Telugu srimadramayanam aranya kaanadam - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

', శ్రమద్రామాయణము క్‌! క న్‌ తట్‌ ఇ గ వ్‌ + , అఆంభ్పుకోంబయు న ఆ ఆభఆల ఆ ఆ కూకళ క్‌ శ్ర ఫ్‌; ళు 1 న సలం ఎట్ట ఈ. '' సహజకవి మల్లెమాల |. ఆ, య ౫ మనసుపడి మక్కువతో సేకరించిన ' నో. జ, జ్ఞ ఈ పుస్తకాన్ని సాహిత్యాభిమానుల కోసం న్న గ క్రీ సుందరయ్య విజ్ఞాన కేంద్రానికి . కా ( ఆనందంతో బహూకరిస్తున్నాం. . . - మల్లెమాల కుటుంబం | న! -2వానదాబాదు న .

శ్రీరామాయ నమః శ్రీమద్వాల్మీకి మహర్షి ప్రణీత (శ్రీముదామాయణము అరణ్యకాండమవు ఆచార్య (శీ పుల్లెల (శీరానముచం దుడుగారు రచించిన

బాలానందినీ వ్యాఖ్యతో కూడినది

టీనచురోదు ఆర వి జ్ఞాన టటస్పు

హైదరాబాదు 2004

క. ఫ్‌ రుద రట (ప్రధమ ముద్ర 9 ద్వితీయ్స ముద్ర ఏపిల్‌ 1 సా ప్‌ 1000 'పశులల్ర ఇ శ్రీ పిస ీఘ్వ్ష శ్రీర్వ్సా స్వ ష్ట్ర న 1 _ కట్ట సంక్య . సాస్‌, గొల్యన్సృ య? 1500 (౧ ళ్‌ [రాకా స్వ స్‌ న [ధం సాన. శ్రీ కళ్ళా గ్య నా. శ

ఆ ఒల్లో ట్రస్టుబోర్డు సభ్యులు శ్రీ పొత్తూరి వెంకటేశ్వరరావు అధ్యక్షులు అధ్యక్షులు, ఆంధ్ర ప్రదేశ్‌ ప్రెస్‌ అకాడమీ, హైదరాబాదు శ్రీ పల్లెంపాటి వెంకటేశ్వర్లు సభ్యులు కాకతీయ సిమెంట్స్‌, షుగర్స్‌ & ఇండస్ట్రీస్‌ లిమిటెడ్‌, హైదరాబాదు శ్రీ ఆకెళ్ల సత్యనారాయణ మూర్తి ణి హైదరాబాదు శ్రీ నీలంరాజు మురళీధర్‌ | హైదరాబాదు శ్రీ డాః॥ ఉప్పులూరి బిందుమాధవ్‌, 0) వాటర్లూ, కెనడా, విజయవాడ శ్రీ పమిడిఘంటం శ్రీరఘురామ్‌ కార్యదర్శి హైదరాబాదు అ ఆర్న విజ్ఞాన ట్రస్టు శ్రీరామ సదనము ష్లాట్‌ నెం. 1361, రోడ్‌ నెం.45, జూల్లీహిల్స్‌ కో-ఆపరేటివ్‌ వొసింగ్‌ సొసైటీ, హైదరాబాదు - 500 034

ఈ సంపుటము ముద్రించుటకు సహాయము చేసిన వదాన్యుబ్బ శ్రీమతి & శ్రీ ప్రభంజనరావు గారు, హైదరాబాదు.

ముందుమాట

రామాయణం లేని ఊరూ, “రామా ఆని వలకని నోరూ ఆం[ధదేళంలో లేవు. మన ఆంధదేశ మనేమిటి, మనదేశంలోనే లేవనటం అతిశయోక్తి కాదు* రామాయణానికి, భారతీయ జన జీవితానికీ మధ్య అనుబంధం అటువంటిది. వివిధ భారతీయ భాషలలో నందలసంఖ్యలో రామాయణాలు వెలువడ్డాయి. రామాయణం నుంచి ఒక సూక్తో, రామకథా సంబంధమైన ఒక సామెతో వినవడని (వసంగాలూ, సంభాన్నణలూ అరుదు. వండితుడై నా, పామరుడైనా సందర్భోచితంగా రామకఠథా (వస్తావన చేయకుండా రోజు గడవలేడు.

రామాయణాన్ని మహాకావ్య మనే అన్నారు. ఉత్తమ కావ్య లక్షణాలన్నీ అందులో ఉన్నాయి. కావ్య మనుకొన్నప్పటికి రామాయణంలో ఎంత ఆధ్యాత్మిక సంవద ఉన్నదో అంత లౌకికజ్ఞానం ఉంది, ఎంత తవ్వినా తరగని గని రామా యణం. ఆదర్శదాంవకత్యానికి సీశారాములు ఆంటాము, తండి ఆజ్ఞను హెలించ డంలో రాముశినే ఆదర్శంగా చెపుచుంటాము, తిరుగులేకపోవట మనే భావం [నక టించడానికి రామబాణం అంటాము. (ప్రజలు సుఖళాంతులతో గడిపే వంపాలన ఉన్నప్పుడు రామరాజ్యం ఆంటాము.

ఎన్ని భాషలలో రామాయణం ఎన్ని ! విధాలుగా (వచురణ పొందినవ్పటికీ వాల్మీకి రామాయణం వాల్మీకి రామాయణమే, రామాయణమే కాదు, రామాయ ణంలో ఆ మహర్షి రచించిన (నతి శ్చోకమూ ఒక మహాకావ్యమే. కనుకనే వాల్మీకి రచించిన శ్ఞోకాలను, వాటికి అర్థతాత్సర్యాలనూ విశేష వ్యాఖ్యతో (వచురించాలని 'అర్ష విజ్ఞాన (టస్టు' సంకల్పించింది. సయత్నం మొదలై వదకొండు సంవత్స రాలైనా తొలిసంపుటం “బాలకాండము” 1967లో వెలువడింది.

(టస్తు వ్యవస్థాపకు లైన మాన్యులు న్యాయమూర్తి శ్రీ వమిడిఘంటం శోదండరామయ్యగారి 'సంకల్పబలం వల్లా, కంచిపీఠం పరమాచార్యులు శ్రీ చ్య్యద

౪ న్యుల వౌదార్య 9కే దసన్యక్ట్య్న ఆశీర్వాద మహిమవల్ధా, ఎం రశకమంలో వది వ్‌ట్ర అగ్ర విజాన్స (వ్‌స్ట ఇబ్బటికి రామ్షా య ఆయోధ్యా అడిషత్వ “లగాన్మి నిర్వహించ గలిగింది. లొదకాంగ్తమ్స, ఇప్పుడు ఆరణ్య (శంకు సంపటాల్సు, సుందరకాంగ్ష ఇదివగ్ర శే వెలువడ్డాయి. ఓ దైవాను[గవాః కీర ండముల తెలువడక్షన్నా్నా, ఆచిర్ర రవిష్య్యత్తురో చు సంపుటాలు వేసి యద్ధక్య్న్య కొడ సంపటారుగానూ, ఆ త్రరకాండము ర0 గొన్స్హ పం గల్యన టన పిశ్వసిస్తన్న్య్న, భౌ

కిష్మి౦ కింగ్రన్షర్టక్షృ చెబ్పష్షక్ష్యు సంక్య పద్ధర్రిగ్రోన్లె ఇప్పుడు ఆర్ర ణ్య గి లా చీ ల ఆ పడిశం ోంసలనూ, బల పామరుల అధి డుగా సారస విశేష అధ్యయన్యక్షన, స్రైపకోర్చి స్రీ శ్రైరామ రదు ఆండిస్ట్య త్త ర్‌ ఇర ద్ధ పౌరక్రోళన వరస మనిప్పిస్తున గది. ని ఫి సీలుర్య వెరక్టట్ల షం, చౌర్య దివాకల్ల . వెంకటావదా గక చే రా ఫీ వాకర్ణ క్త్రృగా ఉండీ త్‌ న వ శ సంస్థక్క చేదోడ్స్య వాదడుగా రోగ షష్ట హార చాక షత మప మార్గంల్రళన్ష శ సంస్థ షు ॥ గరప ళ్‌ వ్యాం శ్చ ఇర సల .క్రైరాకాంముక్ర్యూ ఆ ద్భు తమైన నా బ్‌ జ చరక క్వ యోగ్య అనేక్సాన్టక సూద్తుల్తూ, షప క్‌ రష్‌ పి ఠం క్రష ఫస ఉన్నాల్స్స. ఉదాహరణ

• మ్య న్‌ా నంట్ర్య మ్‌ నచ్చిన్య్ప కొల్పి కడి నానా షా నే స్టాళ్ళి న్య న్నా నిజ జా కొన్నా కుంక్షల్రీ నమ షక సాది చా గు ర్చ స. శెలిర్వ్యర్ష చెవులకు "పెట్టుకునే ( న ష్య గరుక కనా అంటాడు:

ళ్‌ లక్ష్మణుడు. వదినెగారి న! లక్ష్మణునికి ఊన్న మాతృభావనను ఇంతకంటె సమర్థవంతంగా వ్యక్తం చేయడానికి మార్గం ఉన్నదా ? లేదు, ఇలా ఎన్ని ఉదా హరణలైనా చెప్పవచ్చు, స్థలాభావం (వతిబంధకం కాకపోతే. ఇంతకు మునుపు వెలువడిన సంపుటాలను అభిమానించినప్లే ఇప్పుడు వెలు వడుతున్న అరణ్య, కిష్కి౦ధాకాండములను కూడా ఆంధపాఠక జనులు సమా చరించుదురుగాక . భ్యదమస్తు పొత్తూరి వెంక పేశ్వరరావు

సూచిక అరణ్యకాండ విషయసూచి పృ విషయము || సీకారక్కణసహిశురు శ్రీరాముని ఆశ్రమవాసురైన ్రే సత్కరించుట. [1 £ వనమళో రామాడులసు ఏరారుడు ఎదిరించుట. శ విరారునితో రాముడు సంభాషంచుట. రామలన్మణులు పరాద్రుని' పై వాణములు |వయోగించుట, విరాధుడు సోదరులిద్ధరిసి ఎ త్రికాని ॥/ వనమ్మృల్రోన్న్యి పోను కీ రామరష్మళుల్న ఏెరాధ్సస్సి చంప్పట, కై స్ట్‌ సీకాంప్మజసమేక్షషై న్‌ రొష్సడ్సు శరభంగాశమమునక్త వెళ్ళుట, అక్కడ దేవశళన్స్న చూచుట, శరభంగమ్మృనిగ్రా సంకాషించుట. శరళంగమని (ప్రహ్మేలోకమనకు వెళ్ళుట, శీర్‌ (ఓ అషసల పెట్ట వొధలనుండి రషంపృష్పన్న ముసులందర్సు రామని 'పాట్టిచగా రాషుక్ష వాళ్ళక్ష ఆభ యమిచ్భుట్ల 61 సే క ఇష ప్రైససేన్కు రొనుడ్ష్య సుిష్టమష్పుర్ష అకమమునక్సృ | న “ంభాషించ్సి ఆరతి అక్కనే సెవసించ్సట. గ్గ ఇ కాలక్ష స మహర్షి చనన రామ్మర్సు 'పాశఃకాలమ్షవందు షూ ఇ చని ఆ ఆ శ్రషన్స్యన్న బ్య వే కొర్కు ఖ్య సే న. హింసించు న్యా్య్స్వ్స ॥ స్య రొన్న్స మారక, హేటించ్చట య్‌ క్షం ఆసి నః “ముసులన్న కకం, ర్క ప రార సు నే ఠి కష స్య సారిరరనళన్య క. తసి నేన్స స్మా 'అరామ్సుక్ష చెప్పుట, 10%

కా

సర్గ విషయము పుట 11. పంచాప్సర స్తీర్ణమాండకర్ణిమునుల కథ. రామాదులు వివిధ్యాశమము

లలో సంచరించి తిరిగి సుతీజ్టమహర్షి ఆశమమునకు వచ్చి కొంత

కాలము అక్కడ నివసీంచుట. పిదప సుతీక్టుని అనుమతి గై కొని

అగ స్త్య్మభాత ఆళమమునకు, అగస్సుని ఆ|శమమునకు వెళ్ళుట.

అగ స్త్య్మపభావ వర్ణనము. క్షే 19. సీతారామలక్మణులు అగస్తాశమములో (పవేశించుట. ఆగస్తుడు

వారిని గౌరవించుట, రామునకు దివ్యాస్త్రము లిచ్చుట. 1485 13. అగస్తుడు రనను చూచుటకై రాముడు వచ్చినందుకు సంతోషము

(పకటించుచు సీతను [పళంసించుట. పంచవటిలో నివసీంపుమని

రామునకు చెప్పుట. రాముడు అక్కడికి (వయాణమగుట. 159 14. రాముడు పంచవటికి వెష్నృచు జటాయువును కలియుట. అతడు

తనను గూర్చి సవి స్తరముగా రామునకు చెప్పుట. 170 15, శ్రీరాముని ఆజ్ఞ్మ్యపకారము లక్ష్మణుడు పంచవటిలో ఒక సుందర

మైన పర్ణశాలను నిర్మించుట. సీఠాలమ్మణులతో రాముడు ఆ పర్ణ

కాలలో నివసించుట. కరికి 16. లక్ష్మణుడు హేమంతర్హువును వర్ణించుట. భరతుని (పశంసించుట,

రాముడు సీతాలక్మణస మేతుడ్లై గోదావరిలో స్నానము చేయట. 19%

1. రాముని పర్ణశాల వద్దకు శూర్చుణఖ వచ్చి రాముణ్ణి గూర్చి తెలును

కొని, తనను గూర్చి అతనికి తెలిపి, *నన్ను భార్యగా స్వీకరింపుము"

అని అతనిని కోరుట. ల్లో 18. రామునిచేత నిరాకరింవబడిన శూర్పణఖ లక్ష్మణుని వద్దకు వెళ్ళి

తనను భార్యగా స్వీకరింపుమని కోరుట, అతడు కూడ నిరాక

రించగా సీతను చంపుటకు ఉద్యమించుట. లక్మణుడామె ముక్కు

చెవులు కోయుట, లలి

గ సర్గ విషయము పుట 19. జూర్పణఖకు జరిగిన అవమానమును గూర్చి విని ఖరుడు రామా దులను చంపుడని ఆదేశించి వదునలుగురు రాక్షసులను వంపుట. 285 20. ఖరుడు పంపిన పదునలుగురు రాషసులను రాముడు సంహరించుట. 2కీకీ 2. శూర్పణఖ రాక్షసుల వధను ఖరునకు తెలిపి, రామునివలన గొప్ప ఆపద సంభవించినదని చెప్పుచు అతనిని యుద్దానికై _పోత్స 'హించుట. లైర్‌4 22. ఖరదూషణులు పదునాలుగువేల రాష్షసులతో జనస్థానమునుండి పంచవటికి బయలు దేరుట. 2గ్రి9 ఏ8. భయంకరములైన శకునములను చూచికూడ వాటిని లెక్నచేయక ఖరుడు సైన్యముతో రాముని ఆశ్రమము వైపు వెళ్ళుట. లలి కీ, ఆ శకునములు చూచి రాముడు రాక్షసులకు వినాశము రానున్న దని, తనకు విజయము లభించనున్నదని తెలిసీకాని “ఆ వర్వత గుహలొోనికి సీతను తీసికొని వెళి అక్కడ ఆమెను లఠత్నించు చుండుము* అని లష్మణుని ఆదేశించుట. ౨285 5, రాముడు యుద్ధానికి వచ్చిన రాక్షసులను సంహరించుట. ల 286. రాముడు దూషణసహితులైన పదునాలుగు వేలమంది రాతసులను చంపుట. త1ే6ి 2. రాముడు (శిశిరస్సును సంహరించుట. 880 208. ఇఖరునితో రాముడు "ఘోరముగా పోరాడుట 8806 రిం రు టంట ఆ గదను రామ్సుడు ఇండించుటి. 850 80. రాముడు పరషముగా మాటలాడగ్గా ఖరుడు మరల రామునితో ప గా టలా మద్దెచెట్టును విసరగా రాముడు దానిని

యం! సర్గ విషయము పుట ఖండించి ఖరుణ్ణి సంవారించుట. దేవతలు మునులు రాముజ్జి స్తుతించుట. త్‌61 81. ఖరుడు మొదలై నవారి మరణమును అకంవనుడు చెప్పగా విని రావణుడు సీతను హరించుటకై ఉద్యమించుట. మారీచుని ఉవదేశ ముచే ఆ కార్యము నుండి విరమించుట. 876 రల, శూర్ప్చుణఖ రావణుని వద్దకు వెళ్ళుట. 896 8ిరి. శూర్ప్చుణఖ రావణుని నిందించుట. 406 84. రావణుడు (ప్రశ్నించగా శూర్చణఖ అతనికి సీఠాలమ్మణ సమేతు డైన రాముని గూర్చి చెప్పి, 'సీతను భార్యగా చేసికొనుము" అని ఆతనిని 1పోత్సహించుట. శేరి 85. రావణుడు సాగరము (పక్కనున్న జల్మప్రాయదేశము చూచుచు మారిచుని వదకు వెళుట. కీల ది ళా 86. రావణుడు రాముని అపరాధమును వరించి చెప్పి, అతని భార్య యైన సీతను హగీంచుటకు సాహాయ్యము చేయుమని మారీచుని కోరుట. క్వీర్మీశ్తీ 87. మారీచుడు రాముని గుణ్యవభావాదులను వర్షించి చెప్పి, సీతకాహరణ [(పయత్నమునుండి విరమింపుమని రావణునకు ఉవదేశించుట. 48 88. రాముని పర్మాకమాదుల విషయమున తన అనుభవమును చెప్పుచు మారీచుడు రామునకు ఆవకారము చేయవద్దని రావణునకు ఉపదే శించుట. కీగ్ర$ి 89. మారీచుడు రావణునకు ఉపదేశించుట. 476 40. రావణుడు మారీచుని భర, పెట్టి సీతను ఆపహరించుటకు సాహా య్యము చేయవలెనని ఆజ్ఞాపించుట. 4రిర్‌ 41, '*సీకు వినాశము కలుగును" అని భయ పెట్టుచు మారిచుడు మరల రావణునకు ఉపదేశించుట. 497

న

సర్గ విషయము పుట

42. మారీచుడు బంగారులేడి రూపము ధరించి రాముని ఆ్మశమమునకు వెళ్ళుట. సీత దానిని చూచుట. 505

డీశి, ఆ మాయామృగమును చూచి అత్మణునకు సందేహము కలుగుట.

ఆ మృగమును సజీవముగా గాని, చంపిగాని, శీసికొని రమ్మని

సీత రాముని కోరుట, రాముడు “సీతను రక్షించుచుండుము' అని లక్ష్మణుని ఆదేశించి అ మృగము కొకు వెళ్ళుట. 5్‌1ేరి

ఉడీ. రాముడు మారీచుని చంపుట, మారీచుడు సీతాలవ్మణుల పేర్లు పేట్టి అరచుట చూచి రాముడు చింతా[కాంతుడగుట. 587

కీర్‌ పరుషవాక్యములు పలికి సీత పంపగా లక్మణుడు రాముని వద్దకు వెళ్ళుట. రడీ?

శీర. రావణుడు సన్యాసివేషములో సీతదగ్గరకు వెళ్ళి ఆమెను గూర్చి అడుగుట, సీత అతనికి అతిథిసత్కారము చేయట. 862

ఓ. సీత రాముణ్ణి గూర్చి తనను గూర్చి రావణునకు చెప్పి, తాము వన

మునకు షందుచేత వచ్చినారో చెప్పుట, *నా పట్టపురాణివి కమ్మని

రే

రావణుడు ఆమెను కోరుట. సీత అతనిని నిందొంచుట. 8577

48. రావణుడు తన పరాకమమును వర్షించి చెప్పుట. సీత అతనిని నయపెట్టుట. 596

శ్వర రావణుడు సీతను ఆపహరించుట. ఆమె విలపించుట. జటాయువు కనబడుట. 605

50. సీతను హరించవద్దని జటాయువు రావణునకు ఉపదేశించుట, అట్టు కానిచో యుద్ధానికి రమ్మని పిలుచుట, 620

శే. రావణునితో జటాయువు ఘోరముగా యుదమ్స చేయుట రావణు డశనిని వధించుట. ౮ 881

కే!

సర్గ విషయము పుట 52. రావణుడు సీతను అపహరించుట. 645 58. సీత రావణుని నిందించుట. 664 54ఉ. సీత తన ఆభరణములను మూటకట్టి ఐదుగురు వానరుల మధ్య

జారవిడుచుట. రావణుడు సీతను తన అంతఃపురనులో ఉంచుట.

ఎనమండుగురు గూఢ చారులను జనస్ట్థానమునకు వంపుట. 874 55. రావణుడు సీతకు తన అంతఃపురము నంతా చూపి 'నాకు థార్య

వగుము'అని కోరుట. 686 56. సీత రాముని-పె తనకున్న నిశ్చల్యపేమభక్తులను (వకటించి రావ

ఐబుని నిందించుట. రాక్షసస్త్రీిలు అమెను ఆశోకవాటికకు తీసికొని

పోయి భయపెట్టుట. 701 57. మాయామృగమును చంపి తిరిగివచ్చుచున్న రాముడు మార్గములో

కొన్ని అవళకునములు చూచి చింతించుట. తన, వద్దకు వచ్చిన

లక్ష్మణుని నిందించుచు సీత విషయమున భయమును చెందుట. 7185 568. అనేకవిధాల ఆలోచనలతో రాముడు లక్ష్మణునితో ఆ్మశమము

చేరుట. అక్కడ సీతను కానక దుఃఖ్యాకాంతుడగుట. 724 59. రామలక్ష్మణుల సంభాషణము, 7982 60. రాముడు సీతను గూర్చి వృక్షములను జంతువులను అడుగుచూ,

విలపించుచూ, సీతను అన్వేషించుట. 749 61. రామలక్ష్మణులు సీతను వెదకుట. ఆమె కనబడకపోవుటచే

రాముడు విలపించుట., 757 62. రాముడు సీత కొరకై విలపించుట. 769 68. రాముడు విలపించుట. 777 64. రామలక్ష్మణులు మరల సీతక్షై అన్వేషించుట మృగములు చూపిన

గ

నర్గ విషయము పుట

సంకేతములను బట్టి దడ్షిణ దికు(వై పు వెళ్ళుట. రాముడు పర్వ

తము మీద కోపము చూపుట. అక్కడ పడియున్న సీత తలలోని

పువ్వులను, అలంకారముల ముక్కలను, యుద్ధ చిహ్నములను

చూచి రాముడు దేవాదులతో కూడిన మూడు లోకముల మీద

కోపమును చూపుట. 788 65. లక్ష్మణుడు రామునకు బోధించి కోపమును చల్లార్చుట. రేర్‌ 66. లమ్మణుడు రామునకు బోధించుట. 822 67, రామలక్ష్మణులు జటాయువును చూచుట ; రాముడు జటాయువును

కౌగలించుకొని విలపించుట , [ల1 66. జటాయువు (పాణములు విడచుట, శ్రీరాముడు అతనికి దహన

సంస్కారము చేయుట, 849 69. లమ్మణుడు అయోముఖిని శిక్షించట. కబంధుని బాహువులలో

చిక్కుకున్న రామలక్ష్మణులు చింతించుట. 85? 0. రామలక్మణులు వరస్పరము సం్టపదించుకొని కబంధుని భుజ

ములు నరుకుట. కబంధుడు వారిద్ధరిని ఆదరించుట. ప76 71. కబంధుడు తన వృత్తాంతము చెప్పి **నా శరీరమును దహించి

వేసిన సిమ్మట మీకు సీతాన్వేషణము నందు ఉపాయము చెప్పె

దను” అని రామునితో పలుక్కట , 888 (1 రామలక్మణులు కబంధుని దహించుట. అతడు దివ్యరూపము

ధరించి స్కుగీవునితో స్నేహము చేయమని రామునకు చెప్పుట. 896 78. కబంధుడు బుశ్యమూక పర్వత పంపా సరోమారములు వరించి

వి ళ్‌ చెప్పి; మతంగముని వనమార్గము కూడ శ్రెల్రిపి రాముని 'అను మతితో స్వస్థానమునకు వెళ్ళిపోవ్చట, ర్ట

సళ సర్ష విషయము వుట 74, రామలక్ష్మణులు పంపాతీరమునం దున్న మతంగవనములో శబరి ఆ్మశమమునకు వెళ్ళి, ఆమె చేసిన సత్కారమును అందుకొని, ఆమెతో కలిసీ మతంగవనమును వర్యవేక్షించుట శబరి తన శరీరమును అగ్నిలో ఆవాుతిగా సమర్పించి, స్వర్గము చేరు 088 5. రామ లవ్మణులు మాటలాడుకొనుచు వంపాతీరము చేరుట. రగ

న్‌ తనన రం. అలాల వని సె” సా జ | పో! స లా శ్‌ జై వా జ్య మై చా తే నలో గి. గ. న్‌ు ష్‌ వక్ష సు షం ట్‌ మ భి * కి | అక బ్‌ లు గుణీ గట ఇ గ్‌ మ శ గై శే స ట్ట స ల, స? గ చంటీ! ద్రవ గి | | 1 ప యు సాం టో ట్‌ న్‌ ని లే స ఖల స్త వ జి నలం టన యల్‌ ఉట స న. [= టే నన్‌ టో! వ్ల కట సలో+ ళా శో గా సథ 7 | న నో?! ల! లశ! పుల! నే? ॥ | 4 గ లే న్‌ రాగో రం ్ల గక! మ్‌? శే “ ట్ర్‌ శ లే న. | | నం యం గ్ల న. గ పో సు ఫి శ. న్‌ స్టైం డో చన సాన రల ము త న నే ష్య యా ఫు |. న గ టీ బటిట ను (సో " బి త గే, నిల గ్‌ లతో వి సం పు మన ళ్‌ నద క 1 న టై రా?! న, స ల సం ల సి రు న (హన చై కా ఈ న ర స సే. ర రస లస రు మును తట ల లాగే” ఇ టం! తయ న క లి ల్‌ ర సపభ! ర కలి ి క్‌ ము యా లు నా మ య. 1 ౯ గ స స టే 7 స సల ము న ను [41.0 హటీల న. కటుఖు హల క సవ ను! నభ న న స సళ రగా భా . హం! ర ష్య గ నే న న షన (1 తతత ల గనం... ర. నీ భ ముం. టు ] న. యం ధో [(దాచల న్దీ న్‌, టో సనన న చ న క?! .. వామాంక్న ౮ సకారావ ఆ యలేన టం స్థితజానకీ ప మలక్ష) సత్ర యో ఎటో ణు చక పరిలనత్లో శ్రణులు బి;భా ఇ ణ బాహృ ౨డదండం క్‌ ణ౦ జలజితప యుగశ్డే 7 కరే కేయూరాడివిభు (తనడనం ఈ విభూషిత ౦ భ ౦ దక్షై “సౌమి 5ఉ స్టత కం భజే ఉ

శ్రీః అరణ్యకాణ్ణమ్‌ [ఈ] అథ (ప్రథమః సర్గః ణ్‌ [నీతాలక్యువానవాతు డ్లైన (శ్రీరాముని అళమనవాను లైన మునులు నత్యొా-లించుట, ] మూ. ]పవిశ్య తు మహారణ్యం దజ్ణకారణ్యమాత్మవాన్‌, రామో దదర్శ దుర్గరస్తాపసా్శా శమమణ్ఞణలమ్‌. క్షే దిషా 6

పః అ. ఆత్మవాన్‌ = బుద్దిమంతుడు, దుర్దర్షః == ఎవరిచేతను ఎదిరింవ శక్యము కానివాడు ఆయిన, రామః= రాముడు, మహారణ్యమ్‌ = మహారణ్య మైన, దజ్దకారణ్యమ్‌ = దండకారణ్యమును, | పవిశ్య = వవేశించి, తావస్మాశమ మజ్ఞలమ్‌ = మునుల ఆశమము ల నముదాయమును, దదర్శ = చూచెను.

తా. బుద్దిమంతుడు, ఎవరిచేతను ఎదిరింప శక్యము కానివాడు అయిన రాముడు దండకమవారణ్యములో (ప్రవేశించి అక్క_డ మునులు నివసించే ఆశమ ముల సముదాయమును చూచెను. కే

మూ. కుశచీరపరిక్షి ప్తం (బాహ్మ్యా లఖ్మ్య నమావృతమ్‌, యథా పదీ పం దుర్గర్శం గగనే సూర్యమణలమ్‌. రి వాడీ ది ర.

(1వ. అ. కుశచీరపరిక్షి పమ్‌ == కుశలచేత, నారబీరలచేత వ్యాప్తము, [బావ్మ్యీ == (బహ్మసంబంధ మైన (వైదిక మైన), లమ్మ్యా= కాంత్తిచేత, సమా వృతమ్‌ = కప్పబడినది, గగనే=ఆకాశమునందు, | పదీపమ్‌==| పజ్వరిలుచున్న,

ల ( (లబబజ అల్వింర్ధాలున్న సూర్యమణ్ణలం యథా = సూర్యమండలము వతె, దుర్దర్శమ్‌ = చూడ శక్యము కానిది అయిన (ఆ్మశమమండ లమును చూచెను). క్షే

శ శ్రీమ్మదామాయణమిు చై కట్‌ నౌ ర్‌ అ తా. ఆ అకమమండలములో అక్కడక్కడ కుళరూ, రచీ లం ఐడుచుండెను.. అక్కడ వై దికళోద ((బ్రహ్మపర్పస్సు) స్పష్టముగా క? స ళీ భీ వల చు టం చుండెను. ఆకాశములో _పకాశించుచున్న సూర్య్మ్గమండలము వలె చూ శ శక్యముకాకుండ ఉండెను, మూ, శరణ్యం సర్వభూతానాం సుసంమృష్టాజిరం సదా, మృగై రృహుథిరాక్రీర్ణం పక్షిసం మె; సమావృతమ్‌. శ (పః అ. సర్వభూతానాష్‌ నరల్మపాజులకు, ళరణ్మమ్‌ = రక్షణము ల శ ఇచ్చునది, సదా = ఎల్పప్పడు, సు సంమృష్టాజిరం = చక్కగా తుడవబడిన ముంగిళ్లు కలది, బహుభిః! = అనేక మైన, మృగ 3=మృగములచేత , ఆకీర్షమ్‌= ౧ టా కా వ్యాప్తము, పక్షిసం సై; = వక్షిసముదాయములచేత, సమావృతమ్‌ = ఆవరింప బడినది (అయిన ఆఅ ళమమండలమును చూచెను). తా. ఆ ఇశమమండలమురో అన్ని పాణులు నిర్భయముగా నివసించు చుండెను, మాటిమాటికి తుడుచుచుండుటచే ముంగిష్ట శపభముగా ఒప్పుచుండెను. ఆ ఆశమమండ లములో అనేకమృగములు, పక్సలు క్రూద్ర సుఖముగా నివసించు చుండెను. వి మూ. ప్పూజీత్రం చోపన్ఫ త్రం చ నిత్యమప్పరసాం గణైః, విశాలై రగ్నిశరతై; (సుగ్భాజ్జెరజినై ; కుతై;, ణీ లూ. సమిద్చిసోయకలశై ; ఫలమూరై శ్చ శోభితమ్‌, ఆరణ్యైళ్చ మహావృకై; పుత్యైః స్వాద్సతై ర్వృతమ్‌. 5 (వ. అ, “ఎరసామ్‌ = అవృరఃస్రీలయోక్ళ. గడం పై గణములచేత, న న అ చల క్ల చేయబడినది, విశాలై। =విశాల్ము లె రి. సృగ్భాణెః=స,కు చేత న ల ఎరబెః అగ్ని గృహమ్షలకీతను, గు భి తస టాలిజ ను, షె లి ర ఛసిజనృక్కులచ ప్యాతలచేతను, అల నై *=కృష్టా జనముల చేతను, క ను గ కుతైః = కుశలచేతన్సు, సమిద్భి; = సమిధలచేతన్స, తోయకలా కి జఊాజలకలశల చేతను, ఫలమూలైళ్చ ఎ ఫలములచేతన్స, మూలములచేతన్ను బా (పకాశింపచేయబడినద్ది, ఆరత్యైః = అరణ్యన్సు కున ॥ భితమ్‌ =

అరణ్యకాండము త్రి పవ్మితము లైన, స్వాదుఫలైః జ మధుర మైన ఫలములు గల, మహావృైః జ మహావృక్షము లచేత, ఉపకోభితమ్‌ == [వకాశింవచేయబడినది (అయిన ఆ్మశమ మండలమును చూచెను).

లా. ఆ ఆ శమమండలమును అవృరన్త్రీలు వపూజించుచు, నిత్యము అక్తృడ నృత్యము చేయుచుందురు. అది విశాలములైన అగ్నిగృహములతోను, (నుక్షుల తోను, పాతలతోను, కృష్ణాజినాద్యజినములతోను, కుళలతోను, సమిధలతోను, ఉదకకలశలతోను, ఫలములతోను, మూలములతోను ఒప్పుచుండెను. ఆ ఆమ మండలము చుట్టూ పవ్మితములు, మరురము లైన ఫలము లిచ్చేవీ అయిన అరణ్యములో పె5గే మహావృక్షములు ఉండెను. కీల

మూ. బలిహోమార్చితం పుణ్యం (బహ్మ ఘోషనినాదితమ్‌,

పుష్పెళ్చాన్య్యైః పరిషీ ప్తం పద్మిన్యా చ సపద్మయా. 6

(ప. అ, బలిహోమార్చితమ్‌ = భూతముల కిచ్చే ఆవారరూపము లైన బలులచేతను, పహోమములచేతను పూజీింవబడినది, పుణ్యమ్‌ = పవ్మితము, (బహ్మ “ఘోషనినాదితమ్‌ = వేద ఘోషచేత (పతిధ్వనింవచేయబడిన ది, సపద్మయాజ పద్మములతో కూడిన, పద్మిన్యా = వద్మలతచేతను, అన్వైః == ఇతరములైన, పుష్పెళశ్చ = పుష్పములచేతను, పరిక్షివ్రమ్‌ = చుట్టూ వ్యాప్తమూ అయిన ఆశమమండలమును చూచెను.

తా. ఆ పవ్మిత మైన ఆ్మశమమండలమునందు బలిషోమాదులతో దేవతా వూజలు జరుగుచుండెను. వేద ఘోషలు మార్ముమోగుచుండెను. దాని చుట్టూ వద్మములతో నిండిన పద్మలతలు, ఇతరపుష్పములు అధికముగా ఉండెను. రి

మూ. ఫలమూలాశళనై ర్ధాన్తెశ్చీర కృష్ణాజినామృరై 5,

సూర్యవై శ్వానరా ఖై శ్చ పురాణైర్మునిభిర్యుతమ్‌, 7

(ప. అ. ఫలమూలాశనైః = పండ్డు, దుంపలు ఆహారముగా గలవారు,

దాన్తెః = ఇం(దియన్మిగహవంతులు, చీరకృష్టాజినామృరై ః=నారచీరలను, కృష్టా య అ

జినములను వస్త్రములుగా ధరించినవారు, సూర్యవై శ్వానరాఖై శృ = సూర్యుని వంటి, అగ్నివంటి కాంతి గలవారు అయిన, పురాణైశః=ప్రావీను లైన (వందల

గ శ్రీమదామాయణ ము అగ్ని న. కొలది నంవత్సరాల వయన్సు గల) మునిధిః = మునులతో. సుతమ్‌ ఇ కూడినది అయిన (అ శమమండలమును చూచెను), తా. ఆ అశమమండంములో, ఫలమూలములను ఆహారముగా శిసికొను వారు, ఇండియన గహవంతులు, నారచీరలను, రృష్టాజినములను. ధంంచ్చిన వారు, నూర్యాగ్నుంవంటి చేజను, రంవారు అయిన అతివృద్దు లైన మునులు నివసించుచుండిరి, 7 మూ, పుత్యైళ్చ నెయతాహారై; శోభితం వరమర్షిభిః, తద్‌ _బహ్మధవన్యవఖ్యం (బహ్మ మోషనినాదితమ్‌, 8 (వ అ. పుణ్యైః=వవితులు, నియతాహారైశ= నియత మైన అహారము కలవారు అయిన, పరమర్షిభిః = గొప్ప బుషులచేత, శోభితమ్‌ =శోధింవచేయ బడినది, బ్రహ్మ ఘోషనినాదితక్షు య వేదఘోష్ష చేత ధ్వనింపచేయబడినదై , (హ్మభవన్మపభఖ్యమ్‌ ౨ _బహ్మ లోక్రమ్సుత్రో సమాన మైన, తల్‌ _ ఆ, (అఆ్మళమ మండలమును చూచెను), తొ, బ్ర ఆ కమమండలమున్న పమ్మితులు, ఆహారమునండ్ర నియమము పౌటించువారు అయిన మహర్షులు కోధింవచేయచుండ6. వేదఘోషతో నిండ యుండుటన్ద అది (ఉహ్మలోకము వలె ఉందన్న, 1! మూ, సటిర్సిర్మహాభాగై (గాహ్మ తైరుపకోభిత్రము, తద్ధృష్ట్వా రాఘవః 'భీమాంసావసె కమమణ్డలక్‌, ర్ట అభ్యగచ్చన్మ హా త్రేజ్చా విజ్యం కృత్వా మహద్ధన్నుః, ప, ఆ, | బవ జ్‌ న ల చః టె నేదవేతలు, పహాభాగై: = మహాభాగ్యవంతులు కా 1 నా (బొహ్మణులశేత, ఎవకోలితమ్‌ = వకాశింవచేయబడిన చ్‌ గ ౫ మమజ్దిలమ్‌ = మృన్న ఆ కమసముదాయ్యమృన్న దృష్ట్వా ఇ చూచి న్‌ జ శేయప్రం ల ౩ 1 ॥ గ్రుమౌన్‌ = శ్రీయతుడ్డు, మహాచ్రేబ్ష్యా = గొప్ప తేజస్సు కలవిడ్తు పన? రాఘవః = రాము, మహత్‌ = గొప్ప ద్ర ధనుః = ధ్యాస విజ మ్‌ ం 7 ః శ్‌ న. మూ “వే ణు ళా శీ + వా నారి లేనిదానినిగా, కృత్వా చేసి, అభ్యగచ్చత్‌ _ సష్పిపంచను తా ళ్‌ వ బ్గా క్‌ మకహాశ, ఆ బ్బ బోట్‌ లవాడ్సు, మహావేజ్యథావ్చీ ఆయిన రాముడు, తన గొప్ప

ఆరణ్యకాండము ప్రి ధనస్సు నారిని విప్పివేసి, వేదవేత్తలు, మహాపుణ్యాత్ములు ఆయిన (వాహ్మ ణులతో శోధించుచున్న ఆ మునుల ఆళశమమండలము వైపు, వినయవూర్వక ముగా వెళ్లెను. ర్ట మూ. దివ్యజ్రానోపపన్నా స్తే రామం దృష్ట్వా మహరయః, 10 ళా ఆ శ ట్‌ ష అభిజగ్ము స్తదా (పీతా వై దేహీం చ యశస్వినీమ్‌.

(వం అ, దివ్యజణ్ఞానోవపన్నా: = దివ్యజ్ఞానముతో కూడిన, తే మహర్హయః: = ఆ మహర్షులు, రామమ్‌ == రాముణ్ణి, యశస్వినీమ్‌ చ= క్రీ ర్రిమంతురా లైన, అప్పుడ., అభిజగ్ము: = ఎదురుగా వెళ్ళిరి.

రా. అప్పుడు, దివ్యజ్ఞానసంవన్ను లైన ఆ మహర్షులు, రాముడు, కీర్తి మంతురా లైసి సీతా తమ ఆ్మశమము వైపు వచ్చుట చూచి, సంతోషముతో ఎదు రేగిరి. 10

మూ. తేతు సోమమివోద్య న్తం దృష్ట్వా వై ధర్మచారిణమ్‌, |

లక్ష్మణం వైవ ద్సృష్ట్వా తు వైదేపీంచ యశస్వినీమ్‌, మజ్లలాని _సయుజ్షానాః _పత్యగృ్భహ్హన్‌ దృడ్మవతాః. 12

(ప. అ. దృఢ(వతాః == దృఢ మైన తపోనియమము గల, తే= ఆ

మహర్షులు, ఉద్య నమ్‌ = ఉదయించుచున్న, సోమమివ = చందుడు వలె ఉన్న,

ల్‌ న్‌

ధర్మ చారిబమ్‌ = ధర్మము నాచరించు రాముణ్ధి, దృష్ట్వా తు చూచి, లక్ష్మణం చెవ న్‌ా లక్ష్మణుణ్ణి, యశస్వినీమ్‌ కా క్రిర్తి గల, వైదేహీం చ= సీతను, దృష్ట్వా మా ణా

తు = చూచి, మజ్లలాని ఇ మంగళకరము లైన వాక్యములను, (పయుజ్ఞానాః నూ (పయోగించుచు, పత్యగ్భవ్హాన్‌ నూ (గహించిరి (సాదరముగా స్వాగతము చెప్పిరి).

లా. దృఢ మెన నియమములను పాటించు ఆ మహర్షులు, ఉదయించు చున్న సూర్యుడు వలె ఉన్న, ధర్మాచరణతత్పరు డైన ఆ రాముణ్ణి, లక్ష్మణుణ్ణి, కీ రిమంతురా లెన సీతను చూచి, మంగళకరము లైన మాటలు వలుకుచు వారికి స్వాగతము పలికిరి. మ మల్లి

అగ జ్య మ్‌, మూ. రూపసంహననం లక్ష్మీం సౌకుమార్యం సువేషతా ॥ దద్భుశుర్విస్మి తాకారా రామస్య వనవాసినః. (ప. అ. వనవాసినః ఇ వనమురో నివసించుచారు, రామగ్య ఇ రాముని యొక్క, రూపసంహననమ్‌ = రూపమును శరీరనంఘటసమును, లచ్మేమ్‌ = క జ్యో శోభను, సొకుమార్యమ్‌ = సౌకుమార్యమును, సువేషతాష్‌ = మంచి వేషమును, " ॥ ల నం క ఛ్‌ ః విస్మీతాకారాః ౬ ఆశ్చర్యము చెందిన ఆకారములు ఎంచార్రై, దదృశుః చూచిరి తా. వనములో నివసించేవారు రాముని రూపమును, శరీరసొష్టవమును, శోభను, సొకుమార్యమును, షుంచి వేషమును చూచి ఆఅశ్బర్యభరితు లైరి... 1కి మూ. వైదేహీం లక్ష్మణం రామం నేశ్చైరనిమిషైరివ, ఆశ్చర్యభూతాన్‌ దదృశుః సర్వే తే వనవాసిన;. శేత్తీ హయ అ, సరే సమస్త మైన, తే వనవానినః ఇ ఆ అరణ్భవాసులు, ఆళ్చర్యభూతాన్‌ ౬ అశ్చర్యజనకులుగా ఉన్న, వైదేహీమ్‌ = సీతను, లక్ష్మణం చైవ జు లమ్మణుణ్జి, రామమ్‌ = రాముణ్ణీ, అనిమిషైరవ = రెప్పపాటు లేనివా అన్నట్లున్న, నేళ్లై: న్మేతములతో, దడద్భపః = చూచిం. తా, వనములో ఆ జనులందరు; ఆశ్చర్యమును కలిగించే రూపసౌంద ర్యాదులు గల ఆ సీఠన్సు, లమ్మణుబ్ద, రాముణ్ణి కూడ, రెస్పలు వాల్చకుండా చూచిరి, శ్‌ మూ, అత్ఞైనం హౌ మహాభాఖ, సర్వభూతహిత రతాః, అతిథిం పర్ణశాలాయాం రాఘవం సంన్యవేశయన్‌, 1 ప, అం సర్వభూత హితే న సకలహైజుల హితమునందు, రతాః లై అనక గల, మహాభాగా! = మహాత్ము ర్రైన ఆ మునులు, అతత ఆభమము నందు, పర్ణశాలాయామ్‌ = పర్ణశాలలో, అతిథీమ్‌ జ అతిథి యైన, ఏనం రాఘవమ్‌ ౬ ఈ రాముణ్ణి, సంన్యవేశయన్‌ __ సివసింపతశేసిం, కొ, సకల హైణబుల హితమును క్రోర్ర ఆ మహర్షులు, తమ అతిధిగా వచ్చిన ఆ రామునకు, ఆ ఆకమములోన్సి ఇళ్ల పర్ణశాలలో స్వ మేర్చరచిం,

అరణ్యకాండము 7 మూ. తతో రామస్య సత్కృత్య విధినా పావకోపమా;, ఆఅజ్మహు'స్తే మహాభాగా: సలిలం వర్మచారిఇ:. 16

[ప అ. తళ:ః= అటు పమ్మపి, పావకోవమా:ః జూ అగ్నితో మాను చరణ చేయు మహర్షులు, విధినా = యథాకాత్త్రముగా, సత్కృత్వ=సత్క3ంది, రామస్య = రామునకు, సలెలమ్‌ = ఉచదరమును, ఆజ్యహుః = తీసికొనివచి*త.

తా. అగ్నితో సమానులు, ధర్మ తత్పదలు, మహాతపోభాగ్యసం పన్నులూ అయిస ఆ మునులు యథాకాస్త్రముగా రాముఖ్ధ సత్కరించి, ఆతనికి ఉదకము అచ్చె ఇచ్చిరి. 16

(1 జం వై మూలం పుష్పం ఫలం సర్వమాశమం చ మహాత్మనః, ష్‌ | య సంచ నివేదయిత్వా ధర్మజ్ఞాసై తు _పాళ్షిలయోజ్మబువన్‌.

(ప. అ. ధర్మజ్ఞాః= ధర్మములను ఎరిగిన, తేజ ఆ మహర్షులు, మెజ్లలాని చైన, ముదా = సంతోషముతో, యుతాః = కూడినవారై, మూలమ్‌ = మూలము లను, పుష్పమ్‌ = పుష్పములను, ఫలమ్‌ =ఫలములను, సర్వమ్‌ = సమస్త మైన, ఆ[శమం చ = ఆ(శమమును, మహాత్మనః = మహాత్ము డైన రామునకు, నివేద యిత్వా = సమర్పించి, 1పాళ్షాలయ।ః = కట్టబడిన దోసిళ్లు కలవారై , అ(బువన్‌

భు అ లీ టూ = పలికిరి,

తా. ధర్మము లన్నీ తెలిసిన ఆ మునులు, చాల సంతోషించుచు, మహాత్ము జెన ఆ రామునకు మూలములను, పుష్పములను, ఫలములను, ఆ ఆ్ష్శశమము

మూ. ధర్మపాలో జనస్యాస్య శరణ్యశ్చ మహాయశాః, 16

పూజనీయశ్చా మాన్యశ్చ రాజా దణ్ణధరో గురు?.

వ, అ. రాజా= రాజో, మహాయశాః. = గొప్ప క్రిర్తి గలవాడు. అస్య

| శ్రీమ్మదామాయణము శ పాలించువాడు. = ఈ, జనస్య = జనముయొక్క_, ధర్మపాలః = చరయను మానంథ చం ఆ నీ త వస రా. శరణ్యశ్చ = రక్షకుడు. పూజనీయళ్ళ = పూజించదగీనవా మలక క గౌరవించ దగినవాడు, దణ్ణధరః = దండమును ధ8ంచు (దుమలను ఉంచు) వాడు, గురుః వ పూజ్యుడు, తా. జు గొవ్ప కీ ర గలవాడు. అందిరు (పజల దర్మిమును సంర కో గా ఆ ఆర ఓ కించువాడు. రక్షక్షుడ్సు. పూజింపదగినవాడు. గెరవింపదగినవాడు. చొష్టకషలు డగుటచే పూజ్యుడు. యా. ఇన్ట0మ్యైవ చతుర్భాగః పజా రక్షతి రాఘవ. 1 రాజా తస్మాద్వరాన్ఫోగాన్‌ రమ్యాన్‌ భుజ్మై నమ ర్భాగః == నాల్గవ భాగము, (పజాః = (పజలను, రషతి __ రకించుచున్నది. తస్మార్ర్‌ _ ఆ కారణమువలననే, రాజా = రాజు, నమస్కృత; నా నమస _80ప బడుచున్నవాడై, వరాన్‌ = (శేష్టన్సు కైన, రమ్యాన్‌ = సుందరము లైన, భోగ్గార్‌ న్‌ా భోగమ్సలన్న, భుడ్తే నా అనుభవించుచున్నాడ్చు, తొ. రామా, ఇర్మదున్సి నాల్లవ అంశవే (పజంన్న అచ్చించుచున్నది. అందువలననే రాజ్బు అందరి నమస్కారమ్సృల్లు ఆందికొన్స్వ్య, ోష్టములు,నుంద రములూ అయిన భోగాలను అనుభవించుచున్నాడ్హ, క్షి మూ. శ్రే వయం భవత్రా ర్యా భవద్విషయవాసిన,, నగరస్థో వనస్లో వా త్వంనో రాజా జనేశ్యర్హ్య, లగ (ప, అ, భవద్విష యవాస్సి, జ్‌ నీ దేశమునందు నివసించుచున్న, తే ల థి [(వభువువై న, త్వమ్‌ నీవు, రాజా __ రాజువ్ఫ. తౌ. నీ దేశ్సుల్రో (రాజ్యములో) సివసించుచున్న మమ్ములను సవ గరా

అరణ్యకాండము లి వలెను. (ప్రజలకు (పభువు వైన నివు నగరములో ఉన్నా, వనిములో ఉన్నా, *వే మాకు రాజువు. లి మూ. న్య స్తదత్రా వయం రాజక్షోీత్మకోధా జి తేస్టిియాః, వా గ జ ది రక్షణీయా స్త్వయా శశ్వద్దర్భభూతా స్తపోధనాః. లే (ప. అ. రాజన్‌ =రాజా : జత్మకోధా: = జయింపబడిన (క్రోధము కల వారము, టితేన్టియా: = ఎయింపబడిన ఇర్యదియములు కలవారము, తపోధనాః నూ తపస్సే ధనముగా ”.ఐవారము అయిన, వయమ్‌ - మేము, న్య స్తదణ్ణాః = విడువబడిన దండనము కలవాళ్టము. గర్భభూతా: = గర్భమువంటివార మైన "మేము, త్వయి = నీచేత, వశ్వత్‌ = ఎల్లప్పుడూ, రక్షణీయాః == రక్షింపదగిన వాళము. క తా. రాజా ! మేము ।కోధమును జయించి, జితేర్యదియులమై, తపస్పే ధన మని నమ్ముచు, అవకాడల పై కూడ చండ్మ పయోగమును విడిచివేసినాము. అందువత నీవు మమ్ములక ర్హుదా తల్చి గర్భమును రక్షించి నట్లు రక్షించ వలెను, రే మూ. ఏవముక్తా ఫల్తైెట్యారైః పుష్పైరన్న్యైశ్చ రాఘవమ్‌, వన్వ్యైశ్చ వివిడాహారైః సలక్ష్మణమపూజయన్‌. లలి [ప అ. ఏవమ్‌ = ఇట్లు, ఉక్వా జ పలికి, సలక్మణమ్‌ =లక్మణునితో కూడిన రాఘవమ్‌ = రాముణి, ఫలెః = ఫలములచేత, మూలెః = దుంపలచేత, శ వానలా. యో జ స పుమ్చైః = పుష్పములచేత, అన్వైశ్చు = ఇతరము లైన, వన్యైః == వనమునకు సంబంధించిన, వివిధాహారె !=అనేకవిధము లైన ఆహారములచేత, అపూజయన్‌ = పూదించిరి. తా, మునులు ఈ ఎధముగ పలికి, లక్ష్మణస మేతు డైన ఆ రామునకు ములు ఇచ్చి పూటించి8. ల్డ్ణి మూ. తథాన్యే తాపసాః సిద్ధా రామం వై శ్వానరోపమాః, న్యాయవృత్తా యథాన్యాయం తర్పయామాసురీశ్వరమ్‌,

మదామాయణము 10 శ్రీమ్వదాహయ స్స లె కియ్సే కావ? అ 2కాణే ఇత్యార్షై శ్రీమ్మదామాయణే వాల్మికియ ఆది వే అరచ్యి ల (పథమః సర్గః, శ్రీ ప. అ. తథా జ అన్లే, వెశ్వాసరోపమా? = అగ్నితో సపాన్సు అన, సిద్ధాః = తపఃసిద్దులైన, అన్వే= ఇతరులెన, న్యాయవృతాః = న్యాయమైన (పవృత్తి గల, తాపసాః = మహర్షులు, ఈచంవమ్‌ == పదువైన రాముణ్ణి, యథా న్యాయమ్‌ = న్మాయానుసారముగా, తర్వయామాముః జ ” తృ ప్రిపరచి[ శా. అగ్నితో నమాసమైన తేజస్సు వందారు, తపఃసిదుల, న్యాయ క్‌ ళు సమ్మత మైన ఫపర్ర్తన కలవారు అయిన మకి కొందరు మునులుకూడ, ఈ విధముగానే, పళు వైని రామునకు సంతోషము వలిగించిర. లి కఫ ఠి సా | లానండిని అను శ్రీమదామాయ జాం దవ్యాఖ్యానముగందు ఆరణఇకాండలో బీ (పఠతమసర్హ సమా ప్రము.

అథ ద్వితీయః సరః గి [వనములో రామాడులను బిలాభుడు ఎిదిరించుటు. ] మూ. కృతాతిథ్యోఒథత రామస్తు నూర్యస్యోదయనం పతి, ఆమన స మునీన్‌ సర్వాన్‌ వనమేవాన్వగా హత. న్నే అ౯౮బి (ప. ఆ. అత = అటుపిమ్మట, కృలాతిథ్య: = చేయబడిన ఆతిథ్యము గల, నః రామస్సుజ ఆ రాముడైతే, సూర్పస్పి జ సూర్యునియొక్క-, ఉదియనం (పతి=ఉదయమునకు వూర్వము, నర్వాన్‌జసిమి సమెన, మునీన్‌ = మునులను, ఆమ న్య = వీడుగాల్సి, వనమేవ = వనమునే, అన్వగాహత = (వవేశించెను. రా. రాముడు మునుల ఆతిథ్యము స్వీకరించి, సూర్యోదయమునకు పూర్వమే ఆ అందరి మునుల అనుజ్ఞ పొంది వనములోనికి పవేశించెను. 1 పో మూ, నానామృగగణాకీర్ణ మృకశార్దూల సేవితమ్‌, వ్వ స్తవృతలతాగుల్మం మర్దర్శసలిలాశయమ్‌ . ల్లి నిష్కూజమానళకుని యిల్రికాగణనాదితమ్‌, లమ్మణానుచరో రామా వననమధ్యం దదర్శ హ. ఠి ,ప. ఆ, లక్ముణానుచరః 2 లక్ష్మణుడు అనుచరుడుగా గల, రామః== ణ వ ములబే వా? పము, ముకళారూల సేవితమ్‌= ఎలుగుబంటుల చేత, పెద్దపులులచేత జ క్‌ బ శ సెవింపఓకినడి, ధ్వ స్తవృక్షలతాగల్మమ్‌ = పాడుపడిన వృక్షములు, లతలు, పొదలు రలది, దురర్శసలిలాశయమ్‌ = చూడ శక్యము కొని (కనబడని) జలా ౧ శయములు కలది, నిష్కాజమానళకుని = కూయుచున్న పక్షులు గలది, యుల్లి ః రంది ౧ కాగణనాదితమ్‌ = అడవి ఈగల గుంపులచేత ధ్వనింపపయ ఒడినది ఆయిన, వనమధ్యమ్‌ = వగదధ్యమును, దదర్శ హ జ చూచెను.

19 థభ్రుమ్మదామాయణము తా. లక్మజుసనితో కూడిన రాముడు ఆ అరణ్యమధ్యమును చూచెను, ఎలుగుబంట్లు, పెద్ద పులులు మొదలైన అనేకవిధము బైన మృగములు అక్కడ గుంపులు గుంప్పలుగా తిరుగుచుండెను, అక్కడ ఉన్న వృకములు, లతలు, పొదలు పాడువడి యుండెను. చుట్టువక్కం ఎక్కడా సరస్సులు మొదలైన జలాశయములు కనదిడుటబేదు. పక్షులు కూయుచుంచెను. అడవి ఈగల రొజు అంతటా వ్యాపించి ఉండెను. వైప మూ, సీతయా సహ కాకుత్సృ స్తస్మిన్‌ మోరమృగాయితె, దదర్శ గిరిశృ్ళజ్షాభం పురుషాదం మహాస్వనమ్‌. శ (వ అ. సీతయా నహ = సీతతో కూడీన, కాకుత్ర్రుఃజరాముడు, "ఘోర మృగాయుతే = ఘోరములైన మృగములతో కూడిన, తస్మిన్‌ ౬ ఆ అరణ్య మధ్యమునందు, గిరిళ్ళజాభమ్‌ = సర్వతశిఖరమువంటి కాంతి గలవాడు, మవో స్వనమ్‌ = గొవ్చ ధ్వని గలవాడు అయిన, పృరుషాదద్షు _ పురుషులను దత్షంతచే రాక్షసుని, దదర్శ చూచెను. తా. సీళాసమేతు డైన. రాముడు భయంకరము. లైన షగములతో అక్ష గా ల నిండిన అ అరణ్యమధ్యమునందు గొప్ప ద్వని చేయతున్న షక నరధక్షకు దైన రాక్షసుని చూచెను, ఆతని దేహము పర్వతశిఖరము వఠె ఉంచెను, శీ మూ. గభీరాక్షం మహావ క్షం వికటం వికటోదర్రక్ష్‌, బీభ జ ఒల్లో గి నా త్సం విషమం డీర్ష్యం వికృతం మోరదర్శనమ్‌. గ శం ఉలి గలీరాషమ్‌ =లోకైన న్మేతములు కలవాడు, మపహావ కష్‌ = పెద్ధ ముఖము కలవాడు, వికటమ్‌వికారర్తూపమ్సుత్ర ఉన్నవాడు వికటోదరమ్‌ ౫ు వికారముగా ఉన్న పొట్ట గలవాడు త " కలిగించువాడు ప 1 బీభత్సమ్ష్‌ల్న భయంకరుడు, (జుగుప్ప ములతో విషమ్షమ్చుగా ఉన్నవాడూ, డిర్షక్‌ = హిడ వనన. “న అవయవ ముగా ఉన్నవాడు, 'హెరదర్శనమ్‌ అ శయం వాడు, వికృతమ్‌ ఇ వికార అయిన (రాక్షస్సన్లి చూచెను, రమైన దర్శనము కలవాడు కొ ఆ రాక్షసుని కళ లోచుగాన్సు ము వికారముగాను ఉండుటచ్దే తడు విళట ఉనమో రాల ెద్దదిగాను, పొట్ట జుగుప్నృ కలిగించే టటు ళా

అరణ్మకాండము 8 ఉండెను. ఆతని కరచరణాద్యృవయవములు వివ మముగా ( హెచ్చుతగ్గులతో) ఉండెను. చాల పొడవుగా, వికృతాకారముతో ఉన్న ఆతడు చూచుటకు వయం రొరుడుగా ఉండెను. క్‌ మూ. వసానం చర్మ వైయ్య్మాఘం వసార్ద్రం రుధిరోక్షి తమ్‌, (ఠరాసనం సర్వభూతానాం వ్యాదితాస్యమివా న్తకమ్‌. 6 ప. ఆ, వై య్య్మాఘమ్‌ నూ వ్యాఘసంబంధ మైన, చర్మ నా చర్మాను, వసాొనమ్‌ = ధరించినవాడు, వసార్హఏమ్‌ = వసచేత త్‌డ్రిగా ఉన్నవాడు, రుధిరో శ్షీతమ్‌ ర క్రముచేత తడపబడినవాడు, సర్వభూతానామ్‌ = సమస్త్మప్రాణు లకు, (కాననమ్‌ == భయము కలిగించువాడు, వ్యాదితా స్యమ్‌ = తెరవబడిన ముఖము గలవాడు, అన్తకమ్‌ ఇవ == యముడు వలె ఉన్నవాడు అయిన (రాక్షనుని తా. వ్యాఘచర్మను ధరించిన ఆ రాక్షనుని శరీరము వసతో తడిగా ఉండెను. ర కముతో తడిసెను. సకల్మపాణులకు భయము కలిగించు ఆ రాక్ష సుడు నోరు తెరచుకొని మృత్యుదేవత వలె ఉండెను. గ్ర మూ, లీన్‌ సింహాంశ్చతురో వ్యా్యఘాన్‌ ద్వౌ వృకౌ పృషతాన్‌దళ సవిషాణం వసాదిగ్ధం గజస్య చ శిరో మహత్‌, (7 అవనజ్యాయ సే శూరలే వినద న్తం మహాస్వనమ్‌. (వ. ఆ. [త్రీన్‌ జఐమూడు, సింహాన్‌ =సింహములను, చతురః = నాలుగు, పృషతాన్‌ = చుక్కల లేళ్ళను, సవిషాణమ్‌జదంతములతో కూడిన, వసా దిగ్గమ్‌ బా లు = వనచేత వూయబడిన, మహల్‌ = పెద్దదైన, గజన్య శిరః ఏనుగుయొక్క తలను, ఆయ'ే = ఇనుము వికారమైన, శూలే=హలము నందు, అవసజ్య జ (గుచ్చి తగల్పుకొని, మహాన్వనమ్‌ = గొప్పధ్వని కలుగునట్టుగా, వినద నమ్‌= ధ్వని చేయచున్న (రాక్షనుని చూచెన్ను. తా. ఆ రాక్షసుడు మూడు సీంహాలను, నాలుగు పెద్ద పులులను, రెండు తోడేళ్ళను, పద్‌ చుక్కలజింకలను, పైన వసతో నిండిన, దంతసహి తమైన

// శ్రీమ్మ్యదామాయణము ఒక పెద్ద ఏనుగు తలను ఇనుప కూలమునకు (గుచ్చి మోసికొనిపోద్యతుం డెను. గట్టిగా అరచుచుండెను. / ళ్‌ మూ. సరామం అష్మణం చైవ సీతాం దృష్ట్వా చ మైథలమ్‌, అభ్యధావత్సుసంకుద్ధ: (వజా? రాల ఇవా న్తకః, 1వ. అ. సఃజ అతడు, రామమ్‌ రాముణ్ణి, ఎక్క ణం చజలక్మణుణ్లీ, మైథిలీమ్‌ == మిథిలానగరరాజప్పుతి మైన, సీతాం చ = సీతను, వ్యష్పైన = చూడగానే, సుసంకుద్ధః = చాలా కోపగించిసవా దై, అ న్తకఃజసంహారముచేయు, కొలఃజ యముడు, (జా: ఇవ = 'పజలనుగూర్చి వలె అభ్వదావడ్‌ == వారికి ఎదురుగా పరుగె త్తెను, ॥ మో రా అ రాక్షసుడు రాముణ్ణి, ంమ్మణుణ్జి, సీతను చూడగానే చాల కోప యముడు సంహరించుటకె |, వజలమీద పడిన ర క్‌ టు, వాది అలో ఉల్లి రా వెళ్ళెను. ం ల న్‌ వైన సదగెతి రి మూ. సన న వూ భైరవం నాదం చాలయన్నివ మేదినీమ్‌, $ ఆ శ్రానాదాయ వై దేహేమష్మకమ్య తదా[బవీత్‌, (వప. అ. తదా = అప్పుడు సః అతడు, చ్చే క ॥ గఏపిప్వూ చి న యన్నివ=చలింపచేయుచున్నవాడు వలె లై రవమ్‌ ఎన్‌ గరామిని, బాల ధ్వనిని కృత్వా ఆ చని ప ॥ వ జ=భయంకర మైన, నాదమ్‌ యా మై జులు ణ్‌ ఎజ్‌ లోని, అదాయ్‌ = కీసకాస న అజ్కేన = ఒదిచేత (ఒడి పలికెను. (మ్యుజు దూరముగా తొలగి, అృబవీత్‌ = తా. అప్పు డాతడు భ్రూమ్సి ద చరి సీతను ఒడిలోనికి శ్రీస్పిక్ర్స నన గ యంకరముగ ద్వని చేన

• కొంచెమ్సు దూరము తొలగి టువ ఖి వ
• ఇటు పలిశ్రెన్సు ర్టి మూ. యువాం జటాచీరధరా స్య 7 (వవిష్టా దజ్జకారణ్యం శ కవల 10 వ లద ణ్యం శరచాషాసిధారిత్తా,
• ఆఅ. జటాలిరద్ధర్రా__ జటలన్సు శ్షీణించిన జీవితము గల, యువామ్‌ = షశ్రిదర్త. గ చన షేణజీవితా దడ? సభార్యౌజుభార్యత్రో కూడిన

ఆరణ్యకాండము 15 వారై, శరచాపాసిధారిణౌ = శరములను, ధనస్సును, ఖడ్గములను ధరించినవారై, దణ్ణకారణ్యమ్‌ = దండకారణ్యమును, (వవిష్టా న్‌ా (వవేశించినారు.

తా. మీ కిద్దరూ జటావల్మలములు ధ3ంచి, భార్యాసహితులై, ధను ర్చాణములను ఖజణ్ణములను ధరించి, దండకారణ్యములో (వవేశించినారు. షీ ఆయువు మూడినది. 10

మూ. కథం తాపసయోర్వాం చ వాసః (పమదయా సహ. 1కే

అధర్మచారిణా పాపొ కౌ యువాం మునిదూషకౌ.

(ప. ఆఅ. తాపసయోః == మునులైన, వామ్‌=మీ ఇద్దరికీ, (వమదయా నహ == స్త్రీతో కూడ, వాసః = నివాసము, కథమ్‌ == ఎట్లు? అధర్మాచరిణౌ = అధర్మ మును ఆచరించుచున్న, మునిదూషకౌ = మునుల (వతమునకు విరుద్ధముగా ఎవరు?

తా. మునులై యుండి మీరిద్దరూ స్త్రీతో కలిసి ఎట్లు నివసించుచున్నారు? మునుల నియమమునకు ఏరుద్ధముగా అధర్మాచరణము చేయుచున్న పాపాత్ము లెన మీరు ఎవరు? క్షే

మూ. అహం వనమిదం దుర్గం విరాధో నామ రాక్షసః, 1ళ్తె

చరామి సాయురో నిత్యమృషిమాంసాని భక్షయన్‌.

(ప, అ. అహమ్‌ = నేను, విరాధో నామ == విరాధు డను పేరు గల, రాషసః = రా్షసుడను. సాయుధ: = ఆయుధము ధరించినవాడనై ॥ నిత్యమ్‌ = ఎల్లప్పుడు, బుషిమాంసాని = బుమల మాంసములను, భక్ష్షయన్‌ =భక్షించుచు, దురమ్‌ = (వ్రవేశింవ శక్యముకాని , ఇదమ్‌ = ఈ, వనమ్‌ = వనమును, చరామి

గి ఇ సంచరించుచుందును.

లా, నేను విరాధు డనే పేరుగల రాక్ష్షసుడను. ఆయుధధారినై , బుషుల మాంసములు తినుచు నిత్యము, ఈ దుర్గమారణ్యములో సంచరించుచుందును.

మూ. ఇయం నారీ వరారోహా మమ భార్యా భవిష్యతి, మతి

యువయోః పాపయోశ్చాహం పాస్యామి రుధిరం మృదే.

॥/ శ్రీమ్మదామాయణము ఆ ష మెన కటి పచేశము “౫ల, ఇయం నారీ=ు వ. అ. వరారోహా = శేష్ట మైన కటి మ ౬ కాగలదు. అహమ్‌ ఈ స్త్రీ; మమ = నాయొక్క, ధార్యాజ ధార్మ, భవిష్యతి = + వం 9 షెశవారు న పణ పూ జు నేను, మృదే = యుద్ధమునందు, పాపయోః = పావాత్ములైన, యువయో షి ఇద్దరియొక్క; రుధిరమ్‌ = ర కమును, పాస్యామి గ్‌ా శాగగలను. ౧ తా. సుందర మైన కట్మిపదేశము గల ఈ స్త్రీని నేము భార్యగా స్వీకరిం చెదను. పాపాత్ములైన మీ ఇద్దరి ర క్రమును, యుద్దములో 1తాగగలను. 18 క మ. ది న (య సం మూ. త స్యైవం (బువతో చుష్టం పిరాదన్య దురాత్మనః. 1ేకీ 'శుత్వా సగర్వితం వాక్యం సంగభాన్హా జనకాత్మజా. ప, అ. ఏవమ్‌ = ఇట్లు, 1బువత:ః = పలుకుచున్న, దుర్తాత్మనః = ళా క దుష్టబుద్ధి గల, తస్యవిరాధస్యఆ విరాధునియొక్క; సగర్వితమ్‌ = గర్వముతో ట్‌ కూడిన, దుష్టమ్‌=దుష్ట మైన, వాక్యమ్‌ =వాక్శ్మమును, సకత్వాజవిని, జనకాత్మజా జ=సీత, సం్మభానా = చాల భయపడినది, చా. దురాత్ము డ్రైన విరాధుడు ఈ విధముగా పలికిన, గర్వముతో కూడిన దుష్టవాక్యమును విని సీత చాల భయపడెను. కేక మూ. సీతా _పవేపితోద్వేగాత్‌ పవాతే కదళీ యథా. కేల్‌ తాం దృష్ట్వా రాఘవః సీతాం విరాధాజ్కగతాం శుభామ్‌, అబవీల్లక్ష్ముణం వాక్యం ముఖేన పరిశుష్యతా. 16 వ, అ. సీతా== సీత, ఊద్వేగార్‌ = భయమువలన, 1పవాతే == అధిక మైన గాలి గల |పదేశమునందు, కద యథాజ్వ అరటిచెట్టు వలె, 1పవేపితాజ చాల వణకిపోయెను. రాఘవః=రాముడు, పరాధాజగతామ్‌ = విరారుని ఒడిళో ఉన్న. కుధామ్‌ = మంగళ పదురా లైన, శామ్‌ = ఆమెను, దృష్ట్వా జ చూచి, త ఆధి ర్స పరిపష్యశా == ఎండిపోవుచున్న, ముఖేన = ముఖముతో , ల్మణమ్‌ =లక్మణుని గూర్చి, వాక్యమ్‌ = వాక్యమును, ఆపర్‌ _ పలికెను. పీ _ తా. సత భయముతో, గాలివానలో అరటిచెట్టు వలె వణకిపోవుచుండెను. అప్పుడు విరారుని ఒడిలో ఉన్న సీకను చూచి, లెమక్షు దుఃఖముచేత వాడి హోయిన ముఖముతో, లక్ష్మణునితో ఇట్టు పలికెస్స, 12,16 శ

అరణ్యకాండము నగ మూ. పశ్య సౌమ్య నరేన్ష్రుస్య జనకస్యాత్మసంభవామ్‌,

మమ థార్యాం ళుభాచారాం విరాధాజ్మే (పవేశితామ్‌, 17 అత్య న్తసుఖసంవృడ్దాం రాజప్ముతీం యశస్వినీమ్‌.

(ప. అ. సౌమ్య == &ః సౌమ్యుడా ॥ నిరేన్రస్య == మహారాజైన, జనకస్య = జనకునియొవ్య, ఆత్మసంభవామ్‌ = కుమా ర్త మమ భార్యామ్‌ జ నా భార్య, శుభాచారామ్‌ = మంగళ్యపద మైన ఆచారము కలది, అత్య నసుఖసంవృద్దామ్‌ = అత్యధికమైన సుఖముతో పెరిగినది, యశస్వినీమ్‌ = కీర్తిమంతురాలు, విరా ధాజ్కే = విరాధుని ఒడిలో, (వపవేశతామ్‌ = ఉఊంచబడినదీ అయిన, రాజప్ముతీమ్‌ = రాజప్యతియైన సీతను, పళ్యజ చూడుము,

తా. సొమ్యుద వైన లక్ముణా : జనకమహారాజు కూతురు, నా థార్య, నదాబారవంతురాలు, చాల నుఖములతో పెరిగినది, క్రీ గ్రమంతురాలు అయిన ఈ సీత ఎట్లు విరాధుని ఒడిలోనికి లాగబడినదో చూచితివా 1 క్ష?

మూ. యదభఖ్మి పేతమస్మాను (ప్రియం వరవృతం చయత్‌, 18

కై కేయ్యాస్తు సుసంవృత్తం &పమద్యైవ లక్ష్మణ.

[ప అ. లక్మణజ ఓ! లక్షణా : అస్మాసు = మన విషయములో, యత్‌ = ఏది, అభిపేతమ్‌ = ఇష్ట మైనదో, యత్‌ = ఏది, వరవృతం చ= వరముగా కోరబడినదో, అట్టి, కై కేయ్యాః == కై కేయికి, (పియమ్‌=[(పీయ మైన విషయము, అద్ర్యైవ = ఇప్పుడే, క్మిపమ్‌ = శీఘముగా, సుసంవృ త్రమ్‌= వాగా జరిగిపోయి నది.

తా. లద్మణా। శ్ర శ్రేయి మనకు ఏమి జరగవలె నని అభిలషించినదో, వరము ద్వారా కూడ కోరినదో అది, అతిశ్మఘకాలములోనే, ఇప్పుడే, జరిగి పోయినది. కేగి

మూ. యాన తుష్యతి రాజ్యేన ప్యుశార్డే దీర్చదర్శినీ, [9

యయాహం సర్వభూతానాం [పియః (పస్థాపితో వనమ్‌, అద్యేదానీం సకామా సాయా మాతా మధ్యమా మమ. 20 లి

18 శ్రీమ్మదామా యణము (ప. అ. చీర్చ దర్శన్‌ నా చీర్తాలోచన కల, మయా ఒవ్వచె. ప్యుతార్దేజ స్యతునికారనై స్క రావ్యేనజరాజ్యముదేత, న తువ్యతిఎసంతోపించ రేదో యయ ఇ ఎవ్వతెచేత, సర్వభూతానామ్‌ “రబ్మహెడులహు, _పియః = ఇష్టుద నైన, అహమ్‌ = నేను, వనమ్‌ == వనమునుగూవ్చు, (వస్టాపితః జ పంవండితల్తోో యా జ ఎవ్వతె, మమ = నాయొక్క, మధ్యమా మాతా మధ్యముకా రైన తళమయో, సాజఅట్టి కె కేయి, అద్య ౬ ఇప్పుడు, సకామా వ శీతిన కోరు వలదడైనవ్‌, తానా తల్చులలో మధ్యమురాలైన ఏ కైకేయి చాల దూరపు దాలోచనత్రో, తన కుమారునకు రాజ్యము లభించుటతో సింతృప్రి చందికి. అందిరికీ ఇష్ట వైన నన్ను అరణ్యానికి వంపిసదో ఆమె కోరు నేడు సపం మైనది, లగ మూ. పరస్పర్శాత్తు వైదేహ్మాః న దుఃఖతరమస్తి వ్వ, పితుర్వినాశాత్‌ సౌమిత్రే స్వరాజ్యహరణాత్రథా, ౨1 (ప. అ. సొమ్మితే = లక్ముణా । వైదేహ్యా సీతయొక్క, వరస్పర్యాత్‌ ఇ పరపురుషస్పర్శకంచె, పితుః తర్మడియొక్క, వినాశాత్‌ ఇ వరణము కంచె, తవా = మరియు, స్వరాజ్యహరణాశ్‌ _ నా రాజ్యమును హరించుటంంచి, మ నొకు, దుఃఖతరమ్‌ ఇ ఏక వాన్‌ దుఃఖమును కలిగించేది, నా స్త్‌ లేదు. షీ ఇల్‌, స సటఇల్లై న ట్‌! సతను పరప్పరుష్పుడు స్పృశించుట, తండి మరణము, రాజ్యమును ఇతర్పలు అఆపహరించుట,_్సీట్రిక ఇ మరొకటి లేద, ముంచిన దుఃఖ హేతువు, నాక్టు యూ, ఖతి ష్రైవకి కాక్షుత్హ్సే బొప్పళోకపరి స్ప్రత్క ఇ ఇ /॥ నిాల్లష్మణః (కుద్దో రుద్దో నాగ ఇవ శసన్‌ 99 తే న వి (౨. అ. కొక్స సజ రాముడు ఇ ఫె చి $ షితిల్లబ్లట్ర బు న లక్మణ$ న్వు రష్మజుడు చా ఇవో టకం ల ! ౮ వతి వ పలుకుచుండగా, సిండినవాకై, (వ్యాకులత) “న! ఎ వొష్పముతోను, కోక్రమ్సుత్రోను న. (వ్యా లుడ్ర్రై, (ద్దః = కోపించినవాగ్ర, రుద్ధక=అడుకొన డిన ఎ = నిద్టూర్చుచు, అరక పళ ఆత క బుడ్చు, నలో. ఆక విడచుచు, కోపించి, అద్థగింవబట్షిన ఎ _గోక్కాకాండుడై, బ్‌ష్పము లలి

ఆరణ్యకాండము క్షఖ మూ. అనాథ ఇవ భూతానాం నాథ_న్వ్యం వాసవోపమ;, మయా [ పేష్టేణ కాకుత్హ కిమర్థం వరితప్య సే. ల2ప్రి (వ. అ. కామర్ధ్స = రామా! భూతానామ్‌ = (పాణు లందరికీ, నాథః= నాథుడపు, వాసవోపమః == దేవేం్యదునితో సమానుడవు అయిన, త్వమ్‌ = నీవు, అనాథ: ఇవ = నాథుడు దేనివాడవు వత, (పేష్యేణ== కింకరుడ నైన, మయా జా నాతో కూడ ఉండి కూడ, కిమర్ధమ్‌ = ఎందుకు, పరితప్యసే = బాధపడు చున్నావు? తా. రామా:ః నవ్వ సర్వభూతనాథుడపు. దేవేర్యదునితో సమానుడవు,. నేను నీ కింకళరుదనె ఉన్నాను. అట్టి నీవు అనాథుడు వఠె ఎందుకు చింతించు మూ, శరేణ నిహతస్యాద్య మయా (కుద్దేన రక్షసః, విరాధస్య గతాసోర్హి మహీ పాస్యతి కోజితమ్‌. 26 (ప. అ. (కుద్దేన = కోపించిన, మయా = నాచేత, అద్య = ఇప్పుడు, ప ర్రేబ ఆ బాణముచేత , నిహతస్య = కొట్టబడినవా డ్రై, గతాసోః = పోయిన (పాణ ములు గల, రక్షసః: == రాక్షసుడైన, విరాధస్య = విరాధునియొక్క, కోణితమ్‌ = ర క్రమును, మహీజ= భూమి, పాస్యతి = (తాగగలదు. తా, (కుద్దుడ నైన నేను బాణమును (పయోగించి సంహరించగా, రాక్షను డైన ఈ విరాధుని ర క్రమును భూమి [తాగగలదు. ర్మ మూ. రాజ్యకామే మమ [కోధో భరతే యో బభూవ హా, తం విరాధే విమోక్యామి వ్మజీ వ్యజమివాచలే. లప్‌ (ప. అ. రాజ్యకామే = రాజ్యమునందు కోరిక గల, భరతే - భరతుని యందు, మమ=నాకుు యః=వీ, [కోధః=[కోధము, బభూవ హ=కలిగెనో, తమ్‌ = ఆ (కోధమును, వ(బీ= ఇందుడు, వ్యజమ్‌ = వ్యజమును, ఆచలే ఇఏ వ పర్వతమృుపైన వలె, విరాదే== విరాధునిమీద , విమోష్యామ = విడువగలను. తా. రాజ్యమునందు కోరిక గల భరతుని పై నాక్తు పూర్వము కలిగన

మ।దామాలో “ము 1 శ్రీమ్య। డు వ్యజమును పర్శతము పె విడచి (వయోగించి) నట్లు (కోధమును, డేవేయ్యదుడు వ్యజ ప్ర ముపై న్‌ ఈ విరాధుని పై విడువగలను. (చూపగలను). మూ. మమ భుజబలవేగచేగిత; పతతు శరోఒస్య మహాన్‌ మహోరసి, వ్యపనయతు తనోశ్చ జీవితం పతతు తతశ్చ మహీం విఘూర్షితః. ఓరి ఇత్యార్లే శ్రీమ్మదామాయణే ఆదికావ్యే అరణ్యకాళ్డే దితీయః సర$ః, ట్ర గ [వం అ. మమజనాయొక్క, భుజబలవేగవేగిత భు జబలముయొక్క వేగముచేత వేగము కలదిగా చేయబడిన, మహాన్‌ = గొప్పదై న, శరఃజబాణము, అస్యజవీనియొక్క, మహోరస్సీ = గొప్ప వషఃస్థలముమీద, పతతు = పడుగాక. తనోఃఎబీని శరీరమునుండి, జీవితమ్‌ = జీవితమును, వ్యవనయతు=తొలగించు గాక, తతః అటు పిమ్మట, విఘూర్షిత। = తిరిగిపోవ నట్టు చేయబడినవాడై , మహీమ్‌ = భూమిని గూర్చు, వతళు ఆ పడుగాక. రా. నా భుజబలవేగముచే వేగమ్సగా (పయోగింసబడిన గొప్ప జాణము ఈ రాక్షసుని విశాలమైన వకఃస్థలముమీడ పడుగాక, ఈతని శరీరమునుండి (పాణములను తొలగించుగాక. అప్పు డీతడు తిరిగిపోవుచు శేలమీద పడిపోవు “దాలానంది ని*బన్సు థ్రీమదామాయ జార్యధవ్యాఖ్యానమృనందు అరణ్యకాండలో రెండవ సర్గ సమా పము.

అస అథ తృతీయః సర్గః [ఎరాధునితో రాముడు నంఖొవించుట, రామలశ్షములు ఎిరొధుని వై థాఖములు (వయోాగించుల. ఎిరాదుడు సోదడలిద్దంని ఎ త్తీతొని ఎనములోనిక వోవ్రటి). మూ, ఆథోవాచ పునర్వాక్యం విరాధః పూరయన్వనమ్‌, పృచ్చతో మమపహి (బూతం కౌ యువాం క్వ గమిష్యథః. (ప. అ. అథ =అటుపిమ్మట, విరాధః==విరాధుడు, వనమ్‌ = వనమును, పూరయన్‌ =శబ్ధముచేత నింపుచు, పునః=మరల, వాక్యమ్‌ = వాక్యమును, ఉవాచ = వలికను. వృచ్చతః డా అడుగుచున్న, మమజ నాకు, (బూతమ్‌ న చెప్పండి. యువామ్‌ = మీరిదరు, కౌ = ఎవరు? క్వ ఎక్కడికి, గమిష్యథ ః=వెళ్ళగలరు, ౧ తా. పిమ్మట ఆ విరాధుడు అరణ్యము వతిధ్వనించు నట్లు మరల ఇట్టు పలికెను. “నేను అడుగుచున్నాను; చెప్పుడు. మీరిధ్రరు ఎవరు? ఎక్కడికి విళదరు?'"” శే ఛా మూ. తమువాచ తతో రామో రాక్షసం జ్వలితాననమ్‌, పృచ్చన్తం సుమహాతేజా ఇకత్వాకుకులమాత్మనః. లై (వ. అ. తతః = అటుపీమ్మట, సుమహాతేజా:ః == చాల గొప్ప తేజస్సు గల, రామః = రాముడు, వృచ్చ న్త్వమ్‌=[వశ్నించుచున్న , జ్వలితాననమ్‌ =మండు చున్న ముఖము గల, తం రాక్షసమ్‌ = ఆ రాక్షసుని గూర్చి, ఆత్మనః = తన యొక్క, ఇష్వాకుకులమ్‌ == ఇక్షాకువంశమును, ఉవాచ = చెప్పెను. లా. పీమ్మట, మహాతేజఃళాలి యైన రాముడు, ఆ విధముగా (వళ్నించు చున్న, (పజ్వలించుచున్న ముఖము గల ఆ రాశసునకు తన ఇవ్వాకువంశమును గూర్చి చెప్పెను. ర

0ర్జి శ్రీమ్యదామాయణము మూ. క్ష్మతియా వృత్రసంపన్నా విద్ది నా వనగోచరౌ, త్వాంతు వేదితుమిచ్భావః కస్తం చరసి దజ్జకాన్‌. నె వనగోచరా = వనములో సంచరించుచున్న, క్షతియా _ ష్యతియుంనుగా, విద్ధి = తెలుసుకొనుము. త్వాం తు= నిన్ను గూర్చి కూడ, వేదితుమ్‌ = తెలుసుకొను. టకు, ఇచ్చావః = కోరుచున్నాము. దజ్బకాన్‌ = దండకారణ్యమును, చరసి = సంచరించుచున్నావు; త్వమ్‌ = సీవ్వ, కల ఎవ్వడవు ? శా. వనమునకు వచ్చి ఉన్న మేము షంచి వృత్తము (నడవడిక) గల క్యతియులము. నీ వెవరో కూడ తెలుసుకాల గోరుచున్నాము. దండకారణంములో సంచరించుచున్నావృ. సీ వెన్వరవు రి మూ. తమువాచ విరాధస్తు రామం సత్యపరాకమమ్‌, హస్త వవ్యామి తే ర్రాబన్‌ నిబోద మమ రాఘవ. త్తీ (ప. అ. విరాధస్తు = విరాధుడు, సత్యపర్శాకమమ్‌ _ సత్య మెన పర్మాక చముగల, తం రామమ్‌ = రామ్సజ్జి గూ చవ న రాజన్‌ .౮ హై స్‌ ర్చి ఉవాచ ౫ పలిక్రన్స, హన = ఆహా? జ నొక్క (నానుండి నిబోధ _ తెలిసికొన్సమ్సు. క్ష ఎ ' తా. విరాధుడు సత్యమైన వరా; * త్న (తరమముగల రామునిత్రో న్వు కీ మూ, వ్య త కిల జ ను ఇ [9 జవస్యాహం మాలా వవ శత్మహదా ల =. ఎల్రథివ్యాం నర్వరాక్షస్త్యా గ్ర (౧. అ. అహమ్‌ _ న్స జవస్య = ప్రవ్రనిత్షం డను కదా? శత హదా = కతప్షాడ “ముం యొక్క, పుత్రః కిలజప్పతు పృథివ్యామ్‌ = భూన్చి్సి ఉన్న, సర్యరావస్తై సల నారాజ తరి విరాధః ఇత్తి కూ *జసకలరాక్షస్పల్స, అ కౌ. నేను జవ్ఫని క్ర | వ్య చుడ్తన్ను శత హ్హ ద నా అందరూ నన్ను విరార్త జ్రన్స అందదు ద్‌ గాని, భూమిమీద రాక్షసు ఫ్‌

ఆరణ్యకాండము రై మూ. తపసా చాభిసం పాపా (బహ్మణో హి (వసాదజా, ఆనె తోజే శ స్రణావధ్యతా లో కేఒచ్చేచ్యాభేద్యత్వ మేవ చ. 6 (ప. అ. రపసా= తవన్సుషఇర, (బహ్మణ:=్యఎహ్మయొక్క, (వసాదజా = అన్నుగహమువల= వలిగిన, లోకే= లోకమునందు, శసేణ = శస్ర్రముచేత, అ అవధ్యతా == వఢింవ ఛర్యము కావపోద్చఓ, అవినం్మపాష్తా = పొందబడినది. అచ్చే ద్యాబేద్యత్వ మేవ చడ చేచెంప ఫర్యముకారపోవుట, భేదింప శచ్యముకాకపోవుట కూడ (పొండబడినవిి. తా. నేకు తపస్సు బస్‌, బాహ్మ అన్ముగహముచే లోకములో ఎవ్వరిచేత చెచించుటకు గాని, ఛేదించుటలు గాన, చంపుటకు గాని శక్యము కాకుండుటను సంపాదించితిని. 6 మూ, ఉత్సృజ్య (వమదా మనామన పేక్షా యథాగతమ్‌, త్యరమాణా పలాయేథాం నవాం జీవితమాదదే. 7 = ఈమెపై అ పేక లేనివారై , త్వరమాణౌ = తొందరపడుచు, యథాగతమ్‌ = వచ్చినథే, పలాయేథామ్‌ = పారిపొండి. వామ్‌ = మీఇద్ధరియొక్క, జీవితమ్‌ = జీవితమును, న ఆదదే=నగహించను. తా. మీ రిద్దరూ ఈ ద్రీపై ఆళ వచలుకొని, ఈమెను విడిచిపెట్టి, వచ్చిన దారినే శ్నీఘముగా పారిపొండి. మీ ప్రాణాలు తీయను. 7 రాక్షసం వికృతాకారం విరాధం పావచేతసమ్‌. రీ (వ్ర. అ. రామః = రాముడు, కోపసంర కలోచనః = కోవముదేత ఎజ్జనైన నే తములు కలవాడె, ఎకృతాకారమ్‌ = వికృతమైన ఆకారము గలవాడు, పాప చేతసమ్‌ పాపచితము కలవాడు అయిన, తమీ = అ, విరాధం రాక్షసమ్‌ = విరాదు డను రాక్షసుని గూర్చి, పత్యువాచ = తిరిగి పలికెను.

తా. రాముడు కోపముతో కళ్ళు ఎజ్జజేస్తి వికృత మైన ఆకారము గల, దుష్టబుద్ధి దైన ఆ విరాధరాక్షసునితో ఇట్లు పరికెను, గి మూ. క్షుద ధిక్వాం తు హీనార్థం మృత్యుమన్వేష సే [ధువమ్‌, రణే పావ్య్యసి సంతిష్ట న మే జీవన్‌ విమూక్యసే 9 (ప్ర, అ. క్షుద = నీచుడా! హీనార్థమ్‌ = సీచకార్యములు చేయు, త్వామ్‌ ఇనిన్ను గూర్చి, ధిక్‌=నింద అగుగాక. (ధువమ్‌ నిశ్చయముగా , మృత్యుమ్‌= మృత్యువును, అన్వేష సే = వెదకుచున్నావు. రణే = యదరమునందు పాప్స్యసి 6 1 ాల్స్మ్య జ మృత్యువును పొందగలవు, శ్రీవన్‌ ఎ (బళికి యుండి, మే=నాద (నానుండి), న విమోక్య'సే = విడుదల పొందవ, వ ణ్‌ న బ్రష్టేవార్యము చయ డలచెన నిచ్చుడా | స్‌ప్పు నిశ్చయముగా లలని అన్వెషించుచున్నావు, యుద్ధములో నీక మాత్రపు , నిన్ను పైణాలతో విడువని ల్‌ |. అనించగలద్యు మూ, స న్త / సతః నజ్యం దను? కృత్వా నాష; సునిశితాన్‌ శరాన్‌, యం ఘమభిసంధాయ రాక్షసం నిజభాన హ్‌, 10 (ప, అ. తతః _ అటు పిషుట్ర ౧. ఆ 'శ్రైలు, రాముల రౌము ధను; లు ఆ సజ్యమ్‌ = నారితో క్ర్య్యన దొనినిగా, కత్రా దు అపా ఇ ధనస్సును, మైన, శరాన్‌ = బాణములను, సుశీఘదీ ల. మ్‌ వా చాల వాడీ సంధించి, రాక్షసమ్‌ _ ఒం = లలి ముగా, అధిసంధాయ = ? రౌష్షసమ్‌ = రాక్షస్పని, సిమ్హ హజకొచెను తౌ. పిదప రాముడు ధనన్వ్స,న నకు (౫ బాణములు సంధించి, ఆ రావ్షన్సని బో గా పెద్ది శీఘముగా చాల వాడి యెన ళ్‌ గా మూ, ధనుష్షా [0 జా గ్స ర ఈ | 'ఎలర్ధానిలతుల్యగాన్స, గ] వాన్‌ యం ఆ, వ్యాగుణవత్రాజ నాత్ర కూడ్తణ ధన షై జు టంగ్లా “1 రా నుషాజ్వఢ్రనస్పృ జల నంత్రర్భగ దనే పాన్నులు గల, వువవ్షా స నీపాజారనస్పుషత, డృక్మప్వ లగాన్‌ గరుత్మంతుని వగొప్ప వేగ గల సక ?) ముమో్వో హ్‌ విడ్ల్వన్వ ౧ నప బాణాన్‌

అరణ్యకాండము లెఫ్ట్‌ లా. రాముడు ధనన్సుకు నారి కట్టి, బంగారు పొన్నులతో, మహావేగము గల, గరుత్మంతుడు వరఠె, వాయువు వతె (వయాణించే ఏడు బాణములు (పయో గించెను. క్షే మూ. తే శరీరం విరాధస్య భిత్త్వా బర్జిణవానసః, ని పేతుః శోణితాదిగ్దా ధరణ్యాం పావకోపమాః, [లి (వ. అ. పావకోవమా: జ అగ్నితో సమానమైన, తే= ఆ శరములు, బర్హిణవాసస:ః = సఅమళలి పింఛము వస్త్రముగా గల, విరాధస్య=విరాధునియొక్క_, శరీరమ్‌ = శరీరముకు, భిత్త్వా (బద్దలుకొట్టి శోణితాదిగ్దాః నూ ర క్రముచేత పూయబడినవై +, ధరణ్యామ్‌ = నేలమీద, నిపేతుః = పడినవి. తా. అగ్నితో నమాన మైన ఆ బాణములు, నెమలిపింఛమును వస్త్రముగా ధరించి ఉన్న ఆ వరాధుని శరీరమును ఛేదించి, రక్తముతో తడిసిననై నేలమీద పడినవి. క్షి మూ.న విద్దో న్యస్య వైదేహీం పలముద్యమ్య రాక్షసః, ఆ అభ 4 అభ్య దవత్సుసం[కు ధ్రస్తదా రామం సలక్ష్మణమ్‌. క్షే (ప. అ. విద్ధః = కొట్టఒడిన,. సః రాక్షసః ఆ రాక్షసుడు, తదాఎ అప్పుడు, వైదేహీమ్‌ = సీతను, న్యన్య== (క్రింద ఉంచి, శూలమ్‌ = శూలమును, ఉద్యమ్య = ఎత్తి, సుసం్మకుద్ధః = చాలా కోపీంచినవాడ్రై, సలక్షణమ్‌ = లక్ష్మణ సహితు డైన, రామమ్‌ = రాముని(క), అభ్యదవత్‌ = ఎదురుగా పరుగె త్తెను. రా. బాణముల దెబ్బ తిన్న ఆ రాక్షసుడు సీతను కిందికి దింపివేసి, శూలమును పెకెతి, చాల కోపముతో రామలక్ష్మణుల మీదికి పరుగె త్రెను. తి మూ.స వినద్య మహానాదం శూలం శ్యకద్వజోపమమ్‌, వగృహ్యాశోభత తదా వ్యాత్తానన ఇవా స్తకః, మేత్తీ (వ. అం తదా= అప్పుడు, సః ఆతడు, మహానాదమ్‌ == గొప్ప నాదము కలుగునట్టుగా, వినద్య = అరచి, శ్యకధ్వజోవమమ్‌ = ఇం్మదధ్వజముతో సమాన మెన, శూలమ్‌ = కూలమును, (చగ్భహ్య = (గహించి, వ్యాతాననః = తెరవబడిన ముఖము గల, అ నక ఇవ = మృత్యుదేవత వలె, అశోధత = (వకాకించెను.

సి తం జ ప్రుమ్మదామాయణము తా. అప్పు డా రాశ్షనుడు ఇందధ్వజము వలె చాల ప్రౌడ వైన ఆ శూల మును పట్టుకొని, గొప్ప నాదము కలుగు నట్టు ఆరచుచు, నోరు తెరచుకొని వచ్చి మీద పడుచున్న, మృత్యుదేవత వలె ఉంచెను. ్షేశీ మూ. అఆథతా (భాతరౌ దీప్తం శరవర్షం వవర్షతుః, విరారే రాక్షసే తస్మిన్‌ కాలా సకయమోపమే, 15 (ప. అ. అథ = అటుపేమ్మట, తౌఎ= ఆ, (నాతరౌ = సోదరులు, కొలాన్త కయమోపమేఎ్యివలయకాలము నందు, సంహారకు డైన యమునిత్తో సమాను డైన, తస్మిన్‌ = ఆ, రాక్షస్తే_ రాషనుడైన, విరాధేఎ_ చెరాదునిష్రీద, ద్రీ ప్రమ్స్‌ _ [(పజ్వ రించుచున్న, శర్రకర్షమ్‌ _ వొణవర్షమును, వవరత్రు; _ వరించిరి, ళ్షి యే ళ్ను ఇ్మ తా, పలయకాలమునందు సర్వసంహారక్ష డైన యముని వలె ఉన్న రాషసు జైన ఆ విరారునెపై ఆ స్లోదక్ర లిద్దర, (పజ్వలించుచున్న దాణపరము కురిపించిరి. శ క్‌ మూ. స వ్రహన ప క్‌ శ్రి

• వాన్య మహార్మా ద్ర, స్థిత్వా జృమృత రాక్షస్క జృమృమాణస్య తే బాజా, శాయాన్ని షేత్పరాజ్షగా, 16 ప. ఆ, మహారౌ ద్ర చాల భయంక్షర్ర డస, న, రాక్షసః ఆ రాక్ష సుడు, (వహస్య = గటిగా నవి న్‌త్రా నిం: వ న క్‌ శి ట్‌ వ్ర! ఫోన అ౬ది, అజ్బమృత్ర__ ఆవ్పలించైను. జ్బృ గృమాణన్య ల ఆవ్పులించ్పచ్చున్న ఆతనియైవ అశుగ్గాః = సీ ఘముగా వెళ్ళు ఫ్తేర్మా ౯ యార్‌ ఎ శరీరమునుండి, నా క న న్యా వచ్చినవి, అ “ఇక పొబిమ్మల్చు, నిష్షేత్చ్య బైటకు బ్లు కస్పుడు, హా ఆవులించెన్స ట్ర డౌ విధమ్స్హా ఆవులించ్వ స బోసము చేయుచు, సిలబడి, లన్నీ బైటకు వచ్చెన్స, గాన) జాని శరీరమునుండి బాణము మూ 16 ॥ స్పర్శాత్తు వరదాన్స్వే ల విరాధ; హలముద్యవ్స ॥ (వ్‌ అ, రాక్షసఃల్వ రాషసు డైన, విరాధ జా శు వెరాధృడ్హ, వరదానేనజ్తూవర.

అరణ్యకాండము రి దానముతో, స్పర్మాత్‌ తుజ స్పర్శవలన (సంబంధమువలను), (పాణాన్‌ = (ప్రాణ ములను, సంరోధ్య == నిలచునట్టుచేసి, శూలమ్‌ = గనూలమును, ఉద్యమ్య == ఎతి, రాఘవౌ రామలక్ష్మణులను గూర్చి, అభ్యదావత = పరుగెతెను. రా. ఆ వరావడు, వర్యపభావమువలన, 1పాణములు మా।తము బైటకు పోకుండు నట్లు నికోధించుకొని శూలమును ఎత్తి రామలవ్మణులమీదికి పరు గొత్తెను. క్ష మూ. తచ్చూలం వ్యజసంకాశం గ్‌గనే జ్యలనోవమమ్‌, ద్వాభ్యాం శరాభ్యాం చిచ్చేచ రామః శస్త్రభృతాంవరః. (వ. ఆ. శస్త్రవృతామ == శస్త్రధారుంలో, వరః = ేష్టుడైన, రామః = రాముడు, జ్వలనోపమమ్‌ = అగ్నితోసమాన మైన, వజగింకాశమ్‌ = వ్యజముతో సమాన మెన, తత్‌ శూలమ్‌ = అ హలమును, ద్వాభ్యామ్‌ = ర0డు, శరాభ్యామ్‌= బాణములబేత, గగనే = ఆకాశమునందు, చిబ్బద = ఛేదించెను. తా. శస్రదారులలో (చేష్లడెన రాముడు వ్యజముతో సమానము, అగ్ని ఈుల్యము అయిన ఆ శూలమును రెండు బాణములచేత ఆకాళమునందే ఖండించెను. మూ. త్యదామవిశిఖై శ్చిన్నం శూలం తస్యాపతద్భువి, పపాతాశనినా చ్చిన్నం మేరోరివ శిలాతలమ్‌. శం (ప. అ. రామవిశిఖె ః = రాముని బాణములచేత, ఛిన్నమ్‌ = చెదించబడి నదై, తత్‌ జాలక త ఆ హలము, భువిజనేలమీద, అవతత్‌ = పడెను. అళనినా = వ్యజాయుధముచేత, ఛిన్నమ్‌= ఛేదించ బడిన, మేరోః== మేరుపర్వతముయొక్ష శిలాతలమ్‌ ఇవ== $లవలె, వపాత = వడెను, తా. రాముడు బాణములబత ఛేదించిన ఆ శూలము నేంమీద పడెను, అది వృజముచేత ఛేదించబడిన మేరుపర్వతశిలాతలము వలె పడెను. రి మూ. తౌ ఖడ్గౌ క్ష్షిపముద్యమ్య కృష్ణసర్చావివోద్యతా, తూరమా పేతతు స్తస్య తదా _పహరతాం బలాత. ౨0 వ! (ప. అ. తదాజ అప్పుడు, తౌజూ ఆ రామలక్షుణులు, ఉద్యతొ = ఫెకి

త్య ర్రీమ్మరామాయణమ లేచుచున్న, కృష్ణసర్పావివ = (కాచుపాములవలె ఉన్న, ఖతం ండులిగ్గము రను, క ఏమ్‌ = శీఘ్రముగా, ఉద్యమ్య = ఎత్తి, తూర్దమ్‌ = శ్యేఘముగా,. తస్య జ అతని సమీవమును గూర్చి, ఆపేతళుః = దుమికిరి.. 5భార్‌ జ బలమునలన, వహరతామ్‌ = కొట్టిరి, తా. అప్పుడు అఆ రామలక్ష్ముణులు వెంటనే పె లేచుచున్న (శాచుపాముల వలె ఉన్న రెండు ఇడ్గములను శ్నీఘముగా ఎత్తి తొందరగా. ఆ రావసున్నిపైకి చుమికి బలముగా కొట్టిరి. జ మూ. న వద్యమానః సుభృశం చుజాఖ్యాం పరిగృహ్య తౌ, అపకవ్చ్యా నరవ్యాా ఘౌ రః (పస్థాతుమైచ ఎల్‌- లే (స, అ. వధ్యమానః __ కొట్టబడుచున్న, రొద్‌? భయంకరృగైన, సః జు అ విరాధుడు, అ,పకమ్బొ్యాజ యుద్ధములో కదల్బశక్యము కొనివారైన, నర వా్థాహౌో ఇ నద్రలలత్లో శేషు లైన, తౌ ఆ రామలక్ష్మణులను, భుజాభ్యామ్‌ నా ఘజమనులశ్రో, సుభృళమ్‌ న గట్టిగా, పరిగ్భవ్యు వ పట్టుకొని, (వసాతుమ్‌ == [ప్రయాణ మగుటక్కు, ఐచ్చుత న్‌ ఇచ్చయిండెస్సు, న ఫ్రా ॥ పా యర రర సరిమ్మణులు శ్ర పెధముగా కట్టుచుండగణా, ఆ విరాధుడు, ర్ట ల్బ శక్యమ్స కొసి ల నర్మ శేష్టుల్సు వాహువ్పలత్రో గటిగా వటు కొని వెళ్ళవలె నని సంకల్పించిన. న మూ, న్య తస్యాళి పాయమాజ్ఞాయ రామా లష్మణమ్మ బవీఠ్‌, వహత్వ్యయమషలం చావత్చథానేన రాక్షన;, నలి. [ప అ. తన్యడ్వవాని క్ర అశం బ్‌ వ లము అలి పాయమ్‌ అరి ప్రాయమ్షన, ఆజ్ఞాయ జ యు : లక్ష్మణమ్‌ లక్ష్మణుని గ్య పడ్‌ అలమ్‌ ఇ వై మలి రాతసుడు టశ్ల్యి వథాన్వా జ్య మార్గముచేత = చక్కగా, వహశు శ్రావ్‌ ఎ మోయుగాక. గ రా రాము డాత్రసి ఆభ్మిపాయన్ను ష్ర్ర్చిల్ల ఈ రావసుడు వృనలన్స క గ వషానితో ఎట్ట వలిశెన్సు రము ష్పీదుగా మోసికొన్సిష్ర్చ్బ్య్యా పోనిశ్చెదము. గ యన మోస్తుక్కు షై

అరణ్యకాండము లిం మూ. యథా చేచ్చతి సౌమ్మితే తథా వహతు రాషసః, అయమేవ హినః పెన్దా యేన యాతి నికాచరః. లప్ప ప, అ. సౌమ్మితే= అవ్మణాః రాక్ష్షనః = రాక్షసుడు, యథా = ఎట్టు, ఇచ్చితి = కోరుచున్నాడో, తథా = అట్లు, వహతు = మోయుగాక, నిశాచరః = ఈ రాక్షసుడు, యేనజ ఏ మార్గమువేత , యాతి = వెష్ట్ణచున్నాడో, అయమేవ= ఇదే, నఃజ మనయొక్క, పన్దాః పా = మార్గముకదా. తా. ంవ్మణా: ఈ రాషసున కిష్టము వచ్చి నట్టు మనలను మోసికొని పోనిమ్ము. ఈ రాషసుడు వెళ్లుచున్న దారిలోనే మనము వెశవలసీ ఉన్నది కదా. రా యా మూ. నతు స్వబలవీర్యేణ సముత్షిష్య నిశాచరః, బాలావివ స్కన్దగతౌ చకారాతిబలోద్దత:. రడీ య్‌ అ, అతిబలోద్ధతః = అధిక మైన బలముచేత గర్వించిన, సః ఆ, నిశాచరః తు = రాక్షసుడైలే, స్వబలవీర్యేణ = తన బలముచేతను వీర్యముచేతను, సముల్టిష్య = ఎత్తి, బాలావివ జు చిన్నపిల్లలను వలె, స్కన్ధగతౌ = భుజముల పై ఉన్నవారినిగా, చకార = చెనెను. తా. అధికమైన బలముచేత గర్వించిన ఆ రాక్షసుడు, తన బలపర్మాకమ ములచేత ఆ రామలక్ష్మణులను పెకెత్తి చిన్న పిల్టలను వత బుజముల పై కూర్చుండ పెట్టుకొనెను. రో బ్‌ మూ. తావారోప్య తతః స్కన్ధం రాఘవా రజనీచర;, విరాద్రా వినదన్‌ ఘోరం జగామాభిముఖో వనమ్‌. ౭5 (ప. అ. తతః = అటుపిమ్మట, రజనీచరః = రాక్షసుడైన, విరాధః = విరాధుడు, తొ రాఘవౌ== ఆ రామలక్ష్మణులను, స్క-న్థమ్‌ = బుజమును, ఆరోప్య ౯= ఎక్కించుకొని, 'ఘోరమ్‌ = భయంకరముగా, వినదన్‌ = ధ్వనిచేయుచు, వనమ్‌ అభిముఖః = అరణ్యమునకు అభిముఖుడై , జగామ వెళ్ళెను. తా, పిమ్మట ఆ రాక్షసుడైన విరాధుడు, ఆ రామలక్ష్మణులను బుజముపె ఎక్కించుకొని, భయంకరముగా ధ్వని చేయచు అరణ్యము వైపు వెళ్లిన. 25 క్‌ు ష్‌!

సీమ దామాయణము 80 లట మూ. వనం మహామేఘనిభం (వవిష్టో (దుమైర్మహద్శిర్వివిధై రు'పేతమ్‌, నానావిధై ; పకికులై ర్విచ్మితం [ శివాయుతం వ్యాలమృగ్జె ర్వికీర్ణమ్‌. లగ ఇత్యార్డే శ్రీమ్మ దామాయణే వాల్మీకీయే ఆదికావ్యే అరణ్యకాణ్ణే తృతీయః సర్గ శ్‌ (ప. అ, మహా మేఘనిభమ్‌= గొవ్ప మేఘముతో సమాన మైనది, మహద్భిః ౫ పెదదెన, వివిద శూ అనేకవిధములెన, (దుమైః = వృషములతో , ఉపేతమ్‌ దా ట్లు కు ల ఇ కూడినది, నానావిధె । _ అనేకవిధములైన, పక్షికు లైః = పకులసముదాయ ములచేత, విచ్శితమ్‌ _ విచ్శిత మైనది, శివాయుతమ్‌ ఆడనక్కలతో కూడినద్రీ, వ్యాలమృగైెః = మదించిన ఏనుగులతోను, మృగములతోన్సు, వికీర్ణమ్‌=వ్యా ప్రమూ అయిన, వనమ్‌ _ వనముశు, (వవిష్షః ౫= (పవేశించెను, తా. అనేకవిధము లైన మహావృక్షమృలత్రో కూడినది, అనేకవీధము లైన నవిసముదాయములచేేత విచ్శిత మైనది, అడ నక్కలతో నిండ యున్నది, మదించిన ఏనుగులతోన్సు మృగాలతోన్స వ్యాపమూ ఆయిన అరణ్యములోనికి ఆ విరాధుడు [వవేశించెను. ర “వాలానందిని*ఆన్స థ్రీమ్మదామాయ డార్మదవ్యాఖ్యానమృనంద్ద అరణ్యకాండలో మూడవ సర్ష సమా ప్తము,

చతురః సరః ల! టి. [రామలక్షణులు ఎిరాడుని చంఛ్రటి]. మూ. [హియమాణౌ తు కాకుత్సా దృష్ట్వా సీతా రఘూత్రమౌ, ఉవ్చైఃస్వరేణ చ్యుకోళ (పగృహ్య సుమహాభుజౌ. క్షే (ప అ. సీతావాసీర, వగ్భృహ్య = (గహించి, హాయమాణౌ = హరింప బడుచున్నవారు, సుమహాభుజౌ= గొప్పభు జములు కలవారు, కాకుత్దాజకకుత్హ్స వంశసంజాతులు అయిస, రఘూత్తమౌ=రామలక్ష్మణులను, దృష్ట్వా=చూచి, ఊద్చై!స్వ రేణజఉన్నతస్వరముతో, చ్యుకోశజ అరచెను. తా. మహాభుజులు, కాకుత్ధ్రవంశమునందు పుట్టినవారు ఆయిన రామలక్ష్మ ఖులను విరాదు డట్టు పట్టుకొని తీసికొనిపోవుచుండగా, సీత చూచి బిగ్గరగా ఏడ్చెను. మూ. ఏష దాశరథీ రామః సత్యవానే శీలవాన్‌ శుచిః, రక్షసా ర్మౌాదరూ పేణ [హియతే సహలక్ష్మణః, లి [ప. అ. నత్యవాన్‌జసత్యవంతుడు, శీలవాన్‌=ఉత్తమశీలము. కలవాడు, శుచిః == పరిశుద్దుడు అయిన, ఏషః= ఈ, దాశరథిః = దశరథ కుమారు డైన; రామః = రాముడు, సహలక్మణః = లక్ష్మణునితో కూడ, ర్యాదరూపేణ = భయంకరమైన రూవము గల, రకసాజరాషిసునిచేత, (పాయతే= అపహరించ బడుచున్నాడు. తా. సత్యవంతుడు, మంచి శీలముకలవాడు, పరిశుద్దుడు, అయిన ఈ దశరథకుమారుడైన రాముణ్ణి, లక్మణసహితముగా భయంకరాకారము గల ఈ రాక్షసుడు హరించుచున్నాడు. ల

శిరి శ్రేమ్యదామాయణము మూ. మామృక్షా భక్షయిష్యన్తి శార్దూలద్వీపిన స్తథా, మాం హరోత్సృజ కాకుత్టై నమస్తే రాకసోత్తమ. త్రి వ్‌. అ. మామ్‌=నన్ను, బుగాః = ఎలుగుబంట్లు, తథాజమరియు, శార్దూలద్వీపినః== పెద్దపులులు చిరుతప్పలులు, దక్షయిష్యన్సి = ధశించగలవు. యది రాక్షసోత్తమ = ఓ! రాక్షస్మశేష్టుడా: మామ్‌ = నన్ను, హర =అవహరించుము. కాకుత్సౌజురామలక్ష్మణులను, ఉత్సృజజవిడిచి పెట్టుము. తేజన్‌కు, నమఃజా నమస్కారము. తా. నన్ను ఎలుగుబంట్టు, చిరుతపులులు, పెద్దపులులు భక్షించివేయును. ఓః రాక్షసోత్తమా: సీకు నమస్కారము. ఈ రామలక్మణులను విడచి నన్ను తీసికొనిపొమ్ము. త్రి మూ, తస్యా స్తద్వచనం (శుత్వా వెదేహ్యా రామలక్ష్మణ, వేగం (పచకతుర్వీరౌ వదే తస్య దురాత్మనః. డీ (ప అ. వీరౌజ= వీరులైన, రామలక్మణౌొ == రామలక్ష్మణులు , తస్యాః వైదేహ్యాః=ఆ సీతయొక్క, తత్‌ వచనమ్‌ = ఆ వచననును, ,శుత్వాజు విని, దురాత్మనఃజ డా దురాత్ముడైన, తస్యజఆ విఠాధునియుక్క_ , వదే=ఎవధయందు, వేగమ్‌ = వేగమును, (పచ[కతుః = చేసిరి. తా, వీరులైన రామలక్ష్మణులు సీత మాటలు విని, ఆ దురాళ్ము డైన విరాధుని చంపుటకు వేగముగా (వవ ర్రించిరి. శ్తీ మూ. తస్య రౌదస్య సౌమ్మితిః సవ్యం బాహుం బభక్ఞు హ, రామస్తు దక్షిణం బాహుం తరసా తస్య రక్షసః, ర్‌ (ప అ. సౌమ్మితిః = లమ్మణుడు, ర్మొదస్య = భయం కరుడ్రైన, తస్య == అ విరాధునియొక్క, సవ్యం బాహుమ్‌=ఎడమ చేతిని, బభజ్జు హ == విరిచివే నెను. రామః రుజరాముడైతే, తస్య రక్షసః=అ రాక్షసునియొక్క, దకిణమ్‌ కుడి దైన, సావుమ్‌ = బాహువును, తరసా=బలమువేత, విరచెను. తాం భయంకరుడైన ఆ రాషసుని ఎడమ భుజమును లక్ష్మణుడు ఛేదించెను. రొముడు ఆతని కుడి భుజమును బలపూర్వుకముగా విరచెను.

ఆరణ్యకాండము త్రి మూ.న భగ్నబాహుః సంవిగ్నః వపపాతాశు విమూర్చితః, ధరణ్యాం మేఘసంకాశో వ్యజభిన్న ఇవాచలః. 6 (ప. అ. ధగ్నవదాహుః నూ విరగగొట్టబడిన బదావువులు గల, మేఘ సంకాశః మేఘముతో సమానుడైస, సః=అ రాక్షసుడు, సంవిగ్నఃజ=చెగులు చెందినవాడ్రై , విమూర్శ్చితః = మూర్చచెందినవాడై, వ్యజభిన్నః == వజముచేత భేదింవబడిన, అచలః ఇవ= మేఘము వలె, ఆశు=శ్మీ ఘముగా, ధరణా+మ్‌= నేలమై, పపాత=వడెను, తా. మేఘము వలె ఉన్న ఆ రాక్షసుడు బావువులు విరిగిపోవుటచే దెగులు చెంది, మూర్చపోయి, వ్యజముచే ఛేదింపబడిన పర్వతము వలె నేలమీద కూలెను .6 మూ. ముష్టిభిర్బాహుభిః పద్భిః సూదయన్తా తు రాక్షసమ్‌, ఉద్య మో్యోద్యమ్య చా ప్యేనం స్థజ్జిలే నిష్పిపేషతుః:. (ప. అ. రాక్షసమ్‌=ఆ రాక్షసుణ్ణి, ముష్టిధిఃజూపిడికిళ్ల చేతను, బాహు భిఃజ వాహువులచేతను , పద్భిః = పాదములచేతను, సూదయన్లా == కుమ్ముచున్నవా రై, (ఆ రామలక్మణులు) ఏనమ్‌ వీనిని, ఉద్యమ్యోద్యమ్యజఎ త్రీ ఎత్తి, స్థజ్జీలేజనేల మీద, నిష్పి పేషతుః=పీండిరి. తా. రామలక్ష్మణులు ఆ రాక్షసుణ్ణి పిడికిళ్ళచేత, బావువులచేత, పాదాల చేత కుమ్ముచు, ఎత్తి ఎత్తి నేలపై వడవేసి పిండివేసిరి. 7 మూ. సన విద్దో బహుభిర్చాణైః ఖడ్డాభ్యాం చ పరిక్షతః, నిష్పిష్టో బహుధా భూమౌ న మమార స రాక్షసః. 8 [ప అ. బహుభిః అనేక మైన, దాణెః = బాణములచేత, విద్ధః ౬ కొట్ట బడినవాడు, ఖడ్గాభ్యామ్‌ = రండు ఖడ్గములచేత, పరిక్షతః == చీర్చబడినవాడు, బహుధా = అనేకవిధములుగ, భూమొ=నేలమీద , నిష్పిష్టః = నలగగొ ట్టబడిన వాడు అయినను, సః రాక్షస: == ఆ రాక్షసుడు, న మమార-చావలేదు. తా. అనేకబాణములచేత కొట్టినా, ఖడ్జాలతో పొడిచినా, నేలపై పడవేసి అనేకవిధముల నలిపివేసినా ఆ రాక్షసుడు చావలేదు. రి శ్రి

మూ. తం పేక్య రామః సుభృశమవద్యమచలోపమమ్‌, భయేష్వభయదః శ్రీమానిదం వచనమ్మబవీత్‌. ర 1వ. అ. భయేషు=భ య హేతువు లున్నప్పుడు, అభయడద:ః =౨అభయము స్‌చ్చు, ట్రీమాన్‌ = శ్రీమంకుడైన, రామః = రాముడు, అచలోపమమ్‌ = పర్వ తముతో సమానుడైన, తమ్‌ = ఆ విరారుని, సుభృశమ్‌ = మిక్కిలి, అవధ్యమ్‌ == చంపళక్యము కానివానినిగా , (పేడ్య = చూచి, ఇదమ్‌ = ఈ, వచనమ్‌ = వచగ శా. భయమునకు తగు కారణము చేవైగ కలిగి నప్పుడు అభయ మిచ్చే వాడు, శ్రీమంతుడు అయిన ఆ రాముడు, పర్వతము వంటి శరీరము గల ఆ విరాధుణ్ణి చంపుట అన్ని విధాలా శరము. కాడమవిషయము (గ్రహించి ఇట్టు పలికెను. ర్ట మూ. తపసా పురుషవ్యాఘ వాడషసోఒయం న శక్యతే, శస్త్రేణ యుధి నిర్జేతుం రాక్షసం నిఖనావహే 10 (ప. అ. పురుషవ్యాాఘ = పురుష్కశేషుడ వైన లక్ష్మణా: తపసా=తపో బలముడేత, ఆయం రాక్ష? = ఈ వాకనుడు, యుధి = యుద్ధమునందు, శ స్త్రేణ = ఆయధమువేత, నిర్జేమమ్‌ = జయించుటకు, ని శర్యతే= కక్యమైన వాడు కాడు. రాక్షసమ్‌ = ఈ రాక్షసుని, నిఖనావహే - పాతి పెట్టెదము. తా. మనుష్యులలో శేష్టుడ వైన లక్ష్మణా: ఈ విరాదుడు తపోబల మున్నవా దగుటడే కతనిని యుద్ధములో కస్త్రముచత చంప శక్యము. కాదు. అందుచేత వీనిని పాత్రివేయ్యదము. 10 మూ. కుళ్షార స్యేవ ర్మౌదస్య రాక్షసస్యాన్య లక్మణ, వనేఒస్మిన్‌ సుమహచ్చ భం ఖన్యతాం రౌ దవర్చస:ః.11 (ప. అ. లక్ష్మణ = లక్మణాః ర్మౌదస్య = [కూరుడైన, ర్యదవర్చసః = గ కా నుగునకు వలె అస్మిన్‌ = ఈ, వనేజవనమునందు, సుమహత్‌ చాల "పెద్దదైన శ్వ భమ్‌ గొయ్యి, ఖన్యతామ్‌ = తవ్వబడుగాక.

ఆరణ్యకాండము న్‌్‌ తా. లక్మణాః (ూరుడూ, తయంకరమైన వర్మ్శాకమము కలవాడూ అయిన ఈ దాక్షనుని ఈ అరణ్యములో పాతి'పెట్టుటకు, ఏనుగకొరకు. చేసి నట్టు పెద్ద గొయ్యి తవ్వుము. ్షే్నే మూ. ఇత్యుక్త్వా లక్ష్మణం రామః _పదరః ఖన్యతామితి, తసొ విరాధమా్యకమ్య కజ్టే పాదేన వీర్యవాన్‌. క్షి న్ధ థ్‌ (వ. అ. వీర్యవాన్‌ == పర్మాకమవంతు డైన, రామః = రాముడు, లక్ష్మ జమ్‌ జలమ్మణుని గూర్చి, ఇతి= ఈ విధముగా, (వచరఃజగొయ్యి, ఖన్యతామ్‌ == తవ్వబడుగాక , ఇతి=అని, ఊక్ర్వాజపలిక్‌, విరాధమ్‌ జ పిరాధుణ్ణి, షాదేన == వూదముచేత, కద్దే=కంఠమునందు, ఆ్మకమ్యు=ఆకమించి, తస్తా=నిలచెను. తా. పరాకమవంతు డైన రాముడు ఈ విధముగా లక్ష్మణుని “గొయ్యి తవ్వుము'' అని ఆజ్ఞాపించి ఆ విరాధుణి కంఠముమీద కాలు వేసి (తొక్కివట్టి యణ ల నిలబడెను. లే మూ. త్మృచ్చుత్వా రాఘవేణో క్తం రాక్షసః (ప్మశితం వచః, ఇదం (పోవాచ కాకుత్హుం విరాధః పురుషర్షభమ్‌, గే రామునిచేత, ఉక్తమ్‌ = వలకబడిన, తత్‌ = ఆ వాక్యమును, శుత్వాజు విని, పురుషర్షతమ్‌ == పురుష్మశేస్టుడైన, కాకుత్ధ్సమ్‌ == రాముణ్ణి గూర్చి? ఇదమ్‌ =-ఈ, వ్మశితమ్‌ = వినయముతో కూడిన, వచ: = వచనమును, (పోవాచ = వలికెను. తా. రాముడు పలికిన మాటలు విన్న విరారుడు, పురుషశేష్ణు డైన ఆ రామునితో వినయపూర్వకముగా ఇట్లు పలికెను. న్నే మూ. హతోఒహం పురుషవ్యాాఘ శ కతుల్యబలేన వై, బి నూ ఇ జరి క ఆ మయా తు పూర్వం త్వం మోహాన్న జ్ఞాత? పురుషర్షభ, వం అ. పురుషవ్యాాఘ == పురుష్ముళేవ్టుడా: శ్యరతుల్యబలేని = దేవేర్యదు నితో సమానమెన బలము గల నీచేత, అహమ్‌ = నేను, హతః = చంపబడితిని. పురుషర్షభ డా పురుష శేమ్లడా। మయా = నాచేత, మోహాల్‌ == అజ్ఞానమువలన, త్వమ్‌ = సీవు, వూర్వమ్‌ = ముందుగా, న జ్టాతః == తెలియబడ లేదు.

రికి శ్రీమ్మ్యదాహమాయణము రా. ఓ పురుష శేష్టుడా! దేవేం్యదునితో సమాన మైన బలము గల నీవు నన్ను చంపినావు, అజ్ఞానముచే నేను, ముందుగా నీ వెవ్వరవో తలిసికొనలేక హోయినాను. మూ. కౌసల్యాసుు పజాస్తాత రామస్త్వం విదితో మయా, వైదేహీ చ మహాభాగా లక్ష్మణశ్చ మహాయశాః. [ల్‌ (ప. అ. తాత = తం్మగ్రీః త్వమ్‌ = నీవు, కౌసల్యాస్కుపజాః = కౌసల్క యొక్క ఉత్తమసంతానమైన, రామః = రాముడవుగా, విదితః == తెలియబడితివి, మహాభాగా = మహాభాగ్యవంతురా లైన, వైచేహీ చ == సీత, మహాయశాః = గొప్ప కీర్తి గల, లక్ష్మణశ్చ = లక్ష్మణుడు కూడ , (తెలియబడినారు). తా, తంగడీః సీవు కౌసల్యాసుప్కుతుడ వెన రాముడ వని తెలిసికొన్నాను. మహాభాగ్యవంతురాలైన సీతను, గొప్ప కీర్తి గల లక్క్మణుని కూడ గుర్తించినాను. మూ. అభిళాపాదహం ఘోరాం (పవిష్టో రాతసీం తనుమ్‌, తుమ్చురుర్నామ గన్దర్వః శపో వైైశవణేన హి. 16 (వ. అ. అహమ్‌ =నేను, అధికాపార్‌ = కాపమువలన, ఘోరామ్‌ భయంకరమైన, రావసీమ్‌ = రాక్షససంబంధ మైన, తనుమ్‌ = శరీరమును, (వ్రవిష్టః = (పవేశించినాను. వైైళవణేన = కుబేరునిచేత, శవ్వః == శపింపబడిన, శుమ్చురుః నామజ తుంబురుడు అను పేరు గల, గన్ఫర్వః == గంధర్వుడను. తా. కావమమువలన'నాకీ "ఘోర మైన రాశ్షసశరీరము వచ్చినది. నేను తుంబురు డను గంధర్వుడను. నన్ను కుబేరుడు శపించెను. 16 మూ, (పసాద్యమానశళ్చ మయా సోఒ్మబవీన్మాం మహాయకాః, యదా దాశరథీ రామస్త్యాం వధిష్యతి సంయుగే 17 అల జ్య జ అ తదా (పకృతిమాపన్నో భవాన్‌ స్వర్గం గమిష్యతి, 1వ, అ. మయా = నాచేత, (వసాద్యమానః=అన్ముగహింపచేసికొ నబడిన' గూర్చి, అబవీల్‌ = పలికెను. దాళరథిః = దశరథకుమారుడైన, రామఃజ

ఆరణ్యకాండము చది రాముడు, యదా = ఎవ్పుడు, త్వామ్‌ = నిన్ను, సంయుగే == యుద్ధమునందు, వధిష్యతి = చంవగలడో, తదా = అప్పుడు, (వకృతిమ్‌ జ నహజన్వరూవమును, ఆవన్నః = పాందినవాడవై, భవాన్‌ = నీవు, న్వర్ష్‌ నా నస్వర్ణమును గూర్చి, గమిష్యతి కు వెళ్టగలవు.

తా. నేను వేడుకొనగా, మహాయశ:ఃశాలియెన ఆ కుబేరు డిట్టు పలికెను. ““దళరథతకుమారుడైన రాముడు నిన్నెప్పుడు యుద్ధములో నంవారించునో అప్పుడు నీవు నీ సహజరూవము పొంది స్వర్గము చేరగలవు.'” 17

మూ. అనువస్టీయమానో మాం స (కుద్దో వ్యాజహార హ, 118

ఇతి వైశవణో రాజా రమాసక్తమువాచ హా.

(ప. ఆ. నఃజ= ఆ కుబేరుడు, అనువస్టీయమాన:ః జ 'సేవార్థ మై చేరజడని వాడై, కుద్ధః నా కోపీంచినవాడై, మామ్‌ == నన్ను గూర్చి, వ్యాజహార == ఇట్టు పలికెను. రాజా = వభువైన, వై్యశవణః = కుబేరుడు, రమాసక్షమ్‌ = రంధ యందు ఆసకుడనె ఉన్న నన్ను గూర్చి, ఇతె ఇట్లు, వ్యాజవార హజ=వలికెను

యుత ల. ళా (శపించెను).

తా, నేను రంథాసక్తుడనై ఆ కుబేరుని సేవించుటకు వెళ్లకపోవుటచేత ,

ఆతడు కోపించి నన్నీ విధముగా శపించి, పిదప అన్ముగహించినాడు. కేరి మూ. తవ (పసాదాన్ముక్షోఒహమభికాపాత్సుదారుణాత్‌. కేం భువనం స్వం గమిష్యామి స్వస్తి వోఒస్తు వరంతప.

(ప, ఆ. తవ= నీయొక్క, (పసాదాత్‌ = అను్ముగహమువలన, సుదారు శాక్‌ = చాల భయంకరమైన, అభిళాపాల్‌ = కాపమునుండి, అహమ్‌ = చేను, ముక్తః = విడువబడితిని, పరంతవ=శ్యతుసంహారకుడా! స్వమ్‌ = నా సంబంధ మైన, భువనమ్‌ ఇ లోకమును గూర్చి, గమిష్యామి = వెళ్లగలను. వఃజ= పీకు,

శా. శ్యతుసంహారకుడవైన ఓ! రామాః నీ అన్ముగహమువలన, చాల తయంకర మైన ఈ శావమునుండి విముక్తుడ నైతిని. ఇక నా లోకానికి వెశ్చైదమ. మీ కందరికీ షేమ మగుగాక. శ

8 శ్రీమ్య(దామాయణము. "మూ. ఇతో వసతి ధర్మాత్మా శరభబ్గః ప్రతాపవాన్‌, 20 అధ్యర్థయోజనే తాత మహర్షిః నూర్యనంనిభ:, తం క్నపమధిగచ్చ త్వం సతే (శేయో2భిదాస్యతి. రై (ప. అ. రాత = తండీ, ఇతః == ఇక్కడినుండి, అధ్యర్థయోజనే == జకటిన్నళ యోజనముల దూరమునందు, ధర్మాత్మా = ధర్మాత్ముడు, |_వతాప వాన్‌ = (ప్రతాపము కలవాడు, సూర్యసంనిభః=సూర్యునితో సమానుడు, అయిన, శరభణ్ఞః = శరభంగు డను, మహర్షిః నూ మహర్షి, వసతి == నివసించుచున్నాడు- త్వమ్‌ = నీవు, క్మిపమ్‌ = క్నీఘముగా, తమ్‌ = ఆ మహర్షిని, అధిగచ్చు = పొందుము. సఃజ అతడు, తేజునీకు, (_శేయః = [శ్రేయస్సును కలిగించు ఉమైోయమును, అభిధాస్యతి చెప్పగలడు. కా. తం్మడీః ధర్మాత్ముడు, (పతాపవంతుడు, సూర్యునితో సమానుడు అయిన శరతంగు. డనే మహర్షి ఇక్కడికి ఒకటిన్నర యోజనముల దూరములో సివసించుచున్నాడు. సీవు ఆతని వద్దకు వెట్టము. సి క్రాతడు ట్రేయస్సును కలిగించు ధర్మమును ఉపదేశించగలడు, ర, 21 మూ. అవటే చాపి మాం రామ నిక్షిష్య కుళలీ వజ. (ప. అ. రామ=జరామా ; మామ్‌ = నన్ను, అవటే= గోతిలో, నిషష్మ జ= ఉంచి, కుశలీ = షేమము కలవాడవై, [వజ వెప్పము. గతసత్వానామ్‌ == న! పోయిన (ప్రాణము గల, రక్షసామ్‌ = రాక్షసులకు, ఏషః ఇది, సనాతనః = [పాచీనమైన, ధర్మః = ధర్మము. యే = ఎవరు, అవటే= గోతిలో, వినిక్షివ్యన్నే ఇ ఉంచబడుతారో, తేషామ్‌ == వారికి, సనాతనాః పై శాళ్వుతములైన, లోకాః == తోకములు లభించును. శావనులకు ఇది' (ప్రాచీనకొలమునుంచి వచ్చుచున్న ధర్మము. గోతిలో పారబుడే వాదికి భాశ్వుతములైన లోకములు లభించును. లి

అరణ్యకాండము ల్రిల్రి మూ. ఏవముక్త్వా తు కాకుత్సం విరాధః శరపీడితః, విర్ర బభూవ స్వర్షనంపాపో న్య స్తదేహో మహాబలః. టి అజాన్‌ అతి వ, అ. మహాబలః=గొవ్ప ఐలము ౫ల, విరాధః-విరారుడు, కాకుత్ధ్సృమ్‌ పీడింవబడినవాడై, న్య స్తదేహః = విడువబడిన దేహము కలవాడై, స్వర్గసం్యపావ్తః నా స్వర్గమును పొందినవాడు, ఐభూవ - ఆయెను. తా. మవాబలవంతు డైన ఆ విరాధుడు రామునితో ఇట్లు పలికి, బాణము చేత కలిగిన జాధచే శరీరమును విడచి స్వర్శన్టు డయ్యెను. విత్రి మూ, త్మచ్చుత్వా రాఘవో వాక్యం లక్ష్మణం వ్యాదిదేశ హ. కుక్షుర స్యేవ ర్మౌదస్య రాక్షసస్యాస్య లక్ష్మణ, వనే౭స్మిన్‌ సుమహాన్‌ శ్య్యాభః ఖన్యతాం రౌ దకర్మణః, ఇత్యుక్వా లక్ష్మణం రామః (వదరః ఖన్యతామితి, తసౌ విరాధమాకమ్య కజే పాదేన వీర్యవాన్‌. ఘు అ ప. ఆ. రాఘవః = రాముడు, తత్‌ వాక్యమ్‌ == ఆ వాక్యమును, (శుత్వా జ విని, లక్ష్మణమ్‌ = లక్ష్మణుని, వ్యాదిదేశ హ= ఆజ్ఞాపించెను. తా. రాముడు ఆ వాక్యమును విని లక్ష్మణుని ఇట్టు అజ్జాపించెను. లైప్‌, 2రిళ్లోకాలకు చూ. 11, 192, శ్టోకాలు. రౌ్యదకర్మణః=జభయంకర మైన కర్మ గల. మూ. తతః ఖన్మితమాడాయ లక్ష్మణః శ్వ్య్మాభముతమమ్‌, అఖినత్‌ పార్శ్వత స్తస్య విరాధస్య మహాత్మనః. రి (ప. ఆ. తతః అటుపిమ్మట, లక్ష్మణః == లక్మణుడు, ఖన్మితమ్‌ == గునపమును, ఆదాయ == (గహించి, మహాత్మనః మహాత్ముడైన, తస్య విరాధస్య =ఆ విరాధునియొక్క-, పార్య్వత?ఃజ్మవక్క, ఉత్తమమ్‌ = పెద్ద దైన, శ్వ్యభమ్‌ వా గోతిని, అఖనత్‌ హా (తవ్వెను. తా. పిమ్మట లన్మణు డొక గునపముతో, మవాోత్ముడైన ఆ విరాధునకు (పక్కనే ఒక పెద గొాయ్య (తవ్వెను. లగ

జీ౦ శ్రీమ్మదామూయణము మూ. తం ము క్తకణములిపష్య శజ్కుకర్ణం మహాస్వనమ్‌, టి చె ణు అల అట్‌ విరాధం (పాకిపచ్చ్వ్యబే నదవన్తం భై రవనస్వనమ్‌. ౭2గ్రి (ప్ర. అ. ము క్తకణ్ధమ్‌జ=విడవబడిన కంఠము గల, మహాస్వనమ్‌=గొప్ప ధ్వసి గల, శజ్కు-కర్ణమ్‌ = మొనలు దేరిన (శంకువుల వంటి) ఇపులు గల, .భెరవస్వనమ్‌ = భయంకరమైన ధ్వని కలుగునట్టుగా, నద న్తమ్‌ = ధ్వనిచేయు చున్న, తం విరాఢధమ్‌ = ఆ విరాధుణ్ణి, శ్చ బే ౬ గోతిలో, (పాఓపత్‌ = పడ దో సెను. తా. రాముడు మహాధ్వనిచేయుచున్న, మొనలు దేరిన చెప్పులు గల అఆ విరా ధుని కంఠమునుండి కాలు తీసివేసెను. అప్పుడు అతిదయంకర మగు ధ్వని కలుగు నట్టు ఆరచుచున్న ఆ విరాధుని లక్ష్మణుడు గోతిలోనికి పడదో నెను. 28 మూ. తమాహవే దారుణమాశువిికమౌ స్థిరావుభా సంయతి రామలక్మణా, ముదాన్వితౌ చిక్షిపతుర్చ్భయావహం నద న్తముత్షిష్య బలేన రాక్షసమ్‌. ల (ప. అ. ఆశువ్మికమౌ = శీఘ మెన వర్మ్శాకమము కలవారు, నసంయతిఎ== యుద్ధిమునందు, స్టిరౌ = స్టిరులు అయిన, రామలక్ష్మణౌ=రామలక్ములులు, ఉభౌ నందు, దారుణమ్‌ == చాల్మకూరుడు, భయావహమ్‌ = భయమును కలిగించువాడు, నద న్షమ్‌ = ధ్వనిచేయచున్నవాడు అయిన, తం రాక్షసమ్‌ = ఆ రాక్షసుని, బలేన == ఒలముచేత, ఉల్షిప్య = ఎత్తి, చిక్షివతుః = (గోతిలోనికి) విసరివేసిరి. తా. శ్మీఘమైన పరాకమము కలవారు, యుద్ధములో స్థిరులు అయిన ఆ రామలక్మణు లిద్దరూ, సంతోషించుచు, యుద్ధములో (కూరుడు, భయంకరుడు అయిన ఆ రాక్షసుడు ఆరచుచుండగా ఎత్తి గోతిలోనికి పడ్మదోసిరి. లం మూ. అవధ్యతాం 1 పేక్య మహాసురస్య తా శితేన శ స్టేణ తదా నరర్షభౌ, సమర్థ చాత్యర్థ విశారదావుభౌ బిలే విరాధస్య వధం [పచ్యకతుః. 80

అరణ్యకాండము శే (పః, అ. తదా= అప్పుడు, నరర్ష్శభౌజనరులలో శేష్టులు, అత్యర్థవిశారదౌ =మిక్కి-లి నేర్చుగలవారు, అయిన, తౌ ఉబౌ== ఆ రామలక్ష్మణు లిద్దరూ, శితేన = వాడియైన, శస్త్రేణ = ఆయుధముచేత, మహాసురస్య = మహాసురు డైన, తస్య విరాధస్య == అ విరాధునియొక్క, అవధ్యతామ్‌ == చంప శక్యము కాకుండుటను, (పేక్యు = చూచి, సమర్ద్యబాగుగా ఆలోచించి, విలే=గోతిలో, వధమ్‌ వధను, చచ్మకతుః == చేసీరి. తా. చాలనేర్పు గల నర్మోళిమ్టు లైన ఆ రామలచ్ష్ముణు లిద్దరూ, మవోనసురు డెని ఆ విరాదుడు వాడి యైన ఆయుధములచేత వధింప ళక్యము కానివాడు అను విషయమును తెలిసికొని, బాగుగా ఆలోచించి, గోతిలో పూడ్చిపెట్టుట ద్వారా ఆతనిని సంహరించిరి. 80 మూ. సయం విరాధేన హ్‌ మృత్యుమా(ర్రాత్మనః (పనహ్య రామేణ యథార్థ మీప్సిత :, నివేదితః కాననచారిణా న్వయం న మే వదః శస్త్రకృతో భవేదితి. తే (ప. అ. విరాదేన = విరారునిచేత, స్వయమ్‌ = స్వయముగా, ఆత్మనఃజు తనయొక్క_, మృత్యుః = మృత్యుపు, ॥ యథార్థమ్‌ == నిజముగా, (వసహ్య == బలాత్కారముగా, రామేణ = రామునిచత (నుండి), ఈప్సితః = కోరబడినది. కాననచారిణా = అడవిలో సంచరించుచున్న ఆ విరాధునిచేత, మే==నాకు, ళస్త్ర కృతః = ఆయుధములళేత యబడిన, వధః = వధ, న భవేత్‌ = కలగదు, ఇతి జూ అని, స్వయమ్‌ = స్వయముగా, నివేదితః = తెలపబడినది. తా. రాముడే బలాక్కారముగా తసను చంపవలె నిని విరాధుజే స్వయ ముగా కోరుకొనుచుండెను. అందుచేతనే అడవిలో సంచరించి ఆ విరాధుడు నాకు శస్త్రములదేత మరణము రాదు అని స్వయముగా చెప్పెను. రి మూ. తదేవ రామేణ నిశమ్య భాషితం కృతా మతి స్తస్య బిల్య్పపవేశనే, బిలం'చ తేనాతిబలేన రక్షసా (పవేళ్యమానేన వనం వినాదితమ్‌. ల్చిర్లీ

గా శ్రీమ్మదామాయణము వ. అ. కల్‌ = ఆ, భొషితమేవ జు వాక్యమునే, నిశమ్య == విని, రామేణ జరామునిచేత, తస్యజఅ రాషసునియొక్క, బిల్మవవేళనే = గోతిలో వడ వేయుట యందు, మతిః బుద్ధి, కౌ చేయబడినది. బిలమ్‌ == బిలమును, వవేళ్ళ మానేన జ 1పవేపెట్టబడుచున్న, అతిబలేన = చాల బలము గల, తేన రసా == అ రాక్షసునిశేత, వనమ్‌ = వనము, వినాదితమ్‌ ౬ ధ+నింప వేయబడినదె, తా. ఆ మాట విన్నతరవాతనే రాముడు ఆ రాక్షసుని గోతిలో కప్పివేయ వలె నని సిర్ణయించెను. ఆ విధముగా గోతిలో 1తోసివేయ బడుచున్న ప్పుడు ఆ రాక్షసుడు ఆ వనమును శజ్ఞముచే (సతిధ్వనింపచే పెను. ప్రై సపహాాస మూ, (పప ఎష్టరూపావివ రామలవ్మణా పిరాధముర్వ్యాం (పదరే నిపాత్య తమ్‌, ననస్టతుర్వీత భయౌ మహావన్తే శిలాభిర నర్హధతుళ్న రాక్షసమ్‌. శ్రి వ. ఆ. (వహృష్టరూపావివజ చాల సంతోపించినట్టున్న, రామలచ్మజొజు రామలక్ష్మణులు, తం పరాధమ్‌ ౨ ఆ పేరాధుజబి, ఉర మ్‌ భూ లో వదశే = గోతిలో, నిప్రాత న (వదరజు + నిషా స్ట్‌ జు పడవేసి, వితభయా = పోయిన భయము కల వారై], మహావనే= ఆ మవోారణ్యమునందు, ననన్షతుః సంతోషించిరి, వాషరమ్‌ై రాక్షసుణ్ణి, శిలాధిః ౬ శిలలచేత, ఆ నర్దదచుళ ఇ కప్పివేసిల. వు తా. ల చాల నం గ రామలక్ష్మణులు చాల సంతోషించుచు, ఆ విరాషుత్త నేలపై గోతిలో పడవేసి, ఆ మహావనముత్రో భయము లేనివా ౭ ఆగందించిరి ణి నా లతో కప్పివేసిర, ఎని రావనుల్ణే శిల స్క స్‌హత శ పరగ స శ రక్షః పరిగృహ్య మైథిలీమ్‌, విజృహశుస్తా మృదితౌ మహావన్సే చ్‌ దివి స్థితౌ చన్దదివాకరావివ. కశ ఇక్యారే శీమ, దామా శ చతుర్థః సర్గః, న్‌

ఆరణ్యకాండము శీర

ప. అ. తతః= అటుపిమ్మట, కాజ్బునచ్మితకా ర్ముకౌ == బంగారముచేత చిిత వర్ణము లైన ధనస్సులు గల, తౌ ఆ రామలక్ష్మణులు, రక్షః=రాషసుని, నిహత్య = చంపి, మెథిలీమ్‌ జ సీతను, పరిగృవ్యూజు తీసికొని, మవావనే = మహావనమునందు, ముదితొ == ఆనందించుచున్నవారై, దీవి= అకాశమునందు, స్థితొ=ఉన్న, తౌజఅ, చన్ష9దివాకరావివ= చందసూర్యులు వలె, విజహతుః== విహరించిరి.

తా. పెమ్మట బంగారముచేత చ్మితవర్ణము లైన ధనస్సులను ధరించిన ఆ రామలక్ష్ముణులు ఆ రాక్షసుని సంహరించి, సీతను స్వీకరించి, సంతోషించుచు, ఆ మహావనములో , ఆకాశముమీద ఉన్న చందసూర్వ్యులు వలె విహరించిరి.

ఏ. ఇది గోరథ్‌ పూర్‌ పతిలోని పాఠము. దాక్షిణాత్యపాఠం (వావిశ్లవారు [వచురించినదిి కూడ ఇట్లే ఉండవచ్చును. ఈ వృతాంతంలో కాంత అనౌ చిత్యము కనబడుతూన్నది. విరారుడు రామలక్ష్మణులను భుజముల పెకి ఎక్కంచుకొని వెళ్లిపోయి నట్టు అప్పుడు రాముడు సీత విష యమే పట్టించుకొన కుండా మనం వెళ్లవలసినది కూడా ఆ వైపునకే కదా, ఈతడు మనలను మోసీ కొని పోతే ఆదీ మనకు మంచిదే అని అంటూ వాహనస్గిఖ్యం లభించినందుకు సంతోషిస్తూన్నట్లు ఉండడం కొంతదూరం ఘనారణ్యంలోనికి వెళ్లిపోవడం ఇదంతా రాముని స్వభావానికి విరుద్ధంగా ఉన్నది. ఇంక సిత “అయ్యో! నన్ను మృగాలు భశ్నించివేస్తాయి. వాళ్ళిద్దరినీ విడిచి పెట్టి నన్ను తీసికొని వెళ్లు” అనడం కూడా ఆనుచితంగానేే ఉంది. “వాళ్లతో పాటు నన్ను కూడా తీసికొనిపోయి చంపివెయ్యి'” అందే కొంత యుక్తంగా ఉంటుందేమో. ఈ నర్ష చివరి 29_88 శ్లోకాలలో వాల్మీకి మ్యుద లేదు. [పాచ్యపాఠంలో కథ ఈ విధంగా ఉన్నది. విరాధుడు సీతను (గహించడంతో రాముడు విషణ్ణుడౌతాడు. లక్ష్మణుడు ఆయనకు ధైర్యం చెప్పి ఏడుబాణాలు (ప్రయోగించగా ఆవి రాక్షసుని శరీరంలో దూరి బైటకు వచ్చేస్తాయి. విరాచుడు లమ్మణునిమీద (ఉపయోగించిన శూలాన్ని రాముడు శెండు బాణాలతో అకాశంమీదనే ఖండించి ఒక్క బాణంతో వాని వక్షస్థలం చీల్చేస్తాడు. దానితో అతడు నేలపై పడిపోయి, తన పూర్వ వృత్తాంతం తెలిసి, రాముని చేతుల్లో చావడానిక్రై కావాలనే ఆతనికి కోవం కలిగించడానికి సీతను (గహించినట్టు చెప్పి, రాక్షసధర్మానుసారం తనను గోతిలో కప్ప మని కోరి,

వ! శ్రీమ్మ్యదామాయణము శరభంగముని విషయం చెప్పి స్వస్వరూపంతో స్వర్లలో కానికె వెళ్లిపోతాడు”. దీనిలో పైన చూచిన అనొచిత్యం లేదు. విరారుణ్ణి చంపినది రాముడేకాని రామ లక్ష్మ్ముణు లిద్దరూ కలిసి కాదు అని సుందరకాండలో సీత మాటలను పట్టికూడ ఇెలుస్తుంది. ప్రశ “బాలానందిని'' యను శ్రీమ్మదామాయ ణార్యధవ్యాఖ్యానమునండు అరణ్యకాండలో నాల్లవ సర్ష సమాప్తము.

అథ పజ్బుమః సర్గః "త [ నీతాలక్ష కతినవేతు జైన రాముడు జరభంగా శ మమనవ వాణృ్ఫకు. అకడ దేవతలను చూచుట. భరఖంగయునితో నంఖావంచుడుం ల రొఖొంగ యని (వివా ంలోత మునవ వెల టు. ] మూ. హత్వాతుతం భీమబలం విరాధం రాక్షసం వనే, తతః సీతాం పరిష్వజ్య సమాళశ్వాన్య చ వీర్యవాన్‌, శే అ్మబవ్మీద్భాతరం రామో లక్ష్మణం దీప్త తేజనమ్‌.

(వ, అ, వీర్యవాన్‌ = పర్మాకమవంతు దైన, రామఃజ రాముడు, భీమ బలమ్‌ =భయంకర మైన బలము గల, రాక్షసమ్‌=రాక్షను డైన, తం విరాధమ్‌జ ఆ ఏిరాధుజ్జీ , వనే == ననమునందు, హత్వా జ చంపి, తతఃజ అటు పిమ్మట, సీతామ్‌ = సీతను, వరిష్వజ్య = కౌగలించుకొని, సమాళ్వాస్య చ జ ఓదార్చి? దీప్రతేజసమ్‌ = (ప్రజ్వలించుచున్న తేజస్సు గల, (భాతరమ్‌= సోదరు డైన, లక్ష్మణమ్‌ = లక్మణుని గూర్చి, అబవీత్‌ = పలికెను,

తా, వర్మాకమశాలి యైన రాముడు భయంకర మైన బలము గల రాషసు డైన ఆవిరాదుణి వనములో సంహరించి, సీతను కౌగలించుకొని, ఓదార్చి, దేజ

మ! స్సుతో (వకాశించుచున్న సోదరు డైన లక్ష్మణునితో ఇట్టనెను. ే మూ. కష్టం వనమిదం దుర్గం నచస్మో నవనగోచరా%, ర్డి అభిగచ్చ్భామ హే శీ ఘం శరభజ్ఞం తపోధనమ్‌.

(ప ఆ. ఇదమ్‌ = ఈ, దుర్గమ్‌ = (వవేశింప శక్యము కాని, వనమ్‌ == వనము, కష్టమ్‌ = కష్టములను కలిగించునది. వనగోచరాః=వనములో నివసించే వాళ్లము, న చ స్మఃజు కాము. శ్నీఘమ్‌ = కీమముగా, తపోధనమ్‌ = మహర్షి

॥ ఛ్రీమ్మదామాయణము వ. అ. వినులమ్‌ = నిర్మలమైసది, చ్యితమాల్యోపళోధితమ్‌ = చ్యితము శన మాలికలచేత (వకాశింపతేయబడినది అయిన, భ్యతమ్‌ = చ్యృతమును, గే జు (శేష్టమెనవి, రుక్మదజ్జే = బంగారు దండములు కలవి, మహాధనే:= చాల విలువైనవి, వరనాలీభ్యామ్‌ = ఇ త్తరుట త్రమస్త్రీలచేత, గృహీతేజ్యగహింపబడినవి , మూర్టని శిరస్స్పుమీద, ధూయమానే ౬ కదల్బబడుచున్నవి అమిున, చామరవ్మ జనే ౬ చమరీమృగమునకు సంబంధించిన వింజామరలసు, ఆవళ్యత్‌ ౬చూచెను. తా. విచ్శితములైన పుష్పమాలలచే. (పకాశింపచేయబడిన శ్వతచ తో మును, బంగారుచండములు గల, పెలువైన రండు వింజామరలను చూచను. ఆ వింజొమరలను ఇద్దరు ఉన్తమస్త్రీలు ఆ దేవేం్యదుని శిరస్సుమె వీచుళుండగిరి. $ మూ. గస్థర్వామరసిద్దాశ్న బహవః పరమర్షయః, 10 ఆ న్తరిక్షగతం దేవం గీర్బిర్యగ్యాభిరై డయన్‌, వు అ, గస్ఫర్వామరసిద్ధాశ్చ గంధర్వులు, అమరులు, సీదులు, బహవః టి కో ఇ అనేకులు, పరమర్షయః జు గొప్పబుషలు, ఆ నరిక్షగతమ్‌ = ఆకాశమునం చున్న, దేవమ్‌ = ఆ దేవుణ్ణి, అ(గ్యాఫిః ౬ ేష్టమైన ? గీర్చి? ౬ వాక్కులతో(వేద మర్శితములతో, ఇరేయన్‌ స్తుకించుచుండిరి . తా. ఆకాశములో ఉన్న ఆ దేవేం్యదుణ్ణీ, గంధర్వులు, దేపతలు, సిద్ధులు చాలసుంది మహర్షులు వైదికమం్యతములతో స్తుతించుచుండిరి. 10 మూ, సహ సంభాషమాణే తు శరభడేన వానవే, క్షే లష్ట్వా శత కచుం తతరామో లషమ్మణమ బనీత్‌, మానే మాటలాడుచుండగా నరుడు ? శరభ రేసజళరభంగమహర్షితో, సంభాష చై + రర జు అక్కడ, శత్శకతువ్స్‌ -. = పలికెను, చల జ్రణుం గూర్చి, అబ పీఠ్‌ రా. అక్కడ శరభంగమహర్షితో సంభాష మృళము చూచి, రాముడు లక్ష్మణునితో ఇట్లు పలికెను చేయచున్న దేవేర్మరుని ర “ క్ష

అరణ్యకాండము 19 మూ. రామోఒథ రథ ముద్దిశ్య [ధాతు రర్శ్మయలాద్భుతమ్‌. ల్లి ద్‌ దె అర్చిష్మన్తం శియా జుష్ణమద్భుతం పళ్య లక్ష్మణ, (వతప న్తమివాదిత్యమ న్తరిక్షగతం రథమ్‌. 18 (వ. అ. అథ = అటు పిమ్మట, రామః = రాముడు, రథమ్‌ == రథమును, ఉద్దిళ్య = నిర్ధేశించుచు, అద్భుతమ్‌ = ఆ అశ్చర్యమును, (భాతుః = సోదఠునకు, దర్శ్గయత = చూ పెను. లక్ష్మణ = ఓ 1 లక్ష్మణా: అర్చిష్మ నమ్‌ = కాంతులు గలది, శియా = శోభతో, జుష్టమ్‌=కూడినది, అద్భుతమ్‌ == ఆశ్చర్యకర మైనది, [వతప న్తమ్‌=తపింపచేయు చున్న, ఆదిత్యమివ=నూర్యుడు వలె ఉన్నది అయిన, అ న్తరిక్షగతమ్‌ = ఆకాశములో ఉన్న, రథమ్‌ = ఆ రథమును, పశ్య=చూడుము. తా. పిదవ రాముడు ఆ రథమును [వేలితో నిర్దేశించుచు ఆ ఆశ్చర్యకర మెన విషయమును తమ్మునికి చూపెను. “లక్ష్మణా ఆకాళములో , (పకాశించు చున్న సూర్యుడు వఠె ఉన్న ఆఅ రథమును చూడుము. కాంతితో, శోథతో, ఇది చాలా ఆశ్చర్యకర ముగా ఉన్నది”. మూ. యే హయాః పురుహూతన్య పురా శ్యకస్య నః (శుతాః, అ న్తరిక్షగతా దివ్యాస్త ఇమే హరయో |ధువమ్‌. 14 (వ. అ. పురుహూ తస్యజఅనేకులచేత యాగములందు ఆహ్వానింపబడిన, శ్యకస్య జ దేవే్యదునియొక్క-, యేజ=వఏీ, హయాః == అశ్వములు , నఃజ మనకు, పురా== పూర్వము, (శుతాః == వినఐడినవో , తే= ఆ, హరయః = అశ్వములు, అ నరిక్షగతా:ః = ఆకాశములో ఉన్న, దివ్యాః = దివ్యములైన, ఇమే = ఇవియే. [ధువమ్‌ = నిశ్చయము. తా. అనేకులు యజ్ఞమునందు ఆహ్వానించు దేవేయ్యదునకు ఏ అశ్వములు ఉన్న వని పూర్వము మనము విని యున్నామో, అకాశముమీద ఉన్న ఈ అళ్వ ములు ఆ దివ్యాశ్వములే; సందేహము లేదు. 14 మూ. ఇమే,చ పురుషవ్యాఘయే తిష్టన్త్యభితో దిశమ్‌, శతం శతం కుణ్జలినో యువానః ఖడ్గపాణయః. 15 శ్ర

ర శ్రేమ్మదామాయణము వి స్తీర్ణవిపులోరస్కా:ః పరిఘాయతబాహవః, శోణాంశువసనాః సర్వే వ్యాఘా ఇవ దురాసదాః, 16 ఉకోదేశేష సర్వేషాం హోరా జ్వలనసన్నిభా:, రూపం బ్యిభతి సౌమ్మితే పణ్బవింశతివార్షికమ్‌. క్షే

(ప. అ. సౌమిితే = లక్మణా : పురుషవ్యాఘ = పురుష్మశేష్పుడా: దిశమ్‌ అభితః = ఆ దిక్కునందు అంతటా, యే వీ, శతం శతమ్‌ =నూస్లురు నూర్చురు చొప్పన గుంపులుగా ఉన్న, కుణ్జరినః = కుండలములు గలవారు, ఇడ్గపాణయః

మ ఖగ్గములు హ స్తములందు కలవారు, వి స్తీర్ణవిపులోరస్కాః == విశాలమైన పెద్ద

వైన వషఃస్థలములు కలవారు, పరిఘాయతబాహవః = పఎఘల పలె పొడవైన

వొహువులు కలవారు, కోణాంశువసనాః == ఎజ్జని కెరణములవంటి వస్త్రములు గల వారు అయిన, యువానః = యువకులు ఉన్నారో, ఇమే సర్వే== వీరందరూ, వ్యాఘా ఇవజ పెద్దపులుల వలె, దురాసదాః= చేర శక్యముకానివారు. స ర్వేషామ్‌ ఇ అందరియొక్క, ఉరోదే శేషు = వక్షఃస్థలములందు, జ్వలనసన్నిభాః= అగ్నితో సమాసము లైన, హారాః = హారములు ఉన్నవి. వళ్చవింశతివార్డికమ్‌ = ఇరువది మైదు సంవత్సరముల, రూపమ్‌ = రూపముకు, బి(భతి = ధరించి ఉన్నారు. రా, పురుష శేష్టుడ వెన లక్ష్మణా ! ఆదిక్కునందు అంతటా, నూరుగురు నూరుగురు చొప్పున గుంపులుగా ఏర్పడి, కుండలములు ఆలంకరించుకొన్న యువ కులు చేతులందు ఖడ్గములు ధరించి నిలచి ఉన్నారు. వాళ్లందరూ. విశాలమైన పెద్ద వక్షఃస్థలములతో, పరిఘల (కోటగడియల) వలె పొడవైన దాహువులతో ఎజ్జిని కిరణముల వంటి వస్త్రములను ధరించి ఉన్నారు. వీళ్లందరూ. కూడ పెద్దపులుల వలె ఎదిరింప శక్యము కానివారు, పీ అందరి వక్షఃస్థలముల ఫైన అగ్ని వంటి హారములు (వకాశించుచున్నవి, ఆందఠూ ఇరువదియైదు సంవత్సరాల

వయస్సు కలవారి ఆకారములో ఉన్నారు. 15, 16, 17

మూ, ఏతద్ధి కిల దేవానాం వయో భవతి నిత్యదా, యథేమే పురుషవ్యాఘా దృశ్య నే పియదర్శనాః. 16 (ప. అ. (పియదర్శనాః = ఆనందకర మైన దర్శనము గల, ఇమే=ఈ, పురుషవ్యా_ఘాఃజ పురుష శేష్టులు, యథాజ=ఎట్టు, దృశ్య న్తే=చూడ బడుచున్నారో,

అరణ్యకాండము ర్‌ ఏతత్‌ -. ఇదే, దేవానామ్‌ = దేవతలయొక్క_, వయః = వయన్సు, నిత్యదా == ఎల్లప్పుడూ, భవతి కెల == ఉండునట. తా. చూచుటకు ఆనందమును కలిగించు ఈ పురుష శష్టులు ఎటు కనబడు చున్నారో ఈ వయ స్స దేవతలకు నిత్యము ఉండునట. ం రి మూ. ఇహైవ సహ వైదేహ్యా ముహూర్తం తిష్ట లక్ష్మణ, యావజ్ఞానామ్యహం వ్యక్తం క వష ద్యుతిమాన్‌ రథే. 19 1వ, అ. లక్ష్మణ == లక్ష్మణా | వై దేవ్యా నహ = సీతతో కూడ,. ముహూ రమ్‌ = ముహూ రకాలము, ఇ_హవ == ఇక్కడనే, తిష్ట = ఉండుము. ద్యుతిమాన్‌ =కాంతిమంతుడు, కః ఇతి=ఎవ్వడో, వ్య కమ్‌ = నృష్టముగా, జానామి జ తెలిసికొందునో. తా. అక్మణా । రఠథములో ఉన్న ఈ కాంతిమంతుడు ఎవరో స్పష్టముగా తెలిసికొని వచ్చెదను; నీవు సీతతో కూడ ఇక్కడనే మణకాలము ఉండుము. 19 మూ. త మేవముక్ష్య్వా సౌమ్మితిమిహైవ స్టీయతామితి, అభిచ్యకామ కాకుత్స్సః శరభణ్ఞాశమం (పతి. 2౮ [ప అ, ఇ.హైవ == ఇక్కడనే, స్టీయతామ్‌ = ఉండబడుగాక (ఉందువు గాక) ఇతి=-= అని, తం సౌమి్మిితిమ్‌ == ఆ లవక్మణుని గూర్చి, ఊక్త్వా== పలికి, కాకుత్సుఃజ రాముడు, శరభజ్లాా శమం (పతి=శరభంగముని ఆ_శమమును గూర్చి, అభిచ్యకామ = నడచి వెను. నర్‌. తా. రాముడు “నీవిక్కడే ఉండుము”అని లక్ష్మణునితో పలికి, శరభంగా(_శ మమువైపు వెశైను. ల0 మూ. తతః సమభిగచ్చన్తం 1 పేక్య రామం శచీపతిః, శరభజమనుజ్హాష్య విబుధానిదమ్మబవీత్‌. ర గ ళా (ప. అ. తతః=అటుపిమ్మట, శచీపతిః==దేవేం్యదుడు, సమభిగచ్చ న్తమ్‌ = వచ్చుచున్న, రామమ్‌ = రాముణ్ణే, [పేక్య == చూచి, శరభణ్గమ్‌ == శరభంగ ఎం శ తనా. ర క

ఫ్‌లై శ్రీమ్మ్యదామాయణము: ముసిసి, అనుజ్ఞాప్య = అనుజ్ఞ ఇచ్చునట్లు చేసికొని, విబుధాన్‌ = దేవతలను గూర్చి ఇదమ్‌ = ఈ వాక్యమును, అ(బవీత్‌ = పలికెను. తా. రాముడు అటు వైపు వచ్చుచున్నట్టు చూచి, దేవే్య్యదుడు ₹రభంగ ముని అనుజ్ఞ గైకొని, పక్క నున్న దేవతలతో ఇట్టు పలికెను. లో మూ. ఇహోపయాత్యసౌ రామో యావన్మాం నాభిభాషతే, నిష్టాం నయత తావత్తు తతో మా (దష్టమర్హతి. ల ఐం తజ లబ య్‌ జితవన్తం కృతార్జం హి తదాహమచిరాదిమమ్‌, కర్మ హ్యనేన కర్తవ్యం మహదనై్యైః సుదుష్క్టరమ్‌. ర్తి వ. అ. అసౌ = ఈ, రామః == రాముడు, ఇహ = ఇక్కడికి; ఉపయాతి = వచ్చుచున్నాడు. యావత్‌ = ఎంతలో, మామ్‌ = నన్ను (నాతో); నాభిభాషతే = మాటలాడగొో, తావత్‌ = అంతలో, నిష్టామ్‌ న ఆతనికార్యసిద్ధిని, నయత == హౌందించుడు. తతః = అటుపిమ్మట, మా == నన్ను, 1దష్తుమ్‌ = చూచుటకు, ఆబ అర్హతి = తగి యున్నాడు. జితవ న్త్వమ్‌ = జయించినవాడు, కృతార్ధమ్‌ = చేయ బడిన కార్యము కలవాడు అయిన, ఇమమ్‌ = ఈతనిని, అహమ్‌ == నేను, అచిరాత్‌ ! కొద్దికాలములో, తదా== అప్పుడు ((దజ్యామి=చూడగలను), అనేనజ ఈతని వేత, అన్వైః = ఇతరులచేత, సుదుష్కరమ్‌ = ఏ మాతము చేయ శక్యము కాని, మహత్‌ = గొప్ప, కర్మ = పని, కగ్రవ్యం హి చేయబడవలసి యున్నది కదా. తా. రాము డిటు వైపే వచ్చుచున్నాడు. ఆతడు నాతో మాటలాడుటకు పూర్వము ఈతనికి కార్యసిద్ధి కలుగు నట్లు చేయుడు. (ఈతని కార్యము పూర్తి జ్య వి ల హో అయేవరకు నే నీతనితో సంభాషించను అని భావము.) పిమ్మటనే ఇతడు నన్ను చూడవలెను, ఇతడు జయము సంపాదించి, కృతార్డు డైన పిమ్మట అచిరకాల ములో ఇతనిని చూడగలను. ఇతడు ఇతరు లెవ్వరూ చెయజాలని కార్యము చేయ వలసి యున్నది కదా, వి. గోరఖ్‌పూర్‌ పతిళోని ఈ ళ్లోకాల సమన్వయం అసంబద్ధంగా ఉన్నది. ఉపాచ్యపాఠంగా స్పష్టంగా ఉన్నది:.

ఆఅరణ్యకాండము ర్‌శి ““యాస్యామ్యహమయం రామో యావన్మాం నాభిభాషతే, కృతార్థ మేనమచిరాద్ధంష్టాస్మ్యహమరిన్నమమ్‌ , కర్మ హ్యనేన క రవం మహదేవెః సుదుష్కరమ్‌, గ సట! అక్ర క్‌తై లా నిష్టాం న యాతో యావవర్ధి తావన్న (దష్టుమర్హతి.” “ఈ రాముడు నన్ను సమీపించి నాతో మాటలాడే లోపుగా నేను వెళ్ళిసపోయెదను. ఈ శళ్యతుసంవారకుడు తన క రృవ్యమును పూ ర్రిచేసికొన్న పిదప ఈతనిని అచిర కాలములో చూచెదను. దేవతలు కూడ చేయజాలని చాల కష్ట మైన కార్యము ఇతడు చేయవలసి ఉన్నది. ఇతడు కార్యసమా ప్రిని (నిష్టామ్‌) పొందకవూర్వము చే నీతనిని చూడగూడదు,”"అని భావం స్పష్టంగా ఉన్నది. లలి చెర్రి మూ. అథ వజీ తమాష న్య మానయిత్వా చ తాపసమ్‌, రథేన. హయయుక్తీన యయౌ దివమరిన్సమః. లిక (ప. అ. అథ=అటు పిమ్మట, అరిన్సమః =శ్యతుసంహారకుడైన, వ్మజీ= ఇం(దుడు, తం తాపసమ్‌ = అ శరభంగమునిని, ఆమన్తర్యి = వీడ్కోలు. చెప్పి, మానయిత్వా = గౌరవించి, హయయు క్రేన = గుజ్ణములపేత కట్టబడిన, రథేన = రథముచేత, దివమ్‌ = స్వర్గలోకమును గూర్చి, యయౌ == వెశిను. లి ఛా లా. పిమ్మట శ్యతుసంహారకు డైన ఇం[దుడు ఆ కరభంగముని అనుజ్ఞ వీసికొని, ఆతనిని గౌరవించి, గుణ్జములు కట్టిన రథము నెక్కి స్వర్వమునకు వెను. య! గ్ర మూ. (పయాతే తు సహసావే రాఘవః సపరిచ్చదః, అగ్నిహో[తముపాసీనం శరభబ్లముపాగమత్‌ . ర్డిగ్రి (వ. అ. సహ్మసాకే == దేవేర్యదుడు, (పయాతేజవెళ్లీనవా డగుచుండగా, రాఘవః=రాముడు, సపరిచ్చదః=పరివారముతో కూడినవాడై అగ్నిహో(_తమ్‌జు అగ్నిహో_తమును గూర్చి, ఉహిసినమ్‌ = కూర్చొని యున్న, శరభజ్శమ్‌ = థర దంగమహర్షిని, ఉపాగమత్‌ = సమీపించెను. తా. దేవేర్యదుడు వెళ్లిపోయిన పిమ్మట రాముడు సీతాలక్కుణులతో కూడి,

ఫ్‌ శ్రీమ్మ్యదామాయణము: అగ్నిహో్యతము చేసికొనుటకై కూర్చొని యున్న శరభంగమహర్షి వద్దక్తు వెశ్లెను. క్ష మూ. తస్య పొదొచ సంగృహ్య రామః సీతా చ లక్ష్మణః, నిషేదుస్రదనుజ్ఞాతా లబ్బవాసా నిమ న్తిితాః. ౨2గ్ర (ప. అ. రామః = రాముడు, సీతా చ= సీత, లక్మణశ్చ=లమ్మణుడు, తస్థ= ఆ మునీందునియొక్క-; పౌదౌ == పాదములను, సంగృహ్యజస్పృఃశించి, అబవాసాః ఇ పొందబడిన నివాసము గలవారై, నిమన్సింతాః = ఆహ్వానింపబడిన ఈం అణా. లు. చానాజో వారె, తదనుజ్తుతాః= అతనిచేత అనుజ్ఞ ఇవ్వబడినవా రై, నిషేదుః=కూర్చుండిరి- న జో తా. రాముడు, సీత, లక్మణుడు ఆ శరభంగునకు పాద్శ్యపణామము చేసి, ఆతని అనుజ్బ పొంది కూర్చుండిరి. ఆతడు వారిని ఆనాడు అక్కడ నివసించు ళా టకై అహ్వాసించెను. 26 మూ. తతః శ కోపయానం తు పర్యపృచ్చత రాఘవః, శరభజ్లశ్చ తత్సర్వం రాఘవాయ న్యవేదయత్‌. 2" గ్‌ (వ. అ. తతః = అటుపిముట, రాఘవః=రాముడు, శ్యకోపయానమ్‌= ఇం| దుని రాకను గూర్చి, పర్యపృచ్చత = అడిగెను. శరభజ్ఞశ్చ = శరభంగుడు కూడ, తల్‌ సర్వమ్‌ = దాని నంతను, రాఘవాయ == రామునకు, న్యవేదయత్‌ == తెలిపెను. తా, పిమ్మట రాముడు ఆ మునిని, “దేవేం్యదుడు ఎందుకు వచ్చినాడు” ? అని అడుగగా ఆతడు అఆ విషయమునంతా రామునకు ఇటు తెలిపెను. ర్డి7 ళా మూ. మామేష వరదో రామ (బహ్మలోకం నినీషతి, జితమ్ముగేణ తపసా దృుష్పాపమకృతాత్మభిః. ర్డిగ్రి వం అ. రామజ=రామాః వరదః= వరముల నిచ్చు, ఏషః= ఈ ఇంగదుడు, ష్మాగేణ = ఉఊ్యగ మైన, తపసా = తపస్సుచేత, జితమ్‌ = జయించబడినదీ, అక కాత్మభిః = జయించబడని మనస్సు కలవారిచేత, ద్యుష్పాపమ్‌ = పొంద శక్యము కానిది అయిన, బహ్మలోకమ్‌ = (బహ్మలోకమును గూర్చి, మామ్‌ జ=నన్ను, నినీ షతి = తీసికొనివెళ్ళ గోరుచున్నాడు.

అరణ్యకాండము ర్‌5్‌ తా. రామాః వరముల నిచ్చు ఈ ఇం(దుడు, ఊగ మైన తవస్సుచేత నేను సంపాదించిన, మనోన్మిగహము లేనివారిచేత పొంద శక్యము కాని [బవ్మా లోకానికి నన్ను తీసికొనివెబ్టటకై వచ్చినాడు, ౭ర్రి ఛా ఒబూ మూ. అహం జ్డాత్వా నరవ్యాఘ వర్తమానమదూరత,, (బహ్మలోకం న గచ్చామి త్వామద్చష్ట్వా (పియాతిథిమ్‌. (వ. అ. నరవ్యా_ఘ = నరులరో ( శేమ్టుడ వైన ఓ రామా।ః అహమ్‌=నేను, (పియాతిథిమ్‌ = పియుడైన ఆతిథివైన, త్వామ్‌ =నిన్ను, అదూరతః=సమీపము నందే, వర్వమానమ్‌ == ఉంటూన్నవానినిగా, జ్ఞాత్వా = తెలిసికొని, అదృష్ట్వా = నిన్ను చూడకుండా, (బహ్మలోకమ్‌ = (బహ్మలోకమును గూర్చి, న గచ్చామి= వెళ్లుటలేదు. ళు తా. నరులలో శేష్టుడ వైన్‌ ఓ రామాః నీవు దగ్గరనే ఉన్నట్లు తెలిసికొని నేను, (పియాతిథివైన నిన్ను చూడకుండగా (బహ్మలోకమునకు వెళ్టుటకు అంగీక 3ంచలేదు. లైల మూ. త్వృయాహం పురుషవ్యాామఘ ధార్మి కేణ మహాత్మనా, సమాగమ్య గమిష్యామి (తిదివం చావరం వరమ్‌. త్ర్‌0 (ప. అ. పురుషవ్యా_ఘ = పురుష శేష్టుడాః ఆవామ్‌=నేను, ధార్మి'కేణుు ధర్యాత్ముడవు, మహాత్మనా = మహాత్ముడవు అయిన, త్వయా = నీతో, నమా గమ్య = కలిసి, అవరమ్‌ = అటుపిమ్మట, పరమ్‌ = అత్యుత్రమమైన, (తిదివమ్‌= స్వర్గమైన (బహ్మలోకమును గూర్చు, గమిష్యామి = వెళ్ళగలను. తా. పురుష్మళస్టుడా! ధార్మికుదవు, మహాత్ముడవు అయిన నిన్ను కలిసిన పిమ్మట నేను అత్యుత్తమస్వర్ష మైన [(బహ్మ లోకమునకు వెళ్లగోరుచున్నాను. త్ర్‌0 మూ. అక్షయా నరశార్దూల జితా లోకా మయా శుభాః, (వాహ్మ్యాళ్చ నాకసృష్ట్యాశ్చ (_పతిగృపహ్లీష్వ మామకాన్‌. (ప. ఆ. నరశార్దూల == నర్మ శేష్టుడా ?: మయా=నాచేత, శుభాః= శుభ కరములైన, (వాహ్మ్యాః = (బహ్మకు సంబంధించినవి, నాకపృ్ఫష్ట్యాశ్చ = స్వర్గము

స్‌6 శ్రీమ్మ్యదామాయణము నకు సంబంధించినవీ ఆయిన, లోకాః== లోకములు, బితాః == జయింపబడినవి. మామకాన్‌ =నా సంబంధ మైన ఆ లోకములను, (పతిగృహ్హీష్వ== తీసికొనుము. తా. ఓ; నర్యశేపాః నేను తపస్సుచేత (బహ్మకు సంబంధించిన పుణ్య ల! లోకములను, స్వర్గమునకు సంబంధించిన పుణ్యలోక ములను జయించితిని. వాటిని సీ కిచ్చెదను, స్వీకరించుము. తి మూ. ఏవముకో నరవ్యా ఘః సర్వశాస్త్రవికార దః, బుషిణా శరభజ్షేన రాఘవో వాక్యమ్మబవీత్‌. ల! (ప. అ. బుషిణా = బుషియైన, శరభశ్ఞేన = శరబభంగునిచేత, ఏవమ్‌ ఇట్లు, ఉక్తః = పలకబడిన, నరవ్యాాఘః == నర్యశేస్ట్రడెన, సర్వశాస్త్రవిశారదః= సకలకాస్త్రములందు పండిళుడైన, రాఘవః == రాముడు, వాక్యమ్‌ = వాక్యమును, అ్మబపీత్‌ = సలికెను, తా. శరభంగమహర్షి మాటలు విని నరులలో శేష్పుడు, సకలశాస్త్రము లలో పండితుడు ఆయిన రాము డిటు పలికెను. క్రిైే ళా మూ. అహమేవాహరిష్యామి సర్వాన్‌ లోకాన్మహామునే, ఆవాసం త్వహమిచ్చామి పదిష్టమిహ కాననే. రితి ప. ఆ. మహామునే = ఓ మహాముని: అహమేవజ నేనే, సర్వాన్‌ = సమస్తమైన, లోకాన్‌ =పుణ్యలోకములను, ఆహరిష్యామి జసంపాదించుకొనెదను. తు = కాని, అహమ్‌ = నేను, ఇహ ఇక్కడ, కాననేజా అడవియందు, పది స్టమ్‌=సీచే చూపబడిన, ఆవాసమ్‌ =నివాస స్థానమును, ఇచ్చొమిజ=కోరుచున్నాను. తా. మహామునీ సీవు చెప్పిన ఆ పుణ్యలోకము లన్నీ నేనే సంపాదించు కొనెదను. నీవు నా కీ వనములో ఏదైన నివాసయోగ్యమైన (పదేశమును చూపించిన చాలును. రి మూ. రాఘవేణైవము క్రస్తు శకతుల్యబలేన వై, శరభజ్లో మహా (పాజ్ఞిః పునరేవాాబవీద్వచ:. ల్రిశ్తీ (ప. అ. శ్యకతుల్యబలేన = దేవేర్యదునితో సమానమైన బలము గల,

అరణ్యకాండము ర్‌ రాఘవేణ = రామునిచేత, ఏవమ్‌ = ఇట్లు, ఊక్తః = పలక బడిన, మహా, ప్రాజ్ఞః నూ గొప్ప బుద్ధి గల, శరభజ్లః శరభంగుడు, పునరేవ=మరల, వచః =ఐవాక్యమును, అబవీత్‌ == పలికెను. తా. దేవేం్యదునితో సమానమైన బలము గల రాముని మాటలు విని, మహాబుద్దికారియైన శరభంగముని మరల ఇట్లు పలికెను. ర మూ. ఇహ రామ మహాతేజాః సుతీక్షో నామ ధార్మికః, వసత్యరణ్యే నియతః స తే ]శేయో విధాస్యతి. తక్‌ (ప. ఆ. రామ=రామాః ఇహ = ఇక్కడ, అరణ్యే = అరణ్యమునందు, మహాతేజాః == గొప్ప తేజస్సు కలవాడు, ధార్మికః == ధార్మికుడు, నియతః == నియమవంతుడు అయిన, సుతీష్ష్లో నామ = సుతీక్షు డను మహర్షి, వసతి = నివసించుచున్నాడు, సః=అతడు, తేజ=నీకు, | శేయః=( శ్రేయస్సును, విధాస్యతి= చేయగలడు. తా. రామాః ఈ ఆరణ్యమునందే, గొప్ప తేజస్సు కలవాడు, ధార్మికుడు, నియమవంతుడు అయిన సుతీక్షు డనే ముని నివసించుచున్నాడు. ఆతడు నీకు (శ్రేయస్సు కలుగు ఉపాయము చెప్పగలడు. క్రిక్‌ మూ, సుతీక్షమభిగచ్చ త్వం శుచా దేశే తపస్వినమ్‌, రమణీయే వనోద్దేశే స తే వానం విధాస్యతి. తి6 (ప. అ. త్వమ్‌ జ సీవు, శచౌజ పవ్మితమైన, దేశే = (పదేశమునందు, తపస్వినమ్‌ = మునియైన, నుతీష్హమ్‌ = సుతీక్సుని, అభిగచ్చ = చేరుము. సః= అతడు, రమణీయే = సుందరమైన, వనోద్దే శే = వన్నపదేశమునందు, తే= నీకు, వాసమ్‌ == నివాసమును, విధాస్యతి = ఏర్పరచ గలడు. తా. నీవు పవ్మిత మెన [పదేశములో నివసించుచున్న సుతీక్షమహర్షివద్దకు వెష్తము. అతడు అంద మైన వన్నపదేశమునందు నీకు నివాసము నేర్పరచును. శికీ ళా స్సు మూ. ఇమాం మన్దాకినీం రామ (పత్మిసోతమన్ను వజ, నదీం పుష్పోడుపవహాం తతస్నత గమిష్యసి. 87

క శ్రీమ్మదామాయణము (ప. అ. రామజ రామా: పుష్పోడువవహామ్‌ = తెప్పల వంటి పుష్పము లను వహించుచున్న, ఇమామ్‌ = ఈ, మన్గాకినీమ్‌ నడీమ్‌_మందాకినీనదిని, పతి (సోతమ్‌ = పవాహమునకు ఎదురుగా, అన్మువజఎ అనుసరించి వెప్టము. తతఃజ అటుపిమ్మట, త్యత = సుతీత్తుని త్మశమమునకు, గమిష్యసి = వెళ్లగలవు. తా. చిన్న చిన్న తెప్పల వలె పుష్పసముదచాయములు కొట్టుకొనిపోవుచు (పవహించుచున్న ఈ మందాకిన్‌నద్ది [పవాహమునకు ఎదురుగా. నడచి మ్లినచో అ సుతీజ్హాశమము వచ్చును. వీ. దండ కారణ్యములో మండాకిన్నీపన క్రి పట్లు వచ్చినదో తెలియదు. ఈ శ్లోకము పాచ్యపాకములో లేదు. ్ర్‌/ మూ. ఏన్ష పన్దా నరవ్యాాఘ ముహూర్తం పశ్య తాత మామ్‌, యావజ్జహామి గ్యాతాణి జీర్ణాం త్వచమివోరగః. _ 38 (వ, ఆ. నరవ్శ్యాఘ పురుష్మశేష్టుడా; ఏషః = ఇదే, పనా? జమారము. థి శి తాత ౬ తర్యడ్షి। ముహూర్రమ్‌ = కణకాలముపాటు, మామ్‌ ల నన్ను, పశ్య చూడుము. యావత్‌ = ఎంతలో, జీర్ణామ్‌ == జీర్ణ మైన, తృచమ్‌ జై చర్మన్సు ఉరగః ఇవ = సర్పము వలె, గాాశాణి అవయవములను, జహామిజవిడత్రున్లో. | తా ఓ నర్మ శ్రేష్టా సుకీష్షముని ఆ్మళమానిిక్ర వెళ్లే మార్గము ఇదే. తండ్రీ; ఒక్క ముహూర్ర్తకాలము ఆగి నన్ను చూడుము. హపెము కుబుసముక్సు విడ్రచ్చి స్‌ు. నా శరీరమును విడిచి వేయుచున్నాను. న మూ. చతొమగ్నిం స సమాధాయ హృత్వా చాజ్యేన మ న్హవశ్ర్‌, భబ్లో మహ్తాశ్రేజ్త్యా (వవివేళ హుతాశన్వక్ష, శ్రీ వ, అ. తత।నూ అటటి మ న | కోరభట్లః ఇ ఆ శరభంగవృహ శ, మహాతేజా? = గొప్ప తేజస్సు గల, సః ఆత్వేన నేతితో మన న అగ్నిమ్‌ = అగ్నిని, సమాధాయ = ఉంచి, చేసీ హుతాళనక్ష సర్‌ ఇం సం్పతపూర్వకముగా, హుత్వా చ జ ప్రళోమ్సమ్స. | దా ఆ అగ్నిని, (పవివేశ [పవేశించెను. తా, పిమ్మట, మహాతేజ్యభ్థా ల న [| మైన ఆ శరభంగముప్తాం మం తప్తూర్వుకమ్సృగా అఆజ్యమ్సున్సు వో త యె అగ్నన్సి నెలకొల్పి *) వొమమేసి అ అగ్నితో క్రి

అరణ్యకాండము ర్‌క్రి మూ. తస్య రోమాణి "ేశాంశ్చ తదా వహ్ని ర్మహాత్మనః, జీర్దాం త్వచం తదస్థీని యచ్చ మాంసం చ శోణితమ్‌.40 (వ. అ, తదా= అప్పుడు, వహ్ని: = అగ్ని, మహాత్మనః == మహాత్ము డైన, తస్య జ ఆ శరభంగమహర్షియొక్క-_, రోమాణీ=రోమములను, కేశాంశ్చ= కేశములను, జీర్ణామ్‌ == జీర్ణ మైపోయిన, త్వచమ్‌ = చర్మను, తదస్టీని = ఆతని ఎముకలను, యత్‌ = ఏ, మాసమ్‌ =మాంనము, కోణితం చ=రక్తమూ ఉన్నదో వాటిని, (కాల్చివే నెను). తా. అప్పుడా అగ్ని, మహాత్ముడైన ఆ శరభ ంగమహర్షి రోమాలను, శేశములను, జీర్ణమైన చర్మమును, మాంసమును, రకమును కాల్చివే'సెను, 40 మూ. స చ పావకసంకాశః కుమార; సమపద్యత, ఉత్థాయాగ్నిచయాత్త స్మాఛ్చరభజో వ్యరోచత. శీ (గ గ (వ. అ. సః కరబజ్ల! = ఆ శరభంగమహర్తి, పావకసంకాశః= అగ్నితో సమానుడైన, కుమారః = కుమారుడుగా (కౌమారవయస్సులో ఉన్నవాడుగా) సమపద్యత = ఆయెను, తస్మాత్‌ = ఆ, అగ్నిచయాత్‌ == అగ్నిరాశినుండి, థి తా. ఆ శరభంగమహర్షి అగ్నితో సమానుడైన కామారవయస్కుడుగా మారిపోయి, ఆ ఆగ్నికుండమునుండి పెకి లేచి పకాళంచెను. | మూ. న లోకానాహితాగ్నీనామృషీణాం చ మహాత్మనామ్‌, దేవానాం చ వ్యత్మికమ్య బహ్మలోకం వ్యరోహత, శి వ. అ. సః = ఆతడు, ఆహితాగ్నీనామ్‌ = ఆహితాగ్నులయొక్క, మహాత్మనామ్‌ = మహాత్ములైన, బుషీణాం చ = బుషులయొక్క, దేవానాం చజ్వు దేవతలయొక్క, లోకాన్‌ = లోకములను, వ్యత్మికమ్య=దాటి, (బహ్మలోకమ్‌== (బహ్మలోకమును, వ్యరోహత = ఎక్కెను. తా. ఆ శరభంగముని ఆహితాగ్నులకు లభించు లోకములను, మహాత్ము లైన బుషీశ్వురులకు లభించు లోకములను, దేవతల లోకములను దాటి (బహ్మ లోకములో (ప్రవేశించెను. శర

సీమ దామాయణము 40 లా మూ. స పుణ్యకర్మా భువనే ద్విజర్షభః పితామహం సానుచరం దదర్శ హ, పితామహశ్చాపి సమీక్ష్య తం ద్విజం ననన్ద సుస్వాగతమిత్యువాచ హ. శశి ఇత్యారే శ్రీమ్మ దామాయణే వాల్మీకీయ్సే ఆదికావ్యే అరణ్యకాళ్ణే పఇ్బమః సర్గః, (వ, అ, పుణ్యకర్మా = పుణ్యమైన కర్మ గల, స; ఎ ఆ, చ్విజర్షభః డా (వాహ్మణ్మశేష్టుడు, భ్రువనే _ (బహ్మలోకమునందు, సానుచరమ్‌ = అనుచరులతో కూడిన, పేతామహమ్‌ = బహ్మ దేపుట్ది, దదర్శ హ=చూచెన్సు. పీతామహశ్చాపి= (బహ్మదేవుడు కూడ, తం ద్విజమ్‌ = ఆ (దాహ్మణుణ్ణి, సమీష్ష్య=చూచి, ననన్హజ= సంతోషించెను. సుస్వాగతమ్‌ ఇడి = మంచి హ్వోగతము అని, ఉఊఉవావ హం వలికెన్స. తా, పుణ్యకర్మ లాచరించిన ఆ దాహ్మణ్న శేషుడు, (బహ్మలోకములో అనుచరులతో క్షూడిన (బహ్మదేవుని దర్శవము చేసెన్స, (బహ్మదేవుడు క్రూడ ఆ (బాహ్మణుని చూచ్చి, సంతోషించి “సుస్వాగతమృ"ఆన్సి పలికెన్స, శీలి దాలానందిని]! న్స థ్రీమ్మదామాయ జాంర్రవ్యాఖ్యానమృనంద్త అరణ్యకాండలో ఐదవ సర్ణ సమా పము,

ఆథ షష్టః సర్గః [(రాజ్షనులు పెట్టు వాధలశుంణీ రత్షీంఛు మని మును లందరు రామని థటర్టించగా రాముటి వాళ్ళి అభయ యిచ్చుట. ]) మూ. శరభటజ్లే దివం (పాస్తే మునిసంఘాః సమాగతాః, అభ్యగచ్చన్త కాకుత్హ్సం రామం జ్వలిత తేజసమ్‌. క్షే (వ. అ. శరభజ్లేజశరభంగుడు, దివమ్‌ స్వర్గమును, ప్రా ప్తే=పొందినవా డగుచుండగా, మునిసంఘాః జ మునుల సముదాయములు, సమాగతాః = ఒక్క చోట కలిసినవై, కాకుత్స్సమ్‌ జక కుత్సృ్వవంశమునకు చెందినవాడు, జ్వలితతేజసమ్‌= [పజ్వలించుచున్న తేజస్సు కలవాడు అయిన, రామమ్‌ =రాముణ్ణి, అభ్యగచ్చ న్తజ= సమీపించినవి, లా, శరభంగ మహరి స్వర్గమునకు వెళ్లిన పిమ్మట అక్కడ నివసించు చున్న మునులు చాలమంది ఒక్కచోట చేరి, కకుత్సృవంశమునకు చెందినవాడు, (వజ్వలించుచున్న తేజస్సు కలవాడు అయిన రాముని వద్దకు వెళ్ళిరి. మూ. వైఖానసా వాలఖిల్యాః సంపషాలా మరీచిపాః, అశళ్మకుట్టాశ్చ బహవః ప్మతాహారాళ్ళ తాపసాః. ల్లి దన్లోలూఖలినక్ర్చైవ తథైవోన్మజ్జకాః పరే, గాాతశయ్యా అశయ్యాశ్ళ తథై వానవకాశికాః. రి మునయః సలిలాహారా వాయుభక్షా స్తథా పరే, ఆకాళశనిలయాశ్చ్హ్చైవ తథా స్మణ్జీలశాయినః. శీ తథోర్ట్వవాసినో దాన్హా స్తథార్శ)పటవాససః, సజపొశ్చ తపోనిష్టాస్తథా పజ్బృతపోన్వితాః. ర్‌

సర్వే _దాహ్మ్యా శియా యుక్తా దృదధయోగసమాహితాః, శరభజ్లాశమే రామమభిజగ్ముళ్చ తాపసాః. 6 (ప. అ. వైఖానసాః = (పజావతి నఖములనుండి పుట్టిన యిమలు, వాలభిల్యాః=(ప్రజాపతి రోమములనుండి పుట్టిన బుషులు, సంపషాలా:ః = (పతా పతి పాద్శ్నపజుళనమువలన పుట్టిన బుషులు, మరీచిపాః = చందకిరణములను మా[తమే (తాగేవారు, అశ్మకుట్టాశ్స = ధాన్యములను రాళ్లతో నరిప తినువారు, వ్యతాహారాః = ఆకులే ఆహారముగా గల, బహవః = చాలమంది, తాపసాశ్చ == మునులు, దనోలూఖలినవ్చైవ = దంతముతే రోబ్లగా ఉపయోగించువారు, తథైవ ఇ మరియు, ఉన్మజ్జ్ఞకాః = నీటిపై కంఠమువరకు తేలుచు తపస్సు చేసు, పరే= ఇతరులు, గ్యాతశయ్యాః = చెయ్యి మోకాష్ట మొదలైన అవయవములే శయ్యగా గలవారు, ఆశయ్యాః = శయ్య లేనివారు, త థ్రైవ = మరియు, అనవకాశికాః == ఇటు అటు కదలుటకు అవకాశము లేని ఇరుకైన స్థలములలో కూర్చుండి తపస్సు చేయువారు, సలిలాహారాః - జలము మాతమే ఆహారముగాగల, మునయః = మునులు, తథా== అఫ్రే, వాయుభషాః = వాయువును మా్యతమే భక్షించు, అవథే = ఇతరులు, అకాశనిలయా శ్చైవ = ఆకాశములో నిలచి తపస్సు చేయువారు, తథా = మరియు, స్థజ్జిలకాయినః = కటికనేల మీద శయనించువారు, తథా = మరియు, ఊర్థ్వవాసినః= పర్వతశిఖరాదులందే నివసించువారు, దాన్తాఃజఇర్యదియ న్మిగహవంతులు, ఆర్హ్భ్రవటవాససః = తడి బట్టలు కట్టుకొనే వారు, సజపాళ్చ == జపముతో కూడినవారు, తపోనిష్టాః = తపస్సునందు 'స్టైర్యము గలవారు. తథా ఇ మరియు, పజ్బతపోన్వితాః = పంచాగ్నిమధ్య తపస్సు చేయువారు ఆయిన, తావసాః == మునులు, శరభజ్ఞ్యాళమే = శరభంగముని ఆ్మశమములో, రామమ్‌ = రాముణ్ణి, అభిజగ్ముః == చేరిరి. సర్వేజు వారందరూ కూడ, (బాహ్మా జ _బహ్మ (వైదిక మైన) సంబంధమైన, శియా = శోభతో, యుకొాః == కూడినవారు, దృఢ యోగసమాహితాః = దృఢముగా యోగమునందు నిలచి ఉన్నవారు. తా. విఖనసధర్మకాస్త్రాడులను అనుసరించు వైఖానసు లను వాన్యపస్టులు, వాలభిల్యసం్యపదాయమువారు, సం్యపషాలులు, చం్యదకిరణములను ఆహారముగా తీసికొనువారు, రాతిపై ధాన్యము నలిపి వాటిని తినువారు, ఆకులు మా్మతమే తిను వారు, దంతములతో థధాన్యములను నమలి తినువారు, నీటిపై తేలుచు తపస్సు

ఆరణ్యకాండము 6కి చేసుకొనేవారు, చేతులు మోకాళ్టు మొదలైన అవయవములనే శయ్యగా ఉపయో గించి వండుకొనేవారు, ళయ్యలు లేనివారు, అవకాశము దేని ఇరుకుచోట్ల “కూర్చుండి తపన్సు ఇ₹సుకొనేవారు, జలముమా(_త మే ఆహారముగా తీసికొనువారు, గాలిమాాతమే పీల్చి జీవించేవారు, ఆకాశముపై నిలచి తవస్సు చేసుకొనేవారు, గట్టి నేలమీద శయనించేవారు, బట్టలు _పైవైపు విగించి కట్టుకొనేదారు, ఇంద్రియ న్మిగహవంతులు, తడిబట్టలు కట్టుకొనేవారు, జపము చేసేవారు, తపస్సులో స్ధిర ముగా ఉండువారు, వంచాగ్నితపస్సు చేయువారు, ఈ విధముగ అనేకవిధముల తపస్సు చేయు మును లందరు ళరభంగా శమములో రామునివద్ధకు వచ్చిరి. వారిలో (వతి ఒక్కడు (బహ్మవర్బస్సుతో [పకాశించుచుండెను. వతి ఒక్కడు యోగ మార్గములో నుస్థిరముగా ఉండెను. లై మూ. అభిగమ్యచ ధర్మజ్ఞా రామం ధర్మభృతాం వరమ్‌, ఊచు; పరమధర్మజ్ఞమృషిసంమాః సమాగతాః. || (ప. అ. ధర్మజ్ఞా! = ధర్మముల నెరిగిన, సమాగతాః = ఒక్క చోట కలిసిన, బుషినంఘాః = బుషిసముదాయములు , ధర్మభృతామ == ధర్మమును పోషించువారూ, వరమ్‌.= వుడు, పరమధర్మజ్ఞమ్‌ = గొప్ప ధర్మవేత్త ఆయిన, రామమ్‌ = రాముణ్ణి, అభిగమ్య = నమీపించి, ఊచుః = పలికినవి. తా. అ ధర్మవేత్తలైన బుమ లందరూ గుంపుగా చేరి, ధర్మమును పోషించువారిలో ఒగేమ్హుడు, ధర్మములు తెలిసినవాడు అమున రామునివద్దకు వచ్చి ఇట్లు పలికిరి. 7 మూ. త్వమివ్వాకుకులస్యాస్య సృథివ్యాశ్ళ మహారథః, (సధానళ్చాపి నాఠశ్చ దేవానాం మఘవానివ. 8 వః అ. మహారథః ఇ మహారథుడ వైన, త్వమ్‌ == నీవు, అస్య = ఈ, ఇవ్వాకుకులస్య జ ఇచ్వాక కులమునకు, సృథివ్యాశ్చ = భూమికిని, దేవానామ్‌ = దేవతలకు, మఘవానివ == దేవేర్యదుడు వలె, (వధానశ్చ = (వధానుడవు, నాథశ్చ జానాథుడవుకూడ . తా. మహారథుడ వైన నీవు ఈ ఇవ్వాకువంశమునకు, భూమికి కూడ, దేవేర్యదుడు దేవతలకు వలె, (ప్రధానమైనవాడవు, నాభుడ వు(రక్షకు డవు్రుకూడ. రి

6 శ్రీమ్మదామాయణము మూ. వ్మిశుతన్ర్రిమ లోకేషు యశసా వ్మికమేణ చ,

పితృ(వతత్వం సత్యం చ త్వయి ధర్మశ్చ పుష్కల: ర

(ప. అ, (నీవు) తిషు = మూడు, లోశేషు = లోకములయందు, యశసా

== కీర్తిచేతను, వ్మికమేణ చ= పర్మాకమముచేతను, విశుతః = _పసిద్దుడవు.

త్వయి జ నీయందు, పితృ్మవతత్వమ్‌ = పితృభక్తి, సత్యం చ= సత్యము,

పుష్కల: = పరిపూర్ణమైన, ధర్మశ్చ = ధర్మము కూడ ((పసిస్హముగా నున్నవి).

తా. కీర్తిచేతను, పర్శాకమముకేతను గూడ నీవు మూఢు లోకములందును

(వసిద్దుడవు. నీయందు సత్యము, పితృభక్తి, ధర్మము కూడ పరిపూర్ణముగా

ఉన్నవి ౦

మూ, శ్వామాసాద్య మహాత్మానం ధర్మజ్ఞం ధర్మవక్సలమ్‌ ,

అర్థిత్వాన్నాథ వక్యామ స్తచ్చ నః క్షన్తుమర్హసి. 10

వం అ. మహాత్మానమ్‌ == మహార్ముడవు, ఛర్మజ్ఞమ్‌ =ధర్మములు అలిసిన

వాడవు, ధర్మవత్సలమ్‌ = ధర్మమునందు ఆస క్రి కలవాడపు అయిన, త్వామ్‌ ==

నిన్ను, అర్థిత్వాల్‌ = యాచకత్య్వమువలన, ఆనాద్య == పొంది, వజ్యామః == చెప్ప

గలము. నాథ = ఓ; (పభూ | నః=మాయొక్క, వత్‌ జ=ఆ అర్థిత్వమును షన్తుమ్‌

= తమించుటకు, అర్హసి = తగియున్నావు.

తా. నీవు మహాశ్ముడవు. ధర్మములు తెలిసినవాడవు. ధర్మమునందు

అస క్తి కలవాడవు, అట్టి నీవద్దకు మేము యాచకులముగా వచ్చి ఏమో చెప్ప

దలచుకొన్నాము. (పళూః నీవు మమ్ములను ఇట్లు యావించుచున్నందుకు క్షమించ

వలెనుం 10

మూ. అధర్మః సుమహాన్నాథ భవేత్తస్య తు భూపతే ,

యో హరేదృలిషడ్బాగం నచ రక్షతి ప్యుతవత్‌. 11

(ప. ఆ. నాథజ(పభూ।; యః=వఏ రాజు, బలిషడ్సాగమ్‌ = బలిలో

ఆరవ భాగమును, హరేత్‌ = తీసుకొనునో, ప్యుతవత్‌ = ప్యుతులకు వలెనచ

రక్షతి = రక్షించడో, తస్య జు అట్టి, భూవతేః ఇ రాజునకు, సుమహాన్‌ = చాల

గొప్పదైన, అధర్మః = అధర్మము, భవేత్‌ = కలుగును.

అరణ్యకాండము ౧5 తా. పభూ: ఏ రాజు ఐల (పంట, తపస్సు మొదలగుదాని)లోని అరవ భాగమును పన్నుగా తీసికొనుచు కూడ (పజలను ప్యుతులను రక్షించి నటు రక్షించడో ఆ రాజునకు చాల గొప్ప అధర్మము కలుగును. గ మూ. యుజ్లానః స్వానివ (పాణాన్‌ (పాణెరిష్టాన్‌ నసుతానివ, నిత్యయు క్తః సదా రక్షన్‌ సర్వాన్‌ విషయవాసినః, 9 (పాప్నోతి కాశ్వతీం రామ కీర్తింస బహువార్షికీమ్‌, టబహ్మణః స్టానమాసాద్య త్యత చాపి మహీయతే. 18 (ప. అ. సర్వాన్‌ జ నమ స్తమైన, విషయవాసినః = దేశములో నివసించు వారిని, (పాత్రైః = పాణములచేత, ఇష్టాన్‌ = ఇమ్టలైన, సుతానివ=కుమారులను వఠె, స్వాన్‌ = తన సంబంధ మైన, [_పాణాన్‌ = (పాణములను, యుజ్జానః ఇవ జా సమర్ప్చించుచున్నాడా అన్నట్టు, నిత్యయు ర్తః హై నిత్యమూ (వయత్నశీలుడై, సదా జ ఎల్లప్పుడూ, రక్షన్‌ = రశ్నించుచు ఉన్న, సఃజ ఆ రాజు, శాళ్వుతీమ్‌ == శాశ్వత మైన, బహువార్షికీమ్‌ = అనేక సంవత్సరములకు సంబంధించిన, కీర్తిమ్‌ = కీర్తిని, [పాప్పోతి = పొందును. (బహ్మణః == (బ్రహ్మయొక్క, స్టానమ్‌ = స్థానమును, ఆసాద్య జ పంది, తత చాపి = అక్కడ కూడ, మహీయతే == గౌరవించబడును. తా. దేశముళటో ఉన్న పజల నందరినీ, (పాణతుల్యులుగా, ఇష్టులైన కుమారులను వలె, తన [పాణములను అర్చించుటకు సిద్దముగా ఉన్నాడా అన్నట్టు సర్వదా రశ్నించుచు, నిత్యము జాగరూకు డై. ఉండు రాజునకు అనేకసంవత్స రములు స్థిరముగా నిలచు కీర్తి అభించును. ఆతడు (బహ్మలోకమునకు వెళ్ళి అక్కడ కూడ పూజింపబడును. 1౭2, 18 మూ. యత్కరోతి పరం ధర్మం మునిర్మూలఫలాశనః, త్మ్యత రాజ్ఞశ్చతుర్చాగః _పజా ధర్మేణ రక్షతః. షత (ప. అ. [వజా: == (పజలను, ధర్మేణ=ధర్మముచేత, రక్షతః=రశ్నించు చున్న, రాజ్ఞః == రాజునకు, మూలఫలాశినః = మూలములను ఫలములను తిను, ర్‌

మునిఃజ ముని, యత్‌ ఇ వ, పరమ్‌ = గొపి, ధర్మమ్‌ ఇ ధర్మమును, కరోతి జచేయునో, త్యత=దానియందు, చరుర్భాగః నాల్గవ భాగము లభించును. తా. పజలను ధర్మానుసారముగా రడించు రాజునకు, మూలపలములు భుజించుచు మునులు చేయు గొప్ప రవనుులో వాల్లదధాగము లభించును. 11 మూ. సోఒయం (వాొహ్మణభూయిష్లో వాన్మపస్థగణో మహాన్‌, త్వన్నాథోఒనాథవ్యదామ రాక్ష సైర్హన్యతే భృశమ్‌. 15 (ప. అ. రామ=జరామా ; త్వన్నాఠ: = నవు నాథుడుగా గల, వాహ్మణ భూయిష్టఃజ్యదాహ్మణులు అధికముగా గం, మహాన్‌ ఇ గొప్ప దైన, సః అయమ్‌ జ అట్టి ఈ, వాన్మపస్టగణ; వాన్మపస్టుల నముదాయము, ఆనాథ వత్‌ =నాథుడు లేనిది వతె, రాక్షనెః = రాకసులచేత, భృశమ్‌ = మి్కాలరి, హన్యతే = పీడింవ బడుచున్నది. తా, రామా; (బొహ్మణులు అధికనంభ్యలో ఉన్న, పెద్దదైన ఈ వాస (స్థల సముదాయమునక్తృ స్‌వ్ప (పభువుగా ఉండగా కూద రక్షకుడు లేనిదానిసె వలె రాక్షసులు దీనిని ఎక్కువ పీడించుచున్నారు. 15 మూ. ఏపి పశ్య శరీరాణి మ్పృన్సీనాం భావిశాత్మనాక్షు, హేతొనాం రాక సెర్టోరెర్పృహూనాం బహుధా వనే 16 ష్ణ తన (న. అ. ఏష రమ్ము. వనే్య్వు వనమునందు, ఘోరైశ జ థతయంకరు లై , రాక్ష నైః నా రాషసులచేత, బహుధా జై అనేకవిధములుగా హశానామ్‌ = చలన, వావితాన శ్రనామ్‌=పవ్నితము చేసికొనబ్బడ్రిన మనసు ఏ గల, బహూనామ్‌ == అనకులెన, మ మ్‌జ్వ న చీకి గామ = మునులయొక్క_, శగ్రరాల జ శరీరములను, పశ్య మనస్సులు గల ఎందరో మునులను అనేకవిధన్సుల (౨౩ ం ల చంపీనార్చు, రమ్ము; వాం శరీరములను చూడుము. ల 16 మూ. పమ్సానదీనివాసానా మను మన్దాక్తసష్ప, చితకూటాల ( యానాం చ (కియతే కదనం మహత్‌, 1?

ఆరణ్యకాండము 67 (ప. అ. పమ్బానదీనివానానామ్‌ = వంపానదీ[పాంతమునందు నివనించె వారియొక్క, అనుమన్దాకినీమపి = మందాకినీనదీతీరమును అనుసరించి నివసించే వారియొక్క, చ్మితకూటాలయానాం చ= చ్మితకూటవర్వత్మపాంచము నివాసముగా కలవారియొక్క, మహత్‌ == అత్యధికమైన, కదనమ్‌ సంహారము, (క్రియతే నా పయబడుచున్నది. రాం పంపానద్మీపాంత మునందు నివసించేవారిని, మందాకినీనద్మీపాంతము నందు నివసించివారిని, చ్మితకూటపర్వత(పాంతమునందు నివసించేవారిని చాల ఎక్కువగా చంపుచున్నారు. క్ష? మూ. ఏతేవయంన మృష్యామో వ్మిపకారం తవస్వినామ్‌, (కియమాణం వనే ఘోరం రజో ిర్చీమకర్మ భిః. 10 (ప. అ. ఏతే వయమ్‌ = ఈ మేము, ఖీమకర్మఖిః = భయంకర మైన కర్మ గల, రక్షోధిః=రాకసులచేత, వనే=వనమునందు, (కియమాణమ్‌ఇచేయ బడుచున్న, తపస్వినామ్‌ = మునులయొక్క_, ఘోరమ్‌ = భయంకర మైన, వ్మిప కారమ్‌ = అపకారమును, స మృుష్యామ? న్‌ా సహింపలేకున్నాము. కా. భయంకరమైన కర్మ చేయు రాక్షసులు వనములో చేయుచున్న మునుల ఘోరవినాశనమును మేము సపింవజూల కున్నాము. 18 మూ. తతస్త్వాం శరణార్థం చ శరణ్యం సముపస్థితాః, పరిపాలయ నోరామ వధ్యమానాన్‌ నిశాచరై :. క్షే (వ. అ. ఠతతః= ఆ కొారణమువలన, రామ=రామా। శరణ్యమ్‌ == రక్షకుడవైస, త్వామ్‌ = నిన్ను, శరణార్థమ్‌ = రకణకొరకు, సముపస్థితాఃజచేరి నాము. నిశాచరై:ః డా రా్షసులచేత, వధ్యమానాన్‌ = చంపబడుచున్న, నః= మమ్ములను, పరిపాలయ = పాలించుము. తా. రామా: ఆ కారణముచేత, మేము రక్షకుడ వైన సీవద్దకు రక్షణ మును కోరుచు వచ్చినాము. రాక్ష్షసులచె చంవబడుచున్న మమ్ములను పాలింపుము మూ. పరా త్వత్తో గతిర్వీర పృథివ్యాం నోపపద్యతే, పరిపాలయ నః సర్వాన్‌ రాష 'సేభో? నృపాత్మజ. న(!

(ప. అ. వీర చీరుడాః త్వత్రః= నీకంటె, పరాం గొప్పదైన, గతిః నా గతి(రష్షణము), వృథివ్యామ్‌ = భూమియందు, నోపపద్యతే నవా కుదరదు. నృపాత్మజ = రాజకుమారా। నః= మమ్ములను, సర్వాన్‌ =ఆందరిని, రాక్ష సభ్యః == రాశసులనుండి, పరిపాలయ =రక్షించుము,

తా. ఓః వీరుడా 1 నిన్ను మించిన రక్షకుడు రృ షృథివిలో మరెవ్వరూ లభింపడు. ఓ: రాజకుమాా । మమ్ముల నందరినీ రా్షసులనుంగి రక్షించుము.

మూ, ఏత్యచ్భుత్వా తు కాకుక్ట్సస్తావసానాం తపస్వినామ్‌,

ఇదం (పోవాచ ధర్మాత్మా సర్వానేవ తపస్వినః ౨9]

(ప. అ. ధర్మాత్మా=ధర్మాత్ము కైన, కాకుత్సుః=రాముడు, తపస్వినామ్‌ ఇ దేనులైన, తాపసానామ్‌ మునులయొక్క, ఏతర్‌ ఈ వాక్యమును, (శుత్వా తుజ విని, సర్వానేవ = సమ స్తమైన, తపస్వినః = మునులను గూర్చి, ఇదమ్‌ న వాక్యమును, (పోవాచ ఎ పలికెను,

తా, ధర్మాత్ముడైన రాముడు దీనులైన ఆ మునీశ్వరుల మాటలు విని, ఆ మునులందరిని ఉద్ధేశించి ఇట్టు పలికెన్స ల

మూ, వైవమర్షథ మ్రాం వక్తుమాజ్ఞాష్యో ఒప తపస్వినామ్‌,

కేవలేన స్వకార్యేబ (పవేష్టవ్యం వనం మయా. ౨౭ నల ట్రం, ఏవమ్‌ = 2? మామ్‌ = నన్ను గర్బ, వక్తుమ్‌ =పలుక్పటక్తు, రర్హా వన్‌ అహమ్‌ __ నేను, త పస్వినాక్షు దా మునులక్ష, ఆజ్ఞాప్యః = ఆ 0 న మ లు చల? కేవలేన ఎ కేవల మైన, న్వకార్యేబనా కార్యముచేతనే, తౌ, మ్పీర్షన | వళెన్న న రు యిపి (పార్థించకూడదు. మునుల్సు నన్ను ఆడ్రాపించ

• నాక్రా ని క గొ శి నిమిత్రమే శ వనములో (పవేశించవలన్స యున్నది. పితుస్తు నిర్దేశకర (పవిష్టోఒప్హవ్సిడ్ర్య వనమ్‌, లలి (9 అ. అహమ్‌ నేను, రాక్షసైః రాక్షసుల చేత్ర, భవతామ్‌

అరణ్యకాండము 69 మీయొక్క_, ఇమమ్‌ = ఈ, వి(పకారమ్‌ = అవకారమును, అష్మాకష్టుమ్‌ = తొల గించుటకై, పితుః = తండియొక్క, నిర్థెశకరః = ఆజ్ఞను చేయుచున్నవాడననై, ఇదమ్‌ = ఈ, వనమ్‌ = వనమును, (పవిష్టః ౬ (వవేశించితిని. తా. మీకు రాక్షనులు చేయుచున్న ఈ అపకారమును తొలగించుట కై నేను నా తం్కడిగారి ఆజ్ఞ పకారము, ఈ అరణ్యములోనికి (పవేశించినాను. ల్డ్ర మూ. భవతామర్థ సిద్ధ్యర్ధమాగతోఒహం యదృచ్చయా, తస్య మెఒయం వనే వాసో భవిష్యతి మహాఫలః. కై4 (ప, అ. అహమ్‌ = నేను, భవతామ్‌=మీయొక్క, అర్థసిద్ధ్యర్థ మ్‌= కార్య సిద్ధికొజకై, యదృచ్చయా= దైవవళముచేత, ఆగత! =వచ్చినాను. తస్యడ అట్టి, మే నాయొక్క, అయమ్‌ = ఈ, వనే వాసః వననివాసము, మహాఫలః == గొప్ప ఫలము గలది, భవిష్యతి = కాగలదు. కా. నేనునా అదృష్టవళముచే మీ కార్యమును సాధించుటక్తై వచ్చినాను. నా వనవాసమునకు చాల గొప్ప ఫలము లభించగలదు. లశ మూ. తపస్వినాం రణే శ్నతూన్‌ హనస్తుమిచ్భామి రాక్షసాన్‌, పళ్యన్తు వీర్యమృషయః న్యభాతుర్మే తపోధనాః. క్‌ (ప. అ. త పస్వినామ్‌ నూ మునులయొక్క, శ్య్తూన్‌ = శ్యతువులైన, రాష సొన్‌ = రాక్షసులను, రణే = యుద్దమునందు, హన్తుమ్‌ = చంపుటకు, ఇచ్చామి జకోరుచున్నాను, తపోధనాః == తప'స్పే ధనముగా గల, బుషయః=బుషులు, స్మభాతుః జ సోదరునితో కూడిన, మే = నాయొక్క, వీర్యమ్‌ = పరాక్రమమును, పళ్యన్తు = చూచెదరుగాక. తా, మునీశ్వరుల శతువులైన రాక్షసులను యుద్ధములో సంహరించవతె నని కోరుచున్నాను. తపస్సే ధనముగా గల బుషు లందరు నా పరా[కమమును, నా తమ్ముని వర్మాకమమును చూబెదరుగాక, [26 మూ. దత్త్యాభయం చాపి తపోధనానాం ధర్మే దృతాత్మా సహ లక్ష్మణేన, తపోదనై శ్చాపి సహార్యదత్తః సుతీక్షమేవాభిజగామ వీరః. రడి

70 శ్రీమృదామాయణము

ఇత్యార్లే శ్రీమ్మదామాయణే వాల్మీకీయే ఆదికావ్యే అరణ్యకాళ్డే

షష్టః సర్షః

(స. అ. ధర్మేజ ధర్మమునందు, ధృతాత్మా == స్థిరముగా ఉంచబడిన బుద్ధి గల, వీరః == వీరుడైన రాముడు, తపోధనానామ్‌ = మునులకు, అభయమ్‌ = అభయమును, దత్తాజ=ఇచ్చి, సహ లక్మణేన = లడ్ముణునితో కూడ, తపో ధనైళశ్చాపి = మునులతో కూడినవా డై, సహార్యదత్తః = పూజ్యుడైన జనకునిచే ఇవ్వబడిన సీతతో కూడినవాడై, సుతీన్ష మేవ= సుతీళ్ల మ హర్తినే గూర్చి, అభిజగామ న్‌ా వెళ్హైను.

తా. ధర్మమునందు స్పిరబుద్ధి గల, ఏరుడైన ఆ రాముడు మునులకు అభయ మిచ్చి లక్మణునితోను, ఆ మునులతోను కలిసి, సీతాసమేతుడై సుతీక్ల మహర్షివద్దకు వెశ్లైను. ౭6

“దాలానందిని' యను శ్రీమష్యదామాయణాం౦ం్యివ్యాఖ్యానమునందు

అరణ్యకాండలో ఆరవ సర్గ సమాప్తము.

అథ సపవపహమః సరః అం గో [ నతాలక్ష్ముణన శేతుడైన రాయుతు నుతీష్ట్రమవార్డి ఆగ/ళ మమునోవ వెళ్ళ, ఆఅయళతో నంథావింబి ఆ రా/9 అతల్రిణనో నివనించుటు.] మూ. రామస్తు సహితో _భ్యారా సీతయా చ పరంతపః, నుతీక్షస్యాాశమపదం జగామ సహ తైర్ప్విజైః. శే (వ. అ. పరంతపః = శ్యతుసంహారకు డైన, రామస్తుజరాముడు, (కాా == 'సోదరునితోను, సీతయూ చ = సీతతోను, సహితః = కూడినవాడై, తై 1=ఆ ద్విజైః సహ = మునులతో కూడ , సుతీన్షస్య = సుతీక్షునియొక్క, ఆ్యశమపదమ్‌ ల ణ = ఆ(శమమును గూర్చి, జగామ = వెళ్ళెను, తా. శ్యతుసంహారకు డైన రాముడు, సోదరునితోను, సీతతోను, ఆ మునులతోను కలిసి సుతీక్షుని ృశమమునకు వెళ్ళెను. [ే మూ. న గత్వా దీర్ణమధ్వానం నదీ స్తీర్వా బహూదకాః, దదర్శ విమలం కైలం మహామేరుమివోన్నతమ్‌. 3 (ప ఆఅ. సః కా ఆతి రాముడు, దీర్షమ్‌ హా దీర్చమైన, అధ్వానమ్‌ == మార్గ మును, గత్వా = _(పయాణము చేసి, బహూదకాః== చాల ఉదకము గల, నదీః= నదులను, తీర్వ్వా = దాటి, మహామేరుమివ = గొప్ప మేరుపర్వతము వలె, ఉన్న తమ్‌ = ఉన్నత మైన, విమలమ్‌ = నిర్మలమైన, _్రెలమ్‌ = పర్వతమును, దదర్శ జూ చూచెను. తా. ఆ రాముడు చాల దూరము _పయాణము చేసి, ఉదకముతో నిండిన నదులను దాటి, మహామేరుపర్వతము వలె ఉన్నతమైన, సనెర్మల మైన ఒక పర్వ చమును చూచెను. రై

మూ. తత స్రమిజ్వాకువరా సతతం వవిధైర్దుఏమై?, కాననం తౌ వివిశతుః సీతయా నహ రాఘవౌ. త్రి స. అ. తత?ః= అటువీమ్మట, ఇచ్వాకువరౌ = ఇవ్వాకు వంశములో మ్ల లైన, తౌ రాఘనౌ=ఆ రామలక్ష్మణులు, సీతయా శహ-=సీతతో కూడ, వివిద: ల ర ఇఅనేకవిధములైన, (దుమైఃజువృకములతో, ఇర తమ్‌ =నెండియున్న, కాననమ్‌ = అచవిని, వివిశతుః=1ప వేశించి!. వాళ్ల న న షి తా, పిమ్మట, ఇవ్వాకువంశజులలా | పష 2” ౪ రామలడ్ముణులు, బతా నూ. ఛం కా సమేతులై , అనేకవిధములైస వృజాలతో దట్టముగా ఉన్న అడవిలో (పవేశించిం. క్‌వా న. జ్‌ మూ. (పవిష్టస్తు వనం హారం జహుపుష్పఖఫల్మ దుమమ్‌, వానే అమ్‌ సి అల జా దదర్శాశమమకా న చిరమాలాపరిష్కృృతమ్‌. త్రీ 1ప. ఆ. మోరమ్‌ = భయంకరము, ఒహుపుష్పఫల్నదుమమ్‌ == అనేక పుష్పవృష్షములు, ఫలవృక్షములూ గల, వనమ్‌ = వనమును, పవిష్టః = (పవే ఖు మ! శించిన ఆ రాముడు, ఏకాన్తే=ఒర పక్క, చెరమాలాపరిష ఒృాితమ్‌=నా 5 వరల పంక్ష్తులద ఆంంకరించబడిన, ఆమకు = అ_వమమును, దదర చూ చెగా. తా. దయంకరమైన ఆ వనము అగేఐ పుష్పవ్వకములతోను, సలవృక్ష ములతోను సిండి యుండెను. ఆ పనములో _వదేశించి రాముడు ఒవ పశాంత మైన (ప్రదేశమునందు ఆ్యశమమును చూఇకు.. శాన్‌ చుట్టూ అర్హడక్కుడ నార వీళలు కటుటచే అందముగా ఉండెను. ల్తీ న! మూ. త్మత తాపసమాసినల మలంపజ్క జధారిణమ్‌, ఇ ఆ రె వల డా షెనాన షం రామః: నుతీక్షం విధిడర్‌ తహోధనమభాషత, క్‌ ఆ కా నో లే. “శయ. ము ఇ (1 ఆం ఆఆ జా అకడ, వావ) రాముడు, మంపెబ్మాజధాంణమ్‌ == మురకిచేత ఏర్పడి? వద్మాకారమురైని. చిహ్నములు ధరించిన, ఆసీనమ్‌ ౬ కూర్చొని యున్న, తపోధనమ్‌ = రపి ధసముగా గం తాపసమ్‌-= ముని యైన, సుతీవ్లమ్‌ = సుతీక్టుని, విధివర్‌ = యథాశాస్త్రముగా చం, అభాసత == పలివెను.

అరణ్యకాండము 79 తా. రాముడు ఆ ఆ్మశమములో కూర్చొని ఉన్న, తపస్సే ధనముగా గల సుతీ్హమహర్షిని యథాకాస్త్రముగా సమీపించి, ఆతనితో సంభాషణము చేసెను. ఆ ముని శరీరముమీద మురికిచేత పద్మాకారము లైన మచ్చలు ఏర్పడి ఉండెను. మూ. రామోఒహమస్మి భగవన్‌ భవన్తం (దష్టుమాగతః, తన్మాభివద ధర్మజ్ఞ మహర్షే సత్యవి్శికమ. 6 (వ. అ. భగవన్‌ = పూజ్యుడా ! అవామ్‌ == నేను, రామః అస్మి =రాము డను; భవ న్తృమ్‌ = నిన్ను, (దష్టుమ్‌ = చూచుటకు, ఆగతః: = వచ్చినాను. తల్‌ = ఆ కారణమువలన, ధర్మజ్ఞ = ధర్మములు తెలిసినవాడా | సత్యవ్మికమ = సత్యమైన తపఃళ కి గలవాడా ; మహర్షే= ఓ ! మహర్తీ। మా=నన్ను గూచ్చూ, భిల్ల న! టి న! అభివద = మాటలాడుము. తా. ఓ! పూజ్యుడా £ నేను రాముడను. నిన్ను చూచుటకై వచ్చినాను. ధర్మములు తెలిసిన, సత్యమైన తపళపభావము గల ఓ! మహర్షీ : నాతో మాటలాడుము. | మూ. న నిరీక్ష్య తతో థిరో రామం ధర్మభృతాం వరమ్‌, సమాశ్షిష్య చ బాహుభ్యామిదం వచనమ్మబవీత్‌. 7 (ప. అ. తత:ః=అటుపిమ్మట, ధీరః=ధీరుడైన, సఃజఆ సుతీక్షమహక్రి, ధర్మబృతామ్‌ = ధర్మమును పోషించువారిలో, వరమ్‌ = (శేమ్లుడైన, రామమ్‌ = రాముబ్దీ, నిరీక్ష్య చూచి, దాహుభ్యామ్‌ బాహువులతో, సమాశ్చి ష్య చ=కౌగలించు కొని, ఇదమ్‌ = ఈ, వచసమ్‌ = వచనమును, అబవీత్‌ == వలి౩ను. తా. తపోనిష్టుడైన ఆ సుతీష్హమహర్ధి, ధర్మమును పోషిం చేవారిలో సశేస్ణు డన ఆ రాముత్జో చూచి, చేరులతో కాగలించుకొన్సి, ఇట్టు పలికెను. "7 మూ. స్వాగతం తే రఘ్ముశేస్ట రామ సత్యభృతాం వర, ఆశ మోజఒయం త్వయా కా న్తః సనాథ ఇవ స్మామ్బ్పతమ్‌. (ప, అ, రఘ్ముళేస్ట జు రఘువంశమునందు ఉశేష్టుడా ః సత్యభ్యతామ్‌= సత్యపాలకులలో, వర = సేష్టడా! రామ=రామా । తేఎ=నీకు, స్వాగతమ్‌ = స్వాగతము. సా్నామ్బృతమ్‌ =ఇప్పుడు, త్వయా =నీచేత, ఆకా నః = ఆ్మకమించ

గ శ్రుమ్మదామాయణము బడిన (తాక్కబడిన, ఆయమ్‌ ఆళమః == ఈ ఆ్మశమము, సనాథః ఇవ రకకునితో కూడినది అయినది.

తా. రఘువంశీయులలో (గేవుడవు, సత్యపరిహాలకులలో అగగణ్యుడవు అయిన రామా! సీకు స్వాగతము, నీవు తొక్కు_టచేత నేడు త్య ఆశమమునక్రం రతకుడు లభించిసట్లు అయినది, రి

మూ, (పతీక్షమాణస్త్వామేవ నారోహేఒహం మహాయశ;, దేవలోకమితో వీర దేహం త్యక్ష్యా మహీతలే. ౦ చ్యతకూటముపాదాయ రాజ్య భషహ్టోఒసి మే (శుతః.

(ప. అ. మహాయభ; _ గొప్ప క కలవాడాః వీర =.పీరుడా! అహమ్‌ ఇనేను, త్వామేవ ఎ నిన్నే, స పడీవమాణః వ_ సిరీక్షించుచున్నవాడనై + మహీతలే ఇ ళూలోకమునందు, దేహక్‌ = దేహమును, త్యక్త్వా = విడచి, ఇత।బ్వురర్కడి నుండి, దేపలోకమ్‌ _ సంరలోరమన్న, నారోహే _ ఎక్కుటతేదు, రాజ్య్మభస్షః

లే న! వజరాజ్టవష్టుడవై, చ నకూటమ్‌ ఆచి తకూటిపర్వతమ్పను, ఉపాడాయ పొంది, అసీ= ఉన్నావు అని, మేవ నాకు, (కుతః = వినటడిత్తివి.

తౌ. గొప్ప కీ ర్రి గల మహాపరుడ వ్రైన రామా! నేను స్పీక్రార్రశ్ఞ నిరీక్షించు

శ అర, నా జ చున్నాను, నివు రాజ్యభ్టుడ వె చతకూట పర్వతముమీద ఉన్నా వని విని యుంటిని. అందుచేతనే భూలోకమ్సురో జ్ఞ శరీరమును విడచ్చి, స్వర్షానికి వెళ దు. గ గ్థై

మూ. ఇహోపఫయ్రాత్ర, కాకుత్ట్స దేవరాజ? శత్మకతుః 10

ఈ,

ఉపాగమ్మ చ మే దేవో మహాదేవ స్పృచ్ర్ఞ ర;

సర్వాన్‌ లోకాన్‌ బితానాష్ష పతన వి నాహ మృవ్స పుణ్యేన కర్మణా, 11

(ప, అ. కాక్సుత న్‌ా

దేవరాజ: = దేశే దడ “చ[కతుః = నూర్త యజ్ఞములు చేసిన, వ, డు ఇహజఇక్కగ్షిక్ర, ఉపయాతః=వచ్చినాడ్రు, మ్రపాడేవ

జగొప్ఫ (వళువు, సురేశ్వర దేవతా పభువృ న

ఉపాగమ్య= వచ్చి, నమ ఎ సవనును దేవఆ చేవేందుడు,

నరాంన (రి మ నాయొక్క, పుణ్యేన కర్మణా = పుణ్యకర చేత

సర్వా వమ సమైన, లోకాన్‌ లోకములను బికాన్‌్‌ క రం

మే2 నాకు, ఆవ జ చెప్పినాడు ॥ పపియింపబడినవాట్రినిగా,

అరణ్యకాండము 781 తా. రామా! దేవత్మాపభువైన దేవేం్యదుడు ఇక్కుడికి వచ్చినాడు. గొప్ప (పభువైన ఆ దేవేం్యదుడు నావద్దము వచ్చి, నా పుణ్యకర్మలచేత నేను సకల లోకములను జయించి నట్టుగా చెప్పినాడు. క్షే మూ. తేషు దెవర్షిజు స్టేషు జీతేవ తవసా మయా, మ్మత్పసాదాత్సభార్య స్త్వం విహరస్వ సలక్మణ:ః. కల్సి (ప. అ. మయా=నాపషత, జితేషు = జయింవబడిన, దేవర్షిజుష్టేమ = దేవతలచెతను బుషులకేతను పొందబడిన , తేషు = ఆ లోకములలో, సభార్యః = భార్యాసహితుడ వై, సెలక్ష్మణ: = లక్మణన మేళుడ వై, త్వమ్‌ = న్‌వ్లు, మ్మత్పసా దాత్‌ = నా వసాదమువలన, విహరస్న = నిహ౭ంంచుము. తా. నేను దేవతలకు, బుషులకు నివాసములెన, ఆ లోకము లన్నీ సంతోష పూర్వకముగా న్‌ కిచ్చుచున్నాను. నేను తవస్తుఒత జయించిన ఆ లోరములలో నీవు సీతాలమ్మణగపొరుడ వై విహరింపుము. 2 మూ. తమ్ముగతపసం దీప్తం మహర్షిం సత్యవాదినమ్‌, _పత్యువాచాత్మవాన్‌ రామా బహ్మాణమివ వాసవః, 1 (ప. అ. ఆత్మవాన్‌ =బుద్దిమంతు డైన, రామఃజరాముడు, ఉఊ్యగతపసమ్‌= ఉఊ్యగమైన తపస్సు గలవాడు, సత్యవాదినమ్‌=సత్యమును పలుకువాడు, దీప్రమ్‌=ఐు (పజ్వలించుచున్నవాడు అయిన, తం మహర్షిమ్‌= ఆ మహర్షిని గూర్చి, వాసవః: దేవేయ్యదుడు, (బహ్మాణమివ = (బహ్మను గూర్చి వత, (పత్యువాచ = తిరిగి పలికను. లా, బుదికాలి యెన రాముడు, ఉ| గమెని తపసు*తో పజ్యలించుచున్న , సత్యమును వలుకుచున్న ఆ సుతీక్షమహర్తితో, చేవేర్యదుడు (బహ్మదేవునితో పలికి నటు పలికెను. శప. ళా మూ. అహమేవాహరిష్యామి స్వయం లోకాన్‌ మహామునే, ఇళ అద అజ అ అధు ఆవాసం త్వహమిచ్చామి (పదిష్టమిహ కాననే. కేడీ (వ. అ. తా, చూ. ర్‌వ సర్గలో తిశివళ్లోకం, స్వయమ్‌ = స్వయముగా.

శ శ్రీమ్మదామాయణము మూ. భవాన్‌ సర్వత కుళలః సర్వభూతహితే రతః, ఆభ్యాతం శరభజ్లేన గౌతమేన మహాత్మనా, కేస్‌ (ప. అ. భవాన్‌ = నీవు, సర్వత = అన్నిటియందు, కుశల? జు నేర్చు గలవాడవు అని, సర్వభూతహిరే = సకల్మపాణుల హితమునందు, రతః == ఆస క్రికలవాడ వని, గౌతమేన = గౌతమవంశమునకు చెందిన, మహాత్మనా == మహాత్ముడైస, శరభచేన = శరభంగునిచేత, అథ్యాతమ్‌ = చెప్పబడినది. జం గి తా, నీవు సర్వకార్యములందు నేర్పు గలవాడ వని, సకల్మషాణుల హిత మును కోరువాడ వని గొతపువంళజు డైన మహాళ్ము ర్రైన శరభంగముసని ఇప్పి నాడు. 1స్‌ మూ, ఏవముక్తస్తు రామేణ మహర్షిర్లోకవిశుత :, అబపీన్మధురం వాక్యం హర్షిణ మహకా యుత. 186 (ప, అ. రామేణ == రామునిచేత , ఏనమ్‌ వూ ఇట్టు, ఉక్తక: పబకబడిన, లోకవ్యిపతః = లోకములో వసిద్ధ డైన, మహర్షిః = ఆ మహర్షి, మహతా == మైన, వాక్యమ్‌ = వాక్యమును, అ(బపీర్‌ = పఠిశెను. తా. లోకములో (పసిర్దుడైస ఆ సుతీష్షమహర్తి రామునె పూటఎ పిసి చాల సంతోషించుచు మధురముగా ఇటు పలికెను, 16 ఛా షత లు తలే కం కా మూ, అల బువ్నాక మౌ రాము గుణవాన్‌ రమ్మతామి8, బుషసంఘానుచరితః సదా మూలఫలైర్యుత:, 17 ప, ఆ. రామ * బుకిసం మాన త 4 . నీ న = రామాః ముఖలం ఘాసుచ్రరిత్ర మా బుషీశగరుం సము చాయములచేత సంచరింపబడిన సదా = ఎలప+డుళ బ సదా = ఎల్లప్పుడును, మూలఫలైః = మూల ములతోను ఫలములతోను, యుత; = కూడిన యల న ! వ గంగు అయమ = ఈ, ఆమ? ఏవ ఆశమమే, గుణవాన్‌ =మంచి గుణములు గలది. రమ్యతాకు క . జా (నీవు (కిడించెదపు గాక) ఇతి = అనీ పలికన్స.. ్‌* టేడింపఎడుగాక తా, శక చె జ జో ల రామాః ఈ అ్యశమములో బుషులు సంచతంచుచుందురు మూల ములు ఫలములు సర్వదా లభించును. అందుచేత ష్పంచి గ్ప . ఆ(శమముళోనే సుఖముగా నివసించుము .'” ఇములు గల ఈ 17

అరణ్యకాండము 77 మూ, ఇమమా_శమమాగమ్య మృగసంఘా మహియసః, అహత్వా (పతిగచ్చన్తి లోభయిత్వా౬ కుతోభయా;. 18

(ప. అ. మహీయసః = పెద్దవెన, మృగసంమఘా? నూ మృగసము దాయ

ములు, ఇమమ్‌ = ఈ, ఆకమమ్‌ = ఆ(ళమమును, ఆగమ్మ == పొంది, లోల యిత్వా = భయ పెట్టి, అవాత్వా = చంపకుండగా, అకుతోభయాః = ఎవరినుండి భయము లేనివై, పతిగచ్చన్లి = తిరిగి వబ్ళచుండును.

లా. “పెద్ద మృగములు గుంపులుగా వచ్చి, ఈ ఆ్మశమవాసులను భయ పెట్టి, ఎట్టి బీయము లేనివై తిరిగి వెళ్లిపోవుచుండును. కాని అవి ఎవరినీ చంవపవు.ో 10.

మూ. నాన్యో దోషో భవేద్యత మృగేభ్యోఒన్యత విద్ది వై, తచ్చుత్వా వచనం తస్య మహర్షేర్ణక్మణ్యాగజః. గల ఉవాచ వచనం థీరో విగృహ్య సశరం దనుః,

(ప, అ, అ్యత = ఇక్కడ, మృగేభ్యః = మృగములకం టె, అన్మ్యతజు ఇతరములనుండి, అన్యః== మరొక, దోషః = దోషము, న భవేత్‌ = ఉండదు. విద్ది వై = తెలుసుకొనుము. ధీరః = దీరుడైన, లక్మణ్యాగజః = రాముడు, తస్య మహర్థేః = ఆ మహర్షి యొక్క, తత్‌ వచనమ్‌ = ఆ వచనమును, (భుత్వా = విని, వచనమ్‌ = వచనమును, ఉవాచ = పలికెను.

తా, “ఈ ఆ్మశమములో మృగములనుండి తప్ప మరి వేటినుండీి అహోాయము లేదు అను విషయము తెలిసికొనుము”. ధీరుడైన రాముడు ఆ మహర్షి మాటలు విని, బాణముతో కూడిన ధనస్సును పట్టుకొని చూపుచు ఇట్టు పలికెను. కీ

మూ. తానహం సుమహాభాగ మృగసంఘాన్‌ సమాగతాన్‌, ౭0

హన్యాం నిశితధారేణ శరేణానతపర్వణా. (పః అం సుమహాభాగ=మవాభాగ్యవంతుడ వెన ఓ।;:మహరీ, సమాగతాన్‌_ ప. మె మాయా వచ్చిన, తాన్‌ జ ఆ, మృగసంమాన్‌ =మృగసముదాయములను, నిశితధారేణ==

యం శ్రుమ్మదామాయణము వాడిమైన అంచుగల, సతపర్వణా = వంగిన కణుపులు గల, శరేణ=బాణముతో, తా. మహాభాగ్మాలివైన మహర్షీ! ఆ మృగసముదాయములు వచ్చినప్పుడు నెను వాడిడ్రైని అ్యగధాగము, వంగిన కణుపులు ఉన్న బాణముతో చంవవచ్చును. మూ. భవాంస్త తా భిషజ్యేత కింస్యాత్క్సృచ్చ9తరం తతః, 2] ఏతస్మిన్నాాశమే వాసం చిరం తున సమరయే. థి ప. అ. త్యత= ఆ మృగములయందు, భవాన్‌ = నీవు, అభిషజ్యేత = ఆస క్తి కలవాడవు కావచ్చును. తతః = దానికంటె, కృచ్చంతరమ్‌ = ఎక్కువ కష్టము కలిగించునది, కం స్యాత్‌ = ఏమి ఉండును? (అందువలన) ఏతస్మిన్‌ = న సమర్థయే = యుక్త మని భావించను. తా, నేను ఆ విధముగా చంపే మృగముల పె నీకు దయ ఉండవచ్చును. ఆట్టివాటిని చంపుటవలన కలుగు కష్టముకంటె ఆధిక మైన కష్టము ఏ ముండును? అందుచే ఈ ఆశమములో చిరకాలము ఉండుట మంచిది కాదని తలచు చున్నాను, ర మూ. త మేవముక్తోో పరమం రామః సన్బ్యాముపాగమత్‌. లల అన్వాస్య పశ్చిమాం సన్ద్యాం తత వాసమకల్పయత్‌ . అన వీ సుతీక్టస్యాాశమే రమ్మే సితయా లక్ష్మణేన చ. రిల లా క్‌ ఇట్టు, ఊక్త్వా== పలికి, ఉఊపరమమ్‌ = విరమించి, సన్భ్యామ్‌ = సంధ్యను, ఉపాగ మత్‌ = పొందెను (ఉపాసించెను). పశ్చిమాం సన్ఫ్యామ్‌ = సాయంకాలసంధ్యను, అన్వాస్య = ఉపాసించి, సీతయా = సీతతోను, లక్ష్మణేన చ = లద్మణునితోను, అ్మశమమునందు, వాసమ్‌ = నివాసమును , ఆకల్పయత్‌ == ఏర్చరచుకొనెను. తా. రాముడు ఆ మహర్షితో ఇట్టు పలికి, విరమించి, సంధ్యోపాసన చేసెను. సాయంకాలసంధ్యోపాసనానంతరము రాముడు సీతాలక్మణులతో కలిసి, రమ్య మైన ఆ సుతీక్షమహాము ని ఆ్యశమములో నివాస మేర్పరచుకొనెను. లలి

అఆరణ్యకాండము 79 మూ. తతః శుభం తాపసయోగ్యమన్నం స్వయం సుతీక్షః పురుషర్షభాభ్యామ్‌, తాభ్యాం సుసత్కృృత్య దదౌ మహాత్మా సన్ధ్యానివృత్తా రజనీం సమీక్ష్య. రశ్మీ ఇత్యార్షే శ్రీమ్మచామాయణే వాల్మికీయే ఆదికావ్యే అరణ్యకాళ్డే సప్తమః సర్గః. (వ. అ. తతః = అటుపిమ్మట, మహాత్మా = మహాత్ముడైన, సుతీన్షః = సుతీజ్ణమహర్షి, సద్బ్యానివృత్తొ = గంధ్యాకాలము గడచిన పిమ్మట, రజనీమ్‌ = హాం న అట అత్య హు శ ఛాతిని, సమీక్ష్య = చూచి, తాభ్యామ్‌ = ఆ, పురుషర్షభాభ్యామ్‌ =పురుష్మ శేమ్టులకు, శాపసయోగ్యమ్‌ ౬ మునులకు తగిన, అన్నమ్‌ = అన్నమును, సుసత్కృత్య == బాగుగా సత్కరించి, స్వయమ్‌ == స్వయముగా, దదౌ = ఇచ్చెను. తా. పిమ్మట, మహాత్ముడైన ఆ సుతీక్షమహర్షి , సంధ్యాకాలము గడచి ర్మాతి వచ్చిన దని తెలిసికొని, పురుష శేమ్టులైన ఆ రామలక్ష్మణులను సత్కరించి, మునులకు తగిన ఆహారమును స్వయముగా దారికి ఇచ్చెను. రే “వాలానందిని''ఆను శ్రీమ్ముదామాయణాంధవ్యాఖ్యానమునందు అరణ్యకాండలో ఏడవ సర్గ సమా వ్రము.

అథ అషమః సర్గః య "ఓ. [నీతాలక్యవానవేతుడై న రాముము.. (పౌతఃకాలమునండు. నుతీళ్ళ మవార్డి అనుమతి శైకొని ఆ అృాకమమయునుంతి బయలుదేరి వెళ్ళట.] మూ, రామస్తు సహసొమ్మితిః సుతీస్లేనాభిపూజిత :, పరిణామ్య నిశాంత్మత పభాతే (పత్యబుధ్యత. క్షే (ప. అ. సహసౌొమి్మితిః = లక్ష్మణునితో కూడిన, రామస్తు= రాముడు, సుతీక్టేన = సుతీన్టమహర్షిచేత , అభిపూజితః = పూజింపబడినవాడై, త్మ్యత == ఆ ఆ(శమమునందు, నిశామ్‌ = ర్యాతిని, పరిణామ్మ == పరిణమింవచేసి (గడిపి), [వభాతే ౬ (పాతఃకాలముశందు, (పత్మబుధ్యత = మేల్కొనెను. కా. లవ్మణస మేతుడైన రాముడు సుతీక్సుని ఆతిథ్యము స్వీకరించి, ర్మాతి ఆ ఆ్యశమమునందు గడపి (పాతఃకాలమునందు మేళ్కొనెను . ్షే మూ. ఉత్థాయ చ యథాకాలం రాఘవః సహసీతయా, అగ ఆన్‌ జ, ఉపస్పృశ్య నుశీతేన తోయేనోత్పలగస్థినా. 1 (ప.*అ. రాఘవః == రాముడు, సహసీతయా = సీతతో కూడ, యథా కాలమ్‌ = కాలానుసారముగా, ఉత్చాయ చజలేచి, సుశీతేస=చాల చలగా ఉన్న, ళ్సా ఉత్పలగన్ధినా జా కలవల సువాసన గల, తోయేన = ఉదకముతో, ఉకస్పృశ్యజు ఆచమనముచేసీ ((వయాణోన్ముఖు డయ్యెను). తా, రాముడు సీతతో కూడ కాలానుసారము మేల్కొని, చాల చలని, య ళా కలునల సువాసన గల ఉదకము ఆచమనము చెసి ((పయాణోన్ముఖు డయ్యెనుం మూ. అథ తేఒగ్నిం సురాంకశ్చైవ వైదేహీ రామలక్మణా, కాల్యం విధివదభ్యర్చ్య తపస్విశరణే వనే. క్రి

అరణ్యకాండము రే ఉదయన్తం దినకరం దృష్ట్వా విగతకల్మషాః సుతీక్టమ ఫఏగ మ్యేదం శ్త్తం వచనమ్మబువన్‌. ర్డీ (వ. అ. అథ = అటుపిమ్మట, వెదేహీ = సీత, రామలక్మణౌ == రామ లక్ష్మణులు, తే == వారందరు, కాల్యమ్‌ = [పాతఃకాలమునందు, అగ్నిమ్‌ జూ అగ్నిని, సురాంచ్చైవ = దేవతలను, తపస్విశరణే = మునులకు నివాసస్టాన మైన, వనే= ఆ వనమునందు, విధివత్‌ = యథాశాస్త్రముగా, అభ్యర్చ్య = వూజబించ్చి ఉదయన్‌ = ఉదయించుచున్న, డినికరమ్‌ = సూర్యుణ్ణి, దృష్ట్వా చూచి, విగతకల్మషాః = పోయిన పాపము గలవారై, సుకీన్షమ్‌= సుతీక్షుని, అభిగమ్యజు సమీపించి, క్లన్ణమ్‌ = మృదువైన, ఇదమ్‌ = ఈ, వచనమ్‌ = వచనమును, అబు వన్‌ = పలికిరి. తా. పిమ్మట సీతారామలక్ష్మణులు, మహర్షులకు నివాసమైన ఆ ఆశ మములో, [ప్రాతఃకాలమునందు అగ్నిని, దేవతలను, యథాకానస్తముగా వూజించి, ఉదయించుచున్న సూర్యుణ్ణి చూచి, పావరహితులై, సుకిక్షుని వద్దకు వళ్ళి మధురముగా ఇట్లు పలికిరి. రికీ మూ. సుఖోషితాః స్మ భగవం_స్త్వ్వయా పూజ్యేన పూజితాః, ఆపృచ్చామః (పయాస్యామో మునయ స్త్వ్వరయ న్తి నః కీ 1ప. అ. భగవన్‌ = పూజ్యుడా! పూజ్యేన = పూజింవదగిన, త్వయా == సీకేత, పూజితాఃజనత్కరించబడినవార మై, సుఖోషితాః=సుఖముగా నివసించిన వారము, స్మః == అయితిమి. అవృచ్చామః == వెళ్ళుటకు అనుజ్ఞ కోరుచున్నాము. [పయాస్యామః = వెళ్లిదము. మునయః ఇ మునులు, నఃజ మమ్ములను, త్వర యన్ని = తొందర పెట్టుచున్నారు- తా. మహామునిః పూజ్యుడవెన నీ ఆతిత్యము నందుకొని మేము సుఖ ముగా ఉంటిమి. మేము వెళ్లైదము అనుజ్ఞ ఇమ్ము. ఈ మునులు తొందర పెట్టు ఖు మూ. త్వరామహే వయం (దష్టుం కృత్స్నమ్మాశమమబణ్బలమ్‌, బుషీణాం పుణ్యశీలానాం దణ్జకారణ్యవాసినామ్‌. 6 రి

రి శ్రీమ్మదామాయణము (వ. అ. వయమ్‌ = మేము, పుణ్యశీలానామ్‌ = పుణ్యమైని శీలము గల, దజ్జకారణ్యవాసినామ్‌ ఇ దండకారణ్యములో నివసించు, బుష్షీణామ్‌ ఇ బుషుల (దష్టుమ్‌ ఇ చూచుటకు, త్యరామహే = తొందర పడుచున్నాము. తొ, దండకారణ్యములో నివసించుచున్న , పుణ్యస్వభావము గల ఖుషుల అ్యశమములను అన్నింటిని చూడవలి నని మేవు తొందరపడుచున్నాము. మూ. అభ్యనుజ్ఞాతుమిచ్చామ: స హైభిర్మునిపుజ్ఞవైః, దర్మనిత్యై స్తపోదానె ర్విశిజైరివ పావకె।ః. 7 యా స చా న్‌. మం వ. అ. ధర్మనిత్యైః జ ధర్మమునందు స్థెరలు, తపోదాన్తైః జు తపస్సు చేత ఆత్మన్మిగహము కలవారు, పిశిఖైః = జ్వాంలు రన, షావ క్రైరవజఅగ్నుల వలె ఉన్న, ఏభిఃజ ఈ, మునిప్పన్లవైః = మున్నిశేష్టులతో కూడ, ఆభ్యనుజ్టా తుమ్‌ = అనుజ్ఞ ఇచ్చుటక్కు, ఇచ్చామః కోరుచున్నాము. తా. ఎల్లప్పుడు ఛర్మనిరతులు, తపన్నుచేత అత్మస్నిగహము సంపా దించినవారు, జ్వాలలు లేని ఆగ్నుల వథె ఉన్నవారు అయిన త్మ ముసి శేష్టులక్రు మాకు కూడ అనుజ్ఞ ఇవ్వవలె నని కోరుచున్నాము, 7 మూ. అవిషహ్యాతపో యావత్ళూర్యో నాత్రివిరాజతే అమాగ్గేణాగతాం లక్ష్మీం (పా ప్యేవాన్వయవర్ణిత కి గీ తావదిచ్చామ హే గస్తుమిత్యుక్ష్వా చరణౌ మృృన్సే; వవన్దే సహసౌమ్మి త్రి సీత్రయ్రా స్వవ్హూ రాఘవః. ళు మా . అన్వయవర్టిత =సత్కులమ్స లేనివాడు, అమార్గేణ అన్యాయ కళ. 1 ఆగతామ్‌ = వచ్చిన, రక్ష్మీమ్‌ = లక్ష్మిని, (పాప్యేవ = పొంది

• సూర్యః సూర్యుడు, యావశ్ర్‌ == ఎంతలో, అపిష హ్యాతప్య _ సప్రొంప్ర శక్యము కాని ఎండ గలవాడై, నాత్రివిరా తే తావక్‌ క వ్‌ జల = ఎక్కువగా (వకాశించడొ, చ ౬ అంతభో, గన్టుమ్‌ = వెళ్ళుటకు, ఇచ్చామ హేజకోర్పచున్నామ్స, ఇతి. అసి, ద్వి వప ళ్‌ సూ కాజు పలికి, సీతయా సవ జు సీతతో కూడన సహసొమ్మిత్రి; _

ఆఅరణ్యకాండము 8 లష్మణనమేతుదైన, వామః= రాముడు, మునేః = మునియొక్క, చరణౌ = పాదవఏలను, వవనే = నమస్కరించెను. (0 తా.“అన్యాయముగా ఐశ్వర్యము లభించిన నిచవంశమునో పుట్టినవాడు వలె, సూర్యుడు సహింపళక్యము. కాని తాపముతో అధికముగా [పకాశించుటకు ముందుగానే మేము వెళ్ళవలె నని కోరుచున్నాము”అని వలుకుచు సీతాలక్మణు లతో కూడిన రాముడు ఆ సుతీక్తుని పైదములకు నమస్కరించెను. 8కి మూ. తౌ సంస్పృశనా చరణావుత్థాప్య మునిపుజ్ఞవః, గాఢమాశ్షిష్య సస్నేహమిదం వచనమ్మబవీత్‌. 10 రా (వ. అ. మునిపుజ్సవః = ఆ మున్మిశేష్టుడు, చరణా = పాదములను, సంస్పృళన్తా నూ స్పృశించుచున్న, తౌజవారిద్దరిని; ఉత్ధాన్యజ లేవదీసి, గాఢమ్‌= గాఢముగా, అన్షిష్య= కౌగలించుకొని, సస్నేహమ్‌ = 'స్నేహవూర్వకముగా, ఇదమ్‌ = ఈ, వచనమ్‌ - వచనమును, అబవీత్‌ = వలికెను. తా. ఆ సుతీ్షమహరి తన పాదములను స్పృశించి నమస్కరించుచున్న ణ యె శ ఆ రామలక్ష్మణులను లేవదీసి, కౌగలించుకొని, స్నేహపూర్వకముగా. ఇట్టు పలికెను. 10 మూ. అరిష్టం గచ్చ పన్ధానం రామ సౌమ్మితిణా సహ, సీతయా చానయా సార్దం ఛాయంపేవానువృత్తయా. క్షే [పం అ. రామ= రామా! సౌమ్మితిణా సహ = లక్మణునితోను, ఛాయ యేవ = నిడవలె, అనువృత్తయా నూ అనుసరించుచున్న, అనయా=ఈ, సీతయా 0 య్‌ గూర్చి, గచ్చడా వెళ్ళుము 4 తా. రాషాః లక్ష్మణునితోను, సడ వలె అనుసంించి "వచ్చుచున్న ఈ సీతతోనుకలిసి పభకర మైన మార్గమునందు _పయాణము చేయుము. 11 మూ, పశ్యాశమపదం రమ్యం దణ్ఞకారణ్యవాసినామ్‌, ఏషాం తపస్వినాం వీర తపసా థావితాత్మనామ్‌. క్తి

రి థ్రీమ్మదామాయణము (ప. అ. వీర = వీరుడా: దబ్దకారణ్యవాసినామ్‌ _ దందకారణ్యములో నివసించుచున్న, తపసా తపస్సుచేత, భావిశాత్మనామ్‌ _ వవ్మితము “సికొన బడిన మనస్సు గల, ఏషామ్‌ = ఈ, తపస్వినామ్‌ = మునులయొక్క, రమ్యమ్‌= సుందరమైన, ఆశమవదమ్‌ ఆభమమును, పళ్య = చూడుము. తా. ఓ వీరుడా! తపస్సుచేత మనస్సును పరిశద్ధముచేసికొని ఉన్న ఈ దండకారణ్యనివాసు లైన మునుల రమ్యము లైన అశమములను చూడుము. 19 మూ, స్యుపాజ్యఫలమూలాని పుష్పితాని వనాని చ (పశ స్తమృగయూకఠాని కా న్తపక్షిగణాని చ. 18 పుల్ణపజ్క జఖణ్లాని (పసన్నసలిలాని చ కారజ్ఞవవికీర్దాని తటాకాని సరాంసి చ. కేడీ (దక్య'సే దృష్టిరమ్యాణి గిర్మిషసవణాన్సి జ రమణీయాన్యరజ్యాని మయాూరాభిరుతాన్సి బ. 15 (ప, అ. సుపాజ్యఫలమూలాని _ చాల ఆధిక మైన ఫలములు మూల ములు గలవి, పృష్పితాని _ పుష్పించినవి, (వళ స్రమృగయూథాని _ (పశసమైన మృగముల గుంపులు గలవి, కశానపక్షి గణాని చప కాంతముగా ఉన్న పత్ని ఎదాయములు కలవి అయిన, వనాని చ= వనములన్ను, పుల్పవజ జఖద్జాని_ బిన్‌ పద్మ సముదాయమృలు గల, (వసన్న సలిలాన్సి చు నిర్మలములెన దీద ములు గల, కారణ్ఞవవికిర్ణాని _ కారండవవక్షృల చ్చ వ్యావ్తములైన, తటా ద ఇ. చెరువులను, సరాంసి చ పెద్ద సరస్సులన్సు, దృష్టిరమ్యాణి = టి అద అల్లి ట్‌ న్‌ మానక గ్‌ ర్త గిరి నవణాని చవ నెలయ్చేళ్ళన్సు, మయారాభిరృత్రాని__ ల స్పనింపచేయబడిన, రమణీయాని _ సుందరములైన, ఆరల్లా నిజ అరణ్యములన్ను, (దక్యసేఎ= చూడ గలవ్చ, ఆ ల్‌ = రా. సీవు ఈ (పాంతమునందు సంచరించుచు అనేకరమ్మ్య పదేశ్వ్సలను చూడవచ్చున్న, ఇక్కడ వ్రనక్సల్స ఫలములతోన్న మూలములతి!ను ప ములై పుష్పించి ఉండును, (వోసములెన మ గము ప ముద్‌ చ బా సెల్ట(ములు గృంపృలు గుంపులుగా

అరణ్యకాండము రఫ్‌ తిరుగుచుండును. పకుల సముదాయములు శాంతములై సుఖముగా విహరించు చుండును. ఇక్కడ నున్న చిన్న చెరువులలోను, పెద్ద చెరువులలోను పద్మముల సముదాయములు వికసించి ఉండును. ఉదకములు నిర్మలములై ఉండును. కారండవము లను నీటిపకులు ఈ చెరువులలో విపహారించుచుండును. కొండలమీద నుండి పడుచున్న జలపాతములు చూచుటకు రమ్యముగా ఉండును. నెమళ్ళ కరూతలతో (పతిధ్వనించు అరణ్యములు మనోహరములుగా ఉండును, విటి నన్నింటిని చూడుము. కతి 14, 15 మూ. గమ్యతాం వత్స సౌమ్మితే భవానపి చ గచ్చతు, ఆగనవ్యం చ తే దృష్ట్వా పునరేవ్మ్శాశమం పతి. 16 (ప. అ. వత్స=వత్సా!ః రామా।: గమ్మ్య్మతామ్‌ = వె ఇదవుగాక సౌమ్మితేజ అక్ముణా, భవానపిచ == నీవుకూడ, గచ్చుతు నా వెళ్గిదవుగాక. దృష్ట్వా = చూచి, పునరేవ = మరల, ఆ్మశమం (పతి = ఈ ఆశమమును గూర్చి, తే=నీకు (వు), తా. రామా! నివు వెష్టము; లక్ష్మణా నివు కూడ నెష్టము; వాటి నన్నింటిని చూచిన పిమ్మట మీరు మరల ఈ ఆ(శమమునకు రావలెను, 16 మూ. ఏవముక్షస్త థేత్యుక్వా కాకుత్హ్సః సహలక్ష్ముణః, (పదక్షిణం మునిం కృత్వా _పస్టాతుముపచ్చ్మకమే. కేగి. (వ. అ. ఏవమ్‌ = ఇట్లు, ఊరక్తః== వలకబడిన, కాకుత్ధ్సః జ రాముడు, సహలక్ష్ముణః = లక్ష్మ్యణసహితు డై, తథేతి = అచ్లే చేసెదను అని, ఊక్వాజా పలికి, మునిమ్‌=మునిని, పదక్షిణం కృత్వా=(పదక్షిణము చేసి, పస్టాతుమ్‌= బయలుదేరుటకు, ఉపచ[కమే = ఉస్మకమించెను. తా, లక్ముణసహితుడైన రాముడు ఆ ముని మాటలు విని, “అబ్టే చేసెదను"అని చెప్పే, ఆ మునికి పదక్షిణనమహ్మెారములు చేసి, _పయాణము నకు సన్నద్దు డయ్యెను. 7 మూ. తతః శుభతరే తూణీ ధనుషి చాయతేషణా, దదౌ సీతా తమోర్భాాతోః ఖడ్గౌ చ విమలౌ తతః. 16

06 శ్రీమ్మదామాయణము [వ అ. తతః=అటుపిమ్మట, ఆయతేక్షణాజవెశాలములైన న్నేతములు చభకరములైన, తూణీ = అంబులపొదులను, ధనుపీ చజధనస్సులను, తతః= పిమ్మట, విమలౌ = నిర్మలములైన, ఖడ్జౌ చ = ఖర్గములను, దదౌ = ఇచ్చెను. శా. పీమ్మట, విశాలములైన న్యేతములు గల సీత ఆ సోదరులకు సథ కరము లైన అంబులపొదులను, ధనస్సులను, సిర్మలమురైన ఇడ్గములను ఇచ్చెను. మూ. ఆబధ్య చ శుభే తూణీ చాపే చాదాయ సస్వనే, న్మిష్కాన్తావ్మాశమాద్గన్తుముభౌ తౌ రామలక్ముణా. 19 వ, అ, తౌ రావలడ్మణౌ == ఆ రామలవ్మణులు, ఉభౌ ౨ ఇదరూ, ౧0 శృళ్లే జా సుందరములైన, తూణీ == అంబులపొదులను, ఆబధ్యు చ = కట్టుకొని, సస్వనే=ధ్వనితో కూడిన, చాపే చ=ధనస్సులను కూద, ఆదాయ=్మగహించి, గన్తుమ్‌ = వెళ్ళుటకు, అశమాళ్‌ = అశమమునుండి, నిష్కాన్తే = బయలుదేరి నారు, తా, ఆ రామలక్ష్మణులు, సుందరములైన ఆంబులపౌదులు భుజములకు కట్టుకొని, ధ్వని చేయచున్న ధనస్సులు చేతబట్టి ఆ ఆశమమునుండి బయ నేవిరి, ద్‌ కేం మూ. శీఘంతా రూపసంపన్నావనుజ్ఞాతా మహర్షిణా, (పస్థితా ధృతచాపాసీ సీతయా సహ రాఘవా. వ తారే శీమ భి కత క ఇత్యాగ ప్రమ దామాయశతే వాళల్మికీయే ఆదికావ్యే అరత్యకాణ్ణే అష్షమః సర, లబ గి ఆ రామర్ష ద సంసన్నా జ మంచి రూపముతో క్రూడ్షిన, శ్రా రాఘవౌ == లష్మణులు, మహర్షిణా = మహర్గ్షిచెత, అనుజ్ఞాతౌ _ అనుజ ఇవంబడిన వారై, ధృతచాషాసీ = ధరించబడిన ధనస ట్‌ సహజ సీప్‌త్రో క్రూ శీ గి “కములు కలవారై, సీతయా న డ, శీఘమ్‌ శీఘముగా, (పస్థితా న (పయాణమై8.

ఆరణ్యకాండము రి

తా. మనోహరరూవసంవన్ను లైన ఆ రామలక్ష్మణులు, ఆ సుతీక్టమువా

ముని అనుజ్ఞ పొంది, ధనస్సులను, ఖడ్గములను ధరించి, సీతాసమేతులై శ్మీఘ

ముగా బయలుదే3రి. ల

'వాలానందిని“"అను శ్రీమ్మ్యదామాయణాం ధవ్యాఖ్యానమునందు అరణ్యకాండలో ఎనిమిదవ సర్గ సమా ప్రము.

అథ నవమః సర్గః ఉం రల! చేయనివారిని పొంనించుల నాయము | మునవ ఎ అపకారియూ చోయనివాలినిసా ఈ శల తాడు గౌనో లీత్తు అపింసోట్రతమును. పొటొంచుట యు క్తము""అని రాముని (బౌర్జీయట. ] ఆక్‌ వ్‌ జో మ, ఒప మూ. సుతీశ్లేనాభ్యనుజ్ఞాతం పస్థితం రఘునన్దనమ్‌, ల హృద్యయా స్నిగ్సయా వాచా భర్తారమిదమ[ బవీత్‌. (స్థితమ్‌ = _పయాణమైన, భర్తారమ్‌ = భరర్షైన, రఘుననస్షనమ్‌ రాముణ్ణి గూర్చి, (సీత హృద్యయా = మనోహరము. స్నిగ్ధయా = స్నేహపూర్ణము అయిన, వాచా == వాక్కుతో, ఇదష్‌ == దీనిని, ఇ్మబపీత్‌ == పలికెను, తా. సుతీష్టమహర్షి అనుమతి పొంది బయలుచేరిన భర్త యైన రామునితో సీత మనోహరములు, 'స్నేహభరితములు, అయిన మాటలు పలుకుచు ఇట్లనెను. మూ, అయం ధర్మః సుసూమ్మ్మేణ ఏిధినా 'పాష్యతే మహాన్‌, నివృత్తేన తు శక్కోజయం వ్యసనాత్కామజాదిహ. 2 [వం ఆ. మహాన్‌ గొప్పదైన, అయం ధర్మః ఈ ధర్మము, సుసూ ష్మేణ జ చాల సూవ్మమైన, విధినా ఎ విధానమువేత , (పాపష్యతే = పొందబడును. అఆయమ్‌ == ఈ ధర్మము, కామజాథ్‌ = కొమమువలన కలిగిన, వ్యసనాత్‌ == వ్యసనమునుండి, నివృత్తేన = నివ న్రీంచినవానిచేతనే, ఇహం క్ర లోకమునందు, శక్యా? లు పౌందశక్య మైనది. తా. మహాధర్మ సంపాదనము చాల సూక్ష్మమైన పద్దతిని అవలందించి చేయవచ్చును. కామజములైన వ్యసనములకు దూరముగా ఉన్నవాడే, ఈ లోక ములో ఈ ధర్మమును సంహిదించగలడు. ర్డి

ఆరణ్యకాండము 89 మూ. (తీజ్యేవ వ్యసనాన్యత కామజాని భవన్త్యుత,

మిథ్యావాక్యం పరమకం తస్మాద్గురుతరావుభౌ. త్రి వరదారాభిగమనం వినా వైరం చ రౌదతా.

(ప. ఆ. అత = ఈ లోకములో, కామజాన్‌ - కామమువలన పుట్టిన, వ్యననాని = వ్యసనములు, (తీణ్యేవ= మూడే, ఉత=తప్పరక, భవ న్తి=ఉండును. మిథ్యావాక్యమ్‌ = అస త్యవాక్యము, వళమనమ్‌ = గొప్ప వ్యసనము, వరదారాఖి గమనమ్‌ = పరభార్యాగమనము, వినా వైరమ్‌ = వైరము లేకుండా, ర్మాదతాజ (గూరత్వము అను, ఉభౌ= ఈ ౮0డు వ్యసనములు, తస్మాత్‌ == ఆ మిథ్యా వాకముకం టె కూడ, గురుతరౌ == గొన్పవి (చాల చెడవ్యి.

శ్‌ ఊఉ /

తా. కామమువలన కలుగు వ్యసనములు మూడు-నాటిలో ఆసత్యవాక్యము పలుకుట అనేది పెద్ద వ్యసనము. పరభార్యాగమనము, వైరము లేకుండగనే [కూరముగా [పవర్తించుట అనే రెండూ దానికంటె కూడ చాల చెడ్డవి. క్రి

మూ. మిథ్యావాక్యం న తేభూతం న భవిష్యతి రాఘవ, ్తీ

కుతోఒభిలాషణం స్రీణాం పరేషాం ఛర్మనాశనమ్‌.

[ప అ. రాఘవ-రామా: మీథ్యావాక్యమ్‌ == అసత్యవాక్యము, తేఎ=నీకు, న భూతమ్‌=పూర్వ మెన్నడూ లేదు. న భవిష్యతి=మున్ముందు ఉండదు. ధర్మ నాళనమ్‌ = ధర్మమును నశింవచేసే, వరేషామ్‌ = పరులయొక్కా, స్ర్రీణామ్‌ = వ్రీలయొక్క, అభిలాషణమ్‌ = అభింషించుట, కుతః = సీ కెటుండును?

ధా తా. రామా ! అనత్యవాక్యమును పూర్వ మెన్నడూ సీ వెరుగవు. ఇటు పెన కూడ అది నీకు ఉండదు. ధర్మనాశమునకు "హేతువైన పరస్త్రీవాంఛ నీకు ఉండుట అనంభా వ్యము, శీ మూ. తవ నాస్తి మనుష్య్యేన్ట్ర న చాభూత్తే కదాచన, గ్‌ మసస్యపి తథా రామన చైతద్విద్యతే క్వచిత్‌. [వ అ, మను ప్యేన్ల = మనుష్యుల [పభువైన రామా! తవ = సిక్షు, వతత్‌ = వరదారాభిలాష, నాస్తీ=ు లేదు. చే నీకు, కదాచన = ఎన్నడును,

ర శ్రీమ్మదామాయణము న అభూక్‌ చ= వూర్వము కలగలేదు. రామ=రామా: తథా=అస్టే, మనస్యపి మనస్సులో కూడ; క్వచిత్‌ = ఎక్కడను, న విద్యతే = లేదు.

తా. మనుష్యుల (పభువువైన రామా 1 సరదారాధిలాష పూర్వము సీ కెన్న డును కలుగలేదు. ఇప్పడు కూడ లేదు. ని మనస్సులో కూడ ఏ మూలళలోను ఇది లేదు. ళ్‌.

మూ. స్వదారనిరత స్త్వం చ నిత్యమేవ నృపాత్మజ, 6 ధర్మిష్టః సత్యసంధశ్చ పితుర్నిర్దేశకారకః.

(హం అఆ. నృపాత్మజజ రాజకుమారా త్వమ్‌ = నీవు, నిత్యమేవ నూ ఎలపుడు; స్వదారనిరతః = స్వభార్యయందే ఆస క్రి గలవాడవు. ధర్మిష్టః == ధర్మాత్ముడవు, సత్యసంధశ్చ = సత్యసందుడవు, పితుః జతం్యడియొక్క, నికే

చువాడవు, కారక: = ఆజ్ఞను పాలించువాడవు

తా. రాజకుమారా ! నీవు నిత్యము స్వభార్శ్యయందు మ్మాతమే ఆసక్తి గలవాడవు. ధర్మాళ్ముడవు. సత్యసంధుడప్పు. తం్మడి ఆజ్ఞను పాలించువాడవు. 6

మూ. సత్యసంధ మహాభాగ శ్రీమన్‌ లక్ష్మణపూర్వుజ, త్వయి ధర్మశ్చ సత్యం చ త్వయి సర్వం 1పతిష్టితమ్‌.

(వం అ, సత్యసంధ == సత్యమైన (వతిజ్ఞ కఐవాడా ! మహాభాగజగొప్ప భాగ్యము గలవాడా! ట్రీమన్‌ = ఐశ్వర్శవంతుడా; లక్ష్మణపూర్వుజ == రామా 1" జా నీయందే, నర్వమ్‌ యు సమ స్తమూ, (పకిష్టితమ్‌ == నిలచి ఉన్నది.

తా. సత్యసంధుడవు, మహాభాగ్యవంతుడవు, శ్రీమంతుడవు అయిన ఓ॥ రామా : ధర్మము, సత్యమూ కూడ నీయండే ఉన్నది. ఇతర సద్గుణములు కూడ నీయందే సిరముగా ఉన్నవిం 1

ధి మూ, తచ్చ సర్వం మహాబాహో శక్యం ధర్హుం జితేస్థియైః, 6 తవ వ శ్యేస్ష్రిఆయత్వం చ జానామి శుభదర్శన.

[ప అ. మహాబాహో =గొప్ప బాహువులు గలవాడాః తత్‌ =ఆ, సర్వమ్‌

ఆరణ్యకాండము గ! జ సత్యసంధత్వాదికము ఆంతయు, జితేస్ధి9ియైః = జయించబడిన ఇం్యదియ ములు కలవారిచేత, ధర్తుమ్‌=పారించుటకు, శక్యమ్‌ == శక్య మైనది. శభదర్శన = సఉభకరమెన దర్శనము కలవాడా £ తవ = నీయొక్క, వ స్వేనిి య త్వమ్‌ == మానా వ వశ్యములెన ఇం్యడియములు కలిగియుంటను, జానామి = నే నెరుగుదును. తా. ఓః మహాదాపూః ఇం్య్రదియములను జయించినవారు మ్మాతమే ఈ సత్యసంధత్వాదులను కాపాడుకొనగలరు. చూచువాకికి శుభ్యపదుడ వైన రామా।ః నీపు ఇం[దియములను వశములో ఉంచుకొన్నవాడవు అను విషయము నే నెరు చదును. 8 మూ. తృతీయం యదిదం ర్మౌదం పర్మవాణాభిపింసనమ్‌, రి ని ర్వైరం [క్రియతే మోహాత్తచ్చ తే నముపసితమ్‌. మలా. జాకి న (ప. అ. ని్నిర్వైరమ్‌ = వైరము లేకుండా, యత్‌ = ఏ, ఇదమ్‌ = ఈ, రాదమ్‌ఆభయంకరమైన, పర్మపాణాభిపహింసనమ్‌ == పరప్రాణములను హింసిం చుట, మోహాత్‌ = అత్జానమువలన, (క్రియతే == చేయబడుచున్నదో, తత్‌ = ఆ, తృత్రీయమ్‌ = మూడవ వ్యసనము, తే==నీకు, సముపస్థితమ్‌ = వచ్చిపడినది. తా, వైర మేమీ లేకుండగనే, అజ్ఞానముచేత, పరుల్మపాణములను తీయుట అను మూడవదైన భయంకరమైన వ్యసనము ఇప్పుడు నీకు ఆకస్మిక ముగా వచ్చినది. ర మూ. (పతిజ్ఞాత స్వ్వయా వీర దజ్ఞకారణ్యవాసినామ్‌. 10 బుషీణాం రక్షణార్జాయ వధః సంయతి రక్షసామ్‌. ప, అ. వీర జ వీరుడాః: దణకారణ;వాసినామ్‌ ఆ దండకారణములో నివ ( ద్ర గ్‌ శ్రీ సించుచున్న , బుషీణామ్‌ = బుషులయొక్కు, రక్షణార్జాయ = రక్షణముకొరకు, సంయతి == యుద్ధమునందు, రక్ష సామ్‌ = రాక్షసులయొక్క- , వధః=వధ, తయా = సీచేత, (పతిజ్ఞాతః ౯ (పతిజ్ఞచేయబడివది. ళో ళా తా. “దండకారణ్యములో నివసించు బుషులను రక్షించుటకై యుద్ధములో రాక్షసులను సంహరించెదను"అని నీవు (పతిజ్ఞ చేసినావు. 10

శ్రేమ్మదామాయణము రై న న్నే మూ. ఏతన్నిమిత్తం చ వనం దణ్ణకా ఇతి వ్మిశుతమ్‌, 1 (పస్లిత స్వం సహ (బ్మాతా ధృతబాణశరాసనః. స్ధ్‌ల్త౧ (ప. అ. ఏతన్నిమిత్రమ్‌ = దీనికొర కే, త్వమ్‌నీవు, ధృతబాణశరానసః ఇ ధరించబడిన బాణములు ధనస్సు కలవాడ వై, (ఖాతా సహ జ సోదరునితో కూడ , దజ్జకాః ఇతి = దండకారణ్య మని, విశతమ్‌ = (పసిద్ధమైన, వనమ్‌ = వనమును గూర్చి, పస్థితః = (పయాణ మైనపు, తా, ఈ కార్యమును పూ ర్రిేచేయటకే సీపు సోదరునితో కలిని, ధనుర్చాణ ములు ధరించి, దండకారణ్యమునకు బయలుదే3నావు. ్షే మూ. తతస్త్యాం (పస్థితం దృష్ట్వా మమ చిన్తాకులం మస,, 1ళ్తి త్వద్వతం చి స్తయన్న్యా వై భవేన్ని శేయసం హి తత్‌, (“నిశేయసం హితమ్‌అని గోరబ్‌పూర్‌ (పతి పాఠము), వప, అ. తతః = అటుపిమ్మట, (పస్థితమ్‌ = బయలుదేరిన, త్వామ్‌ = నిన్ను, చృష్ట్వాజ చూచి, మమజనాయొక్క, మసః = మనస్సు, చినాకులమ్‌= చింతచేత వ్యాకుల మైనది, త్వద్వ్యృతమ్‌ నీ (పవరనను గూర్చి, వి న్రయన్హ్యాః నా ఆలోచించుచున్న, నాకు, హితమ్‌ __ షాతకరమ్వైన, న్మిశయసమ్‌ = శేమము, తా, సీవు ఆ విధముగా బయలుదేరుట చూచ్చి నా మనస్సు చింతాకుల మైనది. సీవు ఏ విధముగా (సవ్రింతువో, దానిలోని మంచిచెద్దలను గూర్చి నేను ఆలోచించి నప్పడే హితకరమైన శ్షేవ్షను కలుగును. అందుచే నేను ఆలోదించ వలసి వచ్చినది. వి హెచ్యహెకంలో అన్వయం చక్కగా క్షృద్దర్వత్చుంది. “శ్యాం దైవ (వ్రస్థితం దృష్ట్వా రామ చిన్తాకులం మనః, నర్వతళ్ళ్చి నయనా మేతవ నిఖళయసం నృపం" అనీ ఆ షాఠ్రమ్స, వ. అట్టు బయలుదేరుట చూడగానే, అన్ని కోణాలన్సుండి

ఆరణ-కాండము ర్య ని [(“యస్సును గూప్పె ఆలోచింకే నా మనస్సు చింతాకుల మైనది” అని దాని భావము. క్షి మూ. నహి మేరోచతే వీర గమనం దణ్ణ్జకాన్‌ (పతి, కారణం త్మత వక్ష్యామి వదన్న్యాః (శూయతాం మమ.

ప. అ, వరత! వరుడా: దజ్ఞకాన (పతి=దండకారణ్యమును గూర్చి, గమెనిమ్‌ == వెళ్టుట, మే=నాము. ని కోచతే=ఇష్టము కాదు. త్మతజుదానియందు, కారణమ్‌ = కారణమును, వవా'మి = చెప్పెదను. మమజ నేను, వదన్న్యాః == చెప్ప చుండగా, _శూయతామ్‌ == వినఒడుగాక.

తా. ఓః వెరుడాః: దండకారణ్యమునకు వెళ్టట నా కిష్టము కాదు. అందుకు కారణము చెప్పెదను వినుము. [18

మూ. త్వం హి బాణధనుష్పాణిర్భాతా సహ వనం గతః, కడ్డీ

దృష్ట్వా వనచరాన్‌ సర్వాన్‌ కచ్చిత్కుర్యాః శరవ్యయమ్‌.

(ప. అ, బాణధనుష్వాణ్‌ః = దాణములు ధనస్సు హ స్తమునందు గల, త్వమ్‌ = నీవు, (భ్యాతా సహ == సోదరునితో కూడ, వనమ్‌ = వనమును గూర్చి, గతః = వెళ్ళినవాడవై , 'ర్వాన్‌ = సమస్తమైన, వనచరానే = వనములో సంచ రించే మృగాదులను, దృష్ట్వా = చూచి, శరవ్యయమ్‌ = బాణములవ్యయ మును, కచ్చిత్‌ కుర్యాః = పయుదువు కదా.

తా, నీవు ధనుర్చాణములు ధరించి సోదరునితో అరణ్యములో (పవేశించి, అక్కడ ఊన్న మృగాదులను చూచి బాణ్యపయోగము చేయుదువు కదా?

వి. “కచ్చిత్కుర్యాః”అను పాఠమునకు బదులు “కిం న కుర్యాః”అను

• పాచ్యపాఠము బాగున్నది. 'కింన కుర్యాః= చేయకుండా ఉందువా?'అని అర్భముం “కచ్చిత్‌ కామ్మపవేదనే"అని చెప్పిన (ప్రకారము అట్టు చేయుట యు క్తము; అష్ట చేసెదవు కదా?"అనే అర్ధము వచ్చును. కేశ

మూ. క్షతియాణాం చ హి ధనుర్హుతాశ స్యేన్హనాని చ. 15

సమీపత: స్థితం తేజో బలము చృయతే భృశమ్‌.

రిక్త శ్రీమ్మదామాయణము ప. అ, క్యతియాణామ్‌ నూ ష్యతియులకు, సెమీపత:ః = సమీపమునందు, ఇననాని చ= కటెలు, భృశమ్‌ = మిక్కిలి, లేజః = తేజస్సును, బలమ్‌ = బల చి ట్‌ మును, ఉచ్భ్చుయతే = సపేంపొందించును. తా. అగ్నికి సమీపముసం దున్న కలు ఆ అగ్ని జేజోబలములను వృద్ధిపొందించి నట్టు, ధనస్సు దగ్గర ఉన్నచో అది క్ష్మతియుల రేజోబలములను వృద్దిపొందించును. 5 గన!

మూ. పురా కిల మహాబాహో తపస్ప్వీ సత్యవాక్చుచిః, 16

కస్మిం శ్చిదభవత్పుణ్యే వనే రతమృగద్విజే.

(ప. అ. మహాబాహో =గొప్ప బాహువులు గలవాడా! పురా=వూర్వము, పుణ్యే = పుణ్యమైన, రతమృగద్విజే = ఆనందించుచున్న మృగములు, వకులు గల, కస్మింశ్చిత్‌ = ఒకానొక, వనే= వనమునందు, సత్యవాత్‌ జా సత్యమైన వాక్కు గలవాడు, శుచిః = పవ్మితుడుఆయిన, తపస్స్వీ = ముని, అభవత్‌ కిలజ ఉఊండెడివాడటె.

తా, ఓ; మహాబాహూ పూర్వము, మృగములు, పకులు సుఖముగా నివ సించుచున్న ఒకానొక పవ్మిత మైన ఆశ్రమములో , సత్యమునే పలుకు వాడు, పరిశుద్దుడు అయిన ఒక ముని నివసించేవాడట. 16

మూ. తస్యైవ తపసో విఘ్నం కర్తమిన్ష్రః శచీపతిః, కే

ఖడపాణిరథాగచ్చుద్మాశమం భటరూపదృత్‌. ళ్‌ (వ. అ. అథ = పిమ్మట, శచీపతిః = శచీదేవి భర్ర యైన, ఇన్ట0ః = జా జా చి

ఇందుడు, తస్యైవ = అ మహర్షియొక్క, తపసః = తపస్సునకు, విఘ్నమ్‌ = విఘ్నమును, .కర్తుమ్‌ = చేయుటకు, భటరూపధృత్‌ == భటుని రూపమును -ధరించినవాడై, ఖడ్గపాణి? = ఖడ్గము హస్తమునందు కలవాడై, అ్యశమమ్‌ = ఆ ఆశమమును గూర్చి, ఆగ చ్చత్‌ జ వచ్చెను.

శా, ఒకనాడు, శవీపతి యైన ఇం్యదుడు ఆతని తపస్సుకు విఘ్నము

ఆరణ్యకాందము ర్‌ చేయుటకై, భటుని రూవముతో ఖడ్లమును చతిళలో ధశించి ఆ ఆశమమునకు వచ్చెను. 17 మూ. తస్మిం స్తద్మాశమపదే నిశితః ఖడ్గ ఉత్తమః, 18 స న్యానవిఢినా దత; పుణ్యే తవసి తిషత:ః. కాత 0

ప. అ. తదా= అప్పడు, తస్మిన్‌ ఆ్మశమపదే = ఆ ఆ్మశళమమునందు, పుణ్యే = పుణ్మమైన”, రవసి = తపస్సునందు, తిష్టతః = ఉంటూన్న అ మునికి, నిశితః=వాడి యైన, ఉత్తమ: *ష్టమైన; సః ఖద్గకజ ఆ ఖడ్గము, న్యాసవిధినాజ= న్యాసరూపమున, దత్తః = ఇవ్వబడినది. (కొంత కాఐణము దామటకై ఇచ్చిన

తా. ఆ ఆ్యశమములో పుణ్యమైన తపస్సు చేయుచున్న గవ మునీశ్వారునకు చేవే్య్యదు డా వాడిచైన, హేవ్టమైన ఖడ్గమును న్యానముగా “వీనిని కొంత కాలము సివద్ద ఉంచుము, మరలవచ్చి తీసికొందును"అని చెప్పి ఇచ్చినాడట. 18

మూ. స తచ్చస్తమన్నుపాప్య న్యాసరక్షణతత్పరః, క్రి వనేతు విచరత్యేవ రక్షన్‌ (వత్యయమాత్మనః.

వ.అ. సఃమజ== ఆఅముసిశ్వరుడై తే, తత్‌ ఎఆఅ, శస్త్రమ్‌ = ఆయుధమును, అన్ముపాప్య = పొంది, ఆత్మనః == తనయొక్క, (వత్యయమ్‌ జా సెమ్మకమును (విశ్వాసయోగ్యత్వమును; , రక్షన్‌రక్షించుచు, న్యాసరక్షణతత్పరఃజన్యాసమును రక్షించుటయందు ఆస కి £లవాడె, వనే= వనమువందు, విచరత్యేవ = సంచ రించుచుండెను.

తా. ఆ ముశీశ్వరుడు ఆ ఆయుధము దొరికినది మొదలు తన విశ్వాస యోగ్యత్వమును నిరూపించుకొనుట త్రై ఆ న్యాసమును రక్షించుట కై అత్యంతము ఆన కితో ఆ ననములో (ఆ ఆయుధముతోనే) సంచరించుచుండెను. 19

మూ, యత గచ్చత్యుపాదాతుం మూలాని చ ఫలాని చ, 0

న వినాయాతి తం ఖడ్గం న్యాసరక్షణత తృ్చర:ః,

(వ. అ. న్యానరష్షణతత్పరః = న్యాసమును రక్షించుటయందు ఆసక్తి

గలవాడై, మూలాని చ = మూలములను, ఫలాని చ= ఫలములను, ఉపాదా

తుమ్‌ జ (గపొంచుటకు, యత = ఎక్కడికి, గచ్చతి = వెప్టనో, అవ, ఈం ని ౧ గా

తొ, ఆ న్యాసమును రత్షించవతె ననే (శద్డతో ఆ ము*2కంరుడు, మూంము లను ఫలములను (గహించుటకు ఎక్కడికి వెళ్ళినను ఆ ఖడ్వము లేకుండా వచ్చే

మూ. నిత్యం శస్త్రం పరివహన్‌ (కమేణజ స తవోదన:, 21

చకార ర్శ్‌దీం స్వాం బుద్ధిం త్యక్త్వా తపసి నిశ్చయమ్‌.

వం ఆం నిత్యమ్‌ = నిత్యమూ, శస్త్రమ్‌ = ఆ ఆయుధమును, పరివహన్‌ =

ధరించుచున్న, సః తపోధనః = ఆ ముసేశ్వరుడు, తవసి = తవనస్సునందు,

తనసంబంధ మైన, బుద్దిమ్‌ == బుద్ధిని, ర్నాదీమ్‌ = (కూర మైనదానినిగా, చకారజ చేసెను.

తా, నిత్యమూ ఆయుధమును ధరించుచుండుటచేత ఆ మునిశ్వరునకు [క్రమముగా తపస్సుపై (శద్ధ తగ్గిపోయెను. కాల్యకమమున ఆతని బుది కూడ

0 (కూరముగా అయ్యెను. ల మూ. తతః స ర్మౌదేఒభిరత: (వమత్తోఒధర్మ కర్పితః, ర్తి తస్య శస్త్రస్య సంవాసా జగామ నరకం మునిః.

(వ, అ. తతః = అటుపిమ్మట, తస్య జ ఆ, శస్త్రస్య = ఆయుధము యొక్క, సంవాసాత్‌ = సామీష్యమువల న, రాదే _కూరకార్యమునందు, అభి రతః జ ఆసక్తుడైన, సః మునిః = ఆ మునీశ్వరుడు, (వమత్తః జ ఏమరిపాటుతో కూడినవాడ్రై, అధర్మకర్శితః=అధర్మముచేత కృశింపచేయబడినవాడై, నరకమ్‌జు నరకమును, జగామ == వెళ్రిను.

తా. ఆ ఆయుధము దగ్గరఉండుటచే ఆ మునీశ్వరుడు తనక రవ్యమును మరచి, [కూరమైన షొింసయందు అభిరుచి కలిగినవాడై, అవర్మ ముచేత ధర్మము దుర్చలము కాగా, నరకమును పొందెను. లి

అరణ్యకాండము ర్ట మూ. ఏవమెతత్పురా వృత్తం శస్త్రసంయోగకారణమ్‌, ర్సిఫ్రి అగ్నిసంయోగవద్దేతుః శస్త్ర్రసంయోగ ఉచ్యతే, 'స్నేహాచ్చ బహుమానాచ్చ స్మారయే త్వాం న శిక్షయే. (వ. అ. పురా= పూర్వము, ఏతత్‌ == ఈ, శస్త్రనంయోగకారణమ్‌ =ళన్ర ముతో సంబంధము కారణముగా గల నరకపతనము, వృత్తమ్‌ == జరిగినది. శస్త్ర సంయోగ:ః=శన్రముతో సంబంధము, అగ్నిసంయోగవత్‌ =అగ్నితో సంబంధము వలె, పౌతుః.= జఅపాయమునకు హేతువుగా, ఉచ్యతే = చెప్పబడుచున్నది. "స్నేహిచ్చ = స్నేహమువలన, ఐబహుమావాచ్చ=గౌరవధావమువలవా, త్వామ్‌== నిన్ను, స్మారయే = స్మళింపచేయుచున్నాను. న శికయే = బోధించుటలేదు. తా. ఈ విధముగ వూర్వము శన్త్రముతో సంబంధమువలన అపాయము కలిగినది. శనస్తసంబంధము, అగ్నిసంబంధము వలె _వమాదమువకు హేతువు. సీపై నాకున్న _పేమచేతను, గౌరవపభావమువేతను నీకు నేను ఈ విషయమును గుర్తుచేయుచున్నానే కాని నీకు తరియని విషయముగా బోఛించుటలేదు. 1లె, ల! మూ. న కథంచన సా కార్యా గృహీతధనుషా త్వయా, బుద్దిర్వెరం వినా హన్తుం రాక్షసాన్‌ దణ్జక్నాశితాన్‌, ౭5 అపరాధం వినా హన్తుం లోకాన్‌ వీర న కామయే. పం అ. గృహీతధనుషా = (గహింపబడిన ధనస్సు గల, తర్పయా == సీచేత, వెరం వినా= వైరము లేకుండా, దజ్దకా(శితాన్‌ == దండకారణ్యమును ఆ(శయించిన, రాక్షసాన్‌ =రాషనసులను, హన్తుమ్‌= చంపుటకు, సా బుద్ధిఃజలట్టి ఆలోచన, కథంచనజ ఏ వివముగాను కూడ, న కార్యా= చేయదగినది కాదు. వర =పీరుడా! అవరాధం వినా = అపరాధము లేకుండ్యా లోకాన్‌ = జనులను, హస్తుమ్‌ = చంపుటకు, న కామయే = ఇచ్చగింపను. తా. ధనస్సు ధలించిన సీకు, దండకారణ్యములో నివసించు రాక్షసులను, వాళ్లతో ఏ వైరము లేకుండగనే, చంపవలె నను ఆలోచన కలుగుట ఏ మ్మ్యాతము మంచిది కాదు. వీరుడా ః ఏ అపరాధమూ చేయని జనులను చంపుట నాకు సంమ తము కాదు. ర్త్‌స్ట్‌ 7

ర్ట శ్రీమ్మదానూయణము మూ. క్యతియాణాం తు విరాణాం వపనేషు నిరతాత్మనామ్‌, లగ ధనుషా కార్య మేతావదారానాం త్వభిరక్ష్షణమ్‌.

(ప. అ. వనేషు = పనముంందు, నిరతాత్మనామ్‌ = ఆసక్తి గల మసిస్సు గల, వరాణామ్‌ = సిరులైవ, ష్య్రయాణామ్‌ = డ్ష్యతియుంకు, ఆర్హానామ్‌=పీడిచు లై నవార౭యొక్క, అదిరగణపు = రదించుట అక౬, ఏతావర్‌ = ఇంతమాతమే, ధనుషా = ధనస్సువత, కార్యమ్‌ ఇ (వ్రయోజనము.

తా. వనములో నివసించు కోరికతో వనిములో ఉన్ని వీరులైన క్మతియు లకు ధనస్సువల్ల _పయోజస మేమవగా పీడకరిగినవారిని రక్షించుట మ్మాతమే.

వి. ఇక్కడ ఉన్న 'వనేషు నిరతాత్మనామ"అనే పాఠాన్ని చది “వనములో నివసించే క్మతియులు ఆ ర్మతాణముకారకు ధనసు పట్టుదురు"అను అర్థము వచ్చును. ఆ అర్ధం చెప్పిన పక్షంలో సీత దాదంళోని బలం తగ్గిపోతుంది. అందు చేత “అరణ్యంలో నివసిం:.. వ్యతియులు తమ ఎదుట ఎవకికెనా పీడ కరిగితే వాళ్లని రక్షించాలీ"”అని కొందరు వాఖ్యాతలు అర్థం పప్పినారు, దీనికంటె."క్యతి యాణాం హి శూరాణాం స్వధర్మనిరతాత్మనామ్‌' అనే [పాచ్యహఠం బాగున్నది. స్వధర్మం పారించే క్ష్యృతియులకు ఆ ర్రరక్షణంకోసం ధనస్సు ఉపయోగపడాలి. (వస్తుతం నీవు క్ష్యతియధర్మంలో లెప్ప కదా+'అన సీత అఖ్మిపాయం. సీత మాటలకు సమాధానం _పుతూ శ్రీరాముడు ముందుగా ఈ మాటనే ఉటంకినూ-

లు వాణానిటీ “నువ్వే చెప్పినావు కదా క్యతియులు ఆరరక్షణం కోసం ఆయుధం వట్లారీ అసి; క్ల ఆ ట్‌ అపనే నేను చెస్తున్నాను"ఖని అంటాడు. అరణ్యంలో ఉన్నంచమ్మాతంచేత నేను వ్యతియధర్మాన్ని విడిచిపెట్టి నట్టు కాదని రాముని అభ్మిపాయం. రగ

మూ. క్వ చ శస్త్రం క్వ చ వనం క్వ చ ఇతం తపః క్వ చ

వ్యావిద్ధమిదమస్మా భిర్దేశధర్మస్తు పూజ్యతామ్‌.

[వం ఆఅ. శ₹స్త్రమ్‌ = ఆయుధము, క్వ చ == ఎక్కడ? వనం చ= వనము,

క్వ జ ఎక్కడ? ఇాతమ్‌ = క్ష్యతియధర్మము, క జ ఎక్కడ; తవః చ తపస్సు, క్వజఎక్కడ? ఇదమ్‌=ఇద్‌, వ్యావిద్ధమ్‌ జ విరుద్ధ మైనది. అస్మాఫః:2= మనచేత, దేశధర్మ:ః = దేశధర్మము, పూజ్థతామ్‌ = పూజింపబడుగాక .

అరణ్యకాండము ర్ట

ఠా. ఆయుధ మెక్కడ, వనమెక్కడ: క్యతియధర్మ మెక్కడ, తవ

'స్సెక్కుడ: ఇదంతా పరస్పరవిరుద్ధ ముగా ఉన్నది. మనము ఇపుడు దేళశధర్మ

మును పూజించవలెను. ర

మూ. తదార్య కలుషా బుద్ధర్హాయతే శస్త్ర సేవనాత్‌, రిగ్రి పునర్గత్వా త్వయోధ్యాయాం క్షృతధర్మం చరిష్యసి.

(ప. అ. ఆర్య= ఓ పూజ్యుడా! తత్‌ = ఆ కారణమువలన, శస్త్ర సేవ వాత్‌ - ఆయుధము పట్టుటవలన, బుద్దిఃజబుద్ధి, కలుషా=మలినము, జాయతే అగును. పునః = మరల, గత్వా జ వెళ్ళి, అమయోధ్యాయామ్‌ = అయోధ్యయందు, ష(తధర్మమ్‌ = క్షృతియధర్మమును, చరిష్యసి = ఆచరించగలవు.

ఠా. ఓ! పూజ్యుడ వైన రామాః ఆయుధము పట్టుటవలన మనస్సు వికారము చెందును. నీవు తిరిగి అయోధ్యకు వెళ్ళిన పిమ్మట అక్కడ క్ష్యతియ ధర్మమును పాలించవచ్చును లెమ్ము. విరి

మూ. అక్షయా తు భవేత్పీతిః శ్వ శూశ్వపరయోర్మమ, 29

యది రాజ్యం పరిత్యజ్య భవేస్త్వం నిరతో మునిః.

(ప, అ. త్వమ్‌ = నీవు, రాజ్యమ్‌ == రాజ్యమును, పరిత్యజ్య = విడచి, నిరతః == తపస్సునందు ఆసక్తి గల, మునిః=మునివిగా, భవేః యది అయితే, మమ = నాయొక్క, శ్వ్యకూశ్వుశురయో: = అత్తమామలకు, అక్షయా = అనంత మైన, ।పీకిః = సంతోషము, భవేత్‌ = అగును.

తా. నివ రాజ్యమును విడచి పెట్టి తపోనిరతుడ వైన మునివి ఆయినచో నా అత్తమామలు, తమ వాక్యమును సరిపాలించితివి కదా అని చాలా సంతో షించెదరు. రర

మూ. ధర్మాదర్థః (పభవతి ధర్మాత్పభవతే సుఖమ్‌,

ధర్మేణ లభతే సర్వం ధర్మసారమిదం జగత్‌.

చ, అ. ధర్మాత్‌ == ధర్మమువలస, అర్థఃజు అర్ధము, (పభవతి=పుట్టును. ధర్మాత్‌ ౯ ధర్మమువలన, సుఖమ్‌ = సుఖము, (పభవతే = పుట్టును, ధర్మేణ =

100 శ్రీమ్యదామాయణ ము ధర్మముచేత, సర్వమ్‌ = సమస్తమును, లభతే = పొందును, ఇదం జగత్‌ = ఈ జగత్తు, ధర్మసారమ్‌ = ధర్మమే సారముగా గలది.

తా. ధర్మము అర్థమునకు కారణము. ధర్మము సుఖము నిచ్చును. ధర్మ ముచే మానవుడు సమస్తమును పొందగలడు. ఈ జగత్తు సార మైనది ధర్మమే.

మూ. ఆత్మానం నియమై'ఫైసెః కర్శయిత్వా (పయత్నతః, లే (పాప్యతే నిపుణైర్ణర్మో న సుఖాల్లభ్యతే నుఖమ్‌.

(వ. అ. నిపుతైః= నేర్పు గలవారిచేత, ఆత్మానమ్‌ = తమను తొము, రైసైః:= ఆయా, నియమైః = నియమములచేత, _పయత్నత: = (పయత్న పూర్వకముగా, కరృయిత్వా = కృాశింపచసి, ధర్మః= ధర్మము, (పాపష్యతే == పొందబడును. సుఖాత్‌ = సుఖమువలన, సుఖమ్‌ = సుఖము, న లభ్యతే= పొందబడదు.

తా, నేర్పు గల బుద్ధిమంతులు ఆ యా నియమములచే తమను తాము [(పయత్నపూర్వకముగ కృశింపచేసికొని, ధర్మమును ఆర్థించుచుందురు. సుఖము వలన సుఖము కలుగదు. (కష్టపడినవారికే నుఖము కలుగును) త్రై

మూ. నిత్యం శుచిమతిః సౌమ్య చర ధర్మం తపోవనే, ౭839 సర్వం హి విదితం తుభ్యం తైంలోక్యమపి తత్త్వతః,

(వ. అ. సౌమ్య = ఓః సౌమ్యుడా। నిత్యమ్‌ = ఎల్లప్పుడు, శుచిమతి:ః == పరిశుద్ధమైన బుద్ధి కలవాడవై, తపోవనే = తపోవనమునందు, ధర్మమ్‌ = ధర్మ మును, చర= ఆచరించుము. తై9లోక్యమ్‌ = మూడు లోకములకు సంబంధించిన, సర్వమ్‌ అపి = సమస్రమూ, _తుభ్యమ్‌ = నీకు, తత్త్వతః = యథార్థముగా, విదితం హి== తెలిసీనదిరదా.

తా. రామా । నిత్యము నిర్మల మైన బుద్ధితో తపోవనమునందు ధర్మము నాచరింపుము. మూడు లోకములలో ఉన్న సమ స్తమును కూడ దాని యథార్థ స్వరూవములో నీ వెరుగుదువు గదా? ట్ర్‌

మూ. గ్రీచాపలాదేతదుదాహృతం మే ధర్మం చ వక్తుం తవ కః సమర్థః, విచార్య బుద్ధ్యా తు సహానుజేన యృదోచతే తత్కురు మా చిరేణ. రిషి

అఆరణ్యకాండము 101 ఇత్యార్లే శ్రీమ్మదామాయణే వాల్మీకీయే ఆదికావ్యే అరణ్యకాజ్డే నవమః సర్షః,

(ప. అ. శ్రీేచావలాత్‌ జా శ్రీసహజమైన చపలత్వముచేత, ఏతత్‌ = ఇది, మే. నాకు (నాచేత), ఉదాహృతమ్‌ = చెప్పబడినది. తవ= నీకు, ధర్మమ్‌ = ధర్మమును, వక్తుమ్‌ == చెప్పుటకు, క:ఃజ ఎనడు, సమర్థః=సమర్థుడు? తు =కాని, బుద్ధ్యా = నీ బుద్దిచేతను, అనుజేన సహజనీ తమ్మునితోను, విచార్యజ ఆలోచించి, ఇ ఆలన్యము వద్దు.

తా. శ్రీసహజమైన చవలత్వముచేత ఇది చెప్పుచున్నాను కాని నీకు ధర్మ మును బోధించగలవా రెవ్వరు ? నీ బుద్దిచేత వరిశీలించి, నీ తమ్మునితో కూడ ఆలోచించి ఎటు ఇషమో ఆటు చేయము. ఆలస్యము చేయవదు. రితి

ధా ట్‌ ని! ణి “బాలానందిని''అను శ్రీమ్మ్మదామాయణాంరధవ్యాఖ్యానమునందు అరణ్యకాండలో తొమ్మిదవ సర్గ సమా వ్రము.

అథ దళశమః సర్షః [మునులను రొజీంచుభికై రాశనవధర చేసెదను” అని నోనూ వతి న్ర)క ఖొలి చోనిన [వళిజ్జ తు తవ్బ ంచవలౌను అని (శ్రీరాముడు చాల 1 మూ. వాక్య మేతత్తు వైదేహ్యా వ్యాహృతం భర్తృభ క్రయా, 1శుత్వా ధర్మే స్థితో రామః _పత్యువాచాథ మైథిలీమ్‌. 1 (వ. అ. భర్శృభక్రయాజ భర్తయందు భక్తి గల, వైదేహ్యా = సీతచేత, వ్యాహృతమ్‌ = పలకబడిన, ఏతత్‌ = ఈ, వాక్యమ్‌ == వాక్యమును, (కుత్వా 22 విసి, ధర్మే జ ధర్మమునందు, స్ట్తితః == ఉన్న; రామః== రాముడు, అథ = అటు పిమ్మట, మైథిలీమ్‌ = సీతనుగూర్చి, _పత్యువాచ = తింగిపలికెను, తా. భర్తయందు (తనయందు) భక్తి గల సీత పలికిన మాటలు విని, ఢర్మమునందు స్థిరముగా నిలచు రాముడు అమెతో ఇట్లనెను. శ మూ. పితముక్తం త్వయా దేవి స్నిగ్దయా సదృశం వచః, కులం వ్యపదిశన్వాచ ధర్మజ్లే జనకాత్మవే. ర్తి (ప. అ. దేవిజ ఓ: దేవీ! ధర్మజ్జే= ధర్మము ఎరిగినదానా। జనకాత్మజే జా సీతాః కులమ్‌ నీ సత్కులమును, వ్యపదిశనా == (పసిద్ధముచేయచున్న = స్నిగ్రయా= స్నేహము గల, త్వయా = నీచేత, హితమ్‌ = హితము, సదృశమ్‌. జా సీకు తగినది అయిన, వచః == వచనము, ఉ కమ్‌ = చెప్పబడినది. తాం ధర్మములు తెలిసినదానవు, జనకుని కుమా ర్తెవు అయిన ఓ; సీతా నామీద 'స్నేహముతో నీవు, ని ఉత్తమకులము (పసిద్ధిక, నీకూ తగిన, హిత మెన మాట చెప్పితిని. లి మూ. కింను వక్యామ్యహం దేవి త్వయెవో క్తమిదం వచః, క్మతియైర్థార్యతే చాపో నా ర్తశబ్బో భవేదితి. రి

అరణ్యకాండము 108

(వన. ఆ. దేవి= ఓ! సీతాః అహమ్‌ = నేను, కిం ను= ఏమి, వవ్యామి== చెప్పుదును. ఆ ర్రళబ్దః = దుఃభితులైనవారి శబ్దము, న భవేదితి = రాకూడదు అని, క్యతియెః == ష్యతియులచత, చావః = ధనన్వు, దార్యతే = ధరింపబడుచున్నది అని, ఇదమ్‌ = ఈ, వచః= వచనము, త్యయైవ = నీచేతనే, ఉ కమ్‌ _ పలక బడినది.

తా. “పీడితులైనవాలి దీనాలావములు వినబడకుండుటకే క్ష[తియులు ధనస్సు ధరించెదరు"అని నీవే చెప్పినావు కదా? ఇంక నేను చెప్పవలసిన దేము న్నది. లి

మూ. తే చార్తా దజ్ఞకారణ్యే మునయః సంశిత్మవతా,ః,

మాం సీతే స్వయమాగమ్య శరణ్యాః శరణం గతాః. శీ

(వ. అ. సీజేజ= సీతాః సం+ిత్యవతాః = త్మీవములైన నియమములు గల, శరణ్యాః = శరణు పొంద దగిన, దణ్జకారణ్యే = దండకారణ్యములోఉన్న , తే మునయః == ఆ మునులు, అర్హాః=దుఃఖితులై, స్వయమ్‌ =స్వయముగా, ఆగమ్య జవచ్చి, మామ్‌ =నన్ను, శరణం గతాః=శరణుపొందినారు.

తా, త్మీవము లైన నియమములు గల దండకారణ్యవాసులెన మునులు తాము ఇతరులకు శరణము ఇన్వగలిగినవారు. అట్టి మునులు దుఃథభితులై, న్తయ ముగ వచ్చి నన్ను శరణు పొందిగారు. డ్శీ

మూ. వనన్లో ధర్మనిరతా వనే మూలవలాశనాః,

న లభన్తే సుఖం ఖీకా రాషసైః (కూరకర్మభిః, ఠ్‌

(వ. అ. మూలఫలాశనాః = మూలములను ఫలములను తినుచు, ధర్మ నిరతాః == ధర్మమునందు ఆసక్తులె, వనే= వనమునందు, వన నః జ నివసించు చున్న మునులు, (కూర కర్మభిః=(కూర మైన కర్మలు గల, రాక్ష మైఃజకాక్షసుల చేత, థీతాః = భయపడినవారై, సుఖమ్‌ జుసుఖమును, న లభన్తే=పొందుటలేదు.

తా. దుంవలు, ఫలములు తినుచు, ధర్మనిరతులె, వనములో నివసించు ఆ మునులు కూడ, [కూఠరకర్మలు చేయు రాక్షనులకు భయపడి సుఖము సౌంద జాలకున్నారు. క్‌

104 శ్రుమ్య(దామాయణము మూ. కాలే కాలే చ నిరతా నియమైర్వివిధైర్వనే, భక్యున్తే రాక్షనెర్ఫీమైర్నురా మాంసోపజీవిభి:ః. 6

(స. అ. కాలే కాలే= ఆ యా కాలములందు, వివిధై! = అనేకవిధము లైన, నియమైః = నియమములచేత, నిరతా;ః == ఆసక్తులై న, నరాః = మునులు, వనే = వనమునందు, మాంసోపజీవిభిః = మాంసమును తినే, లీమైః=భయంకరు లైన, రాక్షసైః జా రాష్షసులచేత , భక్య నే=దక్షించబడుచున్నారు.

తా. ఆ యా కాలములలో చేయదగిన అనేకవిధములైన నియమములను (శద్ధగా మపాటించుచు వనములో నివసించు మునులను, మాంసభకకులైన ధియం కర రాక్షసులు భక్షించివేయుచున్నారు. (1

మూ. తే భక్యమాణా మునయో చజ్ఞకార జ్యవాసిన:ః, అస్మానభ్యవపద్యేతి మామాహుర్స్విజస త్తమాః, /| ది వావాలీ.

(ప, అ. భక్యమాణాః = భక్షించబడుచున్న, దణ్గకారణ్యవాసిన: = దండ కారణ్యములో నివసించుచున్న, ద్విజసత్తమాః == ద్విజులలో (శేష్టులన, తే మునయః=ఆ మునులు, అస్మాన్‌ =మమ్ములను, అభ్యవవద్య= అను్యుగహింపుము, ఇతి = అని, మామ్‌ = నన్ను గూర్చి, ఆహుః=పలుకుచున్నారు (పలికిరి).

తాం దండకారణ్యములో నివసించు చ్వెజ్మ శేష్ణులెన ఆ మునులు, భత్నింప బడుచున్నవారై , “మమ్ములను అన్ముగహింపుము"అని నన్ను కోంనారు. 7

మూ, మయాతు వచనం (శుత్వా తేషా మేవం ముఖాచ్చ్యుతమ్‌,

కృత్వా చరణశ్ముశూషాం వాక్యమేతదుదాహృతమ్‌. రి నుండి, చ్యుతమ్‌ == వెలువడిన, వచనమ్‌ = వచనమును, (శ్రుత్వా = విని, మయా = నాచేత, చరణశు్కుశూషామ్‌ == పాద 'సీవను, కృత్వా == చేసి, ఏతత్‌ = ఈ, వాక్యమ్‌ == వాక్యము, ఉదాహృతమ్‌ = పలకబడినది.

తా. నేనీ ఏిధముగ వారి ముఖమునుండి వెలువడిన మాటలు విని, వారి పాదసేవ చేసి, ఇట్టు పలికితిని. 8

అరణ్యకాండము 105 మూ. (పసీదన్తు భవన్లో మే (హిరేషా హి మమాతులా,

యదీదృ3ైరహం విపై9రువ స్రేయైరుపస్టిత:. ర గాక. ఆహమ్‌ - నేను, యత్‌ =ఏ కారణమువలన, ఉప సేయైః = "నీవింపదగిన, ఈదృళై£:== ఇట్టి, విపైంః = (బాహ్మణులచత, ఉపస్థితః = దగ్గరకు వచ్చి (పార్దింపబడుచున్నానో, అందువలన, ఏషా= ఇది, మమఃజనాకు, అతులా = సహెటి లేని, (హీ: హి = సిగ్గు కడా?

తా. మీరు నన్ను అన్ముగపాంపుడు. నేనే స్త్వయముగ దగ్గరకు వెళ్ళి 'సేవింపదగిన ఇటి (గాహ్మణులు నా వద్గ్లకు వచ్చి [ప్రావంచుచున్నా రనగా ఇది

ట్‌ ౧ జ్‌ 7. నాకు చాల సిగ్గుపడవలసిన విషయము. ర

మూ. కిం కరోమీతి చ మయా వ్యాహృతం ద్విజసంనిధా,

న ద్వెరేతైః సమాగమ్య వాగియం సముదాహృతా. 10 నాచత, ద్విజసంనిదౌ = ద్విజుల సమీపమునందు, వ్యాహృతమ్‌ == పలకబడినది. సర్వ్వైః= సమ నమైన, ఏతైః == వీరిచేత, సమాగమ్య = కలిసి, ఇయమ్‌ = ఈ, వాక్‌ = వాక్కు, సముదాహృతా=పలరబడినది.

తా. “నేను మీ కేమి చేయవలెను ?"అని నేను ఆ ద్విజులను (వళ్నింవగా వారందరూ కలిసి ఇట్లు పలికిరి. 10 మూ. రాక్ష సైర్శజ్జకారణ్యే బహుభిః కామరూపిభిః,

అరికాః స ్య సత రక్షతు. 111

అర్దితాః స్మ దృఢం రామ భవాన్న స్త! క్ష

(స, అ. రామ= రామా! దజ్డ కారణ్యే= దండకారణ్యమునందు, బహుభి; = అనేకులైన, కామరూపిభిః = 'స్వేచ్చారూపము గల, రాక్షసైః = రాక్షనసులచేత, దృఢమ్‌ = అధికముగా, ఆర్జితాః స్మ పీడించబడుచున్నాము. భవాన్‌ = సీవ, త్మ == ఆ విషయమున, నః = మమ్ములను, రక్షతు=రత్నించెదవుగార .

తా. రామా దండకారణ్యములో , 'స్వేచ్చానుసారముగా రూపములను

108 శ్రీమ్మదామాయణము రరంచగల ఆనేకరాకసులు మమ్ములను చాల పీడించుచున్నారు. ఆఅ విషయమున సివు మమ్ములను రష్నంచుము. |! మూ. పహోమకాలేష సంపాప్తాః పర్వకాలేషు చానఘ, ఛర్షయనన్తి సుదుర్దర్దా రాక్షసాః పిశితాశనా:. లై (ప. ఆం అనమజ=దోషములు లేనిదాడా : సుదుర్రర్గాః ౬ ఎదిరించుటకు వ మ్మాతము శక్యము కాని, పిశితాశనా;ః = మాంనభక్షకులైన, రాష్షసాః=రాత నులు, పోమకాలేషు == హోమసమయములందు, పర్వకాలేషమ = పూర్ణిమ, అమా వాస మొదలైన పర్వకాలములయందు, సంపాప్తావి= వచ్చినవారై , ధర్హయ నన్ని =ఎదిరించుచున్నారు. ళా. దోషములు లెని రామా : దిరించుటకు ఏ మ్మాతము శర్యము కాని వచ్చిమాంసము తినే రాసులు హోమములుచేే సమయములందు, పర్వకాలము లందు వచ్చి మమ్ములను పీడించుచున్నారు. 12 మూ. రాత సెర్టర్షితానాం చ కాపసానాం తపస్వినామ్‌, గతిం మృగయమాణానాం భవాన్న: పరమా గత్రిః, 18 (ప. అ. రాక్షసైః == రాక్షసులచేత , ధర్షితానామ్‌ = ఎదిరింపబడిన, తపన్వి నామ్‌జతపస్సు గల. తాపసానామ్‌ = డీనుల మైన, గతిమ్‌=గతిని (౪రణమును) మృగయమాణానామ్‌ = వెదకుచున్న, న? మాకు, ధవాన్‌ ఇ సీవు, పరమా గొప్ప, గతిః = “తివి. తా. తపస్సు చేసుకొనే మేము రాషసులవ పీదితులమై, డీనులమై రక్షకుని కొరకు వెడకుచుక్నాము. అట్టి మాకు నివే గతివి. 118 మూ. కామం తపఃపభావేన శక్తా హన్తుం నిశాచరాన్‌, చిరార్జితం తు నేచ్చామ స్తపః ఖణ్ణయితుం వయమ్‌. కీ (ప. అ. వయమ్‌ = మేము, తపళపభావేన=తవస్సుయొక్క _వభావము చేత, నికాచరాన్‌ జ రాక్షసులను, హన్తుమ్‌ = చంపుటకు, కామం శకాః= సమ ద్ధలమే. తు== కాని, చిరార్జితమ్‌ = చిరకాలమునుండి సంపాదింవబడిన్న తవఃజ= తపస్సును, ఖణ్జయితుమ్‌ = ఖండించుటకు, నేచ్చొమః = ఇష్టవడుట లేదు.

అరణ్యకాండము 107 తా. తవఃపభావముచేత రాక్షసులను చంపుటకు మేమే నమర్థుల మను మాట నిజమే. కాని చిరకాలమునుండి నంపాదించుకొన్న తపస్సును వ్యయము ఒయుట మా కిష్షము కాదు. 1శీ లే మూ. బహువిమ్నం తపో నిత్యం దుశ్చరం చైవరాఘవ, తేన శాపం న ముజ్బామో భక్ష్యమాణాశ్చ రాక్షసైః. 15 ళా బహువిఘ్నమ్‌ == అనేకవిఘ్నములు కలది; దుశ్చురం చైవ = ఆచరించుటకు కష్ట మైనది కూడ. తేన = ఆ కారణమువేత, రాక్షనైవి = రాక్ష్షసులచవేత, భక్యమాణాః జూ భక్షింపబడుచున్నవార మైనను, కాపమ్‌ = కాపమును, న ముజ్బామః == విడచుటలేదు. తా. రామా :ః తపస్సునకు నిత్గము ఎన్నో విఘ్నములు కలుగుచుండును. తపస్సు ఆచరించుట కూడ చాల కష్ట మైనది. అందుచేతనే రాక్షసులు మమ్ములను భంచి వేయుచున్నా శాపము ఇవ్వజూల కున్నాము. 15 మూ. తదర్గ్శ్యమానా నక్షోభిరణకారణ్యవాసి భిః, 0 న! రక్ష న్సస్త్వం సహ (భ్మాతా త్వన్నాథా హి వయం వనే. (ప.ఆ. తత్‌ = ఆ కారణమువలన, దణ్ఞకారణ్యవాసిభి: = దండ కారణ్యములో నివసించుచున్న , రతోభిః = రాషసులచేత, అర్జ్యమానాన్‌ = పిడించబడుచున్న , సః == మమ్ములను, సహ (్యాతా = సోదరునితో కూడిన, త్వమ్‌ = నీవు, రక్ష = రక్షించుము. వయమ్‌ = మేము, వనే= వనమునందు, త్వన్నా థాః హి= నీవే నాథుడు కలవారము గదా. తా. అందువలన సోదరసహితుడ వైన నీవు, దండకారణ్యములో నివసించే రాకసులచేత బాధించబడుచున్న మమ్ములను రక్షించుము. మాళ్ళు నీవే రక్షకు డవుకదా 7 16 మూ. మయా చైతద్వచః _శుత్వా కా_ర్స్యేన పరిపాలనమ్‌, బుషీణాం దణ్ఞకారణ్యే సం్యశుతం జనకాత్మడే. క్షే

(ప. ఆ. జనకాత్మజేజసీతా: మయా చ=నాచేత, ఏతత్‌ = ఈ, వచః= వాక్కును, (శుత్వా = విని, దణకారణ్యే= దండ కారణ్యము నందు, బిుషీణామ్‌ == బుషులయొక్క_, కా ర్త్వ్యేన = పరిపూర్ణముగా ; పరిపాలనమ్‌ -. పొలనము, సంుతమ్‌ డా (పతిజ్జదేయ బడినది.

