనకు.

చూ నాయనగారూ మా అమ్మగారూ తమ యింట భోజనం చెయ్యరని ఆయనకు కోపం.

తెలగాణ్యులు వారు.

తెలగాణ్యుల యింటనే కాదు, మా నాయనగారూ మా అమ్మగారూ యే శాఖాంతరంలోనూ భోజనం చేసేవారు కారు.

అన్నిశాఖల్లోనూ వున్నా రలాంటి స్వయంపాకనిష్థావరులు వేనవేలు.

తెలగాణ్యుల్లోనూ వున్నా రెందరో.

వారూ భోజనం చెయ్యరు శాఖాంతరాల్లో,

ఇదీ అందరికీ తెలిసిందే.

అందరికీ యిష్టమైనదిన్నీ.

కాని సూరీడుగారికి “వాకంళే మీ యెక్కువేమిటి” అని మా నాయనగారి యెడల ద్వేషం.

*ప్రోనీ మీరూ నియమంగా వుండండి” అంటీ, ఊహా!

ఏ శాఖలోనెనా భోజనం చేసేవా రాయన.

వంటబ్రాహ్మాడి నంటకూడా నిషిద్దం కొ దాయనకు.

ఇలాంటి కారణాలవల్ల మాకూ మాకూ తరుచు సంభాషణ వుండేదికాదు.

ఆయన చదువుతున్నా రావేళ పుస్తకం.

నేను వెళ్ళి తటపర్తి నేంకటరాజుగారి దగ్గిర కూచున్నాను.

తాను జరిగి నాకు చోటిచ్చాడు నా చేత విజయవిలాసం చదివించిన సత్తి సుబ్బారాయడు,

రెడ్డలో భూమంచి రెడ్డిశాఖ అతనిది.

తూర్పువడమటి గోదావరిజిల్లాల్లో యీశాఖ చాలా హెచ్చు.

విఖ్యాత వణిక్సిఖామణులు కొవ్యూూరి బసివిరెడ్డీగారూ, ఆంధ్రభాషాపోషకులు కొవ్యూూరి చంద్రారెడ్డిగారూ, ఆ శాఖీయులే.

పూర్తిగా వురాణధోరణి కాదు; గాని చిన్నచిన్న మాటలతో కథ చక్కగా చెబుతున్నారు. పెద్దబ్బాయిగారు, సూరీడుగారి పఠనమే బాగా లేదు.

ముఖ్యంగా, అది, అన్వయానుకూలంగా లేక నుళ్ళీనళ్ళీ చదివించుకోవలసివస్తోంది ెద్దబ్బాయిగారికి.

ఆయన సరిపెట్టుకుంటూనే వున్నారు; గాని సుబ్బారాయ డూరుకోలేకపోయాడు.

ెద్దబ్బాయిగారి ధోరణి కూడా దెబ్బతింటోందన్న బాధ అతనిది.

పోనీ అంటే తాను రాగరంజితంగా చదవలేదు.

కాగా వూరుకోలేక, వేంకటరాజుగారిని సంబోధించి నాచేత చదివించనున్నా డతను.

అతనిది, నేను, అన్వయానికి భంగం కలిగించనన్న నమ్మకమే గాని వేనూ రాగరంజితంగా చదవలేను, తెలుసు అతనికి.

అంచేత కూడా నేనందు కంగీకరించలేదు.

వేంకటరాజుగారూ అంగీకరించలేదు, తగువులు వస్తాయని.

ఇది జనాంతికం అని మా ముగ్గురికీ నమ్మకం; కానీ యామాటలు సూరీడుగొరి చెవినిబడ్డాయి.

చాలా కోవం వచ్చిందాయనకు.

ఆ రావడం నామీద వచ్చింది, సుబ్బారాయడిమీదకంటే హెచ్చుగా.

మావూర్వవైరాని కదొక మారాకు.

ఇంతలో వొక ఆశ్వాసం పూర్తికావచ్చింది.

అంకే ఆశ్వాసాంతపద్యాలు ప్రారంభం అయినాయి.

(గ్రంథక్తర్తకు కవిత్వంకం ఓ పాండిత్యం హెచ్చు, చాలా జటిలంగా వున్నాయని.

ఒక పద్యంలో భుజార్భళా అన్న సంబోధన వచ్చింది.

అది నడవలేదు పెద్దబ్బాయిగౌారికీ,

“ఏమిటీగో. “మళ్ళీ” “మళ్ళీ” అంటూ నాలుగైదుమాట్లు చదివించుకున్నా రాయన్య అప్పటికీ స్టురించలేదు.

నేను చకితుణ్లయిపోయా నది చూసి.

“ఈ మాట యెప్పుడూ వినలేదే” అంటూ రెట్టించారు పెద్దబ్బాయిగారు, అంతటితో వూరుకోక.

“బాగా చూసి చదవంగ"డన్నారు సూరీరావుగారు.

దానిమీద మరీ రుసరుసలాడారు సూరీడుగారు.

“బావగారూ, మీకేమయినా అనగాహన అవుతోందాగో అని నన్నడిగారు సూరీరావుగారు, ఆయనమాట లెక్కచెయ్యక.

అవగాహాన కావడానికేం వుందీ, భుజార్గళా అన్న మాట అది, గావత్తుకి బదులు కావత్తు పడిందచ్చులో.

ెద్దబ్బాయిగారున్నూ అడిగారు నన్ను *న్పీరెప్ప్రడయినా విన్నారా ఆమాట” అని.

అది సూరీదుగారికీ వరాభవనం అనిపించింది.

“నీకేం చాదస్తమూ యేమిటండీ” అంటూ గురువుగారిమీదే చర్రుమన్నా రాయన.

అయినా, సూరీరావుగారు నన్ను విడిచిపెట్టలేదు.

తప్పనిసరి అయి అప్పుడన్నాను పెద్దబ్బాయిగారితో “అచ్చు తప్పనుకుంటాను. భుబజొర్గళా అన్నమాట అది” అని,

“బాగుంది” అంటూ అర్హం చెప్పేశారు వారు వెంటనే.

కాని “కాదు కాదంటూ కూచున్నారు పూరీడుగారు.

“చెన్నవట్మంల్‌ అచ్చయిన పుస్తకంలో వూరి పొలిమేరలు దొటనివాళ్ళు కూడా తప్ప్రలుపట్టుడ 2?” అని ఆయన అభిమూనం.

“మనకి తెలిసిన మాట చేర్చుకుంటే సరిటండీ, పుస్తకంలో వున్న మాట కరం చెప్పాలి గానీ” అని ఆయన _వాదమున్నూ.

“వినుయినా “భుజొర్షళా” అన్ననూటే అది” అవేశారు పెద్దబ్బాయిగారు.

అప్పటికీ వూరుకోలేదు సూరీడుగారు.

తమ పరనం బాగాలేదని సభలో గుసగుసలు రేగడమూ, తమర్ని తప్పించమనీ నాచేత చదివించమనీ సుబ్బారాయడు తొందరచెయ్యడమూ, అయిదారునూట్లూ కూడా తాము భుజార్కళా అనే చదివుండడం వల్ల తొమాతప్ప గుర్తించలేకపోయినట్లు సభ్యు అనుకుంటున్నా రనుకోడమూ - ఇదీ ఆయన బాధ పావం!

ఇది పెద్దబ్బాయిగారికి లేనిదిన్నీ.

పోనీ అంటే, వారి కందనిదా యిది?

అచంచలా లయిన బాహుబలదర్పాలు చెప్పవలసినచోట తరుచు వచ్చేదే యూమాట, పూర్వగగ్రంధాల్లో. అయితే, “జనార్హనా” వంటి కొత్తప్రయోగాలు కొన్ని చేశాడాకవి అక్కడక్కడ.

అవి పెద్దబ్బాయిగారు. చాలా పరసంగానే విరిచి అర్హం చెప్పారు.

ఇదీ అలాంటి కొత్తవ్రయోగమేమో అన్న ఆలోచనలో పడ్డా రాయన.

ఇది స్పురణకి అడ్డంకి అయింది.

కొక్క,

అచ్చుతప్ప) గుర్తించినంతమాత్రాన పెద్దబ్బాయిగారికం టే గొప్ప వాళ్లయిపోయానా వేను?

ఇదేమీ కాదు, తాము తప్పచేసినట్టూ, అది నేను దిద్దినట్టూ - ఇలా అనిపించింది సూరీడుగారికి.

దీంతో కొట్టినంత పనయిం దాయనకు.

తరవాత కధాశ్రవణం పూర్తి అయిపోయింది.

అందరూ లేచారు.

సూరీడుగారికి మౌత్రం దుగ్ధ పోలేదు.

*ర్రోజ్రు లలా వున్నాయండీ! మహానుభావులు తిరుపతి వేంకటకవులు - కాస్తలేసి కుర్రాళ్ళు రామకృష్ణకవులు వారి నెదిరించడం - చూశారు కాదూ” అంటూ ప్లేటు మౌర్చా రాయన దివాకరరాజుగారితో.

నాకు నవ్వు వచ్చింది.

భుజార్భళా అన్నది అచ్చుతప్పని గుర్తించలేని పండితుడు - “ఉన్నదున్నట్టు వుంచి దానికర్హం చెప్పాలంటూ కూచున్న కవి, తమ్ము మపానుభావులన్నంత మాత్రాన తిరుపతివేంకట కవులు మూత్రం పొంగిపోతారా?

ఇది గుర్తించుకోలేకపోయారు. సూరీడుగారు.

నిజమే, ఆ సన్నివేశం అలాంటిది మరి; కాని “అదేమిటి మళ్లీ” అన్నాడు సుబ్బారాయడు చకితుడ్డై.

“అదెందుకూ. యిప్పుడూ”” అనడుగుతూ సూరీరావు గారు, సూరీడుగారి నటు మళ్ళించారు. రెక్కవట్టుకుని.

అమాటా యీమాటా చెబుతూ పెద్దబ్బాయిగారు బయలుదేరారు.

వీధిలోకి వచ్చాక వారి సెలవు పుచ్చుకుని నే నింటికి మళ్ళాను.

నన్ననుసరించాడు. సుబ్బారాయడు *మీ గురువులనునిందిస్తే గాని ఆయనకు తృప్తికాలేదు చూశారా?” అనడుగుతూ.

పదిబారల్లో మౌ యిల్లు తగిలింది.

తిరువతివేంకట కవుల సంగతే అడుగుతూ వదివది హేను నిమిషాలు నుంచున్నాడు మౌ వీధిలో సుబ్బారాయడు.

అడుగుతూ. అడుగుతూనే *మీ రెప్ప్టుడయినా శ్రవణానందం చదివారా” అనిన్నీ అడిగా డతను.

“ఎలావుంది?”

“ఉంది, వోమోస్తరుగా.”

*చాలా అసందర్భాలు కనవడ్డాయి నాకు”

“*నాకూము.”

“అయితే, [గ్రంథం రేపు తీసుకువస్తా, నిద్దరమూ పరిశీలనగా చూతాం.”

“సంయే” అంటే “సంయే” అనుకుంటూ మే మిద్దరమూ విడిపోయాం,

అన్నప్రకారం (శ్రవణానందం పట్టుకుచక్కానచ్చా డతమ, అన్న క్షణానికి.

నా వృుస్తకం వుచ్చుకున్నేను కూచున్నాను.

తనకి తోచిన అసందర్భాలు కనపరుస్తూ అతనే చదవసాగాడు, నమ్న చూస్తూ వుండ మని.

వదివది హేను పద్యాలయినాయి ఆ పూట,

మధ్యాహ్నాం మళ్లీ కూచున్నాం.

“ఒక. పద్యంలోనూ చిక్కదనం కనవడ దేమిటండీ?” అనడిగా డతను చదివి చదివి.

“పద్యం తరవాత పద్యం చరచరా నడిచిపోతోంది; కాని కాస్త సాహిత్యపరిచయం వున్నవాడికీ, ఇందులో, వొక్తమ్యాటు నిలబెట్టే రచనాస్రాథీ లేదు, వాక్కమాటు ఆహా అనిపించే భావమూ న

*క్సలాసొగా చదువుకోడావికి బాగుందా పోనీ?”

*పాడ్రుకోడానికి కొన్ని వద్యాలు బాగున్నాయి, అక్కడక్కడ కుంటుతూ వుండినా.”

*మ్సరి చాలామంది మెచ్చుకుంటారే యిది”

“నేనూ ఆ ల్రాంతితోవే కొన్నాను కాని 'నిరాశ చేసుకోవలసి వచ్చింది “మనమా వడ్దిక నొదునూట. వినుమూ, మర్యాదగా పాడునూ” అన్న మకుటంతో కొన్ని పద్యాలున్నూ యిందులో, కాని *నాదు నూట యేమిటండీ” ఏవో శబ్దాలు ఏదో విధంగా బిగించగానే సరాయిసకపూడి వడ్రంలాగ, అతకవద్దూ? పైగా పిష్ట్రపేషణం తప్ప యేంవుందీ అందులో” అన్నా డతను.

వెంటనే దొడ్డంపేట వృత్తాంతం జ్ఞాపకం వచ్చింది నాకు.

*పెద్దబ్బాయిగారికి. వినిపించా. నిది. చప్పరించేశారు వారూ అనిన్నీ చెప్పా డతను.

ధర్మమే.

మనుచరిత్ర వొక్క కీ కాదు, వసుచరిత్రా, ఆముక్తమాల్యదా, రాఘవపాండవీయమూ జిహ్వాగ్రాన వున్నవారు 'పెద్దబ్బాయిగారు.

ఎందరికో పాఠమున్న్నూ చెప్పివున్నా రవి.

వద్యం చూస్తే “ఏముందీ దీల్లో విశేషంం” అవి పరిశీలించడం వారి పద్ధతి.

వారికేళపాకం అయితేనే ప్రీతికొదు వారికి, విజయవిలాసంలో నున్నూ యేమికీ మిటో విశేషాలు చెప్పేవా రాయన, అంత సులభమైన పద్యాల్లో కూడా విరుపులు విరుస్తూనూ, విశ్లేషించి వివరిస్తూనూం.

అప్పటి రసికు లందరిదీ అదే తీరు.

బంధకవి భుజంగరాయడుగారని వొక సంపన్న నియోగి గృవాస్టు.

మూకు మూడుమైళ్ళలో వున్న లొల్ల (గ్రామానికి కారణం ఆయన.

తటవర్తి వేంకటరాజుగారి వియ్యంకులున్నూ.

'ప్రతిపదార్హం నడిచేది కా దాయనకు, భారత భాగవత రామాయణాలు మాత్రం వురాణం చెప్పేవారు మళ్ళీ, పండితులున్నూ నోహో అవేటుట్టు,

పద్యంలో యేదో వొక విశేషం లేకపోతే “ఆంధ్రనామ సంగ్రవాం పద్యాలకం[ే దీల్లో యేమిటి విశేషం” అనడిగేవా. రాయన విర్మాగమాటంగా.

కవిత్వంచదివి ఆవందించేవారి దందరిదీ ఇదే వద్దతి ఆ రోజుల్లో.

ఇది యిప్పుడు మోటుపర్దతి.

నడకే వ్రధానం యిప్పుడు పద్యానికి.

“రీతి రాత్మా కాన్యస్య” అన్న వానునుడి పిద్దాంతానికే చెలామణీ యిష్ప్రడు.

వద్యం కడితే కమ్మెచ్చున తీసిన ట్టుండొలిట.

మాకూ అలాగే వుండాలి, మరి.

వద్యం పాడితే లలితమైన వాదం రావాలిట.

మూకూ రావాలి, మరి.

మరి?

తరవాతి మాట?

పద్యం చదివితే ఆలోచించినకొద్దీ చవులూరించే గంభీర భావా లుండనద్దూ?

“కవిత్వం అందరికీ తెలిసేటట్టుండాలి” అని మరో కొత్త నినాదం యిప్పుడు.

అశక్తదుర్హనత్వం యిది.

కవిత్వం, మనిషికీ, తనంతట తానే తెలిసిపోవాలా, ప్రయత్నించి మనిషే కవిత్వం తెలుసుకోవాలా?

(ప్రతీమనిషి హృదయమూ స్పందిస్తుందా కవిత్వానిక్కి పోనీ?

ప్రపంచంలో యేభాషలో నయినా వుందా అటువంటి కవిత్వం?

జగత్తులో యేమూలనయినా వుందా అలాంటి జాతి అయినా?

ఇది సృష్టిక్రమానికే ప్రతికూలం.

పూర్తిగా తప్పడు. సిద్దాంతమున్నూ.

ఎంత గాంభీర్యంవుంటే అంతా ముపద్దీతనం అనిపీంచుకుంటుంది వ్యవహార్తకు.

నిత్యవ్యవపహారసరణిలోనే గాంభీర్యాని కిలాంటి మన్నన వున్నప్పుడు, అతిలోక

కాక్క -

కవిత్వం మాటల్లో లేదు, మాటల కూర్పులో వుంది.

ఆ కూర్చు అవగాహన చేసుకోగలవారికే అనుభూతం అవుతుంది కవిత్వం.

శబ్బార్హవరిజ్ఞానం వేరూ, శబ్దరచనావైచిత్రి అనగాహన చేసుకునే యోగ్యత వేరూమ.

కవి ప్రవృత్తిని బట్టి కూర్చు, విశదమూ కావచ్చు, శ్లిష్టమూ కావచ్చు.

ఎంత సరళమైన భావం అయివా శ్లిష్టపదబంధంలో యిమడ్చడం వొక గుణం కాని దోషం కాదు రచనకు.

క్రష్రత మౌత్రమే దోషం.

గర్హ్యమున్న్నూ.

మళల్లెపువ్వులోనుంచి అనుస్యూతంగా వ్యక్తం అవుతుంది సౌరభం.

పద్యంలోనుంచయినా వచనంలోనుంచయినా భానమున్నూ అలాగే ద్యోతకం అవుతూ వుండాలి, నిరవధికంగా

విచారణకున్నూ ఆగాలి అది.

అదీ కవిత్వానికి యోగ్యత.

ఆలోచనామృతం గాని సంగీతంలాగ ఆపాతమధురం కాదు కవిత్వం, నురి.

ఆ ఆలోచనకున్నూ అధికార తారతమ్యం వుంది, మళ్ళీ.

ఈతపండు సులభంగా నోట వేసుకోవచ్చు, పనసతొన పాధించుకోడమే శ్రమ, పండు. చేతిలో పెట్టినా.

శ్రమ అంటే కవిత్వం సందర్భంలో కాయికం కాదు, మనోధర్మం.

ఆస్వాదన చతురతకు సంబంధించిన విచారణ వచ్చినవ్వుదు, పనసతొనతి నేవాడికా ఆదరగారవాలు, ఈతవండు తినేవాడికా?

ఇవి రసికుల విశ్వాసా లప్పడు.

ఇవాళ “రసికడంకే తిట్టు అని భానవ.

“సరసు"డవ్నా వాణికిపోతారు. కొంద రిప్పుడు.

మన బాతికిప్ప'డు గాఢానుభవాని క్కానలసిన జవసత్వాలు లేకపోడమే యిందు క్కారణం.

తెలుసుకోగలిగితే, సరసతా రసికతా కూడా విశిష్టమైన నాగరకతకు చివ్నోలు.

అవి సభాపూజ్యాలున్నూ.

మనిషి కవి వుండడమే సభలో (ప్రవేశించడాని కర్లత, డబ్బుండడమూ అధికారం వుండడమూ రాజకీయాల్లో. తిరుగుతూ. వుండడమూ కావు.

ఏమంటే?

అవిన్నీ మనోధర్మాలే.

కళాప్రీతి కాదు వాటిక్కొలబద్ద, కళాపరిజ్ఞానం.

శాకుంతల నాటకం చదివి, గేధే అనే జర్మను సాహిత్యవేత్త కూడా ఆనందతాండవం చేశాట్టు, మరి, ఆ శాకుంతలం రచించిన కాళిదొసే కుమారసంభవంలో అషస్ట్రమనర్నా రచించాడు, అతని రసికత వింద్యమేవా?

వెప్పవచ్చిందేమిటం టే?

ఇప్పటి మనవారి చదువు వేరు.

అది లేశమూ జొతీయం కాదు.

రసొమభవవద్దతి వేరు.

అది యేకొంచెమూ భారతీయం కాదు.

జీవనసరణి వేరు.

దొని క్కావలసీనంత నునోదార్హ్యం లేదు.

దృక్పృథమున్నూ వేరు.

డ్‌ప్మో స్తుటమైన ప్రాష్యమే లేదు.

ఎటూ కాని తరం యిది.

పోనీ అంక యేసంస్కారమూ అస్టిగతం కాని తరం యిది.

చరితకు యెక్క_లేని తరం యిది.

జాలిక సేన మాత్రమే సంఘటించే తరం యిది.

వేత్తలయిన సాహత్యప్రియు లెవరూ కూడా వద్యాలు గదా అని, వీరిలాగ, వదులువదులు రచనలు చదివి ఆనందించలేరు, ఎవరేనున్నా,

వీరానందించగలిగే సారస్వతం శాశ్వతమూ కాలేదు.

*నదివి. చదివి, చెప్పిన్నీ చెప్పి “నీచులకు గురుత్వంబు వైష్ణవులకు సతంబు అన్న పద్యం విని మిక్కిలీ అసహ్యించుకున్నారు పెద్దబ్బాయిగా”రంటూ తొను నిరసనభావం కనపరుస్తూ కిందపడేశాడు పుస్తకం, సుబ్బారాయ డానేళ.

ఉరిక్కిపడ్డా న్నేను.

"పిదబ్బాయిగారు పూర్వాచారపరాయణులు.

తమ తమ్ములు నరసింహాచార్యులుగారికం చే వీరవైష్ణవు లాయన.

ఆయన కామాట కోవకారణం కావడం ఆశ్చర్యం యేమీ లేదు.

కాగౌ, - కేవలసాహిత్య రసికుడైనవాడు అర్భాంతరవ్యాస అని సంతోషించడమౌా, అసభ్యం అని యేవగించుకోడమా అది?

వైష్ణవులకు శిష్యులైవవారు. నీచులనడం యెవరయివా ఆక్రేస్రించతగ్గదే.

వఏమంట?

వైష్ణవశిష్యులకు తిరువతినేంకట కవు లారోపించే యీ నీచత పుట్టుకను వురస్కరించుకునా, మతవిశ్వాసం వురస్కరించునా?

పుట్టుకను బక్హే అయితే, హీనజొతులవారే కాక, రెడ్డి, కమ్మ, వెలను, కాపు

• ఇలాంటి యోధజాతులవారికీ తగులుతుం దీ వింద.

వారే కాదు, బ్రహ్మా క్షత్రియవైశ్యులున్నూ వున్నారు. వైష్ణవశిష్యులు - వారికీ శగులుతుం దీ దెబ్బ.

మతవిశ్వాసం పురస్కరించుకునే అయితే, వైష్ణవానికే తగులుతోంది, సూటిగా.

దీనికి వైష్ణవ లేమంటారని కాదు మనం చూడవలసింది, ఇలాంటి కల్పనలు చేస్తేగాని రసస్ఫూర్తి కలిగించడం సాధ్యం కాదా, రసికు లానందించరా?

“శవణానంద కథకు మూలం యేమిటో అది చాలామందికి తెలుసు. అద్భెతి అయిన నాయకుణ్ణి విశిషాద్యెతిగా చిత్రించడంలోనే వుంది అసలు, దుస్పాహసం అన్నారు పెద్దబ్బాయిగారు, న తారసపడి వొకనాడు.

ఆకులు బొత్తిపెడుతూ వొక మర్రిచెట్టుకింద కూచుని వున్నారు వా రపుడు.

నేనూ మర్రి ఆకులకోసమే వెళ్ళా నక్కడికిి యథాపూర్వంగా.

కర్రి వెంకయ్య అనవే నొక రెడ్డి చేలో వుందా చెట్టు.

ఆ వూరి బ్రాహ్మల్లో యెవరికి మగర్రాకులు కావలసి వచ్చినా ఆ చెప్టే ఆధారం, యే రోజుల్లోనూ కూడా,

బ్రాహ్మలంకే విశిష్టమైన గౌరవాదరా అతనికి.

అక్షరం రాదు కాని గొప్ప వ్యవహర్త అతను.

ఊరుమ్మడి వ్యవహారాల్లో, చాలాకాలం, సూరీరావు గారికి ఏవైక ప్రతిస్పర్ధి అతను.

ఎత్తు పై యెత్తుల్లో సూరీరావుగారు వెంకయ్యను మించితే, నెంకయ్య షూరీరావుగారిని మించేవాడు,

షష్టీ ఘడియలూ లౌక్యంలో మునిగి తేలుతూ వుండీ కూడా, ఇళ్ళు సావధాను డయిపోయేవాడు విద్యల గొడవ వచ్చేటప్పటి కతను.

నిదర్శనా లెన్నో వున్నాయందుకు, దర్భా బైరాగి శా,స్త్రిగారు వచ్చారొకమాటు, మూ యింటికి,

కూడా వొక శిష్యుడున్నూ వచ్చాడు, నూఘం చదువుతూ.

ఉదయం దంతధావనంకాగానే. రెండోసర్ల్గ చింతన చేసుకోసాగా డతను, వీధి అరుగుమీద కూచుని,

సంస్కృతంలో అన్వయించుకుంటూ తెనుగులో భావం చెప కుంటున్నా డతను, సభలో కూచుని వురాణం చెబుతున్నట్టు.

ఎందుకో వీధిలోకి వచ్చాను, అప్పటికే వెంకయ్య కూచుని వున్నాడతని కెడంగా.

నేను వలకరిద్దా మనుకుంటూ వుండగానే మాట్టాడకుండా కూచోనున్నట్టు పన్నచేశా డతను నాకు.

కొద్దిదినాల కందకు మాఘం మొదటి నాలుగుసర్గలూ స్వయంగా అన్వయించుకుని వున్నా న్నేను, ఆ విద్యార్థి చింతన వాకూ హృదయంగనుంగానే వుంది.

మరో రెండుగంటల కాచింతన పూర్తిచేసుకుని స్నానానికి కాలవకి వెళ్లిపోయా డావిద్యార్తి.

అప్పుడన్నాడు వెంకయ్య “*కృష్ణడూ బలరాముడూ, ఉద్రవుడదూ ఆర్య్యూ చేశారు, వినడాని కెంతో బాగుందని.

ఎవరు - ఎక్కడ వురాణం చెప్పినా, వూళ్లో వున్నాడా - తెలిసిందా - ఆతను వచ్చి కూచున్నా డన్ననూళే అక్కడ.

పౌరాణీకుడి ధోరణి బాగుందా లేదా అంకే విచారణ యేమీ అనపరం లేదతళణి

బాగుందీ, అత్యాస్తక్తితో వినేవా డతను చెవులోర జేసుకువి.

లేదూ, గోడకి చేరబడి అక్కడే కమ్మగా నిద్రపోయేవాడు, గురరుపెడుతూ.

ఏ విద్య అన్నా అతని కిస్టమే, జ్యోతిషం అంటే మాత్రం మరీ యిష్టం.

జాతకాలు చెప్పించుకోడమూ, రాయించుకోడమూ, ప్రశ్నలడగడమూ - ఇవంయే ప్రత్యేక శ్రద్ద అతనికి.

తన దౌహిత్రుని జొతకం నాచేత రాయించుకున్నా డతను.

దౌని క్కారణం వింత అయినది.

ఒకనాడు, సాయంత్రం, జ్యోతిషానికీ పంబంధించిందేదో చెబుతున్నారు మా నవాయనవగారు, మా అన్నదమ్ములం ముగ్గురమూ వింటున్నాం, అరుగుమీద కూచుని.

పరుగుపరుగున చక్కావచ్చా డతము “వశ్న చూడోొమంటూ.

(ప్రశ్న చెప్పమంటారే గావి విషయం చెప్పరు కొందరు.

ఫలితం. పరిగా చెప్పగలవాడికి విషయం తెలుసుకోనడం యేమంత కష్టంకాదు; గాని, విషయం ముందు చెప్పే ఫలితం చెప్పమనేవా డతను.

*నా భార్య _ ప్రసవించుబోతోంది. మొగపిల్లవాడు పుడతాడా, ఆడపిల్ల కలుగుతుందా” ఇదీ అప్పుడతని (ప్రశ్న.

కొందరడిగి తెలుసుకుంటారు, అంతే, అతను మాత్రం యే సంతానం కలిగినా వెంటనే పుత్రోత్సవం చేసేవాడు, వూళ్లో వున్న బ్రాహ్మల నందరినీ పిలిచి గుమ్మడివళ్ళో కొబ్బరి బోండాలో సదక్షిణాకంగా యిచ్చి.

లగ్నం కట్టుకుని మేము. నలుగురమూ బదులు చెప్పాం, ఎవరికి వారే ఆలోచించుకుని.

మా నాయనగారూ మౌ అన్నలూ కూతురు వుడుతుందన్నారు, అందుకు భిన్నంగా “కొడుకు వుడతా” డన్నా న్నేను.

వరుగు. పరుగున వెళ్ళి యెగిరివచ్చా డతను “మీ చిన్నబ్బాయిగారి మాటే నెగ్గింందంటూ.

తరవాత, అతని దౌహిత్రుని జొతకం నేను రాయడాని కిదీ కారణం.

తక్కిన మన విద్యల్లో దేనిమీదా కూడా లేశమూ లేదు; గొని మనవారిలో కొందరికి, జ్యోతిళ్ళా,స్త్రంమీద - ముఖ్యంగా జొతకప్రశ్నల భాగలమీద గట్టి నమ్మకమే వుందిప్పుడు.

వారిలో కొందరు, ఒక్క వారఫలాలకోసమే పత్రికలు కొంటారు, అవి తప్పించి వొక్క అక్షరమైనా చదవకపోయినా.

సిద్ధాంతులకున్నూ యిప్పుడీ రెండు భాగలవల్లనే మంచి రాబడి, బాగొ ఆలోచించగలవా రయితే.

మా నాయనగారికిన్నీ జీవితయాత్ర సుకరం కావడానికీ విద్యలు చాలో వుపకరించాయి.

ఒక నిదర్శనం చెబుతాను.

మునికొడవలి విడిచి మా నాయనగారు పాలమూరు ్రవేశించిన కొత్తరికం అది.

పక్కవూళ్ళో వొక డీ-పీ-డబ్య్యూ కంట్రాక్టరు.

ఒక్కక్షరమైనా చదువురాదు; కాని పక్కా ముస్పద్దీ,

పిట్టంత మనిషి కాని వ్రభుదర్చం పొంగిపోయేది, మొగాన.

ఎక్కడికి వెళ్లినా గుర్రంమీద వెళ్లేవాడు.

తలుచుకున్నాడా, ఏమయినా చెయ్యగల ని(గ్రహామగ్రపహాసమర్హుడు.

నమ్మినచోట ప్రాణం అయినా ధారపోసే ప్రకృతి అతనిది.

మౌ నాయనగారు తరుచు చూస్తూవుండేవా రతణ్లీ మరికొందరు సంపన్నుల తోపాటు.

ఒకనాడు. వెళ్లేటప్పటికి దిగాలుపడిపోయి వున్నా డతను.

వరిచేస్టించివుండిన పోష్యవర్గీయులున్నూ కత్తివేస్తే నెత్తురు చుక్క లేకుండా

రు. కమా. అనుకుంటూ మూ నాయనగారు సమీపించేటప్పటికీ “ప్రశ్న చెప్పండి” అంటూ ప్రత్యుత్ధానం చేశా డతను.

“కంగారు. వడనక్కరలేదు, జయం చేతికి వచ్చింది, వది నిమిషాల్లో వార్త అందుతుంది” అని చెప్పారు మా నాయనగా రాలోచించి.

*ఈ సిద్దాంతిగారి శక్తి యేమాత్రంగ” అనుకుంటూ వుండేవా డంతవరకూ అతను.

“అది యిప్పుడు తెలిసిపోతుం”దనుకున్నా డప్పుడు, అంత నిక్కచ్చిగా చెప్పడం చూసి.

“జయం జయం” అంటూ విదానం వినిపించింది, ఉరుములాగ, ఇంతలో.

అందరూ సందుమొగకేసి చూశారు.

గుమాస్తా కనపడ్డాడు మేఘాలమీద యొగిరివస్తూ,

ఆలస్యం సహించలేక యెదురువెల్ళాడు కంట్రాక్రరు.

“జయం జయం” అంటూ మళ్ళీ అరిచాడు గుమాస్తా యజనూని ఆత్రం చూసి.

అందరూ (వపుల్లముఖులయినారు.

గందరగోళం అయిపోయింది, వ్రశ్నోత్తరాలతో కొంతసే పక్కడ,.

దిగులు పోయి ఆనందమున్నూ లాస్యంచేపిం దక్కడం.

కంట్రాక్షరు గుమాస్తా చాకచక్యం మెచ్చుకోగా, పరివేష్టించి వుండినవారు కంట్రాక్రరు అదృష్టం మెచ్చుకున్నారు.

“న్సీ విశేషం యిప్పటిదాకా గుర్తించలేకపోయా” నంటూ నూ వాయవగారి పాదాలమీదే వాలిపోయాడు కంట్రాక్షరు.

అస లేమి టంట

ఒక పడవలకాలన లోతు చెయ్యడానికి తవ్వకం కంట్రాక్టు చేశా డతను.

లక్రరదూపాయల పని అది, పొతిక వేలది మాత్రమే జరిగింది.

బిల్లు మాత్రం లక్షకూ వెళ్ళింది దఫాదఫాలు.

చొాలామట్టుకి. చేతికీ వచ్చింది డబ్బు.

కొని పోటీపడి తిరస్కృృతు. లయినవారు. పైకి పిటీషన్లు పెట్టారు “మోసం జరిగింది పరీక్ష చేయించ”మనవి.

కైదు - ఆస్తి జన్న - ఇలాంటివి తటప్టవపడతా యంతవనీ జరిగితే.

వ్రతీఅడుగునా మోసమే జరిగింది తవ్వకంలో మరి.

ఆ చుట్టువట్లు [గ్రామాల్లో చక్రవర్తిగా చెలానుణి అవుతున్నా డతను.

డబ్బుపోయినా బాధపడ డతను, వరువు పోతుంది.

తలయెత్తుకు తిరగడానికి వీలుండ దిక.

అందుకే అతని కాదిగులు. | 355 శ్రీపాద సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రి |

అందుకే గునూస్తా బయలుదేరివెళ్ళాడు చక్రం అడ్డు వెయ్యడానికి, రెండెడ్ల బండిమీద.

రాత్రి పన్నెండు కొడితే చాలు కాలవకు నీరు విడిచిపెడతారు.

విడిచి పెట్టారా, దేవుడు వచ్చిన్నీ మోసం గుర్తించలేడు.

నిజమే; కాని పైనుంచి దొర కలిగ్రాం కొట్టాడు “కాలవలు తెరవ్వద్దు, మెయిల్లో వస్తున్నాగనని.

అయితే, కంట్రాక్షరు వొక్కడికే కాదు దిగులు, ఇక్కడి ఆఫీసర్లకున్నూ.

“కొలతలు సరిగా వున్నాయని గట్టిగా సర్టిఫై చేశారు మరి, వారు.

అ రోజుల్లో మద్రాసు మెయిలూ, కలకత్తా మెయిలూ కూడా అర్హరా్రివేళ వచ్చేవి రాజమండ్రీ.

సామర్లకోట విడిచిపెడితే రాజనుండ్రీనే మెయిలాగడం - అంచేత, మధ్య ఎక్కడో దిగి, కాలవగష్ట్రే ధవలేశ్వరం _ చేరుకోడానికి వీళ్ళు లేవు.

పోనీ అంటే, ఇండియా మొత్తంమీదే లేవు మోటారు కార్లప్పటికి.

ఆఫీసర్లు రాజమండ్రీ వెళ్లి, స్వాగతం నివేదించి, ధవళేశ్వరం తీసుకువచ్చి దొరని విడిదిలో వ్రవేశపెట్టారు, ధర్మపత్నీ సమేతంగా,

ఇక్కడివా రందరూ కంగారుపడిపోతున్న క్ట వుండినారు - *ఈ అకస్మికాగమనం యెందుకా?” అన్నట్టు.

తెల్లవారింది.

దొర బయలుదేరాడు, పిటీషన్లు చేతబుచ్చుకుని.

కొని, ఏటి లాకుదగ్గిరికి వెళ్లేటప్పటికి పొంగిపార్లిపోతోంది కాలవ, వాట్యకత్తెలాగ.

ఆఫీసర్లు కొయ్యయిపోయారు. ముందు.

“ఏమిటిది?” అంటూ వురిమాడు దొర, ఇంతలో అగ్గి అయి.

అత నొక్కడే కాదు దొర, యిక్కడివారిలోనూ వున్నారు కొందరు, గవర్నరునిమించి చెలామణీ అవుతూ.

వారూ, వారికిందివారూ కూడా అగ్గీ అయిపోయారు. దొరతోపాటు, నీళ్లూ కారిపోయారు ఏటిలాకుతో పాటు.

కొంతసేపటి కొక లాస్కర్ని పట్టి తీసుకువచ్చారు *ప్యూమ్సం

వాణికిపోతున్నాడు లాస్కరు.

కొళ్లలో పట్టుతప్పిపోయేటట్టున్నూ వుంది వాడికి.

ఈ దొరలతో కలిసి మళ్లీ వురిమూ డాదొర.

అంతకి ముందే మీదపడిపోయారు *ఇండియనాఫీసర్లు” వీకు బుద్ది లేదా అంటూ.

బుద్ది అందరికీ వుంది, వెకిరివ్రశ్న అది.

పశువులకు లేనిదీ, మనుష్యుల కున్నదీ యీ బుద్దే.

బుద్దితోపాటివే మమష్యులకు సిగ్తుబిడీయాలున్నూ, విశిష్టాలు.

అన్యోన్యా లివి.

ఒక రాశి యివి.

అభేద్యం కాదిది, భిన్నం అయితే మాత్రం అవ్యవస్త యేర్చడుతుంది, మానవత్వానికి,

ఎంచేత నంటే -

సిగ్గుబిడియాలు, బుద్దికి, అతివ్యాస్తీ అవ్యాస్తీ మిథ్యావ్యాప్తీ కలక్కుండా చూస్తాయి.

బుద్ద, తనకి, కశ్మలం అంటకుండా సిగ్గుబిడియాలు మాటు పెట్టుకుంటుంది.

బుద్ది, సిగ్గు బిడీియాల యీ సమవాయానికే *శీలం అని నిర్దేశం.

బుద్దిమత్వానికీ పరమావధి యిది.

మానవత్వానికిన్నీ పరాకాష్ట యిది.

కొని, చాలామంది గుర్తించ రిది.

చాలామంది యెరగనే యెరగ రిది.

చాలామంది లెక్కాచెయ్యరిది.

అజ్ఞానం దీని క్కారణం.

అహంకారమూ, మమకారనూ దీనికి పోషకాలు.

స్వార్థానికి మూలా లివన్నీ. మశ అయితే, స్వార్థం సాధించుకోవాలం టే, బుద్ద, కల్పన మీద కల్పన చెయ్యవలసిందే

న సిగ్గుబిడియాలకు మాత్రం ్రస్తక్తి వుండ దక్కడం,

శీలభ్రంశాని కీ విశ్లేషమే పునాది.

రాక్షస్రత్వానికిన్నీ యీ సన్నివేశమే ప్రాతిపదిక.

మనిషి అయినవాడీకి ఇంతకంటే పతనం లేదు.

మనిషి అయినవాడికి ఇంతకంకే నికృష్టమైన అవస్థ కూడా మరిలేదు.

ఇంచేతనే స్వార్థం అంక లోకం గర్హించడం.

ఈ స్వార్ధం మీదనే వేత్తల ద్వైతప్రస్థానం.

కనకనే, లోకానికి, వేత్తల ననుపరించవలసిన విధి.

మరి వేత్త్రృతకు నికషం?

కవిత్వం.

సంప్రదాయం వరిశీలించుకుంటూనూ, ధర్మం నిర్ణయించుకుంటూనూ శాసనం చేస్తాడు కవి.

ఆ శాసనం ఆచరణలో పెట్టనలసినవాడు రాజు.

అర్హతః:- రాజు సమాజానికి ధృత్యుడు.

భృత్యుడం శే, జీతనాతాల్లోనూ, అధికార పరిధుల్లోనూ అంతరువులున్నాయే గౌని - పైనుంచి కిందిదాకా - అంటే, రాజు మొదలు తలారిదాకా - రాశిలో అంతా వొకట, రకంలోనే భేదం.

పవాతనమైన మన రాజ్యాంగవ్యవస్త యిది.

అవేక కారణాలవల్ల ఆ రాశి చెడింది, మనదేశంలో.

ఇప్పటికీ యిదే స్రితి మవది.

చెప్పవచ్చిం దేమి టంళీ?

ఆఫీసు విడిచివెళ్ళేటప్పుడు, సాయంత్రం “ఈ రాత్రే కాలవలు విడిచిపెట్టడం* అని అందుకు సంబంధించిన గుమౌస్తాకు చెప్పి వెళ్లిపోయారు, ఆఫీసర్లు.

కొబ్బరికాయలూ, పసుపూ, కుంకుమూ - ఇలాంటి పూజా సామగ్రి అంతా యిచ్చి అడ్డకట్టు కొజ్బయ్యమని ఆ లాస్కర్ని వియోగించా డాగుమాస్తా,

తరవాత వచ్చింది దొర 'టరలిగ్లాం.

స్టేషనుకు వెళ్ళాలని అందరికీ వర్తమానించడం తొందరలో, ఈ సంగతి ఆ గుమౌస్తాకు తెలియడెయ్యడం. మరచిపోయా రాఆఫీసర్లు.

“ఏర్పాటంతా చేసేశాంొ అన్న తృప్తితో చల్లగా పడుకున్నా డొాగుమాస్తా.

“తెల్లవారితే మాట పడనలసివస్తుంో దన్న భయంతో, పన్నెండు కొట్టడం తడువుగా గంగమ్మతల్లికి వూజచేసి, ఆరగింపున్నూ. కానిచ్చి అడ్డకట్ట కొ స్టేశాడా లాస్కరు.

నెలరోజుల నిరోధం తొలగిపోగా, పంచకళ్యాణి అయి కాలవల్లో స్వారిచేసింది గంగమృళల్లి.

ఇలా చెప్పీ “సారీ" అన్నారిక్కడి దొరలు.

“ఎక్ర్యూజ్‌” చెప కున్నారు కిందివారు, వంగిదండాలు పెట్టి సలాములు చెప్పి, వెనక్కి తిరిగి కళ్లు చికిలించుకుంటూ పక్కకి వెళ్ళిపోయాడాొ లాస్కరు.

అటబ్రవ్లుగా వచ్చి దొంగతనం వట్టుకుందా మనుకున్న దొర, విభ్రాంతుడయిపోయొడీ సంజాయిషీతో.

వెంటనే లిలూ యెొక్కేశాడు తూర్పుగా తిరిగి.

గుమాస్తా శుప్పినీ జయవార్త యిది.

ఈ సన్నివేశం. జరిగింది మొదలు తాను బతీకివుండినంతకాలనమూ మౌ నాయనగారిని దేవు డన్నట్టు చూసుకున్నా డాకంట్రాక్షరు. | ఇద ాసారార్యు" లేకకాలాన తారసవడితే, ముందు ప్రాచార్యుళ్లే సేవించుకోవాలి, మడు.

ఆపస్తంబ ముపార్డి నిబంధించిన ధర్మసూత్రం యిది. +. దీన్నిబట్టి మా నాయనగారి సంగతి చెప్పడానికి ముందు, వారి కాచార్యులైన ఎడవర్తి పెద్ద దక్షిణామూర్తి శాస్త్రిగారి. సంగతే చెప్పాలి, నిజానికి కాని వొక విషయం ప్రతిపాదించేటప్పడు, దాని కువబలకా లైనవి చెప్పడంలో మహితోత్తరంగొ చెప్పడం కూడా వొక మంచి పద్దతే.

పెద్దవే ముందు చెప్పేస్తే తరవాత చిన్నవి చెప్పడాని కవకాశమూ, అగత్యమూ వుండకపోవచ్చు. న. క ప్రొచార్యుడు = గురువుకి గురువు. “ప్రపితామహుడు” వంటి శబ్దం యిది. దీవికి ప్రతిశబ్తం “*పశిమ్యుడు.”

*హ్రోన్సీ విషయ విరారణమే గదా కావలపింది, వొక్స_ పెద్దది ఈమే చెపి వూరుకుంటే యేమీ?” అంటే వొప కుంటాను. క్క పెద్దది మూస ఛి

అయితే, వైవిధ్యం మరీ బలకరం నురి.

చిన్నవి చిన్నవిగానే వుంటాయి వ్వరూపంలో, కాని వాటిలో కూడా మహోజ్వలా లుంటాయి, పెద్దవాటిని పోలేవే.

అవి విడిచిపెట్టడం వివేకం కాదు.

ఇంతకీ:-

"పెద దక్తిణామూర్తిశా,స్త్రీగారి శిష్యులు గదా మూ నాయనగారు?

అయినప్పుడు “మరి, వారి విద్వత్తు యెంతటిదోగ” అన్న ఆకాంక్ష పుట్టవే వుడుతుం దిది విన్న యెవరి కయినా.

ఈ వుత్కంఠ వారి గొప్పతనం బాగా అవగాహన కొవడానికి సపోయకారిన్నీ అవుతుంది, చాలామట్టుకి.

నాయీ ప్రయత్నంలో యూ విశేషం సాధించడమున్నూ వుద్దిష్టమే.

ఏమం శ?

బూరాడపేట అగ్రహారీకులు వారు.

పిడపర్తి శినరామశా,సిగారికి విజయనగరం పూసపాటి వ్రభువు లిచ్చిందా

ఆ వంశంలోవారే పెద్దదక్తిణామూర్తి శా,స్త్రిగారు.

వారే మూ వాయనగారి గురుదేవులు, జ్యోతిర్విజ్జానంలో.

ఇరవై - యిరవై రెండేళ్లు నిండేటప్పటికే మా వాయనగారు దైవజ్ఞదిరుదాంచితులు.

వారికి వేదశ్రాతాలూ, ప్మార్తమూ పూర్తయినా యవ్పటికీ.

పాదుకాంతదీక్షాస్వీకారమూ అయింది, మం(త్రశా,ప్త్రంలో.

జ్యోతిశ్నా స్త్రోవదేశమున్నూ అయింది.

నేర్చిన అన్ని విద్యల్లోనూ ప్వతంత్రులే అయివారు;ు కాని పంచాంగరచనలో మాత్రం వెనకబడిపోయారు.

శాస్త్రం. బాగా తెలుసు, గణితమే నలగలేదు.

కారణం తగినంత అధ్యాపనం లేకపోడం.

అది సొంతంగా పొధించుకోతగ్గదిన్నీ కాకపోడం.

మా తొతగారికి, అటు, అరుణోదయం అయింది మొదలు, ఇటు భోజనాల వేళదాకా జవం.

భోజనానంతరం కొద్దిపొటి నిద్ర.

నిద్ర కాగానే ఉద్దుంథాలకు ప్రతులు రాసుకుంటూ కూచోడం.

ఊళ్ళవూళ్లనుంచీ వచ్చేవారు. ఆస్తికులు, వారి కందరికీ ధర్మసందేహాలు తీర్చడమున్న్నూ వారి దినచర్యలో చేరిందే.

“అలా కూచునే వంచాంగం చెయ్యం” డనేవారు మా నాయనగారినీ మా 'పెత్తండ్రిగారినీ వారు.

మౌ పెత్తండ్రిగారికీ అయినా యీ విద్యలన్నీ అప్పటికి కాని వొక్కటీ స్వాధీనం కాలే దప్పటికీ.

ఎక్కడి కక్కడే మరుపూ, యెక్కడి కక్కడే తప్పడమున్న్నూ.

ఎవ్వడూ. పుస్తకా పేశ్తే

అయినా, కణికలు పుచ్చుకుని ఉత్సాహంగానే కూచునేవా రిద్దరూ బల్లదగ్గిర.

గణితమూ చేసేవారు తదేకదీక్రతో.

కొని తప్పులు వచ్చేవి తప్పనిసరిగా.

అంటీ, దారి తప్పి చెయ్యి స్తంభించిపోయేది.

ఆ స్టితి వివరించి “యేమి చెయ్యా లిక్కడ?” అనడిగితే, “మళ్ళీ మొదణ్డుంచీ చెయ్యం” డనేవారు మా తాతగారు.

తము కేమో పూర్తిగా స్వారీనమే అది.

కాని, గణితం చెయ్యడానికి బద్దకం,

“చేసి చూపించాలా యూ మాత్రాన కన్న వుపేక్ష వొకటి.

అన్నిటికీ పైని, రాత ఆగిపోతుందన్న బెంగాను.

మరి కొడుకులకు విద్య?

ఈ దృష్టి లేకపోయింది వారికీ.

“కోళవా నాచార్యః”

వుస్తకసంవత్తి పుష్కలంగా వున్నవాడే పండితుడు.

“కనక్క అబ్బాయిల కీపుస్తకాలగత్యం అవుతా యన్న చూపే గాని *ఇది చేతనయితే గదా” అన్న వూహ లేకపోయింది, వారికి.

కొగ్కొ - విసుగెత్తిపోయింది మా నాయనగారికి.

వంటో వుంటే యూ విద్య స్వాధీనం కాదు మనకో అన్న నిశ్చయం కలిగింది చివరికి.

పోనీ “శ్రద్దగా చెప్పం” డనడానికా గడగడ.

కనక “బూరాడ పేట వెళ్లవలసిందే” అని స్టీరవరుచుకున్నారు మా నాయనగారు.

విద్వత్తుకు తోడు బంధుత్వమున్నూ అక్కడ.

బూరాడపేటలో మాకు యెనిమిది యకరాల భూమి వుండడమున్నూ దీనికీ బలకరం అయింది.

నిరతాన్నదాతలు వారు.

పంక్తిభేదం యెరగనివా రాయింటి యిల్దాళ్ళు.

విశేషించి, ఓనమాల కాక్క కొన్ని విద్యల్లో ఉత్తీర్ణులు వుండడం. నొక విశిష్టత న న స లోల ఉక్తీపు

దానాదీనా, ఆ విద్వన్మండలిలో ఆదరాభిమావాలున్నూ యేర్చడతాయి. తనుకు

కొని, యిది తెలిసిందా, తండ్రిగా ,రిల్లు కదలనివ్వరు.

కొడుకులను విడిచివుండలేకపోవడం అందుక్కారణం.

ఆ నిశ్చయం గుస్తంగానే వుండిపోనలసివచ్చిం దీకారణంవల్ల,

నిద్రావోరాలు వెగటయిపోయాయి. కక్రనుంగా,

ఇల్లు ఎప్పు డెలా విడిచిపెట్టాలో, ఏదారి నేవూరిమీదుగా ప్రయాణం సాగించాలో, ఎక్క. డెక్కడ నుకాములు వెయ్యాలో, ఎన్నాళ్ళకి బూరాడపేట చేరుకోడమో, అక్కడ యెలా ప్రవేశంచడమో - ఈ ప్టానంతొ తయారయిపోయింది, నిశ్చితంగా.

ఒకనాడు మూ పెత్తండ్రీగారితో చెప్పారు నూ వాయనగా రిదంతా.

స్వయంగా తోచలేదుగాని, మౌ 'పెత్తండ్రీగారికీ వుందీతవన.

దీవికి పాయం అటూ టయుటూ కూడా మా వాయనగారి మూర్గదర్శకత్వం.

“పరే” అనేశారు వారున్నూ.

అంతే.

*ఏమయిపోయారు నునవాళ్ళు” అంటూ మా తాతగారిక్కడ బెంగటిల్లిపోయారు; కాని వారంరోజులు తిరిచేఎప్ట్మటికి "పెద్దదక్తిణామూ్తి శా,స్త్రిగారి దగ్గిరనుంచి వుత్తరం *వ్లూవ్రూ, కంగారువడకండీ, కుమూ ళ్ళిక్కడ శ్రేనుంగా వున్నారు. పంచాంగ రచనలో స్వతంత్రులయి. నచ్చి మిమ్ము సేవించుకుంటారు శ్వరలోవే” అని.

మొత్తం. రెండు సంవత్సరాలుండివారు మౌ నాయనగొ రక్కడ.

స్వతందత్రులూ అయినారు.

ఇకనూా పెత్తండ్రీగారా?

గ్రంథాలు వల్లించారు.

గణితాలు చేశారు.

కాని, డీటో ప్రకారమే.

ఒక్కక్షర మైనా చెవ్పనక్కరలే దెనరూ, కూడా నూత్రం తీసుకువెళ్లాలి బల్లదగ్గిర

మా వాయవగారూ, మా పెదనాయనగారూ యిదిగో, యిందుకోసం అక్కడ వుండినవ్వుడు, అగ్రహారానికీ సంస్టానానికీ మధ్య పచ్చగడ్డీ వేస్తే భగ్గుమంటోంది.

అగ్రహారం యిచ్చారే.. గాని పిద్దాంతులను సరిగా ఆదరించలేకపోయారు, పంప్టానాధీశుల్లో తరవాత్తరంవారు.

వైమనస్యాలు బలిసిపోయాయి.

వెనకటివారు అంతటితో వనిలిచిపోగొ, అవ్పటిరాజు అగ్రహారంమీద పన్నువిధించాడు, మరో అడుగు ముందుకీవెళ్ళి,

సిదాంతు లందు కంగీకరించలేదు.

“ఇది సర్వాగ్రహోరం.. వన్ను కట్టడానికి మీ కధికారం లో దంటూ గట్టిగా ప్రతిఘటించారు వారు.

వ్యవహారం కోర్టు కెక్కింది.

విచారణా జరిగింది విశాఖపట్నం జిల్లాకోర్టులో.

జడ్జీ యెటు మొగ్గుతాడో యెవరికీ తెలియదు.

“సిద్దాంతిగారిని నెగ్గించా” అని నిశ్చయించుకున్నారు వకీళ్లు,

మహారాజు వకీళ్లూ వున్నా రాపూనుకున్నవారిలో, ్రచ్ళన్నంగా.

దివానీ చేసిన కుట్ర తప్ప మహారాజు వాదంలో ధర్మం లేదు, మరి.

ఇటు పెద్దదక్రిణామూర్తిశా, స్రగారి తేజస్స్పున్నూ అటువంటిది, నురి.

కాగా వొక వాటకం ఆడెయ్యా లనుకున్నారు వారు.

కాక;

మన విద్యల విలన బొగా తెలిసినవా రప్పటి లౌక్యులు.

మన విద్వాంసుల యెడల మహానుభావులన్న ఆదర గౌరన భావాలున్నవారు అప్పటి నున యింగ్లీషు విద్యాధికులున్ను.

ఎంచేతనంట?

'వైదికులయినా నియోగులయివా ఆ లౌక్యుల తండ్రులూ, ఆ యింగ్లీషు విద్యాధికుల తండ్రులూ మన విద్యలు నేర్చినవారూ - కనీసం - సంప్రదాయపరులున్నూ.

బ్రావ్మాణ “ఇతరు”లున్నూ స్వధర్మ పరిజ్ఞాతలూ, స్వధర్మపరులున్నూ అవ్వడు.

వార్షికాలూ, వృత్తులూ, యీనానులూ, చివరి కగ్రహారాలూ యిచ్చి మన విద్యలనూ విద్వాంసులనూ పోషించిన వారందరూ బ్రాహ్మణ “ఇతరు”లే ప్రాయకంగా అప్పడు, చరిత్ర చూసుకుంటే.

మన అప్పటి ప్రభువులు విద్యలను వ్యాపింపజేశారు; గాని అమ్ముకోలేదు మరి.

వారున్నూ వారే తమ బిడ్డల నింగ్లీషులో ప్రవేశపెట్టినవా రప్పుడు.

ఉద్యోగాలకోసమే. వారా పనిచేశారు గాని నున ధర్మం విడిచిపెట్టుకోడొనికీ, ఇంగ్లీషువిద్యలే విద్యలనీ కాదు.

వారి కాధిజాత్యం యెక్కువ.

తరతరాలుగా - యుగయుగాలుగా తనుకు వెలుగుతోపిస్తున్న మన విద్యలను కాదనడానికి వారి “అంతరాత్మలు" కలుషితాలు కాలేదు.

“నాకు ఒక విశిష్టధర్మం లేకపోతేగా” అనుకున్నవారు, వారు. వ్‌తే “ఇంగ్లీషువారిలో మాత్రం _నుతవిద్యలు నేర్చిన స్వధర్శపరులకు సంఘంలో వ్రత్యేకత లేదూ మరీ? అన్న వివేకం వుండినవారు వారు.

అప్పటి కలాగ ఆత్మగౌరవం వుండిన అలాంటి సంఘంలో మెలుగుతూ వుండినవారు కావడంవల్ల ఆ యింగ్లీషులో ్రవేశించివవారున్నూ. మన విద్యలకూ, మన సంప్రదాయాలకూ, మన ధర్మానికీ దూరం కాలేదు.

పారశాలల్లో యింగ్లీషు విద రు వర్గా లూ పాట్ట న స్టను నిద్యటా నేర్చుకున్నారు, ఇళ్లల్లో వర్ణాగ్రమాచారధర్మా

ఆ “యింగ్లీషువారి కొడుకులూ వయమే కొంత.

కొంచెం బద్దకం వంటిది ప్రారంభం అయినా, మన ధర్మాలు వింటూ, మన సంప్రదాయం చూస్తూ మవ ఆచారాలు విడిచిపెట్టనివారే వారు.

ఆ కొడుకుల కొడుకులూ మనమలూనూ ఇప్పటివారు.

వారిని చూసీ అదే నాగరకత అనుకుని గుడ్డిగా దానికి దాసులయినవారున్నూ యిప్పటివారు.

సంప్రదాయం విచ్శిన్న మయిపోయింది, వీరు బయలుదేరాటప్పటికీ.

మన విద్యలూ, మన ధర్మాలూ అజ్జానవిలసితొలయి పోయాయి వీరికి.

పోనీ అంటే, ఆ యింగ్లీషు విద్యలంటాయే గాని ఆ సంస్కారం అబ్బలేదు, నికరమైనది వీరికి.

ఆ యింగ్లీషు సంప్రదాయమున్నూ అంటలేదు, జొతీయమైనది.

అంట లేదంటే అసాధ్యం అయికాదు, ఎబ్బెట్టయి.

ఆ యింగ్లీషు చదువులను తొ నునుకరింపగలిగారే గొని, తను స్త్రీలను ఆ యింగ్లీషుస్త్రీల ననుకరింపచెయ్యలేకపోయారు. వీరు మరి. వక లూ, పోశ్రటీసూ, డార్వినూ -. ఇత్యాదులు స్పురిస్తారు

పోనీ, వారి మాటమీద నడుస్తారా?

అది చేతకాదు మళ్ళీ.

ఏమంటే? మక మవ దర్శనాలంకే అసంతృస్తీ, క్రిష్టియన్‌ దర్శనం అంటే అపనమ్మకమూనూ

ఇది పనికిరాదు - అది పనిచెయ్యదు.

జ్డానం - సంస్కారం - దృక్పథం - పాధవ - ప్రాస్యం అన్నీ తనుతోవే ప్రారంభం వీరికి.

పోనీ అంకే, అవి శుద్రసంకీర్ణాలు.

ఆటవికుల నికఇష మెనదో మపోజ (ల మెనదో వొక గతచరిత్ర వుంది, వీరి వు, శిమో: తే ర్‌

దయనీయమైన ఫ్రితి వీరిది.

వింతెందుకూ?

ఇంగ్లీషువారు మన యూవివర్సిటీల్టో తనుచేతికింద గుమాస్తాగిరీ నిర్వహించ గలవారు తయారుకావడానికి చాలిన్‌ విద్యాప్రనమూణం మాత్రమే ప్రవేశపెట్టగా, అదే. సర్వమూ. అనుకున్న వీరి భవితవ్యం మరో విధంగా యెందుకుంటుందీ?

వెనకటి మన “యింగ్లీషు” వా రిలాంటి త్రిశంకువులు కారు.

కనకవే మన విద్యలంటే వారి కలాంటి ప్రమాణబుద్ది,

మన విద్వాంసు లంక్షీనూ అలాంటి ఆదరగొరవాలు.

అంచేతనే పెద్ద దక్షిణమూర్తి శాస్త్రి,గారియెడల అంత విధేయులు వారు.

ఆ కారణంనల్లనే వారలా స్టిరపరుచుకున్నారు.

వా రందరూ లేచినుంచున్నారు.

జడ్జీ గద్దెయెక్కాడు.

బిలబిల్లాడుతూ వారు కూచున్నారు.

కూచున్నారు; గౌని మళ్ళీ లేచినుంచున్నారు, వెంటనే.

దక్షిణామూర్తి శాస్త్రిగారు హోల్ళో (ప్రవేశించారు, మరి.

చూడగా, బ్రహ్మవర్చస్సు మూర్తీభవించిన ట్టున్నారు వారు.

అది చూసీ చకితుడైనాడు; కాని “యేం లేచారూ”” అనడిగాడు వకీళ్ళమ జడ్జీ,

*అరుగో, వారు దయచేశారు. దైవజ్ఞులు వారు. దైనం తరవాత మాకంతటివారున్నూ. అలాంటివారికి ప్రత్యుత్చానం చెయ్యడం అనివార్యం మాకు” అని బదులుచెప్పారు వకీళ్లు, తమ నాయకుని పరంగా.

“అలాగా?” అన్నాడు బడ్డీ, జిద్డాసతో.

యూరపీయను అతను.

తా నిది అర్హంచేసుకోలేదు; గాని మనస్సు గుబగుబలాడిపోయింది, తానూ లేచేశా డనుకోకుండా.

“వారి విశిష్టత యేమిటీ'ో అనిన్నీ అడిగాడు, లేస్తూనే.

“సర్వజ్ఞులు వారు. ధర్మనిరతులున్ను. జ్యోతిశ్శాస్త్రం వారికి కరతలామలకం. వారు పంచాగం చేస్తారు, దృక్సిద్దంగా వుంటుం దది. జాతకాలు రాస్తారు, వొక్కక్షరమున్నూ. బీరుపోదు. (ప్రశ్నలున్నూ. చెబుతారు, వారిమాట జరిగితీరుతుంో దన్నారు వకీళ్లు,

జడ్జీ బుద్ది చమత్కృతం అయింది, దీంతో.

“ఒక్క. (ప్రశ్న అడగవచ్చునా”ొ అనడిగా డతను.

“అడగ” మన్నారు వకీళ్లు, శాస్త్రిగారి యింగితం కనిపెట్టి.

*నేను కోర్టుకి బయలుదేరేటప ఎడు మా ఆవు ఈనడానికీ సిద్దంగా వుంది. అది. పెయ్యను పెట్టిందా, కోడెను పెట్టిందా? ఇది చెప్పనునండి.”

వారి సంస్కృతి అలాంటిది.

వ్రత్యక్షమే వారికి ప్రమాణం, మరి.

“యడ్హృశ్యం తన్నశ్యం” అంటే నమ్మరు వారు.

“కాగితం మీద రాసియిస్తాను. పైకి చెప్పొనన్నారు శా,స్త్రిగారు.

లగ్నం కట్టుకుని ఆలోచించి రాసిన్నీ యిచ్చారు.

అది పేబులుమీద పెట్టుకుని నౌకర్నింటికీ పంపాడు దొర.

శాస్త్రిగారి ముఖం మిక్కిలీ గంభీరంగా భాసిస్తోంది; కొని *నునం యేనుయిపో తామో” అంటూ ఆందోళనపడసాగారు, వకీళ్లు.

అటు నౌకరు వచ్చాడింతలో, యిటు దొర కాగితం తీశాడు చురుగ్గా

బెంచిక్సార్కు అనువదించాడు.

“సెబాస్‌, సరిపోయింది” అన్నాడు దొర.

అన్నాడు కాని, నొక సందేహం పుట్టుకువచ్చిం దతనికి - *మన మిటు నౌకర్ని వంపగానే వకీళ్లున్నూ అటు తమ నౌకర్ని పంపివుండగూడదూ మన యింటికీగో అని.

సిద్దాంతాలు ఎంత నుంచివయినా అవి ప్రత్యక్షపనూణరతో రుజునయితే గాని ముందుకు వెళ్ళరు వారు.

వారి భౌతీక విజయాల కిదే కీలకం.

చూసిచూసి “యింకొక టడగవచ్చునా”గొ అనడిగా డతను.

వకీళ్ళకి నిశ్చింత.

“వో, అడగవచ్చు” నన్నారు వారు.

“శ హాలుకి నాలుగు ద్వారాలున్నాయి, కోర్టుపని ముగించుకుని బయటికీ వెళ్ళేటప్పుడు నేనే ద్వారంనుంచి వెడతానూ? ఇది రాయమనం” డన్నాడు దొర.

శాస్త్రిగారు రాసి వకీళ్ళ కిచ్చారు.

ఒక కవరులో వుంచి అతికించి అది దొర కందించారు వకీళ్ళు, ధీమాగా.

దొర జేబులో పెట్టుకున్నా డది.

న్యవహారం ప్రారంభం అయింది.

అయిదింటికి పూర్తీ అయింది.

అందరూ లేచారు.

వెనక ద్వారాన తన ఛాంబర్సులోకీ వెళ్ళిపోనలసీన దొర అందరి మధ్యకీ వచ్చాడు, వోల్లోకి.

విషమసమస్య ప్రారంభ మయినట్టుయింది, దాంతో.

నీరవు అయిపోయారు వకీళ్లు కాని దొర మాత్రం సావధానుడయినాడు, చురుగ్గా చూస్తూ.

వంక్స్యుయాలిటీ దెబ్బతింటుంది, లేకపోతే మరి.

దానికోసం నిద్రావోరా లయినా మానుకుంటారు, పాశ్చాత్యులు.

“నోస్‌, క్షణంలో మునిగిపోతుంది కామోసు” ననుకుంటాం మనం,

అసలు, ప్రపంచమే క్షణికం, ఆమాటకి వస్తే.

ఉందనుకుంపటే వుంది, సమస్తమూ.

లేదనుకుంళు, ఏీమిన్నీ లేదు.

అయితే, ఈ “*ఆస్తినాప్తి విచికిత్స” అంత సులభంగా తేలేది కాదు; కాని వొక సూక్ష్మరధర్మం ప్రతిపాదించారు. మనవాళ్ళు - “వాకు ముసలితనం రాదు, చావున్నూ లేదు - అనుకుంటూ చదువూ డబ్బూ పంపాదించు. జుట్టుపట్టుకుని మృత్యువు లాక్కుపోతోంది అనుకుంటూ ధర్మం చెయ్యి” అని.

*మ్సరి ముసలితనమూ - రాక, చావూ లేనప్పుడు, చదువుకోసమూ, డబ్బు కోసమూ అంత తొందరపడ్డం యెొందుకూ”” అంటే, చదువుకి అంతం లేదుకనకా, డబ్బుకిన్నీ ఇయత్త లేకపోయినా, జీవితప్రారంభం నుంచీ ఇటు దానధర్మాలు చేస్తూ అటు భోగాలున్నూ అనుభవించాలి కనకాను.

ఇది వెరవేరా లంకే, విక్షణంలో చెయ్యనలసీం దాక్షణంలో చెయ్యాలి,

అదే వంక్చ్యుయాలిటీ.

ఆలోచనకు (ప్రేరకం అది.

సద్యస్తూర్తికిన్నీ దోహదం అది.

చిన్నప్పణ్లుంచీ అలవాటయివుంటుంది పొశ్చాత్యుల కిది.

కాగా - “ఏగున్మూన వెడతాడోగ” అనుకుంటూ ఆత్రంగా వున్నారు వకీళ్ళందరూ; కాని వుడతలాగ వొక కిటికీలోనుంచి బయటికి దూకేశాడు దొర “రండి” అని వకీళ్ళను. పిలుస్తూ.

వెంటనే కవరు తీశాడు జేబులోనుంచి దొర.

కనరులోనుంచి కాగితమూ తీశాడు, అవ్యవధావంగా.

ఆ కాగితం అతనిచేతిలో వుండగానే చదివేశాడు బెంచిక్సార్కు.

వొక కృథత్రిమద్వారంలోనుంచి బయటి కురుకుతావు అని.

తుళ్ళివడ్డాడు దొర.

ఎగిరివడ్డారు వకీళ్లు,

చెప్పవచ్చిం దేమి టంకీ?

దగ్గిర వుండి, వాక రెడ్డియువకుణ్ణి చెస్టెక్కించి నుర్రాకులు కోయిస్తున్నాడు సుబ్బారాయ డావేళ, కిందపడ్డవన్నీ 'పెద్దబ్బాయిగారి దగ్గిరికి చేరుస్తూ.

సుబ్బారాయడే తెచ్చాడు (శ్రవణానందం ప్రసక్తి అప్పడు.

చాలాదూరమూ తీసుకువెళ్ళా డది, ఆ పట్టువట్టు,

వినివిని “అసందర్భాలే కాదు, అన్వయదోషాలూ, రసభంగాలూ, అపార్దాలూ, పడికట్టురాళ్ళూ, వ్రక్రమభంగాలూ - ఇలాంటివన్నీ చాలా వున్నా యందులో” అన్నారు పెద్దబ్బాయిగారు.

చకితుణ్ణయిపోయా న్నేనది విని.

అలాంటి శీర్తికలు నిర్గారణ చేసుకునే దోషాలు 'పెట్టుకువివున్నా న్నేనప్పటికి, యెగ్రపెన్సిలుతో. యెన్నో స్తు పట్టు

ఇది వివి *కనక్క (శ ఖీ డు సుబ్యా యి , శ్రవణానందం విమర్శించాలి మీ రంటూ కూచున్నా

చిన్నప్పుడు దొడ్డంపేటలోనే కలిగివుండింది, నాకీ వుద్దేశం, మరిచిపోలేదు.

పిఠాపురంలో సాహిత్య సాధన చెయ్యడంలో యెంతో కాంత యోగ్యతా అచ్చివుంది, వా కప్పటికి.

కాని “శ్రమా, కాలహరణమూ, డబ్బు దండుగూ తప్ప దానినల్ల మరి ప్రయోజనం వుండి దన్నారు. పెద్దబ్భాయిగారు.

“భాషాపరంగా నయినా, సా బన

“నలుగురూ చదువుతున్నా రని మీరు భ్రాంతిపడకండి. అచ్చువడి బయటికి రావడమే తడువుగా జనసామాన్యంలోకి చొచ్చుకుపోయిన (గ్రంథావికి వూతమూ వుండదు, అంతస్తూ యేర్పడదు. వద్యాలు సులభంగా వుండడమూ తమాషాగా వుండడమూ కాదు రసికుల కాకర్షకం. రసభావాలకు సంబంధించిన విశిష్టత కర్షతాడితం అయితేనే వా రేగ్రంథం కోసమైనా అర్రులు చావుతారు. కనక, గుణవప్రచురమైనది విమర్శించోలి గాని మీనంటివా రిలాంటిది కాదు” అనిన్నీ చెప్పారు వారు, దృఢంగా.

నా నమ్మకమూ యింతే, యివాళ

కాని వారి హితోపదేశం నా చెవికెక్కలే దాపాలపొంగులో.

పైగా, ఆవేళ, నేదునూరి శంకరంగారు. చేసిన లౌక్యం జ్ఞావకం వచ్చింది నా కప్పుడు.

దాని కెప్పళ్లుంచో ప్రతిక్రియ చెయ్యాలని వుంది వాకు.

సుబ్బారాయడి ప్రోత్సాహం అందుకున్నూ త్వరపెట్టింది నన్న.

దాంతో, ఆ రాత్రే ప్రణాళిక చేసుకున్నాను.

ఆ కవులే రచించిన పాణిగృహీత జ్ఞాపకంవచ్చింది నా కాసందర్భంలో.

కానయితే, శ్రవణానందాని కున్న పేరు లేదు దానికి.

కవులున్నూ అంతంతగావే శ్రద్దవట్టారు దొని రచనలో.

ఇక కథా, మరీ నీరసం అది.

తిరుపతి వేంకట కవులకు శ్రవతానందం వల్ల వచ్చిన కీర్తలో, పొణిగ్భృహీత వల్ల యెంతో కొంత తగ్గిపోయింది గాని హెచ్చలేదు.

నిజంగా, తను పేరుతో రావలసిన (గ్రంథమే కాకపోయినా వారు సగర్వంగా ప్రకటించుకున్నా రది.

కనక *ఆది విమర్శించతగ్గ దయితే యిదీ విడిచిపెట్ట తగ్గదా” అనిపించింది వాకు.

అదిన్నీ చదివాను శశ్రనణానందం విమర్శ అవుచేసీ రెండుమాట్లు, శ్రద్దగా.

తరవాత రెండు మాసాలు నిద్రాహారాలు మరిచిపోయాను.

గ్రంథం తయారయింది.

చిత్తులో “పాణిగృహీత - శ్రవణానందము” అని వున్న పేరు “పాణిగ్భ హీతాశ్రవణావంద శృంఖల” అయిపోయింది, సావులో.

అచ్చున్నూ వడీపోయిం దది, అన్యవధానంగా.

పాణిగృహీతా శ్రవణానంద శృంఖల రచించినందుకూ, సాహసించి వ్రకటించినందుకూ

• అనుబంధానికి భంగం రానివిధంగా, చాలా కోప్పడ్డారు. వేంకటరామశొ,స్త్రిగారు, నామీద.

“రాతవ్రతి మాకెందుకు చూపించలేదూ” అంటూ నిక్కచ్చిచేశారు రామకృష్ణశా,స్తిగారు.

“దీంతో, మీరున్నూ యీ అగ్గిలో వురికినట్టయింది. మౌ (ప్రేరణ లేకపోడం వొకే యిందులో వున్న విశేషం. అయినా, మీరు చేసివుండవలసింది కాదు; కొని కీడొక్క ఓ కాదులెండి మేలూ వుంది దీనివల్ల కానలసినంతో అని కూడా అన్నారు వారు.

“మీ రచనలో కొన్ని పారపాొట్లున్నాయి మరి” అనీ అన్నారు, నిర్మొగమాటంగా.

కాకపోయినా, నా విమర్శ ఖండిస్తారు వేంకటశా, స్ర్రిగారు, తప్పనిసరిగా,

ఏది యేనుయినా యిది నేదునూరి శంకరంగారికిన్నీ కళ్ళ బడాలి.

ఒక ప్రతి ఆకొండి కొమరాజుగారి కివ్వడమే అందు కుపాయం.

సరిగా గురువులు శృంఖల సరికీలిస్తున్నప్పడే కామరాజు గారు వచ్చారు, పిలిచినట్టుగా.

“శంకరంగారి కిది ప్రతిక్రియ అనిన్నీ అన్నారు, వే ననుకున్న స్టే.

వెంటనే వారికో ప్రతి యిచ్చా న్నేను.

“ఈ వివాద సందర్భంగా అనేకాలు తామే రాసి వేంకట శా,స్తిగారు తను శిష్యుల పేరు పెట్టడం నునకందరికీ తెలుసు. అలాకాక - మీ పక్షంగా - మీకు తెలియకుండా మీ శిష్యుడీ గ్రంథం రచించడమూ ్రకటించడమూ మీ పక్షానికి మిక్కిలీ మంచిది” అన్నారు కామరాజుగారు, ప్రసంగవశాన,

“నా మాట వ్రమాణం కాదు, నాకూ తెలుసు. వేంకటళాస్రి,గారి రచనల విషయమై మల్లయ్య (పురాణపండా) శాస్త్రిగారున్నూ. పెదవి విరిచారు, మౌ నాయనగారి దగ్గిర. అనేకులు ప్రామాణికుల భావమూ ఆలాంటిదే వింటున్నాముగా? అయినా, మీకూ మాకూ అసలు, కలహం రావడమే చాలా అనుచితం; కొని ప్రారంభం అయిపోయింది, అనుకోకుండా. పెరిగీపోయింది హద్దులేకుండా, ఇక అటూ యిటూ కూడా మూలవురుషులతోనే యిది పరిమితం అయివుండాలంకు సాగదు. ఉభయత్రా శిష్యులూ అభిమానులూ కూడా యిందులో వురకడం అనివార్యం. కనక సుబ్రహ్మణ్యశా,స్త్రి, గౌరు. చేసింది. నేను తప్పనను. అయితే, దీనివల్ల ఆయనకూ కొన్ని దెబ్బలు 'తగుల్తాయి, తప్పదు; కాని సాహిత్య వ్యవపాయి కదీ వొక సాధనోపాయమేగా” అనికూడా అన్నారు వారు.

“అది నొక్క కే యిందులో వున్న విశేషం” అన్నారు చివరికి, వేంకటరామశా స్త్రీగారు. వే న్‌ నిరుత్సాహంగానూ, మరోవిధంగా ప్రోత్సాహంగానూ యింటికి వచ్చేశౌ

| 4

వుస్తకం చూసీ పిఠావురంలో జరిగింది వినీ చాలా సంతోషించాడు సుబ్బారాయడు.

పెదబ్బాయిగారూ. చదివారు శృంఖల కాని *తుషాహననం చేశారు మీ” రన్నారు, నిష్మరంగా.

చాలా వత్రికలకు వంపాను ప్నుస్తకం.

కొన్ని అటూ, కొన్ని యిటూ రాశాయి.

వండితులున్నూ తెగిడినవారు తెగిడారు, పొగిడినవారు పొగిడారు.

ఆంధ్రభారతి అంటూ వాక మాసపత్రిక వచ్చే దారోజుల్లో.

ముట్నూరి కృష్ణారావుగారే ప్రకటించేవా రది బందరులో.

“శృంఖలాతృణీకరణం” అని పేరుపెట్టి, వేంకటళా,ప్త్రగారు,. నా విమర్శమీద ఖండన ప్రారంధించారా పత్రికలో.

వేంకటశా,స్త్రిగారి. శిష్యులు కస్తూరి శివశంకరకవిగారు తను సుదర్శనివత్రికలో విమర్శ (ప్రారంభించారు, నరసాపురంలో,

“ఇక్కడ తిరువతివేంకట కవులు పొరవపడ్డారు, సందేహం లేదు) కొని సుబ్రహ్మణ్యశా,స్త్రిగా రిక్కడ తప్పశానిది తప్పన్నారు. దానికీ దీనికీ చెల్లి - ఈ ధోరణీలో నడిచింది, శినశంకరకవిగారి విమర్శ.

వేంకటశా,స్ర్ర,గారు మాత్రం ఇండించినంతవరకూ “ఘాటు"గానే ఇండించారు.

“ఘాటుగా” అంటే బుకాయిస్తూ అన్ననూట.

ఇక “ఖండించినంతవరకూ” అనెందు కన్నానం కే, నా అశ్రేసణల్లో, సగానికయినా వారు బదులుచెప్పలేదు.

పైగా శ్రమం విడిచి అక్కడొకటీ యిక్కడొకటీ ఆశ్రేసించి ఇండించేశా ననిపించుకున్నా రాయన.

నా వినుర్శ అంతా ఇండించేసినట్టు లోకాన్ని భ్రమ 'పెట్టుడాని కొాయన (ప్రయత్నం.

పాణిగ్భహీతా శ్రవణానందశ్ళంఖల అసలు నేను రాయనేలేదని ఆయన వాదం.

వేంకటరామకృష్ణకవులే రాసి నా పేరు పెట్టారని ఆయన (ప్రచారం. చాలాకాలం యిలాగే చెప్పేనారు(ట) ఆయన,

అనులావురంలో. వారి శిష్యులొకరు (ప్రయివేటు మెడికల్‌ (ప్రాక్రీషనరు.

పేరు జ్ఞాపకం లేదు - ఇంటిపేరు బులుసువారు.

రాజా శ్రీ, వాడ్రేవు విశ్వసుందరరావు బహద్దరువారి కుమారులు శ్రీ/ధరరావు బహాద్దరువారి వివాహానికి వెళ్లినప్పుడు వారి యింటోనే బపచెయ్యడం తటస్టించింది వాకు.

మౌ నాయనగారూ మూ చిన్నన్నగారూ కూడా స్వయంపాక నియనుం గలవారు కావడంవల్ల ఆడ పెళ్ళివారు మాకోసం ప్రత్యేకంగా వొక బస యేర్పాటు చేశారు.

కాని అది దూరాన వడీపోయింది.

దానివల్ల వచ్చే యిబ్బందులు గుర్తించి వేను మరో బస చూడ్డానికి బయలుదేరాను.

ఒక రిద్దరు వీలులే దన్న తరవాత *పరే, చొవచ్చుగ్‌ నన్నవారు, ఆ డాక్టరుగారు.

వా పేరు చెప్పుకుంటూ బస అడిగా న్నేను.

“పరోక్షంగా మిమ్మ ల్నెరుగుదు” నంటూనే బస యిచ్చారు వారు.

అప్పుడే అన్నారు వారు *రానుకృష్ణకవులే రాసి మీ పేరు పెట్టారనే వేంకట శాస్త్రిగారి వమ్మకం మొన్నటిదాక్సా కాని తక్కిన మీ రచనలు - ముఖ్యంగా వీరపూజ చూశాక అది మీరే రాపివుంటారని నిశ్చయించుకున్నారు వారు అవి.

నా వుస్తకాల విషయమై వారెంతో, వారి పుస్తకాల విషయమై నేనూ అంతే, ప్వుతంత్రులం మేము, వీమనుకోడాని కయినా.

కాగా -- వేంకటశా,స్త్రీగారి ఆ విశ్చయంతో నాకు ఛఈరిగేదీ లేదు, ఈ విశ్చయంతో వొరిగేదీ లేదు.

పోతే, శృంఖలారచన వా కెంతో మేలుచేసింది.

అది రచించడంలోనూ, నేంకటశా,స్త్రీగారి తృణీకరణం అండించడంలోనూ నే నెంతో సాధన చెయ్యవలసివచ్చింది మరి, ఏకాగ్రంగా.

ఆ పునాదిమీద నా సాధనకు మించిన నిర్మాణాలు చెయ్యడానికి తగ్గ శక్తీ కలిగింది నాకు.

కాగా అది రచించినందు కిప్పటికీ నేమ కించపడ్డంలే దేకొంచెమున్ను.

శృంఖలాతృణీకరణం చూసి వొకవిధంగా నవ్వుకున్నా న్నేను.

వెంటనే దానిమీద ఖండన రాయడానికిన్నీ పూనుకున్నాను.

నా రచనపేరు *గళహస్తిక.”

మొదట నే నిచ్చిన శీర్తికల్లో ఏయేనెంబర్లకు నేంకటశా,స్రిగారు. జవాబులు రాయలేదో చూపించి *యిందుకేం. చెబుతా” రని నిక్కచ్చిచేశాను.

వా రిచ్చిన జవాబుల్లోనూ అనేకా లెంత అసందర్భంగా వున్నాయో సహేతుకంగా విరూపించాను, తరవాత. నవం జవాబుల్లో కొన్ని అంగీకరించి, వా పొరపాట్లున్నూ వొప్పుకున్నావు,

ఇక సావు రాయడమే తరవాయిగా వుండగా, వొకమాటు గురువులకు చూపిద్దామని పిరాపురం వట్టుకువెళ్ళా నది.

28 అరటావులు - అంటే యెడాపెడా 56 పేజీల (గ్రంథం అది.

అచ్చులో 80 పేజీ లవుతుంది, బిగిసి.

గురువు లిద్దరూ కూచున్నారు పరిశీలనకు.

సమయానికి ఆకొండీ కామరాజుగారున్నూ వచ్చారు.

రెండుమూడు గంటలసే పదే వనయింది మూ కాపూటు.

రామకృష్ణశా,స్త్రీగారు స్వయంగా చేతబుచ్చుకుని చదివా రది.

ఉబికి రెండుచోట్ల మీ సమర్ధనం చాలదు అవి, *అయినా నే నొకటి చెబుతాను వింటారా? అనడిగారు చదవడం పూర్తిచేసి.

అది ప్రకటించన ద్దంటారు వారు, అనుకున్నదే.

“అయినా, సెలవిప్పించండి” అన్నా న్నేను.

అన్నాను - అంతే, నిలువుగా రెండు చీలికలు చేసేశారు వెంటనే వా రది.

చకితుణ్లయినొను. నేను.

“అదేమిటీ” అంటూ తెలపోయారు. కామరాజు గారున్నూ.

ఇది చాల దన్నట్టు *భేష్క్‌ మంచిపని చేశా” వన్నారు వేంకటరామశా, స్తీ,గౌరు.

*నే నిలా చెయ్యడం కష్టంగానే వుంటుంది మీకో అంటూ ప్రారంభించా రప్పుడు రామకృష్ణశా,స్ర్రైగారు, మెల్లిగా.

*గంథకర్తలకు స్వాతంత్ర్యం వొక్క'కీ కాదు, బాధ్యతా వుం దెంతో. “విరంకుశాః కవయః” అన్నమాట యమొరుగుదును; అయితే, దాని కతివ్యాప్తి పట్టుకుండొ చూసుకోవాలి కవి అయినవాడు. బాచిత్యం. భంగపడనంతవరకే ఆ వనిరంకుశతకు

చెల్లుబడి. మీరు తిరుపతివేంకటకవుల పాణిగృహితా శ్రవణానందమూ విమర్శించా రంటీ పండితులయినవారి కందరికీ సామాన్యధర్మమే అది. ప్రశంపించేవా రెవ్వ' డుంటారో విమర్శించేనారూ అప్పుడే వుంటారేదో యెత్తున ఏ గ్రంథానికయినా,. గ్రంథకర్త మొదట గుర్తించుకోవలసిన సత్యం యిది. అయితే, కొందరు ప్రశంసించి నందుకు పొంగిపోడమూ, మరికొందరు విమర్శించినందుకు కుంగిపోడమా? గ్రంథకర్త గంభీర్యమూ, జాచిత్యవరిజ్ఞానమూ వెల్లడి అయే సన్నివేశం యిది. తిరుపతినేంకట కవులు నయస్సులో మనకంశే చాలా పెద్దలు. చాలా దేశం తిరిగారు. కిందా మీదా కూడా పడ్డారు. తన్మూలంగా అనుభవమున్నూ యెక్కువగానే సంపాదించుకున్నారు. కనక వారి ప్రవృత్తి మరో విధంగా వుండవలసింది. అలా వుండకపోడంవల్లనే మాకూ మాకూ యీ కలహం. ఇక మీ విమర్శ సంగతి. మీరు వారి రచనల్లో తప్పలు వట్టారు. అవి వొక్క భాషకూ, వ్యాకరణానికీ, ఛందస్సుకీ మాత్రమే పంబంధించినవి కావు. అచ్చంగా కవిత్వానికి సంబంధించినవిన్నీ. మీ విమర్శకు. గల విశిష్టత యిది. నిజంగా అవి తప్పులేనా” అహం విడిచి గ్రంథకర్త లాలోచించుకోనలసిన విషయం యిది. తప్పలయితే దిద్దుకోవాలి, మాట్టాడకుండా. కావూ? ఆశ్రేపణలు చూసీచూడన ట్యూరుకోడం గ్రంథకర్తలకు వరమధర్మం. (గ్రంథకర్తల కుండవలసిన యోగ్యతకు వరమావధి యిది. కాక్క, -- కవి తన రచన సమర్థ్హించుకున్నా పమర్హించుకోనచ్చు, అది గాంభీర్యానికి లోళు గాని తప్పుకాదు. మీకూ వారికీ కూడా యిప్పుడిదీ హద్దు. “మరి, మీరలా చేస్తున్నారాగో అవడక్కండి. మూది కలహం. ఇంకా స్పష్టంగా చెప్పాలంకే సంకుల సమరం. స్వత్వానికీ భుక్తానికీ సంబంధించిం దిది. ఆకమణకూ. ్రతిఘటనకూ సన్నాపాం యిక్కడ. ఒకవిధంగా మాకూ మాకూ జీవస్మరణసమస్య యిది. విమర్శలతో ప్రారంభం కాలే దిది. విమర్శలతో ఆగదు. విమర్శలతో ముగియనే ముగియదు. విమర్శ, యిక్కడ, వొక ఆయుధం, అంతే. మీ సంగతి యిలాంటిది కొదు. అది ఉత్కృష్టమైన వొక కళకు సంబంధించినది. మీరూ మీరూ కూడా చివరి అదుగువేశారు. ఇక ముందుకు వెళ్ళడొనికి మీ కుభయులకూ గూడా అధికారం లేదు. మీ ఉభయుల విషయంలోనూ యిక రసికులదే బాధ్యత, మీ ఆశ్రేసణలకూ వారి జవాబులకూ విలవకట్టవలసినవారు వారు. వారికయినా, యీ సాధవ సామగ్రితో పొణిగ్భృహీతలోనూ. శ్రవణానందంలోనూ ఉజ్వలమైన కవిత్వం వుందో లేదో విచారణ చెయ్యడానికే అర్హత. అవి నుంచివో చెడ్డనో - విలుస్తాయో అంతరిస్తాయో - ఇవి నిర్ణయించే అధికారం కాలానిది. అలాకాక, - మీ వాద్దు జవదాటి మళ్లీ మీరు వారి రచన విమర్శిస్తారూ” మీ విమర్శలు వారూ విమర్శిస్తారు పర్యాయత్వేనా. కనక, మొదట విరమించవలపిన పూచీ మీకే వుంది, యెక్కువగా. మీ రివ్వడే అలా చెయ్యడంలో యెంతో జాచిత్యమూ వుంది. మీరూ మీరూ కూడా యిది గుర్తించుకోకపోతే లోకగర్హణకు గురి అవుతారు. ఇంతకీ, - వారి సంగతి మా కక్కరలేదు. మాకూ మీకూ దృఢమైన అనుబంధం వుంది. అంచేత, మీకు మాకు వచ్చచెప్పవలసిన విధి వుంది. మీ రయినా మూ మాట అంగీకరించారు, కనపడుతూనే వుంది. ఇదీ ్రకొశమానమైన వొక గొప్ప ఘట్టుం అవుతుంది మీ జీవితానికి”

*పెబ్దాస్‌ చాలా బాగా చెప్పాగ రన్నారు కామరాజుగారు వే నందుకోకముందే.

నే నయినా మాట అందుకోడానికి నూరుగా ముందా నిలువు చీలిక లందుకున్నాను.

ముక్కముక్కలున్నూ చేసేశాను, వీలయినంతవరకూ, తరవాత.

అప్ప) డన్నాను. “మీ ఆజ్ఞ శిరసావహిస్తున్నా” నని, రెండుచేతులూ యెత్తి.

ఇందు కెంతో సంతోషించారు. వేంకటరామశా, స్ర్రీగారు.

*క్రవి అయినవాడికి ఎంత సాహసం వుండాలో అంతా చూపించారు, ఎంత నిగ్రహం వుండాలో అంతా కనపరిచారు మీరు మీ అభ్యుదయాని. కిదొక శుభసూచన. కొక; - స్వతంత్ర (గ్రంథాలు మీరింకా చాలా రచించవలసివుంది. వట్టుబడ్డ కులవిద్యలు విడిచి కొత్తదారి తొక్కినందుకు ఈ కవితా కళ సందర్భంలో బాగా ముందు వళ్ళి మీ _పురుషకారమున్నూ లోకానికి బాగా చూపించుకోవాలి మీరు. ఇప్పటికే మీ ప్రజ్ఞ బహుముఖం. అయినా, మీ రింకా సాధన చెయ్యాలి. చేస్తూనూ వుండాలి కనక, యిందుకు నిరుత్సాహపడవద్దు. లోకం పోకడ బాగా వరిశీరించుకోడం పెట్టుకోండి, ప్రధానంగా. గ్రంథపఠనం ఆహారనిద్రలకంటేనూ ముఖ్యంగా చూసుకోండి. రచనమీద రచన చెయ్యండి. ఇది మీకు (శ్రేయస్కరమూ, మాకు (ప్రశంసావపామున్నూ” అనిన్నీ మంత్రోపదేశం చేశారు వారు.

వేంకటరామశా,స్త్రిగారిలా చెప్పి వూరుకోగా “శృంఖల వెయ్యివ్రతులూ త్వరగొనే చెల్లిపోతాయి, సందేహం లేదు. కాని మీ రది నుళ్ళీ అచ్చువేయించనద్దు. విజయ విలాసం మీద మీరు ప్రారంభించిన సమీక్ష పూర్తి చెయ్యండి. నేను... చెప్పిన మాసపత్రిక కూడా ప్రారంభించండి త్వరగా” అన్నారు రామకృష్ణశా,స్త్రిగారు.

వారి ఆజ్ఞ శిరసావహించి కొండంత తృప్తితో యింటికి వచ్చేశా న్నేను.

ఇక రెండో సంగతి.

ఇది చెప్పకుండా వుండడం మంచిది.

అంత వెకిలితనం పేరుకుని వుంది దీల్గో.

కొని జరిగిపోయింది.

నడిబదొరులో జరిగింది, సందుల్లోనూ గొందుల్లోనూ కాదు.

వందలాది జనం చూస్తూ వుండగా జరిగింది, చాటునా మాటునా కాదు.

కనక, చెప్పకుండా వుండలేను.

చెప్పకపోడం ధర్మమూ కాదొక విధాన.

ఏమంపే?

మనస్తత్వశా,స్తువికి సంబంధించిన అతిగహనమైన వొక సూత్రానికి వార్తికం యిది.

కాక్క - నా అనుభవాలు చెప్పడానికి పూనుకుని వున్నా న్నేమ.

అసభ్యనే కొని, పెద్ద అనుభవం యిది.

రచన నాకు జీవిత పరమావధి అయిన ధర్మం.

ఆ రచనకున్నూ సంబంధించిన అనుభనం కావడం దీని విశేషం.

ఎలాంటివాడికీ గూడా వొక్కొక్కవ్ప డసందర్భ పరిస్తితుల్లో మసులుకోవలసివస్తుంది.

విజ్లోడు మనుష్యులతో వ్యనహరించవలసిన్నీ వస్తుంది.

మిక్కిలీ అనిష్టమైన పనులే చెయ్యవలసివస్తుంది కూడా.

అడుసు తొక్కవల సేవస్తుంది, అనివార్యంగా వొక్కొక్కప్పడు.

కళావరులకు సంబంధించి కళల పరంగానున్నూ తటస్టించి వుంట, అవి, జాతిపరా లయిపోతాయి, వ్యక్తులను విడిచి.

జొతి ఉన్మత్యప్థనతులు కాలికంగా విర్దారణ చేసి చూపించవలసిన చరిత్ర నిర్మాతల కవి అందించిన్ని తీరాలి.

లోకం పోకడను బట్టి వ్యవహారం మరి.

శరీరాలు మాత్రమే భిన్నంగా వున్న స్నేహితు లుంటారు, లోకంలో.

వారి ప్రకృతులు మూత్రం సర్వాత్మనా వొకటే విధంగా వుండవు.

కళ్లబడితేనే నరుక్కోడానికి సిద్ధపడే గర్భశత్రువులూ వుంటారు.

కొన్ని సందర్భాల్లో వారి ్రవృత్తు లేకోన్ముఖా లయి వుంటాయి.

ఇది లోకసామాన్యధర్మం.

అక్కడ అహానికీ స్వార్థానికీ ప్రాముఖ్యం అయితే, యిక్కడ సపహానానికీ నిర్ణిప్తతకూ ప్రాబల్యం.

ఎక్కడవడితే అక్కడ కనపడతాయి నిదర్శనాలు దీనికి.

కాని స్నేహితులయినా విరోధులే అయినా, అతీతులయినవారు - అతీ తులం అనుకునేవారున్నూ యెళాంటి సందర్భంలోనూ. కూడొ చిత్తసంస్కారం చూపించుకుంటూ వుండాలి, అనుక్షణమూ.

మరి చిత్తసంస్కారం అంట?

తెలిసిన సంయమనం.

ఇది విశిష్టధర్మం.

విశేషించి కవులకు ముఖ్యధర్మం.

ఎంచేతనం టీ?

శబ్దశక్తి కవులకు తెలిసినట్టు మరెవరికీ తెలియదు.

వారు వాడినంత పొదువుగానూ, జా(గ్రత్తగానూ శబ్దాలు వాడ్డం కూడా మరెవరికీ సాధ్యం కాదు.

చరాచరాత్మకమైన. విశ్వం అంతా శబ్దాలతో చిత్రించాలి వారు, మరి, అతిలోకరమణీయంగా.

ఆ చిత్రణం ఆదర్శంగా వుండేటట్టున్నూ చూసుకోవాలి కవులు.

మరి, సంయమం లేని కవి కిదెలా సాధ్యపడుతుందీ?

కాని లోకంలో చూస్తాం, చాలామంది కవుల్లోనే కవపడుతుందీ సంయనుం లేకపోడం, ప్రాయిక్తంగా.

వారి సంస్కారం సంవన్నం కాకపోడం అందు క్కారణం.

వారి ప్రతిభా వ్రజ్జా దిక్కాలాద్యనవచ్చిహ్నాలు కాకపోడమువ్నూ అందు క్కారణం.

ఈ అపరిణతి వారి రచనల్లోనే కనపడుతుంది, స్పష్టంగా.

అయితే, కవుల శక్తీ యెలాంటి ప్రవృత్తీ నయినా, తత్కర్తృకాలయిన కావ్యాల విలవలు నిర్ణయించేది మాత్రం కాలం వొక్కటే.

కవులు కారు.

పాఠకు లసలే కారు.

మరి, పండితులో అంటీ, వారూ కారు.

ఏమంటే?

కవుల కపామిక వుండడాని కవకాశం వుంది.

పాఠకులు పామరుల్గ్లో పై అంతస్టుకి చెందినవారు - వేత్తలయినవారు వినరించి చెబితే గాని మంచీ చెడ్డా కూడా సకృచ్ళంంగా గుర్తించలేరు వారు.

పోనీ, పండితులను చూస్తామూ, వారి రుచులు ఛిన్నభిన్నాలు.

దీనికి సాయం, పాక్షికత అలుముకోడమున్నూ సంభవమే వండితు లయినవారికి.

అయితే, మరి, విమర్శ కవకొశం యేదీ?

విమర్శ అక్కరలేదూ?

కావాలి.

తప్పకుండా కావాలి.

విమర్శించడానికిన్నీ అధికారం మళ్లీ పండితులదే, వొప కుంటాను.

కాని విమర్శ యెందుకోసం)

ఇది చూసుకోవాలి ముందు.

రుచిభేదం అన్నది సిద్దాంతాలకు సంబంధించివుండాలి గాని వ్యక్తుల యిష్టానిష్టాల

దు. కా పండితు లిది గ్నుర్తించుకుంటేు యే ఆక్రేపణా లేదు.

ఒక్కొక్క (గ్రంథం లోకంలో యిశ్ళే పాకిపోతుంది.

కారణం?

దాని కలాంటి నత్తా వృందా?

ఉంచే, అది యెలాంటిదో, యెంతటిదో నిర్దారణ కావాలి.

లేదూ?

"పై మెరుగులేనా దానివి?

అయితే, అది చదనడం నిరువయోగం అని లోకానికి చెప్పాలి.

నకం గ్రంథానికి కొంచెమున్నూ వ్యాప్తి రాదు లోకంలో.

అది మృతకళేబర ప్రాయమూ, దాని అంతస్టు సామాన్యులందుకో లేనిదా?

అదిన్నీ చూడాలి, వండితుడైనవాడు.

దొని మంచిచెడ్డలు లోకానికి వివరించి చెప్పాలి.

రుచిభేదం పురస్కరించుకుని యే [గ్రంథం విషయమై అయివా అభిపప్రాయభేదొ లేర్చడతొయీ)

మంచిదే.

నిగ్గు తేలుతుం దెప్పటికయినా.

గ్రంథానిక్కంకే కవికే యెక్కువ మేలు దానివల్ల.

కవి అయినవాడీ అంతస్టు పెరుగుతుంది దానివల్ల.

కనక, కవి అయినవాడికి, ఫలపరిత్యాగం చేసే - సర్వమూ కాలానికి విడిచి, రచనమీద రచన సాగించుకుంటూ వుండడానికే అధికారం.

అది రసికుల చేతుల్లో వుంచడానికిన్నీ మాత్రమే పూరీ

అది గొప్పదో తక్కువదో, నిలుస్తుందో యెొగిరేపోతుందో - ఇది నిర్ణయించే - నిర్దారణ చేసే - చెప్పే పూనిక వుండగూడదు కవికి

ఉందీ?

అతని అపరిణతికీ డప్ప)కొదుతుందది.

*అతమ మపార్షి కాడు, శుద్ద ప్రొకృతుడు” అవిన్నీ చాటి చెటుతుందది.

తన విషయమయ్యే తన కిలాంటి ప్రతిబంధకా లున్నష డు, కవికీ, కొందరిని వట్టుకుని కుకవులని నిందించడాని కధికారం యెక్కడిదీ:

తన రచన ఫలానా (శ్రేణికి చెందుతుందని చెప్పకోడానికే తన కధికారం లేనప్పుడు, అది యెవరయినా విమర్శిస్తే, వారిని విందించడానికీ ద్వేషించడావికీ మౌత్రం అధికారం యెక్కడిదీ?

కాళిదా సేదేశంవాడు?

ఏ జొతివాడు?

అంటే, అతని మాతృభాష యేమిటి?

అతని వంశవృత్తాంతం యెలాంటిది?

అత నేం చదివాడు?

ఆ చదివింది యెవరి దగ్గిర చదివాడు

అతను తన గ్రంథాలు, ఏయే తేదీల్లో ప్రారంభించి ఏయే తేదీల్లో పూర్తిచేశాడు?

ఇవేమీ అక్కర్లేదు లోకానికి,

రసికుల కసలే అక్కర్లేదు.

అతనేమేమి రచించాడన్నదే వారి ఆకాంక్ష

అతని రచన లెలాంటి నన్నదే వారి జిజ్ఞాస.

అని తమ కొనందం కలిగిస్తన్నాయా లేదా - ఇదే వారి క్కావలసింది.

పాశ్చాత్యులు మొ(త్రం ఆ వివరాలకున్నూ ప్రాముఖ్యం యిచ్చారు.

మనవారి కాదృష్టే లేకపోయింది.

అయితే, యెవరి దృక్పథం మంచిదీ?

ఈ చర్చ యిక్కడ కాదు.

పోతే, -

కవి రచన, వొక్కొక్కచోట ఆహో అనిపిస్తుంది రసికులకు.

ఒక్కొక్కచోట ఆనందమున్తులను చేస్తుంది, వారివి,

ఒక్కొక్కచోట మార్గదర్శి అవుతుంది, వారికీ,

ఉత్తమకావ్యాలవల్ల కలగవలసిన ప్రయోజనా లివే, యెవరికయినా.

కవి జీవిత వివరాలంత అగత్యాలు కావు.

అంచాతే. కాళిదాసు సంగతి మన కక్కరలే దనడం.

అతని రచనే కావాలి మనకి.

కనకనే అతనూ చెప్పశకోలే దది.

ఇక్కడ అతనిత్యాగం గొవ్చ దనడంకంళే జౌచిత్యదృష్ట్రి బహా నిశితం అనడం మంచిది.

అతని రచనల్లో అడుగడుగునా గోచరిస్తుం దిది.

అంచేతనే కవికుల గురువైనా డతను.

కనకనే అతనే మిగిలాడు లోకంలో.

శతాబ్టులు గడిచాయి, అయినా అత మన్నాడు.

యుగాలూ గడిచిపోతాయి, అప పాడూ వుంటా డతను.

ఏమంటే

అతని వాక్కు అజరామరం అయిపోయింది.

అది రసమయం కావడం దాని క్కారణం,

అతని శరీరం పంచభూతాల్లోనూ కలిసిపోతే, అతని చైతన్యం అతని రచనల్లో మిళితం అయిపోయింది.

కనకనే వాటికా జీవకళ.

కవి అయినవాడు సాధించుకోవలసిన ప్రావ్యం యిదీ.

కాళిదొసు కిది బాగా తెలుసు.

అంచేతనే కావ్యత్వాని కగత్యంకాని సంగతు లత నెత్తుకోలేదు, లేశమూ.

“*నామూలం లిఖ్యతే కించి” త్తని మల్లినాథుడు,

“నావశ్యం లిఖ్యతే కించి” త్తని కాళిదాసు శవథం పట్టుకుని వుంటారు.

“అయితే *'మందః కవియశః[పార్లి లతను చెవ ,కోతగ్గవి కావని తేలడం లేదూ” అంటే నిజమే. రాక ఇత్యాదు కు

అత నవి చెప్పుకోకపోతేనే బాగుండేది.

కువారసంభవంలోనూ, మేఘసందేశంలోనూ, బుతుసంహారంలోనూ దేమీ చెప్పుకోనివాడు, రఘువంశంలో అమూత్రం అయివా యెందుకు చెప బకోవాలీ?

అంటే, దీనివల్ల వొకటి నిర్దారణ చేసుకోవచ్చు మనం,

అత నెంత హద్దుమీ రనివాడయినా, జీవితక్రమంలో, వొక దశ దొటి మరో దశ కెగబాకుతున్నా డప్పుడు.

సాధకావస్థ్ర విడిచి సిద్దానస్ట్థ్ర చేరుకుంటున్నాడు, స్పష్టంగా.

అర్హతః:-

జనసామౌన్యంనుంచి విడిపోయి, వొక మహోన్నత పదవి అధిరోహించబోతున్నాడు, నిరాటకంగాౌ.

మరి, అప్పుడయినా యివృ్పుడయినా. జనసామావ్యాని కసూయాజనకమైన సన్నివేశం యిది.

అయినా, వారిమధ్య బళతకా లతను.

వారితో కలిసిమెలిసి తిరగాలి.

వారి అసూయ, అడుగడుగునా దారికొడుతుం దతణ్ణీ

అలాంటి స్థితి రానిచ్చుకోగూడదు, తెలివైనవాడు.

కాక, నిండుకుండ ఆతను.

అన్నీవున్న ఆకు అణగిమణగే వుంటుంది.

కనక “నేను మందు”ణ్లని చెప్పుకున్నా డతను.

*చావలం తప్ప కవి అనిపించుకోడానికి లశమూ నా కర్ల్ణత లేదని చెప్పుకున్నాడు.

“ద్రీల్లో యేమయినా విశిష్టత వుందేమో, అది సజ్జనులు నిర్ధారణ చెయ్యాలి. వాకేమీ తెలియ” దని విన్నవించుకున్నాడు.

చాలు, అసూయతో రాళ్లు రువ్వేవారి కది సమ్మోహనా,స్తం.

దీంతో, వురోగమనం నిష్కంటకం అయివుంటుం దతనికి,

ఏతావళతా:-

రఘువంశం అతని మొదటి రచన.

ఆత్మప్రత్యయం బలపడ్డం తడువుగా అతను రచించిన దది.

అయితే, అతని శ్రవ్యాలలోనూ దృశ్యాలలోనూ గూడా దానికి విశిష్టస్థానం వుంది.

మరి, అదే మొదటి రచన అయితే, అంతటి రసనత్తత సంఘటించడం యెవరి కయినా శక్యమా?

లోకంలో యిదో వాదం వుంది, తెలుసు.

కాని, మిక్కిలీ దుర్చలం యిది.

ఎంచేతనం టే?

కుమారసంభవమూ, మేఘసందేశమూ స్రొఢంగా - వస్తునిగ్రేశంతో ప్రారంభిం చినవాడు, పార్వతీవరమేశ్వరులకు మొక్కుకుని మరీ యెందుకు ప్రారంభించాలీ రఘువంశం?

పైగా, - “ఈ వంశం కృతవాగ్గా గారం” అన్నాడు ఛనకీ.

పూర్వసూరివ రేణ్యులు తనకి దారిచేసిపెట్టా రన్నాడు.

కనక తా నందులో నిరాఘాటంగా సంచరించగల నన్నాడు.

అది మొదటి రచనే కాకపోతే, అత నీవుసులుబా 'బెందుకు చెప్పుకోవాలీ?

ఇంతేకాక:-

రఘువంశం వొక వంశచరిత్ర.

వీకవాయకం కాదు, బహౌొనాయకం అది.

ఆ వంశం యెంత సత్సంప్రదాయపిద్దం అయినా, ఆ వంశీకులున్నూ యెంత ధార్మికులయినా, వారి నందరినీ భిన్న _వ్రవృత్తులూ, భిన్న రుచులూనూ.

వారి జీవిత క్రమాలున్నూ భిన్నాలే.

వారి జీవితాల్లో ఇంగద్రదిలీపసంవాదం, అజవిలాపం వంటి రసవత్ర్తరఘట్టా లెన్నో వున్నాయి.

అనన్య సాధారణమైన కవితాశిల్పం చూపించగలనాడీ కవన్నీ మేలిమిబంగరుముద్దలే.

అందుకు తగ్గట్టు, అక్కడా అక్కడా, తన ప్రతిభ అంతా - తన వైపుణ్‌ అంతా కనపరుచుకున్నాడు కాళిదాసు.

దీన్నిబట్టి చూస్తే. రఘువంశం అనేక ఖఇండకావ్యాల సంపుటం కాని, ఒకకు మహాకావ్యం కాదు.

అంచేతనే కుమారసంభవం లాగా, మేఘసందేశం లాగా గ్రంథం అంతా వొకయెత్తున కాక, కైలాసొదిమవోన్నత శిఖరాలతో హిమగిరిలొగ మిక్కిలీ విశిష్టంగా తయారయింది రఘువంశం.

ఈ విశేషం గుర్తించకుండా, ఈ వైవిధ్యంతో వచ్చిన విశిష్టత మాత్రం చూసి, ముది అతని మొదటి రచన కాదనడం ధర్మమా?

౮

చెప్పవచ్చిందేమిటం కీ?

కవిత్వవరంగా మొదటే అలాంటి మహోన్నత శఖరా లధిరోహించగలిగినవాడీకీ, తన విషయమై - తన వంశ విషయమై వొక్క శ్లోకమే చెవ్పకున్నా తన ప్రతిభ కది దుర్చినియోగమూ దుర్యయమూ అయి వూరుకుంటుంది.

నిజంగా కవి అయినవా డీది సహించలేడు.

అంచేతనే కాళిదాసు లేశమూ తన విషయం చెప్పశకోలేదు.

ఆదిలో యీ సత్సంప్రదాయం ప్రారంభించినవాడు వాల్మీకి.

కవిత్వమూ ఈ సంప్రదాయమూ ఏకకాలాన ప్రారంభించా డతను.

మనం తవ్వి తలకెత్తుకుంటున్న అతని జీవితవిశేషాల్లో వొక్కటీ గూడా అతని రచనలో - రామాయణంలో లేదు.

అంతటి వివులగ్రంథంలోనూ తాను తపప్వినవి మాత్రమే చెప్పుకున్నా డతను.

తపస్సు చేసి చెప్పుకున్నా డది.

తపస్సు చేసి దాని ఫలితం సంపాదించుకుని మరీ చెప్పకున్నా డది.

తపస్సు - అంటే వొక సాధన.

అతని పక్షంగా అతర్కితమే కావచ్చు, దావికి సిద్ది కవిత్వం.

వర్యాయవదాలు.

కవిత్వానికి పూర్వావస్త్ర మపార్షిత్వం.

వాల్మీకి డాబుకోసం అనుకున్న మాట కాదు తొను తపస్వినవి, కవులకు మంత్రోపదేశంగా. వుద్దేశించిన దిది.

“తపస్సు చెయ్యి. తరవాత కలంపట్ట" అని దానికి వివరణ.

తపస్వి అన్న శబ్బాని కిక్కడ ఈ విశేషార్హం చెప్పుకో గలిగితేనే పొగపు.

మహా భారతక్తర్త వ్యాసుడూ ఇలాంటివాడే అచ్చంగా.

అయితే, భారతేతిహోసంలో అతనొక పాత్ర.

నిగ్రహానుగ్రహాసమర్జుడు కనక తన పాత్రా నిర్వహించుకో గలిగాడు లక్షణంగా, మవార్షి కనక - కవి కనక, శాశ్వతమైన ఇతివోసంగానూ రూపొందించగలిగాడా గాధ అంతా అతను.

కొని, లోకం గుడ్డిది.

కనకనే, ఆ యితిహాసంలో కృష్ణుడికి భీష్ముడికీ విదురుడికీ ద్రోణుడికీ ధృతరా,ష్టుడికీ ధర్మరాజుకీ భీమార్జునులకూ ద్రాపదికీ కర్డుడికీ దుర్యోధనుడికీ - చివరికి దుశ్ళాసనుడికీ యిస్తున్న (ప్రాముఖ్యంలో సహస్రాంశమున్నూ యిన్వలేకపోతోంది వ్యాసుడికి.

రామాయణంలో వశిష్కడి విషయమూ ఇంతే.

రానమూయణంలోనూ, భారతంలోనూ, నువోజ్జ్వ్యలపాత్రలని యెవరిని పొగడు తోందో లోకం - వపండీతులున్నూ కీర్తిస్తున్నారో - అక్కడ వశిష్కడదూ ఇక్కడ వ్యాసుడూ వెనక నిలిచివుండకపోతే ఆ పాత్రలకా బొడ్జ్వ్యల్యం సిద్హించివుండేది కాదు.

బాహ్మణధర్మం విశిష్టత అది.

అయితే, దీని విస్తరం నురొకప్పడు.

పోతే, - రామాయణంలో వాల్మీకికీ వుందిలాంటి విశేషం యే చివరో, కాని వ్యాసుడి పాత్ర భారతగాధకు మూలం.

ఇంతేకాదు.

భారత గాధకు వ్యాసుడు కీలకం.

అంతకి ముందు లేనిది ఆ వంశంలో అతనివల్లనే ప్రారంభం అయింది ద్వెధీభావముమ్నూ.

అంచేత మహాభారతంలోనే తన సంగతి చెప్పుకోవలసి వచ్చిం దతనికి.

కాని తన గ్రంథకర్తృత్వం విషయమై అత నేమీ డాబులు చెన్వకోలే దందులో.

పైపెచ్చు, - “నావల్ల అయేదేవా యిది” అంటూ ఆందోళనే కనవరుచుకున్నాడు, స్పష్టంగా.

ఆదికవి నన్నయా అవలంబించాడు. తెనుగులో ఈ వద్ధతి.

అయితే, అతనూ కొన్ని విశేషణాలు వేసుకోలేదా అంక్షే,

ఆవి అతని స్వధర్మనిరతికి ద్యోతకొలు కొని బిరుదులూ డాబులూ కావు.

అందరు మహానుభావులు బలిసీవుండిన ఆ నిండుకొలువులో, రాజరాజు, తననే భారతం అనువదించమని అడగడానికి తనకి యోగ్యత వుందని చెప్పకోడానికే గాని తొను మహాకవినని విర్రవీగడాని క్కాదవి.

అవనయినా, యెవరో అన్నట్టు చెప్పుకున్నాడు.

అయినా, వొకమెట్టు దిగడమే అది సందేహం లేదు.

నన్నయ్య తరవాత తిక్కన్న కూడా కనీసం యీ పాద్దులోనే వుండివుంటే బాగుండిపోను.

స్వవ్నవృత్తాంతం వొకటి బయట పెట్టుకున్నా డతమ.

అత ననుకున్నది వేరే. "

అది విశిష్ట మైనదిన్నీ, సందేహం లేదు.

కాని అన్యధా పరిణమించిం దది.

తరవాత యెందరికో వచ్చాయి స్వప్నాలు.

తరవాత్తరవాతివారు అనుచితాలైన యెన్నో కొత్త పోకడలు పోడానికి బీజప్రాయం అయిం దది.

“వాణి నా రాణి” అనేశా డొక కవి.

అసభ్యం మాత్రమే కా దది, జుగుప్పాకరమున్నూ; కాని యిలా అన్నందు కొకవిని మెచ్చుకునేవారున్నా. రిష్పుడున్నూ కొందరు.

ఈ వూపున కూచిమంచి తిమ్మన్న కవిసార్వభౌముడే అయిపోయాడు, అదీ యిదీ యెందు కని.

మన తిరువతివేంకట కవులు చాలా అడుగులే వేసేశారు ముందుకి “కింకవీంద్రఘటాపంచాననుల” మంటూ.

స్వపష్నవృత్తాంతం చెవు కోడంనంటిది చేసినా, తిక్కన్న, తొ నుభయకవిమి(త్రుణ్ణని చెప్పుకున్నాడు.

మరి, తిరువతివేంకట కవులు?

ఏదోవిధంగా కవులయివుండినవారి కే శత్రువులు.

ఏమిటి దీల్లో విశేషం?

ఎవరిని తా మణిచివేస్తామంటున్నారో వారు *కింకవీంద్రు”లని తామే చెప్పేటప్పుడు దానివల్ల తమకు వచ్చే ఘనత యేమిటి

పోనీ, తాము గొవ్పకవుల మయినట్టు తేలిందా?

తిక్కన్న అంతవాడు అంతటి ఉదాత్తత కనబరచడమూ, తిరుపతి వేంకట కవు లింతటి ఉద్దతి చూపించడమూ గమనించవలసిన సంగతులు.

బ్ర

తిరుపతి వేంకటకవులు, బతికివుండినంతకాలమూ తిరుపతి వేంకటకవులుగా నే వుండీ పోయారు, దివాకర్ల తిరుపతిశా,స్త్రిగానూ, చెళ్ళపిళ్ళ చేంకటశా,స్త్రీగామూ కాకు

వారి మైత్రి అంత గాఢమైనది.

అది మ్యైతి అయినా అనుబంధం అయినా మిక్కిలీ ప్రశంసించతగ్గ విషయం.

కాని వారి ప్రవృత్తులు మొత్రం మిక్కిలీ భిన్నంగా కనపడతాయి.

వారితో గాఢవరిచయం వుండినవారున్నూ. ఇలాగే చెప్పారు.

రామకృష్ణ కవులకూ వారికీ నడిచిన వివాదంలో, విశ్లేషించి చూస్తే తిరువతిశా,స్ర్రగారికి తగినంత ప్రమేయం వుండినట్టు కనబడదు.

వివాద నడిచిన తీరునుబట్టిన్నీ యిది స్పష్టమే.

పాణిగ్భహీతా శ్రవణానందశ్చంఖలా, శృంఖలాత్చణీకరణమూ. వచ్చిన కొన్నాళ్ళకు దుగ్గిరాల సూర్యప్రకాశరావు గారితో పనివుండి కాకినాడ వెళ్ళా నొకమాటు.

ఆ రోజుల్లో కాకినాడ వెడితే వారియింటోనే నా బసు

__మిత్రులు పెండ్యాల వేంకట సుబ్రహ్మణ్యశా,స్ర్రిగారి ద్వారా వారితో నాకు సూర్యవ్రకాశరావుగారితో. పరిచయమే రాజకీయాలన్నా రాజకీయ సభలన్నా వాకు రుచిపుట్టించింది.

*నోద్రావరీ మండలసభో అంటూ వొక రాజక్రీయసభ నడీపించేవారు వారు.

ఏటా వారిక సమావేశాలు జరిగేవి దానికీ,

నే నెన్నో సమావేశాలకు వెళ్ళాను, వారి ప్రోత్సావాంతో.

పని ముగిసింది, “రండీ, పోలనరం జమీందారుగారి దగ్గిరికి వెడదాం” అంటూ బయలుదేరారు, సూర్యవ్రకాశరొవుగా రావేళ,

మేము వెళ్ళేటప్పటికి (మధ్యావ్నాం రమారమీ 4 గంటలవేళ) ఆమీందారుగారి భవంతి అరుగుమీద తిరువతిశా,స్త్రిగారు పచారుచేస్తున్నా రేదో ఆలోచించుకుంటూ.

దూరంగా చాలామాట్లు చూసివున్నా న్నేనప్పటికి వారిని.

ముందు ్రకాశరావుగారూ, తరవాత నేనూ నందనాలు చెప్పుకున్నాం వారికి.

ఆశీర్వదించి *వా రెనొ రని నన్ను నిగ్రేశస్తూ తిరుపతి శొ,స్తిగా రడగడమూ “అన్నట్టు చెప్పడం మరిచిపోయాను. మీకు శృంఖలాలు తగిలించినవారే వీరో అంటూ వ్రకాశరావుగారు. చెృడమూ గబగబా జరిగిపోయాయి.

“అయితే, నూ శత్రుకోటిలో వారే అన్నమాట” అన్నారు శొ,స్త్రిగారు వెంటనే, ముందు.

కాని అంతలో యేమనుకున్నారో యేమో “*కాదుకాదు, మా పొరపొట్లు చూపించినవారు మిత్రకోటిలోవా రవుతారు గాని శత్రుకోటిలోవా రెలా అవుతారూ”” అన్నారు, తరవాత.

చకితుణ్లయినా న్నేను.

(వ్రకాశరావుగా. రింతలో జమీందారుగారి. దగ్గిరకు వెళ్ళగా “రండి” అంటూ నన్ను పిలిచి తా మక్కడ వుండిన బల్లమీద కూచుని, నాకున్నూ పక్కనే స్ధలం విద్రేశించి సంభాషణ ప్రారంభించారు శాస్త్రిగారు.

వారు ఘర్షణ పెంచుతా రనుకుని అందుకు సానధానుల్లయే కూచున్నా న్నేను; కాని వారు చాలా ఉదాత్తంగా ప్రారంభించారు సంభాషణ.

నే నప్పటి కేమేమి రచించివున్నానో తెలుసుకున్నారు.

అప్పుడేమి రచిస్తున్నానో అడిగారు.

నాలుగైదు పద్యాలు చదివించుకుని విన్నారు.

అప్పటికి జ్ఞాపకం రాగా, తను శిష్యుడు మల్లాది సత్యనారాయణశా,స్త్ర, నా గురువరణవిధానం తమకు చెప్పివుండినట్టు చెప్పారు.

“సంధ్యావందనం అంళే అంత ద్వేషం యేమీ” అనడిగారు.

శృంఖల రాయవలసిన అగత్యం నా కేమి వచ్చిందో చెప్పమన్నారు.

చివరికి *మీ గురువులు చెప్పిందేమాట. ఈ న్యవహారంలో దిగడం మీ కనవసరం” అన్నారు.

మొత్తం రమారమీ రెండుగంటలసేపు మొట్టాడుకున్నాం మే ముభయులమూ.

ఎంతో హొందాగా వుండింది వారి ధోరణి.

తరవాత, కట పరిషద్వార్హికోత్సనం. సందర్భంలో గుంటూరిలో కలుసుకున్నామ మళ్ళీ వారి న్నను.

పరిషత్తుకి సర్వమూ. అయిన జయంతి రామయ్యపసంతులుగారు గుంటూరిలోవే వున్నా రప్పుడు సబ్‌ (0) కలెక్టరుగా.

ఏ.సీ. కాలేజీ మేడమీద జరిగిం దొామపోత్పవసభ.

రాజా శ్రీ మంత్రిపెగడ భుజంగరావు పంతులు బహెద్దరుగా రధ్యశ్లులా సమావేశానికి.

రూపొందినందు కానందంతో పాటు, హణలో వుండుకున్న అసందర్భాలు పురస్కరించుకుని పరిషత్తంటే యల ప్రారంభం అయివుం దప్పటికే పండితలోకంలో.

ఏదో ప్రస్తావన (తీర్మానం) సందర్భంలో ఘర్హణకు పూనుకున్నారు పురాణం సూరిశా,స్త్రిగారు తొలీనాటి మధ్యాహ్నం.

విశ్వవాథ కవిరాజుగారికీ నాకూ ఆ మహోత్సవం సందర్భంగానే మొదటి పరిచయం.

శృంఖల విషయం ప్రస్తావిస్తూనే వెతుక్కుంటూ వచ్చి వాతో స్నేహం కట్టారు కవిరాజుగారు.

మే మిద్దరమూ కలిసేవెళ్ళి, అక్కడ, బసలో శ్రీ, తిరుపతి శాస్త్రిగారి దర్శనం చేసుకున్నాం.

కాకినాడలో లాగే వారు వా శ్రేనుసమాచారాలూ, వా రచవావ్యాసంగాలూ అడిగి తెలుసుకున్నారు.

అది చూపి కవిరొజుగారు మిక్కిలీ చకితులైపోయారు.

అక్కణ్లుంచి వచ్చేటప ఏడు, రెయిల్లో, బెజవాడ దాకా తిరుపతిశా, స్ర్రీగారున్న కంపార్టుమెంటులోనే ప్రయాణం. చేశాం మే నముభయులమూ.

తల్లాప్రగడ సూర్యనారాయణరావుగారితో పరిషత్తు సందర్భంగానే చర్చసాగిస్తూ వేటూరి (ప్రభాకరశా,స్త్రీగారున్నూ వున్నా రాకంపార్టుమెంటులోనే.

అప్పటికి బక్కపలాచగా రెక్కపాయలా వుండేవారు ప్రభాకరశా,ప్ర్రగారు.

బెజవాడ చేరేదాకా వరిషత్తు విషయమే చర్చించుకున్నాం అందరమూ.

“కాకినాడ యెప ఎడు వచ్చివా నా క్కనవడకుండా వెళ్ళవద్దని వాకు చెబుతూ రెయిలు దిగి ప్రభాకరశాస్తిగారితో కలిసి బెజవాడ వూళ్ళోకి వెళ్ళిపోయారు తిరుపతిశా,స్తిగారు.

తరవాత కూడా మరో రెండుమూడుమాట్లు కలుసుకున్నాను తిరువతిశా, స్తిగారిని; కొని, రాజా శ్రీ, వాడ్రేవు విశ్వసుందరరావు బహద్దరువారి వివాహం సందర్భంలో, బందరులో, వొక్కమాపే చూసివున్నాము, వెంకటశా,స్త్రిగారిన్నే వప్పటికి.

ఆ మహోత్సవంలో కవిసమ్మేళనం వొక విశేషం.

అందుకోసమే. వెళ్లాను, మా పెద్దన్నగారితో పాటు నే నక్కడిఓ

అప్పటికే వారకాంత అనే నాటకం రచించి నువోకవి నయిపోయివట్టు మురిపీపోతూ వండిన న్నేను,

ఒకనాడు బెంగుళూరి నాగరత్నంగారు పాడారు. ఇంకోనాడు తునురాడ పంగమేశ్వరశా,స్త్రిగారు వీణ వాయించారు, మూడోవాడు సదప్యం అయింది, చివర జరిగింది చాలా గొప్పగా కవి సమ్మేళనం ఆ మపోత్సవంలో.

హరికథ చెప్పినట్టు లేదుగాని, నారాయణదాసుగారు వళ్చీ వున్నా రక్కడికి, కవిసమ్మేళనంలో పాలూ వుచ్చుకున్నారు.

ఆవేళ బందరుసట్నం అంతా విరగబడిపోయిం దాసభకు.

అది నిర్వహించినవారు. చెళ్ళపిళ్ళ వేంకటశా,స్త్రీగారు.

ఆ సందర్భంలోనే దూరంగా చూశాను నారి న్నేను.

అసలు, అది తల పెట్టినవారు రాజా ,శ్రీ, నుంత్రిపెగడ భుజంగరావు పంతులుగారు.

వారు శ్రీ, విశ్వసుందరరావుగారి బానమరిది.

అంటే, జనకసోదరి భర్త,

వాకు తెలిసినంతవరకూ, ఈ శతాద్రిలో, వివాహమవోతృవాల సందర్భంలో కవిసమ్మేళనాలకు నాందీవాక్యం వలికీనవారు భుజంగరావుగా

విశ్వసుందరరావుగారి వివాహంలోనే అది ప్రారంభించా రనుకుంటాను.

తరవాత, వారు, తమ కూతుళ్లు అందరి వివావోలలోనూ జరిగించా రది.

వారీ కవిసమ్మేళనా లేర్పాటు చెయ్యడానికి పూర్వం వివాహ సదస్యాల్లో *క్తవిత్రప్పళ్ళెంో అంటూ వొక యేర్చా టుండేది.

వేద వేదాంగవేత్తలతోపాటు కవులను గూడా పత్కరించడానికా యేర్పాటు.

అంటే, దీన్నిబట్టి, కవిత్వం అంటే జనుల కెంత యిష్టమో, కవులను వా రెంత అభిమానించుకుంటున్నారో, ఇలాంటి వరిస్తీతు లేర్పడ్డా యంకే కవు లెంత ప్రచారం చేసివుంటారో మనం సులభంగా గుర్తించవచ్చు.

అయితే, వినడమే గాని నే వెక్కడా చూడలే దిది.

వాకు ప్రాొజ్దత వచ్చేటప్పటికే అంతరించిపోయిం దీ పంప్రదాయం.

నునలో సదస్యం అనేది గొప్ప విర్మాణం.

పరస్యానికే *మహదాశీర్వ్చచనం” అని మరోపేరు.

అంట, “మహతాం ఆశీర్వచనమ్‌.”

చిత్తసంప్కారం గల పండితులు చేపే “ఆశీర్వ్చచనమ్‌” అది.

ఈశ్వర కటాక్షానికీ, తమ్మూలంగా అభ్యుదయపరంపరాభివృద్దికీ యిదొక సోపొవం.

పదస్యంలో, వధూవరులు, నవగ్రపా పూజాదికం నెరవేర్చి నూతనవ,స్త్రాలు ధరించాక జరుగుతుం దీమవాదాశీర్వచన కాండ.

అందుకోసం, వురోహితుడు, అక్షతలతో విండివుండిన వళ్లే లందిస్తా డొక క్రమాన పండితులకు.

వండితులంపటే సామూహికమైన నూట యిది.

ఆ పళ్ళే లందుకోడానికి మొదటి అధికారులు నేదాలు నేర్చి యజ్ఞయాగాలు చేసినవారు.

యజ్ఞయాగాలు చేసినవారికి “ఆహితాన్నులు అని వ్యవహారం.

విద్వదాహితాగ్నుల తరవాత చదువుసంధ్యలు లేని ఆహితాగ్నులదీ, వారి తరవాత వేదార్హవేత్తలదీ, వారి తరవాత వేదపాఠకులదీ, వారి తరవాత శాస్త్రాలు నేర్చినవారిదిన్నీ ఆ అధికొరం.

ఆ పళ్ళేలందుకుని ఘవ, జట, (క్రమం - ఇత్యాది విభాగాలతో వేదమంత్రాలు = కాలికాలయిన పనసలు చెప్పి వారు వధూనరుల నాశీర్వదిస్తారు.

శాస్త్రచేత్తలున్నూ. యిలాంటి పందర్భాలకోసం కొన్ని పనసలు నల్లించుకువి వుంటారు.

అలా ఆశీర్వదించిన వారివి - అంక వళ్ళేలు చెప్పినవారిని వరవక్తంవారు, శాలువనలు - కాసులు - వరహాలు - జామార్లు - ఇలాంటి కొన్కలతో సత్కరిస్తారు.

ఏ చదువూ - అంటే యే వైదికవిద్యా రానివారికి దొడ్డీ సంభావన.

(బొహ్మలుగదా - తీరా వచ్చారుగదా - ఎంతోకొంత ఖర్చు పెడుతూనే వున్నాంగదా - నోటితో లేదనడం యెందుకూ అన్న ఉదారబుద్దితో యిస్తా రిది సంపన్నులు.

ఆదిలో, అప్పుడప్పుడే విద్యాభ్యాసం ్రారంభించివుండిన -- గుర్తించతగ్గ వొక అంతస్టుకి రాని బ్రాహ్మణబాలురకోసం వుద్దిష్టం యీ దొక్తిసంభావన.

కాని, యిప్పుడు ఈ దొడ్డీసంభావన వుచ్చుకుంటున్నవారిలో బహా కొద్దిమంది మాత్రమే యిందు. కర్షులుగా వున్నారు.

అనర్హుల కివ్వడం సదస్యం వుద్దేశానికే ప్రతికూలం.

వెనకటికి, సదస్యం జరిగించేవారు కవులనూ సత్కరించేవారు.

అందుకోసం యేర్పడ్డదే కవిత్వప్ప ళ్ళెం.

చేదవేదాంగవేత్తల కందించినట్టు కాక, వురోహితుడు, కవుల వావ్వోనిస్తూ అక్షతల పళ్ళెం వొకచోట వృంచుతాడు, సభలో.

అప్ప డాసభలో వున్న కవులు *ఆ వళ్ళెం అందుకునే అర్హత నాకే వుందంళు, వాకే వుం దంటూ మెగబడతా రెవరికీవారే.

ఆశుకవిత్వం, చిత్ర , బంధ , సమస్యాపూరణం, విర్రిష్టాక్షర్రి, చర్చ

• ముఖ్యంగా నటి తో కీల కక్కడ తారతమ్యపరీక్ష

అందులో వెగ్గినవా రందుకునేవా రాపళ్లెం, భూరిసంభావనతో పాటు.

వీగిపోయినవారికీ జరిగే దీసత్కారం, విజేతల కిచ్చినదానికంటే, కొంచెం తక్కువగా.

ఇందులో, కవిత్వం విషయమై సరైన జ్ఞానం లేకపోడం స్పష్టంగానే కనపడుతోంది; కాని రొనురాను, కవులకు, ఆమాత్రపు పత్కారమున్నూ అంతరించిపోయింది.

ఇలాగ కవిత్వప్పళ్ళేల పద్దతి అప్పడు వెనకబడితే, సదస్యం వద్దతే యిప్పుడు వెనకబడిపోతోంది;, అనవసర వ్యయం అన్న విర్దారణతో.

జొతికీ, జొతీయ సంస్కారావికీ పతనం కాని అభ్యుదయం కా దిది.

ఈ సదస్యం యేర్పాటు, నేద వేదాంగాదివిద్యల వాదరించడానికీ, ఆరాధించడానికీ, పోషించడానికిన్నే గాని, ఏదో విధంగా కొంతడబ్బు ముట్టజెప్పి బ్రాహ్మలను మేవడానిక్కాదు.

శ్రష్టీయనుల్లోనూ, ముస్లిముల్లోనూ తమతమ. వేదనేదాంగాలు నేర్చినవారిలో కొందరికి ప్రభుత్వమే. భృతు లిస్తుంది.

తక్కీనవారు ఏదో నొక లౌకికవృత్తి అవలంచించుకుంటారు బతుకు బెరువుకోసం.

మనలో బ్రాహ్మలకు వృత్తులు నిషిద్దాలు.

వేదవేదాంగాలు నేర్చినవారు చాలా నిర్లిస్తలయివుండాలి.

వఠనపాఠవాలకే అంకితాలు కావాలి వారి జీవితాలు.

(శ్రాతస్మార్తకర్మలున్నూ అనశ్యమూ నిర్విర్తించుకుంటూ వుండాలి వారు.

ఉత్తమోత్తములైన ఆచార్యదేవులు కావడానికీ, వారివల్ల విద్యలు వ్యాపించడావికిన్నీ వారికీ నియమనిషేధాలు.

బాగానే వుంది, మరి, బువ్వ?

ప్రభువులు పూచీవడివుండేవా రందుకు, వెనకటికి.

అందుకోసం పుట్టినవే అగ్రహారాలు.

వృత్తులూ నూన్యాలూ కూడా అందుకోసమే.

రాజ్యాలు చేతులు మారినా అగ్రహారాలూ వృత్తులూ మాన్యాలూ నిరాటంకంగొ భుక్తవడుతూనే వుండేవి పండితులైనవారికి.

కొత్తగా వచ్చిన రాజులు వెనకటి రాజులిచ్చిన అ(గ్రహారాదికాలు వెంటవెంటనే ధ్రువపరిచేవారు, మొదటిపనిగా.

తము రాజ్యంలో కౌత్తపండితులు బయలుదేరితే, వారిని తను ఆస్టావానికీ రప్పించుకుని - కోరి వారే వస్తే పాదరంగా దర్శనం యిచ్చి వారి పత్తా ననుసరించి సత్కరిస్తూనే వుండేవా రప్పటి రాజు లెప్పటికప్పుడు.

కనీసం వార్తికాలయినా యిచ్చేవారు.

వేదవేదాంగాలకే గాదు, సకల విద్యలకూ వారిలా రక్షణ కల్పించేవారు.

విద్వాంసులను పోషించి, విద్యలు వ్యాపింవచెయ్యనలసీన భారం వహించడమే గాని, విద్యావిధోనం అంటూ నొక కాత్తపద్దతి యేర్చరిచి విద్యలను తము యిష్టానిష్టాలకు పాల్పరుచుకునేవారు కారు వారు.

ప్రాథమిక విద్య - అంశ బడిచదువున్నూ వారిలాగే వ్యాపించే సేనారు, ఉపాధ్యాయులకు వార్తికాలిస్తూ.

అంచేత, జ్ఞానమూ, దానికి పాయం బోధవాశక్తీ. వీటికి తోడు అభిరుచీ వుండినవారే ఉపాధ్యాయులనృత్తి అనలందించే వా రప్పుడు.

విద్య లీవిధంగా నర్హిల్లేవి విష్కంటకంగా, దేశంలో.

అగ్రహారం అంక, అటు బుషివాటికా, యిటు విద్యాపీఠమున్నూ.

అ(గ్రహారీకులకే కులపతులన్న బిరుదు.

దేహీ అంటూ వచ్చిన ద్విజయువకులకు అన్నమూ బట్టాయిచ్చి విద్యలు నేర్పి ప్నాతకులము. చెయ్యడమే ఆ కులపతుల బాధ్యత.

ఈ విశేషం గుర్తించి తన అంతస్పు ననుసరించి జనసామాన్యమున్నూ ఈన బాధ్యతగా వేదనేదాంగాది విద్యావేత్తల నాదరించేది, శుభకార్యాల్లో సదస్యం మొదలైన

కాలం వెళ్ళబుచ్చుకోడొని కెంతో కొంత డబ్బు దొరకడమూ, వేత్త అన్న గౌరవాదరాలు పుట్టడమూ - ఇవీ సదస్యాలవల్ల విద్వాంసులకు కలిగే మేళ్ళు.

వేత్తల సత్తా కూడా నిర్దారణ అయేది, మార్కుల పద్ధతి అక్కరలేకుండా యా

ఇవికాక, దేవతలకు సంబంధించిన కల్యాణమపోత్సవాలు కూడా. విద్వాంసుల వాదరించేవి, కాన్కలిచ్చి.

శివరాత్రి మహాపర్వపుణ్యకాలాన పట్టిసంకొండమీద గొప్ప ఉత్సవం జరిగేది.

కోటిపల్లిలోనూ. జరుగుతుం దావేళ అలాంటి మహోత్సవం.

కాని, కోటిపల్లిలో లేనిదీ, వట్టిపంలో వుండేది వేదపాఠకుల పమౌవేశం,

ఆవేళ ఆ సమావేశం నడిపేవారు మా మునికొడవలి వే గేశ్వరపురం విద్వాంసులు, అవేళ వనేదపాఠకులు ముఠాముఠాలుగా స్వస్తి చెప్పేవారు, ఉపవాసదీక్షత్రో.

ఇందుకోసం దూరసప్రదేశాలనుంచి కూడా వచ్చేవారు వారు.

వారిలో, అప్పుడవ్వడే విద్య పూర్తయినవారిది ముందంజ.

వారి సత్తా అక్కడే నిర్ధారణ అయేది.

“;ట్టవాడు” అన్న బీరుదమున్నూ అక్కడే వచ్చేది.

అప్పు డక్కడ “అవు” ననిపించుకున్నవారి విద్వత్తు ఆ మాఘాదివంచంకంలోనే దేశం అంతటా గ్గుర్తించబడేది.

ఇప్పటివారు. ఈ బాధ్యత నహించలేకపోడమే కాదు, నిరసించే ఫ్టీతికిన్నీ దిగిపోయారు, నాగరకత పేరుతో,

కారణం పరవిద్యలు చేర్చి తన్మూలంగా స్వస్వరూపజ్డానం పోగొట్టుకోడం.

అయినా, అక్కడా అక్కడా, సరసులైన సంపన్నులు కొందరు సదస్యాలు జరిగించి విద్వాంసులను సత్కరిస్తూ విద్యలు విలుపుతూనే వున్నారు.

విద్వాంసుల నాదరించనలసిన బాధ్యత వివాహామవహోేత్సనాలలో వరషక్రంవారిది మౌత్రమే కాదు, కవ్యాదాతలదిన్నీ.

అయితే, వరషక్షంవారికి గల అవకాశం పదస్యం అయితే, కన్యాదాతలకు గల అవకాశం కవ్యాదానసమయం.

అంచేత, విద్వాంసులు, కన్యాదాత ఆవ్వానంతో సుముహూర్త సమయానికి వచ్చి వరషక్షంవారి ఆహ్వానంతో సదస్యం జరిగేదాకా వుండిపోయేవారు.

ణా ఆ విద్వాంసుల రాకతోనూ, వునికితోనూ ఆ మహోత్సవాలకు విశిష్టోభ

వచ్చేది.

కన్యాదాత చేసే అన్నదావం ఇలాగ విద్వాంసులకు వివియోగపడి సవలం అయేది.

విధ్వాంసులునూర అ మూడుదినాలూ చర్చలు సాగిస్తూ శాస్త్రార్ధాలు చేస్తూ స్వస్తి చెబుతూ వుం

దీనితో ఆ మపోత్సవాలకు విశిష్టశోభ వచ్చేది.

ఎక్క డెక్కడి పల్లెటూళ్ళవారికీ గూడా గొప్పగొప్ప వండితుల దర్శవభాగ్యం వప్టే దీరూపంగా.

ఆ పండితుల శిష్యులకు విద్యాస్పర్థ ఎక్కున అయేది, భిన్న స్థలాల విద్యార్థుల సమాయోగంతో.

యోగ్యుదైనవాడికి. “పైకి. వస్తున్నా” డన్న భ్యాతీ ప్రారంభం అయేది, విద్యార్థిదశలోనే అప్రయత్నంగా.

ఊరి యువకులకున్నూ విద్యలయెడల శ్రద్ధాసక్తులు పుట్టడమే కాదు, ఏ విద్యకోసం యెక్కడికి వెళ్ళాలో, యెవరి వాశ్రయించాలో తెలిసిపోయేది.

భుజంగరావు పంతులుగారు. వైదిక విద్యల వాదరించకపోలేదు;ు గాని తను శ్రద్దాసక్తులు కవుల యెడల యెక్కువగా కనబరిచేవారు.

కూచిపూడి భాగవతులనున్నూ ఆవ్వోనించేవారు వారు.

కూచిపూడి వారి విద్వత్తు సంవ్రదాయస్‌ద్ధమూ సర్వతోముఖమూ అన్న విషయం అక్కడే అనగాహన అయింది, నాకు మొదట.

భుజంగరావు పంతులుగారు జమీందారు మాత్రమే కారు, సరసులు

సరసులు మౌత్రమే కారు, మపోదారులు.

మహోదారులున్నూ మౌత్రమే కారు, వండితులు.

వండితులు మూత్రమున్నే కారు, కవులు,

శొంఠి భధ్ధాద్ధిరామశాప్ర్రగారు ఆప్టానవండితులూ, ఆస్థాన కవులూ, కవితాగు రువులున్నూ వారికీ,

వేను రాసిన వారకాంత అనే నాటకం, *వారకాంతొ అవే ఆ భుజంగరావు వంతులుగారి చాటు ్రబంధకథ నమసరించినదే.

వుంజీలమీదా, వదులమీదా మాత్రమే కాదు, వందలమీద నచ్చేవారు, నారు జరిగించిన వివాహనుపోత్సవాలకు కవులు.

వారిలో వేదం వేంకటరాయశా, స్తిగారూ, వడ్డాది సుబ్బారాయడుగారూ వంటివారితోపాటు అప్ప డవ్పుడే వద్యబంధం ్రారంభించినవారిదాకొా, అన్ని అంతస్పులవారూ వుండేవారు.

వచ్చినవారి నందరినీ రాకపోకల ఇర్చురిచ్చి శాలువులతో సత్కరించేవారు భుజంగరావువంతులుగారు.

శాలువులం:ే. అచ్చంగా అవి శాలువులే, కద్దరు దుష్పట్టూ, శ్రీ, విశ్వవాథ సత్యనారాయణగారి పరిభాష ననుసరించి వడియాల గుడ్దలూ కావు.

అలాంటి సరసులు పూనుకోడంవల్ల విశ్వసుందరరావుగారి వివాహం సందర్భంలోనూ చాలా. ఘనంగా జరిగింది కవి సమ్మేళవం.

ఆ సందర్భంలోనే చూశాను, చెళ్ళపిళ్ళ వేంకటశా,స్త్రిగారి న్నేను.

దూరంగా చూడ్డంమట్టుకే జరిగింది, వారి దర్శనం చేసుకుని సానకొశంగా మౌట్టాడ్డం వడలేదు వాకు.

కావి, అవేకలు చెప్పా రెన్నోమాట్టు వేంకటశా,స్త్రిగారి. దగ్గర పారుష్యం యెక్కువ అని.

రనంతలో దాటిపోయింది; గాని నారాయణదాసుగారికీ వేంకటశా,స్త్రగారికీ ఆ సమ్మేళనంలో ప్రారంభమే అయింది రగడ.

“ఛెప్పకుండా వుండలేో నన్నానే, ఆ రెండో సంగతి వివరణ యిదిగో, యిక్కడ.

ఉదయం వది కాకుండా పోల్నాటిసీనుకు చెంది బూరుగువూడి గ్రామంలో భోజనంచేసి, జగ్గంపేట మీదుగా సామర్లకోట చేరుకుని, రెయిలెక్స్‌ మూడుగంటలకు రాజమండ్రీ చేరుకున్నా నావేభ నేను.

బూరుగుపూడిలో జంధ్యాల సూర్యవారాయణశా, స్త్రీగా రని మంచి సాహిత్యప రులూ, వితరణశీలురున్నూ.

మంచి స్ట్రితిపరులు.

ఆ ప్రాంతాన వారి వలుకుబడిన్నీ అసాధారణం.

పండితుల కెందరికో మంచిమంచి వార్డికాలిచన్చేవా రాయన.

వారి ఆ నదాన్యతవల్లనే ఆ ప్రాంతాల బూరుగుపూడికి మన్నన.

నే నిలా వెళ్ళాను, వైయాకరణులు వేదుల సూర్యనారాయణశా,స్త్రిగా రలా వచ్చారు, వార్షికంకోసం, అక్కడికి.

వారు చాలాకాలంగా వస్తున్నవారే, నేనే కొత్త

అప్పటి కయిదారు మాసాలకు పూర్వమే నాకూ సూర్యవారాయణశా,స్త్రీగౌరికీ మొదటి పరిచయం, రాజమహేంద్రవరంలో.

సమయం నిర్లేశించి వారు రమ్మనడంవల్లనే నే నప్పుడక్కడికి వెళ్లాను.

చెరుకుగానుగుల రోజులవి.

భూములమీది రాబడీ వారిచేతికందే సమయం.

నన్నూ వేదులవారినీ రెండురోజు లాపేశారు నా రక్కడ.

రాళ్రి భోజనాల క్కూచున్నాం, *మీ అష్టావధాన ప్రక్రియ చూడాలండీ" అన్నారు, సూర్యనారాయణశా,స్త్రిగారు. ఫాఠాత్తుగా.

“పూర్తిగా అక్కర్లేదు. _ వ్యస్తాక్రి చూడాలని యెన్నాళ్లనుంచో. సరదా. నాలుగువద్యాలు కూడా చెప్పండి, చాలు” నన్నారు వారు.

“నుంచున్న పొళంగా” రమ్మని వూళ్లో పదిమందికీ నర్తమూనం కూడా వం పేశారు.

రమారమీ పాతికమందితో అరుగు కిటకిటలాడిపోయింది.

వ్యస్తాక్షర్రి ఇవ్వడానికి వేదులవారు కూచున్నారు.

“వంచు, చంచు, తంచ్చు, త్వంచు, (ముంచు, ముంచు, (ముచు, మ్లుచు గత్యర్థాః” అన్న వ్యాకరణసూత్రం' యిచ్చాడు వారు విడతీషి.

ఆడుతూపాడుతూ చెప్పేశాను వద్యాలు, వ్యస్తాక్షరీ కొంచెం తికమక లాడించింది.

ప్రతీ వొక అక్షరంతరవాతా “చు” అన్న అక్షరం రావడమే అందు క్కారణం.

“కష్ట పెట్టాలనే యిచ్చా నిది. ఇవ్వడం మొదలుపెట్టాక చాలా పరితపించాను అన్నారు వా-రంతా పూర్తయాక “సెబాసొ అంటూ వీవు తట్టి.

వేదులవారికి పొతికరూపొయలు పెట్టి బరంవురం తాపితా కొని యిచ్చి, పొతికా వాకు రొక్కమే యిచ్చారు సూర్యనారాయణశా,స్త్రీగారు.

ఊరివారు అష్టావధానం ముగిసిన వొకగంటకి మరో సాతిక తెచ్చియిచ్చారు, చందాలు వేసుకుని,

చూసి నేను మనసువడగా, నిలువుపొడుగున్న పాలకర్ర కూడా ఇచ్చారు సూర్యనారాయణశళౌా,స్టిగారు నాకు.

వా చేతిలోనే వుందది ఆ సమయాన.

బజొరుపని ముగించుకుని మళ్ళీ యేడుగంటల రెయిల్లో బయలుదేరి అనవర్తిలో దిగి, తొమ్మిదింటికి మహేంద్రవాడ వెళ్ళే ప్రయత్నంలో వున్నా న్నేను.

అంచేత రాజనుండ్రీ స్టేషన్నుంచి మిక్కిలీ వడిగా వెడుతున్నాను, బజారుకేసి.

తాలూకా ఆఫీసు దాటాను, “నమస్కారం సుబ్రవ్మాణ్యశా,స్ర్రిగారూ, నుంచోవా లొక్కక్షణం” అంటూ యెవరో పిలిచారు నన్ను.

చూడగా, పందిరివారి అరుగుదిగి యెవరో వస్తున్నారు నాకేసి.

“నన్ను మీ రెరగరు. మిమ్మల్ని నే నెరుగుదును. నా సేరు శ్రీరాముల సచ్చిదానందళశా, స్త్రి” అంటూ దగ్గిరికే వచ్చా రింతలో వారు.

“మానేపల్లి కం పెనీవోలు (వక్కనే వుంది)లో మైలవరం నాటక సమాజంవా రివాళ వా సావిత్రి ఆడుతున్నారు. ఉండి మీరు చూసీ వెళ్ళా* లన్నారు సచ్చిదానంద శౌస్తి/గారు.

నా వనితొందర విన్నవించి క్షమించమంటున్నా న్నేను.

“వ్పీరేనా శ్రీపాద సుబ్రహ్మణ్యశా,స్త్రిగా రంప” అంటూ మరో కంఠం వినవచ్చిందింతలో నాకు,

చూడగా, ఎర్రశాలువు బుజొన వేసుకునివున్నవా రెవరో వస్తున్నారు నాకేసి,

“నేను భెళ్ళపిళ్ళ నేంకటశొ,స్త్రిని లెండి” అంటూ దగ్గిరకే వచ్చారు నా రింతలో.

“నమస్కారం” అన్నా న్నేను.

ఆశీర్వదించలేదు. సరిగదా, తిట్లకు లంకించుకున్నారు. వేంకటశా,స్ర్రీగారు.

తెలోయా వ్నేను.

ఇంతలో చాలామంది చేరా రక్కడ.

అటూ యిటూ రోడ్డే వెళ్ళేనారున్నూ ఆగిపోయారు.

అలా తిడుతూనే వున్నారు నేంకటశా,స్త్రిగారు, మరో మాట లేదు.

ఇక లాభం లేదని నేనూ ప్రారంభించాను, తిట్టుకుతిట్టు.

“నా వుస్తకాలు విమర్శిస్తావా” అని వారి దబాయింపు.

*ఆకాశంనుంచి వూడిపడ్డాయా నీ పవుస్తకొలుు మహా” అంటూ నా బుకొయింపు.

“సభ చేయిస్తాను వస్తావా” అనడీగా రొయవ.

“మగతనం వుంటే చెయ్యవలసిన వని అదీ. ఈ తిస్లేనిటీ క్నుద్రజాతి మనిషిలాగగొ అని బదులడిగొ ని

“ఊరుకోం దూరుకోంోడంటూనే వున్నారు చేరినవారిద్దర్నీ, “ఇదేమిటో చూశావా? అంటూ కాలెత్తి చెప్ప్స,. చూపించారు వేంకటశొ,స్రిగారు.

ఎడమకాలి చెప్ప లాగే మౌట్టాడా న్నేను “సరదాగా వుంట రొ అంటూ.

అప్పటిదాకా చూస్తూ వింటూ వద్దువద్దంటున్న వారల్లా అక్కడ మూగివుండిన వారిలో కొందరాయ న్నటూ, మరికొందరు న న్నిటూ లాగేశారు “తప్ప తి పృంటూ.

అయినా మేము తిట్లు మానుకోలేదు.

ఇదంతా వీరేశలింగం పంతులుగారి శిలా విగ్రహానికి కొంచెం దక్షిణంగా జరిగింది.

ఖే బజారుకేసి నడక ్రారంభించేటప్పటికి పేరుపెట్టి నన్ను పిలిచా. రెనరో మ

వెనక్కితిరిగి చూడగా అరన ఆదినారాయణమూర్తిగారు. సమీపీంచా *రేమిటీ అఘాయిత్యం౫గొ అనడుగుతూ.

“మీరేం చూశా” రనడిగా న్నేను.

“కాలెత్తి ఆయన చెప్ప” చూపించారు, ఎడమకాలు చవెప్ళు దూసే మాట్టా డుతున్నారు మీరు. అప్పడే వచ్చా న్నేను. స్టేషన్నుంచి అక్కడికి అన్నా రాదినారాయణమూర్తిగారు.

'పేరువడ్డ స్టేషనరీషాపవు వారిది రాజమండ్రీలో,

బహు సొమ్యు లాయన.

గుప్తదానాలు చేసేవా రాయన తరుచు.

“ఇవ్వా ఇప్పించగల” మహోదారు లాయన.

శృంఖల చది వేవున్నా రప్పటికే ఆయన.

వే నేవుస్తకం (ప్రకటించినా రాజనుండ్రీలో వారికిన్నీ వొకటివ్వడం నా కలవాటు.

పాధారణంగా పదేసి రూపాయ లిచ్చేవారు నా కాయన.

“అదిగో, నే నా శృంఖల రాశానని వారి కీవుడుకు మోత్తనం” అన్నా న్నేను.

“అయితే?” ఇదా పండితలక్షణం అనడిగా రాదినారాయణగారు.

ఈ సంగతే మౌాట్టాడుకుంటూ. మేము వారిషావు చేరుకున్నాం.

ఆ రాత్రంతా “ఏమిటిదీ” అన్న అబ్బురపాకే వాకు.

సుమౌరు నలభై సంవత్సరాల కిందటి మాట అది.

అరవెకి అటో క్షి గా వ వ

వ్‌ యిటో నేంకటశా,స్త్రిగారి వయసూ ముప్తయికి లోపు నా

ఇద్దరమూ బజొరుమనుష్యులం అయిపోయాం ఆ క్షణాన.

ఇదీ నా కించ.

అనేకు లనేకుల పుస్తకాలు విమర్శించడం. నే వెరుగుదుము కాని యెక్కడా యిలాంటిది చూడలేదు.

రాజనుండ్రీలోనే వుండేవా రన్యోన్యమూ ఇండనమండనలు చేసుకుంటూ వుండే పండితులు. ఆ బావ తిప్పటికీ వున్నారు. వా రందరూ కటుభాషే వాడుకుని వున్నారు, తను అండన నుండనల్లో, తక్కువ చెయ్యలేదు. ఏదోవిధంగా నొకచోట చేరుకుంటూనూ వుండినారు వా రప్పుచవడు. కొని యిలా మాట్లాడుకోడం యెరగ రెవ్చచూ. పోనీ, వెంకటళశా,స్తిగా. రేమి బాముకున్నారు దీనినల్ల? అసలే బ్రాహ్మణ్యమా? ఆ పైని పాండిత్యమా? దానికి తోడు కవిత్వమా? అన్నిటినీ మించి వయోవృద్దత్వమున్నా? తిరువతి శా,స్ట్రిగారికీ వేంకటశా,స్ర్రిగారికీ పోలిక యెక్కడ? పదివద్దెనిమిది పంవత్సరాలపొటు ఆ సన్నివేశం యెలా సనుకూడిందో వా కనగావాన కాలేదు. ఉండగా వుండగా, వొకనాడు సచ్చిదానందశా,సి;గారే రు మద్రాసులో, కరీసి ట్రాములో ప్రయాణం యమ 'ప్రీగాల చెప్పా (6 రాయపేట మిడ్డాండు థియేటరులో నాటకకళాపరిషద్వార్షికోత్సవం జరుగుతోం దవ్వుడు, *వభూతో నభవిష్యతి”గా. శీ, నీలంరాబు వేంకట శేషయ్యగారూ గూడవల్లి రామ(బ్రహ్మంగారూ ఆరిగిస్తున్నారు. నటులు సరే, కవులూ వండితులూ కూడా నచ్చారు చాలామంది, దేశం వాలుగుమూలలనుంచి. ప్‌ కాదవ్వుడు, కవులకూ పండితులకూ గూడా ఆవ్వోనాలు ఆదరణా వుండేవి. ఇవ్వడది పూర్తిగా రాజకీయాల్లోకి దిగిపోయింది. జనులకు, దృఢమైన కళాప్రీత, గంభీరమైన కళాపరిజ్ధానమూ, నిశితమైన రస(గ్రహణశక్తీ, మంచి సభ్యతా అలవడేదాకా యెక్కడా కూడా, యెలాంటివాటిల్లోనూ కూడా ఇలాంటి అసందర్భాలు జరుగుతూనే వుంటాయి. డాక్టరు ,శ్రీ/ గోవిందరాజుల సుబ్బారావుగా రా పమావేశాని కధ్యక్తులు, ఆవేళ (౫) శ్రీ, విశ్వవాథ సత్యనవారాయణగౌరి వేవరాజు నాటక ప్రదర్శనం జరిగింది. ఉదయం యెనిమిదయింది; సభాభవనానికి వెడుతున్నాం ట్రాములో. మళ్ళీ అదే కలుసుకోడం శ్రీరాముల పచ్చిదొనందశా,స్త్రిగారూ నేనూ. అక్కడ సమావేశం అయి వుండినవారికి తమకూ రామకృష్ణకవులకూగల వివాద విషయమే. చెబుతున్నారుట వేంకటళశౌ,స్త్రీగారు, ఆనాళ, రాజమండ్రీలో.

శృంఖల ప్రసక్తి కూడా వచ్చిందిట, ఆ సందర్భంలో.

సరిగా ఆ క్షణ్రానే నేను కనవడ్డానుట రోడ్డుమీద.

“అరుగో సుబ్రహ్మణ్యశా,స్త్రిగా” రన్నారుట కూడా యెవరో.

*నువ్వు వెళ్ళి ఆయన్ని నిలుపుచెయ్యి. ఇంతలో నేనూ వస్తాను అంటూ తరిమారు శాస్త్రిగారు నన్ను. శాస్త్రిగారు వచ్చేదాకా మిమ్మల్ని ఆపడానికే నా నాటక ప్రస్తావన. అయితే ఘర్హణ జరగవచ్చు ననుకున్నాను; గాని శాస్త్రిగా రంత తొందరపడతా రనుకోలేదు నే” నంటూ వినరాలున్నూ చెప్పారు సచ్చిదానందళా, స్తీగారు.

దీన్నిబట్టి శృంఖల కారణంగా వేంకటశా,స్ర్రిగారి మానసిక వ్యవస్త యెలా తయారయిందో సులభంగానే గ్రహించుకోవచ్చు, ఎవరైనా.

అయితే, పని విమర్శిస్తా న్నేను, కర్తను ద్వేషించను.

మొదణ్టుంచీ నా నియమం యిది.

వేంకటశా,స్తిగారికీ నాకూ వున్న భేదం యిది.

శ్చంఖలలో నేను కటుభాషే వాడాను.

దాని క్కారణం వేంకటశా,స్త్రీగారి ఉత్తరం.

శృంఖల వస్తోందని కరపత్రం ప్రకటించా న్నేను.

అది చూసి నన్ను దూషిస్తూ వుత్తరం రాశా రాయన.

అప్పటికి చిత్తుమాత్రం తయారయింది శృంఖల.

పాణిగృహీతా 'శ్రవణానందమూ కూడా దోషబహళాల్వే కాని అక్క డక్కడ చక్కని పద్యాలు లేకపోలేదు.

అవి సవివరంగా చూపించివున్నాను. చిత్తులో నేను.

తూలుమాటలు లేనే లేవు చిత్తులో,

వారి జాబువచ్చాక ఉద్రిక్తుణ్ణయి మంచి తీసేశాను.

"హేళన మాటలు చేర్చాను.

పుస్తకం ప్రకటించేశాను.

అయితే, అలాంటి కటుభాష వాడవలసివచ్చినందుకే గాని శృంఖల రచించినందు కిప్పటికీ నాకేమీ కించలేదు.

ఇది. జరిగిన కొద్దిదినాలకే తిరుపతిశా,స్త్రిగారు తారసపడ్డారు పామర్లకోట

నేను వారిని చూడలేదు, వాశే పీఠిచారు నన్ను.

రాజమండ్రీ బజారుసంగతిన్నీ వారే కదిపారు.

జరిగింది జరిగినట్టు చెప్పా న్నేను.

“విన్నాను. ఇది యిలా జరక్కుండావుంళే బాగుండేది” అన్నారు వారు.

*మీ మిధునానురాగం చదివాను. వీరపూజా చదివాను. రచనలో రెండింటికీ వున్న తారతమ్యమూ గ్నుర్తించాను. అయితే, చక్కగా అలాంటి గ్రంథాలు రాయక యబులాంటి విమర్శ లెందుకూ మీకనడిగారు వారు.

గళపహస్తిక ప్రస్తావన కూడా వచ్చిం దప్ప్రడు.

అప్పటికి సామర్లకోట స్టేషనులో వొకపే ఫ్లాటుఫారం,

గార్డులు వచ్చడెండాలు చూపించగా వారు వెళ్ళి కాకినాడ దూొస్లికే బెక్కొరు, నేను పీరాపురం వెళ్ళాను.

విని విని “జరిగిన మర్నాడే తెలిసింది నాకు. ఆ బజారు వృత్తాంతం మీకే జయవతాక” అంటూ ప్రారంభించారు రామకృష్ణశా,స్త్రీగారు.

“ప్రాణిగ్భహీతా శ్రవణానందశ్ళంఖల మేమే రాసి మీపేరు పెట్టానునుకుంటున్న చేంకటశా,స్త్రిగారు, మరి, దానికెందుకు బదులు రాశారూ? అధవా - తను కలవాశేగదా - శిష్యులపేరుగా యెందుకు ప్రకటించకపోవాలీ తృణీకరణం? తృణీకరణప్రకటనతో గూడా వేంకటశా,స్ర్రీగారి బాధ తీరలేదంకే, శృంఖల యిప్పటికీ వారికి హృదయశల్యంగానే వుందని స్పష్టం కావడం లేదూ? కలియబడీతే యెవరు గెలుస్తారనేది మూర్చుల ఆకాంక్ష . సాహాత్యపర మైన వివాద వచ్చినప్పుడు కవి అయినవా డీలాగేనా వ్రనర్తించవలపింది?” అనడిగారు వారు.

౫భ్రహస్తిక్ష చేను చింపెయ్యడంలో యెంత ౌచిత్యం వుందో యిప్పుడు మీకు బాగా తెలిసివుంటుంది. శృంఖలా తృణీకరణం అసమగ్రమే కా దసమర్ధమున్నూ. శృంఖలే యింకా నిలిచివుంది “ఏమి చెబుతా'నంటూ నిలవతీస్తూ, కనవడుతోందా” అనిన్నీ అడిగారు వారు.

వేంకటళా,స్తిగారున్నూ యీ నూక చెప్పారు.

“వని విమర్శిస్తాను, కర్తను ద్వేషించ” నన్నాను.

*నా నియమాౌల్లో ఇదొకటో అని కూడా చెప్పివున్నాను.

రసికులైనవారు. గాని యిందులో వుండుకున్న లౌచిత్యం గుర్తించలేరు.

ఉపాధిభేదంతోనే వచ్చేస్తుంది రుచిభేదం.

నా రుచి నాది.

అలాగే యెవరి రుచి వారిది.

రుచిని బట్టి దృకృథమూ, దృక్పథం అనుసరించి పనీవి.

అయితే, యే దయివా వొక పని చెయ్యడానికి మనిషి యెంత స్వతంత్రుడో అంత అస్వతంద్రుడు.

తన వొక్కనితోవే లేదు ప్రపంచం, మరి.

తవవంటి అవేకులతో కలిసి బతకాలి తొను.

అంక, యెలాంటివాడదూ కూడా తన రుచి కొంత విగ్రహించుకోవాలి, తప్పనిసరిగా.

మహామహా చశ్రవర్తుల క్కూడా మినహాయింపు ల్లేవిక్కడ.

ఈ నిగ్రహం పనిలో కవపడాలి, ముఖ్యంగా.

కనవడకపోచే, (ప్రతిఘటన నస్తుం దన్ని వైపులనుందీ.

అలాంటి పరిస్థితు లేర్చడకుండా చూసుకోడం వివేకం.

ఇలాంటి వివేకంతో పనిచేసేవాడు అసాధారణశక్తి కలవాడయి వుంటాడు.

ఆ శక్తి ఆ మనిషిచేత్య నున కిష్టమైన పనులూ చేయిస్తుంది, పర్యాయత్వేనా.

దాంతో మనమున్నూ మెచ్చుకోనలపివస్తుం దతళ్లి.

ప్రకృతి ధర్మం యిది.

అసూయ, అసహనం వంటి దుష్టప్రవృత్తులు అలచిపెట్టనచ్చు; గొని అసలే ఆ మెప్ప' కలక్కుండా చెయ్యలేవు.

మెప్పు కలగడమూ - అయినా సహించలేక అది అణచుకోడమూ - ఇది ఈటస్ట్రించినప్పుడు నిజంగా మరణవేదన అనుభవిస్తాడు మనిషి.

కనక, వ్యక్తిని ద్వేషించడం దౌర్జన్యం.

ఈనకే అభ్యుదయం కొవాలనుకునే స్వార్థపరుడైనా పృాదయం విశుద్దంగా వుంచుకోడం చాలామంచిది.

నా నియమౌని కీవివరణ చాలు.

పోతే, - వేంకటశా,స్త్రిగారి పాణిగ్భహీతా (శ్రవణానందమూ. కూడా ఉత్తను వాబ్మయంలో చేరవు.

అయినా, వారి దగ్గిర మంచిశక్తులు కొన్ని వున్నాయి.

అవి జమలను మెప్పించాయి.

ఆ జనుల్లో నే నొకణ్ణి

వైదికాచార పరతంత్రులయి వుంటారన్న అపోహ లేకపోయి వుంకే, వారిదగ్గిరకే వెళ్ళివుండేవాళ్లి గదా నేను, చదువుకోడానికి?

కాగా, - రాజమండ్రీ బజొారుసంఘటన వొక్కాదు లజ్జాకరం

వేంకటళా,స్త్రిగా రంటే నాకు ద్వేషభానం లేదు.

అంచేత, వారికి సంబంధించిన అభ్యుదయ వార్తలు వినడం నాకెంతో యిష్టం.

అలాంటి వార్త పత్రికల్లో కనపడింది వా కొకటి.

వేంకటశా,స్త్రిగారు యథాకాలొన, తమ ఆంధ్రోపాధ్యాయత్వం విరమించుకున్నారు.

బందరు విడిచి కడియం వ్రవేశించబోతున్నారు, వారు.

అందరు జనులతోనూ రానిది, వారి ఉనికితో, బందరు వట్నానికి మూత్నశోభ వచ్చింది.

అది గుర్తించుకుని, బందరు 'పౌరులు, అ సందర్భంలో వారిని సవ్మానించ బూనుకున్నారు.

ఇదీ ఆ వార్త.

అప్పుడు నెల్టూరిలో వున్నా న్నేను.

ఆ వార్త నాకు వరమానందకరం అయింది.

అది వ్యాసరూపంగా కృష్ణాపత్రిక కందించా న్నేను.

“కవిపూజ” అని దానికి శర్తిక

అయితే, అది ప్రకటించడంలో కృష్ణాపత్రిక సంపాదకులు, ముట్నూరి కృష్ణారావుగారు. కొన్ని అసందర్భాలు. చేశారు.

మొదటిది:- సంపాదకీయంగా (ప్రకటించారు వా రది; కాని నో పేరు తీసేశారు.

రెండోది:- ఒక పేరాలో, వొక వాక్యంలో, *బందరు పౌరులు అన్నది “నూ పురవాసులు” అని మార్చారు, పోనీ అంటే, ఆ పేరాలోనే మరో వాక్యంలో బందరు పౌరులను బందరు పౌరులుగొనే వుంచేశారు.

మూడోది:- తమ సొంతరచన చివర నొక పేరా చేర్చారు.

ఇతరుల రచనల నవ్వుడప్వుడు తము సంపాదకీయాలుగా వ్రకటించుకోడం పత్రికా సంపాదకుల కొక మంచి సంప్రదాయమే, నాకు తెలుసు.

రచయిత కది ప్రశంసావవామే, సందేహం లేదు.

ఈ కృష్ణారావుగారే అంతకి మునుపూ తరవాతా కూడా చేస్తూ నచ్చా రొపని; కాని, నా రచనలో తప్ప మరెందులోనూ రచయిత పేరు తీసివెయ్యలేదు వారు.

*మ్రా పురవాసులు” అంటే వచ్చే ఘనతా, “బందరు పౌరులు” అంటే పోయే ఘనతా యేమీ లేదు; కాని వొకచోట వొకలాగా, మరోచోట మరోలాగా వృంచడంలో మాత్రం అర్ధం లేదు.

వారి సొంత రచన చూస్తామా, అది నా రచనకు భిన్న వాక్యాల కూర్చు.

ఇంత చేసిన్నీ కృష్ణారావుగారు *వరవ్రత్యయ నేయబుద్దుల కొరకు వివృష్షు గ్రంధములను సమర్హించుకొనుట తగనివని. ప్రమాదము లున్నవని తోచిన దిద్దుకొనవలెను. లేవని ధైర్యమున్నచో నూరకుండవలెను. ప్రత్యుత్తరములు చెప్పబూ నినచో ఆంధ్రభాషయందు - విశేషించి కవిత్వమునందు పూర్వవక్ష సీద్దాంతముల కంతముండదు” అన్న నా మాట అలాగే వుంచేశారు.

ఆంధధ్రభారతిలో తామే ప్రకటించిన శృంఖలాతృణీకరణానికీవి ప్రతికూలాలు.

గళహస్తిక చింపేస్తూ నా గురువులు రామకృష్ణశా,స్తిగారన్న నూట కనువాదొ లివి.

శ్చంఖలాతృణీకరణ రచన నిరర్ధకం అని ఆ మూటల ధ్వని.

ఇది గుర్తించలేదు " కృష్ణారావుగారు.

ఈ సంగతులు విస్తరిస్తూనూ, నా పేరు తీసివేసినందు కసమ్మతీ ఆక్రేపణొ తెలుపుతూనూ జాబు రాశా న్నేనుు కొని కృష్ణారావుగారు జవాబు రాయలేదు.

“ఏమిటిదీ?” అనడుగుతూ. మిత్రుడు మంగిపూడి వేంకట శర్మకూడా కార్డు రాశాడు. దానికీ బదులు రాయలే దాయవ.

అందుక్కినిసి వేంకటశర్మ “మొత్తానికి కృష్ణారావుగారు మంచి రచయితలే గాని, చూడగా మొగలాయీల మనస్తత్వం ఆయవది” అంటూ తన చికాకు చూపించి వూరుకున్నాడు.

కవిపూజవంటిదే నా మరో రచన “షష్టిపూర్తి”

చెళ్తపిళ్ళ వేంకటశా,స్త్రిగారి షష్టిపూర్తి యిది.

బందరులో జరిగిం దిది.

చాలా గొప్పగా జరిగిందని వార్తలు.

ఆ సందర్భం వురస్కరించుకునే రాశా న్నేనది.

భారతి మీగడతరకల విభాగంలో పడిం దది.

భారతిలో, మీగడతరక అన్నది, నా రచనల్లో వొక రకమైన వాటికి ప్రత్యేక తీరిక,

“ అంతకిముం. దాకీర్తికలో. ఇతరుల రచన లొకటో. రెండో పడ్డట్టుందిి. గాని అప్పుడు భారతి సంపాదకధర్మం నిర్వహిస్తూ వుండిన గన్నవరపు సుబ్బరామయ్యగారు నా రచనలకే కేటాయించారు తరవాత.

నా రచనలు చాలా పడ్డా యీవిభాగంలో, వివిధ శీర్షికలతో.

“శాస్త్రి” అన్న సంతకంతో వుండేనవి.

పాఠకులకు ర్ధేకర్రర్థ కలిగించడానికీ, జిజ్ఞాస రేపెట్టుడానికీ సుబ్బరామయ్యగారే నిర్దారణ చేశా రీపె, నేను.”

వారి వుద్దేశం నెరవేరింది.

చాలామంది, చదివా రవి దీక్షగా.

ఈ “శాస్తి” యెవరో తెలుసుకోవా లని సాహిత్యపరులూ, రచయితలూ, పారకులూ కూడా చాలామంది ప్రయత్నించారు, గట్టిగా.

ఎన్నోవిధాల ప్రయత్నించారు, ఎంతో ప్రయత్నించారు.

కొన్నాళ్ళు మల్లాది రామకృష్ణశా, స్త్రీగా రనుకున్నా రుట కొందరు.

సుబ్బరామయ్యగారు. మిక్కిలీ గాంభీర్యం వహించా రెనరెంతగా అడిగినా.

చివరి వుపాయం వొకటుంది, అప్పటి భారతి సంప్రదాయంలో.

అది తత్పత్రికాధిపతులైన నా గేశ్వరరావుగారిని వట్టుకోడం.

దాంతో ఆ శాస్త్ర, నేనని తెలిసిపోయింది, చాలామందికి.

అఆ షష్టిపూర్తి మహేత్సవమున్నూ చాలా బాగా జరిగిం దిట.

చాలా సంతోషించా నందుకు నేను.

నా రచనలో అది నిండుగా కనపడుతుం దెనరికయినా.

“శ్రీ, వేంకటశా,స్ర్రిగారి శక్తిప్రవృత్తులు ఇంత విశదంగా. చేసిన శబ్దచిత్రణం మరొకటి అోదని సుబ్బరామయ్యగారి ప్రశంసావాక్యాలున్నూ వున్నాయి దాల్లో.

అవి యివి, -

“శా ప్రగారు. సాహిత్యాచార్యులు, ప్రబంధ పరమేశ్వరులు, నాటక ప్రణేతలు, వాదప్రవీణులు, విమర్శకప్రముఖులు, సువక్తలు, హృదయము. నుజ్టూత " లూచు 'పాటకులు”-

“ఇట్లు శాస్త్రిగారి తేజస్సు అపారమైనదే; కాని దానికి అట్టిదే క్రీనీడ కూడ నున్నది, జా

“శాస్త్రిగారు. కలహప్రీియులు, పరుషభాషులు, 4ఈమఘ్రకోవులు, ధౌర్త్యమునకు వెనుదీయరు, చిత్తు అగుదురు; కాని బుకాయింతురుో శేదు ఇలాంటి సందర్భాల్లో తిరుపతిశా,స్ర్రీగారికీ, వేంకటశా,స్త్రిగారికీ లేశమూ పోలిక

ఒకమాటలో చెప్పా లంకు, -

తిరుపతిశా,స్రిగారిది బహౌ సమర్థ్ధతా, వేంకటశొ,స్త్ర,.. గారిది మిక్కిలీ తొందరపాటూనూ,

చాతుర్యం వొక్కశే వేంకటశా,స్ర్రిగారికి రక్ష

అయితే, యెక్కడికి వెళ్ళినా, వారి శిష్యులకు తప్ప, తక్కిన సాహిత్యపరులందరికీ వేంకటశా,స్త్రిగా రంటే వైముఖ్యమే.

వారి జీవితం అంతటిలోనూ కొట్టునచ్చినట్టు కనవడుతుం దీవిషయం.

సామాన్యజనుల ఆదరగౌరవాలే గొని పండితులా కవులా రచయితలా ఆర్హుచిత్తత గడించుకోలేకపోయారు.. వేంకటళొ,స్త్రి/గారు.

వారి యీ వ్రవృత్తే ఇటు రామకృష్ణకవులతోనూ, అటు కొప్పరపుకవులతోనూ తీవ్రకలహాలకు దారితీసింది.

ఇంకా యెందరో వున్నారు వారిని ప్రతిఘటించినవారు, జేశం అంతటా.

చాలుగు వైవులనుంచీ ప్రతిఘటన వచ్చిందంటే, పండితుడైనవాడి సర్వతోముఖ ప్రజ కది ఘనతే) కాని. వేంకటశా,స్త్రిగా రది తట్టుకోలేకపోయారు.

చాలా చికాకుపడిపోయిన్నీ వుండినారు వారు.

ఆ చికాకే రాజమండ్రీ బజారు వ్యవహారానికి మూలం.

వీమయినా, తిరువతి శా,స్త్రీగారికం కే, నేంకటశా,స్రీ;గారు మిక్కిలీ అదృష్టవంతులు.

వారు బాగా ఆర్జించుకున్నారు. క్రీర్తితోపాటు ధనమున్నూ. స్ట్రితిపరు లయినారు.

వారి అదృష్టం చివరచివర మరీ యెక్కునయింది.

లేవలేని స్థితిలో - చివరి ఘడియల్లో అప్పుడప్పుడే ఏర్పడిన ఆస్తాన కవిత్వపదవి లభించడం వారి అదృష్టానికి పతొక.

ఆ పదవి వచ్చినప్పుడు, వారిక, బెజవాడలో జరిగిన గౌరనం వంటిది - సత్కారం వంటిది - ఆరాధన వంటిది - మరెవరికి మరెప్పుడు, మరెక్కడ జరిగిందీ?

మంచి ఆధునిక వాబ్బయం ్రకటించాలన్న వుద్దేశంతోనూ, తన్మూలంగా డబ్బు గడించాలన్న ఆశతోనూ రాజనుహేంద్రవరంలో వొక ప్రకటవసంస్థ నెలకొల్పాము

మేమంటే, నుల్లిడి సత్తిరెడ్డిగారూ, చెన్నులొట్లు 'పెద్దపత్యనారాయణగారూ, నేనున్నూ.

సంస్థపేరు ఎన్‌.షీ.వి.ఎల్‌.

మద్రాసులో వున్న ఎస్‌.పీపీ.కేకు అనుకరణం యిది.

దాని బృహాన్నామం “సొసైటీ ఫర్‌ ది ప్రమోషన్‌ ఆఫ్‌ ది ్రష్టియన్‌ లిటరేచర్‌” అయితే, దీని బృహాన్నానుం “పాపైైటీ ఫర్‌ ది ప్రొమోషన్‌ ఆఫ్‌ ది ఆంధ్ర లిటరేచర్‌” అని.

చెన్నుభొట్టవారి నామకరణం యిది.

“మనకీ యింగ్లీషు పేరేమి కర్మంపగో అనడిగా న్నేను.

“వని ప్రధానం మనకి. మీ వొక్కరిదే కాదీసంస్త. పైగా, బాధ్యత అంతా తమమీద వేసుకుంటున్నా రాయన, వొప్పుకోండి” అంటూ బలవంతపెట్టారు రెడ్డిగారు.

నే నంగీకరించ లేకపోయాను.

అంగీకరించకుండానూ వుండలేకపోయాను.

దాని నిబంధన లంత ఆకర్తకంగా వున్నాయి.

ఏ వని చెయ్యడానికయినా రెడ్డిగారి సాహచర్యం కొవాలి వాకు.

అలాగే, యెందుకయినా చెన్నుభొట్లవారి సావాసం వుండాలి, రెడ్డిగారికీ.

ముందు తొ మందుకు సిద్ధపడే నాకు చెప్పారు, తరవాత రెడ్డిగారు.

ఏమయినా, యిది *స్వల్చ విషయం” అంశ నే నంగీకరించను; కొని, నేను కాదూ కూడదంళక్షే, నన్ను దూరంగా వుండముంటా రేమో వారు

అసలు, సంస్త్రే ప్రారంభం కాదేమో)

సిరి రా మోకా లొడ్డిన ట్టయిపోతుందేమో నా పని?

కనక్క. నేను పట్టువట్టలేకపోయాను. పేరు విషయమై.

పోనీ, వా రిద్దరూ నడిపించుకోరాదూ అదీ?

ఇదీ ఆలోచించాను; కొని మరి గ్రంథాలమాట)

అవి రచించి యివ్వడానికి నేను.

“నే నచ్చువెయ్యగలను. డబ్బూ పెట్టగలను. కృత్య విభాగమూ సరిగా కుదిరింది; కనక, నిరాఘాటంగా సాగిపోతుంది. లాభ రావడం నిస్సందేహం” అన్నారు రెడ్డిగారు.

ఇది వినాటప్పటికి “నునం గ్రంథాలు రాయగలం. త్వరగా గజం యెత్తు పుస్తకాలు రాయడాని కిదొక (పేరకం అవుతుంది. వెంటవెంటనే అచ్చుపడిపోతాయి రచనలు. లాభం తప్పదు కనక, నిశ్చింతగా నిర్వహించుకోవచ్చు స్వతంత్రంగా సంనారం” అనుకున్నా న్నేను.

“మరి, చెన్నుభొట్లవా రెందుకూ”” అంటే, వుస్తకా లమ్మడానికి.

“*బాగుం” దనిపించింది నాకు.

(గ్రంధకర్తా, _పెట్టుబడిదారూ, అమ్మకంమనిష్నీ - ఇంతకంళే యేమి కావాలీ ప్రకటన సంస్థకు?

కొంచెం శ్రద్ద చేస్తే తప్పకుండా సాధించవచ్చు విజయం.

అయితే, గ్రంథాలు రచించినందుకు నాకేమీ ప్రతిఫలం లేదు.

కాపీరైటు మాత్రం నాదీ.

సంస్థ వున్నంతకాలమూ, ప్రకటనకు సంబంధించిన స్వత్వం మాత్రమే సంప్తది.

నేను రచించి యిచ్చిన ప్రతీగ్రంథమూ (ప్రకటించడానికి, రెడ్డిగారు, ఎప్పటికప్పుడే వేరేవేరే పెట్టుబడి పెడుతుూవుండాలి.

వారది తిరిగీ రాబట్టుకోగూడదు, లాభంతోవే తృప్తిపడాలి.

అచ్చువడివున్న ప్రతీ గ్రంథం మీదా వారికీ వుంటుంది స్వత్వం.

అంటే, నా పెట్టుబడి గ్రంథమూ, రెడ్డిగారి పెట్టుబడి దొని ప్రకటన క్కావలసీన

డబూను. లాడే భంగ్యంతరంగా చెప్పాలంకే, నా వుస్తకం అచ్చువేయించి అమ్మకానికి సిద్దం

చెయ్యడానికి రెడ్డిగారెంత పెట్టుబడి పెడతారో, నా రెమ్యూనరేష నంతన్నమాట.

గ్రంథం ప్రకటించినప్పుడల్లా సంస్థకు మూలధనం సెరుగుతూనూ వుంటుం దన్నమాట.

మరి, చెన్నుభొట్లవారి మూకేమిటం'కే, వుస్తకా లన్ముడం వారివిధి.

అమ్మకంమీద నూటికి నలభలైరూపాయల కమీషను మాత్రమే వారికీ ప్రతిఫలం.

ఆఫీసులో అమ్మే వుస్తకాలకూ, వీపీలద్వారా అమ్మే వుస్తకాలకూ గూడా ఆ రేటున వారి క్కమిషనిన్వవలసిందే.

డీప్కవుంటిచ్చి బుక్సెల్లర్లకు వుస్తకా అమ్మినా వారి కమిషను తవ్పదు.

అయితే, యిందులో వొక విశేషం.

(ప్రతీ వుస్తకమూ మేము రెండేపినేల ప్రతు లచ్చు వేయించాలి.

ఆ రెండువేల ప్రతులూ చెన్నుభొట్లవా రన్మూలి.

అమ్మి తీరాలి.

అమ్మాలంటే, వూరూరూ తిరిగి - ఒకచోట అంగడి పెట్టీ కాదు.

అలా తిరగడం రామచంద్రవురం తాలూకా వూళ్ళన్నీ తిరగాలి, ముందు.

అంఘే, సంస్త కాయన ట్రావెలింగు ఏజం టన్నమాట, ఇటు పోల్‌ ఏజెంటు కావడంతోపాటు. సమో అన్నది గౌరవాస్పదం కాదుట, అంచేత (టావిలింగు ఇన్‌ "స్పెక్ట రవాలి

ఖర్చులయినొ ్రతిఫలమయినా అంతా ఆయనకా కమిషనే.

కొగాా - సంస్థ అంటే మేము ముగ్గురమూను.

భాగస్వామ్యం మాత్రం వాదీ రెడ్డీగారిదిన్నీ.

పోతే, - రెడ్డిగారికి లేవి అదనపు బాధ్యత నాకు రాజనుండ్రిలో వుండి ఆఫీసు విర్వహించడం.

అందుకోసం, పంస్త, నాకు నెలకీంత అని యిస్తుంది.

అన్నిటికీ ప్రధానమైన నిబంధన - లాభం రాకపోతే - సంస్త నిలిపివెయ్యనలసిన అవస్త్ర వస్తే అప్పటికి మిగిలివుండిన పుస్తకాలు నేనూ. రెడ్డిగారూ. చెరిసగం వుచ్చుకోవడం.

“ఇది చూస్తే. చెన్నుభొట్లవారి. చేరికనల్ల యేమిచిక్కు. నస్తుందీగ్‌. అవిపిస్తుం దెవరికయినా,

కొని అంతా సిద్దం అయినాక - రాజనుండ్రీ ప్రవేశించి వే నాఫీసుమ్నూ తెరిచాక, వొక వింత కోరిక వెల్లడించా రాయన.

ఊళ్లల్లో తిరిగేటప్పుడు, తము వని విరూఘాటంగా పాగాలంటు, తమ్ము చూసి జనులు విభ్రాంతులయిపోవాలి కనక, తమవెంట నొక బిళ్ళబంట్రో తుండాలిట వారికీ.