ళా

తా. సీఠాః నేను ఈ మాటలు విని దండకారణ్యములో నివసింఒ ముకు లను పూ ర్రిగా పాలించెద నని పతిజ్ఞ వసితిని. కే?

మూ. సం శుత్య చన శ+శజ్యామి జీపమాన: (పత్మిశవమ్‌,

ముసీనామన్యథా కర్తుం సత్యమిష్టం హిచమేసదా. 168

(వ. అ. సంశుత్య = (పతిజ్ఞ చేసి, జీవమానః == జీవించి ఉండగా, మునీనామ్‌ = మునులయొక్క_-, (పతి శవమ్‌ == (పతిజ్ఞను, అన్ఫథా == మరియొక విధముగా, కర్తుమ్‌ =చేయుటకు, న శజ్యామి = సమర్థుడను కాను. సడాజఎల్లప్పు డును, మే= నాకు, సత్యమ్‌ = సత్యము, ఇష్టం హి== ఇష్టము ౩దా,

వ! ట్‌

తా. నేను పతిజ్ఞ చేసి, మునులకు చేసిన ఆ (పతిజ్ఞను, నాలో (దాణాలు

ఉండగా మరొకవిధముగా చేయజాలను. నాకు సళ్యము చాల ఇష్ట మైనది రదా. మూ. అప్యహం జీవితం జహ్యాం త్వాం వా సీతే నలకృ్మణామ్‌, నతు (పతిజ్ఞాం సం్యశుత్య బాహ్మణేభ్యో విశేషతః. 19

(ప. ఆ, సీతే = సీతా! ఆఅఆహమ్‌ = నేను, జ్రీవితమపీ డా జీవితమునైనా, సలక్ష్మణామ్‌ = లన్మణునితో కూడిన, త్వాం వాజ=నిన్నైనా, జహ్మ్యామ్‌ = విడతును. తు= కాని, (సతిజ్ఞామ్‌ = (పతిజ్ఞను , విశేషతః = విశేషించి, (బాహ్మణేభ్యః నూ (బాహ్మణులకు, సం్యశుత్య = (వతిజ్ఞ చేసి, న= విడువజాలను. దను కాని, వతిజ్ఞను మా్యతము, విశేషించి _బాహ్మణులకు చేసిన వతిజ్ఞను మ్మాతము, విడువజాలను, 19

మూ, తదవశ్యం మయా కార్యమృషీణాం పరిపాలనమ్‌, అనుక్తేనాపి వైదేహి (పతిజ్ష్రాయ తు కిం పునః. ల

అరణ్యకాండము 109

(ప. అ. వైదేపా= సీతాః తర్‌ = ఆ కారణమువలన, మయా = నాచేత, అనుక్షేనాపి = అడగబడకపోయినను, బుషీణామ్‌ = బుషులయొక్క, వరి పాలనమ్‌ = పాలనము, కార్యమ్‌ = వయదగినవి. ,పతిజ్ఞ్రాయ = (ప్రతిజ్ఞ చేని,

వై టు ళ్‌ ళో

కిం పునః == చఇప్పనేల 7

తా. సీతాః బుషులు నన్ను అడగకపోయినా. నేను వాళ్ళను పాలించ వలెను, వారికి మాట ఇచ్చిన వీమ్మట వేరే ఇప్పవలెనా ? ల

మూ. మమ 'స్నేహాచ్చ సౌహార్దాదిదిము క్రం త్వయాన ఘే,

పరితుహ్టోఒస్మ్యహం సీతేన హ్యనిహ్టో నుశిష్యతే. లో

స్నేహాచ్చజ స్నేహమువలన, సౌవోర్జాత్‌ =మంచి హృదయము కలిగియుండుట వలన, త్వయా = నీచేత, ఇదమ్‌ = ఇది, ఉక్తమ్‌ = పలకబడినది. సీతేజటఓ! సీతాః అహమ్‌=నేను, పరితుష్టః=సంతోషించినవాడను, అస్మి= అయిఊన్నాను. అనిష్ట! = ఇష్టుడు కానివాడు, న అనుశిష్యతే హి= ఉపదేశించబడడు కదా.

తా. దోషరహితురాల వైన ఓ! సీతాః నీకు నామీద ఉన్న స్నేహముచేత సీవు మంచి హృదయము కలదాన వగుటచేత ఇట్లు పలికినావు. చాలా సంతో షించుచున్నాను, ఇష్టుడు కానివారికి ఎవ్వరూ ఉపదేశము చేయరు కదా. ల

మూ. సదృశం చానురూపం చ కులస్య తవ చాత్మనః,

సధర్మచారిణీ మే త్వం 1పాణేభ్యోఒపి గరీయసీ. లి

(వ. అ. తవ =నీయొక్క, కులస్యడా కులమునకు, ఆత్మనః చ= సీకూ, సద్భశమ్‌ = తగినది; అనుకూలం చ = అనుకూలముగా కూడ ఉన్నది. మే = నాయొక్క, సధర్మచారిణీ జ కూడా ధర్మములను ఆచరించు పత్ని వైన, త్వమ్‌ = నీవు, (ప్రాణేభ్యోఒపి = ప్రాణములకంటె కూడ, గరీయసీ = గొప్ప దానవు.

తా. నీవు చెప్పినది నీకు, నీ వంళానికీ కూడ తగినదిగా, అనుకూల” +గా ఉన్నది. నా సహధర్మచారిణి వైన నీవు నాకు పాణములకం టి కూడ ఎక్కువ దానవు. రం

110 శ్రీమ్మదామాయణము మూ. ఇత్యేవముక్త్యా వచనం మహాత్మా సీతాం (పియాం మైథిలరా జప్వుతీమ్‌, రామో ధనుష్మాన్‌ సహ లక్ష్ముజేన జగామ రమ్యాణి తపోవనానె. 2$ ఇత్యార్థే శ్రమ్మదామాయణే వాల్మీకీయే ఆదికావ్యే అరణ్యకాజ్జే దశమః సర్గ కిం (వ, ఆ. మహాత్మా == మహాత్ముడైన, రామః = రాముడు, _పియీమ్‌ = (ప్రయురాలు, మైథిలరాజప్కుతీమ్‌ == జనక మహారాజు కూతురు అయిన, సీతామ్‌ = సీతను గూర్చు, ఇత్మేవమ్‌ = ఇట్లు, వచనమ్‌ = వచనమును, ఉక్త్వా = పలికి ధనుష్మాన్‌ జ ధనస్సు ధరించినవాడై, సస లక్ష్మణేన = లక్ముణునితో కూడ రమ్యాణి = సుందరములైన, తపోవనాని = తపోవనములను గూర్చి, జగామ = తా, మహాత్ముడైన రాముడు, జనకమహారాజు ప్కుతికయైన, తన (పియు రాలు సీతతో ఇట్లు పలికి , ధనస్సు ధరించి, లమ్మణస మేతుడై, సుందరములైన తపోవనములకు వెళ్హాను. లి “బాలానందిని”' యను శ్రీమ్యదామాయణాం[ధవ్యాఖ్యానమునందు అఆరణ్యకాండలో దళశమసర్గ్శ సమా స్తము,

అథ ఏకాదళః సర్గః (వంచావ్చల్‌ _న్తేర్లచూడకర్డి మునుల కొళో. రామాదులు విఎదా గో చుములలో నంచరించి తిరిగి నుతీక్టమవారి అగ్రమమునోవ వబ్బి కొంత కాలము అవ్నోఒబ్‌ ౨వనించుల. నీదప్‌ శుతీళక్సుళి అనుమతి శై కొని షూ ఆగ (భ్రాత ఆగ మమినోష్‌ , ఆగోన్తూని అ్మళమమునవ వాన్ళుడ, అగ (ఖావవర్జనము.] మూ. అ్యగత?ః [పయయౌొ రామః సీకా మధ్యే సుమధ్యమా, పృష్టతస్తు దనుష్పాణిర్హక్ష్మణో ఒ౬నుజగామ హం. శే [ప అ. రామః = రాముడు, అగతః = ఎదుట, వయ యౌ=జనడచచెను. సుమధ్యమా = అందమైన నడుముగల, సీతా ఇ సీత, మధ్యేజ== మధ్యయందు నడచెను. ధనుష్పాణిః=ధనస్సు హ స్తమునందు కలవాడై, లక్ష్మణః లక్ష్మణుడు, వృష్టతః = వెనుక, అనుజగామ హ = అనుసరించి వెళ్ళెను. తా. రాముడు ముందు సడచుచుండిను. అందమైన నడుము గల సీత మధ్య నడచుచుందడగా, బష్మణుడు ధనుర్హారియై వాఠవెనుక అనుసంంచి వెళ్రిను. మూ. తౌ పళ్యమానా వివిధాన్‌ శ్రెల్మపస్థాన్‌ వనాని చ, నదీశ్చ వివిధా రమ్యా జగ్మతుః సీతయా సహా. ల్లి (వ. అ, తౌజ ఆ రామలక్మణులు, వివిధాన్‌ = అనేకవిధములైన, శల నసాన్‌ = పర్వతముల చరియలను, వనాని చ = వనములను, వివిధాః = అనేక క స. ౬ ఎ విధములెన, రమ్యా! == సుందరములై న, నదీశ్చ = నదులను, వళ్యమానా = చూచుచు, సీతయా సహ == సీతతో కూడ, జగ్మతుః == వెళ్లిరి. తా. సీతాసమేకుంైన అ రామలక్ష్మణులు అనేకవిధములై న కొండచరియ లను, వనముంను, రమ్మములై న అనేకనదులను చూచుచు వెళ్లిరి. రి

మూ. సారసాంశ్చ్మకవాకాంశ్చ నదిపులినచారిణ:, సరాంసి చ సపద్మాని యుకాని జలటైః ఖగ్రెః. త్రి (ప. ఆ, పులినచారిణ: -- గదుల ఇసుకతిన్నెలమీద నంచ౭ంచు సవద్మానిజపద్మములతో కూడిన, జలడై ః:=జలమునందు పుట్టిన (సంచరించు); ఖగెకిజా వకులతో, యుకాని = కూడిన, సరాంసి చ డై సరస్సులను (చూచుచు వెళ్ళిరి). తా. నదుల ఇసుకతిన్నెల మీద నివసించుచున్న సారసవపక్షులను, చక వాకములను, పద్మములు, జలపక్షులు ఉన్న సరస్సులను (చూచుచు వెళ్ళిరి.) తీ మూ, యూథబద్దాంశ్చ పృషతాన్‌ మదోన్మత్తాన్‌ విషాణినః, మహిషాంశ్చ వరాహాంశ్చ నాగాంశ్చ (దుమవైరిణః. శీ (వం అ. యూథ బద్దాన్‌ జ గుంపులుగా ఏర్పడిన, పృషతాన్‌ = చుక్కల జింకలను, మదోన్మతాన్‌ == మదము చేత పిచ్చిఎక్కినవి వలె ఉన్న, విషాణినః:22 పెద్ద కొమ్ములు గల, మహిషాంశ్చజదున్నపోతులను, వరాహాంశ్చ= వరాహము లను, [దుమవైరిణః = వృక్షములకు శ్యతువులై న, నాగాంశ్చ = గజములను (చూచుచు వెళ్ళిరి). తా, గుంపులు గుంపులుగా సంచరించుచున్న చుక్కల జింకలను, చాల మత్తెక్కి ఉన్న, పెద్ద కొమ్ములు గల దున్నపోతులను, వరాహములను, వృక్షము లను విరచివేయచున్న గజములను (చూచుచు వెళ్ళిరి). /. మూ..తే గత్వా దూరమధ్వానం లమ్బమానే దివాకరే, దదృశుః సహితా రమ్యం తటాకం యోజనాయతమ్‌. శీ పద్మపుష్కరసంబాదధం గజయూథైరలం కృతమ్‌, సార సైర్హంసకాద మ్చైః సంకులం జలచారిఖిః. 6 (వ, అ. సహితాః == కలిసీ _పయాణము చేయుచున్న , తే=ఆ సీతారామ లష్మణులు, దూరమ్‌ == దూరమైన, అధ్వానమ్‌ = మార్గమును, గత్వా జా వెళ్ళి

చివాకరే = సూర్యుడు, లమృమానే == (వశ్చిమాకాశమునందు) (వేలాడుచుండగా, వద్మపుష్క్టరసంబాధమ్‌ = ఎజ్జని తెల్లని పద్మములతో నిండినది, గజయూ థైః= ఏనుగుల గుంవులచేత, అలంకృతమ్‌ == అలంకరింపబడినది, జలచారిభిః: == జలముపై సంచరించు, సారమపైః = సారసపక్షులచేతను, హంసకాదమ్చైః = హంసలచేతను, కాదంబపకులచేతను, సంకులమ్‌ == వ్యాకుల మైనదీ అయిన, యోజనాయతమ్‌ = ఒక యోజనము వైశాల్యము గల, రమ్యమ్‌ = నుందరమెన, తటాకమ్‌ = నరస్సును, దదృశుః = చూచిరి. తా. కలిసి (వయాణము చేయుచున్న ఆ సీతారామలక్ష్మణులు, చాల దూరము (వయాణము చేసి, సూర్యుడు పశ్చిమమున “వేలాడుచుండగా , ఆ 1పాంతమున ఒక యోజనము వైశాల్యము గల, రమ్య మైవ సరన్సును చూచిరి. అది ఎబ్టిని వద్మములతోను తెల్లని పద్మములతోను నిండి యుండెను. దానిలో వనుగుల గుంపులు (క్రిడించుచుండెను. సారసపకులు, హంసలు, కాదంబములు మొదలైన జలముపె సంచరించు పక్షులతో నిండి యుండెను. 56 మూ. (పసన్నసలిలే రమ్యే తస్మిన్‌ సరసి శుశు వే, గీతవాద్శితనిర్హోషో నతు కశ్చన దృశ్యతే. (7 1వ. అ. (వనన్నసలిలేజనిర్మల మైన ఉదకము గల, రమ్యేజరమ్మ మైన, తస్మిన్‌ == ఆ, సరసిజ సరస్సునందు, గీతవాది_తనిర్జోషః = గీతవాద్యధ్వని, శ్మువువే= వినబడెను. తుజ కాని, కళ్చన= ఎవ్వడూ, న దృశ్యలేజ= చూడ బడ కుండెను. తా. నిర్మలమైన ఉదకము గల ఆ రమ్యమైన సరస్సునుండి గీతవాద్యా దుల ధ్వని వినవచ్చుచుండెను కాని అక్కడ ఎవ్వరూ కనబడలేదు. 7 మూ. తతః కౌతళూహలాదామో లక్ష్మణశ్చ మహాబలః, మునిం ధర్మభృతం నామ (_పష్టుం సముపచ్మకమే. రి (వ. అ. తతఃజ= అటు పిమ్మట, రామః రాముడు, మహాబలః= గొప్ప బలము గల, లక్మణశ్చ == లక్ష్మణుడూ, కౌతూహలాత్‌ = వేడుకవలన, ధర్మ 8)

114 శ్రీమ్మదామాయణము భతం నొమజు ధర్శచృత్‌ ఆను పేరు గల, మునిమ్‌ = మునిని, (ప్రమ్హమ్‌ = ఆర్తుగుటకు, సమువచ్మక మే = ఉవ్మకమించెను. ౬

తా. పీమ్మట రాముడు, బలళాలి యైన లవ్మణుడు, వేడుకతో, ధర్మట్బత్‌ అనే మునిని ఆ సంగితకధ్వనిని గూర్చు ఇట్లు _వశ్శించిరి. 8

మూ. ఇదమత్యద్భుతం (శుత్వా సర్వేషాం నో మహామునే, కౌతూహలం మహజ్ఞాతం కిమిదం సాధు కథ్యతామ్‌. ధ్ర వ క్తవ్యం యది చేద్వ్మిప నాతిగుహ్యమపి [వభో,

(ప. ఆ. మహామునే = మహామునీ। ఆఅళత్యద్భుతమ్‌ == చాల ఆశ్చర్యకర మెన, ఇదమ్‌ == ఈ గీతవాద్యధ్వనిని, ,శుత్వా = విని, సర్వేషామ్‌ = సమస మైన; నజ మాకు, మహత్‌ == గొప్ప, కౌతూహలమ్‌ == వేడుక, జౌతమ్‌ పుటినది. ఇదమ్‌ = ఇది; కీమ్‌ = ఏమి ? సాధు = బాగుగా, కథ్యతామ్‌ = చెప్పబడుగాక - [వలో = సమర్జుడ వైన; వ్మిప=జ ఓ: దాహ్మణుడా, నాతిగుహ్యుమపి యది చేత్‌ == బాల రహస్యము కానిచో, వక్తవ్యమ్‌జచెప్పదగినది,

తా. మహామునీ।: అత్యాళ్చ్ళర్యకరమైన ఈ సంగీతవాద్యధ్వని విని మా కందరికి వేడుక కలిగినది. ఇది ఏమో బాగుగా చెప్పుము. ఓ। సమరుడవన [బాహ్మణుడా: ఇది అతిరహస్యవిషయము కానిచో చెప్పుము. ౦

మూ. తేనైవముక్షో ధర్మాత్మా రాఘవేణ ముని సదా, 10 (1పభవం సరసః కృత్సమాఖ్యామమువచ కమే. ఇట్టు, ఉకః=పలకబడిన, ధర్మాత్మాజధర్మాత్ము డైన, ముని;ఇముని, సరసః== సరస్సుయొక్క, కృత్స్నమ్‌ ఇ= సమస్తమైన, (పభవమ్‌ == పుట్టుకను గూర్చి, ॥ తా రాముని మాటలు విని ధర్మాత్ముడైన ఆ ముని, ఆ సరస్సుపుట్టుకకు సంబంధించిన విషయమును అంతా చెప్పుటకు పారంభించెను. ల 10 మూ. ఇదం సజ్బొప్పరో నామ తటాకం సార్వుకాలికమ్‌, 11 నిర్మితం తపసా రామ మునినా మాణ్ఞకర్ణినా.

అరణ్యకాండము 115

[వ. అ. రామ= రామాః ఇదమ్‌ = ఇది, మాజణ్ఞక ర్షినా=మాండకర్షి అను

వ! "పేరు గల, మునినా = మునిచేత, తవసా= తవన్సుచేత, నిర్మితమ్‌ = నీర్మింవ మడిన, నార్వకాలికమ్‌ =సర్వుకాలములందు ఉండు, వజ్బాప్పరః నామజవంచాప్ప రస్సు అను కేకు గల, తటాకమ్‌ = సరస్సు.

తా. రామా : ఇది సర్వకాలములందు ఒకే విధముగా ఉండే వంచాప్పరః సరస్సు అను పేరు గల సరస్సు. ఇది మాండకర్ణి అను ముని తవన్సుచేత నిర్మింపబడినది. శే]

మూ. సషహితేపే తపస్తీవం మాజుకర్ణిర్మహాముని:, 192 దశవర్షసహ్మసాణి వాయుభషో జలాాశయః.

(పవ. అ. మహామునిః== మవహామునియైన, సః మాణ్ఞకర్ణేః=ఆ 'మాండకర్ష్ణ, వాయుభక్షః = వాయువును మా్యతమే భషించుచు, జల్మాశయః == జలమే ఆ యముగా గలవా డై, దళవర్షసహ్మసాణి = వదివేల సంవత్సరములు, తీీవమ్‌ = త్మీవమైన, తపః తవస్సు, తేపే == చేసెను.

తా. మహామునియైన ఆ మాండకర్ణి, వాయువును మ్మాతమే భక్షించుచు, జలములో నివసించుచు, పదివేలసంవత్సరములు తీవమైన తపస్సు చేసెను. 12

మూ. తతః (_పవ్యథితాః సర్వే దేవాః సాగ్నిపురోగమాః, కలి

అ్మబువన్‌ వచనం సర్వే పరస్పరనమాగతా:.

వ. అ. తతః = అటుపిమ్మట, సాగ్నిపురోగమా:== అగ్ని నాయకుడుగా గల, సర్వే= సమస్తమైన, దేవాః జ దేవతలు, (వవ్యథితాఃజ=వ్యథ చెందినవారై, సర్వే = వారందరు, పరస్పరసమాగతాః= వరస్పరము కలిసినవారై,, వచనమ్‌ వచనమును, అబువన్‌ = పలికిరి.

తా. అప్పుడు అగ్ని మొదలైన దేవత అందరు భయవడినవార్ర, ఒక్క చోట కలిసి, ఒకరితో ఒకరు ఇట్లు అనుకొనిరి. 18

మూ. అస్మాకం కస్యచిత్‌ స్టైన మేష (పార్టయతే మునిః, 1%

ఇతి సంవిగ్నమననః సర్వే తే తిదివాకన:.

116 శ్రీమ దామాయణము &కానొకనియొక్క-: స్టానమ్‌ మా స్థానమును, (పార్డ యకే = కోరుచున్నాడు. ఇతి ఈ విధముగా. సర్వేజసమస్త మైన, తే=ఎఆ, [తిడివౌకసః=దేవతలు, సంవిగ్న మనసః = దిగులు ఇందిన మనస్సు కలవారై రి.

తా. "ఈ ముని మనలో ఒకరి స్థానమును పొందవలెనని కోరుచున్నాడు” ఈ విధముగ ఆ దేవత లందరు మనస్సులో చిగులు చెందిరి. కేశ

మూ. త్యత కర్తం తపోవిఘ్నం దేవైః సర్ర్వైర్నియోజితా:, 15

(పధానావ్సరన; పజ్బు విద్యుచ్చలితవర్చసః.

(వ అ, సర్వైః= సమస్త మైన, దేవైః== దేవతలచేత, త్మత జ అఆ విద్యుచ్చరితవర్చసః = మెరపు వలె కదలుచున్న కాంతి గల, పజ్బ=బదుగురు = (వధానాప్సరసః == (పధానమైన అప్పరః స్త్రీలు, నియోజికాః= నియమించ బడినారు.

లా, దేవత లందరూ కలిసి మెరుపు వఠె తళుక్కు మనుచున్న శరీర కాంతి గల ఐదుగురు (పధానలైన అన్సరఃన్తీలను ఆ ముని తపస్సుకు విఘ్నము చశేయటకై నియమించిరి, 15

మూ. అప్సరోభిస్త త స్తాభిర్మునిర్భృష్టపరావరః, 16 సీతో మదనవళ్యత్యం సురాణాం కార్యసిర్భయే.

2 ఆ, తతః= అటు పిమ్మట, దృష్టపరావరః = చూడబడిన మంచి చెడుగులు గల, మునిః = ముని, తాభిః= ఆ, అప్సరోఖిః = అప్పరః స్త్రీలచేత = సురాణామ్‌ = దేవతలయొక్కం, కార్యసిద్దయే = కార్యసిద్ధికొరకు, మదనవళ్య శ్వమ్‌ = మన్మథునకు వపు డగుటను, నీతః = పొందించబడినాడు.

తా. పిమ్మట ఆ ఆప్పరఃస్త్రీలు, దేవతల కార్యము సిద్దించుటక్రై మంచి చెడ్డల వివేకము గల ఆ మునిని మన్మథుని వళు డగు నట్టు చేసిరి. 16

మూ. తాశ్చైవాప్పరసః పజ్బు మునేః పత్నీత్వమాగతాః, 1 తటాకే నిర్మితం తాసామస్మిన్నన్తర్హితం గృహమ్‌.

జఆరణ్యకాండము శే?

(ప.అ. తాః:== ఆ, వబ్బుజ ఐదుగురు, అవ్సరసః = ఆఅవ్సరశఃస్ర్రీలు, మునేః = మునికి, వత్నీ త్వమ్‌ == భార్యాత్వమును, ఆగతాః=పొందినారు. తాసామ్‌ = ఈ అప్పరః శ్రీలయొక్క. గృహమ్‌ == గృహము, అన్నీన్‌ == ఈ, తటా కేఎ సరస్సునందు, అ న్తర్హితమ్‌ = అంతర్హిత మగునట్లుగా, నిర్మితమ్‌ జానిరక్మించ తమిడినది

తా. ఆ ఐదుగురు ఆవ్సరనలు ఆ మునికి భార్య లైరి. ఆ ముని వారి కొరకై ఈ సరస్సులో, పైకి కనబడకుండు నట్టు గృహము నిర్మించెను. 17

మూ. తథై వాప్పరసః వజ్బు నివసనో యథానుఖమ్‌, 18 రమయన్ని తపోయోగాన్మునిం యౌవనమాస్థితమ్‌.

(ప. అ. తథైవ == అప్పే, వజ్బు అవ్సరసః == ఐదుగురు అవ్సరశన్త్రీలు, యతథాసుఖమ్‌ = సుఖముగా, నివసన్యః = నివసించుచు, తపోయోగాత్‌ = తవః (వఠావమువలన, యౌవనమ్‌ = యొవనమును, అస్థితమ్‌ ఇ అవలంబించిన, మునిమ్‌=మునిని, రమయన్ని జ ఆనందింవచేయుచున్నారు.

తా. ఆ ఐదుగురు అవ్పరసలు సుఖముగా నివసించును, తపోబిలము చేత యావనమును సంపొదించుకొన్న ఆ మునిని ఆనందింవచేయుచున్నారు. 18

మూ. తాసాం సంకీడామానానా మేష వాద్మితనిస్స్వనః, 19 [శూయతే భూషణోన్మిిశో గీతశబ్లో మనోపహర:.

(ప. అ. సం్యక్రీడమానానామ్‌ == [క్రిడించుచున్న, తాసామ్‌=ఆ అవ్స్ఫరనసల యొక్క, ఏషః = ఈ, వాద్మి తనిస్స్వనః జ వాద్యధ్వని, భూషణోన్మిిశః == ఆలంకారములతో కలసిన, మనోహరః == మనోహర మైన, గీతశబ్దః = పాటల ధ్వని, |శూయతే = వినబడుచున్నవి.

తా, ఆ అప్సరసలు (కీడించుచుండుటచే ఈ వాద్యధ్వని, ఆలంకారముల ధ్వనితో కలిసిన మనోహరమైన గితధ్వప వినబడుచున్నది. [9

మూ. ఆశ్చర్యమితి తస్యైతద్వచనం భావితాత్మనః, రం రాఘవః (వతిజ్మగాహ సహ (భ్మాతా మహాయకళా:.

118 శ్రీమ్మదామాయణము (వ ఆం మహాయకాః== గొప్ప కీర్తి గల, రాఘవఃజ రాముడు, నహ (బారా జు సోదరునితో కూడ, భావితాత్మనఃజపవితము చేసికొనబడిన మనస్సు మితి = చొల ఆశ్చర్యకరముగా నున్నది అని, (పతిజ_గాహజ=స్వీకరిం చెను. లౌ. పవిితమెన మనన్సు గల ఆ మునీశ్వరుని మాటలు ఏని మహాయశ:ి గాలి యెన రాముడు, లక్మణుడు. కూడ "ఇది బాల అశ్చర్యకరముగా ఉన్నది" అని పలికిరి. 20 మూ. ఏవం కథయమానస్య దదర్శాశమమణణలమ్‌, లే కుశచీరపరిక్షిప్తం (దాహ్మ్యా లవ్మ్యి సమావృతమ్‌. సంబంధమైన; లమ్మ్యూ ౯ శోభతో, సమావృతమ్‌ = కూడిన, ఆ్మళమమణ్ఞలమ్‌ == తా. ఆ ముని ఆ విధముగ ఇప్పుచుండగానే రాముడు ఆఅ(శమమండల మును చూచెను. అది కుళలతోను, నారచీరలతోను వ్యాపమైయుండెను. అంతటా (బహ్మవరృస్సుతో వెలుగొందుచుండెను. న! మూ. (పవిశ్శ సహ వైదేహ్యా లమ్మజేన చ రాఘవః, ర్తి ఉవాన మునిభిః సర్వైః పూజ్యమానో మహాయశాః. వ అ. మహాయకాఃజ గొప్ప కీర్తి గల, రాఘవః=రాముడు, వైదేహ్యా సహజ సీతతోను, లద్మబేన చ = లమ్మణునితోను, పవిశ్యజ,పవేశించి, సర్వెః = నమన మైన, మునిభిః = మునులచేత, వూజ్యమానః== పూజింపబడుచున్నవా డె, ఉ&ఉవాస = నివసించెను. తా. గొప్ప కీర్తి గల రాముడు సీతారామలక్మణులతో ఆ ఆ్మశమము లోనికి [పవేశించి, అక్కడ నున్న మునులందరు పూటించుచుండగా నివ సీంచెను. లలి

అరణ్యకాండము 119

మూ. తదా తస్మిన్‌ స కాకుత్సుః శ్రీమత్యాాశమమణ్ఞలే, ౨3 ఉషిత్వా తు సుఖం త్మ్యత పూజ్యమానో మహార్షిభి?,

జగామ చాాశమాం 'స్తేషాం పర్యాయేణ తపస్వినామ్‌, 24 యేషాముషితవాన్‌ పూర్వం సకాశేస మహాిస్త్రవిత్‌.

[వ. ఆ. సః కాకుత్ధః == ఆ రాముడు, తదా = అప్పుడు, శ్రీమతి == శోభాయుక మైన, తస్మిన్‌ = ఆ, ఆ్మశమమణ్ఞలే == ఆ(శమమండలమునందు, సుఖమ్‌ = సుఖముగా, ఉషిత్వా== నివసించి, తత = అక్కడ, వూజ్యమానః == వూజింపబడుచు, మహిస్తువిత్‌ = మవినస్త్రములను ఎరిగిన, సః= ఆ రాముడు, పూర్వమ్‌ = వూద్వము, యేషామ్‌ = ఎవరియొక్క-, సకాశే= సమీపమునందు, ఉషితవాన్‌ = ఉఊండెనో, శేషామ్‌ = ఆ, తవస్వినామ్‌ = మునులయొక్క-, ఆశ మాన్‌ = ఆ్మశమములను గూర్చి, వర్యాయేణ = (కమముగ, జగామ = వెశిను.

తా. ఆ రాముడు శోభాయుక్త మైన ఆ ఆ్యశమమండ లములో మహర్ష లచే వూజింపబడుచు కొంతకాలము నివసించెను. మవిన్ర్రములలో (పవీణుడైన ఆ రాముడు, తాను ఏ మునుల సమీవమునందు పూర్వము నివసించెనో వారి ఆ_శమములకు మరొక పర్యాయము వెశిను. 2 లశ

మూ. క్వచిత్పరిదకాన్‌ మాసానేకం సంవత్సరం క్వచిత్‌, ౭25

క్వచిచ్చ చతురో మాసాన్‌ పజఖ్భ వషట్బాపరాన్‌ క్వచిత్‌, అపర్మతాధికం మాసాదప్యర్హమధికం క్వచిత్‌, 26 (తీన్‌ మాసానష్టమాసాంశ్చ రాఘవో న్యవసత్సుఖమ్‌.

(ప. అ. రాఘవః == రాముడు, క్వచిత్‌ == ఒక ఆ్మళశమమునందు, వరి దళాన్‌ = పదికి దగ్గరగా ఉన్న, మాసాన్‌ = మాసములను, క్వచిత్‌ = ఒక ఆ[శమమునందు, ఏకమ్‌ == ఒక, నంవత్సరమ్‌ == సంవత్సరమును, క్వచిత్‌ == ఒక ఆ_శమమునందు, చతురః = నాలుగు, మాసాన్‌ = మానములను, క్వచిత్‌ == కొన్ని ఆ శమములందు, పజ్బు జా ఐదు మానములను, అవరాన్‌ == మరి కొన్ని, షట్బ జ ఆరు మాసములను, అవర్మ్త = మరి యొక ఆ్మశమమునందు, మాసా దపి== మాసము కంబె, అధికమ్‌ = అధికకాలమును, క్వచిత్‌ == ఒక ఆ([శమము

120 శ్రీమ్యదామాయణము నందు, అర్ధమ్‌ = సగము మాసము, అధికమ్‌ = అధికమైన కాలమును, లీన్‌ = మూడు, మాసాన్‌ =మాసములను, సుఖమ్‌ = సుఖముగా, న్యవసత్‌ =నివసించెను.

తా. రాముడు ఒక ఆ[శమములో ఇంచుమించు పదిమాసములు, ఒక ఆ(శమములో ఒక సంవత్సరము, ఒక ఆ[శమముకో నాలుగు మాసములు, ఒక ఆ్మశమములో ఐదు మానములు, ఒక ఆ(శమములో ఆరు మాసములు, ఒక ఆ[శమములో ఒక మాసము కంటి ఎక్కువ కాలము, ఒక ఆ్మకమములో ఒకటి న్నర మాసములు, ఒక ఆ[శమములో మూడు మాసములు, ఒక ఆ(శమములో ఎనిమిది మాసములు సుఖముగా నివసించెను. 25, 26

మూ. తదా సంవసతస్తస్య మునీనామా[ శ మ్హేషు వై, ర

రమతశ్చానుకూల్యేన యయుః సంవత్సరా దశ.

(ప. అ. తదా = అప్పుడు, తస్య= ఆ రాముడు, ఆ(కమేషు = ఆ్మశమ ములయందు, వసత: = నివసించుచుండగా , రమతళశ్చ = అనందించుచుండ గా, దళ == వది, సంవత్సరాః == సంవత్సరములు, ఆనుకూల్యేన న ఆనుకూల్యముతో, యయుః=గడచినవి.

తా. రాముడు ఆ విధముగ ఆ(శమములలో ఆనందముతో నివసించు చుండగా పది సంవత్సరములు అనుకూలముగా గడచిపోయినవి. ర?

మూ. పరిసృత్య చ ధర్మజ్ఞో రాఘవః సహ సీతయా, ర్త సుతీళ్టస్యాా శమం శ్రీమాన్‌ పునరేవాజగామ హ.

(ప, అ. ధర్మజ్ఞః = ధర్మములను ఎరిగిన, శ్రీమాన్‌ == శ్రీమంతు డైన; రాఘవః=రాముడు, సీతయా సహజ=సీతతో కూడ, పరిసృత్య=సంచరించి, పున గూర్చి, ఆజగామ హొ వచ్చెను.

కా. ధర్మము లన్నీ తెలిసిన, శోభావంతుడైన రాముడు సీఠానమేతు డై, ఆ యా ఆ్యశమములలో సంచరించుచు మరల సుతీక్తుని ఆశమమునకు వచ్చెను. ర్పగ్ర

మూ. స తమా శమమాసాద్య మునిభిః పతిపూజితః, రిం త్మతాపి న్యవస్మదామః కంచిత్కాలమరిందమ:.

(వ. ఆ. అరిందమ: == శ్యతుసంహారకు డైన, సః రామః. ఆ రాముడు, తమ్‌ =ఆ, ఆ్య_శమమ్‌ = ఆ(శమమును, ఆసాద్య = పొంది, మునిభిః = మునుల చేత, (వతివూజితః = పూజబింపబడినవాడై, త్మతాపి = అక్కడ కూడ, కంచిత్‌

తా. శ్య్వతుసంవారకు డైన డాముడు అఆ ఆ_శమము చేరి మునులచే పూజింపబడినవాడై, అక్కడ కూడ కొంతకాలము నివసించెను. రఫి

మూ. అథ్మాశమస్దో వినయాత్క_దాచిత్త ౦ మహామునిమ్‌, తీ0 ఉపాసీనః స కాకుత్సః సుతీక్షమిదమ। బవీత్‌. థ్‌ ణ

[ప. అ. అథ = అటు పిమ్మట, ఆ(శమస్థః = ఆ([ళమములో ఉన్న, కాకుత్హ్సః = రాముడు, కదాచిత్‌ = ఒకనాడు, మహామునిమ్‌ = మహామునియైన, సుతీక్షమ్‌ = సుతీక్షుని,. ఉపాసీనః జ సమీవమునందు కూర్చున్నవాడై వినయాత్‌ జ వినయ మువలన, ఇదమ్‌ = ఈ వాక్యమును, అబవీత్‌ = పలికెను,

తా. అ్యశమములో నివసించుచున్న రాముడు ఒకనాడు ఆ సుతీష్షమవో మునిసమీపమునందు కూర్చుండి వినయపూర్వుకముగా ఇట్లు పలికెను. తి0

మూ. అస్మిన్నరణ్యే భగవానగసో మునిసత్తమః, రే వసతీతి మయా నిత్యం కథాః కథయతాం [శుతమ్‌.

(వ. అ. భగవాన్‌ = మాహాత్మ్యము. గల; మునిసత్తమః = మునులలో (టేష్టుడైన, ఆగస్త్యఃి = అగనస్వుడు,; అస్మిన్‌ = ఈ, అరణ్యే = అఆరణ్యమునందు, వనఠీతి = నివసించు చున్నాడు అని, నిత్యమ్‌ = ఎల్లప్పుడు; కథాః = కథలను, కథయతామ్‌ == చప్పుచున్నవారీనుండి , (శుతమ్‌ = వినబడినది.

తా. మాహాత్మ్యము కలవాడు, మున్ని శేషుడు అయిన అగస్వుడు ఈ అరణ్యమునందే నివసించుచున్నాడని, ఆ యా కథలు చెప్పుచున్నవా3నుండి నేను

మూ. న తు జానామి తం దేశం వనస్యాస్య మహత్తయా, రీ కు[త్మాశమపదం పుణ్యం మహక్షేస్త స్య ధీమతః. గొప్ప దగుటచేత, తం దేశమ్‌ = ఆ (ప్రదేశమును, స జానామి = ఎరుగను. రీమతః = బుద్ధి మంతు డైన, తస్య మహర్షేః = ఆ మహర్షియొక్క_, పుణ్యమ్‌ == పవి్శితమైన, ఆశమవదమ్‌ జూ ఆ్మశమస్టానము, కుత = ఎక్కడ ఉన్నది?

తా. ఈ అరణ్యము అతి విశాలమైన దగుటచేత ఆ (వదేశ మేదో నాకు తలియలేదు. మహాబుద్ధిమంతుడైన ఆ మహర్షి వవ్మితమైన ఆ(శమము ఎక్కడ ఉన్నది? తిల.

మూ. ,పసాదాత్తత భవతః సానుజః సహ సీతయా, _ లికి ఆగస్త్య్యమభిగచ్చేయమభివాదయితుం మునిమ్‌.

(వ అం భవతః=సీయొక్క, (వసిదాత్‌ =అను్కుగహమువలన, సానుజః = తమ్మునితో కోడినవాడనై, సహ సీతయా = సీతతో కూడ, మునిమ్‌జమునీ యైన, అగస్త్యమ్‌ ఇ అగస్తుని, అభివాదయితుమ్‌ = నమనస్కరించుటకు , తత నా అక్కడికి, ఆభిగచ్చేయమ్‌ == వెశ్చైదను.

తా. నీవు అన్యుగహించినట్టయితే, తమ్మునితోను, సీతతోను కలసి ఆ అగస్త్యమవోమునికి నమస్కరించుటకు అక్కడికి వెశ్తెదను. 8,

మూ. మనోరథో మహానేష హృది మే పరివర్తతే, తిశ్తీ

యద్యహం తం మునివరం శ్ముళూ షేయమపి స్వయమ్‌, 1వ. అ. తమ్‌ ఇ ఆ, మునివరమ్‌ = ముని, శేస్టుణ్జి, స్వయమ్‌ == స్వయ ముగా, ఆహమ్‌ == నేను, శ[కూషేయమపి యది= ేవింపగలనా అని, ఏషః ౯= ఈ, మహన్‌ = గొప్ప, మనోరథ: = మనోరథము, మే = నాయొక్క, హృది జహృదయమునందు, పరివరంశే = దొర్దుచున్నది. జీ ణ

ళా, మునులలో స్ట డైన ఆ అగస్త్యుని ఏనాడైన స్వయముగా సేవించ

క'లుగుదునా ఆను గొవ్ప కోరిక నా హృదయములో తిరుగాడుచున్నది. 384

అరణ్యకాండము 128 మూ. ఇతి రామస్య స మునిః (శుత్వా ధర్మాత్మనో వచః. శీర్‌ సుతీవ్లః 1వత్యువాచేదం (పీతో దశరథాత్మజమ్‌.

(వ. అ. సఃజ=ఆ, సుతీష్లః మునిః=సుతీవ్షముని, ధర్మాత్మనః=ధర్మాత్ము దైన, రామస్య=రామునియొక్క, ఇతి = ఇట్లు, వచ! == వాక్యమును, [కుత్వాజ విని, (పీతః == సంతోషించినవాడై, దశరథాత్మజమ్‌ = రాముజ్జీ గూర్చి, (వత్యు

తా. ఆ సుతీక్టముని, ధర్మాత్ముడైన రాముని నూటలు విని, సంతో షించినవాడై, ఆ రామునితో ఇట్టు వలిశెను. రఫ్‌

మూ. అహమ ప్యేతదేవ త్వాం వక్తుకామః సలక్ష్మణమ్‌, తి అగస్త్యమభిగచ్చేతి సీతయా సహ రాఘవ.

ప. అ. రాఘవ= రామా।; అహమపి=నేను కూడ, సలక్మణమ్‌ = లవ్మణునితో కూడిన, త్వామ్‌ నిన్ను గూర్చి, సీతయాసహజసనీతతో కూడ, ఆగ స్త్‌ జ అగ స్యుణ్జిగూర్చి, అభిగచ్చ = వెష్టము, ఇతి = అని, వఏతదేవ = దీనినే, వక్తుకామఃజ చెప్పుటకు కోరికకలవాడను.

శా. రామాః “సీతతో కలిసి నీవు లమ్మణసమేతుడవై అగన్యుని వద్దకు వెట్లము” అని నేను కూడ ఈ విషయమే చెప్పవలె నని అనుకొనుచుంటిని. రికి

మూ. దిహ్ట్యై త్విదానీమర్దేఒస్మిన్‌ స్వయమేవ (బవీషి మామ్‌, త

లబ ఠు అహమాఖ్యామి తే వత్స య్మతాగస్తో మహామునిః. (ప. అ. దిష్ట్యా జ దైవముచేత, ఇదానీమ్‌ = ఇప్పుడు, అస్మిన్‌ = ఈ, అరే= విషయమునందు, స్వయమేవ = స్వయముగానే, మామ్‌ == నన్ను గూర్చి, థి (బవీషి = మాటలాడుచున్నావు. వత్ప్సజు ఓః వత్సా, మహామునిః = మహాముని యెన, అగన్యః=అగస్యుడు, యత = ఎక్కడ ఉన్నాడో, అహమ్‌=నేను, తా. దైవవళముచేత నీవే స్వ్ప్రాయముగ ఈ విషయమును గూర్చి నాతో ముచ్చటించినావు. నాయనాః ఆగస్త్యమహాముని నివసించు (వదేళమును నీకు చెప్పెదను. వ్ర"

శ్షేలకీ ఉ్రమ(దామాయణము మూ. యోజనాన్యా శమాత్తాత యాహి చత్వారి వై తతః, తిరి దశ్షిజణేన మహాన్‌ శ్రీమానగ స్య్య్మభాతురా శమః,

ప. అ. రాత == తండి 1 ఆశమాత్‌ = ఈ ఆశమమునుండి, చత్వారి దా నాలుగు, యోజనాని = యోజనములు, యాహి == బెళ్లుము. తతః = పిమ్మట, చక్షిణేన = దక్షిణము వైపున, అగ స్య్యదాతుః = ఆగస్తుని సోదరునియొక్క.

తా. నాయనాః ఈ ఆ_శమమునుండి నాలుగు యోజనముల దూరము వెళ్టుము. అక్కడ దక్షిణపు దిశయందు ఆగస్యుని సోదరుని, గొప్ప, శోభాయుక్త మైన ఆ(శమము కనబడును. రిల

'మూ. స్థల్మపాయే వనోద్దేశే పిప్పలీవనశోభితే, రఫి

బహుపుష్పఫలే రమ్యే నానాశకునినాదితే.

(ప. అ. పిప్పలీవనశోభితే = పిస్పలీవనముచేత (_పకాశింపచేయ బడినది, బహుపుష్పఫలే = అనేకమైన పుష్పములు, ఫలములు కలది, రమ్యే= రమ్య మైనది, నానాశకునినాదితే = అనేకవకులచేత ధ్వనింపచేయబడినది అయిన, స్ట (ప్రాయే = అధికముగా మెట్టగా ఉన్న, వనోద్దేశే = వన్మపదేశమునందు (ఆ ఆశ మమున్నద్చి.

తా. ఆ ఆ్యశమము ఎక్కువ మెట్టగా ఉన్న అరణ్య_పదేశములో ఉన్నది. అ (_పదేశమునందు పీప్పలీవనము ఉండును. అనేక పుష్పములు, ఫలములు ఊండును. రమ్యమైన ఆ (పదేశమునందు అనేకవిధములైన పక్షులు ధ్వనిచేయు చుండును. 89

మూ, పద్మిన్యో వివిధాస్తత (పసన్నసలిలాః శివాః, శీ0 హంసకారణ్ఞవాకీర్ణాశ్చ్యుకవాకోపశోభితాః, తతై 9కాం రజనీం వ్యుష్య (పభాతే రామ గమ్మ్యతామ్‌. ణ్తీ్షే

(ప. అ. త్మత= అక్కడ, (వసన్నసలిలాః= నిర్మలమైన ఉదకము గలవి, శివాః ఇ మంగళ్యపదమైనవి, హంసకారణ్ఞవాకీర్దాః వ హంసలచేత, కారండపక్షుల చేత వ్యా వమైనవి, చ్మకవాకోపళోభితా:ః = చకవాకపక్షుల చేత (పకాశింపచేయ

అరణ్యకాండము 128 బడినవి అయిన, వివిధాః= అనేకవిధములైన, వద్మిన్యః=వద్మ సరస్సులు ఉండును. రామ== రామా"; త్యత=ఆ ఆ(ళమమునందు, ఏకామ్‌జ=ఒక, రజనీమ్‌ =రా(తిని, వ్యుష్య = ఉండి, (వభాతే = (పాతఃకాలమునందు, గమ్య్మతామ్‌ = వెశ్హిదవుగాక. తా. అక్కడ నిర్మల మైన జలములతో మంగళ్యపదములై, హంస- కారండవ-చ(కవాకాదివకులతో వ్యా ప్రములైన అనేకవిధములైన వద్మసరస్సులు- ఉన్నవి. రామా: నీ పక్కడ ఒక్క. ర్యాతి ఉండి మరునాడు ఉదయముననే. వెళ్లుము. 40, శ్రీ1 భా మూ. దక్షిణాం దిళమాస్థాయ వనషణ్ఞన్య పార్శ్వత:, త్మ తాగన్త్యాశమపదం గత్వా యోజనమ న్తరమ్‌, శీలి (వ, అ. వనషణ్ణస్యజ వృషముల గుంపుయొక్క, పార్య్వ్వత:ః=(పక్కన, దశ్షిణామ్‌ = దశ్నిణపు, దిశమ్‌ == దిక్కును, ఆస్థాయ = అవలంబించి, యోజనమ్‌ = ఓక యోజనము, అ న్తరమ్‌ == దూరము, గత్వా జ వెళ్ళి? త్మత= అక్కడో = అగస్త్యాశమవదమ్‌ = అగస్తుని ఆ(శమస్టానము ఉన్నది. రా, ఆ వృక్షముల గుంపుకు (పక్కన దక్షిణము వెపు (పయాణము వేసి ఒక యోజనముదూరము వెళ్ళినచో అక్కడ అగస్త్యుని ఆృశమ మున్నది. శీ మూ, రమణీయ వనోద్దే శే బహుపాదవసంవృతే, రంస్యతే త్యత వైదేహీ లమ్మణశ్చ సహ త్వయా, తీ సహి రమ్యో వనోద్దేశో బహుపాదవసంకుల:. (ప, అ, రమణీయే = సుందరమైన, బముపొదపసంకులే = అనేకవృషి ములచే చుట్టబడిన, త్యత== ఆ, వనోద్దేకే = వన్మపదేశమునందు, వైదేహి=సీత, బి లక్ష్మణశ్చ జ లమ్మణుడు; త్యయా సహజనీతో కూడ, రంస్యతే= ఆనందించును. బహుపాదపసంకులః == అనేక వృషకములతో నిండిన, సః= ఆ, వనోద్దేశః =వన (పదేశము, రమ్య్మః పొజు బొల సుందర మైనది కదా. తా. చుటూ అనేకవృకము లున్న ఆ సుందరమైన వన్మవదేశమునందు, నీవు, సీత, లక్ష్మణుడు కూడ ఆనందముగా ఉండగలరు. అనేకవృకములతో నిండి ఉండుటచే ఆ సదేశము చాల రమ్మముగా ఉండును కదా ? తీరి,

26 శ్రీమ్మదామాయణము మూ. యది బుద్ది; కృతా (చష్టుమగ స్త్యం.తం మహామునిమ్‌, అద్వ్యైవ గమనే బుద్ధిం రోచయస్వ మహాయశః.

(వ. అ. మహాయశః = గొవ్ప కీ ర్తి కలవాడా ! మవామునిమ్‌ = మహా ముని యైన, తమ్‌ = ఆఅ, అగ స్యమ్‌ = అగస్తుణ్ణే, (దష్టమ్‌ = చూచుటకు, బుద్ధిః యందు, బుద్ధిమ్‌ = బుద్ధిని, రోచయస్వ == ఇష్టముకలదానిని చేయుము,

తా. గొప్ప కీర్తి గల రామా! ఆ అగ స్యమహామునిని చూడవలె నను అభ్మిపాయ మున్నచో ఇప్పుడే బయలుదేరుటకు నిశ్చాయించుకొనుము. శక

మూ. ఇతిరామో మునేః శుత్వా సహ (భ్యాతాభివాద్య చ, కీర్‌ (పత సేఒగ స్త్యృముద్దిశ్య సానుజః సీతయా సహ.

(వ. అ. రామఃజ రాముడు, మునేః = మునియొక్క, ఇతిజు ఇట్లు పలికిన మాటలను, శుత్వా == ఏిని, సహ (భ్మాతా = సోదరునితో కూడ, అభివాద్య చ= నమస్కరించి, సానుజః ఇ తమ్మునితో కూడినవాడై, సీతయా నహ = సీతతో కూడ, అగన్త్యమ్‌ = అగస్సుని, ఉద్ది శ్యజ ఉద్దేశించి, (వతసే= [(పయాణ మాయెను. ఏ చ ఠి

లా. రాముడు ముని మాటలు విని, లక్ష్మృుణసహితు డై, ఆ మునికి నమస్క- భించి, తమ్మునితోను, సీతతోను కలసి అగస్తుని ఆ| శమమునకు బయలుదేరెను.

మూ. పళ్యన్వనాని రమ్యాణి పర్వతాంళ్చాభసన్నిభాన్‌, శీర సరాంసి సరితశ్షైవ పథి మార్షవశాను గాః, సుతీష్షైనోపది స్టేన గత్వా తేన పథా సుఖమ్‌, 4 ఇదం పరమసంహృష్టో వాక్యం లక్ష్మణమ్మ బవీత్‌.

(ప. అ. రమ్మాణి = సుందరమైన, వనాని=వనములను, అ్యృభసన్ని భాన్‌ జ అకాశముతో సమానములైన, _పర్వతాంళ్చ = పర్వతములను, సరాంసిజ= సరస్సులను, పథి= మార్గమునందు, మార్గవళానుగాః = మార్గము ననుసరించి [వవహించుచున్న, సరితశ్చజనడులను, పళ్యన్‌ చూచుచు, సుతీక్లేన= సుతీమ్టుని చేత, ఉపదిప్టేన == చెప్పబడిన, తేన పథా== ఆ మార్గముచేత, యథానసుఖమ్‌ ==

ఆరణ్యుకాండము 197 సుఖముగా, గత్వా == వెళ్ళి, వరమసంవృష్షుః = చాల సంతోషించినవాడై, లక్ష్మ అమ్‌ = లక్ష్మణుని గూర్చు, ఇదమ్‌ = ఈ, వాక్యమ్‌ == వాక్యమును, అ బవీతీ = పలికెను.

తా. రాముడు సుందరములైన వనములను, మేఘములతో సమానములెన పర్వతములను, సరస్సులను, మార్షమునందు (పవహించుచున్న నదులను చూచుచు చుతీక్షుడు చెప్పిన మార్గమునందు సుఖముగా (పయాణము చేని, చాల నంతో షించుచు, లక్ష్మణునితో ఇట్టు పలికెను. కీగ్ర 47

మూ. ఏతదేవ్యాశమపదం నూనం తస్య మహాత్మనః, 40 అగ స్త్యన్య మునే ర్భాతుర్చృశ్యతే పుణ్యకర్మణః.

(ప. అ. వఏతదేవ = ఇదే, మహాత్మనః నూ మహాత్ముడు, పుణ్యకర్మణ:ః = పుణ్యమైన కర్మ కలవాడు, అగ సస్య మునేః = అగ స్యమునియొక్క, (థాతుః ఇ సోదరుడూ అయిన, త్‌స్య == ఆ మునీశ్వరునియొక్క_ ఆశమపదమ్‌ == ఆథమముగా, దృశ్యతే = కనబడుచున్నది. నూనమ్‌ = నిశ్చయము.

తా, మహాత్ముడు, పుణ్యకర్మల నాచరించినవాడు అయిన ఆ అగన్వ (థాత అశమము ఇదే అయి ఉండును, నిశ్చయము. శీర

మూ. యథాహి మే వనస్యాస్య క్లాతాః వథి సహ్మసశః, శ్రీ

సన్నతాః ఫలభారేణ పుష్పభారేణ చ (దుమాః.

(వ. అ. పథి = మార్గమునందు, ఫలభారేణ = ఫలభారముచేతను, పుష్ప భారేణచ == పుష్పభారముచేతను, నంనతాః = వంగిన, సహ్మసశళః = వేలకొలది, అన్య వనస్యజ ఈ వనముయొక్క , (దుమాః = వృక్షములు, యథా పొజు ఎట్టు, మే== నాకు, జ్ఞారాః=లెలియబడినవో (చూడబడినవో) “దానిచే ఇది ఆ ఆగ స్త్య (ఖాత ఆ్మశమమే"”అని పూర్వశ్లోకముతో అన్వయము.

తా. ఫలభారముచతను, పుష్పబారముచేతను వంగిన ఈ వనమునకు, సంబంధించిన వేలకొలది వృకముళు మార్గములో నాకు కనబడుచుండుటను బట్టి ఇది తప్పక అగ స్మ్మ్మభాత ఆ(శమమే. 0

12 ఛశ్రీమ్మదామాయణమా

మూ, పిప్పలినాం చ పక్వానాం వనాదస్మాదుపాగత౪?, 50

గన్టో ఒయం పవనోత్షి ప్తః సహసా కటుకోదయః.

(వ అం సహణాజహటాత్తుగా, పవనోత్షి పః=వాయుపుచేత ఎగురగొట్టి బడిన, కటుకోదయ! = వెగటుగా ఉన్న ఆవిర్భావము గల, వక్వానామ్‌ = వక్య మెన, పిప్పలీనామ్‌ == పిప్పళ్లయొక్క, ఆయం గస్టవజు ఈ వాసన, అస్మార్‌ = ఈ ౭ ననార్‌ = వనమునుండి, ఉపాగతః? == వచ్చినది.

శా, ఈ వనమునుండి పండిన పిప్పళ్ళ వెగటైని దాసన హటాత్తుగా గాలిచే ఎగురగొట్టబడినదై వచ్చుచున్నది. 50

మూ. తత తృతచ దృశ్యన్తే సంక్షిప్తాః కాష్ట్టంచయా:, ర్‌ లూనాశ్చ పథి దృశ్యన్తే దర్చా వైడూర్యపర్చసః.

(ప. అ. త్మ్యృత తత అక్కడక్కడ , సంక్షిప్తాః ౬ పోగు తయబడిన? కాషసంచయాః == కజ్దల పోగులు, చృశ్యన్తే = చూడ బడుచున్నవి. లూనా; == శెలపబడిన, వైడూర్యవర్చసః = వై డూర్యమణుల వంటి కాంతి గల, దర్భాశ్చుజు దర్భలు కూడ, సథి = మార్గమువందు, దృ ళ్యన్తే = చూడ బడుచున్నవి.

లా. అక్క డక్కడ (పోగులుగా పెట్టిన కట్టలు కనబడుచున్నవి-= మార్గమునందు శుంచబడిన, వై డూర్యమాణిక్యముల వలి అకువచ్చగా ఉన్న దర్భలు కనబడుచున్నవి. 5కే

మూ. ఏతచ్చ వనమధ్యస్థ్రం కృష్ణా భశిఖరోపమమ్‌ , ర్‌ి

[ప అ. ఆశమస్థస్యజు ఆశమములో ఉన్న, పావకనస్య= అగ్నియొక్కం-? కృష్ణాభశిఖరోపమమ్‌ = నళ్లిని మేఘము అ్యగభాగముతో సమానమైన, వన మధ్యస్థమ్‌ = వనమధ్యమునం దున్న, ఏకక్‌ = ఈ, ధూమా[గమ్‌ = ధూమము యొక్క ఆ(గథాగమ్‌, సంపదృశ్యతే ఇ చూడబడుముస్నది.

తా. ఆశమములోని అగ్నినుండి బమయలుదేన ధూమము అగభాగము, ఇదిగో, వనమధ్యమునందు కనబడుచున్నది. ఇది నల్లని మేఘము చివరి భాగము వలె ఉన్నది. క్‌2

ఆరణ్యకాండము 129 మూ. వివిక్తేషు చతీక్టేమ కృతస్నానా ద్విజాతయః, క్‌కి పుష్పోపహారం కుర్వన్ని కుసుమైః స్వయమార్దితై:.

వ. అ. వివిశ్రేమ = పవ్మితములైన, తీళ్టేమ == తీర్మములందు, కృత స్నానాః = చేయబడిన స్నానము గల, ద్విజాతయః == ద్విజులు, స్వయమ్‌ == స్వయముగా, అర్డితైః == సంపాదించబడిన, కుసు మెః == పుష్పములతో, పుష్పోవ వోరమ్‌ = పుష్పబలిని, కుర్వన్సి = చేయుచున్నారు.

తా. ద్విజులు పవిత్రము లైన తీర్చములలో స్నానము చేసి, తాము స్వయముగా కోసికొని వచ్చిన పుష్పాలను దేవతలకు సమర్పించి పూజించు

మూ. తత్సుతీవ్షస్య వచనం యథా సౌమ్య మయా (శుతమ్‌ ,54

అగ స్యస్యా్యశదూ (భాతుర్నూనమేష భవిష్యతి.

(వ. అ. సొమ్య= ఓ! నౌమ్యుడా : తత్‌ = ఆ కారణమువలన, నసుతీ ఎట్లు, శుతమ్‌ == వినబడినదో, ఏషః = ఇది, నూనమ్‌ = నిశ్చయముగా, అగ స్వస్య = అగస్తునియొక్క-, _ధాతుః = సోదరునియొక్క, ఆ్యశమః = ఆ్మశమము,

తా. సౌమ్యుడ వైన లక్ష్మణా : అందువలన, నేను సుతీక్తునినుండి విని నట్టు ఇది తవ్పక అగస్తుని సోదరుని ఆ్యళమమై ఉండును. ర్‌4

మూ. నిగృహ్య తపసా మృత్యుం లోకానాం హితకామ్యయా, యస్య (భ్యాతా కృతేయం దికృరణ్యా పుణ్యకర్మణా.

(ప. ఆం యన్యజ=ఎవ్వనియొక్క- , (భ్మాతా=సోదరుడైన, పుణ్యకర్మణా== పుణ్యకర్మలు గల అగసునిచేత, తోకానామ్‌జ(నవజలయొక్క-, పాతకామ్యుయా== హితమునందు కోరికచేత, తవసా = తవస్సుచేత, మృత్యుమ్‌ జా మృత్యువును, నిగృవ్యూ = న్మిగహించి, ఇయమ్‌ = ఈ, దిక్‌ =దశషీణదిక్కు, శరణ్యాజ నివాస యోగ్యముగా, కృతా = చేయబడినదో (అట్టి ముని ఆ(శమ మిదే)-

క్రి

శా. ఎవ్వని సోదరుడైన, పుక్నార్ము డైన ఆగస్తుడు లోకులకు హతము కోరుచు తపస్సుచేత మృత్యుదేవతను న్మిగహించి ఈ దక్తిణదికుల ముకులరు నివాసయోగ[ మగు నట్టు చెనెనో ఆ మునశ్తరుని ఆ్యకమ మిదే _మి ఉండునా- మూ. ఇహైకదా కిల రూలో వాతాపిరపి చేల్యల., 56 (బాతరౌ సహితావాస్తాం వాహ్మణమ్నా మహానురా. ప, అ. ఏకదా జ ఒకప్పుడు, ఇహ = ఈ (పాంతమునందు, [దాహ్బ ణమౌ = (బొహ్మణులను చం పేవారెన, (కూర: = (కూరుడైన, వారాపిః ౯ న అనానో హ్‌ ను వాతాపి, ఇల్వలశ్చ = ఇల్వలుడు అనే, ధాతరౌ = సోదరులైన, మహాసురౌ == గాప- రాక్షసులు, సహపాలౌ = కలిసినవారై, ఆన్హాం ఏం == ఉండి రట. తా. ఒకానొకప్పుడు, ఈ _పంతముకందు (కూరులైన వాతావి, ఇల్వలుడు అనే సోదరులైన బలవంతులైన రాక్షసులు ఉండేవారట. చాళ్ళు (దాహ్మణులను మూ. రారయన్‌ (బాహ్మణం రూపమిల్వలః సంస్కృతం వచన్‌, జర ఆమ న్త్రృయతి వ్మ్‌పాన్‌ స్మ (శాద్ధముద్దిళ్య నిర్చృణః. (ప అ. ఇల్వలః = ఇల్వలుడు, _బాహ్మణమ్‌ =(బాహ్మఐ సంబంధ మైన; రూపమ్‌ =రూపమును, ధారయన్‌ జధరించుచు, సంస్కృృతమ్‌ =సంస్కృృతముగా, వదన్‌ == మాటలాడుచు, నిర్జ్భృణః డా జాలిలేనీవా డై, (శాద్దముద్దిళ్యజ,కాద్ధమును గూర్చి, వి(ప్రాన్‌ = (దాహ్మణులను, ఆమన్న్యయతి స్మజ పిలచుచుండెను. తా. ఇల్వలుడు (బాహ్మణరూపము ధరించి, నిర్దష్రమైన భాషలో మాట లాడుచు, జాలి లేనివాడై, వాహ్మణులను (శాద్ధమునందు భోక్తలనుగా ఆవ్వో .నించేవాడు. 57 మూ, (భాతరం సంస్కృతం కృత్వా తతస్తం మేషరూపిణమ్‌, న వా తాన్‌ ద్విజాన్‌ భోజయామాస (శాద్ధదృ ష్షేన కర్మణా. (స, అ. తతః = అటుపిమ్మట, మేషరూపిణమ్‌ = గొట్టె రూపముటో ఉన్న, తం (భాతరమ్‌ = ఆ సోదరుడైన వాతాపిని, సంస్కృతమ్‌ =పాకముచేత

ఆరణ్యకాండము 181 సంస్కరింపబడినవానినిగా, కృత్వా == చేసి, తతః == అటుపిమ్మట, (_శాడ దృష్షేన = (కాద్దకల్పమునందు చూడబడిన, కర్మ్శణా = కర్మచేత, తాన్‌ ద్విజాన్‌ = ఆ _బాహ్మణులను, భోజయామాన = భుజింవచే నెను.

తా గాడ్జె రూవములో ఊన్న సోదరు డైన వాతాపిని వండి, [కాద

వా ఆా ద

కల్పమునందు చెప్పిన విధ్మ్శివకారము ఆ (బాహ్మణులకు భోజనము పెబేవాడు,

మూ. తతో భుక్తవతాం తేషాం వ్మిపాణామిల్వలోఒబవీత్‌, 59 వాతాపే నిష్క్ర)మ స్వేతి స్వరేణ మహతా వదన్‌.

(ప. అ. తతః: అటు పిమ్మట, తేషాం వ్మిపాణామ్‌=ఆ (బాహ్మణులు, భు కృవతఠామ్‌ = భుజించినవారగుచుండగా, ఇల్వలః = ఇల్వలుడు, మహతా== పెద్ధ, నస్వరేణ = స్వరముతో, వదన్‌ = అరచుచు, వాతాపే = వాతాపీ। సనష్క్కి మస్వ = బైటకు రమ్ము, ఇతి = అని, ఆ బవీత్‌ = వరికెను.

లా. ఆ (దాహ్మణులు భుబించిన పిమ్మట ఇల్వలుడు బిగ్గరగా , అరచుచు *వాతాపీ బెటకు రమ్ము ''అని వలుకుచుండేవాడు. రికి

మూ, తతో (భాతుర్వుచః (శుత్వా వాతాపిర్మేషవన్నదన్‌, 60

-భిత్వా భిత్త్వా శరీరాణి (బాహ్మణానాం వినిష్పతత్‌.

(వ. అ. తతః== పిమ్మట, వాతాపిః == వాతాపి, (భాతుః = సోదరుని యొక్క, వచః వచనమును, శుత్వాజవిని, మేషవత్‌ =గొత్డె వలె, నదన్‌ == అరచుచు, (దాహ్మణానామ్‌ == (బాహ్మణులయొక్క_, శరీరాణ్‌ == శరీరములను, భిత్త్వా భిత్వా== (బద్దలుకొట్టి (బద్ధ లుకొట్టి, వినిష్పతత్‌ = బైటకు వచ్చేవాడు.

తా. పిమ్మట వాతాపి సోదరుని మాట విని, గొడ్జె వలె అరచుచు, [దాహ్మణుల శరీరములను (బద్ధలుకొట్టుకొని బైటకు వచ్చేవాడు. 60

మూ. [బాహ్మణానాం సహ్మసాణి తై రేవం కామరూపిభిః, 611

వినాశితాని సంహత్య నిత్యశః పిశితాళనై =.

(తైః అనే బపువచనం కుదరదు ““....తాభ్యామేవం వరంతప........ పిశితాశయా"”అనే 1పాచ్యపాఠము బాగున్నది.

189 శ్రీమ్యదామాయణము

(పం అ. పరంతపజ=శ్శతువినాళకుడ వైన లక్ష్మణా: తాభాఃమ్‌ వారిద్దరి చేత, సంహత్య == కలిసి, పిశితాశయా - మాంసమునందు ఆశచేత, (బాహ్మ ణానామ్‌ == (వాహ్మణులయొక్క-, సహ్మసాణి = సహ్మ్యసములు, ఏవమ్‌ -- ఈ విధముగ, నిత్యశః == నిత్యము, వినాశితాని == నశింపచేయబడినవి.

లా. శ్యతుసంహారకుడ వైన లక్ష్మణా 1! ఆ రాకసు లిద్దరూ కలిసి ఈ విధముగ నిత్యము చేయుచు మాంసముకొరచే వేలకొలది (బాహ్మణులను చంపి వేసిరి. 61

మూ. అగస్తేన తదా దేవైః _పార్థితేన మహర్షిణా, 69

అనుభూయ కిల శాద్దే భక్షితః స మహాసురః.

(వ, అ. తదా = అప్పుడు, దేవైః== దేవతలచేత, (పార్ధితేన = ప్రార్టింవ బడిన, మహరిణా = మహర్షియైన, అగ స్వేన జ అగస్తునిచేత, [ శాద్దే=, కాద్దము

యె న జాజి జాని క ౧ య ఛి నందు, అనుభూయ == అనుభవించి, సః మహాసురః=ఆ మహారాకషసుడు, భక్షిత:ః కా. అప్పుడు దేవతలు ప్రార్థించగా అగ స్త్యమహర్షి _శాద్దములో ఆ మహా జాతీ ది సురుణ్తి తిని జీర్తముచేసుకొన్నా డట. 692 ణ వ! మూ. తత; సంపన్నమిత్యుక్తా దత్వా హసావ'సేచనమ్‌, 68 (భాతరం న్మిష్కమ స్వేతి చేల్వలః సోఒభ్యవాషత.

(వ. అ. తతః అటు పిమ్మట, సః ఇల్వల:ః = ఆ ఇల్వలుడు, నంప న్నమ్‌ = [శాద్ధము సంవన్న మైనట్లేనా ? ఇతి== అని, ఉక్త్వాజ= పలికి, హస్తావ "సేచనమ్‌ ఇ ఉతరాపోశనమును, దత్తాజఇచ్చి, నిష్కమస్వ = బైటకు రమ్ము? ఇతి== అని, (వాతరమ్‌ = సోదరుని గూర్చి, అభ్యభాష త=పలికెను.

తా. పిమ్మట ఇల్వలుడు (_శాద్ధము సంపన్న మైనది కదా అని ఆగస్యుని (పళ్నించి, ఆతనికి ఉత్తరాపోశనము వడ్డించి, “బైటకు రమ్ము”అని సోదరుని పిలచెను. 68

మూ. సతం తథా భాషమాణం (భాతరం వ్విపఘాతినమ్‌, 64 అ్యబప్మీత్పహసన్‌ ధీమానగస్తో మునిస త్తమః.

ఆరణ్యకాండము రేపి

(వ. అ. ధీమాన్‌ బుద్ధిమంతుడు, మునిన త్తమః=జముని| శేష్టుడు అయిన,

అగ న్యఃజ అగస్త్వుడు, (భాతరమ్‌=సొదరుని గూర్చి, తథాజఅట్లు, భాషమాణమ్‌

ణు జపలుకుచున్న, వ్మిపఘాతినమ్‌ == (దావ్మణులను చంపిన, తమ్‌ =ఆ ఇల్వులుణ్ణీ గూర్చి, [పహసన్‌ = నవ్వుచు, ఆఐపీత్‌ = వలికెను.

తా. అప్పుడు బుద్దికాలి, మున్మిశేష్టుడూ అయిన అగన్వుడు, ఆ విధముగ తన సోదరుని పిలచుచున్న, [బాహ్మణపొంసకు డైన ఆ ఇల్వలుని చూచి నవ్వుచు ఇటు పలికెను. 6క్ష

న. మూ. కుతో న్మిష్కమితుం శ క్తిర్మయా జీర్ణన్య రక్షనః, 65 భాతుస్తే మేషరూవపస్య గతస్య యమసాదనమ్‌.

(ప. ఆ. మయా = నాచేత, తేర్ణస్మ == జీర్ణము చేయ బడినవాడు, రక్షసః = రాషసుడు, మేషరూవస్య జ మేషరూవము ధరించినవాడు, యమసాదనమ్‌ యముని గృహము. గూర్చి, గతస్మజ= వెళ్ళినవాడు అయిన, తే కాతుఃజని సోదరునకు, న్మెిష్ట్లమితుమ్‌ = బైటకు వచ్చుటకు, శక్తిజ=శోక్తిః కుతః == ఎక్కడిది ?

తా. మేషరూపమును ధరించిన రాక్షనుడ్రైన, నీ సోదరుణ్ణి నేను జీర్ణము చేసికొన్నాను. అతడు యమలోకమునకు వెళ్ళిపోయినాడు. ఇంక పెకివచ్చే శకి వాని కెక్కడిది ? 65

మూ. ఆథ తస్య వచః శుత్వొా (భాతుర్నిధనసం శయమ్‌, 66 (పధర్షయితుమారేభే మునిం (కోధాన్నిశాచర:ః.

(ప అ. అథ = అటు సిమ్మట, [ధాతుః = సోదగునియొక్క-, నిధన 'సయ్యశయమ్‌ మరణమునకు సంబంధించిన, తస్యజఅఆ అగస్త్యుని యొక్క, వచః ఇ వాక్కును, (జక్వా =విని, నిశాచరః = అ రాక్షసుడు, (కోధాత్‌ = కోవము వలన, (పరర్షయితుమ్‌ == ఎదిరించుటకు, ఆరేఖే= (పారంభించెను.

తా, ఇల్వలుడు తన సోదరుడు మరణించి నట్టు ఆ అగస్త్యుడు చెప్పిన మాటలు విని, కోపముతో ఆతనిమీదికి వెళ్ళిను. 86

1శ్రిక్తీ శ్రీమ్మ్యదామాయణము మూ. సోఒభ్మిదవన్మున్నిశేష్టం మునినా దీ ప్రతేజసా, 67 చక్షషానలకల్ప్చేన నిర్ణగ్గో నిధనం గతః.

(ప అ. సః= ఆ రాతసుడు, ముని_శేస్టమ్‌ = ముని శేస్ధుడ్రైన అగసుని గూర్చి, అభ్య్యదవలత్‌ = చంపుట శై వెళ్ళిను. దిప్తతేజసా == 1వకాశించుచున్న తేజస్సు గల, మునినాజ మునిచేత, అనలకల్పేన = అగ్నితో సమాన మైన, చక్షుషా = నే(తముచేత, నిర్వగ్గః = కాల్బబడినవా డై, నిధనమ్‌ = మరణమును,

తా. ఆ రాక్షసుడు మునులలో గ్రేష్షుడైన ఆ అగస్తునిమీదికి దుమికెను. అప్పుడు _పజ్వలించుచున్న తేజస్సు గల ఆ మహాముని అగ్నితుల్యమైన న్మేత ముతో కాల్చివేయగా ఆ రాక్షసుడు మరణించెను. 67

మూ. తస్యాయమ్మాశమో (భాతు స్తటాకవనళోభిత:, 68

వ్మిపానుకమృయా యేన కర్మేదం దుష్కరం కృతమ్‌.

(ప, అ. తటాకవనళోభిత: == సరస్పులచేతను వనములచెతను శోభింప చేయబడిన, అయమ్‌ = ఈ ఆశ్రమము, యేనజ ఏ అగసునిచేత, వ్మిపాను కమ్పయా = (బాహ్మణులయందు జాలిచేత, ఇదమ్‌ = ఈ, దుష్కరమ్‌ = చేయ శక్యము కాని, కర్మ = కర్మ, కృతమ్‌ = చేయబడినదో, తస్య = అట్టి ఆగస్తుని యొక్క, (లాతుః = సోదరునియొక్క-, ఆ్మశమః == ఆ(శమము.

తా. తటాకములతోను, వనములతోను శోభించుచున్న ఈ ఆ[శమము, (బాహ్మణులమీద దయచేత ఈ చేయశక్యము కాని పని చేసిన అగస్త్యుని సోద రుని ఆ్మశమము. 68

మూ. ఏవం కథయమానస్య తస్య సౌమ్మితిణా సహ, గ్ర:

రామస్యా స్తం గతః సూర్యః సంధ్యాకాలో ఒభ్యవ ర్తత.

(వ అ. తస్య రామస్యజఆ రాముడు, సౌమితిజా సహజలక్ష్మణునితో, ఏవమ్‌ = ఇట్లు, కథ యమానస్య= చెప్పుచుండగా , సూర్యః=సూర్యుడు, అస్తం గతః == ఆ స్తమించెను. సంధ్యాకాల: జ సంధ్యాకాలము, అభ్యవ ర్తృతజవచ్చెను.

అరణ్యకాండము 195

కా. రాముడు లక్ష్మణునితో ఇట్లు అగిసు్యుని తథ చెప్పుచుందగా నూర్యు

డ్‌ స్తమించిము. సంద్యాకాలము వపష్పును. 69

మూ. ఉపాస్య పశ్చిమాం పెంిద్యాం సహ 1భాాతా యథావిచ, ₹0 (పవివేశ్శాశమపదం తమృషిం సోఒభ్యవాదయత్‌ ,

ప అం స?జ రాముడు, పహ ర్యాతా = సోదరునితో కూడ, యవావిధి = యథాకాస్త్రముగా , వశ్చిమామ్‌ = పచ్చామదిక్కుకు సంబంధించిన, సంధ్యామ్‌ =నంధ్యను, ఊఉపాన్క = ఉపాసించి, ఆనమవదమ్‌ = ఆ(శమమును, [వదివేళజ (1పవే;ించెను. తమ్‌జూఆ, బుపిమ్‌ = బుషిని, అభ్యవాదయత్‌ = నమస్క్మ:0చెను.

శా. లవ్మణస మేచు డైస కాముచు నాయంసంధ్యను యథావిధిగా ఉపా సించి, ఆ ఆ(శమములోని3 (వవంంచి, ఆ బిషీశ్వరునికి అఖినాదనము "నెను.

క వింక్‌ మంత న్‌ నా మవ; “౯ చెం 2 మ్యాక్‌ (పరిగ్భృహత శ్చ మునినా తేన రాఘవః, గ్ర న్యవనత్తాం నిభామేకాం (పాశ్య మూలఫలాని చ.

“ప, అ. రాఘవః జా రాముడు, చేన మునినా = ఆ మునిచెత, సమక జా బాగుగా, (పతిగృహీతః = (వత్మిగపహింపబడినవాడై, మూలఫలాని = దుంపలను, పండ్హను, [పాశ్య= భజించి, తామ్‌ = ఆ, ఏకామ్‌ = ఒక, నిశామ్‌ = వాతిని, న్యవసత్‌ = నివసించెను.

లా. ఇగ స్య్మభాతయైన ఆ ముని రాముణ్ణి గౌరివపురస్సరముగా (వతి (గహించిను.. రాముడు మూలములు, ఫలములు భుజించి ఆ ర్యాతి అక్కడనే గడ పెను. 7

మూ. తస్యాం ర్మాత్యాం వ్యతీతాయాం విమలే సూర్యమణ్ఞలె, గ

అల్య అర్లీ - ఆన టీ 1 అద న 1థాతరం తమగ స్వస్య హ్యామ న్వయత రాఘవః.

(ప. అ. తస్యాం ర్మాత్యామ్‌ = ఆ ర్యాతి, వ్యతీతాయామ్‌ =గడచిన దగు చుండగా, సూర్యమణ్ణ లే= సూ ర్యమండలము, విమలేజనిర్మల మైన దగుచుండగా, రాఘవః రాముడు, అగ స్య్యస్య = అగస్యునియొక్క, (భాతరమ్‌ == సోదరు డైన,

కేరి6 శ్రీమ్మదామాయణము తా. ఆ ర్యాతి గడచి సూర్యుడు (_పకాశించుచుండగా, రాముడు అగ స్య సోదరు డైన ఆ ముని ఆనుమతి తీసికొనెను. 72 మూ. అభివాదయే త్వాం భగవన్‌ సుఖమధ్యుషితో నికామ్‌, 758 చ్యామిగు ష ॥ ఆమ న్త్రయే త్వాం గచ్చామి గురుం తే _దష్టుమ్యగజమ్‌ (ప, అ. భగవన్‌ =పూజ్యుడా : నికామ్‌=ర్యాతిని, సుఖమ్‌ =నుఖముగా; అద్యుషితః = నివసించినాను, త్వామ్‌ = నిన్ను, అభివాదయే = నమస్యరించు చున్నాను. త్వామ్‌ = నిన్ను, అమ నయామి= వీడ్కొాలుపుచున్నాను. తేజనీకు, గురుమ్‌ = పూజ్యాడైన, అ్మగజమ్‌ == సీ అన్నగారిని, (దష్షుమ్‌ == చూచుటకు, తా. మహర్షీ 1 ర్యాతి నీ ఆ్యశమములో సుఖముగా నివసించినాను. నీకు అభివాదనము చేసి నీ అనుమతి కోరుచున్నాను. న్‌కు పూజ్యుడు, అన్నగారు అయిన అగ స్యమహర్షిని చూచుటకు వెళ్ళెదను. 78 మూ. గమ్యతామితి తేనోక్తో జగామ రఘునన్దనః, (గీ వాస్తే యథోద్దిష్టైన మార్లేణ వనం తచ్చావలోకయన్‌. 1ప. అ. గమ్మతామ్‌ = వెళిాదవుగాక, ఇతి == అని, తేన == అఆ మునిచేత, ఉక్తఃజ పలకబడిన, రఘునన్గనః = రాముడు, తత్‌ = ఆ, వనమ్‌ = వనమును, అవలోకయన్‌ = చూచుచు, యథోద్ధిస్టేన == చెప్పబడిన, మార్గేణజమార్షముచేత , ళు కా. “అప్టే వెప్లము”అని ఆ ముని పలుకగా రాముడు, ఆ వనమును చూచుచు, చెప్పిన మారమును అనుసరించి వెను. 74 ళల యలు మూ. నీవారాన్‌ పనసాం స్తాలాం స్తిమికాన్‌ వక్డాలాన్‌ ధవాన్‌, చిరిబిల్వాన్‌ మధూకాంశ్చ బిల్వానపి చ తిన్సకాన్‌. నా! (వ, అ. నీవారాన్‌ == నెవరుధాన్యములను, పనసాన్‌ జ పనసవృక్షములను, శాలాన్‌ = తాటిచెట్టను, తిమిశాన్‌ = తినాసపుచెట్లను, వజ్జులాన్‌ = పొగడచెట్టను, ధవాన్‌ ఇ చర్మడ్రచెట్టను, చిరివిల్వాన్‌ = కానుగ బెట్టను, మరూకాంశ్చ == ఇవ్ప

ర

అర ణ్యకాండము 18? చెట్లను, బిల్వానపి చ = మారేడుచెట్లను, తిన్టుకాన్‌ జ తుమ్మికి చెట్లను (దదర్శ జ చూచెను.) ణ

తా. రాముడు ఆ వనమునందు నెవరుధాన్యములు, పనసవృక్షములు, కాటిచెట్టు, తినాసపుచెట్టు, పొగడచెట్లు, చర్మడ చెట్లు, కానుగచెట్లు, ఇప్పచెట్టు, మారేడుచెట్లు, తిమ్మికిచెట్లు చూచెను. 75

౧ 5 మూ. పుష్పితాన్‌ పుష్పితాా గా భిర్హ తాభిరను వేష్టితాన్‌, 76 దదర్శ రామః శతశస్త్మత కాన్తారపాదపాన్‌. హ స్తిహ స్రైర్విమృదితాన్‌ వానరై రుపశోభితాన్‌, 7/7 మతెః శకునిసం ఘెశ్చ శతశశ్చ (పణాదితాన్‌. (ఆజా. హూ.

“ప. అ. రామః= రాముడు, హస్తిహ నైః== ఏనుగుల తొండములచేత, విమృదికాన్‌ = నలగకొట్టబడినవి, వాన్నరైః == కోతులచేత, ఉవశోభితాన్‌ = (పకాశింపచేయబడినవి, మత్తెః = మదించిన, శతనః = వందలకొలది, శకుని సం'ఘైళ్ళ = పక్షుల గుంపులచేత, ,పణాదితాన్‌ = ధ్వనింపచేయబడినవి, పుష్పి తాన్‌ == పుష్పించినవి, పుష్పిత్యాగాభిః == పుష్చించిన అగ భాగములు గల, లతాభిః = లతలచేత, అనువేష్టితాన్‌ నూ చుట్టబడినవి అయిన, శతశః = వందల కొలది, కాన్తారపాదపాన్‌ = అడవిచెట్లను, దదర్శ = చూచెను.

ఠా. రామునకు అక్కడ వందల కొలది పుష్పించిన అడవిచెట్టు కనబడెను. పుష్పించిన అగథాగములు గల లతలు ఆ చెట్లకు చుట్టుకొని ఉండెను. వాటిని ఏనుగులు తొండములతో మర్దించుచుండెను. వాటి కొమ్మల పె కోతులుకూర్చుం డెను. వందలకొలది పక్షుల గుంపులు మదించి ఆ చెట్టపై ధ్వని చేయుచుండెను. 76, 77

మూ. త తోఒ| బవీత్సమీపస్టం రామో రాజీవలోచనః, 0

సృష్టతోఒనుగతం వీరం లక్ష్మణం లష్మ్మివర్థనమ్‌.

ప, అ. తతఃజ అటుపిమ్మట, రాజీవలోచనః జ పద్మముల వంటి నేత ములు గల, రామః= రాముడు, పృష్టత:జా వెనుకనే, అనుగతమ్‌ = అనుసరించి వచ్చుచున్న, వీరమ్‌ = వీరుడైన, లమ్మివర్ధనమ్‌ == లక్ష్మిని వృద్ది సౌందించు,

188 శ్రీష్యుదామాయణము సమీవస్థమ్‌ = సమీపమునం దున్న, లక్ష్మణమ్‌ = లమ్మణుని గూర్చె అ్మఐవీత్‌ == పలికెను.

తా. పిమ్మట వద్మముల వంట న్మేతములు గల రాముడు, తన వెనుకనే వచ్చుచు సమీవమునం దున్న, వీరుడు, లక్ష్మిని వృద్దిపొందించువాడు అయిన లక్ష్మణునితో ఇట్లు వలికెను. 78

రా

మూ. స్నిగ్సష్మతా యథా వృక్షా యథా క్షాన్తా మృగద్విజా:, 79

ఆ్మశమో నాతిదూరస్టో మహర్షేర్చావితాత్మనః.

(ప. అ. వృకాః = వృషములు, యథా == ఎట్లు, స్నిద్రపష్మతా:=నున్నని ఆకులు గలవో, మృగద్విజాః = మృగములు, పతులు, యథాజఎట్టు, వున్నా ఓర్పుతో ఉన్నవో, దీనిని పట్టి, భావితాత్మనః = పవ్మితముచేసికొనబడిన మనస్సు గల, మహర్షేః = మహర్షెయొక్క, ఆ్యశమః = అ్మశమము, నాతిదూరస్థః == సమీపమునందే ఉన్నది.

తా. ఇక్కడ చెట్ల ఆకులు చక్కగా నిగనిగ లాడుచున్నవి. మృగములు వక్షులు కూడ పరస్పర స్నేహభావముతో ఉన్నవి. డిసిని వట్టి వతశుద మెన

న ధ్రమె మనస్సుగల అగ స్యమవాముని ఆ(శమము దగ్గరనే ఉన్న దని తోచుచున్నది. మూ. అగ న్య్య ఇతి విఖ్యాతో లోకి "స్యేనైవ కర్మణా, 80 ఆ్మశమో ధృశ్యతే తన్య పర్మిశాన్న శమాపహ:.

(వ. అ. "స్వేన జు తన సంబంధ మైన, కర్మణైవ == కర్మచెతనే, లోకేజు ళోకమునందు, అగ స్త్యః ఇతిజు అగస్త్యు డని (అగమును అనగా పర్వతమును నిరిపినవాడు అని), విఖ్యాతః = ఏముని (వసిద్దుడో, తస్య = ఆ మునియొక్క_ పర్మిశాన్తశమాపహః == అలసినవారి అలసటను తొలగించు, ఆ(శమః = అశ సుము, దృశ్యతే = కనబడుచున్నది.

తా, వింధ్యపర్వతమును పెకి ఎగరకుండా ఆపుచేయుట అను పనిచేత ఏ మహాముని లోకములో “అగస్యుడు” అని (పసిద్ధి గాంచినాడో అట్టె మవాముని ఆ్మశమము, అదిగో, కనిబడుచున్నది. ఇది అలసినవారి అలసటను తాలగించును.

మూ, (పాజ్యధూమాకులవనశ్చీరమాలాపరిష్కృత =, వ! (పశా నమృగయూథశ్చ నానాశకునినాదిత ?.

(ప అ, (పాజ్యధూమాకులవనః = అధికమైన పొగచేత వ్యాకులమైన వనము గలది, చేరమాలాపరిష్క్పృతః = నారచీరల పం క్రిచే అలంకరించబడినది, (వళానమృగయూథశ్ళ = (వశాంతముగా ఉన్న మృగముల గుంపులు “గలది, నానాళకునినాదితః = అనేకవిధములై న పకులచేత ధ్వనింవచేయబడినది అయిన (ఆ్మశమము కనబడుచున్నది.)

తా. ఈ ఆ్మశమమునకు దిగ్గర నున్న వనము అధికమైన ధూమముచేత వ్యాకులముగా ఉన్నది. నారచీరల పంక్తులచేత అలంకరించిన ట్టున్నది. ఇక్కడ ఉన్న మృగముల గుంపులు [పకాంతముగా ఉన్నవి. అనేకపక్షులు ధ్వని చేయ చున్నవి. రే

మూ. త స్యేదమాశమపద్‌ం (వభావాద్యనస్య రాక్షసె3, గిల్లి

డిగియం దశెణా (రాసాద్భృశ్యశతే నోపభుజ్యతే.

,ప. అ. యస్య = ఎవనియొక్కి., (వభావాత్‌ నా (పభావమువలన, రాక్ష సెఃజరాక్షసులచేత, ఇయమ్‌ ఈ, దక్షిణా దిక్‌ =దక్షిణదిక్కు, (తాసాత్‌ = భయమువలన, చృశ్యతేజ= చూడ బడుచున్న దో; నోపభుజ్యజే= అనుభవించ బడుట లేదో, తస్యజాఅట్టి ఆగన్వునియొవ_, ఆ(శమపదమ్‌ = ఆ(శమస్థానము, ఇదమ్‌=ా ఇదే,

తా. వ అగస్త్యమహర్షి _పధావమువలన రాక్షసులు ఈ దశ్షిణదిక్కు వెప భయవపడుచు చూచుచుందురో, ఇక్కడ నివసించుటకు సాహసించరో అట్టి అగస్త్య మవాముని ఆ్యశమము ఇదే. రి

మూ. యదా (ప్రభృతి చాక్రాన్హా దిగియం పుణ్యకర్మణా, రికి

తదా (పభృతి నిర్వెరాః _పశాన్హా రజనీచరా;.

వం అ యదా (వభృతి = ఎప్పుడు మొదలుకొని, పుణ్యకర్మణా ఇ పుణ్యమైన కర్మలు గల ఈ ఆఅగస్తునిచేత, ఇయం దిక్‌ = ఈ దిక్కు, ఆకానా

మశ0 శ్రీమ్మదామాయణము ఆ[క్రమించబడినదో, తదా (వభృతి == అది మొదలు, రజనీచరాః _. రాసులు, సిర్వైరాః = వైరము లేనివారై, పళాన్తాః == శాంతముగా ఉన్నాయ. తా పుణ్యాత్ముడైన ఈ అగ స్యముని నివసించుచున్నప్పటినుండీ ఈ దశత్నెణ దిర్టేశమునం దున్న రాక్షసులు వైరము విడచి (పకాంతముగా ఉన్నారు. 88 మూ. నామ్నా చేయం భగవతో దఉ&ిణా ద్మిక్పృదడషిణా, న్‌డ్రీ (పథితా (తిషు లోకేషు దుర్భర్దా (కూరకర్మభిః. (ప. అ. 1పదషిణా= చాల సామళ్త్యము గల, ఇయమ్‌ = ఈ, వషణా దిక్‌ = దక్షిణదిక్కు, భగవతః = వూజ్యుడైన ఈ అగ స్త్వమహర్షియొక్క, నామ్నాజ "పేరుతో, (తిషు= మూడు, లోకేషు = లోరములందు, (వథితా= పసిద్ధ మెనదై, [కూరకర్మథధిః = (కూరమైన కర్మ కలవారిబేత, దుర్ధర్ధా= వు ధిజా ఆజా గులా వే ఎదిరింప శక్యము కానిది అయి ఉన్నడి. తా. మంచి సామర్థ్యము గల ఈ దశ్న్షణ దిక్కు, పూజ్యుడైన ఈ అగస్త్వ మహాముని పేరుతో మూడు లోకములలోను ఉవనిద్ధి పొంది, _కూకులవేత ఎది రింప శక్యముకాకుండ ఉన్నది. రశ మూ. మార్గం నిరోద్దుం నిరతో భాస్కరస్యాచలోత్త మః, 85 నిదేశం పాలయన్యస్య విన్య్యృశైలో న వర్చతే. అయం దీర్ణాయుషస్తస్య లోకే వ్మిపతకర్మణ:, 686 అగస్త్యస్యాాశమః శ్రీమాన్వినీతజన సేవిత :, (వ. అ. శ్రీమాన్‌ = శోభ కలది, వినీతజన సేవితః = వినయవంతులైన జనులచే సేవించబడినది అయిన, అయమ్‌== ఈ అ్మశమము, భాస్క్రరస్య = హు ఫొ సూర్యునియొక్క, మార్షమ్‌ = మార్గమును, నిరోద్దమ్‌ = అడ్డుకొనుటకు, నిరత।ః జు ఆసక్తి గల, అచలోతమః = పర్వతములలో ఉతమ అయిన, విన్యః == లో లో ౧ వింధ్య వర్వతము, యస్య ఎవనియొక్క-, నిదేశమ్‌ = ఆజ్ఞను, పాలయన్‌ = పాలించుచు, న్‌ వర్ధరేజవృద్ధి పొంచుటబేదో, తస్య = అట్టి, లోశే= లోకము నందు, వ్యిశచుతకర్మణః == 1వసిద్దమెన పనులు కలవాడు, దీర్తాయుషః = దీర్హా ధిజా ఖు న సర యుర్దాయవంతుడు అయిన, అగస్త్యస్య = అగస్తుని యొక్క, ఆ్యశమః జ

అరణ్యకాండము కేశ[ తా. శోభాయుక్తము, వినయవంతులైన జనుల నివాసస్టానము అయిన ఈ ఆ్మశవము లోకములో (వసిద్ధమైన పనులు చేసినవాడు, దీర్దాయుర్దాయ వంతుడు అయిన అగస్త్యమవోముని ఆ్యశమము. ఈ మహాముని ఆజ్ఞను పాలించు. చునే, సూర్యుని మార్గమును అడ్డుకొనుటక్రై పెరుగుటకు (ప్రారంభించిన పర్వత టష్టు మైన వింధ్యము పెరగకుండా ఆగిపోయినది. 85, 86 మూ. ఏష లోకార్చితః సాధుర్త్హితే నిత్యరత:ః సతామ్‌, 87 అస్మానభిగతానేష (శేయసా యోజయిష్యతి.

(ప. అ. లోకార్చితః = లోకములచేత పూజింపబడినవాడు, సాధుః == సత్పురుషుడు అయిన, ఏషః == ఈ మహాముని, సతామ్‌ = సత్పురుమలయొక్క ; హితే=హితమునందు, నిత్యరతః జ నిత్యము ఆస క్తి కలవాడు. ఏషః = ఇతడు, అభిగతాన == దగ్గరకు చేరిన, అస్మాన్‌ = మనలను, _శేయసా = [శేయన్సుతో యోజయిష్యతి నా కూర్చుగలడు.

తా. ఈ ఆగస్త్యమవోముని జనులచే పూజింపబడినవాడు. సత్పురుషుడు. సత్పురుషులకు పితము చేయటయందు ఆస క్తి కలవాడు. మనము ఆయన వద్దకు వెళ్ళినప్పుడు మనకు (శేయస్సు కలిగించగలడు. రి?

మూ. ఆరాధయిష్యామ్య తాహమగస్త్యం తం మవామునిమ్‌ , 66

శేషం చ వనవాసస్య సౌమ్య వత్స్యామ్యహం (పభోం

వ, అ. (వభో = సమర్జుడాః వత్స == వత్సాః అహమ్‌ = నేను, అతు ఇక్కడ, తమ్‌ = ఆ, మహామునిమ్‌ = మహామునియైన, ఆగన్య్యమ్‌ జ అగస్తుణ్ణీ: ఆరాధయిషామి = 'నేవించెదను. వనవానస్య = వనవాసముయొక్క-, శేషమ్‌ = మిగిలిన భాగమును, అహమ్‌ = నేను, వత్స్యామి = ఇక్కడ నివసిం చెదను.

తా. సమర్జుడవైైన ఓః లక్ష్మణా! నేను మహామునియైన అగస్తుని "సేవిం చుచు మిగిలిన వనవాసకాలమును ఇక్కడనే గడ పెదను. గిరి

మూ. అత దేవాః సగన్లర్వాః సిద్దాశ్ళ పరమర్షయః, గ్ర

ఛం (0 యె అగస్త్యం నియతాహారం సతతం పర్యుపాసతే.

కశ శ్రీమ్మదామాయణము సిద్ధాశ్చజాసిద్దులు, పరగ యఃజగొవ్న బుషీళ్వరులు , అత ఇక్కదే: నియతాహారమ్‌ = నియతమైన, (నియమబద్ధమైన) ఆహారము గల, ఆగస్త్వ్రబు =ఆగస్యుల్లీః సతతమ్‌ = ఎల్లప్పుడు, పద్మపాసతే== సేఏంచుచుందురు.

తా. దేవతలు, గంధర్వులు, సిద్దులు, మహర్షులు ర ఆ_శమమునకు వచ్చి; నియమానుసారము ఆహారము భుజించు ఈ అగస్త్యమహామునిని "సేవించు చుందురు. 89

మూ. న్మొాత జీవేన్సృషావాదీ యహారో చాయది వా శఠః, 90 నృశంసః కామవృత్తో జా మునిరేష తథావిధః,

(వం అ. మృషావాదీ = అసత్యము వలుకువాడు కాని, కూ9రో వాః౭= [కూరుడు గాని, యది వాజ== లేక, శఠః= వంచకుడు, నృళంసః=ఎమానవులను పీడించువాడు గాని, కామవృత్తో వాజూ స్వేచ్చగా (పవర్తించువాడు గాని, అత = ఈ ఆశమమునందు, న జీవేత్‌జఐుజీవించడు. ఏషః మునిఃజ ఈ ముని, తథావిధ:ః

|!

ళా. అసత్యము పలికేవాడు కాని, [కూరుడు కాని, వంచకుడు గాని, మూనవులను హింసించేవాడు కాని, స్వేచ్చగా (ప్రవర్తించేవాడు గాని ఈ ఆ్యశమ ములో జీవించజాలడు. ఈ మహాముని (పభావము అలాంటిది. 900

మూ. అత దేవాశ్చ యకాళ్చ నాగాశ్చ పతగ్రైః సహ, 91 వసన్తి నియతాహారా ధర్మమారాధయిష్ణవః, పక్షులతో కూడ, నాగాశ్చజనాగులు, నియతాహారాః = నియమిత మెన అవి రము కలవారై, ధర్మమ్‌ = ధర్మమును, ఆరాధయిస్ణవః = ఆరాధించువారై , అత = ఈ అశమమునందు, వసన్లి = నివసించుచుందురు.

కా. దేతవలు, యక్షులు, నాగులు, పక్షులు కూడ నియమవూర్వకముగ, ఆహారమును భుజించుచు, (ఇం్యదియార్హములను అనుభవించుచుు ధర్మారాధన తత్పరులై నివసించుచుందురు. రై

ఆరణ్యకాండము *4కి

మూ. అ్యత సీడ్డా మహాత్మానో విమానై ః సూర్యసంనిభై :, రి

తం కదేహో నవై ర్రేహెః స్వర్యాతాః పరమరయః:. అ టై జాద్ర జా షష

(ప. అ. మవాత్యానః == మవోత్ము ౨౫, పరమర్షయః == మహర్షులు, ఆత = ఈ ఆ్మథమమునందు, సిద్ధాః తవఃసిద్హులె; త్యక్షదేహాః == విడువబడిన దేహములు కొలవారె, నవెః = నూతనములైన, దేహైః == దేహములతో , నూర్య సంనిభై:ః = సూర్యునితో నమానములైన, విమానైః=విమానముఐచేత, స్వర్యాతాః = స్వర్షమునకు వెళ్ళినారు.

చా. మహాత్ము లైన మహర్షులు ఈ అ్మశమములో తపస్పిద్ధి సంపాదించు కొని, తమ పారివదేహములు విడచి నూతనములై న దేహములు ధరించి సూర్యుడు

ఖః వలె _పకాశించుచున్న విమానము లెక్కి- స్వర్గమునకు వెళ్ళిరి. 02 మూ. ఆపఏష్షత్వమమరత్వం చ రాజ్యాని వివిధాని చ, రికి అత దేవాః |పయచ్చన్ని భూతై రారాధితా:ః శుభై ?.

(ప. అ. శుభై = పుణ్యాత్ము లైన, భూత్రైఃజ(ప్రాణులచేత, అ్యతజ ఈ ఆథమమమునందు, ఆరాధితాః= ఆరాధించబడిన, దేవాః = దేవతలు, యక్షత్వమ్‌ == యక్షత్వమును, అమరత్వం చ=దేవత్వమును; వివిధాని = అనేక విధములైన,

తా. పుణ్యాత్ములైన ఈ ఆ(శమములో నివసించేవారు దేవతలను ఆరా ధించినచో వారికి దేవతలు యక్షత్వమును, దేవత్వమును, అనేకవిధము లైన రాజ్యములను (వసాదించుచుందురు. ర్చి

మూ. ఆగతాః స్మాాశమవదం సౌమ్మితే పవిశ్యాగత:, శ!

నివేదయేహ మాం (పాపష్తమృషయే సీతయా సహ. ఇత్యార్షే శ్రీమ్మదామాయణే వాల్మీకీయే ఆదికా వ్యే అర ్యనౌణ్జే వకాదశః సర్షః.

(ప. అ. సౌమితేే = లక్ముణా: ఆశ౦మపదమ్‌ నూ ఆళం9మస్టానమును

న! గూర్చి, ఆగతాః న్మ జ వచ్చినాము. ఆగ౦9తఈః ఇ ముందు, పివిశ == వ్రివే

[శ్రీక్తీ శ్రీమ్మదామాయణము శించుము. మామ్‌ = నన్ను, సీతయా సహజ సీతతో కూడ, ఇహ == ఇక్కడికి తఆలుపుము. తా. లక్మణా! ఆశ్రమము చేరినాము. నివు ముందు పివేశించి, నేను సీతా వచ్చినా మని అగ స్యమహర్తికి తెలుపుము. ర్ట “జాలానం దిని"అను శ్రీమ్మదా మాయణాం ధవ్యాఖ్యానమునందు అరణ్యకాండతో పదకొండవ సర్గ సమాప్తము.

అథ దాందళః సరః కః గు [ నీతారామలక్షణులు. అగ నాగ చతుమలో (్రవవోలించుకు, అగన్తు్యూణు వాతిని గౌరోబింబుటి. రామునట దివ్యా(శ్హ్రము అిచ్చుటి]. మూ. స 1పవిశ్యా_శమపదం లక్ష్మణో రాఘవానుజః, అగస్త్యశిష్యమాసాద్య వాక్య మేతదువాచ హ. క్షే వ, అ. రాఘవానుజః = రాముని తమ్ముడైన, నః లమ్మణ్వూజ ఆ లక్ష్మ ణుడు, ఆ [(శమవదమ్‌ == ఆ[శమమును, (ప్రవిశ్య జూ (వవేశించి, అగ స్యశిష్యమ్‌ == అగస్త్యుని శిమ్యని, ఆసాద్య జా సమీపించి, ఏతత్‌ ౨ ఈ, వాక్యమ్‌ డా వాక్యమును తా. రాముని తమ్ముడు, లక్ష్మణుడు ఆ[శమములో (వవేశించి, అగస్త్య మవోముని శిమ్యని వద్ధకు వెళ్ళి ఇట్టు పలికెను. క్షే మూ. రాజా దశరతో నామ జ్వ్యేష్టస్తస్య నుతో బలీ,

రామః (పాపో మునిం (దష్టుం భార్యయా సహ సీతయా. (వ. అ. దశరథో నామ= దశరథు డను పేరు గల, రాజాజ రాజు ఉండెను. తస్య = ఆ దశరథుని యొక్క, జ్యేష్టః సుతః == జ్యేష్టకుమారుడు, బలీ = బలళాలి అయిన, రామఃజరాముడు, భార్యయా= థార్య అయిన, సీతయా సహ సీతతో కూడ, మునిమ్‌ = అగ న్యమహామునిని, దమ్టుమ్‌ = చూచుటకు, తా. దశరథమవారాజు పెద్ద కుమారుడు, మహాబలకాలీ అయిన రాముడు, భార్య యైన సీతతో, ఆగ స్య్యమవోమునిని చూచుటకై వచ్చినాడు. లి

మూ. లక్ష్మణో నామ తస్యాహం (భాతా త్వవరజో హితః, అనుకూలళ్చ భక్తశ్చ యది తే (శోతమాగతః. త్రి

1ళి

146 త్రుమ్వడామాయణము గ్‌! ల టు డను. హతః ౭ పొతుదను. అనుకూబళ్న = అనుకూలముగా ఉండుదాదను భకశ్చజు భక్తుడను. తేజ సీయొం _, వ్యోతమ్‌=చెపిని, ఆగతా యస పొంచి ఉండవచ్చును. తా. నేను ఆ రాముని తమ్మువ నైన అడద్ముణుదను. అవని షితము కోరు వాడను. సర్వదా ఆతనికి అనుకూలముగా _పవర్షించు. దక్తుదను.. నివు విని యుండవచ్చును. త్రి మూ. తే వయం వనమత్యుగం పవిష్టాః పితృుశాసనాత్‌, (దష్టుమిచ్బామహే సర్వే బగవన్తం నివేద్యతామ్‌. శీ 1ప. అ. తే వయమ్‌ = అట్టి మేము, పీత్ళశాసనాత్‌ డూ తండి ఆజవపలన, టు ర్‌ వ్‌ నాము. సర్వే జా మేమందరము, భగవ న్తమ్‌ = అగ స్త్యమహామునిని, (దష్షుమ్‌ = వ! చూచుటకు, ఇచ్చామహే = కోరుచున్నాము. నివేద్యతామ్‌ == ఆయనకు తెలుపబడు గాక. తా. మేము తండిగారి ఆజ్ఞచేత చాల భయంకరమైన అరణ్యములోనికి ప్రవేశించితిమి. మే మందరము అగ స్తృ్వమహాముని దర్శనము చేయ గోరుచున్నాము- ఆయనకు తెలుపుము. శీ ఆ మూ. తస్య తద్వచనం (శుత్వా లక్ష్మణస్య తపోధనః, తథేత్యుక్వాగ్నిశరణం (పవివేశ నివేదితుమ్‌. ర్‌ (ప్ర అ. తపోధనః = అగ స్త్యశిష్యు డైన ఆ ముని, తస్య లక్ష్మణస్య == ఆ లక్ష్మణుని యొక్క, తత్‌ వచనమ్‌ = ఆ మాటను, (శుత్వాజు విని, తథేతి== అశ్హే చెప్పెదను అని, ఉక్త్వాజవలికి, నివేదితుమ్‌= తెలుప్పుటకు, అగ్నిశరణమ్‌=2= అగ్నిగ్భృహమును, (పవివేశ == 1పవేశించెను. కా. లక్మణుని మాటలు విని ఆ అగ న్త్య్యశిష్యుడు *“అ'ప్తే చెప్పెదను"”అని ళు పలికి రాముని రాకను అగస్తునకు తెలుపుటక్రై అగ్నిగృహములోనికి వెళ్తాను. కీ ళా

అరణ్యకాండము 147 మూ. స _వవిశ్య ముని శేష్టం తవసా దుుష్పధర్షణమ్‌, కృతాక్టూలిరువాచేదం రామాగమనమక్షాసా. 6 యథోక్తం లక్ష్ముణేనైవ శిష్యోఒగ స్య్యన్య నంమతః।.

(ప. ఆఅ. అగ స్త్యృస్య == అగస్తునకు, నసంమతః = ఇమ్టుడైన, శిష్య: == శిష్కుడైన, సః== ఆ ముని, అజ్జుసా == శ్మీఘముగ, (వవిశ్య = (వవేశించి, కృతా బ్ఞాలిః = కట్టబడిన దోసిలి కలవాడై, లక్కుణేన=లమ్మణునిచేత, యతో క్తమేవజ ఎట్లు చెప్పబడినదో ఆ విధముగ, తవసా = తవస్సుచేత, ద్యుష్పధర్హణమ్‌ = ఎదిరింప శక్యము కాని, మున్మిశేష్టమ్‌ = మున్నిశేష్టుని గూర్చి, రామాగమనమ్‌== రాముని రాకను గూర్చి, ఇదమ్‌ == ఈ వాక్యమును, ఉవాచ = పలికెను.

తా. అగస్త్యుని 1పియళిష్యుడైన ఆ ముని శ్వీఘముగా అగ్నిగృహములో [వవేశించి, అంజలి ఘటించి, ఎవ్వరిచేత ఎదిరింప శక్యము కాని తపోబలము గల ఆ ముని శేష్పునితో, లక్మణుడు చెప్పిన విధముగ, రాముని రాకను గూర్చి ఇట్లు వలికెను. 6

లా

మూ. పృ్మతా దశరథస్యేమౌ రామో లక్కుణ ఏవ చ, 7

వవిష్టావ్యాశమపదం సీతయా సహ భార్యయా.

(ప. అ. రామః= రాముడు, లక్ష్మణ ఏవ చ = లక్ముణుడు అను, దళ రథస్య == దళరభథునియొక్క, ఇమౌ== ఈ, ప్యుతౌ == ప్మతులు, భార్యయా == రాముని భార్యయైన, సీతయా సహజ సీతతో కూడ, ఆ్మశమవదమ్‌ = ఆ(శమ మును, (వవిష్టా నా [వవేశించినారు.

య్‌

తా. దశరథుని ప్యుతులైన ఈ రామలక్ష్మణులు, సీతతో కూడ అక మమునకు వచ్చి ఉన్నారు. 7

మూ. ,దష్టుం భవ నమాయాతెౌ శు శూషార్ధమరిందమౌ, ర

యద్మతాన న్తరం తత్త్వమాజ్ఞాపయితుమర్హసి.

[ప. అ. అరిందమౌ == శ్మతునంవోరకులైన ఆరామల మయ్య యలు, భవన్తమ్‌ = నిన్ను, [దష్టుమ్‌ = చూచుటకు, శుుకూషార్ధమ్‌ నిన్ను సేవించుటకు, ఆయాతౌ = వచ్చినారు. అృత== ఈ విషయమునందు, యత్‌ ఇ ఏది, అనన్త

తీరి ్రీమ్మదామాయణము రమ్‌=వెంటనే చేయ దగినదో, తత్‌ =దానిని, త్వమ్‌ జన్‌వు, అజ్జాపయితుమ్‌జ ఆత్తాపించుటకు, అర్హసి = తగి యున్నావు.

ళా న!

తా. శ్యతుసంహారకు లైన ఆ రామలక్మణులు సి దర్శనముకొరకు, ని 'సేవకొరకు వచ్చి ఉన్నారు. ఇప్పు దేమి చేయవలెనో ఆజ్ఞా పింపుము. రి

మూ. తతః శిష్వాదుష్రచత్య (పాప్తం రామం సలక్మణమ్‌, ర

వెదేహీం చ మహాభాగామిదం వచనమ బవీత్‌.

(ప. అ. తతః = అటుపిమ్మట, శిష్యాత్‌ = శిష్యునినుండి, సలక్మణమ్‌ = లక్ష్మణునితో కూడిన, రామమ్‌ == రాముణ్ణి , (పాప్తమ్‌ = వచ్చినవానినిగా, ఉప (శుత్య = విని, మహాభాగామ్‌ = మహా భాగ్యవంతురా లైన, వైదేహీం చ= సీతను కూడ వచ్చిన దానినిగా విని, ఇదం వచనమ్‌ = ఈ వచనమును, ల బఏీత్‌ = పలి౩ను

తా. అగస్తుడు లక్ష్కణస మేతు డైన రాముడు, మహాభాగ్యవంతురా లైన సీత వచ్చినా రని శిష్యునినుండి విని, ఇట్టు పలికెను. రి

మూ. దిష్ట్యా రామశ్చిరస్యాద్య ఉదష్టుం మాం సముపాగత ౩౪,10

మనసా కాజ్జీతం హ్యస్య మయా హా్యాగమనం పతి.

(వ, అ. దిష్ట్యాజు భాగ్యవశముచేత, రామః == రాముడు, చిరస్య = చిర కాలమునకు, మామ్‌ = నన్ను, [దష్టుమ్‌ = చూచుటకు, అద్య=ఇప్పుడు, సముపా గతః = వచ్చినాడు. అస్య == ఈతనియొక్క, ఆగమనం (పతి = ఆగమనమును గూర్చి, మయా = నాచేత, మనసా = మనస్సుచేత, కాజ్జీతం హి = కోరబడినది కదా.

లా. అదృష్టవళముచేత రాముడు ఇంత కాలమునకు నన్ను చూచుటకై నేడు వచ్చినాడు. ఆతడు వచ్చిన బాగుండు నని నేను కూడ మనస్సులో అను కొనుచున్నాను. 10

మూ, గమ్మతాం సత్కృతో రామః సథార్యః సహలక్మణః,11 (ప వేశ్యతాం సమీపం మే కిం చాసా న (పవేశితః.

ఆరణ్యకాండము 149

(వ. ఆ. గమ్యతామ్‌ = వెళ్ళిదవుగాక. నభధార్యః == ధార్యతో కూడిన, సహలక్ష్ముణ:ః = లక్ష్మణునితో కూడిన, రామఃజ రాముడు, నత్క్ఫృత: = అద రించబడినవాడై, మే= నాయొక్క, సమీవమ్‌ = నమీపమును, [వవేశ్యతామ్‌ = (పవేశ పెట్టబడుగాక , అసౌ= ఇతడు, కిమ్‌ = ఎందువలన, న (వవేశితః == (పవేశ పెట్టబడలేదు 7

తా. వెంటనే వెళ్ళి భార్యతోను, లక్ముణునితోను కలిసి వచ్చిన ఆ రాముణ్ణి ణగొారనించి,నా దగ్గరకు తీసికొని రమ్ము. నావస తెలువకుండగనే ఎందుకు శీసి కొని రాలేదు ? శ

మూ. ఏవముక్తస్తు మునినా ధర్మజ్ఞైన మహాత్మనా, గల అభివాద్యాబవీచ్చిష్య స్తథేతి నియతాళ్షులిః.

(ప. ఆ. ధర్మజ్జేన = ఛర్మములు తెలిసినవాడు, మవోత్మనా = మహాత్ముడూ అయిన, మునినా = మునిచేత, ఏవమ్‌ == ఇట్టు; ఊఉ కఃజవపలకబడిన, శిష్యః = శిష్యుడు, నియతాళ్ఞులిః ౬ కట్టబడిన దోస్‌లి కలవాడై, అభివాద్య == నమస్కరించి, తథేతి = అపై చేసెదను అని, అ్మ్యబవీత్‌ = వలికెను.

వా.

లా. ఆ సెష్యుడు ధర్మములు తెలిసినవాడు, మవొళ్ళుడు అయిన అగన్వ మహాముని మాటలు విని, అంజలి ఘటించి. “అశ జెపెదను"”అని వలికెను. 12

మూ. తతో న్మిష్కమ్య సంథా న్తః శిష్యో బక్యణమ బవీత్‌. 18

కాంాసొ రామో మునిం 1దష్టుమేతు (పవిశతు స్వయమ్‌.

(వం అం తతః = అటు సిమ్మట, శిష్యః= మ్యడు, సంభా న్తఃజ=తొందర వడుచున్న వాడె, న్మిష్క్టమ్య= బైటకు వెళ్ళి, లక్ష్మణమ్‌ జ లక్మణుని గూర్చి, అ(బవీర్‌ = వలికేను. అసౌ ఈ, రామఃజరాముడు, ర్వా ఎక్కడ ఉన్నాడు?

జా రు నస్వయముగనే, సపవిశతు = (వవేశించుగాక.

లా. పిమ్మట శిష్యుడు తొందరగా బైటకు వచ్చి లక్ష్మణునితో ఇట్టు పలి3ను. “రాము డెక్టుడ ఉన్నాడు? మునిని చూచుటకు ఆతడె లోనికి వెళ్ళ వచ్చును; ఇతరుల అనుమతి అవనరము లేదు". 18

150 శ్రీమ్మదామాయణము మూ. తతో గత్వా శమద్వారం ?ష్కేణ సహ లడ్మణః, క్ష దర్శయామాస కాకుత్తుం సీతాం చ జనకాత్మజామ్‌. థగ

(ప, అ. తతః = అటు పిమ్మట, లమ్మణ: జూ లక్మణుడు, శష్యేణ పహ

= శిష్యునితో కూడ, ఆ్మశమద్వారమ్‌ = ఆ(శమద్వారమును గూర్చి, గత్వా == వెళ్ళి, కాకుత్ధ్సమ్‌ == రాముణ్ణి, జనకాత్మజామ్‌ = జనకుని కూతురైన, సితాం చ= సీతను, దర్శయామాస = చూపించెను.

తా, పిమ్మట లటష్మణుడు, శిష్యునితో కలిసి ఆశమద్వారము వద్దకు వెళ్ళి అక్కడ ఉన్న రాముణ్ణి, జనకరాజప్కుతియైన సీతను చూపెను. కేడీ

మూ. తం శష్యః (ష్మశితో వాక్యమగ స్త్యవచనం (_బువన్‌,

(పా వేశయద్యథాన్యాయం సత్కారార్హం సుసత్క్హృతమ్‌-

(ప. అ. శిష్యః=శిష్యుడు, (ప్మశితః = వినయవంతుడై, అగ స్త్యృవచనమ్‌ ఇ అగస్తుని వచనమునుగా , వాక్యమ్‌ = వాక్యమును, (బువన్‌ = పలుకుచు, సక్కారార్డ్యమ్‌ = సత్మరించుటకు తగిన, సుసత్కృృతమ్‌ = బాగుగా సత్కరించ బడిన, తమ్‌ = ఆ రాముణ్ణి, యథాన్యామ్‌ = న్యాయానుసారముగా, (పావేశయత్‌ న (పవేశపేఫైను.

తా. ఆ శిష్యుడు సవినయముగా, అగస్వుడు చెప్పిన మాటలు చెప్పి* సత్కారములకు తగిన ఆ రాముణ్ణి, బాగుగా సత్కరించి, న్యాయానుపారముగా ఆథమములోనికి (పవేశ పెట్టెను. 15

(పశా న్తహరిణాకీర్ణ్షమా_శమం హ్యవలోకయన్‌.

(ప. అ. తతః== అటుపిమ్మట, రామః =రాముడు, సీతయా = సీతతో, సహలక్మణ: == లక్మణునితో కూడినవా డై, (వకా నహరిణాకీర్ణమ్‌ = శాంత మెన లేళ్లతో నిండిన, అ్యశమమ్‌ = ఆశమమును, అవలోకయన్‌ =చూచుచు, |] పవివేశ ఉ (ప్రవేశించెను,

అరణ్యకాండము 151 మూ. స త్మత (బహ్మణః స్టానమగ్నేః స్థానం తథైవచ, క్షేగ వ్‌హ్లోః స్టానం తథేన్హ్రన్య స్టానం చైవ వివన్వత*, సోమన్థానం భగస్టానం స్థానం కాబేరమేవ చ, 18 ఛాతుర్విధాతు! స్టానే చ వాయోః స్టానం తథైవ చ, నాగరాజస్య చ స్థానమన న్తస్య మహాత్మనః, 19 స్టానం తథ్రైవ గాయ్యత్యా వనూనాం స్థానమేవ చ, స్టానం చ పాశహస్తస్య వరుణస్య మహాత్మనః, ర్త కార్తికేయస్య చ స్థానం ధిర్మస్థానం చ వశ్యతి. వప. అ. స?ః= ఆ రాముడు, త్య్వర=ఆ ఆశమమునందు, బహ్మణః == (బ్రహ్మయొక్క, స్టానమ్‌ = స్థానమును, తథైవ చ= మరియు, అగ్నేః == అగ్ని యొక్క, స్టానమ్‌ = స్టానమును, విష్ణోః == విష్ణువుయొక్క-, స్థానమ్‌జస్టానమును, తథా = మరియు, ఇన్ట్రస్య జ ఇం(దునియొక్క స్థానమును, వివస్వతః=సూర్యుని యొక్క, స్థానం చైవ = స్థానమును, సోమస్టానమ్‌ = సోముని స్థానమును, భగ స్టానమ్‌ = భగుని స్థానమును, కౌబేరమ్‌ = కుబేరుని సంబంధమైన, స్థానమేవ చ డా స్టానమును, ధాతు? = ధాతయొక్క-; విధాతుః == విధాతయొక్క-, స్టానే చడ స్థానములను, తథైవచ == మరియు, వాయోః == వాయువుయొక్క, స్టానమ్‌ = స్టోనమును, నాగరాఖిస్య జ నాగరాజై న, మహాత్మనః = మహాత్ముడైన, అన నస్య = అనంతునియొక్క, స్థానమ్‌ == స్థానమును, తథైవ == మరియు, గాయ్యత్యాఃజ= గాయ్య్మతియొక్క., స్టానమ్‌ = స్థానమును, వసూనామ్‌ = వసువులయొక్క, స్టాన మేవ చ = సానమును, షపాశహ స్తస్యజ పాశము హ నస్తమునందు గల, మహాత్మనః నూ మహాత్ముడైన, వరుణస్య = వరుణునియొక్క_, స్టానం చ జు స్థానమును, కారి కేయస్య == కుమారస్వామియొక్క-, స్టానం చడ స్టానమును, ధర్మస్థానం చ= యమధర్మరాజుయొక్క స్థానము, పళ్యలి = చూచెను. రాముడు ఆ ఆశమమునందు, (బహ్మ, అగ్ని, విష్ణువు, ఇందుడు, వివ వ్వుంతుడు, సోముడు, భగుడు, కబేరుదు, ధాత, విధాత, వాయుపు, నాగరాజు మహాత్ముడు అయిన ఆదిశేషుడు, గాయ్యతి, వనువులు, పాశములు హ స్తమునందు

152 శ్రీమ్య(దామాయణము గల మహాత్ముడైన వరుణుడు, కుమారస్వామి, యమధర్యరాజు_ వీడ స్థానములను చూచుచు - వెశ్రిను.

వి. రామాయణంలో వాల్మీకి అఆతి.భరద్వాజ-ళరభంగ_నుతీజ్ఞాదిమునుల అ్మశమాలను వర్ణించినాడు కాని ఇక్కడ వర్షించినట్టుగా ఆయా దేవతల స్థానాలు ఉన్నట్లు వర్దించలేదు. ఈ ఘట్టంలో కూడా, అనేకఇతరఘట్టాలలో వలెనే, వాల్మీకి హృదయాన్ని విశదీకరిస్తూ గోవిందరాజులు ఇవన్ని అగస్యుడు పూజించే ఆయా దేవతలను స్థాపించిన స్టానా లని వాఖ్యానించి శివుడు పూజానర్హుడు గాన అతని స్థానం చెవ్నలే దనీ, కొందరు ఇప్పుడు శివుణ్ణి పూజిస్తున్నా రంటే అందుకు వారి కామస శాస్తాలమీద నమ్మకమే కారణ మని (పతిపాదించారు. “అత పూజ్య దై వతేషు ర్ముదస్యానుపాదానాత్‌ అపూజ్యత్వము క్తమ్‌. అధునా శ్రైశ్చిత్‌ వూజ్య మానతా శు తామసశళాస్తానురోధేనేతి బోధ్యమ్‌" (గోవిందరాజవ్యాఖ్య).

అప్పయ్యదీక్షితులు శ్రీరామాయణ తాత్పర్యసారసం గహస్తో తంలో ఈ ఘట్టాన్నే నిర్దేశిస్తూ. “ఆగస్త్యాశమంలోనికి (పవేశించే టప్పుడు రాముడు లక్ష్మ ణునితో సకలదేవతలు ఈ అగసుని ఆరాధిస్తూ ఉంటా రని" చెప్పి ఉన్నాడు. ఇక్కడ చెస్పిన దేవతాస్థ్టానాలు అగస్తుణ్ణి ఉపాసించడంకోసం వచ్చే దేపతలు ఏర్పరచుకొన్న స్టానాలే. వీటిలో ర్ముదస్థానం చెప్పకపోవడాన్ని పట్టి | బహ్మ విషస్ట్వైదులే అగస్యోపాసకులు. శివుడు అగస్తుణ్ణీ ఉపాసీంచేవాడు కాదు. అందుచేత ఆందరి దేవలకంబె శివుడే ఉత్క్బృష్టుడు అని సూచితం అపుతున్నడి” అని (వతిపాదించారు. తస్మాత్‌ (బహ్మవిష్ట్వాదయ వవ అగస్తోపానకాః నతు శివః ఇతి ద్యోతనేన శివస్యతదతిశయమహిమా వ్యక్ఞుతః” (శ్రీ.రా.కా.సం.స్తోతం. 2) వివిధదేవతల స్థానాలను వర్షించే ఈ నాలుగు క్లోకాలూ కూడా (పాచ్యపతిలో లేకపోవుట గమనార్హం. 1720

మూ. తతః శిమ్యైః పరివృతో మునిర ప్యభినిష్పతత్‌, రే

తం దదర్శాగతో రామో మునీనాం దీ ప్తతేజసామ్‌.

పం అ. తతః = అటు సిమ్మట, శిమ్యైః = శిష్యులతో, పరివృత: == కూడిన, మునిరపి = అగ స్త్య్యముని కూడ, అభినిష్పతత్‌ == శీఘముగా ఎదురు వచ్చెను. రామః = రాముడు, దీప్తతేజనామ్‌ = (పజ్వలించుచున్న తేజస్సు గల,

మునీనామ్‌ == మునులయొక్క-, అ|[గత:=ఎదుట, తమ్‌ ఆ అగ స్త్వ్యమవామునిని, దదర్శ ననే చూచెను. తా. పిమ్మట ఆ ఆగస్తుడు శిష్యగణ వరివృతుడై శ్మీఘముగా రామునకు ఎదురు వచ్చెను. రాముడు (పజ్వలించుచున్న తేజస్సు గల ఆ మునుల ముందట నున్న ఆ మునిని చూచెను. 2] మూ. అ్యబవీద్వచనం వీరో లక్ష్మణం లక్ష్మివర్జనమ్‌, లం ఏష లక్ష్మణ న్మిష్కామత్యగస్తో భగవాన్‌ బుషిః, కౌదార్యేణావగచ్చామి నిధానం తపసామిమమ్‌. లి ప. అ. వీరఃజువీరుడైన రాముడు, లమ్ష్మివర్ధనమ్‌ = లక్ష్మిని వృద్ధిచేయ, లక్ష్మణమ్‌ = లక్ముణుని గూర్చి, వచనమ్‌ = వచనమును, అబవీత్‌ = పలికెను. లక్ష్మణ = లక్ష్మణా । భగవాన్‌ == పూజ్యుడైన, ఏషః = ఈ, అగ స్య్యః బుషిః== అగ స్త్యమహర్షి, న్మిమ్మామతి = బై టకువచ్చుచున్నాడు. దాదా ర్యేణ == తేజోవిశే వమువేత, ఇమమ్‌ = ఈతనిని, తపసామ్‌ = తపస్సులకు, నిధానమ్‌ == నిధియైన వానినిగా , ఆవగచ్చామి = తెలుసుకొనుచున్నాను. తా. వరుడెన రాముడు, లక్ష్మీని వృద్ది పొందించు లక్ష్మణునితో ఇట్టు పలికెను. లక్ష్మణా | ఇడిగో; పూజ్యుడైన అగ స్యమహర్తి బైటకు వచ్చుచున్నాడు. తేజోవిశేషమును పట్టి ఇతడు తపస్సులకు నిధి యని భావించుచున్నాను. ర మూ, ఏవముక్వా మహాబాహురగ స్త్యం సూర్యవర్చనసమ్‌, జ్మగాహ పరమ్మపీత స్తస్య పాదౌ వరంతవః. బెడ (వ. అ. మహాబాహుః గొప్ప బాహువులు కలవాడు, పరంతపః == శ్మ్యతుసంహారకుడు అయిన రాముడు, సూర్యవర్చసమ్‌ = సూర్యుని వంటి కాంతి గల, అగ న్త్యమ్‌ = అగస్త్యుని గూర్చి, ఏవమ్‌ జ ఇట్టు, ఊక్క్వా == పలికి, పరమ (ప్రీతః చాల సంతోషించినవాదై, తస్య = ఆ అగస్తునియొక్క_, షపాదౌ=పాద ములను, జ్మగాహ = (గహించెను. లా. గొప్ప బాహువులు కలవాడు, శ్యశుసంహారకుడు అయిన ఆ రాముడు

154 శ్రీమ్మదామాయణము సూర్యునివంటి తేజస్సు గల అగ స్వ్యమహామునిని గూర్చి లక్ష్మణునితో ఇట్లు పలికి, చాల సంతోషముతో ఆ మహాముని పాదములు [గహించిను. లశ మూ. అభివాద్య తు ధర్మాత్మా తస్థా రామః కృతాజ్షులిః, వతయా సహ వైదేహ్యా తడా రామః సలక్మణ:. రి ప్ర. అ. తదా = అప్పుడు, ధర్మాత్మా == ధర్మాత్ముడు, రామః=జ= మనో హరుడు అయిన, రామః = రాముడు, వైదేహ్యాజు విదేహదేశాధిపతి కూతురైన, సీతయా = సీతతో కూడినవాడై, సలమ్మణః == లక్ముణునితో కూడివదాడై, అధి వాద్య = నమస్క-రెంచి, కృతాబజ్దులిః = చేయబడిన దోసిలి కలవాడై, తస్దొ నూ నిలచెను. తా. అప్పుడు సీతాలమ్మణస మేతుడు, ధర్మాత్ముడు, సకలజనమనోభి రాముడు అయిన రాముడు అగస్తునకు అభివాదనము చేసి, అంజలి ఘటించి నిలచెను. ర్‌ మూ. (పతిజ్ఞగాహ కాకుత్స్రమర్చయిత్వాసనోద తై ౪, కుశల(పశ్నముక్వా చ హ్యాస్యతామితి చ్యాబవీత్‌. రగ వ. ఆ. ఆసనోదకై ః = ఆసనముచేతను, ఉదకముఇతను, అర్బయిత్వా = పూజించి, కాకుత్స్సమ్‌ = రాముణ్ణి, (వతిజ్యగాహ = (వత్మిగహపించెను. కుశల [వశ్నమ్‌ = కుళల్యపళశ్నను, ఊక్వా== పలికి ఆస్యతామ్‌ = కూర్చుందువుగాక, ఇతి చ= అని కూడ, అ(బపీత్‌ = పలికెను, తా. అగస్తుడు రామునకు ఆసనము, ఉదకము సమర్పించి, సగౌరవ ముగా ఆతనిని ్మపత్మిగహించి, కుశల[పశ్న వేస్‌, “కూర్చుండుము” అని పలికెను. మూ. అగ్నిం హుత్వా (పదాయార్హ్యమతిథీన్‌ (పతిపూజ్య చ, వాన్మప ఫేన ధర్మేణ స తేషాం భోజనం దదౌ. రి (వం అ. సః=అగ స్త్వ్యమహాముని, అగ్నిమ్‌ = అగ్నిని, హుత్వా=హోమము చేసి, అర్హ్యమ్‌ = అర్హ్యమును, _పదాయ == ఇచ్చి, అతిథీన్‌ = ఆతిథులను, (పతి ఘు ఘ్‌ వూజ్య చ = పూబెంచి, వాన్మప సేన = వాన్మపస్థ్య్మాశమమునకు సంబంధించిన,

ర్‌ ల్‌ అ ణ్యకాండము 155 ఇచ్చెను,

తా. అగస్తుడు అగ్నిహోమాదులు ముగించుకొని, అర్హ్య్మ్యపదానాదుల చేత అతిథులను పూజించి, వారికి వాన్మపస్థధర్మానుసారముగ బోజనము పెటెను. ౫

హా! మూ. (వథమం చోపవిశ్యాత ధర్మజ్ఞో మునిపుజ్లవః, ఉవాచ రామమాసీనం పాళ్లలిం చర్మకోవిదమ్‌. బెర్రి

(వ. అ. అథ=అటు పిమ్మట, ధర్మజ్ఞఃజ ధర్మము నెరిగిన, మునిపుజ్ఞవ: జ ఆ ముని శష్టుడు, 1[పథమమ్‌ == ముందుగా, ఉపవిశ్యజ కూర్చుండి, అసీనమ్‌ ఉకూర్చొని ఉన్నవాడు, (పార్డాలిమ్‌=కట్టబడిన దోసిలి కలవాడు, ధర్మకోవిదమ్‌ న్‌! ధర్మములను ఏతిగినవాడు అయిన, రామమ్‌ = రాముణ్ణి గూర్చి, ఉవాచ == పలికెను.

తా. ఇర్మములు తెలిసిన ఆ అగన్వుడు లాను ముందు కూర్చుండి, తన (పక్కనే అంజలి ఘటించి కూర్చొని ఉన్న, ఛర్మకోవిదుదైన రామునితో ఇట్టు పలికెను, య!

మూ. అగ్నిం హుత్వా (పదాయార్శ్యమతిథిం | పతిపూజయేత్‌ అన్యథా ఖలు కాకుత్స తపస్వీ నముదాచరన్‌. వి మఃసాక్షీవ పరే లోచే స్వాని మాంసాని భక్షయేత్‌.

(టు. అ. అగ్నిమ్‌ = అగ్నిని, హుత్వా జా మోమము చేసి, అర్హ్యమ్‌ == అర్హ్యమును, _వదాయ == ఇచ్చి, అతిథీమ్‌ జ అతిథిని, (పలివూజయేత్‌ =పూజించ వలెను. కాకుత్సృజ రామా : అన్యథా జ మరొక విధముగా, సనముదాచరన్‌ ==

యణ ల న జల, టి చేయుచున్న, తపస్వీ= మహర్షి, దుఃసాక్షివ = అసత్యమైన్‌ సాక్ష్యము చెప్పన య వాడు వళి వరే లోకేజపరలోకమునందు, స్వాని=తసి సంబంధ మైన, మాంసాని = మాంగములను, భవయేత్‌ = భశ్నించును.

తా. రామా : ముందుగా ఆగ్నిహోమము (వైళ్వచేవము) చేసి, పిమ్మట ఆఅఆతిభులకు ఆర్హ్య మిచ్చి పూజించవలెను. అట్టు కాక మరొక విధముగ చేయు. ముని, ఆసత్యసాక్షుము చెప్పినవాడు వలె పరలోకములో తగ మాంసమును దత్నిం చును. ల

186 శ్రీమ్య(మాయణము మూ. రాజా సర్వస్య లోకస్య దర్మచారీ మహారథ:, 80 పూజనీయశళ్చ మాన్యశ్చ భవాన్‌ ప్రావ్లః _పియాతిథి:. (ప. అ. సర్వస్యలోకన్య = సమ స్తలోకమునకు, రాజా = రాజువు, ధర్మ ఇ్రాడ్రీ ధర్మమును ఆచరించేవాడవు, మహారథః: = మహారథుదడవు, పూజనీయశ్చ = పూజింపదగినవాడవు, మాన్యశ్య == గౌరవించదగినవాడవు అయిన, భవాన్‌ జూ నీవు, (పియాతిథిః = పియమైన అతిథివిగా, పా ప్తః= వచ్చినావు. తా. సీవు సకలలోకములకు రాజువు. ధర్మాచరణశీలుడవు; మహారథు డవు; పూజింప దగినవాడవు. గౌరవింవదగినవాడవు. అట్టి నీవు మాకు (పియా తిథిగా వచ్చినావు. 80 మూ. ఏవముక్త్వా ఫలైర్మూలై;ః వుప్పైరన్న్యైళశ్చు రాఘవమ్‌, 81 పూజయిత్వా యథాకామం పునరేవ తతోఒ్మబవీత్‌. (వ. అ. ఏవమ్‌ = ఇట్లు, ఊక్త్వాజ పలికి, రాఘవమ్‌ = రాముణ్ణి, ఫలైః జ ఫలములచేతను, మూలైః జ మూలములచేతను, పుష్పైః పుష్పములచేతను, అన్వైళశ్ళ = ఇతరవస్తువులచెతను, యథారామమ్‌ = తన కోరిక పీరు నట్టు, వూజ రా యిత్వా = పూజించి, తతః= ఆటు పిమ్మట, పునరేవ = మరల, అవీత్‌ == పలికెను. తా. ఈ విధముగపలికి, రామునకు ఫలములు, మూలములు, పృష్పములు, ఇతరవస్తువులు సమర్శించి తన కోరిక తీరు నట్లు పూజించి, మరల ఇట్టువలి కను. మూ. ఇదం దివ్యం మహచ్చాపం హేమరత్నవిభూషితమ్‌, ల్లి వైష్ణవం పురుషవ్యాాఘ నిర్మితం విశ్వకర్మణా, అమోఘః సూర్యసంకాశో (బహ్మదత్తః శరోత్తమః. లితి (వ. అ. పురుషవ్యాఘ == పురుష్మశేప్పుడా ! హేమరత్నవిభూషితమ్‌ = ఐబంగారముతేతను, రత్నములచేతను అలంకరించబడిన, చివ్యమ్‌ = దివ్యమైన, మహత్‌ =గొప్పదైన, ఇద౦ చాపమ్‌=ఈ ధనస్సు, వైష్ణవమ్‌ విష్ణువుకు సంబంధించి నది. విశ్వకర్మణా విశ్వకర్మ చేత, నిర్మితమ్‌=నిర్మించబడినది. సూర్యసంకాళః

అరణ్యకాండము 1౯7 జ నూర్యునితో సమానమైన, అమోఘః = వ్యర్థము కాని, శరోత్తమః = ఉత్తమ మైన ఈ శరము, _బహ్మదతః = (బ్రహ్మచేత ఇవ్వబడినది.

తా. పురుషులలో టేష్టుడవైన రామా : బంగారముతోను, రత్నములతోను అలంకరించిన దివమైన ఈ గొప్ప ధనస్సు విష్ణుదేవునిది. దీనిని విశ్వకర్మ నిర్మించను. సనూర్యునిపంటి ఈ ఉత్తమమైన బాణము అఆమోఘమైనది. దీనిని (బహ్మ ఇచ్చాను. 892, తి

మూ. దత్తౌమమ మ హేన్టే్రణ తూణీ చాక్షయసాయకౌ, సంవూర్ణౌ నిశితై ర్బాణెర్ద్వ్రలద్భిరివ పావళక్టై*?, త! మహారజతకోశో ఒయమసిర్హే మవిభూషిత:.

(వ. అ. అక్షయసాయకౌ = అక్షయ మైన బాణములు గలవి, నిళితై == వాడియైన, జ్వలద్భిః == (వజ్వలించుచున్న, పావ శ్రైరివ= అగ్ని వలె ఉన్న, బాతైః = బాణములతో, సింపూర్ణౌ జ నిండిన, తూణీ = అంబులపొదులు, మమ= నాకు, మహేన్ల్రేణ = మహేం్యదునిచేత, దత్తా= ఇవ్వబడినవి. మహారజతకో శః == బంగారపు ఒర గల, అయమ్‌ = ఈ, హేమవిభూషితః = బంగారముచేత అలంక రించబడిన, అసిః=ఖడ్గము (దేవేర్యదునిచేత ఇవ్వబడినది).

కా. మండుచున్న అగ్ని వలె వాడియైన బాణములతో నిండిన ఈ అక్షయ తూణీరములను, బంగారు ఒరలో ఉన్న ఈ సువర్జాలంకృత మైన ఖడ్గమును దేవేందదుడు నా కిచ్చినాడు. ల్రిడ్తీ

మూ, అనేన ధనుషా రామ హత్వా సంఖ్యే మహానురాన్‌, త్రిల్‌

ఆజహార (శియం దీపాం పురా విష్ణరివాకసామ్‌.

(ప, అ. రామజ= రామా: పురాజపూర్వము, విష్ణుః=విష్ణుమూ ర్తి, సంఖ్యే = యుద్ధమునందు, అనేన ధనుషా= ఈ ధనస్సుచేత, మహాసురాన్‌ = గొప్ప రాక్షసులను, హత్వా = చంపి, దివౌకసామ్‌ = దేవతలయొక్క_, దీప్తామ్‌ = (పకా శించుచున్న, [శ్రియమ్‌ = లక్ష్మిని; ఆజవార = తీసికొనివచ్చెను.

తా. రామా : పూర్వము విష్ణువు, ఈ ధనస్సుచేత, యుద్దములో గొప్ప అసురులను చంపి, దేవతలకు (పకాశించుచున్న లక్ష్మిని తిరిగి సంపాదించి

'పెన్లైను. కిక

186 శ్రీమ్మదామాయణము మూ. తద్దనున్తా చ తూణీరౌ శరం ఖద్గం చ మానద, వ్ర జయాయ (పతిగృహ్హీష్వ వ్యజం వ్యజదరో యథా, (పం అ. మానచ = గౌరవమును ఇచ్చువాడా : తత్‌ = ఆ, ధనుః = ధనస్సును, తౌజ ఆ, తూణీరౌ = అంబులపొదులను, శరమ్‌ = శరముకు, ఖడ్గం తా. ఆ(శితుల మానమును కాపాడు రామా ఇం్మదుడు వ్యజాయుధమును ధరించి నట్లు, ఈ ధనస్సును, ఈ అంబులపొదులను, బాణమును, ఖడ్గమును జయమునిమిత్తమై స్వీకరంచుము. రల మూ. ఏవముక్త్వా మహాతేజాః సమస్తం తద్వరాయుధమ్‌, వ్‌ దత్వా రామాయ భగవానగ స్త్యః పునర్మ బవీత్‌. ఇత్యార్షే శ్రీమ్మదామాయజే వాల్మీకీయే ఆదికావ్యే ఆరణ్యకాళ్డే ద్వాదశః సరః. లి (ప. అ, మహాతేజాః = గొప్ప తేజస్సుగల, భగవాన్‌ = భగవంతళు డెన, అగ న్త్యః = అగస్తుడు, ఏవమ్‌ = ఇట్లు, ఉక్వా=పలికి, సమ స్త్రమ్‌=సమసమెన, తత్‌ అఆ, వరాయుధమ్‌ నా! లేష్ట మైన ఆయుధమును, రామాయ డా రామునకు, దత్వాజఇచ్చి, పునః=మరల, అ(బవీత్‌ =పలికెను. తా. మవాతేజఃళాలి, పూజ్యుడు అయిన ఆగస్తుడు ఇట్టు పలికి, (శేష్టము ఛి లైన ఆ ఆయుధముల నన్నింటిని రామునకు ఇచ్చి మరల ఇట్లనెను. 87 “ఇాలానందిని* అను శ్రీమ్మ్యదామాయణా ౧ధవ్యాఖ్యానమునందు అరణ్యకాండలో పన్నెండవ సర్ష సమా ప్త్రము.

అథ (తయోవశః సర్గః గ్‌ (అగ న్హ్యూడు తనము చూచువిక్షై రాయమతు వబ్బినోందుపి నంతో షము గ్రకరటొంముచు నేత్రము (చళంనించువ; వంచవటోలో. నివనింత్రు మని రామరవ బౌల్చ్రుటన రాముడు అత్వజీో (యాజ మణట]. మూ. రామ (పీతోఒస్మి భదంతే పరితుహ్లాఒన్మి లక్ష్మణ, ఆభివాదయితుం యన్మాం (పాప్తా స్ధ్‌ః సహ సీతయా. 1 (ప. అ. రామ= రామాః 1పీతఃజు సంతోషించినవాడను, అస్మి = అయి ఉన్నాను. లే= నీకు, భ్యదమ్‌ = మంగళ మగుగాక. లక్ష్మణ = లక్ష్మణా! పరితుష్టః అస్మి = సంతోషించినాను, యత్‌ ఏ కారణమువలన, సీతయాసహ:జ సీతతో కూడ, మామ్‌ = నన్ను, అభివాదయితుమ్‌ = నమస్కరించుటకు, (పాప్తా గ్‌ ల తా. రామా: చాలా సంతోషించుచున్నాను; నీకు మంగళ మగుగాక; లక్ష్మణా ః సంతోషించుచున్నాను; మీ రిద్దరు సీఠానహితులై నాకు అభివాదనము చేయటకు వచ్చినారు. | మూ. అధ్వ్మశమేణ వాం ఖేదో బాధతే _పచుర్శ్శశమః, వ్య క్రముత్కఖ్ధతే చాపి మైథిలీ జనకాత్మజా. ల్లి (శమ గల, కేదఃజు భేదము, వామ్‌ = మీ ఇద్దరిని, బాధతే = బాధించుచున్నది. జనకాత్మజా = జనకుని కుమారెయైన, మైథిలీ చాపి= సీత కూడ, వ్యకృమ్‌ = స్పష్టముగా, ఉత్కణ్ధతే = విిశాంతిని కోరుచున్నది. తా. చాల దూరము నడచుటవలనను, మార్గములో కలిగిన ఇతర (శ్రమల వలనను మీకు ఆలసట కలిగి మిమ్ములను బాధించు చుండును. జనకుని కూతు

160 శ్రీమ్మ్యదామాయణము చిన సీత కూడ అలసిపోయి వ్మిశాంతి కోరుచున్న దని స్పష్టముగా. తెలియు మూ. ఏషా హి సుకుమారి చ దుఃఖైశ్చు న విమానితా,

(పాజ్యదోషం వనం [పాషా భర్భ స్నేహ్మపచోదితా. త్రి న విమానితా=బాధింపబడనిది అయిన, ఏషా ఈమె, భర్భస్నేహ [పచోదితా== భర యందు స్నేహముచేత (పేరేపించబడినవై, ప్రాజ్యదోషమ్‌ = అధికమైన దోషములు గల, వనమ్‌ = వనమును గూర్చి, _పాపా= వచ్చినది. తా. సుకుమారురాలు, దుఃఖములచేత ఎన్నడూ బాధపడనిదీ అయిన ఈ సీత భర్తపై నున్న స్నహమువేత _పేరితురాలై అత్యధికమైన దోషములు గల వనమునకు వచ్చినది. త్రి మూ. యఖైషా రమకే రామ ఇహ సీతా తథా కురు, దుష్కరం కృతవత్యేషా వనే త్వామనుగచ్చతీ. డీ (వ అ. రామజ రామాః వీషా సీతా = ఈసీత, ఇహ ౨ ఇకాడ, యథా ఎట్లు, రమజే=ఆనందముగా ఉండునో, తథా=అట్టు, కురు చేయుము. ఏషా == ఈమె, వనే== వనమునందు, త్వామ్‌జనిన్ను, అనుగ చ్చృతీ అనుసరించు చున్నదైః దుష్కరమ్‌ = చేయ శక్యము కాని పనిని, కృతవతీ = చేసినది. తా. ఈ సీత ఇక్కడ సుఖముగా ఉండు నట్టు చూచుకొనుము. నీ వెను కనే అరణ్యమునకు వచ్చిన ఈమె ఎవ్వరూ చేయజాలని పని చేసినది. శీ ణి జ ణా న! మూ. ఏషా హి (పకృతిః స్రీణామాసృ షే రఘునన్దన, ఆభ్‌ ఆ జ్య సమస్థమనురజ్ఞన్తి విషమస్టం త్యజన్స్తి చ. ర్‌ [ప అ. రఘునన్షన = రామాః ఆ సృష్టేః=సృష్టి మొదలు, ఏషా=ఖది స్తీణామ్‌ = స్రీలయొక్క, (వకృతిర్లి = స్వభావము కదా; సమస్థమ్‌ = చక్కని వరిస్థితిలో ఉన్న భర్తను (పై), అనురజ్దున్తి = అనురాగము చూపుదురు; విషమ స్ట్‌ = కష్టములలో ఉన్నవానిని, త్యజన్లి చ= విడచుదురు,

తా. రామా। స్త్రీలు సుఖస్థితిలో ఉన్న భర్తపై అనురాగము చూపుదురు. కష్టాలలో ఉన్నవానిని విడచివేయుదురు. సృష్టి (పారంభమునుండి ఇది స్త్రీలలో ఉన్న స్వభావము. క్‌ మూ. శతహదానాం లోలత్వం శస్తాంణాం తీష్షతాం తథా, గరుడానిలయోః క్రైఘ్యమనుగచ్చన్తి యోషితః. (వ. అ. యోషితః == స్రీలు: శత్మ్హహదానామ్‌ = మెరుపులయొక్క, లోలత్వమ్‌ = చంచలత్వమును, శస్త్రాణామ్‌ఆఆయుధములయొక్క-, తీజ్దతామ్‌= తీక్టత్వమును, తథా = మరియు, గరుడానిలయోః = గరుత్మంతునియొక్క. వాయువుయొక్క, తై _ఘ్యమ్‌= వేగమును, అనుగచ్చ న్లి = అనుసరించి ఉందురు. తా. శ్రీంలో మెరపుల కున్న చంచలత్వము, ఆయుధాల కున్న తీష్టత్వము, గరుత్మంతునికి, వాయువునకు ఉన్న వేగము ఉన్నవి. 6 మూ. ఇయం తు భవతో థార్యా దో_షెరేత్రైర్వివర్టితా, ళ్ఞామ్యా చ వ్యపదేశ్యా చ యథా దేవీ హ్యరున్థతీ. 7 (ప. అ. భవతఃజ= నీయొక్క, భార్యా = భార్యయైన, ఇయం తు== ఈ సీత యెజడే, ఏతెః = ఈ, దో ప్రే! = దోషములతో, వివర్దితా = జూన్యురాలై, దేవీ = దేవియెన, అరున్ధతీ యథా = అరుంధతి వలె, క్యాఘ్యా చజ= ళ్రాఘించ దగినది, వ్యపదేశ్యా చ = చెప్పుకొనదగినది. తా. కాని నీ భార్యయైన సీత మ్మాతము ఈ దోషము లేవీ లేనిదై, ఆరుంధతీదేవి వలె క్ఞాఘించదగినది, చెప్పుకొనదగినది. 7 మూ. అలంకృతోఒయం దేశశ్చ య్మత సౌమ్మితిణా సహ, వైదేహ్యా చానయా రామ వత్స్యసి త్వమరిందమ. గ్ర (వ, అ, అరిందమజశ(తుసంహారకుడ వైన, రామజ=రామా 1 సౌమ్మితిణా సహ = లక్మణునితోను, అనయా = ఈ, వైదేహ్యా చ= సీతతోను, య్మతజ ఎక్కడ, వత్స్యసి=ు నివసించగలవో, అఆయమ్‌ = ఈ, దేశళ్చ = దేశము, అలంకృతః == అలంకరింవబడినది. క్షే

162 శ్రీమ్యదామాయణము తా. శ్నృతుసంహారకుడవై:. రామా: నీపు లడ్ముణునితోను, సీతతోను కలిసీ ఏ (పదేశములో నివసించచవో ఈ మపదేశము అలంకరింపబడినది అగును. మూ. ఏవముక్తః స ముగా నాఘవః సంయతాఇరి:, ఉవాచ (ప్మశిరం దాక్కమృషెం దీ ప్రమివానలమ్‌. ర వ. ఆ. మునినా జ అగ స్యృమహాముని చెర, ఏవమ్‌ == ఇద్షు, ఉప్తః జ పలకిఎషెస, సః= ఆ, రాఘవః = రాముడు, సంయతార్షారిః = క ట్టఎడిన దోసిలి కలవాడై, దీప్తమ్‌= వజ్వలించుచున్న, ఆఅనలమివ=అగ్మ్ని వఠె ఉన్న, బుషిమ్‌= ఆ బుషీశ్వరుని గూర్చి, (వ్యశిరమ్‌= వని సముతో కూడిన, వాక్యమ్‌ జ వాక్యమును ఉవాచ = పలికెను. తా ఆ అగస్తమహాముని దూటలి విని రాముడు, ఆఅంజలం మటించి, 1ప్రజ్వఎంచుచున్న అగ్ని వలె ఉన్న ఆ మహర్షితో, వినయపూర్వుకముగా ఇట్లు పలి౩ను,. ర్ట మూ. ధన్యోఒస్మ్యనుగృహేతో ఒస్మి యస్య మే మునిపుజ్ఞవః, గుడైః స్మ్యభాతరృభార్యస్య వరద; పరితుష్యతి. 10 (ప. అ. సాతృభార్యస్య = సోదడరునితోను భార్యతోను కూడిన, యస్య మే== ఏ నాయొక్క, గుణైః = గుజములచేత, వరదః = వరముల నిచ్చే, ముని పుజ్ణవః=ముని శేషుడు, పరితుష్యతి=సంతోషించుచున్నాడో, అట్టి నేను, ధన్యఃజు ధన్యుడను, అస్మి = అయితిని. అనుగ్యహీతః = అను్ముగహింపబడినవాడను, తా, నా భార్య గుణములను, నా తమ్ముని గుణములను, నా గుణములను చూచి, వరములను ఇన్వ సమర్ధ డైన సీవంటి ముని, శేష్టుడు సంతోషించుటచేత నేను ధన్యుడను అయినాను. మీ అన్ముగహమునకు ప్యాళుడను అయినాను. 10 మూ. కిం తు వ్యాదిశ మే దేశం సోదకం బహుకాననమ్‌, య్మతృాశమపదం కృత్వా వసేయం నిరతః సుఖమ్‌. 11 (ప. అ. కింతుజ కాని, యత = ఎక్కాద, ఆశమపదమ్‌ = అ్యశమ

అరణకాండము 168 మును, కృత్వా== నిర్మించుకొని, నిరితఃజ= వకాగ చిత్తుడనై, సుఖమ్‌ = సుఖ ముగా, వసేయమ్‌ = నివసింతునో అటి, సోదకమ్‌ ౨ ఉదకముతో కూడినది, బహుకాననమ్‌ == అధిక మైన వనములు 3౩లది అయిన, దేశమ్‌ = | పదేశమును, మే == నాకు, వ్రాదిశ = చెప్పుము. తా. రాని నేను పర్ణశాల నిర్మంచుకొన వక్మాగచిత్తముతో, సుఖముగా నివసించుటహి యోగ[మైన, ఉదకసమ్యిద్ధి గం, అధికవృక్షము లున్న [వదేళ మేదో చెప్పుము. [11 మూ. తతోఒబవీన్మున్ని శేష్టః _పత్వా రామస్య తద్వచః, ధ్యాత్వా ముహూర్తం ధర్మాత్మా దీరో ధీరతరం వచః. (వ. అ. తతః= అటు పిమ్మట, ధర్మాత్మా = ధర్మాత్ముడు, ధీరః == బుద్ధిమంతుడు ఆయిన, మున్మిశేష్టః== ఆ మున్ని శేష్టుడు, రామస్య రాముని ముహూ ర్తకాలముపాటు, ధ్యాత్వా = ధ్యానించి, ధీరతరమ్‌ = మిక్కిలి తెలివితో కూడిన, వచః = వచనమును, అ్యబవీక్‌ =పరికెను. తా. ధర్మాత్ముడు, బుద్ధికాలీ అయిన ఆ మున్ని శేషుడు రాముని మాటలు విని, కొంచెము సేపు ఆలోచించి చాల తెలివెన మాట పలికెను. క్షి మూ. ఇతో ద్వియోజనే తాత బహుమూలఫళలోదకః, దేశో బహుమృగః శ్రీమాన్‌ వజ్బువట్యభివ్మి కుత :. [లి (ప, అ. తాతజతం్మడీ : బహుమూలఫలోదక ఃజుఅధిక మైన మూలములు, ఫలములు, ఉదకము గల, బహుమృగః == అనేకమృగములు గల, ఫ్రీమాన్‌ = శోభాయ' క్తమైన, పజ్బవట్యభివ్మికుతః = వంచవటి అని పసిద్ధమైన, దేశః (ప్రదేశము, ఇతః == ఇక్కడినుండి, ద్వియోజనే = రెండు యోజనముఐ దూరము నందున్నది. తా. నాయనా ః ఇక్కడికి రెండు యోజనముల చూరముళో పంషవటి అను ఒక చాల అందమైన 'వదేశ మున్నది. అక్కడ మూంములు, ఫలములు, ఉద కము సమృద్ధిగా లభించును. అక్కడ అనేకమృగములు “ంచదంచచుండుడు,

మూ. తత గతా్వ్శశమపదం కృత్వా సౌమ్మితిణా సహ,

రంస్య సే త్వం పితుర్వాక్యం యథో క్త్రమనుహెలయన్‌.

(ప అ. తమ్‌ = నీవు, సౌమ్మితిణా సహ = లక్ష్మణునితో కూడ, తత = అక్కడికీ? గత్వాజు వెళ్ళి? ఆృళమపదమ్‌ = ఆశమస్థానమును, వ్యత్వా జ నిర్మించుకొని, యథో క్రమ్‌= చెప్పిన విధముగ, పితుః=తంగడియొక్క, వాక్యమ్‌ ఇ వాక్యమును, అనుపాలయన్‌ = పాలఠించుచు, రంస్థసే = విహరంచగలవు.

తా. సీవు అక్కడికి లక్మణునిత్‌ కలిసి వెళ్ళి, వర్ణశాల నిర్మించుకొని, నీ తంశడిచెప్పిన మాటను పాలించుచు సుఖముగా నివసించవచ్చును. ఢీ

మూ. కాలో ఒయం గతభూయిష్టో యః కాల స్తవ రాఘవ.

సమయో యో నరేన్దేేణ కృతో దశరథేన దే, [15 తీర్జ్యపతిజ్ఞః కాకుత్స్స సుఖం రాజ్యే నివత్స్యసి.

(వః అ. రాఘవజరానూ । లే=సీకు, దశరథేన నరేన్దేణ = దశరథ మహారాజుచేత, యః == ఏది, సమయః = నిర్జీతీసమయముగా, కృతః చేయ బడినదో, యఃజఏది, తవ = నీయొక్క, కాలః జ అరణ్యములో గడపవలనిన కాలమో; అయం కాలః= ఈ కాలము, గతభూయిస్థః = చాలవరకు గడచి పోయినది. కాకుత్స్సృ == రామా : తీర్ణపతిజ్ఞః = దాటబడిన |; పళిజ కలవాడవె?

(గ! యణ షొ ఓ న అ రాష్యే = రాజ్యమునందు, సుఖమ్‌ = సుఖముగా, నివత్వ్యసి = నివసించగలవు. తా. రామా। నీకు దశర థమహిరాజు విధించిన అఆరణ్యనివాసకాలము చాలి వరకు గడచిపోయినది. నివు (పతిజ్జ పూ ర్రిచేసికొని రాజ్యములో సుఖముగ ఉండగలవు. 15 మూ. ధన్యస్తే జనకో రామస రాజా రఘునన్షన. 16 యస్త్వ్యయా జ్యేష్టప్కుతేణ యయాతిరివ తారిత;,

(ప, అ. రఘునన్గన = రఘువంశమునకు ఆనందమును కలిగించు, రామ

== రామా; తే జనకఃజ== నీ తంయడియైన, సఃజ ఆ, రాజా== దళశరథమహారాజు,

అఆరణ్యకాండము 165 త్వయా == నీచేత, యయాతిరివ= యయాతి వలె, తారితః = తరింపచేయ బడినాడో.

తా. రఘువంశమునకు ఆనందము కలిగించు రామా! నీ తండియైన దచశరథమహారాజు ధన్యుడు. యయాతిని ఆతని జ్యేష్టప్కుతుడు తరింవచేసి నట్లు

రా నీవు ఆ దశరథమహారాజును తఏంపచేసినావు. 16 మూ. విదితో హ్యేష వృతానో మమ సర్వు స్తవానఘ, క్‌ వ ఆధ ఆధ అల వ. అభ జర తపసశ్చ (పభావేణ స్నేహాద్దశరథన్య చ,

(ప. ఆ. అనఘ = దోషములు లేనివాడా : తవస: == తవస్సుయొక్క_, _పభావేణ = పదావముచేతను, దశరథస్య = దశరథునియొక్క, స్నేవాత్‌ = 'స్నేహమువలనను, తవజ=సేయొక్క, ఏషః= ఈ, నర్వః = నమనమెన, వృత్తానః = వృత్తాంతము, మమా నాకు, విదితః = తెలియబడినది. "

తా. దోషరహితుడవైన శ్రీరామా ! తపఃవభావముచేతను, దశరథుని విషయమున = మన్న 'స్నీహముచేతవు నాకు నీవిషయ మంతా తెలిసినది. 17

మూ. హృదయస్థళ్చ తే ఛన్హో విజ్ఞాతస్తపసా మయా, _ 28

ఇహావానం (సతిజ్రాయ మయా సహ తపోవనే, అతశ్చు త్వామహం (బూమి గచ్చ వళ్చువటీమితి, 10 ఉకోరిక, మయా = నాచేత, తవసా = తవస్సుచేత, విజ్ఞాతః = తెలియబడినది. అతః == అందువలన, మయానహ = నాతో కూడ, ఇపా= ఈ, తపోవనే= తపో వనమునందు, ఆదాసమ్‌ = నివాసమును, ,[వతిజ్ఞాయ = తెలిపి, వబ్బవటీమ్‌ = పంచవటిని హె, గచ్చు== వెప్టము, ఇతి= అని, త్వామ్‌ = నిన్ను గూర్చి, అహమ్‌=నేమ, 1బూమి= చెప్పుచున్నాను. తా. తపోబలముచేత నేను నీ మనస్సులో ఉన్న అభిలాషను తెలునుకొ న్నాను. అందుచేతనే నాతో కూడ ఈ ఆ్యశమములో ఉండు మని మొదట చెప్పి, పంచవటికి వెళ్ళమని చెప్పుచున్నాను. 18, 19

166 శ్రీమదామాయణము మూ. సహిరమ్యో వనోద్దేకో మైథిలీ తత రంస్యతే, స దేశః శ్చాఘనీయశ్చ నాతిదూరే చ రాఘవ, వ్ర ప, అ. రాఘవజ= రామా: = ఆ, వ రోద్దేశః=వన్యపదేశము, రమ్మని హే = రమ్యమైనది కదా. *? దేశః ఆ ; పచేశము, శ్ఞామసీయశ్చ == శ్ఞాఘించ దగినది. నాతిదూరే చజ చాల దూరము-ండదు లేదు. మైథినవ్‌= సీర, త్వతజ అక్కడ, రంస్యతే=కీడించగ లదు. తా. రామా: ఆ వన్మ్యపదేశము నుందర మైనది. బ్ఞాఘింపచగినిడి. ఇవా డికి చాల దగ్లరగా ఉన్నది. సిత ఆక ఆనందముతో నివసించగండు. 20 మూ. గోదావర్యాః సమీపే చ మైథిలీ త్మృత రంసన్యతే, (పాజ్యమూలఫలశ్చెవ నానాద్విజగణాయుత ;, వే వివిక్తశ్చ మహాజాహో వృణ్యో రమ్య _స్షథైవ చ. (వ, అ. మైథిలీ=ా సీత, త్యత = అవ్యుడ, గోదావర్యాః = గోదావరి యొక్ట్ర, సమీపే = సమీపమునందు. ఈంస్యతే = (కీడించగలదు. హైజ్యృమూలఫల లో శ్చైవజఅధికమైన మూలములు, ఫంములు కలది. నానాద్విజగణాయు తః = అనేక విధములైన పక్షుల సముదాయముతో కూడినడి, మహాబాహో గొప్పడాహు వులు కలవాడా ! వివిక్తశ్చ == జనసంచారము లేనిది, పుణ్యః = పుణ్యమైనది. తథై వచజమరియు, రమ్యఃజరమ్యమైనడి. తా. సీత, అక్కడ, గోడావరినమీపమునందు క్రీడించగలదు. ౬: మహా బాహూ £ ఆ (పదేశమునందు మూలములు, ఫలములు సమృద్ధిగా ఐభించును. అక్కడ అనేకవిధములైన పక్షులు గపంప్పలు గుంప్పులుగా తిరుగుచుండును. జన సంచారము లేక పుణ్యమై, రమ్మముగా ఉండును. ల! మూ. భవానపి సదారశ్చ శ కశ్చ పరిరక్షణే, ్ర్తి అపి చ్యాత వసన్‌ రామ తాపసాన్‌ పాలయిష్యసి. [1ప. అ. రామజ రాషహా। భవానపి == నీవు కూడ, సదారశ్ళ జ థార్యుతో కూడినవాడవు. పరిర్షణే = రక్షించుటయందు, శ కళ్చ = సమర్థుడవు. అపి చ

అరణ్యకాండము 1867 దా మరియు, అత ఇక్కడ, వనసిన్‌ నా! ఎవసించుచు, తాపసాన్‌ = మునుును, పాలయిష్యసి=పాలించగలవు.

తా. రామా ః నీవు భార్యానమేతున్యు. రక్నంచుకొనుటయందు సమర్వవవు,

శ శ్‌ క మరియు నివు ఇక్కడ నివసించినచో ముషలను కూడ పాఠథించవచ్చును. ర్డర్లి మూ. ఏతదాలక్ష్యలే వీర మభూవానాం మహద్వనమ్‌, లెత్తి ఉ త్తరేణాస్య గ్హవ్యం న్య్మగ్గోవమభిగచ్చతా. మహర్‌ =గొప్ప;, వనమ్‌= వనము; ఆలక్షనేజ=చూడబదుచున్నది. అన్యజదీనిక్‌, ఉత్త రేణ జ ఉతరముగా, న్మగోవమ్‌ = పిజ్జిచెట్టును గూర్చి, అభిగచుతా == ఎదురుగా వెషువాడుగా, గన్తవ్వమ్‌ = వ్పవగి యున్నఎ.

రా. ఇచెగో: ఈ పెద్ద మధూవచ్భవముల వనము కనబడు చ్చాది దానివి ఉరరముగా, మథఠి చెటునవం వదుకుగా వళ్లవలెను. లెత్తి

హ్‌ లి లు వ్యా

మూ తతః స్థలము పాడుహ్య పర్వత స్యావిదూరత:, న!

ఖ్యాతః పజ్బువటేర్వేవ నిర్యపుష్పితకాననః.

వ. అ. తతః = అటుపిమ్మట, స్టాంమ్‌ = మెట్ట పదేళశమును, ఉపాటహ్య = ఎక్సా, వర్వతరస్య = పర-తమునకు, అవిదూరతః = సమీపమునందు. వకు వటీత్యేవ = వంచవటె అను, ఖ్యారః = పనిద్ధమెన, నిత్యపుష్పితకా =: == నితాము పుష్నించిన వనము (ఉన్నదా.

తా. అక్కడనుండి, వర్వుతమునకు. దగ్గరగా, మెట్టమీదికి విక్కి

(చూదగా), సిత్మము వుష్పించిని సంచవటి అను వనము ఉన్నది. వో

మూ. అగ స్తేనై పము క్షస్తు రామః సౌమ్మితిణా సహ, వర్‌ సత్కృత్యామ న్ర్రయామాస తమృషిం సత్యవాదినమ్‌.

యప చం ఆగ స్తేన చా అగనస్వునిచత, ఏవమ్‌ = ఇట్టు, ఉక్తః సలక

బడిన, సౌమితిణా సవా == లక్మణునిలో కూడిన, రామః = రాముడు, "త్వ

166 శ్రీమ్మదామాయణము వాదినమ్‌ 2 సత్యమును పలుకు, తమ్‌ = ఆ, ముషిమ్‌ బుషిని, సత్కృత్య సత్కరించి, ఆమ న్రయామాస = వీడ్కొానెను.

తా. లక్మణస మేతుడైన రాముడు, అగస్త్యుని మాటలు విని, సత్యమును వలుకు ఆ బుపీశ్వరునకు నమస్కరించి, వెళ్ణటకు అనుమతి గ్రెకానెను, 25

మూ. తౌతు తేనాభ్యనుజ్ఞాతా కృతపాదాభివన్షనౌ, రర తదాాశమాత్పజ్బువటిం జగ్మతుః సీతయా సహ.

(ప. అ, తేన= ఆ ఆగస్తునిచేత, అభ్యనుజ్ఞాలౌ = అనుమతింపబడిన? తౌజ ఆ రామలక్ష్మణులు, కృత పాదాఖివన్షనా = చేయబడిన పాదాధివందనము గలవారై, సీతయా సహ = సీతతో కూడ, తద్మాశమపదాత్‌ = అగస్తుని ఆరో మమునుండి, పజ్బవటీమ్‌ = పంచవటినిగూర్చి, జగ్మతుః = వెళ్ళిరి.

తా, అగస్త్యమవాముని అనుజ్ఞ పొందిన ఆ రామలక్ష్మణులు ఆతనికి పాదాభివందనము చేసి, సీతాసమేతులై, ఆ ఆగస్తుని ఆ(శమమునుండి పంచవటికి వెళ్ళిరి. ల్సెగ్రి

మూ, గృహీతచాపొ తు నరాధిపాత్మజౌ విషక్తతూణౌ సమరేష్వకాతరౌ, యళథోపది క్షేన పథా మహర్షిణా (పజగ్మతుః పజ్బువటీం సమాహితౌ. 7|| ఇత్యార్షే శ్రీమ్మదామాయణే వాల్మెకీియే ఆదికావ్యే అరణ్యకాట్డే (తయోదశ:ః సర్గ కిం

వ, అ, సమరేష= యుద్ధములందు, అకాతరౌ = భయమృ లేనివారైన, నరాధిపాత్మజా = రాజకుమారు లైన రామలక్ష్మణులు, గృహీతచాపౌొ = (గహింప ఐడిన ధనస్సులు కలవారై, విషక్తతూణౌ == కట్టబడిన అంబులపొదులు కలవ్శారైః సమాహితౌ = సావధానచిత్తులై, మహర్షిణా = మహర్షిచేత, యథోపదిష్టేనఎ దెప్ప బడిన పథా = మార్గముచేత, సజ్బువటీమ్‌ = పంచవటిని గూర్చి, (పజగ్మతుః జూ

అరణ్యకాండము 169 తా. యుద్దములలో దయము లేని రాజకుమారులైన ఆ రామలక్ష్మణులు, దధనస్సులు ధరించి, ఆంబులపొదులు కట్టుకొని, సావధానచిత్తులె, మహర్షి చెప్పిన మార్గమున పంచవటికి వెషృటకు ప్రయాణ మైరి. లై “డాలానందిని''ఆను శ్రీమ్మదామాయణాంధవ్యాఖ్యానమునందు అరణ్యకాండలో వదమూశవ సర్గ సమా ప్త్రము

అథ చతురశః సరః ద గ్‌ [రాముడు వంబవదొళీ వాఖ్ళచు ఉలాయుఖతుతు ౨ లియుట. అతడు తనను ఖర్చు నవిన్నరముగ రామూనద చాత్ళ్రవ. ] ణావి రె మూ. అథ పజ్బువటిం గచ్చన్న న్తరా రఘునన్దనః, ఆససాద మహాకాయం గృధం భీమపరా[కమమ్‌. న్నే (వ. అ. ఆథ = అటు సెమ్మట, రఘునన్షనః = రాముడు, పజ్బువటిమ్‌ జ 'ంచవటిని గూర్చి గచ్చున్‌ = వెళ్ళుచు, అన్నరాజ=మధ్యయందు, మవికాయమ్‌= "పెద్ద శరీరము గల, వీమ పర్మాకమమ్‌ = భయంకరమైన సర్మాకమము గల, గృ్మధమ్‌ = గృ్యధమును, ఆససాద = పొందెను. తా. పిమ్మట పంచవటికి వెళ్ళుచున్న రాముడు మార్గమధ్యమునందు, పెద్ధ శరీరము గల, మహాపర్నారమవంతు డైన గృధమును [టద్దను) చూచెను. మూ. తం దృష్ట్వా తౌ మహాభాగా వటస్థం రామలక్ష్మణా, మేనాతే రాక్షసం పక్షిం (బువాణౌ కో భవానితి. లై (పం ఆఅ. మహాభాగౌ = మహాభాగ్యవంతులై న, తౌ రామలక్షణొ = ఆ రామలక్ష్మణులు, వటస్థమ్‌ = వటవృక్షముమీద ఉన్న, తం పషిమ్‌ = ఆ పక్షిని, దృష్ట్వా == చూచి, భవాన్‌ = నీవు, కః= ఎవ్వడవు, ఇతి== అని, (బువాబౌజూ పలుకుచున్నవారై, రాక్షసమ్‌ = రాక్షసునిగా, మేనాజే = తలచిరి. తా. మహాభాగ్యవంతు లైన ఆ రామలక్ష్మణులు వటవృతముమీద ఉన్న ఆ గృ(్యధమును చూచి, రాశసుడని తలచి, “నీవు ఎవ్వడవు ? "అని _పశ్నించిరి. మూ. స తౌ మధురయా వాచా సొమ్యయా [_పీణయన్నివ, ఉవాచ వత్స మాం విద్ది వయన్యం పితురాత్మనః. త్రి

ప. అ. సఃజ ఆపన్న, తౌ డారెద్దరిని, మధురయా = మదురము, సౌమ్యయా = మృదువు అయిన, దాచాజ చాక్కుతో, పీబయన్నివ = సంతోష 'పెట్టుచున్నవాడు వలె, ఉవాచ = పరివెను. వత్సజ వత్సా ః మామ్‌ = నన్ను, ఆత్మనః జ నియొక్క, వయన్యమ్‌ = మి్యతునిగా, విద్ధి = తలునుకొనుము.

తా. అ పక్షి మధురము, మృదువు అయిన వాక్కుతో అ రామలక్మణు లగు .ంతోష పెట్టుచు ఇద్ద పలికఇను. “యనా ః నేనున రం్కడి 'స్నిహితుడను ఆని చెలిస్‌ కానుము.” రి

మా సతతం ఎతృనఖం బుద్దా పూజయామాస రాఘవః, స తస కులమవ్య[ గమథ ప్యపచ్చ నామ చ. శీ పం అం సః రాఘవః = ఆ రాముడు, తమ్‌ = ఆ వశిస్‌, ఎతృసఖమ్‌ == త్స తంది మ్మితునిగా, బుద్ధ్వా == తఎసికొని, పూజయామాస = వూజించెను. ఆథ = అటుపిమ్మట, నః ఆ రాముడు, అవ్మగమ్‌ == వంగారు లేకుండగా, తస = అ పక్షియొక్స-, =సలమ్‌ = కుంమును, నామ చ= పేరును, వ్యపచ్చజ అడెగను,

కా. రాముడు ఆపశ్షి తన తరం్మడ్రెమితు డని తెళిసికొని ఆతనిని పూజంఐను, పిమ్మట తగ గౌరవము చూపుచు అ వక్ష మలమును, పేరును గూక్కె, ప్రశ్నించెను. డ్తీ

/ ॥ా నస

మూ. రామస్య వచనం శత్వా సర్వభు తసముదృవమ్‌,

ఆచచకే ద్విజ స్తస్కై కులమాత్మానమేవ చ, ర్‌

ప. అ. ద్విజఃజు ఆ పవ, రామస్య = రామునియొక్క_, వచనమ్‌ == వచసమును, (శుత్వొా = విని, సర్వభూ తసముదృవమ్‌ = ఎక ల్మప్రాణుల ఉత్పత్తిని, కులమ్‌ = కులము, అత్మానమేవ చక తనను గూర్చి, తచ్మై== ఆ రామునకు,

తా. అఆ పక్షీ రాముని వచనమును విని సక లభూతముల ఉత్పత్తిని, తన కులమును, పేరును రాముగకు చెప్పెను. ద్ధి

షి శ్రీమ్మడామాయ ఎము మూ, పూర్వకాలే మహాబాహో యే (పజాపతయో౭౬ తాన్మే నిగదతః సర్వానాదితః శృణు రాఘవ. 6 (స. అ. మహాబాహోజగొప్ప బాహువులు కలదాడా : రాఘవ=రామా ! పూర్వకాలే = పూర్వుకాలమునందు, యే= ఏ, పజాపతం: = (పజాపతులు, అభవన్‌ = ఉండిరో, తాన్‌ సర్వాన్‌ == వారి నందరినీ గూర్చి, మేజ నేను, నిగ దతః = చెప్పుచుండగా, ఆదితః == (పారంభమునుండీ , శృణు == వినుము. తా. మహాబాహువైన రామా । పూర్వము ఉన్న వజాపతు లెవంరో వారి నందరినీ గూర్చి మొదటినుండి చెప్పెదను; వినుము. 6 మూ. కర్టమః _పథమ'స్తేషాం వ్యిక్రీత స్తదన న్తర : శేషళ్చ సం్యశయశ్చైెవ బహుప్పుతశ్చ వీర్యవాన్‌. (7 స్థాణుర్మరీచిర్మతిశ్చ _కతుశ్చైెవ మహాబలః పుల స్తళ్బాణ్లిరా శ్చెవ (పచేతాః పులహ స్తథా రి దక్ష .విపస్వానపరో ఒరిష్టనేమిశ్చ రాఘవ కాశ్యపశ్చ మహాతేజా స్తేషామాసీచ్చ వపశ్చిమః. ర్ట (ప. అ. రాఘవజ=రామా : తేషామ్‌=వారిలో, [పథమః= మొదటివాడు, కర్టమః జ కర్ధముడు. వికీతఃవి(కీతుడు, తదననరః= ఆతని తరువాతివాడు. కేషళ్చ = శేషుడు, బహుప్పుతః = అనేకపు.తులు గల, వీర్యవాన్‌ = షర్మాకమ వంళుడైన, సంశయ శత్చైవ=సంశయుడు, స్థాణుః=స్టాణువు, మరీచిః=మరీచి, అతిళ్చ = అతి, మహాబలః = గొవ్ప బలము గల, (కతుశ్చ నూ (కతువు, పులస్యః = పులస్వుడు, ఆబ్లిరాశ్చెవ = అంగిరసుడు, [వచేతాః = (వచేతసుడు, తథా జ మరియు, పులహః ఇ పులహుడు, దక్షః = దక్షుడు, అపరః జ తరువాతి వాడ్రైన, వివస్వాన్‌ = వివస్వంళుడు (ఊండిర్సి. అరిష్టనేమిశ్చ == అరిష్టనేమి అను టబ నామాంతరము గల, మహాతేజాఃజగొప్ప తేజస్సుగల, కాశ్యపళ్చుజ= కాశ్యపుడు , తేషామ్‌==వారిలో, సశ్చిమః జ చివరివాడు, అసీచ్చ = ఉండెను. తా. ఆ (సజాపతులలో మొదటివాడు కర్ణముడు, తరువాతివాడు వ్యిక్రీతుడు. పిమ్మట శేషుడు, చాలమంది ప్వుతులు కలవాడు, వీర వంతుడు అయిన సంళ

అరణ్యకాండము 178' యుడు, స్టాణువు, మరీచి, అతి, మహాబలశాలియైన (కతువు, పులస్తుడు, అంగి రసుడు, (పచేతసుడు, పులవుడు, దక్షుడు, వివస్వంతుడు ఉండిరి. అరిష్టనేమి అను నామాంతరము గల, తేజఃకారి లైన కాశ్యపుడు వారిలో చివరివాడుగా ఉండెను. మూ. (పజాపలేస్తు దక్షస్య బభూవురితి విిశుతమ్‌, షష్టిర్దుహితరో రామ యశస్విన్యో మహాయశ:. 10 (ప. అ. మహాయశః = గొవ్న కీర్తి గల, రామ=రామా | (పజాపతేః== [వజాపతియైన, దక్షస్య = దక్షునకు, షష్టిః = ఆరవై్రైమంది, యశన్విన్యః జ కీర్తి గల, దుహితర?జ కుమార్తెలు, బభూవు!ఇతి = ఉందిరి అని, వ్మిశుతమ్‌ = పసిదము. జా ౧0 తా, గొప్ప కిరి గల రామా! [(పజాపతియైన దకునకు కీర్తి గల అరవై మంది కుమార్తెలు ఉండేవా రని (పసిద్ధము. 10 మూ. కాశ్యపః (పతిజ్మగాహ తాసామప్టా సుమధ్యమాః, అదితిం చ దితిం చెవ దనుమప్యథ కాళికామ్‌ న|51 త్మామాం [(కోధవళాం వైవ మనుం చాప్యనలామపి, అదితిని, దితిం చెవ= దితిని, దనుమపి = దనువును, అథ == మరియు, కాళి కామ్‌ == కాళికను, తాామామ్‌ = తామను, [కోధవళాం చెవ=[(కోధవశను, మనుం చ = మనువును, అనలామపి= అనలను, అహ్టైజ=ఎనమండుగురు, సుమధ్యమాఃజ= అంద మైన నడుము గల శ్రీలను, (పతిజ్మగాహ == స్వీకరించెను. తా. కాళ్యపుడు వారిలో, అదితి, దితి, దనువు, కాళిక, తామ, (కోధవళ, మను, అనల అను ఎనమండుగురు కన్యలను వివాహమాడెను. కే మూ, తాస్తు కన్యాస్తతః (ప్రీతః కాశ్యపః పునర్మబవీత్‌, క్షి పుతాం స్తలోక్యభ రూన్‌ వె జనయిష్యథ మత్సమాన్‌. (వ. అ. తతః జ అటుపిమ్మట, (ప్రీతః = సంతోషించిన, కాశ్యపః = కాళ్య పుడు, తాః కన్యాఃజ ఆఅ కన్యలను గూర్చి, పునః = మరల, అ(బవీత్‌ =

క్షే4 శ్రీమ్మదామాయణము పలిశిను, తైఏళోక్యభ రూడి = మూడు లోకములను పోషించు, మత్చ్సమాన్‌ = నాతో సమానులైన, పుథతాన్‌ = ప్ముతులను, జనయిష్యథ = కనగలరు.

తా. పిమ్మట కాశ్యపుడు సంతోషించి, ఆ కన్యలతో “ఫ్పిక్ర నాతో సమా నులు, మూడు లోకములను పోషించేవాకు అయిన కుమారులను కనండి" అని వలికెను. ల్లి

మూ. ఆదితిస్తన్మనా రామ దితిళ్చ మనుజర్షభ, 18 కాళికా చ మహాబాహో శేషా స్త్వ్వమనసో౬ భవన్‌.

(వ. అ. మహాబాహో == గొప్ప బాహువులు గల, మనుజర్హభ == మనుష్కు లలో లేస్టడవైన, రామ= రామా ః అదితిః=అదితి, తన్మనాః= ఆమాటయందు మనస్సు కలదిగా ఉండెను. దితిశ్చజదిడి, కాశికా చజ కాళిక కూడ, (అత్హ ఉండిరి. శేషాస్తు నా మిగిలినవాళ్టు, అమనస; == మనస్సు లేనివాళ్టు, అభవన్‌ = అయిరి.

తా. మనుష్యులలో శేష్టుడవు మహా బభాహువూ అయిన రామా । అదితి, చితి, కాళికా అనువారు కాశ్యపుని మాట పె శద చూపివి. ఇతరభార్యలు శద

కనా ఛం వ్‌

చూవలేదు. 1 థి

మూ. అదిత్యాం జజ్ఞిరే దేవాస్త్రయన్త్రుంశదరిందమ, కేడీ ఆదిత్యా వసవో ర్ముదా హ్యశ్వినా చ వరంతప.

(ప. అ. అరిందమ == శ్యతువులను పీడించువాడా ! పరంతప = శతు వినాశకుడా : అదిత్వామ్‌ = అదితియందు, ఆదిత్యాః == ఆదిత్యులు, వసవః జ వసువులు, రుదాః=ర్నుదులు, అశ్వినౌ అశ్వినీదేవతలు అను, [తయన్త్రింశత్‌ = _.ముప్పదిముగ్గురు, దేవాః దేవతలు, జజ్జిరేజు పుట్టిరి.

తా, శ్మతుసంహారకుడ వైన రామా ః అదితికి పన్నెండుగురు ఆదిత్యులు, ఎనమండుగుఠరు వసువులు, పదకొండు గురు రుదులు, ఇద్దరు అశ్వినులు అను ముప్పదిముగ్గురు దేవతలు ప్పట్లిరి. 14

భి బట మూ. దితి స్త్వ్వజనయత్సు(తాన్‌ దైత్యాంస్తాత యశస్వినః, 15 తేషామియం వసుమతీ పురాసీత్సవనార్జవా.

(ప. అ. తాత= రండీ ః దితిస్తుజ దితి, యశన్వినః = కీ ర్రమంతులైన, దైత్యాన్‌ = దైచ్యులను, ప్యుతాన్‌ = ప్యుతులనుగా, అజనయక్‌ == కనెను. సవనా ర్హవా = వనములతోను అర్జవములతోను కూడిన, ఇయమ్‌ = ఈ, వసువతీ = భూమి, తేషామ్‌ = వాందిగా, ఆసీత్‌ = అయి ఉండెను.

తా. దితిక్స్‌ క్తి ర్తిమంతులైన దైత్యు లను ప్యుతులు జనించి. వనముల తోను, సమ్ముదములతోమ కూడిన ఈ భూమి వూర్వుము ఈ చేవతలకు దెత్యులకు నంబంధించి ఉండెను. 15

మూ. చను స్వజనయత్చుతమళ్వ[గీవమరిందమ. 16

నరకం కాలకం వైవ కాళికాపి వ్యజాయత.

[ప. అ. అరిందమ జూ శళుసంవోరకుడా ః దనుః=దనువు, అశ్వ[గీనమ్‌ ఆ హయ(గీవు డను, ప్యుతమ్‌ = ప్యుతుని, అజనయత్‌ == కనెను. కాళికాపి == కాళిక కూడ, నరకమ్‌ = నరకుని, కాలకం వైవజ కాలకుని, వ్యజాయత = కనెను.

తా. శ్యతుసంహారకుడ వైన రామా । దనువు హయగీవు డను ప్పుతుని కనెను. కాళిక నరకుణ్ణి, కాలకుణ్జి కనెను. గి

మూ. [కౌజ్బోం భాసీం తథా శ్యేనీం ధృతరాష్ట్రం తథా శకీమ్‌,

తాామాపి సుషువే కన్యాః పక్షైతా లోకవిశుతాః.

(ప, అ. త్యామాపి = త్మామ కూడ, [కౌణ్చీమ్‌ = (కౌంచిని, భాసీమ్‌ = భాసిని, తథా= మరియు, శ్యేనీమ్‌ = శ్యేనిని, ధృతరాష్టింమ్‌ = ధృతరాష్ట్రిని, తథా = మరియు, పకీమ్‌ = శుకిని, వతాః జ ఈ, లోకవికుతాః == లోకమునందు (వసిదలన, పజ్బు=బదుగురు, కన్యాఃజక న్యలను, సుమువే=కనెను.

ధా

ఠా, ఠామ కూడ, [కౌంచి, భాసి, శ్యేని, ధృతరాష్ట్రి, శుకి ఆను లోక వసిద ఫేన ఐదుగురు కన్యలను కనెను. 17 ఆద ఆలా

మూ. ఉలూకాన్‌ జనయత్‌ [కౌజ్చీ భాసీ భాసాన్‌ వ్యజాయత,

శ్యేనీ శ్యేనాంశ్చు గృ(ధాంళశ్చు వ్యజాయత సుతేజసః, ధృతరాష్టిళు హంసాంశ్చ కలహంసాంశ్చ సర్వశః, కేం

176 శ్రీమ్మ్యదామాయణము (ప. అ. (కౌజ్చీజ= (కౌంచి, ఉలూకాన్‌ = గుద్దగూబలను, జనయత్‌ == కనెను. భాసీ= భాసి, భాసాన్‌ = భాసపమలను, వ్యజాయత == కనెను. శ్యేసీ= శ్యేని, సుతేజసః == మంచి తేజస్సు గల, శ్యనాంశ్చ = డేగలను, గృధాంశ్చడజ టగద్దలను, వ్యజాయత = కనెను. ధృతరాష్టీ9 తుజ ధృతరాష్టి9, హంసాంశ్చ = హంసలను, నర్వశః = సమ స్తమైన, కలహంసాంశ్చ = కలహంసలను (కనెను). తా. [కౌంచి గుడ్డగూబలను, భాసి ధాఎపక్షులను, శ్యేని గొప్ప తేజస్సు గల డేగలను, (గద్ధలను, ధృతరాష్టిి సమస్త మైన హంసలను, కనెను. 158 19 ఛి లబ న మూ. చ[కవాకాంశ్చ భ్యదం తే విజజ్ఞే సాపి భామినీ, శుకి నతాం విజజ్జే తు నతాయా వినతా సుతా. ల ప.అ. సాజఆ, భామినీ= స్త్రీ, చ్యకవాకాంళ్చాపి = చ్యకవాకపక్షు లను కూడ, విజజ్జే = కనెను. తే నీకు, భృదమ్‌ = మంగళ మగుగాక. శుకీ== శుకి, నతామ్‌ = నతను, విజజ్ఞే = కనెను. వినతా= వినత, నతాయా; = నత యొక్క, సుకాజుకుమా ర్తె. తా. రామా ః నీకు మంగళ మగు గాక, ఆ ధృతరాష్టిి చ్యకవాకవక్షులను కూడ కనెను, శుకి నతను కనెను. నత కుమారై వినత. ల మూ. దశ (కోధవశా రామ విజజ్జే హ్యాత్మసంభవాః, మృగీం చ మృగమన్దాం చ హరిం భ్వ్రదమదామపి, 21 మాతభణ్లీమపి శార్జూలీం శ్వేతాం చ సురభిం తథా, సర్వలక్షణసంపన్నాం సురసాం క్యదుకామపి. లలి (వ, అ. రామజు రామా : [కోధవళా = (కోధవళ, మృగీం చ=మృగిని, మృగమన్దాం చజమృగమందను, హరిమ్‌జహారిని, ద్యదమదా మపి=భ(దమదను, మాతళణ్లీమపీ = మాతంగిని, శార్టూలీమ్‌ == శార్టూలిని, శ్వేతామ్‌ = శ్వేతను, తథా జమరియు, సురభిమ్‌ = సురభిని, సర్వలక్షణసంపన్నామ్‌ = అన్ని లక్షణములతో కూడిన, సురసామ్‌ = సురసను, క్మదుకామపి = క్యదుకను, దళ = పదిమంది, ఆఅత్మసంభవాః == కుమా ర్తెలను , విజజ్జే = కనెను.

అరణ్యకాండము. 177 తా. రామా: మృగి, మృగమంది, హరి, భ్యదమద, మాతంగి, శార్టూలి, శ్వేత, సురథి, సర్వలకణనసంవన్నురాలైన సురస, క్యదువ అను పదిమంది కుమా ర్రెలను కోధవళ కనెను. ల, 292 మూ. అపత్యం తు మృగాః సర్వే మృగ్యా నరవరో త్తమ, బుఇాళ్చు మృగమన్దాయాః సృమరాశ్చమరా స్తథా. తి (ప. ఆ. నరవరోత్తమ = నర్మ శేన్టులలో ఉత్తముడవైన రామా : సర్వే = సమస్తమైన, మృగాః=లేష్ణ, మృగ్యాః = మృగియొక్క, అపత్యమ్‌ =సంతానము. బుషుశ్చ == ఎలుగుబంట్లు, సృమరాః = సృమరములు, తథా= మరియు, చమ రాశ్చజచమరమృగములు , మృగమన్దాయాః =మృగమందయొక్క- (సంతానము. తా. రామా: లేస్ల అన్నీ మృగి సంతానము. ఎలుగుబంట్లు, సృమరములు చమరమృగములు మృగమంద సంతానము. లి మూ. హర్వాశ్చ హరయో౬వత్యం వానరాశ్చ తరస్స్వినః, తత్మస్త్విరావతీం నామ జజ్ఞే భ్యదమదా సుతామ్‌. 2 (వ. అ. హరయః=సింహములు, తరస్ప్వినఃజ బలము గల, వానరాశ్చ జ వానరములు, హర్యాః= హరియొక్క, అవత్యమ్‌ = సంతానము. తతః = అటుపిమ్మట, భ్యదమదా న్‌ా భదమద, ఇరావతీం నామ == ఇరావతి అను పేరు గల, సుతామ్‌ == కుమా ర్తెను, జజ్టేజు కనెను. తా. సింహములు, బలము గల వానరములు హరి సంతానము. పిమ్మట ఛ్యదమద ఇరావతి అను కుమా ర్రెను కనెను. ఓట మూ. తస్యా స్వైరావత।ః ప్వుతో తోకనాథో మహాగజః, వ = ర్డిగ్రి మాతజ్గాస్వళథ మాతజ్ఞ్యా అపత్యం మనుజర్షభ (వ. ఆఅ. లోకనాథః = లోకములకు (పభు వైన, ఐరావతః = ఐరావత మను, మవోగజః == మహాగజము, తస్యాః = ఆ ఇరావతియొక్కం, ప్కుతః ౭ ప్కుతుడు. మనుజర్షథ = మనుష్యులలో ేన్టుడా : అథ = నురియు, మాతజ్లాఃజ ఏనుగులు, మాతజ్ఞాఃజమాతంగియొక్క- , అనత్యమ్‌=సంతానము, క్ష

క్ష శ్రీమ్మడామాయణము తా. మానవులలో టశేస్టుడ వైన రామా : తోకములకు (పము వైస ఐరావత మనే మహాగణము ఆ ఇరావరి ప్వతుడు. ఏనుగులు మాతంగి సంతాగము. 5 మూ. గోలాజ్ఞూలాంశ్చ శార్దూల వ్యా ఘాంళ్చాజనయత్సుతాన్‌, గా శ 4 ఆ ప, గా దిశాగజాంశ్చ కాకుత్స్స శ్వతాప్యజనయత్సుతాన్‌. ర్సిగ్రి (ప. ఆ, కాకుత్సు == రామా: శార్దూలీ = శార్డూలి, గోలాజాలాంశ్చ నూ కొండముచ్చులను, వ్యాామఘాంశ్చ == "పెద్దపులులను, సుతాన్‌ = పు్యుతులనుగా, అఆజనరిత్‌ = కనెను. శ్వేతాపిజ= శ్వేత, దెశాగజాంళ్చజదిగ్గజములను, సుతాన్‌ == ప్యుతులనుగా , ఆజనయత్‌ = రనెను,. తా, వమా। శార్డూలికి కొందముచ్చులు, "పెద్దపులులు పురులుగా పుట్టిరి. శ్వేతకు దిగ్గణములు ప్యుతులుగా పుబైను. ర్డిగ్రి మూ. తతో దుహితరౌ రామ సురఖిర్దేవ్యజాయత, రోహిణీం నామ భ్మదం తే గన్టర్వీం చ యశస్స్వినీమ్‌ . రి ప. అ. రామజరామా : తతః == అటు పిమ్మట, సురభిః దేవీ=సురభి దేవి, రోహిణీం నామ == రోహిణి అను పేరు గలదానిని, యశస్ప్వినీమ్‌ = కీరి గల, గన్టర్వీం చజగంధర్విని, దుహితరౌజకునూ ర్తెలనుగా, అజాయత =కనెను. తే== సీకు, భ్మదమ్‌ = మంగళ మగుగాక. కా. రామా : సురభి రోహిణి, కీ ర్తిమంతురాలైన గంధర్వి అను ఇద్గరు క [ద కుమా ర్రెలను కనెను. నీకు భ్యద మగుగాక. లో మూ. రోహిణ్యజనయద్గా వై గన్టర్వీ వాజినః సుతాన్‌, సురసాఒజనయన్నాగాన్‌ రామ కదూస్తు పన్నగాన్‌.26 నయత్‌ కనెను, గన్టర్వీ=గంధర్వి, వాజినః= అశ్యములను, సుతాన్‌ == ప్మతు లనుగా, కనెను, సురసా = సురస, నాగాన్‌ = చాల తలలు గల నాగములను, కదూస్తు = క (దువు, పన్నగాన్‌ = సాధారణసర్పములను, అజనయత్‌ కనెను. తా. రామా : రోహిణికి గోవులు, గంధర్వికి అశ్వములు, సురసకు అనేక శిరస్సులు గల నాగములు, కదుకు సాధారణసర్పములు సంతానముగ పుటెను. ట్‌

ఆరణ్యకాండము 179 మూ. మనుర్మనుష్యాన్‌ జనయ్మ్యదామ ప్యుతాన్‌ యశస్వినః, (వాహ్మణాన్‌ క్ష్మతియాన్‌ వైళ్యాన్‌ హూ దాంశ్చ మనుజర్షభ. (వ. అ, మనుజర్షభ= మనుష్యులలో టేక్టుడ వైన; రామ=రామా ః మనుః ఇ మనువు, (_బాహ్మణాన్‌ = (బాహ్మణులను, క్షతియాన్‌ = డ్యతియులను, వై శ్యాన్‌=వై శ్యులను, ష్యదాంశ్చ = శూదులను, యశస్వినఃజకీ ర్తిగల, మను ష్యాన్‌ = ఈ మనుష్యులను, ప్మతాన్‌=ప్కుతులనుగా, అజనయత్‌=కనెను. తా. మనుష్యులలో (శేమ్టుడ వైన రామా: మనువు (వాహ్మణులు, కతి యులు, వ్రైష్యలు, జ్యూదులు అను కీ ర్రిమంతులైన మనుష్యులను ప్యుతులనుగా కనెను. లర మూ. సర్వాన్‌ పుణ్యఫలాన్‌ వృవాననలాపి వ్యజాయత, వినతా చ శుకీప్యొతీ క్యదూళ్చ సురసాన్వసా. _ 0 (వ. అ. అనలాపి= అనల, పుణ్యఫలాన్‌ == మంచి ఫలములు గల, సర్వాన్‌ = నమ స్తమెన, వృషున్‌ = వృక్షములను, వ్యజాయత = కనెను. వినతా చజవినత, జకిపొతీ=వకికి పొతి (ఇక్కడ దౌపాతి అని అర్ధము). క్టదూశ్చ = కదువు, సురసాస్వసా = సురస సోదరి. తా, అనల మంచి ఫలముల నిచ్చు వృక్షములను అన్నింటిని కనెను. ఇపుడు శకికి దౌప్వాతియైన వినతను గూర్చి, సురస సోదరి యైన క్యదువును గూర్చి చెప్పెదను. మూ. కదూర్నాగం సహ్మసాస్యం విజజ్ఞే ధరణీధరమ్‌్మ్‌ ద్వౌ ప్యుతౌ వినతాయాస్తు గరుడోఒరుణ ఏవ చ. తే (ప. అ. కదూ: = క్కదువ, సహ్మసాస్యమ్‌ == వెయ్యి వడగలు గల, ధరణిధరమ్‌ = భూమిని మోయు, నాగమ్‌ = నాగమును, విజజ్జే = కనెను. వినతా యాస్తుజవినరక్తు, గరుడః = గరుడుడు, అరుణ ఏన చ = అరుణుడు అను, ద్వౌ ఇ ఇద్ధరు, ప్యతౌ = ప్యుతులు, (పుట్టిరి. తా. క్మదువు భూమిని మోసే వేయి పడగలు గల నాగమును(ఆది శేషుని) కనెను. వినతకు గరుడుడు, అరుణుడు అని ఇద్దరు ప్యుతులు పుట్టిరి, తి

160 శ్రీముదామాయణము మూ. అస్మాజ్ఞాతో ఒహ మరుణాత్సంపాతిస్తు మమ్మాగజః, జటాయురితి మాం విద్ది శ్యనీప్కుతమరిందమ. వై (ప, ఆం అరిందమ == శతుసంహారకుడా ; ఆహమ నేను, అస్మాత్‌ 2 ఈ, అరుణాత్‌ = అరుణునినుండి, జాతః == పుటైతిని. సంపాతిః=సంపాతి, మమ = నాయొక్క, అ్యగజః = అన్న. శృనీప్కుతమ్‌ = శ్యేనిప్క్రుతుడ నైన, మామ్‌=22 నన్ను, జటాయురితి = జటాయుపు అని, విద్ధి == తఆలుసుకొనుము. లా. శ్యతుసంహారకుడ వైన రామూ ! నేను ఈ అరుణుని కుమారుడను. సంపాతి మా అన్నగారు. శ్యేని ప్యుతుడనైన నా పేరు జటాయవు అని తెలిసి కొనుము. రై మూ. సోఒహం వాససహాయస్తే భవిష్యామి యదీచ్చసి, ఇదం దుర్గం హి కాన్హారం మృగరాక్షస సేవితమ్‌. తిలి సీతాం చ తాత రక్షిష్యే త్వయి యాతే సలక్మణే. [ప అ. సః అహమ్‌ = అట్టి నేను, ఇచ్చసి యధి= నీవు కోరినట్టయితే: న! లి యం తేజ నీకు, వాససహాయః = నివాసమునందు సహాయుడనుగా , భవిష్యామి 2 కాగలను. దుర్గమ్‌ = (వవేశింప శక్యము కాని, ఇదం కాన్తారమ్‌ = ఈ అరణ్యము: మృగరాక్షస సేవితమ్‌ = మృగములచేతను, రాక్షసులచేతను సేవింపబడినది కదా* తాత= తండీ ః సలక్ముచే == లక్ష్మణునితో కూడిన, త్వయి = నీవు, యాజే = వెళ్ళిసవాడ వగుచుండగా, సీతామ్‌ = సీతను, రక్షిష్కే= రక్షించగలను. తా. నీ కిష్ట మైనచో నేను నీకు వనవాసమునందు సహాయుడుగా ఉఊండె దను. ఎందుచేత ననగా- (పవేశింప శక్యము కాని ఈ అరణ్యము మృగములకు; రాక్షసులకు నివాసస్థానము. తర్మడీ 1 నీవు, లక్ష్మణుడూ కూడ బైటకు వెళ్ళి నప్పుడు నేను సీతను రక్షించుచుందును. రికి మూ. జటాయుషం తం ,(పతివూజ్య రాఘవో ముదా పరిష్వజ్య చ సంనతోఒభవత్‌ , పేతుర్తి శుశావ సభిత్వమాత్మవాన్‌ బౌ [న జటాయుషా సంకథితం పునః పునః. తట

ఆరణ్యకాండము 181

(ప. అ. రాఘవః = రాముడు, తం జటాయుషమ్‌ = ఆ జటాయువును, [వతిపూజ్య== పూజించి, ముదా=నసంతోషముతో, పరిష్వజ్య చ= కౌగలించుకొని, సంనతః జ నమస్కరించువాడు, అభవత్‌ = ఆయెను. ఆత్మవాన్‌ == బుద్దికాలి యైన ఆ రాముడు, జటాయుషా = జటాయువుచేత, పునః పునః = మాటిమాటికి, సంకథితమ్‌ == చెప్పబడిన, పితుః== తండియొక్క_, సభిత్వమ్‌జమి_తత్వమును, శ్యుశావ = వినెను.

తా. రాముడు ఆ జటాయువును పూజించి, సంతోషముతో కౌగలించుకొని నమస్కరించెను. బుద్ధికాలియైన ఆ రాముడు జటాయువునకు, తన తంథడికి ఉన్న "స్నేహమును గూర్చి ఆతడు మాటిమాటికి చెప్పగా వినెను. లిక్తీ

మూ. స త్యత సీతాం పరిదాయ మైథిలీం సహైవ తేనాతిబలేన పకష్నేణా, జగామ తాం పజ్బువటీం నలక్మణో రిపూన్‌ దిధక్షన్‌ శలభానివానలః,. తిల ఇత్యార్హే శ్రీమ్మదామాయణే వాల్మికీయే ఆదికావ్యే అరణ్యకాణ్ణే చతుర్దశ: సర్గః,

(ప. అ. సఃజ ఆ వాముడు, మైథిలీమ్‌ == మిథిలారాజపుతియైన, సీతామ్‌ సీతను, వరిదాయ = [గహించి, సలక్మణః = లషమ్మణన మేతుడై, అతిబలేన == గొప్ప బలము గల, బతేన= ఆ, పక్షిణా సహైవ = పక్షితో కూడినవాడై, అనలః == అగ్ని, శలభానివ = మిడతలను వలె, రిపూన్‌ = శ్యతువులను, దిధక్షన్‌ == కాల్చ్బదలచినవాడై, తాం పజ్బువటీమ్‌=ఆ పంచవటిని గూర్చి, జగామజ వెళ్ళెను.

తా. ఆ రాముడు, అగ్ని మిడతలను కాల్చి నట్టు శ్యతువులను కొల్చివేయ గోరుచున్నవాడె, సీతను వెంటబెట్టుకొని, లక్మణసమేతుడై, ఆ జటాయువుకూడ వెంట రాగా, పంచవటికి వెళ్హైను. రెస్‌

“క్రాభ్రానందిని యను శ్రీమ(దామాయణాం(ధవ్యాఖ్యానమునందు

అరణ్యకాండలో వదునాల్లవ సర్గ సమాప్తము.

నం అన అథ వజ్బుదశః సర్షః [(శ్రీరాతుని అడ్డ (కారము. లక్ష్రుణుడి వంచవటిలో &ిలో జా నుందర వైన వర్ణలాలను నిర్భించుడ. నేఠాలషమ్యణులంతో రాముడు ఆ వర్లగాలలో శిఎనీంచుట]). [1 మూ. తతః పజ్బువటీం గత్వా నానావ్యాశమృగాయుతామ్‌, ఉవాచ (భాతరం రామః సౌమ్మితిం దీ ప్రలేజసమ్‌. || (ప. అ. తతః == అటు పిమ్మట, రామః:== రాముడు, గానా వ్యాళ మృగా యతకామ్‌ == అనేకవిధములైన దుష్టసర్పములతోను, మృగముంతోను కూడిన, పజ్బృావటీమ్‌=పంచవటిని గూర్చి. గత్వాజ వెళ్ళి, డీ ప్రతేజసమ్‌ = [పజ్వలించు చున్న తేజస్సు గల, [భాతరమ్‌ = సోదరుడైన, సౌమి్యతిమ్‌=లమ్మణుని గూర్చి? లా, పిమ్మట రాముడు అనేకవిధములైన దుష్టసర్పములతోను (లేదా మదించిన ఏనుగులతోను) ఇతర మృగములతోను వ్యాప్తమైన, పంచవటి చేరి, తేజఘ్బతో (వకాశించుచున్న, సోదరుడైన లక్ష్మణునితో ఇట్లు పలికెను. క్షే న ధా మూ. ఆగతాః స్మ యథోద్దిష్టముముం దేశం మహర్షిణా, అయం వజ్బువటీదేశః సౌమ్య పుష్పితకాననః. లె (వ. అ. సౌమ్యజ ఓ ః సౌమ్యుడా : మహర్షిణా = మహర్షిచేత, యతో గ్దిష్టమ్‌ = చెప్పబడిన విధముగ , అముమ్‌ = ఈ, దేశమ్‌ = (పదేశమును గూర్చి? ఆగతాః స్మ = వచ్చినాము. పుష్పితకాననః == పుష్పించిన ఆడవి గల, అయమ్‌ = ఈ, దేశః జ (వదేశమే, పజ్బువటీ = పంచవటి. తా. ఓః సొమ్యుడా :ః అగ స్య్యమహర్షి చెప్పిన (పదేశమునకు వచ్చినాము, ఇక్కడ అరణ్యము అంతా పుష్పించి ఉన్నది. ఈ(వదేశమే పంచవటి, రి

మూ. సర్వతశ్చార్యతాం దృష్టిః కాననే నిపుణో హ్యసి, ఆశమః కతరస్మిన్నో దేశే భవతి సంమత;. తి ప. అ. కతరస్మిన్‌ = ఏ, దేవే (వదేశమునందు, నః = మనయొక్క, ఆ్యశమ: = అృశమము, సంమతః == ఇష్టము, భవతి _- అగునో, కాననే ==“ అడఎ యందు, సర్వతః = అంతటా, దృష్టిః == దృష్టి, చార్యతామ్‌ == [(వసరింద చేయ చల్‌ స! బడుగాక. నిప్పుణః = నేర్చరివి, అసి హీ== అయి ఉన్నావు కదా. తా. మనము ఏ (వదేశమునందు ఆ(శమము నిర్మించుకొన్న బాగుండునో ఈ అరణ్యము నంతా పరికించుము, నీ వీ కార్యమునందు నేర్పు గలవాడవు కదా. మూ. రమతేయ్యత వైదేహీ త్వమహం చైవ లక్ష్మణ, తాదృుశో "దృశ్యతాం దేశః సంనికృష్ణజలాశయః. డ్తీ వనరామణ్యకం య్మత స్థలరా మణ్యకం తథా, న ష వత నె ష దకమ్‌. 5 సంనికృష్ణం చ యత స్యాత్సమిత్పుష్పకుశో (ప. అ. లక్ముణజలమ్మణా : య్మత = ఎక్కడ, వై దేహి=నీత, రమతే ౫= (కీడించునో, త్వమ్‌ = నీవు, అవాం చజనేనూ, (కీడింతుమో, యృత= ఎక్కడ, వనరామణ్యకమ్‌ = వనముయొక్క సౌందర్యము; తథా = మరియు, స్థలరామణ్యకమ్‌ = స్థలముయొక్క- సౌందర్యము ఉండునో, య్యత== ఎక్కడ, సమిత్పుష్పకుళోదకమ్‌ = సమిధలు, పుష్పములు, కుశలు, ఉదకము, గంని ర్చష్టమ్‌ == సమీపమునం దుండునో, లాద్భృళః = లట్టి, సంనికృష్ణజలాశయః == సమీవమునందున్న జలస్టానము గల, దేశః = (వదేళశము, దృళ్యతామ్‌ = చూడ బడుగాక. తా. లక్ష్మణా ! ఏ _పదేశమునందు సీత, నీవు నేను సుఖముగా నెఎసించ గలుగుదుమో, ఏ (వదేశమునందు వనసొందర్యము, స్థలసౌందర్యము ఉండునో, ఏ [పదేశమునందు నమిధలు, పుష్పములు, కుశలు, ఉదరము చగ్గరగా ఉండునో, అట్టి జలాశయమునకు దగ్గరగా ఉండు (పదేశమును చూడుము. కీ,క్‌ మూ. ఏవముక్తస్తు రామేణ లక్ష్మణః సంయతాళ్షులిః, సితాసమక్షం కాకుత్సృ్రమిదం వచనమ బవీత్‌, 6

104 శ్రీమ్మదామాయణము (ప. అ. రామేణ = రామునిచేత, ఏవమ్‌ = ఇట్టు, ఉక్తః పలకబడిన, లక్ష్మణః = లమ్మణుడు, సంయతాజ్జులిః జ కట్టబడిన దోసిలి కలవాడై, సితా సమక్షమ్‌ = సీత ఎదుట, కాకుత్సృుమ్‌ = రాముణ్ణీ గూర్చి, ఇదమ్‌ = ఈ, వచనమ్‌= వచనమును, అబవీత్‌ = పలికెను. తా. రాముని మాటలు విని లక్మణుడు అంజలి ఘటించి, సీత సమష మున రామునితో ఇట్లు పలికెను. గి మూ, పరవానస్మి కాకుత్సృు త్వయి వరశతం సితే, థి న! ఠ స్వయం తు రుచిరే దేశే (కియతామితి మాంవద. 7 (వ. అ. కాకుత్తృ జ రామాః త్వయి = నీవు, వర్షశతమ్‌ = నూరు (అనేక సంవత్సరములు, స్టితేజఊండగా, పరవాన్‌ =పరతంతుడను, అస్మిజు అయిఉన్నాను. రుచిరే= ఆందమైన, దేశే = ప్రదేశమునందు, (కియతామ్‌ == తా. రామా: నీవు ఎన్ని సంవత్సరము లున్నను, సివున్నంత, కాలము నేను నీవు చెప్పినట్లు చేయవలసినవాదనే కాని స్వతంతుడను కాను. అందుచే సీవే ఒక రమ్మపదేశమును నిర్ణయించి అక్కడ ఆశమము నిర్మించు మని నన్ను అజ్ఞాపించుము. 77 మూ. నుుపీతస్తేన వాక్యేన లద్మణస్య మహాత్మనః, విమృశ్మనోచయామాన దేశం సర్వగుణాన్వితమ్‌. రి ప్ర ళం మహాత్మనః == గొప్ప బుడ్డి గల, లక్ష్మణస్య నా లక్ష్మణుని యొక్క, తేన వాక్యేన = ఆ వాక్యముచేత, స్కుపీతః = చాల సంలోషించినవా డై, (రాముడు) విమృశన్‌ == విమర్శించుచు, సర్వగుణాన్వితమ్‌ == సమస్తగుణములతో కూడిన, చేశమ్‌ = (ప్రదేశమును, రోచయామాస = ఇష్టపడెను. తా. రాముడు, మహాత్ము డైన లక్ష్మణుడు పలికిస ఆ మాటలకు సంతో షించి, బాగుగా విమర్శ చేసి, సకలగుణములతో కూడిస ఒక (పదేశమును ఎన్ను కొనెను. రి

మూ. స తం రుచిరమాకమ్య దేశమాాశమకర్మణి, హస్తే గృహీత్వా హస్తేన రామః సౌమి్మిితిమ్మబవీత్‌. ర్ట (వ, అ. సఃరామః = ఆ రాముడు, తమ్‌ = ఆ, రుచిరమ్‌ = సుందర మైన, దేశమ్‌ = _పదేశమును, అశమకర్మణి జ ఆ|ళమకర్మ యందు, (ఆ్మశమము నిమిత్తము), ఆ(కమ్య = అ్యకమించి, హస్తేన = హస్తముతో, సొమ్మితిమ్‌ = తా. ఆ రాముడు, రమ్యమైన ఆ (పదేశము అకమమునకై ఉపయక మని చెప్పుచు దానిపై నడచి. వెళ్ళుచు, లక్ష్మణుని హస్తమును హస్తముతో [గహించి ఇట్టు పలికెను. ర మూ. అయం దేశః సమః శ్రీమాన్‌ పుష్పితై స్తరుభిర్వృత:, ఇహాశమపదం సౌమ్య యథావత్కర్తుమర్హసి. 10 (ప. అ. సౌమ్య == సౌమ్యుడా £ పుష్పితైః = పుష్పించిన, తరుభిః = పృెకములతో, వృలవ జా కూడిన, అయం దేశః ఈ (వదేశము, సమఃజ సమ ముగా ఉన్నది. శ్రీమాన్‌ ౯ శోభాయుక్త మైనది. ఇహజాఇక్పడ , యథావత్‌ = యథాశకాస్త్రముగ, ఆ(శమవదమ్‌ = ఆ(శమస్థానమును, కర్తుమ్‌ = నిర్మించుటకు, తా. సొమ్యుడవైని ఓః అమ్మణా £ చుట్టూ పుష్పించిన వృక్షము లున్న, శోధాయుక మైన ఈ (ప్రదేశము సమముగా ఎత్తుపల్లములు లేకుండగా ఉన్నది. ఇక్కడ యథావిధిగ వర్షశాలను నిర్మెంపుము. 10 మూ, ఇయమాదిత్యసంకా శై £ పద్మైః సురభిగస్టిభిః, అడూరే చృశ్గుతే రమ్యా పద్మినీ పద్మశోభితా. క్షే (ప, అ. వచ్మగోభితా = పద్మములచేత శోభింపచెయండిన, రమ్యాజ= రమ్మమైన, ఇయం పద్మిని = ఈ వద్మసరన్సు, ఆదిత్యసంకా శః = సూర్యు నితో సమానమైన, సురభిగన్ధివిః = మంచి గంధము గల, పద్మైః = పద్మము లతో, అదూరే= సమీవమునందు, దృశ్యతే = చూడబడుచున్నది.

166 శ్రీమ్మదామాయణము తా, వద్మములతో శోభించుచున్న రమ్య మైన ఈ వద్మం? ల సూర్యుని వంటి సుగంధయు క్రములైన పద్మములతో సమీవమునందే కనబడుచున్నది. 11 మూ. యథాఖ్యాతమగ'స్త్యేన మునినా భావితాత్మనా, ఇయం గోదావరీ రమ్యా పుష్పితై స్తరుభిర్వృుతా. 2 హంసకారణ్ఞ్జవాకీర్ణా చకవాకోపశోభితా.

(వ అ. భావితాత్మనా == పకిశుద్ధ మెన మనస్సు గల, అగ స్తాన రమ్యాజ సుందరమూ, పుష్పితైః= పుష్పించిన, తరుభిః = వృకములతో, వృతా == కూడినదీ, హంసకారణ్ఞవాకీర్ణా= హంసల చేతను కారండవపకృలచేతను వ్యాప్రమూ, చకవాకో పశోభితా == చ(కవాకసక్షులచేత వఫోధింపచేయబడినది అయిన, ఇయం గోదావరీ = ఈ గోదావరీనది, చూడబడుచున్నది.

శా. పరిశద్దమైన మనస్సు గల అగస్త్యమహాముని చెప్పిన విధముగ, పుష్పించిన వృక్షములచత ఆవరింపబడినదీ, హంసకారండవపక్షులచే వ్యావ్వ మైనది, చ్యకడాక పక్షులచేత (వకాశింపచేయ బడి నదీ ఆయిన, రమ్యమైన ఈ గోదావరినడి కూడ కనబడుచున్నది.

మూ. నాతిదూరేన చాసన్నే మృగయూథనిపీడితాః, [ఫి మయూరనాదితా రమ్యాః [పాంశవో -బహుకన్దరా ;, దృశ్యన్తే గిరయః సౌమ్య పుల్లె స్తరుభిరావృతాః. క్షేడ్తీ

(ప. అ. సౌమ్యజ= సౌమ్యుడా : మృగయూఠథనిపీడితా! = మృగముల గుంపులచేత పీడింవబడినవి, మయూరనాదితాః = నెమళ్ళ్శవత ధ్వనిచేయింవ బడినవి, రమ్యాః= సుందర మైనవీ, (పాంళవః= ఎత్రెనవీ, బహుకస్తరా। = చాలా గుహలు కలవీ, పుల్లెః = వికసించిన, తరుభిః = వృక్షములచేత, ఆవృతా: == ఆవరింపబడినవి అయిన, గిరయ:ః = పర్వతములు, నాతిదూరే== చాలదూరము నందు కాకు నచ ఆసన్నే == చాల దగ్గర కాక, దృశ్యన్తే = కనబడుచున్నవి.

తా. సౌమ్యుడా : మృగముల గుంపులతో నిండిన రమ్యములైన పర్వత ములు కనబడుచున్నవి. అవి చాల చూరమునందు గాని, దగ్గరకాని లేవు. నెమళ

మ!

అరజ్యాకాంచము 167 ధ్వనులచేత (పతిధ్వనించుచున్నవి. ఇవి చాల ఎత్తుగా ఉన్నవి. వాటిలో అనేకము లైన గుహ లున్నవి. వాటికి నలువైపులా వికసించిన వృక్షములు ఉన్నవి.! 8. 14

మూ. సౌవర్షెరా జతైస్తామై)ర్దే శే దేశే చ ధాతుఖిః, గవాక్షీతా ఇవాభాన్సి గజాః పరమభ క్రిభిః. 15

("పరమ భిత్తిఖివోఅను వావిళవారి (పతిలోని పాఠము, తద్వ్యాఖ్యానము కూడ సంతృ ప్రికరంగా లేవు.)

ప, అ. సౌవర్దెః = బంగారువకారములు, రాజతైః= రజతవికారములు, తామై*జ=రాగి వికారములు అయిన, ధాతుభి?ః=ధాతువులచేత, దేశే దేశేజఆ యా (వదేశములందు, గవాక్షితాః = గవాకములు కలవిగా చేయబడిన ఈ పర్వత ములు, పరమభకక్రిభిః == మంచి వర్ణరచనలబత, గజాః ఇవ == ఏనుగుల వలె, భాన్సి== (వకాశించుచున్నవి.

తా. ఈ పర్వతములు అన్ని (పదేశములందు, బంగారు ధాతువులచేతను, వండి ధాతువులచేతను, రాగి ధాశుపులచేతను గవాక్షితములై, అందమైన వర్ష రచనలవేత ఏనుగులు వలె (పకాశించుచున్న వి.

వి. గవాశ మనగా ఆవు కన్నుల అకారములో ఉన్న రంధాలు గల కిటికీ. పర్వతాలమీద అనేక పదేశములలో బంగారు ధాతువుల శేఖలు, వెండి ధాతువుల రేఖలు, రాగి ధాతువుల శేఖలు గవాక్షముల ఆకారములలో కనబడు చున్నవి. ఏనుగులకు ఆలంకారార్డ మై వాటి శరీరములమీద ఆ యా రంగులతో గీతలు తీర్చి గియుదురు. దానికి “భ క్రోఅని “శీరు. అందుచేత ఈ విధముగ సువర్దాది ధాతువులచేత గవాజితము లైన కొండలు, భర్తులచ అలంకరించిన ఏను గుల వళి ఉన్నట్టు మహారాజాధిరాజైన రామునకు కనఐడుట సహజము. 15

మూ. సాలైస్తాలె స్రమాలైశ్చ ఖర్జూరపనసామకై:;

నివారై స్తిమిశై శ్చైవ పున్నా గైశ్చోపశోభితా?, 16 చూతైరకోకై స్తిలకెశ్చమ్బకై ః కేతకైరపి,

్‌్‌ పుష్పగుల్మలతో పేతై సై ఫైస్తరుభిరావృతా:, 17

166 శ్రీమ్మదామాయణము చన్లనెః స్పన్టనెర్నీవైః పార్టాసైర్దికు చెరపి, ధవాశ్వకర్షఖదిరై ః శమీకింకుకపాటలై :. 18

ప. అ. (ఈ పర్వతములు), సాలైఃజ= మద్దిచెట్లచేతను, తాలై: = తాటి చెట్టచేతను, తమాలైళ్ళ == తమాలవృక్షములచేతను, ఖర్జూరవనస్మామకైైః = ఖర్జూర-పనస-ఆమ (మామిడి) వృక్షములచేతను, నివారైః = జలకంబ వృష ములచేతను, తిమిశైశ్ర్రైవ = నేమివృక్షములచేతను, పున్నాగై! = పున్నాగవృకష ములచేతను, ఉపశోభితాః = వకాశింపచేయబడినవి. చూతైః = తియ్యమామిడి చెట్లచేత, అకో కై; ఆశోకములచేత, తిలకైః = తిలకములచేత, చమృ కః == సంపెంగ చెట్లచేత, శ్రేతకైః= మొగలిచెట్టచేత, పుష్పగుల్మలతో పేతైః=పుష్పముల తోను ,పొదలతోను, లతలతోను కూడిన, తై సైఃజఆ యా, తరుభిఃజవృక్షమేులచేత, ఆవృతా! == ఆవరింపబడినవి, చన్దనైః జా చందనవృక్షములచేత, స్పన్షనైః == స్పందనములచేత, నీ పైః = నీపవృక్షములచేత, పార్ణాసెః = పార్దాస వృక్షముల చేత, వికుదైర పీజనిమ్మచెట్టచేత , ధవాళ్వక ర్హఖది రః ఉఊ మ్మెత-ఇనుమద్ది.చం్యడ చెట్టదేత, శమీకించకపాటలైః = జమ్మిచెట్టచేత, మోదుగ చెట్లచేత, గలిగొట్టు చెట్లచేత ఆవృతములై ఉన్నవి,

తా. ఈ సర్వతములు సాం-తాల.తమాల-పనన-ఆమ-నివార ౨మిశ - పున్నాగ వృక్షములతో [పకాశించుచున్నవి. చూత.ఆశోక_తిలక.చంపక._ కేతక నృక్షములచేతను, పువ్వులతో నిండిన పొడలు, లతలు చుట్టుకొన్న ఇతరవృడ ములచేతను అవరింపబడి యున్న. చందన-స్పందన-నీప-పార్దాస - లికుచ- ధవ-అశళ్వకర్ణ -ఖదిర-శమీ _ కింళశుర _ పాటలవృక్షములచేత కూడ ఆవరింపబడి

ఉన్నవి. 16186

మూ, ఇదం పుణ్యమిదం మేధ్యమిదం బహుమృగద్విజమ్‌, ఇహ వత్స్యామి సౌమితే సార్ధమేతేన పక్షిణా. 19

(ప. అ. ఇదమ్‌ జ ఇది; పుణ్యమ్‌ = పుణ్యమైనది. ఇదమ్‌ == ఇది, మేధ్యమ్‌ = పవ్మితమైనది. ఇదమ్‌ = ఇది, బహుమృగద్విజమ్‌ = అనేకమైన మృగములు పక్షులు కలది. ఏతేన= ఈ, పక్షిణా సార్టమ్‌ = పక్షితో కూడ, ఇహ = ఇక్కడ, వత్స్యామి = నివసించెదను.

అరణ్మకాండము 189 తా. లక్మణాః ఇది పుణ్యమైనది; పవ్మితమైనది, ఆనేకమృగపక్షులతో నిండి యు్న్నది. అందుచేత ఈ జటాయువుతో కూడ ఇక్కడ నివసించెదను. మూ. ఎవముక్తస్తు రామేణ లక్ముణః పరవీరహా, ఆచిరేణాాశమం (భాతుశ్చకార సుమహాబలః. ర్య (ప, అ, రామేణ = రామునిచేత, ఏవమ్‌ = ఇట్టు; ఊక్తః = పలకబడిన, పరవీరహా = శ్మాతువీరులను నంహరించు, సుమహాబలః = చాల గొప్ప బలము గల, లక్ష్ముణుడు, (కాతుః == సోదరునకు, అఆచిరేణ == ఆల్బ్పకాలముచేత (లో, ఆశమమ్‌ = ఆ్మశమమును, చకార = నిర్మించెను. తా. శ్యతువీరులను సంహరించేవాడు, మహాబలశాలీ అయిన లక్ష్మణుడు రాముని మాటలు నిని, ఆతనికొరకై అతిశ్నీఘముగ ఒక ఆ[శమమును నిర్మించెను. మూ. పర్ణశాలాం సువిపులాం తత సంఘాతమృ త్తికామ్‌, సుస్తమ్బాం మస్కరై ర్టీర్లైః కృతవంశాం సుకోభనామ్‌, శమీళాఖాభిరా స్తీర్య దృఢపాశావపాశితామ్‌, కుశకాళశ్నరైః పర్షెః సుపరిచ్భాదితాం తథా, లలి సమీకృతతలాం రమ్యాం చకార లఘువి[కమః, నివాసం రాఘవస్యాగ్థే (పేష్షణీయమనుత్త మమ్‌. ర (ప. అ. లఘువ్మికమః == శీఘ మైన పర్మాకమము గల ఆ లక్ష్మణుడు, త్యత = అక్కడ, సంమాతమృత్తికామ్‌ == ఎత్తుగా చేయబడిన మట్టి గలది, సుస్త మామ్‌ = మంచి స్తంభములు గలది, దీరైః = పొడవైన, మస్కరైః= వెదుళ్ళ చేత, కృతవంకామ్‌ = చేయబడిన. వెన్ను దూలము గలదీ, సుశోభనామ్‌ = బాగుగా (పకాశించునదీ, శమీశాఖాభిః = జమ్మికొమ్మలచేత, ఆ స్తీర్య== పరచి, దృఢ పాళావపాశితామ్‌ == దృఢ మైన (కాళ్టచేత కట్టబడినదీ, తథా = మరియు, కుశ కాళశ రైఃజూదర్భలచేత, రెల్టుగడ్డిచేత, పర్దెః=ఆకులచేత, సుపరిచ్చాదితామ్‌= బాగుగా కప్పబడినదీ, సమీకృతతలామ్‌ = సమముచేయబడిన తలముగలదీ, రమ్యామ్‌ == రమ్యమూ, సువిపులామ్‌ == చాలవిళాలమూ అయిన, పరకాలామ్‌ == అణ

190 శ్రమ్ముదాచమూయణము పరఠరశాలను, రాఘవన్యార్థే = రామునికొర కె, అనుత్తమమ్‌ నా హేష్ట మైన, పేకణీ యమ్‌ = చూడ ముచ్చట గొల్పు, నివాసమ్‌ =నివాసమునుగా, చకారజాచేసెను. తా. శ్యీఘమైన పర్మాకమము గల ఆ లమ్మణుడు, మబైని _ర్తుగా చేసెను. మంచి స్తంభముల నిలిపెను. పొడవైన వెదుళ్లతో వెనుబద్ద ఏర్పాటు చేసెను. జమ్మికొమ్మలు పరచి దృఢమైన వపాశములతో వాటిని కట్టి, దానిపై దర్భలు, రెల్టుగడ్డి, ఆకులు కప్పెను. నేలను సమము చేసెను. ఈ ఏధము/; ళా విశాలముగాను, అందముగాను, చూడ ముచ్చట గొల్బునట్టుగాను ఉన్న పర్ణ శాలను రాముని నివాసము కొరకై నిర్మిం చెను. 2)_28 మూ. సహసా లక్ష్మణః శ్రీమాన్‌ నదీం గోదావరీం తదా, స్నాత్వా పద్మాని చాదాయ సఫలః పునరాగత :. లత పం అం తదా== అప్పుడు, శ్రీమాన్‌ న్‌! శోభాయుక్తు డైన, లక్ష్మణః జా లక్మణుడు, సహసా = శ్యీఘముగా, గోదావరీం నదీమ్‌ = గోదావరి నదినిగూర్చి వెళ్ళి స్నాత్వా== స్నానము చేసి, పద్మాని చ= పద్మములను, ఆదాయ = [గహించి, సఫలః = ఫలములశో కూడినవాడై, పునః = మరల, ఆగతః = వచ్చెను. కా. కోభాసంపన్నుడైన ఆ లక్ష్మణుడు అప్పుడు గోదావరినదికి వెళ్ళి, స్నానము చేసి, కొన్ని పద్మములు తీసికొని ఫలములు గూడ పటుకొని తిరిగి టబ వచ్చెను. రశ్మీ మూ. తతః పుష్పబలిం కృత్వా శాన్నిం చ స యథావిధి, దర్శయామాస రామాయ తదా(శమపదం కృతమ్‌. లగ పూజను, కృత్వా = చేసి, యథావిధి = యథాశాస్త్రముగా, శానిం చ= కాంతిని కూడ చేసీ, కృతమ్‌ = నిర్మింపబడిన, తత్‌ =ఆ, ఆ్మశమపదమ్‌ = ఆశమస్టాన చు మును, రామాయజరామునకు, దర్శయామాస = చూపెను. ఆ, లక్ష్మణుడు, పిమ్మట, పుష్పములతో దేవతాపూజ చేసి, యథాశాస్త్ర ముగా కాంతికూడ చేసి, అ్మశమస్థానము సిద్ద మైనదని చెప్పి రామునకు చూపెను.

ఆరణ్యకాండము | మూ. సతం దృష్ట్వా కృతం సౌమ్యమాశమం సీతయా నహ, రాఘవః పర్తశాలాయాం హరమాహారయద్భృశమ్‌. ౭గ్ర వ లె (ప. అ. సఃరాఘవః=ఆ రాముడు, సీతయా సహజ=సీతతో కూడ, తమ్‌=ఆ, కృతమ్‌ జ=నిర్మింపబడిన, సౌమ్యమ్‌ =సుందర మైన, ఆ(శమమ్‌ = ఆ్మశమమును, సీతయా సహ = సీతతో కూడ, దృష్ట్వా=చూచి, పర్ణశాలాయామ్‌ యత్‌ - పొందెను. తా. రాముడు సీతాసమేతుడై, లక్ష్మణుడు నిర్మించిన ఆ సుందరమైన ఆశమమును చూచి, ఆ పర్ణకాలయందు చాల సంతోషమును పొందెను. లగి మూ. సుసంహృష్టః పరిష్వజ్య బాహుభ్యాం లక్ష్మణం తదా, అతిస్నిగ్ధం చ గాఢం చ వచనం చేదమ బవీత్‌. ర్తి (ప. అ. తదా = అప్పుడు, నుసంహృష్టః == చాల సంతోషి౦చినవా డై, లక్మణమ్‌ =లమ్మణుణ్ణి, బాహుభ్యామ్‌ = బాహువులతో, గాఢమ్‌= గాఢముగా, వరిష్వజ్య = కౌగలించుకొని, ఆతిస్నిగ్ధమ్‌=చాల స్నేహముతో కూడిన, ఇదమ్‌ ఈ, వచనమ్‌ వచనమును, ఆ బవీత్‌ జ పలికెను. లతా. అప్పుడు రాముడు చాల సంతోషించి, బాహువులతో లక్ష్మణుని గాఢముగా కౌగలించుకొని, చాల స్నేహయుక్త మైన ఈ వచనమును పలికెను. మూ. 1పీతోఒస్మి తే మహత్కర్మ త్వయా కృతమిదం (పభో, (పదేయో యన్నిమిత్తం తే పరిష్వజ్లో మయా కృతః. 2రీ (వ. అ. (పభో జ సమర్డువైన లక్ష్మణా: త్వయా == నీచేత, మహత్‌ = గొప్పదైన, కర్మ జ పని, కృతమ్‌ =చేయబడినది. లే=జనీ నిషయ మునందు, (ప్రీతః అస్మి =సంతోషించినాను. యన్నిమిత్తమ్‌ = దేని నిమిత్తమై, తేజు నీకు, [వ్రదేయః = ఇవ్వదగిన, వరిష్వజ్లః = ఆలింగనము, మయా=నాచేత, కృతః చేయబడినదో. తా. లవ్మణాః నీవు సర్వసమర్థుడవు. నీవు చాల గొవ్ప పని చేసితివి. నీ

199 (శ్రీమ్మదామాయణము విషయమున సంతోషించినాను. అందుచేతనే నీకు పారితోషిరముగా ఇవ్వదగిన ఈ ఆలింగనమును నీ కిచ్చుచున్నాను. ర్సిగ్ర మూ. భావజ్జేన కృతజ్ఞేన ధర్మజ్జేన చ లక్ష్మణ, త్వయా నాథేన ధర్మాత్మా న సంవృత్తః పితా మమ. 29 (వ, అ. భావజ్జేన= భావమును ఎరిగినవాడవు, కృతజ్ఞేన = కార్యము లి సిన వాడవు, ధర్మజ్జేన చజధర్మములు తెలిసినవాడవు అయిన, నాథేన= రష కుడ వైన, త్వయా == సీచేత, మమ= నాయొక్క, ధర్మాత్మా = ధర్మాత్ముడైన, పితా=తరం్మడి, న సంవృత్తః=మరణించలేదు. తా. లక్ష్మణా: నీవు ఇతరుల భావము తెలిసికొనగలవాడవు, చేయదగిన కార్యములు తెలిసీనవాడవు, ధర్మములు తెలిసిసవాడవు, అట్టి నీవు నాకు రక్షకు డవుగా ఉండుటచే, ధర్మాత్ముడైన నా తండి మరణించనట్రే ర్డిర్టి మూ, ఏవం లక్ముణముక్వ్వా తు రాఘవో లక్ష్మివర్టనః, తస్మిన్‌ దేశే బహుఫలే న్యవసత్‌ సుసుఖం వశీ. త్రి0 పః అ. లక్ష్మివర్టనః = ఐశ్వర్యమును వృద్ధి పొందించువాడు, వశీ= ఇందియన్మిగహవంతుడు అయిన, రాఘవః=రాముడు, లక్ష్మణమ్‌ == లక్ష్మణుని తస్మిన్‌ దేశే= ఆ దేశమునందు, సుసుఖమ్‌ = చాల సుఖముగా, న్యవసత్‌ = నివసించెను. తా. లక్ష్మిని వృద్ధి పొందించువాడు, ఇం దియన్నిగహవంతుడు ఆయిన రాముడు లక్ష్మణునితో ఇట్టు పలికి, అనేక ఫలములు గల [(వదేశమునందు వాల సుఖముగ నివసించెను. 80 మూ. కంచిత్కాలం స ధర్మాత్మా సితయా లక్ష్మణేన చ, అన్వాస్యమానో న్యవసత్స్వర్షలో కే యథామర।ః. తే" ఇత్యార్షే శ్రీమ్మదామాయణే వాల్మీకియే ఆదికావ్యే అరణ్యకాజ్జే శె పజ్బుదళః సర్గః,

అరణ్యకాండము 198 వ. అ. ధర్మాత్మా = ధర్మాత్ముడైన, సఃజ ఆ రాముడు, సీతయా == సీతచేత, లక్ష్మణేన చ లమ్మణునిచేత, 'అన్వాస్యమానః= సేవింవబడుచున్న వాడై, స్వర్గలోకే = స్వర్గలోకమునందు, అమర; యథా=దేవేం్య్యదుడు వలె, కంచిత్‌ కాలమ్‌ = కొంచెము కాలము, న్యవనత్‌ జునివసించెను. తా. ధర్మాత్ముడైన రాముడు ఆ ఆశ్థమములో సీత, లక్ష్మణుడు సేవింపగా స్వర్ణలోకములో దేవేరదుడు నివసించినట్లు కొంతకాలము నివసించెను. శి! “'దాలానందినిఅను శ్రీమ్మదామాయణాంధవ్యాఖ్యానమునందు అరణ్యకాండలో వదునైదవ సర్గ సమా ప్రము. క్షి

అథ షోడశ: సర్షః | లక్ష్యణును పౌతుంల డ్రశ్రును బర్జించుడు, థరతుని (ఎళ్‌ంనిం చుట, రాముడు నీతాలక్మణనమేతుడ్డై గోదావంలో. న్కానము చేయలి], మూ. వసతస్తస్య తు సుఖం రాఘవస్య మహాత్మనః, శరద్వ్యపాయే హేమ న్తబుతురిష్టః (పవ ర్తత. క్షే (ప. అ. మహాత్మనః == మహాత్ముడైన, తస్య రాఘవస్య == అ రాముడు, సుఖమ్‌ =సుఖముగా, వసతఃజనివసించుచుండగా, శరద్వ్శపాయే=శరత్కాలము గడచిన పిమ్మట, ఇష్టః == ఇష్టమైన, హేమ న్తబుతుః = హేమంతబుతువు, [(సవర్తత == (పారంభ మయ్యెను. తా. మహాత్ముడైన ఆ రాముడు సుఖముగా నివసించుచుండగా, శరదృ తువు గడచి, ఆనందకరమైన 'హేమంతబుతువు ప్రారంభ మయ్యెను. క్షే మూ. స కదాచిత్పభాతాయాం శర్యర్యాం రఘునన్దనః, (సయయావభిషేకార్థం రమ్యాం గోదావరిం నదీమ్‌. వ. అ. కదాచిత్‌ = ఒక రోజున, సః రఘునన్షనః = ఆ రాముడు, శర్వర్యామ్‌ == ర్మాతి, (పభాతాయామ్‌ == తెల్పవారిన దగుచుండగా, రమ్యామ్‌ == సుందరమైన, గోదావరీం నదీమ్‌ =గోదావరీనదిని గూర్చి, అభి'షేకార్షమ్‌ = స్నానము కొరకు, [పయయాొ == వెళ్లెను. ఠి తా. ఒకనాడు ఆ రాముడు రాతి గడచి తెల్లవారిన పిమ్మట స్నానము చేయుటకై సుందరమైన గోదావరీనదికి వెళ్హెను. రి మూ. [పహ్వః కలశహస్త స్తం సీతయా సహ వీర్యవాన్‌, పృష్థతోఒను_వజన్‌ (భాతా సౌమ్మితిరిదమ్మ బవీఠ్‌. తి

ఆరణ్యకాండము 1095 (ప. అ. (_భాతా=సోదరుడైన, వీర్యవాన్‌ =పర్మాకమవంతు డైన, సౌొమితి: = లవ్మణుడు, (పహ్వః = వినీతుడై, కలశవా స్తః= కలశము హ స్తమునందు కలవాడై, పృష్టతః == వెనుకనే, సీతయా సహ = సీతతో కూడ, అన్మువజన్‌ == అనుసరించి వెళ్లుచు, ఇదమ్‌ = ఈ వాక్యము, అ(బవీత్‌ = పలికెను. తా, వీర్యవంతుడైన సోదరుడు లక్మణుడు, సిత ఆ రాముని ఆనుసరించి వెళ్ళిరి. లష్మిణుడు చేతిలో కలశమును తీసికొని వెళ్తాను. అప్పు డాతడు చాల వినయముతో (రామునితో) ఇట్లు నలికెను. త్రి మూ. అయంన కాలః సంపాప్తః పియో యస్తే] పియంవద, అలంకృత ఇవాభాతి యేన సంవత్పరః శుభః. రీ (ప. అ. (పియంవద = (పియముగా మాటలాడేవాడా ! యఃజ ఏది, తే ఇనీకు, (పియః=ఖఇష్ష మెనదో, నః ఆయం కాలఃజఅట్టి ఈ కాలము, సంప్రావ్తః టజా =వచ్చినది. యేన=దేనిచేత, శుభ1=మంగ శ పదమైన, సంవత్సరః జసంవత్స రము, అలంకృత; ఇవ = అలంకరింవబడినది వలె, ఆభాతి = (ప్రకాశించు చున్నదో. తా. [పీయముగా మాటలాడు రామా: ఏ కాలము నీకు చాల ఇష్ట మైనదో, ఏ కాలము మంగళకర మైన సంవత్సరమును ఆలంకరించునట్లు ఉండునో అట్టి కాలము వచ్చినది. శ్వ మూ. నీహారపరుషో లోకః పృథివీ సన్యశాలినీ, జలాన్యనుపభోగ్యాని సుభగో హవ్యవాహనః, ర్‌ (ప. అ. లోకః ='జనము, నీవారపరుష ః = మంచుచేత బిరుసెక్కిన శరీ రములు కలదై ఉన్నది. పృథివీ=భూమి, నన్యశాలినీ=సస్యములతో (వకాశించు చున్నది. జలాని = ఉదకములు, అనుపభోగ్యాని = అనుభవించుటకు శక్యము కాకుండా ఉన్నవి. హవ్యవాహనః == అగ్ని, సుభగః = మనోహరముగా ఉన్నది. తా. (ప్రాణుల శరీరాలు మంచుచేత బిరు 'నెక్కినవి. భూమి సన్యములతో (పకాశించుచున్నది. ఉదకములు స్నానాదులకు అనుకూలముగా లేవు. అగ్ని సుఖకర ముగా ఉన్నది. స్ట్‌

1906 శ్రీమ్మదామాయణము మూ. నవాగయణపూజాభిర భ్యర్చ్య పితృదేవతా:, కృతా్శాగయణకాః కారే నన్హో విగతకల్మషాః. 6 (వ. ఆ. సన్త్వఃజ సత్పురుషులు, నవ్య్శాగ యణపూజాభి: జా (నూతన ధాన్యము భుజించుటకు ముందు చేయవలసిన, నూతనములైన ఆ(గయణపూజల చేత, పీతృదేవతాఃజ పితృదేవతలను, అభ్యర్చ్యుజవూజించి, కాలే=తగిన కాలము నందు, కృత్మాగయణా: = చేయబడిన ఆ్యగయణము కలవారై, విగతకల్మషాః = పోయిన పాపములు గలవారు. తా. సత్పురుషులు నవ్యాగయణపూజలచేత, అనగా (కొత్తధాన్యము తిను టకు ముందు చేయవలసిన ఆగ యణపూజలచేత, పితృదేవతలను పూజీంచి, ఆ విధముగ సకాలమున ఆ[గయణము చేయటచే పాపరహితులుగా ఉన్నారు. 6 మూ. (పాజ్యకామా జనపదాః సంపన్నతరగోరసాః, విచర న్లి మహీపాలా య్యాతాన్నె విజిగిషవః. (౯ (ప, అ. సంపన్నతరగోరసాః జ చాల సమృడ్డముగా ఉన్న ఆవు పాడి గలవై, జనపదాః == పల్లెలు, (పాజ్యకామాః == అధికమైన (తీరిన) కోరక కలవె ఉన్నవి. మహీపా లాః= రాజులు, విజిగీిషవః = జయించ కోరుచున్నవారై, యాశత్రాస్థాఃజ= య్మాతలయ౦దు ఉన్నవారై, విచరన్సి== సంచరించుచున్నారు. తా. ఆవుల పాడి సమృద్భముగా ఉండుటచేత పల్లెలు తీరిన కోరికలుకల వె సుఖముగా ఉన్నవి. రాజులు జయాభిలాషతో, యుద్దయాతకు వెడలి సంచరించు చున్నారు. "7 మూ, సేవమానే దృఢం సూర్యే దిశమ న్తక సేవితామ్‌, విహీనతిల కేవ త్రీ నోత్తరా దిక్‌ (పకాశతే, ర్‌ 1ప. అ. సూర్యే= సూర్యుడు, అన్తకసేవితామ్‌ జ యమునిచేత సేవింప బడిన, దిశమ్‌ దిక్కును, దృఢమ్‌== అధికముగా, "సేవమానే= 'సేవించుచుండగా, ఉత్తరా దిక్‌ = ఉత్తరదిక్కు, విహీనతిలకా = తిలకములేని, సన్త్ర్రీవ = స్రీవలె, న [పకాళతే = .పకాశించుటలేదు.

అరణ్యకాండమ. 197 తా. నూర్యుడు అంతకుడు సేవించు దిక్కును (దకిణదిక్కును)ఎక్టువగా "సేవించుచుండుటచేత ఉత్తరదిక్కు తిలకములేని స్త్రీవలె వకాశించుట లేదు. 8 మూ. (పకృత్యా హిమకోకాఢ్యో దూరసూర్యశ్చ సా్వామ్బతమ్‌, యఠార్థనామా సువ్యక్తం హిమవాన్‌ హిమవాన్‌ గిరిః. రి (ప. అ. (పకృత్యా== స్వభావముశేత, హిమకోళాఢ్యః = పామ (మంచు) సంపదతో నిండినదీ, స్యామృతమ్‌ జ ఇప్పుడు, దూరసూర్యళ్చ జూ దూరమైన సూర్యుడు కలదీ అయిన, పొమవాన్‌ గి౨* = హామవత్పర్వతము, పిమవాన్‌ = మంచుకలదై, సువ్యక్తమ్‌ = స్పష్టముగా, యథార్థనామా = యథార్థమైన పేరు గలది. తా. సహజముగానే సమృద్ధిగా మంచు కలదై, ఇప్పుడు సూర్యునకు దూరము కూడ అగుటవేత హిమవత్సర్వతము, అత్యధికమైన మంచుతో కవ్ప బడుపటచే, దాని పేకు పూర్తిగా సార్ధక మైనది. ర మూ. ఆత్య న్తసుఖసంచారా మధ్యాహ్నే స్పర్శతః నుఖౌాః, దివసాః సుభగాదిత్యాళ్ళాయాసలిలదుర్భగా :. 10 (ప, అ. మధ్యాహ్నే = మధ్యాహ్నమునందు , సర్యతః న్‌ా స్పర్శచేత, నసుఖాః = సుఖరరములు, ఆత్యన్తసుఖసంచారాః జ చాల సుఖముగా ఉన్న నంచా గలవి. ఛాయాస లిలదుర్భగాఃజదుఃఖకరమైన సీడలు, నీస్ట గలవి. తా. పగళ్లు మధ్యాహ్నసమయమునందు సుఖస్పర్శ నిచ్చుచు, సంచరిం న! చుటకు సుఖకరముగా ఉన్నవి. సూర్కుడు సుఖకరముగాను, నీడలు, నీళ్ళు దుఃఖ జనకములుగాను ఉన్నవి. 10 వి, ఇక్కడ ఉన్న (పాచ్యపాళము జాగున్నది. *వత్యూషే దుఃఖ సంచారా మధ్యాహ్నసమటే సుఖాః, దివసాః సుభగాః వుణ్యాస్వ్వరితా వ్యతియా ని నః “ఇప్పుడు వగటిభాగములలో ప్రాతఃకాలమునందు సంచారము దుఃఖకర

198 శ్రీమ్యదామాయణము ముగా ఉన్నది. మధ్యాహ్నసమయమునందు సుఖకరముగా ఉన్నది. ఇట్టి పుణ్య మైన, అందమైన దివసములు, మనకు, శ్మీఘముగా గడచిపోవుచున్నవి” అని దీని భావము. మూ. మృదుసూర్యాః సనిహారా: వపటుశీతాః సమారుతాః, శూన్యారణ్యా హిమధ్వస్తా దివసాభాని సా్యమృతమ్‌. క్షే ప. అ. స్యామ్బతమ్‌ = ఇప్పుడు, హిమధ్వస్తాః = మంచుచేత పీడింవ బడిన, దివసాఃజ= పగటిభాగములు, మృదుసూర్యాః = మృదువైన (త్మీవముగా లేని) సూర్యుడు గలవై, సనీహారాః = మంచుతో కూడినవై, పటుశీతా:ః == సమర్థ మెన చలిగలవి సమారుతాః = వాయువుతో కూడినవై, శూన్యారణ్యాః = హన్య మైన అరణ్యములు గలవై, థా న్తి=్నపకాశించుచున్న వి. తా. ఇప్పుడు మంచుచేత పీడింపబడిన పగటిభాగములలో సూర్యుడు తీశ్హముగా లేడు. పొగమంచు కప్పి ఉన్నది. చలి అధికముగా ఉన్నది. గాలి అధికముగా వీచుచున్నది. అరణ్యము లన్నీ జంతుసంచారశూన్యములై ఉన్నవి. మూ. నివృత్తాకాశశయనా: పుష్యనీతా హిమారుణాః, శీతా వృద్ధతరాయామాన్త్రియామా యాన్ని సా్యమ్బ్పతమ్‌. (వ. అ. స్మామృతమ్‌ జ ఇప్పుడు, నివృత్తాకాశశయనాః = నివ ర్తించిన ఆకాశశయనము (బైట వండుకొనుట)గలవి, పుష్పహీనాః పుష్పములతో శూన్య ముగా ఉన్నవీ, హిమారుణాః = మంచుచేత అరుణవర్ణముగా (ధూసరవర్ణముగా) క! ఉన్నవి, శీతాః = చల్లనివి, వృద్దతరాయామాః = చాల "పెరిగిన దీర్షత్వము గలవి ఆయిన, పుష్యనీతాః = పుష్యమాసముచే పొందింపబడిన, (తియామాః=ర్మాతులు, యా న్లి= గడచుచున్నవి. తా, ఇప్పుడు పుష్యమాసమునకు సంబంధించిన ర్మాతులలో ఎవ్వరూ బైట పండుకొనుటలేదు. ఇవి మంచుచేత, చల్టగా ధూసరవర్ధముగా ఉన్నవి. వీటి దీర్హత్వము చాల పెరిగినది. ఈ ఏధముగ ఈ రాాతులు గడచుచున్నవి. 192 మూ. రవిసం్యకా నసాభాగ్యస్తుషారారుణమణణలః, నిఃశ్వాసాన్ట ఇవాదర్శశ్చన్ష్రుమా న.[పకాశతే. 1కి

అఆరణ్యకాండము 1909 (ప. అ. రవిసర్మకానసౌధాగ్య; == సూర్యునియందు సం్యకమించిన

సౌందర్యము కలవాడు, తుషారారుణమజ్దల! ౬ పొగమంచుచేత ఎజ్జగా నున్న

మండలము గలవాడు అటున, చన్ద్రమాః = చందుడు, నిఃశ్వాసాన్థఃజనిట్టూర్పు

చేత గుడ్గిదెన, ఆదర్శ ఇవజ= అద్గము వలె, న | వకాశతే == (వకాశించుటలేదు. జా | చి క్వ (

తా. ఇప్పుడు చం్నదుని సౌందర్యము నూర్యునకు సంకమించినది. చం[దమండలము పొగమంచుచేత ఎజ్జగా కనబడుచున్నది. అట్టి చం్యద్రమండలము

నోటిగాలి తగులుటచేత (గుడ్డిదిగా (వతిబింబము కనబడనదిగా) అయిపోయిన

అద్ధము వలె, [(వకాశహీనమై ఉన్నది. శతి మూ. జ్యోత్స్నా తుషారమలినా పౌర్ణమాస్యాం న రాజుకే,

సీత్రేవ చాతపక్యామా లక్యతేనతు శోభతే. 1డీ

ప. అ. పౌర్ణమాస్యామ్‌=పౌర్ణమాసియందు, తుషారమలినాజ=మంచుచేత మలినమైన, జ్యోత్స్నాజవెన్నెల, న రాజతే=(వకాశించుటలేదు. అతవళ్యామాజు ఎండచేత నలబడిన, సీతేవ = సీత వలె, లక్ష్యతే = కనబడుచున్నది కాని, నతు

ళా

తా. వూర్తిమనాటి వెన్నెల కూడ మంచుచేత మలినమై, (ప్రకాశవంతముగా

యణ లేదు. ఎండ తగులుటచే నల్లబడిన శరిరచ్చాయ గల సీత వలె ఈ వెన్నెల కనబడుచున్నది గాని శోభించుటలే దు. కేకీ మూ. (పకృత్యా శీతలస్పరో, హిమవిద్ధశ్చ స్మామృతమ్‌, (వవాతి వశ్చిమయో వాయుః కాలే ద్విగుణశీతల:ః. 15

('కాలోకు బదులు “కల్యమ్‌"అను [పాచ్యపాఠము బాగున్నది)

వ. అ. (వకృళ్యా = స్వభావముచేత , శీతలస్పర్శః ==' చల్లని స్పర్శ గలది, సాషమ్పతమ్‌= ఇప్పుడు, హిమవిద్ధశ్చజమంచుచేత వ్యాప్త మైన, పళ్చిమః వాయుః = వళశ్చిమవాయువు, కల్యమ్‌ = [పాతఃకాలమునందు, ద్విగుణశీతలః == రెట్టింపు చలనిడై, వాతి 2 వీచుచున్నది.

బ్‌ రు కాజ

తా. సహజముగానే చల్లగా ఉండి, ఇప్పుడు మంచు కూడ కలియుటచే

పశ్చిమవాయువు లెట్టింవు చల్లగా వీచుచున్నది. 15

200 శ్రీమ్యదామాయణము చ, మూ. బాష్పచృన్నాన్యరణ్యాని యవగోధూమవన్తి రల 18 శోభనే ఒభ్యుదితే సూర్యే నదద్శిః 1కౌజ్చుసార సై వ యతో ల న,

(ప. అ. బాష్పచ్చన్నాని = ఆవిరివంటి మంచుచేత కప్పబడి స్హూర్యేజు గోధూమవన్తి చజయవలు గోడుమలు గల, అరడ్యాని = అరణ్యములు, న చేయ సూప్యడు, అభ్యుదితే == ఉదయించిన వా డగుచుండగా, నదద్భిః చస [వొ చున్న, (కౌళ్బసార నైఃజ[కౌంచ సక్షులతోను సౌరనపకులతోను, శో వ్‌ శించుచున్నది. పాగ

తా. యవల చేలు, గోధుమల చేలు ఉన్న ఆరణ్య వదేశములు క్రాంచ మంచుచేత కప్పబడినవి. సూర్యు డుదయించగానే అవి ధ్వనిచేయుచున్ను (1 16 పక్షులతోను, సారసపక్షులతోను ఆందముగా కనబడుచున్న వి.

మూ. ఖర్జూరపుష్పాకృతిభిః శిరోధి; పూర్ణతణ్ఞులె:, 17 శోభనే కించిదాన్నమా: శాలయః కనకపభాః. గ్త్‌ వ,

(ప. అ. కనక్నపభాః = బంగారు కాంతి గల, శాలయః ఇ లా ఖర్జూ రపుష్పాకృతిలి;=ఖర్జూరపుష్పము వంటి ఆకారము గలవి, పూర్ణత తండులములతో నిండినవి అయిన, శిరోభిః _ శిరస్సులతో, కించిత్‌ = కొం ఆన్మమాః = వంగినవై, శోభనే = (నకాశించుచున్నవి

గల?

కా. బంగారు రంగు గల వరిచేలు ఖర్జూరపుష్పము వంటి అకార

బియ్యముతో నిండిన శిరస్సులతో కొంచెము వంగి చూచుటకు అంద 1? ఉన్నవి.

మూ, ఖయాఖైరుపసర్పద్భిర్ది మసీహారసంవృ తైః, 18

దూరమభ్యుదిత; సూర్య; శశాజ్క ఇవ లక్ష్యతే.

నః

న. అ. హిమనీహారసంవృ తై; _ చలిని పాగమంచుతేత కప్పబడీగ్‌

ఉపసర్పద్భి; (వసరించుచున్న, మయూఖైః == కిరణములతో, సొరి =

సూర్యడు, దూరమ్‌ = పెకి, అభ్యుదితః జ వచ్చినవాడై నను, కళాజ్క-: ఇవ జ

ఆరణ్యకాండము 201 తా. వ్యాపించుచున్న కిరణములు చల్లని పౌాగమంచుచేత కప్పబడి ఉండు టచే సూర్యుడు బాగా పైకి వచ్చిన తరవాత కూడ చం్యదుడు వలె కనబడు చున్నాడు. 18 మూ, అ| గాహ్యవీర్యః పూర్వాహే మధ్యాహ్నే స్పర్శతః సుఖః, సంర క్తః కించిదాపా జ్జురాతపః కోభతే క్షితౌ. రీ (వ. ఆ. పూర్వా హే = (ప్రాతఃకాలసమయమునందు, అ(గాహ్యవీర్యః = గహింవబడని ళ క్రిగలది, మధ్యాహ్నే = మధ్యాహ్నమునందు, స్పర్శతః = స్పర్శచేత, సుఖఃజసుఖకరము, సంరక్తఃజ ఎజ్టగా ఊన్నది, కించిత్‌ కొంచెము ఆపాబ్డు: = తెలగా నున్నది అయిన, ఆతపఃజఎండ, క్షితౌజనేల పై, కోభలేవ గా (వకాశించుచున్నది. తా. ఎఅగాను కొంచెము తెల్హగాను ఉన్న ఎండ నేలపై పడుచున్నది. |! (ప్రాతఃకాలమునందు దీని వేడిమి తెలియటలేదు మధ్యాహ్నమునందు ఇది సుఖ కరముగా ఉన్నది. 19 మూ. అవశ్యాయనిపాతేన కించి త్పక్షిన్నశాద్వలా; వనానాం శోభతే భూమిర్నివిష్టరుణాతపా. రగ (ప. అ. అవక్యాయనిపాతేన జు మంచు పడుటచేత, కించిత్‌ = కొంచెము, (వక్షిన్నకాద్వలా = తదసీన పచ్చిక వీడులు కలది, నివిష్టతరుణాతపా = (వసరించిన లేత ఎండ గలదీ అయిన, వనానామ్‌ జ వనములయొక్క-, భూమిఃజ భూమి, శోభతే = (పకాళిం చుచున్నది. తా, ఈ వన(పదేళములో ఉన్న పచ్చిక బైళ్ళుపె మంచు పడుటచే అవి కొంచెము తడిగా ఉన్నవి. వొట్నిపై తీత ఎండ (పసరించుటచే ఈ (ప్రదేశము చూచుటకు అందముగా ఉన్నది= లగ అత్య న్తతృషితో వన్యః (పతిసంహరతే కరమ్‌. ర (ప. అ. అత్యన్నతృషితః జు మిక్కిలి దప్పికొన్న, వన్యః ఇ వనమునక్తు సంబంధించిన, ద్విరదః == ఏనుగ, విమలమ్‌ = నిర్మలము, శీతమ్‌ = చల్చనిడీ

ల02 శ్రీమ్మ్యచామాయణము అయిన, ఉదకమ్‌ = ఉదకమును, సుఖమ్‌ =సుఖముగా, స్పృళన _ శించుచు, కరమ్‌ = తొండమును, (పతిసంహరతి = వెనుకకు లాగికొనుచున్నది. ళా. చాల దప్పి గొన్న ఈ అడవి ఏనుగు నిర్మలమైన చల్లని ఉదక మును సుఖముగా స్పృశించి వెంటనే తొండమును వెనుకకు లాగికొనుచున్నది. మూ. ఏతే హి సముపాసీనా విహగా జలచారిణః, నావగాహన్లి సలిలమ్మ వగల్చా ఇవాహవమ్‌, లలి (వ. అ. సముపాసీనాః = నమీపమునందు కూర్చొని ఉన్న, ఏతే= ఈ, జలచారిణః = నీటిలో సంచరించే, విహగాః == పక్షులు, అ(పగర్భాః= పిరికివాళ్ళు, ఆహవమ్‌ ఇవజ యుద్ధమును వలె, సలిలమ్‌ = ఉదకమును, నావగాహన్తి = (చ్రవేశించుటలేదు. తా. నీటిక్‌ చగ్గరనే కూర్చున్న ఈ నీటిపక్షులు పిరికిజాన్ని యుద్ధ ములో (సవేశంచనట్లు, నీటిలో _పవేశించుటలేదు. మూ. అవశ్యాయత మోనద్దా నీహారతమసా వృతా, 1పసుప్తా ఇవ లక్ష్యన్తే విపుష్పా వనరాజయః. ఫ్ర (స. అ. (“ఆఅవశ్యాయపరి క్రిన్నాః” అను (_పాచ్యపాఠము దాగున్నదిఎ అవశ్యాయపరిక్షిన్నాః = మంచుచేత తడిసినవి, సీవిరతమసా = చీకటి వంటి పొగమంచుచేత, అవృతా: = ఆవరింపబడినవి అయిన, విపుష్పాః == పుష్పములు లేని, వనరాజయ ః = వనపంక్తులు, ,పసుష్తాః ఇవజ న్మిదపోవుచున్నవి వలె, లక్యున్తే = కనబడుచున్నవి,. గా. మంచుకు తడిసి చీకటి వంటి పొగమంచుచేత వప్పబడిన, పుష్ప శూన్యయి లైన వనపంక్తులు న్మిదించుచున్నట్లు ఉన్నవి. ల్సి మూ. బాష్పసంఛన్నసలిలా రుతవిజ్ణేయసారనా,, హిమార్జఏవాలుకై స్తీరై ? సరితో థాని స్మామ్పతమ్‌. బై (స. అం న్యామృ్పతమ్‌ == ఇప్పుడు, బాష్పసంఛన్నసలిలా: == ఆవిరిచేత కప్పబడిన ఉదకము గల, రుతవిజ్ణేయసారసాః == కూతలచేతనే తలియదగిన

అఆరణ్యకాండము 208 సారసపక్షులు గల, సరితః = నదులు, హిమార్ద్రవాలుకైః = మంచుచేత తడిసిన ఇసుక గల, తీరైః== తీరములతో, (భాన్సిజ (వకాశించుచున్నవి. తా. నదులలోని నీటిపై ఆవిరి ఉండుటచేత నీరు కవ్పబడిపోయి, ఆ నీటిలో ఉన్న సారసపక్షులు కూడ కంటికి కనబడుటలేదు. వాటి కూతలను వట్టి మా్యతమే అవి అక్కడ ఉన్నట్టు తెలియుచున్నది. అట్టి నదులు మంచుకు తడి సిన ఇసుక గల తీరములతో ళోధించుచున్నవి. లె మూ. తుషారవతనాచ్చైవ మృదుత్వాద్భాస్కరస్య చ, శ త్యాదగాధస్టమపి (పాయేణ రసవజలమ్‌. రిల న్‌. ళు జ (వ. అ, తుషారవతనావ్చైవ == మంచు వడుటవలనను, భాస్మరస్య == సూర్యుడు, మృదుత్వాత్‌ = మృదువుగా (తీళ్ళము కాకుండగా) ఉండుటవలనను, శేత్యాత్‌ నా! శైత్యమువలనను, రసవత్‌ = రుచి గల, జలమ్‌ = జలము, అగాధస్ట మపి = లోతుగా ఉన్నను, (పాయేణ = సాధారణముగా (ఆపేయమ్‌==(తాగుటకు తగినదిగా లేదు.) తా. మంచు పడుటవలనను, నూర్భ్ముడు అంతగా వేడిగా లేకపోవుట వలనను, శీతముగా ఉండుటవలనను, లోతుగా ఉన్న నీరు కూడ చాలవరకు (తాగ ఏిలుగా లేదు. వి. ఇది _ప్రాచీనవ్యాఖ్యానము “అపేయమ్‌"అనే సదం ఆధ్యాహారం తెచ్చు కొని అర్థం చెప్పినారు. ఇలాంటి జలము (తాగుటకు తగనిది ఎందుచేత అగునో తెలియదు. వాస్తవానికి లోతైన కూపాదిజలం 'శీతకాలంలో. వెచ్చగా ఊండి పేయంగానే ఉంటుంది కదా, అందుచేత *ఇత్యాదగ్మాగస్థమపి”అనే గోరఖ్‌ పూర్‌ పతిలోని పాఠము. (ప్రాచ్యపాఠము బాగున్నది. పైన చెప్పిన కారణాలచేత సాధారణంగా [తాగడానికి అనుకూలంగా ఉండని కొండ పెన ఉండే జలం కూడ చల్టగా పేయముగా ఉండును. “అగ్యాగస్థమపి = కొండమీద ఉన్నదెనను, జలమ్‌ = జలము, (పాయేణ = సాధారణముగా (చాలవరకు), రనవత్‌ = మంచి రుచిగలది"అని అర్థము, ల్సిస్స్‌ మూ. జరాజర్దరితైః పద్మై: శీర్ష కేసరకర్ణి 38, నాళ శేష్పైర్ధిమధ్వ స్టైర్న భాన్ని కమలాకరాః. 26

రిక్త శ్రీవదామాయణము (ప అ. కమలాకరాః == పద్మసరస్సులు, జరాజర్దరిత్ర: _ఉకలితనము చేత (వాడిపోవుటచేత) శిథిలముగా చేయబడిన, శీర్ణ కేసరకర్ణికై ః=రాలిపోయిన కింజల్కములు, మధ్యనున్న దుద్దులు గల, నాళ శేషైః= కాడలే మిగిలినవిగా గల, హిమధ్వ వై: = మంచుచేత నశింవచేయబడిన, పద్మైః = పద్మములతో, న భాని = (పకాశించుటలేదు. తా. పద్మసరస్సులలోని పద్మములు మంచుచేత నశింపచియబడినవై, వాడి, శిథిల మైపోయినవి. పద్మాలలోని కింజల్క-ములు, దుద్దులు రాలిపోయినవి. కాడలు మ్మాతము మిగిలినవి. అట్టి పద్మములతో పద్మసరస్సులు శోభావిహిన ముగా ఉన్నవి, లగి మూ. అస్మింస్తు పురుషవ్యాాఘః కాలే దుఃఖసమన్విత ౫, తపశ్చరతి ధర్మాత్మా ర్వదృక్యా భరతః పురే. ల వ. అ. అస్మిన్‌ కాలే== ఈ కాలమునందు, పురుషవ్యా్యఘః = పురుషు లఅళలో (శేష్టుడు, ధర్మాత్మా = ధర్మాత్ముడూ అయిన, భరతః = వరతుడు, దుఃఖ సమన్వితః = దుఃఖముతో కూడినవాడ్రై, త్వదృక్ష్యాజనీయందు భకితో, పురే పట్టణమునందు, తపః == తపస్సు, చరద అచరించుచున్నాడు. తాం పురుష్టళీష్టుడు, ధర్మాత్ముడు అయిన భరతుడు ఈ కాలములో కూడ దుఃభించుచు, నీయందు భ క్రితో, పట్టఐములో, తపన్సు చయుచున్నాడు. మూ. త్యక్త్వా రాజ్యం చ మాసం చ ఛోగాంశ్చ వివిధాన్‌ బహూన్‌ తపస్ప్వీ నియతాహార; శేతే శీతే మహీతలే. ౭28 (సం అ, రాజం చ= రాజ్యమును, మానమ్‌ = మానమును, వివిధాన్‌ == అనే కవిధములైన, బహూన్‌ = అనేకవిధమురైన, భోగాంశ్చ == భోగములను, త్యక్త్వా జ విడచి, తపస్ప్వీ= తపస్సు కలవాడై, నియతాహారః = నియత మైన ఆహారము కలవాడై, గతే చల్లని, మహీతలే = నేలమీద, శేతే = శయనించు చున్నాడు. తా. ఆతడు రాజ్యమును, ఆత్మసంమానమును, వివిధములైన అనేక భోగములను విడచి, ఆవహారనియమము పాదించుచు, తపస్సు ఆచరించుచు చలని నేలమీద శయనించుచున్నాడు. న

ఆరణ్యకాండము 205 మూ. సోఒపి వేళామిమాం నూనమభి షేకార్థముద్యత ః, వృతః (పకృతిభిర్నిత్యం (పయాతి సరయూం నదీమ్‌. (ప. అ. సోఒపే= అఆ భరతుడు, ఇమాం వేకమ్‌ = ఈ సమయమును (సమయమునందు), అభి షేకార్థమ్‌ = స్నానముకొరకు, ఉద్యతః = ఉద్యుక్తుడె, [పకృతిభిః నూ మంతులతో, వృతః==కూడినవా డై, నిత్యమ్‌జని త్యము, నరయూం నదీమ్‌ = సరయూనదిని గూర్చి, (పయాతి= వెళ్టుచుండును. నూనమ్‌= నిశ్చయము. శా. ఆ భరతుడు కూడ నిత్యము ఇదే సమయమునందు స్నానార్యమై బయలుదేరి మంతులతో కూడినవా డై, సరయూనదికి వెళ్ళుచుండును. రి మూ. అత్య న్తసుఖసంవృద్దః సుకుమారః సుజిచిత:ః, కథం న్వపరర్శాతేష సరయూమవగాహతే. లి0 (స. అ. అత్య ననుఖసంవృద్ధః = మిక్కిలి సుఖముగా పెరిగినవాడు, సుకుమారః = సుకుమారుడు, సుభోచితః = సుఖాలకు అలవాటుపడినవాడు అయిన భరతుడు, ఆపరర్శాతేమ = ర్మాతుల చివరి భాగములందు, కథం ను= ఎట్టు, సరయూమ్‌ = సరయూనదిని, అవగాహతే = (సవేశించుచున్నాడో కదా, తా. భరతుడు బాల సుఖాలతో పెరిగినాడు, సుకుమారుడు, సుఖాలకు అలవాటుపడినాడు. అట్టి భరతుడు తెల్టవారుజాములందు సరయూన్నాన మెట్టు చేయుచున్నాడో కదా. 80 మూ. పద్మవ తేక్షణో వీరః శ్యామో నిరుదరో మహాన్‌, ధర్మజ్ఞః సత్యవాదీ చ (హీనిషేధో జితేస్టి్ర్యయః . త్ర1ే 1పియాభిభాషీ మధురో దీర్ణబాహురరిందమః, సంత్యజ్య వివిధాన్‌ భోగానార్యం సర్వాత్మనా (శిత ః, ర్రిల్తి (వ. అ. పద్మష్మతేక్షణః= పద్మము శేకుల వంటి న్మేతములు కలవాడు, వీరః == వీరుడు, శ్యామః జ నల్టనివాడు, నిరుదరః = పొట్టలేనివాడు, (సన్నని నడుము గలవాడు), మహాన్‌ = గొప్పవాడు, ధర్మజ్ఞః = ధర్మము లెరిగినవాడు, సత్యవాదీ చ= సత్యమునే పలుకువాడు, (హీనిషేధః == సిగ్గుచేత చెడ్డ కార్యముల

200 శ్రీమ్మదామాయణము. నుండి మరలువాడు (ఇది కిష్టార్ధము “హీసిషేవీ"అను ఉపాచ్యపాఠము బాగున్నది సిగ్గును "సీవించువాడు, అనగా సిగ్గు గలవాడు అని అర్ధము), జిచేన్ది్మియః == జయింపబడిన ఇం్టదియముయి కలవాడు, (పియాభిభాషీ = (వియముగా మాట లాడువాడు, మధురః = తీయని స్వధావము గలవాడు, దీర్ణబాహుః = ధీర్షము లైన బాహువులు కలవాడు, అరించమః = శళ్యశుసంహారకుడు అయిన భరతుడు, వివిధాన్‌ = అనేకవిధములైన, భోగాన్‌ = భోగములను, సంత్యజ్య = విడచి, సర్వాత్మనా = అన్ని విధముల, ఆర్యమ్‌ = పూజ్యుడ వైన నిన్ను, (శితః == ఆశయించినాడు.

తా. పద్మము రేకుల వంటి న్మేతములు గల దరతుడు వీరుడు. నల్లని శరీరకాంతి గలవాడు. మహాత్ము డైన ఆతని నడుము సన్నముగా ఉండును. ధర్మములు తెలిసినవాడు; సత్యమునే పలుకును; సిగ్గు గలవాడు; ఇ౦(దియములను జయించినవాడు; [పియముగా మాటరాడును. ఆతని స్వభావము మదుర మైనది. ఆతని బాహువులు చాల పొడవైనవి. శ్యతువినాశకుడు. అట్టి భరతుడు అనేక విధములైన భోగములను, విడచి సర్వవిధముల పూజ్యుడ వైన నిన్నే ఆ(శయించి నాడు. 81, 82

మూ. జితః స్వర్గస్తవ (భ్మాతా భరతేన మహాత్మనా, వనస్థమపి తాప 'స్యే యస్తామను విధీయతే. ల్రిత్రి

(ప. అ. యః ఏ భరతుడు, వనస్థమపి= వనములో ఉన్న వాడ వెనను, శ్వామ్‌'= నిన్ను, తాపస్యే = తపశ్చరణమునందు, అనువిదీయతే = అనుసరించు చున్నాడో, అట్టి తవ [భ్యాతాజ నీ సోదరుడైన, మహాత్మనా == మహాత్ముడైన, భరతేన = భరతునిచేత, స్వర్ణః జ స్వర్గము, జితః = జయింపబడినది.

తా. భరతుడు నీవు అరణ్యములో ఉన్నా నిన్నే అనుకరించుదు తపస్సు చేయుచున్నాడు. అట్టి మహాత్ముడైన, నీ సోదరుడు, భరతుడు స్వర్గమును జయించి నాడు, లకి

మూ. న పష్మిత్యమనువర్త న్తే మాతృకం ద్విపదా ఇతి, ఖ్యాతో లోకపవాదోఒయం భరతేనాన్యథా కృతః. ిడీ (వ, అ. ద్వివదాఃజు మానవులు, ప్క్మిత్యమ్‌ = తండి స్వభావమును, న

అరణ్యకాండము ర? అనువర్తన్తే = అనుసరించరు. మాతృకమ్‌ = తల్లి స్వభావమునే, అనుకరింతురు, ఇతి = అని, ఖ్యాతః జా (పసిద్ధమైన, అఆఅయమ్‌=ఈ, లోక్కపవాదః=లోకములోని (పవాదము, భరతేన = భరతునిచేత, అన్యథా = మరొకవిధముగా, కృతః=చేయ బడినది. తా. “మానవులు తండి స్వభావమును అనుసరించరు; తల్లి ప్వుభావమును అనుకరింతురు"అని లోకములో (పసిద్దముగా ఉన్న ఈ సవాదమును (లోకో కిని) భరతుడు తారుమారుఒసినాడు; తల్లి స్వభావమును అమప3ంచలేదు. లకీ మూ, భర్తా దశరథో యస్యాః సాధుశ్చు భరతః సుతః, కథం ను సామ్బా కైకేయీ తాదృశీ (కూరశీలినీ. లిక్‌ సాధుః = సత్పురుషు డైన, భరతః = భరతుడు, సుతః = కుమారుడో, సాజఅట్టి, అమ్బాజ మన తల్లి, కె కేయా= కైకేయి, తాదృశీ = అంతటి, (కూరశీలినీ = (కూరస్వభావము కలది, కథం ను = ఎట్టయినదో ? తా; దశరథమహారాజు భర్తగా ఉండి, సత్పురుషుడైన భరతుణ్ణి కన్న మన తల్లి కై కేయికి అంతటి కూరస్వబావము ఎట్టు వచ్చెనో కదా : రిక్‌ మూ. ఇత్యేవం లక్షుణే వాక్యం "స్నేహాద్చువతి ధార్మి కే, పరివాదం జనన్యా స్రమసహ్మనాఘవోఓ్మబవీత్‌. 86 [వ. అ. ధార్మికేజూ ఛార్మికుడైన, లక్మణే = లమ్మణుడు , 'స్నేహాత్‌ = (భాతృ స్నేహమువలన, ఇత్యేవమ్‌ = ఇట్టు, వాక్యమ్‌ = వాక్యమును, (బువతి = పలుకుచుండగా, రాఘవః == రాముడు, జనన్యాః = తల్లియొక్క-; తమ్‌ = ఆ, పరి వాదమ్‌ = నిందను, అనహన్‌ = సహించనివాచై, అ బవీత్‌ పలికెను, తా. ధర్మాత్ముడైన లక్ష్మణుడు సోదరులపై తన కున్న 'స్నేహమును పురస్కరించుకొని ఈ విధముగా మాటలాడుచుండగా, రాముడు తల్లియైన కెకేయి నిందను సహీింప శాలక ఇట్టు వలి౩ను. లి మూ. న తేఓమ్బా మధ్యమా తాత గర్హితవ్యా కథం చన, తా మేవేశ్వాకునాథస్య భరతస్య కథాం కురు, వ్‌

800 శ్రీమ్మదామాయణము (ప. అ. తాత తర్కడీ ! మధ్యమా = మధ్యమురాలైన, అమ్బా = తల్లి కథం చనజ= ఏ విధముగానూ కూడ, తే=సీకు, న గర్హితవ్యా = నిందింప దగినది కాదు. ఇవ్వాకునాథస్య = ఇవ్వాకువంశ పభువైన, భరతస్య = భరతుని యొక్క, తాం కథామేవ= ఆ కథనే, కురు _ చేయుము. తా. నాయనా : లవ్మణా : నీ వెట్టి పరిస్టితులలోను మన మధ్యమమాతయైన కై కేయిని నిందించగూడదు. ఇడా ఎకువంశ్యపభువైన బభరతునకు సంబంధించిన ఆ మాటలే చెప్పుము. కి! మూ, నిశ్చితాపి హి మే బుద్దిర్వునవా సే దృఢ్మవతా, భరత స్నేహసంతప్తా బాలిశీకియతే పునః, తి? (ప. ఆ. మేవ నాయొక్క, బుద్ధిః = బుద్ధి, నిశ్చితాపి న్‌ా నిశ్చయము చేసి కొన్నదైనను, వనవాసే = వనవాసమువిషయమృనందు, దృఢ(వతా = దృఢ మైన వ్రతము కలదైనను, భరతస్నేహసంతపై _ భ్రరతునీయందు 'స్నేహముచేతీ పీడింపబడినదై, పునః ఎ_ మరల, వాలిశీకియతే = మూఢము చేయబడుచున్నది* తా. నేను వనవాస్మవతము చేయవలె నన్సి దృఢముగా నిశ్చయించుకొని వనవాసము చేయుచున్నాను. అయినను భరతుని 'స్నేహమ్సచేత దుఃభించుచు, అయ్యో : భరతుడు దగ్గర లేడు కదాోఅని నా బుద్ధి చలించిపోవుచుండును. తిరి మూ. సంస్మరామ్యన్య వాక్యాని పియాణి మధురాణి చ, హృద్యాన్యమృతకల్పాని మనజ్యప్రహ్ల్హాదనాని చ. 89 [వ అ. _పియాణి = (స్రియమైనవి, మధురాణి ఇ మధురముగా ఉన్నవి

• వేస్టోదూని చజమనస్సుకు ఆనందము రీలిగించున్చి అయిన, అస్య వాక్యాని ! ట్‌ సంస న లను, గంస్మరామి __ నగ్మైరించుచున్నాను, యమన ౯ మొటలు చాల పియముగా, మధురముగా ఉండును. హృద కు హత్తుకొని, అమృతము వలె మనస్సుకు ఆనందము కలిగించేవిగొ ఉండును. ఆ మాట లింకను నా మనస్సులో మెదులుచున్న వి, 89

అరణ్యకాండము 200 మూ. కదా న్వహం సమేష్యామి భరతేన మహాత్మనా, శ్యతుఘ్నేన చ వీరేణ త్వయా చ రఘునన్షన. 40 . 1వ. అం రఘునన్దన=లమ్మణా ః అహమ్‌=నేను, మహాత్మనా=మహాత్ము కొందునో : రా. లక్ష్మణా: నేను మహాత్ముడైన భరతునితోను, వీరుడైన శ్యతుఘ్నుని తొను, సితోను ఎప్పుడు కలిసి ఉండగలనో : 40 మూ. ఇత్యేవం విలపంస్నత (పాప్య గోదావరీం నదీమ్‌, చ కేఒభిషేకం కాకుత్హ్సః సౌనుజః నహ సీతయా. శీ (ప. అ. కాకుత్హ్సః = రాముడు; తత అక్కడ, ఇత్యేవమ్‌ == ఇట్టు, విలపన్‌ = దుఃఖించుచు, గోదావరీం నదీమ్‌ == గోదావరీనదిని, (పాపష్య = పొంది, సానుజః = తమ్మునితో కూడినవాడై: సీతయా సహ = సీతతో కూడ, అభిషేకమ్‌ = స్నానమును, చకేజ చేనెను- తా. రాముడు అక్కడ ఈ విధముగ దుఃభించుచు; గోదావరీనదిని చేరి, తమ్మునితోను, సీతతోను కలిసి, ఆ నోదావరీనదిలో స్నానము చేసెను. కీ] మూ. తర్పయిత్వాఠ సలిలైస్తే పిత్తూన్‌ దైవతాని చ, నువని స్మోదితం సూర్యం దేవతాశ్చ సమాహితాః. త్తీలి (స.అ. అథజా అటుపిమ్మటె, తే = ఆ సీకారామలవ్మణులు, సలి లైఃజ యిత్వాజ తృప్తి పొందించి, బదీతమ్‌ = ఉదయించిన, సూర్యమ్‌ = సూర్యుణ్ణి, దేవతాళ్చ _ ఇతరదేవతలను, సమాహితా! 2 స్రావధానచి త్తులై; స్తువన్తి స్మజ= స్తుతించిం. తా. ఆ సీకతొారామలక్మణులు గోదావరీజలములతో పితృతర్పణము, దేవతాత్రరఇము చేని, ఉదయించిన సూర్చుణ్జీ? ఇతరదేవతలను ఏకాాగచిత్తముతో సుతంచిరి చే + శ్రి థి

౭0 శ్రీమ్యదామాయణము మూ. కృతాభిపషేకః స రరాజ రామః సీతాద్వితీయః సహ లక్ష్మణేన, కృతాభిషేకో గిరిరాజపుుత్యా ర్ముదః సనస్టీ భగవానివేశః. తీరి ఇత్యార్షే శ్రీమ్మదామాయణే వాల్మీకీయే ఆదికావ్యే అరణ్యకాణ్డే మష్రోదడశ: సర్గః.

ప. అం సీతాద్వితీయ: = సీతతో కూడిన, సః రామః = ఆఅ రాముడు, కృతాభిషేకః = చేయబడిన న్నానము గలవాడై, సహలక్ముణేన నా లక్ష్మణునితో కూడినవాడై, గిరిరాజప్వుత్యా = హైర్వతీదేవితో, కృతాధి షేక్‌: = చేయబడిన స్నానము గల, సనస్టీ = నంది కేశ్వరునితో కూడిస, ఈళశః= జగ్యత్పభు వైన, ర్ముదః ఇవ = ర్ముదుడు వలె, రరాజ == _పకాళించెను.

తా. సీతతో కలిసి స్నానము చేసిన లక్ష్మణసహితుడైన ఆ రాముడు, షౌర్వతీదేవితో కలసి స్నానము చేసిన, నండి కేశ్వర సహితుడు అయిన, సకల లోకపభువైన, ర్ముదుడు వలె [పకాశించెను. షి

'వాలానందిని”అను శ్రీమ్మదొామాయణాం[ధవ్యాఖ్యానమునందు అరణ్యకాండలో పదహారవ సర్గ నమా ప్రము.

అథ నవదశః సరః జాని గి [రాముని వర్జణాలవద్దవ ఖార్చవిఖ ఎబ్చి రాముజ్డీ గూర్చి తాలును కొన తనను శూర్చి ఆతనికి తెలివి, “నన్ను థార్వొగా 'న్నాత లరింవ్రదములొ అశి ఆతని తోడుళటు]. మూ. కృతాభిషేకో రామస్తు సీతా సౌమ్మితిరేవ చ, తస్మాడ్‌ గోదావరీతీరాత్తతో జగ్ముః స్వమా్యశమమ్‌. క్షే (ప. అం కృతాభిషేక ః:జుచేయ బడిన స్నానము గల, రామస్తు=రాముడు, సీతా= సీత, సౌమి(తి రేవ చ = లక్ష్మణుడు, తతః = అటు పిమ్మట, తస్మాత్‌ = ఆ, గోదావరీతీరాత్‌ = గో దావఠితీరమునుండి, స్వమ్‌ = తమ సంబంధమైని, ఆ్మథమమ్‌ == ఆశమమును గూర్చి, జగ్ముః == వెళ్ళిరి. తా. స్నానము చేసిన పిమ్మట, రాముడు, సీత, లక్మణుడు ఆ గోదావరి తీరమునుండి తమ ఆశ్రమమునకు వెళ్ళిరి. ] మూ. ఆ[శమం తముపాగమ్మ్య రాఘవః సహ లక్ష్మణః, కృత్వా పౌర్వాహ్లికం కర్మ పర్ణశాలాముపాగమత్‌. రి [పం అ, సహలక్ష్మణః జ లష్మణునితో గూడిన, రాఘవః=రాముడు, తమ్‌ డా ఆ, అశమమ్‌ == ఆ(శమమును, ఊపాగమ్య == చేరి, పౌర్వాహ్టాకమ్‌==పూర్వాన్హా మునకు సంబంధించిన, కర్మ == కర్మను, కృత్వా== వేసి, పర్ణశాలామ్‌ = వర్ణ కాలను, ఉపాగమత్‌ == చేరను. లాం లక్మణస మేళు డైన రాముడు ఆ ఆ్మశమము చేరి, పూర్వాహ్ఞ్హమునందు చేయదగిన కర్మలు నిర్వ ర్రించుకొని వర్షశాలకు వెళ్ళెను. లి మూ. ఉవాస సుఖితన్నత పూజ్యమానో మహర్షిభిః, లక్ముణేన సహ థ్యాతా చకార వివిధాః కథాః, త్రి (వ. అ. మహర్షిభిః = మహర్షులచేత, పూజ్యమానః = పూజింపబడుచున్న వాడై, త్మత = అక్కడ, సుఖితః = సుఖముకలవాడై, ఉవాస == నివసించెను.

లేల శ్రీమ్మదామాయణము భ్మాకాజ సోదరుడైన, లక్ష్మణేన సహ == లడ్ముణునితో కూడ, నివిరాః= అనెక తా. రాముడు మహర్త్పులచేత ఆదరింపజడుచు, ఆ ఆ(శమమునందు సుఖ ముగా నివసించెను. సోదరుడైన లక్ష్మణునితో కలిసి అనేకవిధములైన సంభాష ఇలు చేయుచుండెను. క్రి మూ. సరామః పర్ణశాలాయామాసీనః సహ సీతయా, విరరాజ మహాబాహుశ్చి. తయా చస్ట్రమా ఇవ. డీ ॥1ప. అ. సీతయా సహజ సీతతో కూడ, పర్ణశాలాయామ్‌ == పర్ణశాల యందు, ఆసీనః = కూ ర్చొని ఉన్న, మహాబాహుః=గొప్ప బాహువులు గల, సః రామః== ఆ రాముడు, చ్మితయా == చ్యికానక్మతముతో కూడిన, చన్ష్దుమాః ఇవజ చందుడు వలె, విరరాజ=జ (వకాశించెను. తా. సీశాస మేతు డై పర్ణశాలలో కూర్చొని ఉన్న మహాదాహు వైన ఆ రాముడు, చ్మితానక్ష్యతముతో కూడి యున్న చందుడు వలె (పక్షాశించిను. డ్తీ మూ, తథాసీనస్య రామస్య కథాసంస క్రచేతసః, తం దేశం రాక్షసీ కాచిదాజగామ యదృచ్చయా. ర్‌ (ప అ. రామస్య = రాముడు, కథాసంస క్తచేతసఃజసంభాషణలో అస క్రి గల చిత్తము కలవాడై, తథా = అట్టు, ఆసీనస్య = కూర్చొని యుండగా, కా చిత్‌ = ఒకానొక, రావసీ = రాక్షసస్త్రీ; యదృచ్చయా == దైవవశముడేత , తం దేశమ్‌ ఇ ఆ (ప్రదేశమును గూర్చి, ఆజగామ = వచ్చెను. తా. రాము డా విధముగ ఆస కమైన మనస్సుతో సంభాషణలో మునిగి యుండగా; దైవవళముచేత ఒక రాకసస్త్రీ ఆ (ప్రదేశమునకు వచ్చెను. క్‌ మూ. సా తు శూర్చుణఖా నామ దళ్ళగీవస్య రక్షసః, భగినీ రామమాసాద్య దదర్శ (తిదశోపమమ్‌. గి 1వ. అ. రక్షసః రాక్షసుడైన, దళ్యగీవస్య = రావణునియొక్క-, భగినీ = సోదరియైన, శూర్ప్చుణఖా నామ = శూర్చణఖ అను పేరుగల, సాతుజఆ

అరణ్యకాండము 218 రాక్షసస్త్రీ, (తిదళశోపమమ్‌ == దేవతాపురుషునితో సమానుడైన, రామమ్‌ == రాముణి, ఆసాద్య = సమీపించి, దదర్శ == చూచెను. ౦ తా. రావణు డనే రాషసుని సోదరియైన జూర్పణఖ అను పేరుగల ఆ రాషసి, దేవతాపురుషుడు వలె ఉన్న ఆ రామునికి దగ్గరగా వచ్చి ఆతనిని చూచెను. 6 మూ. సింహోరస్కం మహాబాహుం పద్మప్మతనిభేక్షణమ్‌, ఆజానుబాహుం దీప్తాన్యమతీవ (పియదర్శనమ్‌. 7 గజవ్వ్నికాన్తగమనం జటామజ్ఞలధారిణమ్‌, నుకుమారం మహాస త్తం పార్థివవ్యష్ఞునాన్వితమ్‌. రి శామమిన్టీవరశ్యామం కన్దర్పసదృశ్యపభమ్‌, బభూ వేన్హో9నమం దృష్ట్వా రాక్షసీ కామమోహితా. ర వ- అ. సింహోరస్కమ్‌=సీంహము వంటి పక:ఃస్థలము కలవాడు, మవా దాహుమ్‌ == బలిష్టమైన బాహువులు గలవాడు, పద్మప్మతనిభేక్షణమ్‌ == పద్మము కేకుల వంటి న్నేతములు కలవాడు, ఆజానుబాహుమ్‌ == మోకాక్షవరకు పొడవైన వాహువులు కలవాడు, దీప్తాస్యమ్‌ == (నకాశించుచున్న ముఖము కలవాడు, అతీవ జమిక్కి-లి, (పియదర్శనమ్‌ = ఆనందకర మైన దర్శనము కలవాడు, గజవిక్తాన్న గమనమ్‌ = గజగమనము వంటి గమనము గలవాడు, జటామణ్జలధారిణమ్‌ == జటా మండలమును ధరించినవాడు, _సుకుమారమ్‌ = సుకుమారుడు, మహాస త్త్వమ్‌ = గొప్ప బలము గలవాడు, పార్థివవ్యజ్ణనాన్వితమ్‌ = రాజలక్షణములతో కూడిన వాడు, ఇన్టీవరశ్యామమ్‌ == నల్లకలువ వలె శ్యామవర్ణ ము గలవాడు, కన్దర్పుసద్భృశ (ప్రభమ్‌=మన్మథునితో సమాన మైన కాంతి గలవాడు; ఇన్టో9పమమ్‌ ఇం దునితో సమానుడు అయిన, రామమ్‌==రాముణ్ణీ, దృష్ట్వాజచూచి, రాష్షసీ= ఆ శూర్చణఖ, కామమోహితా = కామముచేత మోహికురాలు, బభూవ== ఆయను, తా. బలిష్టమైన జాహువులు గల ఆ రాముని వక్షఃస్థలము సింహము వక్షః స్థలము వలె విశాలముగా ఉండెను. న్మేతములు పద్మము రేకుల వలె ఉండెను. మోకాళ్ల వరకు (వేలాడు దీర్ణమైన జాహువులతో, తేజస్సుతో వెలుగొందుచున్న

రడీ శ్రీమ్మదామాయణము ముఖముతో ఆ రాముడు చూచువారికి ఆసందము కలఠిగించుచుండెను. ఏనుగ వలే అందముగా, హుందాతనము ఉట్టిపడు నట్టు నడచి ఆ రాముడు జటామండలము ధరించి ఉండెను. సుకుమారుడు, మహాబలశారీ అయిన ఆ రామునిలళో మహారాజి లక్షణము లన్నీ కనబడు చుండెను. నల్లకలువ వంటి శరీరద్చాయ గలిగి, వున థునివంటి సౌందర్యముతో, మహేంటదుడు వత ఉన్న ఆ రాముజ్చి చూడగానే ఆ శూర్చుణఖ కామమోహితురా లయ్యెను. 7,8,9 మూ. సుముఖం దుర్ముఖీ రామం వృత్తమధ్యం మహోదరి, విశాలాక్షం విరూపాశ్షీ సుకేశం త్యామమూర్చజా. 10 (పీతిరూపం విరూపా సా సుస్వరం భైరవస్వరా, తరుణం దారుణా వృద్ధా దశ్నిణం వామభాషిణీ. | న్యాయవృ త్తం నుదుర్వుత్తా పియమ్మపియదర్శనా, శరీరజసమావిష్టా రాక్షసీ వాక్యమ(బవిత్‌. కలై ప, అ. దుర్ముఖీజూ వెడ్డ ముఖము కలది, మసనోదరజు పెద్ద పొట్ట గలది విరూపాశ్షీ = వికృతమైన న్నేతములు కలది, త్మామమూర్జజా = ఎజ్జని శ్రశములు గలది, విరూపా = వికృతరూప ము గలది, బైరవస్వరా = కటుస్వరము గలది? దారుణా వృద్ధా = భయంకర ముగా ఉన్న వృద్ధరాలు, వామభాష్‌ణీ == చెడ్డగా మాటలాడునది, సుదుర్వుతా = చాలా చెడ్డ సడవడిక గలది, అృపయదర్శనా=ఃు ఆ(పియమైన దర్శనముగలది అయిన, రావసీ= ఆ రాషసి, సుముఖమ్‌ = అంద మైన ముఖము గలవాడు, వృ త్తమధ్యమ్‌ = సన్నని నడుము గలవాడు, విశాలా కృమ్‌ = విశాలములైన నే(తములు కలవాడు, సుకేశమ్‌ = మంచి జుటుకలవాడు? (ప్రీతిరూపమ్‌ = ఆనందమును కలిగించు రూపము కలవాడు, సుస్వరమ్‌ = మధుర మైన కంఠధ్వని గలవాడు, తరుణమ్‌ = యువకుడు, దక్షిణమ్‌ = (మాటలలో) నేర్పరి, న్యాయవృత్తమ్‌=న్వాయ మైన వవృత్తి గలవాడు, (పియమ్‌=చూచుటకు సంతోషము కలిగించువాడు అయిన, రామమ్‌ =రాముణ్జి గూర్చి, శరీరజసమావిష్టై ఇ మన్మథునిచేత ఆవహింపబడిన దై, వాక్యమ్‌ == వాక్యమును, అబవీత్‌ ర! _వలికెను. తా, ఆరాకసి రాముణ్జీ చూడగానే మన్మథునిచే ఆవహింవబడెను. ఆ

అరణ్యకాండము 2105 రాముని ముఖము చాల అంద మైనది; ఆమె ముఖము వికృతముగా ఉన్నది. ఆతని నడుము నన్నగా నున్నది; ఆమె పొట్ట చాల సపెద్ధది. ఆతని న్మేతములు విశాల మైనవి; అమె న్మేతములు వికృతముగా ఉన్నవి. ఆతని జుట్టు నల్టగా అండముగా ఉన్నది; ఆమె జుట్టు ఎజ్జగా ఉన్నది. చూచువారికి ఆనందము కలిగించి రూప మాతనిది; ఆమెది వికృతమైన రూవము. ఆతని కంఠధ్వని మధురమైనడి. ఆమె కంఠధ్వని కర్షకఠోరము. ఆతడు నవయొావనవంతుడు; ఆమె వెగటు కఠరిగించు వృద్ధురాలు. ఆతడు మాటలలో నేర్పరి, ఆమె (గామ్యభాషలు మాట లాడును. ఆతని నడవడిక న్యాయసమ్మత మై ఉండును; ఆమె చాలా చెడ్డ నడత గలది. అతడు చూచువారికి ఆనందమును కలిగించును; ఆమె చూచువారికి ఏవగింపు కలి గించును. అట్టి ఆఅ రాక్షసి రామునితో ట్టు వలి౩సు. 10, 11, 182 మూ. జటీ తాపసరూపేణ సభార్యః శరచాపధృుత్‌,

ఆగత స్వ్వమిమం దేశం కథం రాక్షస సేవితమ్‌, |

కిమాగమనకృత్యం తే త త్త్వమాఖ్యాతుమ ర్షసి.

(వ. అ. త్వమ్‌ = నీవు, జటీ = జటాధారివై, సభార్యః= భార్యతో కూడిన వాడవై 9 శరచాపధృత్‌ = శరములను ధనస్సును ధరించినవాడవై , తాపసరూ పేణ =ఉమునివేషముచేత, రా్షన సేవితహ్‌ = రాశషసులచేత "సేవింపబడిన, ఇమం దేళమ్‌ జు ఈ (వదేశమును గూర్చి, కథమ్‌ = వెట్టు, ఆగతః = వచ్చినావు 2 తే నీయొక్క, ఆగమనకృత్యమ్‌ = రాకయొక్క_ వని, కిమ్‌ = ఏమి? తత్త్వమ్‌ = యథార్హమును, ఆఖ్యాతుమ్‌ = చెవ్వటకు, అర్హసీ== తగిఉఊన్నావు.

తా. నీవు భార్యాస మేతుడవై, ధనుర్చ్బాణములు ధరించి, జటాధారివై, ముని వేషముతో, రాక్షసుల నివాసమైన ఈ వదేశమునకు ఎందుకు వచ్చినావు 7 స్‌వు ఇక్కడకు వచ్చిన పని ఏమి? యథార్థముగా చెవ్వము. కలి

మూ. ఏవనము క్తస్తు రాక్షస్యా శూర్చుణఖ్యా పరంతపః, న్‌...

బుజుబుద్ధ్దితయా సర్వమాఖ్యాతుముపచ [క మే.

[నస అ. రాక్షస్యా=రాకసియైన, కూర్పుణఖ్యాజ ళూర్చుణఖ చేత, ఏవమ్‌== ఇట్టు, ఉక్తః = వలకబడిన, వనరంతవః జ శ్యతుసీడకు డగు రాముడు, బుజు

౨16 శ్రీమ్మదామాయణము బుద్దితయా=కుటిలత్వము లేని బుద్ధి కలవా డగుటచేత, సర్వమ్‌ సమస మును,

ద్ధి గ్తి ఆఖ్యాతుమ్‌ == చెప్పుటకు, ఉపచ్మకమే == ఉప్మకమించెను.

తా. శ్యతుపీడకుడైన రాముడు రాక్షసి యైన హూర్పణభి మాటలు విని, బుజుబుది కలవాడగుటచేత పిషయము నంతను ఉన్నదున్నట్లు చెప్పుటకు

0 ళా 1పారంభించెను. !

మూ. అన్ఫతం న హి రామస్య కదాచిదపి సంమతమ్‌, 15 విశేషేణ్మాశమస్థస్య సమీపే శ్రీజనస్య చ.

వ. అ. రామస్య = రామునకు, అనృతమ్‌ == అసత్యము, కదాచిదపిజ ఎన్నడూ, న సంమతం హి: ఇష్టము కాదు కదా. ఆ్మశమస్థస్య = ఆఅ(శమములో ఉండగాను, స్త్రీజనన్య == శ్రీలయొక్క-, సమీపే చ= సమీపమునందును, విశే కీేణ == విశేషించి, న సంమతమ్‌ = సంమతము కాదు.

తా. రామునకు ఎన్నడూ అసత్యము ఇష్టము కాదు. విశేషించి, అతడు ఆ(శమముతో ఉన్నప్పుడు, స్త్రీల ఎదుట అసత్యము ఆతనికి ఇష్టము కాదు. 15

మూ. ఆసీద్దశరథో నామ రాజా (తిదశవ్శికమః, 16 తస్యాహమ్మ గజః ప్మతో రామో నామ జనైః ఛుతః. 1వ. అ. (తిదశవిికమః = దేవతలవంటి పర్మాకమము గల, దశరథో నామజ= దళరథు డను పేరు గల, రాజా= రాజు, ఆసీత్‌ ఉండెను, అహమ్‌= నెను, తస్య జ ఆతనియొక్క, అ్యగజః == జ్యేష్టుడ నైన, ప్కుతః నా ప్కుతుడను; రామో నామ= రాము డను పేరు గలవాడుగా, జనైః = జనులచేత, [కుతఃజ వినబడినవాడను.

తా. దేవతల వంటి పరాకమము గల, దశరథు డను రాజు ఉండెను.

నేను ఆతని జ్యేష్టప్కుతుడను. నన్ను రాము డని జనులు అందురు. 16 మూ. [భాతాయం లక్ష్మణో నామ యవీయాన్మామను. వతః, యగ ఇయం భార్యా చ వైదేహీ మమ సీతేతి మ్మిశుఠా.

1ప. అ. అయమ్‌ = ఇతడు, లక్ష్మణో నామజలక్మణు డనే పేరు గల,

ఆరణ్యకాండము ల? యవీయాన్‌ = చిన్నవాడైన, (భాతాజ సోదరుడు, మామ్‌ = నన్ను, ఆన్మువతః= అనుసరించి నియమమును పాటించువాడు. వైదేహీ == విదేహదేశరాజు కూతురైన, ఇయమ్‌ = ఈమె, మమ=నాయొక్క, భార్యా= కార్య. సీతేతి = సీత అని, వ్మిశుతా = (పసిద్ధ మైనది.

తా. లక్ష్మణు డను పేరు గల ఇతడు నా తమ్ముడు. నన్ను ఆమసరించి నియమపాలనము చేయుచున్నాడు. విదేహరాజప్యుతిమైన ఈమె నా భార్య. ఈమె "పేరు సీత. క్షే

మూ. నియోగాళ్తు నరేన్ద్రస్య పితుర్మాతుశ్చ యన్నిిత:, 18 ధర్మార్టం ధర్మకాజీ చ వనం వసుమిగహాతః. అ చ్‌ జాతా

వ. అ. నరేన్ద్రస్య == రావైన, పితుః = తండియొక్క-, మాతుశ్చజు లల్లి యొక్క, నియోగాత్‌ = ఆజ్ఞవలన, యన్తిితః నూ నియమితుడనై, ధర్మకాజ్జీ చ= ధర్మమును కోరుచున్నవాడనై, ధర్మార్ధమ్‌ == ధర్మము నిమిత్తము, ఇవా ఇకిడ, వస్తుమ్‌ = నివసించుటకు, వనమ్‌ = వనమును గూర్చి, ఆగతః=వచ్చి నాను.

తా, నేను రాజైన తండి, తల్లి ఇచ్చిన ఆజ్ఞకు బద్దుడనై ధర్మమును అనుసరించవలె నను కోరికతో, ధర్మముకొర కై ఇక్రడ నివసించుటకు ఈ వనము నకు వచ్చితిని. కి

మూ. త్వాంతు వేదితుమిచ్చామి కథ్యతాం 'క్వాసి కస్య వా, 19 న హి తావన్మనోజ్డాణీ రాక్షసీ పతిభాసి మా. ఈ?

(ప. అ. త్వామ్‌జునిన్ను గూర్చి, వేదితుమ్‌జ తెలిసికొనుటకు, ఇచ్చామిజు కోరుచున్నాను; కథ్యతామ్‌ = చెప్పబడుగాక, క్వ= ఎక్కడ, అసి== ఉన్నావు ? కస్య వా= ఎవనికి సంబంధించినదానవు ? మనోజ్ఞాణ్లీ = సుందరమైన శరీరము గల నీవు, రాక్షసీ = రాకనస్త్రీగా, మా = నన్ను గూర్చి (నాకు), న (వతిభాసిజ తోచుటలేదు.

తా. నీ వెవ్వరివో తెలిసికొన గోరుచున్నాను. ఎక్కడ నివసింతువు ౭

10 శ్రీమ్మదామాయణము ఎవరి ధార్యవు ? ఇప్పుము. ఇంత సుందరమైన శరీరము గల నీవు రాసీ వని నాకు తోచుటలేదు.

వి. ఈ (వతిలో ఇంతకు ముందు ఎక్కడా శూర్చణఖ సుందరస్త్రీవేషము ధరించి వచ్చి నట్టు చెప్పలేదు. అందుచేత “న హి తావన్మనోళ్ఞాజ్జీ” ఇత్యాది వాక్యము అసంగతంగా కనబడుతుంది. గోరభ్‌పూర్‌ (ప్రతిలో.“త్వం పా తావన్మ నోజ్ఞాజ్టీ రావసీ పతిధాతి మే"అను పాఠ మున్నది. “మనోహర మైన శరీరము గల నీవు రాక్షసస్త్రీవి అయి ఉందు వని నాకు తోచుచున్నది"అని దాని అర్ధము. ఇక్కడ రాముడు “మనోజ్ఞాజ్ల"అని పరివహాసపూర్వకముగా అని యుండును. ఈ పాఠము బాగున్నట్టు తోచుచున్నది.

(పాచ్యపాళములో మ్మాతము కథలో కొంత మార్పు ఉన్నది, రాముడు గోదావరిస్నానము చేసి వచ్చిన తరువాత జటాయువు వచ్చి, తాను తన బంధు మ్మితాదులను చూచుటకై మరొక (ప్రాంతమునకు వెళ్ళుచున్నట్టు చెప్పి రామాదుల అనుమతి తీసికొనివెళ్ళను. పిమ్మట శూర్పణఖ లోకోత్తరసౌందర్యము గల స్త్రీ రూవముతో వచ్చి నట్టు మూడు నాలుగు శ్లోకాలతో వర్రంవబడినది.' కాని దానిలో ఈ శ్లోకం మ్మాతం లదు. లె ౮ 19

మూ. ఇహ వా కిం నిమిత్తం త్వమాగఠా (బూహి తత్త్వ్వత:,80 స్మాబవీద్వచనం (శుత్వా రాక్షసీ మదనార్జితా,

[ప అ. ఇహ == ఇక్కడికి, కింనిమితమ్‌ == ఎందునిమిత్రము, త్వమణజ నీవు ఆగలా వాఎ= వచ్చినావో, తత్త్వతః = యథార్శముగా, (బూహి == చెప్పుము. వచనమ్‌ = ఈ వచనమును, (సత్వాజ= విని, మదనారితా = మన్మథునిచేత పీడించబడిన, సా రాక్షసీ= ఆ రాక్షసస్త్రీ, అ బవీర్‌ = పీఠిశెను.

తా. “సీవు ఎందుకొర కై ఇక్కడక్సు వచ్చినావు? యథార్రముగా చెప్పుము". కహర్పణఖ రాముని మాటలు విని, మన్యకునిశేత పిడీంవండనదే ఇటు చెప్పెను. “7 ల్డ్‌్టై.

మూ. (హయతాం రామ వవ్యామి తత్త్వార్థం వచనం మమ. 2]

ఆహం హర్పణజఖా నామ రాక్షసీ కామరూపిణీ అరణ్యం విచరామీదమేకా సర్వభయంకరా. 22.

అరణ్యకాండము జం

ప. అ. అహవ్‌ొ == నేను, హర్పణఖా నామఃజ కూర్పణఖ అను. పేరు గల, కామరూపిణీ = ఇచ్భానుసారము రూవము గల, రాక్షసీ ==. రావనస్తీని ఏకా=నే నొక్కదాననే, సర్వభయంకరాజ అందరికీ భయముకలిగించుచు, ఇదమ్‌ వా ఈ, ఆరణ్యమ్‌ == అర ణ్యమును, విచరామిజ=సంచరించుచుందును.

తా. నేను శూర్పణఖ అను రాక్షసత్రీని; కోరిన రూపము ధరింప శక్తి గలదానను; నేను ఒక్కదానినే, ఆందరికీ భయము కలిగించుచు ఈ అరణ్యములో సంచరించుచుందును. ర1, 98

మూ. రావణో నామ మే (భాతా బలీయాన్‌ రాక్షసేశ్వరః,

వీళో వ్మిశవసః ప్యతో యది తే (శో్యోతమాగత:. ర!

వ. అ. బలీయాన్‌ = ఆఅధికబలము గలవాడు, వీరఃజు వీరుడు, విశ వసః = విశవసునియొక్క-; ప్యతఃజప్యుతుడూ అయిన, రావణో నామజరావణు డనే పేరు గల, రాక్షసేశ్వరః = రావమసరాజు; మే= నాయొక్క. (బాగౌడ= సోదరుడు, చే = నీయొక్క, శో(త్‌మ్‌ = ఇవిని, ఆగతః యది= పొందిటండ వచ్చును.

తా, అధికబలకాలి, వరుడు, వ్మిశవసుని ప్యుతుడు అయిన రావణు డనే రాక్షసరాజు నా సోదరుడు. నీ వాతనిని గూర్చి వినియే ఉందువు. లి

మూ. (పవృద్దని[దశ్చ సదా కుమృకర్ణో మహాబలః, విఖిషణసు ధర్మాత్కా న తు రాక్షసచేష్టితః లీ | పఖ్యాతవీర్యౌ చ రణే భాతర ఖరదూషణెౌ.

ప, అ. సదా == ఎల్పప్పుడు; (పవృద్ధన్మిదః జ వృద్ది పొందిన నిద గల, సోదరుడు, తుజ కాని, రాకసచేస్టీతః = రానస(వవృత్తి కలవాడు, నజ కాడు. రణే= యుద్ధమునందు, (వఖ్యాతవీర్యాజు (వసిద్ధ మైన వీర్యము గల, ఖరదూషణౌ చ ఇ ఖరదూషణులు కూడ, [వొతరొ = నా సోదరులు

ఠా. ఎల్లప్పుడూ అత్యధిక మైన న్మిద గల, మహాబలవంతుడైన కుంభ

ల్తలి్య్ర శ్రీమ్మదామాయణము కర్దుడు, ధర్మాత్ముడు రాష్షస[పవృత్తి లేనివాడు అయిన వివీషణుడు నా సోద రులు. యుద్ధములో (పసిద్భమైన పర్మాకమము గల ఖరదూషణులు కూడ నా సోదరులు. రశ్మీ మూ. తానహం సమతి[కాన్తా రామత్వా పూర్వదర్శనాత్‌, ర్‌ సము పేతాస్మీ భావేన భర్తారం పురుషోత్తమమ్‌ (ప. అ. రామజరామా : అహమ్‌ = నేను, తాన్‌ =వాళ్ళనందరిని, సమతి ।కాన్తా = అత్మికమించి ఉన్నాను. పూర్వుదర్శనాత్‌ డా మొట్టమొదటి దర్శనము నుగా, భావేన = మనోభావముచేత, సముపేతా = పొందినదానను, అస్మి = అయి నాను. తా. రామా : నేను వాళ్ళ నెవ్వరినీ లెక్కచేయను. తొలి సారిగ చూచినది మొదలు, పురుషులలో ,ేస్టుడ వైన నిన్ను, మనోభావముచేత, భర్తగా పొంది నాను, లి రు జ న హా మూ. అహం (_పభావసంపన్నా స్వచ్చృన్షబల గామినీ, రగ చిరాయ భవమేె భరా సీతయా కిం కరిష్యసి. 1ప. అ. అహమ్‌ = నేను, (పభావసంపన్నా == [పభాపముతో కూడీన దానను; స్వచృన్దబలగామినీ= బలముతో స్వేచ్చగా వెళ్లేదానను. చిరాయ == బొల కిం కరిష్యసి = ఏమి చేసెదవు ? తా. నేను గొప్ప (పభావము కలదానను. బలముతో "స్వేచ్చగా ఇష్టము వచ్చిన చోటికి వెళ్ళగలను. చాల కాలముపాటు నాకు భరవుగా ఉండుము ఈ సీతతో సీ శేమి వని? ర్రిగ్రి మూ. వికృతాచ విరూపాచన చేయం సదృశీ తవ, లి అహమేవానురూపా తే భార్యా రూపేణ పశ్య మామ్‌. (. అ. వికృతా చ = వికారముగా ఉన్నది, విరూపా చ == వికృతముగా ఉన్న రూపము కలది అయిన, ఇయమ్‌ == ఈ సీత, తవ= నీకు, న సదృశీ జ

ఆరణ్యకాండము లైలైనై తగినది కాదు. లే= నీకు, అహమేవ-నేనే, అనురూపా=తగినదానను. మామ్‌== నన్ను, భార్యారూ పేణ == భార్యారూవముచెత, పళ్య = చూడుము.

ఠా. ఈ సీత ఆకారము, రూపము కూడ వికారముగా ఉన్నది. ఈమె సికు తగినది కాదు, నేనే నీకు తగినదానను. నన్ను భార్యనుగా చూడుము. ర్పిగ

మూ. ఇమాం విరూపామసతీం కరాళాం నిర్ణతోదరీమ్‌, ల్లగ అనేనతే సహ (భ్యాతా భక్షయిష్యామి మానుషీమ్‌.

(న. అ. విరూపామ్‌ == వికృతమైన రూపము కలది, అసతీమ్‌ = చెడ్డ స్వభావము గలది, కరాకామ్‌ = భయంకరురాలు, నిర్ణతోదరీమ్‌ = అణిగిపోయిన కడుపు కలది అయిన, ఇమాం మాూనుషీమ్‌ = ఈ మనుష్యన్తీని, తేభ్యాకా సహ జ నీ సోదరునితో కూడ, భక్షయిష్యామి = భకించెదను.

తా. ఈ మనుష్యస్తీ వికృతరూవము గలది. ఈమె స్వవావము చెడ్డది- భయంకరురాలు, ఈమె పొట్ట ఆణగి హోయి వికృతముగా ఉన్నది. నేను ఈమెను, సీ సోదరునీ కూడ భక్షించివేసెదను. లగి

మూ. తతః పర్వతళ్ళజ్గాణి వనాని వివిధాని చ, 28 పశ్యన్‌ సహ మయా కాన్త దణ్ఞకాన్విచరిష్యసి.