వుస్తకాల అన్ముకం బావతు, తను దగ్గిర చాలా డబ్బుంటూ వుంటుంది కనక, భద్రతకోసం తమదగ్గిర ఆరుగుళ్ళ _ రివాల్వరుండా లిట.

కనక, బౌర్జీకీ రివాల్వరుకీ లైసెన్సు కావాలని కలక్రరుకి దరఖాస్తు పెట్టుకున్నా రాయన.

“వలకా” దని నేను.

“మనకేం, అదంతా ఆయనే చూసుకుంటారు, డబ్బూ ఆయనే పెట్టుకుంటా” రని రెడ్డిగారు.

అయితే, లాభం వస్తుందన్న ఆశతో రెడ్డిగా రంగీకరించినట్టే, పుస్తకాలచ్చున్నూ వడతాయన్న ఆశతో నేనూ చివరికందు కంగీకరించాను.

“ఆయితే, యెన్నాళ్లు సొగుతుందీ యిదీ?”

సామెత చెప్పినట్టు; మొదణ్లుంచీ యిదొక సమస్యే నాకు,

ఎంచేత నంట?

నన్ను మింగెయ్యాలని చెన్నుభొట్లువారికీ, ఆయనకు దేవిడీనున్నా చెప్పించాలని నాకూ టీక్ష

ఒకవిధంగా జీవస్మరణసమస్య మా కిది,

ఎప్పటి కవ్పుడే దృఢవరుచుకుంటూ వుండేవాళ్ళం మే మది.

కొని, ఎవ్పటికప్పుడే యేదో వని ప్రారంభించేవారు. రెడ్డిగారు, నమ్మ ల్నిద్దర్నీ కలిపి,

ఎప్పటికప్పడే మా యిద్దరి వైమునస్యమే కారణంగా అవజయమున్నూ తప్పేది కొదు మాకు, ఎందులోనూ కూడా.

అయినా, నన్నూ విడిచిపెట్టులేకపోయేవారు, చెన్నుభొట్లు వారినీ విడిచిపెట్టలేక పోయేవారు రెడ్డిగారు.

రాజమహేంద్రవరం ప్రవేశించి కార్యక్రమం ప్రారంభించాను: నరవ తక్కువ కాకుండా, వరాసగా, ముందు నవలలే ప్రకటించాలని నూ ౯ అవి నేనే రచించాలని నిబంధన.

కనక్క వెంటనే నే నొక నవల రచించడానికి పూముకున్నాను.

గజం యెత్తు వుస్తకాలు రచించాలన్న శవథం వెరవేరినశ్తే పొంగిపోతూ వపూనుకున్నా న్నేనందుకు ల

కొని, అచుంబిత వ్రక్రియ నా కది.

అంతవరకూ నే నావ్రయత్నం చెయ్యలేదు.

ఆ సంకల్పమే కలగలేదు నొకంతకి ముందు.

అంచేత, నే నందుకు సంబంధించిన పాధక బాధకా లాలోచించుకోలే దెప్పుడున్ను.

సంకోచమే కలగలేదు నా కవ ాడయినా.

కాగితాలూ కలమూ వుచ్చుక్కూచున్నాను, వెంటనే.

సర్వజ్ఞుడి స్టీతి యిది.

సర్వాజ్ఞాడీదిన్నీ ఈ స్టితి.

అగత్యం యేర్పడితే - సంకల్పమున్నూ కలిగితే, మనిషిని ముందు కురికించేనే యా రెందూ కూడా.

కా నయితే, వీరేశలింగం. పంతులుగారివీ, చిలకమర్తి లక్ర్మీనరసింహాంగారివీ, విజ్ఞానచంద్రికా గ్రంథమండలివారివీ కూడా కొన్ని నవలలు చదివ్వున్నా న్నేనప్పటికి.

తెలుగు భాషలో అప్పటి కవురూపా లవి.

సాహిత్యంలో నవ్యవ్రక్రీయలూ, వాజ్మయంలో నవ్యరచనలూ, రచనల్లో వ్‌ విర్వహణరీతులూ కావాలనుకునేవారూ, అవి ఆచరించగలవారూ, రసానుభూ, కూడా నవ్యత ఆకాంక్షించేవారూ అందరూ, చదివా రవి.

నేనూ అందుకే చదివా నాబగా.

కాని, కథలూ కల్పనలూ మాత్రమే వున్నాయి వాటిలో.

*ట్యహా” అని మౌత్రమే అనిపించాయి నా కవి.

బంకీంచంద్రువి నవలలూ చదివాను, తరవాత, కొన్ని.

కథలూ, కల్పనలూ మాత్రమే కాక కవిత్వమున్నూ వుంది వాటిలో, పుష్కలంగా.

తామరమొగ్గమీద సూర్యకిరణాలు పడ్డట్టయింది, వాకు.

పెద్ద పాతు దొరికినట్టున్నూ అనిపించింది నాకు.

వా హృదయం స్పందించింది, అలివేలంగా.

కొత్తవెలుగూ కనపడింది నా కళ్ళకి.

రచయిత అయినవాడికి, ఇంగ్లీషుపరిజ్డానంనల్ల కలగవలసిన సంస్కారం బంకీంచం ద్రుడి దగ్గిరే కనపడింది నాకు.

అవి చదివినప్పు డప్రయత్నంగా విశదం అయింది కొంత, సప్రయత్నంగామా తెలుసుకున్నాను నే నది కొంత.

కొద్రిపాటిదే కాని, ఆ యొరుకే కలిగించింది నాకీ ధైర్యసాహసాలు.

ఈ దిలాసాతో పూనుకున్నా న్నేనందుకు.

బాగానే వుంది, అయితే, మరి కథ?

ఇదొక గడ్డు సమస్య అయిపోయింది నాకు.

బంకించంద్రుడి నవలలు చదవడంవల్లవే యిది యిలా తటస్థించింది.

ఏమంటే?

బంకించంద్రుడి నవలలు, ప్రాయికంగా, బంగాళాదేశ చరితకూ, బంగాళీ జీవితావికి, బంగాలీ సంప్రదాయానికీ, బంగాళీ జాతీయతకూ పంబంధించినవి.

తన రచనలో, పాతకొత్తలకు సమున్వయపద్దతి ప్రవేశపెట్టీ జీవితానికి కొత్త విలనలు కట్టే, జాతికి కొత్తతోనలు. కనపరిలీ, పురుషకారానికి నవశక్తి సంఘటించడానికి పూనుకున్నా డతను.

అపహాస్యం చెయ్యడానికీ, వోస్యం పుట్టించడానికిన్నీ కాక ఆత్మజ్జానమూ, ఆత్మవిశ్వాసమూ, ఆత్మగౌరవమూ, ఆత్మత్యాగమూ, దీక్షా, ఏకాగ్రతా, దక్షత్రా -

అన్నిటికీ మకుటాయమానంగా జాతీయతా - తన బంగాళీలకు ఇవి ఉద్భుద్దం చెయ్యగలిగేటట్టు చిత్రించాడు తవ పాత్ర లతను. ఆ రచనలు చదివి కొత్త ప్రపంచంలో పడ్డారు మనవాళ్ళు. ఇంతేకాదు, బంగాళాదేశమే దేశ మనుకున్నారు. బంగాళలీ భాషే భాష అనుకున్నారు. బంగాళీలే మనుష్యు లనుకున్నారు. బంగాళీ వేషమే వేసుకోసాగారు. చివరికి, బంగాళీలయెదట, తమ ఆంధ్రు లధము అనిన్నీ అనుకోసాగారు. బంకించంద్రుడి సంస్కార విశేషమూ, ఆతని దృక్పృభమూ అర్ధం చేసుకో లేకపోడంవల్ల వచ్చిన పుట్టిమునక యిది. (గ్రంథం చదవడం వినోదానికీ, కాలశ్రేప్రానికీ మాత్రమే అనుకోడంవల్లనున్నూ వచ్చిన దౌర్భాగ్యం యిది. వీరేశలింగంగారి రచనలు చదనడంవల్ల అప్పటికే తప్పచారిలో పడిపోయివున్నారు మనవాళ్ళు, అందువల్లకూడా ఏర్పడ్డ అసందర్భం యిది. సత్యం గుర్తించగలిగితే, - పంఘం సంస్కరించాలన్న చూపు వీరేశలింగంగారిది. అంతటితో పరిమితం అయిపోలే దది, జాతిలో బ్రాహ్మాధర్మం ్రవేశపెట్టా అనిన్నీ వారిపూనిక. ఇందుకోసం మన ధర్మాన్ని తూర్పారపట్టారు వారు. *మన జీవనసరణి వొక మురికికూపం” అన్నభావం పుట్టించారు మనవాళ్ళకీ, వారు. “దీనిక్కారణం యేమిటీ”” అని పరిశీలిస్తే, - కేవలమూ బ్రహ్మసమాజం వరంగా చూస్తే అక్కడ బంగాలీలకూ, ఇక్కడ మన వీరేశలింగంగారికీ గూడా _ (వైస్తవధర్మమే పూర్తిగా వరవడి. అయితే, బంగాళీ బ్రహ్మసామాజికుల్లో చాలామంది పెద్దలకు మన దర్శనాల పరిజ్ఞానం బాగా వుండినట్టు కనపడుతుంది. మన వీరేశలింగంగారికి మౌత్రం అదేమీ లేదు. వారీ వీరీ సంస్కారంలో ఈ భేదం పూర్తిగా కనపడుతుంది. అంచేత, మన వీరేశలింగంగారికి, బ్రహ్మసమాజం సందర్భంలో అనుయాయితే గౌని ప్రామాణికత్వం సిద్దించలేదు. సంస్కర్త అయినవాడికీ, నాయకు డయినవాడికీ పెద్దలోవం యిది. లోపంమాత్రమే కాదు, పూర్తిగా అనర్హతాను. కొక్క - బంకించంద్రుడిది పూర్తిగా, సాహిత్యదృష్టి. వీరేశలింగంగారిది పూర్తిగా, సంప్కారదృష్టి బంకించంద్రుడికి సాహిత్యం ఆరాధ్యదైవం, వీరేశలింగంగారికి సాహిత్యం తమ ఆరాధ్యదైవాన్ని పూజించడాని కొకపుష్పం.

కాగా, బంకించంద్రుడు తన జాతిలో, తన బంగాళీతనం ఉద్భుద్దం చేసుకోగా వీరేశలింగంగారు నున జాతిలో, ఆంధధ్రత్వం అపహాస్యం పాలుచేశారు.

ఈ ముద్దరి రచనలూ మిక్కిలీ పదునైనవే.

కనక, అవి చెయ్యవలసిన పని చేశాయి, పూర్తిగా.

దీంతో, బంకించం(ద్రుడి రచనతో బంగాళీవాడు, ముందు కొత్త దృక్పథంతో ముందు కడుగువేసి, తరవాత తన దురాచారాలు పవరించుకుని తాముగా నిలవగలిగాడు.

వీరేశలింగంగారి రచనతో మన తెనుగువాడు, ముందు తన దురాచారాలు చూసుకుని సిగ్గుపడిపోయి, ఈతన్మూలంగా కుంగిపోయి, కొత్త దృక్పథం అలవడక ముందు కడుగే వెయ్యలేక, చివరికి _తానుగా నిలవలేకపోయాడు.

అంటే, -

బంగాళీవాడు, తన బంగాళీతనం బలవరుచుకున్నాడు.

తెనుగువాడు, తన తెనుగుతనం అసహ్యీంచుకున్నాడు.

అంచేత, బంగాళీవాడు సాటి బంగాళీవాణ్ణి నమ్ముతాడు, (ప్రేమిస్తాడు, బలపరుస్తాడు, తన ప్రాణాలకున్నూ తెగించి విలవబెడతాడు.

తెనుగువాడు, సాటి తెనుగువాణ్ణి నమ్మలేడు, (ప్రేమించలేడు, బలపరచలేడు, తనకు (ప్రయోజనం లేకపోయినా. వడగొట్టకుండానూ వుండలేదు.

ఏతానతా, --

బంకించంద్రుడి జీవితంలో మనం గ్గుర్తించనలసిన పరమార్ధం యేమిటం క?

అతను బంగాళీ.

అంటే, విశాలమైన భరతఖండంలో -- బలిష్టమైన భారతీయళతలో నొక ప్రత్యేక జాతికి ప్రతినిధి అతను.

ఈ సంగతి బాగా గుర్తించుకున్నవా డతను.

ఆత్మ గౌరనమున్నూ కలనాడు.

దీంతో, తన వ్యక్తిత్వం దృఢపరుచుకోవలసివచ్చిం దతనికీ.

అలా చేసుకుంటు గాని, తన బంగాళీజాతికీ, తన భారతదేశానికీ, తద్వారా ప్రపంచానికీ సందేశం యివ్వడానికీ అర్హత పంపాదించుకోలేడు.

అది సాధించుకోలేకపోతే చలిచీముకూ తనకూ భేదం యేమిటి?

ఇలా అధిమానవడ్డా డతను.

నిద్రాహారాలు మరిచి - విడిచిన్నీ పెట్టి సాధన చేశాడు.

అంటే, -

ఎంతో చదివాడు.

ఎంతో విన్నాడు.

ఎంతో చూశాడు.

ఎంతో అవగాహాన చేసుకున్నాడు.

ఎంతో మథనవడ్డాడు.

ఈ సంరంభంలో కిందా వడ్డాడు, మీదా పడ్డాడు.

కాని, ముందుకే వేశా డడుగు.

మహా మానిసి మరి, అతను.

దీనికి సాయం, కలకత్తాలో - వొక 'పే-ద్ధనగరంలో నివాసం అతనికి.

కాగా, (ప్రపంచంలో వ్రవృత్తికెన్ని చీలికలున్నాయో బాగా తెలుసుకోగలిగాడు.

ఎన్ని ఆకాంక్ష లున్నాయో అనగాహన చేసుకోగలిగాడు.

ఎన్ని, ఎలాంటి భిన్న ప్రొప్యాలకోసం నిండు జీవితాలు బలి అయిపోతున్నాయో కళ్ళారా చూసుకున్నాడు.

మౌనవ జాతిలో, మనుగడకోసమూ, సుస్టితి కోసమూ ఎంత సంఘర్హణ జరుగుతోందో పరిశీరించుకున్నాడు.

ఏకత్వంలో ఛభిన్నత్వాని కెంత ప్రాముఖ్యం చూపీంచబడుతోందో పరకాయించు

డు. న్‌ా జీవితం తన కెంతటి గొప్ప వరప్రసాదమో, దానికి తా నెంత ఉన్నతి కలిగించుకోవచ్చునో, ఎంత కలిగిం చుకోవాలో అంచనా వేసుకున్నాడు.

తన అస్తిత్వానికి హేతుభూతమైన తన బంగాళీ జాతికి తా నెంత బుణవడివున్నాడో గ్నుర్తించుకున్నాడు. డవ నో వరార్థమే పరమావధి అన్న నిగూఢ సత్యం టబోధపరుచుకోగలిగా

అంటే, కవి అయినాడు.

మహర్షి కాగలిగాడు.

దేవత్వావికిన్నీ అతీత మైన పదవి మనిషీ కది.

ఈ మపర్షిత్వం, ప్రాణికోటికి, జన్మపరంపరలో చివరి మెట్టు.

అక్కడే వుంది బ్రహ్మపదార్హం.

కనక, మహార్షి కాగలిగిన వాడికి, తరవాతి ఘటన బ్రహ్మెక్యమే.

కొని ఆ మెట్బక్కడంతో ఆ ప్రాణి విధికృత్యం పూర్తికాదు.

విశేషించి, విలక్షణ మైన - విశిష్ట మైన యోగ్యత వొకటి పిద్దిస్తుం దక్కడం.

అనన్య సాధారణం అది.

అది నిర్వహించుకోవలసిన విధిన్నీ మీదపడుతుం దక్కడ.

అనన్యసాధ్యం అది.

అంతేకాదు, మానవ సంస్కారానికి వరమావధిన్నీ అది.

ఒక్కముక్కలో చెప్పా లంపఓే, -

ఐహీక జీవితంలో యాతవాబహాళ మయివున్న మౌనవకోటికి రపానందానుభూతి (ప్రసాదించవలసిన బాధ్యత అది.

బ్రహ్మానందానికి పబ్రహ్మచారి యా రపానందం.

కనక, బంకీంచంద్రుడు, పంతత వరిశ్రమతో యీ విధంగా ఆత్మోన్నతి సాధించుకున్నాడు.

కలంవట్టాడు.

తన చరిత్రమీద - తన సంప్రదాయంమీద - తన ప్రత్యేకతమీద - తన బంగాళీజాతీయతమీద కవిత్వంవెల్లువలు (ప్రవహింవచేశొడు.

తన్మూలంగా, వృథక్త్రంలో ఏకత్వం సాధించుకుని, యీ విశాలప్రపంచంలో తాను భారతీయుడుగా నిలవదొక్కుకో గలిగాడు.

ఉజ్టోవ్రన్స్‌ ఏ”

బంకించంద్రుడీ నవలలు చదివి, అతని దృక్పథం యే కొంచెమో అవగాహన చేసుకుని, కొంతకి కొంత _ కవిత్వవరమార్హమున్నూ బోధపరుచుకోగలగడం వల్ల యిదిగో, యీ ప్రశ్న నిలవేసింది నన్ను.

చాలా సంతోషించా న్నేనిందుకు.

నిజంగా, దేవతాసాక్షాత్కారం అయినంత ఆనందం కలిగింది నాకు.

నా అనుభవాల్లో మిక్కిలీ రమ్యమైన ఘట్టుం యుది.

చాలా జటిలమైన సన్నివేశమున్నూ యిది.

నా ప్వస్వరూవం నేను తెలుసుకో గలిగేటట్టు చేసిన మంత్రోపదేశం యిది.

నా పురోగమనానికి సుపరిష్కృతమైన నొక ఘంటావథం కల్పించిపెట్టేన ఘటన యిది.

నా జొతీయతకు రెండు సమానకేంద్రా లున్నాయని వివరించి చెప్పిన వ్యాఖ్యానపర్తక్తి యిది.

కొగా, -

*ఆం(ధ్రోహమ్‌”

ఆ ప్రశ్నకి ప్రత్యుత్తరం యిది.

బంకించంద్రునికి బంగాళీతనం యెలాంటి జీనన్మరణసనుస్యో, వాకున్నూ అలాంటి జీవస్మరణసమ స్యే అయింది, తెనుగుతనం.

దీంతో, నా తెనుగుతనం చేను దృఢవరుచుకోవలసీవచ్చింది.

అటు బంకించంద్రుడిలాగే, యిటు నేను కూడా వా తెనుగు జాతీయతను భరతఖండాని కంతకూ చెయ్యెత్తి చూపించుకోవలసివచ్చింది నాకు.

కనీసం, నా తెనుగువొడికి “నేను తెనుగువాళ్లో అన్న ఆత్మప్రత్యయం కలిగించవలసిన బాధ్యత మీదవడింది వాకు.

ఇది గుర్తించుకోలేకపోతే నా భారతీయతకు నే నేమి దోహదం చేసుకోగలనూ?

మరి, యిది విర్వహించుకోకపోతే నా పురుషకారానికి ప్రశంస యెక్కడిదీ?

వా వ్యక్తిత్వానికి అప్తిత్వమున్నూ యేదీ?

వేద వేదాంగాదికాలైన కులవిద్యలు విడిచిపెట్టి, కలంపటనందుకు ప్రయోజనమున్నూ యేమిటీ?

కనక?

నా దృష్టిలో తెనుగుదేశమే దేశం. తెనుగుభాషే భాష. తెనుగు మనుష్యులే మనుష్యులు. తెనుగుచేషమే. వేషం. ఇంతేకాదు, - ఏ జాతి యెదటా - వి సందర్భంలోనూ - ఎందుకున్నూ నా తెనుగుజాతి తీసిపోదు. అంచేత, (వ్రపంచాని కిది ఉద్దాటించి చెప్పడానికి, నా సేవలు తెనుగుజాతికే మీదుకట్టుకోవాలి నేను. తెనుగులో మాత్రమే రచన చెయ్యగలిగివుండడంనల్ల కూడా, ఇంతకంళు మరో పరమౌర్ధ్హం లేకపోయింది నాకు. అయితే “యిది పృధక్త్వానికి దారి తియ్యడం లేదూ” అంటే, తప్పేం, వున్నదే అదయినప్పుడు? ఇది చూస్తి నా తెనుగువాళ్ళే కొందరు నిర్విణ్తులయిపోతారు, నాకు తెలుసు. కొని, యెవ రేమయిపోయినా సత్యం సత్యమే. ఇది అవగాహాన కొవడానికి కొంత వివరణ చేస్తాను. ఏమిటం పబ? మనిషయినవాడు, నివృత్తిమార్గంలో “నేను” “నాది” అన్న చిత్తవృత్తి చంపుకుం కుగాని ముందుకి వెళ్ళలేడు, ముందు. అలొగే, మనిషయినవాడు, వ్రవృత్తిమార్గంలో ఉవేనుూ” “నాద అన్న చిత్తవృత్తి దృఢపరుచుకుంటే గాని ముందుకి వెళ్ళలేదు, ముందు. పరకొయించుకోగలిగితే, ప్రపంచం అంతటా వున్నదే యిది. అర్ధంచేసుకోగలిగితే, యీూశ్వర నిర్ణయమే యిది. కనక, తెనుగువాళ్ళం మనం తెనుగువొళ్ళమే. బంగాళలీలు బంగాళీలే. తమిళులు తమిళులే, ఓడ్రు లోఢ్రులే. కన్నడులు కన్నడులే. మహారా,స్ట్రులు మహోరా,స్ట్రలే. గుజరాతీలు గుజరాతీలే, తక్కినవారున్నూ యెవరికి వారే. ఎంచేతనం కే? చీరికందరికీ వ్రత్యేక దేశా లున్నాయి. ప్రత్యేక భాష లున్నాయి. వ్రత్యేక చరిత్ర లున్నాయి. వ్రత్యేక సంప్రదాయా లున్నాయి. వ్రత్యేకాకాంక్ష లున్నాయి. అనుభవాలూ - జ్ఞావకాలూను - 2 406 |

వ్రత్యేక ప్రాప్యా లున్నాయి.

సాధనాలున్నూ ప్రత్యేకవ్రత్యేకాలున్నూ యెన్నెన్నో.

ఆ ప్రత్యేకతలు పోషించుకోనలసిన విధీ వుంది, మిక్కిలీ బలీయం.

ఈ విధికి తప్పితే ఫోర మైన ప్రత్యవాయమూ చుట్టబెట్టుకుంటుంది, అంతకం కే గాఢ మైనది.

(271!

“అయితే, మరి, భారతీయత మాట?

ఈ (వ్రశ్న వస్తుంది.

వెంటనే వస్తుంది, సందేహం లేదు.

శ భరతఖండంలో వాక తప్పుదు సిద్దాంతం (ప్రచలితం అవుతోంది మరి, యివ డు.

క ఈ ప్రశ్న వస్తుందనీ తెలుసు, రావడం అనివార్యం అనీ తెలుసు.

కనక, వెంటనే రావడంలోనే సాగసుంది.

ఏమం కు?

ఆంధ్రజాతీయత యెలాంటిదో మనకు, భారతజొతీయతా అలాంటిదే, మరి.

అయితే, వీటి వ్రసక్తికి భిన్నభిన్న పందర్భాలున్నాయి.

అంట, -

ఆంధ్రజాతీయత ప్రసక్తి వచ్చినప్పుడు భారతజాతీయత స్మరణకు రాదు.

అలాగే, భారతజాతీయత ప్రసక్తి వచ్చినవ డు ఆంధ్ర జొతీయతా స్మరణకు రాదు.

తేజస్తిమిరాలనంటి వివి.

తేజస్సుంళ తిమిరం లేదు.

తిమిరం వుంళే తేజస్సున్నూ లేదు.

దేనికదే ప్రత్యేకాలివి.

కలపరానివీ విడతియ్యరానివీ కూడానూ యివి.

కానీ, అన్యోన్యాలు.

ఇదొక విచిత్ర సన్నివేశం.

మిక్కిరీ గాహనమున్న్నూ.

కనక, సూక్ష్మవిచారణక్కాని అందిది.

ఓ(్రదేశం, దక్రిణ మహాసముద్రం, తమిళదేశం, కన్నడదేశం, నుహారాస్ట్ర, దేశం, మధ్యమాగాణాలు - ఈ పద్దుల మధ్యస్త్రమైన విశాల భూభాగం రత్నగర్భ.

దేవతలకున్నూ (ప్రలోభజనకం యిది.

యుగయుగాలనుంచీ వుంది; కౌవి, సముద్రంలోనుంచి హఠాత్తుగా పొటమరించుకు వచ్చింది కొదివాళ.

మరి, దీన్నేమనీ పీలవడం.

దిబ్నీర్ణయం. చేసి వ్యవహారించడావి కనువుకాని దిది.

చూసీ చూడన ట్బూరుకోడానికిన్నీ వీలుకాని దిది.

దృఢమైన జీవనాడి ప్రచలితం అవుతోంది మరి, యిక్కడ.

ఎవరెంత పీసుక్కున్నా లాభం లేదు, తెనుగుదేశం అని దీని కీశ్వరనిర్తేశం.

తెనుగుజొతికి మహోజ్వులమైన సింహపీఠం యిది.

అంచేతనే తెనుగుదేశం అని దీనికీ వ్యవవోరం.

మరి, తెనుగుజాతికి?

తెనుగుభాషనుపట్టి వ్యవహారం.

అయితే, తెనుగుభాషో అంకే, సరస్వతి వాగ్విలాసం అది, స్వయంభువు.

అసూయాజనకమైన మాధుర్యం దానిది.

ఖండాని కంతకూ ఏశైక మధురిమం అది.

కాగా, లోకవ్యవహారానికి భాష, ప్రాతిపదిక అవుతోంది.

ఇది కాదనడానికి వీలులేదు.

మౌనవజాతి అంతా వొకటే, కనక, జాతిని వట్టికాదు భాష.

వృత్తి ననుసరించీ, రంగు వురస్కరించుకునీ, మతాన్నిబట్టిన్నీ కూడా జాకికీ, చేశానికీ పేరు రాదు.

భాష - జాతి - దేశం - ఇదీ (క్రమం.

అన్యోన్యా లివి.

ఇదొక రాశి.

సంపూర్ణ స్వరూపం యిది.

ఇందులో యేది తక్కువయినా తక్కినవి కృత్రిమాలే.

దీన్నిపట్టి చూస్తే, తెనుగుతనం సంపూర్ణం.

స్వతంత్రం.

ఒక మూళలపదార్హమున్ను,

మరి, తెనుగుభాష వుండినవ్వచు - ఆ భాష మాట్టాడే జాతి వుండినప్పడు

• అ జొతికి కాణాచి అయిన భూభాగం వుండినప్పడు అదొక ప్రత్యేకదెశం కావడం అసంబద్ధం యెలా అవుతుందీ?

సత్యం యిది కాగా -

తెనుగుదేశం వొక్కళే కాదు - బంగాళాదేశమూ, ఓఢ్రదేశమూ, తమిళ దేశమూ, కర్ణాటకదేశమూ, మహారా,ష్ట్రదేశమూ, గుజరాతీదేశమూ, మలయాళ దేశమూ. - ఇంకా ఇంకా యిలాంటివీ కూడా ్రత్యేకప్రత్యేకాలు.

సర్వస్వతంత్రాలు.

ధిన్నప్రకృతికాలున్నూ.

అయితే, - మన పూర్వులు - మన ధార్మిక వ్యవస్త యేర్సాటుచేసిన మహర్షులు *ఛప్పన్న దేశాలూ” అన్నారు. “భరత ఖండమూ” అన్నా రొకనోటితోనే.

ఇంటే, ఇటు పృథక్త్వ్రమూ నిర్దారణ చేశారు కావా లని, అటు యేకత్వమూ ప్రతిపాదించారు, తెలివిగా.

తత్వం గుర్తించుకోగలిగితే మరోవిధంగా చెయ్యడానికే వీళ్లే దసలు.

ఎంచేతనం టే)

ఇంతటి వైశాల్యానికి తగినంతగా యేనొక్క భాషా విస్తరించలేదు.

ఇలాంటి విభిన్న శీతోష్టస్థితుల్లో యే వొక్క సంవ్రదాయమూ స్ట్రిరవడలేదు.

కనకనే, -

అంగ - వంగ - కళింగ - కాశ్మీర - కాంభోజ - కామరూవ - సౌవీర

• పౌరా్యష్ట్ర - మహార్శాష్ట్ర - మగధ - మాళవ - బంగాళ - నేపాళ - కేరళ - చోళ - పాంచాల - సింహళ - తమిళ - నాట - లాట - ఆంధ్ర
• గాంధార - విదర్భ - విదేహ - బాహ్లిక - కురు - కిరాత - బర్భర - కేకయ - కోసల - కుంతల - పెంకణ - కొంకణ - మత్స్య - మద్ర - ఘూర్ణర - ఇత్యాదిగా ధిన్నదేశా లేర్పడ్డా యీ ఖండంలో.

“ఈ ఖండంలో” అన్నా నిక్కడ, యాదృచ్చికం కా దిది.

దీనిపేరు భారతదేశం కాదు, మరి.

ఇది యిటీవలి పేరు.

అసలు పేరు “భరతఖండం” అని.

జంబూద్వీవంలో ఆ భరతవర్షంలో = భరతఖండం యిది.

ఆంధధ్రవంగాదులన్నీ దీవి అంతర్గత దేశాలు.

ఈ భిన్న దేశాల కన్నిటికీ ప్రత్యేకభాష లున్నాయి. భరతఖండానికే లేదు.

దేశభాషల ప్రాముఖ్యాని కింతకంకే వేరే నిదర్శనం అక్కర్లేదు.

కనక, ఇవన్నీ వృథక్తానికే పోషకాలు,

ఈ దేశభాషలన్నీ సర్వస్వతం(త్రాలున్ను.

దేని కదే లక్షణంగా బతగ్గలవు కూడా.

(3)

కార్యకారణ సంబంధా లిదమిత్సంగా నిర్దారణ చెయ్యలేము; గాని, మన మహర్హులు ఈ దేశాలన్నీ నాక సమాహారంగా దృఢపరిచారు.

అదే యేకత్వం.

అది సొధించడాొని కీవన్నీ వొక తాటితో బంధించారు.

బులబుళొగ్గా కాదు, చాలా దృఢంగా బంధించారు.

అంటి, -

ఈ ఖండాని కంతకూ వొకళకే ధర్మం విధించారు వారు.

అదే ఆ బంధనం.

అది వేదస్రోక్తం.

బుగ్యజుస్పామాధర్వణాత్మకమైన ఆ వేదమూ, దాని షడంగాలూ ఆ ధర్మానికి

ఈ దేశాలవారి కందరికీ ఆత్మొానాత్మవివేకం కలిగించే దర్శన సముచ్చయం కూడా ఆ బంధనంలో వొక పేక.

సాధారణ మైనది కాదది, శుద్ద భౌతికాలైన యీ భిన్న దేశాల కన్నిటికీ ఆధ్యాత్మిక మైన బంధనం అది.

అనన్య సాధారణం అది.

మరెవ్వరూ సాధించుకుని వుండనిదిన్నీ అది.

అది లేకపోతే ఆంధ్రనంగాదులన్నీ వేటికవే ప్రత్యేకాలు.

వైనాకూ అరేబియాకు ఎలాంటి సంబంధమో, ఆఫ్‌ఘనిస్టానానికీ అమెరికాకూ యెలారిటి సంబంధమో, ఇంగ్లండుకూ. జపానుకూ యెలొంటి సంబంధమో, రష్యాకూ బర్మాకూ ఎలాంటి సంబంధమో ఈ ఛప్పన్న దేశాలకున్నూ అలాంటి సంబంధమే, వొకదానికీ మరొకదానికీని.

అప్ప డీ దేశాల నొక రాశిలో చేర్చడానికే వీలులే దసలు.

మరి, యివ డు?

ఈ దేశాల ప్రజలందరూ వొక ధర్మానికీ చెందినవారు.

ఆ ధర్మమే సమష్టిడాతీయత.

ఆంధ్రజొతీయతా, వంగజాతీయతా, తమిళజాతీయతా, మహారా,స్త్రడాతీయతా, కన్నడజాతీయతా, ఓఢ్రజాతీయతా, గుజరాతీజాతీయతా - ఈ రత్నాల కన్నిటికీ యేకసూత్రం అది.

ఇది కొదనడాని కెవరికీ అధికారం లేదు.

అనడం అవివేకం.

చలనం లేని యేకత యిది.

ఇక్కడ “యూరపు ఖండంలో వున్న ఫ్రాన్సు, జర్మనీ, ఇటలీ, రష్యా, ష్ణడన్‌ వంటి డెశిలవారి దందరిదీ వొకళశు (శ్రైస్రవధర్మంకదా, మరి, వారికి, మన యేకత వంటి యేకత వుందా” అన్న ప్రశ్న వస్తుంది, తెలుసు.

విజంగొ, యిది వొక వ్రశ్నే కాదనను.

కాని, వారికీ నునకూ పోలిక లేదు.

ఏమంటే

మనది భారతజాతి.

వారివి [శ్రైస్తవజాతులు.

అ దేశాలవారు,. [కైస్త్రవధర్మం తను నూనప్రాణాలకంటే యెక్కువగౌ చూసుకుంటారు, తెలుసు.

అయితే, ఆ ధర్మం, వారు ఎవరికి వారే తమతమ భాషల్లో విబంధించుకున్నారు.

శ్వమతమ భాషల్లోనే వా రాధర్మం చదువుకుంటారు.

తమతమ భాషల్లోనే దానికి సంబంధించిన సంప్రదాయాలున్నూ. నిర్వర్తించు కుంటారు.

మరి, మనం?

మన ధర్మం - అంకే, మన వేదవేదాంగాలు పంపస్కృతభాషలో వున్నాయి.

సంస్కృతంలోనే మనం అవి చదువుకుంటాం.

సంస్కృతంలోనే మనం తత్సంప్రదాయాలు నిర్వర్తించుకుంటాం.

మన నూతృభాషలు ఇహికాలకు మాత్రమే పరిమితాలు. ఆధ్యాత్మికాలు వచ్చాటప్పటికి సంస్కృతమే మన కందరికీ శిరోధార్యం. శిరోధార్యమే కాదు, గతిన్నీ, వేదవేదాంగాలు మనం మన మాతృభాషల్లో అనువదించుకోవచ్చు. వాటిలో ప్రతిపాదించబడివున్న ధర్మం, పొమరులున్నూ తెలుసుకోడానికీ మూత్రమే వనికినస్తా యా అనువాదాలు. ధర్మాచరణ వచ్చేటప్పటికీ మాత్రం మనం మనదేశ భాషలు వెనక్కి పెట్టుకోవాలి. సంస్కృతమే స్వీకరించాలి. తేరిం దేమి టంట? ధర్మం యెలాంటిదో సంస్కృతభాషా మనకలాంటి దయింది. కాగా, మన ధర్మమూ సంస్కృతభాషా అవివాభావాలు. అంట, - మన ఛప్పన్న దేశాలనారికీ వివిధంగానూ చలించని ఏకత వుందంళే, దాని క్కీలకం యిదిగో, యిక్కడ వుంది. అది సంస్కృతం మనకు జాతీయభాష కావడం. “జాతీయభాష” అన్నమౌట డీద్దడబిద్ద్హశబ్దాల వంటిది కాదు. ఎంతో గాంభీర్యమూ, ఎంతో గొప్పభావమూ గర్భితం అవుతున్నా యందులో. జౌతి జీవనాడికీ ఆది ప్రనర్తకం మరి. రాజకీయాలు - అంటీ - రాజ్యతంత్రం జాతీయం కాదు. ఆర్హికాలు - అంటే - వర్తక వాణిద్యాలు జాతీయాలు కావు. ఐహీకాలు - అంటే - నిత్యకృత్యాలున్నూ జాతీయాలు కావు. ఆహార నిద్రాభయాదు ల్లాగ మూవవజాతి కంతకూ సామౌన్యా లివి. మానవజాతి మొత్తంమీద చూచ్తే వీటలో ఈషద్భేదాలూ వుండవచ్చు, బృహద్భేదాలూ వుండవచ్చు. మానవుల్లో వీటివల్ల కాదు ప్రత్యేకత లేర్పడ్డం. ధర్మందగ్గిరే వస్తుంది బాహాముఖ్యం. దాంతోనే మానవులొకరి కొకరు దూరందూరం అయిపోతారు. ఈ ధర్మం వురస్కరించుకునే జగత్తంతటా ర్తక్తం వెల్లనలయి. ప్రవహించింది, గతంలో. కనక, ధర్మమే జాతీయతకు మూలం యెవరి కయినా. ఆ డాతీయతకు (ప్రనర్తకం అయినదే జాతీయ భౌష అవుతుంది. తవ మాతృభాష కోసం వడిచచ్చిపోతాడు బంగాళీ. మహారాస్ట్రుడూ, గుజరాతీ, తమిళుడూ, కర్ణాటకుడూ, ఓడ్రుడూ, మలయాళీ వీరున్నూ తమతను మాతృభాషలకోసం పడిచచ్చిపోతారు. మనమూ అంతే. ఎవరూ కూడా అంతే.

కాని, ధర్మానికి సంబంధించిన వనివచ్చిందా, ఆ బంగాళీ, ఆ మహారా,స్టుడూ, ఆ గుజరాతీ, ఆ తమిళుడదూ, ఆ కర్ణాటకుడూ, ఆ ఓఢడ్రుడదూ, ఆ మలయాళీ, ఆ మనమూ, ఆ యెవరున్నూ కూడా సంస్క ఎలొనికే మోకరిల్లుతారు.

ఏముంటే?

ఈ విశాల భరతఖండంలో, ఈ ఛిన్నదేశాలవారికి - ఈ భిన్నభాషలవారికి

• ఈ భిన్నసంప్రదాయాలవారికి - ఈ _ భిన్నజాతులవారికి, ఆదిలో యేకత కలిగించినదీ, ఎలాంటి వడిదుడుకులు వచ్చినా అది చెడకుండా. నిలువుచేసిందీ, ఇప్పటికీ నిలుపుతూనే వున్నదీ యీ సంస్క ఎకలాషే.

మన ధర్మానికి ప్రవర్తకం అయింది కనకనే దీనికీ శక్తి,

ఈ భరతఖండంలో యెంతెంతలేసి చ(క్రవర్తులో వెలిశారు.

ఎంతెంత కాలమో పరిపాలించారు వారు.

ఏమి పేమిటో కూడా చేశారు వారు.

అంతేకాని యీ భిన్నదేశాలకు ఏకత సంఘటించినవారుమూత్రం వారు కారు.

ఆ యేకత నిలిపినవారున్నూ వారు కారు.

వారికందేదే కాదస లిది.

ఎంచేతనం 1?

ఏ సామ్రాజ్యమూ సొర్వకాలికం కాలేదు.

ఏ చక్రవర్తి ప్రాభవమూ శాశ్వతం కాలేదు.

చ(క్రవర్తిత్వాలూ, చక్రవర్తుల అధికారాలూ కూడా ్రికాలాబాధ్యాలు కావు మరి.

కాగౌ, ధర్మాని కొక్కదానికే వుంది ఆ యోగ్యళ.

ఆ ధర్మానికి (ప్రవర్తకమైన భాషకే వుంది ఆ సత్తా,

కనక్క మనకు - ఈ ఛప్పన్న దేశాలవారికీ చిరపంచితమయి వుండిన ఆ యేకత అక్కరలే దనుకుంటే తప్ప మనం సంస్కృతం విడిచిపెట్టడానికి వీల్లేదు.

వైదికధర్మం విడిచి మనం - ఈ ఛప్పన్నదేశాలవారమూ మరొకధర్మం అవలంబిస్తే తప్ప ఈ విశాల భరతఖండంలో సంస్కృతానికి భుక్తం అవుతున్న యీ జొతీయభాషాపదవి కూడా పోదు.

(73

ఇప్పటికీ మనకు సంస్కృతమే జాతీయభాష,

అయితే. వెనకటి రోజుల్లో, ఆంధ్రనంగాది ఛప్పన్న దేశాల్లోనూ ఆయౌొ దేశభాషల్లోనే వ్యవహారం అంతా.

అప్పటి సామంత రాజ్యాలు - అంళే, శళ ఛప్పన్నదేశాల ప్రభుత్వాలు తను దేశీయ విషయాల్లో సర్వస్వతంత్రాలు.

ఇప్పటి మన రాష్ట్రీయ ప్రభుత్వాల్సాగ శుద్ద అస్వతంత్రాలు కావు.

కప్పం కట్టడం - చక్రవర్తికి విధయత చూవడం - అగత్యం అయినప్పుడు "సైన్యంతో వెళ్ళి సాయం చెయ్యడం - సామ్రాజ్యంతో సామంత రాజ్యాల కింతే సంబంధం.

శాసనం నూత్రం సామ్రాజ్యానికంతకూ - భరతఖండానికంతకూ వొక్క టీ.

అదే మనుస్మృతి.

దానికీ వాదమే మూలం.

అంటే, వేదానికి ప్రతికూలం కారాదు శాసనం.

శాసనసభలూ, తత్సభ్యుల యొన్నికలూ, తరుచుగా సమావేశం అయి, వారు శాసనాలు నిర్మిస్తూ వుండడమూ, సవరించుకుంటూ వుండడమూ, రద్దుచేసుకుంటూ వుండడమూ - ఇదంతా యింగ్లీషువారు. నేర్పారు మునకు.

ప్రపంచం అంతటా ఈ పద్దతే నడుస్తోం దివాళ.

ఇది నుంచిదా చెడ్డదా అనికాదు, నా జిజ్ఞాస.

మన వద్దతి కాదు.

న్దున తత్వానికింకా జీర్ణం కాలే దిది.

నకు - భరతఖండాని కంతకూ నొక్కడే శాపననిర్మాత,

అతనే మనువు.

అతను చక్రవర్తిన్నీ.

తరవాతివారు మాత్రం అందరూ మహార్దులు.

అయితే, అవ్వడప్పుడు ఆ మహర్దులు చేసేంది, శాసవసవరణే గాని శాసన విర్మాణం కాదు.

కాలం గడీచినకొద్దీ ఇలా సవరించడం తప్పనిసరి.

అలా సవరణలు చేస్తూ వచ్చిన మహర్దుల్లో పరాశరు డివ్పటికి చివరివాడు.

అతనూ, అతనికి పూర్వం సవరించినవారూ కూడా వొక్కొక్కరే చెయ్యలే దాపని.

ఇందుకోసం. పరిషత్తు లేర్చడే నప్పుడు.

సభ్యులు మాత్రం అందరూ మహర్షులు.

వారికి తెలియంది లేదు.

వారి క్కావలసిందీ లేదు.

రాగద్వేష రహితులు వారు.

త్రికాల జ్ఞానసంవన్నులు వారు.

ఉంఛవృత్తితోనూ, శిలావృత్తితోమూ బతికేవారు, వారు.

జగత్కుటుంబీకులు వారు.

చతుస్సాగర పర్యంతమూ జనుల శుభసౌభాగ్యాలే ధ్యేయాలు వారికి,

కనక్క శాసనం సవరించడానికి సర్వాత్మనా వారికే అర్హత.

వారు చేసిన సవరణలకే యుగధర్మాలని వ్యవహారం.

చ(క్రవర్తులకయినా, సామంతులకయినా ఆ శాసనం అనుసరించడమే విధి.

అంచేత, ప్రభువులూ రాజకార్యనిర్వాహకులూ కూడా సంస్కృతం వేర్చుకోవలసిందే అవ డు.

వ అగసుందరం కనక - వేదశా,స్త్రాలు మాత్రమే కాక ఉత్తనము వాబ్మయం

అంతా అందులోనే వుంది కనక, జ్ఞానమూ, దక్తతాా ఆనందమూ కొనలసినవా

రందరూ జనసామాన్యమున్నూ అది నేర్చుకునేది.

కులవర్షాల భేదొల్లేవు దానికి.

పైగా, గుడ్డిగవ్వ ఖర్చులేదు, అది నేర్చుకోవాలంటే.

విద్యలు చెప్పడానికీ గురుకులాలుండే వప్పుడు.

అప్పటి (ప్రభువులు, విద్యావిధానం తమ గుప్పిట్లో యిరికించుక్కూచో లేదు, మరి.

విద్యలు అమ్ముకోనూ లేదు, మరి.

మనదేశంలో విద్యలకు దిగ్బంధనం చేసినవారు ఆంగ్లేయులు.

మన సంస్కారం మనకు దూరంచేసి, తను సంస్కారం మనకు మప్పవలసిన అగత్యం యేర్పడింది వారికి.

విద్యావిధానం తమ గుప్పిట్లో వుంటేనే సాధ్యపడుతుం దిది.

అయితే, వెనకటిరోజుల్లో భరతఖండంలో పొఠశాలల్లేవా అంక, కావలసినన్ని.

పాఠశాలలే కాదు, విశ్వవిద్యాలయాలూ వుండేవి జగత్తుకంతకూ. సరిపోయే వెన్నో.

ఇప్పుడు మనం గుర్తించవలసిం దేమిటం టే?

ఉపాధ్యాయులను గ్రామస్టులే పోషించేవారు.

సంవన్నుడే కానీ, బీదవాడే కానీ, చదువుకోవా లనుకునేవాడికి కానీ ఖర్చు పెట్టవలసిన అగత్యం వుండేది కా దప్పుడు.

ఊళ్లిచ్చీ, నిధులిచ్చీ విశ్వవిద్యాలయాలను ప్రభువులు పోషించేనా రప్పుడు.

సంవన్నులున్నూ కానుకలు చెల్లించేవారు వాటికి.

ఎవ రేమి చేసినా *న మమ” అనుకునే చేసేవారు; గాని పెత్తనమూ, నిర్వహణా కోరి కాదు.

అవి గురుకులాలు కనక, కులవతు లనేవారు నిర్వహించేవా రవి.

వాటిమీద సర్వాధికారాలూ కులపతివి.

అతనే ప్రధానాచార్యుడు.

అన్నమూ బట్టా యిచ్చి విద్యార్దులకు చదువులు నూరిపోసేవాడు కులపతి.

విద్యార్థులు వేలమీద వుండేవారు, కులపతి కింద ఎందరో ఆచార్యులతోపాటు.

కులపతి అన్నశబ్దం చాలా విలవయినది.

కాని, కులపతి మపార్షి అన్నశబ్దాలు, ఇప్పుడు, అనర్హులకే వినియోగపడుతున్నాయి, చాలామందికి.

“అన్నదానాదినా దశసహస్రాణి య ఏకో భరే త్స కులవతిళ

అన్నమూ బట్టా, జ్ఞానమూ - ఇలాంటి విచ్చి వదిచేలనుంది విద్యార్దులను భరించేవాడు “కులపతి” అని నిర్వచనం మరి.

ఆ విశ్వవిద్యాలయాల్లో ఉత్తీర్ణులయి. దిగ్రంతు అలనిపించుకునేవారు పండితులు.

జనులకూ, రాజులకూ, చక్రవర్తులకూ గూడా ధర్మ సందేహాలు తీర్చేవా రాపండితులు.

జాతికి జాతి అంతా అ పండితులకు పాదపూజలు చేసేది.

సంస్కారులు వారు.

జాతి మొత్తంమీద సంస్కారం నిలవడం వారి వని.

ఏదేశాని కాదేశం తన రాజకొర్యాలు తన మాతృభాషలోనే నిర్వర్తించుకు నేది.

జనులున్నూ సర్వవ్యవహారాలూ తను మాతృభాషలోనే దిద్దుకునేవారు.

భా షైకదేశవ్యవస్త ఈశ్వరనిర్మాణం.

ఏవిధంగానూ దెనికి ప్రాతికూల్యం వుండేది కా దెవ దూ,

భరతఖండం అంతటా జ్ఞానం లొస్యం చేసిం దవ డు.

దేశాలన్నీ సుభిక్షంగా వుండే వవ దు.

జనులందరూ శాంతంగా బతికేవా రవ డు.

౮

ఇప్పుడే కా దెప్పడూ, భరతఖండంలో, యే వొక్క దేశావా జనవ్యవహారంలో వుండిన భాష కాదు సంస్కృతం.

“మన వూపాల కందని యెన్నో శతాబ్దులకు పూర్వం వ్యవహారచ్యుతం అయిపోయిం దది” అనుకోడం అవివేకం.

అది వేదభాష.

మౌనవులు రచించింది కాదు, వేదం.

అపొౌరుషేయం అది.

బ్రహ్మముఖోద్గతం.

మన మవార్దులు వినగలిగా రది.

అంచేతనే “శ్రుతి” అది.

కనక, దేవభాష సంస్కృతం.

అయితే, మిక్కిలీ గవానం అది, సుటోధం కాదు.

పోనీ అంశ విడిచిపెట్టడానికి వీల్లేనిదిన్నీ.

మన సంస్కారం అంతా నుంటగలిసిపోతుం దలా చేస్తే.

ధర్మదూరులం అయిపోతాం మనం.

ఆటవికులదీ మనదీ వొక్క అంత స్తవుతుం దవ్వడు.

ఇంతకంకు వతనం యేమి వుంటుందీ?

వేదం మాట అలా వుండగా, సంస్కృతమున్నూ, మహేశ్వరుని అనురుకంనుంచి ఆవిర్భవించిన భాష.

కనక, వేదంవంటిదే మవ కదిన్నీ.

ఇది గుర్తించి, అందరికీ సుబోధం అయేటట్టు చక్కగా సంప్కరించారు మనవా ల్భాభాష్క

దానికే “సంస్కృతం” అని వ్యవహారం అప్పల్టుంచీ.

వాల్మీకిమహర్షి రామాయణమూ, కృష్ణ ద్యెపాయనుడు మహాభారతమూ రచించిం దాభాషలోవే.

గౌతముదడూ, జైమినీ, పతంజలీ - ఇలాంటి బ్రహ్మవేత్తలు దర్శనాలు రచించిందీ ఆ భాషలోనే.

కాళిదాసూ, భవభూతీ, బాణుడూ - ఇత్యాది మహాకవులు కూడా తమ అమూల్యరచనలతో రసస్రవంతులు (వ్రవహింవచేసిందిన్నీ ఆ భాషలోనే.

అష్టాధ్యాయి, దానిమీద శబ్రేందుశేఖరమూ, వవాహ్మకమ్యూ, శియటమూ వంటి భౌష్యోలూ - ఇంత సమగ్రమైన వ్యాకరణం మళేభాషకూ లేదు.

ఈ విధంగా, అటు విజ్ణానమూ యిటు లోకజ్ఞానమూ నిండివున్నా యీ భాషలో.

ఎంత మృదులమో అంత మధురం అది.

ఎంత సరళమో అంత ప్రొఢం అది.

ఎంత లలితమో అంత గంభీరం అది.

ఎంత సంపూర్ణ్షమో అంత క్లుష్తం అది.

దానికందని భావం లేదు.

అందులో లేనిదిన్నీ భావంలేదు. శేదు మనకు నిర్మాణ శక్తేవుండాలి గాని, పారిభాషికాలకంత అనువైన భాష మరొకటి

మన తలలో నాలుక అది.

నున రక్తంలో జీవకణం అది.

కనక, మన హృదయమున్నూ సంస్కృతమే.

ఇంత అవినాభావం గుర్తించే మన మహర్షులు జొతీయభాషగా నిర్దారణ చేశా రది.

ఇక్కడ మరొక విశేషం కూడా వుంది.

ధూమజ్యోతిస్సలిల మరుత్తుల సన్నిపాతం మేఘం.

పృథివి కాదు, గగనసీమ దానికి విలాసభూమి.

అయితే, ఫార్ధివాలు కలిస్తేనే దానికి రూపనిష్పత్తి.

అది లేకపోతే, రత్నగర్భ ఆయిన యీ భూమి అంతొ వో-ట్టి చవుటిపర్ర.

ఆ మేఘంవంటిదే మన భారతజాతీయత.

అలౌకికం అది.

ఖండాంతరాల్లోనే దాని వస్తి

ఒక దేశానికి సంబంధించింది కా దది.

ఎన్నో దేశాలు కలిస్తేనే దానికి రూపనిష్పత్తి. +, కది లేకపోతే మాత్రం, ఆంధ్రవంగాదు లైన ఈ ఛప్పన్న దేశాలూ చెట్టుమీది ఎట్టులు,

కనక, భారతజొతీయత అలౌకికమైన నిర్మాణం.

అసాధారణం అది.

మహర్షులకే సాధ్యం అది.

భౌతికదృష్టీ కందేది కాదది.

కాగా, అలౌకికమైన భారతజాతీయతకు అలౌకికమైన సంస్కృతమే భాష కొనడం సహబంగానూ వుంది, ఎంతో గొప్పగానూ వుంది.

అది అర్హంచేసుకోవాలం కు చిత్తసంప్కారం వుండాలి.

పోతే, -

ఈ జాతీయభాష విషయమై నున నుహర్హులు కనబరిచిన దూరదృష్టి మిక్కీలీ (ప్రశంసాపాత్రం.

ఎంచేత నంటే?

భరతఖండానికి ఆంధ్రవంగాదు అన్నీ సమానాలే.

వాటిలో వాటి కీషత్తారతమ్యూ లుండవచ్చు; కొని దొవియెదట మాత్రం యేవొక్క దేశానికీ ఆధిక్యం లేదు.

అంచేత, వాటిలో వొకదాని భాషను భరతఖండానికి జాతీయభాషగా ఏర్పాటుచేస్తే, ఆ ప్రత్యేక దేశానికీ తక్కినవాటికంటే వొకవిధమైన *“శిష్టోత్వం ఆరోపించిన ట్రవుతుంది.

ఆ దేశంవారి స్వార్ధానికి దోహదం చేసిన ట్టువుతుంది.

తక్కిన దేశాల భాషలను అగౌరవపరిచిన ట్టవుతుంది.

తక్కిన దేశాలవారిని అనాగరకులని, ఆటవికులని, కిందవరచిన ట్టువుతుంది.

ఆ దేశానికది ఘనతా, తక్కినదేశాలకు అందువల్ల అవఘనతా అవుతుంది.

ఇంతటితో పోదు.

తక్కిన దేశాలవారి కీర్చ్యాసూయాజనకం అవుతుం దది.

దాంతో కలతలకున్నూ మూలం అవుతుంది, చివరికి.

అంటే “నా భాష అది. నాది కాదు. మనది కావడానికి దాని కర్తత లేదు” అన్న ద్యెధీభావం బయలుదేరుతుంది, తక్కిన దేశాలవారిలో, అవ్యవధానంగా,

“నీ భాష న్నేనెందుకు నెత్తి కెక్కించుకోవాలీ” అన్న అభిమానమున్నూ పుట్టుడొని క్కారణం అవుతుంది వారికి, అవ్యవధావంగా.

అ భాష యెవరిదో వారికి “మీరంతా పురుగులు” అన్న నిరసనభావం పుట్టిస్తుంది తక్కిన దేశాలవారిమీద, తప్పనిసరిగా.

అపాయకరమైన సన్నివేశం యిది.

అంశీ, భారతీయైక్యతకు కూకటివేరూ, వేరుపురుగూ వొక్కమా శు యేర్చడతాయి.

మహర్షులు రాగద్వేషరహితు అన్నాను.

(త్రికాలజ్ఞానసంపన్ను లన్నాను.

దానికి సమన్వయం ఇలాంటిచోట కనబడుతుంది.

వా రాయోగ్యత యిక్కడ కనబరుచుకున్నారు, పూర్తిగా.

రొగద్వేషాల దుర్హమశక్తి యెరిగివుండినవారు కనక; వారు సప్రయత్నంగా అవి జయించినవారున్నూ కవక, సంస్కృతమే మనకు జొతీయభాషగా నిర్ణయించగలిగారు వారు.

వారి దూరదృష్టికి మరో నిదర్శవం చెబుతాను.

ీ/రాము డయోరధ్యావాసి. | టీ శ్రీపాద సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రి |

శీ /కృష్ణుడు ద్వారకావాసి. “అయితే, వారి మాతృభాష, లేమిటి” *అయోధ్యలోనూ ద్వారకలోనూ. జనభాష లేమి టప్పుడు?” ఈ ప్రశ్నలే పుట్టునిన్వలేదు మన మహర్షులు.

శ్రీరాముడు సంస్క ఎతేభాషలోనే అవతరించాడు.

శీ/కృష్ణుడున్నూ అంతే.

మిక్కిలీ జటిలాలైన చరిత్రలు వారివి.

ఆదర్శభూతా లైన ప్రవృత్తులున్నూ వారివి.

దేని కదే అవి, వొక్కొక్క ప్రపంచం.

సంస్కృతభాష అంతా ఆ(క్రమించుకుని వున్నా యవి.

కాగా, వారి విషయమై వొక్క అక్షరం కావాలన్నా పంస్కృతమే మనకు గతి. మన ధర్మేతిహాసా లవి.

కనక, మనం చదివే తీరవలసిన నవి.

మరి, వారిభాష సంస్కృతం కాకపోతే?

*వా రెవరో”

అనేక దేశాలవారికీ *మనవాళ్ళు” కారు వారు.

వెంటనే పుడతా యీభావాలు.

“గొప్ప పాత్రిలని మెప్పు మౌత్రం కలగవచ్చు; కాని ఆత్మీయత యేర్చడదు. ఇది, వారి భారతజాతీయతాజనకత్వానికి గొడ్డలి పెట్టు.

మన మహర్షు లుద్దేశించిన భారతీయైక్యతకున్నూ. పిడుగుపాటు.

అంట?

వారు మన మూళలప్పురుషులు కారు.

మనం వారి వారసులమున్నూ కాము.

దీంతో, ఛప్పన్నదేశాలవారికీ వుండుకున్న దృఢానుబంధం పడలిపోడం లేదూ? తెగిన్నీపోడం లేదూ?

ఇంతటితో ఆగలేదు మహర్షులు.

మన పురాణసముచ్చయమూ, మన శా,స్త్రాలూ, మన పర్వప్వమూ సంస్క ఎలీంలోదే

నిశ్రేపించారు వారు.

ఆ గ్రంథాల్లో దేశభాషల ప్రసక్తే యెత్తలేదు వారు.

అంటే -

మన కృరాణపురుషులూ, మన శా,స్త్రకారులూ, మన మహర్షులూ సంస్కృతంలోనే

అవతరించారు.

సంస్కృతంలోనే ప్రవర్తించారు.

కనకనే ఛప్పన్నదేశాల్లో యే వొక్కదేశంవారూ. కారు వారు.

విశేషించి అందరికీ “మనవాళ్ళు.”

“వారు మనవా”ళ్ళయితే, మరి, మనం?

ఒకటి కాదూ?

ఏకత అంళకటే యింతకంళశటు మరే మయినా వుందా?

వైదిక ధర్మం వ్రతిపాదించిన భారతీయైక్యతను, మన జాతీయభాష -- మున సంస్క ఎతం, ఈవిధంగా దృఢపరిచింది.

శతాబ్దుల కిందట - కాదు కాదు - సహాస్రాబ్టులకకిందట - అఆదిన్నీ కాదు - మహాయుగాలకిందళు యీ యేకతను మన ర్తక్తంలో కలిపేసింది సంప్కృతం,

తొనూ కలిసిపోయింది మున ర్తక్తంలో.

మరి “సంస్కృతం మృతభాష” అన్న సిద్దాంతం నున వొప్పుకోడమేనా?

(8

“*అ్ర్వుల్రే, దౌొనివల్ల, మన వృథ్త్త్వ్యం నశించిందా””

లేదు లేదు, ఆ యేకత్వంతోపాటు ఫనుంగా దృఢవడింది.

అంట, మన వృథక్త్వ్యం వొంటిపేట.

మన యేకత్వం జమిలిపేట.

మన వృధక్త్వం సృష్టిక్రమంలోది.

మన యేకత్వం నునమే కల్పించుకుని, (ప్రాణపిదంగా మనమే పోషించుకున్నది.

విశ్లేషించి చూసుకుంటే, దీనివల్ల ఇటు ఆంధ్రజాతీయతా తప్పనిసరి అవుతోంది మన ఆంధ్రులకు, అటు భారతజాతీయతా తప్పనిసరి అవుతోంది.

ఒక చెట్టుం దంట, దాని కాండం యేకాండంగా పెరిగిపోదు, పైకిపైకి.

ఒక అవధిలో అనేకాలు దాని క్కామ్మ లేర్పడతాయి.

అది సృష్టిక్రమం.

ఆ కొమ్మలు దేనికదే (వ్రత్యేకాలు.

వాటిలో వొక టెండిపోతే - అధవా - విరిగిపోతే, తక్కినవి దొన్ని నిలవలేవు.

ఒకటి యేవుగా పెరిగినా తక్కిన వడ్డుకోలేవు.

దాని బతుకు దానిదే.

అంటే, కొమ్మ ఆధేయం.

కాండం ఆధారం.

మన భారతజాతీయతకూ, తదంతర్షతొ లైన ఆం(ధ్రవంగాది దేశాల భిన్న జాతీయతలకూ ఇదే పోలిక.

ఆంధ్రం - వంగం - కర్ణాటకం - మహారా,స్ట్రం - ఓఢ్రం - తమిళం - ఇవన్నీ కాొమ్మలవంటివి.

భరతఖండం కాండంవంటిది.

మరి, ఆ భరతఖండం చెడీతే”

వహరోంహర, ఛవ్పన్న దేశాలూ ఏకకాలాన దెబ్బతింటాయి.

కవక, భారతీయైక్యత, మానప్రాణాలకంచునూ మవ కందరికీ ముఖ్యం.

దాన్ని మనం అందరమూ పోషించుకోవాలి.

ఆ పోషీంచుకోవలసిన విధానం చాలా ప్పష్టం, గొహానం కాదు.

మనం ఆంధ్రులం.

మన భాషను మనం పోషించుకుంటాం.

మన జొతీయతను మనం దృఢపరుచుకుంటాం.

మన దేశం మనం బాగుచేసుకుంటాం,.

తమిళుడూ. ఇంతే చేస్తాడు.

కర్ణాటకుడూ, మహారా,స్ట్రుడదూ, ఓడ్రుడూ, గుజరాతీ, బంగాళీ - తక్కినవారూ ఇంతే చేస్తారు.

మరి, భారతదేశమో అంళే, యింకెక్కడుందీ అది?

ఇలా కాకపోతే, మరెలాగ అది బాగుచేసుకోడం?

గుజరాతీ వచ్చి ఆంధ్రభాషనూ, ఆంధ్రజాతీయతనూ, ఆంధ్రదేశాన్నీ వుద్దరిస్తాడా?

ఉద్దరిస్తే ఆ గుజరాతీ సంగతి యెవరు చూస్తారు?

ఆ “యెవరో సంగతి మాత్రం మరెవరు చూస్తారు?

ఇది గ్పుర్తించుకోలేక ఏమికేమిచో చిలకపలుకులు పలుకుతారు పరవ్రత్యయనేయ బుద్దులు,

కాక్క, -

రామేశ్వరం అరవల దొక్కళ్ళదే కాదు.

తిరపతీ ,శ్రీ,.శైలమూ మన ఆంధ్రులవి మాత్రమే కావు.

జగన్నాథం ఓధ్రుల దొక్కళ్ళదే కాదు.

తక్కినవిన్నీ ఆ ప్రాంతాలవారివే కావు.

భారతబొాతీయత స్వత్వాలవి.

భారతజాతీయతకు దోపాదా లవి.

ఈ భావం వైదికధర్మం కలిగిస్తోంది మనకు.

ఈ మనభావం సంస్కృతభాష ధ్రువపరుస్తోంది.

కనక, ఆ నవైదికధర్మం విడిచిపెళ్టుసుకుంటే - ఆ సంస్క్పృతభాష కూడా విడిచిపెశ్టేసుకుంచు - మన భారతీయతనూ, మన జాతీయతనూ, మన మానప్రాణాలనూ నిలపగలవాడు సృష్టిలో లేడు.

(76

అయితే, వృథక్త్వం మొదటిదా, ఏకత మొదటిదా మనకు?

మనకు - అంటే ఛప్పన్న దేశాలవారికీ గ్రహణం.

మొదట మనం ఆంధ్రులం,

కనక, తరవాత భారతీయులం.

ఇంత సుస్పష్ట్ర మైన ఈ విషయం తికమకలు చేస్తున్నారు కొంద రివ్వడు.

అనుమానాలు కలిగిస్తున్నారు.

అవనమ్మకాలు పుట్టిస్తున్నారు.

అపాయకరమైన ప్రయత్నం యిది.

వా భారతజాతీయత సుస్టితికోసం తెనుగువాణ్ణీగా నేనిది దృఢంగా గర్హిస్తున్నాను.

మళ్ళీ దృఢంగా చెబుతున్నాను.

మొదట మనం ఆంధ్రులం.

వెంటనే మనం భారతీయులం అని ప్పురిస్తుం దెవరికైనా.

ఆంధ్రభాష మన మాతృభాష కనక - మనం ఆంధ్ర జాతిలో పుట్టాం కనక

• ఆంధ్రదేశం మన కాణాచి కనక - మొదట మనం ఆంధ్రులం.

మన ఆంధ్రదేశం భరతఖండంలో నొకభాగం కనక, వెంటనే భారతీయత మనకు సహజంగానే సిద్దిస్తోంది.

ఇలొకొక మొదట మనం భొరతీయులం అయితే?

మనం ఆంధ్రులమే అన్న స్తురణ యెలా కలుగుతుందీ)

మనం గుజరాతీలం అవి యెందుకు అనుకోగూడదూ యెవరైనా?

తమిళులం అని యెందు కనుకోగూడదూ?

మరొక్షళ్ళ మనిన్నీ యెందు కనుకోగూడదూ)

మొదట నునం ఆంధధ్రులం అనుకుంటే భారతీయులం కొక ఆ్రికన్ల మువుతామూ?

అమెరికన్ల మవుతానవూ?

మరెవళ్ళమయినా అవుతామా?

కనక, మనకు భారతీయత మొదటి దనడం అవివేకం.

లేక మరెందుకో వ్రయత్నం.

మనుష్యుడు వొంటరిగా బతకలేదు.

బలగం కావాలి.

అంటఓే, సంఘం కావాలి.

అయితే, ప్రారంభం యెక్కణ్లుంచి?

ఏమాత్రం బుద్ది వువయోగించినా విశదం అవుతుందిది.

ప్రతీ మనిషీ యెవడికి నాడే.

బలగం కావాలి, కనక, ఎవడీ కుటుంబం వాడిది.

ఎవడీ యిట్లు వాడీది.

ఎవడి వీధి వాడిది.

ఎవడి పేట వాడిదీ.

ఎవడి వూరు వాడిది.

ఎవడి ఫ్‌ర్కా వాడిదీ.

ఎవడి తాలూకా వాడిది.

ఎవడి జిల్లా వాడిది.

ఎవడీ రం వాడిది.

సరి, యింతవరకే ప్రత్యేకత.

ఆంధ్రుడికి ఈశ్వరుడు విర్రేశించిన వరిధి యిది.

మరి, ఈ పరిధికి రక్షణ కావాలి.

దార్హ్యం కలిగించుకోవాలి మనం.

అదే భారతీయత.

కనక భరతఖండం మన అందరిదీని.

ఛప్పన్న దేశాలవా రందరిదీని.

ఇందులో వున్న రహస్యం యేమి టంటే

పరిధి యెక్కువయినకొద్డీ ఏకత్వం సిద్దిస్తుంది.

పరిధి తక్కువయినకొద్దీ వృత్తం బలవడుతుంది.

పృథక్వం నుంచే ప్రారంభం.

అంచేతనే మన యిప్పటి రాజ్యతంత్రంలోనూ, వెనకటి రాజ్యతంత్రంలోనూ కూడా గ్రామమే పునాది.

కనకం

మొదట్కు మనం ఆంధధ్రులం.

మన ఆంధ్రభాష బాధ్యతా, మన ఆంధ్ర జాతీయత బాధ్యతా పూర్తిగా మనవి.

ఈ బాధ్యతలు మనమే నిర్వర్తించుకోవాలి.

శాస్త్రీయమైన కృత్యవిభాగం యిది.

తక్కినవారికిన్నీ యివే బాధ్యతలు.

దీంతో అందరమూ బాగువడతాం.

ఈ బాగు సార్వత్రికం అయి భరతఖండం జేగీేయమానం అవుతుంది.

అంటీ, ఈ భఛిన్నబాతుల ద్వైతప్రస్థానానికి, చివరికి, భారత జాతీయత సంగమస్థానం అవుతుంది.

అదీ మన థ్యేయం.

అదీ మన గమ్యం.

అదీ మన ప్రాష్యం.

అందుకూ మన పరాకాష్ట

అదిగో - “మరి కథ” అన్న సమస్య నా కడ్డు వడ్డప్పడు, ఇదిగో యింత మథనపడ్డా న్నేను.

మా పెద్దన్నగారూ, నా గురువులు రామకృష్ణకవులూ నిస్రేశించిన గ్రంథాలు చదవడంవల్లనే నా బుద్ది వికసించిందెంతో కొంత.

బంకించంద్రుడి నవలలు చదవడంవల్లనే నాకొక దృక్పథం యేర్పడిందేదో విధంగా.

రచయితను కూడా కాగలిగా నేదో యెత్తున.

కనక, నేను రాసిన గ్రంథాలవల్ల కొందరికయినా బుద్ది వికసించాలి, ఏకొంచెముయినా, వా తెనుగువాళ్తకి.

అంక, నా రచన చదివిన ఆంధ్రుడు, పదహారణాల ఆంధధ్రుడయి. విలనగలగొ లెక్కడికి వెళ్ళినా.

ఇరుగుపారుగు జొతులవారితో కలిసిమెలిసి వుంటూ, పనిపట్టినప్పాడు పదహారువన్నె భారతీయుడుగా రూపందగలగాలి, విశాలవిశ్వంలో.

ఈ ధోరణిలో పడ్డాను దాంతో నేను.

కనక, తెనుగుకథ చూడాలి, ఏదో వొకటి.

సావకాశంగా కాదు, చటుక్కున చూడాలి.

ఇదిన్నీ వొక నిర్భంధం అయింది నాకు.

చూడనూ చూశాను, కథా దొరికింది కానైతే.

గొప్ప కథే దొరికింది కూడా.

మరి, మననం?

అంటీ భావన

కథ గొప్ప దయినా పామాన్యం అయినా, భావనవల్ల పూర్వాపరాలు ష్టురిస్తాయి, ముందు.

ఆవిధంగౌొ, క్లుప్తంగొనే కావచ్చు, సమ(గ్రమైన కంకాళం యేర్పడుతుంది.

తరవాత రక్తమాంసాలు పుట్టుకువస్తాయి, రకరకాల భావాల రూపంగా, క్రమంగా.

ఇక దానికి జీవం పొయ్యడమే తరవాయి అవుతుంది, చివరికి.

అదే రచన.

ఇక్కడే. తెలిసిపోతుంది, రచయిత జీవశక్తి యేపాటిదో.

అతను మపార్షి అయిందీ కానిదీ యిక్కడే తేలిపోతుంది.

మరి, యింతతంతు జరక్కుండా కాగితం యెక్కేస్తుందా యేకథ అయినా?

ఎక్కితే, అది చదవ్వలసిందే అవుతుందా?

ఈ గొడవలో వడ్డా న్నేను.

ఈ స్థితిలో పత్తిరెడ్డిగారు వచ్చారు.

నేనొక దారిన బయలుదేరగా, వారు మరోదారిన వచ్చారు.

వులుగ్గుర్త నరసమౌాంబగారి సావిత్రి పత్రిక వచ్చేది, అంతకిముందు, కాకివాడ నుంచి.

దాని తాలూకు నొక సంచికలో “ఫుల్‌ జొనీబేగం” అని వొక కథ.

శ్రీ) కొమర్రాజు లక్ష్మణరావుపంతులుగారి రచన అది.

అ(ప్రయత్నంగా వచ్చివుండింది, నాచేతి కెష డో ఆ సంచిక.

ఎనరో యిచ్చా రది, యెందు కిచ్చారో?

ఇలాంటివెన్నో జరుగుతూ వుంటాయి, యాదృచ్చికాలు నూత్రం కానవి.

దాతా వ్రతిగ్రహీతా కొడా గుర్తించలే రది, అప్పట్లో.

కాలక్రమాన దాని ప్రయోజనం కనవడుతుంది.

ఒక పెన్నిధే అవుతుంది, అవ్ఫ) డది.

కావాలంట కూడా దొరకనిదిన్నీ అవుతుంది, అప్పుడు.

కోరి తీసుకువచ్చి అనపర్తి స్టేషనుమౌాస్ట్రరు పిళ్ళిగారు నాకు లక్ష్మీవారాయణీయం యివ్వడమే యిందుకు నిదర్శనం.

చాలా గొవ్పకథ అది.

చక్కనిది మాత్రమే కాదు, జరిగిందిన్నీ.

చరిత్రగ్రంథాల కెక్కని చారిత్రికాంశం అది.

బౌరంగజేబు చేతిలో జరిగిం దది. ఎలాంటివాడీకీ గూడా గుండెలు గుబగుబలాడించే సన్నివేశం వుం దందులో. నవల - నాటకం - కథ - వ్రబంధం - ఏది రాయాలన్నా నొదిగే కథ అది. నేనూ రెడ్డిగారూ కూడా ఎన్నోమాట్లు చదినేవున్నాం అది, యెవరికి వారుగానూ, యిద్దరమూ కలిసిన్నీ, చదివినప్పుడల్లా - విన్నప్పుడల్లా “ఆహా” అనేవారు. రెడ్డిగారు, నేను మాత్రం ఏదో ఆలోచనలో పడేవాళణ్ణి, అనుకోకుండా. నా చూపు బాగా ఆకళ్టేసిం దది. అంట, వా భావనలో పడ్డమూ, ఎంతో కొంత కల్పన తోచడమూ జరిగిం దప్పటికే. “అదిగో, అది రాయండి” అన్నారు కెడ్డిగారు. రచయిత సమర్హుడయితే గొప్పనవల అవుతుందది, సందేహం లేదు. రచించావచ్చు; కాని తెనుగు కథ కాకపోయిం దది. “అయితే యేంగ అంటే మరి నా దృక్సృథం మాట? కాక్క - మనకేం. కరువా, తెనుగుదేశ చరిత్ర సప్తసముద్రాల కంళునూ విశాలం. కౌస్తుభం నంటి కథారత్నాలు వేలూ లక్షలూ కోట్లున్నూ అందులో. ఆంధ్ర సంఘం చూద్దామా పోనీ, అంతూ దరీ లేనిది. పైగా, - కళ్ళు విప్పి చూడగలిగితే, భరతఖండానికంతకూ, గురుస్టానీయ మైన వైదిక సంస్కారం మనది. భరతఖండం అంతా కమ్ముకున్న పామాజ్యాలు మనవి. ఎలాంటి ఘభోరయుద్దాల్లోనూ ఉరుములూ, మెరుములూ కల్పించిన శార్యసాహసాలు మనవి. ద్వీపాంతరాల్లో కూడా నాగరకత మొలక లెత్తించిన నర్తక వాణిజ్యాలు మనవి. అన్నపూర్ణ తల్లికి నట్టిల్లయిన భూభాగం మనది. దక్తిణాపథాని కంతకూ ఒక (ప్రత్యేక రూపందించిన కళానేత్తృత మనది. ఇవన్నీ విడిచిపెట్టుకుని, భారతీయమే అయినా, సంప్రదాయాలు నాకు బొత్తిగొ తెలియని నురో జాతి కథనే వెంచుకు చిత్రించాలీ ఇది సంకుచిత చిత్తతే కావచ్చు; కావి, “స్వయం తీర్లు పరాం స్తారయతి" మరి. పోనీ *యెవర్ని చూసి నువ్విలాంటి దృక్పథం యేర్చరుచుకున్నావో ఆ బంకిం చంగ్ధుడు, వంగీయం కాని కథ " యెత్తుకుని రాజసీంహ'వంటి నవల రచించలేదాగో అంటి, అందుకు తగ్గ పరిణతి అబ్బిందా నాకు? నే వాంధుళ్తీ దృఢవడవద్దై ల్లీ భారతీయుల్లీ కూడానూ కాని మొదట వా ఆంధ్రత్వం కన్నతల్లిని కళ్ళతో అయినా చూడకుండా, యిరుగు పారుగమ్మలకు పాదపూణలు చెల్లించడం ధర్మం అనిపించుకుంటుందా? ఇలా వికసిస్తోంది నా చిత్తవృత్తి అప్పటికి.

అప్పటికీ నా భారతీయతలో నా ఆంధ్రతాముద్ర వ్రస్తుటంగా వుండాలవే నా నిశ్చయం.

కాని అదే రాయమని రెడ్డిగారి వట్టు.

“మీ (వ్రతం తప్పనను. అది మూ రెడ్డి ప్రొభవానికిన్నీ అమరత్వం ప్రసాదించనచ్చు ముందుముందు. పైగా, మీరు స్వయంగా పూనుకోడం కూడా కా దిది. నాకోసం రాయండి. నా ప్రార్ధన మన్నించి రాయండి” అంటూ కూచున్నారు, వారు.

“మద్రాసునుంచి కాగితాలు నచ్చివున్నాయి. త్వరగా అచ్చు ప్రారంభించాలి, నురి, రచన మొదలుపెట్టుండీ” అనిన్నీ తొందర పెట్టారు వారు.

నాటి సాయంత్రానికే యింటికి" వెళ్ళిపోవాలనుకుని వచ్చి వుండినవారు, ఆ కథ చేవట్టించడానికే వచ్చారు కనక, నాచేత వొప్పించడానికి మర్నాటి సాయంత్రం దాకా రాజమహేంద్రవరంలో వుండిపోయారు వారు.

“కాదు” అనలేకపోయాన్నేను.

రెండుమూడు రోజులు బాగా భాననచేసి రచనా ప్రారంధించేశా న్నేను.

అయితే, యా భాననకు, ఇతరుల అనుభవం మరోవిధంగా వుండవచ్చు, నాకు మౌత్రం నొకవద్దతి వుంది.

మంచికథ అని తోచింది నా మెద డా|క్రమించుకుని వుండీపోతుంది, వెంటనే.

ఏకకాలంలో రెందూ మూడూ - మరికొన్నీ కూడా అలా వుండడం వుంది.

నడుస్తున్నా, కూచున్నా, పడుకున్నా, కాలశ్రేసంకోసం యెవరితో నైనా మాట్టా డుతూ వున్నా, కలంపుచ్చుక్కూచుని వున్నప్పుడు తవృ అవే జాగ్భతాలవుతూ వుంటా యెవుడూ.

దాంతో, చిలవలూ పలవలూ పుడుతూ పెరుగుతూ వుంటాయి వాటికి.

అవి పెరిగినకొద్దీ సంస్కారమున్నూ జరుగుతూ వుంటుంది.

ఇలా జరగ్గా జరగ్గా - ఎవరిదయినా కోరికో, నా వుద్వేగమో యేర్చడీ, కాగితంమీది కెక్కేస్తుంద' వొక్కాక్కకే, అణా - తప్పితే - బేదకంటే యెక్కువ ఖర్చుండదు కనక.

ఇంత తంతు జరిగితేనే వానుట్టుకీ నాకు తృప్తిగా వుంటుందా రచన.

ఆదరాబాదరా భావనచేసి రాస్తే యీ తృప్తి కలగదు నాకు.

అంచేత, తొందర అయి, అసమగ[గ్రంగానే కాగితం యెక్కేసిం దీకథ.

అయితే, నొక్క సంగతి చెప్పా క్కడ.

ఈ కథ విషయమై రెడ్డిగారి వొత్తిడి చాలా హెచ్చే, నొప్పుకుంటాను; గొని మరో కారణం కూడా యేర్చ్పడీంది, నాకిది బలవంతాన అయివా రాయడానికి.

మహోరా,స్ట్రజాతి అంక, వాకోవిధమైన ప్రత్యేకాధిమానం (ప్రాజ్ఞత వచ్చినప్పల్లుంచీ.

వా దృష్టిలో ఆంధ్రజాతి మొదటిదీ, మహార్శాష్ట్రజాతి రెండోదీనీ, భారతీయతా మూర్తిమంతంలో.

బాలగంగాధర తిలకుగొరి నిండు భారతీయత అందుకు సన్నికృష్ట కారణం.

భారతీయతా వికాసంకోసం మవోరా, స్ట్రులు కనబరిచిన త్యాగం విప్రకృష్టకారణం.

*మరి, యీ విషయమై విజయనగర సామ్రాజ్య భూమికను మరిచిపోయావా”ో అంట లేదు లేదు.

అది జ్ఞాపకం వుంది కనకనే మహారాష్ట్రల తత్వం అర్ధం చేసుకోగలిగాన్నేను.

కాగా, ఆ విప్రకృష్టతలో, విజయనగర పామ్రాజ్యంకంళే, మవోరా,ష్ట, సామ్రాజ్యం సన్నికృష్టం మనకు.

అంశ, అది మొన్నటిదీ యిది నిన్నటిదీనీ మనకు.

ఆ మహారా,ష్ట్రజొతి యేకైక ప్రతినిధి తిలకుగారు బతికే వున్నారు నేము కలంవశ్టైటప్పటికి.

కాక, -

ఆంధ్రదేశానికీ మహారాష్ట్ర, దేశానికీ కాడిగట్టు.

తెలంగాణాలో ఆ మహారా,ష్ట్రులతో సహవాసమూ, సాహచర్యమూ కూడా వున్నాయి, మనకు.

మనలో మహారా,స్ట్ర, దృక్పృథమూ వుంది, మవారా,స్ట్రుల్లో మన ఆంధ్రదృక్పథమూ వుంది.

మహారా,ష్ట్రులు మన దగ్గిరే నేర్చుకున్నారు, రాజనీతి.

శివాజీకి మన కృష్ణరాయని రాజ్యాంగమే వరవడీ.

తిలకుగారే చెప్పా రీసంగతి.

మన రాజనీతి పరిజ్ఞానం నుళ్ళీ మనం సంపాదించుకోవాలంటే, మహార్శొ,స్ట్రుల దగ్గిరే సంచితం అయివుందింకా అది.

ఆ మహార్శాష్ట్ర జాతికి చెందిన కథ నేను రాయబూనుకున్నది.

“పుల్‌ జొనీబేగమ్‌” అన్నది కౌరంగజేబు పెట్టిన పేరు.

అసలుపేరా మెది “కమలాబాయి అవి.

ఏసాజీ భార్య ఆమె.

వారాయణరావుశిరకే కొడుకూ కోడలూను వారు.

దివ్యంప్రేమ వారిది.

“నవలలు రొయలుపరిమాణంలో ప్రకటించాలి. 150 పేజీలకేదీ తక్కున వుండగూడదు. పేజీకి రెండుకాలాలుగా. అచ్చువేయించాలి. వెల ౧-8-0 మాత్రమే వుంచాలి”

లెక్కలు చూసుకుని నేనూ రెడ్డిగారూ చేసుకున్న నిర్ణయం ఇది.

బాగావే వుంది, మరి, ఆ కథ ఆఅ పరిమాణానికి మించితే?

అధవా - అంత కాకపోతే?

ఇలా అనుకుంటూనే శ్రీరామ చుట్టేశా న్నేను.

కాని, తలుచుకుంటే వాణుకు పుడుతుం దివాళ.

ఏమంటే?

నవల రాయాలన్నా, నాటకం రాయాలన్నా, కథ రాయాలన్నా - చివరికి వ్యాసం రాయాలన్నా నాలుగైదు చిత్తులు రాసుకుంటా నివాళ నేము.

*శ్సభ్రికే, శిర ఆరోహ” అన్న కథతోనే ప్రారంభం టూ పద్దతి.

ఒక చిత్తు రాసి, అందులో హంసపాదులు పెట్టుకుంటూ సవరణలు చేసుకోడం కాదది, ఏచిత్తు కాచిత్తు మొదణ్టుంచి చివరిదాకా సను(గ్రంగా రాసుకుంటా న్నేను.

పరిస్తితిని బట్టి నాలుగోచిత్తో, అయిదో చిత్తో అనుసరించి సావు రాసుకుంటాను.

*మ్సరోచిత్తు కూడా అయివుంకే బాగుండేది” అనిపిస్తూ వుండడం కూడా వుం దవ్వుడప్పుడు నాకు.

చెంటనే అచ్చుకాకుండా రెండు మూడేళ్ళయినా అది అలా వుండిపోతే - అచ్చు కివ్వడం తటస్టపడ్డప్ప్రడు మళ్ళీ సమగ్రంగా రాసుకుంటే గాని తృప్తి కాదు నాకు.

పైగా, ఇలా యెన్నినూట్లు రాసుకున్నా, అందుకు, రెండుపక్కలా రూళ్లు వేసిన మంచి కాగితాలే కావాలి నాకు.

రెయిలుబండికి పట్టాలెంత అగత్యమో, వా కలానికి రూళ్ళంత అగత్యం.

గ్రంథం 'పెరిగిపోడంవంటి దోషమూ వుందిందులో, వొప్పకుంటాను; కొని, దీనివల్ల వాకెంతో మేలు కలుగుతోంది.

వా రుచి పురస్కరించుకుని చిత్రణం సమగ్రం కావడమే నా క్కావలసింది.

అచ్చు ప్రారంభం యినాక;, యథానూత్ఫృకంగా వుందా లేదా అని చూసుకోడమే గొవ్కి మరి, మార్చులు చెయ్య న్నేను.

అచ్చుకిచ్చి, (పైస్సువారెన్ని ప్రూవులిచ్చినా, చివరికి మెషీను ప్రూపవులోకూడా "సీరాలకు పేరాలూ, పద్యాలకు పద్యాలే మార్చేసి, మళ్లీ కంపోజు చెయ్యవలసిన గతి వట్టించేవా రెందరో వున్నారు వాకు తెలుసు.

అది మంచిదనుకో న్నేమ.

నా స్తితి చూసి *చాదస్తం” అన్నవా రున్నారు.

“సంస్కారం చాలదు” అన్నవారూ వున్నారు.

మందహాసం చేసీ, ముభానంగా వుండిపోయిన ప్రొఢులూ వున్నారు, చాలామందిని చూశా న్నేను.

అయినా, నే నిందుకు పిగ్గుపడ్డంలేదు.

ఈ వరద్దతి నూనుకోలేకుండానూ వున్నాను. +

ఎంచేత నంట?

ఎవరో అనక్క ర్లేదు, నామట్టుకీ నొకు తెలిసిం దెంత?

నేము చదివిం దెంత అసలు?

చేను చూసిం దెంత, యీ విశాల ప్రపంచంలో?

నాకున్న శ్రుతపాండిత్యం మాత్రం యేపాటిది?

భాషకువ్నూ అంతూ దరీ యేదీ?

భావనకు మాత్రం అవధి యెక్కడ?

ఏమయినా, - వేను రాసేది గ్రాంధికం కూడా కాదాయె.

అందులో నయినా పద్యబంధం కాదాయె.

పోనీ, అడుగులో అడుగువేసుకుంటూ పోదామంశ1ఓు, ఆదర్శభూతమైన రచన లేకపోయె.

ఎటు చూసినా నేలవిడిచిన సామూ, కత్తులమీది పరీక్షాను.

కాక్క

గ్రాంథికాని కాదర్శాలు శతాబ్దులనాటి పాతపుస్తకాలయితే, వ్యావహారికానికి మనునచుట్టూ ఆవరించి వుండిన జీవలోకం ఆదర్శం.

వారు పండితు లైనా పామరు లయినా లోకుల మాటతీరులో సహజమైన కాకు వుంటుంది.

అవ్యక్త మైన నాదం వుంటుంది.

అంతులేని గాంభీర్యం వుంటుంది.

అనిర్వచనీయమైన మధురిమ వుంటుంది, పుష్కలంగా,

అప్రయత్నంగా అవగాహన అయే ఆత్మీయత కూడా వుంటుంది కావలసినంత.

వాటి సమాహారమే జీవనాడి.

అది పట్టుకోగలిగితేనే రచయితకు సిద్ది.

కనుచూపు మేరలో కూడా లేదు, నా కిప్పటికీ అది.

ముష్ప్టయిసంవత్సరాలుగా విర్విరామంగా రాస్తున్నాను వ్యావహారికం, అయివా నాదింకా సాధకావస్తగానే వుంది.

జీవద్భాషకు బపాదూరం అయి, శతాబ్దులకిందటి భాషలో పడి, దశాబ్దులకు దశాబ్ట్బులు మునకలు పెట్టివుండడంవల్ల వచ్చిన చిక్కు వా కిది.

నా లెక్క ననుసరించి, నా స్థితి, విశేషానుభనం వుండిన యిప పాడే యిలా వుంటే, ఆ ప్రారంభావస్టలో యెలా వుండనూ?

పైగా, భాష పొతపడిపోయినది కావడంతోపాటు సాధన కూడా అంతంతమాత్రమే అయిపోయింది నాకు.

అయినా, అప్పుడు, మొదటి చిత్తూ అదే సావూ అదేగా, అచ్చు కిచ్చేశాను.

వుస్తకం పూర్తిచేసి, అక్షరస్థాలిత్యాలు సవరించుకోడానికయినా వొక్కమాటు చదువుకున్నానా అంటే అదీ లేదు.

వీలే లేకపోయిం దందుకు.

నా రచన రాజమహేంద్రవరంలోనూ, అచ్చు రాయవరంలోనూ అయిపోయింది.

కాగా, - ఏరోజు కారోజు, అచ్చులో 8 పేజీల రాయల్‌ ఫారం అయేటట్టు ఎనిమిది అరటావులు రాసి నేను పోస్టు చెయ్యడమూ, ఏరోజందింది ఆరోజే రెడ్డిగారచ్చు చేసెయ్యడమూను. +

పూవులు చూడ్డానికీ అవకాశం లేదు.

నిన్న ఏమి రాశానో?

కథ అతుకుతోందో లేదో?

ఇది చూసుకోడానిక్రీ వీల్లేకపోయింది.

ఓరుగాలిలో దీవం పెట్టి “దేవుడా, నీ మహిన” అనడం అచ్చంగా యిదే.

సరిగా యిరవై ఫారాలయిందా పుస్తకం.

పీఠికతో కలిపి 21 రోజుల్లో నేను రచన పూర్తిచయ్యడమూ, 21 రోజుల్లోనే శెడ్డిగారు అచ్చుపూర్తి. చెయ్యడమున్నూ అయిపోయాయి.

దానిపేరే మిథునానురాగం.

మరోనాలుగురోజుల్లో రెందునందల ప్రతులు తెచ్చి ఆఫీసులో గున్మరించారు, రెడ్డిగారు.

అది భయవ్యాకోచమో, ఆనందోచ్చ్భాాపమో మరి, నా పుస్తకాలు చూసి వొళ్లు మరిచిపోయా న్నేను.

కాకీ యూనిఫారంతోనూ, మొలలో ఆరుబారుల రివాల్వరుతోనూ అచ్చంగొ పోలీసు సదిన స్పెక్షరయి, కొద్దిపాటి భేదంతో అలాంటి వేషమే వేసుకుని వొక రెడ్డియువకుడూ, _ వుస్తకాల కట్టతో డలాయతూ వెంటరాగా, నూ తాలూకా గ్రామాల్లోనే సంచారం ప్రారంభించారు. చెన్నుభొట్లునారు.

ఆధునిక వాబ్మయం పల్లెల్లో వ్యాపించడం చాలా అగత్యమే.

గ్రంథకర్తకి, ఇరుగుపొరుగు వూళ్లలో, యేదో వొక విధమైన పేరు రావడమూ మంచిదే.

“దినమూ పుస్తకాలు వట్టుకు వెడుతున్నారు.”

“నెలనెలా కొత్త వుస్తకాలు తెమ్మంటున్నారుట జనులు”

“క్తాద్దిబకాయీతో దినమూ సొమ్మిస్తున్నారు నాకు”

“పట్టుకు. వెళ్లిన వుస్తకాలు వెనక్కి తేవడం లేదు.”

“రెండో నవల త్వరగా పూర్తి చెయ్యాలి మీరు.”

“ధోరణి చూడగా మొదటి కూర్చు నాలుగేసివే లచ్చువేస్తేగాని చాలేటట్టు లేదు.”

“వెన్నుభొట్లవారి విషయమై మీకున్న దురభిప్రాయం యికనైనా తొలగిపోతుందని నమ్ముతున్నా న్నేను

ఇలాగ ఉత్తరాలమీద ఉత్తరాలు రాయసాగారు, రెడ్డిగారు వాకు.

శ్మశానవాటిక అప్పటికి చిత్తుపూర్తయి. వుంది.

కొంత అనుభవంతో, అది యింకా సొపురాద్దా నునుకుంటున్నాను; కావి కొద్దిపాటి బకాయీ లేమిటీ?

రెండుమూడుమూట్లు. రాశా నీసంగత్సి కాని రెడ్డిగారి జవాబులే దందుకు.

'రెండుమాసాలు గడీచాయి.

రెడ్డిగారి జాబులే తగ్గాయి.

చూసిచూసి నేనే వెళ్ళాను రాయవరం.

చప్పరించేపి *మరి లాభం లేదన్నారు. రెడ్డిగారు.

“రెండోనెల పూర్తి కావచ్చేటప్పటికి జీతం ముట్టుక అసిస్రంటు మానుకున్నాడు. “ఏరోజుకూలి ఆరోజు ఇస్తేనే అంటూ డలాయతు నూనుకున్నాడు. పట్టుకు వెళ్ళిన ఆరువందల పుస్తకాలకూ నూటపాతిక రూపాయలు మౌత్రమే నా చేతికి వచ్చాయి.

పోనీ అంటే, మొదణ్లుంచీ నూటికి యూభ్చై చొప్పన కమిషనిస్తేగాని నావల్ల కాదంటున్నారు, ఇన్‌ స్పెక్టరు ధొరవారు” అని వివరాలున్నూ చెప్పారు వారు. ఎందుకూ ఏమి చెయ్యలేని స్టితి అయిపోయింది రెడ్డిగారిది.

వారి బెల్లంవ్యాపారం భాగస్వామి వొకాయన అక్కడే వున్నా రాసమయాన, “బాబూ” అని సంబోధించారు నన్ను.

“రాత్రి పదయాకా, ఉదయం ఏడున్నర అయాకా వీధి గుమ్మాన నుంచుని రివొల్వరు 'పేలుస్తాడు వెన్నుభొట్లి ఆయన. “అదేమిటయ్యా?ో అనడిగా న్నేను. “రాత్రి రివాల్వరు పేలిందంటే యిన స్పెక్టరుగారు పడుకున్నా రన్నమాట. దేవుడు వచ్చినా దర్శనం యివ్వరు. ప్రొద్దున్న రివాల్వరు పేఠరిందంక్షే, పని వున్నవారు దర్శనం చేసుకోవచ్చు నన్నమౌటి అని బదులు చెప్పాడు నాకు. ఇన స్పెక్తర్లందరూ యింతేనా బాబూ?” అనిన్నీ అడిగారాయన నన్ను.

నాకు నవ్వు వచ్చింది.

ఉరిమినట్టు నవ్వారు రెడ్డిగా రొక్కక్త్షణం గతం మరిచి.

“ఇకనైనా మేలుకో” అన్నారు రెడ్డిగారి తండ్రి.

“తొందరపడకం"”డంటూనే వున్నా న్నేను; కాని లెక్కలు తేల్చి, ఇచ్చి పుచ్చుకోడాలు వివరించి, చెన్నుభొట్ల వారిని నమ్మి నన్నీ వ్యవహారంలోకి యిరికించినందుకు విచారించి, కొద్దిపాటే నష్టం తాము భరించి, మిథునానురాగం ఆరువందల ప్రతులే తాము పుచ్చుకుని యెనిమిదివందలు నాకిచ్చి *ఇవాళతో ఎస్‌పి.ఏ.ఎల్‌.. ఆఖరు” అనేశారు. రెడ్డిగారు, చేతులు దులుపుకుంటూ.

అనుకున్నదే నే నిది.

అయనాల్లో కావలసింది, రుతువుల్లో అయింది, అంతే.

చ్‌ యెప్పుడూ అనుకోనిది రెండు నవలలు రాయించింది ఎస్‌.పి.ఏ.ఎల్‌. వాజత.

నా జీవితాని కిది మంచి ముందడుగు.

కాని, మరి, ముందుమూట?

ఇక రాజమహేంద్రవరంలో వుండి చెయ్యగలిగిందేమీ లేదు నాకు.

కాని, బాగా అలవాటు వడ్డా, నెలొగా పట్నం విడిచిపెట్టడం.

పొద్దుటిపూట అంతా, సాధారణంగా, మా ఆఫీసులో గడిపేవారు. చిలుకూరి వీరభద్రరావుపంతులుగారు, వేంకటరామయ్యరు హోటల్లో ఉప్మాకాఫీలు పుచ్చుకు వచ్చి.

అప్పుడప్పుడు. వడ్డాది సుబ్బారాయడుగారి దగ్గిర కూచుంటూ వుండేవాణ్లీ నేను, దూరం వదిబారళలే కావడంవల్ల.

శ్రీపాద కామేశ్వరరావుగారితో గూడా నాకు బాగా కాలక్రేపం అయేది వారు, (చెయినింగు కాలేజీ వని ముగించుకువి వెళ్ళేటప్పుడు మా ఆఫీసులోనూ, రొత్రి భోజనానంతరం వారి యింటోనూ.

తమ అల్లుడు (రామకృష్మకవుల్లో రామకృష్ణశాస్త్రి) గారి శిష్యుణ్లి కొనడంవల్ల ఏర్పడ్డ వాత్సల్యంతో, ఆర్టు కాలేజీ వని ముగించుకుని యింటికి వెడుతూ,

సాహిత్యపరంగా అమాటా బయూమాటా చెబుతూ, గోదావరి 'స్తేషనుదాకా వెంటబెట్టుకు వెళ్ళేవారు నన్ను, ఆకొండి వ్యాసమూర్తిశా, స్త్రీగారు.

“నువ్వు లక్ష్మీవతి సోమయాజులుగారి మూడో కొడుకువిటోయీ?”” అనడుగుతూ, మార్గవశాన నూ ఆఫీసుకి వచ్చి తరవాత తమ యింటికి రప్పీంచుకునేవారు, ఏమికీమిటో సాహిత్యవిషయాలు చెబుతూ కల్ఫూరి వేంకటరామశౌ, స్త్రులవారు, అవ్వ డప్పడు.

నాలుగు దాటింది మొదలు నవ్వులతో నింపేడేవారు టవున్‌ హాలంతా, చిలకనుర్తి లక్ష్మీనరసింవాంగారు.

ఆ హాలు మేడమీద వుండిన వీరేశలింగం (తరవాత పీపిల్పు - చివరి కిప్పుడు గౌతమీ) లైబరీలో కాలక్షేపం చేసేవాణ్ణి అప్పదూ అప్పుడూ నేను.

రాజా శ్రీ, వత్సవాయి రాయజగపతివర్మగారు, తమ (పెద్దాపురం సంస్థాన) పూర్వవ్రభువుల సాహసాదార్యాలు అంతూపంతూ లేకుండా చెబుతూ వుండేవారు, తము బసలోనో మూ ఆఫీసులోనో తరుచు.

టంగుటూరి శ్రీరాములు ప్రభృతులమీద వీరేశలింగంగారు తెచ్చిన మాననష్ట్రపు శేసు విచారణ జరుగుతూ వుండేరోజు లవి.

ఆ కేసు వినడానికి వ్రతీవాయిదాకూ వచ్చి, విచారణ జరిగినన్నాళ్ళూ మౌ ఆఫీసులో వుండేవారు, పెండ్యాల వేంకట సుబ్రహ్మణ్యశా,స్తీగారు.

వారానికొక నుంచి సాహిత్య సభ జరుగుతూ వుండే దప్పుడు టవున్‌ హాల్లో.

వక్తకు. ్రతికూలు రైనవారి నేరి తెచ్చి (పెసిడెంటుగా కూచో పెట్టేవారు, కొర్యక్తర్తలు.

ఒకనాడు గయోపాఖ్యానంమీద విమర్శ జరిగింది.

వక్తల్లో మరికొంద రితర్లు లేకపోలేదు; కాని, (శ్రీపాద కామేశ్వరరావుగారూ, ీ,పాద కైరయ్యశా,స్తీగారూ, శీ/పాద సుబ్బయ్యగారూ, నేనూ, మా శీ/పాదవారే మరొకరూ - ఇలాగ అయిదుగురం శీ,పాదవారం ఉన్నాము.

దాంతో, *,శపాదవా రందరూ గయోపాఖ్యానంమీద విరుచుకుపడ్డారంటూ వారందినాలపాటు వట్నం అంతా గోలగోల అయిపోయింది.

ఇలాగ పండితులతోనూ కవులతోనూ లౌక్యులతోనూ బాగా పరిచయం యేర్చడింది నా కక్కడ.

మరి, యిలాంటి గోష్టులు పాలమూరిలో వుంటాయా?

అంచేత, ఎస్‌.పి.ఏ.ఎల్‌. పడిపోయాక గూడా కొన్నాళ్ళు రాజమ హేంద్రవరంలోనే

పోటల్‌ భోజనం కావడంవల్ల, ఉండగా వుండగా అజీర్తి బాధ ప్రారంభం అయింది నాకు.

అయినా, వోపట్టాన రాజమ హేంద్రవరం విడిచిపెట్టులేకపోయా న్నేను.

ఈ ప్టితిలో, చివరచివర్క మల్లాది సత్యవారాయణశా,స్త్ర, వచ్చి షష్టి గడియలూ వాదగ్గిర కూచోసాగాడు.

*అష్ట్రావధావాలు చేస్తూ దేశం తిరుగుదాంో అంటూ పోరున్నూ మొదలుపెట్టా డతను. ఉస ఈ

తవ నను శ్రీపాద సుబహ్మణ్యశా,స్త్రై/ మూడు సంపుటాలు పునర్ముద్రణ | పా /

మూడవ సంపుటం త్రి ల్ని కి (శ్రీపాద సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రి, అనుభవాలూ జ్లాపకాలూను

ఆ త్రి గీ,పొద సుబహ్మణ్యశొ, ప్రై, షి ష్‌ అనుభవాలూ = జొపకొాలూను జా ఉష శు గ [ ఆ అలి శ మూడో సంపుటం.

• ళు

ఇఅయిదొరు మొసాలపాటు తిప్పి తిప్పి కొట్టింది నన్నష్థానధాన వ్యామోహం.

కూచుంళకే పద్యం, నుంచుంకీ వద్యం, పడుకుంకు పద్యం- అష్టావధానం చేసే టవ చూపించవలసిన మెళుకువలూ, మొలిపించనలసిన చమక్కులూ-తరుచు వీటికీ-యిలాంటి భేషజొాలకూ సంబంధించిన ఆలోచనలు-ఇలా గడిచేది కాలం నాకా సందర్భాన.

ఒక్కొక్కప్పుడు, నిజంగా, అష్టావధానం చేస్తున్నా ననుకుంటూ ఉవప్రమోస సంహారాలకు సంబంధించిన ఉపన్యాసాలు కూడా దంచే. వాళ్ణి నాలో నేను, ఏకాంతస్పలాన.

స్వయంభువూ. కాదు, సాధ్యాసాధ్యాలూ అనసరావసరాలూ చర్చించుకుని స్ట్రిరపరుచుకున్నదీ కాదు, కేవలమూ నడమంతరపు సిరివంటి దయిపోయింది వాకది.

నడమంతరవు సిరీ, నరాలమీది కురుపూ వొకకీ రాశి.

వాటి ఉద్ధృతం తట్టుకోడం సాధ్యం కాదెవరికీ.

గతినిరోధం యేర్పడాలి, నసాళం అంటే దెబ్బయినా తగలాలి అవి తప్పించుకోవాలంటే, మరో దారి లేదు.

కాగా, దాసోహం అనకుండా వుండలేకపోయా న్నే నష్టావధానానికి.

దాని క్కారణం - ఎటు చూసివా, నాకు, సంసారం నిర్వహించుకోవడానికి తగ్గ ఆర్హనశక్తి లేకపోడమూ, సంసారం మీదే పడిపోడమున్ను.

అయితే, చాలాకాలం నేనది పట్టించుకోలేదు.

నాకెవ్వచూ వుంటున్నదే డబ్బు ఇబ్బంది, అప్పడు నురీ దారుణం అయిపోయింది.

అభిమానం ముంచుకురావడం వల్ల యేర్పడిం దది నా కష్ప'డయినా, అనివార్యంగా కాదు.

తరవాత కూడా, చాలాకాలం మానాయనగారే పోషించారు నన్ను; కాని *యిక నైనా సొంతంగా పొట్టపోసుకోవా” అనిపించింది, రాజమహేంద్రవరం నివాసంతో రాకు,

ఇరవైమూడో సంవత్సరం పూర్తికానస్తోంది నా కప్పటికి.

మానవజీవితాని కంతకీ నిగ్గయున వయస్స్పది.

ఒక దృక్పథం యేర్పడ్డమూ, అది స్టిరపడ్డమూ, చివరి కది జీవన్మరణసమస్య అయిపోడమూ-ఇదీ ఆవయస్సులో “ఏర్పడేస్టితి.

అంటే, జీవితానికి విలన తెలిసివచ్చే సమయమూ, విలన కట్టుకోనలసిన సందర్భమున్నూ అది,

ఒక విధంగా సాధకొవస్తకు ప్రారంభం అక్కడ, మరో విధంగా పతనానస్తకు ఉపగక్రమమున్నూ అక్కడ.

సాధకావస్తలో పడ్డాడా, నిద్రాహారాలు మరుపువచ్చే దశ అది.

వతనావస్థలో పడ్డాడా, విలాసాలమీదికి దృష్టి పోయే దశ అది.

ఈ దశల నిర్ణయం ఎవడికి వాడికే యేర్చడుతుంది, పరిసరాలను బట్టి.

వాటికి తగ్గ అర్హబలమైనా అంగబలమైనా కూడా తరవాతే యేర్చడతాయి, వాటికవే.

ఐహీకజీవితాని కీదీ (ప్రారంభ[క్రమం.

అయితే, సాధకావస్థ్ర (ప్రారంభమే అయివుంది, స్వాతంత్ర్యమే లేకపోయింది నాకప్పటి కింకో.

ఒక రుచి అంటూ దృఢంగా యేర్చడింది; కాని దానికి విఘాతాలు కలుగుతూ వచ్చాయి, ఎక్కడి కక్కడా, యెప్పటికప్పుడున్నూ.

కులవిద్య అన్న పేరితో నూనాయనగారు. నన్ను మరో విద్యలో కట్టివడవేశారు, నిర్బంధంగా.

అదిన్నీ అంటకపోలేదు నాకు, కొని వెగటు పుట్టిపోయింది దానిమీద.

దారుణమైన ఘర్హణ యేర్పడపోయింది నాప్రారంభజీవితంలో, యీవిధంగా.

కొని వా ప్రయత్నం నేను మానలేదు.

నా సాధన కూడా నేను కట్టి పెట్టుకోలేదు.

ఇటు. (గ్రంథరచనా, అటు అష్టావధావవ్యామోహనూ- ఇంతే ప్రపంచం అయిపోయివుంది నాకు.

మరి, ఐహికమా, యిది, ఆధ్యాత్మికమా?

ఏమయినా, డబ్బే ప్రధానమా వీటికి అంకే ప్రావ్యమా?

పోనీ, డబ్బు సంపాదించి గుట్టలు పెడతాయా యువి?

నిశితంగా పరిశీలన చేస్తే నొకదాని కొకటి పొంతనలేని ద్వంద్వం యిది.

అవధానం సంగతి మయేమయినా, వీటిలో (గ్రంథరచన ప్రావ్యమే వేరు.

అది డబ్బు కానేకాదు.

అసలు, నా గ్రంథరచనోద్యోగమున్నూ డబ్బుకోసం కొదు.

మరెందుకూ అంప, యీ విచికిత్సే కలగలేదు నాకెప్పుడూ.

ఎలా కలిగిందో - యొందుక్కలిగిందో - యెప్పుడు కలిగిందో - శుద్ద అజ్జానదశలోనే కలిగిందినాకు, (గ్రంథాలు రచించి గుట్టులు పెట్టాలన్న సంకల్పం,

“గ్రంథం” అంటే యేమిటి దాని వ్రయోజనమున్నూ యేమిటి? పోనీ, అది రచించడమైనా యెలాగ? ఈ _వ్రశ్నలయినా వుట్టని కేవల అభావదశ నా అజ్ఞ్జానదశ అంలు.,

తటనర్తి వెంకటరాజుగారి మామిడితోటలో, చీమతలకొయ లంతేసి అక్షరాల ఇంగ్లీషు వుస్తకం చూసినప్పుడు నాక్కలిగింది గ్రంథవరిమితి నిర్దారణేకాని, రచవాసంకల్పం కాదు.

అవ జమా నా వృాదయంలో అలాంటి సంకల్పం జాగృతం అవుతోందని నే నెరగనే యెరగను.

ఆదిలో, సవాపారులకూ, కరెడ్డపిల్లకాయలకూ కథలు చెప్పే వాణ్ణి కల్పించి నేము.

ఈరవాత్తరవాత రా సేవాళ్లి.

గ్రంథాలు రచించాలన్న నొ సంకల్పాని కదే (ప్రాతివదిక యేమో నేను చెవ్పలేను. తము గ్రంథం అంట యేమిటో స్పష్టంగా. యివృ్పుడయినా. నిర్వచించగలనో

అది చెప్పడానికి నేనితవరకూ. చేసిన సాహిత్యవ్యనసాయమూ చాలదు, భావాంబరవిహారమూ చాలదు.

అంశ, నాదృష్టిలో, (గంథం అంతస్పు అంత గొప్పది.

అంచేతనే (గ్రంధం రచించడానికి-ముఖ్యంగా కాన్యం రచించగలగడానికి మనిషి మహర్షి అయి వుండాలన్న నమ్మకం నాకేర్పడ్డం.

మరి, మపార్డి అంటే?

ఇదిగో, యిది చెప్పలేకే నేను గ్రంథం అంతస్తు గొవ్పదనుకోడం,

డబ్బు, మహర్షిని తయారు చెయ్యలేదు.

డబ్బు, మహర్షిని నడిపించనూలేదు.

డబ్బు భౌతికం, కవిత్వం ఆధ్యాత్మికం, తదొలంబమైన మహార్హిత్వం లోకాతీతమున్ను.

కనక, డబ్బుకీ కవిత్వానికీ లంకె పెట్టడం-అధవా-లంకె వుందనుకోడం కేవలమూ అదడ్డానం.

డబ్బు భంగురమూ, కవిత్వం నశ్వరమున్ను.

కాదంళే, ఛందస్సుకీ డబ్బుకీ విమయినా లంకె పెట్టువచ్చునేమో కాని భొవనకు మాత్రం అది పొసగదు.

ఛందస్సూ, పదరచనా బుద్దివిభనాలు.

భావన పూర్తిగా హార్తికం.

అది దైవికశక్తి.

బుద్ది కందేది కాదది.

వీమంటే?

బుద్ది భౌతికానరణం దాటలేదు.

భానన భౌతికావరణావికి పైది.

కనకనే కవిత్వం మౌానవలోకాతిశాయి.

మనుష్యబుద్దికి పరమావధి అది గుర్తించగలగడనమూ, అమభవించి ఆనందించగ లగడమున్న్నూ మౌత్రమే.

బుద్దినుంతుడికి పండితుడని మాత్రమే వ్యవవోరం, కవి అని కాదు.

బుద్దిమంతుడైనవాడు (ప్రవృత్తిమార్గం బాగా గుర్తించుకో గలిగితే పాధవాంతరాలతో అతి సులభంగా డబ్బు సంపాదించుకోవచ్చు.

ఏమిచేసిన్నీ కవిమాత్రం ఆవని చెయ్యలేడు.

కవి కాగలగినవాడికి డబ్బుకి సంబంధించిన పరిజ్ఞానమే వుండ దసలు.

కాగా “మరి, నేను కవినా, కాదా” అన్న వ్రత్నేవద్దు.

మల్లాది సత్యవారాయణశా,స్త్రీ నా వెంటవడ్డప్పుడు నాక్కావలపీ వున్నదే డబ్బు.

స్వయంభువు కాకపోయినా, అంచేతనే నాకష్టానధానవ్యామోహం ముమ్మరించడం.

పోనీ అంటే, అష్టానధానులయినవారు - శతావధానులున్నూ అయినవా రెవ రైనొ ధవికులు కాగలిగారా?

దినాని కొక రూపాయి చేతిలో పెడితే, కూలిమనిషి మన కేపనయినా చేసిపెడతాడు.

దాంతో ఆమనిషి కొక దినం గడిచిపోతుంది.

షి షం

తి అష్టానధాని బతుకున్నూ అంతమాత్రమే అయితే, ఆ మనిషి విశేష

ఆ మనిషిని కవి అవవలసిందేనా?

పామరుల కీవిచికిత్సే కలగదు.

అంచేతనే, పద్యాలుమాత్రమే కట్టగలిగే అష్టావధానిని కవి అని గౌరవిస్తారు వారు.

కృత్రిమాలైన యా ఆదరగౌరవాలు అధారంగా అష్టావధాని దినభత్యం సంపొదించుకోగలుగుతాదు.

కాలం. నిలిచి పోదతనికి, అర్జాకలితోనో వడిదుడుకులతోనో గడిచిపోతూనే వుంటుంది.

ఆమాత్రం అయినా శక్తిలేదునాకు, స్వతంత్రించానా పస్తువడుకోవలసిందే నేమ.

కొనయితే, నేవమా మాసీతా మా అమ్మగారూ నూనాయన గారూ- ఇంతే మాసంసారం.

వచ్చేపోయేవారూ వుండేవా రడపా తడపా.

అది అప్పుడూ తప్పులేదు, ఇప్పుడూ తప్పడంలేదు, ఎవ్వడున్నూ తప్పీపోదు, ఇష్టా పూర్తయిన అలవాటు మూ కుటుంబానికది.

మౌ పితామహులకాలంలో నూ యింటి విరతాన్న దాతృత్వం పరాకొస్ట అందుకుంది.

మునికొడవలి విడిచి మొనాయనగారు పాలమూరు ప్రవేశించాకగూడా తప్పవిదే అయింది మా కది, యేకొంచెమో.

మా తాతగారి దగ్గిరనుంచి మానాయనగారి కలవాటు కానడం-పాలమూరులో అతిథులూ అభ్యాగతులూ వస్తే నూయింటోతప్ప' మరి భోజనం దొరక్కపోడం-ఈ రెండు కారణాలవల్లా నూకున్నూ వ్రతంక్షాని వ్రతమే అది.

అబాలనోపాలమూ అదొక ఘనతగా భావించుకుంటాం. మేము.

*అభ్యాగత స్వయం విమ” అన్నమాట చిన్నవ్పణ్లుంచీ యెరుగదున్నేను.

దాని ఆంతర్యం పూర్తిగా గుర్తించడనూ, దానికి విలన కట్టడమూ ఎవరికీ పాధ్యంకాని పనులు.

అతిథులను పూజించడనూ, అభ్యాగతుల నారాధించడమూ - ఇవి ఆర్హ

మన సంఘవ్యవస్తలో దైవికాంశ సండ్రమింప చెయ్యగల నిర్మాణాలివి.

కాని, కాలం నూరింది, బుద్దులు మారాయి, దృక్పథం మారింది. ధర్మం విలవలు మారాయి, రాజమహేంద్రవరం వంటి పట్నాల్లో పరిస్టితులూ నూరిపోయాయి పూర్తిగా.

వాళ్ళ వెళ్ళినప్పుడు “అన్నం పెడతారా?” అని గృహష్టులనడగడం వైదికులుకూడా తవ్పగా-హీనంగా భావించుకోడం దొకా భ్రమ్హులయిపోయిన రోజులివి.

బాగా పరకాయిప్తే, అలా అడగ్గలిగినవారిలో పంక్తి బావ్యూలుగా భావించవలసిన వారుంటున్నారు, చాలామంది.

ఇంతవరకూనేను, అనేకవూళ్ళలో - అవేకుల ఇంటికి అతిథి గొనూ వెళ్ళాను, అభ్యాగతుడుగానూ. వెళ్ళాను.

అదొక భాగ్యంగా కూడా భాగ్యంగా భొవించుకుంటున్నావివటికీ నేను.

అన్నం దొరక్క వేనెక్కడా పస్తుండలేదు.

వైదిక ధర్మం. విలుస్తముయిపోయేదాకా చెక్కుచెదర దీ సంప్రదాయం యీ భారత భూమిల్‌..

పోేటళ్ళు విస్తరించడం యీకాలానికి తగ్గప్టేవుంది, కాదనను.

వాటి అగత్యమూ యెక్కువే, ఆశ్రేస్రించను.

కాని, అవ్పట్లో “యీ కాస్త సంసారభారమే మొయ్యలేమూ నునంగో చాలా అభిమానవడి పోయాన్నేను. శ్‌ ఖీ వయస్సున- పళ్ళాం కాపరానికి వచ్చాకకూడా కానీకిన్నీ పరా పేక్షగ్రా బతకడం

యమే.

అయితే, అదృష్టవశాన, ఆ స్ట్రితి యేర్పడ్డప్పుడే కలిగేది నాకీ ఆవేదన.

ఒక్కొక్కప్పుడు. తల తిరిగిపోయేటంతగా కూడా కలిగేది.

దాంతో, ఎటుచూసినా శూన్యమే. కనపడేది కళ్ళకి.

మనసుమ్నూ అయోమయానస్తలో పడిపోయే. దెంత బిగవట్టుకున్నా.

కాని ఉండుండి న్యగ్రోత్సాహం కలిగిపోయేది రచన విషయమై దానికదే.

అంతా - క్షోభ సమస్తమూ మరువువచ్చేది, దాంతో.

అంతగా క్లుభ్రితం. అయిపోతూవుండిన మనస్సున్నూ నిశ్చలం అయిపోయేది, మంత్రించినట్టు,.

ప్రపంచమే తెలిసేది కాదు.

మత్తు- మైనురుపు-పారవశ్యం-మ రేనుయినా అనండి, అదేదో అది కలిగిపోయేది వాకు.

యాతనా బహుళమైన మానవజీవితంలో స్తుతిపాత్రాలైన మధురక్షణాలివి.

అయితే, కళావేత్తలా, కళొపరులా సఫలజీవితాల్లో మాత్రమే ప్రసన్నాలవుతాయివి.

సామయికంగా నైనా ద్వంద్వచింత నశిస్తేనే కలిగేవిన్నీ యివి.

కనక, దేవతలకున్నూ ప్రలోభజనకం యీస్టితి.

“సమాధి” అని దీనికే మారుపేరు.

బుద్ది సూక్ష్మతా, నివుణతా, ప్రతిభాత్వమూ - ఇవి బహుజన భాగధేయాలు.

ఇవి కొవు ఈమధురక్షణా లేర్పడ్డానిక్కారణాలు.

చిత్తవృత్తికి చాంచల్యమూ - బాహుముఖ్యమూ మౌత్రమే కలిగిస్తాయివి.

చిత్తవృత్తి నిరోధమే కలగవలసిన స్థితి యిది.

యోగీశ్వరులైన మహర్హులకే సిద్దిస్తుందిది.

కనకనే *మపహర్షి-కవి” యివి వర్యాయపదాలని చెప్పీ వున్నా నొకచోట.

అయితే, బుషిత్వం జాగృతం అయేచోట భాసించేది ఐక్యానుసంధానమూ, కవిత్వం జాగృతం అయేచోట భాసించేది రసనిష్టాను.

తోడబుట్టిన వివి కాని భిన్న ప్రకృతికాలు.

ఐక్యానుసంధానం యేర్పడిందా, జగత్తు నశిస్తుంది.

అది లయం.

రసనిష్ట యేర్చడిందా, జగన్నిర్మాణం జరుగుతుంది.

ఇది సృష్టి

ఇవి రెండూ సామాన్యుల కందనివి మాత్రమేకావు, అవగాహన కొనివిన్ని.

సొంతానికి సాధ్యాలు కాకపోయినా, యోగుల సమాధ్యవస్తా, కవుల తన్మయావస్తా గుర్తించగలగడం మనిషికి గొప్ప పరాయణాలు,

నా యీ అవస్త మా నాయనగారు సకృతులుగానూ, మా చిన్నన్నగారు తరచుగానూ భంగపరిచేవారు.

మిత్రుల మనుకునేవారున్నూ చేస్తూ వచ్చారీపని.

నాశ్రేయస్సు కోరుతున్నా మనుకుంటూవే అలాచేస్తూ వచ్చారువారు, కాదనను.

వారికి దుశ్చింతా ఆరోపించలేను.

కాని వారనుకున్నది కాదు, నే నాశించిన (శ్రేయస్సు.

వారు పోషిద్దా మనుకున్నదీ కాదు నేను సాధించుకుందామమకున్న (శ్రేయష్పున్ను.

(శ్రేమోరూవమైననా ప్రాష్యం సర్వాత్మవా వేరు.

దానికి చెయ్యవలసివ (ప్రయత్నమున్నూ వేరు.

“ప్రయత్నం” అన్నదిక్కడ పామరభాష, “*సాధని అంక దానికి సరిపోతుంది కొంచెం.

దాని నిజమైన పేరు *“తపస్పుో

ఈ విషయమై నాకింత నిశ్చయజణ్ఞానమూ, యింత దృఢనమ్మకమూ వుండీనా, నన్నుపూర్తిగా పెడదారిని పట్టించింది, అష్టానధాన వ్యామోహం.

గురూపదేశం, లేకుండా స్వయంకృషితో సాధనచేస్తే “యిది నిష్క్పృష్టం అవునా కాదా” అన్న మీమూంస కలుగుతూ వుంటుందెవరికయినా, ఎవ ట)”డైనా.

నాకు సంభవించిం దిదే.

కొంతక్కొంతయినా నా జీవితం న్యర్ధంగా గడిచిపోడానికిదే ముఖ్యకారణం.

ఈ కారణం వల్లనే సత్యనారాయణశా,స్త్రీ మాట కాదనలేక పోయాన్నేను.

అయితే, అతను కవికాకపోనడం వల్ల, జంటకవులం కొనడానికీ వీల్లేకపోయింది మాకు.

మొలలోతు దుఖంలో మోకాలిలోతు పంతోషం అన్నట్లు, నా దురదృష్టంలో యిదొక అదృష్టం.

మేము జంటకవులమే అయినామా, స్పర్ధ, ఉత్సాహం, కీర్తికొంక్తాఇలాంటి వ్రలోభాలతో 'పెనవేసుకుపోయినా. జీవితం అంతా నిరర్ధకం అయిపోయివుండుము, పూర్తిగా.

నాగురువులు జంటకవుల్వే కొని అంటకవుల పిద్దాంతం యెప్పడూ ఆమోదించలేదు నేను.

సమర్దులే. అయినా, యిద్దరు కవులు సమిష్టిగా కవిత్వం పాగిస్తామనడం హాస్యాస్పదం.

కవిత్వానికే అపచారం అది.

చాలా మాసే వచ్చింది నాగురువుల దగ్గిరకూడా యీచర్చ.

ఇది విని, వొాక్కమాటఓే స్పష్టంగా చెప్పారు వారిద్దరూ కూడా *వ్యవహారరీత్యా మాత్రమే దాని ప్రయోజనం” అని.

“అయినప్పుడు, మరెందుకూ కవిత్వం పేరు చెప్పుకుని కరియడం౫ో

దీనికి సత్యనారాయణశాస్థ చెప్పిన ప్రత్యుత్తరం “మన అష్టావధానం విశిష్టమై మిక్కిలీ జనరంజకం కానడానికీ అని.

ఈ జనరంజకత వొకళశే అష్టానధానంలో వుండుకున్నది, మరో పరనూర్థం లేనేలేదు.

మేమిద్దరమూ కలిస్తే అది మొత్రం మే .మనుకున్నదాని కంశటు యెక్కువగా కలుగుతుంది, సందేహం లేదు.

నేనష్ట్రావధానం చెయ్యగలిగితే అతమ వేత్రావధానం చెయ్యగలడుమరి.

వీటిలో వొకటి చలనగలవెన్నెలా, మరొకటి కలిమిగల వపరినుళమున్ను.

కనకనే, అష్టావధానం అంకేనే యెన్నో మాభ్లంతో తిరస్కరిస్తూ వచ్చాను, గాని యీ విశేషం కనవడ్డాక నురి కాదన లేకపోయాన్నేను.

అతని క్కలిగినంత కాకపోయినా, నాకూ కలిగింది “మనం వనొక్కళ్ళమూ బయలుదేరితే రూపాయవచ్చేచోట, అతణ్ణి కలుపుకుంటే పదిరూపాయలు వస్తా”యన్న వమ్మకం.

అయితే, అష్టావధానంలో మిక్కిలి కష్టసాధ్యమైనది నిషిద్దాక్షర్రీ, మిక్కిలి సులభసాధ్యమైనది నేత్రావధానమున్ను.

ఏముంట?

నిషిద్దాక్షర్రి నిర్భ్వహించాలంకటే నికరమైన- సాహిత్యమూ, నిశితమైన సద్యస్తూర్తీ వుండాలి. నేత్రావధానం విర్వహంచాలం క మాత్రం కళ్ళూ, ఆకళ్ళలో చూపూ వుంపేచాలు.

ఆచూవన్నదయినా రాసి ఛేతికిచ్చింది గ్రహించగలగడానికే. కనుగుడ్డుంటేవే చాలు, సూచించడానికి.

తంతివార్తచేత్తో కొడతారు, నేత్రావధానం కళ్ళతో కొడతారు, అంతే భేదం.

నేత్రావధానానికీ అక్షరసంధాత (కంపోజిటరు) కూ వుండవలసిన యోగ్యత వొక్క, అది అక్షరజ్ఞానం వుండడం.

కనుగుడ్లు అటూయిటూనూ, గిరగిరానూ-గబగబానూ, ఆచిఆచీ రెప్పలల్లొర్చ డమూ-ఇంతే' నేత్రానధానం.

అదీ నొక విద్యే అనుకుంశు, మూఢులూ నూర్థలూ కూడా చెయ్యనచ్చు, అది నేర్చుకోడానికీ, సాధనచెయ్యడానికీ రెండు రోజులయినా అక్కర్లేదు, పూర్తిగొ.

వల్లించవలసిన మాటలూ, చింతన చేసుకోవలసిన రచనా, అవగాహన చేసుకోవలసిన విషయమూ, అలవర్చుకోవలసిన నివుణతా, జ్ఞాపకం వుంచుకో వలసిన కథా-కనీసం యేకరువు పెట్టుకుంటూ వుండవలసిన (గగ్రంథమూ-ఏీమీ లేవందులో.

భావమే లేదందులో, భావుకత అసలే అక్కర్లేదు.

రబ్బరు బొమ్మకూడా కళ్ళు తివృ్పకుంటుంది, కీ యిస్తే.

కేవలమూ శుమ్కప్రక్రీయ అది.

నలుగురిలోనూ వున్నప్పుడు (ప్రేయసీ ప్రియుడూ కళ్ళతోనే మాట్టాడుకుంటారు.

ఎన్నెన్నో రహస్యాలూ, ఎంతెంతలేసో ఆంతర్యాలున్నూ మాట్టాడుకుంటారు.

అతిమథురాలూ వుంటాయి వాటిలో, యెన్నో.

భావుకతకూ గ్రహణశక్తికీ ప్రాముఖ్యం ఇక్కడ.

ముఖ్యంగా స్త్రీలకు-వారిలోనూ మళ్ళీ తరుణుల కెక్కువగా వుంటుందా నేర్పు.

వోవభావాలతోనే వారి వ్యవహారాలకు నిర్వహణ, మరి.

పురుషుల నెందు కెందుకో ఆజ్ఞాపించడావిక్రీ తము చుట్టూ తిప్పశోవడానికీ ఆవిధానమే అవలంబిస్తారు వారెక్కువగా.

ఆకళ్ళతోనే రకరకాల అవసరాలు తీర్చుకుంటారు వారు.

అదొక విద్య,

సామాన్యం కాదు, చాలా గొప్ప విద్య.

కేవలమూ విద్యమాత్రమే కాదు, కళకూడానూ.,

క్షళ్ళల్లోనూ, మళ్ళీ, లలితకళ.

నేర్చుకుంటే వచ్చేది కాదది, స్వయం వ్యక్తం కావలసింది.

స్త్రీలకు మిక్కిలీ శక్తివంతమైన విజయకీలకం అది.

అది వుండినందువల్లనే స్త్రీల కంత ఆకర్షణ.

కనకనే కొవ్యాని క్కాంతతో పోలిక,

సంతోషమూ _ విషాదమూ-కోవమూ ట్రీతీ-దైన్యమూ థైర్యమూ-యాచ్చా ఆజ్జా-ఆదరమూ తిరస్కారమూ - ప్రతీక్షాతృష్తీ- ఆశానిరాశా-కోరికా నిర్షిప్తతా-ఉత్సా పహొమూవిసుగూ- మెప్పూ దెప్పూ-నవ్వింపూ కవ్వింపూ-కొసరికోలూ. కసరికోలూ- ఆ మోదమూ ముభావమూ- వెటకారమూ తృణీకారమూ-ఇలాంటి నూనసిక వికారాలన్నీ చూపించుకుంటారు. వారా కళ్ళతో.

సూటిగా, గుండెల్లో నాటేస్తారు కూడా అవి.

కొని, నేత్రావధానం అన్నది, అ (ప్రేయసీ ప్రియుల ఆకళ్ళ వ్యాపారంతో పోల్చడం అన్నది మిక్కిలి దుస్పాహసమే అవుతుంది.

నేత్రావధానంలో అక్షరాలు మూత్రమే వుంటాయి, భావాలు కొవు, వాక్యాలయినొ కావు.

అది కలకాదు.

కూసువిద్యకొని విద్యేకాదు, ఆసలు.

కాన, పామరులు మూత్రం ఉబ్బితబ్చిబ్బయిపోతా రదిచూసీ.

విద్యలూ, కళలూ గూడా (గ్రహించలేరుమరి, వారు.

సూచన వని చెయ్యదు వారిదగ్గర, వోచనమేగాని.

అష్టానధానమే కూసువిద్య, వేత్రావధానం ముష్టీలో గోరుముస్టి వంటిది.

అయితే, అనేకుల అష్టావధానంలో వుండనిది అది.

అదివుండిన అష్టావధానం చూపినవారున్నూ బహో తక్కువగా వుంటారు.

చూస్తే మాత్రం డంగయిపోతారు, తప్పదు.

కనక?

తానూ వేనూ కలిస్తే దోచెయ్యవచ్చునవి అతని పేరాస.

ఇంతకీ,-

కనే కాడుగాని, మంచి సాహిత్యవేత్త అతమ.

అతని (గ్రహణశక్తి మెచ్చతగ్గది.

ప్రాస్తావికనైపుణ్యమున్నూ కొనియౌడతగ్గది.

మంచి సద్యస్తూర్తీ ఆకర్షణశక్తీ కూడా వున్నవాడతను,

ఎలాంటివారినీ యిస్ట్రే సొవధానులను చేసుకోగలిగేవాడు.

పావధానులను ఇస్టే లోబరుచుకువేవాడు.

ఇక అతని దగ్గిర వుండిన లోటల్లా, తనకున్న శక్తులన్నీ అష్ట్రానధానం దగ్గర దిగతుడువు అన్న భ్రాంతి.

అతి సులభంగా ద్రవ్యం సంపాదించగలడు, ఎక్కడికీ వెళ్ళా సొంతంగా బతగ్గలడు; కాని యిదిగో, యీ భ్రాంతేనా చుట్టూ తిప్పిందతళ్లీ.

వద్యాలు కడితే గావి అష్టానధానికి వేషం పూర్తికొదు.

పద్యాలు కట్టుడానిక్కవే కానక్కరలేదు.

తక్కిన అన్ని పొంగులూ వున్నాయి, వద్యం కట్టడం మాత్రం కుదరలే దతనికీ,

“కవిత్వం లేకపోతే మూనె, చక్కని కల్పన అయినా వుండక పోతే యెందు కాపద్యాలూ”” అని యెదురడిగా డతనాకమాటు. *వద్యమే కట్టలేవూ?” అనడగ్గా,

“వద్య. వేరూ, కవిత్వం వేరూను” అన్న పరమార్హం తెలిసిన వారు చాలా

ఈ జ్ఞానం కవుల నునుకునేవారిలో కూడా చాలామంది కున్నట్టు లేదు.

“ఛందస్సులో వుండే నాదం వేరూ, సంగీతంలో వుండే నాదం వేరున్ను” అన్న సత్యం తెలిసినవారు కూడా చాలా తక్కున మన రసికుల్లో,

ఈ విషయం యెంతో గంభీరంగా వివరించా డతనొకమాటు.

వ్రసక్తాను ప్రసక్తంగా, తిరువతి శా,స్త్రిగారికీ వేంకటశా,స్త్రిగారికీ చాలా అంతరం వుందన్నాడతను.

“తిరుపతి శాస్త్రిగారి దగ్గిర సొధారణంగా జనులా స్టేచేరరుట.

“*వేంకటశా, స్త్రి,గారిని మాత్రం వదులూ పాతికలూ వనందలూ చుట్టుకుంటారు"ట, కళ్ళ బడ్డం తడువుగా.

“అదంతా ప్రస్తావచాతుర్యలో అవి అతని నిర్ధారణ.

“ర్పుడితి స్వూర్తీ, మాటల్లో యెదురు దెబ్బ తీసే నేర్ప్చూ, పద్యం చదవడంలో వొడుపూ, బలగం కోసం విచక్షణలేకుండా ప్రతీవాణ్ణీ చేరదీసుక్షోవడమూ, చేతికందిన వాళ్లల్హా తమ గొడవల్లో యిరుకించుకుని మరి కదలకుండా చేసుకోవడమూ- వెంకట శాస్త్రిగారి. సత్తా యిది. ఇదే కవిత్వం అనుకుంటుంది పామర లోకం” అని అతని వివరణ”

“వో-ట్టి శబ్బ్దార్హంగాళ్లో వట్టుకు పాకులాడతా వేమిటోయ్‌?” అనడిగారుట వెంకటశా,స్త్రీగారు, తిరుపతి శాస్తిగారినోమాటు, కళ్ళతో తనవి నిర్రేశస్తూ.

“వినవడిందా?” అన్నట్టు, సాకూతంగా చూశారుట తనకేసి తిరుపతి శాస్త్రిగారు.

“దానికి బదులు చెప్పాలంకటు కొంచెం పెద్దమాట వాడాలి; కాని అది తిరుపతి శాస్త్రిగారి సమక్షం కావఢం వల్ల మూగ వాణ్ణయి పోయాన్నేను, కావాలని అన్నాడతను.

తిరుపతి వెంకటకవులను గురించి కచ్చితమైన అతని వివరణ “విడిపోతే తిరుపతి శౌ,స్తిగారు జనరంజనచెయ్యలేరు. స్వశక్తినే నమ్ముకుంటే వెంకటశా,స్త్రిగారు పండితుల యెదటా, పండిత కవులయెదటా నిలవలేరు” అని.

మౌ రామకృష్ణశా,స్తిగారున్నూ యెన్నో మాట్లన్న మాటయిది.

ప్రసంగవళాన, దివాన్‌ మొక్కపాటి సుబ్బారాయుడుగారి సన్నిధిని, వురాణపండొ మల్లయ్యశా,స్త్రీగారున్నూ వాకమాటన్నమాట యిది, మౌ రామకృష్ణశా,స్రిగౌరిలో.

అయినా, తిరపతి. వేంకట కవుల్లాగ తామకూడా పభలకు వెళ్ళాలనీ, వోహో అనిపించుకోవాలనీ వుబలాటం అతనికీ.

అయితే, సభ అంటే అనంతకోటి ప్రజానీకానికి అనిర్హిష్ట ప్రాతినిధ్యం వహించే వరిమిత జనుల సమావేశం.

అందరూ పండితులయినవారే వుండరు దాల్గో.

తమాషాలు చూడ్డానికి నచ్చే నేలబారు మనుష్యులే అధికంగా వుంటారుకూడా, అందులో. పల విద్యలక్కం'టునూ. కళలక్కంటటునూ. వినోదాలకే యెక్కవ చెల్లుబడి

గోప్పి అయితే మాత్రం యెంత పాండిత్యం అయినా చూపించవచ్చు, ఎంత రసికత అయినా కనపరచవనచ్చు.

సభకి. వెడితే సత్యనారాయణశా,స్త్ర,. దగ్గిరవున్న రంజక శక్తి వేత్రావధానం వొక్కటే.

కొని, బరిమీద అదొక్కటీ చాలదు.

ఉపాంగంగా మౌత్రమే చూపించతగ్గదది, (ప్రధానంగా కాదు.

కనక్క మరో రంజకశక్తి కలవాడితో కలియడం అగత్యం అయిందతనికి.

ఆ మరో రంజకశక్తి పద్యబంధం అయి, ఆ మరో మనిషి అష్టానధానిన్నీ అయివుంటే

*ద్రోచెయ్యవచ్చు” నన్న పేరాస, యిదిగో, యీ నమ్మకంతో కలిగిందతనికి.

ఇంకొకటి కూడా చెప్పాలిక్కడ. శతాని మీద వున్న అదరభావమూ, వ్యామోహనూ శతావధానం మీద

నికి

శతావధానంలో జటిల లేదంటా డతను.

“*నూరుగురికి. చెప్పాలి పద్యాలు, నిజమే. కొని సనిమాత్రం వొక్కటేగా” అన్నాడతను, పెదవి విరుస్తూ,

ఆశుధార వుండీనవారెనరైనా చెయ్యవచ్చు. శతానధానం, సుళువుగా.

అష్టావధానం అయితే, యెనిమిది పనులు చెయ్యా లొక దానికొకటి సంబంధం లేనివి, ఏకకాలాన.

ఆ యొనిమిదీ కూడా చాలా జాగ్రత్త పడవలసినవే.

పైగా “సమిష్టి బాధ్యత”కలవి కూడానూ అవి.

కనక, అనేకవిధాల సావధానత కనబరుచుకోవా లష్టావధానంలో.

*ఆల్‌రౌండు మనిషి - బవాముఖ వ్రద్దాశాలొ కావాలి, అష్టావధానం చెళ్యూలం కే.

అంచేతనే రంజకత్వమూ, ఆకర్షణా యెక్కువ, దాల్గో.

ఎనిమిది - వంద - ఈ మొత్తాల కుండుకున్న అంతరం చాలా గొప్పదే.

మూర్తిముంతంలో సింవోనికీ ఏమక్కీ వుండుకున్న అంతరం వంటిదది.

కనక, అంతరం మాత్రమేకాదు చూడవలసింది, అంతప్పుగావి.

శతావధానం అంక, ఎదటబడి ఆశక్రమణచేపే శత్రువుని కాసుకోడం మొ్రమే. [అనుభవాలూ - జ్ఞావకొలూను - 3 445]

అష్టానధానం అంటే, ఎదటా పక్కలా వెనకా కూడా కమ్ముకుని ఆక్రమణ చేసే ఎందరో శత్రువులను కాసుకోవడం. కాక్క - శతావధానం సత్యనారాయణశా,స్త్రీకి ప్రమేయం వుండదు, పద్యాలు కట్టులేడు కనక. అష్టానధానంలో అయితే కల్పించుకోడానికి చాలా అవకాశం వుంది. అతనితో కలియడం అష్టావధానికే యెక్కువ (శ్రేయస్కరం. కనక్య నేత్రావధానంలో వుండుకున్న పామర రంజకశక్తి బాగా గుర్తించగలవాడ్జెతే, అష్టానధాని, కోరీ, ప్రార్హించీ, ప్రలోభ పెట్టీకూడా తనకు సహాచరుడుగా చూసుకుంటాడు. అంచేతనే, మనస్సు కలసిన పూర్వపరిచయానికీ వూహ తోడుకాగా, ఎన్నోమాట్లు వచ్చాడు నాకోసం అతను. ఎంతో ప్రయత్నించాడు. ఒకమాటు రెండురోజు లుండిపోయాడు కూడా, నాబసలో, ఎలాగయినా నన్నొప్పించాలని. ఆ రెండురోజుల్లోనూ, నలభ్టై యేడుగంటల యాభై తొమ్మిది విమిషాలపాటు చాలా గట్టిగానే ప్రతిపక్షం చేశా నతని ప్రతిపాదన, నేను. కాని, చెప్పానుగా? నా డబ్బు ఇబ్బంది బలీయం కావడంతో, చివరికి “సరో అనేశాను, కళ్ళుమూసుకుని. (3) నిజానికి, ఆదిలో, కవిత్వం పరంగానే పుట్టింది అష్టావధానం; కాని కవిత్వం మౌొత్రం వుండ దందులో. వో-ట్టి పద్యాలు మాత్రం వుంటాయి, కొల్లలుగా. ఆ పద్యాలు వదులు వదులుగానూ వుండవచ్చు, బింకం గానూ వుండవచ్చు; కాని కాగితప్పవ్వులూ అవీ వాకళకు రాశి. అయినా, వాటికోసమే యెగబడతారు పామరులు. “తక్కవ కులాలవారు - అధవా - చదువుకోనివారు” అని కాదు, పామరులంకే నా నిర్వచనం, “అర్హజ్ఞానమూ-అది వుండినా రసగ్రహణశక్తీ లేనివారు” అని మొత్రమే. వారిక్కూడొ, శుద్ద లయినా, రసమహితాలే అయినా పద్యాలు విని ఆనందాల! లిపీ నమూ వంటి దేమయివా సండాల *దండిగో. పామరులదృష్టిలో, పద్యాలకా అనుపానం వంటిది సంగీతం వొక్క. కొని, వివి అనుభవించి, ఆనందించాలంట నురోకళ తోడ్పాటక్కరలేదు కవిత్వానికి. సవాజంగానే మధురాతిమధురం అది. ముఖ్యంగా, సంగీతమే దానికి తోడు కావాలనడం అజ్డానం.

ఆలోచనామృత మైనదానికి, ఆపాత మధురమైనది తోడ్పడుతుందనుకోడం హాస్యాస్పదమైన విషయం.

సంగీతం కలపడం, కవిత్వానికి నైచ్యం ఆరోపించడం అవుతుంది.

దీనికి సాయం, పద్యమే కవిత్వం అనుకునే అజ్ఞానం నొకటి పేరుకునివుంది, మనదేశంలో.

కాగా, కవిత్వం, అనుభవించి ఆనందించడానిక్కాదు మన వారికీ, పొడుకుని ఆనందించడానికి.

అంచేతనే కవులక్కం'కే వద్యబంధ నిపుణులకు మన్నన యెక్కున మన దేశంలో.

శరీరబలం కలవారు, రకరకాల మొగ్గలు వేస్తారు, కొందరు.

మరి, మొగ్గలు వెయ్యడానికేనా శరీరబలం?

పామరులను ఆకర్తించడానికీ, తన్మూలంగా, వారి దగ్గిరవున్న డబ్బు లాగడానికీ చేసే వంచన సర్కస్సు.

పద్యబంధ నిపుణులు చేసే అష్టావధాననున్నూ పర్కస్పే, తద్భిన్నం కొదు.

ఒక గారడీ అని కూడా గట్టిగా చెప్పవచ్చునది.

అర్హతః,-అష్టావధానంలో వేత్రావధానం అంక, గారిడీలో మరో గారిడీ అన్నమూట.

చూడ్డానికి చాలా *త్రమ్రాషా”గా వుండవచ్చునవి, పామరులకు.

కాని, నిజంగా కవి అయినవాడికి, అష్టావధాని కానడమూ, శతావధాని కావడమూ పతనం.

పామరులు ఏదీ తరచాలేరు, అవగాహనా చేసుకోలేరు, అనుభవించాలేరు, సాకల్యంగా.

గాఢ వ్రతిభులు కారు నుర, వారు.

కాలక్షేపం మొత్రమే కావాలి వారికి.

అందుకేదో వొక వినోదం కొవాలి.

అదిగో, ఆవినోదాల్లో వొకటి అష్టావధానం.

వట్టి వినోదంకాదది, పృచ్ళకులకు విద్వాంసులన్న బిరుదం యిస్తుందది.

పద్యబంధ నిపుణులకు మహాకవులన్న బిరుదమూ యిస్తుందది.

కొని, దొనివల్ల, వారు పండితులూ కారు, వారు కవులయినాకారు.

కవి అయినవాడు కవితా కళ చూపించాలి, పండితుడైన వొడది గ్రహించి ఆనందించ గలగాలి.

అవధానంలో, మప్తష్కానికెంతో కొంత పొంగు పుట్టించేదేమయినా వుంచే వుండవచ్చుగాని హృదయానికి స్పందనం కలిగించేది లేశమూ లేదు.

అంచేతనే అది కళేకాదనడం.

వీపుమీద కొట్టిన వువ్వులో దూరాన కొట్టిన గంటలో సరిగా లెక్కచెప్పడమూ, (శ్రమం తప్పించీ, విడివిడిగానూ, అవ ఏడూ అప్పుడూ యిచ్చే అక్షరాలు పక్రమంగా కలిపి వప్పచెప్పడమూ, సమస్య పూర్తిచియ్యడమూ, సవ్యస్తూర్తితో సంభాషణ సాగించడమూ' - ఇలాంటి పనులు భంగపాటు లేకుండా ఏక కాలాన నిర్వహించగలవాడు కుశాగ్రబుద్దీ, మేధావీ అనిపించుకుంటాడేగాని కవి అనిపించుకోడు.

కవితా సాొమగ్రి అనిపించుకోతగ్గ లేదుమరి, అందులో.

మనదేశంలో అవధానాల కుండుకున్న నున్నన, మన కళావేత్త్వమూ మన కళాభినిరతికీ అపక్షీర్తికరం.

తెగబడి, అష్టావధానమో శతానధానమో చేస్తూ దేశం తిరిగితీ యెంతోకొంత డబ్బు సుళువుగా నొల్లుకోవచ్చు. నెన రైనా.

అవధాని కదే పరాయణం.

కవికి-కవిత్వం అని చెప్పుకోతగ్గ రచన చేసే కవికి లేదంత నున్నన, చాలాచోట్ల చూశాను.

ఇప్పటికీ యిదే మనవాళ్ళ అంతస్టు,

కవిత్వమే యెరగని మనిషికి, కవిగా - మహానువో కవిగా చెలామణీ మనదేశంలో, యెన్నో - యెంతెంతో దీరుదులతో.

తెనుగుభొషలోనే జాతీయత యొరగన్లివారికి సంస్కృతంలో కూడా ఆచార్య పీఠం.

జనసామాన్యం మాశే కాదు, పెద్దపెద్ద పదవుల్లో వున్న వారిదిన్నీ యిదే స్టీత, వండితులనూ కవులనూ గుర్తించడంలో,

కనవడ్డ చోటనల్గా - ముఖ్యంగా సభల్లో తమమీద వద్యాలు చదివితే - చాలు, వారి దృష్టిలో కూడా ఆ చదివిన వారు మపహాకవులే.

దీనివల్ల కలిగే నష్టమూ, చెడే వ్రగతీ జాతికి, మరి.

పద్యం వేరూ, కవిత్వం వేరూ-ఇంతమాత్రమే కవిత్వం పరమార్ధమున్నూ వేరు.

కవి మనస్తత్వమే వేరు, అసలు.

మహర్షి అయినవాడే కవి కాగలడన్న సత్యం అవగాహన చేసుకోగలవారి కే బోధపడే విషయం యిది.

మపార్డికీ కవికీ చిత్తవృత్తీ, దృక్సృథమూ వొకళు.

అయితే, మపహర్షివి తనకు మాత్రమే సంబంధించీ, కవివి జాతికి-లోకానికి సంబంధించీ (ప్రవృత్తా లవుతాయవి.

ఆంతరికమైన సత్తా యిద్దరిదీ వొకళీ, దాని పరిధులు మూత్రం వేరు.

ఏమంటే?

మపార్షికి ఆత్మోద్దరణమూ, కవికి లోకోద్దరణమూ ప్రాప్యాలు.

ఈ ప్రాప్యాలు భిన్నాలు కావడం వల్లనే వారి ప్రవృత్తులకు భిన్నమారా లేర్పడ్డం.

మహర్షి సాధనాక్రమం వేరూ, కవి సాధనాక్రమమున్నూ.

ఇద్దరికీ నిర్లిప్తత మాత్రం ప్రధానం.

ఇద్దరికీ ఇఐహికం నశ్వరమే.

కాదూ, మహర్షికి భ్రంశమూ, కవికి పతనమున్ను.

మపార్షికీ కవికీ స్వస్వరూప సాక్షాత్కారం అయినాకే నిజమైన కర్తన్య పరాయణత రూపుకడుతుంది.

ఈ కర్తవ్య పరాయణత స్టిరపడాటప్పటికి, 'మనకి, మహర్షి దూరం అవుతాడు, కవి, దగ్గర అవుతాడు.

కవి కార్యక్షేత్రం సంసారం, నురి.

కనక, కవిత్వానికి స్పందనశీలం ప్రధానం.

అది యెంత నిశితం అయితే, లోకాని కంతగా సిద్దిస్తుంది, కల్యాణం.

అయితే, అది, హృదయానికి ఆనందముగ్రత మౌత్రం కలిగిస్తే చాలదు, సంస్కారమున్నూ కలిగించాలి, మనిషికి.

అంకే, కవిత్వం, ఆకర్షకం అయితే చాలదు, పరివర్తకం కావాలి.

పద్యబంధం అయినా, వచనరచనే అయినా అవ్వడే, కావ్యత్వసిద్ది, దానికి,

కవి రచన యింతటి కావాలంళే, యింతటిది వనిన్నీ చెయ్యాలంటే, అతను మహర్షి అయి వుండకపోతే సొధ్యవడుతుందా?

కనకనే, అష్టావధాని పరాయణం వేరూ, కవి వరమార్హం వేరున్నూ అనడం.

కవిపేరు చెప్పినచోట అష్టానధానిపేరు చెప్పడం సంస్కారం లేదనడానికి గుర్తు.

అష్టావధాని కుక్షింభరి, అచ్చంగా.

అష్టావధాని పెంటపాటి బైరాగి, కచ్చితంగా.

అయితే, చక్రవర్తుల ఆస్టానాల్లో అసాధారణాదర సత్కారాలనుభవించి వుండిన బట్టుమూర్తి మొదలైన మవోకవులున్నూ కొంద రవధానాలు చేసివుండినట్టు కనపడుతుంది, చరిత్రలు తెరిస్తే.

దానివల్ల, వారిమాట యేమయినా, తెనుగు కవిత్వం నూత్రం అధోగతి పాలయినట్టు తోస్తుంది.

అయినా, వారి సత్తా నిరవధికం కనక, వారి గ్రంథరచనే మిగిలరివుంది, అజరామరం అయి.

వారి అవధాన పరిశ్రమ వారి కళ్ళయెద కే కొట్టుకుపోయిందెక్కడికో, గాలికీ,

మరి, యింతకంటే మరేమి నిదర్శనం కావాలీ అవధానాల నికృష్టతకు?

చెనకటిమాట యేమయినా, యీ అనధానాల కిటీవల విశేష ప్రాచుర్యం కలిగించినవారు తిరుపతి వేంకటకవులు.

నాగురువులు రామకృష్ణ కవులున్నూ యీ అవధానాలవళ్ల పైకీ వచ్చినవారే ఆదిలో.

కాని, పిఠాపురం ప్రవేశించిన కొద్ది కాలానికే విడిచి పెశ్టుశారు వా"

దివాన్‌, మొక్కపాటి సుబ్బారాయుడుగారి రపతృష్మ అలాంటిది,

తిరుపతి నేంకటకవుల - ముఖ్యంగా చంకటశాౌ, స్త్రీ,గారి దీర్హ జీవితం జటిలం అయిపోయింది.

అయితే, వొక విశేషం.

సాహిత్య ప్రక్రియల్లో, యింకా అనేకాలున్నూ అపరా

తరవాతి పద్యబంధ నివుణుల్లో చాలామంగి అవధావాల్లోనే మువిగిపోయారు.

ఇంతకీ, ఆ

విజయనగర సామాజ్యం పతన మం అంతరించాక, ఆంధధ్రకవిత్వానికి వెగ్రి | అనుభవాలూ = క్ఞావకాలూను - |

బంధకవిత్వమూ, చిత్రకవిత్వమూ, నిమిషకవిత్వమూ, శ్లేషకవిత్వముగా, ఆశు కవిత్వమూ, అవధానకవిత్వమూ -- ఇత్యాదిగా విజృంభించాయా వెర్రితలలు. కాని, తిరుపతి వేంకటకవులు, పొమరజనాకర్షణ ఆశించి ఆశుకవిత్వానికీ అవధానకవిత్వానికీ వూపిరి పోశారు. జీవితావధికాలే చేసుకున్నారు వారవి. ఇప్పటికీ (ప్రచారం అవుతూనే వున్నా యేకొంచెమో అవి, వారి ప్రచారమే 'హేతు వందుకు. అది నా శొద్భష్టం అని మాత్రమే చెప్పాలి, అవధానాలంకే ప్రాజ్డాత వచ్చినప్పణ్ఞుంచీ వెగట నాకు. దీనికి సాయం, రామకృష్ణకవుల మంత్రోవదేశంతో-వీరపూజ రచన వురస్క రించుకుని కూడా, వద్యబంధం మీదే అరుచి వుట్టిపోయింది, నాకు. పరవ్రత్యయనేయత బొత్తిగా తప్పించుకోలేని దశలో, పోలవరంలో, ఆదిమధ్యం భావనారాయణ స్వామిగారి కిచ్చిన మాట చెల్లించుకోడానికి మాత్రమే శ్రద్ద పట్టాను తరవాత నేమాత్రమో అష్టావధానం విషయమై. అది చెల్లించుకోనూ చెల్లించుకున్నా నా స్వల్పదీక్షతో, నువ్వా నేనా అన్న సభలో అప్పటికి మూడేళ్ళయింది ఆ చెల్లించుకునికూడా. సత్యనారాయణశా, స్త్రి, వెంట బడేదాకా ఆ స్కృతే లేదు నాకు మళ్ళీ. అప్పుడయినా, నుంచున్న పాటున డబ్బు సంపాదించవలసిన అగత్యం యేర్పడివుండకపోతే, అతనెంత బలవంత పెట్టినా నేనంగీకరించి వుండకపోదును. కానవూపిరితో వైనా, ఎస్‌.పి.ఏ.ఎల్‌ నడుస్తూ వుండినా నేనందుకు తలవోగి వుండకపోదును. నిజంగా, అష్టావధానాలు చెయ్యవలసిన అగత్యం యేర్పడ్డం వొక దుర్షశ నాజీవితొని కంతకూ, వన్చిన పుట్టిమునక యేమిటం కే? ఎటుచూసినా, గాఢాంధకార బంధురం అయిపోయి వుండింది నాస్టితి, అప్పడు. బయటపడా లందులోనుంచి. స్వభుజా బలంతో బయట పడాలి. మాసాల్లో కాదు, వారాల్లో నూకాదు, రోజుల్లో బయటపడాలి. హరిఃఓ మ్మంటూ కూచుని, పామరులను రంజించజేసి, ఇవితి శీ, అంటూ లేచఛాటప్పటికే యెంతో కొంత డబ్బు నాచేతికి రప్పించగల శక్తి నా దగ్గిరవుండిన దల్లా వొక్క అష్టావధాన (ప్రక్రియే అయిపోయింది. అసంపూర్తిగా నయినా మరేదీ లేకపోయింది కూడా. కొని, తెలిసివుండిన్నీ - క్టుద్రం అని తానే నిర్దారణ చేసుకుని వున్న పని ఫనికి కేవలమూ డబ్బుకక్కూర్తితో తానే సిద్దవడ్డం గర్హ్వం కాదూ? రూపుకొఅ్బుత్త, యెంతోకొంత ప్రతిభ వుండిన్నీ - పరమ దుర్లభం అని తొనే ఈ రృండిన ఐహిక జీవితం తానే భగ్నం చేసుకోడానికి సిద్దపడ్డం మౌశ్రం కవి, దగ్గ + అవుతుందా?

వడిదుడుకు లేర్చడ్డప్పడు జీవితానికి భంగపాటు తటస్ట్రపడకుండా చూసుకోవడానికే ఆవపర్దర్మాలు.

అవి శాశ్వతంగా అవలందించ తగ్గవి మౌత్రం కావు.

ఎవరి కయినా-ఎంత అప్రయోజకుడి కయినా - దీర్ణజీవితంలో గడ్డుదినాలు బహూ పరిమితంగానే వుంటాయి.

అవి గడిచిపోతా, యేదోవిధంగా, నిలిచిపోవు

తరవాత, సరి అయినాతాను నోహో అనిపించుకోతగ్గ-నృత్తి చూసుకోవాలి, బుద్ది వుండినవాడు, నిదానించి.

ఆ స్టితి తటస్టించేదాకా బతికి వుండడానిశకే ఆపద్దర్మాలు.

అవయినా, యిప్పటి మన నడవడికి బపోూ భిన్నంగానే వుంటాయి.

అవయినొ, ధర్మసాంకర్యం కలక్కుండా వుంచడానికే యేర్చడ్డాయి; గొని విచ్చలవిడీగా సంచరించడానిక్కాదు, ఇప్పటిలాగ

ఏతావతొ,--

ఐహికం కష్టనిష్టురం.

దుఃఖబహళం.

యాతనా భూయిష్టమున్నూ.

"పేదలకేగాదు, సాదలకున్నూ వున్నదే యిది.

మనిషి సంపాదించుకోనలసిన మొదటి పరిజ్ఞానం యిది.

జీవితం గడిచిన కొద్దీ - అనుభనం పెరిగినకొద్దీ బలవడుతుందిది.

బుద్ది వుంటే తాత్కాలిక విపత్తు చూసుకుని అంత భయవడవలసిన పనిలేదు.

మోఘమైన వొకశక్తి యీ బుద్ది.

కష్టాలు రాసి పెట్టిన భగవంతుడే వ్రసాదించిందది.

దాని కసాధ్యం లేదు.

కష్టాలు సుఖాలుగా మూరుస్తుందది.

దుఖం ఉల్లాసంగా తేల్చేస్తుందది.

యాతన సుఖంగా పరిణమింవచేస్తుందది.

గర్వం చూపించుకోడం కాదు, ఏ కొంచెమో నాకుందది.

అది వుండీనందున నాకెంతో ఫలితం కనపడింది, ఎన్నో మౌట్టు, వా కప్పటికే.

ఒక్కొక్కడి కొక్కొాక్క మార్గాన అనుభూతం అవ్వుతుంది.

రచనలో కనవడుతోంది నాకు.

పెద్దలవల్ల తెలుసుకోవలసిన సుళువు లెన్నో సంపాదించుకున్నాను, ప్వుబుద్దితోనూ, స్వయంకృషితోనూ నేను.

ఆ రచన మానలేన్నేను.

జీవిత పరమావధికం నాకది.

నేను చెయ్యగలిగినా చెయ్యలేకపోయినా, దేశీయు లది గుర్తించినా గ్పుర్తించకపోయినా

• వా జాతికి నేనే చెయ్యవలసిన దోహదం కొంత వుంది.

రచనే అందుకు సాధనం నాకు.

అది సౌగించాలంటు కాలూ చెయ్యీ ఆడాలి, నాకు. అలా ఆడ్డానికి బువ్వకావాలి. కళాజీవి అయినవాడికి బువ్వ ప్రయోజనం అంతే. ఆహార నిద్రాదులు శరీర ధర్మాలు. అవి తప్పవు మనిషికి. కళాజీవికీ తప్పవు, భోగపరాయణుడికీ తప్పవు, విరాగికీ తప్పవు, ప్రతిభాశాలికీ తప్పవు; శుద్ద మొద్దుకీ తప్పవు. అవి రాజయోగ్యంగా వుండాలనీ కాదు, ఉండకూడదనీ కాదు - ఈ వునికి లేమరికాలు కొనేకాదు ప్రధానం. అవి యెలా వున్నా కాలక్షేపం చెయ్యగలడు కళాజీవి. వాటిలోకాదు, అతనికి తృప్తీ ఆనందమూను. కళలోనే కనవడతా యతనికవి. కళలోనే అనుభూతాలున్నూ అవుతా యతని కవి. అతని బుద్దీ, చిత్తవృత్తీ కళావలయంలోనే పరిభ్రమిస్తూ వుంటా యెప్పుడూ. శారీరిక ధర్మాలు వాటిని కలుషితం చెయ్యలేవు. చిత్తవృత్తి నిరోధకశక్తి వుండడం వల్లనే కళాత్మకం అయివుంటుం దతని ప్రవృత్తి. ఆ ప్రవృత్తికి శరీరం ఆలంబం. ఆ శరీరంకోసమే బువ్వ. ఆ బువ్వ అంతస్టు ఏమయినా కొవచ్చు, అది మాత్రం ధన సాధ్యం. అందువల్లనే నాకున్నూ ధనతృష్ణ పట్టుకుంది. కళ సాధించుకునే అవస్థలోనే ఆర్హనకున్నూ పాటువడనలసిన దౌర్భాగ్యం వట్టింది నాకు. నా కేర్పడ్డ దౌర్భాగ్యాల్లో యిదీ పెద్దది. వా పోనీ అనుకుంళే, అప్పటికప్పుడు నిర్దారణ చేసుకోవలసి వచ్చిందందు. కేదో కదారి. ఆక్షణంలో అవలంభించవలసి వచ్చిం దేదో నొక వృత్తిన్ని. కాని నాకేదీ కనపడ్డం లేదప్పటికి. కనవడ్డా నచ్చడం లేదు. నచ్చినా మనస్సు కెక్కడం లేదు. కాక్క - అవ్వుడే కా దివ్వడున్నూ నాకు బువ్వ పెట్టడం లేదు, రచన. శేదద్‌ కాదు, తాదాత్మ్యం అనుభవించగల యే తెలుగు రచయితకూ పెట్టడం మరిగతి? మరి, యీ శరీరం సుష్టుగా ప్రవర్తించి కరచరణా లాడ్డానికి ఉపాయం? ఈ నిరాలంబస్టితిలో = ఈ గవేషణలో - నా దృష్టివధానికి తెచ్చాడు సత్యనారాయణశా, స్త్ర, అష్టావధానం. *స్త త్ర” అనేశాన్నేను.

ఇష్టాపూర్తిగా కాదు, బాధపడుతూ అనేశాను. నన్ను నేనే తిట్టుకుంటూ - నా సంచఛితాన్ని నిందించుకుంటూ - అంగీకరించాను. అయితే, వొక్కటి మాత్రం చెవ్వకోవాలిక్కడ. పోలవరంలో వొకమాటు చేసివుండడం నల్ల - అక్కడ నోహో అనిపించుకునిన్నీ వుండడం వల్ల - దిలాసాగానే అంగీకరించా నతని ప్రతిపాదన. ఓనమాలు దిద్దుకోవలసిన అగత్యం లేకపోయింది, నాకందులో. నిద్రాహారాలు మరిచి సాభనచేసుకోవలసిన దుర్గతికూడా లేకపోయింది. ఒక్క. దూకున సభకి - సభలోకీ - వెళ్ళ వచ్చు, నిస్సంకోచంగా కూచో వచ్చు ధీమాగానే ప్రారంభించనే వచ్చు అవధానం. ఇదీ, అప్పటి. కీడులో నాకొక మేలు. పోలవం అష్టావధానం జ్ఞాపకం వస్తే నా కివ్పటికీ పులకలు పేశెత్తుతాయి. ఆనసన్ని వేశం అనుభూతం అవుతున్నట్టుంటుంది, కళ్ళక్కట్టినట్టున్నూ వుంటుందా వరిస్తితి. శాలువు కవ కుని, సభలో విటాగ్గానముంచుని, వృచ్ళకుల'కేపి చూస్తూ “ఏమికొవాలి మీకు?” అని అడుగుతున్నట్టున్నూ వుంటుంది. ఏ వాక రిద్దరో అప్పటికే అపరిచితుల్లై వుండినవొరు తప్ప, తతిమ్మా పృచ్చకులందరూ. పడగొట్టాలన్న స్పర్హతో కసిగా చూస్తున్నట్టుకూడా వుంటుంది. ఒక నిర్రేశం లేదు, వొక సూచనలేదు, వొక ప్రయత్నం లేదు, వొక ఆలోచవలేదు, చూసినంతసేపూ వొక వినోదం చూశాను, కళ్ళనిండా - అవ్పటి కవ్వడొక అగ్నిపరీక్షకు సిద్ధవడ్డాను, సర్వమూ మరిచి. జరిగిం దేమిటం టే? “ఇదిగో, నేను తయారయి వచ్చాను మరి, సభ చేయించరిడంటూ వెళ్ళి యెదట నుంచునేటప్పటికి చకితులయిపోయారు, భావనారాయణస్వామిగారు. అప్పటిదాకా ఆజ్ఞాపకమేలేదు వారికి. అప్పుడయినా “అప్పుడలా యెందుకన్నామూ”” అంటూ బాగా వశ్చాత్తాపపడు తున్నట్టుంది, వారివాలకం. అది యేమయినా, వారప్పుడు నన్నలా రెచ్చకొట్టి వుండక పోతే నా జీవితంలో అష్టావధాన వ్రసక్తే రాకపోయి వుండును. దానికోసం కొంత సాధనా చేసుకుని వుండకపోదును, అందు కోపం ప్రత్యేకించి పోలవరమూ వెళ్ళి వుండకపోదున్నేను. మరి, వారు సభ చేయించకపోతే? నా వుత్సాహం గాఢంగా దెబ్బతింటుంది. కొన్నాళ్ళయినా చాలా బాధ పడతాన్నేను. ఇది గుర్తించుకున్నారు వారు, మరి, కొదనలేకపోయారు.

“ఏదో మాటవరసకంకే అదే పట్టుక్కచ్చున్నా వేమిటయ్యా”గో అంటూ యిటు తిరిగి నిన్నే వెపపెట్టనచ్చువారు.

అలా తప్పించుకునేవారు - ఎదురు దెబ్బతీసేవారు చాలా మందే వున్నారు, లోకంలో.

మానమూ అభిమానమూ చాలా తేలిక వస్తువులు వారి దృష్టీలో.

మరి, వారి జన్మలు?

ఇది చూసుకోరు వారు.

భావనారాయణస్వామిగారు మూత్రం తమ మాట నిలబెట్టుకోడానికే పూనుకున్నారు.

సహజంగా మితభాషులు వారు.

మొగమాటం చాలా యెక్కువ, వారికి.

మితభాషులయినవారు. నలుగురితోనూ ధారాళంగా కలిసి తిరుగలేరు.

ముందుకిన్నీ రారు దేనికీ.

కలగా చేసుకో రెందుకూ.

అక్కడికీ వొక పూటల్లా కిందా మీదా వడ్డారు వారు, తమలోతాము.

చివరికి, డిప్యూటీ తహసీలుదారు దగ్గరికి తీసుకువెళ్ళారు, సాహసించి నన్న.

అది మన్యప్రాంతం కావడం వల్ల జవనసంఖ్యా తక్కువే. అక్కడ, రొమచంద్రపురం తాలూకా లాగ తెనుగు మీరి పోయిన ప్రాంతం కాదుకనక, వ్యవవహారాలూ తక్కువే.

కాగా, తహసీలుదారు, జిల్దామున్సబూ, సబ్‌ మేజహ్టేటూ-ఈ ముగ్గురివిధులో నిర్వహించడం వాకరే.

అప్పుడక్కడ ఆవదవుల్లో వుండినవారు. పోతుల లక్ష్మీనరసయ్య నాయడుగారు.

అష్టావధానం యెవ్వడూ చూడలేదు, ట, వారు, చూడాలని మాత్రం చాలొ వుంది, ట, చాలా కాలంగా.

ఇట్లు సరదా - అటు భాననారాయణస్వామిగారి ప్రోత్సాహం - దీంతో, సభ చేయించే బాధ్యత తాము వహించారు నాయడుగారు.

రుచిగల విషయం అయితే, వలుకుబడి వుండినచోట, కర్తృత్వమూ కారయితృత్వమూ తప్పించుకోలేరు, రసికులైన వారు.

ఇది యిలా పరిష్కారం కావడంతోనే, రెబ్బావ్రగడ పాపయ్యగారి దగ్గరికిన్నీ తీసుకు వెళ్ళారు నన్ను, భావవారాయణస్వామిగారు.

పావయ్యగారు, అక్కడి ఎస్టేటు మౌనేజరు.

భావనారాయణస్వామిగారి. శక్తిసామర్థ్యాలు - ముఖ్యంగా, వారి సాహిత్యకృషీ, జొతకాలు చెప్పే వైదుష్యమూ బాగా తెలిసి వుండినవారుకనక, వారికి ప్రీతి పాత్రుణ్ణయి. వుండడం వల్ల నేనూ సమర్హుళ్లే అయివుంటావని భావించుకున్నారు పాపయ్యగారు.

పండితులన్నా కవులన్నా వారికీ చాలా ఆదరమే.

దాంతో, నాయడుగారితోపాటు, వారున్నూ బాగా శ్రద్ధ పట్టారు పభవిషయమై.

జమీందారు, రాజా, ,శ్రీ, కొచ్చర్లకోట రామచంద్ర వేంశటకృష్ణారావుగారు, పోలవరం విడిచి, యెప్పుడో కాకినాడలో మకాం పెట్టుకుని వుండినారు.

అంచేత, అక్కడి జనులకు పావయ్యగారే జమీందారన్న ఆదరగౌరనాలు.

“ఫలానా విద్య తమకు తెలుసునా తెలియదా -- అధవా - దానిమీద తనుకు ప్రీతి వుందాలేదా” అని కొదు (ప్రశ్న, విద్య యేదయినా అది పోషీంచడనే జమీందారు బాధ్యత.

భష్టదారుశు, తెనుగు దేశానికంళే సంబంధించినంత వరకూ మహారాజనే విర్వచనం. అంటట సోొర్‌సైన గ్రభుత్వం, ఇక్కడు బవానచవం మీదే వుండేది,

కాని, శతాబ్దులకిందే అంతరించిపోయింది.

డిల్లీలో పాదుషాలూ, గోల్కొండ 'పాదరాబాదుల్లో నవాబులూ స్వతంత్ర ప్రభువులయి వుండినంతకాలమూ తెలుగు దేశంలోనూ వుండేవారు ప్రభువులు.

ఆంగ్లేయు. లిక్కడ స్టిరపడ్తంతో చావచిరిగి చదర అయిపోయింది.

మవోరాజు లంతరించారు, జమీందార్లే వెలిశారందరూ.

సామంతు లనిపించుకోడానికిన్నీ అర్హతలేనివారు జమీందార్లం టే.

యోధులను గుమాస్తాగిరీకి మప్పింది ఆంగ్లప్రభుత్వం, ప్రభువులను జిరాయితీ దార్గుగానూ రూపొందించింది.

అయినా, అనువంశికాలైన లక్షణాలు విలువుకున్నారు, జమీందార్లు కొంతవరకూ.

అంచేత, ప్రభువుల లక్షణాలు మనకూ వరిచితాలే కొంత వరకూ.

రాజులు కాకపోయినా, తెమగుదేశంలో, యిటీవల వారే “రాజూోలు కనక, ఇమీందార్గున్నూ తము విధులు విర్వర్తించుకున్నారు, కొంతవరకూ,

ఇంత,-

ప్రీతి వైయక్తికం.

విద్యలు సార్వజనీవాలు.

వాటి ప్రయోజనం, ముఖ్యంగొ, జమలకు.

కనకనే వాటి పోషణభారం ప్రభువుది.

ఈ పరిజ్ఞానం వుండాలి, మనిషికి.

అధికారమూ వుండాలి.

వగ్రభువు లక్షణాలివి.

జనులను తను అదుపాజ్ఞల్లో వుంచుకుంటూ, వారి. కష్టార్షితం కొంత, వన్నులపేరిట నిర్బంధంగా వసూలు చెయ్యాలి, ప్రభువు.

సుఖ సౌభాగ్యాలు కలిగించి, ఆ జనులను రంజింపనూ చెయ్యాలి.

ఇది తప్పనివాడే మహారాజా.

తప్పాడూ, మరి, తరాదే.

అంచేత, పోలవరంలో జరిగే యే కార్యశ్రమంలో నయినా, జమీందారుకి బాధ్యత వుందంటే, వారికి ప్రతివిధులు కనక, పాపయ్యగారే అవి విర్వర్తించేవారు.

చౌాలామట్టుకీ, స్వతంత్రంగానే విర్వహించే వారది.

*ఏదో మాటవరసకంకే అదే పట్టుక్కూచ్చున్నా వేమిటయ్యా”” అంటూ యిటు తిరిగి నిన్నే నెపపెట్టవచ్చువారు.

అలా తప్పించుకునేవారు - ఎదురు దెబ్బతీసేవారు చాలా ముందే వున్నారు, లోకంలో,

మూనమూ అభిమానమూ చాలా తేలిక వస్తువులు వారి దృష్టీలో.

మరి, వారి జన్మలు?

ఇది చూసుకోరు వారు.

భావనారాయణస్వామిగారు మాత్రం తమ మాట విలబెట్టుకోడాని కే పూనుకున్నారు.

సహజంగా మితభాషులు వారు.

మొగమౌటం చాలా యెక్కువ, వారికి.

మితభాషులయినవారు నలుగురితోనూ ధారాళంగా కలిసి తిరుగలేరు.

ముందుకిన్నీ రారు దేనికీ,

కలగా చేసుకో రెందుకూ.

అక్కడికీ వాక పూటల్లా కిందా మీదా వడ్డారు వారు, తమలోతాము.

చివరికి, డిప్యూటీ తహసీలుదారు దగ్గరికి తీసుకువెళ్ళారు, పావాసించి నన్ను,

అది మన్యప్రాంతం కావడం నల్ల జనసంఖ్యా తక్కువే. అక్కడ, రామచంద్రపురం తాలూకా లాగ తెనుగు మీరి పోయిన ప్రాంతం కాదుకనక, వ్యవహారాలూ తక్కువే.

కాగా తహాసీలుదారు, జిల్లొమున్సబూ, పబ్‌ మేజస్ట్రేటూ-ఈ ముగ్గురివిధులూ నిర్వహించడం వొకరే.

అప్పుడక్కడ ఆవదవుల్లో వుండినవారు పోతుల లక్ష్మీనరసయ్య నాయడుగారు.

అష్టావధానం యెప్పుడూ చూడలేదు, ట, వారు, చూడాలని మాత్రం చాలొ వుంది, ట్‌, చాలా కాలంగా.

ఇట్లు సరదా - అటు భావనారాయణస్వామిగారి ప్రోత్సాహం - దీంతో, సభ చేయించే బాధ్యత తాము వహించారు నాయడుగారు.

రుచిగల విషయం అయితే, పలుకుబడి వుండినచోట, కర్తృత్వమూ కారయితృత్వమూ తప్పించుకోలేరు, రసీకులైన వారు.

ఇది యిలా పరిష్కారం కావడంతోనే, రెబ్బావ్రగడ పావయ్యగారి దగ్గరికిన్నీ తీసుకువెళ్ళారు నన్ను, భావనారాయణస్వామిగారు.

పాపయ్యగారు, అక్కడి ఎస్టేటు మానేజరు.

భావనారాయణస్వామిగారి. శక్తిసామర్థ్యాలు - ముఖ్యంగా, వారి సాహిత్యకృషీ: బొతకాలు చెప్పే వైదుష్యమూ బాగా తెలిసి వుండినవారుకనక, వారికి ప్రీతి

వండితులన్నా కవులన్నా వారికీ చాలా ఆదరమే.

దాంతో, నాయడుగారితోపొటు, వారున్నూ బాగా శ్రద్ద పట్టారు సభవిషయమై.

జమీందారు, రాజా, శ్రీ కొచ్చర్లోట రామచంద్ర నేంకటకృష్ణారావుగారు, పోలవరం విడిచి, యెప్పుడో కాకినాడలో మకాం పెట్టుకుని వుండినారు.

అంచేత, అక్కడి జనులకు పావయ్యగారే జమీందారన్న ఆదరగారవాలు.

*ఫలానా విద్య తనుకు తెలుసువా తెలియదా '-- అధవా - దానిమీద తనుకు ప్రీతి వుందాలేదా” అని కాదు ప్రశ్న, విద్య యేదయివా అది పోషించడమే జమీందారు బాధ్యత.

జమీందారం కే, తెనుగు దేశొనికంశే సంబంధించినంత వరకూ మవారాజనే నిర్వచనం.

లంటోర్‌ స్వతంత్రమైన ప్రరుత్వం, ఇక్కడ. బహవచనం మీదే వుండేది, ఆదిలో.

కాని, శతాబ్దులకిందే అంతరించిపోయింది.

డిల్లీలో పాదుషాలూ, గోల్కొండ ప్టాదరాబాదుల్లో నవాబులూ స్వతంత్ర ప్రభువులయి వుండినంతకాలమూ తెలుగు దేశంలోనూ వుండేవారు ప్రభువులు.

ఆం గ్లేయు. లిక్కడ స్ర్రిరపడ్డంతో చావచిరిగి చదర అయిపోయింది.

మవోరాజు లంతరించారు, జమీందార్లే వెలిశారందరూ.

సామంతు లనిపించుకోడావికిన్నీ అర్హతలేనివారు జమీందార్లం టే.

యోధులను గుమొస్తాగిరీకి మప్పింది ఆంగ్లప్రభుళత్వం, ప్రభువులను జిరాయితీ దొర్హుగానూ రూపొందించింది.

అయినా, అనువంశికాలైన లక్షణ్రాలు నిలువుకున్నారు, జమీందార్లు కొంతనరకూ.

అంచేత, ప్రభువుల లక్షణాలు మనకూ వరిచితాలే కొంత నరకూ.

రాజులు కాకపోయినా, తెనుగుదేశంలో, యిటీవనల వారే *రాజా”లు కనక, అమీందార్డున్నూ తను విధులు నిర్వర్తించుకున్నారు, కొంతవరకూ.

ఇంత,-

ప్రీతి వైయక్తికం.

విద్యలు సార్వజనీనాలు.

వాటి వయోజనం, ముఖ్యంగా, జనులకు.

కనకనే వాటి పోషణభారం ప్రభువుది.

ఈ పరిజ్ఞానం వుండాలి, మనిషికీ.

అధికారమూ వుండాలి.

(వభువు లక్షగ్రాలివి.

జనులను తము అదుపాజ్జల్లో వుంచుకుంటూ, వారి. కష్టార్హితం కొంత, వన్నుల పేరిట నిర్బంధంగా వసూలు చెయ్యాలి, ప్రభువు.

సుఖ పౌభాగ్యాలు కలిగించి, ఆ జనులను రంజింపమా చెయ్యాలి.

ఇది తప్పనివాడే మహారాజు.

తప్పాడూ, మరి, తరాడే.

అంచేత, పోలవరంలో జరిగే యే కొర్యక్రమంలో నయినా, జమీందారుకి బాధ్యత వుందంకేు, వారికి ప్రతినిధులు కనక, పొపయ్యగారే అవి విర్వర్తించేవారు.

చాలామట్టుకి, స్వతంత్రంగానే నిర్వహించే వారది.

భావనారాయణస్వామిగారు, నన్ను, పాపయ్యగారి దగ్గిరికి తీసుకు వెళ్ళారంటే, యిదిగో, యిది గ్గుర్తించే.

అయితే, నెమ్మదిమీద, యేవారం వదిదినాలకో సభ జరుగుతుందనుకున్నా న్నేను.

ఎన్ని కోణాలనుంచో సాధక బాధకాలు పరకాయించుకుని, యెన్ని అవకాశాలో కల్పించుకుని, కట్టుబాట్లుగూడా యెన్నో చేసుకుని గావి కార్యక్షేతంలో అడుగు పెట్టరు

దీప్తో దీప్తిహోనో కలిగించేదిగా వుంకేగాని, తృప్తికాదు వారి కేపనీ.

కాని, అముకోనిది, మరి రెండు రోజుల్లోనే ఆ వూరి బాలికా పాఠశాల వార్షికోత్సవం వచ్చింది.

గవర్న మెంటుదది, వూరిపెద్దల పర్యవేక్షణలోది కాదు.

అయితే, అలాంటి సంస్తల వార్షికోత్సవాలనీ అదనీ యిదనీ కల్పించుకువే “రెస్పాన్సుబిరిటీ పెట్టుకోదు, మన గవర్నమెంకెవ పాడూ.

ఊరివారిదే అందుకు ఖర్చూ, ఉత్సాహమూ కూడా.

జనుల కుత్సాహం కలిగించే వేడుకలని.

అంచేత, పాపయ్యగారే వూనుకున్నా రందుకుమ్నూ.

దివాణం భవనంలోనే యేర్పాటయిందది.

అక్కడి సబ్‌ కలెక్షరధ్యక్టుడ్రా సభకి.

ఆయనా త్రిమూర్త్యాత్మకుడే ప్రై మెట్టున, అక్కడ.

ఆంగ్లోయిండియ నాయన, పేరు 6.1 డిక్రూజ్‌.

తాలూకా ప్రధానస్తానమే అయినా అది పల్లెటూరే కావడం వల్ల బాలికా - ఎలిమెంటరీ బాలికీ పాఠశాల వార్జికోత్సవమే పెద్ద ఉత్సవంలో లెక్క అయింది.

అంచేత, మిడిల్‌ స్కూలు (ఇప్పుడు వైస్కూలు) ఉపాధ్యాయులూ, ప్లీడర్లూ, ఈనాందార్లూ. రకరకాల ఆఫీసుల గుమాస్తాలూ, వూరివారూ చాలొనుంది వచ్చారు, స్త్రీ వురుషులాబాల గోపాలమూ.

మేడహాలు చాలా విశాలమైనది, అదంతా నిండిపోయింది.

కాని దీపాలు పెడతారనేటప్పటికే దాని కార్యక్రమం ముగిసిపోయింది.

ఆ సూచన కనవ వ క వురుష కూడ కనపడగానే చాలా నిరుత్సాహవడి పోయారు, '్తలూ పురుషులూ ఆరుబూరునుంటూ ముస్తాబయి వచ్చినంతసేవు పట్టలేదు మరి, వారికి.

అది గుర్తించి వాయుడుగారితో యేదో మాట్టాడారు పావయ్యగారు.

నాయుడుగారున్నూ. అధ్యళ్టునితో ఏదో మాట్టాడారు.

నా వక్కనే కూచువివున్న భావనారాయణస్వామిగా రెందుకో వెళ్ళి నాయుడుగారితో యేదో మౌట్టాడారు.

వెంటనే వచ్చేశారు వారయినా, కాని వాయెదటికినచ్చి “నుంచున్న పాటున మీ రష్టావధానం చెయ్యాలి. మళ్ళీ యింతటి సభ కూడ్డం అసంభవం, యింతలో.

ఎంతటికూడ్డానికయినా వారం పద్దినాలయినా పడుతుంది నుర, చూసుకోండి” అన్నారు.

తుళ్ళి పడ్డా న్నేను.

కాన్కి నిజమే, నాకోసం మళ్ళీ అంతటి సభ కూడ్డం అసంభవమే, వెంటనే.

ఉవుర్రే” అనేశాను.

ఆలోచించుకోడానికే అవకాశంలేదు; గాని అగత్యమూ లేదు, నిజానికీ,

ఏ విషయమై అయినా, శక్తిసానుర్ధ్యాలకం చే ధైర్యసావాసాలెక్కువ నాకు, నచ్చిన సందర్భంలో.

కాకపోయినా, అంతా అప్పటివరిస్టితులనుసరించి అరగవలసిందే; గాని తయారు కానడానికీ, జాగ్రత్తపడ్డానికీ యేమీలేదు, అష్టావధానానికి.

ఉపాసన అనీ, మరేమికమిటో అనీ పెద్దకభుర్లు చెబుతారు కొందరు; కాని, అదంతా భేషజనమూ నటనాను.

కొక,-వాకొక ముంచి అనకాశంకూడా కనపడింది, అప్పుడే వేనందుకు సిద్ధవడ్డంలో.

వళ్చి వున్నవారిలోనే కొందరు పిద్దపడతారు వృచ్చకులుగా, అప్పటి కప్పుడు.

ఈ విషయమే తెలిసీవుండదు వారి కంతకీ ముందు,

కుమ్మక్కు. చేసుకుని వచ్చినవారుండరు, వారిలో నొక్కరూ గూడా.

నా ప్రత్యుత్తరాల్లాగే వారి వృచ్చలున్నూ ఆశువులయి వుంటాయి.

ఇది. గుర్తించిన్నీ సిద్దపడ్డాన్నేను.

“అయిదు. నిమిషాల్లో యీ కార్యక్రమం ముగిసిపోతుంది. తరవాత, ,శ్రీ వెంకరానుకృష్ణ శిష్యులు శ్రీపాద సుబ్రహ్మణ్య శాస్త్రిగారు ఇక్కడే-ఇవ క్‌ అష్టావధానం చేస్తారు” అని ప్రకటించారు నాయడుగారు, వెంటనే.

సభ అంతా ఉత్సాహేద[గ్రం అయింది.

ఒక్కరూ కదల్లేదు, అందరూ సావధానులయినారు.

అనుకున్న వేళకి వార్తికోత్సవం ముగిసింది, అన్నవేళకి నా అవధానం ప్రారంభం అయింది.

ఆ కార్యక్రమం యెసిడెంపే, యా కార్యక్రమానికిన్నీ థెసిడెంటు.

*వేే నంటే “నేనంటూ పృచ్ళకులుగా తయారైనారు, కొందరు.

పెద్రలే సిద్దపడ్డారు, కుగర్రలు కారు.

అయితే, నా అష్టానధాన ప్రక్రియలో వొక్కరికే-నొక్క పద్యమే చెప్పడం

ఏక కాలొన, ఎనిమిదిపనులు-బాగా జాగ్రత్తపడనలసినవి - భంగవడకుండా నెరవేర్చడమే అష్టావధానం అంటే, ఎనమండుగురికి వద్యాలు చెప్పడం కాదు.