[వ అ. కాన్నజు మనోహరా! తతః = అటుపిమ్మట; వర్వతళ్ళజ్ఞాణి = పర్వతశిఖరములను, వివిధాని = అనేకవిధములైన, వనాని చ జ వనములను, పళ్యన్‌ జ చూచుచు, మయా సహజనాతో కూడ, దణ్గకాన్‌ =దండకారణ్యమును, విచరిష్యసి == సంచరించగలవు.

తా, ఓ। మనోహరాః అటు పిమ్మట నీవు నాతో కలిసి వర్వతశిఖరము లను, అనేకవిధములైన వనములను చూచుచు దండకారణ్యములో సంచరించ వచ్చును. ర్తి.

మూ. ఇత్యేవము క్తః కాకుత్స్సః (పహస్య మదిరేక్షణామ్‌, 0 ఇదం వచనమారేఖే వక్తుం వాక్యవిశార దః. ఇత్యార్షే శ్రీమ్మదామాయణే వాల్మీకియే ఆదికావ్యే అరణ్యకాళ్లే సప్తదశళః నర్ష్గః.

22డ2 శ్రీమ్మదామాయణము (ప. అ. ఇత్యేవమ్‌ == ఇట్లు, ఉక్తః = పలకబడిన, వాక్యవిళారదః జ మాటలలో నేర్పరియైన, కాకుత్హ్రః=రాముడు, (పహస్యజనవ్వి, మదిరేక్షణామ్‌= ఆ స్త్రీని గూర్చి, ఇదం వచనమ్‌ = ఈ వచనమును, వక్తుమ్‌ == చెప్పుటకు, ఆరేభే = 1పారంభఖిం చెను. తా, మాటలలో నేర్చరి యైన. రాముడు ఆ మాటలు విని, నప్వుచు, ఆ వాషసస్త్రీతో ఈ విధముగ వలుకుటకు (పారంధించెను. 80 ప్లాల్రానందిని"అను శ్రీమ్మ్యదామాయణార ధవ్యాభ్యానమునందు అరణ్య కాండలో పదిహేడవ సర్గ సమాప్తము.

అథ అషాదళః సరః ను ళ్‌

(రామునిచేత నిరాకరింవథిడీన నార్చొవివి లత్యణునివోద్దవ వెళ్లి తనను థార్యూగా న్నర రింత్రమని కోరుఖ. అలు వాడో శిరారంంచగా నీతను చంచ్రవివ జీద్యోమించుట, లక్ష్రుణు డౌమె మువ్య చెల్రలు తోయుతు.]

మూ. తతః కూర్పుణఖాం రామః కాముపాశావపాశితామ్‌,

స్వచ్చయా శ్ర్ష్షయా వాచా స్మితపూర్వమఠ్యాబవీత్‌. |

(వ. అ. తతః = అటుపిమ్మట, రామః = రాముడు, కొమపాళావపాశి కామ్‌ = మన్మథ పాళముచేత కట్టబడిన, శూర్చణఖౌమ్‌ = హూర్పణఖను గూర్చి స్వచ్చయా = పరిశుద్ధము, శ్ఞష్ణయా = మృదువు అయిన, వాచాజు వాక్కుతో; స్మితపూర్వమ్‌ జ చిరునప్వు పూర్వుమునందు కలుగునట్లుగా, అథ == అనంతరము,

లా. పిమ్మట రాముడు కామ (మన్మథుని) హాళశముచేత బంధింపబడి ఉన్న ఆ శూర్ప్చుణఖతో, చిరునవ్వు నవ్వుచు, పరిశుద్ధము, మృదువు అయిన మాట ఈ వధముగా పలికెను.

మూ, కృతదారోఒస్మి భవతి థార్యేయం దయితా మమ,

త్వద్విధానాం తు నారీణాం సుదుఃఖా ససపత్నతా. రి

(ప, అ. భవతి= ఓః పూజ్యురాలాః కృతదారః == వివాహము చేసికొన్న వాడనుగా, అస్మీ = అయి ఉన్నాను. ఇయమ్‌==2 ఈమె, మమజ=నాకు, దయిలా:౭= ఇష్టురాలైన, భార్యా = భార్య. త్వద్విధానామ్‌ = నీవంటి, నారీణామ్‌ ఇ ్రీలకు, ససవత్నతా= సవతికలిగియండుట, సుదుఃఖా = చాల దుఃఖకర మైనది.

తా. పూజ్యురాలాః నాకు వివాహ మైనది. ఈమె నాకు చాల ఇష్టురాలైన భార్య. నీవంటి ఆడవాష సవతి ఉండుటను ఏ మ్మాతము సహించజాలరు. ౨

ల్రైల్రెశ్మీ శ్రీమ్మ్యదామాయణము మూ. అనుజ స్తైేష మే (భాలా సేలవాన్‌ (పియదర్శసః, శ్రమానకృత చారశ్చ లక్మణో నామ వీర్యవాన్‌. త్రి (వ. అ. లక్మణో నామ = లద్ముణు డను పేరు గల, ఏషః = ఇతడు, మే= నాయొక్క-, అనుజః = తమ్ముడైన, వాతా = సోదరుడు. శీలవాన్‌ == మంచి శీలము గలవాడు. (పియదర్శనః = సుఖకరమైన దర్శనము కలవాడు. శ్రీమాన్‌ = శోభాయుక్తుడు. అక్భతదారశ్చ= వివాహము కానివాడు. విర్యవాన్‌ == పరా్శాకమవంతుడు. తా. లక్ముణు డను "పేరు గల ఈతడు గా తమ్ముడు. మంచి స్‌లము కలవాడు. చూచువారికి ఆనందము కలిగించువాడు. భోభ కలవాడు. వివాహము కానివాడు. పరా_కమవంతుడు, రి మూ, అపూర్వీ భార్యయా చార్జీ తరుణః (పియదర్శనః, అనురూపశ్చ తే భర్తా రూపన్య చ భవిష్యతి. డ్తీ థ, అ. అపూర్వీజపూర్వము భార్యాసౌఖ్యము తెలియనివాడు, భార్యయా భార్యచేత, అర్ధీ = కోరికగలవాడు, తరుణః = యువకుడు. (ప్రియదర్శనః ==. ఆనందకరమెన దర్శనము గల వాడు. లేల నీయొక్క, రూవస్య = రూపము నకు, అనురూపః = తగిన, భర్తా= భర్తగా, భవిష్యతి = కాగలడు. తా. ఇత డింతవరకు భార్యాసాఖ్యము తెలియనివాడు. భార్యు కావలె నను కోరిక గలవాడు. చూచుటకు అందమైన యువకుడు. ఇతడు సీ రూపమునకు తగిన భర్త కాగలడు. థీ మూ. ఏనం భజ వఏిశాలాక్ని భర్తారం (భాతరం మమ, అసపత్నా వరారోహే మేరుమర్క్య్పపభా యథా. ర్‌ (వ. ఆ. విళాలాక్షీజ విశాలమైన న్మేతములు గలదానా ; వరారోహే జ 1 శేష్ట మైన కట్మి వదేశము గలదానాః ఏనమ్‌ = ఈ, మమ (భాతరమ్‌ =నా సోద రుని, అర్హ్యవభా జ సూర్యుని కాంతి, మేరుం యథా == మేరు పర్వతమును వలె, అసపత్నా = సవతి బాధ లేనిదానవై, భజ= "సీవించుము. కా. అందమైన కట్మివదేశము గల ఓ: విశాలాక్షీ: నా సోదరుడైన ఇతనిని

అరణ్యకాందము 225 సూర్యుని కాంతి మేరువర్వతమును ఆశయించి నట్టు, సేవింపుము. నీకు సవతి బాధ ఉండదు. ర్‌ మూ. ఇతి రామేణ సా (పోక్తా రాక్షసీ కామమోహితా, విసృజ్య రామం సహసా తతో లక్ష్మణమ్మ బవీత్‌. 6 వప. అ. రామేణ= రామునిచేత, ఇతి== ఇట్లు, 1పోక్షా = వలకబడిన, రాక్షసీ = ఆ రాక్షసి, కామమోహితా = కామముచేత మోహితురాలై, సహసా జు వెంటనే, రామమ్‌ == రాముణ్ణి, విసృజ్య = విడచి, తతః == పిమ్మట, లష్మిణమ్‌= లక్కుణుని గూర్చి, అబవీత్‌ = వలికెను. లా. కామమోహితురాలైన ఆ రాక్షసస్త్రీ రాముని మాటలు విని, వెంటనే రాముణ్ణి విడచి లక్ష్మణుని వద్దకు వెళ్ళి ఇట్లు వలికెను. రి మూ. అస్య రూపన్య తే యుక్తా భార్యాహం వరవర్ణినీ, మయా సహ సుఖం సర్వాన్‌ దణ్ణకాన్‌ విచరిష్యసి. (| వం అం. తే= సీయొక్క-, అస్య రూవస్య == ఈ రూపమునకు, వరవర్ణినీ జ (శేష్టమెన వర్ణము గల, అహమ్‌=జనేను, యుక్తా జు తగిన, భార్యా= కార్యను. మయా నహ= నాతోకూడ, సుఖమ్‌ = సుఖముగా, దణ్జకాన్‌ దండ కారణ్యమును, విచరిష్యసి = సంచరించగలవు. తా. నీ కున్న ఈ సౌందర్యానికి మంచి శరీరచ్భ్బాయ గల నేనే తగిన భార్యను. నీవు నాతో కూడ కలిసి, దండకారణ్యములో సంచరించ గలవు. 7 మూ. ఏవముక్తస్తు సొమితీ రాక్షస్యా వాక్యకోవిద £; తతః శూర్చుణఖీం స్మిత్వా లక్మణో యు క్తమబవీత్‌. ర్రి (ప. అ. రాక్షస్యా== ఆ రాక్షసన్రీచేత, ఏవమ్‌ జ ఇట్లు; ఉక్తః = వలుక బడిన, వాక్యకోవిదః = వాక్యములను ఎరిగిన, సొమ్మితిః = సుమ్మిత కుమారుడైన, లక్ష్మణః = లక్మణుడు, తతః జ అటు పిమ్మట, స్మిత్వా = చిరునవ్వు నమ్మి, శూర్చుణఖీమ్‌ = హర్పణఖను గూర్చి, యుక్తమ్‌ == యు క్త్రముగా; అ్యబవీత్‌ మై పలికెను. ళ్‌

ర2గ శ్రీమ్మదామాయణము తా. ఆ రాక్షసస్త్రీ మాటలు విని, మాటలలో నేర్పరి, సుమ్మిత కుమారుడు అయిన లక్ష్మణుడు చిరునవ్వు నవిై, ఆమెతో యు క్తముగా ఇట్లు వలికెను. 8 మూ. కథం దాసస్య మె దాసీ భార్యా భవితుమిచ్చసి, సోఒహమార్వేణ పరవాన్‌ (భ్యాతా కమలపర్షిని. ర్ట వ. ఆ. కమలవర్షిని = సచ్మము వంట వర్ణము గలదానా | దానప్య == దాసుదనైన, మే= నాయొక్క, ధార్యాజ== దార్యవై, దాసీ = దాసీగా, భవితుమ్‌= ఆగఏటకు, కథమ= ఎటు, ఇచాసికు కోరుచున్నావు. సః అహమ్‌ == అటి నేను, రు పు నః ట ఆర్యేఐ = పూజ్యుడైన అన్నగారిచేత(3), పరడాగ్‌ = పరాధీనుడ నైన, (ధాతాజ సోదరుగను. తా. పద్మము వండి రంగు *%ండాగా : నస పూజ్యుడైన నా అన్నగారికి అధినుడనైన సోదరుడను. దాసుడ నైన గామ దార్యవై నీవు కూడ దాసి వగుటకు మూ. సమృద్దారస సిరారా మువిరామలవరినీ, య జూ బు ణు ఆర్యస్య త్వం విశాలాషి దార్యా భవ యవీయసీ. 10 నిర్మలమైన వర్షము గలదానవై న, త్వమ్‌ = సీపు, సమృద్దారస = సమద మెన మా ణ హా గ్‌! అద్‌ అ € 2! అంతా (వయోజనము గల, ఆర్యస్య == పూజ్యుడెన నా అన్నగారికి, యవీయసీ == చిన్న, భార్యా= థార్యవై, సిద్ధార్ధా == సిద్ధించిన (పయాజనము కలదానవె, ముదితా == సంతోషించినదానవు, భవ = అగుము. తా. ఓ । విశాలాక్షీ నిర్మల మైన శరీరజ్చాయ గల నీకు, అన్ని విష యములందు సఫలుడైన మా అన్నగారి చిన్న భార్యవై. సీ కంక సద్దించగా; ఆనందించుము. 10 మూ, ఏనాం విరూపామసతెం కరాళాం నిర్ణతోదరీమ్‌, భార్యాం వృద్దాం పరిత్మజ్య త్వామేవైష భజిష్యతి. 15. (ప. అ. ఏషః ఇ ఈ రాముడు, విరూపామ్‌ = వికృతరూపము కలది, అసతీమ్‌ == చెడ్డడి, వరాళామ్‌ = భయంకరురాలు, నిర్ణతోడలీమ్‌ = అణిగి పోయిన

జరణ్యకాండము లల ఉదరము గలది, వృద్దామ్‌ = వృద్దురాయి అయిన, ఏనామ్‌ = ఈ, భార్యామ్‌ ఇ భార్యను, పం త్థజ్య == విడచి, త్వామేన న్‌ా నిన్నె, భజిష్యతి = పొందగలడు. తా. వికృతరూపముతో అణిగిపోయిన పొట్టతో భయంకరురాలుగా ఉన్న ఈ చెడ్డ ముురి భార్కను విదచి రాముడు నిన్నే పొందగలడు. కే] యూ. జ జా అద జ జ మూ. 5 హా రూపమిదం (శేష్టం సంత్యజ్య వరవర్ణిని, మానుషిషు వరారోహే కుర్యాద్భావం విచక్షణః, క్షి “వ. అ, వరవర్ణిని = ేష్టమైన వర్ణము గలదానా ః వరారోహే = అంద మైన కట్మిపదేశము గలదానా : విచక్షణః == బుద్ధిమంతు డైన, కో పి= ఎవడు, 'శేష్టమ్‌ = (శేష్టమెన, ఇదం రూవమ్‌ = ఈ రూపమును, సంత్యజ్య = విడచి, మానుషీషు = మనుష్యన్త్రీలయందు, కావమ్‌ = అభ్యిపాయమును, కుర్యాత్‌ == తా. ఉత్తమమైన రంగు, అందమైన కబ్యిపదేశము కలదానా ః (ేస్టమైన ఇట్ట సౌందర్యమును విడచి, _బుద్ధిమంళు డెవడైనా మనుష్యన్త్రీలయందు ఆసకు టబ 0 టా కా డగునా | కత్తి మూ. ఇతి సా లక్ముణేనోక్తా కరాళా నిర్ణతోదరీ, మన్యతే తద్వచ స్తథ్యం వరిహాసావిచక్షణా. తి 1వ. అ. లక్ష్మణేన = లక్మణునిచేత, ఇతిజ= ఇట్లు, ఉకా జ వలకబడిన దై, కరాళా జ భయంకరురాలూ, నిర్ణతోదరీ == వంగిన కడుపు కలది, పకవిసావిచ గణా = పరిహాసమునందు నేర్పు లేనిదీ అయిన, ఫాజ అ హర్పణఖ, తద్వచః = ఆ లక్ష్మణుని వచనమును, తథ్యమ్‌ జ యథార్థమునుగా , మన్యతేజ= తల చెను. తా. భయంకరురాలు, వంగిన పొట్ట గలదీ అయిన ఆ కూర్పుణఖ, లక్ష్మ ణుని మాటలు విని, పరిహాసమునందు నేర్చు లేని దగుటచే, అది నిజమే అని తలచెను. కేపి మూ. సారామం పర్ణశాలాయాముపవిష్టం పరంతపమ్‌, సీతయా సహ దుర్లర్హమ్మ బవీళ్యా మమహమోహితా. గేక్తీ న్‌ ౮ా

ల్ర్రిగ్రి శ్రీమ్వదానమూయణము 1వ. అ. కామమోహితా = కామముచేత మోహితురాలైన, సాజ అమె, సీతయా సహ.= సీతతో కూడ, పర్ణశాలాయామ్‌ == పర్షశాలయందు, ఉపవిష్టమ్‌ నూ కూర్చొనియున్న, పరంతపమ్‌ == శతుసంహారకు డైన, దుర్దర్షమ్‌ = ఎదిరింప శక్యము కాని, రామమ్‌ = రాముణ్లి గూర్చి, అ్యబవీత్‌ = పలికెను. జ్‌ తా. కామమోహితురాలైన ఆ శూర్పణఖ, సీతాసమేతుడై పర్ణశాలలో కూర్చొని ఉన్న, శ్యతుపంహారకు డు, ఎదిరింప శక్యము కానివాడు అయిన రాము నితో ఇట్లు పలికెను. కేడీ మూ. .ఏనాం విరూపొమనతీం కరాళాం నిర్ణతోదరీమ్‌, వృద్దాం భార్యామవష్టభ్య మాం న త్వం బహుమన్య సే. కేర్‌ ఛి ట్‌ వ అ. విరూపామ్‌= వికృతరూపము గలది, ఆపతీమ్‌ చెడ్డ ది, కరాళామ్‌ = భయంకరురాలుగా ఉన్నది. నిర్ణతోదరీమ్‌ = అణిగిపోయిన ఉదరము కలది, వృద్ధామ్‌ = వృద్దురాలు అయిన , ఏనామ్‌ = ఈ, భార్యామ్‌ == భార్యను, అవష్టభ్య జ ఊొతగా గొని, త్వమ్‌ = నీవు, మామ్‌ =నన్ను, న బహుమన్య సే = గౌర వించుటలేదు . తా. సీ భార్య వికృతరూపవంతురాలు. చెడ్డది. భయంకరుగాలు. అణగిన. పొట్ట గలది. వృద్దురాలు. ఇట్టి భార్యను చూచుకొని నీవు నన్ను గౌరవించుటలేదు.. మూ. అద్యేమాం భతక్షయిష్యామి పశ్యత స్తవ మానుషీమ్‌, త్వయా సహ చరిష్యామి నిఃసపత్నా యథాసుఖమ్‌. 16 (ప. అ, తవ నీవు. పశ్యతః = చూచుచుండగనే, అద్య = ఇప్పుడు,. ఇమామ్‌ = ఈ, మానుషీమ్‌ = మనుష్యన్తీని, భక్షయిష్యామి = భత్నించెదను. ని;ిసవత్నా = సవతిలేనిదాననైై, త్వయా సహజ నీతో కూడ, యథాసుఖమ్‌ = సుఖముగా, చరిష్యామి = నంచరించెదను, తా. నీవు చూచుచుండగనే ఇప్పుడు ఈ మనుష్కస్త్రీని భజించిదను. సవతి హోరు లేకుండగా చేసికొని నీతో సుఖముగా విహరించెదను, 16 మూ. ఇత్యుక్తాా మృగశాబాశ్షీమలాతసదృశేక్షణా, అభ్యధావత్సునం(కుద్దా మహోల్కా రోహిణీమివ. 1/7

ఆరణ్యకాండము ల్రి2$

(ప. అ. అలాతనసద్య +క్షణా == కౌరవి వంటి న్మేతములు గల ఆ శూర్చ ణఖ, ఇతి =గట్లు, ఊక్కాజపలికి, సుసం్మకుద్ధా = చాల కోపించిన దై, మహోల్కా ౨ పెద్ధ ఉల్క (ఆకాశమునుండి పడే కొరవి), రోహిణీమివ= రోహిణిని వలె, మృగశావాక్షీమ్‌ = లేడిపిల్ల వంటి న్మేతములు గల సీతను గూర్చి, అభ్యధావత్‌ = పరుగెత్తెను.

తా. కొరవి వంటి న్మేతములు గల ఆ శూర్పణఖ, ఇట్లు పలికి, మిక్కిలి కోపముతో, పెద్ద ఉల్క రోహిజిమీదకు వచ్చి నట్లు, లేడి కళ్ల వంటి కళ్టుగల

గ] [నో యా రా

సీతమీదకు పరుగెత్తెను. 17

మూ. తాం మృత్యుపాశ్నపతిమామాపత న్తీం మహాబలః,

నిగృహ్య రామః కుపిత స్తతో లక్ముణమ]బవీత్‌. కేరి

(పః ఆఅ. మవోాబల: == గొవృ బలము గల, రామఃజ రాముడు, కుపితః == కోపించినవాడై, అవత న్లీమ్‌జ=వచ్చి మీద వడుచున్న, మృత్యుపాశ్మవతిమామ్‌ ఇ మృత్యుపాళముతో సమానురాలైన, తామ్‌ = ఆమెను, నిగృహ్య జు న్యిగహించి, తతః == పిమ్మట, లక్ష్మణమ్‌ = లక్ష్మణుని గూర్చి, ఆ|(బవీత్‌ = వలి౩ను.

తా. మహాబలళాలియైన రాముడు మృత్యుపాశము పెలె వచ్చి మీద పడు చున్న, ఆమెను అడ్డుకొని, లక్ష్మణునితో ఇట్టు వలికెను. కరి

మూ. 1కూరైరనార్య్యైః సౌమ్మితే పరివోసః కథంచన,

న కార్యః పళ్య వై దేహం కథంచిత్సామ్య జీవతీమ్‌. 19

(వ. ఆ. సౌమ్య == సౌమ్యుడా। సౌమి[తే = లక్ముణా: (కూరైః జ (కూరు లైన, అనార్వ్యైః = చెడ్డవాళ్ట్లతో, కథంచన == ఏ' విధముగాను కూడ, వరిహానఃణ= పరివాసము, న కార్యః = చేయ దగినది కాదు, కథంచిత్‌ = ఎట్లో; జీవతీమ్‌ = జీవించి యున్న, వైదేహీమ్‌ = సీతను, పళ్య = చూడుము.

తా. సౌమ్యా : లక్ష్మణా ూరులైన చెడ్డవారితో ఎన్నడూ పరిహాసము చేయకూడదు... వైదేహి ఈమెచేతిలో మరణించవలసినది, ఎట్లో జీవించి ఉన్నది చూడుము. 19

980 శ్రీమ్మదామాయణము మూ. ఇమాం విరూపామసతీమరిమతాం మహోదరీమ్‌, రాక్షసీం పురుషవ్యాాఘ విరూపయితుమ రసి. 20

(ప. అ పురుషవ్వాఘ = ఓః ప్పరుషశేస్టుడా! విరూపామ్‌ = వికృత రూపము కలది, అసతీమ్‌== చెడ్డది, అతిమత్తామ్‌=మిక్కిలి మదించినది, మహోద రీమ్‌ = పెద ఉదరముకలది అయిన, ఇమాం రాకసీమ్‌ = ఈ రాషసస్రీని,

౧ ఆగే విరూపయితుమ్‌=విరూపము కం డానినిగా చేయుటకు, అర్హసి=తగియున్నావు- తా. ఓః పురుషశేష్టుడాః ఈ రాక్షసస్త్రీ ఎక్కతమైన రూపముతో, పెద్ద ఉదరముతో చాల మదించి ఉన్నది. చెడ్డ స్వభావము గలది. అందుచె ఈమె ఆకారమును అంగవిహీన మై వికృతముగా నుండు నట్టు చేయుము, 20 మూ. ఇత్యుక్షో లక్ముణస్తస్యాః (కుద్దో రామస్య పార్వతి, | ఉద్దుత్య ఖడ్గం చిచ్చేద కరఠరనాసం మహాబలః. చా న్‌ (1 వ!

(ప్ర. అ ఇతి== ఇట్టు, ఉక్క: పలకబడిన, మహాబలః = గొప్ప బలము గల, లక్ష్మణః == లమ్మణుడు, కుద్దః నూ కోపించినవా డై, రామస్య = రాముని యొక్క, పార్య్యతః = పార్య్యమునుండి, ఖడ్గమ్‌ = ఖడ్గమును, ఉద్భృత్య = పెకీ తీసి, తస్యాః = ఆమెయొక్క, కర్ణనాసమ్‌ = కర్ణములను, ముక్కును, చిచ్చేదజు చేదించెను. " ణ

తా. మహాబలకాఠి యైన లచ్య్ముణుడు రాముని మాటలు విని, కోపించిః రాముని పార్శమునం దున్న ఖడ్గమును తీసికొని ఆమె ముక్కు, చెవులు కోసీ వేసెను. ర్త

మూ. నికృత్తకర్ణనాసా తు విస్వరం సా వినద్య చ, యథాగతం (వదుుదావ ఘోరా కూర్చుణఖా వనమ్‌. రి

(ప. అ. ఘోరా భయంకరురాలైన, స్టా శూర్పుణఖా = ఆ శూర్పణక: నికృతకర్పనాసా = ఛేదింపబడిన చెవులు ముక్కూ గలదై, విస్వరమ్‌ = వికృత స్వరము కలుగునట్టుగా, వినద్య చ = అరచి, యథాగతము ఇ వచ్చినట్టుగొనే! వనమ్‌ = వనమును గూర్చి, సపద్ముదావ = పరుగెతెను.

ఆరణ్యకాండము వై తా. భయంకరురాలైన ఆ జూర్చుణఖ, లమ్మణు డా విధముగా ఇప్పులు, ముక్కు చేదించగా, వికృతన్వరముళో అరచుచు, వచ్చిన దారినే అడవిలోనికి హెరిపోయను. న మూ. స్తా విరూపా మహాఘోరా రాక్షసీ కోణితోకితా, ననాద వివిదాన్నాదాన్‌ యథా (పావృషి తోయది:. వెర్రి (వ. అ. విరూపొ = వికృత మైన రూపము కలది, మహాఘోనా = చాల భయంకరముగా ఉన్నది, క్లోణితోతితా == రక్తముచేత తడపబడినది ఆయిన, నా రాక్షసీ ఆ శూర్చుణఖ, ప్రావృష వు వర్షకాలమునందు, తోయదః యథా మేఘము వలి, వివిధాన్‌ = అనేకవిధములైన, నాదాన్‌ ఇ ధ్వనులను, నగాది ఇ అర చెను. తా. అవయవములు. చేదించుటచేత ఏక్కతమైన ఆకారముళో చాల రయంకరముగా ఉన్న ఆ శూర్చుణఖ, రక్తముతో తడియుచు, వర్తాకాలమేఘము వత్త శ న ( లి, అనేకవిధములైన ధ్వనులు కలుగు నట్లు అరచెను. రిని మూ, సా విశకరనీ రుధిరం బహుధా 'ఘోరదర్శనా, (వగ్భృహ్య బాహూ గర్డన్తీ (పవివేశ మహావనమ్‌. 2 (ప. అ. "ఘోరదర్శనా == చయంకరమైన దర్శనము గల, సహాజ ఆమె, బహృధా ౨ అనేకవిధములుగ, రుధిరమ్‌ జ రక్తమును, విక్షరన్తీ = (సవించుచు, హొహ్నణ ఎ బామువులను, (వగృహ్యజ పట్టుకొని గర్జన్తీ ఇ గర్జించుచున్న దై, మహావనమ్‌ = మహారణ్యమును, (చవివేశ న వేశించెను. తా. చూచుటకు భయంకరముగా ఉన్న ఆ శూర్చుణఖ అనేకవిధముల రక్తము (సవించుచు, బాహువులు పట్టుకొని, గర్జించుచు, నుహారణ్యములోనికి [వవేశించిను. రక్ష మూ. తతన్తు సొ రొకననంఘసంవృతం ఖరం జనస్తానగతం విరూపీతా,

ర్సి2 శ్రీమ(దామాయణము ఉపేత్య తం [భాతరము[గదర్శనం పపాత భూమౌ గగనాద్యథాశనిః. రైల్‌

(ప. ఆ. తతః == అటుపిమ్మట, విరూపితా == విరూపము కలదిగా చేయ బడిన, సాజు ఆమె, రాక్షససంఘసంవృతమ్‌ = రాక్షసుల సముదాయముచేత ఆవ:౦పబడినవాడు, జనస్థానగతమ్‌ == జనస్థానములో ఉన్నవాడు, ఉ్యగదర్శ నమ్‌ = భయంకర మెన దర్శనము గలవాడు అయిన, (భాతరమ్‌ == సోదరుడైన, తం ఖరమ్‌ = ఆ ఖరుణ్ణి, ఊకేత్య == సమీపించి, గగనాత్‌ = ఆకాళమునుండి, అశని; యథా= పీడుగు వలె, భూమౌ == భూమిమీద, పపాత = వడెను.

తా. ఈ విధముగ ఆంగవికారము కలుగు నట్టు చేయబడిన ఆ చూర్చుణఖ, జనిస్టానములో రాషసుల సముదాయమురో కలిసి ఉన్న, చూచుటకు భయంకరు డైన, సోదరుడైన ఖరునివద్దకు వెళ్ళి ఆకాశమునుండి పిడుగు వత నేలమీద

మూ. తతః సభార్యం భయమాహమూర్చితా

సలక్మణం రాఘవమాగతం వనమ్‌, విరూపణం చాత్మని శోణితోడ్షితా శశంస సర్వం భగినీ ఖరస్య సా,

ఇత్యార్షే శ్రీమ్మదామాయణే వార్మీకీయే ఆదికావ్యే అరణ్యవాణ్డే

అషాదశ? నరః. బ్‌ క.

(ప. అ. తతఃజ అటుపిమ్మట, ఖరస్య = ఇరునియొక్క, భగినీ = సోదరియైన, సా= ఆ హర్పణఖ, భయమోహమూర్చితా = భయమోహములతో వ్యాప్తురాలై, శోణితోషితా == రక్రముచేత తడపబడినడదై, వనమ్‌ = వనమును గూర్చి, ఆగతమ్‌ = వచ్చిన, సథార్యమ్‌ = భార్యలో కూడిన, నలక్ష్మణమ్‌ = లక్కబునితో కూడిన, రాఘవమ్‌ == రాముజ్ణి గూర్చి, ఆత్మని = తనయందు, విరూపణం చ= వికృతరూసపము క లిగించుటనుగూర్చి, సర్వమ్‌ = సమసమును, శళంస = చెప్పెను.

అరణకాండము రై తా. పిమ్మట, ఖరుని సోదరియైన ఆ శూర్చుణఖ, భయమోహములతో వ్యాకులత చెందినదై, రక్తముతో తడిసినదై, రాముడు ార్యాలక్మణులతో కలిసి అరణ్యమునకు వచ్చి నట్టును, తన అవయవములను చేదించినట్టును, అన్ని విషయములు ఆ ఖరునకు చెప్పెను. “జట్టాలానందిని”"అను శ్రీమ్మదామాయణాం[ధవ్యాఖ్యానమునందు అరణ్యకాండలో వధ్ధెనిమిదవ సర్గ సమా ప్తము.

ఆథ ఏకోనవింళః సర్గః [వార్చ్రణఖివి ఊరిగిసు అవమానమును గూర్చు విని అడుడు రామాదులను చంవ మని ఆదోళింబి వదునలుగుడు రాతనులను వంథవుటు.]. మూ. కాం తథా పతితాం దృష్ట్వా విరూపాం శోణితోక్షితామ్‌, తగ్గిం (కోధసంత ప్తః ఖర; పష్మ్తపచ్చ రాక్షనః. క్షే (ప. అ. తథాజు ఆ విధముగా, పతితామ్‌=నేలమీద వడిన, విరూపామ్‌=ు అంగవిహీనమైన కూపము గల, ళోణ్‌తోక్షితామ్‌ = రక్తముచేత తడవబడిన, తాం భగిసీమ్‌ = ఆ సోడ£ని, దృష్ట్వా=చూచి, రాక్షసః=రాక్షసు డైన, ఖరఃఎ=ఖరుడు, కోధసంత పః నా కోధముచేత తపింపచేయబడినవాడ్రై, వ్యపచ్చ == అడిగెను. తా, ఆంగవిహీనురాలై, రక్తము (సవించుచు, ఆ విధముగా నేలసె పడిన సోదరియైన అ హర్పణభఖను చూచి రాక్షసుడైన ఖరుడు (శోధముతో మూ. ఉత్తిష్ట తావదాఖ్యాపా (పమోహం జహి సం్ట్రభమమ్‌, వ్యక్రమాఖ్యాహి "కేన త్వమేవంరూపా విరూపితా. లై (ప, అ. ఉత్తిష్ట = లెమ్ము, ఆఅఆఖ్యాహి తావత్‌ = చెప్పుము; [(పమోవమ్‌జు త్వమ్‌ జు నీవు, కేన ఎవనిచేత, వవంరూపా = ఇట్టి రూవము గలదానవుగొ, విరూపితా == విరూపము కలదానవుగా చేయబడితివో, వ్యక్తమ్‌ = స్పష్టముగా, ఆఖ్యాహి == చెప్పుము. ఛా, లెమ్ము, చెప్పుము. మోహమును, తొందరను విడచి, నీకు ఈ విధ ముగా అంగవైకల్యము కలిగించినవా డెవడో స్సష్టముగా చెప్పుము. లి

మూ. కః కృష్ణసర్పమాసీనమాశీవిషమనాగసనమ్‌ , తుదత్యభిసమాపన్నమణ్ఞుల్య[గేణ లీలయా. ర్‌ (ప. అ. అభిసమావన్నమ్‌ = సమీవమునందున్న, ఆశీవిషమ్‌=కోరలలో విషము గల, అనాగసమ్‌ = అపరాధము లేని, ఆసీనమ్‌ == కూర్చొని ఉన్న, కృష్ణసర్పమ్‌ == (తొచుపామును, కః = ఎవడు, లీలయా = లీలచేత, అబ్లుల్య (గేణ జా వేలి కొనచేత, తుదతి = పీడించుచున్నాడు 7 తా. ఎట్టి బాధా కలిగించకుండా దగ్గర కూర్చొని ఉన్న, విషముతో నిండిన కోరలు గల (తాచుపామును విలాసంగా (వేలి కొనతో పొడుచుచున్నవా డెవడు ? క్రి మూ. కాలపాశం సమాసజ్య కళే మోహాన్న జానతే, యస్త్వామద్య సమాసాద్య పీతవాన్విషము త్తమమ్‌. కీ (వ. అ. యఃజ ఎవడు, అద్య == ఇప్పుడు, త్వామ్‌ = నిన్ను; సమా సాద్య == పొంది (స్పృశించి), ఉత్తమమ్‌ = ఉత్తమమైన, విషమ్‌ = విషమును, పీతవాన్‌ = (తాగినాడో, అట్టి, కః = ఎవడు, కాలపాశమ్‌ = యమపాళమును, మోహాత్‌ = అజ్ఞానమువలన, కట్టేజ= కంఠమునందు, నమాసజ్యాజా తగల్చుకొని, న జానతే = తెలుసుకొనకున్నాడు ? తా. ఎవడు భయంకరమైన విషము తాగి, కాలపాళశమును కంఠానికి తగల్చుకొని, అజ్జానమువలన తెలునుకొనజాల కున్నాడో, నిన్ను అవమానించిన అట్టివాడు ఎవడు ? క్షీ మూ, బలవి్మికమసంపన్నా కామగా కామరూపిణీ, ఇమామవస్థాం నీతా త్వం కేనా న్తకసమా గతా. ఠి (ప= అ, బలవ్మికమసంపన్నా ఇ బలముతోను పర్మాకమముతోను కూడిన దానవు, కామగా జ స్వేచ్చగా సంచరించకలదానవు, కామరూపిణీ జ స్వేచ్చా రూవము కలదానవు, అ నకసమాజ యమునితో సమానురాలవు అయిన, త్వమ్‌ నీవు, గఠా = వెళ్ళినదానవై, కేన = ఎవనిచేత, ఇమామ్‌ = ఈ, అవన్నెమ్‌ = అవస్థను, సీరా = పొందించబడితివి ?

రైల్పిగ్రె శ్రీమ్యదామాయణము తా. సీవు బలపర్శాకమ సంపన్నురాలవు. స్వేచ్చగా నంచరంచ గం దానవు. "స్వేచ్చారూపము గలదానవు. యమునితో సమానురాలవు. అట్టి నీవు ఎవనివద్దకు వెళ్ళగా ఆతడు స్‌ు ఇట్టి అవస్థ కలిగించినాడు ? స్‌ మూ. దేవగన్ధర్వభూ తానామృషీణాం చ మహాత్మనామ్‌, కోఒయమేవం విరూపాం త్వాం మహావీర్యళ్చకార హర వ, అ. దేవగన్దర్వభూతానామ్‌ = దేపంగంధర్వ-భూతములలోను, మహా త్మనామ్‌ = మహాత్ములైగ, బుషీణాం చ= బుషులలోను, మహావీర్యః = గొప్ప పర్మాకమము గల, కః ఎవడు, త్వామ్‌జనిన్ను, ఏవమ్‌=ఇట్లు, విరూపామ్‌= పికృతరూపము గలదానినిగా, చకార హ == చేసెను? తా. దేవ - గంధర్వ - భూతములలో గాని, మహాత్ములైన బుషులలో గాని, మహాపర్యాశమవంతుడైన ఎవ్వడు నిన్ను ఈ విధముగ వికృతరూపము కలదానిసి చేసినాడు ? 6 మూ. నహి పశ్యామ్యహం తోకేయః కుర్యాన్మమ విపియమ్‌, అమరేషు సహసాక్షం మ హేన్ట్రం పాకశాసనమ్‌. // (ప. అ. లోకే = లోకములో, యఃజ ఎవడు, మమ=నాకు, విపి యమ్‌ == అపకారమును, కుర్యాత్‌ = చేయునో అట్టివానిని, అమ లరేషు=దేవతలలో, సహ్మసాక్షమ్‌ = వేయి కన్నులు కలవాడు, పాకశాసనమ్‌ = పాకాసురుని శంవా . రించినవాడు అయిన, మ హేన్ట9మ్‌ = మహేందదుని కూడ, అహమ్‌ =నేను, న హ్‌ వక్యామి = చూడను గదా, తా. ఈ లోకములో నాకు అపకారము వేయగలిగిన వాడు ఎవ్వడూ నాకు కనబడడు. దేవతలలో సహ్మసాక్షుడు, పాకాసురిని సంహరించినవాడు ఆయిన దేవేంద్రుడు కూడ నాకు అపకారము చేయ సాహసించడు. 77 మూ. అద్యాహం మార్గతైః పాణానాదాస్యే జీవితాన్తకై ?, సలిఠే క్షీరమాసక్తం నిష్పిబన్నివ సారసః. రి (ప, అ. అద్యజ ఇప్పుడు, అవామ్‌ = నేను, సలిలే ఉదకమునందు, ఆసక్తమ్‌ జ కలవబడిన, క్షీరమ్‌ = పాలను, నిష్పిబన్‌ 2 (శాగుచున్న, సారసః

అరణ్యకాందము రి? ఇవ = సారసపక్షి వలె, జీవితాన్నక్షైః = (పాణములను నశింపచేయు, మార్గతైః== బాణములచేత, _పాణాన్‌ = 1పాణములను, ఆదా'స్యే = (గహించగలను. తా. ఉదకములో కలిపిన పాలను సారసపక్షి (తాగి నట్టు, నేను ఇప్పుడు (పాణాంతకములైన బాణములచేత నిన్ను అవమానించిన వాని (పాణములను తీసివేసెదను. ర్రి మూ, నిహతస్య మయా సంఖ్యే శరసంకృత్తమర్మణ:,. సఫేనం రుధిరం రక్తం మేదినీ కస్య పాన్యతి. రి (వ, అ. మయా = నాచేత, సంఖ్యే నూ యుద్దమునందు, నిహతస్య == చంపబడినవాడు, శరసంకృత్తమర్మణః జ వాణములచేత ఛేదించబడిన మర్మ స్థానములు కలవాడు అయిన, కస్య = ఎవనియొక్క, సఫేనమ్‌ = నురుగుతో కూడిన, రక్తమ్‌ = ఎజ్జిని, రుధిరమ్‌ = రక్తమును, మేదినీ = భూమి, పాస్యతి == 1కాగగలదు ? తా, నేను యుద్ధములో బాణములచేత మర్మస్థానములను ఛేదించి, సంహరించిన ఎవని నురుగుతో నిండిన ఎజ్జిని రక్తమును భూమి (తాగుటకు కోరుచున్నది 7 మూ. కస్య ప్యతరథాః కాయాన్మాంసముత్కృత్య సంగతాః, (పహృష్టా భక్షయిష్యన్ని నిహతస్య మయా రణే. 0 (వ. అ. మయా = నాచేత, రణే= యుద్ధమునందు, నిహతస్య = చంవ బడిన, కస్య = ఎవనియొక్క, కాయాత్‌ == శరీరమునుండి, వ్యతరథాఃజ వక్షులు, సంగతాః = గుమిగూడినవై;, (వహృష్టాః = సంతోషించినవై, మాంసమ్‌ = మాంస మును, ఉత్కృత్య == "పెకలించి, భక్ష్షయిష్యన్ని = భశత్షించగలవు ? తా, పక్ష లన్నీ గుమిగూడి, సంతోషించుచు, నాచేత చంపబడిన ఎవని శరీరమునుండి మాంసమును పెకలించి భక్షించవలెను ? 10 మూ. తంనదేవాన గన్టర్వా' న పిశాచా న రాక్షసాః, మయాపకృష్ణం కృపణం శక్తాస్త్రాతుమిహాహవే. _ 1

208 శ్రీమ్మదామాయణయు అపకృష్ణమ్‌ = ఈడ్చబడిన, తం రృపణమ్‌ ఆ దీనుణ్ణి, తారుమ్‌ రక్షించుటకు, దేవాః దేవతలు, న భక్తా: సమర్థులు కారు. వశాచాః = పిశాచములు, నడా సమర్థులు కారు; గన్టర్వాః = గంధర్వులు, నవ కారు. రాషసాః= రాషసులు, న== కారు. తా. నేనిప్పుడు యుద్ధములో ఎవనిని [కందికి పడవేసి ఈద్చెదనో వానిని దేవతలు గాని, గంధర్వులు గాని, పిశాచములు గాని, రాషజనులు గాని రడింప జాలరు. 1] మూ. ఉపలభ్య శనైః సంజ్ఞాంతం మే శంసితుమ ర్షసి, యేన త్వం దుర్వినితేన వనే వ్మికమ్య నిర్జితా. 12 మ్మెకమ్య = వర్మాకమించి, వనే = వనమునందు, నిర్జితా = జయింపబడితివో, తమ్‌ జ వానిని గూర్చి, శనైః = మెల్లగా, సంజుమ్‌ = సంజ్రను, లబ్బ్వా == పొంది, మే := నాకు, శంసితుమ్‌ = చెప టకు స్స్‌ లో శ న్‌ా $ నా! ము వ్వ అర్హసి == తగి యున్నావు. తా, నీవు మెల్డగా కోలుకొని, ఏ దురార్కుడు నిన్ను పరాాకమముచేలే వనములో జయించినాడో చెప్పుము. 10 మూ. ఇతి (థాతుర్వచ; శుత్వా (కుద్దస్య చ విశేషతః, తత; శూర్చుణభా వాక్యం సబాష్పమిదమ్మబవీత్‌. కలి (ప్ర. అ. వాతుః ఇ సోదరునియొక్క, విశేషతః _ విశేషించి, (కుద్ధస్యజ కాసించిన అతినియొక్క, ఇతి ఎ ఇట్లు, వచః = వాక్యమును, (శుత్వాజ విని; కః క అటుపిమ్మట, కూర్చుణఖా = హర్చుణఖ, సదాష్ఫమ్‌ = కన్నీటితో కూడి ట్టుగా, ఇదం వాక్యమ్‌ = ఈ వాక్యమును, అబవీత్‌ = పలికెను, తా, శూర్చణఖ సోదరుని మాటలు, విశేషించి కోపించిన సోదరుని మూటలు విని, కన్నీళ్ట కార్చ్నుచు ఇట్లు పలికెను, 18 మూ. తరుణా రూపసంవన్నా సుకుమారౌ మహాబలౌ, శీ పుజ్జరీకవిశాలాక్షా చీరకృష్టాజినామృరా. 1

అరణ్యకాండము 989 ఫలమూలాశనాౌ దానా తాపసొ ధర్మచారిణా, ప్యతా దశరథస్యాస్తాం _భాతరౌ రామలక్ష్మణ, 15 (ప. అ. చవడుణా=జయువకులు, రూపసంపన్నొ =సౌందర్యముతో కూడిన వారు, సుకుమార = సుకుమారులు, మహాబలౌ = గొప్ప బలము గలవారు, పుణ్గరీకవికాలామా = వద్మముల వంటి విశాలన్మేతములు గలవారు, వీరకృష్ణాజి ణ నామ్బరౌ == నారచిరలు కృష్షాజనము వస్త్రములుగా కలవారు, ఫలమూలాశనౌ ఫలములను దుంపలకు తినువారు, దాన్తాః== ఇం్చదియన్మిగహవంతులు, తావసొ ఉజమునులు, ధర్మజా9జా జా ధర్మమును ఆఅచరించువారు, దశరథ స్యజ= దశరథుని యొక్క, పతా న్‌ా ప్కుతులు ఆయిన, రామలవ్మణౌ = రామలక్ష్మణు లను, (కాతరా = సోదరులు. ఆస్తామ్‌ జ ిండిరి (ఉన్నారు). తా, దశరథుని కుమారు లైన రామలమ్మణు లనే సోదరులు ఇద్దరు ఉన్నారు. దాస యువకులు; అందమైనవాష్ము; సుకుమారులు; బలకాలులు; పద్మముల వలె విశాలములైన న్మేతములు కలవారు. వాళ్ళు నారచీరలను, కృష్టా జినమును వస్త్రములుగా ధరించి, ఫలమూలములను మాతమే తినుచు ఇం్చదియ స్మిగహముతో ధర్మము నాచరించుచున్న మునులు. 14,15 మూ. గన్గర్వరాజ్యపతిమౌ పార్ధివవ్యష్ఞునాన్వితె, దేవా వామానుషావాతొన తర్కయితుముత్స హే. 16 (వ. అ. గస్టర్వరాజ్య పతి మౌ జగంధ ర్వరాజుతో సమానులు, హెర్థివవ్యళ్డు నాన్వితౌ == రాజచిహ్నములతో కూడినవారు అయిన, తౌ = వారిరువురు, దేవౌవా = దేవతలలో, మానుషౌ వాజ= మనుష్యులో, తర్కయితుమ్‌ = ఊహించుటకు, న ఉత్సహే = సమర్జుకాలను కాను. ఇదరూ, దేవతలో మనుష్యులో నేను చెప్పజాలను. 16 మూ. తరుణీ రూవసంవన్నా సర్వాభరణభూషికా, దృష్టా తళ మయా నారీ తయోర్మధ్యే సుమధ్యమా. 11 (ప.ఆ. త్మతజా ఆక్కడ, తయోః = వావ ద్ధరియొక్క-, మధ్యే= మధ్య

240 శ్రుమ్మదామాయణము

యందు, తరుణీ జ యువతి, రూపసంపన్నా = సొౌందర్యసంపన్నురాలు, సర్వా

భరణభూషితా = సకలాలంకారములచే అలంకరించబజదినది, సుమధ్యమా=మంచి నడుముకలది అయిన, నారీ = శ్రీః దృష్టా == చూడబడివది.

తా, అక్కడ వారిరువురి మధ్య సొందర్యవతి యైన ఒక యువతిని

చూచితిని. అందమైన నడుము గల ఆమె సకలాలంకారములు ఆలంకరించుకొని

ఉన్నది. 17

మూ. తాభ్యాముభాభ్యాం సంభూయ _పమదామధికృత్య తామ్‌,

ఇమామవస్థాం నీతాహం యథానాథా నతీ తథా. 18

(వ. అ. కామ్‌ = ఆ; _పమదామ్‌ అధికృత్య == స్త్రీని గూర్చి, తాభ్యామ్‌జు

ఆ, ఉభాభ్యామ్‌ = ఇద్దరిచేత , అహమ్‌ = నేను, అనాథా నఠతీ యథా= రక్షకుడు

లేనిది ఎట్లో, తథధా== అట్లు, ఇమామ్‌ = ఈ, అవస్టామ్‌ = అవస్థను, నీతా

పొౌందింపబడితిని. 18

తా. ఆ స్త్రీ మూలమున వాళ్ళిద్దరూ కలిసి, రక్షకు లెవ్వరూ లేని శ్రీకి

చేసినట్టు నాకు ఇట్టి అవస్థను కలిగించినారు. 16

మూ, తస్యాశ్చానృజువృత్తాయా స్తయోశ్చ హతయోరహమ్‌,

ససఫేనం పాతుమిచ్చామి రుధిరం రణమూర్దని. క

(వ. ఆ. అహమ్‌ == నేను, రణమూర్దని వ యుద్దరంగము అ[గభాగము

నందు, అనృజువృత్తాయాః = కుటిలమైన _సవృత్తిగల, తస్యాః చ=ఆ నస్ర్రీయొక్త,

హతయోః జ చంవబడిన, తయోశ్చ = ఆ ఇద్దరియొక్క, స'ఫేనమ్‌ == నురుగుతో

తా. కుటిలమైన (_పవృత్తి గల ఆ శ్రీని ఆ ఇద్దరినీ చంపగా, రణరం

గము అ్యగభాగమునందు, వాళ్ల, నురుగుతో నిండిన [కొత్త రక్రమును (త్రాగవలే

నని నేను కోరుచున్నా ను. 19

మూ. ఏష మే _పథమః కామః కృతస్తాత త్వయా భవేత్‌, తస్యా స్తయోశ్చ రుధిరం పిబేయమహమాహ వే. ౨0

ఆరణ్యకాండము 241 ప. అ. తాతజ=నాయనా : మే= నాయొక్క, ఏషః= ఈ, (పఏథమఃజ మొట్టమొదటి, కామః = కోరిక, త్వయా = నీచేత, కృతః = చేయబడినది, ధవేత్‌ = అగుగాక. అహమ్‌ = నేను, ఆహవే=యుద్ధమునందు, తస్యాః=ఆ స్రీయొక్ష్య, తయోశ్న = ఆ ఇద్ధరియొక్క, రుధిరమ్‌ = ర క్రమును, పిటేయమ్‌ = (తాగుదును గాక. లా తా. నాయనా : నేను యుద్ధములో ఆస్తీ రక్తమును, ఆయువకు లిద్దరి రక్తమును (తాగవలెను. నీవు నా మొట్టమొదటి కోరికను తీర్చవలెను.. 20 మూ. ఇతి తస్యాం (బువాణాయాం చతుర్దశ మహాబలాన్‌, వ్యాదిదేశ ఖరః (కుద్దో రాక్షసాన న్తకోపమాన్‌, లై (వ. అ. తస్యామ్‌ == ఆమె, ఇతి = కొట్టు [బువాణాయామ్‌ = వలుకు చుండగా, ఖరః=ఖరుడు, [కుద్దఃజకో పించినవాడై, మహాబలాన్‌ =గొసప్ప బలము గల, ఆ న్తకోవమాన్‌ = యమునితో సమానులైన, చతుర్దళ రాక్షసాన్‌ = వదు నలుగురు రాక్షసులను, వ్యాదిదేశ == ఆజ్ఞాపించెను. తా. ఆమె మాటలు విని ఖరుడు కోపించినవాడై, మహాబలవంతులు, యమునితో సమానులు అయిన వదునలుగురు రాక్షసులను ఆజ్ఞాపించెను. లైన మూ. మానుషౌ శస్త్రసంపన్నా చీరకృష్ణాజినామృరౌ, (పవిష్టా దణ్ఞకారణ్యం ఘోరం [ప్రమదయా సహ. రి (వ. అ. శన్రసంవన్నౌ = ఆయుధములతో కూడినవారు, చీరకృష్టాజి నామృరౌజనారచీరలు, కృష్ణాజినములు వస్తములుగా కలవారు అయిన, మానుషి =ఇద్ధరు మనుష్యులు, (వమదయా నహ = శ్రీతో కూడ, మోరమ్‌ = చభయంకర మైన, దణ్ఞకారణ్యమ్‌ == దండకారణ్యమును, (పవిష్షా = (పవేశించినారు. మొనా. 0 బ తా. నారచీరలు, కృష్ణాజినములు వస్త్రములుగా ధరించిన ఇద్దరు మాన వులు, శన్త్రములు ధరించి ఒక త్రీలో కూడ ఘోరమైన దండకారణ్యములో (వవే శించినారట. రిల మూ. తౌ హత్వాతాంచ దుర్చృుత్తామపావ ర్రితుమర్హ థ, ఇయం చ రుధిరం తేషాం భగినీ మమ పాస్యతి. ర్తి 16)

త్ర? శ్రుమ్మదామాయణము (పవ అ, తౌ == వారిద్దరిని, దుర్భ్యూత్తామ్‌ = అడ్డ నషవడిక గం, తాంచ నా శ్రీని, హత్యాజ చంపి, ఆఅవావ ర్రరుమ్‌ = తిరిగి వచ్చుటకు, అర్హథ = తగుదురు. మమ=నాయొక్క_-, ఇయం దగిని = ఈ సోదర, వేషామ్‌ - వారి యొక్క, రుధిరమ్‌ = ర కమును, పాన్యం నా (తాగగలడు. తా. ఆ మానవు లిద్ధరిని, చెడ్డ నతవడిక గల ఆ త్తని చంపి తచిగిరండి. నాసోవరి యెన ఈమె వాళ్ళ రక్తము తాగగలడు. ర మూ. మనోరతోఒయమిహ్లో సన్యా థధగిన్యా మమ రాక్షసాః, శ్‌ఘం సంపాద్యతాం తె చ పమథ్య "స్వేన తేజసా. లై ప. అ. రాక్షసాః = రాక్షగులారా |; సన్‌ = మీ సంబంధ మెన, తేజసా జ రేజస్సుచేత, తౌ == వాళ్ళిద్దరిని, శ్యఘమ్‌ == శ్వీఘముగా, (ప్రమథ్యజ= నశింప జేసి, అస్యాః== ఈ, మమ భగిన్యాః= గా సోదరియొక్క, ఇష్టః = ఇష్టమైన, మనోరథ = మనోరథము, గీఘ్రమ్‌ = శీఘముగా, సంపాద్యతామ్‌=సంపాదింప బడుగాక , కతా. ఓ! రాక్షసులారా! మీ వరాకమముచేత ఆ మానవు లిద్దరిన్‌ స్‌ఘ ముగా సంహరించి, ఈ నా సోద6 కిష్టమైన కోరికను తీర్చండి. రో మూ. ఇతి (పతిసమాదిష్టా రాక్షసాస్తే చతుర్దశ, త్యత జగ్ము స్తయా సార్టం ఘనా వాతేరితా యథా. ౨5 (స అ. ఇతి: ఇట్టు, (పకిసమాదిష్టాః = ఆజ్ఞాపింపబడిన, జే= ఆ, చతుర్దశ = వదునలుగురు, రాక్షసాః = రాక్షసులు, తయా సార్దమ్‌ = ఆ శూర్చ ణధితో కూడ, వాతేరితాః= వాయువుచేత (పేరేపింపబడిన, ఘనాః యథా = మేఘములువలె, త్యత = అచటకు, జగ్ముః == వెళ్ళిరి. తా. ఖరు డీ విధముగ ఆజ్ఞాపింవగా ఆ పదునలుగురు రాక్షసులు, గాలిచేత ఎగురగొట్టబడిన మేఘములు వలె ఆ హర్పణఖతో కూడ వెళ్ళిరి. ల్‌ మూ. తతస్తు తేతం సముద(గతేజసం తథాపి తీక్ష్యపదరా నిశాచరాః,

అరణ్యకాండము రైశ్లపై న శేకురేనం సహసా (ప్రమర్దితుం పనద్విపా ది ప్తమ్‌వాగ్నిముత్రితమ్‌. 2గ్ర వశీ ళు ఇత్యార్టే శ్రామ్మచామాయణే వాల్మీకీయే ఆదికావ్యే అరణ్యకాజ్డే ఏకోనవింశః సర్గః. ప. అ. తతః= ఆటు పిమ్మట, తథాజఅట్లు, తీష్ష్యవదరాః = తీక్షమైన న్‌ నా! 9 పకా కాణములు కలవారై నను, తే నిళాచరాః= అ రాక్షసులు, వనద్విపాః == వనము నందలి ఏనుగులు, ఊత్ధితమ్‌= లే చిన, దీ వమ్‌=[_వజ్వాలించుచున్న, అగ్నిమ్‌ ఇవ = అగ్నిని వలె, సముద్యగతేజసమ్‌ = తీ్హమైన తేజస్సుగల, తమ్‌ = ఆ, ఏనమ్‌ = ఈ రాముని, సహసా == శ్యీఘముగా, (వమర్దితుమ్‌ = కొట్టుటకు, న చేకుః == సమర్థులు కాలేదు. తా. సేమ్మట ఆ రాక్షసులు, తమ వద్ద తీక్షములైన ఖాణము లున్నాకూడ, త్మీవమైన తేజస్సు గల ఆ రాముణ్ణి, అరణ్యగజములు 'పెక్‌ లేచి [వజ్వలించు చున్న అగ్నిని వలె, వెంటనే ఎదిరించజాలక పోయిరి. వి. ఈ శ్లోకం ఇక్కడ అసంగతంగా ఉన్నది. ఇంకా ఈ రాక్షసులకు కూర్పణఖ రాముజణ్హి చూవవలసి ఉన్నది. రాముడు బైటకు రావలసి ఉన్నది. ఈ లోపుగా ఈ ళ్లోకములో వాష్ట రాముణ్జి ఎదిరించ జాలకపోయిరి అని చెప్పుట అసంగతము కదా? రాబోయే సర్గలోని కథను సూచించడం వెనుకటిసర్గ చివర జరుగుతుంది. కాని ఈ విధంగా ఉండదు. అందుచేతనే గోరఖ్‌ పూర్క్‌వతిలో ఈ శ్లోకంలేదు. _పాచ్య్యవతిలో ఇదే వృత్తములో సర్గాంతక్లోకం ఉన్నది కాని “వాళ్ళు ఆమెతో వెళ్ళినారు"అని మ్మాతమే మరల చెప్పబడినది. 2గ్ర “బ్రాల్రానందిని” యను శ్రీమ్మదామాయ జాం(ధవ్యాఖ్యానమునందు అరణ్యకాండలో పందొమ్మిదవ సర్గ సమా పము,

అథ వింశః సర్గః [అడుడు వంవిన వదునలుగుటు రాకనులను రాముఢు నంవొ రొంచుట ], మూ. తతః శూర్చుణఖా మోరా రాఘవా[శమమాగతా, రాక్షసానాచచక్నే తౌ [భాతరా సహ సీతయా. క్షే (ప. అ. తతః-అటు పిమ్మట, 'ఘోరా=భయంకరురాలైన, కూర్చుణఖా = హర్ప్చణఖ, రాఘవాాశమమ్‌ = రాముని ఆ(శమమును గూర్చి, ఆగతా=వచ్చి నదై, రాక్షసాన్‌ = రాక్షసులనుగూర్చి, సహ సీతయా = సీతతో కూడ, (భాతరౌ సోదరులైన, తౌ ఆ రామలక్ష్మణులను గూర్చి, ఆచచశత్నే = చెప్పెను. తాం పిష్మట భయంకరురాలెన ఆ శకూర్చుణఖ రాముని ఆ(శమమునకు వెళ్ళి సీతను, రామలక్ష్మణులను ఆ రాక్షసులకు చూపెను. క్షే మూ. తేరామం పర్ణశాలాయాముపవిష్టం మహాబలమ్‌, దదృశుః సీతయా సార్టం వైదేహ్యా లక్ముభేన చ. (ప. అ. తే=ఆ రాక్షసులు, వై దేహ్యాజవిదేహరాజకుమారియెన, సీతయా సార్థమ్‌ = సీతతోను, లవ్మజేన చ=లక్మణునితోను, పర్ణకాలాయామ్‌ = పర్తకాల లు యందు, ఉపవిష్టమ్‌ = కూర్చున్న, మహాబలమ్‌ = గొప్ప బలము గల, రామమ్‌ నా! రాముణీ, దదృశుః యా! చూచిరి. ణ తా. ఆ రాక్షసులు, జనకరాజపుతి యైన సీతతోను, లక్ష శ్రణునితోను పర్ణశాలలో కూర్చొని ఉన్న మహాబలశాలియైన రాముణ్ణి చూచిరి. ల్డి మూ. తాన్‌ దృష్టా రాఘవః; శ్రీమానాగతాన్‌ తాంచ రాక్షసీమ్‌, అబవీ(దృాతరం రామో లక్ష్మణం దీ ప్రతేజసమ్‌. త్రి (వ. ఆ. శ్రీమాన్‌ ఇ శోభగల, రాఘవః= రఘువంళ సంజా తుడైన,

అరణ్యకాండము లర్‌ రామః == రాముడు, ఆగతాన్‌ == వచ్చిన, తాన్‌ = ఆ రాక్షసులను, తాం రాక్షసీం చ= ఆ రాక్షసిని, దృష్ట్వా == చూచి, దీస్తతేజసమ్‌ = (పజ్వలించుచున్న కాంతి గల, (భాతరమ్‌ = సోదరుడైన, లక్ష్మణమ్‌ = లక్ముణుని గూర్చి, అ్యబవీత్‌ = వలి౩ను.

తా. శ్రీమంతుడు, రఘువంశనంజాతుడు అయిన రాముడు వచ్చిన ఆ రాక్షసులను, ఆ రాక్షసిని చూచి, తేజస్సుతో (సజ్వలించుచున్న తమ్ము డైన లక్ష్మ ణునితో ఇట్టు పలికెను. త్రి

మూ. ముహూర్తం భవ సౌమ్మితే సీతాయాః (పత్యన న్తర:ః,

ఇమానస్యా వధిష్యామి పదవీమాగతానిహ. క్షీ

వ. అ. సౌమ్మితే = లక్ముణా : ముహూ ర్త్వమ్‌ డా ముహూ ర్తకాలమును, సీతాయాః = సీతకు, | వపత్యనన్తరః = సమీపమునందు ఉన్నవాదవు, భవ == ఆగుము. అస్యాఃజ ఈ రాష్షసియొక,_, వదవీమ్‌=మార్గమును అనుసరించి, ఇహ = ఇక్కడికి, ఆగతాన్‌ == వచ్చిన, ఇమాన్‌ = ఈ రాక్షసులను, వధిష్యామి == చంపగలను.

రా, లమ్మణా। ముహూరకాలము పాటు సీత దగ్గర ఊండి ఆమెను రక్షించుము, ఈ రాకసీని అనుసరించి ఇక్కడికి వచ్చిన ఈ రాక్షసులను -చం 'పెదను. శే

మూ, వాక్యమేత త్తతః (శుత్వా రామస్య విదితాత్మన?,

తథేతి లక్మణో వాక్యం రామస్య (పత్యవూజయత్‌. క్‌

[ప. ఆ. తతఃజ అటు పిమ్మట, లక్ష్మణః = లక్ష్మణుడు, విదితాత్మనః జూ (పసిద్ధ మైన బుద్ధి గల, రామస్య = రామునియొక్క; ఏతత్‌ = ఈ, వాక్యమ్‌ జ వాక్యమును, (శుత్వా = విని, తథేతి = అటులనే చేసెదను అని, రామస్య == రామునియొక్క_, వాక్యమ్‌ == వాక్యమును, 1పత్యపూజయత్‌ = పూజబీంచెను.

ఠా. పిమ్మట లక్మణుడు, (పసిద్ధ మైన బుద్ధి గల రాముని మాటలు విని, “*“ఆటులనే చేసెదను"”అని వలుకుచు ఆ రాముని వాక్యమును గౌర వించెను స్‌

లకర శ్రీమ్మిదామాయణము మూ. రాఘవో౭౬పి మహచ్చాపం చామీకరనిభూషితమ్‌, చకార సజ్యం దర్మాత్మా తాని రవషాంసి చా బవీత్‌. 6 (ప. అ. ధర్మాత్మా = ధర్మాత్ముడైన, రాభఘువోఒపి=రాముడు, చామీకర ఇళూషితమ్‌ = బంగారము చేత అలంకరించబడిన, మహత్‌ = గొవ్పదైన, చావమ్‌ = ధనస్సును, సజ్య్మమ్‌ = నారితో కూడినదానినిగా, చకార = చసెను. తాని=ఆ, రజుంసి = రాక్షసులను గూర్చి, అబవ్‌త్‌ చ= పలికెను. తా. ధర్మాత్ముడైన రాముడు బంగారముతో అలంకం0ంచబడిెా గొప్ప ధనస్సుకు నారి కట్టి, ఆ రాక్షనులతో ఇట్లు పరి౩ను. గ్ర మూ. ప్వ్యతా దశరథస్యావాం _భాతరౌ రామలక్మణౌ, పవిషౌ సీతయా సార్షం దుశ్చరం దచణకావనమ్‌ . // (| లబ్‌ య యె వ. అ. అవామ్‌= మేమిద్దరము, చశరథసు = దశరథుని యొక్క లక్మణులము. సితయా సార్టమ్‌ = సితతో కూడ, దుశారషి = సంచరింప శక్యము కాని, దణ్జకావనమ్‌ = దండకారణ్యమును , (పవిష్షై = పవేశించినాము. తా. రామలక్ష్మణు లను పేర్టు గల మే మిద్దరము దశరథుని కుమారు లము. సంచరించుటకు చాల కష్ట మైన ఈ దండకారణ్యములాని3 సీతతో కూడ _పచేశించినాము. 7 మూ. ఫలమూలాళనౌ దాన్తా తాపసౌ ధర్మచారిణా, వసన్తౌ దణ్శకారణ్యే కిమర్ణ ముపహింసథ. రి (ప, ఆ. ఫలమూలాశినౌ= ఫలములను మూలములను తెనుచున్నదారము.. దాన్తొ = ఇం్యదియని_గహము కలవారము, ఢర్మచారిణొ జ ధర్మమును ఆచ రించుచున్న వారము, దణ్ణకారణ్యేణ= దండకారణ్యమునందు, వసనొ = నివసించు చున్నవారము, తాపసౌ = మునులము అయిన మమ్ము, కిమర్ధమ్‌ == ఎందుకు. అధమ్య్యూ ల ఆన ఆచి, ఉవహింసథ == బాధ పెట్టుచున్నారు తా. ఫలములను మూలములను భుజించుచు, ఇందియని[గహముతో

అరణ్యకాండము న్న? ధర్మమును ఆచరించుచు దండకార ణ్యములో తాపసులుగా నివసించుచున్న మమ్ము లను మీ రెందుకు బాధించుచున్నారు? 8 మూ. యుష్మాన్‌ పాపాత్మవాన్‌ హన్తుం వి పకారాన్మహాహ వే, బుషీణాం తు నియోగేన (పాహషోఒహం సశరాయుల:. 9 పం అ. అహమ్‌ = నేను, పాపాత్మకాన్‌ == పాపాత్ములు, వ్మిపకారానే = అపకారము చేయువారు అయిన, యుష్మాన్‌ == మిమ్ములను, ఆహవే = యుద్ధము కూడినవాడనై , బుషీణామ్‌ = బుమలయొక్క-, నియోగేన = ఆజ్ఞదేత, (పాపః డా చచ్చినాకు. తా. హింస చేయు పొపార్ములైన మిమ్ములను యుద్ధములో చంప్పటకై నేను బుషల ఆజ్జచే బాణములు, ఆయుధములు ధరించి వచ్చినాను. రి మూ. తిష్టతెవ్మాత సందుష్టై నోపావర్తితుమర్హథ, యది (పాణైరిహార్జో వా నివర్తధ్వం నిశాచరా:ః. 10 (ప. అ. సందుష్టైః = దుష్టు అతన, నిశాచరాః౯ఇ= రాక్షసులారా! అతైంవ బట ఇ జకక్కడనే, తిష్టతజనిలబడండి. ఉపావర్తితుమ్‌ = తిరిగి వెళ్లుటకు, న అర్హత = తగరు. యది వాజలేక, పాతైః=(ప్రాణములతో, అర్థః = (వయోజన మున్నచో, నివర్శధ్వమ్‌ = మరలిపొండి. లతా. రాలా దుషు అన ఓః రాక్షసులారాః అక్కడనే నిలబడండి. తిరిగి ల్‌ కా వెళ్లకండి. _పాణాలమీద ఆళ ఉన్నచో తిరిగి వెళ్ళిపొండి. 10 మూ. తస్య తద్వచనం (శుత్వా రాక్షసాస్తే చతుర్దశ, అర్మ ఇట, ణా హా ఊచుర్వాచం సుసంకుద్ధా (బహ్మమ్నాః కూలపాణయః. వ. అ. తనస్యజరామనియొక్క.. తల్‌ వచనమ్‌ = ఆ వచనమును, (భుత్వాజు విని, (బవ్మామ్నాః = (బహ్మహత్యలు చేసినవాళ్ళు, కూలపాణయః == శూలములు హస్తములందు కలవాళ్టు అయిన, తే== ఆ చతుర్దశ రాక్షసాః పదు నలుగురు రాక్షసులు, సుంసం్యకుద్ధా*జ చాల కోపించినవారై , వాచమ్‌=వాక్తును,

వ 'ప్రేమ్మదామాయణము తా. శూలములు హస్తములలో ధరించిఉన్న, _ఎహ్మహత్యాపాతకుకైన ఆ పదునిలుగురు రాక్షసులు రాముని మాటలు విని, చాలా కోపించినవారై ఇట్లు వలి: 1] లీ. త్వమేవ హాస్య సే పాణానద్యాస్కాధిర్హతో యది... ]8 పం అ, నఃజు మాయొక్క, చర్తుః = సపదువు, సుమహాత్మనఃజ=బొల గొప్పవాడు అయిన, ఖరస్య = ఖరునకు, [కోధమ్‌ = [కోధమును, ఉత్పాద్యజు పుట్టించి, అద్య= ఇప్పుడు, అస్మాభిః= మాచేత, యధి= యుద్ధమునందు, హత; చంపబడినవాడవై , త్వమేవ == నీచే, పాణాన్‌ = (ప్రాణములను, వాస్య'సే = వఏడువగలవు. రా, మా ప్రభువు, చాల గొవ్వ్నవాడు అయిన ఖరునకు రోపము కలిగి౦ చిని సేవే ఇప్పుడు మాచేత యుద్ధమునందు చంపలడి (ప్రాణములు ఏడువగలవు' మూ. కాహితే శ క్రిరేకన్య బహూనాం రణమూర్చని, ఆస్మాకమ[గత; స్థాతుం కిం పునర్యోద్దుమాహ వే. లీ 0 ప. అ. బహూనామ్‌ = అనేకులమైన, అస్మాకమ్‌ మాయొక్క, అ్యగళ!ః జు ఎదుటి, రణమూర్ధని = రణాగమునందు, స్తాతుమ్‌ = నిలచుటకు, ఏకస్యజ వ! ఒక్క, తే=సీకు, కా శక్తిః ఏమి శ 8 ఉన్న వ? ఆహవే=యుద్దమునందు: యోద్దుమ్‌ = యుద్ధముచేయుటకు, కిం పున వై చెప్పనేల? తా. మా చాలామంది ముందు యుద్ధరంగా[గభాగమున నిలచుటకు (2 ఏకాకివైన సీకు శకి ఎక్కడిది? నీవు రణములో మాతో యుదము చేయుట 0 శి కూడనా!: 1 మూ. ఏహి బాహ్య పయుకైర్నః పరి ఘైః కూలపట్టిసైః, / (పాణాంస్త్యక్షసి వీర్యం చ ధనుశ్న కరపీడితమ్‌. 1 | పే. అ. ఏహి రమ్ము. నః=మా యొక్క, దాహ్ముపయుత్రైః == బాహు వులచేత (పయోగింపబడిన, పరిమైః _ పరిఘలచేతను, కూలపట్లిమె:జ వాలము ము ట్‌జా

ఆరణ్యకాండము రశ చేతను, పట్టిసముల చేతను, [ప్రాణాన్‌ = (ప్రాణములను, ఏర్యం చ= పర్మాకమ మును, కరపీడితమ్‌_చేతిచీత పీడింపబడిన, ధనుశ్చు=ధనస్సును, త్యక్యసి = విడువగలవు. తా. మేము (ప్రయోగించిన పరిఘలచేతను, జూాలముఐచేతను, పట్టిసముల చెతను నీ (పాణములను, పరా్యశ్రమమును, చేతిలో ధరించిన ఛనస్సును కూడ విడచి వేసెదవులే. రమ్ము. కేక మూ. ఇత్యేవముక్త్వా సంథకుద్దా రాక్షసాస్తే చతుర్దశ, చికెపుస్తాని శూలాని రాఘవం (పతి దుర్ణయమ్‌. 15 1ప, అ. సం్యకుద్దాః = కోపించిన, తే== ఆ, చతుర్ధశ రాజీసాః=పదు నలుగురు రాష్షసులు, ఇత్యేవమ్‌ == ఇట్లు; ఉక్త్వా = పలికి, తాని శూలాని= ఆ శూలములను, దుర్దయమ్‌=జయింప శక్యము కాని, రాఘవం (పతి == రాముణ్ణి గూర్చి, చిక్షపుః == విసరిరి. తా, ఆ పదునలుగురు రా్షసులు కోపముతో ఇట్టు పలికి, శూలములను జయింపశ క్యముకాని రాముని మీదికి పయోగించికి. 15 మూ. తాని శూలాని కాకుత్హ్సః సమస్తాని చతుర్దశ; తావద్భిరేవ చిచ్చేద శరైః కాజ్బూనభూష తైః. 16 తా, కాకుత్సః = రాముడు, చతుర్దశ = పదునాలుగు, తాని హలాని = థి ఆ శూలములను, సమసాని = అన్నింటిని, తావద్భిః ఏవ = అన్నియే యైన, కాఖ్బనభూషణైః == బంగారు. అలంకారములు గల, శరైః = దాణములచేత , తా, ఆ పదునాలుగు హలములను అన్నింటిని కూడ రాముడు బంగారు అలంకారము గల పదునాలుగు బాణములతో చేదింబను. 16 మూ. తతః పశ్చాన్మహోతేజా నారాచాన్‌ సూర్యసన్ని భాన్‌, కం కదయ ల జ్మగాహ పరమ్మకుద్ధశ్చతుర్దశ శిలాశితాన్‌ . 17 య్‌, ఆ. తతః పళ్చాత్‌ = అటు పిమ్మట, మహాతేజాః = గొప్ప తేజస్సు

250 ర్రమ్మగామాయణము గల రాముడు, పరమ్మకుద్ధఃజు చాలా కోపించినవాడై, శిలాశితాన్‌ = జొతిపై సానబెట్టదిడిన, సూర్యసన్నిభాన్‌ = సూర్యునితో సమానమైన, చతుర్దశ == వదు నాలుగు, నారాచాన్‌ = నారాచబాణములను, జ్యగాహ == (గహించెను. తా. పిమ్మట మెహాతేజఃశాలియైన రాముడు చాల యుద్దుడె, జాతిపై సాన బెట్టిన, సూర్యుని వలఠె పకాశించుచున్న పదునాలు”*. కారాచబాణముళు గ్రహించెను. 17 మూ. గృహీత్వా ధనురాయమ్మ్య లమ్యానుద్దిళ రాక్షసాన్‌, ముమోచ రాఘవో బాణాన్‌ వ్యజానివ శత్యకతుః. 16 1ప."అ. రాఘవః = రాముడు, దనుఃజు ధనస్సును, గృహీత్వాజు (హించి, ఆయమ్మ్య్యజ వంచి, లఅష్యూన్‌ = లష్మిమైన, రాక్షనాన్‌ = రాక్షసులను, ఉదిళ) = ఉదేశించి, శత్యవతుః == దేవేందుడు, వ్యజానివ = వజములను వలిః ర్తి ది ఓ. న్‌ తాం రాముడు ధనస్సు (హించి, దానిని వంచి, రాక్షసులను గరి చూచి దేవేర్యదుడు వృజాయుములను విడచి నట్టు బాణములను సిడచెను. మూ. రుక్మపుజ్ఞాశ్చ విశిఖా దిపా "హీమవిభూషితా?, తే భిత్త్వా రక్షసాం వేగాద్వజాంసి రుధిరాప్పుతాః, 10 ల శ్‌ రా వినిష్పేతుస్తళ భూమౌ న్యమజ్ఞన్తాశనిస్వనా:ః. అవనీ మాజా ప. అ. రుక్మపుజ్జ్ఞాః = బంగారు పొన్నులు గలవి, డేప్తాః=(వజ్వలించు చున్నవి, 'హీమవిభూషితాః=బంగారముచేత భూషింపబడినవి అయిన, తే విశిఖౌః = ఆ బాణములు, వేగాత్‌ = వేగమువలన, రక్షసామ్‌ = రాకసులయుక్క-: వఇ్షాంసీజ వశః స్థలములను, భిత్తాజ= ఛేదించి, రుధిరాపుతాఃజ ర కముచేతీ నే ఊడ వూయబడినవై , తదా = అప్పుడు, విని'ష్పేతుఃజ బైటకు వచ్చినవి. ఆశనిస్వనాః్‌ == ఉరుమువంటి ధ్వని గలవై, భూమౌ = నేలలో, స్యమజ్జన్త = బేదించుకొని మునిగిపోయినవి. తా. బంగారు పొన్నులతో (_పజ్వలించుచున్న, బంగారముచేత అలంక 80పబడిన ఆ బాణములు వేగముగా రాక్షసుల వక్షఃస్థ్టలములను భేదించి, రక్తము

చేత తడవబడినవై, వాళ్ల కరీరములనుండి దైటకు వచ్చి, ఉరుమువంటి ధ్వనితో భూమిని భెదించుకొని దానిలో _పవేశించినవి. 19 మూ. తే భిన్నహృదయా భూమౌ ఛిన్నమూలా ఇవ |దుమాః, నిపేతుః శోణితార్దాంజ్షాః వికృతా విగతాసవః. చలి ళి

ప, అ. తేజ ఆ రాకనులు, భిన్నహృదయాః జ (బద్ధలు కొట్టబడిన హృదయములు కలవారై, శోణరార్జా9బ్లాః == రక్తృముచేత ఎజ్జినైన శరీరములు కలవారై , వికృతాః = వికారము కలవారై, విగతాసవః = పోయివ [1పాణములు కలవారై, ఇిన్నమూలాః = చేదింవబడిన మొదళ్టు గల, ,దుమాః ఇవ =చెట్టువ లె, భూమౌ == నేల్వపై, నిపేతుః = పడిపోయిరి.

లా. ఆ రాక్షసుల - హృదయములు (బద్హలె పోయెను. ళరిరములు రక్త ముతో తడి నెను. ఈ విధముగ ఆ రాక్షసులు 1పాణములు వివచి, వికృతరూవము లతో మొదభఖ నరికిన చెట వతె నేంపె పడికి. ౭20

ఏ. ళా మూ

మూ, తాన్‌ దృష్ట్వా వఠతితాన్‌ భూమౌ రాష్షసీ (కొోధమూర్చితా,

పరిితసై పునస |త వుసృృజద్వైరవస్వనాన్‌-

ప. అ. భూమౌ=నేలపె, వలెతాన్‌=పడిపోయిన, తాన్‌ =వాళ్ళును, వ్యాప్తురాలై, వర్శితస్తా = భయబడినదై, తృతజ అక్కడ, పునః= మరల, లైరవన్వనాగ్‌ వ భయంకర ధ్వనులను, వ్యసృజత్‌ = విడచెను.

లా. శూర*ణఖ నేలపె వడిపోయిని ఆ రాకనులను చూచి, కోపభయము లతో ఆవ్యడ మరల భయంకరములైన ధ్వనులను చేయుచు అరచెను. లే యూ, ఉపగమ్య ఖరంనాతు కించిత్సంపష్క_ళోణికా, లబ

పపాత పునరేవారా సనిర్యాసేవ సల్లకి. మ. అ. కించిత్‌ = కొంచము, సంకుష్పళోణితాజ ఎండిన రక్తము గలదై, ననిద్యాసా = జిగురుతో కూడిన, సల్లకీ ఇవ:== లతవలె ఉన్న, సా తు==

.. శ్రేమ్మదామా యణము పునరేవ = మరల, పపాత = నేలమీద పడెను. తా. ఆ శూర్పణఖ కొంచెము ఎండిన రక్తముతో. జిగురు కాదచున్న లత వలె మరల ఖరునివద్దకు వచ్చి దుఃభితురాలై నేలమీద పడెను. 22 మూ. (భాతుః సమీపే శోకారా ససర నినదం ముహు;, బలీ సస్వరం ముముచే బాష్పం విషజ్ఞవదనా తడా. (ప. అ. తదా = అప్పుడు, శోకార్తా = కోరముచేత పీడిరురాళై, వొ జ సోదరునియొక_, సమీపే= = సమీపమునందు, ముహుః = మాటిమాటికీ? నినదమ్‌ = ధ్వనిని, ససర్జ = విడచెను. విషణ్లవవనా = దిగులుచెందిన ముఖము ణా గలదై, సస్వరమ్‌=స్వరముతో కూడిసట్టుగా, జాష్పమ్‌ = కన్నీటిని, ముముచేజు గా విడచెను. తా ఆమె సోదరుని దగ్గర బిగ్గరగా ఏడ్చుచు, దుఃఖవీడతురాలె? దిగులు వండిన ముఖముతో రన్నిష్మ కాను 1 ఇ గ మూ, నిపాతెతాన్‌ దృశ రణే తు రాక్షసాగ్స్‌ (పదావితా కూర్చుణఖా పునస తః, న అథి. వధం చ తేషాం నిభిరేన రతసాం శశంస సరంం.భగినీ ఖరస సా ఓర్‌ లీ ఉ క ఇత్యార్హే శ్రీస్ముడామాయణే వార్మీక్రితే ఆదికావ్యే అఆరణకాల్డే వింశః సరః, మ్‌ ౮ =. గ -ై (౮. ఆఅ. ఛూర్చుణఖా జ శూర్పణఖ, రజే= యుదముగందు, నపొలి తాన్‌ - వడగాటబ ఇ న శక నక క రాం = ఎడీగొట్టదడిన, రాక్షసాన్‌ __ రాక్షసులను, దృశ్యజ చూచి, పనళ న తతః = అక్కడినుండి, (పధావితా = పరుగెత్తినది.. భగిన్‌ జా కరో సదియెన ఆమె, రక్షసామ్‌ = ఆ రాక్షసులయొక్క, వధమ్‌ = వధను గోలి సర్వమ్‌ జ సమస్తమును, నిభిలేస = పూర్తిగా, ఇరనం 2 ఖరునకు, కళంస = చెప్పెను. ్‌ః ల

అరణ్యకాండము లిర్టిర్టి కా. హరణఖ ఆ రాక్షసులు రణమునందు చంపబడుట చూచి మరల పరుగత ౨౫౩, ఆ రాశసు లందరు మరణించిన విషయమును పూరిగా ఖరు చ యై నకు వప్పెను. ల్‌ *'బాలానందిని "అను శ్రీమ్యద్రామాయణాంధవ్యాఖ్యానమునందు అరణ్యకాండలో ఇరువదవ సర్ష సమా ప్రము.

అథ ఏకవింశః సర్గః (ఖార్చ్రజఖ రాత్షనుల వధను ఖడునవ తెలివి రామునివలన గొవ్న అవద నంఖోబింబిన దని చొత్చుడు ఆతనిని యద్ధానిక్హ ([పోత్స పొంచుళటు]. మూ. సన పునః పతితాం దృృ్ష్వా (కోడాచ్చూర్పుణభాం ఖరః, ఉవాచ వ్యక్తయా దాచా రామనర్జ్థార్థమాగరామ్‌. గే వ. అ, సః ఇజరః=ఆ విరడు, క"*ః= మరం, వతితామ=నేల పై పడిన, శకూర్చుణథామ్‌ = బార్ప్చణఖను, దుష్ట = చూచి, అనర్జార్హమ = అన రృము కొరక్రై, ఆగతామ్‌ = వచ్చిన, తామ్‌ = ఆమెను గూర్చి, వ్యర్తయా = స్పష్టమైన, వాచా=వాక్కురో, కోధాతి =కోపమువలన, ఉవాచ = పరినెను,. తా. ఆ ఖరుడు తనకు అవర్థము చేకూర్చుట3 మరల వచ్చి నేలమీద పడిన శూర్చుణఖను చూచి, స్పష్షమెన మాటలో, కోపముతో ఇటు వలికెను. ] చట్‌జా గా మూ. మయాత్విదానీం శూరా స్తే రాక్షసా రుధిరాశనాః, త్వ్మత్చియార్థం వినిర్దిష్టాః కిమర్థం రుద్యతే పునః. ల్లి (వ. అ. మమా = నాచేత, త్వ్మత్పియార్జమ్‌ వనీ (పెయముకొరకు, ఇదానీమ్‌ == ఇప్పుడే, రుధిరాశనాః ర క్తము ఆహారముగా గల, శూరాః శూరులైన, తే రాషసాః=ఆ రాక్షసులు, వినిర్ధిష్టాః= ఆజ్ఞాపింపబడినారు. పునః మరల, కిమర్దమ్‌ = ఎందుకు, రుద్యతే = రోదనము చేయబడుచున్నది ? తా. నీకు (ప్రియము చేకూర్చుటకై ఇప్పుడేకదా నేను, రకము (తాగే కూరులెన రాక్షసులను పంపినాను ? ఎందుకు ఏడ్చుచున్నావు ? లె మూ. భక్తాశ్చెవానురక్తాశ్చు హితాశ్చూ మమ నిత్యశః, హన్యమానా న హన్యన్తే నన కుర్యుర్వచో మమ. కి

ఆరణ్యకాండము 9రర్‌ ప్ర. అ. (ఆ రాష్షసులు) భక్రాశ్రైవ = భక్తులు, అనురకాశళ్చ = నాపై పేమగలవారు, నిత్యశః = ఎల్లప్పుడు, మమజనాకు, పాతాళ్చ = హితులు, హన్యమానాః = చంపబడుచున్న వారైనను, న హన్యన్తే = చంవబడరు. మమఃజజ నాయొక్క, వచః= వచనమును, నన కుర్యుః == చేయరు అన్న మాట లేదు. లా. ఆ రాక్షసులు స్వామిభక్తులు; (పేమ కలవారు; ఎల్లప్పుడు నా హితము కోరువారు. ఎవరు ఎంత [పయత్నించినను చంప శక్యము కానివారు. వాళ్ళు నా ఆజ్ఞను నిర్వ ర్తించకుండు (పస క్రియే లేదు. త్రి మూ. క మేత్మచ్చోతుమిచ్భామి కారణం యత్క్బృతే పునః, హా నాథేతి వినర్దన్తీ సర్పవల్టుఠసి జితా. ణీ ల! యు (ప. అ. యత్క్బృతే = దేనినిమిత్తమై, హా నాథ ఇతి == *వ్ష నాథధా"అని, వినర్ధన్తీ = ఆరచుచున్నదానవై, పునః = మరల, సర్పవత్‌ = సర్పము వలె, షతౌఎ2 భూమిపై, లుళసిజదొర్హుచున్నావో, ఏతత్‌ = ఈ, కారణమ్‌ =కారణము, తా. నీవు మళ్ళి వచ్చి “అయ్యో నాఠా :”అని అరచుచు సర్పము వలె నేలమీద దొర్హుటకు కారణ మేమో తెలిసికొనగోరుచున్నాను. క మూ. అనాథవద్విలపసి నాథఖేతు మయి సంస్థితే, జ్య షీ అర ఉతిష్టోత్తిష్ట మాభ్రైషీ ర్వైక్సబ్యం త్యజ్యతామిహ. ఠ్‌ (ప. అం నాథే= రకకుడ నైన, మయి = నేను, సంస్థితే = ఉండగా, అనాథవత్‌ == రక్షకుడు లేనిదానవు వలె, విలవసీ == విలపించుచున్నావు, ఉత్తిష్ట ఉత్తిష్ట == లెమ్ము లెమ్ము; మాభెషీ==ు భయపడకుము. ఇహ = ఇప్పుడు, వెళ్ల బ్యమ్‌ నూ మనోవైకల్యము, త్యజ్యతామ్‌ = విడువబడుగాక . తా. నీకు రమకుడుగా నేను ఉండగా రక్షకుడు లేనిదానవు వఠె ఏడ్చు చున్నా వేమి ? లెమ్ము; లెమ్ము, భయవడకుము, అధైర్యమును విడువుము. 5 మూ. ఇత్యేవముక్తా దురర్షా ఖరేణ పరిసా న్త్వితా, విమృజ్య నయనే స్మాసే ఖరం (భాతర మ(బవీత్‌. 6

౨56 శ్రీమ్నాడామా వ. =ము పరిసా న్వితా == ఓడార్వుబచెనె, చుర్షర్దా = “ఎం ని ముకాని హార్పుణట, సాస్రి= కన్నీళ్లతో కూడిం, సయనే జ న్యవములన., పిమ్బల్బ = వుడుచుక ని, (భాతరమ్‌ = సోదరుడైన, ఖరము = అరున్ద గూర్చి, ఆట్యనల్‌ = పరి నెను తా. ఖరుడు అః ఎధముగ పలుకుచు ఒదార్చుగా, ఎటరింప కవము కా ఆ కూర్ప్చణఖ కన్నిల్యు శుడుచుూెనుచు, సౌపరుడైన ఆ ఖరునితో ఇట్లనెను. ర్‌ మూ. ఆస్మీదాసిమహం 1పావా హృత్యశవణనాసికా, శోణితా ఘపరిక్రిన్నా త్వయా చ పరిసాన్నిండా. 7 (ప. అ. హృత్మశవణనాసికా = హరించబడిన ఉపులు, ముకూ గల, అహమ్‌ = నేను, భోజితాఘపరిక్షిన్నా = రక్ష్యపవాహముచేత తడిసినదాననై, ఇదా సీమ్‌ ఇప్పుడు, (ప్రాప్తా అస్మి=వచ్చి ఉన్నాను. త్వయా=నీచేత, పరిసా న్హితా చ= ఓదార్భబడితిని కూద. తా. ముక్కూ చెవులు కోసివేయగా రక్మ్యపవాహముతో తడియుచు. నేను ఇప్పుడే నీవద్దకు వచ్చితిని. నీవు కూడ ఓదార్చితివి కదా. 7 మూ. (పేషితాశ్చ త్వయా ఏర రాక్షసాసే చతురశ, అజాత ౧ ను ను బద శ్ర అడ నిహన్తుం రాఘవం [క ధాన్మత్పియార్థం సలక్మణమ్‌. సీ (వ. అ. ఏర = వీరుడా | తయా = నీచేత, (కోధాత్‌ = కోవమువలనగు, మ్మత్ప్చియార్భమ్‌ == నా _పియముకొరకై, సలమ్మణమ్‌ = లక్ష్మణునితో గూడిన, రాఘవమ్‌ = రాముణ్ణి, నిహన్తుమ్‌ = చంపుటకు, తే= ఆ, చతుర్లశ = పదునలు ది గురు, రాక్షసాః = రాక్షసులు, (పేషితాః = పంపబడిరి. శా. ఓ ః ఖరుడా : నీపు అప్పుడు (కుద్దుడవై, నాకు [పియము చేయుటకై, రామలక్ష్మణులను చంపుటకు పదునలుగురు రాక్షసులను పంపితివి. రి మూ. జేతు రామేణ సామర్షాః శూలపట్టిసపాణయ:. సమరే నిహతాః సర్వే సాయకైర్మర్మఖేదిభిః. ర్ట ప. అ. సామర్హాః జు కోపముతో కూడిన, శూలపట్టిసపాణయః = శూల

అరణ్యకాండము 257 ములు పట్టిసములు హసృములందు గల, తేఎ= ఆఅ, సర్వే = అందరూ, రామేణ= రామునిచేత, మర్మభఖేదిభిః = మర్మస్థలములను భేదించు, సాయకైః = బాణము లతో, నిహతాః = చంపబడినారు. తా. కోవముతో కూలములు, పట్టిసములు ధరించి వచ్చిన ఆ రాక్షసుల నందరినీ రాముడు, మర్మస్థానములను భేదించు బాణములతో హతమార్చినాడు. $ మూ. తాన్‌ దృష్ట్వా పతితాన్‌ భూమౌ క్షణ్మేనైెవ మహాబలాన్‌, రామస్య చ మహత్కర్మ మహాంస్తా్రాసో౬భవన్మమ. 10 (వ. ఆ. షణేనైవ = గషణకాలములోనే, భూఘౌ == నేల పై, పతితాన్‌ == పడిన, మహాబలాన్‌ = గొప్ప బలము గల, తాన్‌ = ఆ రాక్షసులను, రామస్యజు రామునియొక్క_, మహత్‌ == గొప్పదైన, కర్మ చ= ఆ పనినీ, దృష్ట్వా చూచి, మమ=నాకు, మహాన్‌ == గావ్ప, (శానః == భయము, అభవత్‌ == ఆయను. తా. క్షణకాలములోనే నేలపై ఆ మవోబలకాలులైన రాష్షసు లందరూ పడి పోవుటను, రాముని ఆ మహాకార్యమును చూడగానే నాకు గొవ్ప భయము కలిగినది. 10 మూ. అహమస్మి సముద్విగ్నా విషణ్ఞా చ నిశాచర, శరణం త్వాం పునః (పాప్తా సర్వతోభయదర్శినీ. శే (వ. అ. నికాచరజా ఇఖరుడా : అహమ్‌ =నేను, నుముద్విగ్నా = తయ వడినదానను, విషణ్తా చజా దిగులుచెందినదానను, అస్మి = అయితిని. సర్వుతఃజ ! అన్ని వెపులనుండీ, భయదర్శినీ = భయమును చూచుచున్నదాననై, పునః= మరల, త్వామ్‌ = నిన్ను, శరణం (పాప్తా== శరణుజొచ్చితిని. తా, ఓ । ఖరుడా : నేను చాల భయపడుచున్నాను. దిగులుచెంది ఉన్నాను, ఏ వెపునుండి యెనా వ్రమాదము వాటిల్లవచ్చు నను భయముతో మరల నీదగ్గరకు రక్షణము నిమిత్తము వచ్చినాను. క్షే మూ. విషాదనకాధ్యుషితే పర్మితాసోర్మిమాలిని, కింమాంన (తాయసే మగ్నాం విపులే శోకసాగరే. 1కి 1

958 శ్రేమ్మదామాయణము (ప. అ. విషాదన్యకాద్యుషితే = దిగులు అను మొసలివేత అధిష్టింపబడి నది, వరిత్రాసోర్మిమాలిని = భయ మను తరంగపం క్రి గలది అయిన, విపుబేజు విశాలమైన, శోకపాగరే = కోక సమ్ముదమునందు , మగ్నామ్‌ =మునిగిన, మామ్‌ నన్ను, కిమ్‌ = ఎందువలన, న ,[తాయస = రక్షించవు ? తా. నేను, విషాద మనే మొసలి, భయ మనే తరంగపంక్తులు గల ళాల మెన దుఃఖసముదములో ముసిగి యున్నాను; నన్నెందుకు రడించవు ? మూ. ఏతే చ నిహతా భూసౌ రామేణ నిశిత్తైః శరై, యేఒపి మే పదవీం [పాహ్తా రాక్షసాః పిశితాశనాః. కతి (ప. అ. పశితాశనాః = మాంసమే ఆహారముగా గల, యే ౭ ఏ, నాషసాః = రాక్షసులు, మే = నాయొక్క, పదవీమ్‌ = మార్గమును, (ప్రాప్తాః 2 పౌందినారో, ఏతే చ = వీళ్లు కూడ, రామేణ = రామునిచేత, భూమౌ == నేలమీదః నిశితైఃజ వాడియైన, శరైః = బాణములచేత, నిహతాః = చంపబడినారు. కా. నాతో వచ్చిన మాంసభవకు లైన రాక్షసులను రాముడు వాడియెన బాణములచేత చంపి నేలపై పడవేసినాడు. 18 మూ. మయి తే యద్యనుకోశో యది రక్షస్సు తేషు చ, రామేణ యది తే ళక్తిస్తేజో వాస్తి నిశాచర, [థీ దజ్జకారణ్యనిలయం జహి రాక్షసకణకమ్‌. ఠ లబ్‌ (వ. అ. నిశాచరజఓ : ఖరుడా ! తేజ=నీకుు మయి=నాయందు, తేమ = ఆ, రష్షస్సు చ = రావసులయందు, అను(కోశఃజ జాలి, అసి యది=ః ఉన్నట్టయితే, తేజ నీకు, రామేణ = రామునితో, శక్తిఃజళ క్తి తేజో వాజు తేజస్సు, అస్తి యదిజ ఉన్నట్టయితే, దణ్శకారణ్యనిల యమ్‌ =దండకారణ్యములో నివసించి ఉన్న, రాక్షసకజ్దకమ్‌ == రాక్షసులకు ముల్చువంటి వాడైన రాముణ్ణి, జహి = చంపుము. కా. ఓ: ఖరుడా ।! నీకు నాయందు, ఆ రాక్షసులయందు జాలి ఉన్న ట్లయికే, రాముణ్ణి ఎదిరించుటకు శ క్రి, తేజస్సు ఉన్నట్లయితే, దండకారణ్యములో సివాస మేర్ప్చరచుకొని ఉన్న, రా్షసకంటకు డైన ఆ రాముణ్ణి చంపుము. 1క్తీ

అరణ్యకాండము లగం మూ. యది రామం మమామి(తం న త్వృమద్యవధిష్యసి, 15 తవ చైవ్యాగత:ః (పాణాం స్త్యృత్యామ్‌ నిరప[తపా.

(వ. అ. మమ=నాయొక్క-, అమ్మితమ్‌=శ్య్లతువైన, రామమ్‌ =రాముణ్జీ, త్వమ్‌ = నీవు, అద్య జా ఇప్పుడు, న వధిష్యసి యది = చంపకపోయినట్టయితే, నిరష్మతపా == సిగ్గులేనిదాననై, తవ = నీయొక్క, ఆగతః = ఎదుట, (హాణాన్‌ జా (పాణములను, త్యష్యామి = విడువగలను.

తా. నీవు నా శ్యతువైన రాముణ్ధి ఇప్పుడు చంపకపోయినట్టయితే, నేను, ఏ మా_తము సంకోచించక, నీ ఎదుటనే పాణాలను విడువగలను. ల్‌

మూ. బుద్ధ్యాహమను పశ్యామి న త్వం రామస్య సంయుగే, స్థాతుం (వతిముఖే శక్తః సబలశ్చ మహాత్మనః. 16

(వ. అ. త్వమ్‌ == నీవు, సబలళ్చ == సైన్యముతో కూడినవాడవై. కూడ, సంయుగే = యుద్ధమునందు, మహాత్మనః = గొప్ప బలము గల, రామస్య == రామునియొక్క_, (వతిముఖే = ఎదుట, స్టాతుమ్‌ = నిలచుటకు, నశ క్త్రఃజ సమ ర్థడవు కావు అని, అహమ్‌జనేను, బుద్ధ్యా = బుద్దిదేత, అనువశ్యామి=ఊహించు చున్నాను.

తా. నీవు సైన్యముతో కూడినవాడవై నా, యుద్ధములో, మహాపర్మాకమ వంతుడైన రాముని ఎదుట నిలువజాల వని నా అభిపాయము. 16

మూ. శూరమానీవ కూర _న్వ్వం మిత్యారోపితవ్మికమః,

మానుషా యో న శక్నోషి హన్తుం తౌ రామలక్మణాౌ. 11 (ప. అ. యః= ఏ నీవు, మానుషౌ = మనుష్యులెన, తౌ రామలక్ముణా = ఆ రామలక్ష్మణులను, హన్తుమ్‌ = చంపుటకు, న శక్నోషి=సమర్జుడవు కావో, త్వమ్‌ == అట్టి నీవు, శూరమానీ = శూరుడ నని అనుకొనుచు, శూరః ఇవ = శూరుడవు వలె, మిథ్యారోపితవ్మికమఃజ అసత్యముగా ఆరోపించుకొనబడిన వర్మాక మము గలవాడవు.

తా. నీవు మానవులైన రామలక్ష్మణులను కూడ చంపజాలకున్నావు. నీవు శూరుడ వని అనుకొనుచు, మవాీశూరుడవు వలె నిజముగా లేని పర్మాకమము ని

ర్లిగ్ర శ్రీమ్మదామాయణము.

మూ. రామేణ యది తే శక్తిస్తేజో వాస్రి నిశాచర, 18

దజ్జకారణ్యనిలయం జహి తం కులపాంసన.

(ప, అ. కులపాంసన = కులమునకు అపకీర్తి తెచ్చిన, నిశాచరజ= ఓ: ఖరుడా ః రామేణ = రామునితో, రేజునీకు, శకి ళక్తి గాని, తేజోవాజు తేజస్సు కాని, అస్తి యద్‌ = ఉన్నట్టయితే, దణ్జకారణ్యనిలయమ్‌ = దండకార ణ్యము నివాపస్థానముగా గల, తమ్‌ = ఆ రాముణ్ణి, జహి = చంపుము.

తా. కులము చెడ బుట్టిన ఓ ఖరుడా : నీకు రాముణ్జీ ఎదిరించే శక్తి గాని, తేజస్సు గాని ఉన్నచో దండకారణ్యములో నివాస మేర్ప్చరచుకొని ఉన్న ఆతనిని చంపుము. 18

మూ. నిఃసత్వస్యాల్పవీర్యస్య వాసస్తే కీద్చుళ స్తిహ. 19

ఆఅఆపయాహి జనస్టానా త్త్వరిత।ః నహవాస్థవః.

(న, అ. నిఃసత్వస్య = బలము లేనివాడవు, అల్బ్పవీర్యస్య = అల్పమైన సము, కీదృశః == ఎట్టిది 0! సహబాన్థవః == బంధువులతో కూడినవాడవె, త్వరితః = తొందర గలవాడవై, జనస్టానాత్‌ నూ జనస్టానమునుండి, అపయాహి = తొలగి పొమ్ము.

తా. నీవు దుర్చలుడవు; నీ సరాాకమము అత్యల్పము. అట్టి సీకు ఇక్కడ నివాసమేమిటి ? బంధువులతో కలిసి, శీఘముగా ఈ జనస్థానమును విడచి పారి పొమ్ము. 19

మూ, రామతేజోభిభూతో హి త్వం క్షిప్రం వినశిష్యసి, 20

సహి తేజఃసమాయుకో రామో దశరథాత్మజః, (భాతా చాస్య మహావీర్యో యేన చాస్మి విరూపితా. 21 (సస. అ, త్వమ్‌ = సీవు, రామకేజోభిభూతః = రాముని తేజస్సుచేత తిర స్కరించబడినవాడ వై, శ్నవమ్‌ జ శ్మీఘముగా, వినశిష్యసి హే నశించగలవుం దశరథాత్మజః == దశరథ కుమారుడైన, సః రామఃజ= ఆ రాముడు, తేజఃసమా యు క్ష్తః హిజులేజస్సుతో కూడినవాడు కదా. యేనజఎవనిచేత , విరూపితా అస్మి

ఆరణ్యకాండము విగ్ర = వికృతరూవము కలదాననుగా చేయబడితినో, అట్టి, అస్య (_భాతా చజ== ఇతని సోదరుడు కూడ, మహావీర్యః=గొప్ప పర్మాకమము కలవాడు.

తా. నీవు రాముని తేజస్స్పుచేత తిరస్కరింపబడి శ్మీఘముగా నశించగలవు. దశరథకుమారుడైన ఆ రాముడు గొప్పు తేజస్సు కలవాడు. ఆతని సోదరుడు కూడ చాల పరా్యాకమముగలవాడు. ఆతడే నా ముక్కుచెవులు చేదించినాడు. రే

మూ. ఏవం విలప్య బహుకో రాషసీ 1పథితోదరీ, కరాభ్యాముదరం హత్వా రురోద భృశదుఃభితా. లలి ఇత్యార్షే శ్రీమ్మదామాయణే వాల్మికీయే ఆదికావ్యే ఆరణ్యకాణ్ణే ఏకవింశః సర్గః.

(వ, అ. (పథితోదరీ == "పెద్ధ ఉదరము గల, రాకసీ= ఆ శూర్చుణఖ, బహుళ? = అనేకవిధములుగా, ఏవమ్‌ == ఇట్లు, విలప్య జ విలపించి, భృశదుఃఖి తా== మిక్కిలి దుఃభించినదై, కరాభ్యామ్‌ = చేతులతో, ఉదరమ్‌ = ఉదరమును, హత్వా == బాదుకొని, రురోద = ఏడ్చెను.

తాం పెద్ధ పొట్ట గల ఆ రాక్షసీ ఇట్లు అనేకవిధ ముల విలపించుచు, చాల దుఃఖితురాలై, చేతులతో ఉదరము బాదుకొనుచు ఏడ్చెను. ల్లి

'ాలానందిని"'' అను శ్రీమ్మదామాయణాం(ధ వ్యాఖ్యానమునందు అరణ్యకాండలో ఇరువదిఒకిటవ సర్గ సమా న్లము,

అథ ద్వావింశః సర్షః [అర దూవణలు వదునాలుగువేల రాక్షనులతో విన న్ధానమునుండ వంచవటలోతీ వయలుదోడుళ). మూ. ఏవమాధర్షిత:ః శూరః శూర్చుణఖ్యా ఖర స్తతః, ఉవాచ రక్షసాం మధ్యే ఖరః ఖరతరం వచః. న (పం అ. తతః=ఆటుపిమ్మట, శూర్చుణఖ్యా == శూర్చుణఖచేత, ఏవమ్‌ = ఇట్టు; రక్షసామ్‌ = రాక్షసులయొక్క, మధ్యే== మధ్యయందు, ఆధర్షితః = అవ మానింవబడిన, కూరః == శూరుడైన, ఖరః == కరుడు, ఖరః== ఉ్యగుడై, ఖర తరమ్‌ = చాలకఠోరమైన, వచ!ః= వచనమును, ఉవాచ ౨వలితెను. తా. శూర్పణఖ ఆ విధముగ రాక్షసుల మధ్య అవమానించగా, కశూరుడెన ఆ ఖరుడు చాల ఉగుడై, అతిపరుష మైన వచనమును పలికెను, గే మూ. తవావమాన్నపభవః [కోధోఒయమతులో మమ, న శక్యతే ధారయితుం లవణామృ ఇవోల్చ్బణమ్‌. "జీ [వ అ. తవజనీయొక్క, అవమానప్రభవః = ఆఅవమానమువలంన పుట్టిన, మమ = నాయొక్క, అతులః = సాటి లేని, ఆయం (క్రోధః = ఈ కోపము, ఊల్బ ణమ్‌ = తీవమైన, లవణామృః ఇవ = ఉప్పునీరు వలె, ధారయితుమ్‌ = ఇముడ్చు కొనుటకు, న శక్యతే = శక్యము కాదు. తా. నీకు జరిగిన అవమానమువలన నాకు కలిగిన ఈ త్మీవమైన కోప మును తగ్గించుకొనుట, (తాగిన అతిత్మీనమైన ఉప్పుసీరును ఇమడ్చుకొనుట ఎంత. కష్టమో అంతకష్టముగా ఉన్నది. రి మూ. న రామం గణయే వీర్యాన్మానుషం క్షణజీవితమ్‌, ఆఅత్మదుశ్చరితై? (పాణాన్‌ హతో యో౬ఒద్య విమోక్యతిం

అరణ్యకాండము 268

1వ. అ. మానుషమ్‌ = మానవుడు, క్షబపవితమ్‌ = చణకాలము జీవితము కలవాడు అయిన, రామమ్‌ == రాముణ్ణి, వీర్యాత్‌ = వర్మాకమమువలన, న గణయే జ లెక్ట్కచయను, యః= ఏ రాముడు, ఆత్మదుళ్చరితై ః == తాను చేసిన చెడ పనులచేత, హత: = చంపబడినవాడై, అద = ఇప్పుడు, 1పాణాన్‌ = (పాణము లను, విమోక్షంతి = పెడువగలడో,

లా, అల్బ్నాయుర్దాయవంకుడు, మాసవుడు అయిన రాముని పర్యాక మమును నేను కెక్కచేయను. అతడు ఇప్పుడు, తను చేసిన పాపాలకు ఫలిత ముగా హళఠతు డై [పాణాలక విడువగ ఐడు. శ్రి

మూ. దాప్పః సం్యహియకా మేష సం్రభమశ్చ విముచ్యతామ్‌,

ఆహం రామం సహ (భ్మాతా నయామి యమసాదనమ్‌. 4&

పం అం ఏషః = ఈ, బాస్పః = కన్నిరు, సం్యహియతామ్‌ = నిలుప బడుగాక . సం్టభమశ్చ == తొందర కూడ, విముచ్యతామ్‌ = విడువబడుగాక . అహమ్‌ = నేను, రామమ్‌ = రాముణ్జే, _భ్యాతా నహ=సోదరునితో కూడ, యమ పాదనమ్‌ = యముని గృహమును, నయామి జు పొందించెదను.

తా. కన్నీష్ళ నిలుపుచేయుము, భయపడకుము. నేను రాముణ్జీ, ఆతని సోదరుణ్ణీ కూడ యమలోకమునకు పం 'పెదను. ణ్తీ

మూ. పరశ్వథహత స్యాద్య మన్ద్మపాణస్య సంయుగే,

రామస్య రుధిరం రక్తముష్ణం పాస్యసి రాక్షసి, క్‌

(వ. అ. రాక్షసిజ ఓ : శూర్పుణఖా : అద్య = ఇప్పుడు, సంయుగే =

య'దమునందు, పరశ్వథ హతస్య= గర్భడ గొడ్డ లిచేత చంవబడిన, మన్మపాణస్యజ ద డి ద

అల్ప్బాయుర్ద్జాయ వంతు డైన, రామస్య == రామునియొక్క, రక్‌ = ఎజ్జని, ఉఊష్పమ్‌ == వేడియైన, రుధిరమ్‌ = ర కృమును, పాన్యసి = (తాగగలవు.

తా, ఓ! వూర్ప్చుణఖా | ఆల్పాయుర్దాయవంకు డైన నా రాముణ్జీ నేను యుద్ధములో గండగొడ్డలిచేత నరికివే నెదను, అప్పుడు నీవు గోరువెచ్చగా నున్న అతని ఎల్జిని రక్తమును (ాగగలవు. గ్‌

964 శ్రీమ్మదామాయణము మూ. సా (పస్భృష్టా వచః (శుత్వా ఖరన్య వదనాచ్చ్యుతమ్‌, (పశశంస పునర్మార్ధ్యాద్భాతరం రక్షసాం వరమ్‌. క నుండి, చ్యుతమ్‌ = జారిన, వచః = మాటను, ,షత్వాజపిని, (పహృష్టా = చాలా సంతోషించినదై, మౌర్థ్యాత్‌ = మూర్జత్వమువలన, (భాతరమ్‌ = ఆ సోదరుజ్డీ, రక్షసామ్‌ = రాక్షసులలో, వరమ్‌ = శేష్టుణ్ణిగా, పువః= మరల, [ప్రళశంస జు (చశంసించెను. తా. ఖరుని నోటినుండి వెలువడిన ఆ మాటలు విని, ఆ జూర్పణఖ బాల సంతోషించుచు మూర్జురా లగుటచే, నీవు రాక్షసులలో టశేష్టడవు అని ఆతనిని మరల (పళశంసించెను. ఢి మూ, తయా పరుషిత; పూర్వం పునరేవ (ప్రశంసితః, అ్మృబవీద్దూషణం నామ భఖరః సేనాపతిం తదా. / (ప. అ. తయా=అఆమెచేత, వూర్వమ్‌ ముందుగా, పరుషితః=దూషింవ బిడినవాడై, పునరేవ = మరల, [ప్రళంసితఃం_పొగడబడిన, భరఃజుఖరుడు, తదొ జఅప్పుడు, దూషణం నామ=దూషణుడను పేరు గల, సేనావతిమ్‌ 2 సేనాపతిని గూర్చి, అ(బవీళ్‌ _ పలికెను. తా. ఈ విధముగ శూర్చణఖచేత ముందు దూషింపబడి, మరల _పోం సింపబడిన ఆ ఖరుడు దూషణు డనే సేనాపతితో ఇటు పలికెను. | న. మూ, చతుర్దశ సహ్మసాణి మమ చిత్తానువ ర్రినామ్‌, రక్షసాం ఖీమవేగానాం సమరేష్వనివ ర్రినామ్‌. రి వ. అ. మమ = నాయొక్క, చిత్తానువ రినామ్‌ జ చితమును అనుసరించే వారు, ఖీమవేగానామ్‌ = భయంకరమైన వేగము గలవారు, సమరేషమజ= యుద్ధము లందు, అనివ ర్రినామ్‌ = వెనకకు మరలనివారు అయిన, రక్షసామ్‌ = రాక్షసుల యొక్క, చతుర్దళ = పదునాలుగు, సహస్రాణి = సహ్మసములు ఊన్నవి. తా. నా ఇచ్చ (ప్రకారము (పవ ర్రింజే వాళు భయంకరమెన వేగము గళ అనీ ళా మ్‌వా

ఆరణ్గకాండము 985 వాళ్ళు, యుద్ధములో వెనుకంజ వేయనివాళ్ళు అయిన పదునాలుగువేలమంది రాక్షసు లున్నారు కదా. 8 మూ. సీలజీమూతవర్జానాం లోకహింసావిహారిణామ్‌, సర్వోద్యోగముదీర్జానాం రక్షసాం సౌమ్య కారయ. ర్ట మేఘము వంటి వర్ణము గలవాళ్ళు, లోకహింసావివారిణామ్‌ = లోకహింసతో విహరించువాట్ల, ఊదీర్జానామ్‌ = గర్వము గలవాళ్డు అయిన, రక్షసామ్‌ = ఆ రాక్ష సులయొక్క, సర్వోద్యోగమ్‌ = ఒక్కుమ్మడి ఉద్యమమును, కారయ == చేయించుము. ఠా. సౌమ్యుడాః ఆ రాక్షసులు నల్ల మేఘము వంటి వర్ణము గలవారు. లోకు లను హింసించుచు విహరించుచుందురు. గర్వము గలవారు. అట్టి ఆ రాక్షసులు ఒక్కుమ్మడిగ యుద్దానికి సన్నద్దు లగు నట్టు చేయుము. ర్ట మూ. ఉపస్థాపయ మే క్షిపం రథం సౌమ్మ ధనూంషి చ, శరాంశ్చిితాంశ్చ ఖడ్గాంశ్చ శ క్రీళ్చు వివిధాః శితాః, 10 (ప. అ. సౌమ్య = సౌమ్యుడా 1 మే = నాకొరకు, రథమ్‌ = రథమును, ధనూంషి చ= ధనస్సులను, శరాన్‌ = బాణములను, చతాన్‌ నూ చ్మితములైన, ఖడ్డాంశ్చ == ఖడ్గములను, వివిధాః == అనేకవిధములైన, శితాః == వాడియైన, శ క్రిశ్చ జు శక్తులను, శివమ్‌ == ఫీఘముగా, ఉపస్థాపయ జ తీసికొని రమ్ము. తా. సౌమ్యుడా : నాకొరకైై, రథమును, ధనస్సులను, బాణములను, చ్మితములైన ఖడ్గములను, వాడిగా ఉన్న అనేకవిధములైన శక్తులను శీఘముగా ఏర్పరచుము. 10 మూ. అగే నిర్యాతుమిచ్భామి పౌలస్త్యానాం మహాత్మనామ్‌, వధారం దుర్వినీతస్య రామస్య రణకోవిద. యే థి వం అ రణకోవిద == యుద్ధములో సమర్భుడా:ః దుర్వినీతస్య == దుష్ట స్వభావము గల, రామస్య = రామునియొక్క-, వధార్థమ్‌ = వధకొరకు, మహాత్మ

266 శ్రీమ్యదామాయణమా: నామ్‌ జ మహాత్ము లైన, హెైలస్త్యానామ్‌ = రాక్షసులయొక్క-, అ|గే = అ[గమౌ నందు, నిర్యాతుమ్‌ == వెళ్ళుటకు, ఇచ్చామి == కోరుచున్నాను. తా. యుద్ధములో నిష్టాతుడ వైన వాడా | దుష్టబుద్ధి మైన రాముణ్జే సంవా రించుట కె, మహాత్ములైన రొక్షనుల వైన్యమునకు ముందు వెళ్లవలె నని కోరు చున్నాను. 11 మూ. ఇతి తస్య (బువాణస్య సూర్యవర్షం మహారథమ్‌, సదశ్వైః శబలైర్యు కమాచచ కేఓథ దూషణఃు ప (ప, అ. తస్య = ఆ ఖరుడు, ఇతి = కట్టు; (బువాణస్యజ వెప్పుచుండ గొ * అథ = అటుపిమ్మట, దూషణః = దూషణుడు, సూర్యవర్ణమ్‌ = సూర్యుని వంటే వర్షము గల, మహారథమ్‌ = మహారథమును, శబలైః = ఎచ్చితవర్ణములైన! సద శ్ర్వైఃజ ఉత్తమాశ్వములతో, యుక్తమ్‌ = కూర్చుబడినదానినిగా, అచచషే 22 చెప్పెను. తా. ఆ ఖరుడు అట్టు చెప్పుచుండగానే, “సూర్యునితో సమానమైన మవో రథము విచ్శితవర్దములైన అశ్వములు కూర్చి సిద్ధముగా ఉన్నది”అని దూషణుడు తెలిపెను. [ల మూ. తం మేరుశిఖరాకారం త ప్రకాఖ్బునభూషణమ్‌, హేమచ(క్రమసంబాధం వైదూర్యమయకూబరమ్‌. _ లీ మత్యైః పుప్పైర్దఏమైః శైలి శృన్దంసూ ర్యైశ్చ కాజ్బువ్లై! మజ్ఞలైః పక్షినంఘైశ్చ తారాభిర భిసంవృతమ్‌, 14 ధ్వజనిన్హ్రంశ సంపన్నం కిజ్కిణీకవిరాజితమ్‌, సదశ్వయుక్తం సోఒమర్హాదారురోహ ఖరో రథమ్‌.. 5 (వ. అ. సఃఖరః = ఆ ఖరుడు, మేరుశిఖరాకారమ్‌ = మేరుపర్వత శిఖరము వంటి ఆకారము గలది, తపకాజ్బనభూషణమ్‌ == కరిగించిన బంగారు అలంకారములు కలది, హేమచ[కమ్‌ = బంగారు చ్మకములు గలది, అసం వాధమ్‌ = ఇరుకు లేనిది, వైదూర్యమయకూబరమ్‌ = వైదూర్యమాణి క్యవికార మైన నొగ గలది, కాజ్బునైః = బంగారువికార మైన, మత్స్య్యైః = మత్ప్స్యములచేత, పుష్పైః = పుష్పములచేత, [దుమైః = వృక్షములచేత, శ లెః = పర్వతములచేత,.

అరణ్యకాండము 987 చన్ద్రసూర్రైశ్చో = చం్మదసూర్యులచేత, మజ్లలైః = మంగళకరమైన, పక్షి సంమొశ్చ = వక్షిసముదాయములజత, తారాఖిః జ నక్మ్యతములచేత, అభినంవృ తమ్‌ == చుట్టటడినది, ధ్వజనిస్రింశసంపన్నమ్‌ == ధ్వజములతోను, ఖడ్గముల తోను కూడినది, కిజ్కిణీకవిరాజితమ్‌ == మువ్వలచేత (పకాశింవచేయబడినది, సదశ్వయు కృమ్‌జమంచిగుజ్జ్దములతో కూర్చుబడినది ఆయిన, రథమ్‌ = రథమును, ఆఅమర్దాత్‌ = కోపమువలన, ఆరురోహ = ఎక్కను.

తా. ఆ ఖరుడు (కుద్దుడె, మంచి గుజ్జములు కట్టిన మేరుపర్వతశిఖరము. వలె ఉన్న ఆ రథమును ఎక్కెను. కరిగించి శుద్ధముచేసిన బంగారముచే అది అలంకృతమై ఉండెను. బంగారు చ్మకములతో, వైదూర్యమాణిక్యవికార మైన నాగతో (కాడి కళ్లు దూలము) విశాలముగా ఉండెను. ఆ రథము చుట్టూ బంగా రముతో చేసిన మత్స్యములు, పుష్పములు, వృక్షములు, పర్వతములు, చంద సూర్యులు, మంగళకరము లైన వకులు, నక్ష[తములు కూర్చుబడి యుండెను. ధ్వజములు, ఖడ్గములు అమర్చబడియుండెను. చిరుగంటలచేత అలంకరింవ బడెను. 18, 14 15-

మూ. నిశామ్య తు రథస్ధం తం రాక్షసా భీమవికమాః,

తస్థుః సంపరివార్ర్యైనం దూషణం చ మహాబలమ్‌. 16

(ప. అ. భీమవ్మికమాః=భయంకర మైన పర్మాకమము గల, రాక్షసాః రాక్షసులు, రథస్థమ్‌ == రథమునందున్న, తమ్‌ = ఆతనిని, నిశామ్య జూ చూచి, వనమ్‌ = ఇతనిని, మహాబలమ్‌=గొప్ప బలము గల, దూషణం చ=దూష ణుణ్ణి, సంపరివార్య == చుట్టి, తస్జుః జ నిలచిది.

తా, భయంకరమైన పరాక్రమము గల గాక్షసులు ఆ ఖరుడు రథముపై. ఎక్కుట చూచి, ఆతనికిని, మహాబలుడైన దూషబణునికిని చుట్టూ నిలచిరి. 16.

మూ. ఖరస్తు తాన్‌ మహేష్వాసాన్‌ మోరవర్మాయుధధ్వజాన్‌,.

నిర్యాతేత్య్య బవీద్దుష్ట్వా రథస్థః సర్వరాక్షసాన్‌.' 17

ప. అ- రథస్థః=రథమునందున్న, ఖరస్తు=ఖరుడు, మహేష్వాసాన్‌ =

గొప్ప ధనస్సులు కలవారు, -ఘోరవర్మాయుధధ్వణాన్‌ == భయంకరమైన కవచు

968 శ్రీమ్మదామాయణమ ములు, ఆయుధములు, ధ్వజములు గలవారు అయిన, తాన్‌ సర్వరాడసాన్‌ 22 ఆ సమస్తరాక్షసులను, దృష్ట్వా = చూచి, నిర్యాత = బయలుదేరండి, ఇతిజ అన్‌? తాః రథము నెక్కిన ఖరుడు గొప్ప ధనుస్సులను, చయంకరములైన కవచములను, ఆయుధములను, ధ్వజములను దరించి ఉన్న ఆ రాక్షసుల నందరినీ చూచి “బయలుదేరండి"అని పలికెను. 17 మూ. తత స్తదాక్షసం సైన్యం 'మోరవర్మాయుదద్వజమ్‌, నిర్జగామ జనస్టానాన్మహానాదం మహాజవమ్‌. కేరి (ప. అ. తతఃజ అటు పిమ్మట, ఘోరవర్మాయుధధ్వజమ్‌ = భయం కరములైన కవచములు, ఆయుధములు, ధ్వజములు గల, తత్‌ = ఆ, రాక్షసం సెన్యమ్‌ = రామ సైన్యము, మహానాదమ్‌ = గొప్ప ధ్వని గలదై, మహాజవమ్‌ గొప్ప వేగము గలదై, జనస్థానాత్‌ = జనస్టానమునుండి, నిర్జగామ = బయలు చేరెను. తా. పిమ్మట ఆ రాక్షసవైన్యము, భయంకరములైన కవచములనుః అయుధములను, ధ్వజములను ధరించి, గొప్ప ధ్వని చేయుచు, మహావేగముతో జనస్థానమునుండి బయలు దేరెను, కేరి మూ, ముద్లరెః పట్టిసైః శూలై ః సుతీ జైళ్ళ పరశ్వ ధైః, ఖద్లెళ్చ కైశ్చ హ ్తహైర్భాాంజమానై శ్చ తోమరైైః,. 28 శక్రిభిః పరి ఘైర్టోరెరతిమా తై౦శ్చు కార్ముకై 9, ఆడ గదాసిముస లైర్వజై 9ర్భృహీ తైర్బీమదర్శనై :. 20 రాక్షసానాం సుమఘమోరాణాం సహ్మసాణి చతుర్దశ, నిర్యాకాని జనస్టానాత్ధర చిత్తానువ ర్తినామ్‌. లే (వ. అ. గృహీత్రైః = ఉగహింవబడిన, హస్తస్థైః = హ స్తములలో ఉన్నః ఎద్ధరైః = ముద్ధరములతోను, పట్టిమైః = పట్టిసములతోను, శూలైః = శూలముల

అరణ్యకాండము రొగ్రద్ర తోను, సుతీ్లై: = చాల తీక్షమైన, పరశ్వదైః = గండగొడ్డక్లతోను,. ఖర్గెక == ఖడ్గములతోను, చ క్రైశ్చుజు చ్మకములతోను, (భాజమానైః == _పకాశించుచున్న ,. తోమరైః = తోమరములతోను, శ క్షిభిః = శక్తులతోను, ఘ్ళోరెః = భయంకరము లైన, పరిఘెః=పరిఘలతోను, అతిమాతై 9౪4 అధిక్కపమాణము గల, కార్ముకైక== కనా నాడా అనా

ధనస్సులతోను, గదాసిముసలై:ః = గదలతోను, కత్తులతోను, రోకళ్లతోను, ఫీమ దర్శనైః జ భయంకరమైన దర్శనము గల, వజైంః డడ వ్యజములతోను, ఖద చితానువ ినామ్‌ = ఖరుని చిత్తమును అనుసరించు, సు ఘొరాణామ్‌ == చాల భయంకరులైన, రాక్ష్షసానామ్‌ == రా్షకసులయొక్క-, చతుర్దశ సహ్మసాణి == పదునాలుగు వేలు, జనస్థానాత్‌ జ జనస్థానమునుండి, నిర్యాతానిజ బయ లుదేరినవి.. తా, ఖరుని ఆజ్ఞను హైలించు పదునాలుగువేలమంది భయంకరులైన రాక్ష

సులు చేతులలో ముద్గరములు, పట్టిసములు , ళూలములు, చాల తీ్షములైన గండ గొడ్డప్ల, ఖడ్గములు, చ,కములు, తోమరములు, శక్తులు, భయంకరములైన పరిఘలు, పెద్ద ధనస్సులు, గదలు, కత్తులు, రోకళ్టు, చూచుటకు భయంకరము లుగా ఉన్న వ్యజాయుధములు ధరించి జనస్టానమునుండి బయలుదేరిరి. 19,20,921

మూ. తాం_స్వ్వభ్మిదవతో దృష్ట్వా రాక్షసాన్‌ ఖీమవి్శిికమాన్‌,

ఖరస్యాపి రథః కించిజ్జగామ తదనన్త్నరమ్‌. ర్డిర్లి

(ప. అ. అభి్మిదవతః == పరుగెత్తుచున్న , ఫీమవి_కమాన్‌ = భయంకర

మైన పరాక్రమము గల, తాన్‌ రా్షసాన్‌ = ఆ రాక్షసులను, దృష్ట్వా = చూచి, కించిత్‌ కొంచెము, తదన న్తరమ్‌ == వాళ్ళ వనుకనే, ఖరస్య == ఖరునియొక్క-.

రథః అపి = రథము కూడ, జగామ = వెశ్తైను.

తా. పరుగెత్తుచున్న, భయంకరపర్మాకమవంతులైన ఆ రాక్షసులను

చూచి, ఖరుని రథము కూడ, కొంచెము వాళ్ల వెనుకనే నడచెను. లర

మూ. తత స్తాన్‌ శబలానళ్వా స్త పకాజఖ్బనభూషితాన్‌,

ఖరస్యమతిమాజ్ఞాయ సారథిః సమచోదయత్‌. లలి

(ప. ఆ. తతః = అటుపిమ్మట, సారథిః == సారథి, త ప్తకాజఖ్బునభూషి

ల70 శ్రీమ్మదామాయణము తాన్‌ = కరిగింపబడిన బంగారముచేత అలంకరంపబడిన, శబలాన్‌ = చత వర్ణములు గల, తాన్‌ = ఆ, ఆక్వాన్‌ జ అక్వములను, ఖరస్య = ఖరునియొక్క, మతిమ్‌ బుద్ధిని, ఆజ్జాయ = తెలుసుకొని, నమచోదయత్‌ - తోలతెను. తా. పిమ్మట, సారథి, ఖరుని అభ్మిపాయము ఇెలుసుకొని, కరిగించి శుద్ధి చేసిన బంగారముచేత ఆలంకదింపబడిన, చ్మితవర్ణములైన ఆ అశ్వములను తోలను. ర్ల మూ. స చోదితో రథః శీఘం ఖరస్య రిపుమాతినః, శబ్టేనాపూరయామాస దిశశ్చ పదిశ స్తదా. లీ ప. అ. తదా = అప్పుడు, రిపుమాతినః == శ్మతువులను ఫంహరించు, ఖరస్య == ఖరునియొక్క_, స్మీఘమ్‌ == స్మీఘముగా , చోదితః = (పేరేపింపబడిన, సః రథః= ఆ రథము, దిశశ్చ = దిక్కులను, (వదిశశ్చ == విదిక్కులను, శబ్దేన == శబ్దముచేత, ఆపూరయామాస = నిం సపెను. తా. శ్వీఘముగా నడువబడిన శృతుసంహారకుడైన ఖరుని ఆ రథము, -అప్పుడు, దిక్కులను, విదిక్కులను కూడ ధ్వనితో నింపెను. ర్ల మూ. (పవృద్దమన్వుస్తు ఖరః ఖరస్వనో రిపోర్వధార్లం తందితో యథాన కః గ. వీ వ్‌ 9 అచూచుదత్సారథిమున్నదన్‌ ఘనం మహాబళలో మేఘ ఇ వాశ్మవర్షవాన్‌, ర్తి ఇత్యార్షే శ్రాిమ్మదామాయణే వాల్మీకీయే ఆదికావ్యే అరణ్యకాణ్లే 6౮ ద్వావింశః సర్శః. గె (ప, అ. [వవృద్ధమన్యుః = అధిక మైన కోపము గల, ఖరస్వనః = కటు థైన ధ్వని గల, ఇఖరఃజ ఖరుడు, రిపోః = శ్యతువుయొక్క, వధార్లమ్‌ = వధ నిమిత్తమై, త్వరితః = తొందరపడుచు, అన్తకః యథా = యముడు వలె, అశ్మ వర్షవాన్‌ == రాశ్ట వర్షము గల, మహాబలః ఇ గొప్ప బలము గల, మేఘః ఇవజ మేఘము వలె, ఘనమ్‌ = అధికముగా, ఉన్నదన్‌ = అరచుచు, సారథిమ్‌ = సార థీని, అచూచుదత్‌ = _పేరేపించెను,

అరణ్యకాండము ర్త]

తా. పరుషమైన కంఠధ్వని గల ఆ ఖరుడు అధికమైన (కోధముతో,

శ్మతువును చంపుటకై తాందరపడుచు, యముడు వలె, రాళ్ళు కురియుచున్న

గొప్ప బలము గల మేఘము వలె బిగ్గరగా అరచుచు, సారథిని (పేరేపించెను.

'వాలానందిని''ఆను శ్రీమ్మ్యదామాయ ణాంధవ్యాఖ్యానమునందు ఆరణ్యకాండలో ఇరువది రెండవ సర్గ సమాప్తము.

అథ [తయోవింళః సర్గః [బభోయంతరములై న కవనమలను చూబివాడ్‌ వాటోని లేకా చేయక ఖడుడు వైన్యాముతో రామని అగ్రామము వైత్ర వెళ్ళట). మూ, త[త్పయాతం బలం మోరమశిపం కోణితోదకమ్‌, ॥| అభ్యవర్షన్మహా మేఘస్తుములో గర్జభారుణ:,. (ప. అ. గర్జభారుణః = గాడిద వలె ధూసరవర్దము గల, తుములో డ్య = ఆ; ఘోరమ్‌ = భయంకర మైన, బలమ్‌ = సైన్యమును గూర్చి, అశివమ్‌ 2 అమంగళ మైన, శోణితోదకమ్‌ = ర కరూపమెన జలమును, అభ్యవర్షత్‌ ౯ వర్తి? చెను. చ తా. గాడిదరంగులో ఉన్న వ్యాకుల మెన మహామేఘము, బయలుదేరో భయంకరమైన ఆ నైన్యముమీద అమంగళకరమెన ర క్రమును వరించెను. మూ. ని పేతుస్తురగా న్తస్య రథయుకా మహాజవా;ః, క్‌ సమే పుష్పవితే దేశ రాజమాగ్గే యదృచ్చయా. క అష్‌ (వ్ర. అ. రఠథయుక్తాః = రథమునక్తు కట్టబడిన, మహాజవాః = గోల వేగము గల, తస్య = ఆ ఖరునియొక్క, తురగాః ఎ గుఅములు, రాజమార్లే ఈ నష అరి అ జి రాజమార్గమునందు, పుష్పచితే = పుష్పములచేత వ్యాపమైన, సమేజ సమమై' దేశే దేశమునందు, యదృచ్చయా _ హటాత్తుగా, నిపేతుః = తృొటుపడిన్‌' తా. ఆ ఖరుని రథమునకు కట్టిన, మహావేగమ్స గల గుజములు, రాలి జ్‌ అలి ఇల్‌ య శ వీధిలో, పువ్వులు చల్లిన సమ్మపదేశమున౦దు కూడ హటాత్తుగా తొా(టుపడినవి మూ. శ్యామం రుధిరపర్య నం బభూవ పరివేషణమ్‌, రి అలాతచ్శకప్రత్రిమం పరిగృహ్య దివాకరమ్‌.

అరణ్యకాండము న!

(ప. అ. డివాకరమ్‌ సూర్యుని, వరగృవ్యూజచుట్టి, శ్యామమ్‌ = ఆ నల్లని,

ధా

రుధిరపర్య న్వమ్‌ == నెత్తురురంగు అంచు గల, అలాతచ్యక్మపతిమమ్‌ == కొరవి తిప్పగా ఏర్పడు చ్మృకముతో సమానమైన, పరివేషణమ్‌ = వరివేషణము (చుట్టూ కట్టిన గూడు), బభూవ == వర్పడెను.

తా. సూర్యుని చుట్టూ నల్చనిది, రక్తము వంటి రంగు గల అంచులుకలది, అలాతచ్శకముతో (కొరవిని వేగముగా తిప్పుటచే ఏర్పడిన చ్మకముతో సమా అము) అయిన, గూడదు కైను. త్రి

మూ. తతో ద్వజముపవాగమ్య హేమదజణ్ణం సమ్ముచ్చితమ్‌,

సమాాకమ్య మహాకాయ స్తస్థా గాధ: నసుదారుణ:. డీ

(వ. అ. తతః= అటుపిమ్మట. మహాకాయః = పెద్ద శరీరము గల, సుదా రుణః = చాల భయంకర మైన, గృ్మదః డా (గద్ద: 'హేమదణ్శమ్‌ = బంగారు దండము గల, సమ్ముచ్చితమ్‌ = ఎత్తైన: ధ్వజమ్‌ = ధ్వజమును, ఉపాగమ్య == చేర, హేమదణమ్‌ = బంగారుదండమును, సమా[కమ్య = ఆ[కమించి, తస్టా =

౧

నిలచెను.

శా. అంతలో పెద్గ శరీరము గల భయంకరమైన ఒక గద్ధ పైకి

౧

ఎగుర వేయబడిన ధ్వజమువద్దకు వచ్చి; దాని బంగారుదండమును ఆ[కమించి నిలచెను. డీ

మూ. జనసాననమీపే తు సమాగమ్య ఖరస్వనాః,

గ! విస్వరాన్వివిదాంశ్చ(కుర్మాంసాదా మృగపక్షీణః. ర్‌

(ప. అ. ఖరస్వనాః == పరుషమైన ధ్వని గల, మాంసాదాః = మాంస మును తినే, మృగపక్షిణః జు మృగములు, పక్షులు, జనస్థానసమీ పే= జనస్టానము సమీపమునందు, సమాగమ్య = గుమిగూడి; వివిధాన్‌ = అనేకవిధములైన, విస్వ రాన్‌ విపకితధ్వనులను; చ్మకుః జ చేసినవి. జనసానము సమీపమునందు గుమిగూడి; అనేకవిధములైన విపరీతధ్వ్యనులు చేసెను.

న! 18)

71 శ్రేమ్మదామాయణము మూ. వ్యాజ్యహుశ్చ పదీప్తాయాం దిశి వై భైరవస్వనమ్‌, ఆఅశివం యాతుధానానాం శివా మూరా మహాసఇనా:. 6 ప. అ. ఘోరావి = బభబయంకరములైన, మహాస్వనాః= గొవ్ప ధ్వని గల; భివా? = నక్కలు, (పదీప్తాయామ్‌ = మండుచున్న, డి? = దికునందు, భైరవి స్వనమ్‌ = భయంకర మైన ధ్వని కలుగుసట్టుగా, యాతుధాగాగామ్‌ జరాష్ష సులకుః అశివమ్‌ = ఆమంగళమును, ద్యాజ్యహు! = పలికినవ. తా. భయంకరములు, గొప్ప ధ్వని కలవి అయిన నక్తలు, మంటలు శీగుచున్న దిక్టు వైపు చేర, భయంకరముగా అరచుచు, రాక్షసులకు అమంగళ మః రానున్నదని సూచించినవి. 6 మూ. (వభిన్నగిరిసంకాళాస్తోయశోణిత దారిణ,, అనాకాశం తదాకాశం చథకుర్చీమా వలాహకాః. 7 వ. ఆ. పభిన్నగిరిసంకాళా: = పగిలిన పర్వతములతో సమానములు = తోయశోణితధారిణ; = ర క్ర్తమువంటి జలమును ధరించుచున్నవి, భీమాః=భయం కరములు అయిన, వలాహకాః = మేఘములు, తదా అప్పుడు, ఆకాళమ్‌ 22 ఆకాశమును, అనాకాశమ్‌ = అవకాశము లేనిదానినిగా, చకకుః = చేసినవి. లా. (ఎద్దలైెన పర్వతముల వలె ఉన్న భయంకరములైన మేఘములు, అప్పుడు, ర క్తమువంటి జలముతో నిండినవై ఆకాశమును అవకాశము లేనిదానినిగొ చేసినవి. ౯7 మూ. బభూవ తిమిరం ఘమోరముద్దతం శోమహర్షణమ్‌, దిశో వా విదిశో వాపి నచ వ్యక్తం చకాశరే. 8 జమ్‌ = రోమాంచము కలిగించునది అయిన, తిమిరమ్‌ = చీకటి, బభూవజా ఏర్పడెను. దిశో వా= దిక్టులు గాని, విదిశో వాపి = విదిక్టులు గాని, వ్యక్తమ్‌ జ= స్పష్టముగా, న చకాశిరే= (పకాశించలేదు. తా. రోమాంచము కలిగించే భయంకరమైన చీకటి చాల దట్టముగా వ్యాపించెను. దిక్టులు గాని, విదిక్టులు గాని స్పష్టముగ్గా 1వకాశించలేదు. రి

ఆరణ్యకాంగము 275 మూ. క్షతజార్దసవర్జాభా సన్ద్వ్యాకాలం వినా బభౌ. ఖరస్యాభిముఖా నేదుస్తదా మోరమృగాః ఖగాః, ర కజ్క_ గోమాయుగృ్యదధాళ్చ చ్యుకుశుర్చయశంసినః.

వ. అ. కాలం వినా== కాలము కాకుండానే, షతజార్ద్రసవర్జాా = రక్త ముతో నమానమైన వర్శము కాంతి గల, సన్ద్యాక= సంధ్య, బభౌ == (పకాశించెను. తదా == అప్పుడు, ఘోరమృగాః = మోరములైన మృగములు, ఇఖగాః=వకులు, ఇఖరస్య = ఖరునకు, అభిముఖాః = అభిముఖమైనవై , నేదుః = ధ్వని చేసినవి. కజ్కగోమాయుగ్భ్యధాశ్చ == డేగలు, నక్యలు, గద్దలు కూడ, భయశంనినః = భయమును సూచించుచు, చ్య్ముకుళుః జ అరచినవి.

తా. కాలము కాని కాలములో రక్తము వఠె ఎజ్జనైన సంధ్య ఏర్పడెను. భయంకరములై న మృగములు, పక్షులు ఖరునికి ఎదురుగా నిలచి ఆరచెను. డేగలు, నకలు, ;గదలు కూడ రాబోయే భయమును సూచించుచు అరచినవి.

జా ఆ చ మూ. నిత్యాశుభకరా యుద్దే శివా ఘోరనిదర్శనాః; 10 నేదుర్చులస్యాభిముఖం జ్వాలోద్గారి భిరాననై?.

(వ. అ. యుదే= యుదమునందు, నిత్యాశుభకరాః= తప్పక అశుభమును

ఛి 0 చేయు, -ఘోరనిదర్శనాః= భయంకరమైన నిదర్శనము (దృష్టాంతముృుగల, థివాః జు నక్తలు, జ్వాలోద్దారిభిః == మంటలను కక్కుచున్న, ఆననై ః:=ముఖములతో, ఐలన్య = సైన్యమునకు, అభిముఖమ్‌ = అభిముఖముగా, నేదుః = ధ్వనిచేసినవి. తా. నక్టలు కూసినచో యుద్దములో తప్పక అమంగళము కలుగును. వాటి దృష్టాంతము చాల భయంకరముగా ఉండును. అట్టి నక్త్హలు మంటలు కక్టు చున్న నోళ్లతో, వైన్యమునకు ఎదురుగా తిరిగి ఆరచినవి. 10 మూ. కబన్దః వరిఘాభాసో దృశ్యతే థాస్క_రా నికే, 1 జ్యగాహ సూర్యం స్వర్భ్చానురవర్వణి మహాగహః, (పవాతి మారుతః శ్‌ఘం న్మిష్పభో౭౬భూద్దివాకర :. గేలి యి

వ. అ. భాస్కరా న్లికే= సూర్యుని సమీపమునందు, పరిఘాభాసః=ఇనుప

గుదియవలె ఉన్న, కబన్గః = మనిషి మొండెము, దృశ్యతే = కనబడెను. మహా

కః శ్రీమ్మదామాయణము (గహఃజ గొప్ప (గ్రహమైన, న్వర్భానుః == రాహువు, అపర్వణి = పర్వము కాని కాలమునందు, సూ ర్యమ్‌ జ సూర్యుణ్జీ. జ్యగాహ = వట్టుకొనెను. మారుతః =గాలి, శ్మీఘమ్‌ = శీఘముగా, (వవాతి = వీచను. దివాకరః == సూర్యుడు, న్నిష్పభః == కాంతి లేనివాడు, అభూత్‌ = ఆయెను.

తా. సూర్యుని దగ్గర ఇనుప గుదియవంటి మనిషి మొండెము కనబడెను. మహ్మిగహమైన రాహువు, పర్వము కాని కాలమునందు కూడ నూర్వుణి [గసిం: చెను. గాలి వేగముగా వీచను. సూర్యుని కాంతి తగ్గను. కలి

మూ. ఉడ్చేతుశ్చ వినా రాతిం తారాః ఖద్యోతస్మపభాః,

సంలీనమీనవిహగా నళిన్యః శచుష్కపజ్క_జాః, కేరి తస్పిన్‌ క్షణే బ శ పుష+ఫలతెరు స్మిన్‌ క్ష భూవు ఎ వినా పుష్పవఫలైర్భ్రమా:.

(వ. అ. ఖద్యోతస్మపథాః == మినుగుడు పురుగులతో సమానమెన కాంతి గల, తారాః== నక్ముతములు, వినా ర్మాళిమ్‌ = రాతి కాకుండగనే, ఊఉత్పేతుః 22 బయలుదేరినవి (కనబడినవిి. సంలీనమీనవిహగాః = అణగిన మీనములు, పక్షులు గల, నలిన్యః== పద్మనరస్సులు, శుష్కపజ్కజాః = ఎండిన పద్మ ములు గలవి. తస్మిన్‌ = ఆ, కబే= మణమునందు, [దుమాః = వృక్షములు,. పుష్పఫలైః వినా = పుష్పములు ఫలములు లేనివై, బభూవుశ్చ = అయినవి.

తా. ర్మాతి కాకపోయినను మిణుగుడుప్పరుగుల వలె నక్ష్మ్యతములు' మెరియ నారంభించినవి. పద్మసరస్సులలోని మీనములు, పక్షులు అణిగి కదలకుండ ఉ ౦డగా, పద్మాలు ఎండిపోయినవి. ఆ క్షణములో చెట్లనుండి పుష్ప ములు, ఫలములు రాలిపోయినవి. స 18

మూ. ఉద్దూతశ్చ వినా వాతం రేణుర్దలధరారుణః, కేడీ వీచీకూచీతి వాశ్యన్తో బభూవు స్తత శారికాః.

(ప. అ. వినా వాతమ్‌ వాయువు లేకుండగానే, జలధరారుణః= మేఘము. వలె ఎజ్జనైన, రేణుః= పరాగము, ఉద్ధూతః = ఎగరగొట్టబడినది. తృత== అక్కడ, కారికాఃజ= గోరింకలు, వఏీవీకూబీతి = వీవీ కూచీ అని, వాళ్య న్త్యః ౬౬ అరచుచున్న వై; బభూవుః = ఉండెను.

తా. గాలి లేకపోయినను మేఘము వలె ధూసరవర్లమైన వరాగము పైకి ఎగిరెిను. అక్కడ గోరింకలు పీవీ కూబీ అని కూయమొదలిడెను. కం! తె, ఎజ్‌ మూ, ఉల్కా_శ్చాపి సనిర్హాతా ని పేళుర్షోరదర్శనా:, కేక్‌ పచచాల మహీ సరా సళ లవనకాననా. (ఆ వ్‌ నవా (ప. ఆ. ఘోరదర్శనాః = భయంకర మైన దర్శనము గల, ననిర్హాతా:ః = పిడుగులతో కూడిన, ఊలా _శ్చాపి = ఉల్కలు కూడ, నిపేతుః= పడినవి. సశై లవనకానరా= ౩ లములతోను; వనములతోను, అడవులతోను కూడిన, సర్వా = సమ స్తమైన, మహీ = భూమి, [పచచాల = కదలెను. తా. చూచువారికి భయము కలిగించే ఉల్కలు (ఆగ్ని పిండము) ఊరుము లతో (కింద పడినవి. వర్వుతములతో, చిన్న అడవులతో, పెద్ద అడవులతో సవా ఖూమి అంతా కంపించినది. క్‌ మూ. ఖరస్య చ రథస్థస్య నర్జ్ణమానస్య ధీమతః, 16 (పాకమృత భుజః సవ్యః స్వరశ్చాస్యావసజ్జత. వప. ఆ. రథస్తన్య == రథమునండు ఉన్న, నర్జమానస్య == అరచుచున్న, థి రేమతః == బుద్ధిమంళు డైన, ఖరస్య == ఖరునియొ క్ష, సవ్యః = ఎడమ, భుజః= ముజము, (పాకమృత = కదలెను. అస్యజష తని మొక్త +, స్వరళ్చ ఉకంఠస్వరము కూడ, ఆవసజ్జత = తడబడెను. తా. రథముపె కూర్చుండి గర్జించుదమున్న,; బుద్ధిమంతుడైన ఆ ఖరుని ఎడమ భుజము అదిరెను. కంఠస్వరము తడబడెను. 16 మూ. స్నాసా సంపద్యతే దృష్టిః పశ్యమానస్య సర్వతః, క్నే/ లలాటే చరుజా జుతానచ మోహాన్న్యవ ర్తత,. (వ. అ, సర్వతః == అన్ని వైపులా, పళ్యమానప్య == చూచుచున్న ఆతని షి; నాశ కని స న్‌ | యొక్ట్త, దృష్టిః = దృష్టిః సానా = కన్నీళ్లతో కూడివది, సంపద్యతే = అయ్యెను లలాపే= లలాటమునందు, రుజా చజు పీడ కూడ, జాతా పుట్టినది. మోవీత్‌ నా అజ్జానమువలన, నచ న్యవర్తత = వెకుకకు మరలభబేదు.

ర్పి7గ్రి శ్రేమ్మదామాయణము ఠా. నలు మూలల చూచుచున్నప్పుడు ఆతని కళ్ళ కన్నీళ్లతో నిండెను. నుదుటిపై నొప్పి కలిగెను. అయినను అతడు అజ్టానవళముచేత వనుకకు మరలి వెళలేదు. 1 ళా

మూ. తాన్నమీక్య మహోత్పాతానుత్థితాన్‌ రోమహర్షణాన్‌, ర.

అ్మబవీ(దాక్షసాన్‌ సర్వాన్‌ (పహసన్‌ స ఖర స్తదా.

(ప. ఆ. సః ఖరః== ఆ ఖరుడు, తదా == అప్పుడు, ఉత్ధితాన్‌ = బయలు దేరిన, రోమహర్షణాన్‌ == రోమాంచమును కలిగించు, తాన్‌ =ఆ, మహోత్చాతాన్‌ = గొప్ప ఉత్పాతములను (రాబోవు ఉప్మదవమును సూచించు దుఃశకునము. లను), సమీష్యి=చూచి, (పహసన్‌ =సవ్వుచు, సర్వాన్‌ = నమ సమైన, రాక్షసాన్‌ ఇ= రాక్షసులను గూర్చి, అబవీత్‌ = పలికెను.

ఠా. ఖరుడు అప్పుడు కనబడిన, భయంకరములైన అ మహోతా-,,తము లను చూచి నవ్వుచు, ఆ రాక్షసు లందరితో ఇట్టు పలికెను. 18

మూ. మహోత్పాతానిమాన్సర్వానుళ్థితాన్‌ 'మోరదర్శనాన్‌, 19 న చి నయామ్యహం వీర్యాదృలవాన్‌ దుర్చలానివ.

(న. అ. ఉత్తితాన్‌ = బయలుదేరిన, 'ఘోరదర్శనాన్‌ = భయంకరమెన: దర్శనము గల, ఇమాన్‌ = ఈ, మహోత్సాతాన్‌ = గొప్ప ఉత్పాతములమ, నర్వాన్‌ = అన్నింటినీ, అహమ్‌ == నేను, వీర్యాత్‌ == పర్మాకమమువలన, బలవాన్‌. ఇ బలవంతుడు, దుర్చులానివ = దుర్చలులను వలె, న చినయామి = లెక చేయను.

తా. చూచుటకు భయంకరములుగా ఉన్న గొప్ప ఉత్పాతములు కనబడు. చున్నవి. కాని నేను మవాపరాకమళకాలి నసగుటచే బలవంతుడు దుర్చులులను. బెక్ష చేయ నట్టు వీటి నన్నింటిని లెక చేయను. 1

మూ, తారా అపీ శరై స్తీమైః పాతయామి నభఃస్థలత్‌, 20 మృత్యుం మరణధర్మేణ సం్మకుద్దో యోజయామ్యహమ్‌...

వ. అ. అహమ్‌ == నేను, తారాః అపిజా నక్ష్మతములను కూడ, త్రీస్వైః

ఆరణ్యకాండము రి70 చెక్టములైన, శరైః = చాణములవత, నభ స్తలాత్‌ = ఆకాశమునుండి, పాతయామి = పడవేసెదను. సంక్రుద్ధః ౯ కోపించినివాడనై మృత్యుమ్‌ = మృత్యువును, మెరణధ ర్మేణ = మరణధర్శముతో, యోఎయామె = కూడు నట్టు చేనెదను.

తా. నేను లరీక్షములెన వాణములతో నడ, చములను కూడ అకాశమునుండి

షం! గ్‌ా వా రాల్చివేయగలను. కోకించినచో మృత్యుదేవతకు కూడ మృళ్యువు కల్పించగ లను. నమూ. రాఘవం తం బలోత్సెక్తంభాతరం చాస్య లక్ష్మణమ్‌, లే అడ ప్ప వ్‌ ఆఅహత్వా సాయకైె సీక్షైర్నోపావ ర్తితుముత్స హ్‌.

(వ, అ. బలోత్సిక్తమ్‌ = ఎజలముజేత గర్వించిన, తం రాఘవమ్‌ = ఆ రాముణ్జీ, అస్య = ఈతనియొక్క, (ాతరమ్‌ = సోదరుడైన, లక్ష్మణం చ= లక్ష్మణుజ్ణీ, తీకైఃజతీక్షములైన, సాయకైః= దాణముల చేత, అహత్వాజ చంపక ,

మన్న మోనా అవా ఊహివ ర్రితుమ్‌ = తిరగి వచ్చుటకు, నోత్సహే= ఉత్సహింవను.

తా. ఒలమువత గర్వించిన రాముణ్ణి, ఆతని సోదరుడైన లక్ష్మణుజ్జీ తీక్ష ములైన బాణములతో చంపకుండగా తి. గి వచ్చుటకు ఇచ్చగింవను. శే

మూ. సకామా భగినీ మె౭ఒస్తు పీత్వా తు రుధిరం తయోః, 28

యన్నిమిత్తస్తు రామస్య లక్ష్మణస్య విపర్యయః.

(ప. అ. రామస్య == రామునియొక్క-, లక్ష్మణస్య కా లక్మణునియొక్త్త, వపర్యయః = ఎపరీత్యవవర్తన, యన్నిమిత్తః = ఎవ్వతె. నిమిత్తముగా కలదొ అట్టి, మే భగినీ= నా సోదరి, తయోః == వాళ్టయొక , రుధిరమ్‌ = ర క్రమును, పీత్వా == (తాగి, సకామా == తీరిన కోరిక గలది, అస్తు ఇ అగుగాక.

తా. నా సోదరికమైన ఏ శూర్పుణఖవిషయమున లాముడు, లక్ష్మణుడు ఇడ్డగా (పవర్తించినారో అట్టి నా సోదరి వాళ్ల రక్తము తాగి తన కోరిక తీర్చు కొనుగాక. లై

మూ, న క్వచ్చిత్పా ప్రపూర్వో మే సంయుగేవ వపరాజయః, లికి

యుష్మాకమేత్మత్పత్యకం' నానృతం కథయామ్యహమ్‌,

9౨గ్రి0 శ్రీమదామాయణము

(ప. అ. మే.= నాకు, నసంయుగేషు = యుద్దములలో, క్వచిత్‌ =ఎక్కుడా కూడ, పరాజయః = పరాజయము, న 1పాప్రవూర్వః = పూర్వం మెన్నడు పొంద అహమ్‌ == నేను, అనృతమ్‌ = అసత్యమును, న కథయామ్‌ = చెప్పుటలేదు.

తా. నే నెన్నడూ యుద్ధములో పరాజయమును పొందలేదు. ఇది మీకంద రికి తెలిసిన విషయమే కదా. నేను అసత్యము జప్పుటలేదు. ల్లి

మూ. దేవరాజమపి (కుద్దో మత్తెరావతయాయినమ్‌, ల!

వ్యజహ స్తం రజే హన్యాం కిం పునస్తా కుమానుషా.

(ప, అ. (కుద్ధః=కోపగించినవాడనై , మత్రైెరావతయారయునమ్‌=మదించిన ఐరావతముమీద వెళ్ళే, వ్యజహస్తమ్‌ = వ్యజము హస్త్రమునందు గల, దేవరాజ మపి == దేవేం్యదుని కూడ, రణేజయుద్ధమునందు, హన్యామ్‌ = చంపుదును. తౌ ఆ, కుమానుషా == చెడ్డ మానవమా(తులను, కిం పునః = చెప్పనేల 7

తా. నేను కోపించినచో, మదించిన ఐరావతముమీద ఎక్స్కి- సంచరించే, వ్యజాయు ధధారియెన దేవేర్మదుని కూడ యుద్ధములో సంహరించగలను. ఈ కుద మానవమా్యతుల విషయము చెప్పవలెనా ? ం

మూ. సా తస్య గర్జితం _శుత్వా రాకసస్య మహాచమూః, 25 (పహర్షమతులం లేభే మృత్యుపాశావపాశితా. (వ. అ. మృళత్యుషాళావపాశితా = మృత్యుపాశముచేత బంధింవబడిన, సా ఆ, మహాచమూః = మహాసేన, తస్య రాక్షసస్య = ఆ రాక్షనుని యొక్క, గర్జితమ్‌ == గర్జితమును, 1శుత్వా = విని, అతులమ్‌ = సాటి లేని, (వ్రహర్షమ్‌ = సంతోషమును, లేభే = సొందెను.

తా. మృళత్యుపాశముచేత బంధింపబడిన ఆ మహా సేన ఆ రాక్షసుని గర్డిత

మును విని, గొప్ప సంతోషమును పొందెను. ర్ట మూ. సమీయుశ్చు మహాత్మానో యుద్ధదర్శనకాజ్జీణిః, బుషయో దేవగస్టర్వాః సిబ్దాశ్చ సహచార ఖెః,

ఆరణ్యకాండము 281 (ప. అ. మహాత్మానః = మవాత్ములైన, బుషయః == బుషులు, దేవ గన్హర్వాః == దేవతలు గంధర్వులు, సిద్దాశ్చుజు సిద్ధులు, చారతైః సహ = చారణు లతో కూడ, యుద్ధదర్శనకాజ్జిణః = యుద్ధముయొక్క దర్శనమును కోరుచున్న వారై, సమీయుః = కలిసి వచ్చిరి. తౌ. ఆ యుద్ధము చూడవలె నను అభిలాషతో మహార్ము లైన బుషులు, దేవతలు, గంధర్వులు, సిద్దులు, చారణులు కలిసివచ్చిరి ల్డిగ్రె మూ. సమేత్య చోచుః సహితా స్తేఒన్యోన్యం పుణ్యకర్మణః, ర స్వస్తి గో[బాహ్మణేభ్యోఒస్తు లోకానాం యేఒభిసంగతా:ః. (వ. అ. (“లో కేభ్యశ్రైవ సర్వశః”అను (పాచ్యపాఠము బాగున్నది). పుణ్య కర్మణఃజపుణ్యకర్మ గల, తేజ=వారు; సమేత్య= ఒక్కచోట చేరి, అన్యోన్యమ్‌= పరస్పరము, సహితాః = కలిసినవారై గో[బాహ్మణేభ్యః= గోవులకు, (బాహ్మణు లకు, లో కేభ్యశ్చ = సకలజనులకు, సర్వశః== అన్ని విధముల, స్వస్తి= షేమము, తా, పుణ్యాత్ములైన వారందరు ఒక్క చోట చేరి ఒకరితో ఒకరు కలిసి, గోవులకు, (బాహ్మణులకు, నకలజనులకు అన్ని విధముల నేమ మగుగాక అని ఆనుకొని3ి. ర మూ. జయతాం రాఘవః సంఖ్యే పౌలస్త్యాన్‌ రజనీచరాన్‌, రి చ్యకహసో యథా యుద్ధే సర్వానసురపుజ్ఞవాన్‌. సమన మెన, అసురపుజ్ఞవాన్‌ = అసుర శేష్టులను, యథా=ఎట్లో అట్టు, రాఘవః రాముడు, సంఖ్యే = యుద్ధమునందు, పౌలస్ట్యాన్‌ = పుల.స్వ్యవంశమునందు పుటిన, రజనీచరాన్‌ == రాక్షసులను, జయతామ్‌ = జయించుగాక . బ్‌ తా. చ(కమును ధరించిన మహావిష్ణువు యుద్ధములో సమస్తమైన అసురు అను జయించి నట్టు రాముడు, యుద్ధములో, పుల స్త్యవంశీయులై న రాక్షసుల నందరిని జయించుగాక.

202 శ్రేమ్మబామా మొణమొ

మూ. ఏతచ్చాన్యచ్చ బహుశో (బువాణా: పరమర్వయ ', 29

యె జాతకొతూహలా స్తత విమానస్టాశ్చా చేవతా?, ధి నా లవ మాం ము త0 దద్శుశుర్వాహినిం తేషాం రాషనాగాం గతాయువామే.

[ప అ. ఏతచ్చజ దీనిని, అనృచ్చ జ మఠ ఇతరవషంపముప,. ఎహె శః అధికముగా, 1బువాణా? = వలుకుచున్న, పరమర్హయ:=గొాప్ప బుషులుః త్మత = అక్కద, విమాసిస్థాః = విమానములందున్న్య,. డేవతాళ్ళ = చేవతలుః

ఠి రోం . సా న జాతకౌతూహలాః = పుట్టిన పతూహలము కలవారై, నతాయుషామ్‌ = గడచి అయుర్దాయము గల, లేషామ్‌ = ఆ, రాక్షసాగామ = రాషపలయొవ్న,.. వాపొ సీమ్‌ = సేనను, దదృషుః = చూచి౭.

తా. ఈ విధముగాగు, ఇంవను అనేక ఇతరవిషయములను.. చెప్పుకొను చున్న మహర్షులు, విమానముల పై ఉన్న దేవతలు, అధిక మైన కుతూహలముతో? ఆయుర్జాయము ఇల్లిన ఆ రాక్షసుల వైన్యమును చూచి. ౨ళ్చ 80

మూ. రఖేన తు ఖకో వేగాద్ముగ సైన్యే వినిస్సృత:, తం దృష్ట్వా రాక్షసం భూయో రాషనాళ్చ్న వినిన్సృకొ3=

(వ, అ. ఉగ సైన్యః = భయంకర మైన నైన్మము ౫ల, ఖరఃజ ఖరుడు? రథేన = రథముచేత, వేగాత్‌ = చేగమువలన, వినిస్స్యృత: = బయలుదేరెను* తం రాక్షసమ్‌ = ఆ రాక్షసుణ్ణి, దృష్ట్వా = చూచి, భూయ: = మరల, రాకష్షుసొవి చ= రాక్షసులు కూడ, వినిస్సృతాః == బయలుదేశి5,

తా. భయంకరమైన సైన్యముతో కూడిన ఖరుడు రథము నెక్కి. బయలు దేరగా ఆతనిని చూచి ఇతరు లైన రాక్షసనాయకులు కూడ జయలుదేవక.. కిక

స్త్‌ కీ గ ళ్ళ స స్య చి మూ. శ్యేనగామీ పృథ్నుగీవో యజ్ఞశ్మతు ర్విహజ్బమః, దుర్ణయః కరవీరాక్షః వరుషః కాలకార్ముకః, వ్‌ మేఘమాలీ మహామాలి సర్వాస్యో రుధిరాశనః, ద్వాదశై తే మహావీర్యాః (వతస్ట రభితః ఖరమ్‌. లికి (వః అ. శ్యేనగామీ = శ్యేనగామి, పృథ్యుగీవః = పృథ్యగీవుడు, యజ్ఞ;

ఆరణ్యకాండము 2ర్రి& శ్మ్తుః == యజ్ఞశ్యతువు, విహణజ్ఞమః = విహంగముడు, 'దుర్దయః == దుర్ణయుడు, కరవీరాక్షుః = కరపీరాకుడు, పవరుషః= పరుషుడు, కాలకార్ముక:ః == కాలకార్ము కుడు, మేఘమాలీ = మేఘమాలి, మహామాలీ == మహామాలి, సర్పాస్యః = సర్పా స్యుడు, రుధిరాశనః = రుధిరాశనుడు, మవివీర్యాః = గొప్ప పర్మాకమము గల, ఏతే= ఈ, ద్వాదశ = వం,డెండుగురు, ఖరమ్‌ అభితః = ఖరుని చుట్టూ ఉండి, తా. క్యేనగామి, పృడ్యుగివుడు, యజ్ఞళ్యతువు, విహంగముడు, దుర్ద యుడు. కరవీరాకుడు, పరువుడు, కాలకార్ముకుడు, మేఘమాలి, మవిమాలి, సర్పాస్యుడు, రుధిరాశనుడు, ఆను మహాపరాకమవంతు లైన పన్నెండుగురు రా్షసులు ఖరుని చుట్టూ చేరి బయలుదేరిరి. 82, తితి మూ. మహాకపాలిః స్టూలావః (వమాథీ (తిశిరా స్తథా, చత్వార వతే సేనాన్యో దూషణం పరితో యయుః. కిఉ (ప. అ, మహాకపాఠిః = మహాోకపాలి, స్థూలాక్షః నవా స్థూలాకుడు, (పమాథీ = (పమాథి. తథా== మరియు, టతైశీరాః == (తిశిరస్సు, ఏతే = ఈ, చత్వారః = నలుగురు, "సేనాన్యః జా “"సేనానాయకులు, దూషణం పరితః = దూష ణుని చుట్టూ చేరి యయుః == వెళ్ళిరి. తా. మహాకపాలి, స్టూలాకుడు, _వమాథి, (తిశిరస్సు అను. నలుగురు సేనానాయకులు దూషణుని చుట్టూ చేరి వెళ్ళిరి. త్రిక మూ. సా ఖవీమవేగా సమరాభికామా మహాబలా రాక్షనవీర "సేనా, తౌ రాజప్యుతా సహసాభ్యు పేతా మాలా (గ్రహాణామివ చన్దసూర్యౌ. వెర్‌ ఇత్యార్షే శ్రీమ్మదామాయణే వాల్మీకీయే ఆదికావ్యే ఆఅరణ్యకాళ్డే (తయోవింశః సర్షః, 1ప. అ. ఖవీమవేగా= భయంకర మైన వేగము గలది, సమరాభికామా= యుద్దమునందు ఆనక్తి గలది, మవోొబలా== గావ బలము గలది అయిన,

౨84 శ్రీమ్మ్యదామాయణము సౌజు ఆ, రాక్షసవీర సేనా = రాక్షసవీరుల సేన, సహసా == సీఘముగా, (గవి ణామ్‌ = [గహములయొక్క-, మాలా=పంక్రి, చన్ష్రసూర్యా ఇవ = చంద నూర్యులను వలె, తొ== ఆ, రాజపుతా డు రాజప్యుతులను, అభ్యు పేతా = సమీ పించినది.

తా. గొప్ప బలము గల ఆ రాక్షనపీరుల సేన, యుద్ధమునందు ఆసకి గలదె, భయంకరమైన వేగముతో, _[గహముల పంక్తి చం్మదనూర్యులను సమీ పించి నట్టు: ఆతిశ్నీఘముగ ఆ రాజప్వుతులను సమీపించెను. ర్‌

“భాలానందెసి్‌"అను శ్రీమ్మదామాయణాంటధవ్యాఖ్యానమునందు అరణ్య

కాండలో ఇరువదిమూడవ సర్గ సమావ్తము.

అథ చతుర్వింశః సరః గ్‌ [ఆ భవనములు చూబి రాముడు రాశ్షనులవ వినాళము రానున్బ్యా బొని తసవ వివియయాు లబించనున్భ దొశి కాలినీకతొని *ఆ వరత శవాలోనికి నీతను తీనికొనివాళ్సి అక్యటడ అమెను రజ్షంచుచుండు మ” అని లక్ష్రణుని ఆదోకొంచుణు.] మూ. ఆశమం (పతి యాతేతు ఖరే ఖరపరా[కమే, తానేవౌత్పాతికాన్‌ రామః సహ (భ్యాతా దదర్శ హ. గే (వ, అ. ఖరపరా[కమే = త్మీవమైన పర్మాకమము గల, ఖరే== ఖరుడు,. ఆశమం (పతి=అఆ[శమమును గూర్చి, యాతే=[వయాణ మైనవా డగుచుండగా, రామః = రాముడు, [భ్యాతా సహజ సోదరునితో కూడ, శౌత్పాతికాన్‌ = ఉత్పా తమునకు నంబంధించిన, తానేవ:= ఆ శకునములనే, దదర్శ హజ= చూచెను తా, త్మీవ మైన పర్మాకమము గల ఖరుడు తమ ఆ[శమమునకు బయలు దేరి నపుడు కనబడిన ఆఅ ఉత్పాతములను రామలక్ష్మణులు కూడ చూచిరి. మూ, తానుత్పాతాన్‌ మహా మోరానుత్ధితాన్‌ రోమహర్షణాన్‌, (పజానామహితాన్‌ దృష్ట్వా రామో లక్ష్మణమ్మ బవీత్‌. రి వ, అ. మహాఘోరాన్‌ = చాల భయంకరములు, రోమహర్దణాన్‌ == రోమాంచము కలిగించేవి, |పజానామ్‌ == (సజలకు, అహితాన్‌ = పాశము కానివి అయిన, తాన్‌ = ఆ, ఉత్పాతాన్‌ = ఉత్పాతములను, దృష్ట్వా = చూచి, రామఃజ రాముడు, లడ్మణమ్‌ == లక్ష్మణుని గూర్చి, అబవీత్‌ = పలికెను. తా. చాలా భయంకరములె రోమాంచమును కలిగించునవి, (పజలకు హితములు కొనివి అయిన ఆ ఉత్పాతములను చూచి రాముడు లక్ష్మణునితో ఇట్టు పలఠలి౩ను. లీ

౨86 శ్రీమ్మదామాయణము మూ. ఇపాచే పశ్య మహాబాహో సర్వుభూతాపహారిణ:, సముత్ధితాన్‌ మహోర్పాతాన్‌ సంహర్తుం సర్వరాక్షసాన్‌. త్రి (ప. అ. మహావాహో = గొప్ప బాహుపులు గల లక్ష్మణా : నర్వుభూతా పహారిణః = సకల వాణులను నంహరించుగపి, గర్వరాషసాన్‌ ఇసకలరాక్షసు లను, సంహరుమ్‌ = సంహరించుటకు, సముత్ధితాన్‌ = లేచినవి అయిన, ఇమాన్‌ ఈ, మహోత్పాతాన్‌ = గొప్ప ఉత్పాతములను, పశ్య = చూడుము. తా. లక్ముడాః శకలభూతముల వినాశమును చేయ గల గొప్ప ఉత్పాత ములు బయలుదేడినపి. ఇవి సకలరాషసు ల వినాశమును సూచించుచున్నవి. వీటిని చూడుము. త్రి మూ, అమీ రుధిరధారాస్తు విసృజన్నః బృరస్వనాః, వ్యోమ్ని మేఘా వివరన్తే వరుషా గర్హభారుణా:ః. డ్తీ (ప. అ. రుధిరధారాః == రక్తధారలను, విసృజన్తః == విడచుచున్నవి, ఖరస్వనాః = పరుషమైన ధృని గలవి, పరుషాః =వరుషముగా ఉన్నవి, గర్హ న! భారుణాః = గాడిదల వలె ఎజ్జిగా ఉన్నవి అయిన, అమీ== ఈ, మేఘాఃజ= మేఘములు, వ్యోమ్ని=అకాశమునందు , వివరనే = దౌర్జుచున్నవి. ననాటీ జట. ఛా తా. పరుషమైన ధ్వనులతో, గాడిద వలె రూసరవర్లము కలిగి చూచుటకు ణి వికృతములుగా ఉన్న ఈ మేఘములు రక్తధారలను వర్షించుదు ఆకాశముమీద దొర్దుచున్నపి, శ్ర మూ. సభూమాశ్చ శరాః సర్వే మమ యుద్తాభినన్లితాః, ధా” రుక్మష్పృష్టాని చాపాని వివేష్టన్తే చ లక్మణ. ర్‌ (ప, ఆ. (“మహాయుద్దాభినస్టినః” అను (పాచ్యపాఠము దాగున్నదిి. యుద్ధాభినన్దినః = గౌవ్ప యుద్ధమునక్షై ఉత్సాహము చూప్పచు, సర్వే = సమస్త మైన, మమ శరాః= నా బాణములు, సదూమాశళ్చ= ధూమముతో కూడినవి. లక్ష్మణ == లక్కుణాః రుక్మపృ్ఫష్టాని = బంగారు పృష్టభాగములు గల, చాపాని చ జధనస్సులు కూడ, వివేష్టన్తే=దొర్లుచున్నవి.

అరణ- కాండము 9287 తా. లక్ష్మణా: దాణము లన్నీ ధూమముతో కూడినవై మహాయుద్ధము నకై ఉత్సాహము చూప్పచున్నవి. బంగారు పైబాగములు గల ధనస్సులు ఎగిరి పదుచున్నవి. ర్‌ మూ. యాదృశా ఇహ కూజన్లి పషణో వనచారిణ:ః, అ(గతో నోభయం (పాప్తం సంశయో జీవితస్య చ. 6 ప, అ. ఇహజ ఇక్కడ, వనచారిణః = వనమునందు సంచరించు. పక్షిణః= పక్షులు, యాద్భశాఃజఎట్టి విధము కలవై , కూజన్తి = కూయు చున్నవొ, దానిని పట్టి, నః = మనకు, అ్మగతః = ఎదుటనే, భయమ్‌ = భయము, (ప్రావమ్‌ ఉవచ్చి ఉన్నది. జీవితస్యజ జీవితముయొక్క , సంశయః చ= సంశయము కూడ వచ్చి ఉన్నడ్‌. కా. అరణ్యములో సంచరించు పక్షులు కూసే పద్ధతిని వట్టి మనకు అపాయము దగ్గరలోనే రానున్నట్లు జీవితము కూడ సంశయాస్పదమై నట్టు తోచుచున్నది. 6 మూ. సంపహారస్తు సుమహాన్‌ భవిష్యతి న సంళయః, అఆయమాఖ్యాతి మే బాహుః సృురమాణో ముహుర్ముహుః సంనికర్షే తునః శూర జయం శ్యతోః పరాజయమ్‌, స్మ్వపభం చ (పనన్నం చ తవ వక్త్ష9ం హి లక్ష్యతే. [ప. అ. సుమహాన్‌ = చాల గొప్ప దైన, సర్యనహారస్తు = యుద్ధ మైతే, భవిష్యతి=కాగలదు. సంశయఃజసంశయము, నజ లేదు. కూరజట: కూరుడో!ః ముహుః ముహుః = మాటి మాటికి, స్ఫురమాణః = అధురుచున్న, అయమ్‌ = ఈ, మే బాహుః = నా బాహువు, సంనికర్షే=సమీపమునందు, నః = మనయొక్క, జయమ్‌ = జయమును, ళ(తోః == శ్యతువుయొక్కం, పరాజయమ్‌ == పరాజయ స్వపభం చజూ కాంతితో కూడినది గాను, (ప్రసన్నం చ= (వసన్నముగాను, లక్ష్యతే హి = చూడబడుచున్నదే కదా. తా. ఓ: శూరుడాః చాల గొప్ప యుద్ధము జరుగ నున్నది. సందేహము

2ర్రీగ్ర శ్రీమ్మదామాయణము లేదు. మాటిమాటికి అదురు చున్న నా జాహువు మనకు జయము, శృతువుకు పరాజయము సమీపమునందే ఉన్నట్టు చెప్పుచున్నది. ౨ ముఖము కూడ కాంతి మంతమై, (ప్రసన్నముగా కనబడుచున్నది. ఇది మూడ మగ జయమును సూచించు చున్నది. 7,8 మూ. ఉద్యతానాం చా యుద్ధార్థం యేషాం ధవతి లక్ష్మణ, న్మిష్పభం వదనం తేషాం భవత్యాయు*పరిక్తయః. రి వ. అ. లక్ష్మణ == లమ్మణా!: యుద్దార్శమ్‌ = యుద్ధముకొర కై, ఉద్యతా నామ్‌ = ఉద్యుక్తు లైన, యేషామ్‌ = ఎవరియొక్క, వదనష్‌ = ముఖము, న్మిష్ప భమ్‌ = కాంతి లేనిది, భవతి== అగునో, తేషామ్‌ = దాకయొక్క, ఆయుః పరి్షకయః = ఆయుర్దాయము యొక;_. తయము, భవతి = ఆగును. తా. లక్ష్మణా! యుద్ధమున తై ఉద్యుక్తులైని ఎవ5 ముఖము కాంతినిహీన మగునో వారి ఆయుర్దాయము శ్షీణించిన దని అర్హము. ర్ట మూ. రక్షసాం నర్దతాం మోర; (శూయతే చ మహాధ్వనిః, ఆహతానాం చ ఛచేరీణాం రాక్షసైః కూశ్రకర్మభిః. 10 (ప. అ. నర్జతామ్‌ == అరచుచున్న, రక్షసామ్‌ = రాక్షసులయొక్క, (ూరకర్మభిః=(కూరము లైన కర్మలు గల, రాక్షసైః = రాక్షసులచేత, ఆహతా నామ్‌ = (మోగించబడిన, బేరీణాం చ= భేరీలయొక్క, "ఘోరః = భయంకర మైన, మహాధ్వనిః=గొప్ప ధ్వని, శూయతే చ= వినబడుచున్నది. తా. రాక్షసుల అరపులు, (కూరకర్మలు చేయు ఆ రాక్షసులు (మోగించు చున్న భేరీల భయంకర మైన మహాధ్వని వినవచ్చుచున్నవి. 10 మూ. ఆనాగతవిధానం హి కర్తవ్యం శుభమిచ్చతా, ఆపదం శజ్కమానేన పురు షేణ విపశ్చితా. క్షే [సం ఆ. ఆపదమ్‌ = ఆపదను, శజ్యమానేన=శంకించుచున్న , శుభమ్‌ శుభమును, ఇచ్చుతా = కోరుచున్న, విపశ్చితా == విద్వాంసు డైన, పురు షేణజ పురుషునిచేత, అనాగతవిధానమ్‌ = రాబోవుదానికి 1పతిికియ, కర్తవ్యం హిజ= చేయదగినది కదా?

తా, ఆపద రానున్న దని ఆశంక కలిగినపుడు, శుభమును కోరు బుద్ది మంతుడైన పురుషుడు రాబోవుదానికి (ప్రతిక్రియ చేసుకొనవలెను కదా: 11 మూ. తస్మాద్గ్సుహీత్వా వైదేహీం శరపాణిర్ధనుర్దరః, అధ్య ఆ 0 గుహామాాశయ శైలస్య దుర్గాం పాదపసంకులామ్‌. 1కి = టహించి, శరపాణిః = దాణములు హ స్తమునందు కలవాడవై, ధనుర్షరః == క్‌ ౧0౧ ధనస్సును ధరించినవాడవై , తైలస్య == పర్వుతముయొక్క-, దుర్గామ్‌ == (సవేశింవ శక్యము కాని, పాదవసంకులామ్‌ == వృషములచే వ్యాకులమైన, గుహామ్‌ == గుహను, ఆశయ = అశయించుము. తా. అందుచేత నీవు ధనుర్చాణములు ధరించి, సీతను నీవెంట గైకొని వెళ్ళి, వృష్షములచేత వ్యాపమై [వవేశింవ శక్యము కాని పర్వతగుహళలో ఉండుము. మూ. (వతికూలితు మిచ్చామి నషి వాక్యమిదం త్వయా, శాపీతో మమ పాదాభ్యాం గమ్యతాం వత్స మా చిరమ్‌. (స. అ. ఇదం వాక్యమ్‌ = ఈ వాక్యమును, త్వయా = నీచేత, (వతికూలి ఈుమ్‌ = (పతికూలము చేయుటకు, న ఇచ్చామి = ఇష్టపడను. వత్పజ వత్సా: మమ పాదాభ్యామ్‌ = నా హైదములచేత, కాపీతః అసి == ఒట్టు పెట్టబడితివి. గమ్య లా. “నేనే రాక్షసులను సంహరించెదను” మొదలైన మాటలు చెప్పి నా మాటకు నీవు అడ్డు చెప్పుట నా కిష్టము లేదు. నా పాదాలపై ఒట్టు పెట్టి చెప్పు చున్నాను. నాయనా 1 వెంటనే వెళ్టుము; ఆలస్యము చేయవద్దు. శ్రి మూ. త్వం హి శూరశ్చ బలవాన్‌ హన్యా ప్యేతాన్న సంశయః, స్వయం తు హన్తుమిచ్చామి సర్వానేవ నికాచరాన్‌. 14 (వ. అ. త్వమ్‌ జనీవు; శూరళ్చ == నూరుడవు, బలవాన్‌ = బలవంతుడవు. ఏతాన్‌ = ఈ రాక్షసులను, హన్యాః హి చంపగలవు. తు= కొని, సర్వానేవజ సమసమైన, నిశాచరాన్‌ = రాక్షసులను, స్వయమ్‌ = స్వయముగా, హన్తుమ్‌ == చంపుటకు, ఇచ్చామి == కోరుచున్నాను. చా 19

290 శ్రమ్యదొామాయణము తా. నీవు కూరుడవు; బంవంతుడవు, అందుచేత నీవే ఈ రాక్షసులను చంపగలవు; సందేహము లేదు. కాని ఈ రాక్షసుల నందరినీ నేనే న్యయముగొ చంపవలె నని కోరుచున్నాను. 11

మూ. ఏవము క్షస్తు రామేణ లక్ష్మణః సహ సీతయా, శరానాదాయ చావంచ గుహాం దుర్గాం సమాళశయత్‌. 15

(ప. అ. రామేణ= రామునిచెత, నవమ్‌ వ ఇట్టు, ఉక్రః = పలకబడిన లవ్మణః = లక్ష్మణుడు, శరాన్‌ = జాణములను, చాపం చ=ధనస్సును, ఆదాయ

ళం కాని, గుహామ్‌ = గుహను, సమాశయత్‌ = ఆ్మశయించెను. తా. లమ్మణుడు రాముని ఆజ్ఞ్మపకారము, ధనుర్చాణములు ధరించి, సీతను వెంట తీసికొని, (వవేశింప శక్యము కాని గుహలోనికి [పవేశించెను. [1 మూ. తస్మిన్‌ (ప్రవిష్టే తు గుహాం లక్మజే సహ సీతయా, | హనన్త నిర్యు క్రమిత్యుక్త్వా రామః కవచమావిశత్‌. 1 (ప. అ, తస్మిన్‌ = ఆ, లక్ష్మబే = లక్ష్మణుడు, సీతయా సహజుసీతీలో | తా. లక్ష్మణుడు సీతతో గృహుల్రో (పవేశించిన పిదప రాముడు "అమ్మయి మంచి పని చేసితిని $ అని అనుకొనుచు కవచమును తొడుగుకొనెను. ం మూ.స తేనాగ్నినికాశేన కవచేన విభూషితః, 1? బభూవ రామ స్తిమిరే విధూనో౬గ్నిరివోత్టితః.

(ప. అ. అగ్నినికాశేన = అగ్నితో సమానమెన, తేనః= ఆ, కవచేన రో కవచముచేత, విభూషితః == అలంకరించబడిన, సః రామః=అఆ రాముడు, తి గవ ఇ రీకటియందు, ఉ్దితః = మెకిఎగసిన, విధూమః తై ధూమము లేని, అగి = అగ్నివలె, బభూవ = ఉండెను.

అరణ్యకాండము వ్ర తా అగ్నితో సమానమైన ఆ కవచముచేత ఆఅలంకృతుడై రాముడు, చీకట్లో [వజ్వలించుచున్న, ధూమము లేని ఆగ్ని వలె [పకాశించెను. /! మూ. స చాపముద్యమ్య మహచ్చరానాదాయ వీర్యవాన్‌, బభూవావసిత స్తత జ్యాస్వనైః పూరయన్‌ దిశః, + ఉరీ “౧. అణాల నా (ప. అ. వీర్యజాన్‌ నూ పర్మాకమవంతు డైన, సః= ఆ రాముడు, మహత్‌ ఇ గొవ్పదైన, చాపమ్‌ = ధనస్సును, ఉద్యమ్య = ఎత్తి, జ్యాస్వనైః == నారి ధ్వనులచేత, దిశః == దిక్కులను; పూరయన్‌ జు నింపుచు, త్యత = ఆక్కడ, అవస్థితః = నిలచినవాడు, బభూవ = ఆయెను. తా. పర్మాకమశాలియైన ఆ రాముడు గొప్ప ధనస్సును ఎత్తి, బాణములు (గహించి, టంకారధ్వనులచేత దిక్కులను నింపుచు అక్కడ నిలచెను. 18 మూ. తతో దేవాః సగన్దర్వాః సిద్ధాశ్చ సహ చారణైః; సమేయుశ్చ మహాత్మానో యుద్ధదర్శనకాజ్జీణ:. 10 (వ. అ. తతః = అటుపిమ్మట, నసగన్గర్వాః ౬ గంధర్వులతో గూడిన, జేవాః 2 దేవతలు, మహాత్మానః = మహాత్ములైన, సిద్ధాళ్చ = సిద్దులు, చారడైః సహ = చారణులతో కూడ , యుద్ధదర్శనకాజ్డేణః = యుద్ధముయొక్క- దర్శన మును కోరుచు, సమేయుః = కలసివచ్చిరి. తా. పిమ్మట; అయుద్ధమును చూచుటకై మహాత్ములైన దేవతలు, గంధ ర్వులు, సిద్దులు, చారణులు కలిసి వచ్చిరి. రి మూ. బుషయశ్చ మహాత్మానో లోశే (బహ్మర్షిస త్తమాః, సమేత్య చోచుః సహితా అన్యోన్యం పుణ్యకర్మణ:ః. ర్డి్య 1ప. అ మహాత్మానః = మహాత్ము లైన, బుషయశ్చ = బుషులు, లోకే = లోకమునందలి, (బహ్మర్షిస త్తమౌ£ = 'తేష్మల్తైన (బహ్మర్దులు వచ్చిరి. పుణ్య పరస్పరము, సహితాః = కలసినవారై, ఊచుః జ ఇట్టు పలికిరి.

ల్లిర్టరి శ్రీమ్యదామాయణము. తా. మహాత్ములైన బుషీశ్వురులు, లోకములో ఉన్న ళష్ణులెన (బహ్మ ద్దలు కూడ వచ్చిరి. ఆ పుణ్యాత్ము లందరు కఠిసి ఒకరితో ఒకరు ఇట్లనిరి. 20 మూ. స్వస్తి గో బాహ్మణేభ్యోఒస్తు లోకానాం యేఒభిసంగతా:, జయతాం రాఘవో యుద్ధే పౌలస్యాన్‌ రజనీచరాన్‌, లే చ్యకహస్తో యథా యుద్దే సర్వానసురపుజ్ఞవాన్‌. 1ప, అ. తా.చూ. 8వ సర్ష ల్లో 27, 28. ఈ శోకాలు (పాచ్యపాఠంలో ఇక్కడ లేవు. మూ. ఏవముక్త్వా పునః పోచురాలోక్య చ వరస్పరమ్‌, 28 చతుర్షశ సహస్రాణి రక్షసాం భీమకర్మణామ్‌, స్ట రా ష్యతి. ఏలి ఎకశ్చ రామె ధర్మాత్మా కథం యుద్దం భవిష్యతి స్పరమ్‌ = పరస్పరము, పునః = మరల, (పోచుః = పలికిరి. భీమకర్మ ణామ్‌ == భయంకరమైన పనులు గల, రక్షసామ్‌ = రాష్షసులయొక్క, చతుర్లళ జ పదు చి నాలుగు, సహ్నసాణి == వేలు ఉన్నవి. ధర్మాత్మా = ధర్మాత్ముడైన, రామళ్ళ జు రాముడు, వీకః = ఒక్కడే; యుద్ధమ్‌ = యుద్ధము, కథమ్‌ = ఎట్లు, భవిష్యతిజో కాగలదో, తా. ఈ విధముగా పలికి ఆ దేవతాదులు పరస్పరము చూచుకొనుచు మరల ఇట్టు అనుకొనిరి. “భయంకరములైన పనులు చేయు రాక్షసులు పదునాలుగో వేలమంది ఉన్నారు. ధర్మాత్ముడైన రాము డొక్కడే ఉన్నాడు. యుద్ధము ఎట్లు జరుగునో కదా.” ఏ2, 2 మూ. ఇతి రాజర్షయః సిదాః సగణాశ్చ ద్విజర్ష్మభా:, యె 0 ళ్‌ ల్డెడ్తీ జాతకౌతూహలా సస్థుర్విమానస్తాళ్ళ దేవతాః. ఆధ 6 వ అ. రాజర్షయః == రాజర్షులు, సగణాః = గణములతో కూడిన? సిద్దాః = సిద్దులు, ద్విజర్షభాః == ద్విజ (శేమ్లలు, విమానస్తాః == విమానముల*

ఆరణ్యకోాండము ల్లీ్ట్టి దున్న, దేవతాళ్చ = దేవతలు, ఇతి == ఇట్లు, జాతకాకూపహలాః = పుట్టిన వేడుక గలవారై, తస్టుః = ఊండిరి. తా. రాజర్జులు, సిద్ధులు, గణములు, ద్విజ్యశేష్టులు, విమానాలటో ఉన్న దేవతలు ఈ విధముగా మాటలాడుకొనుచు, మిక్కిలి వేడుకతో నిలచి ఉండిరి. మూ. ఆవిష్టం తేజసా రామం సం గ్రామిరసి స్థితమ్‌, దృష్ట్వా సర్వాణి భూతాని భయాద్వివ్యథిరే తదా. ల$ (ప. అ. తదా = అప్పుడు, సం్యగామశిరసి = యుద్ధమునకు అ(గభాగము నందు, సితమ్‌ = నిలచియున్న, తేజసా = తేజస్సుచేత, ఆవిష్టమ్‌=ఆవేశింపబడి ధి టబ ఉన్న, రామమ్‌ == రాముణ్ణి, దృష్ట్వా== చూచి, సర్వాణి= సమస మైన, భూతాని: [ప్రాణులు, భయాత్‌ = భయమువలన, వివ్యథిరే = వ్యథ చెందినవి, తా. ఆ సమయమునందు, యుద్ధము చేయటతై నిలచిన ఆ రాముణ్జీ ఒక అద్భుతమైన తేజస్సు ఆవహించి ఉండెను. అట్టి ఆ రాముణ్ణి చూచి అక్కడ నున్న [పాణు లన్నీ భయముతో కలత చెందెను. లస్ట్‌ మూ. రూపమ్మ ప్రతిమం తస్య రామస్యాక్టిష్టకర్మణః, ఆర జభ గ బభూవ రూపం (కుద్ధస్య రుద స్యేవ మహాత్మనః. లగి 1వ, అ. అక్షిష్టకర్మణ: జ= (శమపడకు౦ండా పనిచేయు, తస్య రామస్య ఆ రాముని యొక్క, అ్య్రతిమమ్‌ == సాటి లేని, రూపమ్‌=రూపము, [కుద్ధస్యవ [కుద్దుడైన, మహాత్మనః = మహాత్ముడైన, ర్ముదస్య = ర్యుదునియొక్క, రూప మివ = రూవమువలె, బభూవ = ఉండెను. శా. (శ్రమవడకుండ వనులు చేయ రాముని సాటి లేని ఆ రూవము, కోపించిన మహాత్ముడైన ర్నుదుని రూపము వల ఉండెను. (పోల్చినచో ఆ ర్నుదుని రూపముతో పోల్చ్బవలెను కాని మరొకటి ఏదీ లేదని భావము) లగి మూ, తతో గమ్బీరనిర్హాందం ఘోరవర్మాయుదద్వజమ్‌, అనీకం యాతుధానానాం సమన్హాత్పత్యదృశ్యత. ర్డి/ (ప. అ. తతః = అటుపిమ్మట, గమ్మీరనిర్హాాదమ్‌ = గంభీరమైన ధ్వని

994 శ్రీమ్మదామాయణమొ యుధ కలది, -ఘారవర్మాయుధధ్వజమ్‌ = భయంకరములైన కవచములు, ఆ ములు; ధ్వజములు గలది అయిన, యాళతుధానానామ్‌ == రాక్షసులయొకగ్ర్ర? అనీకమ్‌ = సేన, సమన్హాత్‌ = అంతటా, వత్యదృశ్యత = చూడబదెను-. తా. ఇంతలో గంవీరమైన ధ్వని శేయచు, భయంకరములైన కవచే ములు, ఆయుధములు, ధ్వజములు. ధరించి వచ్చుచున్న రాక్షసుల సైన్యము నలుమూలల కనబడెను. 27 మూ. సింహనాదం విసృజతామన్యోన్యమభిగర్జతామ్‌ చాపాని విష్పారయతాం జృమృతామప్యభీక్టళః, ల్సిగ్రి విప్రఘుష్టస్వనానాం చ దున్దుఖీశ్చాపి నిఘ్నతామ్‌ తేషాం సుతుములః శబ్దః పూరయామాస తద్వనమ్‌. 29 (ప, అ. సింహనాదమ్‌ = సింహనాదమును, విసృజతామ్‌ నా విడచుచున్న వాళ్ళు, అన్యోన్యమ్‌ = పరస్పరము, అభిగర్హతామ్‌ = ఎదురుగా నిలచి గర్జించు చున్నవాళ్డు, చాపాని = ధనస్సులను, విష్ఫారయతామ్‌ జా చరచుచున్న వాళ్ళు? ఆలీన్టకః = ఎక్కువగా, జృమృతామపి == ఆవులించుచున్న వాళ్ళు, వ్మిపముష్టు స్వనానాం చ= అరపుల ధ్వనులు కలవాళ్లు, దున్హుఖీశ్చ ఆపి = దుందుభులను= నిఘ్నతామ్‌=కొట్టుచున్న వాళ్లు ఆయిన, తేషామ్‌ = వాళ్ళయొక్క, సుతుముల$822 చాల వ్యాకులమైన, శబ్దః = శబ్దము, తద్వనమ్‌=ఆ వనమును, పూరయామాసజా నింపెను. తా. ఆ రాక్షసులలో కొందరు సింహనాదములు చేయగా, మరి కొందరు ఒకరి వెపు మరొకరు తి6ిగి గర్జించుచుండిరి. కొందరు ధనుషంకారము చేయు న్న లు చుండిరి. కొందరు ఎక్కువగా ఆవులించుచుండిరి. కొందరు చాల గట్టిగా ఆరచు చుండిరి. కొందరు దుందుభులు _మోగించుచుండిరి. ఈ విధముగ ఆ రాక్షసులు చేయు వ్యాకులమైన శబ్దము ఆ వనమును నింపివేసెను. 98, 29 మూ. తేన శబ్దేన వ్మితనైః శ్వాపదా వనచారిణ:, దుుదువుర్య్యత నిఃశబ్దం పృష్టతో న వ్యలోకమన్‌. తి. వ. అ. జేన శబ్దేన జు ఆ ధ్వనిచేత, సంతస్తాః = భయపడిన, వను

అరణ్యకాండము రక చారిణః = వనమునందు సంచరించు, క్వాపదాః = కూరమృగములు, యత == ఎక్కడ, నిఃశబ్దమ్‌ = శబ్దము లేదో అక్కడికి, దు[దువుః = వరుగెత్రినవి; పృష్టతః = వెనుకకు, న వ్యలోకమన్‌ == చూడలేదు. తా, ఆ ధ్వనికి భయపడి వనములో సంచరించే (కూరమృగములు, వెనుకకు తిరిగి చూడకుండా ధ్వని లేని చోటికి పారిపోయినవి. 80 మూ. తత్త్వనీకం మహా ఘోరం రామం సమువసర్పత, ధదృతనానాాపహరణం గమ్బీరం సాగరోవమష్‌. రే (వం ఆ. మవహాఘోరమ్‌ = బాల భయంకరము, ధృతనాన్మాపహరణమ్‌ = ధరించబడిన అనేక విధములైన ఆయుధములు కలది, గమ్చీరమ్‌ == గంభీరము, రామమ్‌ = రాముణ్ణి, సముపసర్పత = చేరెను. తా. సముుదము వలె చాల గంభీరమై చాల భయంకరముగా ఉన్న ఆ సైన్యము అనేకవిధములైన ఆయుధములు ధరించి రాముణ్ణి సమీపించెను. కి1 మూ. రామో౭౬.పి చారయంశ్చుతుః సర్వతో రణపణ్జితః, దదర్శ ఖర సైన్యం తద్యుద్దాభిముఖముత్థితమ్‌. త్రి న ధి ,ఇ ప= అ. రణవపణ్జితః జా యుద్ధ్దమునందు పండితుడైన, .రామోజఒపీ == రాముడు కూడ, చకుః = న్యేతమును (దృష్టిని), సర్వతః = అన్నివైపులా, చారయన్‌ == (పసరింపచేయుచు, యుద్దాభిముఖమ్‌= యుద్ధమునకు అభిముఖ మైన, ఊత్హితమ్‌ == బయలుదేరి వచ్చిన, తత్‌ జు ఆ ఖర సైన్యమ్‌ = ఖరుని మైన్యమును, దదర్శ = చూచెను. తా. యుద్ధములో చాల సమర్థుడైన రాముడు కూడ తన దృష్టిని అన్ని వైపులా (వసరింపచేసి, తనతో యుద్ధమున కై లేచి వచ్చిన ఖరుని సైన్యమును చూచెను. ఫ్టెల్లె మూ. 'వితత్య చ ధనుర్చీమం తూణ్యాశ్చోద్ధృత్య సాయకాన్‌, [కోధమాహారయక్త్మీవం వధార్థం సర్వరకసామ్‌. వికి

ము 206 శ్రుమ్మదామాయేో విస

(ప. అ. ఖీమమ్‌ = భయంకరమైన, ధనుః = ధనస్సును, వితత్యజ రింపచేసి, తూణ్యాః= అంబులపొదినుండి, సాయకాన్‌ =బాణములను, ఉద్ధలకడో ఎత్తి (పైకి తీసి, సర్వ రక్షసామ్‌ = సమ స్తరాథసులయొక్క, వధార్థమ్‌ ౯౯ చు కొరకు, త్మీవమ్‌ = త్మీవమైన, (కోధమ్‌ = (కోధమును, ఆహారయత్‌ = లేసీ కొనెను.

తా. రాముడు భయంకర మైన ధనస్సును చారించి, అంబులపొది నుండీ బాణములు పైకి తీసి, సకలరాక్షసుల వధకొరకై త్మీవమైన [కోధము తెవ్పిం కొనెను. తి

మూ. దుప్పేకః సోఒభవత్కృద్దో యుగాన్హాగ్నిరివ జ్వలన్‌ః తం దృష్ట్వా తేజసావిష్టం (ప్మాదవన్‌ వనదేవతా:ః-*

(ప. అ. | కుద్ధః = (కుద్దుడైన, సః= ఆ రాముడు, జ్వలన్‌=(వజ్వలించు చున్న, యుగాన్తాగ్నిరివ = (పలయకాలాగ్ని వలె, దు్యుప్పేక్షః = చూచుటకు శక్యము కానివాడు, ఆభవత్‌ = ఆయెను. తేజసా = తేజస్సుచేత, ఆవిష్షమ్‌ = ఆవే శింవబడిన, తమ్‌ = ఆ రాముణ్ణి, దృష్ట్వాజ చూచి, వనదేవతాః = వనదేవతలుః [ప్మాదవన్‌'= పారిపోయిరి.

తా. (కుద్దుడైన ఆ రాముడు, (పజ్వలించుచున్న ప్రలయకాలాగ్ని వలె చూచుటకు భయంకరుడుగా ఉండెను. గొప్ప తేజస్సుతో నిండి యున్న ఆ రాముజ్ణీ చూచి భయపడి వనదేవతలు పారిపోయిరి. త్రిక

మూ. తస్య (కుద్దస్య రూపంతు రామస్య దదృశే తదా, దక స్యేవ (కతుం హన్తుముద్యతస్య పినాకినః. లిక్‌

(వ, అ. తదా= అప్పుడు, కుద్దస్య = కోపించిన, తస్య = ఆ రాముని యొక్క, రూపమ్‌ రూపము, దక్షస్య = దకునియొక్క, [కతుమ్‌ఆయాగమును, హన్లుమ్‌ = ధ్యంసము చేయుటకు, ఉద్యతస్య == ఉద్యుక్తుడైన, ఏినాకినః ఇవ 22 శివుని రూపము వలె, దదృశే = చూడబడెను,

తా. కోపించిన ఆ రాముని రూపము, దక్షుని యజ్ఞముధ్వంసము చేయుటకు

అరణ్యకాండము ౨ర్ర7 ఉద్యమించి పినాక మను ధనస్సును హ స్తమునందు ధరించిన ర్ముదుని రూవము వలె ఉండెను. తిక మూ. ఆవిష్టం తేజసా రామం సంగామశిరసి స్థితమ్‌, దృష్ట్వా సర్వాణి భూతాని భయార్తాని (పద్ముదువుః. 86 (ప. అ. తేజసా== తేజస్సుచేత, ఆవిష్టమ్‌ = ఆవేశింపబడిన, సం్మగామ శిరసి = యుద్ధాగమునందు, స్థితమ్‌ = నిలచిన, రామమ్‌ == రాముణ్ణీ, దృష్ట్వాజ= చూచి, సర్వాణి = సమస్తమైన, భూతాని == 1పాణులు, భయార్తాని=భ యముచేత -పీడింపబడినవై, (వద్యుదువుః = పారిపోయినవి. తా. అద్భుతమైన తేజస్సు ఆవరింపగా యుద్దాగభాగమునందు నిలచి ఉన్న ఆ రాముణ్జి చూచి సకలభూతములు భయముచేత పీడితములై పారిపోయి నవి. 86 మూ, తత్కార్ముకైరాభరజై ర్వ్వజెశ్ళ తైర్వర్మ భిశ్చాగ్నిసమానవర్షైః, బభూవ సైన్యం పిశితాశనానాం సూర్యోదయే సీలమివాాభబృన్షమ్‌. త్ర ఇత్యార్షే శ్రీమ్మదామాయణే వాల్మికీయే ఆదికావ్యే ఆరణ్యకాళ్లే చతుర్వింశ:ః సర్గః. గి (ప. అ. పిశితాశనానామ్‌ == రాషసులయొక్క-_, తత్‌ = ఆ, సైెన్యమ్‌ == సెన్యము, కార్ముతైః == ధనస్సులచేతను, ఆభరతైః == ఆభరణములచేతను, ధ్వజైశ్చుజ ధ్వజములచేతను, ఆఅగ్నిసమానవర్థిః == అగ్నితో సమానమైన వర్ణము గల, తైః= ఆ, వర్మభిః= కవచములచేతను, సూర్యోదయే = సూర్యోదయ “సమయమునందు, నీలమ్‌ =నల్లని , ఆభ బృన్షమివ= మేఘముల సముదాయము వలె, బభూవ = ఉండెను. తా. ఆ రాక్షసవైన్య్మము ధనస్సులతోను, ఆభరణములతోను, ధ్యజముల

ల్తిర్టిగ్ర్‌ శ్రేమ్మదామాయణము.

తోను, అగ్నితో సమానమైన వర్షము గల కవచములతోను నిండి యుండుటచేత

సూర్యోదయసమయమునందు సూర్యకాంతి పనరించుచున్న నల్లని మేఘసము

దాయము వలె ఉండెను. త్రిల్లి

“బాలానందిని"ఆను శ్రీమ్యదామాయణాం(ధవ్యాఖ్యానమునందు అరణ్యకాండలో ఇరువదినాల్లవ సర్గ సమా ప్తము,

అథ పజ్బువింళః సరః గ్‌ [రాయడు యద్ధాలికీ వచ్చిన రాక్షనులను నంవారించుణి). మూ. అవష్టబ్బధనుం రామం (కుద్ధం చ రిపుమఘాతినమ్‌, దదర్శాశమమాగమ్య ఖఇరః సహ పురఃసరై :- క్‌ ప. అ. ఖరః = ఖరుడు, పురఃసరైః సహ= తన ముందు నడచు సైని కులతో కూడ, ఆ[శమమ్‌ = ఆశమమును, ఆగమ్య జ చేరి, అవష్టబ్ధధనుమ్‌ = నిలబెట్టబడినో ధనస్సు కలవాడు, [కుద్దమ్‌ = కోపీంచినవాడు, రిపుమాతినమ్‌ == శ్మతువులను సంహరించువాడు అయిన, రామమ్‌ == రాముణ్ణి; దదర్శ == చూచెను. తా. ఖరుడు తన ముందు నడచి వచ్చు సైనికులతో కూడ కలసి ఆశ మము చేరి, అక్కడ కుద్దుడె ధనస్సును నేలపై నిలబెట్టి పట్టుకొని ఉన్న శు సంహారకుడైన రాముణ్ణి చూచెను. | మూ. తం దృష్ట్వా సశరం చాపముద్యమ్య ఖరనిస్ప్వనమ్‌, రామస్యాభిముఖం సూతం చోద్యతామిత్యచోదయక్‌ . ర్స మైన ధ్వని గల, సళరమ్‌ = శరములతో కూడిన, చావమ్‌=ధనస్సును, ఉద్యమ్య బడుగాక, ఇతి = అని, సూతమ్‌ జ సెరథిని, అచోదయత్‌ == పేరేపించెను. తా. ఖరుడు ఆ రాముణ్ణి చూచి, పరుషముగా ధ్వని చేయు, బాణసహిత మైన ధనస్సును పెకి ఎత్తి “రథమును రాముని వద్దకు తీసికొని వెళ్ళుము"అని సారథిని _పేరేపించెను. లి మూ.స ఖరస్యాజ్ఞయా సూతస్తురగాన్‌ సమచోదయత్‌, యత రామో మహాబాహురేకో ధూన్వన్‌ స్టితో ధనుః. తి

100 శ్రీమ్మదామాయణ ము (ప. అ. సః సూతఃజ ఆ సారథి, ఖరన్య = ఖరునియొక్క, ఆజ్జ్ఞయా: ఆజచేత, మహాబాహుః జ గొప్ప బాహువులు గల, ఏకఃజ=ఒంటరిగా ఉన్న, రామః జరాముడు, యత నా ఎక్కడ, ధనుః == ధనస్సును, ధూన్వన్‌ హై కదల్చునుః సితః = నిలచెనో అక్కడికి, తురగాన్‌ = గుబ్దిములను, సమచోదయత్‌ = న! (తోలెను. తా. ఆ సారథి ఖరుని ఆజ్ఞ ననుసరించి, మహాబాహువైన రాముడు ధనస్సు కదల్చుచు ఏకాకిగా నిలచి ఉన్న (పదేశమునకు రథమును తీసికొనివెగ్హాను. త్రి మూ. తం తు నిష్పతితం దృష్ట్వా సర్వే తే రజనీచరాః, నర్జ్ణమానా మహానాదం సచివాః పర్యవారయన్‌. _ శీ (వం ఆఅ. నిష్పతితమ్‌ = ముందుకు వచ్చిన, తమ్‌ = ఆ ఖరుణ్‌, దృష్టా శా జ చూచి, సచివాఃజ మంగులైన, తే= ఆ, సర్వే= సమస్తమైన, రజనీచరాః = రాక్షసులు, మహానాదమ్‌ = గొప్ప థ్వని కలుగు నట్టుగా, నరమానాః=ధ్రంని చేయుచు, వర్యవారయన్‌ = ఆతని చుట్టు చేరిరి. ౦ తా. ఖరుడు ముందుకు వచ్చుట చూచి ఆతని మంతులైన రాక్షసు లందరు బిగ్గరగా అరచుచు ఆతని చుట్టూ చేరిరి. డీ మూ. స తేషాం యాతుధానానాం మధ్యే రథగతః ఖరః, బభూవ మధ్యే తారాణాం లోహితాజ్ఞ ఇవోదిత;. ఠ్‌ (వ. అ. తేషాం యాతుధానానామ్‌ = ఆ రాక్షసులయొక్క, మద్యే == మధ్యయందు, రథగతః = రఠథమునం దున్న, ఖరః= ఖరుడు, తారాణామ్‌ = నక్మ్షతములయొక్క-, మధ్యే == మధ్యయందు, ఉదితః = ఉదయించిన, లోహితొబ్లి ఇన == కుజుడు వల, బభూవ = ఉండెను. శా. ఆ రాక్షసుల మధ్య రథముపై ఉన్న ఆ ఖరుడు, నక్ష్మతముఅ మధ్య ఉదయించిన కుజ్మగహము వఠె ఉండెను. క్‌ మూ. తతః శరసహ్మసేణ రామమప్రతిమౌజసమ్‌, ఆఅర్హయిత్వా మహానాదం ననాద సమరే ఖరః. 6

అరణ్యకాండము 801

(ప. అ. తతఃజ అటు పిమ్మట, ఖర: = ఖరుడు, సమరే= యుద్దము నందు, శరసహ్మ-సేణ == అనేకబాణములతో, ఆ్మపతిమౌజనమ్‌ == సాటి లేని కాంతి: గల, రామమ్‌ = రాముణ్ణి, అర్జయిత్వా = పీడించి, మహానాదమ్‌ = గొవ్ప ధ్వని కలుగునట్లుగా, ననాద = అరచెను.

తా. పిమ్మట ఖరుడు సాటి లేని కాంతి గల రాముణ్ణి, యుద్దమునందు, అనేక బాణములు (ప్రయోగించి పీడించి బిగ్గరగా అరచెను. 6.

మూ. తతస్తం ఖీమధన్వానం కుద్దాః నర్వే నిశాచరాః, రామం నానావిధై శమై9రభ్యవర్షన్త దుర్ణయమ్‌. 7

(వ. అ. తతః== అటుపిమ్మట, సర్వేజసమ స్తమైన, [కుద్దాఃజకో పించిన, నిశాచరాః = రా్షసులు, భీమధన్వానమ్‌ == భయంకర మైన ధనస్సు గల, దుర్జ యమ్‌ == జయింప శక్యము కాని, తం రామమ్‌ == ఆ రాముణ్ణి, నానావిదైఃజ అనేక విధములైన, ఛై: = ఆయుధములచేత, అభ్యవర్షన్‌ డా వర్షించిరి.

తా. పిమ్మట ఆ రాకను లందరూ కూడ కోపముతో, భయంకరమైన. ధనస్సు ధరించి ఉన్న, జయింవ శక్యము కాని ఆ రామునిపై అనేకవిధములైన శస్త్రములు కురిపించిరి. ౯7

మూ. ముద్గరైః పట్టేసైః శూలై: (పాసైః ఖడ్మెః పరశ్వథై:,

రాక్షసాః సమరే రామం నిజఘ్నూూ రోషతత్పరాః, రి

(వ. అ. రాక్షసాఃజ రాక్షసులు, రోషతత్పరాః = రోషావిమ్లలె, ముద్గరెః కా ముద్గ్దరములచేత, పట్టివైఃజ వట్టిసములచేత, శూలైః జా శూలములచేత, (పానైః == (పానములచేత, ఖ గ్లఃజఖడ్గములచేత, వరశ్వ థైః == గంగా డ్ధళ్లదేత , సమతథే = యుద్ధమునందు, రామమ్‌ = రాముణ్ణి, నిజమ్ను! = కొట్టిరి.

తా. రాక్షసులు రోషావేశముతో ఆ రాముణ్ణి, యుద్దములో, ముద్గరములు, వట్టిసములు, శూలములు, (ప్రాసలు, ఖడ్గములు, గండ గొడ్డళ్ళు మొదలైన ఆయు ఛాలతో కొట్టిరి. 8

మూ. తేవలాహకసంకాశా మహానాదా మహౌజసః, అభ్యధావ న్త కాకుత్సృం రథై ర్వాజిభిరేవ చ, 9 గజైః పర్వతకూటాఖై రామం యుద్ధే జిఘాంసవః. వ్ర. ఆ. వలాహకసంకాళాః = మేఘములతో సమానులు, మహానాదాః 2 గొప్ప ధ్వనులు కలవారు, మహౌజసః = గొప్ప తేజస్సు కలవారు అయిన, తేజ అ రాక్షసులు, రథైః = రథములతోను, వాజిభిరేవ చ జ గుజ్టములతోను, పర్వత కూటాబే ః = వర్వతశిఖరములతో సమానములైన, గజైః= ఏనుగులతోను, యుద్ధే ఉ యుద్ధమునందు, జిమాంసవః == (రాముజ్జ | చంప దలచినవారై, రామమ్‌ 2౫ రాముణి గూర్చి, అభ్యధావ న= పరుగి తిరి. ణి అవనీ అావాలీ

తా. మేఘాల వంటి ఆకారములు గల మహాతేజఃళాలు లెన ఆ రాక్షసులు? .గొవ్ప ధ్వని చేయుచు, యుద్దములో రాముణ్ణి సంహరించవలె నను కోరికతో: రథములు, గుట్టిములు, పర్యతశిఖరములవంటి ఏనుగులు ఎక్కి ఆ రాముని మీదకు వెళ్ళిరి. ర్ట

మూ. తేరామే శరవర్షాణి వ్యసృజన్‌ రక్షసాం గణాః, 10 ౩ లేన్ద్రమివ ధారాభిర్వర్షమాణా వలాహకాః.

(ప. అ. తే= ఆ; రక్షసామ్‌ = రాక్షసులయొక్క, గణాః = గణములు: రామే = రామునిమీద, వర్షమాణాః జు వర్రించుచున్న, వలాహకాః = మేఘములు; ధారాభిః = జలధారలచేత, ఇ లేన్ష్రమివ = పర్వతరాజునువలె, శరవర్గాని= బాణి

| జె వర్షములను, వ్యసృజన్‌ = విడచినవి. న!

తా, ఆ రాశతసగణములు వర్షించుచున్న మేఘము పర్వతరాజుపె జల

ధారలు కురిపించి నట్టు, రామునిపై బాణవర్షములను కురిపించిరి. 10

మూ. సత్రైః పరిచృతో మోరైః రాఘవో రక్షసాం గణైః, 1! తిథిష్వివ మహాదేవో వృతః పారిషదాం గతైః,

-రషిసాం గతైః= రా్షసుల గణములచేత, మహాదేవః జ రృుదుడు, తిథిషు ==

"ఆరణ్యకాండము 808 "ఆ యా తిథులయందు, పారిషదామ్‌ = ఆనుచరులయుక్క-_, గత్రరివ == గణముల చేత వలె, పరివృతః == చుట్టువారుకొనబడెను. తా. ఆ యా తిథులలో (పమథగణములు మహాదేవుని చుట్టి నిలచి నట్లు, భయంకరులైన ఆ రాక్షసులు గుంపులు గుంపులుగా ఆ రాముని చుట్టి నిలచిరిం మూ. తాని ముకాని శస్తాణి యాతుధానైః స రాఘవః, (పతిజ్ఞగాహ విశికై ర్నద్యోఘానివ సాగరః. క్షి (ప, అ. సఃజ= ఆ, రాఘవః == రాముడు, యాతుధానైః == రాక్షనులచేత, ముకాని = విడువబడిన, తాని == ఆ, శస్తాంణి = శస్రములను, సాగరః = సము [దము, నద్యోఘానివ == నద్మీపవాహములను వలె, విశిఖైః= బాణములచేత , (పతి జ్మ్యగాహ == స్వీకరించెను. తా. ఆ రాక్షసులు (వయోగించిన ఆయుధములను రాముడు, బాణములు [పయోగించి, నద్మీపవాహములను సమ్ముదము స్వీకరించి నట్లు స్వీకరించెను. 18 ళు మూ. స తైః (పహర జైర్ల్జోరెర్బిన్నగ్మాతో న వివ్యథే, రామః (పదీప్రైర్బ్పహుభిర్వజై9రిన మహాచలః. కం. [వ. అ. ఘోరెః = భయంకరముల్రైన, తైః=ఆఅ, (వహరదైః= ఆయుధ ములచేత, భిన్నగ్యాతః == బద్దలుకొట్టబడిన శరీరము గల, సః రామః = ఆ రాముడు, (వదీమైః= (వజ్వలించుచున్న, బహుభిః == అనేకమైన, వజ్రైంః == వ్యజాయుధములచేత, మహాచల ఇవజ గొవ పర్వతము వలె, “న వివ్యథే = వ్యథ చెందలేదు. తా. భయంకరములైన ఆ ఆయుధములచేత శరీరమునకు చాల దెబ్బలు ళఈగిలినా కూడ రాముడు, [(వజ్వలించుచున్న వ్యజము లెన్ని ప్రయోగించినా మవాపర్వతము చలించ నట్టు, ఏ మ్మాతము వ్యథ చెందలేదు. [18 మూ. స విద్ధః కృతజాదిగ్దః సర్వగాతేషు రాఘవః, బభూవ రామః సంధ్యా ౦ర్జివాకర ఇవావృత :. మశ వ. ఆ. విద్దః కా కొట్టబడినవా డై, సర్వగా_తేషు డా సమస్తఆఅవయవ ముల

యందు, డతజాదిగ్ద్గః = రక్తముచేత పూయబడిన, రాఘవః=రఘువంశసంజాతు డెన, సః రామఃజ ఆ రాముడు, సంధ్యాభై9ః = సంధ్యాకాల మేఘములచేత, అవృతః = కప్పబడిన, దివాకరః ఇవ== సూర్యుడు వలి, బభూవజ ఉండెను. తా. ఆయుధముల (పహారము తగులుటచేత అన్ని అవయవములందు రకము [సవించుచున్న ఆ రాముడు సంధ్యాకాల మేఘములచే కప్పబడిన సూర్యుడు వలె (పకాశించెను. కేశ వావ్‌ అ ౨, అ గా మూ. వి షేదుర్దేవగన్ధర్వాః సిద్దాశ్చ పరమర్షయః అర ఆర అర్య అల జల్ల ఏకం సహ_సె9ర్చహుభి స్తదా దృష్ట్వా సమావృతమ్‌. 15 వ. అ. తదా = అప్పుడు, బహుభిః=ఆనేకము లైన , సహసై9్క;=ఎసహ్మస ములచేత, సమావృతమ్‌ = కప్పబడిన, ఏకమ్‌ = ఏకాకియైన రాముణ్ణి, దృష్ట్వాజ చూచి, దేవగన్దర్వాః= దేవతలు, గంధర్వులు, సిద్దాశ్సాజసిద్దులు, పరమర్షయః== తా. ఏకాకిగా ఉన్న రాముణ్ణి ఎన్నో వేలమంది రాక్షసులు చుట్టుముట్టుట చూచి, దేవతలు, గంధర్వులు, సిద్ధులు, మహర్షులు విషాదము చెందిరి. 15 ఆ ఆన మూ, తతో రామః సుసంకుద్దో మణ్ఞలీకృతకార్ముకః, ఆలీ ఆక ససర్ద నిశితాన్‌ బాణాన్‌ శతకో౬థ సహ సశః, 16 ప. అ. తతః= అటుపిమ్మట, రామః = రాముడు, సుసం[కుద్దః జ చాల మ! కోపించినవాడై, మజ్జలీకృతకార్ముకః == మండలాకారముగా వంచబడిన ధనస్సు కలవాడై, శతశః = వందలకొలది, అథ = మరియు, సహ్మసశః = వేలకొలది, నిశితాన్‌ == వాడియైన, బాణాన్‌ = బాణములను, ససర్జ = విడచెను. శా. పీమ్మట రాముడు చాల కోపించి, ధనస్సును మండలాకారముగా = ఉండు నట్టు వంచి, వందలకొలది, వేలకొలది, వాడియైన బాణాలను విడచెను.16 మూ. దురావారాన్‌ దుర్విషహాన్‌ కాలదణ్లోపమాన్‌ రణే, ముమోచ లీలయా రామః కజ్కప్మతానజిహ్మగాన్‌,. 11 ప. అ. రామః= రాముడు, రజే== యుద్ధమునందు, దురావారాన్‌ ==

అరణ్యకాండము 3805 = నివారింప శక్యము కొనివి, దుర్విషవాన్‌ = సపాంప శక్యము కానివి, కాల దణ్ఞోపమాన్‌ = యమదండముతో సమానమైనవి, అజిహ్మగాన్‌ = వ్యకత్వము లేకుండా పోవునవి అయిన, కజ్క్య-వ్యతాన్‌ = (గద్దరెక్కలు కట్టిన బాణములను, లీలయా = విలాసనతో, ముమోచ == విడచెను.

తా. రాముడు, యుద్ధములో నివారింప శక్యము కానివి, సహించుటకు శక్యము కానివి, యమదండముతో సమానములూ, వంకరగా కాక తిన్నగా పోవునవి అయిన బాణాలను ఆనాయాసముగా (వయోగించెను. 17

మూ. తే శరాః శతు సైన్యేమ ముక్తా రామేణ లీలయా,

ఆదదూ రక్షసాం [పాణాన్‌ పాళాః కాలకృతా ఇవ. 18

వప. ఆ. రామేణ == రామునిచేత, లీలయా = అనాయాసముగా, శతు 'నెన్యేష జా శతు వైన్యములమీద, ముక్తాః = విడువబడిన, తే శరాః= ఆఅ బాణ ములు, కాలకృతాః == యమునిచేత (పయోగింపబడిన, పాఠాః ఇవ = పాశముల (గగహించినవి.

తా. రాముడు అనాయాసముగా శతు వైన్యములమీద విడచిన ఆ బాణ ములు, యముడు (పయోగించిన పాళశముల వఠె, రాక్షసుల (పాణములను హరించినవి. 18

మూ. భిత్త్వా రాక్షనదేహాంస్తాం స్తే శరా రుధిరాప్తుతాః,

అన్నరిక్షగతా రేజుర్జీస్తాగ్ని సమతేజసః. గరి

[వ. అ. తే శరాఃజా ఆ బాణములు, తాన్‌ = ఆ, రాక్షనదేహాన్‌ == రాక్షసుల దేహములను, భిక్వాజ భేదించి, రుధిరాస్త్రతాః = రక్షముచేత వూయ బడినవై, అన్తరికగతాఃజ ఆకాళమును పొందినవై, దీప్తాగ్నిసమతేజసః = (పజ్వ లించుచున్న అగ్నితో సమానమైన తేజస్సు గలవై, రేజుః జ (సకాశించినవి.

తా. ఆ బాణములు రాక్షనుల దేహములను భేదించి బైటకు వచ్చిర క్రము చేత వూయబడిన వె, ఆకొశమునందు (సజ్వలించుచున్న అగ్నితో సమానమెన తేజస్సుతో (_పకాశించెను. క్షే

లి0ి

306 శ్రీమ్మదామాయణము మూ. అసంభ్యేయాస్తు రామస్య సాయకాశ్చాపమణ్ఞలాత్‌,

వినిష్పేతురతీవో[గా రక్షజ్యపాణావహారిణ:. ర్డి్య

(ప. అ. రామస్య == రామునియొక్క_, చాపమండలాత్‌ - మండలాకార

ములో నున్న ధనస్సునుండి, అతీవ=మిక్కిలి, ఉ్మగాః= ధయంకరములు, రక్షః[పాణావహారిణః = రాక్షసుల ,పాణములను అపహరించునవి అయిన ఆసం ఖ్రీయాః = లెకిగ్రాంప శక్యము కాని, సాయకాః = బాణములు, వినిష్పేతుః = తా. మండలాకారముగా ఉన్న రాముని ధనస్సునుండి చాలా భయంక రముతెన బాణములు లెక్క పెట్టుటకు శక్యము కాని సంఖ్యలో బయల్వెడలి, రామసుల (పాణములను హరిం చెను. ల0

మూ, తైర్ట్సనూంషి ధ్వజా(గ్రాణి వర్మాణి చ శిరాంసి చ,

బాహూన్‌ సహస్తాభరణానూరూన్‌ కరికరోపమాన్‌. 21 చిచ్చేద రామః సమరే శతళో౬థ సహ,్మసశః.

[ప అ, రామః= రాముడు, సమరే = యుద్ధమునందు, తైః= ఆ బాణ ములచేత, శతశః=వందలకొలది, అథ = మరియు, సహ్మసశః = వేలకొలది, ధనూంషి = ధనస్సులను, ధ్వజాగాణి = ధ్వజముల ఆ(గభాగములను, వర్మాణీ చ= కవచములను, శిరాంసి చ = శిరస్సులను, సహసాభరణాన్‌ = హసాభర

తా యుద్ధములో రాముడు ఆ బాణములతో, వందలకొలది, వేలకొలది, ధనస్సులను, ధ్వజముల అ్మగములను, కవచములను, శిరస్సులను, ఆభరణము లతో కూడిన బాహువులను, ఏనుగ తొండముల వంటి తొడలను చేదించెను. 31

మూ. హయాన్‌ కాజ్బునసన్నాహాన్‌ రథయుక్తాన్‌ ససారథీన్‌. ఓలి గజాంశ్చు సగజారోహాన్‌ సహయాన్‌ సాదినస్త థా, పదాతీన్‌ సమరే హత్వా పహ్యనయద్యమసాదనమ్‌. ర్డి్రి

ఆరణ్యకాండము 807

(ప. ఆ, కాజ్బనసంనాహాన్‌ = బంగారు అలంకారములు గల, రథయు కాన్‌ = రథమునకు కూర్చుబడిన, ససారథీన్‌ = సారథులతో కూడిన, హయాన్‌ = గుజ్జిములను, సగజారోహాన్‌ = గజముల నెక్కిన పురుషులతో కూడిన, గజాంళ్చ =వఏనుగులను, తథా = మరియు, సహయాన్‌ =గుజ్జములతో కూడిన, సాదినః == గుజ్లముల్నపె నున్న భటులను, పదాతీన్‌ == కాలిబంట్లను, సమరే= యుదము

జా 0 నందు, హత్వా = చంపి, యమసాదనమ్‌ = యముని గృహమును, ఆనయత్‌ = పొందించెను.

లా. రాముడా యుద్ధములో బంగారు అలంకారములు గల, రథములకు కట్టిన అశ్వములను, రథసారథులను, గజములను, గజముల నెక్కిన యోధులను, గుజ్జములను, వాటిపై ఎకి.-న యోధులను, కాలిబంట్లను చంపి యమలోకమునకు పంపెను. 22, 28

మూ, తతో నాశీకనారావై స్తీ క్షారెంళ్చ వికర్షిభిః,

థీమమార్త స్వరం చ |కుర్చిద్యమానా నిశాచరా:ః. ర్డీ

[ప అ. తతఃణ అటు పిమ్మట, నాశీకనారాచైః == గొట్టముల వంటి బాణములచేతను, ఇనుపబాణములచేతను , తీళ్టాగై 9౩ == తీష్టమైన అ(గభాగములు గల, వికర్ష్ణిభిః = చివర వంపులు గల వాణములచేతను, భిద్యమానాః == వేదింస బడుచున్నవారై: నిశాచరాః == రాక్షసులు, ఖీమమ్‌ = భయంకరముగా, ఆర్హస్వ రమ్‌ = దీనమైన స్వరమును, చ్మకుః = చేసీరి.

తా. పిమ్మట ఆ రాక్షసులు నాశీక బాణములచేతను, నారాచములచేతను, తీక్షమైన అ(గభాగములు గల వికర్ణిబాణముల చేతను భేదింవబడుచున్నవారై, శఛయము కలుగు నట్టుగాను, దీనముగాను అర చిరి. రి

మూ. తత్రైన్యం నిశిత్తై ర్బాణైరర్టితం మర్మ భేదిభిః,

రామేణ న నుఖం లేభే శుష్క్టుం వనమివాగ్నినా. ర్రైగ్ట్‌

(వ. ఆ. రామేణ= రామునిచేత, మర్మభేదిభిః న్‌ా మర్మస్టానములను

భేదించు, నిశితైః = వాడియెన, దాణైః== బాణములచేత, ఆర్దితమ్‌ = పీడింపబడిన,

806 ్రిమ్మ్యదామాయణము. తత్‌ 'సెన్యమ్‌ = ఆ సైన్యము, శష్కమ్‌ = ఎండిపోయిన, వనమ్‌ = వనము, అగ్నినా ఇవజ= అగ్ని చేత కాల్చ్బబజడి వలె, సుఖమ్‌ = సుఖమును, న లేభే== పొందలేదు.

తా. రాము డా విధముగ మర్మస్తానములను భేదించు బాణములతో పీడించగా ఆ సైన్యము, అగ్నిచేత కాల్చ్బబడిన ఎండిపోయిన వనము వలె సుఖ మును పొందలేదు. లర్‌.

మూ. 'కేచిద్బీమబలా: శూరాః శూలాన్‌ ఖడ్గాన్సరశ్వథాన్‌ ,

రామస్యాభిముఖం గత్వా చిక్షిపుః పరమాయుధాన్‌. ర్డిగ్రి.

(ప. అ. ఫీమబలాః == భయంకరమైన బలము గల, శేచిర్‌ = కొందరు సూరాః = శూరులు, రామస్య == రామునకు, అభిముఖమ్‌ ఎదురుగా, గత్వా వెళ్ళి పరమాయుధాన్‌ = ేష్టములైన ఆయుధము లైన, శూలాన్‌ =శూలములను,. ఖడ్ణాన్‌ జా ఖర్గములను, పరశ్వథాన్‌ జా గండగొడ్డళ్లను, చిష్షిపుః = విసింరి.

తా. భయంకరమైన బలము గల కొందరు శూరులు, రామునకు ఎదురుగా వెళ్ళి ఉత్తమాయుధము లైన శూలములను, ఖడ్గములను, గం[డగొడ్డళ్లను రాము నిపై విసిరిరి. ..

మూ. తేషాం బాతైర్మహాబాహుః శస్తాాజ్యావార్య రాఘవః,

జహార సమరే (పాణాంశ్చిచ్చేద చ శిరోధరాన్‌. ర్ది

(న, అ. మహాబాహుః = గొప్ప బాహువులుగల, రాఘవః = రాముడు,

సమరే యుద్ధమునందు, బాణః = దాణములచేత, తేషామ్‌ = వాళ్లయొక్క, కా ణు

శస్త్రాణి = ఆయుధములను, అవార్య జ నివారించి, (_పాణాన్‌ = 1పాణములను, జహార == హరించెను. శిరోధరాన్‌ = కంఠములను, చిచ్చేద == ఛేదించెను.

తా, మహాబాహువైన రాముడు బాణములదేత వాళ్ళు (ప్రయోగించిన ఆయుధాలను నివారించి, యుద్ధములో వాళ్ళ కంఠములను ఖండించి, (పాణము. లను హరించెను, ర్జ/

ఆరణ్యకాండము 809 మూ. తే ఛిన్నశిరసః 'పేతుళ్చిన్నవర్మశరాసనాః, సుపర్జవాతవిక్షిప్తా జగత్యాం పాదపా యథా, 20 (స, అ. తే= అ రాక్షసులు, ఛిన్నశిరపః = చేదింవబడిన శిరస్సులు కలవారై , ఛిన్నవర్మశరాసనాః = చేదింపబడిన కవచ ములు ధనస్సులు కలవారై, సుపర్జవాతవివిప్తాః == గరుత్మంతుని వాయువుచేత చిమ్మివేయబడిన, పాదపాః యథా = నృక్షములు వళె, జగత్యామ్‌ = భూమిపై, చేతు? = వడిరి. ఠా. శిరస్సు తెగిపోయి, కవచములు, ధనన్సులు ముక్క_ముక్క-లైై పోగా ఆ రాక్షసులు గరుత్మంకుని వేగమువలన కలిగిన గాలిచే కదల్చివేయబడిన వృషిముల వలె నేలమీద పడిపోయిరి. విగ్ర మూ. అవశిష్టాశ్చ యేత్మత విషణ్ఞాశ్చ నికాచరాః, ఖరమేవాభ్యధావన్న శరణార్థ్హం శరార్దితాః. రర (వ. అ. త్మ్యత = అక్కడ, అవశిష్టాః జ మిగిలిన, యే==ఏ, నిశాచరాః == రాక్షసులు కలకో వాస, శవాన్టితా:జ మానము వేత పీడిశులై, విష జ్ఞాశ్చుజ దిగులు చెందినవారై , ఖరమేవ == ఖరుణ్ణి గూర్చియే, శరణార్థమ్‌ == రక్షణము కొరకు, అభ్యధావన్త = వరుగెత్తిరి తా. అక్కడ మిగిలిన రాక్షసులు బాణముల దెబ్బలకు తట్టుకొనజాలక , చిగులు చెంది, రక్నింపు మని వేడుచు ఖరుని దగ్గరకు వెళ్ళిరి. లి మూ. తాన్‌ సర్వాన్‌ పునరాదాయ సమాశ్వాస్య చ దూషణః, 4 త్‌0 అభ్యధావత కొకుత్హం (కుద్దో ర్ముదమివాన్త కః (ప. అ. దూషణః జ దూషణుడు, తాన్‌ సర్వాన్‌ = వాళ్ళ నందరిని, సమాశ్వాస్య = ఓదార్చి. పునః జ మరల, ఆదాయ == తీసికొని, (కుద్ధఃజ కోసిం చినవాడై , అన్నకః= యముకు, ర్వుదమివ = ర్యదుణ్ణి వలె, కాకుత్స్సృమ్‌ = రాముజ్తి గూర్చి, అభ్యధావత == పరుగెతెను. ఎ! వజ తా, దూషణుడు ఆ రాక్షసుల నందరిని ఓదార్చి, తన వెంటబెట్టుకొని, యముడు ర్నుదునిమీదకు వెళ్ళినట్టు, కోవముతో రామునిమీదికి వెళ్లెను. 80

810 శ్రీమ్యదామాయణమా' మూ. నివృత్తాన్తు పునః సర్వే దూషణాాశయసం, శ్రితాః, రామమేవాభ్యధావన్న సాలతాలశిలాయుధాః. తే

(ప అ. సర్వే= ఆ రాక్షను లందరూ, దూషణ్మాశయసం్మశయాః 2 దూషణుని ఆశయమును పొందినవారై , పునః మరల, నివృత్తాః = మరలీనే వారె, సౌలతాలశిలాయుధాః = మద్దెచెట్టు, తాటిచెట్లు, శిలలు ఆయుధములుగ్‌ గలవారై , రామమేవ జ రాముణ్ణి గూర్చియే, ఆభ్యధావన్త = పరుగెత్తిరి,

తా. ఆ రాకసు లందరూ దూషణుని ఆశయించి, మద్దెబెట్టు, తాటిచెట్టు శిలలు ఆయుధములుగా ధరించి రామునిమీదికి వెళ్ళిరి. తే

మూ. శూలముద్గరహస్తాశ్చ చాపహస్రా మహాబలాః, న క 4 న సృజన్తః శరవర్షాణి శ స్త్రవర్షాణి సంయుగే, త్రలై (చుమవర్షాణి ముఇ్బున్తః శిలావర్షాణి రాక్షసాః.

(ప్ర. అ. శూలముద్గరహస్తాశ్చ=శూలములు, ముద్గరముల్లు హస్తములందో కలవారు, చాపహస్తాః = ధనస్సులు హస్తములందు కలవారు, మహాబలాః=గొవు బలము గలవారు అయిన, రాక్షసాః== రాషసులు, సంయుగే = యుదమునందు? శరవర్షాణి = బాణవర్షములను, శస్త్రవర్షాణి= ఆయుధముల వరములను, సృజన్తఃి

య ఇ ఇసృష్టించుచు, (దుమవర్జాణీి = వృక్షముల వర్ణములను, శిలావర్దాణి= శిలల నర్త ములను, ముక్బాన్నః == విడచుచు (యుద్దము చేసిరి. |

తా. గొప్ప బలము గల ఆ రాక్షసులు హస్తములలో శూలములు, ముద్గర ములు, ధనస్సులు ధరించి, బాణవర్షము, ఆయుధముల వర్షము, సృషముళలి వర్షము, శిలల వర్షము కుపిరించుచు యుద్ధము చేసిరి. ల్రిడై

మూ. తదృభూవాద్భుతం యుద్ధం తుములం రోమహర్షణమ్‌, లీ&ీ

| రామస్య చ మహాఘోరం పునస్తేషాం చ రక్షసామ్‌.

(వ, అ. పునఃజ మరల, రామస్య = రామునకు, తేషాం రకసాం చ= ఆ రాక్షసులకు, తుములమ్‌ == వ్యాకులము, అద్భుతమ్‌ = ఆశ్చర్యకరము, రోమ

ఆరణ్యకాండము ప! హర్షణమ్‌ = రోమాంచము కలిగించునది, మహా ఘోరమ్‌ = చాల భయంకరము, అయిన, తత్‌ యుద్ర్ధమ్‌ = ఆ యుద్ధము, బభూవ == ఆయెను. తా. రామునకు, రాష్షసులకు మధ్య మరల మహా ఘోరమైన యుద్ధము జరిగెను. వ్యాకులముగా జరిగిన ఆ యుద్ధము, ఆశ్చర్యకరముగాను, రోమాంచము కలిగించేదిగాను ఉండెను. తితి మూ. తే సమనాదభ్మికుద్దా రాఘవం పునరభ్యయు:, విడ్తీ తైశ్చాూ సర్వా దిశో దృష్ట్వా (వదిశశ్చ సమావృతాః; రాక్షసెరుద్యతప్రాసైః శరవర్షాభివర్షిభిః, వ్‌5 స కృత్వా భైరవం నాదమస్తుం పరమభాస్వరమ్‌, నంయోజయత గాన్టర్వం రాక్ష్షసేషు మహాబలః. వ్‌ (ప. అ. తే= ఆ రాక్షసులు, అభ్మికుద్దాః == కోపించినవారై? పునః == మరల, రాఘవమ్‌ = రాముణ్ణి, సమన్గ్హాత్‌ = నలుమూలల, అభ్యయుః == చేరిరి. మహాబలః == గొప్ప బలము గల, సఃజ ఆ రాముడు, ఉద్యత్మపానైః=ఎత్తబడిన (ప్రాసలు కలవారు, శరవర్షాభివర్షిభిః = బాణవర్షమును వర్తించుచున్నవారు అయిన, లై: ఆ రాక్షసులచేత, సర్వాః = సమస్త మైన, దిశః == దిక్కులను, (పదిశశ్చ == విదిక్కులను, సమావృతాః == కప్పబడినవాటినిగా; దృష్ట్వా == చూచి, భైరవమ్‌ = భయంకర మైన, నాదమ్‌ = ధ్వనిని, కృత్వా = చేసి, రాకసేషు= ఆ రాక్షసులయందు, పరమభాస్వరమ్‌ == మిక్కిలి (సకాశించుచున్న, గాన్టర్వమ్‌ అస్ర్రమ్‌ = గాంధర్వాస్త్రమును, సంయోజయత == (వయోగించెను. తా. ఆ రాక్షసు లందరు చాల కోపముతో మరల రాముణ్ణి చుట్టుముట్టిరి. మహాబలశాలియైన ఆ రాముడు, ఆ రాకసు లందరు. (పాసలను ధరించి, బాణ వర్షము కురిపించుచు దిక్కులను, విదిక్కులను పూర్తిగా కప్పివేసి ఉండుట చూచి, భయంకరముగ సింహనాదము చేసి, మిక్కిలి (సకాశించుచున్న గాంధ ర్వాస్రమును ఆ రాక్షసులపై (పయోగించెను. తిక, తిక, 86 మూ. తతః శరసహ[సాణి నిర్యయుశ్చాపమణణలాత్‌, సర్వా దశ దిశో బాజై రవార్యన్న సమాగతైై:. వ్‌

812 శ్రీమ్మదామాయణమా

(వ అ తతః = అటు పిమ్మట, చావమణ్దలాత్‌ = ధనుర్మండలమునుండి: శరసవ్మసాణిజ వేలకొలది బాణములు, నిర్యయుః=బయలువెడలినవి. సమాగ త్రో దిక్కులు, అవార్యన్న = కప్పబడినవి.

ళా. అప్పుడు మండలాకారములో ఉన్న ధనస్సునుండి వేలకొలది బాణ ములు బయల్వెడలినవి. ఆ విధముగ బయలువెడలిన బాణములచేత, పది దిక్టులు కస్పీవేయబడెను. 387

మూ. నాదదానం శరాన్‌ ఘోరాన్‌ న ముక్నాన్తం శిలిముఖాన్‌,

వికర్షమాణం పళ్యన్తి రాక్షసా స్తే శరార్దితాః, 85

(వ. అ. శరార్దితాః = దాణములచేత పీడింపబడిన, తే రాక్షసాః ఆ 1గహించువానిని, న పశ్యన్తి = చూడలేదు. శిలీముఖాన్‌ - బాణములను, ముజ్బున్నమ్‌ = విడచుచున్నవానిని, న జ చూడలేదు. వికర్ణ్హమాణమ్‌ = లాగుచున్న వానిని, చూడలేదు.

తా. బాణములచేత పీడితులై న ఆ రాక్షసులకు రాముడు బాణములు పెకీ తీయటగాని, వాటిని విడచుట గాని, ధనన్సు లాగుట గాని కనబడలేదు." 86

మూ. శరాన్టకారమాకాశ మావృణోత్సదివాకరమ్‌,

బభూవావస్థితో రామః (ప్రవమన్నివ తాన్‌ శరాన్‌. 89

[వం అం శరానస్థకారమ్‌ = బాణముల ఆంధకారము, నదివాకరమ్‌ = నూర్యు నితో కూడిన, ఆకాళమ్‌ = ఆకాశమును, ఆవృణోత్‌ = అవరించెను. రామః: అన్నటు, అవసితః బభూవ == నిలచి ఉండను.

యణ థి

తా. బాణాలవలన ఏర్పడిన చీకటి సూర్యునితో సహా ఆకాశమును కప్పి వేసెను. రాముడు ఆ బాణములను ' తన నోటినుండి విడచుచున్నాడా అన్నట్లు నిలచి ఉండెను. లం

విరణ్యకాండము శి18ి మూ. యుగపత్పతమానై శృ యుగవచ్చ హతై ర్బృళమ్‌, యుగపత్పతితై శ్చైవ వికీర్ణా వసుధా భవత్‌. 40 (ప. అఆ. వసుధా= భూమి, యుగవత్‌=ఒక్కమారుగా , పతమానైశ్చుజ= పడుచున్న రాక్షసులచేతను, యుగవత్‌ = ఒక్కమారుగా, హతైశళ్చ్ళుజ చంప బడినవారిచేతను, యుగపత్‌ = ఒక్కూమారుగా, పతిత్రై న్నైవ = పడినవారిచేతను, భృశమ్‌ = మిక్కిలి, వికీర్ణా = వ్యావము, అభవత్‌ = ఆయెను. తా. గుంపులు గుంపులుగా పడుచున్న రాక్ష్షసులచేతను, గుంపులు గుంపు “లుగా చంవబడిన రా్షనులవేతను, గుంపులు గుంపులుగా వడి ఉన్న రాక్షసుల చేతను భూమి కవ్పబడి ఉండెను. 40 మూ. నిహతాః పతితాః శ్షీణాళ్చిన్నా భిన్నా విదారితాః, త్మ్యతత్మతస్మ దృశ్యన్తే రాక్షసా స్తే సహ్మసశః. డ్తీే సప, అ. తే రాక్షసాః ఆ రాక్షసులు, త్మత త్యత = ఆక్కదక్యడ, 'సహ్మసశః == వేల కొలది, నిహతాః == చంపబడినవారై, పతితాః== వడిపోయిన వారై, శీణాః = కీణించినవారై , ఛిన్నాః = చేదింపబడినవారైై, భిన్నా!== (బద్ధలుకొట్టబడినవారై , విదారితాః = చీల్చివేయబడినవారై : చృశ్యనైే స్మజకన బడిరి. తా. అక్కడక్కడ రాక్షసులు వేల పంఖ్యలో చచ్చి వడి ఉండిరి. కొందరు అవయవములు తెగ ఉండిరి. కొందరు నరకబడి, కొందరు (టుద్దలు కొట్టబడి, మ5ికొందరు చీల్చబడి వడి ఉండిరి. జ్యే మూ. సోష్టి షైరుత్తమాబ్లెళ్చు సాజ్లదెర్బాహుభిస్త థా, ఊరుభిర్దాను భిశ్చినైర్నానారూపవిభూషతై ః. శ్తీలై హయెొశ్చ ద్విపముఖై్యైశ్చాూ రథై ర్చినై ్యైరనేకశ:, చామరై ర్వ్యజనై శృతై 9ర్బ్వజై ర్నానావివై రపి. శీల

రామస్య దాణాభిహతైర్విచిథ్రై: శూలపట్టిసైః, అత ః ఇ, పా శంటి డీడీ = ఖడ్జెః ఖణ్జీకృతై* (పా సెర్వికీర్ణైళ్చు పరశ్వథై :, చూర్ణితాలిః శిలాభిశ్చు శరై శ్చిత్హైరనేకళః, క విచ్చినై : సమరే భూమిర్వికీర్ణాభూదృయజ్కరా.. శీ ఇత్యార్లే శ్రీమ। దామాయణే వాల్మికీయే ఆదికావ్యే అరణ్యకాజ్డే ఇ వూ. పజ్బువింశ; సర్షః.

(వ అ. సమరే= యుస్టమునండు, సోష్టీ పై = తలపాగలతో కూడిన? ఉత మాక్తెళ్చ = శేరస్సులతోను, తథా= మరియు, సాజ్లదైః జు బాహుపురులతో కూడిన, బా హుభిః = జాహువులతోను, ఇన్వ్యై3జ= తెగ గొట్టబడిన, ఊరుఖి3 22 శాడలతోను, జానుభిః = మోకాష్టతోను, నానారూపవిభూష ణైః = అనేకవిధము అన రూపములు గల అలంకారములతోను , అనేకశః = అనేకమైన, హయెశ్చ ౯౯ గుజ్బములతోను, ద్విపముఖ్యైశ్ళ == ఊత్తమములై న ఏనుగులతోను, భినై్నైఃి 2 (బద్ధలుకొట్టబడిన, _రథైః= రథములతోను, చామరైః = చమరిమృగములకో సంబంధించిన, వ్యజనైః = ఏవింజామరలతోను, ఛతై9ః == ఛ్మతములతోనుః నానావిదై ః == అనేకవిధములైన, ధ్వ జైః = ధ్వజములతోను, రామస్య = రాముని యొక్క-, బాణాభీహరై: == బాణములచేత కొట్టబడిన, విచితై 9:=విచ్శితములైన శూలపట్టిైః = శూలములతోను, పట్టిసములతోను, ఖణ్జీకృతైః = ముక్కలు చేయ బడిన, ఖడ్జెః = ఖడ్గములతోను, [పాసైః= (పాసలతోను, వికీరైః = చెల్లాచెదరై ఉన్న, పరశ్వథై! జ గర్మడగొడ్డళ్టతోను, చూర్తితాభిః = చూర్తము చేయబడిన?

కొల అ లా

శిలాభిశ్చ == శిలలతోను, అనేకళః = అనేకవిధములుగ, విచ్చిన్న్నైః == తెగగొట్టి బడిన, శరైః == బాణములతోను, వికీర్ణా జ వ్యాపమై యున్న, భూమిః = భూమిః భయంకరా -_ భయంకరముగా, అభూత్‌ == ఉండెను.

తా, రాముని బాణములచేత ఛేదింపబడిన తలపాగలతో కూడిన తలలు, వాహుపురులతో కూడిన బాహువులు, తొడలు, మోకాష్ట, అనేక ఆకారములలో. ఉన్న అలంకారములు, అనేక *+ఆశ్వములు, ఊత్తమగజములు, రథములు, చామరములు, ఛతములు, అనేకవిధములైన ధ్వజములు, విచ్శితములైన శూల

ఆరణ్యకాండము 815

ములు, వట్టిసములు, ఖడ్గములు, (పాసలు, గండగొడ్డప్ట, చూర్ణ మెపోయిన.

శిలలు, చితములైన శరములు ఆంతటా వడి ఉండుటచే ఆ యుద్ధభూమి చాల

భయంకరముగా ఉండెను. 42_4ీ5్‌

*“బాలానందిని''అను శ్రీమ్మదామాయణాం(ధవ్యాఖ్యానమునందు అరణ్యకాండలో ఇరువదియైదవ సర్గ సమా వ్రము.

అథ షడిర్టంశః సర్గః

[రాముడు దూవషణసపొతులెన వడునాలుడువోలమంది రాశ్లనులను చంధ్రకు].

మూ. దూషణస్తు స్వకం సైన్యం హన్యమానం నిరీక్ష్య సః,

సందిదేశ మహాబాహుర్భీమ వేగాన్నిశాచరాన్‌, క్‌! రాక్షసాన్‌ పజ్బుసాహ్యసాన్‌ సమరేష్వనివ ర్రిన?,

(వ. ఆ. సః== ఆ, మహాబాహుః == గొప్ప బాహువులు గల, దూషణః== దూషణుడు, హన్యమానమ్‌ = చంపబడుచున్న, స్వకమ్‌ = తన సంబంధమైన, సైన్యమ్‌ = సైన్యమును, నిరీక్ష్య== చూచి, వీమవేగాన్‌ = భయంకర మైన వేగము గల వాళ్ళు, నిశాచరాన్‌ == ర్మాతులందు సంచరిందేవాళ్లు, సమరేషు = యుదము

మే లందు, అనివర్తినః == వెనుకకు తిరగనివాళ్ళు ఆయిన, పబ్చు సాహ్మసాన్‌ = మిదువేలమంది, రాక్షసాన్‌ = రాక్షసులను, సందిదేశ _ ఆజ్ఞాపించివం పెను.

తా. మహాబాహువైన ఆ దూషణుడు తన సైన్యము ఆంతా సంహారింవ బడుట చూచి, బయంకరమైన వేగము కలవాళ్ళు, యుద్ధములో వెనుకకు మర లని వాష్ట అయిన ఐదువేలమంది రాక్షసులను, రామునితో యుద్ధముచేయు డని ఆజాపించెను. క్షే

ణా అలి ం , వ మూ. శే శూలైః పట్టిసైః ఖడ్జెః శిలావర్షెర్దు9మైరపి, లి జ్‌ అర శరవర్షెరవిచ్చిన్నం వవర్షుస్తం సమ న్తతః.

(పం అ. తే ఆ రాక్షసులు, శూలై : == శూలముల దేతను, పట్టినైః == పట్టిసములచేతను, ఖగ్లెకి యు ఖ ద్గములచేతను, శిలావర్షైః = శిలావర్గములచేతను, +4దుమైరపి == వృక్షములచేతను, శరవర్పెః=బాణవర్షములచేతను, అవిచ్చిన్నమ్‌==

అరణ్యకాండము ర ఎడతెరిపి లేకుండా, సమన త$= నలు వెపుల, తమ్‌. ఆ రాముణి, వవర్దుః= నక మెల ణ వరించిరి. ఖై తా. ఆ రాక్షను లందరు రాముణ్ణి చుట్టుముట్టి ఆతని_పైె శూలములు, పటిసములు, ఖడములు, శిలలు, వృక్షములు, బాణములు, అవిచ్చిన్నముగా కురి ట్‌ గ పించిరి. త్తి మూ. స (దుమాణాం శిలానాంచ వర్షం 1పాణహరం మహత్‌, (పతిజ్యగాహ దర్మాత్మా రాఘవస్తీ క్ససాయక్రైః.

వ అ. ధర్మాత్మా నా ధర్మాత్ము డైన, సః రాఘవః= ఆ రాముడు, [1పాణహరమ్‌ = (ప్రాణములను హరించే, మహత్‌ = గొవ్పదెన, (దుమాణామ్‌ == వృక్షములయొక్క, శిలానాం చ= శిలలయొక్క, వర్షమ్‌ == వర్షమును, త్రీష్ట సాయకై! = తీశ్హములైన బాణములతో, (పతిజ్యగాహ = ఎదుర్కొని స్విక రించెను,

తా. ధర్మాత్ముడైన ఆ రాముడు, (పాణములను హరించే గొప్పదైన ఆ వృకవర్షమును, శిలావర్షమును తీష్టములైన బాణములతో ఎదుర్కొనెను. తి

మూ. (ప్రతిగృహ్య చ తద్వర్షం నిమీలిత ఇవర్షభః, డీ

రామః (కోధం పరం లేభే వధార్భం సర్వరక్షసామ్‌,

(వ. ఆ. రామః == రాముడు, నిమీలితః = కళ్ళుమూసుకొన్న, బుషథః ఇవ వృషభము వలె, తత్‌ = ఆ, వర్షమ్‌ = శస్ర్త్రవర్దమును, [సతిగృహ్య == స్వీకరించి, సర్వరక్షసామ్‌ = సమస్తరాక్షసులయొక్క, వధార్దమ్‌ = వధకొరకు, వరమ్‌ = అధికమైన, [కోధమ్‌ == [కోధమును, లేభే= పొందెను. జీ

రా. వృషథము వాన కురియుచున్నప్పుడు కళ్ళు మూసికొని దానిని స్వీకరించినట్లు, రాముడు ఆ ఆయుధవర్షమును స్వీకరించి ఆ సమస్తరాక్షసుల

ళా సంవోరము నిమిత్తము గొప్ప (కోధమును కనబర్చెను. డ్తీ మూ. తతః [కోధసమావిష్టః 1పదీప్త ఇవ తేజసా, ర్‌ శరైరవాకిరత్చైైన్యం సర్వతః సహదూషణమ్‌.

318 శ్రీేమ్మదామాయణము [ప ఆం తతః=అటుపిమ్మట, [కోధసమావిష్టఃఎ=,(కోధముచేత అవిమ్టుడె, చూషబణునితో కూడిన, నైన్యమ్‌ = నైన్యమును, సర్వతః = అన్ని వై పులందు, శర? = బాణములతో, అవాకిరత్‌ = వరించెను. తా. పిమ్మట రాముడు (కోధావేశముతో నిండి, తేజస్సుతో మండుచున్నట్టు కనబడుచు, ఆ దూషణుణ్ణి, ఆతని 'నైన్యమును నలువైపుల, బాణములతో నిం పెను. ర్‌ మూ. తతః సేనాపతి: (కుడ్డో దూషణః శతుదూషణ:, 6 శరై రశనికల్చై సం రాఘవం సమవాకిరత్‌. ప. అ. తతః = అటు పిమ్మట, "సేనాపతి? = సేనాపతి, శ్మతుదూష ణః జ శ్యతువులను హింసించువాడు అయిన, దూషబణః = దూషణుడు, [కుద్గః = గ! కోపించినవాడై , అశనికలై్రైః == వ్యజములతో సమానములైన, శరెః = బాణము లతో, తం రాఘవమ్‌ = ఆ రాముణ్జి, సమవాకిరత్‌ == చల్లి కప్పివేసెను. తా. అపుడు, సేనాపతి, శ్వతువులను హింసించువాడు అయిన దూషణుడు, [కుద్దుడై;, వ్యజాయుధములవంటి బాణములతో ఆ రాముణ్ణి కప్పివేెను. 6 ణ మూ. తతో రామః సుసంకుద్ధః క్షురేణాస్య మహద్దనుః, దె చిచ్చేద సమరే వీరశ్చతుర్చిశ్చాతురో హయాన్‌. 1ప. అ. తతః == అటు పిమ్మట, సుసంకుద్దాజచాల కోపించిన, సమరే ధి దాణముచేత, అస్య = ఈ దూషణునియొక్క-, మహత్‌ = గొప్పదైన, ధనుః == ధనస్సును, చళుర్భిః = నాలుగు వాణములచేత, చతురః == నాలుగు, హయాన్‌= గుజ్జములను, చిచ్చేద == చేదించెను. తా, అప్పుడు యుద్దములో మహావీరుడైన రాముడు చాల కోపించి, అర చి చం[దబాణముతో ఆ దూషణుని గొప్ప ధనస్సును ఇేదించీ నాలుగు బాణము లతో నాలుగు గుజ్జములను చంపెను. ళ్‌

అరణ్యకాండము లి19 న క మూ. హత్వా చాళ్వాన్‌ శరై స్తీష్టైరర్ద చన్ద్రేణ సారఖథేః, రి శిరో జహార తద్రకస్త్రిభిర్వివ్యాధ వక్షసి. ప. అ. తీళ్షైఃజ తీవ్రములైన, శరైః = దాణములచేత, అక్వాన్‌ = గుజ్జములను, హత్వా = చంపి, అర్హచన్లేణ జూ అర్హచం దబాణముచేత , సారథేః ధి ది య! జ సారథియొక్క_, శిరః జ శిరస్సును, జహార = హరించెను. "తిభిః = మూడు వాణములచేత, తత్‌ -.ఆ, రక్షః = రాక్షసుని, వవసి= వక్షఃస్థలమునందు, తా. తీక్షములైన శరములచేత అశ్వములను చంపి, అర్ధచర్మద బాణము చేత సారథి శిరస్సు బేదించి. మూడు బాణములతో ఆ దూసషబుని కొదైైను. 08 మూ.నసన చ్చిన్నధన్వా విరథో హతాళ్యో పహతసారథిః, ర్ట జ్మగాహ గిరి శృజ్షాభం పరిఘం శోమహర్షణమ్‌, వేష్టితం కాళ్ళూనై పద్టైర్దేవ సైన్య పమర్ద నమ్‌, 10 ఆయ'నైః శజ్కుభిస్త్రీషైః కీర్ణం పరవసోక్షితమ్‌, వ్యజాశనిసమస్పర్శం పరగోపురదారణమ్‌. క! (వ. అ. ఛిన్నధన్వా = శేదింపబడిన ధనస్సు కలవాడు, విరథః == ఈథము లేనివాడు, హతాళ్వః = చంపబడిన అశ్వములు గలవాడు, పాతసారథిః = చంపబడిన సారథి కలవాడు అయిన, సః== ఆ దూషణుడు, గిరిళ్ళళ్లా భమ్‌ = పర్వతశిఖరము వంటి కాంతి గలది, రోమహర్షణమ్‌ ఎరోమాంచమును కలిగించు నది, కొజ్బునై!ః== బంగారువికార మైన, పట్టెః = పట్టీలతో, వేష్టితమ్‌ నా చుట్టబడి నది, దేవసైన్య్యవమర్హనమ్‌ = దేవతల నైన్యమును మరించునది, తీషెః = తీక్షము న్‌ చి పూ. చం ళు లైన, ఆయ నైః ఆ బంగారు వికారమైన, శజ్యుూ భిః 22 మేకులతో, కీర్ణమ్‌ = వ్యాప్త మైనది, వరవసోశవ్నితమ్‌ == శ్యతువుల వసచేత తడుపబడినది, వజాశని సమస్పర్శమ్‌=వ్మజముతోను, పిడుగుతోను సమాన మైన స్పర్శ గలది, వరగోపుర దారణమ్‌ == శతువుల గోవ్రరములను (బద్దలుగొట్టినది అయిన, పరిఘమ్‌ == పరిఘను, జ్మగాహ = (గహించెను.

శ9(01 శ్రీేమదామాయణము తా. ఈ విధముగ ఆ దూషణుని ధనస్సు విరిగిపోయెను. అశ్వములనుః వ నీ సారథిని రాముడు చంపివేయుటచే రథము రేకుండా పోయెను. అప్పుడా దూ ణుడు రామునిపె (పయోగించుటకై , పర్వతశిఖరము వంటి చాల భయంకరమైన పరిఘను [గహించెను. దాని చుట్టూ బంగారు పట్టీలు, అంతటా ఇనుప మేకులు ఉండెను. దేవతల సైన్యమును కూడ అనేకపర్యాయములు మర్దించిన ఆ పరిఘకు శ్మతువుల వస దట్టముగా అంటి ఉండెను. వ్యజముతోను, పిడుగుతోను సమాన మెన స్పర్శ గల ఆ పరిఘ పూర్వము శృ్యతువుల గోపురములను బద్దలు కాబెను. ర 10, 11 బ్‌ మూ. తం మహోరగసంకాశం (పగ్భహ్య పరిఘం రణే, దూషణోఒభ్యదవ్యదామం (కూరకర్మా నిశాచరః. ్రి [పః అ. (కూరకర్మా = (కూరమైస కర్మలు చేయు, నికాచరః 22 రాక్షసుడైన, దూషణః=దూషణుడు, రణే=యుద్ధమునందు, మహో రగసంకాళమి జ మహాసర్పముతో సమానమైన, తం పరిఘమ్‌ = ఆ పరిఘను, (పగృహ్యాజో (గహించి, రామమ్‌ = రాముణ్ణి గూర్చి, ఆభ్యదవత్‌ = పరుగెత్తెను. తా. (కూరమైన పనులు చేయు ఆ రాషసుడు, దూషణుడు, యుద్ధములో మహాసరృము వలె ఉన్న ఆ పరిఘను తీసికొని రామునిమీదకు దుమికెను.. 1 మూ. తస్యాభిపతమానస్య దూషణస్య స రాఘవః, ద్వాభ్యాం శరాభ్యాం 'చిచ్చేద సహస్తాభరణా భుజా. తీ [ప. అ. సః రాఘవః = ఆ రాముడు, అభిపతమానస్య = మీదికి వచ్చు చున్న, తస్య దూషణస్య = ఆ దూషణునియొక్క, సహస్తాభరణౌ = హస్తాభరణ ములతో కూడిన, భుజౌ = భుజములను, ద్వాభ్యామ్‌ = రెండు, శరాభ్యామ్‌ == బొలి తా. రాముడు తన మీదికి వచ్చుచున్న ఆ దూషణుని హస్తాలంకారసపొ తములైన రెండు భుజములను, రెండు బాణములతో చేదించెను. [తి మూ. (చష్ట స్తస్య మహాకాయః పపాత రణమూర్దన్‌, పరిఘశ్చిన్నహ స్తస్య శ్యకద్వజ ఇవాాగత౩. మేథీ

అర ణ్యకారడమృ 821

య. అ. రణమూర్దని నా యుద్ధరంగము అ్యగభాగమునందు, ఛిన్న హ స్తస్య == చేదించబడిన హస్తములు గల, తస్య = ఆ దూషణునియొక్క-, మవాీ కాయ: పెద్ద ఆకారము గల, పరిఘఃజ పరిఘ, (భష్టః=జారినదై, శ్యకధ్వజః ఇవ== ఇం్యదధ్వజము వలె, అ్యగతః = వాని ముందట, పపాత = వడెను.

తా. రణ్మాగమునందు ఆ దూషణుని హ.స్తములు ఛేదించివేయగానే పెద్ద ఆకారము గల ఆ పరిఘ కిందికి జారి, ఇం[దధ్వజము వలె ఆతని ఎదుట పడెను. 1డీ

మూ. స కరాభ్యాం వికిర్ణాభ్యాం వపాత భువి దూషణః, విషాణాభ్యాం విశీర్దాభ్యాం మనస్వీవ చుహాగజః. 15

(వ. అ. సః దూషణఃజ అ దూషబణుడు, వికీర్ణాఖ్యామ్‌ == నేలపై విసిరి వేయబడిన, కరాభ్యామ్‌ == చేతులతో, విశీర్ణాభ్యామ్‌ = విరిగిపోయిన, విషాణాభ్యామ్‌ = దంతములతో,. మనస్వీ == కోపము గల, మహాగజః ఇవ= గొప్ప ఏనుగ

తా. చేతులు రెండూ నేలపై విసరిచేయబడగా, ఆ దూషణుడు, దంత ములు విరిగిపోయిన, మంచి పౌరుషము గల మవాగజము వలె నేలపై పడి పోయెను, షేక్‌

మూ. తం దృష్ట్వా పతితం భూమౌ దూషణం నిహతం రణే,

అల్‌ త సాధుసాధ్వితి కాకుళ్టుం సర్వభూతాన్యపూ జయన్‌. 16

(ప= అం రణే== యుద్ధమునందు, నిహతమ్‌ జ చంవబడి, భూమౌ == నేలమై, పతితమ్‌ = పడిన, తం దూషణమ్‌ = ఆ దూషబణుణ్జి, దృష్ట్వా= చూచి, సర్వభూతాని == సకల పాణులు, కాకుత్స్సమ్‌ = రాముణ్ణి, సాధు సాధు ఇతి = బాగు బాగు అని, అవూజయన్‌ = వూజించినవి.

తా. యుద్ధములో నిహతుడై నేలపై పడిపోయిన ఆ దూషబణుణ్జి చూచి, సకలభూతములు కూడ “దాగుః వాగు?”అని రాముణ్ణి [పశంసించిరి. 16

లే

823 శ్రీమ్మదామాయణము మూ. ఏతస్మిన్న న్తరే (కుద్దాస్త్రయః 'సేన్మాగయాయినః, సంహృత్యాభ్య దవన్‌ రామం మృత్యుపా శావపాశితా!, 11 మహాకపాలః స్టూలాక్షః (పమాథీ చ మహాబల:.

(స. అ, ఏతస్మిన్‌ అన్సరే= ఈ మధ్యయందు, (కద్ధాః ౬ కోపించిన, మహాకపాలః = మహాకషాలుడు, స్థూలాష్షః = స్టూలాకుడు, మహాబలః = గొప్ప బలము గల, (ప్రమాథీ చ= (పమాథి అను, (తయః = ముగ్గురు, సేన్యాగ యాయినః = సేనానాయకులు, _ మృత్యుపాకావపాశితాః = యమపాళముచేత బంధింపబడినవా రై, సంహృత్య = కలిసి, రామమ్‌ == రాముణ్జి గూర్చి, అభ్యదవన్‌ జా ఎదురుగా పరుగెత్తిరి.

తా. ఇంతలో మహాకపాలుడు, స్టూలాక్షుడు, మహాబలళాలియైన (పమౌకీ అను ముగ్గరు 'సేనానాయకులు కలిసి, చావు మూడుటచే, రామునిమీదికి వెళ్ళిరి"

మూ. మహాకపాలో విపులం శూలముద్యమ్య రాక్షసః, రి స్థూలాక్షః పట్టిసం గృహ్య ప్రమాథీ చ పరశ్వథమ్‌.

(ప. అ, మహాకపాలః = మహాకపాలుడు, విపులమ్‌= పెద్దదైన, శూలమ్‌ జ శూలమును, ఉద్యమ్య = ఎత్తి, స్తూలాక్షః = సూలాక్షు డను, రాషస! కో రాక్షసుడు, పట్టిసమ్‌ = పట్టిసమును, గొహ్వూఎ_|గహించి, (వ పమాళిః

, పట్టిసమ్‌ = పట్టిస ను, గృహ్మా=(గహించి, (సమాథీ చజటలో పరళ్వథం చ= గం్భడగొడ్డలిని (గహించి (వెళ్ళిరు.

తా. మహాకపాలుడు పెద్ద జూలమును ఫై కెత్తి వెశ్తెను. స్ఞూలావర వట్టిసమును, 1పమాథి గండగొడ్డలిని పట్టుకొని వెళ్ళిరి,

రి మూ. దృ మ్వైవాపతతస్తూర్దం రాఘవః సాయకైః శితైణ 2 తీళ్లాగ్ర9: (పతిజ్ఞగాహ సంగ పాప్తానతిథీనివ.

(ప. అ. రాఘవః = రాముడు, తూర్జమ్‌ =శ్మీఘముగా, ఆపతతఃజవచుచ చున్న ఆ రాక్షసులను, దృష్ట్వైవ = చూడగానే, శితైః= వాడియైన, తీక్షైగరో

ష్‌ జా ౯ నం తీవమైన అ్యగభాగములు గల, సోయ కైః=వాణములతో, సం(ప్రాప్తాన్‌జవచిఎ ఆఅతిథీనివ = అతిథులను వలె, (పతిజ్మగాహ == స్వీకరించెను,

ఆరణ్యకాండము 828 తా. రాముడు శ్యీఘముగా వచ్చి మీద పడుచున్న ఆ రాక్షసులను తీక్ష మెన అగగములతో వాడిగా ఉన్న బాణములను (ప్రయోగించి, అతిథులను స్వీక రించి నటు స్వీకరంచెను. [ర సర. మూ. మహాకపాలస్య .శిరశ్చిచ్చేద పరమేషుభిః, ల అసంఖ్యేయెస్తు బాణౌఘైః (సమమాథ (పమాథినమ్‌, స పపాత హతో భూమౌ విటపీవ మహాదుమః, ర్ల

(స. అ. పరమేమభిః == ఉత్తమములై న బాణములచేత, మహాకపాలన్యజ= మహాకపాలుని యొక్క, శిరః జశీరస్సును, చిచ్చేదజ చేదించెను. అసంఖ్యేయైఃజ= లెక్కింప శక్యము కాని, బాణౌ మె! = బాణసముదాయముల చేత, (వమాథినమ్‌== [వమాథిని, (పమమాథ =చంసపెను సఃజఆ (పమాథి, పహతః= చంవబడిన వాడై, నిటపీ=కొమ్మలు గల, మహ్మాదునుః ఇవజమహానృకము వలె, భూమౌ నేలమీద, పపాత == వడెను,

తా. రాముడు ఉత్తమములైన బాణములు (పయోగించి మహాకపాలుని శిరస్సు చేదించెను. లెక్కకు మించిన బాణసముదాయములచేత (నమాథిని చంపెను. ఆ (_పమాథి కొమ్మలతో నిండి ఉన్న మహావృశము వలె, చచ్చి నేలపై పడెను. ర, 21

మూ. స్థూలాక్షస్యాక్షిజీ తీషైః పూరయామాస సాయకతైః,

దూషణస్యానుగాన్‌ పజ్బనసహ్నసెన్‌ కుపీతః క్షణాత్‌ లీల దాణా మెః పజ్బసాహ నైఎరనయద్యమసాదనమ్‌.

(ప, అ. స్థూలాక్షన్య జు స్టూలాక్షునియొక్క, అక్షిణీ = న్మేతములను, తీష్టైః = తీక్టములైన; సాయశైః == బాణములతో, పూరయామాస == నింపెను, కుపితః = కోపించినవా డై, పక్చాసాహచ్రైః = ఐదు వేల, బాణౌమఘైః = దాణ సముదాయములచేత, దూషణస్య = దూషణునియొక్క_; సజ్బుసాహ్యసాన్‌ =ఐదు వేల, అనుగాన్‌ = అనుచరులను, క్షణాత్‌ = తణకాలములో, యమసాదనమ్‌ == యమళోకమును, అనయత్‌ = పొందించెను.

తా, రాముడు స్థూలాక్షని కళను తీక్టములైన బాణములతో నింపెను.

824 శ్రీమ్యదామాయణమా

కోపించినవాడై, ఐదు వేల దాణములు (వయోగించి దూషణుని ఐదు వేలమంది

అనుచరులను క్షణకాలముళో యమలోకమునకు పంపెను. 2

మూ. దూషణం నిహతం దృష్ట్వా తస్య చైవ పదానుగాన్‌, 20 వ్యాదిదేశ ఖరః (కుద్దః "'సేనాధ్యషున్‌ మహాబలాన్‌.

(వ. అ. దూషణమ్‌ = దూషబుణ్ణి, నిహతమ్‌ = చంపబడినవానినిగాను? తస్యజ అతనియొక్క, పదానుగాన్‌ = అడుగులను అనుసరించి వెళ్తేవారిని కూడ (చంపబడినవారినిగా), దృష్ట్వా=చూచి, ఖరః= ఖరుడు, (కుద్దః=కో పించినవాడై? మహాబలాన్‌ = గొప్ప బలము గల, సేనాధ్యఖాన్‌ = "'సేనానాయకులను, వ్యాదిదేశ జ=ఆజ్లాపీంచెను,

వే కా. దూషణుడు, ఆతని అనుచరులు మరణించుట చూచి, ఖరుడు కోపించి, గొప్ప బలము గల సేనానాయకులను ఆజ్ఞాపించెను. ర్తి మూ. ఆయం వినిహతః సంఖ్యే దూషణః సపదానుగ,, ర్డెశ్తీ మహత్యా సేనయా సార్ధం యుద్ద్వా రామం కుమానుషమ్‌ః శ స్టైెంర్నానావిధాకారై ర్లనధ్వం సర్వరాక్షసాః. ర. వ. అ. అయంజ ఈ, సపదానుగః = అనుచరులతో కూడిన, దూషణ రాక్షసాః = సకలరాక్షసులారా : మహత్యా జ గొప్ప, సేనయా సారమ్‌ = సేనతో కూడ, యుద్ధ్వా == యుద్ధము చేసి, నానావిదై 1 అనేకవిధములె న శసైంః జ ఆయుధములచేత, కుమానుషమ్‌ == చెడ్డ మానవుడైన, రామమ్‌ = రాముజ్జీ? హనధ్వమ్‌ = చంపుడు.

తా. దూషణుడూ ఆతని అనుచరులు కూడ యుద్దములో మరణించినారు. సకలరాక్షసులారా : మీరు పెద్ద సైన్యముతో వెళ్ళి యుద్ధము చేసి, అనేకవిధముః లైన ఆకారములలో ఉన్న ఆయుధములు (పయోగించి, చెడ్డ మానవుడైన రాముజ్జే చంపివేయుడు. లత 25్‌

మూ. ఏవముక్తా ఖరః (కుద్దో రామమేవాభిదు.దువే, శ్యనగామీ పృథు[గీవో యజ్ఞశ్నతుర్విహంగమః, లగి లా

దుర్దయః కరవీరాక్షః పరుషః కాలకార్ముకః, మేఘమాలీ మహామాలీ సర్పాస్యో రుధిరాశనః. రి ద్వాదశ్రై తే మహావీర్యా బలాధ్యషాః న'సైనికాః, రామమేవాభ్యధావన్త విసృృజన్త ః శరోత్తమాన్‌. గ్ర యవ. అ. ఖరః = ఖరుడు, ఏవమ్‌ = ఇట్టు, ఉక్త్వా పలికి, (కుద్దః = కోపించినవాడై, రామమేవ == రాముని వై పే, అభిదుదువే= పరుగెత్తెను. శ్యేన గామీ ఇ శ్యేనగామి, పృథు(గీవః = వృథ్శుగివుడు, యజ్ఞకతుః = యజ్ఞశ్మతువు, విహంగమః == విహంగముడు, దుర్దయః == దుర్ణయుడు, కరవీరాక్షః = కరవీరా కుడు, వరుషః = పరువుడు, కాలకార్ముకః = కాలకార్ముకుడు, మేఘమాలీ = మేఘమాలి, మహామాలీ = మహామాలి, సర్పాన్యః = సర్పాస్యుడు, రుధిరాశనః== రుధిరాశనుడు అను, ఏచే==2 ఈ, మహావీర్యాః = గొప్ప పరాకమము గల, ద్వాదశ = పం్యడెండుగురు, బలాధ్యమాః = 'సేనానాయకులు, సనైనికాః == 'సెనికులతో కూడినవారై , కరోత్తమాన్‌ =ఉత్రమములై న శరములను, విసృజన్నఃజు విడుచుచు, రామమేవ == రాముణ్లీ గూర్చియే, అభ్యధావన్త == వరుగెత్తిరి. తా. ఖరుడు ఈ విధముగా పలికి కోపముతో రాముని వైపే పరుగెత్తెను. శ్యనగామి, పృథ్యుగివుడు, యజ్ఞశ్యతువు, విహంగముడు, దుర్ణయుడు, కర పేరాక్షుడు, పరుషుడు, కాలకార్ముకుడు, మేఘమాలి, మహామాలి, సర్పాన్యుడు, రుధిరాశనుడు అను మహాపరా[కమవంతులై న పన్నెండుగురు "సేనానాయకులు, సెన్యములతో కూడి, ఉత్తమములైన బాణములు [పయోగించుచు, రాముని ఎది చించిరి. 26-206 మూ, తతః పావకసంకాశై ర్హేమవజవిభూషితై , జఘాన శేషం తేజస్వీ తస్య _సెన్యస్య సాయతైః 29 (ప. అ. తేజస్వీ చా తేజఃళాలియైన రాముడు, తతః = అటుపిమ్మట, పావకసంకాతై ః == అగ్నితో సమానములు, హేమనవ్మజవిభూషితైః == బంగారము చేతను, వ్మజములచేతను అలంకరింపబడినవి అయిన, సాయకై:ః== దాణముల చేత, తస్య = అ, వైన్యస్య = నైన్యముయొక్క-, శేషమ్‌ = మిగిలిన భాగమును, జఘాన == చంపెను.

898 శ్రీమ్మదామాయణము తా. పిమ్మట, తేజఃశాలియైన ఆ రాముడు అగ్నితో సమానములు, బంగా రముచేతను, వ్యజములచేతను ఆలంకరింపబడినవి అయిన బాణములవేత మిగిలిన నైన్యమును సంహరించెను. 20 మూ. జే రుక్మపుజ్ఞా విశిఖాః సధూమా ఇవ పావకొః, నిజఘ్నుస్తాని రక్షాంసి వ్యజా ఇవ మహాదుమాన్‌. తి0 (స. అ. రుక్మపుజ్జాః = బంగారు పొన్నులు కలవై, సధూమాః = ధూమ ముతో కూడిన, పావకాః ఇవ= అగ్నుం వలె ఉన్న, తే విశిఖాః=ఆ దాణములు* వ(జ్రాః = వజములు, మహ్నాదుమానివ = పెద్ద వృక్షములను వలె, కానిజు అ? రఖాంసి = రాక్షసులను, నిజఘ్నుః== చంపినవి. తా. బంగారుపొన్నులతో, దూమముతో కూడిన అగ్నుల వలె ఉన్న ఆ / బాణములు మహావృక్షములను వ్యజాయుధములు పడగొట్టి నట్లు ఆ రాషసుళ్య చంపివేసినవి. తి మూ. రక్షసాం తు శతం రామః శతేనెకేన కర్టినామ్‌, సహసం చ సహ్మసేణ జఘాన రణమూర్థని. తే (ప్ర. అ. రామః జ రాముడు, రక్షసామ్‌ = రాకసులయొక్క, శతమ్‌ = శతమును, కర్ణినామ్‌ = కర్ణిబాణములయొక్క, ఏకేన శతేన _ ఒక శతముచేతను? సహ్యస్రమ్‌ = సహ్మసమును, సహ్రేణ = సహ్మసముచేతను, రణమూర్దని 2 యుద్ధశిరస్సునందు, జఘాన = చంపెను. తా. రాముడు ఆ రణరంగములో నూరుగురు రాక్షసులను నూరు కడి బాణములచేత, వెయ్యిమంది రాక్షసులను వెయ్యి బాణములచేత సంహరించిను- మూ, తై ర్భిన్న వర్మాభరణాళ్ళిన్న భిన్న శరాననాః, ర నిపేతుః శోణితాదిగ్భా ధరణ్యాం రజనీచరాః. లి ట్‌ (పః, అ. తైఃజ= ఆ జాణములచేత, భిన్నవర్మాభరణాః డా (ద్దలుక్‌ ప్‌ బడిన కవచములు ఆభరణములు గల, ఛిన్న భిన్న శరాసనాః న చేదింపబడీని? [బద్దలుకొట్టబడిన ధనస్సులు గల, రజనీచరాః = రాక్షసులు, శోణితాదిగ్దా ౯ రక్తముచేత పూయ బడినవారై , ధరణ్యామ్‌ = నేలపై, నిపేతుఃజవడిరి

ఆరణ్యకాండము వ్‌ తా. ఆ బాణములు రాషసుల వవచములను, ఆభరణములను (బడ్డలు కొచ్దెను. వాళ్ళ ధనస్సులను తెగగొట్టి (బద్దలుకొ చెను. ఈ విధముగ ఆ రాన సులు ర్కక్రముతో నిండిన దేహములతో నేలమీద పడిపోయిరి. గ్‌ మూ, తైర్ముకకేశై: సమరే పతితైః శోణితోతితై: ఆస్తీర్దా వసుధా కృత్స్నా మహావేదిః కుశైరివ. ర్రిల్రి ప. ఆం సమరే == యుద్ధమునందు, పతితైః == పడిపోయిన, ము క్రక్షేశెః =విడిపోయిన కేశబంధముగల, శోణితోషితైః==ర క్తృముచేత పూయబడిన, తెఃజ ఆఅ రాక్షసులచేత, కృత్సా్నా = సమస్తమైన, వసుధా == భూమి, మహావేదిః = గొప్ప వేది, కుశరివ = దర్భలచేత వలె, ఆసీర్హాజ వరవబడెను. తా. విడిపోయిన జుట్టుతో, రరముచేత తడిసిన శరీరములతో, యుద్ధ ములో వడిపోయిన ఆ రాక్షసులు, కుళలు మహావేది చుట్టూ కప్పినట్లు, భూమిని కప్పివే నెను. శకి మూ. కబేన తు మహాఘోరం వనం నిహతరాక్షసమ్‌, బభూవ నిరయపఖ్యం మాంసళోణిత కర్ణమమ్‌, ర్రిడ్తీ (ప. ఆ. నివహతరాకసనమ్‌ = చంపబడిన రాక్షసులు గల, వనమ్‌ = ఆ వనము, మజీన = కీణకాలములో, మహాఘోరమ్‌ = చాల భయంకరముగాను, మాంసశోణితకర్ణమమ్‌ == మాంసము రక్తము అను బురద కలదిగాను, నిరయ [వఖ్యమ్‌ = నరకముతో సమానముగాను, బభూవ == అయ్యెను, శా. రాక్షనుల నందరిని చంపివేయగా వాళ్ళ మాంసములు, రక్తము అనే బురదతో నిండి బాల భయంకరముగా ఉన్న ఆ వనము, కణకాలములో నర కము వలి అయ్యెను, క్రీ మూ, చతుర్దశ సహ్మసాణి రక్షసాం ఖీమకర్మణామ్‌, హతాన్యేకేన రామేణ మానుషేణ పదాతినా. తర్‌ (వ. అ, మానుషేణజ= మానవుడు, పదాతినా=పాదములతో నడచువాడు అయిన, రామేణజా రామునిచేత, ఏశకేన== ఒక్కనిచేతనే, ఫీమకర్మణామ్‌ =

826 శ్రీమ్మదామాయణము భయంకరమైన కర్మ గల, రక్షసామ్‌ = రాక్షసులయొక్క, చతుర్దశ = పదు నాలుగు, సహ్మసాణి = వేలు, హతాని = చంపబడినవి.

తా. ఏ వాహనమూ లేని మానవు డైన ఒక్క రాముడు ఈ విధముగ, భయంకర మైన కర్మ గల పదునాలుగువేలమంది రాక్షసులను చంపివేసెను. 85

మూ. తస్య సైన్యస్య సర్వస్య ఖరః శేషో మహారథః, రాక్షసస్ర్రిశిరాత్చైవ రామళ్చ్ళ్చ రిపుసూదనః. రి6ి

(“రామశ్చ రిపుసూదనః"” అను పాఠమునకు బదులు “హతశేషా నిశాచరా” అను [పాచ్యపాఠము బాగున్నది.)

(ప. అ. సర్వస్య == సమస్తమైన, తస్య నైన్యసళ్ల జం ఆ సైన్యమునకు, మహారథః == మవారథుడైన, ఖరః = ఖరుడు, శేష? = మిగిలినవాడు. (తిశిరాఃజ== (8శిరస్సు అను, రాక్షసశ్చ == రాక్షసుడు కూడ, మిగిలినవాడు. నికాచరా = ఆ ఇద్దరు రాషసులే, హతశేషా = చంపగా మిగిలినవాళ్ళు.

తా. ఆ మొత్తము సేన అంతలోను మహారథుడైన ఖరుడు, 1తిశిరస్సు అను రాక్షసుడు మిగిలిరి. అందరూ చావగా మిగిలినవాష్ళ ఆఅ నిళాచరు లిదరు మాతమే. ద్య

మూ. శేషా హతా మహాసత్తా రాక్షసా రణమూర్దని, 'మోరా దుర్విషహాః సర్వే లక్ష్మణస్యాగజేన తే. వ్‌

(ప. ఆ. మహాసత్త్వాః == గొప్ప బలము గలవాళు, ఘోరాః = భయం

యలు

కరులు, దుర్విషహాః = సహపిాంప శక్యము కానివాళ్లు, ఆయిన, సర్వేజ=నమస్త రా నానా అతో

మైన, శేషాః = మిగిలిన, తేజ వాళ్ళు, లక్మణస్యజలక్ష్మణునియొక్క, అగజేన = అన్నచేత, రణమూర్ధని = యుద్ధాగభాగమునందు, హతాః = చంవబడినారు. తా. ఈ ఇద్దరూ తప్ప మిగిలిన మహాబలవంళులు, భయంకరులు, సహింవ శక్యము కానివాళ్ళు అయిన రాక్షసు లందరినీ రాముడు యుదరంగము నందు హతమార్చెను. ల?

మూ. తతస్తు తద్భీమబలం మహాహవే సమీత్య రామేణ హతం బలీయసా,

-అరణ్యకాండము శిరి రథేన రామం మహతా ఖరస్తదా సమాససాదేన్ష) ఇవోద్యతాళని:ః. తిరి ఇత్యార్షే శ్రీమ్మదామాయణే వాల్మీకీయే ఆదికావ్యే ఆరణ్యకాళజ్డే అభ కం షడ్వింశః సర్షః.

(ప. అ. తతః= అటుపిమ్మట, ఖర: == ఖరుడు, మహాహవే = గొప్ప యుద్ధమునందు, బలీయసా == గొప్ప బలము గల, రామేణ = రామునిచేత, హాతమ్‌ = చంపబడిన, తత్‌ =ఎఆ, వీమబలమ్‌ == భయంకర మైన "సేనను, సమీక్ష్య = చూచి, తదా = అప్పుడు, ఉద్యతా శనిః = ఎత్తబడిన వ్యజాయుధము గల, ఇన్షర్రః ఇవ == ఇం్యదుడు వలె, మహతా గొప్ప, రథేన = రథముతో, రామమ్‌ = రాముణ్ణి; సమాససాద = చేరెను.

ఠా, ఆ మహాయుద్ధములో మహాబలళాలియైన రాముడు భయంకర మైన బలము గల రాక్షససైన్యమును అంతను చంపివేయుట చూచి, ఖరుడు "పెద్ద రథమును అధిరోహించి, వ్యజాయుధమును ధరించిన దేవేం్యదుడు వతి భయంక రుడై, రామునిమీదికి వెశ్హాను. త్రి

“బాలానందిని” అను శ్రీమ్మదామాయణాంటధవ్యాఖ్యానమునందు అరణ్య కాండలో ఇరువదిఆరవ సర్గ సమాప్తము.

ఇఇథ్ర సప్తృవింళః సర్షః | రాముడు (తిలరన్సుతు నంవారించుటి ]. మూ, ఖరం తు రామాభిముఖం (పయాన్తం వాహినీవ తిః, రాక్షసస్రిశిరా నామ సంనిపత్యేదమ బవీత్‌. కే (ప. అ. రామాభిముఖమ్‌ = రామునకు అభిముఖముగా, (పయాన్తమ్‌ = వెష్టచున్న, ఖరమ్‌ = ఖరుజ్జి, వాహినీపతిః = సేనాపతియైన, తిశిరాః నామజి 1తిశిరస్సు అను పేరు ల, రాక్షసః = రాక్షనుడు, సంనిపత్య = నమస్కరించి? ఇదమ్‌ = ఈ వాక్యమును, అ్మబపీడ్‌ = పలికెను. తా. రాముని వైపు వెళ్ళుచున్న ఖరుణ్ణి చూచి (తిశిరస్సు అను సేనొవతి మెన రావసుడు ఆతనికి నమస్కరించి ఇట్లు పలికెను. ] లు మూ. మాం నియోజయ విక్రాన్త సంనివర్తస్వ సాహసాత్‌: పశ్య రామం మహాబాహుం సంయుగే వినిపాతితమ్‌. జయ = నియమింపుము. సాహసాత్‌ = సాహసమునుండి, నివరస్వజూమర లుమి" సంయుగే = యుద్ధమునందు, వినిపౌతీతమ్‌ = పదవేయబడిన, మహాబాహామ్‌ జ గొవ్ప బాహువులు గల, రామమ్‌ = రాముణ్ణి, వశ్య=చూట్సీము. ఆ తా. ఓ । పరా కమవంతుడా । నీవు నాకు ఆజ ఇమ్ము. ఈ సాహాను నై ఖో (! నుండి విరమించుము. మహాబాహు వెన రాముణి యదములో సంహరించెదో ॥ చూడుము. ణా మూ. [పతిజానామి తే సత్యమాయుధం చాహమాలభఖే, శ్‌ యథా రామం వధిష్యామి వధార్హం సర్వరక్షసోమ్‌-

అరణ్యకాండము 881 జ (పతిజ్ఞ చేయుచున్నాను. ఆయుధం చ= ఆయుధమును కూడ, ఆలభేజ= వధార్హ్మమ్‌ = చంపుటకు తగిన, రామమ్‌ = రాముణ్ణి, వధిష్యామి = వధించెదను. తా. 'నెకు నిజముగా _పతిజ్ఞ చేసి ఆయుధముపై ఒట్టు పెట్టి చెప్పు చున్నాను. ఏమనగా అందరు రాషసులకు చంవదగిన ఈ రాముణ్ణి చం పెదను. మూ. అహం వాస్య రణే మృత్యురేష వా సమరే మమ, వినివృత్య రణోత్సాహాన్ముహూర్తం (పాళ్నికో భవ. 4 షు అ, రణోత్సావోత్‌ నూ యుద్గోత్సాహమునుండి వినివృత్య == మరలి, (నీవు), రణే = యుద్ధమునందు, అహమ్‌ = నేను, అస్యజ ఈతనికి, మృత్యుఃజు చి ర్త మృత్యు వగుదునా, వాజ లేక: సమరే జా యుద్ధమునందు, ఏషః = ఇతడు, మమ = వాకు మృత్యు వగునా అని, ముహూర్తమ్‌=చణకాలము పాటు, (పాళ్నికః = (పళ్న వేసుకొనువాడవు, భవ == ఆగుముః తా. నీవు ఈ యుద్ష్లోక్సాహమునుండి విరమించి, రణరంగములో నేను రామునకు మృళ్యుదేవత పసడునో. లేక అతడు. నాకే మృత్యుదేవత అగునో, శ ముహూర్తకాలము (వళ్నించుకొనుచు నిరీక్షించుము. శీ మూ, (వహృష్టో వా హతే రామే జనస్తానం (పయాస్యసి, మయివా నిహతే రామం సంయుగాయోపయాస్యసి. ర్‌ == సంతోషించుచు, జనసానమ్‌ జా జనస్థానమును గూర్చి; (పయాస్యసి వా వెళనెన వెశెదవు మయిజు శేను, నిహతే = చంపబడినవాడ నగుచుండగా, సక్య్యుగార్తు వ యదముకొరకు, రానుమ్‌ 2 రాముణ్ణి గూర్చి, ఉపయాస్యసి వా న్‌ 0 = వక నెన వశ్లిదవు య లా ణ్‌ తా. నేనే రాముణ్జే చంపినచో నీవు ఆనందముతో జనస్టానమునకు వెళ్ళ వచ్చును. లేదా నన్నే లతడు సంహరించినచో నీవు రామునిపై యుద్దానికి వెళ్ళ "వచ్చును. ర్‌

శ8ి9ి ్రీమ్మదామాయణము మూ. ఖరన్ర్రిశరసా తేన మృత్యులోభ్యాత్పసాదిత;, గచ్చ యుద్యేత్యనుజ్ఞాతో రాఘవాభిముభో యయౌ. రీ వ్ర. అ. ఖరః= ఖరుడు, తేన ఆ, (తిశిరసా = (తిశిరస్సుచేత, మృత్య లోభాత్‌ జ మృత్యువునందు ఆసక్తివలన, ,వసాదితః = అన్ముగహింపచేసికొన బడినాడు. గచ్చ == వెష్టము, యుధ్య = యుద్దము చేయము, ఇతి = ఆని, అనుజ్ఞాతః = అనుజ్ఞ ఇవ్వబడినవాడై , (తిశిరస్సు, రాఘవావిముఖః == రామునకు అభిముఖుడై, యయౌ == వెళ్లెను. తా. ఈ విధముగ త్రిశిరస్సు, చావు కోరుకొని, ఖరుద్ధ అన్ముగహింవ చేసుకొనెను. “వెళ్ళుము, యుద్ధము చేయము”. అని ఖరుడు అనుమతింపగొ * (తిశిరస్సు రాము డున్న (ప్రదేశమునకు వె్తెను. ( మూ. .తిశిరాపి రథేన్తైవ వాజియుక్తేన భాస్వతా, భ్య దవద పరత :. (| అభ్య దవ ణీ రామం (తిళ్ళజ్ల ఇవ పర్వత ప్ర. అ. తిశిరాపి = (తిశిరస్సు కూడ, వాజియుక్షేనవుగుజ్లములు కట్టిన! ఇ జ క్యా న 'భాస్వతా = (ప్రకాశించుచున్న, రథే నైవ = రథముచేతనే, (తిశ్ళజ్దః = మూడో శిఖరములు గల, వర్వతః ఇవ పర్వతము వలె, రణే = యుద్దమనందు' న న్‌ ఐం రామమ్‌ = రాముజ్ఞి గూర్చి, అభ్యదవత్‌ = ఎదురుగా వరుగెత్తెను. తా. తిశిరస్సు గుజ్జములు కట్టిన, (ప్రకాశించుచున్న రథము నెక్కి మూడు శిఖరము లున్న పర్వతము వలె, రాముని ఎదిరించుచు వెళ్ళెను, మూ. శరధారాసమూహాన్స మహామేఘ ఇవోత్సృజన్‌, ్ర ఆ ర్‌ం వ్యసృ జత్సదృళశం నాదం జలార్ద్భస్య తు దున్దుఖే రా వ్ర. అ. సః= అతడు, మహామేఘ ఇవజ పెద్ద మేఘుమువలె, 'శరరొ సమూహాన్‌ = జలధారలవంటి శరముల సముదాయములను, ఉత్సృణన్‌ శ విడచుచు, జలార్జ్వస్య = జలముచేత తడిసిన, దునుఖేః _ దుందుభికి, సద్యో జ ౧ ఇ సమానమైన, నాదమ్‌ = ధ్వనిని, వ్యసృజత్‌ జ సృష్టించెను. అగ తా, ఆ (తిశిరస్సు పెద్ద మేఘము వలె, జలధారల వంటి బాణసర్న చాయములను విడచుచు, నీటికి తడిసిన దుందుభి వంటి ధ్వనిని చేసేను.

అరణ్యకాండము 888 మూ. ఆగచ్చన్తం (తిశిరసం రాక్షసం | పేక్య రాఘవః, ధనుషా (పతిజ్ఞ్మగాహ విధూన్వన్‌ సాయకాన్‌ శితాన్‌. 9 (ప, అ. రాఘవః = రాముడు, ఆగచ్చనమ్‌ = వచ్చుచున్న, రాక్షసమ్‌= రాక్షసుడైన, [తిశిరసమ్‌ = (తిశిరస్సును, (పేక్య== చూచి, శితాన్‌ == వాడియైన,. సాయకాన్‌ = బాణములను, ధనుషాజు ధనస్సుచేత; విదూన్వన్‌ = [సయోగించుచు, వ్రతిజ్మగాహ = స్వీకరించెను, తా. రాముడు వచ్చుచున్న ఆ [తిశిరోరాక్షసుని చూచి, ధనస్సుచేత వాడి యైన బాణాలను (పయోగించుచు ఆతనిని స్వీకరించెను. గి మూ. స సం[పహారస్తుములో రామ తిశిరసోర్మహాన్‌, బభూవాతీవ బలినోః సింహకుక్ఞురయోరివ. 10 (వ. అ. రామ్మ తిశిరసో ః = రామునియొక్క-; (తిశిరస్సుయొక్క, తుములః ౬= వ్యాకుల మైన, మహాన్‌ = గొప్పదైన; సః సం్యపహారః = ఆ యుద్ధము, అతీవ = మిక్కిలి, బలినోః = బలము గల, సింహకుక్షురయోః ఇవ= సింహము. యొక్క వనుగయొక్క యుద్ధము వలె, ఐభూవ = ఆయెను. తా. రామ్యత్రిశిరస్పుల మధ్య జరిగిన శుములమైన ఆ గొప్ప యుద్దము, చాల బలము గల సింహమునకు గజమునకు మధ్య జరిగిన యుద్ధము వలె ఉండెను 10. మూ. తతన్రిశిరసా బాజైర్లలాటే తాడితన్త్రభిః, అమర్షీ కుపితో రామః సంరట్టమిదమ్మబవీత్‌. శే (నం అం తతః ౯౭ అటుపీమ్మట, అమర్డీ ! అధిక మైన కోపము గల, రామః = రాముడు, [తిశిరసా డా (తిశిరస్సుచేత, (తిభిః= మూడు, బాణై 1= వాణములచేత, లలాటేజు లలాటమునందు, తాడీతః 2 కొట్టబడినవాడై, కుపితః = కోపించినవాడై సంరబ్ధతరమ్‌ = ఎక్కువ తొందరగా, ఇదమ్‌ = ఈ వాక్య తా. పిమ్మట ఆ (తిశిరస్సు ,కోరావిష్టుడైన ఆ రాముని లలాటము పె.

శికిక శ్రీమ్మ్యదామాయణము మూడు బాబములు (పమోగించగా, రాముడు ఇంకను కుపిళుడై , తొందరగా ఇట్లు పలికెను. శే ళు మూ. అహో వ్మికమళూరస్య రాక్షన స్యేదృళశం బలమ్‌, పుష్పైరివ శరైర్యస్య లలాటేఒస్మి పరిక్షతః. 12

(వ. అ. అనో = ఆహా: వికమహరస్య = పర్మాకమముచేత శూరుడైన; రాక్షసస్య = రాక్షసునియొక్క, బలమ = బలము, ఈద్భశమ్‌ = ఇట్టిదికదా ! యస్య = ఎవనియొక్క, శరైః == దాణములచేత, పుప్పైరివ = పుష్పములచేత వలె, లలాపే= లలాటమునందు, వరిక్షతః అస్మి == కొట్టబడితినో.

తా. “ఆహా ః పర్మాకమముచేత శూరుడైన రాక్షనుని బలము ఏమి బలము! నీవు (ప్రయోగించిన దాణములు నా లలాటము మీద పువ్వులు తగిలి నట్టు తగిలినవి :” 12

మూ... మమాపి _పతిగృహ్హీష్వ శరాంళ్చాపగుణచ్యుతాన్‌, ఏవముక్త్వాతు సంరబ్ధః శరానాశీవిషోపమాన్‌ , 18 (తిశిరోవకసి (కుద్దో నిజఘాన చతుర్దశ.

(వ. ఆ. మమ_- నాయొక్క, చాపగుణచ్యుతాన్‌ నూ ధనస్సు నారినుండీ బైటకు వచ్చిన, శరానపి = బాణములను క్షూడ, వతిగృహ్హీష్వ = (గహించుము- ఏవమ్‌ = ఇట్లు, ఊక్షా = పలికి, సంరబ్ధః= వేగముతో కూడినవాడై , (రాముడు): [కుద్దః = కోపించినవాడై, ఆశీవిషోపమాన్‌ సర్పములతో సమానములైన?

హ్‌ ఆ చతుర్దళ = పదునాలుగు, శరాన్‌ = బాణములను, (త్రిశరోవక్షసి = (తి"రను) వక్షఃస్థలముమీద, నివఖాన = పాతెను.

తానా ధనస్సు నారినుండి వెలువడిన బాణములను కూడ స్వీ రించుము” అని పలికి రాముడు, (కుద్దుడె, వేగముగా, సర్పముల వంటి వ క నాలుగు బాణములు ఆ (తి?ిరస్సు వక్షఃస్థలముమీద నాబెను, [ే

మూ, చతుర్శిస్తురగానస్య శరైః సన్నతపర్వభిః, 1జీ

న్యపాతయత తేజస్వీ చతుర స్తస్య వాజినః.

అరణ్యకాండము 885్‌

(ప. అ. తేజస్వీ == తేజఃశాలిదైన రాముడు, సన్నతపర్వభిః = వంగిన

కణుపులు గల, చతుర్భిః నాలుగు, శరైఃజ బాణములచేత, తస్య = అట్టి,

ట్‌ ఆస్య== ఈ (తిశిరస్పుయొక్క_, తురగాన్‌=క్మీఘముగా నడచు, చతురః=నాలుగు, వాజినః == గుజ్జములను, న్యపాతయత్‌ = పడ గొ ప్టెను.

తో, తేజఃకాలియైన రాముడు వంగిన కణుపులు గల నాలుగు బాణముల చేత, ఆ తిశిరస్కుని శీఘముగా నడచు నాలుగు గుజ్జములను చం పెను. [క

మూ. అష్టభిః సాయకైః సూతం రథోపస్థాన్న్యపాతయత్‌, కేర్‌ రామశ్చిచ్చేద వాణేన ధ్వజం చాస్య సమ్ముచ్చితమ్‌.

(ప. అ. రామఃజ రాముడు, అష్టభిః = ఎనిమిది, సాయకై = బాణముల చేత, సూతమ్‌ సారథిని, రథోపస్టాత్‌ రథము పైభాగమునుండి, ఫ్యపాత యత్‌ జ పడగా ట్రైను. బాణేన = ఒక బాణముచేత, అస్య=వీనియొక్క, సమ్ముచ్చితమ్‌ ఇ ఎత్తుగా ఎగురవేయబడిన, ధ్వజమ్‌ = ధ్వజమును, చిచ్చేద = చేదించెను.

తా. రాముడు ఎనిమిది బాణములు (వయోగించి సారథిని చంపి రథము పెభాగమునుండి కిందికి వడవేసెను. ఒక బాణముచేత ఎత్తుగా ఎగురుచున్న ధ్వజమును చేదించిను. [క్‌

మూ. తతో హతరథాత్త స్మాదుత్చతన్నం నిశాచరమ్‌, 16 బిభఖేద రామస్తం బాజైర్హ్ప్రదయే సోఒభవజకః.

(వ. అ. తతః= అటు సిమ్మట, రామః = రాముడు, తహ్మెత్‌ == ఆ, హతరథాత్‌ = కొట్టబడిన రథమునుండి, ఉత్పతన్నమ్‌ = మెకి ఏగురుచున్న, తం నికాచరమ్‌ = ఆ రాక్షసుణ్ణీ, బాణైః = వాణములచేత, హృదయే జ హృదయము నందు, బిభేద == (బద్దలుకొప్టెను. సః అతడు, జడం జడుడు, అభవత్‌ == ఆయెను.

తా, విరిగిపోయిన రథమునుండి ఆ రాక్షసుడు పైకి ఎగరబోగా రాముడు* ఆతని వక్షస్టలమును బాణములచేత' బద్ధలుకొ బైను. అప్పుడు అతడు ఏమీ చేయ లేని స్ధితిలో ఉండెను. 16

386 శ్రీమ్మదామాయణము

మూ. సాయక్రైశ్చాాపమేయాత్మా సామర్ష స్తస్య రక్షసః, 11

శిరాంస్యపాతయ[దామో వేగవద్చిన్ర్రివిః శితై?.

(ప, అ. అ్యపమేయాత్మా = ఊహింప శక్యము కాని బుద్ది గల, రామః=జ రాముడు, సామర్షః = కోపముతో కూడినవా డై, వేగవద్భిః = వేగము గల, శిర్రైః ౯= వాడియెైన, (తిభిః = మూడు, సాయకతై:== జాణములచేత, తస్య రక్షసః == ఆ రాక్షసునియొక్క- , శిరాంసి == శిరస్సులను, అపాతయత్‌ = పడగా బ్రైను.

తా. ఊహించుటకు కూడ శక్యము కాని బుద్ది గల రాముడు, చాల కోవ ముతో, వేగము గల, వాడియైన మూడు బాణములతో ఆతని శిరస్సులను ఖండించెను. 17

మూ. స భూమౌ రుధిరోద్ధారీ రామబాణాభిపీడితః, 18

న్యపతత్పతితైైః పూర్వం స్వశిరోభిర్ని శాచర:.

ప. ఆ. రామబాణాభిపీడితః = రాముని బాణములచేత పీడింపబడిన, సః నికాచరః= ఆ రాక్షసుడు, రుధిరోద్గారీ = రకమును కక్కుచున్నవాడై, పూర్వమ్‌ = ముందుగా, పతితైః = (కిందపడిన, స్వశిరోభిః = తన శిరస్సులతో కూడ, న్యపతత్‌ = పడెను.

తా. రాముని బాణములచేత పీడింపబడిన ఆ (తిశిరన్సు రక్తమును చిమ్ముచు, తన శిరస్సులు ముందుగో నేలపై పడగా, పిదప తాను పడెను. 18

మూ. హతశేషాస్తతో భగ్నా రాక్షసాః ఖరసం్యశయాః, 18 (దవన్తి స్మన తిస్టన్తి వ్యాఘ్మతస్తా మృగా ఇవ.

(ప. అ. తతః = అటుపిమ్మట, ఖరసం[శయాః = ఖరుడు ఆశ యముగా గల, హతశేషాః = చంపబడ గా మిగిలిన, రాష్షసాః= రాక్షసులు, భగ్నాః == ఓడిపోయినవారై , వ్యా_ఘతహౌః = పెద్దపులినుండి భయపడిన, మృగాః యథాజ లేష్ట వలె, దవన్హి స్మ = పారిపోయిరి. న తిష్టన్తి=జనిలవలేదు.

తా. చంపగా మిగిలిన ఖరుని అనుచరులైన రాక్షసులు ఓడిపోయి, పెద్ద పులినుండి భయపడిన లేళ్ల వలె, నిలబడకుండ షారిపోయిరి. 190.

డ్‌ ఆరణ్యకాం ము 837 మూ. తాన్‌ ఖరో _దవతో దృష్ట్వా నివర్య రుషితఈః స్వయమ్‌, రామమేవాభిదు[ద్రావ రాహుశ్చన్ష్ర్వమసం యథా. ఇత్యార్షే శ్రీమ్మదామాయణే వాల్మీకీయే ఆదికావ్యే అరణ్యకాజ్డే క! సప్రవింశః సర్ష కి (ప. అ. రుషితఃజ కోపించిన, ఖరః == ఖరుడు, (దవతః == పారిపోవు చున్న, తాన్‌ జవాళ్ళను, దృష్ట్వా = చూచి, స్వయమ్‌ = స్వయముగా, నివర్త్య ఆఅ మరల్చి, రాహుః= రాహువు, చన్షంమసం యథొజా చంటదుజ్జిగూర్చి వలె, రామమేవ == రాముణ్ణి గూర్చియే, ఆఅభిదుదావ కా పరుగెత్తెను. తా. కోపించిన ఖరుడు పారిపోవుచున్న ఆ రాక్షసులను చూచి, స్వయ ముగా వాళ్లను వెనుకక్తు మరల్చి, రాహువు చందునిమీదికి వెళ్ళి నట్టు రాముని మీదికి వెశ్రైను. రి తరాల్రానందిని”ఆను శ్రీమ్మదామాయణాం[ధవ్యాఖ్యానమునందు అరణ్యకాండ లో ఇరువదివ ఏడవ సర్గ సమాప్తము. వర్తి

అథ అష్టావింశః సర్గః [ఖడునితో రాముడు మోరతు గా పోరాడుట] మూ. నిహతం దూషణం దృష్ట్వా రణే (తిశిరసా సహ, ॥ జలే శ మ్‌, ఖరస్యాప్యభవత్తా?సో దృష్ట్వా రామస్య విికమ (వ. అ. రజే= యుద్ధమునందు, (తిశిరసా సహ = (తిశిరస్సుతో కూడ నిహతమ్‌ = చంపబడిన, దూషణమ్‌ = దూషణుణ్ణి, దృష్ట్వా = చూచి, రామస్యజ రామునియొక్క, వ్మికమమ్‌ = పర్మాకమమును, దృష్ట్వా చూచి, ఖరస్యాపి= ఖరునకు కూడ, (తాసః = భయము, అభవత్‌ = ఆయెను. తా. యుద్ధములో దూషణుణ్ణీ, ,తిశిరస్సునూ చంపిన రాముని వరాలో మము చూడగానే ఖరునకు కూడ భయము కలిగెను, 1 మూ. స దృష్ట్వా రాక్షసం సైన్యమవిషహ్యం మహాబలః; ం హతమేకేన రామేణ (తిశిరోదూషణావపి. తద్బలం హతభూయిష్టం విమనాః పేక్య రాక్షసః; ణ్‌ ఆససాద ఖరో రామం నముచిర్వాసవం యథా- రః (ప, అ. మహాబలః == గొప్ప బలము గల, రాక్షసః: రాక్షసుడైనః లి ధ = తిరుడు, అవిషహ్యమ్‌ ఎసహింవ శక్యము కాని, రాక్షసమ్‌ = రాతసులసంద ల మైన, దైన్యమ్‌ = సైన్యమును, ఏకేన == ఒక్క, రామేణ == రామునిచేత, త్‌ జ చంపబడినదానినిగా, తిశిరోదూషణావపి = (తిశిరస్సును, దూషణనీ ౯ ళ్‌ (చంపబడినవారినిగా), దృష్ట్వాజ=చూచి, హతభూయిష్టమ్‌ = చాలవరకు చంపి ఒసే బడిన, తత్‌ బలమ్‌ = ఆ సైన్యమును, (పేక్య= చూచి, నముచిః 22 నమ రాక్షసుడు, వాసవం యథా == దేవేం్యదుని వలె, రామమ్‌ = రాముణ్ణి; అససాదగ సమీపించెను.

అరణ్యకాండము శి80 ఛా. మహాబలము గల ఆ రాషసుడు, ఖరుడు, ఎదిరింన శక్యము కాని ఆ రాక్షసవైన్యమును, తిశిరోదూషణులను కూడ ఒక్క రాముడు సంహరించుట చూచి, సైన్యము చాలవరకు నశించిన దను విషయము గమనించి, నముచి దేవేం [దుణ్జి ఎదిరించి నట్టు రాముణ్ణి ఎదిరించుట క్రై వెళ్ళెను. రశ మూ. వికృష్య బలవచ్చాపం నారాచాన్‌ ర క్తభోజనాన్‌, ఖరశ్చికేప రామాయ [కుద్రానాశీవిషానివ. ర్డీ 1వ. అ. ఖరః = ఖరుడు, బలవత్‌ = బలముతో, చాసమ్‌ = ధనస్సును, వికృష్య == లాగి, (కుద్దాన్‌ = కోపించిన, ఆశీవిషానివ = సర్పములు వల ఉన్న, ర కభోజనాన్‌ = ర కము భోజనముగా గల, -నారాచాన్‌ == నారాచబాణములను, రామాయ=రామునికొరకు, చిక్షేప = విసిరెను. తా. ఖరుడు ధనస్సును బలముగా లాగి, కోపించిన సర్పముల వలె ఉన్న, ర కమును భుజించు నారాచములను రామున్నిపై (వయోగించెను. క్తీ మూ. జ్యాం విధూన్వన్‌ సుబహుశ; శికయాస్తాంణి దర్శయన్‌, చచార సమరే మార్గాన్‌ శరై రథగతః ఖరః. ర్‌ (ప, అ. రథగతః = రథమును పొందిన, ఖరః= ఖరుడు, సుబహుశః== ముచేత, అస్త్రాణి == ఆస్ర్రములను, దర్శయన్‌ = చూపుచు, సమరే యుద్ధము నందు, శరె ః == బాణములతో, మార్గాణి = మార్గములను, చచార == చేసెను. తా, రథము నెక్కి యున్న ఆ ఖరుడు, ధనస్సు నారిని అనేకవిధముల లాగుచు, అభ్యాసపాటవముతో అస్త్రాలను (వదర్శించుచు, బాణములు విడచుచు అనేకవిధముల సంచరించెను. స్‌ మూ.స సర్వాశ్చ దిశో దాణైః (పదిశశ్చ మహారథః, పూరయామాన తం దృష్ట్వా రామోఒపి సుమహద్దనుః. క (వం అ. మహారథః: == మహారథుడైన, సః= ఆ ఖరుడు, సర్వాః == సమస్తమైన, దిళః జ దిక్కులను, (పదిశళ్చ = విదిక్కులను, దాణైః=బాణముల

840 శ్రీమ్మదామాయణ మూ: చేత, వూరయామాన = నింపెను, తమ్‌ = వానిని. దృష్ట్వా = చూచి, రామోజాపి జ రాముడు కూడ, సుమహత్‌ = చాలగొప్పదైన, ధనుః = ధనస్సును, పూరయొ మాస = పూరించెను.

తా. మహారథుడైన అ ఖరుడు బాణములతో దిక్కులను, విదిక్కూలనోు కూడ నింపివేసెను. రాముడు వానిని చూచి తన గొప్ప ధనస్సును ఎక్కు పెక్రైను-

అల్‌ ళ్‌ ఆరే ఇల్‌ మూ. స సాయకైర్యర్విషహైః సస్ఫులిజ్లెరివాగ్నిధిః, న తవా 7 నభశ్చకారావివరం పర్ణన్య ఇవ వృష్టిభిః.

(ప. అ. పః= ఆ రాముడు, దుర్విషషైః = నసపొంప శక్యము కాని, సస్ఫులిజ్లెః = అగ్నికణములతో కూడిన, అగ్నిభిః ఇవ= అగ్నుల వలి ఉన్న సాయశైఃజ బాణములచేత, పర్జన్యః జూ మేఘము, వృష్టిభిః ఇవవ వర్షములచేతీ వలె, నభః == ఆకాశమును, అవివరమ్‌ = అవకాశము లేనిదానినిగా, చకార = చేసెను.

తా. రాముడు, నిప్పురవ్వలతో కూడిన అగ్నుల వఠె సహింప కక్యము కాని బాణములచేత, మేఘము వర్షములచేత వలె, ఆకాశములో అవకాశము లేకుండ చేసెను. 1

మూ. తదృభూవ శితైర్బాతైః ఖరరామవిసరితై టు ప్రచా క్‌ పర్యాకాశమనాకాళం సర్వతః శరసంకులమ్‌. రి

[1ప. అ. ఖరరామవిసర్జితై :=ఖరునిచేత, రామునిచేత విడువబడిన, శితేఃజ వాడియైన, దాణైః= బాణములచేత, తత్‌ = ఆ, పర్యాకాశమ్‌ == చుట్టుపక్క-ల నున్న ఆకాశము, సర్వతః అంతటా, శరసంకులమ్‌ = శరములచేత వ్యాకులమై? అనాకాశమ్‌ = అవకాశము లేనిదై, బభూవ = అయెను.

తా. ఖరుడు, రాముడు విడచిన వాడిరైన బాణములచేత, అంతట నిండిన. అక్కడి ఆకాళప్రాంతము అవకాళములేనిది అయ్యెను. రి

మూ. శరజాలావృతః సూర్యో న తదా న్మ (పకాశతే, ఆన్యోన్యవధసంర మృాదుభయో: సంప్రయుధ్యతోః. ర్ట

ఆరణ్యకాండము య. వ. ఆ, అన్యోన్యవధసంర మాత్‌ = పరస్పరము చంపుటకు పట్టుదలతో, ఉభయోః = వాళ్ళిద్దరూ, సం్యపయుధ్యతోః = యుద్దము చేయుచుండగా, తదాజ అప్పుడు, శరజాలావృతః = బొాణపముదాయమువేత కప్పబడిన, సూర్యఃజ సూర్యుడు, న ప్రకాశతే స్మ = (పకాళశించలేదు. తా. ఒకరి నాకరు చంపవలె నను పట్టుదలతో వారిద్దరు యుద్ధము చేయు చుండగా, బాణసముదాయమువేత కప్పబడిన సూర్యుడు (సకాశించలేదు. 9 మూ. తతో నాళీకనారాచైై స్తీక్షాగెొశ్చు వికర్ణిభిః, ఆజఘాన ఖరో రామం తోత్రై9రివ మహాద్విపమ్‌. 10 వ-ఆ. తతః అటుపిమ్మట, ఖరః == ఖరుడు, నాశీకనారాదైః = నాశీక 'చాణములచేతను, నారాచ దాణములచేతను, తీక్షాగ్గె 9:==తీక్షమైన ఆృగభాగములు గల, వికర్షిభిః = వికర్పిబాఐములచేతను, రామమ్‌ = రాముణ్ణి, తోతై9ః = అంకుళ ములచేత, మహాద్విపమివ= గొప్ప ఏనుగును వలె, ఆజమాన = కొడ్టైను. తా. పిదప ఖరుడు, రాముకి నాశకబాణములళతోను, నారాచబాణముల తోను, తీష్ట్హములైన అ్యగభాగములు గల వికర్ణిదాణములతోను, అంకుళశములతో మహాగజమును కొటినటు కొటెను. 10 ట ౧ ట్‌ మూ. తం రథస్థం ధనుష్పాణిం రాక్షసం పర్యవస్థితమ్‌, దదృశుః సర్వభూతాని పాశహస్తమివాన్తకమ్‌. క్ష 1ప. అ. రథస్థమ్‌ == రథతముమీద ఉన్నవాడు, ధనుష్పాణిమ్‌ == ధనస్సు మహాస్తమునందు కలవాడు, పర్యవసితమ్‌ == నిలచి ఉన్నవాడు అయిన, తం రాక రా నమ్‌ ఇ ఆ రాక్షసుజి, పాశహ స్తమ్‌ = పాళశము హ_్రమునందు గల, అ న్తకమ్‌ ఇవ == యముని వలె, సర్వభూతాని = సకలభూతములు, దదృశుః == చూచినవి. తా. రథము నెక్కి, ధనస్సు ధరించి, యుద్ధానికి సిద్ధముగా ఉన్న ఆ ఖరుడు, అక్కడ ఊన్న [పాణు లందరికి పాశము చేతిలో ధరించిన యముడు వలె కనబడెను. 5! మూ. హన్రారం సర్వైన్యస్య పౌరుషే పర్యవస్థితమ్‌, పర్మిశాన్తం మహాన త్త్వం మేనే రామం ఖర స్తదా. లి

(పం ఆ. ఖరః= ఖరుడు, సర్వ సైన్యస్య నా సమ స్త నైన్యమునకు(న్వు, హనారమ్‌ = చంపినవాడు, పొౌరుషే = పౌరుషమునందు, పర్యవస్థితమ్‌ = నిలచిన వాడు, మహాస త్త్వమ్‌ == చాల బలము గలవాడు అయిన, రామమ్‌ = రాముజ్జీ, తదా = అప్పుడు, పర్మ్శిశా నమ్‌ = అలసినవానినిగా, మేనే = తలచెను.

ఠా. పౌరుషమును చూపి, సకలవైన్యమును చంపిన, మహాబలవంతు డైన రాముడు, అప్పుడు అలసి ఉండు నని ఖరుడు భావించెను. క్షి

మూ. తం సింహమివ పి[కాన్తం సింహవ్మికా న్త్లగామినమ్‌, క్ర రం, ఆధ దృష్ట్వా నోద్విజతే రామః సింహః క్షుుదమృగం యథా

(ప. అ. (“సింహః తుదమృగం యథా" అనుటకు బదులు “సింహః సింహమివాపరమ్‌”అను [పాచ్యపాఠము బాగున్నది. మొదట ఖరుణ్ణి సింహముతో పోల్చి వెంటనే నీచమృగముతో పోల్చుట యు క్త్షముగా లేదు. అట్టు చేయదల' చినచో ముందు సింహముతో పోల్చి ఉండగూడదు),

సింహమివ =సింహమువలె, వికా నమ్‌=పరాకమించుచున్నవాడు, సింహ

వ్మికాన్తగామినమ్‌ == సింహము నడకతో నడచువాడు అయిన, తమ్‌ = ఆ ఖరుణ్ణే? దృష్టా = చూచి, రామః=రాముడు, సింహః == సింహము, అపరం సీింహమివఃజ మరియొక సింహమును చూచివలె, నోద్విజలతే = భయపడలేదు.

తా. సింహము వలె నడచుచు, సింహపరా్మ్శాకమము వంటి పర్మాకమము

చూపుచున్న ఆ ఖరుణ్ణి చూచి, రాముడు, ఒక సింహము మరొక సింహమును చూచి ఎట్టు భయపడదో అ్టే భయపడలేదు. 18 మూ, తతః సూర్యనికా శేన రథేన మహతా ఖరః, ఆససాద రణే రామం పతజ్ఞ ఇవ పావకమ్‌, 1డీ ప. ఆ, తతః = అటుపిమ్మట, ఖరః = ఖరుడు. సూర్యనికా శేన = సూర్యునితో సమానమైన, మహతా = గొప్పదైన, రథేనజ=రథ ముతో, రామమ్‌ఇు రాముణ్ణి, పతజ్ఞః = మిడత, పావకమ్‌ ఇవ== అగ్నిని వలె, రబేజ యుద్ధము. నందు, ఆససాద = సమీపించెను.

ఆరణ్యకాండము ల్‌! తా. పిమ్మట ఖరుడు సూర్యునితో సమానమైన పెద్ధ రథము నెక్కి, మిడత అగ్ని దగ్గరకు వెళ్ళి నట్టు; యుద్ధములో రామునిమీదికి వెశ్హిను. కేడీ మూ. తతో౭ఒస్య సశరం చాపం ముష్టిదేశే మహాత్మనః, ఖరశ్చిచ్చేద రామస్య దర్శయన్‌ పాణిలాఘవమ్‌. 15 లాఘవమును, దర్శ్మయన్‌ = చూపుచు, మవిత్మనః = మహాత్ముడైన, అన్య రామస్య ఇ ఈ రామునియొక్క-, సశరమ్‌ = బాణముతో కూడిన, చావమ్‌ =ధన స్సును, ముష్టిదేశే = పిడికిలిదగ్గర, చిచ్చేద == చేదించెను, “= తాం పిమ్మట ఖరుడు తన నేర్పు చూపించుచు, మవిత్ము డైన ఆ రాముని బాణసహితమైన ధనస్సును పిడికిలి దగ్గర చేదించెను. 15 మూ, న పునస్త్వ్వపరాన్‌ సప్త శరానాదాయ వర్మణి, ఆధ అల్ల నిజఘాన ఖరః (కుద్దః శ కాశనిసమ్మపథాన్‌. 16 (ప, అ. సః ఖరః = ఆ ఖరుడు, [కుద్దఃజ కోపించినవాడై; పునః == మరల, శ్యకాశనిసమపథాన్‌ = ఇం్నదుని వ(జాయుధముతో సమానమైన కాంతి గల, ఆపరాన్‌ = ఇతరమైన, సవ్వ= ఏడు, శరాన్‌ = వాణములను, ఆదాయజ=ణు (గ్రహించి, వర్మణి = కవచమునందు, నిజమాన = కొ ట్రైను. తా. ఆ ఖరుడు (కుద్దుడై మరల, ఇందుని వ్యజాయుధము వంటి, మరి ఏడు బాణములు తీసికొని వాటితో రాముని కవచమును కొబ్టైను. 16 మూ, తత స్తత్చహతం బాకెః ఖరముక్తెః సుపర్వుభిః, పపాత కవచం భూమౌ రామస్యాదిత్యవర్చసః. క్షే (ప. అ. తతః == అటుసిమ్మట, ఖరముక్తైః = ఖరునిచేత విడువబడిన, సుపర్వభిః ఇ మంచి కణుపులు గల, బాథైః == బాణములచేత, (పహతమ్‌ = కొట్ట బడిన దై, ఆదిత్యవర్చసః=నూర్యుని వంటీ కాంతి గల, రామస్య రామునియొక్ట, తత్‌ = ఆ, కవచమ్‌ = కవచము, భూమౌ నేలమీద, పపాత = పడెను.

ర్రిశ్తీతీ శ్రీమ్మదామాయణము తా. మంచి కణుపులు గల బాణములను [(పయోగించి ఖరుడు కొట్టగా, సూర్యుని వంటి కాంతి గల రాముని కవచము నేలపై పడెను. ఓ?

మూ. తతః శరసహ్మ సేణ రామమపతిమౌజసమ్‌, అర్జ్హయిత్వా మహానాదం ననాద సమరే ఖరః. 10 వ. అ. తతః == అటుపిమ్మట, థరఃజఖరుడు, అ్యపతిమౌజసమ్‌=సాటి లేని కాంతి గల, రామమ్‌ = రాముణ్ణి, శరసహ[సేణ == వేయి బాణములచేత, అర్హయిత్వా = పీడించి, సమరే = యుద్ధమునందు, మహానాదమ్‌ = గొప్ప ధ్వని

కలుగు నట్టుగా, ననాద = అరచెను.

తా. పిమ్మట ఖరుడు, సాటి లేని తేజస్సు గల ర్తాముణ్ణి' అనేకబాణముల చేత పీడించి, యుద్ధములో గట్టిగా ఆరచెను. 16

మూ. స శరై రర్దితః (కుద్దః సర్వగ్యాతేష రాఘవః, రరాజ సమరే రామో విధూమోఒగ్నిరివ జ్వలన్‌. 19 (ప. అ. శరైః= దాణములచేత, సర్వగ్యాలేషు = అన్ని అవయవముల యందు, అర్దితః జ పీడింపబడిన, రాఘవః = రఘువంశసంజాతుడైను సః రామఃజ ఆ రాముడు, (క్రుద్ధః = కోపించినవాడై, విధూమః = ధూమము లేని, జ్వలన్‌ = మండుచున్న, అగ్నిరివజ అగ్ని వలె, సమరే = యుగమునందు,

రరాజ = (పకాశించెను. ం తా. అన్ని అవయవములందు బాణములచేత కొట్టబడి, (కుద్ధుడెన ఆ రాముడు, యుద్ధరంగములో, ధూమము లేని, [నజ్వలించుచున్న అగ్నివలె [వకాశించెను. 1కి మూ. తతో గమ్మీరనిర్హాాదం రామః శ్యతునిబర్హణః,

వా జా చకారాన్తాయ న రిపోః సజ్యమన్యన్మ హద్దనుః. ర్య వ. అ. తతః = అటుపిమ్మట, క్యతునిబర్హణః ఇ= శ్యతువినాశకుడైన, సః రామః== ఆ రాముడు, రిపోః == శ్యతువుయొక్కు, అన్తాయ=అంతముకొరకు, గమ్బీరనిర్హాందమ్‌ = గంఫీర మైన ధ్వని కల, అన్యత్‌ = మరియొక, మహత్‌ =

అరణ్యకాందము తి4్‌ గొప్పదైన, ధనుః = ధనస్సును, సజ్యమ్‌ == నారతో కూడినదానినిగా, చకార == చేసెను. తా. పిమ్మట, శ్మృతుసంహారకుడైన రాముడు, ఆ శ్మతువును సంహరించు టకై; గంభీరమైన ధ్వని గల మరి యొక గొప్ప ధనస్సునకు నారి కట్టెను. 20 మూ. సుమహదై్వైష్టవం యత్తదతిసృష్టం మహర్షిణా, వరం తద్దనురుద్యమ్య ఖరం సమభఖిధావత. లే వ. అ. తత్‌ = (పసిద్ధమైన, యత్‌ = ఏ, సుమహత్‌ = చాల పెద్దదైన, వైష్టవమ్‌ న్‌ా విష్ణసంబంధమైన, ధనుః = ధనస్సు, మహార్షిణా = అగ స్యమహరి చేత, అతిసృష్టమ్‌ = ఇవ్వబడినదో, వరమ్‌ == శేష్టమైన, తత్‌ _ దానిని, -ఉద్యమ్య = ఎత్తి, ఖరమ్‌ = ఖరుణ్ణి, సమభిధావత = ఎదుర్కొనుటకు వశిను. జు వో ణ ళు తా. అగ స్తృమహర్షి ఇచ్చిన, నష్టమైన, ఆ గొప్ప వైష్ణవధనస్సును (గ్రహించి ఖరుణ్ణి ఎదిరించుటకు శ్మీఘముగా వెళ్ళెను. లే మూ. తరః కనకపుజ్జైస్తు శరైః సంనతపర్వభిః, బిభేడద రామః సంకుద్దః ఖరనస్య సమరే ధ్వజమ్‌. రిల ప. అ. తతః=అటు పిమ్మట, రామః=రాముడు, సంకుద్దఃజకో పించిన వాడై, కనక పుజ్జెః=బంగారు పొన్నులు గల, సంనతపర్వభిః= వంగిన కణుపులు గల, శరై ః= బాణములచేత, సమరే=యుద్ధమునందు, ఖరసృ=ఖరునియొక్క-, ధ్వజమ్‌ = ధ్వజమును, బిభేద == బేదించెను. తాం పిమ్మట రాముడు కుపిచు డ్రై, బంగారు పొన్నులు, వంగిన కణుపులు గల బాణములచేత, యుద్దములో ఖరుని ధ్వజమును ఎగురగొ బైను. లల మూ. స దర్శనీియో బహుధా వికీర్ణః కాజబ్బనధ్వజః, జగామ ధరణీం సూర్యో దేవతానామివాజ్ఞయా. లై (వ. అ, బహుధా == అనేకవిధములుగ , వికీర్ణః ఇ చిమ్మివేయబడిన, దర్శసనీయః = సుందరమైన, సః== ఆ; కాజ్బూనధ్వజః = బంగారు ధ్వజము,

846 శ్రీమ్మదామాయణము. దేవతానామ్‌ = దేవతలయొక్క_, ఆజ్జ్ఞయా=ఆజ్ఞచేత, సూర్యః ఇవ సూర్యుడు. వలె, ధరణిమ్‌ = భూమిని, జగామ = పొందెను. తా. ఎన్నో ముక్కలుగా ఖండింపబడి విసరివేయబడిన ఆందమైన ఆ బంగారు ధ్వజము దేవతల అబ్రచే సూర్యుడు నేలమీదికి వచ్చినాడా అన్నట్టు? ణా నేలమీద వ4ను. ల! మూ. తం చతుర్చిః ఖరః (కుద్దో రామం గాతేషు మార్గ వివ్యాద యుధి మర్మజ్ఞో మాతజ్గమివ తోమరై:. 3% 1వ. అ. (కుద్ధః=కో పించిన, మర్మజ్ఞః= మర్మస్థానములను లేదా యుద్ధ రహస్యములను ఎరిగిన, ఖరః=ఖరుడు, యుధి_యుద్ధమునందు, తం రామమ్‌2= ఆ రాముణ్ణి, చతుర్భిః జ నాలుగు, మార్గడైః = దాణములచేత, మాతబ్గమ్‌ = ఏను గును, తోమ రైరివ = తోమరములచేత వలె, గాతేష = అవయవములయందు, వివ్యాధ = కొల్టెను. తా, మర్మస్థానములు తెలిసిన ఖరుడు వేపించి, యుదములో, ఆ రాము్లీ వ నాలుగు బాణములతో, గజమును తోమరములతో కొటి నటు అవయవములమీద కొటెను. ల &థీ లబ మూ. నస రామో బహుభిర్చాణై; ఖరకార్ముకనిఃసృతైై!, విద్దో రుధిరసిక్తాజ్లో బభూవ రుషితో భృశమ్‌. ఓల వ్ర, అ. సః రామః ఆ రాముడు, ఖరకార్ముకనిఃసృతై ః = తిరుని ధనస్సునుండి బయలుదేరిన, బహుఖిఃజఅనేక మెన, బొణెః చ బాణములచేల” విద్ధః == కొట్టబడినవాడై, రుధిరసిక్రాజ్లః = ర కముచేత తడపబడిన శరీరము గలవాడై, భృశమ్‌ = మిక్కిలి, రుషితః = కోపించినవాడు, ఐభూవ = అయెగు? తా, ఖరుని ధనస్స్నునుండి బయల్వెడలిన అనేకబాణములు తగిలి: ర్య ముతో తడిసిన కరిరము గల ఆ రాముడు, చాల కోవము చెందెను. ఓ ' మూ.స ధనుర్దన్వినాం (శేష్టః (పగ్భహ్య వరమాహవే, శ ముమోచ పర మేష్వాసః షట్ఫరానభిలక్షితాన్‌.

అరణ్యకాండము శ్రశగి (ప, అ, పరమాహవే= ఆ గొప్ప యుద్ధమునందు, ధస్వినామ్‌ = ధనుర్ధ రులలో, (శేష్టః == ేష్టడు, పర మేష్వాసః == గొవ్ప ధనస్సు కలవాడు అయిన, సః =ఆ రాముడు, ధనుః=ధనస్సును, (పగ్భృహ్య=గహించి, అభిలవ్షితాన్‌ == గురిని గుర్తించిన, షట్‌ = ఆరు, శరాన్‌ = బొణములను, ముమోచ = విడచెను. తా. ధనుర్ధరులలో (శేన్టుడు, గొప్ప ధనన్సు ధరించినవాడు అయిన ఆ రాముడు, ఆ మహాయుద్ధములో ధనస్సు ధరించి, బాగుగా గురి చూచి ఆరు బాణములు విడచిను. లగి మూ. శిర స్యేకేన బాణేన ద్వాభ్యాం బాహో్వోర థార్హయత్‌ , (తిభిశ్చచ్చా9ర్దవ క్రశ్చ వకస్యభిజమాన హ. రి (ప. అ. ఏశేన = ఒక, బాణీన= బాణముచేత, శిరసి == శిరస్క్సునందు, అథ == పిమ్మట, ద్వాభ్యామ్‌ == రెండింటిచేత, బాహో్వోః = బాహువులమీద, అర్ద యత్‌ = పేడించెను. (తిభిః! = మూడు, చన్దాంర్టవ క్రైం: == అర్షచం(దాకార మైన ౧/౮9 ౬ 60 కా ముఖములు గల బాణములచేత, వకసి=వక్షఃస్థలముమీద, అధిజమఘాన హః== కొలను. భి కా. ఆ ఖరుని శిరస్సుమీద ఒక బాణమును, వాహువులపై రెండు బాణములను, వక్షఃస్థలమునందు మూడు అర్జ్హచం(దాకార బాణములను (పయో గించెను. ర మూ. తతః పళ్చాన్మహాతేజా నారాచాన్‌ భాస్క్టరోపమాన్‌, జిఘాంసూ రాక్షసం (కుద్దస్తయోదళ సమాదదే. రిర్రి [ప అ. తతః పళ్చాత్‌ = దాని తరువాత, మహాతేజాః = గొప్ప తేజస్ను గల రాముడు, [కుద్ధః = కోసించినవాడై , రాక్షసమ్‌ = రాక్షసుణ్ణి, జిఘాంసుః == చంవ దలచినవాడై , భాస్కరోపమాన్‌ == సూర్యునితో సమానమైన, తయోదశజ= వదమూడు, నారాచాన్‌ = నారాచవాణములను, సమాదదే = (గహించెను. తా. మహాతేజక్యాలియైన రాముడు అటు పిమ్మట, చాల కోపించి, ఆ రాక్ష సుని చంపవలతె నని నిశ్చయించుకొని సూర్యునివంటి కాంతి గల పదమూడు నారాచబాణములను (గహించెను, రి

శ్రి48 శ్రీమ్మదామాయణటము మూ. రథస్య యుగమేకేన చతుర్చిశృుతురో హయాన్‌, షష్షేన తు శ56ః సం్యఖే ఖరస్య రథసారథేః. రిం (తిభిన్రి వేణుం బలవాన్‌ ద్వాభ్యామక్షం మహాబలః, ద్వాద శేన తు బాణేన ఖరస్య సశరం ధనుః. ల్ర్‌0 భిత్వా వ్యజనికాశేన రాఘవః (పహనన్నివ, (తయోద శేనేన్రసమో బిభేద సమరే ఖరమ్‌. తే (వ. అ. ఇన్ష9నమః == ఇం[దునితో సమానుడు, బలవాన్‌ =బలవంతుడు, మహాబలః = గౌొవ్ప బలము గలవాడు అయిన, రాఘవః == రాముడు, సంఖ్యే = యుద్ధమునందు, ఏకేన = ఒక బాణముచేత, అస్య = ఖరునియొక్క, రథస్య = రథముయొక్క, యుగమ్‌==కాడిని, చతుర్చిఃజనాలుగు బాణములచేత, చతుర!1= నాలుగు, హయాన్‌ = అశ్వములను, షష్టేన=ఆరవ బాణముచేత, ఖరన్య== ఖరునియొక్క_, రథసారఖేః = రధము సారథియొక్క, శిరః శిరస్సును, (తిధిః == మూడింటిచేత, (తీవేణుమ్‌ == రథము ముందుభాగమును, ద్వాభ్యామ్‌ ఇ రెండింటిచేత, అవమ్‌ == ఇరుసును, ద్వాద కేన జ పం్టడెండవ దైన, బాజణేనజజు బాణముచేత, ఖరస్య = ఖరునియొక్క, సశరమ్‌ = బాణముతో కూడిన, ధనుః== ధనస్సును, భిత్వాజ భేదించి, (ప్రహసన్నివ = నవ్వుచున్నవాడువలె, సమరే= యుద్ధమునందు, వ(జనికాశేన = వ్యజమువంటి, (తయోదశేన ౨ వదమూడవ దాణముచేత, ఖరమ్‌ = ఖరుణ్ణి, బిభేద = భేదించెను (కొట్టెను). తా, దేవేర్యదునితో సమానుడు, బలవంతుడు, మహాబలకాలి అయిన “రాముడు, యుద్ధములో ఒక బాణముచేత రథము కాడిని, నాలిగింటిచేత నాలుగు గుజ్జాలను, అరవ బాణముచేత ఖరుని రథసాఠథి శిరస్సును, మూడింటిచేత రథము ముందు భాగమును, రెండింటిచేత ఇరుసును, పండెండవ బ్లాణముచేత ఖరుని బాణముతో కూడిన ధనస్సును. భేదించెను. మరల యుద్ధములో నవ్వు చున్నాడా అన్నట్టు, వ్యజముతో సమానమైన పడమూడవ బాణముతి ఖరుజ్ణి కౌదైను. మూ. (పభగ్నధన్వా విరథో హతాశ్వో హతసారథిః, గదాపాణిరవవ్హుత్య తస్తా భూమౌ ఖర స్తదా, లిల్లి

అరణ్యకాండము తత $- (ప. ఆ. తదాజ అప్పుడు, వభగ్నధన్వా= విరిగిపోయిన ధనస్సు కల వాడు, విరథ:ః== రథము లేనివాడు. హతాశ్వుః = చంపబడిన ఆశ్వములు కల వాడు, హతసారథిః = చంపబడిన సౌరథి కలవాడు అయిన, ఖరః = ఖరుడు, గదాపాణిః = గద హ స్తమునందు కలవాడై, అవస్తత్య== [కిందికి దుమికి, భూమౌ = నేల పై, తస్టా= నిలబడెను. తా. ధనస్సు. విరిగిపోయొను. రథము భగ్న మయ్యెను. గుజ్జములు సారథి కూడ చప్ప్చను అపుడు ఆ ఖరుడు, చేతిలో గద ధరించి, రథమునుండి దుమికి నేలపై నిలచెను. రిల మూ. తత్కర్మ రామస్య మహారథస్య ఇ అర్య సమేత్య దేవాశ్చ మహర్షయశ్చ, అపూజయన్‌ (పాక్షాలయః (పహృష్టా సదా విమాన్మాగగతాః సమేతాః, తిరి. ఇత్యార్షే శ్రీమ్మదామాయణే వాల్మీకీయే ఆదికావ్యే అరణ్యకొజ్డే అషావింశః సర్గః. యట ఠి మహర్షులు, సమేతాః= కలనినవారై, విమానా[గగతాః = విమాన్యాగములందు ఉన్నవారై , సమేత్య = వచ్చి, (ప్రహృష్రాః = సంతోషించినవా రై , పాజ్టులయః== కట్టబడిన దోసిప్ల గలవారై, మవారథస్య= మహారథుడై న; రామస్యజ= రాముని యొక్క, తత్‌ కర్మ=ఆ పనిని, అవూజయన్‌ = వూజించిరిం తా. దేవతలు, మహర్షులు కలిసి వచ్చి, విమాన్మాగములందు. నిలచి, సంతోషించుచు, అంజలులు ఘటించి, మహారథుడ్దై న రాముడు చేసిన ఆ కార్య మును (పళంసించిరి. తికి 'బాలానందిని'*'అను శ్రీమ్మదామాయణాంధవ్యాఖ్యానమునందు అరణ్యకాండలో ఇరువది ఎనిమిదవ సర్గ సమా ప్రము.

అథ ఏకోన(తింళః సర్గః అలు [రాముడు అడుజ్జీ నిందించులి, ఖరుడు వాడ రాముజ్జో నిందింబి ళ్‌దబొను (ఉయాగించుటి, ఆఅ గదొతు రాముడు ఖంజీంచుట ] మూ. ఖరం చతు విరఠరథం రామో గదాపాణిమవస్థితమ్‌, మృదుపూర్వం మహాతేజాః పరుషం వాక్యమ[ బవీత్‌. క్షే (ప. అ. మహాలేజాః== గొప్ప తేజస్సు గల, రామః == రాముడు, విర థమ్‌జపోయిన రథము గల, గదాపాణిమ్‌ = గద హ స్తమునందు గల, అవ స్థితమ్‌ జునిలచి ఉన్న, ఖరమ్‌ == ఖరుణ్ణి గూర్చి, మృదుపూర్వమ్‌ == మృదువాక్య ములు వూర్వమునందు కలుగునట్టుగా, వరుషమ్‌=పరుష మైన, వాక్యమ్‌ జ వాక్య మును, ఆ(బవీత్‌ పలికెను. ఠా. రథము నశించగా గద చేతిలో ధరించి నిలచి ఉన్న ఆ ఖరుణ్ణి చూచి మహాతేజఃకాలియైన రాముడు, పెకి మృదువుగా కనబడు వరుషవాక్యములను పలికెను. క| మూ. గజాశ్వారథసంబాధే బలే మహతి తిష్టతా,

కృతం సుదారుణం కర్మ సర్వలోకజుగుప్సితమ్‌. 2 (వ, ఆ. గజాశ్వురథసందాధే = గజములతోను, అశ్వములతోను రథ చులతోను కిక్కిరిసి ఉన్న, మహతి = గొప్పదైన, బలే= సైన్మమునందు, | "లెస్టతా = ఊంటూన్న నీ చేత, సర్వలోకజుగుప్పితమ్‌ = అందరు జనుల చేతను అసహ్యించుకొనబడు, సుదారుణమ్‌ = చాల భయంకర మైన, కర్మ == కర్మ,

కృతమ్‌ చేయబడినది, తా, నీవు గజ అశ్వ = రథములతో నిండిన మహా-నైన్యమునకు అధి పతివిగా ఉండి లోకు లందరూ నిందించే, చాల భయంకర మైన వని చేసితివి. 2

ఆరణ్యకాండము కథ 1- మూ. ఉద్వేజసీయో భూతానాం నృళంసః పోవకర్మ కృత్‌, (తయాణామపి లోకానామీశ్వరోఒపి న తిష్టతి. త్రి వ. అ. భూతానామ్‌=|(పాణులకు, ఉద్వేజనీయః = దుఃఖము కలిగించు వాడు, పొపకర్మకృత్‌ =పాపకర్మలు చేయువాడు అమన, నృశంసః=(కూరుడు , (తయాణామ్‌ = మూడు, లోకానామ్‌==లోకములకు, ఈళ్వరోఒపిజ్యవభువై నను, న తిష్షతి జానా. నిలు వడు. తా. [ప్రాణులందరికి భయము కలిగించుచు, పొపకర్మలు ఆచరించు శూరుడు, మూడు లోకాలకు (పభువే అయినను చాల కాలము సుఖముగా జీవించ జాలడు. తి మూ. కర్మ లోకవిరుద్ధం తు కుర్వాణం క్షణదాచర, అధు ఆధ జల్లే తీళష్టం సర్వజనో హన్సి సర్పం దుష్టమివాగతమ్‌. డ్తీ (వ. అ. షణదాచర జ రాక్షసుడా : లోకవిరుద్ధమ్‌ = లోకమునకు విరుద్ధ మైన, కర్మ = కర్మను, కుర్వాణమ్‌= చేయుచున్న, తీష్దమ్‌=[కూరుణ్ణి, సర్వజనః = సకలజనము, ఆగతమ్‌ = వచ్చిన, దుష్టమ్‌ = దుష్టమెన, నర్పమివజ సర్ప మును వలె, హన్తి= చంపివేయను. లా. ఓ? రాక్షసుడా: ళోకమునకు విరుద్ధముగా ఉన్న కర్మను చేయ [కూరాళ్ముణ్ణి, జనులు, తమ దగ్గరకు వచ్చిన దుష్టసర్పమును చంపివేసి నట్లు చంసీవేయుదురు. శీ నూ. లోభాత్సాపాని కుర్వాణః కామాద్వాయోన బుధ్యతే, (భష్టః పశ్యతి తస్యా న్తం (బ్రాహ్మణీ కరకాదివ. ర్‌ వ ఆ. లోభాత్‌ = దురాశవలనగాని, కామాద్వొ ఇ= కామమువలనగాని, యః = ఎవడు, పాపాని == పాపములను, కుర్వాణః == చేయుచు, న బుధ్యతే న తెలుసుకొనడో, అతడు, 1భస్టఃజ=ా (భ్రమ్షడె, కరకాత్‌ == వడగల్లును తిన్న (బాహ్మణీవ == నలికెళ్లపాము వలె తస్య = చేసినదానియొక్క, ఆన్త్నమ్‌ = ఫల తా, దురాశవలన గాని, కామమువలన గాని పాపములు చేయుచు తన

865ప్లి శ్రీమ్మదామాయణము " తప్పిదమును (గహించనివాడు, (భష్టుడె వడగల్టు తిన్న నలికెళ్లపాము వలె, తను చేసిన వని వలమును అనుభవించును. వి. వడగళ్లవాన కురిసి నపుడు ఆ జలఘనమును నలికెళ్లపాము తిన్నచో అది చచ్చిపోవు నను (పసిద్ది యున్న దని వ్యాఖ్యాతలు వాసినారు. (పాచ్యపాఠ ములో ఉత్తరార్థము “ష్షః పశ్యతి దుఃఖం స (బాహ్మణ:ః పరవానివ "అని ఉన్నది. “పరాధీనుడైన, ఆఅఆనగా "సేవావృత్తిలో ఉన్న [బాహ్మణుడు వలె (భహ్హడై అతడు దుఃఖము పొందును”అని దాని భావము. ఈ పాఠము బాగున్నది. పె పాఠములో “తస్య” అనేదానికి పాపళబ్దముతో (పాపానామ్‌) సంబంధము కుదరదు గాన “చేసిన ఆ పనియొక్క-"అనే అర్థం కల్పించవలసిఉన్నది. 'సేవావృత్తిలో ఉన్న. [బాహ్మణుడు కూడ పాపాచరణముచేత (భష్టు డగును గాన ఆతనిని ఉపమాన ముగా చెప్పుట యుక్తముగా ఉన్నది. ర్‌. మూ. వసతో దణకారణ్యే తాపసాన్‌ దర్మచారిణ:ః, కిం ను హత్వా మహాభాగాన్‌ ఫలం (పాప్ప్యసి రాషస. (ప. అ. రాక్షసజ రాక్షసుడా : దణ్జకారణ్యే = దండకా రణ్యమునందు, వసతః == నివసించుచున్న, ధర్మ చారిణః=ధర్మములను ఆచరించు, మవాభాగాన్‌ జా గొప్ప పుణ్యాత్ములెన, తావసాన్‌ = మునులను, హత్వా = చంపి, కింను ఏమి, ఫలమ్‌ నా! ఫలమును, (పాష్స్యసి= పొందగలవు. తా. రాక్షసా : దండకారణ్యములో నివసించి ధర్మము నాచరించుచున్న, పుణ్యాత్ములైన మునులను చంపుటచే నీకు ఏమి (ప్రయోజనము లభించును, మూ. న చిరం పాపకర్మాణః (కూరా లోకజుగుప్పితాః, ఐశ్వర్యం (పాష్య తిస్టన్లి శీర్ణ్వమూలా ఇవ ఉదుమాః. -/ ప. ఆ. పాపకర్మాణః జు పాపమైన రర్మ గల, లోకజు గుప్పితాః=లోక ములో నిందితులైన, (క్రూరాః = (కూరులు, ఐశ్వర్యమ్‌ = ఐశు ర్యమును, (ప్రాప్య = పొంది, శీర్ణమూలా? == శిథిలమైన మొదళ్ళు గల, (దుమాః ఇవజవృక్షములు వలె, చిరమ == చిరకాలము, న తిస్టన్లి = ఉండజాలరు. రా. లోకములో అందరిచేత సిందింపబడే పాపాళ్ములైన (కూరులకు బశ్వు

అరణ్యకోండము 88 ర్యము లభించినను, వాళ్డు, మొదళక్టు బులికిపోయిన చెట్ల వలె చాలకాలము నిలవ జాలరు. 7 మూ. అవశ్యం లభతే జన్తుః ఫలం పాపన్య కర్మణః, 'మోరం పర్యాగతే కాలే [దుమాః పుష్పమివార్తవమ్‌. 8 (ప. ఆ. కాలే= తగిననమయము, వర్యాగతే = వచ్చిన దగుచుండగా, జన్తుః = (పాణి, పావస్య = పావమైన, కర్మణః = కర్మయొక్క, ఘోరమ్‌ == భయంకర మైన, ఫలమ్‌ = ఫలమును, [దుమాః = వృక్షములు, ఆర్తవమ్‌ == బుతువుకు సంబంధించిన, పుష్పమిన == పుష్పమును వలె, ఆవశళ్యమ్‌ = తప్పక, తా. [పతి (ప్రాణి కూడ, సమయము వచ్చినపుడు, భయంకరమైన పాపకర్మఫలమును, ఆ యా బుతువులు వచ్చి నప్పుడు వృశములు పుష్పములను పొంది నట్టు, తప్పక పొందును. గి మూ. నచిరా[క్పాష్యతే లోకే పాపానాం కర్మణాం ఫలమ్‌, సవిషాణామివాన్నానాం భుక్తానాం క్ష్షణదాచర. రి (వ. ఆ. కణదాచర = ఓ రాశసుడా । లోకే = లోకమునందు, పాపా నామ్‌ = పానములైన, కర్మణామ్‌ == కర్మలయొక్క-, ఫలమ్‌ = ఫలము, భళుక్తా నామ్‌ = తినబడిన, సవిషాణామ్‌ విషముతో కూడిన, అన్నానామివజ అన్నముల ఫలము వఠె, నచిరాత్‌ = అచిరకాలములో, [పాప్యతే = పొందబడును. లా. రాక్షసుడా ః లోకములో పావకర్మల ఫలము, భుజించిన విషము కలిసిన పదార్థముల ఫలము వలె, అచిరకాలములోనే లభించును. ర్తి మూ. పాపమాచరతాం ఘోరం లోకస్యా పియమిచ్చతామ్‌, అహమాసాదితో రాజా [ప్రాణాన్‌ హన్తుం నిళాచర, క్షే (న, అ, నికాచరజ రాషసుడా "ఘారమ్‌=భయంకర మైన, పావమ్‌= పావమును, ఆచరతామ్‌ == ఆచరించుచున్నవారియొక్క-, లోకస్యజలోకము నకు, అ్యపియమ్‌ = ఇ్యసియమును, ఇచ్చతామ్‌ == కోరుచున్నవారియొక్క- , (ప్రాణాన్‌ == రి

854 శ్రీమ్మదామాయణము [పాణములను, హన్తుమ్‌ = చంపుటకు, కాజా =రావైన, అహమ్‌ = నేను, ఆసాదితః = సౌందబడితిని. తా. ఘోరమైన పాపమును ఆచల౦చేవారి (పాణములను, లోకమునకు అఆ(పియము చేయ గోరువారి _పాణములకు నిశింపచేయుటతై రాజునైన నన్ను (మునులు మొదలైనవారు) చేరిరి. 10 మూ. అద్య హిత్వా మయా మువాః శరా: కాజ్బున భూషణా: విదార్యాతిపతిష్యన్ని వల్యకమెవ పన్నగా:. క్షే కాళ్చనభూషణాః == బంగారు అలంకారములు గల, శరాః = వాణములు, పన్నగాః = సర్పములు, వల్మీకమివ == పుట్టను వలె, త్వా== నిన్ను, విదార్యజ పీల్చి, అతిపతిష్యన్ని = పెకి పోగలవు. తా. ఇప్పుడు నేను పమయోగించు బంగారు అలంకారములు గల బాణ ములు, సర్పములు పుట్టను చీల్చి నట్టు నిన్ను చీల్చి, బైటకు వెళ్లగలవు. శ మూ. యే త్వయా దణ్జకారణ్యే భీతా ధర్మ చారిణ?, తానద్య నిహతః సంభ్యే సనైన్యోఒనుగమిష్యసి. 18 ప. అ. త్వయా = నీచేత, దణ్ణకారణ్యే=దండకారణ్యమునందు, యేజ ఏ, ధర్మచారిణః = ధర్మమును ఆచరించు మునులు, భక్షితాః=భశింపబడినారో, తాన్‌ = వాళ్టను, అద్య = నేడు, సంఖ్యే = యుద్ధమునందు, నిహతః = చంప బడినవాడ వై, ససైన్యః జా పైన్యసహితుడ వై, అనుగ మిష్యసి = అనుసరించగలవు. తా. ఇప్పుడు నాచేత యుద్ధములో చంపబడిన నీవు, సైన్యసమేతుడ వై, ఇంతవరకు నీవు దండకారణ్యములో ఏ మునులను భక్షించినావో వారిని అనుస రించి వెళ్లగలవు. క్షి మూ. అద్య త్వాం నిహతం బాతైః పశ్యన్తు పరమర్షయః, నిరయస్థం విమానస్థా యే త్వయా హింసితాః పురా. $ |. (వ. అ. పురా=పూర్వము, త్వయా=నీచేత, యే=ఎవరు, హింసితాఃజ=

అరణ్యకాండము 8ికిఫ్‌ చంపబడినారో, అట్టి, పరమర్షయః == మహర్షులు, విమానస్తాః = వివమానములలో ఊన్నవ్వ్నారై? ఆద్య = ఇప్పుడు, బాణైః = బాణములచేత, నిహతమ్‌=చంవబడిన, నిరయస్థమ్‌ = నరకములో ఉన్న, త్వామ్‌ == నిన్ను, పశ్యన్తు = చూచెదరుగాక తా. పూర్వము నీవు హింసించిన మును లందరూ విమానముల పై ఎక్కి, ఇపుడు బాణములచేత చంవబడి నరకములో ఉన్న నిన్ను చూచెదరుగాక. 18 మూ. (పహర త్వం యథాకామం కురు యత్నం కులాధమ, అద్య తే పాతయిష్యామి శిరస్తాలఫలం యథా. కేడ్తీ చం అ. కులాధమ = కులమునందు అధముడా : త్వమ్‌ = నివు యథా కామమ్‌ = నీకు ఇష్టము వచ్చి నట్టు, (వహరజకొట్టుము. యత్నమ్‌=(పయత్న మును, కురు జ చేయుము. అద్య == ఇప్పుడు, తే=నీయొక్క, శిరఃజశిరస్సును, శాళఫల౦ యథా = తాటిపండును వలె, పాతయిష్యామి == పడగా స్టైదను. తా. కులపాంసనుడా :' నీకు ఇష్టము వచ్చి నట్టు నన్ను కొట్టుము. [యత్నము చేయము. ఇప్పుడు నీ శిరస్సును తాటిపండును వలె (కింద పడ వేసెదను. కేడ్తీ మూ. ఏవముకసు రామేణ ఖరః సంరక్షలోచనః, (వత్యువాచ తతో రామం (వహసన్‌ [కోదమూర్శ్చితః.15 (వ, ఆ. రామేణ== రామునిచేత, ఏవమ్‌ == ఇట్టు, ఊక్కః == వలకబడిన, ఇఖరః జ ఖరుడు, సంరక్తలోచనః జ ఎజ్జనైన న్మేతములు కలవాడై, తతఃజ= పిమ్మట, _వహసన్‌ = నవ్వుచు, (కోధమూర్చితః డా [కోధముచేత ఆవహింప బడిన వాడై, రామమ్‌ == రాముణ్ణి గూర్చి; (సత్యువాచ' = శిరిగిపలి3ను. తా. రాముని మాటలు విన్న ఖరుడు ఎలజ్లబడిన న్మేతములు కలవాడై, [కో ధావేళముతో నవ్వుచు రామునితో ఇట్టు పలికెను. 18 మూ. 1పాక్ళృతాన్‌ రాక్షసాన్‌ హత్వా యుద్ధే దశరథాత్మజ, ఆత్మనా కథమాత్మానమ్మపళస్యం ,పళంససి. 16 (వ. అ. దశరథాత్మజజ ధామా। యుద్దే=యుద్ధమునందు, 1పాకృతాన్‌ ==

శి5్‌6 శ్రీమ్మదామాయణము సామాన్యులైన, రాక్షసాన్‌ = రాక్షసులను, హత్వా = చంపి, అ్యపశన్యమ్‌ జు (పళంసింప తగని, ఆత్మానమ్‌ = తనను గూర్చి, ఆత్మనా = స్వయముగానే కథమ్‌ = ఎట్టు, [(వశంససి = (పళంసించుచున్నావు 7 తా. రామా! యుద్ధములో సామాన్యులైన రాక్షసులను చంపి, _పశంసకు అనర్హడ వైన నిన్ను నీవే ఎందుకు (పళంసించుకొనుచున్నావు 7 16 మూ, వి[కాన్తా బలవన్తో వాయే భవన్సి నరర్షభాః, కథయన్లి నతే కించి త్తేజసా "స్వేన గర్వితాః. 1? ప. ఆ. యే=వ, నరర్షభాః = నర్మ్యశష్టలు, వికాన్తాః = పర్మాకమము కలవారు గాని, బలవనో వాజు బలవంతులు గాని, భవన్సి = అగుదురో, తేజ వాళ్ళు, స్వేన=తమ సంబంధ మైన, తేజసా= తేజస్సుచేత, గర్వితాఃజగర్వించిన వ్యారె, కించిత్‌ = ఏమియు, న కథ్రయన్లిజ= చెప్పరు. తా, పర్మాకమవంతులు, బలకాలులు అయిన నర్మశేష్టులు తమ [వా వమునకు గర్వించరు ; ఏమీ మాటలాడరు. 1 మూ. (పాకృతా_స్వకృతాత్మానో లోకే క్ష్మతియపాంసనాః; ణ నిరర్ధకం వికళ్దన్తే యథా రామ వికత్ధ సే. ] 1, అ. రామజరామా ।లోశే _ లోకమునందు, అకృతాత్మానః ౯ వినయము లేని బుద్దులు గల, (పాకృతాస్తు=సామాన్యు లైన, వ్యతియపాంసనా!గ్లో క్యతియాధము లైతే, యథా== ఎట్టు, వికత సేై2ై బడాయి చెప్పుకొనుచున్నా? ” ణు య అస్లే, నిరరకమ్‌ = వ రృముగా, వికతనే = విజవీగుచుందురు. ణి థి భ్‌ థా జ నీ తా. వినయము లేని సామాన్యు లైన క్షత్రియాధములు మారమని విపుడు ఎటు బడాయిలు చెప్పుకొనుచున్నానో, అపే బడాయిలు చెప్పు చుందురు. మూ. కులం వ్యపదిశన్వీరః సమరే కో౬భిధాస్యతి, మృత్యుకాలే హి సంప్రాప్తే స్వయమపన్తవే స్త డగ (ప. అ. మృత్యుకాలే = మరణసమయము, సం్మప్రాక్తేజవచ్చియు?

ఆరణ్యకాండము 857 వీరః = వీరుడైన, కః = ఎవ్వడు, సమరే = యుద్ధమునందు, కులమ్‌ =కులమును, వ్యవదిశన్‌ == చెప్పుకొనుచు, అపస్తవే = (పస్తుతము కాని సమయమునందు, స్వయమ్‌ ఇ స్వయముగా, స్తవమ్‌ = స్తోతమును, అభిధాన్యతి = చెప్పగలడు ?

తా. వీరుడైన వా డెవ్వడైనా, యుద్ధములో మృత్యుసమయము ఆసన్న మైనపుడు, తన కులమును గూర్చి చెప్పుకొనుచు, సమయము కాని సమయము నందు తన్ను తానే పొగడుకొనునా ! 10

మూ. సర్వఖైైవ లఘుత్వుం తే కళ్టనేన విదర్శితమ్‌,

సువర్ణ్మ్యవతిరూ పేణ తస్తేనేవ కుకాగ్నినా. ర్య

(ప. అ. కత్తనేన = పైగడుకొనుటచేత, (నీచేత), తప్తేన = కాల్చబడిన, సువర్జ్మ్యపతిరూ పేణ = బంగారము వంటి రూపముగల, కుకాగ్నినా ఇవజ= దర్భాగ్ని చేత వలె, సర్వథై వ = అన్ని విధముల, తే= నీయొక్క, లఘుత్వమ్‌ జ లఘుత్వము, విదర్శితమ్‌ == చూవబడినది.

తా. దర్శను కాల్చగా ఆ దర్భ బంగారము వలె ఉన్నను ఎట్టు నిస్సా రమో, అ్లే సీవు, బడొయి చెప్పుకొనుచు, అన్ని విధాల సీ తేలిక స్వభావమును చూపినావు : రి

మూ. నను మామిహ తిష్టన్తం పశ్యసి త్వం గదాదరమ్‌,

ధరాధరమివాకమ్బ్ప్యం పర్వతం ధాతుభిశ్చితమ్‌. 21

(ప, అ. త్వమ్‌ == నీవు, గదాధరమ్‌ = గదను ధరించిన వాడను, ఇహ చు ఇక్కడ, తిష్టన్తమ్‌ == నిలచి ఉన్నవాడను, ధాతుభిః == ధాతువులచే, చితమ్‌జ= వ్యాప్రమైన, పర్వతమ్‌ == కణుపులు గల, ధరాధరమివ = పర్వతము వలె, అకమ్బ్యమ్‌ = కదల్బ శక్యముకానివాడను అయిన, మామ్‌ = నన్ను, వశ్యసినను ఉచూచుచున్నావు కదా!

కా. గద ధరించి; ధాతువులచేత వ్యావ్తమైన, దృఢములైన పర్వములు 4కణుపులు)గల వర్వతము వలె, కదల్ప శక్యము కాని, ఇక్కడ నిలచి ఉన్న నన్ను చూచుచున్నావు కదా? ర

మూ. పర్యాపోఒహం గదాపాణిర్హన్తుం (పాణాన్‌ రణే తవ, (తయాణామపి లోకానాం పాశహస్త ఇవాన్తకః 2ీకీ

ప. అ. పాళహ స్త=పాశము హ స్తమునందు గల, అన్తకఃఎ యముడు, (తయాణామ్‌ = మూడు, లోకానామపి ఇవ = లోకముల (ప్రాణములను వలె, రదే = యుద్దమునందు, తవ = నీయొక్క, [పాణాన్‌ = (ప్రాణములను, హన్తుమ్‌ = చంపుటకు, గదాపాణిః = గద హస్వమునందు గల, అహమ్‌ = నేను, పర్యావ్లః

తా. పాళమును హ స్తమునందు ధరించిన యముడు ఏ విధముగా మూడు లోకముల [పాణములను హరింప సమరుడో ఆటే గద ధరించిన నేను నీ [పాణ

థి క. భ్‌ ములు తీయుటకు సమర్దుడను. ఓ మూ. కామం బహ్వపి వక్తవ్యం త్వయి వవ్యామిన త్వహక్‌, న న్‌ క్ష ్రి అస్తం గచ్చేద్ధి సవితా యుద్దవిఘ్న స్తతో భవేత్‌.

ప, అ. త్వయి=నీ విషయమునందు, బహు = చాలా, వ కవ్యమపే కామమ్‌ == తప్పక చెప్పదగి యున్నది. తు== కాని, అహమ్‌జానేను, న వచ్యుమి = చెప్పను. సవితా సూర్యుడు, అస్తం గచ్చేర్‌ _ అ స్రమించును. తతః జు అప్పుడు, యుద్ధవిఘ్నః = యుద్ధమునకు విఘ్నము, భవేత్‌ = అగును.

తా. నీ విషయములో కూడ చాల చెప్పవలసి ఉన్నది కాని నే నేమీ చెప్పను. ఎందుచేత ననగా సూర్యుడు అస్తమించినచో యుద్దానికి విఘ్నమి వచ్చును. ఓ

మూ, చతుర్దళ సహ్మసాణి రాక్షసానాం హతాని తే, క్‌

లి అర అరం తి త్వద్వినాశాత్క 6 మ్యేష తేషామ్మశ్యు పమ ర్జనమ్‌ , (వ అ, తేజ నీకు(నీచేత), రాషసానామ్‌ = రాక్షసులయొక్క, చళక్తీ జ= వదునాలుగు, నహ్మసాణి = సహ్మసములు, హతాని = చంపబడినపి, వష లో ఈ నేను, త్వద్వినాకాత్‌ = నిన్ను చంపుటవలన, తేషామ్‌ = వాళ్లయొకం: *ట 1వమార్జనమ్‌ = కన్నీళ్ళు తుడుచుటను, కరోమి = చేసెదను.

ఆరణ్యకొాండము 889 కా. నీవు పదునాబుగువేలమంది రాశసులను చంసికివి కదా. నే నిపుడు నిన్ను చంపి వాళ్ట (బంధువులు కన్నీరు తుడిచెదను. రజీ మూ. ఇత్యుక్త్వా పరమ్మకుద్దస్తాం గదాం పరమాజ్ఞదః, ఖరశ్చిత్షేప రామాయ 1పదీప్తా మశనిం యనా. రిప్‌ 1వ. అ. పరమాజ్డదః= (*స్ణ్రము లైన బావుపురులు గల, ఖరఃజఖరుడు, ఉలి ఇట్లు, ఊక్తాజు పలికి, పరమ్మక్రుద్ధః జ చాల కోపీంచినవా డై, (పదీప్తామ్‌ నూ (వజ్వలించుచున్న, అశనిం యథాజన్యజాయుధము వలె ఉన్న, తాం గదామ్‌ తాం గేష్టములైన బాహుపురులు ధరించి ఉన్న ఆ ఖరుడు ఇట్టు పలికి, బాలా కోపించినవాడె, (వజ్వలించుచున్న వ్యజాయుధము వలె ఉన్న ఆ గదను రామునిపెకి విసరెను. ర్డీ మూ. ఖరబాహు్యసయుకా సా పదీప్తా మహతీ గదా, భస్మవృఇషంళ్చ గుల్మాంశ్చ కృత్వాగాత్తత్సమీపత:ః, ర్లిగ్రి (ప. అ. ఖరబాహ్ముపయుక్తా = ఖరుని బాహువులచేత (వయోగింపబడిన, (ప్రదీష్తాజ (పజ్వలించుచున్న, మహతీ = గొప్పదైన, గదా = గద, వృజుంళ్చక= వృశములను, గుల్మాంళశ్చ == పొదలను, భస్మ జు భస్మగా, కృత్వొ ౫ చేసి, తత్సమీపతః = అతని సమీపమునుండి, అగాత్‌ == వెళ్హెను. తా. ఖరుడు తన బాహువులతో ప్రయోగించిన, ఆ గొవు గద, మండుచు వృశములను, పొదలను భస్మము చేయచు. అతని వద్దనుండి రామునిమీదికి వెళ్ళిను. ర్సిగ్రి మూ. తామాపత న్లీం జ్వలితాం మృత్యుపాశోపమాం గదామ్‌, ఆ న్తరిక్షగతాం రామశ్చిచ్చేద బహుధా శరైః రి (వ, ఆ. ఆపత న్లీమ్‌=ఐ వచ్చి పడుచున్నది, జ్వలితొమ్‌ = మండుచున్నది, మృత్యుపాశోపమామ్‌ = మృత్యుపాశముతో సమానమూ అయిన, తాం గదామ్‌ = ఆ గదను, అ న్తరికగతామ్‌ == ఆకొశములో ఉండగానే, రామఃజరాముడు, శర; = బాణములచేత, బహుధా జ అనేక విధములుగ, చిచ్చేద = ఛేదించెను.

తా. మండుచు, మృత్యుపాళశము వలె వచ్చి మీద పడుచున్న ఆ గదను, రాముడు, అది ఆకాశములో ఉండగానే, బాణములతో చాల ముక్కలుగా ఖండిం చెను, ల మూ. సా వికీర్ణా శరై రృగ్నా వపాత ధరణీతలే, గదా మన్తాంషధబలై ర్వ్యాశీవ వినిపాతిఠా. ర్సిగ్ర ఇత్యార్షే శ్రీమ్మదామాయణే వాల్మీకీయే ఆదికావ్యే ఆఅరణ్యకాజ్జే ఏకోన్మతింశః సర్షః. ప, అ. శరైః= బాణములచేత, భగ్నాజవిరగగొట్టబడిన, సాగదాజ ఆ గద, మన్తాంషధ బతైః;=మం్యతాషధముల బలములచేత, వినిపాతీతా=వడగాట బ్‌ బడిన, వ్యాశీవ = ఆడ సర్పము వలె, వికీర్ణా = (ముక్కముక్కలుగా) చిమ్మ బడినదై, ధరణితలే == నేలమీద, పపాత = పడెను. తా. బాణములచేత విరగగొట్టబడిన ఆ గద, మంతౌషధముల బలముచేత పడగొట్టబడిన ఆడ సర్పము వలె, ముక్కముక్కలుగా చిమ్మబడిన దై నేలమీద వడెను. ర్డిగ్ర “బాల్రానందిని” అను శ్రీమ్మదామాయ ణాం(ధవ్యాఖ్యానమునందు అరణ్య కాండలో ఇరువదితొమ్మిదవ సర్గ సమాప్తము.

అథ (తింశః సర్గః గ్‌ [రాయడు వడవముగా మావబీలాడగా అఖడడు మరల రామునితో తరుషముగా మాభలాజణీ మద్ద బొట్టులు జినరోగా రాముడు దొనిని అంజీంబి ఖడుణ్ణి నంవారొంచుటు, దేవతలు ముశులు రాముణ్ణి న్తుతించువి]. మూ, భిత్త్వా తు తాం గదాం బాతై రాఘవో ధర్మవత్సలః, స్మయమానః ఖరం వాక్యం సంరబ్లమిదమ బవీత్‌. క్షే థి (ప. అ ధర్మవత్సలః=ధర్మమునందు ఆసక్తి గల, రాఘవః=రాముడు, తాం గదామీ్‌ = ఆ గదను, బాదైః=వాణములచేత, భిత్వా == విరుగగొట్టి, స్మయ మానః = నవ్వుచు, సంరబ్దమ్‌ == (భాంతిచెందిన, ఖరమ్‌ == ఖరుణ్జిగూర్చి? ఇదోం వాక్యమ్‌ = ఈ వాక్యమును, అ బవీత్‌ = నలికెను. తా. ధర్మమునందు ఆసక్తి గల రాముడు, బాణములచేత ఆ గదను విరుగగొట్టి, నవ్వుచు, నివ్వైరబోయిన ఆ ఖరునితో ఇట్టు పలఠిశెను. క్షే మూ. ఏతత్తే బలసర్వస్వం దర్శితం రాక్షసాధమ, శ క్రిహినతరో మత్తో వృథా త్వమవగర్జసి. రి [1ప. అ. రాక్షసాధమజ ఓ ః రాక్షసాధమా ! తేజ నీయొక్క, ఏతత్‌ = ఈ, బలసర్వస్వమ్‌ = బలముయొక్క సర్వస్వము (సమ స్తధనము), దర్శితమ్‌== చూపబడినది. మత్తః= నాకంటె, శ క్రిపానతరః == చాలా శ క్రివిహినుడ వైన, త్వమ్‌ = నీవు, వృథా జ వ్యర్థముగా, అవగర్హసి ఇ గర్జించుచున్నావు. తా. రాక్షసాధమా। నీ కున్న బలము నంతా చూపించినావుః నివు నాకంబె చాలా శ క్రిహీనుడవు. అయినను వ్యర్థముగా గర్థించుచున్నావు. లి మూ. ఏషా బాణవినిర్చిన్నా గదా భూమితలం గతా, అభిధాన్నపగల్భన్య తవ (పత్యయఘాతినీ. ప్రి

882 శ్రీమ్మదామాయణము (వం అ, వీషాజ ఈ, గడా= గద, బాణవినిర్బిన్నా నా బాణములచేత విరగ గొటబడినదై, అధిధాన్నపగల్భస్య = మాటలలో (పగల్ఫుడ వైన, తవజో సీయొక్క-, [పత్యయమాతినీ = నమ్మకమును వమ్ముఇసినదై, భూమితలమ్‌ 22 భూమిని, గతా = పొందినది, తా. ఈ గద బాణములకేత (బద్దలుకొట్టబడినకై, మాఓలలో (పగల్ఫుడో వైన నీ నమ్మకమును వమ్ముచేసి, నేలమీద పడిపోయినదె. తి మూ. యత్త్వయో క్తం వినష్టానామహమ (ప్రమార్దనమ్‌, రాక్షసానాం కరోమీతి మిథ్యా తదపి కే వచః. శీ [1ప. అ. అహమ్‌ = నేను, వినష్టానామ్‌ = మరంంచి-, రాక్షసానామ్‌ 22 రా్షసులయొక్క-, అశ్ముప్రమార్జనమ్‌ == కన్నీళ్లు తుడుచుటను, కరోమీతి == చే దను అని, త్వయా జు నీచేత, యత్‌ = ఏ వచనము, ఉక్రమ్‌ = పలకబడినదో? తేజు నీయొక్క, తత్‌ = ఆ, వచః ఆపిజ వచనము కూద, మిథ్యా జ అసత్యమే- తా, “నేను వెళ్ళి మరణించిన రాక్షసుల కన్నీఒ, తుడిచదను"అని నీవు పలికిన మాట కూడ అసత్యమే కాగలదు. శ్వ మూ. నీచస్య కుదశీలస్య మిథ్యావృ త్తస్య రక్షసః, (పాణానహం హరిష్యామి గరుత్మానమృతం యథా. లీ [పం అ. నిచస్య = నీచుడవు, కుద శీలస్య వా దుష్టస్వభావము కలవాడవు; మిథ్యావృత్తస్య = చెడ్డ _పవృత్తి కలవాడవు, రక్షసః = రాక్షసుడవు అయిన సీయొక్క-, (పాణాన్‌ = (ప్రాణములను, ఆహమ్‌ == నేను, గరుత్మాన్‌ == గరుత్మం తుడు, అమృతం యథా == అమృతమును వలె, హరిష్యామి = హరించగలను, తా, సీవు నీచుడవు. దుష్టస్వభావము కలవాదవు, చెడ్డ నడవడిక కల రాక్షసుడవు. అట్టి నీ పాణములను, గరుత్మంతుడు అమృతమును హరించి నట్టు హరించగలను, ర్‌ మూ. అద్య తే భిన్నకబ్ధన్య ఫేనబుద్చుదభూషితమ్‌, విదారితస్య మద్చాతైర్మహీ పాస్యతి శోణితమ్‌, 6

అర ణ్యకాండము 86కి (వ. అ. అద్య = ఇప్పుడు, మద్చాణైః== నా దాణములచేత, విదారితస్య == బీల్చివేయబడిన, ఛిన్నకణ్థిస్యజ చేదించబడిన కంఠము గల, తేజనీయొక్క-* "'ఫేనబుద్చుదభూషితమ్‌ == నురుగుచేతను, బుడగలచేతను అలంకరించబడిన, శోణి తమ్‌ = ర క్రమును, మహిజ భూమి, పాస్యతి = (తాగగలదు. తా. ఇప్పుడు నా బాణములచే చీల్చబడి, కంఠము తెగి వడిపోయెదవు. నురుగుచేత, బుడగలచేత ఆలంకరింపబడిన నీ ర క్రమును భూమి (తాగగలదు. 6 మూ, పాంసురూషితసర్వాజ్ఞః [న స్తన్యస భుజద్వయః, స్వప్ప్య సే గాం సమాలిజ్మ్య దుర్తభాం [(సమదామివ. (7 (ప. ఆ. పాంసురూషితసర్వాజ్లః = వరాగములచేత పూయబడిన సకల: దేహము కలవాడవై, (స న్రన్య సభుజద్వయః = జారిపోవు నట్టు పడవేయబడిన రెండు భుజములు కలవాడ వై, దుర్లభామ్‌ = పొందుటకు శక్యము కాని, (వమదా' మివ = యువతిని వలె, గామ్‌=భూమిని, సమాలిజ్య=కౌాగలించుకొని, స్వవ్ప్య సే నూ న్మిదించగలవు. లా. దేహ మంతా వరాగము పూసికొని, చేతులు రెండూ చారవిడచి, అత్‌ కష్టముమీద లభించిన యువతిని వలె, భూమిని కాగలించుకొని నిదించగలవు- మూ. (పబద్ధన్నిదే శయితే త్వయి రాక్షసపాంసనే, భవిష్య న్తి శరణ్యానాం శరణ్యా దణ్ణ్ఞకా ఇమే. స! న్నిదే=కట్టబడిన న్నిద గలవాడవై, శయితేఎశయనించగా, ఇమే = ఈ,దణకాః ఉ దండకారణ్యములు, శరణ్యానామ్‌ == శరణు పాందదగిన బుషుల, శరణ్యాః = రకతకములుగా, భవిష్య ని = కాగలవు. తా. రాక్షసాధముడ వైన సీవు దీర్షన్మిద వహించి శయనించిన పిమ్మట ఈ దండకారణ్యము, నర్వరక్షణసమర్దు లైన మునులకు ఆశయము కాగలదు. ఈ మూ. జనస్నానే హతస్థానే తవ రాష్షస మచ్చరై:, నిర్బయా విచరిష్యన్తి సర్వతో మునయో పనే. ర

364 శ్రీమ్మదామాయణము తా. రాష్షస == ఓ! రాక్షసుడా: తవ = నీయొక్క, జనస్థానేఎ_జనస్టానము: మచ్చరై *== నా వాణములచేత, హతస్థానే = కొట్టబడిన రాషస నివాసము కల దగుముండగా, మునయః = మునులు, నిర్భయాః = భయము లేనివారై: సర్వత జ అంతటా, వనే= వనమునందు, విచరిష్య న్లిజసంచరించగలరు- తా. ఓ రాషనుడా ।; నీ జనస్టానమునం చున్న రాక్షననివానముల నన్నింటిని నేను బాణములచేత నశింపచేసిన పిమ్మట మునులు ఈ వనమునందు అంతటా నిర్భయముగా సంచరించగలరు. రీ మూం- . అద్య వి్మిపసరిష్యన్న్తి రాక్షస్యో హతదాన్షవాః, బాష్బార్ట్రవదనా దీనా భయాదన్యభయావహాః. 10 ప. అ. అన్యభయావహాః= ఇతరులకు భయము కలిగించు, రాక్షస్య!: న్‌ రాశసస్త్రీలు: హతబాన్దవాః = చంపబడిన బంధువులు గలవారై, బాష్పార్ద9 వదనాః=కన్నీటితో తడిసిన ముఖములు కలవారై, భయాత్‌ = భయమువలన: దీనాః = దీనలై, అద్య = ఇప్పుడు, వ్యపసరిష్య న్లి= పరుగెత్తెదరు. తా. ఇంతవరకు ఇతరులకు భయము కలిగించే రాక్షసన్త్రీలు ఇప్పుడు బంధువులు మరణించుటచే కన్నీళ్లతో తడిసిన ముఖములతో, ధయముచేత దీనలే వరుగె త్తగలరు. 10 మూ. అద్య శోకరసజ్ఞాస్తా భవిష్యన్తి నిరర్లకాః, జాతీ థి అనురూపకులా: వత్న్న్యో యాసాం త్వం పతిరీదృశ :. (ప. అ. యాసామ్‌ == ఏ స్త్రీలకు, ఈద్భశః ౬ ఇట్టివాడవైన, త్వమ్‌ = సివు, పతిః భ ర్తవో, అనురూపకులా:ః==నీకు తగిన కులమునందు. పుట్టిన, శాఃజ ఆ, పత్న్యః = భార్యలు, అద్య=షప్పుడు, నిరర్హకాఃజ(నయోజీనము లేని వారై , శోకరసజ్ఞాః=శోకము యొక్క రుచిని ఎరిగినవారు, భవిష్య న్తిఎకాగలరు. తా. నీకు తగిన కులములలో పుట్టి, ఇట్టి నిన్ను భర్తగా పొందిననీ ఖార్యు లందరు ఇపుడు తమ జీవితము _[వయోజనరహిత మైపోవుటచేత దుఃఖము రుచిని తెలుసుకొనగలరు. 1||

ఆఅఆరణ్యకాండము తిక మూ. నృశంస నీచ కృ్ముదాత్మన్నిత్యం [వాహ్మణకజ్దుక, యత్కృతే శజ్కితైరగ్నా మునిభిః పాత్యతే హవిః. 1 (వ. అ. నృశంశ = (కూరుడాః సీిచ=నీచుడా: చగుదాత్మన్‌ = నీచబుది కలవాడా: నిత్యమ్‌ == ఎల్టప్పుడూ, (వాహ్మణకణ్దక == (బాహ్మణులకు కంటకమైన వాడా। యత్కృతే == ఏ సీ నిమిత్తమున, శజ్క్‌.తెః = భయవడుచున్న, ముని భః = మునులచేత, హవిః== హవిస్సు, అగ్నౌ == అగ్నియందు, పాత్యతే == వేయబడుచున్నదో. తా. నీవు [కూరుడవు. నీచుడవు. నీచబుద్ధివి. నిత్యము [(బాహ్మణులను బాధించువాడవు. మునులు వావిస్సును అగ్నిలో హపోమముచేయుచున్నప్పుడు నీకు భయపడుచున్నారు,. 192 మూ. తమేవమ భిసంరబ్దం (బువాణం రాఘవం రణే, ఖరో నిర్భర్త్పయామాస రోషాత్ధరతరస్వర:. 18 (వ. అ. వవమ్‌ = ఇట్టు, రణే = యుద్ధమునందు, అభిసంరబ్దమ్‌ = తొందరగా, [బువాణమ్‌జపలుకుచున్న, తం రాఘవమ్‌=ఆ రాముణ్జీ, రోషాత్‌= రోషమువలన, ఖరతరస్వరః == అధికముగా పరుష మైన స్వరముగలవాడై =. ఖర: == ఖరుడు, నిర్బర్సృ్యయామా సజు భయ పెద్దను. లా. యుద్దరంగ ములో ఈ విధముగా కోపావేళముతో మాటలాడుచున్న ఆ రాముజ్జి చూచి, ఖరుడు, కోపమువలన ఇంకను పరుషమైన స్వరముతో ఇట్టు బెదిరించెను. 18 మూ. దృఢం ఖల్వవలిహ్తైోఒసి భయేష్వపి చ నిర్భయః, వాచ్యావాచ్యం తతోహిత్వం మృత్యువశ్యో న్న బుధ్య'సే. (ప. అ. భయేష్వపి = భయసమయములందు కూడ, నిర్భయః == భయము లేని, త్వమ్‌ == నీవు, దృఢ మ్‌=ఆధికముగా, అవలిప్తః అసి=గర్వించి ఉన్నావు. తతః = ఆ కారణములవలనే, మృత్యువశ్యుః == మృతళ్యుపునకు వశుడ వైన నీవు, వాచ్యావాచ్యమ్‌ = చెప్పదగిన దానిని, చెప్పదగనిదానిని, న బుధ్యసే= తెలుసుకొనజాలకున్నావు.

366 శ్రీమ్మదామాయణము తా. నికు బాల గర్వము కలిగిన ట్టున్నది. భయపడవలసిన సమో ములో కూడ చభయవడుటలేదు. అందుచేతనే, మృత్యువుకు వశడవైన నీవు వీమి మాటలాదవళలినో, ఎమి మాటలాడకూడడో తెలిసికొనజాలకున్నావు. [4

మూ. కాలపాశపరిక్షిపా భవన్ని పురుషాహి యే, కార్యాకార్యం న జానన్తి తే నిర స్తషడిన్టియాః. 1

(ప. అ. యే పురుషాః=వీ పురుషులు, కాలపాశపరక్నిప్తాః=కాల పాశము చేత చుటుబడినవారు, భవ న్లి=అగుదురో, రే== వారు, నిర స్తషడిన్లి) యాః కో చెడిన ఆరు ఇం్యదియములు కలవారై (మనస్సుతో జ్ఞానేర్యదియాలు ఆరు), కారె కార్యమ్‌ జ కార్యాకార్యములను, న జాన న్లి= ఎరుగరు.

తా. కాలపాశముచే చుట్టబెట్టబడిన పురుషులు ఆరు ఇం[దియములు సరిగా పనిచేయక ఏది చేయదగినదో, ఏది చేయదగనిదో తెలియజాలరు. 15

మూ- ఏవముక్తా తతో రామం సంరుధ్య భుకుటిం తతః,

స దదర్శ మహాసాలమవిదూరే నిశాచరః, 16 రణే _(వహరణస్యాగర్థె సర్వతో హ్యవలోకయన్‌.

ప. అ. సః నిశాచరః ఆ రాక్షసుడు, రామమ్‌ = రాముణి గూర్చి? ఏవమ్‌ = ఇట్లు, ఉక్త్వాజ పలికి, తతః = అటుపిమ్మట, [భ్రుకుటీమ్‌ =(భుకుటిని, సంరుధ్య = కటి, రణే యుద్ధమునందు, (పహరణన్య అరే = ఆయుధము

లబ ఠి రా కొరతై క నర్యుతఃఎ= నలు వైపుల, అవలోకయన్‌ = చూచుచు, అవిదూరే= నమీ పమునందు, మహాసాలమ్‌ = గొప్ప నాలవృక్షమును, దదర్శజ=చూచెను.

తా. ఖరుడు రామునితో ఇట్లు పలికి, కోపముతో కనుబొమ్మలు విరచి; యుద్ధములో ఆయుధము నిమిత్తము నలుమూలల వెదకుచు, సమీపమునందే గొప్ప సాలవృక్షమును చూచెను, 16

మూ. స తముత్పాటయామాస సందశ్య దశనచ్చదమ్‌, _ 1" తం సముత్దిష్య బాహుభ్యాం వినద్య చ మహాబలః, రామముద్దిశ్య చిక్షేప హత స్త్వమితి చ్యాబవీత్‌. 18

అరణ్యకాండము 867

(వ. అ. సజు అతడు, దశనచ్చదమ్‌ = అధరోష్టమును, సందళ్య = కరచి, తమ్‌ = ఆ వృక్షమును, ఉత్సాటయామాస = పెకిలించెను. మహాబలః == గాప్ప బలము గల ఆ ఖరుడు, తమ్‌ = దానిని, బవాహుభ్యామ్‌ == బాహువులచేత, సముత్షిష్య == ఎర్త, వినద్య = బిగ్గరగా అరచి, రామమ్‌ ఉద్దిశ్యు = రాముణ్ణి ఉద్దేశించి, చిక్షేపజ విసిరెను. త్వమ్‌ = నీవు, హతః=చంవబడితివి, ఇతి=ఆని, అ్యబపీత్‌ చ= పలివెగు కూడ.

తా. అతడు పెదవులు గట్టిగా దిగించి ఆ చెట్టును "పెకిలించెను. మవో బలవంతుడైన ఆతడు దానిని రెండు చేతులతో ఎత్తి, బిగ్గరగా ఆరచుచు, రాముని 'పైక్‌ విసిరి, “చచ్చినావు"అని ఆరచెను. 17 18

మూ. తమాపతన్తం బాణా ఘైశ్చిత్త్యా రామః (పతాపవాన్‌,

రోషమాహారయత్తీ[వం నిహన్తుం సమరే ఖరమ్‌. 19

ప. అ. [పలాపవాన్‌ =(_పతాపము గల, రామః=రాముడు, ఆపతన్తమ్‌ = వచ్చిపడుచున్న, తమ్‌ = ఆ వృక్షమును, బాణా ఘైః == బాణసముదా య ములచేత, ఛిత్వా == ఛేదించి, సమరే= యుద్ధమునందు, ఖరమ్‌ = ఖరుణ్జి, నిహన్లుమ్‌ == చంపుటకు, త్మీవమ్‌ = తీీవమైన, రోషమ్‌=కోపమును, ఆహారయక్‌= తెప్పించు కొనెను.

తా. (వతావవంతుడైన రాముడు మీద పడుచున్న ఆ సాలవృకమును బాణనముదాయములచేత ఖండించి, యుద్ధములో ఖరుళి చంపుటకు త్మీవమైన రోషమును తెప్పించు” నెను. 19

మూ. జాతస్వేదస్తతో రామో రోషా్యదక్తానలోచనః,

నిర్చిభఖేద సహసేణ వాణానాం సమరే ఖరమ్‌. ల

'ప. ఆ. తతః = అటుపిమ్మట, జాతస్వేదః= పుజిశ చెమట గలిగిన వాడు, రోషాడ్‌ == రోషమువలన, వక్షానతోచనః == ఎజ్టినైైన నేతాంతములు గల సహ[సముచేత, సమరే=యుద్ధమునందు, ఖరమ్‌ =ఖ మణ్ణి, నిర్చెజటేద == ఇీదించెనుం

తా. పిమ్యట బాగుగా చెమట పగి, రోషముకో ఎలబ్లనెన నేతా ౧తము

(1 జిన

868 శ్రీమ(దామాయణము

లతో ఉన్న రాముడు యుద్ధములో వేయి బాణములు [వయోగించి ఖరుని శరీ

రము (బద్ధ లుకొ బెను. ర్య ఛి టబ

మూ. తస్య బాణా నర్మాదక్తం బహు సుుస్రావ పేనిలమ్‌,

గిరేః 1ష్మనవణ స్యేవ తోయధారాపర్మిసవః. ర్ల

(న. అ. తస్య== ఆ ఖరునియొక్క, 'ఫేనిలమ్‌=నురుగు గల, బహుజు అత్యధికము అయిన, రక్తమ్‌ = ర కము, బాణాన్తరాత్త్‌ =ఎబాణముల రంధముల నుండి, _వసవణస్య=(ప్మ్ససవణవర్వతము యొక్క, తోయధారాపర(సవః ఇవ జలధార్మాసావము వలె, స్ముసావ= (సవంచెను.

కా. ఆతని శరీరముపై నాటిన బాణములు చేసిన రంయ్యధములనుండి నురుగుతో కూడి ఆత్యధిక మైన రక్తము, (ప్మసవణపర్వుతమునుండి జలధారా స్రావము వలె (స్రవించెను. 1

మూ. విహ్వలః స కృతో బాణజైః ఖరో రామేణ సంయుగే,

మతో రుధిరగనేన త మేవాభ్య దవద్దు౦తమ్‌. లం తాన్‌ ఛి న!

వ, అ. సంయుగే = యుద్ధమునందు, రామేణ == రామునిచేత, దాణెః== బాణములచేత; విహ్వలః = వ్యాకులుడుగా, కృతః = చేయబడిన, మత్తః జా మదించిన, సః ఖరః=ఆ ఖరుడు, రుధిరగ న్టేనజర క్త చుర్గంధము తో, (దుతమ్‌:2ఐ శ్మీఘముగా, తం రామమేవ= ఆ రాముజ్జే, అభ్యదవత్‌ == ఎదిరించి మీదికి వరుగెత్తెను,

తా, యుద్ధరంగమునందు రాముడు బాణములు (ప్రయోగించి ఆ ఖరుజ్జి చాల వ్యాకులుడగునట్లు చేసెను. మదించిన ఆ ఖరుడు," అప్పుడు, రక్తదుర్గంధ ముతో నిండి, ఆ రాముసీ మీదికి పరుగెత్తెను, లిల్లి

మూ. తమాపత న్తం సంరబ్ధం కృతాస్తోం రుధిరా ఫ్రతమ్‌,

జ 7

అపాసర్చద్ధ్వి త్రిపదం కించి త్త్వ్వరితవ్మికమ ౩. రికి

(వ, అ. కృతాస్తఃజచేయబడిన (నేర్వబడిన) అస్తములు గల, రామః వాముడు, ఆపతన్నమ్‌=వచ్చి మీద వడుచున్న, రుధిరాప్త్ర తమ్‌ == రక్తముచేత

అరణ్యకాండము 869 వూయబడీన, సంరజ్ధిమ్‌=కోపావేళముతో ఉన్న, తమ్‌ ఆతనిని(చూచి), త్వరిత వకమః == శ్మీఘమైన పాదవిన్యాసము గలవాడై, ద్వ్యితిపదమ్‌ = రెండు మూడు అడుగులు, కించిత్‌ = కొంచెము, ఆపాసర్పత్‌ = దూరముగా తొలగెను.

తా. కోపావేళముతో మీదికి వచ్చుచున్న, రక్తముతో తడిసిన ఆ ఖరుణ్జి చూచి, అస్రములందు నిపుణుడైన ఆ రాముడు శీఘముగ అడుగులు వేసి ౮0డు మూడు అడుగులు, కొంచెము దూరము తొలగెను,

“వి. “వతిపదమ్‌"ఆను వావిశ్శవతి హపెైళఠమునకు బదులు “ద్వితి(త్ర)పదమ్‌” అను గోరఖ్‌పూర్మొవతి పాఠము (గ్రహింపబడినది. “వతిపదమ్‌ ”అనుదాని అర్థము స్పష్టముగా లేదు. “ఎదురుమార్గముగా "అను అర్థము ఎట్లు వచ్చినదో తెలియదు. *వతివదమ్‌ = (పతి ఆడుగునందు, త్వరితవ్మికమః = క్మీఘమైన హైదన్యాసము కలవాడై“అని చెప్పుట యుక్తము. (పాచ్యపాఠము వేరుగా ఉన్నది.

“త్రమావత న్తం వేగేన దీప్తాస్యం దుధిరప్తుతమ్‌

అ ఫ్ర

అవసృత్య తతః స్టానాత్‌ దృష్ట్వా త్వరితవ్మికమః

“వజ్వలించుచున్న ముఖముతో వేగముగా మీదికి వచ్చుచున్న, రక్తముతో నిండిన వానిని చూచి తొందరగా అడుగులు వేసి ఆ స్ట్థానమునుండి తొలగి...

మూ. తతః పావకసంకాశం వధాయ సమరే శరమ్‌, ఖరస్య రామో జ్మగాహ (బహ్మదజ్దమివాపరమ్‌ ర్డీ

(వం అ. తతః = అటుపిమ్మట, రామః = రాముడు, ఖఇరస్య == ఖరుని యొక్క: వధాయజవధకొరకు, హైవకసంకాశమ్‌= అగ్నితో సమానమూ, ఆవరమ్‌ ౬ రెండవ, (బహ్మదజ్ఞమివ == (హ్మదండము వలె ఉన్నదీ అయిన, శరమ్‌ జు బాణమును, సమరే= యుద్దమునందు, జ్మగాహ = (గహించెను.

లా. పిమ్మట రాముడు, యుద్ధములో, ఖరుజ్జై సంహరించుటతై అగ్నితో సమానము, రెండవ [బహ్మదండము వఠె ఉన్నదీ అయిన శరమును (గహించెను.

మూ. సతతం దత్తం మఘవతా సురరాజేన దీమతా, సందదే చాపి ధర్మాత్మా ముమోచ చ ఖరం (పతి. ర్‌ వత్త)

త్‌70 శ్రీమ్మదామాయణము

(ప. ఆ, ధర్మాత్మా ధర్మాత్ముడైన, సః= ఆ రాముడు, దీమతా == బుద్ధిమంతుడు, మఘవతా == ఐశ్వర్యసంపన్నుడు అయిన, సురరాజేన = దేవేం ఖరం (సతి == ఖరుని గూర్చి, ముమోచ చ == విడచెను కూడ.

కా, రాముడు, ఐశ్వర్యసంపన్నుడూ, బుద్ధిమంతుడూ అయిన దేవేరదు డిచ్చిన ఆ బాణమును సంధించి ఖరునిపై _(పయోగించెను. ల్‌

మూ, స విముక్షో మహాబాణో నిర్దాతసమనిస్వనః,

రామేణ ధనురాయమ్మ్య ఖరస్యోరస్యపాతయత్‌. ౨26

(వ, అ. రామేణ = రామునిచేత, ధనుః జ ధనస్సును, ఆయమ్య=వంచి, ఖరస్య కా ఖరునియొక్క_, ఉరసి యా! వషఃస్థలమునందు, విముక్ష్తః ర! విడువబడిన, నిర్ణాతసమనిస్వనః జ ఉరుముతో సమానమైన ధ్వని గల, సః బాణః=అ బాణము, అఫాతయత్‌ == వానిని పడవేసెను.

,... లా. రాముడు ధనస్సును బాగా లాగి ఖరుని వకఃస్టలముమీద విడచిన ఆ వాణము, పిడుగుతో సమానమైన ధ్వనితో వెళ్ళి ఖరుణ్ణి నేలమీద పడవేసెను. 26 మూ. స పపాత ఖరో భూమౌ దహ్యమానః ళరాగ్నినా,

రుదేజేవ వినిర్దగః శ్వీతారణ్యే యథాన్థకః,. లి (ప. అ. శరాగ్నినాజబాణాగ్ని చేత, చహ్యమానః = కాల్చ్బబడుచున్న, సః ఆ, ఖరః=ఖరుడు, శ్వతారణ్యే= శ్వేతారణ్యమునందు, ర్ముదేణజరుదునిచేత, విని ర్హగ్గః = కాల్చబడిన, అన్టకః యథా=ఆంధకాసురుడు వలె, భూమౌ = నేలమీద, సపాత == వడెను. తా. ఆ బాణాగ్ని కాల్చివేయచుండగా ఖరుడు, శ్వ్యతారణ్యమునందు ర్ముదునిచే కాల్బబడిన అంధకానురుడు వలె నేల పై వడిపోయెను. వ? మూ. స వృత ఇవ వ్మజేణ ఫేనేన నముచిర్యథా, బలో వేన్హాళనిహతో నిపపాత హతః ఖరః. ర్డి్ర

అరణ్యకాండమ్స 871 వమ చేత చంపబడిన, నృత ఇవా వృృతాసురుడు వలె, ఫేనేన= నురుగు చేత ంవబడిన, నముచిర్శథా = నముచి అనే రాక్షసుడు వలె, ఇన్దాాశనిహతః ౭ కొం[దుని వజాయుధముచేత చంపబడిన, బలో వా = బలాసురుడు వలె, నిపపాత = పడెన్స, తా. రామవాణముచేత చంవబడిన ఖరుడు, వ్యజముచేత చంవబడిన వృ[లొసురుడు వలె, న్సర్వగృచేత చంపబడిన నముచి వలె, ఇందుని వ్యజముచేత చంపబదిన బలాస్సర్పడు వలె నేలపై పడెను. క్ర మూ. తతో రాజర్షయః నర్వే సంగతాః పరమర్షయః, సభాజ్య ముదితా రామమిదం వచనమ్మబువన్‌. ర్డిరి (వ, ఆ. తత।=_ అటుపిమ్మట, నర్వే = సమస్తమైన, రాజర్షయఃణు లాజధ్టులు, వరమర్ష్హయః = వరమర్హ్దులు, సంగతాః = కలిసీినవార్లై, ముదిలాః == సంతోషించినవారై, రామమ్‌ == రాముణ్ణీ సభాజ్య = గౌరవించి, ఇదమ్‌-జ ఈ, వచనమ్‌ = వచనమును, అ్మబువన్‌ = వలికిరి. తా. పిమ్మట రాజర్లులు, మహర్షులు అందరు కలిసి, సంతోషించుచు, యి రాముణ్ణి గౌరవించి, ఇట్లు పలికిరి. క్రీ్రి మూ. ఏతదర్ధం మహాతేజా మహేన్ట్రః పాకళాసనః, శరభజ్ఞాశమం పుణ్యమాజగామ పురన్దరః. 80 [వ. అ. పాకళాసనః = పాకాసురుజ్ణీ సంహరించిన, మహాతేజాః = గొవ్ప శేజస్సు గల, పురన్దరః = శ్యతుపురసంవారకు డైన, మహేన్ష9ః = మహేం్మదుడు, వీతదర్ధమ్‌ = ఈ కార్యమునిమిత్త మే పుణ్యమ్‌ = పుణ్యమైన, శరభజ్లాకమమ్‌ = ళరభంగాాశమమును గూర్చి, ఆజగామ = వచ్చెను. తా, పాకాసురుణ్ణి సంహరించినవాడు, శ్యతుపురములను నశింపచేసీన వాడు, మహాతేజఃశాలీ అయిన దేవేం్యదుడు ఈ కార్యమునే గూర్చి పుణ్యమైన శర భంగా,శమమునకు వచ్చెను. తి0 6 ' మూ. ఆనీత_స్త్వ్యమిమం దేశముపాయేన మహర్షిభిః, ఏషాం వధార్థం (కూరాణాం రక్షసాం పాపకర్మణామ్‌. ఫ్రే

872 శ్రీమ్మదామాయణము (వ. ఆ. (కూరాణామ్‌ == (కూరులు, పాపకర్మ్శ్మణామ్‌ నూ పాపకర్మ గల వారు, ఆయిన, ఏషామ్‌ = ఈ, రక్షసామ్‌ = రాక్షసులయొక్క_, వధార్థమ్‌ జ వధ కొరకే, త్వమ్‌ == నీవు, మహర్షిభిః ౬ మహర్దులచేత, ఉపాయేన= ఉపాయముచేత, ఇమమ్‌ జ ఈ, దేశమ్‌ = దేశమును గూర్చి, అనీతః = తీసికొనిరాబడితివి. తా. (కూరులు, పాపాత్ములూ అయిన ఈ రాక్షసులను వధించుటకొర కే నిన్ను మహర్షు లందరు, ఉపాయముచేత ఈ (వదేశమునకు తీసికొనివచ్చిరి. 81 మూ. తదిదం నః కృతం కార్యం త్యయా దశరథాత్మజ, సుఖం ధర్మం చరిష్రూన్తి దజ్ఞకేమ మహర్షయః, 24 (ప, అ. దళరథాత్మజ = రామా; నఃఃజ= మాయొక్క, తత్‌ జా ఆ, ఇదమ్‌ జ ఈ, కార్యమ్‌ జ కార్యము. కృతమ్‌ = చేయబడినది. మహర్షయ:ఃజమహర్షులు, దణ్ణ శేషు జ దండకారణ్యములందు, సుఖమ్‌ కాసుకముగా, ధర్మమ్‌ =ధర్మమును, చరిష్య న్తి= ఆచరించగలరు. తా. రామా ।ః నీవు ఈమా కార్యమును పూ ర్తిచేసినావు. మహరులు దండ కారణ్యములో సుఖముగా ధర్మమును ఆచరించగలరు. న్‌ తిరి మూ. ఏతస్మి న్తరే దేవాళ్చార ణః సహ సంగతాః, దున్దభీంళ్చా[ినిఘ్న నః పుష్పవర్షం సమన్తతః. త్రిష రామస్యోపరి సంహృష్టా వవృషుర్విస్మితా స్తదా. [ప. ఆ. ఏతస్మిన్‌ అస్తరేజ ఇంతలో, దేవాఃజదేవతలు, బారజెః సహా జ చారణులతో, సంగతాఃజ= కిలిసినవారై, సంహృష్టాః = సంతోషించినవారె , చున్దుఖీన్‌ = దుందుభులను, అభినిఘ్న న్తః == (మోగించుచున్నవారై, తదా== అప్పుడు, విస్మితా! జా ఆళ్ళర్యవడినవారై , రామస్య జ రామునియొక్క, ఉవరి=ఐ వైన, సమ నతః = నలుమూలలనుండి, పృష్పవర్షమ్‌ = పుష్పవర్షమును, వవృవుః జ నరించిరి, వె యె తా. ఇంతలో దేవతలు, చారణులు కళినీ వచ్చి, ఆశ్చర్యచకితులై, ఆనం. చించుచు, దుందుభులను [మోగించుచు, నలనూలలనుండి రామునిమీద పుష్ప వర్షము కురిపించిరి. లి&

అరణ్యకాండము త్‌7తి

మూ. అర్థాధికముహూ _ర్రేన రామేణ నిశితైః శరైః, రికీ చతుర్దశసహ్మసాణి రక్షసాం ఖీమకర్మణామ్‌,

ఖరదూషణముఖ్యానాం నిహతాని మహాహవే. తల్‌

(వ. అ. రామేణజ= రామునిచేత, అర్జాధికముహూ ర్లేన = అర్ధము అధిక ముగా గల ఒక ముహూ ర్రకాలముచేత (నందు), నిశితైః = వాడియైన, కరైః = వాణములచేత, మహాహవే=మహాయుద్రమునందు, ఫీమకర్మ ణామ్‌=భయంకర మైన కర్మలు గల, ఖర దూషణముఖ్యానామ్‌ == ఖరుడు, దూషణుడు మొదలైన, రక్ష సామ్‌ = రాక్షసులయొక్క, చతుర్దశ = వదునాలుగు, సహ్యసాణి = సవ్వాస ములు, నిహతాని = చంపబడినవి.

శా. రాముడు మవాయుద్ధములో, వాడియైన బాణములచేత, భయంకరము లైన పనులు చేయు ఖరుడు, దూషణుడు మొదలైన పదునాలుగువేల రాక్షసులను సార్ధముహూ ర్తకాలములో (ఒకటిన్నర ముహూర్తము, అనగా ఒక గంట పన్నెండు నిముషముల కాలములో) సంహరించెను. శికలిల్‌

మూ. అహో బత మహత్కర్మ రామస్య విదికాత్మనః, అపో వీర్యమహో దొక్ష్యం విష్ణోరివ హి దృశ్యతే. 86 ఇత్యేవముక్త్యా తే సర్వే జగ్భుర్దేవా యథాగతమ్‌.

[వ. అ. విదితాత్మనః == (వసిద్ధ మైన బుద్ధి గల, రామస్య == రాముని యొక్క , మహత్‌ = గొప్పదైన, కర్మ== వని, ఆహో బత జ ఎంతటి ఆశ్చర్య కరము. వీర్యమ్‌ = వరాకమము, ఆహో = ఎంత ఆశ్చర్యకర మైనది. దాక్ష్యమ్‌ జనేర్చు, అహో=జఎంత ఆశ్చర్యకర మైనది: విస్టోరినజు విష్ణు వుయొక్క వీర్యము వలె దాక్యము వలె, దృశ్యతే ఆ కనబడుచున్నది. ఇత్యేవమ్‌ జా ఇట్టు, ఊక్తాం = వలికి, సర్వే= సమస్త మైన, తే దేవాఃజుఅ దేవతలు, యథాగతమ్‌ = వచ్చినట్లు గానే, జగ్ముః == వెళ్ళిరి,

తా. “(పసీద్ధమెన బుద్ధి గల రాముడు చేసిన ఈ మహాకార్యము ఎంత ఆశ్చర్యకరము । ఈతని వీర్యము, నేర్పు కూడ విష్ణువు వీర్యము, నేర్చు వఠె కనఐడుచున్నది. ఎంత ఆశ్చర్యముః ఇట్లు వలికి ఆ దేవతలందరు వచ్చిన దారినే వెళ్ళిరి. త్రిగి

871 శ్రీమ్మదామాయణము మూ, ఏతస్మిన్నన్తరే వీరో లక్ష్మణః సహ సీతయా, గిరిదుర్గాద్విన్నిష్కమ్య స వివేశ్శాశమం సుఖి.

న = వీరు డెన+*

(ప్ర, అ. ఏతస్మిన్‌ ఆన్తరే= ఈ మధ్యసమయమునందు, వీరః = వీ చ సః లక్ష్మణః = ఆ లక్క్ముణుడు, సీతయా సహ= సీతతో కూడ, గిరిదుద్గాలే 2౫ వర్వతమునందలి (పవేశింప శక్యము కాని (పదేశమునుండి, ఎన్మిష్క మ్య డా బైటకు వచ్చి, సుఖీ సంతోషము కలవారై, ఆశమమ్‌ = ఆ(శమమును, వి = (ప్రవేశించెను.

• డ్‌ తా. ఇంతలో వీరుడైన ఆ లక్ష్మణుడు సీతతో కూడ పర్వతగుహనుం బైటకు వచ్చి సంతోషించుచు అ[శమములో (వవేశించెను. మూ, తతో రామస్తు విజయీ పూజ్యమానో మహర్షిభిః, 88 (సవివేశాశమం వీరో లత్మణే నాభిపూజితః,

(ప, అ, తతః జ అటుపిమ్మట, విజయో=విజయవంతుడైన, వీరః వీరుడైన, రామస్తు = రాముడు, మహర్షిభిః = మహర్షులచేత, పూజ్యమానః 25 పూథింపబడుచు, లక్మబేన = లక్మణుసేచేత, అలిపూజితః _ ఎదురుగా వచ్చి పూజింపబడినవా డై, ఆశమమ్‌ జ ఆ్యశమమును, (పవివేశ = (పవేశించెను.

తా. పిమ్మట యుద్ధములో విజయమును పొందిన మహావీరుడైన రాముడు మహర్షులు పూజించుచుండగా, లమ్మణుడు ఎదురుగా వచ్చి అభినందించుచుండగొ ఆశ్రమములో [సవేశించెను. 88

మూ. తం దృష్ట్వా శ్యతుహన్షారం మహర్షీణాం సుఖావహమ్‌

బభూవ హృష్టా వై దేహి భర్తాధం పరిషస్వదే.

(వ. అ. వైదేహిజ సీత, శ్యతుహన్హారమ్‌ శ తువులను సంహరించిన అయిన, తమ్‌ = ఆఅ, భరారమ్‌ = భర్తను, దృష్ట్వాజు చూచి, హృష్టా జు సంతో షేంచినడి, బభూవ ఎ అయెను. వరిషస్వజేఉకౌగలించుకానెను.

_ లౌ. క్యశువులను సంహరించి మహర్షులకు ఆనందము కలిగించిన కర్తను చూచి, సీత సంతోషించుచు ఆతని కౌగలించుకొనెను. 8

అరణ్యకాండము 878 మూ. ముదా పరమయా యుకా దృష్ట్వా రక్షోగణాన్‌ హతాన్‌, రామం చై వావ్యథం దృష్ట్వా తుతోష జనకాత్మజా.

(వ. అ. జనకాత్మజా జ సీత, హతాన్‌ = చంపబడిన, రక్షోగణాన్‌ == రాక్షససముదాయ ములను, దృష్ట్వా = చూచి, పరమయా = గొఫ్పదై న, ముదాజు సంతోషముతో, యుకా = కూడినదై, రామం చైవజ రాముణ్జీ కూడ, అవ్యథమ్‌ వదొధ లేనివానినిగా, దృష్ట్వా == చూచి, తుతోష = సంతోషించెను.

టబ

కా. సీత రామునిచే వధింవబడిన రాక్షసుల నందరిని చూచి చాల సంతో షించెను. రామునకు ఏ విధమెన వ్యథ కలుగకపోవుటను కూడ చూచి సంతో షించెను. శీ౮

మూ. తతస్తుతం రాక్షససంఘమర్జనం సభాజ్యమానం ముదితై ర్మహర్షిభిః, పునః పరిష్వజ్య శశి పభాననా ప కొ తదా. శే బభూవ హృష్టా జనకాత్మజా తదా ఇత్యార్షే శ్రీమ్మదామాయణే వాల్మీకీయే ఆదికావ్యే అరణ్యకాణ్డే (తింళ కి సర్గ 8.

(వ. అ, తతః= అటుపిమ్మట, శళ్మిపభాననా = చం్మదుని కాంతి వంటి కాంతి గల ముఖము గల, జనకాత్మజా = నీత, రాశససంఘమర్హనమ్‌ = రాక్షస సముదాయమును సంహరించినవాడు, ముదితై! = సంతోషించిన, మహర్షిలిః = మహర్షులచేత, సభాజ్యమానమ్‌ = గౌ రవింపబడుచున్న వాడు అయిన, తమ్‌ = ఆ రాముణ్ఞి, పునః మరల, పరిష్వజ్య జ కౌగలించుకొని, తదాజ అప్పుడు, హృష్టా వ సంతోషించినది, బభూవ = ఆయెను.

కా. రాకససముదాయమును నంహరించుటచే అనందించుచున్న మహర్షుల చేత్ర గౌరవింపబడుచున్న రాముణీ, చం్మదుని వంటి ముఖకాంతి గల సీత

న! మరల మరల కాగలించుకొని సంతోషముతో ఉండెను. శ “జొలానందిని'”అను శ్రీమ్మదామాయణాం_ధవ్యాఖ్యానమునందు అరణ్యకాండలో మున్నదవ సర్గ సమా వ్రము,

ఆన అథ ఏకతింళః సర్గః [ లడణు వదలా ననారి మరణముతచు అతంవనుడు చెన్నగౌ విని రావణుడు. నీతను వారించుటకైై శద్యొమించుట, మారీచుని జీవ దోళముచే అ కార్యమునుంజీ విరయించుటు ]. మూ. త్వరమాణన్తతో గత్వా జనస్థానాదకమ్సన:, (ప్రవిశ్య, లజ్క్లాం వేగేన రావణం వాక్యమ బవీత్‌. క్షే (ప. ఆ. తళః== అటు పిమ్మట, అకమ్స్బనః = అకంపనుడు, త్వరమాణః ముతో, లజ్కామ్‌=లంకను, [(పవిశ్య == (వవేశించి, రాపణమ్‌=రావణుని గూర్చి, వాక్యమ్‌ ఇ వాక్యమును, అబ్రవీత్‌ =పలి౩ను. తా. పిమ్మఓ ఆకంపను డను రాక్షసుడు తొందరపడుచు, జనస్టానము థి నుండి బయలుదేరి, వేగముగా లంక చేరి, రావణునితో ఇట్టు వలికెను. కే మూ, జనస్థానస్థితా రాజన్‌ రాక్షసా బహవో హతాః, ఖరళ్చ నిహతః సంఖ్యే కథం చిదహమాగతః. ల్లి (ప, అ. రాజన్‌ =రాజా! జనస్థానస్థితాః = జనస్థానములో ఉన్న, బహవః ఇ చాలమంది, రాక్షసాః రాక్షసులు, హతాః = చంపబడినారు. సంఖ్యే = యుద్ధమునందు, ఖరళ్చ జ ఖరుడు కూడ, నిహతః జ చంపబడినాడు. ఆహమ్‌== నీను, కథం చిత్‌ = ఎట్టో, ఆగతః జ వచ్చినాను, లా. రాజాః జనస్థానములో ఉన్న చాలామంది రాక్షసులు చంపబడినారు. యుద్ధములో ఖరుడు కూడ చంవబడినాడు. నేను మ్మాతం ఎట్లో తప్పించుకొని వచ్చినాను, లి

ఆరణ్యకాండ ము త్రి? మూ ఏవముకో దశ్శగీవః (కుద్దః సంర క్రలోచనః, అకమ్పనమువాచేదం నిర్దహన్నివ చక్షుషా. కి వ, అ. ఏవమ్‌ == ఇట్లు, ఊక్తః == పలకబడిన, దశ్యగివః == రావణుడు, (కుద్ధః = కోపించినవాడై, కోపసంరక్తలోచనః జ కోసముచేత ఎజ్జనైన నేత ములు కలవాడై, చతకుషా == నే్మేతముతో, నిర్హహన్నివ = కాల్చుచున్నవాడువలె, అకమృ్బనమ్‌ = అకంపనుణ్ణి గూర్చి, ఇదమ్‌ == ఈ వాక్యమును, ఉవాచ =పలి కను. తా, ఆ నూటలు విన్న రావణుడు కోవముతో ఎల్జినైన న్మేతములు కల వాడై చూపుతో కాల్చివేయచున్నాడా అన్నట్లు చూచుచు, అకంపనునితో ఇట్లు వలికెనుః శ్రి మూ. కేన రన్యుం జనస్ట్థానం హతం మమ పరానునా, కో హి సర్వేషమ లోకేషు గతిం నాధిగమిష్యతి. డీ (ప. అ. వరాసునా = పోయిన (ప్రాణములు గల, శీన=ఎవనిచేత, మమ జనాయొక్స-, రమ్యమ్‌ = రమ్యమైన, జనస్టానమ్‌ = జనస్థానము, హతమ్‌ == నశింపచేయబడినది? సర్వేష == సమస్త మైన, లోకేష=లోకములయందు, కః -2 ఎవ్వడు, గతిమ్‌ = గతిని, నాధిగమిష్యతి = పొందడు? తా. రమ్యమైననా జనస్టానమును పాడుచేసిన ఆ క్షీణాయుర్జాయవంతుడు ఎవడు? నాకు అవకారము చేసి ఏ. లోకములోను గతిలేకుండా పోవలసిన అతడు ఎవడు? క్షీ మూ. నహిమే వ్మిపియం కృత్వా శక్యం మఘవతా సుఖమ్‌, ప్రాప్తుం వై(శవణేనాపి న యమేన న విష్ణునా. క్‌ 1ష, ఇ, మే=నాకు, వ్మిసియమ్‌ = అవకార మును, కృత్వా == చేసి, మఘ వఠో = దేవేం్యదునిచేత కూడ, సుఖమ్‌ = సుఖము, (పాప్తుమ్‌ = పొందుటకు, న శక్యం హి== శక్యము కాదు కదా? వై (శవణేనాపే = కుబేరునిచేత నైనా, న ఆ సుఖము పొంద శక్యముకాదు. యమేన = యమునిచేత, న = పొంద శక్యము కాదు. విష్ణునా = విష్ణువుచేత, నజ పొంద శక్యము కాదు.

లతా. నాకు అవకారము చేసి దేవేందుడైెనను, కుబేరుడైనను, యముడై. నను, విస్ణువైనను సుఖముగా ఉండజాలఅడు కదా? ర్‌ మూ. "కాలస్య చాప్యహం కాలో దహేయమపి పావకమ్‌, మృత్యుం మరణధర్మేణ సంయోజయితుముత్స హే. 6 (వం ఆ, అహమ్‌ == నేను, శాలస్య చాపి == యమునకు కూడ, కాల! నా యముడను. పావకమపి == అగ్నిని కూడ, దహేయమ్‌ == కాల్చివేయదును.. మృత్యుమ్‌ =మృత్యువును, మరణధర్మేణ == మరణముతో, సంయోజయితుమ్‌ == = రూర్చుటకు, ఉత్సహే = ఉత్సహించెదను. తా. నేను యమునకు కూడ యముడను, అగ్నిని కూడ కాల్చెివేయ గలను. మృతు[్రదేవతకు కూడ మరణము కూర్చు సమర్ధుడను. 6 మూ. .దహేయమపి నం్యకుద్ద స్టేజసాదిత్యపావకె, వాతస్య తరసా వేగం నిహన్తుమహముత్ప్స హే. (7 (వ, అ, సం్మకుద్దః == కోపించినవాడనై, తేజసా == తేజస్సుచేత, ఆదిత్య, పావకౌ ఆపి = సూర్యాగ్నులను కూడ, దహేయమ్‌ = కాల్చివేయదును. తరసా- = వేగముచేత, వాతస్య ఎ వాయువుయొక్క, వేగమ్‌ = వేగమును, నిహనుమ్‌జు. కొట్టుటకు, అహమ్‌ = నేను, ఉత్సహేజ ఉఊత్సహింతును. న తా. నాకు కోపము వచ్చినచో లేజస్సుచేత సూర్యాగ్నులను కూడ కాల్చి వేయగలను, వేగముచేత వాయువేగమును కూడ అణచివేయగలను. “1 మూ. తథా (కుద్ధం దళ[గీవం కృతాష్టులిరకన్చునః, భయాత్సన్దిగ్దయా వాచా రావణం యాచతేఒభయమ్‌. ఈ (వ, అ. అకమ్పనః = అకంపనుడు, కృతాజ్జులిః = కట్టబడిన దోనీలి కల వాడై తథాజజ ఆ విధముగా, (కుద్ధమ్‌ = కోపీంచిన, రావణమ్‌ == రావణుణ్ణి* వాక్కుతో, అభయమ్‌ == అభయమును, యాచతే = యాచించుచున్నాడు- గయాచించెను.

అరణ్యకొాండము 879 లా. అకంపనుడు అంజలి ఘటించి, భయముచేత తొొటువడుచున్న మాటలతో ఆ విధముగా కోపించిన దళశకంకఠుడైన రావణుణ్ణి అభయము ఇమ్మని ప్రార్థించెను. | మూ. దశ[గీవో౬భయం తస్మై (వదదౌ రతసాం వరః,* శ ళు శ త స వి(స్రబ్బో౬ [బవీద్వాక్యమసందిగ్ధమకమృనః. ర్ట (వ. అ. రక్షసామ్‌ = రాషసులలో, వరః == టేన్షుడైన, దశ్ళ్శగీవః== =రావణుడు, తస్మై = వానికొరకు, అభథయమ్‌ = అభయమును, (వదదౌ == ఇచ్చెను. సః అకమృనః = ఆ ఆకంపనసుడు, వ్మిసబ్దిః = విశ్వాసము కలవాడైై* అసందిగ్గమ్‌ = సందేహము లేని, వాక్యమ్‌ == వాక్యమును, అ్మబవీత్‌ = వలికెమ. తాం రాక్షస శేమ్ముడెన రావణుడు ఆతనికి అభయ మిచ్చెను. అప్పుడు ఆ అకంపనుడు నమ్మకముతో, ఏ మ్మాతము సందేహమునకు తావు లేని మాట లతో ఇట్టు చెప్పెను. ర్స్‌ మూ. పుతో దశరథస్యాస్తి సింహనంహసనో యువా, రామో నామ వృషస్కబన్నో వృత్తాయతమహాభుజః. 10 1వ. అ. సింహసంహననః జా సింహము ఆకారము నంటి ఆకారము కల వాడు, యువా = యువకుడు, దళశరథస్య=దశరతునియొక్క, ప్కుతఃజపుతుడు, వృషస్క-న్దః = వృషభము వంటి మూపు గలవాడు, వృత్రాయతమహాభుజః డా గుండని, దీర్షమైన బలమైన భుజములు కలవాడు అయిన, రామో నావ= రాము డనువాడు, అస్తి = ఉన్నాడు. కా. దళశరథకుమారు డైన రాము డను ఒక యువకుడు ఉన్నాడు, అతని ఆకారము సింహము ఆకారము వలె గంభీరముగా ఉండును. ఆతని మూపు, వృషభము మూపువలె బలముగా ఉండును, బలిష్టములైన అతని భుజములు. గుం డముగా, దీర్ణముగా ఉండును. 10. -. మూ. వీరః పృథుయళాః శ్రీమా నతుల్యబలవి,కమః, హళతం తేన జనస్టానం ఖరశ్చ సహ దూషణః. న్‌!

వ, అ. (ఆ రాముడు, వీరః జు వీరుడు. సృళుయకాః = గొవ్ప కిర్తి చలవాడు. అతుల్యబలవ్వ్నిక్రమః = సాటిలేని బలపరాకమములు కలవాడు. తేన ఇ అ రామునిచేత, జనస్థానమ్‌ = జనస్థానము, హతమ్‌ == చంవబడినది. సహ చూషణం దూషనితో కూడిన, ఖరశ్చ == ఖరుడు కూడ, చంపబడినాడు.

శా. ఆ రాముడు గొప్ప వీరుడు, గొప్ప కిరి గలవాడు, శోభ గలవాడు. సాటి లేని బలపఠ్మాకమములు కలవాడు. అతడు జనస్టానములోని సర్వరాక్షనసులను దూషణసహితు డైన ఇరుణ్ణి సంహరించినాడు. క్షే

మూ.., అకమ్పనవచః (శుత్వా రావణో రాక్షసాధిపః,

నాగేన్ష్ర ఇవః నిఃశ్వున్య వచనం చేదమ(ఐవీశ్‌. గ్ర

(న. ఆ. రాక్షసాధివః= రాక్షస రాజైన, రావణః = రావణుడు, అకమ్పన వచః = అకంచపనుని వచనమును, (శుత్వా = విని, నాగేస్ట్రః ఇవ = మహాసర్పము వలి౭ను.

తా, రాక్షసరాజైన రావణుడు అకంవనుని మాటలు విని, మహాసర్పము వలె నిట్టూర్చుచు ఇట్లు పలికెను. 19

మూస సురేన్దే్రేణ సంయుక్షో రామః సర్వామరైః సహ, ఉపయాతో జనస్థానం (బూహి కచ్చిదకమ్పన. 18

(వ..ఆ. అకమ్చన == ఓః అకంపనుడాః సః రామః = ఆ రాముడు, సురేన్ర్రేణ=దేవేందునితోను, సర్వామర్షై; సహ=సకలదేవతలతోను, సంయుక జా కూడినవాడై, జనస్థానమ్‌= జనస్థానమును గోర్చీ, ఉపయాతః కచ్చిత్‌ =ఐవచ్చి చాడా? (బూహి= చెప్పుము.

తా. అకంపనాః ఆ రాముడు దేవేందునితోను, సకలదేవతలతోను కలిసి జనస్టానమునకు వచ్చినాడా? చెప్పుము. 18

మూ. రావణస్య పునర్వాక్యం నిశమ్య తదకమృ్బనః,

• ఆచచకే బలం తస్య వ్మికమం చ మహాత్మనః, 1డీ

అఆరణ్యకాండము లంకే

(వ. అ. అకమ్పనః జ అకంపనుడు, రావణస్య = రావణునియొక్క-, తత్‌ తస్య = ఆ రామునియొక్క-, బలమ్‌ = బలమును, వ్మికమం చ = వర్యాకమమును. గూర్చి, పునః = మరల, ఆచచషే = చెప్పెను.

తా. అకంపనుడు రావణుని మాటలు విని, మవోళ్ముడైన ఆ రాముని బల మును, పరాాకమమును గూర్చి మరల చెప్పెను. క్షత

మూ. రామో నామ మహాతేజాః (శేష్టుః సర్వుధనుష్మ తామ్‌,

దివ్యాస్త్రగుణసంపన్నః పురన్దరసమో యుధి. 15

(సం అ, రామో నామజ రాము డనగా, మహోతేజాః== గొవృ కేజస్సు కలవాడు. సర్వధనుష్మతామ్‌ = సకలధనుర్దరులలో, (ేష్టః=(శే్టుడు, దివ్యాన్త గుణసంవన్నః == దివ్యములైన అస్త్రము లుండుట అనే వైశిష్ట్రముతో కూడినవాడుం యుధి = యుద్ధమునందు, పురన్దరసమః = దేవేర్యదునితో సమానుడు.

తా. రాము డనగా గొప్ప తేజస్సు కలవాడు. ధనుర్ధరు లందరిలోను (శేన్టుడు. దివ్యములైన అస్త్రములు కలిగియుండుట అనే వైశిష్ట్రము కలవాడు. యుద్ధములో దేవేం్యదునితో సమానుడు. కేక్‌

మూ, తస్యానురూపో బలవాన్‌ రక్తాతో దున్దుభిస్వనః,

కసీయాన్‌ లక్ష్మణో నామ (భ్రాతా శశినిభాననః. 16

[1ప. ఆ. బలవాన్‌ == బలవంతుడు, రక్తాకః=ఎజ్జని న్మేతములు కలవాడు, దున్దుభిస్వనః = దుందుఖి వంటి ధ్వని కలవాడు, శశినిభాననః == చందునితో సమానమైన ముఖము గలవాడు, అయిన, లక్ష్మణో నామ = అనక్మణు డను వాడు, తస్యజ ఆ రామునకు, అనురూపః== తగిన, కనీయాన్‌ == చిన్నవాడైన, (థాతా = సోదరుడు.

తా. ఆ రామునకు తగిన లక్ష్ముణు డనే ఒక తమ్ము డున్నాడు. అతడు. బలకాళ్‌ం ఎల్జని న్మేతములు, దుందుభిధ్వని వంటి గంభీరమైన కంఠ ధ్వని, చందదుని వంటి ముఖము కలనాడుం క 0

శేపల శ్రీమ్మదామాయణము మూ. స తేన సహ సంయుక్తః పావకేనానితలో యథా, శ్రీమాన్‌ రాజవర'స్తేన జనస్టానం నిపాతితమ్‌. యే?

1. అ. శ్రీమాన్‌ = కోధకలవాడు, రాజవరః == రాజ్య శేస్టుడు అయిన, సః ఆ రాముడు, అనిలః= వాయువు, పావకేన యథాజ= అగ్నితో వలె, తేన సహ == ఆ లక్ష్మణునితో, సంయు క్తః = కూడిఉన్నాడు, తశేన== ఆ రామునిచేత,

తా. శ్రీమంతుడు, రాజ్య శేష్టుడూ అయిన ఆ రాముడు వాయువు అగ్నితో కలిసి ఉన్నట్లు కలిసీ ఉన్నాడు. ఇ రాముడు జనస్థానమును నళింవచేసినాడు.

ఏ. రావ్షసులను చంపినది రాముడు గాన, రాముణ్ణి అగ్నితోను, లక్మ ణుణ్జీ వాయువుతోను పోల్చుట యుక్తము. అందుచేత *“'రాజవర। = రాజులలో [శేస్టుడెన (రాజకుమారులలో ,శేన్టుడైన) శ్రీమాన్‌ సఃజ= శ్రీమంతు డైన ఆ 'లక్మ ణుడు, వాయువు అగ్నితో చేరి నట్టు రామునితో కలిసి ఉన్నాడు. _ఆ రాముడు -జనస్టానాన్ని నశింపచేసినాడు”అని అర్భము చెప్పినచో యు క్తముగా ఉండును. 1?

మూ, నైవ దేవా మహాత్మానో న్యాత కార్యా విచారణా, శరా రామేణ తూత్సృష్టా రుక్మపుజ్ఞాః పత త్రిణః, 118 తో సర్పాః పజ్బాననా భూత్వా భక్షయ ని స్మ రాక్షసాన్‌.

(ప, అ. మవోత్మానః = మహాళ్ములైన, దేవాః== దేవతలు, నె వ=కారు. -అ్మత == ఈ విషయమునందు, విచారణా = సందేహము, న కార్యా చేయదగినది “కాదు. రామేణ ఇ రామునిచేత, ఉత్స్ఫష్టాః = విడువబడిన, రుక్మపుజాఃజబంగారు

న్న తి కాలా. పొన్నులు గల, పత త్రిణః = రెక్కలు గల, శరాఃజ బాణములు, పజ్బాననాఃజ ఐదు ముఖములు గల, సర్పాఃజ సర్పములుగా, భూత్వా = అయి, రాక్షసాన్‌= రాక్షసులను, భక్షయన్లి స్మ = భక్షించినవి.

తా, మహాత్ములైన దేవతలు ఎవ్వరూ జనస్థానమునకు రాలేదు. ఈ విష యములో సందేహము లేదు. రాముడు [వయోగించిన, బంగారు పొన్నులు, రెక్కలూ గల బాణములు ఐచు తలల సర్బ్పములుగా మారి రాక్షసులను భశ్షించి వేసినవి. 18

. అరణ్యకాండము 368 మూ. యేన యేన చ గచ్చని రాక్షసా భయకర్శితాః, 19 తేన తేన స్మ పళ్యన్తీ రామమేవా[గతః స్టితమ్‌ ఇళ్టం వినాళితం తేన జనస్థానం తవానఘ. లై0 (0. అ. భయకర్శితాః == భయముచేత కృశింవచేయబడిన, రాషసాః == రాక్షసులు, యేన యేన=ఏవీయే మార్గమున, గచ్చన్తి== వెళ్టుచుండిరో, తేన తేన ఆయా మార్గముచేత, అ్యగతఃజఎదుట, స్థితమ్‌ =నిలచిన, రామమేవజరాముణ్లే, వళ్యన్ని స్మ జ చూచుచుండిరి. అనఘజదోషములు లేనివాడా! తేన = ఆ రాముని చేత, తవ నీయొక్క, జనస్టానమ్‌ == జనస్టానము, ఇత్దమ్‌ ఇ ఈ విధముగా, వినాశితమ్‌ == నశింపచేయబడినది. తా. భయముచేత కృశించి రా్షసులు ఏ మూలకు వెళ్లినా ఆ మూలఅనే వాళ్లక్తు రాముడు ఎదుట నిలచి ఉన్నట్లు కనబడెను. దోషములు లేని రాక్షసరాజా! ఆ రాముడు నీ జనస్టానమును ఈ విధముగా నళింపచేసినాడు. 19, 20 మూ. అకమృ్పనవచః [శుత్వా రావణో వాక్యమ।[బవీత్‌ ణి జనస్టానం గమిష్యామి హన్తు) రామం సలక్ష్మణమ్‌. ర (వ. అ. అకమృనవచః == అకంపనుని వచనమును, [శుత్వాజ విని, ఛావణః=రావణుడు, వాక్యమ్‌ జ వాక్యమును, అబవీత్‌ ఇ నలథికెను* సలక్మణమ్‌ నూ లక్మణునితో కూడిన, రామమ్‌ == రాముణ్ణి, వాన్తుమ్‌ = చంపుటకు; జనస్టానమ్‌ ౬ జనస్స్థానమును గూర్చి, గమిష్యామి == చెళ్లగలను. | భా లా. అకంపనుని మాటలు విని రావణుడు. "రామలక్మణులను చంపుట్లకై_ జనస్టానమునకు నెశ్హైదను"అని వలికెను, ల్మే మూ. అథ్రైనము క్రీ వచనే (పోవాచేదమకమనః, శ్చణు రాజన్‌ యథావృత్తం రామస్య బలపొరుషమ్‌. శి (వ, అ. ఏవమ్‌ == ఇట్లు, వచనే= వచనము, ఉక్తే=జ నలకబడిన దగు చుండగా, అకమ్స్బనః == ఆకంపనుడు, ఇదమ్‌ = ఈ వాక్యముశు, (ప్రోవాచ = పలికెను. రాజన్‌ = రాజా! యకథావృక్తమ్‌ జా య$ఖార్థ్హమైన, రామస్య రాముని యొక్క, బలపొరుషమ్‌ = బలమును పౌరుషమును, శృణు == వినుము.

8 0డీ శ్రీమ్మ్యదామాయణము.

తా. రావణుని వచనము విని ఆకంపనుడు ఇట్టు వలికెను. “రాజా: రాముని బలము పౌరుషము, యథార్థముగ ఎట్టివో వినుము.” లల

మూ. అఆసాధ్యః కుపితో రామో వ్మికమేణ మహాయశాః,

ఆపగాయాః సుపూర్ణాయా వేగం పరిహరేచ్చరైః. 28

[ప. అ. మహాయశాః = గొప్ప కీర్తి గల, రామః=రాముడు, వి్మిికమేణ ఇ పరాకమముచేత, అసాధ్యః == జయింస శక్యము కానివాడు. కుసితః == కోపించిన ఆ రాముడు, సుపూర్ణాయాః ఇ బాగా నిండి ఉన్న, ఆపగాయాః = నది వేయును.

కా. గొప్పకీర్తిగల రాముణ్ణి పరాాకమముచేత జయించుట శక్యము కాని. వని. ఆతడు కోపించినచో బాగా నిండి ఉన్న నది [పవాహమును కూడ బాణా లతో నిలిపివేయగలడు, £&

మూ. సతార్యగహనక్ష్మతం నభశ్చాప్యవసాదయేత్‌ , ఆధ కీ _ అసౌ రామస్తు సీద న్లీం శ్రీమానభ్యుద్ధరేన్మహిమ్‌. 24

(వ, ఆ. శ్రీమాన్‌ = శ్రీమంతు డైన, అసౌ రామస్తు= ఈ రాముడు, సతార [గహనక్షృతం = తారలతో, (గహములతో, నక్ష్యతములతో కూడిన, నభః బాపి ౬ అకాళమును కూడా, అవసాదయేత్‌ = నశింపజేయగలడు. సిద నీమ్‌ జ[కుంగి పోవుచున్న, మహీమ్‌=భూమిని, అభ్యుద్ధరేత్‌ ఎ ఎత్తగలడు.

తా. శ్రీమంతుడైన ఈ రాముడు తారలతోను, (గహములతోను, నక్షత ములతోను కూడిన ఆకాశమును కూడ నశింపచేయగలడు. (కుంగిపోవు చున్న భూమిని 'ఎత్తగలడు. వైట్ల

"మూ, భిత్త్వా వేలాం సము[(దస్య లోకానాష్టావయేద్విభుః,

వేగం వాపి సమ్ముదస్య వాయుం వా విధమేచ్చరై?. 25

(వ అ. విభుః (వభువైన రాముడు, సమ్ముదస్య=సము[(ద్రముయొక్క_,

వేలామ్‌ = తీరమును, భిత్వా == (బద్దలు కొట్టి, లోకాన్‌ = లోకములను, ఆపావ

ఆరణ్యకాండము 885 యేత్‌ = ముంచివేయును. సమ్ముదస్య == సము్ముదముయొక్క_, వేగం వాపీ== వేగమునైనను, వాయుం వా= వాయువు నైనను, శరైః = బాణములచేత, విధ మేత్‌ ౨ నశింపచేయును. తా. (పభువెన ఆ రాముడు సము దతీరమును (బద్దలు కొట్టి లోకముల నన్నింటినీ ముంచివేయ సమర్థుడు. సముదవేగమును, వాయువును కూడ బాణాల చేత నశింపచేయగలడు. ల్లిగ్ర్‌ మూ, సంహృత్య వా పునర్జోకాన్‌ విక్రమేణ మహాయశాః, శక్తఃస పురుషవ్యా్య ఘః (సష్టుం పునరపి (ప్రజాః. ౭గ్రి (వ. అ, మహాయకాఃజ= గొప్ప కీర్తి గల, సఃజ= ఆ,౮పురుషవ్యా(ఘఃజ= పురుష్మశేమ్షుడు, పునః = మరల, లోకాన్‌ = లోకములను, వ్మికమేణ = వర్యాక మముచేత, సంహృత్య = 'సంహరించి, [వజాః = (పజలను, పునఃరపి == మరల, తా. గొప్ప కీర్తిగల ఆ పురుష్మ శ్రేష్టుడు పర్శాకమముచేత తోకముల నన్నింటిని సంహరించి మరల (వజలను సృజించుటకు కూడ సమర్దుడు. ర6 మూ, నహిరామో దళ(గీవ శక్యో జేతుం త్వయా యుధి, రక్షసాం వాపి లోకేన స్వర్షః పాపజనైరివ. ల (వ. అ. దళ్ళగీవ== ఓ! రావణా: రామః == రాముడు, యుధిజయుద్ధము నందు, త్వయా == నీచేతగాని, రక్షసామ్‌ = రాకసులయొక్క-, లోకేన వాపి == సముదాయముశేేత గాని, జేతుమ్‌ = జయించుటకు, స్వర్మః == స్వర్గము, పాపజనై రివ పాపాత్ములచేత వలె. న శక్యః == శక్య మైనవాడు కాడు. తా, రావణాః రాముణ్ణి నీవు గాని, రాతసు లందరు కలిసి గాని యుద్ధ ములో, పాపాత్ములు స్వర్శమును ఎట్టు జయింవ (పొంద) జాలరో అపే జయింప టి ల ళా జాలరు. ర మూ. న తం వధ్యమహం మన్యే సర్వ్వైర్దేవాసురై రపి, ఆయమస్య వధోపాయ స్తన్మమైకమనాః శ్చాణు, రి £్ర్ర్‌

886 శ్రుమ్మ్యదామాయణము

(వ, అ. సర్వెః= సమస్తమైన, దేవాసురై రపి = దేవాసురులచేత కూడ, తమ్‌ = ఆ రాముణ్ణి, వధ్యమ్‌= చంపశక్యమైనవానినిగా , అహమ్‌ =నేను, న మన్యే జతలవను. అస్య = ఈతనియొక్క, వధోపాయః = వధకు ఉపాయము, ఆయమ్‌ ఇ &ఇది. తత్‌ జ దానిని, మమజ నానుండి, ఏకమనాః=ఏకా(గచిత్తుడవై , శృణు ఇ ఏనుము.

తా. సమస్తమైన దేవాసురులు కలిసినా కూడ అతనిని చంపుటకు శక్య మగు నని నేను అనుకౌనను. ఈతనిని చంపుటకు ఇది ఒక ఉపాయ మున్నది, సావధానచిత్తుడ వై వినుము. 2గ్రి

మూ. భార్యా తస్యోత్తమా లోకే సీతా నామ సుమధ్యమా,

శ్యామా సమవిభక్తాణ్లి శ్రీరత్నం రత్నభూషితా. రర

(వ. అ. లోశేజు లోకమునందు, ఉత్తమా == ఉత్తమురాలు, శ్యామా == యౌావనమధ్యమునందు ఉన్నది, సమవిభక్తాణ్లీ = సమముగా విభజింపబడిన అవ యవములు కలదీ, స్రీరత్నమ్‌ = స్త్రీలలో రత్నము, రత్నభూషితా=రత్నముల చేత భూషింపబడినదీ అయిన, సీతా నామజు సీత అను పేరు గల, సుమధ్యమాజ== మంచి నడుము గలస్తీ, తస్య జ ఆ రామునియొక్క-, థార్యా జ థార్య.

కా. లోకములో ఉత్తమురాలైన సీత అనే మంచి నడుము గల ఒక వనిత అతని భార్య. ఆమె యౌావనమధ్యమునం దున్నది. ఆమె అవయవములు ఎచ్చు తగ్గు లేకుండగా సమముగా విభజింపబడి యున్నవి. స్త్రీలతో రత్నమైన ఆమె రత్నములచేత ఆలంకరింపబడి ఉన్నది, లం

మూ, నైవ దేవీ న గన్టర్వీ నాపష్సరా నాపి దానవీ, తుల్యా సీమ నన్తినీ తస్యా మానుషీషు కుతో భవేత్‌. 0

(వ, అ, తస్యాః= అమెకు, తుల్యా= సమానురాలైన, సీమ న్లినీ = స్త్రీ దేవీ = దేవతాస్త్రీ, నైవ = లేదు. గన్ఫర్వీ = గంధర్వన్త్రీ, న == లేదు, ఆప్సరాః = అప్సరః శ్రీః న= లేదు, దానవీ అపి = దానవన్ర్రీ కూడ, నజలేదు, మానుషీషజ మనుష్యన్త్రీలలో, కుతః = ఎట్లు, భవేత్‌ = ఉండును.

న్‌! కా. ఆమెతో సమానమైన స్త్రీ దేవతాస్త్రీలలో కాని గంధర్వక్తీలలో

అరణ్యకాండము త్రి? గాని, అప్పరసలలో గాని, దానవస్త్రీలలో కాని లేదు. మనుష్యన్త్రీలలో ఏటు ఉండును? | మూ. తస్యాపహర భార్యాం త్వం |1వమథ్యతు మహావనే, సీతయా రహిత? కామీ రామో హాన్యతి జీవితమ్‌. త్రి్షే (ప. అ. త్వమ్‌ = నీవు, మవావనే = మహావనమునందు, _వమథ్య = బలాత్కరించి, తస్య == ఆ రామునియొక్క-; థార్యామ్‌ = భార్యను, అవహర్‌ == అసహరించుము. కామీ = కాముకుడైన, రామః = రాముడు, సీతయా = సీతతో, లా. నీవు మవివనమునందు బలాత్కారముగా ఆతని థార్యను అవహ రించుము, సీత మీద ఆత్యధికపేమ గల ఆ రాముడు, సీత లేకపోవుటచే [ప్రాణా అను విడువగలడు. లే మూ. ఆరోచయత తద్వాక్యం రావణో రాక్షసాధిపః, చి న్తయిత్వా మహాబాహురకమృనమువాచ హ. తలి (వ, అ. రాష్షసాధిసఃజరాష్షసరాజైన, రావణఃజరావణుడు, తత్‌ వాక్యమ్‌ ఇ=ఆి వాక్యమును, అరోచయత = ఇష్టవడెను. మహాబాహుః జ గొవ్ప వాహువులు గల అతడు, చిన్తయిత్వాజు ఆలోచించి, అకమ్పనమ్‌ == అకంవనుని గూర్చి, తా. రాక్షసరాతైన రావణునకు ఆ మాటలు ఇష్ట మయ్యెను. అప్పుడు ఆ మహాబావువైన రావణుడు, ఆలోచించి అకంవనునితో ఇట్లు పలికెను. రిల మూ. బాఢం కాల్యం గమిష్యామి 'హ్యేకః సారథీనా సహ, ఆనయిష్యామి వై దేహీమిమాం.హృష్టో మహాపురీమ్‌. తికి [వ. అ. వాఢమ్‌ జ తవ్పక, కాల్యమ్‌ = [ప్రాతఃకాలమునందే, ఏకః == నేనాక్కడను, సారథినా సహ జ సారథితో కూడ, గమిష్యామి = వెళ్ళగలను, హృష్టః జు సంతోషించినవాడనై , వైదేహీమ్‌ = సీతను, ఇమాం పురీమ్‌ = ఈ వట్ట ఇమును గూర్చి, ఆనయిష్యామి జు తీసికొనివచ్చెదను.

800 ఛశ్రీమ్మదామాయణమ్లు. తా. _పాతఃకాలమునందు నే నాక్కడనే సారథితో కూడ వెళ్ళి సీతను, అనందపూర్వకముగా ఈ మవోపురమునకు తీనికొనివచ్చెదను. రతి. మూ. అవ్రై వముక్త్వా (పయయౌా ఖరయుక్తేన రావణః, ఈథేనాదిత్యవర్దేన దిశః సర్వాః (ప్రకాశయన్‌. త్రిక్తీ (ప, ఆ. రావణః = రావణుడు, ఏవమ్‌ == ఇట్టు, ఉక్తా == పలికి, అథ=ు అటుపిమ్మట, ఖరయు క్తేన = గాడిదలతో కూర్చబడిన, ఆదిత్యవర్హేన = సూర్యుని వంటి వర్ణము గల, రథేన= రథముచేత, సర్వాః = సమస్రమైన, దిశః = దిక్కు లను, _పకాశయన్‌ == (వకాశింపచేయుచు, [పయయౌ == వెళ్ళిను. రా, రావణుడు ఇట్లు పలికి, పిమ్మట సూర్యునివంటి వర్ణము గల గాడి దలు కట్టిన రథముచేత అన్ని దిక్కులను (పకాశింపచేయుచు వెళ్ళెను. రట మూ. స రథో రాక్షసేన్ద్రస్య నత్మతపథగో మహాన్‌, సంచార్యమాణ:ః శుశుభే జలదే చన్టమా ఇవ. రి5్‌ (వ. అ. రాక్ష'సేన్రృస్యజరావణునియొక్క, సంచార్యమాణః= సంచరింవ చేయబడుచున్న, నక్యతపఠగ: = నక్యుతమార్శమునందు వెళ్టచున్న, మహాన్‌ = గొప్పదైన, సఃజ ఆ, రథః రథము, జలదే = మేఘమునందు, చన్ద్రమాః ఇవ 2 చర్మదుడు వలె, కశుభే = (పకాశించెను. తా. నడువబడి ఆకాశమార్శమునందు సంచరించు చున్న గొప్పదైన ఆ రావణుని రథము మేఘములోని చందుడు వలె (పకాశించెను. లర్‌ మూ. స మారీచా శమం [పాష తాట కేయముపాగమత్‌, మారీచేనార్చితో రాజు భక్ష్యుభో జై్ర్యైరమాను షైః, 86. ప. అ. సఃజఆ రావణుడు, మారీచ్మాశమమ్‌ == మారీచుని ఆ(శమమును, 1పాఫ్య ౬ పొంది, తాటకేయమ్‌ == మారీచుణ్జి, ఉపాగమత్‌ = పొందెను. రాజా రాజైన ఆ రావణుడు, అమాను షైః = మనుష్యులకు దుర్గభములెన, భక్యభో జ్యైః జతశ్యములతోను, భోజ్యములతోను (భక్యము లనగా పిండివంటలు. భోజ్యము. లనగా అన్నాదులు). మారీచేన= మారీచునిచత, అర్చితః = పూజింపబడెను.

అరణ్యకాండమ్స 880 తా. రావణుడు మారీచుని ఆ్యశమమునకు వెళ్ళి ఆతనిని కఠిసెను, మారి చుడు రాజైన రావణుని మనుష్యులకు దుర్గభములైన భక్ష్యములను, .భోజ్యము లను ఇచ్చి పూజ్రించ్చెన్స, లిక మూ. తం స్వయం పూజయిత్వా తు ఆసనే నోదకేన చ, అర్జోపహితయా వాచా మారీచో వాక్యమ బవీత్‌. లి (ప్ర. అ. మారీచః జ మారీచుడు, తమ్‌ = ఆ రావణుణ్ణి, అననేన = అస నముచేత, ఉదకేన చ = ఉదకముచేత, స్వయమ్‌ = స్వయముగా, పూజయిత్వా పూజించి, ఆర్జోపహితయా = అర్ధముతో కూడిన, వాచా జు వాక్కుతో, వాక్యమ్‌ వాక్యమును, ఆ(బపీత్‌ = పలికెను. తా. మారీచుడు ఆ రావణునకు స్వయముగా ఆసనము, ఉదకము ఇచ్చి సత్కరించి ఆర్జముతో కూడిన వాక్కుతో ఇట్టు నలికెను, తి? మూ, కచ్చిత్చుకుశలం రాజన్‌ లోకానాం రాక్ష సేశ్వుర, ఆశజే,. నాథ జానే తం యతసూరమిహాగతః. శిరి థా వ్‌ యీ ప. అ. రాక్షసేళ్వర == రాక్షసులకు (వభువై న, రాజన్‌ = రాజాః లోకా నామ్‌ = |వజలకు, సుకుళలం కచ్చిత్‌ == బాగుగా క్షేమమే కదా, నాఠ=(వభూః యతఃజ= ఏ కారణమువలన, త్వమ్‌ = నీవు, తూర్డమ్‌ = శీఘముగా, ఇహ ఇక్కడికి, ఆగతః = వచ్చినావో, అందువలన, ఆశళద్కేజ సందేహించుచున్నాను. జానే == ఎరుగుదును. తా, రాక్షసుల (వళువైన ఓ ః రాజౌా: (వజ లందరికి శషేమమే కదాః నీవు శ్మీఘముగా ఇక్కడికి వచ్చుటధే నాకు సంశయము కలుగుచున్నది. ఏదో తాందర వని ఉన్న దని నేను ఊహించుచున్నాను. తలి మూ. ఏవముక్షో మహాతేజా మారీచేన స రావణః, తతః పళ్చాదిదం వాక్యమబవీద్వాక్యకోవిదః. త్రి (వ. ఆ. మారీచేన = మారీచునిచేత, ఏవమ్‌ = ఇట్టు, ఊఉ కః=నలకబడిన, మయహాలేజాః జ గొప్ప తేజస్సు గల, వాక్యకోవిదః = మాటలలో నేర్పరి యైన,

8100 శ్రీమ్మదామాయణము సఃజ ఆ, రావణః = రావణుడు, తతః పళ్చాత్‌ = అటు పిమ్మట, ఇదమ్‌ = ఈ, వాక్యమ్‌ == వాక్యమును, అ(బవీత్‌ = పలికెను.

తా. మవితేజఃశాలి, మాటలలో నేర్పరి అయిన ఆ రావణుడు మారీచుని మాటలు విని పిమ్మట ఇట్లు వలికెను. శి

మూ. ఆరక్షో మే హతస్తాత రామేణాక్షిష్టర్మణా. జనస్టానమవధ్యం తత్సర్వం యుధి నిపాతితమ్‌, శ్తీ0 తస్య మే కురు సౌచివ్యం తస్య భార్యాపహారణే,

వ. అ. తాత= తండ్రి: అక్టిష్టక ర్మ ణాజ(శమ పడకుండా పనులుచేయు, రామేణ == రామునిచేత, మే=నాయొక్క-, ఆరక్షః = రక్షణచేసే "సైన్యము, వాతః జ.చంపబడినది. తత్‌ ఇ ఆ, సర్వమ్‌ = సమస్తమైన, అవధ్యమ్‌ = చంపళక్యము కాని, జనస్థానమ్‌ = జనస్థానము, యుధి = యుద్ధమునందు, నిపాతితమ్‌ = వడ గొట్టబడినది. తస్య మేజ=అట్టి నాకు, తస్య=ఆ రామునియొక్క, భార్యాపవారజే = భార్యను హరించుటయందు, సాచివ్యమ్‌=ఆసాహాయ్యమును, కురు=చేయుము..

తా, మారీచుడాః శమపడకుండా పనులు చేయు రాముడు దండకారణ్య మునందు రక్షణార్హమై నిలుపబడిన సైన్యమును చంపివేసినాడు. చంపుటకు శక్యము కాని ఆ జనస్టాన మంతా యుద్దములో చంపబడినది. అందుచే ఆ రాముని థార్యన్లు అపవహరించుటలో నాకు సావాయ్యము చేయుము. శీ0

మూ. రాక్షసేన్ట్రివచః [శుత్వా మారీచో వాక్యమ్మబవీత్‌. క్రీ1 ఆఖ్యాతా కిన సీతాసా మితరూపేణ శ్య్రతుణా, త్వయా రాక్షసకార్టూల కో న నన్దతి నిన్దిత:. డ్తీల్లై (వ. ఆం రాక్ష సేన్ధ్రవచ:=రావణుని వచనమును, (శకుత్వాజవిని, మారీచః జ మారీచుడు, వాక్యమ్‌ == వాక్యమును, అ్యబపీత్‌ ఇ పలికెను. మిితరూపేణ = మ్మితు డనే రూవము గల, శ్య్రుణాజ= శ్యశువైన, కేన ఎవనిచేత, సా సీతాజ ఆ సీత, ఆఖ్యారా = చెప్పబడినది? రాక్షసళార్జూల == రాశస్కశేన్టుడా; నిన్దితఃజ= నిందింవదగిన, కః జ ఎవడు, త్వయాజనీచేత, న నన్దతి = సంతోషించుట లేదు?

లా. రావణుని మాటలు విని మారీచుడు ఇట్టు వలికెను. రాశసులటో

అరణ్యకాండము తం ] శేష్టుడవైన ఓ రావణా : నీకు సీతను గూర్చి చెప్పిన అ మ్మికుడు వలె కనబడే శ్యతువు ఎవడు ? నిన్ను చూచి కిట్టని ఆ దుష్టుడు ఎవడు ? కలై మూ. సీతామిహానయస్వేతి కో బవీతి (బవీహి మే, రక్షోలోకస్య సర్వస్య కః శృజ్లం ఛేత్తుమిచ్చతి. శ్తీలి (ప, అ. సీతామ్‌ = సీతను, ఇహ== ఇక్కడికి, ఆనయస్వ == తీనీకొని రమ్ము, ఇతి = అని, కః == ఎవడు, (బవీతి జా చెవ్పుచున్నాడు ? మే=నాకు, (బవీహి = చెప్పుము. కః= ఎవడు, సర్వస్య == సమసమైన, రషోలోకస్య జా రా్షససముదాయముయొక్క-, కృష్ణమ్‌ == శిఖరమును, చేత్తుమ్‌ = విరగగాట్టుటకు, ఇచ్చతి జ కోరుచున్నాడు ? తా. “సీతను ఇక్కడికి తీసికొని రమ్ము” అని నీతో చెప్పినవా డెవడో నాకు చెప్పుము. సమస్త రాక్షససముదాయము శిఖరమును (గొవృతనమును) భగ్నముచేయ దలచుచున్న ఆత డెవడు? డ్తీల్రి మూ. (పోళ్సాహయతి కశ్చిత్వాం సచ శ తురసంకయః, ఆశీవిషము ఖాద్దంష్టా౦ముద్దర్తుం చేచ్చతి త్వయా. డ్తీడ్తీ వ. అ. కశ్చిత్‌ == ఎవ్వడో, త్వామ్‌ = నిన్ను, (పోళ్సాహయతి = (పోత్సహించుచున్నాడు. సచజ=వాడు, గతుః== శ్మతువు; అసంశయః ఇ సంశయము లేదు. త్వయా = నీచేత, ఆశీవిషముఖాత్‌ = సర్పము నోటినుండి, దంష్టామ్‌ = కోరను, ఉద్ధర్తుమ్‌ = ఊడపీకించుటకు, ఇచ్చతి = కోరుచున్నాడు. తా. నిన్ను ఇందుకు (ఫోత్సహించుచున్నవా డెవ్వథో గాని అతడు నిస్సంళయముగ నీకు శత్రువు. అతడు నీచేత పాము నోటినుండి కోరను'పీకించు టకు కోరుచున్నాడు. య! మూ. కర్మణా శీన కీనాసి కానథం పతిషాదితః, ఆలీ ఆ సుఖసుప్తన్య తే రాజన్‌ (పహృతం శీన మూర్దని. ఢీ5్‌ (వ, అ, కేనజ ఎవ్వనిచేత, కేన వీ, కర్మణాజననిచేత, కావథమ్‌== చెడు మార్గమును, చ్రతిపాదితః ఇ సొ౦ందింవబడినవాడవు, అసీ జ అయితివి ?

802 శ్రీమ్మదామాయణము రాజన్‌ = రాజా :; సుఖసుప్తస్య=నుఖముగా న్మిదించిన, తే=నీయొక్క-, మూర్చని == శీరస్సుమీద, కేన= ఎవనిచేత, (సహృతమ్‌=కొట్టుట ? తా. రాజా | నిన్ను ఎవ్వడు, ఏ కార్యము నిమిత్రమై ఈ చెడు మార్గము వట్టించుచున్నాడు ? సుఖముగా ని్యదించుచున్న సీ తలపై ఎవడు కొట్టినాడు? బ్‌ స! మూ, విపద్ధవంశాభిజన్మాగహస్త "స్తేజోమదః సంస్థితదోర్విషాణః, ఉదీక్షీతుం రావణ నేహ యుక్తః స సంయుగే రాఘవగన్దహస్తీ . 46 (వ. అ. రావణ = రావణా విశుద్ధవంశాభిజన్మాగహాస ః = పరిశుద మెన వాన ఛం టా వంశము, బంధుజనము అను తొండము గలది, తేజోమదః=తేజస్సు అనే మదము గలది, సంస్థిత దోర్విషాణ:ః = స్థిరముగా ఉన్న బాహువులనే దంతములు గలది ఆయిన, సజు ఆ, రాఘవగన్థహస్తీ జ రాముడనే మదగజము, సంయుగే= యుద్ధమునందు, ఉదీక్షితుమ్‌ == చూచుటకు, ఇహజ= ఇప్పుడు, నయుకః=తగినది కాదు. తా. రావణా । రాము డనే మదగజమును యుద్ధములో కన్నెత్తి చూచు టకు కూడ శక్యముకాదు. పరిశుద్ధమైన వంశము బంధుజనము అన్నునవే దాని తొండము. తేజస్సే మదము. బలము గల బావువులే దంతములు. డ్తీగ్రి మూ. అస రణాన్మఃస్టితిసంధివాలో విదగ్గరక్షోమృగహా నృసింహః, సుప్తస్వయా బోధయితుం న యుక : శరాజ్ఞపూర్జో నిశితాసిదంప్టంః. ఢీ? (వ. అ. రణాన్త ఃస్టితిసంధివాలః = రణమధ్యములో ఉండుట అను నడు మునకు చుట్టిన తోక గలది, విదగ్ధరక్షోమృగవో = నేర్పు గల రాక్షసు లనే లేళ్ళను చంపునది, శరాబ్గవూర్ణః జు వాణము లనెడు అవయవనములతో నిండినది, నిశితాసీదంష్ట్రః = వాడిమైన ఖడ్గమనే కోరలు కలది అయిన, సువః న్మిదిం చిన, అసౌ ఈ, నృసింహః జు నరుడనే (రాముడనే) సింహము, త్వయా నీచేత బోధయితుమ్‌ = లేపుటకు, న యుక్తః యుక్తము కాదు.

అరణ్యకాండము 898 తా. నిదించుచున్న రాము డనే ఈ సింహమును లేపుట నీకు మంచిది కాదు. రణమధ్యమునందు నిలుచుట అనునదే దీని నడుమునకు చుట్టుకొనిన తోక, ఇది శరము లనే గోళ్ళు మొదలైన అవయనములతో వరిపూర్ణముగా ఉన్నది. ఖర్గములే దీని కోరలు. ఇది నేర్పు గల రాక్షసు లనే లేళ్చను చంపివేయగలదు. మూ. చాపావహారే భుజవేగపడ్కే శరోర్మిమాలే సుమహాహవాఘే. న రామపాతాళముఖేఒతి ఘోరే 1పన్క-న్దితుం రాక్షసరాజు యుక్తమ్‌. ్తీరి (ప. అ. రాక్షసరాజ=ఓ : రాక్షసరాజాః చాపావహారేజధన స్సే మొసలిగా కలది, భుజవేగపజ్కే. = భుజముల వేగమే బురదగా గలది, శరోర్మిమాలే = భాణములే తరంగ వంక్తులుగా కలది, సుమవాహవౌ ఘే=చాల గొప్పదైన యుద్ధమే జల(ప్రవాహముగా గలది, అతిఘోరే = బాల భయంకరము అయిన, రామ పాతాళముఖే = రాముడనే పాతాశపు ముఖమునందు, (వస్కచన్దితుమ్‌ = జారివడు టకు, న యుక్తమ్‌ = యుక్తము కాదు, తా. రాక్షసరాజా ః అతివయంకరమైన రాముడనే పాతాఠకము ముఖము నందు జారిపడుట మంచిదికాదు. ధనస్సే దానిలోని మొసలి. భుజముల వేగమే పంకము. శరములే తరంగపంక్తులు. గొవృయుద్ద మే డినిలోని జల్మ్యవవా హము. శీర్‌ మూ. (ప్రసీద లజ్మ్కేశ్వర రాక్షసేన్ద్ర లజ్కాం (వసన్నో భవ సాధు గచ్చ, త్వం "స్వేషు దారేవ రమస్వ నిత్యం రామః సథార్యో రమతాం వనేష, శీలి 1ప. అ. "లజ్కేశ్వుర = లంకాధీకా రాక్షసేన్ద్ర ఇ రాక్షసరాజా : (వసీద జ అన్ముగహించుము. సాధు = వాగుగా, లజ్కా-మ్‌ ఇ లంకను గూర్చి, గచ్చుజు వెళ్ళుము. (వసన్న; == (పనన్నుడవు, భవజ అగుము. త్వమ్‌ = నీవు, నిత్యమ్‌= నిత్యమూ, స్వేషజ నీసంబంధ మైన, దారేమ== భార్యలయందు, రమస్వ ==

894 శ్రీమ్మదామాయణమేు. శ్రీడించుము. రామః == రాముడు, సభార్యః జా భార్యతో కూడినవాడై . వనేషమ == వనములలో, రమతామ్‌ == (కీడించుగాక .

శా. లంకాధిపతియైైన రా్షసరాజా । అన్ముగహించుము. బాగుగా లంకకు వెళ్టము. (పసన్నుడవు అగుము. నీవు నిత్యము నీ భార్యలతో (క్రీడించుము. రాముణ్ణి తన భార్యతో వనములలో సుఖముగా ఉండనిమ్ము. డ్తీరి

మూ, ఏవముకో దశ।గీవో మారిచేన స రావణః,

న్యవర్తత పురిం లజ్కాం వివేశ చ గృహోత్తమమ్‌. 850 ఇత్యార్షే శ్రీమ్మదామాయణే వాల్మీకీయే ఆదికావ్యే ఆరణ్యకాళ్డే ఏక[తింశః సర్గః, లి

బడిన, దశ్శగినఃజపది కంఠములు గల, సః రావణ।ః=ఆ రావణుడు, లజ్కా౦ పురీమ్‌ == లంకాపట్టణమును గూర్చి, న్యవర్వత == మరలెను, గృృ్‌హో తమమ్‌ ౬ గృహ్య శేష్టమును, వివేశ చ= (వవేశించెను కూడ.

తా. పది కంఠములు గల రావణుడు మారీచుని మాటలు విని, లంకకు తిరిగి వెళ్లి తన గృహములో (ప్రవేశించెను.

యల

వి. ఈ 50 శ్లోకాల సర్గ (పక్షిప్త మని తోస్తుంది. ఆకాశమార్శంలో వయాణము చేయ గళలిగిన కూర్ప్చుణఖకంటె ముందుగా అకంపనుడు రావణుని వద్దకు వెళ్ళి జనస్థానవృత్తాంతం నివేదించడం ఆసంగతము. అటు చేసీనా విషయమును బెప్పి ఊరుకోవాలి. కాని రాముడు (పవంచకాన్నంతనీ సంహరించి మళ్ళీ సృష్టించగలడు ఇత్యాది విధంగా మాటలాడడం అయుక్తం. ' రాముడు అంతటివా డని మన వ్యాఖ్యాతలకు తెలియనేమో కాని ఆ రాక్షసుని శెట్లు తెలి

ఛా

సింది? వాని మాటలు వినగానే “సరే అలాగే చేస్తాను, వాని భార గను అవహరిస్తాను” అని అంటూ రావణుడు మారీచుని దగ్గరికి వెళ్ళి మాకిచుడు ఏమేమో చెప్పగానే మశ్రీ మాట్లాడకుండా వెళ్ళిపోతాడా : మరొక విషయ మేమనగా కశూర్ప్చుణఖ [సేశేపించగా రావణుడు మారీచుని ఆ(శమానికి వచ్చినా డని చెప్పే సందర్భంలో కెఫవ సర్గలో ర్డిగ్రి శ్లోకాలలో ఆ(శమం వర్ణింవబడింది, ఆ వర్ణన రానణుడు

అరణ్యకాండము 888 మారీచ్మాశమానికి మొదట వెళ్ళినప్పుడే ఉండాలి కదా? ఈ సర్గ రచనలోను, శ్రైలిలోను వాల్మీకి మ్యుద కనబడదు. 4ీరి-€9 శ్లోకాలు చాలా సామాన్యశక్తి గల కవి రచనగా కనబడతాయి. ఎవరైన ఒక [ప్రముఖవ్యక్తిని గాని, నగరాన్ని గాని, అరణ్యాన్ని గాని, సమ్ముదాన్ని గాని _పృ్వవథమంగా [వవేళపెట్టినపుడు సుదీ రంగా వర్షించడం వాల్మీకి రచనలో అంతలో కనబడుతుంది. శూర్పణఖ రాన ణునివద్దకు వెళ్ళి నప్పుడు తొలి సారిగా రావణుణ్ణి పాఠకుల ముందు ఉంచు తున్నాడు కనుకనే వాల్మీకి అతని వర్జనక్రై ఒక నర్గ పూర్తిగా వినియోగించి నాడు, అకంవనవృత్తాంత మే నిజమైనవక్షంలో ఈ రావణవర్జన అక్కడ ఉండేది. ఈ సర్గ (పోచ్యపాఠళంలో లేదు. ఖరాదులు సంహరింపబడిన తరువాత కూర్చ , ణఖయే రావణుని దగ్గరకు వెళ్ళి నట్టు మా[తమే ఉంది. ఆకంపనుని మాటల్లో విశేషార్ధాలు చెప్పే వ్యాఖ్యాతల వ్యాఖ్యానాలు ఎంత అఆసంగతాలో వేరుగా చెన్న పనిలేదు. 88వ శ్లోకంలో రాముడు నదీ్మీవవావాన్ని కూడ ఆపివేయ గల డని చెప్పి వాల్మీకి కృష్ణావతారంలో జరగబోయే కథను సూచించినాడట. 4వ శాక వూర్వార్థంలో త్రివ్మికమావతారం సూచింపబడినదట. ఉత్తరార్థంలో వరాహావతారం సూచింపబడిన దట. 2ల్‌వ శ్లోరంలో “రాముడు సము[దజలముచేత లోకాన్ని ముంచును” అని చెప్పడంచేత రాముడే జగత్సంహర్త అనీ, “సముద్రాన్ని నిలుపు కాడు” అని ఇప్పడందేత భవిష్యత్సేతుబంధనమూ సూచింపబడిన వట. కరిన శ్లోకంలో రాముడే పరమాత్ము డని సూచింపబడిసదట ః $0: “*క్రాల్రానందిని” యను శ్రీమ్మదామాయ ణాం(ధవ్యాఖ్యానమునందు అరణ్యకాండలో ముపవ్పదిజకటవ సర్గ సమా స్తము,

అథ ద్వాత్రింశః సర్గః | వూర్శ్రడాఖ రావణునీవడ్డవ నాఖ్ఫటి] మూ. తతః శూర్చుణఖా దృష్ట్వా సహసాణి చతుర్దశ, హతాన్యేకేన రామేణ రక్షసాం భీమకర్మణామ్‌. క్షే దూషణం చ ఖరం చైవ హతం (తిశిరసా సహ, దృష్ట్వా పునర్మహానాదం ననాద జలదో యథా. ల్లి 1ప. అ. తతః = అటుపిమ్మట, శూర్పుణఖా = శకూర్పుణఖ, ఏకేన== ఒక్క; రామేణ == రామునిచేత, ఖీమకర్మణామ్‌ = భయంకరములైన కర్మలు గల, రక్షసామ్‌ = రాక్షసులయొక్క, చతుర్ణశసహ్యస్రాణి = పదునాలుగువేలను, వహతాని = చంపబడినవాటినిగా, దృష్ట్వాజు చూచి, దూషణం చ= దూషణుణ్ణిః ఖరం వైవ= ఖరుణ్ణి, ్మతిశిరసా సహ = తిశిరస్సుతో కూడ, హతమ్‌ = చంవ బడిన వానినిగా, దృష్ట్వా = చూచి, పునః = మరల, జలదః యథా== మేఘము వలె మవోనాదమ్‌ == గొప్ప ధ్వని కలుగు నట్టుగా, ననాద == ధ్వనిచే సెను. కా. శూర్చుణఖ, భయంకరములైన వనులు చేయ పదునాలుగు వేల మంది రాక్షసులను, (తిశిరస్సును, దూషణుణ్ణి, ఖరుణ్ణి ఒక్కా రాముడు చంపి వేయుట చూచి మేఘము వలె చాల బిగ్గరగా అరచెను." కేల మూ.సా దృష్ట్వా కర్మ రామస్య కృతమనై్యైః సుదుష్కరమ్‌, జగామ పరమోద్విగ్నా లజ్కాం రావణపాలితామ్‌. (ప, అ. సా= ఆమె, అన్న్యైః = ఇతరులచేత, సుదుష్కరమ్‌ == ఏ మ్మాతము చేయ శక్యము కాని, రామస్య = రామునియొక్క., కృతమ్‌ = చేయ బడిన, కర్మజ వనిని, దృష్ట్వా = చూచి, పరమోద్విగ్నా == మిక్కిలి భయ

అరణ్యకాండము 897 వడినదై , రావణపాలితామ్‌ = రావణునిచేత పాలింవబడిన, లజ్కా.మ్‌ = లంకను గూర్చి, జగామ == వెళ్తైను. ళా

తా. ఆమె ఇతరు లెన్వరూ చేయజాలని, రాముడు చేసిన వని చూచి,

చాల భయవడినదై రావణుడు పాలించుచున్న లంకకు వెళ్లెను, తి మూ. సా దదర్శ విమాన్మాగే రావణం దీప్తతేజసమ్‌, ఉపోపవిష్షం నచివై ర్మరుద్చిరివ వాసవమ్‌. క్త ల్‌ న.

ప.ఖజ. సా= ఆమె, మరుద్శ్భిః == మరుత్తులచేత, వాసవమ్‌ ఇవ జ దేవే్య్యదుడు వలె, సచివై: = మంగ్యులచేత, ఉపోవవిష్టమ్‌ = సమీవమునందు కూర్చుండి 'సేవింపబడుచున్న, దీప్తతేజసమ్‌ జ (పజ్వలించుచున్న తేజస్సు గల, రావణమ్‌'== రావణుణి, విమానా[గే= భననము 'పెభాగమునందు, దదర్శ=జు

ణ్‌ లా!

చూచెను.

తా. మరుత్తు లను దేవఠతొగణముచేత సమీవమున కూర్చుండి "సేవింప బడుచున్ని దేవేం్యదుడు వలె సమీపమున కూర్చున్న మం్మశులచే సేవించబడు చున్న _పజ్వలించుచున్న తేజస్సు గల రావణుణ్ణి, ఆ కూర్చుణఖ రాజభవన్మాగము నందు చూచెను. డీ

మూ. ఆసీనం సూర్యసంకాశం కాజ్బునే పరమాసనే,

రుక్మ వేదిగతం 1పాజ్యం జ్వలన్తమివ పావకమ్‌. ల్‌

(వం ఆ. సూర్యసంకాళమ్‌ జా సూర్యునితో సమానుడు, కాజ్బానేజు బంగారు వికారమైన, పరమాసనే = గొప్ప ఆననమునంచు, ఆసీనమ్‌ = కూర్చున్ననొడుః గల, జ్వలన్నమ్‌ = (ప్రజ్వలించుచున్న, పావకమ్‌ ఇవజఅగ్ని వలె ఉన్న (రావణుణ్జి చూచెను).

తాం సూర్యునితో సమానుడైన ఆ రావణుడు బంగారు సింహాస నముమీద కూర్చుండెను. అధికమైన నెయ్యి పోమము చేయుటచే పజ్వలించుచున్న, బంగారు వేదియం దున్న అగ్ని వలె (వకాశించుచుండెను. క్‌

తరి శ్రీమ్మదామాయణము మూ. దేవగన్ధర్వభూతానామృషీణాం చ మహాత్మనామ్‌,

అజేయం సమరే శూరం వ్యాత్తాననమివాన్త కమ్‌, 6

(వ. అ. దేవగన్టర్వభూతానామ్‌ == దేవతలకు, గంధర్వులకు, భూతము

అకు, మహాత్మనామ్‌ = మహాత్ములై న, బుషీణాం చ= బుమలకు, సమరే==

యద్ధమునరీదు, అజేయమ్‌ = జయింవ శక్యము కానివాడు, శూరమ్‌ = శూరుడు,

వ్యాత్తాననమ్‌ = తెరవబడిన నోరు గల, అన్త్నకమ్‌ ఇవ= యముడు వలె ఉన్న (రావణుని చూచెను),

తా. కూరుడైన అ రావణుణ్ణి, యుద్ధములో, దేవతలుగాని, గంధర్వులు

గాని, భూతములు గాని, మహాత్ములైన బుషలు గాని. జయింవజాలరు. అతడు

నోరు తెరచుకొని ఉన్న యముడు వలె ఉండెను. 6

మూ, దేవాసురవిమ్దేషు వ్యజాశనికృత వణమ్‌, ఐరావత విషాణాగైై 9రుత గ్రాష్టకిణఐవకసమ్‌. // (వ. ఆ. దేవాసుర విమర్హేషు = దేవతలకు అసురులకు జరిగిన యుదము ఛి

అందు, వ్యజాకనికృత్మవణమ్‌ = వ్యజాయుధముచేత చేయబడిన గాయములు కల

వాడు, బరావతవిషాణాగ్రై9ః == ఐరావతము దంతముల అ(గభాగములచేత,

ఊత్క్భృష్టకిణవక్షసమ్‌ = గీయుటచే ఏర్పడిన కాయలు గల వక్షస్థలము గల

రావణుని చూచెను. 7

లా. ఆ రావణునకు దేవాసురయుద్ధ ములతో అనేక వపర్యాయముల వజ

(నవోరముచేత గాయములు తగిలి యుండెను. ఐరావతము దంతాాగములచేత

పొడవగా ఆతని శరీరము మీద తగిలిన దెబ్బలు కాయలు కాసి ఉండెను. 7

మూ, వింళద్భుజం దళ్ళగివం దర్శనీయపరిచ్చదమ్‌,

విశాలవక్షసం వీరం రాజలక్షణళోభితమ్‌. రి

[వ, అ. వింశద్భుజమ్‌ = ఇరువది భుజములు గలవాడు, దశగివమ్‌ ==

పది కంఠములు గలవాడు, దర్శనీయపరిచ్చదమ్‌ = అంద మైన ఛ్మృతచామరాద్యుప

కరణములు కలవాడు, విశాలవషసమ్‌ జ విశాలమైన వక్షఃస్థ్టలము గలవాడు,

“ఆరణ్యకాండ్రమ్సు 899 వీరమ్‌ = వీరుడు, రాజలక్షణశోభితమ్‌ == రాజలక్షణములతొో | పకాశించుచున్న వాడు అయిన (రావణుణ్ణి చూచెను).

తా. విశాలమైన వక్షఃస్థలము గల వీరు డైన ఆ రావణుడు ఇరువది భుజమ్ముఖతో , పది తలలతో రాజలక్షణములతో (పకాళించుచుండెను. ఆతని సమీ పమునందున్న ఛశ్రచ్రామరాద్యువకరణములు చాల సుందరముగా ఉండెను. ర

మూ. స్ని గ్ధవైడూర్యసంకాశం తప్తకాజ్బనకుద్దులమ్‌,

సుభుజం శుక్షదళనం మహాస్యం వర్వుతోపమమ్‌, ౦

(వ. అ. న్నిర్ధవైడూర్యసంకాశమ్‌ = నున్నని వై డూర్యమాణిక్యముతో సమానుడు, తప్త కాజ్బునకుణ్ణులమ్‌ == పరిశుద్ద మైన బంగారు కుండలములు గల బాడు, సుభుజమ్‌ _ అందమైన భుజగులు కలవాడు, శుక్షదశనమ్‌ = తెల్లని దంత ములు కలవాడ్చు, మహాస్యమ్‌ = పెద్ద నోరు కలవాడు; వర్వతోవమమ్‌ ఇ వర్వత ముతో సమానుడు (అయిన రావణుని చూచెను).

లౌ. 1ఆ రావణుని శరీరకాంతి నున్నని వై డూర్యమాణిక్యము కాంతి నలె ఉండెను. అతడు కాల్చి శద్ధము చేసిన బంగారము కుండలములను ధరించెను. అతని భుజములు అందముగా ఉండెను, దంతములు తెల్లగా ఉండెను. పెద్ద ముఖము గల ఆతడు పర్వతము వలె ఉండెను. రి

మూ. విష్ణుచ్మకనిపాతై శ్చ శతళో దేవసంయుగే,

అన్న్యైః శన్ర్మప్రహారై శ్చ మహాయుద్ధ్దేషు తాడితమ్‌. 10

(ప. అ. దేవసంయుగే == దేవతాయుద్ధమునందు, శతళః=వందలకొలది, విష్ణుచ(కనిపాతై శ్చ == విష్ణచ్మకముయొక్క (వవారములచేతను, మహాయుద్ధేవు== మహాయుద్ధములయందు, అనై్వ్యైః ఇ ఇతరములైన, శస్త్మపహారై శృ = ఆయుధ ముల (సహారములచేతను, తాడితమ్‌ = కొట్టబడిన (రావణుని చూచెను).

తా. దేవతలతో యుద్దము చేని నపుడు విష్ణచ్నకముచేత తగిలిన దెబ్బల అనవాళ్ళు వందలకొలది ఆతనీ శరీరము పై ఉండెను. మహాయుద్దములలో ఆతడు ఇతరములైన ఆయుధముల [(వహారములను కూడ పొంది ఉండెను. 10

యణమను- 400 శ్రీమ్మదామా మూ. ఆహతాజ్లం సమ్తైశ్చ దేవపహరతై స్తథా, వ్‌. 11 అక్షోభ్యాణాం సమ్ముదాణాం క్షోభణం శ్నిపకారిణమ్‌. అధ అభి కడి వ, అ. తహా= మరియు, సమమైః = సమస్తమైన, దేవవహరదై (డో దేవతల అయుధములచేత, ఆహరతాబజ్గమ్‌ = కొట్టబడిన శరీరము కలవా క్త ద్యాణామ్‌ = షోభింప శక్యము కాని సమ్ముదాణామ్‌ = సము[దములకు, తో న జషోభ చేయువాడు, కిపకారిణమ్‌ _ శీఘముగా పనులు చేయువాడు ఆ (రావణుని చూచెను), తిని తా, ఆ రావణుని శశీరమ్స సమస్త దేవతల ఆయుధముల దె వ ఉండెను. ఆతడు క్షోభింపచేయ్య శక్యము కాని సమ్ముదములను కూడ జో చేయ, సమర్ధుడు, అతడ్బ కార్యములన్స శ ఘముగా సాధించువాడు. మూ, కేసారం పర్వతేన్హాణ్తాం సురాణాం చ (పమర్దనమ్‌: 19 ఉచ్చేత్తారం చ ధర్మాణాం పరదారాభిమర్శనమ్‌. టో న మ్‌జో | వ, అ. పర్వశేవ్చాండాక్షి = పర్వత శేష మృలకు (ను, క్షేప్తార హారీ విసిరివేయగలవాడు, సూరాజాం చవ దేవతలక్షో కూడ పమరనమ్‌ = సం కుడు, ధర్మాణామ్‌ ౨ ధగ ) టం పరదారోలి మర్శనక్‌ _ ప్రా రకు, ఉచ్చేత్తారమ్‌ = ఏనాళకుడు, త సజప్‌ కార్యలను సృృశించువాడు అయిన (రావణుని చూచెచు)+ డు చేవతలనే ॥ రావబ్బడ్తు శేష్టములైన పర్వతములను విసిరివేయగలా్ల జ వరభొ వనము శయ్య, గగనొరు. ధర్మములను న$ింవశేయువాడు, వర 1) మూ, సరధద్పివ్నా వ్ర వ్యాస్త్రయోకారం యజ్ఞవిఘ్నకరం సదా, 18 ప్పర్తిి భోగ్వస్ట్రీ హైక ళా ఉ8మ్‌, 0 తి, ళ = స్స్‌ సగ్ర ది ల ప = యజ్ఞ నా క మున్న (పావ్య ఇ పొంది, వాసుకిమ్‌ 2

ఆరణ్యకాండము- శ01 బ్రేః చ _ ఓడించి, తవకస్య= తవకునియొక్క-; (పియామ్‌ = పియరా లన, భార్యామ్‌ == దార్యను, పరాజటిత్య == బలాత్క-రించి, జహార = హరించెనో (అట్టి రావణుని చూచను).

రా. ఆ రావణుడు దివ్యాస్త్రములను అన్నింటిని (పయోగించుటకు సమ ర్థడు. యజ్ఞములకు విఘ్నము చేయువాడు. భోగ వతీనగరమునకు వెళ్ళి, వాసుకిని ఓడించి, తక్షకుని (పియురాలైన భార్యను బలాత్కారముగా హరించినాడు. తీ

మూ. కైలాసపర్వతం గత్వా విజిత్య నరవాహనమ్‌, క్ష విమానం పుష్పకం తస్య కామగం వై జహార యః,

(వ. ఆ. యఃజ ఏ రావణుడు, క్రై లాసపర్వతమ్‌ = శై లానవర్వ్యతమును గూర్చి, గత్వా = వెళ్ళి, నరవాహనమ్‌ = కుబేరుణ్ణే, విజిత్య = జయించి, తస్యజు అతనియొక్క., కామగమ్‌ ఇ ఇచ్చానుసారము (వయాణముచేయ, పుష్పకమ్‌ = పుష్పకమును, జహార = హరించెనో (అట్టి రావణుని చూచెను).

శా. ఆ రావణుడు క్రై లాసవర్వతమునకు వెళ్ళి, కుబేరుణ్ణి జయించి, ఆత నికి చెందిన, ఇచ్చానుసారము [ప్రయాణము చేసే పుష్పకవిమానమును అవహరిం చెను, 14

మూ, వనం చై్యైతరథం దివ్యం న౭నీల నన్దనం వనమ్‌, 15 వినాశయతి యః (క్రోదాద్దేవోద్యానాని వీర్యవాన్‌.

(వ. అ. వీర్యవాన్‌ = వర్శాకమవంతు డైన, యః=వఏ రావణుడు, దివ్యమ్‌ ఇ దివ్యమైన, చ్రైతరథమ్‌ = దై,తరద మనే, వనమ్‌ = వనమును, నళినీమ్‌ = వద్మసరస్సును, నన్దనం వనమ్‌ ఇ నందనవనమును, దేవోద్యానాని = దేవతల ఇతరములెన ఉద్యానములను, కోధాల్‌ = (కోధమువలన, వినాశ యతి = నశింప చేయునో (ఆ రావణుని చూచెను:

తా. పరాాకమవంతు డెన ఆ రావణుడు కోపము వచ్చి నప్పుడు చ్యైతరథ మను వనమును, పద్మసరస్సును, నందనవనమును, దేవతల ఇతరోద్యానముల ను నశింపచేయుచుండును. 18

2గ్ర

శ్తీ09 ఛ్రీమ్మదామూయణము మూ. చన్ట్రసూర్యా మహాబాగావు త్తిష్టన్తా పరంతపః, 16 నివారయతి బాహుభ్యాం యః ౩ లశిఖరోపమః.

(వ. అ. పరంతపః = శ్యతువులను పీడించువాడు, తై లశిఖరోపమః == వర్వతశిఖరముతో సమానుడు అయిన, యః = ఏ రావణుడు, ఉ త్రిష్టన్తా= పెకి లేచుచున్న, మహాభాగౌ = గొప్ప థాగ్యము గల, చన్ద్వసూర్యా = చందసూర్యు లను, బాహుభ్యామ్‌ == బాహువులచేత, నివారయతిఎనివారించునో (అట్టి రావణుని చూచెను.

తా. శ్యతువులను పీడించేవాడు, వర్వతశిఖరముతో సమానుడూ అయిన ఆ రావణుడు ఉదయించుచున్న, మహాభాగ్యవంతులైన చందసూర్యులను బాహువు లతో అడ్డుకొనగలడు. 16

మూ. దశవర్షనహ్మసాణి తప న్లప్వా మహావనే, 17 పురా స్వయంభువే దీరః శిరాంసన్యుపజహార యః. మహాననే = మహారణ్యమునందు, దశవర్ష సహ్మసాణి == పదివేల సంవత్సరములు, శిరస్సులను, ఉపజహార = సమర్పించెనో,

తా. ధీరుడైన ఆ రావణుడు, పూర్వము, మహారణ్యములో పదివేల సంవ తృరములు తపస్సువేసి (బహ్మదేవునకు శిరస్పులను సమర్పించెను. 1?

మూ. దేవదానవగసన్థర్వపిశాచపతగోరగై ః, 10 అభయం యస్య సంగామే మృత్యుతో మానుషాదృతే.

(వ. ఆ. యస్య = ఎవనికి, సంగామే = యుద్ధమునందు, మానుషాల్‌ బుతే = మనుష్యునినుండి తప్ప, దేవదానవగన్దర్యపిళాచవతగోరగై ః = దేవతల చేత, దానవులదేత్య గంధర్వులచేత, పిళాచములచేత, పక్షులచేత, సర్పమలచేత, మృళ్యుతఃమృత్యువునుండి, అభయమ్‌=అభయమో (అట్టి రావణుని చూచెను).

తా. ఆ రావణుడు, యుద్దములో మనుష్క్యులనుండి తప్ప, దేవతలు, దాన

ఆరోణ్యకారడము శీ08

వులు, గంధర్వులు, పెళాచములు, పక్షులు, నర్పములు- వీటినుండి మరణము

కలుగకుండ అభయమును సంపాదించి ఉండెను. 18

మూ. మనైైంరభిష్టుతం పుణ్యమధ్వరేష ద్విజాతిభిః, 19 హవిర్ధానేమ యః సోమముపహ న్లి మహాబలః.

(వ. అ. మహాబలః = గొప్ప బలము గల, యః == ఏ రావణుడు, అధ్వ రేష = యజ్ఞములయందు, హవిర్ధానేమజహవిస్సు ఉంచే ప్యాతలలో, ద్విజాతిభిః జా (దాహ్మణులచేత, అభిష్టుతమ్‌ = తీసి ఉంచబడిన, మనైై0:= మం్యతములచేత , పుణ్యమ్‌ = పుణ్యమైన, సోమమ్‌ = సోమమును, ఉవహ నిజ నశింపచేయుచుం డునో (అట్టి రావణుని చూచెను).

లీ

తా. మహాబలశాలియైన ఆ రావణుడు, యజ్ఞములయందు (బాహ్మణులు తీసి హవిస్సు ఉంచే ప్యాతలలో పోని మం[తములచేత పవ్మితము చేసిన సోమ మును దేవతలకు చెందకుండా నశింవచేయుచుండును. [ఫి

మూ. ప్రా ప్రయజ్ఞహరం ,కూరం (బహ్మఘ్నం దుష్టబారిణమ్‌,

కర్కశం నిరనుుకోళం (పజానామపొతే రతమ్‌.

[ప. అ. (పా _వ్రయజ్ఞహరమ్‌ == పూ ర్తికావచ్చిన యజ్ఞములను హరించు వాడు, (కూరమ్‌=(కూరుడు, (బహ్మఘ్నమ్‌ =(దాహ్మణులను చంపేవాడు, దుష్ట బారిణమ్‌ = దుష్టముగా (వవ ర్రించువాడు, కర్కళమ్‌ = కరినుడు, నిరన్ముకోళమ్‌ జు జాలి లేనివాడు, (పజానామ్‌ = (వజలయొక్క, అహితే = హితముకాని కార్య మునందు, రతమ్‌ == ఆసక్తుడు అయిన (రావణుని చూచెను.

కా. ఆ రావణుడు పూర్తి కావచ్చిన యజ్ఞములను ధ్వంసము చేయును. [కూరుడు, (బహ్మహత్యలు చేసినవాడు దుష్ట పవృత్తి కలవాడు. కఠినుడు. జాలి లేనివాడు. [పజలకు అహితమును చేయటయందే ఆసక్తి కలవాడు. 80

మూ. రావణం సర్వభూతానాం సర్వలోకభయావహమ్‌, _ 21

రాక్షసీ (థాతరం శూరం సా దదర్శ మహాబలమ్‌.

వ.అ. సాజుఅ, రావసీ = కూర్ప్చుణఖ, సర్వభూతానామ్‌ == సకలభూత ములకు, రావణమ్‌ == ఏడ్పించేవాడు, సర్వలోకభయావహమ్‌ == సకలలోకములకు

| శ్రీమ్మదామాయణమూ భయము కలిగించువాడు, శూరమ్‌ = శూరుడు, మహాబలమ్‌ = గొప్ప బరమ గలవాడు అయిన, (భాతరమ్‌ = సోదరుని, దదర్శ = చూచెను. రా, ఆ కూర్పుణఖ, సర్వభూతములను ఏడ్చించినవాడు,; సకలలోకము లకు భయమ్సృ కలిగించినవాడు, జూరుడు, మహాబలకాలి ఆయిన సోదరుడైన రావ బుణ్ణీ చూచెన్స, రే థి మూ, శం దివ్యవస్తాభరణం దివ్యమాల్యోపశోభితమ్‌, ీ ఆసనే సూపవిష్టం చ కాలకాలమివోద్యతమ్‌. (ప. అ. దివవసాభర అలంకారములు కలవాడ, దివ్యమాలో పే ఐమ్‌ = దివ్యము లైన వస్త్రములు శత (వకాశింన శేయ [1 భితమ్‌ = దివ్యములైన పుష్పమాలలేే న బడీనవాడు, ఆసనే ఎ ఆస జ్‌ బాగుగా. కూర్చున్న వాడ్చు ద్ర త వ ఆసనమునందు, సూపవిష్టమ్‌ నూ లుడు వౌ ఉన తక్షీ మ్‌ బయలుదేరిన, కాలకాలమివ == కాలమునకు కా ప్ల? దవాఆ రావణుని (చూచెను). మ మై చం (కాదా్యాాజక చివ్వయు కాన కస్ర్త్రములు, ఆలంతారమయులు, వువ్వుమా 7 ఆకనమొ- కై చకగ్రాగా కూర్యు డి తడు విజ్రుంభిం చమ్యుముళ్యుకొడు కక్త్యు మృూక్యుదేవత వల్ర ఉండను యుండెను. ఆ అ వీ మూ రా జ్వా్యో షః సెన్ట్రిం మహాభాగ్యం పౌల న్య్యకులనన్ధనమ్‌, విత్‌ ల ణం శ్మతుహన్తారం మ న్తి9భిి వరివారితమ్‌, వ “చలీ ివీద్వాక్యం రాష్షన్‌ భయవివ్వూలా.. 2కీ ఉక ఆక చా వాడ, పొల నమ్‌ == రాక్షసుల (పభువు, మహాథధాశ్యక్షై __ గావ్వ భాగ్యము కల కళుపూన్తుర్ష “నమ్‌ = పాల న్యవంశమునకు ఆనందము కలిగించువాడు, తమ్‌ _ చటక శ్మతువులకు సంహారకుడ్సు, మ న్తిభిః ౬ మంతులచేత, పరివారి నష్పీర్చ స విడి ఉన్నవాడు అయిన, రావణ్‌ _ గ్ర్వజ్యుజ, అభిగమ్య = ? వాక్యమ్‌ వాక్యమును, ఆ(బవీత్‌ పలిశ్రన్స. స శా భయముతో వ్యాకులురా లైన ఆ కూర్చ్పుణళ్ళ మంత్రులతో కూడియున్న,

ఆరణ్యకాండ్షమ్సు 405 రాషసుల (ప్రభ్రవు మవాభాగ్యవంతుడు, పౌల స్త్యృవంశమునకు ఆనందకరుడు, శ్యతుసంహారక్షుడు అయిన రావణునివద్దకు వెళ్ళి ఇట్టు పలికెను. 28. 24, మూ. తమజబవీద్దీ ప్తవిశాలలోచనం (వదర్శయిత్వా భయమోహమూర్చితా, సుదారుణం వాక్యమఖీతచారిణీ మహాత్మనా శూర్పణఖా విరూపితా. ల$ ఇత్యార్షే శ్రీమ్మదామాయణే వాల్మీకీయే ఆదికావ్యే అరణ్యకాళ్డే ద్వ్యాతింశః సర్గః.

(వ. అ, అభీతచారిణీ = నిర్భయముగా సంచరించునది, మవిత్మనా = మవిత్ము డైన లక్ష్మణునిచేత, విరూపితా = విరూవముకలదిగా చేయబడినది అయిన, శూర్చ్శుణఖా = శూర్పణఖ, భయమోహమూర్చితా = తయముతోను, మోహముతోను వ్యాప్తురాలై , (పదర్శయిత్వా=తన స్థితిని చూపి, దీ వ్రవిశాలలోచ నమ్‌ = 1పజ్వలించుచున్న విళాలములైన న్మేతములు గల, తమ్‌ = ఆ రావణుని గూర్చి, సుదారుణమ్‌ = చాల దారుణమైన, వాక్యమ్‌ == వాక్యమును, అబపీత్‌ == వఠథికెను.

తా, నిర్భయముగా సంచరించుటకు అలవాటుపడిన శూర్పణఖ, మవిత్ము డైన లక్క్ముణుడు వికృతరూవవంతురాలినిగా చేయుటచే దయమోహములతో నిండిన మనస్సు గలదై, తన దుఃస్థితిని చూపుచు, _పజ్వలించుచున్న విశాలన్నేత ములు గల ఆ రావణునితో ఇట్లు పలికెను. లి “ఎవాలానందిని” అను శ్రీమ్మదామాయ ణాంధవ్యాఖ్యానమునందు అరణ్యకాండలో

ముప్పదిరెండవ సర్గ సమా వ్రము.

అథ (త్రయనస్తింళః సర్షః [భార్జ్రణఖి రొవణులి నొందించుడు ]. మూ. తతః హూర్పణఖా దీనా రావణం లోకరావణమ్‌, అమాత్యమధ్యే సంక్రుద్దా వరుషం వాక్యమబవీత్‌. శే (వ. అ. తతః = అటుపిమ్మట, దీనా == దీనురాలైన, శూర్చుణఖా జ శూర్ప్చుణఖ, సరం్మకుద్ధా = కో పించినదై, అమాత్యమద్యే = మంతుల మధ్యయందు; తోకరావణమ్‌ == లోకములను ఏడ్చించు, రావణమ్‌ = రావణుని గూర్చి, పరుషమ్‌. నా పరుష మైన, వాక్యమ్‌ = వాక్యమును, ఆ(బవీత్‌ = పలికెను. తా. పిమ్మట దీనురాలైన హర్పణఖ, లోకములను ఏడ్చించిన రావణు. నితో, మంతుల సమక్షమున,. కోపముతో పరుష మెన వాక్యము పలికెను. 1 సముత్పన్నం భయం మోరం బోద్దవ్యం నావబుధ్య సే. 8 (వ అ. (పమత్తః== చాల మదించినవాడ వై, కామభోగేషు = కామముల భోగములయందు, స్వైరవృత్తః = స్వేచ్చగా (వవ ర్తించుచున్నవాడవై , నిరజ్కు శః = అడ్డులేనివాడవై , బోద్ధవ్యమ్‌ = తెలిసికొన దగిన, సముత్పన్నమ్‌ = " కొనకున్నావు. తా. నీవు చాల గర్వముతో, స్వేచ్చగా కామములను అనుభవించుచు, నిరంకుశముగా (సవ ర్రించుచు వచ్చిపడిన ఘోరమైన ఆవదను తెలిసికొనవలసి ఉండి కూడ తెలుసుకొనుట లేదు. ల్లి మూ. సక్తం (గామ్యేషు బోగేమ కామవృ త్తం మహీపతిమ్‌, లుబంన బహుమన్య నే శ్మశానాగ్నిమివ (పజాః. వి ఛి అాాటో

అరణ్యకాండము శీ[7 (1వ. అ. (గామ్యేషుజ నీచములైన, లోగేమజభోగములయందు, స క్రమ్‌ జఅసక్తుడు, కామవృ త్తమ్‌= స్వేచ్చగా సంచరించువాడూ, లుబ్ధిమ్‌ == దురాశకల వాడూ అయిన, మహివతిమ్‌ == రాజును, (వజాః== (వజలు, శ్మశానాగ్నిమివ == శ్మకానములోని అగ్నిని వలె, న బహుమన్య న్తే= గౌరవించరు. తా. స్వేచ్చగా (వవర్తించుచు, దురాకావరుడై, నీచములైన భోగోములలో ఆసక్తి గల రాజును [వజలు శ్మశానములో ఉన్న అగ్నిని వలె గౌరవించరు. తి మూ. స్వయం కార్యాణ్‌ యః కాలే నానుతిష్టతి పార్థివః, సతువైనహ రాజ్యేన తైశ్చ కార్ర్యైర్వినళ్యతి. ! వ, ఆ. యఃజ=వ, పార్థివః = రాజు, కాలే = తగిన కాలమునందు, కార్యాణీ జ కార్యములను, స్వయమ్‌ జ స్వయముగా, నానుతిష్టతి న్‌ ఆచరించడో, సః అతడు, రాజ్యేన సహజ రాజ్యముతోను, తైః ఆ, కార్యైశ్చ సహజ కార్యములతోను, వినళ సతి == నశించును. తా. రాజు తాను చేయవలనీన వనులను తగు సమయమునందు స్వయ ముగా చేయనిచో, ఆ రాజు, ఆతని వనులు, ఆతని రాజ్యము కూడ నశించును. మూ. అయు క్త్రచారం దుర్ద ర +మస్వాధీనం నరాధిపమ్‌, ప ॥ ర్‌ వర్ణయన్ని నరా దూరాన్నదీవజ్కమివ వ్విపాః (న. ఆ. అయు క్తచారమ్‌ = ఏర్పరువబడని గూఢచారులు కలవాడు, దుర్దర్శమ్‌ == చూచుటకు శక్యము కానివాడు, అస్వాథీనమ్‌ = తన అధీనములో లేనివాడు అయిన, నరాధిపమ్‌ == రాజును, నరాః = నరులు, ద్విపాః == ఏనుగులు, నదీవజ్క-మివ = నదియందలి బురదను వలె, దూరాత్‌ =దూరమునుండియే, వర్ణ యని = వరివరింతురు. తా. గూఢచారుల ద్వారా విషయములు తెలినీకొనక, [వజలు చూచుటకు అందుబాటులో లేక, తననే తాను అదుపులో ఉంచుకొన జాలని రాజును [వజలు నదిలోని బురదను ఏనుగులు చూరమునుండియే వరిహరించి నట్టు, పరిహరిం తురు. ర్‌

మూ. యేన రక్షన్తి విషయమస్వాధీనా నరాధిపాః, తేన వృద్ద్యా 1పకాళన్తే గిరయః సాగరే యథా, 6 గ్‌ వానో.

(ప. అ. అస్వాదీనాః = తామే తమ ఆదీనములో లేని, యే=ఏ, నరా ధిపాః = రాజులు, విషయమ్‌ జ దేశమును, న రక్షన్తిజ= రశ్షీంచరో, తేజ=వాళ్లు, వృద్ద్యా= అభివృద్ధితో, సాగరే= సమ్ముదములో ఉన్న, గిరయః యథాజవర్వ తముల వలె, న (పకాశ నే = (పకాశించరు.

తా. తమను తామే అదుపులో ఉంచుకొనజాలక దేశమును రకత్నించని రాజులు, సమ్ముదములో మునిగి ఉన్న పర్వతముల వలె, అభివృద్ధితో (వకాశింప బాలరు. 6

_ మూ. ఆత్మవద్చిర్విగృ్గుహ్య త్వం దేవగన్దర్వదానవై ౪,

అయు క్రచారశ్చపలః కథం రాజా భవిష్యసి. .- (7

(వం అ. త్వమ్‌ == సీవు, ఆత్మవద్భిః == బుద్ధిమంతులైన, దేవగన్టర్వదాన వై ౩ చేవతలతోను, గంధర్వులతోను, దానవులతోను, విగృహ్య == విరోధము చేసి ఆయు క్రచారః = ఏర్పరచుకొనబడని గూఢ చారులు కలవాడవై, చపలః== చవలుడవై, కథమ్‌ = ఎట్లు? రాజౌ=జ= రాజువుగా, భవిష్యసి = కాగలవు?

ఠా. నీవు బుద్ధిమంతులైన దేవగంధర్వదానవులతో విరోధము పెట్టుకొ

బ్‌ న్నావు. కాని గూఢ చారులను ఏర్పరచుకొనక చపలచిత్తుడవుగా (వవర్తించు చున్నావు. అట్టి నీవు రాజు ఎట్టు కాగలవు? 7 మూ. త్వంతు వాలస్వభావళ్చ బుద్దిహినశ్చ రాక్షన, జ్ఞాతవ్యం తు న జానీషే కథం రాజూ భవిష్యసి. రి

(వ. అ. రాక్షస = ఓః రాక్షసుడా: త్వం తుజనీవైతే, బాలస్వభావళ్చజు

వాలుల స్వభావము వంటి స్వభావము కలవాడవు, బుద్ధిహీనశ్చ = బుది లేనీ

న్‌! వాడవు. జ్ఞాతవ్యమ్‌ = తెలినికొనదగిన దానిని, న జాసీషేజతెలుసుకొనుటలేదు. కథం== ఎట్టు; రాజా == రాజువుగా, భవిష్యసి = కాగలవు?

లా. ఓ: రా్షసా। నీవు చపలస్వభావము కలవాడవు. బుడ్జిహీనుడవు, తెలిసికొనదగిన విషయాలు తెలిసికొనుటలేదు. సీవు రాజు ఎట్టు అగుదువు? కి

మూ.. యేషాం చారశ్చ కోశశ్చు నయశ్చ జయతాం వర, అస్వాధీనా నరేన్దాాణాం 1పాకృతైస్తే జనైః సమాః. ర్ట (వ. అ. జయతామ్‌=జయించువారిలో, వర == (శేమ్టుడా । యేషామ్‌=వఏ, -నరేన్హాాణామ్‌ జ రాజులకు, చారళ్చ = గూఢచారి, కోళళ్చ == ధనాగారము, నయళ్చ = నీతి, అస్వాధీనాః = స్వాధీనములు కావో, తేజవాష్మ, (పౌకృతైఃజు సామాన్యులై న, జనైః = జనులతో, సమాః = నమానులు. తో, జయించువారిలో [శేన్టుడవెన రావణా ః గూఢచారులను, కోళాగార మును, వరిపాలనావ్యవవోరమును, ఏ రాజులు తమ అదీనములో ఉంచుకొన -జాలరో ఆ రాజులు సౌమాన్యజనులతో సమానులు. ర్ట మూ, యస్మాత్పళ్య న్ని దూరస్టాన్‌ సర్వానర్థాన్నరాధిపాః, చారేణ తస్మాదుచ్యన్నే రాజూనో దీర్షచక్షుషః. 10' (ప. అ. నరాధిపాః== రాజులు, యస్మాళ్‌ = ఏ కారణమువలన, దూర, స్టాన్‌ = దూరమునందున్న, సర్వాన్‌ జ సమ స్త్వమైన, అర్థాన్‌ = విషయములను, చారేణ == గూఢ బారి ద్వారా, పశ్యన్తి = చూచుచున్నారో, తస్మాత్‌ = ఆ కారణము వలన, రాజానః ఇ రాజులు, దిర్భచకృుషః = చీర్చమైన చృష్టి కలవారుగా, ఉఊచ్యన్తే జా చెప్పబడుచున్నారు. తా, రాజులు దూరముగా ఉన్న విషయములను గూఢచారుల ద్వారా చూడగలుగుచున్నారు గాన రాజులు దీర్షదృష్టిగలవా రని చెన్స్పబడుదురు. 10 న! బ్‌ మూ. అయుక్తచారం మన్యే త్వాం _పాక్ఫతైైః నచివై రర్భ్రూతమ్‌, స్వజనం తు జనస్థానం (న్సేహతం యో నావబుద్ధ్య సే.11 1వ అ. అయుక్త చారమ్‌=సమకూర్చుకొనబడని గూఢ చారులు గల,త్వామ్‌ ఇ నిన్ను, ్నపోకృలైః= సామాన్యులైన, సచివైః== మం్మశులతో, వృతమ్‌ = కూడినవానినిగా, మన్వే== తలచుచున్నాను. యః== ఏ్‌ నీవు, జనస్థానే = జనస్థా నమునందు, స్వజనమ్‌ == సీ జనమును, వాతమ్‌ = చంపబడినదానినిగా, నావబు ద్హ్యసేజ తెలుసుకొనుటలేదో,

శీ10 శ్రీమ్మదామాయణము. తా. గూఢ చారులను ఏర్పాటు చేసికొనకుండా ఉన్న సి చుట్టూ ఉన్న మం్మతు అందరూ సామాన్యు లని తలచెదను. అందుచేతనే నీవు, జనస్టానములోని సీవాళ్ళందరూ చంపబడిరను విషయమును తెలునసుకొసలేకపోయితివి. క! మూ, చతుర్దశ సహ్మసాణి రక్షసాం [కూరకర్మణామ్‌, హతాన్యేకేన రామేణ ఖరశ్చ సహ దూషణః. గెల్లి (వ, అ. ఏకేన = ఒక్క-, రామేణ == రామునిచేత , (కూరకర్మణామ్‌ == [కూరమైన కర్మ గల, రక్షసామ్‌ == రా్షసులయొక్క, చతుర్దశ = పద్దునాలుగు, సహ్మసాణీ == వేలు, హతాని= చంవబడినవి, సహదూషణః == దూషణునితో కూడిన, ఖరశ్చ == ఖరుడు కూడ (చంపబడినాడ్యు, తా, ఒక్క రాముడు, [కూరమైన కర్మ గల పదునాలుగువేలమంది రాక్ష సులను, ఖఇరదూషణులను కూడ చంపివేగ? నాడు. క్షి మూ. బుషిణామభయం దత్తం కృతక్షేమాశ్చ దణ్డకాః, ధర్షితం చ జనస్థానం. రా మేణాక్రిష్టకర్మణా. క (ప, అ. అక్టిష్టకర్ముణా = శమపడకుండా పనిచేయు, రామేణజరాముని చేత, బుషీణామ్‌=బుషలకు, అభయమ్‌ = అభయము, దత్తమ్‌ == ఇవ్వబడినది. దజ్డకాః = చండకారణ్యము, కృతశ్షేమాళ్ళ == చేయబడిన శేమము గలవి. జన స్టానమ్‌ = జన స్థానము, ధర్షితం చ జ ఎదిరింపబడినది. తా. శమపడకుండ కార్యములు సాధించు రాముడు బుషీశ్వురులకు అభ యము ఇచ్చినాడు. దండకారణ్యమునకు క్షేమము చేకూర్చినాడు. జనస్థానమును ఓడించినాడు. 8 మూ. త్వం తు లుబ్ధః _పమత్తశ్చ పరాధీనశ్చ రావణ, విషయే "స్వే సముత్పన్నం భయం యో నావబుధ్య సే. క్షేశ్తీ (వ. అ. రావణ= రావణా: త్వం తుజ సీవైఛే, లుబ్బః = దురాశ కల వాడవు. _వమత్తః = మదించి ఉన్నావు. పరాధీనళ్చ జూ వరాదధీనుడవు, యః=='ఏీ

ఆరణ్యకాండము 411 నీవు, స్వే జ తనసంబంధమైన, విషయే = దేశమునందు, ఊత్పన్నమ్‌ = పుట్టిన, వయమ్‌ = భయమును, నావబుధ్యసే = తెలుసుకొనుటలేదో. తా. రావణా! సీవు దురాశాపరుడవు. మదించి యున్నావు. ఇతరుల అదీ నములో ఉన్నావ్స, అందుచేతనే నీ దేశములో వచ్చిన భయమును తెలుసుకొన మూ. త్రీక్షమల్బ్మ్యపదాతారం _పమత్తం గర్వితం శఠమ్‌, వ్యసనే సర్వభూతాని నాభిధావన్ని పార్థివమ్‌. 185 వ. అ. తీష్టమ్‌ == తీన్ణమైనవాడు, అల్బవదాతారమ్‌ == అల్పముగా ఇచ్చే వాడు, |పమత్రమ్‌ = ఏమరిపాటుతో ఉన్నవాడు, గర్వితమ్‌ = గర్వించినవాడు, శరమ్‌ =జరహస్యముగా అ్మపియకార్యము చేయువాడు అయిన, పార్థివమ్‌=రాజును, వ్యసనే = వ్యసనము కలిగి నప్పుడు, సర్వభూతాని = సమ స్తభూతములు, నాభి ధావన్లి = పరుగెత్తి వెళ్ళి చేరవు. శా. తీన్ఞమైన స్వభావము కలవాడు, అల్బముగానే ఇచ్చేవోడు, ఏమరి పాటుతో ఉన్నవాడు, గర్వించినవాడు, శఠుడు అయిన రాజుకు ఏ మైన కష్టము కలిగినప్పుడు ఎవ్వరూ అతని వద్దకు వెళ్ళరు. 5 మూ, అతిమానినమ। గొహ్యమాత్మసంభావితం నరమ్‌, (కోధినం వ్యసనే హన్తి స్వజనో౭ఒపి మహిపతిమ్‌. 16 [వ. అ. అతిమానినమ్‌ జ అధిక మైన గర్వము గలవాడు, ఆ[గాహ్యామ్‌జు (గహింవ(చేర తగనివాడు, ఆత్మసంభావితం నరమ్‌ == తనను గొప్పవానినిగా తలచే నరుడు, [కోధినమ్‌ = కోపము గలవాడు, అయిన, మహీపతిమ్‌ = రాజును, స్వజనోఒపి కా స్వజనము కూడ, వ్యసనే == కష్టకాలమునందు, హని డా చంపును. తా, చాల గర్వము గలవాడు, దగ్గరకు వెష్టటకు శక్యము కానివాడు, తనను. తానే గొప్పగా భావించువాడు, కోపస్వభావుడు అయిన రాజును, అపత్కా లములో స్వజనమే చంపివేయును. 1[ మూ. నానుతిష్టతి కార్యాణి భయేషు న బిభేతి చ, కిపం రాజ్యాచ్చ్యుతో దీన సృృతైస్తుల్యో భవిష్యతి. 1?

న! శ్రీమ్మదామాయణము వ. అ. (ఏ రాజు, కార్యాణి == చేయవలసిన పనులను, నానుతిష్టతి = చేయడో, భయేషు ౨ భయములందు, న బిఖభేతి చ= భయవపడదో, (ఆ రాజు), శ్నేపమ్‌ == కీమముగా, రాజ్యాత్‌ == రాజ్యమునుండి, చ్యుతః == (భమ్షడె, దీనః జ దీనుడై, తృణైః == గడ్డిపరకలతో, తుల్యః == సమానుడు, భవిష్యతి = కాగలడు, తా. భయపడవలసిన సమయములలో కూడ భయము చెందక, చేయ వలసిన వనులు చేయని రాజు శ్మీఘముగా రాజ్య భష్టుడె గడ్డిపరకతో సమాను డగును. 1/1 మూ. శుమ్క్కైః కా ష్టైర్బవేత్కార్యం లో స్టైరపి చ పాంనుభిః, నతు స్థానాత్పర్మిభషైః కార్యం స్యాద్వసుధాధి వైః. 18 వ, అ. పష్కైః= ఎంగిన, కాష్టైః= కజ్దలచేతను, లో'షైరపి = మట్టి 'ెడ్డలచేతను, పాంసుభిరపి చ = వరాగములచేతను కూడ, కార్యమ్‌ = కార్యము, ఫథవేత్‌ = ఉండవచ్చును..తు = కాని, స్టానాత్‌ నూ స్టానమునుండి, వర్మిభ షైః జా (వష్షులైన, వసుధాధిపైః == రాజులచేత, కార్యమ్‌ == కార్యము, న స్యాత్‌ = ఉండదు. తా, ఎండిన కొజ్డలు, మట్టిబెడ్డలు, బూడిద కూడ దేనికైన ఊఉపవయోగించును కాని స్ట్థానభష్టులైన రాజులవలన [1పయోజన మేమీ ఉండదు. 18 మూ. ఉపభు కం యథా వాసః [సజో వా మృదితా యథా, న అం ఈ దె ఏవం రాజ్యాత్సరి భష్టః సమర్థోఒపి నిరర్ధకః. [19 (వ. అ. ఉపభుక్తమ్‌ = అనుభవించబడిన, వాసః వస్త్రము, యథా వెట్టో, మృదితాః = నలిగిపోయిన, (స్రజో వాజమాలికలు, యథాజుఎట్లో, ఏవమ్‌ జ= ఇట్టు, రాజ్యాత్‌ = రాజ్యమునుండి, పర్శిభష్టః = (భమ్సడెన రాజ్ఞ సమరోఒపి న! లబ లబ్‌జా థ జు సమర్హుడే అయినను, నిరర్హకః = వ్యర్తుడు. న! న! ళు తా. రాజ్యభమ్ట తైన రాజు, ఎంత సమర్థ డైనను, కట్టి విడిచిక వనశ్త్రము వలె, నలిగిపోయిన పూల దండ వలె, వ్యర్దుడు. 19

అరణ్యకొండమ్స శ18 మూ. ఆపమత్తశ్చ యో రాజా సర్వజ్లో విజితేన్ద్యయః, కృతజ్ఞో దర్మశీలశ్చ స రాజా తిష్టతే చిరమ్‌. ౭0 ప. అ. యః రాజా=ఏ రాజు, అ(ప్రమతఃజ ఏమరిపాటు లేనివాడో, సర్వజ్ఞః ౬ అన్ని విషయములు తెలిసినవాడో, విజిరేస్ట్రియః = జయించ బడిన ఇ౦(దియములు కలవాడో, కృతజ్ఞః = కృతజ్ఞుడో, ధర్మశీలళ్చ == ధర్మస్వభా వము గలవాడో, సః రాజా== ఆ రాజు, చిరమ్‌= చిరకాలము. తిష్టతి= ఉండును, తా. ఏమరపాటు లేక, అన్ని విషయములు తెలిసికొనుచు, ఇర్మదియ నిగ హముతో, కృతజ్ఞాడె, ధర్మస్వభావము గల రాజు చాల కాలము స్థిరముగా ఉండును. నో 80 మూ. నయనాభ్యాం (పసుప్తోఒపి జాగరి నయచక్షుషా, వ్యక్ష్మకోధ ,పసాదశ్చ స రాజా పూజ్యతే జనై 8 రే (పం అ, (“త్య క్తకోధోఒ,వమాదశృ"అను (పాచ్యపాఠము బాగున్నది. (ఏ రాజు), నయనాభ్యామ్‌ = న్మేతములచేత, _వసుపోఒపి = న్మిదపోవుచున్నను, నయచ మషా = నీతి అనే న్మేతముతో, జాగరర్తి= మేల్కొాని ఉండునో, త్య క్త [కోధః జవిడువబడిన [కోధము గలవాడూ, అ(సమాదశ్చజ ఏమరిపాటు లేనివాడు అయిన, సః రాజా=ఆ రాజూ, జనైఃజజనులచేత, పూజ్యతేజ వూటింపబడును. తా. ఏ రాజు, కళ్ళు మూసుకొని న్మిదపోవుచున్నా సీతి అనే న్మేతముతో' మేల్కొని ఉండునో, [కోధమును విడచి, ఏమరిపాటు లేనివాడై (వన ర్రించునో ఆతనిని జనులు వూజింతురు, ల మూ. త్వం తు రావణ దుర్చుద్దిర్లుణెరేతై ర్వివర్డిత:,, యన్య తే ఒవిదితళ్చారై రక్షసాం సుమహాన్వధః. లిల్లి (ప. అ. రావణ = రావణా!ః దుర్చుద్దిః = దుర్చుద్ధి వెన, త్యం తుజునీ వైతే.. ఏతై 1 ఈ, గుణైః = గుణములతో, వివర్ధితః = శూన్యుడవు, యస్యజ= ఏ, తే= సీకు, రకసామ్‌ == రాకసులయొక్కం, సుమహాన్‌ = చాలగొప్పదైన, వధః వధ, చారైః== గూఢ చారులద్వారా, అపిదితః = తెలియబడలేదో

ప! శ్రీమ్మదామాయణము తా. రావణా: దుర్చుద్ధి వైన నీలో ఈ గుణము లేవీ లేవు. రాకనుల వధను గూర్చిన విషయము కూడ నివు గూఢచారుల ద్వారా తలిసికొనలీకపోయి నావు. లి మూ, పరావమన్తా విషంయేషు సంగతో న దేశకాల్యపవిభాగత త్త్వవిత్‌ , అయుక్తబుద్ధిర్ద్ణణదో షనిశ్చయే విపన్నరాజ్యో నచిరాద్వివత్స్య సే. ల్లి వ. ఆ. పరావమన్హాజవరులను అవమానము చేసేవాడవు, విషయేమ == భోగములయందు, సంగతః = ఆసక్తుడవు, న దేశకాల్యపవిభాగత త్ర్వవిత్‌ == దేశ ముయొక్క, కాలముయొక్క, విభాగమునందలి తత్త్వమును ఎరుగని వాడవు, గుణదోషనిశ్చయే = గుణములయొక్క దోషములయొక్క_ నిశ్సయమునందు, ఆయు క్రబుద్ధిః = కూర్చుబడని బుద్ధి కలవాడవు అయిన నీవు, విపన్నరాజ్యః == నళించిన రాజ్యము కలవాడవై, నచిరాత్‌ = అనతికాలములో , విపత్స్య'సే = అవద చెందగలనవు. తా, సీపు పరులను అవమానించుచు భోగములయందు సక్తుడవై ఉన్నావు. ఏ దేశమునందు, ఏ కాలమునందు ఏ పని చేయవలెనో తెలియక ఏది మంచిదో, వీది చెడ్డదో నిర్ణయింప జాలని బుద్ధితో (వవ ర్తించుచున్నావు. అందుచే అతిళశ్మీఘ శాలములో నీ రాజ్యము నశించును; నీవు ఆపదలలో చిక్కు కొనగలవు. ర మూ. ఇతి స్వదోషాన్‌ పరికీర్తితాంస్తయా సమీక్ష్య బుద్ధ్యా కణదాచ రేశ్యురః, ధనేన దర్చేణ బలేన చాన్వ్నితో విచినయామాస చిరం స రావణః, లైగ్తీ ఇత్యార్షే శ్రీమ్మదామాయణే వాల్మీకీయే ఆదికావ్యే అరణ్యకాణ్ణే [(తయన్త్రంశః సర్గ కిం (ప, అ. కణదాచరేశ్వురః = రొక్షసుల (ప్రభువు, ధనేన = ధనముతోను, దర్పేణ = దర్పముతోను, బలేన చ = బలముతోను, అన్వితః== కూడిన, సః

ఆరణ్యకాంగ్షవ్పు శీ15 రావణః = ఆ ర్ర్వాల్పడు, ఇతీ=ఈ విధముగా, తయా = ఆమెచేత, పరికీ ర్రితాన్‌ న్‌ చెప్పబడిన, స్వదోషాన్‌ = తన దోషములను, బుద్ద్యా == బుద్ధితో, సమీషక్ష్య = పరిశీలించి, చిరమ్‌ = చాలకాలము, విచినయామాస == ఆలోచించెను.

తా, అత్యధికమైన ధనము, దర్పము, బలము గల రాక్షసరాజైన అ రావ చుడు ఆమె వర్జించి చెస్పిన తన దోషములను గూర్చి వరిశీలించి, కారణము ఏమై ఉండును అని చాలసేపు ఆలోచించెను. లీ “బాలానందిని?' ఆన్సు శ్రీమ్మదామాయ ణాంధవ్యాఖ్యానమునందు అరణ్యకాండలో

ముప్పదిమూడవ సర్గ సమా వ్రముం

అథ చతుస్తింళః సర్గః [రావణుడు (వజ్చించగా వార్చణఖి ఆతనికి నీతాలత్రవినమేతు డైన రాముని గూర్చి చౌన్నీ, “నీతను థార్యూగా చేనకొనుము”” అని యూ య ఆతనిని (/ఫపోత ౧ హాంచుడు. ] మూ. తతః శూరృుణఖాం దృష్ట్వా (బువన్తీం పరుషం వచః, అమాత్యమధ్యే సం (క్రుద్ధః పరివవచ్చ రావణః, క్‌!

(వ, అ. తతః = అటుపిమ్మట, ఆమాత్యమధ్యే = మంతుల మధ్య యందు, పరుషమ్‌ పరుషమైన, వచః = వచనమును, (బువ న్లీమ్‌ == వలుకు చున్న, శూర్చుణఖామ్‌ == శూర్ప్చుణఖను, దృష్ట్వా = చూచి, సం్యకుద్ధఃజకోపించిన వాగర్రై, రావణః = రావణుడు, పరిష్ట్పపచ్చ = అడిగెను.

తా. అమాత్యుల సమక్షములో ఈ విధముగ పరుష మైన మాటలు పలుకు చున్న హర్పణభఖను చూచి, రావణుడు కోపముతో ఇట్టు పలికెను. క్షే

మూ. కళశ్చు రామః కథంవీర్యః కింరూపః కింపరా[కమః, కి మరం దణ్గకారణ్యం (వవిషః సుదురాసదమ్‌. రి య! హా.

వ ఆఅ. రామః = రాముడు, కః ఎవడు ? కథంవీర్యః == ఎట్టి బలము కలవాడు ?, కింరూప? == ఎట్టి రూపము కలవాడు ? కింపర్మాకమః == ఎట్టి పరాక మము కలవాడు ?'సుదురాసదమ్‌ =(పవేశించుటకు చాల కష్ట మైన, దణ్మకారణ్యమ్‌ = దండకారణ్యమును, కిమర్థమ్‌ = ఎందునిమిత్త్రము, (పవిష్టః=(వేశించినాడు?

తా, ఆ రాముడు ఎవ్వడు? ఆతని బలము ఎట్టిది? అతని రూపము ఎట్టుం డును ? ఆతని పరాక్రమము ఎట్టిది 2 (ప్రవేశించుటకు చాల కష్టమైన దండకా రణ్యములోనికి ఎందుకు (పవేశించినాడు ? ల్లి

మూ. ఆయుథం కిం చ రామస్య నిహతా యేన రాక్షసాః, ఖరశ్చ నిహతః సంఖ్యే దూషణన్రిశిరాస్న థా. త్రి (వ. అ, యేన=వీ రామునిచేత, రాక్షసాఃజరాక్షనులు, ఖరళ్చజఖరుడు, దూషణః __ దూషణుడు, తథా= మరియు, ,(తిశిరాః= (తిశిరస్సు, సంఖ్యే = యుద్ధమునందు, నిహతాః = చంపబడినారో, రామస్య = అట్టి రామునియొక్క, ఆయుధమ్‌ = ఆయుధము, కిమ్‌ = ఏమి ? తా. యుద్ధములో రాక్షసులను, ఖరుజణ్ధి,దూషణుణ్జ్ణి, (తిశిరస్సును చంపిన అ రాముని ఆయుధము ఏమి ? త్రి మూ. ఇత్యుక్తా రాక్ష సేన్ద్రేణ రాక్షసీ 1కోధమూర్చితా, తతో రామం యథాత త్ర్వమాఖ్యాతుముపచ్యక మే. ర్డీ (వ. అ. రాష సేస్ట్రేణ = రావణునిచేత, ఇతి = ఇట్టు; ఉక్రాజవపలకబడిన, (ోధమూర్చితా=కోపముతో నిండిన, రాకసీ=కూర్పుణఖ, తతఃజఅటుపిమ్మట , రామమ్‌ = రాముణి గూర్చి, యథాత త్త్వమ్‌ = ఉన్నది ఉన్నట్టుగా, ఆఖ్యాశుమ్‌== ఆర ల పా యణ చెప్పుటకు, ఉవచ్మకమే = ఉపకమించెను. తా. [కోధావిన్టురా లైన ఆ హూర్చుణఖ రావణుని మాటలు విని, రాముణ్ణి ఉ డ్తీ గూర్చి ఉన్నది ఉన్నట్టు చెప్పుటకు (పారంభించెను. మూ. దీర్షబాహుర్విశాలాక్షశ్చీరకృష్ణాజినామృరః, కన్దర్పసనమరూపళ్చ రామో దశరథాత్మజః. ర్‌ ౧ (న. అ. దశరథాత్మజః = దశరథుని కుమారుడైన, రామః = రాముడు, దీర్షబాహుః = దీర్షమైన బాహువులు కలవాడు. వికాలాక్షః = విశాలములైన నేత ములు కలవాడు. చీరకృష్ణాజినామృరః = నారచీరలు, కృష్టాజినము వనస్త్రములుగా కలవాడు. కన్దర్పసమరూపళ్చ == మన్మథునితో సమానమైన రూపము కలవాడు. తా. దశరథుని కుమారుడైన రాముడు ఆజానువాహువు, విశాలములైన న్మేతములు కలవాడు. నారబీరను, కృష్ణాజినమును వన్ర్రముగా ధరించినవాడు. మన్మథఠునితో సమానమైన సౌందర్యము కలవాడు, ర్‌ ర

శీ10 శ్రుమ్మదామాయణము మూ. శ్యకచాపనిభం చాపం వికృష్య కనకాజదమ్‌, దీపాన్‌ క్షిపతి నారాచాన్‌ సర్పానివ మహావిషాన్‌. 6 1వ. అ. శ్యక్రచావనిభమ్‌ = ఇం్మదధనస్సుతో సమానమైన, కనకాజ్బదమ్‌ ఇ బంగారు కట్టు గల, చావమ్‌ = ధనస్సును, వికృష్యజ= లాగి, మవావిషాన్‌ == గొప్ప విషము గల, సర్పానివ == సర్పముల వంటి, దీహ్తాన్‌ = (వకాశించుచున్న, నారాచాన్‌ = నారాచబాణములను, క్షిపతి = చిమ్మును. తా. ఇందధనస్సు వఠతె ఉన్న, బంగారు కట్టు కట్టిన ధనస్సును లాగి, మహావిషము గల సర్పముల వలె ఉన్న, (పజ్వలించుచున్న నారాచబాణములను ఉ(వయోగించును. 6 మూ. నాదదానం శరాన్‌ ఘోరాన్న ముఇ్బున్తం శిలీముఖాన్‌, న కార్ముకం వికర్షన్నం రామం పశ్యామి సంయుగే. (వ, అ. సంయుగే = యుద్ధమునందు, "ఘోరాన్‌ = భయంకరములైన, శరాన్‌ = బాణములను, ఆదదానమ్‌ == (గహించుచున్న, రామమ్‌ == రాముణ్ణి, న పశ్యామి = చూడను. శిలీముఖాన్‌ = బాణములను, ముజ్బున్త్నమ్‌ == విడచుచున్న నజ చూడను. తా. రాముడు భయంకరములైన బాణములను ఎప్పుడు తీయుచుండెనో, ధనస్సును ఎప్పుడు లాగుచుండెనొ, బాణాలను ఎప్పుడు (పయోగించుచుండెనో నాకు కనబడలేదు. 7 మూ. హన్యమానం తు తత్షైన్యం పశ్యామి శరవృష్టిభిః, ఇన్టే9జేవోత్తమం సస్యమాహతం త్వశ్శ్మవృష్టిభిః. 8 (న. అ. ఇన్టేణ = ఇందునిచేత, అళ్మవృష్టిభిః=రాళ్ళ వానలచేత, ఆహ తమ్‌ == కొట్టబడిన, సస్యమివ = సస్యమును వలె, శరవృష్టిభిః = బాణవర్షముల చేత, హన్యమానమ్‌ == చంపబడుచున్న, తత్‌ 'సైన్యమ్‌=ఆ 'వైన్యమును నూ్యూతమే, వళ్యామి = చూచుచున్నాను (చూచితిన్సి,

అరణ్యకాండము శ తా. ఇం్యదుడు వర్షించిన రాళ్ళవానచే సస్యము నశించి నట్టు బాణవర్షముచేత అ సైన్యము చచ్చుచుండుట మ్మాతమే నాకు కనబడినది. 8 మూ. రక్షసాం భీమరూపాణాం సహ్మసాణి చతుర్దశ, నిహతాని శరై స్రీక్లైస్తేనెకేన పదాతినా. ర అర్ధాధికముహూర్తేన ఖరశ్చ సహదూషణః.

(ప, అ. పదాతినా జ పాదచారియైన, ఏకేన = ఒక్క-, తేనజ అ రాముని చేత, తీకైః = తీ్టములైన, శరైః = వాణములచేత, అర్జాధికముహవూర్తేన=సగ ము అధికముగా గల ఒక ముహూర్తకాలముచేత, భీమరూపాణామ్‌ = భయంకర మైన శూపముగల, రక్షసామ్‌ ఆరాశ సుల యొక్క, చతుర్ణశజ పదునాలుగు, సవాసాణి జ సహ్మసములు, నిహతాని = చంవబడినని. సహదూషణః = దూషబణునితో కూడిన; ఖరశ్చ = ఖరుడు కూడ, చంవబడినాడు.

తా. ఒంటరివాడైన ఆ రాముడు పాదచారిగా ఉండి, ఒకటిన్నర ముమూర్త ముల కాలములో 1-12 గంటల కాలములో), భయంకరములైన రూపములు గల పదునాలుగువేల మంది రాక్షసులను, ఖరుణ్ణి, దూషణుణ్ణి వాడియైన బాణములచేత సంహరించినాడు. రి

మూ. బుషీణామభయం దత్తం కృత షేమాశ్చ దణ్ఞకాః, 10 ఏకా కథంచిన్ముక్తాహం పరిధూయ మవిత్మనా, న్రీవధం శజ్క_మానేన రామేణ విదితాత్మనా. క. ఇవ్వబడినది. దజ్జకాః == దండకారణ్యము, కృత క్షేమాళ్చ నా ఏర్పరుపబడిన క్షేమము గలవి. మహాత్మనా = మహాళ్ముడు, విదితాత్మనా == (వసిద్ధమెైన బుద్ధి గలవాడు, న్ర్రీవధమ్‌ = శ్రీవధను గూర్చి, శజ్కమానేన జ శంకించుచున్న వాడు అయిన, రామేణ:= రామునిచేత, అహమ్‌ నేను, ఏకా జ ఒక్కదానను, పరి ధూయ = తిరస్కరించి, కథంచిత్‌ = ఎట్లో, ముకౌజ విడువబడితిని,

కా. రాముడు బుషులకు అభయ మిచ్చి దండకారణ్యమునకు 'శేమము

కూర్చినాడు. మవిళ్ళ్ముడు, [వసిద్ధమైన బుద్ధి గలవాడు ఆయిన ఆ రాముడు స్త్రీని

శీ20 శ్రీమ్యదామాయణము చంపుటకు శంకించి, ఎట్లో నన్మ్కాక్కదానిని మృాతము తిరస్కరించి, చంప। కుండ విడచినాడు. 103! మూ. 1థాతా చాస్య మహాతేజా గుణవాంస్తుల్యవికమః, అనుర క్తశ్చు బ క్తశ్చ లక్ష్మణో నామ వీర్యవాన్‌. గల్లి (వ. అ. మహాతేజాః == గొప్ప కేజస్సు కలవాడు, గుణవాన్‌ = గుణవం తుడు, తుల్యవిికమః = రామునితో సమాన మైన పరా,కమము గలవాడు, అను ర క్తశ్చ== అనురాగము గలవాడు, భ కళ్చజూ భక్తుడు, వీర్యవాన్‌ = బలవంతుడు అయిన, లక్ముణో నామ == లత్మణు డను పేరు గలవాడు, అస్య = ఈ రాముసీ యొక్క-, (ధాతా = సోదరుడు. తా. ఆ రామునకు ఆతనితో సమానమైన పరా_కమము గలవాడు, గౌవ్ప తేజస్సు, సద్గుణములు కలవాడు, అన్నమీద (పేమభక్షులు కలవాడు, బలశాలి అయిన లక్మణు డనే సోదరు డున్నాడు. క మూ. అమర్షీ దుర్ద్మయో జేతా విికాన్లో బుద్ధిమాన్‌ బలీ, రామస్య దక్షిణో బాహుర్నిత్యం (పాణో బహిశ్చరః. 18 (ప. ఆం అమర్షీ == కోపముగలవాడు, దుర్ణ్మయః == జయింప శక్యముకాని వాడు, జేతా == జయించువాడు, వ్మికా నః = పర్మాకమవంతుడు, బుద్దిమాన్‌ = లా య్‌ బుద్దిగలవాడు, బలీజ బలకాలి అయిన ఆ లక్ముణుడు, నిత్వమ్‌ = ఎలపు+డూ ధి ట్రీ ప్రయ == ఎల్లభ్బడోూ, రామస్య == రామునియొక్క, దత్షిణః బాహుః జు కుడిచెయ్యి. బహిళ్చరః == బైట: సంచరించు, [పాణః = _పాణము. లా. చాల కోపము కలవాడు, జయింప శక్యముకానివాడు, జయించువాడు, పరాక్రమవంతుడు, బుద్ధిమంతుడు, బలశాలి అయిన ఆ లక్ష్మణుడు ఎల్లప్పుడు రాము. భ్వా నకు కుడి చేయి వలె ఉండును, అతడు రాముని బైట సంచరించు [పాణము. 18 మూ. రామనస్యతు విశాలాక్షీ పూర్ణేన్దుసదృుశాననా, ధర్మపత్నీ [ప్రియా భర్తుర్నిత్యం (పియహితే రతా. 14 [వ అ, విశాలాశీ = విశాలములైన నేేతములు కలది, పూర్చేన్దు సద శాసనా == పూర్ణచం్నదునితో సమాన మైన ముఖము కలది అయిన, రామస్య =

రామునియొక్క, ధర్మవత్నీ = ధర్మవత్ని, భర్తుఃజ భ ర్రకు, [పీయా = (పియ రాలు. నిత్యమ్‌ = ఎల్లప్పుడు, (పియహిలే= (పియని హితమునందు, రతాజ్వు ఆస క్రిగలది,

తా. రాముని భార్య విళశాలములైన న్నేతములు, వూర్ణచర్మదుని వంటి ముఖము గలది. భ్రర్తకు చాల (పియురాలు. ఆమె ఎల్లప్పుడు భర్త పొతమునే కోరును. 14

మూ. సానుకేశీ సునాసోరుః నురూపాచ యశస్వినీ, దేవతేవ వనస్యాస్య రాజతే శశ్రీరివాపరా. 15

(ప. అ. సుకేశీ= మంచి కేశములు గలది, సునాసోరుః = అందమైన ముక్కు. తొడలు కలది, సురూపా చ= మంచి రూవము గలది, యశస్వినీ == కిరి గలది అయిన, సాజ ఆమె, ఆస్యజ ఈ, వనస్య = వనముయొక్క-, దేవతేవ జ దేవత వలె, ఆపరా = రెండవ, శ్రీరివ నూ లక్ష్మీదేవి వలి, రాజతే=(సకాశించు చున్నది.

తా, అంద మైన జుట్టు, ముక్కు, తొడలు గల, సౌందర్యవతి యైన అ కీరిమంతురాలు జనస్థానమునకు దేవత వలె, రెండవ లక్ష్మీదేవి వలె వకాశించు చున్నది, 15

మూ, త స్తకాఖ్బనవర్ణ్హాభా ర క్తతుజ్ఞనలీ శుధా,

సీతా నామ వరారోహా వైదేహీ తనుమధ్యమా. 16

1వ. అ. తవ్రకాఖ్బనవర్ణాభాజకాల్చి శుద్ధిచేసిన బంగారము వర్ణము వంటి కాంతి గలది, ర క్తశుజ్ఞనఖీ = ఎజ్లని ఎత్తైన గోళ్ళు గలది, శుభా మంగళ్మ్యవదు రాలు, వైదేహి == విదేహరాజుకూతురు, తనుమధ్యమా = సన్నని నడుము కలది అయిన ఆమె, సీతా నామజ సీత అను పేరు గలది,

తా. ఆమె శరీరకాంతి శుద్ధమైన బంగారము వర్ణము వంటిది. మంగళ (వదురాలైన ఆమె గోష్ట ఎజ్జగాను, ఎళ్తుగాను ఉండును. నడుము సన్నగా ఉండును. విదేహరాజకుమారి యైన ఆమె పేరు సీత. 16

శీఫ్లి9 శ్రీమ్యదామాయణము మూ. నైవ దేవీ న గన్టర్వీ న.యక్షీ న చ కింనరి, నైవంరూపా మయా నారీ దృష్టపూర్వా మహీతలే. 17 వ, అ. ఏవంరూపా == ఇట్టి రూపము గల, దేవీ== దేవఠాస్త్రీ, మయాఃజు నాచేత, నైవ దృష్టపూర్వా = పూర్వము చూడబడలేదు. గన్టర్వి = గంధర్వన్రీ, చూడబడలేదు. తా. ఇట్టి సౌందర్యము గల దేవతాస్త్రీని గాని, గంధర్వస్తిని గాని, యక్ష శ్రీని గాని, కింనరస్త్రీని గాని, భూలోకములో ఉండే మనుష్యన్త్రీని గాని నేనె న్నడూ చూడలేదు. 17 మూ. యస్య సీతా భ వేద్భార్యా యంచ హృష్టా పరిష్వవేత్‌, అతిజీవేత నె సర్వేష లోకేష్వపి పుర న్దరాత్‌ ఎ 18 వ. ఆ. యస్యజ ఎవనికి, సీతాజ= సీత, భార్యా = భార్యగా, భవేత్‌ == ఆగునో, హృష్టా జ సంతోషించినదై, యమ్‌ = ఎవనిని, పరిష్వజేత్‌ =కాగలించు పునన్దరాత్‌ అపీ ఇ దేవేం్యదునికంటె గూడ, ఆతిజీవేత్‌ ఇఆతిశయించి జీవించును. తా. సీతను భార్యగా పొందగలిగినవాడు, సీత ఆనందపూర్వకముగా ఎవ నిని కౌగలించుకొనునో అతడు, అన్ని లోకములలోను దేవేర్యదునికంబచె కూడ గొవ్పవాడుగా జీవించును. 18 మూ. సా సుశీలా వపుఃశ్ఞాఘ్యా రూ పేణ్యాపతిమా భువి, తవానురూపా భార్యా స్యాత్త్యం చ తస్యా స్తథా పతిః, 19 (ప. అ. సుశీలాజు మంచి శీలము కలది, వపుఃశ్చాఘ్యూ ఇ దేహముచేత" క్లామఘింవదగినది, రూపేణ = సౌందర్యముచేత, భువి భూలోకమునందు, అవ తీమా = సాటి లేనిది ఆయిన, సాజు ఆమె, తవజనీకు, అనురూపా = తగిన, భార్యాజు భార్య, స్యాత్‌ అగును. తథాజ=అట్టే, త్వమ్‌ నీవు, తస్యాః = అమెకు తగిన, వతిః== భ ర్తవు అగుదువు.

ఆరణ్యకాండము శంతి తా, మంచి శిలము, శ్ఞాఘించదగిన శరిరము, భూలోకములో సాటి లేని రూపము గల ఆమె నీకు తగిన భార్య అగును. నీవు ఆమెకు తగిన భర్తవు అగు దువు. 10 మూ. తాంతు వి స్తీర్ణజఘనాం పీన్నశోజణిపయోధరామ్‌, భార్యార్జే తు తవానేతుముద్యకాహం వరాననామ్‌, ర్య విరూపితాస్మి [కూరేణ లక్ష్మణేన మహాభుజ,

[వ. అ. మహాభుజ= గొవ భుజములు కలవాడా : వి స్తిర్ణజఘనామ్‌ == విశాలమైన జఘనము కలది, (పీన్మశోణివయోధరామ్‌ = బలిసిన కట్మినదేశము, స్తనములూ కలది అయిన, తాం వరాననామ్‌ = సుందరమైన ముఖము గల ఆ సీతను, తవ= నీయొక్క, థార్యార్దేజు భార్య అగుటతై; ఆనేతుమ్‌ = తీసికొని వచ్చుటకు, ఉద్యతాఎఉద్యుక్తురాలనై న, అహమ్‌ = నేను, [కూరేణ == (కూరుడైన, లక్ముబేన ఇ లక్మణునిచేత, విరూపితా అస్మి = విరూవము కలదానినిగా చేయ బడిలిని.

తా. గొప్ప భుజములు కలవాడా | విశాలమైన జఘనము, బలిసిన కటి (వదేశము, స్తనములు, సుందర మైన ముఖము గల ఆసీతను నీకు భార్యగా చేయటకై తీసికొనివచ్చుటకు నేను [పయత్నము చేయగా, (కూరుడైన లవ్ముణుడు నన్ను అవయవములు ఖండించి విరూపను చేసినాడు. ల0

మూ. తాంతు దృష్ట్వాద్య వైదేహీం పూర్ణ చన్ట్రనిభాననామ్‌, మన్మథస్య శరాణాం వై తుం విధేయో భవిష్యసి.

(వ, అ. వూర్ణ్చచన్ద్రునిభాననామ్‌ =పూర్ణచ ౦దునితో సమానమైన 'ముఖము గల, తామ్‌ = ఆ, వై దేహీమ్‌ = సీతను, అద్య జ ఇప్పుడు, దృష్ట్వాజ చూచి, త్వమ్‌ = నీవు, మన్మథస్య == మన్మథునియొక్క-, శరాణామ్‌ = వాణములకు, విదేయః == విదేయుడవు, భవిష్యసి = కాగలవు.

తా. వూర్ణ్జచం్యదునితో సమానమైన ముఖము గల ఆ సీతను నీవు ఇప్పుడు చూచినచో మన్మథుని బాణములకు లాంగిపోవుదువు, ల్ల

ము 42 శ్రీమ్మదామాయణ మూ. యది తస్యామభ్మిపాయో భార్యార్థే తవ జాయతే, శీ ఘముద్ది'యతాం పాదో జయార్థమిహ దక్షిణః. ల శ చేసి

వ. అ. తస్యామ్‌ = ఆమెయందు, తవ = నీకు, లార్యార్థజరారం గ కొనుట కె, అభ్మిపాయః = అభ్మిపాయము, జాయతే యది = పుట్టిన క ఇహ == ఇప్పుడే, జయార్థమ్‌=జయమునిమిత్రము, దశషేణః పాదః=కుడి పొ శీఘమ్‌ == శ్యీఘముగా, ఉద్ధింయతామ్‌ = ఎత్తబడుగాక ,

చోః తా. ఆమెను భార్యగా పొందవలఠె నని నీకు అభిప్రాయము కలిగిన, ఇప్పుడే శీఘముగా, విజయమునిమిత్ర మై కుడి పాదమును ఎత్తుము (బ ణో దేరుము). రిర్రీ మూ. కురు పియం తథా తేషాం రక్షసాం రాక్ష సేశ్వర, వధాత్తస్య నృశంసస్య రామస్యాాశమవాసినః.

(ప, ఆ. రాక సేశ్వర = రాక్షసరాజా : తథా మవయు, నృళంసస్య ౯ [కూరుడైన, ఆ(శమవాసినః _ ఆశ్రమములో నివసించుచున్న, తస్య రామన్య జ అ రామునియొక్క, వధార్‌ _ వధవలన, తేషామ్‌ _ ఆ, రక్షసామ్‌ ఇరావసులకు! (పీయమ్‌ = [సీయమును, కురు _ చేయము.

లౌ. రాకసరాజా; ఆ్మశమమ్సలో నివసించుచున్న, [మూరుడైన ఆ రామ్గ చంపుటచే ఆతన్సిచ్చ చంపబడిన రాక్షస లందరికీ (పియము చేసినవాడవు క అగుదువు, 2

రీ హతనాథాం స్పఖం సీతాం యథావదుపభోక్ష్యసి. వ్ర. అ. మహారథమ్‌ మహారత్ర గ్య, తం-ఆ రాముని, లక్ష్మణం చణ ఆ లవ్మణునీ, సిర వాడీయైన, శరైః బాణములచేత, హత్వా జు చం హతనాథామ్‌ _ చంపబడిన నాథృడ్షు గల, సీతామ్‌ = సీతను, సుఖమ్‌ జను ముగ, యథావశ్‌ _ తగ్ప విధముగ, ఉపభోక్ష్యన్లి _ అనుభవించగ లవు. క్‌ చే తా. మహారథ్రుడైన రాముజ్హి, లక్ష్మణుణ్తి కూడ వాడియెన బాణాల యన్‌ ను.

అరణ్యకాండము 4రీర్‌ చంపి, నీవు, నాథుడు మరణించిన సీతను సుఖముగా యథేష్యముగా అనుభవించ వచ్చును. న వి. పె రెండు శ్లోకాలు గోరభథ్‌వూర్‌ [వతిలో లేవు. రడీ మూ. రోచతే యది తే వాక్యం మమైత దాక సేశ్వుర, ర్డెల్‌ (క్రియతాం నిర్విళశజ్కేన వచనం మమ రావణ,

(స, అ, రాకు సేశ్వుర = రాకస్మపభువైన, రావణజ== రావణా 1! మమ== నాయొక్క, ఏతత్‌ = ఈ, వాక్యమ్‌ == వాక్యము, తే == సీకు, రోచతే యది=ఇష్ట మైన ట్టయితే, నిర్వెశజ్కేన = శంక లేని నీచేత, మమజ నాయొక్క, వచనమ్‌ ఇ వచనము, కి యతామ్‌ = చేయబడుగాక

తా. రాక్షసరాజువైన రావణా : సీకు నా మాట ఇష్టమైనచో, ఎట్టి సండే హమూ లేకుండా నేను చెప్పినట్లు చేయుము. ల్‌

మూ. విజ్ఞాయేహాత్మశ క్రిం చ [హియకామబలా బలాత్‌, 26 సీతా సర్వానవద్యాణ్ణీ భార్యార్థే రాక్ష సేశ్వర.

(ప, అ. రాక్ష సేళశ్తుర = రాక్షసరాజా :£ అత్మళ క్రిమ్‌=ని శక్తిని, విజ్ఞాయ = తెలుసుకొని, సర్వానవద్యాణ్లీ = దోషములులేని అన్ని అవయవములు కలది, అబలా జ దుర్చలురాలు అయిన, సీతాజు సీత, భార్యార్థేజు భార్యగా అగుటకు, బలాత్‌ = బలాత్కారమువలన, (హాయకామ్‌ = ఆపహరించబడుగాక.

తా, రావసరాజా : నీవు మహాబలవంతుడ వను విషయమును కూడ స్పర్తు ఉంచుకొని, ఎట్టి దోషములు లేని సకలావయవములు గల, దుర్చలురాలైన సీతను బలాత్కారముగా ఆ 'ంచి తీసికొని వచ్చి భార్యగా చేసికొనుము. ర్య

మూ, నిశమ్య రామేణ శరై రజిహ్మగ్రై ర్హ్హతాన్‌ జనస్థానగతాన్‌ నిశాచరాన్‌, ఖరంచ బుద్ధ్వా నిహతం చ దూషణం ఆలా ఆధ వి, త్వమ్మత కృత్యం (వతిపత్తుమర్హసి, రి ఇత్యార్డే శ్రీమ్మదామాయణే వాల్మీకీయే ఆదికావ్యే అరణ్యకాళ్డే చతుస్త్రింళః సర్గ కం

శీలి6 శ్రీమ్మదావాయణము

(ప. అ. రామేణ == రామునిచేత, అజబీహ్మగ్రైః = వంకర లేకుండా పోవు నట్టి, శరైః వాణములచేత, జనస్టానగతాన్‌ = జనస్థానములో ఉన్న, నికాచరాన్‌ జ రాతసులను, హతాన్‌ = చంపబడిన వానినిగా, నిశమ్య జ విని, ఖరం చ= ఖరుణ్ణి, దూషణం చ= దూషణుణ్జి, నిహతమ్‌ = చంపబడిన వానినిగా, బుద్ధ్వా జతెలిసికొని, త్వమ్‌=నీవు, అ్యత=ఈ విషయమునందు, కృతృమ్‌ = చేయదగిన పనినీ, (పతివత్తుమ్‌=నిర్ణయించుటకు, అర్హ సిజతగియున్నావు,

తా, వంకరగా కాక తిన్నగా పోవు బాణములచేత రాముడు జనస్టాన ములో ఉన్న రావసులను ఖరదూషణులను కూడ సంహరించినా డన్న విషయము. తెలిసికొని నీవు ఇప్పుడు ఏమి చేయవలెనో నిర్ణయించుకొనుము. ర

“వాలానందిని"అను శ్రీమ్మదామాయణాం[ధవ్యాఖ్యానమునందు ఆరణ్యకాండలో ముప్పది నాల్గవ సర్గ సమా వ్రము.

అథ పజ్బు,తింశః సర్గః [రావణుడు సాగౌరము(వత్వట నున్చు విలగ్రవాయదోళము చూచుచు మారీచునివద్దవ వెళ్ళట]. మూ. తతః శూర్చుణఖావాక్యం తచ్చుత్వా రోమహర్షణమ్‌, సచివానభ్యనుజ్ఞాయ కార్యం బుద్ధ్వా జగామ హా. క్షే (వ. ఆఅ. తతః అటుపిమ్మట .(రావణుడు), రోమహర్షణమ్‌ = రోమాంచ మును కలిగించు (భయంకర మైన) తత్‌ = ఆ, శూర్చుణఖావాక్యమ్‌ =హర్పణభఖి. వాక్యమును, (శ్రుత్వా వీని, నసచివాన్‌ = మంతులను, అభ్యనుజ్ఞాయజ వెళ్టటకు అనుమతించి, కార్యమ్‌ == చేయవలసిన పనిని, బుద్ధ్వా == తెలిసికొని, జగామ హ తా. రావణుడు శూర్చుణఖ చెప్పిన భయంకరమైన విషయమును విని, మంతులకు వెష్టటకైై అనుమతి ఇచ్చి, చేయవలనిన కార్యమును నిర్ణయించుకొని వెళ్లెను. | మూ. తత్కార్యమనుగమ్యాథ యథావదవబుద్ద్య చ, దోషాణాం చ గుణానాం చ సంపధార్య బలాబలమ్‌. కై ఇతి కర్రవ్యమిత్యేవ కృత్వా నిశృయమాత్మనః, స్థిరబుధ్ధిస్తతో రమ్యాం యానశాలాం జగామ హహ, క్ష్‌ వ, అ. అథ = అటుపిమ్మట, తత్‌ = ఆ, కార్యమ్‌ == కార్యమును, అను. గమ్య జ ఆలోచించి, యథావత్‌ = తగిన రీతిగా, అవబుద్ద్య చ= తెలిసికొని, దోషాణామ్‌ = దోషములయొక్క_, గుణానాం చ == గుణములయొక్క_, బలాబలమ్‌ = బలాబలములను, సంపధార్య == నిర్ణయించుకొని, ఇతి== ఈ విధముగా, కదవ్యమ్‌ ఇత్యేవ = చేయవలెను అని, ఆత్మనః = తనయొక్క, నిశ్చయమ్‌ =

శీలరి శ్రీమ్మ్యదామాయణము నిళశ్చయమును, కృత్వా == చేసికొని, స్టిరబుద్ధిః = స్థిరమైన బుద్ది కలవాడై, తతః == అటు పిమ్మట, యానశాలామ్‌ = వాహనముల కాలను గూర్చి, జగామ హ== వెళిను. ళా తా. పిమ్మట రావణుడు ఆ కార్యమును గూర్చి బాగా ఆలోచించి, విషయ మును" ఉన్నదున్నట్టు (గహించెను. గణములు ఆధికముగా ఉన్నవా దోషములు అధికముగా ఉన్నవా అని జాగ ర్తగా పరిశీలించి “ఈ విధముగానే చేయవలెను” “అని తన క ర్తవ్యమును నిర్ణయించుకొని, స్థిరమైన బుద్ధితో వాహనళాలకు వాను, లత ళు మూ. యానకాలాం తతో గత్వా (వచ్చన్నో రాక్షసాధివః, సూతం సంచోదమామాస రథః సంయోజ్యతామితి. 4 వ*అ. తతః అటుపిమ్మట, రాక్షసాధిపః == రావణుడు, వచ్చన్నః జ దాగి ఉన్నవాడై, యానశాలామ్‌ == వాహనళాలను గూర్చి, గత్యాజు= వెళ్ళి, రథః = రథము, సంయోజ్యతామ్‌ = కట్టబడుగాక , ఇతి == అని, సూతమ్‌ == సారథిని, సంచోదయామాస = పేరేపించెను, తా. పిమ్మట రావణుడు రహస్యముగా వాహనళాలకు వెళ్ళి, “రథమును కట్టుము”అని సారథిని ఆజాపించెను. డీ ఖా మూ. ఏవము క్రః కణేనైవ సారథిర్హఘువికమః, రథం సంయోజయామాస తస్యాభిమత ముత్తమమ్‌. ర్‌ (వ. అ. వవమ్‌ = ఇట్టు, ఊ క్రః= పలకబడిన, లఘువి([కమః == శ్‌ మైన గమనముగల, సారథిః = సారథి, తస్యజ్ఞఆతనికి, అభిమతమ్‌=ఇష మెన, ఉత్తమమ్‌ = ఉత్తమమైన, రథమ్‌ = రథమును, కణేనైన = కణకాలముబేతనే, తా. రావణుని అజ్ఞ (పకారము, సారథి శ్యీఘముగా (వవ ర్రీంచుచు, ఆ రావణునికి ఇష్టమైన, ఉత్తమమైన రథమును క్షణకాలములో సిద్ధము చేసెను. క మూ, కాఖ్బనం రథమాస్థాయ కామగం రత్నభూషితమ్‌, పిశాచవదనైర్యుక్తం ఖరైః కాఖ్బనభూషణైః. 6

అరణ్యకాండమ్స 49 మేఘ పతిమనాదేన స కేన ధనదానుజః, రాక్షసాధివతిః శ్రీమాన్‌ యయౌ నదనదీపతిమ్‌. / (పవ. ఇ. ధనదానుజః జ కుబేరుని తమ్ముడు, శ్రీమాన్‌ = శోభాయుక్తుడు అయిన, సః రాక్షసాధిపతి? = ఆ రావణుడు, కాజ్బునభూష టైః జ బంగారు ఆలం కారములు గల, పిశాచవదనైః = పిశాచముల వంటి ముఖములు గల, ఖరైఃజ= గాడిదలతో, యు క్రమ్‌=కూర్చుబడిన, కాణ్బనమ్‌= బంగారువికార మైన, కామగమ్‌ == ఇషహ్టానుసారము నడచు, రత్నభూషితమ్‌=రత్నములచేత అలంకరించబడిన, రథమ్‌ = రథమును, ఆస్థాయ = అధిష్టించి, మేఘ్యపతిమనాదేన = మేఘముతో సమానమైన ధ్వని గల, తేన= ఆ రఠముచేత, నదనదీపతిమ్‌ = (పశ్చిమముఖ ముగా సవహించు) నదములకు, (తూర్పుముఖముగా (పవహించు) నదులకు [పభువైన సమ్ముదమును గూర్చి, యయౌ == వెళ్ళెను. తా. కుబేరుని తమ్ముడు, శ్రీమంతుడు అయిన రావణుడు, ఆ బంగారు రథము నెక్కెను. రథికుని ఇష్టానుసారము [పయాణము చేయ ఆ రఠము రత్న ములచేత ఆలంకరింపబడెను. బంగారు అలంకారములు అలంకరించిన గాడిదలు చానికి కట్టబడెను. వాటి ముఖములు పిశాచముల ముఖములు వఠె ఉండెను. మేఘ ధ్వనితో సమానమైన ధ్వని గల అట్టి రథము నెక్కి అతడు నదములకు, నదు లకు భరయైన సమ్ముదము వైపు వెశ్రెను. రి? మూ. స కశేతవాలవ్యజనః శ్వేతచ్చ్యతో దళాననః, స్నిగ్గవైదూ ర్యసంకాళ _ప్రప్తకాజఖ్బనకుణ్ఞుల:. ర్తి వింశద్చ్భుజో దళగీవో దఠ్శనీయపరిచ్చద:ః, (తిదశారిర్మునీన్ష్ర) మ్నో దశశీర్ష ఇవా(దిరాట్‌, రి కామగ రథమా స్టాయ శుశువే రాక్ష సేశ్వురః,- విద్యున్మజ్బలవాన్మే ఘః సబలాక ఇవామ్బరే. 10 (వ, అ. శ్వేతవాలవ్యజనఃజతెల్లిని వింజామరలు కలవాడు, శ్వేతచ్చ్యతఃజ= జెల్లని ఛ్మతము కలవాడు, దకానన।=పది ముఖములు కలవాడు, స్నిగ్ధ వైడూర్య సంకాశః జ నున్నని వైడూర్యమాణిక్యముతో సమానుడు, త ప్త్పకా్బనః కుణ్ణలః

జేశి0 శ్రీమ్మదామాయణము ఇ వరిశుద్ద మైన బంగారపు కుండలములు కలవాడు, వింశద్భుజః = నూరు భుజ ములు గలవాడు, దశళ్ళగీవః = పది కంఠములు కలవాడు, దర్శనీయవరిచ్చదః== ఆంద మైన రాజచిహ్నములు కలవాడు, [తిదశారిః:= దేవతల శ్మతువు, మునీన్ష్రఘ్న: == మునీందులను చంపువాడు, దశశీర్షఃజపది శిఖరములు గల, అడిరాడివజ పర్వతరాజు వలె ఉన్నవాడు అయిన, సః రాక్ష సేశ్వరః == ఆ రావణుడు, కామ గమ్‌ాజ= ఇచ్చానుసారము వెళ్ళు. రథమ్‌ = రథమును, ఆస్థాయ నూ అధిష్టించి, అమృరే = ఆకాశమునందు, విద్యున్మణ్జలవాన్‌ = మెరుపుల మండలము గల, సబలాకః = కొంగలతో కూడిన, మేఘః ఇవజ= మేఘము వలె, శుశుభే = [(వకా ఫేంచెను, తా. నున్నగా ఉన్న వై డూర్యమణి వంటి శరీరచ్చాయ గల ఆ రావణుడు శుద్ధమైన బంగారముతో చేసిన కుండలములు ధరించెను. ఆతని (వక్క నున్న శ్వతచ్చ్మతము, తెల్లని వింజామరలు మొదలైన రాజచిహ్నములు చూచుటకు మనోహరనములే ఉండెను. ఇరువది భుజములు గల ఆ రావణుడు, వది ముఖము లతో, పదీ కంఠములతో, పది శిఖరము లున్న పర్వతము వలె (సకాశించుచుం డెను. దేవతల శ్యృతువు, మునులను హింసించువాడు ఆయిన ఆ రావణుడు ఇచ్చాను సారము _వయాణము చేసే రథమునెక్కి వెళ్ళుచు, ఆకాశళమునందు, చుటూ మెర పుల మండలము ఉన్న, కొంగలతో కూడిన మేఘము వలె (వకాశించెను 8,9,10 మూ.స శైలం సాగరానూపం వీర్యవానవలోకయన్‌, నానాపుష్పఫలై ర్వ కైరనుకీర్ణం సహ్మసశ;, క్ష (వ. అ. వీర్యవాన్‌ = పర్మాకమవంతుడైన, సః== అ రావణుడు, శ లమ్‌ జ వర్వతమును, సహ్మసళః = వేలకొలది, నానాపుష్పపలైః == అనేకవిధములెన పుష్పములు ఫలములు గల, వృక్షైఃఎవృక్షములచేత, అనుకిర్ణమ్‌ _వ్యా ప్రమయిన, సాగరానూనమ్‌ =సము[దము దగ్గర ఉన్న జల్య్వపాయ[వదేమును, అవలోకయన్‌ చూచుచు, వెళ్తాను. తా. సర్మాకమవంతుడై న ఆ రావణుడు వర్వతమును, అనేక ఏధములై న పుష్పములు, ఫలములు గల వేలకొలది చెట్లతో నిండి ఉన్న సమ్ముదతీరము వందలి జల్మపాయదేశమును చూళ సు వెళ్ళాను. 5!

ఆరణ్యకాండము కీలక మూ. శీతమజ్ఞలతోయాభిః పద్మినీభిః సమన్తతః, విశాలై రాశమపదై ర్వేదిమద్భ్చిః సమావృతమ్‌. కేక్‌ (వ, అ. శీతమజ్జలతోయాభిః == చల్లని. మంగళ।పదములై న ఉదకములు గల; పద్మినీభిః = పద్మసరస్సులచేతను, వేదిమద్శిః జ వేదులు (ఆగ్నివేదులు) గల, విశాలై £== విశాలమైన, ఆశమపదైః = ఆ([శములచేతను, సమన్తతః == అంతటా, సమావృతమ్‌ = కప్పబడిన | సమ్ముద్రతీరమును చూచుచు వెశ్తైను). న! తా. ఆ సమృ్ముదతీరమునందు అంతటా, చల్లని మంగళకరములై న ఉద కములున్న పద్మసరస్సులు, యాగ వేదికలతో కూడిన వికాలమునై న ఆ్యశమములు ఉండెను. 8 మూ. కదళ్యాఢకిసంబాధం నారి కేళోపశోభితమ్‌, సాలై స్తాలె స్త్వమాలెశ్చ పుష్పితై స్తరమభిర్వ్రూతమ్‌. క! వ, అ. కదక్యాఢకిసంబాధమ్‌ == అరటిచెట్టతోను, కందిచెట్లతోను ఇరు కుగా ఉన్నది, నారిక్రేలోవళోభితమ్‌ = కొబ్బరి చెట్టదేత శోభింపచచేయబడినది, పుష్పి తైః == పుష్పేంచిన, సాలైః= మద్దిచెట్టతోను, తాలైః== కాళవృక్షములతోను; తమాలైః == తమాలవృక్షములతోను, తరుభిః=ఇతరవృవషముఐతోను, వృతమ్‌= కూడినదీ ఆయిన (సముద్రతీరమును చూచుచు వెళ్ళెను). తా. ఆ సముదతీరమునందు అరటిచెట్టు; కందిచెట్లు దట్టముగా ఊండెను. అది కొబ్బరిచెట్టతో (సకాశించుచుండెను. ఆ (వదేశమునందు అంతటా పుష్పిం చిన మద్దిచెట్లు, తాటిచెట్టు, తమాలవృకములు ఇతరవృక్షములు వ్యాపించి ఊండెను. కడ్డీ ఆల ణ్‌ జీ అభి మూ. నాగైైః సుపర్థెర్గన్నర్వెః కిన్నరైశ్చ సహస్రశః, అజై ర్వెఖాన సైర్మా షైరా 3$లఖిల్యైర, $రీచివైః, అత్యన్తనియతాహారై ః శోభితం పరమర్షిభిః, జితకామెళ్చ సిద్దెశ్చ చారణై రుపశోభితమ్‌. 16 వ. అ. నాగైః= నాగులచేతను, సుపర్లెః జు పకులచేతను, గన్టర్వైః =

శీతల శ్రీమ్మదామాయణము. గంధర్వులచేతను_ సహ్మసళః == వేలకొలది, కిన్నరైశ్చుజకింనరులచేతను, ఆజై £ = (బహ్మప్పుకులైన, వైైఖాననసైః = వైఖానసులచేతను, మాషైః = మాష గో[తమువారిచేతను, మరీచి పెః == చందకిరణములను (తాగు, వాలఖిల్యెః == వాలభిల్యులచేతను, అత్య న నియతాహారైః=మిక్కి-లి నియమిత మైన ఆహారము గల, సరమర్షిభిః = గొప్ప బుషులచేతను, కోభితమ్‌ = (పకాశింపచేయబడిన, జితకా మైః= జయించబడిన కామములు గల, సిదెళ్చు = సిద్దులచేతను, చారణైః = చారణులచేతను, ఉపశోభితమ్‌ = (పకాశింపచేయ బడిన (సమ్ముద్మపాంతమును. చూచుచు వెళ్ళెను.)

తా. ఆ సముదతీరమునందు వేలకొలది నాగులు, పక్షులు, గంధర్వులు, కింనరులు, _బహ్మప్యుతులైన వైఖానసులు, చూషగ్యతికులు, చం(ద్రకిరణములు మ్మాతమే ఆహారముగా భుజించు వాలఖిల్యులు, ఎక్కువగా ఆహారనియమము హెటించు మహర్షులు, కామములను జయించిన సిద్దులు, చారణులు నివసించుచు దానిని కోభధింపచేయుచుండిరి. 16

మూ. దివ్యాభరణమాల్యాభిర్ది వ్యరూపాభిరా వృతమ్‌ , (క్రీడారతివిధిజ్ఞాభిరప్పరోభిః సహ్మ[సశః. 7

"0 అ. దివ్యాభరణమాల్యాభిః == చివ్యములై న అలంకారములు, మాలి కలు గల, దివ్యరూపాభిః = దివ్యమైన రూపము గల (కీడారతివిధిజ్ఞాభిః = రతి (క్రీడల విధానములను ఎరిగిన, సహ్మసళః = వేలకొలది, అప్ఫరోభిః = అవ్సరః శ్రీలచేత, ఆవృతమ్‌ = వ్యా ప్రమైన (సమ్ముదతీరమును చూచుచు వెళ్ళెను.)

తా. ఆ సమ్ముదతీర మునందు దివ్య మైన రూపము గల అప్సర ఃస్త్రీలు ఉండిరి. వాళ్ళు అందరూ దివ్యములై న అలంకారములు, పుష్పమాలలు ధగించిరి. ఆంద' కూఢ, రత్మికీడావిధానము లన్నీ దాగా కెలిసినవాళు. శ?

ళా మూ. సేవితం దేవపత్నీభిః శ్రీమతీభిః [శ్రియా వృతమ్‌, దేవదానవసం ఘైశ్చ చరితం త్వమృతార్థిభిః 18

(ప, అ. శ్రీమతీభిః= శోభ గల, దేవపత్నీభిః = దేవతల భార్యలచేత,

"సేవితమ్‌= సేవింపబడినది, ,శియాజకోభతో, వృతమ్‌ == కూడినది, అమృతాక్తిభిః

అరణ్యకాండము 488 = అమృతమును కోరు, దేవదానవసం ఘైశ్చజదేవతలయొక్క-, దానవులయొక్క సంఘములచేత, చరితమ్‌ == గంచరించబడదినది అయిన (సమ్ముదతీరమును చూచుచు వెళ్హిను).

తా. ఆ సము[దతీరమునందు శోభావతులై న దేవభార్యలు నివసించుచుండిరి. శోభాయమానముగా ఉన్న తీరమునందు అమృతమునందు ఆస క్రి గల దేవదానవ సంఘములు సంచరించుచుండెను.

వి. “అమృతాభీః” అను హెళమునకు బదులు “అమృతార్థిభిః” అను [ప్రాచ్యపాఠము (గహింవబడినది. దానవులు అమృతమును తినలేదు గాన వారు అమృతాశులు కారు కదా. దేవతలు అమృతమును తిన్నవారే గావున వారికి కూడ “అమృతార్థిిః” అన్న విశేషణము కుదరదు. అమృతోత్పత్తి కి వూర్వుము దేవ దానవులు ఈ తీరమున అమృతాభి లాషలై తిరిగేవారు అని అర్థం ఇన్పవలెను.

మూ, హంనస్మకౌజ్బుప్లవాకీర్ణం సార'సైః సంపణాదితమ్‌,

వైడూర్య పస్తరం రమ్యం న్నిగ్ధం సైగరతేజసా. 16

[వ అ. హంస్కక్రౌబ్బున్లవాకీర్ణమ్‌ = హంసలతోను, (కౌంచవక్షులతోను, కన్చలతోను వ్యావమైనది, సారనైః == సారనవకులచేత, సంవణాదితమ్‌ జ ధ్వనింపచేయ బడినది, వై డూర్య వ స్తరమ్‌ వైడూర్యమాణిక్యవికారములైన శిలా ఫలకములు కలద్కి రమ్యమ్‌ = సుందరము, సాగర జేజసా = సము్శుదకాంతిచేత, న్నిగ్గమ్‌ == నునుపుగా ఉన్నది అయిన (సముదదతీర్మపాంతమును చూచుచు వెళ్హిను).

తా. సమ్ముదకాంతి (వసరించి నున్నగా ఉన్నట్లు కనఐడుచున్న ఆ సము[దతీరము హంపలతోను, [క్రాంచపక్షులతోను, కన్పలతోను నిండి యుండెను. సారసపకుల ధ్వనులతో (వతిధ్వనించుచుంఢెను. అక్కడ వైడూర్యమాణిక్య ముల వికారములైన శిలాఫలకము లుండెను, 10

మూ, పాణ్ఞరాణి వికాలాని దివ్యమాల్యయుతాని చ,

తూర్యగితాభిజుష్టాని విమానాని సమ న్తతః, 19 కర్రి

కీరిడ శ్రీమ్మదానూరయణము తపసా జితలోకానాం కామగాన్యభిసంపతన్‌, గన్దర్వాప్పరస శ్చైవ దదర్శ దనదానుజః. ర్య (ప. అ. అభిపతన్‌ == తొందరగా వెచ్ళచున్న, ధనదానుజః==రావణుడు, తవసా = తపస్సుచేత, టఖితలోకానామ్‌ == జయింపబడిన స్వర్గాదిలోకములుకల వారియొక్క, పొజ్దరాణి = తెల్లనివి, విశాలానిజవిశాలములు, దివ్యమాల్యయుకాని చజ దివ్యములైన మాలలతో కూడినవి, తూర్యగీతాభిజుష్టాని = వాద్యములతోను, గితములతోను కూడినవి, కామగాని =: స్వేచ్చగా సంచరించునవి అయిన, విమా నాని == విమానములను, సమన్తతః = అంతటా , గన్టర్వాప్సరస శత్ర్చైవ=గంధర్వు లను, ఆప్పరఃస్త్రీలను, దదర్శ చూచెను. తా. తొందరగా (1పయాజము చేయుచున్న ఆ రావణుడు మారమునందు ణి ఆంతటా, గంధర్వులను, ఆప్పరఃస్త్రీలను, తవస్సుచేత స్వర్షాదిలోకములను జయించిన పుణ్యాత్ముల విశాలములైన విమానములను చూచెను. తెలగా ఉన్న ఆ విమానములు దివ్యములైన మాలలతో అలంకరింనబడి వాద్యగితధ్వనులతో మారు మోగుచుండెను. 19,20 మూ. నిర్యాసరసమూలానాం చన్దనానాం సహ్మసళ క వనాని పశ్యన్‌ సౌమ్యాని (ఘాణతృ.ప్రికరాణి చ. 121 (ప. అ. నిర్యాసరసమూలానామ్‌ జ బంకయొక్క_ రసము మొదళలో గల, ఆ ళా చన్టనానామ్‌ = మంచిగంధపు చెట్టయొక్క_, సౌమ్యాని=అందమైన, [భూణత్ళ ప్తిక రాణి చజ[ఘాజేందియమునకు తృ ప్రికలిగించు, సహ్మసళఃజ వేలకొలది, వనాని ఇ వనములను, పళ్యన్‌ = చూచుచు, వెశ్తైను. తా. అ రావణుడు, సుందరములు, (నూణేరదియమునకు తృప్తి 'కలిగిం చేవి ఆయిన వేలకొలది చందనవృక్షముల వనములను చూచెను. ఆ వృ్యశముల మొదళ్లలో పల్బనీ జిగురు కారుచుండెను. స్ట] ళ్తా లు మూ. అగురూణాం చ ముఖ్యానాం వనాన్నుపవనాని చ, తక్క్కోోలానాం చ జాత్యానాం ఫలినాం చ సుగనినామ్‌. ఛి (వ. అ. ముఖ్యానామ్‌ జ _శేష్టములైన, ఆగురూణామ్‌ = ఆగురువృకముల

"ఆర ణ్యకాండము శీ8ిర్‌ యొక్క, వనాని = వనములను, ఊవవనాని చ = ఉద్యానవనములను, తక్కో -లానామ్‌ జ తకో్కోలవృక్షములయొక్క_, ఫలినామ్‌ = ఫలములు గల, సుగన్ధినామ్‌ ఇ సువాసన గల, జాత్యానామ్‌ == జాజిచెటయొక్క వననములను చూచుచు వెళ్తిను. ళా ళు తా. (శేష్టములైన అగురుచెట్లు. తక్కో.లవృక్షములు, ఫలములున్న, మంచి సువాసన గల జాజిచెట్టు ఉన్న వనములను , ఉద్యానములను చూచుచు వెళ్ళిను. మూ. పుష్పాణి చ తమాలన్య గుల్మాని మరిచస్య చ, ముకానాం చ నమూహాని శుష్యమాణాని తీరత:ః. లి (వ. అ. తమాలస్య == తమాలవృకముయొక్క-, పుష్పాణి = పుష్పము “లను, మరిచస్య == మిరియముయొక్క, గుల్మానిజ పొదలను, తీరతః == తీరము నందు, శుష్యమాణాని = ఎండుచున్న, ముక్షానామ్‌ = ముత్యములయొక్క-, సమూ హాని చ = సముదాయములను చూచుచు వెశ్తిను. తా, ఆ [పాంతమునందు తమాలవృకముల పుష్పములు, మిరియపు చౌొంకలు, తీరముమీద ఎండుచున్న ముత్మముల (పోగులు ఉండెను. ల్సి మూ, శజ్ఞానాం (పస్తరం చైవ (ప్రవాశనిచయం తథా, కాజ్బూనాని చ శైలాని రాజతాని చ నర్వుశః, న! (వ. అ. శడ్ఞానామ్‌ == శంఖములయొక్క-; (వస్తరం చైవ సముదాయ మును, తథా= మరియు, [వవాళనిచయమ్‌ == పైగడముల సముదాయమును, సర్వళః == అన్ని వైపులా, కాజ్బునాని == బంగారు వికారమైన, రాజకాని చజ= వెండి వికారమైన, శై లాని== పర్వతములను, (చూచుచు వెళ్ళిను). తా. అక్కడ శంథాల సముచాయములు, పొగడాల (పోగులు, నలువైవు అందు బంగారు కొండలు, వెండి కొండలు ఉండెను. రత్త మూ. (ష్మసవాణి మనోజ్ఞాని (పసన్నాని (హదాని చ, ధనధాన్యోపపన్నాని శ్రీరత్నైః కోభితాని చ. ర్స్‌ హ స్యశ్వరథ గాఢాని నగరాణ్యవలోక యన్‌. (వ, ఆ. మనోజ్ఞాని = మనోహరములైన, [వ్యసవాణి = సెలయేళ్లను, హలా స్ట ళా

శీలిరి శ్రీేమ్మదామాయణము ల్‌నన్నా వడా విగ్శ లమురై న, (వాదాని చోజూ మడుగులను, ధనధాన్యోవవన్నానీ జధనధాన్యములతో కూడిన, స్రీర త్నైః==(*ేష్టలైన స్రీలచేత, కోభితానిజ=శోభింవ విడిన, వాన్య్యశ్వారతగాడాని == గజములతోను, ఆశ్వములతోను, రథములతోను కిక్కిరినీఉన్న, నగరాణి = నగరములను, అవలోక యన్‌ == చూచుచు(వె్లెను). తా. రావణుడు మార్గమధ్యమునందు మనోహరములైన "సెలయేళ్ళను, నిర్మలములైన చెరువులను, ధనధాన్యసమృద్దములు, ఊత్తమశన్ర్త్రీలతో శోభించు. చున్నవి, గజములతోను, అళ్వములతోను, రథఠతములతోను కిక్కిరిసి ఉన్నవి అయిన నగరములను చూచెను, ర్ట మూ. తం సమం సర్వతః స్నిగ్దం మృదుసంస్పర్శ్మమారుతమ్‌, ఆఅఆనూపం౦ సిన్టరాజస్య దదర్శ (తిదశోపమమ్‌. ర్డిగ్రి (వం అ. (త్రిదినోవమమ్‌”అను గోరల్‌వూర్‌ (పతి పాఠము బాగున్నది) సర్వతః = అంతటా, సమమ్‌ = సమముగా ఉన్నది, స్నిగ్దమ్‌ = సుందరము, మృదుసంసృ్పర్శ్మమారుతమ్‌ = మృదువైన స్పర్శ గల వాయువు గలది, (తిదివోవ మమ్‌ = స్వర్ణమువలె ఉన్న, సిన్టురాజస్య జ= సముుదముయొక్క-, తమ్‌ అనూషమ్‌. శా, సము్ముదము దగ్గరనున్న అఆ జల్మప్రాయ్మపదేశము అంతటా సమ. ముగా, సుందరముగా ఉండెను. వాయువు స్పర్శానుకూలముగా ఉండెను. ఆ విధ. ముగ ఆది స్వర్గలోకము వలె ఉండెను. వి. ఇక్కడ 'పాచ్యపాఠం వేరుగా ఉన్నదిం నో పళ్యన్నథ సంహ ప్త ఆ్యశమం. పుణ్యకర్మణః, సిన్టరాజస్య ళు మునేరటామణలధారిణః””, న! న! “ఆతడు ఆ నగరాదులను చూచుచు పుణ్యాత్ముడు, జటామండలము ధరిం. చినవాడు ఆయిన సింధురాజు అనే ముని ఆ(శమమును చేరెనుి'అని అరము. 26 న! మూ. త్మతాపశ్యత్ప మేఘాభం న్య్యగోదమృషిభిర్చుతమ్‌ ర్డిగ సమన్హాద్యస్య తాః కాఖాః శఈతయోజనమాయతా:.

అరణ్యకాండము కర?

వ. అ. త్మృత == అక్కడ, సఃజ= ఆ రావణుడు, యస్య = దేనియొక్కూ, తాః కాఖాక== ఆ కొమ్మలు, సమన్హాత్‌ = నలుమూలల, శతయోజనమ్‌ = నూరు యోజనములు, ఆయతాః=పొడ వైనవో, అట్టి, మేఘాభమ్‌= మేఘమువంటి కాంతి గల, బుషిభిః వృతమ్‌=బుమలతో కూడిన, న్య్యగోధమ్‌= మబజ్జిచెట్టును, ఆవళ్యత్‌

క! బ్‌ = చూచెను.

తా. అక్కడ ఆతడు మేఘము వంటి కాంతి గల ఒక నటవృకమును చూచెను. దాని చుట్టూ నూరు యోజనముల పొడవైన కాఖలు ఊండెను. దాన్నివె ఎందరో బుషలు నివసించుచుండిరి. ల?

మూ. యస్య హ స్తినమాదాయ మహాకాయం చ కచ్చపమ్‌, ల్సిగ్రి భషార్జం గరుడః శాఖామాజగామ మహాబలః,

(వ. ఆ. మహాబలః = గొవ్ప బలము గల, గరుడః = గరుత్యంతుడు, ఛవార్థమ్‌ = భషణమునిమిత్తము, హా న్తినమ్‌ = గజమును, మహవాకాయమ్‌ = పెద్ద దేహము గల, కచ్చవం చజ తాబేలును, ఆదాయ (గ్రహించి, యస్య ఏ వటవృషముయొక్క_, కాఖామ్‌ == కాఖనుగూర్చి, ఆజగామ == వచ్చెనోం

తా, పూర్వము మవాబలళాలియైన గరుత్మంతుడు ఈ వటవృగ్షము కొమ్మపై కూర్చుండి తినుటక్రై పెద్ద గజమును, పెద్ద శరీరము గల తాబేలును తెచ్చుకొనెను, లిగ్రీ

మూ. తస్య తాం సహసా కాఖాం భారేణఐ పతగోత్తమః,. రిల సుపర్దః పర్ణబహులాం ఐభక్షా చ మహాబలః.

(స. అ. వతగోత్తమః = వకులలో ఉత్తముడైన, మహాబలః = గొవ్వ బలము గల, సువర్జః జ అ గరుత్మంతుడు; తస్య == ఆ వృక్షముయొక్క, రాం శాఖామ్‌ = ఆ కాఖను, భారేణ = థారముచేత, సహసాజ వాటాత్తుగా, దిభజ్ఞా

తా. సకులలో (శేన్టుడు, మవిబలళాలి అయిన ఆ గరుత్మంతుడు కూర్చున్న వెంటనే ఆ వృషము కొమ్మ, బరువుకు విరిగిపోయెనుం వి

శకి0ి శ్రీమ్మదామాయణము. మూ. త్యత వైభానసా మాషా వాలఖిల్యా మరీచిపాః, 80 ఆజా బభూవుర్జూ_మాశ్చ సంగతాః పరమర్షయః.

(వ. అ. వైఖానసాః = వైఖానసులు, మాష్షాః = మాషగోోతమువారు,. మరీచిపాః = కిరణములు మ్యాతము త్రాగు, వాలఖిల్యాః == వాలఖిల్యులు, ఆజడాః = 1బహ్మప్పుతులు, ధూ(మాళ్చ == ధూమపానముచేయు , పరమర్షయశ్చ == గొప్ప బుషీశ్వరులు, త్యృత = ఆ కొమ్మమీద, సంగతాః=కలసినవారై, బభూవుః == ఉండిరి.

తా. వైఖానసులు, మాషగ్మోతమునకు చెందిన మహర్చులు, చందకిరణ ములు మ్మాతమే ఆవారముగా [తాగు వాలఖిల్యులు, (బహ్మప్యుతులైన మహర్షులు తల్కకిందుగా [నేలాడుచు, ధూమమును [తాగుచు తపస్సు చేసే మహర్షులు కలిసిః ఆ కొమ్మను అంటిపెట్టుకొని ఉండిరి. 80

మూ. తేషాం దయార్శం గరుడస్తాం శాఖాం శతయోజనామ్‌, 81 జగామాదాయ వేగేన తౌ చోభా గజకచ్చపౌ.

వ. అ. గరుడః = గరుత్మంతుడు, తేషామ్‌ = ఆ మహర్షుల, దయారమ్‌

స! జ దయకొరకు, శతయోజనామ్‌ = నూరు యోజనముల పొడ వైన, తాం కాఖామ్‌ = అ కొమ్మను, తౌ= అ, ఉభౌజరెండు, గజక చృపౌ=గజమును తాబేలును, ఆదాయ = (గహించి, వేగేన = వేగముతో, జగామ = వెళ్ళెను.

తా. గరుత్మంతుడు ఆ మహర్షులమీద దయచేత, నూరు యోజనముల పొడవైన ఆ శాఖను, ఆ గజకచ్చపములు రెండింటిని తీసికొని వేగముగా వెళ్తిను. త్ర

మూ. ఏకపాదేన ధర్మాత్మా భక్షయిత్వా తదామిషమ్‌, త్రి

నిషాదవిషయం హత్వా శఛాఖయా పతగో త్తమః, (ప్రహర్షమతులం లేభే మోకయిత్వా మహామునీన్‌. కిక

వ, అ. ధర్మాత్మా = ధర్మాత్ముడైన, వతగోత్తమః == పక్సలలో ఉత్తము డైన ఆ గరుత్మంతుడు, తత్‌ = ఆ, ఆమిషమ్‌ = మాంసమును, ఏకపాదేన== ఓక్క- పాదముచేత, భక్షయిత్వా జ భశించి, కాఖయా = కొమ్మచేత, నిషాదవిష

అరణ్యకాండము శీలి యమ్‌ = నిషాదుల దేశమును, వాత్వా= చంపి, మవోమునీన్‌ = మవహామునులను, మోకయిత్వా == విడిపింవచేనీ, ఆతులమ్‌ = సాౌటీ లేనీ, (వపోర్షమ్‌ == అనంద మును, లేఖభే= పొందెను. తా. ధర్మాత్ముడు, వక్షులలో ఊత్తముడూ అయిన ఆ గరుత్మంతుడు ఆ గజకచ్చపముల మాంసమును ఒక పాదముతో పట్టుకొని తిని, అ కొమ్మతో నిషా దులను (ఆటవికులను) చంపి, కొమ్మను ఆశయించి ఉన్న మవోమునులకు అపద కలగకుండు నట్టు వారిని విడిపించి చాల సంతోషించెను. 82, 8లి మూ, స తేనైవ (వహర్షేణ ద్విగుణీకృతవ్శికమః, అమృతానయనార్థం వై చకార మతిమాన్‌ మతిమ్‌. లెడ్తీ వ, అ,- మతిమాన్‌ == ముద్ధిమంతు డైన, సఃజు ఆ గరుత్మంతుడు, తేనైవ (వ్రహక్షేణ జ ఆ ఆనందముచేతనే, ద్విగుణికృతమ్మికమః జ రెట్టింపు చేయబడిన పరాక్రమము కలవాడై, అమృతానయనార్థమ్‌ = అమృతమును తీసికొనివచ్చుటకు, మతిమ్‌ = ఆలోచనను, చకార = చేసెను. తా. బుద్ధిమంతు డైన గరుత్మంతుడు ఆ సంతోషముచేత రెట్టింపు అయిన పర్యాకమముతో అమృతమును తీసికొనివచ్చుటకు నిర్ణయము చేసెను. త్రి మూ. ఆయోజాలాని నిర్మథ్య భిత్వా రత్నమయం గృహమ్‌, మహేన్ద్రభ వనాదుపమాజహారామృతం తతః. 8ి5్‌ ష్‌ గల రత్నమయమ్‌ = రత్నవికారమైన, గృహమ్‌ = గృహమును; భిత్త్వా = భేదించి, తతఃజు ఆ, మ హేన్ష్రభవనాత్‌ = మహేర్మదుని భవనమునుండి; గుప్రమ జ దాచి ఉంచబడిన, అమృతమ్‌ = అమృతమును; ఆజహార = హరించెను. తా. గరుత్మంతుడు ఇనువ కటకటాలను విరగగొట్టి, రత్నములతో నిర్మించిన గృహమును (బద్దలుకొట్టి ఆ మహేర్యదభవనమునందు, రహస్యముగా దాచి ఉంచిన అమృతమును తీసికొనివచ్చెను. రఫ్‌ చమూ. తం మహర్షిగ జైర్జష్టం సువర్ణ కృతలక్షణమ్‌, నామ్నా సుభ్మ్యదం న్య్మగోధం దదర్శ దనదానుజః. . లికి

శీశ0 శ్రీమ్మదామాయణము (నం అ. ధనదానుజః జ రావణుడు, మహార్షిగణైః = మహర్షుల సముదా యముచేత, జుష్టమ్‌ = పొందబడినది, సుపర్జకృతలక్షణమ్‌ = గరుత్మ ంశునిచేత చేయబడిన గుర్తులు కలది, నామ్నా == పేరుదేత, సుభ్మదమ్‌ = సుభద్ర మను, తం న్యగోధమ్‌ = ఆ వటవృషమును, దదర్శ == చూచెను. శా. రావణుడు సుభ(ద మనే ఆ న్య్యగోధవృడమును చూచను. గుంపులు గుంపులుగా మహర్షులు దానిని ఆ్యశయించి ఉండిరి. గరుత్మంతుడు దానిపై కొన్ని గుర్తులు ఏర్పడు నట్లు చేసెను. 86 నా! ళు మూ. తంతు గత్వా పరం పారం సముదదస్య నదీపతేః, దదర్శాఇశమమేకాన్తే రమ్మే పుణ్యే వనాన్తరే. రగ (న. అ. నదీపతేః జు నదులకు (వభువైన, సమ్ముదన్య = సముద్రము యొక్క, తమ్‌ = ఆ, వరమీ=అవతలడఉన్న, పారమ్‌= ఒడ్డును, గత్వా=పొంది, రమ్యే = సుందరము, పుణ్యే=వవ్మితము అయిన, వనా న్తరేజ వనమధ్యమునందు, ఏకాన్తే = ఏకాంత్యవదేశమునందు, ఆ(శమమ్‌ = అఆ(శమమును, దదర్శ=చూచిను. తా. రావణుడు నదుల (వభువైన సము(దము అవతలి ఒద్దు చేరి,అక్కుడ నుందరము, పవ్మితము, ఏకాంతము అయిన వనమధ్యమునందు ఉన్న ఆశమ మును చూచెను. 87 మూ. త్మత కృష్ణాజినధరం జటావల్కలధారిణమ్‌, దదర్శ నియతాహారం మారీచం నామ రాక్షసమ్‌. 36 (స, అ. త్యత = అక్కడ, కృష్ణాజినధరమ్‌ = కృష్ణాజినమును ధరించిన వాడు, జటావల్క_లధారిణమ్‌ = జటలను, నారవీరను ధరించినవాడు, నియతా వోరమ్‌ జు నియమిత మైన ఆహారము కలవాడు అయిన్మ మారీచం నామ మారీ చుడు అనే పేరు గల, రాక్షసమ్‌ = రాషసుణ్ణి, దదర్శ == చూచెను. తా. రావణుడు అక్కడ, కృష్టాజినమును, జటలను, నారవీరను ధరించి ఆహారనియమము పాటించుచు, మునివృత్తిలో ఉన్న మారీచు డనే రాకసుజ్జి చూచెను. 88

అరణ్యకాండము శ్తీడ్షీ1ే మూ. స రావణః సమాగమ్య విధివత్తేన రక్షసా, మారీచేనార్చితో రాజా సర్వకామైరమాను_షైః. తలి ప, అ. రాజాజ రాజైన, సః రావణః == ఆ రావణుడు, సమాగమ్య == నమీసీంచి, రక్షసాజరాక్షసుడై న, తేన మారిచేన= ఆ మారిచునిచేత, అమానుషైః జ మనుష్యసులభములు కాని, సర్వకామైః = నమ స్తభోగ్యవస్తువులచేతను, విధి వళ్‌ = యథావిధిగా, ఆఅర్బ్చితః జ వూజింవబడెను. తా, మారీచుడు తన ఆ[శమమునకు వచ్చిన రాక్షసరాజైన ఆ రావణుని మనుష్యదుర్గభములైన సకలభోగ్యవస్తువులను సమర్పించి, యథావిధిగా గౌరవిం చను. త్ర్రి మూ. తం స్వయం వూజయిత్వాతు భోజనేనోదకేన చ, అర్జోపహితయా వాచా మారీచో వాక్యమబవీళ్‌. 40 (ప. అ. మారీచః== మారీచుడు, తమ్‌ = ఆతనిని, భోజనేన = భోజనము చేతను, ఉద కేన చ = ఉదకముచేతను, స్వయమ్‌ = స్వయముగా, పూజయిత్వాజ= పూజించి, అర్థ్జోవహితయా = అర్ధముతో కూడిన, వాచా == వాక్కుతో; వాక్యమ్‌ == వాక్యమును, ఆ|బవీత్‌ == పలికెను. తా. మారీచుడు ఆ రావణునకు భోజనము, ఉదకము సమర్పించి స్వయ ముగా వూజించి, మంచి అర్ధము గల మాటలు ఈ విధముగ వలికెను. 40 మూ. కచ్చిత్సుకుశలం రాజన్‌ లజ్కాయాం రాక్ష 'సేశ్యుర, కేనార్జేన పునస్త్వ్యం వై తూర్హ మేవమిహాగ త. త్తీ్వే (వ. అ. రావ సేళ్వర = రాక్షనవభువైన, రాజన్‌ రాజా, లజ్కాయామ్‌ == లంకయందు, సుకుళలం కచ్చిత్‌ == కుశలమే కదా: త్వమ్‌ జు సీవు, కేన== వ, అర్ధేన = (వయోజనముచేత, తూర్ణమ్‌ == శ్మీఘముగా, ఏవమ్‌ = ఇట్టు, పునః = మరల, ఇహజ ఇక్కడికి, ఆగతః జ వచ్చినావు ? తా, రాశసరాజా । లంకలో అంతా కేనుమే కదా । ఇంత శఘముగా సీవు మరల ఇక్కడకు ఎందుకు వచ్చినావు ?

డీక్షీకి శ్రీమ్మదామాయణము. వి ఈ శ్లోకం (పాచ్యపాఠంలో భేదు. ర్తి మూ. ఏవముకో మహాతేజా మారీచేన స రావణః, తతః పళ్చాదిదం వాక్యమబవీద్వాక్యకో విద త్తి ఇత్యార్షే శ్రీమ్మదామాయణే వాల్మీకీయే ఆదికావ్యే అరణ్యకాళ్డే పజ్బు[తింశః సర్గః,

(న, అ. మారిచేన = మారీచునిచేత, ఏవమ్‌ == ఇొట్టు, ఊ కః వలకబడిన,. మహాతేజా? జ గొప్ప చేజస్సు గల, వాక్యకోవిదః == మాటలలో నేర్పరి యెన, సః రావణః జ ఆ రావణుడు, తతః పళ్ళ్చాత్‌ = దాని పిమ్మట, ఇదమ్‌= ఈ, వాక్యమ్‌ జ వాక్యమును, అ(బవీత్‌ = పలికెను.

తా. మహాతేజఃకాలీ, మాటలలో నేర్పరి ఆయిన ఆ రావణుడు మారీ చుని మాటలు' విని ఇట్టు పలికెను. శీలి

ఏ. రావణుడు మారీచ్మాశమానికి వెళ్ళే దారిలో అనేకజనవదాలు దాటి, చాలా దూరం ప్రయాణం చేసి ఆ శమం చేరుకున్నట్టు ఈ సర్షలో వర్ణించబడింది. ఈ వర్ణన పట్టి చూడగా అవి దేవభూము లన్నట్టు కనబడుతుంది. లంక సము[ద ఓీరంమీదనే ఉన్నట్లు సుందరకాండాదులలో ఉన్న వర్ణనలను పట్టి తెలుస్తూన్నది. అందుచేత మారీచుని ఆశమం లంక పక్కనే ఉన్న సమ్ముదతీరంలో ఉన్న దని చెప్పడానికి వీలు లేదు. లంకకు దక్షిణంగా చాలాదూరంలో ఉన్న సము(దతీరమా లేక హిమాలయాదులు దాటిన తరవాత ఉన్నట్టు భావించబడే ఉత్తరసమ్ముద తీరమా ఏదని చెప్పవలెనో తెలియడంలేదు, గరుత్మంతుడు అమృతవారణం కోసం వెశ్హేటప్పుడు గజకచ్చపాలను భక్షించడానికై వటవృక్షంమీద వాలినట్టు, అ కొమ్మ విరిగిపోయినట్టూ, దానిని ఆ్యశయించుకొని ఉన్న మునులను ఏలాగో రష్షించినట్ట ఈ కథ మవోభారతంలో కూడా ఉంది. ఆ వటవృక్షం దక్షిణ సమ్ముదతీరంలో ఉందా ఉత్తరసమ్ముుదతీరంలో ఉందా అనే విషయ అక్కడ కూడా స్పష్టంగా లేదు కాని అమృతమథనం కోసం దేవదానవాదులు మంతనాలు చేయడం మేరుపర్యతంమీద జరిగినట్టు చెప్పీ తరవాత గరుడోత్పత్త్యాదులు నర్జిం- చడంచేత బహుశా భారతం _పకారం ఈ వటవృక్షం ఉఊత్రరసమ్ముదతీఠంలో ఉన్న

అరణ్యకాండము క్షీకీర్రి దని చెప్పడానికి వీలున్నట్టు కనబడుతుంది. రావణుని మార్గాన్ని వర్ణించే ఈ ఘట్టంలో [పాచ్టుపాఠంలో_ “ఉత్రరాంశ్చ కురూన్‌ వళ్యన్‌ పళ్యంత్పైవ నగోత్తమాన్‌, దేవదానవసం మైశ్చ "సేవితం హ్యమృతార్థిభిః, అనే శోకం ఉన్నది. ఉ త్తరకురుదేశ మనగా కురుక్షేే తానికి చాలా దూరాన ఉత్తరంగా ఉన్న దేశం. అది దేవభూమి అని సం్యవదాయం. అందుచే మారీచా (శమం హిమాలయిోాలు దాటి ఉత్తరాన ఉన్న దని ఊహించవచ్చును. ఏమైనా ఇంకా విజ్ఞులు పరిశీలించవలసిన విషయం. “దాలానందిని'”” యను శ్రీమ్మదామాయణాంధవ్యాఖ్యానమునందు ఆరణ్యకాండలో: ముప్పదియైదవ సర్గ సమా ప్తము,

అథష ట్త్ర్రంళశ 8 సర్గః [రానణుణు రాముని అనరాధముణు వర్జీంబి చౌవ్న, అతని భార్య మైన నీతను వారించువివ సొవోయ్యము వేయు ముని మారీచుని రూ శోడుథ]. మూ. మారీచ (శకూయతాం తాత వచనం మమ భాషతః, అర్లోఒస్మి మమ చార్తన్య భవాన్షి పరమా గతిః. క్షే (వ. అ. తాత= తండి: మారీచ = మారీచుడా। భాషతః = మాటలాడు చున్న, మమజ== నాయొక్క, వచనమ్‌ = వచనము, శచూయతామ్‌ =వినబడుగాక, ఆర్తఃజ దుఃభితుడను, అస్మి = అయిఉన్నాను. ఆర్తన్య == దుఃభితుడనైన, మమ జఉనాకు, భవాన్‌ = నీవు; పరమా ='గొప్ప, గతిః; హి= గతి కదా? తా. తండీ । మారీచా। నేను చెప్పుచున్న మాట వినుము. నేను ఆవదలో ఉన్నాను. నేను ఆపదలో ఉన్నప్పుడు నీవే నాకు గతివి కదా? ే మూ, జానసీషే త్వం జనస్థానే యథా (థాతా ఖరో మమ, దూషణశ్చ మహాబాహుః స్వసా జూర్పణఖా చ మే. ౨ (తిశిరాళ్చ్ళు మహాతేజా రాక్షసః పిశితాశన,, అన్యే చ బహవః శూరా లబ్బలఖు. నిశాచరా:ః,. తి వన న్లి మన్నియోగేన రతివాసం చ రాక్షసాః, వాధమానా మహారణ్యే మునీన్‌ వై ధర్మచారిణః. డ్తీ (వ, అ. మమ= నాయొక్క, [భాతా== సోదరు డైన, ఖరఃజ= ఖరుడు, మహాబాహుః గొప్పబాహువులు గల, దూషణశ్చ=దూషణుడు, మేజనాయొక్క, స్వసా జ సోదరియైన, హర్పణఖా చజహర్పణఖ, మహాతేజాః గొవ్పజేజస్ను

అరణ్యకాండము జర్‌ గల, పిశితాశనఃజమనుష్యమాంనమును తిను, రాక్షసఃజరాకసుడైన, (తిశిరాళ్ళ జా (తిశీరస్సు, కూరాః ౬ శూరులు, లబ్బలషాః == లక్ష్య్ముమును కొట్టుటకు సమర్జలు ఆయిన, అన్యే = ఇతరులైన, బహవః = అనేకులు, నికాచరాః రాక్షసాః==ు నికా చరులైన రాక్షసులు, మన్నియోగేన = నా ఆజ్ఞచేత మహారణ్యే = మహారణ్యము నందు, ధర్మచారిణః = ధర్మమును ఆచరించు, మునీన్‌జమునులను, బాధమానాః జవాధంచుచు, జనస్టానే= జనస్టానమునందు, యథాజు ఎట్టు, రతివాసం వస నిజ అనందకర మగు నివాసము కలుగు నట్టుగా నివసీంచుచున్నారో, త్వమ్‌ = నీవు, జాసీషే జ ఎరుగుదువు కదా? తానా సోదరుడైన ఖరుడు, మహాబాహువైన దూషణుడు, నా సోదరి మైన కూర్పణఖ మనుష్యమాంసమును భుజించు మవితేజఃళాలియైన (తిశిరన్సుం శూరులు, గురి. తవ్పకుండ ఆయుధములు (పయోగించగలవారు అయిన ఇంకా ఎందరో ఇతరరాక్షసులు, మవారణ్యములో ధర్మములు ఆచరించుచున్న మును లను బాధించుచు, నా అజ్ఞ [వకారము, జనస్థానములో నుఖముగా నివసించు చున్నా రను విషయము నీకు తెలియును కదా? కుకీ మూ. చతుర్జ్ధశళ సహస్రాణి రక్షసాం థఫీమకర్మణామ్‌, శూరాణాం లబ్బలకాణాం ఖరచిత్తానువ ర్తినామ్‌. ర్‌ (వ. అ. లీమకర్మణామ్‌ == భయంకరమైన కర్మలు చేయువారు, శూరా జామ్‌ =శూరులు, లబ్ధలక్షాణామ్‌= లక్యుమును కొట్టగలవారు, ఖరచిత్తానువ ర్ర్‌నామ్‌ ఇ కారుని చిత్తమును అనుసరించి ఉన్నవారు అయిన, రక్షసామ్‌ = రాషసుల యొక్క, చతుర్దశ సహ్మసాణి = వదునాలుగు సహ్యస్రములు, నివసించుచున్నారు కదా? తా. భయంకరములైన పనులు చేయువాళ్డు, శూరులు, గురి తవ్పనివాళ్ళు, ఖరుని చిత్తమును అనుసరించి (వవ ర్తించువాళ్ల అయిన పదునాలుగువేలమంది రావసులు అక్కడ ఉన్నారు కదా? గ్‌ మూ. తే త్విదానీం జనస్థానే వసమానా మహాబలాః, సంగతాః పరమాయత్తా రామేణ సహ సంయుగే. 6 నాన్మాపహరణో పేతాః ఖర్యప్రముఖరాక్షసాః,

శీర శ్రీమ్మ్మదామాయణము

(నవ, అ. జనస్థానే కా జనస్టానమునందు, వసమానాః = నివసించుచున్న , మహాబలాః జ గొప్ప బలము గల, తే= ఆ, ఖర్మపముఖరాక్షసాః = ఖరుడు మొదలైన రాక్షసులు, ఇదానీమ్‌ = ఇప్పుడు, పరమాయత్తాః=బాగుగా సన్నద్దులె, నాన్మాపహరణో పేతాః=అనేకవిధములైన ఆయుధములతో కూడినవారై , సంయుగే ఇ యుద్ధమునందు, రామేణ సహ= రామునితో కూడ, సంగతాః = కలిసినారు.

తా. జనస్థానములో నివసించుచున్న, మహాబలుడైన ఆ ఖరుడు మొద లైన రాక్షసులు బాగుగా నన్నద్దులెన, అనేకవిధములైన ఆయుధములు ధరించి, ఈ మధ్య, రామునితో యుద్ధమునకు తలపడిరి. రి

మూ. తేన సంజాతరోషేణ రామేణ రణమూర్దని, ( అనుక్త్వా-పరుషం కించిచ్చరై ర్వ్యాపారితం ధనుః.

వ-ఆ. సంజాతరోషేణ == పుట్టిన కోపము గల, తేన రామేణ= ఆ రామునిచేత, రణమూర్జని=జయుద్ధాాగమునందు, పరుషమ్‌=వపరుషమృుగా, కించిత్‌ ఇ ఏమీ, అనుక్త్వా== పలకకుండా, ధనుః = ధనస్సు, శరై:ః== బాణములతో, వ్యాపారితమ్‌ == వనిచేయునట్టు చేయబడినది.

తా. కోపించిన ఆ రాముడు యుద్ధాగమునందు ఏమీ పరుషముగా మాట లాడకుండా, బాణములను ధనుస్సు_పె ఆరోపించెను, 7

మూ. చతుర్దక సహస్రాణి రక్షసాముగతేజసామ్‌, 8 నిహతాని శరై స్తీక్టైర్మాను షేణ పదాతినా.

(వ. అ. పదాతినాజపాదచారియైన, మాను షేణ= మానవు డైన ఆ రాముని బేత, ఉగరేజసామ్‌ = ఉగ మైన తేజస్సు గల, రక్షసామ్‌ = రాక్షసులయొక్కం, చతుర్దశ == పదునాలుగు, సహస్రాణి = సహ్మసములు, త్రీళ్హైః ౫= వాడియైన శరైః = బొాణములచేత, నిహతాని = చంవబడినవి,.

తా, మనుష్యమ్మాతుడైన ఆ రాముడు పాదచారిగా ఉండి, వాడియెన బాణ ములచేత ఉఊ్యగమైన తేజస్సు గల వదునాలుగు వేలమంది రాక్షసులను చంపి నాడు. |

ఇఅరణ్యకాండము శీత? మూ. ఖరళ్చ నిహతః సంఖ్యే దూషణశ్చ నిపాతితః, రి హతశ్చ (తిశిరాళ్ళ్చాపి నిర్భయా దణ్ఞకాః కృతాః.

(ప. ఆ, సంఖ్యే యుద్ధమునందు, ఖరశ్చ = ఖరుడు, నిహతః = చంవ బడినాడు. దూషణశ్చ = దూషణుడు, నిపొతితః == పడగొట్టబడినాడు. (తిశిరా క్చాప్‌ = (తిశిరస్సు కూడ, హతః = చంపబడినాడు. దణ్ఞకాః=దండకారణ్యము, నిర్భయాః=భ యములేనిదిగా, కృతాః= చేయబడినది.

తా. రాముడు యుద్ధములో ఖరుజి దూషబణుజ్ది, ।తిశిరస్సును చంపి చండకారణ్యమును నిర్భయము చేసినాడు. ర

మూ. పష్మితా నిర్స్తః [కుద్దేన నసభార్యః క్షీణబీవిత*, 10 స హన్సా తస్య సైన్యస్య రామః క్ష్యతియపాంననః.

[ప- అ. [కుద్దేనజు కోపించి, ప్మికా = తండిచేత, సభార్యః=భార్యానహి తుడుగా, నిర స్తఃజ వెడలగొట్టబడిన, త్నీణజీవితః = అల్పాయుష్కుడైన, క్షత్రియ పంసనః = క్యతియాధముడైన, సః రామః== ఆ రాముడు, తన్య సైన్యస్యజ ఆ "నైన్య్మమునకు, హన్నాజవినాశకుడు.

తా. తర్మడి కోపించి, భార్యాసహితుడైన అఆ రాముణ్ణి దేశమునుండి వెడల గొట్టినాడు. అతని అయుర్దాయము శీణించినది. క్ష్యతియాధముడైన ఆ రాముడు, ఆ సైన్య్మమునంతా చంపివేసినాడు. 10

మూ, దుళ్శీలః కర్కశ స్తీక్షో మూర్ణో లుభ్టో ఒజితేస్ద్ర్యియః, క్షే

త్య క్షధర్మో హ్యధర్మాత్మా భూతానామహితే రతః.

వ.అ, (రాముడు) దుఃణీలః == చెడ్డ స్వభావము కలవాడు. కర్యళఃజ= కఠినుడు. తీక్షః = తీన్ణ మైనవాడు, మూర్ణః =మూర్జుడు. లుబ్ధిః=దురాశావరుడు. అజికేన్ద్యియఃజ జయింపబడని ఇర్యదియములు కలవాడు, త్య క్తధర్మః=విడువ ఐడిన ధర్మము కలవాడు. అభర్మాత్మా= ధర్మాత్ముడు కానివాడు. భూతానామ్‌ (పాణులయొక్క, అహితే=కీడునందు, రతః=అఆన క్తి కలవాడు,

తా. రాముని స్వభావము చాల చెడ్డది. అతడు కఠినుడు. తీష్షమైనవాడు.

జీకీర్రి శ్రీమ్మదామాయణము లుబ్ధుడు. ఇందియజయము లేనివాడు, ధర్మమును విడచిన అధర్మాత్ముడు. 1పాణుల కీడును కోరేవాడు. శే మూ. యేన వైరం వినారణ్యే సత్త్వ్వమాాశిత్య కేవలమ్‌, 22 కర్ణనాసాప హరణార్చగినీ మే విరూపితా, తస్య భార్యాం జనస్టానాత్సీతాం సురనుతోవమామ్‌, ]8ీ ఆనయిష్యామి విికమ్య సహాయస్త(త మే భవ.

(న. అ. యేన= ఏ గామునిచేత, వైరం వినా= వైరమేమీ లేకుండగనే, కేవలమ్‌ = కేవలము, సత్వ్వమ్‌ = బలమును, ఆ(శిత్య = ఆశయించి, కర్ణనా సానహరణాత్‌ = చెవులను, ముక్కును కోయుటవలన, మే భగినీ = నా సోదరి, విరూపితా == విరూపము కలదిగా చేయబడినదో, తస్య ఇ అట్టి రామునియొక్క; భార్యామ్‌ == భార్యయైన, సురసుతోపమామ్‌ == దేవకన్యతో సమానురాలైన, సితామ్‌= సీతను, వికమ్య = పరా్యాకమము చూపి, జనస్టానాత్‌ = జనస్టానము నుండి, ఆనయిష్యామి = తీసికొనివచ్చెదను. త్మ్యత=దాని విషయమునందు, మే నాకు, సవాయః = సవాయుడవుగా, భవ = ఆగుము.

తా. రాముడు ఎట్టి వైరకారణము లేకుండగా, బలము ఉన్నది కదా అని నా సోదరిదైన శూర్చుణఖ చెవులు, ముక్కు చేదించి ఆమెను వికృతరూవవతినిగా చేసినాడు. అతని భార్యయైన, దేవకన్యతో సమానురాలైన సీతను బలాత్కార ముగా జనస్థానమునుండి తీసికొ నీ రావలె నని అనుకొనుచున్నా ను. ఈ కార్యము నందు నీవు నాకు సాహాయ్యము చేయవలెను. 2, 18

మూ. త్వయా హ్యహం సహాయేన పార్శ్వు'సేన మహా బల, 14

. ఉథధాతృభిశ్చ సురాన్‌ యుద్ధే సమ్మగాన్నా భిచిన్త యే, తత్సహాయో భవ త్వం మే సమర్థో హ్యసి రాక్షస. 18

(వ. ఆ. మహాబల ఇ గొప్ప బలము కలవాడా।ః సవాయేన= సహాయుడ వుగా, పార్శ్వ సేన = (నక్కన ఉన్న, తృయా == సిచేతను, (శాతృబభిశ్చు జ సోదరులచేతను, యుద్ధే = యుద్దమునందు, సమ్మగాన్‌ = సమన మైన, సురాన్‌ == దేవతలను కూడ, నాభిచిన్నయే = లెక్కచేయను, రావసజ= ఓ; మారీచాః తత్‌

ఆరణ్యకాండము శీశ9 ఆ కారణమువలన, త్వమ్‌ = నీవు, మే == నాకు, సహాయః జ సహాయుడవు, భవ = అగుము, సమర్థః ఇ సమర్థడవు, అసి హి=ఐ ఆయిఉన్నావు కదాః తా. ఓ । మవాబలవంతుడా ః: నీవు, నాసోదరులు సహాయులుగా నా (సక్క- నిలచినచో దేవత లందరూ యుద్ధానికి వచ్చినా కూడా లెక్కచేయను. అందుచేత, ఓ: మారిచా । నీవు నాకు సావోయ్యము చేయము, నీవు అంచుకు సమర్థుడవు. త్త 15 మూ. వీర్యే యుద్ధే చదర్చేచనహ్యస్తి సదృశ స్తవ, ఉపాయజ్ఞో మహాన్‌ శూరః సర్వమాయాపిశారదః. 16 (వ. అం వీరే = వీర్యమునందు, యుద్ధే చ= యుద్ధమునందు, దర్పేచ = దర్పమునందు, తవ నీకు, సదృళః = సమానుడు, నా స్తి హీజా లేడు కదా? (నీవు); ఉపాయజ్జః =, ఉపాయములెరిగినవాడవు, 'మవోన్‌ = గొప్పవాడవు, శూరః ఇ శూరుడవు, సర్వఘాయావిశార దః = నమస్తమైన మాయలలో నేర్పు గల తా. వీర్యమునందు గాని, యుద్దమునందు గాని, దర్పమునందు గాని నీకు పోల్చదగిన వారెవ్వరూ లేరు. నీవు చాలా గొవ్పవాడవు. ఉపాయములు తెలిసిన వాడవు. ళూరుడవు. సకలమాయలలో నేర్చు గలవాడవు 16 మూ. ఏతదర్థమిహ పావ్రస్త్వ్రృత్సమీపం నిశాచర, శృణు తత్కర్మ సౌహాయ్యే యత్కార్యం వచనాన్మమ. (వ. ఆం నిశాచర ఇ మారీదా : ఏతదర్భమ్‌ = ఇందునిమిత్తమే, ఇహ = ఇక్కడికి, త్వ్యత్సమీవమ్‌ జూ సీ సమీవమును గూర్చి, [ప్రాప్తః వచ్చినాను, మను జనాయొక్క_, వచనాత్‌ = వచనమువలన, సావాయ్యే=సాహాయ్యమునిమిత్తము, యత్‌ జఏది, కార్యమ్‌ = చేయదగినదో, తత్‌ కర్మజఆ వనిని, శృణు ఉవినుము. తా. ఓ: మారీదా ।! ఇందుకోసమే నే నిచటికి, సీ దగ్గరకు వచ్చినాను. నా కోరిక [నకారము, నా సాహాయ్యముకొర కై సీవు చేయవలసిన కార్యమును వినుము. ఏ. ర్‌ం

శీఫ్‌0 శ్రీమ్మదామాయణము మూ. సౌవర్హ_స్వ్వం మృగో భూత్వా చ్మితో రజతబిన్దుభిః, ఆ్మశమే తస్య రామస్య సీతాయాః (సముఖే చర. 186 (ప. అ. త్వమ్‌ = నీవు, రజతదిన్దుభిః = వెండి చుక్కులచేత, చ్కితః = విచ్మితమైన, సౌవర్డః == బంగారము వికార మైన, మృగః నా మృగముగా, భూత్వా సీతాయాః = సీతయొక్క-, (వముఖే = ఎదుట, చర= సంచరించుము. తా. నీవు వెండి చుక్క లున్న బంగారు లేడి రూపము (గగహించి, రాముని ఆ్మశమములో , సీత ఎదుట సంచరించుము, 18 మూ. త్వాాంతు నిఃసంళశయం సీతా దృష్ట్వా తు మృగరూపిణమ్‌, గృహ్యతామితి భర్తారం లక్ష్మణం చాభిధాస్యతి. 19 వ. ఆ. సీతా= సీత, మృగరూపిణమ్‌ == మృగరూపము గల, త్వామ్‌ == నిన్ను, దృష్ట్వా = చూచి, గృహ్యుతామ్‌ = పట్టుకొనబడుగాక, ఇతి = అని, భర్తా రమ్‌ = భర్తను గూర్చి, లక్ష్మణం చ= లక్ష్మణుని గూర్చి, నిఃనంశయమ్‌ == నినృంశయముగా, అభిధాస్యతి = చెప్పగలదు. తా, మృగరూపములో ఉన్న నిన్ను చూడగానే సీత “దీనిని పటుకొనుడు" బ్‌ అని భర్తను, లక్మణుజ్ణీ తప్పక కోరగలదు. క్షి మూ. తత స్తయోరపాయే తు శూన్యే సీతాం యథాసుఖమ్‌ , నిరాబాధో హరిష్యామి రాహుళ్చన్ట్య పభామివ. ల (వ. అ. తతః== అటుపిమ్మట, తయోః = వారిద్దరియొక్క, ఇపాయే తు = దూరముగా తొలగుట జరుగగానే, కూన్యే= శూన్యమైన [పదేశమునందు, యథాసుఖమ్‌ = సుఖముగా, నిరాజాధః = బాధ లేనివాడనై , సీతామ్‌ = సీతను, రాహుః = రాహువు, చన్ద్య్మిపభామివ = చం దకాంతిని వఠె, హరిష్యామి=హరిం చెదను. “= లాం రామలక్మణు లిద్దరూ దూరముగా వెళ్ళిపోయిన పిమ్మట ఎట్టి ఆటం కమూ లేకుండగా, సుఖముగా, సీతను, రావువు చందకాంతిని హరించినట్టు వారించెదను. ర్తి

అరణ్యకాండము తర1 మూ. తతః పళ్చాత్సుఖం రామే థార్యాహరణకర్మ్శితే, వ్మిసబ్దం 1పహరిష్యామి కృతార్జేనా నరాత్మనా. రే ప, అ. తతః పక్ళాత్‌ == అటు పిమ్మట, భార్యాహరణకర్శితేజ భార్యను హరించుటచేత దుర్చలుడుగా చేయబడిన, రామే== రామునియందు, కృతార్జేన= కృతార్ధమెన, అన్తరాత్మనా=మనస్సుతో, సుఖమ్‌ =సుఖముగా, వ్మిసబ్బమ్‌జ=నమ్మ కముగా, (పహరిష్యామి = కొటెదను, | ట్ర తా, రాముడు, థార్య వరింవబడుటచే దుర్చలు డైపోవును. అప్పుడు నేను చరితార్యమైన మనస్సుతో, సుఖముగా, నిర్భయముగా, రాముణ్ణి కొట్టివేయగలను. మూ. తస్య రామకఠథాం (శ్రుత్వా మారీచస్య మహాత్మనః, శుష్కం సమభవద్వ క్తం పరితప్తో బభూవ హ, ల్సి [వ. అ. రామకథామ్‌ = రాముని కఠను, [శుత్వాజ విని, మహాత్మనః = మహాత్ముడైన, తస్య మారీచస్య జ ఆ మారీచునియొక్క, వక్రమ్‌ = ముఖము, ఉష్కమ్‌ = ఎండినది, సమభవల్‌ = ఆయెను. వరిత ప్త భయవడినవాడుగా తా. రాముని "పేరు వినగానే మవాత్ముడైన ఆ మారీచుని ముఖము వాడి పోయను. ఆతడు చాల భయవడిపోయెను. లలి మూ. ఓప్టా పరిలిహన్‌ శుష్కా నేతై 9రనిమిషైెరివ, మృతభూత ఇవార్తస్తు రావణం సముదై క్షత. లీ (వ. అ, వష్కా-జ ఎండిన, ఓహ్టై జ పెదవులను, వరిలిహన్‌==నాకుచు, అనిమిషైరివ=రెప్పపాటు లేనివానివలె ఉన్న, నేతై ర్వియచూపులతో, మృతభూత ఇవ == చచ్చినవాడువలె అయి, ఆర్తస్తు నా దీనుడై, రావణమ్‌ = రావణుని, సము దైకుత = చూచెను. లా. ఎండిపోయిన "పెదవులు నాకుచు, మరణించినవాడువలె, దీనుడై, ఇప్పపాటు లేని చూపులలో రావణుని వైపు చూచెను. రిస మూ. స రావణం (త స్రవిషణ్ఞచేతా మహావనే రామపరాక మజ్ఞః,

శ్రీఫ్‌2 శ్రీమ్యదామాయణము అన కృతాళ్ఞాలి స్తత్త్వృమువాచ వాక్యం హితం చ తస్మై హితమాత్మనశ్చ. ర్డెడ్తీ ఇత్యాగ్డే శ్రీమ్మదామాయణే వాల్మీకియే ఆదికావ్యే అరణ్యకాళ్డే బ్య ఆగ షట్రింంళః సర్గః.

(పం అ. మహావనేే . మహావనమునందు, రామపర్మాకమజ్ఞః = రాముని: పర్మాకమమును ఎరిగిన, సః== ఆ మారీచుడు, (త స్తవిషలణ్ణ చేతాః = భయపడిన, దుఃభించుచున్న చిత్తముకలవాడై, కృతార్జాలిః జ చేయబడిన దోసిలికలవాడై, తవ్మై = రావణునకు, హితమ్‌ = హితమైన, ఆత్మనశ్చ == తనకు కూడ, హితమ్‌ రావణుని గూర్చి, ఉవాచ = పలికెను.

తా. మహావనములో రాముని వర్మాకమమును గూర్చి బాగా తెలిసికొనిన ఆ మారీచుని మనస్సు భయముతో (కుంగిపోయెను. అతడు అంజలి ఘటించి ఆ రావణునితో, ఆతనికి, తనకూ కూడ హితమెన వాక్యమును ఇట్లు పలికెను. $ీ

కా ళా “వాల్రానందిని” అను శ్రీమ్మదామాయణాం(ధవ్యాఖ్యానమునందు అరణ్య కాండలో ముప్పది ఆరవ సర్ష సమాన్తము.

అథ స పత్రింళః సరః ఎవ గ్‌ [మారీచుడు రామని గుఖ(గ్రథావాదులతు వర్జించి చెన్న నీతా వారణ(గ్రయత్సుమునుండి విరమింత్ర మని రావణఖునట ఉవదోించుతు). మూ. త్యచ్చుత్వా రాక్షసేన్ద్రస్య వాక్యం వాక్యవిశారద:, (పత్యువాచ మహాతేజా మారీచో రాక్ష సేశ్వురమ్‌. న్న (ప. అ, రాక్షసేన్ద్రస్య = రావణునియొక్క, తత్‌ వాక్యమ్‌ జ ఆ వాక్య మును, [శుత్వాజ విని, వాక్యవిశారదః = మాటలలో నేర్పరీ, మహాతేజాఃజ గొన్న శేజస్సుకలవాడూ అయిన, మారీచః = మారీచుడు, రాక్ష సేశ్వరమ్‌ = రావణున్ని గూర్చి, (పత్యువాచ ఇ తిరిగివలికెను. తా. మాటలలో నేర్పరి మహాతేజఃళాలీ అయిన మారీచుడు, రావణుని మాటలు విని అతనితో ఇట్టు పలికెను. శే మూ. నులభాః పురుషా రాజన్‌ సతతం 1పియవాదినః, అ(పియస్య తు పథ్యస్య వక్తా శోతాచ దుర్లభః. ల్లి [వః అ. రాజన్‌ జ=రాణా!: (పియవాదినః = (ట(యముగా మాటలాడు, పురుషాః = పురుమలు, సతతమ్‌ == ఎల్లప్పుడూ, సులభొః జ నులభమైనవారు. అ్మపియస్యజ్యపియము కానిది, తు=కాని, వఠథ్యస్య=వఠత్యము అయినదానికి, నకా 2 చెప్పేవాడు, (శోతా చ = వినేవాడూ కూడ, దుర్గభః == దుర్దభుడు. లా, రాజా: (పియముగా మాటలాడేవాష్ట ఎల్లప్పుడూ అనాయాసంగా ఐభించుదురు. 1సియముకాని, కాని హితకరము అయిన విషయము చెప్పేవాష్ట వినేవాళ్ళు కూడ చాల అరుదు. ర్డి మూ. న నూనం బుధ్యసే రామం మహావీర్యం గుణోన్నతమ్‌, ఆయు క్రచారశ్చపలో మ హేన్ట్రవరుణోపమమ్‌. ల్సి

కీస్‌ శ్రీమ్యదొమాయణము

(ప. అ. అయు క్తచారః = ఏవర్పరచుకొనబడని గూఢ చారులు కలవాడవు, చవపలః == చపలస్వభావము గలవాడవు అయిన నీవు, మహావీర్యమ్‌ == గొప్ప పరాక్రమము గలవాడు, గుణోన్నతమ్‌ = గుణములచేత ఉన్నతుడు, మహేన్షం వరుణోపమమ్‌ = మహేంద్రవరుణులతో సమానుడూ అయిన, రామమ్‌ == రాముణ్ణి. గూర్చి, నూనమ్‌ = నిశ్చయముగా, న బుధ్య సే= తెలుసుకొనుటలేదు.

తా. చపలస్వభావుడవైన సీవు గూఢ చారులను నియమించుటలో అశద్ధ. వహించుచున్నావు. అందుచేతనే గొప్ప పర్మాకమము కలవాడు, సద్ద్గుణములచేత ఉత్తముడు, ఇం[దవరుఖులతో సమానుడూ అయిన రాముణ్ణి గూర్చి ఏమ్మాతము ఇలియకుండా (పవ ర్తించుచున్నావు. నిజము. రి

మూ. అపి స్వస్తి భవేత్తాత సర్వేషాం భువి రక్షసామ్‌,

అపి రామో సుసం।క్రుద్దః కుర్యాల్లోకమరాక్షసమ్‌. 1

సమస్తమైన, రక్షసామ్‌ == రావనులకు, స్వస్తి శేమము, అపి భవేత్‌ _ అగును కదా । రామఃజ రాముడు, సుసందకుద్ధః జ బాగుగా కోపించినవాడై, లోకమ్‌ = లోకమును, అరాక్షసమ్‌ = రాక్షసులు లేనిదానినిగా, అపి న కుర్యాత్‌ = చేయడు కదాః

తా. నాయనాః భూలోకములో రాక్షసులందరూ క్షేమముగా ఉందురా ౪ రాముడు చాల కోపించి ఈ లోకములో రాషసులే లేకుండ చేయడు కదాః డీ

మూ. అపితే జీవితానాయ నోత్పన్నా జనకాత్మజా, అపి సీకానిమిత్తం చన భవేద్వ్యూసనం మమ. ర్‌

1వ. ఆఅ. జనకాత్మజా జ సీత, తే= నీయొక్క, జీవితానాయ==జీవితము యొక్క అంతముకొరకు, ఆపి నోత్పన్నా == పుట్టలేదుకద. సీతానిమితమ్‌ = 'సీకానిమిత్రముచేత, మమజ నాకు, వ్యసనమ్‌ఇఐఆపద, అపి న భవేత్‌=కలుగదు కదా:

రా. సీత నీ ప్రాణములు తీయటకే పుట్టలేదు కదః సీతమూలాన నాకు కూడ ముప్పు వాటిల్హదు కద । క్‌

అరణ్యకాండము 455 మూ. ఆపి త్వామీశ్వురం _వావ్య కామవృత్తం నిరజ్కశమ్‌,. న వినశ్యేత్పురీ లజ్కా త్వయా సహ సరాక్షసా. 6 (వ. అ. కామవృత్తమ్‌ = స్వేచ్చగా 1వవర్తించువాడవు, నిరజ్కుశమ్‌== అడ్డు లేకుండా ఉన్నవాడవు అయిన, ర్వామ్‌జునిన్ను, ఈశ్వరమ్‌ =[పభువునుగా, (ప్రాప్య పొంది, సరాక్షసా జ రాక్షసులతో కూడిన, పురి లజ్కా == లంకా పట్టణము, త్వయా సహజ నీతో కూడ, న వినశ్యేదపీజ నశించదు కదః తా. "స్వేచ్చగా, నిరంకుశముగా (పవర్తించే నీవు రాజుగా ఉన్నందుకు లంకాపట్టణము, రాషసులతోను, నీతోను కూడ నశించదు కద।ః 6 మూ. త్వద్విధః కామవృత్తో హె దుఃశీల। షాసమ న్తి9తః, ఆత్మానం స్వజనం రాష్ట్రం స రాజా హన్తి దుర్మతిః. 7 (ప. అ. కామవృత్నః = స్వేచ్చగా (పవ ర్తించువాడు, చుఃశీలః == చెడ్డ స్వభావము కలవాడు, పావమస్తింతః = చెడ్డ ఆలోచన కలవాడు, దుర్మతిఃజూ చెడ్డ బుద్ధి కలవాడు అయిన, త్వద్విధః == నీవంటి, సః రాజాజ రాజు, ఆత్మా నమ్‌ = తనను, స్వజనమ్‌ = స్వజనమును, రాష్ట్రిమ్‌ = రాష్ట్రమును, హన్తి హిజు నథింవచేయును కదా ? తా. చెడ్డ స్వభావముతో "స్వేచ్చగా సవర్తించుచు, పాపపు ఆలోచనలు చెడ్డ బుద్ది గల నీవంటి రాజు తనను, స్వజనమును, రాష్ట్ర్రిమును కూడ నశింవ వేయును. 7 మూ. నచ ప్మితా పరిత్యక్షో నామర్యాద: కథంచన, న లుబ్జో నచ దుశిలోనచ క్యతియపాంసనః, గ్ర నచ ధర్మగుణైర్తీ నః కౌసల్యానన్గవర్షనః జాల ౧ (౧ న తీష్షో న చ భూతానాం సర్వేషామహితే రతః. ర్ట (వం,'ఆ. కౌసల్యానన్ధవర్థనః == కాసల్యయొక్క ఆనందమును వృద్ధి పొందించు ఆ రాముడు, వీతాజ తండిచేత, న చ పరిత్యక్తఃజవిడువబడ లేదు, కథంచన == ఏ విధముగాను కూడ, అవర్యాదః = కట్టుబాట్టు లేనివాడు, న=జ

ఉీర్‌6ి శ్రీమ్మదామాయణము కాడు, లుబ్బ? ౯ లోభముకలవాడు, న== కాడు. దుఃశీలః = చెడ్డ స్వభావము కలవాడు. న చ == కాడు. మ్యతియపాంసనః చ జ దుష్టష్యతియుడు కూడ, నజ కాడు. ధర్మగుడైః జ ధర్మముతోను, సగ్గుణములతోను, హీనః=పినుడు, న కాడు. తీద్దః జు తీక్టుడు, నజ కాడు. సర్వేషామ్‌ = సమస్తమైన, భూతానామ్‌ = 1పాణుల, అహితే = ఆహితమునందు, రతః == ఆసక్తుడు, నజ కాడు,

ఠా. కౌసల్యాాపియప్యుతుడైన రాముడు నీవు అనుకున్నట్టు తం్మడిచేత వెడలగొట్టబడ లేదు. అతడు ఏ విధముగాను కట్టుబాట్లను ఆతి[కమించేవాడు కాడు. అతడు లుబ్బుడు గాని, దుష్టస్వభావవంతుడు గాని, దుష్టక్షతియుడు గాని, ధర్మము, సర్గుణములు లేనివాడు గాని, తీష్టుడు గాని, సకలభూతముల చెడును కోరువాడు గాని కాడు. 8,9

మూ. వజ్ళోతం పితరం దృష్ట్వా శె కేయ్యా సత్యవాదినమ్‌, కరిష్యామీతి ధర్మాత్మా తాత ్మప్మవజితో వనమ్‌. 10

(వ. అ. తాత= నాయనా; సత్యవాదినమ్‌ = సత్యమునే పలుకు, పిత రమ్‌ = తండిని, కైకేయ్యా == కైకేయి చేత, వజ్చితమ్‌ =వంచింపబడినవానినిగా , చృష్ట్వాజ= చూచి, ధర్మాత్మా=ధర్మాత్ముడైన రాముడు, కరిష్యామి ఇతిఎతండి ఆజ్ఞను చేసెదను అని, వనమ్‌ = వనమును గూర్చి, (స్మవబితః == వెళ్ళినాడు.