వనులెనిమిది, పృచ్ళకులున్నూ ఎనమందుగురు.

నా గురువులు రామకృష్ణకవుల సంవ్రదాయం యిది.

వద్యాలుచెప్పడం నొక్కరికే కాదంళే, యెనమండుగురి కన్న నిర్ణయంమాత్రం యేమిటి?

వద్యా లెననుండుగురికి చెప్పడం అయితే, అది, పంచదశానధానం అవుతుందిగాని, అష్ట్రావధానమే కాదసలు.

*న్పల్లక్రదంటూ వితండవాదానికి సిద్ధపడ్డారు మొదట కొందరు; కొని, నేవ బదులు చెప్పవలసిన అగత్యం లేకుండానే అది పరిష్కారం అయిపోయింది. దీంతో, పృచ్ళకులుగా సిద్హపడ్డవారిని వడబొయ్యనలసి నచ్చింది. కాగా, పృచ్ళకులుగొ నిర్ధారణ కాగలిగినవారందరూ, పెద్దలూ, మెరికల్దాంటివారూ కావడం తటసపడింది. ఒక విధంగా అపాయకరనూ, మరోవిధంగా గౌరవానహామున్నూ యిది. సమర్భ్హులయిన వారిని తృష్తిపరచడ మే తృప్పిపరచడం, నురి. వెంటనే, పృచ్ళకులు చుట్టూ కూచున్నారు, కుర్చీలమీద, నా కటూ ఇటూ. సట్‌ కోర్టు శిరద్దారు సమస్య యిచ్చారు, శార్దూల విశ్రీడితంలో. గాదె. దొసన్న పంతులుగారు (స్కూళ్ళ యిన స్పెక్టరు) లోకాభిరామాయణావి కళ్కూచున్నారూ “శా,స్త్రిగారూ, ప్రారంభిస్తామూ” అనడుగుతూ. భావనారాయణస్వామిగారు దశానతారాల పేళ్ళు చెప్పనున్నారు కందంలో, వరస తప్పకుండా. ఎస్టేటు గుమాస్తా వొకాయన (పావయ్యగారి నామినీ) గంటలకు బదులు కూతల క్కూచున్నారు, సైకిలు బూరా చేత బుచ్చుకుని. నాయడుగారు. పురాణం. చెప్పనుంటూ కూచున్నారు, భాగవతం తెరుచుకుని. మేఘ సందేశం పొడ్డానిక్కూచున్నా డొక వకీలు విద్యార్ధి. ఆచంట. వెంకటరావుగారు. (మా సోమవ్ప ప్లీడరు) -చదరంగం బలం పద్దుకూచున్నారు, ఎత్తు వెయ్యడానికి సిద్దంగా. “నేనివ్వవచ్చా?” అనడుగుతూ అధ్యక్టులు సీద్దపడ్డారు; వ్యస్తాక్తరికి, కార్యకారణ సంబంధాలు పురస్కరించుకుని, భావనారాయణ స్వామిగారిమీదొ, నాయడుగారిమీదా, పొాసయ్యగారిమీదా వొక్కాక్క పద్యం కట్టుకుని వున్నా వదినరకే వేను, ఆశువుగా అల్లుతున్నట్టుగా నటించలేదు. 'పెసిడెంటుమీద మాత్రం అప్పటి కప్పుడు కట్టాను, జా క. అష్టావధానమను! ష్షకియ చూడవేగుదెంచిన ఘనుడీ మిష్టర్‌. ఉయళ. ట్లో హృష్టుండగునట్టు లిప్పుడే వొనరించుకాకిఅని. తనపేరు రావడం-అదిన్నీ సంగీతంలో రావడం - ఇది గుర్తించి చకితుడై, నాయడుగారి. నడిగి సంగతి తేలుసుకువి తల పంకించుకున్నాడు, దొర. పద్యాలు పూర్తిచేసి నాసంగతి చెప్పుకున్నాను, ముందు. వా ల్‌ హేశువున్నూ చెప్పుకున్నాను, తరవాత. డబ్వు శ్ర థి మాత్రమే స్యలావన్నాన ఇవ సనాగా యోస్వామిగారి ఆజ్ఞ శిరసావహించడానికీ నిర్దాక్షిణ్యంగా నమ్ముకున్నారు. సృచ్ళకులు వెంటనే. లూ పురుషులూ ఆబగా చూడసాగారు.

దాసన్న వంతులుగా రసలే వసపోసిన పిట్ట

సంవత్సరం నరగా మాకిద్దరికీ బాగా పరిచయం.

అయినా, మొగమాటం దూరంగా పెట్టి, బహూ విషమంగా ప్రారంభించారు, వారు, సంభాషణ.

మరో వృచ్చకునితో నేను వ్యనహరించాటప్పడు “చూడండీ” అంటూ నా చెయ్యి పట్టుకుని లాగిన్నీ ప్రశ్నలవర్షం కురిపించసాగారు నామీద,

ఆచంట వెంకటరావుగారున్నూ, నేను తమ దగ్గరికి వచ్చాటప్పటికి జంతువులు మార్చేసుక్కూచునేవారు, తము కనుకూలంగా.

పైసిడెంటు సూచనమీద ఎన్నో మూట్లు మెల్లిగా వూదాడు బూరా, ఎస్టేటు గుమౌస్తా.

“్తీణా మాద్యం వ్రణయవనచనం విభ్రమోహిప్రీయేషు” అన్నచోట బాగా వివరించి చెప్పమంటూ కూచున్నాడు, వకీలు విద్యారి.

ఇంగ్లీషు పద్యం యిచ్చాడు వ్యస్తాక్షర్రి, వాక్కాక్క అక్షరమే విడీవిడిగానూ, క్రమం తప్పించిన్ని.

అదే వా మొదటి అవధానం.

*అహమస్మి” అంటూ అంతమంది పెద్దమనుష్యులున్న సభలో, నిటాగ్గా మనుంచోడమున్నూ అదే మొదటి నూటు, నాకు.

మొదట కొంచెం జంకాన్సు కొని పావుగంట గడిచాటప్పటిక్కొంచెం దౌర్త్యం అవలంబించాను.

భావనారాయణ స్వామిగారూ, దాసన్నపంతులుగారూ చకితులయి. పోయారది చూసీ.

పురాణం చెప్పడంలో, అవ్యక్తుడన్న విశేషణం వచ్చింది భాగనంతున కొకచోట.

“అంటే, తెలివితక్కున వాడని కాదూ”ో అంటూ యెదురు వాదం ప్రారంభించారు నాయడుగారు.

“తెలియనివా”డన్నాను ద్వ్యర్హిగావేను, కావాలని.

“అంటే, అద్జాని అనే కాదూ” అంటూ రెట్టించారు నాయుడుగారు.

“బాగా తెనిగించి చెప్పాలంకే, నాకూ మీకూ, మరెవరికిన్నీ కూడా యెంతమాత్రమూ తెలియనివా"డన్నామ, చివరికి నేమ.

ఇలాంటి సందర్భాలు వచ్చినప్పుడల్లా కరతాళద్వనులతో ముఖరితం అయిపోతూ వచ్చింది, సభ అంతా.

“స్తీణా మాద్యం అంటూ మళ్ళీ రెట్టించాడు వకీలు విద్యార్ది.

వయస్సుకి చాలా చిన్నవాడాయన.

వాలకం చూస్తే రంగేళీ పురుషు డన్నట్లున్నాడు.

ధోరణి చూడగా సూచనచేస్తే గుర్తించలేని వాడన్నటున్నూవున్నాడు.

అయితే, రెండువందలకు తక్కువగాలేరు, త్రీ అక్కడ.

పిల్లలకం'కే. పెద్దలే యెక్కువగా వున్నారు వారిలో.

అందరు. పురుషుల్లో. నే శృంగారవిషయాలు వివరించడం అసభ్యం అనిపించు కుంటుందపలు.

కాని యీ బిడియం వున్నట్టు లేదాయనకు.

“*వద్దువ”ద్రన్నారు భావనారాయణస్వామిగారు.

“తప్పత”ప్పన్నారు పావయ్యగారు, చిరాగ్నా

నాయడుగారు చాలా గట్టిగా ఆక్రేస్రించారు, చల్లచల్లగా.

దాంతో వొదిలి పోయిందా బెడద.

అవధానం కూడా పూర్తయింది.

ఒక్కగంటా, ముప్పయి నిమిషాలు వట్టిందందుకు.

నాకంటే. సభ్యులూ, పభ్యులకంటే నేనూ నుహోత్సాహ తరంగాలమీద వూగిపోయాం.

మాటి మాటికీ *పెబాసీలు ప్రతిధ్వనించాయి.

“*అజుఫాదమ్హు కేవ్సుబేర్‌ వుల్‌ యే జెమ్‌ ఆఫ్‌ ప్యూరెష్టురి ఇత్యాదిగా వ్యస్తాక్షరి వొప్పగించాను 'మొదటు.

చాలా వింతపడీ, మిక్కిలి ఆనందించి, థాంక్సు చెబుతూ లేచి, ప్రీతిగా - ఉద్రేకంతో షేక్‌వోం డిచ్చాడు దొర.

మెల్లిగా కూసినవీ, గట్టిగా కూసినవీ బూరా కూతల కూడా. వివరంగొ చెప్పినవ్వడు కరతాళ ధ్వనులకున్నూ పూనుకున్నాడాయన.

తక్కిన పృచ్ళకులున్నూ తమ గొఢ సంతృప్తి వెల్లడించారు.

సభ్యులందరూ చాలా ఆవందించారు.

నేను కృతజ్ఞత చెప్పుకున్నాను, చివరికి.

నాయడుగారు లేచారు వెంటవే.

“శా స్రిగారు తమ ప్రజ్ఞ చూపించారు. నువం మన రసికత చూపించుకోవాలిప్పుడు. వారికొక బంగారుమెడ లివ్వడం మనకు మర్యాదగా వుంటుందమకుంటున్నాం మేము. దొరగారు మొదటే పది రూపాయలిచ్చారు. మనమున్నూ యెవరికి తోచింది వారు - తోచినంతే - తోస్తేనే యిద్దాం. నిర్భంధం లేదు. ఇప్పుడే యిద్దాం, కనీసం, రేవు పాయంత్రావి కయినా వాకందాలొ అన్నారు.

అంటూనే పర్తుతీళారు, తా ॥

పాపయ్యగారూ సారు వమ

ఎవరెవరో కూడా తీశారు.

అప్పటికప్పుడు - అక్కడికక్కడ - యెనఖై రూపాయలకు పైగా వసూలయినాయి.

మర్నాటి పాయంత్రానికి మరికొంత చేరింది.

ఒక జొమారుకొని, తులంవర బంగారంతో ఆ వూళ్లోనే మెడలు చేయించి, మరోరెండు రోజులకు అదీ అదీ పాపయ్య _ గారిచేత వాకు బహూకరింపించారు నాయడుగారు, తమ యింటనే చిన్న సమావేశం జరిగించి

చెయ్యిపట్టుకుని స్టీమరుదాకా వచ్చి, టిక్కట్టు తామే కొని, పొదివిపట్టుకుని స్టీమరెక్కించి, నన్ను కేబినులో కూచోపెట్టి నా రెండు చేతులూ. పట్టుకుని

“మిమ్మల్ని కష్ట్రపెట్టాన్నేను. మీరు మూత్రం నన్నానంద పెట్టారు" అని ప్రశంసించి, ప్రీతిగా సాగనంపారు నన్ను, భాననారాయణస్వామి గారు.

మా అమ్మగారూ మా సీతా సరేసర్కి ఆ మెడలు తిప్పి తిప్పి చూపి, మళ్ళీ మళ్లీ ఉజ్జాయింపుగా తూకం కట్టి, చాలా చాలా ఆనందించారు మా వాయనగారున్ను, చాలా "సీపు.

కవిత్వం పరంగా నన్ను గ్గుర్తించడమూ, తాచూనందించడమూ అదే మొదటి మాటు మా నాయనగారికి. ఈ అనుభవం పునాదిగా, చాలా ధైర్యంగానే అంగీకరించాను, సత్యనారాయణశౌ, స్త్రి ప్రతిపాదన.

శ్రద్దా వట్టాను, వెంటనే.

శ్రద్ద వట్టానంళే, నేత్రావధాన ప్రక్రియ నేర్చుకోడానికే, అష్టానధానం విషయమై వేను కొత్తగా చెయ్యవలసిన సాధన యేమీ లేదు.

కాగ్కా వెంటనే నేత్రావధానం గుర్తులు రాసి యిచ్చి వొక రోజల్లా నాచేత పాధన చేయించా డతను, దగ్గిర వుండి.

దేవనాగరి అక్షరాలు గుర్తించడమూ, ధారాళమైన వాచక శక్తీ సంపాదించడమూ రెండు దినాల్లో జరిగిపోయాయి నాకు, చిన్నప్పుడు.

వేత్రావధాన ప్రశ్రీయకూడా రెండు రోజుల్లోనే బాగా స్వాధీనం అయిపోయింది నాకు.

వేగమున్నూ వచ్చేసింది అతనితో సమానంగా.

తెనుగుభాషకూ. పంస్క్పృతళభాషకూ యెన్ని కావాలో అన్నీ వున్నాయి, వేత్రావధానానికిన్నీ అక్షరాలు.

కొన్కి కళ్ళతో చూపీంచడానికే గాని, కలంతో రాయడానికి వీలువడవు, గుణింతం సంకేతాలు.

కాక జంటకొక విధంగా వుంటాయా అక్షరం గుర్తులు కూడా.

కనక, అది వొక లిపిగా వుపయోగపడదు.

అది యెంత క్నుద్రప్రక్రియో, దావి గుర్తులూ అలాంటివే వొక సూత్రావి కందిరావు.

ఏమయినా, వా కళ్ళక్కొంచెం బాధ కలగడమూ, దానికదే తగ్గిపోవడమూ కూడా జరిగిపోయిందా రెండు దివాల్లోనూ.

విద్య మాత్రం మిగిలింది. వరిలో

విద్వ అవుందుకు ంచాలి, అడుక్నోడానికి బయలుదేరి, నడి దొర్డుకుంటూ ల్‌ఘ్‌లకు న ఇక దాళేస్తారు కణిక ళ్ళదీ అలాంటి విద్యే,

పరమక్స్ముదం అనే వా నమ్మకం యివ్పటికీ.

అయితే ద్వంద్వభూయిష్టం అయిన ఐహిక జీవితం వడుపు కోవాలంకు- సంఘర్హణాత్మకమైన టులో బతకాలంట-నేల బారుగా వుండినంతకాలమూ

అలాంటి క్మద్రసాధనాలు కొన్ని ఆగళ్యం అవుతూనే వుంటాయి, మనిషికి.

సత్యనారాయణశా స్త్ర చెప్పినట్టు, రసికులయిన వారికంళశే, వినోదాలతో ఉబ్బి తబ్బిబ్బు లయిపోయేవారే యెక్కున, లోకంలో.

అసలు, లోకం అంటీనేవారు.

లోక సామాన్యధర్మం అన్నది. వారినిబక్టే - వారికోసమే పుట్టింది కూడా.

హృదయం స్పందించిందా, ఎంతెంత ఆదరగౌరవాలున్నూ చూపిస్తారు, రసికులు.

కానుకలున్నూ యిస్తారు, వోపీన మట్టుకి.

ఏమీ యివ్వలేకపోతే బాధయినా పడతారు, తము భాగధేయం తిట్టుకుంటూ.

నో-ట్టి వినోద ప్రియులకు వుంటుంది వృాదయం, శరీర ధర్మానికి మాత్రమే దాని ప్రయోజనం.

అది కరగదు, చలించదు.

మస్తిష్కం మాత్రం వొక్క పొంగు పొంగుతుంది వినోదాలు చూసినప్పుడు, వారికి.

ఆ పొంగుతోనే యెంతో కొంత డబ్బు విదుపుతారువారు, ఆ విశేషానికింతా, యీ విశేషానికింంతా అంటూ విభాగాలు చేసుకుంటూ.

వాటిలో కొన్ని విశేషాలకు *సీత్‌ సాయింపాకమైనా” యివ్వరువారు.

మళ్ళీ ఆ స్మృతి అయినా వుండదు వారికిచ్చినా, వెళ్ళిపోతారు చేతులు దులుపుకుంటూ,

హృదయానికి బదులు వారి డబ్బుకి మాత్రమే చలనం కలిగిస్తాయి, వినోదాలు.

అదయిపోయింది, మరి, తరవాత?

“పునరపి మరణం, వునరపి జననం-” అలాంటి వారిని గురించి చెప్పిందే యూ మాట.

ఈ విధంగా, ఆ విద్యలు చూపించేవారికి డబ్బు అవసరమూ తీరుతుంది, ఏ కొంచెమో?

కాని మళ్ళీ, అదే వ్రశ్న

“అదే పరాయణమూ మనిషి జీవితానికి”

ఏదో కారణంతో - ఏదో విధంగా - చేతులు మారుతూనే వుంటుంది డబ్బు.

అసలు, అ చేతులు నూరడంలో వుంది, దానికి విలన. సమా మూలుగుతున్నంత సేపూ డబ్బూ, మేటిలో అణగివున్న గడ్డిపరకొ

నదులు నిండడం కాదు (ప్రధానం, సువరిష్కృత మార్గాల్లో ప్రనహించాలవి.

అలా జరిగినప్పుడే వాటికి విలవ.

అలాగే డబ్బున్నూ ప్రయాణాలు చేస్తేనే - యుక్తరీతిగా చేతులు మారితేనే లోక ప్రవృత్తి,

ఉదారుడైనవాడే గ్నుర్తించ గలడిది.

కనక్క రిక్తుడే అయినా ఉదారుడు, జన్మకి సాఫల్యం సంఘటించుకోగలడు, ధనికుడైనా లోభికది సాధ్యం కాదు.

లోభులు, కళ్ళతో గూడా చూసుకోలేరు డబ్బు, మనస్పెక్కడ చలించిపోతుందో అని.

మూటమీద మూట కట్టుడంలోనే వాడి పరాకాష్ట

అయితే, చూడకా తినకా కూడా ఆ లోభులు కూడబెట్టిన ఆ డబ్బుకున్నూ కాళ్ళు వస్తాయి, శ్రణంలో, వాళ్ళ పారం పండాలి, అంతే.

వినోదా లాశించేవారున్నూ ధన్యులే వొక విధంగా లోభుల కంట - ఎందుకో వొకందుకు - ఎప్పుడో వొకప్పడు - ఎంతో కొంత - లోభుల పరిభాషలో - వారున్నూ డబ్బు “తగలేస్తారు” కనక.

కొని లోభులతో తారతమ్య పరీక్ష వచ్చినప్పుడే వారి త్యాగానికి పరిగణన-విద్యల వప్రస్తాననా, జాతి వికాసం కలిగించే. ఏర్పాట్లు ప్రసక్తి వచ్చినప్పుడు మౌత్రం వారూ భూభారం కిందే లెక్క, అడవులతోనూ, పర్వతాలతోనూ, సముద్రాలతోనూ పాటు.

మంచిదేదో చెడ్డదేదో వారు గుర్తించలేరు, మరి.

పైగా, బుద్దికూడా దూరం దూరంగావే వుంటుంది వారికెప్పదూ,

మనస్సే నడిపిస్తుంది, వారిని.

అది చంచలం.

అదీ, కోతీ వొకళరాశి.

మరి, దానికి వశులయినవారు?

ఏతావతా,--

వినోదాలు కూడా బహవిధాలు.

వాటిలో కాన్ని జిజ్ఞాస రేపెస్టేవిన్నీ వుండవచ్చు.

గౌలి వాటొన యొగిరిపోయేవే యెక్కువ.

అదిగో, అలాంటి వాటికోసమే. ఆరకం మనుష్యులు డబ్బు ఖర్చు పెట్టుడం.

ఆ ఖర్చుల కొక దారీ తెన్నూ వుండదు.

ఒక అర్హం వుండదు.

ప్రయోజనమున్నూ వుండదు, లేశమూ.

వర్తపునీరు నిలవదు.

వాగులు కడుతుంది.

ఉరుకుతుంది, దూకుతుంది, సాగుతుంది, ప్రవహిస్తుంది, ఉప కుట్లో కలుస్తుంది, చివరికి.

లోభుల డబ్బూ అంతే.

అది పెరుగుతుంది.

రకరకాలు దానిచేరిక.

"పెరుగుతుంది. పెరుగుతుంది, విరుగుతుంది చివరకి.

ఒక్క ట్‌ మార్గాన దాని పోబడీ.

ప్రపంచం. వాలుగు మూలలనుంచీ రెండేళ్ళో మూడేళ్ళో అయింది, కండలు తిరిగిన మనుష్యులు వచ్చి మద్రాసులో చెడ్డ కొట్టుకున్నారు.

తక్కిన పత్రికలమాట నాకు తెలియదనుకోండి, తెనుగు పత్రికలు మాత్రం వారి యుపూ, వారి రూపూ, వారి చూపూ - వారు పూటూ, వారి పోటూ, వారి పాటూ - చివరికి వారి వ్రతీకదలికా నీవోరవేశాలు కూడా విడిచి "పెట్టకుండా, అదే వొక పరాయణం అన్నట్టు ప్రకటించాయి.

వారి రూప చిత్రాలు చూపించాయి, భిన్నభిన్న అవస్థలవి.

వారి తూకమూ, వారి యెత్తూ, వారి లావూ, వారి ఆహార విద్రలూ, వారి అలవాట్లూ, వారి సరదాలూ కుణ్మంగా వివరించాయి.

బొంబాయి, ఢిల్లీ, కలకత్తా - చివరికి కర్నూలునుంచిన్నీ వేలకువేలు - లక్షలకు లక్షలున్నూ మద్రాసు చేరుకున్నారు, వారికోసం.

వారాలూ పక్షాలూ వుండిపోయా రక్కడ.

తిండీ తిప్పలూ మరిచిపోయారు.

మరిచిపోయారనికాదు, విడిచి పెళశ్షుశారు.

మంచినీళ్ళ ప్రాయంగా ఖర్చు పెట్టారు, డబ్బు.

మరి, విద్యలంటే - శా,స్త్రాలంటే - కళలంటే - పరిశోధన లంకే - నిర్మాణాలంటే - పోనీ బీదలంళకు వొక్క గవ్వ అయినా రాలుస్తారా, వారు”

ఊరు విడిచి పెడతారా?

చెవిని పెట్టుకుంటారా, వాటి ప్రసక్తి అయినా.

ఒక్క రాగం విసిరి ఐక్యానుసంధానం కలిగిస్తాడు గాయకుడు.

ఒక్క భావం వాలిపించి ఆనందమేకాదు, సంస్కారమున్నూూ కలిగిస్తాడు, కవి.

ఒక్క నల్లరాయి. గండనించి నిలువునా జీవం తొణికిసలాడిస్తాడు శిల్పి.

ఒక్క. కుంచె విసిరి ప్రపంచం అంతా యెదట నిలుపుతాడు చిత్రకారుడు.

తమాషాకి కాదు, తమ మెదడు సుపరిష్క్పృతం చేస్తారు వారు.

తమ హృదయం కదుపుతారు, గడియారం పెంద్యులం కదిపేటట్టు.

మరి, ఆ రోజుల్లో, మద్రాసు చేరిన వారిలో యెందరు చేరతారక్కడ)

ఎందరు సంచులు కోస్తారు వారికోసం?

అసలు, ఆ కళావేత్తల నొకచోట చేర్చడానికి మాత్రం యెవరు పూనుకుంటారు?

వారికివారే చేరుకున్నా, వారి అంతరశక్తుల వెవరు వివరిస్తారు, లోకకళ్యాణంకోసం?

మర్కి డోలు మీద దెబ్బపడితే?

కనక, అలాంటివారి జేబులు కాళీకావాలంచ1టీ అలాంటి విద్యలే కావాలి.

అలాంటి విద్యల్లో వొకటి స్వాధీనం అయింది నొకా కొద్ది పాటి వరి(శ్రమతో.

అయితే, అలాంటి క్సదవిద సుకోడానికేనా నాకీ కిచ్చాడు భగవంతుడు శద్రవిద్యలతో పొట్టపో విందు బతు చ్చి

“కాక్క-ఆకటితో కడుపవుమూడ్చుకోడానికా౫

ఈ (ప్రశ్నా వుంది, దాని తరవాతిదే యిది.

అరుదుగా వచ్చే అవస్థ లివి మనిషికి.

అరుదుగానైనా, కొందరికే వచ్చేవిన్నీ.

నలుగురితో పాటయినవారికి రానూరావు, అర్హమూ కొవసలు.

మనిషి విలవకి గణకాలివి.

మనిష్సి యెత్తుకి తూకాలివి.

మనిషి బతుక్కి సాఫల్యమో వైవల్యమో కలిగించేవివి.

మనిషిలో వుండే దైవికాంశ లోకానికి చూపిస్తాయివి.

ఏమయినా, తిప్పితిప్పి కొడతాయి, బులబులాగ్నా తేలిపోవు.

ఒక్కటి మాత్రం గట్టిగా చెప్పవచ్చు.

జటిలాలైన జీవితాలే యెన్నుకునే సమస్యలివి.

కనక, వొక ఆట ఆడించే విడిచి పెడతాయి, చివరికి.

ఆ ఆటలో పడిపోతా డా మనిషి, నిలుస్తాడా?

ఆ సమస్యలు కావు, ఇదీ ప్రధానం.

సముద్రంతో పోల్చారు పెద్దలు, సంసారం.

వెలలేని రత్నాలూ వున్నాయి, భీకరాలైన జలజంతువులూ వున్నా యందులో

అవీ యివనీ కూడా బపహుళాలే, విరళాలు కావు.

మరి, కళ్ళుమూసుకుని *వారోంవారొ అంటూ అందులో వురకడమూా, వెనక్కి తిరిగి, వూపిరి బిగపట్టుకుని పారిపోవడమా?

మనిషి జీవశక్తికి వార్తికాలివి.

అన్నీ సమస్యలూ, అన్నీ పరిష్కారాలే సంస్కారంలో.

ఒక్కొక్క సమస్య అడ్డుతగులుతుం దొక్కొక్కడికి.

ఒక్కొక్క పరిష్కారం గమ్యం చేరుస్తుం దొక్కొక్కళ్ల.

ఎవరికి వారికే దొరుకుతుం దేదో వొక సాధనం.

సంస్కారాన్ని బట్టి వుంటుందా దొరకడం అయినా.

ముద్దకాక వ్యంజనం కావాలి చక్రవర్తులకు, మృష్ణాన్నం అయినంత నూత్రాన చాలదు.

ఉవ్వగల్లుంచే. చాలు, కడనలతో దోర్చేస్తాడు బీదవాడు గంజి.

అదీకా, దిదీకాదు, వో - ట్టి గాలిమేసి యుగాలకు యుగాలు గడిపేస్తాడు మహర్షి.

వుట్టుకకూ, దృక్పధానికీ ఫలితాలివి.

సంస్కారాన్ని బట్టి వుంటుంది పర్యవసానం.

దాని తరవాతిదీ, దాని కనుగణమున్న్నూ వురుషకారం.

పండితుడైనవాడికి జీవనసరణి పరిష్కరించుకోడంలో వుంది, (ప్రజ్ఞ.

మరి, పండితుడం టి?

అనుభవవరుడు, సంస్కారి, దీర్హదర్శి.

శబ్దార్ధాలు మాత్రమే తెలిసినవాడు కాడు.

అయత్తే, వండితుడికిన్నీ అడ్డు తగలడం వుంది, పరిస్తితులు.

సంసారంలో వున్నంత సేపూ, యేదీ, యిదమిత్తం అన్న విర్దారణ కందదు.

లోయిల్లోకి జారవలసే వస్తుంది.

శిఖరా లందుకోడమున్నూ పడుతూనే వుంటుంది.

ఇక సమతలం దొరకడమా?

జీవిత ప్రారంభంలోనే దొరకవచ్చు, చాలా కాలం గడిస్తే గాని అందకపోవచ్చు, ఎప్పటికీ అందకపోయినా. అందకపోవచ్చు. కూడా. మరి, గమ్యం? మరి, ప్రాష్యం? అది మరిచిపోగూడదు. అదిగో, అందుకోసం బతకాలి, మనిషి. “సరే” అన్నానంతే నేను “మ్టైదరాబాదురాజ్యంలో సాహసానికి సాహసమూ, శాదార్యానికిన్నీ జాదార్యమూ. పెచ్చు” అంటూ ప్రయాణమే కట్టిశాడు, సత్యనారాయణశౌ, స్త్ర. ఏమిటేమిటో నిబంధనలు చెప్పాడు, ఏమిహేమిచో నిర్దారణలూ చేశాడు, స్వతంత్రించి కంభం మెట్టుకి టిక్కట్టు కానేశాడు, రెయిలున్నూ యెక్కించేశాడు తీసుకువెళ్ళి నన్నతను. బెజవాడలో నూరిన బండీ తెల్లవారుతోందనగా కొండపల్లి దాటింది, అది మొదలు *“పరాయిదేశం వెడుతున్నా” మన్నట్టుంది నాకు. ఇప్పటికిన్నీ, తూర్పుగోదావరి జిల్లాలో పుట్టి పెరిగినవాడికి, మొదటి మూటు, తునిదాటితే మరో ప్రపంచమూ, ఒంగోలు దాటితే మరో ప్రవంచమూ, నరసారావు పేట దాటితే మరో ప్రపంచమూ, కొండవల్లి దాటితే మరో ప్రవంచమున్ను. అసలు, ఏలూరుదాటితేనే భేదం కనవడుతుంది, అది అవగాహన కానిది కాదు. అక్కడిదీ, అక్కడిదీ, అక్కడిదీ, అక్కడిదీ కూడా కండగల తెనుగే; గాని, కాదేమో అనిపిస్తుందెక్కడి కక్కడే. అందుకు బెదరక, మళ్ళీ మళ్ళీ వెళ్ళాడా, తెనుగుభాష తన విశ్వరూపం కనపరుస్తుందా ఆంధ్రత్వమున్నూ సమగ్రం అవుతుంది, వెళ్ళిన వాడికి. ఒక్కొక్క 'సేమలో వొక్కొక్క జీవకణం వుంది తెనుగు రక్తంలో, అన్నీ వాకచోటికి చేర్చగల - అన్నీ వొక్క తెనుగు వాడి రక్తంలో నిశ్రేప్రించగల మొనగాడు వుట్టుకు రావాలి, అంతే. మొదటి మాటు విశాఖపట్నం వెళ్ళాన్నేను. అప్పటికి నాకున్నది వొక్క ప్రాణం. వారం రోజులున్నా నా మొదటి మా టక్కడ. రెండో ప్రాణం సంక్రమించిన ట్రనిపించింది, దొంతో నాకు. తరవాత నెల్లూరు వెళ్ళాను, మూడో ప్రాణం సంక్రమించినట్టునిపించిం దక్కడ. అదయిన తరవాత కడపా, అనంతపురమూ, నంద్యాలా వెళ్ళాను, నాలుగో ప్రాణం సంక్రమించిన ట్రనిపించింది. చివరికి హనుమకొండ వెళ్ళాను, అయిదోప్రాణం కూడా నాకు సంక్రమించినట్టు -+ానా ఆంధ్రర్తక్త వరిపూర్మం అయినట్టునుభూతం అయింది నాకు. తర్‌ శ్రీపాద సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రి

ఇవాళ చూసుకుంళకే, అయిదు ప్రాణాల నిండు జీవితమే నాది. అందుకు తగ్గ దార్హ్యం మాత్రం కూడలేదనే చెప్పా, లింకా,

అందుకోసం. నేను చేసుకున్న దోహదం బహూ తక్కువ, మరి.

ఆంధ్రహృదయం-ఆంధ్రభాషపరంగా వ్యక్తం అవుతున్న జీవనసరణి నాకింకా బాగా అవగాహన కాలేదు.

నా స్వప్రాంతపు. వలుకుబడిలో యెంత జీవశక్తి వుందో, అక్కడక్కడి వలుకుబళ్ళలోనూ అంతంత జీవశక్తీవుంది, వారాల్గోనూ నూసాల్గోనూ పట్టుబడేది కాదది.

ఒక్కొక్కచోట వ్రచలితం అయే కాకువూ, వొక్కొక్క చోట ప్రయ్యుక్తం అయే యాసా వుస్తకాలు చదివితే అందవు, నొకచోట కూచున్నా దొరకవు - పల్లిలూ వట్నాలూ తిరగాలి, అష్టాదశవర్జాల వారిలోనూ పరభాషా వ్యామోహం లేనివారిని కలుసుకోవాలి, ఆ పలుకుబళ్ళు చెవులారా వివాలి, ఆ ప్రయోగవైచిత్రి సవిమర్శంగా పట్టుకోవాలి, ఆ నాదం - చిక్కని ఆ మధుర గంభీరనాదం అవగాహన చేసుకోవాలి, అన్నిటికీ వధానంగా “ఇది నా సొంతభాష-మొదటిమాటు, నా తల్ల, నా జీవశక్తికి జత చేసినా నాకు వాగ్దార ఆవిర్భవింప చేసిన సంజీవిని అన్న ఆత్మీయతా, మమతా ఉద్భుద్దాలు చేసుకోవాలి, ముందు”

అప్పుడు గొనియే తెనుగువాడికీ నిండు ప్రాణం వుందని చెప్పడానికీ వీళ్లేదు.

దానికోసం నా పరితాపం యిప్పటికీ.

నిజం చెప్పవలసివస్తే, యే వొక్క శాస్త్రంలో సమగ్ర పరిజ్ఞానంలేని షట్ఫా,స్త్ర/ పండితుని స్రితి నా దివాళ.

అయినా, నా తెనుగుభాష శాస్త్రీయం-తాటా బూటం కాదు.

నా తెనుగు భొషయుగయుగాలుగా వ్రవాహిని అయివుండినదిగొని, యివాళ, ఆభాషలోనుంచి వొక మాటా, యా భాషలోనుంచి వొకమాటా యొరువు తెచ్చుకుని భారతవిద్య ప్రదర్శిస్తున్నది కాదు.

నా తెనుగుభాష సరస్వతికే తెనెచినుకు లందించింది గొని నిరుచప్పనిది కాదు.

నా తెనుగుభాష ఎక్కడ పట్టినా చక్రవర్తుల రాజ్యాంగాలు నడిపిందిగాని, వరాన్న భుక్కుకాదు.

నా తెనుగుభాష స్వతంత్రంగా బతగ్గలది గౌని కృత్రిమ సాధనాలతో ప్రాణవాయువు కూర్చుకోవలసిందీకాదు, అక్రమ దోహదాలతో పోషించబడవలసిందీ కాదు.

యావద్భారతదేశంలోనూ, యీ విశాల విశ్వంలో కూడా తెనుగువాళిగా, నేనే నిర్వహించవలసిన కార్యక్రమం కొంత వుంది, - వా దృఢ విశ్వాసం యిది.

అందుకోసం, అన్నిసీముల పలుకుబళ్ళూ బోధపరుచుకువి అన్నిసీమల జీవశక్తీ కూర్చుకుని స్వస్వరూప జ్ఞానంతో దృఢంగా నిలవగలగాలి నేము.

సత్యనారాయణశా,స్త్రికి వొక్క డబ్బుమీదే ఆశ.

వాకు మాత్రం యూ ఆకాంక్ష కూడా వుంది, పూర్తిగా.

కాగా, ఆ కమ్మం మెట్టులో, వొక్కొక్కమాట- వొక్కొక్క ప్రయోగం-వొక్కొక్క కాకువు కొత్తరక్తం పెట్టసాగింది నాకు.

ఆ ప్రాంతం నా తెనుగు దేశపు జీవగడ్డల్లో వొకటి.

అక్కడ, నేను, నా ఆంధ్రసోదరులతో సంబంధం పెట్టుకోవాలి.

ఈ _ఆకాంక్షఈ ఆత్రం-యా పూనికానీటితో కమ్మంమెట్టు స్టేషనులో దిగాన్నేను. *బ్గలాంటి వాటికీ, యిక్కడి తపహాస్సీలుదారుని చూడ్డం మంచిది ముందు” అన్నాడు, మాతో పాటు అక్కడే దిగిన ఆ వూరి పెద్దమనిషి వొకాయన,

“సాధారణంగా, వండితులెవరు వచ్చినా ఆయన్ని తప్పకుండా చూస్తారీవూళ్ళో” అనిన్నీ చెప్పాడాయన.

అ(్రయత్నంగానో సప్రయత్నంగానో యిలా వాకబుచేసుకుంటూనే పండితులెక్కడికి వెళ్ళినా.

వారు సంపాదించుకున్న జాపితా సమ(గ్రమూ కావచ్చు, అసమగ్రమూ కావచ్చు కాని యీ వూళ్ళో వుండగానే ముందు వూరి రసికతా లాదార్యమూ పరిమితి కట్టుకోడం-ఇదొక మంచి సంప్రదాయం, జోతీయ విద్యలు నేర్చుకున్నవారికి,

తీరా వెళ్ళాక, అజాపితా కెక్కిన పెద్దమునుష్యులు కొందరు కనవపడావచ్చు, కొందరుకనవడకా పోవచ్చు.

కనపడ్డ వారయినా సత్కరించావచ్చు, తిరస్కరించావచ్చు.

“*భాషామంజరి సృృమౌవష్తః”

ఇక మాట్టాడవలసింది లేదు.

ఆ వూళ్ళో మరి క్షణమైనా వుండనక్కరలేదు.

వార్షికాలు సంపాదించుకునే. నలుగు రైదుగురు. గురువుల దగ్గర చదువుకుని వుండడం వల్లా, ఎందరో పండితుల ప్రవృత్తి చూసి వుండడం వల్లా యిప్పడే కొదప్పడే తెరిసివుండిన సంగతినాకిది.

ఈ యెరుకతో భవిష్యత్తూహించుకుంటూ జట్కాయెక్కాం మేము.

వెతుక్కుంటూ. తహసీలుదారు బసకీ, అక్కళణ్ణుంచీ కచేరీకీ వెళ్ళాం.

'రెయిలు సహచరుడు డాయన (బ్రాహ్మడని చెప్పాడు.

ఇంటికి వెళ్ళగా కచేరీకి నవారు, కొంచెమో సంస్త త తెలిసినవాడని చప్చోరాయన. వెళ్ళమన్నవారు, గొప్పో సంస్కృతమున్నూ

కాని ముస్తిము అన్నట్టున్నా డాయన వేషభాషల్లో.

మామాకే సరిగా వినిపించుకోలేదా “అధికారి”

ప్రారంభంలో నేనే మాట్టాడాను గాని ఆ ధోరణి చూసి మొగం తిరిగి? యిటు తిరిగేశాన్నేను.

సత్యనారాయణశా, స్త్రీ అందుకున్నాడు, అవ్యవధిగా.

కొని చెవిటివాడిముందు శంఖం వూడదం అయిపోయిం దతనికి వ్రయత్నం కూడా.

అతను కూడా నిరాశ చేసుకునే లోపున నా బుద్ది మరో చర్చ కందుకుంది.

ఇక్కడి మన లౌక్యులు యురపియనుల్లా వుంటారు చేష భాషలో.

ప్లాదరాబాదు రాజ్యంలో మనవాళ్ళే ముస్లిములన్నట్లుంటారు.

“*యధారాజా తథా[ప్రజొలొ

“రాజోనుముతో ధర్మఃో

ఈ మాటల కనుగుణమా యిది?

అయితే, మైసూరూ, బడోదావంటి నున హిందువుల రాజ్యాలున్నాయిగదా; అక్కడా, అలాంటి చోటా దొరలూ, ముఖ్యంగా ముస్లిములూ నునలా వుంటారా వేషభాషల్లో?

ఉండకపోతే 'యెంచేత”

మనకి జొదార్యంకిందా, సౌందర్య పీపాసకిందా, సొకర్యాకాంక్రక్రిందా, లెక్క అవుతుందా, భావదాస్యంకింద జమ అవుతుందా?

నా జిజ్ఞాస యీ స్థితికి వచ్చాటప్పటికి “ఇక వెళ్ళిపోదాం” అన్నాడు సత్యనారాయణ శా స్త్రైకూడా, మొగం మొత్తి.

“ప్రధమ కబళలే మక్తిక్రాపాతఈ”

“*ఉవ(శ్రుతి బాగాలౌ. దంటూ బాధవడ్డాడు సత్యవారాయణ శౌస్త్రి.

ఉక్తీడ్స తప్పిపోయిం”దన్నా న్నేను.

ఇద్దరమూ బయలుదేరాం, మళ్ళీ జట్కా యెక్కి.

తొమ్మిదిన్నర దాటింది, ముందు బస చేసుకోవాలి, భోజన సొకర్యమున్నూ కల్పించుకోవాలి, తరవాత.

“ఎక్కడి” కనడిగాడు, జట్కా మనిషి.

“సత్రానికి పోనిమ్మన్నా”న్నేను.

“అయ్యా, ఆగండి” అంటూ వాక మాట వినవచ్చిందింతలో, వెనకనించి.

ఒక పెద్దమనిషి వచ్చి కలుసుకున్నాడు, మౌట వెనకనే.

“సభ మాట తరవాత చూసుకోవచ్చు, ముందు, భోజవానికి మాయింటికి దయచెయ్యండి” అన్నాడాయన.

మొగమెరగని దూర ప్రాంతాన తన యింటికి భోజనానికి రమ్మని వొక అపరిచిత వ్యక్తి ఆహ్వానం.

మేము తహస్సీలుదారుతో మాట్టాడినంత సేపూ ఆయవా వున్నాడక్కడ.

మౌ సంభాషణ అంతా విన్నాడు.

ఎందుకో, ఆయన మొగాన అసంతృప్తి అంకితం అయివుందవ్వడు.

ఈ ఆహ్వానంతో *ట్రోధప్రడిందది” అనుకున్నా న్నేను.

తహసీలుదారు. ప్రవృత్తే ఆయన కసంతృప్తి కలిగించి వుండాలి, మరి.

ఏమయినా, వైదిక ధర్మానికి సంబంధించిన సదాచారం యీ భోజనానికి రమ్మనడం.

ఆర్హ సంప్రదాయం. | అనుభవాలూ - జ్ఞువకాటొను - 3 469]

ఎక్కడో, బొత్తిగా నికృష్ణులు తప్ప (బ్రాహ్మలందరూ మన్నిస్తారిది. భరతభూమి అన్నపూర్మ తల్లి అన్నానికీ లోటు లేనిదిది, అన్నదావానికీన్నీ పేరుపడింది వెనకటికి అ ప్రభు లలాంటి వాళ్ళు, ఆ రాజ్యాంగాలున్నూ అలాంటివి మనకు స్వాతంత్ర్యం పోయింది, స్వధర్మమూ కలుషితమయిపోయింది ఇవాళ కూడా “*మనమేనా మనల” అన్న స్థితిలో వున్నాం మనం అంతేకాదు, ఇవ్వడు, మన నెత్తికెక్కివున్న పరధర్మవ్యామోహంతో మన స్వధర్మం తప ఎపశ్టేస్టితిలో కూడా వున్నాం మనం మన ధర్మం ్రాతివదికలున్నూ ఆర్హం చేసుకోలేని స్థితిలో కూడా వున్నాం వాచా, మన ఆధ్యాత్మికతను ఫొగిడేవారే మన (ప్రముఖులంతా, కాని, కర్మణా మౌొత్రం గోతులు తవ్వుతున్నారు దానికి వారు. అజ్ఞానం నూత్రమే కాదిది, దౌర్భాగ్యమున్ను. దీనికి నిష్కృతి వుందా ఈ చర్చ మరొకవృడూ, మరో చోటాను పోగా, ఆ పెద్దమనిషి ఆహ్వానించడం చూసి, ఎగిసిపడి చూశాడు సత్యనారాయణశా, స్తీ, నాకేసి విరగబడిన్ని “ఇప్పుడెలావుంది. శకునం” అనడిగా న్నేను మాట్టాడలేకపోయా డతను, మెప్పగా నూత్రం చూశాడు, పెదవులు బిగించుకునీ, తల పంకించుకుంటూను చూడగా, నిశ్చలంగా చూస్తున్నాడా పెద్దమనిషి సాహిత్యప్రియు డాయన ఉన్నంతలో భోగీ, త్యాగిన్ని ఆ ప్రాంతపు సాహిత్య వ్యవసాయోదంతం కొంత చెప్పాడాయన కా విశేషించి, సర్కార్ల సాహిత్య వ్యవసాయమూ తెలుసు, ఆయనకు కొంతకీ త నా మిధునామరాగం చదివి వున్నా డాయన మా యెడల ఆయన కాదర భావం కలగడానికిది కొంత కారణమే, కొని నేత్రావధానం అనేటప్పటికి కరిగపోయాడాయన ఇంటికి వెళ్ళాక, ఆయన చూపించిన ఆదరభానం చకితుల్ని చేసింది మమ్మల్ని కళ్ళతో మాట్టాడుకుంటూ మేమూ బాగా చకితుల్ని చేశాం కొంత 'సేపాయిన్ని స్నానమూ భోజనమూ చేసి పడుకున్నాం “మొగం కడుక్కోండి టీ వుచ్చుకుందాం” అంటూ గ్లాసులతో చక్కావచ్చాడాయన, మేము మేలుకోడం చూసి అందించడం. తడువుగా. గ్లాసు కాలీ చేశాడు పత్యవారాయణ శాస్త్రి. చూసి వూరుకున్నాన్నేను, గ్దాసుకేసి టీ అంటే బొత్తిగా యిష్టంలేదు వాకు

ఒకవిధంగా అనిష్టమూ, విరసనభావమూ కూడా అదంటే,

వుచ్చుకోగూడ దన్న వియమం లేదుగాని అంత వెగటు ఆదంళే, నాకు.

చాలా వింతవడ్డాడందు కాతి థేయ

“మరి యెలాగా” చాలా కించవడ్డాడు కూడా ఆయన

“మజ్జిగ యివ్వండి” అని అడిగి వుచ్చుకుని, ఆ సమస్య పరిష్కారం చేసుకున్నా న్నేను

అప్పుడన్నా డాయన, *మీ రిక్కడ యెన్నాళ్ళుండినా నుజ్జన భోజనాదులు మాయింటోనే, సభ చేయించడం మూత్రం నావల్లకాదు, మరో అవి

దేవత సాక్షాత్కారించి వరం యిచ్చినట్టునిపించింది నూకది.

తప్పనిసరి అయినప్పుడు హోటల్లో భోజనం చేస్తూనేవున్నాన్నేను, నెలల తరబడీ కూడా, సత్యనారాయణశౌ,స్త్రికి సుతరామూ యిష్టం లేదది

దాంతో, మేమిద్దరమూ కూడా ఆ ఆవ్వోనమూ, ఆ ఆదరమూ గొప్ప సత్కారంగా భావించుకున్నాం

నే నడగ్గా చూడవలసిన పెద్దమునుష్యుల జాపితా రాసీ యిచ్చాడాయన, పదివది హేనుగురిది

వకీళ్ళు, వర్తకులు, ఆఫీసర్లు, డొక్టర్లు, సంపన్న గృవాస్టులూయిలా. వుందది

అందర్నీ చూశాం

మళ్ళీ మళ్ళీ చూశాం

కాని “మా భాగే” అన్న వారు కనపడలేదు మొకు

“ఇదే మా మొదటి ప్రయత్నం మా విద్య చూడండి. దమ్మిడీ కూడా యివ్వనక్కరలేదు మాకు” అని చెబుతూ. కూడా తిరిగాం మరో రెండు దినాలు.

విసిగపోయాం

తల తిరిగిపోయే అవస్తలో కూడా వడ్డాం

వెళ్ళగా. వెళ్ళగా, వొక యింటి తలవాకిట యిద్దరు పెద్ద నునుష్యులు కూచుని వున్నారు

మధ్యవయస్సులో వున్నా రిద్దరూ.

నాగరికులు

కాని హిందువులా, ముస్లిములా”

బీడీలు కాలుస్తున్నా రిద్దరూ కూడా

ఉర్దూలో మాట్టాడు కుంటున్నారు ధారాళంగా

వేషమున్నూ్నూ దానికి తగ్గట్టే వుంది

కాని యిటు చూడగొ, రంగవల్లికలున్నాయి గుమ్మాన

సాహసించి చీడీలెక్కగా *పర్కార్లముంచి వచ్చారా మీరు” అనడుగుతూ పాదరంగా ఆహ్వానించారు మమ్మల్ని

పూర్తిగానే టూకీగా మాత్రం చెప్పాను మౌసంగతి నేను

“వేత్రానధానం చూశావా నువ్వు”. అంటే “పోనీ నువ్వు చూశావా” అంటూ, అని ఆకాంక్షించుకుంటూ అదంటే యెంతో కోరికవున్నట్టు వెల్లడించారు వారు

*న్చీ కిష్టం వచ్చింది రాసీ యివ్వండి” అనడిగి పుచ్చుకుని, సత్యనారాయణశౌ, స్త్ర, కళ్ళతో చెప్పాడు నాకది

నే ననువదించాను

*అస్టానధానం చేసేదినేను” అని తెలుసుకుని, నాకో చీటీ రాసి యిచ్చి, నన్ను కూడా కళ్ళతో చెప్పమన్నారు వారు

సత్యనారాయణశౌ, స్త్రీ, అనువదించాడు,

ఇద్దరూ డంగయిపోయారది చూసి.

“సభ జరిగించవలసిందే” అని కూడా కూడబలుక్కున్నారు వారు

వారి నిశ్చయం తెలుసుకుని, వారి సేలవున్నూ పొంది గుమ్మాలు దిగాం మేము

"పెదవులు బిగించుకుని, కనుబొమ్మ లెగరవచేసుకుంటూ, తల కూడా యెగరవే సుకున్నాడు, సత్యనారాయణశా, స్త్రీ నాకేసి చూస్తూ మర్నాడే సభ

'రెయిలు కట్టుకి పడమరగా, రెయిళ్వే ప్టాటుఫారానికిన్నీ యెదురుగా వొక (గ్రంథాలయం

అక్కడ జరిగింది సభ

ఎవర్నీ యెరగం మేము, పెద్దపెద్దలే వచ్చారని చెప్పారు, సభానిర్వాహకులు

మొదట్లో. మేము. కలుసుకున్న వారిలో నలుగు రైదుగుర్నే గుర్తించాన్నేను ఏడెనమండుగురు వచ్చినట్టు చెప్పాడు, సత్య నారాయణశా, స్త్రి,

అన్నట్టు, తహసీలుదారున్నూ వచ్చా డాతిథేయివెంట

“నే నంటే “నే” నంటూ పృచ్ళకులుగా తయారయినారు చాలొ మంది, కాని వారిలో కొందరినీ, తక్కినవారిలో కొందరినీ నామినేటు చేశారు, సభా నిర్వాహకులు

అ సంఖ్యచూసి *వనులే యెనిమిది, పద్యం చెప్పడం వనొకరికౌ అన్నా న్నేను, నిర్మాగమాటంగా

“వల్లకా”దన్నారు సభ్యులు, చాలా మంది.

“వీల్లే'దన్నా న్నేనుకూడా, దృఢంగా.

ప్రతిష్టంభనం యేర్పడింది, దాంతో

“సభ జరగదేమో౫” అన్నాడు ఆత్రంగా, సత్యనారాయణశా,స్త్ర, కళ్ళతో

“వారు జరపకపోతే నేనూ జరగనివ్ద'నవ్నాను నిర్లక్ష్యంగా, నేనూ కళ్ళతోనే

నిజం చెబుతున్నాన్నేను, డబ్బు సంపొదించుకుందా మవే బయలుదేరాం నేము

కొన్ని చోట్ల నియమాలను భంగపరుచుకోవల సే వస్తుంది, స్వయంగానే అర్జార్డులకు, నాకు తెలుసు

కొర్యహానే తటస్టించవచ్చు, వొప కుంటాను కూడా

అయినా నావట్టు నేను విడిచిపెట్టుకో లేకపోయాను.

అయితే, నేనొక దారిన వెళ్ళగా," సభా నిర్వాహకులు మరో దారిన వచ్చారు

వారికి నేత్రావధానం ప్రధానం అయింది, అష్టానధానంకం టే.

కాక్క, అయిదారుమాట్టు కళ్ళతో నూట్లాడుకున్నాం. సత్యనారాయణళా, స్త్రి నేనూను

అది మత్తునుందుగా పనిచేసింది, సభ్యులమీద

అదికూడా గుర్తించారు సభా నిర్వాహకులు

“అయితే, వ్యస్తాక్షరి నేత్రావధానంలో కలపండి” అన్నారు వారు, య్యక్తిచేసి.

*స్రరే” అనేశాన్నేను, అవ్యవధానంగా

కాని, గతుక్కుమనిపోయాడు సత్యనారాయణశౌ, స్త్రీ,

చాలా తటవటాయించాడు, నా కొత్తదనం పురస్కరించుకుని అతను

“తొందరవడుతున్నా” వన్నాడతను, కళ్ళతో, ఆదుర్దా పడుతూ

*మరేం భయం లేదు, దైర్యంగా వుండు” అన్నాన్నేనూ కళ్ళతోనే చమ సందర్భంలో కూడా నాలుగైదుమాట్లు, ఇలా కళ్ళతో మాట్టాడుకున్నాం

“ఎప్పుడెప్ప”. డన్న ఆత్రం. కనబరిచారు సభ్యులు, దాంతో

*బ్లక్ర లేదు” అనుకున్న సభ యిది మావిద్య చూడనని మౌ ప్రార్ధన వ్యస్తాక్షరి నిర్వహించడమే కష్టం, అది వేత్రావధానంతో కలపమనడం అగ్నిపరీ క్షేనూకు అయినా, అదీ మా కొక మన్ననగా మీ ఆజ్ఞ శిరసా వహిస్తున్నాన్నే” వనంటూ కార్యక్రమం ప్రారంభించాన్నేను, వెంటనే

సభ్యులందరూ సావధానులయినారు.

తాదాత్మ్యం యేర్పడిపోయింది, నాకు,

నా స్థితి నాకు గుర్తుకి రాకపోలేదు మధ్యమధ్య, కొని, జీనన్మరణ పమస్య అయిపోయింది నాకా అష్టావధానం

అయినా పరమేశ్వరానుగ్రహం, నా వ్రజ్జ్ఞానా శక్తీ యేమీ లేవు, జేగేయమానంగా నెరవేరింది, చివరికది

గంటన్నర పట్టిందందుకు

వృచ్చకుల్లో కొందరు - సంభాషణ క్కూచున్నవారూ, పురాణం శ్రోతా, చదరంగ్‌వుజ్జీ చాలా. కసిగా కమ్ముకున్నారు నన్ను, పద్యం వొక్కరికే అన్నందుకు, పగవట్లి

శతాయ్యలి మృద్వియయ్యు మరుతూపయి డెందముదా కె గొబ్బునకా” అంటూ, మొదట నేను వ్యస్తాకర్రి అప్పగించినందుకు, ఆనందతాండవం చేశారు సభ్యులందరూ

తక్కినవిన్నీ జీశీయమానంగా వెరవేరాయి

ఉబ్బెత్తుగా. లేచి, సభా నిర్వాహకులిద్దరూ కుదిపేశారు నన్న, పొదివి పట్టుకుని,

ఆనంద బౌష్టాలు రొల్పాడాతి థేయ

“ఈ రాష్ట్రంలో బాగా డబ్బు సంపాదించుకోవచ్చు. నన్న ఆశతో వచ్చాం మేము అయితే, ధనాశ దూరంగా వుంచి, మూ వజ్జమాత్రమే కనబరుచుకోనలసి వచ్చింది, మాకీ వూళ్ళో, ఇందుకోసం. మేము శ్రమపడ్డం ధర్మమే, మీకున్నూ

శ్రమ కలిగించాం. మేము క్షమించి మాకు సెలవిప్పించండో అంటూ కార్యక్రమం ముగించాన్నేను

గ్రంథాలయం శశ్రటరీ నందనాలు చెప్పారు, వెంటనే

సభానిర్వాహకుల్గో వొక రందుకున్నా, రుత్తరక్షణాన

“తృప్తీగా మన యిళ్ళకు వెళ్ళిపోవచ్చు మనం శాస్త్రులుగార్లున్నూ ముందుకీ వెళ్ళిపోతారు, నిశ్చితంగా డబ్బు కోసం ఆశపడలేదు వారీ వూళ్ళో ఇది పరమసత్యం “మా విద్య చూడండీ అని మాత్రమే కోరారు వారు. మనం చూశాం చాలా చాలా ఆనందించాం కూడా అయితే, మన కంభం మెట్టులో రసికత వొక్కటి మట్టుకే కాదున్నది డబ్బూ వుందెంతో కొంత, జాదార్యమూ వుంది, యేవూరికీ తీసిపోనిది కృతజ్ఞత చూపించుకోనలసిన బాధ్యతకూడా యెక్కువగానే వుంది మనకి కనక; మనం వారిని సత్కరించడం చాలా అవసరం అనుకున్నాం మేము. ఈ అవధానం చూసి ఆనందించిన వాళ్ళమే చేద్దాం ఆ సత్కారం ఆనందించినవారిలో కూడా యిష్టమూ అనకాశమూ వుండిన వాళ్ళమే చేద్దాం ఆ చెయ్యడం అయినా యిప్పుడే చేద్దాం యెప్పుడో కాదు ఎవరికీ తోచింది వారివ్వండి” అంటూ వర్పుకూడా తీశారు ముందు, వారు.

ఎవరెవరో కూడా తీశారు వెంటనే

ఒకట్టు - రెళ్ళు - మూళ్ళు - నాలుగులు - అయిదులు - వొకటి రెండు పదులు - ఎనభై రూపాయలకుపైగా వసూలయినా యక్కడి కక్కడ

అది నా చేతిలో పెట్టి ఉపచార వాక్యాలున్నూ చెప్పారు వారు

డబ్బు దొరికింది సరే అనుకోనిది, మొదటి మాటు నేత్రావధానమున్నూ బాగొ చెయ్యగలిగాన్నే నందుకు చాలా గర్వించాను

“మీరు ఫలావా - ఫలావా వూళ్ళు వెళ్ళి లంటూ సలహాలు చెప్పారు కొందరు

“బాగా సత్కారం జరుగుతుంది సందేహం లే” దనిన్నీ అన్నారు వారు

వెళ్ళిన చోటనల్లా, భంగపడకుండా అవధానం నెరవేరడం మొదటి సత్కారం నాకు

తరవాతిది డబ్బు

అదిన్నీ రాకపో దెంతో కొంత

అ రా,ష్ట్రంలో రెండు మూడు మాసాలు తిరుగుదామనీ, హైదరాబాదు వగరంలో కనీసం వొక్క మాసమయినా వుందా మనీ నూ సంకల్పం

కొని, ఆది వుడుకో జ్ఞరమో మరి, కంభం మెట్టు ప్రవేశించిన రాత్రే ప్రారంభం అయింది, మా కిద్రరిక్తీ

అన్నహితవు చెడింది

నిద్ర కరువయింది

అసలే మెయి నెల అది

దానికి సాయం, చివడకాల్చిన యినవగుండులాగ - వూరికి మధ్యగా - నున్నగొ చెక్కీన పే-ద్దకోట కొండ

దానా దీనా, పంచాగ్ని మధ్యం అన్నట్టయిపోయిం దక్కడ నూ వని

“అవధానం చెయ్యాలి, కంభం మెట్టు విడిచి పెట్టాలి” అని దీక్ష పట్టుకుని వుండకపోతే ఆ వారంరోజులూ కూడా 'మేమక్కడ వుండలేకే పోదుం

ఆతిథేయి మా కెన్నో పదుపాయాలు చేశారు, సాదరంగా

నిదంగా, ప్రాణం యిచ్చారు మౌక్సు, వారు శ ఇద్దరు పెద్దమునుష్యులు-నుర్నాటి మధ్యాహ్నం నొకరూ, రాత్రి వొకరూ విందులు

శారు

కాని, మరి, వుండలేకపోయాం

మౌ స్ర్రితి చూసి “ముందుకీ వెళ్ళవద్దన్నారు,” ఆతిథేయీ సభా నిర్వాహకులూ కూడా

నే నాలోచనలో పడ్డాను; కావి *వెళ్ళిపోదాం” అంటూ మూళకే కట్టేశాడు, సత్యనారాయణశా, స్త్రి,

ఆరా(త్రే రెయిలుకీ బయలుదేరాం

టిక్కట్లీమ్మనగొ డబ్బు పుచ్చుకోనన్నాడు బుక్కింగుక్షర్కు

“మీ అవధానం చూశాను, చాలా ఆనందించాను నా జేబులో వర్పు లేకపోయిందొ సమయాన ఉండినా బీదవాళణ్ణి. చెయ్యాలవేగాని చెయ్యడానికి లేదు శక్తీ అయినా, బెజవాడ దాకా మీ కీద్దరికీ టిక్కట్లిచ్చుకుంటా” నంటూ రెండు టిక్కట్టూ చేతిలో పెట్టి నమస్కారాలున్నూ చేశాడాయన

చాలా ముస్దుణ్ణయిపోయా న్నేను.

కోట్టు డబ్సిచ్చినా అలాంటి తృప్తి కలగదు, కళావేత్తలకు

నిజొని కాయన యిచ్చింది జహా స్వల్పం

ఆరోజుల్లో-నలభైై నాలుగు సంత్సరాల కిందటి రెయిలు రేట్లు తెలుసుకుంటే మరీ స్వల్చం

కాని, ఆ యిచ్చిన విధానంలోనూ, ఆ యిస్తూ అన్న నూటల్లోనూ, వొక బహూ సమాన్యు డెంతెంతలేసి మహోన్నత _ శిఖరాలందుకోనచ్చునో చూపించాడాయన

ఎంత సుళువుగా అందుకోవచ్చునో కూడా చూపించాడు

డబ్బులేనివాడాయన, ఆయనే చెప్పాడు

కాని హృదయం వున్నవాడు

రపబంధురం ఆ హృదయం

బౌదార్యమున్నూ వుంది, దానికి జీవం పోస్తూ

విశేషించి మాట నేర్పుంది.

వినయంతోడుంది దానికీ

ప్రాగల్మ పొటమరించింది, ఆసమవాయంతో

ఒక్క అన్నా డాయన మాలు

ఆయన పవృాదయం పార్లి వచ్చిందది

నా హృదయమున్న్నూ నిండిపోయింది.

ఆయవ డబ్చ్బిచ్చాడు, అది నిశ్చయం.

కాని, నాచేతిలో వడలేదది

దాని ఫలితమున్నూ బెజవాడతో చెల్లిపోయింది

అయినా, ఆయన జౌదార్యం నిలిచివుంది

అమ్మకం అయిపోయిన ఆ బడుగుదేహాన - అదిగో - పరిపూర్ణ నూనవత్వం స్వస్వరూవంతో తేజరిల్లుతోంది

అనమురం అది

ద్వంద్వాతీతం

జగజ్యోతి

కరోరతపస్సుచేసి, మహాయోగీశ్వరులే సాధించుకోతగ్గదిన్ని.

ఎందరు గుర్తిస్తారిది”

అసలు, ఎందరు గుర్తించగలరిది”

లోకుల రుచులు బహుముఖాలు

వారి చేతలున్నూ అనేకవిధాలు

అనంతకోటి ప్రజానీకంలో యే యిద్దరికీ పొంతన వుండదిలాంటి సందర్భాల్లో

ఎంతో కొంత భేదం వుంటూనే వుంటుంది.

అవిలంఘ్యాలైన అగాధాలు కల్పిస్తుందది మానవతలో

నలుగురూ చూశాటప్పుడేగాని, యెవరికీ యేమీ యివ్వలేరు, కొందరు

వీళ్ళూ-చాళ్ళూ-యెన్నో-యెంతెంతో చూసుకుని గాని యివ్వలేరు, కొందరు

“దేహ” అని దీనంగా అనిపించుకునిగాని యివ్వలేరు కొందరు

విసుక్కుంటూ - వొళ్ళు మండబెట్టుకుంటూ - దాన ధర్మాల వ్యవస్థను తిడుతూ నేగాని యివ్వలేరు కొందరు

నిరసనగా చూస్తూ - నీచంగా మాట్టాడుతూ మీదికి గిరవక్షేస్తారు కొందరు

వీధే వెళ్ళేవారిని పిలిచి, ఏదో అనవసర ప్రసంగం చేస్తూ సాక్ష్యానికన్నట్టు వారిని దగ్గి! కూచో పెట్టుకుని, వారు. వినేటట్టున్నూ అర్హిని చులకనచేస్తూ యిస్తారు కొందరు

ఇవన్నీ మనోవికారాలు

కోతి చేష్టలు

త్యాగం విలవ తక్కించుకోలేని వెకిలితనమున్ను.

తామస ప్రవృత్తి యిదంతా

రహస్యంగా యిస్తారు కొందరు, మూడో కంటి వాడీకీ తెలియకుండా

ఎప్పుడువడితే అవ్వుడే-యెలా వుండినవా రలాగే - యిచ్చేస్తారు కొందరు

“దేహి” అన్న మాట వినలేక ముందే యిచ్చేస్తారు, కొందరు

ఎలాగో వొకలాగ డమూ- ఇవ్వకుండా డలేక పోడమూ - ఇవి హృదయానికి సంబంధిం లు శ సొ

ఏీవుయినా, యివ్వడంలో కొంత త్యాగం వుంది, సందేహం లేదు.

కొంత లాదార్యం వుంది

మానవత్వమున్నూ వుంది

కాని తామస ప్రవృత్తులది మాత్రం ముడిసరుకది.

ఇక లోభులున్నారు

వారి విషయం చెప్పాలంటే అందరికీ సాధ్యం కాదు

చె్పకపోడమే మంచి దసలు

వారి హక్కు భుక్తా లాక్రేపీంచడాని కెవరికీ అధికారం లేదు

కలం వట్టుక్కూచున్నాను కనక, వేనుమాత్రం చెప్పకుండా వుండలేను కొంచెముయినా, ఎనరికీ నిర్రేశం లేకుండా

లోభమూ లాదార్యమూ కూడా బవా ముఖాలు

సిగ్గు బిడియాలు విడిచి, తానున్నూ తినడం మానుకుని వొక్కాక్క చిల్లిడబ్బే మూటలో వేస్తాడు లోభి

సిగ్గుపడుతూ - ముడుచుకుపోతూ - చేతిలో యేమివుంటే అదే యిచ్చేస్తాడుదారుడు

ఇద్దరికీ మౌత్రం డబ్బుతోనే పరిగణన

అయితే, లోభి బతుక్కి, గడ్డిపరకకూడా అక్కర్లేదు తూచడానికి

ఉదారుడి బతుక్కి బంగారుకొండ అయినా చాలదు. తింటూనూ వున్నాను తిరుగుతూనూ వున్నాను, గొని రెండుమాసొలు వట్టింది నా ఆరోగ్యం వసిపడ్డానికి

రాజమహేంద్రవరంలో వుండినప్ప్రడు అజీర్తి బాధ పట్టుకుంది నాకు

వేంకట రామయ్యరు పోటల్లో వుప్మా కాఫీలూ, కుష్వస్వామయ్య వొటల్లో మూడు పూట్లా భోజనమూ - ఇవీ అందుక్కారణాలు

జిహ్వాచావలం ముఖ్య కారణం

చాలా మౌట్టును కున్నాను, కాని జయించుకో లేకపోయానది

తెల్లవారాటవ్పటికి వచ్చే సేవారు చిలుకూరి వీరభద్రరావుగారు *మరి బయలుదేరండి” అంటూ రోడ్డుమీద నుంచునే నన్ను తొందరపెడుతూ

అప్పటికి, గోదావరిలో యీతకొట్టి, స్నానంకూడా చేసుకుని, కనిపెట్టుకు నుంచునేవాణ్ణి గదికి తాళంవేసి, వీధి అరుగుమీద నేను

తామున్నూ స్నానం పూర్తిచేసుకునే వచ్చేవారు, వీరభద్రరావుగారు

హాల్లో బల్లలుండేవి, కొని, తిన్నగా గొడిపాయ్యి దగ్గిరికి వెళ్ళి పీటలు పరిపీించుకుని కూచునేవాళ్ళం మే మిద్దరమూ

అంటే, ఉప్మా మొదటివాయిలో మొదటిభాగం మాకు భుక్తవడేది

నలభైనాలుగేళ్ళ కిందటి మాటయిది, అలాంటి వువమా దొరకలేదు, మళ్ళీ నౌకు

ఉపమా అంకే అదేవువమూ - ఇవ్వడు పెద్దపెద్ద వగరాల్లో - పెద్దపెద్ద పొటళ్ళలో కూడా దొరికేది ఉవ )'పిండి, అంతే

సూర్యోదయ సమయాని కదయాక, తొమ్మిదింటికి కుప్పుసామయ్యరు వొటల్లో భోజనం

మళ్ళీ వొంటి గంటకీ, రాత్రి యెనిమిదింటికీ కూడా అలా భోజనమే

మధ్యాహ్నం మూడింటికి ఫలహారమూ, కాఫీని.

దానాదీనా పట్టుకుంది నాకజీర్తి

రాజమహేంద్రవరం విడిచి యింటికి వెళ్ళి పోవలసి వచ్చింది ఆరోగ్యం సాధించుకోడానికి నేను

రాజమహేంద్రవరంలో యిద్దరుముగ్గురు పెద్ద డొక్టన్లే మందిచ్చారు నాకు, వ్యాధి తగ్గలేదు కొంచెమున్ను

ఇంటికి వెళ్ళాక, ఆయుర్వేదంలో నా మొదటి గురువు అంగర వెంకటాచార్యులుగా రొక లేహ్యం చేసియిచ్చి, ఇచ్చ్భావథ్యంతో మళ్ళీ వొక నెలలోనే వృకోదరుణ్ణి చేశారు నన్ను

వారి అనుగ్రహరూపంగా “నాగరఖండం” అన్న సేరితో అదే నే నివ డు నా గంధర్వఫార్మసీలో వాడుతున్నది

వర్షాలు కురిసి నాట్లు బలపడ్డాక మళ్ళీ వదచలనం ప్రారంభించాన్నేను

వడ్డాది సూర్యనారాయణగారని, మాకు నాలుగుమైళ్ళలో వున్న బలభద్రపురం గ్రామంలో వొక సంవన్న నియోగి గృహాస్టులు.

అక్కడీ పాడ్‌ కరణం వారు

అంతక్రితం “అష్టావధానం చూడాలని వుందో”న్నారు వొక మాటు నాతో వారు

ఆ మాట పవురస్కరించుకునే వెళ్ళానవ్వుడు నేను

, “మీకు తగిన సత్కారం చెయ్యలే”నన్నారు వారు

“డబ్బుకోసం రాలేదునేను మీకా కోరిక తీరివుండకపోతే తీర్చడానికే నారాక, “తీరా చూశాక యే కొంచెమలునా డచ్చివ్వక పోతారా” అన్న గడుసుభానం లేదు నా కే కోశానా గృహస్టు మర్యాదగా ఆతిధ్యం మాత్రమే యివ్వండి నాకు, చాలు అని చెప్పాన్నేను, స్పష్టంగా

“అయితే, వొకమాట చెప్పాలి ముందు నా అష్టావధానంలో నేత్రావధానం వొక అంగం నా సపహాచరుడున్నాడతను నిర్వహిస్తాడది నే ననువదిస్తాను నన్నే నిర్వహించమంపటే అత ననువదిస్తాడది కనక, అదిన్నీ కావాలంట నూత్రం అతనుకూడా రావాలి అతనికి మాత్రం వదిరూపాయలయినా ముట్టుచెప్పవలసి వుంటుంది, మరి” అని కూడా చెప్పాను

అప్పడక్కడ వొక రెడ్డిగారున్నూ వున్నారు

వారడగ్గా నేత్రావధానం వివరాలు చెప్పాన్నేను

“అయితే, అష్టావధానమూ. చేయించ వలసిందే మీరు, నేత్రావధానం. దాల్లో వుండేటట్టున్నూ చూడవలసిందే” అన్నారు వారు కరణంగారితో

ఆ రెడ్డిగారి ప్రోత్సాహంతో, వెంటనే జాబురాసి గ్రామ నౌకరునంపి కడియపులంకనుంచి సత్యనారాయణ శౌ,స్త్రిని రప్పించారు వారు

ఆ సాయంత్రమే అవధానం

ఊళ్ళో వున్న బ్రాహ్మాలందరూ, రెడు కొందరూ, సమీవం కావడం నల్ల బిక్కనోలునుంచిన్నీ సరసులు కొందరూ వచ్చారు

అక్కడా నేత్రావధానంలో నిర్వహించవలసి వచ్చింది, వ్యస్తాక్షరి.

అవధానం చాలా చక్కగా నెరవేరింది, చివరికి

అంతా సంతోషించారు

సూర్యవారాయణగారు చెప్పగా, రెడ్డీగారున్నూ బలవరచగా వచ్చినవారిలో కొందరు తమకు తోచిందిచ్చి వెళ్ళారప్పటికి

వదమూడు రూపాయ అయిందా మొత్తం, అది సత్యవారాయణశా, స్త్రీ, కిప్పించాన్నేను

ఆ రాత్రే వడనమీద నెళ్ళిపోయాడతను, భోజనానంతరం

మర్నాడు నేనూ ప్రయాణమైనాన్కు కొనిరెండురోజులుండి పోవలసివచ్చింది నాకు చే ఆ రెండురోజులూ నాకు విందులు జరిగాయి, నేను సాహిత్య (ప్రసంగాలు శాను

రెండోనొాటి సాయంత్రం వా (ప్రసంగం ముగిశాటప్పటికీ తరవాత తమచేతి కందాయని చెబుతూ పొతిక రూపాయలు నాకు సత్కరించారు కరణంగొరు ళవ్చీ కేమివ్వగలం” అని కీంచవడుతూ

సంప్రదాయ మహితమైన కుటుంబం వారిది, వండితుల నాదరించడమే చేతనైన వ్యక్తులువారు ఎంతెంతో యిచ్చిన్నీ అలాగే మొట్టాడతారు, వా రెప్పడూ

పాతిక వొకట్లు కాదు, పాతిక కోట్లిచ్చిన్నీ అలాంటి తృప్తీ అలాంటి ఉల్పాసమూ కలిగించలేరు పండితుల కెవరూ

దూరం వెళ్ళనక్కరలేదు ఆచుట్టువట్లు (గ్రామాల కరణాలందరూ నడ్డాదివారూ, బుద్దవరపు వారూ, ముంజులూరివారూ, బంధకవివారూ, వా(డ్రేవువారూ, మున్టీనారూ, నేలకంటివారూ, వీనుగువారూ - అందరూ యుగంధర ప్రజ్ఞావంతులే-అందరూ సంఫన్నులే-అందరూ ఉదారులే-మేనుంటే అందరూ (ప్రత్యేకాదరాభిమానా లున్న వా శు అష్టావధానం చేస్తానంటూ నేను వెడితే అందరూ నన్నాదరిస్తారు, సందేహం

కొని ఏమి సాధించినట్టు అంతవరకూ చేసిన అనధావాల వల్ల నేను

డబ్బందొమా, దానికోసం బు(ర్రచించుకుని అవధానాలే చెయ్యనక్కరలేదు, సాహిత్య (ప్రసంగాలు చేసిన్నీ మంచినుంచి. వార్షికాలు సంపాదించుకో గలన్నేను

కాక్క, - ఆశుకవిత్వాలూ, అవధానాలూ, బంధకవిత్వాలూ, చిత్రకవిత్వాలూ జా ఇలాంటివి బయలుదేరి, మనవాళ్ళకి సిసలైన కవిత్వం గుర్తించకుండా చేశాయి.

కవితాభిరుచే వాశనం చేశాయి

“వద్యమే కవిత్వం” అన్న దురధిప్రాయమున్నూ కలిగించాయి

దీంతో, అవధానాలంశటు వై ముఖ్యమేకాదు, వైనమస్యమున్నూ కలిగిపోయింది వాకు

“మరి, గజంయెత్తు వుస్తకాలు రచించా”లన్న వ్రతం నెరవేర్చుకోడం యెప్పుడూ”

ఇదిగో, యీ ఆవేదన గుబగుబ లొడించేసింది, నన్ను.

రచనకు దీక్ష వట్టాను, వెంటనే

ఎన్నాళ్ళుగానో అనుకుంటున్న వీరపూజ రచనకు 'శ్రీకార మున్నూ చుట్టేశాను, అవ్యవధానంగా ప్రవాహవేగం తప్పించుకోడం కస్టం

మంచిదయినా చెడ్డదయినా, అలవాటయిన పని మూనుకోడమున్నూ కష్టమే

పరిస్టితులలా తటస్రిస్తాయి, ఒక్కొాక్కవ టాడు

నా స్థితి అంతే అయింది

తప్పనిసరిగా మళ్ళీ అష్టావధానం చెయ్యవలసి వచ్చింది, నేను

మా వెద్దన్నగారి కుమారుని ఉపనయేనం

బంధువులు చాలామంది వచ్చారు, బవాు కాలానికి

వేట్లపాలెంనుంచి దర్భా చలమయ్య శా,స్తిగారున్నూ వచ్చారు.

అష్టావధానం చెయ్యమంటూ కూచున్నారు నన్నందరూ

ఏమి టేమిటో చెప్పాను, నేత్రావధానాని కవకాశాల్లేవన్నాను, అదిలేందే అష్టావధానం యేమిటన్నాను; కాని, తృప్తి వడి వూరుకోలేదు వారు

“నేనెప్పుడూ చూడలేనిదది ఎక్కడెక్కడో చేస్తావు నువ్వు, మాకెలా కనవడుతుందీ అది” అంటూ నిర్బంధించారు 'స్త్ర/లున్ను.

మా అమ్మగారిచేత అడిగించారు వారామాట

“నాకూ చూడాలని వుంది నాయనా” అన్నారామె

“కాని-ఆలోచించుకో” అన్నారు చివరికి

నెగ్గితే అందరికీ సంతోషమే

ఓడిపోతే మరి ఖేదం”

మా అమ్మగారి దవుతుంది, ముఖ్యంగా

నేనిలా అర్హం చేసుకున్నారు “ఆలోచించుకో” అన్న మా అమ్మగారిమాట

మౌ నాయనగారు స్వయంగానూ వన్నందు కాజ్ఞాపించరు, వొకరి నూటమీదొ గట్టిగా చెప్పరు

పైగా నన్నేకాదు, వారినీ మందలిస్తారు కూడా.

నా దృష్టిలో, మా అమ్మగారి పదవివేరుు మా యింటో

నాకు మాతృదేవత కావడం అలావుండగా, మా నాయనగారు పెట్టిన బాధలో

• ముఖ్యంగా మా చిన్నన్నగారు పెట్టిన యమచెరలో-నిరాశ చేసుకుని నేను కుమిలి పోయాటప్పుడు, ఎన్నో మాట్లు - తరచు నాకు నవజీవం పోప్తూ వచ్చినవారామె

“కాదు” అనలేకపోయా నామె మూట, అందువల్ల

అనిస్టంగానే-వాక విధంగా నిరుత్సాహాంగానే కూచున్నాను, గావి చాలా బౌగొ నెరవేరిం దదిన్నీ శస్ర( ీ,పాద సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రి

యాభై మాటల యింగ్లీషువాక్యం మౌటానూటా విడగొట్టి యిచ్చాడు మా పింతల్లి కొడుకు వ్యస్తాక్తర్రి

నాకంటే మూడు రోజులే పెద్ద అతను

బీఏ ఆనర్సులో పరీక్ష యిచ్చినవాడు

“ద 116” అనే మాట యెన్నోమాట్లు వచ్చిందందులో

తప్పతానేమో అని చాలా భయవడ్డాన్యు గాని అదీ సరిగానే వచ్చింది

అన్నీ అలాగే నెరవేరాయి

త్తీలూ పురుషులూ కూడా తామూ ఆనందించారు, నన్నూ మెచ్చుకున్నారు

విశ్లేషించి, దర్నా చలమయ్య శౌ,స్తిగారు తా మానందించడంతో వూరుకోక “మాంచి ్రజ్టే సంపాదించాడు. మీవాడు” అన్నారు మా అమ్మగారినీ మా నాయనగారినీ సంబోధించి

“అదేమంత ప్రజ్ఞలే” అన్నారు మూ నాయనగారు, ఒక మూల తా మానందిస్తూనే

కాని వారి ఆనందం మీద “కులవిద్యలు విడిచి పెట్టాడువీడు"” అన్న అసంతృప్తి దట్టుంగానే కమ్ముకుని వుంది, నేను గమనించక పోలే దది

మా అమ్మగారు మాత్రం బ్రహ్మానంద పడ్డారు

'త్తీ/ల కందరికీ ముందు కూచున్నా రొమె

ముందెక్కడో కూచున్నా రొక కొసగ్యా కాని “అక్కడ కాదు యిక్కడా మీరు కూచోడం” అంటూ. చెయ్యి. పట్టుకుని, మూ 'పెద్దన్నగారు ముందుకి తీసుకువచ్చి కూచోపెట్టా రామెని

“అబ్బాయి నెగ్గుతాడో వోడిపోతాడో౨” అన్న ఆదుర్దా

“అందరి మొగాలూ తేటగొనే వున్నా” యన్న ధీమా

“చల్లనిమాట వినబడా”లన్న యెదురుచూవు

ఇన్ని మనోవికారాలు కనపడ్డాయి, నొకా సమయాన, ఆమె మొగాన

త్తీలలో వొకచివర - మౌ పెద్దవొదినగారి వెనక వొదిగి కూచుంది, మాసీత

ఆమెదీ యిడే స్తితి

చివరిక్సి, నేను లేచి, ముందు తమకి పొదాభివందనం చెయ్యగా నన్ను పొదువుకుని పరవశ అయిపోయారు మా అమ్మగారు

ఆనంద విహాలంగా నాకేసి వొక్కమాటుచూసి యించోకి వెళ్ళిపోయింది మౌ పీత

అదిగో, మా అమ్మగా రలా వరవశ అయివున్న ఆ సమయాన మెచ్చుకున్నారు, దర్భా చలమయ్య శౌా్త్రిగారు నన్ను

దీనిమీద మా అమ్మగారు తల కొంచెం పంకించుకున్నట్టు కనవడింది, నాకు

“అదెందుకా* అనుకుంటూనే వున్నాన్నేను “మీ పెద్దబ్బాయి దగ్గిర యింకో రెండు మూడేళ్ళయినా చదువుకుని వుంళే యింకా గొప్ప వ్రజ్జే పంపొదించివుండును మౌ చిన్నబ్బాయి" అవేశారామె, అంతలో

అది చలమయ్య శాస్త్రిగారికి ములుకన్నట్టు నాటింది.

అది గుర్తించి, *“ప్రాప్తన్య మర్హం లభతే మనుష్య” అన్న అదృష్ట సిద్దాంతం జ్లాపకంచేస్తూ చలమయ్య శాస్త్రిగారి నవతలికి తీసుకువెళ్ళారు మా నాయనగారు

అందుకో యిందుకూ గూడా సంతోషించాన్నేను

తగిలిన అఘాతం-తీరని అపకారం మరిచిపోలే రెవరూ

ఎంత సద్దుకుందా మన్నా యెదురు దెబ్బ కొడదానునే అనిపిస్తుంది, ఉప్పూ కొరమూ తినేవాళ్ళ కెవళ్ళ కయినా

మరి, అదే పట్టుక్కూచోడ మేనా”

దెబ్బ నొటొకయినా సముదాయించవద్దూ అవతలివాళ్ళని, మరెవరయినా”

మా అమ్మగారు చేసిందీ మా నాయనగారు చేసిందీ కూడా యిది

ఇందుకూ నా సంతోషం

అందరు బంధువులమధ్యా-ముఖ్యంగా నూ అమ్మగారికి, మా నాయనగారికీ, మా సీతకూ యెదట లభించిన నా అఖండ విజయానందానికి, యిదిగో, యిదొక మవహోచ్చా వసం అయింది నాకు

(2)

వీరపూణ మీదికి పోయింది, నా చూప

స్టాయిభావం యేర్చడిపోయిందా విషయమైనాకు

తెనుగులో అపూర్వరచన, నా వీరపూజ.

అంతకి ముందేకాదు, తరవాతకూడా అలాంటి రచన మరి పుట్టలేదు నన వచన వాద్మయంలో

ఇది గర్వంలో లెక్క అవుతుందా”

నా శక్తిమీదకంటే, నా వీరవపూజమీద నిశ్చలమైన విశ్వాసం వుంది నాకు, కనక, అందుకు సిగ్గుపడ న్నేను

కచ్చితంగా చెబుతాను, నా వీరపూజ విశిష్ట రచన

అయితే, యెంతమంది గుర్తించారిది”

పోనీ, యెంతమంది గర్హించారు”

చెడ్డప్తుస్తకం వుడితే, అది దేశం అంతా పాకిపోవలసిందేనా”

మంచి పృస్తకం బయలుదేరితే, అది, మూలవడిపోవలసిందేనా”

ఇదిగో, యీ రకమైన కౌదాసీన్యం యెక్కువగా వుంది, తెనుగుజొతిలో

రచయితలు బయలుదేరినంత ముంది విమర్శకులు బయలుదేరలేదు, మనలో

రచయితల్లో పోటీలేర్పడ్డం అగత్యం, కొని ప్పర్ధలేర్పడతాయి. సాధోరణంగౌ లోకంలో

అసహూానాలు బలిసిపోతాయి

మాత్సర్యం రెచ్చిపోతుంది

నిరాదరణ, ఈసడింవు, నింద, దుష్ప్రచారం, వొళ్ళు మండబెట్టుకోడం ౮ ఇవి పాచ్చిపోతాయి, చివరికి

ఈ స్టితిలో వుంది మన రచయితల ఫ్టిీతి యివ్వదు.

గ్రింథక్తర్తల కిది అగత్యమాా

పోనీ, (శ్రేయస్కరమా?

గ్రంథకర్తల రచనల విషయమై సహేతుకంగా మంచిచెడ్డలు నిర్ణయించే విను రృకులుంటే యింత దుర్భరం కాకపోయి. వుండును, మన దేశంలో యీ సితి క్ట గ్రంథక్తర్తలుకా దీపని చెయ్యవలసినవారు.

ఇతరుల రచనల విషయమై నిష్కర్తగా చెప్పాలంటే, కొన్ని చిక్కులున్నూ వుంటాయి రచయితలకు

గ్రంథం బాగున్నా చిక్కే, కొందరికి, బాగా లేకపోయినా చిక్కే

కనక, _ప్వతం(త్రులైన రచనయితలతోపాటు, సమర్దులైన విమర్శకులున్నూ బయలుదేరితేనే యే వాజ్మయానికైనా సరి అయిన వికాసం

అయితే, రచయితల సంఖ్య పెరిగిపోడాని కవకాశం యెక్కువ, యే దేశంలోనూ కూడా

విమర్శకుల సంఖ్య మాత్రం అలా పెరగడానికి వీల్లేదు.

కవుల్లో అధికారి తారతమ్యాలు సహాజిలు

విమర్శకుల సంగతీ అంతే కొంతవరకూ, అయితే, యే కవి కంటునూ కూడా మంచి వరిజ్ఞాత అయివుండాలి విమర్శకుడు

విమర్శకుడైనవాడు, మంచి పండితుడయి వుండాలి

రచనమీదికి దృష్టి పోనిచ్చుకో గూడదు

వాబ్మయం విలనలు బాగా గుర్తించగలిగి వుండాలి

బొతి సౌభాగ్యమే తనకు ప్రాష్యం చేసుకోగలగాలి

ప్రాచీనమూ, నవీనమూ కూడా సాహిత్య శాస్త్రం బాగా తెలిసినవాడయి వుండాలి

అసహనవరుడు కాగూడదు

అగత్యం అయితే, ద్వేషం, వ్యక్తిపరంగా మాత్రమే చూపించుకోగల సంయనుం కలవాడు కావాలి

మంచి బాగా గ్గుర్తించి, ఆ రచన యెవరు చేసినా, ఆనంద తొండనం చెయ్యగలిగి వుండాలి

తనకి ప్రామాణికత (వ్రధాన ధర్మం అనిన్నీ గుర్తించుకో గలిగాలి

రచన గొవ్పదయితే, వికాసం జాతికి, తత్కర్తకుకాదు

రచన చెడ్డ దయితే నష్టమూ జాతికే అదీ కర్తకు కాదు

సుఖమో దుఖమో - ఇవి నూత్రమే రచయిత కందేవి

ఆత్మవిశ్వాసం, క్రీర్తికొంక్ష్మ ద్రవ్యాశ-ఇవి సహజొలు గ్రంథక్తర్తకు, వొవ్పకుంటాను

కాని, వాటికి మించిన సంరయమమూ, వుందొతనమూ-ఇవి మిక్కిలీ అగత్యాలు గ్రంధకర్తకు

నిజానికి, జాతి యెదట రచయిత ప్రాముఖ్యం బహూతక్కువ.

ఈజ్ఞానం-ఈసత్యం గుర్తించగల శక్తి-లేకపోతే, రచయితా, విమర్శకుడూ కూడా “ముడి దున్నుకు బతకవచ్చు” మునిగిపోయేది లేదు

రచనా, విమర్శా కూడా పొట్టపోసుకోడానిక్కావు, మరి

కవీ, రచయితా రచనచెయ్యడం, పరితలకు ఆనందమూ, జ్ఞానమూ కలిగించడానికీ

తన్మూలంగా వపరితల కున్నత భావాలబ్చి సభ్యత అలవడ్డానికి.

సమిసష్టిమీద జాతి దృఢపడ్డానికి

పండితుడు విమర్శ చెయ్యడం, రచనలోవున్న మంచీ చెడ్డా లోకానికి వివరించి చెప్పడానికి

తన్మూలంగా, ఆరచన యెడల వరితల కాదర భావమో ఏవగింపో కలిగించడానికి.

చివరికి, జాతికి, ప్రలోభజనకమైన శీలం రూవుకట్టుడానికి

ఇలాంటి సన్నివేశా లేర్పడాలంటే అందుకు రాజు పూనుకోవాలి

ఇప్పడు, మనకి, రాజుల్లేరు కనక, తత్హ్సానీయులయిన నాయకుల విధి యిది

కవులకూ, రచయితలకూ, విమర్శకులకూ ఇలాంటి లౌదార్యమూ, విధి పరిజ్ఞానమూ, త్యాగనిరతీ మప్పడానికి నాయకుల అగత్యం చాలా వుంది

ప్రతిభా ప్రాగల్భ్యాలు, ఎంత వెనకబడ్డ జాతికీ వుంటాయి

అవి మానవనిర్మాణాలు కావు, మరి

వాటికి దోహదం మాత్రం కావాలి

వాటికి, సామయికమైన వినియోగమున్నూ చూపించాలి

అందుకు బాటలు వెయ్యాలి, విశాలమైనవి

ఇందుకున్నూ నాయకుల అగత్యం చాలావుంది

అయితే, నాయకు డింతవాడు కావాలంటే, మొదట, పండితుడయి వుండాలతను

ఈ పనంతా యే భాషలో జరుగుతుందో ఆ భాషలో సమర్హుడూ, ఆపైని సమ్యగ్దర్శీ, ప్రవక్తా వ్రవర్తకుడున్నూ అయి వుండాలి

దొతి అగత్యాలు గుర్తించి వుండాలి

తన వాజ్మయం చరిత్ర బాగా అవగాహన చేసుకుని వుండాలి

పరవాబ్బయాల ఉన్నత్యవసతులూ బాగా గుర్తించుకుని వుండాలి

తన వాబ్మయానికి రూవురేఖలు నిర్రేశించగలవాడు కావాలి

ఒకరికి మార్గదర్శికావాలి, ఒకరివెంటబడి బు(ర్రవంచుకుని పోయేవాడు కాగూడదు

నిష్క్టృష్టాలయిన అభిప్రాయాలున్నవాడు కావాలి, వరప్రత్యనేయబుద్ది కా గూడదు

జాతీయత నిర్మించాలం కే పరిస్థితులూ, ఉపాయాలూ, సాధనాలూ దేశాలనుబట్టే, జాతులనుబట్టే, సంస్కారం _అనుసరించీ భిన్నభిన్నా లయివుంటాయి, నురి.