తా. నాయనాః సత్యవాదియైన తన తండిని శైకేయి వంచించుట చూచి ధర్మాత్ముడైన రాముడు “తర్మడి ఆజ్ఞ్మపకారము చే 'సెదను”అని వలికి వనమునకు వెళ్ళినాడు. 10

మూ. తై కేయ్యాః (ప్రియకామార్థం పితుర్ణశరథ స్య చ,

హిత్వా రాజ్యం చ భోగాంశ్చ ప్రవిష్టో దజ్జ్ఞకావనమ్‌. 11

నం అ. కె కేయ్యాః జ కెకేయియొక్క, పితుః=తర్మడియైన , దళరథస్య చజద ళరథునియొక్క, (పియకామార్థమ్‌ =[పియ మైన కోరికకొరకు, రాజ్యమ్‌ రాజ్యమును, భోగాంశ్చజభోగములను, హిత్వా=విడచి, దణ్జకావనమ్‌=దండకా ననమును, (నవిష్టః = (నవేశించినాడు.

రాం తై కేయికి, తండియైన దశరథునకు (సియమైన కోరికను తీర్చుట నిమిత్తము రాజ్యమును, భోగములను విడచి దండకారణ్యములో [వవేశించినాడు.

ఆరణ్యకాండము 457 మూ. న రామః కర్కుళస్తాత నావిద్వాన్నాజితేన్ది్ర్యియః, అనృతం దుఖ్శశుతం చైవ నైవ త్వం వక్తుమర్హసి. 1లి రూ సా అబాత్‌ యట్‌ (ప. ఆ. తాతజ= నాయనా :ః రామఃజ రాముడు, కర్కళః== కఠినుడు, నజ కాడు. అవిద్వాన్‌ = అపండితుడు, నజుకాడు. అజికేన్గిియఃజఇఖం(దియము లను జయించనివాడు, నజ కాడు. త్వమ్‌ == సీవు, అన్ఫతమ్‌ = అసత్యము, దుష్యశుతం వైవ== చెడ్డగా వినబడినదీ ఆయిన విషయమును, వక్తుమ్‌జచెప్పుటకు, క, నాయనా ః రాముడు కఠినుడుగాని, అసండిళుడు కాని, ఇం్యదియము లను జయింపజాలనివాడు గాని కాడు. నీవు పొరబాటుగా విన్న అనత్యవిషయ మును చెప్పకూడదు. [9 మూ. రామో విిగహవాన్‌ ధర్మః సాధుః సత్యపరా[కమః, రాజా సర్వస్య లోకస్య దేవానాం మఘవానివ. క్రి (ప, అ. రామఃజ రాముడు, వ్మిగహవాన్‌ = శరీరము గల, ధర్మఃజు ధర్మము. సాధుః = సత్పురువుడు. సత్యపర్మాకమః == సత్యమైన వరాకమము కలవాడు. దేవానామ్‌ = దేవతలకు, మఘవానివ== ఇందుడు వలె, సర్వస్య = తా. రాముడు మూర్తీభవించిన ధర్మము, సత్పురుషుడు, సత్యమైన వర్యాక్రమము కలవాడు, దేవతలకు దేవేర్యదుడు వలె సకలలోకమునకు (వభవు. మూ. కథంత్వం తస్య వైదేహీం రకేతాం స్వేన తేజసా, ఇచ్చసి (పనభం హర్తుం పభామివ వివనన్వతః. కేడ్తీ న, అం త్వమ్‌ == నీవు, తస్య = ఆ రామునియొక్క-,; "స్వేన = తన సంబంధమైన, తేజసా == తేజస్సుచేత, రక్షితామ్‌ == రక్షింపబడిన, వైదేహీమ్‌ == సీతను, వివస్వతః = సూర్యునియొక్క,; (పభామివ = కాంతిని వలె, _పసభమ్‌ జు చున్నావు ఇ

న! శ్రీమ్మదామాయణము. తా. రాముని తేజస్సుచేత రక్షింపబడుచున్న ఆ సీతను, నసూర్యునినుండి కాంతిని హరించుటకు కోరుచున్నట్లు, బలాత్కారముగా హరించుటకై నీకు కోరిక వెట్టు కలిగినది ? కేడీ మూ. శరార్చిషమనాధృష్యం చాపఖగ్లేన్సనం రణే, రామాగ్నిం సహసా దీపంన [పవేమ్షం త్యమ ర్షసి. కేల్‌ తామినీ న! ల్‌ (పం. అ. శరార్చిషమ్‌ == బాణములు అను జ్వాలలు కలది, అనాధృష్యమ్‌ జ ఎదిరించ శక్యము కానిది, చాపఖగ్లేస్రనమ్‌ == ధనస్సు, ఖడ్గము అను కషైలు కలది అయిన, రజణే= యుద్ధరంగమునందు, దీవ్త్వమ్‌ == మండుచున్న, రామా గ్నిమ్‌ = రాము డనే అగ్నిని, సహసా జ శీ్యమఘముగా, (నవేష్టుమ్‌ = (పవేశించు టకు, త్వమ్‌ == సివు, న అర్షసి== తగవు. తా, బాణము లనే మంటలతో, ధనస్సు, ఖడ్గము అను క టైలతో రణ రంగములో (పజ్వలించుచున్న, ఎదిరింప శక్యము కాని రాము డనే అగ్నిలోనికి తొందరపడి దుమకుము. 15. మూ. ధనుర్వ్యాదితదీప్తాన్యం శరార్చిషమమర్షణమ్‌, చాపదాణధరం తీష్టం, శతు నైన్యపహారిణమ్‌. 16. రాజ్యం సుఖం చ సంత్యజ్య జీవితం చేషూత్మనః, నాత్యాసాదయితుం తాత రామా న్తకమిహా రన్‌. 11 కానా య్‌ వ. అ. తాత= నాయనా: ధనుర్వ్యాదితదీష్తాస్యమ్‌ = ధనస్సు, అనే జరవబడిన మండుచున్న ముఖముకలవాడు, శరార్చిషమ్‌ = బాణములే జ్వాలలు కలవాడు, అమర్షణమ్‌ == కోపము కలవాడు, చాసబాణధరమ్‌ = చాపబాణములను. ధరించినవాడు, తీళ్హమ్‌ == తీక్టమైనవాడు, శతు సైన్య వహారిణమ్‌ = శతు వైన్య మును సంహరించువాడు అయిన, రామా న్తకమ్‌ = రాము డనే యముణి, అత్మ మ! నః=నీయొక్క, ఇష్టమ్‌ ఇష్టమైన, రాజ్యమ్‌ రాజ్యమును, సుఖం చజ=నసుఖమును,. జీవితం చ= జీవితమును, సంత్యజ్య == విడచి, ఇహ = ఇప్పుడు, అత్యాసాదయి. తుమ్‌ = దగ్గరగా చేరుటకు, న తర్హసి == తగవు, తా. నాయనా । చాపబాణములు ధరించిన రాము డనే యముడు ధనస్సు

అరణ్యకాండము శీర్‌ ఫై అను _పజ్వలించుచున్న నోరు తెరచుకొని, బాణము లనే మంటలు కక్కు-చు, మహా(ోధముతో శతు సైన్యమును నశింవచేయుచుండును. నీవు నీకిష్టమైన రాజ్య మును, సుఖమును, జీవితమును విడచి, ఆతని దరిదాపులకు కూడ వెళ్ళుట మంచిది కాదు. 16, 17 మూ. ఇ్యపమేయం హి త_ఠ్రేజో యస్య సా జనకాత్మజా, నత్వం సమర్థస్తాం హర్తుం రామచాప్మాశయాం వనే* 18. [వ. అ. సాజుఆ, జనకాత్మజాజసీత, యస్యజఏ రాముని భార్యయో,. తత్‌ = అది, (ఆ రాముడు), ఆపమేయమ్‌ = ఇంత అని చెప్పుటకు శక్యము. కాని, తేజ! హి తేజస్సు కదా: వనే = వనమునందు, రామచాప్మాశయామ్‌ == రాముని ధనస్సు ఆశయముగా గల, తామ్‌ జ ఆ సీతను, హర్తుమ్‌ = వారించు. టకు, త్వమ్‌ = నీవు, సమర్శః = సమర్భడవు, నజ కాదు. లా. సీత ఏ రాముని భార్యయో ఆ రాముడు ఇంత అని కొలచి చెప్పుటకు శక్యము కాని మహాలేజస్సు. అరణ్యములో రాముని ధనస్సును ఆ్మశయించి నివ సించుచున్న ఆ సీతను నీవు హరించజాలవు. 186 మూ. తస్య సా నరసింహస్య సింహోరస్క స్య భామినీ, (ప్రాజేభ్యోఒపీ [పియతరా భార్యా నిత్యమను్యవతా. క్షం వ.అ సా భామినీ = ఆ సీత, సింహోరనస్కస్య జ సింహము వంటి వక్షఃస్థలము గల, తన్యజ ఆ నరసింహస్య == నరులలో టేన్టురైన రాముని. యొక్క; (పాణేభ్యోఒపి == (పాణములకం టె కూడ, (పియతరా == ఎక్కువ 1పియ మైన, భార్యాజ భార్య. నిత్యమ్‌ = ఎల్లప్పుడు, అన్మువతా == అతనినే అను సరించుట అన్నునతము కలది. తా. ఆ సీత సింహమువంటి వక్షఃస్థలముగలవాడు, మానవులలో (శేష్టుడు అయిన రామునకు [పాణములకంటె కూడ ఎక్కువ [ప్రియురాలైన భార్య, ఎల్లప్పుడు అతనినే అనుసరించుట అనే [వతము గలది. 19 మూ. న సౌ ధర్షయితుం శక్యా మైథిల్యోజస్వినః (పియా, దీప్తస్యేవ హుతాశన్య శిఖా సీతా సుమధ్యమా. ర్డి్య

క్తీ[ి0 శ్రీమ్మ్యదామాయణము 1వ, అ, మైథిలీ = మిథఠిలకు 'సంబంధించినది, ఓజస్వినః = తేజఃళాలి రమైన రామునియొక్క, (పియా = (సియురాలు, సుమధ్యమా = సుందరమైన నడుము గలది అయిన, సా సీతాజ ఆ సీత, దీపవ్రస్య = మండుచున్న, వుతా న శక్యా శక్యమైనది కాదు. తా. మిథిలారాజు కూతురు, తేజఃళాలిమైన రాముని |పియురాలు, చక్కని నడుము గలది ఆయిన అ సీతను, (_ప్రజ్వలించుచున్న అగ్నిజ్వాలను వలె ఎవ్వరూ ఎదిరించజాలరు. ర మూ. కిముద్యమమిమం వ్యర్థం కృత్వా తే రాక్షసాధిప, దృష్టశ్చేత్త్వం రణే తేన తద న్తం తవ జీవితమ్‌. 21 వ, అ. రాకసాధిప = రాక్షసరాజా | వ్యర్థమ్‌ == వ్యర్థమైన, ఇమమ్‌ == ఈ, ఉద్యమమ్‌ = ఉద్యమమును, కృత్వాజచేసి, తే=నీకు, కిమ్‌ = ఏమి, (నయోజనము ? త్వమ్‌ = నీవు, రణేజ యుద్దమునందు, జేనజు ఆ రానునిచేత, “దృష్టః చేత్‌ = చూడబడినట్టయితే, తవజనీయొక్క, జీవితమ్‌ _ జీవితము, “తద న్తమ్‌ జు అదే అంతము కలది. వా, రావణా; వ్యర్థమైన ఈ కార్యము చేయుటకు ఎందుకు ఉద్యమించు చున్నావు? రాముడు నిన్ను రణరంగముతలో ఎప్పుడు చూచునో ఆప్పుడే నీ జీవి తము అంతమగును. రే మూ. జీవితం చ సుఖం చైవ రాజ్యం చైవ సుదుర్లభమ్‌, యదీచ్చసి చిరం భోక్తుం మా కృథా రామవ్శిపియమ్‌. (న అ, జీవితం చజ= జీవితమును, సుఖం దైవజ సుఖమును, సుదుర్ల తమ్‌ = చాల కష్టముగా కొని లభించని, రాజ్యం చైవ== రాజ్యమును, చిరమ్‌ఇ= చిర కొలము, భోక్తుమ్‌ ఆ అనుభవించుటకు, ఇచ్చసి యది== (నీవు) కోరినట్టయితే, శామవ్మిసియమ్‌ == రామునకు అవకారమును, మా కృథాః = చేయకుము. తా, జీవితమును, సుఖమును, దుర్గభ మైన ఈ రాజ్యమును చాత కాలము

అరణ్యకాండము 461 పాటు అనుభవించవలె నని నీకు కోరిక ఉన్నచో రామునకు అవకారము చేయ కుము. లిల్లి మూ. స సర్వైః సచివైః సార్టం విఖీషణపురోగమైః, మ న్త్రయిత్వా తు ధర్మిష్టైః కృత్వా నిశృయమాత్మనః గోషాణాం చ గుణానాం చ సం్యపధార్య బలాబలమ్‌, ఆత్మనశ్చ బలం జ్ఞాత్వా రాఘవస్య చ తత్త్వతః, ర హితాహితం వినిశ్చిత్య క్షమం త్వం కర్తు మరసి. వై జౌ వ. అ. సః త్వమ్‌ జు అట్టి సీవు, ధర్మిమైః=ధర్మాతులై న, వివీషణపురోగ మైః జ విలీషణుడు మొదలుగాగల, సర్వైః జ సమ న్తమెన, నచినై ః సార్ధమ్‌జ మంతులతో' కూడ, మన్త్రయిత్వా = అలోచించి, ఆత్మనః == సీయొక, నిశ్చ యమ్‌ = నిశ్చయమును, కృత్వా జచేసి, దోషాణాం చ = దోషములయొక్క-, గుణానాం చ= గుణములయొక్క-; 'బలాబలమ్‌ = బలాబలమును, సంవధార్యజు నిర్ణయించి, అత్మనక్చ == నీయొక్క, రాఘవస్య చడ రామునియొక్క , బలమ్‌ = బలమును, త త్త్వతః = యథార్దముగా, జ్ఞాత్వో == తెలిసికొని, హితాహితమ్‌ పితమును అహితమును, వినిశ్చిత్యజు నిశ్చయించి, క్షమమ్‌ = తగిన దానిని, కర్తుమ్‌ = చేయటకు, అర్హసి = తగియన్నావు. జాజి ఖ్‌ కా. అందుచేత నీవు 'విఖిషణుడుమొదలై న ధర్మాత్ములై న మం్యతు లంద రితో ఆలోచించి, సీ నిర్ణయము చేసికొని, గుణదోషముల బలాబలములను నిశ్చ యించుకొని, నీ ఐల మెంతో రాముని ఐల మెంతో సరిగా తెలిసికొని, ఏది హితమో ఏది అహితమో నిర్ణయించుకొని తగు విధముగా చేయము. 258, 4 మూ. ఆహంతు మన్యే తవన వమమం రణే, సమాగమం కోనలరాజసూనునా, ఇదం హి భూయః శృణు వాక్యము త్తమం క్షమంచయుక్తంచ నిశాచరేశ్వర. ర్డిర్ద ఇత్యార్షే శ్రీమ్మదామాయణే వాళ్మీకియే ఆదికావ్యే అరణ్యకాజ్డే సపష్త్మతింళః సర్షఃం

కేగి శ్రీమ్మదామాయణము

(వ. ఆ. నికాచ రేళశ్వుర = రాతసరాజాః: ఆహం తుజ నేనైతే, తవ == సీకు, రబే= యుద్దమునందు, కోసలరాజసూనునా = రామునితో, సమాగమమ్‌= కలియుటను, కమమ్‌ == యుక్తమైనదానినిగా, న మన్యే = తలవను.? ఉత్తమమ్‌ ఉత్తమము, క్షమమ్‌ == తగినది, యుక్తం చజ యుక్రిసంమతము అయిన, ఇదం వాక్యమ్‌ == ఈ వాక్యమును, భూయః = మరల, శృణు జ వినుము.

శా. రాశసరాడా । నీవు యుద్ధములో రామునితో తలబడుట యుక్తము కాదనియే నా అభిప్రాయము. యుక్రియుక్తమైన, తగిన ఉత్తమమైన మాట ఒకటి ఇప్పుచున్నాను ; మరల వినుము. లిఫ్ట్‌

వాలానందిని"అను శ్రీమ్మదామాయణాం[ధవ్యాఖ్యానమునందు ఆరణ్యకాండలో ముప్పది వడవ సర్గ సమాప్తము,

అథ అష్టత్రింశ 9 సర్గః [రాయని వరాగ్రమామల వివయమునా తనో అనుభవమును చెల్చుచు మారీచుడు రామునవ అవతారము చేోయవదొని రావణునవ ఉవదేణించు[] ౧ మూ. కదాచిదవ్యహం వీర్యాత్పర్యటన్‌ పృథివీమిమామ్‌, బలం నాగనవ్మ్య సస్య ధారయన్‌ పర్వుతోపమః. క్షే సీలజీమూతసంకాశ స్త పృకాఖ్బానకుణ్ణలః; భయం లోకన్య జనయన్‌ కిరీటి పరిఘాయుదః. _ కీ వ్యచరం దణ్ఞకారణ్యమృషిమాంసాని భకమ్షయన్‌,

(ప. అ. కదాచిత్‌ = ఒకానొకప్పుడు, అహమపిజనేను కూడ, వీర్యాత్‌ = పరా్యాకమమువలన, ఇమామ్‌ = ఈ, పృథివీమ్‌ = భూమిని, పర్యటన్‌ తిరుగుచు, నాగసహ్మసస్య== ఏనుగుల సహ్మనముయొక్క-, బలమ్‌ =బలమును, ధారయన్‌ ధరించుచు, పర్వతోపమః = పర్వతముతో సమానుడనై, నీలజీమూతసంకాళ == నల్లని మేఘముతో సమానుడనై, తవ కాక్బానకుణ్ఞలః = వరిశుద్ధమెన బంగారు కుండలములు కలవాడనై , కిరీటి = కిరీటము కలవాడనై, పరిఘాూయు వ?=పరిఘ ఆయుధముగా కలవాడనై, లోకస్య == లోకమునకు, భయమ్‌ == భయమును, జనయన్‌ == పుట్టించుచు, బుషిమాంసానిజబుమల నూంసములను, భషమయన్‌ == భక్షించుచు, దణ్ఞకారణ్యే = దండకారణ్యమునందు, వ్యఛరమ్‌=సంచరించితి ని =

కా, ఒకప్పుడు నేను వర్వతము వంటి శరీరముతో, వేయి ఏనుగుల బలముతో పరా[కమళాలినై ఈ భూమిపై సంచరించితిని, నల్దిటి మేఘము -వథె ఉన్న నేను శుద్ధమైన బంగారు కుండలములు, కిరీటము ధరించి, వరిఘు అనే ఆయుధమును [గహించి, లోకములకు భయము కలిగించుచు, బుషుల మాంస ములు తినుచు దండకారణ్యములో సంచరించితిని. 1

క్షీర శ్రీమ్మ్యదామాయణము మూ: విశ్వామ్మితోఒథ ధర్మాత్మా మద్వి తస్తో మహామునిః త్రి స్వయం గత్వా దశరథం నరేన్ద్రమిదమ్మ బవీత్‌.

వ, అ. అథజఅటుపిమ్మట, ధర్మాత్మా=ధర్మాత్ము డైన, విశ్వామి్య[త!== విశ్వామ్మితుడనే, మహామునిః = మహాముని, మద్వ్వాత స్తః = నానుండి భయ పడినవాడై, స్వయమ్‌ = స్వయముగా, నరేన్ధ్రమ్‌ = రాజైన, దశరథమ్‌ = దశ

తా. అప్పుడు ధర్మాత్ముడైన విశ్వామిితు డనే మహాముని స్వయముగా దశర థమహారాజువద్దకు వెళ్ళి ఇట్లు సలి కెను. ఫ్ర

మూ. అద్య రక్షతు మాం రామః పర్వకాలే సమాహితః, క్షీ 'మారీచాన్మే భయం ఘోరం సముత్పన్నం నరేశ్వర.

ప. అ. నరేశ్వుర == రాజా ః మారీదాత్‌ = మారీచునినుండి, మే = నాకు, మహత్‌ = గొవ్వ, భయమ్‌ = భయము, సముత్పన్నమ్‌ = పుట్టినది. అద్య = ఇప్పుడు, రామః= రాముడు, సమాహితః == సావధానచిత్తుడై, పర్వకాలే = పర్వకాలమునందు, మామ్‌ = నన్ను, రవతు = రక్షించుగాక.

తా. రాజా । నాకు మారిచునినుండి "ఘోర మైన భయము ఏర్పడినది. ఇప్పుడు, రాముడు సావధానచిత్తుడై పర్వకాలములో నన్ను రక్షించు నట్టు చేయుము, ఖ్‌

మూ, ఇత్యేవముక్లో ధర్మాత్మా రాజా దశరథస్తదా, ఠ్‌ (ప్రత్యువాచ మహాభాగం విశ్వామిితం మవామునిమ్‌.

(ప, అ. ఇత్యేవమ్‌ జు ఇట్లు, ఉక్తః పలకబడిన, ధర్మాత్మా=ధర్మాత్ము డైన, రాజా== రాజ్రైన, దళశరతః=దళరథుడు, తదా=అప్పుడు, మవాభాగమ్‌ఆు గొవ్పభాగ్యము గల, మవోమునిమ్‌ == మహామునియైన, విళ్వామ్మితమ్‌ = విక్వా మ్మితుని గూర్చి, (పళ్యువాచ = తిరిగి పలికెను,

తాః ధర్మాత్ముడైన ఆ దళరథమహారాజు విశ్వామ్మితుని మాటలు విని, మహాభాగ్యవంతుడైన ఆ మహామునితో ఇట్లు పలికెను. ర్‌

అరణ్యకాండము జీ6ిర్‌ మూ. బాలో ద్వాద శవర్షోఒ౭యమకృతా స్త్రశ్చ రాఘవః, 6 కామం తు మమ యత్సైన్యం మయా నహ గమిష్యతి. వః అ, అఆయమ్‌ = ఈ, రాఘవః == రాముడు, బాలః == బాలుడు. అకృతాస్త్రళ్చ = అస్త్రములు నేర్వనివాడు. మమ = నాయొక్క, యత్‌ = వీ, 'నైన్యమ్‌ = నైన్యమున్నదో, అది, కామమ్‌ = తప్పక, మయా సహజ నాతో కూడ, గమిష్యతి = వెళ్ళగలదు.

తా. ఈ రాముడు బాలుడు. అస్త్రములను ఇంకా నేర్వనివాడు. అందుచేత నేను సైన్యముతో తప్పక నీ వెంట వచ్చెదను. 8

మూ. బలేన చతురణ్లేణ స్వయమేత్య నికాచరాన్‌, 7 వధిష్యామి ముని శేష్ట శతూంస్తే మన 'సేప్పితాన్‌.

(ప. అ. మున్మిశేష్ట ఇ మునులలో (శేష్టుడా | చతురజ్లేన = నాలుగు అంగములు గల, బలేన= సేనతో, స్వయమ్‌ = స్వయముగా, ఏత్య జ వచ్చి? రే నీయొక్క, శ్యతూన్‌ =ఉశ(తువులు, మనసా=నా మనస్సుచేత, ఈప్సితాన్‌ = (చంవబడుట కై) ఇష్టులూ అయిన, నికాచరాన్‌ = రా్షసులను, వధిష్యామి = చంపగలను.

తా, ఓ; మహామునీ: నేను చతురంగబలముతో స్వయముగా వచ్చి సివు ఎవరిని చంవవలె నని చెప్పుదువో, సీ శ్యతువులైన ఆ రాక్షసులను చంపె దను, 7

మూ. ఇత్యేవముక్తః స మునీ రాజునమిదమ బవీత్‌, 8

రామాన్నాన్యదృులం తోకే పర్యాప్తం తన్య రక్షసః.

(వ. అ. ఇత్యేవమ్‌ == ఇట్టు, ఉక్త్కఃజ వలకబడిన, సః మునిః ఆ ముని, రాజానమ్‌ == రాజునుగూర్చి, ఇదమ్‌ = ఈ వాక్యమును, అ(బవీత్‌ = పలికెను. రామాత్‌ = ఠరామునికం టె, అన్యత్‌ = భిన్న మైన, బలమ్‌ = బలము, శస్య రక్షసః: ఆ రాషసునకు, లోకేజ ఈలోకమునందు. న వర్యాప్తమ్‌ = సరిపోవు నది కాదు.

తిం

జీ66 శ్రీమ్మదామాయణము

తా. విశ్వామ్మితుడు ఆ మాటలు విని రాజుతో ఇట్టు పలికెను. *ఈ లోకములో రాముడు తప్ప మరియే ఇతరబలమూ కూడ ఆ రాక్షసుని చంపుటకు చాలదు ర

మూ. దేవతానామపి భవాన్నమరేష్వభిపాలకః, రి ఆసీత్తవ కృతం కర్మ (తిలోశే విదితం నృప.

ప. అ. నృపజరాజా! భవాన్‌ == సీవు, సమరే[ = యుద్ధముల యందు, దేవానామపి = దేవతలకు కూడ, అభిపాలకః == రక్షకుడవు. కృతమ్‌ చేయబడిన, తవజా నీ యొక్క, కర్మజపని, (తిలోశే=మూడు లోకములందూ, విదితమ్‌ ఆసీత్‌ = (పసిద్ధమెనది.

తా. “రాడా! సీవు యుద్ధములలో దేవతలను కూడ రక్షించినావు, నీవు పూర్వము చేసిన ఆ పని మూడులోకాలలోను (పసిద్ధి గాంచినది.” ౦

మూ. కామమస్తు మహత్ష్రైన్యం తిష్టత్విహ పరంతవ, 10 బాలో౬ఒ ప్యేష మహాతేజాః సమర్థస్తస్య న్మిగహే, గమిష్యే రామమాదాయ స్వస్తి తేఒస్తు పరంతప. 11

(వ, అ. వరంతవ=శ్యతుసంహారకుడా, మహత్‌ =గొప్పదైన, సైన్యమ్‌=ు "నెన్య్మము, అస్తు కామమ్‌ == ఉండిన ఉండు గాక. ఇహ = ఇక్కడనే, తిష్టతు == ఉండుగాక, మహాతేజాః=గొవ్ప తేజస్సు గల, ఏషః=ఈ రాముడు, బాలోఒపీ=ు చిన్నవాడైనా, తస్య జ ఆ మారీచునియొక్క-, న్విగహేజ న్మిగహించుటయందు, సమర్థః = సమర్దుడు. పరంతప = ఓ శ్మ్యతుసంహారకుడా ? రామమ్‌ == రాముణ్ణి, ఆదాయ జ తీసికొని, గమిష్యేజ వెళ్ళగలను, తే నీకు, స్వస్తి = షేమము, అస్తు = ఆగుగాక.

కా. “ళ్ళతుసంవోరకుడ వైన ఓ! రాజా। సీ నైన్యము చాల గొప్పదే కావచ్చును, చానిని ఇక్కడనే ఉండనిమ్ము. మహాతేజఃళాలియైన ఈ రాముడు బాలుడే అయినా ఆ మారీచుణ్ణి న్యిగహించుటకు సమర్థుడు. అందుచే రాముణ్ణి తీసి కొనివెన్హైదను. నీకు షేమ మగుగాక .'" 10, 11

ఆరణ్యకాండము తీరి? మూ, ఏవముక్తా తు స మునిస్త్రమాదాయ నృపాత్మజమ్‌, జగామ పరమ్మపీతో విశ్వామ్మితః స్వమాశమమ్‌. క (వ, అఆ, సఃజటి, విశ్వామ్మితః మునిః = విశ్వామి తమహర్షి, ఏవమ్‌ == ఇట్టు, ఉక్వా జ పలికి, వరమ్శప్రీతః == చాలా సంతోషించినవా డై, తమ్‌ కా ఆ, నృపాత్మజమ్‌ = రాజకుమారుణ్ణి, ఆదాయ = తీసికొని, స్వమ్‌ = తన సంబంధ మైన, ఆ(శమమ్‌ == ఆృశమమును గూర్చి, జగామ == వెళ్ళెను. తా, ఆ విశ్వామ్మితమహర్థి ఇట్లు పలికి, చాల సంతోషించుచు, ఆఅఆరాజ కుమారుని తీసికొని తన ఆ్యశమమునకు వెశ్తైను. కేపి మూ. తం తదా దణ్ఞకారణ్యే యజ్ఞముద్దిశ్య దీషితమ్‌, బభూవోపస్థితో రామశ్చిితం విష్కారయన్‌ ధనుః. 18 (వ. అ. తదా= అప్పుడు, రామః == రాముడు, దణ్జకారణ్యే జ దండ కారణ్యమునందు, యజ్ఞమ్‌ జా యజ్ఞమును, ఊద్ధిళ్య జ ఉద్ధేశించి, దీష్షతమ్‌ == దీక్షవహించిన, తమ్‌=ఆ విశ్వామ్మితుని, ఉపస్థితః =సమీపించినవాడై, చ్మితమ్‌ ఇ కా. అప్పుడు చ్యితమైన ధనస్సును చరచుచు ఆ రాముడు యజ్ఞదీచ వహించిన ఆ విశ్వామ్మితుని దగ్గరనే ఉండెను. మీ మూ, అజాతవ్యష్ణానః శ్రీమాన్‌ పద్మవ్యతనిభేక్షణః, ఏకవస్త్రధరో ధన్వీ శిఖీ కనకమాలయా. 1డీ శోభయన్‌ దణ్ఞకారణ్యం డిప్తేన స్వేన తేజసా, అద్భృశ్యత తతో రామో బాలచన్ద ఇవోదిత:. ర్‌ వం అ. తితః = అటుపిమ్మట (అప్పుడు), అజాతవ్యర్థానః ఇ పుట్టని పురుషచిహ్నము లుకలవాడు, శ్రీమాన్‌ == శ్రీమంళుడు, వద్మవ్యతనిలేక్ష్షణః = వద్మపష్మతములతో సమానమైన న్మేతములు కలవాడు, ఏకవస్త్రధరః జు ఒకే వస్త్రమును ధరించినవాడు, ధన్వీ == ధనుర్ధరుడు, శిఖీ = శిఖగలవాడు, కనక చూలయా == బంగారుమాలతో కూడినవాడు, దీస్తేనజ్యసజ్వలించుచున్న, 'స్వేనజు

తనదైన, రేజసాజ తేజస్సుచేత, దణ కారణ్యమ్‌ ఎ దండకారణ్యమును, శోభయన్‌= (వకాశింపచేయుచున్న వాడు అయిన, రామఃజ=జ రాముడు, ఉదితః=ఉదయించిన, బాలచన్ల9:ః ఇవజ బాలచందుడు వలె, అద్భశ్యత = చూడబడెను.

తా. పద్మవ్యతముల పంటి న్మేతములు కలవాడు, శోభాసంపన్నుడు అయిన ఆ రామునకు ఆ నాటికి ఇంకను మీసము మొదలైన పురుషచిహ్నము లేవీ ఉదయించలేదు. ఆతడు (బహ్మచారి అగుటచే ఒకే వన్త్వము ధరించి ఉండెను. బంగారు మాల ధరించి, తలమీద జుట్టు ముడి పెట్టుకొని, ధనస్సును. ధరించిన ఆతడు _పజ్వలించుచున్న తన తేజస్సుచేత ఆ దండకారణ్యము నంతా (వకాశింపచేయుచుండెను. అట్టి రాముడు ఉదయించిన బాలచం!దడుడు వలె కనబడుచుండెను: 14 15

మూ. తతోఒహం మేఘసంకాళ స్త ప్రకాఖ్బనకుణ్ణలః,

బలీ దత్తవరో దర్పాదాజగామ తద్మాశమమ్‌.

(వ. అ. తతః అటు పిమ్మట, మేఘసంకాళః== మేఘముతో సమాను డను, త వ్రకాజ్బనకుణ్ణలః == పరిశుద్ధ మైన బంగారు కుండలములు కలవాడను, బలిజ బలవంతుడను, దత్తవరః = ఇవ్వబడిన నరములు గలవాడను అయిన, అహమ్‌ == నేను, దర్పాత్‌ = దర్పము వలన, తదా ళమమ్‌ జ ఆ విశ్వామి తుని, ఆ(శమమును, ఆజగామ == చేరితిని.

తా. అప్పుడు, వరములను పొంది యుండుటచే మవాబలముతో గర్వించిన నేను మేఘముతో సమానమైన ఆకారముతో బంగారు కుండలములు ధరించి ఆ. విళ్వామ్నితుని ఆ్మశమమునకు వెళ్ళితిని. 16

మూ. తేన దృష్టః (పవిష్టోఒహం సహ సైవోద్యతాయుథః,

మాం తు దృష్ట్వా ధనుః సజ్యమసం భాన్తశ్చకార సః. 17

(ప. అ. ఉద్యతాయుధః= ఎత్తబడిన ఆయుధము కలవాడై, (వవిష్ణఃజ [వవేశించిన, అహమ్‌ = నేను, సహసైవజు వెంటనే, తేనజ=అతనిచేత, దృష్టః చూడబడినాను. సః=ఆతడు, మామ్‌జనన్ను, దృష్ట్వాజచూచి, అసంటభా న్వఃజ=

అరణ్యకాండము శీ89 కంగారులేని వాడె, ధనుః = ధనస్సును, సజ్యమ్‌ నారితో కూడినదానినిగా, తా. నేను ఆయుధము ధరించి అ(శమములోనికి (_పవేశించుచుండగానే ఆ రాముడు నన్ను చూచి, ఏ మ్మ్యాతము భయవడక ధనస్సుకు నారి క్దైను. 17 మూ. అవజానన్నహం మోహాద్బాలోఒయమితి రాఘవమ్‌, విశ్వామ్మితస్య తాం వేదిమభ్యధావం కృతత్వరః. 18 వ, అ, అహమ్‌ = నేను, మోహాత్‌ = అజ్ఞానమువలన, అయమ్‌=ఇతడు, ఖాలః = బాలుడేకదా, ఇతి == అని, రాఘవమ్‌ = రాముణ్ణీ, ఆవజానన్‌ = ఆవమా నించుచు, కృతత్వరః = చేయబడిన తొందర కలవాడనై, విశ్వామితస్య = విశ్వామ్మితునియొక్క, తామ్‌ = ఆ, వేదిమ్‌ == వేదిని గూర్చి, అభ్యధావమ్‌ ఇ పరుగెత్రితిని. లతా. ఇతడు బాలుడే కదా అని అజ్ఞానముచేత రాముని విషయముళో చిర్ణక్ష్యభావముతో నేను తొందరగా విశ్వామిత్రుని యజ్ఞవేది దగ్గరకు వెళ్ళితినిం మూ, తేన ముక్తస్తతో బాణః శితః శ తునిబర్హణ:; తేనాహం త్వాహతః క్షిప్లః సముదే శతయోజనే. 19 ప. అ. తతః= అటుపిమ్మట, తేన=ఆ రామునిచేత, శ్యతునిబర్హణఃణ= ఇ్యతువులను సంహరించు, శితః = వాడియైన," బాణ? = బాణము, ముక్తః జు విడువబడినది. అహమ్‌ = నేను, తేన== ఆ వాణముచేత, ఆహతఃజ= కొట్టబడిన వాడనై, శతయోజనే = నూరు యోజనముల దూరమునం దున్న, సమ్ముదేజ= సమ్ముదమునందు, ఆహతః = కొట్టబడినాను. , తా, అప్పుడు రాముడు శ్యతువులను సంహరించు బాణము నొకదానిని నాపై (పమయోగించెను. అది నన్ను నూరు యోజనముల దూరమునం దున్న సముుదములో పడవేసెను. 10 మూ. నేచ్చతా తాత మాం హన్తుం తదా ఏీరేణ రక్షితః, రామస్య శరవేగేన నిరసోఒహమచేతనః. ష్ట్ర

"40 శ్రీమ్మదామాయణము (సః అ. తాత=జ నాయనాః తదా=అప్పుడు, మామ్‌ =నన్ను, హన్నుమ్‌== చంపుటకు, నేచ్చతా = ఇష్టవడని, వీరేణ = వీరుడైన రామునిచేత, రక్షితః రశ్షింవబడితిని. రామస్య == రామునియొక్క-, శరవేగేన = దాణముయొక్క- వేగముచేత, ఆచేతనః == చైతన్యము లేని, ఆహమ్‌ = నేను, నిరస్తః=దూరముగా ఎగురగొట్టబడితిని . తా. నాయనాః అప్పుడు రామునకు నన్ను చంపవలె నను ఇచ్చ లేక పోవుటచేత చంపకుండా రక్షించినాడు. నన్ను శళరవేగముచేత స్పృహ కోల్ప్చోవు. నట్లు చేసి దూరముగా ఎగుర గొట్టినాడు . మూ. పాతితోఒహం తదా తేన గమ్మీరే సాగరామృసి, (పాపష్య సంజ్ఞాం చిరాత్తాత లజ్కాం (_ప్రతిగతః పురీమ్‌.లైడే (ప. అ. తాతజ నాయనా । తదాజఅప్పుడు, అహమ్‌=నేను, గమ్మీరేజ గంఖీరమైన, సాగరామృసి = సము[దదజలమునందు, పాతితః=పడవేయబడితిని. చిరాత్‌ ౨ చాలసమయమునకు, సంజ్ఞామ్‌ == సంజ్ఞను, (ప్రాప్య == పొంది, లజ్కా-6 పురిమ్‌ = లంకాపురమును, (పతిగతః == తిరిగి చేరితిని. తా నాయనాః ఆ విధముగా ఆ రాముడు నన్ను లోతైన సముుదజలములో వడవేయగా, చాల సేవటికి స్పృహ వచ్చి నేను లంకాపురమును మరల చేరితినిం మూ. ఏవమస్మి తదా ముక్తః సహాయాస్తు నిపాతితాః, అకృతా స్త్రేణ జాలేన రామేణా క్రిష్ట్టర్ముణా. ర్డిర్సి (వ ఆ. తదా = అప్పుడు, అకృతా స్తేణజనేర్వబడని అస్త్రములు గల, బాలేనజబాలు డైన, ఆక్టిష్టకర్యణా=[ళమపడకుండా కూర్యముసాధించు, రామేణ రామునిచేత, ఏవమ్‌ ఇ ఈ విధముగా, ముక్తః అస్మిజవిడువబడితిని. సవాయాసుజు నా సహాయులైన రాక్షనులైతే, నిపాతితాః = చంపబడినారు. లా. అప్పటికి రాముడు బాలుడుగా ఉండుటచేత అ స్త్రవిద్యను వూర్తిగా అళ్యసించలేదు. |శమసడకుండా కార్యములు నిర్వ ర్తించు అట్టి రాముడు నన్ను ఆ విధముగా విడచిపెట్టి నా సహాయుల నందరినీ మ్మాతము సంహరించినాడు.వికి

ఆఅరణ్యకాండము (01 మూ. తన్మయా వార్యమాణ స్త్వం యది రామేణ వ్మిగహమ్‌, కరిష్యస్యాపదం ఘోరాం క్ష్మిపం (పాపష్స్యసి రావణ. రిల [పం ఆ, రావణ= ఓ! రావణో; తత్‌ = ఆ కారణమువలన, మయా నాచేత వార్యమాణః == నీవారింవబడుచున్న, త్వమ్‌ నీవు, రామేణ=రామునితో, వ్మిగహమ్‌జపిరోధమును, కరిష్యసి యదిజచేసినట్టయితే , క(సమ్‌=శీ(ఘముగా, "ఫఘూరామ్‌ == "ఘోరమైన, ఆపదమ్‌ = ఆపదను, (పాన్న్యసి == పొందగలవు. లా, రావణా।; అందువలన, నేను నివారించుచున్నా వినక నీవు రామునితో విరోధము పెట్టకొన్నచో, శీ ఘముగానే "ఘోరమైన ఆవద పొందగలవు. 2కి మూ. (కీడారతివిధిజ్ఞానాం సమాజోత్సవళాలినామ్‌, రక్షసాం చైవ సంతాపమనర్థం చాహరిష్యసి. లశ (వ. అ. (కీడారతివిధిజ్ఞానామ్‌ = (కీడలయొక్క-, రతియొక్క వద్ధతు లను ఎరిగినవారు, సమాజోత్సవళాలినామ్‌ = సమాజముల ఉత్సవములతో (ప్రకా శించువారు ఆయిన, రక్షసాం చైవ=రాక్షసులకు కూడ, సంతాపమ్‌=తావమును, అనర్హం చ= కీడును, ఆహరిష్యసి == సంపాదించగలవు. తా. రాక్షనసు లందరూ అనేకవిధములై న ఆటలకు సంబంధించిన వద్దతు లను, రతికి సంబంధించిన వద్ధతులను తెలుసుకొని సుఖముగా ఉన్నారు. సమాజ ములుగా ఏర్పడి ఆయా ఉత్సవములు చేసికొని ఆనందించుచున్నారు. అట్టి రాక్షసులకు కూడ కష్టమును, అవదను 'తెచ్చిపెట్టినవాడ వగుదువు. ర్తి మూ. హర్మ్య్య[ప్రాసాదసంబాధాం నానారత్నవిభూషితామ్‌, (దక్యసి త్వం పురీం లజ్కా-౦ వినష్టాం మైథిలీక్సతే. ర్డగ్ట్‌ వ, ఆ. హర్మ్మ్రాసాదసంబాధామ్‌ = మేడలతోను, [పాసాదములతోను ఇరుకుగా నున్న, నానారత్నవిభూషితామ్‌ == అనేకవిధములైన రత్నములచేత ఆలంకరించటడిన, లజ్కా_.0 పురీమ్‌ = లంకాపట్టణమును, త్వమ్‌ == సీవు, మైథిలీ కృతేజు సీత నిమిత్తమై, వినష్టామ్‌ = నశించినదానినిగా, [దశ్యసిజ=చూడ గలవు. కా, మేడలతోను, రాజభవనములతోను కిక్కిరిసీ ఉన్న, అనేకరత్న

శ్రీ72 శ్రీమ్మ్యదామాయణము ములచేత అలలికరింపబడిన లంకాపట్టణము సీత మూలాన నశించుటను నీవు చూడగలవు. రగ మూ. అకుర్వన్తోఒపి పాపాని శచయః పావసం(శయాత్‌ , పరపావైర్వినశ్య న్తి మత్స్యా నాగ(హదే యథా. రగ (వ. అ. పాపాని= పోపములను, అకుర్వన్తోఒపి == చేయనివారైనా, శుచయఃజపరిళుద్ధమెనవాళ్ళు, పాపసం[శయాత్‌ జపాపాత్ము లయొక్క_ సంబంధ మువలన, నాగ్మహదే= సర్పము లుండు మడుగులోని, మత్స్యాః యథాజ= మత్స్యములు వలె, పరపాపైః= ఇతరులు చేసిన పాపములచేత, వినళ్యన్తిజ నశింతురు, డ్తీ తా, ఏ'పాపమూ ఎరుగని మంచివాళ్ళు కూడ, పాపాళ్ములతో సంబంధము వలన, సర్పములు నివసించు మడుగులోని మత్స్యముల వలె, ఇతరుల పాపాల మూలమున నశించుచుందురు. " విగ్ర మూ. దివ్యచన్షనదిగ్ధాజ్ఞానివ్యాభ రణభూషితాన్‌, (దక్యస్యభిహతాన్‌ భూమౌ తవ దోషాత్తు రాష్షసాన్‌. 27 (వ, అ, దివ్యచన్థనదిగ్దాణ్లాన్‌ = దివ్యమైన చందనముచేత పూయబడిన శరీరముకలవారు, దివ్యాభరణభూషితాన్‌ = దివ్యములై న ఆభరణములచేత అలంక రించబడినవారు అయిన, రా్షసాన్‌ = రావతసులను, తవ = సీయొక్క, దోషాల్‌ జ దోషమువలన, భూమౌ జ భూమి మీద, అభిహతాన్‌ = చంవబడినవారినిగా, [ద్రక్ష్యసి = చూడగలవు, తా. దివ్యమైన చందనమును శరీరములకు పూసుకొని, దివ్యములైన అలం కారములతో అలంకరించుకొని సుఖముగా ఉన్న రాక్షసు లందరు నీవు చేసిన తప్పుకు ఫలితముగా మరణించి నేలపై వడి యుండుట చూడగలవు, ల? మూ. హృతదారాన్సదారాంశ్చ దశ వి(దవతో దిళః, హత శేషానళరణాన్‌ (దత్యుసి త్యం నిశాచరాన్‌. ల్డిగ్ర (వ, అం _వతశేషాన్‌ఆచంవబడగా మిగిలిన, నిశాచరాన్‌ఇఐరాశనసులను,

అరణ్యకాండము 478 వృతదారాన్‌ = హరింపబడిన భార్యలు కలవారై, సదారాంశ్చ = భార్యలతో కూడినవార్రె, అశరణాన్‌ = రక్షకుడు లేక, దళ దిళః= నది దిక్కులను గూర్చి, వమ్మిదవతః = పారిపోవుచున్నవారినిగా, త్వమ్‌ == నీవు, [దక్యసి = చూడగలవు. తా. చావగా మిగిలిన రాక్షసులలో కొందరు హరింపబడిన భార్యలు కల వారై, కొందరు భార్యలతో కూడినవారై రక్షకులు లేక పది దిక్కులకు పారిపోవు చుండగా భూడగలవు. లి మూ, శరజాలపరిక్షిప్తా మగ్నిజ్వాలానమావృతామ్‌, (వదగ్దభవనాం లజ్కా_ం (దక్యసి త్వం నసంశయః. 29 ప, అ. శరజాలపరిక్షిప్తామ్‌ = బాణముల సముదాయముచేత వ్యాపింప బడినది, అగ్ని జ్వాలా సమావృతామ్‌ = అగ్నిజ్వాల లచేత ఆవరింపబడినది, (పదగ్గ భవనామ్‌ == కాల్బబడిన భవనములు కలది అయిన, లజ్కామ్‌ == లంకను, త్వమ్‌ = నీవు, (దక్యసి = చూడగలవు. సంళయః = సంశయము, నజ లేదు. తా. ఈ లంకాపట్టణ మంతా బాణముల సముదాయముచేత చుట్టబడి అగ్ని జ్వాలలచేత కస్పబడి ఉండగా, ఈ పట్టణములోని భవనము లన్నీ మండిపోవు చుండగా చూడగలవు. సందేహము లేదు. విప మూ. పరదారాభిమర్శాత్తు నాన్యత్చాపతరం మహత్‌, (పమదానాం సహ్మసం చ తవ రాజన్‌ పరిగహః. త్ర (ప, అ. పరదారాభిమర్శాత్‌ = పరభార్యాగమనముకం టె, పాపతరమ్‌== ఎక్కువ పావమైన, మహత్‌ = గొప్ప పాపము, అన్యత్‌ = మరి యొకటి, నజ=- లేదు. రాజన్‌ ఇ రాజూ! (పమదానామ్‌ == శ్రీలయొక్క, సహ్మసమ్‌ = సహ్మసము, తవ జు నీయొక్క, పర్మిగహః == భార్యలు కదా. తా, పరభార్యాగమనమును మించిన మరొక పాప మేదీ లేదు. రాజా: నీకు వేలకొలది స్త్రీలు భార్యలుగా ఉన్నారు కదా! 80 మూ. భవ స్వదారనిరతః స్వకులం రక్ష రాక్షస, మానమృద్దిం చ రాజ్యం చ జీవితం చేష్ణమాత్మనః. వ్ర్‌్నే

క! ్రీమ్యదామాయణము (ప. ఆ. రాశ్షస= రావణా: స్వదారనిరతః==నీ థార్యలయందు ఆసకక్రి కలవాడవు, భవ = అగుము. స్వకులమ్‌=నీ కులమును, రక్ష=రశత్నించుకొనుము. మానమ్‌ = గౌరవమును, బుద్ధిం చ జ ఐశ్వర్యమును, రాజ్యం చ == రాజ్యమును, ఆత్మనః జ నీకు, ఇష్టమ్‌=ఇవ్ట మైన, జీవితం చజజీవితమును, రక్షించుకొనుము, "తా. రావణా । నీవు భార్యలయందు మాతమే ఆస క్రి కలవాడవై నీకుల మును, గౌరవమును, ఐశ్వర్యమును, రాజ్యమును, నీకత్యంత్యపియమైన సీ జీవిత మును రత్నించుకొనుము. తే మూ. కళ్యతాణి చ సౌమ్యాని మ్మితవర్గం తథైవ చ, యదీిచ్చసి చిరం భోక్తుం మా కృథా రామవి[ప్రియమ్‌. తల్లి ప, అ. సౌమ్యాని = సౌందర్యపతులైన, కళ(తాణిజ భార్యలను, తథైవ చ= అప్టే, మ్మితవర్గమ్‌ = మ్మితుల సముదాయమును, చిరమ్‌ = చిరకాలము,. భోక్తుమ్‌ == అనుభవించుటకు, ఇచ్చసి యది = ఇచ్చయించుచున్నచొ, రామ వ్మిపియమ్‌ = రామునకు అపకారమును, మా -కృథాః == చేయకుము, తా, సాందర్యవతులైన భార్యలతోను, మితులతోను చాల కాలము సుఖ ముగా ఉండదఅచినచో నీవు రామునకు అపకారము చేయకుము. లి మూ. నివార్యమాణ: సుహృదా మయా భృశం (ప్రసహ్య సీతాం యది ధర్షయిష్యసి, గమిష్యసి క్షీణబలః సబాన్టవో యమక్షయం రామశరా తృజీవితః. లితి. ఇత్యార్షే ్రీమ్మదామాయణే వాల్మీకీయే ఆదికావ్యే అరణ్యకాళణ్ణే అష్ట్మతింశః సర్గ క [ప అ. సుహృదా = స్నేహితుడనైన, మయా= నాచేత, భృశమ్‌ == మిక్కిలి, నివార్యమాణః = నివారింపబడుచున్నను, సీశామ్‌ == సీతను, (నసహ్య జ బలాత్కరించి, ధర్షయిష్యసీ *'యది = అవమానించినచో, క్షీణబలః= శీణ . మైన -నెన్య్మము కలవాడవై, సబాన్ధవః జ బంధుసహితుడ వై, రామళరా త్తజీవితః==-

ఆరణ్యకాండము కీర్‌ రాముని బాణములచేత (గహింవబడిన జీవితము కలవాడవై, యమక్షయమ్‌ == యమలోకమును గూర్చి, గమిష్యసి = వెళ్లగలవు. తా. నేను నీ మంచి కోరి నివారించుచున్నా వినక సీతను బలాత్కారో ముగా ఆవమానించినచో నీవు సీ వైన్యమంతా నశించగా, రాముని బాణములు (ప్రాణములను హరింపగా, బంధుసపితముగ యమళలోకమునకు వెళ్హైదవు. రికి “జాలానందిని'* యను శ్రీమ్మదామాయణాంధవ్యాఖ్యానమునందు ఆరణ్యకాండలో ముప్పదియెనిమిదవ సర్గ సమా వ్రముం

అథ ఏకోనచత్వారింళః సర్గః [మారీచుడు రావఖునోవ ఉవదోకించుథ), మూ, ఏవమస్మి తదా ముక్తః కథం చి తేన సంయుగే, ఇదానీమపి యద్వృ త్తం తచ్చుణుష్వ యదుత్తరమ్‌. 1 (వ. అ. తదా = అప్పుడు, తేనజ=ఆ రామునిచేత, సంయుగే = యుద్ధము నందు, కథంచిత్‌ = ఎట్లో, ఏవమ్‌ = ఈ విధముగా, ముక్తః అస్మి = విడువబడి తిని. ఇదాసీమపీ == ఇప్పుడు కూడ, యత్‌ = ఏది, వృత్త్వమ్‌ = జరిగినదో, యత్‌ తా. ఈ విధముగా, రాము డా నాడు యుద్ధములో నన్ను ఎట్లో విడిచి పెట్టినాడు, దాని తరువాత ఈ మధ్యకాలమున ఏమి జరిగినదో వినుము. క! మూ. రాక్షసాభ్యామహం ద్వాభ్యామనిర్విజ్ఞ స్పథా కృతః, సహితో మృగరూపాభ్యాం (పవిష్టో దణ్ఞకావనమ్‌. లి (న. అ. తథాకృతః = అ విధముగా చేయబడినవాడ నైనా, అనిర్విణ్ఞః== వైరాగ్యము చెందని, అహమ్‌ = నేను, మృగరూపాభ్యామ్‌ = మృగరూపము గల, చ్వాభ్యామ్‌ == ఇద్దరు, రాక్షసాభ్యామ్‌ = రాక్షసులతో, సహితః = కూడినవాడనై , చణకావనమ్‌ = దండకారణ్యమును, (పవిష్షః జ (పవేశించితిని. న! బ్‌ తా. రాము డా విధముగా చేసినా కూడ వైరాగ్యము చెందక నేను, మృగ రూపము ధరించిన ఇద్దరు రాక్షసులతో కలిసి దండకారణ్యమునకు వెళ్ళితిని, $ మూ. దీప్తజిహోో మహాకాయ స్తీజ్టదంష్టో౦ మహాబలః, వ్యచరం దణ్ణకారణ్యం మాంసభక్షో మహామృగః. త్రి (వ. ఆ. దీప్త జిహ్వః == (నజ్వలించుచున్న జిహ్వగలది, మహాకాయః

అరణ్యకాండము శీ77 = పెద్ద శరీరము కలది, తీక్షదంష్ట్రః=తీన్షములై న కోరలు గలది, మవాబలః=ా గొప్ప బలము గలది, మాంనభకః == మాంసమును భశ్నీంచేది అయిన, మవో మృగః ఇ గాప్ప మృగముగా అయి, దణకారణ్యమ్‌ == దండకారణ్యమును, వ్యచ రమ్‌ = సంచరించితిని.

తా. మండుచున్న నాలుక, ెద్దదేహము; తీష్టములై న కోరలు, గొవ్ప బలమూ గల మాంసమును భక్షించే ఒక మహామృగముగా అయి దండకారణ్య ములో సంచరించితిని. త్రి

మూ. అగ్నిహో[లేష తీర్థేషు చైత్యవృ షేషు రావణ,

అత్య న్తఘోరో వ్యచరం తాపసాన్‌ సం్యపధ ర్ష్వయన్‌. డ్తీ

[వః ,అ. రావణ = రావణాః అత్య నఘోరః == చాలభయంకరుడనై, అగ్నిహ్మోతేషు = అగ్ని వోతములందు, తీర్థేమజతీర్ణములందు, చైత్యవృషేమజ= చై త్యృవృక్షముల సమీపములందు, తాపసాన్‌ = మునులను, సం్యవధర్షయన్‌ = ఎదిరించుచు, వ్యచరమ్‌ = సంచరించితిని.

తా. రావణా।ః నేను మికిలి భయము కలిగించు రూపము దాల్చి, అగ్నిహో,తములు జరుగు (పదేశములందు, పుణ్యతీర్ణములందు, దైత్యవృజుల సమీపమునందు ఉండే మునులను ఎదిరించుచు సంచరించితిని. డ్తీ

మూ. నిహత్య దజ్జకారణ్యే తాపసాన్‌ ధర్మచారిణః,

రుధిరాణీి పిబం స్తేషాం తథా మాంసాని భక్ష్షయన్‌, ర్‌

వప. అ. దణ్ఞకారణ్యే డా దండకారణ్యమునందు, ధర్మచారిణః = ధర్మ మును ఆచరించుచున్న , తాపసాన్‌ జ మునులను, నిహత్య = చంపి తేషామ్‌ = వారియొక్క, ఈుధిరాణి == ర క్రములను, పిబన్‌ = (రాగుచు, తథా= మరియు, మాంసాని జ నూంసములను, భక్షయన్‌ = భషించుచు ('రామమ్‌ ఆసాదయమ్‌ి “రాముణ్ణి సమీపీంచితిని'' అని ఏడవ శ్లోకముతో ఉన్న దానితో అన్వయము).

రా. దండకారణ్యములో తపస్సు చేనుకొనుచున్న మునులను చంపి వారి రక్రము (తాగుచు, వారి మాంసములు భక్షించుచు రామునివద్దకు వెళ్ళితిని, స్ట్‌

శీ706 శ్రీమ్మదామాయణము మూ. బుషిమాంసాశనః (కూర స్త్రాసయన్వనగోచరాన్‌, తథా రుధిరమత్తోఒహం విచరన్‌ ధర్మదూషకః. 6 (వ. ఆ. ఆహమ్‌ జూ నేను, బుషిమాంసాశళనః = బుషుల 'మాంసమును భుజించుచు, (కూరః == (కూరుడనై , వనగోచరాన్‌ = వనములో ఉన్నవారిని, 1కాసయన్‌ = భయపెట్టుచు, తథాజ మరియు, రుధిరమత్తః ఉర క్రముచేత మదించినవాడనై , ధర్మదూషకః = ధర్మమును దూషించుచు, విచరన్‌=సంచ రించుచు, రాముని దగ్గరకు వెళ్ళితిని. కా. నేను చాల (కూరుడనై బుషుల మాంసములు తినుచు, వనములో నివసించువాళ్టకు భయము కలిగించుచు, రక్తము (తాగుటచే మదించి, ధర్మ కార్యములను పాడుచేయుచు సంచరించుచు రామునివద్దకు వెళ్ళితిని, 6 మూ. ఆసాదయం తదా రామం తాపసం ధర్మచారిణమ్‌, వైదేహీం చ మహభాగాం లక్ష్మణం చ మహారథమ్‌. వ, అ. తదా = అప్పుడు, ధర్మచారిణమ్‌ == ధర్మము నాచరించు, తావ సమ్‌ = మునియైన, రామమ్‌ == రాముణ్ణి, మహాభాగామ్‌ == గొప్ప భాగ్యము గల, వైదేహీం చ= సీతను, మహారథమ్‌=మహారథుడై న, లక్ష్మణం చ=లవ్యణుణ్లీ, ఆసాదయమ్‌ = సమీపించితిని. క్‌ తా. అప్పుడు తావసుడై ధర్మము ఆచరించుచున్న రాముడు, గొవ్ప వాగ్యము గల సీత, మహారథుడైన లక్ష్మణుడు ఉన్న పదేశమునకు వెళ్ళి మూ, తాపసం నియతాహారం సర్వుభూతహితే రతమ్‌, సోఒ౬హం వనగతం రామం పరిభూయ మహాబలమ్‌, తాపసోఒజయమితి క్ఞాత్వా పూర్వవై రమనుస్మరన్‌, అభ్యధావం హి సం[కుద్ధ స్తీష్టళృజ్లో మృగాకృతిః, జీిఘాంసురకృత (పజ్ఞ_స్రం (పహారమనుస్మరన్‌. రి (వ. అ. మృగాకృతిః జ మృగముయొక్క_. ఆకారము కలవాడను, తీక్ట

ఆరణ్యకాండము త్తం శృజ్లఃజ తీళ్షమైన కొమ్ములు కలవాడను అయిన, సః అహమ్‌ == ఇట్టి నేను, వూర్వవైరమ్‌ == వెనుకటి వైరమును, అనుస్మరన్‌ = స్మరించుచు, తావసమ్‌ = మునివృత్రిలో ఉన్నవాడు, నియతాహారమ్‌ == నియమబద్ధమైన ఆహారము కల వాడు, సర్వభూతహితే ఇ సమ న్మపాణుల హితమునందు, రతమ్‌ = ఆసక్తి కలవాడు మహాబలమ్‌ = గొప్ప బలము గలవాడు ఆయిన, వనగతమ్‌=వనము లో ఉన్న, రామమ్‌ == రాముణ్జి, అయమ్‌ = ఇతడు, తాపసః= మునియే కదా, ఇతి ౬ అని, పరిభూయ = తిరస్కరించి, తం స్రహారమ్‌= ఆ దెబ్బను, అనుస్మరన్‌ స్మరించుచు, జిఘాంసుః=చంప దలచినవాడనై, సం్మకుద్ధః == కోపించినవాడనై = అభ్యధావమ్‌ == ఎదురుగా వరుగ త్రితిని.

తా, వాడియ్రైన కొమ్ములు గల మృగము రూపము ధరించి ఊన్న నేను, ఆహారనియమము పాటించుచు, తాపసుడైై సకల్మపాణుల హితమును కోరు, మహాబలళాలి ఆయిన రాముడు అరణ్యములో ఉండుట చూచి, “ఇతడు తాపసుడే కదా" అను అభిపాయముతో నిర్ణమ్యము చేయుచు, పూర్వము అతనితో ఊన్న వైరమును, అతడు కొట్టిన దెబ్బను స్మరించుచు, చంపుటక్తై ఆతని మీదకు వెళ్ళితిని. రి 9,

మూ. తేన ముక్షాస్త్రృ్యయో బాణాః శితా?ః శ్యతునిబర్హ ణాః, 10 వికృష్య బలవచ్చాపం నుపర్జానిలనిస్స్వనాః*

వ. అ. జేనజ అఆ రామునిచేత, చావమ్‌ = ధనస్సును, బలవణ్‌ = బల ముగా, వికృష్య = లాగి, శ్యతునిఐ ర్హణాః జా శ్మతువులను నంహరించు, శితాః== వాడియైన, సుపర్జానిలనిస్స్వనాః = గరుత్మంతుని (వేగమువలన కలిగిన) వాయువు వంటి ధ్వని గల, (తయః = మూడు, బాణాః= బాణములు, ముక్తాఃజు విడువబడినవి.

కా. అప్పుడా రాముడు ధనస్సును గట్టిగా లాగి శఛశువులను సంహ రించు మూడు వాడియైన బాణములు (వయోగించెను, అవి గరుత్మంతుడు వేగ ముగా వెళ్ళునపుడు కలుగు గాలి ధ్వని వంటి ధ్వని చేసెను. “10

మూ. తే బాణా వజసంకాళాః సుముక్షా ర క్రభోజనాః, ఆజగ్ముః సహితాః సర్వే (త్రయః సన్నతపర్వణః. న్న

480 శ్రీమ్మదామాయణము

ప. అ. వ్యజసంకాకాః = వజాయుధముతో సమానములు, ర క్రభోజనాః జరక్తము భోజనముగా కలవి, సంనతపర్వాణః = వంగిన కణుపులు గలవీ అయిన, సర్వే సమస్తమైన, తే [(ఉతయః బాణాః== ఆ మూడు బాణములు, సుముక్తాః = బాగుగా విడువబడినవై , సహితాః = కలసినవై, ఆజగ్ముః జ వచ్చి నవి,

ఠా. వ్యజముతో సమానములు, ర కము భుజించునవి, వంగిన కణుపులు గలవి ఆయిన ఆ మూడు బాణములు బాగుగా _పయోగింపబడినవై మా వైపు వచ్చినవి. స్‌.

మూ. పరాకమజ్ఞో రామస్య శరో దృష్టథయః పురా,

సముద్చాొ న్త స్తతోముక్తస్తావుభా రాక్షసౌ హతెౌ. క! నందు, దృష్టభయః = (నాచేత) చూడబడిన భయము గలది. పర్మాకమజ్ఞః == ల్లో

రాముని పరాక్రమమును ఎరిగిన నేను, సముద్భాా నః =.ఖటు. అటు తిరిగితిని, రాష్షసులు, ఉభఖౌ= ఇద్దరూ, హతౌ == చంపబడినారు.

తా, రాముని బాణము ఎంత భయంకర మైనదో నేను పూర్వము చూచి ఉండుటచేత, ఆతని పర్మాకమమును ఎరిగినవాడ నగుటచేత, ఇటుఅటు తిరిగి పోయితిని. అందుచే నేను రక్షి ంపబడితిని గాని ఆ రాషసు లిదరూ మ్మాతము చంపబడిరి. ౦

వి ఈ క్లోకం అన్వయం కష్టంగా ఉన్నది. దీనికన్న గోరఖ్‌పూర్‌ (వలిలోని పాఠం బాగున్నది.

“పరా[క్రమజ్డో రామస్య శథో దృష్టభయ ః పురా, సీముత్కా నస్తతో ముక్తస్తావుభౌ రాక్షసౌ హతౌ.” “రాముని పర్మాకమము తెలిసినవాడను, వంచన చేయ సమరుడను అయిన న!

నేను వూర్వుము రామునివలన భయము చూచి ఉన్నవాడ నగుటదేత ఆచటినుండి తొలగిపోయితిని. ఆ రాక్షసు లిద్దరూ మా్యతము మరణించినారు”” అని భావము.

అఆరణ్యకాండము శీర] మొదటి పాఠంలోని చిక్కంతా 'శఠః' అనేదాన్ని “*శరః” అని

[గహించడంవలన వచ్చినది. ఈ ఘట్టంలో (పాచ్యపాఠంలో ఉన్న రెండు శ్లోకాలు బాగున్నవి. ళా

““పర్మాకమజ్ఞో రామస్య తథా దృష్టభయ।ః పురా

ఆపతన్తం శరం దృష్ట్వా మేఘగమ్మీరనిస్స్వనమ్‌.

తతోఒహం వేగవాంస్తత వాతరంవా నిమేషతః

అప[కాన్తః పరం పారం నివృత్తః సాగరాచ్చరః'””

“రాముని పరాాకమము తెలిసినవాడను, వూర్వుము భయము చూచిన వాడను అయిన నేను మేఘమువంటి గంభీరధ్వనితో వచ్చుచున్న ఆ బాణమును చూడగానే వాయువేగముతో, కనురెప్పసాటు కాలములో, సముుదము అవతలి ఒడ్డునకు హెైరిపోయినాను. రాముని బాణము సమ్ముదముదాక వచ్చి అక్కడి నుండి వనుకకు 'మరలినది** అని వాటి భావము ఇది రాముని బాణము (వభా వానికి అనుగుణంగా ఉన్నది. క్రి

మూ. శరేణ ముక్తో రామస్య కథంచి,త్చాష్య జీవితమ్‌, గతి

ఇహ (ష్మవాజితో యు క్తస్తాపసోఒహం సమాహితః*

(ప. అ. అహమ్‌ జూ నేను, రామస్య=రామునియొక్క-, శరేణ = బాణము చేత, కథంచిత్‌ = ఎట్లో, ము క్రఃజ విడవబడినవాడనై ; జీవితమ్‌ = జీవితమును, (పావ్య = పొంది, యుక్తః యోగమార్ష్శము నవలంబించినవాడనై , సమాహి తః ఏకా(గచి త్తము కలవాడనై, తావసః == తాపసుడనై, ఇహ = ఇక్కడికి, [వనాజితః == సంన్యసించి వచ్చినాను.

తా. నేను రాముని బాణమునుండి ఎట్లో తప్పించుకొని, (ప్రాణాలు దకించుకొని, మనస్సును ఏకా,(గము చేసికొని, యోగమార్గమును అవలంబించి, సంన్యాసినై ఇక్కడ నివసించుచున్నాను. 18

మూ. వృష వృకషే చ పశ్యామి చీరకృష్ణాజినామృరమ్‌, త్తే

గృహీతధనుషం రామం పాశహ స్తమివా నకమ్‌.

ప అ. చీరకృష్ణాజినామృరమ్‌ = నారచీరలు, కృష్ణాజినము వస్త్రము

తే

న! శ్రీమ్మదామాయణము లుగా కలవాడు, గృహీతధనుషమ్‌ == గహింపబడిన ధనస్సు కలవాడు అయిన, పౌాళశహ సమ్‌ == పాశము హస్తమునందు గల, ఆఅన్తకమివ == యముడు వఠె ఉన్న, రామమ్‌ == రాముణ్ణి, వృష్నే వృషే = (పతి చెట్టు మీదా, పక్యామి=చూచు చున్నాను.

తా. ఆది మొదలు (పతిచెట్టుమీదా, నారచీరలు, కృష్టాజినము ధరించి, ధనస్సు చేత బూని, పాశము చేతిలో ధరించిన యముడు వలె ఉన్న రాముడే నాకు కనబడుచున్నాడు. కేడీ

మూ. అపి రామసహ్మసాణి ఖీతః పశ్యామి రావణ, 15 రామభూతమిదం సర్వమరణ్యం (పతిభాతిమే.

(ప. అ. రావణ = రావణాః భీతః = భయపడిన నేను, రామసహ్మసా ణ్యపి== వేలకొలది రాములను కూడా, పశ్యామి = చూచుచున్నాను, ఇదమ్‌ == ఈ, సర్వమ్‌ = సమ స్తమైన, అరణ్యమ్‌ = అరణ్యము, రామభూతమ్‌=రాముడుగా ఆయినదిగా, మే = నాకు, (పతిభాతి = కనబడుచున్నది,

కా. రావణా: భయ్యభాంతుడ నైన నాకు వేలకొలది రాములు కనబడు చున్నారు. ఈ అరణ్య మంతా నాకు రామమయముగా కసబడుచున్నది. 15

మూ. రామమేవహి పళ్యామి రహితే రాక్షసాధిప, 16 దృష్ట్వా స్వపష్నగతం రామము_దృమామి విచేతనః.

(ప- అ. రాక్షసాధిప =: రావణాః రహితే=ఎవరూ లేని (వదేశమునందు, రామమేవ == రాముళ్ణే, పశ్యామి ఇ చూచుచున్నాను. స్వపష్నగతమ్‌ = స్వస్నము లోనికి వచ్చిన, రామమ్‌ = రాముణ్ణి, దృష్ట్వా = చూచి, విచేతనః = వై తన్యము లేనివాడనై , ఉద్భఏమామి = (భాంతి చెందుచున్నాను.

తా ఓ। రాక్షసరాజాః ఎవ్వరూ లేని ప్రదేశములో కూడ నాకు రాముడే కనబడుచున్నాడు. స్వప్నములో రాముణ్జి చూచి, ఉలికిపడి, స్పృహ కోల్పోవు చున్నాను. 16

మూ. రకారాదీని నామాని రామ్మత స్తస్య రావణ, న్‌ (1

రత్నాని చ రథాశ్చైవ [తాసం సంజనయ న్లి మే.

ఉఆరణ్యకాండము కీర

వ అఆ. రావణ== ఓ! రావణా! రామ్మత సస్య = రామునినుండి భయ పడిన, మే== నాకు, రకారాదీని = రకారము _పారంభమునందు గల, నామాని జు పేర్గు: రత్నాని =రత్నములు, రథాశ్రైవజ రఠములు, (శానమ్‌ఆభయ

తా, రావణా: రామునివలన భయపడిన నాకు, రత్నములు, రథములు మొదలై న, రేఫతో [ప్రారంభమయే 'పేర్దు వినగానే భయము కలుగుచున్నది. 17

మూ. అహ. తస్య (పభావజ్ఞో న యుద్ధం తేన తే క్షమమ్‌, 16 బలిం వా నముచిం వాపి హన్యాద్ధి రఘునన్గనః.

(పం అ. అహమ్‌ = నేను, తస్య== అ రామునియొక్క-,; (వభావజ్ఞః = [వభావము తెలిసినవాడను. తేజునీకు, తేనజఆ రామునితో, యద్ధమ్‌=యుద్ధము, దమమ్‌ = తగినది, నజ== కాదు. రఘునన్షనః = రాముడు, బలిం వాజ= బలిచ్మక వర్తినైనా, నముచిం వాపి == నముచినైనా, హన్యాద్ధి = చంపగలడు కదా.

లా. నాకు ఆ రాముని (ప్రభావము తెలియును. ఆతనితో నీకు యుద్ధము తగదు. రాముడు బలిచ్మకవ ర్రినైనా, నముచినైనా కూడ చంవగలడు. 16

మూ. రణే రామేణ యుద్యస్వ కమాం వాకురు రా్షను 19 ల న తే రామకథా కార్యా యది మాం (దష్టుమిచృసి-

(వ. అ. రావమసజ=రావణా!ః రణే=యుద్ధమునందు, రామేణజ=రామునితో, యుధ్యస్వ= యుద్ధము చేయము. కనూ౦ వాడా ఓర్పునై నా, కురుజఐచేయుము. మామ్‌ = నన్ను, షదమ్హమ్‌ = చూచుటకు, ఇచ్చనీ యది నీవు కోరినట్టయితే, జే. సీకు, రామకథా= రాముని కథ, న కార్యా = చేయదగినది కాదు,

తా. రావణా : నీవు రామునితో యుద్ధము చేయవలె నని ఉన్నచో యుద్ధము చేయము; లేనిచో మానివేయము. కాని నేను కొంతకాలము జీవించ వలె నను అభ్మిప్రాయము నీకు ఉన్నచో నా ఎదుట రాముని మాటలు చెప్పకుము.

మూ. బహవః సాధవో లోకే యుకా ధర్మమనుష్టితాః, రి పరేషామపరాధేన వినష్టాః సపరిచ్చదాః.

[ప. అ. లోకే= లోకమునందు, యుక్తాః = యోగ్యులు, ధర్మమ్‌ == ధర్మమును, అనుష్టితాః= అనుష్టించినవారు అయిన, బహవః=చాలమంది, సాధవః జ సత్పురుషులు, వరేషామ్‌ = ఇతరులయొక్క_, అపరాధేన = అపరాధముచేత, సపరిచ్చదాః జ పగివారస మేతు లెః వినష్టాః = నళించినారు.

తా. లోకములో యోగ్యులై, ధర్మాచరణము చేయు ఎందరో సత్పురు షులు, ఇతరులు చేసిన అపరాధములకు, పరివారస మేతులై నళించినారు. ర్య

మూ. సోఒహం తవాపరాధేన వినశ్యేయం నిశాచర, ౧11 కురు యత్తే క్షమం తత్త్యమహం త్వా నానుయామి హః,

(ప. ఆ. .నిశాచర = రావణాః సః అహమ్‌ అట్టి నేను, తవజ=నీయొక్క-, ఆపరాధేన = అపరాధముచేత, వినశ్యేయమ్‌ = నశింతును. తేజ నీకు, యత్‌ = ఏది, క్షమమ్‌ = తగినదో, తత్‌ == దానిని, త్వమ్‌ == నీవు, కురు = చేయుము.

తా. రావణా ! నీవు చేసే ఆపరాధానికి నేను నశించవలసి ఊన్నదిం అందుచే నీకు ఏది యుక్త మని తోచునో అది చేసికొనుము. నేను మ్మాతము నీతో రాను. ర్స

మూ. రామళ్చ హి మహాతేజా మహాసత్తో మహాబలః, 1క్తి అపి రాక్షసలోకన్య న భవేదన్తకో హి సః,

(పం ఆ. రామశ్చ == రాముడు, మహాతేజాః గొప్ప తేజస్సు కలవాడు. మవోస త్త్వః జ గొవ్ప ధైర్యము గలవాడు. మహాబలః= గొప్ప బలము గలవాడు. సః= ఆ రాముడు, రాషసలోకస్య == రాక్షససముదాయమునకు, ఆ నకఃజయము డుగా, న భవేదపి= కాడు కదా।

తా. గొప్ప తేజస్సు, దైర్యము, బలము గల రాముడు అందరు రాక్షసుల పాలిటి మృత్యుదేవత కాడు కదా । లిల్లె

మూ. యది శూర్చుణఖా హేతోర్జ నస్టానగత? ఖర ల్ల

అతివృత్తో హతః పూర్వం రా మేణా క్రిష్ట్టర్మణా, అత _బూహి యథాతత్త్వం కో రామస్య వ్యత్మికమః.

ఆరణ్యకాండము 485.

వ. అ. జనస్టానగతః == జనస్టానములో ఉన్న, ఖర: == ఖరుడు, హూర్ప అఖా హేతోః శూర్చుణఖి నిమిత్తమై, పూర్వమ్‌ = ముందుగా, అతివృత్తః = మర్యాదను ఊల్లంఘించినవాడై, అక్షిష్టకర్మణా = [శమ లేకుండా వనులు చేయు, రామేణ == రామునిచేత్క, హతః యది = చంవబడినట్టయితే, అ్యత== ఈ విష యమునందు, రామస్య == రామునియొక్క-, వ్యతి[కమః = పొరబాటు, కః==ఏమి? యథాత త్త్వమ్‌ == యథార్థముగా, (బూహి == చెప్పుము,

లా. జనస్థానములో ఉన్న ఖరుడు శూర్ప్చుణఖ మాట విని ముందుగా రామునకు అపకారము తలబెట్టగా, అప్పుడు, [శిమపడకుండా కార్యములు సాధించు రాముడు ఆతనిని సంహరించినచో ఇందులో రాముని త ప్సేమో నీవే (యథార్థముగా చెప్పుము. ల్డిశ్తీ

మూ. హితం వచో బన్టుహితార్థినా మయా యథోచ్యమానం యది నాభిపత్స్య సే, సభాన్ధవ_స్త్యకసి జీవితం రణే హతో౬ద్య రామేణ శరైరజిహ్మగై?. ర్‌ ఇత్యార్డే శ్రీమ్మ్యదామాయణే వాల్మీకీయే ఆదికావ్యే ఆరణ్యకాజ్ణే ఏకోనచత్వారింశః సర్గః,

ప, అ. బన్జుపహితార్జినా = బంధువుల షపితమును కోరుచున్న, మయా = నాచేత, ఉచ్యమానమ్‌ == చెప్పబడుచున్న, వచః జు వచనమును, యథా జ చెప్పి నట్టు, నాభిపత్స్య సే యది = అంగీక రించకపో యినట్టయితే, సవాన్ధవః = బంధు సహితుడవై న సీవు, అద్య = ఇప్పుడు, రామేణజ రామునిచేత, అజిహ్మగ్లైః = వ్యకత్వము లేకుండా వెళ్ల; శరైః బాణములచేత, హతః = చంవబడినవాడనై, రణే జ యుద్ధమునందు, జీవితమ్‌జజీవితమును, త్యక్యనిజవిడువగలవు,

కా, రావణా ! బంధువుల హితము కోరి నేను చెప్పుచున్న మాటలు విన వచో, సీవు, నీ బంధువులూ కూడ రణరంగములో సూటిగా [1సయాణము చేయు మవాణములచేత రాముడు చంపివేయగా [ప్రాణములు విడువగలరు, రిగ్‌ చవాలానందిని” ఆను శ్రీమ్మదామాయ ణాంధవ్యాఖ్యానమునందు అరణ్యకాండలో

మువ్పదితామ్మిదవ సర్గ సమా వ్లము.

అథ చత్వారింశ : సర్గః [రావణుడు మూరీచుని భయపెట్టో నీళతను అవనారించుథవ సొన యము వేయవలె నని ఆడ్డావించు€]). తో మూ. మారీచస్య తు తద్వాక్యం కమం యుక్తం చ రావణః, ఉక్షో న పతిజగాహ మర్తుకామ ఇవాషధమ్‌. క్షే వ, అ. ఊ కృః జా ఇట్టు వపలకబడిన, రావణఃజ=రావణుడు, మారీచస్యజు= మారీచునియొక్క_, తమమ్‌ == యోగ్యము, యుక్తం చజయు క్రియు క్తము అయిన,. తత్‌ ఆఆ, వాక్యమ్‌ వాక్యమును, మర్తుకామః=మరణించుటకు కోకక గలవాడు, కౌషధమ్‌ ఇవజ బొషధమును పఠె, న _పతిజ్యగాహ == అంగికరించలేదు. తా. మారీచుడు ఈ విధముగా ఉపదేశింపగా రావణుడు తగినది, యుకి సంమతమూ అయిన ఆతని మాటను, మరణించ నున్నవాడు పవొషధమును నిరా కరించి నట్టు నిరాకరించెను. క్షే మూ. తం పథ్యహితవక్తారం మారిచం రాక్షసాధిపః, అ(బవీత్పరుషం వాక్యమయు క్తం కాలచోదిత:. ల్డె [ప. అ. రాక్షసాధిపః = రావణుడు, కాలచోదితః = కాలముచేత (పేకే పింపబడినవాడై, పథ్యహితవక్తారమ్‌ = మంచిని చేయు ఉపదేశ వాక్యములు చెప్పిన, తం మారీచమ్‌ = ఆ మారీచుణ్ణి గూర్చి; ఆయు క్రమ్‌ = అయుక మెన, పరుషమ్‌ ఇపరుషమైన, వాక్యమ్‌ = వాక్యమును, అ్మఐవీత్‌ పలి కెను, తా. రావణుడు కాలముచేత ,(పేరేసింపబడినవాడై, క్షేమకరములైన హిళవాక్యములు చెప్పిన ఆ మారీచునితో పరుషములు, అయు క్తములు అయిన మాటలు వలిశెను. రి

అరణ్యకాండము శీర్రీ” మూ. యక్కిలైతదయుక్తార్థం మారీచ మయి కథ్యతే, వాక్యం నిష్పృలమత్యర్థము ప్తం వీజమివోషరే. త్రి [ప. ఆ. మారీచ = మారీచుడా | ఆయుక్తార్థమ్‌ == అయుక్తమైన ఆర్జము గల, యత్‌ = ఏ, ఏతత్‌ వాక్యమ్‌ = ఈ వాక్యము, మయిజ నాయందు (నాతో, కథ్యతే = చెప్పబడుచున్నదో, అది, ఊపషరే= చవటనేలయందు, ఉప్వమ్‌ = నాటబడిన, వీజమివ== విత్తనము వలి, అత్యర్థమ్‌ = మిక్కిల, నిష్పలమ్‌ = వ్యర్రమెనది. త్‌ తా. మారీచుడా : నీ వేవో ఆయుక్తమైన అర్థము గల మాటలు నాతో ఇప్పుచున్నావుః అవన్ని చవటనేలలో వేసిన విత్తనము వలె వ్యర్థములు. డ్రి మూ. త్వద్వాక్ష్యైర్న తుమాం శక్యం భేతుంరామస్య సంయుగే పాపశీలస్య మూర్థస్య మానుషస్య విశేషత:. ర్డీ (ప, ఆ. త్వద్వాక్యైఃజ నీ మాటలచేత, పావశీలస్య == పావస్వథావము కలవాడు, మూర్ణ స్యజమూర్జుడు, విశేషతః=వి శేషించి, మానుషస్యజ మానవుడూ అయిన, రామస్య == రామునకు, (రామునినుండి), మామ్‌ = నన్ను, సంయుగేచ= యుద్ధమునందు, భేతుమ్‌ఆభయవడుటకు (భయ పెట్టుటకు), న శక్యమ్‌ శక్యము కాదు, “'ఖేత్తుమ్‌''అన్న దాక్షిణాత్యపాఠ ౦లో అన్వయం కుదురుట లేదు), లా. రాముడు పాపస్వభావము కలవాడు, మూర్జుడు. అన్నింటినీ మించి మానవమ్మాతుడు. అట్టి రామునినుండి నీవు నీ మాటల ద్వారా నన్ను యుద్ధములో భయ పెట్టజాలవు. డ్తీ మూ. యస్త్యక్వా సుహృదో రాజ్యం మాతరం పితరం తథా, శ్రీవాక్యం (పాకృతం (శుత్వా వనమేకపదే గతీఃః క (ప. ఆ. యఃజుఏ రాముడు, [పొకృతమ్‌ సాధారణమైన, స్త్రీవాక్యమ్‌ జ స్రీవాక్యమును, శ్రత్వా జు విని, సుహృదః = మ్మితులను, రాజ్యమ్‌ = రాజ్యమును, మాతరమ్‌ ఇ-తల్లిని, తథా జ మరియు, పితరమ్‌ = తం్యడిని, త్యక్ర్వాజ విద్రచి, ఏకవదే = ఒక్కా క్షణములో, వనమ్‌ = వనమును గూర్చి, గతః వెళ్ళినాడో, (ఆతనినుండి భయ పెట్టజాలవు).

క! శ్రీమ్మదామాయణము

తా. ఈ రాముడు ఒక ఆడదాని మాట విని, మ్మితులను, రాజ్యమును,

తలిదండులను విడచి హటాత్తుగా అరణ్యమునకు వెళ్ళిపోయినాడు. స్‌

మూ. అవశ్యం తు మయా తస్య సంయుగే ఖరఘాతినః, (పాజైః ప్రియతరా సీతా హర్తవ్యా తవ నన్నిధా.

(ప. అ. సంయుగేజ యుద్ధమునందు, ఖరఘాతినః == ఖరుల్జీ చంపిన, తస్య = ఆతనియొక్క_, (పాణతైః= [1పాణములచేత (కంటె, (పియతరా= ఎక్కువ (పియురాలైన, భార్యా = భార్యయైన, సీకతా= సీత, తవ = నీయొక్క, సంనిధౌ = సమక్షమునందు, అవశ్య్శమ్‌ = తప్పక, మయా =నాచేత, హర్తవ్యాజు హరించదగినది.

లా. యుద్ధములో ఖరుణ్ణి సంహరించిన ఆ రామునికి (పాణాలకంటె కూడ అధికముగా (పియురాలైన ఆతని భార్యను నేను నీ సాహాయ్యముతో హరించితీరెదను. 6

మూ. ఏవం మే నిశ్చితా బుద్దిర్హ్భృది మారీచ వర్తతే, న వ్యావ ర్తయితుం శక్యా సేన్దెరిరపి సురాసురైః:.

(వ, ఆ. మారీచజ మారీచుడా: మే == నాయొక్క, బుద్గిః! = బుద్ది,

క | చి ఏవమ్‌ == ఇట్లు, నిశ్చితా జ నిళ్చయింపబడిన దై, హృది == హృదయమునందు, వర్తతే = ఉన్నది, సేస్ధః = ఇందునితో కూడిన, సురాసురెరపి = దేవానురుల

నీ జక న్‌ చేత కూడ, వ్యావర్తయితుమ్‌ = (తిప్పుటకు, న శక్యా = శక్యమైనది కాదు.

తా, మారీచుడాఃనా బుద్ధి,నా హృదయములో, ఈ విధముగా నిశ్చాయింప బడి ఉన్నది. దీనిని సురానురులు అందరు ఇం(దునితో కలిసి వచ్చినా మార్చ జాలరు, 7

మూ. దోషం గుణం వా సంపృ షష్టస్త్వ్ర మేవం వక్తుమర్హసి,

అపాయం వాప్యుపాయం వా కార్యస్యాస్య వినిశ్చుయే. రి

(వ. అ. అన్య కార్యస్యజ ఈ కార్యముయొక్క, వినిళ్చయే=నిశ్చయము విషయమున, దోషమ్‌ = దోషమునుగాని, గుణం వా=జ గుణమును గాని, అపా

అరణ్యకాండము శీ8ి9 యమ్‌ ఆఅపాయమును గాని, ఉపాయం వా=ఉపాయమును గాని, సంపృష్టఃజ అడగ బడినట్టయితే, త్వమ్‌ = నీవు, ఏవమ్‌ = ఇట్లు; వక్తుమ్‌ = పలుకుటకు, అర్హసి = తగుదువు. తా. ఈ కార్యమును నిర్ణయించే విషయములో దోష మేమి, గుణ మేమి అని గాని, ఉపాయ మేది, నష్ట మేది అని కాని నేను నిన్ను ఆడిగి యున్నట్టయితే సీ వీ విధముగా చెప్పుట యుక్తము (నేనట్టు అఆడగనప్పుడు నీ విట్టు మాట్టాడ జాకీ నే ళా న! కూడదు). 8 మూ. సంపృ ష్టేన తువక్తవ్యం సచివేన విపశ్చితా, శః రి ఉద్యతాజ్టులినా రాజ్ఞే య ఇచ్చేద్చూతిమాత్మనః (పః అ. యః ఎవ్వడు, ఆత్మనః = తనకు, భూలిమ్‌ = ఐశ్వర్యమును, ఇచ్చేత్‌ = కోరునో, అట్టి, సంపృష్టేన = అడగబడిన, వివశ్చితా = వండిళు డైన, సచివేన = మంతిదేత, ఉద్యతాబ్దులినా = ఎత్తబడిన దోసిలి కలవాడై ఉండి, రాజ్టేజు రాజునకు, వక్తవ్యమ్‌ == చెప్పదగినది. తా, తన అభివృద్ధిని కోరు బుద్ధిమంళుడ్రైన మంతి, రాజు ఏదైన అడిగి నప్పుడు దోసిలి కట్టి-"సవినయముగా సమాధానము చెప్పవలెను. ర్‌ మూ, వాక్యమ్మసతికూలం తు మృదుపూర్వం హీతం శుభమ్‌, ఉవచారేణ యుక్తం చ వ క్తవ్యో వసుధాధిపః, 10 (వ. అ. వసుధాధిపః = రాజు, ఆ(పతికూలమ్‌ = (పతికూలము కానిది, మృదుపూర్వమ్‌ =మృదువైన మాటలు పూర్వమునందు కలది, హితమ్‌=హితము, ఉభమ్‌ = పభకరము, ఉపదారేణ=వినయముతో, యుక్ష్తమ్‌ = కూడినది అయిన, వాక్యమ్‌ జా వాక్యమును, వక్తవ్యః జా చెప్పదగినవాడు. తా. రాజుతో చెప్పే మాటలు (వతికూలము కానివి, మృదువైనవి, హితములు, శుభకరములు, వినయముతో కూడినవి అయిఊఉండవలెను. 10 మూ. సావమర్దం శు యద్వాక్యం మారీచ హితముచ్యతే, నాభినన్టతి త|ద్రాజా మానార్డో మానవర్డితమ్‌. శ!

490 శ్రీమ్మదామాయణము (వ్ర. అ. మారీచ జు మారీచాః మానవర్షితమ్‌ = గౌరవముతో శూన్యమైన, యత్‌ =ఏ, హితమ్‌జహితమైన, వాక్యమ్‌ జవాక్యము , సావమర్దమ్‌ =తిరస్కార నకు తగిన, రాజా=రాజుున అభినస్టతి == ఆభినందించడు. రా. మారీచుడాః ఎంత హిత మైన వాక్య మైనను, గౌరవథావము లేకుండగా, తిరస్కారబుద్ధితో చెప్పినచో, దానిని, గౌరవార్హ్డుడైన రాజు అభినందించడు. క్షే మూ. పజ్బు రూపాణి రాజానో ధారయ న్యమితొాజసః, అగ్నేరిన్రున్య సోమస్య వరుణస్య యమస్య చ. మల్లి (వ. అ. అమితౌజసః = ఆపరిమిత మైన కేజస్సు గల, రాజానః=రాజులు అగ్నేః = అగ్నియొక్క, ఇన్షస్య ఇ ఇం్యదునియొక్క, సోమస్య = చం్నదుని యొక్క, వరుణస్య జ వరుణుని యొక్క, యమస్య చ= యమునియొక్క, పక్బు= ఐదు, రూపాణి = రూపాలను, ధారయన్లి == ధరించుచున్నారు. తా. అపరిమితమైన, తేజస్సు గల రాజులలో అగ్ని, ఇందుడు, చందుడు వరుణుడు, యముడు అను ఐదుగురు దేవతల అంశములు ఉండును. కలి వి. “"అగ్నేరిన్ట్రిన్య సోమస్య యమస్య ధనదస్య చ"అని [పాచ్యపాఠము. మూ. జొష్ట్యం తథా వికమం చ సౌమ్యం దణ్ణం (పసన్నతామ్‌, ధారయన్లి మహాత్మానో రాజానః మణదాచర,. తి తస్మాత్సర్చాస్వవస్టాసు మాన్యాః పూజ్యాశ్ళ్చ పార్థివాః, (ప. అ. కణదాచర ఇ ఓ: రాషసుడా। మహాత్మానః == మహిత్ములెన, రాజానః = రాజులు, జొస్ట్యమ్‌ = వేడిని, తథా మరియు, వికమం చజు పర్మాకమమును, సౌమ్యమ్‌ = సౌమ్యత్వమును, దణ్ఞమ్‌ = దండమును, (ననన్న తామ్‌ =(పసన్నత్వమును, ధారయ న్లి=ధరించుచున్నారు. తస్మాత్‌ =ఆకారణము వలన, పార్థివాః = రాజులు, సర్వాసు = సమస్తమైన, అవస్టాసుజ= ఆవస్థలయందు,. మాన్యాః జ గౌర వింపదగినవారు, పూడ్యాళ్చ == వూజింపదగినవారుకూడ.

ఆరణ్యకాండము శీల శా, మారీచా: మహాత్ములైన రాజులలో అగ్నిదేవుని ఉష్ణత్వము, ఇం్మదుని పర్మాకమము, చం్మదుని సౌమ్యత్వము, యముని దండమును, వరుణుని వనన్న త్వము ఉండును. అందుచేత రాజులను సర్వదా గౌరవించి పూజించవలెను. వి. పైన చూపిన (పాచ్యపాఠము బాగున్నది. అక్కడ చెప్పిన దేవతల వరుసలో “ఉష్టత్వము, పర్మాకమము, సొమ్యత్వము, దండము, _వసన్నత్వము రాజులలో ఉండు'*'నని తాత్పర్యము. ఈ శ్లోకము 1పాచ్యపాఠములో లేదు. ఆ దేవతల వలె రాజులు కూడ నిగ్రహాన్ముగహసమర్హు లని మరొక శ్లోక మున్నది. థి ఛా మూ, త్వం తు ధర్మమవిజ్ఞాయ "కేవలం మోహమాస్థితః, కట్టీ అభ్యాగతం మాం దౌరా త్మ్యాత్పరుషం వక్తుమిచ్చసి. (పంఆ. త్వం తుజ నీవైతే, ధర్మమ్‌ = ధర్మమును, అవిజ్ఞాయ == తెలునుకొనక, కేవలమ్‌ = కేవలము, మోహమ్‌ == అజ్ఞానమును, అస్థితః == ఆవలంబించినవాడవై , అభ్యాగతమ్‌ జూ నీ యింటికి వచ్చిన, మామ్‌ = నన్ను గూర్చి, దౌరాత్మ్యాత్‌ = దుష్టబుద్ధివలన, పరుషమ్‌ = పరుషముగా, వక్తుమ్‌ = పలుకుటకు, ఇచ్చసి = కోరుచున్నావు. తా. కాని నీవు ఈ ధర్మమును గుర్తించక " శేవలము ఆజ్ఞానముచేత దుష్టబుద్ధి కలవాడవై, నీ యింటికి వచ్చిన నాతో పరుషముగా, మాటలాడు చున్నావుః. క్షే మూ. గుణదోషొ న పృచ్చామి క్షమం చాత్మని రాక్షస, మయోక్తంతవచై తావత్సం[పత్యమితవికమ. 15 (ప. అ. రాక్షస = మాలరీచా: గుణదోషా = గుణదోషములను గాని, ఆత్మని = నా విషయమున, క్షమమ్‌ = వది తగును అను విషయమును గాని, న వృచ్చామి = అడుగుట లేదు. అమితవి్శికమ == కొలవ శక్యము కాని పరా [క్రమము గలవాడా! సం్మపతి = ఇప్పుడు, తవఎ= నీకు, ఏతావత్‌ = ఇంత మ్మాతము, మయా =నా చేత, ఉ క్తమ్‌ = చెప్పబడినది. ఠా. అపరిమిత మైన పరాక్రమము గల మారీచాః? ఈ పని మంచిదా, చెడ్డదా ఆని గాని, నాకి విషయమునందు సామర్థ్యము ఉన్నదా లేదా అని కాని

శ్తేరలై శ్రీమ్మదామాయణము నేను నిన్ను ఆడుగుటలేదు. నేను నిన్ను అడిగిన దల్దా ఈ కార్యమునందు నాకు సాహాయ్యము చేయు మని మ్మాతమే. 16 మూ. అస్మింస్తు త్వం మహాకృత్యే సాహాయ్యం కర్తుమ ర్లసి, శృణు తత్కర్మ సావాయ్యే యత్కార్యం వచనాన్మమ. వ. అ. అస్మిన్‌ = ఈ, మవాకృత్యే జ గొప్ప కార్యమునందు, త్వమ్‌ == నీవు, సాహాయ్యమ్‌ == సాహాయ్యమును, కర్తుమ్‌ == చేయుటకు, అర్హ స్‌ తగియున్నావు. మమ = నాయొక్క, వచనాత్‌ = వచనమువలన, సాహాయ్యే= సాహాయ్యమునందు, యత్‌ ఇ ఏది, కార్యమ్‌ == చేయగగినదో, తత్‌ = ఆ, కర్మ జ పనిని, శృణు == వినుము. తా. నేను చేయ తలపెట్టిన ఈ మహాకార్యమునందు నీవు సాహాయ్యము చేయవలెను. నా ఆజ్ఞ _పకారము, నా సాహాయ్యమునకై నీవేమి చేయవలెనో వినుము, 16 మూ. సౌవర్జ స్త్వం మృగో భూత్వా చ్మితో రజతబిన్లుభిః,

ఆ్మశళమే తస్య రామస్య సీతాయాః (పముఖే చర, (పలోభయిత్వా వై దేహీం యథేష్టం గ న్తుమర్హ్మ స్‌, కేరి [షం అ. త్వమ్‌ = నీవు, రజతబిన్దుభిః == నెండి చుక్కలచేత, చ్మితఃజు చి_తమైన, సౌవర్డః = బంగారము వికారమైన, మృగఃజ మృగముగా, భూత్వా ఉఆఅయి, తస్యజా ఆ, రామస్య = రామునియొక్క_, ఆశమే == ఆ్మశమమునందు, సీతాయాః = సీతయొక్క, (పముఖే = ఎదుట, చరజ సంచరించుము. వై దేహిమ్‌ జా సీతను, (వలోభయిత్వా = లోభ పెట్టి, యకఖేష్టమ్‌ జ నీకు ఇష్టము వచ్చినట్లు,

గన్తుమ్‌ = వెళ్ళుటకు, అర్హనీ = తగియున్నావు.

తా. నీవు వెండి చుక్కలచేత చ్మితవర్థ మైన బంగారు లేడి రూవము ధరించి, రాముని అశమములో సీత ఎదుట సంచరించవలెను. ఆమెక్షు ఆస క్తి కలిగించి అటుపిమ్మట సీ కిష్టమైన చోటికి వెళ్ళిపోవచ్చును. 1718 మూ. త్వాం తు మాయామృగం దృష్ట్వా కాఖ్బనం జాతవిస్మయా ఆనయైనమితి క్ష్మిపం రామం వక్ష్యతి మైథిలీ. 19

అరణ్యకాండము ఉరి మాయామృగమైన, త్వామ్‌ == నిన్ను, దృష్ట్వా = చూచి, జాతవిస్మయా = పుట్టిన రమ్ము, ఇతి = అని, రామమ్‌ == రాముణ్ణి గూర్చి, వవ్యతి = చెవ్వగలదు. తా, బంగారు మాయామృగము రూపములో ఉన్న నిన్ను చూచి సీత, అశళ్ళర్యభరితురాలై , "ఈ మృగమును శ్వీఘముగా పట్టి తీసికొనిరమ్ము” అని రాముణ్ణి అడగగలదు. క్షం మూ. ఆపక్రాన్తేతు కాకుజ్ఞ్సే దూరం యాత్వాప్యుదాహర, హా సీతే లక్మజేత్యేవం రామవాక్యానురూపకమ్‌. ౭0 (ప. ఆ, కాకుక్హ్సే = రాముడు, అవ(కా న్లే ఇ బైటకు వచ్చినవాడగు చుండగా, దూరమ్‌ = దూరముగా, యాత్వా = వెళ్ళి, రామవాక్యానురూసకమ్‌ == రాముని మాటలకు అనురూపముగా, హా సీతే = అయ్యో! సీతా: వొ లక్ష్మణ == అయ్యో! లవ్మణా। ఇత్యేవమ్‌ = ఇట్లు, ఉదాహర అపి= పలుకుము శూడ, తా. రాముడు ఆ[శమమునుండి బైటకు వచ్చిన తరువాత, నీ వింకా . దూరము వెళ్ళి, రాముని కంఠధ్వని ఏ విధముగా ఉండునో ఆ విధముగా “అయ్యో: సీతా: అయ్యోః లక్ష్మణా: అని ఆరపులు-కూడ అరుచుము. ర్య మూ. త్యచ్చుత్వా రామవదవీం సీతయా చ [పచోదితః, అనుగచ్చతి నంభా.న్తః సౌమ్మితిరపి సొహృదాత్‌. లో [వం అం సొౌమ్మిితిరపి = లక్ష్మణుడు కూడ, తత్‌ _ దానిని. శుత్వా= విని, సీతయా చజసీతచేత కూడ, (పచోదితః = (గేశేపించబడి నవాడ్జె, సంర్యభాన్తః ఇ కంగారుపడుచున్నవాడై, సౌహృదాత్‌ = రామునిమీద నున్న [పేమవలన, రామపదవీమ్‌ = రాముని మార్గమును, అనుగచ్చతి = అను సరించును. తా. లమ్మణుడు కూడ ఆ అరపులు వినును. అప్పుడు సీత (పేరే పించగా ఆతడు కంగారుపడుచు, రామునిమీద ఉన్న ,ప్రేమవలన రాముడు వెళ్ళిన మార్గమునందు అతనిని వెదకుచు వెళ్టును. ల్డ్మ

క్షీర! శ్రీమ్యదామాయణము మూ. అపష్మకాన్తే చ కాకుక్ట్సే లక్ష్మణే చ యథాసుఖమ్‌, ఆనయిష్యామి వై దేహీం సహసాక్షః శభబీమివ. ర్డిల్లై వ. అ. కాకుత్హే = రాముడు, లక్మణే చ= లక్ష్మణుడు, అపా న్తే= దూరముగా ' వెళ్ళిపోగా, వై దేహీమ్‌ = సీతను, సహ్మసాతః == దేవే్యదుడు, శచీ మివ = శ బీదేవినివలె,, యథాసుఖమ్‌ = సుఖముగా, అనయిష్యామి = తీసికొని వచ్చెదను. లలి లా. రాముడు, లక్ష్మణుడు దూరముగా వెళ్ళి పోయిన పిమ్మట, దేవేం్యదుడు శచీదేవిని వలె సీతను అనాయాసముగా తీసికొని వచ్చెదను. రి మూ. ఏవం కృత్వా త్విదం కార్యం యథేష్టం గచ్చ రాకన, రాజ్యస్యార్థం (ప్రయచ్చామి మారిచ తవ సు్మువత. లీ వ, అ. రాథస=మారీచుడా। ఇదమ్‌ =ఈ,కార్యమ్‌ = కార్యమును, ఏవమ్‌ ఉఇట్లు; కృత్వాజచేసి, యఖథేష్ట్రమ్‌ = సి ఇష్టము వచ్చినట్టుగా, గచ్చజ==వెళ్టము. స్మువత 2 మంచి వతములు కలవాడా! మారీచ = ఓ; మారీచాః: తవ _ నికు, రాజ్యస్య = రాజ్యముయొక్క, అర్ధమ్‌ న్‌ా అర్ధమును, (ప్రయచ్చామి == ఇచ్చెదను. తా, మంచి వతములు గల ఓ! మారిచాః నీవు ఈ పని 'చేసిన పిమ్మట నీ కిష్టము వచ్చినట్టుగా వెళ్ళిపోవచ్చును. నీకు నా రాజ్యములో సగము ఇచ్చెదను. ల్సి మూ. గచ్చ సౌమ్య శవం మార్గం కార్యస్యాస్య వివృద్దయే, ఆహం త్వానుగమిష్యామి సరో దణ్ఞకావనమ్‌. ల్డెగ్తీ (వ. అ. సౌమ్మ.= సౌమ్ముడా: అస్యజ ఈ, కార్యస్యజ కార్యముయొక్క, వివృద్ధయే నా అభివృద్ధికొరకు, శివమ్‌ ఆ మంగళకర మెన, మారమ్‌ = మారమును అ నీ గూర్చి, గచ్చజ వెస్ళము. అహమ్‌జనేను, సరథః = రథముతో కూడినవాడనె శ దణ్ణకావనమ్‌ = దండకావనమును గూర్చి, అనుగమిష్యామ్‌ = అనుసరించి వచ్చెదను. తా. సౌమ్యుడాః ఈ కార్యమును సాధించుటకు వెస్మము. ని మార్గము లి మంగళకర మగుకాక। నేను రథము నెక్కి సీ వెనుకను వచ్చెదను. రడీ

అరణ్యకాండము కీ05 మూ. ప్రావష్య సీతామయుద్దేన వఇ్బుయిత్వా తు రాఘవమ్‌, లజ్కాం (పతిగమిష్యామి కృతకార్యః సహ త్వయా. (వ. ఆ. రాఘవమ్‌ = రాముణ్జీ, వక్చయిత్వాజ= వంచించ్చి, సీతామ్‌ = సీతను, అయుద్దేన = యుద్దములేకుండగానే, పాప్య = పొంది, కృతకార్యః = చేయబడిన కార్యము గలవాడనై , త్వయా సహజనీతో కూడ, లజ్కా౦ |(పతిజ అంకను గూర్చి, గమిష్యామి=వెళ్ట గలను. తా. ఈ విధముగ రాముణ్ణి వంచించి, యుద్ధము చేయకుండగనే సీతను పొంది, కృతకృత్యుడనై నీతో కలిసి లంకకు తిరిగి వెళ్ళిదను, లిక్‌ మూ. న చేత్మరోషి మారీచ హన్ని త్వామహమద్య వై, ఏతత్కార్యమవశ్యం మే బలాదపి కరిష్యసి, రాజ్ఞో హి (పతికూలస్టో న జాతు సుఖమేధతే. లగి (వ. అ. మారిచజమారీచుడా! న కరోషి చేత్‌ =ఇట్లు చేయకపోయినచో , అహమ్‌ = నేను, అద్య వై = ఇప్పుడే, హాన్మి= చంపివేయదును. మేజు వలననై నను, అవశ్యమ్‌ = అవళ్యము, కరిష్యసి ౬= చేయగలవు. రాజ్ఞః=రాజునకు, (పతికూలస్థః = (పతికూలముగా ఉన్నవాడు, జాతు ఎన్నడును, సుఖమ్‌ = సుఖముగా, న ఏధజేహి== వృద్ధి సొందడు కదా తా. మారీచాః నేను చెప్పినట్లు చేయకపోయినచో నిన్ను ఇప్పుడే చంపి వేసెదను. ఈ కార్యమును బలాత్కారముచేత నైనా సిచేత చేయించెదను. రాజునకు (పతికూలముగా ఉన్నవాడు సుఖముగా అభివృద్ధి చెందజాల డను విష యము తెలిసికొనుము. విగ్ర మూ. ఆసాద్య తం జీవితసంశయస్తే మృత్యుర్దువో హ్యద్య మయా విరుధ్య, ఏతద్యథావ్యత్పతిగృుహ్య బుద్ధ్యా యద్మ్యత పథ్యం కురుత త్తథా త్వమ్‌. ర్ల

49కి (శీమ్య(దామాయణము ఇత్యార్షే శ్రీమ్మదామాయణే వాల్మీకీయే ఆదికావ్యే అరణ్యకాళ్డే చత్వారింశః సర్షః.

వ. అ. తమ్‌ = ఆ రాముణ్ణి, ఆసాద్య == పొంది, జే నీకు, జీవిత సంశయః = జీవితముశం దు సంశయము. మయా = నాతో, విరుధ్య= విరోధము "పెట్టుకొని, అద్య == ఇప్పుడు. మృత్యుః= మృత్యువు, ధువఃజ నిశ్చితము, ఏతత్‌ == దీనిని, బుద్ధ్యాజు బుద్ధిచేత, యథావత్‌ = తగు విధముగా, (పతిగృహ్య కా (గహించి, అత = ఈ విషయమునందు, యత్‌ =ఏది, పథ్యమ్‌=పాత మో, తత్‌ = దానిని, త్వమ్‌ = నీవు, తథా== అట్టు, కురు= చేయుము.

తా. సీవు రామునివడద్డకు వెళ్ళినచొ మరణించవచ్చును. మరణించక పోవచ్చును. నాతో విరోధము పెట్టుకొన్నచో ఇప్పుడే నీకు మరణము తప్పదు. అందుచేత ఈ విషయమునందు బాగుగా ఆలోచించుకొని నీకు ఏది హితమో ఆ పని చేయుము. ల

బాలానందిసి”అను శ్రీమ్మదామాయణాం[ధవ్యాఖ్యానమునందు అరణ్యకాండలో " నలుబదవ సర్ష సమా పము,

నష అడ అథ ఎకచత్వారింళః సర్షః [నీవ ఎనాళయు. శలుతును"* అని. భయ పెట్టుచు మూరీచుడు మరల రావఖునవ ఉవదే కించుటి]. మూ. ఆజ్ఞపో రాజవద్వాక్యం 1పతికూలం నిశాచరః, అ(బవీతరుషం వాక్యం మారీచో రాక్షసాధిషమ్‌. _ 1 (“ఆజ్ఞప్లో రావణేనేజ్థం (ప్రతికూలం చ రాజవత్‌” అను గోరళ్‌వూర్‌ వ్రతి పాఠము బాగున్నది. (ప, ఆఅ. రావజేనఖణ రావణునిచేత, ఇత్టమ్‌ = 'ఈవిద్రముగా, (పతికూలమ్‌ ఇ (పతికూలముగా , రాజవత్‌ == రాజుగా, ఆజ్ఞ ప్రఃిజా ఆజ్ఞాపించబడిన, మారీచ! వాక్యమ్‌ == వాక్యమును, అ(బవీత్‌ = వలికెను. లా. ఈ విధముగా రావణుడు, రాజుగా తనకు ఇష్టము కాని వని చేయ టకు ఆజ్ఞాపించగా, మారీచుడు ఆ రావణునితో పరుషమైన వాక్యము వలికెను, 1 మూ, "కీనాయముపదిష్ట స్తే వినాశః పాపకర్మణా, అధర అం అరం ఆ ఆ అ ం లె సప్ముతన్య సరాష్ట్రస్య సామాత్యస్య నిశాచర [ప అ. నికాచర = రావణా! సపు తస్య=ప్క్ముతసపితుడ వు, సరాష్ట్రస్య = రాష్ట్ర ఫహితుడవు, సామాత్యస్య న అమాత్యసహితుడవు అయిన, తే=నీ యొక్క, ఆయమ్‌ = ఈ, వినాశః = వినాశము, పాపకర్మణా జ పాపాళ్ముడైన, కేన = ఎవనిచేత, ఉపదిష్టః = ఉపదేశించబడినది? తా, రావణా । నీవు, నీప్మళులు, సీ రాష్ట్రమ, సీ అమాత్యులు. ఈ ఆందరూ నశించే పని నీకు ఏ పాపాత్ముడు ఊపదేశించినాడు ? రి తల్లి)

కీ90 శ్రీమ్మదామాయణము మూ. కస్త్వ్వయా సుఖినా రాజన్నాభినన్షతి పాపకృత్‌, శ్రేనేదముపదిష్టం తే మృత్యుద్వారముపాయత :, కి వ, అ. రాజన్‌ =టఓ : రాజా: కః=వఏ్‌, పాపకృత్‌ == పాపాత్ముడు, సుఖినా = సుఖవంతుడవైన, త్వయా == నీచేత, నాభినన్షతి = సంతోషించుటలేదు? మృత్యుద్వారమ్‌ = మృత్యువునకు ద్వారమైన, ఇదమ్‌ = ఈ కార్యము, కేన = ఎవనిచేత, తే= నీకు, ఉపాయతః = [నసయత్నపూర్వకముగా, ఉపదిష్టమ్‌ = ఉపదేశించబడినది ? తా. రాజా : నీవు సుఖముగా ఉండుట చూచి ఏ పాపాత్ముడు సహించ లేకున్నాడు ? మృత్యువునకు ద్వారమైన ఈ పనీ నీకు [పయత్నపూర్వకముగా ఉపదేశించినవాడు ఎవడు ? క్రి మూ. శ్మ్యతవస్తవ నిఃశజ్కం హీనవీర్యా నికాచరా?, ఇచ్చన్తి తాం వినశ్య న్తముపరుద్ధం బలీయసా. డ్తీ (వ. అ. తవజ నీయొక్క, శ్యృతవః = శ్యతువులు, హీనవీర్యాః = అల్ప మైన పర్మాకమము కలవారు అయిన, నిశాచరాః = రాక్షసులు, త్వామ్‌ ఇ నిన్ను, బలీయసా = అధికమైన బలము గలవానిచేత, ఉపరుద్ధమ్‌ = ఎదుర్కొనబడిన వానినిగాను, వినళ్య న్త్వమ్‌ == నశించుచున్న వానినిగాను, ఇచ్చ న్లి=కోరుచున్నారు. నిఃశజ్క-మ్‌=సందేహము లేదు. తా. నిస్సందేహముగా, నీకు శ్యతువులూ, అల్బపరాక్రమవంతులూ అయిన ఆ రాశసు లెవరో, నీవు అధికబలవంతు డైన ఆ రామునిచేతిలో నశించగా చూడ వలె నని కోరుచున్నారు. శ్రీ మూ. 'క్రేనేదముపదిష్టం తే కుదేణాహిత వాదినా, యస్త్వామిచృతి నళ్యన్తం స్వకృతేన నిశాచర. ల్‌ వ. అ. నికాచర = రావణా? యః=జ ఎవడు, త్వామ్‌ = నిన్ను, స్వకృ తేన= స్వయముగా చేసీన పనిచేత నశ్య న్తమ్‌ = నళించుచున్న వానినిగా, ఇచ్చతి జు కోరుచున్నాడో, అట్టి, కుదేణ == నీచుడు, అహితవాదినా = అహితమును

అరణ్యకాండము శీ00 చెప్పువాడు ఆయిన, కేన = ఎవనిదేత, ఇదమ్‌ = ఇది, తే== నీకు, ఉపదిషమ్‌= ఉపదేశించబడినది? తా. రావణా! స్వకృతావరాధముచేతనే నీవు నశించవలె నని కోరుచు, హెతము కాని ఈ పని చేయు మని నీకు ఉపదేశించిన ఆ నీచుడు ఎవడు? ర్‌ మూ. వధ్యాః ఖలున హన్యన్తే సచివాస్తవ రావణ, టీ యే త్వాముత్పథమారూఢం న నిగృప్షూన్తి సర్వశః, 6 ప, అ. రావణ = రావణా : ఉత్పథఠమ్‌ == అమార్షమును, ఆరూఢమ్‌ == ఎక్కిన, త్వామ్‌ = నిన్ను, యే == ఎవరు, సర్వశః = అన్ని వీధముల, ననిగృ హన్తి = న్మిగహించుటలేదో , అట్టి, తవ సచివాః= నీ మంతులు, వధ్యాః ఖలు == వధించతగినవారు కదా. న హన్య న్లే= చంవబడుటలేదు. తా. రావణా: నీవు అమార్గములో వెస్నచున్నప్పుడు నిన్ను అన్ని విధ ములా 'అడ్డగించుట నీ మంతుల క ర్తవ్యము. అట్టు చేయకపోవుటచే ఆ మంతులు చంపదగినవారు. కాని వారిని అట్టు చంపుట జరగలేదు. 6 మూ. అమాతై్యైః కామవృత్తో హి రాజా కాపథమా(శితః, న్మిగాహ్యః సర్వథా సద్భిర్న న్మిగ్రాహ్యో నిగృహ్య సే- 7 (స, అ, కామవృత్తః == స్వేచ్చగా వవ ర్రించచు, కావథమ్‌ == చెడ్డ మార్గ మును, ఆ(శితః == ఆశయించిన, రాజా= రాజూ, సద్భిః జు మంచివారై న, అమా తైః == మంతులచేత, సర్వథా = అన్ని విధములా, న్మిగాహ్యుః హిజని[గహింన దగినవాడు కదా. న్మిగాహ్యఃజ=ఆ విధముగా స్మిగహింపబడదగిన సివు, న నిగృ హ్యసే = న్మిగహింపబడుట లేదు. తా, "స్వేచ్చగా (వవ ర్తించుచు, అమార్ష్శమును అవలంబించిన రాజును అన్ని విధాల ఉఊత్తము లైన మంతులు న్మిగహించవలెను. కొని న్మిగహించు టకు తగిన నిన్ను సీ మంతులు నిగహించుట లేదు / 7 మూ, ధర్మ మర్థం చ కామం చ యశశ్చ జయతాం వర, స్వామి పసాదాత్సచివాః (పాప్నవ ని నికశాచర. రి

500 శ్రీమ్మదామాయణము (ప. ఆ. జయతామ్‌ = జయిందేవారిలో, వరజ ేస్టుడా 1౩ నిశాచర ఓః రావణా । సచివాః= మంళులు, ధర్మమ్‌ జ ధర్మమును, అర్థం నా అర్ధ మును, కామం చ జ కామమును, యశశ్చజ కీర్తిని, స్వామిపసాదాత్‌= (వభువు యొక్క అను్ముగహమునలననే, [పాప్నువన్లి= పొందుచున్నారో. తా. విజయవంతులలో (శేవుడవై న ఓ: రావణా। మంతులకు ధర్మము, అర్హము, కామము, యశస్సు (పళభువు వలననే లభించును. గ్ర మూ. విపర్యయే తు తత్సర్వం వ్యర్థం భవతి రావణ, వ్యసనం స్వామి వైగుణ్యాత్చాప్పువ న్రీతరే జనాః. ర (వ. అ. రావణ= రావణా! విపర్యయే == విపరీతముగా ఉన్నప్పుడు, తత్‌ = అది, సర్వమ్‌ = అంతా, వ్యర్థం భవతి = వ్యర్దము అగును. స్వామి వైగుణ్యాత్‌ = (పభువుయొక్క_ చెడ్డతనమువలన, ఇతరెే జనాః = ఇతరులైన జనులు, వ్యసనమ్‌ == వ్యసనమును, (పాస్నవన్తి= హైందుదురు. తా, రావణాః రాజు విపరీతముగా (పవ రించినచో ఇదంతా వ్యర్త మై అవనీ 1! యోనా పోవును. (పభువు చెడ్డవాడైనచో [పజలందరూ కవ్టముల పాలగుదురు. ర మూ. రాజమూలో హి ధర్మశ్చ జయశ్చ జయతాం వర, తస్మాత్సర్వాస్వవస్థాసు రక్షితవ్యా నరాదిపా;. 10 (ప. ఆఅ. జయకామ్‌ = జయించువారిలో, వర శేస్టుడా ః ధర్మశ్చుజు ధర్మము, జయళశ్ళ = జయము, రాజమూలః హివూరాజే మూలముగా కలది కదా, తన్మాత్‌ = ఆ కారణమువలన, సర్వాసు = సమసమెన, అవసాను = అవస్థలయందు, నరాధిపాః == రాజులు, రక్షితవ్యాః నా రక్షించదగినవారు తా. విజయవంతులలో (శేవ్లుడవైన ఓ: రావణా ః ధర్మానికీ, జయానిక్‌ కూడ మూలము రాజే. ఆందుచే అన్ని పరిస్థితులలోను రాజును రక్షించుకొన వబెను. 10 మూ. రాజ్యం పాలయితుం శక్యం న తీస్టేన నిశాచర, న చాపి [పతికూలేన నావినీతేన రాక్షస. క్షే

ఆరణ్యకాండము 5్‌01

(న, అ. రాక్షసణ రా్షసుడవెన, నికాచర=రావణా | తీషేనజ్వతీక్షముగా

మ్‌ |! లు

(వవర్తించు రాజుచేత, రాజ్యమ్‌ == రాజ్యము, పాలయితుమ్‌ == పాలించుటకు, న శక్యమ్‌ = శక్యము కాదు. (వతికూలేన = (వతికూలముగా [వవర్తించువానిచేత, నజశక్యము కాదు. అవినీతేన= వినయము లేనివానిచేత కూడ, న=శక్యముకాదు.

తా. రావణా! తీక్ట్హమైన స్వభావము కలవాడు గాని, (సజలకు (వతి కూలముగా సవర్తించువాడుగాని, వినయము లేనివాడు గాని రాజ్యమును పాలింపజాలడు. క్షే

మూ. యే తీళ్టమన్లాంః సచివా భజ్యన్తే సహ తేనవై,

విషమే తురగాః శ్మీఘా మన్దసారథయో యథా. 18

ప, ఆ, యే=వఏవ, నచివాః = మర్మళులు; తీన్హమన్తా9ః == తీక్షమైన ఆలోచనలు కలవారో, వాళ్లు, మన్టసారథ యః = అసమర్జుడైన సారథీ గల, శ్మీఘాః == వేగముగా వరుగెత్తు, తురగాః == గుజ్జిములు, విషమే యథా== విషమ [వదేశమునందు వలె తేన సహ == ఆ రాజుతో కూడ, భజ్యన్తేవై = అగ్నులు అగుదురు.

తా. అసమర్జు డైన సారథి నడువగా మవావేగముగా వరుగెత్తుచున్న గుజ్జములు ఎగుడుదిగుడుగా ఉన్న (వదేశములో ఆ సారథితోపాటు దెబ్బతినును. ఆభ్హే, తీక్టములైన ఆలోచనలు గల మంతులు తమ రాజుతో సవీ నశింతురు.

మూ. బహవః సాధవో లోశజీ యుక్తా ధర్మమనుష్టితాః,

పరేషామపరాధేన వినష్టాః సపరిచ్చదాః. [శి

(స. అ. లోకే= లోకమునందు, యుక్తాః ఇ సన్మార్గమునందున్నవారు, ధర్మమ్‌ = ధర్మమును, అనుష్టితాః == అనుసరించిఉన్నవారు ఆయిన, బహవః == అనేకులైన సాధవః = సత్పురుషులు, పరేషామ్‌ = ఇతరులయొక్క-, ఆవరాధేన == అపరాధముచేత, సవరిచ్చదాః కడు వరివారసమేతులై ణ్‌ వినష్టాః = నశించినారు.

శా, ఈ లోకములో, సన్మార్గమునందు నడచుచు, ధర్మమును ఆచరించుచు ఉన్న ఎందరో సత్పురుషులు ఇతరులు చేసిన అవరాధముల మూలమున సవరి వారముగా నశకించినారు. కై

80% శ్రీన్ముదామాయణము మూ. స్వామినా (ప్రతికూలేన (పజా స్తీస్తేన రావణ, రక్యమాణా న వర్దన్తే మేషా గోమాయునా యథా. 14 (వ. అ. రావణ = రావణా ॥ (వతికూలేన = (సతికూలమైనవాడు, తీస్టేన డా తీజ్టస్వభావము కలవాడు అయిన, స్వామినా ౬ (వభువుచేత, రక్యమాణాఃు రక్షింపబడుచున్న, [పజాః= (ప్రజలు, గోమాయునా = నక్కచేత రశ్షింపబడు. చున్న, మేషాః యథాజ గొట్జెల వలె, న వర్ధన్తే = వృద్ది పొందరు. తా. రానణా :ః (వతికూలుడు, తీక్ట్షస్వభావము గలవాడు ఆయిన (వఖువు పరిపాలనలో ఉన్న (పజలు, నక్కచేత రక్షింపబడుచున్న గొట్జెల వలె వృద్ధి పొందరు. కే4 మూ. అవశ్యం వినశిష్యని సర్వే రావణ రాక్షసాః, యేషాం త్వం కర్కళో రాజా దుర్చుద్దిర జితేన్దియః. 18 వ. అ, రావణ = రావణా: యేషామ్‌ = ఏ రావనులకు, కర్కుశః = (కూరుడప్పు, దుర్చుద్ధిః = దుర్చుద్ధి కలవాడవు, అజితేన్ద్రియ। = జయింపబదని ఇం్భదియములు కలవాడవు అయిన, త్వమ్‌ జ నీవు, రాజా రాజువో, అట, బ్‌ సర్వేజ సమస్త మైన, రాక్షసాః = రాక్షసులు, అవళ్యమ్‌ = తప్పక, విసశిష్యన్లి == నళించగలరు. లా, రావణాః ఏ కాషసులకు [కూరుడవు, దుర్చుద్ధివి, ఇం[దియములను జయింపజాలనివాడపు అయిన నీవు రాజుగా ఉన్నావో ఆ రాషసు లందరు, తప్పక నశించగలరు. 15 మూ, తదిదం కాకతాశీయం మోరమాసాదితం మయా, అత్ర కిం శోచనీయస్త్వం న'సైన్యో వినశిష్యసి. 16 (వం, అ. మయాజ నాచేత, కాకతాశీయమ్‌=కాకతాశ్సీయముగా, 'ఘైోరమ్‌ భయంకరమైన, తత్‌ ఆఆ, ఇదమ్‌జటది, ఆసాదితమ్‌ = పొందబడినది. అత ఇ ఈ విషయమునందు, కిమ్‌ జ ఏమున్నది? త్వమ్‌ = నీవు, కోచసీయః = విచారించదగినవాడవ్న, ససైన్యః ౬ సేనాసహితుడ వై, వినశిష్యని = నశించ గలవు,

ఆరణ్యకాండము 508 తా. నాకు ఆకస్మికముగా ఇప్పు డీ ఆవద వచ్చి వడినది. ఐందుకు నాకేమీ విచారము లేదు. నిన్ను గూర్చియే నాకు విచారము. ఎందుచేత ననగా నీవు సైన్యముతో సహా నశించనున్నావు. 16 మూ. మాం నిహత్య తు రామస్తు న చిరాత్త్వ్యాం వధిష్యతి, అనేన కృతకృత్యోఒస్మి (మియేయమరిణా హతః. 17 (వ. ఆ. రామఃజ రాముడు, మామ్‌ = నన్ను, నిహత్య = చంపి, నచిరాత్‌ == కొద్ది కాలములో, త్వామ్‌ జ నిన్ను, వధిష్యతి = చంపగలడు. అరిణా డా శ ్చతువుచేత, హతః = చంపబడినవాడనై, మియేయమ్‌ == మరణింతును; అనేన = ఈ కారణముచేత, కృతకృృత్యః = కృతకృత్యుడను, అస్మి == అవు చున్నాను. ఠా, నన్ను చంపిన కొంచెము కాలమునకే రాముడు నిన్ను కూడ చంప గలడు. నేను శత్రువు చేతిలో మరణించుటచే కృతార్జుడను అయ్యెదను. _ 17 మూ. దర్శనాదేవ రామస్య హతం మామవధారయ, వ! మ జగ ఆత్మానం చ హతం విద్ది హృత్వా సితాం సబాన్థవమ్‌. [వ. అ. రామస్య జ రామునియొక్క, దర్శనాదేన = దర్శనమువలననే, మామ్‌ = నన్ను, వహతమ్‌ = చంవబడినవానినిగా, అవధారయ = నిర్ణయించు కొనుము. సీతామ్‌ = సీతను, _హృత్వా= హరించి, సవాన్టవమ్‌ = బంధువులతో కూడిన, ఆత్మానమ్‌ = తనను, హతమ్‌ జ చంవబడినవానినిగా, విద్ధిజ తెలిసి కొనుము, తా. రాముడు నన్ను చూడగానే నేను చచ్చిపోవుదు నని నిర్ణయించు కొనుము. సీతను హరించిన వెంటనే నీవు కూడ, నీ బంధువులతో సహా చంప బడగల వను విషయము తెలిసికొనుము. 16 మూ. ఆనయిష్యసి చేత్సీతామా[శమాత్సహితో మయా, నైవ త్రమసి నాహం చ న్సైవ లజ్కా న రాశతసాః. 19 (ప. అ. మయాజ నాతో, సపాతః == కూడినవాడవై, అళమాత్‌ జ ఆ(శమమునుండి, సీతామ్‌ = సీతను, ఆనయిస్యసి చేత్‌ = తీసికొనివచ్చినట్టయితే,

504 శ్రీమ్మదామాయణము త్వమ్‌ జ'నీవు, నైవ అసి = లేనట్లే, అహం చజనేను కూడ, నజ లేను. లజ్కా = లంక, నైవ== లేదు. రాక్షసాః= రాక్షసులు, నజ లేరు.

తా, సీవు నాతో కలిసి వెళ్ళి రాముని ఆ(శమమునుండి సీతను తీసికొని వచ్చినట్టయితే, నీవు ఉండవు; నేనూ ఉండను; లంక ఉండదు; రాక్షసులు కూడ ఉండరు, [0

మూ, నివార్యమాణస్తు మయా హిత్రెషిణా న మృష్య'సే వాక్యమిదం నిశాచర, పరేతకల్పా హి గతాయుషో నరా హితం న గృష్హున్తి సుహృద్నిరీరితమ్‌. 20 ఇత్యార్డే శ్రీమ్మదామాయణే వాల్మీకీయే ఆదికావ్యే అరణ్యకాజ్డే ఏకచత్వారింశః సర్గః,

(వ. అ. నిశాచర రావణా । హికైషిణా= నీ హితమును కోరుచున్న! మయా = నాచేత, నివార్యమాణః = నివారింపబడుచున్న హెడవై నను, ఇదమ్‌ ౯ ఈ, వాక్యమ్‌ = వాక్యమును, న మృష్యసే = సహించుటలేదు. గతాయుషః జ వూర్తియైన ఆయుర్ధాయము గల, పరేతకల్పాః = మరణించినవారితో సమౌను లైన, నరాః ౬ నరులు, సుహృద్న్భిః = స్నేహిళులచేత, ఈరితమ్‌ ఇ వలకబడిన! హీతమ్‌ = పొతమును, న గృవ్హాన్తి పి= (గహించరు కదా.

తా. రావణాః నీ హితమును క్రోం నేను నిన్ను నివారించుచు పలుకు చున్న ఈ మాటలు నీవు ఆంగీకరించుట లేదు, ఆయువు మూడి, మరణించిన వారితో సమానులైన నరులు. స్నేషితులు. చెప్పిన హితవాక్యములను. వినరు కదా? 0

“దాలానందిని* యను శ్రీమ్మదామాయ ణాం(ధవ్యాఖ్యానమునందు

అరణ్యకాండలో నలుబదిఒకటవ సర సమా పము. లి యో

అథ ద్విచత్వారింశ: సర్గః [మారీచుడు ఎంగాడులేజీ దొవము ధరించి రాముని ఆ్యళమము శవ వెవ్యటి నీత దోబిని చూచుట] మూ. ఏవముక్తా తు వచనం మారీచో రావణం తతః, గచ్చ్భా వేత్యబవీద్దీనో భయా[ద్మాతించర్మపభోః, క్షే 1ప.అ. తతః= అటుపిమ్మట, మారీచః = మారీచుడు, ఏవమ్‌ = ఇట్లు, వచనమ్‌ జ వచనమును, ఊక్వొజు పలికి, ర్మాతించర్మపభోః = ఆ రాక్షసరాజు నుండి, భయాత్‌ = భయమువలన, దీనః ఇ దీనుడై, గచ్చావ = వెళ్ళదము, ఇతి == అని, రావణమ్‌ = రావణుని గూర్చి, అ్మబవీత్‌ = పలికెను. తా. మారీచుడు ఈ విధముగా హితము ఊఉవదేశించి, పిమ్మట ఆ రావ మునికి భయవడుచు, దీనుడై, ““వెష్టదము” అని అతనితో వలికెను, క్షే మూ. దృష్టక్బాహం పునస్తేన శరచాపాసిధారిణా, మద్వధోద్యతళ స్తేణ వినష్టం జీవితం చ మే. లై 1ప. ఆ. అహమ్‌ = నేను, శరచాపాసిధారిణా = దాణములను, ధనస్సును, ఖడ్గమును ధరించిన, మద్వదోద్యతళ స్త్రేణ = నన్ను వధించుటకు ఎత్తబడిన బడినాను. మేజ నాయొక్క, జీవితం చ= జీవితము, వినష్టమ్‌ = నశించినది. ఠా. శరములు, ధనస్సు, ఖడ్గము ధరించిన జ రాముడు మరల నన్ను చూచి, నన్ను చంపుటకై ఆయుధము ఎత్తినాడా, ఇంక నేను మరణించినప్టే ల్సి మూ. న పొ రామం పర్మాకమ్య జీవన్‌ (ప్రతినివర్తతే, వర్తతే (పతిరూపోఒసా యమదజ్జహతస్య తే త్రి

506 శ్రీమ్మదామాయణము (వ. అ. రామమ్‌ = రాముణ్ణి గూర్చి, పర్మాకమ్య = పర్మాకమించి, జీవన్‌ జ జీవించి, న (పతినివరతే హిజతిరిగి రాడు కదా ? యమదణ్దహతస్య జ యమదండముచేత చంపబడిన నాయొక్క, అసౌ= ఈ, పతిరూపః = (పతి బింబము మామే, శే= నీ ఎదుట, వరతే == ఉన్నది. తా. రాముని విషయములో పర్మాకమము చూపినవాడు సజీవుడై తిరిగి వచ్చుట కల్ల, యముని దండముచే కొట్టబడి నే నెప్పుడో చనిపోయినాను. ఇప్పుడు నీ ఎదుట ఉన్నదినా బొమ్మ మాతమే. తి మూ, కింను శక్యం మయా కర్షుమేవం త్వయి దురాత్మని, ఏష గచ్చామ్యహం తాత స్వస్తి తేఒస్తు నిశాచర. (ప. అ. త్వయి = నీవు, ఏవమ్‌ = ఇట్టు, దురాత్మని = దురాశ్ముడవై యుండగా, మయా = నాచేత, కిమ్‌ = ఏమి, కర్తుమ్‌ = చేయటకు, శక్యమ్‌ = శక్యమైనది +? తాతజ= నాయనా :ః నికాచర = రావణా । ఏషః = ఈ, ఆహమ్‌ == నేను, గచ్చామి == వెశ్హిదను. తే== నీకు, స్వస్తి = షేమము, అస్తు= అగుగాక, కా, నాయనా ః రావణా । నీవు ఈ విధముగా దురాత్ముడవై ఉన్నప్పుడు. నే నేమి చేయగలను ? ఇదిగో నేను వెళ్ళుచున్నాను. నీకు షేమ మగుగాక, కీ మూ, (వహృష్టస్వభవత్తేన వచనేన స రావణః, పరిష్వజ్య సుసంశ్చిష్టమిదం వచనమ బవీత్‌. ర్‌ [1స, అ. సః రావణః= ఆ రావణుడు, తేన వచనేన = ఆ మాటచేత, (వ్రహృష్టః == చాలా సంతోషించినవాడు, అభవత్‌ __ ఆయెను. నుసంశ్లిష్టమ్‌ = ల. భా చాలా దగ్గర అగునట్టు (గాఢముగా), పరిష్వజ్య == కౌగలించుకొని, ఇదమ్‌ జ ఈ, వచనమ్‌ = వచనమును, అ(బవీత్‌ = పలికెను, తా. ఆ రావణుడు ఆమాట విని చాలా సంతోషించి, మారీచుణ్ణీ గాఢముగా కౌగలించుకొని ఇట్టు పలికెను. ర్‌ మూ. ఏతచ్చొణ్జీర్యయు క్తం తే మచ్చన్దవళవ ర్తినః, ఇదానీమసి మారిచ; పూర్వమన్యో నిఠాచరః, 6

అరణ్యకాండము 507 (వ. అ, మచ్చస్థవళవర్తినః = నా ఇచ్చకు వళమునం దున్న, తే = సీయొక్క; ఏతత్‌ ఇ ఈ వాక్యము, కౌణ్డీర్యయు కమ్‌ = దర్పముతో కూడినది. ఇదానీమ్‌= ఇప్పుడు, మారీచః=మారీచుడవు, అసి= అయి ఉన్నావు. పూర్వమ్‌ తా, నీవునా ఇచ్చు (పకారము (ప్రవ ర్తించుటచే ఇప్పుడు సీ మాటలు దర్పముతో కూడి ఉన్నవి. ఇప్పుడు నీవు నిజమైన మాకీచుడవు. ఇంతకు ముందు సీవు మారిచుకవు వలె (పవర్తించలేదు. | మూ. ఆరుహ్యతామయం శీఘం రథో రత్నవిభూషితః, మయా సహ తథా యుక్తః పిశాచవదనై:ః ఖరైః, 7 వ ఆ, తథాజ అట్టు, పిశాచవదనై!= పిశాచ్ళముఖములు గల, ఖరై?జా గాడిదలతో, యుక్తః జు కూర్చబడిన, రత్నవిభూషితః == రత్నములచేత ఆల౦క 80చబడిన, ఆయం రథః ఇ. ఈ రథము, శీఘమ్‌=శీీఘముగా, మయా సహజ నాతో కూడ, అరుహ్యతామ్‌ == ఎక్కబడుగాక . కా. పిశాచముల ముఖముల వంటి ముఖములు గల గాడిదలు కట్టిన, రత్నాలంక్పతమైన ఈ రథమును నాతో కూడ శ్మీఘముగా ఎక్కుము. 7 మూ. .పతోభయిత్వా వైదేహీం యథేష్టం గన్తుమర్హసి; తాం శూన్యే _పసభం సీతామానయిష్యామి మైథిలీమ్‌. 6 ప. ఆ. వైదేహిమ్‌ = సీతను, [పలోభయిత్వాజలో పెట్టి, యథేష్టమ్‌జ శూన్యమైన [పదేశమునందు, మైథిలీమ్‌ = మిథిలానగరరాజకుమారియైన, తాం సీతామ్‌ = అ సీతను, [వసభమ్‌ జు బలాత్కా-రముగా,; ఆనయిష్యామిజతీసికొని వచ్చెదను, తా. సీతను లోభ'పెట్టిన తరువాత నీవు సీ ఇష్టము వచ్చినట్టు వెళ్ళ వచ్చును. అప్పుడు శూన్యముగా నున్న అ అశ్రమమునుండి నేను సీతను బలాత్కా-రముగా తీసికొనివచ్చెదను. రి

406 శ్రీమ్మ్మదామాయణము మూ. తతో రావణమారీచా విమానమివ తం రథమ్‌, ఆరుహ్య యయతుః శ్నీఘం తస్మాదా శ మనుణ్ఞలాత్‌. ర్ట (వ, అ. తతః= ఆటుపిమ్మట, రావణమారిచౌ= ఆ రానణమారీచులు, తం రథమ్‌ = ఆ రథమును, విమానమివ=విమానమును పఠతె, ఆరుహ్యజ ఎక్కి, లస్మాడ్‌ = ఆ, ఆ [శమమణ్ఞలాత్‌ == అశమమండలమునుండి, శ్మీఘమ్‌ == శీఘముగా , యయతుః = వెళ్ళిరి. లా, పిమ్మట ఆ రావణమారిచులు విమానము వతి ఉన్న ఆఅ రథము నెక్కి, ఆ ఆృశమమునుండి బయలుదేరి శ్మీఘముగా వెళ్ళిరి. రి మూ, తథైవ తత పశ్యన్తా పత్తనాని వనాని చ, గిరీంశ్చ సరితః సర్వా రాష్ట్రాజి నగరాణి చ. 10 ప అ, తథైవ == అట్లే, తత అక్కడ, పత్తనాని = పట్టణములను, వనాని చ = వనములను, గిరీంశ్చు = పర్వతములను, సర్వాః = సమస్తమైన, సరితః = నదులను, రాష్ట్రాణి = రాష్ట్రములను, నగరాణి చ= నగరములను, పళ్యన్తౌ ౬ చూచుచున్నవారై, వెళ్ళిరి. తా, మార్షమధ్యమునందు పట్టణములు, అరణ్యములు, పర్వతములు, సమస్తమైన నదులు, రాష్ట్రములు, నగరములు చూచుచు వెళ్ళిరి. 10 మూ. సమేత్య దణ్జకారణ్యం రాఘవస్యాా శమం తతః, దదర్శ సహ మారీనో రావణో రాక్షసాధివః. క్షే 1వ, ఆ. సహమారిచః = మారీచునితో కూడిన, రాక్షసాధిపః = రాక్షస రాజైన, రావణః = రావణుడు, దణ్జకారణ్యమ్‌ = దచండకారణ్యమును, సమేత్యజు చేరి తతః == అటుపిమ్మట, రాఘవస్య = రామునియొక్క, ఆ(శమమ్‌ == ఆ(శష్సు తా. రాక్షసరావైన రావణుడు, మారిచుచితో కలిసి వెళ్ళి, దండకారణ్య మును, దానియందున్న రాముని ఆశమమును చూచెను. |

అరణ్యకాండము 509 మూ. ఆవతీర్య రథాత్తస్మా త్తతః కాజ్బునభూషణాత్‌, హస్తే గృహీత్వా మారీచం రావణో వాక్యమ్మ బవీత్‌. గలి (వ, అ. రావణః= రావణుడు, కాఖ్బనభూష ణాత్‌ == బంగారు అలంకాళ ఆటు పిమ్మట, మారీచమ్‌ = మారీచుణ్ణి, హస్తేజ= హస్తమునందు, గృహీత్వా == [గహించి, వాక్యమ్‌ = వాక్యమును, అబవీత్‌ = పలికెను. తా. రావణుడు బంగారు అలంకారములు గల అ రథమునుండి దిగి. మారీచుని చెయ్యి పట్టుకొని-ఆతనితో ఇట్టు పలికెను. మేల. మూ, ఏతత్రదాాశమపదం దృశ్యతే కదళశీవృతమ్‌, (క్రియతాం తత్సఖే ఫీఘం యదర్భం వయమాగతాః 8 వ. అ. సఖేజ మ్మితుడా | కదశీవృతమ్‌ == అరటి చెట్టచేత ఆవరింవ బడిన, ఏతత్‌ = ఈ, తత్‌ ఆ[శమపదమ్‌ == ఆ ఆళమము, దృళ్యతే=చూడ బడు చున్నది. వయమ్‌ = మనము, యదర్ధమ్‌ = ఏ కార్యము నిమిత్తమై, ఇగతాః == వచ్చినామో, తత్‌ = ఆ కార్యము, శ్మీఘమ్‌ = కీఘముగా, [కియకామ్‌ = చేయ “" బడుగాక. తా. మ్మితుడా ః ఇదిగో చుట్టూ అరటి చెట్టు ఉన్న ఆ్యశమము కనబడు. చున్నది. మనము వచ్చిన వని శ్మీఘముగా చేయుము. 18 మూ. స రావణవచః (శుత్వా మారీచో రాక్షస స్తదా, మృగో భూత్వాఒ౬|(శమద్వారే రామస్య విచచార హ. 14 (వ. అ. తదా = అప్పుడు, సఃజ= ఆ, రాశసః=రాకసు డైవ, మారీచః== మారీచుడు, రావణవచ! జు రావణుని వచనమును, _శుత్వాజు విని, మృగః జ" మృగముగా, భూత్వాజఅయి, రామస్య= రామునియొక్క-, అశమద్వా రే= అ్యశమ. ద్వారమునందు, విచార హ=సంచరించెను. తా. అప్పుడు ఆ రాక్షసుడైన మారీచుడు రావణుని మాటలు విని, మృగ రూపము ధరించి, రాముని ఆ శమద్వారమునందు సంచరించెను. 1డీ

శ్‌10 శ్రీమ్మదామాయణము మూ. సతు త్మ్యదూపమాస్తాయ మహదద్భ్చుతదర్శనమ్‌, మణ్మిపవరశ్ళణ్ఞాగ? సితాసితముఖాకృృతి:. 18 [1వ. అ. సః== ఆ మారీచుడు, అద్భుతదర్శనమ్‌ = ఆశ్చర్యకర మెన దర్శనము గల, మహత్‌ = గొప్పదైన, తత్‌ = ఆ, రూపమ్‌ = రూవమును, ఆస్థాయ = [(గహించి, మణిపపరశ్ళణ్లాగః = శేష్టములైన మణులు గల శృంగ ముల ఇగములు కల, సితాసిత ముఖాకృతి: నూ తెల్లగాను నల్లగాను ఉన్న ముఖాకారము గల (మృగముగా అయ్యెన్సు. తా. ఆ మారీచుడు చూచుటకు ఆశ్చర్యకరముగా ఉన్న గొప్పదైన ఆ మృగరూపమును ధరించెను, దాని కొమ్ముల చివరి భాగములు (శేవ్రములైన మణుల వలె ఉండెను. ముఖము కొంత భాగము తెల్పగాను, కొంత భాగము నల్లగాను .ఊండెను. క్‌ మూ. ర క్రపద్మోత్పలముఖ ఇన్ట్రనీలోత్పల్యశవాః, కించిదభ్యున్నత్మగీవ ఇం[దనీలదలాదరః. 16 న ఆ. రక్తపద్మోత్పలముఖ:ః == ఎజ్ఞని పద్మము వంటి, నల్లకలవ "వంటి ముఖముగల, ఇన్ట్రనీలోత్పల్మశవాః == ఇందద్రనీలమాణిక్యము వంటి, నల్లి కలువ వంటి చెవులు గల, కించిత్‌ = కొంచెము, అభ్యున్నత్మగివః = ఎత్తైన కంఠము గల, ఇన్జ్రనీలదళాధరః = ఇందనీలదలము వంటి (కింది పెదవి గల (మృగముగా ఆయెను, తా, దాని ముఖము ఒక చోట ఎజ్జని ,వద్మము వలె మరొక చోట నల్ల కలువ వలె ఉండెను. చెవులు ఇం[దనీలముల వలె, నల్దకలువల వలె ఉండెను. మెడ కొంచెము ఎత్తుగాను (కింది పెదవి ఇంద్రనీలదశము వలెను ఉండెను. 186 మూ. కున్దేన్దువ్వజసంకాశముదరీం చాస్య భాస్వరమ్‌, మధూకనిభ షార్శ్య్వశ్చ పద్మకిజ్ఞల్మ సంనిభః, క్ష? చైెడూర్యుసంకాశఖుర స్తనుజజ్జః సుసంహత;ః. ప, అ. అప్యుజు ఈ మృగముయొక్క , భాస్వరమ్‌ = (సకాశించుచున్న, ఉదరమ్‌ = ఉదరము, కున్టేన్టువ్యజసంకాళమ్‌ నూ మల్లిపూవుతోను, చందునితోను,

అరణ్యకాండము క్‌ 11 వ[జముతోను సమానముగ్గా ఉండెను. (ఆ మృగము) మధూకనిభపార్శ్వుశ్చ = ఇప్పపువ్వుతో సమానమైన పార్శాములు కలదిగాను, వద్ముకిజ్షాల్భసంనిభః == పద్మముల కింజల,_ములతో సమానముగాను, వైడూర్యసం కాళఖుర 1 = వైడూర్య మాణిక్యములతో సమానమైన డెక్కలుకలదిగాను, తనుజజ్బః = నన్నని పిక్కలు కలదిగాను, సుసంహతః == చక్కగా కుదిమట్టము గాను, ఉండెను,

తా. దాని ఉదరము మల్లిపూవు వలె, చర్మదుడు వలె, వ్యజము వలె (వకాశించుచుండెను. దాని. పార్వృములు ఇప్పపువ్వు రంగులోను కొంతదేహము వద్మకింజల్కముల రంగులోను ఉండెను. డెక్కలు వైడూర్యమాణిక్యముల వలె ఉండెను. పిక్కలు సన్నముగా ఉండెను, ఈ విధముగ ఆ మృగము చక్కగా కూర్చిన అవయవములతో కుదిమట్టముగా ఉండెను. 17

మూ, ఇన్దా్యాయుధసవర్ణేన పుచ్ళేనోర్ట్వం విరాజతా,- 10

మనోహర'ః న్నిగ్ధవర్డో రత్రైర్నానావిధైర్వ్సృత:,

వప. అ, ఊర్థ్వమ్‌ == పెకి, విరాజతా జ (వకాశించుచున్న, ఇన్టా్రాయుధ సవర్హేన = ఇం్యదాయుధముతో సమానమైన వర్ణము గల, పుచ్చేన == తోకతో కూడినదై, మనోహరః = మనోహరమై, స్నీగ్దవర్ణః = మెరియచున్న వర్ణము గలదై, నానావిదై! == అనేకవిధములైన, రత్సైః౭= రత్నములతో, వృతః నా కూడినదై, ఉండెను.

తా, ఆ మృగము తోక ఇందాయుధముతో సమానమైన వర్ణముతో పెకి లేచి ఉండెను. అనేకవిధములైన రత్నములతో మనోహరముగా నుండెను. దాని రంగు మరయుచుండెను. 18

మూ. క్షణేన రాక్షసో జాతో మృగః పరమకోవనః, 19

వనం [ప్రజ్వలయన్‌ రమ్యం రామాశమపదం చ తత్‌,

(వ, అ, రాక్షసః = రాక్షసుడు, వనమ్‌ =వనమును, రమ్య్మమ్‌ జరమ్య మైన, తత్‌ రామ్మాశమపదమ్‌ == ఆ రాముని ఆశమమును, (సజ్వలయన్‌ = (వకాశింవ చేయుచు, క్షణేన తణకాలముచేత, పరమళోభనః= చాలా అందమైన, మృగఃజ= మృగముగా, జాతః == అయినాడు.

ఫలి ట్రీమ్మదామాయణము తా. ఆ నూరీచుడు ్షకణకాలములో చాల అందమైన మృగముగా మారి, అ వనమును రమ్యమైన, రాముని ఆ్మశమమును (పకాశింపచేసెను. 19 మూ. మనోహరం దర్శనీయం రూపం కృత్వా స రాక్షసః, 20 (పలోభనార్థం వైదేహ్యా నానాధాతువిచి[తితమ్‌, విచరన్‌ గచ్చతే తస్మాచ్చాద్వలాని సమన్తతః. ర్హ్మ వ, అ. సః రాక్షసః ఆ రాక్షసుడు, నానాధాతువిచ్చితితమ్‌ = అనేక “విధములైన ధాతువుల వర్ణములచే చ్మితిత మైన, మనోహరమ్‌ = మనోహరము, దర్శసిీయమ్‌ = సుందరమూ అయిన, రూపమ్‌ = రూపమును, కృత్వా == చేని (ధరించి, వైదేహ్యాః = సీతయొక్క, పలోభనార్ధమ్‌ = (సలోభనముకొరకు, విచరన్‌ = సంచరించుచు, తస్మాత్‌ జ=ఆ (ప్రదేశమునుండి, సమన్తతః ౬ నలు వైపులా ఉన్న, శాద్వలాని = వచ్చికవీళ్ళను గూర్చి, గచ్చతే == వెళ్ళుచుండెను, తా, అ రాక్షసుడు అనేకవిధములై న ధాతువుల రంగుల వంటి రంగులచేత చితింపబడిన, మనోహరము, చూడ ఇం పైనది అయిన రూపము ధరించి, సీతను లోభ పెట్టుటకై ఇటు అటు తిరుగుచు, ఆ (ప్రదేళమునుండి చుట్టుపక్కల నున్న వచ్చికవీళ్ళ వైపు వెళ్ళుచుండెను, 20, 21 మూ, రూ మ్యైర్చిన్దుళ తైశ్చితో భూత్వా.స (పియదర్శనః, విటపీనాం కిసల యాన్‌ భజ్షా్వాదన్‌ విచచార హ. 99 వ్‌. అ. సః ఆ మృగము, రూ మ్యైః = వెండిరంగు గల, బిన్దుళ తైః వనందలకొలది చుక్కలచేత, చితఃజ= చ్మితవర్థము కలదిగా, భూత్వాజ== అయి, (పియదర్శనః = అఆనందకరమెన దర్శనము కలదె, విటపీనామ్‌ = చెట్టయొక్కం, న్‌్‌ ళా కిసలయాన్‌ == చిగుళ్లను, భజ్య్కా్వాజ విరిచి, అదన్‌ == తినుచు, విచచార హు సంచరించెను. తా. వెండి వలె తెల్లగా నున్న వందలకొలది చుక్కలతో చ్మితవర్ణమై చూచువారికి ఆనందము కలిగించు ఆ మృగము, చెట్ట చిగుళ్ళు విరచి తినుచు సంచరించెను. ర్డరి

అరణ్యకాండము ర్‌1ేతి మూ. కదశీగృహకం గత్వా "కర్టికారానిత స్తతః; సమా్యశయన్మన్దగతిః సీతాసందర్శనం తథా. ర్ల (ప,ఆ. కదశీగృ్భృహకమ్‌ == ఆరటిచెట్ల తోపును గూర్చి, గత్వాజ వెళ్ళి, కర్ట్ణికారాన్‌ ఇతస్తతః == కర్టికారనృక్షములకు ఇటు అటు, మనస్టగతిః జ మంద గమనము కలదె , తథా= అటే, సీఠాసనర్శనమ్‌ = సీత దృష్టివడుఇవదేశమును, మూ యణ గ! ళ్‌ చి సమ్మాశయత్‌ = ఆ్యశయించెను. తా, ఆ మృగము ఆరటితోపులోనికి వెళ్ళి, కర్షికారవృక్షములకు కటు అటు మందముగా నడచుచు, సీత దృష్టి వడే (ప్రదేశమునకు వెళ్చైను. ర్డిత్ర మూ. రాజీవచి,తపృష్టః న విరరాజ మహామృగః, రామ్మాశమపదాభ్యా శే విచచార యథాసుఖమ్‌. రత్త వ. అ, సఃజఆ, మవామృగ:ః=గొప్ప మృగము, రాజీవచి,తవృష్టః== పద్మము వలె చ్మిత మైన పృష్టభాగము కలదై, విరరాజ == (వకొశించెను. రామా [శమపదాభ్యా శే= రాముని ఆశ్రమము సమీపమునందు, యథానసుఖమ్‌ =సుఖముగా, విచబార = సంచరించెను. తాం వద్మమువలె అశ్చర్యకర మైన వృష్టభాగముతో ఆ గొప్ప మృగము చాల అందముగా ఉండెను. అది రాముని ఆ[శమము సమీవమునందు సుఖముగా సంచరించెను. ర! మూ. పునర్గత్వా నివృతళ్చ విచార మృగోత్తమః, గత్వా ముహూర్తం త్వరయా పునః (పతినివర్తతే. రగ (వ. అ. మృగోత్తమః=ఆ (శ్రేష్టమైన మృగము, గత్వాజవెళ్ళి పునః. మరల, నివృత్తశ్చ = మరలినదై, విచదార = సంచరించెను. ముహారమ్‌ = కణకోలముపాటు, గత్వొాజ= బైటకు వెళ్ళి పునఃజమరల, త్వరయా=తొందరతో, (వతినివర్తతే = తిరగివచ్చును. శా. (శేష్టమెన అఆ మృగము ఒకసారి బైటకు వెళ్ళి, మరల తిరిగి వచ్చుచు సంచరించెను. క్షణకాలము బైటకు వెళ్ళి, వంటనే తొందరగా తిరిగి వచ్చు చుండెను. ర్‌ లి

సక శ్రీమృదామాయణము' మూ. వి[క్రీడంశ్చ క్వచిద్భ్బూమౌ పునరేవ సిషిదటి, ఆ్మశమద్వారమాగమ్య మృగయూశానె నచ్చట, ర్రిగ్రి

(న. అ. వికీడంశ్చ = ఆడుకొనుచు, పునరేవ ఇ మరల, క్వచిత్‌ = ఒకానొక చోట, భూమౌ = నేలమీద, పునరేవ=మరల, నిషిదతి=కూరడ్చుండును,

ఆ్మళమద్వారమ్‌ = అ శమముయొక్క_ ద్వారమును, ఆగమ్య జ చేరి మృగయూ థాని == లేళ్ళ గుంపులను గూర్చి, గచ్చతి = వెళ్ళచుండును.

తా. కొంతసేపు ఆడుకొని ఒక్క చోట నేలమీద హర్చుండును. అ్మశమ ద్వారమువద్ధకు వచ్చి మరల లేళ్ళగుంపుల వైపు పరుగెత్తుచుండెను. ర్సిగ్రి

మూ. మృగయూ థ్రైరనుగత;ః పునరేవ నివర్తతే,

సీతాదర్శనమాకాజ్ఞన్‌ రాక్షసో మృగతాం గతః, ర పరిభమతి చి_తాణి మణలాని వినిష్పతన్‌. స!

(వ. అ, మృగతామ్‌ = మృగత్యమును, గతః = పొందిన, రాక్షసః రాషసుడు, సీతాదర్శనమ్‌=సీత యొక్క దర్శనమును, ఆకాజ్డన్‌ = కోరుచున్నదై , మృగయూ థ్రైఃజలేళ్ళ గుంపులడేత, అనుగతఃఅనుసరింపబడినదై, పునరేవ= మరల, నివర్తతేజతిరిగి వచ్చును. వినిష్పతన్‌ == క్మీఘముగా వచ్చుచు, చిత్రాణి= చ్మితములైన, మజ్ఞ్దలాని ఇ మండలములను, పర్మిభమతి == తిరుగుచుండును.

తా. మృగరూపము ధరించిన్న ఆ మారీచుడు, సీత తనను చూడవలె నని కోరుచు, లేళ్ళ గుంపులు వెంబడింపగా తిరిగి వెనుకకు వచ్చుచుండెను. హటాత్తుగా ఎగిరి గంతువేసీ అందముగా, గుండముగా తిరుగుచుండెను. రై

మూ. సముద్వీక్యచతే సర్వే మృగా హ్యన్యే వనేచరాః, 28 ఉపాగమ్య సమ్మాఘాయ విదవన్ని దిశో దశ.

(ప, అ. వనేచరాః= వనమునందు సంచరించుచున్న, అన్యేజఇతరము లైన, తే= ఆ, సర్వే=సమసమైన, మృగాఃజమృగములు, సముద్వీష్య=చూచి, ఉపాగమ్యజసమీపీంచి, సమ్మామాయ =వాసనచూచి, దళ దిశః=పది దిక్కులను గూర్చి, వ్మిదవన్ని = పారిపోవును.

ఆరణకాండను ర్‌ [ల్‌

తా. వనములో సంచరిండే ఇతరములైన మృగము లన్నీ, ఈ మృగమును

చూచి, సమీపించి, వాసనచూచి, వది దిక్కులకు పారిపోయెను. ర్డిగ్రి

మూ. రాక్షసః సోఒపి తాన్వన్యాన్నృగాన్మ్నృగవదధే రతజ '29 (పచ్చాదనార్థం భావన్య న భక్షయతి సంస్పృళన్‌-

(వం అ. మృగవధేజమృగములను చంపుటయందు, రతః=ఆసక్తి గల, సః= ఆ, రాష్షసోఒపి=రాషసుడు కూడ, వన్యాన్‌= వనమునకు సంబంధించిన, తాన్‌ మృగాన్‌ == అ మృగములను, సంస్పృళన్‌ == స్పృళించుచు, భావస్య == తన స్వభావముయొక్క, [వచ్చాదనార్థమ్‌ = కప్పిపుచ్చుకొనుటకొరకు, న భక

ఠా. మృగములను చంవటయందు ఆసక్తి కలవాడైనను, ఆ రాక్షనుడు, వాటిని స్పృశించి కూడ, తన న్వరూవమున్న కప్పిపుచ్చుకొనుటకు. వాటిని భశ్షించలేగు. రిర్టి

మూ. తస్మిన్నేవ తతః కాలే వైదేహీ శుభలోచనా. త్ర కుసుమావచయవ్మ గా మపాదపానభ్యవర్త త్‌,

వ, అ. తతః == అటుపిమ్మట, తస్మిన్నేవ కాలే= ఆ సమయమునందే, శుభలోచనా = మంగళ్యవదములైన న్మేతములు గల, వైదేహీ= సీత, కుసుమా వచయవ్య[గాజు పుష్పములను కోయటయండు అసక్తురాలై, పాదపాన్‌అన్ఫషము లను, ఆభ్యవర్తత = సమీపిం చెను.

తా. మంగళకరములైన న్మేతములు గల సిత ఆదే సమయమునందు పుష్పములను కోయుటక్రై చెట్లవైెపు వెళ్హైను. 80

మూ. కర్ణికారా నశోకాంశ్చ చూతాంశ్చ మదిరేకణా, తే కుసుమాన్యవచిన్వన్తీ చచార రుచిరాననా,

వ, అ మదిరేక్షణా=ఎమదజనకములైన న్మేతములు గల, రుచిరాననా= సుందరమైన ముఖము గల ఆ సీత, కర్షికారాన్‌ == క ర్లికారవృక్షములను, అకో కాంశ్చ == అశోక వృక్షములను, చూతాంశ్చ జ చూతవృక్షములను, కుసుమానిజ= పుష్పములను, అవచిన్వన్తీ = కోయుచున్న దై, చచార = సంచరించెను.

5160 (్రీమ్యదామాయణము తా. మత్తు కలిగిందే న్మేతములు, అందమైన ముఖమూ గల ఆసీత కర్ణికారవృక్షములనుంచి, అశోకవృకములనుంచి, చూతవృక్షములనుంచి పుష్ప ములు కోయుచు సంచరించెను. లి మూ. అనర్జారణ్యవాసస్య సాతం రత్నమయం మృగమ్‌, తల ముకామణివిచిితాజం దదర్శ పరమాజ్ఞనా. వావానో ళ్‌ టై (ప. అ. అఆరణ్యవాసస్య == అరణ్యవాసమునకు, అనర్జా= తగని, సా=జఆ, పరమాజ్డనా జ. ఉత్తమస్ర్రి యైన సీత, రత్నమయమ్‌ = రత్నవికారము, ముక్తా మణివిచితాబ్గమ్‌ = ముత్యములచేతను, మణులచేతను విచ్శితమైన అవయవములు కలది అయిన, తం మృగమ్‌ = ఆ మృగమును, దదర్శ = చూచెను. తా. అరణ్యవాసమునకు తగని ఆసీత రత్నవికారము, ముత్యముల చేతను, మణులచేతను విచ్శిత మైన అవయవములు కలది అయిన ఆ మృగమును చూచెను. త్రి మూ. సాతం రుచిరదన్లోష్టి రూప్యధాతుతనూరుహమ్‌, _ కిక విస్మయోత్కుల్లనయనా సస్నేహం సము దెక్షత, ప, అ. రుచిరదన్లోషి = అంద మైన దంతములు, &ఓష్టములు గల, సాజు ఆ సీత, రూవ్యధాతుతనూరుహిమ్‌ = వెండివంటి, ధాళతువులవంటి రోమములు గల, తమ్‌ = ఆ మృగమును, విస్మయోత్పులనయనా = ఆశ్చర్యముచేత వికసించిన న్మేతములు కలదై, సన్నీహమ్‌ = స్నేహపూర్వకముగా, సము దైకత చూచెను. తాం అందమైన దంతములు, ఓష్టములు గల ఆ సీత, వెండి వలె, ధాతు వుల వలె ఉన్న రోమములు గల ఆ మృగమును, ఆఅశ్చర్యముచేత వికసించిన న్మేతములతో 'స్నేహవూర్వకముగా చూచెను. తికి మూ. సచతాంరామదయితాం పశ్యన్‌ మాయామయో మృగః, విచచార పునశ్చిితం దీపయన్నివ తద్వనమ్‌. (ప. అ. మాయామయః=మాయామయమైన, సః మృగశ్చజఆ మృగము కూడ, తాం రామదయితామ్‌ = అ రాముని భార్యను, పళ్యన్‌ = చూచుచు, "తత్‌

అరణ్యకాండము ర్‌? వనమ్‌ = ఇ వనమును, దీనయన్నివ = [వకాశింవచేయుచున్నది వలె, పునః= మరల, చ్యితమ్‌ == చ్మితముగా, విచచార = సంచరించెను. తా. ఆ మాయామృగము కూడ రాముని భార్య యెన సికను చూచుచు, ఆ వనమును (_పకాశింవచేయుచున్నట్టు మరల చిితవిచ్మితగతులతో నంచోరించెను, యణ = మూ, అద్భృష్టపూర్వం తం దృష్ట్వా నానారత్నమయం మృగమ్‌ విస్మయం. పరమం సీతా జగొమ జనకాత్మజా. లిక్‌ ఇత్యార్షే శ్రీమ్మదామాయణే వాల్మీకీయే ఆదికావ్యే అరణ్యకాజ్జే ద్విచత్వారింళః సర్గః, పహ అఆ. అద్భృష్టవూర్వమ్‌ = పూర్వము చూడబడని, నానారత్నమయమ్‌== అనేకరత్నవికారమైన తం మృగమ్‌ = ఆ మృగమును, దృష్ట్వాజ చూచి, జనకాత్మజా == జనకుని కుమారెలైన, సీతాజ సీత, వరమమ్‌ = గొన్న, వన్మ యమ్‌ == ఆశ్చరృమును; జగామ = పొందెను. తా. జనకనందిని యెన సీత, వూర్వు మెన్నడూ చూడని, అనేకరత్న “ముల వంటి రంగులు గల ఆ మృగమును చూచి చాల ఆశ్చర్యము పొందెను, “వి. మృగాన్నీ ద్యాని సంచారాన్నీ వర్డిస్తూ (నాసీన ఈ సర్షలోని శ్లోకాలు (18-85) (పాచ్య(వతిళో లేవు. 'క్రిర్ట్‌ “బాలానందిని"”'ఆను శ్రీమ్యదామాయణాం[ధవ్యాఖ్యానమునందు అరణ్యకాండలో నలుఐదిరెండవ సర్గ సమా వ్రము.

అథ (తిచత్వారింశః సర్గః [ఆ మాయామృ గమును చూబి అక్ష్రణమునవ నందోవాము కలుగుట ఆ మృగముతు నవీవముగా గాని, చంవి గాని తీనితొనిరమ్యని నీత రాముని కోరుట. రాముడు “నీతను రత్షీంచుచుండుము”” అని లతదునోొ అదోళలించి అ మృగముకొలకు వాళ్ళతు] మూ. సాతం సంపేక్య సుశోణీ కుసుమాని విచిన్వతీ, హేమరాజతవర్ణాభ్యాం పార్శ్వాభ్యాముపశో భితమ్‌. న్‌ (పహృష్టా చానవద్యాణ్డీ మృష్టహాటకవర్డినీ, భర్తారమపి చ్మకన్ద లక్ష్మణం చైవ సాయుధమ్‌. ర్స [వం అ. స్ముళోణీ = అంద మైన కట్య్మిపదేళము గలది, అనవద్యాణ్ణీజు దోషములు లేని అవయవములు గలది, మృష్టహాటకవర్షినీ = పరిశుద్ధమైన. బంగారము చాయ గలది, కుసుమాని = పుష్పములను , విచిన్వతీ=కోయుచున్నది. ఆయిన, సాజఆ సీత, హేమరాజతపార్వ్వాభ్యామ్‌ = వెండి బంగారము వంటి" పార్య్వములచేత, ఉవళోభితమ్‌ = [పకాశింపచేయబడిన, తమ్‌ == ఆ మృగమును, సం పేక్య = చూచి, (పహృష్టాజ= సంతోషించినదై, భర్తారమపి = భర్తను, హెయుధమ్‌ = ఆయుధముతో కూడిన, లక్ష్మణం చైవ== లక్మణుణ్జీ, చ(కన్దజు పిలి చెను. తా, ఆందమైన కట్మిపదేశము, దోషములు లేని అవయవములు, పరిశుద్ద మైన బంగారము వర్ణము నంటి వర్షము గల ఆ సీత, పుష్పములను కోయుచు, వెండిరంగు బంగారురంగు గల పార్శ్వములతో (వకాశించుచున్న ఆ మృగ మును చూచి, సంతోషిందినదై, భర్తను, ఆయుధసహితుడైన లవ్మణుణ్జి బిగ్గరగా పిలచెనుం కలై

అరణ్యకాండము 519 మూ. తయాహూతౌ నరవ్యాఘౌ వై దేహ్యా రామలక్మణా, ఏీక్షమాణా తు తౌ దేశం తదా దదృశతుర్మ్శృుగమ్‌. తి 1వ. ఆ. తయా= ఆ, వైదేహ్యాజ సీతచేత, అవూతౌ = పిలవబడిన, నరవ్యాాఘౌ = నర్మ శేమ్షలైన, తొ రామలక్మణౌ == ఆ రామలక్మణులు, తం దేశమ్‌ = ఆ 1వదేశమును, వీక్షమాణౌ == చూచుచున్నవార్రె, తదా = అప్పుడు, మృగమ్‌ = మృగమును, దద్భశతుః = చూచిరి. తా. అప్పుడు ఆ సీత పిలవగా రామలక్ష్మణులు అ [వదేళమును చూచుచు అక్కడ మృగమును చూచిరి. తి మూ. శజ్కమానస్తు తం దృష్ట్వా లక్ముణో రామమ(బవీక్‌, తమేవైనమహం మన్యే మారీచం రాక్షసం మృగమ్‌. క్తీ (ప, అ. తమ్‌ = ఆ మృగమును, దృష్ట్వా చూచి, శజ్క్యమానః = సందేహించుచున్నవాడై, లక్ష్మణ? జ లక్ష్మణుడు, రామమ్‌ == రాముణ్జీ గూర్చి, అ(బవీత్‌ జ వలికేను. అహమ్‌ = నేను, ఏనమ్‌ = ఈ; మృగమ్‌ జ మృగమును, తా. లమ్మణుడు ఆ మృగమును చూచి, శంకించుచు, రామునితో ఇట్టనెను త్ర మృగము ఆ మారిచుడే అని తలచెదను.” క! మూ. చరన్లో మృగయాం హృష్టాః పా పేనోపాధీనా వనే, అనేన నిహతా రాజన్‌ రాజానః కామరూపిణా. ర్‌ [ప. అ. రాజన్‌ రాజా, హృష్టాఃజస ౦తోషించుచున్న వారై, మృగయాం చర న్తః== వేటాడుచున్న, రాజానః జ రాజులు, కామరూపిణొ = స్వేచ్చారూపము వేషముచేత, నిహతాః = చంపీబడినారు తా. రామా : ఆనందముగా వేటాడుచున్న రాజులను, "స్వేచ్చగా రూవ మును ధరించ గల ఈ పాపాత్ముడు ఆ యా వేషములు ధరించి చంపినాడు.

స్‌క0 శ్రీమదామాయణము వి. “ఉవధినా''అను పాఠమున్నచో యుక్తముగా ఉండును. ''వపటము వచేల'*'అని అర్జము. ర్‌ మూ. అస్య మాయావిదో మాయామృగరూపమిదం కృతమ్‌, భానుమత్పురుషవ్యాఘ గన్దర్వపురసన్ని భమ్‌. 6 (వం అ. పురుషవ్యాాఘ నూ పురుష్మశేన్టుడా : మాయావిదః = మాయలను ఎరగిన, అస్య == ఈ మారీచుని యొక్క, భానుమత్‌ == కాంతి గలది, గన్గర్వపుర సన్నిభమ్‌ = గంధర్వపుర ముతో సమానము ఆయిన, ఇదమ్‌ = ఈ, మాయా మృగరూపమ్‌ జూ మాయామృగరూపము, కృతమ్‌ == చేయబడినది, తా. పురుషులలో (శ్రేష్టుడవైన రామాః మాయలలో ఆరితేరిన ఈ మారీ చుడు కాంతి గలది, ఐం(దజాలికుడు నిర్మించు మాయానగరము వంటిదీ ఆయిన ఈ మాయామృగరూపమును నిర్మించినాడు. 6 మూ. మృగో "హ్యేవంవిధో రత్నవిచితతో నాస్తి రాఘవ, జగత్యాం జగతీనాథ మాయైషా హి న సంశయః. (7 1వ. అ. జగతీనాఠ = భూమికి అధిపతివైన, రాఘవ==రామా : జగ త్యామ్‌=భూమియందు, రత్నవిచ్శిత।ః=రత్నములదేత విచ్శితమైన, ఏవంవిధః== ఈ విధమైన, మృగః = మృగము, నాస్తి హి = లేదుకదా? ఏషాజు ఇది, మాయా జ మాయయే. సంశయః = సంళయము, నజ లేదు. తా. భూమండలమునకు (వభువైన రామా: రత్నముంవంటబి బెందువుల చేత విచ్మితమైన ఇట్టి మృగము భూలోకములో ఉండదు, ఇది మాయయేీ. సంశ యము లేదు. / మూ. ఏవం (బువాణం కాకుత్హ్సం (పతివార్య శుచిస్మితా, ఉవాచ సీతా సంహృష్టా చర్మణా హృతచేతనా. ర (వ. అ. శుచిస్మితా = తెల్లని చికునవ్వు గలది, చర్మణాజ[ఆ మృగము యొక్క) చర్మముచేత, హృతచేతనా == హరించబడిన మనస్సుకలది, హృ్‌ష్టాజు సంతోషించినది అయిన, సీతా=సీత, ఏవమ్‌ =ఇట్లు, (బువాణమ్‌=పలుకుచున్న, కాకుత్సమ్‌ == లక్ష్మణుని, (షతివార్య = నివారించి, ఉవాచ == పరికెను.

*అరణ్యకాండము ర్‌ తా. అందమైన చిరునవ్వు గల ఆ సీతి మనస్సును ఆ మృగముచర్మము ఆకర్షించుటదే ఆమె సంతోషించుచు, ఇట్లు వలుకుచున్న ఆ లక్మబునికి అడ్డు తగిలి ఇట్టు పలికెను. రి మూ. ఆర్యప్ముతాభిరామో౬సా మృగో హరతి మే మనః, ఆనయైనం మహాబాహో కీడార్థం నో భవిష్యతి. 5 వ. అ. ఆర్యప్ముత = ఆర్యపు[తా : అధిరామః మనోహరమైన, హరతి=హరించుచున్నది. మహాబాహోజ గొప్ప బాహువులు కలవాడా ః ఏనమ్‌= దీనిని, ఆనయ = తీసికొనిరమ్ము. నః = మనయొక్క, ,కీడార్థమ్‌ = ఆటకొరకు, భనిష్యతి = కాగలదు. తా. ఆర్యప్పుతా | సుందరమైన ఈ మృగము నా మనస్సును హరించు చున్నది. ఓ; మహాబాహూ। దీనిని పట్టి తీసీకొనిరమ్ము. మనము దీనితో వినోదించ వచ్చును. ర మూ, ఇహాశమపదేఒస్మాకం బహవః పుణ్యదర్శనాః, మృగాశ్చర న్లి సహితాః సృమరాశ్చమరా స్తథా. ్షే0 (ప. అ, అస్మాకమ్‌జమనయొక్క-, ఇహజ ఈ, ఆ[శమవదే= ఆశ్రమము నందు, పుణ్యదర్శనాఃజమంచి దర్శనము గల, బహవఃజఅనేకమైన, మృగాః మృగములు, సృమరాః = సృమరములు, తథా= మరియు, చమరాః= చమర మృగములు, సహితాః == కలిసినవై, చర న్లి== సంచరించుచున్నవి. తా, మన ఈ ఆ్మశమములో, చూచుటకు అందమైన ఎన్నోలేళ్ళు, సృమర ములు, చమరములు గుంపులు గుంపులుగా తిరుగుచుండును. 110 మూ. బుముః పృషతసంఘాళ్ళ్చ వానరాః కిన్నరా స్తథా, విచరని మహాబాహో రూప్టశేష్టా మనోహరాః. గ (వ. అ. మహాబాహో= గొప్ప బాహువులు కలవాడా : రూప శేషైః = ౦ 'చూపవముచేత టేష్టములైన, మనోహరాః= మనస్సును ఆకర్పించు, బుకాఃజఎలుగు

స్ట్‌ి9ి శ్రీమ్యణామాయణము. బంట్లు, పృషతనసంఘాశ్చ = చుక్కల లేళ్ల గుంపులు, వానరాః == కోతులు,. తథా= మరియు, కింన్టరాః = కింనరులు, విచరఃన్తి = సంచరించుచున్నవి. తా. గొవృ బాహువులు గల రామా; అంద మైన రూపము గలవి, మనో హరములు ఆయిన ఎలుగుబంట్లు, చుక్కల లేళ్ళు, కోతులు, కింనరులు సంచ రించుచుండును. క్ష మూ. న చాస్య సదృశో రాజన్‌ దృష్టపూర్వో మృగో మయా, తేజసా క్షమయా దీష్యా యథాయం మృగనత్తమః. క్షే (వం అ. రాజన్‌ == రాజా: అయమ్‌ == ఈ, మృగసత్తమః న్‌ా శేష్టమైన మృగము, యథా == ఎట్లో అట్టు, తేజసా = తేజస్సుదేతను, క్షమయా == ఓర్చు చేతను, దీప్వైాజ= కాంతిచేతను, ఆస్యజ దీనికి, సదృశఃజసమాన మైన, మృగఃజ మృగము, మయాఎ=నాచేత న దృష్టవూర్వః == పూర్వము చూడబడలేదు. తా. రాజా: ఈశేస్టమైన మృగము తేజస్సుచేతను, ఓరు చేతను, కాంతి చేతను ఏ విధముగా ఉన్నదో ఆవిధముగా ఉండే మరొక మృగమును నేనెన్నడూ+* చూడలేదు. మల్లీ మూ. నానావర్డవిచి(త్రాజ్లో రత్నవిన్దుసమాఛితః, ద్యోతయన్వనమవ్య గం శోభతే కశిసన్నిభః. 18 (ప. ఆ. నానావర్డ విచికాజ్జః= అనేకవిధము లైన రంగులచేత విచ్చిత మైన- శరీరము గలది, రత్నోవిన్టసమాచితఃజరత్నముల వంటి చుక్కులచేత వ్యాప్తమూ ఆయిన, శశిసన్నిభః == చందునితో సమానమైన ఈ మృగము, అవ్మగమ్‌ ఇ కంగారు లేకుండా, వనమ్‌ = వనమును, ద్యోతయన్‌ == కాంతి కలదానినిగా చేయుచు, శోభతే = (ప్రకాశించుచున్నది. తా. దీని శరీరము ఆనేకవిధములైన రంగులతో నిచ్శితముగా ఉన్నది. రత్నముల వంటి చుక్కలతో నిండి యున్నది. ఇది ఏ మ్మాతము భయనడుట లేదు. చం్టదుడు వలె ఈ అరణ్యమును కాంతివరితము.చేయుచు వకాశించు- చున్నది కశ

ఆరణ్యకాండము ర్‌ప్‌క్‌ మూ. అహో రూపమహో లక్ష్మీః స్వరసంపచ్చ శోభనా, మృగోఒద్భుతో విచ్మితాణ్లో హృదయం హరతీవ మే. 14 (ప. అ. రూపమ్‌ = రూపము, అహో=ఎంత ఆశ్చర్యకరముగా ఉన్నది? లక్ష్మీః = శోభు ఆహోజఎంత ఆశ్చర్యకరముగా ఉన్నది! స్వరసంపచ్చ = స్వరసంపద కూడ, శోభనా == వాగున్నది. అద్భుతః == ఆళ్చర్యకరము, విచ్మితా' బఃజ విచ్చితమైన శరీరము గలది అయిన, మృగః = ఈ మృగము, మే= నాయొక్క, హృదయమ్‌ = హృదయమును, హరతీవ = హరించుచున్నట్టున్నది. శా. ఏమి రూపము! ఏమి సౌందర్యము: ఏమి స్వరమాధుర్యముః విచ్శిత మైన శరీరముతో ఆశ్చర్యకరముగా ఉన్న ఈ మృగము నా మనస్సును హరించు చున్నట్ట్లు ఉన్నది. క్తేక్తీ మూ. యది (గహణమభ్యేతి జీవన్నేవ మృగ స్తవ, ఆశ్చర్యభూతం భవతి విస్మయం జనయిష్యతి. 15 నీయొక్క, (గహణమ్‌ = (గహణమును, ఆఖ్యేతి యది = పొందినట్లయితే, ఆశ్చర్యభూతమ్‌ = ఆశ్చర్యకరము, భవతి= అగును. విస్మయమ్‌= ఆళ్చర్యమును, జనయిష్యతి కడా పుట్టించును. తా. ఈ మృగము సజీవముగానే నీకు లభించినచో ఇది ఆశ్చర్యకరముగా ఉండును. చూచేవారందరికి ఆశ్చర్యము కలిగించును. 1ేల్‌ మూ. సమా ప్రవనవాసానాం రాజ్యస్టానాం చ నః పునః, ఆర్ట్‌ అర ఇళ అ న్తఃపురవిభూషార్జో మృగ ఏష భవిష్యతి. 16 (వ, అ. ఏషః మృగః= ఈ మృగము, సమా వృవనవాసానామ్‌=నమాప్త మైన వనవాసము గలవారము, పునః = మరల, రాజ్యస్థ్టానామ్‌ == రాజ్యమునందు ఉన్నవారము అయిన, నః మనయొక్క, అ న్తురవిభూషార్థః = అంతః పురమునకు అలంకరణముకొరకు , భవిష్యతి == కాగలదు. తా. మనము వనవాసము పూ ర్రిచేసీకొని మరల రాజ్యమును పొందిన పిమ్మట, ఈ మృగము, మన ఆంతఃపురానికి అలంకారముగా ఉండగలడు. 16

హ్‌! ్రీమ్మ్యదామాయణము మూ. భరతస్యార్యప్కుతస్య శ్వాశూణాం మమచ (పభో, మృగరూపమిదం వ్య క్రమాశ్చర్యం జనయిష్యతి. 17 (వ. అ. (పభో= ఓగపభూ: ఇదమ్‌ = ఈ, మృగరూపమ్‌ = మృగము యొక్క రూపము, భరతస్య = భరతునకు, ఆర్యప్వుతస్య = ఆర్యప్ముశునకు, శ్వ్యశూణామ్‌=అఆత్తగార్హకు, మమ చజనాకు, వ్యక్తమ్‌ సత్యముగా, ఆళ్చర్యమ్‌== ఆశ్చర్యమును, జనయిష్యతి న్‌ా పుట్టించగలదు. తా, నాథా! ఈ మృగరూపము, భరతునకు, సీకు, ఆత్తలకు, నాకు కూడ తవ్పక ఆశ్చర్యమును (ఆనందమును) కలిగించగలదు. 17 మూ జీవన్న యది కేఒ౬భ్యేతి (గ్రహణం .మృగసత్తమః, అజినం నరశార్దూల రుచిరం మే భవిష్యతి. 10 వప, ఆ, నరశార్దూల == నరులలో (శేన్టుడా! మృగసతమః జ ఉత్తమమైన ఈ మృగము, జీవన్‌ == జీవించిఉన్న దై, లే నీయొక్క, (గహణమ్‌=(గహణ మును, న అఖ్యేతి యది == పొందకపోయినచో, మే నాకు, రుచిరమ్‌ = అంద మైన, అజినమ్‌ == ధినీ చర్మము, భవిష్యతి = ఉండగలదు. తా. మానవులలో ,శేస్టుడవైన ఓ ॥ రామా; ఉత్తమమైన ఈ మృగము సజీవముగా సీకు లఅభించనిచో ఆంద మైన దీని చర్మము నాకు ఉండును. 18 మూ. నిహతస్యాస్య స్త్త్వస్య జామ్సూనదమయత్వచి, శపష్ప్మ బస్యాం వినీతాయామిచ్చామ్యహముపాసితుమ్‌. క్షే [ప. అ. శష్ప(బస్యామ్‌ == లేతగడ్డితో ఏర్సరుపబడిన ఆసనమునందు, వినీశాయామ్‌ = పరవబడిన, నిహతస్య == చంపబడిన, అస్య సత్త్వ్వస్య జు ఈ మృగముయొక్క, జామ్బ్చూనదమయత్వచి = బంగారు చర్మమీద, అహమ్‌ = నేను, ఉపాసితుమ్‌ == కూర్చుండుటకు, ఇచ్చామి = కోరుచున్నాను. తా. ఈ మృగమును చంపివేసినచో దీని బంగారు చర్మను లేతగడ్డితో వర్పరచిన ఆసనముమీద పరచుకొని కూర్చుండవలె నని నాకు కోరిక ఉన్నది.

అరణ్యకాండము 526 మూ. కామవృత్తమిదం ర దం స్రీణామనదృుశం మతమ్‌, వపుషా త్వస్య సత్ర్త్వస్య విస్మయో జనితో మమ. 10 1వ. అ. ర్మౌదమ్‌ = భయంకర మైన, ఇదమ్‌ = ఈ, కామవృత్తమ్‌ == 'స్పేచ్చాాపవృ త్తి, స్రీణామ్‌ న్‌ా స్రీలకు, అసదృశమ్‌జాతగనిదిగా , మతమ్‌జ చెప్ప, చేత, మమజనాకు, విస్మయః = ఆశ్చర్యము, జనిత। == పుట్టించబడినది.

తా. స్త్రీలకు భయంకరమైన ఇట్టి కోరిక తగ దను మాట నిజమే. కాని.

ఈ మృగము రూవమును చూడగానే నాకు ఆశ్చర్యము కలిగినది. లి. మూ. చేన కాజఖ్బునవర్ణేన మజి[సవరళ్చళ్షీణా, తరుణాదిత్యవర్ష్హేన నక్షతపథవర్చసా, ర బభూవ రాఘవస్యాపీ మనో విస్మయమాగతమ్‌.

(ప. అ. కాళ్బనరూ'పేణ = బంగారు రూపము గలది, మణి్రవర శృణ్లీణా = (శేష్టములైన మణుల వంటి కొమ్ములు గలది, తరుణాదిత్యవ ర్లేన == లేతసూర్యుని వంటి రంగు గలది, నక్మతవథవర్చసా = నక్ష్యతమార్శము వంటి కాంతి గలది అయిన, తేన=ు ఆ మృగముచేత, రాఘవస్య == రాముని యొక్క? మనః అపి== మనస్సు కూడ, విస్మయమ్‌= ఆశ్చర్యమును, ఆగతమ్‌= పొందినది.

తా, బంగారు రూపము, (శేష్టములైన మణుల వంటి కొమ్ములు, బాల, సూర్యుని వంటి రంగు, నక్ష్మతములతో కూడిన ఆకాశము వంటి తేజస్సు-వీటితో కూడిన ఆ మృగమును చూడగానే రామునకు కూడ ఆశ్చర్యము కలిగెను. ౧||

మూ. ఏవం సీతావచః [కశుత్వాతం దృష్టా మృగమద్భుతమ్‌22 లోభిత స్తేన రూపేణ సీతయా చ (పచోదితః, ఉవాచ రాఘవో హృహ్టో 1భాతరం లక్ష్మణం వచఃః లకీ

(వ. అ. రాఘవఃజ రాముడు, ఏవమ్‌ = ఇట్లు, సీతావచః = సీతయొక్క వచనమును, (శత్వా== విని, అద్భుతమ్‌ = ఆళ్చర్యకర మైన, తం మ్మృ్మగమ్‌ = ఆ మృగమును, దృష్ట్వా= చూచి, తేన రూపేణ = ఆ రూపముచేత, లోభితః = లో వ పెట్టబడినవాడై, సీతయా చ జ సీతచేత కూడ, (వచోదితః = (పేరేపించ

శ్‌రగ ్రీనదామాయణము శిడినవాడై, హృష్ట్షః=సంతోషించినవా డై, ఛాతరమ్‌ సోదరుడైన, లక్మణమ్‌= లక్ష్మణుని గూర్చి, వచః == వాకు_ను, ఊవాచ = పలికెను. తా. రాముడు సీత మాటలు విని, ఆశ్చర్యకర మైన ఆ మృగమును చూచి, దాని రూపముచేత ఆకర్షింపబడినవాడై, సీత కూడ ,పేరేపింపగా, సంతోషముతో సోదరుడైన లక్ష్మణునితో ఇట్టు పలికెను. లై 28 మూ. పశ్య లక్ష్మణ వైదేహ్యా? స్పృహాం మృగగతామిమామ్‌, రూష్మశేష్టకయా హ్యేష మృగోఒద్య న భవిష్యతి. ర్డిగ్మీ న వనే నన్దనోద్డే శే న చై తరథసంశయే, కుతః పృథివ్యాం సౌమ్మితే యోఒస్య కశ్చిత్సమో మృగః. వ. అ. లక్ష్మణ == లక్ముణుడా : వై దేహ్యాః నూ సీతయొక్క, మృగ గతామ్‌ = మృగమునకు సంబంధించిన, స్పృహామ్‌=ఆస క్రిని, పశ్య చూడుము. సొమ్మితే = లక్మణా: అద్య = ఇప్పుడు, రూప్యశ్రేష్టతయా == రూపముచేత (శ్రేష్ట మగుటచే, ఏషః మృగః=ఈ మృగము, వనే=ఈ వనమునందు, న భవిష్యతిజు ఉండదు; నన్ఫనోద్దేశే = నందనవన్నపాంతమునందు, సజ ఉండదు; వ్యైతరత సంళయే == చ్యైతరథ మనే వననమునందు, న = ఉండదు. యః=వీ మృగము, అస్య జ దీనికి, సమః = సమానమైనదో అది, పృథివ్యామ్‌ == భూమియందు, కుతః డా ఎటు చ్ద ళు తా. లక్క్ముణాః సీతకు ఈ మృగమునందు ఎంత ఆసక్తి ఉన్నదో చూచి తివాః ఇంత శేషస్టమైన రూపము గల మృగము ఈ వనములో మరేదీ ఉండదు. నందనవనములో గాని, వెెళరథ మను ఉద్యానములో గాని ఉండదు. ఇంక భూలోకములో ఎట్టు ఉండును ? రతీ. 98 మూ. [పఫతిలోమానులోమాశ్చ రుచిరా రోమరాజయః, శోభన్తే మృగమా(శిత్య చితాః కనకబిన్దుభిః, ర్డిగ్రి (పం అం (పతిలోమానులోమాః చ = ఎదురుతిరిగినవి వాలుగా ఉన్నవి ఆయినవి, రుచిరాః ఇ అ౨ద మైనవి, కనకబిన్దుభిః = బంగారు రంగు చుక్కల

"అరణ్యకాండము [27 చేత, చ్మితాః జ.చ్మితములూ అయిన, రోమరాజయః == రోమముల పంక్తులు, మృగమ్‌ ఇ మృగమును, ఇశ్రిత్య = ఇ్మశయించి, ళోభన్తే = _పకాశించుచున్నవి.

తా. ఈ మృగము శరిరము మీద ఆంద మైన రోమవంక్తులు కొన్ని చోట్ల ఎదురు తిరిగి ఉన్నవి; కొన్ని చోట్ట వాలుగా ఉన్నవి. బంగారపు చుక్కలదేత చ్మితముగా ఉన్నవి. ల్డిగ్ర

మూ. వక్యాస్య జృమృమాణస్య దీపామగ్నిశిటోపమామ్‌, జిహ్వాం ముఖాన్నిస్సర న్తీం మేఘాదివ శతహదామ్‌. రి

ప. అ. జృమృమాణన్య ౬ అవులించుచున్న, అస్య == దీినియొక్క-, శించుచున్న, ఆగ్నిశిభోవమామ్‌ = అగ్నిజ్వాలతో సమానమైన, మేఘాత్‌ = మేఘమునుండి బయలుదేరుచున్న, శత్మహదామ్‌ ఇవ జు మెరుపు వలె ఉన్న, జిహాామ్‌ == జిహ్వను; పశ్య జా చూడుము.

తా. ఇది ఆవులించి నప్పుడు దీని నోటినుండి అగ్నిజ్వాల వలె సకాశించు చున్న నాలుక పెకి వచ్చుచున్నది. ఇది మేఘమునుండి బైటకు వచ్చుచున్న మెరుపు వలె ఉన్నది; చూడుము. 27

మూ. మసారగల్లర్కముఖః శజ్ఞముక్తానిభోదరః, కస్య నామానిరూప్యోఒసొ న మనో లోభయేన్మ్నృగః. రిస

ప, ఆ. మసార గల్హర్కముఖః = ఇం్యదసీలమణివికార మైన పాత వంటి ముఖము గలది, శజ్ఞముక్తానిభోదరః == కంఖముతోను, ముత్యముతోను సమాన మైన పొట్టగలది, అనిరూన్యఃజవర్ణింప శక్యము కానిది అయిన, అసౌ వృృగఃజ ఈ మృగము, కస్య నామ = ఎవనియొక్క; మనః=మనస్సును, న లోభయేత్‌ జు లోభ పెట్టదు 7

తా, వర్ణింప శక్యము కాని సౌందర్యము గల ఈ మృగము ముట్టి ఇంద్రనీలములు మాటిన పాత వలె ఉన్నది, ఉదరము శంఖము వలె, ముత్యము వలె తెల్లగా నున్నగా ఉన్నది. అటి ఈ మృగము ఎవరి మనస్సును ఇఆకరించకుండా

న! లబ ల! ఉండును? ల్లిగ్రి

క్‌20 ఛశ్రీమ్మదామాయణము. మూ. కస్య రూపమిదం దృష్ట్వా జామ్చ్చూనదమయం (వభో, నానారత్నమయం దివ్యం న మనో విస్మయ: (వజేత్‌. (పం ఆం వభో నూ సమర్జుడ వైన లక్ష్మణా। జామ్చూనదమయమ్‌ = బంగారు వికారము, నానారత్నమయమ్‌== అనేకరత్నముల వికారము, దివ్యమ్‌== అద్భుతము అమన, ఇదమ్‌ = ఈ, రూపమ్‌ = రూపమువు, దృష్ట్వా = చూచి, కస్య ఎవనియొక్క, మనః జ మనస్సు, విస్మయమ్‌ = ఆశళ్చర్యమును, న [వజేత్‌ = సొందకుండును. తా. లక్మణా! బంగారు వికారము, అనేకరత్నములతో నిండినది, అద్భు తము అయిన ఈ రూపమును చూచిన పిమ్మట ఎవనికి ఆశ్చర్యము కలుగదు? మూ. మాంసహేతోరసపి మృగాన్‌ విహారార్థం చ ధన్వనః, ఘ్న న్లి లక్ష్మణ రాజానో మృగమాయాం మహావనే. 80 (ప. అ. లక్య్మణ== లక్ష్మణా: రాజానః= రాజులు, మవావనేజు మవి వనమునందు, మృగయాయామ్‌== వేటయందు, మాంస హేతోశే=ఎ మాంసముకొరకు, లను, ఘ్నన్తిజ చంపుచున్నారు. తా. లక్మణా ; రాజులు మహావనములో వేటాడుచు, మృగములను: మాంసముకొరకు, ధనస్సును ఉపయోగించి వినోదము పొందుట కు, చంపుచుందురు. మూ. ధనాని వ్యవసాయేన విచీయన్తే మహావనే, ధాతవో వివిధాశ్చాపి మణిరత్నసువర్తినః. తే ౯ ణు (వ. అ. మహావనే = మహావనమునందు, వ్యవసాయేన == [వయత్నము చేయటచేత, ధనాని = ధనములు, మణిరత్నసువర్షినః = మణులు, రత్నములు, బంగారము గల, వివిధాః = అనేకవిధములైన, ధాతవఃఎధాతువులు, విచీయన్తే= (పోగుచేసికొనబడుచున్నవి, తా. మహావనమునందు ఉద్యమము చేసి ధనములమే్‌, వివిధధాతువులను, మణులను, రత్నములను, బంగారమును [పోగుచేసికొనవలెను. శ్రి!

అరణ్యకాండము రల మూ. తత్సారమఖిలం న్యూణాం ధనం నిచయవర్థనమ్‌, మనసా చిన్సితం సర్వం యథా శుకస్య లక్ష్మణ. తలి (ప, అ. లవ్మణ = లక్మణాః అఖిలమ్‌ ,= సమస్తమైన, తత్‌ = ఆ, సారమ్‌ == గేష్ట్ట్రమైన; ధనమ్‌ == ఆరణ్యములో లభించు ధనము, న్యూణామ్‌ జ మనుష్యులకు, మనసా == మనస్సుచేత, చి న్లితమ్‌ = ఆలోచించబడిన, సర్వమ్‌ నమనమూ, శుకస్య యథా == శు[కునకు ఎటో అటు, నిచయవర్షనమ్‌ = కోశ జాన్‌ న! ఛా థి మును వృద్ధిపొందించును. తా. లక్ష్మణా! అరణ్యములో లభించు సంవద అంతా, మనస్సుచేత ఆలో చించిన దంతా క్మకుని కోళకాగారమును అనాయాసముగా నింపి నట్టు, మానవుల కోళాగారమును నింపును. వి. ఎవరైన గొంతెమ్మకోరికలు కోరుకొనగా అవి ఫలించనిచో, అతడు కోరిన వన్నీ శుకుని ధనాగారములో చేరుచుండును అని పురాణాద్శిపసిద్ధి. త్రి మూ. అర్జీ యేనార్ధకత్యేన సం్యవజత్యవిచారయన్‌, తమర్థమర్థశాస్త్రజ్ఞాః (పాహురర్థ్యాశ్చ లక్ముణ, త్రిలి (వ. అ. లక్ష్మణ = లక్ష్మణా! అర్జీ == అర్జమునుకోరువాడు, యేన ఏ, అర్జకృత్యేన = అర్థమునకు సంబంధించిన పనిచేత, అవిచారయన్‌ = ఆలోచించ కుండగా, సం్యవజతి = ముందుకు పోవునో, తమ్‌ జదానిని, అర్ధకాన్ర్రజ్ఞాః 2 ఆర్జశాస్త్రము తెలిసినవాళ్ళు, అర్జ్యాః = అర్ధమును సంపాదించకలవాళ్ళు? ఆర్థమ్‌== అర్భమునుగా, [పావుః == చెప్పుదురు. తా. లక్మణాః ఏదైన ధనమును కోరు ఎవడు ఆ ధనమును సంపాదించు టకై, ముందువెనుకలాడక, ముందుకే పోవునో ఆతడు సంపాదించిన ధనమే ధన మని అర్వకాస్త్రజ్తులు, అర్హసంపాదననిపుణులు చెప్పుదురు. 8ితి న! న ఎనీ థి మూ. ఏతస్య మృగరత్నస్య పరా్థ్యే కాళ్చునత్వచి , ఉపవేక్యతి వైదేహీ మయా నహ సుమద్యమా. శికీ (ప. ఆ. సుమధ్యమా = అందమైన నడుము గల, వైదేహీజ సీత, శ్రిత

క్‌8ి0 శ్రీమ్మదామాయణము ఏతస్య ఈ, మృగరత్నస్య = (శ్రేష్టమైన మృగముయొక్క, పరాశ్ఞ్యే జు (స్ట మైన, కాజ్బానత్వచి = బంగారు చర్మముమీద, మయా సహజగాతో కూడ, ఉప వేశ్యతి = కూర్చుండగలదు. తా. అందమైన సడుము గల సీత ఈ (శష్టమృగము ఆమూల్యమైన బంగారు చర్మమీద నాతో కూడ కూర్చుండును. రికీ మూ. న కాదళశీన (పియకీన (వ వేణీ న చావికి, భ వేదేతస్య సదృశ స్పర్శనేనేతి మే మతిః. 8కి (వ. అ. స్పర్శనేన=స్పర్శచేత, కాదళశీ = కదశీమృగముచర్మ, ఏతస్యజు దీనికి, సదృశీ= సమానము, న భవేత్‌ = కాజాలదు, [పియకీ= (పియకమృగ చర్మ, నజ కాదు, (సవేణీ == (పవేణి చర్మ, న = కాదు, అఆవికీ చ = గొళ్టె చర్మ కూడ, న== కాదు, ఇతి = అని, మే=నాయొక్క, మతిః=అభ్మిపాయము. తా. కదశీమృగ చర్మము గాని, (పియకమృగచర్మము గాని, (వవేణీ మృగ చర్మము గాని, అఆవిచర్మము గాని మృదుస్పర్శ్మవిషయమునందు దీనికి సాటి రాదనినా అభిప్రాయము. రిక్‌ మూ. ఏష చైవ మృగః శ్రీమాన్‌ యశ్చ దివ్యో నభశ్చర:ః, ఉభావేతా మృగౌ దివ్యా తారామృగమహీమృగౌ. 6 (పః అ. శ్రీమాన్‌ = శోభాయుక మైన, ఏషః ౨౨ ఈ, మృగశ్చెవ జ మృగము, నభశ్చరః = ఆకాశము పై సంచరించు, యశ్చ ఏ, దివ్యః = ,శేష్ట మైన మృగ మున్నదో అది, దివ్యౌజ దివ్యములైన, ఏతౌ= ఈ, 'ఠారామృగ మహీమృగౌ = నక్ష్యతమండలములో (చందునిలో) ఉన్న మృగము, భూమిమీద ఉన్న మృగము, ఉభౌ = ఈ 60డు మృగములే, మృగ జా మృగములు. తా. కోభాయుక్తమైన ఈ మృగము, దివ్యమైన అకాశమునందు సంచ రించే మృగము, చంట్టదుని పెన, భూమిమీద ఉన్న ఈ రెండు దివ్యమృగములే నిజమెన మృగములు. రికి మూ. యది వాయం తథా యన్మాం భవేద్వదసి లక్ష్మణ, మాయైషా రాక్షస స్యేతి కర్తవ్యోఒస్య' వధో మయా. 8?

ఉఅరణ్యకాండము 581 (ప. అ. లక్ష్మణ లమ్మణాః ఏషా= ఇది, రాక్షసన్య = రాష్షనుని మొక్క, మాయా = మాయ, ఇతి == అని, మామ్‌ == నన్ను గూర్చి, యత్‌ జ వ మాట, వదసి జా చెప్పుచున్నావో, తథా అట్టు, ఆయమ్‌=ఖఇది, భవేద్యది వా== అయినను కూడ, మయాజనాచేత, అస్యజ=దీనియొక్క-, వధః=వధ, కర్తవ్యఃజ చేయదగినది... తా. లక్మణాః నీవు చెప్పి నట్టు ఇది రాక్షసుని మాయయే అయినను, వేను ఈ రాక్షసుని చంపివేయవలిను. త్రి మూ. ఏకేన హి నృశం సేన మారీచేనాకృతాత్మనా, వనే విచరతా పూర్వం హింసితా మునిపుజ్ణవాః, తిరి (వ. అం నృశం సేవ = (కూరుడు, ఆక్షతాత్మనా == దుష్టబుద్ధికలవాడు, మారీచేన = మారీచునిచేత, పూర్వమ్‌ జ పూర్వము, మునిపుజ్బవాః=ముని(శేష్టులు, హింసితాః = హింసింపబడినవారు. తా. దుష్టబుద్ధి, కూరుడు అయిన ఈ మారీచుడు అరణ్యములో సంచ దించుచు వూర్వము ఎందరో మునీశ్వరులను చంపివేసీనాడు. లికి మూ. ఉత్థాయ బహవో యేన మృగయాయాం జనాధిపాః, నిహతాః పరమేష్వాసా స్తస్మాద్వధ్య స్వయర ,మృగః.రీ9 లేచి (ఎదిరించి, మృగయాయామ్‌ == వేటయందు, బహవః == అనేకులైన, పర మేష్వాసాః = గొవ ధనస్సు గల, జనాధిపాః = రాజులు, నిపాతాః = చంప ఐడినారో, తస్మాత్‌ = ఆ కారణమువలన, అయం మృగః == ఈ మృగము, వధ్యః తుజ చంవదగినడదే. తా. పూర్వము ఈ మృగము, ధనుర్దరులై వేటకు వచ్చిన ఎందరో రాజు లను ఎదిరించి వారిని చంపివేసినది. అందుచేత దీనిని చంపవలసి ఉన్నది. 8 మూ. పురస్తాదిహ వాతాపిః పరిభూయ తపస్వినః, ఉదరస్థో ద్విజూన్‌ హన్తి స్వగర్భోఒశ్వతరీమివ. శీ0

ర్‌శ్రిజై శ్రీమ్మదామాయణము వ. ఆ. పురస్తాత్‌ =వూర్వము, ఇహజ=జ ఈ [పాంతమునందు, వాతాపిఃజ వాతాపి, తపస్వినః = మునులను, పరిభూయ == తిరన్కరించి, ఉదరస్థః = ఉదరముటో ఉన్నవా డై, అళ్వతరీమ్‌ = కంచరిగాడిదను, స్వగర్భః ఇవ== తన గర్భము వలె, ద్విజాన్‌ == ఆ (ాహ్మణులను, హని = చంపెడీవాడు. తా. పూర్వము ఈ (వదేశమునందు, వాతాపి ముసీశ్వరులను తిరస్కరించి. వాళ్ళ ఉదరముళటో 1పవేశించి, కంచరగాడిదను దాని గర్భమునం దున్న శిశువు, గర్భమును చీల్చుకొని వచ్చుటచే చంపి నట్టు, ఆ బాహ్మణులను, ఉదరములను. చీల్చి బైటకు వచ్చి చంపుచుండెడివాడు. 40 మూ. స కదాచిచ్చిరాల్లోభాదాససాద మహామునిమ్‌, అగస్త్యం తేజసా యుక్తం భక్షస్తస్య బభూవహ, శే (ప. ఆ. సః ఆ వాతాపి, చిరాత్‌ = చిరకాలమునకు. కదాచిత్‌ = ఒక నాడు, లోభాత్‌ = దురాశవలన, జేజసా2= తేజస్సుతో, యుక్షమ్‌ = కూడినవాడు, మహామునిమ్‌ = మహామునీ అయిన, ఆఅగస్వమ్‌ = అగస్వుని, ఆససాద = హసొందెను. తస్య = ఆ అగస్తునకు, నతః=౭ఆహారముగా, బభూవ హజఅయ్యెను, తా. చాల కాలానికి ఆత డొక రోజున మహాతేజఃశాలియైన అగస్త్య మహామునిని ఆహ్వానించి ఆతనికి ఆహారముగా ఆయెను. శ్రీ1 మూ సముళ్ళానే చ తదూపం కర్తుకామం. సమీక్ష్య తమ్‌, ఉత్ప్కయిత్వా తు భగవాన్‌ వాతాపిమిద మ్మ బఏీత్‌, ఇత్తీర్లి పః ఆం సముత్దానే = తిరిగి లేచుట విషయమై, తత్‌ = ఆ, రూపమ్‌ రూపమును, కరుకామమ్‌ = చేయుటకు కోరిక గల; తమ్‌ = ఆ, వాతాపిమ్‌ == వాతాపిని, సమీక్యజ చూచి, భగవాన్‌ =పూజ్యుడైన అగస్తుడు, ఉత్స్మయిత్వాజ నప్వి, ఇదమ్‌ = ఈ వాక్యమును, అ్మబవీత్‌ == పలి౭ను. తా. పూజ్యుడైన ఆ అగస్వుడు, ఆ వాతాపి మరల తన రూపము ధరించి. లేచుటకై ప్రయత్నము చేయుచున్నట్టు చూచి, నవ్వుచు ఇట్టు పలి౩ను, త్తి శ్శ మూ. త్వయా౭ఒవిగణ్య వాతా పే పరిభూతాః స్వతేజసా, జీవలోశే ద్విజ్మ శేఘ్రాస్తస్మాదసి జరాం గతః, డీసి

ఆరణ్యకాండము 55కి

(ప. అ. వాతాపేజ వాకాపీః జీవలోకే= ఈ భూలోకమునందు, ద్విజ ఖీ శేష్టాః నా (ేన్టులైన (వాహ్మణులు, త్వయా ==నీచేత, అవిగణ్య = లెక్క చేయక, స్వతేజసా = తన బలముచేత, వరిభూతాః == తిరస్కరింవబడినారు. “తస్మాత్‌ = ఆ కారణమువలన, జరాం గతః == జీర్జించినవాడవు, అనీ = అయి అపి,

తా. వాతాపీ నీవు ఈ లోకములోని ఎందరో ఉత్తమ్మవాహ్మణులను, అెక్కుచేయక, నీ బలముచేత అవమానించి చంపితివి. అందుచేతనే నీవిప్పుడు జీర్ణ మైపోవుచున్నావు. శీలి

మూ. ఏవం తన్న భవే[దక్షోవాతాపిరివ లక్ష్మణ మద్విధం యోఒతిమన్యేత ధర్మనిత్యం జితేన్దిఆయమ్‌.!ీ4 భ వేదతోఒయం వాతాపీఠరగ స్త్యేనేవ మా గతః.

[వం అ. లన్మణ జ లన్ముణా: ఏవమ్‌ == ఇట్లు, వాతాపీరివ == వాతాప్‌ సుడు, ధర్మనిత్యమ్‌ ధర్మమునందు నిత్యము (పవ ర్తించువాడు, జిరేన్దియమ్‌= 'జితేర్యదియుడు అయిన, మద్విధమ్‌=నావంటివానినీ, ఆవమన్యేత=ఎదిరించునో, అయమ్‌ ఇ 'అట్టి, ఈ రాక్షసుడు, మాజనన్ను, గత।జపొందినవాడై। అగ స్తేనజ ఆగస్తునిచేత, వాకాపిశవ ='వాతాపి వలె, హతః = చంవబడినవాడు, భవేత్‌ అగును.

తా. లక్ష్మణా 1! ఆ రాక్షసుడు కూడ వాతాపి వలె, ఇంక ఉండడు. ధెత్యము ధర్మపరాయణుడు, జితేర్యదియుడు ఆయిన నావంటివానిని ఎదిరించి ఈ రాక్షసుడు నామీదకు వచ్చినచో, అగస్తుని చేతిలో వాతాపి మరణించి నట్టు మరణించగలడు. శీ

మూ. ఇహ త్వం భవ సంనద్దో యన్ని9తో రక్ష మైథలీమ్‌, "కేక్‌

ఆస్యామాయత్తమస్మాకం యత్కృత్యం రఘుననస్దన.

(ప. అ, రఘునన్గన = లక్షుణాః త్వమ్‌ = నీవు, ఇహ = ఇక్కడ, సంనద్దః = ఆయుధములుధరించి సిద్ధముగా ఉన్నవాడవు, భవ = అగుము,

య న్రింతః = ఏక్కాగచిత్తుడ వై, మైథిలీమ్‌ = సీతను, రక్షజ= రక్షించుము. అస్మా కమ్‌ = మనయొక్క, యత్‌ =ఏ, కృత్యమ్‌=కృత్యము కలదో ఆది, అస్యామ్‌జు ఈమెయందు, ఆయత్రమ్‌ == అదీనమై ఉన్నది.

తా. లక్మణా: సీవు ఆయుధములు ధరించి, సావధానచి తముతో సితను రక్షించుము. మన కార్యము లన్నీ ఈమెమీదనే ఆధారపడి ఉన్నపి.

వి. ఈ క్లోకములోని ఉత్తరార్థం భావం ఏమిటో అస్పష్టంగా ఉన్నది “మనము వచ్చినే రావణసంహారకార్యము ఈమెపై ఆధారపడి ఉన్నది” అని వి'శేషార్థ మని వ్యాఖ్యాతలు (వాసినారు: 'విశేషార్దం మాట ఎలా గున్నా మామూలుగా: 'మైకి చెప్పవలసిన భావం ఉండాలి కదా ? అదేమిటి? ఈ విశేషార్భం కూడా అసంగతమే. "మన పని” వూర్తికావాలంటే సీతను లక్ష్మణుడు రక్షించకూడదు కదా ? పాచ్యపతిలో ఈ శ్లోకార్లము లేదు. శీర్‌

ధా ఛి

మూ. అహమేనం వధిష్యామి (గహీష్యామ్యపి వా మృగమ్‌, 46.

యావనద్గచ్చామి సౌమి॥తే మృగమానయితుం (దుతమ్‌. మ.

శ. అ. సౌమ్మితే=లమ్మణా : అహమ్‌జునేను, ఏనమ్‌ = ఈ, మృగమ్‌జ మృగమును, వధిష్యామి = చంపగలను. ఆపివా = లేక, గహిష్యామి = (గహించగలను. మృగమ్‌ = మృగమును, ఆనయితుమ్‌ = తీసికొనివచ్చుటకు,.

తా. లక్ష్మణా! నేసీ మృగమును పట్టకొనెదను, లేదా చంపివేసెదను. ఈ మృగమును తీసికొనివచ్చుట 3 శ్వీఘముగా వెశ్హైదను. కర్రి:

మూ. పళ్య లక్ష్మణ వైదేహీం మృగత్వచి గతస్పృహామ్‌, 4

త్వచా (పధానయా' "హ్యేష మృగోఒద్య న భవిష్యతి.

(ప. అ. లక్ష్మణ = 'లక్మణా | మృగత్వచి == మృగచర్మమునందు, గతస్పృవామ్‌=పొందబడిన ఆస క్తి గల, వైదేహీమ్‌=సీతను, పళ్య=చూడుము. (పధానయా == (ప్రధానమైన, త్వచా= చర్మచేత, ఏషః మృగః = ఈ మృగము, అద్య == ఇప్పుడు, న భవిష్యతి = ఉండదు.

అరణ్యకాండము ర్‌ి తా. లక్ష్మణా: సీతకు ఈ మృగము చర్మమీద ఎంత ఆసక్తి ఉన్నదో చూడుము, దీని చర్మమే [వధానమైనది గాన ఈ మృగము ఇంక జీవించదు. &7 మూ. ఆఅ(ప్రమత్తేన తే భావ్యమా[(శమ ప్టేన సీతయా, శ్తీత్రి యావత్పృషతమేకేన సాయకేన నిహన్మ్యహమ్‌, హకతై్రతచ్చర్మ చాదాయ శీఘమేష్యామి లక్ష్మణం శ్రి (వ. అ. లక్మణజ రివ్మణా: ఆ(శమ సేన = ఆ(మములో ఉన్న, శే= నీకు (నీచేత) సీతయా=సీతతో కూడ, అపమత్తేన= ఏమరిపాటులేకుండ , బాబేనఎఐబాణముచేత, ఆహమ్‌=నేను, యావక్‌ నిహన్మి=చంపెదను, హత్వాజ చంపి, వతచ్చర్మజదీని చర్మను, ఆదాయజ=(గపిొం చి, శీ ఘమ్‌=శ్మీఘముగా, తా. నేనీ మృగమును ఒక్క బాణముచేత చంపి దీని చర్మను తీసీకొని శ్మీఘముగా వచ్చెదను. అంతవరకు ఆ్మశమములో నీవు, సీకా కూడ ఏమరిపాటు లేకుండా ఉండవలెను. శ్రి మూ. [వదక్షిణేనాతిబలేన సక్షిణా జటాయుషా చాతిబలేన లక్ష్మణ, భవా్శాపమత్త:ః పరిగృహ్య మైథిలీం (పతిక్షణం నర్వత ఏవ శజ్కితః. 850 ఇత్యార్షే శ్రీమ్మదామాయణే వాల్మీకీయే ఆదికావ్యే అరణ్యకాణ్డే (తిచత్వారింళః సర్షఃం (వ.+అఆ. లక్ష్మణ == లక్మణాః మైథిలీమ్‌ = సీతను, పరిగృహ్య జ తీసి కొని, (చగ్గర ఉంచుకొని, (వకిక్షణమ్‌ = [వతీక్షణమునందు, సర్వతః ఏవ = అంతటినుండీ, కజ్కి తః== శంకించుచున్న వాడవై, (పదక్షిణేన= చాల సమర్థుడు, ఆఅతిబలేన=చాల బలము కలవాడు, బుద్ధిమతా =బుద్ధిమంతుడుఅయిన, పత్షిణాజ= పక్షియైన జటాయుషా = జటాయావుతోకూడ, అ్యపమత్తః== ఏమరిపాటు లేని

ఫ్‌కి6 [శీమ్మదామాయణము తా. నీవు సీతను ఇక్కడనే ఉంచుకొని, అపాయము వీ వైపునుండైన్నా రావచ్చు నని శంకించుచు, చాల సమర్థుడు, మహాబలకాలి, బుదిమంతుడు న్‌! అయిన జటాయువుతో కలిసీ ఏమరిపాటు లేకుండా ఉండుము. “వాలానందిని '*అను ఛశ్రీమ్మదామాయ ణార్యధవ్యాఖ్యానమునందు ఆరణ్యకాండలో నలుబదిమూడవ సర్గ సమా వ్రము.

అథ చతుశ్చత్వారింశః సర్షః

[రాముడు మారీచుని చంభువ, మారీచుడు నేతాలశంణుల 'పేడ్డ పెట్టీ అరచుత చూబి రాముడు బింతా/కాంతు ఉగుఖ.]

మూ. తథా తు తం సమాదిశ్య (భాతరం రఘునసన్దనః,

బబన్ధాసిం మహాతేజా జామ్చూనదమయత్సరుమ్‌. న్నే

వ ఆ. మహిచేజాః = గొప్ప తేజస్సు గరి, రఘునన్షనః = రాముడు, (శాతరమ్‌ = సోదరుడైన, తమ్‌ == ఆ ల్మక్షణుణ్ణి, తథా = అట్టు, సమాదిశ్య జు “ఆజ్ఞాపించి, జామ్చూనదమయత్సరుమ్‌ == బంగారు పిడి గల, అసిమ్‌= ఖడ్గమును, బబన = కటెను.

చి స!

తో, గొప్ప తేజస్సు గల ఆ రాముడు సోదరుడైన ఆ లక్ముణుణ్ణీ ఈ విధముగా ఆజ్ఞాపించి బంగారు పిడి గల ఖడ్గమును నడుమునకు ఇట్టుకొనెను. గ

మూ. తతన్ర్రివినతం చాపమాదాయాత్మ విభూషణమ్‌,

ఆబధ్య చ కలాపౌ ద్వౌ జగామోద[గవి్శిికమః. రి

పం అ. తతః = అటుపిమ్మట, ఉద్మగవిికమః == అధికమైన పరా[క మము గల రాముడు, (తివినతమ్‌ =మూడు చోట్ల వంగిన, ఆత్మవిభూషణమ్‌ = తనకు అలంకార మైన, చాపమ్‌ == ధనస్సును, ఆదాయ = (గహించి, ధ్వజ రెండు, కలాపౌ=జ అంబుల,పొదులను, ఆబధ్య == కట్టి, జగామ == వెళ్ళిను.

తా. పిమ్మట, ఆధిక మైన పరా[కమము గల ఆ రాముడు తన అఆలంకారము వంట్కి మూడు వంపు లున్న ధనస్సును (గహించి,"రెండు అంబుల పొదులను కట్టుకొని బయలుదేరెను ర్డి

5806 శ్రీమ్మదామాయణము మూ. తం వజ్బుయానో రాజేన్ట్రిమాపత_న్తం నిరీక్ష్య వై బభూవా న్త ర్లితస్తా9సాత్చునః సందర్శనేఒభవత్‌ త్రి బద్ధాసిర్జ్థనురాదాయ (పద్ముదావ యతో మృగ:

వ, అ. (మృగము), ఆపతన్నమ్‌= శీఘముగా వచ్చుచున్న, రాకేస్థ్రామ్‌=ు రాజులలో(శేస్టుడైన, తమ్‌జ==ఆ రాముణ్ణి, నిరీక్ష్య జ చూచి, వక్బయానః = ఆతనిని వంచించుచు, |త్రాసాత్‌ = భయమువలన, అన్త ర్లైతః = అంతర్జానము. చెందినది, బభూవ == ఆయెను. పునః= మరల, సందర్యనే = చూపునందు, అభవత్‌ = ఉండెను. (రాముడు), బద్దాసీః కట్టబడిన ఖడ్గము కలవాడై, ధనుఃజ=ధనస్సును, ఆధాయ = (గహించి, మృగః = మృగము, యతః = ఎటు వైపున ఉన్నదో అటువైపు, (పదు(దావ == పరుగెత్తెను.

తా. తన వైపు శఘముగా వచ్చుచున్న రాజాధిరాజ్రైన ఆ రాముణ్జి చూచి భయపడి ఆ మృగము ఆతనిని వంచించుచు, కనబడకుండపోయెను. మరల కనబడెను. రాముడు ఖడ్గము బంధించి ధనస్సు ధరించి మృగ మున్న వైపునకు స్మీఘముగా వెళ్తాను. శ్రి

మూ. తం స్మ పశ్యతి రూపేణ దో్యోతమానమివాగతః ర్తీ అవేష్యావేక్య ధావన్తం ధనుష్పాణిర్మహావనే, అతివృత్తమిషోః పాతాల్లోభయానం కదాచన ర్‌ శజ్కితంతు సముద్భాన్తముత్పతనమివామృరే దృుశ్యమానమదృశ్యం చ వనోద్దే శేషు "కిషు చిత్‌. 6 ఇిన్నాఖై9రివ సంపవీతం శారదం చన్ధ్రమణ్జలమ్‌.

యన, అ. ధనుష్పాణిః = ధనస్సు హస్తమునందు గల రాముడు, అవేశ్య అవేక్యజు తన వైపు చూచి చూచి, మవావనే=మహారణ్యములోనికి, ధావన్నమ్‌= పరుగెత్తుచున్న, తమ్‌ = దానిని, రూపేణ= రూపముతో, అ్యగతః = ఎదుట, పశ్యతి స్మ చూచుచుండెను. కదాచన = ఒకప్పుడు, ఇషోః=బాణముయొక్క, పౌతాత్‌ = పాతమునుండి, ఆతినృత్తమ్‌ = దాటిపోయినదై, లోభయానమ్‌=ఆశో కల్గించుచున్న (దానిని చూచెన్సు. శజ్కితమ్‌ = భయపడినదై, సము[ద్భాన్తమ్‌జు

ఆరణ్యకాండము "589 కంగారు పడుచున్న దై, అమృరే= ఆకాశమునందు, ఉత్పతన్తమివ == ఎగురు చున్నది వలె ఉన్న ఆ మృగమును చూచెను. ఛిన్నాఖై9:, = ముక్కలు ముక్కలుగా ఉన్న మేఘములచేత, సంవీతమ్‌ = ఆవరింపబడినదై, కారదమ్‌జు శరత్కాలసంబంధమైన, చన్ద్రమణ్జలమ్‌ ఇవ= చం్యదమండలము వలె, కేమ "పెర్‌ = కొన్ని, వనోద్దేశేష = వన్మపదేశములందు, దృశ్యమానమ్‌ = కనబడు చున్నది, అదృశ్యం చ == కనబడకున్నదీ అయున ఆ మృగమును చూచెను.

తా, ధనస్సును ధరించిన రామునకు, ఆ మృగము తనను చూచి చూచి, అరణ్యములోనికి పారిపోవుచున్నట్లు, మరు క్షణములో ఆది తన ముందటనే అద్భుళ రూపముతో (పకాశించుచున్నట్టు కనబడెను. మరొక క్షణములో తనను తోభ,పెట్టుచు బాణము వడకుండా తప్పించుకొనుచున్నట్టు కనబడెను. మరొక క్షణమున అది భయపడి కంగారుతో ఆకాశములోనికి ఎగురుచున్నట్లు కనబడెను. మరొన్‌ క్షణమున ఆ మృగము మేనుము ముక్కల వెనుకనున్న, శరత్కాలచం[ద మండలము వలె కొన్ని వన్మపాంతములయందు కనబడి కనబడకుండా ఉండెను. కీర్‌, 6

మూ. ముహూర్తాదేవ దదృశే ముహుర్దూర్మాత్పకాళతే, 77

దర్శనాదర్శనాదేవ సోఒపాకర్షత రాఘవమ్‌, సుదూరమ్మాశళమస్యాస్య మారీచో మృగతాం గతః, రి

(ప అ. మృగతామ్‌ == మృగత్వమును, గతః= పొందిన, సః మారీచఓ = ఆ మారీచుడు, ముమూర్తాదేవ == ఒక ముప ర్తమునందే, దదృశే == చూడ బడెను. ముహూర్తాత్‌ మరొక ముహూర్తమున, దూరాతీ=దూరమునుండి, _వకా శతే == (పకాశించుచుండెను. ఈ విధముగా అతడు ఒక మాటు కనబడుచు, మరొక “మాటు కనబడక, రాముణ్ణి ్యళశమమునుండి బాలదూరము తీసికొనిపోయెను.

తా. మృగరూపము ధరించిన ఆ మారీచుడు, ఒక క్షణములో దగ్గరగా కనబడి, మరుక్షణములో దూరమునందు (పకాశించెను. ఈ విధముగ ఒక మాటు కనబడుచు, ఒక మాటు కనబడక రాముణ్ణి ఆ్మశమమునుండి చాలా దూరము తీసి కొనిపోయెను. 7,6

ల40 శ్రీమ్యదామాయణము మూ. ఆసీత్‌ [కుద్దన్తు కాకుత్హో వివళ'స్తేన మాహితః, అథావత సే స్ముశానళ్చాయామ్మాశిత్య శాద్వలే. 9 (ప అ, తేన= దానిచేత, మోహితః = వంచింపబడిన, కాకుక్సుః 2 రాముడు, వివళః = వివకుడై , [కుద్ధః = కోపగించినవాడు, ఆసీత్‌ = ఆయెను. అథ = అటుపిమ్మట, స్ముకా న్తఃజ= చాల అలసిపోయినవాడై , ఛాయామ్‌జునీడను; ఆశిత్య= ఆ్మశయించి, శాద్వలే = పచ్చికదీడుమీద , అవత స్టే=ఉండెను. తా. ఈ విధముగా ఆ మృగము వంచించుటచే ఏమీ చేయజాలని రామునకు కోపము వచ్చెను. పిదప అతడు చాల అలసిపోయి, నీడలో పచ్చికబీడుమీద కూర్చుండెను. 0 మూ. స తమున్మాదయామాస మృగరూపో నిశాచరః, మృగైైః ,పరివృతో వన్యైరదూరా[త్పత్యదృశ్యత. 10 (ప్ర. అ. మృగరూపః = మృగరూపము గల, సః నికాచరః= ఆ రొడీ సుడు, తమ్‌ = ఆ రాముణ్ణి, ఉన్మాదయామాస== భాంతచిత్తునిగా చేసెను. వనై$ = వనమునకు సంబంధించిన, మృగ్దెః వై మృగములచేత, పరివృతః న చుట్టు తా, మృగరూవము భరించిన ఆ రాక్షసుడు ఈ విధముగ రామునకు బిలో వి భాంతి కలిగించెను. ఇంతలో అ మృగము కొన్ని వన్యమృగములతో కలి సమీవమునందే కనబడెను, 10 తత్షణాదేవ సంతాసాత్పునర న్తర్హి తో ఒభవళ్‌- 1] (ప. అ. (గహీళుకామమ్‌ = పట్టుకొనుటకు కోరిక గల, ఏనమ్‌ = రో రాముబ్ధి, దృష్ట్వా = చూచి, పునరేవ = తిరిగి, అభ్యధావత = దగ్గరగా పరుగే. కొని వచ్చెను. తత్‌క్షణాదేవ = వెంటనే, పునరేవ = మరల, (తాఫాత్‌జభయమి వలన ఆ న్తర్హితః జ అంతర్జానము చెందినది, అభవత్‌ = అయెను. తా. ఆ రాముడు తనను పట్టుకొనకోరుచున్నా డని చూచి, ఆతనికి దొరకీ

ఆరణ్యకాండము 541 నున్నదా అన్నట్టు ఆతని వైపు పరుగెత్తి, మరల వెంటనే భయముతో కనబడ కుండ పోయెను. 1

మూ. పునరేవ తతో దూరాద్వృూక్షషణ్డార్వినిః;సృతమ్‌, దృష్ట్వా రామో మహాతేజా స్తం హన్తుం కృతనిశ్చయః. శల

(వ. ఆ, తతః = అటుపిమ్మట, మహాతేజాః= గొప్ప తేజస్సు గల, రామః = రాముడు, పునరేవ = మరల, దూరాత్‌ = దూరమునందున్న, వృషషణ్ఞాత్‌ = వృక్షముల సమూహమునుండి, వినిస్సృతమ్‌ 2 బైటకు వచ్చిన, తమ్‌ = ఆ మృగ నిశ్చయము కలవాడు (ఆయెన్సు.

| తా. మహాతేజఃశాలియెైన రాముడు మరఠ€ దూరముగా ఉన్న చెట్ల గుంపు నుండి | జ్ఞైటకు వచ్చుచున్న ఆ మృగమును చూచి దానిని చంపుటకు నిశ్చయించు. కొనెను. కల్లి

మూ. భూయస్తు శర ముద్భృత్య కుపిత స్త్మృత రాఘవః, సూర్యరశ్శ్మిపతీకాశం జ్వల న్తమరిమర్దన:ః. మతి

సంధాయ నుదృడఢే చాపే వికృష్య బలవద్బలీ, త మేవమృగ ముద్దిశ్య శస న్వమివ పన్నగమ్‌. మత్త

ల్ల జ అధ ముమోచ జ్వలితం దీ ప్రమస్తం (బహ్మవినిర్మితమ్‌.

ప. అ, త్మృతజ= ఆ సమయమునందు, భూయః జ మిక్కి-లి, కుపితః = కోపించిన, అరీమర్దనః = శ తుసంహారకు డైన, బలీ= బలకాలియైన, రాఘవః== రాముడు, సూర్యర శ్యి్యపతీకాశమ్‌ జడా సూర్యకిరణముతో సమానమైన, జ్వల న్తమ్‌ = (వజ్వలించుచున్న, శరమ్‌ = బాణమును, ఉద్భృత్య == పెకి తీసి, సుదృడే = చాలదృఢ మైన, బచాపేజ= ధనస్తునందు, సంధాయ == సంధించి, బలవత్‌ = బల ముగా, వికృష్య = లాగి, శ్వస న్త్వమ్‌ = బుసలుకొట్టుచున్న, పన్నగమ్‌ ఇవ = సర్చము వలెఉన్న, జ్వలితమ్‌ = మండుచున్న, దీస్తమ్‌ = (పకాశించుచున్న, (బహ్మనిర్మితమ్‌ = (బహ్మచేత నిర్మించబడిన, అస్ట్రృమ్‌ జ ఆ స్తమును, తమ్‌ = ఆ, మృగమేవ = మగమునే, ఉద్దిళ్య = ఉద్దేశించి, ముమోచ = విడ దెను,

వ్‌డి శ్రీమ్యదోమాయణము తా. అప్పుడు, శ్యతుసంహారకుడు, బలశాలి ఆయిన " రాముడు చాల కోపించినవాడై, సూర్యకిరణము వరె (పకాశించుచున్న బాణమును పెకి తీసి, దానిని చాల దృఢమైన దనస్సువై ఎక్కుపెట్టి, గట్టిగా లాగి, బుసలుకొట్టుచున్న సర్పము వలె ఉన్న, (పజ్వలించుచు (పకాశించుచున్న _బహ్మాస్త్రమును ఆ లేడి పై 1పయోగించెను. 18, 4 మూ. శరీరం మృగరూవన్య వినిర్బిద్య శరోత్తమః, ల్‌ మారీచస్యైవ హృదయం బిభేదాశనిసన్ని భః.

(ప్ర. అ. అశనిసన్నిభః = వ్యజాయుధముతో సమానమైన, శరోత్తమః = ేష్ట్రమెన ఆ బాణము, మృగరూవనస్య = మృగరూపముయొక్క, శరీరమ్‌ == శరీర మును, ఏనిర్భిద్య = భేదించి, మారీచస్య = మారీచునియొక్క, హృదయ మేవణ హృదయమనే, బిఖేద = బేదించెను.

తా. వ్యజాయుధము వంటి అ (శ్రేష్టమైన బాణము మృగరూవములో ఉస ఆ కకీరమును భేదించి మారీచుని హృదయమనే (బర్లలుకొ బెను. 1

చది ట్‌ మూ, తాలమా తమథోతళ్సుత్య న్యవతత్చ శరాతుర:ః, 16 వినదన్‌ భైరవం నాదం ధరణ్యామల్పజీవిత ఒ

వ్ర. అ. అథజ్లూ అటుపిమ్మట, సః == మారీచుడు, శరాతురః 2 బాణము చేత పీడితుడై, అల్పజ్షీవితః _ అల్బమైన జీవితము కలవాడె , భెరవం నాదమ్‌జి భయంకరమైన ధ్వనిని, వినదన్‌ _ ధ్వనిచేయ్యచు, తాలమా/తమ్‌ = తొటిక్టో ఎత్తు, ఉల్లుత్య == ఎగిరి, ధరణ్యామ్‌ = భూమిమీద, న్యపతల్‌ == పడెనుం

తా. ఆ మారీచుడు బాణముచేత పీడితుడై, అల్పమైన జీవితముతో: లో

మూ. _మియమాణస్తు మారీచో జహా తాం కృ్య్యతిమాం తనుమ్‌?

స్మృత్వా తద్వచనం రక్షో దధ్యా కినతు లడశ్రేణమ్‌? ఇహ (పస్థాపయేత్సీతా శూన్యే తాం రావణో హరేత్‌ ఢి (వ. ఆ, మారీచః = మారీచుడు, (మియమాణః జ మరణించుచుః కృ

అరణ్యకాండము ర్‌శీకి మామ్‌ = కృ్మతిమమైన; తామ్‌ = ఆ, తనుమ్‌ = శరీరమును, జపొౌ = విడచెను. రక్షః = మారీచుడు, తద్వచనమ్‌ = ఆ రావణుని వచనమును; స్మృత్వా= స్మరించి, దద్యా== ఆలోచించను. సీతాఎ- సీత, కేన= దేనిచేత, లవ్మణమ్‌ == అక్మణుణ్ణి, ఇపహాూ = ఇచటికి, (పస్థాపయేత్‌ = పంసివేయును. శూన్యే = శూన్య్యపదేశమునందున్న, తామ్‌ = ఆమెను, రావణః = రావణుడు, హరేత్‌ == హరించును. తా. నూరీచుడు మరణించుచు కృ్యతిమమైన ఆ మృగరూపమును విడచి వేసెను. ఆతడు రావణుని మాటలు స్మరించుచు, “నేను ఇపుడేమి చేసిన సీత లక్ష్మణుని ఇక్కడికి పంపివేయును? శూన్య్మపదేశమునం దున్న ఆమెను రావ ణుడు ఎట్లు హరించుటకు శక్య మగును?” అని ఆలోచించెను. 1716 మూ.స (ప్రావ్రకాలమాజ్ఞాయ చకార చ తతః స్వనమ్‌, సద్భుశం రాఘవస్యేహ హా సీతే లక్మజేతి చ. 19 (వ. అ, తతః= అటుపిమ్మట, సః= ఆ మారీచుడు, [పా ప్తకాలమ్‌ = సమయమునకు తగిన ఉపాయమును, ఆజ్ఞాయ = తెలుసుకొని, ఇహ = ఇక్కడ రాఘవస్య = రామునకు, సదృళమ్‌=తగిన (పోలిన), వో సీతే = అయ్యో! సీఠాః, అక్ష్మణ == 'అయ్యోః లవ్మణాః ఇతిచ==అని, స్వనమ్‌=ధ్వనిని, చకార =చేసెను. కా. పిమ్మట ఆ మారీచుడు ఆ సమయమునకు తగిన ఉపాయమును ఆలోచించి, రాముని కంఠస్వరముతో సమానమైన స్వరముతో, ““అయ్యో సీకా, అయ్యోః లక్మణాః” అని అరచెను. 19 మూ. తేన మర్మఖణి నిర్విద్ధం శరేణానుపమేన హి, మృగరూపం తు త త్త్యక్త్వా రాక్షసం రూపమాస్థితః, ల చ్యకే స సుమహాకాయం మారీచో జీవితం త్యజన్‌, ప.అ. సః మారీచః = ఆ మారీచుడు, తేన= ఆరామునిచేత, అఆనుప మేనఎ_ సాటిలేని, శరేణ == దాణముచేత, మర్మణి = మర్మ్యపదేశమునందు , నిర్విద్ధమ్‌ = కొట్టబడిన, తత్‌ = ఆ, మృగరూపమ్‌ = మృగరూవమును, త్వక్త్వా = విడచి, రా్షసం రూషమ్‌ = రాక్షసరూపమును, ఆస్థితః = (గహించినవాడై ,

స్‌ శ్రీమ్మదామాయణము. జీవితమ్‌ = జీవితమును, త్యజన్‌ = విడచుచు, సుమహాకాయమ్‌ = చాల పెద్ద శరీరమును, చ్మకేజు చేసెను. తా. ఆ రాముడు సాటిలేని బాణముచేత మర్మస్థానమునందు కొట్టగా, మారీచుడు, (సాణములను విడచుచు, మృగరూపమును విడచి రా్షసరూసము ధరించి, చాల పెద్ద శరీరముతో ఉండెను. రి0 మూ. తం దృష్ట్వా పతితం భూమౌ రాక్షసం భఖీమదర్శనమ్స్‌, రామో రుధిరసిక్షాజ్ఞం చేష్టమానం మహీతలే జగామ మనసా సీతాం లక్క్మణస్య వచః న్మరన్‌. లి (ప. ఆ. రామః = రాముడు, భూమౌ = నేలమీద, పతితమ్‌ = పడిన, భీమదర్శనమ్‌ = భయంకరమైన దర్శనము గల, రుధిరసిక్తాబ్లమ్‌ = ర క్రముచేత తడపబడిన శరీరము గల, మహీతలే=భూమియందు, చేష్టమానమ్‌ = దౌర్జుచున్న, తం రాక్షసమ్‌ = ఆ రాషసుణ్ణి, దృష్ట్వా == చూచి, లక్ష్మణస్య == లక్ష్మణుని యొక్క-; వచఃజ వచనమును, స్మరన్‌ = స్మరించుచు, మనసా = మనస్సుతో తా. చూచుటకు భయంకరుడుగా ఉన్న ఆ రాక్షసుడు నేలమీదపడి, రక్తముచే తడిసిన శరీరముతో నేలపై దొర్జుచుండగా చూచి రాముడు లవ్మణుని మాటలు స్మరించుచు, సీతను గూర్చి ఆళోచించుటకు (సారంభించెను. రి 2 మూ. మారీచస్య తు మాయైషా పూర్వోక్తం లక్ష్మణేన తు త త్తథా హ్యభవచ్చాద్య మారీచోఒయం మయా హతః. (వ అ. ఏషా ఇది, మారీచస్య = మారీచునియొక్క, మాయాజ జ మాయ. లవ్మణేన = లక్మణునిచేత, పూర్వోక్రమ్‌ = పూర్వము చెప్పబడిన, తత్‌ జు అది, తథా == అఫ్లే, ఆభవత్‌ హి== అయినది కదాః మయా == నాచేత, హతః = చంపబడిన, అయమ్‌ = ఇతడు, మారీచః == మారీచుడు. తా, “ఇది మారీచుని మాయయిే, లవ్మణుడు ముందుగా ఏది చెప్పినాడో అదే సత్య మైనది. నేను చంపినవాడు మారీచుడే””. ర్డీ

అరణ్యకాండము ర్‌ఉర5్‌ మూ. హా సీతే లక్మజేత్యేవమా[కుశ్య చ మహాన్వరమ్‌, మమార రాక్షసః సోఒయం (శుత్వా సీతా కథం భవేత్‌. , లక్ష్మణశ్చ మహాబాహుః కామవస్థాం గమిష్యతి, ఇతి సంచి న్మ్య ధర్మాత్మా రామో హృష్టతనూరుహః, (ప. అ. సఃజు అట్టి, అయం రాక్షసః ఈ రాక్షనుడు, వోసీతే = అయ్యోః సీతాః లక్ష్మణ = అయ్యో లక్ముణాః ఇట్యేవమ్‌ ఇ ఇటు, మహాస్వరమ్‌ = గొప్ప ఛా స్వరము కలుగునట్టుగా, ఆ(కుళ్యజఅర చి, మమారజ=మరణించెను. (శుత్వాజు ఇదివిని, సీతా== సీత, కథమ్‌ = ఎట్టు, భవేత్‌ = ఆగునో: మహాభాహుః=గొవ్వ బాహువులు గల, లక్ష్మణశ్చ జ లక్మణుడు కూడ, కామ్‌ =ఏ, అవస్థామ్‌ ఇ ఆవస్థను, గమిష్యతి = పొందగలడోః ధర్మాత్మా జు ధర్మాత్ముడైన, రామః౭జు రాముడు, ఇతిజషట్టు, సంచి న్య= ఆలోచించి, హృష్టతనూరూహః= గగుర్పొడిచిన రోమములు కలవాడు, (ఆయెను). తా. “ఈ రాక్షసుడు “అయ్యోః సీతాః, అయ్యాః లక్మటాః” అని గట్టిగా ఆరచి మరణించినాడు, ఇది విసి సీత ఏమగునో! మహాబాహువై న లక్మ బుడు కూడ ఏ అవస్థ పొందునోి' ధర్మాత్ముడైన రామునకు ఈ ఆలోచన కలగగానే అతని ఒడలు జలదరించెను. లశ 25 మూ, తత రామం భయం త్మీవమావివేశ విషాదజమ్‌, రాష్షసం మృగరూపం తం హత్వా శుత్వా చ తత్స్వరమ్‌. వ. ఆ. మృగరూపమ్‌ == మృగరూవము గల, రాక్షసమ్‌ = రాక్షసుని, హత్వా== చంపి, తత్స్వరమ్‌ == వానిస్వరమును, [(శుక్వాచ == విని, తత అక,._డ, రామమ్‌ == రాముణ్ణి, విషాదజమ్‌ = దుఃఖమువలన కలిగిన, త్మీవమ్‌ == త్మీవమైన, భయమ్‌ = భయము, ఆవివేశ = ఆవేశించెను తా. అక్కడ ఆ మృగమును చంపి, దాని స్వరమును విన్న రామునకు దుఃఖమువలన జనించిన గొప్ప భయము కలిగెను. క్రిగ్రి మూ. నిహత్య వృషతం చాన్యం మాంసమాదాయ రాఘవః, త్వరమాణో జనస్థానం ససారాభిముఖ స్తదా. ర శ్ర)

546 శ్రీమ్యదామాయణము ఇత్యార్షే .శ్రీమ్మదామాయణే వాల్మీకీయే ఆదికావ్యే అరణ్యవాళ్లే లి టీ ౯-1 చతుశ్చత్వారింశః సర్శ్మః.

(వ. అ, తదా జ అప్పుడు, రాఘవః = రాముడు, అన్యమ్‌ = మరియొక, పృషతమ్‌ = చుక్కల జింకను, నిహత్య చంపి, మాంసమ్‌ 2 మాంసమును, ఆదాయ = (గహించి, త్వరమాణః=తాందరపడుచు, జనస్తానమ్‌ = జనస్థానమును గూర్చి, అభిముఖ? == అభిముఖుడై, ససార = వళ్ళిను.

తా. అప్పుడు రాముడు మరొక చుక్కల లేడిని చంపి, దాని మాంసము తీసికొని, తాందరపడఃచు, జనస్థానము వైపు వెన్తైను. రి

“దాలానందిని” అను శ్రీమ్మదామాయణాంధవ్యాఖ్యానమునందు అరణ్య కాండళొ నలుబది నాల్గవ సర్గ సమాప్తము,

అథ పజ్బుచత్వారింశః సరః ల్‌ గి [వడువవాత భయములు వలో నీత వనంవగా లక్షఖుడు రాయశివద్దవ మూ. ఆర్తస్వరం తు తం భర్తుర్విజ్ఞాయ సదృశం వనే, ఉవాచ లక్ష్మణం సీతా గచ్చ జానీహి రాఘవమ్‌. కే

(ప. అ. సీతాజు సీత, వనే= వనమునందు, భర్వు = భ రృయొక్క స్వరమునకు, సదృశమ్‌ జసమాన మైన, తమ్‌=ఆ, ఆ ర్తస్వరమ్‌ == దీనస్వరమును, విజ్ఞాయ =గుర్తించి, లక్ష్మణమ్‌ = లక్ముణుని గూర్చి, ఊఉ&ఊనాచ = పలికెను. గచ్చజవెప్తము,. రాఘపమ్‌ = రాముని గూర్చి, జూనీహి = తెలిసికొనుము.

తా. వననమునుండి వినవచ్చుచున్న తన భర్త స్వరమువంటి ఆ దీనస్వరమును గుర్తించి సీత లక్మణునితో “వెళ్ళి రాముని కేమైనడో తెలిసికొనుము” అని వఠికెను. క్షే

మూ. నహిమే హృదయం స్థానే జీవితం వావతిస్థతి, ॥ [కోశతః పరమా ర్తస్య (శుతః శజ్జో మయా భృళమ్‌, ల్లి ఆ్యకన్దమానం తు వనే [(భాతరం (శాతుమర్హని.

(ప. ఆ. భృళమ్‌ = మిక్కిలి, (కోళశతః == అరచుచున్నవాడు, పరమా ర్త్‌స్యజ= మిక్కిలి దుఃభితుడు ఆయిన రామునియొక్క-, శబ్దః = స్వరము, మయా == నాచేత, (శుతః = వినబడినది. మే=నాయుక్కు, హృదయమ్‌ హృద యము గాని, జీవతం వాజ జీవితము కాని, స్టానేజు స్థానమునందు, న అవతిష్టతిహి == ఉండుటలేదు. వనే = వనమునందు, అ్యకన్హమానమ్‌ = అరచుచున్న, (భ్రాతరమ్‌ ఇ సోదరుని, (తాతుమ్‌ = రక్షించుటకు, అర్హసి తగియున్నావు,

న! తా. చాల దుఃఖముతో బిగ్గరగా అరచుచున్న రాముని ఆరపు వినినా

స్‌[8 శ్రీమ్మదామాయణము హృదయము కాని, పాణములు కాని నిలచుటలేదు. అరణ్యములో ఆరచుచున్న సీ సోదరుని రక్షింపుము, రి

మూ. తం క్షిపమభిధావ త్వం (భాతరం శరణైషిణమ్‌, క

రక్షసాం వశమాపన్నం సింహానామివ గోవృషమ్‌.

(ప. అ. సింహానామ్‌ జ సింహములకు వశమైన, గోవృషమివ == ఎద్దును. వలె, రక్షసామ్‌ = రా్షసులకు, వశమ్‌ = వశమును, ఆపన్నమ్‌ = పొందిన, శర గైషిణమ్‌ = రషణమును కోరుచున్న, తం ,భాతరమ్‌ == ఆ సోదరుని గూర్చి, క్మిపమ్‌ == శ్మీఘముగా, త్వమ్‌ = నీవు, అభిధావ = పరుగెత్తుము,

ఠా. ఎద్దు సింహాలకు వళమైపోయి నట్లు రాక్షసులకు వశుడైపోయి నీ సోదరుడు, రక్షణ కోరుచున్నాడు. ఆతనివద్దకు శీఘముగా వెళ్టము. షి

మూ. న జగామ తథోక్తస్తు _భాతురాజ్ఞాయ శాసనమ్‌, శ్రీ తమువాచ తతన్త్మత కుపితా జనకాత్మజా. వ. ఆ. తథాజ ఆ విధముగా, ఊఉ క్తస్తు= పలకబడినవాడైనను, (థాతుః జ సోదరునియొక్క, కాసనమ్‌ = ఆజ్ఞను, అజ్ఞాయ = తెలిసికొని న జగామ వెళ్ళలేదు. తతః = అటుపిమ్మట, కుపితాజకోపించిన, జనకాత్మజాజసీత, తత

తా. సీత ఆ విధముగా చెప్పినను లక్మణుడు అన్నగారి ఆజ్ఞను స్మరించుచు. వెళ్లలేదు. అప్పుడు సీత కుపితురాలై ఇట్లు పలికెను. శీ

ళా కును ళా మూ. సౌమ్మితే మ్మితరూపేణ భాతుస్వ్వమసి శతువత్‌, య స్వమస్యామవస్థాయాం (థాతరం నాభిపత్స్య సే.

(ప, అ. సౌమితే = లక్మణా । యః==ఏ, త్వమ్‌ = నీవు, అస్యామ్‌జ= ఈ, అవస్థాయామ్‌ = ఆవస్థ్టయందు, (థాతకమ్‌ = సోదరుని, నాభిపత్స్య'సే == పొందవో, అట్టి, త్వమ్‌ = నీవు, (భాతుఃజ నీ సోదరునికి, మ్మితరూపేణ=మ్మితు రూపముతో ఉన్న, శతువత్‌ == శృతువు వలె, ఆసి= అయి ఉన్నావు.

అరణ్యకాండము ర్‌డ9 తా. లక్ష్మణా ః ఇట్టి కష్టావస్టలో కూడ నీవు నీ సోదరునికి సాహాయ్యము చేయుటకు వెళ్ళుటలేదుః సీవు రామునకు _పైకి మ్మితుడు వలె కనబడే శ్యతువు, కీ మూ. ఇచ్చసి త్వం వినళ్యన్తం రామం లక్ష్మణ. మత్క్బృతే, 6 లోభాత్త్వం మత్కృతే నూనం నానుగచ్చసి రాఘవమ్‌. (వ. అ. లక్ముణ = లక్ష్మణా ః త్వమ్‌ == సీవ్స, రామమ్‌ = రాముణ్ణి, విన శ్య నమ్‌ = నశించుచున్న వానినిగా, మత్క్బృతే = నానిమిత్తమై, ఇచ్చసి = కోరుచు న్నావు. త్వమ్‌ == సివు, మత్కృతేజనా నిమిత్తమై, లోభాత్‌ ఆఆశవలన, రామమ్‌ జ రాముణ్ణి, నానుగచ్చుసి == అనుసరించుటలేదు. నూనమ్‌= సత్యము, తా. లక్ష్మణా! నీకు నాపై ఆసక్రి ఉండుటచేత, రాముడు నళించవలె ననీ కోరుకొనుచున్నావు. నామీద ఉన్న ఆశవలననే రామునివద్దకు వెళ్టటలేదు. 6 మూ. వ్యసనం తే (పియం మన్యే 'స్నేహో 'భాతరినాస్తి తే? తేన తిష్టసి వ్మిశబ్ధస్రమపశ్యన్‌ మహాద్యుతిమ్‌. వప,అ, తే= నీకు, వ్యసనమ్‌ (రామునికి కలుగు వ్యసనమే, (పియమ్‌ 'స్నేహః= స్నేహము, నాస్తి= లేదు. తేని = ఆ కారణముచేతనే, మహాద్యుతిమ్‌ జా నమ్మకముగా, తిష్టసి = ఉన్నావు. తా, రామునకు కష్టము కలుగవతె ననియే నీవు కోరుకొనుచున్నావుం సీకు సోదరుని మై పేమ లేదు. అందుచేతనే మహాతేజఃశాలియైన ఆతడు కనబ డకపోవుటచే నమ్మకముగా ఉన్నావు. 7 మూ. కింహి సంశయమావన్నే తస్మిన్నిహ మయాభవేత్‌, 6 అధ న సే ణా క ర్తృవ్యమిహ తిష్టన్త్యా య్యత్పధాన స్వ్వ్రమాగతః. [ప అ. త్వమ్‌ = నీవు, యత్ప్స్ర$ధానః ౬ ఏ రాముడు _పధానుడుగా కలవాడవై, ఇహ జ ఇక్కడికి, ఆగతః == వచ్చినావో, తస్మిన్‌ = ఆ రాముడు, సంశయమ్‌ = సంశయమును, ఆవన్నే=పొందినవాడగుచుండగా, ఇహ=ఇపుడు,

శ్‌5్‌0 శ్రీమ్మ్యదామాయణము తిష్ణన్త్యాజ ఉన్న, మయాజనాతో, కిమ్‌ = ఏమి, క ర్వవ్యమీ = చేయదగినది, భవేత్‌ = ఉండును?

తా. (వధానముగా ఏ రామునికొారకై నీవ్ల ఇక్కడికి వచ్చినావో ఆ రామునకు [పాణసంశయము ఏర్పడిన పిమ్మట ఇప్పుడు ఇక్కడ నున్న నాతో సీకు (ప్రయోజన మేమి? అనగా నీకు రాముణ్ణి రక్షించుట (_పధానక ర్తవ్యము కాని నన్ను రక్షించుట కాదు. గ్ర

మూ. ,ఇతి (బువాణాం వైదేహీం బాస్పళోకపరిప్టతామ్‌, 9

ఆబవీల్చక్ష్మణస్త్రస్తాం సీతాం మృగవధూమివ.

(ప, అ. ఇతి = ఇట్టు; (బువాణామ్‌ == పలుకుచున్నది, బాస్పళోకవరిన్లు తామ్‌ = కన్నీళ్ళతోను కోకముతోను నిండినది, ,తస్తామ్‌ = భయపడిన మృగ వధూమివ = ఆడలేడి వలె ఉన్నది, వైదేహీమ్‌ = విదేహరాజకుమారీ ఆయిన, సీతామ్‌ = సీతను గూర్చి? లన్మణః == లక్ష్మణుడు, అ(బపీత్‌ = పలికెను.

కా. విదేహరాజకునూరి యైన సీత కన్నీష్ట కార్చుచు, దుఃఖాకాంతయై, ఆడలేడి వలె భయపడిపోయి, ఈ విధముగా పలుకుచుండగా లక్మణుడు ఆమెతో ఇట్లనెను. ర

మూ. పన్నగాసురగ్గన్థర్వదేవమాను షరాక్ష_సెః; 10 ఆశక్య స్తవ వెదేహి భర్తా జేతుం న సంశయః.

(వ. ఆ. వైదేహిజ= సీతా ; తవ=నీయొక్క, భరాజుభర్త, వన్నగా సురగన్దర్వదేవమానుషరాక్ష నైః = పన్నగులచేత ; ఆసురులచేత, గంధర్వులచేత, దేవతలచేత, మనుమ్యులదేత, రాక్షసులచేత, జేతుమ్‌ = జయించుటకు, అశక్యఃజు శక్యమైనవాడు కాదు. సంశయః == సంశయము, న= లేదు.

కా. ఓ! సీకా వన్నగులు గాని, అసురులు గాని, గంధర్వులు గాని, దేవతలు గాని, మానవులు గాని, రాక్షసులు గాని, నీ భర్తను జయించజాలరుం సందేహము లేదు.

మూ, దేవి దేవమనుష్యేషు గన్టర్వేష పతత్తిష శ. రాక్ష'సేషమ పిళాచేష కిన్నరేషు మృగేష్మ చ,

ఆరణ్యకాండము 51 దానవేషు చ ఘోరేష న న విద్యేత కోభనే క్రి యో రామం (పతియుధ్యేత సమరే వాసవోపమమ్‌,

(వ. అ. శోభనేజమంగళ్ళవదురాలా : దేవిజటఓ । దేవీ! ఫమరే=యుద్ధము నందు, వాసవోపమమ్‌=దేవేం్యదునితో సమానుడైన, రామమ్‌ రాముణ్ణి, యః! ఎవడు, (వతియుధ్యేత = ఎదిరించి యుద్ధము చేయనో అట్టివాడు, దేవనును -ష్యేష = దేవతలలోను మనుమ్యులలోను, గన్గర్వేమ = గంధర్వులలోను, వతత్తి9 మజ పకులలోను, రాక్షసేమ = రాకసులలోను, పిశాచేషు == పికాచములలోను, కిన్న రేషుజకింనరులలోను, మృగేమచజమృగములలోను, ఘో రేమజభ యంకరు లెన, దానవేమ = దానవులలోను, న విద్యేత = ఉండదు.

తా. మంగళ్ళపదురాలవైన ఓ : దేవీ! యుద్ధములో, దేవేరదునితో సమానుదైన రాముని ఎదిరించి యుద్ధము చేయగలవాడు దేవతలలో గాని, మనుష్యులలో గాని, గంధర్వులలో గాని, వకులలో గాని, రాక్షసులలో గాని, పిళాచాలలో గాని, కింనరులలో గాని, మృగాలలో గాని, భయంకరులైన దానవు లలో గాని ఉండడు. షే 12

మూ. అవధ్యః సమరే రామో నైవంత్వం వక్తుమర్హసి, క. . న త్వామన్మిన్వనే హాతుముత్సహే రాఘవం వినా.

(ప. అ. రామఃజు రాముడు, సమరేజయుద్ధమునందు, ఆవధ్యః జ చంప శక్యము కానివాడు. త్వమ్‌ == నీవు, ఏవమ్‌ = ఇట్టు, వక్షుమ్‌ = వలుకుటకు, నార్లసి == తగవు. త్వామ్‌ = నిన్ను; రాఘవం వినాజ రాముడు లేకుండా, ఇచ్చయించను.

తా, రాముణ్జీ యుద్ధములో ఎవ్వరూ సంహరించజాలరు. నీవు ఈ విధముగా మాటలాడుట తగదు. రాముడు లేనప్పుడు నిన్ను ఈ వనములో ఒంటరిగా విడచుటనా కిష్టము కాదు.

మూ. అనివార్యం బలం తస్య బలైర్బలవతామపి, కేడీ

(తిభిర్లో 3: నముద్యుక్తె ః సేశ్వరై రపి సామరైః,

ర్‌5్‌2 శ్రీమ్మదామాయణము (వ అ. బలవతామ్‌ = బలవంళత్సలయొక్క, బలైరపి == 'సేనలచేత కూడ, 'సేశ్వరై ః జ 1పభువుతో కూడిన, సామరైైరపి== దేవతలతో కూడిన, సముద్యుకైః = దండెత్తి వచ్చిన, తిః లోకై;=మూడు లోకములచేతను కూడ, తస్య = ఆ రామునియొుక్క_, బలమ్‌ = బలము, అనివార్యమ్‌ = నివారింప శక్యము రానిది. తా. బలవంతుల 'నైన్యము లన్న్‌ వచ్చినా, దేవేందునితోను దేవతల తోను కలిసి మూడు లోకములు దండెత్తివచ్చినా రాముని బలమును ఎదుర్కొన జాలరు. న! మూ. హృదయం నిర్వృతం తేఒస్తు సంతాప స్త్యజ్యతామయమ్‌, ఆగమిష్యతి తే భరా శీఘం హత్వా మృగో త్తమమ్‌. ప. అ. జే=నీయొక్క, హృదయమ్‌ = హృదయము, నిర్వృూతమ్‌ = ఊరడిల్లినది, అస్తు = అగుగాక. ఆయమ్‌ = ఈ, సంతాపఃజ దుఃఖము, త్యజ్య కామ్‌ = విడువబడుగాక. తే భరాజ= స్‌ భర్త, మృగో త్తమమ్‌ = ఉ త్తమమైన ఆ మృగమును, హత్వా = చంపి, శీఘమ్‌=శ్‌ఘముగా, ఆగమిష్యతి=రాగలడు. తా. నీ మస్సునకు ఊరట కలుగుగాక, ఈ దుఃఖమును విడువృము. నీ భర్త ఆ మృగమును చంపి శ్మీఘముగా రాగలడు. [ర్‌ మూ.నచ తస్య న్వరో వ్యక్తం మాయయా కేన చిత్మ్భృతః, గన్టర్వునగర్మపఖ్యా మాయాసా తస్య రక్షసః. 16 వ. అ. (అది, తస్యజ= ఆ రామునియొక్క_, స్వరః = స్వరము, నజ కాదు. వ్యక్తమ్‌ = ఈ విషయము సృష్టమే. కేన చిత్‌=ఎవనిచేతనో, మాయయా ల! మాయచేత, కృతః == చేయబడినది. సాజ=అది, తన్య రక్షనః జు ఆ రావసుని యొక్క, గన్టర్వనగర్మప్రఖ్యా = గంధర్వనగరము వంటి, మాయాజమాయ. తా. నిజముగా అది రాముని స్వరము కాదు. ఇది ఎవరో మాయచేత అరచిన అరుపు. ఇది ఆ మారీచుడు చేసిన మాయ, ఐంద్రజాలికుడు చూపించే నగరము వంటిది, 1గ్రి

అరణ్యకాండము ప్‌ఫ్‌తి మూ. న్యాసభూతానసి వై దేహి న్యస్తా మయి మహాత్మనా, క్షే రామేణ త్వం వరారోహేన త్వాం త్యక్తుమిహోత్స హే.

(వ. అ. వరారోహే== ఉ త్తమస్త్రీవై న, వై దేహి=సీతా ః న్యాసభూతాసిజ= నీవు న్యాసముగా ఉన్నావు. మహాత్యనా == మహాత్ముడైన, రామేణ == రామునిచేత, మయి=నాయందు (వద్ధ), న్యసాజరకించుటక్రై ఉంచబడితివి,. ఇహజఇక్క_డ, త్వామ్‌ ౬ నిన్ను త్యక్షుమ్‌ = విడచుటకు, నోత్సహే= ఆంగికరించను.

తా. సీతా: మహాత్ముడైన రాముడు రక్షింపు మని చెప్పి నాదగ్గర నిన్ను ఉంచినాడు. ఆందుచేత నీవు న్యాసముగా ఉన్నావు. అట్టి నిన్ను విడచుటకు నేను ఇషపడను. 1

ఛి మూ. కృతవైరాశ్చ వైదేహి వయమేత్తె ర్నిశాచరై, 18 ఖరస్య నిధనాదేవ జనస్టానవదం పతి.

(వ. అ, వై దేహి== సీఠకాః ఖరస్య = ఖరునియొక్క-, నిధనాదేవ = చావు వలన, జనస్థానవధం పతి= జనస్థానమునం దున్నవాకి సంహారమును గూర్చి, వయమ్‌ = మనము, ఏత్రెఃజు ఈ, నిశాచరైః = రాక్షసులతో, "కృతవైరాః = చేయబడిన వైరము గలవారము.

తా. సీఠాః జనస్థానములోని రాక్షసులను, ఖరుణ్ణి చంపుటచేత ఈ రాక్షసు లందరూ మనతో వైరము పూని ఉన్నారు. 18

మూ. రాక్షసా వివిధా వాచో విసృజని మహావనే, క్షే

హింసావిహారా వైదేహి న చిన్తయితుమ ర్హసి.

(ప. అ, వై దేహి = సితొః; మహావనేజ= ఈ మహావనమునందు, హింసా విహారాః = హింసతో విహరించు, రాక్షసాః జ రాక్షసులు, వివిధాః == ఆనేకీవిధము లైన, వాచః జ నాక్కులను, విసృజన్లి == విశచుచుందురు (చేయుచుందురు), చి నయితుమ్‌ == విచారించుటకు, నార్హప్‌ == తగవు.

తా. సీతా: ఈ మహావనములో హింసావృత్రితో విహరించే రాక్షసుల్లు ఆనేకవిధములై న అరపులతో, మాటలు పలుకుచుందురు, నీవు విచారంంచకూడదు.

554 శ్రీమ్మదామాయణము- మూ. లక్ష్మణేన్తైవముకాసా (కుద్దా సంర క్తలోచనా, లిం ఆ(బదీత్పరుషం వాక్యం లక్ష్మణం సత్యవాదినమ్‌.

(వ, అ. లక్ష్మణేన=లక్మబణునిచేత, ఏవమ్‌ =ఇట్లు, ఉకా=ఐ వలకబడిన,. సా=ఆమె, (కుద్దాజ=కో పించినదై , సంర క్రతోచనా= ఎజ్జనైన న్మేతములు కలదై, సత్యవాదినమ్‌ = సత్యమును పలుకుచున్న, లక్ష్మణమ్‌ == లక్ష్మణుని గూర్చి, వరు షమ్‌ పరుషమైన, వాక్యమ్‌ = వాక్యమును, అఆ్మబవీత్‌ = పలికెను.

తా. సీత లక్ష్మణుని మాటలు విని చాల కోపించినదై, ఎజఖ్జిని నేతములు కలదై, సత్యము పలికిన ఆ లక్ష్మణునితో పరుషమైన వాక్యమును పలికెను. 20

మూ. అకార్యకరణారమృ నృశంస కులపాంసన, లే

ఆహం తవ [పియం మన్యే రామస్య వ్యసనం మహత్‌.

(వ. అ. అకార్యక రణారమృ == అకార్యము చేయుటకు [పారంభించు చున్నవాడో। నృళంస = (కూరుడాః: కులపాంసన = కులమును ఆఅపవ్మితము చేసిన వాడాః రామస్య = ర్థామునియొక్క-, మహత్‌ = గొప్పదైన్ష, వ్యసనమ్‌ = వ్యసన మును, తవజ== నీకు, [పియమ్‌ = ఇష్టమైనదానినిగా, అహమ్‌ = నేను, మన్యే == తలచుచున్నాను.

తా, కులము చెడ బుట్టిన ఓ: కూరుడా! చేయగూడని పని చేయటకు (సారంభించుచున్నావు, రామునకు పెద్ద కష్టము రావలె ననియే సీవు కోరుకొను చున్నా వని నా అభ్యిపాయము, లే

మూ. రామస్య వ్యసనం దృష్ట్వా తేనై తాని వభాషసే, ౨9

న్లైతచ్చిితం సపత్నేషు పాపం లక్ముణ యద్‌ భవేత్‌, త్వుద్విధేషు నృళం సేషు నిత్యం (వచ్చన్నవచారిషు. 3కి వ. అ. లక్ష్మణ == లక్మణాః రామస్య = రామునియొక్క, వ్యసనమ్‌ == వ్యసనమును, దృష్ట్వా = చూచి, తేన ఆ కారణముచేత, ఏతాని = ఈ నూటలు, భాష సే== పలుకుచున్నావు. నిత్యమ్‌ ఎల్లప్పుడు, (వచ్చన్నవచారిమ == రహస్య ముగా (వవర్తించు, నృశం సేషుజు(కూరులై న, త్వద్విధేషుషైనీవంటి, సవత్నేమ=జ.

అఆరణ్యకాండము కర8్‌ శ్యృతువులయందు, పొవమ్‌ == హపొవము, భవేత్‌ ఇతియత్‌ == ఉండు ననునది ఏది తా, లక్ష్మణా? ఇప్పుడు రామునకు ఆపద సంభవించినదను విషయము చూచుటచే నీ విట్టు మాటలాడుచున్నావు. రహస్యముగా (వవ ర్తించే నీవంటి 1కూరులై న శ్యృతువులు ఇట్టి హెపానికి ఒడికట్టుచున్నారనగా దీనిలో ఆశ్చర్య మేమీ లేదు. లలి 28 మూ. నుదుష్ట స్వం వనే రామమేక మేకోఒనుగచ్చస్కి మమ హేతోః (పతిచ్చన్నః (యుక్తో భరతేన వా లకీ

ప, ఆ. సుదుష్టః = చాలా చెడ్డవాడవై న, త్వమ్‌ == నీవు, వీకః=ఒంటరి వాడనై, [పతిచ్చన్నః == కప్పబడినవాడ వై, మమ హేతోః= నాకొరకు గాని, భరతేన = భరతునిచేత, [పయుక్తః వాజ,[పేరేపించబడి గాని, ఏకమ్‌ = ఒంటరి య్రైన, రామమ్‌ = రాముణ్ణి, వనే= పనమునందు, అనుగచ్చసి = అనుసరించు చున్నావు.

తా, దుష్టబుద్ధి వైన నీవు ఒంటరిగా, సీ భావము పైకి ఏమీ కెలియసీ యక, నా నిమిత్తమై, లేదా భరతుని (గేరణచేత, అరణ్యములో ఒంటరిగా ఉన్న రాముణ్ణి అనుసరించి వచ్చుచున్నావు. లై

మూ, తన్న సిధ్యతి సౌమ్మితే తవవా భరతస్య వా, జ కథమిస్టీవరక్యామం. పద్మవ్మ్యతనిభేకణమ్‌, ర్డిగ్ర్‌ ఉపనం[శిత్య భర్తారం కామయేయం పృథగ్‌ జ్ఞనమ్‌.

(వ. అ. సౌమ్మితే = లక్మణాః తవ వాజ నీయొక్క గాని, వరతస్య వా = భరతునియొక్క. గాని, తత్‌ = ఆ ఆలోచన, న సిధ్యతి = సిద్ధించదు. పద్మ వ్యతనిభేక్షణమ్‌ == పద్మప్మ్యతములతో సమానమైన న్మేతములు కలవాడు, ఇన్టీవర శ్యామమ్‌ == నల్దకలువ వలె శ్యామవర్ణము కలవాడు అయిన, రాముణ్ణి; భర్తారమ్‌. జల ర్తనుగా, ఉపసంటశిత్య == ఆ్మకరయి-ంచి, పృఠగ్‌ జనమ్‌ జా అన్యజనుణ్జి, కథమ్‌ న ఎట్టు, కామయేయమ్‌ = కోరుదును.

తా. లన్మణా! ఇది నీ వన్నాగ మైనను, భరతుని పన్నాగ మెనను,

ఇది సిద్ధించదు. పద్మవ్యతముల వంటి న్నేతములు, నల్దకలువ వంటి. శ్యామ వర్ణము గల రాముణ్ణి భర్తగా ఆశ్రయించిన నేను ఇతర జనుణ్ణీ ఎట్టు కోరుదును? మూ. సమక్షం తవ సౌమికే (పాణాం న్త్యమే న సంశయః, రామం వినా క్షణమపి న హి జీవామి భూతలే.

(ప్ర, అ. సౌమి్మితే = లమ్మణా।; తవ = నీయొక్క, సమతకమ్‌ = ఎదుటనే. (పాణాన్‌ == (పాణములను, త్యమే = విడచెదను, సంశయః=సంశయము, నజ లేదు. రామం వినా జు రాముడు లేకుండా, కష్షణమపి == క్షణకాలమైనా, భూతలే= భూతలమునందు, న జీవామి హి== జీవించను కదా.

తా. నీ ఎదుట నేను (పాణాలు విడచెదను; సందేహము లేదు. రాముడు లేకుండా ఈ భూతలముమీద క్షణకాలమైనా జీవించను కదాః ర్డిగ్రి

మూ. ఇత్యుక్తః పరుషం వాక్యం సీతయా రోమహర్షణమ్‌, ల

అ బవీల్లక్ముణ:ః సీతాం (పాళ్షలిర్విజి తేన్ద్రియః. వప. ఆ. విజితేసియః = జయింపబడిన ఇం(దియములు గల, లక్మణః == రిక్మణుడు, సీతయా = సీతచేత, ఇతి జు కొట్టు, రోమహర్షణమ్‌ = రోమాంచ మును కలిగించే, పరుషమ్‌ = పరుష మైన, వాక్యమ్‌ == వాక్యమును, ఊ కః = పలకబడినవాడై , (పాష్షులిః= ఎత్తబడిన దోసిలి కలవాడె, సీకామ్‌వసీతను గూర్చి, అబవీల్‌ ఇ పలికెను. వా

తా. రోమాంచమును కలిగించే పరుషముల్ధె న సీత మాటలు విని, ఐంది యన్మిగహవంతు డైన లక్ష్మణుడు అంజలి ఘటించి నమస్కరించుచు సీతతో ఇటు పలికెను. రి

సర.

మూ. ఉత్తరం నోత్సహే వక్తుం దైవతం భవతీ మమ, 90

వాక్యమపతిరూపం తున చిత౦ం స్త్రీషు మైథిలి. న్వభావ స్త్వేష నారీణామేవం లోకేషు దృశ్యతే. రర

(ప- ఆ. మైథిలి=సీతా ఉ త్తరమ్‌ సమాధానమును, వక్తుమ్‌== చెప్పుటకు, నోత్సహే = ఇచ్చయించను, భవతీ=నీవు, మమజనాకు, దై వతమ్‌=దై వతము, అపతిరూపమ్‌ = సాటి లేని, వాక్యమ్‌ = ఈ వాక్యము, న్ర్రీషు= స్రీలయందు,

అరణ్యకాండము 557 చ్మితమ్‌ = ఆశ్చర్యకరమైనది, న== కాదు, ఏషః = ఇది, నారీణామ్‌ = త్రీ యొక్క-,; స్వభావస్తు = స్వభావము కదా? లో కేవ == లోకములలో, ఏవమ్‌ = ఇ లే, దృశ్యతే = చూడబడుచున్నది. ం తా. “సీతాః సీ మాటలకు బదులు చెప్పుటకు నాకిష్టము లేదు. నీవు నాకు దైవతము. సాటి లేని ఈ విధములైన మాటలు స్త్రీల విషయములో ఆశ్చర్యకర ములు కావు, ఇది స్ర్రీల స్వభావమే; ఇది లోకములో (వనీద్ధమైన విషయము.”” మూ. విము కదర్మాశ్చపలా స్తీక్షా భేదకరాః న్రీయః; న సహే హీదృళం వాక్యం వైదేహి జనకాత్మజే. త్ర శోంత౦యోరుభయోర్మే ఒద్య త ప్రనారాచనంని భమ్‌.

ప. అ. స్రియః== శ్రీలు: విముక్తధర్మాః == విడవబడిన ధర్మము కల వారు. చపలాః= చపలస్వభావము గలవారు. తీజ్షాఃతీవ్ల మైన (వకృతి కలవారు, భేదకరాః = భేదమును. పుట్టించువారు. జనకాత్మజే = జనకుని కుమా ర్రెనైన, వై దేపా== సీతా! మే= నాయొక్క, ఉభయోః= రండు, (శోతయోః=చెవులలో, త ప్రనారాచసంనిభమ్‌ =కాల్బబడిన నారాచబాణములతో సమానమైన, ఈద్భృశమ్‌ ఈ విధమైన, వాక్యమ్‌ == వాక్యమును, అద్య == ఇప్పుడు, న సహే హి=సహించ జాలను.

తా, స్రీలు ధర్మమును పరిత్యజించి చపలస్వభావముతో తీక్టముగా [వవ ర్రించుచు బేదమును (విరోధమును) కలిగింతురు.. జనకుని కుమా రై వైన సీతా! కాల్చిన నారాచదాణముల వలె నా చెవులలో గుచ్చుకొనిన ఇట్టి పరుషవాక్య మును సహించజాలను. 80

మూ. ఉపళ్ళణ్వన్తు మే సర్వే సాకిభూతా వనేచరాః, త్రి న్యాయవాది యథా*ఒన్యాయముక్షోఒహం పరుషం త్వయా,

(న. అ. న్యాయవాదీ జ న్యాయమును చెప్పుచున్న, అహమ్‌ = నేను, త్వయా == నీచేత, యథాజ ఎట్టు, పరుషమ్‌ = పరుషమైన, అన్యాయమ్‌ = అన్యాయమును, ఉ క్షఃజ= పలుకబడితినో, మే== నాకు, సాక్షిభూతాః == సాకులె , సర్వే= సమ స్తమైన, వనేచరాః=వనములో నివసించు దేవతలు, ఉపళ్ళణ్వన్తుజ విందురు గాక. న్‌

తా. యుక్తముగా మాటలాడుచున్న నన్ను నీవు వరుషముగా, ధర్మ విరుద్ధముగా ఎట్లు నిందించుచున్నావో ఈ వనదేవతలందరూ నాకు సాక్షులుగా నిలచి విందురుగాక. తి!

మూ. ధిక్‌ త్వామద్య పంణళ్య త్వం యన్మా మేవం విశజ్క_ సే,

ఆజ క, శ్రీత్వాద్దుష్టన్వభావేన గురువాక్యే వ్యవస్థితమ్‌. లిల్లి

(వ. అ. త్వామ్‌ = నిన్ను గూర్చి, ధిక్‌ = నింద అగుగాక. స్రీర్వాత్‌== స్రీత్వమువలన, దుష్టస్వదావేన=దుష్టస్వభావముతో, త్వమ్‌ = నీవు, గురువాక్యే న్‌ అన్నగారి వాక్యమునందు, వ్మవస్థితమ్‌ = నిలిచిన, మామ్‌ = నన్ను, యత్‌ ఏ కారణమువలన, ఏవమ్‌ = ఇట్లు, విశజ్క- సే == శంకించుచున్నావో, అందు వలన, (పణశ్య == నెశించము.

తా. స్త్రీవగుటచే, దుష్ట్రమెన స్వభావముతో నీవు, అన్నగారి ఆజ్ఞను పాటించుచున్న నన్ను ఈ విధముగా శంకించుచున్నావుః ిః నీ విప్పుడు నశించె దవుగాక। త్రి

మూ. గమిష్యే యత కాకుత్స్సః స్వస్తి తేఒస్తు వరాననే, కిక

రను త్వాం విశాలాక్షి సమ్మగా వసనదేవతాః,

(ప. అ. వరాననే= (శేష్టమైన ముఖము గలదానా! కాకుత్హ్సః==రాముడు, యత = ఎక్కడ ఉన్నాడో అక్కడికి, గమిష్యే== వెళ్ళగలను. తేజ నీకు, స్వస్తిజ వమేమము, అస్తు = అగుగాక. వికాలాక్షి వ్వా విశాలమైన న్మేతములు కల దానా! త్వామ్‌ = నిన్ను సమ్యగాః = సమస్తమైన, వనదేవతాః = వనదేవతలు, రక్షన్తు = రక్షించెదరుగాక. .ా

తా శేష్టమైన ముఖము గల ఓ। సీతాః నేను రాము డున్న చోటుకు వెశ్హిదను. సీకు క్షేమ మగుగాక, టఓ। విశాలాత్నే! నిన్ను వనదేవత లందరూ రశ్నింతురుగాక. రికి

మూ. నిమిత్తాని చ మోరాణి యాని (ప్రాదుర్భవన్ని మే, 88

అపీ త్వాం సహ రామేణ ప శ్యేయం పునరాగత =. న వేత్యేతన్న జానామి వైదేహి జనకాత్మజే, త్రిస్‌ పవ అ. జనకాత్మజే= జనకుని సమా ర్రెవై స, వైదేహి == సీలా! ఘోరాజి

"అరణ్యకాండము ర్‌5్‌ 0 ఇ భయంకరములైన, యాని== ఏ, నిమిత్తాని = శకునములు, మే = నాకు, 1పాదుర్శవన్ని = పుట్టుచున్నవో, వాటిని వట్టి, పునః = తిరిగి ఆగతః== వచ్చినవాడనై, త్వామ్‌ = నిన్ను. రామేణ సహ రామునితో కూడ, అపి పశ్యేయమ్‌ జ చూచెదనా, నవా= చూడనా, ఇత్యేతత్‌ = అను ఈ విషయమును, న జాసామి = ఎరుగను. తా. జనకుని కుమార్తెవైన సీతా! నాకు కనబడుచున్న భయంకరములై న శకునములను పట్టి, నేను తిరిగి వచ్చి రాముడూ నువ్వూ క్షేమముగా కలిసి ఉండగా చూడగలనా చూడలేనా అని సందేహము కలుగుచున్నది. తత 88 మూ, లక్ష్మణేనై వముకా సా రుద న్లీ జనకాత్మజా, (పత్యువాచ తతో వాక్యం త్మీవం బాష్పపరిఫ్టుతా. రగ (ప, అ. లక్మబేన = లక్మబణునిచేత, ఏవమ్‌==ఇట్లు, ఉక్తా పలకబడిన, సౌ జనకాత్మజా = ఆ సీత, తతః = అటుపిమ్మట, రుద న్తీ= ఏడ్చుచున్నదై ? బాష్పపరిప్పుళా = కన్నీళ్ళచేత వ్యాప్తురాలై , ష్మీవమ్‌ = త్మీవమేన, వాక్యమ్‌ వాక్యమును, (వత్యువాచ = తిరిగిపలి కను తా. లక్మణుడు ఈ విధముగ వలుకగా అఆ మాటలు విని సీత, ఏడ్చుచు, కన్నీళ్ళతో నిండినదై పరుషమైన వాక్యములు పలికెను, తికి మూ. గోదావరీం (వవేజ్యామి వినా రామేణ లక్ష్మణ, “వ్‌ న ఆబస్టి ష్యేఒథవా త్య క్షే విషమే దేహమాత్మనః. 87 [వ, ఆ, లక్ష్మణ = లమ్మణా! రామేణ వినా = రాముడు లేకున్నచో, గోదావరీమ్‌ గోదావరిని, [వవేవ్యామి=(వవేశించెదను. అథవా==లేక, ఆబటన్టి షే = ఊఉరిపోనికొనెదను. విషమే = ఎత్తైన 1పదేశమునందు, ఆత్మనః = నాయొక్క, దేహమ్‌ = ధేహమును, త్యక్ష్యే == విడ చెదను, లతా. లమ్మణా! రాముడు లేనిచో నేను గోదావరిలో పడెదను. లేదా ఊరి పోసుకొనెదను. లేదా ఎత్తునుండి దుమికి దేహము విడచెదను. లొ మూ. పిబామ్యహం విషం తీక్టం 1పవేక్యామి హుతాశనమ్‌, న త్వహం రాఘవాదన్యం పదాపి పురుషం స్పృశే, ల్రిస్రి

క్‌60 శ్రీమృదామాయణము పిబామి జ |కాగదను. హుతాశనమ్‌ == అగ్నిని, _వవేశ్యామి నా (పవేశించెదను. తు= కాని, అహమ్‌ = నేను, రాఘవాత్‌ = రామునికంచె, అన్యమ్‌ = ఇతరుడై న, పురుషమ్‌ = పురుషుణ్ణి, పదాపి = పాదముచేతకూడ, న స్పృవే= స్పృశించను. తా. నేను తీర్ణ్షమైన విషమును _తాగెదను. అగ్నిలో పడెదను. అండేకాని రామునికంటె అన్యుడైన పురుషుణ్ణి పాదముతో కూడ స్పృశించను. తిరి మూ. ఇతి లక్మణమా[క్రుశ్య సీతా దుఃఖసమన్వితా, పాణిభ్యాం రుదతీ దుఃఖాదుదరం (పజఘాన హ. 889 ప. ఆ. సీతా సిత, ఇతిజఇట్లు, లక్ష్మణమ్‌ == లవ్మణుణ్ణి, ఆ్యక్రుశ్యజు ధూషించి, దుఃఖసమన్వితా = దుఃఖముతో కూడినదై, రుదతీ = ఏడ్చుచున్నదై, దుఃఖాత్‌ = దుఃఖమువలన, పాణి భ్యామ్‌ = చేరులతో, ఉదరమ్‌ = పొట్టను, (పజ ఘాన హ = బాదుకొనెను. తా. దుఃఖా[క్రాంతురాలైన ఆ సీత లక్ష్మణుణ్ణి ఈ విధముగా దూషించి, దుఃఖము చేత చేతులతో ఉదరము బాదుకొనుచు ఏడ్చెను. రి మూ. తామా ర్తరూపాం విమనా రుద న్నీం, సౌమితిరాలోక్య విశాలన్నేతామ్‌, ఆశ్వాసయామాస న చైవ భర్తు స్తం భాతరం కిం చిదువాచ సీతా. శీ0 (వ. అ. సౌమ్మితిః= లక్ష్మణుడు, విమనాః=దుఃఖించిన మనస్సు కలవాడై, ఆ ర్తరూపామ్‌ = చాల దుఃభించుచున్నదీ, రుద నీమ్‌ = ఏడ్పుచున్నదీ అయిన, తామ్‌ = ఆ, విశోలనేే తామ్‌ = విశాలములైన న్మేతములు గల సీతను, ఆలోక్య జ చూచి ఆగ్వాసయామాస = ఓదార్చెను. సీతాజ= సీత. భర్వుః=భ రయొక్క, (భాతరమ్‌ = సోదరుడైన, తమ్‌ = అతనిని గూర్చి, కించిత్‌ = ఏమీ, న ఉవాచ = పలకలేదు. తా. విశాలన్మేతయైన ఆ సీత చాలా దుఃభించుచు ఏడ్చుచుండగా చూచి

అర ణ్యకాండము న! లక్మణుడు దుఃఖించుచు ఓదార్చెను. కాని సిత తన భర్త సోదరుడైన లక్మణు నకు ఏమీ బదులు చెప్పలేదు. 40 మూ. తతస్తు సీతామభివాద్య లక్ష్మణః కృతాజ్ఞులిః కించిదభ్నిపణమ్య చ, అనీఇక్ష్షమాణో బహుశశ? మెథిలీమ్‌ ట్‌ చమ జగామ రామస్య సమీపమాత్మవాన్‌. త్తీ్షే ఇత్యార్షే శ్రీమ్ముదామాయణే వాల్మీకీయే ఆదికావ్యే అరణ్యకాజ్డే పక్బుచత్వారింశః సర్గః. (ప. అ. తత; == అటు పీమ్మట, ఆత్మవాన్‌ జా బుద్ధిమంతుడై న, లక్ష్మణః జ లమ్మణుడు, సీతామ్‌ = సీతను, అభివాద్య = నమస్కరించి, కృతాజ్దాలిః = చేయబడిన దోసిలి కలవాడై, కించిత్‌ =కొంచెము; అభ్మిపణమ్యజ అభిముఖముగా వెళి నమసగారించి, బహుశః = అనేకవర్యాయములు, మైథిలీమ్‌ = ఆ సీతను, అన్వీక్షమాణః ఇ చూచుచు, రామస్య జు రామునియొక్క-; సమీపమ్‌ = సమీవమును ళా తా. పిమ్మట, బుద్దిమంతుడై న లక్మణుడు సీతకు అభివాదనము చేసి; దం య్‌ అంజలి ఘటించి కొంచెము ఎదురుగా వెళ్ళి నమస్కరించి, మాటిమాటికి వెనుకకు తిరిగి సీతనే చూచుచు రాముని దగ్గరకు వెళ్ళెను. శే బాబానందినిఅను శ్రీమ్మదామాయణాం[ధవ్యాఖ్యానమునందు ఇరణ్యకొండలో అ నలుబది యైదవ సర్గ సమా ప్రము. శ61)

అథ షట్టత్వారింళః సర్గః [రావణుడు నంన్యానీవేవములో నీతవగ్గరవ వెళ్ళీ ఆమెను దూర్చ అడుగుట నీత ఆతని అతిథినతాగ్రరము చేయబి) మూ. తయా పరుషము క్తస్తు కుపితో రాఘవానుజః, వ్‌ ఏకాజ్జన్‌ భృశం రామం (పత స్తే నచిరాదివ. క్షే (వం ఆ. తయా= అసీతచేత, పరుషమ్‌ = పరుషముగా, ఊ& క్తఃజనలక బడిన, సః=అ, రాఘవానుజః=లమ్మణుడు, కుపితః జ కోపించినవాడై , భృళమ్‌ ఇ మిక్కిలి, వికాజ్ఞన్‌ =(రోముజ్జి చూడవలె నని) కోరుచు, నచిరాదివ=వెంటనే, రామమ్‌ = రాముణ్ణి గూర్చి, వత సే = (పయాణమాయెను. తా. సీత పరుషవాక్యములు విని లక్ష్మణుడు, కోపించినవాడై రాముణ్ణి చూడవలె నని ఏక్కువ అతురుడై వెంటనే ఆతనివద్దకు బయలుదేరను. ]1 మూ. తదాసాద్య దళగీవః క్షిపమ న్తరమాస్థిత ౪, అభిచ్మకామ వైదేహీం పరివాజకరూపధృత్‌. ల్లి వ. అ. అన్తరమ్‌ = ఆనకాశమును, ఆస్పితః = అవలంబించి ఉన్న (ఎదురు చూచుచున్న), దశగివః=రావణుడు, తత్‌=ఆ అవకాశమును, ఆసాద్య జ పొంది, వర్మివాజకరూపధృత్‌ =సంన్యాసివేషమును ధరించినవాడై, వై దేహీమ్‌ జు సీతాదేవిని గూర్చి, అభిచ[కామ = వెళ్లాను. ణు తా, అవకాశముకొర నై వేచియున్న రావణుడు ఆ అవకాశమును పొంది సంన్యాసి రూవము ధరించి, సీత దగ్గరకు వెళ్ళిన. కి మూ, శృక్టకాషాయసంవీత; శిఖీ చ్మతీ ఉపానహి, వామే చాంసేఒవసజ్యాథ శభేయష్టికమణ్ణలూ. శ పరి[వాజకరూ పేణ వై దేహీేమన్వపద్యత. [ప అ, అథ పిమ్మట, క్లత్సకాషాయ సంవీతః = మృదువైన కాషాయ

ఆరణ్యకాండము ల్‌6ిశి వస్త్రముచేత చుట్టబడినవాడై శిఖీ = శిఖథగలవాడై, ఛతీ = ఛ్యతము గలవాడై, ఉ&పానహీ = పాదుకలు కలవాడై, వామే అంసే== ఎడమ బుజమునందు, శభే== మంగళకరములై న, యసష్టికమణ్జలూ = దండమును కమండలువును, ఆసజ్య == తగల్చి, పర్మివాజకరూ పేణ = సంన్యాసిరూపముతో, వై దేహీమ్‌ = సీతను, అన్వ పద్యత = సమీపించెను.

తా, ఆ రావణుడు మృదువైన కాషాయవస్ర్రమును, శిఖను, ఛ్మతమును; పాదుకలను ధరించి, మంగశకరములై న చండకమండలములు ఎడమ బుజానికి తగల్చ్బుకొని సంన్యాసివేషముతో సీత దగ్గరకు వెళ్ళెను. తి

మూ. తామాససాదాతిబలో | భాతృబ్యాం రహితాం వనే, డ్తే రహితాం చన్ష్రనూర్యాభ్యాం సన్ధ్యామివ మహత్తమః.

(ప. అ. ఆతిబలః = అధికమైన బలము గల ఆ రావణుడు, వనే== వనమునందు, (వాతృభధ్యామ్‌ == (సోదరులైన) రామలక్మణులతో, రహితామ్‌ = శూన్యురాలై న, తామ్‌ ఆఆఅ సీను, చన్ద్రసూర్యాభ్యామ్‌ = చం[దసూర్యులతో, ఇవనణ= చీకటి వలె, ఆససాద = సమీపిం చెను.

తా. చాల బలవంతుడైన ఆ రావణుడు వనమునందు రామలన్మణులు దగ్గర లేని ఆ సీతను, చందసూర్యులు తేని సంధ్యను అంధకారము ఆవరించి నట్లు, సమీపించెను. శీ

మూ. తామపళ్య త్తతో బాలాం రామపలత్నీం యశస్వినీమ్‌, క్‌ రోహిణీం శశినా సీనాం [గహవద్భృుశదారుణః,

సం ఆ. ,తతః=సిమ్మట, భృళదారుణఃజచాల (కూరుడైన ఆ రావణుడు, యశస్వినీమ్‌ న్‌ా కీర్తి గలది, రామపత్నీమ్‌ జ రాముని భార్యా, బాలామ్‌ ఇ చిన్న నయస్సు కలదీ అయిన, తామ్‌ = ఆ సీతను, శళినా = చందునితో, హీనామ్‌== హీనురాలై న, రోహిణీమ్‌జరోహాణిని, [గ్రహవత్‌=[కూర్యగహము వలె, అపళ్యత్‌ జ చూచెను.

తా, చాల్మకూరుడైన ఆ రావణుడు కీర్తి కలది, రాముని భార్య, చిన్న

స్‌ 64 శ్రీమ్మ్యదావమాయణము వయస్సులో ఉన్నది ఆయిన ఆ సీతను, చందుడు దగ్గర లేసీ రోహిణిని కూర [గ్రహము చూచి నట్టు చూచెను. క్‌

మూ. తము[గతేజఃకర్మాణం జనస్థానరుపో (దుమాః, 6

సమీక్ష్య సంపకమ్ప న్తే న (పవాతి చ మారుతః.

(వ. అ. ఉఊ్యగతేజఃకర్మాణమ్‌ == ఊగ మైన తేజస్సు, కర్మ గల, తమ్‌జు అతనిని, సమీక్ష్య = చూచి, జనస్తానరుహః == జనస్థానమునందు మొలచిన, మహి (దుమాః == పెద్దవృషములు, సం్యపకమృ న్తేజ వణికిపోయినవి. మారుతః చజ వాయువు కూడ, న _ప్రవాతి = వీచలేదు.

తా. ఉ్యగమైన తేజస్సు గలిగి భయంకరములైన పనులు చేయు ఆరావ ఇుణ్జి చూచి జనస్థానములోని వృషాలన్నీ వణికిపోయినవి. గాలి కూడ వీచలేదు.

మూ. శీఘ్మసోతాళ్చ తం దృష్ట్వా వీక్షన్తం రక్రలోచనమ్‌. 7

స్తిమితం గన్తుమారేఖభే భయాడ్గోదావరీ నదీ,

(ప= అ. శ్మీఘసోకాః = శీఘముగా [వవపించు [పవాహముగల, గోదా వరీనదీ = గోదావరినది, ర క్రలోచనమ్‌ = ఎజ్జని న్మేతములు గల, వీక్షన్తమ్‌ = చూచుచున్న, తమ్‌ = వానిని, దృష్ట్వా = చూచి, భయాత్‌ =ఆభయమువలన, స్తిమి తమ్‌ = మందముగా, గన్తుమ్‌ మ వెళ్టటకు, ఆ రేభే = ప్రారంభించెను.

తా. శ్మీఘముగా (వవహించుచున్న గోదావరీనది ఇటు నటు చూచుచున్న ఎజ్జని నేతములు గల, ఆ రావణుణ్ణి చూచి, , భయపడి మెల్టగా [1వవహించ సాగెను. 7

మూ. రామస్య త్వ న్తర్మ పేప్పుర్చశగీవ న్తద నరే, రి ఉపత స్టే చ వైదేహీం భికురూపేణఐ రావణః,

(వ. అ. రామస్య == రామునియొక్క, ఆ న్తర_పేప్పుః=భి,దమును (పొర బాటును) కోరుచున్న, దశగివః = పది కంఠములు గల, రావణః = రావణుడు, తదన్తరే= ఆ మధ్యయందు, భికురూ పేణ = సంన్యాసిరూపముతో, వైదేహీమ్‌ == సీతను, ఊవత స్టే = సమీపించెను.

ఆరణ్యకాండము 5్‌65

తా. రామునిలో ఏదైన పొరబాటు దొరుకునా అని వేచియున్న, అపది

తలల రావణుడు, ఆ అవకాశమును చూచుకొని, సంన్యాసీరూపముతో సీత దగ్గరకు

వచ్చేను. 8

మూ. అభవ్యో భవ్యరూ పేణ భరారమనుశోచతీమ్‌, ర్ట అభ్యవర్తత వై దేహీం చ్మితామివ శనై శ్చరః.

(వః ఆ. అభవ్యః = అమంగళస్వభావుడై న రావణుడు, భర్తారమ్‌ == భర్తను గూర్చి, అనుశోచతీమ్‌ ఇ= విచారించుచున్న, వై దేహేమ్‌ = సీతను, భవ్య రూపేణ = మంగళ్ళపద మైన సంళ్యాసిరూవముతో, శనై శ్చరః=శని, చ్మితామివ = చిితానక్మతమును వలె, అభ్యవ ర్తత == సమీపించెను,

తా, చెడ్డవాడైన ఆ రావణుడు, భర్తను గూర్చ విచారిం చుచున్న సీత దగ్గ రకు మంగళప్రదమైన సంన్యాసివేషముతో, శని చ్మితానక్షతము దగ్గరకు వచ్చి నట్లు వచ్చెను. రి

ళు మూ. స పాపో భవ్యరూ పేణఐ తృతైః కూప ఇవావృతః; | ( ఆతిష్ట (క్చేక్య వైదేహీం రామపత్నీం యశస్వినీమ్‌.

(స. అ. కూపః = కూవము, తృణైరివ జు తృణములచేత వలె, భవ్యరూ 'పేణ = మంగళకర మైన రూవముచేత , ఆవృతః== కప్పబడిన, సః పాపఃజు ఆ పాతాత్ముడు, యశస్వినీమ్‌ = క్రీర్తి గలది, రామపత్నీమ్‌ = రాముని భార్యా్టఆయిన, వై దేహీమ్‌ = సీతను, _పేక్య = చూచి, అతిష్టత్‌ = నిలచెను.

తా. తృణములచేత కప్పబడిన కూపము వలె, మంగళకరమైన వేషము చేత కవ్పబడిన ఆ పాపాత్ముడు, కీర్తి గలది, రాముని భార్యా ఆయిన సీతను చూచి నిలబడెను. 10

మూ. శుభాం రుచిరదన్లోష్షీం పూర్ణచన్ద్రనిభాననామ్‌, క్షే ఆసీనాం పర్ణశాలాయాం బాష్పకోకాభిపీడితామ్‌, స తాం పద్మపలాకాశ్షీం పీతకౌ శేయవాసినీమ్‌, కేరి అభ్యగచ్చత వై దేహీం దుష్టచేతా నిశాచరః.

566 శ్రీమ్మదామాయణము వ, అ. దుష్టచేతాః == దుష్టమైన చిత్తము గల, సః నిశాచరః== ఆ రాత సుడు, కుభామ్‌ = మంగళ పదురాలు, రుచిరదన్లోష్టీమ్‌ = అంద మైన్‌ దంతములు ఓష్టములు కలది, పూర్ణ చన్ద్రనిభాననామ్‌ నూ పూర్ణచం_దుని వంటి ముఖము గలది, వర్ణశాలాయామ్‌ = వర్ణశాలలో, ఆసీనామ్‌ = కూర్చున్నది, బాష్పళోకాభిపీడికామ్‌ ఆ కన్నీటిచేతను శోకముచేతను పీడింపబడినది, పద్మపలాశాశ్షీమ్‌ = వద్మము కేకుల వంటి న్మేతములు కలది, పీతకౌ శేయవాసినీమ్‌ = వచ్చని పట్టుబట్ట ధరిం చినది అయిన, తాం వై దేహీమ్‌ = ఆ సీతను, అభ్యగచ్చత = సమీపించెను.

తా. అందమైన దంతములు, ఓష్టములు, పూర్ణచం్నదుని వంటి ముఖము,

పద్మము రేకుల వంటి న్మేతములు గల మంగళ్యపదురాలైన ఆ సీత కన్నీరు

కార్చుచ్చు, దుఃఖ్యాకాంతయై పర్ణశాలలో కూర్చొని ఉండెను. పచ్చని పట్టు బట్ట

కట్టుకొనెను. దుష్టబుద్దియైన ఆ రాక్షసుడు అట్టి సీతదగ్గరకు వెళ్ళెను. 11,12

మూ. స మన్మథశరావిష్టో (బహ్మ ఘోషముదీరయన్‌, తి అ(బవీ్కీత్ప శతం వాక్యం రహితే రాక్షసాధిపః.

వ్‌, అ. మన్మథశరావిష్టః = మన్మథుని బాణములడదేత వ్యాపింపబడిన, సః రాక్షసాధిపః జ ఆ రావణుడు, (హ్మ్‌ ఘోషమ్‌ = వేద ఘోషను, ఉదీరయన్‌ యముతో కూడిన, వాక్యమ్‌ = వాక్యమును, అఇబవీఠ్‌ = వలికెను.

తా, మన్మథబాణములచేత పీడింపబడిన ఆ రావణుడు వేదఘోసష చేయుచు, జనులెవ్వరూ లేని ఆ (దేశమునందు వినయపూర్వకముగా సీతతో ఇట్లు వలికెను. 18

మూ. తాముత్తమాం శ్రియం లోకే పద్మహీనామివ (శియమ్‌, కేత్తీ విభాజమానాం వపుషా రావణః (వశశంస హ,

(వ, అ. లోశ్లేజ లోకమునందు, ఉత్రమామ్‌ = ఉ త్రమురాలైన, స్రియమ్‌ = స్రీమైన, పద్మహినామ్‌ = పద్మము లేని, [శ్రియమ్‌ ఇవ = లక్ష్మీదేవి వలే ఉన్న, వపుషా == దేహముతో, వ్మిభాజమానామ్‌ = పకాశించుచున్న, తామ్‌ = ఆమెను, రావణః = రావణుడు, (వశళంస హః _పళంసిందచెను.

అరణ్యకాండము రం? తా. లోకములో ఉత్తమన్త్రీ యై. ఆ సీత శరీరసొౌందర్యముతో వద్మము బేని లక్ష్మిదేవి వలె (పకాశించుచుండెను. రావణుడు ఆమెను ఇట్లు [వళంసిం ళా 3ను. క్షే మూ. కాత్వం కాజ్బనవర్ణాభే పీతకా శేయవాసిని, 15 కమలానాం శుభాం మాలాం పద్మినీవ హ్‌ బ్మ్‌భతీ.

వ. అ. కాఖ్బనవర్డ్దాటే = బంగారము రంగ వంటి కాంతి గలదానా! పీతకాశేయవాసిని = పచ్చని పట్టువస్త్రము ధరించినదానా : పద్మినీవ = వద్ములత వలె, కమలానామ్‌ == పద్మములయొక్క, శుభామ్‌ = అందమైన, నమూలామ్‌ == మాలను, బిభతీ = ధరించుచున్న, త్వమ్‌ = సీవు, కా== ఎవ్వతివు?

తా. బంగారు శరీరబ్భ్బాయతో, పచ్చని పట్టువస్త్రమును ధరించి ఉన్న దానాః పద్మలత వలె పద్మముల పంక్తిని అనగా పద్మముల వంటి ముఖము, హస్తములు, పాదములు, న్మేతములు-వీటిని, ధరించిన నీవు ఎవ్వరవు? 16

మూ. 1హేః క్రేర్తిః ఫ్రీః శుభా లక్ష్మీరప్పరా వా శుభాననే, 16 భూతిర్వా త్వం నరారోహే రతిర్వా న్వెరచారిణీ.

వ, ఆ శుభాననే = మంగళకర మైన ముఖము గలదానాః వరారోహేజూా గేష్టమైన కట్యివదేశము గలదానా! త్వమ్‌ = స్‌వు, హీర! జు హపౌర్వతివా? కీర్తిక కీర్తి? కభా== మంగళకర మైన, శ్రీః = కొంతివా? లమ్ష్మీకజు లచ్మీవా? అవ్సరా వా ఆప్సరఃన్త్రీవా? భూతిర్వా == భూతివా? స్వైర చారిణీ= స్వేచ్చగా సంచరించు చున్న, రతిర్వా == రలివా?

తా. శుభకరమైన ముఖము, తేష్టమెన కట్మిపదేశము గలదానా! నీవు పార్వతివా ? కీ ర్యధిష్టానదేవతవా 2 కాంత్యధిష్టానదేవతవా +? మంగళ్యవదురాలైన లక్ష్మీవా ? అవ్సరసవా ? ఐశ్వర్యాధిష్టానదేవతవా ? స్వేచ్చగా సంచరించుచున్న రతీదేవివా ? 16

మూ. సమాః శిఖరిణః స్నిగ్జాః పొణ్జురా దచశనా స్తథా, గ వికాలే విమలే నేతే రక్తాన్తే కృష్ణతారకే.

566 శ్రీమ్మదామాయణము

(వ. అ. దళనాః=నీదంతములు, సమాః=నమములు, శిఖరిణః=కొనలు గలివి. న్నిగ్ధాః = నున్నగా ఉన్నవి. తథా== మరియు, పాణ్జురాః జా తెల్లగా ఉన్నవి. న్మేతే=న్మేతములు, విశాలే=విశాలములు. వీమలే=నిర్మలములు, రక్షాన్తే జు ఎజ్జని కొనలు గలవి. కృష్ణతార కే = నల్లని (గుడ్డు గలవి,

తానీ తెల్టని దంతములు సమములై, కొనలు దేరి, నున్నగా ఉన్నవి. విశాలములైన నీ నేతములు నిర్మలములుగా ఉన్నవి. వీటి కొనలు ఎజ్జిగా ఉన్నవి. (గుడ్డు నల్లగా ఉన్నవి, 17

మూ. విశాలం జఘనం పీనమూరూ కరికరోపమౌ 18

ఏతావుపచితా వృత్తా సంహతౌ సంప్రవల్గితా పీనోన్నతముఖౌ కాన్తా స్నిగ్గౌ తాలఫలోపమౌ. రి మణి(పవేకాభరణా రుచిరా తే పయోధరా.

(వ. అ. విశాలమ్‌ = విశాలమైన, జఘనమ్‌ = జమఘనము, పీనమ్‌ = బలిసీ యున్నది. ఊరూ = తొడలు, కరికరోవమౌ = ఏనుగు తొండముతో సమాన ములు. తే='నీయొక్క, ఏతౌ = ఈ, మణీ పవేకాభరణా = శేష్టములైన మణులు ఆభరణముగా గల, పయోధరౌ = సనములు, ఉపచితౌ = చక్కగా పెరిగినవి, వృత్తా= గుర్యడముగా ఉన్నవి, సంహతౌ = కలిసిఉన్నవి, సంప వల్గితౌ = కదలుచున్నవి. పీనోన్నతముఖౌ=బలిసిన ఎత్తుగా ఉన్న ముఖములు గలవి. కాన్తాజమనోహరముగా ఉన్నవి, స్నిగ్గౌ=కాంతిగలవి, తాలఫలోపమౌజ తాటిసండ్డతో సమానములు, రుచిరౌ = అందముగా ఉన్నవి.

తా. విశాలమైన నీ జఘనము బలిసి ఉన్నది. తొడలు ఏనుగతాందము వలె ఉన్నవి, (శేష్టములైన మణులచేత అలంకరింపబడిన అందమైన ఈ సన ములు దగ్గరగా, గుం్యడముగా? పెరిగిఉన్న వి. కొంచెము కదలుచున్నవి. బలిసి ఎత్తుగా ఉన్న ముఖములతో మనోహరములై కాంతి గల ఈ స్తనములు తాటి వండ్త వఠె ఉన్నవి. 18, 18

మూ. చారుస్మితే చారుదతి చారున్నేతే విలాసిని లి

మనో హరసి మే కాన్తే నదీ కూలమివామృనా కరా న్త్రమితమధ్యాసి సుకేశీ సంహత స్తనీ, రే

అరణ్యకాండము ర్‌09

(ప. అ, చారుస్మితే = అంద మైన చిరునవ్వు కలదానా ! చారుదతి == అందమైన దంతములు కలదానా : చారున్నేతే= అంద మైన న్నేతములు కలదానా : విలాసిని = విలాసలు కలదానా : కాన్తే= సొందర్యము కలదానా; నదీ = నది, అమృసా == నీటిచేత, కూలమివ = ఒడ్డును వలె, మే నాయొక్య్ణా, మనః మనస్సును, హరస్‌ జ హరించుచున్నావు, కరాన్తమితమధ్యాజపిడికిలిచేత కొలవ దగిన నడుము గలదానవు, సుకేశీజఅందమైన కేశపాశము కలదానవు, సంహత స్తనీ = దగ్గరగా ఉన్న స్తనములు కలదానవు; అసీ = అయి ఉన్నావు.

తా. అందమైన చిరునవ్వు, సుందరములై న దంతములు: చక్కని న్యేత ములు గల విలాసవతి వైన ఓ । కాన్తా! నది సీట్మిపవాహముచేత ఒడ్డును హరించు నట్టు నా మనస్సును హరించుళున్నావు. నీ నడుము. పిడికిలితో కొలుచుటకు వీలుగా ఉన్నది. కేశపాశము చక్కగా ఉన్నది, స్తనములు దగ్గరగా కలిసి ఉన్నవి. 20, 21

మూ. నైవ దేవీ న గన్బర్వీ నయక్షిన చ కిన్నరీ,

నైవంరూపా మయా నారీ దృష్టపూర్వా మహితలే. 28

వం అ. మయా= నాచేత, మహితటే = ఈ భూతలమునందు, ప్‌వం రూపా = ఇట్టి రూపము గల, నారీ = మనుష్యన్త్రీ, న దృష్టపూర్వా = పూర్వ మెన్నడూ చూడబడలేదు. దేవీ = దేవతాన్త్రీ;, నైవ చూడబడలేదు, గన్బర్వీ = గంధర్వ శ్రీః నజచూడబడలేదు, యశ్షీజ యవస్త్రీ, నజచూడబడలేదు. కిన్నరీ=ు కింనరస్త్రీ, నజ చూడబడలేదు.

తా. నేనీ భూతలమునందు ఇట్టి రూపము గల మనుపష్యన్త్రీని వూర్వ మెన్నడూ “చూడ లేదు. దేవతాస్తీని గాని, గంధర్వస్తీని గాని, యవస్త్రిని గాని, కింనరస్త్రీని గాని చూడలేదు. ల్లీ

మూ, రూపమ్మగ్యం చ లోకేషు సొకుమార్యం వమయశ్చ త్తే

ఇహ వాసశళ్చ కాన్తారే చి త్తమున్మాదయన్తి మే, ర్ల

.రూవమ్‌ = రూవము, సొకుమార్యమ్‌ = సొకువార్యము, వయశ్చ జ వయస్సు,

5/0 శ్రీమ్మదామాయణము కహ == ఈ, కాన్తారేజు అడవియందు, వాసనశ్చ = నివాసము, మేఎ- నాయొక్క-). తా. మూడు లోకములలో (శేష్టమైన రూపము, సొకుమార్యము గల నీవు ఈ వనయన్సునందు, ఈ అరణృములో నివసించుట చూచి నా మనస్సు కలత చెందుచున్నది. లర్రి మూ. సా (పతి వామ భ్యదం తేనైవ వస్తుమిహార్హసి, రాక్షసానామయం వాసో మోరాణాం కామరూపిణామ్‌. 4 (ప. అ. సాజ అట్టినిపు, (పత్కికామ == ఇక్కడినుండి వెళ్ళిపొమ్ము. తేజ నీకు, భద్రమ్‌ = షేమ మగుగాక, ఇహ = ఇక్కడ, ఏవమ్‌ = ఈ విధముగా, వస్తుమ్‌ = నివసించుటకు, వ అర్హసి = తగవు, ఆయమ్‌ = ఇది, 'ఘోరాణామ్‌== భయంకరులు, కామరూసిణామ్‌ == స్వేచ్చారూపులూ అమన, రాశనానామ్‌ ౯ రాషజసులయొక్కు +, వాసః = నివానము. తా. అట్టి నీవు ఇక్కడనుండి వెళ్ళిపొమ్ము. నీకు క్షేమ మగుగాక. నీవు ఇక్కడ నివసించకూడదు., ఇది స్వేచ్చానుసారము రూపమును ధరించగల భయంకరులైన రాక్షసుల నివాసస్థానము. లిక మూ. పపాసాద్మాగాణి రమ్యాణి నగరోపవనాని చ, సంపన్నాని సుగస్టీని యుక్షాన్యాచరితుం త్వయా. 28 వప. అ. [హైసాదాగాణి=ఐ(పానాదముల 'పైభాగములు, రమ్యాణి=సుంద రములు, సంపన్నాని జ ఐశ్వర్యసమృద్ద ములు, సుగస్టిని = మంచి సువాసనలు కలవి అయిన, నగరోపవనానిచ =నగరములలోని ఉద్యానముళలు, త్వయాఃఇునీచేత, అచరితుమ్‌ = సంచరించుటకు, యుక్తాని ఇ తగినవి. తా. [పాసాదముల పైభాగములు, రమ్మములు, ఐళ్వర్యముతో సిండినవి,. మంచి సువాసనలు కలవి ఆయిన నగరపాంతములం దున్న ఉద్యానములు నీవు సంచరించుటకు తనినవి. లగ మూ. వరం మాల్యం వరం భోజ్యం వరరా వస్త్రం చ శోభనే, భర్తారం చ వరం మన్యే త్వద్యుక్తమసితేకణే. లగి

ఆరణ్యకాండము క్‌71

(ప. అ. అసిరేష్షబే జ నల్లని న్మేతములు కలదానా :ః కోభనే = సుందరీ ః వరమ్‌ == ేష్టమైన, మాల్యమ్‌ = మాలను, వరమ్‌ జ శేష్టమైన, భోజ్యమ్‌ == లోజ్యపదార్థమును, వరమ్‌ == (శేష్టమైన, వనమ్‌ = వస్త్రమును, వరమ్‌ = (కేన్టు డైన, భరారం చ= భర్తను, త్వద్యకమ్‌ జ నీకుతగినదానినిగా , మన్యే=తలచు చున్నాను.

తా. నల్లని న్మేతములు గల సుందరీ శ్రేష్టములైన పుష్పమాలలు, త్రేష్ట మైన ఆవారము, _శేస్టమైన వస్త్రము, ,శేస్టుదైన భర్త సీకు ఉండుట యుక్త మని తలచెదను. లగ

మూ. కా త్వ భవసి ర్ముదాణాం మరుతాం వావరాననే,

వసూనాం వా వరావోహే దేవతా (పతిభాసి మే. లగ

(వ. అ. వరాననే = (శేష్టమైన ముఖము గలదానా : వరారోహేజ సుందర మైన కట్మిపదేశము గలదానా : త్వమ్‌ = నీవు, కా భవసీ = ఎవ్వతెవై ఉన్నావు ? ర్ముదాణామ్‌ = ర్యు( దులదానవా, మరుతాం వా == మరుత్తులదానవా, వసూనాం వాజ వనువులదానవా? మే = నాకు, దేవతాజదేవతవుగా, (పతిభాసీ= తోచుచున్నావు.

తా, ఆేష్టమైన ముఖము, కట్మివదేశము గలదానా ః నీవెవురపు ? ర్ముదు లకు గాని, మరుకులకు గాని, వసువులకు గాని సంబంధించిన దానవా? నీవు నాకు దేవతాస్త్రీగానే కనబడుచున్నావు. &/

మూ. నేహ గచ్చ ని గన్టర్వా న దేవాన చ కిన్నరాః,

రాక్షసానామయం వాసః కథం ను త్వమిహాగతా. లి

(వ ఆం ఇహ = ఇక్కడికి, గన్టర్వాః 22 గంధర్వులు, న గచ్చన్తిఇు రారు, దేవాః= దేనతలు, న= రారు, కిన్నరాః చజకిన్నరులు కూడ, నజారారు, అయమ్‌ == ఇది, రాక్షసానామ్‌ = రాశసులయొక్క-, వాసఃజనివాసము. త్వమ్‌ నీవు, కథమ్‌ = ఎట్టు, ఇహ జు ఇక్యాడికి, ఆగతొ = వచ్చినావు 2

తా. ఇది రాక్షసులు నివసించు [వదేశము, ఇక్కడికి గంధర్వులు గాని, దేవతలు గాని, కింనరులు గాని రారు, సీవెట్టు వచ్చినావు ?

572 శ్రీమ్మబామాయణము మూ. ఇహ శాఖామృగాః సింహా ద్వీపివ్యా ఘమృగా స్తథా, యక్షాస్తరక్షవః కజ్కాః కథం తేభ్యో న బిభ్యసి. 29 (వ. అ. ఇహజ= ఇక్టడ, శాఖామృగాః=వానర ములు , సింహాః=సింహవ ములు, ద్వీపివ్యాఘమృగాః చిరుతపులులు, చుక్కులపులులు, మృగములు, తథాజ= అశ్రై, యజాశ$జయయక్షులు, తరక్షవః= పెద్దపులులు, కజ్యా*జరాబందులు (ఉండును. తేభ్యః = వాటినుండి, కథమ్‌ = ఎట్లు, న విభ్యసి ర! (నీవు) భయ పడుటలేదు. తా. ఇక్కడ కోతులు, సింహాలు, చారలపులులు, చుక్కలపులులు, యక్షులు, "పెద్దపులులు, రాబందులు తిరుగు చుండును. వాటిని చూచి సీకు భయము కలుగుటలేదా ? రర మూ, మదాన్వితానాం ఘమోరాణాం కుజ్జురాణాం తరస్వినామ్‌, కథ మేకా మహారణ్యే న బిభేషి వరాననే. త్ర (వ. అ. వరాననే=(శేష్ట మైన ముఖము గలదానా । మహారణ్యే= ఈ మవి రణ్యములో, మదాన్వితానామ్‌=మదముతో కూడిన, ఘోరాణామ్‌ఆభయంకరము లైన, తరస్వినామ్‌ జ బలము గల, కుజ్దురాణామ్‌ == ఏనుగులకు, ఏకా=జఒంటరి దానవై ననీవు, కథమ్‌ = ఎట్లు, న విఖేషి= భయపడుటలేదు ? తా. సుందరమైన ముఖము గలదానా, ఈ ఆరణ్యములో ఒంటరిగా ఉన్న సీవు భయంకరములైన, మదించిన మహాబలము గల ఏనుగులకు ఎటు భయ పడకున్నావు 7 న శం మూ. కాసి కన్య కుతశ్శ్చిత్త్వం కిం నిమిత్తం చ దణ్జకాన్‌, ఏకా చరసి కల్యాణి ఘోరాన్‌ రాక్షస సేవితాన్‌. త్ర (వం ఆ, కల్యాణి = మంగళ్యప్రదురాలా [త్వమ్‌ == నీవు, కా అసి== ఎవరవు ? కస్య ఎవని దానవు? కుతక్చిత్‌ = ఎక్కడినుండి వచ్చినావు ఇ రాక్షస సేవితాన్‌ == రాక్షసులచేత "సీవింపబడిన, "ఘోరాన్‌ = భయంకరములెన, చణ్జకాన్‌ = దండకారణ్యమును, ఏకా == ఒంటరిదానవై, కిం నిమిత్తమ్‌ఆఎందు వలన, చరసి == సంచరించుచున్నావు ?

తా. మంగళ _పదురాలా : నీవు ఎవరవు? ఎవరిదానవు ? ఎక్కడినుండి వచ్చినావు ? రాక్షసులకు ఆశయ మైన భయంకరమైన ఈ దండకారణ్యములో (ఒంట6ిగ్రాఎందుకు సంచరించుచున్నావు ? త

మూ. ఇతి (పశస్తా వైదేహీ రావణేన దురాత్మనా, ద్విజాతివేషేణ హి తం దృష్ట్వా రావణమాగతమ్‌. లీలీ సర్వ్వైరతిథిసత్కారైః పూజయామాస మైథిలీ

(వ. ఇ. దురాత్మనా = దురాత్ముడైన, రావణేన = రావణునిచేత, ఇతిజ= ఇట్టు, (పళస్తా = (వశంసించబడిన్మ మైథిలీ= జనకుని కూతురైన, వెదేహీ=సీత, ద్విజాతివేషేణ == [బాహ్మణవేషముతో, ఆగతమ్‌=వచ్చిన, తం రావణమ్‌ = ఆ రావణుని, దృష్ట్వా = చూచి, సర్వైః = సమస్తమైన, ఆతిథిసత్కా రః ౬ అతిథి సత్కారములతో, పూజయామాస == వూజించెను.

తా. దురాత్ముడైన రావణుడు ఈ విధముగా (వశళంసించగా, , జనక రాజ నందినియెన సీత, (బాహ్మణవేషములో వచ్చిన ఆ రావణుని చూచి, సమస్తమైన అతిథినత్కారములతో పూజించెను. శిల

మూ. ఉపనీయాననం పూర్వం పాద్యేనాభినిమ న్యు చః లీ అబవీత్సిద్దమిత్యేవ తదాతం సౌమ్యదర్శనమ్‌.

(వ, అ. తదా== అప్పుడు; పూర్వమ్‌ = ముందుగా, ఆసనమ్‌ == ఆసన మును, ఉపసీయ == సమర్పించి, షైద్యేనజ పాద్యముతో, అభినిమన్మ్య చ=ఆఅఆమం (తణము చెసి, సౌమ్మదర్శనమ్‌ = సౌమ్యమైన దర్శనము గల, తమ్‌ = అతనిని గూర్చి, సిద్ధమ్‌ ఇత్యేవ జ సిద్ధమైన దని, అ_బవీత్‌ = వలి కెను,

తా. అపుడుసీత ఆతనికి ముందు ఆసన మిచ్చి, పాద్యము కూడ ఇచ్చి, సౌమ్యుడుగా కనబడుచున్న అతనితో “ఆహారము కూడ సిద్ధముగా ఉన్నది” అని పలికెను. క్రితి.

మూ. ద్విజాతివేషేణ సమీక్ష్య మైథిలీ సమాగతం ప్మాతకుసుమృదారిణమ్‌,

ఫ్‌/4 శ్రుమ్యబామాయణము ఆశక్యముద్ద్వేమ్షు మపాయదర్శనమ్‌ ౧జుట న్యమ నియ ద్భాహ్మణవ త్తదాజ్ఞనా. ర్త (ప. అ. తదా= అప్పుడు, మైథిలీ జ మిధిలారాజకుమారియైన, అబ్గనాజ సీత, ద్విజాతివేషేణ న్‌ా (బాహ్మణవేషముతో, సమాగతమ్‌ = వచ్చినవాడు, ప్మాత కుసుమృధారిణమ్‌ =ఆక మం డలమును కాషాయవస్త్రమును ధరించినవాడు, ఊద్దేష్టుమ్‌ యమునందు దృష్టి గలవాడు అయిన ఆతనిని, (బాహ్మణవత్‌ == (వాహ్మణుని వల్మె న్యమన్హయత్‌ = ఆతిథ్యమునకై పిలచెను. తా. కమండలమును కాషాయవన్హ్రమును ధరించి (బాహ్మణవేషముతో వచ్చిన ఆ రావణుడు ద్వేషింపరాని (పళాంతుడైన వ్యక్తిగా కనీబడుచుండెను. కాని అతడు సీతకు అపాయమునే తలబెట్టుచుండెను. అట్టి ఆ రావణుని చూచి ఆమె ాహ్మణుణ్ణి ఎట్లు ఆతిఠ్యమునకు నిమంత్రించవలెనో అట్లు నిమంతించెను. క్రీ మూ. ఇయం బృసీ (బాహ్మణ కామమాస్యతా మిదం చ పాద్యం (పతిగృహ్యతామితి, ఇదం చ సిద్ధం వనజాతము త్తమం త్వదర్ధ మవ్య[గమిహోపభుజ్యతామ్‌ , ర్రిస్ర్‌ వం అ. భాహ్మణ నూ (దాహ్మణుడా। ఇయమ్‌ = ఇది, బృసీ= ఆసనము, కామమ్‌ = సుఖముగా, ఆస్యతామ్‌ = కూర్చుందువుగాక. ఇదమ్‌ == ఇది, పాద్యమ్‌ జ పాద్యము, (పతిగృహ్యతామ్‌ = స్వీకరించబడుగాక. ఇతి== అని వలికెను. ఇదమ్‌ = ఇది, ఉత్తమమ్‌ = ఉ త్తమమైన, వనజాతమ్‌=వనములో పుట్టిన ఫలాది కము, త్వదర్థమ్‌ == నీకొరకు, సిద్ధమ్‌ = సిద్ధముగా ఉన్నది. ఇహ ఇపుడు, అవ్యగమ్‌ = తొందరలేకుండా, ఉపభుజ్యతామ్‌ = తినబడుగాకి . తా. “'ఓః (దాహ్మణుడా ః ఇదిగో మునులు కూర్చుండే ఆసనము. సుఖ ముగా కూర్చుండుము ఇదిగో పాద్యము. స్వీకరింపుము. నీవు తినుటకై ఉత్తమ మైన వనములో లభించే నలాదికము సిద్దముగా ఉన్నది. తొందర లేకుండా తినుము.”” అని సీత పలికెను. 8క్‌

అరణ్యకాండము 575 మూ. నిమన్యమాణః (పతిపూర్ణశాషిణీం నరేన్ద్రపత్నీం [వసమీక్య మెథిలీమ్‌, [(వసహ్య తస్యాహరణే ధృతం మనః సమర ఏఎయకత్స్వాత్మవధాయ రావణః తిరి

వ. అ. నిమ న్త్యమాణఃజ= ఈ విధముగా నిమంతింపబడుచున్న, రావణః ఇ రావణుడు, (వతివూర్లభాషిణీమ్‌ = నిండుగా మాటలాడుచున్న, నరేన్ట్రపత్నీమ్‌ ఇ రాముని భార్యయైన, మైథిలీమ్‌ సీతను, వసమీష్య = చూచి, స్వాత్మవధాయ జ తన చావుకొర కే, _పసహ్య = బలాత్కరించి, తస్యాఃజఅమెయొక ,, హరణే ఇాహరణమునందు, మనః = మనస్సును, ధృతమ్‌ = స్థిరముగా, సమర్పయత్‌ = సమర్పించెను.

తా. ఈ విధముగా నిండుగా మాటలాడుచు, ఆతిథ్యమును స్వీకరింపు మని పిలచుచున్న ఆ సీతను చూచి రావణుడు ఆమెను బలాక్కారముగా అవహ

రింపవలె నని, తన చావునకే, మనస్సులో నిశ్చయముచేసుకొనెను. 86 మూ. తతః సువేషం మృగయాగతం పతిం (పతీక్షమాణా సహలక్మణం తదా, వివీక్షమాణా హరితం దదర్శ త న్మహద్వనం నైవ తు రామలక్మణౌ. న! ఇత్యార్షే శ్రీమ్మదామాయణే వాల్మీకీయే ఆదికావ్యే అరణ్యకాళ్డే షట్బత్వారింశః సర్గః,

వ. అ. తతః= అటుపిమ్మట, సువేషమ్‌ = సుందరమైన ఆకారము గల వాడు, మృగయాగతమ్‌ = వేటకొరకు వెళ్ళినవాడూ అయిన, సహలక్ష్మణమ్‌ == లక్ష్మణునితో కూడిన, వతిమ్‌ = భర్తను గూర్చి; _ప్రతీక్షమాణా జ నిరీక్షించుచున్న సీత, తదా = అప్పుడు, వివీకమాణా = నలువై పుల్మా చూచుచు, హరితమ్‌=ఆకు వచ్చని రంగు గల, తత్‌ = ఆ, మహత్‌ జ గొప్పదైన, వనమ్‌ ఇ వనమును, దదర్శ = చూచెను. రామలక్మణౌ తుజ రామలన్మణులనై తే, నై వజచూడలేదు.

576 శ్రీమ్మదామాయణము తా. వేటకై వెళ్ళిన, సుందరమైన ఆకారము గల లక్మణసమేతుడైన రామునికొరశ్రై సనిరిక్షించుచు, నలువై పులా చూచుచున్న సీతకు ఆకువచ్చని ఆ మహారణ్యమే కనబడెను. రామలక్ష్మణులు మా_తము కనబడలేదు. 87 “వాలానందిని* యను శ్రీమ్మదామాయణాం(ధవ్యాఖ్యానమునందు అరణ్యకాండలో నలుబదిఆరవ సర్గ సమాప్తము.

జఒఅథ స పచత్వారింశః సరః అణా గ.

| నీత వామిజ్టీ థూర్చి కరడు గూర్చి రావఖునవ చెన్ని తాము వనమునవ ఎందుచేత వబ్చినాలో చెల్నట. నా వజ్దతురాజోలి రమ్యని రావణుడు అమెను కోడి. నీత అతనిని నిందించుట].

మూ. రావణేన తు వైదేహీ తదా పృష్టా జిహీర్షుణా,

పరి[వాజకరూ పేణ శశ ంసాత్మానమాత్మనా, క్షే

వ. అ.-తదా = అప్పుడు, జిహిర్చుణా = ఆవహరించుటకు కోరుచున్న, పరి,వాజకరూ'పేణజసంన్యాసిరూవములో ఉన్న, రావణేనేజరావణుని చేత, నృష్టా = అడగబడిన, చై దేహీ == సీత, ,_ ఆత్మానమ్‌ == తనను గూర్చి, ఆత్మనా జు స్వయముగా, శళంస జ చెప్పెను

తా, తనను ఆవహరించుటతై కోరుచున్న, సంన్యాసిరూవము ధరించిన, రావణుడు ఇట్టు (వళశ్నించగా సీత తనను గూవ్చి తానే ఇట్టు చెప్పెను. క్షి

మూ. వాహ్మణళ్చాతిథిళ్చాయమనుక్తొ హి శపేత మామ్‌,

ఇతి ధ్యాత్వా ముహూర్తంతు సీతా వచనమ బవీత్‌. ర్జి

వ. ఆ. [(బావహ్మణశ్చ జు (వాహ్మణుడు, అతిథిశ్చు జు అతిథీ అయిన, అయమ్‌ = ఇతడు, అను క్తః: చెవృబడనివాడై, మామ్‌ = నన్ను, శపేర హి శపించును కదా. ఇతి= అని, ముహూ ర్వమ్‌=మణకాలము, ధ్యాత్వాజ ఆలో చించి, సీతా జ సీత, వచనమ్‌ = వచనమును, ఆ బవీత్‌ = పలికెను.

తా. “ఇతడు (ాహ్మణుడు, ఆతిథిగా కూడ వచ్చినాడు; నేను చెప్పనిచో శసించవచ్చును"'అని మణకాలము ఆలోచించి సీత ఇట్టు వలికెను. ర్డీ

శి)

ఫ్‌76 శ్రీమ్యదామాయణము మూ. దుహితా జనకస్యాహం మైథిలస్య మహాత్మనః, సీతా నామ్నాస్మి భ్వదం తే రామభార్యా ద్విజోత్తమ. కి [స. అ. ద్విజోత్తమ= ఓ | (దాహ్మణ్యశేన్టుడా |! అహమ్‌ == నేను, మైథి లస్య== మిథిలాధిపతి, మహాత్మనః జా మహాత్ముడు అయిన, జనకస్య == జనకుని యొక్క, దుహితా == కుమా ర్రెను. నామ్నా == పేరుచేత, సీతా అస్మి = సీఠను. రామభార్యాజ= రాముని భార్యను, తే== నీకు, భద్రమ్‌ = మంగళ మగుగాక, కా. ఓ: (బాహ్మణోత్తమా ః నేను మిథిలాధిపతియైన మహాత్ముడై న జనకుని కుమా ర్రెను. రాముని భార్యను. నా పేరు సీత. సీకు చేమ మగుగాక. శి మూ. ఉషిత్వా ద్వాదశ సమా ఇవ్వాకూణాం నివేశనే, భుక్టూనా మానుషాన్‌ భోగాన్‌ సర్వకామసమృద్ధినీ. గ్తీ (వ. ఆ, ద్వాదశ=పం(డెండు, సమాః=సంవచ్సరములు, ఇత్వాకూణామ్‌ == ఇవ్వాకురాజులయొక్క_, నివేశనే = గృహమునందు, ఉషిత్వా== ఉండి, అనుభవించుచున్నదాననై, సర్వకామసమృద్ధినీ = సమ స్తభోగముల సమృద్ది కల దాననై (ఉంటిని), న గ తా. నేను సకలభోగములు సమృద్ధిగా లభింపగాా మనుమ్మలు ఏయే భోగములు ఆనుభవించగలరో ఆ భోగము లన్నీ అనుభవించుచు, పన్నెండు సంవత్సరములు ఇజ్వుకువంశీయుడై న దశరథుని గృహములో ఉంటిని. క్వ మూ. తత స్త్రయోదశే వర్షే రాజామ న్తయత (_పభుః, ఆఅభిషేచయితుం రామం సమేతో రాజమ న్తి౨భిః. ర్‌ (ప,అ. తతఃజఅటుసిమ్మట, (పళభఃజ,పళువై న, రాజాజదశరథమహారాజు, [ఠతయోదశే వర్షే జ పదమూడవ సంవత్సరమునందు, రాజమ ని0భిః=రాజమం్యతు; లతో, సమేతః = కూడినవాడై, రామమ్‌ = రాముణ్ణి, అభి షేచయితుమ్‌ = అఖి షిక్తునిచేయుటకు, అమ న్హయత == ఆలోచించెను. తా. పిదప, పదమూడవ సంవత్సరమునందు, (ప్రభువైన దళశరథమవి రాజు, రామునకు వట్టాభి షేకము చేయవలె నని తన మందులతో ఆలోచించెను.

ఉరణ్యకాండము 570 మూ. తస్మిన్‌ సంభియమాణే తు రాఘవస్యాభి షేచనే, శై కేయీ నామ భర్తారమార్యా సాయాచతే వరమ్‌. 6 అభిషేకము, సంభభియమాణజే= ఏర్పరువబడుచున్న దగుచుండగా, కై కేయీ నామ == కై కేయిఅను, సాజ ఆ, ఆర్యా = వూజ్యురాలు, వరమ్‌=వరమును, యాచతే పా! యా చించెను. తా. రామునకు రాజ్యూఖిషేకము చేయటకు ఏర్పాట్లు జరుగుచుండగా కై కేయి అనే మా ఆత్త వరమును కోరెను. 8 మూ. (వతిగృవ్యూ తు కైకేయీ శ్వశురం సుకృతేన మే, మమ (పష్మవాజనం భర్తుర్భరతస్యాభిషేచనమ్‌. 7 ద్వావయాచత భర్తారం సత్యనస్ట్థం నృపో త్తమమ్‌. వ అ. కై కేయా = కై కేయి, మే శ్వశునమ్‌ = నా మామగారిని, సుకృ తేన=(తాను ఆతనికి చేసిన) ఉపకారముచేత, [వతిగృహ్య == న్మిగహించి, సత్య సన్ధమ్‌ జ సత్యమైన (వతిజ్ఞగల, నృపో త్తమమ్‌ == రాజులలో (శేస్టుడెన, భర్తారమ్‌ భర్తను, మమ భర్తుఃజనా భ రయొక్క-, (వ్మవాజనమ్‌ == అడవికి పంపుట, భరతస్య = భరతునియొక్క, అభిషేచనమ్‌ = అభిషేకము అను, ద్వౌ= ఈ శెండింటినిి ఆయాచత = కోరెను. తాం క్రై కేయి, తాను పూర్వము చేసిన ఉవకారమును చూపి మామామ గారిని నిర్బంధించి, నా భర్యయైన రాముణ్ణీ అరణ్యమునకు వనంపుట, భరతునకు ాజ్యాఖి షేకము చేయుట అను రెండునరము లిమ్మని సత్యసంధుడు, తనభర్త ఆయిన అ దశరథ మవోరాజును కోరెను. 7 మూ, నాద్య భోత్మ్యే నచ స్వప్స్యే న పాస్యే చ కథంచన ర ఏష మే జీవితస్యాన్తో రామో యద్యభిషిచ్యతే. [వ. అ. అద్య ఇప్పుడు, రామః జ రాముడు, అభిషిచ్యతే యదిజ=అభి 'షేకించబడినట్టయితే, న ఖోష్యే జ భుజించను. నచ స్వప్ప్యేజ= న్మిదించను.

880 శ్రీమ్మదామాయణమూ కథంచన = ఏవిధముగాను కూడ, న పాస్యే చ= పానముచేయను. ఏషః = ఇదే, మే== నాయొక్క, జీవితస్య == జీవితముయొక్క_, అన్తః=అంతము, తా. “ఇప్పుడు రామునకు పట్టాభిషేకము చేసినచో, ఏమైనను నేను అన్నము తినను; సీరు (తాగను; నిద్రపోను. ఇదే నా జీవితానికి ఆంతము' '. గ్ర మూ. ఇతి [బువాణాం కై కేయీం శ్వశురో మేస మానద, ౪ అయాచతార్జెరన్వర్థెర్న చ యాచాం చకార సా, తి ర్ల ఇ (ప, అ. ఇతి = ఇట్టు, (బువాణామ్‌ = పలుకుచున్న, కై కేయీమ్‌జుకై కే యిని, మానద।=గారవమును ఇచ్చువాడైన, సః ఆ,మే శ్వకురఃజనా మామ. గారు, అన్వర్థైః = యథార్శములై న అర్థెః = ధనములచేత, అఆయాచత = యాచిం చెను. సాజు ఆమె, యాబ్దామ్‌ = ఆ యాచనను, నచ చకార = చేయలేదు. తా. ఈ విధముగా పలుకుచున్న కైకేయి మాటలు విని, సత్కారములు చేయు నా మానుగారు నిజమైన సుఖముల నిచ్చు ధనములను ఇచ్చెద నని చెప్పి సహ్రార్థించెను. కాని ఆమె ఆ ప్రార్ధనను వినలేదు. రి మూ. మమ భర్తామహాతేజా వయసా పజ్బవింశకః, 10 అష్టాదశ హి* వర్షాణి మమ జన్మని గణ్యతే. యె (ప. ఆ. మహాతేజాః == గొప్ప తేజస్సు గల, మమ థర్తాజనాకర్తం వయసా = నయస్సుచేత, పబ్భవింశకః = ఇరువదియైదు సంవత్సరములవాడు. జ సంవత్సరములు, గణ్యతే == లెక్కింవబడుచున్నది. తా, అనాటికి నా భర్త వయస్సు ఇరువదియైదు సంవత్సరాలు. నా వయస్సు పద్దెనిమిది సంవత్సరాలు. వి. ఈ శోకం పాచ్యపతిలో లేదు. 10 మూ. రామేతి (పథితో లోకే.గుణవాన్‌ సత్యవాన్‌ శుచిః, 11 విశాలాకో మహాబాహుః సర్వభూతహితే రతః.

అరణ్యకాండము ర్‌రీ1

(వ. అ. రామేతి = రాముడుఅని , లోకే= లోకమునందు, (వథితః == వసీరద్దుడు, గుణవాన్‌ = గుణవంతుడు, సత్యవాన్‌ జ సత్యవంతుడు, శుచిః == వరి శుద్దుడు. వికాలాషః=విశాలములైన న్మేతములు కలవాడు, మహాబావుః=గొన్ప

వాహువులు కలవాడు. సర్వభూతహితే = సమ న్రభూతముల హితమునందు, రతః తా. రాముడనే పేరుతో లోకములో (వసిద్ధుడెన నాభర్త గుణవంతుడు, సత్యవంతుడు. మనోవాక్కాయములందు పరిశుద్ధ మైనవాడు, విశాలములైన న్మేత ములు, గొప్ప బావమువులు కలవాడు. సకలభూతములకు హితమును కూర్చుటకు ఉస క్రికలవాడుం శే మూ. కామార్తస్తు మహాతేజాః పితా దశరథః స్వయమ్‌, కల్సి

కై కేయ్యాః (పియకామార్థం తంరామం నాభ్యషేచయత్‌.

(వ, అ. కామార్తః జూ కామముచేత పీడితు డైన, మవనిోతేజాః = గొవ్ప తేజస్సు గల, పితా: తండియైన, దశరథః == దశరథుడు, స్వయమ్‌ = స్వయ ముగా, కై కేయ్యాఃజూకై కేయియొక్క, (పీయకామార్థమ్‌= ఇష్టమైన కోరికకొ రకు, తం రామమ్‌ = ఆ రాముణ్ణి, నాభ్యషేచయత్‌ ఇ అవి షేకించలేదుం

కా. నుహాతేజఃళాలియైన దశరథుడు కామార్హుడ్లై, కై శేయికి (పియమును చేయట కై, స్త్వయముగ రాముణ్ణి -రాజ్యాభిషిక్తుని చేయలేదు. శి

మూ. అభిషేకాయ తు పితుః సమీపం రామమాగతమ్‌, కేపి కైకేయా మమ భర్తారమిత్యువాచ ధృతం వచః,

(వ. అ, అభిషేకాయ జ అభిషేకముకొరకు;, పితుః = తం్యడియొక్క-, సమీవమ్‌ ఇ సమీవమునుగూర్చి, ఆగతమ్‌ ఇ వచ్చిన, మమ భర్తారమ్‌ సా భర్త యైన, రామమ్‌ = రాముజణ్ణ్జీగూర్చి? ఇతి = ఇట్లు, ధృతమ్‌ == నిశ్చితమైన, వచః వచనమును, ఉవాచజ=వలికెను,

తా. నా భర్తయైన రాముడు అభిషేకము నిమిత్తము తండ్రి దగ్గరకు వెళ్ళి నపుడు కై కేయి, నిశ్చితముగా ఇట్టు పలికెను. 18

క్రి శ్రీమ్మదామాయణము మూ. తవప్మితా సమాజ్ఞప్తం మమేదం శృణు రాఘవ. శేత్త భరతాయ _పదాతవ్యమిదం రాజ్యమకజ్ఞకమ్‌.

(ప. అ. రాఘవజరామా : తవ=నీయొక్క, పష్మితా = తందడిచేత్కు సమాజ్ఞప్తమ్‌ = ఆజ్జ్ఞాపించబడిన, ఇదమ్‌ = దీనిని మమ == నాకు (నుండి), శృణు == వినుము. అకణ్జకమ్‌ = శ్యతుబాధ లేని, ఇదం రాజ్యమ్‌ = ఈ రాజ్యము, భరతాయ = భరతునకు, (పదాతవ్యమ్‌ == ఇవ్వదగినది.

తా. “రామా । సీ తండి ఆజ్ఞాపించిన విషయమును వినుము క్యతుబాధ లేవీ లేని ఈ రాజ్యము భరతునకు ఇవ్వవలెను.”” కేడ్సీ

మూ. త్వయా హి ఖలు వస్తవ్యం నవ వర్షాణి పజ్బు చ, యక్‌ వనే [1ప్మవజ కాకుత్స పితరం మోచయానృతాన్‌.

[వం అ. కాకుత్స్స == రామా; త్వయా == సీచేత, నవ పఇ్బు చ వర్దాణి == పదునాలుగు సంవత్సరములు, వనే= వనమునందు, వ స్త్రవ్యమ్‌ఖలుజనివసించ వలసి యున్నది; (వ్యవజ = అడవికి వెళ్ళుము. పితరమ్‌ =తండిని, అనృ్ఫతాత్‌ == అసళ్యమునుండి, మోచయ = విడిపించుము.

తా. “రామా నీవు పదునాలుగు సంవత్సరములు అరణ్యములో నివ సించవలెను, అందుచే నీవు వనమునకు వెళ్ళుము, నీ తం్మడిని అసత్యమునుండి కాపాడుము.” 1

మూ. తథేత్యుక్త్యా చ తాం రామః కై కేయీమకుతోభయః, 14 చకార తద్వచ స్తస్యా మమ భర్తా దృఢ్య్నవతః.

(ప్ర, అ. అకుతోభయః=ఏ వైపునుండి భయము లేనివాడు, దృఢ(వతఃణ= దృఢ మైన నియమము కలవాడు అయిన, మమ భరాజనా భర్తయైన, రామఃజ రాముడు, తథేతి “అప్లే”అని, తామ్‌ = ఆ, క్రైకేయీామ్‌ = ,కైకేయిని గూర్చి ఉఊక్వా == పలికి, తస్యాః జ ఆమెయొక్క, తత్‌ ఆఆ, వచః = వచనమును,

తా. దేనికి భయపడని వాడు, దృఢమైన నిశ్చయము కలవాడు అయిన

అరణ్యకాండము 588 నాభర్త, రాముడు, “అశ్లే చేసెదను**అని ఆమెతో చెప్పి ఆమె మాట (వకారము చేసెను. 16 మూ. దద్యాన్న వ్రతిగృహ్లీయాత్సత్యం [బూయాన్న చానృతమ్‌, ఏత(ద్బాహ్మణ రామస్య [ధువం [వతమనుత్తమ.

(ప, అ. దద్యాత్‌ = ఇచ్చును; న (సతిగృహ్హీయాత్‌ = (వతి(గహించడు, సత్యమ్‌ = సత్యమును, [(బూయాత్‌ == పలుకును, అనృతమ్‌ = అసత్యమును, న చ= పలకడు, (బ్రాహ్మణ జ ఓ । (వాహ్మణుడా : ఏతత్‌ == ఇది, రామస్య == రామునియొక్క, (దువమ్‌ = నిశ్చితమైన, అనుత్తమమ్‌ == [శేష్టమెైన, (వతమ్‌ = నియమము.

తా. (బాహ్మణుడా : రాముడు ఇతరులకు దానము చేయును కాని తా నెన్నడు ఇతరులనుండి (వత్కిగహించడు. సత్యమే పలుకును, ఆసత్యమును వనలకడు. ఇది రాముని అత్యుత్తమమైన, స్థిరమైన నియమము. క్ష

మూ. తస్య భ్రాతాతు ద్ర్వైమ్మాతో లక్ష్మణో నామ వీర్యవాన్‌,

రామస్య పురుషవ్యాాఘః సహాయః సమరేఒరిహా.

(వం ఆం తస్య రామస్యజజి రామునియొక్క-, ద్ర్వైమాాతః,భాతా=సవతి తమ్ముడు, వీర్యవాన్‌ = వర్శాకమవంతుడు, పురుషవ్యా_ఘః == పురుష్మశేన్టుడు అయిన, లక్మణో నామ = లక్ష్మణు డనువాడు, సమరే == యుద్ధమునందు, సహాయః= సహాయుడు,

తా. పర్మాకమకాలి, పురుషులలో (శేక్టుడు, యుద్ధములో శతుసంహారము చేయువాడు, అయిన లక్ష్మణుడు రామునకు సవతి తమ్ముడు. అతడు రామునకు యుద్ధములలో సాహాయ్యము చేయుచుండును. 18

మూ, స (భాతా లకవ్మణో నామ ధర్మచారీ దృఢ్మవతః, 19

అన్వగచ్చద్ధనుష్పాణిః (స్యవజన్తం మయా సహ,

వప. అ, ధర్మచారీ ధర్మమును ఆచరించువాడు, దృఢ్యవతః జు దృఢ "మైన నియమము కలవాడు అయిన, లక్మణో నామజలక్క్మణు డను పేరు గల,

584 (శీమ్యదామాయణము సః (భాకా ఇ ఆ సోదరుడు, ధనుష్పాణ్‌ః = ధనస్సు హస్తమునందు కలవాడై, చనుయా సహ=నాతో కూడ, (వ్మ[వనజమ్‌ = అరణ్యమునకు వెళ్తుచున్న రాముణ్ణి, అన్వగచ్చత్‌ = అనుసరిం చెను. లా, ధర్మము ఆచరించువాడు, దృఢ మైన నియమము కలవాడు అయిన లక్ముణు డనె పేరు గల సోదరుడు, నాతో కలిసి అరణ్యమునకు వెళ్ళుచున్న ఆ రాముని వెనుక, ధనస్సు ధరించి ఆరణ్యమునకు వచ్చెను. [10 మూ. జటి తాపసరూపేణ మయా సహ సహానుజః, ర్త పవిష్టో దణ్జకారణ్యం ధర్మనిత్యో జితేన్టి్యయః. _ (వం ఆ. ధర్మనిత్యః = నిత్యము ధర్మమునందే ఆసక్షి గల వాడు, జితేన్టియః == జయించబడిన ఇందియములు కలవాడు అయిన ఆ రాముడు, జటీ == జటలు కలవాడై, మయా సహజ=నా తోను, సహానుజః == తమ్మునితో కూడినవాడై, చణ్జ్ణకారణ్యమ్‌ = దండకారణ్యమును, (పవిష్టః ౬ [పవేశించినాడు. తా. నిత్యము ధధ్యమును ఆచరించు స్వభావమ్ల గలవాడు, జితేర్మది యుడు అయిన రాముడు జటాధారియైై, నాతోను, తమ్మునితోను కలిసి దండ కార ణ్యమునకు వచ్చినాడు. ల్సి మూ. తే వయం 1పచ్చ్యుతా రాజ్యా తై కేయ్యాస్తు కృతే [తఈయః విచరామో ద్విజ్యశేష్ట వనం గమ్బీరమోజసా. వ. అ. ద్విజ్యశేష్ట = (వాహ్మణ్మశేష్టుడా : తేజ అట్టి, వయమ్‌ జ మేము, [త్రయః ముగ్గురము, క్రైకేయ్యాః కృతే== కైకేయి నిమిత్తమై, రాజ్యాత్‌ == రాజ్యమునుండి, (వచ్యుతాః ౬ (థష్టులమై, ఓజసా = తేజస్సుచేత, గమ్మీరమ్‌ = గంఖీరమైన, వనమ్‌ = వనమును, విచరామః == సంచరించుచున్నాము. తా. (బాహ్మణశేస్టుడా । మేము ముగ్గురము కైకేయి మూలాన రాజ్య (భష్టులమై కేవలము బలసాహాయ్యముతో, ఈ గంలీర మైన వనములో సంచ రించుచున్నాము. మూ, సమాశ్వస ముహూర్తం తు శక్యం వస్తుమిహ త్వయా,2కీ ఆగమిష్యతి మే భర్తా వన్య్మమాదాయ పుష్కలమ్‌,. రుళూచ్‌ గోధా వరాహాంశ్చు హత్వాదాయామిషాన్‌ బహూన్‌

అరణ్యకాండము 585 1వ. అ. ముహూర్తమ్‌ = ముహార్తకాలము పాటు, సమాళ్వస == మ్మో శక్యమ్‌ = శక్యము, మే భర్తాజునా భర్త; రురూన్‌= జింకలను, గోధాః=ఉడుము లను, వరావాంశ్చ == అడవిపందులను, హత్వాజ= చంపి; బహూన్‌ = అనేకమెన, ఆమిషాన్‌ = మాంసములను; ఆదాయ == (గపాొంచి, పుష్కలమ్‌ =సమృద్ధముగా, వన్యమ్‌ == వనమునందు లభించు వదార్థజాత మును, ఆదాయ = (గహించి, ఆగమిష్యతి = రాగలడు. రా. ఒక్క ముహూర్త్వము హైటు వేచి ఉండుము, నీవు ఇక్కడ నివసించ వచ్చును. నా భర్త జింకలను, ఉడుములను, వరాహములను చంపి వాటి మాంస ములను, ఇంకా ఇతరనన్యవదార్దములను సమృద్ధిగా తీసికొనివచ్చును. మూ, నత్వం నామచ గోతం చ కులం చాచక్ష్వు తత్త్వతః, ఏకశ్చ దణకారణ్యే కిమరం చరసీ ద్విజ. ల్లెడ్తీ డి థ (వ. అ. ద్విజజు (వాహ్మణుడా :సఃత్వమ్‌ == ఆ ఈన్మీవు, నామచ జు నీపేరును, గ్యోతంచ = గ్యోతమును, కులంచ = కులమును, త త్త్వతఃజ యథార్థ ముగా, ఆచడ్వ = చెప్పుము. ఏీకఃచ= ఒంటరిగా , దణ్జకార జ్యేజ దండ కారణ్యము నందు, కిమర్ధమ్‌ == ఎందుకు, చరనీ== సంచరించుచున్నావు ? ఠా. (వాహ్మణుడా: నీవు నీ పేరు, గ్మ్యోతము, కులము యకథార్జముగా చెప్పుము; నీవు ఒంటరిగా దండకారణ్యములో ఎందుకు తిరుగుచున్నావు ? రికీ మూ. ఏవం (బువన్వాం సీతాయాం రామపత్నా్యాం మహాబలః (వత్యువాచోత్తరం త్మీవం రావణో రాకసాధిపః. లర్‌ వ్ర, అ. రామపత్న్యామ్‌ జు రాముని భార్యయైన, సీతాయామ్‌ = సీత, ఏవమ్‌ జ ఇట్లు (బువన్త్యామ్‌ = వలుకుచుండగా, మహాబలః == గొస్ప ఐలము గల, రావసాధీవః జ రావ స్మ్యపభువైన, రావణః = రావణుడు, త్మీవమ్‌ =త్యీవమైన, ఉత్తరమ్‌ == బదులును, (సళ్యువాచ జ వలికెను. లా, రాముని భార్యయైన సీత మాటలు విని; మవోబలకాలి రాక్షస ఓవకువు అయిన రావణుడు త్మీవమైన బదులు చెప్పెను. ర్‌

మూ._ యేన వితాసితా లోకాః సదేవాసురపన్న గాః, ఆహం తు రావతో నామ సీతే రక్షోగణేశ్వర:. ర్సిగ్రి (ప. అ. సీజే== సీతా : అహమ్‌ == నేను, యేన = ఎవనిచేత, సదేవాసుర పన్నగాఃజ దేవతలతోను, అసురులతోను, పన్నగులతోను కూడిన, లోకాః=ు లోకములు, వితాసితాః = భయ పెట్టబడినవో, అట్టి, రక్షోగణేశ్వురః = రాక్షస గణముల (వభువై న, రావణో నామ=రావణు డనువాడను. తా. సీతా! నేను, దేవ-ఆసుర-వన్నగులతో సహా సకలలోకములను భయ "పెట్టిన, రా్షసరాజైన రావణుడను. లగ మూ. త్వాంతు కాజ్బునవర్థాభాం దృష్ట్వా కౌశేయవాసినామ్‌, రతిం స్వకేష దారేషు నాధిగచ్చామ్యనిన్దితే. ర (పవ, అ. అనిన్దితే == నిందింపబడనిదానా కాజఖ్బునవర్థావామ్‌ ఆ బంగారు వర్ణముకాంతి గల, కౌశేయవాసినీమ్‌ = పట్టువస్త్రము ధరించిన, త్వామ్‌జనిన్ను,. దృష్ట్వాజ చూచి, స్వశేషమ == నాసంబంధమైన, దారేషు= భొర్యలయందు, రతిమ్‌ == ఆనందమును, నాధిగద్భామి= పొందజాలకున్నాను. తా. దోషములు లేనిదానా : బంగారము రంగు కాంతిగలిగి, పట్టువస్త్రము. ధరించి యున్న నిన్ను చూచిన పిమ్మట నా భార్యలనుండి ఆనందము పొంద లేకుండా ఉన్నాను. రి మూ, బహ్వీినాము త్తమన్రీణామాహృతానామిత స్తతః, సర్వోసామేవ భద్రం తే మమా[గ్రమహిషి భవ 28 (వ. అ. ఇత స్రతః=షఇషక్క_డినుంచి అక్కడినుంచి, ఆహృతానామ్‌ తీసీ కొనిరాబడిన, బహ్వీనామ్‌ = అనేక మైన, సర్వాసామేవ = సమస మైన, ఉత్రమన్తీ. డామ్‌ == ఉత్తమమైన న్ర్రీలలో, మమ = నాయొక్క, అ్యగమహిషీ జు (వధానమైన పట్టపూరాణివిగా, భవ = అగుము. తే=నీకు, భదమ్‌=మంగళ మగుగాక, తా. నేను ఎందరో ఉ త్తమన్ర్రీలను అనేకపదేశముల్లనుండి తీసికొని వచ్చి నాను. సీవు వాళ్ల అందరిలోను (ప్రధానురాలైన వట్టమహిషివి అగుము. నీకు మంగళ మగుగాక. లెగ్‌

అరణ్యకాండము 8587 మూ. లజ్కానామ సము[దన్య మమ మధ్యే మహాప్పరీ, సాగరేణ పరిక్షిప్తా నివిష్టా నగమూర్ధని, లం (వ. అఆ లజ్కా నామజ=లంక అను పేరు గల, మమజనాయొక్క, మహాపురీ = గొప్ప పట్టణము, సముద్రస్య = సమ్ముదముయొక్క-, మద్యేజమధ్య యందున్నది. [సాగరేణ = సమ్ముదముచేత, వరిక్షిప్తా = చుట్టబడిన ఆ లంక, నగ మూర్చని = పర్వక్మాగము మీద, నివిష్టాజ ఏర్పరువబడినది. తా. నానగరము "పేరు లంక. అది సము[దమధ్యమునం దున్నది; నాల్డు (వక్కల సమ్ముద మున్న ఆ వట్టణము వర్వత్యాగమునందు నిర్మింవబడినది, ల్డిల మూ. తత సీతే మయా సౌర్దం వనేషు విహరిష్యసి, న చారణ్యస్య వానస్య స్పృహయిష్యసి భామిని. త్‌0 వ. అ. సీతే= సీతాః త్మత = అక్కడ, మయా సార్ధమ్‌=నాతో కూడ, వనేష = ఉద్యానవనములందు, విహరిష్యసి = విహరించగలవు. కామిని ఓ 1 సీతాః ఆరణ్యస్యజ అరణ్యమునకు సంబంధించిన, వాసస్యజానివాసమునకు, న చ స్ప్పృహయిష్యసి ఇ అభిలషించవు. తా. సీకా । అక్కడ నీవు నాతో కలిసి ఉద్యానములలో విహరించవృను. అప్పు డింక అరణ్యవాసమునందు సీకు అభిలాష ఉండదు. తి0 మూ. వజ్బు దాస్యః సనహ్మసాణజి సర్వాభరణభూషితా:, సీతే పరిచరిష్య ని భార్యా భవసి మే యది- తి గ అయినట్లయితే, సర్వాభరణభూషితాః = సమస్తమైన అభరణములచేత అలంక రించబడిన, పజ సహ్మసాణి = ఐదు వేల, దాన్యః == దాసీలు, వరిచరిష్య న్తి== "సీవ చేయగలరు. _ తా. సీతా। నీవు నాకు భార్యవై నట్టయితే అన్ని విధముల ఆలంకారములు అలంకరించుకొని ఉన్న ఐదు వేలమంది దాసీలు నీకు సేవచేయగలరు. తే

క్‌8ి0ి శ్రీమ్మాదామాయణము మూ, రావజేనై వముక్తా తు కుపీితా జనకాత్మజా, (ప్రత్యువాచానవద్యాణ్లీ తమనాదృత్య రాక్షసమ్‌. తీ [వ. అ. రావజేనజు రావణునిచేత, ఏవమ్‌ = ఇట్టు, ఊకాజు వలకబడిన, అనవద్యాణ్లే = దోషములు లేని శరీరము గల, జనకాత్మజా = సీత, కుపిభాడు కోపించినదై, తమ్‌=ఆ, రాక్షసమ్‌ := రాషసుణ్ణీ, అనాదృత్య == అనాదరముచేనీ? (వళ్యువాచజతిరిగి పలికెను. తా. ఎట్టి దోషములూ లేని ళరీరము గల సీత రావణుని మాటలు విని, కోపించినదై, ఆ రాక్షసుణ్ణి నిందించుచు, ఇట్టు వలికెను. కి మూ, మహాగిరిమివాకమృ్యం మ హేన్ష్రసద్భుశం పతిమ్‌, శ్‌ మహోదధిమివాక్షోభ్యమహం రామమన్నువతా. _ శ (ప. ఆ. మహాగిరిమివ ఇ మహాపర్వతము వలె, అకమృ్యమ్‌ = కదల్భ శక్యము కానివాడు, మహేస్ట్రసదృళమ్‌ = మహేందునితో సమానుడు; మహో దధిమిన = మహాసమ్ముదము వలె, అక్షోభ్యమ్‌ = షోభ పెట్ట కఠ్యము కానివాడు: పతిమ్‌ నా భర్త అయిన, రామమ్‌ = రాముణే, అహమ్‌ జూ నేను, అను[వలౌ ౯ అనుసరించిన (వతము కలదానను. ద ని తా నా భర్తయైన రాముడు మహావర్వతము వలె కదల్బ శకి గా వాడు. మహేం్చదుడు వంటితాడు. మవాసముుదము వలె క్షోభింప చేయ కక్య్య్య కానివాడు, నేను అట్టి రాముని విషయమునందే (వతము కలచానను- మూ, సర్వలక్షణసంపన్నం న్య్మగోదపరిమణ్ఞలమ్‌, క సత్యసన్థం మహాభాగమహం రామమను[వతౌ- (ప అ. అహమ్‌ = నేను, సర్వ్యలవణసంవన్నమ్‌ ఇ సకలలవణమర్య కూడినవాడు, న్యగోధపరిమణణలమ్‌ = వటవృతము వంటి వై శాల్యము కలవా నః సతనస్యన్దమ్‌ = సత్యసంధుడు, మహాభాగమ్‌ = గొవ భాగ్యము కలవాడు అయో శామమ్‌ ఇ రాముణ్ణి, అన్మువతా = అనుసరించిన [వతము కలవాడను- ప తా. రాముడు సర్వలక్షణసంవన్నుడు. వటనృక్షము నలి అలో

సుఖము కలిగించువాడు. సత్యసంధుడు. మహాభాగ్యవంతుడు. నేను అట్టి రాము్జి మ్యాతమే ఆనుసరించుట అను [వతము కలదానను. కశ మూ. మహాబాహుం మహోరన్కం సింహవ్మికా న్తగామినమ్‌, నృసింహం సింహసంకాశమహం రామమను[నతా, ిల్‌ ప, అ. అహమ్‌ = నేను, మహాబాహుమ్‌ = గొప్ప బాహువులు కలవాడు, మహోరస్కమ్‌ డా గొప్ప వక్షఃస్థలము కలవాడు. సింహవ్మికా నగామినమ్‌ == సింహమువంటి గమనము గలవాడు, నృసింహమ్‌ = మనుష్యులలో గేస్టుడు, సింహ సంకాశమ్‌ = సీంహముతో సమానుడు ఆయిన, రామమ్‌ = రాముణ్ణి, అన్నువతా=జు అనుసరించిన (వతము కలదానను. తొ. రాముడు మహాబానువు, విశాలమైన వక్షస్థలము గలవాడు. నరులలో [్రేష్టుడు. సింహము వంటివాడు. సింహము వలె నడచువాడు. నేను అట్టి రాముని యందే [వతము కలదానను. 85 మూ. పూర్ణ చన్దాాననం రామం రాజవత్సం జితేన్దిియమ్‌, నసృథుకీర్తిం మహాత్మానమహం రామమనువతా. 86 వ. ఆ. అహమ్‌ = నేను, వూర్ణచన్దాంననమ్‌ జు పూర్ణచం్నదునివంటి ముఖము కలవాడు, రాజనత్సమ్‌ = రాజకుమారుడు, జితేస్టి్యయమ్‌ = జయించ వడిన ఇంద్రియములు కలవాడు, నృథుకీ ర్తిమ్‌ = గొవ్ప కి ర్తి గలవాడు, మవాత్మా నమ్‌ ఇ మహాత్ముడూ అయిన, రామమ్‌ జ రాముణ్ణీ:, అన్మువతా ఇ అనుసరించిన (వతము కలదానను. తా, రాజకుమారుడై న రాముడు పూర్ణ్షచర్మదునివంటి ముఖము కలవాడు. ఇంద్రియములను జయించినవాడు. గొవ్ప క్రిర్తి గల మహాత్ముడు. అట్టి రాముని యందే నేను [నతము కలదానను. శ్ర&ి మూ. త్వం పునర్లమ్చుకః సీంహీం మామిచ్చని సుదుర్లభామ్‌, టి నాహం శక్యా త్వయా (న్పష్టుమాదిత్యస్య (ప్రభా యథా. శ్ర జస మ్మాతము లభ్యురాలు కాని, సీంహీమ్‌ జ ఆడ సీంహ మైన, మామ్‌ఇనన్ను,

500 శ్రీమ్మదామాయణము ఇచ్చసి = కోరుచున్నావు, ఆదిత్యస్య = సూర్యునియొక్క, 1పభా యథా కంతి వలె, అహమ్‌ = నేను, త్వయా = నీచేత, స్పవ్హమ్‌ జ స్పృశించుటకు, న శక్యా జ శక్యురాలను కాను. తా. నక్కవైన నీవు ఏమ్మాతము లభ్యురాలు కాని అడ సింహృమైన నన్ను కోరుచున్నావు. సూర్యుని కాంతిని వలె నన్ను నీవు స్పృశించజాలవు $్ర? మూ. పాదపాన్‌ కాజ్బనాన్నూనం బహూన్‌ పళ్యసే మన్దభాక్‌ ౩ రాఘపస్య [పియాం భార్యాం య స్త్వ్వృమిచ్చసి రావణ. తిరి 1ప. ఆ. రావణజ రావణా! యఃజవీ, త్వమ్‌ == నీవు, రాఘవస్య రామునియొక్క_., (పియామ్‌ == (పియురాలైన, భార్యామ్‌ న భార్యను, ఇచ్చసి న్‌ కోరుచున్నావో, మన్దభాక్‌ =.అల్పమైన ఆయుర్దాయాదులను పొందిన అట్టి నీనే: మానమ్‌ జ నిశ్చయముగా, కాళ్ళానాన్‌ = బంగారువికార మైన, పాదపొన్‌జవృడ ములను, పళ్యసి = చూచుచున్నావు. తా. రావణా । రాముని 1పియరాలైన భార్యను కోరుచున్న మంద మనే ఆఇయుర్దాయాదులు గల నీవు నిజముగా అనేకములెన బంగారు వృడములను _ _/ మ్‌ డు నని చూచుచున్నావు. (మరణ మాసన్నమైన వారికి బంగారు వృక్షములు కనబడు న్య (వసిద్ధి. మూ. క్షధితస్య హి సింహస్య మృగళ్యతో స్తరస్వినః శ్‌ ఆశీవిషస్య వదనాద్దంస్టైమాదాతుమిచ్చసి. ఠీ (వ, అ. మృగళ్మశోః = మృగముల శత్రువు, తరనస్వినఃజబలము కలది సర్పమయొక్క, వదనాత్‌ = ముఖమునుండి, దంషామ్‌ = కోరను, ఆదధాతుముణ (గ్రహించుటకు, ఇచ్చసి = కోరుచున్నావు. ఆ తా. మృగాలకు శ్యతువు చాలా బలము కలది అయిన ఆకలిగొన్న సింహము కోరను, మహాసర్పముకోరను లాగవలఠె నని కోరుచున్నావు* మూ. మన్టరం పర్వత్మశేష్టం పాణినా హర్తుమిచ్చసి, 40 కాలకూటం విషం. పీత్వా స్వస్తిమాన్‌ గన్తుమిచ్చనీ*

అరణ్యకాండము కఫ (వ. ఆ. పర్వత(శేష్టమ్‌=పర్వతములలో 1శేష్టమైన, మన్షరమ్‌ మందర వర్వతమును, హెైణినా = హ స్త్రముతో, హర్తుమ్‌ ఇ (గహించుటకు, ఇచ్చనీ=కోరు చున్నావు. కాలకూటం విషమ్‌=కాలకూటవిషమును, పీత్వాజ= (తాగి, స్వ న్తిమాన్‌ == షేమవంతుడ వై, గన్తుమ్‌ = వెష్టటకు, ఇచ్చసిజకోరుచున్నావు. కా. నీవు, వర్వతములలో శ్రేష్టమైన మందరపర్వతమును హ న్రముతో (గహించవలె నని కోరుచున్నావు. కాలకూటవిషము (తాగి సుఖముగా ఉండవలె ననుకొనుచున్నావు. శ్త0 మూ. అక్షి సూచ్యా 1ప్రమృజసి జిహ్వయా లేశ్సి చ కురమ్‌, రాఘవస్య 1పియాం భార్యాం యో౬ధిగన్తుం త్వమిచ్చసి. +సియురాలైన, భార్యామ్‌ = భార్యను, అధిగన్తుమ్‌ = పొందుటకు, ఇచ్చసిజకోరు చున్నావో, అట్టి సీవు, నూద్యాజ సూదితో, అక్షిజ న్మేతమును, (పమృజసి = శుడుచుకొనుచున్నావు. జిహ్వూయా == నాలుకతో, కురమ్‌ జూ కత్తిని, లేశీ== నాకు చున్నావు. లా. రాముని 1పియురాలైన భార్యను నీవు పొందవలె నని కోరుచున్నా వనగా నీపు సూదితో న్మేతము తుడుకొనుచున్నావు నాలుకతో మంగలి కత్తి నాకుచున్నావు, త్తే మూ. అవసజ్య శిలాం కళ్దే సమ్ముదం తర్తుమిచ్చసి, సూర్యాచన్ద్రమసొ చోభౌ పాణిఖ్యాం హర్తుమిచ్చసీ. క్తీలి యో రామస్య పియాం భార్యాం పధర్షయితుమిచ్చసి. (వ, అ. యఃజ ఏ నీవు, రామస్య = రామునియొక్క, [పియామ్‌ = 1సియరాలైన, భార్యామ్‌ == కార్యను, (వధర్షయితుమ్‌ ఇ అవమానించుటకు, ఇచ్చసీ జు కోరుచున్నానో, అట్టి సీవు, కట్టేజు కంఠమునందు, శిలామ్‌ = శిలను, ఇచ్చసి జ కోరుచున్నావు, సూర్యాచన్ష్రమసౌొ = సూర్యచం్యదులను, ఉఊభౌజు ఇద్ధంనీ, పాణీభ్యామ్‌ = హ స్త్వములచేత, హర్తుమ్‌ = హరించుటకు, ఇచ్చసి జ శోరుచున్నావు.

తా. రాముని పియురాలైన భార్యను అవమానింపదలచుచున్నా వనగా సివు పెద్ద జాతిబరడను మెడకు కట్టుకొని సముదము దాట గోరుచున్నావు, చేతులతో సూర్యచం్యదుల నిద్దరిని హరించ వలె నని కోరుచున్నావు. త్త మూ, అగ్నిం (ప్రజ్వలితం దృష్ట్వా వ స్తేణాహర్తుమిచ్చసి, డ్తీర్రి కాల్యాణవృత్తాం రామస్య యో భార్యాం హర్తుమిచ్చసి. వ. అ. యః== ఏ నీవు, రామస్య= రామునియొక్క, కల్యాణవృత్తామ్‌జ_ మంగళకర మైన చర్మిత గల, భార్యామ్‌ జ భార్యను, హర్తుమ్‌ = హరించుటకు, ఇచ్చసి == కోరుచున్నావో అట్టి నీవు, _పజ్వలితమ్‌ = మండుచున్న, అగ్నిమ్‌ = అగ్నిని, దృష్ట్వాజ చూచి, వస్తేణ = వస్త్రముచేత, ఆహర్తుమ్‌ = (హించి తీసికొని వచ్చుటకు, ఇచ్చసి = కోరుచున్నావు. తా. నీవు ఉత్తమచర్మితవంచురాలైన రాముని భార్యను హ5ం0పకోరుచున్నా వనగా, మండుచున్న అగ్నిని చూచి, దానిని వస్త్రములో మూటకట్టుకొనుటకు కోరుచున్నావు. కీసి మూ. అయోముఖానాం శూలానామ్యగే చరితుమిచ్చసి, కీశీ _ రామస్య సదృశీం భార్యాం యోఒధిగన్తుం త్వమిచ్చసి. (వ. అ. యః త్వమ్‌=ఏ నీవు, రామస్య=రామునియొక్క-, సద్భశీమ్‌=ు అట్టి నీవు, ఆయోముఖానామ్‌ = ఇనుపకొనలు గల, కూలానామ్‌ = నూలముల యొక్క; అ్మగేజ=-చివరి భాగముల మీద, చరితుమ్‌ = నడుచుటకు, ఇచ్చసి== కోరుచున్నావు. తా. రామునికి తగిన ఆతని భార్యను పొందళకోరుచున్నా వనగా, సీవు ఇనుప కొన లున్న హలముల చివరి భాగముల మీద నడవవలె నని కోరు చున్నావు. డీడీ మూ. యదన్తరం సింహాళ్ళగాలయోర్వనే యదన్తరం స్యన్దినికా సము[దయోః, సురా (గ్యసౌవీరకయోర్యద న్తరం తద నరం వై తవ రాఘవస్య చ. శీర్‌

ఆరణ్యకాండము క్‌0ికి (వ. అ. వనే = వనమునందు, సింహళ్చ్ళాగాలయోః = సింహమునకు నక్కకు, యత్‌ = ఏ, అన్తరమ్‌ = భేద మున్నదో, స్యన్దినికాసమ్ముదయో:ః = బోదెకాలువకు సమ్నుదానికి, యత్‌'= ఏ, అన్తరమ్‌ = భేదమున్నదో, సురాగ్య సౌవీరకయోః = అమృతమునకు (లేదా (శీష్టమెన మద్యమునకు) కడుగునీళ్ల కు, యత్‌ = ఏ, అన్నరమ్‌ = భేదమున్నదో, తవజ నీకు, రాఘవస్య చ = రామునకు తా. వనములో నివసించే సింవినికీ నక్కకి ఎంత ఖేదమో, చిన్న బోదికాలవకు సమ్ముదానికీ ఎంత భేదమో, ఉత్తమమైన మద్యానికి కడుగునీళ్లకు ఎంత భఖేదమో, నీకూ రామునకూ కూడ అంత భేద మున్నది. శీర్‌ మూ. యదన్తరం కాజ్బనసీసలో హయో ర్యద న్త్లరం చన్టనవారిపజ్కయో:, యదన్తరం హ స్లిబిడాలయోర్వనే తదన్త్నరం దాశరథేస్తవైవ చ. 46 (వ. ఆ. కాజ్బనసీసలోహయోః = బంగారమునకు, సీసమునకు, యత్‌ == ఏ, అస్తరమ్‌ = భేదమో, చన్షనవారిపజ్క-యో: = మంచిగంధమునీటికి బురదకు, యత్‌ = ఏ; ఆ నరమ్‌ = భేదమో, దాళరథేః = రామునకు, తవైవ చజ= నీకూ, తా. ఐంగారానికీ సీసానికి ఎంత కేదమో, మంచి గంధము నీటికి బుదరకు ఎంత భేదమో, వనములో నివసీంచే ఏనుగకు పిల్లికీ ఎంత భఖేదమో, నీకు రామునకు ఉన్న భేదము కూడ ఆండే. జీర, మూ. యదన్త్నరం వాయస వైన తేయయో ర్యద న్తరం మద్గుమయూరయోరపి, యదన్నరం సారసగ్భ[ధయోర్వనే తదన్తరం దాశరథేస్తనై వ చ. శ వః అ. వాయసవైనతేయయోః == కాకికి గరుత్మంతునికి యత్‌ = వ్‌, అన్తరమ్‌ = భేదమో, మద్దుమయూరయోరపి = నీటికాకికి నెమలికి యత్‌ = పీ, 88)

అన్వరమ్‌=భేదమో, వనే=వనమునందు, సారసగృుధయోః=హంసకు, గద్దకు; యత్‌ = ఏ, అన్తరమ్‌ = భేదమో, దాశరఖేః = రామునకు, తవైవ చా నీకూ; తత్‌ = ఆ, అన్నరమ్‌ = బేదమే. తా. కాకికి గరుత్మంతునకూ ఎంత భేదమో, నీటికాకిక్‌ నెమలికి ఎంత బేదమో, వనములో హంసకూ గద్దకూ ఎంత భబేదమో, రామునకూ స్తా అంజే భేదము. శ మూ. తస్మిన్సహ[స్రాషసమ్మ పభావే రామే సితే కార్ముకదాణపాణౌ, హృతాపి తేఒహం న జరాం గమిష్యే // వ్యజం యథా మక్షికయావగీర్జమ్‌. అగ ఆభ్‌ [గ్ర అ. హృతాపి = హరింపబడినదాననైనను, అహమ్‌ = నేను ్‌ (సావసమ్మప్రభావే = దేవేర్యదునితో సమానమైన (పభావము గల కార్ము బాణపాణౌ=ధనస్సు బాణములూ హసములందు గల, తస్మిన్‌ = ఆ? రామేజో రాముడు, స్టితే ఇ నిలచియుండగా, మశ్షికయా = ఈగచేత, అవగిర్ణమ్‌= బడిన, వ్యజం యథాజ వ్యజము వలె, తే=నీకు, జరాంన గమిష్యేజ జీర్ణ కాను. ల (పభొ తా. నీవు నన్ను అపహరించినా కూడ, ఇందునితో సమాన మైగ జ న వము గల ఆ రాముడు ధనుర్చాణములు ధరించి సిలబడినచో ఈగ మి గ్‌ వ[జమునువలె నీవు నన్ను జీర్ణము వేసికొనజాలవు. మూ. ఇతీవ త ద్వాక్యమదుష్టభావా సుదుష్టముక్ర్యా రజనీచరం తమ్‌, గ్మ్యాత్మపకమ్పాద్వ్యథితా బభూవ ॥9 వాతోదతా సా కదలీవ తనీ. శ సన్నని (స. అ. అదుష్టభావా = దుష్టము కాని భావమూ గల, లేన ంల్తం న క్‌ ట్‌ టా యా ఆ రాక్షసుణ్ణి గూర్చి, తత్‌ =అ, వాక్యమ్‌ = వాక్యమును, ఇతి 2 ఇప! ఉక

అరణ్యకాండము ర్‌9ిల్‌ పలికి, గ్మాత్మపకమ్బాత్‌ = ళరీరముయొక్ట_. వణకువలన, వాతోద్దతా = గాలి చేత ఎగురకొట్టబడిన, కదలీవ = అరటిచెట్టు వలె, వ్యథితా = వ్యథ చెందినది, తా. పఠిశుద్ధ మైన మనోభావము గల ఆ సీత చాల దుష్టుడైన ఆ రాక్ష సునితో ఇట్లు వలికి, గాలికి ఊొపివేయబడిన అరటి చెట్టు వలె, శరీరము వణకి హోగా వ్యథ పొందెను. శ్రి మూ, తాం వేసమానాముపలక్య సీతాం స రావణో మృత్యుసమపభావః, కులం బలం నామచ కర్మ చాత్మనః సమాచచ్నే భయకారణార్థమ్‌. ర్‌0 ఇత్యార్టే ్రీమ్మదామాయణే వాల్మీకీయే ఆదికావ్యే అరణ్యకాజ్జే స ప్రచత్వారింశః సర్గః. (వ. అ. మృత్యుసమ్మవభావః = మృత్యుదేవతతో సమానమైన (ప్రభావము గల, సః= ఆ, రావణః == రావణుడు, వేపమానామ్‌ = వణకుచున్న, రామ్‌ జ ఆమెను, ఉపలక్ష్య = చూచోొ భయకారణార్థమ్‌ == భయముకొరకు, ఆత్మనః జ తనయొక్క-_; కులమ్‌ = కులమును, బలం చజు బలమును, కర్మ చ= పనిని, సమాచచక్షే = చెప్పెను. తా. మృత్యుదేవతతో సమానమైన (ప్రభావము గల ఆ రావణుడు వణకి పోవుచున్న ఆ సీతను చూచి, ఆమెకు భయము. కలిగించుట శై తన కులమును, బలమును, కర్మను గూర్చి చెప్పెను. “క్రాల్రానందిని"అను శ్రీమ్మ్యదామాయ ణాం్యధవ్యాఖ్యానమునందు అరణ్యకాండలో నలుబదివీడవ సర్గ సమా ప్రము,

అథ అష్షచత్వారింశః సరః న! "క [రావణుడు తన వరా(ొముమును వర్జింబి చెల్మ్రట. నీల ఆతనిని భయపెట్దుల. ] మూ. ఏవం 1బువన్వ్యాం సీతాయాం సంరబ్బః పరుషం వచః, లలాటే ఉ(భుకుటిం కృత్వా రావణః (పత్యువాచీ హ. న్‌! (ప. అ. సీతాయామ్‌=సీత, ఏవమ్‌ =ఇట్టు, (బువన్యామ్‌ = చెప్పుచుండగా రావణః: (రావణుడు, సంరబ్ధః = కోపించినవాడై, లలాటే= లలాటమునందు,. (భుకుటిమ్‌ ='(భుకుటిని, కృత్వా = చేసి, పరుషమ్‌ == పరుషమైన, వచః== వచనమును, (నత్యువాచ == తిరిగిపలికెను. ఠా. రోవణుడు సీత మాటలు విని, కుపితుడై, కనుబొమ్మలు విరచి వరుషముగా ఇట్లు పలి కెసు. క్షే మూ; (భాతా వైెశవణస్యాహం సాపత్నో్యో వరవర్ణిని, రావణో నామ భదంతే దశ్శగీవః 1పతాపవాన్‌. రి (ప. ఆ. వరవర్ణిని = (శేష్టమైన శరీరవర్ణము గల సీతా ! అహమ్‌ నేను వైళవణన్య = కుబేరుని యొక్క, సాపత్న్యః (థాకా = సవతితమ్ముడను. దళ ఉగీవః=పది కంఠములు గల, (ప్రతాపవాన్‌ =(పతాపవంతుడైన, రావణో నాము 'రోవణు డను ,పసిద్ధి కలవాడను. తే = నీకు, భద్రమ్‌ = మంగళ మగుగాక. తా. సీతా । నీకు మంగళ మగుగాక, పది కంఠములు కలవాడను, (పతాప వంతుడను అయిన నేను కుబేరుని సవతి తమ్ముడను; రావణు డని (పసీద్ది పొందినవాడను. ల్లి మూ. యస్య దేవాః నగన్దర్వాః పీశాచనతగోరగాః, వ్మిదవన్త్ని భయాద్బ్చీతా మృతోోరివ సదా 1పజాః, సి

ఆఅరణ్యకాండము వరి వ. అ. (పజాఃజు (వజలు, మృత్మ్యోరివ = మృత్యువుయొక్క భయము వలన వలె, యస్య జ ఎవనియొక్క, భయాత్‌ = భయమువలన, ధీతావ:=భయ పడినవారై, సగన్దర్వాః = గంధర్వులతో కూడిన, దేవాః = దేవతలు, వికాచవత గోరగాః = పికాచములు, వతగములు, ఉరగములు, వ్మిదవన్లి = పారిపోవునో, (అట్టి రావణుడను). తా, మళ్యుపునకు ఖభయవడి జనులు షారిపోవునట్టు, నన్ను చూచి భయ పడి దేవతలు, గంధర్వులు, పిశాచములు, పతగములు, ఉరగములు దూరముగా పారిపోవుదురు. తి మూ. యేన వై్యశవణో రాజా ద్వైమ్మాతః కారణాన్తరే, దంన్వ్యమాసాదితః (కోధ్యాదణే వ్మికమ్య నిర్జితః. తీ (ప. అ. యేన== ఎవనిచేత, కారణాన్తరే = ఒకానొక కారణమునందు, (కోధాత్‌ = కోపమువలన, ద్వన్ధ్వమ్‌ ఆసాదితః = ద్వంద్వ యుష్ధమును పొందింప బడిన, ద్వైమా్యతఃజనవతితల్లి కొడుకైన, వ్యైళవణః రాజా == కుబేరుడు, రబేజ= యుద్దమునందు, వ్మికమ్య జూ పర్మాకమించి, నిర్దితః = జయింపబడినాడో. చి న! తా. నేను కారణాంతరములచే కోపించి, నా సవతితల్లి కుమారుడైన కుబేరునితో యుద్ధము చేసి పరాాకమముచేత ఆతనిని జయించితిని, డీ ఇ అభ మూ. యదృయార్తః పరిత్యజ్య స్వమధిష్థానమృద్ధిమత్‌, "కైలాసం పర్వత శేష్టమధ్యాస్తే నరవాహన:ః. ర్‌ స్‌ో 0|| అజాత (ప. ఆ నరవాహనః=కుబేరుడు, యదృయార్తఃజఎవనినుండి భయము వలన పిడితుడై, బుద్ధిమత్‌ =ఐశ్వర్యసంపన్న మైన, స్వమ్‌జతన సంబంధమైన, థి ఠి [శేష్టమెన, క్రై లాసమ్‌ = కై లాసమును,- అధ్యా స్తే = అధిష్టించి యున్నాడోం తాం కుబేరుడు నా భయముచే పీడితుడై ఐళ్వర్యసంపన్న మెన తన నివాసనగరమును విడచి వర్వత్మశేష్టమెన కైలాసముమీద నివసించుచున్నాడు. 5 మూ. యస్య తత్పుష్పకం నామ విమానం కామగం శుభమ్‌, వీర్యాదేవార్డితం భ్మ్యదే యేన యామి విహాయనమ్‌,. 6

598 శ్రీమ్మదామాయణము (ప. అ. భదే = మంగళ్మపదురాలా । యస్య = ఏ కుజేరునియొక్క, తత్‌ జ ఆ, పుష్పకం నామ జు పుష్పక మను “పీరు గల, కామగమ్‌ == ఇచ్చాను సారము వెళ్లే, శుభమ్‌ = మంగళ కర మైన, విమానమ్‌ జ విమానము, వీర్యాదేవజ వర్యాకమమువలననే, (నాచేత, ఆర్టితమ్‌ = సంషపాదింవబడినదో. యేనజ= ఏ విమానముచేత, విహాయసమ్‌ జ ఆకాశమును గూర్చి, యామిజ వెళ్లుచున్నానో. కా. మంగళ్యపదురాలా | ఇచ్చానుసారము (ప్రయాణము చేసే, మంగళ [వదమైన పుష్పకమను పేరు గల విమానము అ కుజేరునిదే. నేను దానిని పరా[కక్రమముచేత్య ఆతనినుండి సరహాదించి, దానిపై ఎక్కి ఆకాశమునందు సంచ రించుచుందును. 6, మూ. మమ సంజాతరోషస్య ముఖం దృ_స్వైవ మైథిలి, విిదవన్ని పర్మితస్తాః సురాః శ్మకపురోగమా?. [| ప. అ. మైథిలి= సీఠా ! సంజాతరోషస్య == పుట్టిన కోపము గల, “మమ జ నాయొక్క, ముఖమ్‌జ=ముఖమును, దృష్వైవజచూడగా నే, పర్మితస్తాఃజ భయవడినవారై, శ్మకపురోగమాః == దేవేందుడు నాయకుడుగా గల, సురాః= దేవతలు, వ్మిదవన్తిజపారిపోవుదురు. తా. “సీతా ః నాకు కోపము వచ్చి నట్టు చూడగానే, భయపడిపోయి దేవేర్యదుడు మొదలైన దేవత లందరూ షారిసోవుదురు. 7 మూ. యత తిస్టామ్యహం త్యత మారుతో వాతి శజ్కఈ, తీ వాంకుః శిశరాంకుశ్చు భయాత్సంపద్యతే రవిః. ్రి వః అ, అహమ్‌జ=నేను, య(తజ ఎక్కడ, తిష్టామి=ఉందునో, త్మతజ అక్కడ, మారుతః జవాయువు, శజ్కితఈః=భయపడుచున్నవా డై, వాతిజువీచును. త్మీనవాంకుః=తీ(వమైన కిరణములు గల, రవిః చ=సూర్యుడు. కూడ, భయాత్‌ == భయమువలన, శిశిరాంశచుః: చల్లని కిరణములు కలవాడుగా, సంపద్యతే=అఆగును. ఠా, నేను నిలచి ఉన్న చోట వాయువు భయపడుచూ వఏీచును. త్మీవము లైన కిరణములు గల సూర్యుడు కూడ తన కిరణములను చల్లగా చేయును.

అరణ్యకాండము ర్‌ఫ్రి9 మూ, నిష్కమ్పపథతాస్తరవో నద్యశ్చ స్పిమితోదకా:, భవన్సి య్యత య్యతాహం తిష్టామి విచరామిచ. $ వ అ, అహమ్‌ = నేను యత యతః ఎక్క-డెక్కుడ, తిష్టామి = నిలబడుదునో, విచరామి చ= సంచరించుదునో అక్కడ, తరవః=వృకములు, నిష్కమృపష్మతాః = కదలని ఆకులు కలవిగాను, నద్యశ్చ = నదులు, న్తిమితోద కాజా నిశ్చలమైన ఉదకము కలవిగాను, భవన్లి = అగును. తా. నేను ఎక్కడ ఉందునో, నేను ఎక్కడ సంచరింతునో అక్కడ చెట్టు ఆకులు కూడ కదల్బవు; నదులు మందముగా (వవహించును. ర్ట మూ. మమ పారే సముృుదస్య లజ్కా నామ పురి శుభా, సంపూర్ణా రాక్షసైర్లోరెర్యతేనుస్యామరావతీ. 10 (వ. అ, ఘోర్రైెఃజభయంకరులైన, రావ నైః=రావసులతో, సంపూర్ణాజ= నిండినది, లజ్క్యా నామ= లంక అను పేరు గలదీ, శుభాజ సుందర మైనదీ, ఇద్విదస్యజ ఇందునియొక్క-, అమరావతీవ = అమరావతి వంటిది అయిన, మమజ నాయొక్క, పురీజ= వట్టణము, సమ్ముదస్య = సము్శుదముయొక్క; పాఠే= ఆవతలి ఒడునందు ఉన్నది. ఉ తా. సుందరమైన నా లంకావట్టణము ఇందుని అమరావతి వంటిది. భయంకరులైన రాక్షసులతో నిండిన ఆ పట్టణము సమ్ముదము ఆవలి ఒడ్డునం చున్నది. 10 మూ. (పాకారేణ పరిక్షిప్తా పాణ్జురేణ విరాజతా, 'హేమకజ్యు పురీ రమ్యా వైడూర్యమయతోరణా. 11 (వ, అ. రమ్యా=సుందర మైన, పుతేజఆ పట్టణము, పాణ్లు రేణ== తెల్లని, విరాజతా== (పకాశించుచున్న, (పాకారేణ = 1పాకారముచేత, వరిక్షిప్తా = చుట్ట బడీనది. హేమకజ్యు= బంగారు మేడలు గలది; వై డూర్గమయతోరణా== వైడూర్య మాజణిక్యవికారమైన తోరణములు గలది. తా. సుందరమెన ఆ లంకాపట్లణము చుట్టూ తెల్లగా [పకాశించుచున్న కూవా బ్‌ లు స!

600 శ్రీమ్మ(దామాయణము (ప్రాకారము, దానిలో" బంగారు మేడలు, వైదూర్యమణి వికార మైన తోరణములు ఉన్నవి. క్షే మూ. హస్త్వశ్వరథసందాధా తూర్యనాద వినాదితా, సర్వకాలఫ లెర్వు కైః సంకులోద్యానశో భికా. ర్తి (ప. అ. హ స్య్యృశ్వరథసందాధా = గజములతోను, ఆశ్వములతోను, రథ ములతోను ఇరుకుగా ఉన్నది. తూర్యనాదవివాదితా = తూర్మముల ధ్వనులచేత ధ్వనింపచేయబడినది, సర్వకాలఫలైః = సర్వకాలములయందు ఫలములు గల, వృషైః ='వృక్షములతో, సంకులోద్యానళోభితా == నిండిన ఉద్యానములచేత (పకా శింపచేయబడినది. తానా లఅంకోపట్టణము ఏనుగులతోను , అశ్వములతోను, రథములతోను కిక్కిరిసి ఉండును. మంగశ వాద్యముల ధ్వనులతో మార్నుమోగుచుండును. అన్ని కాలములందు ఫలముల నిచ్చే వృక్షములతో నిండిన ఉద్యానవనములతో శోధించు చుండును. [లై మూ. త్మత త్వం వసతి సీతే రాజపుతతి మయా సహ, న స్మరిష్యసి నారీణాం మానుషీణాం మనస్విని. గతి [వ- అ. రాజప్యుతి = రాజకుమారీ ! మనస్విని_మానవంతురాలా ! సీతే=ు సితాః తత ఆ లంకాపట్టణమునందు, మయా సహ =నాతో కూడ, వసతీ= నివసించుచున్నదానవై, మానుషీణామ్‌ = మనుష్మజాతికి సంబంధించిన, నారీ ణామ్‌ = స్త్రీలకు (ను), న స్మరిష్యసి = స్మరించవు. తా. రాజప్పుతివి, మానవంతురాలూ అయిన సీతా: నీవు నాతో కలిసి ఆ లంకావట్టణములో నివసించి నట్లయితే మనుష్యస్త్రీల నెవరినీ స్మరించవు, 18 మూ. భుక్టూనా మానుషాన్‌ భోగాన్‌ దివ్యాంశ్చ వరవర్ణిని, న స్మరిష్యసి రామస్య మానుషస్య గతాయుషః. క్ష్తీ (ప. అ. వరవర్ణిని=(శేష్యమైన వర్ణము గల సీతా మానుషాన్‌=మనుష్యు లకు సంబంధించిన, భోగాన్‌ =భోగములను, దివ్యాంశ్చు జదివ్యము లైన భోగము

ఆరణ్యకాండము 601 లను, భుక్ఞూనా = అనుభవించుచున్నదానవై, మానుషస్య = మానవుడు, గతా యుషః = గడచి పోయిన ఆయుర్దాయము కలవాడు అయిన, రామస్య = రాము నకుున న్మరిష్యసి = స్మరించవు.

తా. ఓ: సీతా: మనుష్యులకు లబించే భోగాలను, దేవతలకు లభించే భోగాలను అనుభవించుచు నీవు ఆయుర్దాయము చెల్లిపోయిన సామాన్యమానవు డైన రాముణ్ణి స్మరించవు, క్షే

మూ. స్టాపయిత్వా,(పియం ప్యుతం రాజ్ఞా దశరథేన యః, మన్దవీర్యః సుతో జ్యేష్టస్తతః 1పస్సాపితో వనమ్‌. 15 న్‌! ఇ ,;

వ. అ. మన్షవీర్యః=మంద మైన పర్మాకమము కలవాడు, జ్యేష్టః నుతః= జ్యేష్టకుమారుడు అయిన, యః = ఏ రాముడు, రాజ్ఞా = రాజైన, దళశరఖేనజ=దశ రథునిచేత, (పీయమ్‌ == 1పియు డైన, ప్యుతమ్‌=పుతుబ్డే, స్థాపయిత్వాజుస్థా పించి, తతః = అక్కడినుండి, వనమ్‌ = వనమును గూర్చి, [వస్థాపితః= పంపబడినాడో.

భా. రాముడు జ్యేష్టప్కుతుడే యైనను అల్పమైన పరాాకమము కలవా డగుటచే, దశరథమహారాజు, తన (పియపుళుడైన భరతునకు రాజ్య మిచ్చి ఇతనిని అరణ్యమునకు సంపివేసినాడు. కేల్‌

మూ. తేనకిం (భష్టరాజ్యేన రామేణ గతచేతసా, కరిష్యసి విశాలాశత్ని తాప'సేన తపస్వినా. 16

(వ అ. విశాలాషి == విశాల మైన న్మేతములు కలదానా : (భష్టరాజ్యేనజ రాజ్యభస్టుడు, గతచేతసా = పోయిన బుద్ధికలవాడు, తాపసేనజ= దీనుడు, తప స్వినా ఇ ముని ఆయిన, తేన రామేణ = ఆ రామునితో, కిం కరిష్యసి == ఏమి చేయుదువు ?

ఠా, ఓ : విశాలన్మేతములు గల సీతా ! రాముడు రాజ్య్యభష్టుడు, బుద్ది విహినుడు, దీనుడు, మునివృత్తిలో ఉన్నవాడు. అట్టి వానితో నీవేమి చే సెదవు ?16

మూ: సర్వరాక్షసభర్తారం కామాత్స్యయమిహాగతమ్‌,

న మన్మథశరావిష్టం _పత్యాఖ్యాతుం త్వమర్హసి.. 17

602 శ్రీమ్మదామాయణము (వ అ. కామాత్‌ = కామమువలన, స్వయమ్‌ = స్వయముగా, ఇహ == ఇక్కడికి, ఆగతమ్‌ వచ్చిన, మన్మథశరావిష్టమ్‌= మన్మ ఠ బాణములచేత వ్యాప్తుడ నైన, సర్వరాక్షసభర్తారమ్‌ = సకలరాక్షసుల (ప్రభువునై న నన్ను, త్వమ్‌ =నీవు, (వత్యాఖ్యాతుమ్‌ = -పత్యాఖ్యానము చేయుటకు, న అర్హసిజు తగవు. తా. సకలరాక్షనులకు (పభువునై న నేను, మన్మథబాణములచేత పీడించ బడినవాడనై కామముతో స్వయముగా నీవద్దకు వచ్చినాను. అట్టి నన్ను నీవు నిరాకరించకూడదు. 1 మూ, 1పత్యాఖ్యాయ హి మాం ఖీరు పరితాపం గమిష్యసి, చరణేనాభిహత్యేవ పురూరవసమూర్వశీ. కర్రి [ప. అ. ఫీరు= భయస్వభావము గలదానా ।; మామ్‌ =నన్ను, (పత్యా అభిహత్య ౬ తన్ని, ఊర్వశీవ జా ఊర్వశి వల, పరితావమ్‌ పళ్చాత్తాపమును, గమిష్యసి జ పొందగలవు. కా. సీఠా : పూర్వము ఊర్వశి కాళ్లమీద పడిన పురూరవసుణ్ణి నిరాక రించి పళ్ళాత్రాపము చెంది నట్టు, సీపు కూడా నన్ను నిరాకరించినచో వళ్చాత్తా వము చెందగలవు, 18 మూ. అణజ్గుల్యాన సమో రామో మమ యుద్దే స మానుషః, తవ థాగ్యేన సంపా పం భజస్వ వరవరిని. 19 వా ణ (ప. అ. వరవర్ణిని = _శేస్ట్రమెన శరీరవర్షము గల సీతా! మానుష = మానవుడైన, సః రామః== ఆ రాముడు, యుద్దే జ యుద్ధమునందు, మమజ=నాొ యొక్క, అజ్జుల్యా == (వేలితో కూడ, సమః సమానుడు, న= కొడు, తవ సీయొక్క, భాగ్యేన = అదృష్టముచేత, సంపా ప్రమ్‌ = లభించిన నన్ను, భజస్వ ఇ పొందుము. తా, సీతా: మానవమ్మాశుడైన ఆ రాముడు యుద్ధములో నా (వేలికి కూడ పోలడు. నేను సీ అదృష్టవళముచేత వచ్చినాను. అట్టి ననుహ్హ అంగీకరించుము. 19

ఆరణ్యకాండము 60& మూ. ఏవముక్తాతు వైదేహీ (క్రుద్దా సంర క్రలోచనా, అ(బవీత్పరుషం వాక్యం రహితే రాక్షసాధిపమ్‌. ౭20 (వ. ఆ. ఏవమ్‌ == ఇట్టు, ఊక్తా== పలకబడిన, వైదేహీ సీత, (కుద్దా= కోపించినదై, సంర క్తలోచనా == ఎజ్జినైన న్మేతములు గలదై, రహితే == జనులు. లేని ఆ (పదేశమునందు, రాక్షనాధిపమ్‌ == రావణుని గూర్చి, వరుషమ్‌ == పరుష మైన, వాక్యమ్‌ == వాక్యమును, అబవీత్‌ == పలికెను, తా. సీత ఆ మాటలు విని, కోపముచేత ఎజ్జిబడిన కన్నులు కలదై, జన శూన్యమైన ఆ (పదేశములో రాక్షసాధిపుడైన రావణునితో ఇట్టు పలికెను. 20 మూ. కథం వై[శవణం దేవం సర్వభూతనమస్కృతమ్‌. (థాతరం వ్యపదిశ్య త్యమశుభం కర్తుమిచ్చసి. లే వ ఆ. సర్వభూతనమస్కృృతమ్‌ == సకల్మప్రాణులచేతను నమస్కరించ వ్యవదిశ్య = చెప్పి, త్వమ్‌ = నీవు, అపభమ్‌ = అకుభ మైన కార్యమును, కర్తుమ్‌ = చేయుటకు, కథమ్‌ == ఎట్లు, ఇచ్చసి = ఇచ్చయించుచున్నావు? తా. సకల్మపాణులచేత నమస్కరింపబడిన కుబేరుడు నా సోదరు డని చెప్పుకొనుచు నీవు ఈ అకార్యము చేయుటకు ఎట్లు పూనుకున్నావు? లై మూ. అవశ్యం వినశిష్యన్ని సర్వే రావణ రాక్షసాః, యేషాం త్వం కర్కళో రాజా దుర్చుద్ద్ధిరజ్‌ తేన్ది యః. ర్ట (వ. అ. రావణజు రావణా ; కర్కశ: == (్యకూరుడవు, దుర్చుద్దిః = చెడ్డ బుద్ధి కలవాడవు, అజితేన్ది్యయః == జయింపబడని ఇర్యదియములు కలవాడవు ఇ నమ స్తమైన, రావనసాః= రాతసులు, అవళ్యమ్‌ = తప్పక, వినశిష్యన్తి= నశించగలరు. లా. రావణా । _కూరుడవు, దుర్చుద్ధివి, ఇం[దియన్మిగహము లేనివాడవు అయిన నీవు రాజుగా ఉన్న రాషసు లందరూ నశించగలరు. ర్డర్డి

ర! ్రీమ్మదామాయణము మూ. అపహృత్య శచీం థార్యాం శక్యమిన్సస్య జీవితుమ్‌, న చ రామస్య భార్యాం మామపనీయా స్త్రి జీవితమ్‌. 238

(వ, ఆ. ఇన్ష్రస్య == ఇందునియొక్క_, భార్యామ్‌= భార్యయైన, శచీమ్‌ == శచీదేవిని, అవహృత్య = అపహరించి, జీవితుమ్‌ = జీవించుటకు, శక్యమ్‌ = శక్య మైనది. రామస్య = రామునియొక్క , ఛార్యామ్‌ జ వార్యనై న. మామ్‌ = నన్ను, అపసీయ న! అపహరించి, జీవితమ్‌ లా జీవితము, నాసి లా! లేదు.

తా, ఇందుని భార్యలైన శచీదేవిని ఆపహరించి యెనా జీవించవచ్చు నేమో కాని, రాముని బార్యనైన నన్ను అపహరించినచో జీవితము లేదు. 28

మూ. జీవేచ్చిరం వ్యజధరస్య హస్తా

చృచీం (పదృష్యాపతిరూపరూపామ్‌, న మాదృశీం రాక్షస దూషయిత్వా పీతామృతస్యాపి తవాస్తి మోవః బగ ఇత్యార్షే శ్రీమ్మదామాయణే వాల్మీక్రీయే ఆదికావ్యే అరణ్యకాజ్డే అష్టచ త్వారింశ; సర్గః,

(వ. ఆ. రాషవస=రావనసుడా | అృపతిరూపరూపామ్‌=నాటి లేని రూపము గల,శచీమ్‌=ళచీదేవిని, వ్యజధరస్య=ఇందునియొక్క, హస్తాత్‌=హ నృమునుండి, (వధృష్య = బలాత్కారముగా లాగికొని, చిరమ్‌ చిరకాలము, జీవేత్‌ జీవించ వచ్చును. మాద్భశీమ్‌ = నావంటిదానిని, దూషయిత్వా = దూషించి, పీతామృత స్యాపి = (తాగబడిన అమృతము కలవాడవై నను, తవ= నీకు, మోక్ష£ఎ

ఠా. ఓః రాక్షసుడా! సాటి లేసి సౌందర్యము గల శచీదేవిని వ్మజాయు ధము ధరించిన ఇందుని హ స్తమునుండి బలాక్కారముగా అవహరించువొనిపోయి కూడ చిరకాలము జీవించవచ్చునేమో : నావంటిదానిని దూషించినచో నీవు అమృ తము తాగినా కూడ నీకు విడుదల ఉండదు. లక్షీ

“*దాలానందిని” అను శ్రీమదామాయణాం(ధ్రవ్యాఖ్యానమునందు అరణ్య కాండలో నలుబది ఎనిమిదవ సర్గ సమాప్తము.

అథ ఏకోపజ్బాళః సర్గః మ [రావణుడు శీతశు ఆవవారంచుఓ. అవై విలవీించుట్‌, ఊటాయథు శసవిణుటి .] మూ. సీతాయా వచనం (శసుత్వా దశగీవః [(పతాపవాన్‌, హస్తే హస్తం సమాహత్య చకార సుమహద్వపుః. క్‌! (స, అ, (వతాపవాన్‌ జా (పతాపవంతు డైన, దళ్ళగివః = రావణుడు, సీతాయాః = సీతయొక్క, వచనమ్‌ = వచనమును, (కుత్వాజ విని, హాస్తే= హ స్త్వమునందు, హ స్తమ్‌ = హ స్త్రమును, సమాహత్య జ కొట్టి, సుమహత్‌ = చాల. "పెద్దదైన, వపుః = శరీరమును, చకార = చే సెను. తా, _వతాపవంతుడైన రావణుడు సీత మాటలు విని, ఒక చేతిలో మరొక చేయి వేసి చరచి, శరీరమును పెద్దగా చేసెను. క్షే మూ. స మైథిలీం పునర్వాక్యం బభాషే వాక్యకోవిదః, నోన్మ త్తయా _శతౌ మన్యే మమ పీర్యపర్మాకమౌ. రి వ. ఆ. _ వాక్యకోవిదః=మాటలలో నేర్చురియైన, సఃజఅతడు, మైథిలీమ్‌. జ సీతను గూర్చి, పునః = మరల, వాక్యమ్‌ ఇ వాక్యమును, బభాషేజ=పలికెను. ఉన్మ త్తయా = ఉన్మత్తురాలవైన నీచేత, మమ జ నాయొక్క-, వీర్యపరా,కమౌ == వీర్యవపర్మాకమములు, న శుతా నూ వినబడ లేదు అని, మన్వేజ= తలచెదను. తా. మాటలలో నేర్చరియైన ఆ రావణుడు సీతతో మరల ఇట్లు పలికెను. నీకు పిచ్చిఉన్నది కాబోలు, అందుచేతనే నా వీర్యమును గూర్చి వరాాకమమును. గూర్చి నేను వర్షించిచెప్పినా నీవు వినలే దని అనుకొనుచున్నాను. లై మూ. ఉద్వహేయం భుజాభ్యాం తు మేదినీమమరే స్థితః, ఆపిబే యం సము[దం చ హన్యాం మృత్యుం రణే స్థితః, ర్త

606 శ్రీమ్మదామాయణము

(స అ. అమృరే == ఆకాశమువందు, స్టితః న్‌ా ఉన్నవాడనై, భుజాభ్యామ్‌ జభుజములతో, మేదినీమ్‌=భూమిని, ఉద్వహేయమ్‌ = మోయగలను. సముద్రం చ == సము[దమును కూడ, ఆపిబేయమ్‌ = (కాగివేయుదును. రణే== యుద్ధము నందు, సితః ఊన్నవాడనై శి మృత్యుమ్‌ నా మృత్యువును, హన్వామ్‌ = చంపు

థి కా పు శి చును.

తా. ఆకాశమునందు నిలచి రెండు చేతులతో భూమిని ఎత్తి మోయుదును. సము[దమును [తాగుదును. యుద్ర్ధరంగములో నిలచి మృత్యువును కూడ చంపు దును. శ్రి

/ వ్‌ మూ. అర్క్లం రున్ధ్యాం శరై సీకైర్విభిన్య్యాం హి మహితలమ్‌, కామరూపిణమున్మ త్తే పశ్య మాం కామదం వతిమ్‌,

పః అ. అర్మ_మ్‌ = సూర్యుజ్ది, రున్ఫ్యామ్‌ = అడ్డుకొనెదను తీషైః=తీక్ష

ములైన, శరై! = బాణములచేత, మహీతలమ్‌ = భూమిని, విఖిన్ద్యామ్‌ = (బ్రద్దలు యా లా. మర

కొద్టెదను. ఉన్మత్త నూ పిచ్చిదానా: కామదమ్‌ - కోరికలను ఇచ్చే, పతిమ్‌ =భ ర్త నైన, కామరూపిణమ్‌ = స్వేచ్చారూపము గల, మామ్‌ నన్ను, పళ్య= చూడుము.

తా, సూర్యుణ్ణి అడ్డుకొందును. తీశ్టములైన బాణములతో భూమిని బద్ధలు కొట్టుదును. పిచ్చిదానా : ఇచ్చానుసారము రూపము ధరించ గలిగినవాడను, నీ కోరికలన్నీ తీర్చుగలవాడను అయిననీ భర్త నైన నన్ను చూడుము. డీ

మూ, ఏవము క్తవత స్తస్య సూర్యకల్చే శిఖ పభే,

[కుద్దస్య హరిపర్య నే ర్త న్నేతే బభూవతు;. ర్‌

(వ, అ. ఏవమ్‌ == ఇట్టు, ఊఉ క్రవత;। == పలికిన, (కుద్ధస్య = కోపించిన, తస్యజ ఆ రావణునియొక్క, సూర్యకల్ప్చేజ సూర్యునితో సమానములు, శిఖి వలే = అగ్ని వంటి కాంతి గలవి, హరిపర్య నే = శ్యామవర్జము గల [ప్రాంతములు గలవీ అయిన, న్మేతే=న్మేతములు, రశ్తే= ఎజ్జగా, బభూవతుః=అఆయినవి.

తా. కోపించి ఈ విధముగా మాట లాడుచున్న ఆ రావణుని, సూర్యుని వలె ఉన్నవి, అగ్నికాంతి వంటి కాంతి గలవి, నల్డని చివరి భాగములు గలవి అమున న్మేతములు ఎజ్జబడినవి, ర్ట

ఆరణ్యకాండము 607 మూ. సద్యః సౌమ్యం పరిత్యజ్య భిక్షురూపం చ సంమతమ్‌, స్వం రూపం కాలరూపాభం ఇేజే వై[శవణానుజ:. 6

(వ. అ. వై్యళశవణానుజః = రావణుడు, సద్యః == వెంటనే, సొమ్మమ్‌ == సౌమ్యము, సంమతమ్‌ = వూజనీయము అయిన, వికురూపమ్‌ == సంన్యాసిరూవ మును, పరిత్యజ్యజ== విడచి, స్వమ్‌=తన సంబంధ మైన, కాలరూపాభమ్‌ = యముని రూపము వంటి, రూపమ్‌ = రూపమును, భేజే= పొందెను.

తా, ఆ రావణుడు సౌొమ్యము, పూజనీయము అయిన సంన్యాసిరూపమును విడచి, యముని రూపము వంటి తన రూపమును (గహించెను. శి

మూ. సంర క్ష్రనయనః శ్రీమాం స్తపష్తకాజ్బనభూషణః. కోధేన మహతావిష్టో సీలజీమూతసంనిభ:. (7 దకాస్యః కార్ముకీ బాజీ బభూవ షణదాచరః.

(ప్ర, అ. మహతా== గొప్పదైన, (కోధేన జ (కోధముచేత, అవిష్టః=ఆవ హేంపబడిన ఆతడు, సంర క్తనయనః == ఎజ్జనైన న్మేతములు కలవాడు, శ్రీమాన్‌ ఇ శోట కలవాడు, త ప్తకాజ్బనభూషణ: == వరిశుద్ధమెన బంగారు అలంకార ములు కలవాడు, నీలజీమూతసన్నిఖః == నల్టని మెఘముతో సమానుడు, దశాస్యః జ వది తలలు కలవాడు, కార్ముకీ= ధనస్సు కలవాడు, బాణీ = బాణము కల వాడు, అయిన, క్ష్షణదాచరః = రాకసుడుగా, బభూవజఆయెను.

తా. ఆధికమైన కోవముతో నిండిన ఆతడు వది తలలు గల రాష్షసుడుగా మారెను. కోభాయుక్తుడై న ఆతని నేత్రములు ఎజ్జగా ఉండెను. ఆతడు బంగారు ఆభరణములు ధరించెను. నల్దని మేఘము వలె ఉండెను. దనుర్చాణములు 'ధరిం చెను. 7

మూ.సన పరి[వాజకచ్భ్చద్మ మహాకాయో విహాయ తత్‌, రి (పతిపద్య స్వకం రూపం రావణో రాక్షసాధిపః. సంర క్రనయనః (కోదాజ్జీమూతనిచయ్మపభః, ర్ట ర క్రామ్బరధరస్తస్లా గ్రీరత్నం పేక్య మెథిలీమ్‌.

608 శ్రుమ్మదామాయణము

(వ, అ. రాక్షనాధిపః = రాక్షసరాజ్రైన, నః రావణ?==ఆ రావణుడు, తత్‌ = ఈ, పర్మివాజకచ్చీద్మ నా పరి(వాజక కపటవేషమును, విహాయ = విడచి, న్వకమ్‌ = తనసంబంధ మైన, రూపమ్‌ =రూపమును, (_పతివద్య== పొండి, (కోధాత్‌ = కోపమువలన, సంరక్త నయనః == ఎజ్జనైన నేతములు కలవాడై, జీమూత నిచయ_పభః జ మేఘసముదాయము వంటి కాంతి గలవాడై, రకామృ్బరధరః == ఎల్జిని వస్త్రములు ధరించినవాడై , శ్రీరత్నమ్‌ = త్రీలలో (ేషఘ్టరాలైన, మైథిలీమ్‌ = సీతను, ంపేక్య = చూచి, తసౌ= నిలచిను.

ఏ

తా రాక్షసరాజైన ఆ రావణుడు ఆ కపటపరి వాజకరూపమును విడచి, పెద్ద శరీరము ధరించి, కోపముచేత ఎజ్జనైన న్మేతములతో, మేఘసముదాయము వంటి శరీరకాంతితో, ఎల్జది వస్త్రములు ధరించి, న్త్రీలలో (శేషురాలైన సీతను

ఉం గ శ చూచుచు నిలబడెను. రి క

మూ. స తామసితకేశాన్తాం భాస్క్ట్రరన్య (పభామివ, 10

వసనాభరణో పేతాం మైథిలీం రావణోఇ[బవీత్‌.

(ప. అఆ. సః= ఆ, రావణః రావణుడు, అసితకేశాన్తామ్‌ == నల్లని కేశ పాళము కలది, భాస్కరస్య=సూర్యునియొక్క, |(పభామివ=కాంతి వలె ఉన్నది. వసనాభరణో పేతామ్‌ == వస్ర్రములతోను ఆభరణములతోను కూడినది ఆయిన, మైథిలీమ్‌ = సీతను గూర్చి, ఆ్మబవీత్‌ = పలికెను.

తా. మంచి వస్త్రములను ఆభరణములను ధరించి, నల్లని కేశపాళశము. గలిగి, సూర్యకాంతి వళి (ప్రకాశించుచున్న ఆ సీతతో రావణుడు ఇటు వలికెను.

లా

మూ. (తిషు లోకేషు విఖ్యాతం యది భర్తారమిచ్చసి, క్‌!

మామా[శయ వరారోహే తవాహం సదృళః పతిః.

[వ. అ. వరారో హే=సశేష్టమైన కట్మిపదేశము గలదానా: ,తిషు లోకే జ మూడు లోకములలో, విఖ్యాతమ్‌ =(పసిద్దుడైన, భర్తారమ్‌ = భ ర్రను, ఇచ్చసి యది == (నీవు) కోరినట్టయితే, మామ్‌ == నన్ను, అక్షయ = ఆ(శయించుము. అహమ్‌ = నేను, తవ == నీకు, సదృశః = తగిన, పతిః= భ రను.

తా. ఆందమైన కట్మిపదేశము గలదానా । సీకు మూడు లోకాలలో పసిద్ధు

అరణ్యకాండము 609 డ్రైన భర్త కావాలని ఆనుకొన్నచో నన్ను ఆ్మశయించుము. నీకు భర్త ఆగుటకు తగినవాడను నేనే. [్ష మూ. మాం భజస్వ చిరాయ త్వమహం క్రాఘ్యః పతిస్తవ, ]18 నైవ చాహం కంచి దృ దే కరిష్యే తవ విృిపియమ్‌, త్యజ్యతాం మానుషే భావో మయి భావః (పణీయతామ్‌. [వ అ. భ్మదే= మంగళవదురాలా : చిరాయజచిరకాలము, మామ్‌=2= నన్ను, భజస్వ = పొందుము. అహమ్‌ = నేను, తవజ= నీకు, శ్రామ్యఃజక్ఞామఘించ దగిన, పతిః= భర్నను. అహమ్‌ జూ నేను, క్వచిత్‌ జ ఎన్నడూ, తన == నీకు, విిపియమ్‌ = ఆపకారమును, న కిరిష్యే చజ చెయ్యను. మానుషే = మానవు డైన రామునియందు, భావః (యేమ, త్యజ్యతామ్‌ = విడవబడుగాక. మయి = నామీద, భావః == (పేమ, _పణీయతామ్‌ = చేయబడుగాక, తా. నీవు చాల కాలము నా సహచరివిగా ఉండుము. నేను నీకు శ్ఞాఘంప తగిన భర్తను. ఓ : మంగళ(వదురాలా : నేను నీ కెన్నడూ అ్మ్యపియ మేదీ చేయను. మానవుడైన ఆ రామునినుండి సీ మనస్సు మరల్బుము. నాపై ఉంచుము. 19, 18 మూ. రాజ్యాచ్చ్యుతమసిద్ధార్థం రామం పరిమితాయుషమ్‌, కై ర్లుణెరనురక్తాసి మూడే పణ్ఞితమానిని. కేడీ యః న్రాయా వచనా దాజ్యం విహాయ ససుహృజ్జనమ్‌, అస్మిన్‌ వ్యాళానుచరితే వనే చరతి దుర్మతిః. మేక్‌ వ. అ. మూఢే = మూఢురాలా | పణ్ణితమానిని = బుద్ధిమంతురాల నని అనుకొనుచున్నదానా 1 దుర్మతిః=దుష్టబుద్చి గల, యఃజఏ రాముడు, నస్రియాఃజ శ్రీయొక్క, వచనాత్‌ = వచనమువలన, ససుహృజ్జనమ్‌= స్నేహితులతో కూడిన, రాజ్యమ్‌ == రాజ్యమును, విహాయ == విడచి, వ్యాళానుచరితే = (కూరమృగములనే సంచరింపబడిన, అస్మిన్‌ = ఈ, వనే = వనమునందు, చరతి = సంచరించు చున్నాడో, అట్టి రాజ్యాల్‌ == రాజ్యమునుండి, చ్యుతమ్‌ =(భష్టుడు, అసిద్దార్ధమ్‌ = సఫలము కాని [పయోజనము కలవాడు, పరిమితాయుషమ్‌ జ పరిమిత మైన ఆయు త్రై

810 శ్రీమ్మదామాయణము ర్దాయము కలవాడు ఇయిన, రామమ్‌ జ రాముణ్ణి గూర్చి, నైజు ఏ, గుడ్లైఃజ గుణములచేత, అనురక్తా అనురాగము కలదానవు, అసి = అయిఊన్నావు.

తా, తెదివీగలదాన నని అనుకొనే ఓ : తెలివితక్కువడానా 1 ఏ రాముడు

బుద్ధివిహీనుడై స్త్రీ మాటలు విని రాజ్యమును, స్నేహితులను, విడిచిపెట్టి (కూర మృగములతో నిండిన ఈ అరణ్యములో తిరుగాడుచున్నాడో, అట్టి రాజ్ట్టతష్టుడూ, నిష్ప్రయోజనుడూ, అల్ప్బాయుర్ధాయవంతుడూ. అయిన రాముణ్ణి వీ గుణములు చూచి | పేమించుచున్నావు ? కట 16 మూ. ఇత్యుక్త్వా మైథిలీం వాక్యం ]పియార్జాం పియవాదినీమ్‌, అభిగమ్య సుదుష్టాత్మా రాక్షసః కామమోహితఒ 16

జ్యగాహ రావణః సీతాం బుధః జే రోహిణీమివ.

వ, ఆ, నుదుష్టాత్మాజ మిక్కిలి దుష్టబుద్ధి గల, కొామమోహితఃజ కామము దేత మోహితుడ్రైన, రాక్షసః జ రాక్షసుడైన, రావణః=రావణుడు, 1 పీయార్జామ్‌= 1సియవచనములకు తగినదీ, 1పియవాదినీమ్‌ = [పాయముగా మాటలాడునదీ అయిన, మైథిలీమ్‌ = సీతను గూర్చె, ఇతి 2 ఇట్లు, ఊక్త్వాజు పలికి, అభిగమ్యజు సమీపించి, జే = ఆకాళమునందు, బుధః ఇ బుధుడు, రోపిజీమివజ రోహిణిని వలె, సీకామ్‌ = ఆ సీతను, జ్యగ్రాహ జ వట్టుకొనెను,

తా. కామముగే ఒళ్ళు తెలియని ఆ రావబుడు, _పియమైన మాటలకే తగినది, (పియముగా మాటలాడేదీ అయిన సీతతో ఈ విధముగా. పలిక్తి అకా శమునందు బుధుడు రోహిణిని సమీపించి నట్టు సమీపించి, ఆమెను పట్టుకొనెను.

మూ. వామేన సీతాం వద్మాశ్షీం మూర్దజేషు కళలేణ నః, క్షే? ఊర్వోోస్తు దళీజేనైవ పరిజగ్రాహ పాణినా

(వ, ఆ. సఃజ ఆతడు. వద్మాక్షీమ్‌ఒఐపద్మముల వంటి న్మేతములు గల, సీశామ్‌ =: సీతను, వామేన కరేణ ఇ ఎడమచేతితో, మూర్జజేషజు కేళములయందు, చక్షీజేన పాణినా = కుడిచతిచో, ఊర్వోశ ఇ కొడలయందు, (వకిజ్యగాహ ఇ వట్టుకొనెను.

వ! తా, ఆ రావణుడు పద్మముల వంటి న్యేతములు గల సీతను ఎడమ

అరణ్యకాండము 611

చేతితో కేశపాశమునందు, కుడిచేతితోతాడలయందు పట్టుకొని లేవదీనికొని

పోయెను. 17

మూ. తం దృష్ట్వా మృత్యుసంకాశం తీక్షదంష్ట్రం మహాభుజమ్‌, (పాాదవన్‌ గిరిసంకాళశం భయార్తా వనదేవతాః,

ప. అ. మృశ్యుసంకాళమ్‌ == మృత్యువుతో సమానుడు, తీక్టదంష్ట్రమ్‌= తీక్టములైన కోరలు గలవాడు, మవోభుజమ్‌ = గొప్ప భుజములు కలవాడు, గిరిసంకాళమ్‌ = వర్వతముతో సమానుడు అయిన, తమ్‌ = వానిని, దృష్ట్వాజు చూచ్చి వనదేవతాః = వనదేవతలు, భయార్తాః=-భయముచేత పీడింవబిడినవై,

తా. తీక్షములైన కోరలతో, పెద్ద భుజములతో, వర్వుత మంత ఆకార ముతో ఘృత్యువు వలె ఉన్న ఆ రావణుణ్ణి చూచి వనదేవతలు భయముచేత పీడింపబడి, పారిపోయిరి. [రి

మూ. స చ మాయామయో దివ్యః ఖరయుక్తః ఖరస్వనః, క్షం (పత్యదృశ్యత "హేమాబ్లో రావణస్య మహారథ:?.

1ప. అ. మాయామయః = మాయావికారము, దివ్యః == అద్భుతము, ఖర యుక్తః గాడిదలతో కూర్చుబడినది; ఖరస్వునః = వరుషమైన ధ్వని కలది, 'హేమాద్లః = బంగారు అవయవములు గలది అయిన, రావణస్య == రావణుని యొక్క, సః మహారథః = ఆ మవారథఠతము, (వత్యదృశ్యత == చూడబడెను.

తా. మాయానిర్మితము, అద్భుతము, పరుషమైన ధ్వని గలది, బంగారు అవయవములు గలది అయిన, గాడిదలు కట్టిన భావణుని రథము అప్పుడు మరల కనబడెను. గరి

మూ. తతస్తాం పరు షైర్వా క్ర్యైర్భుర్సృయన్‌ స మహాస్వనః, రి

అజ్కేనాదాయ వై దేహీం రథమారోపయత దా. రావణుడు, తాం వైదేహీమ్‌ = ఆ సీతను, పరుషైః== పరుషములైన, వాత్యైః జు

61కి శ్రీమ్మదామాయణము వాక్యములచేత, భర్త్స్రయన్‌ == భయ పెట్టుచు, ఆజ్కేన == ఒడిలో, అదాయ == (గహించి, రథమ్‌ = రథమును, ఆరోపయత్‌ = ఎక్కి ంచెను.

తాం పెద్ద కంరస్వరము గల ఆ రావణుడు పరుషములెన మాటలచేత ఆ సీతను భయపెట్టుచు, ఒడిలో కూర్చుండబెట్టుకొని రథము నెక్కించెను. 20

మూ. సా గృహీతా విచ్శుకోశ రావజేన యశస్ప్వినీ, ల్యే

రామేతి సీతా దుఃఖారా రామం దూరగతం వనే.

(వ. అ.రావజేన=రావబణునిచేత, గృహితాఎ(గహింపబడిన, యశస్స్వినీ==ు క్రిర్తి గల, సా సీతా= ఆ సీత, దుఃఖార్తాజ దుఃఖార్తురాలై, వనే= ననమునందు, దూరగతమ్‌ జ దూరముగా వెళ్ళిన, రామమ్‌ = రాముణ్ణి గూర్చి, రామ ఇతి==

తా. రావణునిచేత పట్టుకొనబడిన క్రీ ర్రిమంతురాలైన ఆ సీత, దుఃఖపీడితు రాలై;, వనములో దూరముగా వెళ్ళిన రాముణ్ణి గూర్చి 'రామా : 'అని అరచెను.

మూ. తామకామాం స కామార్తః పన్నగేన్దవధూమివ, లిల్లి వివేష్టమానామాదాయ ఉత్పపాతాథ రావణః.

[వ అ. అథ = తెటుపిమ్మట, కామార్తః = కామపీడితుడైన, సఃజ ఆ రావణః == రావణుడు, అకామామ్‌ = కామములేనిది, పన్న గేస్టువ దూమివజ ఆడ సర్పము వలె, వివేష్టమానామ్‌ == దొరలుచున్నదీ ఆయిన, తామ్‌ == అమెను, ఆదాయ == (గహించి, వేగేన = వేగముతో, ఉత్పపాత = ఎగిరెను.

తా. సీత విషయమై కామార్తుడైన ఆ రావణుడు, తనపై 'ఇచ్చ లేని ఆ సీత ఆడపాము వలె మెలికలు తిరిగిపోవుచుండగా ఆమెను పట్టుకొని ఆకాశము లోనికి ఎగిరెను.

మూ. తతః సా రాక్షసేన్టేణ హియమాణా విహాయసా, 28

భృశం చు[కోశ మత్తేవ భా న్తచితా యథాతురా

వ, అ. తతః = అటు సిమ్మట, రాక్ష సేన్దేణ = రావబణునిచేత, వివి యసా = ఆకాశమార్షముచేత, [హియమాణాజహరించబడుచున్న, సాజఆ సీత,

అర ణ్యకాండము 618 మత్తేవజ మదించినది వతఠె, (భాన్త చిత్తా = (వమచెందిన ఛీత్తము కలదై, ఆతురా యథా = రోగముతో వాధవడుచున్నది వలె, భృశమ్‌ = మిక్కిలి, చ్యుకోశ = అరచెను.

కా. రావణునిచేత ఆకాశమార్గమునందు వారింవబడుచున్న ఆ సీత, మత్తె క్కినదాని వలె చిత్మభమ చెందినదై, రోగపీడితురాలు వలె మిక్కిలి ఆరచెనుంలితి

మూ. హీ లక్ష్మణ మహాబాహో గురుచిత్తప్రసాదక, రడ

('హిాయమాణాం న జానీషే రక్షసా మామమర్షిణా.

వ అ. మహాబాహో = గొన్న వావువులు కలవాడా 1 గురుచిత్త్యవసా దక = పెద్దల చిత్తమును ఆనందింపచేయువాడా £ వో లక్మణజఆఅమయ్యో: లక్మణా: : అమర్షిణా జ కోవము గల, రషసా = రాక్షసునిచేత, మామ్‌ =నన్ను, (హియమాణామ్‌ డా హరించబడుచున్నదానినిగా, న జానీషే = ఎరుగవు.

తా. అయ్యో: లక్ముణా £ గొప్ప బాహువులు కలవాడా 1 పెద్దల చిత్తమును ఆనందింవచేయువాడా ః రాక్షసుడు కోపముచేత నన్ను అపహరించుకొనిపోవు చున్నట్లు సిక్సు తెలియదు కదా: న!

మూ. జీవితం సుఖమర్థాంళ్చ ధర్మ హేతోః పరిత్యజన్‌, రిగ్‌ [(హాయమాణామధర్మేణ మాం రాఘవ న పశ్యసి.

(ప, అ జీవితమ్‌ = జీవితమును, సుఖమ్‌ = సుఖమును, అర్థాంశ్చ == ఛనములను, ధర్మ హేతోః = ధర్మము. నిమిత్తమై, పరిత్యజన్‌ = విడచుచున్న, రాఘవజరామా : అధర్మేణజ= అధర్మాత్ము డైన రాక్షసునిచేత, 1హియమాణామ్‌= హరించబడుచున్న, మామ్‌ == నన్ను,న పశ్యసి == చూచుటలేదు.*

తా. ధర్మముకొర కై జీవితమును, సుఖమును, సంపదలను విడచివేసిన రామా 1 అధర్మాత్ము డైన వీనిచే అపహరించబడుచున్న నన్ను నీవు చూచుటలేదుం

మూ, నను నామావినీతానాం వినేతాసి పరంతప, ర్డిగ్రి

కథ మేవంవిధం పాపం న త్వం శాస్సి హి రావణమ్‌,

(వ, అ, పరంతప శ్యకుసంహారకుడా ః ఇఅవినీతానామ్‌ = దుష్టులకు,

614 శ్రీమ్మదామాయణము వినేతా == శికకుడవు, ఆసి నను= ఆయి ఉన్నావు కదా ।; ఏవంవిధమ్‌ == ఇట్టిం పాపమ్‌ = పాపాత్ము డైన, రావణమ్‌ == రావణుణ్ణి, కథమ్‌జుఎట్టుః న హికాస్పి== శిక్షించుటలేదు ?

తా॥, శ్మతుసంహారకా ః నీవు దుస్తులను శిక్షించేవాడవు కదా ? అట్టి సవం ఇట్టే పాపాళ్ముడైన రావణుణ్ణి ఎందువలన శిక్షించుటలేదు 2 26

మూ. నను సద్యోఒవినీతస్య దృశ్యతే కర్మణ! ఫలమ్‌, ర కాలోఒప్యణ్లీభవత్య్య త సస్యానామివ ప క్తయే. లగి

(ప ఆ అవినీతస్య == దుష్ట్రమైన, కర్మణః == కర్మయొక్ట, ఫలమ్‌ == ఫలము, సద్యఃజా వెంటన్సే న దృశ్యతే ను= చూడబడదు కదా? సస్యానామ్‌ = సస్యములయొక్క_, పక్తయే ఇవ == పాకముకొరకు వలె, అ_తజదీని విషయము: నందు, కాలోఒపి= కాలము కూడ, ఆజ్జీభవతి కా అంగ మగును.

కా. దుష్టకర్మ ఫలితము వెంటనే కనబడదు. సస్యముల పాకము చెందు

టకు (వంఢుటకు)ఎట్లో అన్లే పైపము ఫలమును ఇచ్చుటలోకూడ కాలము అంగ

మగును. కొంత కాలము తరవాత నైనా పాపఫలము అనుభవింపక తప్పదు 2?

మూ, త్వం కర్మ కృతవానేతత్కాలోపహిత చేతనః, రిగ్రి జీవితాన్త్సకరం 'మోరం రామాద్వ్యుసనమాప్ప్నహి.

(వ. అ. త్వమ్‌=నీవు, కాలోపహతచేతనఃఎ=కాలమువేత కొట్టబడిన బుద్ది కలవాడవై, ఏతత్‌ = ఈ, కర్మ జ కర్మను, కృతవాన్‌ == చేసినావు. రామాత్‌ = రామునివలన, జీవితా న్త్సకరమ్‌ == జీవితాంతమును కలిగించు, ఘోరమ్‌ = భయం

ఠా. రావణా: కాలముచేత విపరీతబుద్ధి కలవాడ వై, నీవు ఈ వని చేసినావు, అందుచేత రామునివలన నీకు (పాణములను తీయు "ఘోర మైన ఆపద సంభపించు గాక. రి

మూ. హన్తేదానిం సకామాస్తు కైకేయీ సహ బాన్టవైః, ల్సి ('హియే యద్దర్మకామస్య దర్మపత్నీ యశస్వినః,.

ఆరణ్యుకాండము క15 1వ. ఆ. ధర్మకామస్య == ధర్మమునందు నద్ద కలవాడు, యశస్వినః== కీర్తి కలవాడు అయిన రామునియొక్క-; ధర్మపత్మీజధర్మవత్నినై న నేను, యత్‌ ౨ ఏ కారణమువలన, 1హియే= హరించఎడుచున్నానో, ఆ కారణమువలన, (ం య ఇదానీమ్‌ = ఇప్పుడు, కైకేయీ == కై కేయి, బాన్టవైః సహ=బందువులతో కూడ, సకామా = ఫలించిన కోకికగలది, అస్తు= అగుగాక. హన్త = అయ్యోః తా ఆయ్యో' ఈ నాటికి క్రై కేయి కోరిక, ఆమె బంధువుల కోరిక తీరినది. ఎందుచేతననగా ధర్మ పరాయణుడు, కీర్రిశాలి ఆయిన రాముని ధర్మపడ్ని లైన నన్ను ఈ రాక్షసుడు హరించుచున్నాడు లం మూ. ఆమ న్హయే. జనస్టానే కర్ణికారాన్‌ సుష్పష్పితాన్‌, తి0 చ్మ్‌పం రామాయ శంసధ్వం సీతాం హరతి రావణః. వ, ఆం జనస్టానే = జనస్టానమునం దున్న; నుపుష్పితాన్‌ == బాగుగా పుష్పించిన, కర్షికారాన్‌ జక ర్షికారవృక ములను (కొండగోగుచెట్టన్సు, ఆమన్తయే జ పిలిచి కోరుచున్నాను. రావణః = రావణుడు, సీతామ్‌ = సీతను, హరతి = == హరించుచున్నాడు అని, క్షిపమ్‌ == శ్యీఘముగా, రామాయజ=రామునకు, శంస తా. రావణుడు సీతను హరించుచున్నా డని శ్యీఘముగా రామునితో చెప్పండి'' అని జనస్టానమునం దున్న జాగుగా పృష్పించిన కొండగోగుచెట్టను ళు మూ. మాల్యవన్తం శిఖరిణం వన్దే (ప్మ(సవణం గిరిమ్‌, ర! తపం రామాయ శంస త్యం సీతాం హరతి రావణః. (ప. అ. మాల్యవ నమ్‌ = మంచిపుష్పములు గలది, శిఖరిణమ్‌ = ఉన్నత మైన శిఖరములు గలది అయిన, [వ్మసవణం గిరిమ్‌ == (వ(సవణవర్వుతమును, వన్దే = నమస్కరించుచున్నాను రావణః = రావణుడు, సీఠామ్‌ = సీతను, హరతి జ హరించుచున్నాడు అని, త్వమ్‌ == సీవు, క్మివమ్‌ = శీ ఘముగా, రామాయ రామునకు, శంన = చెప్పుము తా. పుష్పవంక్ష్తులతో నిండి ఉన్నది, ఉన్నతమైన శిఖరములు కలది

816 శ్రీమ్మదామాయణము అయిన [ప్మసవణపర్వతానికి నమస్క-రించుచున్నాను రావణుడు సీతను హరించు చున్నా డని రామునితో శ్మీఘముగా చెప్పుము. వి. [ప్రాచ్యపారంలో “మాల్యవ న్వమ్‌"” బదులు ““టజ్యవన్నమ్‌” అని ఉన్నది. “ఏటవాలుగా ఉండే చరియలు గలది*'అని అర్థము. ఈ పారము బాగు న్నది. మాల్యవంత మనేది ఒక పర్వతానికి పేరు అవడం చేత అది కుదరక ఏదో అర్లం చెప్పవలసి వచ్చింది ర్న ఠఉ మూ. హంససారససంఘుష్టాం వన్దే గోదావరీం నదీమ్‌, ల్లి క్షిపం రామాయ శంస త్వం సీకాం హరతి రావణః. (వ, అ. హంససారససంఘుష్టామ్‌ = హంసలచేతను, సారసపకుల చేతను ధ్వనిచేయించబడిన, గోదావఠిం నదీమ్‌ జగోదావరీనదిని, వన్దే=జనమస్క- రించుచున్నాను. రావణః == రావణుడు, సీతామ్‌ = సీతను, హరతి = హరించు చున్నాడు అని, త్వమ్‌ = నీవు, త్మీపమ్‌ జ శ్నఘముగా, రామాయ = రామునకు, తా. హంస-సారసపక్ష్సుల ధ్వనులతో నిండిన గోదావరీనదికి నమస్హరించు చున్నాను. రావణుడు సీతను హరించుచున్నా డని శ్మీఘముగా రామునకు చెప్పుము. య! మూ. దైవతాని చ యాన్యస్మిన్‌ వనే వివిధపాదపే, లికి నమస్కరోమ్యహం తేభ్యో భర్తుః శంసన్తు మాం హృతామ్‌, (ప. అ. వివిధపాద పే=అనేకవిధము లైన వృక్షములు గల, అస్మిన్‌ వనే = ఈ వనమునందు, యాని== ఏ, దైవతాని = దైవతములు, సన్తి= ఉన్నవో, తేభ్యః = వాటీకి, అహమ్‌ ఇ నేను, నమస్కరోమి == నమస్పకెంచుచున్నాను. మామ్‌జ=నన్ను, హృతామ్‌ ఆహరించబడినదానినిగా , భర్వుః=గా భర్తకు, శంసన్తు తా. అనేకవిధములైన వృక్షములతో నిండిన ఈ వనములో ఉన్న దేవత లందరికీ నమస్కరించుచున్నాను. నన్ను రా్షసుడు ఆపహరించినా డని మీరు రామునికి చెప్పుడు 8కి

ఆరణ్యకాండము 617 మూ.- యాని కాని చిదప్మ్మత సత్తాని నివసన్వుత, రిక్త సర్వాణి శరణం యామి మృగపక్షిగణానపి.

(ప ఆ, అత = ఇక్కడ, యాని కాని చిత్‌ = ఏ కొన్ని, సత్వాని== (ప్రాణులు, నివసన్సి= నివసించుచున్నవో, సర్వాణి = వాటినన్నింటినీ, మృగ వక్షిగణానపి = మృగములయొక్క పకులయొక్క- గణములను, శరణమ్‌ = శరణమునుగా, యామి= పొందుచున్నాను.

తా. ఇక్కడ నివసించి ఉన్న అన్ని పాణులను, మృగముల గణము లను, వక్షిగణములను కూడ నేను శరణువేడుచున్నాను. తి

మూ. [హియమాణాం (పియాం భర్తుః స్రాణేభ్యోఒపి గరియసీమ్‌,

వివశాపహృతకా సీతా రావణేనేతి శంసత,.

(వ. అ. 1పాజేభ్యోఒ-పి = (ప్రాణములకంటె కూడ, గరీయసీమ్‌= గొప్ప దానను, (హైాయమాణామ్‌ = హరించబడుచున్నదానను, [పియామ్‌ = (సియురా లను అయిన నన్ను గూళ్చిః వివళా = వివజరాలైన, సీణా= సీత, రావజేన = రావణునిచేత, ఆవహృతా ఇతి జు అపహరించబడినది అని, భర్తుఃజనాభ రకు,

తా. అపహరించబడుచున్న, (పాణములకంటె కూడ అధికముగా _పియు రాలనైన, నన్ను గూర్చినాక ర్తతో- “ఏమీ చేయజాలని స్థితిలో ఉన్న సీతను రావణుడు అపహరించినాడు”*అని చెప్పుడు- రిక్‌

మూ. విదిత్వా మాం మహాబాహురముతాసి మహాబలః, చ!

ఆనేష్యతి వరాకమ్య వై వస్వతహృతామపి.

(వ. అ. మహాబలః డూ గొప్ప బలము గలవాడు, మహాబాహుః = గొప్ప బావువులు గలవాడు అయిన రాముడు, వై నస్వతహృతామపి == యమునిచేత హరింపబడినదాననై నను, మామ్‌ = నన్ను, అమ్ముతాపి=పరలోకములో ఉన్నను, విదిత్వా జ తెలిసికొని వర్మాకమ్య == పర్మాకమించి, అనేష్యతి == తీసికొని రాగలడు.

618 శ్రీమ్మచుమాయణము

తా. గొప్ప బాహువులు గలవాడు, మహాబలళాలీ అయిన రాముడు, నన్ను

యముడు ఆపహరించినను పరలోకములో నున్నట్లు తెలిసినచో పర్మాకమముచేత

తీసికొని రాగలడు. 86

మూ. సా తదా కరుణా వాచో విలపన్తీ సుదుఃఖితా, త్ర వనస్పతిగతం గృ(దం దదర్శాయతలోచనా.

ప.-అ. తదా= అప్పుడు, కరుణాః=కరుణతో నిండిన, వాచః==వాక్కు లను, విలపన్తీ = విలపించుచున్న, ఆయతలోచనా=దీర్శము లైన న్నేతములు గల, సా= ఆ సీత, సుదుఃఖితా = చాలా దుఃభించినదై, వనస్పతిగ తమ్‌ = వృక్షము పై నున్న, గృ్యధమ్‌ = జటాయువ్నను, దదర్శ = చూచెను

తా, జాలిగొల్పునట్టు విలపించు చాలదుఃఖార్తయైన, విశాలనే్యతిద్రైన ఆ సీతకు ఆ ప్రాంతమునందు వెట్టుమీద నున్న జటాయువు కనబడెను. శ్రి?

మూ. సా తముద్వీక్ష్య స్కుశోణీ రావణస్య వళం గతా, 86

సమా(కన్దదృ్భయపరా దుఃఖోపహతయా గిరా.

(ప, అ. రావణస్య = రావణునియొక్క, వశమ్‌ = వళమును, గతా పొందిన, స్ముకోజీ = అందమైన కటిిప్రదేశము గల, భయపరా = భయమునకు అధీనురాలైన, సా=ఆ సీత, తమ్‌ = వానిని, ఉద్వీక్యవ చూచి, దుఃుభోపహతయా కడ దుఃఖముచేత కొట్టబడిన, గిరా=వాక్కుతో, సమా (క న్లత్‌ = బిగ్గరగా అర చెను,

తా. రావణునకు వశురాలై , భయా్యాకాంతురాలై న, చక్కని కట్మివదేశము గల ఆ సిత జటాయుపును చూచి దుఃఖముచేత త్మాటువడుచున్న మాటలతో ఆతనిని గూర్చి బిగ్గరగా ఆరచెను, శిరి

మూ. జటాయో పశ్య మామద్య (హాయమాణామనాథవత్‌, క$9 అనేన రాక్ష సేన్టేోణ కరుణం పాపకర్మణా.

ప్ర అ. జటాయో = జటాయూ, అద్య జ ఇప్పుడు, అనేన= ఈ, పాప కర్మణా == పాపాత్ము డైన, రాక్ష సేన్ట్రణ = రాక్షసరాజుచేత, అనాథవత్‌ _- అనాథు రాలి వలె, _కరుణమ్‌ = జాలి కలుగునట్టుగా, (హిాయమాణామ్‌ = హరింసబడు చున్న, మామ్‌ = నన్ను, పళ్య = చూడుము.

ఆరణ్యకాండము 619 తా ఓ! జటాయూ!: పాపాత్ముడైన ఈ రావణుడు ఇప్పుడు జాలిగొలుపు స్థితిలో ఉన్న నన్ను అనాథురాలిని వలె తీసికొనిపోవుచున్నాడు; చూడుము: రల మూ. న్రైష వారయితుం శక్య స్తవ (కూరో నిశాచరః, త్తీ0 స్త్త్వవాన్‌ జితకాశీ చ సాయుధశ్చైవ దుర్మతిః [వ. అ. (కూరః == (కూరుడు, స్త్వవాన్‌ = బలవంతుడు, జితకాశీ= జయముతో (ప్రకాశించుచున్న వాడు, సాయుధ క్రైవ = అయుధములతో కూడిన వాడు, దుర్మతిః = దుష్టబుద్ధి కలవాడు అయిన, ఏషః== ఈ, నికాచరః = రాష సుడు, తవ నీకు, వారయితుమ్‌ = నివారించుటకు, న శక్యః = శక్యమైనవాడు కాడు. తా. ఈ రాక్షసుడు [కూరుడు, బలవంతుడు, జయములను సంపాదించిన వాడు, ఆయుధము చేతిలో ఉన్న దుష్టబుద్ధి; అట్టి వీనిని నీవు నివారింపజాలవు. మూ. రామాయ తు యథాత త్వం జటాయో హరణం మమ, 41 లక్మణాయ చ తత్సర్వమాఖ్యాతవ్యమ శేషతః. ఇత్యార్లే శ్రీమ్మదామాయణే వాల్మీ కీయ ఆదికావ్యే అరణ్యకాళ్డే వకోనపజ్బూశళః నర్శః.

(ప. ఆ. జటాయో = జటాయూ: మమ = నాయొక్క, హరణమ్‌ జ అప అశేషతః = వూ రిగా, రామాయ == రామునకు, లక్ష్మణాయ చడ లక్ష్మ్మణునకూ, ఆఖ్యాతవ్యమ్‌ = చెప్పదగినది.

తా. జటాయూ! నా అపహరణమునకు సంబంధించిన విషయము లన్నీ పూర్తిగా ఉన్నది ఉన్నట్టుగా రామునకు, లక్ష్మణునకూ చెప్పుము. ్‌!

“దాలానందిని"అను శ్రీమ్మదామా యణాం,ధవ్యాఖ్యానమునందు అరణ్యకాండలో నలుబది తొమ్మిదవ సర్గ సమా వ్రము,

అథ పజ్బాశః సర్గః [నేతను వారించవద్దని ఉఊటాయుథు రావఖునవ ఉవదోలించుటం అటు కానిచో యుదానితి రమ్యశి నీలుచుఓ.] గ థు మూ. తం శబ్దమవసు ప్తస్తు జటాయురథ శుశువే, నిరీక్ష్య రావణం కిపం వైదేహీంచ దదర్శ సః, న్నే (వ. అ. ఆఅవసుస్తః = న్నిదించిన, జటాయుః = జటాయువు, తం శబ్దమ్‌ జుఆ శబ్దమును, శుశువే = వినెను. అథ==అటు పిమ్మట, సః = అతడు, త్నిపమ్‌ ఇ కీమముగా. నిరీక్ష్య == పరిశీలించి, రావణమ్‌ = రావణుణ్ణి, వైదేహీం చ= సేతను, దదర్శజ చూచెను. తా. సీత ఆర్తధ్వని నిద్రపోవుచున్న జటాయువునకు వినబడెను, అతడు వెంటనే పరిశీలించగా ఆతనికి సీత, రావణుడు కనబడిరి. క్షే మూ. తతః పర్వతకూటాభ స్రీష్షతుణ్ణః ఖణగో త్తమః, వనస్పతిగత;ః శ్రీమాన్‌ వ్యాజహార శుభాం గిరమ్‌. రి (వ, అ. తతః అటుపిమ్మట, పర్వతకూటాభః జ పర్వుతశిఖరమువంటి వాడు, తీక్టశుణ్ణః = తీష్టమైన ముట్టె కలవాడు, శ్రీమాన్‌ =శోభాయుక్తుడు అయిన, వనస్పతిగతః == చెట్టుమీద నున్న, ఖగో త్తమఃజ ఆ జటాయువు, కుభామ్‌ = మంగళకరమైన, గిరమ్‌ = మాటను, వ్యాజహార == పలికెను. తా. పిమ్మట, పర్వతశిఖరము వంటి ఆకారము, , తీష్షమెన ముక్షై కల శోభాయుక్తుడైన ఆ జటాయువు, చెట్టమీదనే ఉండి మంగళకరమైన మాట పలికెను. రి మూ. దశ్మగీవ స్థితో ధర్మే పురాణే సత్యసం్యశయః, జటాయుర్నామ నామ్నాహఠఅ గృ్మధరాజో మహాబల;, తి

అరణ్యకాండము 621 మైన ధర్మమునందు, స్థితః= ఉన్న, సత్యసంకయః జ సత్యమును అక యించిన, మహాబలః= గొప్పబలము గల, గృధరాజజగ్ప్భ్యదరాజును. నామ్నా = పేరుచేత, జటాయుర్నామ == జటాయు వని 1వసిద్దుడను. తా. రావణా : నేను సనాతనధర్మమును హెటించుచు, సత్య్మవతమును అవలంబించిన మహాబలశాలినైన గృ(ధరాజును; నా "పీరు జటాయువు. త్రి మూ. రాజా సర్వస్య లోకస్య మహేన్ధ్రువరుణోపమః, లోకానాం చ హితే యుకో రామో దశరథాత్మజః. త్తీ ప. ఆ. దశరథాత్మజః = దళథుని కుమారుడైన, రామః= రాముడు, సర్వస్య = సమస్తమైన, లోకన్య = లోకమునకు, రాజా = (ప్రభువు, మహేన్ద్ర వరుణోపమః = మహేం్నదునితోను వరుణునితోను సమానుడు, లోకానామ్‌ జా లోకములయొక్క_, హితే = హితమునందు, యుక్ర్తః=(వయత్నము చేయువాడు. తా. దశరథుని కుమారుడైన రాముడు సకలలోకములకు రాజు మహేందవరుణులవంటివాడు, లోకముల హితముకొరకై [వయత్నించువాడు. క్షీ మూ. తమ్యైషా లోకనాథన్య ధర్మపత్నీ యళస్వినీ, సీతా నామ వరారోహా యాం త్వం హర్తుమిహేచ్చసి, ర్‌ (వ. ఆ. యామ్‌ = ఎవతెను, త్వమ్‌నీవు, ఇహజఇప్పుడు, హర్తుమ్‌జు హరించుటకై, ఇచ్చసి = కోరుచున్నావో, ఏషాజ ఈమె, సీతా నామజసీత అను. షేరు గల, వరారోహా = సుందరమైన కట్మిపదేశము గల, యశన్వినీజు కీర్తి మంతురాలు లోకనాథస్య జ లోకములకు _వభువైన, తస్యజఆ రాముని యొక్క; ధర్మపత్నీ = ధర్మవత్ని. తా. సీ విప్పుడు అపహరించుచున్న స్త్రీ సీత. కీర్తిమంతురాలైన ఈమె, లోకములకు (పథువైన ఆ రాముని ధర్మపత్ని. క్‌ మూ. కథం రాజా స్టితో ధర్మే పరదారాన్‌ పరామృశేత్‌, రక్షణీయా విశేషేణ రాజదారా మహాబల. ఫే

6292 శ్రీమ్యదామాయణము

[వ అ, ధర్మే = ధర్మమునందు, స్థితః = ఉన్న, రాజాజ రాజు, పరదా శాన్‌ = వరభార్యను, కథమ్‌ = ఎట్టు, పరామృశేత్‌ ఇ స్పృశించును ? మహాబలజు గొప్ప బలము గలవాడా ! రాజదారాః= రాజభార్య. విశేషేణ = పిశేషముచేత, రకణీయాః = రశత్షించదగినది.

తా, ధర్మమార్గమునందు ఉన్న రాజు పరభార్యలను స్పృశించునా ఓ? మవాబలుడా ః రాజభార్యలను విశేషించి బాగుగా రశ్షించవలెను. 6

మూ. నివర్తయ మతిం నీచాం పరదారాభిమర్శనాత్‌

న తత్సమాచరేద్దీరో యత్ప్సరోఒస్య విగర్హయేత్‌, 7 యథాత్మనస్తథాన్యేషాం దారా రజ్యా విమర్శనాత్‌.

వ, అ. ఫీచామ్‌ = నీచమైన, మతిమ్‌ ఇ బుద్దిని, పరచారాభిమర్శనాత్‌ = పరభార్యను స్పృశించుటనుండి, నివర్తయ = మరల్చుము. పరః = ఇతరుడు, చానిని, ధీరః == దీరుడు, న సమాచరేత్‌ _ చేయగూడదు. ఆత్మనః తనయొక్క భార్య, యథా: ఎట్లో, తథా == అఫ్లే, అన్యేషామ్‌ == ఇతరులయొక్క-, దారాః థార్యు, విమర్శన్నాత్‌ == పరపురుషస్పర్శనుండి, రష్యా! జా రత్నించదగినది.

రా. పర భార్యాస్పర్శనుండి నీ సీచబుదిని మరల్చుము. బుద్దిమంతుడు

తరులు నిందించే ఏవనీ చే న వరపురువనీ గ! 0 యకూడదు, తన బార్యను పరపురుషస్పర్శనుండి రక్షించుకొనుచున్న క్షే ఇతరుల భార్యలను కూడ రక్షించవలెను. 7 మూ, అర్ధం వాయది వా కామం చిష్టాః కాస్త్రేష్వనాగతమ్‌. ర వగవన స శివస్య న్యను రాజానం ధర్మం పొల స్త్యనన్దన.

(వ, అ, పొల స్త్యనన్దన = రావణా 1 శిష్టాః == శిష్టులు, శా స్తేేషు = శాస్త్ర

ములయందు, అనాగతమ్‌ = తెలియబడని, అర్థం వా=అరమునెనా యది వాజణు గు! ను.

లేక, కామమ్‌ =కామమునైనా, ధర్మమ్‌ =ధర్మమునైనా, రాజానమ్‌ అను=రాజును

అనుకరించి, వ్యవస్యన్ని = నిశ్చయించుదురు.

తా, రావణా అర్థమును గూర్చి కాని, కామమును గూర్చి కాని, ధర్మ మును గూర్చి గాని సందేహము కలిగి, ఆ సందేహము శాస్త్రముల ద్వారా నిర్ల

ట్‌

అరణ్యకాండము 628 యించుటకు శక్యము కానప్పుడు, శిష్టులు ఆ విషయమునందు రాజునే అనుస రించుచుందురు. ! మూ. రాజా ధర్మస్య కామన్య [1దవ్యాణాం చోత్తమో నిధిః, 9

ధర్మః శుభం వా పాపం వా రాజమూలం (సవర్తతే.

(ప. అ. ధర్మస్య = ధర్మమునకు, కామస్య == కామమునకు, (దవ్యాణాం ధర్మఃజ ధర్మమైనా, శుభంవా= శుభ మైనా, పాపం వా = పాపమైనా, రాజ మూలమ్‌ = రాజమూలముగానే, [పవరతే జా (సవ ర్రించుచున్నది.

తాం ధర్మానికి, కామానికి, (దవ్యాలకీ కూడ రాజే ఉత్తమమైన నిధి. ధర్మమైనా, పుణ్యమైనా, పాపమైనా, వీటికి రాజే మూలము. ర్ట

మూ. పాపస్వభావశ్చపల:ః కథం త్వం రక్షసాం వర, 10 ఐశ్వుర్యమభిసంపాహో విమానమివ దుష్కృతిః.

వ, ఆ. రక్షసామ్‌ =రాశసులయొక్క, వర == నాయకుడా :; పాప స్వభావః జ పావస్వబానము కలవాడవు, చపలః=చపలుడవు ఆయిన, త్వమ్‌ సీవు, దుష్కృుతిః = పొపాత్ముడు, విమానమివ = (స్వర్గలోకమునకు. వెశ్తే) విమానమును వలె, ఐశ్వర్యమ్‌ = (పభుత్వమును, కథమ్‌ =ఎట్లు, అభిసం్మపాప్తఃజ ఫొందినావు.

తా, రా్షసుఖ నాయకుడా : పావస్వభావము కలవాడవు, చపలుడవు అయిన నీకు, పాపాళ్మునకు స్వర్గారోహణము చేయటకు ఊపయోగించే విమా నము లభించి నట్లు ఐశ్వర్యము (రాజ్యాధికారము) ఎట్టు లభించినది. 1౮

మూ. కామం స్వభావో యో యస్య న శక్యః పరిమార్జితుమ్‌,11 నహి దుష్టాత్మనామార్యమావసత్యాలయే చిరమ్‌.

స.అ. యః= ఏది, యస్య = ఎవనికి, స్వభావః జ స్వభావమో అది, పరిమార్డితుమ్‌ = శుడిచివేయుటకు, కామమ్‌ = నిజముగా, న శక్య+ఎ=శక్యమైనది కాదు. దుష్టాత్మనామ్‌=దుష్టబుద్దులయొక్క. , ఆలయే=గృహమునందు, చిరమ్‌=

గర్క శ్రీమ్మదామాయణము చిరకాలము, ఆర్యమ్‌ == మంచితనము (పుణ్యము), న వసతి హి= నివసించదు కదా,

తా. ఎవరిది ఎట్టి స్వభావమో దానిని మార్చుట చాల కష్టము. దుష్టాత్ముల గృహములలో పుణ్యము చాల కాలము ఉండదు కదా? పావనివారక మైన పుణ్యము చేయజాలకపోవుట చేత వాష్ట స్వాభావికమైన పాప్మపవృత్తినే చూపుచుందురు అని భావము. న!

మూ. విషయే వా పురేవా తేయదా రామో మహాబలః, 1ల్తి నాపరాధ్యతి దర్మాత్మా కథం తస్యాపరాధ్యసి.

(ప, అ. మహిబలఃజ గొప్ప బలము గల, ధర్మాత్మా == ధర్మాత్ముడైన, రామః == రాముడు, యదా = ఎప్పుడు, తే== నీయొక్క, విషయే వాజ దేశము నందు గాని, పురే వా పట్టణమందు గాని, నాపరాధ్యతి= అపరాధము చేయుట లేదో, తస్య ఆతని విషయమునందు, కథమ్‌ =ఎట్టు; అపరాధ్యసి =ఆ పరాధము చేయుచున్నావు 2

తా. మహాబలవంతుడు, ధర్మాత్ముడు ఆయిన రాముడు నీ దేశమునందు గాని, పురమునందు గాని ఏ ఆపరాధము చేయఖేదు కదా; అట్టి రాముని విషయ ములో నీ వెందుకు అపరాధము చేయుచున్నావు చ క్రి

మూ. యది శూర్చుణఖా హేతోర్షనస్థానగత: ఖరః, 18 అతివృత్తో హతః పూర్వం రా మేణాక్షిష్టకర్మణా,

అత (బూహి యథాతత్త్వం కో రామస్య వ్యతి.కమః 14

యస్య త్వం లోకనాథస్య భార్యాం హృత్వా గమిష్యసి.

సప. ఆ, కూర్పుణఖా హేతోః = శూర్ప్చుణఖకొర కై, జనస్థానగతః = జన

స్థానములో ఉన్న, ఖరః = ఖరుడు, అతివృత్తః 2 మర్యాదను ఆతి కమించిన

వాడై, అక్టిష్టకర్మణా = (శమ లేకుండా పనులు చేయు, రామేణ = రామునిచేత,

పూర్వమ్‌ = పూర్వము, హతః యది=చంవబడినట్టయితే, అ్యతజ ఈ విషయము

నందు, లోకనాథస్యలోక ముల (వళులైన, యస్య=ఎవనియొక్కం-, భార్యామ్‌==

ఆరణ్యకాండము 625 భార్యను, త్వమ్‌ == సీవు, హరిష్యసి = హరించగలవో (హరించుచున్నావో), అట్టి, రామస్య == రామునియొక్క, వ్యత్మికమః= పొరబాటు, కఃజఏమి? యథాత త్వమ్‌ నూ యథార్జముగా, (బూహ్‌ి == చెప్పుము.

తా, శమపడకుండా పనులు నిర్వహించు రాముడు, శూర్పుణఖను వనక వేసికొన వచ్చిన జనస్టాననివాసి యైన ఖరుజ్జి ఇంతకు ముందు చంపినా డంటే దీనిలో ఆ రాముని దోష మేమున్న దని నీవు ఆతని భార్యను హరించుచున్నావు? యథార్థముగా చెప్పుము. లి, 14

మూ. క్షిప్రం విసృజ వైదేహీం మాత్వా ఘోరేణ చక్షుషా, 18 ద హేద్దహనభూ తేన వృతమిన్దాాళని ర్యథా.

(ప. అ. వ్మిసమ్‌ = శీ ఘముగా , వై దేహీమ్‌ = సీతను, విసృజజ విడిచి "పెట్టుము. త్వా=నిన్ను, ఇన్దా9ళనిః == ఇం్మదుని వృజాయుధము, వృతం యథా నా వృకాసురుణ్ణ్జి వలె, దవహనభూజేన = అగ్నిగా అయిన, -ఘోరేణ= ఘోర మైన, చక్షుషా == న్మేతముతో, మా దహేత్‌ = కాల్చకుండుగాక.

తా. వెంటనే సీతను విడిచి పెట్టుము. అట్టు కాకపోయినచో, ఇందుని వ్యజాయుధము వృతాసురుణ్ణి కాల్చివేసి నట్లు ఈమె అగ్నిగా మారిన తీక్షమైన నేత ముతో (దృష్టితో )నిన్ను కాల్చివేయగలదు. కేక్‌

మూ. సర్పమాశీవిషం బద్ధ్వా వస్తాన్తే నావబుధ్య సే, 16

(గీవాయాం (పతిసక్తం చ కాలపాశం న పళ్యసి.

(వప అ. ఆశ్రీవిషమ్‌ = కోరలలో విషము గల, సర్పమ్‌ జు సర్పమును, వస్టాన్తే = బట్టకొంగునందు, బద్ధ్వా జు కట్టి, నావబుధ్య సే= తెలిసికొనలేకున్నా వు, గిహయామ్‌ = కంఠమునందు, (పతిస క్రమ్‌ = తగల్బబడిన, కాలపాళమ్‌ ఉ కాల పౌశమును, న పళ్యసిజ= చూచుటలేదు.

తా, కోరలలో విషము నిండి ఉన్న సర్పాన్ని బట్ట చెంగున కట్టుకొని తెలుసుకొనజాలకున్నావు. కంఠానికి తగిలి ఉన్న యమపాళాన్ని చూచుకొనుట లేదు. కేగి

626 శ్రీమ్మ్యదామాయణము మూ. స భారఃసౌమ్య భ ర్తవ్యో యో నరం నావసాదయత్‌, 1/ తదన్నమపి భో క్రవ్యం జీర్యతే యదనామయమ్‌.

(ప. అ. సౌమ్య == సౌమ్యుడా: యః= ఏది, నరమ్‌ = మనుష్యుని, నావ సాదయేత్‌ = (కుంగదీయదో, పః= ఆ, భారఃజ థారము, భర్తవ్యః= మోయ దగినది. యత్‌=ఏది, అనామయమ్‌ = రోగము లేకుండా, జీర్యతే=జీర్జించునో, తడ్‌ = అట్టి, అన్నమపి = అన్నము, భో కవ్యమ్‌ = తినదగినది,

తా. సొమ్యుడాః! ఏ బరువు మనిషిని (కుంగదీయదో అట్టి భారమునే మోయవలెను. ఏది రోగము కలిగించకుండా జీర్షించునో అట్టి అన్నమే తిన వలెను. [7

మూ. యత్కృత్వా న భ వేద్దర్మో న కీర్రిర్న యశో భువి, 186 శరీరస్య భ వేతేదః క స్తత్కర్మ సమాచరేత్‌. క! అనో

(ప, అ. యత్‌ =ఏ పనిని, కృత్వాజ= చేసి(చేయగా), ధర్మఃజ=ధర్మము, న భవేత్‌ =కలుగదో భువిజభూమియందు, కీర్తోజుకీర్తి న= కలుగదో, యశ? = యశస్సు, న = కలగదో, శరీరస్య == శరీరమునకు, అేదః=దుఃఖము, భవేత్‌ = కలుగునో, తత్‌ అట్టి, కర్మ కర్మను, కః = ఎవడు, సమాచరేత్‌

= చేయును. (పుణ్యకర్మాదులు చేయుటవలన కలిగిన వసిద్ధి కీర్తి, ఐశ్వర్యాదుల వలన కలిగిన (ప్రసిద్ధి యళస్సు).

కా, ఏ పనులు చేయటవలన ధర్మము కాని, భూలోకములో క్రిర్రి గాని, యశస్సు గాని కలగదో, దేనివలన శరీరమునకు భేదము కలుగునో అట్టి పని ఎవడు చేయును? 16

మూ. షష్టిర్వర్ష సహృ్మసాణి మమ జాతస్య రావణ, క్షం పితృవైతామహం రాజ్యం యథావదనుతిష్టత:,

[వ అ. రావణ రావణా పితృ పైెతామహమ్‌= తం్మడులకు , తాతలకు సంబంధించిన, రాజ్యమ్‌ == రాజ్యమును, యథావత్‌ జ యథావిధిగా, అనుతిష్టతః జు చేయుచున్న, జాతస్య == పుట్టిన, మమజ నాకు, షష్టిః= ఆరవై, వర్షసహ ాణి జా సంవత్సరములయుక్క_ సహ్మ్మసములు.

అరణ్యకాండము 627 తా. రావణా: నేను పుట్టి ఆరువదివేల సంవత్సరము లైనది. నేనునా తండినుండి, తాతలనుండి సం[కమించిన రాజ్యమును యథావిధిగా పాలించు చున్నాను. క మూ. వృద్దో ఒహం త్వం యువా ధన్వీ సశళశరః కవచీ రథీ, 20 తథాప్యాదాయ వైదేహీం కుళశరీ న గమిష్యసి. ఇ యువకుడవు, ధన్వీ నూ ధనుర్దరుడవు, సశరః = వాణములతో కూడినవాడవు. కవచీ=కవచము కలవాడవు. రథీ=రథము కలవాడవు. తథాపిజా అట్టయినను, వై దేహీమ్‌ = సీతను, ఆదాయ = (గపించి, కుళలీ = క్షేమవంతుడవై , న గమి తా. నేను ముసలివాడను. నీవు యువకుడవు, నీకు ధనుర్భాణములు, కవచము, రఠము ఉన్నవి. అయినను సీతను తీసికొని నిన్ను కేమముగా వెళ్ళ సీయను. లి మూ. న శక్తస్త్వం బలాద్దర్తుం వై దేహీం మమ సశ్యతః, ర్న 'హీతుభిర్న్యాయసంయు క్తైర్చృవాం వేద।[శుతీమివ.

(వ. అ. నమ జు నేను, వశ్యతః = చూచుచుండగా, త్వమ్‌ = నీవు, వైదే హీమ్‌ = సీతను, న్యాయసంయ శ్రః=న్యాయములతో కూడిన, హేతుభిః = హేతు వులచేత, (ధువామ్‌ = స్థిరమైన, వేదశుతీమివ = వేదమును వలె, బలాత్‌ = దిలా త్కారముగా, హర్తుమ్‌ == హరించుటకు, న శ క్తః=జ= సమర్థడవు కావే,

తా, న్యాయము లతో కూడిన యుక్తులు చూసి స్థిరమైన (పామాణ్యము గల వేదమును (తార్కికులు మొదలైనవారు) ఎట్టు హరింపజాలరో అ్టే నేను చూచు చుండగా నీవు సీతను బలాతా/రముగా అవహరించజాలవు. లేదా వేదము పరమ [(పమాణము, న్యాయ సంమతము లైన హీతువులచేత కూడ దాని |పామాణ్యము స్థిరకరింవబడినది. అట్టే వేదమును ఎట్టు నిరాకరించజాలరో అభ్హే నీవు నేను చూచు చుండగా సీతను హరించజాలవు అని భావము. ర్ట

మూ. యుద్ధ్యస్వ యది శూరోఒనీ ముహూర్తం తిష్ట రావణ, 2& శయిష్య సే హతో భూమౌ యథావూర్వుం ఖర స్తథా

(ప. ఆ. రావణ= రావణుడా ; శూరః అసి యది. హరుడవు అయిన ట్టయితే, యుద్ధ్యస్వ = యుద్ధము చేయము. ముహూ ర్వమ్‌=ముహూ ర్తకాలమును, తిష్ట = నిలువుము. పూర్వమ్‌ = పూర్వము, ఖర; == ఖరుడు, యథా ఎట్లో: తథా= అట్లే, హతః చంపబడినవాడవై , భూమౌఎభూమియందు, శయిష్యనే = శయనించగలవు.

తా. రావణుడా ! నీవు హూరుడ వెనచో ముహూ రకాలముపాటు అగి నాతో యుద్ధము చేయము, పూర్వము ఖరుడు హళు డైనట్లు హతుడవై , నేలమీదో శయనిం చెద్‌వు. న్‌ ఓ

మూ. అఆసకృతృంయుగే యేన నిహతా దై త్యదానవాః; జీ నచిరాచ్చీరవాసాస్త్వాం రామో యుధి వధిష్యతి.

(ప్ర. అ. యేన= ఏ నీచేత, అసకృత్‌ = అనేకపర్యాయములు, సంయగే = యుద్దమునందు, దై త్యదానవాః = దైత్యులు దానవులు, నిహతాః == చంప నారో, “త్వామ్‌ = అట్టి నిన్ను, నచిరాత్‌ _ కొది కాలములో, వీరవాసాః 22 నొ

మ! నూ

చంపగలడు, ఐ

ల యాంంచి

॥ తా, నీవు అనేకపర్యాయములు యుద్ధములో దైత్యులను సంహ న్నావు. కాని, అట్టి నిన్నే, నారచీరలను ధరించి తాపసవృ త్రీలో - రాముడు కొద్ది కాలములోనే చంపగలడు. ఓ మూ. కింను శక్యం మయా కరుం గతా దూరం నృపొత్మజ్‌ కపం త్వం నళ్యసే వీచ తయోర్భీతో న నంళయః = శక్యమైనది? నృషపాత్మజౌ = రాజకుమారులు, దూరమ్‌ = దూరముగా! గరకు షన్‌ = కీఘముగా, నళ్యసే = నశించెదవు. సంళయఃజ సంశయము? ””

అరణ్యకాండము 820 తా. నేనేమి చేయగలను? ఆ రాజకుమారు లిద్ధరూ దూరమునకు వెళ్ళి షోయినారు, వారిని వెంటనే తీసికొని రాజులను. కాని, ఓ: నీచుడా! వారికి భయ పడి పారిపోవుచున్న నీవు తవ్పక నశించెదవు. సందేహము లేదు. లెడ్తీ మూ. నహి మే జీవమానస్య నయిష్యసి శుభామిమామ్‌, 25

సీతాం కమలపత్తా౦క్షీం రామస్య మహిషీం (ప్రియామ్‌.

వ. అ, మేజు నేను, జీవమానస్య=జీవించి ఉండగా, శుభామ్‌= మంగళ (పదురాలు, కమలపత్తా?శీమ్‌=కమలవతముల వంటి న్మేతములు కలదీ, రామస్య జ రామునియొక్కం, [పియామ్‌ = (పియురాలూ, మహిషీమ్‌ == భార్యా అయిన, ఇమామ్‌ = ఈ, సీఠామ్‌ = సీతను, న నయిష్యసి జ తీసికొని వెళ్ళవు.

తా. మంగళ పదురాలు, కమలప్యతముల వంటి న్మేతములు కలది, రాముని [పియురాలైన వట్టమపొషి అయిన ఈసీతను నేను జీవించి ఉండగా తీసి కొని వెళ్లజాలవు ః లిస్ట్‌

మూ, అవశ్యం తు మయా కార్యం (సియం తస్య మహాత్మనః,

జీవితేనాపి రామస్య తథా దశరథస్య చ.

(వ. అ, మహాత్మనః = మవిళ్ళు డైన, తస్యజు ఆ; రామస్యజరామునకు, తథా = మరియు, దశరథస్య చ = దశరథునకు, మయా జ నాచేత, ఆవళ్యమ్‌డా తప్పక, జీవితేనాపీ = [పాణముచేత నైనా, 1పీయమ్‌ = 1పియము, కార్యమ్‌ == చేయదగినది.

తా. మవాత్ముడైన. ఆ రామునకూ, దశరథునకూ (_పియమైన కార్యము వేను తప్పక నా (ప్రాణాలు సమర్పించియెైనా చేయవలెను. లగ

మూ. తిష్ట తిష్ట దశగ్రీవ ముహూర్తం పళ్య రావణ. ర్డి? యుద్ధాతిథ్యం (వదాస్యామి యఠథ్యాపాణం నిశాచర, వృన్తాదివ ఫలం త్వాం తు పాతయేయం రథోత్తమాత్‌. 15 ఇత్యార్షే శ్రీ మ్మదామాయణే వాల్మీకీయే ఆదికావ్యే అర ణ్యకాళ్డే పజ్బాళః సర్గ శం

680 శ్రీమ్మదామాయణము (ప. అ. దళగీవ = దళకంఠుడా।ః ముహూ ర్తమ్‌=కణకాలముపాటు, తిష్ట తిష్ట జ= నిలువుము నిలువుము. రావణ = రావణా: పశ్య జ చూడుము. నికాచరజ= ఓ ః రాక్షనుడా : యథ్శాపాణమ్‌ =నా శకికి తగు నట్టుగా, యుద్ధాతిత్యమ్‌ == యుద్ధమను ఆతిథ్యమును, (వదాస్యామి = ఇచ్చెదను. వృన్హాత్‌ = తొడిమినుండి, ఫలమివ == ఫలమును వలె, త్వామ్‌ జ నిన్ను; రథో త్తమాత్‌ జ (గేష్టమైన రథము. నుండి, పాతయేయమ్‌ == (క్రింద పడవేయుదును. తా. దళకంఠుడా ః: ఆగుము; క్షణకాలము ఆగుము, రావణా ; చూడుము. రావసుడా : నీకు నా శక్తికొలది యుద్ధరూపమైన ఆతిథ్యము ఇచ్చెదను. నిన్ను నీ రథమునుంచి, తొడిమినుంచి పండు పడగొట్టి నట్టు పడగొచ్టైదను. 27,26 *వాలానందిని”అను శ్రీమ([దామాయణాం(ధవ్యాఖ్యానమునందు అఆరణ్యకాండలో ఏబదవ సర్గ సమాప్తము.

అథ ఏకపణ్బొశః సర్గః గ [రావణునితో ఎటాయువు మోరముగా యుద్ధము చోయలఖ. రాబో ఖుతు అలొనిని వధించుట] మూ. ఇత్యు క్తస్య యథాన్యాయం రావణస్య జటాయుషా, (కుద్దస్యాగ్నినిభాః సర్వా శేజుర్వింశతిదృష్టయః. క్షే (వ. అ. జటాయషా జ జటాయువృదేత, యథాన్యాయమ్‌ = న్యాయాను హైరముగా, ఇతి = ఇట్లు! ఊ కస్య పలకజడిన, (కుద్ధస్య = కోవగించిన, రావ ణస్య = రావణునియొక్క-; సర్వాః జ సమస్తమైన, వింశతిదృష్టయః = ఇరువది కళు, ఆగ్ని నిభాః= అగ్నితో సమానములె, రేజు! = (వకాశించినవి. అణ బు మ, క్‌ తా. జటాయువు వలికిన న్యాయసంమతములైన మాటలు వినగానే రావ ణునకు చాల కోపము వచ్చెను. ఆతని ఇరవై కళ్ళూ కూడ నిప్పు వలి ఎట్టి బారెను. శే మూ, సంర క్రనయనః కోపా త్త పకాఖ్బనకుణ్ణలః, రాక్ష సేన్టో 9౯భిదుుదావ పతగేన్రమమర్షణః. రి (వ, అ. త ప్రకాఖ్బనకుణ్ణలఃజ వరిశుద్ధ మైన బంగారు కుండలములు గల, అమర్షణ$ = కోవస్వభావవంతుడై న, రాక్ష సేన్దుః=రావణుడు, కోపాత్‌ కో వము వలన, సంర క్రనయనః 2 ఎల్జినైన న్మేతములు కలవాడై, పతగేన్ష్రుమ్‌ = ఆ వన్న రాజైన జటాయువును గూర్చి? అభిదు[దావ == పరుగె త్తెను. తా. పరిశుద్ద మైన బంగారు కుండలములు ధరించిన, కోపస్వభావుడైన ఆ రావణుడు కోపముచేత ఎబ్జనైన న్మేతములతో ఆ జటాయువుమీదికి వేగముగా వెళ్తాను. ల్లి

682 శ్రీమ్మదామాయణము మూ.స సంపహారస్తుముల స్తయో స్తస్మిన్‌ మహావనే,

బభూవ వాతోద్దతయోర్మే ఘయోర్గగనే యథా. త్రి (ప. అ. తస్మిన్‌ = ఆ, మహావనే== మహారణ్యమునందు, తయోః == ఆ ఇద్ధరిమధ్య, తుముల; == వ్యాకులమైన, సః సర్మపహారః = ఆ యుద్ధము, గగనే = ఆకాశమునందు, వాతోద్దతయోః = వాయువుదేత వెగరగొట్టబడిన, "మేఘ

యోర్యథా == రెండు మేఘముల మధ్యయందు వలె, బభూవ = ఆయెను. తా, ఆ మహాటవిలో ఆ ఇద్దరి మధ్య జరిగిన త్మీవమైన యుద్దము, ఆకా శమునందు గాలికి ఎగుర గొట్టబడిన రెండు మేఘములు డీకొనుట వలె ఉండెను.

మూ, తద్బభూవాద్భుతం యుద్ధం గృ(ధరాక్షసయో స్తదా, సపక్షయోర్మాల్యవతోర్మహాపర్వతయోర్యథా. డ్తీ వ. అ. తదా== అప్పుడు, తయోః = ఆ, గృ్మధరాక్షనసయోః = జటాయు రావణులయొక్క, తత్‌ = ఆ, అమ్భృతమ్‌ = ఆశ్చర్యకరమైన, యుద్దమ్‌ = యుద్ధము, సపవక్షయోః=రెక్కులతో కూడిన, మాల్యవళోః= మాల్యవంతము లను, మహాపర్వత యో; యథా ఇ మహాపర్వతముల మధ్యయందు వలె, బభూవ== ఉండెను. తా. ఆ జటాయురావణుల మధ్య జరుగుచున్న ఆశ్చర్యకర మైన ఆ యుద్ధము, రెక్కలున్న మాల్యవంతము లను రెండు మహాపర్వతముల మధ్య జరుగుచున్న యుద్ధము వలె ఉండెను. వి. ఒక మాల్యవంతము మేరుసమీపాన ఉన్నది. ఒకటి దండకారణ్యంలో ఉన్నది, ఆ రెండింటికీ యుద్ధము జరుగుచున్నట్టున్న దని ఒక వ్యాఖ్యాత, దండ కలో ఉన్న దానికి, కిష్కింధా[ప్రాంతంలో ఉన్నదానికి జరుగుచున్న యుద్దము వఠె ఉన్న దని మరొక వ్యాఖ్యాత (వాసినారు. ౦ కీ మూ. తతో నాళీకనారాచె స్తీష్షాగెంళ్చ వికరిభిః, యమెవా బాన్‌ మ్‌ మా

అభ్యవర్షన్మహా ఘోరై ర్య ధరాజం మహాబలః. క్‌ (ప. అ. తతః=అటుపిమ్మట, మహాబలః== గొప్ప బలము గల రావణుడు, తీజ్చాగ్రైః = తీక్షములైన అృగభాగములు గల, మహాఘోరైః = చాల భయంకర

ఆరణ్యకాండము 688 ములైన, నాశీకనారా దై; = నాశీకబాణములచేతను, నారాచదాణములచేతను, వికర్షిభిః = వికి ర్హిబాణముల చేతను (వంకర ములుకుల దాణముళు, గృ్య్మధరాజమ్‌ ' “తా. పిమ్మట మహాబలకాలియెైన రావణుడు తీక్టములైన అ్మగభాగములు గల భయంకరములై న నాశీకబాణములను, నారాచబాణములను, వికర్ణిబాణములను జటాయువు పె వర్షించెను. క్‌ మూ. స తాని శరజాలాని గృ ధః పత్తంరఖేశ్వర:, జటాయుః (పతిజ([గాహ రావణాస్తా9ణి సంయుగే. ఈ వ. అ. ప్మతరథేశ్వురః = పక్షిరాజైన, సఃజ= ఆ, గృధఃఇ= టగద్దయైనః జటాయు: = జటాయువు, సంయుగే = యుద్ధమునందు, తాని= ఆ, శరజాలాని = ఫాణముల సముదాయములను, రావణాస్తాంణి = రావణుని అస్రములను, (వతి జ్మగాహ == స్వీకరించెను. తా, పక్షిరాజెన ఆ జటాయువు ఆ బాణసముదాయములను, రావణుని ఆస్త్రములను ధైర్యముగా ఎదుర్కొనెను. 6 మూ, తస్య తీష్షనఖాభ్యాం తు చరణాభ్యాం మహాబలః, చకార బహుధా గాాతే (వణాన్‌ పతగసత్తమః. 7 న, అ, మహాబలః== గొప్ప బలము గల, పతగసత్తమః = పక్షులలో | శేష్టమెన జటాయువు, తీష్టనఖాభ్యామ్‌ = తీక్షములైన గోప్ట గల, చరణాభ్యామ్‌ = పాదములచేత, తస్య జ వానియొక్క, గా[లేమ= అవయవములయందు, బహుధా = అనేకవిధములుగ, [వణాన్‌ == [వణములను, చకార == చేసెను, తా. గొప్ప బలము గల ఆ జటాయువు వాడియైన గోష్ట ఉన్న పాదాలతో ఆతని శరీరముమీద ఆనేకవిధముల గాయములు కలుగునట్టు చీరెను. 77 మూ. అథ (కోధాద్దశగ్రివో జ[గాహ దళ మార్గణాన్‌, మృత్యుదజ్దనిభాన్‌ 'ఘోరాన్‌ శ్మతుమర్గనకాజయా. రి న! య! చ్‌ (న, అ. ఆధ=౭అటుపిమ్మట, దశ[గివఃజరావణుడు, (కోధాత్‌=కోవము

వలన, శ్మతుమర్దనకాజ్జ్ఞయా == శ్యతువును చంపుటటయందు. కోరికచేత, మృత్యు దజ్జనిభాన్‌ = మృత్యుదండముతో సమానములైన, ఘోరాన్‌=భయంకరము లైన. దళ మార్గణాన్‌ = పది బాణములను, జ్మగాహ == (గహించెను. తా. పీమ్మట రావణుడు కోపించి, శ్యతువును చంవవలె నని నిశ్చయించ కొని, మృత్యుదండము వలె భయంకరములైన పది బాణములు తీసెను. మూ. స తైర్బాణెర్మహావీర్యః పూర్ణము క్రైరజిహ్మ గై: థ బిభేద నిశితై స్తీక్లైర్సధం మోరైః శిలీములై 1. ఆాచాణగ ఈ లా వం అ. మహావీర్యః = గొప్ప పర్మాకమము గల, సః జె వావణుడే పూర్ణముతైః = పూర్తిగా లాగి విడువబడిన, ఆజిహ్మగైై 1జతిన్నగా వెళ్ల: ఫ్‌ దా వాడియైన, తీక్సైః = బాధను కలిగించు, ఘోరైః = భయంకరములైనః ముఖైః= ఉక్కు కొనలు గల, తైః= ఆ, దాదైః= బాణములచేత, గృదమ్‌జ జటాయువును, బిభేద = భేదించెను, కలి తా. గొప్ప పరాక్రమము గల ఆ రావణుడు, వాడిగా ఉన్నవి: బాధ న ధనస్సును పూర్తిగా లాగి విడువబడిన ఆ బాణములతో జటాయువు శరీరము టి లగు నట్టు కొటెను. ఛా బ మూ. స రాక్షసరథే పశ్యన్‌ జానకీం బాష్పలోచనామ్‌, 10 ఆచి న్తయిత్వా తాన్‌ బాణాన్‌ రాక్షసం సమభిిదవర్‌" ళం ల ల, బొష్‌

• అ. సః జటాయువు, రాక్షసరథే = రావణుని రథమునండు: కో లోచనామ్‌ = కన్నీరు న్మేతములందు గల, జానకీమ్‌ = సీతను, పశ్యన్‌ యకం చున్నవాదై, తాన్‌ = ఆ, వాణాన్‌ బాణములను, అచి నయిత్వాజు లక ల్‌ రాక్షసమ్‌ = రాష్షస న ం , వసుణ్జి గూర్చి, సమభ్శిదవత్‌ = వేగముగా వెశెను పతన తా, కన్నీస్ట కార్చుచు రావణుని రథమునందు కూర్చుని నిమీదీ చూచుచు, ఆ జటాయువు ఆ బాణాలను లెక్కచేయక వేగముగ రొవో ||) వెశను. న!

ఆరణ్యకాండము 685 మూ, తళోఒ౬స్య సశరం చాపం ముక్తామణివిభూషణమ్‌, చరణాభ్యాం మహాతేజా బభక్షా పతగేశ్వరః. క్ష (ప. ఆ. తతః = అటుపిమ్మేట, మహాతేజాః = గొప్ప తేజస్సు గల, వత గేశ్వరః = జటాయువు, అస్య == రావణునియొక్క- ముక్షామణివిభూషణమ్‌ == ముత్యములు మంబలు అలంకారముగా గల, సళరమ్‌ఆశరముతో కూడిన, చాపమ్‌ = ధనస్సును. చర జాథ్యామ్‌ = పాదములచేత, బభజ్ఞు = విరచెను. తా. పిమ్మట గొప్ప తేజస్సు గల ఆ జటాయువు, ముత్యములచేత , మణు లచేత ఆలంకరించబడిన ఆ రావణుని ధనస్సును, బాణమును, పాదములచేత విరిచివేసెను. క్షే మూ, తతోఒన్యద్ధనురాదాయ రావణః 1కోధమూర్చిత:, వవర శరవరాణి శతశో ఒథ సహ్మసశ:. క్షి ష ష ప్ర. అ. శత। = అటుపిమ్మట, రావణః == రావణుడు, [కోధమూర్చితఃజ [కోధముతో వ్యాప్తుడై, అన్యత్‌ == మరియొక, ధనుః = ధనస్సును, ఆదాయ == (గహించి, శతశః = వందలకొలది, ఆత = మరియు, సహ్మ్యసశ: == వేలకొలది, శరవరాణి = బాాముల వరములను, వవర్ష = వరిించెను. ష్‌ ఆ యె గో జె తా. అప్పుడు రావణుడు (కోధావిష్టుడై మరియొక ధనస్సు (గహించి వందలకొలది, వేలకొలది బాణములను వర్షించెను. 7 మూ. శరై రావారిత స్తస్య సంయుగే పత గేశ్వర:, కులాయముపసం [పా ప్రః పక్షివ పబభౌ తదా. కతి యొక్క; శరైః = శరములచేత, ఆవారితః = కప్పబడిన, పతగేశ్వరః = జటాయువు, కుబాయమ్‌ ౯= గూడును, ఉపసంపా వ్రఃజ పొందిన, సక్షీవ = పక్షి వలె, (పబబో = 1వకాశించెను. [ప అం అప్పుడు యుద్ధమునందు ఆ రావణుని బాణములచే కప్పబడి జటాయువు గూడులో ఉన్న పక్షి వలె (వకాశించెను, 1కి

శశికి శ్రీమ్మదామాయణమే మూ. న తాని శరవర్షాణి పకాభ్యాం చ విధూయచ, చరణాభ్యాం మహాతేజా బభజ్జ్ఞాస్య మహద్దనుః. _ 1% (స, అ. మహాతేజాః = గొప్ప తేజస్సు గల, సః = ఆ జటాయువు; తానిఇ= ఆ, శరవర్షాణి = బాణవర్షములను, పఇాభ్యామ్‌ = రెక్కలచేత, విదూయ చ జ ఎగర గొట్టి, అస్య = ఈతనియొక్క , మహత్‌ = గొప్పదైన, ధనుః= “ధనస్సును, చరణాభ్యామ్‌ == పాదములచేత, బభష్దా = విరచెను. తా. గొప్ప తేజస్సు గల ఆ జటాయువు, ఆ బాణవర్షములను రెక్కల చేత ఎగురగొొట్టి ఆతని గొప్ప ధనస్సును పాదాలచేత విర చెను. 14 మూ. తచ్చాగ్నిసదృశం దీప్తం రావణస్య శరావరమ్‌, పఇాధ్యాం స మహావీర్యో వ్యాధునోత్పతగేశ్వరః. _ ఏ5 (ప. అ. మహావీర్యః= గొప్ప పర్మాకమము గల, సః= ఆ, వతగేశ్వరఃజో 'జటాయువ్వ, రావణస్య == రావణునిరముక్క, ఆగ్నిసదృశమ్‌ = అగ్నితో సమాన మైన, దీప్త్రమ్‌ = (ప్రకాశించుచున్న, తత్‌ = ఆ, శరావరమ్‌ = కవచమును పకాభ్యామ్‌ = రెక్కలచేత, వ్యాధునోత్‌ = పడగా వెను. ట్‌ తా. గొప్ప పర్మాకమము గఠఅ ఆ జటాయువు, రావణుని, అగ్ని వలే (వకాశించుచున్న కవచమును రెక్కల చేత ఊడగాట్టి క్రింద వడవేనెను.. 15 టబ మూ. కౌజ్బునోరశ్ళదాన్‌ దివ్యాన్‌ పిశాచవదనాన్‌ ఖరాన్‌, గ తాంక్చాస్య జవసంపన్నాన్‌ జఘాన సమరే బలీ. | (వ. అ, బలీ = బలవంతుడైన ఆ జటాయువు, కాజ్బనోరశ్ళ్చదొన్‌ ౪ బంగారు కవచములు కలవి, - దివ్యాన్‌ = అద్భుత మైనవి, పిశాచవదనాన్‌ ౯ పిశాచముల వంటి ముఖములు కలవి, జవసంపన్నాన్‌ = వేగముతో కూడినవీ అయిన, తాన్‌ = ఆ, ఖరాన్‌ చ= గాడిదలను కూడ, సమరే యదమునందు: ఉఘాన = చంపెను. | న్‌ న తా. బలకాలిమైన అఆ జటాయువు, బంగారు కవచములు ధరించినవి "ఆళ్చర్యకరములు, పిశాచముల ముఖముల వంటి” ముఖములు కలవి, మం వేగము గలవి అయిన గాడిదలను యుదములో చంపివేసెను. 1 ఛం

మూ. వరం (తివేణుసంపన్నం కామగం పావకార్చిషమ్‌, మణి హేమవిచ్శితాజ్జం బభజళ్టు చ మహారథమ్‌. 17 (ప. అ. వరమ్‌ = (శ్రేష్టమైనది, (తివేణుసంపన్నమ్‌ = నౌగతో కూడి నది కామగమ్‌ = స్వేచ్చగా వెళ్ళేది, పావకార్చిషమ్‌ = అగ్నివంటి. తేజస్సు కలది, మణి హేమవిచ్వితాజ్జమ్‌ = మణులచేతను, బంగారముచేతను విచ్శితమైన చ్మకములు కలది అయిన, మహారథమ్‌ = గొప్ప రథమును, బభక్షు== విరచెను. తా. (శేష్టమెనది, అందమైన నాగ కలది, మణులచేత, బంగారముచేత విచ్శితమైన చ([క్రములు కలది, రథికుని ఇష్టము (వకారము పోవునది అయిన మహారథమును విరుగగొ ట్రైను. క్ష మూ. పూర్ణ చన పతీకాళం ఛత్త్రం చ వ్యజనైః సహ, పొాతయామాస వేగేన (గాహిఖీ రాక్షసైః నహ. 18 (వ, అ. వూర్ణచన్దరిపతీకాశమ్‌ = పూర్ణచర్భదునితో సమానమైన, ఛత్తంం చ= ఛ్యతమును కూడ, వ్యజనైః సహ == వింజామరలతో కూడ, (గాహిభిః జా ఆ ఛృతాదులను పట్టుకొని ఉన్న, రాక్షసైః సహ ఇ రాక్షసులతో కూడ, వేగేనజా వేగముతో, పాతయామాన == పడదో నెను. తా, పూర్త చందుని వంటి శ్వేతచ్చ్యతమును; వింజామరలను, ఐాటిని ణ పట్టుకొని ఉన్న రాక్షసులను కూడ వేగముతో (కింద పడవే'సెను. 1ేర్రి మూ. సారఖేళ్చాస్య వేగేన తుజ్జేనైవ మహచ్చిరః, పునర్వ్యుపాహర (బ్బీమాన్‌ వక్షిరాజో మహాబలః 19 1వ. అ. పునః జ ఇంకొ, మహాబలః == మహాబలవంతు డైన, శ్రీమాన్‌== శోభాయుకుడెన, పషీరాజః = జటాయువు, అస్య = ఈ రావణునియొకళా, వేగముతో, శుబ్లేనెవ = ముట్టిచేత, వ్యపాహరళత్‌ = అపహరించెను. ఉఆా ఠా. గొప్ప బలము కలవాడు, శోభాసంపన్నుడు అయిన జటాయువు గొప్ప చేగమతో, ఆ రావణుని సారథి శిరస్సును ముబ్టెతో ఖండించెను.. 19

ఓ86 శ్రమ్ముదామాయణము మూ.న భగ్నధన్వా విరథో హతాళ్ళో హతసారథిః, అజ్కే నాదాయ వై దేహీం వపాత భువి రావణః. ర (ప, అ. భగ్నధన్వాజ భగ్నుమైన ధనస్సు కలవాడు, విరథః=రథము "ెనివాడు, హతాశ్వః = చంపబడిన ఆశ్వుములు కలవాడు, హతసారథిః=చంప బడిన సారథి కలవాడు అయిన, సః రావణః=ఆ రావణుడు, వైదేహీమ్‌=సీతను, తా. అఆ విధముగ జటాయువు ధనస్సును, రథమును విరిచివేసి, ఆళ్వా లను ఫారథిని చంపివేయగా రావణుడు సీతను ఒడిలో ఉంచుకొని నేలమీద పడెను. వ్ర మూ. దృష్ట్వా నిపతితం భూమౌ రావణం భగ్నవాహనమ్‌, సాధుసాధ్వితి భూతాని గృ్యధరాజమపూజయన్‌. లే వం అ. భగ్నవాహనమ్‌ ఇ భగ్నమైన వాహనము కలవాడై, భూమౌ నేలమీద, నిపతితమ్‌ = పడిన, రావణమ్‌ = రావణుని, దృష్ట్వా == చూచి, సాధు సాధు ఇతి = “బాగు బాగు”అనసి, భూతాని=[ప్రాణులు, గృ్మధరాజమ్‌ = జటాయు వును, అవూజయన్‌ = పూజించినవి. ఠా. వాహనము భగ్నమైపోగా నేలమీద పడిపోయిన రావణుణ్ణి చూచి ఆక్కడ నున్న వారందరు "ఆహా! ఆహాః మంచి పని చేసితివి'అని అనుచు జటాయువును పూజించిరి. రో మూ. పరిశాన్తం తుతం దృష్ట్వా జరయా పష్ష్షియూథపమ్‌, ఉత్పపాత పునర్హ్భృష్టో మైథిలీం గృహ్య రావణః. ౨ (వ. అ. పశక్షియూథపషమ్‌ == పక్షిరాజైన, తమ్‌ 22 అ జటాయువును, జరయా = ముసలితనముచేత, పర్మిశాన్తమ్‌ = ఆలసిపోయినవానినిగా, దృృష్ట్వాజు చూచి, రానణః = రావణుడు, హృష్టః = సంతోషించినవాడై, మైథిలీమ్‌ =సీతను, గృహ్య == (హించి, పునః = మరల, ఉత్పపాత == ఆకాశములోనికి ఎగిరెను. తా, అఆ జటాయువు ముసలితనముచేత అలసిపోయి నట్టు గమనించి రావణుడు సంతోషించుచు, మరల ఆకాశములోనికి ఎగిరెను. రి

ఆరణగకాండము 689 మూ. తం (వహృష్టం నిధాయాజ్క్హే గచ్చున్తం జనకాత్మజామ్‌, గృ్మ్రధరాజః సముత్పత్య సమభ్మిదుత్య రావణమ్‌, లికి

సమావార్య మహాతేజా జటాయురిదమ్మ బవీత్‌.

(ప అం గృ్యధరాజః == గృ్యధముల రాజు, మహాతేజాఃజగొప్ప తేజస్సు గలవాడు అయిన, జటాయుః= జటాయువు, సముత్పత్య=ఎగిరి, (పహృష్టమ్‌= సంతోషించుచున్నవాడు, జనకాత్మజామ్‌ = సీతను, అజ్కేజ=ఓడిలో, నిధాయ ఉంచుకొని, గచ్చన్నమ్‌= వెపృచున్నవాడు అయిన, తం రావణమ్‌ = ఆ రావణుణ్ణి, ఈ వాక్యమును, ఆ్మబపీత్‌ = వలికెను.

తా. ఆ రావణుడు సంతోషించుచు సీతను ఒడిలో ఉంచుకొని వెళ్ళిపోవు చుండగా, గొప్ప తేజస్సు గల గృ్యధరాజైన జటాయువు, ఎగిరి, అతనికి ఎదు రుగా వెళ్ళి, అడ్డుకొని ఇట్టు పలి కను. రి

మూ. వ(జసంస్పర్శబాణన్య భార్యాం రామస్య రావణ, ర్డీ అల్బబుద్దే హర 'స్యేనాం వధాయ ఖలు రక్షసామ్‌.

(పం అం అల్పబుద్దే = అల్పమైన బుద్ధి గల, రావణ= రావణాః వ్యజ సంస్పర్శబాణస్యజ=వజాయుధము వంటి స్పర్శ గల'బాణములు గల, రామస్యజ రామునియొక్క-, భార్యామ్‌ = భార్యయైన, ఏనామ్‌ = ఈ సీతను, రక్షసామ్‌ = రా్షషసులయొక్క; వధాయ = వధకొరకే, హరసి== హరించుచున్నావు.

తా. అల్పబుద్ధివైన రావణా 1 ఏ రాముని బాణముల పహారము (దెబ్బ) వజాయుధము _పహారము వంటిదో అట్టి రాముని భార్యయైన ఈ సీతను హరించు చున్నావు; ఇది రాక్షసుల వినాశమునకే దారితీయును. ల్డిడ్తీ

మూ. సమ్మితబన్జుః సామాత్యః సబలః సపరిచ్చదః; లెగ్‌ విషపానం' పిబ స్యేతత్సిపాసిత ఇవోదకమ్‌.

వః అ. సమ్మితబన్టుఃజ మిితులతోను బంధువులతోను కూడిన,సామాత్యః జా మంతులతో కూడిన, సబల: == సైన్యముతో కూడిన, సపరిచ్చదఃజపరివార ముతో కూడిన నీవు, పిపాసితః == దప్పికొన్నవాడు, ఉదకమివ == ఉదకమును

640 శ్రీమ్మదామాయణము వలె; ఏతఠ్‌ = ఈ సీతాపహరణ మనే, విషపానమ్‌ = విషమి[శమైన పానీయ మును, పిబసి == (శాగుచున్నావు.

తానీ మ్మితులతో, బంధువులతో, అఆమాళ్యులతో, నెన్యముతో, పరివార ముతో సహా నీపు సీతాపహరణ మనే ఈ విషము కలిసిన పానీయమును, దప్పి కొన్నవాడు ఉదకమును (తాగినట్టు (త్రాగుచున్నావు. వ్‌

మూ. అనుబన్టమజాన న్తః కర్మణామవిచక్షణాః. 26 శ్మీఘమేవ వినశ్య న్లి యథా త్వం వినశిష్యసి.

(ప. అ. కర్మణామ్‌ = కర్మలమయొక్క, అనుబన్టమ్‌ == ఫలితమును, అ నన్తఃజ ఎరుగనివారై , అవిచక్షణాః = బుద్ధిలేనివాష్లు, యథా ఎట్లు, శ్మీఘమే నశించగలవు,

తా. బుద్ధివిహీనులు తాము చేయు కర్మలకు ఎట్లి ఫలితము కలుగునో తెలుసుకొనక ఆ కర్మలు చేసి ఎట్లు నశింతురో అట్టే నీవు కూడ నశించగలను?

శ | మూ. బద్ధ స్వం కాలపాశేన క్వ గత స్తస్య మోత్య సే, వి

శ ధ

(వ. అ. త్వమ్‌ జ నీవు, కాలపాశేన _ యమహాశముచేత, వధాయజావ్‌ కొరకు, బద్ధః = కట్టబడినావు. సామిషమ్‌ = మాంసముతో కూడిన, బడక బ్య గేలమును, గృహ్య (మింగి, జలజః యథాజ చేప వలె, తస్యజ కె కొల చు మునకు (నుండి), క్వ గతః = ఎక్కడికి వెళ్ళినవాడవై , మోక్యసే = విడీప కొనగలవ్పః లా

తా, చివర మాంసపుముక్క్ల కట్టిన గేలమును చేవ [మింగినట్టి నిని చచ్చుటకే యమపాశమును తగల్చుకొన్నావు సీ వెక్కడికి వెళ్ళినా ద? తప్పించుకొనలేవు.

ర్తి మూ. న హి జాతు దురాధర్హా కాకుత్తౌ తవ రావణు, మ (రర్శ్షణం చ్మాశ మస్యాస్య వ్షమిష్యేతే తు రాఘవె*

అరణ్యకాండము 841

(న, అ. రావణః రావణుడా : దురాధర్షౌ == ఎదిరింవ శక్యముకానివారు, కాకుత్చాఎకకుతక్ర్రవంశమునందు పుట్టినవారు అయిన, రాఘవౌజరామలక్మణులు, తవ = నీయొక్క, అన్య అ్మశమన్య = ఈ ఆ్యశమముయొక్క, ధర్షణమ్‌ ఇ అన మానమును, జాతు = ఎన్నడును, న కమి ప్వేతే = సహించరు.

తా. రావణా : ఎదిరింవ శక్యముకాని, కాకుత్చృవంశసంశాతులైన రామ లక్ష్మణులు నీవు ఆశమమునకు చేసిన ఆవమానమును ఎన్నటికీ సహించరు. 28

మూ. యథా త్వయా కృతం కర్మ భీరుణా లోకగర్త్హితమ్‌, ర్ల తస్కరాచలితో మార్గో నైవ వీరనిషేవితః.

(వ. అ. ఖీరణాజ పిరికివాడ వైన, త్వయా = నీచేత, యథా== ఏ విధ ముగాా లోకగర్హితమ్‌ = లోకముచేత నిందితమైను కర్మ = వని, కృతమ్‌ = చేయబడినదో, ఆ విధము, తస్కరాచరితుజదొంగలచేత అనుసరింవ బడిన, మార్గః ఇ మార్గము. వీరని'షేవితః = వీరులచేత 'సేవింవబడినది, నైవ = కాదు.

తా. పిరికివాడవైన నీవు లోకములో అందరిచేత నిందింవబడే పని చేస్‌ నావు, నీవు అవలంబించిన' మార్గము దొంగలు అనుసరించునది. వీరులు అనుస రించేది కాదు. ర్ట

మూ. యుధ్యస్వ యది శూరోఒసి ముహూ ర్తం తిష్ట రావణ,

శయిష్య సే హతో భూమౌ యథా (భాతా ఖర స్తథా.

(వతిపదార్థకతాత్పర్యాలకు 50వ సర్గలోని లలి వ శ్లోకం చూడుడు).

మూ. పరేతకాలే పురుషో యత్కర్మ (వకిపద్యతే, ర!

వినాశాయాత్మనోఒధర్మ్యం (పతిపన్నోఒసి కర్మ తత్‌, వ, ఆ. పురషః == పురువుడు, పరేతకాలే=మరణకాలమునందు, యత్‌ = వీ, కర్మ= కర్మను, (వతివద్యతే జు పొందుతాడో;, అధర్మ్యమ్‌ = ధర్మసంమ తము కాని, తత్‌ కర్మజ ఆ కర్మను, ఆత్మనః నీయొక్క, వినాశాయ == వినా శముకొరకు, [వతివన్నః = సొందినవాడవు, అసి అయి ఉన్నావు. (1)

642 శ్రీమ్మదామాయణము

తా, చావు మూడినదాడే ఇట్టి ధర్మవిరుడ్డమైన పని జేయును. అందుచేత

సీవు నీ నాశముకొరకే ఈ పాపకర్మ చేయుచున్నావు. గ్ర

మూ. పాపానుబన్హో వై యస్య కర్మణః కర్మకోను తత్‌, 8 కుర్వీత లోకాధిపతి?, స్వయంభూరృ్భగవానపి.

(ప. ఆ. యస్క్యడ ఏ, కర్మణ:ఃడజ కర్మయొక్క, పాపానుబస్టైః ౬ వాప మైన ఫల ముండునో, తత్‌ == అట్టి, కర్మ = కర్మను, లోకాధివతిః= లోకము లకు అధిపతియైన, భగవాన్‌ = భగవంతుడైన, స్వయంభూరసి్‌ = సావాత్తు (బ్రహ్మయే యైనను, కః = ఎవ్వడు, కుర్వీత = చేయును.

తా. ఏ పని చేసినచో చివరికి చెడ్డ ఫలమే కలుగునొ అట్టి కర్మను, సాఇుత్తు సకలలోకముల అధిపతియైన భగవంతుడు |బహ్మదేవుని అంతటివాడైనా ఎవ్వడైనా చేయునా ? శ్రిల్తె

మూ. ఏవముక్త్వా శుభం వాక్యం జటాయు స్తస్య రక్షస:, రికి అద ఎమ్‌ నిపపాత భృశం పృష్నే దశ్యగివస్య వీర్యవాన్‌.

(ప. అ. వీర్యవాన్‌ = పర్యాకమవంతు డైన, జటాయుః = జటాయువు, ఏవమ్‌ == ఇట్టు, శుభమ్‌ = మంగళకరమైన, వాక్యమ్‌ = వాక్యమును, ఉక్త్వా == పలికి, రకసః = రాక్షసు డైన, తస్య రావణస్య = ఆ రావణునియొక్క_, పృషే=

| వీపుమీద, భృశమ్‌ = మిక్కిలి (ఆమాతము కలుగునట్లు), నివపాతవ=(వాలెను. ఠా. పర్మాకమవంతుడైన జటాయువు ఆ రావణునితో ఇషు మంగళకర మైన మాటలు చెప్పి, ఆతడు వినకపోవుటచే, మహావేగముగా ఆత ఏప్పమీద (వాలెను. శతి మూ. తం గృహీత్వా నఖై స్తీక్షైర్విదదార సమ న్తతః, ర్త అధిరూఢో గజూరోహో యథా స్యాద్దుష్టవారణమ్‌,

(వ. అ, తమ్‌ = ఆ రావణుని, గృహీత్వా = పట్టుకొని, అధిరూఢః = ఏనుగు పెకి ఎకి(౧-న, గజారోహః = మావటీడు, దుష్టవారణమ్‌ == దుష్ట్రమెన గజ మును, యథాజ-ఎట్టు, స్యాత్‌ = అగునో(చేయునో) ఆటు, తీమెః = వాదియెన,

ళా ళా న్లో కులు నఖై == గోళ్ళచేత, సమన్తతః = అంతటా, విదదార == చీల్చెను.

అరణ్యకాండము ఓరి

ఠా. ఆ రావణుని గట్టిగా పట్టుకొని, మావటిడు దుష్ట్రమైన ఏనుగును ఎక్కి

చానిని అంకుశముతో పొడిచినట్లు వాడియైన గోళ్లతో చేల్చెను. త్రిక

మూ. విదదార నఖ్లైరస్య తుణ్ణం క. సమర్పయన్‌, లిల్‌ 'కేశాంశ్చోత్సాటయామాస నఖపక్ష్షముఖాయుధ £.

(వ ఆ. అస్యజ ఈత నియొక్క-, పృషేజవీపునందు, తుణ్ణమ్‌ =ముట్టైను, ఖాయుధః == గోళ్ల; రెక్కలు, ముభై ఆయుధములుగా కలవాడై, కేళాంళ్ళ్చుజు శేశములను కూడ, ఉత్పాటయామాస == పెరికి వే నెను.

తా. ముభ్దైతో ఆతని వీపుమీద పొడుచుచు, గోళ్ళతో వీరెను. గోళ్లు; రెక్టలు, ముక్షై ఆయుధాలుగా ఉపయోగించుచు ఆతని జుట్టు పీకివేసెను. తల్‌

మూ. స తథా గృ్మధరాజేన క్హిశ్యమానో ముహుర్ముహుః, ర్క అమర్షస్ఫురితోష్టః సన్‌ [పాకమ్బృత చ రావణః,

(ప. అ. గృ్యధరాజేన= జటాయు వుచేత, ముహుర్ముహుః మాటిమాటికి , తథాజ= ఆ విధముగా, క్రి శ్యమానః == దాధింసబడుచున్నవాడై, సః రావణ! ఆ రావణుడు, అమర్హ్షస్పురితోష్టః సన్‌ = కోవముతో కదలుచున్న పెదవులు కల వాడై, (పాకమృత = వణకెను.

తా. జటాయువు అ విధముగా మాటిమాటికి పీడింపగా, రావణుడు కోవము చేత పెదవులు అదరగా వణకెను. 8కి

మూ. పరిగృహ్య చ వై దేహీం వామేనాక్కేన "రావణః, వ్‌

తలేనాభిజమఘానాశు జటాయుం కోధమూర్చితః,

1వ. అ. రావణఃజ రావణుడు, [కోధమూర్చితఃజ[కోధముచేత వ్యాప్తుడై; వామేన అజ్కే నజ ఎడమ చంకచేత, వై దేహేమ్‌=సీతను, ఫరిగృహ్యజ(గహించి, ఆకు జ= శ్యీఘముగా: జటా యుమ్‌ = జటాయువును, తలేన = అరచేతితో, అభిజ ఘాన = కొటెను.

టి

కా. రావణుడు, సీతను ఎడమచంకయందు ఉంచుకొని, కోపముతో

నిండినవాడె, వెంటనే అరచేతితో ఆ జటాయువును కొదెను. ర్‌? ఈ లబ

644 శ్రీమ్మదామాయ ణము

మూ, జటాయు _స్తమభిిక్రమ్య తుళ్ణేనాస్య ఖగాధివః, 88

వామబాహూన్‌ దశ తదా వ్యపాహరదరిందమ:.

వ, అ. తదాజ= అప్పుడు, ఖగాధిపః== పక్షిరాజైన, అరిందమః == శ్యతు సంహారకుడైన, జటాయు; = జటాయువు, తమ్‌ = ఆ రావణుని, అభ్మికమ్య జ ఆ[కమించి, తుజ్టేన జ ముట్టెతో, అన్య = ఇతనియొక్క, దళ = పది. వామబా

తా. పక్నీరాజు, శ్యశుసంహారకుడు అయిన జటాయువు, అప్పుడు, ఆ రావ ణునిపై ఆ్యకమణము చేసి ఆతని పది ఎడమ భుజములను ముట్టెైతో ఛేదించి వేసెను. 8ిరి

మూ. సంభిన్నబాహో। సదైవ బాహవః సహసాభవన్‌, $9 విషజ్వాలావలీయుక్తా వల్మీకాదివ పన్నగాః.

(స, అ. సంభిన్నబాహోఃజ చేదించబడిన బాహువులు గల అతనియొక్క_, దాహవః == బాహువులు, సద్న్యైవ == వెంటనే, వల్మీకాత్‌ =పుట్టనుండి, విషజ్వాలా వలీయుకాః = విషజ్వాలల పంక్తులతో కూడిన, పన్నగాః ఇవ= సర్పములు వలె,

తా. ఈ విధముగ బాహువులు తెగి పడిపోయిన ఆ రావణుని శరీరము నుండి వెంటనే, పుట్టనుండి విషజ్వాలలు కక్కుచున్న సర్పములు పెకి వచ్చి నట్టు ఫ్యీేఘముగా బాహువులు మొలచి పెకి వచ్చినవి. రక!

మూ, తతః (కోధాద్దశ్నగీవః స తాముత్సృుజ్య రావణః, 40 ముష్టిభ్యాం చరణాభ్యాం చ గృ(ధరాజమపోథయత్‌,

(ప, అ, తతఃజ=అటుపిమ్మట, దశ్మగివఃజపది కంఠములు గల, రావణః = రావణుడు, తామ్‌ = సీతను, ఉత్సృజ్య= విడచి, ముష్టిభ్యామ్‌ = పిడికిళ్లతోను, చరణాభ్యాం చ= పాదములతోను, గృ్మధరాజమ్‌ = జటాయువును, (కోధాత్‌ న! కోవమువలన, ఆపోథయత్‌ = కుమ్మెను.

తా. పిమ్మట దశకంఠుడైన రావణుడు సీతను విడచి, కోపావిష్టుడై పిడి కిళ్ణతోను పాౌదాలతోను జటాయువును కుమ్మెను. శ్తీ0

ఆరణ్యకాండము 645 మూ. తతో ముహూర్తం సం[గగామో బభూవాతులవీర్యయో:ః, 41 రాక్షసానాం చ ముఖ్యస్య పక్షీణాం (పవరన్య చ.

వ. అ. తతః= అటుపిమ్మట, అతులవీర్యయోః=సాటిలేని వర్మాకమము గల, రాక్షసానాం ముఖ్యస్య == రాక్షసరాజునకు, పశ్షీణాం (వవరస్యజవమ్మిశేష్టు నకు, ముహూర్తమ్‌ == ముహూ ర్తకాలముపాటు, సం్యగామః జ యుద్ధము, బభూవ = అయెను,

తా. పిదప, సాటి లేని పర్మాకమము గల ఆ రాక్షసరాజ-పక్షిరాజులమధ్య కాంత సేపు యుద్ధము జరిగెను. జే

మూ. తస్య వ్యాయచ్చమానన్య రామస్యాక్ణే స రావణం, కీప్లీ పక్షా పార్శ్యా చ పాదౌచ ఖడ్గముద్భృత్య సోఒచ్చినత్‌. వం అ సఃజ ఆ, రావణః= రావణుడు, ఖడ్గమ్‌=ఖిగ్గమును, ఉ&ద్యమ్య డు ఎత్తి రామస్య=రామునియొక్క శ అర్జేజ్యవయోజనము నుద్దేశించి, వ్యాయచ్చ మానస్య == ఉద్యమించుచున్న, తస్యజు ఆ జటాయువుయొక్క_, పక్ష రక్కలను, మార్శ్వా చ = పార్శ్యములను, పాదౌ చజ పాదములను, అచ్చినత్‌ = చేదించెను. తా. రావణుడు ఖఇడము ఎతి, రాముని నిమితమై పోరాడుచున్న ఆ జటా గ్‌ అనీ అనాన్‌ మనాని

యువు రెక్కలను, పార్య్యములను; పాదములను నరికివే సెను. శ్రీల మూ. స చ్చిన్నపకః సహసా రక్షసా రౌెదకర్మణా, క్తీతి

నిపపాత హతో గృ్మధః ధరణ్యామల్పజీవిత :.

వ. అఆ, రౌా్యదకర్మణా == భయంకరమైన కర్మ గల, రక్షసా = రాష సునిచేత, ఛిన్నవక్షః = శేదించబడిన రెక్కలు గలవాడై, సః== ఆ, గృ్యధఃజ= జటాయువు, హత!1== కొట్టబడినవాడై, అల్పజీవితః = అల్పమైన జీవితము కల వాడై, ధరణ్యామ్‌ = నేలమీద, నివపాత = వడెను.

తా. భయంకరమైన వనులు చేయ ఆ రావణుడు రెక్కలను ఛేదించి వేయగా, జటాయువు, ఆ విధముగా కొట్టబడినవాడై, కొన ఊపిరితో నేలిపె ఈరిగెను, ఢీక్రి

66 శ్రుమ్ముదామాయణము మూ. తం దృష్ట్వా పతితం భూమౌ కతజార్జ9ం జటాయుషమ్‌, అభ్యధావత వైదేహీ స్వబన్దుమివ దుఃఖితా. కీర్తీ వప.అఆ. వైదేహీజ సీత భూమొ = నేలమీద, పతితమ్‌ = పడిన, కత జార్జ్య్శమ్‌=ర క్రముచేత తడిసిన, తం జటాయుషమ్‌= ఆ జటాయువును, చృష్ట్వా ఉచూచి, దుఃఖితా == దుఃభించినదై , స్వబన్టుమివజతన బంధువును గూర్చి వలె, అఆభ్యధావత == అతనివద్దకు పరుగెత్తి వెళ్ళిను. తా. నేలపై బడి, ర క్త్రముదే తడిసిన ఆ జటాయువును చూడగానే సీత దుఃఖార్తురాలై , తన బంధువువద్దకు వెళ్ళినట్టు ఆతసి వద్దకు శ ఘముగా వరు గెత్తెను, క్తీడ్తీ మూ, తం నీలజీమూతనికాశకాయం సుపాజ్జుకోరస్కముదారవీర్యమ్‌, కా! దదర్శ లజ్కా.ధిపతిః పృథివ్యాం జటాయుషం శా న్త్రమివాగ్నిదావమ్‌, 4కి పా అ. లజ్కాధిపతిః = రావణుడు, నసీలజీమూతసికాశకాయమ్‌ = నల్దని మేఘముతో సమానమైన శరీరము కలవాడు, సుపాణ్ణురోరస్కమ్‌ =వాగుగా తెల్లనైన వష్షఃస్థలము కలవాడు, ఉదార వీర్యమ్‌ == గొప్ప పర్మాకమము గలవాడు, కాన్తమ్‌ = శాంతించిన, అగ్నిదావమివ == దావాగ్నివలె ఉన్నవాడు అయిన, తం తా. రావణుడు నేలపై పడిఉన్న జటాయువును చూచెను, మహాపర్మాకమ వంతుడైన ఆ జటాయువు మేఘముతో సమానమైన శరీరముతో తెల్లని వక్షస్థల ముతో కోంతించిన దావాగ్ని వఠె ఉండెను. కీస్‌ మూ. తతస్తు తం ప త్త౦రథం మహీతలే నిపాతితం రావణ వేగమర్దితమ్‌, పునశ్చ సంగృహ్య శశిపభాననా రురోద్‌ సీతా జనకాత్మజా తదా, శీర్‌

అరణ్యకాండము 01/7 ఇక్యార్డే శ్రీేమ్మదామాయణే వాల్యీకీయే ఆదికావ్యే అరణ్యకాళ్డే ఏకపజ్బాశః నరః.

్‌ ళం

[వం ఆ. తత+= అటుపిమ్మట, ఇ₹శ్మిపభాననా = చందునివంటి కాంతి “ల ముఖము గల, జనకాత్మజా = జనకుని పుుతెయైన, సీతాజసీత , తదా=అప్పుడు, రావణ వేగవృర్ధితమ్‌= రావణుని వేగముచేత పీడింపబడినవాడు, మహీత లేజ= నేలమీద, నిపాఠితమ్‌ = పడగొట్టబడినవాడు ఆయిన, తం పత్తృరదమ్‌= ఆ జటాయున్స్పకు, పునః=మరల, పరిగృహ్య == పటుకొని, రుకోద = ఏడ్చ్పెను.

వ!

లా పిమ్మట, చందునివంజె ముఖము గల, జనకపుథతియైన నీత, అప్పుడు, రావబుని వేగముచేత మర్దితు డై నలమీచ పడి యున్న ఆ జటాయువ్వను మరల పట్టుకొని ఏడ్చెను. కీ

“డ్షాల్రా నందినిొఅను శ్రీమ్ముడామా యణాంధవ్యాఖ్యానమునందు ఆరణ॥ కాండలో ఏబదియొకటవ సర్గ సమాప్తము,

4 రణం అథ ద్విపజ్బాళ:ః సర్గః [రావణుతు నీతను ఆవవారించుటి). మూ. సా తు తారాధిపముథీ రావజేన నిరీక్ష్య తమ్‌, గృ్మధరాజం వినిహతం విలలావ సుదుఃఖితా. క్షే (వ. అ. తారాధిపములీ=చం[దునివంటి ముఖము గల, సా తుజఆ సీత, రావణేన = రావబణునిచేత, వినిహతమ్‌ = చంసబడిన, తం గృ్మధరాజమ్‌ = ఆ జటాయువును, నిరీక్ష్య = చూచి, సుదుఃఖితా - చాల దుఃభించినదై , ఏిలలావజు విలపించెను, లా. చంద్రునివంటి ముఖము గల సీత రాఫణునిచేత చంవబడిన ఆ జటా యువును చూచి, చాల దుఃభించుచు విలపించెను క్షే మూ. నిమిత్తం లక్షణజ్ఞానం శకునస్వరదర్శనమ్‌, అవశ్యం సుఖదుఃఖేషు నరాణాం (పతిదృశ్యతే. ల (వ, అ. లక్షణజ్ఞానమ్‌ = ఆయా లక్షణముల (కన్ను అదరుట మొద లైనవాటి) జ్ఞానము, శకునస్వరదర్శనమ్‌ = పకల స్వరముల జ్ఞానము, నరాణామ్‌ == మనుమ్యలయొక్క, సుఖదుఃఖేషు = సుఖదుఃఖములందు, ఆనళ్యమ్‌ = తప్పక, నిమిత్తమ్‌ ఇ సూచకముగా, (సకిదృశ్యతే = చూడబడుచున్నడి, తా. లక్ష్షణముల జ్ఞానము, కన్ను అదరుట, (అద్ధములో తల కనబడక పోవుట మొదలైన లక్షణాల జ్ఞానము), పక్షుల స్వరములు వినబడుట మొదలైనవి మానవులకు రాబోవు సుఖదుఃఖములను తప్పక సూచించుచుండును. లై మూ. నూనం రామ న జానాసి మహద్వ్యననమాత్మనః, ధావన్హి నూనం కాకుత్ధం మదర్ధం మృగపక్షిణః. శి

అఆరణ్యకాండము 640

(ప. అ. రామ=రామా! ఆత్మనః జ సీయొక్ల, మహత్‌ = గొప్పదైన, వ్యసనమ్‌ నూ వ్యసనమునుగూర్చి, న జానాసిజా ఎరుగవు. హానమ్‌ == నిళ్స్భయము. మదరమ్‌ = నా నిమిత్తమై, మృగవ్లక్షిణః = మృగములు, పడ్షులు, కాకుత్ధమ్‌= రాముణ్ణి గూర్చి, ధావన్ని = పరుగెత్తుచున్నవి నూనమ్‌ = నిశ్చయము.

తా. రామా: నీకు కలిగిన ఈ గొప్ప ఆపదిను గూర్చి నీకు తెలియడు క్‌దాః (ఆ యా శకునములనుపట్టి యైనా ఉఆలుసుకొనజాలవా అని భావము), ఈ మృగములు, పక్షులు పరుగెత్తుచున్నవి, రామునకు 7 విషయము చెప్పుటకే పరుగెత్తుచున్నవి. నిశ్చయము. త్రి

మూ. అయం హి పాపచారేణ మాం (తాతుమభిసంగత:, శేతే వినిహతో భూమౌ మమ ధాగ్యాద్విహంగమ:* గ్తీ

(ప. ఆ. మామ్‌ = నన్ను, (తాశుమ్‌ = రశ్మించటకు, అభిసంగతః == వచ్చిన, అయమ్‌ == ఈ, విహంగమః == జటాయువు, మమ == నాయొక్క, భాగ్యాత్‌ = దురదృష్టమువలన, పాపచారేణ == పాపాళ్ముడైన రావణునిచేత, వినిహతః = చంపబడినవాడె, భూమౌ = భూమిమీద, శేతే=ఎశయనించిఉన్నాటు.

లా. నన్ను రత్నెించుట కై వచ్చిన ఈ జటాయువు, నా దుర్భాగ్యవశము చేత ఈ పాపాళ్ళునిచే చంపబడి నేలపై పడి యన్నాడు. డీ

మూ. (తాహి మామద్య కాకుత్స లక్మణేతి వరాజ్ఞనా, సుసం[తస్తా సమ్మాకన్ద్షచ్చృణ్వతాం తు యథాన్తికే. క్‌ [ప అ. వరాజనా = ఉత్తమన్రీ యైన సీత, సుసం్మతస్తా= చాల భయ ణ్‌ కి కా ట్‌.

పడినదై, కాకుత్స్స = రామా : లక్ష్మణ = లక్ష్మణా : అద్య=ఇప్పుడు, మామ్‌= నన్ను, (తాహి = రక్షించుము, ఇతిజ=అని, అన్సికేజ సమీపమునందు, శృణ్వతాం యథా == వినుచున్నారా అన్నట్టు: సమాకన్దత్‌ = అరనను.

(వ. అ. ఉత్తమన్త్రీ దైన ఆ సీత చాల భయపడినదై, “రామా । లవ్మణా! ఇప్పుడు నన్ను రక్షించండి" అని వారిద్దరు దగ్గర ఉన్నారా అన్నట్టు అరచిను. మూ. తాం క్షిష్టమాల్యాభరణాం విలప న్తీమనాథవత్‌,

అభ్యధావత వైదేహీం రావణో రాక్షసాధిపః. గి

650 శ్రీమ్మదామాయణము' (వ. అ. క్రష్షమాల్యాభరణామ్‌ = నలిగిపోయిన మాలలు ఆభరణములు కల, అనాథవత్‌ = ఆనాథురాలు వలె, విలపన్సీమ్‌ నూ విలపించుచున్న, తాం ణుడు, అభ్యధావత = తొందరగా వెళ్లను. తా. పుష్పమాలలు, అలంకారములు నలిగిపాయి, అనాథురాలు వళతె వడ్చుచున్న ఆసీత దగ్ధరకు రాక్షసరాజై న రావణుడు శ్యీఘముగా వెళ్హైను, 6 మూ. రాం లకామివ వేష్టన్తీమాలిజ్ఞన్నీం మహ్మాదుమాన్‌, ముజ్బు ముజష్చాతి బహుళః (పవద(నాక్షసాధిప:ః. 7 ప్రోశన్తీం రామ రామేతి రామేణ రహితాం వనే, జీవితాన్తాయ కేశేషు జ్మ్యగాహా న్తకసన్ని భః. ర్రి ప, అ. ఆన్తకసన్నిభః = యమునితో సమానుడైన, రాక్షసాధిపః జా రావణుడు, లతామివ=లతవళలె, మహాదుమాన్‌ = పెద్దవృక్షములను, వేష్టస్రీమ్‌జ చుట్టుకొనుచున్నది, ఆలిజ్ఞస్తిమ్‌ = వాటిని కౌగలించుకొనుచున్నది, వనే=వనము నందు, రామేణ == రామునితో, రహితామ్‌=పూన్యద్చైనదీ, రామ రామేతి=రామా! రామా । అని, [కోశ నీమ్‌ జు ఏడ్చుచున్నది ఆయిన, తామ్‌ = ఆ సీతను, ముఖ్బ ముజ్బు ఇతి == (చెట్లను) విడువుము, విడువుము అని, బహుళః = అనేకపర్యాయ ములు, పవదన్‌ == పలుకుచు, జివితాన్నాయ = తన [(పాణముల అంతముకొరళే, కేశేషు ఆ కేశములయందు, జ్యగాహ = పటుకొనెను లబ్‌ తా. ఆవనములో రామునకు దూరమైన. ఆ సీత రామా! రామా! అని విలపించుచు, అక్కడ నున్న మహావృక్షములను కౌగలించుకొని లత వలె వాటికి చుట్ట బెట్టుకొనుచుండగా యముని వంటి ఆ రావణుడు “చెట్టు విడువుము, విడువుము"*ఆని మాటిమాటికి అనుచు, చివరికి మరణము చెందుటకే ఆమెను జుట్లు పట్టుకొనెను, 76 బట క మూ, (పధర్షితాయాం సీతాయాం బభూవ సచరాచరమ్‌, జగత్సర్వమమర్యాదం తమసాచ్చేన సంవృతమ్‌, రి న వాతి మారుత న్నత న ష్పభోఒభూద్దివాకర:.

అరణ్యకాండము 852

[వ. అ. సీతాయామ్‌ = సీత, [వధర్షితాయామ్‌ = అవమానించబడిన దగు చుండగా, సచరాచరమ్‌ = జంగమములతోను స్థావరములతోను కూడిన, సర్వమ్‌ =సమ స్తమెన, జగల్‌ జ జగత్తు, అమర్యాదమ్‌ కట్టు దాట్టు లేనిదై, అన్టేన తమసో డా (గుద్ది చీకటిచేత, సంవృతమ్‌ = కవ్పబడినది, బభూవ = ఆయెను, తత == తక్కడ, మారుతఃజ వాయువు, న నాతి= వీచలేదు.. దివాకరః = సూర్యుడు, న్మిష్పభః == కాంతిహీనుడు, అభూత్‌ = ఆయెను

తా. ఆ విధముగా సీత అవమానింపబడగా స్టావరజంగమాత్మకమైన జగత్తు అంతా కట్టుబాట్లు లేనిదై కటిక చికటిచేత కప్పబడెను అప్పుడు గాలి సరిగా పిచలేదు సూర్యుని కాంతి తగ్గెను. ర్ట

మూ. దృష్ట్వా సీతాం పరామృష్షాం దీనాం దివ్యేన చక్షుషా, 10 బ్‌ టబ కృతం కార్యమితి శ్రుమాన్‌ వ్యాజహార పితామహః.

[ప అ. శ్రీమాన్‌ = శోభ గల, పితామహః జ (బహ్మదేవుడు, దీనామ్‌జ దీనురాలె న, సీతామ్‌ = సీతను, వరామృష్టామ్‌=స్పృశించబడిన దానినిగా, దివ్యేన = దివ్యమైన, చకుషా == న్మేతముచేత, దృష్ట్వా == చూచి, కార్యమ్‌ = కార్యము, కృతమ్‌ == చేయబడినది, ఇతి = అని, వ్యాజహార == వలి ౩ను.

తా. దీనురాలెన ఆ సీతను రావణుడు స్పృశించి నట్లు దివ్యదృష్టితో చూచి, శోభాయుక్తుడెన (బహ్మదేవుడు-" “తలచిన పని పూర్తి అయినప్లే!'అని అనెను. 10

మూ. 1సహృష్టా వ్యథితాళ్చాసన్‌ సర్వేతే పరమర్షయః, క్షే న! దృష్ట్వా నీ్‌తాం పరామృష్టాం దణ్ణకారణ్యవాసినః, వ ఉగ రావణస్య వినాశం చ | హద్తం బుద్ధ్వా యదృృచ్చయా.

(వ. అఆ, దణ్ఞకారణ్యవాసినః = దండకారణ్యమునందు నివసించు, సర్వే =సమనమెన, లేజ ఆః పరమర్హ యః = మహర్షులు, సీతామ్‌ = సీతను, పరా మృష్టామ్‌ == స్పృశించబడినదానినిగా, దృష్ట్వా చూచి, యదృచ్చయా = దైవ వశముచేత, రావణస్య జూ రావణునియొక్క, వినాశం చ= వినాశమును కూడ, (ప్రావమ్‌ = వచ్చినదానినిగా, బుద్ద్వా == తెలుసుకొని, _వహృష్టాఃజసంతోషించిన వారు, వ్యథితాశ్స == వ్యధచెందినవారుకూడ, ఆసన్‌ = అయిరి.

652 ్రిమ్యదామాయణము తా. దండకారణ్యములో నివసించే మహర్షు లందరు సీతను రావణుడు పట్టి తీసికొనిపోవుట చూచి, దై వవశముచేత ఇంతకాలానికి రావణుని వినాశము రానున్న దని కూడ తెలిసికొని సంతోషమును, దుఃఖమును కూడ పొందిరి. మూ. సతు తాం రామరామేతి రుదన్తీం లక్మణేతి చ, జగామాదాయ చాకాశం రావణో రాక్ష సేశ్వరః కీ (ప. అ. రామ సేశ్వరఃజ రాక్షసుల (వభువైన, సః రావణః ఆ రావణుడు రామ రామేతి== రామాః రామాః అనీ, లక్మణేతి చ= లక్ష్మణా అనీ, రుద న్తీమ్‌ మును గూర్చి, జగామ = వెళ్ళెను. తా, రాకసరాజైన రావణుడు, “రామా: రామాః''అని, “లక్మణా'"అని వడ్చుచున్న ఆ సీతను (గ్రహించి ఆకాశమార్గమునందు వెళ్ళిపోయెను 18 మూ. తప్తాభ రణజుష్టాణ్డీ పీతకౌ శేయవాసినీ, / రరాజ రాజపుద్రీ తు విద్యుత్సాదామినీ యధా. 1 (ప. అ. తహ్రైభరణజుష్టాజ్లీ = పరిశదమెన బంగారు అభరణములలో కూడిన అవయవము ల వి స్త్రము ధరో లు కలది, పీతకౌశేయవాసినీ = పచ్చని పట్టువస్త చినదీ అయిన, రాజప్కుతీ=ఆ రాజకుమారి ్వైన సీత, విద్యుత్‌ = మెరయచున్న! సౌదామినీ యథా = మెరుపు వలె, రరాజ (పకాళించెను. చి; తా. అన్ని అవయవములందు శుద్ధమైన బంగారు ఆభరణములు ధర్మ వచ్చ పట్టుచీర కట్టుకొని ఉన్న ఆ సీత మెరుస్తూన్న మెరుపు వలి శశీ మూ. ఉద్ధూతేన చ వ'స్తేబ తస్యాః పీతేన రావణః, 15 అధికం పరిబ్మభాజ గిరిగీ ప ఇవాగ్నినా. ం బ్‌ న్‌ న, పీలేగీ (= అ. తన్యాఃజ ఆమెయొక్క, ఊఉద్దూతేన = ఎగుర గొట్టబడీ ॥ అగ మా వచ్చని, వస్తేణ = వస్ర్త్రముచేత, రావణః == రావణుడు, అగ్నినొ డో అథి కముగా, పరిబ్మభాజ == (వకాశించెను

తా సీత శరీరముమీద ఉన్న వచ్చని వస్త్రము గాలికి ఎగురుచుండగా, ఆ రావణుడు అగ్నిచేత (వకాశింవచేయబడిన పర్వతము వలె అధికముగా (పకా మూ. తస్యాః పరమకల్యాణ్యాస్తామాణి సురఖీణి చ, పద్మపతాణి వై దేవ్యా అభ్యకీర్య న్త రావణమ్‌. 16 (చ్యుతాని పద్మపష్మ్యతాణీ రావణం సమావాకిరన్‌)

వ. అ. పరమకల్యాణ్యాః == చాల మంగళ పదురాలై న, తన్యాః = ఆ, వై దేహ్యః= సీతయొక్క , తాామాణీ = ఎజ్జనైన, సురలీణి = పరిమళించుళున్న, పద్మష్మతాణి = పద్మముల శేకులు, చ్యుతాని == జారినవై , రావణమ్‌=- రావణుని, సమవాకిరన్‌ జుచిమ్మినవి

తా, అధికముగ మంగళ(పదురాలైన ఆ సీత కొప్పులోనుండి రాలిన పరి మళించుచున్న ఎ్టిని పద్మప్మతములు ఆ రావణునిమీద చలి నట్లు వడినవి షక

4 యా ణి మూ. తస్యాః క" శేయముద్దూత మాకాశే కనక్మపభమ్‌, బభౌ చాదిత్యరాగేణ తా[మమ[భమివాత పే. క

(వం అం తస్యాః ఆ మెయొక్క-, ఆకా శే == అకాశమునందు, ఉద్ధూతమ్‌

= ఎగురగొటబడిన, కనకపభమ్‌ == జంగారు కాంతి గల, కౌశేయమ్‌ == పట్టు ట్‌

చీర, ఆత'పేజు ఎండ యందు, ఆదిత్యరాగేణ = సూర్యుని ఎరుపుచేత, త్యామమ్‌

= ఎజ్జనైన, ఆ్యభమీవ = మేఘము వలె, బభౌ = (పకాళిం చెను

కా. సీత ధరించిన, ఆకాశముపె గాలికి ఎగురుచున్న, బంగారు వన్నె గల పటుచీర, ఎండలో నూర్యుని కాంతి [వసరించిన మేఘము వలె ఉండెను.

టబ

మూ. తస్యా స్రత్సునసం వ క్త్ర్రమాకాశే రావణాజ్కగమ్‌, న రరాజ వినా రామం వినాశమివ పజ్క_జమ్‌. 10

(పః అ ఆకొశేజ ఆకాళమునందు, రావణాజ్యగమ్‌ రావణుని అంకము నందున్న, నునసమ్‌ = అందమైన నాసిక గల, తస్యాః వక్త్రమ్‌ = ఆ సీత ముఖము, రామం వినాజ=రాముడు లేకుండుటచే, వినాళమ్‌=కాడలేని, పజ్క-జమ్‌ ఇవ = వద్మము వలె? న రరాజ == (పకాశించలేదు

తా. ఆకాళశమార్గమునందు రావణుని అంకముమీద నున్న సుందర మైన నాసిక గల ఆమె ముఖము, రాముడు లేకపోవుటచేత, కాడ లేని పద్మము వలే కాంతివిహీనమై ఉండెను కేరి మూ. బభూవ జలదం నీలం భిత్వా చన్ద్ర ఇవోదితః, సులలాటం నుకేశాన్తం పద్మగర్భాభమ్మవణమ్‌. 10 శు్తైః సువిమలై ర్లన్తెః (వభావద్చిరలంకృతమ్‌, ర్‌ తస్యా స్తద్విమలం వక్ర్రమాకాశే రావణాజ్కగమ్‌. రుదితం వ్యపమృష్టాసం చన్ద్రవత్పింఆయదర్శనమ్‌, సునాసంి చారుత్మామోష్టమాకా శే హాటక పభమ్‌. ఖై ప. అ. సులలాటమ్‌ = అందమైన లలాటము కలది, సుకేళాన్తమ్‌ ౯ అందోమైన కేశాంతములు కలది, పద్మగర్భాభమ్‌=పద్మము గర్భమువంటి కొరలి గలది, అ్యనణమ్‌ = ్యవణములు లేనిది, శుక్లెః జ తెల్లనివి, నువిమలైః జా మికిల యే గో జా నిర్మలములైనవి, (పభావద్శిః = కాంతి గలవి ఆయిన, దన్నెః2 దంతములచేలే! నా అలంకృతమ్‌ == అలంకరించబడినది, రుదితమ్‌జరోదనము చేసినది, వ్యసమృష్దొ (సమ్‌ = తుడవబడిన కన్నీష్ణ కలది, చన్ద్రవత్‌ = చం్యదుడు వలె; (ప్రియదరః చారుత్నామోష్టమ్‌ = అందమైన ఎల్లని పెదవులు కలది ఆకా శే ఆకాళమునందు శ న్‌్‌ క క న్‌ శ హాటక _పభమ్‌ వ బంగారము వంటి కాంతి గలది, ఆకాశే ౭ అకాళమనందో రావణాబ్కగమ్‌ = రావణుని ఒడిలో ఉన్నది అయిన, తసాః = అమోల్‌ ద ఆ, ఏమలమ్‌ = నిర్మల మైన, వక్ష్రమ్‌ = ముఖము, నీలమ్‌ 22 రన ఖవ = చందుడు వలె, బభూవ= ఉండెను, ల ము తా. ఆసమయమున రావణుని అంకమునందున్న నిర్మలమైన సీత మ నల్బని మేఘమును. చేదించుకొవి పైక వచ్చిన చం్మదదింబము వలే డే? అంద మైన లలాటము, చక్కని ముంగురులు గల ఆ ముఖము మొటిమలు ఉన్న పద్మము మధ్య భాగము వలె ్యప్రకాశించుచుండెను. తెల్లగా, నిర్మలములుగ గ్న్ద కాంతిమంతములైన దంతములతో ఒప్పుచుండెను. వడుచుటచే కారుచును

ఆరణ్యుకాండము ఊర తుడవబడి యుండెను చంద్రబింబము వలె చూచుటకు ఆనందజనక మై చక్కని ముక్కు, అంద మైన ఎజ్జిని "పెదవులు గల ఆ ముఖము అకాశమునందు బంగా రము వలె (పకాశించుదండెను 19, 90, 21 మూ. రాక్షసేగ సమారూతం తస్యా స్తద్వదనం శుభమ్‌, శపచే న వినా రామం దివా చన్ద్ర ఇనోదిత:. ర్తి (వం అ, రాక్ష సెనజరాకష్షసునిచెత, సమాధూతమ్‌జకదల్బబడిన, తస్యాః = సీతయొక్క; పభమ్‌ = మంగళకరమైన, తత్‌ = ఆ, ముఖమ్‌ = ముఖము, రామం వినా = రాముడు లేక, దివా== వగలు, ఉదితః= ఉదయించిన, చన్ద౦ః ఇవ = చందదుడు వళ, న సళుబే = (వకాశించలేదు. తా, రాక్షసునిచత భయకంపిత మెపోవు నట్టు చేయబడిన అఆ సీత ముఖము రాముడు దగర లేకపోవుటచే, పగటి చం్మదుడు వలె కాంతివిహీనమై ఉండెను. లి మూ. సా హేమవర్ణా సీలాజ్ఞం మైథిలీ రాషసాధిషమ్‌, శుశుఖే కాజ్బునీ కాజ్చీ నీలం మణిమివ్య్మాశితా. ల్సి వ అ. సిలాజ్ఞమ్‌ = నల్లని శరీరము గల. రాక్షపాధిషమ్‌ = రావణుణ్ణి, ఆ(శ్రితాజు ఆ్యశయించి ఉన్న; హేమవర్ణా = బంగారు రంగు గల, సా మెథిలీ= ఆ సీత, నీలమ్‌ = నల్లని, మణిమ్‌ = మణిని (ఆశయించిన), కాజ్బానీజబంగారు 0 కథ క ఇట వికార మెన, కాజ్బీ కవజా వడ్డాణము వలె, వవఖే = 1పకాశించెను. తా. నలని శరీరము గల రావణుని సమీపమునందున్న బంగారు రంగు భా గల సీత, ఇం[(దనీలమాణిక్యము దగ్గర ఉన్న బంగారు వడ్డాణము వలె (పకా శించెను ర్ట మూ. సా పద్మగారీ -హేమాభా రావణం జనకాత్మజా, విచ్యుద్దనమివావిళశ్య శుశుభే త ప్త్రభూషణా, లశ [వః అ. పద్మగౌరీ = పద్మము వలె పచ్చగా నున్నది, హేమాభా = బంగారము వంటి కాంతి గలది, త ప్రభూషణా = పరిశుద్ధ మైన (బంగారుఅలంకా

రములు గలది అయిన, హా జనకాత్మజా ఆ సీత, రావణమ్‌=రావణుని, ఆవిశ్య = సమీపించి, ఘనమ్‌ = మేఘమును, అవిశ్య == (ప్రవేశించి (సమీపించి), విద్యు దివ = మెరుపు వలె, శనుబే (పకాశించెను. తా. పద్మము పలి పచ్చగా బంగారము వంటి కాంతితో (పకాశించుచు, పరిశుద్ధమైన బంగారు ఆలంకారములు ధ6ించి ఆ సీత, రావణుని సమీపము నందు, మేఘములో (పవేంంచి ఉన్న మెరుపు వలె (వకాశించుచుండెను. 24 మూ. తస్యా భూషణ మోషేణ వైదేహ్యా రాక్షసాధిపః, బభౌ సచపలో సీలః సమోష ఇవ తోయదః. 25 (ప. అ. రాక్షసాధిపః = రావణుడు, తస్యాః వైదేహ్యాః=ఆ సీత యొక! భూషణ ఘోషేణ = అలంకారముల ధ్వనిచేత, సచపలః = మెరుపుతో కూడిన; సమఘోషః = ధ్వనితో కూడిన, నీలః _ నలుని, తోయదః ఇవా మేఘము వలి! బభౌజ= (పకాశించెను. గ తా. సీత అలంకానములు ధ్వనిచేయుటచేత ఆమెతో కూడిన అ రావణుడు మెరపుతో కూడిన, ధ్వని చేయుచున్న నల్లని మేఘము వఠె ఉండెను. వి రా ఉ త్రమాజ్గాచ్చ్యుతా తస్యాః పుష్పవృష్టి: సమ నళ? (| . /| 0 సీతాయా (హిమమాణాయాః పపాత ధరణీతలే. (ప. అ. (హియమాణాయాః = హరంపబడుచున్న, తస్యాః సీతాయా ఆ సీతయొక్క ఉతమాజాత్‌ == శిరస్త పుష వృష్ణిళ పుష్పముల వర్షము, సమన్తతః = నలువె పులా, ధరణీతలే = భూమిమీద! ౯ == పడెను. పా యు. వర్తమ తా.. హరింపబడుచున్న సీత శేశపాశమునుండి జారిన పుష్పముల వరి అంతటా నేలమీద పడెను. మూ. సాతు రావణవేగేన పుష్పవృష్టి సమ న్తతః, ర్డి సమాధూతా దళ్ళగీవం పునరేవాభ్యవ ర్తత. శ ఆలీ న అ పుం (౫ అ. సమన్తతః = నలుమూలల పడిన, సౌ పుష్పచృష్టో ౫

ఆరణ్యకాండము 857 వర్షము, రావణవేగేన=రావ్లణుని వేగముచేత, సమాధూతా=ఎగుర గొట్టబడినదై , పునః = మరల, దశ్యగివమేవ = రావణుని గూర్చియే, అభ్యవ ర్రతజవచ్చెను. తా. నలుమూలలా రాలిన ఆ పుష్పములు, రావణుని వేగముచేత ఎగిరి మరల ఆ రావణునివై సే వెశ్చెను. ల? మూ. అభ్యవ ర్తత పుష్పాణాం ధారా వై[శవణానుజమ్‌, నక్ష్మతమాలా విమలా మేరుం నగమివోన్నతమ్‌. ర్లిగ్రి (వ. ఆ, పుష్పాణామ్‌ = పుష్పములయొక్కం,; ధారాజ పంక్తి, విమలా == స్వచ్చ మైన, నక్ముతమాలా == నక్మతపం క్రి, ఉన్నతమ్‌ = ఎత్తైన, మేరుం నగమివ నూ మేరుపర్వుతమును వలె, వైశ్రవణానుజమ్‌ = రావణుని, అభ్యవ ర్తత జ వెళ్ళి చేరను. తా. నిర్మలమైన నక్మతవం క్రి ఉన్నతమైన మేరుపర్వతము వైపు వెళ్ళి నట్టు, పుష్పముల పంక్తి రావణుని వైపు వెళ్తెను. లగి మూ, చరణాన్నూపురం భష్టం వై దేహ్యా రత్నభూషితమ్‌, విద్యున్మజ్జలసంకాశం పపాత మధురస్వనమ్‌, రర 0౮ [ప అ. వెదేహ్యాఃజ=నీతయొక్క, చరణాత్‌ = షాదమునుండి, (భష్టమ్‌జ జారిన, రత్నభూషితమ్‌ == రత్నము లచేత అలంకరించబడిన, నూపురమ్‌=నూపు రము, విద్యున్మజ్జలస౦కాళమ్‌ జ మెరుపుమండలముతో సమానమైనదై, మధుర స్వనమ్‌ == మధురమైన ధ్వని గలదై, వపాతజ పడెను. లా, సీత పొదమునుండి జారిపోయిన, రత్నములచేత అలంకరింవబడిన నూపురము, మెరపు చ్యకమువలె, మధురముగా ధ్వనిచేయుచు పడెను. లర మూ. తరు పవాళ రక్తా సా సీలాజ్ఞం రాక్ష సేశ్వరమ్‌, (పాశోభయత వైదేహీ గజం కశ్న్యేవ కాజ్బునీ. తి0 (వ అ. తర్ముపవాళరకా = వృక్షముల చిగురు వఠె ఎజ్జనైన, సా వైదేహి= ఆ సీత, నీలాబ్బమ్‌జనల్దిని శరీరము గల, రాక్ష సేశ్వరమ్‌==రావ ణుణ్జి, (లై

6850 శ్రీమ్యదామాయణము కొజ్బనీ = బంగారువికారమైన, కవ్యాజ నడుమ్ముతాడు, గజమివ = ఏనుగును వలె, _పాళోభయత == (వకాశింపచే'సెను. ఠా. బెట్ట చిగురు వఠ ఎజ్జిగా ఉన్న ఆ సీత, నల్లని శరీరము గల రావణుణ్ణి, బంగారు నడుమ్ముతాడు ఏనుగును [పకాశింపచేసి నట్టు (వకాశింవ చేసెను. 80 మూ. తాం మపోల్కామివాశాశే దీప్యమానాం స్వతేజసా, జహారాకాశమావిశ్య సీతాం వైషశవణానుజః, తే ప, ఆ. వై_శవణానుజః==రావణుడు, మహోల్కామివ == గాప్ప అగ్ని సిండము వలె, స్వతేజసా జ తన తేజస్సుతో, ఆకాళే= అకాళమునందు, దివ్య మానామ్‌ (ప్రకాశించుచున్న, తాం సీతామ్‌ =ఆ సీతసు, ఆకాశమ్‌ = అకాళమును, ఆవిశ్య == (పవేశించి, జహార = అపహరించెను రా. సీత తన తేజస్సుతో ఆకాశములో పెద్ద అగ్నిపిండము వలె _వకా శించుచుండెను. అట్టి సీతను రావణుడు ఆకాశమార్గమునందు ఆపహరించెను. 81 మూ. తస్యాస్తాన్యగ్నివర్హాని భూషణాని మహీతలే, స మోషాణ్యవకీర్యన్త క్షీణాస్తారా ఇవామృరాత్‌. లి ప, అ. తస్యాః ఆమెయొక్క, అగ్నివర్ధాని = అగ్నియొక్క వర్ణము వంటి వర్ణము గల, తాని భూషణాని == ఆ ఆలంకారములు, స మోషాణి == ధ్వనితో కూడినవై, అమృరాత్‌ = ఆకాశమునుండి, శ్షీణాః = పడిపోయిన, తారాః ఇవ = నక్మ్యతములువలె, మహీతలే = నేలమీద, అవకీర్య న == చిమ్మబడినవి. తా. అగ్ని వంటి రంగు గల ఆ సీత అలంకారములు, అఆకాళమునుండి, జారిపోయిన నక్మతముల వలె నేలపై నలుమూలలా విసిరివేసినట్టు వడిపోయి నవి. లి మూ. తస్యాః స్రనా నర్యాదృష్రో హారస్తారాధిపద్యుతిః, వై దేహ్యా నిపతన్బాతి గజ్లేవ గగనాచ్చు్యుతా. రికి ఆక శ వ. ఆ. తస్యాః వైదేహ్యాః:=ఆ సీతయొక్క, సనా నరార్‌ =ఎవవతస్థలము

ఆరణ్యకాండము 650 నుండి, వష్టఃజ= జారిపోయిన, తారాధవద్యుతిః = చం్మదుని వంటి కాంతి గల, 'వోరః = వారము, నివతన్‌ = [కింద పడుచు, గగనాత్‌ == ఆకాశమునుండి, చ్యుతా జ జారిన, గజ్జేవ జగంగ వలె, భాతి == ్నవకాశించిను. తా, ఆమె వమఃస్థలమునుండి జారి కిందికి వడిపోవుచున్న, చర్మదుని వంటి కాంతిగల ముత్యాల వోరము ఆకాశమునుండి కిందికి వడుచున్న గంగ వలె పకాశించెను. 88 మూ. ఉత్పాతవాతాభిహతా నానాద్విజగణాయుతాః, మా భైరితి విధూతా[గా వ్యాజ్యహురివ పాదపాః. కిఉ [వ అఆ. ఉత్పాతవాతాభిహతాః== రావణుడు పెకి ఎగురుటవలన కలిగిన గాలిచే కొటబఐడిన, నానాద్విజగణాయుతాః == అనేకములైన పక్షి సముదాయము బ అతో కూడిన, పాదపాః= వృక్షములు, విధూత్మాగాః = కదల్బబడిన అగ భాగములు గలవె, మాఖె: ఇతి = భయవడకుము అని, వ్యాజ్మహుః ఇవ= పలికినట్టున్న వి. తా, రావణుడు పెకి ఎగురుటచే కలిగిన గాలికి కదలిన, అనేకవకులతో కూడిన వృక్షములు, చివరి కొమ్మలు ఊగుటచే, “భయవడకుము”” అని సీతను శదార్చ్బుచున్నవా అన్నట్టున్నవి- 1 మూ. నలిన్యో ధ్వ స్రకమలా స్రన్రమీనజలేచరాః, సఖీమివ గతోచ్చ్వాసామన్వశోచ న్త మెథిలీమ్‌. లిల్‌ (వ, అ ధ్వస్తకమలాః == నశించిన వద్మములు కలవి, (తస్తమీనజలే చరాః = భయవడిన మీనములు ఇతరజలచరములు కలవి అయిన, నలిన్యః జ వద్మసరస్సులు, గతో చృ్వాసామ్‌= పోయిన క్యాసలు గల, సథీమివజసఖురాలిని వలె, మైథిలీమ్‌ = సీతను గూర్చి, అన్వకోచ న = చుఃభించినవి. కా. అప్పుడు వద్మసరస్సులలోని వద్మాలు ఎండిపోయినవి. షీనములు, ఇతర జలచరములు భయవడుచుండెను, అట్టి పద్మసరస్సులు మూర్చ చెందిన ఫభఖురాలిని గూర్చి దుఃఖించి నట్లు సీతను గూర్చి దుఃభించినవి. 8ఫ్‌

660 థ్రీమ్యదామాయణము మూ. సమన్తాదభిసంపత్య సింహవ్యాాఘమృగద్విజా:, అన్వదావం స్రదా రోషాత్సీతాం ఛాయానుగామినః. కిక వ అ. తదా అప్పుడు, సింహవ్యా ఘమృగద్విజాః == సీంహములు, వ్యా ఘములు, లేళ్ల, పక్షులు, సమన్గ్హాత్‌ ఇ నలుమూలలా, అభిసంపత్య=గుంప్ప లుగా చేరి, రోషాత్‌ = కోపమువలన, భాయానుగామినః = నీడను అనుసరించు చున్న వై, సీతామ్‌ = సీతను, అన్వధావన్‌ = అనుసరించి పరుగెత్రినవి. తా అప్పుడు సింహములు, వ్యాఘములు, లేళ, పక్షులు, గుంపులుగా చేరి, రావణునిమీద కోపముతో, నీడను అనుసరించి, సీత వెనుక పరుగెత్తి వెళి నవి. త్ర మూ. జల(పపాతా[సముఖా;ః శృృజ్షెరు చ్చితబాహుభిః, సీతాయాం (హియమాణాయాం వి(కోళ న్తీవ వర్వతాః. చ, అ సీకాయామ్‌ = సీత, 1హాయమాణాయామ్‌ = హరించబడుచున్న దగుచుండగా, పర్వతాః = పర్వతములు, జల్మపపాత్మాసముఖాః = జలపొతము లనే కన్నీళ్టు ముఖములందు కలవై, శృట్లెః = శిథరములనే, ఉఊ్యచ్చితబాహుభిః ఎత్తబడిన బాహువులతో కూడిన వై, వ్మికోశస్పీవ జ వడ్చుచున్నట్టుండెను. తా. హరించబడుచున్న సీతను చూచి, పర్వతములు జలపాతము లనే కన్నీళ్లు కార్చుచు, శిఖరములనే బాహువులు పెకి ఎత్తి ఏడ్చుచున్నట్లు ఉండెను. మూ. [హియమాణాంతు వైదేహీం దృష్ట్వా దీనో దివాకరః, (పతిధ్వ న్నవభః శ్రీమానా సీత్చాణ్ణర మజ్జలః. తరి (స. అ. [హైయమాణామ్‌ = హరించబడుచున్న, వైదేహిమ్‌ = సీతను, (పకిధ్వ స్త్వపభః == నశించిన కాంతి కలవాడై, పాణ్ణరమణ్ఞలః == తెల్లని మండ లము కలవాడుగా, ఆసీత్‌ = ఆయెను తా, కాంతి గల సూర్యుడు కూడ హరింపబడుచున్న సీతను చూచి దీనుడై, కాంతివిహిను డగుటచే ఆతని మండలము తెల్లగా కనబడుచుండెను, 8ిగ్రి

ఉఅరణ్యకాండము -ర61 మూ. నాస్తి ధర్మః కుతః సత్యం నార్జవం నాన్సృశంనతా, య్యత రామస్య వ్వైదేహీల భార్యాం హరతి రావణః. 89 ఇతి సర్వాణి భూతాని గణశః పర్యదేవయన్‌.

వ, అ. యత = ఎప్పుడు, రామస్య = రామునియొక్క, థభార్యామ్‌ = థార్యయైన,' వైదేహీమ్‌ = సీతను, రావణః = రావణుడు, హరతి == వారించు చున్నాడో, అట్టి సమయమునందు, ధర్మః = ధర్మము, నాస్తీజ లేదు. సత్యమ్‌ సత్యము, కుతః ఎట్టు ఇ ఆర్జవమ్‌ జ బుజుత్వము, నః= లేదు. అనృశంసతాజ అ(కూరత్వము కూడ, నజ== లేదు, ఇతి=అని, సర్వాణి సమస్తమైన, భూతాని== (ప్రాణులు, గణళ: == గుంపులుగా చేరి, పర్యదేవయన్‌ == విచారించినవి,

తా, “రాముని భార్యయైన సీతనే రావణుడు అవహరించుకొనిపోవుచున్నా డనగా ఇంక ధర్మ మనేది లేదు. సత్యానికి స్టాన మేది ? బుజుత్వానికి కాని, మంచితనానికి కాని చోటులేదు*'అని అనుకొనుచు సమస్తభూతములు గుంపులు గుంపులుగా చేరి విచారించిరి. రఫి

మూ. వి(తతన్తకా దీనముఖా రురుదుర్మృగపోతకాః, శీ ఊద్వీక్ష్యోద్వీత్య నయనై రాసపాతావిలేక్షణాః.

(ప. అ మృగపోతకాః = లేడి పిల్లలు, వ్మితస్తకాః = భయపడినవై, చేనముఖాః = దీనములైన ముఖములుకల వై, ఆసపాతావిలేక్షణాః జు కన్నీళ్లు కారుటచే వ్యాకులమైన చూపులు కలవై, నయనైః = న్నేతములతో, ఉద్వీష్యో ద్వ్‌క్ష్య = పైకి చూచి చూచి, రురుదుః = ఏడ్చినవి.

తా. అక్కడ నున్న లేడి పిల్లలు భయవడిసోయెను. వాటి ముఖములు దినములుగా ఉండెను. కన్నీళ్లు కార్చుటచే వాటి చూపులు వ్యాకులము అయ్యెను, అవి మాటిమాటికి కళ్టు మైకి పసరింపచేసి చూచుచుండెను. 40

మూ. స్ముప వేపితగా తాశ్చ బభూవుర్వనదేవతాః, శే విక్రోశ నీం దృఢం సీతాం దృష్ట్వా దుఃఖం తథా గతామ్‌. అలి ట్‌

[నః అ. తథా= ఆవిధముగా, దుఃఖమ్‌=దుఃఖమును, గతామ్‌ పొందిన, చృఢ మ్‌=అధికముగా, వికోశ స్తీమ్‌=అరచుచున్న, సీతామ్‌సీతను, దృష్ట్వాజ

662 శ్రీమ్మ్యదామాయణము. చూచి, "వనదేవతాః = వనదేవతలు, స్నుపవేపితగ్మాతాశ్చుజు బాగా వణకుచున్న దేహములు కలవి, బభూవుః = అయినవి.

తా, ఆ విధముగా దుఃఖ్యాకాంతురాలై బిగ్గరగా ఏడ్చుచున్న ఆ సితను చూచి వనదేవతలు వణకిపోయినవి త్తే

మూ. తాం తు లక్ష్మణ రామేతి కోశ న్రీం మధురస్వరమ్‌, ఢీల్లి అవేక్షమాణాం బహుశో వైదేహీం ధరణీతలమ్‌, స తామాకులకేళాన్తాం విప్రమృష్టవిశేషకామ్‌, గీతి జహారాత్మ వినాశాయ దశగీవో మనస్స్వినీమ్‌.

(పం ఆ. లక్ష్మణ = లక్ష్మణా ? రామ=రామా :; ఇతి == అని, మధుర స్వరమ్‌ = మధురమైన స్వరము కలుగునట్టుగా, (కోళ నీమ్‌ = ఏడ్చుచున్నది, ఐఖహుళః = అనేకపర్యాయములు, ధరణీతలమ్‌ = భూమిని, అవే్షష్షమాణుామ్‌ = చూచుచున్నది, ఆకుల కేశాన్హామ్‌ == వ్యాకులమైన కేశాంతములు గలది, వ్మిసమృష్ట విశేషకామ్‌ = ఛెరిగిపోయిన తిలకము కలది, వునస్ప్వినీమ్‌ = ఉత్తమమైన మనస్సు కలదీ అయిన, తాం వైదేహీమ్‌ == ఆ సీతను, సః దశ్ళ్శగీవః = ఆ రాన ణుడు, ఆత్మవినాశాయ = తన వినాశముకొరకే, జహార = హరించెను.

తా, అప్పుడు ఆ సీత “రామా ! లక్ష్మణా 1 "అని మధురమైన స్వర ముతో విలపించుచుండెను. రామలక్మణు లెక్కుడ నైనా వచ్చుచున్నా శేమో అని మాటిమాటికి నేలవైపు చూచుచుండెను ఆమె జుట్టు ముడి విడిపోయెను, తిలకము చెరిగిపోయెను. అట్టి ఉత్తమ మనస్సు గల సీతను ఆ రావణుడు తన వినాశము కొరకే అపహరించుకొనిపోయెను. 44 ఉర్‌

మూ, తతస్తు సా చారుదతీ శుచిస్మితా

వినాకృతా బన్టుజనేన మెథిలీ, ఆపశ్యతీ రాఘవలక్మణావుభౌ వివర్ణవక్తా? భయభారపీడితా. జీడీ ఇత్యార్తే (శ్రీమ్మదామాయణే వాల్మీకీయే ఆదికావ్యే అరణ్యకాడ్డే ద్విపజ్బొాశః సర్గ ర్‌ం

అరణ్యకాండము 668 (వ, అ. తతః== అటుపిమ్మట, జారుదతీ = అందమైన దంతములు కల్పది, శుచిస్మితా = తెల్లని చిరునవ్వు గలది, బన్జుజనేన వినా == బంధుజనులు లేకుండా, కృతా చేయబడినది అయిన, మైథిలీ= సీత, రాఘవలక్మణౌ == చెడిన రంగు గల ముఖము గలదై, భయభారపీడికా = భయభారముచేత పీడింవ బడెను. తా. అందమైన పలువరున, తెల్లని చిరునవ్వూ గల ఆ సీత బంధువులకు దూరముచేయబిడ్తి, రామలక్ష్మణులను ఇద్దరినీ కూడ చూడక వెలవెలబారిన ముఖముతో భయభారముచేత పీడింపబడెను. బాలానందిని"అను శ్రీమ్యదామాయణాం। ధవ్యాఖ్యానమునందు అరణ్యకాండలో ఏబదిరెండవ సర్గ సమాప్తము.

అట జస అథ (తిపజ్బాళః సర్గః [నీత రావణుని నిందొంచుట ] మూ. ఖముత్పతన్తం తం దృష్ట్వా మెథిలీి జనకాత్మజా, దుఃఖితా పరమోద్విగ్నా భయే మహతి వర్తినీ. క్షే

(ప. అ. జనకాత్మజా = జనకుని కుమారెయైైన, మెధిలి = సీత, ఖమ్‌= ఆకాశమును గూర్చి, ఉత్పతన్నమ్‌ == ఎగురుచున్న, తమ్‌ =రావణుని, దృష్ట్వా చూచి, పరమోద్విగ్నా == చాల దిగులు చెందినదై, మహతి = గొప్పు భయే== భయమునందు, వర్తినీ = ఉంటూన్నదై, దుఃఖితా = దుఃఖితురాలు అయ్యెను.

తా. జనకుని కుమార్తె మైన సీత, ఆకాశములో ఎగరుచున్న అ రావ ణుని చూచి, చాల దిగులు చెంది, అత్యధికముగా భయపడుచు దుఃఖితురా లయ్యెను. క్షే

మూ. రోషరోదనత్మామాక్షీ థీమాక్షం రాక్షసాధివమ్‌, రుద స్తీ కరుణం సీతా (హిాయమాణేద మ్మబవీత్‌. లి

4వ, అ. [(హియమాణా = హరించబడుచున్న, సీతాఎ== సీత, కరుణమ్‌== దీనముగా, రుద నీ = వఏడ్చుచున్న దె, రోషరోదనత్యామాక్షీ = రోషముచేతను, వడ్చుటచేతను ఎజ్జనైన న్మేతములు కలదై, ఖీమాక్షమ్‌ = దయంకరములైన న్మేతములు గల, రాక్షసాధిసమ్‌ = రావణుని గూర్చి, ఇదమ్‌ == ఈ వాక్యమును, ఆబవీత్‌ = పలికెను.

తా. రావణునిచేత హరించబడుచున్న సీత రోషముచెతను, ఏడ్చుట చేతను ఎజ్జనైన న్మేతములు గలదై, భయంకరములైన న్మేతములు గల రావ బణునితో ఇట్టు పలికెను.

-ఆరణ్యకాండము 665 మూ.న వ్యప్మతప సే నీచ కర్మణానేన రావణ, జ్ఞాత్వా విరహితాం యన్మాం చోరయిత్వా పలాయసే. త్రి వ, ఆ. నీచ = నీచుడ వైన, రావణ=రావణా : విరహితామ్‌=ఓబంటరిగా ఉన్న, మామ్‌ == నన్ను, చోరయిక్వా == అవహరించి, వలాయసే ఇతి యత్‌ హెరిపోవుచున్నావుకదా; అనేన = ఈ, కర్మణా = పనిచేత, న వ్యష్మతవసే = సిగ్గువడుటలేధా 2 తా. ఓ: నీచుడవైన రావణాఃరామలక్ష్మణులు లేక ఒంటరిగా ఉన్న నన్ను ఈ విధముగా అపవారించుకొని పారిపోవుచున్నావే, ఈ పనికి నీకు సిగ్గు కలుగుట లేదా ; త్రి మూ. త్వయైవ నూనం దుష్టాత్మన్‌ భీరుణా హర్తుమిచ్చతా, మమాపవాహితో భర్తా మృగరూ పేణ మాయయా. 4 (ప. అ. దుష్టాత్మన్‌ నా దుష్టబుద్ధి కలవాడా : హర్తుమ్‌ = హరించుటకు, ఇచ్చతా = కోరుచున్న, ఫీరుణా == పిరికివందవైన, త్వయైవ = సఏీచేతనే, మమ నాయొక్క, భరా= భర్త, మాయయా = మాయచేత, మృగరూపేణ = మృగ రూపముచేత, అపవాహిత:ః = దూరముగా తీసికొనిపోబడినాడు. తా. దుష్టబుద్ధి కలవాడా : నన్ను హరించవలఠె నను ఉద్దేశ్యముతో పిరికి పందవైన నీవే మాయచేత మృగరూపము కల్పించి, నా భర్త దూరముగా వెళ్హీ పోవు నట్లు చేసినావు. శీ మూ. యోహి మాముద్యత స్తాంతుం సోఒప్యయం వినిపొతిత?, గృ్మధరాజః పురాజోఒసౌ శ్వశరన్య సభా మమ, ర్‌ (వ. అ. యః ఏ, గృ్యధరాజః జు జటాయువు; అద్య = ఇప్పుడు, మామ్‌ = నన్ను, (శ్రాశుమ్‌ = రత్నించుటకు, ఉద్యత$ః == ఉఊద్యమించినాడో, మమ శ్యశురస్యజ= నొ మామగారియొక్క-, పురాణః ౬ (పాచీనుడైన, నబౌజ స్నేహితు థైన, సః ఆయమ్‌ = అట్టి, అసౌ అపి = ఇతడు కూడ, వినిపాతితః= పడగాట బడినాడు. ల

తా. నామామగారి (పాచీనమి[త్రుడైన ఆ జటాయువు నిన్ను రక్షించుటకు రాగా ఆతనిని కూడ పడగొట్టినావు. క్‌ మూ. పరమం ఖలుతే వీర్యం దృశ్యతే రాషసాదమ, వమ్మిశావ్య నామదేయం హి యుద్ద నాస్మి జితా త్వయా. 6 (ప అ. రాక్షసాధమ' = రాక్షసాధముడా తే చిర్యమ్‌ న్‌ పర్మాకమము, పరమమ్‌ == చాల గొప్పదిగా, దృశ్యతే ఖలు == చూడబడుచున్నదికదా : నామ దేయమ్‌ == పేరును, వ్యిశావ్య == వినిపించి, త్వయా = నిచేత, యుద్ధేజ యుద్ధము నందు, బజితా== జయింపబడినదానను, నాస్మి హి=కాను కదా: తా, రాక్షసాథమా ! నీ పర్మాకమము చాల గొప్పది వలె కనబడుచున్నది. సీవు నీ "పేరును గొప్పగా చెప్పుకొని నన్ను రామునితో యుద్ధము చేసి జయించ జాలక అపహరించుకొనిపోవుచున్నావు 6 మూ. ఈదృశం గర్షితం కర్మ కథం కృత్వాన లజ్ఞసే, స్రియాశ్చ హరణం నీచ రహితే చ పరస్య చ. 7 వ. అ. నీచ = నీచుడా : రహితే=శూన్య్రపదేశమునందు, పరస్య చడా వరునియొక్క, శ్రీయాః = శ్రీయొక్క, హరణమ్‌ = హరణ మనే, ఈదృళమ్‌:= ఇట్టి గర్లితమ్‌ = నింద్యమైన, కిర్మజ పనిని, కృత్వా == చేసి, కథమ్‌ = ఎట్టు, న లజ్జ సే = సిగ్గువడుట లేదు ? కా నీచుడా : శూన్య్యపదేశములో ఉన్న పరస్త్రీని అపహరించుట అనే ఇట్టి నింద్యమైన వని చేయుటకు నీకు సిగ్గు కలుగుటలేదా ? 7 మూ. కథయిష్య ని లోకేషు పురుషాః కర్మ కుత్సితమ్‌, అ య బ్య ం సునృళంసమధర్శిష్టం తవ కౌణ్జీర్యమానినః. రి [వ అ. శౌణ్జీర్యమానినః = కూరుడ ననే అభిమానము గల, తవజ సీయొక్క, సునృళంసమ్‌ = చాల |కూరము, అధ్గర్మిష్టమ్‌ = ఛర్మవిముద్దము, కుత్సితమ్‌ == నింద్యము అయిన, కర్మ్శజ ఈ పనిని, లోకేషు = లోకములలో, పురుషాః ౬ పురుషులు, కరయిష్య న్లి = చెప్పుకొనగలరు.

ఆరణ్యకాండము 667 తా. గొప్ప శూరుడ ననే గర్వము గల సీవు చేసిన ఈ [కూరము, ధర్మ విరుద్ధము, సీిచము ఆయిన ఈ కర్మను గూర్చి లోకములలో నులు నిందా పూర్వకముగా చెప్పుకొందురు. రి మూ. ధిక్తే శౌర్యం చ సత్త్వంచ యత్త్వం కథితవాం స్తదా, కులా[కోళకరం లోకే ధిక్తే చార్మితమీదృళమ్‌. రి (వ. అ. యత్‌ = దేనిని గూర్చి, త్వమ్‌ = నీవు, తదా = అప్పుడు, కథితవాన్‌ == చెప్పినావో, తేజ నీయొక్క, శార్యమ్‌ అట్టి శార్యమును గూర్చి, సత్త్వం చ = బలమును గూర్చి? ధిక్‌ == నింద అగుగాక. లోకే=లోకమునందు, కులా[కోళకరమ్‌ కులమునకు నిందను కలిగించు, తేజనీయొక్క-, ఈదృళమ్‌== ఇట్టి, చార్మితమ్‌ = చరితను గూర్చి; ధిక్‌ == నింద అగుగాక. కా, ఇప్పుడు సివునీ శార్యబలములను గూర్చి గొప్పగా చెప్పినావుం అట్టి సీ శాఠ్యబలములను గూర్చి నింద అగుగాక. లీ।ః ఇట్టే నీ చర్మితము నీ కులమునకే కళంకము తెచ్చుచున్నది. రి మూ. కిం కర్తుం శక్యమేవం హి యజ్ఞవేనైవ ధావసి, ముహూర్తమపి తిష్టస్వ న జీవన్‌ 1పతియాస్యసి. 10 (ప. ఆఅ. కిమ్‌ = ఏమి, కర్తుమ్‌ ఆ చేయుటకు, శక్యమ్‌ == శక్యము ? యశ్‌ = ఎందువలన అనగా, ఏవమ్‌ = ఈ విధముగా, జవేనైవ జ వేగముతోనే, తా. నీ వీ విధముగా మవివేగముతో పారిపోవుచుండగా ఏమి చేయ గలను ? ముహూర్తకాలము హైటు ఆగుము. 1పాణాలతో తిరిగి వెళ్లవు. 10: మూ. నహి చక్షుష్పథం 1పావ్య తయోః పార్థివపుుతయోః, సైన్యోఒపి సమర్ధస్త్వం ముహూర్తమపి బీవితుమ్‌. 11 వ. అ. తయోః జు ఆ, పెర్థివప్కుతయోః ౬2 రాజకుమారులయొక్క-, చతుష్పథమ్‌ఇనేేత్రమార్గమును, 1ప్రావ్య=పొంది, త్వమ్‌=నీవు, ససైన్యోఒపిజు

668 శ్రీమ్మ్యదామాయణము సెన్యసహితుడవైనను, ముహూర్తమపి ఇ ముహూర్తకాలమైనను, జీవితుమ్‌ = జీవించుటకు, న సమర్థః హి = సమర్థుడవు కాదు కదా? తా. ఆ రామలక్ష్మణుల కంట బడినచో, నీవు, సైన్యముతో వచ్చినా కూడ, ఒక్క ముహూర్తము కూడ జీవించజాలవు, 1] మూ. న త్వం తయోః శరస్పర్శం సోడుం శక్తః కధంచన, వనే (పజ్వలిత స్యేవ స్పర్శమగ్నేర్విహంగమః 2 (వ. అ. వనే = వనమునందు, _పజ్వలితస్య = మండుచున్న, అగ్నే!2 అగ్నియొక్క, స్పర్నమ్‌ = స్పర్శను, విహంగమః ఇవ= పక్షి వలె, త్వమ్‌ ౯౫ సీవు, తయోః=ఆ ఇద్దరియొక్క-,, శర స్పర్శమ్‌ = బాణముల స్పర్శను; సోఢుమ్‌2 సహించుటకు, కరంచన = ఏ విధముగాను కూడ, న శక్రః = సమర్థడవు కాదు" తా, అరణ్యములో మండుచున్న అగ్ని స్పర్శను పక్షి ఏ విధముగ సహింపజాలదో అచ్రే నీవు ఆ రామలక్ష్మణుల బాణముల స్పర్శను ఏ విధము గానూ కూడ సహించజూలవు. 12 మూ. సాధు కుర్వాత్మనః పథ్యం సాధు మాం ముజ్బు రామా మృ్మత్పద్దర్షణరుష్టో హి భాతా సహ పతిర్మమ. విధాస్యతి వినాశాయ త్వం మాం యది న ముళ్ళసీ* (వం అ. రావణ == రావణుడా + సాధు = బాగుగా, ఆత్మనః నా నికు: వథ్యమ్‌ = హితమైన పనిని, కురు=చెయుము మామ్‌ =నన్ను, సారుజవొగూో్‌' ముజ్బు == విడచి వేయుము. త్వమ్‌ నీవు, మామ్‌ =నన్ను, న మ్భుఇ్బుసి యర విడవక పోయినట్టయితే, మృత్పధర్హణరుష్షః = నా అవమానముచేత కోపించిన? త్య లబ జో మమ పతిః=నా భర్త, (భ్మాతా సహ = సోదరునితో కూడినవాడై. వినాలో నీ వినాశమునకు, విధాస్యతి = ఉపాయముచేయగలడు. త తా. రావణుడా ! మంచితనముతో నన్ను విడిచి పెట్టుము. అది నీకు ఖ్‌ ట్‌ కోపించి కర మైనది. నీవు నన్ను విడవకపోయినచో, నన్ను అవమానించుట చేత నలం నా భర్త, సోదరువితో కలిసి, నిన్ను నశింపచేయటకై ఉపాయములను = || వించగలడు. చా

మూ. యేన త్వం వ్యవసాయేన బలాన్మాం 'హర్తమిచ్చసి, 1శ్తీ వ్యవసాయః స తే నీచ భవిష్యతి నిరర్ధకః వ అ నీచజు నీచుడా : త్వమ్‌ = సీవు, యేనజ ఏ, వ్యవసాయేనజ ఉచ్యవమముచేత, మామ్‌ =నన్ను, బలాత్‌ = బలాక్యారముగా, హర్తుమ్‌= హరించు. టకు, ఇచ్చసి == కోరుచున్నావో; తే నీయొక్క; సఃజు ఆ; వ్యవసా యః = [పప్రయత్నము, నిరర్హకః = వ్యర్థము. భవిష్యతీ జ కొగలదు. ఫి గ్‌

తా, నీచుడా 1 నీవు ఏ [సయత్నము చేసి నన్ను బలాతాా-ర ముగా హరించుటకు కోరుచున్నావో, నీవు చేసే ఆ [యత్న మంతా వ్యర్ణము కాగలదు.

మూ. న హ్యహం తమపళ్య నీ భర్తారం విబుధోపమమ్‌, 15

ఉత్సహే శ్యతువళగా (ప్రాణాన్‌ ధారయితుం చిరమ్‌,

వ. అ, అహమ్‌ == నేను? విబుధోపమమ్‌ జ దేవతలతో సమానుడైనః భర్తారమ్‌ = భరయైన, తమ్‌ == ఆ రాముబ్జి, అపళ్యన్లీ జ చూడ నిదాననె, శర వశగా ఇ శృతువుల వళమునం దున్నదాననై: చిరమ్‌జచిర కాలము, (ప్రాణాన్‌ == (పాణములను, ధారయితుమ్‌ జు ధరించుటకు, న ఉత్సహే పాజు ఉత్సాహవంతు రాలను గాను కదా

లా. దేవతలతో సమ్టానుడైన నా భరయైన రాముణ్ణి చూడకుండగాః శతు వుల చేత చిక్కి నేను చిరకాలము [పాణములు ధరించజాలను కదా: కీ

మూ. న నూనం చాత్మనః పథ్యం (శేయోవా సమవేక సే, 16

మృత్యుకాలే యథొ మర్తో] విపరీతాని “సేవతే.

వ అ. మర్యః జా మానవుడు, మృత్యుకాలే జు మృత్యుసమయ మునందు, యథా = ఎటు విపఠితాని 2 వివరీతకార్యములను, సీవే = 'సేవించునో ఆ విధముగా, అత్మనః జు నీయొక్యా:? వథ్యమ్‌ = పితమును గాని, _శేయో వాజ శ్రేయస్సును గాని, న సమవేషే = చూచుటలేదు.

శా. మరణకాలము. అనన్న సైనప్పుడు. మానవుడు చిపరితముగొ [పవ ర్రించును, అందుచేతనే నీవు నీ హిత మేదో, (శ్రేయస్సు ఏదో తెలుసుకొన

4670 ్రమ్మదామాయణము మూ. ముమూర్షూణాం హి సర్వేషాం యత్పథ్యం తన్న రోచతే, పశ్యామ్యద్య హి కజ్ధే త్వాం కాలపాశావష్ణాశితమ్‌. న్‌ (1

(ప, అ. ముమూర్షూణామ్‌ == చచ్చుటకు సిద్ధముగా ఉన్న, సర్వేషామ్‌== అందరికీ యత్‌ = ఏది, పధ్యమ్‌ = పథ్యమో, తత్‌ = అది,న రోచతే= ఇష్టము కాదు. అద్య == ఇప్పుడు, త్వామ్‌ == నిన్ను, కట్దే= కంరమునందు, కాలపాళావ హపాశితమ్‌ ఆ యమపాళముచేత కట్టబడినవానినిగా, పక్యామి హి = చూచుచున్నాను కదా?

తా. చచ్చుటకు సిద్దముగా ఊన్న వాళ్ల కవ్వరికీ పథ్యమైనది ఇష్టముగా ఉండదు. నీ కంరమునకు యమపాశము బిగించబడిఉన్న దని నేను ఊహించు చున్నాను. శ!

మూ. యథా చాస్మిన్‌ భయస్థానే న విఖేషి దశానన, 18 వ్యక్తం హిరణ్మయాన్‌ హి త్వం సంపశ్యసి మహీరుహాన్‌.

(ప, అ. దళానన = రావణుడా: త్వమ్‌=నీవు, అస్మిన్‌ = ఈ, భయస్థానే

2 తయమునకు హేతువైన విషయమునందు; యథా= ఎటు, న భిభేషిజళతయ యు

పడుటలేదో, హిరణ్మయాన్‌ = బంగారువికార మైన, మహీరుహాన్‌ = వృతములను,

సంవళ్యసి = చూచుచున్నావు; వ్యక్తమ్‌ = స్పష్టము.

తా, రావణా; భయపడవలసిన ఇట్టి స్టితిలో నీవు భయపడకపోవుటను బట్టి చూడగా, సీవు, బంగారు వృక్షములను చూచుచున్నా వనుట స్పష్టము. 18

మూ. నదీం వైతరణీం ఘోరాం రుధిరౌఘనివాహినీమ్‌, ల అసిప్యతవనం వైవ భీమం పళ్యసి రావణ.

(వ. ఆఅ. రావణ = రావణుడా : రుధిరాఘనివాహినీమ్‌ = ర క్ష్యవవాహ ముతో సవహించు, ఘోరామ్‌ = భయంకరమైన, వైతరణీం నదీమ్‌ = వై తరణీ నడిని, భీమమ్‌ ఆభ యంకరమైన, ఆసిష్మ్యతవనం చైవ=అసిష్మతవనమును, పశ్యసీ జు చూచుచున్నావు.

కా. రావణుడా ; నీవు మరణించి, నరకములో ర క్మపవాహముతో ,పవ

ఆరణ్యకాండము 671 హించు భయంకరమైన వై తరణీనదిని, భయంకరమైన అంతటా కత్తులు వరచిన అసిషతవనమును చూడగలవు. [9

మూ. త ప్తకాజఖ్బనపుష్పాం చ వైడూర్య పవరచ్చదామ్‌, ౨0

(దక్య'సే శాల్మలిం తీజ్ఞుమాయ.నైః కజ్ఞకెశ్చితామ్‌.

(వ. అ, త ప్రకాఖ్బనపుష్పామ్‌జకుద్దమైన బంగారము వంటి పుష్పములు కలది, వై డూర్యవవరచ్చదామ్‌ నూ ేష్టమెన వై డూర్యమణుల వంటి ఆకులు కలది, ఆయసైః == ఇనుము వికారమైన, కణ్ణకైఃజ= ముళ్ళతో, చితకామ్‌ = వ్యావ్త మైనది, తీజ్ఞామ్‌ = తీన్షమూ అయిన, కాల్మలిమ్‌ = శాల్మలీసృషమును; (దక్యసే = చూడగలవు,

తా, ఆ నరకములో బంగారు రంగు పుష్పములు, వై డూర్యమణుల వంటి ఆకులు ఉన్న, కాల్మలీవృషమును (బూరుగుచెట్టు చూడగలవు, దాని నిండా ఇనుప ముళ్లు గుచ్చి ఉండుటచే ఆది చాల తీద్దముగా ఊండును. లి

మూ. నహి త్వమీదృశం కృత్వా తస్యాలీకం మహాత్మనః, ర్ట ధరితుం శక్ష్య్యని చిరం విషం పీత్వేన నిర్హృుణః-

(వ. ఆ. నిర్జృణః == జాలి లేని, త్వమ్‌ == సీవు, మహాత్మనః = మవోత్ము డైన, తస్య = ఆ రామునకు, ఈదృళమ్‌= ఇట్టి? అలీకమ్‌=అవకారమును, కృత్వా == చేసీ, విషమ్‌ == విషమును, పీక్వేవ = (గి వలె, చిరమ్‌ = చిరకాలము, ధరి తుమ్‌ = జీవించుటకు, న శడత్యసి = సమర్జుడవు కాజాలు.

తా (కూరుడవైన నివు, మవిత్ముడైన ఆ రామునకు ఇట్టి అవకారము చేసిన పిమ్మట, విషము (తాగినవాడు వలె చాల కాలము జీవించజాలవు. 21

మూ. బద్ద స్వం కాలపాశేన దుర్నివారేణ రావణ, రి క్వ గతో లప్ప్యసే శర్మ భర్తుర్మమ మహాత్మనః

1వ. అ. రావణజు రావణుడా : త్వమ్‌ ౬ నీవు, దుర్నివారేణ = నీవారింన శక్యము కాని, కాలపాశేన = కాలపాళముచేత , బద్దః దా కట్టబడినావు. మమ = నాయొక్క, భర్తుః == భర్తయైన, మవిత్మనః == మపహాత్ముడైన రామునినుండి, క్వ

6792 శ్రీమ్మదామాయణము. జ ఎక్కడికి, గతః = వెష్ళినవాడవైై, శర్మ = సుఖమును, లప్ప్య నే = పొంద గలవు?

తా. రావణుడా : నేవు నిహరింప శక్యము కాని కాలపాళముదేత కట్టబడి ఉన్నావు. నీవు ఎక్కడికి పోయినను, మహాత్ముడైన నా భర్తనుండి తప్పించు కొని సుఖముగా ఉండజాలవు. రి

మూ. నిమేషాన్తరమాత్రేణ వినా (భ్మాతా మహావనే, లలి

రాక్షసా నిహతా బేన సహ్మసాణి చతుర్దశ,

స కథం రాఘవో వీరః సర్వాస్త్రకుళశలో బలీ. ల్రిడ్లీ అభ ప ( జ్య

న త్వాం హన్యాచ్చరై సీ క్లైరిష్టభార్యాపహారిణమ్‌.

(ప. అ. యేన == ఏ రామునిచేత, మహావనే = మహారణ్యమునందు, ములో, చతుర్శశ సహసాణి = పదునాలుగు వేలు, రాక్షసాః = రాక్షసులు, నిహతాః = చంపబడినారో, వీరః వీరుడు, సర్వాన్రకుళలీ == సర్వాస్త్రముల యందు నేర్పు గలవాడు, బలీ= బలవంతుడు అయిన, సః = అట్టి, రాఘవఃజ రాముడు, ఇష్టభార్యాపహారిణమ్‌ = ఇష్టురాలైన భార్యను అపహరించిన, త్వామ్‌= నిన్ను, తీశ్లైః=తీష్టము లైన, శరై ;:=బాణములచేత, కథమ్‌=ఎట్లు, న హన్యాత్‌ చంపకుండును 2

తా. ఏ రాముడు, మహారణ్యములో, సోదరుని సహాయము కూడ లేకుండగా రెప్పపాటు కాలములో, పదునాలుగు వేలమంది రాక్షసులను చంపి నాడో, అట్టి మహావీరుడు, బలళాలి, సర్వాస్త్రములందు నేర్పుకలవాడూ అయిన రాముడు తన _పియురాలైన భార్యను ఆపహరించిన నిన్ను, తీష్టములైన బాణా లతో చంపకుండా ఉండునా? ల్లి లత

మూ. ఏతచ్చాన్యచ్చ పరుషం వైదేహి రావణాజ్కగా. 15

భయశోకసమావిష్టా కరుణం విలలాన హ.

చ. అ. రావణాజ్యగాజరావణుని అంకమును పొందిన, వైదేహీజ=సీత,

భయశోకసమావిష్టా=భయముతోను శోకముతోను కూడినదై, ఏతత్‌ చ-చీనినీ,

అరణ్య్థుకాండము 478 అన్యచ్చ జ ఇతరమునూ, వరుషమ్‌= వరుషవాక్యమును (వలుకుచ్చు, కరుణమ్‌ = దినముగా, విలబాప పహూ== విలపించెను. తా. రావణుని ఒడిలో ఉన్న సీత ఈ వరుషవాక్యములను, వరుషములైన మరి కొన్ని మాటలను పలుకుచు, భయముచేతను, కోకముచేతను అవేశింవబడి నదై, దీనముగా ఏడ్చెను. 5 మూ. తథా భృశార్తాం బహు చైవ భాషిణీం విలాపపూర్వం కరుణం చ భామినీమ్‌, జపోర పాపః కరుణం వివేష్టతీం నృపాత్మజూామాగతగ్మాత వేపథుమ్‌. 26 ఇత్యార్షే శ్రీమ్మదామాయణే వాల్మీకీయే ఆదికావ్యే ఆరణ్యకాజ్జే (తిపజ్బాశః సర్గ కి (వ. అ. తథాజఅ విధముగా, భృళార్తామ్‌ జమిక్కింలి దుఃభించుచున్నది, విలాపపూర్వమ్‌ == విలావవూర్వుక ముగాను, కరుణం చ= దీనముగాను, బహు చైవజ అధికముగా, భాషిణీమ్‌ = మాటలాడుచున్నది, కరుణమ్‌ = జాలికొలుపు నట్టుగా, వివేష్టతీమ్‌ = మెలికలు తిరుగుచున్నది, నృపాత్మజామ్‌ = రాజకుమారి, ఆగతగాతవేపథుమ్‌ = సొందబడిన శరీరకంవము గలది అయిన, భామిసీమ్‌ = సీతను, పాపః = పాపొత్ము డైన రావణుడు, జహార == హరించెను. కా. రాజకుమారియ్రైన సీత అ విధముగా చాల దుఃభితురాలై. దీనముగా విలపించుచు ఏమేమో అధికముగా మాటలాడుచుండెను. జాలి గొలుపు నట్టు మెలికలు తిరిగిపోవుచుండెను. అమె శరీరము వణకిపోవుచుండెను . అట్టి సీతను ఆ పాపాత్ముడు హరించెను. వ “వాలానందిని"అను శ్రీమ్యదామాయణాం[ధవ్యాఖ్యానమునందు అరణ్య కాండలో వీబదిమూడవ సర్గ సమాస్తము= గీతి

అథ చతుఃవజ్బొాశః సర్గః [నీత తన ఆభరణములను మూథికట్టి విదుణడు వొనడుల మధ్యా జొ౮విడ చుట, రావణుడు నీతను తన అంతఃవురములో ఉంచుట, ఎవీశమండుణుడు తూభచాడులను జనో న్థాన మునకు వంభ్రటు.] మూ. (హాయమాణా తు వై దేహీ కంచిన్నాధమపళ్యతీ, దదర్శ గిరిశృజ్లస్టాన్‌ పజ్బు వానరపుజ్ఞవాన్‌. నే ప. ఆ. (హియమాణా ౬ హరించబడుచున్న, వైదేహీజఐసీత, నాథమ్‌ == రడకుణ్ణి; కంచిత్‌ = ఎవనిసీ, అపశ్యతే = చూడనిదై, గిరిశ్ళాబ్లసాన్‌ జ పర్వత శిఖరముమీద ఉన్న, సబ్బు ఐదుగురు, వానరపుజవాన్‌ = వానర (శేస్తులను, క స! దదర్శ జజ చూచెను.

తా. ఈ ఏధముగా అపహరింపబడుచున్న సీతకు రక్షకు లెవ్వరూ కన బడలేదు. ఇంతలో అమెకు పర్వతశిఖరముమీద ఉన్న ఐదుగురు వానరశేస్తులు కనబడిరి. క,

మూ. తేషాం మధ్యే ఏిశాలాక్షీ కొశేయం కనక్యపభమ్‌, ఉత్తరీయం వరారోహా శుభాన్యాభరణాని చ, ర్‌ ముమోచ యది రామాయ శంసేయురితి భామినీ.

(వ, అ, విశాలాక్షీ = పిశాలములైన న్నేతములు గల, వరారోహాజు సుందర మైన కట్మిపదేశము గల, భామినీ = సీత, కనకప్రభమ్‌ = బంగారు కాంతి గల, కౌ శేయమ్‌ = పట్టుదైన, ఉత్తరీయమ్‌ = ఉత్తరీయమును, శుథాని 2 మంగళకరములైన, ఆభరణాని చ = ఆభరణములను, రానూయ == రామునకు, శం సేయుః యది = చెప్పిన చెప్పవచ్చును, ఇతి == అని ఆలోచించి, తేషామ్‌ = వారియొక్క, మద్యే మధ్యయందు, ముమోచ = విడచెను.

అరణ్యకాండము 675 తా. విశాలములైన న్మేతములు (ేష్టమైన కట్మివదేశము గల ఆ సీత, “క్క వానరులు రామునకు చెప్పిన చెప్పవచ్చును"అని ఆలోచించి, బంగారు కాంతి గల, ఉఊత్తరీయముగా ఉన్న పట్టువన్రమును, మంగళకరములైన ఆభర ణములను వారి మధ్య విడచెను. మూ. వస్త్రముత్సృజ్య తన్మరధ్యే నిక్షిప్తం సహభూషణమ్‌, కి సం(భమాత్తు దళ్ళగీవ సత్కర్మ నస బుద్ధవాన్‌.

(ప అ. సహభూషణమ్‌ = భూషణములతో కూడిన, వన్హమ్‌=వస్త్రము, ఉత్సృజ్యజపీకితీసి, తన్మధ్యే=అ వానరుల మధ్యయందు, నిషిన్తమ్‌జఅఊంచ బడినది. సః దళ్శగివఃజ ఆ రావణుడు, సం్రమాత్‌ =తొందరవలన, తత్‌ = ఆ, కర్ము=వనిని, న బుద్ధవాన్‌ == తెలిసికొనలేదు.

తా, అలంకారములతో కూడ ఆ వస్త్రమును తీసీ ఆమె ఆ వానరుల మధ్య విడచెను. రావణుడు తొందరలో ఉండుటచే ఆమె చేసిన వనిని గుర్తించలేదు. తీ

మూ. పి్గానాస్తాం విశాలాక్షీం నేతై 9రనిమిషైరివ, శ్రీ

వమ్మికోళ న్తీం తథా సీతాం దదృవర్వానరర్షభా:.

వ. అ, పిజ్లాషాః జ వచ్చని న్మేతములు గల, వానరర్షభాః ఇ వానర ేన్టులు, విశాలాశ్షీమ్‌ = విశాలములైన న్మేతములు కల, తథా = అవిధముగా, వ్మికోళ నీమ్‌ = ఏడ్చుచున్న, తాం సీతామ్‌ == ఆ సీతను; అనిమిషైరివ = రెవ్ప హాటు లేనివి వలె ఉన్న, నేతై 9: = న్మేతములతో, దదృశుః = చూచిరి.

తా. వచ్చని న్మేతములు గల ఆ వానర్యశేస్టులు, ఆ విధముగా ఏడ్చు చున్న విశాలాక్నియైన ఆ సీతను రెవపాటు లేని కండ్దతో చూచిరి. క్షీ

మూ. స చ పమ్పామత్శిికమ్య లజ్కామభిముఖః పురీమ్‌ శ్‌

జగామ రుదతీం గృహ్య వైదేహీం రాక్ష సేశ్వరః.

(వ. అ. సః రాక్ష సేశ్వరః == ఆ రావణుడు, వమ్పామ్‌ = వంపానదిని, అత్మికమ్య = దాటి, లజ్కా-౦ పురీమ్‌ = లంకాపట్టణమును గూర్చి, అభిముఖఃజ అభిముఖడై, రుదతీమ్‌ = ఏడ్చుచున్న, వై దేహిమ్‌సీతను, గృహ్య=గహించి,

476 ్రీమ్మదామాయణము. తా. ఆ రావణుడు ఏడ్చుచున్న ఆ సీతను తీసికొని, పంపానదిని దాటి లఅంకాపురాభిముఖు డై వెళ్హైను. ర్‌! మూ. తాం జహార సుసంహృషహో రావణో మృత్యుమాత్మనః, 6 అల్మ ఉత్స్లేనేవ భుజగీం తీక్టదంష్టాంం మహావిషామ్‌.

(వః ఆ. రావణః== రావణుడు, సుసంహృష్టః = చాలా సంతోషించిన వాడై, ఆత్మనః = తనకు, మృత్యుమ్‌ = మృత్యుదేవతయైైన, తామ్‌ = ఆ సీతను, తీక్టదంష్టాంమ్‌ = తీక్షము లైన కోరలుగలది, మహావిషామ్‌ == గొప్ప విషము గలది ఆయిన, భుజగీమ్‌ఆఆడసర్బ్పమును, ఉత్సత్డేనేవ= ఒడీచేత వలె, జహారజ ఆపహరించెను,

తా. రావణుడు తనకు మృత్యుదేవతయైైన ఆ సీతను, తీక్టములైన కోరలు, గొప్ప విషమూ గల ఆడసర్పమును ఒడిలో ఉంచుకొని తీసికొనివెళ్ళి నట్టు, సంతోషించుచు తీసికొని వెళ్ళిను. 6

మూ. వనాని సరితః శ్రైలాన్‌ సరాంసి చ విహయసా, 77 స క్షిపం సమతీయాయ శరశ్చాపాడివ చ్యుతః,

[వ అ. సఃజ అతడు, చాపాత్‌ = ధనస్సునుండి, చ్యుతః = జారిన, శరః ఇవ=బాణము వలె, క్మిసమ్‌=శ్మీఘముగా, వనాని=వనములను, సరితఃజ నదులను, శ్రైలాన్‌ = పర్వతములను, సరాంసి చవ సరస్సులను, విహపాయసాజు ఆకాళశముచేత, సమకతీయాయ = దాటెను.

తా ధనస్సునుండి వెడలిన బాణము వఠె ఆతడు అతివేగముగా వనము లను, నదులను, పర్వతములను, సరస్సులను ఆకాశమారమున దాటివెశెను. ?

క ౮ మూ. తిమిన్మకనికేతం తు వరుణాలయమకయమ్‌, ర్రి సరితాం శరణం గత్వా సమతీయాయ సాగరమ్‌.

[వ. అ. తిమినకనిక్రేతమ్‌=తిములకు, మొసక్షకు స్థాన మైన, అకయమ్‌= అనంతమైన, సరితాం శరణమ్‌ జనదులకు శరణ మైన, వరుణాలయమ్‌ఎసముుద మును, గత్వా జ చేరి, సాగరమ్‌ = ఆ సము[దమును, సమకతీయాయ == దాటెను-

ఆఅరణ్యకాండము 677 తా. తిమింగిలాలకు, మొసళ్లకు నివాస్థానము, అనంతము, నదు లన్నీ 1పవేశించే స్టానమూ అయిన సము[దమును సమీపించి దానిని దాటెను. గ్ర మూ, సంభమాత్పరివృత్తోర్మీ రుద్దమీనమహోరగః, రి

వై దేహ్యాం (హియమాణాయాం బభూవ వరుణాలయః.

(పం అం వై దేహ్యామ్‌ == సిత, [హాయమాణాయామ్‌ = హరింవబడుచున్న చగుచుండగా, వరుజణాలయః = సమ్ముదము, సం్యభమాత్‌ = తా్మాటుపాటువలన, వరివృత్తోర్మిః = దొర్జచున్న తరంగములు కలదిగాను, రుద్ధమీనమహోరగః = నిశ్చలములైన మీనములు, మహాసర్పములు కలదిగాను, బభూవ == ఆయెను.

తా. వై దేహిని రావణుడు హరించుట చూచి సము్ముదము కూడ కంగారు వడెను. దాని తరంగములు అస్తవ్యస్త్వములుగా దొర్హెను. మీనములు, మహి సర్పములు కదలకుండా పడియుండెను. గి

మూ. అన్నరిక్షగతా వాచః ససృృజుశ్చారణా స్తదా, 10 ఏతదన్ల్తో దశ్యగీవ ఇతి సిద్ధాస్తదాబువన్‌.

[ప ఆ. తదాజ= అప్పుడు, అ న్తరిక్షగతాఃజ ఆకాళమునందున్న , చారణాఃజ చరణులు, దశ్శగీవః=రావణుడు, ఏతద న్తః== ఇదే అంతము గలవాడు, ఇతి== అని, వాచః ౬ వాక్కులను, ససృజుః = పలికిరి. తదా == అప్పుడు, సిద్ధాః = సిదులుకూడ, అ[బువన్‌ == అటే పలికిరి.

దం యా

తా. అప్పుడు చారణులు, సిద్దులు ఆఅకాశమునందు చేరి “దీనితో రావ

ముడు అంతము నొందును” అని పలికిరి. 10 మూ, సతు సీతాం వివేష్ట న్లీమజ్కేనాదాయ రావణః, క! (పవివేళ పురీం లజ్కాం రూపిణీం మృత్యుమాత్మనః,

వ. అ. సః రావణఃజ ఆ రావణుడు, ఆత్మనః = తనయొక్క, రూపి ణీమ్‌ = రూపము గల, మృత్యుమ్‌ = మృత్యువైన, వివేష్టస్తీమ్‌ = మెలికలు తిరుగు చున్న, సీఠామ్‌ = సీతను, ఆజ్కేన = అంకముచేత, ఆదాయ == [గహించి, అజ్కా౦ పురీమ్‌ == లంకానట్టణమును, ,పవివేళ = (వవేశించెనుం

తా. ఆ రావణుడు, శరీరము దాల్చిన తన నృుత్యువైన, మెలికలు తిరిగి పోవుచున్న ఆ పీతను చంక బెట్టుకొని లంకాపురములో (వవేశించెను, 11

678 శ్రీహ్మదామాయణము మూ. సోఒ౬భిగమ్య పురీం లజ్కాం సువిభ క్తమహాపథామ్‌, గేలి సంరూఢక జ్యాబహుళం స్వమన్తఃపురమావిశళత్‌ .

ప. అ. సః = అతడు, సువిభక్రమహాపథామ్‌ = చక్కగా. వేరుగా ఏర్పరుపబడిన విశాలమార్గములు గల, లజ్కా-౦ పురీమ్‌ == లంకాపట్టణమును, అభిగమ్య = చేరి, సంరూఢ క ఇ్యాబహులమ్‌ == జనముతో నిండిన అనేకములైన వాకిళ్టు గల, స్వమ్‌ ఆ న్నపురమ్‌ జతన అంతఃపురమును, ఆవిశత్‌ = [(పవేశించెను.

తా. రావణుడు విశాలముగా ఏర్పరచిన మార్గములు గల లంకానగర మును (పవేశించి, జనులతో నిండిన వాకిళ్లు గల అంతఃపురములో (వవేశంచెను.

మూ. త్మత తామసితాపాణ్లాం శోకమోహపరాయణామ్‌, 19

నిదదే రావణః సీతాం మయో మాయామివాసురీమ్‌.

స, ఆ. రావణః= రావణుడు, ఆసితాషాజ్ఞామ్‌ = నల్లని న్మేతాంతములు కలది, శోకమోహపరాయణామ్‌ == కోకమువలన కలిగిన మోహమునకు వజ రాలు అయిన, కాం సీతామ్‌ = ఆ సీతను, మయః == మయుడు, ఆసురీమ్‌ = అసురుల సంబంధ మైన, మాయామివ = మాయను వలె, తత = అక్కడ, నిదదే= ఉంచెను.

తా. మయుడు అసురుల మాయను ఒక్క చోట ఉంచి నట్టు రావణుడు నల్లని న్మేతాంతములు కల, కోకమువలన కలిగిన మూర్చలో ఉన్న, సీతను. ఆఅ అంత।పురములో ఉంచెను. 18

మూ. అఆ(బవీచ్చ దళ్ళగీవః పిళాచీర్టోరదర్శనా:, కేడీ

యథా నేమాం పుమాన్‌ శ్రీ వా సీకాం పళ్యత్యసంమత*.

(వ. అ. దళగీవః= రావణుడు, 'ఘోరదర్శనాః = భయంకర మైన దర్శనము గల, పిశాచీః == పిశాచన్త్రీలను గూర్చి, అ్యబవీచ్చ = పలికెను. అసంమతః ౬ అనుజ్ఞ ఇవ్వబడని, పుమాన్‌ పురుషుడు గాని, స్రీ వాజాశ్త్రీ గాని, అట్టు ఉండుడు.

ఆరణ్యకాండము 670

తా. “నా అనుజ్ఞ లేకుండగా ఎవ్వరైనా పురువుడు గాని, స్త్రీ గాని ఈ

సీతను చూడకుండా రశ్షించండి'”అని రావణుడు చూచుటకు భయము కలిగించు

పిశాచత్త్రిలను ఆదేశించెను. 1

మూ. ముక్తామణిసువర్ణాని వస్తాంణ్యాభరణాని చ, 15 యద్యదిచ్చే త్తదేవాస్యా దేయం మచ్చన్థతో యథా.

వ అ. ముక్తామణిసువర్ణాని నూ ముత్యములు, మణులు, సువర్ణము, వస్తాంణి = వస్త్రములు, ఆభరణాని చ= ఆభరణములు, యత్‌ యత్‌ = దేనిని దేనిని, ఇచ్చేత్‌=కోరునో, తదేవ= అది, అస్యాః॥జ= ఈమెకు, మచ్చన్ట్థతో యథభా= నా కోరిక (పకారము ఇచ్చి నట్లే, దేయమ్‌ జ ఇవ్వదగినది.

తా, ముత్యము, మణులు, బంగారము, వస్త్రములు, ఆభరణములు ఎవేవి ఈమె అడుగునో వాటి నన్నింటినీ నేను అడిగినపుడు ఇచ్చినట్టు వెంటనే ఇవ్వ వలను క్‌

మూ. యా చ వక్ష్యతి వైదేహిం వచనం కించిద(పియమ్‌, 186 అజ్ఞానాద్యది వా జ్ఞానాన్న తస్యా జీవితం [పియమ్‌.

ప.అ. యా చజఎవ్వకె, అజ్ఞానాత్‌ = అజ్జానమువలన గాని, జ్ఞానాల్‌ == జ్ఞానమువలనగాని, వై దేహీమ్‌ = సీతను గూర్చి, కించిత్‌ = ఏదైన, అ్యపియమ్‌ జ అ్మపియమైన, వచనమ్‌ = వచనమును, వక్ష్యతి 22 వలుకగలదో, తస్యాః

ఆమెకు, జీవితమ్‌ = జీవితము, అపి యమ్‌ = (సియము కాదు.

తా. ఏ స్రీ యైనా, తెలిసి గాని తెలియక గాని సీతతో అ్యృసియమైన మాట మాటలాడినచో, ఆ స్త్రీకి తన జీవితమునందు ఇష్టము లేదనియే అర్థము.

మూ. తఠోక్తా రాకనీస్తాస్తు రాక సేన్ట్రః ప్రతాపవాన్‌, 17

న్మిష్క్రమ్యాన్తః పురాత్త స్మాత్కి. కృత్యమితి చినయన్‌,

దదర్శాప్టా మహావీర్యాన్‌ రాషసాన్‌ పిశితాశనాన్‌. 15

(వ అ (వతాపవాన్‌ జు (వతావపవంతుడైన, రాష సేస్ట్రః = రావణుడు, తాః= ఆ, రాష్షసీః= రా్షసన్రీలను గూర్చి, తఠథా== అట్టు; ఉక్త్వాజ= వలికి,

6680 శ్రీమ్యదామాయణము తస్మాత్‌ జ్య ఆ, అన్నఃపురాత్‌ == అంతఃపురమునుండి, న్మిష్కమ్య = బైటకు వెడలి, కిమ్‌ = ఏమ్‌, కృత్యమ్‌ = చేయవలసిన పని అని, చినయన్‌ = ఆలో చించుచు, మవోవీర్యాన్‌ = గొప్ప పరాక్రమము గల, పిశితాళనాన్‌ = నరమాంస మును భక్షించు, అష్టా == ఎనమండుగురు, రాక్ష్షనాన్‌ == రాక్షసులను, దదర్శ = చూచెను. తాం (వశాపవంతుడై న రావణుడు ఆ వ్రీలను ఆ విధముగా ఆదేశించి, అంత।పురమునుండి బైటకు వచ్చి, ఇప్పుడు ఇంక చేయవలసినది ఏమి అని ఆలోచించి, గొవ్ప పర్మాకమము గల నరమాంసభకకులైన ఏనమండుగురు రాషసులతో ఇట్టు వలికెను. 17 18 మూ. స తాన్‌ దృష్ట్వా మహావీర్యో వరదానేన మోహితః, ఉవాచైతానిదం వాక్యం (పశస్య బలవీర్యతః. 19 (ప అ. మవాీవీర్యః = గొప్ప వర్మాకమము గల, వరదానేనజ= వర దానముచేత, మోహితః = మోహము చెందిన (గర్వితుడై న), సః=రావణుడు, బలవీర్యత; = బలముచేతను, పరాక్రమము చేతను,” వశన్య జ (పళశంసించి, ఏఠాన్‌ = పీళ్లను గూర్చి, ఇదమ్‌ = ఈ, వాక్యమ్‌ == వాక్యమును, ఊవాచ = పలఠిశను. తా, గొప్ప పర్మాకమము గల రావణుడు (బహ్మనుండి వరములను పొంది ఉండుటచే తన నెవ్వరూ ఏమీ చేయజాలరు గదా అను (థాంతితో కూడిన వాడై , ఆ రాక్షసులను చూచి, వాళ్ల బలమును, పర్మాకమమును కొనియాడుచు ఇట్లు పలికెను. 19 మూ. నాన్మాపహరణాః కీప్రమితో గచ్చత సత్వరాః, జనస్థానం హతస్థానం భూతపూర్వుం ఖరాలయమ్‌. 10 (ప, అ. నాన్మ్యావహరణాః = అనేకవిధములై న ఆయుధములు కలవారై = సత్వరాః ౬ తొందరతో కూడినవారై , ఇతః = ఇక్కడినుండి, మ్మ్యినమ్‌ == క(ఘ ముగా, హతస్థానమ్‌ = చంవబడినవారికి స్థానమైన, ఖరాలయమ్‌ = ఖరుని నివాస ముగా, భూతపూర్వుమ్‌ ఆ పూర్వమునందున్న , జనస్తానమ్‌= జనస్టానమును గూర్చి

ఆరణ్యకాండము 881 తా. మీరుతాందరగా అనేక విధములైన ఆయుధములు ధరించి, వూర్వము ఖరునకు నివాసస్థానమై ఇప్పుడు శూన్యముగా ఉన్న జనస్టానమునకు వెంటనే వెళ్ళుడు. ర మూ. త్మతోష్యతాం జనస్థానే శూన్యే నిహాతరాక్ష సే, పౌరుషం బలమ్మాశిత్య [తాసముతృృజ్య దూరతః. జ్యే వ, అం హైరుషమ్‌ = పౌరుషమును, బలమ్‌ == బలమును, ఆశిత్య == ఆ[శయించి, (కాసమ్‌ జ భయమును, దూరతః == దూరముగా, ఉత్సృజ్య విడచి, నిహతరావ సే=చంపబడిన రాక్షసులు గల, శూన్యేజపహాన్యమైన, త్మతజు ఆ, జనస్టానేజ జనస్టానమునందు, ఉష్యుకామ్‌=నివాసముచేయబడుగాక లా. మీరు పొరుషమును, బలమును చూపుచు, భయమును దూరముగా విడచి, రాక్షసు లందరూ రామునిచేత చంపబడుటచేత శూన్యముగా ఉన్న ఆ జనస్థానములో నివసించవలెను. రో మూ. బలం హి సుమహద్మన్వే జనస్టానే నివేశితమ్‌, సదూషణఖరం యుద్ధే హతం రామేణ సాయతై ః. లల్లి (ప, అ, మే= నాయొక్క; సుమహత్‌ జ=చాల ెద్దదెన, యత్‌ = ఏ, బలమ్‌ = సేన, జనస్థానే = జనస్థానమునందు, నివేశితమ్‌ = ఉంచబడినదో, సదూషణఖరమ్‌ = దూషణునితోను ఖరునితోను కూడిన ఆ నైన్యము, రామేణజ= రామునిచేత, సాయకై!ః:=౭ బాణములచేత, హతమ్‌ = చంపబడినది. తా. నేను జనస్టానములో ఉంచిన మహాసైన్యమును, ఖఇరదూషణులతో సహా రాముడు యుద్దములో బాణములచేత సంహరించినాడు. లిల్లి మూ. తతః [కోధో మమాపూర్వో ధై ర్యస్యోపరి వర్జతే, వైరం చ సుమహజ్ఞాతం రామం (పతి సుదారుణమ్‌, క్లితీ [పం అ. తతః= అందువలన, మమఎ=నాకు, ఆపూర్వః = పూర్వము నందు లేని, 1కోధః జు (కోధము, ధైర్యన్య == దై ర్యముయొక్క-, ఉపరి= మైన, వర్ధతే = వృద్ధిపొందుచున్నది. రామం పతి = రాముణ్ణి గూర్చి, సుమహత్‌ ==

682 శ్రీమ్యదామాయణము బాల గొప్పదైన, సుదారుణమ్‌ = చాల భయంకరమైన, వైరం చ=వైరము కూడ, జాతమ్‌ = ఏర్పడినది. తా. ఆ కారణముచేత నాకు చిత్త స్టైర్యముచేత ఆపుకొనుటకు ళక్యము కాని, పూర్వుమెన్నడూ గలుగని కోపము 'పెరుగుచున్నది రామునితో అతిభయం కరమైన గొప్ప వైరము ఏర్పడినది. ల్లీ మూ. నిర్యాతయితుమిచ్చామి తచ్చ వైరమహం రిపోః, నహి లప్స్యామ్యహం న్నిదామహత్వా సంయుగే రిపుమ్‌. స, అ. అహమ్‌ = నేను, రిపోః= శ్యతువుయొక్క, తత్‌ = ఆ, వైరమ్‌ == వైరమును, నిర్యాతయితుమ్‌ = తీర్చుకొనుటకు, ఇచ్చామి == కోరుచున్నాను. సంయుగే = యుద్ధమునందు, రిపుమ్‌ = శృతువును, అహత్వా = చంపకుండగా, అహమ్‌ = నేను, న్మిదామ్‌ = స్మిదను, న లహ్స్యామి హి= పొందను కదా. తా, శ్యతువుపై కలిగిన అఆ పగ తీర్చుకొనవలె నని కోరుచున్నాను. యుద్దములో ఆ శ్యతువును చంపనంతవరకు నాకు న్నిద పట్టదు. వికీ మూ. తం త్విదానీమహం హత్వా ఖరదూషణమాతినమ్‌, రామం శళర్మోపలప్స్యామి ధనం లబ్బ్వేవ నిర్లనః, 28 వు ద్‌ నీ (వ. అ. అహమ్‌ == నేను, ఇదానీమ్‌ = ఇప్పుడు, ఖరదూషణమాతినమ్‌జ= ఖరదూషబణులను చంపిన, తమ్‌ = ఆ, రామమ్‌ = రాముణ్ణి, హత్వాజణ చంపి, నిర్ధనః = నిర్జనుడు, ధనమ్‌ = ధనమును, లజ్జా ఇవా పొందివలె, శర్మ=సుఖ మును, ఉపలప్స్యామి == పొందగలను. తా. ఖరదూషబణులను చంపిన ఆ రాముణ్ణి చంపిన పిదపనే నేను ఇప్పుడు, ధనము లేనివాడు ధనము పొంది సంతోషించి నట్టు సంతోషించ గలను. రగ మూ, జనస్థానే వసద్చిస్తు భవద్నీ రామమ్మాశీతా, (వవృత్రిరుపనేతవ్యా కిం కళోతీతి తత్త్రత:ః. ర్లిర్రి

ఆర ణ్యకాండము 000 వ. అ. జనస్టానే = జనస్థానమునందు, వసద్చిః == నివసించుచున్న, భవద్శిః== మీచేత, కిం=ఏమి, కరోతి ఇతి=చేయుచున్నాడో, రామమ్‌ రాముణ్ణి ణ ఆఫశితా = ఆశ్రయించిన, [వవృత్తిః == వృత్తాంతము, తత్త్వతః == యథార్థముగా, ఉపనేతవ్యా!:= తీసికొనిరాదగినది. తా, మీరు జనస్తానములో నివసీంచుచు, అక్కడ రాముడు ఏమి చేయు చున్నాడో చూచుచు, ఆతనికి సంబంధించిన వృత్తాంతమును యథార్థముగా నాకు. తలుపవలిను. ర్లిగ్రి. మూ. ఆపమాదాచ్చ గ న్త్రవ్యం స్మర్వైెరపి నిశాచరైః, క_ర్రవ్యశ్చ సదా యతో రాఘవస్య వధం పకి. రి (వ అ. నికాచరైః= రాకసులైన, సర్ర్వైరపిజమీ అందరిచేత, అపమా' దాత్‌ = వమరిపాటు లేకుండా, గ న్రవ్యమ్‌ == వెళ్లదగినది రాఘవస్య = రాముని యొక్క, వధం (వతి = వధను గూర్చి; సదాజ ఎల్లప్పుడూ, యత్నఃజ(ప్రయ త్నము, క రవ్యశ్చజ చేయదగినది. లా. మీరందరు బాల జాగరూకతతో అక్కడికి వెళ్ళి రాముని చంపుటకై అన్ని వేళలా నిరంతర్మసయత్నము చేయవలెను. ర్పి మూ. యష్మాకం చ బలజ్జోఒహం బహుశో రణమూర్దని, అతళ్చాస్మిన్‌ జనస్థానే మయా యూయం నియోజితాః. రి (ప, ఆ, అహమ్‌ = నేను, రణమూర్చని == రణ్మాగమునందు, బహుళ: అనేక పర్యాయములు, యుష్మాకమ్‌ == మీయొక్క, బలజ్ఞఃి = బలమును ఎరిగిన జనస్టానే = జనస్థానమునందు, మయా = నాచేత, నియోజికా== నియమించ బడినారు. తా. నేను అనేకవర్యాయములు రణరంగములో మీరు చూపిన పర్మాక మమును చూచి ఉన్నాను, అందుచేతనే మిమ్ములను జనస్త్టానానికి పంపుచున్నాను.

6084 శ్రీమ్మబామాయణము మూ. తతః |పియం వాక్యము పేత్య రాక్షసా మహార్థమష్టావభివాద్య రావణమ్‌, విహాయ లజ్కాం సహితాః (పతస్టిరే యతో జనస్థానమలక్ష్యదర్శవా:. ర్ట వ, ఆ. తతః = అటుపిమ్మట, అష్టౌ == ఎనమండుగురు, రాక్షసాః రాక్షసులు, (పియమ్‌ = (సియము, మహార్థమ్‌ == గొప్ప అర్హము గలదీ ఆయిన, వాక్యమ్‌*== వాక్యమును, ఉపేత్య జ పొంది, రావణమ్‌ = రావణుని, అభివాద్య=ు నమస్కరించి, లజ్కామ్‌ = లంకను, విపోయజవిడచి, సహితాః=కలిసినవాడై, ఆలక్యదర్శనాః జ కనబడని దర్శనము గలవ్నారై, జనస్థానమ్‌ చా జనస్టానము, యతః = ఎటువైపున ఉన్నదో అటువైపు, (పతస్థిరే= (ఉపయాణ మెరి. తా. సిమ్మట ఆఅ ఎనమండుగురు రాక్షసులు, (_పియము, మంచి అర్థము కలదీ ఆయిన రావణుని మాట విని, రావణునకు నమస్కరించి, ।లంకను విడచి, అందరూ కలిసి మాయచే ఇతరు లెవ్వరికీ కనబడనివారై, జనస్ట్థానము వైపు వెళ్ళిరి, రట మూ, తతస్తు సీతాముపలభ్య రావణః సుసర్మ్మపహృష్టః పరిగృహ్య మెథిలీమ్‌, 1పసజ్య రామేణచ వైరముత్తమం బభూవ మోహాన్ముదితః సరాక్షసః. త ఇత్యారే శ్రీమ్మదామాయణే వాల్మీకీయే ఆదికావ్యే ఆరణ్యకాణ్జే చతుఃపజ్బూశః సరః, ళ్‌ (ప, అ, తతః = అటుపిమ్మట, రాషసః= రాక్షసుడైన, సః రావణః== ఆ రావణుడు, సీతామ్‌ = సీతను, ఉపలభ్య= పొంది, మైథిలీమ్‌ = సీతను, పరి గృహ్య == (గహించి, నుసం్యవహృష్టః ౬ చాలా సంతోషించినవాడై, రామేణ== రామునితో, ఉత్తమమ్‌ == అధిక మైన, వైరమ్‌ = వైరమును, [ససజ్యజ= ఏర్పరచు కొని, మోహాత్‌ ఆజ్ఞానమువలన, ముదిత।ః = సంతోషించినవాడు, బభూవ=జ ఆర్వును.

అరణ్యకాండము 60853 తా. రావణుడు ఈ విధముగ సీతను పొంది, ఆమెను -పొందితిని కదా అని చాల నంతోషించుచు, రామునితో గొప్ప వైరము "పెట్టుకొని కూడ అజ్ఞానము. చేత ఆనందించుచుండెను. తియ '“'ర్టాలానందిని"ఆను శ్రీమ్మదామాయణాం్యధవ్యాఖ్యానమునందు అరణ్యకాండలో ఏబదిల్టైదవ సర్గ సమా వ్రము.

అథ షట్పజ్బొళ; సర్గః [రావణుడు నీతవ తన అంతవ్రురోయునంతా చూవి *నావ భార భా వగుముి”ి అని తోడుట ]. మూ. సందిశ్య రాక్షసాన్‌ మోరాన్‌ రావణోఒష్టా మహాబలాన్‌, ఆత్మానం బుద్ధివై క్రబ్యాత్‌ కృతకృత్యమమన్యత. కే (ప, అ. రావణః రావణుడు, మహాబలాన్‌=గొప్ప బలము గల, అప్లై == ఎనమండుగురు, రాకనాన్‌ == రాష్షసులను, సందిశ్య జ ఆదేళించి, బుద్ధివైక్స ద్యాత్‌ జబుద్ధిహీనత్వమువలన, ఆక్మానమ్‌ తనను, కృతకృత్యమ్‌ = చేయవలసిన పను లన్నీ పూ ర్రిచేసుకొన్నవానినిగా, అమన్యత = తలచెను. తా, రావణుడు గొప్ప బలము గల, భయంకరులైన ఎనమండుగురు రాక్ష సులను ఇట్లు ఆదేశించి, బుద్దివిహీను డగుటచే “కృతకృత్యుడను ఆయినాను"అని భావించెను. క్షే మూ. న చిన్తయానో వైదేహీం కామదాణైః (పపీడిత?, (పవివేశ గృహం రమ్యం సీతాం (దష్టుమభిత్వరన్‌. రి వ, అ. సఃజు అతడు, వైదేహీమ్‌ = సీతను గూర్చి, చినయానః = ఆలోచించుచు, కామబాణైః = మన్మథతబాణములచేత, (పపీడితః = పీడింవబడిన వారై, సీతామ్‌ = సీతను, (దష్టుమ్‌ = చూచుటకు, అభిత్వరన్‌ = తొందరవడుచు, రమ్యమ్‌ = సుందరమైన, గృహమ్‌ = గృహమును, (వ్రవివేళ = (వవేశించెను. తా, ఆ రావణుడు సీతను గూర్చి ఆలోచించుచు, మన్మథబాణములచేత పీడింపబడినవాడై , ఆమెను చూచుటకు తొందరపడుచు, సుందర మైన అంతః పురములో (సవేశించెను. లి

ఆరణ్యకాండము 687 మూ. స (పవిశ్య తు తద్వేశ్మ రావణో రాక్షసాధిపః, అపశ్య దాక్షసీమద్యే సీతాం కోకపరాయణామ్‌. లి (వ. అ. రాక్షసాధిపః = రాక్షసరాజైన, సః కావణఃజ ఆ రావణుడు, తత్‌ యా ఆ, వేళ్ళ జ గృహమును, (వవిశ్య== (వవేశించి, రాష్షసీమధ్యే == రాష్షసనస్త్రీల మధ్యయందు, భోకపరాయణామ్‌ = దుఃఖమునకు అదీనురాలైన, సీతామ్‌=సీతను, తా. రాక్షసరాజైన ఆ రావణుడు గృహములో (వవేశించి, శోకముతో నిండి యున్న సీతను రాక్షసన్తీల మధ్య చూచెను. ర్‌ మూ. అ్యశుపూర్ణములీం దీనాం కోకభారాభిపీడితామ్‌, వాయువేగై రివాకాన్తాం మజ్జన్తీం నావమర్ణ వే. శ్రీ మృగయూథపర్శి భష్టాం మృగీం నే భిరివావృతామ్‌, అధోముఖముఖీం సీతామభఖ్యేత్య చ నిశాచరః. ర్‌ తాం తు కోకపరాం దీనామవళాం రాక్షసాధిపః, స బలాద్రర్శయామాన గృహం దేవగృహోపమమ్‌. 6 వ, అ. అకుపూర్ణముఖీమ్‌ నూ కన్నీళ్లతో నిండిన ముఖము గలది, డీనామ్‌ 2 దీనురాలు, శోకభారాభిసీడితామ్‌ = దుఃఖభారముచేత పీడింవబడినది; వాయువేగైః = వాయవుయొక్క వేగములచేత, సమ్మాకాన్నామ్‌ == ఆ[కమింన బడినదై, ఆర్జవే = సమ్ముదమునందు, మజ్ఞన్తీమ్‌జమునిగిపోవుచున్న, నావమివ= ఓడ వలె ఉన్నది, మృగయూథవరి[భహ్టామ్‌= లేళ్ల గుంపునుండి తప్పిపోయినదై , శ్వభిః = కుక్కలచేత, ఆవృతామ్‌ = చుట్టబడిన, మృగీమివ = అడలేడి వలె ఉన్నది, అధోముఖముఖీమ్‌ == (కిందికి వంచబడిన ముఖము గలది అయిన, సీకామ్‌బసీతను, నికాచరఃజఆ రాక్షసుడు, అవ్యేత్యజ సమీపించి, శోకవరామ్‌= శోకమునకు అధీనురాలు, దీనామ్‌ == దీనురాలు, ఆవశామ్‌=తన వశములో లేనిదీ అయిన, కామ్‌ = ఆమెను (కు, సః రావసాధిపః = ఆ రావణుడు, బలార్‌ = బలాత్కారమువలన, దేవగృహో పమమ్‌ == దేవళాగృహముళతో సమానమెన, గృహమ్‌ = గృహమును, దర్శయామాస = చూపించెను. న

4166 శ్రీమదామాయణము తా. దుఃఖభారముచేత (కుంగిపోతూన్న దీనురాలైన ఆ సీత ముఖము కన్నీళ్లతో నిండి యుండెను. వాయువేగమునకు ఇటు అటు కొట్టుకొని సమ్ముద ములో మునిగిపోతూన్న ఓడ వలె ఉండెను లేళ్ల గుంపునుండి విడిపోగా, కుక్కలు చుట్టుముట్టిన ఆడలేడి వలె ఉండెను. తల (కిందికి వంచి కూర్చుండెను. ఈ విధముగా దీనురాలై, దుఃఖముతో నిండి తన వశము తప్పి ఉన్న ఆ సీతను సమీపించి రాక్షసుడైన ఆ రావణుడు ఆమెను బలాత్కారముగా తీసికొనివెళ్ళి, దేవతల గృహముతో సమానమైన తని గృహమును ఆమెకు చూపించెను. 4,5,6 మూ. హర్మ్య పాసాదసంబాధం స్రీసహ్మసనిషేవితమ్‌, నానాపక్షిగజైర్చుష్టం నానారత్నసమన్వితమ్‌, (7 దా న్తకై స్తాపనీయైళ్ళ స్పాటికై రాజతైరపి, వ(జవై డూర్యచి త్రెళ్చ స్తమ్భైదృష్టిమనోహరై:, _ ర దివ్యదునుభినిర్హాందం త ప్రకాజ్బనతోరణమ్‌.

(ప. ఆ. హర్మ్యప్రాసాదసంవాధమ్‌ = మేడలతోను (పాసాదములతోను ఇరుకుగా ఉన్నది, నస్ర్రీసహ సని షేపితమ్‌ = శ్రీం సహ్మసములచేత 'సేవింవబడి నది, నానాపత్నిగణైః = అనేకవిధములైన పకుల సముదాయములచేత, జుషమ్‌ == పొందబడినది, నానారత్నసమన్వితమ్‌ = అనేకవిధములైన రత్నములతో కూడి నది దాన్లక్రైః = దంతసం బంధ మైనవి, తాపనీయైః చ == సువరమయములు, స్ఫాటితైః = సృటికమాణిక్య వికారములు, రాజ శైరపి=ర జతవికారములు, వ్యజ వైడూర్యచితై9: = వ్యజములచేతను, వైడూర్యములచేతను చ్మితవర్జములైన, దృష్టిమనోహరై ః == చూచుటకు మనోహరములుగా ఉన్న, స్వమ్చైః== స్తంభము లతో కూడినది, చివ్యదున్దుభినిర్హాాదమ్‌ == (శేష్టములైన దుందుభుల ధ్వని గలది, త ప్తకాజ్బునతోరణమ్‌ = శుద్ధమైన బంగారముతో నిర్మించిన ముఖద్వారములు కలది- ఆయిన (గృహమును చూపించెను).