మరి, ఏ జొతికాజొతి కిలాంటి నాయకు లేర్పడివుండకపోతే”

గాలి సార్వత్రికం, ప్రాదేకం కాదు

దురిత విలందితాలు పట్టవచ్చునేకాని, (ప్రపంచం అంతటా వీస్తుందది

కనక, (ప్రపంచంలో వాకచోట పుట్టిన నూత్నభావాలూ, నూత్నాభిరుచులూ మరోచోటా కమ్ముకుంటా యెప్పటికయినా

అవి కవులనూ, రచయితలనూ స్వయంగా ఉద్రిక్తవరుస్తాయి దానివల్ల, నూత్న నిర్మాణాలున్నూ జరిగిపోతా, యెక్కడి కక్కడ. ఏదేశంలో-ఏజాతికి-ఇలాంటి నాయకుడు లేడో ఆ దేశమూ ఆజాతీని, వెనకవడిపోయేవి వీరేశలింగంగారు, రచన యెంత సుళువుగా చెయ్యవచ్చునో చేసీ చూపించారు ఎంత సులభ భాషలో చెయ్యవచ్చునో చూపించారు అది యెన్ని రకాలుగా చెయ్యవచ్చునో చూపించారు తన్మూలంగా, ప్రయోజనాలేకాక, ఆనందంకూడా ఎన్ని రకాలుగా కలుగుతుందో చూపించారు వాబ్మయం శక్తి యెంతటిదో, జతి నది యెలా నడీపిస్తుందో కూడా చూపించారు విమర్శ విషయమై కూడా వారు ఒక మార్గం వెయ్యక పోలేదు అయితే, అది, తప్పుదారిన వడింది ధ్వంసం చెయ్యడానికేగాని, సృష్టి చెయ్యడానికీ వనికిరాలేదు, వారి వరనడి వాబ్మయంనారికి ప్రధానం కాకపోడం వల్ల వచ్చిన చిక్కిది బ్రహ్మాధర్మ ప్రచారం వారికది వొక సాధనం కావడం వల్ల కూడా వచ్చిన పుట్టిమునక యిది వారి తరవాతనైనా సమర్జులు తదేకదీక్షితులు విమర్శకులు బయలుదేర లేదు, మనలో అంచేత, మన ఆంధ్రజాతికూడా సహజంగా (ప్రగమనశీలం కనక, మనకీ పురోగమనమే యేర్చడింది, సందేహంలేదు కాని, అది వొక సుపరిష్క్పృతవధానవడలేదు ఇప్పటి కయినా, యిదయినా గ్రహించినవా రెందరున్నారు నునలో? దీనికి సాయం, తగినంతనుంది పెద్దలు గ్రంథవ్రకటనకు వూనుకోలేదు, మనవారిలో గ్రంధ (ప్రకటనకూడా వొక వ్యాపారమే అన్న చూపు లేకపోయింది వర్తకులకు వావిళ్ళ వారొక్క రే కనవడతారందుకు, ఏకతానంగా వని చేసినవారు అయితే, పూర్వ వాజ్మయ ప్రకటనకే అంకితం చేసుకున్నారు ముఖ్యంగా తను "సేవలు, వారు మరి, అది వుండనక్కరలేదూ” అయితే నవీన వాబ్బయం అక్కరలేదూ అన్న ప్రశ్నా వస్తుంది పూర్వం వాజ్మయం వుండవలసిందే, దొరికినంత వరకూ అందరికీ అందుబాటూ కావాలది పూర్వస్మృతి విడిచిపోగూడదు, మరి, నడుస్తున్న బతుకుపట్టించుకో నక్కరలేదూ) వ్యక్తుల బతుకు సావధికమే, మరి జాతి బతుకు” జాతి దృష్ట్యా చూస్తే, నడుస్తున్నదేకాదు, నడవ్వలసినదీ పట్టించుకోవాలి, బతుకు ఈ విషయం గుర్తించినవారు కొమర్రాజు లక్ష్మణరావుగారొక్కరే, మనలో అయితే, అకాలమృత్యువు పాట్టబెట్టుకుంది, వారివి | అనుభవాణటూ - జ్ఞావవాలూను - 3౩ 485]

పోనీ అంటే, తరవాత, విజ్ఞానచంద్రికను చేపట్టినవారి కది అప్రధానం అయిపోయింది

కనీసం, అది, బతికివుండవలపిందన్న జ్ఞానమైనా లేకపోయింది, వారికి.

దానాదీనా ఏమయిందీ”

నవీన వాజ్మయ ప్రకటనకు పూనుకున్నవారే లేకపోయారు

ఎవరిమట్టుకి వారే-(గ్రంధం రచించినవారే తమ గ్రంథాలు వ్రకటించుకోవలసిన్నీ వచ్చింది

పోనీ అంట, యేదేశంలోనూ కూడా, రచయిత లయిన వారికి, బీదతనమే రాసి పెట్టా డీశ్వరుడు

అంచేత, అప్పటికీ యిప్పటికీ నవీనుల రచనలెన్నో - సమర్హుల ఉద్గుంథాలెన్నో

జాతికి నవశ్తక్తి సంఘటించ గల _ అమృత గుటికలవెన్నో అచ్చుకాకుండానే వుండిపోయా, యివ్పటికీ

పైపెచ్చు, అనుత్తనుగ్రంథాలే బయటికి వచ్చాయి, వేలు

ఫలితం”

జాతి అనుభవిస్తూనే వుందిప్పుడు

అయితే తయారయిన (గ్రంథాలన్నీ ఉత్తమాలేనా?

నికృష్ణాలని మాత్రం యెలాగా నిర్దారణ చెయ్యడం అవి

ఈ సమస్య తీర్చేవారెనరు”

కర్తలమౌాట ప్రమాణంకాదు

కొంతవరకూ. పరితృలోకం చెప్పగల దది.

పూర్తిగా - స్పష్టంగా - విష్కర్తగా చె్చగలది మాత్రం కాలం

కనక తయారయిన రచన అల్లా బయటికి రావాలి, ముందు

అచ్చువడడం అందు కుపాయం, యిప్పుడు.

కనకం

నా వీరపూజ బయటికి రావాలి.

అచ్చు పడాలి

లోకం చూడాలది, ముందు.

ఈ ఆ(త్రం యెక్కువయింది, నాకు.

ఎంతో ప్రయత్నించా నందుకోసం.

మా ప్రాంతంలోనే యెన్నో వూళ్ళు తిరిగాను.

ఎందరినో కలుసుకున్నాను. దూట “లె దులుసకృతుగా వదులు-ఇంతకం'కే యిచ్చినవారు. లేకపో

ఆ యిచ్చినవారయినా అప్పుడూ అవ్వుడూ యివ్వడం జరిగింది.

ఆ వచ్చింది తిరగడానికే సరిపోయింది.

బట్టలు కొనుక్కోడానికీ-పుస్తకొలు కొనుక్కోడానికీ-సభలకు వెళ్ళడానికీ-ఇలాగ స్వార్దానికిన్ని కర్చయిందెంతో కాంత

అంశ, మూడునందల రూపాయలు సంపాదించి గుట్టులు పెట్టడం సాధ్యంకాలేదు వాకు

కొని, అనుకోనివిధంగా అచ్చుపడి పోయిందది

వింత సంగతి వొక విధంగా, అది. అది వివరించాలంళే కొంచెం వెనక్కీ వెళ్ళాలి

వెనకాముందుల కలయికే వర్తమానం, మరి

పూర్వావరసందర్భాలు కలిస్తేగాని, కథే లేదు కూడా

వెనకటిదీ ముందటిదీ సమన్వయం చేసుకోగలిగితే గాని, అనుభవమున్నూ యేర్ప్చడదు, అసలు.

ప్రతీ పూర్వవృత్తానికీ భవిష్యత్తులో ఒక సజాతీయ న్యనహారం జరుగుతుందా?

జరగొవచ్చు, జరక్కాపోవచ్చు, జరిగినా అది గుర్తించా లేకపోవచ్చు, మనిషి.

కాని, యిందులో యేది లేకపోయినా, అనుభవమేకాదు, జీవితమూ లేదు

మరి, ప్రకృతం

రాజమహేంద్రవరంలో, కంచుమర్చివారి, రామచంద్రసిటీ (అప్పటికి మిడిల్‌) 'స్తాస్కూలు భవనంలో దుగ్గిరాల _సూర్యప్రకాశరావుగారి గోదావరీ మండలసభ జరీగింది

నిష్కర్తగా చెప్పలేను, ఎనిమిదోదని జ్ఞాపకం, నాకది

మోచర్ల రామచంద్రరావు వంతులుగా రధ్యక్షత వహించారు.

చాలామంది వచ్చారు, జిల్లా అంతల్టుంచీ ప్రతివిధులు.

కావడానికి జిల్లాసభేకాని, తకిన జిల్లాలమంచిన్నీ వచ్చేవారు పెద్దలు చాలానుంది, ఆరోజుల్లో

తెనుగు రాజకీయ జీవితానికి పాక్షికవిషమూ యెక్కలేదు, కులతత్వ పిశాచమూ ఆవహించలేదు, అప్పటికింకా

ఆరోజుల్లో, రాజము హేంద్రవరంలో, కే.యల్‌.ఎకా. పోమయాజులుగారు వర్థమౌనచండద్రులు గ్రంథప్రకాశకుల్లో

“*రెయిల్వే. ల్యిట్రచరు” బావతు గ్రంథాలు ప్రకటించేవారు, వారు.

స్కూలు వాచకాలున్నూ విరివిగా అమ్మేవారు.

ఆ సందర్భంలో, పారశాల ఆవరణలో వుస్తకొల అంగడి తెరచారాయన.

ఎస్‌.పి.ఏ.ఎల్‌. బతికివుండీన దినాలవి

కనక, మిధువానురాగమూ తక్కిన వా గ్రంథాలూ ఆ అంగడిలో వుంచాన్నేను, కమిషను పద్రతిమీద

మొదటి ఉదయం ఇక సభ ప్రారంభం అవుతుందనగా శ్రీ/రాజా వత్సరాయి రాయజగవర్మగారూ నేనూ మాట్టాడుకుంటున్నాం, ఆవరణలో వొకచోట నుంచుని

“మంచిబొమ్మ చిత్రించావు బ్రదర్‌” అంటూ వచ్చి వావీపు తట్టాడొక "పెద్దమనిషి; ఆ సమయాన

తిరిగి చూశాను, అపరిచితు డాయన

నుందహాసం చేస్తూ ఆయన పక్కనే నుంచున్నాడు మరో పెద్దమనిషి, ఆయన్ని మౌత్రం కొంచెం యెరుగుదున్నేను

“నేను బొమ్మ చిత్రించడం యేమిటీ”

ఈ నూటేీ అడిగేశారు మిత్రులు రాయజగపతివర్మగారు.

“స్టాణువులా అలా నుంచోడానికా నిన్ను తీసుకువచ్చాన్నేను” అని, తాము వెంటబెట్టుకు. వచ్చిన పెద్దమనిషిని ముందు కసిరే, “బ్రదర్‌, నాపేరు కౌతా శ్రీరామశా,స్త్రి, యెప్పుడైనా విన్నావా”. అనడిగాడు, నా వీపు తట్టినాయన

చాలా మాస్లే విన్నా, నా మూపే చెప్పా నాయనకు.

కలుసుకోవాలనీ ఉవ్విళ్ళూరుతున్నా నెన్నాళ్ళనుంచో, అదీ చెప్పాను

*నీ మిధునానురాగం మాట మాట్టాడుతున్నాన్నేను బొమ్మ చిత్రించావంళు, చిత్తరువు గీశావని కాదు మొదటి ప్రకరణం యిప్పుడే చదివాన్నే, నది చక్కగా రూవుకట్టించావు నువ్వు” అని వివరాలు చెప్పాడాయన

*పేరిలో కొత్తదనం - ఆకృతిలో కొత్తదనం - రచనలో కొత్తదనం - ధోరణిలో కొత్తదనం - ఇవి నన్నాకర్తించాయి. నువ్విక్కడే వుండడం చూపించాడీ పెద్దమనిషి, నీతో స్నేహం కడదామని వచ్చా” నని చెబుతూనే, నా రెక్కపట్టుకుని, మరో చోటికి తీసుకు వెళ్ళి, పొదువుకుని నన్ను తన పక్కని కూచో బెట్టుకున్నాడాయన, వొక బల్లమీద

జనంతండాలు తండాలుగా వస్తున్నారు గుంపు గుంపులుగా మెల్లై మేడమీదికి వెడుతున్నారు కకక! ల సో

సభకూడా ప్రారంభం అయిపోయింది వతు సగ ధోరణి అలాగే వెళ్ళిపోతోంది, అఖండ గోదావరీ ప్రవాహం

కొన్ని మాటలు వినిపిస్తున్నాయి, కొన్ని వినిపించడం లేదు, నాకు.

“అక్కడ, రాయజగపతివర్మగారి మాటయేమిటీ?” అని నా ఆందోళన.

ఇద్దరు మనుష్యులొకచోట మాట్టాడుకుంటూ వుంటే, మరోమనిషివచ్చి, వారిలో నొకరితో మరో విషయం వూదర గొట్టడం-ఇది చాలామందికి చేతనవును, మనలో

అటు, పారాత్తుగా రావడంతోపాటు, ఇటు అనూంతంగా నన్ను లాక్కుపోడం = యిది విశేషం యిక్కడ, మరీ దారుణం యిది. దం ప్రై మౌట్టాడుకునేది రహస్యమే కానక్కరలేదు, చొరుచుకు వెళ్ళలేను వారి వారి సంభాషణ విననే అక్కరలేదు, వారి కడ్డుతగలడమే వొక దుస్పాహాసం నా దృష్టిలో

పోనీ అంట, నాతో మాట్టాడుతున్నది మామూలు గృహాస్త్రయినాకాదు, పెద్దాపురం రాజవంశీకులు జగవతి వర్మగారు ఇలాంటి సందర్భాల్లో క్షత్రియుల్లో పట్టుదలలు చాలా హెచ్చు అది కూడా గమనించలేదు, ,శ్రీ,రామశా,స్త్రి, నునలోవున్న మామూలు పద్దతి, అతనది లక్ష్య పెట్టలేదంతే నాకు మాత్రం చాలా బాధకలిగించింది. అది కనిపెట్టాడతను, కొంత సేపటికి. *వీమిటీ సంగతి” అనడిగాడు. నేను చెప్పాను వెంటనే నాలుక కరుచుకున్నాడతను “తోచింది కాదు” అంటూ పళశ్చాత్తావమున్నూ కనవరిచాడు చారెక్క మళ్ళీ వట్టుకుని వర్మగారిదగ్గిరికిన్నీ బయలుదేరాడు, వెంటనే అతనూ క్షనూవణ కోరుకున్నాడు, నేనూ నా పొరపాటు మనవి చేసుకున్నాను వారికీ వర్మగారు. నిండుకుండ అన్నట్టు వ్రనర్తించా రప్పుడు “వద్దు, వద్దు, మీరలా కించవడ నక్కరలేదు అన్నారు వారు, ముందు. “మా శాస్త్రిగారు మా శా,స్తిగారే తనురూ కవులే కనక, తమరూ మా శాస్త్రీగారే అయినారు వండితులూ కవులూ నూ కిలవేల్పులు కనక, నన్నే క్షమించాలి తమ రుభయులూ కూడా” అంటూ చేతులు జోడించుకున్నారు కూడా, చివరికి ఆశ్చర్యవడ్డాడు (శ్రీరామశౌ,స్త్రీి ఆ హుందాతనం చూసి వెంటనే మేడమీదికి బయలుదేరాం, ముగ్గురమూ కాని, మేడ వసారాలో మళ్ళీ నిల బెట్టాడు (శ్రీ,రామశాస్త్ర, నన్ను *బదర్‌, నువ్వు కూడా నన్ను బ్రదర్‌ అని నొవ్పుకుంటావా లేదా” అంటూ కూడా నిలవతీశాడు నన్ను కొత్తవారితో వో పట్టాన కలియలేన్నేను కలిసినా, మొదకీ అంత చనువుగా మాట్టాడలేను ఇది లోపం అని తెలుసు కాని సమయానికి దిద్దుకోకుండా వున్నాను “*ఒవ్పశోకేంం” అని మాత్రం అన్నా నంచేత, వొకమూల బెదురుతూవే. “అయితే, నన్ను నువ్వనక మీరంటావేంం” అన్నాడు మళ్ళీ. “అను” అంటూ పట్టున్నూ పట్టాడు నా కంటే పెద్దవా డతను వయస్సులో - వరిజ్ఞానంలో - ఆమభవనంలో - తన్మూలంగా అబ్బిన ప్రొఢినును బట్టిన్నీ బాగా పెద్ద అతను. కాని, వో-ట్ట బోళా మనిషి ఈ కొద్రిపాటి సంభాషణతోనే బాగా అవగాహన అయిందీ సంగతి నాకు. బానా చమవేర్చడింది, దొంతో.

అనేశాను తరవాతి సంభాషణలోనే నువ్వని.

చాలా సంతోషించా డతను.

మళ్ళీ పొదువుకున్నా డతను.

ఏదో నూత్నశక్తి జొగ్భతం అయింది వాలో, దాంతో

లోకంలో బహూ స్వల్పంగా వుంటారు, ఇలాంటి అమృతహృదయులు

అలాంటి వొక పెద్దమనిషితో నాకు మ్యైతి - ఆత్మీయత లభించడం చాలా అదృష్టం

లక్షలు - కోట్లు - డబ్బు దొరికితే యిలా వుంటుందా మనిషికి”

ఆ రెండురోజులూ కలిసే తిరిగాం మే మెక్కడికి వెళ్ళినా

ముందు, తాను నా కాత్మీయుడయి, తరవాత, తనకునన్నాత్మీయుణ్లీ చేసుకున్నా డతను

సంసారాల్గో మిక్కిలీ అరుదుగా - చాలా సకృతుగా - ఎంతో అపురూపంగొ మాత్రమే వుంటా రిలాంటివారు

అయినా, మధ్యమధ్య “మీరని వచ్చేది నాకుమాట

ఎన్నోమాట్టు దిద్దాడతను, చివరికి, ఆ రెందురోజులూ గడిచాటప్పటికి బాగా అలవాటయిపోయింది నాకు *ను”వ్వనడం అతణ్ణి.

బంగాళాదేశమూ, బంగాళీభాషా, బంగాళీ వాబ్బయమూ, బంగాళీజాతీ-ఎంత సేపు మాౌాట్టాడినా యింతే ప్రపంచం అతనిది

అయితే “తెనుగువాళ్ళం మనం అలా ముందంజ వెయ్యాలి (వ్రతీదాల్గోనూ మనమును” అనేనాడత నెప్పుడూ

శారద వత్రిక నడిపి, ఉత్తమ సాహిత్య పత్రిక అంటే యెలా వుంటుందో అది తెలుగులోనే మనకు చూపించిన మహాత్యాగి అతను

ముందే తన మనసిచ్చేవా డెలాంటి వాళ్ళకీ

నాదీ యిదే వద్దతి

అయితే, మనసు వుచ్చుకోతగ్గవాళ్ళు చాలా అరుదు, లోకంలో

సంశయాత్ములయే వుంటారు, చాలా మంది.

చూసిన్నీ కనిపెట్టులేరు చాలామంది

పైగా మనిసిచ్చెయ్యడం చూస్తీ లోకువ చేస్తారు చాలా మంది, దగాచేస్తారు, ద్రోహామున్నూ చేస్తారు.

ఎందరో చేశారు నా కిలాంటివి

నా వల్ల మపోవకారాలు పొందినవారున్నూ చేశారు కొందరు.

రచయితలయినవారున్నూ చేశారు

+శ్రీరామశా,స్త్రీన్నీ యెందరివల్లనో దగాపడి వుంటాడు, సందేహం లేదు.

కాని, యిదొక ప్రవృత్తి

ముందే మనసిచ్చే ప్రవృత్తి జన్మక్రమాన్నిపట్టి వచ్చేది

అది మారదు

బతికినంత కాలమూ ,శ్రీరామశా, స్త్రి, అలాగే బతికాడు, నిశ్చలంగా

ఎవరినీ లక్ష్య పెస్టేవాడు కాడు

ఎందుకోసమూ పాకులాడేవాడు కాడు

డబ్బులేక బాధవడేవాడు

కొని, కక్కూర్తి-దైన్యం-దిగులు-నీరు కారిపోడం - ఇలాంటివి యెరగని మహవానుభావు డతను

మంచిమంచి సాహిత్య సభలు జరుగుతూ వుండేవారోజుల్లో

ఆంధ్ర సాహిత్యమే ప్రధానమై వుండే దా రోజుల్లో, మన సాహిత్య పరులకున్నూ

ఆంధ్ర సాహిత్య వికాసంకోసమే పొటువడేవారవ డు సాహిత్య ప్రియులున్ను, ఇతర సాహిత్యాల వికాసం చూసిన ఉత్సాహంతో

మిత్రులు, సూలి వేంకటనరసింపహాళా, స్త్రి, అయ్యంకి వేంకట రమణయ్యగార్ల చేతుల్లో, (గ్రంథాలయోద్యమం, నిత్యకల్యాణం పచ్చతోరణంగా వుండేదా రోజుల్లో

ఆంధ్రమహాసభకూడా యెందునా ఆంధ్రత్వం పోగొట్టు కోని రోజు లవి

మన ఆంధ్రుల్గో “నేను” *నాది” “నావాడు” అన్న ఆత్మ విశ్వాసం అంకురించి, మారాలేస్తున్న రోజులవి

కాస్త మంచి సాహిత్య సభ జరిగిందీ, వేనూ మా సత్రిరెడ్డి గారూ వెళ్ళాిమన్నమాటే తప్పకుండా

అక్కడక్కడల్లా. శ్రీ, రామశాస్త్రి (ప్రత్యక్షనుయేవా డన్న మాళే నాకు

మళ్ళీ అంత మమతా కనబరిచే వాడన్నమాఓీ నామీద, అతను

అటుచూస్తే, అతనికీ ముట్నూరి కృష్ణారావుగారికీ నొకకే ప్రాణమో అభేదమేనో, అసలు

ఒకమాటు కలుసుకున్నప్పుడు, *కవిపూజ” సందర్భంలో జరిగిన అనకతవకలు వివరించి “ఇందుకాయన యిప్ప్రడేమి చెబుతారో మ బ్రదర్‌” అన్నాన్నేను

మరి అక్కడ యేం జరిగిందో “అది మరిచిపో బ్రదర్‌” అన్నాడతను, తరవాత కలుసుకున్నప్పుడు

చేసిన తప్ప వొప్పుకోడం కష్టం యెవరికయినా

బదులు చెప్పడం కూడా నామోషీ కొందరికీ

వత్రికా సంపాదకత్వం అంఓ ఆచార్యపీరం అని నానమ్మకం

లౌక్యాలకూ స్వార్థానికీ స్టానం కాదది

సత్యం నిర్దారణ చెయ్యలవసిన ధర్మాసనం అది.

ముఖపిదానం చెయ్యవలసిన మాటుకాదు

ధర్మ(ప్రచారం చెయ్యాలంళే వొక్క ప్రవచనమే సాధనం వెనకటి రోజుల్లో

వుత్రిక అంటే, దాని కీడూ జోడూ ఆయిన మరోసాధవం యిప్పుడు.

పత్యానికీ ధర్మానికీ దాసుడు అయి వుండాలి సంపాదకుడు

అసత్యానికీ అధర్మానికీ దండధారిన్నీ అయి వుండాలి.

ముఖ్యంగా స్వతంత్రుడు కావాలి.

గురుపీరం అధివసించి వుండాలి, వొకడి వెనకబడి పోయే పరవ్రత్యయ నేయబుద్ది కా గూడదు

జాతికి, స్వార్భానికి వ్రగతిశలమూ కలిగించాలి, పరార్షానికి అవధులూ చూపించాలి

ప్రవృత్తికే సాధనం మరి, పత్రిక

పత్రికా సంపాదకులను, ఆకాశం యెత్తునవుంచే మాట్టాడతాన్నేను, అయితే, వారు, నా ఆత్మగౌరవమూ, తమ పద్దూ గుర్తించుకో గలిగితేనే తరవాత కూడా వా ఆదరగారవాలు చెడకుంటాయి వారి యెడల

*మనలో మనమాట”గా యీ సంగతి ,శ్రీరామళా,స్త్రికి వివరించి, తరవాత నేనా వూసే యొత్తుకోడం మానేశాను

మరి కొన్నాళ్ళకి, గోదావరీ మండల సభ రొనుచంద్రపురం కోటలో జరిగింది.

పోలవరం జమీందారుగా రధ్యక్టులా పభకు

రామచంద్రపురం రాజాగా రాహ్వాన సంఘాధ్యక్టులు

అయితే, వారి కోరికమీద, వారి స్వాగతోపన్యాసం దివాకర్ల తిరపతిశా,స్త్రిగారు చదివారు ముందు బాగా సాహిత్య వాసితంచేసి

ఆ సభకివచ్చి రెండురోజులూ వున్నారు ముట్నూరి కృష్ణారావుగారు

దూరాన, తర్జనని గ్రేశంతో, వారికి చూపించాడు ,శ్రీరాముశాస్ట్ర నేను బాగొ గుర్తించా నది

కాని వొకపూట భోజనాలదగ్గిర పక్కపక్కగా కూచున్నాం, మరో పూట మహాసభలోకూడా వక్కపక్కగా కూచున్నాం, మధ్యమధ్య, నొకరినాకరం అప్రయత్నంగా చూసుకోనూ చూసుకున్నాం, కాని నాతో కృష్ణారావుగారూ మూాట్టాడలేదు, కృష్ణారావుగారితో నేనూ మాట్టాడలేదు

ఎవరి మానాన వాళ్ళం బయలుదేరుతున్నాం, సభానంతరం

మూ సత్తిరెడ్డిగారి కోసం సొంతబండి వచ్చి రెండెడ్డది, వారెక్కే వున్నారు

రాయజగపతినర్మగారూ నేనూ మాట్టాడుకుంటున్నాం, బండిక్కాంచెం యెడంగా

“బదర్‌” అంటూ వూచలావచ్చి, *నీకసి మహా చెడ్డదోయ్‌” అన్నాడు శ్రీరామశా,స్త్రి నా వీపుతట్టి

“ఇందులో యెవరు తక్కువ తిన్నారు బ్రదర్‌” అని యెదురడిగాన్నేను

“క్సురవాళ్ళు వినయవిధేయతలు కనబరచాలంకే, పెద్దల మనుకునేవారు 'బక్కువిడిచి నడుచుకుంళేునే” అనిన్నీ చెప్పాన్నేను

“సర్హే సరే అంటూ వెళ్ళి కృష్ణారావుగా రెక్కివున్న జట్కా యెక్కొడు (బ్రదర్‌. _శ్రీరామశాస్త్ర,. నేను రెడ్డిగారి బండెక్కాను అనేకమాట్టు-అనేకచోట్ల-కలుసుకున్నాం నేనూ ,శ్రీరామశా,స్త్రిని తరవాత, పొను గంటి రామరాయణంగారి యాజమాన్యాన, విశాఖపట్నంలో జరిగిన మూడో ఆంధ్ర మహాసభ సందర్భాన కలుసుకోడం వ్రకృతం

భూపతిరాజు వేంకటవతిరాజుగా రాహ్వానసంఘాధ్యక్టులా సభకు.

కురుపాం మూర్కెట్టులో జరిగిందది మార్కెట్టింకా ప్రారంభం కాలేదు, భవనం మాత్రం తయారయి వుంది సర్వసిద్దంగా చుట్టూవున్న గదుల్లో వ్రతినిథులసభలూ, నుధ్యగావున్న తెరపిలో ఆకాశం అంత వందిట్లో మహాసభను ఇక వొక్కగంటలో సభ ప్రారంభం అవుతుందనగా వెళ్ళాన్నేను, రెయిలు దిగి. గదులన్నీ కిక్కిరిసి వున్నాయి, బస దొరకలేదు వసారాలో ,శ్రీరామళా, స్త్ర, కనవడ్డాడు, నా బస విషయం మాట్టాడుకుంటున్నాం పక్కనే వొక గదిగుమ్మూన నుంచునివున్నా రొక పెద్దనునిషి “మీ పేరెవి రనడిగారు వారు, నన్ను నేను చెప్పాను వెంటనే దగ్గిరికి వచ్చి, నాచెయ్యి పట్టుకుని “మేమున్న గదిలో ప్రవేశించండి” అంటూ ఆహ్వానించారు వారు నన్ను చకీతుణ్ఞయినాన్నేను, ఆ ఆదరావికి పొణకా వట్టాభిరామారెడ్డిగారు, మరెవరో కాదు అప్పడే-అక్క డే-ఆవిధంగానే మా మొదటి పరిచయం. లోపలికి తొంగి చూస్తినిగదా, వారి మేనల్లుడు నురపూరి పిచ్చిరెడ్డీగారూ, జమీన్‌ రైతు వత్రిక సంపాదకులయివున్న _ నెల్లూరి వెంకట్రామూ నాయుడుగారూ యింకా మరికొందరు యువకులూ నిండివున్నారు నేను సందేహించాను; కాని చోటుచేసి, నన్ను తనుతో చేర్చుకున్నారు, రెడ్డిగారు మనుమసిడ్ది సీమ కంతకూ వొక్క గునుపాటి యానాది రెడ్డి గారికి మాత్రమే నా కప్పటికి పరిచయం రెండోవారు పట్టాభిరామా రెడ్డిగారు ఆంధ్రోద్యమం, గ్రంథాలయోద్యమం - ఇలాంటి (వ్రజాహితోద్యమాల్లో రెడ్డి యువకులకందరికీ వాక్క _ పట్టాభిరామారెడ్డిగారిది ముందంజ, అప్పట్లో ఆ పూట సభ పూర్తయింది శ్రీ/రామశా, స్త్రీని తీసుకువెడుతూ, నన్ను కూడా తమ యింటికి భోజనానికి తీసుకువెళ్ళారు, ఆ వూరి యువక నకీలొకాయన భోజనంచేసి అక్కడే పడుకున్నాం కాస్సేపు, నేము. నిద్ర రాలేదు మా కిద్దరికీీ యేమికేమిటో సంభాషణ మాత్రం వచ్చింది. వాటిలో వీరవపూజ విషయం వొకటి వినివిని *మహాబాగా తెచ్చావు సమయానికీ (ప్రస్తావని అంటూ. పడుకుని మాౌట్టాడుతున్నవా డల్లా వుద్బెత్తుగా లేచి కూచ్చున్నాడు (శ్రీరామశా,స్త్రి, “గ్రంధకర్త లెందరో తను [గ్రంథా లచ్చుకాక బాధపడుతున్నారు నునవాళ్ళు. ఆ గ్రంధాల్లో ఉద్దుంధాలున్నూ కొన్ని వున్నాయి. అది గుర్తించారు కాశీనాథుని వాగేశ్వరరావు పంతులుగారు. అలాంటివారికి సోయం చెయ్యాలని నిశ్చయించుకుని,

అందుకో పథకమున్నూ వేసుకున్నారు వారు. కాగితం-అచ్చు-లైండింగు-ప్రకటన-వీ టిఖర్చులన్నీ తామే భరించి మంచి పుప్తకాలచ్చువేయించడమూ, మొదట నచ్చివ రాబడితో తమ పెట్టుబడి తీర్చుకోడమూ, అప్పటికి మిగిలి వుండిన గ్రంథాలన్నీ గరకు కిచ్చెయ్యడమూ - ఇదీ ఆ పథకం. కాపీరైటు గ్రంథకర్తదే. ఈ వథకంలో

వీరపూజ బయటికి రావచ్చు” అన్నాడతను.

పుస్తకం వా బసలోవే వుంది.

ఆ రాత్రి, వృర్వీరాజు, భీమపింపాడు - వీరి చరిత్రలు చదివి వినిపించా వతనికీ, కావాలని

విన్నంత సేపూ అక్కడక్కడ (ప్రశ్నలూ వేశాడు, చర్చా సాగించా డతను.

“మంచి గ్రంథం” అన్నాడు, చివరికి.

మర్నాటి పొద్దున్న వాగేశ్వరరావుగారి గదికి తీసుకువెళ్ళాడు, మరిచిపోకుండా

తను న్న కుశలప్రశ్నాదికం ముగిశాక, వా పంగతీ, వీరపూజ సంగతీ నెప్పాడు కూడా, వారికి.

“మీరీ సాయం చెయ్యాలితని” కని పీఫార్పున్నూ చేశాడు, దృఢంగా.

వుస్తకం వెంటబెట్టుకునే వెళ్ళాన్నేనప్పుడు.

విలవగల బైండు బుక్కుల్లో రా సేవాళ్లి (గ్రంథం, మొదట, నేవా రోజుల్లో

అచ్చుకివ్వుడం తటస్తపడితే, తరవాత, విడికాగితాలమీద రాయడం.

అది నాగేశ్వరరావుగారి కందించాన్నేను.

ఏడెనిమిదిచోట్లు, వదేసీ యిరనయ్యేపీ బంతులు చదివి “మంచి వుస్తకం” అన్నారు, వారును

“ఇలాంటి చిక్కని భాషలో వుండాలిలాంటి గ్రంథాలు. మద్రాసు రండి, అచ్చు వేయుంచి యిస్తా” ననివ్నీ మాట యిచ్చారు, వారు.

(్ర్రి

చేతిలో పద్నాలుగణాలవర వుండగా, అదే పుచ్చుకుని బయలు డదేరాన్నేను.

నడిచీ పడవెక్కీ కాదు, రెయిలెక్కి - అక్కడి యిక్కడికి కాదు మద్రాసు వెళ్ళడానికి - బయలుదేరాను

వుస్తకం అచ్చు విషయం అంతా నాగేశ్వరరావుగారే చూస్తారు, నిజమే.

మిక్కిలీ అసంభావ్యంగా కనవడుతుం, దెవరికయినా యిది

కాని, యెన్నో సంభవాలయిపోయా యిలాంటివి నా జీవితంలో

ఇర్చులకయినా చాలినంతడబ్బు చేతిలో లేదన్న కారణాన నేనెప్పుడూ ప్రయాణం మానుకోలేదు

మద్రాసు చేరుకోడం - పొటల్లో వొక్కపూట భోజనం చెయ్యడం ట్రాములో నొక ప్రయాణమున్నూ చెయ్యడం- చాలు, ఈ మాత్రం డబ్బుంకే మద్రాసు వెళ్ళిపోడమే నేను, తరవాత్తరవాత.

వావిళ్ళ వేంకకేశ్వరశా, స్త్ర, గారొక పెన్నిధిగా వుండేవారు నొ కక్కడ

గూడవల్లి రామబ్రహ్మంగారున్నూ ఆసరా అవుతూవుండేవారు తరవాత్తరవాత

అయితే, ఆ మొదటి మాటు మాత్రం అంతా నిరాలంబమే.

వుస్తకం అచ్చునమూట తరవాత, మరి మద్రాసు చేరుకోడం?

రాజనుహేంద్రనరం దగ్గిర గోదావరి దాటడం అయినా సాధ్యమా ఆ డబ్బుతో”

ఆలోచిస్తూ కూచుంళకే అంతే, మరి సాహసిస్తే

ఏమవుతుందో చూడ్డమే నా వద్దతి

ఈ దిలాసాతో - ఈ సావాసంతో - వీరపూజ అచ్చువేయించుకుని రావడానికి

(తూర్చు) గోదావరిజిల్టా, రామచంద్రపురం తాలూకా, పాలమూరు గ్రామాన, బయలుదేరాను మద్రాసు వెళ్ళడానికి, రాత్రి భోజనానంతరం తొమ్మిది దాటాక

మధ్యాహ్నం మూడుగంటలవేళ ఉద్వేగం వుట్టేసింది వీర వూజ అచ్చు ఆలస్యం అయిపోతోందని

దీపాలు పెట్టటవటికి పెట్టై సద్దేశాను.

కూలి మనిషి కుదిరాడు

భోజనం చేస్తూ చెప్పాను మా నాయనగారితోనూ, మా అమ్మగారితోనూ

“సరే” అంది సీత

సత్తి భామిరెడ్డీ, కర్రితాత అని యిద్దరు రెడ్డీ శిష్యులు

నలభై యేళ్ళు దాటినవారిద్దరూ

నన్ను విడిచి పెళ్టవారు కారెప్రడూ, పొలం పనివేళ తప్పించి

ఓనమాలు మొదలుపెట్టి రెండు మాసాల్లో వుస్తకం వట్టించాను వారిచేత, అప్ప్రడప్పడే

బాలశిక్ష సగం అయింది

ఉలిక్కిపడ్డారు వారిద్దరూ “ఇంకొక్క గంటలో వ్రయాణం” అనగా వివి

నేనేదో వొరగదోసుకు వస్తానని వొక సంతోషమూ, కొనలుసాగుతున్న తమ చదువు చెడుతుందని వొక బెంగాను, వారికీ

అయినా, శుభచింతనతో సాగనంవడానికి బయలుదేరారు, వారు నన్ను

ఊరికుత్తరాన. రెండు ఫర్థాంగుల్లో మురుగుకాలవ

పంటలరోజుల్గో, పాలాల్లో యెక్కువగావున్న మురుగునీరు పోడాని కేర్పడ్డ దది.

పొలమూరివారు, ్రీతివున్నచోట ఎనరిని సాగనంపడానికయినా అది అనధి

ఒక్కమౌాటు గట్టున మంచున్నాం ముగ్గురమూ.

పుచ్చవువ్వులా వెన్నెల

చల్లని గాలి

శ్రావణ మాసం

రైతులంతా పంటలు యెదురు చూపుతో వున్నారు

నా యెదురుచూవు వుస్తకం ప్రకటన

వారు కాంత పెట్టుబడి పెట్టారు, చాలా కష్టపడ్డా రప్పటి వరకూ

నాదీ తక్కువలేదు; కాని పైకి కనపడేది కాదు.

శిష్యులకూ తెలియదు దాని తత్వమూ, దాని కార్యశక్రమమున్ను.

పర్యవసానం కూడా వారి కందలేదు.

మరి నాకు

ప్రయత్నాలు చేశాను, తిరిగాను, కష్టపడ్డాను, అప్పటికీ మొదటి అడుగులోనే వున్నాను

“బాబూ, చాలా దారుణమైన సాహసం చేస్తున్నారు మీరు వెళ్ళేది దూరదేశం బేవుడు మిమ్మల్ని రక్షించాలి” అంటూ చెయ్యెత్తి మొక్కారు, రెడ్డిదరూ

“మున చేతిలో యేమీలేదు అంతా యీశ్వరాయత్తం మీ రిదరూ నా క్రేనుం కోరుతూ వుండండి, చాలు మద్రాసులో రెండు మాసాలకు తక్కువ పట్టదు అగత్యం అయితే, సంవత్సరం అయినా వుందామని వెడుతున్నాను పుస్తకాల రూవంగా అయినా వెయ్యి రూపాయలు తేగలిగితేగాని, యింటికి రాన” అంటూ ముందు కడుగు వేశా న్నేను

పాలమూరికీ ఆనప్తర్తి స్టేషనుకీ రెండుమైళ్ళు.

కావడి బరువుక్కూడా అణా యిచ్చేవాళ్ళం అవ్వడు కూలి

రాత్రికావడం మూలాన పావలా పుచ్చుకున్నాడు నా దగ్గిర కూలీ

అయినా రాత్రిపూట మనిషి దొరికాడు, అది శుభసూచన అనుకునాన్నేను

స్టేషను చేరుకునేటప్పటికి 0-10-6 వుంది చేతిలో

'రెయిలుదిగి, రాజమహేంద్రవరంలో, జట్కామీద మౌ మేనల్టుని బస చేరాటప్పటికీ 0-4-6 మాత్రమే మిగిలింది

కాని, తెల్లవారి తొమ్మిది గంటలయాటప్పటికి, ఆ పావలా అర్హణా అల్లా ముష్తయ్యయిదు రూపాయల పావలా అర్హణా అయిపోయింది, మంత్రించినట్టు

జరిగిం దేమిటంటి

నిరాడంబరమైన ఆ కౌదార్యం తలుచుకుంకే వులకలు సేసెత్తుతాయి నా కిస్పటికీ, మహానుభావులు, సోమిన కామేశ్వరరావుగారు రాజమ హేంద్రవరాని కంతకొ విశిష్టవ్యక్తులు

జిల్లా కంతకూ పెద్ద వకీళ్ళలో వారొకరు

వారిది పెద్ద సంపాదన, అంతా ఖర్చున్ను

ఏవని చెయ్యాలన్నా పెద్ద యెత్తు వారిది

నేనంటే చాలా అభిమానం మొదణ్టుంచీ.

వారి స్వగ్రామం వెదురుపాకా, మా స్వగ్రామం పాలమూరూ మూడు మైళ్ళలోవి

ఎస్‌ పీఏ ఎల్‌ ప్రారంభానికి ముందు నేనూ సత్రిరెడ్డీగారూ వెళ్ళి వారి సలహా అడిగాం

*రాతకోతలేమీ వద్దు లెక్కలు సరిగా చూసుకుంటూ పని ప్రారంభించండి” అని మొత్రమే చెప్పారు వారవ టాడు.

అలాగే ప్రారంభించాం

అది అయిపోయింది

రసాబా పయిపోయింది

“తెనుగు వాళ్ళు కలిసి పనిచేసే స్ట్రీతికి రాలేదింకా కాక,- మీ యేర్పాట్లలో చెన్నుబొట్లవారి చేరిక అపాయకరంగా కనవడింది నాకు. సంస్థ నడవదని ళోటా దృఢంగా అంచేతనే రాతకోతలు వద్దన్నాను అదే జరిగివుంళేు మీరు ముగ్గురూ కూడా కోర్టువక్సులయి. వుందురిప్పుడు అది లేకపోవడం వల్లనే మీరు విడిపోడం సుళువయింది” అని తమ సలహా ఆంతర్యం విప్పి చెప్పారు మా కప్పుడు

“దేంతోనూ అనుబంధం వద్దు మీకు రాయండి ఎడతెరపి లేకుండా - విసువులేకుండా రాయండి నుంచి బేరం వచ్తే కాపీ రైట్లు అమ్మండి లేకపోతే, సొంతంగా అచ్చు. వేయించుకోండిప్పటికయినా” అని ప్రత్యేకంగా కూడా నాకు సలహా చెప్పారు వారు

ఇదిగో, యీ విశ్వాసంతోనూ, యీ అనుభనంతోనూ

“ఈ పనిమీద మద్రాసు వెడుతున్నా”నని వెళ్ళి చప్పాటప్పటికి పాతిక రూపాయలు వాచేతిలో పెట్టారు, వారు

అప్పుడక్కడే వున్నారు వారితో మాట్టాడుతూ, కాశీవ్వ్భల సోమేశ్వరరావు వకీలుగారున్నూ. పదిరూపాయలిచ్చారు

వెంటనే పూరీ పాసెంజరులో బెజనొడ బయలుదేరాను, టింగురంగా అంటూ సూరివేంకట నరసింహాశా,స్త్రిగారు. చిరపరిచితులు బెజవాడలో, నాకు

సాహిత్య ్రియులైన. బెజవాడ వకీళ్ళలో (ప్రథమగణ్యులు వారు

గ్రంథాలయాలకు సంబంధించిన యేడెనిమిది సభల్లో కలుసుకుని వున్నాన్నేను వారిని

బెజవాడ వెడితే తరుచు వారి యింటోనే భోజనం

ఆవేళ కూడా వారి యింటోనే బస చేశాను

గోరీ విషయమై వృష్తీరాణ్య, అల్జాయుద్దీను విషయమై. ధీమసింహాదులూ చూపించిన జౌదార్యంమ్‌ద "నేను చేసిన చర్చ విని చకితులయినోరు మొదట, వారు

చూసి చూసి “మీ వాదం పూర్వవక్షరి చెయ్యడానికి దారి కనవడ్డంలే” దన్నారు, తరవాత

“వీమయినా కొత్త వ్యాఖ్యానం ముంచి చర్చ త్వరగా అచ్చుకావలసిన గ్రంథం” అన్నారు చివరికి

మనుర్నాటి పొద్దున్న అయ్యంకి వెంకటరనుణయ్యగారిని కలుసుకున్నాను.

సంగతి చెప్పగా వెంటనే అయిదు రూపాయలిచ్చి “రండి” అంటూ నన్ను వెంటబెట్టుకుని బయలుదేరారు, వారు

అయ్యదేవర కాలేశ్వరరావుగారి దగ్గిరికి తీసుకువెళ్ళారు, తిన్నగా.

అదే మొదటి నూటు కాళేశ్వరరావుగారిని చూడ్డం, నేను.

ఆ వూరి వకీళ్ళలో మంచి ముసద్దీ ఆయన.

“వుస్తకం అచ్చు బాధ్యత అంతా వాగేశ్వరరావుగారిదేగాగో

అని వెంకటరమణయ్య గారిని ప్రశ్నిస్తూ రెండు రూపొయలిచ్చారు నాకు

దాంతో నిరుత్సాహవడ్డారు గాని సాహసించి, మరో యిద్దరి దగ్గిరికిన్నీ తీసుకు వెళ్ళారు నన్ను, వెంకటరమణయ్యగారు

మొత్తం వారిద్వారా పొతిక రూపాయలు చేతికి వచ్చాయి

“నిన్నరాత్రి సూరి వారి యింటో రాతప్తుస్తకం చదివినవారు మీరేనా” అనడిగారు నన్నాక పెద్దమనిషి, దారిలో తారసవపడీ

డాక్టరు. దంటు సుబ్బావధానిగారు వారు

డాక్టరు యగ్రమిల్లి జగ్గన్న శాస్త్రిగారి ద్వారా వారి వ్రగతి వినివున్నా న్నేను

నా సంగతిన్నీ కొంచెం తెలిసిన ప్టేవుంది, వారికిన్నీ

మేము కలుసుకోడం మాత్రం అదే మొదటి మాటు

భోజనం చేసి నరసింహాశా,స్ర్రిగారు కోర్టుకి వెళ్ళిపోయారు, సుబ్బావధానులుగారు వచ్చారు

కోరి, పృర్వీరాజు చరిత్రా, భీమ సింవాని చరిత్రా, ప్రతాపసింహాని చరిత్రా చదివించుకుని విన్నారు వారు

“విషయానికి తగ్గ రచన కాలానికి తగ్గ వ్యాఖ్యానం” అని తమ అభిప్రాయాలున్నూ చెప్పారు, వారు

వైద్యవిద్య కలకత్తాలో అభ్యసించారు. వారు

బంగాళీలతో చాలా పరిచయం వారికి, చాలా మందితో

వారి ్రవృత్తీ, (ప్రగమనశీలమూ బాగా పరిచితాలు వారికీ

*మ్సీర్సు బంగాళలీలయి, మీ గ్రంథం బంగాళీ భాషలో పుట్టి వుంటే, యిది యెప్ప'డో అచ్చయిపోయి. వుండడమే కాదు, ప్రవంచ చారిత్రికుల మన్ననలున్నూ అంది వుండే దెప్పుడో” అనిన్నీ అన్నారు వారు

ఏంతోవిందో మరి, “ఇది చదివే అంగీకరించారా నాగేశ్వరరావుగా రచ్చు వేయించడానికి” అనడిగారు కూడా నన్ను, గుమ్మం దిగుతూ

ఆమాటా యీమాటా చెబుతూ పది అడుగులు నేశాన్నేను

ఇంతలో అవధానులుగారి స్నేహితులెవరో యెదురైనారు నూకు.

*ఆగ్సగి అన్నారు సుబ్బావధానులు గారు.

నా పేరు చెప్పారు ముందువారికి నా గ్రంథం సంగతిన్నీ చెప్పారు తరవాత. “నీకు చేతనైనంత డబ్బియ్యి వారి, వెళ్ళిపో” అన్నారు చివరికి.

పర్సు తీశారు, పదిరూపాయలే వుంది అందులో

అది నాచేతిలో పెట్టి వెళ్ళిపోయారు వారు, ముందుకి.

“సంతోషించండి” అన్నారు. వెళ్ళిపోయారు అవధానులు గారున్నూ

ఆరాన్రే మద్రాసు ప్రయాణం నేను

స్టేషనుకు తీసుకువెళ్ళి, నన్ను వద్దని టిక్కట్టున్నూ తామే కొని, నన్ను రెయిలెక్కించి, టిక్కట్టూ కొంత డబ్బూ చేతీలో పెట్టి శుభమున్నూ పలికి వెళ్ళిపోయారు నరసింహాశా, స్త్రిగారు

బండి కదిలాకాప్లాటు ఫారమున్నూ దాహేశాక చూసుకోగా టిక్కట్టుకాక 11-9-0 చేతిలో వృంది

15-0-0లు ఇచ్చారన్న మాట నరసింహశా, స్రి,గారు బెజవాడ. రెయిల్వేస్టేష నౌక రేకుల షెడ్డు ఆ రోజుల్లో

"పైని కప్పేకాదు, కింద, గోడలున్నూ రేకులే

వల్లెటూరి సంతపాకకం'ే నికృష్టంగా వుండేదది

పాతవూరి పక్క కుండేదది, యిప్పటిలాగ మధ్యగాకాదు

ప్లాటుఫారం యేర్పాటులేదు, రెండు గజాల యెత్తున యెగబాకి రెయి లెక్కవలసి వచ్చేది ప్రయాణీకులకు

అక్కణ్ణుంచి, నుద్రాసుకి, మూడో తరగతి మెయిలు ఛార్జీ 3౩-7-౦ల ఆ రోజుల్లో

నా జీవితంలో, నేను చెల్లించిన మొదటి పెద్దరెయిలీ ఛార్జీ అది

మెయిలెక్కడనున్నూ అదే మొదటి మాటు నొకు

సకాలంలో వచ్చి సకాలంలోనే బయలుదేరింది మెయిలక్కడ,

నిదానం యెక్కునగా వుండే దవ్వుడు జనానికీ

ఇప్పుడు. రెయిళ్ళ కెక్కువయిం దది

పర(ప్రభుత్వంలో అన్నిటికీ ఆత్రమే, ఇవ డూ నా మరి

చిన్న కంపార్టుమెంటులో కూచోబెట్టారు తీసుకువెళ్ళి నరసింహశా,స్త్రిగారు, తెనాలిలో మరో వైశ్యయువకు డెక్కాడు, అంతే

గూడూరుదాకా మే మిద్దరమే వున్నాం, కంపార్టుమెంటు కంతకీ

తరవాత కూడా, చాలా రోజులదాకా, అదే స్థితి మెయిల్లో కూడా

ఒక్క కునుకు కానిచ్చి, మెళుకువరాగా కీటికీలోనుంచి తొంగిచూసి విడిచిపెట్టింది వంగోలు "స్టేషనన్నాడు మిత్రుడు, అప్పటిదాకా విద్రవట్టులేదు నాకు, బల్లకిబల్ల అంతా నా స్వాధీనంలోవనే వుండినా

బెజవాడలో మెయిలు బయలుదేరింది, *నుద్రాసులో నున వని యే మువుతుందో” అన్న ఆందోళనా బయలుదేరింది నాకు

అక్కడ. నిశ్చింతగా. రెండు మాసాలుండడానవికీ, రానూ పోనూ. రెయిలు ఖర్చులకూ లోటులేదు, మరి, వెళ్ళినవని కాక పోతే”

ప్వస్థానంలో వుండగానే యిలాంటి విరాళా లంది వుండ గూడదూ, మరో యే డెనిమిది”

పొట్టకోసం మద్రాసు వెళ్ళనక్కరలేదు

మద్రాసు వెళ్ళినా వీరపూణ అచ్చు కాకపోతే మరెక్కడికీ వెళ్ళడం?

దీపాల. వెలుగులో. రెయిలు పెట్టలో కూచున్నవాడికి బయటి అంధకారం యెంత ఘనీభవించి వుంటుందో అంతకంకే ఘనీభవించింది నాకీ ఆందోళన.

ఆలోచనకోసం గుచ్చేసుకున్న కళ్ళలో అంధకారం కమ్ముకుంది

దాని వెనకనే, దానికి జొూతీయమైన నిద్రకూడా ఆవరించింది, వచ్చి

మళ్ళీ కళ్ళు తెరిచేటప్పటికి అటు సూర్యోదయం అవుతోంది, యిటు గూడూరు ప్టాటుఫారం మీద విలిచివుంది, మెయిలు

నేను కొళాయి దగ్గిరికి వెళ్ళి నచ్చాటప్పటికి నురో వలుగురైదుగురెక్కారు కొత్తగా మా కంపార్టుమెంటులో

ఉండుండి, యేదో స్టురించిన ట్టులిక్కీపడీ “*అయితేనూ, మీరెందుకు వెడుతున్నారూ మద్రాసు” అనడిగాడు మిత్రుడు

నేను చెప్పాను

“పుస్తకం వాకమాటు చూడనిస్తారా” అనడిగా డాయన.

ఇవ్వగా, చదవడం ప్రారంభించాడు

రెయిలు పరుగెత్తింది, మళ్ళీ ఆగింది.

సుళ్ళూరుపేట స్టేషను, అది

కృష్ణాజిల్లా యాసా, గుంటూరుజిల్లా యాసా, వెల్లూరు జిల్లా యాసా పోయి, అరవతెనుగు ప్రారంభం అయిందక్కడ, స్పష్టంగా

డజన్లకొద్దీ అరవపాలరును చూడ్డమున్నూ అక్కడే ప్రారంభం అయింది

గూడకట్లు. పైకి విరిచి కట్టుకోడం-జుట్టుకొప్పులు పెట్టుకోడం-పొగాకు నను లడం-కింది పెదవులు పైకెత్తుకుని మాట్టాడ్డం- చాలా వింతగా కనపడ్డా యవి

అప్పటివరకూ, అప్పుడూ అవ్వ్పడూ పద్యాలు కడుతూనే వున్నాను, కనక వాకపద్యం వచ్చేసింది దానికదే, అప్రయత్నంగా,- గీకి (వన్తుతింవనొా? మూడు రూపాయలనర

కాన్మ చెల్లించలేదొం యీ కీన్మయేల?

తెచ్చి విడిచితె కన్మూసీ లతెరచునంత

మొగ మెరుంగని యీ అర్హమూక నడుమ. అని

'మెయిలుని సంబోధిస్తూ కట్టిన పద్యం యిది.

*్రస్తుతింపనొ” యతికోసం వడ్డ వడికట్టురాయి.

రెయిలు కంపెనీకి చెల్లించింది మూడు రూపాయల యేడణాలేే కాని, గణంకోపం మరో అణా చేర్చవలపి వచ్చింది, సేల్సుటాక్సులాగు

“వెల్లు చిల్ళ; మొల్క, అవు, అర్వాఇది ఆకృతిగణం.

పద్యం కావడం వల్ల వచ్చిన పాట్లవి"

వద్యం కావడం నల్లనే వచ్చిందీ ధోరణి, వచనం కోసం పుట్టనే పుట్టదీ ప్రయత్నం, మరి

ఇంతలో యెల్లూరు. దాటింది

వీరపూజ చదువుతూనే “యెంచేతో రెయిళ్ళిక్కడ పడి పోతూ వుంటాయి, తరుచు" అన్నాడు మిత్రు డెంచేతో”

అది కొత్తసంగతి వాకు, మద్రాసులాగే.

కాల శక్రమౌొన మద్రాసు పొత దయిపోయింది నాకు, వైన వశాన రెయిలు వడీపోడం మొత్రం పొతది కాలేదు నాకక్కడ, యెష్టుడూ మరికొంత సేపటి తండియార్చేటా, దాంతో పాటు వావిళ్ళ వారి పేరూ జ్ఞావకమూ వచ్చింది “వారిది మద్రాసు కాదూ” అనుకున్నా నాలో నేను. మౌట పైకి వచ్చినట్టుంది “తండియార్చేటు నుద్రాసులో నొకపేట” అన్నాడు పక్కని వున్న బాటసారి ఏమిటేమిటో చెప్పడం మొదలు పెట్టాడు, దానిమీద మిత్రుడు. గుక్క తిప్పుకోకుండా. చెప్పాడు, చాలా సంగతులు, ఒక్కటీ బుర్రకెక్కలేదు నాకు, మద్రాసు పరిచయం లేకు చెప్పి చెప్పి పరువు కస్టేసుకున్నాడు పిబ్హ్బ కూడా సద్దుకున్నాడు, నా వుస్తకం నా కిచ్చి. అ సద్దుకోడంలో చిన్న చిన్న వస్తువులెన్నో పెట్టుకున్నాడు. బళ్లమీద వాటిలో మూడు ఫౌంటెన్‌ కలాలున్నాయి, రంగురంగులవీ, రకరకాలవీని అది వొక్కటీ లేనివాణ్లి నేను *ఈయనకు మూడెందుకూ”” అనుకున్నాను అనుకున్నా నంక్షే మనసులో అనుకున్నాను, ఇందాకటిలా కాక, బొగా జొగ్రత్తవడి. కొని వాటిలో వొకటి యెత్తి పట్టుకున్నా డాయన, నాకేసి చూస్తూ “ఇప్పటిదాకా మీ రచన చదివాను అది అర్ధం చేసుకోడానికి తగినంత వరిజ్ఞానం లేదు నాకు కాని వొకటి తోచింది సరదాక్కొన్నానీ కలాలు మూడు, వా కొక్క చాలు, అసలు చూడగా, మీ జేబులో కలం వున్నట్టు లేదు మీరు కవులుకనక, మీ కిలాంటిది చాలా అగత్యం ఇది మీ కిద్దామని బుద్ది పుట్టింది నాకు నేను భాగ్యవంతుణ్లనుకుంటూ యివ్వడం లేదు మీకిది తవ్ఫ కాకపోతే వుచ్చుకోండి ఉపయోగించండి” అన్నా డాయన “శిలాభోగం అనీ, స్టలాభోగం అనీ అంటారు మనవాళ్ళు, అలాగే యిది కలం భోగం కావచ్చు. కవిచేతిలో నలిగే అదృష్టం వుంది దీనికి అనిన్నీ చెబుతూ చీతికందించా డదీ ఆయన” అడిగే పుచ్చుకువే పద్ధతి నొది యేమయినా, కనక, పుచ్చుకోడం తప్పముకోడం యేమిటీ నేను” నటనమౌత్రం యెందుకూ, నేనేదో మహో “మహారాజ క్త” నయి వున్నట్టు నిరభ్యంతరంగా పుచ్చుకున్నాన్నేను (ప్రీతిగా-ఉల్లాసంగా-సంతోషంగా-పుచ్చుకున్నాము ఆశీర్వచనమున్నూ్నూ చేశాను ఇప్పటికీ నేము చూపించగల కృతజ్ఞత అంతే యొవనరికయినా. బ్ధాకుబర్జు కలం అది పేరికి తగ్గప్టే, నల్లగా -- నున్నగా - ముద్దుగా వుందది. చాలా పేరువడ్డ కలం అది ఆ రోజుల్లో

ఒక పావులా అటూ యిటూగా మూడు రూపాయల ధరలో వుండే దది

సంకల్పమే కలగలేదు నా కెప్పుడూ, ఆ మాత్రం డబ్బెన్ని మాట్లో - ఎందు కెందుకో ఖర్చుపెట్టి వున్నాన్నేను

అప్పుడవ్వడు సరదా పుక్టేది; కాని చేతిలో డబ్బున్నప్పుడు మాత్రం నా కెప్పడూ పుట్టలేదా సరదా

కాక,-

అప్పుడే కాదిప్పటికీ కూడా పాళీకలంతోనే రాస్తా న్నేనింటో వున్నప్పుడు.

కనక, దాని అగత్యం అనివార్యం కాలేదు నా కెప్పుడూ.

కాని చాలా వింత పడ్డాను జరిగినదానికి

నా కివ్వాలని తోచడం యేమిటీ ఆయన కది”

ఇది చెప్పలేన్నేను

ఊహించలేను, అసలు

ఎదటివాళ్ళ 'కేనముయినా యివ్వాలని సాదలకే కాదు, బీదలకూ పుడుతుంది, సంకల్పం

సాదలది మాత్రమే కార్యరూపం ధరించగలుగుతుంది.

మనసువడి కొనుక్కున్నా డది ఆయన

మరి, నా కివ్వుడం మాత్రం

దానం చేస్తే వుణ్యం వస్తుందన్నారు, మనవాళ్ళు

ఆ కలం నాకివ్వడం వల్ల ఆయనకు కలిగే పుణ్యం మాట అలా వుంచుదాం

మరి ఇస్తూ ఆయన కనబరిచిన ఆనందం”

తృప్తి

స్తవనీయా లివి

పీడిస్తే యివ్వడం స్తవనీయంకాదు

అది పరిగ్రహీతకూ (శ్రేయస్కరం కాదు

ఈ యిచ్చి పుచ్చుకోడాలు ప్రతీ మనిషికీ అగత్యాలే, సంసారంలో వున్నంతవరకూో

కాని, సాధారణంగా పుచ్చుకోడమే. రాసిపెట్టా డీశ్వరుడు, నాకు

*యధాకథం చవరీ పరి[గ్రహ స్తేనోహ భవతీతి కౌత్సహారీతౌ, కాణ్యపుష్కురసాదీ” అన్నాడాపస్తంబుడు

“వుచ్చుకోడం యెలా జరిగినా, అది దొంగతనమే అవుతుందో ఈ సూత్రాని కర్తం

కాత్సుడూ, హరీతుడదూ, కాణ్యుడైన వుష్కరసాదీ నిర్ణయించిన ధర్మం యిది.

ఆ పస్తంబు డంగీకరించాడు, అనువదించాడు కూడా, ఇది

కనక, ఎప్పుడూ, ఎవరి దగ్గిరనుంచి కూడా - ఏదీ కూడా పుచ్చుకోకపోనడమే మంచిది

దృఢమైన వ్రతంగా పాటించుకోవలసిన ధర్మం యిది.

అంచేతనే *నవ్రతి గగ్రహీతృత్వం” చాలా గొప్పగా భావించారు, మనవాళ్ళు.

*నప్రతి[గ్రహీత” అనిపించుకోడం కంటే - కానడమున్నూ కంక - గొప్ప యోగ్యతలేదు, మనిషికీ

నిరతొన్నదానం చేశారు మాపితొమహులు, శినరాను సిద్దాంతి. దీక్తితులుగారు

ఈ సంగతులు చెప్పేవారివ్పటికీ వున్నారు వృద్దులు, ముని కొడవలి ప్రాంతాన.

భూవసతి పెద్దదే, కావి రాబడి చాలేదికాదు

చాలకపోతే రుణాలు చేశారేగాని, యెవరివల్లా యేమీ వుచ్చుకోలేదు

మా తాతగా రలాంటివారు కొవడం నూకెంతో గర్వకారణం

మరి, నే నిలాంటి వాళ్లీ కొనడం వారికి?

ఈ భావన అంతరించిపోతోందిప్పుడు

పోతోందేమిటి, పోనేపోయింది

“పంపాదించు. ఎలాగో వొకలాగ సంపాదించు కుడిచేతా యెడనమువేతా గూడా సంపాదించి పోగులు పెట్టు దర్జాగా అనుభవించు" ఇదీ యివ్పటి నినాదం.

మన విద్యలు వెనకబడ్డాయి

మన సిద్ధాంతాలు వినవడ్డంలేదు

మన ధర్మం మరుగున పడిపోయింది

భారతీయులం మనం

ఆర్యులం

ఆధ్యాత్మికం మన సంస్కారం, భౌతికం కాదు

కాని, యేమిటీ మన దగ్గిర వున్న దివ్వుడు”

ఇది తలుచుకుంటే, గుండెలు బద్దలాసి పోతున్నాయి

మన ధర్మం దానికది మరుగున వడిపోలేదు

మనం విడిచిపెస్టేశాం

పాతాళానికిన్నీ తొక్కేశాం

*అది ఆటవికుల దశ” అనిన్నీ నిరసిస్తున్నాం

ఇదీ మన పతనాని కీవ్పటి అవధి భావగంభీరమైన నొక వుదంతం

మిత్రులు, బ్రహ్మ,శ్రీ/, ఓలేటి సూర్యనారాయణ శాస్త్రిగారు చెప్పిం దిది

బవా చిన్నది, కాని చాలా గొప్పది.

యానాం సమీపాన “*వింజరంో అని వొక గ్రానుం.

బాహ్మణాగ్రహారం అది

శా,స్త్ర,పాండిత్యానికి మెచ్చి పెద్దాపురం ప్రభువు లిచ్చింది

అ(గ్రహారీకులు - అంట అ(గ్రహారం సంపాదించినవారు...

ఆరాను ద్రావిళ్ళు వారు.

ఇప్పటికీ వారిదే అధిక సంఖ్య అక్కడ

సరస్వతీ. పీరం అది

అ(గ్రహారీకుల వంశంలో అని నొక బ్రాహ్మణ్యులు.

గొప్ప విద్వాంసులు వారు

అపార పాండిత్యం వారిది.

బహు ముఖమున్న్నూ అది

వారున్నూ ప్రామాణికులు

వేదవాక్యం మరి, వారిది

ఒకప్పుడు రాజసభలో వొక ధర్మసందేహం వచ్చింది.

పెద్దాపురంలో - రాజసన్నిధిని వున్న వండితు లది తీర్చలేక పోయారు.

ఎక్కడెక్కలణ్టుంచో - యెందరెందరో వచ్చారు పండితులు - వారూ తీర్చలేకపోయారు

మహారాజుకి తదేకదృష్టి

తమ పండితుల్లో అది తీర్చగల పండితుల్లేకపోయారే అని బెంగ వారికి,

కాక్క- అది తీరితేనే రాజధర్మ (ప్రవృత్తి

ఆలోచించి - చర్చించి *వింజరం అగ్రహారంలో వున్న. ...గారు మాత్రమే తీర్చగల రది” అని మనవి చేసుకున్నారు, సన్నిహితులు, ప్రభువుకి.

పదహారుగురు బోయీల పాలకీ, వరివారమూ పంపొడు మహారాజు శా, స్తీ/గారికోసం, అన్యవధానంగా

శ్రమవడి వెళ్ళి, దరఖాస్తు పంపుకుని, కిందివారిచుట్టూ తిరుగుతూ పడిగాపులు వడివుండడం కాదు, పండితుల అవస్థ అప్పుడు

వర్తమానంచేసి, దర్శనంకోరి పాలకీ పరివారమూ పంపి వ్రభువులే యెదురు చూసేవారు పండితులకోసం, అవ పాడు

సభ కూడింది

విషయ వినరణమూ, చర్చా జరిగాయి

విని విని, సిద్దాంతం ప్రకటించారు, శాస్త్రిగారు

బృహస్పతి తీర్చది

అందరూ చకితులైనారు

పండితు లానందించారు

ప్రభువు సత్కారం తలపెట్టాడు శాస్త్రిగారికి

కాని విముఖత చూపించారు శాస్త్రిగారు.

“ఈ కొత్త సత్కారం యేమి చేసుకోను ప్రభూ ఇవ్వడు లోశుమిటీ నాకు అన్యత్రా వినియోగం చేయించండి” అని మనవి చేసుకున్నారు, శాస్త్రిగారు.

ఎందరికో జరుగుతూనే వున్నాయి రాజసత్కారాలు, దినమ్మూ

మరి, అంతటి వండితులు శాస్త్రిగారి నెలాగా విడిచి పెట్టడం?

అనేకవిధాల కోరాడు ప్రభువు “స్పీకరించవలసిం” దవి.

మెట్టు దిగవలసి వచ్చింది, శాస్త్రిగారికి

“ప్రభూ” అన్నారు వారు

వింజరం చెరువుగట్టున పెద్ద చింతచెట్టు. విరిగి పడిపోయిందెప్పుడో అది ఎండిన్నీ పోయింది, వూర్తిగా “మా యింటావిడ వంటకస్బలు చాలడం లేదని తొందర పెడుతోంది, కనక, అదిగో, ఆ చెట్టు కొట్టించుకోడానికి ఆజ్ఞ యిప్పించండి” అని కోరారు, శా,స్త్రిగారు. న! షీ షు (బ్రహ్మా,శ్రీ, చెరుకుపల్లి బుచ్చిరామశర్మగారు. నురో వుదంతం చెప్పారు భాగవతి పహారిశా,స్త్రి, గారని సాటిలేని వేత్తలు వ్యాకరణ శాస్త్రంలో అంతటి విద్వాంసుడు మరి లేడు కాశీలో చదివి, అక్కడా, మూర్తానా వున్న పండితుల నందరినీ చిత్తుచేసి వచ్చారు వారు కోటివల్లిలో నివాసం తపస్సు-శిష్యులకు పారవప్రవచనాలు ఇంతే నారి ప్రపంచం వదచలనం యెరగరు పిరావురం వ్రభువు శ్రీ/రావు గంగాధర రామారాయుళణ్లింగారికి వారిని చూడాలని అభిలాష కలిగింది ఎందరో వస్తున్నారు పండితులు, వెడుతున్నారు “మరి, హారి శాస్త్రిగారు దయచెయ్యడం లేదేం నున పంస్టానానికి” అనడీగారు, సన్నిహితులను ప్రభువు ” “ఇల్లు కదలరు వారు వారి దర్శనం కావాలంకే నునమే కోటిపల్లి వెళ్ళా” లని విన్నవించుకున్నాడు, చదివాక = “వీమిటబ్బా ఆ బక్కు”ో *పిం, వారిని చూడకపోతే యేం౫” సందేహం కాదిది, రాజసమే అముకోండి ఇంతే తోస్తుంది సాధారణంగా, యెవరికయినా కాని, ప్రభువు, స్వయంగా బయలుదేరారు, సపరివారంగా, పట్టపు కేనుగెక్కీ కోటివల్లిలో మకాం వేశారు కాని, శాస్త్రిగారిల్లు కదలరు, కోటివల్లిలో కూడా అంటీ, యెవరికోసమూ-యెందుకోసమూ బయటికీరారు. జీవితావధికమైన వ్రతం యిది మరి, దారి గోదావరి స్నానంకోసం మాత్రం వీధికి వస్తారు, వారు పిడుగులు పడనీ, ప్రపంచం అంతా జలమయం కానీ, అది తప్పదు. నదుల విశిష్టత తెలిసినవారికి, అటు గంగ యెంతటిదో యిటు గోదానరి అంతటిది, మరి

అయితే, రాత్రి వుండగానే వెడతారు శాస్త్రిగారు, గోదావరికి వెలుగు రాకుండానే-కనునీకటి వుండగానే మళ్ళీ యిల్లు చేరుకుంటారు కనిపెట్టుకుని వేచివుండి, ఆ దారిలో చూడాలి వారిని. అందుకున్నూ సిద్దపడ్డారు, ప్రభువు.

శాస్త్రిగారు. వస్తున్నారు

తడిగావంచా కట్టుకుని వున్నారు, వారు

నెత్తిమీద, ధౌత వస్త్రాల పిడవలు, ఎడా పెడా

నొసట విభూతి రేఖలు

చేతిలో జలపూర్ణమైన కలశం

నోటితో - మెల్లిగా - కానిస్టుటంగా - ఏదో పారాయణ మహారాజు తేజస్సు అపారం

అయితే, పూర్తిగా రాజసం అది

స్నానం చేసి, పట్టుబట్టులు కట్టుకుని-ఊర్హ్వమం(డ్రాలునూ ధరించి వున్నారు

వారు

దేవేంద్రుడన్నట్టున్నూ వున్నారు

శాస్త్రిగారి తేజస్సున్నూ అపారం

శుద్ద సాత్వికం అది

సాక్షాత్తూ, పరమశివు డన్నట్టున్నారు, వారు

(ప్రభువు చకితులైనారు. అల్లంత దూరానే ఆ తేజస్సు చూసి అయితే, వచ్చేస్తున్నారు వారు.

గోదావరి విడిచారు, మరి యింటో పడాలి వెళ్ళి.

*వభూ, త్వరవడాలి” అన్నాడు దివాన్‌

ముందు కురికారు, ప్రభువు

దారికడ్డంగా నుంచున్నారు, దోసిలివొగ్గి

“మహాత్మా, నమస్కారాలు” అన్నారు నములై

“శుభం” అన్నారు శా,స్త్రిగారు

“నేను గంగాధర రామారావుని తమ దర్శనం కోరి “అయిందిగా”

తప్పించుకుని బయలుదేరారు, శాస్త్రిగారు.

“మనవి” అంటూ వెంటపడ్డారు ప్రభువు

“ఇం కేమిటీ*”

“పాదపూజ చెల్లించుకుంటాను మా (ద్రవ్యంా"

“వద్దు వద్దు గ్రామదేవత గుడి శిధలం అయిపోతోందని ఆందోళన పడుతున్నారు

జనులు బాగుచేయించండి, వెళ్ళండి, వెళ్ళండి” నిశ్చలంగా వెళ్ళిపోయారు, శాస్త్రిగారు చకితులై నిలిచి వుండిపోయారు, (ప్రభువు.

నిజమే ఎనరిది మాత్రం డబ్బెందుకూ పండితుడైనవాడికి) దినాలు గడిచిపోతున్నాయి ఏదో యేర్పాటయివుంది, ఆదినరకే, అందుకేదో వొక మార్గం కొత్తగా, డబ్బెందుకూ మళ్ళీ” చెయ్యి చాపడమే అందుకోసం) అందుకోసమేనా అంత చదువూ చదువుకోడం) చదువుకోడం, ఈశ్వరలీలలు అవగాహన చేసుకోవడానికి, డబ్బెందుకు మరీ” ఆనందం అదా, తెగతినడమా” “మహారాజ్యం వా పొలయే న్మహాభాష్యం వా పారయేత్‌” అన్నాడు, తన వ్యాకరణ మహాభాష్యంలో భగవాన్‌ వతంబలి “చేతనైతే మహారాజ్యం పాలించు, లేదూ” మహా భాష్యం పొరం చెన్వో అని వతంజలి ఉద్చోధ ఒక్కొక్క నిద్య అవగావాన అవుతూ వుంటే - అనధి యెక్కడ ఆ ఆనందానికి” చిళ్ళ పెంకు కొదూ దాని యెదట డబ్బు” మన విద్యల వరమార్హం యిది మన సంస్కారం స్వరూపం యిది మానవబన్మకున్నూ పరమావధి యిది, జీవితం బుద్చుద ప్రాయం ఎప్పుడు చితికి పోతుందో యీ బుడగ ఈ భూమి కర్మక్షేతం వ్యక్తి కొక విధి యేర్పడి వుందిక్కడ అది నెరవేర్చుకోవాలా మనిషి యజ్ఞాలు చెయ్యడం - యడ్హాలు చేయించడం - చదువు కోడం - చదువు చెప్పడం - దానాలు చెయ్యడం - దానాలు వుచ్చుకోడం - ఇవీ బ్రాహ్మణ విధులు. యజ్ఞాలు చెయ్యడం లోకకల్యాణం కోసం చదువు జ్ఞానం కోసం మరి డబ్బు?” కాలక్షేపానికి మాత్రమే, పోగులు పెట్టడొనిక్కాదు కనక్క దానికోసం పాకులాడ్డం బబ్రాహ్మడైనవాడికి పతనం. దేశంలో అవేకులున్నారు, వండితులు లోకంలో లెక్కేలేదు వారికి ఎందరున్నా రిది గ్గుర్తించినవారు” ఎందరున్నారు ఇదే చూసుకునేవారు” ఇక ఫిలాసవర్సున్నారు వారి పంగతి మరీ ఘోరం వారి సంఖ్య అంతా యింతొ కాదు

ఈశ్వరతత్వం తెలుసుకోడానికి వారి చదువు.

కొని, పదవులు కావాలి, వారికి

వప్రమోషను మీద ప్రమోషను కొవాలి

డబ్బు కావాలి, వద్దూ వద్దూ లేకుండా.

వైభవాలమీద వైభవా లనుభవాలి, వారు.

మన ఫిలాసఫీ లక్షణం కాదు

పాశ్చాత్యుల దిది

అగ్గిలో వెయ్యిపోస్తే”

భగ్గమంటుంది

దానిమీద కిరసనాయిలు పోస్తే

దానికిన్నీ మీద 'పెట్రోలున్నూ పోస్తే

ఏమిటి పర్యవసానం”

ఇదక్కరలేదు దానికి

ఈ భూ మండలం చాలడంలేదు, జనానికి

చంద్రమండలానికి వెళ్ళడానికి బయలుదేరుతున్నారు, వారు

తరవాత, సూర్యమండలానికి వెడతారు,

తరవాతా

మరి, తరవాత్తరవాతి

పారోంహర

సర్వం శూన్యం

అప్పుడయినా వారి తృష్ట తీరుతుందా”

అది వద్దన్నారు మనవాళ్ళు

అది అణచి పెట్టుకోమన్నారు మనవాళ్ళు.

బతికివున్నంతకాలమూ నిశ్చింతగా - శాంతంగా - తృప్తిగా - బతకమన్నారు

ఎగురుపాటు వద్దన్నారు

అది నిష్పలం అన్నారు

మూరె డెగబాకడమూ-బారెడు దిగజారడమూ-అవినేకం అన్నారు

“లోకాస్పమస్తాస్సుఖినోభవంతు అన్నారు” తిన్నగా వెళ్ళి, నాగేశ్వరరావుగారి ఆఫీసుగదిలో "పెట్టుకున్నాను, వాట్రంకు.

“పెట్టుకున్నా”నంళే. నేవయికాదు,. వంతులుగారికోసం వచ్చాననగాా ఆఫీసు బోయీ చేశాడావవి

ముందుముందొక సందర్భంలో అవసరం అవుతుంది, నా చిన్న కధల్లో వాకదాని స్కరణకున్నూ మూలం అవుతుంది, కనక యిప్పుడే చెబుతా నా బోయీ పేరు “వెంకన్న”

నేను వెళ్ళిన వొక గంటకు వచ్చారు నాగేశ్వరరావు వంతులుగారు

వచ్చీ రావడంతోనే మేనేజరు వగైరాలు చెయ్యవలసిన నివేదనలు చేసి, పాందవలసిన ఆజ్జలు పొందసాగా రొక్క రొక్కళే

'రెండయేదాకా చూశాను, బయటివారున్నూ యెవరెనరో వచ్చి గంటలతరబడి వారితో మాట్టాడసాగారు

అయితే, పరిశీలించగా, ఆ మౌట్టాడేదంతా కాల క్రేప్రానికన్న క్లే కనవడింది

ఇక వూరుకుంటే కాదని, అవ డు సాహసించాన్నేను, వారియెదట పడ్డానికి

విశాఖపట్నం ఆంధ్రమహాసభ సందర్భంలో బ్రదర్‌ ,శ్రీరామశా,స్త్ర, పరిచయం చెయ్యడమూ, అప్పుడు వారు చేసిన వాగ్దానమూ జ్ఞాసకం చేశాను, ముందు

తరవాత, వీరపూజ చేతి కందించాను

కాని, “అయిదయాక మాట్టాడుకుందాం”. అని చెబుతూనే కిందికి వెళ్ళి పోయారువారు, నా పుస్తకం నా కిచ్చేస్తి మళ్ళీ,

ఈలోవున సంపాదకీయవర్గంతో వరిచయం చేసుకుందానుని బయలుదేరాను

వారిలో మొదటివారు కర్రా లక్ష్మీనరసింహం గారు

వారడగ్గా, నా "పీరు చెప్పాను, ముందు

వెంటనే “ఎస్‌ఎస్‌ శీ,పాద” “అన్నమాట” అన్నారు వారు

“అదేమి"టన్నా న్నేను

“నా పేరు ఎల్‌ ఎక కర్రా లెండి” అన్నా రాయన

“వానపల్లి దుడ్డు” అనేవారు మూ గురువు పురాణవండా మల్లయ్యశా,స్త్రగారు నన్ను” అని కూడా చెప్పారు

ఒక కాలవకు ప్రసిద్ది తెచ్చిన వూరు *వానపల్లి”” అంకీ

అమలాపురం తాలూకాలో దది

దుద్దు కర్రా శబ్దానికి పర్యాయం

వురాణపండావారి పాస్యధోరణి జ్ఞానకం రావడమే కాదు, కగర్రావారి బోళా తనమున్నూ బాగా బోధపడింది నాకు

రామకృష్ణ కవులదగ్గిర చదువుకు నేటప్ప)డు, ఫిరావురంలో, మల్లయ్య శౌస్త్రీగారి దర్శనమున్నూ చేసుకుంటూ వుండేవాల్లి తరుచు, వేను

ఒకనాడు వారం చెవ్పకుని వస్తూ, రెడ్డీకం వేసుక్కూచున్న శాస్త్రిగారి సన్నిధికి వెళ్ళాన్నేను

శాస్త్రిగారే యేదో చెప్పసాగారు

ఇంతలో వొక గడ్డికావటినునిష్‌ వచ్చి “వట్టిగడ్డి, కావాలా”. అనడిగాడు శా,స్త్రి,గార్ని

“అక్క ర్లే'దన్నారు వారు, కొంచెం విసుగ్గా

కొని గడ్డిమనిషి విడిచి పెట్టలేదు, వారిని

“సామర్లకోటనుంచి తెచ్చాట్టు ఆది దాళవాగడ్డిట వచ్చుకుచ్చులు వపనికిరావుట దొని దగ్గిర అది చేతిలో వుండగా చేస్తే మీటవడిపోతాయట, వశువులు వచ్చి-”

మౌట కడ్డం వచ్చి “అదే జరుగుతోందివ్రాడు” అన్నారు శాస్త్రిగారు.

ఆ మనిషి కర్తం కాలే దది

పోనీ అని వూరుకోవచ్చా, “చెప్పినధరకి బేడతక్కువ. చేసుకోంొ. డన్నాడు *వ్పీర్రు కనక్య పోనీ పావలా తగ్గించు. కోండ అన్నాడు కూడా

అసలే చిరాగ్గా వున్న శా,స్త్రిగారికి మంట వచ్చింది, దీంతో

కాని, గంభీరంగా చూస్తూ - చల్లగానే - “మరి తులం యెంతకిస్తా” వనడిగారు శాస్త్రిగారు

తెల్ల్లోయాడు గడ్డిమనిషి, దీంతో

నవ్వాపుకోలేకపోయా న్నేను, దానా దీనా

*ఏం నవుతారేం? వట్టుకుచ్చులు తులాలలెక్క నేగా అమ్ముతారు” అనడిగారు శాస్త్రిగారు

అదిగో, ఆ మల్లయ్య శౌ,స్త్రిగారి శిష్యులు, కర్రా వారు

పది నిమిషాల్లోనే సన్నిహితులం అయిపోయాం మేము, దీంతో

నేనడగ్గా “చెవ్పవలసిం దేమీలేదు ఆంధ్రపత్రిక బొంబాయిలో వుండినప్పణ్లుంచీ పనిచేస్తున్నా న్నేనీ ఆఫీసులో పంతులుగారి మనప్సులో యేమివుంకే అదే బయటికి వస్తుంది, మాటలరూపొన బయటికినచ్చిన మొాటకూడా యథాతథంగా జరిగి పోతుంది. దంభం లేదు వారిదగ్గర. క్కూ, దాపరికాలూ లేవు. మాయ అన్నది అసలే లేదు కాని సమయం _ గుర్తించుకోవాలి కనిపెట్టుకునిన్నీ వుండాలి, కొన్నాళ్ళు, అంతే” అని చెప్పారు లక్ష్మీనరసింహంగారు, పంతులుగారి విషయమై

అప్పటికయిదు కాగా, పంతులుగారి గదిలోకి వెళ్ళాన్నేను

అప్పుడే వచ్చి కూచుంటున్నారు, వారు

మళ్ళీ వుస్తకం చేతి కిచ్చాను

ఎవరో వచ్చి కదిపేదాకా పుస్తకం అంతా తిరగవేశారు వారు, పేజీ అరపేజీ చొప్పున చదువుతూ

వారు వుస్తకం కింద పెట్టాక మాచట్చాడదా మునుకున్నాన్నేను

కాని, ఉన్నట్టుండగా, యిద్దరు పెద్దమనుష్యు లెనరో వచ్చి *రావలసినవా రందరూ వచ్చారు” అని చెబుతూ దగ్గిర వుండి పంతులుగారిని “దయచెయ్యాలి” అంటూ కూచున్నారు

అదృష్టవశాన వొక గుమాస్తా నుంచుని డ వంతులుగారి సావధాన[ీసోప్తు చూస్తూ వై అన్నా రక్కర

ఆయన, జీతంలో కొంత అడ్వాన్సు ఇమ్ముని అడగడమూ, పంతులుగా రాయవికీ స్లిష్పు రాసియివ్వడమూ క్షణంలో జరిగిపోయాయి

ఇంతలో. నేను కనబడ్డాను, వారికి

“వీరికి బస చూపించు” అని ఆ గుమాస్తాతో చెబుతూనే, వచ్చిన పెద్దనముముష్యులతో వెళ్ళిపోయారు, వారు.

ఒక మూలగది చూపించాడు నా కా గుమాస్తా, తొనే నా ట్రంకు పుచ్చుకుని బయలుదేరి

శమీ రిక్కడ స్వేచ్చగా వుండవచ్చు. వెన్నాళ్ళయినా్‌” అని కూడా చెప్పారు

చెబుతూ. వెబుతూనే నిదానంగా చూశారు, వాశేసి.

“మీరు. వేదం చెప్పుకున్నారా” అనడిగా రాయన

“కొంచెం చెప్పుకున్నాను”

“అయితే, మీ వేషం యిది కాదు, మొదల్లుంచీ”

“నిజమే కాదు”

*ఏడెనిమిదేళ్ళక్రితం యేలూరు వచ్చారు మీ రొకమాటు”

“అవును, వచ్చామ”

“అప్పుడు మీ గురువుగారూ మీరూ మా యింటోనే బస చేశారు”

“అయితే, మీ యింటిపేరు పిశుపాటివారా” అనడిగాన్నేను.

“అవు”నన్నా రాయన.

దీంతో, ఆ యేలూరి నృత్తాంతం అంతా నెనురుకి వచ్చింది, నాకు

మా గురువులు ప్రవాపర్వతొవధానులు గారంళకే ఆయన తండ్రి కెంతో భక్తి

దసరాలో, వేదవేత్తలను మూడురోజులూ మృష్టాన్నతృన్తులను చేసి, సత్కరించేవారు కూడా ఆయన

నేను రెండు ప్రశ్నలు చెప్పాను వారికి, రెండూ నేను చెప్పినప్టే జరిగాయి

తనపేరు “సత్యనారాయణ” అంటూ, అ గుమాస్తా, ఆ ప్రశ్నల సంగతిన్నీ జ్ఞాపకం చేశారు

ఈ విధంగా, కర్రా లక్ష్మీనరసింహంగారూ, పిశుపొటి సత్యనారాయణగారూ వాకు బాగా సన్నిహితులయివారు, వేము మద్రాసు (వ్రవేశించిన్నాడే, ఆంధ్రపత్రిక ఆఫీసులోనే

మద్రాసు అంట యేదో దూరదేశం అన్న భయం పోయింది, నాకు, తొలీనాటి ఉదయం వది దాటాక వచ్చాను, సెంట్రల్‌ స్టేషన్నుంచి ఆంధ్రపత్రిక ఆఫీసుకు

(టాములు, జట్కాలు, గుర్రబ్బళ్ళు, వొాంబెద్దుబళ్ళు, లాగుడు బళ్ళు, రిక్షాలు, మోటార్లు, పైకిళ్ళు, మోటారు సైకిళ్ళు - వాటి నుధ్య జనుల రాకపోకలు-బహో పమ్మర్హంగా వుంది, రోడ్డంతా

ఆ సమ్మర్తం తంబుచెట్టివీధిదాకా వొక్కలాగే వుంది

అంత వెడల్పాటి వీధులూ, అన్ని యౌన పాధవాలూ, అంత సమ్మర్తమూ అక్కడే చూడ్డం నేను, మొదటి మాటు

కొత్తమవిషి - ముఖ్యంగా పల్లిటూరినుంచి మొదటి మాటు వెళ్ళినవాడు, విరపాయంగా నడీచి వెళ్ళడం చాలా కష్టం అక్కడ

అంచేత, ఆ బజారూ, ఆఫీసులూ తెరవకముందా చైనా బజారు - ఇప్పుడు పుభాసురోడ్డు ఎలావుంటుందో చూడాలనిపించింది

వెంటనే బయలుదేరాను సెంట్రల్‌ వైపు, ఉదయం యేడు దాటాక.

అటే బయలుదేరడొవి కొకశ్రే కారణం.

వచ్చినవని కొనడం అంటూ వస్తే అది, ఆంధ్రవత్రిక ఆఫీసులో.

లేదూ, వెనక్కి మళ్ళి రెయిలెక్కడం సెంట్రల్‌ స్టేషనులో.

తక్కిన మద్రాసుతో నా కేమీ పనిలేదు, విర్షిష్టం

చేతిలో వున్న డబ్బు బహూ కొద్ది

కనక, యెలాగయినా వారంలోపవువనే అటోయిటో తేల్చుకోవాలనుకున్నాను

ఈ వూపాతోనూ, యీ తొందరతోనూ ఆ దారీ ఆ స్టేషనూ బాగా జ్డాపకం పెట్టుకోవాలని బయలుదేరా నటు

దారి తప్పిపోకుండా వుండడానికి ట్రాములైను వెంబడే బయలుదేరాను, వచ్చయ్యప్ప కాలేజీ దగ్గిరివున్న జీలిక గుర్తు పెట్టుకుని

మౌంచి రద్దీసమయాన రాజమహేంద్రవరం పెద్దబజారున కంశే యెక్కువగానే వుంది, అనిర్వ్యాపార స్తితిలో కూడా, అక్కడ సమ్మర్హం

రాజమహేంద్రవరం యెదట, పొలమూరు, పంతసాకళ్ళంత

మరి, మద్రాసు యెదట రాజనుహేంద్రవరం)

పాలమూరు, చెరువునీటిలాగ స్తంభించిపోయి వృంటుందెప దూ.

రాజమహేంద్రవరం, గోదావరీ ప్రవాహంలా వుంటుంది, ప్రగమన శీలంగా

మరి, మద్రాసు

సముద్రంలా అల్లకల్లోలంగా కనవడింది నాకు

పాలమూరిలో ఉత్సాహమే కనవడదు, కంచుకాగడావేసి వెతికినా.

రాజమహేంద్రవరంలో కనవడుతుందది, యే కొంచెమో

ఇక, మద్రాసు చూస్తామా, ఉత్సాపహామేకాదు, ఉద్వేగమూ. వుందక్కడ అతిమాత్రంగా

పొలమూరిలో చురుకేలేదు, అగత్యమూ తక్కువే అక్కడ

రాజమహేంద్రవరంలో ఉందని చెప్పవచ్చు, సందేహం లేదు.

మద్రాసు తుపానన్నట్టుంటుంది

ఏపనయిన్తా గంటలో తేలిపోయేట ట్టీనిపించిందినాకా వాలకం చూస్తే మరి, బందరులో

శ్షణ్రాలమీద లెక్క అక్కడ

నిమిషం దాటిందా, కొంపలంటు కుంచాయక్కడ.

బుర్ర లెగిరి పోతాయి

అయితే, పొలమూరిలో వుందా మౌనవత్వం, రాజమహేంద్రవరంలో వుందా, మద్రాసులో వుందా, లండనులోవుందా, స్వస్వరూవంతో”

ఇదిగో, యీ యెొరుక - యీ లోకజ్ఞానం కలగాలంటే ముందు, ఇల్లు విడిచి పెట్టాలి, మనిషి

ఊరు విడిచి పెట్టాలి

తాలూకా దాటాలి

అటూ యిటూ బిల్గాలు దాటాలి.

ఇరుగు పొరుగు రాష్ట్రాలు దాటాలి

కనీసం, ఎడా పెడా అయినా ఖండాలు దాటాలి

అవ్వ్పడవుతాడు మనిషి - అనుభవపరుడు

మనుష్యుమేధకు అవధులు కనపడతాయప డు, కొంచెం కొంచెం

ఉక్కుతో యెంత గొవ్చ యంత్రం నిర్మించివా మనుష్యయంత్రం దగ్గిరి గడ్డిపరక, అది

కనక*

యంత్రం నడుపునట్టే - యంత్రం నడుపుకునేకన్నా యెక్కువగా కూడా వనడుపవుకోవాలి మమష్య యంత్రం

జొతిసంవద మనిషి, అటు బంగౌారమూ కాదు, యిటు మానవ విర్మాణాలూ కావు

మనుష్యసంఖ్య యెంత ముమ్మరంగా వుంకే అంత బలం జాతికి

ఆ మనుష్య సంఖ్య యెంత సంస్కృతం అయివుంటే అంత వికాసం జాతికి

జొతీయ నిర్మాతలయినవారు చూసుకోవా లిదంతా

మరి జాతీయ విర్మాతా

కవి

జాతికి సంస్కారం కలిగించగలవాడు-తద్వారా, జాతికీ ఉన్నతో అననతో కలిగించగలవాడు కవి

మరెవరూ కాదు

కనక, కవి అయినవాడు తాను జగద్గురువు నని గ్గుర్తించుకోవాలి

ఆ స్థితి సాధించుకోవాలి, ముందు

అవ్వడూ కవి అనిపించుకోడం అతను

అయితే, మన కవుల్లో యెంతమంది కుందీ యోగ్యత

పోనీ మన పెద్దల్లో నయినా యెంతమంది కుందీ జ్ఞానం)

సెంట్రల్‌ అంతా వొక్క గంటసేవు కలయచూసి యిలా అనుకుంటూ వెనక్కి మళ్ళాన్నేను, వాల్త్హాక్సు రోడ్డుకి మళ్ళకుండా బాగా జాగ్రత్తపడి.

బజొరంతా బాగా తెరిచివుంది

మద్రాసు జీవనం నూట అయిదు డీగ్రీలమీద టప్రవర్తిల్లు తోంది, అప్పటికప్ప)డే

విశ్వరూవం సాక్షాత్కరించింది, మసక మసకగా.

ఉత్సాహం తరంగితం అవుతోంది, వీధుల్లో

ఉద్రేకం ఉత్తరంగితం అవుతోంది.