తా ఆతని గృహము (అంతఃపురము) మేడలతోను, [పాసాదములతోను కిక్కిరిసి ఉండెను, అక్కడ వేలకొలది స్రీలు నివసించుచుండిరి. అనేక విధములైన పక్షులు ఆక్కడ ఉండెను. అది అనేకవిధములైన రత్నములతో నిండి యుండెను. చూచుటకు అందముగా ఉన్న ఆ గృహ స్తంభములు బంగారము

అరణ్యకాండము 609 తోను, వెండితోను నిర్మింపబడెను. వాటిపై దంతముతో నగిషీలు చెక్కి. సృటిక ములు, వ్మ్యజములు, వైడూర్యములు మాటుటతే అవి చ్మితవిచ్శితములుగా ఉండెను. బంగారు ముఖద్వారములు గల ఆ గృహము దివ్యములైన చుందుభుల ధ్వను లతో మార్ముమోగుచుండెను. 78 మూ. సోపానం కాజ్బునం చిత్రమారురోహ తయాసహ, 3 దాన్తకా రాజతాశ్చైవ గవాషాః [1పియదర్శనాః, "హేమజాలావృతాశ్చాసన్‌ తత (పాసాదప జ్కయః.10 (వ, ఆ, కాజ్బూనమ్‌ == బంగారువికార మైన, చ్మితమ్‌ = ఆశ్చర్యకర మైన, నోహానమ్‌ = మెట్టమార్గమును, తయా నహ = అమెతో కూడ, ఆరురోహ జ ఎక్కాను. త్మత = అక్కడ, దాన్తకాః == దంతవికారములు, రాజతాశ్చుజర జత వికారములు, 1పియదర్శనాః= అనందమును కలిగించు దర్శనము కలవి అయిన, గవాోకుః జ కిటికీలు, -హీమజాలావృతాః= బంగారు వలచేత కప్పబడిన, [ప్రాసాద పజ్హ్యయః = (ప్రాసాదముల పంక్తులు, ఆసన్‌ = ఉండెను. తా, ఆతడు ఆమెతో కూడ కలిసి, బంగారు వికారమైన ఆశ్చర్యజనక మైన సోపానమార్గమును ఎక్కెను. అక్కడ దంతముతోను, వెండితోను నిర్మించిన కిటికీలు చూచుటకు ముచ్చట కొలిపేవిగా ఉండెను. బంగారు వల కప్పి అలంకరింపబడిన (పాసాదముల పంక్తులు కనబడుచుండెను. 9, 10 మూ, సుధామణివిచి[తాణీి భూమిభాగాని సర్వశః, దశగివః స్వభవనే (పాదర్శ్మయత మైథిలీమ్‌. క్ష [వం అ దళ్శగీవః == రావణుడు, స్వభవనే = తన గృహమునందు, సర్వశః = అన్నివై పులందు, సుదామణివిచ్శికాణి == సున్నమువేతను, మణుల చేతను విచ్శితములుగా ఉన్న, భూమిఖాగాని = అంతస్తులను, మైథిలీమ్‌ జసీతను. (క); 1పాదర్శయత == చూపెను. తా, రావణుడు సీతకు తన ఆంత।ఃపురథభవనములో ఉన్న అన్ని అంత స్తులను చూపించెను. ఆ అంతస్తు లన్నీ సున్నము వేసి మణులు అలంకరించుటచే ఆశ్చర్యకరమొలుగా ఉండెను శే కీశీ

6090 శ్రీమ్మదామాయణము మూ. దీర్హికాః పుష్కరిణ్యశ్చ నానావృక్షసమన్వితా:, రావణో దర్శయామాస సీతాం శోకపరాయణామ్‌, 1 వ. ఆఅ. రావణః= రావణుడు, దీర్హికాః = దిగుడుబావులను, నానావృగ్ష సమన్వితాః == అనేకవిధములైన వృక్షములతో కూడిన, పుష్కరిణ్యళ్చ == పరస్సు లను, శోకపరాయణామ్‌ = శోకమునకు అధీనురాలైన, సీతామ్‌ = సీఠను (కు చర్శయామాస = చూపించెను. తా, రావణుడు దుఃఖా(క్రాంతురాలైన సీతకు దిగుడుబావులను, చుట్టూ చెట్టు ఉన్న చెరువులను చూపించేను. క్షే మూ. దర్శయిత్వా ళు వై దేహ్యాః కృత్స్నం తదృవనోత్తమమ్‌, ఉవాచ వాక్యం 'పాపాత్మా సీతాం లోభితుమిచ్చయా. 18 వ. అ. పాపోత్మా న్‌ా పావాత్ముడైన రావణుడు, కృత్స్నమ్‌ == సమస్త మైన, తత్‌ = ఆ, భవనోత్తమమ్‌ = (శేష్టమెన గృహమును, వై దేవ్యాః = సీతకు, దర్శయిత్వా = చూపించి, సీతామ్‌ = సీతను, ఇచ్చయా == కోరికచేత, లోభితుమ్‌ కా లోభ పెట్టుటకు, వాక్యమ్‌ == వాక్యమును, ఉవాచ = పలికెను. కా. పాపాత్ముడైన ఆ రావణుడు టేష్టమైన ఆ భవనము. నంతా సీతకు చూపి, ఆమెకు కోరిక పుట్టించవలఠె నను అభ్మిపాయముతో ఇట్టు పలికెను. 18 మూ. దశ రా కసకోట్యశ్చ ద్వావింశతిరథాపరాః, తేషాం |1పభురహం సితే. "సర్వేషాం ఖీమకర్మణామ్‌, 14 వర్షయిత్వా జరావృద్ధాన్‌ బాలాంశ్చ రజనీచరాన్‌. [ప.అ. సీకే సీకా, జరావృద్ద్ధాన్‌ = ముసలితనముచేత వృద్దులు, బాలాంళ్చ = వాలులు అయిన, రజనీచరాన్‌ = రావసులను, వర్ణయిత్వాజువిడిచి, దళశఎ= పది, రాక్షసకోట్యశ్చ వ రాక్షసుల కోటులు, అథ = మరియు, అవరాః= ఇంకను, ద్వావింళతిః ఇరువదిరెండు కోట్లు ఉన్నవి. వీమకర్మ్శణామ్‌ = భయం కరమైన కర్మగల, తేషామ్‌ = వారికి, సర్వేషామ్‌ = అందరికి, అహమ్‌ = నేటి,

ఆరణ్యకాండము గ91 ఠా. సీతా! ముసలివాళ్డు, బాలులు అయిన రాక్షసులు కాక మొత్తము ముప్పదిరెండు కోట్టమంది రాష్షసు లున్నారు. భయంకరములైన వనులు చేయు వారి కందరికీ నేను (పభువును. కేడీ మూ. సహ్మసమేక మేకస్య మమ కార్యపురఃసరమ్‌, ర్‌ యదిదం రాజతన్త 90 మే త్వయి సర్వం (పతిష్టితమ్‌, జీవితం చ విశాలాక్షి త్వం మే (పాణైర్గరీయసీ. 16 [వ+ అ. ఏకస్య == ఒక్క-? మమజు నాకు, ఏకమ్‌ = ఒక, సహసమ్‌ == సహ్మసము, కార్యపురఃసరమ్‌ = కార్యములందు ముందునకు వచ్చునది. యత్‌ ఏ, ఇదమ్‌ = ఈ, రాజ్యతన్త9మ్‌ = రాజ్యవ్యవవాోరమున్నదో ,, సర్వమ్‌ == అది ఆంతా, జీవితం చ == జీవితమూ త్వయి== నీయందు, (వతిష్టితమ్‌ = నిలచి ఉన్నది. వికాలాక్ని = విశాలములైన న్మేతములు గలదానా : త్వమ్‌=నీవు, మే= నాయొక్క, [పాజై ః= 1పాణములచేత, గరియసీ = గొప్పదానవు. తా. నాకు ఏ చిన్న వని వడినను వెయ్యిమంది ముందుకు వచ్చుచుందురు. తః విళాలన్మేతములు గల సీకాః సమస్తమైన ఈ రాజ్యసంవిధానము, నా జీవి తమూ కూడ నీమీద ఆధారపడి యున్నవి. నీవు నా 1పాణములకం టె కూడ గొవృదానవు. 18, 16 మూ. బహ్వీనాముత్తమన్రీణాం మమ యోఒసొ పర్మిగహః, తాసాం త్వమీశ్వరా సీతే మమ భార్యా భవ యే. 17 1ప.అ. సీదేజు సీతా! ఐహ్వీనామ్‌జూ అనేకులైన, ఉత్తమన్తీణామ్‌ = తాసామ్‌ = వాళ్లకు, త్వమ్‌ = నీవు, ఈశ్వరీజ,ప్రభువుగా, భవ=ఆగుము. (పియే జ 1సియురాలా |! మమః== నాయొక్క, థార్యా== కార్యవు, భవ ఆగుము. తా, సీతా! నేను సంపాదించుకొని వచ్చిన బహుసంఖలో ఉన్న ఉత్తమ స్రీలకు నీవు _పథువుగా ఉండుము. (ప్రియురాలా ? నా భార్యవు అగుము. 17 మూ, సాదు కిం తేఒన్యయా బుద్ధ్యా రోచయస్వ వచో మమ, కామాభితప్తన్య మమ (పసాదం కర్తుమర్హసి. 18

692 [శీమ్మ్యదామాయణమణ వ.అ. తేజనీకు, అన్మయా = మరి యొక, బుద్ధ్యా ఆలోచనచేత, కిమ్‌ = ఏమి (ప్రయోజనము ? సాదు== మంచిదైన, మమ వచఃళణ నా వచనమును; రోచయస్వ = ఇష్టమైనదానినిగా చేసికొనుము. కామాభితవ్తస్య = కామముచేత తపింపచేయబడిన, మమ = నాయొక౬. (పసాదమ్‌ = అను్ముగహమును, కర్తుమ్‌జ చేయుటకు, అర్హసి== తగియున్నావు. తా. నీవు మరొక ఆలోచన ఎందుకు చేసెదవు? నేను చెప్పిన మంచి మాటను అంగికరించుము. కామముచేత తప్తుడనైన నన్ను అన్ముగహించుము.18ి మూ. పరిక్షిపా సము[దేణ లజ్కేయం శతయోజనా, నేయం ధర్శయితుం శక్యా 'సేచ్చైరపి సురాసురైః:. 19 ష కు జా (వం ఆఅ. శతయోజనా = నూరు యోజనముల (వమాణము గల, ఇయమ్‌- జీ ఈ లజ్బా = లంక, సమ్ముదేణ = సమ్ముదముచేత, పరీక్షిప్తాజచుట్టబడినది. సేన జు ఇంర్మదునితో కూడిన, సురాసురై రపిజసురులచేత అసురులచేత కూడ, ఇయమ్‌ = ఈ లంక, ధర్షయితుమ్‌ ఇ ఎదరించుటకు, న శక్యాజ= శక్య మైనద్‌ కాదు, తా, నూరు యోజనముల (నమాణము గల ఈ లంక చుట్టూ సముద మున్నది* ఆందుచేత సురాసురులు దేవేందునితో కలసి దండెత్తివచ్చినా దీనిని జయించజాలరు. 10 మూ. న దేవేషు న యక్షేషు న గన్ఫర్వేషు పక్షిషు, అహం పశ్యామి లోకేషుయో మే వీర్యసమో భవేత్‌.20 ఇ.పరా[కమముచేత సమానుడు, భవేత్‌ = అగునో, అట్టివానిని, అహమ్‌== నేను, దేవేషు = దేవతలలో, న పళ్యామి== చూడను. యక్షేషు = యక్షలలో, న== చూడను. గన్ఫర్వేషు = గంధర్వులలో, న చూడను, పక్షిమ = పక్షులలో, నజ చూడను. తా. మూడు లోకములలోను, దేవతలలో గాని, యక్షులలో గాని. గంధ

అరణ్యకారిడము 698 ర్వులలో గాని, వకులలో గాని పరాకమముచేత నాతో సమానుడు ఎవ్వడూ లేడు. ల మూ. రాజ్యభ సేన దినేన తావ సేన గతాయుషా, కిం కరిష్యసి రామేణ మాను షేణాల్పతేజసా. ర్డ్న వ. అ. రాజ్యవ సేన ఇ రాజ్యమునుండి (తన్హుడు, దీనేన == దీనుడు, తాప సేన == మునివృత్తిలో ఉన్నవాడు, గతాయుషా== గడచిన ఆయుర్దాయము గలవాడు, మానుషేణ = మానవుడు, అల్బతేజసా = అల్పమైన తేజస్సు కలవాడు అయిన, రామేణ == రామునితో, కిం కరిష్యసీ = ఏమి చేయగలవు ? తా. రాముడు రాజ్యకష్టుడు, దీనుడు. మునివృత్తిలో ఉన్నవాడు. మానవ మ్మాళుడు. అల్పమైన తేజస్సు కలవాడు. ఆతని ఆయుస్సు తీరిపోయినది, అట్టి రామునితో ఏమి చేనెదవు? రో మూ. భజస్వ సీతే మామేవ భర్తాహం సదృళస్తవ, యౌవనం హ్య్మ్మ్రధువం భీరు రమస్వేహ మయా సహ. [పఅ సీతే= సీతా! మామేవ = నన్నే? భజస్వ == పొందుము, అహమ్‌ జు నేను, తవ నీకు, సద్భళః జు తగిన, భర్తాజు భర్తను. భీరు= భయస్వభా వము కలదానా; యొననమ్‌ == యౌవనము, ఆ్యధువం హ్‌ అస్థిరము కదా. ఇహ జా ఇక్కడ, మయా సహజ నాతో కూడ, రమన్వ జ (కీడించుము. కా. ఓ! సీతా : నన్ను చేరుము. నేనే నీకు తగిన భర్తను. ఓ: భయ స్వభావము కలదానా ! యొవనము స్థిరముగా ఉండేది కాదు కదా? ఇక్కడ నాతో కూడ రమించుము. రై మూ. దర్శనే మా కృథఠా బుద్ధిం రాఘవస్య వరాననే, కాస్య కక్తిగివాగన్తుమపి సీతే మనోరభథై 1. లప (ప, అ. వరాననే == శేష్టమైన ముఖము కలదానా రాఘవస్య == రాముని యొక్క, దర్శనే = దర్శనమునందు, బుద్ధిమ్‌=బుద్ధిని? మా కృథాఃచేయకుము.

సీతే = సీతా: అస్యజ ఈతనికి, మనోరథ్లైరపి == మనోరధములచేత కూడ, ఇహ == ఇక్కడికి, ఆగన్తుమ్‌ జ వచ్చుటకు, శక్తిఃజ= శక్షి, కాజ ఏమిటి ? తా. సుందరమైన ముఖము గలదానా : రాముడు సీకు కనబడగలడనిః కూడ ఆళ పడకుము. ఓః సీతా ; అతడు ఇక్కడికి ఊహచేత కూడ రాజాలడు- మూ. న శక్యో వాయురాకాశే పా శైర్బన్దుం మహాజవః, దీప్యమానస్య వాప్యగ్నేర్గ్య్రహీతుం విమలాం శఖామ్‌. 94 (పష. అ. మహాజవః == గొప్ప వేగము గల, వాయు।ః=వాయువు, ఆకాశే=ు ఆకాశమునందు, పాైచైఃణజ పాళశములచేత, బన్జుమ్‌ == బంధించుటకు, న శక్యఃజ= శక్యమైనది కాదు. చీప్యమానస్య == (వజ్వలించుచున్న, అగ్నేః == అగ్నియొక్క-* విమలామ్‌ ఇ నిర్మలమైన, శిఖామ్‌ = జ్వాలను, యగహీతుమ్‌ నూ (గ్రహించుటకు: (శక్యము కాదు). తా. మహావేగము గల వాయువును అకాశమునందు బంధించుట శక్యము కాదు. అగ్ని _నజ్వలించుచుండగా దాని సిర్మలమైన జ్వాలను పట్టుకొనుట కూడ. శక్యము కాదు. మూ, (త్రయాణామపి లోకానాం న తం పళ్యామి శోభనే, వికమేణ నయేద్యస్త్వాం మద్చాహుపరిపాలికామ్‌. 25 (ప= అ. శోభనే= మంగళ్యపదురాలా : [త్రయాణామ్‌ == మూడు, లోకానా మపీ = లోకములలోకూడ, యః == ఎవడు, మద్చాహువరిపాలితామ్‌ = నా బాము వులచేత పాలింపబడిన, క్వామ్‌ == నిన్ను, విక్రమేణ == వర్మ్శాకమముచేత, నయేత్‌ == తీసికొని వెళ్ళునో, తమ్‌ = అట్టివానిని, న పళ్యామి = చూడను. తా, మంగళకరురాలా ! నా రషమణలో ఉన్న నిన్ను తీసికొని వెళ్ళగలి. గినవా డెవ్వడూ, ఈ మూడు లోకములలో కూడ లేడు. రిగ్రి మూ. లజ్కాయాం సుమహ దాజ్యమిదం త్వమనుపాలయ, త్వత్చేష్యా మద్విధాతశ్చైవ దేవాళ్చాపి చరాచరాః, 26

ఆరణ్యకాండము 695 రించుము. మద్విధాః == నావంటివారు, దేవాళ్చాపి = దేవతలు, చరాచరాః == స్థావర జంగమములు, త్వ్యత్పేష్యాః == నీకు కింకరులు ఆగుదురు.

కా. నీవు లంకలో చాల గొప్పదైన రాజ్యమును స్వీకరించినట్టయితే, నావంటివాష్ట, దేవతలు, స్టావరములు, జంగమములు కూడ నీకు కింకరు అగు దురు లగి

మూ, అభిషేకోదకక్టిన్నా తుష్టా చ రమయస్వ మామ్‌,

దుష్కృతం యత్‌ పురా కర్మ వనవాసేన తద్గతమ్‌, రి యశ్చతే నుకృతో ధర్మస్త స్యేహ ఫలమాప్నహి.

వ, ఆ. అభి షేకోదకక్తిన్నా = రాజ్యాఖి షేక జలముచేత తడిసినదానవై , తుష్టా చ=నంతోషించినదానవై , మామ్‌ =నన్ను, రమయస్వ=రమింవచేయము. పురా = వూర్వమునందలి, యత్‌ == ఏ, దుష్కృతమ్‌ = చెడ్డదైన, కర్మ = కర్మ ఉ&ండెనో, తర్‌ = ఆది, వనవాసేన = వనవాసముచేత, గతమ్‌=పోయినది. తే== నీయొక్క, యఃజపీ, సుకృతఃజ బాగుగా చేయబడిన, ధదర్మఃజ=ధర్మము గలదో, తస్కజ దానియొక్క, ఫలమ్‌ = ఫలమును, ఇహ= ఇక్కడ, అస్ప్నపహి== షౌందుము.

తా. రాజ్యాభి షేకము చేయి ంచుకొన్న ఉదకముచేత తడిసినదానవై , ఆనందించుచు నన్ను అనందింవచేయుము- నీవు పూర్వము చేసిన పావమంఠా వనవాసదుఃఖమును అనుభవించుటచేత తొలగిపోయినది. ఇంక చేనిన పుణ్యము నకు ఫలితమును అనుభవించుము. లి

మూ. ఇవా మాల్యాని సర్వాజణీ దివ్య్మగన్దాని మైథిలి, ర్డిస్ర్‌

భూషణాని చ ముఖ్యాని "సేవన్వ చ మయా నహ.

(న. అ. మైథిలి= సీతా: ఇహ = ఇక్కడ, దివ్యగన్దాని = దివ్యమైన సువాసన గల, సర్వాణి = సమస్తమైన, మాల్యాని= మాలలను, ముఖ్యాని ఇ ముఖ్యములై న, భూషణాని చ= అలంకారములను, మయా సహ == నాతో కూడ,

606 శ్రీమ్మదామాయణము

శా. సీతా! నీవు ఇక్కడ నాతో కలిసి, దివ్యమైన సువాసన గల అన్ని

పుష్పమాలలను, (శేష్టములైన ఆలంకారములను ధరించి ఆనందించుము. 6

మూ పుష్పకం నామ స్ముశోణి (ధాతుర్వైశవణస్య మే 29 విమానం సూర్యసంకాశం తరసా నిర్జితం మయా.

వ. అ. స్కశోణి = అందమైన కట్మిపదేశము గలదానా! మేజనా యొక్క, [భాతుః== సోదరుడైన, వై(శవణస్య = కుబేరునియొక్క- , పుష్పకం నామ = పుష్పక మనే పేరు గల, సూర్యసంకాశమ్‌ = సూర్యునితో సమానమైన, విమానమ్‌ == విమానము, తరసా = బలముచేత, మయా == నాచేత, నిర్దితమ్‌ == జయింపబడినది,

తా అందమైన కట్మిపదేశము గల ఓ 1 సీతా!నా సోదరుడైన కుబేరు నికి చెందిన సూర్యుని వంటి కాంతి గల పుష్పక మనే విమానమును నేను పర్మాక మముచేశు జయించితిని. రర

మూ. విశాలం రమణీయం చ తద్విమానమనుత్తమమ్‌, త తత సీతే మయా సార్ధం విహరస్వ యథాసుఖమ్‌.

వ.ఆ. సీకే= సీతా! ఆనుత్తమమ్‌ = (శేష్టమైన, తత్‌ = ఆ, విమానమ్‌

== విమానము, వికాలమ్‌ = విశాలమైనది. రమణీయం చ= అందమైనది. తత 2 దానియందు, మయా సార్థమ్‌ = నాతో కూడ, యథాసుఖమ్‌ = సుఖముగా, విహరస్వ = విహరించుము.

కా. సీతా! చాల టేష్టమైన ఆ ఏిమానము విశాలమైనది; సుందోర మైనది. నీవు నాతో కలిసి సుఖముగా దానియందు విహరించుము తి0

మూ. వదనం పద్మసంకాశమమలం చారుదర్శనమ్‌, కోకార్తం తు వరారోహేన (భాజతి వరాననే. గ!

(ప. అ. వరారోహే = గ్రేష్టమైన కట్మిపదేశము కలదానా : వరాననే సుందరమైన ముఖము కలదానా! పద్మసంకాశమ్‌ == వద్మముతో సమానము, అమలమ్‌ ఇ నిర్మలము, చారుదర్శనమ్‌ == అందమైన దర్శనము గలది అయిన,

అరణ్యకాండము 697 వదనమ్‌ ౬ నీ ముఖము, శోకార్తమ్‌ == దుఃఖముచేత పీడితమై; న (_భాజతి = [వకాశించుటలేదు.

తా. (శేష్ట మైన కట్మిసదేశము, అంద మైన ముఖము గల ఓ: సీతా:

పద్మముతో సమానము, నిర్మలము, చూడ ముచ్చట గొల్పునది ఆయిన నీ

ముఖము దుఃఖముచేత పీడింపబడుటచే ్మసకాశహీనముగా ఉన్నది. రి మూ. ఏవం వదతి రస్మిన్‌ సా వస్తాాన్హేన వరాజ్ఞనా,

పిధాయేన్దునిభం సీతా ముఖమశూణ్యవర్తయత్‌. రల

వ ఆ తస్మిన్‌ = అతడు, ఏవమ్‌ = ఇట్లు, వదతి = వలుకుచుండగా, సమానమెన, ముఖమ్‌ = ముఖమును, వస్తానేన = వస్త్రాంతముచేత, పిధాయజ కప్పి, అ్యశూణి = కన్నీళ్లను, అవర్నయత్‌ == (వవర్తింపచే నెను.

తా. ఆ రావణుని మాటలు విని, త్తీలలో ేస్టరాలైన ఆ సీత, చం్యదుని వంటి ముఖము బీరకొంగుతో కప్పుకొని కన్నీష్ట కోర్చెను. ర్తి

మూ. ధ్యాయన్నీం తామివాస్వస్థాం దీనాం చిన్తాహత(పభామ్‌, ఉవాచ వచనం పాపో రావణో రాక్ష సేశ్వరః.

ప. అ పావః = పొపాళ్ముడైన, రాష సేశ్వరఃరాక్షనరా జైన, రావణః = రానబణుడు, ధ్యాయన్సీ మివ == ధ్యానముచేయుచున్నది వల ఉన్నదీ, అస్వస్థామ్‌ ణు అస్వస్టురాలు, డీనామ్‌ = దీనురాలు, చిన్తాహత్యవథామ్‌ == విచారముచేత కొట్ట బడిన కాంతి గలది అయిన, తామ్‌ == ఆ సీతను గూర్చి, వచనమ్‌ =వచనమును,

తా. దీనురాలైన ఆ సీత వికలమైన మనస్సుతో ఏదో ధ్యానము చేయ చున్నదా అన్నట్టు ఉండెను చింతతో కాంతివిహీనురాలైన ఇట్టి సీతతో పాపాళ్ము డైన ఆ రాక్షసరాజు రావణుడు ఇట్టు పలికెను. క్రి

మూ. అలం వీడేన వైదేహి దర్మలోపకృతేన చ, ర్రిడ్త ఆర్జోఒయం దైవనిష్యన్లో యస్త్వామభిగమిష్యతి.

698 శ్రీమ్మదామాయణము

(వ, అం వైదేహి == సీతా; ధర్మలోవకృతేన == ధర్మలోవముచేత ఏర్ప డిన, |వీడేనజ నీగ్గచేత, ఆలమ్‌ == చాలును, యఃజ ఏది, త్వామ్‌ = నిన్ను, అభిగమిష్యతి == పొందనున్నదో, ఆయమ్‌= ఈ, దైవనిష్యన్టః= దైవసంబంధము, ఆర్షఃజ బుష్మిపోక్తమైనది.

తా. 'సీతా ః ధర్మలోవము కలుగ నున్న దని సిగ్గవడవద్దు నీకు దైవ వశముచేత అలభింప నున్న ఈ సంబంధము ధర్మశాస్త్రాలలో బుషులచేత అంగి కరింవబడినదే.

వి. ఈ క్లోకమునకు అర్థము సరిగా లేదు. వ్యాఖ్యాతలు ఏవేవో వ్యాఖ్యా నించినారు. కొన్ని వరిస్థితులలో శ్రీ పునర్వివాహము చేసికొనవచ్చు నని ధర్మ శాస్త్రాలలో బుషులు చెప్పినారు గాన ఇది కాస్త్రసమ్మతమే అని' భావ మన్నట్టు కొందరు వ్యాఖ్యాతలు [వాసినారు. “నిష్యన్గ! శబ్దానికి “సంబంధము” అనే అర్థం. ఎక్క-డ ఉన్నదో తెలియదు. ఇ బ్లే ఇతరవ్యాభ్యాతల వ్యాఖ్యానములు కూడా ఏవో (వాయాలని (ాసినట్టు ఉన్నవి. (పాచ్మపారము బాగున్న ది_

““అలం (పీడేన వైదేహ్‌ ధర్మతావకృతేన చ,

హర్షోఒయం దేవి విస్పష్టో యస్తాముసగమిష్యతి .”

పూర్వార్థమునకు వెనుక చెప్పిన అర్ధమే. దేవి= ఓ! దేవీ!) యఃజవీ. సంతోషము, త్వామ్‌ = నిన్ను, ఉపగమిష్యతి = పొందగలదో, అయం హర్షఃజ= ఈ సంతోషము, విస్పష్టః == స్పష్టమైనదే, సీకు ఆనందము ఎంతో కలుగ నున్న దనే విషయము సుస్పష్టము. ఇంక ధర్మలోవభయంచేత సిగ్గు వడడం మంచిది కాదు అని భావము. వ!

మూ. ఏతౌ పాదౌ మయా న్నిగ్గా శిరోభిః పరిపీడితా, ర

(పసాదం కురు మే శిపం వళ్యో దాసోఒహమన్మి తే

వ. అ. ఏతౌఎ= ఈ, స్నిగ్గౌ= సుందరములైన, పాదౌ == పాదములు,

మయా == నాచేత, శిరోభిః= శిరస్సులచేత, పరిపీడితాజపీడింపబడినవి. వష్‌పమ్‌

అరణ్యకాండము 6989 నేను తే సీకు, వళ్యః డా వశుడైన, దాసః == దాసుడను, ఆన్మీ = ఆయి. ఉన్నాను.

తా, సుందరమైన నీ పాదములను స్పృశించి నమస్మ-రించుచున్నాను. నా మీద శీఘముగా అనుగ్రహము చూపుము. నేను నీకు వచుడనైన దాసుడను, లిక్‌

మూ. ఇమాః శూన్యా మయా వాచః శుష్యమాజేన భాషీతాః,,

న చాపి రావణః కాంచిన్మూర్డ్నా శ్రీం (వణమేత హిం

(వ. అ. పష్యమాజేన = కామపీడితుడ నైన, మయా జ నాచేత, ఇమాః == ఈ, సూన్యాః = శూన్యమైన, వాచః వాక్కు-లు; భాషితాః ౬ వలకబడినవి. రావణః = రావణుడు, కాంచిత్‌ న్రాయమ్‌=ఏ శ్రీని కూడ, మూర్ధ్నా=శిరస్సుతో, న _(పణమేత హి= నమస్కరించడుకదా.

తా. కామపీడితుడనై న నేను ఈ జూన్యములైన (నావంటివాడు చెన్న కూడని) మాటలు చెప్పుచున్నాను. రావణుడు ఏ స్త్రీకీ నమస్కరించడు కదా,

వి. కూన్యాః== అనేదాని అర్థం సరిగా కుదరడం లేదు.

“నేమా; కూన్యాః కృథా వాచః శుష్యమాణేన థాషితాః”

అనే పాచ్యపారం బాగున్నది. “*శ్చమ్ష్యమాజేన = ఎండిపోవుచున్న (కామః పీడితుడనైన) నాచేత, భాష్షితాః = వలకబడిన, ఇమాః వాచః== ఈ వాక్కులను,. శూన్యాః జ శూన్యమైనవాటినిగా, న కృథాః== చేయకుము”. ఆని అర్థము. ఈ- హెరంలో కూడా “నికు బదులు *మా' ఉంటే బాగుండును. 86

మూ. ఏవముక్తా దళ (గీవో మైథిలీం జనకాత్మజామ్‌, త్రి

కృతాన్త వళమాపన్నో మమేయమితి మన్యతే. ఇత్యార్షే శ్రీమ్మదామాయణే వాల్మీకీయే ఆదికావ్యే అరణ్యకాథ్ఞే సజ్బపజ్బాశః సర్గః.

వ, అ. దశ్యగీవః జు రావణుడు, జనకాత్మజామ్‌ =. జనకుని కుమార్త

యైన, మెథిలీమ్‌ = సీతను గూర్చి, ఏవమ్‌జఇట్టు, ఊక్త్వాజసలికి, కృతాన్నవళమ్‌.

700 శ్రీవ్మాదామాయణము

ఆజ యముని వశమును, ఆపన్నః == పొందినవాడై, ఇయమ్‌ = ఈమె, మమ=జ

తా. రావణుడు సీతతో ఇట్ట పలికి, యమునకు వశుడై పోవుటచే “ఈమె

ఇంక నాకు చెందినదే” అని సంతోషించుచుండెను 8?

“కాలానందిని” అను శ్రీమ్యదామాయ జాం ధవ్యాఖ్యానమునందు ఆరణ్యకాండలో ఏబదియైదవ సర్ష సమా పము

అద జ అథ షటజ్బొాశః సర్గః [నేత రామునివై తన వన్చా నికో ఎలటేముల్‌ క్రలను (వతలోంబి రావణుని శిందంచుడి. రాజనన్నీ లు అవను అభోళవానిళట తీనీతొని పోయి భయ పెట్టుట]. ళు మూ. సా తథోక్తా తు వైదేహీ నిర్భయా ళోకకర్శికా, తృణమన్తరతః కృత్వా రావణం (ప్రత్యభాషత. క్షే (ప. అ. తథాజ అట్టు, ఊక్తాజు వలకబడిన, శోకకర్శితౌ = శోకముచేత కృశింవచేయబడిన, సా వైదేహీ= ఆ సీత, నిర్భయా = భయము. లేనిదై, తృణమ్‌ = గడ్డివరకను, అన్నరతః = మధ్యయందు, కృత్వా == ఉంచి, రావణమ్‌ ౯ రావణునిగూర్చి, (వత్యభాషత = సమాధానము చెప్పెను. ఠా. శోకముతో కృశించి ఉన్న ఆ సీత ఆ రావణుని మాటలు విని, ఏ మాాతమూ భయము లేనిదై, మధ్యలో గడ్డిపరక ఉంచి రావణునకు ఇట్టు సమా ధానము చెప్పెను. గే మూ. రాజా దశరథో నామ ధర్మ సేతురివాచలః, అనందం శ ళం క ళ్ళ నత్యసన్ద్షః పరిజ్ఞాతో యస్య ప్వ్కుతః స రాఘవః. ల [వ ఆం దశరథో నామ == దశరథు డనే పేరు గల, రాజా రౌజా, అచలః = స్థిరమైన, ధర్మ 'సేతురివ = ధర్మమును నిలుపు సేతువు వంటివాడు. గాను, సత్యసన్థః == సత్యమైన (సతిజ్ఞ కలవాడుగాను, పరిజ్ఞాతః నూ (పసిద్భడు. సః రాఘవః ఆ రాముడు, యస్య = ఎవనియొక్క, ప్యుతః = ప్యుతుడో, తా. దళరళు దనే రాజు ధర్మమును నిలుపు స్థిరమైన సేతువు వంటివాడు అనీ, సత్యసంధు డనీ (పసిద్దుడు. శ్రీరాముడు ఆతని ప్కుశుడే, రె

701 శ్రీమ్మదామాయణము మూ. రామో నామ స ధర్మాత్మా (తిషు లోకేషు వి్మిశుత ౩, దీర్ణబాహుర్విశాలాషో దైవతం హి పతిర్మమ- తి ర్స్‌ 6 వసిద్ధుడు, దీర్షబాహుః జు దీర్షములై న బాహువులు కలవాడు, విశాలామః = విక ,లములైన న్నేలేములు కలపాడు, రామో నామ= రాము డను పేరు గలవాడు -అయిన, సః= ఆ, ధర్మాత్మా == ధర్మాత్ముడు, మమజ=నా యొక్క, పతిః జా కర్తం దైవతమ్‌ == నాకు దైవతము. తా. మూడు లోకాలలోను (పసిద్ధుడు, దీర్చములైన బాహువులు విశాలము లైన న్మేతములు కలవాడు అయిన, రాము డను పేరు గల ఆ ధర్మాత్ముడు నా భర్త. ఆతడే నా దైవము. తి మూ ఇఖ్వుకూణాం కులే జాతః సింహస్కన్నో మహాద్యుతిః, అక్ముణేన సహ, (భ్యాతా యస్తే 1పాణాన్‌ హరిష్యతి. డీ య. అ. ఇశ్వ్రకూణామ్‌ ఇ ఇవ్వైుకురాజుల, కులే=కులమునందు, జాతః -జ= పుట్టినవాడు, సింహస్కన్ష్గః = సింహమువంటి మూపు కలవాడు, మవాద్యుతిః ఇ గొప్ప కాంతి గలవాడు, (భ్యాకా = సోదరుడైన, లక్ముణేన సహ జూ లక్మణు నితో కూడిన, యః== ఏ రాముడు, తేజ నీయొక్క, [పాణాన్‌ = (ప్రాణములను, హరిష్యతి = హరించగలడో. తా. ఇవజ్వుకునంశమునందు పుట్టినవాడు, సింహము వంటి మూపు గల వాడు, గొన్న కాంతి గలవాడు అయిన ఆ రాముడు సోదరుడైన అమ్మ ణునితో కలిసి సీ పైణములను తీసివేయగలడు. త్త మూ. (వత్యక్షం యద్యహం తస్య త్వయా స్యాం ధర్షితా బలాత్‌, శయితా త్వం హతః సంఖ్యే జనస్టానే యథా ఖరః. (వ. అ. ఆహమ్‌ == నేను, త్వృయా == సీచేత, తస్య=ఆతనికి, (నత్యక్షమ్‌ = ఎదుట, బలాత్‌ = బలాత్యారముగా, ధర్షితా = అవమానితురాలను, స్యాం +ఈయది = అయి ఉన్నట్లయికే, త్వమ్‌ = నీవు, జనస్టానే = జనస్తానమునందు, ఖరః

ఆరణ్యకాండము 708 యథా జ ఖరుడు వల్శె హతః= చంవబడినవాడవై, శయితా = శయనించెడి వాడవు, తా. నీవు నన్ను ఆ రాముని సమక్షంలో అవమానించి ఊన్నట్టయితే, జన స్థానంలో ఇరడు వలె, హాతుడవై నేలమీద వడి యుండెడివాడవు. ర్‌ మూ. య ఏతే రాక్షసాః (పోక్తా మోరరూపా మహాబలాః, రాఘవే నిర్విషాః సర్వే సుపర్ష్దే పన్నగా యథా. 6 వ, ఆ. ఘోరరూపాః == "ఘోరమైన రూపము గలవారు, మహాబలాః శొన్ప బలము గలవారు అయిన, యేజ==వీం ఏతే = ఈ, రాషసాః= రాతసులు, 1పోకు: = చెప్పబడినారో, సర్వే = వాళ్ళందరూ, సువళ్హి = గరుత్మంతుని విష యమునందు, పన్నగాః యథా = సర్పముల వలె, రాఘవే== రాముని విషయము నందు, నిర్విషాః= విషము లేనివారు. కతా. భయంకరమెన రూపములు గల మహాబలవంతులైన రాశసులను గూర్చి సీవేమో వర్షించి చెప్పినావు, కాని ఈ రాక్షసు లందరూ, గరుత్మంతుని ముందు సర్పములు విషశోన్యము లైనట్టు, రాముని ముందు నిర్వీర్యులు. 6 మూ. తస్య జ్యూవ్మిపముక్తాస్తే శరాః కాజ్బునభూషణాః, శరీరం విధమిష్యన్ని గణ్గాకూలమివోర్మయః. 7 [వ ఆ. తస్య = ఆ రామునియొక్క-, జ్యావ్మివముక్తాః=నారినుండి విడువ బడిన, కాజ్బనభూషణాః = బంగారు అలంకారములు గల, శరాః=బాణములు, ఊర్మయః == తరంగములు, గత్షాకూలమివ == గంగాతీరమును వలె, తే ళరరమ్‌ == నీ శరీరమును, విధమిష్యన్ని = హింసించగలవు శా. బంగారముచేత అలంకరింపబడిన బాణములు ఆ రాముని ధనస్సు నుండి బయలుదేరి వచ్చి, గంగాతరంగములు గంగాతీరమును కూల్మదోసినట్టు , సీ శరీరమును హింసించగలవు. ౯7 మూ. అసురైర్వా నురైర్వా త్వం యద్యవధ్యోఒసి రావణ, ఉత్పాద్య సుమహదై్వ్రరం జీవంస్తన్య న మోక్యుసే. 8

704 శ్రీమ్మదామాయణము వ, ఆ. రావణజ రావణుడా: త్వమ్‌ = నీవు, అసురైర్వా == అసురుల చేతగాని, సురైర్వా == దేవతలచేత గాని, అవధ్యః = చంప శక్యము కానివాడవు, అసీ యది జ అయినను, సుమహత్‌ == చాలా గొప్పదెన, వైరమ్‌ = వై రమును; ఊఉత్పాద్య == పుట్టించి, జీవన్‌ == జీవించుచున్నవాడ వై, తస్య=అఆతనికి, న మోడు తా. రావణుడా ; నిన్ను అసురులు గాని, సురులు గాని చంపలేక పోవచ్చును. కాని రామునితో ఇంత గొవ్ప వైరము పెట్టుకొని నీవు పాణాలతో చైటపడవు. ర మూ. సతే జీవిత శేషస్య రాఘవోఒన్నకరో బలీ, పశోర్యూపగళత స్యేవ బీవితం తవ దుర్హభమ్‌. రి [వ.అ. బలీ = బలవంతుడైన, సః రాఘవః=జ అ రాముడు, తేజనీ యొక్క, జీవిత శేషస్య = మిగిలిన జీవితముయొక్క, అన్నకరః = అంతమును చేయువాడు, యూపగతస్య == యూపస్తంభమును పొందిన, వశోరివ = పళువునకు వలె, తవ==సీకు, జీపితమ్‌ = జీవితము, దురభమ్‌ = దురభము. ళా ళా తా. మహాబలవంతుడైన అ రాముడు నీ మిగిలిన ఆయుర్హాయమును అంతము చేయగలడు, యూపస్తంథానికి కట్టిన పశువునకు వలె నీకు జీవితము. ఇంక దక్కదు. ల ర్ట మూ. యది పశ్యేత్స రామస్త్ర్యాం రోషదీప్తేన చక్షుషా, రక్షస్త్వమద్య నిర్ణగ్గో గచ్చేః సద్యః పరాభవమ్‌. 10 (ప. అ. రకషఃజ రాక్షసుడా ః సః రామః== ఆ రాముడు, రోషదీప్తేన== రోషముచేత మండుచున్న, చకృుషా = నేతముతో, త్వామ్‌ =నిన్ను, వశ్యేద్యది=ు చూచినట్టయితే, ఆద్య = ఇప్పుడు, సద్యః == వెంటనే, త్వమ్‌ = నీవు, నిర్జగ్టఃజ కాల్చబడినవాడవై , పరాభవమ్‌ == పరాభవమును, గచ్చేః = పొందెదవు. తా- ఓ! రాక్షసుడా ః ఆ రాముడు నిన్ను కోపముచేత (వజ్వలించుచున్న చూపుతో చూచినట్టయితే, సివు ఇప్పుడే వెంటనే, కాల్చ్బుబడినవాడ వై పరాభవమును పొందెదవు. 10

ఆరణ్యకాండము 705 మూ. యశ్చన్ద్రం నభసో భూమౌ పాతయేన్నాశయేత వా, సౌగరం శోషయేద్వాపి న సీతాం మోచయేదిహ. 11 వప.అ. యజ ఏ రాముడు, చన్ద్రుమ్‌ = చం్మదుణ్ణి, నభసః = ఆకాశము నుండి, భూమౌ = నేలమీద, పాతయేళ్‌ = వడవేయగలడో, వాజలేక, నాళయేత్‌ = నశింవచేయగలడో, సాగరమ్‌ = సముద్రమును, శోషయేద్వాపి = ఎండింప చేయగలడో, సః ఆ రాముడు, ఇహ= ఇప్పుడు, నీకామ్‌=సీతను, మోచయేత్‌ = విడిపించును తా. ఏ రాముడు చందుణ్ణే ఆకాశమునుండి కిందికి వడ గొట్టగలడో, లేదా నశింపచేయ గలడో, సముదమును కూడ ఎండింపచేయగలడో ఆ రాముడే ఇప్పుడు సీతను విడిపించగలడు. క్షే మూ. గతాయుస్త్వం గతశ్రీకో గతసత్త్వో గతేన్దియః, లజ్కా వై ధవ్యసంయుక్తా త్వత్కృతేన భవిష్యతి. [ల్లి [వ.అ. త్వమ్‌ == నీవు, గతాయుః=గడచిన ఆయుర్దాయము కలవాడవు. గతశ్రీకః = హోయిన ఐశ్వర్యము గలవాడవు, గతసత్వ్వః == హోయిన బలము గలవాడవు. గతేన్దిి యః=నళించిన ఇం[దియములు గలవాడవు. త్వత్కృతేనజ నీవు చేసీన పనిచేత, లజ్కా- = లంక, వైధవ్యసంయుకా == వైధవ్యముతో కూడి నది, భవిష్యతి = కాగలదు. తా. నీ ఆయుస్సు మూడినది. నీ ఐశ్వర్యము అంతమొందినది. సీ బలము నశించినది. నీ ఇర్యదియములు హైడయినవి. నీవు చేసిన వనికి లంక వైధవ్య మును పొందనున్నది. 19 మూ. నతే పాపమిదం కర్మ శుభోదర్క_ం భవిష్యతి, యాహం నీతా వినాభావం పతిపార్మ్శ్వాత్వయా వనే. (వ.అ. తేజ నీయొక్క; ఇదమ్‌ = ఈ; కర్మ వని, శుభోదర/_మ్‌జ= శుభమైన భవిష్యతృలము గలది, న భవిన్యతి = కాదు. యా == ఏ, అహమ్‌ = నేను, త్వయా = సీచేత, వనే= వనమునందు, వతిపార్యాత్‌ =ఠ రద గ్గరనుండి , వీనాభావమ్‌ = వియూగమును, నితౌ= సపాందించబడితినో. 45

706 ట్రీమ్యదామాయణము తా. సీవు వనములో భర్త దగ్గర నున్న నాకు భరతో వియోగము కల్పించినావు నీవు చేసిన ఈ పాపకర్మ నీకు భవిష్యత్తునందు శుభఫలమును ఇవ్వదు. క్రి మూ. సి దైవతసంయుకో మమ భరా మహాద్యుతిః, నిర్బ్భయో వీర్యమా[ శిత్య శూన్యే వసతి దజ్ఞకే. శేత్తీ (ప. అ. మహాద్యుతిః = గొప్ప కాంతి గలవాడైన్య, మమజ=నాయొక్క, భర్తాజ భర్తయైన, సఃజ ఆ రాముడు, వీర్యమ్‌ == వీర్యమును, ఆశిత్య = ఆశ యించి, నిర్భయః=భయములేనివాడై , దైవతసంయుక్తఃజ దై వముతో మ్మాతమే కూడినవాడై , శూన్యే = శూన్యమైన, దణ్దకే = దండ కారణ్యమునందు, వసతిజ నివసించుచున్నాడు. తా మహాజేజఃకాలిద్చైన నాభర్త తన పరాక్రమము పైననే ఆధారవడి, నిర్భయుడై, దైవము తప్పి మరెవ్వరి సహాయము లేనివాడ్డై, స్వజన్నులు ఎవ్వరూ లేని దండకారణ్యములో నివసించుచున్నాడు కేక మూ. సతే దర్పం బలం వీర్యముత్సేకం చ తథావిధమ్‌, అపనేష్యతి గ్యాతేభ్యః శరవర్షేణ సంయుగే. కేరి (వ. అ. సః= అతడు, సంయుగే = యుద్ధమునందు, శరవర్షేణ = బాణ వర్షముచేత, తే= నీయొక్క, గ్యాతేభ్యః = అవయవములనుండి, దర్పమ్‌ == గర్వమును, బలమ్‌ = బలమును, ఏర్యమ్‌ వ పరా_కమమును, తథావిధమ్‌ = అట్టి, ఉత్సేకం చ = ఎవ్వరినీ లెక్న_చేయకుండుటను, అపనేష్యతి = తొలగించ గలడు. తా, నాభర్త యుద్ధములో బాణవర్షము వర్షించి నీ అవయవములలో (శరీరములో) ఉన్న గర్వమును, బలమును, పరాక్రమమును, ఎవ్వరినీ లెక్క చేయని అహంభావమును కడిగివేయగలడు. కేర్‌ మూ. యదా వినాళో భూతానాం దృశ్యతే కాలచోదితః తదా కార్యే పమాద్యన్ని నరాః కాలవళం గతాః 16

ఆరణ్యకాండము 787 కాలముచేత చేయబడిన, వినాశఃజు వినాశము, దృళ్యతే = చూడబడుచున్నదో, తదా == అప్పుడు, నరాః = నరులు, కాలవశమ్‌=కాలమునకు వళశమును, గతాః పౌందినవారై , కార్యే జా కార్యమునందు, (వమాద్యన్ని = (వమాదము చెందుదురు. తా (పాణులకు (నరులకు కాలమువలన కలగవలసిన వినాశము దాపు రించినప్పుడు, ఆ నరులు కాలమునకు లొంగిపోయి తాము చేయవలసిన కార్యము లందు పొరబాట్లు చేయుచుందురు. 16 మూ. మాం (సధృష్యన తే కాలః 1ప్రాపోఒయం రాకసాదమ, ఆత్మనో రాక్షసానాం చ వధాయాన్నఃపురస్య చ. 17 (వ. అ. రాక్షసాధమజ=ఓ ! రాషసాధముడా ! మామ్‌ నన్ను, [వధృష్య = అవమానించి, ఆత్మనః = నీయొక్క, రాక్ష సెైనాం చ= రా్షసులయొక్క, అన ః;పురస్య చ= అంతఃపురముయొక్క-; వధాయ=వధకొరకు, సః కొలః 2 ఆ కాలము, తేజ నీకు, (పొప్తః=ా వచ్చినది. లా. రావసాధముడా £ నన్నీవిదముగా అవమానించుటచేత, నువ్వు, నాక్షనులు, నీ ఆఅంతఃపురమూ నశించే అట్టి కాలము నీకు ,ప్రాప్తించినది. క? మూ. న శక్యా యజ్ఞమధ్యస్థా వేది సృగ్భాణ్ధమణ్ఞితా, ద్విజాతిమన్త)పూలా చ చణ్ఞాలేనావమరితుమ్‌. 18 (ప అఆ యజ్ఞమధ్యస్థా = యజ్ఞమధ్యమునందు ఉన్నది, స్ఫుగ్భాజ్జమజణ్డికా న్‌ా (నుక్కుచేతను, ఇతరపా_ాతలచేతను ఆలంకరింపబడినది, ద్విజాతిమన్న ఏ) పూతా చ = (బాహ్మబణుల మం్యతముచేత పవ్మితము చేయబడినదీ ఆయిన, వేదీ= వేదిక, చణ్డాలేన == చండాలునిచేత, అవమర్దితుమ్‌ == (కొక్కుటకు, న శక్యాజ శక్యమైనది కాదు. మంతములచేత పవ్మితము చేయబడినది ఆయిన, యజ్ఞళాలామధ్యమునం దున్న వేదికను చండాలుడు (తాక్క-జాలడు షా

708 శ్రీమ్మదామాయణముః మూ. తథాహం ధర్మనిత్యస్య ధర్మపత్నీ వత్మివతా, త్వయా _స్పష్టుం న శక్యాస్మి రాక్షసాధమ పాపినా. 19 (వ. అ. రాక్షసాధమజ రాక్షసాధముడా :ః తథా అప్టే ధర్మనిత్యస్యజ ధర్మమునందు స్థిరుడైన రామునియొక్క, ధర్మపత్నీ = ధర్మపత్నిని, పతివతా ఇ పతి(వతను ఆయిన, అహమ్‌ = నేను, పాపినాజపాపాళ్ముడవైన, త్యయా= నీచేత, (స్పష్టుమ్‌ జ స్పృశించుటకు, శక్యా = శక్యమైనదానను, నాస్మి జ కాను. శా. రావషసాధముడా। ధర్మమునందు స్ధిర మైన రాముసి ధర్మపత్నిని, పత్మివతను అయిన నన్ను, ఆ విధముగనే, పాపాత్ముడ వైన నీవు స్పృశ౭ింప జాలవు, 19 మూ. ,[క్రీడన్తీ రాజహం'సేన పద్మషళ్ణేషు నిత్యదా, హంసీసా తృణషణ్లసం కథం ప్యేత మదుకమ్‌. 120 రా! కి (ప. అ. పద్మషళణ్ణేషు = పద్మసమూహములందు, నిత్యదా = ఎల్లప్పుడు, రాజహంసేన = రాజహంసతో, 1కీడస్తీ = (క్రీడించుచున్న, పా హంసీ = ఆ ఆడ హంస, తృణషణ్ఞస్థమ్‌ = తృణసముదాయములో ఉన్న, మద్దుకమ్‌ == సీటికాకిని, కథమ్‌ == ఎట్టు, ప శ్యెత = చూచును ? తా, పద్మాల వనములో నిత్యమూ రాజహంసతో (క్రీడించే ఆడహంస నీటి గడ్డిలో తిరిగే సీటికాకిని చూచుటకు కూడ ఇష్వపడునా? 0 మూ ఇదం శరీరం నిఃసంజ్ఞం బన్ట వా మాతయస్వ వా, నేదం శరీరం రక్ష్యం మే జీవితం వాపి రాక్షస, ర్ట నతు శ ఇ్యామ్యుప[ కోశం సృథివ్యాం ధాతుమాత్మనః. ప్ర, ఆఅ. రాక్షస = రాక్షసుడా ! నిస్సంజ్ఞమ్‌ జూ సంజ్ఞ లేని ఇదమ్‌ ౨ ఈ, శరీరమ్‌ = శరీరమును, బన వాజు బంధించుము, వా= లేదా, మాతయస్వ£౬ు నశింపచేయుము మే= నాకు, ఇదమ్‌ = ఈ, శరీరమ్‌ = శరీరము గాని, జీవితం పృథివ్యామ్‌ = భూలోకమునందు, ఆత్మనః నాకు, + ఉవ్మకోశమ్‌ = నిందను, ధాతుమ్‌ == కలిగించుకొనుటకు, న శ ష్యామి= సమర్థరాలను కాను

అరణ్యకాండము 709 తా. రాక్షసుడా : జడమైన ఈ శరీరమును నీ కిష్ణమైనచో బంధించుము, శేడా చంపించివేయము. ఈ శరీరమును కాని, _పాణాలను కాని రశించుకొన వలె నని నాకు కోరిక లేదు. ఈ భూలోకములో నాకు అవకీర్తి కలిగే వని మ్మాతము చేయను. లి] మూ. ఏవముక్వా తు వై దేహీ (కోదాత్సువరుషం వచః 28 రావణం మైథిలీ తత పునర్నోవాచ కించన, పఆ.వై దేహి == విదేహరాజకుమారియైన, మైథిలీ = సీత, (కోధాత్‌ ౬ శోపమువలన, రానణమ్‌ == రావబణునిగూర్చి, ఏవమ్‌ == ఇట్లు, సుపరుషమ్‌జుచాలా పరుషమైన, వచః= వచనమును, ఉక్వా== పలికి, త్మ్యత = అప్పుడు, పునః జ మరల, ,కించన జ ఏమీ, నోవాచ == వలకలేదు. తా, జనకరాజపు తియైన సీత రావణునితో ఈ విధముగా కోవముతో నిండిన, చాల పరుషములై న మాటలు పలికి, మరల ఏమీ మాటనాడక ఊర కుండెను. ల్డరి మూ. సీతాయా వచనం (శుత్వా పరుషం రోమహర్షణమ్‌, రి (పత్యువాచ తతః సీతాం భయసందర్శనం వచః, (ప. అ. సీతాయాఃజ=సీతయొక్క, వరుషమ్‌=సరుషమూ, రోమహర్షణమ్‌ = రోమాంచమును కలిగించేదీ అయిన, వచనమ్‌ = వచనమును, (శత్వా = విని, (రావణుడు), తతః = అటుపిమ్మట, సీతామ్‌ జఐసీతను గూర్చి, భయనసందర్శనమ్‌ = భయమును చూపే, వచః == వాక్యమును, [వ్రత్యువాచ = తిరిగి వలికెనుం కా, సీత పలికిన వరుషములూ, రోమాంచమును కలిగించేపవీ అయిన ఆ మాటలు విని రావణుడు ఆమెను భయ పెట్టుచు ఇట్లు వలికెనుం ర్డిస్ర మూ. శృణు మైథిలి మద్వాక్యం మాసాన్‌ ద్వాదశ థామిని,కశీ కాలేనానేన నాభ్యేషి యది మాం చారుహిసిని, తతస్తాం (పాతరాళార్థం సూదాశ్చేత్స్యన్ని లేశళః 25 1వ, ఆ. మైథిలి= మిథిలానగరరాజకుమారియైన, భామిని = ఓ : సీతా:

మద్వాక్యమ్‌ == నామాటను, శ్చణు == వినుము. ద్వాదశజపం[డెండు, మాసాన్‌== మాసములను, (మాసములు) (అవధి). చారువిసిని = అందమైన చిరునవ్వు గలా దానా 1 ఆనేన== ఈ, కాలేన కాలముచేత, మామ్‌ = నన్ను, నాబ్యేషి యది == చేరకపోయినట్టయితే, తతః = అటుపిమ్మట , సూదాః == వంటవాళ్లు? త్వామ్‌ == నిన్ను, (ప్రాతరాళార్థే = (ప్రాతఃకాల బోజనము నిమిత్రము, లేశశః ఇ ముకగ్రాలు ముక్కలుగా, చేత్స్యన్సి == చేదించగలరు. తా. ఓ 1 సీకా | నేను చెప్పుచున్నది వినుము. నీకు పన్నెండుమాసాలు: అవధి ఇచ్చుచున్నాను. అందమైన చిరునవ్వు గలదానా ః ఈ సమయము లోగా సీవు నన్ను చేరకపోయినచో వంటవాళ్టు (పౌతఃకాలమునందు తినే అల్పావోర ముః నిమిత్తము నిన్ను ముక్కముక్కలుగా చేదించివేయగలరు. వి ఈ ఒకటిన్నరళ్టోకాలు (పాచ్యపతిలో లేవు. 24265 మూ, ఇత్యుకాా పరుషం వాక్యం రావణః శ తురావణః; ణ్‌ 6 రాష్షసీశ్చ తతః |కుద్ధ ఇదం వచనమ్మబవీత్‌- ల య్‌. అ. శ్మశురావణః == శ్మ్యతువులను ఏడ్చించిన, రావణ:ఃజూ రావణుడు, ఇలిజ= ఇట్లు, పరుషమ్‌ = వరుషమైన, వాక్యమ్‌ జ వాక్యమును, ఉక్త్వా == పలికి= తతః = అటుపిమ్మట, కుద్ధః = కోపించినవాడై , రాషసీః = రాషసన్ర్రీలను- గూర్చి, ఇదమ్‌ ఇ ఈ, వచనమ్‌ = వచనమును, అబవీత్‌ = పలికెను. శా. శ్మతువులను ఏడ్చించే ఆ రావణుడు సీతతో ఈ విధముగా పరుష ముగా పలికి, చాల కోపించినవాడ్లై రాకసన్త్రీలతో ఇట్టు పలికెను గ్ర మూ, శ్వీఘమేవహి రాక్షస్యో వికృతా ఘోరదర్శనా:, దర్చమస్యా వినేష్యధ్వం మాంసశోణితభో జనాః. ర్డి (ప.అ. వికృతాః = వికృతరూపము గలవాళ్టు, -ఘారదర్య్శ్యనాః = భయరు కరమైన దర్శనము కలవాళ్లు, మాంసళోణితభోజనాః=మాంసము రక్తము లోజన ముగా కలవాష్శ అయిన, రావస్యః ౬ రాషసస్త్రీలలారా 1! శ్నీఘమేవ=జశ్మీఘముగా.. సె అస్యాః= ఈమెయొక్క , దర్చమ్‌ = గర్వమును, వినేష్యధ్వమ్‌ == తొలగించండి. తా. వికృతములైన ఆకారములతో చూచుటకు భయంకరంగా ఉండే-

అరణ్యకాండము 711

మాంసరక్ష్తములను భుజించే రాషసస్రీలలారా *' ఈమె గర్వమును శ్యీఘముగా

పోగాటండి. ర్పి7ా

ఛు మూ. వచనాదేవ తాస్తన్య నుఘోరా రాకసీగణా:ః,

కృత్మపాక్షలయో భూత్వా మైథిలీం వర్యవారయన్‌ . 25

[1వ. అ. సుఘోరాఃజచాల భయంకరములైన, తాఃజఆ; రాషసీగణాః=

రాషసత్రీ గణములు, తస్య == అతనియొక్క-.. వచనాదేవ == మాటవలననే, కృత

(పాళ్ష్టలయః = చేయబడిన నమస్కారము కలవి, భూత్వా== ఆయి; మైథిలీమ్‌ == సీతను, పర్యవారయన్‌ == చుట్టి నిలచినవి.

తా. భయంకరలైన ఆ రాషసస్ర్రీలు రావణుని మాట వినిన వెంటనే. ఆత

నికి సవినయముగా నమస్కరించి సీతను చుట్టి నిలచిరి. త్రి

మూ. సతాః (పోవాచ రాజా తు రావణో ఘోరదర్శనః,

(పచాల్య చరణో త్క-ర్షెర్దారయన్నివ మేదిసీమ్‌. ర

[వ ఆ. -ఫఘూరదర్శనః = భయంకరమైన దర్శనము గల, రాజా

రాజైన, సః రావణః == ఆ రావణుడు, చరణోత్క-ర్షెక్‌ = పైదములచే లాగుటచేత,

మేదనీమ్‌ = భూమిని, (పచాల్య == కదల్పి, దారయన్నివ == చీల్చుచున్నవాడు

వలె, తాః==ఆ రాక్షసన్రీలను గూర్చి, (ప్రోవాచ == పలి౩ను.

తా. చూచుటకు ఖభయంకరుడైన రాక్షసరాజైన ఆ రావణుడు పాదాఘాత

ములచేత భూమిని కదల్చి చిల్చివేయుచున్నాడా అన్నట్లు కనబడుచు ఆ రాషస

త్రీలతో ఇట్టు వలికెను. ర్లిచ్రి

మూ. అకోకవనికామధ్యే మెథిలి నీయతామియమ్‌,

త|త్రేయం రక్యతాం గూడం యుష్మాఖిః పరివారితా. 80

వం ఆ. ఇయం మెథిలీ == ఈ సీత, అశోకవనికామధ్యే ఆ అఆశోకవన

= ఈమె, యుష్మాభిః == మీచేత , వరివారితా = చుట్టుకొానబడినదైై, గూఢమ్‌ = రహన్యముగా , రశ్యతామ్‌ == రషీంపబడుగాక =

712 శ్రీమ్యదామాయణము తా. మీరు ఈ “సీతను ఆశోకవనమధ్యమునకు తీసికొని వెళ్ళి, అకం్రాడ ఈమె చుట్టూ ఉంటూ, ఈమెను రహస్థుముగా దాచి ఉంచి రక్షించండి. $0 మూ. .తతై 9నాం తర్జనైర్దోరెః పునః సాన్వైళ్చ మైథిలీమ్‌, ఆనయధ్వం వశం సర్వా వన్యాం గజవధూమివ. లీ (ప. అ. త్యత్ర= అక్కడ, సర్వాః = మీరందరూ, ఏనాం మైథిలీమ్‌ = ఈ సీతను, "ఘోరైః = భయంకరములైన, తర్జనైః=భ య పెట్టుటచేతను; పునః మరల, సాన్వ్వైశ్చ == [(బతిమాలుకొనుటచేతను, వన్యామ్‌ = వనసంబంధ మైన; గజవధూవి!ీవ ఇ అడ .ఏనుగను వలె, వళమ్‌ = వళమును, ఆనయధ్వమ్‌ ౯ తీసికొనిరండి. తా. అక్కడ మీరందరూ ఈ సీతను, వనములోని అడ. ఏనుగును వలే! త్మీవములై న భయపెట్టే మాటలచేతను, మంచి మాటలచేతను లొంగదీయండి. మూ. ఇతి ్మపతిసమాదిష్టా రాక్షస్యో రావణేన తాః, అశోకవనికాం జగ్ము ర్మెథిలీం పరిగృహ్య తు. ర సర్వకాలఫలై ర్వృ కైర్నానాపుష్పఫలె ర్య్రతామ్‌; ణ్‌ సర్వకాలమదై శ్చాపి ద్విజైః సమువ సేవితామ్‌. శ్రి (ప్ర. అ. రావణేన _ రానణునిచేత, ఇతి = ఇట్లు, పతిసమాదిష్టాః = బక్‌ పింపబడిన, తాః ఆ, రాశస్యః=రాకనస్త్రీలు, మైథీలీమ్‌=సీతను, (పతిగృహో ౬ తీసికొని, సర్వకాలఫలై ః = సర్వకాలములందు. ఫలములు గల, నానాప్య్థ ఫలైఃజ అనేకవిధములైన పుష్పములు పలములు గల, వృషైః = వృషముల $ బా శి వృతామ్‌ కూడినది, సర్వకాలమదైః=అన్ని కాలములందు మదము గల దర ఎ=వకులచేత, సముప సేవితామ్‌_ సేవించబడిన, అశోకవనికామ్‌ = అకో కవన సకొని తా, ఆ రాక్షసడ్త్రీలు రావణుని ఆజ్జను అనుసరించి, సీతను సీ క అశోకవనమునకు వెళ్ళిరి. ఆ ఆశోకవనము అన్ని కాలములలోనూ ఫలములు నన వృక్షములతోను, అనేకవిధములైన పువ్వులతో, 'వండ్లతో నిండిన వృచమిళ ల క యా

అరణ్యకాండము 718 అందముగా ఉండెను. ఆ వనమునందు అన్ని కాలములందును మదించి ఉండు పక్షులు నివసించుచుండెను. 892.88 మూ. సొతు శోక పరీతాబ్లీ మైథిలీ జనకాత్మజా, రాక్షసీవళమాపన్నా వ్యాఘీణాం హరిజీ యథా, శీ (ప, అం శోకపరీతాణ్లీ=శోకముతో వ్యావ మైన శరీరము గల, జనకాత్మజా =టబనకుని కుమార్తె యెన, సా మైథిలీజఆ సీత, హరిణీ= అడ లేడి, వ్యాఘీణాం యథా = అద పెద్దపులులకు వలె, రాక్షసీవశమ్‌ = రాషసస్త్రీల వశమును, అఆపన్నా ౯ పొందినది. తా, కోకముతో నిండిన శరీరము గల, జనకనందిని యైన ఆ సిత అడ లేడి ఆడ సెద్దపులుల వళ మెపోయి నట్టు రాక్షసన్త్రీల వశమై పోయెను. త్రిథీ మూ. శోకేన మహతా (గప్తా మైథిలీ జనకాత్మజా; న శర్మ లభతే ఖీరుః పాళశబద్ధా మృగీ యదా. తర్‌ (ప, అ. మహతా = గొప్పదైన భ్లోకేన = శోకముచేత, గస్తా = అవ హీంపబడిన, వీరు: == భయస్వభావముగల, జనకాత్మజా= జనకుని కుమారెభైన, మెథిలీ = సీత, పాశ బద్ధా == పాశములచేత కట్టబడిన; మృగీ యథా ౭ అడ లేడి వలె, శర్మ సుఖమును, న లభతే == సౌందలేదు, కా, ఎనకుని కుమార్తె యైనః భయస్వభావము గల ఆ సీత గొప్ప శోకముచేత ఆవహింపబడినదై పైశములచే కట్టబడిన అడ లేడి వలె ఏ మ్మాతము _.సుఖము సొందకుండెను, ఠి మూ. నవిన్గతే తత తు శర్మ మైథిలీ విరూపనే(తొభిరతీవ తర్జితా; పతిం స్మరన్నీ దయితం చ దేవరం విచేతనాభూదృయళో కపీడిలా లీక ఇత్యార్షే శ్రీమ్యదామాయణే వాల్మీకీయే ఆదికావ్యే అరణ్యకాడ్డే షట్పక్చొళః సర్గ కం

క. శ్రీమ్మదామాయణము. 1న. అ. ఏిరూవన్నేతాభి:ః = వికృత మైన న్మేతములు గల రాషసస్త్రీంచేత, అతీవ జ మిక్కిలి, తర్జితా = భయ పెట్టబడినదై, మైథిలీ = సీత, త్యతజ అక్కడ, శర్మ నా! సుఖమును, న విన్షతే నం! పొందలేదు. దయితమ్‌ న! (పియు డైన, పతిమ్‌ = భర్తను; దేవరం చ = మరదిసి, స్మరన్వీ = స్మరించుచున్నదై, భయశోకపీడితా = భయముచేతను, శోకముచేతను. పీడింవబడినదై , విచేతనా = చైతన్యము లేనిది, ఆభూత్‌ = ఆయెను. తా. విక్సృతములైన న్మేతములు గల ఆ రాక్షసస్త్రీలు ఎక్కువగా భయ పెట్టుటచే జనకుని కూతురైన ఆ సీత సుఖము లేనిద్దై ఉండెను. (పియుడైన. భర్తను; మరిదిని స్మరించుచు భయళోకములచేత పీడింపబడినదై స్పృహ కోల్పోయి పడి యుండెను. ర్‌ “బాలానందిని"అను శ్రీమ్యదామాయణాం[ధరవ్యాఖ్యానమునందు ఆరణ్యకాండలో ఏబదిఆరవ సర్గ సమా ప్లము.

అథ సప పజ్బొశః నరః ఎలి ౧ [మాయామృగతును చంది. తరిగివచ్చుచున్చు రాముడు మార్డ్‌ ములో కొన్నా అవళవనడులు చూబి బింతించుటీ, లనవద్దవ వచ్చిన లతడుని సందించుచు నీత బివయమున భయము చెందుట, మూ. రాక్షసం మృగరూ పేణ చరన్తం కామరూపిణమ్‌, నిహత్య రామో మారిచం తూర్డం పథి న్యవర్తత- క్షే పః, అం రామః = రాముడు, మృగరూ పేణజమృగరూపముతో, చరన్తమ్‌ = సంచరించుచున్న,. కామరూపిణమ్‌ == 'స్వేచ్చారూవము గల, రాక్షసమ్‌ = రాషసుడైన, మారీచ్యమ్‌ = మారీచుణ్ణి, నిహత్య = చంపి, తూర్జమ్‌ = శఘముగా, పథి మార్గమునందు, న్యవర్తత = మరలెను. తా. మృగరూవముతో సంచరించుచున్న , ఇషహ్టానుసారము రూవము ధరించ గలిగిన రా్షసుడైన అ మారిచుణ్ణి చంపి రాముడు. శీఘుముగా వెనుకకు మరలి వచ్చుచుండెను. ్షే మూ, తస్య సంత్వరమాణస్య (దష్టుకామస్య మైథిలీమ్‌, (కూరస్వనోఒథత గోమాయుర్విననాదాన్య పృష్టతః. రి (వం అ. మైథిలీమ్‌ = సీతను, (దష్టుకామస్య = చూచుటకు కోరుచున్న, తస్య=ః ఆ రాముడు, సంత్వరమాణస్య ఇ తొందరపడుచుండగా, అథ = అటు పిమ్మట, (కూరస్వనః = (కూరమైన ధ్వని గల, గోమాయుః = నక్క, అస్య == ఈ రామునియొక్క-; సృష్టతః = వెనుక, విననాద = ఆరచెనుం తా. రాముడు సీతను చూడవలె నని తొందరగా వచ్చుచుండగా అతని వెనుక కూర మైన ధ్వని గల నక్క అర చెను. ర్డి

716 శ్రీమద్రామాయణము మూ. న తస్య స్వరమాజ్ఞాయ దారుణం రోమహర్షణమ్‌, చినయామాస గోమాయోః స్వరేణ పరిశజ్కీతః. త్రి (ప, అ. సఃజా రాముడు, తస్య గోమాయోఃజ ఆ నక్కయొక్కం,. దారు ణమ్‌ = భయంకరము, రోమహర్షణమ్‌ == -రోమాంచమును కలిగించేది ఆయిన; స్వరమ్‌= స్వరమును, ఆజ్ఞాయజవిని, స్వరేణ=దాని స్వరముచేత, పరిశజ్మీ-తః == కంకించుచున్నవాడై , చినయామాస ఆ అలోచించెను. తా. భయంకరము, రోమాంచము కలిగించేదీ అయిన ఆ నక్క కూత విని, రాముడు ఆ కూతకు శంకించుచు ఇట్టు ఆలో చించెను శ్రి మూ. అపభం బత మన్యేఒహం గోమాయుర్వాశ్యతే యధా, స్వస్తి స్యాదపి వైదేహ్యా రాక్షసైర్భృకణం వినా వ అ, బత = అయ్యో! గోమాయుః = నక్క, యథా=ఎటు, వాళ్యతే ర్యా = ధ్వనిచేయుచున్నదో, (దానిచేత), ఆహమ్‌ = నేను, అపభమ్‌ = అశుభమును, మన్వ్యే== ఊహించుచున్నాను రాక్షనైః = రాకసులచెత, భక్షణం వినా భక ఇము లేకుండగా, వైదేహ్యాః = సీతకు, స్వస్తి = షేమము, స్యాదపి = అగునా * తా. అయ్యో! ఈ నక్క కూయుట చూడగా అశుభము. ఏదో జరుగ నున్న దని అనిపించుచున్నది. సీతను రాక్షసు లెవ్వరూ భక్షించివేయకుండగొ "ఆమె క్నేమముగా ఉండునా । శీ మూ. మారీచేనతు విజ్ఞాయ స్వరమాలమృ్బ్య మామకమ్‌, అల్లో వ్మికుష్టం మృగరూ'పేణ లక్ష్మణః శృణుయాద్యది. ర్‌ స సౌమిత్రిః స్వరం (శుత్వా తాంచ హిత్వా చ మైథిలీమ్‌: తయేహ (వహితః వ్‌పం మత్సకాశమి హేష్యతి. 6 [వ. అ. మృగరూపేణ = మృగరూపము గల, మారీచేనజ మారీచునిచేలే ! విజ్ఞాయ = తెలిసీకొని, మామకమ్‌ =నా సంబంధ మైన, స్వరమ్‌ నవా స్వరమును? ఆలమృ్య = అవలంబించి, వ్మికుష్టమ్‌ == అరపును, లక్ష్మణః జు లక్మణుచు* శృణుయాద్యది = విన్నట్టయితే, సః సొమితిః;= ఆ లక్క్ముణుడు, స్వరమ్‌ ౯

అరణ్యకాండము 717 స్వరమును, వత్వా = విని, కాం మైధిలీమ్‌ = ఆ సీతను, పొత్వా చవ విడచి, తయా జు ఆమెచేత, ఇహ = ఇచటికి, (వహితః జ వంసబడినవాడై , శీవమ్‌ = శీఘముగా, ఇహ ఇప్పుడు, మత్సకాశమ్‌ జనా సమీవమును గూర్చి వవ్యతిజ రాగలడు ల తా మృగరూవమును ధరించి ఉన్న ఆ మారీచుడు కానలె నని నా న్వర ముతో చేసిన అరవును లక్ష్మణుడు విని యుండవచ్చును. లక్ష్మణుడు ఆ న్వర మును విని, సీత చేత వంవబడినవాడై, ఆమెను విడచి, శ్మీఘముగా నా దగ్గరకు వచ్చును ర్‌ ఓ మూ. రాక్షసైః నహితై ర్నూనం సీతాయా ఈప్పితో వధం, కాఖ్బునళ్చ మృగో భూత్వా వ్యవనీయా[శమాత్తు మామ్‌, దూరం సేత్వా తు మారీచో రాక్షసోఒభూచ్చరా వాత, వో లక్షణ హాతోఒన్మీతి యద్వాక్యం వ్యాజహార హం, 8 [వ, ఆఅ. యత్‌ = వ కారణమువలన, మారీచః ౬ మారీచుడు, కొబ్బునః చృుగః ౬ బంగారు లేడిగా, భూత్వా= అయి, మామ్‌ నన్ను, అళమాత్‌ ఇ అ్యశమమునుండి, వ్యవనియ జ తొలగించి, దూరమ్‌ = దూరముగా, నీత్వాజు తీసికొనివెళ్లి, శరాహతః = బాణముచెత కొట్టఐడినవాడై , రాక్షసఃజరాక్ష నుడుగా, అభూత్‌ ఊఅయెనో, నో లక్ష్మణ మ ఆయ్యా / లక్ష్మణా ) హతః అన్మి జ చంవ బడితిని, ఇతి అని. వాక్యమ్‌ ఇ వాక్యమును, వ్యాజహార ౬ పలికెనో, (అంధు వలన), నపొతై = కలినీన, రాక్ష వైఃజఐరాక్షనులకేత, నీతాయాఃజనీతయొక్క, వధః = వధ, ఈవ్సితః = చేయ తల పెట్టబడినది, నూనమ్‌ ఇ నిశ్చయము. తా. రాక్షను అందరూ కలిసీ నీతను చంవవలె నని ఉపాయము వన్ని నారు. నందేవాము లేదు. అందుచేతనే మారీచుడు బంగారు లేడి రూవము ధరించి, నన్ను అ్మశమమును౦డి దూరముగా తీసికొనిపోయి, బాణముచేత చం వబడినవ్వుడు “అయ్యో ! లక్మణా : చచ్చితిని” అని పలికినాడు గరి మూ. అపి న్వస్తి భ వేత్తాభ్యాం రహితాభ్యాం మహవావనే, జనస్తాననిమిత్తం హి కృతవైరోఒన్మి రాక్షనైఎ, 9 థు తాజాట్‌. నిమితాని చ ఘోరాణీి దృళ్యన్తే ద్య బహూని చ

718 (్రొమ్మాదామాయణము (వ. అ మహావనే = మహావనమునందు, రహితాభ్యామ్‌= (నాతో) శూన్యు లైన, తాభ్యామ్‌ == వారిద్దరికీ, స్వస్తి = క్షేమము, అపి భవేత్‌ =అగునా ? జనస్టాన నిమిత్తమ్‌ = జనస్థానము నిమిత్తము, రాక్షసైః = రాక్షసులతో, కృతవై రః == చేయబడిన వైరము కలవాడను, అస్మి హిజ అయి ఉన్నాను కదా: అద్య జా ఇప్పుడు, ఘోరాణి = భయంకరములై న, బహూని = అనేకములైన, నిమిత్తాని చ ఇ శకునములు కూడ, దృశ్యన్నే = చూడబడుచున్నపి. తా. మహావనములో, నేను దగ్గర లెస సమయమునందు ఆ సీఠాలక్యు ణులు క్షేమముగా ఉందురా ? జనస్థానము మూలమున నాకు రాక్షసులతో వైర మేర్పడినది కదా | ఇప్పుడు భయంకరములైన అనేక అపశకునములు కూడో కనబడుచున్నవి. $0 మూ. ఇత్యేవం చిన్నయ[నామః శ్రుత్వా గోమాయనిస్స్వనమ్‌: ఆత్మనశ్చాపనయనాన్మృగరూ పేణ రక్షసా, ఆజగామ జనస్టానం రాఘవః పరిశజ్కిత:. 11 ప, అ. రాఘవః= రఘువంశమునందు పుట్టిన, రామః == రాముడు; ఆ లబ గోమాయునిస్ప్వనమ్‌ = నక్క కూతను, [శుత్వా = విని, ఇచ్యేవమ్‌ ౭= కట్టి” చిన్నయన్‌ = చింతించుచు, మృగరూపేణ = మృగరూపము గల, రక్షసా 2 రాశసుసిచేత, అఆత్మనః= తనయొక్క, అపనయనాత్‌ = దూరముగా తలి గించుటవలన, పరిశజ్కితః = శంకించుచున్నవాడై , జనస్లానమ్‌ = జనస్తానమును గూర్చి, ఆజగామ = వచ్చెను. జి క తా. రఘువంశసంజాతుడై న ఆ రాముడు నక్క కూత విని ఈ విధముగ ఆలోచించుచు, ఆ రాక్షసుడు మృగరూపము ధరించి తనను దూరముగొ తీసి కొనిపోయినందుకు శంకాకులమైన మనస్సుతో జనస్థానము వైపు వెళ్తెను- 10న] మూ. తం దీనమనసో దీనమా సేదుర్శృగపక్షిణః, సవ్యం కృత్వా మహాత్మానం ఘోరాంశ్చ ససృజుః స్వనొన్‌" (ప, అ. డీనమనసః = దీనమైన మనస్సు గల, మృగపకిణః 2౯ మగ్‌ ములు. వములు. దీనమ్‌ = దీనుడెన. మహాతానమ్‌ = మవితు డెన, తమ్‌ ౯

అఆరణ?కాండము ణ్యవాం 116 రాముజ్జి, సవ్యమ్‌ కృత్వాజ ఎడమ (వక్కగా తిరుగుచు, ఆ'సేదుః= నమీపించి నవి. ఘోరాన్‌ = "ఘోరములై న, న్వరాన్‌ == స్వారములను, సన్ఫజుళ్ళ జు విడిచి నప్‌. తా. మృగములూ, పక్షులూ, దీనమైన నునస్సుతో కూడినవై , దీనుడ్రైన ఆ మవాళ్మునకు ఎడమ వైపుగా తిరుగుచు సమీపించి ఘోరముగా ధ్వని శేసి నవీ. 18 మూ. తాని దృష్ట్వా నిమిత్తాని మహాఘోరాజ్‌ రాఘవః, న్యవర్త తాళ త్వరితో జవేనా[శమమాత్మన: [8 (వం అ. రాఘవఃణ రొముడు, మహా'ఘారాణిజ చాలా భయంకరములైన , చాని నిమిత్తాని= ఆ శకునములను, దృష్ట్వా జ చూచి; అధజు అటుపిమ్మట , త్వరితః తొందరపడుచున్నవాడై, జచేనజ వేగముతో అత్మనఃజతనయొక్క- ణి ఆశ్రమమ్‌ ఇ అ[శమమును గూళ్చి, న్యవర్తత్‌ జ మరలెను. తా. రాముడు చాల భయంకరము లైన ఆ శకునములను చూచి, తొందర వడుచు, చేగమగా తన ఆశ్రమము వైపు మరలి వచ్చెను. 18 మూ, సీఠాంనతు వరారోహాం లక్ముణం చ మహాబలమ్‌, అజగొమ జనస్థానం చిన్నయన్నేవ రాఘవః. కేడీ (న అం సః రాఘవఃణ ఈ రాముడు, వరారోవోమ్‌ == (ేష్టమైన కటి (వ్రదేశము గల, సీకొమ్‌ జ సీతను గూర్చి, మవాబలమ్‌ ఇ గొప్ప బలము గల, ణా జనస్టానమును గూర్చిః ఆజగామ 22 వచ్చెను. శా. ఆ రాముడు సుందరమైన కట్మివదేశము గల సీతను గూర్చి; మవో బలవంళతుడే న లక్మణుని గార్చీ ఆలోచించుచు జనస్థానము వైపు వచ్చెను. కే మూ, తతో లక్మణమాయాన్తం దదర్శ విగత్మపభమ్‌, తతోఒవిదూరే రామేణ సమియాయ స లక్మణప 15 విషజ్ఞః సువిషజ్ణేన దుఃభితో దుఃఖభాగినా.

790 శ్రీమ్మదామాయణము

(ప. అ. తతః= అటుపిమ్మట, ఆయాన్తమ్‌జవచ్చుచున్న , విగత్మపభమ్‌ = పోయిన కాంతి గల, లచ్ముణమ్‌ == లక్ష్మణుని, దదర్శ= చూచెను. తతః = అటు పిమ్మట, విషజ్దః = దిగులు చెందినవాడు, దుఃభితః = దుఃభితుడు ఆయిన సః లక్ముణః == ఆ లవ్మణుడు, సువిషజ్ణేన = మిక్కిలి దిగులు చెందిన, దుఃఖ థాగినా = దుఃఖమును పొందిన, రామేణఎ=రామునితో, అవిదూ రేజు కొద్ది దూరము: నందు, సమియాయ = కలభినెను

తా, పిమ్మట దిగులు చెంది, దుఃఖాకాంతుడై ఉన్న ఆ లమ్మణుడు, చాల దుఃభితుడై , దిగులు చెంది యున్న రాముణ్జీ కొడ్డి దూరమునందే కలిసి కొనెను. కేర్‌

మూ. సంజగర్హే ఒథ తం (భాతా జ్య్యేష్టో లక్మణమాగతమ్‌, 116 విహాయ సీతాం విజనే వనే రాక్షస సేవితే.

(ప, అ. అత= అటుపిమ్మట, జేష్టః (దాకా == అన్నగారైన రాముడు, రాక్షస సేవితే = రాక్షసులచేత సేఏంపబడిన, విజనే = విజనమైన, వనే= వనము నందు, సీతామ్‌ = సీతను, విహాయ == విడచి, ఆగతమ్‌ వచ్చిన, తం లమ్మణమ్‌ డా ఆ లమష్మణుజ్జి, సంజగతఠ్షే = నీందించను,.

తా. అప్పుడు జ్యేష్టసోదరుడైన రాముడు రాషసులకు నివాసమైన ఆ విజనమైన వనమునందు సీతను ఒంటరిగా విడిచి వచ్చిన ఆ లక్ష్మణుని నిందిం చెను. 16

మూ, గృహిత్వా చ కరం సవ్యం లక్ష్మణం రఘునస్టనః, 1||

'ఊవాచ మధురోదర్క_ మిదం పరుషమార్తవత్‌.

(ప, అ. రఘునన్షనః = రాముడు, ఆర్తవళ్‌ = దుఃఖపీడితుడై , సవ్యం కరమ్‌ == కుడి చేతిని, గృహీత్వా = (గహించి, మధురోదర్కమ్‌ = మధురమైన భావిఫలము గల, పరుషమ్‌ = వరుష మైన, ఇదమ్‌ = ఈ వాక్యమును, లక్మణమ్‌ ఇ లచ్ముణుని గూర్చి ఉవాచ = పలికెను.

తా. రాముడు చాల దుఃభించుచు, లక్మణుని కుడి చెయ్యి తన చేతితో పట్టుకొని, భవిష్యత్తులో మంచి ఫలము గల సరుషమైన వాక్యమును ఇట్లు పలి 'కెను 17

ఆరణ్యకాండము || మూ, .- ఆహో లక్మణ గరం తే కృతం యస్త్వ్వం విహాయ తామ్‌, సీకామిహాగతః సౌమ్య కచ్చిత్స్వస్తి భవేదిహ,

(వ. అ. సౌమ్య == సౌమ్యుడా : లక్ష్మణ = లమ్మణా ! యః త్వమ్‌ జ వీ ఆగతః = వచ్చినావో; తేజఅట్టి నీకు, (నీచేత), గర్హ్యమ్‌ జ నిందింపదగిన పని, కృతమ్‌ = చేయబడినది. ఇహ = ఇప్పుడు, న్వస్వి = షేమము, భవేత్‌ కచ్చిత్‌ ఆగునా? అహో== అయ్యో |

తా. సౌమ్యుడవైన లక్మణా ! నీవు సీతను విడచి ఇక్కడికి వచ్చినావు; అయ్యో : నీ వెంత చెడ్డ వని చేసితివి; ఇప్పుడు అంతా షేమముగా ఉండునా: 18

మూ. న మేఒస్తి సంళయో వీర సర్వథా జనకాత్మజా, 19 వినష్టా భక్షితా వాపి రాక్షసైర్వనచారి భిః, అశుభాన్యేవ భూయిస్టం యథా [పాదుర్శవన్ని మే. 10

(స.అ. పీరజుట! వీరుడా : మే= నాకు, భూయిష్టమ్‌ = అధికముగా, దానిని పటి, జనకాత్మజా = సీత, సర్వథా == అన్ని విధములా, వినష్టా = నశించి నది గాని? వనచారిభిః =. వనములో సంచరించు, రాక్షసైః = రాశసులచేత, ఛభక్షితా వాపి = భక్మింపబడినది గాని, అయి ఉండును. మేజనాకు, సంళయ:ః== సంళయము, నాస్తి = లేదు.

తా. ఓ: లక్మణాః నాకు అన్నీ అపుభ మైన శశునములే కనబడుచున్నవి. పీటిని ఐట్లి, అన్ని విధాలా, సీత నశించియేనా ఉండును, లేదా వనములో సంచ

ల్‌ రించే రాక్షసులచేత భశ్షింవబడి ఉండును. నా కేమీ సందేవాము లేదు. 19, 20

మూ. అపి లక్మణ సీతాయాః సామ్మగ్యం (ప్రాపష్నృయావహే, జీవన్త్యాః పురుషవ్యాామ సుతాయా జనకస్య వై ల్డే

వ, ఆ. పురుషవ్యాాము == పురుష్మశేష్టుడ వైన, లవమ్మణ= లక్మణా జీవన్హ్యాః == జీవించి యున్న, జనకస్య సుతాయాః == జనకప్పుతియైన, సీతాయాః

= సీతయొక్క-, సామగ్యమ్‌ = పరిపూర్ణత్వమును, అప్‌ (హాప్ప్నుయావహే= పొందుదుమా * తా. పురుష(శేష్టుడవై న లక్ష్మణా " జనకరాజప్యుతియెన సీతను, _పాజా లళో, ఎట్టి అపాయమూ లేని పరిపూర్ణశరిరముతో చూడగలుగుతామా ! 1 మూ. యథా వై మృగసంఘాళ్చ గోమాయుశ్ష్రైవ బై రవమ్‌; వాళ్యనే, కకునాళ్చాపి (పదీప్తా మభితో దిశమ్‌, 22 అపి స్వస్తి భవేత్త స్యా రాజప్వుత్యా మహాబల. (వ. ఆ, మహాబల == గొప్ప ఐలము గలవాడా |! మృగసంమాళ్చ 22 మృగముల గుంపులు, గోమాయుళ్చ జ నక్క, శకునాళ్ళాపిజ పక్షులు; (పదీప్తామ్‌ = మండుచున్న, దిశమ్‌ అభితఃజు దిక్కు వైపు, యథాజ= ఎట్లు: ఛ్రైరవమ్‌ == భయంకరముగా, వాళ్యన్తే = అరచుచున్నవో, (దీనిని బట్టి, రాజప్ముతో ౯ రాజప్యుతియైన, తస్యాః ఆ సీతకు, స్వస్తి = శేమము, అపి భవేత్‌ = అగుగో తా. మంటలు మండుచున్న దిక్కు వైపు తిరిగి మృగాల చృంపులు, నక్తః పక్షులు భయంకరముగా అఆరచుచున్నవి. దీనిని బట్టి రాజకుమారియైన సీత క్షేమ గంగే సూను ముగా ఉండునా అని సందేహము కలుగుచున్నది. 28 మూ. ఇదంహి రక్షో మృగసంనికాశం (పలోభ్య మాం దూరమను[పయాన్తమ్‌. హతం కథంచిన్మ హతా (శమేణ ॥ స రాక్షసోఒభూ(న్మియమాణ ఏవ. ఓ ప. అ. మృగసంనికాశమ్‌ = మృగముతో సమానమైన, ఇదం రమ! జ ఈ రాక్షసుడు, అన్కుపయాన్నమ్‌ = అనుసరించి వెళ్లుచున్న, మామ్‌ = నన్ను! దూరమ్‌ = దూరముగా, [ప్రలోభ్య = లోల పెట్టి తీసికొనిపోయి, మహతాజుగొ వి (శమేణ = (శ్రమచేత, కథంచిత్‌ = ఎటులనో- హతమ్‌ = చంపబడినొడు- సీర ఆ మృగము, _మియమాణ ఏన == చచ్చుచుండగానే, రాక్షసః: రాక్షసుడు”! ఆభూత్‌ = ఆయెను, తా మృగరూవములో ఉన్న అ రాక్షసుడు అనుసరించి. విన నన

-ఆరణ్యకాండము 72 లోభ పెట్టి చాల దూరము తీసికొనిపోయినాడు. అ మృగమును చాల (గ్రమచేత ఎటులనో చంపితిని. అది చావగానే రాకసుడుగా మారిపోయినది. నీ మూ. మనశ్చ మే దీనమిహాపహృష్టం చక్షుళశ్చు సవ్యం కురుతే వికారమ్‌, అసంశయం లక్మణ నాస్తి సీతా హృతా మృతావా పథి వర్తతే వా. | ఇత్యార్లే శ్రీ మ్మదామాయణే వాల్మీకీయే ఆదికావ్యే అరణ్యకాజ్టే సప్రవజ్బాళః నర్గః, నా మనస్సు కూడ, అ|వహ్బూష్టమ్‌ = సంతోషము లేకుండా ఉన్నది+ సవ్యం చకుళ్చ = ఎడము కన్ను కూడ; వికారమ్‌ = వికొరమును, కురుతే = చేయు చున్నది లక్ష్మణ 22 లక్ష్మణా | అసంశ యమ్‌ జ నిస్సంళయముగా, సీతాజసీత, నాసి 2౫ (ఆశమములో) బేదు. హృఠాజహారింపబడి ఉండవలెను, మృఠొ వాజః రా సరణించి ఉండవలెను. విజ మార్గమధ్యమునందు, వర్తతే వాజు ఉండ వలెను. కా, నా మనస్సు ఇప్పుడు, దై న్యముతో నిండినదై నంతోషవిహీనముగా ఉన్నది. నా ఎడమ కన్ను కూడ అదరుచున్నది- లక్మణా ! సీత ఆశ్రమములో ఊండచు. సలిదేహము లేదుః వారింవబడి ఉండవలె, లేదా మరణించి ఉండవలె; లేదా హారింవబడుచు మార్గమధ్యములో ఉండవలి, ల్డిగ్తీ “బ్దాలానందిని"” యను శ్రమద్రామాయణాం,ధ వ్యాఖ్యానమునందు అరణ్యకాండలో ఏబిదిఏడవ సర్గ సమా పము.

అథ అష్టపజ్బాళః సర్షః | అనోతవిఢాల ఆలోచనలతో రాముణు లక్యఖనితో అశ మము చేడబి, అకడ నతన కానక దుంథాగ్రకాంతు డగుట.] మూ. స దృష్ట్వా లక్ష్మణం దీనం శూన్వ్యే దశరథాత్మజః, పర్యపృచ్చత ధర్మాత్మా వై దేహిమాగతం వినా. క్షే (వప. అ. ధర్మాత్మా = ధర్మాత్ముడైన, సః దళర థాత్మ జః ఆ రాముడు, శూన్యే = జనశూన్య మైన ఆ అరణ్యమునందు, వైదేహీం వినా= సీత లేకుండగా, ఆగతమ్‌ = వచ్చిన, దీనమ్‌ = దీనుడెన, లక్ష్మణమ్‌ = లక్మణుఖణ్ణి, దృష్ట్వా ౬ యా ళా =! చూచి, పర్యపృచ్చత = అడిగెను. తా. ధర్మాత్ముడైన ఆ రాముడు ఆ శూన్యారణ్యములో, సీత లేకురడా వచ్చిన దీనుడై న లక్ముణుణ్ణి చూచి, ఇట్టు అడిగెను. క్షే మూ. (వస్థితం దజ్జకారణ్యం యా మామనుజగామ హ, కసా లక్ష్ముణ వై దేహీ యాం హిత్వా త్వమిహాగతః. ర్డి [వ అం లక్ష్మణ జ లక్ష్మణా : దణ్శకారణ్యమ్‌ నూ దండకారణ్యమును గూర్చి (వస్థితమ్‌ = (వయాణ మైన, మామ్‌ = నన్ను, యాజవీ సీత, అనుజ గామ హ = అనుసరించి వచ్చెనో, యామ్‌=ఏ సీతను, హిత్వాజవిడచి, త్వమ్‌= నీవు, ఇహ ఇ ఇక్కడికి, ఆగతః = వచ్చినావో, సా వై దేహీ== ఆ సీత, క్వ ఎక్కడ 7 తా. ఏ సీత దండకారణ్యానికి బయలుదేరిన నా వెనుకనే వచ్చినదో, ఏ సీతను నీవు విడిచి వచ్చినావో ఆ సీత ఎక్కడ ఉన్నది? శ మూ. రాజ్యభష్టస్య దీనన్య దణ్ణకాన్‌ పరిధావతః, క్వ సా దుఃఖసహాయా మే వైదేహీ తనుమధ్యమా. శీ

ఆరణ్యకాండము 79 గ్ర (వ. అ. రాజ్మభష్టన్య జు రాజ్యభష్టుడనై, దణ్ధకాన్‌ =దండకారణ్యమును గూర్చి, వరిధావతః = వరుగత్తుచున్న, దీనస్మ జ దీనుడ నైన, మే== నాకు, దుఃుఖసవాయా=దుఃఖసమయమునందు సహాయురాలుగా నిలచిన, ఠనుమధ్యమా ఉసన్నని నడుము గల, సా వైదేహి== అ సీత, క్వజ ఎక్కడ ? తా. రాజ్యభమ్షుడనై నేను దీనుడనై దండకారణ్యానికి శ్మీఘముగా పోవు చున్న సమయమునందు సాకు దుఃఖసమయమునందు సహాయురాలుగా నిలచిన ఆ సన్నని నడుము గల సీత ఎక్కడ ? కి మూ. యాం వినా నోత్సహే వీర ముహూర్త మపి జీవితుమ్‌, క్వ సా [పాణసహాయా మే సీతా నురసుతోవమా. కీ (ప. అ. వీర జ వీరుడా ! యాం వినాజ ఎవ్వతె లేకుండగా, ముహూర్త మపి = ముహూర్త కాలము కూడ, జీవితుమ్‌ జ జీవించుటకు, నోత్సహేజ ఇచ్చ 'యించనో, సా == అట్టి, సురసుతోవమా == దేవతా కుమారితో సమానురాలైన, మే = నాయొక్క, [1పాణనహాయా == [ప్రాణములకు సహాయభూతురాలైన, సీతా == సీత, క్వ == ఎక్కడ ? తా. ఓ ! వీరుడవైన లక్మణా : ఎవ్వతె లేనిచో నేను ముహూర్తకాలము కూడ టీవించతనో అట్టి దేనతాన్రీతో సమానురాలు, నా ప్రాణాలకు సహాయ భూతురాలు అయిన సీత ఎక్కడ ? శ్వ మూ, వతిత్వమమరాణాం వా పృథివ్యాళ్చాపి లక్ష్మణ, తాం వినా తపనీయాఖాం నేచ్చేయం జనకాత్మజామ్‌. ర్‌ (వ, ఆ. లమ్మణ జు లక్క్యుణా : తవనీయాథామ్‌ = బంగారు వర్ణము గల, శామ్‌ జ ఆ, జనకాత్మజాం వినాజ=సీత లేకుండా, అమరాణామ్‌ = దేవత్ళలయొక్క-, వతిత్వమ్‌ == ఆధిపత్యమును గాని, వృథివ్యాశ్చ = భూమియొక్క అధివత్యమును తా. లక్ష్మణా : బంగారు రంగు గల ఆ సీత లేకుండా నాకు దేవఠాధి వత్యము కాని, భూలోకరాజ్యము గాని ఇష్టము కాదు. స్‌

౯96 ్రీమ్మదామాయణము= మూ కచ్చిజ్జీవతి వై దేహీ పాజైెః (పియతరా మమ, కచ్చి_త్ప(వ్రాజనం సౌమ్య న మే మిథ్యా భవిష్యతి. 6

(వ, ఆ. సౌమ్య జ ఫౌమ్యుడా 1 మమజా నాకు, [పాటై := [ప్రాణములతో (ప్రియతరా = ఎక్కువ ఇష్టురాల్టైన, వైదేహీ = సీత, జీవతి కచ్చిత్‌ = జీవించి ఉన్నది కదా 4 మేజ= నాయొక్క, (వ్యవాజనమ్‌ = అడవికి పంపుట, మిథ్యాఃజు అసత్యము (వ్యర్థము), న భవిష్యతి కచ్చిత్‌ = కాదు కదా!

తా. ఓ: సౌమ్యుడా | నాకు [పాణములకంటె కూడ (పియురాలై న సీత జీవించి ఉండునుకదా ః నేను చేసిన ఈ అరణ్యనివాసము వ్యర్థముకాదు కదా:

మూ. సీతానిమిత్తం సౌమ్మితే వృత్తే మయి గబే త్వయి, కచ్చిత్సకామా సుఖితా కైకేయీ సా భవిష్యతి 7

ఖే అ. సౌమ్మితే = లక్మణా : సీకానిమిత్తమ్‌ = సీతకొర తై, మయి 22 నేను, వృత్తే ఇ మరణించినవాడ నగుచుండగా, త్వయి = నీవు, గలే జ వెళ్ళిన వాడవగుచుండగా, సా కైకేయీ == ఆ శకేయి, సకామా=తీరిన కోరిక గల దై?

ఠా. లవ్మణా ! సీత కోసమై నేను మరణించగా, నీవు తిరిగి అయోద్య చేరగా, క్రై కేయి కోరిక తీరి ఆనందించునా ఏమి ? 7

మూ. సప్కుతరాజ్యూం సిద్దార్ధాం మృతపు్శతా తపస్వినీ, ర ఉపస్థాస్యతి కౌసల్యా కచ్చిత్సామ్య న కేకయీమ్‌.

(స, అ. సొమ్యజ సౌమ్మ్యుడా । మృతప్మతా=మరణించిన పుతుడు గలః తపస్వినీ = దీనురాలై న, కౌసల్యా జ కౌసల్య, నప్వతరాజ్యామ్‌ = ప్యుకునితోను రాజ్యముతోను కూడిన, సిద్దార్థామ్‌ = సిద్ధించిన (ప్రయోజనము గల, శేకయీమ్‌ 21 కై కేయిన్నిన ఉపస్థాస్యతి కచ్చిత్‌ = సేవించదు కదా:

రా. లక్ష్మణా: ప్యుతుడు మరణించగా దీనురా లైన కౌసల్య; ప్యుతవంతు రాల్హై రాజ్యమును సంపాదించి కోరిక సిద్ధించిన క్రైకేయిని సేవించవలసి ఉండునా!

అరణ్యకాండము 727 ఇ, మూ. యది జీవతి వై దేహీ ఎమిష్యామ్యాశ్రమం పునః, ను బే సువృత్తా యది వా వృత్తా పాణాంస్త్యవ్యామి లక్ష్మణ. $ [వ ఆ లమ్మణజ లక్ష్మణా * వై దేహీజు సీత, జీవతి యదిజ జీవించి ఉన్నట్టయితే, పునఃజ= మరల, ఆ(శమమ్‌ = ఆశ్రమమును గూర్చి, గమిష్యామి వెళ్టగలను, యది వాకా లేక, నువృక్తాజ మంచి చరి్మితగల అమె, వృత్తాజ మరణించినతో _పాకాన్‌ = (పాణములను, త్ర్యామి జు విడచదను. లా అక్కుణా' సీత జీవించి ఉన్న బ్లేయితే తిరిగి ఆశమానికి వెళ్హదిను. ఉత్త మమైన చర్మిత గల ఆమె మరణించినచో ప్రాణములు విడ వెదను. రి మూ. యది మామ్మాశమగతం వైదేహీ నాభిభాషతే, పునః |పహసీళా సీతా వినిష్యామి లక్మణం 10 (వ. ఆ. అక్యుణ జా లక్ష్మణా 9 ఆ మగతమ్‌ 22 ఆ శమమునకు వెళ్ళిన, మామ్‌ == నన్ను, వైదేపా== జనకుని కుమార్తె యైన, సీతా జ నీత, వవాసితాజు నవ్వుచున్న దై, పునః=జమరల, వాక్‌భాషతే యది=వలకరించకపోయినట్టయితే, వినశిష్యామ్‌ = నశించెదను. లా, రిక్మణా' నేను ఆ(శ్రమునకు వళ్ళు సకికి, జనకరాజనందనయైన సీత నవ్వుచూ నన్ను వలకరించకపోయినట్లయితే నేను మరణించెదను. 10 మూ. (బూపొ లక్ష్మణ వైదేహీ యది జీవతి వాన వా, త్వయి [పమ త్తే రకోభిర్భకిలా వా తపస్వినీ. పే వ్ర అ లక్మణ జ లక్ష్మణా) వై దేహీ== సీత, జీవతి వాజ జీవించి ఉన్నదా; న వాజలేదొ? త్వయి నీవు, [(వమత్తేజ ఏమరుపాటు చెంది ఉండగా, తవన్వినీ = డీనురాలై న ఆమె; రక్షోభిక== రాతసులచేత, భశికా వొజు భక్షింప ఐడినదా? (బూహి జు చెప్పుము. లా, లన్మణా! సీత జీవించి ఉన్నదా లేదా? నీవు ఏమరి ఉండగా దీను రాలెన ఆమెను రాక్షసులు భక్షించివేసీనారా ? చెప్పుము. శే మూ. నుకుమారీ చోబాలా చ నిత్యం బాదుఃఖదర్శినీ, మద్వియో గేన వై దేపా వ్యక్తం శోచతి దుర్మనాః, 8

798 శ్రీమ[దామాయణము (ప. ఆ. సుకుమారి చజసుకుమారురాలు, బాలా చ=చిన్న వయస్సుతో ఉన్నది, నిత్యమ్‌ జా నిత్యము, ఆదుఃఖదర్శినీ == దుఃఖమును చూడనిది అయిన, వైదేహీజ సీత, దుర్మనాః = దుఃఖించిన మనస్సు కలదై, మద్వియోగేన=నా వియోగముచేత, శోచతి = దుఃభించుఛున్నది. వ్య క్తమ్‌ = స్పష్టము. తా. సుకుమారురాలు, చిన్నవయస్సులో ఉన్నది, ఎన్నడూ (వియోగ) దుఃఖమును చూడనిదీ ఆయిన సీత నావియోగము మనస్సును పీడించగా దుఃఖభించు చుండును; సత్యము. క్షి మూ. సర్వధా రక్షసా తేన జిహ్మేన సుదురాత్మనా, వదతా లక్ముజేత్యుచ్చై స్తవాపి జనితం భయమ్‌. 18 వప. అ. జిహ్మేన = వ్యకస్వభావము గలవాడు, సుదురాత్మనా జ చాల దుష్టబుద్ధి గలవాడు ఆయిన, లమ్మణ ఇతి == లక్ష్మణా అని, ఊమ్వైః == గట్టిగా? వదతా= పలికిన, తేన రవసాఎ ఆ రాక్షసునివేత, సర్వథాజ అన్ని విధములా, తవాపిజ= నీకు కూడా, భయమ్‌ = భయము, జనితమ్‌ పుట్టించబడినది. తా. వ్యకస్వభావము గల దుర్చుద్దియైన అ రాషసుడు “లక్ష్మణా”? అని గట్టిగా ఆరచినపుడు, బవుశా నీకు కూడ భయము కలిగి యండును. 18 మూ. (శుతస్తు శద్కే వైదేహ్యా సస్వరః సదృశో మమ, (తస్తయా [పేషిత స్వం చ (దష్టుం మాం శీ ఘమాగత:. (ప. ఆ. వై దేవ్యా=సీతచేత, మమజనా స్వరమునకు, సదృళః=సమాన మైస, సఃజఆ, స్వరః జ స్వరము, (శుతః = వినబడినది అని, శద్యే=ఊహీంచు చున్నాను. (తస్తయా = భయపడిన ఆమెచేత, (పేషితః ఇ వపంపబడినవాడవై , త్వం చజు నీవు మామ్‌ నన్ను, (దష్టుమ్‌ = చూచుటకు, శ్మీఘమ్‌ = శీమ ముగా, ఆగతః? == వచ్చినావు. తా. నా కంరన్వరము వంటి స్వరమును విని భయవడిన సీత పంపగా సీవు నన్ను చూచుటకై శ్మీఘముగా వచ్చి ఉంటా వని ఊహించుచున్నాను. 14 మూ, సర్వథాతు కృతం కష్టం సీఠాముత్సుజతా వనే, (పతికర్తుం నృశంసానాం రక్షసాం చ త్తమ న్గరమ్‌. 15

ఆరణ్యకాండము 790 [వ. అ. సీతామ్‌ = నీతను, వనే= ననమునందు, ఉత్సృజతా == విడచిన నీచేత, సర్వథా== అన్ని విధములా, కష్టమ్‌ = దుఃఖకర మైన వని కృతమ్‌ == చేయబడినది. (వతికర్షమ్‌ == (నతీకారము చేయుటకు, నృశంసానామ్‌ == (కూరు లైన, రషనామ్‌ == రాక్షసులకు, అ నరమ్‌=ఆవకాళము, దత్తమ్‌ = ఇవ్వబడినది. తా. నీవు సీతను వనములో ఒంటరిగా విడచి వచ్చుటచే చాల దుఃఖమును కలిగించు పని చేసినావు, (కూరులైన రాక్షసులకు మన విషయమున (వతిికియ చేయుటకు అవకాశము ఇచ్చిన ట్టయినది. కర్ట్‌ మూ. దుఃఖితాః ఖరఘాతేన రాక్షసాః పిశితాళనాః, తైః సీతా నిహతా మ్యోరెర్భవిష్యతి న సంళయః,. 16 [వ అ. పిశితాశనాఃడా నరమాంసభక్షకులైన, రాక్షసాః: రాషసులు, ఖరమాతేన = ఇరుని సంహారముచేత, దుఃభితాఃజదుఃఖించి యున్నారు, ఘోర్తెః = భయంకరుల్లె న, తై?== వాళ్ల బత, సీతాజసీత, నివాతా= చంవబడినది, తా. నరమాంసమును భక్షించే రాక్షసు లందరూ నేను ఖరుణ్జి చంపుటచేత దుఃభితులై ఉన్నారు. [కూరుల్తైన వాళ్టు సీతను చంపి ఉందురు. సందేహము లేదు. 16 మూ. అవో=ఒస్మిన్వ్యసనే మగ్నః సర్వథా శ్యతుసూదన, కిం న్విదానీం కరిష్యామి శజ్మే (ప్రాపవ్లవ్యమీదృళమ్‌. 1 1వ. అ. శ్యతుసూదన = శ్యతుసంహారకుడా : సర్వథా = అన్నివిధాల, అస్మీన్‌ = ఈ, వ్యసనే జ దుఃఖమునందు, మగ్నః జ మునిగినాను. ఇదానీమ్‌ == ఇప్పుడు, కిం ను కరిష్యామి జ ఏమి చేయుదును? ఈదృళశమ్‌ == ఇట్టి, దుఃఖము, (పా వవ్యమ్‌ = పొందదగి ఉన్నది అని, శజ్కే = ఊహించుచున్నాను. అహో= అయ్యో (| తా. శ్యతుసంహారకుడ వైన ఓ: లక్మణా : అయ్యో | నేను అన్ని విధాలా ఈ వ్యసనములో మునిగి పోయినాను, ఇప్పుడు ఏమి చేయుదును ? నాకు ఇట్టి కష్టము రావలసి ఉన్నది కాబోలు. (7

80 శ్రీమ్మదామాయణము మూ, ఇతి సీకాం వరారోహాం చిన్తయన్నేవ రాఘవః, ఆజగామ జనస్థానం త్వరయా సహ లక్ష్మణః. 18

(ప అ. రాఘవఃజ రాముడు, ఇతి == ఇట్ట; వరారోహామ్‌ = బ్రేష్టమైన కట్టిపదేశము గల, సీతామ్‌ = సీతను గూర్చి, చిన్తయన్నేవ = ఆలో చించుచు, సహ లక్ష్మణః = లక్మణసి మేతుడై , త్వరయా = తొందరతో, జనస్టానమ్‌ == జన స్తానమును గూర్చి, ఆజగామ == వచ్చెను. వు

కా. రాముడు, అందమైన కట్మిపదేశము గల సీతను గూర్చి ఈ విధముగా ఆలోచించుచునే, లక్మణసమేళుడై, తొందరగా జనస్థానము చేరెను. కే

మూ, విగర్హ మాణోఒనుజమా ర్తరూపం

కధా (శమాద్చైవ పిపాసయా చ, వినిశ్వ్వసన్‌ శుష్కముఖో వివర్షః

ప్రా ల ర

(సత్మిశయం ,పాప్య సమీక్య శూన్యమ్‌. క్షే స్వమ్మాశమం సం్మపవిగాహ్య వీరో

విహారదేశాననుసృత్య కాంశ్చిత్‌, ఏతత్తదిత్యేవ నివాసభూమౌ

(పహృష్టరోమా వ్యథితో బభూవ 20

అష్టపణ్బాశః సర్గః,

ప. అ. వీరఃజు వీరుడైన రాముడు, ఆ రరూపమ్‌ జ మిక్టి-లి దుఃభిలు డైన, అనుజమ్‌ = తమ్ముణ్ణి, విగర్హ మాణః = నిందించుచు, కుధా= ఆకలిచేతను" (శమార్చ్చైవ = అలసటవలనను, పీహాసయా చ = దప్పికచేతను, వినిఃక్వసన్‌ ఈ నిట్టూర్చుచు, వష్కముఖఃజఎండిన ముఖము గలవాడై , వివర్జః = మాంపోలొ శరీరచ్చాయ గలవాడై , (పతిశ్రయమ్‌ = ఆ(శ్రమ్మప్రాంతమును, (ప్రావ్యజవొదీ' శూన్యమ్‌ = హూన్యమైనదానినిగా, సమీక్ష్య = చూచి, స్వమ్‌ = తన సంబంధమైన? ఆ(శమమ్‌ = అ్యశమమును, సం్మప్రవిగాహ్య = (ప్రవేశించి, కాంశ్చిత్‌ = కొన

ఆరణ్యకాండము 781 విహారదేశాన్‌ = విహార్మసదేశములను, అనుసృత్య = అనుసరించి, నివాసభూమో' జు నివాసస్టానమునందు, (చూచి), వతల్‌ జోఇది, తదేవజు అదే, ఇతిజ= అని నిశ్చయించుకొని, చ్రహృష్టరోమా = గగుర్పొడిచిన రోమములు కలవాడై, వ్యథితః న్‌ా వ్యఠతచెందినవాడుగా బభూవ = ఆయెను.

లా. ఆ రాముడు మిక్కిలి దుఃఖంచుచున్న తమ్ముణ్జీ నిందించుచు ఆశ మమువైపు వశ్శెను. అఆకలిచేత, అలశటచేత, దాహముచేత అతని ముఖము ఎండిపోయెను. శరీరము రంగు వాడిపోయెను.. అతడు నిట్టూర్చుచు, ఆశ్రమ నమీవ్మప్రాంత మంతా శూన్యముగా ఉన్నట్టు చూచి తన అ(శమములో (వవేశిం చెను. అక్కడినుండి కౌము విహరించుభుండు కొన్ని [దేశములకు వెళ్లెను. అచటినుండి మరల నివాసస్టానమునకు వచ్చెనుం సీత ఎక్కడా కనఐడకపోవు టచే, “నేను అనుకొనినట్రే బుగినది"అని ఆఅనుకొనుచు; శరిరము గగుర్పాటు చెంద; చాల రుఃఖభించెను. రి

“దాలానందిని"అను శ్రమ్మదామాయణాందవ్యాళొనమనందో ఆరణ్య

కాండలో వఐబదిఎనిమిదవ సర్గ సమావ్వము

అథ ఏకోనషష్టిత మః సర్గః [రామలక్షణుల నంథావణము | మూ. అథ్మాశమాదుపావృ త్తమ న్తరా రఘునన్షనః, ణి పరిష్మపచ్చ సౌమ్మితిం రామో దుఃఖార్జితం పునః. వ్ర, అ, అథ = అటుపిమ్మట, రఘునన్దనః జ రఘువంశమునకు అనంద వర్ణనుడైన, రామః == రాముడు, దుఃఖార్జితమ్‌ = దుఃఖముచేత పీడింపబడినవా నో "ఆ్మశమాత్‌ = అ(శ్రమమునుండి, ఉపావృత్తమ్‌ == తిరిగి వచ్చినవాడు అ ఫౌమిత్రిమ్‌ = లమ్మణుణ్ణి, అన్తరా = మార్గమధ్యమునందు, పునః = మరలి:

శా. రఘువంశమునకు ఆనందవర్దనుత్తైన. రాముడు, అ(శమమునురీ వచ్చిన, దుఃఖార్తుడై న లచ్మణుణ్ణి, మార్గమధ్యములో, మరల ఇట్లు వక్నించెను'

మూ. తమువాచ కిమర్థం త్వమాగతోఒహపాస్య మైథిలీమ్‌? క యదాసా తవ విశ్వాసాద్వనే విరహితా మయా.

ప. ఆ. తమ్‌ = ఆతనిని గూర్చి, ఉవాచ=పలికెను. తవజు సీయొక ర్ల విశ్వాసాత్‌ = విశ్వాసమునలన, మయాజ నాచేత, సా= ఆమె, వనేజా వు నందు, యదా == ఎప్పుడు, విరహితా = విడువబడినదో, మైథిలీమ్‌ = జ్‌! - కిమర్ధమ్‌= ఎందువలన, అపాస్యజ విడచి, త్వమ్‌ = నీవు, ఆగతః = వచ్చిగొ

॥ చి తా. నేను నీమీద ఉన్న విశ్వాసమచేత సీతను అడవిలో విడచి చి నాను కదా, అలాంటప్పుడు నీ వామెను విడచి ఎందుకు వచ్చినావు ? ప! మూ. దృష్యైవాభ్యాగతం త్వాం మే మైథిలీం త్యజ్య లక్కు” శజ్క్యమానం మహత్చాపం యత్సత్యం వ్యథితం మ

అరణ్యకాండము 788 వ్ర అ లక్మణ= లమ్మణా! మైథిలీమ్‌ = సీతను, త్యజ్యః= విడచి, అభ్యాగ తమ్‌ = వచ్చిన, త్వామ్‌ జ నిన్ను; దృస్ట్వైవజ చూడగానే, మనః జు నొ చున్నదై , వ్యథితమ్‌ ఇతి యల్‌=వ్యఠ చెందిన దను విషయ మేది గలదో, అద్వి సత్యమ్‌ == సత్యము. ఠా. లక్ష్మణా: సీతను విడచి వచ్చుచున్న నిన్ను చూడగానే నా మనస్సు గొవృ పావమును ళంకించుచు నిజముగానే న్యఠ చెందినది. కి మూ, న్ఫురతే నయనం సవ్యం బావుశ్చ హృదయం చ మే, దృష్ట్వా లక్యుణ దూరే త్వాం సీఠావిరహితం వథి. కీ [ప అ. లమ్మణజు లక్మణా | సిఠావిరహితమ్‌ = సీతతో శాన్యుడ వైన, త్వామ్‌ = నిన్ను; దూలే= దూరమునందు, వథి జు మూర్గమునందు, దృష్ట్వా చచి, మే జ నాయొకర్ర: సవ్యమ్‌ఐ ఎడమురై న, నయనమ్‌జున్మేతము, బాహళ్ళ = వొహువు, స్ఫురతే = అదురుచున్న ది+ మేల నోయొక్కంః హృదయం చజు హృదయము కూడ, అదరుచున్నది* లా, లద్మణా! సీత లీకుండా వచ్చుచున్న నిన్ను మార్గమునందు దూర ముగా చూడగానే. నా ఎడమ కన్ను, ఎడమ బుజము అదిరినవి. హృదయమా కంపించినది. మూ. ఏవముక్రన్తు సొమి(తిర్షృకుణ శభలకణః, భూయో దుఃఖసమావిప్టో దుఃభితం రామమ బవీక్‌. ర్‌ వ. అ. ఏవమ్‌ 2 ఇట్లు ఉక్తః జు వలకబడిను సమితి? సుమ్మిత కమడః న కభలకణ= వల మైన అక్షణములు గలి; లమ్మణఃజరిక్యణుడు, భూయ సరల దుఃఖసమావిష్టః ౬ దుఃఖముచేత ఆవరింపబడినవా డె, దుఃభి శి యః టబ తమ్‌ 2 దుఃఖించుచున్నః రామమ్‌ == రాముళ్లే గూర్చి? అ(బవీత్‌జనలి కెను- లా. సుమి త కుమారుడు, శభలకణములు కలవాడు అయిన లక్మణుడు రాముని మాటలు వ్‌ని, ఇంకను అధికముగా దుఃభించుచు, దుఃఖా[కాంతుడైన గ్‌ రామునిళో ఇట్లు వలికెను

. శ్రీమ్మదామాయణము మూ. న స్వయం కామకారేణ తాం త్య క్వాహమిహాగతః, (పచోదిత స్తయైవో గై 9 స్వత్సకాశమిహాగత:. 6 త్యక్త్వా =విడ్‌చి, కామకారేణ = 'స్వేచ్చాచరణముచేత, ఇహ == ఇక్కడికి, న ఆగతః రాలేదు. తయైవ = ఆఅమెచేతనే, ఉగై 9: నా తీవములైన మాటలచేత, [పచోదితః = (పేరేసించబడినవాడనై, ఇహ ఇక్కడికి, త్వత్సకాశమ్‌ జ నీ సమీవమును గూర్చి, ఆగతః == వచ్చినాను, తా. నేనునా అంతట నేనుగా ఆమెను విడచి, నా యిష్టము [పకారము (న్రవర్తించుచు ఇక్కడికి రాలేదు. త్మీవములై న మాటలు వలికి ఆమెనన్ను పేరే పించుటచే నేను ఇక్కడికి, నీ దగ్గరకు వచ్చినాను. 6 మూ. ఆర్యేణేవ పర్మాకుష్టం హా సీతే లక్మణేతి చ, పర్మితాహీతి యద్వాక్యం మైథిల్యా స్తచ్చుతిం గతమ్‌. [| చ,ఆ.హి సీకే = అయ్యో సీకాః: వో లక్ష్మణ = అయ్యో లక్ష్మణా, ఇతి చ= అని, సరితాహి ఇతి = రక్షించుము అని, యత్‌=ఏ, వాక్యము, ఆర్వే భేవజ పూజ్యుడ వైన నీచేత వలె, వర్మాకుష్టమ్‌ = ఆరవబడినదో, తళ్‌ == అది, మైథిల్యాః = సీతయొక్క, [శతిమ్‌ = చెవిని, గతమ్‌ = పొందినది. తాం, “అయ్యో! సీతా ;” “అయ్యో 1 లక్ష్ముణా * అనీ, “రక్షించుము"”అనీ వాక్యము నీవే పలికినట్టుగా సీత చెవికి వినబడినది. 7 మూ. సా తమా ర్తస్వరం (శుత్వా తవ స్నేహేన మైథిలీ, గచ్చ గచ్చేతి మామాహ రుదన్తీ భయవిహ్వలా. శీ (వ. అ. సా మైథిలీ= ఆ సీత, తమ్‌ = అ, ఆ ర్తస్వరమ్‌ = దుఃభితస్వర (పేమచేత, భయవిహ్వలా = భయముచేత వ్యాకులుకాలై , గచ్చ గచ్చ ఇతిజు వెళ్టము వెష్టము అని, మామ్‌ = నన్ను గూర్చి, ఆహ = పలికెను. లా. నీత ఆ దీనస్వరమును వినగానే నీపై ఉన్న (ప్రేమచేత భయభాంతు రాల; ఏడ్చుచు, “'వెష్టము వెళ్టము”'అని నాతో పలికెను. గ

ఆరణ్యకాండము 785 మూ. (వచోద్యమానేన మయా గచ్చేతి బహుళ స్తయా, (పత్యుకా మైథిలీ వాక్యమిదం త్వ తృత్యయాన్వితమ్‌. రి (ప. అ. గచ్చ ఇతిజ వెష్టము అని, తయాజ అమెచేతు బహుశః = అనేకపర్యాయములు, (పచోద్యమానేన జ (పే రేపింవబడుచున్న, మయాజునా చేత, మైథిలీ= నీత, త్వ్యత్చ్పత్యయాన్వితమ్‌ = నీమీద(నాకున్న) నమ్మకముతో కూడిన, ఇదమ్‌ = ఈ, వాక్యమ్‌ == వాక్యమును, (పత్యుక్తా== సలకబడినది,. తా. “వెళ్లుము వెష్టము' 'అని ఆమె అనేకవర్యాయములు (పేరేపించగా నేను సీ విషయమునందు నాకున్న విశ్వాసమును (వకటించుచు ఇట్టు వలికితిని. 9 మూ. న తత్పశ్యామ్యహం రక్షో యదన్య భయమావహేత్‌, నిర్వుతా భవ నా స్తేతత్కేనా ప్యేతదుదాహృతమ్‌. 10 వః, ఆ అస్యజ= ఈ రామునకు, యత్‌ = ఏ రాకనుడు, ఖథభయమ్‌=భయ మును, ఆవహేర్‌ = కభిగించునో, తత్‌ = అట్టి, రమష్‌ః = రాష్షసుణ్ణి, ఆహమ్‌ ఇ నేను, న పళ్యామి = చూడను. నిర్చ్రుతా = సుఖము గలదానవు, భవజఅగుము, ఏతత్‌ = ఇది, నాస్తీఇ లేదు. శేనాపిజ ఎవని వేతనో, ఏవమ్‌ =ఇట్టు, ఉదాహృతమ్‌ == పలకబడినది. లా. రామునకు భయము కలిగించ గల రాక్షసుడు ఊంటా డని నేను తలవను. నీవు నిర్భయముగా ఉండుము, ఇదంతా ఆసత్యము. ఎవ్వడో ఈ విధ ముగా అరచినాడు 10 మూ, విగర్హితం చనీచంచ కథమార్యోఒభిధాస్యతి, [తాహీతి వచనం సీతే యస్త్రాయేత్తి౨దకానపి. క్షే (వ. అ. సీరేజ నీరా ! యఃజు వీ అన్నగారు, (త్రిదశానీపి = దేవతలను కూడ, [తాయేళ్‌ ఇ రత్నించునో, ఆర్యః = అట్టి మా అన్నగారు, విగర్హితమ్‌ జా నింద్యము, నీచం చ= నీచమూ అయిన, (త్రాహి ఇతి జ రక్షించుము అని, వచ నమ్‌ == వచనమును, కథమ్‌ == ఎట్టు, అభిధాస్యతి = పలుకును ? లా. నీకా: దేవతలను కూడా రక్షింం సమర్థుడైన మా అన్నగారు,

నింద్యము, నీచము అయిన 'రక్న్షించుము రక్షించుము" అను మూట ఎన్నడైనా పలుకునా ? క్షే మూ. కింనిమిత్తం తు కేనాపి (భాతురాలమ్మ్య మే స్వరమ్‌, రాక్షసేనేరితం వాక్యం (తాహి (తాహీతి శోటనే. కలి [ప అ. శోభనే= శభ్యవదురాలా: కింనిమిత్తంతు== ఏ కారణము చేతనో, కేనాపి రాష సేన = ఎవ్వడో రాక్షసునిచేత, మే |బ్రాతుః= నా సోదరుని యొక్క, స్వరమ్‌ = స్వరమును, ఆలమృ్య == (గహించి, (తాహి (తాపి ఇతి 2 రక్షించుము రక్షించుము అని, వాక్యమ్‌ = వాక్యము, ఈరితమ్‌ = వలకబడినది. తా. మంగళపదురాలా * ఎవ్వడో రాక్షసుడు, ఎందుచేతనో నా సోదరుని కంరస్వరముతో ““రక్షించుము రక్షించుము” అను వాక్యము పలికినాడు. [జి మూ, విస్వరం వ్యాహృతం వాక్యం లక్ష్మణ తాహి మామితి? స భవత్యా వ్యథా కార్యా కునారీజన సేవితా. [లీ 'వ-అ. లక్ష్మణ = లక్ష్మణా ! మామ్‌ = నన్ను, [తాహి== రవ్నించుము: ఇతి జ అని, విస్వరమ్‌ = ఏిపరీతస్వరము గల, వాకృమ్‌జ వాక్యము, వ్యాహృతమ్‌ ఇ పలకబడినది భవత్యా == నీచేత, కునారీజన సేవితా = సామాన్యస్రీజనముచేలే 'సేవింపబడిన, వ్యథా = వ్యథ, న కార్యా= చేయదగినది కాదు. శా. “లవ్మణా : నన్ను రక్షించుము” అని విపరితస్వరముతో ఎవ్వరో ఆరచినారు. నీవు సా ధారణస్త్రీ వలె వ్యథ చెందకూడదు. 18 మూ, అధ ఆలం వై క్షబ్యమాలమృ్య స్వస్తా భవ నిరుత్సుకా; న సోఒస్తి తిషు లోకేషు పుమాన్వై రాఘవం ర ణే, జాతో వా జాయమానో వా సంయుగే యః పరాజయేత్‌ న జయ్యో రాఘవో యుద్ధే దేవైః శ(కపురోగమైః* లీ వ్ర అ. వైక్సబ్యమ్‌ = వ్యాకులత్వమును, అఆలమృ్య = అవలంబించి ఆలమ్‌ = చాలును, నిరుత్సుకా = తొందర లేనిదానవై, స్వస్తా భవ = సిక రాలవు అగుము. యః చ ఎవడు, సంయుగే రజే = త్నీవమైన యిది

అర ణ్యకాండము 787 పుమాన్‌ == పురుషుడు, (తిష లోశేము ఆ మూడు లోకములందూ కూడ, జొతో నౌ పుట్టి ఉన్నవాడు కాసి, జొయమానో వాజుపుట్ట నున్నవాడు గాసి, నొ స్త్రి లేడు. రాఘవఃజ రాముడు, శ్మకప్తరోగ మైః జు దేవేయ్యదుడు మొదలై నః చేవైః ఇ దేవతలచేత, యుద్ధే జు యుద్ధమునందు, న జయ్యః = జయింన శక్యము కొని వాడు, క తా. మనస్సు కలత చెందసీయకుము. ఏమైనదా అని చింతించకుము. స్వస్థురాలవై ఉండుము. యుద్ధములో రాముణ్జీ పడించగలిగినవాడు ఇంతవరకు పుట్టి ఉండలేదు. ఇబు పైన పుట్టడు. దేవేందుడు మొదలై న దేవతలు కూడ రాముణ్ణి యుద్ధములో జయించజాలరు. 14 పేక్‌ మూ ఏవముకా+తు వై దేహి వరిమోహితచేతనా, ఉవాచా[శూణి ముజ్బా స్తీ దారుణం మామిదం వచః, 18 వ అం ఏవమ్‌ = కట్లు? ఊక్తాజు వలకబడిన;, వైదేహీ సీత, పరి మోహితచేతనా 2 మైహింవచేయబడీన బుద్ది గలదై, అ(కూణి జ కన్నీళ్ళను, ముజ్బు దీ విడచుచున్నదై.? మామ్‌ ౬ నన్ను గూర్చి? ఇదం వచః ఈ వచన మును, ఊవాచ 2 వలిశెను, శ్రా. నా మాటలు వినిన పిమ్మట గూడ సీత మోహము చెందిన మనస్సుతో కన్నీళ్ళు కాడ్చుచు ఆతి[కూర మైన మాటలు ఇట్లు వలి కను కేగి మూ. కొతో మయి తవాత్యర్జం పాస ఏవ నివేశిఈః; వినషే థాతరి [ప్రా ప్తుం నచత్వం మామవాప్పసీ* 17 టబ (వం అ (వొతరిజా సోదరుడు, వినష్టే జ నశించినవా డగుచుండగా, (ప్రాస్తమ్‌ = పొందుటకు, యిజునాయందు, ఆత్యర్థమ్‌ = మిక్కిలి: ప్రాచ ఏన త్వమ్‌ జీవ మామ్‌ = నన్నుః న చ ఆవాన్స్యసీ 2౫ ప్రాందవు. శా. నీ సోదరుడు మరణించిన శ్రడవాత నన్ను పొందవలెనిని నా విషయము నందు బొల షప్రావమైన భావముతో ఉన్నావు- కాని నీవు నన్నెన్నటికీ ప్రాందజాలవు శ

788 థ్రీమ్మదానమూయణము మూ. నంకేతాదృరకేన త్వం రామం సనమనుగచ్చని; ్ర [కోశ న్తం హి యదాత్యర్థం నై వమభ్యవపద్వ సే. 1 (వ అ, అత్యర్హమ్‌ = మిక్కిలి, (కోళ న్తమ్‌ = ఆర చుచున్ని అ కామ్య ఠి నాంద్రఓకేదో ని యథా ఎట్లు, ఏవమ్‌ = ఈ విధముగా, వాభ్యవపద్య సేజువ్‌ ందుఓళదో, న పట్లి, త్వమ్‌ = నీవు, భరలేనజభరతునితో, సంకేతాత్‌= సం కేతమువలసా, ౯౮ ౨ బ్‌ యు రాముణ్ణి, నాభ్యవపద్య సే == చేరుట లేదు. తా. రాముడు అంతగా అరచుచున్నా కూడ నీవు ఆతనివద్ధకు వళ్ళుటలే దనగా నీవు భరతునితో ఏవో ఏర్పాట్లు చేసికొనుటచేతనే అట్టు చేయమన్నాను: మూ. రిపుః (పచ్చన్నవచారీ త్వం మదర్భమనుగచ్చసి; రాఘవస్యా న్తర్యపేప్పుస థైనం నాభిపద్య సే. 19 (ప అ. (పచ్చన్నచారీ = రహస్యముగా సంచరించుచున్న. రిపుః 22 శ శువైన, త్వమ్‌ = నీవు, రాఘపప్య = రాముసియొక్క, అ నరపేప్పుః= అవ్‌ కాశమును (ఛ్మిదమును) అన్వేషించుచున్నవాడవై ణి మదర్ధమ్‌ = నాకొరశఇ, అను గచ్చసి ఇ అనుసరించి వచ్చుచున్నావు. తథా = అట్ల్టు(ఆ కారణముడేతనే), వనమ్‌ ౮్రు = ఈ రాముణ్ణి, నాభిపద్య సే=సొందుట లేదు తా, ఎప్పుడు అవకాశము దొరకునా ఆని చూచుచు, నా నిమిత్తమై అనుస రించి వచ్చుచున్నావు నీవు రామని (పచ్చన్నశ్శ్మతువు. అందుచేతనే ఆతనివద్ధకు వెచ్ళటలేదు 19 మూ. ఏవముక్తో హి వైదేహ్యా సంరబ్టో ర క్త్రలోచనః, జ, 4 త (కోధ్మాత్పస్పురమాణో స్ట ఆ(శమాదభినిర్షత:. ర్డిి (వ. అ. వై దేహ్యా = సీతచేత, ఏవమ్‌ = ఇట్లు, ఉక్తః పలకబడిన వాడనై , సంరబ్ధః = తొందరపడుచు, [కోధాత్‌ = కోపమువలన, ర క్రలోచనః= ఎజ్జనైన న్యేతములు కలవాడనై , స్పురమాణోష్ట। = కదలుచున్న పెదవులు కల వాడనై, ఆశమాత్‌ = ఆ(్మశమమునుండి, అఖినిర్గతః = బయలుదేరితిని. తా. నేను సీత మాటలు విని, కోపముచేత ఎజ్జనైన న్యేతములతో, కదలు చున్న పెదవులతో తొందరగా ఆశ్రమమునుండి బయలుదేరివచ్చితిని ర

ఆరణ్యకాండము 789 మూ. ఏవం (బువాణం సౌొమ్మితిం రామః నంతాసమోహపితః, అ్యబవీద్దుష్కృతం: సౌమ్య తాం వినా యత్త్వ్రమాగత:ః, (వ. ఆ. ఏవమ్‌ == ఇట్లు, [బువాణమ్‌ == వలుకుచున్న, సోమి[తిమ్‌ = లవ్మణుని' గూర్చి, సంతావమోపాతః = దుఃఖముచేత మోపాతుడైన, రామః= రాముడు, ఆబఐవీత్‌ == వలికెను. సౌమ్య = సొమ్యుడా : యత్‌ = ఏ కారణము వలన, త్వమ్‌ = నీవు, తాం వినా== సీత లేకుండగా, ఆగతఃజ వచ్చినావో, ఆ కారణమువలన, దుష్కృతిమ్‌ == చెడ్డ వని, కృతమ్‌ == చేయబడినది. తా. దుఃఖముతో నిండి యున్న రాముడు లక్ష్మణుని మాటలు విని ఇట్లు పలికెను. “లక్మణా ! సీవు సీతను విడచి వచ్చితివి; సీవు చేసిన వని మంచిది కాదు.” ర్న మూ. జానన్నపి సమర్థం మాం రక్షసాం వినివారణే, అనేన (కోధవాక్యేన మైథిల్యా నిస్సృతో భవాన్‌. రిల 'వ. ఇ. మామ్‌ = నన్ను రక్షసామ్‌ = రాషమసులయొక్క-, వినివారణేజ నివారించుటయందు, సమర్షమ్‌ = సమర్శజ్షిగా? జానన్నపి = వెరిగినవాడ్య వై నను, థి చి ముతో కూడిన వాక్యముచేత, నిస్సృతః == వచ్చివేసినావు ! తా. రొకసులను నివారించుటలో నేను సమర్థుడ ననే విషయము తెలిసీ ఉండి కూడ నీవు సీత కోవముతో ఏమేమో అన్నది కదా అని వచ్చివేసినావు. 2లీ మూ. నహి తే పరితుష్యామి త్యక్ష్వా యద్యాని మైథిలీమ్‌, (కుద్ధాయాః పరుషం (శుక్వా తాం విహాయ త్వమాగతః. (వ. అ. మైథిలీమ్‌జసీతను; త్యక్తాజవిడచి, యద్యాసి= వచ్చుచున్నా వే, తేఎ నీకు, న వరితుష్యామిజు నంతోషించను. త్వమ్‌జనీవు [కుద్ధాయాఃజాకోపిం చిన అమెయొక్క, వరుషమ్‌ 22 వరుషవాక్యమును, (శుత్వా= విని, తామ్‌ = ఆమెను, విపోయ = విడచి, ఇహ జ 9క్క-డికి; ఆగతః జ వచ్చినావు, తా. నీవు సీతను విడచి వచ్చేసినావు ! ఈ ఏషయము నాకేమ్మాతము

740 శ్రీమ్మ్యదామాయణము నంతోషజనకముగా లేదు. ఆమె కోపములో ఏమో పరుషముగా మాటలాడిన దని ఆమెను విడచివచ్చినావా | లి మూ. సర్వథా త్వవినీతం తే సీతయా యత్పచోదిత:; (కోధస్య వశమాపన్నో నాకరోః శాసనం మమ. ల ప, ఆ. సీతయా = సీత చేత, 1పచోదితః కా (పేరేపింపబడినవాడ వై: (కోధస్య జు కోపముయొక్క , వశమ్‌ = వశమును, ఆగతః == పాందినవాడ చ, మమ = నాయొక్క, శాసనమ్‌ = కాసనమును, నాకరోః ఇతి యత్‌ = య దనునది ఏది కలదో, ఇది, సర్వథా = అన్నివిధములా, తే= నీయొక్క: ఆ సీతమ్‌ = పొరబాటు. తా. .సీత (పేశేపింపగా, నీవు కోపమునకు వశుడవై పోయి నా ఆజ్ఞను రము చేయలేదు. నీవు అన్ని విధములా పెద్ద తప్ప చేసినావు. వి మూ. అసొ హి రాక్షసః శేతే శరేణాభిహతో మయా, మృగరూపేణ యేనాహమాశమాదపవాహితః. బీ (ప. అ మృగరూపేణ=మృగ రూపము గల, యేన=ఎవనిచేత , అహమ్‌ == నేను, ఆ్మళమాత్‌ = అ[శమమునుండి, ఆపవాహితః == తాలగించబడితినో: అపొ రాక్షసః = ఈ రాక్షసుడు, మయా = నాచేత, కరేణ బాణముచేతః అలీ హతఃజ కొట్టబడినవాడై, శేతే = శయనించి ఉన్నాడు. తా. మృగరూపము ధరించి నన్ను ఆశమమునుండి దూరముగా తీసికొని పోయిన ఈ రాక్షసుణ్ణి నేను బాణముచేత కొట్టివేయగా వీడికగ్ణాడ పడి ఉన్నాడు" మూ, వికృష్య చాపం పరిధాయ సాయకం సలీలబభాజేన చ తాడితో మయా, మార్గీం తనుం త్యజ్య సవిక్సబస్వరో 86 బభూవ కీయూరధరః స రాషసః, ల గి? వ ఆ మయా= నాచేత, చాపమ్‌ = ధనస్సును, వికృష్య జ ర సాయకమ్‌ = బాణమును, పరిధాయ = (వయోగించి, సలీలబాణేన జ విలాసవ

అరణ్యకాండము (గ్త్న మృగసంబంధ మైన, తనుమ్‌ 2 శరీరమును, త్యజ్య ౬ విడచి, , సవిక్షబిన్వరః జు దీనన్వరము కలవాడై న, శేయూరధరః=వావుపురులు ధరించిన, రమనుజరాక నుడుగా, బభూవ == ఆయెను. ను తా. "నేను ధనస్సును లాగి, బాణమును నంధించి అనాయాసముగా బాణ ముతో కొట్టగా ఆ మృగము, మృగళరీరము విడచి, దీనముగా అరచుచు, బావ పురులు మొదలై న అలంకారములు ధరించిన రాక్షనుడుగా మారినది. లిగ్ర వీ ఈ క్లోకంలోని “సలీఐబాణేన' ఇత్యాదులు అంతగా [వకరణోచితమః లుగా లేవు, ఇది [ప్రాచ్యపారంలో లేదు. మూ. శరాహతేనై వ తదార్తయా గిరా స్వరం సమాలమృ్బ్య నుదూరను ళవమ్‌, ఉదాహ్నతం తద్వచనం సుదారుణం త్వమాగతో యేన విహాయ మైథిలీమ్‌, లై? ఇత్యార్డే శ్రీమ్మదామాయణే వాల్మీకీయే ఆదికావ్యే ఆరణ్యకాజ్జే వకోనషపష్టితమః సర్గ కి (వ ఆ. తదా= అప్పుడు? శరావాతేనై వజు శరముచేత కొట్టదిడిన ఆ రాక్షసునిచేత, ఆర్హయా జు చీవమైన, గిరా జు వాక్కులో? నుదూరసుశనమ్‌ == చాలదూరమువరకు బాగుగా వినళక్యమైన, స్వరమ్‌ జ స్వరమును, నమాలమృ్యజు అవలంబించి, నుదారుణమ్‌ జు చౌలి దారుణ మైన, తత్‌జల, వచనమ్‌ ౯ వచనము, ఉదాహృతమ్‌ == వలకబడినది. యేనజు దేనిచేత, త్వమ్‌ = నీవు, మైథిలీమ్‌ ౬ సీతను, వివోాయ == విడచి, ఇహ జు ఇక్కడికి? అగతఃజవచ్చినావో* తా, నేను బాణముచేత కొట్టగా: అప్పుడాతడు దుఃఖకరిత మైన వాక్యుంతో చాల దూరమునరకు వినఐడే స్వరమును అవలంబించి, దొరుణమైన ఆ వచనము వలికినాడు. అది వినియే నీవు సీతను విడిచి వచ్చినావు. | “జాలానందిని'"అను శ్రీమ్మదామా య ణాం,ధవ్యాఖ్యానమునందు అరణ్యకాండలో నీబదిళోమ్మిదవ సర్గ సమా వ్రముః

అథ షషితమః సర్గః టి గి [రాముడు నీతను గూర్చి వృతములను, జంతువులను అతుగుభు, ఎలవీంచుచు నీతశు అన్నోఫవీంచువీ ]. మూ. భృశమా[వజమానస్య తస్యాధో వామలోచనమ్‌, (ప్రాస్ఫురచ్చాస్థల్మదామో వేపథుళ్చాన్య జాయతే. ్షే వ. ఆ. ఆ్మవజమానస్య=నడచుచున్న , తస్యజజ రామునియొక్క-+ వామ లోచనమ్‌.= వడమకన్ను, అధః == కింది భాగమునందు, భృశమ్‌ = మిక్కిలి” పాస్పురత్‌ = అదరెను. రామః == రాముడు, (పాస్టలచ్చ== త్యొటువడెను. అని ఇ ఈతనికి, వేసథుళ్చ = కంపము కూడ, జాయతే = కలిగెను. ఠా. నడచి వెళ్ళుచున్న రాముని ఎడమ కన్ను కింది భాగమునందు అదరెను. ఆతని పాదములు తడబడెను. ఆతనీకి వణకు పుఫేను. పే ట్‌ మూ. ఉపాలక్య నిమిత్తాని సో౬కుభాని ముహర్ముహు!, ర ఆపి క్షేమం ను సీతాయా ఇతి వె వ్యాజహార చ (వ. ఆ, సఃజ ఆ రాముడు, అశుభాని = అశుభములై న, నిమిత్తాని ౯ నిమిత్తములను, ఉపాలక్ష్య = చూచి, సీతాయాః = సీతకు, శేమమ్‌ అపి నుణ క్షేమము అయి ఉంఢునా అని, ముహుర్ముహుః ౬ మాటిమాటికి, వ్యాజహార చా ఇ పలికెను, ద్‌ తా రాముడు అ ఆవభశకునములు చూచి, “సీత కేమముగానే పై ఉండునా”అని మాటిమాటికి పలుకుచు వాపోయెను. మూ. త్వరమాతో జగామాఠత సీతాదర్శనలాలసః, న ఉరి స తి శూన్యమావసథం దృష్ట్వా బభూవోద్విగ్నుమాననః

ఆరణ్యకాండము నా (వ. అ. ఆథధజ అటుసిమ్మటి, త్వరమాణఃతొందరవడుచున్న వాడై, సీతా బ్రర్యనలాలను = సీతను చూచుటియందు. అన క్తి కలవాడై, జగామ వెసాను. శూన్యమ్‌ ౬ శూన్యమైన, ఆవసథమ్‌ = గృవామును, దృష్ట్వా చూచి, ఉద్విగ్న మాననః == దుఃభించిన మనస్సు కలవాడు, బభూవ ఆయెను. తా నీతను చూడవలె నను అనక్రితో తొందర వడుచు వెళ్ళిన రాముడు వర్ణళాల వూన్యముగా ఉండుట చూడగానే ఆతని మనను దిగులు చెందెను మూ. ఉదృ్యిమన్నివ వేగేన విక్షినఘునన్దనః, తత త(తోటజస్టానమభివీక్య నమ న్లతః, | దదర్శ వర్ణశాలాం చ రహితాం సీతయా తదా, [శ్రియా విరహితాం ధ్వస్తాం హేమన్తే పద్మినీమివ. క్‌ (వం అ. రఘునన్ధనః = రాముడు, వేగేన వేగముచేత, ఉద్భర్రిమన్నివ ౨ తిరిగిపోవుచున్నవాడు వఠ్కె విక్షివన్‌ ఇహ స్రపాదాదులు వినసరుచ్కు త్యత తత: అక్కడక్కడ, ఉటజస్టానమ్‌ = పర్ణశాలాస్థ్రానమును, నమన్తతఃజ నలు వైపులా, అభివీక్య = చూచి, తదా: అప్పుడు, సీతయాజు సీతతో, రహి తామ్‌ ఆ హూన్యమైనదీ, హేమ న్లేజు హేమంత బుతువునందు, ధ్వస్తామ్‌జనళించిన, పద్మినీమివ జ వద్మలతవలె, ట్‌యాజు శోళతో, విరహితామ్‌ == శాన్యమూ అయిన, వరశాలామ్‌ ౬ వర్హశాలను, దదర్శ చూచెను ణి తొ. రాముడు వేగముగా తిరిగిపోవుచున్నాడా అన్నట్లు వాస్తపాదాదులు వినరివేయచు, వర్లళాల ఉన్న (వదేశమును అంతా వెదకెను. ఆతనికి సీత లేని వరళాల కనబడెను. అది హేమంతర్తవులో పద్మము లన్నీ నకించగా శోభా విహీన మెన వద్మలత వలె కాంతివిహినమై ఉండెను . కర్‌ మూ. రుద _నమివ వృక్షైళ్న గ మ్లూనపుష్పమృగద్విజమ్హ్‌ [శియా విహీనం విద్య స్రం నంత్య క్రవనదేవతమ్‌ గ్‌ వి(వకీర్ణాజినకు శం వ్మిపవిద్ధ్మబునీకటమ్‌, దృష్ట్వా శూన్యం నిజస్థానం విలలాప పునః పునః

"744 శ్రీమ్యదామాయణము (ప. అ వృకైః = వృషములచేత, రుద నమివ == ఏడ్చుచున్నట్టున్నది; మ్రానపుష్పమృగ ద్విజమ్‌ = వాడిపోయిన పుష్పములు, మృగములు, పక్షులు కలది, (శియా== శోభతో, విహీనమ్‌ =ఆహన్య మైనదీ, విధ్వ సమ్‌ = చేడిపోయినది; సంత్య క్రవనదేవతమ్‌ = విడువబడిన వనదేపతలు కలది, వ్మిపకీర్ణాజినకుళమ్‌ జ చెల్దాచెదరుచేయబడిన కృష్టాజినములు దర్భలు కలది, వ్మిపవిద్ధబుసీకటమ్‌= చిమ్మివేయబడిన దర్భాసనములు చాపలు కలది, శూన్యమ్‌= ళటూన్యమూ అయిన, నిజస్టానమ్‌ = తన నివాసస్థానమును, దృష్టా= చూచి, పునః పునః == మాటి మాటికి, విలలాప == విలపించెను, క్ట తా. రాముని ఆశమములో ఉన్న వృక్షములు ఏడ్చుచున్నట్లు కనబడు చుండెను. పుష్పములు వాడిపోయెను. మృగములు, పక్షులు దీనములైై ఉండెను. ఆ (పాంతమంతా శోభావిహీనమై పాడుపడి ఉండెను. వనదేవతలు ఆ (వదేశమును విడచి వెళ్ళిపోయిరి. కృష్ణాజినములు, దర్భలు, దర్భాసనములు, చాపలు చెల్లా ఇదరుగా పడి ఉండెను. ఈ విధముగా శూన్యముగా ఉన్న ఆ (పదేశమును చూళి రాముడు నూటిమాటికి విలపిందెను. 6,7 మూ. హృతా మృతా వా నష్టా వాభక్షితా వా భవిష్యతి? నిలీనాప్యధవా భీరురథవా వనమా[శితా, ్ర (ప. ఆ. ధీరుః= భథయస్వభావము గల సీత, హృతాజహరించదిడినద్‌ ॥ మృతా వా= మరణించినదో, నష్టా వా== తప్పిపోయినదో, భక్షితా వాజుధకీంచ బడినదో, భవిష్యతి ౬ కాగలదు (అయి ఉండును). అథవాజు లేక, నిలీనొ 2 దాగినదో, అథవాజ లేక, వనమ్‌ = వనమును, ఆ(శితా = అ్యశయించినదో- తా. భయస్వభావము గల సీతను ఎవరో హరించి ఉందురు. లేదా ఆ మరణించి ఉండును. లేదా తప్పిపోయి ఉండును. లేదా ఎవరో ఆమెను బడించి ఉందురు. లేదా ఎక్కడనై నా దాగియుండును. లేదా వనములోనికి వళ్శియుండునుః మూ. గతా విచేతుం పుష్పాణి ఫలాన్యపి చ వా పునః; ్ర అథవా పద్మినీం యాతా జలార్థం వా నదీం గతాః (ప, అ. అపివా== లేదా, పుష్పాణి = పుష్పములను, ఫలాని చణ ఫలములను, విచేతుమ్‌ = కోయుటకు, గతా == వెళ్ళినదా?ః ఆదవా == లేక, వద్కి

ర అరణ్యకాండ మే 45 నదీమ్‌ = నదిని గూర్చి? గాజు వెళ్ళినదా ? హ్‌ తా. లేదా అమె పుష్పములు, ఫలములు కోయుటకై వెళ్ళి యుండును, లేదా పద్మసరస్సుకు వెళ్ళి యండును. లేదా నీటికొరక్తై నదికి వెళ్ళి ఉండును $ మూ. యత్నాన్మృగయమాణస్తు నాససాద వనే (పియామ్‌, శోకర శ్రేక్షణః శోకాదున్మత్తీ ఇవ లక్ష్యతే 10 వ, అ యత్నాత్‌ = (వయత్నమువలన, మృగయమాణః తుజవెదకు చున్నవాడై నను, వనే= వనమునందు; (పియామ్‌ = 1పియరాలిని; నాససాద జు పొందలేదు. శోకర క్రేషణః 22 శోకముచేత ఎట్టినైన న్మేతములు గలవారై భోకాత్‌ ఇ కోకమువలన, ఉన్మత్త [వజ పిచ్చివాడు వలెః లక్ష్యరే = కనబడు చున్నాడు (చుండెను). తా. రాముడు (వయత్నపూర్వ్యకముగా , ఎంత... వెదకినను వనములో (పియురాలు కనబడక దుఃఖముచేత కళ్ళు ఎల్జిబడగా: అప్పుడు కభోకములో పిచ్చివాడు వలె కనబడుచుండెను. 10 మూ, వృకాద్వ్రకం (పధావన్‌ స గిరేరదిం నదాన్నదీమ్‌ః బభూవ విలప్మనామః శోకార్డవపరిప్లత!: న్న (పః అ రొమఃఃజు రాముడు, వృషాత్‌ == ఒక వృకమునుండి వృక్షమ్‌ = మరొక నృకమును గూర్చి? గి రేడు ఒక వర్వతమునుండీ? అ(దిమ్‌జ మరొక పర్వతమును గూర్చి+ నదాత్‌ = కొలివనుండి: నదీమ్‌ = నదినిగూరిి! (పధావన్‌ = పరుగత్తుచు: విలపన్‌ 22 పిలపించుచు? కోకార్డవపరిస్థతః 2 శోకసము[దములో తేలుచున్నవాడుః బభూవజ ఆయెను తొ రాముడు ఒక్‌ చెట్లుదగ్గరనుంచి మరొక చెట్టుదగ్గరకు ఒక పర్వతము క ట నుండి మరొక వర్వతమువద్ద్ధకు: ఒకో కాలువనుండి మరొక కొలువ దగ్గరికి పు గెతుచు, విలపించుచు: శ్రోకసమ్ముదములో త్రీలుచుండెను. మూ కపి కాచిత్త్వృయొ దృష్టా సౌ కదమృప్రియౌ (పియా; కదమృ యది జానీషే శంస సీతాం శుభాననామ్‌ గరి

"46 శ్రీమ్మదామాయణము (పం ఆ. కదమృ = కదంబవృక్షమా: కదమృ[ప్రియా జా కదంబపుష్ప ములు (పియములుగా గల, (పియా=జనా (సియురాలైన, సా== ఆ, కొచిత్‌ జా ఒకానొక శ్రీః త్వయా == సిచేత, ఆపి దృష్టాజచూడబడినదా। జానీ షే యది== నీవు ఎరిగి ఉన్నట్టయితే, శుభాననామ్‌ మంగళకరమైన ముఖము గల, సీతామ్‌ ఇ'సీతను గూర్చి, శంస = చెప్పుము. తా. కదంబవృక్షమా! నీ వవరినై న ఒక స్త్రీని చూచినావాః ఆమె కదంబ పుష్పములమీద చాల (పేమ గలది; నా _పియురాలు,. సికు తెలిసినట్టయితే శుభ మైన ముఖము గల సీతను గూర్చి చెప్పుము. 18 మూ, స్నిగ్ధపల్లవసంకాకా పీతకాశీయవాసినీ, శంసన్వ యది వా దృష్టా బిల్వ బిల్వోపమ స్తనీ. క్రి (పః అం విల్వ = బిల్వవృక్షమా। స్నిగ్ధపల్లవసంకాళా == నిగనిగలాడు చున్న చిగురుతో సమానమైనది, పీతకౌ శేయవాసినీ = పసుపుపచ్చని వట్టుచీర ధరించినది, విల్వోపమ స్‌నీ = బిల్వఫలముల వంటి స్తనములుకలది అయిన నా 1పియరాలు, యదివా దృష్టా = చూడబడినదా, శంసస్వ డా చెప్పుము. తా. ఓ: బిల్వవృక్షమా। బిల్వఫలముల వంటి సనములు గలనా [ప్రియ రాలిని చూచినచో చెప్పుము. ఆమె శశిరకాంతి చిగురు వలె మెరయుచుండును. ఆమె వసుపువచ్చ రంగు పట్టు చీర కట్టుకొని ఉన్నది. కరీ మూ. అథవార్డున శంస త్వం |పియాం తామర్దున్నపియామ్‌, జనకస్య సుతా భీరుర్యది జీవతి వాన వా. కేడీ వ. అ. అథవా= లేచా, అర్జున = ఓః అర్జున (మద్ది) వృక్షమా! త్వమ్‌ ఇ నీవు, అర్జున్మపియామ్‌ == ఆర్జునవృక్షములు పియములుగా గల, లౌం (్రియామ్‌=ఆ [సియురాలిని గూర్చి, శంసజచెప్పుము. ఖీరుః = భయస్వభావము గల, జనకస్య సుతాజ జనకుని కుమారై, యది జీవతి వాజ= జీవించి ఉన్నదా నవా== లేదా (చెప్పుము). తా. అర్జునవృక్షమా! నా పియురా లెక్కడ ఉన్నదో నీవై నా చెప్పుము--

అరణ్యకాండము 747 ఆమెకు అర్హనవృవము లన్న చాల క్‌ మూ. కకుభః కకుభోరూం తాం వ్యక్తం వానాతి మైరిలీమ్‌, యకఠా పలవపుష్పాథ్యో భాతి హ్యేష వనస్పతిః 185 తోను పుష్పములతోను నిండినదై, యథా == ఎట్టు: వాతి = [వకాశించుచున్నదో (దీనినిపట్టి), కకుభః = కకుభవృక్షము, కకుభోరూమ్‌ ఇ'కకుళవృషము. వంటి జానాతి = ఎరిగి ఉన్నది. తా, ఈ కకుభవృతము పూవులతొను; చిగుళ్ళతోను నిండి (వకాశించు చున ది. దీనికి కకుభ వృక్షము మానువంటి తొడలు గల సీతను గూరి తప్పక మ ల స్‌ లేబ్బ! తెలిసి ఉండును 15 మూ, (భమరై రుపగీతళ్ళ యథా [దుమవరో హ్యయమ్‌, ఏష వ్యక్తం విజానాతి తిలక స్రిలక(పియామ్‌ 16 [ప ఆ [దుమవరః = వృకములలో [శేష్థమైనః అయమ్‌ = ఈః తిలకః =తిలకవృక్షము: యథాజఎట్లుః (భమరైః౭ తుమ్మెదలచేత్‌, ఊవగీతః 2 సమీ వమునందే ఊఉఊండి గానమును వినిపింవ శ్రేయబడుచున్నదో (దానిని పట్టి)? ఏషః = ఈ వృషము; త్రిలక[పియామ్‌జాతిలక ము ప్రియముగా గల సీతను, వ్యక్తమ్‌. = నిశ్చయముగా: విజానాతి డా ఎరుగును. తా వృషములలో [శేష్టమెన ఈ తిలకవృకమువద్ధకు చేరి తుమ్మెదలు పైడుచున్నవి* దినిని పట్టి ఈ వృక్షమునకు తిలకము పె ఎక్కువ (యేను గల సీత తప్పక లేలిసి ఉండును= 10! మూ, అశోక శోకాపనుద శోకోపహతచేత సమ్‌, 1 త్వన్నామానం కురు జీ[1పం (పియాసందర, నేన మామ్‌. (వ అ? శోకావనుదజుశోక మును తొలగించు, అశోకజ అశోక వృశమౌ॥ (వియాసందర,నేన 2 గొ (పియరాలిని చూపుటిచేత్‌ , కోకోవహాతచేతసమ్‌ 22

శోకముచేత పీడించబడిన చిత్రము గల, మామ్‌ = నన్ను, కపమ్‌ == శీ ఘముగా త్వన్నామానమ్‌ = సీ "పేరు గలవానినిగా, కురు = చేయుము. తా. కోకమును తొలగించు ఆళోక వృక్షమా! శోకముచేత పీడింపబడిన మనస్సు గల నాకునా 1పియరాళిని చూపించి, శీఘముగా, ఫీ సపేరుగలవాని నిగా అనగా అశోకుణ్జీగా (శోకము లేనివానినిగ్రా చేయము 17 మూ. యది తాల త్వయా దృష్టై పక్వతాలఫల స్తనీ, కథయస్వ వరారోహాం కారుణ్యం యది తే మయి. 18 (వ, అ. తాల=రఠాలవృకమాః పక్వతాలఫల స్తనీ=పక్వమైన తాటివండ్హ వంటి స్తనములు గల సీత, త్వయా = నీచేత, దృష్టా యది= చూడబడినట్ట యితే, తేజ నీకు, మయి= నాయందు, కారుణ్యం యది == జాలి ఉన్నట్లయితే: వరారోవామ్‌ = సుందర మైన కట్మిపదేశము గల ఆమెను గూర్చి, కరయస్వ ౭ చెప్పుము. తా. ఓ! తాలవృకమా ! పక్వమైన తాలఫలముల వంటి స్తనములు గల సీతను సీవు చూచినావా ? నీకు నాపై దయ ఉన్నచో, అందమైన కటిిపదేశము గల ఆమె జాడ తెలుపుము. 18 మూ. యది దృష్టా త్వయా సీతా జమ్చు జమూఫలో పమామ్‌; (ప్రియాం యది విజానిష్షే నిఃశజ్క_ం కథయస్వ మే. 10 స (వం ఆ, జమ్బు న్‌ా జంబూవృక్షమా 1 (నేరేడుచెట్టు), త్వయా =నీచేతే: పె సీత, యది దృష్టా = చూడబడినదా ? జమ్బూఫలోపమామ్‌ == నేరేడు క వలె (నున్నగా) ఉన్న శరీరముగల, (ప్రియామ్‌ = (పియురాలిని, జానీమే మ జ సీవు ఎరిగి ఉన్నట్లయితే, మే = నాకు, నిః;శజ్మమ్‌ జనిఃసలిదేహముగా? యస్వ = చెప్పుము. నున తా. ఓ 1! జంబూవృక్షమా ! నీవు సీతను చూచినావా ? నేరేడిపండు నలె కు ఎగా మెరయుచున్న శరీరము గల సీతను గూర్చి నీకు తెలిసినచో నిఃసంశ ముగా నాకు చెప్పుము. 1

అరణ్యకాండము 79 మూ. అహో త్వం కర్షికారాద్య నుపుప్పైః శోభ సే భృళమ్‌, కర్టికార్మపియా సాధ్వీ శంస దృష్టా [పియా యది. ల0' వ ఆ. కర్షికార గ్‌ కర్ణికారవృచమా ః త్వమ్‌ = నీవు, అద్యజ= ఇప్పుడు, సుపుష్పైః = అందమైన పుష్పములతో, భృశమ్‌ = మిక్కిలి, శోభ సే=కోభించు చున్నావు. ఆహో = ఏమి సౌందర్యము : కర్ణికార్యసియా = కర్షికారపుష్పము. (పియముగా గల, సాధ్వీ == పత్మివతయైన (పియా = నా (పియరాలు, దృష్టా యది = చూడబడినట్టయితే, శంస = చెప్పుము. కా. ఓ ః కర్టికారనృక్షమా : సీవు ఇప్పుడు మంచి పుష్పములలో ఎంత [వకాశించుచున్నావు ణ్‌ కర్ణికారపుష్పముల పె మక్కువ గల పతివత యైననా 1పియురాలిని నీవు చూచినావా ? చెప్పుము. 20, మూ, చూతనీపమహాసాలాన్‌ పనసాన్‌ కురవాన్‌ ధవాన్‌, దాడిమాననసాన్‌ గత్వా దృష్ట్వా రామో మహాయళాః. జీకే మల్లికా మాధవీశ్రైవ చమృకాన్‌ కేతకీ స్తథా, పృచ్చ్మనామో వనే భాన్తః ఉన్మత్త ఇవ లక్ష్యతే. రి (వ. అ. మహాయశాః జ గొవ్ప క్రీర్తి గల, రామః = మనోవారుడైన, రామః రాముడు, వనేజ ఆ వనమునందు, చూతనీవమవోసాలాన్‌ = చూత వృక్షములను, సీవవృక్షములను, పెద్దమద్దిచెట్లను, వనసాన్‌ =వనసవృక్షములను ధవాన్‌ = చర్మడచెట్టను, దాడీమాన్‌ = దానెమ్మచెట్టను, అనసాన్‌ == వేగిన చెట్లను? వ ల్లికాఃజుమల్లికాలత లను, మాధవీక్రైవజమాధవీలతలను, చమ్చకాన్‌=నంవంగి చెట్లను తథాజు మరియు, కేతకీః = మొగలిచెట్లను, దృష్ట్వాజ చూచి, గత్వాజ= వాటివధకు వెళ్ళి, పృచ్చన్‌ == అడుగుచు. (కాన్తఃజ= తిరుగుచున్న వాడై; ఉన్మత్తః ఇవి పీచ్చివాడు వలె, లకృతే జు కనఐడుచుండెను. లా. గొవ్ప కీర్తి గలవాడు, అందరికి మనోహరుడు అయిన రాముడు, ఆ వనములో ఇటు అటు తిరుగుచు, మామిడి చెట్టను, సీవవృక్షములను, పెద్ద పాలవృక ములను, వనసచెట్లను, గోరింటచెట్టను, చం్యడచెట్టను, దాన్‌మ్మ్‌ చెట్లను; వేగినశెట్టను, మల్లికాలతలను మాధవీలతలను, సంపెంగచెట్టను, మొగలిపొద లను చూచి, వాటి దగ్గరకు వెళ్ళి వశ్నించుచు, పిచ్చివాడు వలె కనబడెను. ల్లి

750 శ్రీమ్మదామాయణము మూ. అధవా మృగశాబాక్షీం మృగ జానాసి మైఠథిలిమ్‌, షృుగవి_పేకణే కాన్తా మృగీభిః సహితా భవేత్‌. లవి (వ. అ. ఆథవాజ లేదా, మృగ = మృగమా ! మృగళాబాక్షీమ్‌ = మృగ శిశువు న్మేతముల వంటి న్మేతములు గల, మైథిలీమ్‌ = సీతను, జానాసి = ఎరుగు దువా ? మృగవ్మిపేక్షణీ = మృగముల వంటి న్యేతములు గల, కాన్తా= ఆ సీత, మృగీభిః = ఆడలేళ్ళతో, సహితా == కూడినది, భవేత్‌ = ఆయిఉండును తా. లేదా ఈ మృగమును అడిగెదను, ఓ । మృగమా : లేడిపిల్ల కళ వంటి కళ్టు గల, సీతను ఎరుగుదువా ? మృగము న్మేతముల వంటి న్మేతములు గల సీత మృగాలలో కలిసిపోయి యుండును. కీ మూ. గజ సా గజనాసోరూర్యదె దృష్టా త్వయా భవేత్‌, ప-అ గజజ=టఓ! గజమా : గజనాసోరూః = ఏనుగుతొాండము వంటి తొడలు గల, సా అ సీత, త్వయాజ నీచేత, దృష్టా= చూడబడినది, యది న! భవేత్‌ = కావచ్చును. తామ్‌ = ఆమెను, తుభ్యమ్‌ = నీకు, విదితామ్‌ = తెలియ బడినదానినిగా, మన్యే = తలచెదను, వరవారణ = ఓ । (శేష్తమెన గజమా | ఆఅఖ్యాహి ! చెప్పుము. లా తా. ఓ 1! గజమా :ః ఏనుగు తొండము వంటి తొడలు గల ఆ సీతను నీవు చూచి ఉండవచ్చును. ఓ! శేష్టమెన గజమా । నీకు ఆమె తెలియు నని తలచే చను. అందుచేత చెప్పుము. రిట్‌ మూ. శార్దూల యది సా దృష్టా పియా చన్ద్రనిభాననా, మైథిలీ మమ వి(సబ్ధం కళథయస్వ న తే భయమ్‌. 26 (ప. ఆ. శార్దూల = ఓ : కార్ల్దూలమా ( పెద్దపులి), చన్ష్రనిభాననా == చర్యదునితొ సమానమైన ముఖము గల, పియా = (పియురాలైన, సా మైథిలీజు నాకు, కథయస్వ ఇ చెప్పుము, తే=నీకు, భయమ్‌ = భయము, నజలేదు. తా. ఓ :వ్యాాఘమా : చం్చదునితో సమానమైన ముఖము గలది,నా

ఆరణ్యకాండము (1 (పియురాలూ అయిన ఆ సితను చూచినచో నిఃసందేహముగా చెప్పుము. సికేమీ భయము లేదు. డైల్‌ మూ. కిం ధావసి (పియే దూరే దృష్టాసి కమలేషబే, వృక్షైరాచ్చాద్య చాత్మానం కిం మాం న (పతిభాష సే. 1ప. అ. కమలేక్షణే = వద్మముల వంటి న్మేతములు గల, [పియే = (పియురాలరా :ః దూరే దూరమునందు, కిమ్‌ = ఎందువలన, ధావసి = పరుగెత్తు చున్నావు ? దృష్టా = చూడబడినదానవు, అసీ=ఆయినావు, ఆత్మానమ్‌ = తనను, వృవైః =- వృషములచేత, ఆచ్చ్బాద్య = కప్పికొని, మామ్‌ == నన్ను గూర్చి, కిమ్‌ = ఎందువలన, న 1వతిభాష'సే = వలుకుటలేదు ? తా. పద్మముల వంటి న్మేతములు గల ఓపియురాలా 1 దూరముగా పారిపోవుచున్నా వేమి ? నాకు కనబడితివిలేః చెట్ట చాటున దాగి యుండి నాకు బదులుచెప్పుట లేదేమి ర్సిగ్రి మూ, తిష్ట తిష్ట వరారోహేన తేఒస్తి కరుణా మయి, నాత్యర్థం హాన్యశీలాసి కిమర్జం మాము పేక్షస్సే, రి (వ. ఆ వరారోహి == సుందర మైన కటి్మిపదేశము గలదానా : తిష్ష తెష్టల అము అగుము. బే నీకు, మయి == నాయందు, కరుణా == కరుణి నాన్సీ దా? అత్యర్థమ్‌ నా మిక్సి_లి, వోన్యశిలా జు వోన్యస్వభానము గల దానవు, నాసి = కావు. మామ్‌ = నన్ను, కిమర్ధమ్‌ == ఎందుకు, ఉపేష్షనేఎ తా. సుందర మైన కటిివదేశము గల ఓ : సీతా; ఆగుము, ఆగుము. నామీద జాలి లేదా ? సీకెప్పుడూ ఇంత వరివోనము చేసే న్వభావము లేదుకదాః ఇప్పుడు నన్ను ఎందుకు ఉ పేక్షించు చున్నావు ? లి? మూ. పీతకాశేయకేనాసి సూచితా వరవర్ణిని, ధావ న్యపీ మయా దృష్టా తిష్ట యద్య న్తి సొహృదమ. £8 [వ. ఆ. వరవర్జిని = (శేష్యమైన శళరీరవర్జ్దము గలదానా * పీతకాశేయ

"7502 శ్రీమ్మదామాయణము 'కేన=పచ్చని పట్టుచీరచేత, సూచితా = సూచింపబడినదానవు, అసీ== అయితివి. ధావ న్యపి న్‌ా పరుగెత్తుచున్నదాన వైనను, మయాజ=నాచేత, దృష్టాజచూడ బడితివి, సౌహృదమ్‌ వా "స్నేహము, అస్తి యది -= ఉన్నట్టయితే, తిష్ట = నిలబడుము.

తా, (శేష్టమెన శరీరచ్చాయ గల ఓ: సీకా 1 నీ వచ్చని పట్టుచీరను బట్టి గుర్తించినానుతే. నీవు పరుగెత్తుచున్నను చూచినాను. నామీద నీకేమైన (పేమ ఉన్నచో ఆగుము,. రి

మూ. నైవ సా నూనమథవా హింసితా చారుహాసినీ,

కృ్యచ్చదప్రాప్తం న మాం నూనం యథఖో పేకితుమర్హతి.

వ, అ. అథవా=లేదా, సా= ఆమె, నైవ = కాదు, చారువోసినీ = అందమైన నవ్వు గల ఆ సీత, హింసితా = హింసించబడినది. నూనమ్‌ = నిశ్చ యము. యథా== ఎట్టు, (ఎందువలన అనగా) కృ్యచ్చ్యప్రాప్తమ్‌ = కష్టమును పొందిన, మామ్‌ = నన్ను, ఊపేక్షితుమ్‌ = ఊపేక్షించుటకు, నార్హతి = తగదు. నూనమ్‌ == నిశ్చయము.

తా. లేదా, ఆ కనబడినది సీఠక ఆయి ఉండదు. సుందర మైన చిరునవ్వు గల ఆమెను ఎవ్వరో చంపివేసి ఉందురు. ఎందుచేత ననగా ఇట్లు కష్టములో నన్ను అమె ఉపేషించదు. నిజము. లర

మూ వ్యక్తం సా భక్షితా బాలా రాక్షసైః పిశితాశనై *,

విభజ్యాణ్గాని సర్వాణి మయా విరహితా పియా. 0

1ప. అ. మయా == నాతో, విరహితా=శూన్యురాలైన, (పియా=నా్యపియు రాలైన, సా బాలాజ చిన్న వయస్సులో ఉన్న ఆ సీత, వ్యక్షమ్‌ = స్పష్టముగా (నిజముగా), సర్వాణి == సమస్త మైన, అడ్గాని = అవయవములను, విభజ్య: విభజించి (ఖండించి, పిశితాశనై ః == పచ్చిమాంసమును తిను, రాక్షసైః జ రాకసులచేత, భక్షిలాజ భక్షింపబడినది.

తా. చిన్న వయస్సులో ఉన్న నా [పియురాలిని, నేను దగ్గర లేకుండు టచే, పచ్చి మాంసము తినే రాక్షసులు, ఆమె అవయవము లన్నింటినీ ఖండించి, తినివేసి ఉందురు, సందేహము లేదు. 80

అరణ్యకాండము 758 మూ. నూనం తచ్చుభదన్తోష్టం సునాసం చారుకుణ్ణలమ్‌, పూర్ణచన్ద్రనిభం (గస్తం ముఖం నిషష్పభతాం గతమ్‌. తీ* ప. ఆ. నూనమ్‌ = నిశ్చయముగా, శుభదన్తోష్రమ్‌ = సుందరములై న దంతములు, పెదవులు గలది, సునానమ్‌ = అందమైన ముక్కు గలది, చారు కుజ్ణలమ్‌ = అంద మైన కుండలములు గలది, వూర్ణచన్ద్రనిభమ్‌= వూర్ణచందునితో బడినదై , న్మిష్పభతామ్‌ = కాంతి లేనిదగుటను, గతమ్‌ = పొందినది తా. అందమైన దంతములు, "పెదవులు, ముక్కు, కుండలములూ గలది, పూర్ణచం[దునితో సమానమూ అయిన అ ముఖము రాషసులు [మింగివేయ నపుడు కాంతివిహీినమై పోయి ఊండును. నిజము. త మూ సా హి చమృకవర్ణాభా [గీవా గై 9వేయశోభితా, కోమలా విలపన్యాస్తు కాన్తాయా భక్షికా శుభా. త్రి (వ. అ. విలవన్వ్యాః = విలపించుచున్న, కాన్తాయాః = నా (1పియరాలి యొక్క, చమృకవర్జావా ఇ చంపకపుష్పముయొక్క వర్జమువంటి కాంతి గలది, గై ంవేయళోభితా = కంరాలంకారముచేత [వకాశింప చేయబడినది, కోమలా == కోమలమూ, శుభా= సుందరమూ అయిన, సా (ీవా= ఆ కంరము, ఫచ్షితొ ౬ భక్షింపబడినది. తా. నా పియురాలు విలపించుచుండగా, ఐంగారు రంగు గలదై, కంఠా భరణములచేత అలంకరింవబడి, అందముగా ఉన్న కోమలమైన ఆమె కంఠ మును రాక్షసులు భక్షించి ఉందురు. తికి మూ. నూనం విక్షిష్యమాణౌ తొ బాహూ పల్లవకోమలౌ, భక్షితా వేపమాన్నాగౌ సహస్తాభరణాజ్లదౌం తికి 1వ. అ. విక్షిష్యమాణౌ = తొందరగా కదల్బబడుచున్నవీ, పల్లనకో మలౌ = చిగురు వలె కోమలములూ, వేవమాన్నాగౌ = వణకుచున్న అగభాగములు కలవి, సహస్తాభరణాజ్జదౌ == కంకణములతోను బాహుపురులతోను కూడినవీ అయిన, తౌ బాహూ = ఆ బాహువులు, నూనమ్‌ = నిశ్చయముగా, భషితౌ == భత్నింపబడినవి. 45)

టం! శ్రీమ్మదొామాయణము తా. చిగురు వలె కోమలముగా ఉన్న ఆమె బాహువులు కంకణములచత, జాహుపురులనత అలంకరింపబడి ఉన్నవి. (వేళ్ళు వణకిపోవుచున్న, ఆ బాహుపు లను ఆమె ఇటు నటు వేగముగా కదల్చుచుండగా వాటిని రాక్షసులు భత్నించి ఉందురు. నిజము. తపి మూ. మయా విరహితా బాలా రక్షసాం భకణాయ వై, సార్టేనేవ పరిత్యక్షా భక్షితా బహుబాన్టవా. లిడ్తీ (వ ఆ, బాలాజ బాలయైన సీత, రక్షసామ్‌ = రాక్షసులయొక్క, భష ణాయ వై = భకణముకొర కే, మయా = నాచేత, విరహితా = శూన్యురాలై నది బహుబాన్షవా = చాలమంది బంధువులు గల ఆ సీత, సార్దేన = వర్తకుల గుంపు చేత, పరిత్యక్తా ఇవ = విడువబడినది వలె, భక్షితా= భక్మించబడినది. తా. రాక్షసులు భక్షించుటకే నేను సీతను వదలివె్ళి నట్టు అయినది ఎందరో బంధువు లున్న సీత కూడ వర్తకుల గుంపు విడచి వెళ్ళిపోయిన త్రీవలె రాక్షసులచేత భక్షింపబడినది. క్రిత మూ హా లక్ష్మణ మహాబాహో పశ్యసి త్వం |పియాం క్వచిత్‌, హాపియే క్వ గతా భద్రే హా సీతేతి పునః పునః. ీరీ (వ. అ. మహాదాహో = గొప్ప బాహువులు గల, హా। లక్ష్మణ అయ్యో! లక్ష్మణా ? త్వమ్‌ జు నీవు, క్వచిత్‌ = ఎక్కడనైనా, [పియామ్‌ = [పియురాలిని, పశ్యసి = చూచుచున్నావా? భ్మదే= మంగళ్యపదురాలై న, హా (పియే = అయ్యో [సియురాలా । క్వ = ఎక్కడికి గతా== వెళ్ళినావు? హా సీతే = అయ్యో: సీతా 1 ఇతి== అని, పునః పునః = మాటిమాటిక్తి (విలపించెను). తా. “అయ్యో! మహాబాహువై న లక్ష్మణా । సీకునా (పియరాటు ఎక్కడ నైనా కనబడుచున్నదా? అయ్యో ! మంగళ్యపదురాల వైన _పియురాలా : ఎక్కడికి వెళ్ళినావు ? అయ్యోః సీతాః” అని మాటి మాటికి అనుచు విలపించెను. త్ర మూ, ఇత్యేవం విలపష్మనామః పరిధావన్వనాద్వనమ్‌, కంచిదు [దృమతే వేగాత్క్వుచిద్వి భమతే బలాక్‌, శశికి క్వచిన్మ త్త ఇవాభాతి కాన్తాన్వేషణతత్చ్పర:ః

ఆరణ్యకాండము 755

[ప. అ. రామఃజ రాముడు, ఇత్యేవమ్‌ ఇ ఈ విధముగా, విలవన్‌ == విల పించుచు, వనాత్‌ = ఒక వనమునుండి, వనమ్‌ = మరొక వనమును గూర్చి, వరి ధావన్‌ = వరుగెత్తుచు, క్వచిత్‌ = ఒకచోట, వేగాత్‌ = దుఃఖవేగమువలన, ఉఊ్యదృమతే = తిరిగిపోవుచున్నాడు. (తిరిగిపోవుచుండెను). క్వచిత్‌ ఇ= ఒకచోట, బలాత్‌ = దుఃఖ పభావమువలన, వి(భమతే ఇ [కాంతి చెందుచున్నాడు (చెందు చుండెను. క్వచిత్‌ == మరొకచోట, కాన్తాన్వేషణతత్పరః == భార్యయొక్క, వెద కుటయందు ఆసక్తి కలవాడై, మత్తః ఇవ == మదించినవాడు వలె, అభాతి = [పకాళించుచుండెను.

తా. రాముడీ విధముగా విలపించుచు ఒక వనమునుండి మరొక వనము నకు తిరుగుచు, ఒక చోట దుఃఖవేగమువలన తిరిగిపోవుచున్నట్లు అయిపోయెను. మరొక చోట దుఃఖబలమువలన (భాంతి చెందుచుండెను. మరొక చోట భార్యను వెదకుటలో లగ్నమైన మనస్సుతో ఉన్మత్తుడు వలె ఆగుచుండెను. రి

మూ. స వనాని నదీః కైలాన్‌ గిర్మిష్యసవణాని చ, ర్‌? కాననాని చ వేగేన (భమత్యపరిసంస్థిత:.

వ. ఆ. సః ఆ రాముడు, వనానిజ వనములను, నదీః = నదులను, శలాన్‌ = పర్వతములను, గిర్మిప్మ్టసవణాని చజ వర్వతముల జలపొతములను, కాననాని చ= అడవులను, అవరిసంస్థితః డా ఒక్కచోట నిలబడనివాడై ; వేగేన == వేగముతో, [భమతి == తిరుగుచుండెను.

తా. ఆ రాముడు ఒక్క చోట నిలకడ లేక, చాల వేగముగా, వనములకు, నదులవద్దకు, పర్వుతముల వద్దకు, పర్వతముల పె ఉన్న "సెలయేళ్ళవద్దకు, దట్ల

౧ ౧ జూ ది ట్‌ మైన అడవులకు వెళ్ళి ఇటు ఆటు తిరుగుచుండెను. 87

మూ. తథాస గత్వా విపులం మహద్వనం

సరీత్య సర్వం త్వ్తథ మైథిలీం (పతి, అనిష్టితాశః స చకార మారణే పునః [పియాయాః పరమం పరి శమమ్‌, ఫీస్‌ ఇత్యార్షే శ్రీమ్మదామాయణే వాల్మీకీయే ఆదికావ్యే అరణ్యకాణ్తే న్‌ షష్టితమః సర్ష |

"756 (శ్రీమ్మదామాయణము: (ప.ఆ. సః ఆ రాముడు, విపులమ్‌ = విశాలమైన, మహత్‌ == గొప్ప దైన, వనమ్‌ = వనమును గూర్చి, తథా== ఆ విధముగా, గత్వా== వెళ్ళి, సర్వమ్‌ = సమస్తమైన వనమును, పరీత్య = వెదకి, మైథిలీం (పతి= సీతను గూచ్చి, అనిష్టికాళః == స్థిరము కాని ఆళ కలవాడై, సః== అతడు, పునః= మరల, [(పియాయాః == [పియురాలియొక్క-, మార్గణే = అన్వేషణమునందు, పరమమ్‌= గొప్ప, పరిశమమ్‌ = వర్మిశమను, చకార == చేసెను. తా. రాముడా విధముగా విశాలమైన మహావనములో (పవేశించి, అంతటా వెదకి, సీత విషయమున ఆశ శిథిలము కాగా, ఆమెను వెదకుటకై మరల గొప్ప (పయత్నము చేసెను. 1! వి ఈ సర్గలో వర్ణించిన రామవిలాపము (పాచ్య(పతిలో లేదు. లేక పోవుటయే యు క్రము. “వాలానందిని*” అను శ్రీమ్మదామాయ ణాం్యధవ్యాఖ్యానమునందు అరణ్యకాండలో అరువదవ సర్గ సమా ప్రము.

౨౨ఫ్ర ఏకషస్షితమః సరః ళు గ. ([లామరిక్యుణులు నీతశు వాదవటి. అమె తొనవిడకనోవుటిచే “రాముడు బిలవంచుణి ].

మూ. దృష్ట్వా[శమపదం శూన్యం రామో దశరథాత్మ జః,

రహితాం పరళాలాం చ (వవిద్దాన్యాసనాని చం | ణు ఛి

అదృష్ట్వా తత వైదేహీం సంనిరీక్ష్య చ సర్వశః, ఉవాచ రామః (స్మాకుళ్య (పగ్భహ్య రుచిరౌ భుజా. ౨ (వ అ. దళరథాత్మజః = దళరథకుమారుడైన, రామః రాముడు, జూన్యమ్‌ = చూన్య మైన, ఆ[శమవదమ్‌ = ఆ[శమమును, రహితామ్‌ = సీతతో శూన్యమైన, పర్ణకాలాం చ= పర్ణకాలను, (వవిద్దాని = విసరివేయబడిన, ఆసనాని చ= ఆసనములను, దృష్ట్వాజ చూచి, త్యత = అక్కడ, వై దేహీమ్‌ = సీతను, అదృష్ట్వాజ చూడక, సర్వశఃజఅన్ని వై పులా, నంనిరిష్య చజ చూచి, (పాాకుళ్య = ఆరచి, రుచిరౌ = అందమైన, భుజౌ డుి(లన్మణుని) భుజములను, (వగృహ్య తా దశరథకుమారుడై న రాముడు శూన్యముగా ఉన్న ఆ్యశమ్మప్రాంత మును, సీతలేని పర్రశాలను, చెల్లాచెదరుగా పడి ఉన్న ఆసనములను చూచి, అక్కడ సీతను కానక, అన్ని వై పులా చూచి, బిగ్గరగా అరచుళ్తు, లక్ష్మణుని అంద మైన భుజములు పట్టుకొని ఇట్లు వలికెను, ఓకీ

మూ. క్వ ను లక్ష్మణ వైదేహీ కం వా దేశమితో గతా,

కేనాహృతా వా సౌమి[తే భవితా కేన వా (పియా. త్రి (వ. అఆ లక్ష్మణజలక్ష్మణా ! వైదేహీజసీత, క్వ నుజఎక్కడ ఉన్నదోః

758 శ్రీమ్మ్యదామాయణము. ఇతః జ ఇక్కడినుండి, కం వా దేశమ్‌ = ఏ (పదేశమును గూర్చి, గతాజ వెళ్ళి నదో ః సొమ్మితే = లక్ష్మణా ః శక్రేన=ఎవనిచేత, ఆహృతా వాజహరింపబడినడో 1 (సియా జ (పియురాలు, కేన వా= ఎవనిచేత, భక్షితా = భశ్షింపబడినదో :

తా. లవ్మణా | సీత ఎక్కడ ఉన్నదో ; ఇక్కడినుండి ఏ [పదేశమునకు వెళ్ళినదోః ఓః సౌమితీ 1 ఆమెను ఎవరు హరించినారో ! నా పియురాలిని ఎవరు భషించినారో | క్రి

మూ. వృకేణావార్య యది మాం సీతే హసితుమిచ్చసి,

అలం- తే హసితేనాద్య మాం భజస్వ సుదుఃఖితమ్‌. క్రీ

(ప. ఆ. సీతేజ సీతా! వృషేణజువృక్షముచేత, ఆవార్య = దాగి, మామ్‌ = నన్ను. హసితుమ్‌ == పరిహసించుటకు, ఇచ్చసి యది = ఇచ్చయించుచున్న ట్టయితే, తేజ నీయొక్క, హసిజేన = వరిహాసముచేత, అలమ్‌ == చాలును అద్య జ ఇప్పుడు, సుదుఃభితమ్‌ = చాల దుఃభించుచున్న, మామ్‌ =నన్ను, భజస్వ = పొందుము.

తా, సీకా! నాతో పరియాచక మాడుట క్రై చెట్ల వెనుక దాగి యున్నావా? ఇంక ఈ పరిహాసము చాలును. చాల దుఃఖా(కాంతుడనై న నన్ను పొందుము. శీ

మూ. యైః సహ [కీడసే సీతే విశ్వ స్రైర్మృగపోత కై:, ఏతే హీనా స్త్వయా సొమ్మే ధ్యాయన్యా[సావిలేక్షణాః. ర్‌

(ప, అ. సౌమ్యే== సొమ్యురాలవై న, సీరే= సీతాః విశ్వ'సైః2 సీయందు నమ్మిక గల, యైః= ఏ, మృగపోతతై। సహజ లేడిపిల్లలతో, (కీదసే = ఆడు కొనుచున్నావో, ఏతే= ఇవి, త్వయాజనీతో, హీనాః = హన్యములై నవై, ఆసా విలేశనణాః = కన్నీళ్శచేత వ్యాకుల మైన న్మేతములు కలవై, ధ్యాయ న్లి == ఏమో ఆలో చించుచున్నవి.

కా. సొమ్యురాల వైన ఓ: సీతా ః నమ్మిక గల ఏ లేడిపిల్లలతో నీవు అడుకొనుచుండేదానవో ఆ లేడిపిల్లలు, సివు కనబడకపోవుటచే, కన్నీళ్ళతో నిండిన కళ్ళతో విచార్యగ స్త్వములై నిలచి ఉన్నవి. ఫ్‌

ఆరణ్యకాండము 759 మూ. సీతయా రహితోఒహం వై నహి జీవామి లక్ష్మణ, వృతం శోకేన మహతా సీతాహరణజేన మామ్‌. గ్ర పరలోకే మవిరాజో నూనం [దక్యతి మే పితా.

[ప అ. లక్మణ= లక్మణా ! సీతయా== సీతతో, రహితః== కూన్యుడ నైన, అహమ్‌ =నేను. నహి జీవామిజ బీవించను. సీతాహరణజేన = సీతను హరించుటవల్ల కలిగిన, మవాతాజగొవ్ప, శో శేన=కోకముతో, వృతమ్‌=కూడిన, మామ్‌ = నన్ను, మహారాజ: జ మహారాజైన, మే పితా=నా తండి, నూనమ్‌ == తస్పక, పరలో *ే ఎ పరలోకమునందు, (దక్యతి = చూడగలడు.

శా. లమ్మణా: నేను సీత లేకుండగా జీవించను కదా. సీతను హరించుట వలన కలిగిన గొప్ప శోకముతో వాధపడుచున్న నన్ను నా తం్మడియైన దళరర మహారాజు తప్పక పరలోకములో చూడగలడు. గ్ర

మూ కథం (పతిజ్ఞాం సం్యశుత్య మయా త్య్వమభియోజిత?, "7 అపూరయిత్వా తం కాలం మత్సకాశమిహాగత:ః. కామవృత్తమనార్యం మాం మృషావాదినమేవ చ, ర్రి ధెక్ర్యామితి వరే లోకే వ్యక్తం వక్ష్యతి మే పితా.

1వ. ఆ. మామ్‌ = నన్ను గూర్చి, మయా = నాచేత, అభియోటితః == ఆజ్ఞాపింపబడిన, త్వమ్‌ == సివు, (వతిజ్ఞామ్‌ = (వతిజ్ఞను; సంశుత్య = (వకిజ్జ చేసి, తం కాలమ్‌ = ఆ కాలమును, అవపూరయిత్వా = నింపక, మత్సకాశమ్‌ = నా సమీపమును గూర్చి, కథమ్‌ = ఎట్లు: ఇహవజ ఇక్క-డికి, ఆగతః=వచ్చినావుః కామవృ త్తమ్‌ = 'స్వేచ్భా,పవృ త్తిగఅవాడవు, అనార్యమ్‌ = చెడ్డవాడవు; మృషా వాదినమేవ చ=ఆసత్యముగా మాటలాడువాడవు అయిన, త్వామ్‌జనిన్ను గూర్చు, ధిక్‌ = నింద అగుగాక, ఇతి=ఐ= అని, పరే లోకేజపరలోకమునందు, మే పితాజ=ు నా తండ్రి, వ్య క్త్రమ్‌ = సత్యముగా, వక్ష్యతి = వలకగలడు-

తా, “నేను ఆజ్ఞాపించగా అట్లే చేసెద నని (వతిజ్ఞ చేసి, ఆ కాలమును పూ ర్రిచేయకుండగా ఇక్కడికి నాదగ్గరకు ఎట్టు వచ్చినావు! ఛీ! సీవు స్వేచ్చగా [వన ర్తించేవాడవు. గౌరవమునకు అనర్హుడవు. ఆసత్యము సలుకునాడవు'' అని పరలోకములో నా తండి నన్ను నిందించును. 7038

760 శ్రీమ్మదామాయణము మూ. వివశం కోకసంతప్తం దీనం భగ్నమనోరధమ్‌, రి మామిహోత్సృజ్య కరుణం కీ ర్రిర్నరమివానృజుమ్‌, క్వ గచ్చసి వరారోహే మా మోత్సృజ సుమద్యమే, క్షే త్యయా విరహితశ్చాహం మో వే జీవితమాత్మనః.

(వ* అ. వరారోహే = (శేష్టమెన కటిప్రదేశము గలదానా ! వివళమ్‌ = నా వశములో లేనివాడను, శోకసంత వ్రమ్‌ = శోకముచేత పీడింపబడినవాడను, దీనమ్‌ = దీనుడను, భగ్నమనోరథమ్‌ = భగ్నమైన మనోరథము కలవాడను అయిన, మామ్‌ = నన్ను, కీ ర్రిః == కిరి, అన్ఫజుమ్‌ = బుజుస్వభావము లేని, నరమివ == మనుమ్యణ్ణి వలె, ఇహ == ఇక్కడ, కరుణమ్‌ = దీనునిగా, ఉత్సృజ్య = విడచి, క్వ గచ్చసి=ఎక్కడికి వెళ్ళుచున్నావు? సుమధ్యమేజమంచి నడుము గలదానాః మాజనన్ను, మా ఉత్స్వజజ=విడువకుము. త్వయాజ=నీతో, విరహితః జు శూస్యుడనై న, ఆహమ్‌ = నేను, ఆత్మనః = నాయొక్క. , జీవితమ్‌ = జీఎత మును, మోక్ష్యేఎవిడువగలను.

తా ఆందమైన కటిిసదేశము, సుందరమైన నడుము గల సీతా ః శోక ముచేత పీడింపబడి, వళము తప్పి, దీనుడనై , మనోరథము లన్నీ భగ్నమై పోయిన నన్ను, ఇక్కడ, కుటిలస్వభావము గలవానిని కీ ర్రి విడచి నట్లు, దీనునిగా విడచివేసీ ఎక్కడకు వెళ్ళుచున్నావు నన్ను విడువకుము. నీవు నన్ను విడచి నచో నా జీవితమునే విడచెదను. రి 10

మూ. ఇతీవ విలపన్‌ రామః సీతాదర్శనలాలసః, క్షే న దదర్శ సుదుఃఖార్తో రాఘవో జనకాత్మజామ్‌.

(వ, అ. సీఠాదర్శనలాలసః = సీతయొక్క దర్శనమునందు అనక్రి కల వాడు, సుదుఃఖార్తః = అధికముగా దుఃఖముచేత పీడితుడు, రాఘవఃజరఘు వంశమునకు చెందినవాడు అయిన, రామః = రాముడు, ఇతీవ ఇట్లు, విలపన్‌== విలపించుచు, జనకాత్మజామ్‌=సీతను, న దదర్శజచూడ లేదు.

తా. సీతను చూడవలె నను తీవాభిలాష గల, రఘువంశనసంజుతు డైన ఆ రాముడు దుఃఖముతో చాల బాధవడుచు, ఈ విధముగా విలపించుచుండెను. ఆతనికి సీత కనబడలేదు. క్షే

అరణ్యకాంచము 701 మూ. అనాసాదయమానం తం సీతాం దశరథాత్మజమ్‌, క్‌! పజ్కమాసాద్య విపులం సీదన్తమివ కుజ్షురమ్‌, లక్మణో రామమత్యర్థమువాచ హితకామ్యయా. 18 (వ అ సీఠామ్‌ = సీతను, అనాసాదయమానమ్‌ == పొందనివాడు, దళ ౩థాత్మజమ్‌ = దశరథుని కుమారుడు, విపులమ్‌ = అధికమైన, పజ్కంమ్‌=బుర దను, ఆసాద్యజపొంది, సీద న్తృమ్‌ = నశించుచున్న, కుజ్దురమ్‌ ఇవ== ఏనుగు వలె ఉన్న, తం రామమ్‌ = ఆ రాముని గూర్చి; లక్ష్మణః=లవ్మణుడు, అత్యర్థమ్‌ = మిక్కిలి, హితకామ్యయా= హితమునందు కోరికచేత, ఉవాచజవలికెను. తా దళశరదకుమారుడైన ఆ రాముడు సీత కనబడకపోవుటచే, ఆతివిశాల మైన బురదిలో మునిగిపోవుచున్న ఏనుగ వలె బాధపడుచుండగా, లవ్మణుడు, ఆతని హొతమును కోరుచు,ఇట్లు పలికెను. కలి 18 మూ. మా విషాదం మహాబాహో కురు యత్నం మయా సహ, ఇదం చపహి వనం శూర బహుకన్దరశోభితమ్‌. కేత్తీ ప అ. మహాబాహో == గొప్ప వాహువులు కలవాడా; విషాదమ్‌=దుఃఖ మును, మా=జపొందకుము. మయా సహ = నాళో కలిసీనవాడవై, యత్నమ్‌ = (పయత్నమును, కురుజ చేయము. శూర = ఓః దూరుడా : ఇదమ్‌=ఈ, వనమ్‌ = వనము, బహుకనరశోభితం హి = అనేకములైన గుహలచేత (వకాశింపచేయ ఒడినది కడా: * తా. ఓ; మహాబాహూ : విషాదము చెందకుము, నాతో కలిసి [పయ త్నము వెయము. ఓ! శూరుడా ! ఈ వనములో ఎన్నో గుహలు ఉన్నవి కదాః మూ. [ప్రియకాననసంచారా వనోన్మత్తా చ మైథిలీ, సా వనం వా (పవిష్టా స్యాన్నళినీం వా సుపుష్పితామ్‌, 15 (వ. ఆ. [పియకాననసంచారా == ఇష్ట మైన అరణ్యసంచారము గలది, వనోన్మతా చ = జలమునందు అత్యాస క్తి గలది ఆయిన, సా మెథిలీ = ఆ సీత, వనం వాజ= వనమును గాని, నుపుపష్పితామ్‌బాగుగా పుష్పించిన, నళినీం వాజు వద్మసరన్సును గాని, (పవిష్టాజ (వవేశించినది, స్యాత్‌ =అయిడండును,

"69 శ్రీమ్మదామాయణము

తా. సేతకు అరణ్యములో సంచరించుట అనగా చాల ఇష్టము జలము

నందు కూడ ఆమెకు అధికమైన ఆసక్తి. అందుచేత అమె వనమునవు వెళ్ళి

యుండును; లేదా పుష్పాలతో నిండిన పద్మసరస్సునకు వెళియుండును 15 మూ, సరితం వాపి సంపాష్తా మీనవజ్ఞుల సేవితామ్‌,

స్నాతుకామా నిలీనా స్యాడ్డాసకామా వనే క్వచిళ్‌. 16

(ప. అ. స్నాతుకామా == స్నానము చేయుటకు ఇచ్చు గలడై, మీనవ జ్ఞాల సేవితామ్‌ = మీనములచేత, సీట్మిపబ్బలి చెట్టచేత "సేవింపబడిన, సరితం వాపి = నదినైనా, సం్యపాషపా == పొందియుండును, హాసకామా = పరిహాినమునందు కోరికగలదై , క్వచిత్‌ = ఎక్కుడనైనా, నిరీశా వాజ దాగినదైనా, స్వాత్‌ = అయి ఉండవచ్చును.

తా. ఆమె స్నానముచెయుటకై , మీనములతోను, నీటి (సబ్బలిపొచిలతోను నిండిన నదికైనా వెళ్ళి ఉండవచ్చును, లేదా పరిహానము చేయుటకై ఎక్కడ నైనా దాగి మైనా ఉండవచ్చును. ||

మూ. వ్మితాసయితుకామా వా లీనా స్యాత్కాననే క్వచిత్‌ , జిజ్ఞాసమానా వై దేహీ త్వాంమాంచ పురుషర్హభ, 7 తస్యాహ్యన్వేషణే శ్రీమన్‌ జవమేవ యతావహై.

ప అ. పురుషర్షభ == పురుషశేమ్టుడా శ్‌ వై దేహీ== సీత, త్వాం చ= నిన్ను, మాం చజ నన్ను, వ్మితాసయితుకామా వా== ఛయపెట్టు కోరిక గలదై, జిజ్జ్ఞాసమానా = తెలుసుకొనదలచుచున్నదై, కాననె == ఆడవియందు, క్వచిత్‌ == ఎక్క-డనో, లీనా = అణగినది, స్యాత్‌ = అయి ఉండును, శ్రీమన్‌ == ఓః శ్రీమం తుడా! తస్యాః = అఆమెయొక్క_, అన్వేషణే=వెదకుటయందు, శ్మీపమేవ=శీీఘ ముగా, యకావహై == [పయత్నించెదము.

తా. పురుషులలో (శేష్టుడవైన రామాః మన మేమి చేసెదమో చూచుటకై, మనలను భయ పెట్టుటకై, సీత, అడవిలో ఎక్కడనైన దాగియండును. ఓ: శ్రీమంతుడా। మనము వెంటనే ఆమెను వెదకుటకు (పయత్నము చేసెదము, 17

మూ. వనం నర్వుం విచినువో యత సా జనకాత్మజా, న!

మన్యసే యది కాకుత్హ్సు మా స్మ శోకే మనః కృథాః.

ఆరణ్యకాండము 768

వ అఆ. కాకుత్హ్స == రామా; మన్యసే యది=నీవు తలచినచో, సా=ఆ, జనకాత్మజా = సీత, య్యత = ఎచట నున్నదో, సర్వమ్‌ = సమ స్తమైన, వనమ్‌ = వనమును, విచినుమః = వెదకెదము, కోకే= శోకమునందు, మనః = మన స్పును, మా స్మ కృథాః= చేయకుము.

తా. రామా * నీవు సరే అన్నచో ఈ వనమునంతా వెదకి సీత ఎక్కడ ఉన్నదో చూ2ెదము నీ మనస్సును దుఃఖవళము చేయకుము. 18.

మూ. ఏవముక్తస్తు సౌవార్దాబక్కుజేన సమాహితః, 19 సహ సొమి[(తిణా రామో విచేతుముపచ[కమే.

[ప ఆ లమ్మణేన = లమ్మణునిచేత, సౌహార్జాత్‌ == (పేమవలన, ఏవమ్‌ డా ఇట్లు, ఉక్త? పలకబడినవాడై , రామః= రాముడు, సమాహితః జ సమా ధానము పొందినవాడై , సౌమ్మితిణా సహజ లక్మణునితో కూడ, విచేతుమ్‌ = ఆన్వేషించుటకు, ఉపచ[కమే = (ప్రారంభించెను.

తా లద్ముణుడు 'స్నేహవూర్వుకముగా పలికిన ఈ మాటలు విని రాముడు కొంత సమాధానము చెంది, ఆతనితో కలిసి సీతను వెదకుటకు (పారంభించెను.

మూ. తౌ వనాని గిరీంత్చైవ సరితశ్చ సరాంసి చ, ల్ల నిఖిలేన విచిన్వానౌ సీతాం దశరఠాత్మజౌ-

(ప. అ., తౌ దశరథాత్మజౌ = అఆ దశరధకుమారులు, వనాని = వనము లను, గిరీన్‌ చైవ= పర్వతములను, సరితళ్చ జ నదులను, సరాంసి చజు సరస్సులను, నిఖిలేన = పూర్తిగా, సీతామ్‌ = సీతను, విచిన్వానౌ = వెదకుచు, (ఆమెను పొందలేదు).

తా. దశరథఢకుమారులి న ఆ రామలవ్మణులు సీతకోసమై వనములు, పర్వతములు, నదులు, సరస్సులు, అన్ని చోట్టా వెదకిరి, ల

మూ. తస్య కైలస్య సానూని గుహాశ్చ శిఖరాణి చ, రే

నిఖిలేన విచిన్వానౌ నైవ తామభిజగ్మతుః,

(వ. అ. తస్య శ లస్యజ ఆ వర్వతముయొక్క-; సానూని=చరియలను,.

“764 థ్రీమ్మదామాయణము గుహిశ్చ జ గుహలను, శిఖరాణి చ = శిఖరములను, నిఖిలేన = పూరిగా, విచిన్వానౌ == వెదకుచున్నవారై , తామ్‌ = అమెను, నైవ అభిజగ్మరుః == పొంద లేదు.

తా, ఆ పర్వతము చరియలు, గుహలు, శిఖరములు అంతటా వెదకినా కూడ రామలక్ష్మణులకు సీత కనబడలేదు. ల

మూ. విచిత్య సర్వతః శైలం రామో లక్ష్మణమ్మబవీత్‌ , లలి నేహ పశ్యామి సౌమ్మితే వైదేహీం పర్వతే శుభామ్‌.

[(వ-ఆ రామః = రాముడు, సర్వతః అంతటా, 3౩ లమ్‌=వర్వతమును, విచిత్య == వెదకి, లక్ష్మణమ్‌ =లక్ముబణుని గూర్చి, ఆ్మబవీత్‌ =పలి కెను. సౌమ్మితే జూరివ్మణా : ఇహ == ఈ, పర్వతే =, పర్వతమునందు, శుభామ్‌ = మంగః పదు రాలైన, వై దేహీమ్‌ = సీతను, న పళ్యామి = చూడను

తా, రాముడు ఆ 'పర్వతముమీద ఆంతటా వెదకి లక్ష్మణునితో ఇట్లు పలికెను. “లక్ష్మణా |! ఈ పర్వతముమీద ఎక్కడా మంగళ్ళపదురా లైన సీత కన బడుట లేదు.” లి

మూ. తతో దుఃఖాభిసంత పో లక్ష్మణో వాక్యమ్మ బవీత్‌, 18 విచరన్‌ దణ్ణకారణ్యం (థాతరం దీప్త తేజసమ్‌.

(పం అ తత; = అటు పిమ్మట, దుఃఖాభిసంతప :ః=దుఃఖమువేత పీడితు డైన, లక్ష్మణః: లక్ష్మణుడు, దణ్ఞకారణ్యమ్‌ == దండకారణ్యమును, విచరన్‌= సంచరించుచు, (వెదకుచు), దీప్త తేజసమ్‌ == (వజ్వలించుచున్న తేజస్సు గల, (భాతరమ్‌ = సోదరుడైన రాముణ్ణి గూర్చి, వాక్యమ్‌ = వాక్యమును, అబవిత్‌ = పలికెను,

తా, పిదవ దుఃఖా[కాంతుడైన లక్ష్మణుడు దండకారణ్యములో వెదకుచు, తేజస్సుతో _పజ్వలించుచున్న సోదరుడైన రామునితో ఇట్టు పలికెను. లి

మూ. [పాప్ప్యసి త్వం మహాపాజ్ఞ మైథిలీం జనకాత్మజామ్‌,

యథా విష్టర్మహాబాహుర్చలిం బద్ధ్వా మహీమిమామ్‌.

అరణ్యకాండము 765 ప. అ. మహాపాజ్ఞ = గొప్ప బుద్ధి గలవాడా : త్వమ్‌=జనీవు, జనకాత్మ జామ్‌ = జనకుని కుమార్తె యైన, మైథిలీమ్‌ = సీతను, మహాబాహుః = గొప్ప బాహువులు గల, విష్ణుః విమ్లువు, బలిమ్‌ = బలిచ్మకవర్తిని, బద్ద్వా= బంధించి, ఇమామ్‌ = ఈ, మహీం యథాజ భూమిని వలె, (పావ్స్యసి = పొందగలవు, తా. మహాబుద్ధిశాలివైన రామా : చుహాబాహువైన విష్ణుమూర్తి బలిచ్వక వక్షని బంధించి ఈ భూమిని పొంది నట్టు నీవు జనకరాజకుమారి యైన సీతను మూ. ఏవముక్తస్తు సౌహార్దాల్రక్మణేన స రాఘవః; లర్‌ ఉవాచ దీనయా ాచా దుఃఖాభిహతచేతనః (ప. అ, లక్ష్మణేన నా లక్మణునిచేత, సౌహార్జాత్‌ జ 'స్నేహమువలన, ఏవమ్‌ జు ఇట్లు, ఉక్తః పలకబడిన, సః రాఘవః = ఆ రాముడు, దుఃఖాభిహత. చేతనః = దుఃఖముచేత కొటబడిన మనస్సు కలవాడై , దీనయాజదీనమైన, వాచా = వాక్కుతో, ఉవాచ = వలికెను. శా. లక్ముణుడు స్నేహపూర్వకముగా పలికిన మాటలు విని, ఆ రాముడు దుఃఖముతో నిండిన మనస్సుతో, దీనముగా ఇట్లు పలికెను. వల్‌ మూ. వనం సర్వం సువిచితం పద్మిన్యః పుల్పపజ్కజాః, ౭26 గిరిశ్చాయం= మహాపాజ్ఞ బహుకన్దరనిర్పర:ః, | న హి పశ్యామి వైదేహీం [పాణేభ్యోఒపి గశీయసీమ్‌. జై (ప. అ. మహా(పాజ్బజ= గొప్ప బుద్ధి గలవాడా । సర్వమ్‌ == సమస్తమైన, వీ వనమ్‌ = వనము, సువిచితమ్‌ = బాగుగా వెదకబడినది. పుల్రపజ్క-జౌ £ = విక సించిన పద్మములు గల, పద్మిన్యఃజ=వద్మసరన్సులు, వెదక బడినవి. క హుకన్షర నిర్షరః = అనేక మైన గ హలు, “సెలయేు గల, అయమ్‌ == ఈ, 'గిరిశ్చ ఇ పర్వతము కూడ ( వెదకబడినది). ప్రాణేభ్యోఒపి = [పాణములకం టె కూడ, గరీయసీమ్‌ = గొప్పదైన, వై దేహీమ్‌= సీతను, న పి పళ్యామి = చూడను గదా,

తా. జఒద్ద్ధికాలివైన లవ్మణా ' వన మంతా వెదకినాము, వికసించిన టల ఈ లో పద్మము లున్న పద్మసరస్సులు, అనేకములైన గుహలు, సెలయేళ్ళు ఉన్న ఈ పర్వతము కూడ వెదకినాము. కాని నా [పాణములకంటె కూడ గొప్పదైన సీత కనబడుటలేదు. 2? మూ. ఏవంస విలష్మనామః సీతాహరణకర్శిత:ః, దీనః శోకసమావిష్టో ముహూర్తం విహ్వలో౬భవత్‌. ర్‌ (న. అ. సీతాహరణకర్శిత:ః = సీతయొక్క హరణముచేత కృశింపచేయ బడిన, సః రామః= ఆ రాముడు, ఏవమ్‌ = ఇట్లు, విలపన్‌ = విలపించుచు, దీనః జ దీనుడై , కోకసమావిష్టః = శోకముచేత వ్యాప్పుడై , ముహూర్తమ్‌ = ముహూర్త కాలముపాటు), విహ్వలః = వ్యాకులుడు, అభవత్‌ = ఆయెను తా. సీతాహరణముచేత కృశించిపోయిన ఆ రాముడు ఈ విధముగా విలపించుచు, దీనుడై , దుఃఖ్యాకాంతుడై ముహూర్త కాలముపాటు వ్యాకులత చెందెను. మూ. సంతపో హ్యవసన్నాజ్లో గతబుద్దిర్విచేతన:ః, నిషసాదాతురో దీనో నిఃశ్వస్యాశీతమాయతమ్‌,.. 29 (వ, ఆ. సంతస్తః = తపింపచేయబడినవాగె + అవసన్నాజః == కృశించిన కు గి దేహముకలవాడై , గతబుద్ధిః = పోయిన బుద్ధిబలము గలవాడై , విచేతనః = తొల గిన చైతన్యము కలవాడై , ఆతురః == పీడితుడై, దీనః = దీనుడె , ఆశేతమ్‌ == వేడిగాను, ఆయతమ్‌ = దీర్చముగాను, నిఃశ్వుస్య నూ నిట్టూర్చి, నిషసాద == కూర్చుండెను. తా. అప్పుడు రాముడు సంతాపము చెంది యుండెను. శరీరము కృశిం చెను. బుద్ధి సరిగా పనిచేయకుండెను. స్పృహ కూడ తప్పుచుండెను. ఈ విధముగ రాముడు దుఃఖపీడితుడై , దీనుడై, వేడిగా, దీరముగా నిటూర్చి కూర్చుండి పోయెను. వ్‌ మూ. బపృుళం సతు నిఃశ్వుస్య రామో రాజీవలళోచనః, హా (పియేతి విచుకోశ బహుళో బాపష్పగద్గద:ః. 80

ఆరణ్యకాండము 787 స అ రాజీవలోచనః== కమలలోచనుడైన, నః రామః= అ రాముడు, బహు; మ్‌ ఇ అధికముగా, నిఃశ్వుస్య == నిట్టూర్చి: బాష్పగద్దదః = కన్నీటిచేత డగ్గుత్తిక కలవాడై, హా (వియేతి = అయ్యో 1 (ప్రియురాలా : అని, బహుశః = అనేక పర్యాయములు, విచుుకోళ = అరచెను తా పద్మములవంటి న్మేతములు గల రాముడు మాటిమాటికి నిట్టూర్చుచు, బాష్పమువెత డగ్గుత్తిక చెందిన కంరముతో '“అయ్యో * (పియురాలా ల అని అనేక పరా౭యములు అరచెను మూ తంతతః సౌన్త్వయామాస లక్ష్మణ: [పియవాన్థవః, బహు[పకారం ధర్మజ్ఞః (ప్మ్యశితం (ప (్రితాష్షులిః. రే “ఈ తత! = అటుపిమ్మట, (పియచాన్ధవః = (పియమైన బంధువులు గలవాడు, ధర్మజ్ఞః == ధర్మములు తెలిసినవాడు అయిన, లక్ష్మణః జ లక్ష్మణుడు, [షశితాల్డలిః = కట్టబడిన దోసీలి గలవాడై, (వ్యశితమ్‌ = వినయమత మూడే జ ల్‌ స నట్టుగా, బహ్మ్య[పకారమ్‌= అనేక విధముల, తమ్‌=ఆ రాముణ్ణి, సౌన్వ్వయామాసడు ఓదార్బెను తా అప్పుడు; బంధువులమీద (పేమ గలవాడు, ధర్మములను ఎరిగిన వాడు అయిన లవ్మణుడు, అంజలి ఘటించి, వినయపూర్వకముగా; అనేకవిధమలి, ఆ రాముణ్ణి ఓదార్చెను ్ష దత తు తద్వాక్యం లవ్మ జోష్టపటాచ్చ్యుతమ్‌; మూ. అనాదృుల్య సర పునః పునః అపళ్యంస్తాం (పియాం లాం _పాక్రశత్స ౫ కావే! అరణ్యకాణే ఇత్యాల్తే శ్రీమ్యదామాయణే వాల్మీకీయే అదికావ్యె అంణ్యక్య న నఏకషషితమః సర్గః దయ గ షష _ లకణుని పెద ఎ అ. సఃతుడాటి రాముగై లే? లక్మణోష్టపుటాత్‌ = లి ఢి వులనుండి, చ్యుతమ్‌ = నః ఫై = ఆ సితను, అవళ్యన్‌= ఆదరించక, [పియామ్‌ == (పియరాలైనః తాం శక స 0 టికి పై;కోళత్‌ = విలపంచెను చూడనివాడె , పునః పునః = మాటిమాటికి:

"068 శ్రీమ్మదామాయణము తా కొని రాముడు.లక్మణుడు పలికిన మాటలు లెక్కచేయక, (పియు రాభైన ఆ సీత కనబడకపోవుటవే మాటిమాటికి విలపిం వెను తిల “బాలానందిని' అను శ్రీమ్మ్యదామాయణాం[ ధవ్యాఖ్యానమునందు అరణ్యకాండలో అఆరవదియొకటవ సర్గ నమా వ్రము

అథ ద్విషష్టితమః సరః లబ న! [రాముడు నీతతొరతైా ఎిలవించుఖి] మూ. సీతామపళ్యన్‌ ధర్మాత్మా కోకోపపాతచేతనః,

విలలాప మహాబాహూ రామః కమలలోచనః. ॥్‌! (ప అ. ధర్మాత్మా= ధర్మాత్ముడు, మహాబావుః = గొన్ప వాహువులు కలవాడు, కమలలోచనః = కమలముల వంటి న్మేతములు కలవాడు అయిన, రామః = రాముడు, సీకామ్‌ = సీతను, అవళ్యన్‌ = చూడనివాడై శోకోసహత

చేతనః = శోకముచేత కౌట్టబడిన బుద్ది కలవాడై? విలలావ = విలపిం చెను. తా ధర్మాత్ముడు, మవివాహువు, వద్మన్మేతుడు అయిన రాముడు సీత కనబడకపోవుటచేత దుఃఖముచే కొట్టబడిన బుద్ధికలవాడై విలపించెను. క్ష

మూ. పళ్యన్నివ చ తాం సీతామపళ్యన్మదనార్షితః;

ఉవాచ రాఘవో వాక్యం విలాప్మాశయదుర్వచమ్‌. జల్లి [వ. అ మదనార్దితః = మన్మథునిచేత పీడిళుడై న, రాఘవః== రాముడు, తామ్‌ = ఆ, సీఠామ్‌ = సీతను, ఆవళ్యన్‌ జ చూడకపోయినను, వళ్యన్నివ = చూచుచున్నవాడు వలె, విలాప్మాశయదుర్వచమ్‌ జ నిలావమును ఆశయించుటచేత

పలుకుటకు కష్టముగా ఉన్న, వాక్యమ్‌ ఇ వాక్యమును, ఊవాచ ౯ వలికెను. తా. మన్మథనిచేత పీడితుడై న రాముడు సీత కనఐడకపోయినను కన బడుతున్న దని భాఏంచుచు విలపించుటచే పెకి స్పష్టముగా రాని మాటలు ఇట్టు పలికఇను. ల్సి

మూ. త్వమశోకస్య శాఖాభిః పుష్పప్రియతయా |పియే,

ఆవృణోషి శరీరం తే మమ ళోకవివర్షినీ. శ్రి

770 శ్రీమ్మ్యదామాయణము వ, అ. (ప్రియే = (ియురాలా :£ త్వమ్‌ = నీవు, పుష్ప్మ్రపియతయా == పుష్పములు [పియములుగా కలదాన వగుటచేత, మమ=నాయొక్క-, శోకవివర్ధినీ ఇ శోకమును వృద్ది పొందించుచు, అకోకస్య = అశోకవృషముయొక్క_, కాఖాభిః కడా కొమ్మలచేత, లే నీయొక్క, “= శరీరమ్‌ = శరీరమును, ఆవృణోషి == కప్పు కొమచున్నావు. తా (పియురాలా : నీవు పుష్పముల పె అధికప్రీతి కలదాన వగుటచేత నీ శరీరమును అశోకవృక్షము కొమ్మలచేత కప్పుకొనుచున్నావు. దానివలననా శోకము వృద్ది పొందుచున్నది శ్రి ద్ర స్ప మూ. కదశీస్కన్ధసదృళా కదళ్యా సంవృతావుభౌ, ఊరూ పశ్యామి తౌ దేవి నాసి శక్తా విగూహితుమ్‌, కీ ,.. ఛ'౪అ దేవి=దేవ్‌! కదలీస్కనస్థసదృళౌ == అరటిస్తంభములతో సమాన ములు, కదళక్యా = అరటిచెట్టుచేత, సంవృతౌ = కపవ్పబడినవి అయిన, తే ఊరూ జానీ తొడలను, పళ్యామి = చూచుచున్నాను విగూహితుమ్‌ జ కప్పుటకు, ళకా న్‌ా సమర్జురాలవు, నాసీ = కావు తా ఓ: సీతా। ఆరటిస్తం౦భాలతో సమానములైన నీ రండు తొడలను అరటిచెట్టు కప్పి వేయునట్టు చేసినావు కాని నాకు అవి కనబడిఫోయినవి వాటిని చాచలేకపోయినావు. శీ మూ. కర్ణికారవనం భ్యదే హనస్తీ దేవి సేవసే, అలం తే పరిహిసేన మమ బాధావహేన వె. ర్‌ (స.అ దేవి=టఓ' దేవీ: భదే = మంగళపదురాలా : ఇహసన్తీ = నవ్వుచు, కర్ణికార వనమ్‌ నూ కర్ణికార వృక్ష వనమును, సేవసే= "సేవించుచున్నావు. మమజ=నాకు, బాధావహేన = బాధకలిగించు, తే పరిహాసేన = నీ పంపహిసము చేత, అలమ్‌ == చాలును తా మంగళ్యపదురాలవైన ఓ : దేవీ: నీవు నవ్వుచు కర్ణికారవృక్షముల గుంపులోనికి వెళ్టచున్నావు. నాకు బాధ కలిగించే ఈ పరిహాస మింక చాలును

ఊరణ్యకాండము 771 మూ. పరిహాసేన కిం సీతే పర్మిశాన్నస్య మే పియే, ఆయం స పరిహాసోఒపి సాధు దేవిన రోచతే 6 వఅ పియే == (స్రియురాలా : సిరే== సీతా : వర్మిశాన్నస్య == అలనీ ఉన్న, మే== నాకు, పరివీ సేన = వరివాసముదేత, కిమ్‌ = ఏమి |వయోజనము, దేవి= ఓ! దేవీ' అయమ్‌ == ఈ సఃజాలట్టి వరివాసోఒపిజవరిహాసము కూడ, సాధు = బాగుగా, న రోచతే= నాకు ఇష్ట మగుట లేదు.

తా. (పియురాలవైన ఓ : సీతా: నేను అలసిపోయి = ఉన్నప్పుడు వరి వోసము చేసి ఏమి [పయోజనము ? ఓ! జేపీ ! వరిహానమే యైనా నీవు చేయు చున్న ఈ వని నాకు ఇష్టము కాదు. [8

మూ, విశేషేణా[శమస్టానే వాసోఒయం న [పశస్యతే అవగచ్చామి తే శలం పరిహాస్మపియం (ప్రియే, 7 ఆగచ్చ త్వం విళశాలాశ్నీ శూన్యోజయముటజస్త వ.

(ప. ఆ. విశేషేణ విశేషముచేత, ఆ(శమస్థానే = ఆ,శ్రమస్టానమునందు, అయమ్‌ 2 ఈ, విసః ఇ వరివానము, న (వళస్యతే = (వళస్త ముకాదు. (పియేజ 1పియురాలా * తేజ నీయొక్క, వరివాస్యసియమ్‌ = వరిహాసము [సియముగా గల, శీలమ్‌ = స్వభావమును, అవగచ్చ్బామి == ఎరుగుదును. విశాలాషీజవిశాలము లైన న్మేతములు కలదానా : త్వమ్‌ జ నీవు, ఆగచ్చజరమ్ము. తవజనీయొక్క-, అయమ్‌ ఉటజః = ఈ వర్దకాల; జూన్యఃజశూన్యముగా ఉన్నది.

తా (పియురాలా సీకు వరివిసము చేయుట చాల ఇష్ట మని నాకు తెలి యును. కాని ఇట్టి పరిహాసము, విశేషించి ఆశ్రమములో 1వళస్తము కాదు, అందుచే ఓ । విశాలాక్షీ । నీవు రమ్ము. సీ పర్ణశాల శూన్యముగా ఉన్నది. 7

మూ, సువ్యక్తం రాక్షసైః సీతా భక్షితా వా హృఠతాపి వా, గ్ర నహి సా విలపన్తం మాముపసం వై9తి లక్ష్మణ,

[ప అ. లకమ్మణ = లక్మణా! సీఠాజు సీత, సువ్యక్తమ్‌ జ నిశ్చితముగా , రాషసెః== రాషసులచేత, బక్షితా వా భష్షింపబడినది గాని, హృతాపి వాజు

772 శ్రుమ్యదామాయణమ్న హరింపబడినడి గాని ఆయి ఉండును, సా=ఆమె, విలవన్నమ్‌=విలపించుచున్న, మామ్‌ =నన్ను,న ఉపసం పైొతి హి == చేరుటలేదు కదా।

రా. లక్మణాః నిశ్చితముగా సీతను రావనులు భక్షించి ఉందురు. లేదా హరించి ఉందురు అట్టు కానిచో నే నిట్టు విలపించుచుండగా ఆమె రాకుండా ఉండునా ? గి

మూ ఏతాని మృగయూఠథాని సాశునే్యతాణి లక్ష్మణ, రి శంసన్తీవ హి వైదేహీం భక్షితాం ఠజనీచరై:,

(ప అ. లక్ష్మణ == లవ్మణా : స్నాశున్నేతాణి == కన్నీళ్ళతో కూడిన న్మేతములు గల, వతాని= ఈ, మృగయూథాని = లేళ్ల గుంపులు, వైదేహీమ్‌ == సీతను, రజనీచరైః = రాక్షసులచేత, భక్షికామ్‌ = భక్షింపబడినదానినిగా, శంస నీవ మా చెప్పుచున్నట్టున్నవి.

ప్ర ఆ. లవ్మణా : కన్నీళ్ళ కార్చుచున్న ఈ లేళ్ల గుంపులు, సీతను రాక్షసులు భక్షించినా రని చెప్పుచున్నవా అన్నట్టు ఉన్నవి ర

మూ. హా మమార్శే క్క యాతాసి హా సాధ్వి వరవర్షిని 10 హా సకామా త్వయా దేవీ కైకేయాసా భవిష్యతి.

(వం అం హా== అయ్యోః మమ = నాయొక్క, ఆర్యే = పూజ్యురాలా క్వ ఎక్కడికి, యాతా అసి = వెళినావుళి హా సాధ్వి= ఆయ్యో పతివతా ॥ వరవర్షిని = శేష్టమైన వర్ణము గలదానాః। హా అయ్యో : త్వయా = సీచేత, దేవీ= దేవియైన, సౌజ= ఆ, కై కేయీ = కైకేయి, అద్య == ఇప్పుడు, సకామా == తీరిన కోరిక గలది, భవిష్యతి = కాగలదు.

తా. అయ్యో: ఆర్యురాలా ! ఎక్కడికి పోయినావు ? అయ్యో: వతి్యవతాః [శేష్ట్రమైన దేహబ్బాయ గలదానా : అయ్యో | ఇప్పుడు సీ కీ ఆపద సంభవించు టచే ఆ క్రై కేయీదేవి కోరిక తీరినది 10

మూ. సీతయా సహ నిర్యాతో వినా సీతాముపాగతః*, క్షే

కథం నామ (ప వేశ్యామి శూన్యమన్త ఃపురం పునః.

అరణ్యకాండము 778

[పంఅ. సీతయా సహజ= సీతతో కూడ, నిర్యాతః జ బయలుదేరివెళ్ళిన నేను, వినా సీతామ్‌ == సీత లేకుండగా, ఉపాగతః == వచ్చినవాడన్నై (తిరిగి అయోధ్య చేరినవాడనై ), శూన్యమ్‌జూన్యమైన, అన్న ఃపురమ్‌= ఆంతఃపురమును, పునః= మరల, కథం నామ == ఎట్టు, (వవేజ్యమి = [వవేశ౦చెదను ?

తా, సీతతో కలిసి బయలుదేరి వెళ్ళిన నేను ఆమె లేకుండా అయోధ్య చేరి శూన్యమైన అంతఃపురములో మరల ఎట్లు కాలు పెట్టగలను ణి శ్షే్షే

మూ. నిర్వీర్య ఇతి లోకో మాం నిర్ణయశ్చేతి వత్యతి, క్షే కాతరత్వం పకాశంహి సీతాపసనయనేన మే.

(వ. ఆ. లోకః== లోకము, మామ్‌ =నన్ను గూర్చి, నిర్వీర్యః ఇతి== పక్మాకమవిహీనుడు అని, నిర్ణయ శ్చేతి = దయ లేసీవాడు అని, వక్ష్యతి = వలక గలదు. సీతాపనయనేన = సీతావవారముచేత, మే = నాయొక్క, కాతరత్వమ్‌= -పిరికివాడ నగుట, (వకాశం హి స్పష్టము కదా?

తా. నేను పర్మాకమము లేనివాడ ననీ, దయ లేనివాడ ననీ లోకులు చెప్పుకొందురు సీతను కోల్పోవుటచేత నేను పిరికివాడ ననే విషయము స్పష్టమే కదా। శల

మూ. నివృత్త వనవాసళ్చ జనకం మిథిలాధిపమ్‌, [తి కుశలం పరిషృచ్చన్త్నం కథం శే నిరీషీతుమ్‌,

(వ అ. నివృత్తవనవాసశ్చ జ వూరయైన వనవానము గలవాడనై, కళ అమ్‌ == షేమమును, వరివృచ్చన్నమ్‌ = (వళ్నించుచున్న, మిథిలాధివమ్‌ ఇ మిథిలా (వభువైన, జనకమ్‌ = జనకమవోరాజును, నిరీషీతుమ్‌ == చూచుటకు, కథమ్‌ == ఎట్టు, శమ్యే= సమరుడ నగుదును ?

న!

తా. నేను వనవాసము వూర్తి చేసికొని వెళ్ళిన పిమ్మట మిథిలాధివతి యైన జనకమహారాజు వచ్చి “*క్షేమమా 2” అని (వళ్నించునపుడు ఆతని ముఖము ఎటు చూడగలను ? ఖై

మూ. విదేహరాజో నూనం మాం దృష్ట్వా విరహితం తయా,14

సుఠాస్నే హేన సంతప్తో మోహస్య వశ మేష్యతి.

"74 శ్రీమ్మదామాయణము (వం ఆ. విదేహరాజః = జనకమహారాజు, తయాశ(=ఆ సీతతో, విరహితమ్‌: = హూన్యుడనై న, మామ్‌ = నన్ను, దృష్ట్వా = చూచి, సుతాస్నే హేన = కుమార్తె యందలి (ప్రేమచేత, సంతప్తః== పీడింపబడినవారై , మోహస్య = మోహము యొక్క_, వశమ్‌ = వశమును, ఏష్యతి = పొందగలడు. నూనమ్‌ =నిశళృయము. లా. సీత నా పక్క లేకుండుట చూచి, జనకమహారాజు ప్యుతికయందలి (పేమవేత దుఃఖితుడై తప్పక మూర్చ చెందును కే మూ. అథవా న గమిష్యామి పురీం భరతపాలితామ్‌, 15 స్వర్షోఒపి సీతయా హీనః శూన్య ఏవ మతో మమ.

వ. ఆ. ఆథవా== లేదా, భరతపాలితామ్‌ = భరతునిచేత పాలింపబడిన, పురీమ్‌ = అయోధ్యానగరమును గూర్చి, న గమిష్యామి == వెళ్ళను సీతయా జూ సీతతో, హీనః = శూన్యమైన, స్వర్లోఒపి = స్వర్గము కూడ, మమజ నాకు, కూన్యః ఏవ = శూన్య మైనదిగానే, మత:ః= తలపబడినది.

తా లేదా నేను భరతుడు పాలించుచున్న ఆయోధ్యానగరమునకు వెళ్లనే వెళ్ళను. సీత లేని స్వర్గము కూడ నాకు హూన్య్యపదేశమువం టిదే 15

మూ. మామిహోత్సృజ్య హి వనే గచ్చ్భాయోధ్యాం పురీం శుభామ్‌, న త్వహం తాం వినా సీతాం జీవేయం హి కధంచన.

(స, అ. మామ్‌ =నన్ను, ఇహ= ఈ, వనే= వనమునందు, ఉత్సృజ్య = విడచి, శుభామ్‌ = మంగళకర మైన, ఆయోధ్యాం పురీమ్‌ = అయోధ్యానగర మును గూర్చి, గచ్చజ వెష్టము అహం తు== నేనైరే, తాం సీతాం వినా= ఆ సీత లేకుండగా, కఠంచన=ఏ విధముగాను కూడ, న జీవేయం హి=జీవించను కదా?

తా. లన్మణా 1! నన్ను ఈ వనములోనే విడిచి పెట్టి సీవు మంగళకరమైన

అయోధ్యానగరమునకు వెళ్ళిపొమ్ము, సీత లేకుండా నేను వవిధముగానూ కూడ:

జీవించజాలను. 16

మూ. గాఢమాశ్షిష్య భరతో వాచ్యో మద్యచనాత్త్వయా, మగ్‌ అనుజ్ఞాతోఒసి రామేణ పాలయేతి వనున్దరామ్‌.

ఆరణ్యకాండము 775 (వం ఆ. భరతః = భరతుడు, గాఢమ్‌ = గాఢముగా, ఆశ్చిష్యణ కౌగ దగినవాడు. వసున్ధరామ్‌ == భూమిని, పాలయేతి = పాలించుము అని, రామేణఃజు రామునివేత, అనుజ్ఞాతః = అనుజ్ఞ, ఇవ్వబడినవాడవు, అసి = అయితివి, తా వభరతుజ్జి గాఢముగా క్రాగలించుకొని “రాజ్యమ్ను ,ఏలుము అని రాముడు నీకు అనుమతి ఇచ్చినాడు” అని నా మాటగా ఆతనికి చెప్పుము. 17 మూ. అమ్బా చ మమ క్రై కేయీ సుమ్మితా చ త్వయా విభో, కౌసల్యా చ యఖాన్యాయమభివాద్యా మమాజ్ఞయా, రక్షణీయా [ప్రయత్నేన భవతా సోక్తకారిణా. [19 (వ, అ. విభొజ సమర్దుడవై న లక్ష్మణా : మమ=నాయొక్క, అమ్బాజ తల్లియైన, కై కేయీ = కై కేయి? సుమ్మితా చ=సుమి[త, కౌసల్యా చజకొనల్య త్వయా == నీచేత, మమ = నాయొక్క-, అజ్జ్ఞయా = ఆజ్ఞచేత, యఖాన్యాయమ్‌ = న్యాయానుసారముగా, అభివాద్యాః == అభివాదనము చేయదగినవారు. ఉక్తకారిణా న! చెప్పిన వని చేయు, భవతా = సీచేత, సా ఆ కొాసల్యః (పయత్నేన = (సయత్నముచేత, రక్షణీయా = రషింపదగినది. తా. సమర్డుడవై న లక్ష్మణా! సీవు, నా ఆజ్ఞ (ప్రకారము తల్చిమైన కై కేయికి, సుమ్మితకు, కాసల్యకు న్యాయానుసారము అభివాదనము చేయవలెను. నీవు కౌసల్య చెప్పిన వనులు చేయుచు ఆమెను (వయత్నపూర్వకముగా రక్షించ వలెను 18, 18 మూ. సీతాయాశ్చ వినాకోఒయం మమ చామ్మితకర్శన, విస్తరేణ జనన్యా మే వినివేద్యస్త్వ్రయా భవేత్‌ ల (వ. అ. అమ్మిితకర్శన జు శతువులను నశింపచేయువాడా ! 'సీతాయాశ్చ = సీతయొక్క, మమ చ= నాయొక్క, ఆయమ్‌ = ఈ, వినాళః = వినాళము, త్వయా == నీచేత, మే = నాయొక్క: జనన్యాః జ తల్లికి, విస్త రేణ == విస్తార పూర్వకముగా, వినివేద్యః = తెలుపదగినది, భవేత్‌ == అగును. తా. శళుసంహారకుడవైన లక్మణా ! నేను, సీత ఏ విధముగా వినాశము పొందినామో ఈ విషయ మంతానా తల్లికి సవిస్తరముగా తెలువవలెను. 0

776 శ్రీమ్మదామాయణము మూ. ఇతి విలపతి రాఘవే సుదీనే వనముపగమ్మ్య తయా వినా నుకేళ్యా భయవికలముఖస్తు లష్మణోఒపి వ్యథితమనా భృశమాతురో బభూవ. రో ఇత్యార్షే శ్రీమ్మదామాయణే వాల్మీకీయే ఆదికావ్యే అరణ్యకాళ్డే ద్విషష్టిత మః సర్ష కిం (వం అ. సుదీనే= చాల దీనుడైన, రాఘవే == రాముడు, వనమ్‌ = వన మును, ఉపగమ్య == పొంది, సుకేళ్యాజ అంద మైన శళశములు గల, తయా వినా ఐ= ఆ సీత లేకుండ, ఇతి = ఇట్టు, విలపతి = విలపించుచుండగా, లద్మణో౬పి జ లక్మణుడు కూడ, థయవికలముఖః = భయముచేత వికలమైన ముఖము గలవాడై , వ్యథితమనా£= వ్యథచెందిన మనస్సు కలవాడై, భృశమ్‌ = మిక్కిలి, అతురః = పీడిలుడు, బభూవ == ఆయెను. శా. చాల దైన్యము పొందిన రాముడు అరణ్యములో సీత కనబడుకుండు టచే, ఈ విధముగా విలపించుచుండగా, లక్మణునకు కూడ చయముచేత ముఖము వాడిపోయెను; మనస్సు వ్యథ చెందెను. ఈ విధముగ ఆతడు కూడ చాల దుఃఖార్తు డయ్యెనుం | “ఇాలానందిని"అను శ్రీమ్మదామాయ ణాం(ధవ్యాఖ్యానమునందు అరణ్య కాండలో అరవదిరెండవ సర్గ సమాప్తము

అథ (తిషష్టితమః సరః ట్‌ ణి [రాయుడు బిలవీంయణా] మూ. న రాజప్పుతః పియయా విహీనః కోకీన మోహేన చ పీడ్యమానః, విషాదయన్‌ (భాతరమార్తరూపో భూయో, విషాదం (ప్రవివేశ త్మీవమ్‌. క్షే (ప. అ. |1పియయా జ (పియురాలితొ, విహినః == కూన్యుడై న, సః రాజ ప్యుతః= ఆ రాజకుమారుడై న రాముడు, శో కేనజళోకము చేతను, మో హేన చజు మోహముచేతను, పీడ్యమానః = పీడించబడుచున్నవాడై , ఆ ర్హరూవఃజ చాల అర్హుడై, (భాతరమ్‌ = సోదరుడైన లక్ముణుని, విషాదయన్‌ = దుఃఖము కల వానిని చేయుచు, భూయః= మరల, తీవమ్‌ జ త్వీవ మైన, విషాదమ్‌=దుఃఖ మును, (ప్రవివేశ = (పవేశించెను. తా [పియురాలు లేని ఆ రాముడు శోకముచేక, మోహము చేత పీడింప బడుచున్నవాడై, చాలా దుఃభించుచు, సోదరుడైన లక్మణునకు కూడ దుఃఖము కలిగించుచు, మరల త్మీవమైన దుఃఖమును పొందెను. క మూ. స లక్ష్మణం శోకవళాభివన్నం శోశే నిమగ్నో విపులే తు రామః, ఉవాచ వాక్యం వ్యసనానురూప ముష్టం విన్విః:శస్య రుదన్‌ సశోకమ్‌. ర్తి (వ. ఆ. విపులే=అధిక మైన, శో శేజశోకమునందు, నిమగ్నః=మునిగిన, నః రామః==ఆఅ రాముడు, సళోకమ్‌=శోకముతో కూడినట్లుగా, రుదన్‌ =ఏడ్చుచు, శోరవకాభిపన్నమ్‌ = శోకమునకు వళత్వమును పొందిన, లక్ష్మణమ్‌ == లక్ష్మణుని

76 శ్రీమ్మదామాయణము గూర్చి, ఊష్టమ్‌ = వేడిగా, వినిఃశ్వుస్య = నిట్టూర్చి, వ్యసనానురూవమ్‌=దుఃఖ మునకు తగిన, వాక్యమ్‌ == వాక్యమును, ఉవాచ = పలికెను తా. అధికమైన శోకములో మునిగిపోయిన ఆ రాముడు దుఃఖముతో ఏడ్చుచు, వేడి నిట్టూర్పులు విడచుచు, దుఃఖమునకు వశుడైన లక్మణునితో, దుఃఖమును [ప్రకటించు విధమున ఇట్టు పలికెను. వి మూ. న మద్విదో దుష్కృతకర్మకారీ మన్యే ద్వెతీయో=ఒ స్త వసుస్ధరాయామ్‌, శోకేన కోకో హి పరమృ్పరాయా మా మేతి భిన్టన్‌ హృదయం మనశ్చ త్రి వ అ. వసున్సరాయామ్‌ =భూమి యందు, మద్విధః=నావంటి, దుష్ట్రత క ర్మకాలీ = పాపకర్మలు చేసీనవాడు, ద్వితీయః = రెండవవాడు, నాస్తీజ= లేడు అని, మన్యే=తలచెదను. శో కేన= ఒక శోకముతో, కోక; మరియొక శోకము, వరమృరాయాః = పరంపరవలన, హృదయమ్‌ = హృదయమును, మనశ్చ జా మనస్సును, భిన్షన్‌ = బభేదించుచు, మామ్‌ = నన్ను, ఏతి హీ= పొందుచున్నది. కదాం తా ఈ భూమిలో పాపకర్మలు ఆచరించినవాడు నావంటివాడు మరి యొక డెవడూ లేడని తలచెదను ఎందుచేత ననగా ఒక శోకము తరువాత మరి యొక శోకము, ఆఅవిచ్చిన్నముగా, నా హృదయమును మనస్సును చేదించుచు వచ్చుచున్నది గ మూ. పూర్వం మయా నూనమశఖీప్పితాని పాపాని కర్మాణ్యసకృత్కృతాని, త్మృత్రాయమద్యాపతితో విపాకో దుఃఖేన దుఃఖం యదహం విశామి డీ (ప అ. మయా = నాచేత, పూర్వమ్‌ = పూర్వము, నూనమ్‌ == నిశ్చయ ముగా, అలీప్సితాని = ఇష్టమైన, పాపాని కర్మాణి = పాపకర్మలు, ఆసకృత్‌ == మాటిమాటికి, కృతాని == శేయబడినవి. త్మత= ఆ విషయమునందు, అద్య ==

ఆర ణ్యకాండము 7789 ఇప్పుడు, విపాకః== వరిపాకము, అవతిత। = వచ్చినది. యత్‌ = వొ కారణము. వలన, అహమ్‌ = నేను, దుఃభేన== ఒక దుఃఖముచేత, దుఃఖమ్‌ == మరియొక దుఃఖమును. విశామి== (వవేశించుచున్నానో. తా పూర్వజన్మలో నేను అనేకపర్యాయములు, ఇష్టమువచ్చినట్టు పాన కర్మలు చేసి ఉన్నాను, సందేహము లేదు. దాని ఫలితమే ఇప్పుడు వచ్చి వడి నది అందుచేతనే నేను కష్టముమీద కష్టము అనుభవించుచున్నాను. కీ మూ. రాజ్యప్రణాశ: స్వజనై ర్వియోగః పితుర్వినాశో జననీవియోగ:ః, సర్వాణి మే లక్ష్మణ శోకవేగ మాపూరయ్యన్ని (పవిచి న్లితాని. ర్‌ (ప. అ. లక్ష్మణ = అమ్మణా | రాజ్య(వణాశః జా రాజ్యనాశము, స్వజనై:ః = బంధుజనులతో, వియోగఃజ వియోగము, పితుః == తండియొక్క-, వినాశఃజా మరణము, జననీవియోగః = తల్సియొక్క- వియోగము, సర్వాణి జా ఇని అన్నీ, (వవిచి న్తితాని = ఆలోచించబడిన్‌వై , మేజు నాయొక్క, కోక వేగమ్‌ జ శోకము యొక్క వేగమును, ఆపూరయ న్లి= నింపుచున్నవి. తా. లక్ష్మణా! రాజ్యము పోయినది. బంధుజనులు దూర మైనారు, తండి. మరణించినాడు. త లికి దూరమెనాను. వీటిని అన్నింటినీ గూర్చి ఆలోచించు ళా స్‌్‌ణా చుండగా ఇది నా దుఃఖావేగమును పెంచుచున్నది. గ్‌ మూ. సర్వం తు దుఃఖం మమ లక్ష్మజేదం కాన్తం శరీరే వనమేత్య శూన్యమ్‌, సీతావియోగాత్పునరప్యుదీర్హం ఎదు, నం న టీ ॥ కాషైరివాగ్నిః నహసా (పదీప్తః & (ప్ర, అ. లక్మణజ లక్మణా ఇదమ్‌ జ ఈ, సర్వమ్‌ = సమ స్తమైన, దుఃఖమ్‌ ౬ దుఃఖము, శూన్యమ్‌ = జనహన్య మైన, వనమ్‌ = వనమును, ఏత్యజ పొంది, శరీరే= శరీరమునందు, కాన్తమ్‌ జ=కాంతించినది. సీతావియోగాత్‌ = సీతావియోగమువలన, కాప్టెఃజ క ట్రైలచేత + సవాసా జ వెంటనే, (సదీ పః=(పజ్వ

లించుచున్న, అగ్నిః = ఇవ = ఆగ్ని వలి, పునరపి=మరల , ఉదీర్ణమ్‌ = అధిక మైనది. తా. లవక్మణా ; జనహన్యమైన అరణ్యములో [వవేశించిన పిమ్మట ఆ దుఃఖము అంతా నా శరీరములో కాంతించినది. కాని ఇప్పుడు సీతావియోగము కలుగుటచే ఆ దుఃఖ మంత్తా మరల, కటైలు వేయుటచే వెంటనే అగ్ని (పజ్వలించి నట్టు, మరల విజృంభించినది. 6 భా మూ. సా నూనమార్యా మమ రాక్షసేన బలాద్దృతా ఖం సముపేత్య ఖీరుః, అఆపస్వరం సస్వరవిపలాపా భయేన వి క్రన్దితవత్యభీక్షమ్‌. 7 నవ. అ, మమ=నాయొక్క , భీరుఃజ=భయస్వభావముగల, సా ఆరార్థిజ ఆ పూజ్యారాలైన సీత, రాక్షసేన = రాక్షసునిచేత, బలాత్‌ = బలాత్కారముగా, హృతా == హరించబడినదై , ఖమ్‌ = ఆకాశమును, సము పేత్య = పొంది, సస్వర వ్మిపలాపా=స్వరముతో కూడిన ఏడ్పు గలదై, భయేన=భయముచేత, అవీక్షమ్‌ జమిక్కిలి, ఆవస్వరమ్‌= వికృతస్వరము కలుగునట్టుగా, ఆ(కన్షితవతీ= అర చి నది. నూనమ్‌ నిశ్చయము. తానా [పియురాలు, భయస్వభావముకలది, పూజ్యురాలూ అయిన ఆ సీతను రాక్షసుడు బలాత్కారముగా హరించగా, ఆమె ఆకాశమును పొంది, సస్వరముగా విలపించుచు, భయముతో, వికృతస్వరముతో మిక్కిలి ఏడ్చి ఉండును. నిళ్సయము. ? మూ. తౌ లోహితన్య [(పియదర్శనస్య సదోచితావు త్తమచన్దనస్య, వృత్తా స్తనౌ శోణితపజ్బదిగా కే ఎ గ్రాం నూనం [పియాయా మమ నాభిభాతః. రి (వ. ఆ, లోహితస్య = ఎఅనిది, (పియదర్శనస్య = చూచుటకు [ప్రియ ముగా ఉండునది అయిన, ఉ త్తమచన్త్సనస్య == ఉ త్తమమైన మంచిగంధమునకు, చాతి లే వానతో మీ

ఆరణ్యకాండము 781 సదా = ఎల్లప్పుడు, ఉచితౌ = ఆలవాటుపడినవీ, వృత్తా == వర్తులాకారముగా ఉన్నవీ ఆయిన, మమ (పియాయాఃజనా 1పియురాలియొక్క., తా సనౌజఆ స్తనములు, నూనమ్‌ = నిశ్చయముగా, కోణితపజ్క-దిగ్దౌజుర క్రవంకముచేత. వూయబడినవై, నాఖిభాతః = [వకాళించుటలేదు. తా. వర్తులములై న నా |పియురాలి అ స్తనములు ఎల్పప్పుడు, చూచుటకు అంచముగా ఉండు ఎల్జిని, ఉ త్తమమైన మంచిగంధము వూనీకొనుటకు అలవాటు వడినవి. అట్టి స్తనములు రక్తపు బురదచేత వూయబడి, [వకాశహీనముల్లై ఉండి యుండును సత్యము! 08, మూ. తచ్చక్ష్ట సువ్య క్తమృదు[పలాపం యా తస్యా ముఖం కుజ్చిత కేళభారమ్‌, రక్షోవళశం నూనముపాగతాయా న (భాజతే రాహుముఖే యఖథేన్దుః. ర్టి వ. ఆ రక్షోవశమ్‌ = రాషసుల వశమును, ఉపాగకాయాః జు సౌందిన, తస్యాః = ఆమెయొక్క, శ్లష్హనువ్య క్త మృద్యుపలావమ్‌ = మధురములు, బాగ లణ అనినా స్పష్షములు, మృదువులు అయిన మాటలు గలది, కుజ్బిత కేళభారమ్‌ = ముడన స! బడిన కేశపాశము గలది అయిన, తత్‌ ముఖమ్‌ = ఆ ముఖము, రానుముఖే = రానువు ముఖమునందు, ఇన్దుః యథాజ చందుడు నలె, న (భాజుతేజ(వకా శించుటలేదు నూనమ్‌ == నిశృయము కా. సీత రాక్షసుల వళమెపోయి ఉండును అందుచేత మధుర ములు, సుస్పషములు, మృదువులు అయిన మాటలు 'నలిశేదీ, ముడిచిన శశపాశము గలదీ అయిన ఆమె ముఖము రాహువు నోట్లో చిక్యిన చం్టదబింబము వలె కాంతి విహినమై యుండును రి మూ. తాం హారపాళస్య సదోచితాయా (గీవాం 1పియాయా మమ ను్యువతాయాః, రక్షాంసి నూనం పరిపీతవ న్తి విభిద్య శూన్యే రుధిరాశనాని, 10

కం? శ్రీమ్మదామాయణము (వ. అ. సదాజ ఎల్లప్పుడూ, హారపాశస్య=హారమునకు, ఊచితాయాః== ఆఅలవాటుపడినది, స్మువతాయాః == మంచి నియమము కలదీ అయిన మమ (సియాభూః = నా పియురాలియొక్క_, తాం (గీవామ్‌ = ఆ కంరమును, రుధి రాశనాని = రక్తమును భుజించు, రజుంసి=రాక్షసులు, శూన్యే=శూన్య్యవదేశము నందు, విభిద్యజవిర గగొట్టి, నూనమ్‌=తప్పక, పరిపీతవ న్లి=(త్రాగి యుండును తా ఉత్తమమైన నియమములను పాటించునా (పియురాలు ఎల్లప్పుడూ వారములు ధరించుటకు అలవాటు పడినది. అట్టి ఆమె కంరమును, రక్తము (తాగే రాక్షసులు నులిమివేసి రక్తము [తాగియుందురు 10 మూ. మయా విహీనా విజనే వనేయా రక్షోభిరాహృత్య వికృష్యమాణా, నూనం నినాదం కురరీవ దీనా సా ముక్తవత్యాయతకా న్తనే తా. శే వ. ఆ యాజుఏ సీత, విజనే వనే= జనులు లేని వనమునందు, .మయా =నాతో, విహీనా = శూన్యురాలై ఉన్నదో, సాజ= ఆ, ఆయతకా న్తన్మేతా జ దీర్ణమైన సుందరమైన న్మేతములు గల సీత, రష్షోభిః = రాకస్‌లచేత, ఆహృత్యజహరించి, వికృష్యమాణాజలాగ బడుచున్నదై + దీనాజదీనురాలై , కుర రీవ= గోరింక వలె, నూనమ్‌ = నిశ్చాయముగ, నినాదమ్‌ = ధ్వనిని, ముక్రవతీ = విడచినది. తా. విశాలముల్తై న సుందరమైన న్మేతములు గల ఆ సీతను నేను దగ్గర లేనిసమయమునందు రాగసులు ఆ విజనమెన వనమునుండి అపహరించి లాగి నప్పుడు ఆమె దీనురాలై , గోరింక వలె అరచిఊండును నిశ్చయము. క! మూ. అస్మిన్మయా సార్ధముదారశీలా శిలాత లే పూర్వము పోపవిష్టా, కాన్తస్మితా లక్మణ జాతహాసా త్వామాహ సీతా బహువాక్యజాతమ్‌, న?! ప అ. లక్ష్మణ = లవ్మణా ; ఉదారశీలా= ఊఉ తమమైన శీలము గలది,

అరణ్యకాండము 7ఈ కాన్తస్మిరా = మనోహర మైన చిరునవ్వు గలచీ అమన, సీతా= సీత, అస్మిన్‌ == పూర్వము, ఉపోవవిష్టా = నా దగ్గరగా కూర్చున్నదై , జాతవోసా = పుట్టిన నవ్వు గలదై, త్వామ్‌ = నిన్ను గూర్చి, బహువాక్యజాతమ్‌ జ అనేక వాక్యముల సము దాయమును, ఆహ== నలికినది. తా. లక్షణా ' ఉత్తమశీలము సుందరమైన చిరునవ్వు గల సీత, పూర్వము, ఈ శిలాఫలకము_పె నాతో కూడ, నా సమీవమున కూర్చుండి, నవ్వుచు, నీతో ఎన్నో మాటలు మాటలాడుచుండేది. కేజి మూ. గోదావరీయం సరితాం వరిష్టా (సియా (పియాయా మమ నిత్యకాలమ్‌, అవ్య్మత గచ్చేదితి చిన్తయామి నైకాకినీ యాతి హిసా కదా చిత్‌. 18 (ప అ, సరితామ్‌ = నదులలో, వరిష్టై జు గొవ్పదై న, ఇయం గోదావరీ జ ఈ గోదావరి, మమ [పియాయాః = నా (పియురాలికి, నిత్యకాలమ్‌ ఇ ఎల్లప్పుడూ, (పియా == ఇష్టమైనది అత ఈ నదికి, గచ్చేదపి = వెళ్ళి ఉండ వచ్చును, ఇతి = అని, చిన్తయామి = ఊహించుచున్నాను. సాజ ఆమె ఏకాకిసీ == ఒ౦టరిదై , కదాచిత్‌ = ఎన్నడూ, న యాతి హిజా వెళ్లదు కదా। తా. నదులలో (శ్రేష్తమైన ఈ గోదావరినది నా (పియురాలికి, సర్వదా, చాల ఇష్టమైనది. ఆమె ఆ నదికి వెళ్ళి యుండునా అని ఆలోచించుచున్నాను. కాని ఆమె ఒంటరిగా ఎన్నడూ వెళ్లదు కదా: న! మూ. పద్మాననా పద్మవిశాలనేతా పద్మాని వానేతుమభి_పయాతా, తదస్య యుక్తంనపహి సా కదాచి న్మయా వినా గచ్చతి పజ్క-జాని కేశ్తీ 1వ. అ పద్మాననా= వద్మమువంటి ముఖము గలది, పద్మవిశాలన్మేతా ఇ పద్మవుల వలె విశాలములైన నే్యేతములు గలది అయిన సీత, పద్మాని =

784 శ్రీమ్మ్మ్యదామాయణము పద్మములను, అఆనేతశుమ్‌ = తీసికొనివచ్చుటకు, అభ్మిపయాతా వాజవెళ్ళి యుండునా ? తదపి అది కూడ, ఆయు కమ్‌=యు కము కాదు. సాజ== ఆమె, కదాచిత్‌ = ఎప్పుడూ, మయా వినాజు నేను లేకుండా, పజ్కాజాని = వద్మము లను గూర్చిన గచ్చతి పా వెళ్ళదు కదా: తా. వద్మము వంటి ముఖము, పద్మము వంటి విశాలన్నేతములు గల సీత పద్మాలు తీసికొనివచ్చుటకు వెళి యుండునా ! అది కూడ యు క్రము కాదు. ఎందుచేతనగా ఆమె ఎన్నడూ నేను దగ్గర లేకుండా పద్మాలకోసము వెళ్లదు. మూ, కామం త్విదం పుష్పితవృకషణ్ణం వనం (పయాతా ను తదప్యయు క్త మేకాకినీ సాతివిఖేతి భీరుః. కేల్‌ (ప్ర, ఆ. కామమ్‌ = మిక్కిలి, పుష్పితవృక్షషణ్ణమ్‌ = పుష్పించిన వృక్ష సముదాయము గలది. నానావిధైః = అనేకవిధములైన, పక్షిగణైః== పషిసము దాయములతో, ఉపేతమ్‌ = కూడినదీ అయిన, ఇదమ్‌ = ఈ, వనమ్‌ = వనమును గూర్చి, (పయాతా నుజవెళ్ళినదా ? తదపి=అది కూడ, అయు కమ్‌ ఆయు క్రము కాదు. వీరుః = భయస్వథా వము గల, సాజఆమె, ఏకాకినీ=ఒంటందై , అతిబి భేతి = చాలభభయపడును తా. అనేక విధములైన పక్షుల సముదాయములతో కూడిన ఈ వనము లోని వృక్షముల గుంపులు చక్కగా పూసి ఉన్నవి. ఈ వనములోనికి వెళ్ళి యుండునా ? అదీ యు క్రము కాదు ఎందుచేత ననగా. అసలే భయస్వభావము గల ఆమె ఒంటరిగా చాల భయపడును. 15 మూ ఆదిత్య భో లోకకృతాకృతజ్ఞ లోకస్య సత్యానృతకర్మసాక్షిన్‌, మమ (పియా సాక్వ గతా హృతావా శంసన్వ మే శోకవళస్య నిత్యమ్‌ 16 [వ అ లోకకృతాకృతజ్ఞ = లోకముయొక్క చేయబడిన కర్మను చేయ

ఆరణ్యకాండము 785 బడని కర్మను ఇఎరిగినవాడా | లోకస్య = లోకముయొక్క, నత్యానృతకర్మ సాక్షిన్‌ = నత్యకర్మకు, అనత్యకర్మకు సాడియైనవాడా : ఆదిత్య జ సూర్యుడా £ మమ = నాయొక్క, (పియాజ్యప్రియురాలైను సాజఆ సీత, క్వజ ఎక్కడికి, గతా = వెళ్ళినది? హృతా వాః= హరింపబడినదా ? నిత్యమ్‌ = ఎల్హప్పుడు, శోకవశస్య == శోకమునకు వకడనై న, మే== నాకు, శంసస్వ == చెప్పుము. తా. ఓ: సూర్యుడా: లోకములో ఎవరేమి చేసినారో, ఎవరేమి చేయ లేదో నీకు తెలియను. లోకుల సత్యమునకు, అసత్యమునకు నీవు సావవి. ఆందుచే నా (పియురాలు ఎక్కడికైనా వెళ్ళినదా, లేదా ఎవరైనా ఆమెను హరించినారా ఆను విషయమును నిత్యమూ శోకమునకు వజుడ నైన నాకు చెప్పుము. 16 మూ. లోకేమ నర్వేమ చ నాస్తి కించి ద్యత్తే న. నిత్యం విదితం భవేత్తత్‌, శంసస్వ వాయో కులళాలినీం తాం హృతా మృతావా పథి వర్తతే వా+ క్ష వ- అ. వాయోజమీ! వాయుదేవుడా ; సర్వేమ జ సమ స్తమైన, లోకేషు ౨ లోకములయందు, యత్‌ జ ఏది, నిత్యమ్‌ = ఎల్లిప్పుడూ, తేజు నీకు, విది తమ్‌ = తలియబడినది, న భవేత్‌ = కాదో; తత్‌ ౯= అది, కించిత్‌ ఇ ఏదీ, నాస్తి = లేదు. కులళాలినీమ్‌ జ కులముచేత (వకాశించుచున్న, తామ్‌ = ఆ సీతను గూర్చి, కంసస్వ = చెప్పుము. హృళాజ హరింవబడినదా ? మృతా వాజ మర ణించినదా ? వథి == మార్గమునందు, వర్తతే వాజ ఉన్నదా 2 తా. ఓ వాయుదేవా। అన్ని లోకములలోను, నీకు తెలియనిది ఏదీ లేదు. ఆందుచేత సత్కులమందు జనించి: సీతను గూ, చెప్పుము. ఆమె నెవ కైనా హరించినారా ? లేక మరణించినదా ? దారిలో ఉన్నదా ? 17 మూ. ఇతీవ తం శోకవిదేయదేహం రామం విసంజ్ఞం విలప న్తమేవమ్‌, ఉవాచ సౌమ్మితిరదీననత్తో న్యాయే స్థితః కాలయుతం చ వాక్యమ్‌. 16

786 శ్రీమదామాయణము (ప. అ. ఇతీవ= ఈ విధముగా, శోకవిదధేయదేహమ్‌ == శోకమునకు లొంగిపోయిన దేహము గలవాడు, విసంజ్ఞమ్‌ = సంజ్ఞ లేనివాడు, ఏవమ్‌ =ఇట్లు, విలపన్తమ్‌ == విలసించుచున్న వాడు అయిన, తం రామమ్‌ = ఆ రాముణ్ణి గూర్చి, అదీనస త్త్వః = దీనము కాని బుద్ధి గలవాడు, న్యాయే జ న్యాయమునందు, స్టితః = ఉన్నవాడు అయిన, సౌమి్మితిః = లక్ష్మణుడు, కాలయుతమ్‌ = కాలముతో కూడిన, వాక్యమ్‌ == వాక్యమును, ఉవాచ == పలికెను. తా, ఈ విధముగ శరీరము శోకమునకు లాంగిపోగా, సంజ్ఞ కోల్పోయి, ఇట్టు విలపించుచున్న రామునితో, బుద్ధియందు దైన్యము లేనివాడు న్యాయ మార్గము ననుసరించువాడు అయిన లవ్మణుడు కాలమునకు తగిన వాక్యము పలికెను. 18 మూ. శోకం విముబజ్బార్య ధృతిం భజస్వ సోత్సాహతా చాస్తు విమార్గజేఒస్యాః, ఉత్సాహవన్లో హినరాన లోకే సీద ని కర్మస్వతిదుష్కరేమ. 19 (పం ఆ. ఆర్య = పూజ్యుడా ! శోకమ్‌ = దుఃఖమును, విముజ్బ == విడు వుము. ధృతిమ్‌ = ధైర్యమును, భజస్వ = పొందుము. అస్యాః= సీతయొక్క, విమార్గణే = వెదకుట యందు, సోత్సాహకా = ఉత్సాహముతో కూడియుండుట, అస్తు== అగుగాక, లోకే జ లోకమునందు, ఉత్సాహవ న్న = ఉత్పాహచం గల, నరాః = మనుష్యులు, అతిదుష్క_రేషు = చేయుటకు చాల కష్టమెన, కర్మసు == పనులయందు, న సీదన్తి హి == (కుంగిపోరు కదా? తా, పూజ్యుడవైన రామాః దుఃఖమును విడచి దైర్యము అవలంబింపుము. సీతను వెదకుటకై ఉత్సాహము చూపుము. లోకములో ఉత్సాహవంతు[లైన మను మ్యులు చాల కష్టమైన పనులు చేయవలసీవచ్చినా కూడ దిగులుచెందరు. 189 మూ. ఇతీవ సౌమితిముద(గపౌరుషం (బువ న్తమార్లో రఘువంశవర్దనః, న చిన్తయామాస ధృతిం విముక్తవా న్చునళ్చ దుఃఖం మహదభ్యుపాగమత్‌. 20

అరణ్యకాండము 787

ఇత్యార్డే శ్రీమ్మదామాయణే వాల్మీకీయే ఆదికావ్యే అరణ్యకాజ్ణే

(తిషష్టితమః సర్గ కిం

ప, ఆ. ఆర్తఃజ= దుఖితుడైన, రఘువంశవర్ధనః == రాముడు, ఇతీవ = ఇట్లు, (బువన్వమ్‌ == వలుకుచున్న, ఉద[గపొరుషమ్‌ = అధికమైన కైరుషము గల, సౌమ్మితిమ్‌ = లన్మణుని గూర్చి న చి నయామాస == ఆలోచించలేదు. ధృతిమ్‌ == ద్రైర్యమును, విము క్రవాన్‌ = విడచినాడు. పునశ్చ = మరల, మవాత్‌ = గొవ్ప, దుఃఖమ్‌ = దుఃఖమును, అభ్యుపాగమత్‌ == పొందెను.

తా. దుఃఖార్తు డైన రాముడు ఈ విధముగా పలుకుచున్న గొప్ప పౌరు షము గల లక్ష్మణుని మాటలు లెక్కచేయలేదు. ధైర్యమును కోల్పోయి మరల గొప్ప దుఃఖమును పొందెను.

వి. ఈ సర్గ (ప్రాచ్యపారములో. లేదు. దీనిలో. కవితాసొందర్యము మృగ్యము. వదగుంఫ నలో అందము లేదు, వాల్మీకి ముద లేదు. గోదావరికిగాని వద్మాలు తీసికొనివచ్చుటకు గాని సీత వెళియుండదని దీనితో చెప్పిన రాముడు రాబోవు సర్గలో లక్ష్మణుని గోదావరి దగ్గర ఉన్నదేమో చూడు మని అక్కడికి పంపుచున్నాడు. వెనుకటి (60-62) సర్గలలో రాముడు ఉన్మళ్తుడు వలె చెట్టను చేమలను, మృగాలను, వక్షులను సీతను గూర్చి అడిగినట్లు, సీత కనబడి నట్టు భావించి ఏవేవో ఉన్మ తృ్మవలాపములు చేసినట్టు వర్ణించిన శ్లోకాలు కూడ (ప్రాచ్య పారములో లేవు. అవి లేకుండుటయే సమంజసము. వాటివలన రాముని థిరో దాత్తత్వానికి లోపము కలుగుచున్నది. వెదకి. వెదకి నిరాశ చెందిన పిమ్మట కొన్నాళ్ళకి ఇలాంటి ఉన్మాదము కలగవచ్చునేమో కాని ఆ అల్బకాలములో కలు గదు, ర

“నాలానందిని'' యను శ్రీమ్యదామాయ ణాం(ధ వ్యాఖ్యానమునందు

అరణ్యకాండలో ఆరువదిమూడవ సర్గ సమా స్తముః

అధ చతుఃషషితమః సరః రు “టై [రామలత్యఖులు మరల నీతక్లై అన్నోవీంచుటి మృగములు చేని నంశేతములను అల్జో వకణదివ్య వైైత్రు వెళ్ళుట. రాముడు వర్వాతముతీదో తోవము చూత్చుమ. అక్లడ వజియనశ్నా నీత తలలోని ఖ్రోఫు సలను అలంకారొోముల ముఠ లాలిత, యుద్ధ బిన్మాములను యూబి రాముడు దోవాదులతో వాశీన మూడు లోకయులతీద తోవమును. చూవ్రథి] మూ. స దినో దీనయా వాచా లక్ష్మణం వాక్యమ(బవీత్‌ శ్వీఘం లక్ష్మణ జాసీహి గత్వా గోదావరీం నదీమ్‌, అపి గోదావరీం సీతా పద్మాన్యానయితుం గతా. (ప ఆఅ. సః=ఆ రాముడు, దీనః = దీనుడై , దీనయా == దీనమైన, వాచా" జ వాక్కుతో, లక్ష్మణమ్‌ = లక్ష్మణుని గూర్చి, వాక్యమ్‌ = వాక్యమును, అబ వీఠ్‌ = వలి ఇను. లక్మణ=లవ్మణా ! శీఘమ్‌ = శ్వీఘముగా, గోదావరీం నదీమ్‌ జూ గోదావరీనదిని గూర్చి, గత్వాజవెళ్ళి, సీకాఎసీత, వద్మాని=వద్మములను, ఆనయిశుమ్‌ = తీసికొనివచ్చుటకు, గోదావరీమ్‌ = గోదావరిని గూర్చి, ఆపి గతా జ వెళ్ళినదా అని, జానీహి = తెలిసికొనుము తా. దీనుడై న రాముడు దీన మైన కంరస్వరముతో లక్ష్మణునితో ఇట్ట పలికెను. “లక్ష్మణా । శ్మీఘముగా గోదావరీనదికి వెళ్ళి సీత పద్మములను తీసీ కొనివచ్చుటక్తై గోదాపరికి వెళ్ళినదేమో చూచి రమ్ము” క్షే మూ. ఏవముక్తస్తు రామేణ లక్ష్మణః పరవీరహా, ల్లి నదీం గోదావరీం రమ్యాం జగామ లఘువికమః. వ.అ రామేణ = రామునిచేత, ఏవమ్‌ = ఇట్లు, ఉక్త॥జ వలకబడిన,

ఆరణ్యకాండము 7088 పరవీరవాో = శ్యతువీరులను సంహరించు, లక్ష్మణః = లవ్మణుడు, లఘువి[కమః నూ శ్వీఘమైన నడక గలవాడై , రమ్యామ్‌ = సుందర మైన, గోదావరీం నదీమ్‌ == గోదావరినదిని గూర్చి, జగామ == వెళ్ళెను తా, శ్యతువీరసంవారకుడై న లక్ష్మణుడు రాముని మాటలు విని, శ్మీఘ ముగా నడచి సుందరమైన గోదావరీనదికి వెళ్తాను ల్లి మూ. తాం లక్ష్మణ స్తీర్థవతీం విచిత్వా రామమ్మబవీత్‌, డ్రి నైనాం వళ్యామి తీర్థేషు [కోశతో*న శృణోతి మే, (వ. అ. లక్ష్మణః = రిమ్మణుడు, తీరవతీమ్‌ జ రేవులు గల, తామ్‌ = ఆ గోదావరిని, విచిత్వా == వెదకి, రామమ్‌ == రాముణ్జీ గూర్చి, అ(బవీత్‌ = వలి కెను. ఏనామ్‌ == ఈమెను, తీక్టేమ = రేవులలో, న వళ్యామి = చూడను. మేజా నేను, [కోళతః = బిగ్ధరగా అరచినను, న శృణోతి = (అమె) వినుట లేదు తా లక్ష్మణుడు రేవులు గల ఆ గోదావరీనదిని వెదకి వచ్చి రామునితో ఇట్లు పలికెను “రేవులలో ఎక్కడా నాకు సీత కనబడలేదు. నేను బిగ్గరగా పిల చినా జవాబు లేదు” రి మూ కంను వా దేశమాపన్నా వై దేహీ శ్రేశనాశినీ, డ్తీ న హ్యహం వేద తం దేశం యత సా జనకాత్మజా. [ప్ర అఆ క్రేళనాశినీ = శ్లేళములను నశింవచేయు, వై దేహీ సీత, కంవా = ఏ, దేశమ్‌ = (పదేళమును, అవన్నా ను = పొందినదో: సాజుఆ, జన కాత్మజా= సీత, య్యతజ ఎక్కడ ఉన్నదో తం దేశమ్‌ = ఆ (సదేశమును, ఆహమ్‌ = నేను, న వేద హి = ఎరుగను. తా. కేశములను తొలగించు సీత ఏ [వదేళమునకు వెళ్ళినదో ! ఆ సీత ఛా ఉన్న చోటు నాకు తెలియటలేదు , శ గ మూ. లక్ష్ముణన్య వచః [శుత్వా దీనః సంతాపమోహితః 5 రామః సమభిచ కామ స్వయం గోదావరీం నదీమ్‌, స తాముపనితో రామః క్వ సీతేత్యేవమ్మబవీత్‌. గ్ర య! 1వ. ఆ. రామః= రాముడు, లక్యుణస్య ఇ లమ్మణునియొక్క, వచః =

కం! శ్రీమ్యదామాయణము వచనమును, (శ్రుత్వా జ విని, దీనః == దీనుడై , సంతాపమోహిళల: = తావము చేత మోహితుడై , స్వయమ్‌ = న్వయముగా, గోదావరిం నదీమ్‌ =గోదావరీనదిని గూర్చి, సమభిచ కామ = వెళ్ళెను. సః రామః=ఆ రాముడు, తామ్‌ = ఆ నదిమి ఉపస్థితః = సమీపించినవాడై , సీతేఎ=సీతా : క్వ = ఎక్కడ ఉన్నావు, ఇత్యేవమ్‌. = అని, అఐవీత్‌ = పలికెను తా రాముడు లక్ష్మణుని మాటలు విని, దీనుడై, సంతాపముచేతు మోహము చెంది స్వయముగా గోదావరీనది వైపు వెశ్హైను ఆ నది దగ్గరకు వెళ్ళి రాముడు “సీతా ఎక్కడ ఉన్నావు?” అని కేక వేసెను. ర్‌రి మూ. భూతాని రాక్షసే న్రేణ వధార్హేణ హృతామితి, న తాం శశంసూ రామాయ తథా గోదావరీ నదీ. 7 వ అఆ వధార్హేణ = వధకు తగిన, రాక్ష సేన్ట్రేణ = రావణునిచేత, హృతామ్‌ == అపహరింపబడిన, కామ్‌ = ఆమెను గూర్చి, ఇతి= ఈ విధముగా (ఆపహరించబడినట్టుగా ), భూతాని = అక్కడ నున్న భూతములు, తథా తా. చంపదగిన ఆ రావణుడు, సీతను అవహరించినాడు అని ఆక్కడ ఉన్న భూతములు గాని, గోదావరీనది గాని రామునకు చెప్పలేదు. ౧7 మూ. తతః [పబోధికా భూతై ః శంస చాస్మై 1పియామితి, నతు సాభ్యవదత్సీతాం పృష్టా రామేణ శోచతా. గ్ర (వ. అ. తతఃజపీమ్మట, శోచతాజదుఃభించుచున్న, రామేణ==రాముని చేత, వృష్టాజ అడగ బడిన, సాజఆ గోదావరినది, [పియామ్‌ఇ(పియురాలిని. గూర్చి, అస్మై == ఈతనికి, శంస == చెప్పుము, ఇతి == అని, భూతైః == భూత ములచేత, (పబోధితా= (పేరేపింపబడిన దైనను, సీలామ్‌ = సీతను గూర్చి, నాభ్యవదత్‌ = చెప్పలేదు. ళా. దుఃభించుచున్న రాముడు అడిగినను, “రామునకు ఆతని (పియురాలిని. గూర్చి చెప్పుము” అని భూతములు (పేశేపించినను ఆ గోదావరీనది సీతను.

అరణ్యకాండము 701 గూర్చి రామునకు చెప్పలేదు. వ! మూ. రావణస్య తు త[దూపం కర్మాణి చ దురాత్మనః,

ధ్యాత్వా భయ్యాత్తు వైదేహీం సా నదీ న శళంస తామ్‌.

[ప ఆ. సానదీ= ఆ నది, దురాత్మనః జ దురాత్ముడైన, రావణస్య = రావణునియొక్క, తత్‌ = ఆ, రూపమ్‌ == రూపమును, కర్మాణి చ= ననులను, ధ్యాత్వా = స్మరించి, భయాత్‌ = లభయమువలన, తాం వై దేహీమ్‌ = ఆ సీతను

తా. దురాత్ముడైన ఆ రావణుని ఆ రూపము, పనులు గుర్తుకు రాగానే

భయవడినదై ఆ, గోదావరీనది సీతను గూర్చి చెప్పలేదు. మూ. నిరాశస్తు తయా నద్యా సీతాయా దర్శనే కృతః, ఉవాచ రామః సౌమ్మితిం సీతాదర్శనకర్శిత 10

(ప. అ సీతాదర్శనకర్శితః = సీత కనబడకపోవుటచేత కృశించిన, రామః=జ రాముడు, తయా నద్యాజ ఆ నదిచేత, సీతాయాఃజు సీతయొక్క-, దర్శనే = దర్శనమువిషయమున, నిరాశఃజఆళ లేనివాడుగా కృతః=చేయబడిన వారై , సౌమ్మితిమ్‌ = లమ్మణుని గూర్చి; ఉవాచ = పలికెను.

తా. సీత కనబడకపోవుటచేత కృశించి ఉన్న రాముడు సీత కనబడే విషయమున ఆ నది కూడ నిరాళ కలిగించగా, లక్మణునితో ఇట్టనెను 10

మూ. ఏషా గోదావరీ సొమ్య కించిన్న (పతి థాషతే కిం ను లక్ష్మణ వక్ష్యామి సమేత్య జనకం వచః, $ 5! మాతరం బైన వైదేహ్యా వినా తామహమ[పియమ్‌.

వ. అఆ, సౌమ్య = సౌమ్యుడా ! ఏషా గోదావరీ = ఈ గోదావరీనది, కించిత్‌ = ఏమీ, న (వతిభాషతే == బదులు చెప్పుట లేదు. లన్మణ == లక్ముణా | జానకీం వినాఎ= జానకి బేకుండగా, అహమ్‌జనేను; జనకమ్‌ = జనకుని, సమేత్య ఇ కలసి, మాతరం చైవజ తల్లిని కూడ కలిసి, అ(పియమ్‌ = ఆ(సియమైన, కిం నుజ ఏమి, వచనమ్‌ = మాటను, వఖ్యుమి == చెప్పుదును?

709 శ్రీమ్మదామాయణము కా. "సౌమ్యుడా ' ఈ గోదావరీనది [(పత్యుత్తర మేమీ ఇచ్చుటలేదు. లక్ష్మణా : సీత లేకుండా వెళ్ళిన నేను జనకమహారాజును, తల్లిని కలిసి వారితో ఆ(పియ మైన వార్త ఎట్టు చెప్పుదును ? వి. “లక్మణస్య వచః _శత్వా”” (5్‌వ లైకం)ి మొదలు “ఏషా గోదావరీ" (11వ శ్లోకం) వరకు ఉన్న శోకాలు (పాచ్యపారంలో లేవు క్షే మూ.యామే రాజ్యవిహీనస్య వనే వన్యేన జీవతః, 19 సర్వం వ్యపనయేచ్చోకం వైదేహీ క్వును సా గతాం వ అ రాజ్యవిహీనస్య = రాజ్యము లెనివాడను, వనే= వనమునందు, వన్యేన = వనమునందు లభించే దానితో, జీవత:ః==జీవించుచున్న వాడను అయిన, ఏ సీత, వ్యషనయేత్‌ = తొలగించునో, సా ఆమె, క్వ== ఎక్కడికి గతొను తా రాజ్యము కోల్పోయి, వనములో లభించే దానితో వనములో జీవితను గడపుచున్న నా శోకము నంతను తొలగించే సీత ఎక్కడికి పోయినదో: మూ, జ్ఞాతిపక్షవిహీనస్య రాజప్ముతీమపశ్యత:, 18 మన్యే దీర్దా భవిష్య ని ర్మాతయో మమ జా[గతః. (వ ఆ జ్ఞాతివక్షవిహీనస్య = బంధువర్గముతో శూన్యుడను, రాజప్పుతీమ్‌ ౬ రాజకుమారియైన సీతను, అపశ్యతః = చూడనివాడను అయిన, జ్మాగతః == మేల్కొనియున్న, మమ జు నాకు, ర్యాతయః == రా(తులు, దీర్షాః == దీర్తములుగా, ఖు ఖే భవిష్య నిజ కాగలవు అని, మన్యే== తలచెదను. కా బంధువు లెన్వరూ దగ్గర లేని నాకు సీత కూడ కనబడకపోయినచో ర్యాతులందు నిద పట్టక ఆ ర్యాళులు చాల దీర్షములుగా కనబడు నని అనుకొను చున్నాను. ్షేతి మూ, మన్దాకినీం జనస్థానమిమం (ష్మసవణం గిరిమ్‌, మేక్తీ సరాణణ[నుగమిష్యామి యది సీతా హి దృళ్నతే.

అరణ్యకాండము 708

(“మన్జాకి నీమ్‌"కిబదులు “గోదావరీమ్‌*” అను (ప్రాచ్యపారము యుక్తము. జనస్థానములో మందాకిని ఉండదు కదా)

[వ ఆ, గోదావరీమ్‌ == గోదావరిని, జనస్థానమ్‌= జనస్థానమును, ఇమమ్‌ = ఈ, 1ప్ట్సవణం గిరిమ్‌ == [1వససవణపర్వతమును, సర్వాణి == అన్నింటినీ, అనుగమిష్యామి = వెదకెదను సీతా = సీత, యదిహి దృశ్యతే = కనబడు నేమో

తా. గోదావరీనదిని, జనస్థానమును, ఈ [పస్మసవణపర్వతమును అన్నిం టిని వెదకెదను. సీత కనబడునేమో : క్షేశ్రీ

మూ. ఏతే మృగా మహావీర్య మామీక నే ముహుర్ముహుః, 15 వక్తుకామా ఇవ హి మే ఇజ్లీతాన్యుపలక్షయే.

[ప అ. మవాోవీర్యజు గొప్ప పర్మాకమము గల లక్ష్మణా: ఏతే= ఈ, మృగాఃజమృగములు, ముహుర్ముహుః=మాటిమాటికి, మామ్‌ = నన్ను, ఈకున్తే జ చూచుచున్నవి ఇట్లీతాని=వాటి ముఖాద్యాకారములను, ఊవలక్షలయే = చూచు చున్నాను , మేజనాకు, వక్తుకామా ఇవజ ఏమో చెప్పుటకు కోరిక గలవి వలె ఉన్నవి

తా. పర్మాకమళాలివైన లక్ష్మణా । ఈ మృగములు మాటిమాటికి నాకేసి చూచుచున్నవి వీటి ముఖాదివికారములు చూడగా నాతో ఏమో చెవ్పవలె నను కొనుచున్నట్లు ఉన్నవి. కేక్‌

మూ. తాంస్తు దృష్ట్వా నరవ్యా_మఘో రాఘవః సత్యువాచ హ,

క్వ సీతేతి నిరీకృన్వె బాష్పసంరుద్ధయా దృకాం

(ప అ. నరవ్యాఘః = నరులలో ,శేష్లుడైన, రాఘవః రాముడు, తాన్‌ = ఆ మృగములను, దృష్ట్వా== చూచి, బాష్పస ౦రుద్ధ్దయాజ బాష్పముచేత అడ్డు కొనబఐడిన, దృశా = దృష్టితో, నిరీష్షన్‌ = అంతటా వరశీలించుచు, సీతా == సీత, క్వ ఎక్కడ, ఇతి జా అని, [పళ్యువాచ హ= తిరిగి పలికెను.

తా. నరులలో [శేన్టుడెన రాముడు ఆ మృగములను చూచి, కన్నీటిచేత

"94 శ్రీమ్మదామాయణము కవ్పబడిన దృష్టితో నలుమూలలా పరికించుచు, “సీత ఎక్కడ ఉన్నది" అని (వళ్నించెను. 16 మూ. ఏవముక్తా నరేన్దేంణ తే మృగాః సహసోత్ధితాః (1 దక్షిణాభిముఖాః సర్వే దర్శ్మయనో నభ న్లలమ్‌,

న ల" మైథిలీ [హియమాణా సా దిశం యామన్వపద్యత, 16

తేన మార్గేణ ధావన్లో నిరీక్షన్లే నరాధిపమ్‌.

(న. అ.. నరేన్ద్రేణ = రాజైన రామునిచేత, ఏవమ్‌ =షట్టు, ఊఉక్షాఃజపలక

బడిన, మృగాః= మృగములు, నహసా = శీఘముగా, ఉత్ధితాః ౬ లేచినవై , సర్వేజ అన్నియు, దక్షిణాభిముఖాఃదశ్షిణదిక్కునకు ఆభిముఖ మైనవై, నభ స్తలమ్‌ = ఆకాళకమును, దర్శయ న్తజచూపుచున్నదై, (హియమాణా == హరించ బడిచున్న, మైథిలీ = సీత, యామ్‌ = ఏ, దిశమ్‌ = దిక్కును, అన్వవద్యత = పొందెనో, జేన మార్గేణ జ ఆ మార్శముచేత, ధావ నజ=పరుగెత్తుచున్న వై + నరాధి వమ్‌ = రాముణ్ణి, నిరీక నే = చూచుచున్నవి.

తా. రాముని (వళ్న విని ఆ మృగము లన్నీ వెంటనే లేచి, దక్షిణాభి ముఖమురై , ఆకాశమును చూపుచు, .హరింవబడిన సీత ఏ దిక్కునకు వెళ్ళినదో ఆ మార్గమునందు వరుగెత్తుచు, రాముని వైపు చూచుచుండెను. 17,18

మూ. యేన మార్గరిచ భూమిం చ నిరీక్షన్తే న్మ తే.మృగాః పునర్నదన్లో గచ్చని లక్ష్మణేనోపలక్షి తాః.

(వ, అ.తే మృగాఃజఅ మృగములు, యేన=ఏ కారణముచేత, మార్గం చణ ఆకాళమార్గమును. భూమిం చ == భూమినీ, నిరీక్ష నే న్మజ=చూచు చుండెనో, పునళ్చ = మరల, నద నజ అరచుచు, గచ్చ న్తిజువెళ్ళుచున్నవో, (ఆ కారణము చేత), లక్ష్మణేన = లక్ష్మణునిచేత, ఉపలక్షీతాః == గు ర్రించబడినవి.

తా, ఆ మృగములు ఆకాశమార్గమును, భూమినీ చూచుచు.మరల అర చుచు అటు వైపు వెసృచుండుటచే లక్మణుడు వాటి అభిప్రాయమును [గహించెను.

మూ. తేషాం వచనసర్వుస్వం లక్షయామాసన చేజ్లీతమ్‌, లి0 ఊవాచ లక్ష్మణో జ్యేష్టం ధీమాన్‌ (థాతరమా ర్తవత్‌.

అరణ్యకాండము 7905. (ప+. అ. ధీమాన్స్‌ = బుద్ధిమంతుడై న, లక్ష్మణః లక్మణుడు, రేషామ్‌== ఆ మృగములయొక్క, వచనసర్వస్వమ్‌ =మాటల సారమైన, ఇబ్గీతమ్‌= చేష్టను, అక్షయామాస ఇ గుర్తించెను. ఆర్వవకళ్‌ = ఆర్తుడై, జ్యేష్టం [భాతరమ్‌ = అన్న గారిని గూర్చి, ఊనాచ = పలికెను, తా. ఆ మృగముల చేష్టలే వాటి మాటల సారము, దానిని గుర్తించిన బుద్ధి కాలి యైన లక్ష్మణుడు, దీనుడ్డై, అన్నగారితో ఇట్టు సలికెను. ల0. మూ. క్వ గతేతి త్వయా షృష్టా యళథేమే సహసోత్థితాః రే దర్శయన్తి క్షితిం చైవ దక్షిణాంచ దిశం మృగాః, సాధు గచ్భావహే దేవ దిశమేతాం హి నైరృతిమ్‌ లిల్లి యది స్యాదాగమః కశ్చిదార్యా వా సాథ లక్ష్యతే (ప. అ, దేవ= ఓ: వభూ, ఇమే== ఈ, మృగాః ఇ మృగములు, క జ ఎక్కడికి, గతా == వెళ్ళినవి, ఇతి = అని, త్వయా = సీచేత, వృష్టాఃజఅడగ బడినవై, సహసా == వెంటనే, ఊద్ధిలౌః = లేచినవై, కితిం చైవజ భూమిని, దక్షిణాం దిశమ్‌ =దక్షిణదిక్కును, యథాజ= ఎట్టు, దర్శయ న్లి=చూపుచున్నవో, (దానిని పట్టి, ఏతామ్‌ = ఈ, నైర్భతిం దిశమ్‌ == నై రృతిదిక్కును గూర్చి, సాధు == బాగుగా, గచ్చావహే = వెచ్ళుదము. కశ్చిత్‌ = ఏదైన, ఆగమఃజవార్త, లక్ష్యతే = చూడబడును. తా. (వఖూ : “సీత ఎక్కడికి వెళ్ళినది 2?” అని నీవు అడిగినప్పుడు ఈ మృగములు వెంటనే లేచి, నేలను, దక్షిణ దిక్కును చూపుచున్నవి. అందుచేత మనము ఈ నై రృతిదిక్కు వైపు వెళ్టదము. మన క్రేమైన జాడ తెలియవచ్చు. లేదా పూజ్యురాలై న సీతయే కనబడవచ్చును. 21,22 మూ. బాఢమిత్యేవ కాకుత్స్సః (పస్థితో దక్షిణాం దిశమ్‌, తీ లక్మణానుగతః శ్రీమాన్వీక్షమాణో వసున్ధరామ్‌- = తప్పక అట్లే అని, లవ్మణానుగ తః జు లక్మణునిచేత అనుసరించబడినవాడై ,

“7796 1శీమ(దామాయణము వసుస్ధరామ్‌=ళభూమిని, వీ్షమాణః=చూచుచు, దక్షిణాం దిశమ్‌ =దడిణదిక్కును గూర్చి, (వస్టితః = (సయాణమైనాడు

తా. శ్రీమంతుడైన రాముడు, తప్పక అట్టే చేసెదము అని వలికి, లవ్మణుడు వెంట రాగా, నేలను పరిశీలనగా చూచుచు, దడిణదిక్కు వైపు [పయాణ మాయెను లైక్రి

మూ. ఏవం నంభాషమాణా తావన్యోన్యం (భాతరావుభౌ,. 2డీ వసునరాయాం పతిత పుష్పమార్గమపశళ్య తామ్‌. ఛి ళి

(వ ఆఅ. ఏవమ్‌ == ఇట్టు, ఆన్యోన్మమ్‌=వరస్పరము, సనంభాషమాణౌ == మాట లాడుకొనుచున్న, ఉభౌ=ఇద్ధరు, (భాతరౌ=సోదరులు, వసున్హరాయామ్‌= నేలపై, పతితపుష్పమార్గమ్‌ = రాలిన పువ్వులు గల మార్గమును, ఆపశ్యతామ్‌= చూచిరి,

తా. ఆ సోదరు లిద్దరూ పరస్పరము ఇట్లు మాటలాడుకొనుచు. వెళ్ళు చుండగా వారికి నేలమీద రాలిన పువ్వులతో నిండిన మార్గము కనబడెను. తీ

మూ. తాం పుష్పవృష్టిం పతితాం దృష్ట్వా రామో మహీతలే, ఉవాచ లక్ష్మణం వీరో దుఃభితో దుఃఖితం వచః.

(వ. అ వీరఃజవీరుడై న, రామః=రాముడు, మహీతలే = నేలమీద, పతి శామ్‌ = పడిన, తాం పుష్పవృష్టిమ్‌ = అఆ పుష్పవర్షమును, దృష్ట్వా ౬ చూచి, చదుఃఖితః = దుఃభించుచున్నవాడై , దుఃభితమ్‌ __ దుఃభించుచున్న, లక్షుణమ్‌ == అవత్మణుని గూర్చి, వచః= వచనమును, ఉవాచ = పలికెను

తా. వీరుడైన రాముడు నేలమీద రాలి యన్న ఆ పుష్పముల వర్షమును చూచి, దుఃభించుచు, దుఃభితుడై ఉన్న లక్ష్మణునితో ఇట్లు పలికెను 2ఫీ

మూ. అభిజానామి పుష్పాణి తానీమానీహ లక్ష్మణ, రగ

పినద్దానీహ వై దేహ్యా మయా దత్తాని కాననే పః అ. లక్ష్మణ జ లవ్మణా ; ఇహ ఇప్పుడు, తాని= అ, ఇమాని=జ

ఆరణ్యకాండము 797 కాననే = అడవియందు, మయా == నాచేత, దత్తాని= ఇవ్వబడిన ఈ పుష్పములు,. వై దేహ్యా= సీతచేత, పినద్దాని = కట్లబడినవి చి ట్‌

తా లక్ష్మణా* ఈ పుష్పములు అవే నేను వీటిని గుర్తువట్టగలను నేను అడవిలో సీత కివ్వగా ఆమె కట్టుకొన్నది విరి

మూ మన్యే సూర్యశ్చ వాయుశ్చ మేదినీ చ యశస్వినీ, రగ

అభిరక న్లి పుష్పాణి (పకుర్వన్లో మమ [ప్రియమ్‌

నవ అ సూర్యళ్చ = సూర్యుడు, వాయుశ్చఃు వాయువు, యళస్వీనీ=ుా కీర్రి గల, మేదినీ చ= భూమి, మమజూ నాకు, (పియమ్‌ = (పియమును, (వకు చున్నవి అని, మన్యే= తలచుచున్నాను

తా. సూర్యుడు, వాయువు, క్రిర్తి గల భూమి నాకు [పీయము చేయటతక్తై ఈ పుష్పములను కాపాడుచున్నా యని తలచెదను. లి?

మూ. వవముక్త్యా మహాబాహుం లత్మణం పురుషర్షభః, ర్సిగ్రి ఉవాచ రామో ధర్మాత్మా గిరిం (ప(సవణాకులమ్‌.

(పం ఆ పురుషర్షభః = పురుష్నశేన్టుడు, ధర్యాత్మా జా ధర్మాళ్ముడూ అయిన, రామఃజఎరాముడు, మవిబాహుమ్‌ =గొప్ప బాహువులు గల," లక్ష్మణమ్‌ == లత్మణుని గూర్చి, ఏవవ్‌ = ఇట్లు; ఊక్రాజ= పలికి, (వృసవణాకులమ్‌ == జల(పవాహములతో వ్యాకులముగా నున్న, గిరిమ్‌ == పర్వతమును గూర్చి, ఉవాచ == పలికెను.

తా. పురుషులలో (శేన్టుడు, ధర్మాత్ముడూ అయిన రాముడు, మహాబాహు వైన లక్ష్మణునితో ఇట్లు పలికి, “సెలయేళ్ళతో నిండిన ఆ వర్వతముతో ఇట్లనెను.

ళు

మూ. కచ్చిత్‌ క్షితిటృరాం నాథ దృష్టా సర్వాజ్ఞసున్దరీ, రర

రామా రమ్యే వనోద్దే శే మయా విరహితా త్వయా.

[వ, అ క్షితిభృకాం నాథధజ ఓ! వర్వత్మపభువా ! రమ్యే సుందర మైన, వనోద్దేశే = వనప్రాంతమునందు మయాజ నాలో, విరహికా = నూన్యు రాలైన, సర్వాజ్ఞసున్దరీ = అన్ని అవయవములయందు సుందరియైన, రామాజు

శర శ్రీమ్మ్యదామాయణము తః త్వయా జూ సీచేత, కచ్చిత్‌ దృష్టా = చూడబడినదా తా పర్వతరాణా : రమ్యమైన ఈ వన్మపంతమునందు, నాతో విరహము పొందినదీ, సుందరములైన అన్ని అవయవములు కలదీ ఆయిన స్త్రీని ఎవరి నైన చూచినావా? రర మూ, [కుద్దో ఒ్మబవీద్గిరిం త్మత సింహః కుదమృగం యథా, తాం 'హేమవర్షాం 'హేమాభాం సీతిం దర్శ్మయ పర్వత, యావత్సానూని సర్వాణి నతే విధ్వంసయామ్యహమ్‌ వ. అ. త్యత జ అప్పుడు, సీంహః == సింహము, కుుదమృగం యథా జూ సీచమైన మృగమును గూర్చి వఠె, గిరిమ్‌= పర్వతమును, (కుద్ధఃజ[కుద్దుడె, “అ బవీత్‌ = పలికెను. పర్వత = పర్వతమా ; అహమ్‌ =నేను, తే == నీయొక్క, సర్వాణి = సమస్తమైన, సానూని = చరియలను, యావత్‌ = ఎంతలో, న విధ్వంసయామి = నశింపచేయనో, అంతలో, 'హేమవర్ణామ్‌ = బంగారు వర్ణము గలది, హేమాభామ్‌= బంగారు కాంతి గలది అయిన, సీతామ్‌=సీతను, దర్శ్మయ జ చూపుము. తా. అప్పుడు రాముడు సింహము క్షుదమృగముమీద, కోపించే నటు ఆ లా పర్వతము మీద కోపించి ఇట్టనెను _ ఓ; పర్వతమా। నేను నీ చరియల నన్నింటినీ ధ్వంసము చేయుటకు ముందే బంగారు వర్ణము, బంగారము వంటి కాంతీ గల నా సీతను చూపించుము 80, 81 మూ. ఏవము క్తస్తు రామేణ పర్వతో మైథిలీం (వతి, శంసన్నివ తతః సీతాం నాదర్శ్మయత రాఘవే లిల్లి (వ. అ. రోమేణ = రామునిచేత, మైథిలీం (పతి=సీతను గూర్చి, ఏవమ్‌ నా ఇట్లు, ఉక్తః = పలకబడిన, పర్వతః జు పర్వతము, తతః అటుపిమ్మట, సీతామ్‌ == సీతను గూర్చి, శంసన్నివజ (పతిధ్వనిచే) చెప్పుచున్నాడా అన్నట్లుం డెను. రాఘవే== రాఘునియందు, (రామునకు), నాదర్శయత = తనను చూవ లేదు. కా, రాముడు సీతను గూర్చి ఈ విధముగా అడగగా, ఆ పర్వతము [వతి ధ్వనిచే సీతను గూర్చి చెప్పుచున్నదా అన్నట్టు కనబడెను గాని రామునకు తాను

అరణ్యకాండము 700 మాాతము (మనుష్యరూవమున) కనబడలేదు. లేదా సీతను చూపలేదు. ర్వి మూ. తతో దాశరథీ రామ ఉవాచ చ శిలోచ్చయమ్‌, మమ బాణాగ్నినిర్దగ్గో భస్మీభూతో భవిష్యసి. ల్రిలి

ఆ 'సేవ్యః సతతం చైవ ని స్పృణ్యదుమవల్లవః.

(వం ఆఅ. తతః= అటు పిమ్మట, దాశరథిః:=దళశరథ కుమారుడై న, రానుః == రాముడు, శిలోచ్చయమ్‌= పర్వతమును గూర్చి. ఉవాచ చ= వలికెను, మమ ఉ నాయొక్క, దాణాగ్నినిర్దగ్గః = వాణాగ్నిచేత కాల్బ్చబడినదానవై , భస్మీభూతః = భన్మముగా మారిపోయినదానవై , సతతమ్‌ == ఎల్లప్పుడు, అ సేవ్యఃజణ సేవించు టకు తగనిదానవై ని స్పృణ్యదుమవల్లవః = తృణములు, వృక్షములు, చిగుళ్ళులేని దానవై, భవిష్యసి = కొగలను,

లా. పిమ్మట దశరథకుమారుడైన రాముడు ఆఅ పర్వతముతో ఇట్లు వలి కెను. నిన్ను నా బాణాగ్నిచేత కాల్చివేసి భస్మముచేసెదను. తృణములు గాని, వృషకములు గాని, చిగుళ్ళు గాని లేక ఎవ్వరూ దరిచేరుటకు అనర్హ ము కాగలవు.

మూ. ఇమాం వా సరితం చాద్య కోషయిష్యామి లక్ష్మణ, రడీ యది నాఖ్యాతి మే సీతామార్యాం చన్ద్రనిభాననామ్‌.

1వ. అ. లక్ష్మణ లక్మణా ఆర్యామ్‌=వూజ్యురాలు, చన్ద్రనిభాననామ్‌ ఇ చం్యదునితో సమానమైన ముఖము గలదీ ఆయిన, సీకామ్‌ = సీతను, మే నాకు, నాఖ్యాతి == చెప్పకపోయినచో, అద్య == ఇప్పుడు, ఇమామ్‌ == ఈ, సరితం వా==నదినైనా, శ్రోషయిష్యామి = ఎండింవచే సెదను.

తా. లవ్మణా: చం్యదుని వంటి ముఖము గల ఆర్య రాన సీత విషయము ఇప్పుడు ఈ నది చెప్పకపోయినచో దీనిని ఎండింవచే'సెదను. తి

మూ. ఏవం స రుషితో రామో దిధకన్నివ చక్షృషా, రిల

దదర్శ భూమౌ నిష్కా న్తం రాక్షసస్య పదం మహత్‌, [తస్తాయా రామకాజ్షీణ్యాః (పధావన్త్యా ఇతస్తతః, 6 రాకసేనానువృత్తాయా మైథిల్యాశ్చు పదాన్యథ.

600 శ్రీమ్మదామాయణము (వ. అ ఏవమ్‌ = ఎట్టు, రుషితిః = కోపించినవాడ్రై, చకమషాజ న్మేతము చేత, దిధక్షన్నివ == కాల్చ్బదలుచుచున్న వాడు వలె ఉన్న, రామఃజ రాముడు, భూమౌ == నేలమీద, న్మిష్కా న్తమ్‌ = ఏర్పడిన, రాక్షసస్య = రాక్షసునియొక్క, మహత్‌ = పెద్దదెన, పదమ్‌ = పాదచిహ్నమును, అథ=పిమ్మట, (తస్తాయాః= భయపడినది, రామకొజ్డీణ్యాః = రాముణ్ణి కోరుచున్నర్స, ఇత స్తతఃజ=ఖఇటు అటూ, [వధావన్తాః = పరుగెత్తచున్నదీ, రాక్ష సేన = రాక్షసునిచేత, అనువృత్రాయాః == వెంబడించబడినదీ ఆయిన, మైథిల్యాః == సితయుక్క, పదాని చ == పాద చిహ్న ములను, దదర్శ = చూచెను తా. ఈ విధముగా (కుద్దుడె, న్మేతములతో కాల్చివేయనున్నాడా ఆన్న ట్లున్న ఆ రామునకు నేలమీద, రాక్షసుని ఒక పెద్ద అడుగు, రాక్షసుడు వెంబడి చేగా, భయపడి, రామునికొరత్తై ఎదురుచూచుచు, ఇటు అటు వరుగెత్తిన సీత ఆడుగులు కనబడెను. 85, త6 మూ. ససమీక్ష్య పరికానం సీతాయా రాక్షనస్య చ, ల్సి భగ్నం ధనుశ్చ తూణీచ వికీర్ణం బహుధా రథమ్‌, సంభా నహృదయో రామః శశంస (భాతరంపియమ 88 [అ సః రామః= ఆ రాముడు, సీతాయాః== సీతయొక్క_, రా్ష్షసస్య చ జ రాక్షసునియొక్క, పర్మికాన్తమ్‌ = నడచిన ఆనవాలును, భగ్నమ్‌=విరిగిన, ధనుశ్చజధనస్సును, తూణీ చజ=అంబులపొదులను, బహుధా= ఆనేకవిధములుగా , విక్తీర్ణమ్‌ = చిమ్మబడి ఉన్న, రథమ్‌ = రథమును, సమీక్ష్య = చూచి, సంభొన్త హృదయః == భయముచెందిన హృదయము కలవారై, పియమ్‌ == (పియుడ్రెన, (భాతరమ్‌ = సోదరుని గూర్చి, శశంసజఇట్లు చెప్పెను. తా. సీత, రాషసుడు నడచిన అడుగు జాడలను, విరిగిన ధనస్సును, అంబులపొదులను, ముక _ముక్క-లై వడి ఉన్న రథమును చూడగానే రాముని హృడయము కంపించిపోయిను. అప్పు డాతడు తన (పియసోదరునితో ఇట్ల నెను 87,838 మూ. పశ్య లక్ష్మణ వై దేహ్యాః శీర్దాః కనకబిన్సవః, భూషణానాం హి సౌమి తే మాలాని వివిధానిచ. 89

అరణ్యకాండము 801 [వ" ఆ. సౌమ్మిరే = సుమి[తాకుమారుడవై న లక్ష్మణ = లమష్మణాః వళ్య జ చూడుము. వై'దేవ్యాః=సీతయొక్క, భూషణానామ్‌ = అలంకారములయొక్కం; కనకబిన్షవః = బంగారుముక్కలు, శీర్దాన జారివడినవి. వివిధాని=అనేకవిధము లైన, మాల్యాని == మాలలుకూడ (జారివడినవి). తా. సుమ్మితానందనుడ వైన లక్ష్మణా 1 సీత అలంకారములనుండి చిన్న చిన్న బంగారపు ముక్కలు, అనేక విధములైన పుష్పమాఐలు రాలి వడినవి; చూడుము 89 మూ. త ప్త్రబన్టునికాశైశ్చ చితై 09౩ కతజబిన్దుభిః ఆవృతం పళ్య సైమి(తే సర్వతో ధరజీధరమ్‌ 40 (వ. అ. సొమ్మితే= లక్మణా | త ప్రవిన్దునికాశై ః = బంగారము చుక్క లతో సమానములె న, చితై 9ః=చ్మితములైన, క్షతజబిన్దుభిఃర క్రబిందువులచేత, సర్వతః = అంతటా, అవృతమ్‌ == కప్పబడిన; ధరణీధరమ్‌ = వర్వతమును, వశళ్య = చూడుము, తా లక్ష్మణా! ఈ వర్వతముమీద అంతటా బంగారు చుక్కల వంటి, చ్యితములై న (చిన్నా పెద్దవిగా ఉన్న) ర క్రబిందువులు వడి ఉన్నవి, చూడుము. బు ది మూ. మన్యే లక్ష్మణ వైదేహీ రాక్షసైః కామరూపిభిః, భిత్వా భిత్వా విభక్తా వా భక్షితా వా భవిష్యతి. శ్తీ్షే (వ, ఆః అక్మణ ౭ లత్మణా ! వై దేహీ సీత, కామరూపిభిః;ఉఅ కామ రూవము గల, రాక్ష సెః=రావనుల చేత, భిక్వా భిత్తాజచేదించిచేదించి, విథక్తా వా నా విడగాటబడినది గాని, భవితా వాజ కడింవబడినది గాని, భవిష్యతి == కాగ టబ లదు (అయి ఉండును)అని, మన్యే == తలచుచున్నాను. కా. లక్మణా ఇషము (వకారము రూవము ధరించ గల రాక్షసులు సితను కోసి కోని విడగొటియుందురు; లేదా భక్షించియుందురు అని తలచెదను మూ. తస్యా నిమిత్తం వై దేహ్యా ద్వమయోర్వివదమానయోః; బభూవ యుద్దం సౌమ్మిత్రీ ఘోరం రాక్షసయోరిహ. కీకీ క్షే

802 శ్రీమ్మ్యదామాయణము వ. అ సొమ్మితే= లక్ష్మణా: తస్యాః=ఆ, వై దేహ్యాః నిమిత్తృమ్‌=సీత నిమిత్తమై, వివదమానయోః = కలహము చేయుచున్న, ద్వప్కయో: == ఇద్దరు, రాష సయోః = రాక్షసులకు, ఇహ == ఇక్కడ, 'ఘోరమ్‌ = ఘోర మైన, యుద్దమ్‌ = యుద్ధము, బభూవ = ఆయెను తా లక్ష్మణా: ఆ సీతకొరకై కలహించిన ఇద్దరు రాక్షసులకు ఇక్కడ "ఘోరమైన యుద్ధము జరిగి ఉండును. ర్తీల్ని మూ. ముక్తామణిమయం చేదం తపసీయవిభూషితమ్‌, ధరణ్యాం పతితం సౌమ్య కస్య భగ్నం మహద్దనుః శీర (పం అ, సౌమ్య = సొమ్ముడా | కస్య = ఎవనిదో, ఇదమ్‌ == ఈ, ముక్షా మణిమయమ్‌ = ముత్యముల రత్నముల వికార మైనది, తపసీయవిభూషితమ్‌ = బంగారముచేత ఆలంకరించబడినదీ, అయిన, మహత్‌ ధనుః = గొప్ప ధనస్సు, భగ్నమ్‌ = విరగగొట్టబడినదై, ధరణ్యామ్‌= నేలమీద, పతితమ్‌ పడినది కా, సౌమ్ముడా ః పొదిగిన ముత్యములతోను రత్నములతోను నిండినది, బంగారముచేత అలంకరింపబడినది అయిన ఈ సెద్ద ధనస్సు, ఎవరిదో, భగ్నమై నేలమీద పడి యున్నది. కతి మూ. తరుణాదిత్యసంకాశం వైడూర్యుగుణికాచితమ్‌, విశీర్ణం పతితం భూమౌ కవచం కస్య కాజఖ్బానమ్‌. &ీ4 (ప. అ. తరుణాదిత్యసంకాళమ్‌ = బాలసూర్యునితో సమానము, వైడూర్య గుణికాచితమ్‌ = వై డూర్యమణులచేత పొదగబడినది, కాజ్బునమ్‌ == బంగారు వికా రము, కన్య = ఎవనిదో, విశీర్ణమ్‌ = విరిగిపోయిన, కవచమ్‌ _ కవచము, తా బాలసూర్యునితో సమానమై, వై డూర్యమణులు పొదిగిన, ఈ బం గారు కవచ మెవ్వరిదో భగ్నమై నేలమీద వడి ఉన్నది డీజీ మూ. ఛ్యతం శతశలాకం చ దివ్యమాల్యోపళో భితమ్‌, భగ్నద జ్ఞమిదం కస్య భూమౌ సమ్య్మజ్నిపాతితమ్‌. &ీ5

ఆరణ్యకాండము 808 (వ అ శతళలాకం చ=నూరు ఊచలు గలది, దివ్యమాల్యోసశోధితమ్‌ == దివ్యములైన పుష్పమాలలచేత శోభింవచేయబడినది, భగ్నదజ్ద్ఞమ్‌ == విరుగ గొట్టబడిన దండము గలది అయిన, ఇదం ఛ్మతమ్‌ = ఈ ఛృతము, కస్యజు ఎవనిదో, సమ్యక్‌ = బాగుగా, భూమౌ = నేలమీద, నిపాతితమ్‌ = వడవేయ బడినది తా దివ్యములై న పుష్పమాలలచేత అలంకృతమైన ఈ నూరు ఊచల ఛతము, ఎవ్వరిదో, దండము పూర్తిగా విరిగిపోగా నేలమీద వడి ఉన్నది. కీర్‌ మూ. కాజ్బునోరశ్ళదాశ్ళేమే పిశాచవదనాః ఖరాః, భీమరూపా మహాకాయాః కస్య వా నిహతా రణే. కీర్‌ (వ. ఆ కాజ్బనోరళ్ళదాః = బంగారు కనచములు గలవి, పిళాచవదనాః = సికాచముల వంటి ముఖములు గలవి, ఖీమరూపాః=తయంకరములై న రూవ ములు గలవి, మవికాయాః = పెద్ద శరీరములు గలవి, రజేజ యద్ధమునందు, నివతాః= చంవబడినవి అయిన, ఇమేజు ఈ, థఖరాః = గాడిదలు, కస్య వాజు ఎవరివో. తా. బంగారు కవచములు, పిళాచముఖముల నంటి ముఖములు, భయం కరమైన రూపము, పెద్ద శరీరము గల ఈ గాడిదలు యుద్ధములో చంవబడినవి= ఇవి ఎవరివో : శ్రీ మూ. దీ స్తపావకసంకాశో ద్యుతిమాన్‌ సమరధ్వజః, అధ ॥ ॥7/ ఆఅపవిద్దశ్చ భగ్నశ్చ కన్య సౌం[గ్రామికో రథః ర్డీ [ప్ర అ. దీ వపావకసంకాశఃజ మండుచున్న అగ్నితో సమానము, ద్యుతి మాన్‌ = కాంతి గలది, సమరధ్వజః = యుద్దధ్వజము గలది, అయిన, కస్య వా ఇ ఎవనిదో, సాం(గామికః = యుద్ధసంబంధ మైన, రథఃజ రఠము, తగ్నః == విరగగొట్రబడినది, అవవిధశ్ళ్చు జు వడగొటబడినది. య్‌ ఛి ర! శా. [పజ్వలించుచున్న అగ్నివలె 1వకాళించుచున్నది, యుద్ధములో నాయ కుని సూచించు ధ్వజముతో కూడినది, యుద్ధములో ఉవయోగింపబడేదీ అయిన ఈ రథ మెవరిదో విరుగగ్గొట్టి దూరముగా వడవేయబడినది. శ్రీ

804 ్రీమ్మదామాయణము మూ. రథాక్షమా[ా విశ ఖా స్త్రపనీయవిభూషణాః, క 'స్యేమేఒ౭భిహతా బాణా; పకీర్షా 'ఘమోరకర్మణః శీరి

(వ ఆ. రథాక్షమా[త్రాః నూ రధముయొక్క ఇరుసు (పమాణము వంటి [ప్రమాణము గలవి, విశిఖాఃజ,శేష్టమెన అగభాగము గలవి, తపనీయవిభూషణాః = బంగారు ఆలంకారము గలవీ, అభిహతాః=కొట్టబడినవి ఆయిన, ఇమే దాణాః = ఈ బాణములు, 'ఘోరకర్మణ: = ఘోరమైన కర్మ గల, కస్య జు ఎవనివో, (పకీర్ణాః = చిమ్మబడి యున్నవి,

తా, భయంకరమైన పని చేయువానివి ఎవనివో ఈ బాణములు కొట్టబడి ననైై చెల్టాచెదరుగ పడి ఉన్నవి ఇవి రథము ఇరుసు. పమాణములో ఉన్నవి వీటి అ్మగములు చాల తీష్టములుగా ఉన్నవి, వీటిపై బంగారు నగిషీ చెక్కుబడినది

వి. “ర థాష్షమాతాః'అనునపుడు రథము ఇరుసు ఎంత పొడవు ఉండునో అంత పొడవున్న వనే అర్ధము ఎగపాంచి "నాలుగువందల అంగుళముల పొడ వున్నవి”అని . వ్యాఖ్యాతలు అర్థము (వాసీనారు. బాణము దాదాపు శకికి అడుగుల పొడవు ఉండుట అసంభావ్యము కదా. చిన్న అంగుళ మేమో అనుకొన్నను, అది చాల ఎక్కువపొడవే అగును అందుచేత వాటి లావు రథము ఇరుసంత ఉన్న దని చెప్పిన బాగుండును 4ీరి

మూ. శరావరౌ శరైః పూర్ణా విద్వస్తా పళ్య లక్ష్మణ,

(పతోదాభీశుహస్తో వై కస్యాయం సారథిర్హతః. 40

(ప. అ. లక్మణ = లమ్మణా । శరైః బాణములతో, పూర్ణా == నిండిన, విధ్వస్తా డా నశింపచేయబడిన, శరావరౌ = అంబులపొదులను, పళ్య== చూడుము. [వతోదాలీపహ సః = కొరడా, క న్లాములు హ స్తములందు గల, వహతః= చంప బడిన, అయం సారథిః= ఈ సారథి, కస్యజ ఎవరివాడో |

తా. లక్క్యణా ః బాణములతో నిండిన ఈ రెండు అంబులపొదులు ధ్వం సముచేయబడి ఉన్నవి; చూడుము ఈతడు ఎవరిసారథియో చచ్చి పడి ఉన్నాడు. ఈతనీ చేతులలో కొరడా, క శ్లైములు ఉన్నవి శ్రి

ఆరణ్యకాండము 805 మూ- క'స్యేమౌ పురుషవ్యా[మ శయాతే నీహతా యుధి, చామర[గ్రాహిణా సౌమ్య సోష్టీషమణికుణ్ణలౌ. ల్‌0 వ. ఆ పురుషవ్యా[ఘ=పురుష్కశేష్టుడా 1! సౌమ్య = సౌమ్యుడా ః సోష్టిష మణికుణ్ణలౌ= తలపాగలతోను మణికుండలములతోను కూడిన, ఇమౌఎ ఈ, చామర (గాహిణౌ == చొామరములను వట్టువారు, కస్య = ఎవరివారో, యుధి == యుద్ధము నందు, నిహతౌ = చంపబడినవారై, శయాతే=శయినించిఉన్నారు. తా. పురుమలలో (ోళ్టుడవైన ఓ 1 సౌమ్యుడా : తలపాగాలు, కుండల ములు ధరించిన ఈ చామర[గావులు ఎవరివారో; యుద్ధములో చంవబడి వడి ఉన్నారు. వి పై క్లోకాలలో ఉన్న “కస్య” అనేదానిని (వళ్నార్థకంగా (గ్రహించి “ఎవరిది ***ఆఅను అర్జము తీసికొనుటకంటె “కస్య” అనేదానిని “క స్యాపి"ఆనే అర్ధంలో(ఎవరిదో) [గహించి వ్యాఖ్యానించుట యుక్త మని తోచి అట్టు చేసీనాముం “ఇది ఎవరిది?” అని లక్మణుని [వశ్నించినచో ఆతనికి మ్మాతము ఏమి తెలియును ? ర్‌0 మూ. పదవీ పురుషమ్యైషా వ్యక్తం కస్యాపి రక్షసః, వెరం శతగుణం పళ్య మమేదం జీవితా న్తకమ్‌. ర్‌ [ప అ, ఏషాజుఇదిం వ్య క్తమ్‌ = స్పష్టముగా, కస్యాపి ఇ ఎన్వడో, పురు షస్య = పురుషుడైన, రక్షసః = రావసునియొక్క-; వదవీ = మార్గము. మమ జ నాయొక్క, జీవితా నకమ్‌జాజీవితమునకు నాశకమైన, శతగుణమ్‌ =వందరె కో ఇదం వైరమ్‌ = ఈ వైరమును? వళ్య జ చూడుము. తా. ఇది ఎవ్వడో పురువుడై న రాక్షసుని మార్గ మనేది స్పష్టము. నా జీవితానికే ముప్పు తెచ్చిన ఈ వైరము వీ విధముగా నూరు రెట్టు "పెరిగిపోయినదో చూడుము | ర్‌ వి 48వ క్లోకంనుంచి గే వ శ్లోకం వరకు ఉన్న 9 శ్లోకాలు ప్రాచ్య పారంలో లేవు. ఈ రథాదులు కనబడిన పిమ్మట (పక్కనే వడిఉన్న జటాయువు కూడ వెంటనే కనబడాలికదా! 51వ శ్లోకంలో రాముడు “నాకు [ప్రాణాంతకర మైన వైరము వర్పడినదే”అని వాపోవుట అనుచితము.