ఉల్లాసం వురకలు వేస్తోంది

అనుమానం దోబూచులాడుతోంది

తొట్రుపాటు కనవడుతోంది

కంగారు. పరుగు లెత్తుతోంది

దుఃఖం పెల్గుబుకుతోంది

నిర్వేదం తూలిపడుతోంది

అటు లయం-ఇటు సృష్టి

అటు సంహారం - యిటు విహారం

జీవనజ్యోతులు - మృత్యుచ్భాయలు - చివరికి అద్యెతానుభూతి = బ్లలొ వుంది, మద్రాసు ప్రవృత్తి

శరీరం నొణికింది

మనస్సు ఉర్రూతలూగింది.

హృదయం స్పందించింది

జీవనసరణి సమన్వయం కా జొర్చింది.

ఈ మైకంలో బ్రాడ్వేదాకేటప్పటికీ “మీరు రాజమండ్రీనుంచి వచ్చారా” అనడిగా డొక యువకుడు, సప్రయత్నంగా పక్కగా నడుస్తూ

గూడకట్టు - గోష్పాద మాత్రం జుట్టు - మీసాల్లేని మొగం - ఆఫారం - చూడగా తమిళుడన్నట్టున్నా డాయన

తనపేరు “కృష్ణస్వామి శర్మ” అని చెప్పాడు

తమిళదేశం నుంచే వచ్చాడక్కడికి

పూర్తిగా తమిళుడే అతను

కానిా-చిన్నప్పుడు తెలుగుదేశంలో (పశ్చిమ) గోదావరి జిల్లా కొకరపర్తి అగ్రహారంలో సంస్కృతం కావ్యనాటకాలు చదివాడు, చాలా రోజులు

ఆంధ్రపత్రికలో. ప్రూఫ్‌. రీడరుగా వనిచేస్తున్నాడప్పుడు

ఈ వివరాలతో నాకతను బాగా సన్నిహితుడైనాడు

ఆంధ్రపత్రిక ఆఫీసు చేరుకునేటప్పటికి నాకు మరో ఆత్మీయుడు దొరికొ డనిపించింది

ాా (22)

ఆవేళా, మర్నాడూ కూడా చాలా ప్రయత్నించాను ఎటూ తేలలేదు, నా పని

“చూస్తాను, చెబుతాను” అని తప్ప మరోమాట లేదు, పంతులుగారు

అసలీ ప్రస్తావన చెయ్యడానికే అవకాశం చిక్కడం కష్టం అయిపోతూ వచ్చింది, వారితో

రకరకాల మనుష్యులు చుట్లుకుని వుండేవారు, వారినెవ అందరితోనూ వొక్కలాగే మాట్టాడేవోరు వారు వుం ' వా,

విసుగన్నదీ, చిరాకన్నదీ కూడా కనపడలేదు, వారి దగ్గర

ఏమిటేమిటో మాట్టాడం - కాంతసేపయాక - రకరకాలుగా డబ్బు (ప్రస్తావన చెయ్యడం చివరికెంతో కొంత వట్టుకుపోడం - ఇదీ ఆ వచ్చేవారిలో చాలా మంది ధోరణి

వ్యవహారాలు మౌట్టాడేవారు చాలా తక్కువ వంతులు గారితో

నేనూ వొక అర్పినే వేనూ తక్కిన వారిలాగే ప్రయత్నించనా, కనీసం డబ్బయినా వట్టుకుపోడానికీ”

కాని, అలా మాట్టాడం నా కిస్టంలేదు

అలాగ డబ్బులాగడం నాకు చేతాకాదు

ఇంతకీ,-

వీరపూణజ విషయం నేనుబలనంతం చేసింది కాదు.

వంచులుగారే వాగ్దానం చేశారు అవన్యవధానంగా, నా స్థితి వేను చెప కోను

“మీ రచ్చు వేయించతగ్గ గ్రంథం వీరపూజ, మీరు సాయం చెయ్యవలసినవాడు పరవా ణప” అని చెప్పాడే గాని, ,శ్రీరామశా,స్త్రి అయినా నిక్కళ్చి చెయ్య , వంళులు గారిని

అయినా, మళ్ళీమళ్ళీ అడిగితే యేమిటో, అడక్కపోతే యేమిటో”

'శ్రీ/రామశా, స్త్రి, పొక్తువరిచిన వ్యవపారం నాకు నేనే పొడుచేసుకుంటావేమో

“మీరూ. విసిగిపోవద్దు పంతులుగారినీ విపిగించావద్దు” అని సలహా చెప్పారు, కర్రా లక్ష్మీనరసింహాంగారు, నా ఆందోళన చూపి

*పంతులుగారికే కాదు, ఆంధ్రదేశానికే సర్వాధారం అమృతాంజనం ఆంధధ్రవత్రికా అలాంటిదే అచ్చంగా అయితే ఆంధ్ర వత్రిక బతుకు అమృతాంజనం గుప్పిట వుంది ఆంధ్రులు కాదు, దానిని విలనబెడుతున్నది కనక్య మీ వనిక్కంటకు మీకూ, మా వనిక్కంటు మాకూ గూడా ఆ రెందూ ప్రధానాలు పంతులుగారి స్వస్వరూపం అవగాహన అయిందా” మీరు కొత్తవారు సాహసించి, ముందుకి చొరుచుకుపోయే స్వభావం కానట్టుంది, మీది ఊపిరాడకుండా పాతవా రాదూ చుట్టుకుని వుంటారు. పంతులుగారి వెప్పడూ వంతులుగారు. చెప్పింది సీ. వారికంటే, యేదో విధంగా వారి నిరుకున పెట్టి డబ్బు నొల్లుకుపోయేవారే యెక్కువ, వారిలో అదొక పద్మవ్యూహం భేదించుకుని బయటవడలేరు పంతులుగారు అంచేత, కొత్తవారి పని కొంత ఆలస్యం కావచ్చు అవుతుంది కూడా తప్పదు అయినా, వోపిక వట్టుడమే నా సలహా మీకు” అనిన్నీ చాలా గట్టిగా చెప్పారు వారు.

పైగా, -- వంతులుగారు. వేసుకున్న పథకం పక్వానికి నచ్చిందా, యింకా వూపహలోనే వుందా”

పూర్తిగా కొత్తవాళ్లి, నాతోనే అది (ప్రారంభం కావడం సంభనమూ”

శ్రీ/రామశా, స్త్రి మళ్ళీ ప్రయత్నం చెయ్యవలసి వుంటుందా?

ఇలా కూడా చర్చించుకున్నా న్నేను

కాక్క-చేపేది మౌత్రం మేమివుందీ”

తలో అయిదూ తలో పదీ యిచ్చి మూడునందలు నాకు కూర్చిపెట్టలేని మౌ ప్రాంతంవా రటూ, ఏదో వొకటి, అందరికీ యిస్తూవుండడమే. చేతనయిన వంతులుగా. రిటూను

వారి వాగ్దాన విషయమై నిరాశ చేసుకుంటే, నురి గతి”

కేనవలమూ అదృష్టం నమ్ముకుని వుండిపోయా న్నేను.

దివాలుగడిచేవి

వారాలు వెళ్ళిపోయేవి

విసిగిపోయేవాళ్లీ

అభిమానం ముంచుకువచ్చేది

చల్లబడిన్నీ పోయేవాళ్లే, చివరికి.

ధనికులకు అవగొహన అయేది కాదు, నా యాతన

కేనలం ధనికులు తీర్చగలదిన్నీ కాదు

ఓపిక పట్టుడం తప్పనిసరి అయిపోయింది, నాకు,

“ప్రాప్తవ్య మర్ధం లభతే మనుష్య”

కుమారసంభవం పూర్తి చేశాను, మేఘసందేశం ప్రారంభించాను - సందర్భంలో వొక పెద్దమనిషి చేతిలో కనపడింది, పంచతంత్రం నాకోనాడు.

అదే మొదటిమాటు నేనది చూడ్డం

అడిగిపుచ్చుకుని, వ్లుస్తకం తెరిచాను

చూడగా, ఈ వాక్యమే కనవడింది మొదటి నూటు నాకు.

నాకేకాదుు మానవలోకానికంతకూ వున్న అనుభవాన్ని పట్టి వుట్టిన సిద్దాంతం యిది

చూశాను, నమ్మేశాను, గట్టిగా

కనక, అవ్పణ్మంచీ నమ్ముకునే వున్నాను కూడా యిది.

అప్పటి నా స్టితి సరిగా యిది.

ఈ స్టితిలో అంతర్నాటకాలు

వేంకటరామా అండుకో అవ్వడప్పుడే మారాకు వేస్తోంది

అన్నదమ్ము లిద్దరూ - వెంకటరావుగారూ, వెంకయ్యగారూ నాలాగే మరో గదిలో వుండేవా రాంధ్రపత్రిక ఆఫీసులోనే

జిల్లా భూగోళాలవంటి చిన్న చిన్న పుస్తకా లచ్చువేయించుకుంటున్నా రక్కడ, స్వయంపాకం చేసుకుంటూ. మ స న్నా రక్క

ఒకనాటి రాత్రి భోజనానంతరం నా గదిలోకి వచ్చారు వెంకయ్యగారు

ఏమిటేమిచో మాట్టాడారు, చాలా సేపు.

వుస్తకాలు ప్రకటించడం అంక, వొకరి సవపోయం వల్ల అయేది కాదన్నారు

“పాతిక రూపాయలిస్తాం, వీరపూజ మాకిచ్చేసి వెళ్ళిపొండి” అన్నారు, చివరికి. శద వ్యాపారమే కాదు, ఏ వ్యాపారమూ సాగదు, పెట్టుబడి చేతిలో

నాకున్నూ బాగా తెలిసిందే యిది

తగిన ప్రతిఫలం యిశ్చవారు లేకే నేను సొంతంగా పుస్తకాలు ప్రకటించుకోడం

తగిన ప్రతిఫలం అంటే పాతికరూపాయ లొక ప్రతిఫలమేనా?

నాలుగు మాసాలు పట్టింది వీరపూజ పూర్తి చెయ్యడానికి

ఆ రోజుల్లో నయినా పాతిక రూపాయలు సరిపోతాయా, వాలుగు మాసాలు కూచుని తినడానికి)

మరో నిధంగా కాలశ్రేనం చేసేనా పుస్తకాలు రాయనలసింది గ్రంథకర్త?

అప్పడే చెప్పేశాను వారికి “ఏమిచ్చినా వీరపూజ యివ్వోనని

చాలకపోయినా, చేతిలో నిలిచి వుండకపోయినా కొందరి వల్ల కొంతకొంత పాయం సంపాదించుకుని వున్నా నప్పటికేనేను

మరి, అప్పుడు కాపీరైటు అమ్ముకుంటే వారి నందరినీ యేమిచేసినట్టు వేను?

కనక్క మీకే కాదు, మరెవరికీ యివ్వననిన్నీ చెప్పేశాను, వారికి,

మిత్రులు పొలవర్తి రామమూర్తి గారున్నూ వున్నారవ్వచు నుద్రాసులో

*మన శత్రువులు (9) అన్న వుస్తకం అచ్చువేయించుకుంటున్నా రవ్వడు ఆంధ్రపత్రిక (పెస్సులోనే, ఆంధ్రపత్రిక ఆఫీసులోనే వుంటూ ”

కలుసుకున్నది మొదట బాగా అభిమానించుకున్న వారిలో వారొకరు నన్ను

“వబ్లిష రన్నవారి కెనరికీ యిన్వనద్దు ఎప్పటికయినా వీరపూజ, స్వయంగా మీరే ప్రకటించుకోడం (శ్రేయస్కరం” అని చెప్పారు వారు, దృఢంగా.

*పూనుకున్నవారు నాగేశ్వరరావు పంతులుగారు. మరొక రయివుంకే యిదివరకే వెళ్ళిపొమ్మని చెప్పివుందును మీకు” అవి కూడా అన్నారు వారు

ఒక వారం గడిచింది, మళ్ళీ.

“వచ్చినవని కాకపోతే యేమిటీ చెయ్యడంగ్‌ అన్న ఆలోచన పట్టుకుంది, మళ్ళీ వొకనాటి రాత్రి

పడుకుని వున్నవాణ్ణలా లేచి కూచుని, వున్న రూపాయ లెన్నో లెక్క చూసుకుని, యెనిమిది రూపాయలు వేరే పాల్టంకట్టి, పెస్టై అడుగున పడేసి పడుకున్నాను, ముందు

“తక్కిన డబ్బు అయిపోయేదాకా చూడ్డం వ్రయోజనం లేదూ”. వెంటనే రెయిలెక్కి. యింటికి వెళ్ళిపోడం” అని స్టీర వరుచుకున్నాను, గట్టిగా

సమయానికి, చేతిలో డబ్బులేక వ్రయాణం సాగని స్త్రీతి యేర్చడకుండా వుండాలని వేసుకున్నపని అది

*రేవు గట్టిగా ప్రయత్నించాలి” అనిన్నీ అనుకున్నాను.

కాని, ఆఫీసుకే రాలే దావేళ పంతులుగారు

ఆ మర్నాడు వచ్చారు, మూడవుతోందనగా

వారు రావడం తడువుగా యెదటికెళ్ళి నుంచున్నాన్నేను

అప్పడన్నారు వంతులుగారు *కంపోజు చేయిస్తాను, విడి కాగితాలమీద రాయండీ గ్రంథం” అని

ఉత్తరక్షణంలో ప్రారంభించా నాపని నేను

ఇకముందు. ఆలస్యం అయితే, అందుక్కారణం నే నయి పోతాను.

అంచేత, రాత్రీపగలూ కూడా చాలా శ్రద్ద పట్టానందుకు

రెండురోజుల్లో పూర్తయి. పోయింది చంద్రగుప్త చక్రవర్తి చరిత్ర

అయితే, అనుకోని అభ్యంతరం వొకటి వచ్చివడింది, అమాంతంగా.

గదిలో కూచువి రాసుకుంటున్నాను

రమ్మని వర్తమౌనించారు పంతులుగారు మొదటి ప్రపంచ సంగ్రామం బహా ముమ్మరంగా జరుగుతున్న దినాలవి అచ్చుపడ్డ 'ప్రతీకాగితమూ నిశితంగా పరిశీలిస్తున్నారు. పోలీసులు, రాజద్రోహ ప్రచారం జరుగుతోందేమో అని ఈ సంగతి చెప్పి “లక్షరూపాయల (ప్రెస్సు నాది వరవ్రభుత్వంతో యుద్దాలకు సంబంధించిన రచన మీది బయటికి రావడం తడువుగా పోలీసులది తప్పకుండా పరిశీలిస్తారు ఏ మాత్రం సందున్నా నేను చిక్కువడతాను ముందు కనక, మీరు, మీ రచన చెన్నాప్రగడ భానుమూర్తి పంతులుగారికి వినిపించి రండి. నేను చీటీయిస్తాను వారికి వీరపూజవల్ల యెలాంటి చిక్కూ రాదని జవాబు రాయించుకురండి వారిచేత” అన్నారు పంతులుగారు జ్ర మంచిదే యిది, వంతులుగారికే కాదు, నాకూ (శ్రేయస్కరమే. వేనే శ్రద్ద పట్టువలసిందిన్నీ యిది (ప్రభుత్వం మీద తిరుగుబాటు చేద్దామనీ, స్రాతికూల్యం ప్రచారం చేద్దాననీ అప్పటికేకాదు, ఇప్పటికీ గూడా, యేకోశావా లేదు, నాకు. నా మార్గమే కా దిది గ్రంథరచనే జీవిత లక్ష్యం నాకు నేను సాధించవలసింది చాలా కనపడుతోంది, అప్పటికే నా కందులో జాతికి నవ్యదృక్పథం అలవర్చి దేశానికి - తెనుగు దేశానికి భారతదేశంలో మహోన్నత ్రతివత్తి కలిగించడం నా పంకల్పం కనక, అప్రయత్నంగానైనా శా అతర్కితంగా నైనా జా అజ్జాతంగా నయినా నౌ రచనలో అందుకుతగ్గ భావాలేగాని, ప్రభుత్వం మీద ప్రతికూల భావాలుండడం నా వుద్దేశం కాదు దం యిష్థాపూర్తిగానే బయలుదేరాన్నేను శ్రీ, భానుమూర్తి పంతులుగారి ఛీఫ్‌ తెనుగు ట్రాన్సులేటరయి వున్నారు వారు, అప్పుడు సర్కారుకి నా సంగతి కొంచెం చెవ కున్నాను, వారికి, ముందు నా ప్రయత్నం వివరించి, నాగేశ్వరరావుగారి సందేహం అనువదించాను, తరవాత “ఎప్పడూ-యెక్కడా-యెవరూ చేసివుండని ఆక్రేపణలు చేశాను కొన్ని, నే నిందులో రాజద్రోహం నా మార్గం కాదు నాకు సాయం చెయ్యడానికి పూనుకున్నారు నాచేశ్వరరావు పంతులుగారు. వారికి చిక్కులు రావడం తెనుగుజొతికే శ్రేయస్కరం కాదు కనక, స్టూలంగా కాదు, సూక్ష్మంగానే పరిశీలించండి, బాగా, మీరు వల్లకాదంపటే యూ గ్రంధమే ప్రకటించడం మౌానుకుంటాను, కాని నా సిద్దాంతాలూ, నా ఆశక్షేవణలూ మార్చూకోనూ, ఉపసంహరించూకోనుూ అవి స్పష్టంగా మనవి చేశాను చివరికి 518 శ్రీపాద సుద్రహ్మలణ్యశాస్త్రి

నాగేశ్వరరావుగారిదే. అనుకుంటే భానుమూర్తిగారిదీ అమృళ హృదయమే, పూర్తిగా

దీనికి సాయం, మంచి సాహిత్యపరులు వారు

కవులు

కాగిచల్లారిన పొలవంటి ్రకృతి వారిది

అన్నిటికంటే విశేషం - డాబుదర్చా లెరగని వారున్నూ, వారు

పోలీసుల కనుమానం తగిలిన తెనుగు రచన లన్నీ వారి దగ్గిరికి వెడతాయి.

అవన్నీ యింగ్రీషులోకి మార్చి సర్కారుకి చూపించాలి వారు

అంటే, తెనుగు వాబ్మయం నిషయమై వారినూట వేద వాక్యం సర్కారుకి.

ఇది చౌలు, వారి పదవీ - వారి బాధ్యతా యెలాంటినో తెలుసుకోవాలం కే

తుంగచావ స్వయంగా పరిచి, తమ వక్కన కూచో పెట్టుకున్నారు వారు, నన్ను.

మామూలు గృహస్థ నుర్యాద అంతా కనవరిచారు.

అయిదు రాత్రులు పట్టింది వీరపూజ వూర్తిగా వినడానికి వారికి.

కొన్ని వాక్యాలూ, కొన్ని పేరాలూ “మళ్ళీ మళ్ళీ” అంటూ చాలామాట్లు చదివించుకున్నారు వారు

కొన్ని చోట్ల, నన్ను ఆగమని -- కళ్ళు గుచ్చేసుకుని కూడా ఆలోచిప్తూ వచ్చారు, వారు

నాలుగో వాటి సాయంత్రం నేను వెళ్ళాటప్పటిక, మిత్రులు రాయస్రోలు సుబ్బారావుగారు కూచుని వున్నారు, వారి దగ్గిర

వారి న్నాకూ, నమ్న వారికీ పరిచయం చేశారు భానుమూర్తిగారు, అవ్యవధానంగా

తరవాత లోకాభిరామాయణం ప్రారంభించారు, వారే

టాగూరుగారితో ప్రారంభమై గాంధీగారి మీదికి వెళ్ళిందది, కొంతసేపటికి.

నేటాలు విడిచివచ్చి, మనదేశంలో స్టిరపడే ప్రయత్నంలో వున్నారు, గాంధీగా రప్పుడు

వారు వచ్చాక, నునదేశం, కొత్తదారిన వడుతుందని సుబ్బారావుగారు

నాకూ తెలుసు అది, కొని, ఆ కొత్తదొరి పెడదారి అవుతుందని వేను.

ఎవరి కారణాలు వారం చెప్పకున్నాం

చాలా వట్టుదలగానే నాదించుకున్నాం మే మిద్రరమూ కూడా

మధ్యమధ్య భానుమూర్తిగారూ కలగజేసుకుంటూ వచ్చారు, వాదంలో, కొని సుబ్బారొన్టీగొరినీ సమర్హించలేదు, వారు, నన్నూ సమర్హించలేదు

“సర్వే గాంధీగారి పూర్వచరిత్రనుబట్టి తోచిన వూహలు మనవి నా వాదం ప్టిరపడాలన్నా, మీ వాదం స్టీరపడాలన్నా -వారిక్కడికివచ్చి రాజకీయాల్లో ప్రవేశించాక, వదేళ్ళయినా గడవాలి” అనుకున్నాం సుబ్బారావుగారూ నేనూ కూడా

తరవాత, చాలా రోజులకు, అఖిలాంధ్రకవి పండిత వరిషత్తు జరిగింది, రాజమహేంద్రవరంలో

అధ్యక్షనరణ ప్రసంగం వచ్చినప్పుడు తప్పుద్చారొవుగారిని పిలుద్దాం”. అన్నారు, వారి మిత్రులు

వారిలో భావరాజు నేంకటకృష్ణారొవుగారు. ప్రముఖులు.

నేను ప్రతిఘటించాను

సాహిత్యం సందర్భంలో సుబ్బారావుగారికీ నాకూ భిన్నాభిప్రాయాలు లేవు.

సుబ్బారావుగారి శక్తిసామర్జ్యాలూ, రచనా ్రొఢీ నాకు తెలియనివీ కొవు

జనులకు - సాహిత్య ప్రియులైనవారికి, వారి యెడలగల భక్తా బదరాలున్నూ బాగా తెలుసు నాకు

కొని, అప్పటికి, కొద్ది కాలంగా మౌనము(దద్రాంకితులయి వున్నారు, వారు.

అంటే వారి, కొత్త రచనలూ బయటికి రావడం లేదు, సాహిత్య శ్షేతంలో వారి ప్రగతీ కనపడ్డం లేదు

పైగా, కొందరు సమర్జులు, బహ్మా,స్త్రాలన్నట్టు, కొత్తగా చొరుచుకు వస్తున్నారు, ముందుకే

ఈ కారణాలు చెప్పి ప్రతిఘటించాన్నేను.

కాని, వారి పేరు ప్రతిఘటించినవారు తమ వాదమే పట్టుక్కొచ్చున్నారు.

నేను, నా అభిప్రాయం చెప్పి వూరుకున్నాను.

నౌ ప్రతిఘటన వీగిపోయింది, అతి సులభంగా,

సుబ్బారావుగారే వచ్చా రధ్యక్టులుగా

ఇప్పటి మునిసిపల్‌ పాస్కూలు భననావరణంలో జరిగిందా సమావేశం

గోదావరి స్టేషనులోనే స్వాగతం చెప్పి, సరాసరీ పభాస్త్రలికే తీసుకువచ్చారు, పభానిర్వాహకులు, సుబ్బారావుగారిని

సభాస్త్రలిలో అనేకులతో పాటు నన్నూ పరిచయం చేశారు, వారు, సబ్బారావుగారికీ.

భానుమూర్తి పంతులుగారి యింటో కలుసుకున్న అన్నాళ్ళకి, అదే మే మిద్దరమూ మళ్ళీ కలుసుకోడం

దేశంలో యెన్నో జరిగాయి, మంచి చెడ్డలు

గాంధీగారిని అనుసరించేవారే అయినారు నోరున్నవారిలో అవేకులు, దేశంలో న న్‌ గాంధీగారి ఘనతకు నిదర్శనమే; గాని అదే మంచి దనుకోలేక పోయా న్న

గాంధీగారే కాంగగ్రిస్ప్సూ, కాంగ్రాస్సే గొంధీగారూ అయి పోయారు, బాగా. కాన మీ నమ్మకం అదేనా” అనడిగారు సుబ్బారావుగారు వన్నక్కడే-ఆ

“మరి, మీ నమ్మకం” అని యెదురడిగా న్నేను

“అంతే” అంతే “అంతే” అనుకున్నాం యిద్దరమూ, కూడా

నేను నా నమ్మకం మౌర్చుకోనలసినంత కారణం. యేమీ యేర్చడలేదు, కాంగగైెస్సుమీద గాంధీగారి సాచిక్యం అంకితం అయినాక

“మరి, వారికి జయమూ, అవపజయమూ”౫ అంటి, అది, పాలక్కూడా అందే స్టితిలోలేదు, అప్పటికింకా ఖా

అదివొక వుప్పెన

వ్రధమో చ్య్చ్వాసంలో వుందది ఏ విధంగానూ చైతన్యం లేని జాతి, మనది. కొత్త వొక వింత కొని, మహామహులెవరూ యేకీభవించలేదు, గాంధీ గారితో కొత్తవారు రంగస్టలానికి వచ్చారు గాంధీగొరి తరవాత అంతటి చలామణీ యేర్చడింది, వారికీ కద్దరు కట్టుడం ప్రారంభించారు కొందరు, దాని ఆంతర్యం తెలిసి మాత్రం కాదు సుబ్బారావుగారు. తెల్లని ముతక కద్దరు కట్టుకుని వున్నారప్పుడు. ఇప్పటికీ వారి వస్త్రప్రీతి అదే అనుకుంటాన్నేను మొదణ్టుంచీ కద్దరు నమ్మలేదు, నేను స్వపరిపాలనాధికారం. సంపాదించే యోగ్యత యేమీ లేదందులో, దేశీయుల్గో, విభేదాలకు రూపకల్పనచేసే శక్తీ తప్పించి ఏ క్షణానికా క్షణం కొత్త వూపిరి పోస్తేనే మనుగడ దానికివ్పటికీ. మానసికమైన పరిణామం కలిగించే శక్తి కూడా లేదు, దానికీ. అది కడితేనే కాంగెస్సులో (ప్రవేశం యెవరికయినా ఇలాగ, వొక రాజకీయ వక్షానికి నొక వలయం అయిపోయింది అది ఇతర వక్షాలవారు అదంటే విముఖత చూపడంలో అసంభావ్యత యేమీ లేదు ఏ రాజకీయపక్షానికీ కట్టుబడనివారు కూడా దాని యెడల మునులు కాకపోడంలో కూడా వింతలేదు అప్పటికీ యిప్పటికీ గూడా యిదేనా నమ్మకం నాది వైదిక సంస్కారం దానిమీదే యె.0తో నమ్మకం నాకు గాంధీగారిది జైన సంస్కారం దానిమీదే తమ నమ్మకం అన్నట్టు మూత్రం కనవడరు, వారు కాని, నిశితంగా వరిశీలించగలవారికి, వారి దండయాత్ర, అటు బ్రిటిషువారి మీదకంటే, యిటు వైదిక సంస్కారం మీద చాలా యెక్కువ అన్నట్టు స్పష్టం అవుతుంది జైనబౌద్ద నుతొలకూ, వైదికమతానికీ వెనకటి శతాబ్దుల్లో. జరిగిన ధారుణ సంఘర్షణ తెలిసివున్నవారికేగాని సమన్వయం కొదిది కాక్క- సంఘ సంస్కారం అంఘకే మత ధర్మాలను తిరస్కరించడమే అని మన సంఘ సంస్కృర్తల సిద్దాంతం యివ్ఫటికీ మొదణ్టుంచీ వారు చేస్తున్న సిద పారపాటిది సంఘం వేరూ, మతం వేరూను మనం మత ధర్మాలకే కాదు, సంఘం కట్టుబాట్లకున్నూ చాలాదూరం అయిపోయి వున్నాం.

(ప్రవృత్తి మార్గంలో సంఘం కట్టుబాట్లుకే ప్రాముఖ్యం.

అది బాగుపడితేనే జాతికి కొత్తశక్తీకొత్త దృక్సృథమున్నూ యేర్చడ్డం.

సంఘం కట్టుబాట్లుచెడీ, సహానమూ ఐకమత్యమూ లేని వారికి రాజకీయాధికొరం వేజికిలే అది వ్యక్తి వికాసాని కుపయోగపడదు, యెదటి వారి నణచివెయ్యడానికే దారితిస్తుంది

అది విప్లవానికి మూలం అవుతుంది, చివరికి.

రాజకీయాలకే మొదటిదెబ్బ, దానివల్ల

రామమోవానరాయివచ్చి, యిదివరకే పెరిగిపోయివున్నవి చాలక, మరో కొత్త మతం కల్పించాడు, పరధర్మం వరవడితో

దయానంద సరస్వతీ అదే చేశాడు, అంతకంళే బలంగా

మనమీద విరుచుకువడుతున్న (న్రైస్తవ ముస్లిం ధర్మాల వెదురొడ్డవలసినవవి, కొని మనలో వున్న చీలికలు మరిన్ని చేశాయి

ఇదీ తవ స) దారి

సంఘం బలవడే సమయం యిది

తద్వారా జాతి దృఢవడనలసిన సందర్భం యిది

కనక, లౌకికంగా - వ్రవృత్తివరంగా-జనుల నడవడి సరిదిద్దవలసిన సన్ని వేశం యిది

సంఘసంస్కలర్తలేకాదు, వారితోపాటు రాజకీయవాదులున్నూ గాడీ తప్పా రిక్కడ.

మనకు స్వవరిపాలనాధికారం వచ్చింది, అయినా, కప్పల తక్కెడగానే వుంది, వరిపాలన నాటి కంళశే, యివ్పటికీ

దానికి జరగవలసిన సంస్కారమూ, దోహదమూ జరగలేదు, మరి

జొతీయతకు కూకటి వేరే వురుగు వట్టింది కూడా

ఇది అపాయకరం అని గుర్తించగలిగినవాడు వివేకానంద స్వామి వొక్కడే

అయితే, గాంధిగారి కాం(గైస్సుసాచివ్యం స్టిరపడేనాటి కాయన లేడు.

పోనీ అంకే, సమగ్రవేత్త మరొకడైనా అలాంటివాడు. లేక పోయా డప్పడు.

ఇదే సూచించా న్నేను, తరవాత నేను నడిపిన ప్రబుద్దాంధ్రలో, వొకచోట

“ఉద్చోధయత్యుచ్చె శ్మ్రంమాజ్‌ బాలగంగాధర తిలక మహాభాగో” నసంభవతిసొష్టవం స్వమతసంఘయో, ర్వినా సమగ్రం రాజకీయేష్పధికారం ఇతి అపదచ్చ వివేకాంద స్వామీ ల్లో రాజకీయో, వినాస్వనముత సంఘ యోస్సాష్టవం” ఇతి ఉభౌ మవోంతా పె “ప్రే | ష వ నమన వండితౌ, నాప్యేకీ భవతః ఏతస్మిన్నే కస్మివ్విషయే. కాపవున్నర్షతి

కనక్క సుబ్బారావుగారి నమ్మకమేకాదు, నా నమ్మకమూ కూడా అప్పటికే కొ దిప్పటికీ మారలేదు, లేశమున్నూ

ఇక ముందున్నూ మారవు, అంత ఘనీభవించి పోయాయవి.

వీరపూజ పూర్తిగా వినడానికీ, దాని మంచి ఛెడ్డలు నిష్కర్ణగా నిర్దారణ చెయ్యడానికీ అయిదురా(త్రులు వట్టింది భానుమూర్తి వంతులుగారికి

ఇందుకు, తనబాధ్యత కాపాడుకోడంతోపాటు, వాగేశ్వరరావుగారి క్షేమం ఆలోచించడం కూడా అగత్యం అయింది వారికి

నిశ్చలంగా ఆలోచించారు, వారు

నిర్మొహమాటంగా తమ సలహా అందించారు నాకు

మనస్వూర్తిగా నా అభ్యుదయమున్నూూ కోరారు వారు.

అయిదోనాటి రాత్రి భోజవాని కాపేశారు, నన్ను

ఇద్దరమూ తాంబూల చర్వణం ప్రారంభించాం భోజనానంతరం.

వీరపూజ సంగతి యొత్తుకున్నారు, వారు, అన్యవధానంగా.

“నా గేశ్వరరావుగారి భయం పహేతుకమే రోజులలా వున్నాయి, మరి వస్తుఈ, వీరపూజ విలవ కంళకే ఆంధ్ర పత్రిక టెస్సు విలన చాలా పాొచ్చు న్యాయిఈ, వా గేశ్వరరావుగారి (శ్రేయస్సుకి భంగం రాకుండేటట్టు చూడ్డం కూడా నా ధర్మం ఈ కోణం నుంచి బాగా నిశితంగా పరిశీలించాను మీ రచన నేను మీ రచనలో, పోలీసులకు పని కల్పించేది నొక్క అక్షరమైనా లేదు సాహిత్యవేత్తలే గుర్తించవలసిన రచన మీది చారిత్రికులే ఆలోచించవలసిన ఆశ్రేప్రణలున్ను మీవి చరిత్రలు రాసేవారు ఇలా నిశిత విమర్శలు చెయ్యడం చాలా అగత్యం అంకెలూ, తేదీలూ కాదు చరిత్రలో చూడవలసినవి మీ (గ్రంథం చాలా మంచిదని గాఢమైనతృప్తి కలిగింది నాకు” అన్నారు వారు, ముందు

ఒక్క శ్షణం నిదానించి “ఒక్క సలహా చెబుతాను మీకు ముందు జొగ్రత్తకోసమే, అనునూోనం వుండి కాద” అన్నారు తరవాత

తకు భ్రాగం మాత్రమే కాదు, ఈ వీరపూజ కింకా యెన్నో రాయదలుచుకువి వున్నారు మీరు కాలక్రమాన ఇలాంటి ర్థంఠాలన్నూ మీరురాయవలసివుంది కనక, మీ పూవిక నిరాఘాటంగా సాగడానికి నా సలహా అది, ఈ గ్రంథం, జార్జి చక్రవర్తికి అంకితం చెయ్యడమే” అనిన్నీ చెప్పారు, చివరికి.

నాగేశ్వరరావుగారిపేర చీటీ కూడా రాసి యిచ్చారు, తరవాత వారు.

నాకూ దేశ స్వాతంత్ర్యం కావాలి, దాపరికం లే దిందులో

అయితే, తక్కిన పనులన్నీ మానుకుని, తాదాత్మ్యంతో పని చెయ్యవలపినంత ప్రధానం మాత్రం కా దిది

అవి సాధించడానికి ముందు చెయ్యనలసింది చాలా వుంది

మూకతో జరిగే పని కాదుకూడా అది

వర్గాలు నాలుగే) కాని కులొలు లెక్కలేనన్ని మనలో

వర్ధాల్లోనూ, కులాల్లోనూ కూడా శాఖలున్నూ యెన్నో

వీధికివస్తే యెవడికి వాడే, యిద్దరు కలియడాని కన్నీ అడ్డంకులే అందరికీ.

వృత్తులన్నీ వున్నాయి, అన్నీ ఆగత్యాలే అందరిక్తీ కాని, వాటికి ఉత్తమాధమ విభజన

దాంతో, స్వవృత్తియెడల అసంతృప్తి సరవృత్తి అంకే అత్యాశ,

మహోత్తమవృత్తి బ్రాహ్మడిది; కాని అతనికీ అది పనికి రాదు.

దేనికీ, యెవరూ, యెవర్నీ ఆక్రేప్రించడానికి వీల్లేని పరిస్థితులు

ఆత్మజిజ్ఞాస కనపడదు, అసహనం యెక్కున అందరికీ,

వీటికి సాయం పరధర్మపరుల ఉవదేశాలు

ఇటు, (బ్రిటిషువారు వెళ్ళిపోయాక [్రిషిలుయానిటీ అధికం కావడమూ, అటు, నాయకులే బౌద్దం పట్టుకు పాఠులాడ్డమూను.

అట్టుడికిన ట్టుడికిపోతోంది, జాతి

ఏ క్షణానో బద్దలు కావచ్చు. అగ్నిపర్వతం అన్న సిత, యెటు చూసినా.

ఏమిటి భవిష్యత్సరిణామం?

రాజకీయాలు సరిచెయ్యగలవా యీ పరిస్థితులు.

మరేమిటి గతి”

ఇదీ నా ధోరణే.

పోనీ, ఈ సమస్యలు తీర్చగల సొమర్హ్యం వుందా నాకు?

ఉద్యమాలు నడపాలంటే లౌక్యం కావాలి, పూర్తిగా

అదంటే చుక్కెదురు నాకు.

కనక?

అవగాహన చేసుకోడం

అంతర్గర్భి తంగా వున్న అసంతృప్తి తగ్గించడానికి చేతనవైనంతా ప్రయత్నించడం

అదయినా, వాజ్మయం పరంగా సాధించడం.

కొగొా రచన వ్రధానం నాకు

సాహిత్యం ఆధారం దానికి

జనులకు, స్వవిషయం విడమర్చి చెప్పడం - ఆత్మగౌరవం అలవర్చడం సపానం, కలిగించడం - సరికొత్తభొవాలు ముప్పడం - కొత్త ఆశలు రే కెత్తించడం -. గతంలో వుండుకున్న సత్యం ఆవిష్కరించడం - భవిష్యత్తుకి కొత్తదారులు కల్పించడం - తన్మూలంగా దేశీయుల కందరికీ స్వయం నిర్ణయం శక్తి కలిగించడం

• ఇదీ నా పూనిక

అది నిర్విఘ్నంగానూ, నిరాఘాటంగొనూ, నిరాటంకంగానూ పాగడం నొ లక్ష్యం

జాతికి, ప్రాతిపదికలకు భంగంలేని గమ్యం కనబరచడం వా ప్రావ్యం.

ఈ మాటే చెప్పి భానుమూర్తి పంతులుగారి సలహా, దేవతల ఆజ్ఞగొ శిరసావహించా న్నేను

వీరపూజ యెడల అపరిమితమైన తృప్తితో బయలుదేరాన్నేను.

“ఇవాళ, భానుమూర్తి వంతులుగారూ నేనూ అనుకోకుండా తారసవడ్డాం అంటూ అందుకున్నారు. నాగేశ్వరరావు వంతులు గారు, మర్నాడు

నేను చెటీ అందించాను

చూడకుండా. అది సారుగులో పడేసి “అచ్చు ప్రారంభిద్దాం అని కూడా అన్నారు వారు

*క్రానీ-” అన్నా రంతలో,

నా కడువులో రాయి వడింది.

నూ రామడల సముద్రం దాటాడు హానునుంతుడు.

మరి, గజం దూరం వుందనగాా అవతలినొడ్డు అందక, సముద్రంలో వడిపోయివుం టే, అతను?

ఇలా అనిపించింది నా ప్రీతి, వాకు

మాటరాక నిశ్చలంగా చూస్తూ వుండిపోయాను.

వారే అందుకున్నారు

*పొను 0-2-11ల ధరలో వుందిప్పడు. రెడ్‌ లయను అంళకే, రెట్టింపయి పోయిందన్నమాట దాని ధర నూమూలు ధరలోనే తెలుగు పుస్తకాలు కిట్టడం లేదుకదా, యీ పొచ్చు ధరలో మీ కేమి కిడుతుందీ వుస్తకాలమ్మి మీరు బిల్లు చెల్లించుకో కలగడం సాధ్యమా” అనడిగారు, వారు

రెడ్‌ లయనంళే, అచ్చువేసే కాగితాలకు సంబంధించిన వొక (్రుడు మార్కు.

దొన్‌ డికిన్సజ్‌ కంపెనీవారు, తమ నిర్మాణంలో నొక రకం తెల్లకాగితానికి వాడతారు.

నలుగురికీ అందుబాటులో వుండే విదేశీ కాగితాల్లో అదొక నుంచి రకల,

ఆ కాగితం మీద ముద్రించిన (గ్రంథం బహూ సొగసుగా వుంటుంది.

“వ్యుస్తకం అచ్చయితే చాలు” ననుకునేవారు మూత్రం, యితర కంపెనీల తక్కువరకం కాగితం వాడతారు

అదీ విదేశీయమే

బెంగాల్‌ కాగితం వాడేవారు బహూ ఆరుదప్పుడు

గ్లేజా వాడవలసినస్తే రెడ్‌ లయనే వాడేవారు నాగేశ్వరరావుగారు.

పాహిత్యవరంగా చూడ్ష్రే ప్పష్టంగా కళాదృష్టీ వారిది.

అంచేతే ఆ కాగితం మాటెత్తారు, వారు

అణా పై చిలుకుధరలో వుండేది, అసల్గోో ఆ కాగితం పౌొను.

ఇవాళ, సాదా కాగితావికే పొనుకి రూపాయిపావులా దాకా యిస్తున్నాం మనం.

నిర్హక్ష్యంగా యిచ్చేస్తున్నాం.

అయినా, కొగితం దొరకడంలేదు, మనకి

0-2-11 లంటే యువ్చటి 1-4-0 లో యెన్నో వంతు?

తెలుగులో గ్రంథాలు రచించేవారిప్ప' డున్నంతమంది లేరస్పడు.

(గ్రంధ వ్రకటనక్తర్తలూ లే రింతమంది

గ్రంధ తృష్టే లేదసలు, జనులకు, ఇప్పటిదాల్లో నూరో వంతయినా

ఇవ్పటికీ వున్నా రనుకోండి పుస్తకా లూరికే యిమ్మని పీడించేవారూ, వొకరు కొనుక్కున్న వుస్తకం వారికే. అందకుండా చేసేవారున్ను

(గ్రంధక్తర్తలు స్వయంగా అచ్చు వేయించుకుంకేునే బయటికి వచ్చేవవ్పుడు పుస్తకాలు, సాధారణంగా

ఆ [గ్రంధాలకు గిరాకీ కూడా పెరగడంతో గ్రంధాలు బ్రకటించేవారు చాలా మంది బయలుదేరా రిప డు

వారి గ్రంధ సంపాదన చాలా విచిత్రమయింది

వాజ్మయపుష్మి అక్కరలేదు వారికి, స్వోదర పూరణం తప్పించి

ఇప్పటి విశేషం, తెలుగు రచయితల మౌలికరచనలు అచ్చు కాకపోవడమూ, పరభాషల్గ్లోనుంచి చవకబారు. పుస్తకాలు తెనుగులో వెలయడమున్ను

దీంతో, తెలుగుదేశంలో స్వతంత్ర రచయితలే లేరన్నంత గొప్పగా పాకిపోయింది మన అభ్యుదయం (ప్రపంచంలో

ఏమయినా, యిప్పటి పరితులు సర్వాత్మనా వేరు

కనక, 0-2-11 లు ఒక ధరా అనిపిస్తుంది మనకు

అప్పుడది భరించరానంత

ఆ కారణం వల్ల యెన్నో (పెస్సులు మూలవడ్డం ప్రారంధించాయప్ప)డు

అయితే “తమ పెట్టుబడి తమకి తిరిగి వస్తుందా రాదా అని పంతులుగౌరి భయం” అని కొదు, మన గుర్తించుకో వలసింది

వేలు విరాళా లిచ్చారప్పటికే, వారెన్నో

ఇస్తూనే వున్నా రప్పుడున్ను

ఇస్తారు కూడా, యింకా యింకా

శ్‌ - అడీగినవాడికి లేదనకుండా యివ్వడం, జీవితొవధికం అయిన (వ్రతం వారి

మరి, వున్న దల్లా యేమిటంటే

వీరపూజ అచ్చువేయించడాని కొక వధకం అనుసరించి వూనుకుంటున్నారు, వారు

ఎందరికోసమో ఉద్దేశించిందా పథకం.

మరి, అది, విఫలం అయితే”

ఆ విఫలం కావడమున్నూ నా మూలంగా అయితే

అంచేతే వారు నన్నామాట అడిగారు

ఇలా అర్ధం చేసుకున్నా న్నేనది

నా బాధ్యత నేను గుర్తించుకోడానికి - నా నెత్తిమీద వొక బరువు వడుతోందన్న జ్ఞానం నాకు కలగడొనికిన్నీ అదొక ఉద్భోద అనిన్నీ అవగాహన చేసుకున్నా న్నేను

“ఆరు మౌసాలిక్కడ వుండదలిచి వచ్చాను అగత్యం అయితే, మరి కొంతకాలమున్నూ్నూ వుంటా నిక్కడ బిల్లు పూర్తిగా చెల్లించకుండా మాత్రం కదల

నిక్కణ్లుంచి ఇంతకీ విరాళాలు సంపాదించుకుంటా న్నేను వుస్తకాల అన్ముకంతో కొదు, నేను బిల్లు చెల్లించ తలుచుకున్నది” అని వివరంగా చెప్పాను, వారికీ

ఎంత డబ్బు చేతపుచ్చుకుని నే నింటిదగ్గర బయలుదేరిందీ, మద్రాసు ఎలా చేరుకో గలిగిందీ, మద్రాసులో కాలశ్రేపమున్నూ ఎలా చెయ్యగలుగుతున్నదీ కూడా చెప్పాను, వారికీ

“సరే అయితే” అన్నారు పంతులుగారు

“కాలశ్షేప్రాని కేమయినా యెవ్వ'డయినా అగత్యం అయితే అప్పుడూ అప దూ యిస్తూ వుంటా, నడుగుతూ వుండండి అది వుస్తకం పెట్టుబడిలో చేరదు" అన్నారు వారు

*ద్రేవర” అని బైండింగు విభాగంలో ఫోర్మను

ఏ కాగితం అగత్యం అయినా అతనే తేవడం ఆఫీసుకి

“బజారుకి వెళ్ళి, వీరిని కూడా తీసుకువెళ్ళి, డిసి రెడ్‌ లయను 15 రీములు కొని తీసుకురా” అని చెప్పారు వారతళ్ణో పిలిచి

బులుసు లక్ష్మయ్యగారని ఆఫీసు కొాషియరు

వారిని రప్పించి, అందుక్కావలసిన డబ్బు దేవర కిన్ముని చెప్పారు

ఆవుల నారాయణస్వామి అని కంపోజింగు విభాగంలో ఫోర్మను

“వీరు వుస్తకం యిస్తారు సాధ్యమైనంత త్వరగా అచ్చు వూర్తి చేయించు సొగసుగా” అని చెప్పారు వారతనికి, నన్ను చూపించి

“శ్రద్దగా వని చేయించుకోండి ప్రూవులు స్వయంగా దిద్దుకోండి” అని నాకున్నూ చెప్పారు

చెబుతూనే లేచిన్నీ వెళ్ళిపోయా రెక్కడికో

(25

“కంపోజు ప్రారంభం చేయిస్తావా”. అనడగ్గా “ముందు. కాగితం చేరాలి, ఆఫీసుకు” అన్నాడు, నారాయణస్వామి

“కాగితం కొందామా”” అనడగ్గా, “అది కొష్షియరు గారి చేతిలో వుంగదన్నాడు, దేవర

కొషియరుగారి. దగ్గరికి వెళ్ళగా *నాలుగురోజు లాగా” లన్నా రాయన

వంతులుగారి దగ్గిరికి బయలుదేరాను

“నిన్న శ్రద్దగా పని చేయించుకో”మని మీకు చెబుతూ చెబుతూ లేనడం, “అక్కణ్లుంచే స్టేషను చేరుకుని బొంబాయి వెళ్ళిపోయా”రన్నారు పిశుపాటి సత్యనారాయణగారు

ఇటు మద్రాసులోనే కాదు, అటు బొంబాయిలో కూడా తయారు చేయించే వా రమృతాంజనం పంతులుగొరు, ఆ రోజుల్లో

వెలనెలా వెళ్ళి, వది వదిహేను రోజుల చొప్పున బొంబాయిలో వుండిపోయే వా రందుకోసం

రెండు మూడు రోజులుగా 'కెలిగ్రాములమీద మెలిగ్రాములు - రాగా, అందుకోసం ట వారు బొంబాయి వెళ్ళింది

ఏమిటీ చెయ్యడం”

అప్పటి కప డే గ్రంథం సావు రాయడం అయిపోయింది, పూర్తిగా

అక్షర స్టాలిత్యాలు సవరించడమున్న్నూ జరిగిపోయింది

అంతా వ్యర్హం అతను, కాని పర్యవసానం అలాగే అనిపించింది

“మరో గ్రంధం రచించడం ప్రారంభించండి” అన్నారు కర్రా లక్ష్మీనరసింహంగారు

ఎన్నో రాశా నలాగ, వొకటి పూర్తికాగానే మరోటి ప్రారంభించి

అనుకునిన్నీ వున్నాను, “మద్రాసు వెళ్ళగానే-వీరపూజ అచ్చు ప్రారంభించగానే, ప్రారంభిద్దా”మని

కాని, వీరపూజ విషయం తేలక అవ్పటిదాకానూ, అనుకోని యీ విలంబం తటస్టించడం వల్ల అప్పల్లుంచీ, మతిపోయింది నాకు

నిరుపహతస్థలమూ, రమణీ ప్రియదూతిక తెచ్చి యిచ్చే కప్పురవిడెమూ, అత్మ కీంపయిన భోజినమూ, ఉయ్యెల మంచమూ, ఒప్పూ తప్పూ గుర్తించగల రసజ్ఞులూ, ఊహలు. తెలుసుకోగల లేఖకులూ పారకులూో కావాలి, గ్రంధం రచించాలంటే అల్లాసాని 'పెద్దనకు

నా కలాంటి అదృష్టమూలేదు రాతక్కూచోవా లంటే కలమూ కాగితమూ తప్ప మరేమీ అక్కరాలేదు, అతనికున్న _ శక్తివంటిదిన్నీ లేదు, లేశమూ

మరి, నా క్కావలసింది ఆత్రం వొక్కకే

“అయ్యో, రోజులు గడిచిపోతున్నాయి. కూచుంళకే యెొలాగొ గజం యెత్తు వుస్తకాలు రచించడం యెవ్రడూ) కొత్తకల్పనలు తోస్తున్నాయి, పాతకల్పన కెప్పుడూ (గ్రంధరూపం కలిగించడం”” ఇలాంటి ఆత్రం - ఆదుర్దా - ఇది కావాలి, నాకు

ఉండకూడనిదిన్నీ వొకటుంది నాకు

అది ఆందోళనం

డబ్బు లేదూ”

బెంగలేదు

ఆశాభంగాలు తటస్రించాయీా”

బాధలేదు

వేళకి భోజనం అమురలేదూ)”

మునిగిపోలే దేమిన్ని

“ఏమవుతుందీ వని”

ఇదిగో, యిది - ఈ ఆందోళనం మాత్రం వుండగూడదు

అది కాదూ)

వెంటనే తేలిపోవా లా సంగతి

అది నెరవేరిందీ*

మరి, నిశ్చింత

ఈ స్తితి కావాలి నాకు

నాలుగు రోజులు గడిచాయి

వారం జరిగి పోయింది

పదిరోజులు కూడా వెళ్ళిపోయాయి

మనస్సు చెడిపోయింది

జాడ్యజుస్టం అయిపోయింది బుద్ది

“అయోమయావస్త” అంపే యేమిటో అప్పుడే అనగాహన అయింది మొదటి మాటు, పూర్తిగా నాకు

“వనిచేద్దాం” అంటే దారి కనపడకపోడమూ “*పోనీ, కళ్ళు మూసుకుని వడివుందాం” అంక సాధ్యం కాకపోనడమూ- నిజంగా యమచెర, యిది.

భోజనం చేస్తాం

తిన్నట్టుండదు

నిద్రపోతాం

పడుకున్నట్టుండదు

రోజులు గడిచి పోతాయి

కాళ్ళూ చేతులూ ఆడినట్టుండదు

బతికివున్న ట్రే లెక్కకురాని స్థితి, అది

అయితే, యీ స్థితి కోరుకునేవారు లేకపోలేదు, లోకంలో

రోజులు గడిచిపోతాయి

నిశ్చింత, వారికి

ఆయుర్ధాయం తరిగిపోలేదూ వ్యర్థంగా”

ఈ విచారం వుండదు, వారికి

“స్టాణువులాగ వడివుండడానికేనా పుట్టింది”

ఈ విచారణా కలగదు వారికీ

కారణజన్ములు పారు, భంగ్యంతరంగా

ఏదో వొకటి రాయాలి

ఆనంద పెట్టాలి, రసికులను

ఏదో వొకటి రాయాలి

వ్రబోధించాలి, జనులను

ఏదో వొకటి రాయాలి

గుబగుబ లాడించాలి, యువకుల మనస్సులు

ఏదో వొకటి రాయాలి

ఉరికించాలి, కార్యక్షేతంలోకి, సమర్హులను

మరి, నా రాతలో అంత జీవనం వుందా” అది తరవాతి సంగతి

ఊరుకోలేను, నేను

కొని, కట్టుళ్ళలో పడిపోయివున్న ట్రయిపోయా న్నేను

ఉండగా. వుండగా “బజారుకి వెడదాంరొమ్మంటూ వచ్చాడొకనాడు దేవర, హరాత్తుగా

1౧ రీములు కొన్నాం, రెడ్‌ లయను

వారాయణస్వామి కంపోజు ప్రారంభం చేయించాడు | అనుభవాలూ - జ్ఞావవొణటోను - 3 వ్‌29

నలుగురు పనివాళ్ళు స్టిక్కులు చేతపట్టారు, ఏకకాలాన, నా వనికోసం భోజనం చేసివచ్చి, పడుకుని, లేచి, పూవులు వస్తాయని యెదురు చూస్తూ కూచున్నాను గదిలో వట్టిచేతులతో వచ్చి “పంతులుగారు రమ్మంటున్నా” రన్నాడు నారాయణస్వామి “ఇదిగో యీ వాక్యం సవరించా”లన్నారు. వంతులుగారు, తర్షనీ విర్రేశంతో పూవు చూపిస్తూ తెల్ల్లోయా న్నేను రాజనీతి ప్రవృత్తి యిట్టిదని నిర్వచించుటకు వలను వడదు శ ఇదీ, సవరించాలని నా గేశ్వరరావుగారు చూపించిన వాక్యం, తెల్లపోయానన్నా ను వ “సెబాస్‌” అంటూ భానుమూర్తి పంతులుగారు బాగా మెచ్చుకున్న వాక్యమున్ను మరి, యిది వింత సన్నివేశం యిది అన్నయం లేదా వాక్యంలో” దోషాలున్నాయా” క్లిష్టంగా వుందా, పోనీ” నా కేమీ కనపడలేదు *పిం” అనడిగాను “మీ నిర్వచనం అధర్మానికి దారితీస్తుందన్నారు. నావేశ్వరరావుగారు విరోధాలు వచ్చినచోట ఉభయవర్గాల్లోనూ యొవరిదగ్గిరో నొకరిదగ్గిర అధర్మం వుండనే వుంటుంది లేకపోతే విరోధాలే లేవు మరి, అక్కడ, ధర్మం ప్రతిష్మించాలం టి “పర్యవసానంలో ధర్మాని కది రక్ష కావాలేగాని, ప్రవృత్తిలో ధర్మమూ అధర్మమూ వొకపే” అని నా వివరణ ఇది అనువదించాను, నే నప ఎడు కాని వా రంగీకరించలేదు గొవ్ప వేదం వుంది, మనకి మహాభారతం వుంది, దానికి ప్రతిబింబం ఇంకా యెనో, ఇ వున్నాయి, ఉద్దుంధాలు రాజనీతి నిర్వచించా యవన్నీ ధర్మం నిక్కచ్చిగా నిరూపించాయవి, రాజనీతిలో అవ(క్రపరా[క్రమంతో పరిపాలించారు మన చక్రవర్తులు దారుణ యుద్దాలున్నూ. చేశారు ధర్మంకోసం ప్రాణాలిచ్చారు

మద కాన్నాళ్ళకు, విదేశీయులూ, విమతస్ఫులూ అయినవారు వచ్చి వడ్డారు నునదేశం

విలక్షణ యుద్ద ధర్మాలతో వచ్చి ముట్టుడించారు, వారు

కిందా పడ్డారు మీదావడ్డారు, మనవాళ్ళు

గొప్ప అనుభవం సంపాదించారు, కొత్తది

ఏమయినా, బతకాలి మన జాతి కూడా

అందుకోసం రాజనీతిలో - సవరణలు చేశారు, సమర్హులయినవారు.

ఆ చేసినవారిలో, చాణక్యుడు బ్రహ్మా అంతటివాడు

అ చాణక్యుని వ్రస్తావనలోనే వచ్చిన వాక్యం యిది శమ ఈ కొత్త సిద్దాంతం వురస్కరించుకునే చేశాను, గ్రంథం అంతటా వ్యాఖ్యానాలు

భానుమూర్తి వంతులుగారు. మెచ్చుకున్న దందుకు

అంచేతనే, తెలప్లోయాన్నేను, నాగేశ్వరరావుగారి మాటవిని

“ఏమయినా, అది తప సాడు సిద్దాంతం” అన్నారు పంతులుగారు

ఈ తవ్చ) మీరు చేశారని కాదు రాజనీతి అన్నది, వొక క్నుదవిద్య అన్నట్టు తయారుచేశారు మనవాళ్ళు, చివరికి ధర్మానికది రక్షా కావాలి ధర్మబద్ధంగానూ వుండాలి ” అన్నారు వారు, దృఢంగా

“చాణక్యుని జీవితం మంచిది కా” దనేశారు కూడా వారు

ఇంతేకాదు

*అది సవరించవలసిందే” అని కూడా చెప్పేశారు, చివరికి

నే నంగీకరించలేక పోయాను

*నా సిద్ధాంతం నాది నా రాతకు బాధ్యత నాది మీ ప్రోత్సాహంతో ఆ మీ వరవడితో రాసింది కాదు నాయీ రచన మీ సిద్దాంతానికి విమర్శాకాదు గ్రంధం అచ్చుకావడానికే మీ సాహాయ్యం నాకు” అని వినరంగా చెప్పాను

“*భానుమూర్తిగారు ప్రత్యేకించి మెచ్చుకున్న వాక్యంయిది” అని కూడా చెప్పాను

కొని, లాభం లేకపోయింది

“ఈ పుస్తకం అచ్చుకావడానికి నేను సాయం చెయ్యడం, నాకు ప్రతికూలంగా ప్రచారం చెయ్యమనేనా మిమ్మల్ని” అని ముదలకించారు పంతులుగారు

పని ఆగిపోయింది

వాలుగు రోజు లొగిపోయింది

“*బైపు అలా విలవబెట్టుడొనికి వీలులేదో అని తొందర పెట్టసాగాడు, నారాయణస్వామి

చూడగా, ముప్పయి నలభయి "పేజీలకు సరిపోయేటంత (గంథం కంపోజయివుంది

ఉపాయం తోచక భానుమూర్తి పంతులుగారి దగ్గిరికి వెళ్ళాను

“ఆ” అంటూ చకితులయిపోయా రది విని వారు, ముందు

శాస్త్రాలుకూడా దిద్దైయ్యవలసిందేనా, యెవరువడితే వారు” అనడిగారు

“వాద్మయంశక్తి యెంతటిదో అవగాహన అవుతోందా” అనిన్నీ అడిగారు, వారు

అంచేతనే గ్రంథరచన చేస్తున్నా న్నేను, వినోదం కోసం కాదు.

“న్సీ రాత దిద్దవలసింది కాదు సరిగా రాశారు మీరు ఉన్నదున్నట్టు బయటికి రావలసిన (గ్రంథం మీది నే నిలా చెప్పానని చెప్పండి నాగేశ్వరరావుగారితో” అని చెప్పి పంపేశారు వారు, నన్ను

అయినా, లాభం లేకపోయింది

*సవరించవలసిందే” అనేశారు వారు, నిక్కచ్చిగా

చూసి చూసీ *అయితే, టైపు కలిపించెయ్యండీి నా గ్రంథం మరొకరి సాయంతో బయటికి రావలసి వున్నట్టుంది (శ్రమ యిచ్చినందుకు మన్నించి, నాకు సెల విప్పీంచండి” అని కోరాను చివరికి వారి న్నేను

*మ్సీ యిష్టం అన్నారు పంతులుగారు

“అయితే - ” అన్నా రంతలో.

“చాణక్య వ్రభుతులగు నప్పటి రాజ్య తంత్రజ్ఞుల దృష్టిలో - అన్న మూటలతో మీ వాక్యం ప్రారంభించడం మీ కిషమూాో అనడిగారు

*చర్చవ”ద్దన్నారు, “ఇష్టమా, అనిష్టమా”ో ఇంతే చెప్పండి అని స్పష్టంగొ చెప్పారు వారు

మళ్ళీ భానుమూర్తిగారి దగ్గరికి వెళ్ళాను.

మళ్ళీ మళ్ళీ విన్నారు, మళ్ళీ నుళ్ళీ ఆలోచించారు

“అంటే, చాణక్యుడు మొదలైనవారు, వెనకటి రాజతం్రంలో సవరణలు చేశారని, అర్హల నా గేశ్వరరావుగారి. సవరణకు, మీరు చేశారని కాదు, ఆ సవరణలు “లోకం, అని అంగీకరించింది-లేదు-' అని కూడా కాదు మీ నమ్మకానికీ, మీ వ్యాఖ్యావానికీ భంగం రాలేదు" అని వివరణ చేసి, మళ్ళీ ఆలోచించి *నందోరాజొ భవిష్యతి ఈ కూర్చిలా కానివ్వండి పోనీ” అని సలహా చెప్పి పంపేశారు వారు నన్ను

“మీ కింకా కొన్ని అడ్డంకులు వస్తాయని తోస్తోంది, అప్పటి మాట చూసుకుందాం, ఇప్పటికి - ఇక్కడ - యిలా కానివ్వండి” అని కూడా చెప్పారు వారు

అంతకంటే మరి వుపాయం లేకపోయింది నాకు.

మళ్ళీ వని ప్రారంభం అయింది

ఈ సంగతి చెప్పగా “రాజనీతి కార్యహాని కంగీకరించదు. నిజంగా, మీరన్నట్టు, “రాజనీతి ప్రవృత్తి యిట్టిదని నిర్వచించుటకు-' వలనే వడదు అడుగు ముందుకి పడిందా, మీకు విజయమే వంతులుగా రిది గుర్తించలేకపోయారు” అని వ్యాఖ్యానం చేశారు, భానుమూర్తి వంతులుగారు, జరిగింది విని

వీరపూజ మొదటిఫారం అచ్చయేటప్పటికి ఖరాగా రెండు మాసాలయింది నేను మద్రాసు ప్రవేశించి

“గ్రంథం పూర్తికావడాని కెన్ని మాసాలు పడుతుందో” అని సందేహం పట్టుకుంది వాకు, కొత్తది

బెజవాడలో నన్నొక ప్రశ్న వేశారు దంటు సుబ్బావధానులు గారు “ఇది చదివే అంగీకరించారా నా గేశ్వరరావుగా రచ్చు వేయించడానికి” అని

అదేమిటో నే నవ సడాలోచించలేదు

నాగేశ్వరరావుగారి యీ ధోరణి చూశాక మాత్రం “విం జరుగుతుందో చివరికి” అన్న అనుమానం కూడా పట్టుకుంది

కొని, ఏమయినా సంతోషమే అనుకున్నాను

*బ్గక్ష దేనికీ అంగీకరించకూడ” దనిన్నీ అనుకున్నాను, దృఢంగొ

ఏమంటే

నా ఆక్రేపణ లింకా కొన్ని ముందు ముందున్నాయి

ఆ రెండు మూడు చోట్లా నేను చేసిన ఆక్షేపణలు నభూతాలు

గొప్ప ఆక్రేసణ లవి నా దృష్టిలో

కావూ, శుద్ద అవివేకి నయిపోతాన్నేను

ఇందులో ఏది తేలినా నాకు పంతోషమే

“కనక మరొక ప్రయత్నం చేసుకుందాం అప్పుడు” అని స్టీరపరుచుకున్నాను.

పోతే, రెండు ప్రశ్నలు తోస్తాయీ సందర్భంలో కొందరికయినా

“మద్రాసులో యెలా జరుగుతోంది కాలక్రేపంం అనీ,

*పెజ్బ అడుగున పడేసిన పొల్టుం అలాగే వుందా, ఖఇర్చ్భయిపోయిందా” అనిన్ని

నావంటి వాళ్ళకే తోచే ప్రశ్న లివి, ధనికులక్కాదు

కాని, ధనికత్వమూ, నిర్హనికత్వమూ - ఇవికావు, జీవితాలకు విలవలు తెచ్చేవి

ఏమి తిన్నా గడిచిపోతుంది, దినం

ఎక్కడ వున్నా గడిచిపోతుంది జీవితం

ఒక విధంగా మనిషికివి యెంత ప్రధానాలో, మరో విధంగా అంత అవ్రధానాలివి

ఇవి దర్జాగా వుంటే పొంగిపోనడమూ, హీనంగా వుంకే కుంగిపోడమూ - పానురుల లక్షణాలు

అనేకమంది మహాకవులు చెప్పారిది, అనుభవంలో కొడా పరమ సత్యంగావే కనవడుతోంది, నాకు

కనక, ఇవి వివరించడం ధర్మమే అనిపిస్తోంది

కాక, - ఇంతవరకూ వివరించిన నా అనుభవాలకు వేటికీ తీసిపోవు కొడా యివి

ఈ కారణంగా, నన్ను బొగా కనిపెట్టిన మరికొందరు. పెద్ద మనుష్యులను స్మరించుకోడం కూడా నా విధి

వీటిలో రెండోది - పొట్టం మాట చెప్పవలసిం చేమంత లేదు

వీర పూజ ప్రకటన పూర్తి అయి - బిల్లు చెల్లించడం కూడా కూఢా అయిపోయి

వాలుగయిదు మాసాలకు. పుస్తకాలన్నీ యింటికి పట్టుకు వెళ్ళిపోయాకగూడా నా పెస్టైలోనే వుంది, మరికొంత కాలం అది

ఇర్చుమాత్రం అయిపోయింది, చివరి కెందుకో

అసలెందుకోసం జొగ్రత్తవడ్డానో అందుకోసం మాత్రం కాదు

ఇక మొదటి ప్రశ్న

చెలికాని సూర్యరావుగారని చిత్రాడ కావురస్టులు

సంపన్నులు, ఉదారులున్ను

వెలమదొరలు నారు, రాజకుటుంబీకులున్ను

కడియం దరివీరవరంలో, దామెర పార్పసారథిరాయణంగారి ద్వారా వారితో వాకు పరిచయం

వారూ వారూ చాలా దగ్గరి బంధువులు

బంధుత్వమే కాదు, చాలా ఆత్మీయతకూడాను, వారికీ

నుద్రాసు వెడుతున్నాననీ, యీ పనిమీద యీ విధంగా వెడుతున్నాననీ చెప్పగా, నా చేతికొక చీటీ రాసి యిచ్చారు. సూర్యారావుగారు

రూపాయల పొట్టంతోపాటు పెట్టలోనే వుందది.

అయితే, నాగేశ్వరరావు పంతులుగారి డౌదార్యంతో వీరపూజ అచ్చు ప్రారంభం అయేదాకా అది పైకీ తియ్యగూడదనుకున్నా న్నెను

రాజమ హేంద్రవరంలోనూ, బెజవాడలోనూ దొరికిన సాయంతో నిరాందోళనగా మద్రాసు ప్రవేశించిన్నాడే యిది యిలా స్టిరపరుచుకున్నాన్నేను.

అది స్టీరపడింది, ఇది వెంటనే పైకి తీశాను

ఉన్నవ భానుమూర్తిగారని వొక పట్టభద్రులు.

'సైదాపేటలో మకాం వుంటూ మద్రాసులో బి.ఎల్‌ చదువుతున్నారు వారు, అప డు

ఉదయం తొమ్మిదయేదాకా ఆంధ్రపత్రిక ఆఫీసులో రైటర్సు మెలిగ్రాములు తెనుగు చేసేవారు, మరి కొందరితో పాటు, వారున్ను

ఆ పనికోసం చీకటితోనే బయలుదేరి వచ్చేవారు, వారు పట్నం

తొమ్మిదిలోపున ఇంటో భోజనం చేసి, వారి తమ్ముడుగారు, వారికోసం భోజనం తెచ్చేవారు, 'సైదా పేటనుంచి

మళ్ళీ రాత్రి భోజనాని కింటికీ వెళ్ళిపోయేవా రన్న దమ్ములిద్దరూ, కలిసి

నా వని నిశ్చితం కాగానే దొరగారిచ్చిన చీటీ అందించాన్నేను, భానుమూర్తిగారికి.

“చాలా సంతోషం మీరు తప్పకుండా మా యింటికి రావచ్చుోనన్నారు వారు, ఆ ఆఫీసులోనే యేర్పడ్డ పూర్వ పరిచయంతో

కొంతకాలం నా కాతిథ్యం యివ్వవలసిందని, డొరగారి ఆ చీటీ,

ఫోర్టుస్టేషను, ష్టాకోర్డు నామకునే వుండే దప్పచు.

పాతబడ్డ రెయిలీటోగీ మాత్రమే స్టేషను భవనం.

9-0, 9-30 10-0 గంటలకు, ఉదయం మూడు రెయిళ్ళు వచ్చేవి చెంగల్పట్టునుంచి, బీచికి,

ఫస్టాఫీసరు,. సెకండాఫీసరు, థర్జాఫీసరు అవి వాటికి పేర్లు

మద్రాసు కచేరీల్లోనూ, షావుల్లోనూ, కం పెనీల్లోనూ వని చేసేవారు, చాలానుంది, మద్రాసులోనేకాదు, చెంగల్పట్టు దాకా 'ప్టేషనున్న వూళ్ళలో కావరం వుంటారు

ఇప్పటికీ యింతే యిది

వారికోసం యేర్పడ్డవే ఆ రెయిళ్ళు.

అనిరి రెయిళ్ళకు బదులు, మెరుపు రెయిళ్ళు నడుస్తున్నాయిప్పడు.

సాయంకాలమున్నూ, వొకటి తరవాత వొకటిగా చెంగల్పట్టు వెడతా యవి

ఇవ్పడు సంఖ్యా యెక్కునయింది, వేగమూ యొక్కువయింది ఆ రెయిళ్ళకు.

ఫోర్టుస్టేషన్నుంచి, 'సైదాపేటకు అయిదు కానుల టిక్కట్టువ్పుడు

భానుమూరర్తిగారితో కలిసి సాయంత్రం. సైదాపేట వెళ్ళి, భోజనం చేసీ, ఉదయమున్నూ భోజనం చేసి, వారి తమ్ముడు గారితో కలిసి మళ్ళీ మద్రాసు వచ్చేవాణ్లి. నేను

డబ్బుఖర్చు తగ్గడంతోపాటు, భానుమూర్తిగారి యింట చక్కని భోజన సుఖమున్నూ యేర్పడింది నాకు

సైదాపేట వెళ్ళేటప్పుడూ వచ్చాటప్పుడూ కూడా వ్రతీ రెయిల్లోనూ జీతగాళ్ళదే ప్రాముఖ్యం

వారి చిత్తవృత్తి అదో ప్రపంచం

తక్కీనవారిలో, మళ్ళీ తక్కినవారిమాట యేమయినా, చాలీచాలని జీతాలతో ఆ బహ సంఖ్యాకుల చిత్తవృత్తిలాగే, ఉండీ ఉండని డబ్బుతో వా చిత్తవృత్తిన్నీ ఘూర్షితం అయిపోతూ వుండేది

ఇలాగ, రమారమీ రెండు మాసాలు గడిచింది, నాకు

ఈ రెండు మాసాల్గోనూ వీరపూజ అచ్చు ముగిసిపోయింది

ఏమనుకున్నారో, ఆ రెండుమాసాల్లోనూ, నా రచన విషయమై సవరణలూ పూచించలేదు, చర్చలూ. సాగించలేదు నాగేశ్వరరావుగారు

భానుమూర్తి గారు నన్నెంతో ఆదరించారు సోదర(ప్రేమతో,

కాని, ఉన్నట్టుండగా వారి భార్యకు జబ్బు చేసేంది

భానుమూర్తిగా రామెని పుట్టింట దిగబెట్టి వచ్చారు

మళ్ళీ హోటలు భోజనం చెయ్యనలసి వచ్చంది, నాకు మద్రాసులో తిరువల్లిక్కేణా-తాండవరాయ మొదలివీధి - 31వ నెంబరు మేడమీద తెనుగు విద్యార్థుల వొక లొడ్డీ

కింది అంతస్తులో నొక తెనుగు వొటలున్ను

బి.ఏ ఆనర్సు చదువుతూ నూ పింతల్లి కొడుకొకడూ, ఇంజనీరింగు కాలేజీలో చదువుతూ మౌ నురో పింతల్లి అల్లుడొకడూ వుండేవా రా లాడ్డిలో

అప్పుడూ అప్పుడూ వారిని చూడ్డానికి వెడుతూ వస్తూ వుండడంలో అక్కడి విద్యార్హులందరితోమూ బాగా పరిచయం యేర్పడింది, నాకు.

సముద్రాల వెంకటాచార్యులుగారని వారిలో వొక ఆనర్సు విద్యార్థి

నా మీద అపరిమితమైన ఆదరభానం యేర్చడింది, వారికి

“వద్ద వ”ద్దంటున్నా, నా చేత అష్టావధానం చేయించారు, తమ లాడ్జిలో వారు

ఆచార్యులుగారూ, తక్కిన విద్యార్హుల్లో చాలా మందీ కూడా అదే మొదటిమాటు అష్టానధానం చూడ్డం

నేత్రావధానమే తక్కువ; కాని అప్పుడున్నూ బాగా వెరవేరిందది

అది మొదలు ఆచార్యులుగారు బహిః ప్రాణంగో చూసుకోసాగారు, వన్ను

మర్నాడు తక్కిన విద్యార్థులతో నూట్టాడారు వారు “శాస్త్రిగారిని మన లాడ్జిలో (ప్రవేశ పెట్టుకుందాం. బాడుగ వుచ్చుకోకుండా వారి కిక్కడ వసతి కల్పిద్దాం” అని

వెంటనే నే నక్కడ ప్రవేశించవలసి వచ్చింది

కింది అంతస్పులో తెనుగుపోటల్లో భోజనం

నిడదనోలినుంచి వచ్చి కామేశ్వరమ్మ అనే ఆవిడ సాగించే దా హోటలు.

నెలకు పదిరూపాయలు పుచ్చుకునే దావిడ

ఆ పదిరూపాయలున్నూ నెల ముగిసిన్నాడే పుచ్చుకునేది ముందుకాదు.

అది చాలా మంచి సదుపాయమే వాకు, మరి, అప రైనా ఆ డబ్బునూట?

ఉన్నవ భానుమూర్తిగారి దయతో మరువువచ్చిన యీ దిగులు మళ్ళీ మొదటికి వచ్చింది, నాకు

బ్రాడ్వేలో వొక కాఫీ పోటలు గుమ్మం దిగుతున్నా నొకనాడు నేను

సరిగా, అదే గుమ్మం యెక్కుతున్నాడు కౌతా ,శ్రీరాముశా,స్తీ ఆ సమయాన

“బదర్‌” అంటూ నా చెయ్యి పట్టుకున్నా డతను, నేను చూడలే దతల్ణి

లోపలికివెళ్ళి కూచున్నాం

అప్పటికి జరిగిన వీరపూజసంగతి అంతా చెప్పా న్నేను

వింతపడ్డా డతను

“చాలా గొడవ జరిగిందే” అన్నాడు

నిశ్చలంగా కిందికి చూస్తూ, వొక్కమాటు తల వంకించుకున్నా డెందుకో

అక్కడి పనికాగానే బయలుదేరాం

“వావిళ్ళ వారి దగ్గిరికి వెడదాం, రా” అంటూ తన వెంట తీసుకు వెళ్ళాడతను. కూ వావిళ్ళ వారిని కలుసుకోవాలని చాలా వుండేది నాక్సు మద్రాసు వెళ్ళకముందు

డ్రా నాకు వెంక టేశ్వరశా, స్త్రిగారి మొగాన దీక్షా యేకాగ్రతా చాలా ముమ్మరంగా కనపడ్డాయి

తన వని అయౌక్క నన్ను పరిచయం చేశాడు ,శ్రీరామశా,స్త్రి, వారికి

తా మొకనాడు, నా గురువులు రామకృష్ణకవులను, పీరావురం మహారాజులుంగారి డన్మోరు హొసులో. కలుసుకున్నట్టు చెబుతూ వా మిథునానురాగం ప్రస్తావనా, శృంఖల ్రస్తావవా కూడా చేశారు శా,స్త్రిగారప్పడు

వీరపూజ పరిస్టితులున్నూ చెప్పాడు ,శ్రీరామశా,స్త్రీవారికి.

కీ లేస్తూ “మీరు చేరదియ్యనలసిన రచయిత యితను" అనిన్నీ చెప్పాడతను, వారి

*గే ప్రాకనూటు కనవడండి” అన్నారు వెంక బేశ్వరశా, స్త్రీ, గారు, దానిమీద, నను

శ కాదు, తరుచు వెళ్ళి కలుసుకుంటూ వుండు వారినో అని చాలా గట్టిగా చెప్పాడు నాకు, ఇవతలికి నచ్చాక

(29)

వారున్నూ రమ్మన్నారు కనక, మర్నాడే వెళ్ళాన్నేను, వావిళ్ళ వారి దగ్గిరికి

లోకాభిరావమాయణం నడీచిందొక అరగంట సేవు.

“తమ తండ్రి రామస్వామి శాస్త్రిగారు, చిన్నతనంలో, ద్రాక్షారామలో చదువుకున్నా”రని చెప్పా రా సందర్భంలోనే వెంక కీశ్వరశా, స్త్రగారు

నేను మద్రాసువచ్చిన కారణమూ, ఇక్కడ కాలక్రేసం చేస్తున్న వరద్ధతీ, కూడా వచ్చాయి, వీరపూజ విషయంతో పాటు

తరవాత, గుజరీవుస్తకాల కట్ట నొకటి తీశారు వారు, ేబిలు సారుగులోనుంచి.

అందులోనుంచి వొక చిన్న వుస్తకమున్నూ తీశారు

“ఇది చెన్నవట్నం బజారు భాషలోవుంది సులభ గ్రాంధికంలో ఇది సనరించి యిస్తారా” అనడుగుతూ నా చేతిలో పెట్టారది, చివరికి, వారు.

“మర్యాద రామన్నకధలు” అన్నది ఆ వుస్తకం

ఆ భాషేకాదు, కాగితాలూ అచ్చూ కూడా అధ్వాన్నంగా వున్నాయి చాలా

ఒకటి రెండుచోట్ల, పదేసీ యిరనయ్యేసీ బంతులు చూసి *సవరించి తెస్తా” న్‌ని చెప్పాన్నేను

అప్పటి కంతే జరిగాయి మూటలు, సవరణ విషయమై

ఆంధ్రపత్రిక ఆఫీసుకి వెళ్ళిపోయి, రెండుమాట్లు చదివా వా వుస్తకం, సాంతంగా

బసకు వెళ్ళి, భోజనానంతరం కలమూ కాగితొలూ పుచ్చుక్కూచ్చున్నాను, నా గదిలో

మంచి కధలవి

విజంగా చిన్నకథలు

మంచి యుక్తులున్నాయా కధల్లో

నా బుద్ది చాలా చమత్కృతం అయింది, వాటితో

ఈ వుత్సావాంతో సనరించి రాశానవి, విధిలేకొ, డబ్బుకోసమూ కాదు

వదిన్నరకి పడుకున్నాను పూర్తిచేసి కాని విద్రవట్టులేదు, చాలాసేవు, నాకు,

“వావిళ్ళ వారిపరిచయం స్టిరం అవుతుందా, తొత్కాలికమే అవుతుందా” అవి విచికిత్స.

*మన సవరణ వారికీ నచ్చుతుందా, నచ్చదా” అవి మీమాంస.

“ఈ సవరణ క్రేమిస్తారు మనకి” అవి ఆకాంక్ష

ఈ జిజ్ఞాసతో పాటు, అంత చిన్నపుస్తకం అంత శ్రద్ధాభక్తులతో ప్రకటించడానికి పూనుకున్న శాస్త్రిగారి రుచివైవిధ్యానికి సంబంధించిన మెప్పు కొంత

అంతంత-అన్ని-పుస్తకాలు ప్రకటించినవారు, ఇంత చిన్ని పుస్తకం మీద లాభాని కాశించడం చూసి వింత కొంత

మొత్తానికి నొంటిగంటదాకా పొడికళ్ళు వడిపోయాయి, దీంతో నాకు.

ఎలాగో నిద్రపట్టింది-దానికదే తెల్లవారి పోయింది

స్నానం చేసి కూచుని, అక్షరస్థారిత్యాలు సవరించాను, ముందు

విద్యార్హులందరితో పాటు భోజనంచేసి, యుక్తకాలాన పట్నం వెళ్ళిపోయాను, తరవాత

రాతప్రతీ, గుజిరీఫ్రతీ చేతిలో వుంచాటప్పటికీ చకితులైనారు, శాస్త్రిగారు.

ఏ వారం రోజులకోగాని నేనాపని పూర్తిచెయ్య ననుకున్నారుట మరి, వారు

ముందది చదువుకోవాలి, వారు

బాగుందనో బాగా లేదనో తేల్చుకోవాలి, తరవాత

కనక *ఆంధ్రవత్రిక ఆఫీసులో ప్రూవులవని చూసుకుని, మళ్ళీ నాలుగింటికి వస్తా"ోనని చెప్పి వెళ్ళిపోయా న్నేను

ఎంతో కాంత డబ్బిస్తారు వారు, సందేహం లేదు.

అయితే, నాడే యిస్తారా, వాయిదా వేస్తారా

“మళ్ళీ నాలుగింటికే వస్తా” ననడం డబ్బుకోసమే అన్నట్టయిందా”

ఈ చర్చలో వడ్డా న్నాలోనేను

“దీనికంత ప్రతిఫలం” అని వారూ చెప్పలేదు, నేనూ తేల్చుకోలేదు

కనక, వారెంతయిస్తే అంతతోనే తృప్తిపడ్డమా, కొసరడమాా

కొసిరితే యేమిటి, కొసరకపోతే యేమిటి

ఇది కూడా వొక చర్చే అయింది, నాకు

పర్సులో మహావుంకటు రూపాయకులోపు, ఆ వేళ

వారొక రూపాయే యిచ్చినా వేన్నీళ్ళకు చన్నీళ్ళ సాయం

(టిప్లీకేనులో జెండామొరం దగ్గిరనుంచి వట్నంలో లా కాలేజీదాకా రానూపోనూ బండిఖర్చు రెండణాలవ పడు

టామెక్కినా అంతే ఇర్చు

కాగా, వారంరోజులు నిశ్చింతగా గడిచిపోతాయి ఈ నిశ్చయంతో వెళ్ళాను మళ్ళీ వారిదగ్గిరికి, పెద్ద ఆశ లేమీ పెట్టుకోకుండా

“వీరికి 15-0-0లు ఇచ్చేది” అని వాక స్లీవ్పురాసి చేతికిచ్చారు శాస్త్రిగారు, వెంటనే

విస్మితుల్లయి పోయాన్నేను

శ్రామికుల మనస్తత్వాన్ని వట్టి చూస్తే పెద్ద మొత్తమే అది

కొని, “ఉచితం” అని వుంది ఇంగ్లీషులో, సంతకం పైని

“ఆ మొత్తం ప్రతిఫలం కాదు” అన్నారు వారు, నా వాలకం గుర్తించారో యేమిటో వారు

“మీకు సాహాయ్యంగా యిచ్చానని, యిప్పటికి” అని కూడా అన్నారు, స్పష్టంగా

నాకు చాలా ఆనందం కలిగింది

మద్రాసులో నెలరోజులు గడిచిపోతాయి నా కా డబ్బుతో

కళ్ళుమూసుకున్నా గడిచిపోతాయి

ఈ వునాదిమీద- దీంతో గడిచిపోయే రోజుల్లో మరి కొంత సంపాదించుకోవచ్చు

చేసిన వనికి ప్రతిఫలం కాదిది, ఆఅ బాపతు ఎంతో మరి కొంత కూడా వుంటుంది

"పైగా “యివ్పటికి” అన్నారువారు, మురొకప్పుడు కూడా చేస్తారన్నమాట, యిలాంటి సాయం వారు

ఎంతో ధైర్యమున్న్నూ కలిగింది నాకు

రెక్కలమీద బతి కేవాళ్ళ కిలాంటి దైర్యమే జీవగ(ర్ర

కోటీశ్వరులకూ వుంటుంది ఛైర్యం, యిళొంటిది మాత్రం కాదది

ఇంత గంభీరమూ కాదది, యింత రసవంతమూ కాదు

ఇంత ఉన్నతమూ కాదది, నిష్కలుషమూ కాదు

ఇంత హార్రికమూ. కాదది, యింత వవిత్రమూ కాదు

దానిచుట్టూ యెన్నో అనుమానాలు, దీనిచుట్టూ మాత్రం నిశ్చింత

ఇలాంటి యెన్నో సన్ని వేశాలవల్ల పేదలబతుకెంతో సరళంగా నడుస్తుంది

సాదలబతుక్కీ మాత్రం మాటమౌటకీ అనుమూనాలే-క్షణ్రక్షణానా కల్పనలే- నిమిషనిమిషానా కుట్రలే-అడుగడుగునా ద్రోహో లే-ఎటుచూసినా ఆపాయాలే

నేనేమీ మాట్టాడకపోడం - మౌాట్టాడలే కేపోడం చూసి శా,స్త్రిగారే అడిగారు మళ్ళీ “మీకు డబ్బు కావాలొ, మేము వ్రకటించిన వుస్తకాలు కావాలా” అని

ఇది కూడా చకితుణ్లి చేసింది నన్ను

వ్యాపారరీత్యా చూసుకుంటే. వుస్తకాలివుడమే. సుళువూ, లాభమూ. కావచ్చు వారికి కాని, యిలా ఆడగడంలో యిదేనా వారి ఉద్దేశం)

ఇదమిళ్తం. అని నిర్దారణ చెయ్యలేన్నేను, కాదేమో అనిపించింది

చదువుకుందా మంకీ వుస్తకాలులేని స్థితి అప్పటికీ నాది

తెనుగంకే అంత అభిమానమేకొని - నన్నయభట్టున్నా అంతంత భక్త్యాదరాలున్నే కొని-తెనుగు భారతమే లేదు నా దగ్గిర, అప్పటికీ పూర్తిగా

ఏమయినా, ఆలోచన రేపింది, నాకీమాట

“ఎంత యిమ్మంటారు ప్రతిఫలం” అని వా రడిగివుంటే, డబ్బే అడిగివుందును వే నప్పటి పరిస్టితులనుబట్టే

ఇటు, కాలక్రేప్రానికే అవసరం అయేటట్టుండడం కాక, అటు వీరపూజ అచ్చవుతోంది,. బిల్దుమీద పడిపోతోంది, పెద్ద వర్వతంలాగ

కొని, తెనుగులో సాధించుకోవలపిం దెంతో వుంది, నాకు.

ఇప్పటికే ఆలస్యం అయిపోయింది, త్వరవడాలి

బతిమాలినా పుస్తకాలు అరువు దొరకని వూరు నాది

కనకా

“చదువుకో. జ్ఞానం సంపొదించుకో బాగువడు” అన్న ఉపదేశం వినపడింది నా అంతర్వాణిది, వారి యా మాటతో

అయితే, యెన్ని పుస్తకాలిస్తారు వారు, నాకు

ఈ మాట స్పష్టంగా అడగడమే నా ప్వభానం.

కాని, మొగమాట పడిపోయాను

అలాంటి పని నేను చూసివుండలే దప్పటికి

దానికెంతో ప్రతిఫలం సరిపోతుందో వూపహాలక్కూడా అందని విషయం నాకు

కొగాా “కొంచెం లౌక్యం చేదా"”మని పించింది, ఎప దూ లేనిది.

“పుస్తకాలే యివ్వంగడన్నాను, సంఖ్య వారే తేలుస్తారన్న గడుసుదనంతో

కాని, మరోదారిన వచ్చారు వారు, యాదాలాభంగా

*బిదిగో కేట్లాగు మా సొంత ప్రకటనల్లోవి మాత్రమే జాబితా రాసియివ్వం”డన్నారు వారు, కేట్లాగు చేతి కందిస్తూ

తెల్పపోయాన్నేను

నా లౌక్యం బెడిసికొట్టింది, మరి

ధర్మమే

నేను చేసి వుండకూడని దది

నా తత్వానికి విరుద్ద్రమున్నూ పూర్తిగా, అది

అయితే, యెంత ఖరీదుగల వుస్తకాలకూ జాపితా రాయడం)

గడుసుపోకడ కట్టిపెట్టి యీ మాకే సూటిగా అడిగేశాను, వారి వప్పుడు

అదీ వొక చిక్కుకే కారణం, చూసుకుంకు

ఇవతలివాడు అస్రగల్భుడయితే, మరింత విబృంభిస్తా రవతలివారు, తిప్పే స్వభావం గలవా రయితే

తమ గడుసుదనం అంతా చూపిస్తారు-తిప్పితిప్పి కొడుతారు మడతపేరీలతో - లోకువచేస్తారు హేళశనమాటలు వాడుతూ-యద్ర్దేవా కూడా ప్రారంభిస్తారు తామే ఆకాశాన్నుంచి వూడిపడ్డట్టు మహా-మరొకప్పచు చూసుకుందాం. అని కూడా అంటారు, నాస్తి పర్యాయంగా, చివరికి

కొని శాస్త్రిగారు. మితభాషులు కనక, సూటిగానే బదులు చెప్పారు “డెబ్బె యెనభై రూపాయల వ్వస్తకాలకు జాబితా రాయండి” అని

పుస్తకాల కిట్టింపుధర చూసుకున్నా, రమూరమీ పాతిక రూపాయలన్నమాట నా వనికి వ్రతిఫలం

సెలగో సెలగ, నేనే అడిగితే పాతిక ముస్టయి రూపాయిల ఖరీదు వుస్తకాలకం క యెక్కువ అడగలేకపోయి. వుందును

ఆంధ్ర మహా భారతం, ఆంధ్ర మహా భాగవతం, భాస్కరరామూాయణం, నిర్వచనోత్తర రామాయణం, కంకంటి పాపరాజు ఉత్తర రానూయణం, నాచన సోమన్న ఉత్తర. హరి వంశం, శృంగార నైషధం, మను వసుచరిత్రలు, పారిణాతావహరణం, కళాపూర్ణోదయం, రాఘవ పాండవీయం, ఆమ్ముక్తనూల్యద, విజయ విలాసం-ఇలా రాశాను చివరికి, జాపితా

చూడ్డం తడువుగా “ఉచితం” అని రాసి పంతకం కూడా చేశారు శాస్త్రిగారు

షాపులో, చంద్రమౌళి శాస్త్రిగారున్నూ. అవి చూడ్డం తడువుగా ఇచ్చేశారు డబ్బూ, వుస్తకాలున్ను

పావలా యిచ్చి, ప్రత్యేకంగా జట్కాచేసుకువి బస కెగిరి పోయాన్నేను, తెరపి మరువుళ్లో

[31]

వీరపూజ అచ్చు పూర్తయింది

ఆవని-12 డబుల్‌ ఫారాల అచ్చువని పూర్తికానడానికీ ఆరునవూసాలు వట్టింది, పూర్తిగా

మొదటిఫారం తప్పించి, ,శ్రీ, నా గేశ్వరరావుగారు పూవులు చూసినట్టు లేదు

మరేమీ ఆక్షేపణలు చెయ్యలేదు, వారు, మరి

నా రచనకు ఉపోద్దాతం రాసి యిచ్చారు వారు

విడిఫారా లివ్వగా పూర్తిగా చదివే రాశారు వారది

గ్రంధంలో నా ధోరణి నాదీ, ఉపోద్దాతంలో వారి ధోరణి వారిదీగా వుంది

మొదటి ప్రతి వారిచేతిలో వుంచాను వట్టుకు వెళ్ళి నేను

వెంటనే వారో స్లివ్వ రాసి యిచ్చారు నాకు, కాష్షియరు దగ్గరికి వెళ్ళమని చెబుతూ

నాకు పాతిక రూపాయ లిమ్మని వుంది, దాల్లో

ఉదారులపద్దతి అది, పుస్తకం చేతిలో వుంచితే చాలు, వోరు చేసుకుని వేరే అడగనక్కరలేదు, ఎంతో కొంత తమకి తామే అయి సత్కరిస్తా రెంతో కొంత యిలాగ, వారు

పుస్తకం అచ్చు వేయించిపెట్టమవే నేను కోరింది వారిని, పైగా, ద్రవ్యం కూడా యిమ్మని వా వుద్దేశమున్న్నూ కాదు, కొని వా గేశ్వరరావుగారి పద్దతి అది

“అది, యిక్కడ, మీరు కాలక్షేపం చేసుకోగలగడాని కిచ్చానంటూ కూడా స్పష్టంగా చెప్పారు వారు

“స్నస్తకాలు మీ వూరు తీసుకువెళ్ళండి, నాదగ్గిర వుంచనక్కరలేదు వ్యవహారం అంతా మీరే చూసుకోండి బిల్లు మూత్రం సాధ్యం అయినంత తర్వగా చెల్లించండి” అనిన్నీ చెప్పారు

నా విషయమై తను పధకం నూర్చుకున్నారా నారు”

కానయితే, ఆ వధకం అనుపరించి వారెవరి పుస్తకాలూ కూడా అచ్చు వేయించివట్టు లేదు, తరవాత్తరవాత కూడా

ఆ వథకం కొంత నూర్చి, ఆంధ్ర [గ్రంథనూల రూపించుకున్నా రేమో వారు, నేను చెప్పలేను "

అన్ని విధాలా కృతజ్ఞత విన్నవించుకున్నాను వారికి,

“ఇంతలో యింటికి వెళ్ళను ఇక్కడేవుండి, డబ్బు సంపాదించుకుని బిల్లు చెల్లిస్తాను అది చెల్లిపోయేదాకా కదలను” అనిన్నీ చెప్పాను వారికి,

దాని మీద అన్నారు వారు, “కొమర్రాజు లక్ష్మణరావుగారినీ, పండిత గోపాలా చఛార్యులుగారినీ చూడో”మని

అప్పటివరకూ *వలానా ఫలానా వారిని చూద్దోమనే అనుకోలేదు. నేనిద మిత్తంగా లక్ష్మణరావుగారి దర్శనం చెయ్యాలని మాత్రం మద్రాసు వెళ్ళకపూర్వం అనుకుని వున్నాను

నా వీరపూజ చూడాలి వారు

సూటిగా వారి మాటలూ విమర్శించివున్నా న్నేను నా రచనలో, పేరునూత్రం "పెట్టకుండా

కనక, వారు నన్నేమంటారో చూసుకోవాలి

కాక,-చారిత్రకంగా వారిమాకే వేదవాక్యం నున జాతికీ

వారు, నా విమర్శ ఆశ్రేస్రించవచ్చు, నాది దుస్సాహసం అనవచ్చు; నేను స్వతంత్రించి అలా రాయడం మంచిది కాదన వచ్చు, నా ఆక్షేపణలు లెక్కచెయ్యకే పోవచ్చు కూడా, ఏమయినా నా రచన వారు చదవాలి.

వీలయితే, నేనే చదివి వినిపించాలి, వారికీ.

అది పెద్ద మన్నన నాకు.

ఎటు చూసినా, హిమవత్పర్వత సానువుల్లో నొక చలిచీము వంటివాణ్లి వారి యెదట నేను

వారి దర్శనం చేసుకోడమే నొక విశేషం నానంటి వాళ్ళకి

కాగా నా 'గేశ్వరరావుగారు. చెప్పిన వెంటనే, రెక్కలు కట్టుకుని వారియెదట వాలా లన్నంత ఆత్ర పడ్డాన్నేను "

కొని, సాయంత్రం అయిదు క్రావస్తోందప్పటికి.

అప్పుడు వారి దర్శనం కావడం సందేహాస్పదం

వెంటనే నాగదిలోకి వెళ్ళిపోయి, అచ్చూ, పుస్తకం ఆకృతీ చూసుకుంటూ మురిసిపోతూ కూచున్నాను

వీరపూజ పూర్తి కాలికోబయిండు చేయించారు పంతులుగారు.

'దేవరతో బజారుకి వెళ్ళి స్వయంగా ఏరుకుని ఎర్రకాలికో కొనిపించా న్నేను.

అవ్పుడు గజం పావులా వెల, సీము కాలికో అయినా.

స్థుటంగా వుంకే, యేరంగయినా నా కిష్టమేే. కొని యెరువు రంగయితే మౌత్రం ట్రత్యేక ప్రీతి

నాగేశ్వరరావుగారు పూనుకుని వుండకపోతే, మరెన్ని విధాల ప్రయత్నించినా నా వీరపూజ ఆకృతికంత జౌబ్వల్యం వచ్చి వుండేది కాదు.

అది చూసుకుని, నే నవ్వ డనుభవించిన ఆనందానికీ పరిమితి చె్చలేన్నే, నిష్పుడున్నూ

నిజంగా, వేనారాత్రి, నిద్రలోనే మునిగిపోయానో, ఆ ఆనందంలోనే మునిగిపోయానో చెప్పలేను, భళ్ళున మాత్రం తెల్లవారింది

స్నానాదికం ముగించుకున్నాను, వెంటనే ఎగ్మూరు బయలుదేరాను, ట్రామెక్కీ.

*వేదవిలాసం"”లో వున్నారు లక్ష్మణరావుగారు

వెళ్ళి నా శీటీ యిచ్చి “రమ్మని సెలనయింది” అని చెప్పాడు నౌకరు వళ్ళి

కింది మెట్టుమీద అడుగు పెట్టి పైకి చూశాను, సై మెట్టు దగ్గిర నుంచుని వున్నారు వారు, కిందికే చూస్తూ

వారి సౌజన్యమూ, వారి నిరాడంబరతాొ, వారి వేష భాషలూ అనేకులు చెప్పగా విని వున్నాను; కొని దివాను పదవిలో వుండినవారు, అంత *సామ్రాన్యంగగా వుండడం చకితుణ్ణి చేసింది, నన్ను

తాము, తనుచుట్టూ, ఏమిటేమిటో కాగతాలు, తాటాకు వుస్తకాలూ, ఇంగ్లీషువుస్తకాలూ తెరిచి పరిచి వున్న పెద్ద తుంగచావ నుధ్యగా కూచుని, పక్కగా స్టలం చూపించారు వారు నాకు, కూచోమని

ముందు కూచుని, వెంటనే లేచి సవినయంగా వంగి నా వీరపూణ ప్రతి పమర్పించుకున్నాన్నేను వారికి, నా అసనుర్ధత నివేదించుకుంటూ

అది అందుకోడంలో యెంతో ప్రీతి చూపించారు వారు, అయితే *మీ వీరపూణ చూశా”నన్నారు మొదటే

“చదివాోనన్నారు

*గంధీరమైన రచన” అని కూడా అన్నారు.

తెల్లటోయా న్నేనది విని

అచ్చు పూర్తయాక-బయిండున్నూ అయాక - అయిన వెంటనే - ఉత్తర క్షణంలోనే - మొదటి మూడు (వ్రతుల్లోనూ అప్పటికప్పుడు నాగేశ్వరరావుగారి చేతిలో వుంచినది మొదటిదీ, మర్నాటి ఉదయం లక్ష్మణరావు పంతులుగారి చేతిలోనే వుంచినది రెండోదిన్నీ

కాగా-వారది చూడ్డమూ, చదనడమూ, నొక అభిప్రాయం యేర్చరుచుకోడమూ ఎలా సంభవించిందీ”

ఇది అవగాహన కాక అలా తెల్లపోయాన్నేను.

అది గుర్తించి వారే చెప్పారు జరిగిన సంగతి.

“హెచ్‌.వి. కృష్ణ - అందుకో” అని నముద్రాసులో నొక వట్లిషింగు వీజన్సీ అవ్వడు

ఉహ్రర్రి పర్యోత్తమరావు - వీరభద్రరావు - కృష్ణ - అండుకంపెనీ” అని దాని పూర్తిపేరు

“కృష్ణ” అంళే చతుర్వేదుల వేంకట కృష్ణయ్యగారన్న మూట.

వెల్లూరు వారిది

చతర్వేదుల రాఘనయ్యగారి కుమారుళాయన.

రాఘవయ్యగారంటఓటే - తరవాత్తరవాత - కాం(గెస్ప్సు వలయంలో పళ్లెపాటి సత్యాగ్రహా యోధులు మద్రాసులో - తెనుగు ప్రముఖుల్లో చాలామందికి - తలలో వాలుక, కృష్ణయ్యగారు దినమూ ఆంధ్రవత్రికా (పెస్సుకి వచ్చేవా రాయను. ఇటు నా వీరపూజ అచ్చు వజే సమయానే, అటు, మాడపాటి హనుమంతరావుగారి మల్లికాగుచ్చం అచ్చువేయించే వారాయన ఆ సందర్భంలో మాకు పరిచయం ఆంధ్రపత్రికా (ప్రెస్సులో సొంతం అన్నట్టు ప్రవర్తించేవారాయన వీరపూజ, ఏ ఫారాని కా ఫారం చదివారాయన, అచ్చు వడ్డం తడువుగా ఏమిటేమిచటో రిమార్కులూ చేసేవారు. *ఏ ఫారాని కా ఫొరం ఆ కృష్ణయ్యగ్గా రందించారు నాకది” అని వివరించారు లక్ష్మణరావుగారు “తనకితానే తెచ్చియిచ్చే వా రాయన. ఆయన యివ్వడం తడువుగా చదివేస్తూ వచ్చాన్నేను మీ రచన నన్ను బాగా ఆకర్షించింది” అని కూడా అన్నారు వారు “మీ రచనలో - నా సిద్దాంతాలమీద - ఎక్కువగా పరోక్షంగానూ, పకృతులుగా ప్రత్యక్షంగానూ ఆశ్రీఫ్రణలున్నాయి. నన్ను మీరలా ఆశ్రేసించడం సహించలేకపోయా రాయన, అంచేత, తెచ్చి యిస్తూ వచ్చారు నా కవి, యెప్పటి కవ్పడే. నేను మరోలా అవుతానని ఆశించా రాయన కాని, మీ రచన మెచ్చుకున్నాన్నేను. ఆయన అనుకోని పర్యవసానం అది” అనిన్నీ అన్నారు “మీ ప్రవృత్తి కొంతవరకూ. చెప్పారాయన. ప్వచ్ళమైన ప్యాదయంతో నే మీ పరిచయం సంపాదించుకున్నా రాయన " మొదట, కావి మ్‌ ఆశ్రీపణలు చూశాక కొంచెం అసంతృప్తులయినారు అందువల్లనే నాకవి తెచ్చి యిస్తూ వచ్చారు. కాని వేమ మెచ్చుకోడం చూసి మీ విషయమై కొంచెం వెనక్కి తగ్గారు అప్పటివరకూ చాలా “ఆగ్రహం”గావే వున్నారాయన మీ విషయమై, వారితో దినమూ కలుపుకుంటూ వుండేవారు మీరు, కనక, వారి మనః ప్రవృత్తికి సంబంధించిన దశాక్రమం మీరు గృుర్తించే వుంటారు" అనిన్నీ చెప్పారు, చివరికి. చాలా వింతపడ్డా న్నేను కృష్ణయ్యగారు చాలా స్వతంత్రులు, మొదకే అవగాహాన అయింది వా కొ సంగతి మిక్కిలీ దురుసు తనం వారిది. తన పద్ధతికి భిన్నంగా ్రనర్తించేవారం కే, కొంచెం విరపంగా నూట్టాడేవారు సాధ్యం కాకపోతే, తన అసంతృప్తి-తమ అనిష్టం అయినా స్పష్టంగా (ప్రకటించేవారు, తమని వవీధంగానూ సర్తించనిపాపే దనే వపా 6 “పెద్ద కుండలకు ఎసరు పెడుతున్నారు మీ" రన్నారాయన యెన్నో మాట్లు నన్ను చేసనూ తక్కువ చెయ్యలేదు ప్రతిఘటించాను [544 శ్రీపాద సుద్రహ్మణ్యశాస్త్ర, ]

డీకున్నాను

అయితే, మేమెప్పుడూ కటు భాషల్లోకి వెళ్ళలేదు

కలుసుకోడం మానలేదు

మౌాట్టాడుకోడమూ మానలేదు

“న్సీ ఆశ్షేపణలెవరు లెక్కచేస్తారు లెండి” అని తన భావం స్టుటంగానే చూపించా రాయన వొకమాటు, చివరికి

*న్సీ [ప్రామాణికత్వం యేమిటిందులో, అసలు” అని దృఢంగా ్రశ్నించా న్నేనాయన్ని

కాని “నోవో” అంక *నోపో” అనే అనుకునే వాళ్ళం సాధారణంగా.

నాకు బాగా అవగాహన అయిందేమిటంట్‌ి

ఆయన్ని తమ దగ్గిర చేర్చుకోడం వల్ల-ఆయనకు చనువిన్వడం వల్ల-మద్రాసు ఆంధ్రుల్లో చాలామంది-యేదో విధంగా (ప్రముఖులయి వున్నవారు తామూ తానూ దూరం దూరం అవుతూ వచ్చారు

వావిళ్ళ వెంక కశ్వరశాస్త్రిగారు. చాలా గర్లించేవారాయన్ని

గోపాలాచార్యులవారు, ఆయన (ప్రస్తావనే సహించేవారు. కారు

అయితే, ఆయన వనేగునమ్మి, తను ప్రవృత్తి మార్చుకోని వారున్నూ లేకపోలేదు మద్రాసులో కొందరు, లక్ష్మణరావు పంతులుగారి వంటి వారు. వా ఆక్రేపణల వ్రసక్తి వచ్చింది

నాకు నేనే తెచ్చాను

(ప్రసక్తాను ప్రసక్తంగా, నా గేశ్వరరావుగారు నన్నా క్రేప్రించడమూ, భానుమూర్తిగారు నన్ను సమర్హించడమూ - ఇదీ వచ్చింది

“అంతా విన్నా”నన్నారు లక్ష్మణరావుగారు.

చకితుణ్లయి పోయా న్నేను

ఈ గొడవ, వాకూ నాగేశ్వరరావుగారికి, భానుమూర్తి గారికీ మాత్రమే పరిమితం " అయివుందని నొ నమ్మకం

అది అలా కాలేదని తేలింది, దీంతో

అయితే, లక్ష్మణరావుగారు చాలా చక్కగా. పరిష్కరించారా గొడవ

“ర్సూట్రనీతి మొదణ్టుంచీవుంది, ఆచరణలో మన జాతిలోనూ వుంది, కానలపి నంత-అయితే, మన పూర్వులది తిరస్కరిస్తూనే వచ్చారెప్పటి కప్పుడు రాజనీతి ధర్మబద్ధంగా వుండాలని వారి శాసనం ఆత్క్మోదయమే రాజనీతి సరమావధి అనుకుంటే మాత్రం పెడదారులు తొక్కవలసే వస్తుంది, పకృతుగా నయినా, ధర్మం వురస్కరించుకునే యేర్చడవు ఘర్హణలు, మరి అయితే, కూటనీతికి స్వాగతం వలకడంలోనూ, అది అదుపు చెయ్యడం లోనూ చాలా భేదం వుంది దానికీ “పెరవివోరం అంగీకరించడం అంతగా (శ్రేయప్కరం కొదు, పోనీ అంటే, అలా ఆఫీ కరించకపోడంతో, మన పూర్వులు, చాలా దెబ్బలు తిన్నారు చాలా మూట్టు

పాండిత్యానికి, సత్యధర్మాల్లోవేగాని, బుకాయింవుల్లోనూ, పిడివాదాల్లోనూ కాదు వినియోగం

స్వవిషయం వచ్చినప్పడు, పండితులయినవారు, కొంచెం దారి తప్పడం ఈటస్థించనే వ కె వొక అందమే పరకాయిస్తే.

కొని, వారిని సత్రకాయలంటారు. కొందరు.

ఎగిసెగిసి వడతారు వారు

తమ పెండే కాసులకు ప్రతిఘటన రావడం వొక్క చూసుకుంటారు వారు.

శివమే యెక్కేస్తుంది వారికి

వారి పరిజ్ఞానం పూర్వపక్షం అయిపోతుంది, దాంతో

వారి కౌచిత్యవిచారశక్తి భంగపడిపోతుంది, పూర్తిగా

చదువుకున్నవారే అయివుంటారు వారు, సందేహం లేదు.

కాని, చదువంటనివారికీింద జమ అయిపోతారు వారు.

అనారోగ్యానికీ, వ్యాథులకూ. క్రీములూ, దోమలూ హేతు భూతాలయేటట్టు పండితులయివారిలో మురా లేర్పడ్డానికీ అసహనం యేర్చడ్డానికీ కారణభూతు లవతొరు, వారు

ఎదటివారి బాచిత్యం విషయమే చూస్తారు గాని, వారు తము పెండేకాసుల మర్యాదా తిక్రమణం గుర్తించలేరు

మరి, వారిది అజ్ఞానం-మౌఢ్యం-మౌర్హ్యమూ కాక పోతే నురే నునాలీ?

మిక్కిలీ దయనీయమైనది వారిస్టితి

అయితే వనొక్కటుంది

లక్ష్మృణరావుగారిలాగ, అలాంటి అభందరం మనుష్యులకు అదుపు చేసేవారు పండితుల్లో బవా అరుదుగా వుంటారు

ఆకర్లేజపుల మాటలమీద పైకి రావాలని చూసేనారే అధికంగా వుంటారు, లోకంలో

ధిక్‌! నాశేశ్వరరావుగారు. నన్ను చూడమన్నవారిలో లక్ష్మణరావుగా రొకరు.

అయితే, వారు, వారిని చూడమన్న దెందుకోసం)

“ఇందుకోసమే” అనుకోలేదు నేను.

రెండువైపులా వదునుగల కత్తివంటిది లక్ష్మణరావుగారి. శక్తి.

ఇటు వండితులు వారు

సాటిలేని పండితులు

పండిత ధర్మం మూర్తీభవించిన వండితులు.

అటు ధనికులున్ను

కనీసం నాకంటే ధనికులు

ఎంతో కౌంత ఇవ్వగల ధనికులు

కొని, వారివిషయమై. మనం చూడవలసిన దీ ధనికత్వం కాదు.

మునగాల రాజాగారి దివాను, వారు

బహౌా సరసులా వ్రభువు

అలాగే, బహూ సరసులా దివాను

“మణినా వలయం, నలయేన మణి” లాంటి సన్నివేశం వారిది.

మరి, నా స్ట్రితి

్రెస్సుబిల్లు చెల్లించనలసింది

“సాధ్యమైనంత త్వరగా చెల్లించ” వలసింది, అ బిల్లున్ను

భరించలేని భారం నాకిది

కనక-లక్ష్మణరావుగారిని చూస్తే

ఆ భారం కొంత తగ్గవచ్చు నాకు

అంశే, యిక్కడ, అర్హం చేసుకోవలసిన సంగతి మరొకటి వుంది.

అది నాగేశ్వరరావుగారి సూచన

ఆ సూచన నా భారం త్వరగా తగ్గించడాని కుద్దిష్టం, అంతే.

“నా గేశ్వరరావుగారు. తమ బిల్లు త్వరగా చెల్లిపోడానికి చేసింది అ సూచనో అని అర్ధం చేసుకుంళ్షు, అంతకంటే అనౌచిత్యం మరి వుండదు

పైగా, ఇంగిత జ్ఞానం లేని అర్హజ్ఞానం అవుతుంది

పరమ అవివేకి - ద్విపాత్పశువున్ను అవుతాడా అర్హగ్రహీత

కనక, ఇదిగో యింత గ్రంథం వడిచాకా-అప్పుడా విషయం ప్రస్తావించాను లక్ష్మణరావుగారి. దగ్గిర నేను

ప్రస్తావించాను, అంతే, “వెళ్ళి రాజాగారిని చూడండీ” అన్నారు లక్ష్మణరావుగారు

1 నా వుస్తకంలో విలవలేదు 2 పైగా అసందర్భంగా వుంది 3 దాని విషయమై రాజాగారి దగ్గిర వ్రస్తానన చెయ్యడానికి లక్ష్మణరావుగారి కిష్టం లేదు 4. ఎనరినిగురించీ వారలా చెప్పరు 5 రాజాగా రూరిలో లేరు 6 ఉండినా వారినిష్ట'డు చూడతగిన సమయంకాదు - ఇలాగ పరిపరివిధాల ధ్వవించింది నాకు “వెళ్ళి రాజాగారిని చూడండి” అన్న లక్ష్మణరావుగారి మాట

నిజానికి, నేను స్వయంగానే వెళ్ళి రాజాగారిని చూడ్డానికి నా కాక్రేసణాలేదు, సందేహమూలేదు

మునగాల రాజాగారిది అడగనివాడీదే దోషం అన్న కౌదార్యం.

ఎన్నో సందర్భాల్లో - ఎందరో చెప్పగా విన్న దీమాట,

కనక, వా రూరికే పంపెయ్యరు

ఎంతో కొంత యిస్తారు

విజొనికా మొత్తం నిర్ణయించుకో వలసినవారు వారే, కాని, నేను వెడితే అది స్వల్పం అయితే”

కనీసం లక్ష్మణరావుగారే నన్ను వారిదగ్గిరికి పంపితే?

అది కొంచెం పెరుగుతుంది

కాని, “నన్ను లక్ష్మణరావుగారు వంపాగరవి రాజాగారితో చెప కోడానికి అవకాశం కనపడలేదు నాకు లక్ష్మణరావుగారి మూటలో.

కనక వెళ్ళడమా మానడమా”

ఈ విచికిత్సతో వూరుకున్నా న్నేను

*వైళ్ళిరండి” అని మళ్ళీ అన్నారు లక్ష్మణరావుగారు

విసుగ్గా కొదు, బహూ సౌమ్యంగా అన్నారు వారానూట.

వెంటనే బయలుదేరాన్నేను

“ఇలాంటి సందర్భం వర్తన ఎడు, రాజొగా రనుసరించడాని కేదయినా వొక పథకం తయారుచేసే వున్నారేమో లక్ష్మణరావుగారు" అనిపించింది నాకు, వారు మళ్ళీ ఆ మాట రెట్టించడంతో

కాక్క -

“ ప్రాప్తవ్యమర్ధం లభతే మనుష్యళ”

ఎవడి కెక్కడ ఎంత ప్రాప్తం వుందో అంతా చేతికి వచ్చే స్తుంది.

దానికి విఘాతం వుండదు

నా నమ్మకం చిన్నప్పణ్డుంచీ యిది

నేను వెళ్ళాటప్పటికి రాజాగారింటోనే వున్నారు

నేను చీటీ పంపించాను

వారు దర్శనం యిచ్చారు

వుస్తకం వారి కందించా న్నేను

తరవాత నా పరిస్థితులు చెప్పుకున్నాను

ప్రెస్సు బిల్ల సంగతి కూడా చెప్పాను.

“మీ విషయం - మీ వీరపూజ విషయం యిదివరకే చెప్పి వున్నారు లక్ష్మణరావుగారు” అన్నారు రాజాగారు.

చకితుణ్గయిపోయా న్నేను, మళ్ళీ.

వా విషయం నేను లక్ష్మణరావుగారికే చెప్పించుకో వలసి వున్న స్థితిలో, లక్ష్మణరావుగారు, నా విషయమై తామే రాజాగారతో చెప్పడమా?

సంభవమేనా యిది”

మొదటిమాటు - క్షణంకిందట - కొది లసేపు నూత్రమే లక్ష్మణరావుగారితో మాట్టాడివున్నా నది స కనిా అలాల చ్షృంగావా

అడిగితే - దేహి అంట, యివ్వకుండా చేసేవారుంటారు లోకంలో.

ఉంటారేమిటి మళ్ళీ, ఉన్నారు

బహువచనం మీదే వున్నారు, మహోదారులున ఆ దాతల రక్తం తొమే పీల్చేస్తూ

ఈ “వడగొట్టుడం” అన్నది పిరావురంలో నా కనుభూత పూర్వమున్ను.

“చి-త్తం” అని మాత్రమే అనగలిగా న్నేను), మాటరాక.

వర్సే పైకి తీశారు, రాజాగారీ లోపున

“బది. మొదటి సంపుటం అన్నట్టు చెప్పారు లక్ష్మణరావుగారు. సైటలు మీద కూడా అలాగేవుంది తను రిది యెన్ని సంపుటాలుగా రచిస్తే అంతా సంతోషిస్తాన్నేను ఎన్ని సంపుటాలు ప్రకటిస్తే అన్ని యారైరూపాయలిస్తాను కూడా” అంటూ, అయిదు వదులందించేశారు కూడా, నా చేతికీవారు

లక్ష్మణరావుగారు నా పరోక్షంలో నా సంగతి చెప్పడమూ - రాజాగారు నాకు డబ్బివ్వడమూ - ఇది కాదు చూడనలసిందిక్కడ

నిజొని కీందులో యెవరిదీ తక్కువదికాదు గొని, యీ బాదార్యంలో, యెవరిదెంత జారా, లక్ష్మణరావుగార్లలో”

ఇవాళ లక్ష్మణరావుగారు లేరు

చాలా రోజులకిందశ[టే చనిపోయారు వారు

జాతికి జాతి అంతా పరితపిస్తోంది. అదలా జరిగిపోయినందుకు.

కాని, నారి భావోన్నతి యెనరందుకో గలిగారు

వారి హృదయ గాంభీర్యం యెవరర్హం చేసుకోగలిగారు?

వారి బౌదార్యం యెవరు పరిమితి కట్ట గలిగారు?

*వభూతో నభవిష్యతి” అన్న మూర్తిముంతం వారిది.

ప్రపంచంలో అపురూపమైన వ్యక్తిత్వం వారిది

సృష్టిలోనే అపూర్వం అయిన అవతారం వారిది.

ఉండిన్నీ లేనిదయిపోయింది మనకది

మన దురదృష్టం ఆ ఆంధ్రజాతి దౌర్భాగ్యం యిది

కనీసం యిప్పటిదొకా నైనా వారుంటే మన వాణ్బయం-నవీనవాబ్మయం సంవన్నం అయి. ఇతరదొతుల “నేరాజనాలందుకుంటూ వుం వండిత, డి గోపాలాచార్యులుగారి దగ్గిరికి బయలుదేరాన్నేను

నేను వెళ్ళాటప్పటికి కాసుకు వెళ్ళడానికి సిద్దంగా వున్నారు, వారు

దక్షిణ భారతాని కంతకూ మహానుపోేపాధ్యాయులు వారు, ఆయుర్వేదంలో

గొప్ప చికిత్సకులు

వారి వైదుష్యానికీ, వారి వైపుణ్యానికీ మెచ్చి, వైద్యరత్న అన్న ఉన్నతచిరుదం యిచ్చి సత్కరించివున్నారు. సర్కారు, వారివి

స్వయంగా, ఆయుర్వేద కళాశాల నిర్వహిస్తున్నారు. వారు.

తామే ప్రిన్సిపాలు దానికీ.

ఆంధ్రపత్రిక ఆఫీపుకీ అరఫర్ధాంగులో వుందది.

గోపాలాచార్యులుగారూ, వా గేశ్వరరావుగారూ ప్రాణ స్నేహితులు.

ఇద్దరూ బందరువారు

నేను వీటీ పంపగా “ఈ ,శ్రపాదవా. రెనరు” అనడుగుతూ నే మన్న చోటికే వచ్చా రాచార్యులుగొరు.

శ్రీపాద నరసింహాశా,స్త్రగారని వొక వండితులు.

గొప్ప వపండీతులు

విశేషించి, ఆయుర్వేదాశ్రమాస్తాన పండితులు వారు.

వారంళశే, యెంతెంతో ఆదరాభిమూనా లాచార్యులుగారికి.

వారి సాహచర్యం వల్లనే *ఈ ,శ్రీ,పాదవా 'రెవరు.” అనడం ఆచార్యులుగారు.

పశ్చిను గోదావరిజిల్లా లొల్ల (గ్రామం నరసింహాశా, స్త్రీ, గారిది.

మాకూ నూకూ జ్ఞాతిత్వం లేదు; కాని, వారి అత్తవారి వరంగా బంధుత్వం మాత్రం వుంది.

అయితే, నుద్రాసులోనే వారితో నాకు పరిచయం

రెండు నిమిషాల్లో నా సంగతి చెవ్పశున్నా నాచార్యులు గారితో

“ఇక్కడ కాదు, రండి” అంటూ వెంటనే తను ఆఫీసు గదిలోకి తీసుకు వెళ్ళా రాచార్యులుగారు, నన్ను

మరో రెండు నిమిషాలు కూచున్నారు నా కోసం.

అక్కడే అందించాను వీరపూజ, వారిచేతికి.

వుచ్చుకున్నా రంతే, మాట్టాడలేదు, పుస్తకం విప్పారు.

పద్మినీదేవిని చెరపట్టుడానికి వచ్చిన అల్టావుద్దీనుకి మేవాడు రాణాలు ప్రాగత సత్కారాలు చెయ్యడమూ, తనని పసాగనంపేటప్వుడా అల్దాఉద్దీనే పద్మినీదేవిని, భర్తను పట్టయ్యడమూ, ఆ సందర్భంలో నేమ మన వాళ్ళ నీతిని విమర్శించడమూ- ఈ ఘట్టం వచ్చింది, వారది తెరచాటప్పటికి

అది పూర్తిచేసేదాకా నా కేపి చూడలేదు వారు.

“భేష్‌” అన్నారు పూర్తిచేసి

“మంచి విమర్శ కొత్త వ్యాఖ్యానం సరిఅయిన దృక్సథం మీదో అన్నారు

“ఏమిటి మీరు వచ్చినవని” అని అప్పుడడిగారు నన్ను.

అంతా చెప్పాన్నేను, టూకీగా

“నా గేశ్వరరావుగా రే చెల్లించ మన్నారాబిల్లు” అనడిగారు వారు.

*అవుగనన్నా న్నేను

వింతగా చూశారు నాకేసి వారు

*వీిమయినా, వారనవలసినమాట కాదది దానికేం, భారతవీరుల చరిత్ర కావాలి నాకు మీరు రాస్తేనే బాగుండేటట్టుంది” అన్నారు.

“ఇంత అని పరిమితి వద్దు ఎన్ని అయితే అన్నీ రాయండి, వా (ప్రెస్సులో అచ్చువేయించి వుచితంగా యిచ్చేస్తాను మీకు కాగితం ఖరీదు కూడా వేవే పెట్టుకుంటా” నని కూడా అన్నారు

వారి వాబ్మయపప్రీత, వారి విషయ విరయమూ, నా యెడల వారి క్కలిగిన ఆదరభానమూ, వారి మవౌొదార్యమూ-ఇవి గుర్తించి చకితుణ్ణయిపోయా న్నేను.

నాకున్నదే ఆ వుద్దేశం

ముందు వీరపూజ రాయడాని కదే కారణం నేను.

దాల్లో చెయ్యి తిరుగుతుంది నాకే కొంచెముయినా. న్‌్‌ 2 ీ/పాద సుబ్రహ్మణ్యశా,స్త్ర |

మన చారిత్రిక వీరులు అసాధారణులే అయితే, పరిస్థితుల ననుసరించినది వారి ప్రవృత్తి భారతవీరులది విశిష్ట వ్రవృత్తి అసలు, వారున్నారా, కల్పితవురుషులా వారన్న ప్రశ్న యెప్పుడూ లేదు నాకు. ఆదర్శభూతాలయిన జీవితాలు వారివి. ధర్మంకోసం బతికిన బతుకులు వారివి తన్మూలంగా, మన కారాధ్యులువారు పైపెచ్చు, వ్యాసమహర్షి దిద్దుపాటు వారికీ, కొని, వారి చరిత్రలు రాయడానికి నాకో చిక్కుంది కవిత్రయం వారి భారతం తెనుగుభాషకే ప్రమాణం నువకు, తెనుగు కవిత్వానికిన్నే వ్రమాణం భారతకథకూ, భారతధర్మాలకూ అది ప్రమాణం కానేకాదు చాలా చోట్ల, సంస్కృతమూలానికి చాలా భిన్నంగా వుందది వండితులయినవారూ, విమర్శకులయినవారున్నే అనేకులనే మాట యిది. కొగ్యా సవిమర్శగౌ, వీరపూజ వరవడిలో భారతవీరుల చరిత్ర రాయాలంటే, పంస్కృత భారతం చదవాలి, ముందు నేను అప్పటికి తెనుగుభారతమే ఇత్సిశ్సీగా చదివివుండని ప్రీతి నాది. కనక, ముందది చదవాలి తరవాత, చదవాలి సంస్కృత భారతం. చదవాలి, చర్చించుకోవాలి సమన్వయం కుదుర్చుకోవాలి, ఒక నిర్ణయం చేసుకోవాలి, ముందు నేను అప్పటికయినా వా కందు క్కావలసిన తావాతు అబ్బుతుందొ అంకే, అది, వేరే విషయం, కాని గోపాలాచార్యులు గారి ఆజ్ఞ శిరసావహించాలంకే, అన డు వేను సాహసించ వలసిన అవకాశం ఇదంతా నునవి చేసుకున్నా నాచార్యులుగారికీ. అది నచ్చింది వారికీ త్‌ ప్రయత్నం చెయ్యం” డన్నారు వారు “ఎప్పుడు. వీలయితే అప్పడే చెయ్యండాపని ఏమయినా, మన కాదర్శాలు భారతవీరుల చరిత్రలు నున జాతి బాగువడాలంపటే అవి చదువుకోవాలి మనం అవి పారాయణ చెయ్యాలి అవి నుననమున్నూ చేసుకోవాలి ఉజ్వలమైన భొషలో =. బిగువయిన రచనలో - భారతసంస్కార దర్పణాలుగా కావాలి మనకు మీరు రాతవ్రతి యెప్పడు తెస్తే అవ్పుడే అచ్చు నేయిస్తాన్నేనో్‌ అని మాట యిచ్చారు వారు నా బిల్లు చెల్లింపవుసంగతి ప్రస్తావించి *“రేవురండి, సరిగా యీ వేళకే రండి పెద్ద ఆశమాత్రం పెట్టుకోకండి” అన్నారు, లేచారు. అన్న సమయానికి మళ్ళీ వెళ్ళాన్నేను, మర్నాడు.

*అన్న సమయానికీ వచ్చారు మీరు” అంటూ చాలా ప్రశంసించారు, ముందు, వారందుకు నన్ను

అంటూనే (డ్రాయరు లాగారు.

లాగుతూనే పర్సు తీశారు.

తీస్తూనే నొక బాంకినోటందుకున్నారు అందులోనుంచి కొంచెం చాటుగా

నూరు రూపాయలనోటు తరవాత యాలైరూపాయలది కూడా వుండే దా రోజుల్లో

అయితే, యాభై రూపాయలనోటుదీ, అయిదురూపాయల నోటుదీ కొంచెం వ్యత్యాసంతో నొక్కే పరిమాణం

అయిదురూపాయల నోటిప్పటి వదిరూపాయలనోటుకంకు బాగా పెద్దది

కాగా వారందుకున్న దేదో నాకు బాగా కనవడలేదుకనక, అది యాభై రూపాయలదయినా అయి వుండవచ్చు, అయిదురూపాయలదయినా అయి వుండవచ్చు

అదిన్నీ వొక మడత మడిచారు ముందు వారు.

అ మడవడంలో కూడా కొంచెం చాటుగానే మడిచారు

ఆ ముడత మళ్ళీ మడిచారు

మళ్ళీ మడిచారు, మళ్ళీ ముడిచారు, చివరికి రూపాయ కాసంత అయేదాకా మడిచారు

అప్పుడయినా నా కందించలేదు వారది.

ముందు నా చెయ్యి చావ మన్నారు.

ఆ మడత, వాకచేత్తో నా చేతిలో వుంచారు.

అదిమూరు కూడా

తరవాత, తమ రెండో చేత్తో నా వేళ్ళు మడిచారు

“నడివీధిలోకి వెళ్ళేదాకా గుప్పిడీ విష్పవద్దు మీరు” అన్నారు

“మరి, నాకు టయిమయిపోయింది, మీరు వెళ్ళండి” అంటూనే లేచారు కూడా

కృతజ్ఞత చెప్పుకుంటూ బయలుదేరాన్నేను

ఎంతో కొంత యిచ్చారువారు, వుస్తకం ఖరీదు కంళు యెక్కువే అది, సందేహంలేదు; కాని, ఇవ్వడంలో వారవలంబించిన విధానం వల్ల, యిచ్చి వారు చేసిన ఆజ్ఞనల్లా అది అయిదురూపాయలదో యాభైరూపాయలదో చూడాలన్న ఆత్రం కలిగింది నాకు

గుబగుబలాడిం చేసింది కూడా

అయినా, అణుచుకున్నానా ఆత్రం నేను.

గబగబా నడిచాను

ఉరుకుతూ. మెట్టు దిగాను

అంగలు వేసుకుంటూ గుమ్మాలు దాటాను.

కొలిచినట్టు నడివీధిలోకి వెళ్ళాను.

చూడగా యాభై రూపాయల నోటది

వరవశుణ్ఞయిపోయా న్నేను కొని “భేష్‌. చెప్పినట్లు చేశారు. మీరు. తరుచు దర్శనం యిస్తూవుండండి" అన్నమాట వినవడీంది నాకు చూడగా, ద్వారబంధాలు పట్టుకుని సింహద్వారాన నుంచుని నాకేసే పరీక్షగా చూస్తున్నా రాచార్యులుగారు నేను చూడ్డం చూశారు, రివ్వున తిరిగ, చర్రున మెట్లక్కేశారు అది చూసిన్నీ చకితుణ్లయిపోయా న్నేను. కీశే ప్రతివాది భయంకర కృష్ణనూచార్యులుగారు. దేశ ప్రసిద్దులు. వారూ ఆయుర్వేదాశ్రమ వండితులే బహౌ సమర్హులే వారున్ను మద్రాసులో, మొదట కలిగిన పరిచయం వారితోనే నాకు ఆయుర్వేదంతో వారికీ సంబంధం లేదవృటికి, నాకూ సంబంధం లేదు సాహీత్యపరంగావే - విశేషించి సంస్కృత సాహిత్యం వరంగానే నూకు తరచు సల్గాపం తరుచు. కలుసుకువేవాళ్ళం మేము ఆదివారాలు వచ్చాయా, వొక వపూటకిపూటకు గడిచి పోయేది మూకు. ఎంతెంతో చెప్పేవారు గోపాలాచార్యులుగారి సంగతులు వారెన్నెన్నో *గోపొలాచార్యులుగారి చెయ్యి ఇటు బహా చిక్కనా, అటు, చాలా ఉదారమున్ను అర్ధివచచ్చాడా, నుందు సామర్ధ్యం చూస్తారు వారు చేపే వని పరిశీలిస్తారు తరవాత దాని విలవాా అది వారి ఆ ఆర్హి నిర్వ్సహించడమూ అతినిశితంగా పరిశీలిస్తారు. నచ్చిందీ, అనుకున్నదానికంటే యెక్కువ యిస్తారు లేదూ, దమ్మిడీ కూడా యిన్వరు- ఇదీ పిండితార్హం కృష్ణమా చార్యులుగారు చాలా మౌట్టు చెప్పినదానికి చీని కెన్నో వుదాహరణలూ చెప్పేవారు వారు అంచేత, ఆచార్యులుగా రిచ్చిందెంతో చూడాలన్న ఆత్రం చాలా యెక్కువయి పోయింది నాకు. అయినా, అణుచుకున్నానది, సవ్రయత్నంగా ఆ అణుచుకో గలగడమైనా నడివీధిలోకీ వెళ్ళే దాకానే 1 ఇచ్చిన వారియెద క అదెంతో చూసుకోడం నుర్యాద కాకపోడం 2 ఎంతోకొంత యిచ్చే వున్నారు వారు 3 అది, కనీసం అయిదయినా అయివుంటుందన్న నమ్మకం కలగడం- 4 వారి వృత్తి బహుముఖాల బహువారం విని వుండడం - 5 ముందు చేతిలో పెట్ట అన్నారు వారామాట, కనక, వారి ఆజ్ఞ యెందుకు శిరసానహించక పోవాలీ అన్న ఆలోచన కలగడం- 6 మళ్ళీ నుళ్ళీ దర్శనం చెయ్యడానికీ వారే ఆపహ్వోనించడం-ఇన్ని కారణాలున్నాయి గదా యిక్కడ, యిల్దాంటవ్వడైనా ఆ ఆత్రం నిగ్రహించుకోలేకపోతే, యీ జీవితంలో నేనేమి సాధించుకోగలనూ” అంతకిముందూ తరవాతా గూడా వారిని కలుసుకోడం చాలా మాట్లు జరిగింది; కాని వ్రకరణామరోధంగా ఆ సమావేశంమాకే చెబుతున్నాను.

ఈ (ద్రోణంరాజు నరసింహారావుగారు, పానుగంటి నరసింహా రావుగారి అల్లుళ్లు

వారూ, పానుగంటి నరసింవోరావుగారి సోదరులు సుబ్బారావుగారూ. కూడా అక్కడ వుండగా వచ్చిందీ ప్రస్తావన

నేను వెళ్ళాటప్పటికి, వంగూరి సుబ్బారావుగారు, పానుగంటి వారి సారంగధర నాటకం విశిష్టత వివరిస్తున్నారు

ఆ పుస్తకం వారిచేతిలోనే వుందవ్వడు

అప్పటి క్కొద్ది మాసాలక్రితమే అచ్చుపడివుంది, నా రచనా

“మ్సీ కొత్తనవల చదినానండీ” అంటూ సుబ్బారావుగారే తెచ్చారు, దాని ప్రస్తావన

వారు *మీ. కొత్త నవలా అంటూ ప్రారంభించారు అ వాక్యం.

*మ్సీ ” అంటూ ఆహ్మతం వుచ్చరించడంలో వారు, తను మాట చాలా జొగ్రత్తపడుతున్నట్టు స్పష్ట్రంగాన తెలిసింది.

సాధారణంగా “మీ శ్మశానవాటిక చదివానండీ* అనడం లేకపోలేదు చాలా మంది

తప్పేం, నా రచనపేరే అదయి వున్నవ ఏడు?

రచయిత తన రచనకు పేరు పెట్టడంలో యెంతో ఆలోచిస్తాడు.

మంచి చెడ్డలతోపాటు - అందచందాలతో పాటు - సార్ధకత కూడా చాలా ఆలోచించుకుంటాడు

ఇక, ఆ పేరుచ్చరించడంలో, విరువులు విరవడమూ, శ్లేషలు తియ్యడమూ - ఇని, అవతలివాళ్ళ బుద్ది జాతినివట్టి వుంటుంది

వ్తూర్థకవుల కంతగాలేనిది, నవీనులకు, తమ రచనలకు సపేర్డు పెట్టడంలో కొత్త అభిరుచు లేర్పడ్డాయి

అవి యింగ్లీషు చదివినవారు, ఇంగ్లీషు రచనలను చూసి అలవర్చుకున్నవి

క్రమంగా, ఇంగ్లీషు నేర్వని మనవాళ్ళు-నావంటి వాళ్ళున్నూ ఆ నూర్లం తొక్కుతున్నారు ధారాళంగా

అయితే యీ కొత్త సంప్రదాయం అనుసరించి పెట్టి. పేర్లలో, కొన్ని గ్రంథకర్త పేరితో కలిపి పలికితే, కొన్ని _వివరీతార్దాలు స్టురించడం వుంది

అయినా, వారా పద్దతి మానడంలేదు

ఇది నాకు, వెనకటివా రెందరో తొక్కిన మార్గం

ఇటీవలి వారీ మార్గమే తొక్కుతున్నారు, బహాళంగా

ఇక్కడ, కొందరు గ్రంధకర్తల పేర్లతో కలిపి, కొన్ని నవీన (గ్రంథాల పేర్గుదపారిస్తాను 1 వీరేశలింగంగారి “అభాగ్యోపాళ్యానం" 2 గురజాడ అప్పారావుగారి “కన్యాశుల్కం 3౩ ఉన్నవ లక్ష్మీవారాయణగారి 'మౌలపల్లి" 4 చెళ్ళపిళ్ళ వెంకటశా,స్త్రిగారి 'పాణిగృహీత' ర్‌ మళ్ళీ చెళ్ళపిళ్ళ వెంకటశా,స్ర్రీగారి “శనిగ్రహం”

6 మంత్రిప్రగడ భుజంగరావుగారి 'వారకాంత"

7 పానుగంటి నరసింహారావుగారి “వృద్రవివాహం'

8 కట్టమంచి రామలింగా రెడ్డిగారి “ముసలమ్మ మరణరి

9 ఆచంట లక్ష్మీవతిగారి “చలిజ్వరం!

10 భమిడిపాటి కామేశ్వరరావుగారి “పెళ్ళి (బయినింగు” “గుసగుస పెళ్ళి'-'మడత పేచీ,

“మేజువాణీ”

11 విశ్వనాథ కవిరాజుగారి *“దొంగాటకం”

12 కొడనటిగంటి కుటుంబరావుగారి “కులం లేనిపిల్ల'

13 మంగిపూడి వేంకటశర్మగారి 'బాలవితంతు విలావం'

14 వృజ్ధల కాళిదాసుగారి “చాకిరేవు

15 పిలకా గణవతిళశా,స్త్రీగారి “గృహదహనం”

16 మునిమాణిక్యం వరసింహారావుగారి *'వ్రణయకలహం” “ఘోషా, “మృత్యురథం”,

“ప్రాయశ్చిత్తం”

17 వురాణం కునూరరాఘవశా, స్త్రీ())గారి “గళ్ళచీర" 18 (శ్రీశ్రీ, గారి “మహాప్రస్థ్రానం"

ఈ కోవలోదే అవుతుంది శ్రీపాద సుబ్రవ్మణ్యళా,స్త్ర, 'శృశానవాటిక' కూడా మరి, ప్రపంచం మునిగిపోయినట్టు, కొందరు. బుగ్గలు నొక్కుకోడంలో వీమయినా సాగసుందా”

పోతే యిక, వ్రకృతం

పోతే, “వారిచేతిలోనే వుందా వుస్తకం (సారంగధర నాటకం)” అని చెప్పి వున్నాను

మొదట, “మీ కొత్తనవల చదివా' నంటూ నుభానం గొనే మాట్టాడారుగాని, వంగూరి సుబ్బారావుగారు సూటిగా 'శృశానవాటిక' అన్న పేరుతోనే సాగించారు సంభాషణ క్రమంగా

“అదేం, పేరండీ” వీవగింపుగాలేదూ”” అనడిగారు వారు

చిరునవ్వు నవ్వుతూ, శిరకంపంమాడత్రం చేసి వూరుకున్నాన్నేను

“పానుగంటి నరసింహారావుగారు కూడా ఈ మాకే అన్నారూ అన్నారు, తరవాత వారు

“విన్నా” నన్నాన్నేను

నా కొత్తనవల ప్రస్తావన, నరసింహారావుగారు. ఈమ దగ్గిర కూడా చేసివున్నట్టు అదినరకే చెప్పారు నాకు, వురాణపండా మల్లయ్య శౌ,స్త్రిగారు

నేనీ మాటకూడా అనగా, ద్రోణంరాజు నరసింహారావు గారూ, పానుగంటి మబ్బారావుగారూ. సాకూతంగా చూశారు. నంగూరి సుబ్బారావుగారి కేసి

ఊరుకోలేదు “మరి ముళ్లయ్యశా,స్త్రిగా రేమన్నారులో అనడిగారు వంగూరి సుబ్బారావుగారు

“వారూ ఆక్రేసించా”రన్నాన్నేను

ఇది విని ద్రోణంరాజు నరసింహారావుగారికేసి, పానుగంటి సుబ్బారావుగారికేసి తామూ సాకూతంగా చూశారు, బదులుగా

వంగూరి సుబ్బారావుగారి చేతిలోనే వున్న పానుగంటివారి సారంగధర వాటకంలో, యిద్దరు పరిచారికలు మాట్టాడుకుంటారొకచోట

ఆ ఘట్టుం తీసిచూపించి “ఈ ఘట్టం స్పుటంగా చదవండి మీర” అని కోరాన్నేను సుబ్బారావుగారిని

*విం, చదవక?” అంటూనే అని చదివారు వారు

“వాటి అర్హమూ భావమూ కూడా సెలవిప్పించండి” అని కోరాన్నేను

కాని, పక్కకిచూస్తూ వూరుకున్నారు వారు మాట్టాడలేదు

*సెలవిప్పించండి” అని మళ్ళీ కోరాన్నేను

అయినా మాట్టాడలేదు వారు

ఇలాగ, నేను, మళ్ళీ మళ్ళీ కోరడమూ, అయినా తటపటాయిస్తూ నా రూరుకోడమూ-ఇదేమిటో అవగాహన కాక, *ఏమిటావూట ఎోలనడుగుతూ పానుగంటి సుబ్బారావుగారూ, ద్రోణంరాజు నరసింహారావుగారూ కూడా, వర్యాయత్వేనా ఆ పుస్తకం అందుకుని ఆ ఘట్టుం చదువుకున్నారు; కాని వారున్నూ వూరుకున్నారు, పలక్కుండా

అప్పుడన్నాన్నేను, వంగూరి సుబ్బారావుగారితో “నా రచన పేరు ఆక్రేస్రించినవారు మీ గురువుగారని మీరే. చెప్పారిప్పుడు అది మీకు స్వయంభువుకాదు. అది అనువదిస్తున్నారంతే, మీరు ఇక్కడా అదే మార్గం ఈ మాటలకు అర్హమూ చెప్పవద్దు మీరు, భానమూ చెప్పవద్దు, స్వతంత్రించి మీ గురువుగారినే చెప్పమనండీ వాటిమీద వారు చెప్పిందిన్నీ అనువదిస్తూనే వుండండి మీరు అని

“అయితే, పానుగంటివారి రచన కంతకీ యిదేనా విచారణ చెయ్యవలసిన ఘట్టుంం” అనడిగారు వంగూరు సుబ్బారావుగారు, కొంచెం దురుసుగా

“కాదనో అవుననో మీరే నిర్దారణ చెయ్యండి మీ నిర్దారణ రణాలేమిటో అదిన్నీ చెప్పండి అయితే, ఈమాటలు మీ గురువుగారు వ్తేపర్వకంగా రాసివుంటారో, పొరపాటున రాసివుంటారో అది కూడా మీరే "సెలవివ్వండి” అని మాత్రమే కోరాన్నేను, దానిమీద

అప్పుడు కలగజేసుకున్నారు ద్రోణంరాజు నరసింహారావుగారూ, పానుగంటి సుబ్బారావుగారూను

మమ్మల్నిద్దరినీ వూరుకోమన్నారు వారు

“మా ప్రూఫవులవని నిలిచిపోయిందని చెబుతూ *వెళ్ళిపోండి” అని కూడా ఆదేశించారు వారు, మమ్మల్నిద్దరినీ

పానుగంటివారి రచనలు చాలా చదివాన్నేను

కనబడితే, యివ్పటికీ చదువుతూనే వుంటాను కూడా

ఒక విధంగా చూస్తే చెవ కుని మనజాతి గర్వించుకోతగ్గ రచనలు వారివి

మన హాస్యరచయితల్లోకూడా వా రొకరు

ప్రముఖులున్ను

అయితే, ఎంతబాగా నవ్విస్తుందో, వారిహాస్యం, అక్కడక్కడ, అంత జుగుప్పా కలిగిస్తుంది

ఒకమౌాటు వర్హచిత్రం రచిస్తూ, వారిని గురించి, వొ వ్రబుద్దాంధ్రలో యిలొ రాశాను

“స్తాక్షివ్యాసా. లనేకొలు పదిమందీ కూచున్నచోట చదవడొని కర్షంగావుండవు రసికు లందులో అనేకాలు చదవనే లేరు పట్టుపట్టి అదేపనిగా చదివితేమాడత్రం భావపౌకుమార్యం. కోల్పోయి, మొరటు లయిపోతారు”

“అయినా, పంతులుగారికి మంచి (గ్రహణశక్తి వుంది కథనశ్తక్తి వుంది భావనాశక్తి వుంది తన్మయీభవనయోగ్యతవుంది. నిర్వహణ సామర్ధ్యమున్నూ వుంది”

*పంతులుగొరు, శబ్దాలు తూచివేస్తారు వాక్యాలు పొంకంగా బిగిస్తారో

“క్రాని అన్నీ (గ్రామ్యంతో నిండివుంటాయి”

*ప్షగటివేషాలు రసికులూ చూస్తారు. కొని ఆ వోస్యం పభ్యం అని అంగీకరించలేరు భామవేషాలూ గొల్లవేషాలూ కూడా చూడ్డానికే ముచ్చటపడతారు రసికులు కాని, ఆ పాస్యమున్నూ ఉత్తమం అని చెప్పలేరు”

“పంతులుగారి. హాస్యం ఆ తరగతిలోది”

*వీమయినా, పంతులుగారికి, కవులజొపితొలోనూ, వొబ్బయంలోనూ మంచిస్ట్రానమే వుంది”

*ప్రమ్సీ సందేహం లేదు” జ్ర కళా సూర్యనారాయణ అని మొ రెండో పీంతల్లిగారి కొడుకు

సంస్కృత కావ్యాలు చదివాడతను, కొకరపర్తిలో

నా కంటే పెద్ద

ఒకమాటు మొవూరు వస్తున్నాడతను

రాజమంచ్రీలో స్టేషనులో రెయిలెక్కాడు

చెళ్ళపిళ్ళ వెంకటశౌ,స్త్ర,గారున్నూ రెయిలెక్కా రక్కడ

ఇద్దరూ. వొక కంపార్టుమెంటులోనే వున్నారు

*న్సీ దేవూ”రంశు, “మీ దేవూ”రంటూ నొకరిసంగతి వొకరు చెప్పుకున్నారు

“మీ రెక్కడికి వెడతా” రనడిగారు. వేంకటశా,స్త్రీగారు

*అనవర్తి . స్తేషనులో.. రెయిలుదిగీ. "పాలమూరు" వెడతా”నన్నాడు నూ సూర్యనారాయణ

“అక్కడ యెవరయివా బంధువులున్నారా” అనడిగారు వెంకటళా,స్త్రిగారు

“మౌ పెత్తల్లిగారున్నా రొవూళ్ళో. శ్రీపాద సుబ్రహ్మణ్య శాస్త్ర, మా పెత్తల్లిగారి కొడుకే” అన్నాడు సూర్యనారాయణ

చాలు, మరేమీ అక్కర్లేదు వెంకటళా,స్త్రి,గొరికీ

వాది బుద్దీ చమత్కరించింది, వెంటనే

*మ్సీ శ్మశానవాటిక నేను చూశా”నని చెప్పం డాయనతో” అన్నారుట వారు ముందు

“చెళ్ళపిళ్ళ వెంకటశౌా,స్త్రియిలా చెప్పమన్నా”డని చెప్పండి" అని కూడా అన్నారుట, తరవాత

ఆ మాటమీద చాలా బాధవడ్డాడుట, మావాడు

“ఇంత తెలివితక్కువపని చేశాడేంగ. అనుకున్నాను సుమా నేను అన్నాడు కూడా నాతో

మళ్ళీ బయలుదేరాడు స్వగ్రామం *నడిపూడి” వెళ్ళడానికి కడియం మీదుగానే వెళ్ళమన్నా న్నేను

“కడియంలోదిగు. వెంకటశా,స్ర్రిగారిని కలుసుకో” అన్నాను

“వారన్నమాట నాతో చెప్పావుకనక, ఆ పంగతి వారితో చెప్పు” అన్నాను మొదట

“నేను శ్మశానవాటిక నిర్మించాను దానియెడల యేమాత్రమైనా శ్రద్ధాసక్తులు న్నవారు “స్వేచ్చగా వువయోగించుకో వచ్చు నని చెప్పమన్నాడు మీతో” అని వారితో చెవ్వ” అని చెప్పి మరీ పంపించా నతల్లీ

కడియం మీదుగానే వెళ్ళాడతను

వెంకటశౌ,స్త్రిగారిని కలుసుకుని నేను చెప్పమన్నదిన్నీ చెప్పాడు వారితో

దానిమీద చాలా కోప్పడ్డారుట వెంకటశా,స్ర్రిగారు.

చాలా ఘర్షణవడ్డారుట యిద్దరూ

అప డొక వెలమదొరగారున్నారుట అక్కడ

వారి నిద్దరినీ దూరం దూరంగా తొలగించేశారుట ఆ దొరగారు.

ఇంటికి వెళ్ళి యిదంతా నాకు రాశాడు మా సూర్యనారాయణ అదిగో, ఆ శ్మశానవాటిక అచ్చయింది

వావిళ్ళ వేంకళీేశ్వరశా, స్రిగా రచ్చువేయించి యిచ్చారది

నా [గ్రంథమాలకు పోషకభారం నహించారు వారు

నూటపదార్లందుకు, నాకు బహూమానం

కాని మరోమాట చెప్పారు వారు

కాగితం, అచ్చుఛార్తీలు, బైండింగుఛార్జీలు - అన్నీ వేనే భరిస్తాను, రాతప్రతి తీసుకురండి, వెయ్యి ప్రతులు _అచ్చువేయించి యిస్తా” నన్నారు వారు.

అలాగే చేశారు

నేను కోరగా, యెగర్రకాలికోతోనే మూడువందల ప్రతులు బైండు చేయించి యిచ్చారు వారు

మొదటిమాటు మూడు ప్రతులు తెచ్చి నా కందించాడు బైండరు.

వెంటనే వొకటి వేంకకేశ్వరశా,స్త్రీగారి కిచ్చాను

టవునుకివచ్చి రెండోప్రతి వాగేశ్వరరావుగారి కిచ్చాను.

మూడోప్రతి గోపాలాచార్యులుగారి. కిద్దామని. వెల్లాను కొని వారూరికి వెళ్లారు, వారి దర్శనం కాలేదు “ఫిరావురం. వెళ్ళారు వారు ఇవ్వుడే వెళ్ళారు మెయిలుకి తొందరపనయితే సెంట్రల్‌ స్టేషనులో కలుసుకోనచ్చు. వారి నని చెప్పారు గుమొస్తాలు ట్రామెక్కీ. వెళ్ళాను 'సెకండుక్లాసు కంపార్టుమెంటులో కూచుని వున్నా రాచార్యులుగారు అప్పటికి - నాగేశ్వరరావుగారూ, వావిళ్ళ వెంకళేశ్వర శాస్త్రిగారూ, గోపా లాచార్యులుగారూ - మద్రాసు కంతకూ యీ ముగ్గురే నేనంళు వ్రత్యేకశ్రద్ద చూపేవారు అంచేత, వారి ముగ్గురికీ మొదటి మూడుప్రతులూ యివ్వాలని నా సంకల్పం నా ప్రయత్నం యిదే, కొని నొక అసందర్భం జరిగిందా వేళ “ఇది నా కొత్తనవల బైండుపని పూర్తి అయి ఇప్పుడే నా చేతికి నచ్చింది తమకోసం కాలేజీకి వెళ్ళాను తా మూరికి వెడుతున్నట్టు చెప్పారు గుమాస్తాలు ప్రయాణంలో సావకాశంగా చదువుతారన్న వూవాతో తెచ్చాను” అని చెబుతూ వుస్తకం వారి చేతిలో వుంచాను "పీరు చూశారంతే, వారు వారి చూవుల్లో అసంతృప్తి కనవడింది “తంతివార్తరాగా వైద్యం పనిమీద లక్ష్మీనరసావురం వెడుతున్నా న్నేను ఇదా నాకు శకునం యివ్పడు” ఈ మాత్రం అయినా అలోచించారుగారేం శౌ,స్త్రులుగారూ” అనడిగా రాచార్యులుగారు దురుసుగా అడగలేదు వారి మొగం ప్రసన్నంగానే వుంది కొని సిగ్గువడిపోయాన్నేను చొలొ సరితపించాను ఏమిటేమిటో చెప్పుకోడం [ప్రారంథధించాను చెంటవే “*వద్దువోద్దంటూ లేచివచ్చి, నన్ను కంపార్టుమెంటులోకీ తీసుకువెళ్ళి, తను పక్కని కూచో పెట్టుకున్నారు, ముందు, వారు. వీవు తట్టారు ఉద్ష్యర్రిక్రే చమత్కారాని కన్నాను మరేమీ అనుకోకండి కావలసిందెలొ వుంకే అలా అవుతుంది చికిత్స సందర్భంలో వేనిలాంటివి చూడము” నాయెడల మీ భావా లెలాంటివో వాకు తెలుసు అది నురీచిపొండి” అంటూ చాలొ చెప్పారు, కూడా బండి కదిలేదాకా చెబుతూనే వున్నారు. మర్నాడులేదు, ఆ మర్నాడు నర్తమానం వచ్చింది నన్ను రమ్మని *వైళ్ళినవని వాకట్లోవే అయింది. పిరావురంలో దిగాను రోగి చనిపోయినట్టు చెప్పారు. పిరావురంలోవే నాకు బసయేర్పాటు చేశారు. తిరుగుమెయిల్లో వచ్చేశాను” అన్నారు వారు, మొదట.

“*4కునం మాట మరిచిపొండి చమత్కారాని కన్నానంతే” అన్నారు మళ్ళీ

“ఇలాంటి కేసులు నెగ్గడం కష్టం చివరికి వచ్చేదాకా అక్కడివారు చికిత్స చేస్తూనే వుంటారు అంతా అయింతర్వాత నాకు తంతికొట్టారు. సకాలంలోనే అందింది నాకది, కాని మెయిలు కదలాలి, రాత్రంతా నడవాలి, నేను పిరాపురంలో దిగాలి, లక్ష్మీనరసావురం చేరుకోవాలి - ఇంతవరకూ కాలమూ నిలవదు, రోగమూ నిలవదు ఆ వ్యక్తి బతికేవుంకటు, నే నక్కడికి వెళ్ళేటప్పటికే అక్కడివారి చికిత్స వల్ల రోగం మళ్ళవచ్చు. ఇదంతా అవతలివారి ఆదుర్ధామా(త్రమే” అన్నారు, తరవాత

“శకునంమూట మరిచిపొండి” అంటూ మళ్ళీ అందుకుని “కాని, రాత్రి నన్నేడిపించారు మీ” రన్నారు, గంభీవంగా చేస్తూ

నాకు తెలుసు, హృదయం వున్నచోట అలా జరుగుతుందని అయినా చేతులు జోడించుకున్నా న్నేను

“వద్దు వొద్దంటూనే నా అంజలిబంధం పట్టుకొని “అలాంటి రాతరాసి యివ్పడిలా చింతించడం యేమి సొగసూ మీరు” అనడిగారు

“చమత్కారం జరిగిందన్నారు తరువాత

ఉ్‌స్ఫెల్ర విప్పించం”డన్నా న్నేను

వారు ప్రారంభించారు

“కంపార్టుమెంటు కంతకూ ఒక యూరోపియనూ, నేనూ మూత్రమే వున్నాం బండి బయలు దేరింది నేను మీ నవల విప్పాను యురోపియ నొక పుస్తకం విప్పాడు రెండు పేజీలు చదవడమూ ఆ కాగితం చింపి కింద పా రెయ్యడమున్ను అతను గూడూరు దాటింది మొదలు కళ్ళ నీళ్ళు పెట్టుకోడమూ, తుడుచుకోడమూ, న్లా పెదవులు వణకడమూ, అయినా నవల చదువుతూనే వుండడమున్ను నేను '“అదేమి' టనడిగాడతను “నువ్వాకాగితాలు చింపెయ్యడం ఏమిటినడిగాన్నేను ”

ఇలా అని, ఒక క్షణం అగి, విన్నారా అన్నట్టు చూసి, మళ్ళీప్రారంధించా రాచార్యులు గారు

*రెయిలు వపయాణాలవంటి సందర్శాలో కాలకేసం కావడానికి ఉదిషాలీపుస్తకాలు ఒకమాటు చనీవితే చాలివి తి ముది రవళీ కలిగే లో అనుభవించ నక్కరలేదని కాదు కొత్తపుస్తకాలు వస్తున్నాయి ఎందరో యువకులు తమ (ప్రతిభ ప్రకాశం కోరుతున్నారు వారి రచనలు కూడా చదవాలి మనం వారికిన్నీ ప్రోత్సాహం కలిగించాలి మనం మన రచన చదువుతోంది లోకం, కనక మనమున్నూ్నూ రాద్దాం” అన్న సంకల్పమున్నూ కలిగించాలి, మనం కొత్త యువకులకు

“అంటే, యీ రచన వుద్దేశం యేమిటో అది వెరవేరి పోయింది ఈ రచనకీ అకృతి ఎందుకోసం పుట్టిందో. అది నెరవేరిపోయింది ఇక నిలిచివుండవలసింది కాదిది ఉండ నివ్వ వలసిందీ కాదు. ఉండనివ్వడం వివేకంకాదు. అవివేకం అవుతుంది” అన్నాడు ధృఢంగా అతను

“ఇది వింతగా వుంటుంది మీక అంటూ (ప్రారంభించాడతను. వు మ్‌ చరున్నూ రాటం మం

$ 'బ్రతిల్న పుస్తకం

చదవడానికంకే సంపాదించు. కోడానికెక్కువ బాధవడనలసి వచ్చే. దారోజుల్లో పుస్తకం తయారుచేసుకోడానికే దమ్మిడీ అయినా ఇర్చుతండేది కాదవ్పచు (ప్రతి రాసుకోడానిశే శ్రమపడనలసి వచ్చేది. ఇవ్పుడలాకాదు ఇచ్చామాత్రంగా వుస్తకం అందుబాటవుతుంది. అయితే గుర్తించవలసింది, మన ఆ యిచ్చ వెనక, యెందరిదో శ్రమ చాలా యెక్కువగా వుందని ఎందరో ్రద్ధపడితేనే గాని దీనికీ రూపం రాలేదు”

“అయితే యెందుకోసం వారంత శ్రద్దవట్టురు, ఎంచేత అంత శ్రమవడ్డారు? అదంతా పొట్టుకోసం మరి యీ ప్రతి ఇలాగే శాశ్వతంగా వుండిపోతే” నారి శ్రమకు వినియోగం యేదీ” పైగా వారి పొట్ట గడచేమూర్లం రుద్ధం అయిపోదూ””

“వారు (శ్రమపడ్డమేకాదు, యీరచన కీరూపం సీద్దించడానికి వాొకడో, కొందరో డబ్బు ఖర్చుపెట్టునలసీ వచ్చింది ఆ ధనికుల వుద్దేశ మేమిటి అలా చేయడానికి వారు పొట్టుకోసమే. చేశారది ”

“అయితే బయటికీవచ్చిన రెయిల్సే. లి్యక్రేచరు ప్రతీది నిలన వుండీపోతే”

*ఇది మరొకడు చదువుతాడు ఇంకొకడు చదువుతాడు వేరొకడు చదువుతాడు మరెందరో చదువుతారు. చదువుతూనే వుంటా డెవడో ఒకడు వారి సంఖ్య యెంతయినా అవుతుంది”

4వ వుస్తకాని కయినా అందరు చదవడం గొప్పే”

“అయితే అందరూ చదవ్వలసిన - అందరూ కొనవలసిన అగత్యం యీ ఒక్కప్రతే తీరుస్తుంది అప్పుడు పట్లిష రేమవుతాడు”

“మరి, లైబరీ లక్కరలేదూ”' అన్న ప్రశ్నేవస్తుంది దీని మీద తెలుసు దాని కొక్క'ఓ సమాధానం ల్రైబరీలు రెయిల్లో వుండేవి కొవు. ఉండవలసినవిన్నీ కావు.

“రెయిల్వే ప్రయాణీకులు విసుగులేకుండా ప్రయాణం చెయ్యిగలగడ మే ప్రయోజనం రెయిళ్ళలోనూ.. రెయిల్వే స్టేషన్లలోనూ లైబరీలుండవు. కనకనే యివి స్టేషన్లలో అమ్మడానికవకాశా లేర్సా టయినాయిో

“బివి నిలవ వుండవలసినవి కొవు. ఇవి యెవడికి వాడు తన అగత్యం తీరేక యిలా చింపేస్తే అగత్యం అనుకున్న వాడెన డికివాడే కొనుక్కో వలసివస్తే”

ఉఆప్ర డీ గ్రంధం యెన్ని ప్రతులు ఇర్చుఅవుతాయో ఆలోచించారా” పబ్లిషరు వ్యాపారం ఎంత "పెరుగుతుందో గ్రహించారా””

“ఆప్పుడు. పబ్లిషరు ఎన్నెన్ని ఎంతెంత లేసి పుస్తకాలు వ్రకటించడొనికుత్సాహ వడతాడో గమనించారా”

“ఈ వుస్తకం వే నశ్చుపెళ్టేస్తే. నేను ఆ గ్రామికులకూ ఆ పబ్లిషరుకొ వృత్తి భంగం చేసిన వాళ్లయిపోనూ” ఇది ప్రవృత్తికి భంగం కాదూ” అనడిగాడు చివరికతను

ఉవిశిష్టమయిన మనస్తత్వం ఇది మన కర్ణం అవుతుంది కాని నచ్చదు. ఎవడికీ వాడే పుస్తకం కొనుక్కోడమే ధర్మం అందరికీ ఆ శక్తి కలిగించాలనే జ్ఞానం లేదు మనకి *

*ఆ యూరోపియను ప్రవృత్తి పరంగానే అర్ధం చేసుకోవాలి మనం. అప్పుడే ప్రవృత్తి అంటే ఏమిటో అవగాహనవుతుంది, నునకి,”

*బిక మీ నవల సంగతి”

“అది పూర్తిగా చదివాన్నేను మీ రచనలో జీవం వుంది మీ రచన ముందు నన్నేడిపించింది కనకనే తరవాత నన్నానంద పెట్టింది. కనక మళ్ళీ, మళ్ళీ, రాయండి మీ రిలాంటి నవలలు ఇంకొ ఇంకా రాయండి” అంటూ ఆచార్యులుగారు నన్నెంతో ప్రోత్సహించారు.

షష ఇ 564 శ్రీ/పాద సుద్రహ్మాల్యశాస్ట్రి

శ్వ న కథక చక్రవర్తి క్రీ.శే. శీ/పాద సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రి, 'వెలనాంటే శాఖీయ బ్రాహ్మణుడు కౌశికస గోత్రుడు తల్లి మహాలక్ష్మి సోదెమ్మ. తండ్రి లక్ష్మీవతి సోమయాజులు జన్మస్తానము పాలమూరు (రామచంద్రపురము తాలూకా) నివాసము రాజమహేంద్రవరము జననము 23 వఏీప్రిలు 1891 ఇర సంవత్సర చైత్రశుద్ద చతుర్హ్తశీ గురువారము

నేంటి తెలుగు కథా రచయితలలో, మునుముందుగా జ్ఞప్తి కందు కొందటిలో శ్రీపాద సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రి, గారొకరు ఒక రనుటకం ఓ, మొదటి వారమటయు నతీశయోక్తము కారాదు కారణము ఆయన వ్రాసిన ప్రత్యక్షరము సవాజు ప్రతిభనుండీ పొటమరించినది. ఆయన చేసిన (ప్రతి కల్పనము వ్రత్యక్తమున _ కవిరుద్దమైవది; ఆయన పాత్రలచేం బలికించిన (ప్రతివదము, ఇరుగుపారుగుల మనము విమచున్నది, ఆయన ప్రదర్శించిన ప్రతి సంవిధానము మన యనుభూతులకు దవ్వుగావిది. ఆయన కట్టిన కధలెల్ల తెలుంగు దేశవు కల్లలు గడచి పోయినవి ఈ తీరున సుబ్రహ్మణ్యశా,స్త్రిగారు అచ్చమైన తెలుగుదనమును నలచి వచ్చిన రచయిత. ఆంగలముకాని, వంగముకాని, మజియొక వాబ్మయముకాని మర్యాదకైన జదివిచూచిన వారు కారు విశేషించి, “హిందీని చేరదీయ రాదని చిరకాలమునుండి వారి వాదము. ఇంక సుబ్రహ్మణ్య శాస్త్రిగారు కూడబెట్టుకొన్న సంపత్తి సంప్కృత సాహిత్య మొక్కు ఇటులు విజాతీయమైన సంస్కార ధోరణి దూరముగావిలచి, కృతకృత్యగర్లితముకాని యాంధ్రత్వము నారాధించిన రచయిత రచన లెటులుండును అనుకరణములు కొని అనువాదములుకాని చేయవలసిన ్రారబ్దము సుబవ్మాణ్య శాస్త్రిగారికిలేదు. యథార్హముగా ఆయన చూపులకు గనిపించిన వస్తువు, ఆయవ వెవులకు వినిపించిన మాటలు, మూట గట్టుకొని కధలలో బెట్టి కళ కట్టించు. ఉత్తమ. చాతి రచయితచేసెడి పనియు. నింత దీని వివరణము ముందు మనవి చేసెదను

్హీపాద వారిది యనూచానమైన పండిత వంశము శ్రాతస్మార్తములు. జ్యాతిషము వీరి వంశ విద్యలు సుబ్రహ్మణ్య శాస్త్రిగారి తండ్రిగారు యజ్వ ఆయన కన్న మువ్వురు కుమారులలోను మన శాస్త్రిగారు మూండవవారు వంశస్టులందణి వలెనే వీరుకూడ శ్రౌత స్మార్తములు పరాయితము అధ్యయనము చేసినారు. జ్యౌతిషము స్కంధత్రయము పరించినారు. అదికాక, నల్టూరిలో గుంటూరి సీతారామశాస్త్రి, గౌరు, వేట్లపాలెములో దర్భాబైరాగిశా,స్త్రిగారు, తమయింట అన్నగారు శివరామసిద్దాంతి దీకిత్రులుగారు... గురువులుగాం గావ్యపారము చేసిరి వసినాటనే తెలుగులప్పై నలిరుచి యంకురించినదగుటచే శాస్త్రిగారు గురువులచాటున నాంధ్రకృతులు జదువుటయు, ఏవోచిన్న చిన్న రచనలు చేయుటయు సాగించినారు. సరియైన యువదేశమున్నగొవి కవితారచన చేయరాదని ౧౯౧౦ సంకలో సుబ్రవ్మాణ్యశాస్తిగౌరికి. నిశ్చయము కలిగివది. ఈ. నిశ్చయమే, పీరికావుర సంస్టానకవులగు వేంకట. రౌనుకృష్ణులము

శాస్త్రిగారికి కవితా గురువులుగా జేసినది ౧౯౧౦౬౧౧ పం!ిలో రామకృష్ణ కవుల సాహచర్యమున నెన్నో సాహిత్యపు మెలకువలు కవిత్వపు బొలవము శౌ,స్త్రిగారు గ్నుర్తింపగలిగినారు. ఇరువది యేండ్ల యాడు వచ్చుసరికి ,శ్రీపాదసుబహ్మణ్య శాస్త్రిగారు సానంబెట్టిన రత్నము

ప్రధానముగా వీరి జీవితములో మెచ్చందగిన విషయము, వీ రేయధికారిని దోసిలి యొగ్గి “నెలకూలి చాకిరీ” కొడబడ కుండుట-వీరి వలె నాత్మగౌరవము నధికముగా నిలబెట్టుకొనువారు తక్కువ అట్లని, పరనిరపేక్షముగా జీవింపగల విత్తవంతుడును కాండు ఆయనలోని తలపులు వయి నూటలు నొాకజై సూటిగానుండును దొపజికములేదు. చెప్పిన దానికిందిరుగుండ రాదు ఎదుటివాడు సహృదయండయినచో హృదయముముద్దగట్టి ముందుబెట్టును కానిచో పిలచినను, పెడమొగము. పెట్టును సుబ్రహ్మణ్యశా,స్త్రిగారి యదార్ధవాదిత బంధువిరోధమునకు€ గారణము. కారానిది. ఇది. యిటులుండగా వారితాలిరచన *వారకాంతి యను నాటకము కవిత్వము నాటకాంతము కావలయునన్న పెద్దలమాట సర్ధివృా లలా, గారు ముందునకు దెచ్చినారు ఈ సందర్భమున వారొకప్పుడు చెప్పిన 'రెడియో” ప్రసంగము స్మరణకు వచ్చుచున్నది

“పారకునకూ, (ద్రష్టకూ రసానుభవం కలిగించి తనసందేశం స్టుటముగొ వినిపించాలంటే, “రచయితకు తక్కిన కావ్యాల కంట నాటకం చాలామంచి సాధనం కొని నాటకరచన చాలా కష్టమైనది సామాన్యంగా కావ్యం రచించే టప్పటికం కు నాటకం రచించే టప ఎడు రచయిత గొప్పబాధ్యత వహించ వలసి వుంటుంది తన జొతివారికి సభ్యత అలనడ జేయడమూ - అది తప్పీపోకుండా చూడటమూ-ఇదే ఆ బాధ్యత కవికి ఇంత శక్తీ బాధ్యతా ఉందని తెలుసుకున్నప్పుడు, శక్తి ఉందా లేదా అని చూసుకోకుండానే నేను నాటక రచనకి పూనుకున్నాను, నేను మొట్టమొదట రాసిననాటకం-అంటే నాకు నేనైరాసిన నాటకం - “*వారకాంతో కాని దాని కర్శృత్వం నేను మరచిపోతున్నాను నా నాటకాలలో నేను చెప్పుకో గలవి *పేమపాశం”, “నిగళబంధనం”, “రాజరాజు” - ఇవి వీటిలో ఒకటీ రంగస్థలం ఎక్కలేదు. చదివినవారు మాత్రం అనుకూలంగానూ వ్రతికూలంగానూ కూడా మాట్టాడారు. కొన్ని వఏకాంకికలున్నూ రాశాను వాటిలో నాకు మిక్కిలి ప్రీతి పాత్రం “కలంపోటు”

ఈ “వారకాంతొ నాటకములో౯౬ పద్యములు కూడ జేర్చినారు ఇది ప్రత్యేకించి చెప్పుటలో సుబ్రహ్మణ్యశా,స్త్రిగారు ౧౯౩౪ నుండి బొత్తిగా వద్యబంథ (ప్రాతికూల్యము వహించుటకారణము ఈ ప్రతికూలభావము వారికి పద్యము హృద్యముగా వ్రాయలేక పోవుట వలనంగలిగినది కాదని ఈ క్రీంది పద్యము సాక్ష్యము చూపుచున్నాను

(బ్రతుకు మఘటించునోష ధి కరాళ వివంబున నుక్కుతీవలం

దతి మృదునాదమున్‌, దవానునందు వ్రకాశము నువ్ఫ)నీటిలో

రతనము లాణీముత్తెములు, రాళను కవ్పుకు జీవనంబులున్‌

చతురత గూర్తు వెయ్యది యసాధ్యము నీకిక దీనబాంధవా!

“అత్త - అట్లుడు”, “అలంకృతి”, “అభిసారిక”, “బాలిక, తాతొ మొదలగు ఖండకావ్యములు సుబ్రహ్మణ్య శాస్త్రిగారు మనోహరముగా రచించినవి యున్నవి

ఈీ/ శాస్త్రిగారి మొదటి నవల “మిధునామరాగమూ. అట్లే మొరటి ౪5 ౧౯౧౪ ఫిబ్రవరిలో వెలువడినది “*ఇరువుర మొక్కచోటికే పోరమూ అవి దాని పేరు. *ఇదియాది ౧౯౨౩సంకి రాక గ్రాంధికములోవే శాస్త్రనాయి రచనలు సాగించుచు వచ్చిరి _ క్రమముగా రెండుమూడేండ్లకు వంవూరయినా వ్యవహారిక భాషావతరణము విశేషమేమనగా వీరు (గ్రాంధికము. వ్యవవారకము కూడ సహజమధురమైన శైలిలో వ్రాయగలవారు. శాస్త్రిగారు ముమ్మొదట. వెలువరించి చరిత్రగ్రంథము వీరపూజ. ఆ (గగ్రంథమందలి (గ్రాంధిక లీ పాభాన్యము చాలా విలువగలది శ్మశాన వాటిక, రక్షాబంధనము ఇత్యాదులగు. వీరినవలబు వతానీకములో సువ్యాప్తములై యున్నవి సుబ్రవ్మాణ్యశా,స్త్రిగారి వచన రచవలోల అబుపచుదనమొ వంటి దేదోయుండి హృదయమునకు రాసికొనముచుండుము. పమాషపమొల గదలిదలు, అన్వయముల తిరుగుడులు మచ్చునకును రావిచ్చు వ్యభావచవూయన. కలమునకు లేదు ఎంత సేవును శాస్త్రిగారి చూపవు సవాజత్వముమీదు.. ఇది యటుండె”

౧౯౨౧సం॥ నుండీ శ్రీ, సుబ్రహ్మణ్యశా,ప్త్రినారి. వర్వసిద్దాంతములకు త్‌న్పై “వ్రబుద్దాంధ్ర” వెలసినది శాస్త్రిగారి సంపాదకత్వమున వీ వత్రికి తొాలిమయ వతి పక్షమునకు. వెలువడుచు. రెండచయేటినుండి మాసపత్రిక మాఇమ్‌ది.. అదెలో వ్రబుద్దాంధ్ర సగము సంప్కృృతభాషా రచనలతోను, సగము. తెలలు నచవలతోను వెలువడుటు శాస్త్రిగారి యుభయ భాషా వైదుష్యాలిమూనములకు విదచ్భెనము. అబ్బు కాలముననే *వ్రబుద్దాంధ్ర' తెలుంునేల మూలమూలలకు లౌకీ పాములను వలపై లౌగినది ఈ ఆకర్షణమునకు మపోేత్తము రచయితల వ్యామముళేకాత శాస్త్ర గారి వ్యాఖ్యలు విమర్శనములు హేతువులైనవి. వీరి కలయునకు ఇయొయులు కు తొలుత ననుకొంటిమి గతానుగతిక ధర్మావలంబన మాయన బొత్తా సపాంతేరు దానిని బట్టి హృదయములో నుండియో ఉండకో వాదన బడుచున్న సిద్ధాంతమును అమూంతముగా శాస్త్రిగారు. స్లింతుడు. వజ్రా? సరిపెట్టక వాడిగల వ్రాతలో లెట్టై సుప్రచారము. చేయుదురు. అయుసలోమ్మ్ను యీ గుణమునకు వారి “వ్రబుద్దాంధ్ర' నిలువుటద్దమైనడి. *“హిందీ-గాంఫే-అవైడు” ఈ మూండును శాస్త్రిగారి సిద్దాంతమునకు విరుద్ధమైన శవా మిుబు. అచు త్రీరత్నము వలె భారతీయుల పారాయణములో మన్న బూమూము శబ్లములను విమర్శించుచున్న శాస్త్రిగారి గుండెనిబ్బరమునకు, అల్బునమైన. వెట్టువలకు మనము మెచ్చవలయును “ప్రబుద్దాంధ్ర” తొమ్మిది యేండ్లు నడిచి మంచి బ్రసస్టిలో నా పోయినది సుబ్రహ్మణ్య శా్మాగారి జీవన వైభనమునకు *స్రబుద్దాంచ్రా. సాలు దశాబ్దము మైయుగుకొలన్న్తూ రి౯౩౪సంకి ముండి అవశ్రంలో వవ్యెప్రైకునము విషేధించి వచన ర వ్రచురించెడివారు. కావున వచన వౌబ్య్ళనమున కా పత్రిక చేసినమేలు మరువరానిది శాస్త్రిగారి వర్వ్షంంత రసము నొమెత్తు ఆ పద్రికా ప్రచురణ మొకయెత్తుగా సాగినది. మబ్రవ్మాణ్యశాష్ణ్రే గెచు గంగ మొదలు నాలుగేండ్లు కళాభివర్తినీ నాటక సమాజము నడిపిన ముపటం బేరుకొనుట వారి కళాభిరతికి గుజుతు. నాటకములలో స్తీ ్చృనును వషనాతాయు చేసెడి వారనియు వినుకలి సంగీత కళసై మజ్యునే ముష్నువ నుమొతు నూరుకృతులు. గురుముఖమున జెప్పశకొనిరిట. కాని గొంతెత్తి పాతమూ నేను వెనలము ౧౯౪౭నుండి సంగీత సాహిత్య సభలు జరిపించుచు వీరు రాజము హేంప్రై్రవున

| అనుభవాణూ - జ్ఞావకాలూను - 3 బా |

నూత్నకళాగౌరవము చాటుచుండుట (ప్రశంసింపదగిన సంగతి నన్నయాశ్రీ;నాథ జయంతులు జేగీయమానముగా నడిపించుచున్న శాస్త్రిగారి ప్రాచీన పారస్వతాదరణము నమస్కరణీయమైనది

ఇంక, ప్రకృతము, వారు చిన్న కథలు వ్రాయుదురు కాని అవి గుణమున పరిమాణమున గూడా పెద్దకథలు సంభాషణముల సంతనలో నింత పరిపక్వత గల కథా. రచయితలు తక్కువ పాత్రల మాటలలో వ్యక్తులతీరులు భంగిమములు సుస్పష్టముగా మనకు గోచరింప జేయుదురు. సాంసారికమైన ముచ్చటలు, సాంఘికమైన యాచారములు ్రదర్శించుటలో శా,స్త్రిగారిది యందెవేసినచేయి వైదికకుటుంబములోని నడతలు వీరి కథావప్రపంచమున నచ్చుగ్రుద్దినట్టు కానుపించును వడ్డగింజలు, మార్గదర్శి, కన్యా కాలే యత్నాద్విరతా -- ఇత్యొాదులైన వీరి కథలు రసవాహినులు (ప్రేమపాశం, నిగళబంధనం, రాజ రాజు, కలంపోటు మొదలయిన సుబ్రహ్మణ్యశా,స్ర్రిగారి నాటికలకు6 *దెలుగునాట” ప్రసిద్దివచ్చినది నాయుద్దేశములో “రాజరాజు” వీరినాటకముల కన్నిటికిని కన్నాకువంటిదని అందులో నన్నయ పాత్రపోషణము అనన్యసాధారణమైన తీరులో శాస్త్రిగారు తీర్చినారు రాజరాజుకడ, ఆత్మగౌరవము వీసమంతయినను చెడిపోకుండ నన్నయచేం బలికించిన పాటవము సుబ్రహ్మణ్యశా, స్రిగారికే చెల్లినది ఇది యన్నమాటకాదు, ప్రతిపాత్రయును రాజరాజులో జీవన్మూర్తులై కనిపించును ఇట్టి *రాజరాజు"ను సాహిత్యసామౌట్టు విక్రమదేవవర్మ మహారాజు కృతిపాందుట యభినందనీయము *కలంపోటు” మొదలగు నాటికలు వీరిని యెన్నిసారులు చదివినను జదువవలయు ననిపించును

నాటికారచనలో పత్రికా సంపాదకతలో శ్రీ, సుబ్రహ్మణ్య శా,స్త్రిగారిది తెలుగు భూమిలో నొకవ్రత్యేకపీరము

శీ, సుబహ్మణ్యశా,స్త్రిగారి (వీలునామా) ఉత్తరం

వురివండా అవ్చులస్తామి గౌరికీ"

“ఇవాళ తెల్లనారాటప్పటికి నాకివొళ వక్షనాతం సందేహం కలిగింది. మీరు స్లాదరాబాదునుంచి ఎప్పుడువస్తారు”

వాగేశ్యరరావుగారికి కథలు వుస్తకాలు ఇచ్చెయ్యదలచుకున్నాను. వెనక ఒకమాటు వారు పజక 3-౦0 మూడు రూపాయలు చొప్పున అభ 1 స్టిరపరచుకున్నారు నేను కధలు వట్టుకు వెళ్ళి యివ్వబోతే, డబ్బులేదు. ఇన్పడు వద్దన్నారు ఆబేరం మొన్న జ్ఞాపకం చేశాను. నిజమే అప్పుడు డబ్బులేక పోయిందన్నారు ఇప్పుడు ఆ 'రేటున.. పైసలు చెయ్యండీ కుదరకపోతే మీ ఇష్టం వచ్చినట్లు పైసలు. చెయ్యండి తక్కీ నవుస్తకాలున్నూ యిప్పించెయ్యండీ వారికీ వాలుగువేల చిల్లర నేనుబాకీ నవలలూ, వాటకాలూ వగైరా కాపీరైట్లూ, స్టాకుఅంతా యప్ఫించండి మీకు సాధ్యమైన ధరకు యిప్పించి రుణం శేదనిఫీంచి "అదనంగా యిస్తే అది నా భార్య వెతికి యివ్వండి నా కుటుంబానికి మీరే సాయం చెయ్యగలరు. కధలు సాపు రాసినవున్నాయి "పేపరు కటింగులున్నాయి. మందు చికిత్సకూ తిండికి డబ్బు కావాలి ఇప్పించండి ఈ నెల ఇంకా అదై యివ్వలేదు

వుస్తకాల వ్యవవోరం పూర్తిగా పరిష్కరించి మరీ వెళ్ళాలి మీరు అనుభవాలు 2 విశాఖపట్టణం. పంపాలి ఫోషకులకూ తక్కినవారికీ, రాజమండ్రిలో మైలవరపూ, వింజమూరీ, రాొమచం(ద్రపురంలో దువ్వూరీ, చఛావలీ, చేపానమూత్రమే యిచ్చాను వేపొవారు. 116 - "ఇస్తానన్నారు. ఇప్పుడే. కొంత ఇవ్వవచ్చు కొకీవాడ సాహిత్యవేత్తగారంకే. శ్ర పార్తసారథిగారు. వారికి నాయెడ చాలా దయ మీరు చెప్పితే నాకు గాని నా కుటుంబానికీగౌని వారేమైనా సాయం చేసి చేయించవచ్చు

నాకుటుంబం చెట్టు (క్రీంద వుంది మీరు సాయం చెయ్యండి విశాఖలోకూడా ఏమైనా వీలవుతుందే మో చూడండి

గుంటూరిలో చావలిసూర్యనారాయణగారు (1125 లేబరుఆఫీసరు) 68-00 ఇవ్వాలి ప్రయత్నం ద ఇప నా అన్నగారు డాక్షరు. ద్వారా ప్రయత్నిత్రిటరడి ఇడాక్రభుగారున్న్యూ చంద్రపురం మిత్రుల చేతయేమైనొ. చేయించవచ్వే'. నెల్లూరు. శివరామయ్య నోరస్థైప్నా వంపవచ్చు.. డాక్టరు కనక రాజుగారున్నూ చెయ్యవచ్చు ౨, ఎ ళ్‌

శీ? నాగేశ్వరరావుగారి విషయం - 'హెరకి అభ్యుదయం నా చేతనై నంతా కలిగించాలనుకున్నాను. భగవంతుడిలా చేశాడు _ నేను _త్యర్హుణ్ణయిపోయాను 'స్నేహెతులైనందుకు మీకీ (శ్రమమాత్రం ర తో

నాగేశ్వరరావుగారి వ్యవహారం మొపాజతిన్చారించరం నా ఆశ మీరు మిక్కిలీ ఘనంగా సన్మానించారు న్నీ శ్రమమాత్రమే కలిగించాన్నేము 'శ్రీ/సీంహాచలంగారి

స్నేహం నాకు మహామేరువు వారికి నా కృతజ్ఞత సరిగా చూపించలేక పోయాను మీకు నేను బరువైనశ్టే నిశ్చయం మీలాగ మనసిచ్చిన వారు నాకు నురొకరులేరు మీ రుణం తీర్చుకోలేను అది తీర్చుకోడానికయినా మరో జన్మం యొత్తుతాను ఒకటికాదు, పదినంద ఎత్తుతాను ఒక సామాన్యుడికి మీరూ సింహాచలం గారూ కనకాభిషేకం చేయించారు ఇది నాకు పరమేశ్వరుడు చేయించలేనిది ఇలాటిస్టితిలో నేను భారం అయిపోతున్నాను విచారించను. అది తీర్చుకోడాని శయినా మరోజన్మ యొత్తుతాను కనక నాకేమీ విచారం లేదు నా భార్య నన్న నేకవిధాల కాపాడింది చిన్నప్పణ్లుంచీ దాన్ని కష్ట పెట్టాను గొని సుఖపెట్టు లేకపోయాను ఇప్పుడు ఇక ఆ వూసేలేదు కదా నిరర్హక జన్మ అయిపోయింది నాది. రచనలయినా సొవురాసి అన్నీ జాతికి సమర్చించుకో లేక పోయాను. పరమేశ్వరుడు. మీకు సకల సుఖాలూ కలిగించాలి సారస్వత సేనలో మీకు సాఫల్యం పూర్తిగా కలిగించాలి మీ కలం జాతిని ఉద్దరిస్తుంది. (సం) శ్రీపాద సుబ్రహ్మఖ్యశా,స్త్ర ఉష * * ఈ “అనుభవాలూ -జ్ఞాపకాలూను" శ్రీ, శౌంస్తిగారి అకాలమరణమువల్ల మూడన సంపుటముతో ఆఖరు. నో ; “లిఖిం శే గీ 1416 +. ద్రగగ్మి శ్‌ సై శం భఖ స సాద. స్‌ జీ ౦ శ్రీపాద సుద్రవ్మాణ్యశాస్త్ర, |

ల. ంలటతననాలారతాలలు లను వా వాలా టం ల లంచాల టా లారా ననన 'శీీపాద సుబహ్మణ్యశా, | అనుభవాలూ - జ్ఞాపకాలూ; " | ॥ న. ళో | మిక్కిలి అపూర్వమైన [గ్రంథం యిది. ' అంళే /. (ల | తెనుగు వాబ్మయరలో యీరకం [గ్రంథాల కిదే. మె | | మొదట వైదిక విద్యలు నేర్చుకొని, 13వ ఏటనే శ రాయడం ప్రారంభించి, అగత్యం అయి తెనుగు పా శ 1... | గడించుకోడంలోనూ చన చెయ్యడంలోనూ, (శ్రీ, సు( ' | శాస్త్రిగారు ఎదురుకొన్న ప్రతేబంధక్షాలూ, అనుభవించిన .. , -' ధాలూ, పొందిన ఆవేదనా, పట్టేన దీక్ష చేసిన | ఆలే (ఆ సాధనకో వారు కనపరిచిన పరాకాష్ట శో ౧... | వారు పొందిన, విజయేలూ, గ్రంథ, ప్రకటనకు క స”. | కలుగుతూనూ వున్న యిబ్బందులూ ఈవివరాలు | ,. ; ల 'హృదళ రూటు అంగపు నోడు రసమహిమలున్న్నూ స! అనేక శోళ్ట హు అనేక సందర్భాల్లో - అనేక మౌ 1! మ | ప్రతిని చదివించ్చుకుని విని అనేకులు మిక్కీలి ముద్ధులయి