806 శ్రీమ్మదామాయణము మూ. సుఘోరహృదయైః సౌమ్య రాక్షసైః కామరూపిభిః, హృతా మృతా వాసీఠకా సావక్షికా వాతపస్వినీ, 5 న ధర్మస్తాయతే సీతాం (హాయమాణాం మహావనే.

(ప, అ. సౌమ్య = సొమ్యుడా । తపస్వినీ = దీనురాలైన, సా సీతా ఆ సీత, సుఘోరహృదల్లైః = చాల ఘోరమైన హృదయము గల, కామరూపిభిః== 'స్వేచ్చానుసారము రూపము గల, రాష్షనైః=రాకసులచేత, హృతా వాజహరించ బడినది గాని, భశ్నితా వా== భశ్నీంపబడినది గాని అయి ఉండును. మృతా వా= లేదా మరణించి ఉండును. మహావనే = మహావనమునందు, [హియమాణామ్‌ = హరింసబడుచున్న, సీతామ్‌ = సీతను, ధర్మః ధర్మము, న [తాయతే=రక్షిం చుటలేదు.

తా, సౌమ్యుడవైన లక్ష్మణా । దీనురాలై న సీతను "ఘోర మైన మనస్సు గల, "స్వేచ్బానుసారము రూపము ధరించగలిగిన రాక్షసులు హరింపగా ఆమె. మరణించి యుండ వచ్చును; లేదా ఆమెను వాళ్ళు భక్షించి ఉండవచ్చును. మహి రణ్యములో అపహరింవబడుచుండగా ఆ సీతను ధర్మము కాపాడలేకపోయినది

మూ. భక్షితాయాంహి వై దెహ్యాం హృతాయామపి లక్ష్మణ, రీతి కేహి లోకే (సియం కర్తుం శక్తాః సౌమ్య మ హేశ్వరాః.

వ, అ. సౌమ్య == సౌమ్ముడా, లమ్మణజలక్ముణా: వై దేహ్యామ్‌ == సీత భశీతాయామ్‌ == భశ్షింసబడినా, హృతాయామపి జ హరించబడినా, మమఃజ==నాకు,. లోకేజ ఈ లోకమునందు, కే ఈశ్వరాః=ఏీ దేవతలు, [పియమ్‌=[పియమును, కర్తుమ్‌ = చేయటకు, శక్తాః == సమర్థులు?

తా, సౌమ్యుడవైన లవ్మణా!ః సీత భక్షింపబడినా, హరింపబడినా, ఇంక ఈ లోకములో నాకు ఏ దేవతలు (ప్రియము చేయగలరు ? ఇది తీరని నష్టము. కదా? ర్‌లి

మూ. కర్తారమపీ లోకానాం శూరం కరుణ వేదినమ్‌, ర్‌డ్తీ

అజ్జానాదవమన్యేరన్‌ సర్వభూతాని లక్మణ. ల 1వ. అ. లవ్మణ = లవ్మడా ; లోకానామ్‌ ఇ లోకములకు, కర్తారమపిజ=

అరణ్యకాండము 807 కరయైనను, శూరమ్‌ == శూరుడైనను, కరుణవేదినమ్‌=దయ చూపువానిని,- సర్వ భూతాని = అన్ని భూతములు, అజ్ఞానాత్‌ డా అజ్ఞానమునలన, అవమన్యేరన్‌ = ఆవమానించును.

తా, లక్ష్మణా | దయావరు డైనవానిని చూచి, ఆత డెంత శూరుడైనా, లోకములను సృజింప సమర్డుడెనా, అన్ని భూతములు అజ్జానమువలన అవమా నించును. ర్‌

మూ. మృదుం లోకహితే యుక్తం దాన్తం కరుణవేదినమ్‌, 55 నిర్విర్య ఇతి మన్య న్తే నూనం మాం (తిద శేశ్వరాః.

ప. ఆ మృదుమ్‌ == మెత్తనివాడను, లోకహితే ౨ లోకహితమునందు, యు క్తమ్‌ = (పయత్నము చేయువాడను, దాన్తమ్‌ = ఇర్మదియన్మిగహము కల వాడను, కరుణవేదినమ్‌ = కరుణ చూపువాడను అయిన, మామ్‌ == నన్ను, (తిదశేశ్వురాః = దేవతల (వభువులు, నిర్వీర్యః ఇతి పరాకమహీనుడు అని, మన్య న్లే= తలచుచున్నారు, నూనమ్‌ జ నిశ్చయము.

తా. ఇం్యదియన్మిగహవంతుడ నై; దయావరుడనైై నేను లోకమునకు హితము చేకూర్చవలె నని [వయత్నించుచు, మెత్తగా ఉండుటచేత దేవత లందరూ “ఇతడు పరాకమళూన్యుడు”అని అనుకొనుచున్నారు ః

మూ. మాం [పాప్య హి గుణో దోషః సంవృత్తః పశ్య లక్ష్మణ అద్యైవ సర్వభూతానాం రక్షసామభవాయ చ, సంహృతై్ష్యైవ శశిజ్యోత్సా్నాం మహాన్‌ సూర్య ఇవోదితః సంహృతై్ష్యైవ గుణాన్‌ సర్వాన్‌ మమ తేజః (సకాళతే.

[వ అ. లక్మణజలమ్మణా ? మామ్‌=నన్ను, (పావ్యజపొంది, గుణఃజు గుణము, దోషః = దోషముగా, సం౦ంవృత్తఃజ= అయినది, వళ్య = చూడుము. శశిజ్యోత్స్నామ్‌ = చం్చదుని వెన్నెలను; సంహృతై్యైవ = అణచివేసి, ఉదితః = ఉదయించిన, మవాన్‌ = గొవ్వ, సూర్యః ఇవ= సూర్యుడు వలె, మమ తేజః అణగదొక్కి, అద్యైవ == ఇప్పుడే, సర్వభూతానామ్‌ = సకలభూతములయొక్క,

808 శ్రీమ్మదామాయణము రక్షనాం చ= రాక్షసులయొక్క_, అభవాయ == వినాశముకొరకు, (వకాశతే = (వకాశించుచున్నది. తా లక్షణా ' చూచితివా, నాలో ఊన్న గుణము కూడ ఎట్టు దోషముగా మారినదో ః గొప్ప (పకాశము గల సూర్యుడు చందుని వెన్నెలను అణచివేసి ఉదయించి నట్టు ఇప్పుడే నా తేజస్సు మృదుత్వము మొదలైన గుణాలను అన్నిం టినీ అణగ (దొక్కి విజృంభించి సకలభూతములను, రాక్షసులను నశింపచేయ గలదు. 06, 57 మూ. నైవ యక్షాన గన్టర్వా న పిశకాచా న రావసాః, 5్‌రి కింనరా వా మనుష్యా వానుఖం (పాపష్ప్యన్తి లక్ష్మణ (ప. అ. లక్ష్మణ = లక్ష్మణా *' యజఃజయక్షులు, సుఖమ్‌ =ఆసుఖమును, నైవ (పాప్ప్యన్లి= పొందరు, యజుః=యక్షులు, న=పొందరు, పిశాచాః పిళాచ కింనరులు గాని, మనుష్యా వా= మనుష్యులు గాని, 'పొందరు తా. లవ్మణా ! ఇప్పుడు యక్షులను గాని, గంధర్వులను గాని, పిశాచము లను గాని, రాక్షసులను గాని, కింనరులను గాని, మానవులను గాని సుఖముగా ఉండ నివ్వను 5్‌రి మూ. మమాస్త్రబాణసంపూర్ణమాకాళం పళ్య లక్ష్ముణ, 509 నిఃసంపాతం కరిష్యామి హ్యద్య తై 9లోక్యచారిణామ్‌. [పం ఆ లక్మణ=లక్మణా | మమ=నాయొక్క_, అస్త్రబాణసంపూర్ణమ్‌ జ అస్త్రములతోను బాణములతోను నిండిన, ఆకాశమ్‌ = ఆకాశమును, అద్య జు ఇప్పుడు, తై 9లోక్యచారిణామ్‌ = మూడు లోకములందు సంచరించు దేవతాదులకు, నిఃసంపాతమ్‌ = ఎగిరే చోటులేనిదానినిగా, కరిష్యామి = చేసెదను. పశ్య జు చూడుము. తా. లక్మణా : ఆకాశమునునా ఆస్ర్రములతోను, బాణములతోను నింపి వేసి మూడు లోకములలో సంచరించే దేవతాదులకు ఎగురుటకు అవకాశము లేకుండా చేసెదను. చూడుము. క్‌0ి

అరణ్యకాండము 809 మూ. + సంనిరుద్ధగహగణమావారితనిశాకరమ్‌, 60 విిపణష్టానలమరుద్భాస్కర ద్యుతిసంవృతమ్‌, వినిర్మథితశ్రైలాాగం శుష్యమాణజలాశయమ్‌, గ్ర ధ్వస్తచుమలతాగుల్మం వమ్మిపణాశితసాగరమ్‌, తై 9లోక్యం తు కరిష్యామి సంయు క్త్రం కాలకర్మణా. 6 వ అఆ రై 9లోకృమ్‌ = మూడు లోకముల సముదాయమును, నంనిరుద్ద (గహగణమ్‌ = అడ్డుకొనబడిన [గ్రహముల సముదాయము గలదానినిగాను, ఆవారితనికాకరష్‌ = నివారింపబడిన చర్మదుడు కలదానిని గాను, వ్మిపణష్టై నలమరుద్భాస్కర ద్యుతి = నశించిన ఆగ్ని, వాయువు, సూర్య్మ్మప్రకాశము కల దానినిగాను, సంవృతమ్‌ = చీకటిచెత కప్పబడినదానినిగాను, వినిర్మథితశైలా (గమ్‌ = మథింవబడిన వర్వతశిఖరములు కలదానినిగాను, కష్యమాణజలా శయమ్‌ = ఎండిపోయిన జలస్థానములు కలదానినిగాను, ధ్వ స్తదుమలతా గుల్మమ్‌ == నళశింపచేయబడిన వృక్షములు, అతలు, పొదలు కలదానినిగాను, వ్మిపణాశితసాగరమ్‌ = నశింపచేయబడిన సముుదము గలదానినిగాను, కాల కర్మణా = (పలయకాలముయొక్క- కర్మతో, సంయుక్తమ్‌ == కూడినదానినిగాను, కరిష్యామి = చేయగలను తా (గహగతులు నిలిచిపోవునట్టు చేసెదను. చందుడు ఉదయించ కుండ చేనెదను అగ్నిని, వాయున్నను, సూర్యతేజస్సును నళింపచేనీ అంధ కారము (కమ్ముకొనునట్లు చేసెదను వర్వుతశిఖరములను పడగ్గొబ్టెదను. సర ళు స్సులు, నదులు మొదలైన జలాశయములు ఎండిపోవువట్టు చేసెదను, వృక్షము లను, లతలను, పొదలను నశింపచేసెదను. సమ్ముదమును ఇంకింవచే"సెదను. ఈ విధముగ ములోకములలో (సళయము సృష్టించెదను. 60, 61, 62 ళా మూ. న తాం కుశలినీం సీకాం _పదాస్యని మమేశ్వరా౪, అన్మిన్‌ ముహూ గ్రే సౌమ్మితే మమ ద్రక్ష్యన్ని విక్రమమ్‌. వ. అ సౌొమ్మితే= లక్మణా | ఈశ్వరాః = దేవతలు, తాం సీతామ్‌= ఆ సీతను, కుశలినీమ్‌= షేమిముగా ఉన్నదానినిగా, మమజనాకు, న వదాస్య నిజా

810 శ్రమ్మదామాయణము ఇవ్వకపోయినచో, అస్మిన్‌ జ ఈ, ముహూర్తే = ముహూర్తమునందు, మమజ నాయొక్క, వ్మృీకమమ్‌ == పరాకమమును, (దక్యున్సి= చూదడగలద తా లక్ష్మణా : దేవతలు సీతను షేమముగా నావ. అప్పగించనిచో ఈ క్షణమునందే నా పరా్యకమ మెట్టిదో చూపించెదను. 6లి మూ. నాకాశముత్పతిష్య న్తి సర్వభూతాని లచ్యుణ, మమ చాపగుణోన్ము క్రెర్బాణజాలైర్నిర న్తరమ్‌ 6డీ వ, అ లక్ష్మణ లక్ష్మణా 1 సర్వభూతాని= అన్ని భూతములు, మమ== నాయొక్క, చాపగుణోన్ము క్రై = ధనస్సు నారిచేత విడవజడిన, దాణజా లై దాణముల సముదాయములచేత, నిరన్తనమ్‌ = అవకాశము లేకుండా ఉన్న, ఆకాళమ్‌ = ఆకాశమును గూర్చి, న ఉత్పతిష్యన్సి = ఎగరవ తా, లక్ష్మణా ఃనా ధనస్సునుండి వెలువడిన బాణములచెిత చట్టముగా కప్పివేయబడిన ఆకాశములోనికి ఇంక ఏ 1పాణులు కూడ ఎ"ఎరజాలవు కీ మూ, ఆర్జితం మమ నారాదచైర్ధ్వ స్త్వభానమృగద్విజమ్‌, సమాకులమమర్యాదం జగత్పశ్యాద? లద్ముణ 60 ప అం లక్ష్ముణ == లమ్మణా ॥ అద్య = ఇప్పుడు, మమజ నాయొక్క, నారావైః = నారాచదాణములచేత, ఆర్టితమ్‌ జ పీడించబడినడి, ధ్వన్మభానమృగ ద్విజమ్‌ = నశించిన భయపడిన మృగములు పక్షులు కలది, సమాకులమ్‌ == వ్యాకులమై నది, అమర్యాదమ్‌ == కట్టుబాట్టు లేనిది అయిన, జగత్‌ = జగత్తును, వళశ్య జు చూడుము తా. లక్షణా ! ఇప్పుడు ఈ జగత్తును అంతా నా గారాచబాణములచేత పీడించెదను, మృగములను పక్షులను భయపడునట్టు చేసీ నశింపచేసెదను. ఈ జగత్తును వ్యాకుల మయేటట్లు చేసి కట్టుబాట్లు అన్నీ తారుమారు చేసెదనుః చూడుము. 65 మూ. ఆకర్షపూర్ణెరిషభిర్టీవలోకం దురావరై।, కరిష్యే మైథిలీ హేతోరపిశాచమరాకనమ్‌ 66

అరణ్యకాండము 011

(వ. అ. మైథిలీహేతోః = సీతనిమిత్తమై, జీవలోకమ్‌ = ఈ జగత్తును, ఆకర్టపూర్రైః == కర్ణాంతమువరకు లాగబడిన, దురావరైః== నివారిం శక్యము. కాని, ఇమఖిః = వాణములచేత, అపికాచమ్‌ == పిశాచములు లేనిదానినిగాను, ఆరాక్షనమ్‌ = రాషవసులు లేని దానినిగాను, కరిస్యే = చేసెదను.

లా సేత కారణముగ చెని వరకు నారి లాగి విడవబడిన, నివారింత శక్యము కాని బాణములు (వయోగించి, ఈ జగత్తులో పిశాచాలు కాని, రాక్షసులు కాని లేకుండు నట్లు చేసెదను 66

మూ. మమ రోష్మపయుక్తానాం సాయకానాం బలం సురాః;

(దక్య న్యద్య విముకానామతిదూరాతిగామినామ్‌. 67

(పః, అ. విముకొనామ్‌ == విడువబడినవి, మమ == నాయొక్క; రోష [వయుక్షానామ్‌ = రోషముచేత (పేరింవబడినవి, అతీచూరాతిగామినామ్‌ == చాలి దూరము (పయాణీంచునవి ఆయిన, సాయకానామ్‌ = బాణములయొక్క, దిలమ్‌జ బలమును, సురాః= చేవతలు, అద్య కిప్పుడు, [దత్యన్తి=చూడగలరు.

తా, నారోషము పేరేపింవగా నేను [పయోగించిన, చాల చూరము: [వయాణించ గలనా బాణముల బల మెట్టిదో ఇప్పుడు దేవతలు కెలిసికొన గలరు. 67

మూ. నవదేవాన దైతేయా న పిళాచా న రాక్షసాః

భవిష్యన్తి మమ [కో ధాత్తలో క్యే విసణాశితే. 68

1వ. అ మమజూ నాయొక్క: (కోధార్‌ = [కోధమువలన, తై9లో క్యేజు మూడు లోకముల సముదాయము, వ్మిపణాళితే = నళింవచేయబడినదగుచుండ గొ, దేవాః = దేవతలు, నేవ భవిష్యన్ని = ఉండరు, దైతేయాః ఇ దైత్యులు, నజ ఉండరు. పిశాచాః పిశాచములు, నజ ఉండరు రాక్షసాఃజరాకసులు, నజ ఉండరు

తా. నా [కోధముచేత మూడు లోకములు నశించిన పిమ్మట దేవతలు గాని, దైత్యులు గాని, పిశాచములు గాని; రాష్షసులు గాని ఉండరు. 86

312 శ్రీమ్మదామాయణము మూ. దేవదానవయకుణాం లోకా యే రక్షసావుపి బహుధా న భవిష్యన్తి బాణౌ మై? శకలీకృతాః 69 ప అ దేవదానవయణజణామ్‌ = దేవతలయొక్క, దానవులయొక్క_, యకులయొక్క, రక్షసామపి == రాకసులయొక్క యే==వఏ, లోకాః = లోకము లున్నవో, అవి, వాజౌఘైఃజు బాణముల సముదాయములచేత, బహుధా = అనేక విధములుగ, శక లీకృళతాః = ముక్కులు చేయబడినవై, న భవిష్యన్సి= ఉండవు. తా. నా బాణసముదాయములచేత ముక్కులు చేయబడినవై దేవలోకము, 'చానవలోకము, యక్షులలోకము, రాక్షసులలోకము కూడ నశించిపోగలవు 69 మూ. నిర్మర్యాదానిమాన్‌ లోకాన్‌ కరిష్యామ్యద్య సాయకై;, హృతాం మృతారువా సొమ్మితేన దాస్య న్తి మమేశ్వరాః. 1వ. అఆ సౌమ్మితే= లక్ష్మణా! హృతామ్‌=హరించబడినదైనా, మృతాం వా== మరణించినదైనా, నా [పియురాలిని, ఈశ్వరాః = దేవతలు, మమ = నాకు, న దాస్యన్తి= ఇవ్వకపోయినచో, అద్య = ఇప్పుడు, సాయకై ః= వాణములచేత, తా. లమ్మణా : సీత మరణించినా, హరింపబడినా ఆమెను దేవతలు నాకివ్వనిచో ఇప్పుడు బాణమ్లులచేత ఈ లోకముల వ్యవస్థలను ఛిన్నాభిన్నము చేసెదను. 70 మూ తధారూపాం హి వైదేహీం న దాస్య న్లి యది 1పియామ్‌, నాశయామి జగత్సర్వం తై 9లోక్యం సచరాచరమ్‌. 71 [వ అ. తథారూపామ్‌ = అట్టి, [సీయామ్‌=(పియురాలై న, వై దేహిమ్‌= సీతను, న దాస్య ని యది= ఇవ్వకపోయినట్టయితే, సర్వమ్‌ = సమ స్తమైన, సచరాచరమ్‌ = జంగమస్టావరములతో కూడిన, తై 9లోక్యమ్‌=మూడులోకముల ళూసమైన, జగత్‌ = జగత్తును, నాశయామి = నశింపచేసెదను తా నా్యపియురాలైన సీత హరింపబడినా, మరణించినా, ఆమెను నాకు అప్పగించకున్నచో స్థావర జంగమాత్మక మైన, మూడు లోకముల రూపములో ఉన్న జగత్తు నంతనూ నశింపచేసెదను /

అరణ్యకాండము 818 మూ. ఇత్యుక్త్వా రోషతామాకో రామో నిష్పీథ్య కార్ముకమ్‌, శరమాదాయ సందీ వం మోరమాశీవిషోపమమ్‌. ౨9 సంధాయ ధనుషి శ్రీమాన్‌ రామః పరపురంజయః, యుగావ్రాగ్నిరివ [కుద్ద ఇదం వచనమ్శ(బవీత్‌. (7వ (ప. అ. రామః = లోకాభిరాముడు, శ్రీమాన్‌ = శోభ కలవాడు, వర పురంజయః జ శ్యతుపురములను జయించువాడు అయిన, రామఃజు రాముడు, ఇతి య ఇట్లు, ఉక్త్వా == పలికి, రోషతాామాషః == రోషముచేత ఎజ్జవైన న్నేతములు కలవాడై, కార్ముకమ్‌ == ధనస్సును, నిష్పీడ్యజదృఢముగా పట్టి, ఆశీవిషోవమమ్‌ = సర్పము వంటి, ఘోరమ్‌ == భయంకర మైన, సందీ వ్రమ్‌ = మండుచున్న, శరమ్‌ = జాణమును, ఆదాయ = (గహించి, ధనుషి = ధనస్సుమీద, సంధాయజజ సంధించి, యుగానాగ్నిరివ = (వలయకాలాగ్ని వలే, (కుద్దః = కోపించినవాడై, ఇదమ్‌ = ఈ; వచనమ్‌ == వచనమును, అఆ బవీత్‌ = పలికెను. తా లోకాభిరాముడు, శ్రీమంతుడు, శ్మశుపురములను జయించువాడు అయిన రాముడు ఇటు పలికి, రోషముచేత ఎరు పెక్కిన న్మేతములు కలవాడై, ధనస్సును దృఢముగా పట్టుకొని, సర్సము వంటి భయంకరమైన, (ప్రజ్వలించు చున్న బాణమును [గహించి, దానిని ధనస్సుమీద నంధించి, 1(వలయకాలాగ్ని వలె మండిపడుచు ఇట్లు పలికెను. 792, 78 నిత్యంన (పతిహన్య నే సర్వభూతేషు లక్ష్మణ, "క్క తథాహం (కోధసంయుక్తో న నివార్యోఒస్మి సర్వథా. (వ. అ. లక్ష్మణ లక్మణా | సర్వభూతేష == సకలభూతము ల యందు, జరా = ముసలితనము, యథాజ ఎట్లు: మృత్యుః జ మృత్యువు, యథా = ఎట్టు, కాలఃజ కాలము, యథా = ఎట్లు, విధిః దై వము, యథా == ఎట్లు, నిత్యమ్‌ = ఎల్టప్పుడూ, న (వతిహన్య న్లే== అడ్డుకొనబడవో, తథా జ అట్లే, కోధసంయు క్షః = కోధముతో కూడిన, అహమ్‌=జనేను సర్వథాజఅన్ని విధములా, వ నివార్యః జా నివారింప శక్యము కానివాడనుగా; అస్మి = అయి ఉన్నాను. తా. లవ్మణా । ముసలితనమును, మృత్యువును, కాలమును, దైవమును

వక శ్రీమ్మదామాయణము భూతములలో ఎవ్వరూ కూడ ఏ విధముగా అతికమింపజాలరో కోపము వచ్చిన నన్ను కూడ ఎవ్వరూ, ఏ విధముగానూ కూడ అడ్డుకొనజాలరు క్‌! మూ. పురేవ మే చారుదతీమనిన్దితాం దిశ న్లి సీతాం యది నాద్య మెథిలీమ్‌, సదేవగన్టర్వమనుష్యపన్న గం జగత్సశతైలం పరివర్రయామ్యహమ్‌. 785 ఇత్యార్షే శ్రీమ్మదామాయణే వాల్మీకియే ఆదికావ్యే అరణ్యకాజ్డే చతుఃషష్టితమః సర్గః,

(వ. అ, చారుదతీమ్‌. అందమైన దంతములు గలది, అనిన్దితామ్‌ == సిందించబడనిది, మైథిలీమ్‌ == మిథిలారాజకుమారి అయిన, సీతామ్‌ - సితను, పురేవఇ వూర్వమునందు వలె, ఆద్య = ఇప్పుడు, మేజునాకు, న దిశన్సి యది జూ (దేవతలు ఇవ్వకపోయినట్లయితే, అహమ్‌=నేను, సదేవ గన్హర్వమనుష్యవన్న గమ్‌ = దేవతీలతోను, గంధర్వులతోను, మనుష్యులతోను, వన్న గులతోనుకూడిన, సశ్రైలమ్‌ ఇ పర్వతములతో కూడిన, జగత్‌ = జగత్తును, పరివ ర్తయామ్లి==తిప్పె “దను.

తా. అందమైన దంతములు కలది, దోషములు లేనిది, జనకరాజకుమారి అయిన సీతను నా కిప్పుడు పూర్వ మున్న రూపములో అప్పగించకపోయినచో దేవతలతోను, గంధర్వులతోను, మనుష్యులతోను, వన్నగులతోను కూడిన, పర్వత

సహితమైన ఈ జగత్తు నంకా తల(కిందుచేసెదను. 75 “దాలానందిని” అను శ్రీమ్మదామాయణాం[ధవ్యాఖ్యానమునందు అరణ్యకాండలో అరువదినాల్లవ సర్గ సమా ప్రము

అలి ఇద ఏ, అదనం అధ పజ్బుషష్టితమః సర్షః [లక్యణుడు రామనవ బోధించి తోవమును చల్గాద్బటి]. మూ. తప్యమానం తదా రామం సీతాహరణకర్శితమ్‌,

లోకానామభ వే యుక్తం సౌంవ ర్తకమివానలమ్‌, క్షే

వీక్షమాణం ధనుః సజ్యం నిఃశ్వస న్తం వృనః పునః,

దగ్గుకామం జగత్సర్వం యుగాన్తే చ యథా హరమ్‌. ర్డీ

అదృష్టపూర్వం సంకుద్దం దృష్ట్వా రామం స లక్ష్మణః,

అ(బవీ_త్పాష్టులిర్వాక్యం ముఖేన పరిశుష్యతా. క్రి

వ. అ. తథాజ అట్టు; తవ్యమానమ్‌ = తపింపచేయబడుచున్నవాడు, రామమ్‌ = లోకాభిరాముడు, సిఠతాహరణక ర్మితమ్‌ జడా సీతయొక్క- హరణముచేత కృశింవచేయబడినవాడు, సాంవ ర్తకమ్‌ == (సశ యకాలసంబంధమైన, అనలమివ == అగ్ని వలె, లోకానామ్‌ == లోకములయొక్క-, అభవేజ లేకపోవుటయందు (వినాశనమునందు), యు క్రమ్‌ = ఉద్యుక్తుడు. సజ్యమ్‌ == నారితో కూడిన, ధనుః జు ధనస్సును, ఏక్ష్షమాణమ్‌ == చూచుచున్నవాడు, పునః పునః = మాటిమాటికి , నిఃశ్వుస నమ్‌ ఇ నిట్టూర్చుచున్నవాడు; యుగా న్తేజు యుగాంతమునందు, హీరం యథభాజు ఈశ్వరుడు వలె, సర్వమ్‌ = సమస్తమైన, జగత్‌ జగత్తును, దగ్జుకామమ్‌ జ కాల్చుటకు కోరిక గలవాడు, అదృష్టపూర్వమ్‌ = పూర్వ మెన్నడూ ఆ విధ ముగా చూడబడని వాడు, సంకుద్దమ్‌ = కోవించినవాడు అయిన, రామమ్‌ రాముజ్జి దృష్ట్వా = చూచి, లమ్మణః జ లవ్మణుడు, (పాళ్టులిఃజకట్ట బడిన దోసిలి కలవాడై , వరశు ష్యఠా == ఎండిపోవుచున్న, ముఖేన = ముఖముతో, అఐవీల్‌ జు వలి౭ను. తా. లోకాభిరాముడైన ఆ రాముడు ఆ విధముగ సీఠకాహరణముచేత

816 శ్రీమ్మదామాయణము కృశించి దుఃఖముతో తపించిపోవుచుండెను [(వళశయకాలాగ్ని వలె లోకములను కాల్చివేయవలె నను భావముతో నారి బిగించిన ధనస్సు వైపు చూచుచు మాటి మాటికి నిట్టూర్చుచుండెను, యుగాంత్తమునందు జగత్తు నంతనూ కాల్చివేయుట తై ఉద్యమించిన ర్ముదుడు వలె ఉండెను లక్ష్మణుడు పూర్వ మెన్నడూ రాముణ్జీ ఆ విధముగా చూచి ఉండలేదు. అట్టి కోహావిష్టడైన రాముణ్ణి చూడగానే భయముచేత లక్ష్మణుని ముఖము ఎండిపోయెను అట్టి స్థితిలో ఆతడు అంజలి ఘటించి రాము నితో ఇట్లు వలికెను కేరి మూ. పురా భూత్వా మృదుర్జాన్తః సర్వభూతహితే రతః, న (కోధవళమాపన్నః (పకృతిం హాతుమర్హసి. డ్తీ వ, అ. ప్లరా = వూర్వము, మృదుః=మృదుస్వభావము కలవాడవుగాను, దాన్తః=ు ఇం్యదియన్నిగహవంతుడవు గాను, సర్వభూతహితే = సమ స్తభూతముల హితమునందు, రతః = ఆసక్తుడవుగా ను, భూత్వా== ఉండి, కోధవశమ్‌=(కోధ వళమును, అపన్నః నా పొందినవాడ వై , (ప్రకృతిమ్‌ =నీ స్వభావమును, వాతుమ్‌ = విడచుటకు, నార్హసి = తగవు. తా. నీవు ఇంతవరకు మృదుస్వధావముతో, ఇందియని[గహవంతుడవై సకల [పాణుల హితమునందు ఆసక్రి కలవాడవై ఉన్నావు. అట్టి నీవు (కోధము నకు వశడవై నీ స్వభావమును విడచుట తగదు. | మూ, చస లక్ష్మీః [వభా సూర్యే గతిర్వాయౌా భువి కమా, ఏతత్తు నియతం సర్వం త్వయి చానుత్తమం యశః. (వ. అ. చన = చందునియందు, లట్మీః = శోభ, సూర్యే= సూర్యుని యందు, (వభాజ= కాంతి, వాయొ జ వాయువునందు, గతిః = గమనము, భువిజ భూమియందు కఘా = ఓర్పు, ఏతత్‌ సర్వమ్‌ = ఇది అంతా, నియతమ్‌ = నిశ్చిత మైనది. త్వయి= నీయందు, అనుత్తమమ్‌ = 1శేష్టమైన, యశళఃచజు కీర్తి కూడ, నిశ్చిత మైనది. తా. చం్యదునిలో శోభ, సూర్యునిలో కాంతి, వాయువునందు సదాగమ నము, భూమియందు ఓర్చు ఏ విధముగా నిశ్చితముగా ఉండునో అట్టే నీయందు ఉత్తమమైన కీర్తి కూడ స్థిరముగా ఉన్నది. ఫ్‌

ఆరణ్యకాండము 817 మూ. ఏకస్య నాపరాధేన లోకాన్‌ హన్తుమిహార్హసి, న తు జానామి కస్యాయం భగ్నః సాౌం[గామికో రథః 6 కేన వాకస్యవా "హేతోః సాయుధః సపరిచ్చుదః [వ అ. ఏకన్య == ఒక్కనియొక్క-, అపరాధేన = అవరాధముచేత, ఇహాో'== ఇప్పుడు, లోకాన్‌ = లోకములను, పహాన్తుమ్‌ = చంపుటకు, నార్హసీజు తగవు. సాయుధః= ఆయుధములతో కూడిన, సపరిచ్చదః == వరివారముతో కూడిన, అయమ్‌ = ఈ, సాం[గామికః నూ యుద్ధమునకు సంబంధించిన, రథః ౯౬ రథము, కస్య = ఎవనిదో, కేన = ఎవనిచేత, కస్య వా హేతోఃజ ఏ కారణము వలన, భగ్నః == విరగగొట్ట బడినదో, న జానామి == ఎరుగను తా. ఎవడో ఒకడు ఆవరాధము చేసినందుకు నీవు ఈ లోకము లన్నింటిని సంహరించుట యుకము కాదు. ఈ యుద్ధరథము ఎవ్వ్యరిదో, దినిని ఆయుధా లను, వరినారమును ఎవరు ఏ కారణముచేత ధ్వంసము చేసినారో తెలియుట లేదు. రి మూ. ఖురనేమిక్షతక్చాయం సిక్తో రుధిరబిన్దుభిః, 1 దేశో నిర్హ్రూత్తనం్యగామః సుఘోరః పార్టివాత్మ జం [వ. ఆ పార్టివాత్మజ == రాజకుమారా : ఖురనేమిక్షతః ఇ గుజ్జముల డెక్కలచేతను దథచీ[కాంతములచేతను నలగ గొట్టిబడినది, రుధిరబిన్దుఖిః=రక్త బిందువులచేత, సికః = తడవబడినది;, సు ఘోరః=దాల భయంకరము అయిన, ఆయం దేశః= ఈ (వదేశము, నిర్వూత్తసం్మగామః == జంగిన యుద్ధము గలది. తా, రామా ;భయంకరముగా ఉన్న ఈ (వదేశము గుజ్జము డెక్కల చేతా, రథచ[క్రముల అంచులచేత నలిగినది. ర క్తభిందువులచేత తడిసి ఉన్నది. ఇక్కడ యుద్ధము జరిగి ఉండును. 7 మూ. ఏకస్య తు విమర్ద్జోజయం న ద్వయోర్వదతాం వర, రీ శ, నహి వృత్తంపహి పశ్యామి బలవ్య మహతః పదమ్‌, [ప అ. వదఠామ్‌ = మాటలాడువారిలో, వర == (శేష్టుడా 1! అయమ్‌ = 52

818 ్రీమ్మదామాయణము ఇది, ఏకస్య = ఒక్కనియొక్క-; విమర్దః = యుద్ధ మే. ద్వయోః=ఇద్దరియొక గ్రా? యుద్ధము, నజ కాదు. మహతఃజగొవ్పదైన, బలస్యవ సేనయొక్క, వృత్తమ్‌౭ ఏర్పడిన, పదమ్‌ = చిహ్నమును, నహి వళ్యామి = చూడనుకదా.

తా. మాటలలో నేర్పరి వైన ఓ రామా ః ఇది ఒక్కడే చేసిన యుద్దము= ఇద్దరు చేసినది కాదు, ఇక్కడ పెద్దనైన్యము వచ్చిన గుర్తు లేవీ కనబడుట లేదు కదాం

మూ. నైకన్య తు కృతే లోకాన్‌ వినాశయితుమర్హ సి, క్రి యుక్తదణ్డా హి మృదవః (ప్రశాన్తా వసుధాధిపా:ః.

(వ. అ. ఏకన్య కృతే= ఒక్కని నిమిత్తమై, లోకాన్‌ = లోకములను, వినాశయిశుష్‌,= నశింపచేయుటకు, నార్హసి= తగవు హి = ఎందుచేతననగా, వసుధాధిపాః=రాజులు, యుక్తదణ్ణాఃజతగు దండము విధించువారు, మృద వః దయ గలవారు, (నళాన్నాః = కాంతచిత్తము గలవారు.

తా. నీవు ఒక్కనికొరశై అన్ని లోకాలను నశింసచేయట యుక్తము కాదు. ఎందుచేత ననగా [ప్రభువులు తగు దండమునే విధించుచు, దయ గలవారే? (వళాంతచిత్తులై ఉందురు కదా. ల

మూ. సదా త్వం సర్వభూతానాం శరణ్యః పరమా గతిః 10

కో ను దార్వపణాశం తే సాధు మన్యేత రాఘవ.

(వ. అ. త్వమ్‌ = నీవు, సర్వభూతానామ్‌ = సకల్మపాణులకు, సదా౭= ఎల్లప్పుడు, శరణ్యః = రక్షకుడవైన, పరమా గతిః ఉత్తమమైన గతివి కదా, రాఘవ== రామా ! తేజ నీయొక్క, దార్మపణాశమ్‌ = భార్యయొక్క *నాశమును; కో నుజ ఎవడు, సాధు = మంచిదానినిగా, మన్యేత ఇ తలచును 2

తా. రామా : నీవు, ఎల్లప్పుడు సకల|పాణులకు రక్షకుడవు. నీవే వాళ్లకు ఉత్తమమైన గతివి, నీ థార్య నశించుట మంచిదే అని ఎవడు అనుకొనును ? 10

మూ, సరితః సాగరాః శైలా దేవగన్థర్వదానవాః, క్షే

నాలం తే వ్మిపియం కర్తుం దీక్షిత స్యేవ సాధవః.

అరణ్యకాండము 819 (ప. ఆఅ, సరితఃజ నదులు, సాగరాః== సముదములు, ఇలాఃజవర్వలత ములు, దేవగన్హర్వదానవాః = దేవతలు, గంధర్వులు, దానవులు, జే= నీకు, సాధవః = సత్పురుషులు, దీక్షిత స్యేవ = యజ్ఞదీవ (గ్రహించినవానికి వలె, విపే యమ్‌ = అపకారమును, కర్తుమ్‌ == చేయుటకు, నాలమ్‌ = సమర్దులు కారు తా, యజ్ఞదీక [గహించినవానికి సత్పురుషులు ఎట్టు అవకారము తల "పెట్టరో అట్టే నీకు నదులు గాని, సముద్రములు గాని, శ్రాలములు గాని, దేవతలు గాని, గంధర్వులు గాని, దానవులు గాని అవకారము చేయజాలరు. మూ. యేన రాజన్‌ హృతా సీతా తమన్వేషితుమ రని, [2 మద్ద్వితీయో ధనుష్పాణిః సహాయైః పరమర్షిభిః ది హం జె (వ. అ. రాజన్‌జరాటౌ; ధనుష్పాణిః=ధనస్సువ స్త్రమునందు కలవాడై? మద్ధితీయః = నేను సవాయుడను కలవాడవై, సహాయైః నవాయులైన, వర మర్షిభిః = మహర్షులతో కూడినవాడ వై* సీకాజుసీత, యేన=ఎవనిచేత, హృతొజు హరించబడినదో, తమ్‌ == వానిని, అన్వేషితుమ్‌ = వెదకుటకు, అర్లసి = తగి ఉన్నావు. తా. రాజా 1 నీవు ధనస్సు ధరించి, నా సావాయ్యముతోను, మహార్షుల సాహాయ్యముతోను, ఎవడు సీతను హరించినాడో వానికొరకు వెదకుము. 12 మూ. సము[దంచ విచేష్యామః పర్వతాంశ్చ వనాని చ, ్రేశి గువిళ్ళ వివిధా మోరా నదీః పద్మవవాని చ, 1వ. అ, సముదం చజు సమ్ముదమును, వర్వకాంశ్చ ఇ నర్వతములను,; వనాని చ= వనములను, వివిధాః == అనేకవిధములైన, ఘోరాః == భయంకరము లైన, గువోళ్చ = గుహలను, నదీ? = నదులను, వద్మవనాని చ = వద్మవనము లను, విచేష్యామః = వెద కెదము. లైన అనేకవిధముతెన గుహలలోను, నదులలోను, వద్మవనములలోను వదకె దము. -ం 18

820 థ్రీ మ[దామాయణిమూ మూ. దేవగస్థర్వలోకాంశ్చ విచేష్యామః సమాపాతాః, [తీ యావన్నాధిగమిష్యామ_స్తవ భార్యాపహారిణమ్‌

(వ. అ. సమాహిలాః = సావధానచిత్తులమై, తవ = నీయొక్క, భార్యాప వారిణమ్‌ = భార్యను అవహరించినవానిని, యావత్‌ = ఎంతవరకు, నాధిగమి. ష్యామః = పొౌందమో అంతవరకు, దేవగన్టర్వలోకాంళ్చ = దేవలోకములను, గంధర్వలోకములను, విచేష్యామః == వెద౩3దము

తా. నీ భార్యను అవహరించినవాడు ఎంతవరకు దొరకడో అంతవరకు (దొరికేటంతవరకు) దేవలోకములోను గంధర్వలోకములోను, సావధాన మైన- చీత్తముతో వెద కెదము. 14

మూ. న చేత్సామ్నా (ప్రదాస్య న్తి పత్నీం తే (తిదశేశ్వరాః, 1ేలీ కోసలేన్ద) తతః పళ్ళాాత్సా ప్తకాలం కరిష్యసి.

[వ. ఇ కోసలేస్ట్ర = కోసలదేశరాజా : (తిదశేశ్వరాః = దేవతలు, లేజు నీయొక్క, వక్నీమ్‌ = భార్యను, సామ్నా = సామోపాయముచేత, న వదాస్యన్ని చేత్‌ = ఇవ్వకపోయినట్లయితే, తతః వళ్ళాత్‌ = అటు పిమ్యట, (పా ప్రకాలమ్‌== ఆ సమయమునకు యుక్తమైనదానిని, కరిష్యసి = చేయగలవు.

తా కోసలాధథిశడ వైన రామా : దేవతలు, సామోపాయముచేత నీ థార్యను తిరిగి ఇవ్వనిచో అటు పిమ్మట ఏమి చేయవలెనో ఆది చేయవచ్చును-

మూ. శీలేన సామ్నా వినయేన సీతాం

నయేన న [ప్రాప్స్యసి చేన్నరేన్ష్స తతః సముత్సాదయ హేమప్పణ్ఞె ర్మ హేన్ట్రవ(,జ్మపతిమైః శరా మైః, 16 ఇత్యార్షే శ్రీమ్మదామాయణే వాల్మీకీయే ఆదికావ్యే అరణ్యకో్డే పజ్బషష్టితమః సర్త్షః. 1ప, అ, నరేన్ష్ర = రాజా, శీలేన = సదాచారముచేత, సామ్నా =సామో పాయముచేత, వినయేన = వినయముచేత, నయేనజనీతిమార్గముచేత, సీతామ్‌

-అరణ్యకాండము వ! సీతను, న (పావ్స్యనీ యది = పొందకపోయినట్టయితే, తీతః = అటుసిమ్మట, 'హేమపుద్జెః = బంగారు పొన్నులు గల, మ హేన్ట్రవ[జ(వతిమై!= మహేందుని వ్య[జాయుధముతో సమానములైన, రౌ ఘెఃజదాణసముదాయములచేత, సముత్సా దయ = నశింపచేయుము.

తా, నామా; నీ సబాచారముచేత, సామోపాయముచేత, వినయముచేత; నీతిమార్గముచేత ఏీక్షు సీత లభించకపోయినచో ఆటు పిమ్మట, ఐంగారుపొన్నులు గల, ఇందుని వ్యజాయుధముతో సమానములైన' బాణముల సముదాయములు 1వయోగించి సంవారించుము. కేక్‌

“బాలానందిని"అను శ్రీమ్మిదామాయణాం[ ధవ్యాఖ్యానమునందు అరణ్య కాండలో అరువదిత్రైదవ నర్గ సమాప్తము,

అద తి, జ అథ షట్టష్టితమః సర్గః [లక్ష్కృడణుడు రామనవ బోధించుట] మూ, తం తథా కోకసంత ప్తం విలప న్త్రమనాథవత్‌ మోహేన మహతావిష్టం పరిద్యూనమచేతనమ్‌. క్షే తతః సౌమ్మితిరాశ్వాన్య ముహూర్తాదివ లక్ష్మణః రామం సంబోధయామాస చరణౌ చాధిపీడయన్‌, ల్ల (వ, అ. తతః= అటు పిమ్మట, సౌమి్మితిః = సుమ్మిత కుమారుడైనం అవ్మణ$్న ల్వష్యణుడు, తథాజ అట్టు, శోకసంత ప్రమ్‌ = శోకముచేత తపింవ చేయబడినవాడు, అనాథవత్‌ = అనాథుడు వలి, విలవన్తమ్‌ డా విలపీించుచున్న వాడు, మహతా = గొప్పదైన, మోహేన= మోహముచేత, అవిష్టమ్‌ = వ్యాపింవ బడినవాడు, పధ్గిద్యూనమ్‌ = క్షీణించినవాడు, అచేతనమ్‌ = అస్వస్థమైన్‌ చిత్తము గలవాడు అయిన, తం రామమ్‌ = ఆ రాముణ్జీ; ముహూర్తాదివ == ముహూర్త కాలము, ఆశ్వాస్య=టఓదార్చి, చరణౌ చ, = పాదములను, పీడయన్‌ = స్పృళిం తా. రాముడు కోకముచేత తాపము చెంది అనాథుడు వలి విలపించు చుండెను. అధికమైన మోహము చెంది, శ్షీణించి మనఃనైర్యము లేక ఉండెను. సుమి(తాకుమారు డైన లవ్మణుడు అట్టి రాముని క్షణకాలముపాటు ఓదార్చి? పాదములు స్పృశించి నమస్కరించుచు, ఇట్లు బోధించెను. లి మూ. మహతా తపసా రామ మహతా చాపి కర్మణా, రాజ్ఞా దశరథేనాసి లబ్జోఒమృతమివామరై :. ఠి (వ. అ. రామ=రామా। రాజ్ఞా== రాజైన, దళరథేన = దశరథునిచేత, మహతా = గొవ్ప, తపసాజ=జ తవస్సుచేతను, మహతా = గొవ్ప, కర్మణాచాపి=

అరణ్యకాండము 898 కర్మచేతను, ఆమరై ః=దేవతనలచేత, అమృతమివజ= అమృతము వలె, లబ్ధిః అసీజ= పొందబడినావు తా. రామా : దళశరథమవిదాజు గొప్ప తవస్సు చేసి, గొవ్ప కర్మ చేని, దేవతలు అమృతమును పొంది నట్లు నిన్ను పొందినాడు. క్రి మూ. తవ చైవ గుణై రృద్ధ స్వద్వియోగాన్మహీపతి: రాజా దేవత్వమాపన్నో భరతస్య యథ్యావతమ్‌. డ్తీ (ప, ఆ, భరతస్యజు భరరునినుండి, యథా ఎట్టు, (చతమ్‌ = వినఐడీ నదో, మహివతిః= భూమికి (వభువైన, రాజాజ= దశరథమవోరాజా, తవజ== నీయొక్క, గుణైః = గుణములచేత, బద్ధః = కట్టబడినవాడై, త్వద్వియోగాత్‌ = సీ వియోగమువలన, దేవత్వమ్‌ = దేవత్వమును, ఆవన్నః == పొందినాడు. తా. నీ గుణములచేత అకర్షింవబడి నీయందు అధిక పేమ గల ఆ దళ రథమహారాజు భరతుడు మనకు తెలిపి నట్లు, సీ వియోగమువలన స్వర్ణస్తు డైనాడు డీ మూ. యది దుఃఖమిదం [పాప్తం కాకుత్హ్స న నహిష్య'సే, (ప్రాకృతశ్చాల్పన త్వ్వశ్చ ఇతరః కః సహిష్యతి. ఠ్‌ (వ. అ కాకుత్సుజ రామా ! [ప్రావమ్‌= (ప్రాప్తించిన, ఇదం దుఃఖమ్‌ = ఈ దుఃఖమును, న నహిమవ్య సే యదిజనీవు సహించకపోయినచో, _పాకృతః = సాధారణుడు, అల్పన త్వ్వశ్చజఅల్ప మైన థై ర్యము కలవాడు అయిన, ఇతరః = ఇతరుడు, కః: ఎవడు, సపాష్యతి == సహించగ లడు? శా, రామా: ఈ విధముగా సంపా ప్తించిన కష్టమును నీవే సహించక పోయినచో, అల్బళక్తి గల సామాన్యుడై న ఇతరు డెవ్వడు సహించగలడు? క్‌ మూ. దుఃఖితో హి భవాన్‌ లోకాం 'స్తేజసా యది ధక్ష్య్యతే, ఆర్తాః (పజా నరవ్యా_ఘ క్వ ను యాస్య ని నిర్వృతిమ్‌..! [వః అ. నరవ్యా[మ = నరులలో (శేన్టుడ వైన ఓః రామా! దుఃఖభితః== దుఃభితుడవై న, భవాన్‌ = నీవు, తేజసా = తేజస్సుచేత, లోకాన్‌ = లోకములను,

క్రి శ్రీమ్మదామాయణము ధశ్యుతే యది== కాల్చ్బబోయినట్టయితే, ఆర్గాః== పీడితులై న, (వజాః= (వజిలు, కుజ ఎక్కడ, నిర్వ్చృతిమ్‌ == సుఖమును, యాస్యన్లి= పొందగలరు తా. రామా ః దుఃఖములో ఉన్న నీవు సీ తేజస్సుచేత లోకాలను దహించి నట్టయితే పీడితులైన _పజలు ఎక్కడ సుఖము పొందగలరు ? న్‌ మూ. లోకస్వభావ ఏవ్రైష యయాతిర్నహుషాత్మజః, గతః శ్యకేణ సాలోక్యమనయ స్తం సమస్పృళత్‌. 7 [వ. అ ఏషః= ఇది, లోకస్వభావః ఏవ=లోకముయొక్క స్వభావమే- నహుషాత్మజః = నహుషుని కుమారుడై న యయాతిః= యయాతి, శక్రేణ జూ దేవేందునితో, సౌలోక్యమ్‌ = ఒకే లోకములో ఉండుటను, గతః = పొందెను. అనయః = దుఃఖము, తమ్‌,= ఆతనిని, సమస్పృళత్‌ నూ స్పృశించెను. ఠా. నహుషుని కుమారుడైన యయాతి దేవేదునితో సాలోక్యమును ఫొందెను. అయినను ఆతనికి దుఃఖము తప్పలేదు లోకస్వభావము ఇంతే. వి. స్వర్గములోకమునకు వెళ్ళిన యయాతి దేవేందునితో తాను చేనీన యజ్ఞాదిపుణ్య కార్యములను గూర్చి గొప్పగా చెప్పుకొనగా అవుడు దేవేయ్యదుడు “ఆత్మస్తుతి చేసికొన్న పాపాత్ముడవు, న్వర్గములో ఉండ దగవు” అని చెప్పి ఆతనిని స్వర్గమునుండి వడ్యదోసినా డను కథ ఇక్కడ నిర్ధేశంవబడినది. 7 మూ. మహార్షిర్యో వసిష్టస్తు యః (పితుర్నః పురోహితః, అహ్నా పు(త్రశతం జజ్ఞే తథై వాన్య పునర్హ తమ్‌, 8 [వ అ. మహర్షిః = మహర్షియైన, యఃజవీ, వసిష్టః = వసిష్టుడు కలడో, యఃజఏ మహర్షి, నః పితుః=మన తం్మడి యొక్క, పురోహితః =పురోపాతుడో, అస్య జ ఈతనికి, అహ్నాజ ఒక్కదివసమునందు, ప్మతళతమ్‌=వ్యతుల శతము, జద్జే = పృథైను. పునః = మరల, తథైవ== అపబ్లే, హతమ్‌ = చంవబడెను. తా. మన తండిగారి పురోహితుడైన వసిష్టమహార్షికి ఒకే దినమునందు నూడుగురు ప్యుతులు జనించిరి. వారందరు ఒకే దివసమున విశ్వామ్మితహతులై మరణించిరి, 8

ఆరణ్యకాండము శక్‌ మూ. యా చేయం జగతాం మాతా దేవీ లోకనమస్కుతా; అస్యాశ్చ చలనం భూ మేర్చృశ్యతే నత్యసం్మశవ. క్ర (వ,ఆ సత్యసం్యళవ డా సత్యమైన (పతిజ్ఞ కలవాడా : జగతామ్‌ = బిగ త్తులకు, మాతా == తల్లి, లోకనమస్క్భృరాజులోక ములచేత నమస్కరింవబడినది, కూడ, చలనమ్‌ = చలనము, దృశ్యతే = చూడబడుచున్నది. తా. సత్యమెన ,వతిజ్ఞ గల రామా : జగత్తులకు తల్టి, లోకములచేత నమస్క-రింపబడేది అయిన భూదేవికి కూడ అప్పుడప్పుడు చలనము కనఐడు చున్నది ర్ట మూ. యౌ ధర్మా జగతాం నేతా యత సర్వం (పతిస్టితమ్‌, ఆదిత్యచన్దా) (గహణమభ్యు పేతౌ మహాబలౌ. 10 వ అ. యౌజఏ సూర్యచం్చదులు, ధర్మోజధర్మస్వరూపులో; జగకామ్‌ నా జగత్తులకు, న్మేతౌజ న్మేతములో; యుత జ ఎవరియందు, సర్వమ్‌ = అంతా; ౦ ఈ ఆదిత్య్మచన్షా9 = సూర్యచం్యదులు కూడ, (గహణమ్‌=[వహణమును, అక్యుపేతౌ = పొందిరి. తా. ధర్మస్వరూపులు, లోకములకు నృేతము లై నవారు, జగత్తు కంతకీ ఆధారభూతులూ, మవిఐలకాలులూ అయిన సూర్యచందులు కూడ అప్పుడప్పుడు (గహణము పొందుచున్నారు 10 మూ. నుమహా న్య్యపి భూతాని దేవాశ్చ పురుషర్షభ, న దైవస్య (ప్రముజ్బ ని సర్వభూతాని దేహినః. | (వ అ. పురుషర్షభ జు పురుషటశేవ్టుడా £ సుమహా న్తి= చాల గొవ్పవైన, భూతాని=భూతములె నను, దేవాశ్చుజు దేవతలు, సర్వభూతానిజ=సమ స్తపాణులు, దేహినః జు దేహధారులు, దైవస్యజ దే వముయొక్క శ కిని, న్యవముక్షున్తి =. పిడువరు. తా. వురుష్నశేవ్పడా : బాల గొప్ప భూతము లైనను (వృథివ్యాదిభూతము

6826 శ్రీమ్మ్యదామాయణము. లై నను), దేవతలై నను, ఏ ప్రాణులూ, ఏ దేహధారులూ కూడ దై వళ క్రినుండి విడిపించుకొనజాలరు. వి ఈ శ్లోకం (పాచ్యపారంలో లేదు “*భూతాని”' అనేది రెండుసార్లు, “దేషాన;”అనే శబ్దము (పయోగించుటచేత అన్వయం నరిగా లేదు “నర్వుభూతాది బేహినజి” అనే పారం కూడ సంతృప్రికరంగా లేదు | మూ. శ (శాదిష్వపి దేవేషు వ రమానౌ నయానయా, (శూయేతే నరశార్దూల న త్వం శోచితుమర్హ సి కర్లీ ప, అ నరశార్దూల జనర శేష్టుడా ॥ శకాదిషము=దేవేర్చదుడు మొదరైన, దేవేషు = దేవతలలో కూడ, నయానయౌ = మంచి సీతి చెడ్డ నీతి అనునవి, వ ర్త మానౌ = ఉన్నవిగా, [హయేరే = వినబడుచున్నవి త్వమ్‌ = నీవు, కోచితుమ్‌ దుఃభించుటకు, నార్హని = తగవు. తా. ఓ। నర శేస్టుడా ః ఇందుడు మొదలైన దేవతలలో కూడ నీతి, దుర్నీతి ఉన్నట్టు వినుచున్నాము కదా అందుచేత నీవు దుఃభించనలదు. 1 మూ, నష్టాయామపి వై దేహ్యాం పహృతాయామపి చాను, శోచితుం నార్హ సే వీర యథాన్యః (పాకృత స్తథా. 18 (వ, అ. అనఘ = దోషములులేనివాడా । వీర = వీరుడా ; వై దేవ్యామ్‌== సీత, నష్టాయామపీ=నశించినను, హృతాయామపి= హరించబడినను, [పాకృతః జ సామాన్యుడైన, అన్యః యథా == ఇతరమానవుడు వలె, కోచితుమ్‌ = దుఖిం చుటకు, నార్హసి== తగవు. తా. ఏ దోషములు లేని వీరుడా ః సీత నశించినా, ఆమెను ఎవరైన ఆవ హరించినా కూడ నీవు సామాన్యుడై న ఇతరమానవుడు వలె దుఃభించకూడదు. "మూ. త్వద్విధా నహి శోచన్తి సతతం సత్యదర్శినః, సుమహతృ్చ్యపి కృషచ్చేష రామానిర్వణ్ణదర్శనా :. కేడీ [వ అ రామ=రామా। సతతమ్‌ = ఎల్లప్పుడు, సనత్యదర్శినః జు సత్య మును చూచేవారు, అనిర్విజ్జదర్శినః == నిర్వేదము చెందని జ్ఞానము కలవారు

ఆరణ్యకాండము 8కి? అయిన, త్వద్విధాఃనీవంటివారు, సుమహాత్సుజ=బాల గొవృవైన, (కుచ్చేష్వపి నా కష్టములందు కూడ, నశోచన్సి పా== దుఃభించరు కదా.

తా. రామా! ఎల్లప్పుడు నత్యమునే చూచేవారు, పొరబాటులేని ఆలోచ నలు కలవారు అయిన నీవంటివారు ఎన్ని పెద్ద కష్టములు వచ్చినను దుఃభించరు. కదా శక్తీ

మూ. తత్త్వతోహి నర్మశేస్ట బుద్ధ్వా సమనుచి నయ, బుద్ద్యా యుక్తా మహా(ప్రాజ్ఞా విజాననన్ని శుభాచులే. 15 0 అటో ణా న!

[వ ఆ నర్మశేష్ట = నరులలో ేక్టుడా 1 తత్త్యతః = యథార్థముగా (యకథార్ధస్టితిని గూర్చి), బుద్ద్యాజా బుద్ధితో, సమనుచి న్తయ == ఆలోచించుము. మహ్మాపాజ్తాః = గొప్ప బుద్ధి కలవారు, బుద్ద్యాజ బుద్దితో, యుకాః=కూడినవారై =

ళో ౮ 0 0 సహో కుభాళుభే == మంచిచెడ్ధలను, విజానన్తి == తెలుసుకొందురు.

తా నరులలో (శేష్లుడవెన ఓ । రామా! యథార్డస్టితిని గూర్చి నీ బుద్దితో

తళ య్‌ ఆలోచించుము. ఓ! మహాబుద్దిళాలీ 1 బుద్ధితో అలోచించువారు మంచిచెడ్డలను తెలుసుకొనగలుగుదురు. 15 మూ, అదృష్టగుణదోషాణామ[ధువాణాం తు కర్మణామ్‌, నా నరేణ (కియాం తేషాం ఫలమిష్టం (ప్రవర్తతే. 186 వ ఆ. అదృష్షగుణదోషాణామ్‌ ఇ చూడబడని గుణదోషములు గలవి. అధువాణామ్‌ = అనీరములు అయిన, తేషామ్‌= ఆ, కర్మణామ్‌=క ర్మలయొక్క-; ఇషమ్‌ = ఇష మెనవలమ్‌ = ఫలము, (కియామ్‌ అ న్తరేణ=్మవయత్నము లేకుం టబ ట్‌టా

డగా, న (పవ ర్తతే== (వనర్తించదు. తా. కర్మల గుణదోషములు మనము చూడజాలము. అనగా అవి సుఖ మును ఇచ్చునో దుఃఖమును ఇచ్చునో తెలుసుకొనజాలము. అవి అస్థిరములు. ఎందుచేత ననగా ఏ కర్మయైనా అది పూర్తి అయిపోగానే నశించును కదా. అట్టి కర్మలను పూర్వజన్మలో ఆచరించి ఉండకపోయినచో వాటి ఫలము ఇప్పుడు లభించచు. అనగా ఇపుడు లభించుచున్న ఫలమును బట్టి వూర్వకర్మను ఊహించు కానవలసి ఉండును, కర్మఫలానుభవము తవ్పదు గాన విచారించి _వయోజనము

828 థ్రీమ్మదామాయణము లేదు. ఇది గోవిందరాజులు చెప్పిన భావము. ఆయన “అ(ధువాణామ్‌"'కు బదులు “ఆధృతానామ్‌” అను పారము [గ్రహించి “అనిశ్చితములు*' అని అర్ధము చెప్పే నారు.

చూడబడని గుణదోషములు గల, అస్థిరములై న (““అధ్రువాణామ్‌ "అని వారి పారము)కర్మల నిష్పత్తి మానవుడు చేసిన కాని జరుగదు వాటివలన ఇష్ట ఫలము, (“పవ ర్తతే”కు బదులు “చ వర్తతే”అను పారముండుటచేత, చ == అనిష్టఫలముకూడ ) కలుగును"ఆని తిలకవ్యాఖ్యానము భావము రెండు వ్యాఖ్యల లోను సమానమే

కాని “ఆదృష్టగుణదోషాణామ్‌?” ఇత్యాదిపూర్వార్థమును 15వ శ్లోకములో ని

“బుద్ధ్యా యుక్తాః” ఇత్యాది ఉత్తరార్థముతో కలివి అన్వయించిన బాగుండును. అప్పుడు. ““మవోప్రాజ్ఞాః=గోవ్ప బుద్ధి గలవారు, బుద్ధ్యాయుక్రాఃజ బుద్ధితో కూడిన వారై, అనగా వివేకవంతులై , అదృష్టగుణదోషాణామ్‌ = చూడబడనిగుణదోష ములు గల, అధువాణామ్‌ = అస్టిరములైన, కర్మణామ్‌ = కర్మలయొక్క-, శుభా శుభే= మంచి చెడులను, విజాన న్తి == ఉఆలుసుకొనుచున్నారు"అని అర్ధము. “కియ లేకుండా, అనగా పురుష[వయత్నము లేకుండా కర్మల ఇష్టఫలము లభించదు” అని 16వ శ్లోకం ఊత్తరార్థానికి అర్ధము. అందుచేత నీవు [ప్రయత్నము చేసి సీతను సంపాదించుటకై [్రయత్నించుము అని దీని భావము.

(పాచ్యపారము మరొక విధముగా ఉన్నది.

“అదృష్టగుణదోషాణాం కర్మస్వఖి రతాత్మనామ్‌, నాన్తరేణ ్యకియాం వీఠ' ఫలమిష్టం (వవ రతే.”

“ఓ; వీరుడా : గుణదోషములు తెలియనివారు, కర్మలయందు ఆసక్తి కల వారు అయిన జనులకు, [యత్నము చేయకుండా ఇషఫలము లభించదుఅని చాని భావము. ల్‌ 16

మూ. త్వమేవ హి పురా రామ మామేవం బహుశోఒన్వశాః,

అనుశిష్యాద్ధి కోను తార్హమపి సాఇాద్బృహస్పతి:. | (ప.అ. రామఃజజరామా : పురా= పూర్వము, త్వమేవజూ నీవే, మామ్‌ నన్ను, ఏవమ్‌ = ఇట్టు, బహుశః = అనేకవర్యాయములు, అన్వకాః హి = ళితిం

ఆరణ్యకాండము 829) చితివి (బోధించితివి;కదా? సాఇుత్‌ = సాజుత్తు, బృహస్పతిరపి = బృహస్పతియే యైనను, కోనుజ ఎవడు, త్వామ్‌ జా నిన్ను, అనుశిష్యాత్‌ హి జ బోధించును ? తా- రామా । పూర్వము నీవే అనేకపర్యాయములు నాకు బోధించితివి కదా? సాక్షాత్తు బృహస్పతి యెనను ఎవడు నీకు బోధించగలడు ? 17 మూ. బుద్ధిశ్చ తే మహాపాొజ్ఞ దేవైరపి దురన్వయా, శో శేనాభ్మిపనుప్తం తే జ్ఞానం సంబోధయామ్యహమ్‌ 16 (ప, అ మవ్శిప్రాజ్జజ గొవ్వ బుద్ధి కలవాడాః। తే బుద్దిఃజనీ బుద్ధి, దేవై రపిజ దేవతలచేత కూడ, దురన్వయా = ఉగహింప శక్యము కానిది శోకేన శోకముచేత, అభ్మిపసు ప్రమ్‌జన్నిదించిన, తే జ్ఞానమ్‌ == నీ జ్ఞానమును, అఆహమ్‌జ తా. గొప్ప బుద్ది గలవాడా :నీ బుద్దిని దేవతలు కూడ తెలిసికొనజాలరుం నేను కేవలము శోకముజేత అణగి ఉన్న నీ జ్ఞానమును మేల్కొలుపుచున్నాను. మూ. దివ్యంచ నూనుషం చ త్వమాత్మనళశ్చ పరాాకమమ్‌, ఇవ్వాకువృషభా వేక్య యతస్వ ద్విషతాం వదే. 19' (ప. అ. ఇచ్వాకు నృషభ== ఇవ్వాకువంశీయులలో (ేష్టుడా! త్వమ్‌ జనీవు, దివ్యమ్‌ = దివ్యము, మానుషం చ = మనుష్యులకు సంబంధించినది అయిన, ఆత్మనః = నీయొక్క, పర్మాకమమ్‌ = వరా[క్రమమును, అవేక్య జ చూచి, ద్విష తామ్‌ == శతువులయొక్క-, వదే:౭ వధయందు యతస్వ ౯ (ప్రయత్నించుము. తా, రామా: నీకు జేవతలలో ఉండే (దివ్యమైన) పరాాకమము మానవు లలో ఉండే పర్మాకమమూ కూడ ఉన్నది అట్టి పర్మాకమమును గుర్తు ఊంచుకొని శ్మతువులను సంహరించుటకు [వయత్నించుము. వి. “దివ్యంచ మానుషం చాస్ర్రమాత్మనశ్చ వరా్యాకమమ్‌”'అను 1పాచ్య పారము బాగున్నది. “నీవద్ద దేవతలకుమ్మాతమే తెలిసిన అస్టాలు, మానవులకు తెలిసే అసాలు కూడ ఉన్నవి అట్టి రెండు విధాలైన అస్హైలను, నీ సహజపరా[క మమును చూచుకొని శ(తుసంవోరముకొరకు (వయత్నిము చేయుము”అని భావము. 19

80 ్రీమ్యదామాయణము మూ. కిం తేన సర్వనాశేన కృతేన పురుషర్షభ, తమేవ త్వం రిపుం పాపం విజ్ణాయోద్ధర్తుమర్హ సి. ర్య ఇత్యార్డే శ్రీమ్మదామాయణే వాల్మీకీయే ఆదికావ్యే అరణ్యకాళ్డే షట్టిష్టితమః సర్గ క (వ, అ. పురుషర్షభ == &ఓః పురుష్మశేష్టుడా ॥ కృతేన = చేయబడిన, తేన 2 ఆ, సర్వనాశేన = సర్వనాశముచేత, కిమ్‌ = ఏమి [(పయోజనము? త్వమ్‌ = జెలిసికొని, ఉద్ధర్తుమ్‌ = 'పెకలించివేయటకు, అర్హసి = తగియన్నావ లతా రామా; సర్వనాళము చేయటవలన ఏమి [వయోజనము? పాపాత్ము 2న అ ళ్యతువు ఎవడో తెలిసికొని వానినే నశింపచేయుము వీ0 “జాలానందిని* యను ్రీమ(దామాయణాం[ధ్రవ్యాఖ్యానమునందు ఆరణ్యకాండలో ఆరువదిఆరవ సర్గ సమా వ్రము,

అథ స షషష్షితమః సర్గః న ళ్‌ [రామలక్షుణులు వటొయువును చూచుఖి రాముడు వఖాయత్రను తొాగలించువొని విలనీంచుటు ]. మూ. పూర్వజోజప్యు క్రమా్రస్తు లక్మణేన సుభాషితమ్‌, సార[గ్రాహీ మహాసారం [పతిజ్మగాహ రాఘవః. న్‌! (వ, ఆ హెర్మగాహీ ఆ సారమును (గహించు, రాఘవః= రాముడు, పూర్వుజోఒపి జు అన్నగారే అయినా, లక్మచేన = లక్మణునిచేత, ఉ క్తమ్మాతః తు = చెప్పబడగానే, మవాసారమ్‌ = గొన్ప సారము గల, సుభాషితమ్‌జమంచి మాటను, (వతిజ్యగాహ == అంగీకరంచెనుం తా. రాముడు మాటలలోని సారమును (గహించే స్వభావము గలవాడు. అందుచే ఆతడు తాను 'పెదవాడే యెగా, లక్ష్మణుడు చెప్పిన, మంచి సారము ది కేవా గల ఉత్తమమైన వాక్యమును అంగికరించెను. కే మూ. సంనిగృహ్య మహాబాహుః (పవృత్తం కోపమాత్మనః, అవష్టభ్య ధనుశ్చితం రామో లక్మణమ బవీత్‌ ం ల్లి 1వ. అ, మహాబాహుః = గొవ బొవువులు గల, రామఃజు రాముడు, [పవృత్తమ్‌ == (పవ ర్రించిన, ఆత్మనః = తనయొక్క, కోవమ్‌ = హీవమును, సంనిగృహ్య == న్మిగహించుకొని, చ్మితమ్‌ = చ్మితమైన, ధనుః == ధనస్సును; ఆఅవష్టభ్య = అనుకొని, లక్షణమ్‌ జా లక్మణుని గూర్చి, అ్మబపీత్‌ జ పలికెను తా. గొప్ప బాహువులు గల రాముడు తనకు కలిగిన కోపమును నిగ హించుకొని, చ్మితవర్తములు గల ధనస్సును అనుకొని నిలచి, లక్ష్మణునితో ఇట్లు వలికెను. లి

082 శ్రీమ్మదామాయణము: మూ కిం శరిష్యావహే వత్స క్వ వా గచ్చావ లక్ష్మణ, 'శకినోపాయేన గచ్చేయం సీతామితి విచిన్తయ. త్రి

(వ. అ. వత్స్పజ= నాయనా లక్ష్మణ = లత్మణా : కిమ్‌ జ ఏమి, కరిష్యా వహే = చేసెదము? క్వ వాజ ఎచటికి, గచ్చావజ వెశ్హైదము? సీతామ్‌=సీతను, కేన== ఏ, ఉపాయేన = ఉపాయముచేత, గచ్చేయమ్‌ = పొందుదును, ఇతి== అను విషమును, విచినయ == ఆలో చించుము

తా. నాయనా ః లన్మణా : ఇప్పుడు మన మేమి చేసెదము ? ఎక్కడికి వెశ్హైాదము ? సీత ఏ ఉపాయముచేత దొరకునో ఆలోచించుము త్రి

మూ. తం తథా ప౦తాపారం లక్ష్మణో రామమ(బవీత్‌ ఇమమేవ జనస్టానం త్వమన్వేషితుమర్హ సి ర్త రాక్షసైర్బృహుభిః కీర్ణం నానా్మాదుమ లతాయుతమ్‌.

(ప అ. తథా == అట్టు, వరితాపార్తమ్‌ ఇ మనస్తాపమునేత పీడితుడైన, తం రామమ్‌ = ఆ రాముణ్ణి గూర్చి, లక్మణఃలక్మణుడు, అ(బవీత్‌ = పలికెను, త్వమ్‌ = నీవు, బహుభీః == అనేకులైన, రాక్షనైః= రాన సులచేత, కీర్టమ్‌= వ్యాప్త మైనది, నాన్మాదుమలతాయుతమ్‌ = అనేకవిధములైన వృక్షములతోను, లతల తోను కూడినది అయిన, ఇమమ్‌ = ఈ, జనస్టానమేవ == జనస్టానమునే, అన్వేషి తుమ్‌ = వెదకుటకు, అర్హసి = తగి యున్నావు

తా. ఆ విధముగా మనస్తావముతో బాధపడుచున్న రామునితో లక్మణు డిట్లు వలికెను, *ఈ జనస్థానములో అనేకులు రాశసులు నివసించుచున్నారు. ఇది అనేకములైన వృక్షములతోను, లతలతోను వ్యాపమైనది. ఇక్కడనే వెద కుము”. కీ

మూ. సన్తీహ గిరిదుర్గాణి నిర్ణరాః కన్దరాణి చ క్‌

గుహాళ్చ వివిధా ఘోరా నానామృగగణాకులాః అవాసాః కిన్నరాణాం చ గన్టర్వభవనాని చ. 6

(వ అ ఇహజ ఇక్కడ, గిరిదుర్గాణి == పర్వతచుర్గములు, నిర్ణరాఃజ్య

లోయలు, కన్షరాణి చ జ రంధ్రములు, వివిధాః == అనేకవిధములైన, ఘోరౌఃజు

ఆరణ్యకాండము 888 భయంకరమైన, నానామృగగణాకులాః == అనేకవిధములైన మృగముల సము దాయములచేత వ్యాకులములైన, గువోళ్చ్ళ== గుహలు, కిన్నరాణామ్‌ == కింనరుల యొక్క, ఆవాసాః=నివాసములు, గన్దర్వభవనాని చజగంధర్వుల గృహములు, తా ఈ జనస్థానమునందు వర్వతదుర్గములు, లోయలు, రంధములు,, భయంకరములు, అనేకవిధములైన మృగముల గణములచేత వ్యాకులములు ఆయిన అనేకవిధములైన గుహలు, కింనరుల నివాసములు, గంధర్వుల భవన ములు ఉన్నవి. క్‌ గే మూ. తాని యుక్తో మయా సార్దం త్వమన్వేషితుమర్హనీ? త్వద్విధా బుద్దిసంపన్నా మహాత్మానో నరర్షభ, 7 అపత్సు న (పకమ్పన్తే నాయవేగైరివాచలా!

(వ. అ. క్వమ్‌జానీవు యు క్తః ఇ ఉద్యుక్తుడవై (ఏమరుపొటులేని వాడవై), మయా సార్టమ్‌ = నాలో కూడు, తాని== వాటిని, అన్వేషితుమ్‌జవెదకు టకు, అర్హసి= తగిడన్నావు* నరరఖ == ఓ 1 నర్మశ్రేవ్టుడా | బుద్ధిసంవన్నాః == బుద్దిసంవన్నులై న, త్వద్విధొః నీవంటి, మవోత్మానః జ మవాత్ములు, వాయు వేగైః=వాయు వేగములచేత, అచలాః ఇవజవర్వతములు వలె,న [వకవ్పన్తే=

తా. నీవు నాతో కలిని (వయత్నపవూర్వకముగా ఆ స్థానములను అన్వే షించుము, ఓ 1! నర శేమవుడా ' బుద్దిసంవన్ను లైన సీవంటి మవోత్ములు, వాయ చేగమునకు వర్వతములు ఎట్లు చలించవో అక్లే ఆవదలలో చలించరు. 7

[కుదో రామః శరం ఘోరం నంధాయ ధనుషి కరమ్‌, థ్‌

వ. ఆ (క్రుద్ధః జు కోపించిన, రామః = రాముడు, ఇతిజగిట్లు? ఉక్తః వలకబఐడినవాడై, సలమ్మణో 2 లన్మణునితో కూడినవా డ్రై, ధనుషి జు ధనస్సు మీద, "ఘోరమ్‌ = భయంకరమైన: కురం శరమ్‌ == అర్ధచర్నదబాణమును

ప్‌స్తి

ర4 శ్రీమ[దామాయణము సంధాయ = సంధించి, సర్వమ్‌ = సమస్తమైన, తత్‌ వనమ్‌ = ఆ వనమునూ పిచచార = సంచరించెిను.

తా. (కుద్ధుడెన రాముడు ఆ మాటలు విని, లవ్మణసమేతు డై, ధనస్సుపై భయంకర మైన అర్హచందబాణము సంధించి ఆ వనమునంతా వెదళెను. రి

మూ. తతః పర్వతకూటాభం మహాభాగం ద్విజోత్రమమ్‌, 59 దదర్శ పతితం భూమా కతజార్దం జటాయుషమ్‌ .

(పవ అ. తతః = అటుఫీమ్మట, వపర్వతకూటాభమ్‌ == పర్వతశిఖరముతో సమానుడు, మహాభాగమ్‌ = మహాభాగ్యవంతుడు, ద్విజోత్తమమ్‌ = వక్షులలో ర్జ9మ్‌ = ర క్రముచేత తడిసిన వాడు ఆయిన, జటాయుషమ్‌ = జటాయువును, దదర్శ ఇ చూచెను.

తా. పిమ్మట రాముడు మహాభాగ్యవంతుడు, వకులలో ఉత్తముడూ అయున జటాయువును చూచెను. పర్వతశిఖరము వలె ఉన్న ఆతడు రక్తముతో తడిసి నేలపై వడి యుండెను. రి

మూ. తం దృష్ట్వా గిరిశ్ళడ్దాభం రామో లక్మణమబవీత్‌, 10 అనేన సీతా వైదేహీ వక్షితా న్యాత సంశయః,

చ, అ. గిరిళ్ళజ్ళాభమ్‌ = వర్వుతశిఖరము వంటి కాంతి గల, తమ్‌ = అ జటాయువును, దృష్ట్వా == చూచి, రామః = రాముడు, లక్మణఐమ్‌లమ్మబణుని గూర్చి, అబవీళ్‌ = వలికెను, అనేన= ఈతనిచేత. వైదేహీ = విదేహరాజా కుమార్తె దైన, సీకా=సీత, భక్షితా=భక్షించబడినది. అత = ఈ షషయము నందు, సంకయః = సంకయము, నజ లేదు,

తా. పర్వతశిఖరము వలె ఉన్న ఆతనిని చూచి రాముడు లన్మణునితో ఇట్టు వలికెను. “ఈతడు సీతను భక్షించివేసిశాడు. ఈ విషయములో సందేహము లేదు” ,కే0

మూ, గృ్మధరూపమిదం రక్షో వ్యక్తం భవతి కాననే, క్షే

భకయిత్వా విళాలాశ్నీమా స్తే సీతాం యథానుఖమ్‌, ఏనం వధిష్యే దీప్తామ్యైర్లోరెర్చా జైరజిహ్మగై :. క్రై

ఉఅరణ్యకాండము 888 వ- ఆ. ఇదమ్‌ = ఈ, రక్షః జ రాగనుడు, గృ్మధరూవమ్‌ జు (గర్ట మూవము కలవాడై, కాననే = అడవిలో, భవతి = ఉన్నాడు. వ్యక్తమ్‌=సత్యముం విశాలాశ్నీమ్‌ == విశాలములైన న్మేతములు గల, సీఠామ్‌ = సీతను, భక్షయిత్వాజ భషించి, యథాసుఖమ్‌ = సుఖముగా, ఆ స్తే = కూర్చున్నాడు, దీప్తాన్యెఃజ,నజ్వ లించుచున్న అ(గ్రభాగములు గల, ఘోరై:=థతయంకరములైన, ఆజివహ్మగ్రైఃజు వ్యకముగాకాకుండా వెళ్తే, వాణైఃజా బోజములచేత, ఏనమ్‌ జు వీనిని, వధిష్యేజు చంపగలను. తా “వీడు [గద్దరూవముతో ఆరణ్యములో నివసించుచున్న రాషనుడు, సత్యము. విశాలమైన న్మేతములు గల సీతను వక్నించి సుఖముగా కూర్చున్నాడు. (వకాశించుచున్న అ(గవాగములు గల, భయంకరములైన, వంకర లేకుండా శవయాణం చేసే బాణాలతో వీనిని చం పెదను”- శే 12 మూ. ఇత్యు క్త్వాభ్యపతద్ల్భృ (ద్రం సంధాయ ధనుషి కురమ్‌, (కుద్దో రామః నము[దాన్తాం కమృృయన్నివ మేదినీమ్‌. 18ీ (వ. అ. రామఃజు రాముడు, ఇతిజు ఇట్టి, ఉక్త్వాజ వలికి, (కుద్ధః జు శోపీంచినవాడై, ధనుషి=ధనస్సు,పెః కరమ్‌ =అర్ధచం,దబాణమును, సంధాయజ సంధించి, సమ్ముదాన్తామ్‌ = సముద్రము కొనలుగా గల, మేదినీమ్‌ జ భూమిని, కమృయన్ని వజారంపింవచేయచున్నవాడు నలె, గృధమ్‌=ఆ (గద్దను గూర్చి, అభ్యవతలత్‌ = తొందరగా వెశ్తెను- శా. రాముడు ఈ విధముగా వలికి, కోపించినవాడై, ధనస్సు,వై అర్ధ చం(దోకారవాణమును సంధించి, సమ్ముదమువరకు వ్యాపించి ఉన్న భూమిని కంపింవచేయచున్నాడా అన్నట్లు అ [గధభ్రమీదికి శ్మీఘముగా వెళ్ళెను. క్షి మూ. తం దీనం దీనయా వాచా సఫేనం రుధిరం వమన్‌, అభ్యభాషత పశ్షీ తు రామం దశరథాత్మజమ్‌. క్షేశ్తీ వ. అ. వక్షి తుజ ఆ జటాయువు, సఫేనమ్‌ = నురుగుతో కూడిన, రుధిరమ్‌ = రకమును, వమన్‌ జ కోక్కుచు, దీనమ్‌ == దీనుడైన, శం ఇ ఆ, చశరథాత్మజమ్‌ == దళరతకుమారు డైన, రామమ్‌ జ రాముణ్ణి గూర్చి, దీనయాజు థీనమైన, వాచా = వాక్కుతో: అభ్యభాషత = వలికెన్తు.

08| [శమ్య(దామాయణము తా. జటాయువు రక్తము, నురుగు కక్కుచు, డినుడైన ఆ దశరథ కుమారుడైన రామునితో, దీనమైన మాటలతో ఇట్టు వలికెను. ఓకీ మూ. యామోషధిమివాయష్మ న్నన్వేషని మహావనే, సా దేవీ మమచ (పాణా రావజేనోభయం హృతమ. 15 (నః, అ. ఆయుష్మన్‌ =ఆఆయుష్మంతుడ వైన రామా ! యామ్‌=వ్‌ దేవిని, మహావనే = మహావనమునందు, ఓషధిమివ = ఓషధిన్మి వఠె, అన్వేషసిజ వెదకు చున్నావో, సా దేవీ= ఆ దేవి, మమ== నాయొక్క, పాణాః చ= (పాణములు, ఉఊభయమ్‌ = ఈ ఉభయము కూడ, నావణేన=రావణునిచేత, హృతమ్‌=హరించ బడినది. తా. ఆయుష్మంతుడవైన రామా । ఏ దేవిని ఈ మహావనములో, ఓపషధిని వెదకి నట్టు వెదకుచున్నావో ఆ దేవిని, నా [పాణాలను, రెండింటినీ కూడ రావ ణుడు హలరించినాడు. 15. మూ. త్వయా విరహితా దేవీ లక్ముజేన చ రాఘవ, (హాయమాణా మయా దృష్టా రావణేన బలీయసా. 16 (వ. అ. రాఘవజ=రామా | త్వయా జు నీతోను, లన్మబేన చ= లన్మ ణునితోను, విరహితా == శూన్యురాలైన, దేవీ=జసీత, బలీయసా = బలవంతు డైన, రావణేన జ రావణునిచేత, [హాయమాణా = హారించబడుచున్నదిగా, మయా = నాచేత, దృష్టాజ చూడబడినది. లౌ. రామా! సీవు, లవ్మణుడు దగ్గర లేని సమయములో సీతను ఐల శాలిద్రైన రావణుడు అపహరించుచుండగా నేను చూచితిని కి మూ, సీతామభ్యవపన్నోఒహం రావణళ్చ రణే మయా, విధ్వంసితరథశ్చా[త పాతితో ధరణీతలే. 17 (ప, అ. అహమ్‌ జ నేను, సీతామ్‌ = సీతను, అభ్యవవన్నః == సమీపించి తిని. మయా == నాచేత, రావణశ్చ == రావణుడు కూడ, విధ్వంసితరథః=నళశింవ చేయబడిన రథము కలవాడై, అృతజఇక్కడ, ధరణితలేజ నేలమీద పాతితః==- వడ వేయబడినాడు.

అరణ్యకాండము 887 తా నేను వెంటనే సేతను రక్షించుటకు వెళ్ళి రావణుని రఠతము న$ంవచేసీ అతనిని రథమునుండి నేలమీదకు వడదదోనితిని. 17 మూ. ఏతదస్య ఛనురృ్శగ్న మేతదన్య శరావరమ్‌, అయమన్య రథో రామ భగ్నః సాౌం్మగామికో మయా. 18 1వ. అ. లామజ రామా: ఏతత్‌ = ఇది, అస్యజ ఈ రావణునియొక్క-, శగ్నమ్‌ == విరగ గొట్టఐడిన, ధనుః జ ధనస్సు. ఏతల్‌ జ ఇది. అన్య == ఇతని యొక్క, శరావరమ్‌ == కవచము, అయమ్‌ == ఇది. మయాజనాచేత, భగ్నఃజు విరగగొట్టబడిన, ఆస్య== ఇతనియొక్క: సాంగగ్రామికః = యుద్ధమునకు సంబం ధించిన, రథః == రథము. తా. రామా : ఇది నేను విరుగ గొట్టిన ఆతని ధనస్సు. ఇది కవచము, ఇదే నేను విరగగొట్టిన ఆతని యుద్ధరథము. 18 మూ. అయం తు సారథి స్రన్య మత్పక్షనిహతో యుధి, వరిశ్రాన్తన్య మే పక్షా ఛిత్త్వా ఖగ్గేన రావణః 19 సీతొామాదాయ వై దేపొముత్పపాత విహాయనమ్‌, రక్షసా నివాతం వూర్వుం న మాం హన్తుం త్వమర్హనీ. ల్లి నా రెక్కూలచేత చంవబడిన, తస్య సార థిఃజలతని సారథి. రాఫవణః=రావణుడు, అడ్గముచేత, ఛిత్వాజ ఛేదించి, వై దేహామ్‌ = విదేహరాజకుమారియైన, సీఠామ్‌= సీఠను, ఆదాయ, నవా [గహించి, నివోయనమ్‌ = ఆకాశమును గూర్చి, ఉత్పపాతజు ఎగిరను. రతసా == లాక్షనునిచేత: వూర్వుమ్‌ == పూర్వమే, నిహతమ్‌ = చంన బడిన, మామ్‌ జ నన్ను, త్వమ్‌ = సీవు, వాన్తుమ్‌=చంపుటకు, నార్హసీజరగవు, తా. ఇతడు, యుదములో నేను శెక్కులతో చంపి వడవేసిన రావణ సారథి. రావణుడు, అలనీ ఊన్న గొ రెకగ్రాలు ఖడమృదేత ఛేదించి, సీతను 1గహించి అకాళమార్గములోనికి ఎగిరిపోయినాడు. ముందే రావనునిచే చంవ అడిన నన్ను నీవు మరల చంనకుము. 10, 20

388 ్రీమ్మదామాయణమూ మూ. రామస్తస్యతు విజ్ఞాయ వాష్పపూర్జముఖ స్తదా, ద్విగుణీకృతతాపా ర్తః సీతాసక్తాం (ప్రియాం కథామ్‌. ర్డీ (పం అ. తదాజ అప్పుడు, రామఃజ రాముడు, తస్య == ఆతనియొక్క_ (ఆతనినుండి), సీతాసక్తామ్‌ = సీతకు సంబంధించిన, (పియామ్‌ = ఇష్టమైన, కథామ్‌ జ కథను, విజ్ఞాయ = తెలిసికొని, బాష్పవూర్ణముఖఃజకన్నీటితో నిండిన ముఖముకలవాడై, ద్విగుణీకృతతాపా రః == రెట్టింపు చేయబడిన తావముచేత పీడితు డయ్యెను. శా. రాముడు జటాయువునుండి సీతకు సంబంధించిన [పియమైన వార్త విని, కన్నీళ్ళతో నిండిన ముఖము కలవాడై రెట్టింపు చేయబడిన తావముచేత. పీడితుడు అయ్యెను. లే మూ, గృ్యధరాజం పరిష్వజ్య పరిత్యజ్య మహద్దనుః, నిపపాతావళో భూమౌ రురోద సహలక్మణ:ః. రల వ ఆ. మహత్‌ = గొప్పదైన, ధనుః == ధనస్సును, వరిత్యజ్య=విడ చి, గృ్మధరాజమ్‌ = జటాయువును, పరిష్వజ్య = కౌగలించుకొని, ఆవశళః=నళము తప్పినవాడై; భూమౌ = నేలమీద, నివపాత = వడెను సహలవ్మణః = లమ్మణ: సమేశుడై, రురోద = ఏడ్చెను కా. రాముడు చేతిలో ఉన్న మహాధనస్సును (కింద పడవేసి, ఆ జటాయు వును కౌగలించుకొని, దుఃఖవివశుడై నేలపై వడెను. ఆ రామలక్మణు లిద్దరు ఏడ్చిరి. లలి మూ. ఏక మేకాయనే దుర్గే నిఃశ్వసన్తం కథంచన, సమీక్ష్య దుఃఖితతరో రామః సౌమ్మితిమ్మబవీత్‌. 28 [న అ చుగ్గే= నడచుటకు ఆశక్యమైన, ఏకాయనే == ఫకమార్గము, నందు (కాలివాటయందు), ఏకమ్‌ = ఒంటరిగా, కథంచన = అతికష్టముగా, రాముడు, దుఃభితతరః = ఎక్కువ దుఃభించినవాడై, సొౌమి|తిమ్‌ ఇ లవ్మణుళణ్ణే గూర్చి, ఆ(బవీత్‌ ఇ పలికెను.

అరణ్యకాండము 880 శా. నడచుటకు కష్టమైన కాలిబాటలో ఒంటరిగా వడి ఉండి అతికష్టముగా ఊపిరి పీల్చుకొనుచున్న ఆజటాయువును చూచి రాముడు ఇంకా ఆధికమైన దుఃఖముతో, లక్మణునితో ఇట్టు వలికెను. వి. “ఏకాయనే కృచ్ళే)"అను పారము య క్తము. “కృచ్ళే9జకష్టమెన, ఏకాయనే == శ్వాస పెకిమాతమే (వసరించే స్థితియందు"అని అర్ధము. ఎగ ఊపిరితో ఆతికష్టముగా శ్వాస సీల్చుకొనుచున్నాడు అని భానము. ఒక్కరే నడచే కాలిబాటలో వడిఉన్నాడు అనే అర్థ ౦ అంతగా [(నకృతోనయుక్రము కాదు. ఆకాళంలో ఎగిరి యుద్ధం చేస్తూ వడినవాడు ఎక్కడనైనా వశవచ్చు కదా లీఫీ మూ. రాజ్యం [భష్టం వనే వాసః సీతా నష్టా పితా మృతః, ఈద్చుశీయం మమాలక్ష్మీర్నిర్దహేదపి పావకమ్‌. 14 (వ. అ. రాజ్యమ్‌ = రాజ్యము, (భష్టమ్‌ = (కష్టమైనది. వనేజ= వనము నందు, వాసః జు నివాసము. సీతాజూనీత, నష్టా = కనబడకుండ పోయినది. పితోజ తండి, మృతః: మరణించినాడు. 'ద్విజో హతః'ఆను పారమున ఈ అలవ్ష్మీః= దౌర్భాగ్యము, పావకమపిజఅగ్నిని కూడ, నిర్జ'హేత్‌ జకాల్చి వేయును. తా. రాజ్యము పోయినది. వనములో నిఫసము చేయవలని వచ్చినది. సీత కనబడకుండా పోయినది తర్కిడి మరణించినాడు. (ఈ జటాయువు చంన బడినాడు), ఈనా దౌర్భాగ్యము అగ్నిని కూడ కాల్చివేయును. |! మూ. నంపూర్ణమపి చేదద్య [పవిశేయం మహోదధిమ్‌, సోఒపి నూనం మమాలఇ్మ్య విశు ష్యేత్సరితాంపథిః. ర్‌ (వం అ. అద్యజు ఇప్పుడు, సంవూర్ణమ్‌ ఇ జలముతో నిండియున్న, మమోదధిమ్‌ అవిజమవానము[దమునుకూడ, వవిశేయం చేత్‌ఇనేను (వవేశించి ఫట్టయితే, సఃజ= ఆ, సరికాం వతిః అసీ == మహాసము[దము కూడ, మమజు నాయొక్క, అలమ్మా 2 దౌర్భాగ్యముచేత, విప ష్యేత్‌ = ఎండిపోవును, * కా. నేను ఇప్పుడు, పూర్తిగా జలముతో నిండి ఉన్న మవానమ్ముదములో

840 శ్రీమ్మదామాయణము (వవే?ించినచో, దౌర్భాగ్యవంతుడ నైన నా స్పర్శ తగలగానే ఆ మవాసము[దము కూడ ఎండిపోవును. ల్‌ మూ. నాస్తభాగ్యతరో లోకే మత్తోఒస్మిన్‌ సచరాచఠే, యేనేయం మహతీ (పాప్తా మయా వ్యసనవాగురా. ౨ (ప, అ. యేన మయాజ ఏనాచేత, ఇయమ్‌ = ఈ, మవాతీ= గౌవ్ప దైన, వ్యసనవాగురా = దుఃఖము లనే వల, (పాష్తా== పొందబడినదో, మత్తః అట్టి నాకంటె, అభాగ్యతరః=ఎక్కువ దౌర్భాగ్యవంతుడు, సచరాచ రే=జంగమ తా. నేను ఇంత "పెద్ధ వ్యసనాల వలలో చిక్కుకొని ఉన్నాను. ఈ జంగమస్థావరాత్మక (పవంచములో నాకంటె ఎక్కువ దౌర్భాగ్యవంకుడు మరొక డెవడూ లేడు. ర్సి్రి మూ. ఆయం పితృవయస్యో మే గృ[(ధరాజో జరాన్విత:, శేతే వినిహతో భూమౌ మమ భాగ్యవిపర్యయాత్‌. ౨7 (వ, అ. మే== నాయొక్క, పితృవయస్యః == తండియొక్క స్నేహ తుడు, జరాన్వితః = ముసలితనముతో కూడినవాడు అయిన, అయమ్‌ వ ఈ, గృ్మధరాజః = జటాయువు, మమ = నాయొక ట్రా వాగ్యవిపర [యాత్‌ =ఆదృష్టము యొక్క- వై వరీత్యమువలన, వినిహతః = చంపబడినవాడై, భూమౌ = నేరిమీద, శేతే కు శయనించిఉన్నాడు. తా. నా దౌర్భాగ్యమువలననే నా తండిగారి మ్మిశుడైన, వృద్ధుడైన ఈ జటాయువు కూడ చంవబడి నేలపై వడి ఉన్నాడు. ల? మూ. ఇత్యేవముక్త్వా బహుశో రాఘవః సహలక్ష్మణ:ః, జటాయుషం చ పస్పర్శ పితృ స్నేహం విదర్శయన్‌. ర్లిగ్రి (వ. ఆ. రాఘవః రాముడు, ఇత్యేవమ్‌ == ఇట్లు, దిహుశ:ః == అనేకవిధ ములుగా, ఉర్త్వాజ పలికి, సహలక్ష్మణః == లక్మణసహితుడై, పితృ స్నేహమ్‌== తం్మడియందుండే (పేమ వంటి (పేమను, విదర్శయన్‌ =చూపుచు, జటాయుషమ్‌ జ బటాయువును, ఫస్పర్శ జు స్పృళించెను,

అరణ్యకాండము రతీ1 తా రాముడు ఇట్లు అనేకవిధముల విలపించెను. సిదవ రామలశ్మణులు తం్మడి'పె ఎంత (పేమ ఉండునో అంత (-పేమను చూపుచు జటాయువు శరీర మును తడవిరి. 88 మూ, నికృత్తపకం 'రుధిరావసిక్తం స గృ్మధరాజం పరిరథ్య రామః, క్వ మైథిలీ 1పాణనమా మమేతి విముచ్య వాచం నివపాత భూమౌ. రి ఇత్యార్డే శ్రీమ్మదామాయజే వాల్మీకీయే ఆదికావ్యే అరణ్యకాళ్లే స వ్రషష్టితమః సర్గ కిం (వ,అ. సః రామఃజలి రాముడు, నికృత్తవక్షమ్‌= లేదించఐడిన చెక్కలు గలవాడు, రుధిరావసి కమ్‌జర క్తముచేత తడవబడినవాడు అయిన, గృ్యధరాజమ్‌ ఇ జటాయువును, వరరభ్య == క్రాగలించుకొని; మమజు నాయొక్క, [1ప్రాణసమా == (ప్రాణములతో సమానురాలైనః మైథిలీ = సీత, క్వ ఎక్కడ, ఇతి = అని, వడెను. తా, ఆ రాముడు రకంళు తెగగొట్టబడుటచే రక్తముతో వూయవబడి యున్న ఆ జటాయువును క్రాగలించుకొని, “నా (ఫాణసమురాలైన నీత ఎక్కడ ఉన్నది”? అని మాాతము పలికి నేలమీద వడిపోయెను. వ్ర “వాలానందిని"అను శ్రీ మ[దామా య జార ధవ్యాఖ్యానమునందు అరణణాండలో అరవదిఏడవ సర్గ సమా వ్రము

అథ అష్టషష్టితమః సర్గః (ఎటొయలు (పొాిమలు బిడచులి, (శ్రీరాముడు ఆతనికి దొవొ నంనా్భారము చేయట |. మూ. రామః (పేక్యతుతం గృధం భువి ర్మాౌదేణ పాతితమ్‌, సౌమ్మితిం మి(త్రసంపన్నమిదం వచనమ ఐవీత్‌. _ 1 ప్ర, ఆ. రౌదేణ= భయంకరుడైన రావణనిచేత, భువి=నేలఘ్టీద, పాతి తమ్‌ పడగొట్టబడిన, తం గృ్యధమ్‌ = ఆ జటాయువును, (పేష్య ౬ చూచి, రామః జు రాముడు, మి్మితసంనన్నమ్‌ = మంచి మి[తులతో కూడిన, సౌమి(తిమ్‌ ఇ లన్మజుని గూర్చి, ఇదం వచనమ్‌ = ఈ వచనమును, ఆ(బవీళ్‌ = పలికెను. తా. (కూరుడ్రైన రావణుడు నేలమీద వడగ్గొట్టిన ఆ జటాయువును చూచి రాముడు మంచి మ్మితసంవద గల సౌమ్మితితో ఇట్లు పలికెను గే మూ. మమాయం నూనమర్ధేష యతమానో విహజ్గమః, రాక్ష'సేన హతః సంఖ్య (పాణాం స్త్యత్యతి దు స్యజాన్‌. లై మానః జ (వయత్నించుచున్న, అయం విహబ్షమఃజ ఈ పక్షి, సంఖ్యే = యుద్ధము నందు, రాక్ష సేన = రాక్షసునిచేత, హత। = చంవబడినవాడై, దుస్యజాన్‌ జు విడువ శక్యముకాని, (పాణాన్‌=[పాజములను, త్యగ్యతిజనిడువగ లడు. నూనమ్‌ ా! నిశ్చయము. తా. ఈ జటాయువు నాకు సాహాయ్యము చేయటకొరకై [1సయత్నము చేయచు యుద్ధములో రాక్షసునిచేత చంవబడినాడు(కొట్టబడినాడు). ఈ విధముగ ఎవ్వరూ విడచుటకు ఇచ్చయించని (ప్రాణాలను విడువ నున్నాడు. సత్యము.

ఆరణ్యకాంథము 848 మూ. ఆతిఖిన్నః శరీరేఒన్మిన్‌ (ప్రాణో లవ్మణ విద్యతే, తథా హి స్వరహీనోఒయం విక్షబః సముదీక్యతే. లొ (ప. అ. లవ్మణజ= లమ్మణా ! అస్య ఇ ఈతనియొక్క, ఇన్మిన్‌ శరీరే డా ఈ శర్టీరమునందు, (పాణః= (పాణము, అతిఖిన్నః= చాల దుర్చలముగా? విద్యతే = ఉన్నది. తథా హిజ అది యుక్తమే కదా. అయమ్‌ = ఈతడు, స్వర హీోనః == స్వరము లేనివాడుగాను; విక్టఐః = వ్యాకులుడు గాను, సముదీడ్యలే జు చూడబడుచున్నాడు. తా. లక్మణా: ఈతని శరీరముతో [పాణము చాల దుర్చలముగొ ఉన్నట్టు కనబడుచున్నది. అందుచేతనే ఇతడు కంరస్వరము తగిపోయి వ్యాకు లుడుగా కనబడుచున్నాడు- త్రి మూ. జటాయో యది శక్నోషి వాక్యం వ్యావరితుం పునః; సితామాఖ్యాపా భ్యదం తే వధమాఖ్యాహి చోత్మనః. ' [వ అ. జటాయో== జటాయూ + పునః = మరల, వ్యాహరితుమ్‌=మౌాట లాడుటకు, శన్నోషి యది == సమర్థుడ వైనట్టయితే, తే = నీకు, భ[దమ్‌షేమ మగుగాక. సీతామ్‌జసీతను గూర్చి? అఖ్యాహిజ చెప్పుము. ఆత్మనఃజనీయొక్క, వధమ్‌ == వధను గూర్చి, ఆఖ్యైసా = చెప్పుము. శా. ఓ! జటాయూ : మరొక సారి మాటలాడకలిగితే సీత విషయము, నీ వధ విషయము చెప్పుము. నీకు మంగళ మగుగాక /| మూ, కింనిమితో ఒహరత్సీతాం రావణ స్తస్య కిం మయా, అపరాద్దం తుయం దృష్ట్వా రావణేన హృతా (పియా. కీ వ్ర, అ- రావణః జా ఠావణుడు, కింనిమిత్తఃణు ఏమికారణముగలవాడై సితామ్‌ ౬ సీతను; అవారల్‌ == పహారించెను ? మయాజ నాచేత, తస్య వానికి, కిమ్‌ = ఏమి, అవరాద్ధమ్‌ = అవరాధము చేయబడినది ? యమ్‌=దేనిని, దృష్ట్వా = చూచి, (పియా జు (ప్రియురాలు, సృతాజూ హరించబడినదో. తా. రావణుడు ఏ కారణమును పురస్కరించుకొని సీతను హరించినాడు?

శ(4 శ్రీమద్రామాయణము ఆతనికి నేను ఏ అవకారము చేసినానని అతడు నా [పియురాలిని అవహరించి నాడు ? ల్‌ మూ, కథం తచ్చన్ద్రసంకాళం ముఖమాసీన్మనోహరమ్‌, సీతయా కాని చోక్తాని తస్మిన్‌ కాలే ద్విజోత్తమ. క (వ. అ. ద్విజోత్తమ ఓ సమ్మిశేష్టుడా | చన్ద్రసంకాళమ్‌ = చందునితో సమానమైన, మనోహరమ్‌ మనోహరమైన, తత్‌ ముఖమ్‌ = ఆ ముఖము, కథమ్‌ నా ఎట్లు, ఆసీత్‌ = ఉండెను? తన్మీన్‌ కాలే= ఆ సమయమునందు, సీతయా == సీతచేత, కాని= సీ వాక్యములు, ఊక్తాని = పలకబడినవి?

ఠా. వకులలో (శేష్టుడ వైన ఓః జటాయూ। చందునితో సమానమైన,

మనోహర మైన ఆ సీత ముఖము ఆ సమయమునందు ఎట్టు అయిపోయినది ?

అమె ఏమన్నది ౪ 8

మూ, కథంవీర్యః కథంరూపః కింకర్మాసచ రాక్షసః,

క్వ చాస్య భవనం తాత _బూహి మే పరిపృచ్చతః. 7

[వ.అ, సః రాశవసఃజ ఆ రాషసుడు, కథంవీర్యః = ఎట్టి వరా[క్రమము

కలవాడు ? కథంరూవః = ఎట్టి రూపము గలవాడు ? కింకర్మాజ ఏమి వని కల

వాడు? అస్య= వీనియొక్క, భవనం చ= ఇల్లు, క్వ చజ ఎక్కడ ఉన్నది?

కాత తండి , వరివృచ్చతఖజ (పబ్నించుచున్న, మేజ=నాకు, మూహ్‌ == చెప్పుము.

6. ఆ రాక్షనుని వరాకమము ఎట్టిది ? అతని రూపము ఎట్టిది + అతడు ఎట్టి నులు చేయను? ఆతని నివాస మెక్కడ ? తండ్రీ । (పశ్నించుచున్న నాకు సమాధానము వెప్పుము. 7

మూ, తముద్వీక్యాథ దీనాత్మా విలవ నమన న్తరమ్‌,

వాచాతిసన్నయా రామం జటాయురిదమ[బవీత్‌. రి [వ అ. అనన్తరమ్‌=అటు పిమ్మట, దీనాత్మాజుదీనమైన మనస్సు గల, జటాయుః ఇ జటాయువు, విలవ న్తమ్‌ జా విలపించుచున్న, రామమ్‌ = రాముజ్జి,

అరణ్యకాండము 845 ఊఉద్వీత్యుజ= మైకి కళ్ళు ఎత్రి చూచి, ఆథ == అటు పిమ్మట, అతిసన్నయా 22 చాలా శ్షీణించిన, వాచాజు వాక్కుతో, ఇదమ్‌ = ఈ వాక్యమును, అ(బవీత్‌ ఇ పలికెను. తా. పిమ్మట, దీనమైన మనస్సు గల జటాయువు విలపించుచున్న రాముని వైపు కళ్ళ వైకెత్తి చూచి, బాల క్షీణించిన స్వరముతో ఇట్టు వలికెను. ర మూ. హృతా సా రాక్ష సేన్ట్రేణ రావణేన విహాయసా, మాయామాస్థాయ విపులాం వాతదుర్దిననంకులామ్‌. 9 (వ. అ ,సాజుఆ సీత, రాకసేన్ద్రేణ = రాక్షసరాజైన, రావజేన జ రావ ణునిచేత, వాతదుర్దినసంకులామ్‌=వాయువుతోను మేఘాచ్చాదనముతోను వ్యాకుల విపాయసా == ఆకాళశముచే, హృలౌ == పహారింవబడినది. తా. రామసరాజైన రావణుడు మాయచేత అధికమైన గాలిని, మేమాచ్చాద నమును సృష్టించి, ఆకాళశమార్గమున ఆ. సీతను ఆపహరించినాడు. ర్ట మూ. పరి(శాన్తస్య మే తాత పక్షొ ఛిక్వాస రాక్షసః + సీతామాదాయ వైదేహీం (పయాతో దక్షిణాం దిశమ్‌. 10 (వ. అ. రాతజు తం్మడీ: సః రాషసః == ఆ రాక్షనుడు, వర్మికాన్తన్య జూ అలన్‌పోయి ఉన్న, మే నాయుక్క-, వకు జ రెక్కలను, ఛిత్తాజ చేదించి* వై దేహీమ్‌ = విదేహరాజకుమారియైనః సీకామ్‌ = సీతను, ఆదాయ = (గపహించి, దక్షిణాం దిశమ్‌ = దడిణదిక్కు-ను గూర్చి? (వయాతః = వెళ్ళినాడు. తా. తండ్రి! ఆ రావసుడు నేను అలసిపోయి ఉన్నప్పుడు నా రెక్కలు ఛేదించి విదేహరాజవుతియైన సీతను తీసికొని దక్షిణపు దిక్కు, వైపు వెళ్ళినాడు మూ. ఉపరుద్య న్లి మే ప్రాణా దృష్టిర్భమతి రాఘవ, పశ్యామి వృషాన్‌ సొవర్జానుశీరకృతమూర్చజాన్‌. క్షే (వః అ. రాఘవః రామా ! మేజ== నాయొక్క, (పాణాః= (ప్రాణములు, ఉపరుధ్యన్తి == అడ్డగింవ ఐడుచున్నవి. దృష్టిః= దృష్టి, _భమతి == తిరిగిపోవు

క్రీ గ్ర శ్రీమ్మదామాయణము. చున్నది. ఉశీరకృతమూర్ధ జాన్‌ న! వట్టివేళ్ల చేత చేయబడిన కేళములు గల, సౌవర్డాన్‌ == సువర్ణ వికార మైన, పృష్షాన్‌ = వృషములను, పళ్యామి = చూచు చున్నాను తా. రామా : నా (పాణములు అడ్డగింవబడుచున్నది చూపు తిరిగిపోవు చున్నది. “ వృట్టివేళ్ళ వంటి కేశములు గల బంగారు చెట్లను చూచుచున్నాను. (మృత్యువు ఆసన్న మైనవారికి బంగారపు చెట్టు కనబడు వని (ప్రతీతి) 11 మూ. యేన యాతి ముహూర్తేన సీతామాదాయ రావణః, వ్మిపణష్టం ధనం చిపం తత్స్వామీ (పతిపద్యతే, 19 విశ్షో నామ ముహూరోఒయంసచ కాకుత్సు నాబుధత్‌. (ప్ర- అ. కాకుక్సృ = రామా | రావణః = రావణుడు, యేన ముహూ ర్రేన= ఏ ముహూర్తముచేత(నందు), సీకామ్‌ = సీతను, ఆదాయ = తీసికొని, యాతి= వెళ్ళచున్నాడో (వెళ్ళినాడో), అయమ్‌ = ఇది, విన నోమజ విందము అను, ముహూ ర్తఃజముహూ ర్తము. (సణష్టమ్‌జ=పోయిన, ధనమ్‌=ధనమును, తత్స్వామీ జ౬దాని స్వామి, శ్మీపమ్‌ = శ్మీఘముగా, (వతిపద్యశే జ పొందును. సః చ= ఆ రావణుడు, నాబుధత్‌ = తెలిసికొనలేదు. తా. రామా | రావణుడు సీతను ఏ మువూర్తమునందు. అవహరించినాడో: ఆ ముహూర్తమునకు విందముహూర్త మని పేరు. ఆ ముహూర్తమునందు పోయిన ధనము అచిరక్సాలములోనే ఆ యజమానికి తిరిగి లభించును. ఈ విషయము ఆ రాజసునికి తెలియదు. క్షి మూ. త్వత్చియాం జానకీం హృత్వా రావణో రాక్ష సేశ్వరః, 18 రుషవద్బడిళశం గృహ్య &్మిపమేవ వినళ రతి. 1వ, అ. రోక్షసేశ్వరః = రాషసరాజైన, రావణః== రావణుడు, త్వత్పి యామ్‌ జానీ (పియురాలైన, జానకీమ్‌ = జానకిని, హృత్వా== హరించి, ఐడిశమ్‌ ముగా, వినశ్యతి = నకించును. కా. స్మీపియరాలైన జానకిని హరించిన రాక్షసరాజైన రావణుడు గాలము (మింగిన చేప వఠె శీఘముగా నశించగలడు. 18

ఆరణ్యకాండము 447 మూ. 'నచ త్వయా వ్యఠా కార్యా జనకస్య సుతాం (పతి, కేడీ వైదేహ్యా రంస్యసే మ్మీపం వాత్వా తం రాక్షనం రణే. [వ అ. త్వయాజు నీచేత, జనకన్య సుతాం (వతి=జనకుని కుమా ర్తెను గూర్చి; వ్యథా = దుఃఖము, న కార్యా చేయదగినది కాదు. రణే యుద్దము నందు, తం రాక్షసమ్‌ = ఆ రాషసుజ్దే: &[వమ్‌ = శీఘముగా, హత్వాజుచంపీ, వై దేవ్యాజ సీతతో, రంస్య సే == [క్రీడించగలవు. తా. నీవు సీతను గూర్చి దుఃభించకుము. నీవు క్మీఘముగా యుద్ధములో ఆ రాక్షసుణ్ణి చంపి సీతతో (క్రీడించగలవు. క! మూ. అసంమూఢస్య గృ[దన్య రామం [పత్యనుభాషత3, 15 ఆస్యాత్సుుసావ రుధిరం [మియమాణన్య సెౌఘిషమ్‌. స,అ., రామం [వతి = రాముజ్జే గూర్చి, అనుఖాషతః == మాటలాడు చున్న; అసంమూఢన్య = కెలివితవ్పని? [మియమాణస్య ఇ మరణించుచున్న, గృ(ధస్య = జటాయువుయొక్క-: ఆస్యాత్‌ = ముఖమునుండి, సామిషమ్‌ మాంస ముతో కూడిన, రుధిరమ్‌ = ర క్రముః స్కుసావ = (సవించెను. లాడుచుండగా ఆతనికి మరణము అసన్న మగుటచే ఆతని ముఖమునుండి మాం సముతో కూడిన ర కము సవించెను. కేక మూ. పుత్రో వ్నిళవసః సాఇు[ద్భాకా మైగ్రవణన్య చ, 26 ఇత్యుక్త్వా దుర్గఖాన్‌ [ప్రాణాన్‌ ముమోచ వతగేశ్వురః, [వ అ, (అ రావసుడు): విశ్రవసః జ విిశవసునియొక్క, వ్యుతః = వ్యుతుడు. వై (శవణస్య == కుదేరునియొకగ్రా: సొషల్‌ == సాజ్నత్తు, (భ్రాతా = సోద భుడు. ఇతి == ఇట్టు, ఉక్తాణు నలక? వతగేశ్వరః = జటాయువు, దుర్గభొన్‌ 2 మ్‌రల లభించని, (పాణాన్‌ జ్‌ (ప్రాణములసు, ముమోచ = విడచెను. తా. “ఆ రావషనుడు విళ్రవసుని కుమారుడు, సాకత్తు కుబేరుని సోద “ రుడు"అని చెప్పి జటాయువు దుర్గభములైన [ప్రాణాలను విడచెను. 16

మూ. (బూహి (బూహీతి రామస్య (బువాణస్య కృతాళ్ఞులేః, క్షే? త్యక్త్వా శరీరం గృ్యరస్య జగ్ముః ప్రాణా విహాయసమ్‌.

(వ. అ. కృతాకాలేః = చేయబడిన దోసిలి గల, రామస్య == రాముడు, (బూహి (బూహి ఇతి == చెప్పుము చెప్పుము అని, (బువాణస్య = అనుచుండగానే,. గృ్మధస్య == జటాయువుయొక్క_, (పాణాః = (పాణములు, శరీరమ్‌ =శరీరమును, త్యక్త్వాజ= విడచి విహోయసమ్‌ = ఆకాశమును గూర్చి, జగ్ముః జు వెళ్ళినవి.

తా. రాముడు దోసిలి పట్టి, “ఇంకా చెప్పుము చెప్పుము”అని అనుచుండ గానే జటాయువు (పాణాలు శరీరమును విడచి ఆకాళముమీదికి ఎగిరిపోయినవి

మూ. స నిక్షిప్య శిరో భూమా (వసాద్య చరణౌ తదా, 118 విషిస్య చ శరీరం స్వం పపాత ధరణీతలే.

వ ఆ. సః= ఆ జటాయువు, తదా == అప్పుడు, శిరః శిరస్సును, భూమౌ == భూమిమీద, నిక్షిప్య = ఉంచి, చరణౌ = పాదములను, (పసార్య == చాపి, స్వమ్‌ = తన సంబంధమైన, శరీరమ్‌ = శరీరమును, ధరణీతలే= నేలమీద, విషిప్య = జారవిడచి, పపాత = పడిపోయెను

తా. అప్పు డా జటాయువు శిరస్సును నేలపై పడవేసి, పాదములు చాపి, శరీరమును నేలమీద జారవిడచి, ఒరిగిపోయెను 18

మూ. తం గృ్మధం (పేష్య తాామాక్షం గతాసుమచలోపమమ్‌, రామః సుబహుభిర్దుః ఖై ర్జీనః సౌమి్యతిమ్మబవీత్‌.

(వ. అ. సుబవుఖిః= అనేక మైన, దుఃఖై। = దుఃఖములచేత, దీనఃజు దీనుడైన, రామః = రాముడు, త్యామాక్షమ్‌ = ఎజ్జని న్మేతములు గల, గతాసుమ్‌ = పోయిన (పాణములు గల, అచలోపమమ్‌ = సర్వతముతో సమానమైన, తం గృ(ధమ్‌ = ఆ జటాయువును, (పేమ = చూచి, సౌమితిమ్‌జ లష్మబణుని గూర్చి,

తా. అనేకదుఃఖములు ఒక్కసారిగా వచ్చి పడుటచేత దీనుడ్రైన రాముడు. ఎజ్జని కళ్ళు గల, పర్వతము వంటి దేహము గల, మరణించిన ఆ జటాయువును చూచి లక్ష్మణునితో ఇట్లనెను. 19

ఆరణ్యకాండము 849 మూ. బహూని రక్షసాం వాసే వర్హాణి వనతా సుఖమ్‌, రగ అనేన దజ్దకారణ్యే విశీర్ణమిహ పక్షిణా.

వ, ఆ. రషసామ్‌ == రాక్షనులయొక్క-; వా సేజనివాన మైన, ఇహ==ఈ, దణ్జకారణ్యే ఇ దండకారణ్యమునందు, సుఖమ్‌జసుఖముగా, ఐమాూని వర్షాణీజ= చాల సంవత్సరములను, వసకొ == నివసించుచున్న, అనేనజు ఈ, వక్షీణా జ వష్షిచేత, విశీర్ణమ్‌=ఎమరణముపొందుట (జరిగినది).

తా. రాషసులకు నివాసమైన ఈ దండకారణ్యములో సుఖముగా నివసించు చున్న ఈ జటాయువునా నిమిత్తమై మరణించినాడు. 11

మూ. అనేకవార్షికో యస్తు చిరకాలసముళ్ధితః, ర్ట నో తానా సోఒయమద్య వాతః శేతే కాలో హి దురత్మికమః.

(వ."అ. అనేకవార్షికః 22 అనేకసంవత్సరముల వయన్సు గల, యఃజ=వీ జటాయువు? చిరకాలసముక్తీతః = చిరకాలము కార్యోద్యుక్తుడుగా ఉన్నాడో; సః అయమ్‌ = అటి ఈ జటాయువు అద్య ౭౫ ఇప్పుడు, హతః == చంవబడినవా డె, శేతే శయనసించినాడు. కాలః == కొలిము; దురతికమఃహి జ అతి[కమింవ శక్యము కానిది కదా ?

శా. అతి దీరాయురాయము గల ఏ జటాయువు చాల కాలము కొర్య వ్యగుడై ఉండేవాడో అటి డతడు చంవబడి వడి ఉన్నాడు. కాలమును ఎవ్వరూ

॥ ట్‌ దాటజాలరు కదా? య! మూ. వళ్య లక్మణ గుటో యముపకారి హతళ్చ మే, 28 సితామభ్యవసన్నోో వై రావణేన బలీయసా.

(వ ఆ, లమ్మణ జ అతన్‌ | సీఠొమ్‌ == సీతను, అభ్యవవన్నః ౬౫ రక్షంచుటకై వెళ్ళిన, మే ఉవకొరీ 2 నాకు ఉవకారము చేసిన ఆయం గృధ్రఃజ ఈ జటాయువు 'యసా జ అదిక బలవంతుడైన, రావజేన == రావణువిచేత, వతః = చంవబడినాడు. వళ్య ౯ చూడుముం

ఠా. లవ్మణా , నాకు ఉవకారము చేయవలె నను కోరికతో సీతను

క్‌డీగ

శ్‌గో శ్రీమ్మ్యదామాయణము రక్షించుట 3 వెళ్ళిన ఈ జటాయువు అదికబలకాలియైన రావణునిచేత చంవబది నాడు. రల మూ. గృ్మదరాజ్యం పరిత్యజ్య పితృవైతామహం మహత్‌, 3కి

మమ హేతోరయం (పాజాన్‌ ముమోచ పతగేశ్వరః.

(వ. ఆ. ఆయం వతగేశ్వురః జ ఈ పక్షిరాజు, పితృ పైతామహమ్‌ = తంగడగితాతలకు చెందిన, మహత్‌ = గొప్పదైన, గృ్యధరాజ్యమ్‌ వ గృ్యధముల రాజ్యమును, వరిత్య్మజ్య == విడచి; మమ హేతోః== నా మూలమున, (పాణాన్‌జు (ప్రాణములను, ముమోచ = విడచెను.

తా. ఈ పక్షిరాజు, తం డితాతలనాటీనుండి వచ్చుచున్న గొప్ప గృ రాజ్యమును విడచిసెట్టి నా నిమిత్తమై ప్రాణాలను విడచినాడు ః న!

మూ. సర్వ్మత ఖలు దృళ్యన్తే సాధవో ధర్మచారిణః, రెడ్డీ శూరాః శరణ్యాః సౌమి (తే తిర్య్మగ్యోనిగ తేష్వపి.

(న. అ. సొమ్మిలే = విక్మణా ? కూరాఃజ కూరులు, ళరణ్యాః = శరణు జొచ్చినవారిని రక్షించేవారు, ధర్మచారిణః = ధర్మమును ఆచరించేవారు అయిన, సాధవః = సత్పురుషులు, సర్వత జ అంతటా, తిర్యగ్యోనిగ తేవ్వపి = తిర్య గ్గంశువులలో కూడ, దృశ్యన్తే ఖలు చూడబడుచున్నారు కదా.

రా. లవ్మజా ; కూరలు, భరజాగతరక్షకులు, ధర్మమును ఆచరించువారు ఆయిన సత్పురుషులు అంతటా ఊందురు కదా | తిర్యగ్దంతువులలో కూడ కనబడు చున్నారు కదా। ర్డీ

మూ. సీతాహరణజం దుఃఖంన మే సౌమ్య తథాగతమ్మ్‌ 16

యథా వినాశ గృ్యదరస్య మత్క్బ్బృతే చ పరంతప.

వ, అ. పరంతపజశతువినాశకుడా ॥ సొమ్యజసొమ్ముడా, గృ్యధస్యజు ఈ జటాయవుయొక్క, వినాశేజవినాశ మునందు, మత్కృతే చజ(ఆండులోను) నా నిమిత్తమై, యథాజఎట్టో, సితాహరణజమ్‌ సీతను హరించుటవలన కలిగిన, దుఃఖమ్‌ జ దుఃఖము, తథావిధమ్‌ = అవిధమైనది, నజ కాదు, (“తఠాగతమ్‌”కు

దిదులు, “తథావీధమ్‌” అను (పాచ్యపారముగహింవబడినది).

అఆరణ్యకాండము 851

తా. శ్మ్యతుసంహారకుడ వైన లక్ముణా 1! ఈ జటాయువు మరణించుట

వలన, అందులోను నానిమితమై మరణించుటవలన, నా కెంత దుఃఖము కలుగు

చున్నదో ఆంత దుఃఖము సీఠావహారణమువలన కూడ కలగలేదు. లగ

మూ. రాజా దళరథః శ్రీమాన్‌ యథా మమ మహాయశాః, 26 పూజనీయశ్చ మాన్యశ్చ తథాయం సతగేశ్వరః.

వ. అ. మవాయళాః= గొన్న కీర్తి గలవాడు, శ్రీమాన్‌ =్రీమంతుడు, రాణా: రాజ్రన, దశరథః == దళరథుడు, మమ ౬ నాకు, యథాజూ ఎట్టు, వూజ వనీయశ్చ == పూజిం వదగినవాడో, మాన్యశ్చ == గౌరవింవదగినవాడో, ఆయమ్‌ = ఈ, వతగేశ్వరః = వషిరొజు; తథా జు అట్లే

తా. శ్రీమంళుడు, గొవ్వ క్రీర్తి గలవాడు అయిన దశరథమవోరాజు నాకు ఎట్టు వూజ్యుడో, గౌరవింవదగిన వాడో ఈ వషిరాజు కూడ అచ వూజ్యుడు, మాన్యుడు = £6

మూ, సౌమితే హర కొష్టాని నిర్మథిష్యామి హపైవకమ్‌, £7 గృ్మధరాజం దిధకుమి మత్కృతే నిధనం గతమ్‌.

(వ. అ. సౌొమ్మితే== లక్కుణా ! కొష్టానిజు క చైలను, వర జు తీసికొని

రమ్ము. పౌవకమ్‌ = అగ్నినిః నిర్మథిష్యామి = మథించెదను. మత్క్బృతే జ్‌నొ నిమిత మె, నిధనమ్‌ = మరణమును? గతమ్‌ జ పొందిన, గృ(ధ్రరాజమ్‌ జ జటాయు వును, దిధఇుమి = కాల్బదలచుచున్నాను

తా, అక్కుణా ! 5 బైలు శ్రీనీకొనిరమ్ము. అగ్నిని మథించి, న్నా నిమిత్తమై (ప్రాణాలు విడచిన వునకు దవానసంస్కారము. చేయవలె నని కోరు చున్నాను. ర్జి

మూ. నాథం పతగలోక న చితామారోస్య రాఘవ, ర్‌ ఇమం దవ్యామి నౌమి[కీ హతం ర్మౌదేణ రక్షసా.

[వ అ. రాఘవ=జు రఘువంశమునందు పుట్టిన, సౌమ్మితే = లమ్మణా | శాదేణ = కయంకరుడైన, రషసొ == రాషసునిచేత,, హతమ్‌ ఇ చంనబడిన్న

85కి శ్రీమ్మ దామాయణము. ఇమమ్‌ = ఈ, పతగలోకస్య నాథమ్‌జవవషిసముదాయమునకు (వభువైన జటాయు- వును, చితామ్‌ == చితిని, ఆరోవ్య ఇ ఎక్కించి, ధజ్యుమి = కాల్చెదను. తా. రఘువంశమునందు జన్మించిన ఓ లచ్ముణా | (కూరుడైన రాషసుని చేత చంసబడిన, పక్షిరాత్తైన ఈ జటాయువును చితిపై ఎక్కించి, దహన. సంస్కారము చేసెదను 508 మూయా గతిర్యజ్ఞశలానామాహితాగ్నేశ్చ యాగతిః;, 39 ఆపరావర్తినాం యా చ యా చ భూమిపదాయినామ్‌, మయాత్వం సమనుజ్ఞాతో గచ్చ లోకాననుత్తమాన్‌, 80 గృ(ధరాజ మహాస త్త్వ సంనస్కృతశ్చ మయా (వజ. (వ, ఆ. మహాన త్త్వ=గొప్ప బలము గల, గృధరాజజఓ ః జటాయూః మయా జా నాచేత, సమనుజ్ఞాతః = అనుజ్ఞ ఇవ్వబడిన, త్వమ్‌ ౬= నీవు, యజ్ఞశీలా నామ్‌ == యజ్ఞములు చేయు స్వభావము కలవారికి, యా=ఏ, గతిః గతియో, ఆహితాగ్నేశ్చ జ అగ్న్యాధానము చేసినవానికి, యా గతిః=ఏ గతియో. అవరా వ ర్తినామ్‌ ఇఇ తిరిగి ఇంటికి రాని సంన్యాసులకు, లేదా యుద్ధమునుండి వెను చిరగని యోధులకు, యా చజ ఏ గతియో, భూమివదాయినామ్‌ = భూమిని ఇచ్చినవారికి యా చ= ఏ గతియో, అఆ గతిని, గచ్చ=పొందుము. మయాజు నాచేత, సంస్కృత। చ= సంస్కరింవబడిన నీవు, ఆనుత్తమాన్‌ = చాల ఉత్త మములైన, లోకాన్‌ = లోకములనుగూర్చి, వజ జు వెళ్ళుము లా. గొవ్ప ఐలము గల ఓ! గృ్యధరాజాః సర్వదా యజ్ఞములు (జన యజ్ఞాదులు) చేయువారికి ఏ గతి లభించునో, ఆహితాగ్నులకు ఏ గతి లభించునో, సంన్యాసులకు (లేదా యుద్ధములో వెన్ను చూవనివారికి) ఏ గతి లభించునో, భూదానము చేసేవారికి ఏ గతి లభించునో ఆ గతిని నీవు పొందెదవుగాక. నేను అనుజ్ఞ ఇచ్చుచున్నాను. నాచేత సంస్కరింపబడిన నీవు ఆత్యుత్తమములైన లోకములకు వెళ్టము. (ఈ రెండు శ్లోకములు ప్రాచ్య పతిలో లేవు) 29, 80 మూ. ఏవముక్త్వా "తాం దీప్తామారోప్య పతగేశ్వరమ్‌, తే దదాహ రామో ధర్మాత్మా స్వబంధుమివ దుఃఖిత*.

-ఆఅరణ్యకాండము 858

(వ. ఆ. ధర్మాళ్మాజు ధర్మాత్ముడైన, రామఃజరాముడు, ఏవమ్‌ జట్టు, ఉక్త్వా జు వలికి, వతగేశ్వరమ్‌ = వడ్షిరాజైన జటాయువును, చితామ్‌ = చితను, -అరోన్య == ఎక్కించి, దుఃభితః= దుఃథించుచున్నవాడై, స్వబన్దుమివ == తన బంధువును వఠె, దదాహ = కొల్చెను. (

లాం ధర్మాత్ముడైన రాముడు ఇట్లు వలుకుచు, జటాయువును చిళి.పై ఎక్కించి, చాల దుఃభించుచు తన ఐంధువునకు వఠె దహనసంస్కారము చేసెను.

మూ. రామాఒఠథ నహసొమ్మితిర్వనం గత్వాన వీర్యవాన్‌, త్రి్తి స్రూలాన్‌ హత్వా మహారోహీననుతస్తార తం ద్విజమ్‌,

(వ. అ. అథ == పిమ్మట: వీర్యవాన్‌ జి వరా[క్రమవనంతు డైన, రామఃజా రాముడు, సహసౌమి్మితిః జా లమ్మణసమేళుడై వనమ్‌ ఇ వనమును గూర్చి, గత్వా జ వెళ్ళి, స్పూలాన్‌ జ పెద్దవెనః మవారోహీన్‌ జ పెద్ద రోవామృగములను, హత్వా == చంపి+తం ద్విజమ్‌ ఇ= అ వష్నిని గూర్చి, అనుళస్తార = దర్భలు వర చెను.

తా. పరాకమవంతుడైన రాముడు లవ్మణసమేతుడై ఆడవిలోనికి వెళ, “లావుగా నున్న పెద్ద రోహిమృగలను చంపి, జటాయువునకు పిండ[వదానము చేయటకై, దర్భలు వరచెను. 82

మూ. రోపొమాంసాని చోత్కృళ్య పేశీకృత్య మహాయశాః, 88 శకునాయ దదౌ రామౌ రమ్యే హరితళాద్వలే.

ఫాని=రోహిమృగమాంసములను: ఉత్క్భృర్యజ పెకలించి, "పేశీకృత్యముద్దగా చేసి, రమ్మే ఇ సుందర మైన? వారితకాద్వలే = ఆకువచ్చని వచ్చికటీడునందు; శకునాయ = వక్షికొరకు దదౌ = క మును”

కా. మవాయశళఃశాలియేన రాముడు రోహిమాంసములు తీసి ముద్దచేసి? రమ్యమైన ఆకువచ్చని వచ్చిక వపిడునందు జటాయువుకొరకు పిండముల ఛిచ్చెను.

నీళ్‌కే శ్రీమ్మదామాయణము మూ. యత్త(త్చేతస్య మక్త్యస్య కథయ న్లి ద్విజాతయజ "రీకీ తత్వ్వళ్షగమనం తస్య ప్మీత్యం రామో జజుప హహ,

వప. అ. తత్‌ జు (వసిద్ద మైన, యత్‌ == దేనిని, ద్విజాతయః జ (వాహ్మ ణులు, (పేతస్యజు మరణించిన, మ ర్త్యస్య = మానవునకు, స్వర్ణగమనమ్‌=స్వర్గ మును పొందించే దానినిగా, కథయ న్తి == చెప్పుదురో, తర్‌ ఆఆ, ప త్యమ్‌=పితృ,. చేవళాక మైన మంగతమును, తస్య = ఆ జటాయువునకు, జడావ == జపీంచెను

తా. ఏ మం్యతము మరణించిన మానవుని స్వర్గమునకు వంపు నని చాహ్మణులు చెప్పుదురో అట్టి పేతృదేవతలకు సంబంధించిన మం[తమును- రాముడు ఆ జటాయువుకొరక్రై జపించెను. ర్రి&

మూ, తతో గోదావరీం గత్వా నదీం నరవరాత్మజా, తిర్‌ ఉదకం చ[కతుస్తస్మె గృ్మధరాజాయ తావుభౌ.

(వంఆ. తతః = అటుపిమ్మట, ఉభౌజఇద్ధర్రైన, తౌజఆ, నరవరాత్మజౌ ౯= రాజకుమారులు, గోదావరీం నదీమ్‌ = గోదావరీనదిని గూర్చి, గత్వాజ వెళ్ళి, తస్మైజ ఆ, గృధరాజాయజ జటాయువునకు, ఉదకమ్‌ ఉదకమును, చ(కతుజ జ చేనీరి.

శా. పిమ్మట అ రాజకుమారు లిద్దరూ గోదావరీనదికి వెళ్ళి ఆ జటాయువు నకు ఉదకతర్పణములు చేసిరి, కిస్‌

మూ, శాస్త్రదృ ష్షేన విధినా జలే గృ(ధాయ రాఘవా, లి

స్నాత్వా తౌ గృ(ధరాజాయ ఉదకం చ([కతు స్తదా.

(ప అ. తదా= అప్పుడు, రాఘవౌ రామలవ్మణులు, కాస్త్రదృష్టేనజు శాస్త్రమునందు చూడబడిన, విధినా = విధిచేత, గృ్యధ్రాయ == ఆ జటాయువు నిమిత్తము, జలే = నీటియందు, స్నాత్వా== స్నానముచేసి, గృధ్రరాజాయ == జటాయువునకు, ఉదోకమ్‌ = ఉదకమును, చకతుః= చేసిరి (ఇచ్చిరి).

కా, ఆ రామలన్మణులు అప్పుడు ఆ జటాయువును ఉద్దేశించి శాస్తో9ిక్త (గ్రశారమున నద్మిలో స్నానము చేసి ఆతనికి జలతర ఎణములు చేసిరి, 86

అరణ్యకాండము శికిక్‌ మూ. న గృ్య్యధరాజః కృతవాన్యశన్మరం సుదుష్క్టరం కర్మ రణే నిపాతితః, మహర్షికల్పేన చ నంస్కృత స్తదా జగామ పుణ్యాం గతిమాత్మనః శుభామ్‌. ర్‌? వ, అ. రజే=ు యుద్ధమునందు, సుదుష్కరమ్‌ = చేయటకు చాల కష్ట మైన, యశస్కరమ్‌ = కీర్తిని కలిగించు, కర్మ = కర్మను, కృతవాన్‌ = చేనిన వాడు, నిపొతితః== వడగొట్టబడి నవాడు అయిన, సః గృ్యధరాజఃజ అ జటా యువు, తదాజ అప్పుడు, మహార్షికల్పేన = మహర్షితో సమానుడై న రామునిచేత, సంస్క్యృతః జ సంస్క-౮వబిడినవాడై పుణ్యామ్‌ జ పుణ్యము, వభామ్‌ =మంగళ [వదము అయిన; ఆత్మనః జు తనయొక్క; గతిమ్‌=గతిని, జగామ=పొందెను. లా. చేయటకు చాల కష్టమెన; కీర్తికరమైన వని చేసి యుద్ధములో [పాణ ములు విడచిన ఆ జటాయువు మహర్షి వంటి ఆ రాముడు నసంస్కరించుటచే పుణ్యము, మంగశ్మవదము ఆయిన, తనకు తగిన ఉత్తమగతిని పొందెను. 87 మూ. కృతోదకౌ తొవపి వక్షిస త్రమే నీరాం చ బుద్దిం (పజీధాయ జగ్మతుః, ఠి (వవేశ్య సీతాధిగమే తతో మనో వనం సుేన్దా)విన విష్ణువానవౌ. రిరి ఇత్యార్లే శ్రీమ్యదామాయణే వాల్మీకీయే ఆదికావ్యే అరణ్యకాడ్డే అషవష్షితమః సర్గః. బబ [0 వ. అ. తౌ ఆసీజు ల రామలక్మణులు,; కృతోదకౌ జ చేయబడిన తర్ప్చ ణములు గలవారె, వక్షినత మేజవ&ీ(శేన్గుని యందు, స్థిరామ్‌జుస్టీర మైన; బుద్ధిమ్‌ == బుద్ధిని, (వణిధాయ = ఉంచి? తతః అటుపిమ్మట, సీఠాధిగమే = సీతను స్రాందుబయందు, మనః = మనస్సును: [వవేళ్యజ= (వవేళ పెట్టి, సురేగ్దాదేవతా [వరువులై న, విష్ణువానవావివ జ విద్ణున దేవేందుడూ వలె, వనమ్‌ = వనమును గూర్చి: జగ్ముతుః = వెళ్ళిరి*

856 శ్రీమ్మదామాయణము

ఠా, ఆ రామలక్ముణులు జటాయువుకు జలతర్చణములు చేసి, ఆతని

మాట పై దృఢమైన నమ్మకముతో సీతను వెదకవలె నని నిశ్చయించుకొని దేవ

తల (_వకువు వైన విన్ణువు, ఇం్మదుడువలె ఆడవిలోనికి వెళ్ళిరి. లికి

“'కాలానందిని*అను శ్రీమ్మదామాయణాం[ధవ్యాఖ్యానమునందు అరణ్యకాండలో ఆరువదిఎనిమిదవ సర్గ సమా వ్రము.

అథ ఏకోనస_ప్తతితమః సర్గః కే

[రక్షణుడు అయౌములిని కొత్షంచుటి శవింధుని ఖానళవ్రలలో

బివగ్రావన్చు రామలక్షఖులు బింజించుటు ].

మూ, కృతై్రవముదకం తస్మై పన్ధితా రామలక్మణౌ, అవీకనా వనే సీతాం పశ్చిమాం జగ్మతుర్దిళమ్‌. క్షే (వ, అ. ఏవమ్‌ == కట్టు? రామలక్ముణౌ == రామలవ్మబణులు, తన్మై = అ జటాయువునకు, ఉదకం కృళౌపైాడా తర్పణములు ఇచ్చి, (వస్థితౌ = (వయాణ మైనవారై, వళ్చిమామ్‌ == వశ్చిమమైన, దిశమ్‌ జ దిక్కును గూర్చి ననేజవనము నందు, సీతామ్‌ = సీతను, ఆవేశమాణె = వెదకుచున్నవారై , జగ్మతుఃజ వెళ్ళిరి తా. రామలక్ష్మణులు ఈ విధముగా జటాయువునకు ఉదక్కకియలు చేసి, సీతను వెదకుచు, పశ్చిమముదిక్కు- వైపునకు వెళ్ళిరి, శే మూ. తౌ దిశం దశీణాం గత్వా శరచాపాసీధారిబౌ, అవి[పహతమైత్వాకూ పన్ధానం (పతి పేదతుః, లి [ప అ. శరచాపానిరారిణొ == బాణములను, ధనస్సులను, ఖడ్గములను ధరించిన, తౌ = ఆ; ఐచ్వుకి 22 రామలక్ష్మణులు, తామ్‌ = ఆ, దశిణామ్‌జ=దదీ ఇపు, దిళమ్‌ = దిక్కును గూర్చి? గలనా వెళ్ళి, అవ్మివహతమ్‌ ఇ నలగగొట్టి బడని(జను లెవ్వరూ సంచరించని)? వన్దానమ్‌ = మార్గమును, (వతి పేదతుః = పొందిరి. లా. ఆ రామలక్మణులు బాణములను, ధనస్సులను, ఖఇడ్గములను ధరించి, దక్షిణదిక్కు వైపు వెళ్ళి అకగాడ ఎవ్వరూ నంచరించని మార్గమును పొందిరి =2 మూ. గుల్మైర్వు త బహుఖిర్లతాభిశ్చ ప్రవేష్టితమ్‌,

ఆవృతం సర్వతో దుర్గం గహనం ఘోరదర్శనమ్‌- క్రి

858 శ్రామ్మ్యదామాయణము (వం అ. బవుంభిఃజ అనేక మైన; గుల్మైః== ఫొదలచేతను, వృషైశ్చోణు వృతకములచేతను, లతాభిళ్చ = లతలచేతను, (వవేస్టితమ్‌జచుట్ట బడినది, సర్వతః ఇ= అన్ని వ్లైపులో, అవృతమ్‌ = కప్పబడినది, దుర్గమ్‌ = నడవ శక్యము కానిది, గహనమ్‌ జూ [వవేశింప శక్యము కానిది, 'ఘోరదర్శనమ్‌ = భయంకరమైన దర్శ నము కలది ఆయిన (మార్గమును చేరిరి). తా, ఆ మార్గమునందు ఆజడుగడుగునా అనేకమైన ఫొదలు, పృషములు, లతలు ఉండెను. అన్ని మూలలా కప్పబడి యండుటచేత (నవేశించుటకు గాని, నడచుటకు గాని కష్టమై చూచుటకు భయంకరముగా ఉండెను. థి మూ. వ్యత్మికమ్య తు వేగేన వ్యాళశసీంహనిషే వితమ్‌, సుభఖీమం తన్మహారణ్యం వ్యతియాతొ మహాబలౌ. 4 [వ అ. మహవాబలౌజు గొన్స బలము గల ఆ రామలశ్యణులు, వ్యాళ సింపానిషేవితమ్‌ = దుష్టగజములచేతను + సీంహములదేతను 'సేవించబడిన, సుఖీమమ్‌ = చాల భయంకరమైన, తత్‌ ఇ అ, మహారణ్యమ్‌ = మహారణ్యమేను, వేగేన = వేగముతో, వ్యశికమ్య = దాటి, వ్యతియాతొ జ వెళ్ళిరి, తా, మవోబలకాలులైన ఆ రామలవ్మణులు దుష్ప్టగ జములకు, సింహ ములకు నివాసస్టానమైన, భయంకరముగా ఉన్న అమవావనమును వేగముగా దాటి వెళ్ళిరి. శ్తీ మూ. తతః పరం జనస్థానా త్రికోరిశం గమ్య రాఘవౌ, (కౌజ్చారణ్యం వివిశతుర్గహనం తొమహౌజసొ, 5 (వ, అ, తతః వరమ్‌ = అటు పిమ్మట, మహౌజసొ = గొప్ప తేజస్సు గల, తౌజ ఆ, రాఘవౌజు రామలన్మణులు, జనస్థానాల్‌ లు జనస్థానమునుండీ, [కి(కోళమ్‌=మూడు (కోశముల దూరము, గమ్య ఇ వెళ్ళి, గహనమ్‌[వవేశించ శక్యము కాని, (కౌళ్బారణ్యమ్‌ = ౌంచారణ్యమును, వివిశతుఃజ[(పవేశించిరి. లా, పిమ్మట గొవ్చ తేజస్సు గల ఆ రామలవ్మణులు జనస్థానమునుండి మూడు కోసుల దూరము వెళ్ళి, (పీవేశంవ శక్యము కాని (కౌంబారణ్యములో (వవేశించిరి. ర్‌

అరణ్యకాండము 889 మూ. నానామేఘఘనపఖ్యం (పహృష్టమివ సర్వతః, నానాపక్షిగణై ర్యుక్తం నానావ్యాశమృగ్లై ర్యుతమ్‌, దిదృకమాణె” వైదేహీం తద్వనం తౌ విచిక్యతుః, తతి త్మతావతిష్టన్తౌ సీతాహరణకర్శితౌ. 6,7 ప ఆ సితార ణకర్మ్శిలౌ = సీతాహరణము. చేత కృశింవచేయబడిన, తౌజ ఆ రామలమ్మణులు, వైదేహీమ్‌ == సీతను, దిదృకమాణౌ = చూడ దలచుచున్నవారై, తత త్మ: అక్క-డక్కాడ, అవతిష్టన్హా = నిలచుచున్న వారై, నానామేఘఘన్మవఖ్యమ్‌ == అనేక మేఘముల గుంపుతో సమానము, సర్వ ఈ == అంతటా, (వహృాష్టమిన = సంతోషించుచున్నది వలె ఉన్నది, నానావక్ష గజైః = అనేకవిధములై న_ వకుల సముదాయములతో, యుక్రమ్‌ = కూడినది నానావ్యాళమృగై ॥ == అనేకవిధములైన సర్పములతోను, మృగములతోను= యుళతమ్‌ == కూడినది అయిన, తత్‌ = అ, వనమ్‌ జ వనమును, విచిక్కతుః = వెదకిరి తా, సీత ఆవహరించబడుటచే కృశించిన ఆ రామలవ్మణులు, సీతను. చూడవలె నను కోరికతో, మధ్య మధ్య ఆగుచు, ఆ వనమునంతా గాలించి వెద 80. ఆ వనము మేఘాల గుంవు వలె ఉండెను. పుష్పవృజదులతో నిండి ఉండు టచే సంతోషించుచున్నట్లు ఉండెను* దానిలో అనేకవిధములై న వక్షిగణములు, అనేక విధములైన సర్పములు, మృగములు నివసించుచుండెను. 0,7 మూ. తతః వూర్వే” గత్వా (త్మికోళం (భ్రాతరౌ తదా, కాజ్బారణ్యమతి[కమ్య మతజ్ష్మాశమమ న్తరా. 8 దృష్ట్వా తు తద్వనం ఘోరం బహుఖీమమృగద్విజమ్‌, నాసాన త్వ్వనమాకీర్ణం సర్వం గహనపాదపమ్‌, ర్ట దదృశాతే గిరౌ తతత దరీం దశరథాత్మజౌ, పాతాశసమగమృీరాం తమసా నిత్యసంవృతామ్‌. 10 (వ. అ. తదాజ అప్పుడు: (భాతరౌ = సోదరులై న, తౌ దశరభాత్మజౌజు

1360 శ్రీమ్మదామాయణము ఆఅ రామలన్మణులు, తతఃజ అక్కడినుండి, పూ ర్వేణజతూర్పుగా , (తి(కోశమ్‌జు మూడు (కోళశముల దూరము, గత్వాజ వెళ్ళి, జాజ్బారణ్యమ్‌, = (కౌంచారణ్య -మును, ఆత్మికమ్య=దాటి, మతజ్గాశమమ్‌ ఆ న్లరాజుమతంగ్యాళ మమునకు మధ్య, *ఊఘూరమ్‌ = భయంకరము, బహుఖీమమృగద్విజమ్‌ = అనేకములైన భయంకర -ములైన మృగములు, వకులు గలది, నానాస త్ర్య్వసమాకీర్ణమ్‌ = అనేకవిధములై న మృగములతో వ్యాన్తము, గహనపాదవమ్‌జ[వవేశింప శక్యము కాని వృశములు కలది. అయిన, సర్వమ్‌ = సమస్తమైన, తత్‌ = ఆ, వనమ్‌ = వనమును, దృష్ట్వా == చూచి, త్యతజ అక్కడ, గిరౌ జ పర్వతమునందు, పాతాళ సమగమ్మీ రామ్‌ = పాతాళమువతె లోతైనది, తమసా = చీకటితో, నిత్యసంవృతామ్‌ = నిత్యము కవ్పబడినదీ అయిన, దరిమ్‌ = గువాను, దద్భశాలే ఇ చూచిరి తా. అప్పుడు సోదరులైన ఆ రామలక్ష్మణులు అక్కడినుండి తూర్పుగా మూడు కోసుల దూరము వెళ్ళి. కాంచారణ్యము దాటి, దానికీ మతంగ్మాశమానికీ మధ్య భయంకర మైన ఒక మహారణ్యమును చూచిరి, అది అనేక (కూరజంతు వులకు, వకులకు నివాసమై !1యుండెను. ఆంతటా (కూరమృగములు సంచరించు చుండెను. చెట్టు చాల దగ్గరదగ్గరగా ఉండుటచే [వవేశింఛుటకు శక్యము కాకుండా ఉండెను, ఆ వనములోని ఓక వర్వతమునందు వారికి పాతాళము వబే లోతైన ఒక గుహ కనబడెను అది నిత్యము చీకటితో నిండి ఉండెను. 6,9,10 మూ. ఆసాద్యతా నరవ్యా_ఘౌ దర్యా స్తస్యావిదూరతః, దదృకాతే మాహారూపాం రాక్షసీం వికృతాననామ్‌. 11 వ. అ. తౌజఅ, నరవ్యామౌజు నర _శేస్టులు, ఆసాద్య = సమీపించి, తస్యాః ఆ, దర్యాః = గుహయొక్క, విదూరతః = సమీవమునందు, మవి రూపామ్‌ = పెద్ద ఆకారము గల, వికృతాననామ్‌ = వికృతమైన ముఖము గల, రాక్షసీమ్‌ = రావసన్తీని, దద్భళాతే _ చూచిం. - ఠా. నరులలో శేష్టలైన ఆ రామంవ్మణులు ఆ గుహను సమీపించి, చాని దగ్గర పెద్ద ఆకారము, వికృతమైన ముఖము గల ఒక రాక్షసస్త్రీని చూచిరి. మూ, భయదామల్బనత్త్వానాం వీభత్సాం రౌాదదర్శనామ్మ్‌ లమోదరీం తీక్టదంష్థాాం కరాశీం పరుషత్వచమ్‌, 12

భక్షయ న్తీం మృగాన్‌ భీమాన్‌ వికటాం ము క్రమూర్థజామ్‌ వైంషేతాం తౌ తతన్హ్మ్యత (భాతరౌ రామలక్మణౌ. 18 (వ. అ. తతఃజ పిమ్మట; (ొతరౌ == సోదరులైన, తౌ రామలచ్మణౌజ ఆ రామలక్ష్మణులు, అల్పసత్తానామ్‌ జు అల్బబలము గలవాకికి, భయదామ్‌ == భయమును కలిగించేదీ, బీలత్సామ్‌ = అసహ్య్మముగా ఉన్నది, రౌదదర్శనామ్‌ జ భయంకరమైన దర్శనము *" కలది, లమ్మోదరీమ్‌ = [వేలాడుచున్న " ఉదరము కలది, తీచ్చదంష్టాామ్‌ = తీష్టములైన కోరలు గలది, కరాళీమ్‌ = ఎత్తుపల్లములు గలది, పరుషత్వచమ్‌ = వరుషమైన చర్మం గలది, భీమాన్‌ ఐ భయంకరము లన, మృగాన్‌ ఇ మృగములను, భ్రమయ నీమ్‌ జ భశించుచున్నది, వికటామ్‌ == వికృతాకారము గలది, ము క్రమూర్చజామ్‌ = విడువబడిన కేశములు కలదీ అయిన ఆ రాషసిని, తతః అక్క-డ+ 'ప్రైకేతామ్‌ జ చూచిరి, లా, ఆ, రావనసీ దుర్చలులకు భయమును కలిగించేదిగా ఉండెను. ఆస్యహ్యూమును కలిగించే రూపముతో చూచుటకు (కూరముగా ఊండెను. (వేలాడు చున్న పొట్ట, తీన్షములైన కోరలు, ఎళ్తు వల్దములతో కూడిన అవయవాలు, వరుషమెన చర్య, విరబోనిన జుట్టు: వీటతో ఆమె ఆకారము చాల వికృతముగా ఉండెను. అటి ఆ రాకని, ఆక్కడ: సోదరులైన రామలవ్మణులకు కనబడెను. ట్‌ మూ. సా నమాసాద। తౌ వీరౌ వజన్తం (భాతుర్మగతః; వహి రంస్యావ హేత్యుక్వా సమాలమృత లక్ష్మణమ్‌. 14 వ. అ. సాజ=ఆ రామి, వీరౌ 2 వీరులై న తొ = రామలవ్మణులను, సమాసాద్య = సమీపించి, ఏహిజరమత్త! రంస్యావహే = రమించదము, ఇలిజ అని, ఉక్వాజు పలికి (బాతుః 22 అన్న గొ రియొక్క-, అగతః== ఎదుట, వజ నమ్‌ ఇ వెళ్ళుచున్న, లక్ష్మణమ్‌ 22 లమ్మణుబ్దే, నమాలమృత ఇ పట్టుకొనెను. తా. ఆ రాషసీ విరలిన * రామలక్మణులను సమీపించి “అన్నగారి అతనిని పట్టుకొనెను. |! మూ. ఉవాచ చేని వచనం సౌమ్మితిముపగూహ్య సా, అహం త్వయోముఖీ నామ లబ్దా తే త్వమసి (షీయః,

శ69 శ్రీమ్మ్యదామాయణము నాథ పర్వతకూటేషు నదీనాం పులినేషు చ, ఆయుః శేషమిమం వీర త్వంమయా సహ రంస్య సే 16 (వ. ఆ. సాజ ఆమె, సౌమితిమ్‌ = లమ్మణుణ్ణి, ఉవగూవ్యా=కౌగ ఛించుకొని, ఏనమ్‌ == ఇతనిని గూర్చి, వచనమ్‌ = వచనమును, ఉవాచ చ= పలికెను. ఆహం తుజ నేను, అయోముభీ నామ= అయోముఖి అను పేరు గల చోనను. లేజ నీకు, లబ్ధా == పొందబడితిని; త్వమ్‌ = నీవు, |[పియః = (పియు ఊచవు, అసీ= అయి ఉన్నావు. వీర= ఓట: వీరుడా । నాథ =ఆనాథా। ఇమమ్‌ = ఈ, ఆయుః శేషమ్‌ = ఆయుర్ద్జాయ కేషమును, త్వమ్‌ == నీవు, మయా సవా నాతో కూడ, వర్వతకూటేషు = వర్వుతశిఖరముల పైనా, నదీనామ్‌ = నదుల యొక్క, పులినేవు చ== ఇసుకతిన్నెలయందు, రంస్యసే = (క్రీడించగలవు. తో, ఆమె లమ్మణుణ్ణి కౌగలించుకొని, ఆతనితో ఇట్లు పలికెను. “నా "పేరు అయోముళి, నేను సీకు లభించినాను. సీవు నో (పియడవు, వీరుడా : నాథాః ఇంక నీ మిగిలిన ఆయుర్జాయకాల మంతా నాతో కలిసి వర్వతశిఖరములమీదా నదుల ఇసుకో తిన్నెల మీదా [కీడించుము "” మర్‌ 16 మూ- ఏవము క్రస్తు కుపితః ఖడ్గముద్భృత్య లక్ష్మణః, కర్ణనాసా స్తనం తస్యా నిచకర్తారినూదనః. * 17 (ప. అ. ఏవమ్‌ = ఇట్టు,ు ఊ క్తః== పలకబడిన, ఆరిసూదనః = శ్యశువు అను నశింవచేయువాడైన, లక్ష్మణః = లక్మణుడు, కుపితః == కోపించినవాడ్రై, నమ్‌ = చెవులను, ముక్కును, స్తనములను, చకర్త జ ఛేదించెను, తా. శతుసంహారకుడైన లక్ష్మణుడు ఆమె మాటలు విని, కోవముతో ఖడ్గమును తీసి ఆమె ముక్కు, చెవులు, స్తనములు ఖండ్తించెను. క్ష? మూ. కర్ణనా సే నికృత్తే తు విస్వరం సా వినద్య చ, యథాగతం (_పద్యుదావ రాక్షసీ ఖీమదర్శనా. 18 (పః అ. భీమదర్శనా = భయంకరమైన దర్శనము గల, సా రావసీ= ఆ రావసస్త్రీ, కర్ణనా సే= చెవులు ముక్కూ, నికృ త్తేజచేదించబడగా, విస్తరమ్‌ జు

ఆరణ్యకాండము 888 విపరీతస్వరము కలుగునట్టుగా, వినద్య = అరచి, యథాగతమ్‌ వచ్చిన విధము గానే, | వద్ముదావ = వరుగెత్తెను. ౮ | ళా. చూచుటకు భయంకరముగా ఉండు ఆ రాక్షసి ముక్కు, చెవులు, చేదింవబడగా, వికృతస్వరముతో ఏడ్చుచు వచ్చిన మార్గముననే పారిపోయెను. వి. ఈ అయోముఖీవృత్తాంతము (ప్రాచ్యపారములో లేదు. 180 మూ. తస్యాం గతాయాం గహనం [వజన్తై వనమోజసా, ఆసేదతురమ్మితమ్నో (వాతరౌ రామలక్మణౌ. 19 (వప అ. తస్యామ్‌జ ఆమె, గతాయామ్‌జ వెళ్ళిన దగుచుండగా, (వజన్తౌజ నడచుచున్న, (భాతరౌ = సోదరులైన, అమ్మితమ్నోా == శతుసంవోరకులైన, రామలక్ష్క్ముణౌ == రామలక్ష్మణులు, &జసా ౯ తేజస్సుతో, గవానమ్‌ = [వవేశింవ శక్యము కాని, వనమ్‌ ౯= వనమును, ఆ'సేదతుః = సమీపించిరి. లా ఆరావసీ వెళ్ళిపోయినతరువాత, శ్మృతుసంవోరకు లైన సోదరులైన రామలక్ష్మణులు, తేజస్సుతో: [వవేశింన శక్యము కొని ఆ వనములోనికి [వవే శించిరి. 19 మూ. లక్మణస్తు మవితేజాః సత్త్వవాన్‌ శీలవాన్‌ శుచిః, అ(బవీ(త్చాక్షలీర్వాక 8? [కాతరం దీవ్రతేజనమ్‌. ల) [వ అ. మవిజేజాః = గొప్ప తేజస్సు కలవాడు, సత్త్వవాన్‌ = బల వంతుడు, శీలవాన్‌ = మంచి శీలముకలవాడు, శుచిః జ వవ్మితుడు అయిన, లక్మ విస్తు ౯ లక్ష్మణుడు, [ప్రాజ్దలిఃజకట్టవిడిన దోసీలి కలవాడై, దీవ్రతేజసమ్‌=(వకా శించుచున్న తేజస్సు గల (భ్రాతరమ్‌జసోదరుని గూర్చి, వాక్యమ్‌ వాక్యమును, తా. మవితేజఃకాలిః బలవంతుడు, ఊత్తమశీలము కలవాడు, వవిశుడు ఆయిన లక్ష్మణుడు అంజలి ఘటించి; తేజస్సుతో (వజ్వలించుచున్న అన్నగా రితో ఇట్లు పలికెను, ర0 మూ. స్పన్షతే చ దృఢం బాహురుద్విగ్నమివ మే మనః; చి (ప్రాయళ శ్చాప్యనిష్టాని నిమిత్తాన్యుపలకయే, ౪||

884 శ్రీమ్మదామాయణము (వ, అ. మే=నాయొక్క, వాహుఃజ బాహువు, దృఢమ్‌= అధికముగా? స్పన్షతే జ అదురుచున్నధి. మనః = మనస్సు, ఉద్విగ్నమివ = దిగులు చెంచి నట్టు ఉన్నది. [ప్రాయళః= ఎక్కువగా, అనిష్టాని = అనిష్టమును కలిగించు, నిమిత్తాని = శకునములను, ఉవలకయే = చూచుచున్నాను. తా. నా బాహువు ఎక్కువగా అదరుచున్నది. మనస్సు దిగులు చెందు చున్నట్టున్నది ఎక్కువగా అనిష్టసూచకములైన అవళకునములు కనఐడు చున్నవి. ల్యే మూ. తస్మాతృళజ్టీభవార్య త్వం కురుష్వ వచనం పొతమ్‌, మమేవ హి నిమిత్తాని సద్యః శంసనన్తి స్య్యభమమ్‌. 22, వ, అ, ఆర్య== పూజ్యుడా | తస్మాత్‌ = ఆ కారణమువలన, త్వమ్‌ జా నీవు, సజ్జీభవ = నన్నద్ధుడవు కమ్ము. పాతమ్‌ = హితమైన, వచనమ్‌ = నౌ మాటను, కురుష్వ = చేయము. నిమిత్తాని = దుఃశకునములు, సద్యః== వెంటనే రానున్న , సం్యభమమ్‌ = భయమును గూర్చి, మమజ నాకు, శంస న్తీన ప్‌: చెప్పుచున్నట్టున్నవి. రా. పూజ్యుడవైన రామా : అందుచే రాబోవు ఆపదను ఎదుర్కొనుటకు సిద్ధముగా ఉండుము. నేను చెప్పిన పొతవాక్యమును వినుము మన కేదో ఆవద వెంటనే రానున్నట్టు ఈ దుఃశకునములు నాకు చెప్పుచున్నట్లున్నవి వలి మూ. ఏష వకఖ్బులకో నామ పక్షీ పరమదారుణః, ఆవయోర్విజయం యుద్ధే శంసన్నివ వినర్దతి. లి ధి ద (వ, అ. పరమదారుణః = మిక్కిలి భయంకర మైన, వఖ్ఞులకో నామ ౬ వంచులక మను పేరు గల, ఏషః పక్షీజ ఈ పక్షి యుద్ధే ఇ యుద్ధమునందు, ఆవమయోః జ మన ఇద్దరికి, విజయమ్‌ = జయమును, శంసన్నివజ చెప్పుచున్నదా అన్నట్టు, వినర్ధతి = ధ్వని చేయుచున్నది. తా. చాల భయంకరమైన వంచులక మనే ఈవక్షి కూతను వట్టి యుద్ధములో మనకు జయము రానున్నట్టు తోచుచున్నది, £తి

ఆరణ్యకాండము 868 మూ. తయోరన్వేషతోరేవం సర్వం తద్వనమోజసా, సంజక్ఞే విపులః శబ్దో (పభజ్ఞున్నివ తద్వనమ్‌. రత్త (వ.ఆ తయోఃజ ఆ రామలక్ముణులు, ఏవమ్‌ =ఇట్లు, ఓజసాజువర్మాక మముతో, సర్వమ్‌ = నమి స్తమైన, తత్‌ వనమ్‌ = ఆ వనమును, అన్వేషతోః జా వెదకుచుండగా. తత్‌ వనమ్‌ = ఆ వనమును, (వభజ్దాన్నివజవిరచుచున్నది వలె, విపుల: == అధిక మెన, శబ్లః = శబ్దము, సంజజ్లే = కలిగెను. క ది టె కా తా. ఆ రామలక్మణులు ఈ విధముగా తమ తేజస్సుతో అ వనము నంఠొ వెదకుచుండగా, ఆ వనమును విరచివేయుచున్నట్టు ఒక మవిశబ్దము వెలువడెను.* మూ. నం వేష్టితమివాత్యర్థం గగనం మాతరిళ్వనా, వనన్య తస్య శబ్లో 2౬భూద్దివమాపూరయన్నివ. ర్‌ [వ. ఆ గగనమ్‌ జ అకాళము, అత్యర్థమ్‌ = మిక్కిలి, మాతరిశ్వనా == వాయువుచేత, సంవేస్టితమివ == చుట్టబడినట్టుండెను. తస్యజఆ, వనస్యజవనము యొక్క, శబ్దః జు శబ్దిము, దివమ్‌ = ఆకాళమును, ఆపూరయన్నివ = నింపు చున్నది వలె, అభూత్‌ == ఆయెను. తా, ఆకాశము నంతా గాలి చుట్ట బెట్టినట్టు అయ్యెను, ఆ వనము ధ్వని ఆకాశమును నింపుచున్నట్టుండెను. రిస్ట్‌ లు మూ. తం శబ్ధం కాజ్జమాణన్తు రామః కకే నవినుజః, దదర్శ సుమహాకాయం రాక్షసం విపులోదరమ్‌. ర్లిగ్రి [వ అ తం శబ్దమ్‌ = ఆ శద్దమును, కొజ్జమాణః = కోరుచున్నవాడై, నవోనుజః = తమ్మునితో కూడిన, రామఃజ రాముడు, కకే = పొదయందు, సుమవోకాయమ్‌ జ చాల పెద్ద శరీరము కల, విపులోదరమ్‌ ఇ విశాలమైన ఉద తాం ఆ శబ్దము ఎట్టు వచ్చినదో తెలియ గోరిన, లక్మణసమేతుడ్రైన రాముడు ఇటు అటు చూచి, ఒక పొదలో పెద్ద శరీరము, విశాలమైన ఉదరము గల ఒక రాక్షనుణ్తీ చూచెను. ర్డిగ్రి గ్‌గ్‌

366 శ్రీమ్మదామాయణము మూ- ఆ సేదతుస్తత నృత తావుభఖౌ (పముఖే స్థితమ్‌, వివృద్దమశిరో[గివం కబన్ధముదరే ముఖమ్‌. 27 (ప, ఆ, తతః == అటుపిమ్మట, తౌ ఉభౌ == వారిద్దరూ, త్యతజఅకగాడ ్రముఖే = తమఎదుట, స్థితమ్‌ = ఉన్నవాడు, వివృద్ధమ్‌ = చాలా -పెరిగినవాడు; అశిరో[గ్లీవమ్‌ == శిరస్సు ఈంరము లేనివాడు, ఉదశ్రే ముఖమ్‌ = ఉదరమునందు ముఖము గలవాడు అయిన, కబన్థమ్‌ = కదంధుణ్ణి, ఆ సేదతుః=సమీపించిరి తా. అంతలో ఆ రామలవ్మణులు అక్కడ తను ఎదుటకే ఉన్న కబం దుజ్జి సమీపించిరి. ఆతని చాల పెద్దగా పెరిగిన దేవహామునందు శిరస్సు కాని; కంరము కాని లేకుండెను. అతని ముఖము పొట్టలో ఉండను. ల? మూ. రోమభిర్నిచితై స్తీ క్లైర్మహాగిరిమివో[ చ్చితమ్‌, సీలమేఘనిభం ర్మౌదం మేఘ స్తనితనిస్వనమ్‌ రీ వ, ఆ. నిచిలైః = దట్టముగా ఉన్న, తః = తీక్తములై న, రోమఖిః:2 రోమములతో, ఉచ్చితమ్‌ = ఉన్నతమైన, మహాగిరిమివ _ మవావర్వుతము వళఠె ఉన్నవాడు, సీలమేఘనిభమ్‌ = నీలమేఘముతో సమానుడు, రౌ[దమ్‌ = భయం కరుడు, మేఘ స్తనితనిస్వనమ్‌ = ఉరుమువంటి ధ్వవి కలవాడు అయిన (కబంధుని నమీపించిరి). కా. ఆ రాషసుడు మొనలు దేరిన దట్టమైన రోమాలతో ఎత్తైన పర్వతము వలె ఉండెను. నల్దటి మేఘము వలె భయంకరుకైన ఆ రాక్షసుని ధ్వని ఉరుము వలె ఉండెను వా 28 మూ, అగ్నిజ్వాలానికా కేన లలాట స్టేన దీప్యతా, మహాపష్నేణ పిజ్లేన విపులేనాయకేన చ. రర ఏకేనోరసి ఘోరేణ నయనే నాకుదర్శినా, మహాద ష్టోంపపన్నం తం లేలిహానం మహాముఖమ్‌. తీ0 (వ. ఆ అగ్నిజ్వాలానికా కేనజ అగ్ని జ్వాలతో సమానము, లలాట ప్రేన== లలాటమునందున్నది, దీవ్యతాజ[వకాళించు చున్నది, మహాపష్షేణజ పెద్ధ రెప్పలు గలది, పీళ్లేనజవచ్చగా ఉన్నది, విపులేనజ విశాలమైనది, ఆయతేన చజపొడ వై నది

-అరణ్యకాండము 8607 ఆజదర్శినా=శీీఘమముగా చూచునది, -ఘోరేణజభయంకరమైనది ఆయిన, ఉరసీ = వకస్టలమునందున్న, ఏకేనజుఓక; నయనేనజనే[తముతో కూడినవాడు, మహో దంహ్లి9వవన్నమ్‌ == పెద్దకోరలతో కూడినవాడు, _ లేలివానమ్‌ = (నాలుకతో పెదవులు) నాకుచున్నవాడు, మవాముఖమ్‌ == "పెద్ద ముఖముగలవాడు అయిన, తమ్‌ = ఆ రాక్షనుని (సమీపించిరి. తా. ఆ రాక్షసుని శిరస్సు పొట్టలో ఉండుటచే ఆతని వక్షఃస్థలము మీద నున్న లలాటమునందు అతిపిశాలము,. దీర్చము అయిన న్మేతముండెను- అది అగ్ని జ్వాల వలె మండుచుండెను. వచ్చని (గుడ్డు గల ఆ న్మేతముమీద "పెద్ద రెప్పలుండెను. భయంకర మైన ఆ న్మేతముతో అతడు ఎంత దూరమైనా శభ ముగా చూడగలిగి ఉండెను. పెద్ద నోరు, దీర్షములై న కోరలు గల అతడు మాటి మాటికి నాలుకతో పెదవులు నాకుచుండెను. 89,80 మూ. భక్షయ న్తం మహీ మోరానృడసింహమృగద్విపాన్‌; ఘోరా భుజౌ వికుర్వాణజముభౌ యోజనమాయతాౌ- లీ! [వం అ, మహా ఘోరాన్‌ =చాల భయంకరములై న, బుకసింహమృగద్వి షాన్‌ = ఎలుగుబంట్లను, సింవాములను, మృగములను, ఏనుగులను, భక య న్తమ్‌ = భక్షించుచున్న వాడు, యోజనమ్‌ = యోజనదూరము, ఆయతౌ == పొడవైన, ఘోరౌ == భయంకరములై న, ఊబౌజరెండు, భుజౌ == భుజములను; వికుర్వాణమ్‌ = కదుపుచున్నవాడు (అయిన రావుని సమీపించిరి).. శా. అతడు అతిళయంకరములై న ఎలుగుబంట్లను;, సీంహములను, మృగములను, ఏనుగులను భశించుచుండెను. అమడ పొడవైన భయంకరము లైన రెండు భుజాలను కదుపుచుండెను. లే మూ, కరాభ్యాం వివిధాన్‌ గృహ్య బుఖన్‌ పక్షిగణాన్‌ మృగాన్‌, ఆకర్ష న్తం వికర్ష న్తమనేకాన్‌ మృగయూథపాన్‌. త్రి స్థితమావుృత్య సన్ఫానం తయోర్ఫాాత్రోః (పపన్నయోః* వ. అ. బుషెన్‌ జూ ఎలుగుబంట్లను, వివిధాన్‌ ఇ అనేకవిధములై న, వక్షి గణాన్‌ ఇ వడిసముదాయములను, మృగాన్‌ ఇమృగములను, అనేకాన్‌ =అనేకము

068 శ్రీమ్మదామాయణమూ లైన, మృగయూథపాన్‌ = మృగముల గుంపులలో (శేష్టమైనవాటిని, కరాభ్యామ్‌! = హస్తములతో, గృవ్యూజ వట్టుకొని, ఆకర్ష న్తృమ్‌ = తనవైపు లాగుచున్న వాడు, వికర్ష నమ్‌ = ఈడ్చుచున్న వాడు, (వవన్నయోః=సమీసించిన, తయోః: ఆ; (భ్యాతోః జ సోదరులయొక్క _ (తమయొక్క), వన్ధానమ్‌ = మార్గమును? అవృత్య = ఆవరించి, స్థితమ్‌ = ఉన్నవాడుఅయిన (ఆ రాషసుని సమీపించిరి)* శా. అ రాక్షసుడు అనేకవిధములై న వ&ిసమూహములను, మృగములను, ఎలుగుఐంట్లను, అనేకమృగ[శ్రేష్టములను తన చేతులతో వట్టి ఈడ్చుచు తన వెపు లాగుచుండెను. దగ్గరకు నచ్చిన ఆ రామలగ్మణుల మార్గమును ఆవరించి ఉండెను. 82 మూ. అథతౌ సమభి(కమ్య కోశమాషతే దదర్శతుః, రిల మహాన్తం దారుణం భీమం కబన్టం భుజసంవృతమ్‌,

కఐన్ధ్థమివ సంస్థానాదతి మోర్మ పదర్శనమ్‌. లి

1వ. అ. అథ=అటుపిమ్మట, తౌజఆ రామలక్ష్మణులు, సమభిికమ్యః

నడచి వెళ్ళి,, కోళమ్యాతే = కోను దూరమునందు, మహా న్రమ్‌ = చాల పెద్ద ఆకొరము గలవాడు, దారుణమ్‌ = (కూరుడు, భీమమ్‌ జ భయంకరుడు. భుజ సంవృతమ్‌ = భుజములచేత కవ్పబడినవాడు, సంస్థానాత్‌ జ శరీరాకారము. వలన, కబన్టమివ= మొండెము వలె ఉన్నవాడు, "ఘోర వదర్శనమ్‌ =భ యంకర మైన దర్శనము కలవాడు అయిన, కబస్థిమోక ఐంధుజ్ణి, దదర్శతుః=చూచిరి- లా, ఆ రామలత్మణులు ముందుకు నడచి వెళ్ళి కోసుదూరములో చాల

పెద్ధ శరీరము గలవాడు, భయంకరుడు, (కూరుడు అయిన కబంరుని చూచిరి. అతడు భుజములచేత కన్పబడియుండెను. ఆతని శరీరము మొండెము వలె

ఉండెను. అతడు చూచుటకు చాల భయంకరుడుగా ఉండెను.

వి. వెనుక “రాముడు తన ఎదుటనే ఒక పొదలో కబంధుని చూచెను

అని చెప్పబడినది. ఇక (డత రామలక్మణులు ముందుకు నడచి వెళ్ళిన పిమ్మట కబంధుణ్ణీ చూచినట్లుగా చెప్పబడుచున్నది _పాచ్యపారములో ఇట్టు కాక-రామ లన్మణులు ఈబంధుణ్ణీ చూచిరి అని చప్పి రెండు [కోసుల దూరమునుంచే ఆతడు: వారిడ్లరీనీ లాగుచుండెను అని చెన్పబడినది. లట

అరణ్యకాండము 6009 మూస మహాబాహురత్యర్థం (వసార్య విపులౌ భుజౌ, జ్మగాహ సహితావేవ రాఘవౌ పీడయన్‌ బలాత్‌. 5 1వ. అ. మవాబాహుః == పెద్ద బాహువులు గల, సఃజ ఆ కబందుడు, విపులౌ = పెద్దవైన, భుజౌ = భుజములను, అత్యర్థమ్‌ = మిక్కిలి, (వసార్యజ చాపి, సహితాటేవ = కలిసి యుండగానే, రాఘవౌ = రామలక్ష్మణులను, బలాల్‌ = బలమువలన, పీడయన్‌ == పీడించుచు, జ్యగాహ = వట్టుకొనెను.

లా. పెద్ద చేతులు గల అ రాక్షసుడు అతిదీర్షములైన తన చేతులు చాలదూరము చాపి, రామలవ్మణుల నిద్దరినీ బలముచేత పీడించుళు కలిపియే పట్టుకొనెను

ట్‌ మూ. ఖఇడ్గినౌ దృఢడధన్వానౌ తిగ్మ తేజోవపుర్ధరౌ, 1భాతరౌ వివళం (పాప్తౌ కృష్యమాణౌ మహాబలౌం ర్రిగ్ర

(వ. అ. ఖడ్గినౌ = అగ్గములు కలవారు, దృఢధన్వానౌ = దృఢ మైన ధనస్సులు కలవారు, తిగ్మశేజోవపుర్ధరౌజుత్మీవమైన తేజస్సు గల శరీరములను ధరించిసవాడు, మవోబలౌ == గొవృ ఐలము గలవారు అయిన, (భొతరౌజు ఆ షోదరు లిదరూ, కృష్యమాణౌ 2 లాగ ఐడుచున్నవారై, వివళమ్‌ = నము వళము

చి లేక, [పాప్తొ== ఆతనిని నమీపించిరి.

తా ఖడ్లములను, దృఢ ముఠై న థనస్సులను ధరించి త్మీవమైన తేజ స్స్సతో (వకాశించుడున్న బలశాలులైన ఆ రామలక్ష్మణులు అ, రావ్షనునిచే లాగ వడినవార , ఆతనికి లొంగిపోయి, ఆతని దగ్గర చేరిరి కిక

మూ. త్మ్యత థై ర్యేణ శూరస్తు రాఘవో నైవ వివ్యథే, బాల్యాదన్మాశ యక్వాచ్చ లక్మణన్వ్వతివివ్యఠే, 81 ఉవాచ న విషణ్ణః సన్‌ రాఘవం రాఘవానుజః,

వ. అ. త్మతజు అప్పుడు, శూరః జు హరుడైన, రాఘవః రాముడు చై శ్యేఐజడై ర్యముచేత, నైవ వివ్యలే౭= వ్యఠ చెందలేదు. లమ్మణస్తుంలవ్మలు డ్రైతే, బాల్యాత్‌ జబాల్యమువలనను, అనాశ యత్వాచ్చవ ఆశ యము లేకపోవుట వలనను , అరివివ్యథేజచాల వ్యథ చెందెను. సఃజఆ, రాఘవానుజఃజలమ్మణుడు,

870 శ్రీమ్మదామాయణమూ విషణః సన్‌ == విషాదము చెందినవాడై , రాఘవమ్‌ == రాముబ్జీ గూర్చి; ఉవాచ2 పలికెను.

శా. అప్పుడు శూరుడైన రాముడు ద్రైర్యవంతు డగుటచే వ్యథ చంద లేదు. కాని లమ్మణుడు బాలు డగుటచేతను, రాముడు కూడ కష్టములో చిక్కు- క్రానుటచే మరొక ఆశయ మేమీ లేకపోవుటడేతను చాల వ్యథ చెందెను. లద్మణు డా విధముగ వ్యథ చెందినవాడై రామునితో ఇట్టు వలిశెను.

వి. *అన్మాశయత్వాచ్చ” అనేదాని అర్ధం సంతృ ప్రికరంగా లేదు. 8"

మూ. పశ్య మాం వీర వివళం రాక్షసస్య వళం గతమ్‌, రీ

మయైకేన వినిర్యు క్తః పరిముజ్బస్వ రాఘవ

1వ, అ. వీరజు వీరుడా : వివశమ్‌ = వశము తప్పినవాడనై , రామసస్య

జ రావసునియొక్క, వళమ్‌ = వశమును, గతమ్‌ = పొందిన, మామ్‌ = నన్ను: ర్యుక్తః జ దూరమైన వాడవై, వరిముజ్బస్వ ఇ విడిపించుకొనుము.

తా. వీరుడా: నేను వివకుడన్నై రాశసునికి వశమై పోయినాను చూడుము.

రామా : నన్ను ఒక్కనినీ వీనికి సమర్పించి నీవు విడీపించుకొనుము. _ 86 మూ. మాం హి భూతబలిం దత్వా పలాయనస్వ యఠథాసుఖమ్‌, అధిగనాసి వై దేహీేమచిరేజేతి మే మతిః.

[న. అ. మామ్‌ = నన్ను, భూతబలిమ్‌ = భూతమునకు ఐలిగా, దత్వా ఇచ్చి, యథాసుఖమ్‌ = సుఖముగా, పలాయస్వ = పారిపొమ్ము. వై దేహీమ్‌ == నీతను, అచిరేణ == కొద్దికాలములో, అధిగన్హాసి జ పొందగలవు, ఇతి== అని, మేజ= నాయొక్క, మతిః = అభిప్రాయము.

తా. నన్ను ఈ భూతానికి బలిగా ఇచ్చి నీవు సుఖముగా పారిపొమ్ము. కొంచెము కాలములోనే నీవు సీతను పొందగల వని నా అభ్మిపాయము. రఫా

మూ. (పతిలభ్య చ కాకుత్స పితృవైతామహిం మహిమ్‌, 0.

త్యత మాం రామ రాజ్యస్థః స్మర్తుమర్హనసి సర్వదా.

ఆర ణ్యకాండము 871

వ ఆ. కాకుత్హ్స జు కకుత్సృవంళము నందు జనించిన, రామజ రొమా 1 పితృైతామహిమ్‌ = తం్మడితాతలకు చెందిన, మహేమ్‌=ళూమిని, (వతిలథ్య చ = పొంది, తత జ అక్కడ, రాజ్యస్థః జ రొజ్బుమునం దున్నవాడవై , సర్వదాజు ఎల్లప్పుడు, మామ్‌ = నన్ను, స్మర్తమ్‌=స్మరెంచుటకు, అర్హసి = తగి ఉన్నావు

తా కకుత్ర్రృవంశమునందు జనించిన రామా ; తండడితాతలకు వందిన భూమిని తిరిగి పొంది, రాజ్యమును పాలించుచు, సీవు అక్కడ నన్ను ఎల్పప్పుడు స్మరించుము.

మూ. లక్మజేనైవము క్తస్తు రామః సౌమితి్రిమబ9వీక్‌, శ్త్షే

మాస్మ కా9నం కృథా వీళరనహి త్వాదృగ్విషీదతి.

ప ఆ లక్మజేన = లవ్మణునిచేత; ఏవమ్‌=ఇట్టు ఊ క్తఃజవలకబడిన, రామః రాముడు, సౌమి(తిమ్‌ = లక్మబుని గూర్చి, అ(బవీల్‌ = వలికెను, వీర == వీరుడా : (శాసమ్‌=భయమును, మాన్మ కృథాఃజ చేయకుము. త్వాదృక్‌ == సివంటివాడు, న విషీదతి పి జ విషాదము చైందడు కదా:

తా లక్మణుని మాటలు విని రాముడు అతనితో ఇట్లనెను. *వ్పీర్పడ్రా 1 భయపడకుము. నీవంటివాడు విషాదము చెందడు కడా ?

వి. లక్మణుడు ఈ విధముగ కయవడుట ఆతని స్వభావానికే విరుద్దము. ఆందులోను రామునకు పారిపొమ్మని సలవో ఇచ్చుట ఎంత ఉచితమో ఊహించ వచ్చును. ఈ ఐదు శ్లోకాలు [పాచ్యవతిలో లేవు క్షే

మూ. వతస్మిన్న నరే [కూరో ॥భాతరౌ రామలక్ష్మణ, డ్తీీ ష్మపచ్చ ఘననిర్హోషః కబన్హో దానవో త్తమః.

[ప అః ఏతస్మిన్‌ అన్త్వరేజు ఈ మధ్యలో, [కూరః = (కూరుడైన, దాన వోత మఃజదానవులలో ఉత్తముడైన కబిస్థఃజుక వింధుడు, మననిర్జోషఃజ మేఘము వంటి ధ్వని కలవాడై [వాతరౌజసోదరు లైన రామలక్ష్మణౌజరానులమ్మణులను,

తా. ఇంతలో (కూరుడు, దానవులలో ఉత్తముడూ అయిన కబంధుడు మేఘధ్వని వంటి ధ్వనితో సోదరులై న ఆ రామలక్ష్మణులను పళ్నించెను.. కీ

879 శ్రీమ్యదామాయణము మూ. కౌ యువాం వృషభస్కన్దా మహాఖడ్గధనుర్ధరా, _ శీర ఘోరం దేశమిమం (ప్రాప్తా మమ భక్షావుపస్థితా.

(వ. అ. వృషభస్క-స్థొ = ఎద్దు మూపు వంటి మూపు కలవారు. మహో ఖర్గధనుర్ధరౌ = గొప్పవై న ఖడ్ణములను ధనస్సులను ధరించినవారు, ఘోరమ్‌జు భయంకరమైన, ఇమం దేశమ్‌ = ఈ దేశమును, (ప్రాప్తౌజ వచ్చినవారు అయిన; యువామ్‌ == మీరిద్దరు, కౌ ఎవరు ? మమ = నాయొక్క, భక్షు=ఆవారముగా;

ఠి

తా ద్దు మూపు వంటి భుజములు కల మీరు ఎవరు? పెద్ద ఇడద్గములను ధనస్సులను ధరించి, భయంకరమైన ఈ పదేశానికి వచ్చినారు : నాకు ఆహార ముగా వచ్చినారు శీలి

మూ. వదతం కార్యమిహ వాం కిమర్థం చాగతౌ యువామ్‌, డీకీ ఇమం దేశమన్ముపాపొ కుదా ర్త"స్యేహ తిష్టతః.

(వ. అ. ఇహ == ఇక్కడ, వామ్‌ = మీకు, కార్యమ్‌ = పని యేమో, వద తమ్‌ = చెప్పండి. యువామ్‌ = మీరిద్దరూ, కిమర్జమ్‌ = ఎందుకు, అగతౌ = వచ్చి నారు? తుధా ర్తన్య ఇ ఆకలిచేత పీడితుడనై , ఇహ ఇక్కడ, తిష్టతః== ఊన్న నారు,

తో. ఇక్కడ మీకు ఏమి పనో చెప్పండి. మీరిద్దరూ ఎందుకు వచ్చినారు? నేను ఆకలితో వాధపడుచు ఉన్న ఈనా (పదేశానికి వచ్చినారు :ః కడ

మూస ప

సబాణచాపఖిడ్గౌ చ తీజ్ఞశృళ్గావివర్షభా, కీర్‌ మమాస్యమనునం,ప్రాప్తా దుర్దభం జీవితం పునః.

(వ. అ. సదాణచాపఖడ్లౌ = బాణములతోను, ధనస్సులతోను, ఖఇడ్గముల తోను కూడినవారై, తీన్షశ్చజౌ జు తీక్తములై న కొమ్ములు గల, బుషభౌ ఇవ== ఎద్దులు వలె ఉన్న మీరు, మమ= నాయొక్క, ఆస్యమ్‌ ఇ ముఖమును, అనుసం (పాప్తౌజ= చేరినారు. పునః మరల, జీవితమ్‌ = జీవితము, దుర్గభమ్‌ == దుర్తభ 'మెనది.

ఆరణ్యకాండము 878 తా బాణములు ధనస్సులుః ఖడ్గములు ధరించి తీక్షములై న కొమ్ములు గల వృషభముల వలె ఉన్న మీరిద్దరూ నా నోటివద్దకు వచ్చినారు, ఇంక మీకు జీవితము దుర్దభము కీర్‌ మూ. తస్య తద్వచనం (శుత్వా కబన్టస్య దురాత్మనః, ఢ్తీరి

ఉవాచ లక్ముణం రామో ముఖేన పరిశుష్యతా.

ప అఆ దురాత్మనః == దురాత్ము డైన, తస్య కబస్థస్య=ు ఆ కబంధుని యొక్క, తర్‌ = ఆ వచనమ్‌ = వచనమును, (శుత్వాజ విని, రామః=రాముడు; వరికష్యతా = ఎండిపోవుచున్న, ముఖేన = ముఖముతో, లమ్మణమ్‌ = లక్మణుని గూర్చి, ఆ్యబవీత్‌ = వలికెను.

తా దురాత్ముడైని ఆ కబంధుని మాటలు వినగానే రాముని ముఖము వాడి సోయెను అతడు లమ్మణునితో ఇట్లనెను. కీర్‌

మూ. కృద్భాత్‌ కృ్యృచ్చతరం పాష్య దారుణం సత్యవ్మికమ, వ్యసనం జ్రీవితాన్తాయ (పా ప్రమప్రాప్య తాం ప్రియామ్‌.

వ ఆ సత్యవ్మికమ == సత్యమైన పరఠ్శాకమము గలవాడా! కృచ్భాత్‌ జా ఒక కషమునుడి, రృ్యచ్చతరమ్‌ = ఎక్కువ కష్టమును, 1ప్రావ్య= పొంది, (పియామ్‌ నూ 1పియురాల్రైన, లామ్‌ = ఆ సీతను, ఆప్రాప్య == పొందక, జీవితా నాయ = జీవితముయె.క్యా అంతము కొరకు, దాడణమ్‌ == భయంకర మైన, వ్యస నమ్‌ వ సనము, (పావ్తమ్‌ = ప్రాందబడినది

తా సత్యమైన వరాాశమము గల లక్ష్మణా ' ఒకి కష్టము వెనుక మరొక అవక మెన కష్టము వచ్చుచున్నది. గౌ [పియరాలైని సీత లభించలేదు, కానీ

క్‌ మి

హైణములను తీసే ఈ దారుణ మైన అపచ వచ్చివడినది శ? మూ. కాలస్య సుమహద్వీర్యం సర్వభూతేషు లక్మణ, _ శరీ

తారం చ మాం చ నరవ్యా,[ఘ వ్యసనైః పశ్య మోహిత వ అ. నరవ్వాఘ జు నరులలో శ్రైష్టుడా ' లమ్మణ = లక్మణా | సర్వ భూతేమ = సకలభూతముల విషయమునందూ కూడ, కాలస్య కాలము యొక్క

874 శ్రీమ్మచామాయణము. వీర్యమ్‌ =ళ క్రి, సుమహత్‌చాల' గొప్పది. వ్యసనై 1=దుఃఖములచేత, మోహితా ఉవాధింపబడుచున్న, త్వాం చజనిన్ను, మాంచ= నన్ను, పశ్య చూడుము; తా. నరులలో (*ేష్టుడవైన లవ్మణా: అన్ని [ప్రాణుల విషయమునందూ కూడ కాలము శక్తి చాల గొప్పది. నీవు, నేను కష్టాలచేత ఎట్టు బాధవడుచు న్నామో చూడుము. క్షీర మూ. నాతిభారోఒస్తి కాలస్య సర్వభూతేషు లక్ష్మణ, డఫ శూరాశ్చ ఐలవ న్లశ్చ కృతాస్రాశ్చ రణాజిరే, కాలాభిపన్నాః సీదన్లి యథా వాలుకసేతవః. 50 1వ, అ. లక్మణ = లవ్మణా । కాలస్య == కాలమునకు, సర్వభూతేషు అన్ని భూతములయందు, ఆతిభారఃజఎక్కువ భారము, నా స్తి=లేదు. శూరాశ్చ కాశూడలు, బలవనళ్చ = బలవంతులు, రణాజీరేజ రణరంగమునందు, కళా. స్తాశ్చజు చేయబడిన అన్హ్రములు గలవారు, కాలాభిపన్నాః ౬ కాలముచేత ఆ[క మింవబడినవారై, పాలుక సేతవ। యథాఎిసుకతో కట్టిన అడ్డకట్టలు వలె, సీదన్ని లా, లక్మణా ! కాలానికి ఏ భూతముల విషయమందూ కూడ భార మనేది లేదు. కూరులు, బలవంళులు, యుద్ధరంగములో ఆస్త్రనై పుణ్యము చూపిన వారు కూడ కాలము అ్మకమించగానే ఇసుకతో కట్టిన అడ్డకట్టల వలె కూలిపోవు దురు. ర్‌ి మూ, ఇతి (బువాణో దృఢసత్యవి[కమో మహాయకా దాశరథి; (పతాపవాన్‌, అవేక్ష్య సౌమ్మితిముదగపొరుషం స్టిరాం తదా స్వాం మతిమాత్మనా౬కరోళ్‌., ర్‌1 ఇత్యార్షే శ్రీమ([దామాయణే వాల్మీకీయే "ఆదికావ్యే అరణ్యకాజ్జే వకోనన ప్రతీతమః సర్గః, [వ- అ. దృఢసత్యవి[క్రమః = దృఢమూ సత్యమూ ఆయిన వరాక్రమము గఅవాడు, మవాయకాః == గొవ్ప్‌ కీ ర్తి కలవాడు, (వఠకావవాన్‌ = (వళశావవంళుడు.

ఆరణ్యకాండము 875 అయిన, దాశరథిః= రాముడు, ఇతిజ= ఇట్టు, (బువాణః = వలుకుచు, ఉద(గ పైరుషమ్‌ = గొవు హపైరుషము గల, సొమితిమ్‌ = లచ్ముణుని, అవేక్యజచూచి, బుద్దిని, ఆత్మనా = స్వయముగా; అకరోర్‌ = చేసెను తా. చదృఢమూ, సత్యమూ అయిన వరా[కమము కలవాడు, నమహాయశః కాలి, | పతాపవంతుడు ఆయిన రాముడు, ఇట్టు పలుకుచు, త్మీవమైన పౌరుషము "9 'లవ్యలని చూచి, అప్పుడు తానే ఒక స్టీరమైన నిర్ణయము చేసికొనెను. క్‌ 'వాలానందిని'”అను శ్రీమ్మదామాయ జాంధవ్యాఖ్యానమునందు అరణ్యకాండలో' ఆరువదితొమ్మిదవ సర్గ సమా వ్రము,

అథస _ప్తతిత మః సర్షః [రామలక్ష్యుములు వరన్నృరము నంవదించుతొని కొలంధుని భువో ములు నరువథ. తొఖంధుడు వారిద్దరిని ఆదరించుణ ]. మూ. తౌతు త్మత స్థితా దృష్ట్వా (భాతరౌ రామలక్మణౌ, బాహుపాళపరిక్షిప్తా కబన్టో వాక్యమ బవీత్‌. కే న, అ, వాహుపాళవరిక్నిప్తొ = బాహువుల పాశముచేత చుట్టబడిన, తత స్టితౌ = అక్కడ ఉన్న, (భాతరౌ == సోదరులైన, తా రామలక్మణౌ= ఆరామ లమ్మణులను, దృష్ట్వా = చూచి, కబన్థః = కబంధుడు, వాక్యమ్‌ జ వాక్యమును, ఆ(బఐవీత్‌ = పలికెను. కా. తన బాహుపాళముచేత బంధింపబడి అక్కడ ఉన్న సోదరులై న అఆ రామలక్ష్మణులను చూచి కబంధు డిట్లనెను ్షే మూ, తిష్టతః కింనుమాం దృష్ట్వా కుధార్తం క్యత్రియర్షభౌ, ఆహారార్దం తృ సందిప్లౌ దై వేన గతచేతసొ, లి థ ద చా వ, అ. కృతియర్షలౌ == మ్యతియ(శేస్టులారా & కుధార్తమ్‌ = ఆకలిచేత, పేడించబడిన, మామ్‌ = నన్ను, దృష్ట్వాజ చూచి, కింనుజ ఏ కారణమువలన, తిష్టతఃజనిలచి ఉన్నారు, గతచేతసౌఎ పోయిన ప్రాణములు గల మీరు, దైవేనజ దై వముచేత, ఆహారార్థమ్‌ = ఆహారముకొరకు, సందిష్టా = వంనబడినాగు తా. ఓ చ్యతియ్యశేమ్టులారా | ఆకలితో బాధ వడుచున్న నన్ను ,చూచుచు మాడ ఆక్కడ నిలబడి యున్నాళకేమి ? ఇంక మీరు మరణించినట్దే, ఎందుచేత ననగా దైవము మిమ్ములను నాకు ఆహారముగా వంపినది. క్రి మూ, త్మచ్చుత్వా లక్ష్మణో వాక్యం [పాప్తకాలం హితం తదా, ఉవాచార్తిం సమాపన్నో వి[కమే కృతలక్షణః, త్రి

అరణ్యకాండము 177

(పం అం లమ్మణః 22 లమ్మణుడు, తత్‌ = అదె, [కుత్వాజు విసి, తదొజ అప్పుడు, ఆర్తిమ్‌ == దుఃఖమును, సమాపన్న:ః == పొందినవాడై, విక మే=(వయ త్నమునందు, కృతలమణః చేయబడిన (1వసయత్నము కలవాడై, (ప్రా వ్రకాలమ్‌ = కాలమునకుతగిన, హితమ్‌ = హితమైన; వాక్యమ్‌ = వాక్యమును, ఊవాచ = పరికెను

తా. అప్పుడు లక్మణు డాతని మాటలు విని, దుఃఖపీడితుడై , వరాక మము చూపుటకై 1 పయత్నించుచు, కాలానుగుణము, హితము అయిన మాటి పలికెను 01

మూ. త్వొం చమాంచ పురా తూర్ణమాద త్తే రాకసాధమః।;

తస్మాదసి భ్యామస్యాశు బాహూ ఛిచ్బావహై గురూ. శ్రీ

(స. ఆ. రా్షసాధమః = ఈ రాక్షసాధముడు, శూర్ణమ్‌ = శీీఘముగాః త్వాం చజనిన్నూ: మాం చజునన్నూః పురా ఆద త్రే=(గహించగలడు. తస్మాత్‌ ర్‌ కారణమువళలన, అస్య: ఇతనియొక్క-; గురూ జు "పెద్దవైన, నాం! బావువులను, అసిభ్యామ్‌ == ఖడ్గములచేత, ఛినావహై = ఛేదించెదము.

ఠా. ఈ రాష్షసాధముడు నిన్నూ నన్నూ కూడ శీ ఘముగా (గహించ గలడు. అందువలన 'పెద్దవెన వీని బొావువులను వంటనే చేదించెదము. క్తీ

మూ. భీషణోఒయం మహాకాయో రాక్షసో భుజవ్మికమః, లోకం హ్యతిజితం కృత్వా హ్యావాం హన్తుమి హేచ్చతి. ర్‌

(వం అ వీషణఃజ=ా ల యింకరుడు, మహాకాయః జు గొన్న శరీరము కల వాడు, భుజవిక్రమఃజ భుజములలో పరాక్రమము గలవాడు అయిన. అయం రాక్షసః జ ఈ రాక్షసుడు, లోకమ్‌ == లోకమును, ఆతిజితమ్‌ ఇ వూర్తిగా జయంచబడిన దానినిగాః కృలౌవ = చేన్‌, ఇహ ణు ఇప్పుడు: ఆఅవామ్‌ ఇ మనల నిద్దరినీ? హన్తుమ్‌ = చంవుటకు, ఇచ్చతి ౯ కోరుచున్నాడు.

తా. పెద్ద శరీరము గల భయంకరుడైన ఈ రాక్షసుని బల మంతా వీని భుజములలో ఉన్నది ఇతడు లోకములోని అందరిని జయించి మనను కూడే

478 శ్రీమ్మదామాయణము మూ, నిశ్చేష్టానాం వధో రాజన్‌ కుతితో జగతీపతేః, (క్రతుమద్యోపనీతానాం పహానామివ రాఘవ. రి (స, అ. రాజన్‌ = రాజా! రాఘవజరామా నిశ్చేష్టానామ్‌ = వేష్టే లేని వారియొక్క, వధఃఇ= వధ, (కతుమధ్యోపనీతానాన్‌ = యజ్ఞమధ్యమునందు తీసి కొని రాబడిను వహనామివజసకువుల వధ వలె, జగతీపరేః రాజునకు, కుత్సిత! తా. రాజువైన రామా : యజ్ఞము నిమిత్తము తీసికొని రాబడిన పశువులను చంపుట ఎట్లో ఆళ్ల కదలలేనివారిని చంపుట రాజులకు నింద్యము. (6 ఘూ. ఏతత్సంజల్సితం (శుత్వా తయోః (కుద్దస్తు రాశసః, విదార్యాస్యం తదా రా్యాదస్తై భకయితుమారభత్‌ 7 (వ. అ. (కూరఃజరూరుడు, రౌదఃజభయఇకరుడూ అయిన, రాకషసస్తు జ రాక్షనుడైైడే, తదాజ అప్పుడు, తయోః ఆ ఇద్దరియొక్క, సంజల్పితమ్‌== సంభాషణను, (కళ్యా = విని, ఆస్యమ్‌ = ముఖమును, విదార్యఖ= చీల్చి ( తెరచి)? లౌ వారిని, వషయితుమ్‌ = భశ్షించుటకు, ఆరతత్‌ =[పారంభించెను. శి తా. (కూరుడు, భయంకరుడూ అయిన ఆ రాననుడు ఆ ఇద్దరి నంభొ వణ విని, కోపించినవాడై, నోరు తెరచి వారిని భక్షించుటకు |పయత్నించెను. ? మూ. తతస్తా దేశకాలజ్ఞా ఖడ్గాభ్యామేవ రాఘవౌ, అచ్చిన్దతాం సుసంవిగ్నౌ బాహా తస్యాంసదేశత:. రీ 4వ అ. (“సుసంవిగ్నా” అను పారముకంటె “సుసంహృష్టా”' ఆను హిరము బాగున్నది) తతః ౬ అటుపిమ్మట, సుసంహృష్టొజుచాల నంతోషించిన, దేశ కాలజ్డౌజు దేశకాలములను ఎరిగిన, తొ ఆ, వామవౌ జ రామలక్మణులు, ఖడ్గాధ్యామేవజు ఖర్గములతో, తస్య జ ఆతనియొక్క._, బాహూ = వొహంవులను, అంసదేశతః = బుజముల దగ్గర, అచ్చీస్థతామ్‌జునరికి 6, కా. పిమ్మట, దేళకాలములను ఎరిగిన ఆ రామలక్ష్మణులు చాల సంతో షించుచు ఖడ్గములతో అతనీ బాహువులను బుజముల దగ్గరకు నరికివేసిర, 8

ఆఅరణ్యకాండము 879 మూ. దక్షిణో దక్షిణం బాహుమస క్తమసినా తతః,

వ అం తతః=౭అటుపిమ్మట, దషిణః = నేర్పు గల, రామః=రానుడు, అసినా ౬ ఖడ్గముతో, చిచ్చేద జ శేదించెను. వీరఃజ వీరుడైన, లవ్మణస్తు జు లవ్మణుడై తే సవ్యమ్‌ = ఎడమ చేతిని, చేదించెను.

తా అప్పుడు నేర్పు గల రాముడు వేగముగా, అడ్డు లేకుండగా, రాక సుని చెయ్యి చేదించెను. వీరుడైన లమ్మణుడు ఎడమ చెయ్యి ఖండించెను, రి

మూ. సవపపాత మహాబాహుశ్చిన్న బాహుర్మహాస్వనః; ఖంచగాంచ దిశశ్చైవ నాదయన్‌ జలదో యథా. 10

(ప ఆ మవిబాహుః== దీర మైన బావువులు గల; సః=అతడు, ఛిన్న బాహుః = చేదింనబడిన బాహువులు కలవాడై, మహాస్వనః = గొవ్ప ధ్వని కల వాడె, జలదః యథాజమేఘము..వలెి? ఖం చజ ఆకాకమును, గాం చజళూమిని, చిశ? ఎవజదిక్కు లను, నాదయన్‌ == ధ్వనింవచేయుచు, వపాత == వడెను

లా. దీర మెన బాహువులు గల ఆ కబంధుడు బాహువులు శేదింవబడగా నే "పెద ధ్వనితో మేఘము. వలె ఆకాశమును, వృథివిని,_ దిక్కులను ధ్వనింప శేయుచు వడిపోయెను. 10

మూ. స నికృత్తౌ భుజౌ దృష్ట్వా శోణితొఘపరిప్ణత£ దీనః ష్మపచ్చ తా వీరౌ కొ యువామితి దానవః. క్షే

[ప అ. సఃజ అ దానవఃజు దానవుడు, నికృత్తౌజు ఖండించబడిన, భుజౌ == భుజములను; దృష్ట్వా ౭ చూచి, శొణితాఘవరిస్ణతః = ర క్ష్మపవాహము చేత తడపబడినవాడై దీనః = దీనుడై ౩ యువామ్‌ = మీ రిద్దరూ, కౌజు ఎవరు? ఇతి = అని, లౌ వీరౌ అ వీరులను, వ[వచ్చ = అడిగెను,

తా. ఆ జానవుడు శేదించభిడిన తన భుజములు చూచుకొని, రక్త (వవా

_హముచేత తడవబడినవాడై. దినుడ్రై “మీరు ఎవరు?” అని ఆ వీరులను అడి గను, |

800 శ్రీమ్మదామాయణము మూ. ఇతి తస్య _బువాణస్య లక్ష్మణః శుభలక్మణ:, శశంస రాఘవం తన్య కబన్టస్య మహాత్మనః. _ 28 (వ. ఆ తస్య జ ఆతడు, ఇరి == ఇట్టు, (బువాణస్య == వలుకుచుండగొ? శుభలకషణః == శుభమైన లక్షణములు గల సః రిశ్ముణః=ఆ లక్ష్మణుడు, మహా త్మనః== మవోత్ముడై న, కబన్దస్య = కబంధునకు, రాఘవమ్‌ = రాముని గూర్చి? శళంస = చెప్పెను. తా ఆ దానవుడు ఇట్ట పలుకుచుండగా శుభమైన లక్షణములు" గల లమ్మణుడు మహాత్ముడైన కబంధునకు రాముని గూర్చి ఇట్లు చెప్పెను 15 కలు ళా మూ, అయమిజ్వాకుదాయదో రామో నామ జనైః [శుతః, అస్యైవావరజం విద్ది (భాతరంమాంచ లక్ష్మణమ్‌. 18 (వ అ అయమ్‌=ఇతడు, రామో నామ=రాముడనే పేరు గలవాడుగా జనై = జనులచేత, [కుతః == వినబడిన, ఇవ్వాకుదాయాదః == ఇవ్వాకువంళ ములో పుట్టినవాడు. మామ్‌ = నన్ను, అస్య= ఇతనియొక్క, అవరజం (ఖాత రమ్‌ = తమ్ముడైన, లక్ష్మణమ్‌ = లక్మబణునిగా, విద్ది = తెలుసుకొనుము శా ఇతడు ఇష్వాకువంశములో పుట్టినవాడు. రాము డను పేరుతో జను లలో |పసిద్ధుడు నేను ఇతని తమ్ముడను. నా పేరు లవ్మణుడు కశ మూ, అస్య దేవపభావస్య వసతో విజనే వనే, రక్షసాపహృతా పత్నీ యామిచ్భన్తావిహాగతౌ. కేడీ (వ అ. విజనే= జనకూన్యమైన, వనే= వనమునందు, వసతః= నివ సీంచుచున్న, దేవ్య్వవభావఫ్య = దేవతలతో సమానమైన (భావము గల, ఆస్యడు ఈతనీయొక్క, వత్నీ= భార్య, రక్షసాజరాక్షసునిచేత, అవహృతా=అవహరంచ బడినది. యాష్‌ = ఎవతెను, ఇచ్చన్తా = పొందగోరుచున్నవారమై, ఇహజఇక్క- డికి ఆగతౌ = వచ్చినామో. తా. దేవతలతో సమానమైన [పభావము గల ఇతడు నిర్ణనమైన ఆరణ్య

ఆరణ్యకాండము 881 ములో నివసించుచుండగా, ఇతని భార్యను రాక్షసుడు అవహరించినాడు. ఆమెను వెదకుచు ఇక్కడికి వచ్చినాము 1డీ మూ త్వంతుకోవా కిమర్థం వా కఐస్థసదృశో వనే, ఆ స్యేనోరసి దీపేన భగ్నజజ్టో వివేష్షసే. కేక్‌ జాకి ట్‌ (వ-అ త్వం తు=నీవు, కఃవా ౬ ఎవ్వడవు ? కబస్టసదృళః = మొండెముతో సమానుడవై, ఉరసి == వక్షస్థ్టలమునంచు, దిప్తేన = (వకాశించు చున్న, ఆస్యేనజ ముఖముతో, వగ్న బెడ్టెః = విరిగిపోయిన. కాళ్ళు కలవాడవై,: వనే= వనమునందు, కిమర్థం వాః౭= ఎందుకు, వివేష్టసే == దొరలుచున్నావు ? లా. నీవు ఎవ్వరవు ? మొండెము వఠె ఉండి, ముఖము వషస్థలమునందు [వకాళించుచుండగా, కాళ్ళు విరిగి, ఎందుచేత ఈ అరణ్యములో దొరలుచున్నావుః మూ. ఏవముక్తః కబిన్ధస్తు లక్మ్మబేనో త్తరం వచః, ఉవాచ పరమ పీత గ్రదిన్రువచనం స్మరన్‌. [16 [వ ఆ లక్ష్మజేన == లమ్మణునిచేత, ఏవమ్‌ = ఇట్ట: ఉక్తఃజా పలక మును, స్మరన్‌ జ స్కరించుచు, వరమ్మపీతఃణాచాలా సంతోషించినవాడై , ఉత్త రమ్‌ = [వత్యు త్రరరూవ మైన, వచ। ౭ వచనమును, ఉవాచ = పలికెను. తా. కబంధుడు లక్మణుని మాటలు విని, వూర్వుము ఇం్మదుడు చెప్పిన మాటలు న్నరించి, బాల సంతోషించుచు ఇట్టు వలికెను. 18 మూ. స్వాగతం వాం నరవ్యామౌ దిహ్ట్యై పశ్యామి చాప్యవహమ్‌, దిష్ట్యా చేమౌ నిక్ఫత్తౌ మే యువాఖ్యాం బాహుబన్ట్థనౌ, 1|| స్వాగత మగుగొాక. అహమ్‌ జు నేను, దిష్ట్యా == అదృష్టవళముచేత, పళ్యామి = నాయొక్క; ఇమౌ == ఈ? బాహుబన్టనౌ = బా హుబంధనములు, నికృత్తౌజు చేదించ బడినవి. ర్‌ 6%

889 త్రిమ్నదామాయణము తా ఓ: పురుష్టష్టులారా ' మ్‌ సుఖాగమనము అగుగావ అద్చష వశముచేత మిమ్ములను చూచుచున్నాడు ౮ నా బాహుబంధాచులను మీదు గా ఆద్భృష్టవశముచేత చేదించిచారు 17 మూ. విరూపం యచ్చ మ రూపం ప్రాప్తం హ్యవినయాద్విదా, తన్మే శృణు నరవ్యాఘి తత్త్వతః శంసతస్తవ 15

ఇత్యార్షే శ్రీమ్మదామాయణే వాల్మీకీయే ఆదికావేం అరణ్యకాళ్డే

సప్తతితమః సర్గః.

వ, అం నరవ్యా_ఘజనర్మశేస్టుడా | మేజనాయొక్ట_, వరూవమ్‌ వికృత మైన, యత్‌=వీ, రూవమ్‌=రూపము గలదో, అది, యథా == ఎట్టు, అవినయాల్‌ ఇ అవినయమువలన, [ప్రా ప్తమ్‌=లభించినదో, తవ=నీకు, త త్త్వతః== య థార్డ

రా. ఓ! నర్మ శేష్టుడా : ఈ వికృత మైన రూపము నా వ అవినయము చేయుటచే వచ్చినదో యథార్థముగా వెప్పెదను, వినుము

'బాలానందిని"అను శ్రీమ్మదామాయణాంధ వ్యాఖ్యానమునందు ఆరణ్భ కాండలో డెబ్బదవ సర్గ సమాప్తము

అథ ఏకస ప్తతితమః సర్షః లి [(రఎంధుడు తన వృత్తాంతము చెవ్బీ నా క్రరీరమయును దపాంబి వోనిన వమ్యుటు జీవ నీతౌన్నో వదామునందు. ఉీపౌయము చౌప్పెచను” అని రామునితో వలువఖి | మూ. పురారామ మహాబాహో మవీబలపర్మ్శాకమ, రూపమాసీన్మమాచి న్య్యం [తిష లో శేష విశ్రతమ్‌, ్షే శుఠా సోమస్య *(కస్య సూర్యస్య చ యకఠా వపుః (పం అ మహాబివో = గొను బాహువులు కలవాడా: మవోబలవరా [క్రమ ౭ గొప్ప బలము వరా[కమము కలవాడా ! రామ == రొమా! ప్తరాజు వూర్వము, సోమస్యజచందుని రూపము, శ[కస్యజదే వేం్యదునిరూవము, యథా = ఎటో, సూర్యస్య చజనూర్యునియొక్కం: వపుః = శరీరము, యథా == ఎట్లో, ఆపే, మము నాయొక్క? రూవమ్‌ = రూవము, ఇచి న్యమ్‌ == ఊహింన శక్యము క్రాసదిగాను, (తిష లో కేమ = మూడు లోకములయందు, మ్మిశుతమ్‌(వసిద్ధము గాను, అసీత్‌ 2౯ ఉండెను. తా, గొవ్వ బావువులుః అత్యధిక మైన బలవరా[కమములు గల రామా ! వూరంయము నా రూనము మూడు లోకములలో (వసీద్ధ మై, డహింవ శక్యము కాని 1విధమున అద్భుతముగా ఉండెను, నా రూనము చం్మదనూర్యుల రూవము నలె, దేవేం్యదుని రూవము వలె ఆశ్వర్యకరముగా ఊండెను- | మూ. సోఒహం రూపమిదం కృత్వా లోకవిితాసనం మహల్‌; బుషీన్వనగతొ(నామ (శాసయామి తత స్తతః. [వ అం రామ=జరామౌ ౫ సః అహమ్‌ == అట్టి నేను, లోకవి(తాసనమ్‌ = లోకములకు భయము కలిగించు, మహిల్‌ జు పెద్దదైన, ఇదం రూనమ్‌ = ఈ

న! శ్రీమ్మదామాయణము. రూపమును, కృత్వా== చేసికొని, తత స్రతః = అక్కడక్కడ, వనగతాన్‌ =వ ములో ఉన్న, బుషీన్‌ = బుషులను, (శాసయామి = భయ పెట్టుచుండెడివాడను తా. రామా। అట్టి అద్భుతమైన రూపము గల నేను లోకములకు భయము కలిగించే ఈ రూపము దాల్చి అక్కడక్కడ వనాలలో నివసించే మును లను భయ పెట్టుచుండేవాడను లి మూ, తతః స్థ్టూలశిరా నామ మహర్షిః కోపితో మయా, రి సంచిన్వన్వివిధం వన్యం రూ పేణానేన ధర్షిత;

పం ఆ. తత$ఎ- అంత, వివిధమ్‌ = ఆనేకవిధములై న, వన్యమ్‌ = వనము నందు లభించే వస్తుసముదాయమును , సంచిన్వన్‌ = (పోగుచేయుచున్న , స్థూల శీరాః నామ = స్ట్థూలశిరస్కు డను పేరు గల, మహర్షిః = మహర్తి, అనేన = ఈ, రూపేణ = రూపముతో, ధక్షితః జ బెదిరించబడినవాడై , మయాజ నాచేత, కోపి తః = కోపింపచేయబడినాడు.

తా. ఒకనాడు నేను, అనేకవిధము లైన వనములో లభించే వస్తువులను "సేకరించుచున్న స్థూలశిరస్కు డనే మహర్షిని ఈ రూపముతో బెదిరించి ఆతనికి కోపము కలిగించితిని. క్రి

మూ. తేనాహముకక్తః _పేక్షైవం ఘోరళాపాభిదాయినాా ఏతదేవ నృశంసం తే రూపమస్తు విగ ర్లితమ్‌.

(వ. ఆ పేక్య = నన్ను చూచి, "ఘోరశాపాభిధాయినా = ఘోరమైన శాపమును పలికిన, కేన_ఆ మహర్షిచేత్య అహమ్‌జనేను, ఏవమ్‌ = ఇట్లు, ఉక్తః 2౬ పలకబడితిని, శే నూ సీక్రు, నృళంసమ్‌=(కూరము, విగర్జితమ్‌ జు నింద్యమూ అయిన, ఏతత్‌ = ఈ, రూపమేవఎ రూపమే అస్తు= ఉండుగాక, '

తా ఆ మహర్షి నన్ను చూచి ఘోరమైన శాప మిచ్చుచు ఇట్లు పలి కను, “నీకు ఇటు_పైన కూరము, నింద్యము అయిన ఈ రూవమే ఉండుగాక"

మూ. స మయా యాచితః (కుద్దః కాపస్యాన్తో భవేదితి 55

అభికాపకృత స్యేతి తేనేదం భాషితం వచః,

అరణ్యకాండము 885 (వ. అ. [కుద్దః = కోపించిన, సఃజ ఆమహర్షి, అభిశాపకృతన్య జు అవచారముచేత చేయబడిన, కావస్యజ ఈ కావమునకు, అ నఃజఅంతము, భవేర్‌ = ఆగుగాక, ఇతి = అని, మయా == నాచేత, ్రార్థితఃజ (పాక్థింవబడెను; ళేన = ఆ మహిర్షిచేత, ఇదమ్‌ = ఈ: వచః= వచనము, భాషితమ్‌=వలకబడినది. తా, “నా అవచారమువలన కలిగిన ఈ శాపమునకు అంతము చూపుము” అని నేను (కుద్దుడెన ఆ మహర్షిని 1ప్రార్థింవగా, ఆతడిట్లనెను. గ్‌ మూ. యదా ఛిత్త్వా భుజౌ రామస్త్వాం ద హేద్విజనే వనే, (వ. అ. రామః = రాముడు, భుజౌ = భుజములను, ఛిత్త్వాజ చేదించి, త్వామ్‌జనిన్ను, యదా == ఎప్పుడు, విజనేజజనశూన్యమైన, వనేజవనమునందు, ద హేర్‌ = కాల్చునో: తదా అప్పుడు; స్వమేవ = సీ సంబంధమైన, విపలమ్‌ = విళాలమెన, 'సవమ్‌ = మంగళకరమైన, రూవమ్‌జరూవమును, (పైావ్య'సేజు పొందగలవు. లా. “జనజూనమెన వనములో రాముడు ఎవ్పడు నీ భుజములను శేదించి, దపించునో అప్పుడు సీవు మంగళకర మైన విశాలమైన నీ రూవమును తిరిగి [ గ్ర పొందగలవు”. మూ. (శ్రియా విరాజితం ప్ముతం దనోస్త్వం విద్ధి లక్ష్మణ, // న్ద్రకోపొదిదం రూపం 1పాప్తంమేవం రణాజిరే. ఇ ది 1 దనోఃజదనువుయొక్క, (శ్రియాజకోలతో; వ. అ. లక ణ౭లడేత్రి"్‌ ల తీవ వ? 9వచేయబడిన: ప్కుతమ్‌ జ ప్కుతుణ్ణిగా, త్వమ్‌ = సీవు, విద్ధి విరా ల్ల == [. శ్రోపొత్‌ జ ఇర్మదుని కోపమువలన, రణాజిరేజయుద్ధ = రెబుసుకొనుము. న్‌ టు, ఇదం రూవమ్‌ = ఈ రూపము, ప్ర ప్రమ్‌ఐ రంగమునందు, వమ్‌ = కి ఆజ్‌ పొంద బడినది ఇను దనువు కుమారుడను;, లక్ష్మితో (వకాశించేవాడను. తా లక్ష్మణా! నగు ని కోవ నా కిట్టి రూవము యద్ధరంగములో ఇర్మదుని కోనమువలన వచ్చినది...

6886 శ్రీమ్మదామాయణము మూ. అహం హి తపసో[గేణ పీతామహమతోషయమ్‌, రి దీర్చమాయుః స మే (పాదాత్తతో మాం విభమోఒస్పృశలత్‌- [వ అ. అహమ్‌ జ నేను, ఉ్మగేణ = ఊఉ్యగమైన, తపసా = తవస్సుచేత, పితామహమ్‌ = (బహ్మదేవుని, అతోషయమ్‌ = సంతోష పెట్టితిని సః=ఆ (బహ్మ, దేవుడు, మే == నాకు, దీర్ణమ్‌ == దీర్చమైన, ఆయుః=ఆయుర్జాయమును, (ప్రాదాత్‌ జా ఇచ్చెను. తతః == సిమ్మట, మామ్‌ = నన్ను, మ్మిభమః = (భాంతి, అస్పృశేత్‌ = న్పృశించెను తా నేను ఊ్యగమైన తపస్సు చేసి _బహ్మదేవుని సంతోష పెట్టగా ఆ (బహ్మదేవుడు నాకు దీర్దాయర్దాయమును (పసాదించెను దానితో నాకు గర్వము కలిగెను. 8 మూ. దీర్ణయార్మయా (ప్రాప్తం కిం మే శకః కరిష్యతి, 9 ఇత్యేవం బుద్దిమాస్తాయ రణే శకమధరయమ్‌. 0 అ చి ప్ర. ఆ మయా= నాచేత, దీర్షమ్‌=దీర్హ మైన, ఆయుః=ఆయుర్దాయముః (పావ్తమ్‌ = పొందబడినది. శకః == దేవేంద్రుడు, మే== నాకు, కిం కరిష్యతి జ ఏమి చేయగలడు! ఇల్యేవమ్‌ == ఇట్లు, బుద్ధిమ్‌=బుద్ధిని, ఆస్టాయజ అవలంబించి, రణే= యుద్ధమునందు, శ్మకమ్‌ ౬ దేవేర్యదుని, అధర్షయమ్‌ = ఎదిరించితిని

తా, నాకు దీర్దాయుర్దాయము లభించినది కదా, దేవేం్యదుడు నన్నేమి

చేయగలడు”? త విధమైన ఆలోచనతో యుద్గమునండు ఇందుని ఎదిరిం చితిని. ల రి మూ. తస్య బాహ్ముపయు క్షేన వ[కేణ :శతపర్వణా. 10

సక్థినీ చైవ మూర్చా చ శరీరే సం్యపవేశితమ్‌.

[వ అ తస్యజ ఇంునియొక్క, బాహ్యపయుక్తేన = బావువుచేత (వయోగింపబడిన, శతపర్వుణా == నూరు అంచులు గల, వ్మజేణజవ,జాయుధము చేత, సక్థినీ చైవజ తొడలు, మూర్జా చజశీరస్సు, శరీరే = శరీరమునందు, సం వవేశితమ్‌ జ [వవేళ పెట్టబడినది.

అరబ్యకాండము 8కి? తా ఇం్యదుడు బజాహువుతో నూరు ఆంచులు గల వ్మ్యజాయుధమును ప్రయో నించగా నా లళొడలు, తల కూడ కరీరములోనికి కొచ్చుకునిపోయినవి 10

మూ. న మయా యాచ్యమానః సన్నానయద్యమసాదనమ. శ

పితామాహవచః సత్యం తర స్తితి మమ్మాబవీత్‌,

వ ఆ సః== దేవేర్యదుడు, మెయా 22 నావెత, యాచ్యమానః నస్‌ ఇ యాచింపబడుచు, యమసాదనమ్‌ == యమలొకముము, నానయత్‌ = వంపలేదు, తత్‌ ఆక, పీతామహవచః గా! (బహ్మదేవుని వచనము, సత్యమ్‌ == సత్యము; అస్తు ఇతి = అగు గాక అని, ఎమ = నాకు, ఆఇబపీళ్‌ = పలికెను

తా. నాపార్లనను ఆంగికరించి ఇం్యదుడు సన్ను యమలొకమునకు

జే పంవలేదు (బహ్మదేపుని మాట సత్య మగుగాక అనె నాతో వలికి వదలి పె ఫ్టైను మూ. అనాహారః కథం శకో భగ్నసక్తిశిరోముఖః, ]ర్లి వ(జేణాభిహత:ః కాలం సుదీర్హమపి జీవితుమ్‌.

వ అఆ, వ।బేణ == వ[జముచేత, అభిహతఃజకొట్టబడిన నేను, భగ్నసక్టి శిరోమ్వుఖ! 2 విరిగిపోయిన తొడలు శిరస్సు, ముఖము కలవాడనై , అనానోరః = ఆహారము లేనివాడనై ? సుదీర్షం శాలమ్‌జచొల కాలము. జీవితుమపే = జీవిం చుటకు కూడా, వధమ్‌ = ఎట్లుః శ్ర్తఃు సమద్ధుడ నగుదును?

తా. “వ[జముచేత కొట్టబడి: తాదలు, శిరస్సు, ముఖము విరిగిపోయిన నేను ఆహారము లేకుండా చొలౌ కాలము ఎట్టు బవించగలను”? 1కి

మూ. ఏవముక్రస్తు మే [కో దాహా యోజనమాయతె; 18

(ప్రాదాదాస్యం చ మే కుకా తీక్టదంష్ట్రమకల్పయక్‌ + == నాకు, 'యోజనమ్‌ = భూజనము దూరము, ఆయతౌ == పొడవైన, బాహూ బాహువులను, (ప్రాదాల్‌ = ఇచ్చెగు మే=,నాయుక్క,.. కుకు = కుషీయందు, తీక్షదంష్తంమ్‌ == వీక్షమెన కోరలు గల; ఆస్యం చజముఖమును కూడా, అకల్ప నే లము హా యీత్‌ = పేర్పరచెను. శా. ఈ విధముగా నేను అడుగగా దేవేర్యదుడు నాకు యోజనము పెడ

888 శ్రీమ్మదామాయణము వైన బాహువులు ఇచ్చి, నా పొట్టలో తీక్షమైన దంతము లున్న నోరు కూడొ అమర్చెను 18 మూ. సోఒహం భుజాభ్యాం దీర్దాభ్యాం సంకృష్యాస్మిన్వనేచరాన్‌, సింహద్విపమృగవ్యా[ ఘాన్‌ భక్షయామి సమ న్తతః.

(ప. ఆ. సః అహమ్‌ = అట్టి నేను, అస్మిన్‌ = ఈ, వనే= వనమునందు; దీర్దాభ్యామ్‌ =పొడవై న, భుజాభ్యామ్‌= భుజములతో, అస్మిన్‌ జ ఈ, వనే వనము నందు, సమన్తతః = అంతా, చరాన్‌ = సంచరించుచున్న, సింహద్విపమృగ వ్యాామఘాన్‌ = సీింహములను, ఏనుగులను, మృగములను, "పెద్దపులులను, సం

తా అట్టి నేను ఈ వనములో అంతటా సంచరించుచున్న సింహములను,; గజములను, లేళ్ళను, 'పెద్దపులులను వీర్ణ్హములైన నా భుజములతో లాగి భక్షించు చున్నాను. కక!

మూ. స తు మామ్మబవీదిన్లోో యదా రామః సలక్మణః, 15 ఛేత్స్యతే సమరే బాహూ తదా స్వర్గం గమిష్యసి.

(వ-అ. సజ ఆ, ఇన్ష0ః తుజ ఇందుడైతే, మామ్‌ = నన్ను గూర్చి? అవవీత్‌ = పలికెను. యదాజఎప్పుడు, సలక్మణఃజలక్మణసపహితుడ్రై న, రామః ౯౬ రాముడు, సమరే= యుద్ధమునందు, బాహూ = బాహువులను, చేత్స్యతే గ! ఛేదించగలడో, తదా అప్పుడు, స్వర్గమ్‌ = స్వర్గమును గూర్చి, గమిష్యసి = వెళ్ళగలవు,

తా. “లక్మణసమేతుడై న రాముడు ఎప్పుడు యుద్ధములో నీ బాహువు

లను ఛేదించునో అప్పుడు సీవు మళ్ళీ స్వర్గానికి వెళ్హిదవు”అని ఇం్యదుడు నాతో

చెప్పెను. 15

మూ. అనేన వపుషా రామ వనే౬స్మి నాజసత్తమ, 16 యద్యత్పశ్యామి సర్వస్య (గహణం సాధు రోచయే.

(వ, అ. రాజసత్తమ == రాజ్మశేస్టుడవైన, రామ = రామా । అస్మిన్‌ వనే

జా ఈ వనమునందు, అనేన వపుషా = ఈ దేహముతో, యద్యత్‌ == దేనిని దేనిని,

పళ్యామి = చూతునో, సర్వస్యజ ఆ సకల వదార్థ జ్రాతముయొక;.+ [గవాణమ్‌జు జ థి మం. (గహణమును, సాధు జు బాగుగా, రోచయే = ఇష్టవడుచున్నాను.

తా. రాజ్మశ్రేన్టుడవైన రామా! అది మొదలు నేనీ శరీరముతో ఈ వన ములో ఉండి, కనిపించిన (సతిదానినీ (గహించవలె ననే కోరికతో [వవ ర్తించు చున్నాను క్‌

మూ._ అవశ్యం [(గహణం రామో మన్యేఒహం సము వైష్యతి,1

ఇమాం బుద్దిం పురస్కృత్య దేహన్యాసకృత[శమః-

వ అ. రామః= రాముడు, ఆవళ్యమ్‌ = తవ్పక; (గహణమ్‌ == (గవ అమును, సము_పైెష్యతి == సొందగలడు, అని; అహమ్‌ = నేను; మన్యేజ=ు తలచు దేహన్యాసకృత(శమః = దేహమును విడచుటయందు చేయబడిన (శమ కలవా

తా. “రాముడు ఎప్పటికైనా తవ్పక నా వట్టులోనికి రాగలడు"అను అలో చనతో, ఈ దేహమును విడచుటకై [యత్నము చేయచు ((వలివస్తువును వట్టు కొనుచు) ఉన్నాను. 11

మూ. సత్వం రామౌజసి భదంతే నాహమన్యేన రాఘవ; కేరి శక్యో హన్తుం యథాత త్ర్యమేవముక్తం మహార్షిణా.

(వ ఆ రాఘవజ రామొ! త్వమ్‌ణనీవు; సః రామఃజఆ రాముడవుగాః అనీ 2 అయి ఉన్నాను. లే = నీకు? భ(ద్రమ్‌జ= మంగళ మగుగాక. మహర్షిణాజు మహరిచేత, తత్త్వమ్‌ = యథార్జము, ఏవమ్‌ = ఇట్లు? యథాఖఎట్టుచెవ్పబడినదో, దానిసీ వటి, అహమ్‌ = నేను త్రన్యేనజషతరునిచేత, వాన్తుమ్‌జ చంపుటకు, శక్యః

లబ

లా. రామా: నీవు ఆ రాముడవే. నీకు మంగళ మగుగాక. మహర్షి చెప్పిన విధమున నీవు తప్ప నన్నెవ్వరూో చంవజాలరు ప

మూ. ఆఅహంపా మతిసొచివ్యం కరిష్యామి నరర్షభ, న్నర మితం చై వోపదేజ్యుమి యువాభ్యాం సంస్కృృతోఒగ్నినా-

890 శ్రుమ్యచామాయణము

(వ. అ. నరర్షభ == నర్యశేష్టుడా ! అహమ్‌ = నేను, ఆగ్నినా = అగివ్న చేత సంస్కృతః = సంస్కరించబడినవాడనై , యువాభ్యామ్‌ = మీకు, మతిసా చివ్యమ్‌ == బుద్ధియందు సైహాయ్యమును, కరిష్యామి = చేసెదను. మితం వైవజా మి(తుని కూడ, ఉపదేజ్యుమి = ఉపదేశించెను.

ళా, మానవులలో (శేష్టుడవైన రామా! మీరు నాకు దహనసంస్కారము చేసిన పిమ్మట నేను మీకు ఆలోచనలో సాహాయ్యము వనెదను మీకు స్నేహీ శుని చూవగలను. 1ల

మూ. ఏవముక్తస్తు ధర్మాత్మా దనునా తేన రాఘవః, ౭0 ఇదం జగాద వచనం లక్ముణస్యోపళ పణ్వత :*

[వ అ. తేన= ఆ, దనునాజ= దనువుచేత, ఏవమ్‌ = ఇట్లు; ఉ క్తః=౭ వలకబడిన, ధర్మాత్మా = ధర్మాత్ముడైన, రాఘవః= రాముడు లగ్మణస్య 22 లమ్మణుడు, ఉపళ్ళణ్వతః == వినుచుండగా, ఇదమ్‌ = ఈ, వచనమ్‌ = వచన మును, జగాద = జలికెను

తా ఆ దనువు పలికిన మాటలు విని ధర్మాత్ముడైన రాముడు, లఅడ్మ ణుడు వినుచుండగా ఇట్లు వలికెను

వి వెనుక ఏడవ శ్లోకంలో ''శియా విరాజితం ప్ముతం దనోన్వ్వం విద్ధి అక్ష్మణ"”అని దెప్పబడినది, దానికి “శోభతో ప్రకాశించుచున్న నేను దనువు కుమా రుడనుఅని అర్థము. కొందరు వ్యాఖ్యాతలు “శియా విరాజితం"”ఆనేదానిని 6 వ శ్లోకంలోని “రూపమ్‌” అనేదానికి విశేషణంగా (గహించి “శోభాయు క్రమెన రూప మును పొందగలవు”ఆని అర్హము చెప్పినారు. “నేను దనువు కుమారుడను "అనియే ఇక్కడ (7వ శ్లోకంలో)అర్హము. దానిని వట్టి ఈ శ్లోకంలో “దనోః' అనుదానికి “దనువంశములో పుట్టినవానియొక్క "అని ఆరం చెప్పినారు. కానీ ఇది కిషారము అందుచేత (ప్రాచ్యపారము బాగున్న దని తోచుచున్నది. "పెన చూపిన నీడవ

ళ్టోకం పూర్వార్థం, ఆ పారంలో “శియో మాం మధ్యమం: పతం దనుం నామ్నా చ దానవమ్‌”ఆని ఉన్నది. "నేను శ్రీ ఆనువాని మధ్యమపుటతుడ నైన దను వనే 'పేరు గల దానవుడను"”అని దాని అరము. వీడవ శోకంలో “*,శియా విరా జితమ్‌”కు బదులు “*శియో ఏరాజితమో"అను పార మును [గపాంచి కొందరు

అరణ్యకాంచము 891 ఇత్యాదివిధముగా వాఖ్యాసం చేసినారు _ప్రాచ్యపారం (గహించిన వజున ఇక్కడ “దనునా' అనేదాని అర్థం సరిగా కుదురును. ./ మూ. రావణేన హృతా కార్యా మమ సీతా యశస్వినీ, ర్హే నష్కా న్తస్య జనస్టానాత్సహ్మ వా కౌ యథాసుఖమ్‌, (వెం ఆం జనస్టానాత్‌ నూ జనస్థానమునుండి, నహ భ్మాలౌజ సోదలఠునితో కూడ, న్నిష్కా న్తస్య== బై టకువెళ్ళిన, మమజనాయొక్క-, భార్యా = ఠార్యయైన, సుఖముగా, హృతొ జ పహరించబడినది. తా నేను నా తమ్ముడూ జనస్థానమునుండి వైటకు వెళ్ళిన సమయము నందు, రావణుడు కీర్తిమంతురాలైన గా భార్య సీతను ఆనాయాసముగా అఆవహ రించినాడు. లే మూ నామమాతం తు జానామి న రూపం తస్య రక్షసః, రల నివాసం వా (వభావం వావయంతస్యన విద్మ హే. (వ. అ, తస్యజ ఆరావసునియొక్కం, నామమా[తమ్‌== పేరును మాతమే, జానామ్‌ జ ఎరుగుదును. రూపమ్‌ జ రూవమును, నజ ఎరుగను తస్యజు వాని యొక్క, నివానం వాజా నివాసమును గొని, [వవావం వాజ= (వథావమును గాని, వయమ్‌ = మేము, న విద్మహే జా ఎరుగము తా నాకు ఆళని పేరు మ్మాతమే తెలిసినది కాని ఆతని రూపము తెలి యదు. ఆతని నివాసమును గూర్చి గొని; (వభావమును గూర్చి గాని తెలియ లేదు. లలి మూ శోకారానామనాఖానా మేవం విషరిధావతామ్‌, ర్డీ కారుణ్యం సదృశం కర్తుముపకారే చ వర్తతామ్‌. [ప ౩ శోకారానామ్‌ = కోకముచేత పీడింవబడినవారము, అనాథానామ్‌ ఐరకకులు లేనివారము; ఏవమ్‌ జ వాటు, వివరిధావతామ్‌=ఇటు అటు తిరుగాడు చున్నవారము, ఉవకారే = ఉపకారమునందు, వ ర్తశాం చ= ఉన్నవారము

899 (శీమ్మదామాయణము

అయిన, మా విషయమున, కారుణ్యమ్‌ = కారుణ్యము, కర్తుమ్‌ = చేయుటకు?

తా- మేము కోకార్తుల మై, దారి చూపువారు. లేక తిరుగాడుచున్నాము-

మేము నీకు ఉపకారము కూడ చేయుచున్నాము గాన నీవు మా విషయమై కారు

ణ్యము చూపుట యుక్తము ఓలి

మూ. కాష్టాన్యాదాయ శుష్కాణి కాలే భగ్నాని కుక్షారె:, ల్డెడ్తీ ధఇ్యామసాం వయం వీర శ్వ బే మహతి కల్పితే.

(ప అ వీరజవీరుడా : కాలే= కాలమునందు, కుళ్దారైః= ఏనుగులచేత, భగ్నాని = విరుగ గొట్టబడిన, కుష్కాణి = ఎండిన, కాష్టాని = కసైలను, ఆదాయ ౬ (గహించి, కల్పితే = ఏర్పరుసబడిన, మహతి = పెద్దదైన, శ్వ్యభే== గోతి యందు, త్వామీ = నిన్ను, ధవ్యుమః = కాల్చ్బగలము

ఠా. వీరుడా! ఆ యా సమయాలలో ఏనుగులు విరచిన ఎండిన కబ్హైలు తీసికొనివచ్చి, పెద్ద గొయ్యి ఏర్పరచి నిన్ను దహించెదము. 24

మూ. సత్వం సీతాం సమాచక్ష్వ్ర యేన వాయ్యత్ర వా హృతా. కురు కల్యాణమత్యర్థం యది జానాసి తత్త్వతః.

(వపఆ నః త్వమ్‌ = అట్టి నీవు, త త్వ్వతఃఎ యథార్థముగా, జానాసి యది ఎరిగి ఉన్నట్టయితే, సీతామ్‌చీసీతను గూర్చి, యేన వాజిఎవనిచేత, య్మత వా = ఎక్క-డిక్కిహృతా = హరించబడినదో, సమాచవ్వ = చెప్పుము. అత్యర్టమ్‌ = మిక్కిలి, కల్యాణమ్‌ జ కల్యాణమును, కురు = చేయుము. న

తా. నీకు సీతను గూర్చి నిజముగా తెలిసినచో ఆమెను ఎవరు హరించి నారో, ఎక్కడికి హరించుకొనిపోయినారో చెప్పి మంగళకరమైన కార్యమును

చేయము (పుణ్యము కట్టుకొనుము) వల్‌

మూ. ఏవముక్తస్తు రామేణ వాక్యం దనురనుత్తమమ్‌, _ 26

(పోవాచ కుళశలో వక్తుం వక్తారమపి రాఘవమ్‌, (వ, అ. రామేణ== రామునిచేత, ఏవమ్‌ = ఇట్లు, ఉక్తః జ పలకబడిన,

వక్తుమ్‌ = మాటలాడుటకు, కుళలః జ నేర్పరియైన, దనుః=దనువు, వకారమ్‌= వక్ష్తయైన, రాఘవమ్‌ == రాముని గూర్చి, అనుత్తమమ్‌ = (శేష్టమైన, వాక్యమ్‌ = ౫ వాక్యమును, [పోవాచ = వలికెను. తా. రాముని మాటలు విని, మాటలలో నేర్చరిమైన ఆ దనువు, మాట లలో నేర్పరితైన రామునితో ఉత్తమమైన మాట వలికెను. లి మూ, దివ్యమస్తి న మే జనం నాభిజానామి మైథిలీమ్‌, ౮ యస్తాం జ్రాన్యతి తం వక్యే దగ్గః న్వం రూపమాసితః. కాజాక ఖా 0 థి (పవ, అఆ మేజనాకు, దిన్మమ్‌ = దివ్యమైన, జ్ఞానమ్‌ = జ్ఞానము, నా న్రీజు లేదు. మైథిలీమ్‌ =నీతను, నాభిజానామిజగు ర్రించను, దగ్రఃజకాల్బబడినవాడనై , స్వం రూమ్‌ == నా రూవమును, ఆస్థితః 2 (గహంచినవాడనై , తామ్‌ = అమెను గూర్చి, యఃజ ఎవడు, జ్ఞాన్యతి ౬ తెలునుకొనగలడో, తమ్‌ == వానిని గూర్చి, తా. నాకు దివ్యదృష్టి లేదు అందుచే సీత ఎక్కడున్నదో గుర్తించ జాలను. మీరు నన్ను దహించిన పిమ్మట నా సహజరూవమును తిరిగి పోంది సీత జాడ తెలుసుకొనగలిగినవానిని గూర్చి చెప్పెదను. (| మూ. ఆదగ్గన్య తు విజ్ఞాతుం శక్తిరన్తి న మే |సభో, లిగ్రి రాక్షసం తం మహావీర్యం సీతా యేన వృతా తవ. [వ, అ. వబోజ (వక్లా : యేన = ఎవనిచేత, తవ = నీయొక్క, నీతా జ నీత, వృతాజు హరించబడినదో, తమ్‌ = ఆ, మవోవీర్యమ్‌ ఇ గొవ్చ వర్మాక మము గల, రాక్షసమ్‌=రాతనుని గూర్చి, విజ్ఞాతుమ్‌జ తెలిసికొనుటకు, అదగ్గస్య = కొల్బబడని, మే= నాకు, కక్రిజళ్‌ కీ నాన్తీ= లేదు తా. నేను దపించవఐడనంతవరకు, నీ భార్యట్రైన సీతను హరించిన మవి పరాక్రమవంతుడైన రాక్షనుని గూర్చి తెలిసికొను ళ క్రీ నాకు లేదు, రిస్ట్‌ మూ. విజ్ఞానం హి మమ [భష్టం శాపదోషేణ రాఘవ, రి స్వకృతేన మయా (ప్రాప్తం రూపం లోకవిగర్హితమ్‌. (వ, అ. రాఘవజు రామా 1 కావదోషేణ = కావదోషముచెత, మము

9914 శ్రీమ్మదామాయణము నాయొక్క, విజ్ఞానమ్‌ == దివ్యజ్ఞానము, (భష్టం హి = నెశించినది కదాః మయా నాచేత, స్వకృతేనజ= నేను చేసిన పనిచేతనే, లోక ఏగర్హైతమ్‌ = లోకమునందు నింద్యమైన, రూవమ్‌ = రూపము, [ప్రావ్రమ్‌ = పొంది బడినది

తా రామాః కాపదోషముచేత నా దివ్యజ్ఞానము (తష్టమైపోయినది నే

చేసిన వనికి ఫలితముగా లోకులచేత నిందింపబదే ఈ రూపము సంపా ప్రించినది. మూ కింతు యావన్న యాత్యన్తం సవితా (శాన్తవాహనః. లీ1 తావన్మామవటే క్షిప్వా దహ రామ యథావిధి

వ అ. రామ=రామా:! కిం రు=కాని, నవితా= సూర్యుడు, (కాన వాహనః = అలసిన గుజ్జములు గలవాడై, అస్తమ్‌ = అస్తాదిని గూర్చి, యావత్‌ న యాతి = ఎంతలో వెళ్లడో, తావత్‌ = అంతలోగా, మామ్‌ = నన్ను, అవటే= గోతిలో, తప్పా == పడవేసి, యథావిధి = యథాశాన్రముగా, దహ కొల్చుము

తా. కాని, రామా! సూర్యుడు గుజ్జిములు అలసిపోగా ఆస్తాదికి చేరక మునుపే నీవు నన్ను గోతిలో పడవేసి కాల్బవలెను 80

మూ, దగ్ధ స్వయాహమవటే న్యాయేన రఘునన్ద్గన. తి వఖ్యామి తమహం వీర యస్తం జ్ఞాస్యతి రాక్షసమ్‌.

(వ. అ వీర=వీరుడవై న, రఘునన్షనజరామా : ఆహమ్‌=నేను, త్వయా జూ నీచేత, న్యాయేన = కాస్త్రానుసారముగా, అవటే = గోతిలో, దగ్ధఃజ కాల్బ బడినవాడనై , యః=౬ ఎవడు, తం రాక్షసమ్‌ = ఆ రాక్షసుణ్ణి గూర్చి, శ్ఞాస్కృతి== తెలిసికొనగలడో, తమ్‌ = ఆతనిని గూర్చి, వజ్యామి == చెప్పగలను,

తా, వీరుడవైన రామా £ నీవు నన్ను గోతిలో వేసి యథాళాస్త్రముగా కాల్చిన పిమ్మట ఆ రాక్షసుణ్ణి గూర్చి తెలుసుకొనగలిగిన వానిని గూర్చి నీకు

చెప్పెదను తే

మూ. తేన సఖ్యం చ కర్తవ్యం న్యాయ్యవృత్తేన రాఘవ, ౭88

కల్పయిష్యతి తే పీతః సాహాయ్యం లఘువ్మికమః. [ప అఆ రాఘవ=రామా'* న్భాయ్యవృ త్తేన = నాగర్భయసంమత మెన

ఆరణ్యకాండము 895 (వవృత్రిగల, జేనజవానితో, సఖ్యం చ= స్నేహము కూడ, క ర్తవ్యమ్‌=చేయ దగినది. లఘువికమః == శ్యీమ మైన వర్మాకమము గల అతడు, ప్రీఈజనంలో షించినవాడై, తేజ నీకు, సావోయ్యమ్‌ = సావోయ్యమును, కల్పయిష్యతిజ చేయ గలడు

తా. రామాః న్యాయసంమతమైన నడవడిక గల ఆతనితో నీవు స్నేవాము చేసికొనవలెను. శ్మీఘమైన పరా[ఠకమము గల అతడు సంతోషించి సీకు సావో య్యము చేయగలడు. వ!

మూ. నపా తస్యా _న్యవిజ్ఞాతం (చిమ లోకేషు రాఘవ, త్రిక సర్వాన్‌ పరిసృతో లోకాన్‌ పురాసౌ కారణాననరే- ఇత్యార్డే శ్రీమ్మదామాయజే వాల్మీకీయే ఆదికావ్యే ఆరణ్యకాళ్డే ఏకస వ్రతితమః సర్గః

(స. అ. రాఘవజా రామా :+%తిమ లోశేమ = మూడు లోకములందూ, తస్య == వానికి, ఇవిజ్ఞాతమ్‌ = తెలియనిది, నాస్తి హి్‌జు లేదు. అసౌ ఇతడు, పురా = వూర్వుము, కారణా నరేజు మరియొక కారణమునందు, సర్వాన్‌ == సమస్త మెన, లోకాన్‌ == లోకములను, వరిసృతః = నంచరించినాడు.

తా, రామా: ఈ మూడు లోకములలో ఆతనికి తెలియనిది లేదు. ఎందు చేత ననగా, ఒకొనొక కారణముచేత అతడు అన్ని లోకములూ తిరిగినాడు. 88

“బాలానందిని”ఆను శ్రీమదామాయ ణాంధవ్యాఖ్యానమునందు అరణ్యకాండలో

అధ ద్విన్వ్తుతితమః సర్గః [రామలక్మణుల కవించన చపించులి,. అతడు దివ్యడూవము ధలింబి ను(గీవ్రనితో స్పేవాయము చేయు తుని రామునవ చెల్లు ) మూ. ఏవముక్తా తు తౌ వీరౌ కబన్టేన నరేశ్వరౌ, గిర్మిపదరమాసాద్య పావకం విససర్జతుః. ' ప అ కబన్టేన = కబంధునిచేత, ఏవమ్‌ = ఇట్టు, ఊక్తౌజ= పలకబడిన, నరేశ్వరౌ = రాజులైన, తౌ వీరౌజఆ వీరులు, గిర్మిపదరమ్‌ = పర్వతముయొక- లోయను, ఆసాద్య = పొందించి, పావకమ్‌ = అగ్నిని, విససర్జతు:ః = విడచిరి తా. కబంధుని మాటలు విని మనుషుల (సభువులు, వీరులు అయిన ఆ రామలక్ష్మణులు వానిని పర్వతము లోయలోనికి పడవేసి నిప్పు ముట్టించిరి.. 1 మూ. లక్మణస్తు మహోల్కాభిర్ద్వలితాభిః సమ న్తతః, చితామాదీపయామాన సా పజజ్వాల సర్వత, ల వ అ లక్ష్మణస్తు = లక్మణుడగ్రెతే, జ్వలితాభి; = మండుచున్న, మహో ల్కాభిః = పెద్ద కొరవులతో, సమ న్తతః = నలు వైపులా, చితామ్‌ = చితను, ఆదీపయామాస = మండింపవే సెను. సా ఆ చిత సర్వతః = అంతటా, (వజ జ్వాల జ మండెను తా, లక్ష్మణుడు మండుచున్న కొరవులతో చితను నలుమూలలా మండింవ చేయగా అది అంతటా మండెను. లి మూ. తచ్చరీరం కబన్ధస్య ఘృతపిణ్త్లోపమం మహత్‌, మేదసా పచ్యమానస్య మనం దహతి పావకః రి (వ ఆ మేదసా== కొవ్వుచేత, పచ్యమానస్య=ఉడుక. చున్న , కబన్టస్య==

అరణ్యకాండము 897 = కబంధునియొక్క-, మహత్‌ == చాల "పెద్దదైన: ఘృతపిజ్ఞో వమమ్‌=నేతి ముద్ద తా దాల పెద్దదైన ఆ కబంధుని దేహము నేతిముద్ద వలె ఉండెను అది కొవ్వుతో ఉడుకుచుండుటచే అగ్ని దానిని బాల మెల్లగా కాల్చెను. శ్రి మూ. స విధూయ చితామాకు విధూమో౭గ్నిరివోత్టితః అరజే వానసీ బి[భన్మాలాం దివ్యాం మహాబలః. డీ (ప. అం మహాబలః = గొప్ప బలము గల, సఃజు అతడు, అరజే= వరా గము లేని, వాససీ = వస్రములను; దివ్యామ్‌ = దివ్యమైన; మాలామ్‌ == మాలను; బిభత్‌ = ధరించుచు, చికామ్‌ = చితీను, విదూయ = (తోసివేసి, ఆపజ వెంటనే, విధూమః ఇ భూమము లేని: ఆగ్నిరివ = అగ్మి వలె, ఉట్థితః జు లేచెను లాం మహాదబలవంతుడైన అ కబంధుడు, వ్యవమైన వన్హములను; చివ్య మైన పుష్పములను ధరించి, ఆ చితను (తోనివేని ధూమము లేని అగ్ని వలి, పైకి లేచెను. డీ మూ తతశ్చితాయా వేగేన భాస్వరో వెిమలామృ్బరః, ఉత్పపాతాశు సంహృష్టః సర్వ పత్యజ్గ్లభూ షణః ర్‌ (పం అం తతః ౭ అటు పిమ్మట; భాస్వరః జ (వకాళించుచున్న ఆకబం ధుడు, విమలామృరః 22 నిర్మలములైన వస్తములు కలవాడై? సంహృష్టఃజసంతో షించినవాడె సర్వ[వత్యథిభూషణః = సమస్త అవయవములయందు అలంకార నుండి, ఉత్పపాత == డెకీ లేచెను. తా. పదవ ఆతడు (వకాశించుచున్న రూవముతో;, నిర్మలములైై న వస్త్ర ములు, (పతి అవయవమునందు భూషణములు ధరించి, సంతోషించుచు, వెంటనే ఆ చితనుండి వేగముగా పెకీ లే 3ను. స్ట్‌ మూ. విమానే కొన్వరే తిష్టన్‌ హంసయు క్షే యశస్కరే, (పభయా చ మహాతేజా దిశో దశ విరాజయన్‌ | ష్‌)

898 శ్రీమ్మదామాయణము సో౬ న్తరికగతో రామం కబన్టో వాక్యమ్మబవీత్‌ , శృణు రాఘవ త_శ్తేన యథా సీతామవాష్స్యసి / ,హ అ. సః కబస్థంవఆ కబంధుడు, ఆ న్తరిక్షగతఃఎ ఆకాళమును పొందిన వాడై, హంసయు క్షే ఇ హంసలచేత కట్టబడిన, యశస్కరేజ కీర్తిని కలిగించు? భాస్వరే= (వకాశించుచున్న, విమానే= విమానమునందు, తిస్టన్‌ = ఉన్నవాడే: మవాలేజాః= గొప్ప తేజస్సు కలవాడై, [పథభయా == కాంతిచేత, దళ దిళః 22 వది దిక్కులను, విరాజయన్‌ = (పకాశింపచేయుచు, రామమ్‌ = రాముని గూరీఎ? వాక్యమ్‌ = వాక్యమును, అ్మబపీత్‌ = వలికెను. రాఘవ=రామా | సీఠలామ్‌ జూ సీతను, యథా జ ఎట్లు, అవాస్స్యసి = పొందగలవో, తత్తేన= యథార్థముగా: శృణు == వినుము తా. ఆ కబంధుడు ఆకాశమును పొంది, ఆక్కడ హంసలు కట్టిన, కీర్తిని కలిగించే వకాశించుచున్న విమానమును ఎక్కి, మహవాతేజస్సు కలవాడై, తన కాంతిచేత పది దిక్కులను _పకాశింపచేయుచు రామునితో అటు పలికెను. “రామా! సీకు సీత ఎట్టు లభించగలదో చెప్పెదను, వినుము.” " 6,7 మూ. రామ షడ్యుక్తయో లోకే యాభిః సర్వం విమృశ్యతే, పరిమృష్టో దశా నేన దళాభాగేన సేవ్యతే. ర (ప్ర, అ. రామజరామా : యాభిఃజ వేటిచేత, సర్వమ్‌ = సమస్తము, విమృళ్యతే = విమర్శించబడునో, అట్టి, షట్‌ ఆరు, యు కయః= ఉపాయ ములు, లోకే= లోకములోఉన్నవి. దళా న్రేన = దళావిపాకముచేత, పరిమృష్టః డా స్పృశించబడినవాడు, దశాభాగేన = దళావిపాకము కలవానిచేత, సేవ్యలే = 'నేవింపబడును. తొ. రామా ః లోకములో కార్యములను సాధించుటకు సంధి, విగహము,: యానము, ఆసనము, ద్వైదధీభావము, సమా్మాళయము అను ఆరు ఉపాయము లున్నవి. దుర్దశ వరిపాకమునకు వచ్చినవాడు అదే విధముగ దురళావరిపాకముచే చి బాధవడువానిచేత సేవింపబడును. వి, (పస్తుతము నీ దళ చెడ్డదిగా ఉన్నది. ఆందుచేతనే కష్టాలలో ఉన్నావు.

ఆఅరణ్యకాండము 899 సీవలెనే చడుదళతో బాధవడుచున్నవానితో నీకు స్నేహము యుక్తము అని భావము. చో సంధి జ ళ(తురాజుతో సంధి చేసీకొనుట. వ్మిగహము జ విరోధము కొన సాగించుట యానము=యుద్ధానికి వెష్టట- ఆసనముజసమయానికి వేచి ఉండుట. దై్వైదీభావము = శతువక్షములో భేదాలు సృష్టించుట. సమా శయణము ౭ మరొకనిని సవోయునిగా ఆశయించుట, ఇవి ఆరు ఉపాయాలు. రి మూ. దళాభాగగతో పీనన్వ్వం హి రామ సలక్మణః, యత లే వ్యననం 1పావ్తం త్వయా దార (ప్రరర్షణమ్‌. (వ ౪౯ రామ= రామా : సలమ్మణః జు లక్మణునితో కూడిన, త్వమ్‌ == నీవు, దకావాగగ తః ౬ దుర్దశాఫలమును పొందినవాడవై , హీనః == చెడ్డ అవస్థలో ఉన్నావు. యత్క్భృతేశు దేని మూలమున, తయా జు నీచేత, చార్మవధర్షణమ్‌=ు భార్యావమానరూవమైన, వ్యసనమ్‌ = దుఃఖము, (ప్రా వ్రమ్‌ జ సొందబడినదో- తా, రామాః నీవు, లన్మణుడు కూడ దుర్దశాఫలమును అనుకవించవలసీ ఉఊండుటచేత ఇట్టి హీనవరిస్టితిలో ఉన్నారు. దీని మూలముననే నీకు కార్యా వియోగరూపమైన దుఃఖము సంపా ప్రించినది- రి మూ, తదవళ్యం త్వయా కార్యః న సుహృత్సుహృదాం వర, అకృత్వా హి నతే సిద్ధిమహం పళ్యామి చి న్త్హయన్‌. 10 1వ. ఆ. సువృదామ్‌ మంచి హృదయము కలవారిలో, నరజ[శేనుడా! తత్‌ =అ కోరణమువలన, సఃజఅట్టీవాడు; త్వయాజనీ చేత, అవశళ్యమ్‌ తప్పక ॥ సుహృత్‌ == మిితుడు; కార్యఃజుచేసుకొనదగినవాడు అకృత్వాజ స్నేహితుని చేసి కొనకుండగా, తేజ నీకు, సిద్ధిమ్‌ = సిద్ధిని, అహమ్‌జానేను, చినయన్‌=ఆలో చిం చుచు, న వళ్యామి = చూడను. తా, మంచి హృద యము కలవారిలో (శేస్టడవైన రామా। ఆ కారణముచే, నీవు తవ్పక మ్మితుణ్ణి సంపాదించవలెను. మ్మితుణ్ణి సంపాదించకుండా సక కార్యసిద్ధి కలుగ దనియేః ఆలోచించగా నాకు తోచుచున్నది, 10

000 శ్రీమ్మదామాయణమూ మూ, (హయకాం రామ వజ్యామి న్నుగీవో నామ వానరః; (వ్యాతా నిరస్తః (కుద్దేన వాలినా శ్యకసూనునా _ 111 [వ అ. రామ=రామా వామి జ చెప్పెదను. [హయతామ్‌=వినబడు గాక. శ_కసూనునా = ఇం్యదుని ప్పుతుడు, (భ్యాతా= సోదరుడు, [కుద్దేన = కోపించినవాడు అయిన, వాలినా == వాలిచేత, నిరస్తః== (రాజ్యమునుండి) వెడల గొట్టబడిన, స్కుగ్రివో నామజ న్నుగీవు డనే, వానరః = వానరుడు, (ఉన్నాడు). తా. రామా । చెప్పుచున్నాను, వినుము న్నుగీవు డనే వానరుడు ఉన్నాడు- అతనిని ఇం్మదుని కుమారుడైన వాలి అనే సోదరుడు కోపించి, రాజ్యమునుండి వెడలగొట్టినాడు. క్షే మూ. బుశ్యమూకే గిరివరే పమ్చాపర్య న్తశోభితే, నివసత్యాత్మ వాన్వీరళ ఎతుర్చిః సహ వానరైః, క్షే వ. అ ఆత్మవాన్‌ జబుద్ధి మంతుడు, వీరః==వీరుడు అయిన సుుగివుడు, వపమ్పావర్య న్తకోభి కేజపంషానదీస్టాంతమునందు వ్రకాశించుచున్న, బుక గమూకేజు యుళ్యమూక మనే, గిరివరేజ వర్వత, శేష్టమునందు, చళుర్చిఃజనలుగురు, వానరైః సహ = వానరులతో కూడ, నివసతి = నివసించుళున్నాడు. తా. బుద్ధిమంతుడు, వీరుడు అయిన ఆ స్నుగివుడు, వంపానదీీపాంతము నందు వకాళశించుచున్న బుశ్యమూక మనే వర్వేత, శేష్టమునందు, నలుగురు వాన రులతో కూడా నివసించుచున్నాడు. కేల మూ, వానరేన్లో9 మహావీర్య స్తేజోవానమిత| పభ: సత్యసన్టో వినీతళ్చ ధృతిమాన్మతిమాన్మహాన్‌. _ 18 (వ, అ. వాన రేన్ష0ః = వానరులలో ేవ్షుడైన ఆ న్ముగీవుడు, మహాివీర్యః జ గొప్ప వరాకమము కలవాడు తేజోవాన్‌ = తేజస్సు కలవాడు. అమిత వథః =అమిత మైన కాంతి గలవాడు సత్యసన్థఃజసత్య మైన (పతిజ్ఞ గలవాడు వినీతః ఇ వినయవంతుడు, ధృతిమాన్‌ న్‌ా రై ర్యవంతుడు, మతిమాన్‌ = బుద్ధిమంతుడు, తా వానరనాయకుడైన ఆ న్యుగివుడు గొవ్ప పర్మాకమము, తేజస్సు,

“ఆరణ్యకాండము 01 సాటిలేని కాంతీ గలవాడు, నత్యసంధుడు, వినయవంతుడు, ధైర్యవంతుడు, బుద్ధి కాలి, గొవ్పవాడు. 18 మూ. దకః (పగల్బో ద్యుతిమాన్‌ మహాబలపర్మాకమః।

(ధ్మాతా వివానితో రామ రాజ్య హేతోర్మహాఐలః. క్షే

(వ-అ రామజు రానూ: దమః: సమర్దుడు, (వగల్భఃజు [వగల్భుడుః ద్యుతిమాన్‌ = కాంతి గలవాడు, మహాబలవరా[కమఃజగొవ్ప బలవర్మాకమములు కలవాడుఅయిన, మహాబలః=గొవ్ప బలము గల ఆ న్ముగివుడు, రాజ్య హేతో! రాజ్యము మూలమున, [ఖాలొజు సోదరునిచ్చేత, వివాసితః= దూరముగా వంపి

వేయబడినాడు.

తా. రామా: గొవ్ప బలముగల ఆ స్కుగ్రివుడు సమర్థుడు, వగల్భుడు,

కాంతి గలవాడు, గొవ ఐబలవర్శాకమములు గలవాడు. ఆతనిని రాజ్యము మూల మున సోదరుడైన వాలి బైటకు వంపివేసీనాడు. 4

మూ, నతేసవాయో మితంచ సీతాయాః పరిమార్గణే,

భవిష్యతి పాతే రామ మాచ శోకేమనః కృతాః. క

(వ, అ. రామజరామా! సఃజలతడు, లే== నీకు, మ్మతమ్‌జమి(తుడు

గాను, సీతాయాః జ సీతయొక్క-: నరిమార్గణే = అన్వేషణమునందు, సవాయః= సహాయుడుగాను),. పొతే == నీకు పొతమునం దున్నవాడుగాను, భవిష్యతి ఇ కాగలడు. కోకే== భోకమునందు, మనః ఇ మనస్సును, మా కృథాః చేయకుము: లా, రామా ః ఆళతడు నీకు మ్మితుడై సీతను వెదకుటలో సావియ్యము చేయగలడు. నీకు హొతము చేకూర్చగలడు. సీ మనస్సునకు కోకము కలుగ సీయకుము. 16

మూ. భవితవ్యం పొ యచ్చాపి న తచ్చ్భక్యమిహాన్యథా,

కరుమిక్వుకుళార్లూల కాలో హి దురత్మికమః. [6

[వ అ, ఇవ్వాకుళార్టూల = ఇన్వామువంశీయలలో (శేష్టుడవైన రామా ఇయచ్చాప్‌ జ వీది, భవితవ్యమ్‌జుకొదగి యున్నదో, తఠ్‌ఇఅది, అన్మథాజుమరొక

క శ్రీమ్మదామాయణమూ విధంగా, కర్తుమ్‌ = చేయటకు, న శక్యమ్‌ = శక్యము కాదు కాలః = కాలము” దురతికమః హి== అతిికమింపళశక్యము కానిది కదా;

తా, ఇజ్వాకువంశీయులలో (శేష్టుడ వైన రామా।ః ఏది కాదగి యున్నదో అది మరొక విధముగా చేయటకు శక్యము కాడు కాలమును ఎవ్వరూ ఆతి[కమిం* జాలరు కదా? డేరీ

మూ. గచ్చ శ్నీఘమితో రామ న్ముగీవం తం మహాబలమ్‌,

వయస్యం తం కురు శ్మీ(పమితో గత్వాద్య రాఘవ, 1 అ(దోహాయ సమాగమ్య దీప్యమానే విభావసౌ

(ప అ, రామ=రామా । ఇతఃజ ఇక్క-డనుండి, శ్మీఘమ్‌ == శీఘముగా;? మహాబఐలమ్‌ == మవాబలకాలిదైన, తం న్ముగీవమ్‌ = ఆ స్ముగీవుణ్ణి గూర్చి, గచ్చ == వెన్నము. రాఘవ=రామా:ః అద్య = ఇప్పుడే, ఇతః ఇక్కడినుండి, మ్యివమ్‌: ఇ శీఘముగా, గత్వాజువెళ్ళ, అద్రోహయజ(ద్రోహము లేకుండుటకై, విభావసొ జ అగ్ని, దీవ్యమానే = (వజ్వలించుచుండగా, తమ్‌ = అతనిని, వయస్యమ్‌ == మృి్యతునిగా, కురు = చేసికొనుము

తా, రామా నీవు ఇక్కడినుండి బయలుదేరి శీఘముగా బలకాలియైన ఆ న్ముగ్రీవుని వద్దకు వెళ్ళుము. రామా! నీవు ఇప్పుడే శీఘముగా వెళ్ళి, అగ్ని మండుచుండగా(అగ్ని సాక్షిగా) ఆతనితో మైతి ఏర్పరచుకొనుము. అట్టు చేసినచో మ్మిత్మదోహ మనునది ఉండదు. 17

కృతజ్ఞః కామరూపీ చ సహాయారి చ వీర్యవాన్‌ థి

(“వానరాధివఃికు బదులు “వానరోఒపి సన్‌"”అను (పాచ్యపారము బాగు: న్నది),

(వ. అ. వానరోఒపీ సన్‌ = వానరుడే యైనను, సః స్ముగీవః= ఆ స్ముగీ వుడు, లేజు నీకు, నావమన్తవ్యః = అవమానింపదగినవాడు కాదు. ఆతడు, కృతజ్ఞః ౬ కృతజ్ఞుడు, కామరూపీ చజు 'స్వేచ్భారూవము గలవాడు. సహాయార్జీ చ= సహాయుని అపేక్ష గలవాడు, వీర్యవాన్‌ = వరా[కమవంతుడు.

ఆరణ్యకాండము 08 ఆ తా. ఇతడు వానరుడే కదా అని నీవు స్యుగీవుని ఆవమానించరాదు. ఎండు కృతజ్ఞుడు. స్వేచ్బానుసారము రూవము ధరించగలవాడు. సావాయ్యము 'సేవారి అవసర మున్నవాడు, వరాాకమవంళుడు. 18 మూ. శక్తా హ్యద్య యువాం కర్తుం కార్యం తన్య చికిర్షితమ్‌, 10 కృతార్ణో వా2.కృతార్జో వా కృత్యం తవ కరిష్యతి, 1వ. అ. యువామ్‌ == మీరిద్దరు, అద్య జ ఇప్పుడు, తస్యజ= ఆ నుగీవుని యొక్క, చికిర్షితమ్‌ = చేయదలచిన, కార్యమ్‌ = కార్యమును, కర్తుమ్‌ = చేయ టకు, శక్తా హి== సమర్జులే కదా _ కృళార్తో వాజు కృలార్డుడ్రెనా, అకృతార్జో వాణు కృతార్జుడు కాకపోయి. తవజ నీయొక్క, కృత్యమ్‌ కార్యమును, కరిష్యతి == చేయగలడు. తా- మీరిద్దరూ ఇపుడు ఆతడు చేయగోరుచున్న కార్యమును సాధించుటకు సమర్థుతే. తన కార్యము సపలమైనా కాకపోయినా కూడ అతడు నీ వని చేయ గలడు 9 మూ. న బుకరజసః పుత్రః పమ్పామటితి శజ్కిత 20 భాస గ్రరస్యొరసః ప్యుతో వాలినా కృతకిల్చిషః. ప్కుతుడు, భాస్కరస్య జ నూర్యునియొక్క : బారనః వ్యుతః న్‌ా జారనవ్మతుడు షావము కలవాడె, శట్యీతః ౯ భయ వడుచున్నవాడై; వమ్చామ్‌ = వంపానదిని, అటతి = తిరుగుచున్నాడు. తా అ స్నుగీవుడు బుక్షరజస్సు అను వానరని భార్యకు నూర్యునివలన పుట్టినాడు. అందుచే మబుషరజస్సుకు క్ష్మేతజపుత్తుడు సూర్మునకు కౌరసప్యుతుడు. వాల ఆతని విషయమున పొవముగా [వవ ర్థించుటచే ఆతనికి భయవడుచు వంపొ నదీ్కీ ప్రాంతమున తిరుగుచున్నాడు ల్లి మూ. నంనిధాయాయధం &(ప్రమృళ్యశృజ్గులయం కపిమ్‌, | కురు రాఘవ సత్యేన వయన్యం వనచారిణమ్‌,

ర థ్రీమ్మదామాయణము [వ. అ రాఘవజ రామా । ఆయుధమ్‌ = ఆయుధమును, సంనిరాయజు దగ్గర ఉంచుకొని, వనచారిణమ్‌ = వనములలో సంచరించుచున్న, బుష్యశ్ళృళ్లో ళ్‌ జ్య లయమ్‌ = బు ష్యశ్చ్ళంగ పర్వతము నివాసముగా గల, కపిమ్‌=వానరుడైన న్ముగీ వుని, సత్యేన = సత్యముచేత, క్షీపమ్‌ = శీఘముగా, వయస్యమ్‌ = మృితునిగా; కురు = చేసికొనుము

తా రామాః ఆన్నుగివుడు అడవులలో తిరుగుచు బుష్యళృంగపర్వతము మీద ఉన్నాడు. నీవు ఆయుధదధారివై అక్కడికి వెళ్ళ, సత్యము_పై శపథము చేసి? వెంటనే, ఆతనితో మెతి చేసికొనుము 2

మూ*సహి స్థానాని సర్వాణి కార్హ్న్యేన క పికుళ్ణురః, ల నరమాంసాళినాం లోకే నైపుణ్యాదధిగచ్చతి.

(వ అ. కపికుద్దురః=వానరులలో 1శేవ్లుడైన, సఃజ ఆ న్నుగీవుడు, లోకే = ఈ లోకమునందు, నరమాంసాశినామ్‌ = నరమాంసమును తినే రాషసుల యొక్క, సర్వాణి సమ స్తమైన, స్టానాని=స్టానములను, కా ర్ర్యేన=వూర్రిగొ: వైపుణ్యాత్‌ = నేర్చువలన, అధిగచ్చతి హీ == తెలిసికొని ఉన్నాడు కదా.

తా. వానర్మేన్టు డైన ఆ స్నుగివునకు లోకములో ఉన్న నరమాంసదడ కులైన రావసుల స్థానము లన్నీ పూర్తిగా తెలియును. ఆతని నేర్పు అట్టిది. 28

మూ. న తస్యావిదితం లోకే కించిదస్తి హి రాఘవ, వతీ

యావత్సూర్యః (వతపతి సహ్మసాంశురరిందమ.

(వ. ఆ. ఆరిందమ = శ్యతుసంహారకుడవైన, రాఘవజ రామా 1 సహ 1సాంపః = వెయ్యి కిరణములు గల, సూర్యః = సూర్యుడు, యావత్‌ = ఎంత వరకు, సతపతి = తపించుచున్నాడో, అంతవరకూ ఉన్న, లోకేజ లోకము నందు, తస్య అతనికి, అవిదితమ్‌ = తెలియనిది, కించిత్‌ = ఏదీ కూడ, నాస్తి పా== లేదు కదా.

తా. క్యతుసంవోరకుడవైన రామా ! ఈ లోకములో సహ్మసకిరణుడైన

సూర్యుడు ఎంతవరకు తన (నకాశమును వ్యాపింపచేయుచున్నాదో ఆంతవరకు ఆ నూర్యప్ప్కుతునకు తెలియనిది ఏదీ లేదు లి

ఆరణ్యకాండము 905 మూ. న నదీర్విపులాన్‌ శ్రైలాన్‌ గిరిదుర్గాణి కన్టరాన్‌, ర్తిశ్డీ అన్వీక్య వానరైః సార్ధం పత్నీం తేఒధిగమిష్యతి.

(వ అ. సఃజ అతడు, వానరైః సార్టమ్‌జ వానరులతో కూడ, నదీః ౭ నిదురిను, విపులాన్‌ == విశాలము లైన, ఇ లాన్‌ = పర్వతములను, గిరిదుర్ధాణి జ వర్వతదుర్గములను, కన్హరాన్‌ = గుహలను, అన్వీక్య = వెదకి, తేజు నీయొక్క వత్నీమ్‌ = భార్యను, ఆధిగమివ్యతి జ పొందగలడు

తా. అతడు వానరులతో కలిసీ వెళ్ళి నదులను విశాలములై న పర్వతము లను వర్వతదుర్గములను గుహలను వెదకి సీ్‌భార్య జాడ తెలిసికొనగలడు. 24

మూ వానరాంళ్చ మహాకాయాన్‌ (పేషయిష్యతి లాఘవ, ర్స్‌

దిశో విచేతుం తాం సీతాం త్వద్వియోగేన కోచతీమ్‌, స జ్ఞాన్యతి వరారోహాం నిర్మలాం రావణాలయే వీరి [వ అ. రాఘవజు రామా! త్వద్వియోగేన = నీ ఏయోగముచేత, కోచ తీమ్‌ = దుఃభించుచున్న, కాం సీతామ్‌ జు ఆ సీతను, విచేతుమ్‌ = వెదకుటకు, మహాకాయాన్‌= పెద శరీరములు గల, వానరాంశ్చుజ నానరులను కూడ, దిశః దిక్కు.లను గూర్చి, పేషయివ్యతిజవంవగలడు. నఃజఅతడు, రొవజాలయేజు రావణుని గ ఎవామునందున్న. నిర్మలామ్‌ == వవ్శితురాలైన, వరారోహామ్‌ జ ఆంద మెన కట్మినదేశము గల సీతను గూర్చి, జ్రాన్యతి జు తెలుసుకొనగలడు- తా నీ వియోగముతో దుఃభించుచున్న సీతను అన్వేషించుటకై అతడు "పెద శరీరములు గల వానరులను అన్ని దిక్కులకు వంవగలడు కూడ. ఈ విధ ముస ఆతడు రావణుని ఇంటిలో ఉన్న సీతను గూర్చి తెలినికొనగలడు. రిక్‌ 26 మూ. న మేరుళ్ళజ్లా(గగతామనిస్టితాం (ప్రవిశ్య హైతాలతమే౬పీ వా (శితామ్‌, వవజమానాం (వవర స్తవ 1పియాం శి సహత్య రజ్యుంనీ పునః (పదాస్యతి, ౭7 ఇతాగర్లే సీమ[దామాయణే వాల్మీకీయే ఆదికావ్యే అరణ్యకాజ్డే తష ఈ =. ద్వైన ప్తతితమః సర్గః. న

(వ. అ. స్పవణ్ణమానామ్‌ == వానరులలో, (వ్రవరః = (శేమ్లుడెన, సః జా అతడు, అనిన్దితామ్‌ = నిందింపబడని, తవ (పీయామ్‌ = నీ [పియురాలిని, మేరు శృజ్ణా_గ గతామ్‌ == మేరుపర్వతశిఖరా_గమునందు ఉన్నా, పాతాలతలే=పొకొలి తలమునందు, [శితాం వాపి: ఆ్మళయించిఉన్నా, (పవిశ్య= అచటికి (వవేశించి? రషాంసిజ= రాతసులను, నిహత్య = చంపి, పునః = మరల, (వదాన్యతి == ఇవ్వగలడు.

తా. ఎట్టి దోషములూ లేని నీ (పియురాలు మేరువర్వుతశిఖర్మాగమునం' చున్నా, పాతాళలోకములో ఉన్నా, ఆ వానర శేమ్లుడైన సు్కుగీవుడు అక్కడికి వెళ్ళి రాక్షసులను సంహరించి, మరల తీన్‌ కొనివచ్చి ఇవ్వగలడు 27

“బాలానందిని*” యను శ్రీమ్యదామాయణాం[ధవ్యాఖ్యానమునందు

ఆరణ్యకాండలో డెబ్బదిరెండవ సర్గ సమా ప్రముం

అధ (త్రిసప్తతితమః సర్షః [౮ ఎందుడు ముష్యూమూతవర పాళవంపొనరోమార్ణములు వర్లింబొ ఇ ల ౮ గ ణ వాన్ని మతంగ ముని వనమార్ణము ఖాణడ కలిని రాముని అనుతుతితో న్ధూన్థానోయనవ వి ) పోళుటం) మూ. దర్శయిత్వా తు రామాయ సీతాయాః పరిమార్గణీ, వాక్యమన్వర్థ మర్భజ్జిః కబన్దః పునరబవీక్‌. క్షే లి ఆ అర్జజ్ఞఃజ కార్యమును ఎరిగిన, కబస్థఃజకబంధుడు, సీతాయా!జా సీతయొక్ప పరిమార్గణే = అన్వేషణము విషయమున, దర్శయిత్వా జ ఉపాయ మును చూపి, అన్వర్థమ్‌ జ సరియైన అర్థము గల, వాక్యమ్‌ ఇ వాక్యమును? పునః1= మరల, అ(బవీత్‌ = పలిశేనుం తా. (పయోజనమును బాగుగొ తెలుసుకొన గలిగిన కబందుడు సీఠాన్వేష్ట ణము నిమిత్తమై రామునకు ఉపాయమును చెప్పి ఉత్తమమైన అర్హము గల వాక్యమును మరల పలికెను | మూ. ఏష రామ శివః పన్గ్దా యతై)తే పుష్పితా (దుమాః, (పతీచీం దిశమాశిత్వ [సకాళ నే మనోరమాః. లి జమ్బూ[ప్రియాళ పనసప్టతన్య (గో రసిస్టుకా!, ధన్వనా నాగవృతాళ్ళ తిలకా న క్తమాలకాః, సేలాశోకొః కదమ్బాళ్చు కరవీరాశ్చ పుష్పితాః, /| అగ్నిముఖ్యా అశోకాశ్చ సురక్తాః పారిభ్మద్రకాః [వ అం రామణు రామా : య్యత జు ఎక్కడ, (వశీవీమ్‌జవశ్చిమమైన?

ల్టి్ర్రి శ్రీమ్మదామూాయణము చిళమ్‌ దిక్కును, ఆశిత్య == ఆ(శయించి, మనోరమాః == మనోహరమైన, పుష్పితాః == పుష్పించిన, (దుమా: జు చెట్లు; జమ్చూ(పియాళపనసప్పషన్య్యగోధ సిన్టుకాః = నేరేడు, మోరటి, పనన, జువ్వి, మజ్జి, తుమ్మికటుచెట్టు, ఆశ్వత్థాః== రావిచెట్టు, కర్రికారాశ్చ = కొందగోగుచెట్లు, చూతాశ్చ == మామిడిచెట్టు, అన్యే భధ్ర ణి ళా ధ్సా చ == ఇతరములైన, పాదపాః == వృక్షములు, ధన్వనాః == చం్యడచెట్లు, నాగ వృజుశ్చు జా పొన్నచెట్టు, తిలకాః = బొగ్గుచెట్లు, నక్తమాలకాః == కానుగు చెట్లు, సిలాశోకాః == నల్లని ఆశోకవృక్షములు, కి దమ్చాశ్చ కి కదంబవృక్షములు, పుష్పితాః == పుష్పించిన, కరవీరాళ్చ == గన్నేరుచెట్టు అగ్నిముఖ్యాః=భల్లాతక వృక్షములు, అళోకాళ్చ == అశోకవృక్షములు, సురక్తాఃజర క్తచందనవృషక ములు, పారిభ్యదకాః == వేవచెట్లు, (సకాశన్తే= (వకాశించుచున్నవో, ఏషఃజబది, శివఃజ మంగళకర మైన, పన్దాః = మార్గము. తా. రామా : పశ్చిమదిక్కు వైపున ఎక్కడ. పుప్పించిన వృక్షములు ఉన్నవో ,-నేరేడు, మోరటి, పనస, జుప్వి, మెజ్జిచెట్లు, తుమ్మికచెట్టు, రావిచెట్లు, కొండగోగు చెట్టు, మామిడిచెట్టు, చం్మడచెట్టు, పొన్నచెట్టు, బొగ్గుచెట్లు, కానుగు చెట్టు, నల్దని అశోకవృక్షములు, కదంబవృక్షములు, పుష్పించిన గన్నేరుచెట్లు, ళా చల్దాతకవృవములు, అళోకవృక్షములు, రక్రచందనవృక్షములు, వేవచెట్టు, (పకాశించుచున్నవో అది మంగళకర మెన మారము. లక హా లగి మూ. తానారుహ్యాథవా భూమౌ పాతయిత్వా చ తాన్‌ బలాత్‌,5్‌ ఫలాన్యమృతకల్పాని భక్షయన్తా గమిష్యథః. వం ఆ, లౌన్‌ =అ వృక్షములను, ఆరుహ్య == ఎక్స్కిి, అథవా = లేదా, ఖలాత్‌ ఇ బలమువలన, తాన్‌ == వాటిని, పాతయిత్వా = పడగొటి, అమృత ట కల్పాని జ ఆమృతముతో సమానములైన, ఫలాని = ఫలములను, భక్షయిత్వా= భక్షించి, గమిష్యథః = వెళ్ళగలరు. తా. ఆ వృక్షములను ఎక్కిగాని, బలముచేత (క్రిందికి పడగొట్టి గాని వాటి అమృతము వంటి ఫలములను భక్షించుచు వెళ్ళుడు. ర్‌ మూ. తదత్మ్శికమ్య కాకుత్హ్స వనం పుష్పితపాదపమ్‌, 6 నన్దన్మవతిమం చాన్యత్కురవో హ్యుత్తరా ఇవ.

అరణ్యకాండము $్ర00 వ అ. కాకుత్హ్స == రామా పుష్పితపాదవమ్‌ జు పుష్పించిన వృక్షములు గల, తత్‌ = ఆ, వనమ్‌ జ వనమును, అతి[కమ్య == దాటి, నన్ఫన్మవతిమమ్‌ == నందనవనముతో సమానము, ఊత్తరాః కురవః ఇవ = ఊత్తర కురుదేశము వఠె ఉన్నదీ ఆయిన, అన్యత్‌ == మరియొక వనము (ఉన్నద్సి. తా రామా।ః పుష్పించిన వృక్షములు గలీ ఆ వనమును దాటిన పిమ్మట, నందనవనముతో సమానము, ఉత్తరకురుదేశతుల్యమూ అయిన మరొక వనము ఉన్నది. 6 మూ, సర్వకాలఫలా య్యత్ర పాదపా మధుర్యసవాః। 7 సర్వే చ బుతవనన్త్యత వనే చై[తరథే యథా (వసం అ, య్యత= ఎక్కడ, సర్వకాలఫలాః == అన్ని కాలములయందు ఫలములు గల, పాదపాః జ వృషములు, మధుర్మసవాః = మధురమైన రనము గలవో, త్మత వనే= ఆ వనమునందు, సర్వే సమ న్తమైన, బుతవఃజబుతు వులు, చై (తరథే యఠా'= చ్రైతరథమునందు వలె, ఉండును. తా. ఆ వననమునందు వృక్షములు అన్ని కాలములయందు ఫళముల నిచ్చును. మధురమైన రసము గలవి, చై[తరతమునందు వలె ఆ వనమనందు అన్ని బుతువులు ఒకే సమయమునం దుండును. మూ. ఫలఖారానతాన్నత మహావిటపధారిణః, రి శోభనే సర్వత స్నత మేఘపర్వతనన్నిథాః' [వ ఆ. త్యత= అక్కడ, ఫలథారానలాః == ఫలముల కారముేతే ఆధ వంగిన, మేఘవర్వతసన్నిభాః = మేఘములతోను, వర్వతములతోను సమాన లైన, మహావిటపధారిణః == పెద్ద కొమ్మలను ధరించిన వృకములు, శోథ న్రైజు శోభి ంచుచున్నవి చేత తా ఆ వనమునందు పెద్ద కొమ్మలు గల వృషములు, నండ్డభారము వంగినవై, మేఘముల వలె, వర్వతముల వలె (వకాశించుచుండును. మూ, తానారుహ్యాథవా భూమౌ పొతయిత్వా యఠాసుఖమ్‌, ర ఫలాన్యమృతకల్పాని లక్మణస్తే (వదాన్యతి.

1 (శ్రీమ్మదామాయణము

టవ ఆం లక్ముణః = లక్మణుడు, తాన్‌ జ ఆ వృచములను, ఆరువ్యూజా ఎక్కి, అథవాజలేదా, యథాసుఖమ్‌=సుఖముగా , పాతయిత్వా=[కిందికి రాల్చి? అమృతకల్పాని = అమృతముతో సమానములైన, ఫలాని = ఫలములను, లే == నీకు, (వదాస్యతి = ఇవ్వగలడు.

ఠా. !రమ్మణుడు అ చెట్లను ఎక్కి గాని లేదా [కిందికి వడగొట్టి గొని

అమృతము వంటి ఫలములను నీకు ఇవ్వుగలడు,. 0 మూ. చ్యజ్కమాణౌ వరాన్‌ దేాన్‌ శై లాచ్చైలం వనాద్వనమ్‌, తతః పుష్కరిణీం వీరా పమ్పాం నామ గమిష్యథః. 10

(స అ. వీరౌ జ వీరులారా! శైలాత్‌=పర్వతమునుండి, శై లమ్‌జవర్వ తమును, వసాత్‌=వనమునుండి, వనమ్‌ =వనమును, చజ,మాణౌ = నడచుచు, ఈతః = అటుపిమ్మట, వమ్పాం నామజ= పంప అనే, పుష్కరిణీమ్‌ = వద్మ సరస్సును, గమిష్యథతః = పొందగలరు,

తా. నీరులారా ! వర్వతమునుండి పర్వతమునకు, వనమునుండి వనము నకు వెళ్ళుచు, అక్కడినుండి పంవ అనే పద్మసరస్సును గూర్చి వెళ్లడు 10

ల మూ, అశర్కరామవి[భంశాం సమతీర్థామ.ై వలామ్‌్‌ + 11 రామ సంజాతవాలాకాం కమలోత్పలళాలినీమ్‌.

(స. అ. రామజ=రామా 1 అశర్క_రామ్‌ గులక రాళ్ళులేనిదీ, అవ్మిభంళామ్‌ ఇ౫ జారుడు లేనిదీ, సమతీర్థామ్‌ = సమానమైన రేవులు గలది, ఆశ్రైవలామ్‌ = నాచు లేనిదీ, సంజాతవాలాకామ్‌ = పుట్టిన ఇసుక తిన్నెలు గలది, కమలోత్పల శాలినీమ్‌ = వద్మములతోను నల్లకలవలెతోన్ను (నకాశించుభున్నది అయిన వంపా నదిని గూర్చి వెళ్ళుడు

తా ఆ పంపొస రన్సులో గులకరాళ్ళు గాని, జారుడు [వదేళశము గాని, నాచు గాని ఉండదు. రేవులు సమముగా ఉండును. అక్కడక్కడ ఇసుకతిన్నెలు ఏర్పడి ఉండును. షద్మములతోను, నల్పకలవలతోను (వకాశించుచుండును. 11

మూ. త్మత హంసాః ప్టవాః (కౌజ్బాః కురరాశ్చైవ రాఘవ, 18

వల్గున్వనా వికూజ ని పమ్పాసలిలగోచరాః,

అరణ్యకాండము ర [వ అ. రాఘవజరామా! త(త జ అక్క-డ, వమ్పాసలిలగోచరాః జు పంపాసరస్సు నీటిలో నివసించు, వాంసాః == హంసలు, నవా! నీరుకోళ్తు: (ౌజ్బాః = (కౌంచవక్షులు, కురరాశ్రైవ = కురరవకులు, వల్లుస్వనాః 2౫ మరు రములైన ధ్వనులు కలవై , వికూజిన్తి= కూయుచుండును. తా, రామాః అక్కడ హంసలు, సీరుకోళ్ళు, (కౌంచవకులు, కురరవక్షులు పంపాజలముళో ఉన్నవై మధురమైన ధ్వనులతో కూయుచుండును. కి మూ నోద్విజన్తే నరాన్‌ దృష్టా వధస్యాకోవిదాః వభాః కలీ ఘృతపిణ్లోపమాన్‌ స్థూలాంస్తాన్‌ ద్విజాన్‌ భక్షయిష్యథః (వం అ. వధన్యడా వధకు, అక్షోవిదాఃజఎగిరినఏ కొని, శకుభొఃజా శునకము లైన ఆ వక్షులు, నరాన్‌ = మనుమ్యలను; దృష్ట్వాజ చూచి నోద్విజ న్లేజ కయ పడవు ఘృతపిజ్ణోవమాన్‌ నా నేతిముద్దలతో సమానములైన, స్ధూలాన్‌జస్థూరిము లైన, కాన్‌ = అః ద్విజాన్‌ జు వకులను, భ్రక్షయిష్యథః జు భష్షించగలడ, తా, చంపుట అనేది తెలియని ఉత్తమములైన ఆ పతులు మనుమ్యలను చూచి బెదరవు నేతిముదల వలె ఉన్న "పెద్ద (వమాణములో ఉన్న ఆ వకులను మీరు దక్షించవచ్చును. [8 మూ. రోహితాన్వ[క తుద్జాంళ, ఏ నడమీనాంళశృ రాఘవ, కెత్తీ పమ్బాయామిషభిర్క లొని స్తత రామ వరాన్‌ హతాన్‌- నిస్వ్రకృతనయ న్తప్రానకృశానే కళజ్ఞకొన్‌ ] [క్‌ తవ భక్వొ నమాయుకో లక్ష్మణః సం(పదాన్యతి = (వ ఆ రాఘవజు రఘువంశనంజాతుడ్‌ వైన; రామ రానూ 1 త్యజ అక్కడ, సమా యామ్‌ జ వంపాసరస్సునందు; ఇమభిః=దాణములచేత, హాతొన్‌ = చంవబడినవి; వరాన్‌ 2౫ (శేష్టములై నవిః ని స్త్వృక్పవాన్‌ = చర్మ రెక్రలు లేనివి, ఆయ స్తప్రాన్‌ = ఇనుముమీద కాల్చవిడినవి;, ఆక ఎగానేకకజ్ధకాన్‌ ఇ చిక్కినవి గాని అనేక మెన ముళ్ళుకలవి గాని కానివి అయిన, మర్స్యాన్‌ జమత్స్య ములను, రోపొలౌన్‌ ౯ గండుమీనులను: వ[కతుణ్ఞాంశ్చ జ చొరమీనులను, నడ మీనాంశ్చ = రొయ్యమీనులను: లక్మణ! = రివ్మణుడు, భక్త్యా జ ఈ కిలో, సమా యుక్తఃజా కూడి నవాడ్రే* తవ: సీకుః సం(వదాస్యతిజఇవ్వగలడు,

రా శ్రీమ్మదామాయణము తా. రఘువంశమునందు పుట్టిన రామా! ఆ పంపాసర స్సులో టగేష్టము లైనవి, బలిసినవి, చాల ముళ్ళు లేనివి ఆయిన మత్చ్యములను, గండుమీనులను, చొరమీనులను, రొయ్యమీనులను, లక్ష్మణుడు బాణములచేత చంపి, వాటి చర్య లను రెక్కలను తీసివేసి, ఇనుముమీద కాల్చి భ క్రిపురఃసరముగా నీకు సమర్పించ గలడు. 4,185 మూ. భృశం తే ఖాదతో మత్స్యాన్‌ పమ్పాయాః పుష్పసంచయే, పద్మగన్ది శివం వారి సుఖశీతమనామయమ్‌, ఉద్భృత్య సతతాక్షిష్టం రౌప్యస్పాటికనన్నిభమ్‌ , 17 అసౌ పుష్క్టరపర్డేన లక్ష్మణః పాయయిష్యతి.

[వ ఆ. భృశమ్‌ == మిక్కిలి, మత్స్యాన్‌ = మత్స్యములను, ఖాదతః 22 తినుచున్న, జేజ నీకు, పుష్పసంచయే=పుష్పముల సముదాయమునం దున్నది? పద్మగస్థి = పద్మాల సువానన గలది, శివమ్‌ = మంగళ పదము, సుఖశీతమ్‌ = సుఖకరముగాను, చల్లగాను ఉన్నది, అనామయమ్‌ = రోగము లేనిది, సతతా క్లిష్టమ్‌ = ఎల్లప్పుడూ నిర్మలముగా ఉండేది, రౌప్క్యస్పాటికసంనిభమ్‌ = వెండితోను స్పటికముతోను సమానము, అయిన, వారి = ఉదకమును, అసొ = ఈ, లక్ష్మణః = లన్మణుడు, పుష్కరవర్డేన = తామరాకుచేత, పాయయిష్యతి = (తాగించ " గలడు

తా. నీవు మత్స్యములను అధికముగా తినుచుండగా, లక్ష్మణుడు పంపా సరస్సులోని పుష్పసముదాయ ములో ఉన్నది, పద్మముల సువాసన గలది, మం గళ్ళపదము, సుఖకరము, చల్లనిది, ఆరోగ్యకరము, ఎల్లప్పుడు వెండి వలె, సృటి కము వలె నీర్మలముగా ఉండేది, అయిన ఉదకమును తామరాకుడొప్పలో తీసీ కొనివచ్చి నీకు [తాగించగలడు. 16 17

మూ. స్టూలాన్‌ గిరిగుహాశయ్యాన్‌ వరాహాన్‌ వనచారిణః, 16

అపాం లోభాదు పొవృత్తాన్‌ వృషభానివ నర్జతః, రూపాన్వితాంశ్చ పమ్ప్బాయాం (దత్యసి త్వం నరోత్తమ. (వ అ. నరోత్తమ = నరులలో ఉత్తముడ వైన రామా: స్టూలాన్‌ =

ఆరణ్యకాండము. ర్ర1$ లావై నవి, గెరిగుహాళయ్యాన్‌ = వర్వతగుహలు శయ్యలుగా గలవి, వనర = వనమునందు సంచరించేవి, అపామ్‌ = నీటియొక్క, లోభాల్‌ = ఆశవలన, చున్నవి, రూపాన్వితాన్‌ == మంచి ఆకారముతో కూడినవి అయిన, వరావాన్‌ జు వరాహములగ., వమ్పాయామ్‌ = వంపాసరస్సునందు, త్వమ్‌ = నీవు? (దక్వసి = చూడగలవా

తా. నరులలో ,శేస్టుడవైన రామా! నీకు వంపాసరస్సు. దగ్గర నీరు (తాగుటకై వచ్చిన, మంచి ఆకారము గల అడవివందులు కనబడును. చొలి లావుగా ఉన్న ఆ ఆడవిపందులు అరణ్యములో సంచరించుచు గువాలలో శయ నించుచుండును అవి అబోతుల వలె రంకెలు చ్రేయచుండును "రీ! 19

మూ. సాయాహ్నే విచరనాము విటపీన్మా ల్యధారిణ*

శితోదకం చ పమ్బాయా దృష్ట్వా శోకం వివాన్యసి= 0

(ప అ రామ=రానూ | సాయాహ్నేజసాయంకాలమునందు, విచరన్‌ = సంచరించుచు, మాల్యడారిణః జు పుష్పమాఅలను ధఎంచు, విటపీన్‌ = వృక్ష ములను, వమ్చాయాః = వంపొసరస్సుయొక! శితోదకం చ= చల్లిని ఉదక మును, దృష్ట్వాజః చూచి, కోకమ్‌=కో క మును, వివాస్యసిజవిడువగలవు =

బ

తా, రామా! పాయంకాలమునందు నీవు ఇటు నటు సంచరించుచు పుష్ప మాలలు ధరించిన వృఇజలను, వంపాసరోజలమును చూచి నీ శోకమును విడిచి బె గ పెట్టైదవు.

మూ సుమనో భిశీలౌం స్తత తిలకాన్న క్రమాలకాన్‌,

(వ అ. రాఘవ నా రామా | తతా అకగడ సుమ కోభిః = పష్పము లతో, చితాన్‌ = వ్యా వ్రములే న, తిలకొన్‌ జు బొట్టుగుచెట్లను, న క్తమాలకాన్‌ = కానుగుచెటను ఫులాన్‌ = వికసించిన: ఉఊత్పలాని చజనల్లక లవలను, పజ్యంజొని

$ న చ= పద్మములను (చూడగలవు) సరి)

ర్క శ్రీమద్రామాయణము తా రామా; నీకు అక్కడ పుష్పములతళో నిండిన బొట్టుగు వెట్టుః కానుగ చెట్టు, వికసించిన కలవలు, పద్మములు కనబడగలవు. మూ. న తాని కశ్చిన్మాల్యాని త్మతారోపయితా నరః, న చ వ్లై వ్రూనతాం యాన్తి న చ శీర్యన్ని రాఘవం 28 1న అ, రాఘవజరామా!। తత ఆక్కడ, తాని మాల్యాని= అ మాళికలను, ఆరోపయితా = ధరించే, నరః = మనుష్యుడు, కశ్చిత్‌ = ఎవ్వడూ, నజ లేడు. మ్లూనతామ్‌ = వాడిపోవుటను, నయా న్లి= పొందవు నచ శ$ీర్యన్తిజు రాలిపోవు తా. రామా : అక్కడ ఉన్న ఆ పుష్పమాలలు ధరించదా రెవరూ లేరు. అవి వాడవు, రాలిపోవు. లి మూ. మతజ్లశిష్యా స్త్రతాసన్నృషయః సునమాహితా:ః, కేషాం భారాభితపొనాం వన్యమాహరతాం గురోః. లికి యే (ప పేతుర్మహీం తూర్ణం శరీరాత్స్వేదదిన్టవః, తాని జాతాని మాల్యాని మునీనాం తపసా తదా రడీ స్వేదబిన్దుసముత్ధాని న వినళ్య న్తి రాఘవ. వ.అ తత అక్కడ, సుసమాహితాః = చాల ఏకాాగ మైన చిక్తము గల, మతజ్లశిష్యాః = మతంగమహర్షి శిష్యులైన, ముషయ:ః=బుషులు, ఆసన్‌ 2 ఉండిరి. గురోః = గురువునకు, వన్యమ్‌ = వనమునందలి వసుసముదాయమును, ఆహరతామ్‌ = తీసికొనివచ్చుచున్న, భారాభితష్రానామ్‌= భారముచేత బాధితులైన, తేషామ్‌=ఆ మునులయొక , శరీరాల్‌ = శరీరమునుండి, యే= వ, స్వేదబిన్షవః = చెమట చుక్కలు, తూర్ణమ్‌ = శ్మీఘముగా, మహీమ్‌ ఎ భూమిని (మీద), పేతుః = పడినవో, తాని= అవి, తదా== అప్పుడు, మునీనామ్‌ = మునులయొక్క, తపసా == తపస్సువేత, మాల్యాని = మాలలుగా, వాతానిఎ అయినవి, రాఘవ రామా; స్వేదబిన్టుసముత్థాని = చెమటచుక్కలనుండి పుట్టిన, అమాలలు, న వినళ్య న్లి = నశించవు, తా. అక్కడ మంచి మనోన్మిగహము గల మతంగముని శిష్యులైన

యుషలు నివసించేవారు. గురువుకొరకై; వనములో లభించే సమిధలు మొదలైన వాటిని తెచ్చునప్పుడు వాటి బరువుచేత. క్లేశము చెందిన వాళ్ళ శరీరములనుండి నేలమీద పడిన చెమట చుక్కలు, ఆ మునుల తవః[వభావముచేత పుష్పమాల లుగా మారినవి. రామా । చెమట చుక్యాలనుండి పుట్టిన ఆ వుష్పమాలలు నళించ కుండా ఉన్నవి. విరి 24 మూ. తేషాం గతానొామద్యాపి దృశ్యతే వరిచారిణీ, ర్‌

1శమణీ శబరీ నామ కొకుత్స్స చిరజీవినీ.

(ప, అ. కాకుత్స జు రామా । తేషామ్‌ = ఆ మునులు, గతానామ్‌ = వేళ్ళి పోయినవారగుచుండగా, వరిచారిణీ జు వాళాకు ఉవచారములు చేసీన;, (“నవా చారిణీ "ఆని (పాచ్యపారము; దానికి "వారితో కలిసి తవస్సు చేసిన” అని అర్జము),చిర జీవినీ = దీర్షకాలము జీవించిన, శబరీనామ జు శబరి అను పేరు గఅ, [శమణీ జు == సన్నాాసీని, అద్యాపీ 2 ఇప్పటికి కూడా, దృశ్యతే = చూడబడుచున్నది*

తా, రామా: ఆ మును లందరు స్వర్గస్టులెనా వారికి ఉపచారములు చేసిన (లేదా వారితో కలిసి తవస్సు చేసిన) చిరాయుర్థాయవంతురాలైన శబరి అనే సన్నాాసీని నేటికీ అకడ ఉన్నది- కల్‌

మూ. త్వొాంతు ధర్మే స్థిర నిత్యం సర్వభూతనమస్కృృతమ్‌; దృష్టో గేవోపమం రామ స్వర్గలోకం గమిష్యతి.

వ.అ రామజు రామా: నిత్యమ్‌ == ఎల్టప్పుడు, ధశ్మేజధర్మమునందు, స్థితా = ఉన్న ఆమె, సర్వభూతనమస్కృాతేమ్‌ = సకలజనులచేత (ప్రాణులచేత) నమస్కరింపబడిన, దేవోవమమ్‌ = దేవతాతుల్యుడవై న, త్వామ్‌=నిన్ను; దృష్ట్వా = చూచి, స్వర్గలోకమ్‌ = స్వర్గలోక మును గూర్చి: గమిష్యతి = వెళ్ళగలదు.

తా రాకా! నిత్యము ధర్మమార్గమునందున్న ఆ శబరి, సకలభూతముల చేత నమస్కరింప బడేవాడవు జీవతాతుల్యుడపూ ఆయిన నీ దర్శనము చేసికొని స్వర్గమునకు వెళ్ళుగలదు క్‌

మూ. తత స్తదామ పమ్పాయా స్రీరమాసాద్య పళ్చిమమ్‌, గ ఆశమస్థానమతులం గుహ్యం క్తాకుత్ధ్సు పళ్యసి.

016 శ్రీమ్మదామాయణము (ప. ఆ కాకుత్సృ=కకుత్ధ్రవంశమునందు జనించిన, రామ = కొమ తతః అటుపిమ్మట, పమ్ప్బాయాఃజ పంపయొక్క, తత్‌=ఆ, పశ్చిమం రేరమ్‌22 పశ్చిమ తీరమును, ఆసాద్య = పొంది, అతులమ్‌=సాటి లేని, గుహృమ్‌=రహన। మైన, ఆశమస్థానమ్‌ = అృళమమును, వశ్శసే = చూచెదవు తా కాకుత్సృవంశమునందు జనించిన రామా : పిమ్మట ౬ పంపాసదన్సు పశ్చిమతీరము చేరగా, అక్కడ నీకు సాటి లేనిది, రహస్మమూ అయిన ఆల మము కనబడును ఏ మూ. న త్మత్మాకమితుం నాగాః శక్నువ ని తమ్మాశమమ్‌, 26 వివిధాస్తత వై నాగా వనే తస్మింశ్చ పర్వతే, బుషే స్తస్య మతబ్గస్య విధానా త్రచ్చ కాననమ్‌ _ 8 వ, అ. త్యతజ ఆక్కడ, నాగాః= ఏనుగులు, తమ్‌ == అ, అ్యశమమ్‌ జ అ్యశమమును, ఆ(కమితుమ్‌ = ఆ[కమించుటకు, న శక్నువ న్తి=సమర్జములు కావు. తస్మిన్‌ = ఆ, వర్వతే = పర్వతమునందు, వనే== వనమునందు, ఏవిధాః జఅనేకవిధములైన, నాగాః= ఏనుగు లున్నవి. తత్‌=ఆ, కాననమ్‌= అరణ్యము, తస్య ఆ, మతబ్గస్య మబుషే! మతంగమహ ర్రియొక్క, విధానాత్‌ = నియ న! మమువలన (వీర్చడినది). తా. అ వర్వతమునందు, వనమునందు కూడ అనేకవిధములెన ఏనుగులు ఉన్నవి, కాని ఆ ఏనుగులు ఆ అశమమును అకమింసజాలవు ఆ అరణ్యము నందు మతంగమహర్షి ఏర్పరచిన నియమములు పాటింపఒడుచున్నవి 28,29 మూ, తస్మిన్నన్షనసంకాశే దేవారణ్యోపమే వనే, నానావిహగసం కీర్టే రంస్యసే రామ నిర్వ్చ్రాతః. 80 (వ అ. రామజ రామా £ నన్ఫనసంకాశే = నందనవనముతో సమానమైన దేవారణ్యోవమే = దేవతల అరణ్యములతో సమానమైన, నానావిహగసం క్రీర్దే 2 అనేకవీధములైన పక్షులతో వ్యా ప్రమైన, తస్మీన్‌ వనేజఆ వనమునందు, నిర్వుతః ఇ సుఖము పొందినవాడవై , రంస్యసే == ీడించగలను. తా రామా! నందనవనముతోను, వైైతరథాదివనములతోను సమాన

ఆర ణ్యకాండము 917 మెనది, ఆనేకవిధములైన వక్షుళలకో వ్యావ్రమూ అయిన ఆ వనమునందు నీవు సుఖముగా విహరించవచ్చును. క మూ. బుష్యమూకశ్చ్ళ పవమ్పాయాః పురస్తాత్పుష్పిత్యదుమః, సుదుఃఖారోహణో నామ శిశునాగాభిర్షితః, ర ఉదారో బ్రహ్మణా చైవ పూర్వకాలే వినిర్మితః.

(ప ఆ పమ్చాయాః= వంవయొక్యా, పురస్తాత్‌ = ముందుగా, పుష్పిత ఇదుమః = పుష్పించిన వృక్షములు గలది, సుదుఃఖారోహణః = ఎక్కుటకు చాలి కష్ట్రమెనది, శిశునాగాభిరడితః = చిన్న వనుగులచేత రక్షింవబడినది, ఉదారః౭ _శష్ట్టమెనది, _బహ్మణా౭ [బవ్మాచేతః వూర్వకాలే == పూర్వకాలమునందు; వినిర్మితః == నిర్మించబడినది ఆయిన, బుష్యమూకవర్వతము ఉన్నదిం

లా, బుష్యమూకవర్వతము వంవకు ముందుగానే ఉన్నది. దానిని ఎక్కుట చాల కష్ట మని వసిద్ధి, వూర్వుకాలమునందు] (బహ్మశచే నిర్మింపబడిన ఈ పర్వతమును చిన్న వీనుగులు రక్షించుచుండును. పుష్పించిన వృక్షములతో చాల సుందరముగా ఉండును. !

మూ. శయానః పురుషో రామ తస్య శైలస్య మూర్ధని; లి యత్స్వసప్నే లభతే విత్తం, త్యత్పబుద్దో ఒధిగచ్చతి. మూర్షని = శిరస్సుపై శయానఃజశ్‌ యనించిన, పురుషఃజపురువుడు, స్వప్నే ఠ్‌ జి స్వప్నమునందు, యత్‌ = ఏ, విత్తమ్‌ జు ధనమును, లభతే = సౌందునో, తత్‌ దానిని, (పబుద్దః ౬ మేల్కొన్నవాకే? అధిగచ్చతి = పొందును. చి

తా. రామా ఆ పర్వతముమీద నిదించిన పుపషునకు స్వవ్నములో ఏ

ధనము లభించునా, ఆ ధనమును అతడు మేళొనగానే పొందును. క్రి మూ. న త్వేనం విషమాచారః హెైపకర్మాధిరోహతి, రి

యను తం విషమాచారః పాపకర్మాధిరోహతి, తతై 9వ వహర న్వ్యేనం ను ప్రమాదాయ రాక్షసాః. కికీ

918 శ్రీమ్మదామాయణము' (స. అ. విషమాచారః == విషమమైన ఆచారము గల, పాపకర్మా == పావ కర్మ చేయవాడు, వనమ్‌ = దానిని, న అధికోహతి = ఎక్కజాలడు విషమౌ చారః == విషమమైన ఆచారము గల, పాపకర్మా= పాపకర్మ గలవాడు, యః ఎవడు, తమ్‌ = దానిని, అధిరోహతి = ఎక్కునో, సుప్రమ్‌== న్విదించుచున్న: తమ్‌ = ఆతనిని, ఆదాయ == (గహించి, రాక్షసాః == రాక్షసులు, త్రై 9వ 22 అక్క-డనే, (వహరన్లి= కొట్దెదరు. తా. చెడ్డ ఆచారము గల పాపకర్మ గలవా డెవ్వడూ ఈ పర్వతమును ఎక్క-డు. చెడ్డ ఆచారము గల పాపాత్ము డెవడైన ఎక్కినచో, ఆతడు నిదించు చున్నప్పుడు రాక్షసులు వానిని పట్టుకొని చంఫుడురు. తికి, లకీ మూ. త్మతాపి శిశునాగానామా కన్దః (శూయకే మహాన్‌, (కీడతాం రామ పమ్ప్బాయాం మతజారణ్యవాసినామ్‌. లర్‌ (వ. అ. రామజరామా | త్మతాపి = ఆ బుష్యమూకపర్వతమునందు కూడా, సమ్బాయామ్‌ = వపంపాసరస్పునందు, [క్రీడరామ్‌ = అడుకొనుచున్న, మతజ్గారణ్యవాసినామ్‌ = మతంగారణ్యమునందు నివసించుచున్న, శిజునాగా నామ్‌ = చిన్న ఏనుగులయొక్క, మవోన్‌ = గొప్ప, అ్మకన్సః = అరుపు? [(భూయతే = వినబడుచుండును. తా. రామా । మతంగా[శమములో నివసించు చిన్న ఏనుగులు పంవలో ఆడుకౌనుచుండునపుడు, వాటి మహాధ్వని అ బుష్యమూకపర్వతముమీదకి కూడ వినఐడుచుండును, రర" మూ. సిక్తా రుధిరధారాథిః సంహృత్య పరమద్విపాః, (పచరన్లి పృథక్కీర్దా మేఘవర్దాస్తరస్విన?. లి6ి ప. అ, మేఘవర్జాః = మేఘములవంటి వర్ణములుగల, తరస్వినః == బలము గల, వరమద్విపాః = (శేష్టములైన ఏనుగులు, సంహృత్య = కొట్టుకొని. బ్‌ రుధిరధారాభిః = ర క్తధారలచేత, సిక్తాజు తడవబడినవై, నృథక్‌ = చేరుగా, కీర్ణాః జ వ్యాస్తమైనవై, ,పచర న్తి= సంచరించుచుండును. ఠా. మేఘము వంటి వర్ణము గల, బలము గ్రల ఏనుగులు పోటాడుకొని. మ్‌!

రణ అరణ్యకాండము ర ర ఆజ జ ర కరారలనత తడవబడినవై , _వేరు జేరు గుంపులుగా చెదిరిపోయి, తిరుగు

• కిక మూ. తేత్యత పీత్వా పానీయం విమలం శీతమవ్యయమ్‌, నిరర్చాతాః నంవిగాహన్తే వనాని వనగోచరాః. త్రి? (వ అఆ. వనగోచరాః == వనములో సంచరించు, తే= ఆ ఏనుగులు, విమలమ్‌ == నిర్మలము, శతమ్‌ = చల్లనిది, అవ్యయమ్‌= ఆరోగ్యకరము ఆయిన, హెైనీయమ్‌ = ఉదకమును, పీఠ్వొా = లౌగిః నిర్చృుఠాః నూ తృప్తి చెందినవై? వనాని = వనములను, విగావా న్తే = (వవేశించుచుండును. లతా. వనములో సంచరించే, ఆ ఏనుగులు ఆ వంపాసరస్సులో నిర్మలము! ఆరోగ్యకరము ఆయిన చల్లిని సరు (కాగి? సంతృప్తి చెంది, వనములలోనికి షోవుచుండును. ర్‌? మూ, బుఇాంశ్చ ద్వీపినశైఎవ నీలకోమలక(పభాన్‌, రురూన పేతాపజయాన్‌ దృష్ట్వా శోకం జయిష్యసి- కిరి (వం ఆ మబుషంశ్ళ2 ఎలుగుబంట్లను, ద్వీపినశ్ర్రైవ = 'పెద్దపులులను; సీలకోమ లక్మవభాన్‌ జాన్‌ లమాణిక్యముల వళి కోమలమైన కాంతీ గలవి, అ పేకొవ చూచి, శకమ్‌ = శోకమును, జయిష్యసి జ జయించగలవు కా ఎలుగుబంట్లను, 'పెద్దపులులను, ఇం[దనీలము ,వంటి కోమల మైన న! కాంతి గల, పరాజయమును (భయమును) ఎరుగని నల్లి చారల దుప్పులను చూచుచు శోకమును మరచిపోయెదవు శిరి మూ. రామతస్య లు శైలస్య మహతీ శోటతే గువో; శిలాపిధొనొ కాకుత్త్స) దుఃఖం చొస్యాః (పవేశనమ్‌. లి వ అ. కాకుత్స == క కుక ఏవం మనం పుట్టిన, రామ = రామౌ। తస్య శ్రెాలన్యజు ఆ ఖీర్వతముయొక[? శిలాపిధొనా = శీల అచ్భ్బాదనముగొ గల, మహతీ= గొప్పదైన! గుహా = గవ? శోభతే = (వకాశించుచున్నది- అస్యాః = దీనియొక్క: [వవేశనమ జ (వవేశించుట, దుఃఖమ్‌ = కష్ట మైనది.

౮0 శ్రీమ్యదామాయణము తా కకుత్ధృవంశమునందు జనించిన రామా ! ఆ పర్వతమునందు పేద్ద గుహ శోభించుచున్నది. దానికి పెద్ద శల ఆచ్చ్బాదనముగా ఉన్నది. దానిలో (పవేశించుట చాల కష్టము 89 మూ, తస్యా గుహాయాః (పాగ్జ్వారే మహాన్‌ సీతోదకో (హదః: ఫలమూలాన్వితో రమ్యో నానామృగసమావృతః. _ 0 (ప ఆ తస్యాః== ఆ, గుహాయాః=గుహయొక్క, (పార్ద్వారే= తూర్పు ద్వారమునందు, శీతోదకః చల్లని ఉదకము గలది, ఫలమూలాన్వితః=ఫలముల తోను మూలములతోను కూడినది, రమ్యః = సుందరమైనది, నానామృగ సమౌ వృతః = అనేకవిధములైన మృగములచేత చుట్టబడినది ఆయిన, మహాన్‌ = పెద్ద: [హదః జ చెరువు ఉన్నది తా ఆ గుహ శూర్పు ద్వారమునండు చలని ఉదకము గలది, ఫలముల యి తోను మూవఐములతోను నిండినది, చుట్టూ అనేకమృగములు నివసించేదీ అయిన రమ్యమైన గొప్ప చెరువు ఉన్నది 40 మూ, తస్యాం వసతి సుగ్రీవశ్చతుర్చిః సహ వానరై ౪, ఆభ ఆన | కదాచిచ్చిఖరే తస్య పర్వతస్యావతిష్షతే డ్తీ వ, అ. న్ముగీవః జు సుగీవుడు, చతుర్శిః=నలుగురు, వానరైః సహజ వానరులత్తో కూడ, తస్యామ్‌ = ఆ గుహలో, వసతి = నివసించుచున్నాడు.* కదాచిత్‌ ఇ అప్పుడప్పుడు, తస్య పర్వతస్య = ఆ నర్వూతముయొక్క, శిఖ రేజు శీఖరము పై, అవతిస్టతే = ఉండును లా సుగ్రీవుడు నలుగురు వానరులతో కలిసీ ఆ గుహలో నివసించు చున్నాడు. అప్పుడప్పుడు ఆ పర్వతము శిఖరముమీద ఉండును 41 మూ, కబన్ధస్త్యనుళా_స్యైవం తావుభా రామలక్ష్మణ, (సగ్వీ భాస్కరవర్దాభః ఖే వ్యరోచత వీర్యవాన్‌. &ీకీ వ, అ. వీర్యవాన్‌ = పర్గాకమవంతుడు, (సగ్వీ= మాలలు గలవాడు అయిన, కబన్షన్తు = కబంధుడు, తౌజ ఆ, రామలక్మణౌొ=రామలక్మణులను, ఊవౌొ == ఇద్దరినీ, ఏవమ్‌ == ఇట్లు, అనుకాస్య = బోధించి, ఖే = ఆకాశమునందు,

ఆరణ్యకాండము ర] భాస్య-రవర్జావః == సూర్యునివర్ణము వంటి కాంతి గలవాడై, వ్యరోచతజ(వకా శించెను. తా పుష్పమాలలు ధరించి ఉన్న నరా[కమవంతుడైన కబంధుడు ఆ రామలక్మణు లిద్దరికీ ఈ విధముగా చెప్పి ఆకాళమునందు. సూర్యుని వంటి కాంతితో (వకాశించుచుండెను. కలి మూ. తంతు ఇస్టం మహాభాగం కబిన్టం రామలక్మణౌ; (వస్థితా త్వం (వజ'స్వేతి వాక్యమూచతుర న్లికే. క్తీతీ (ప. అ. (పస్టితౌజు (వయాణమైన; తొ రామలన్మణౌ == ఆ రామలక్ము ణులు, అన్గికే = సమీవమునందు, ఖస్టమ్‌ ఇ ఆకాశమునందున్న; మహాభాగమ్‌జు గొప్ప భాగ్యము గల, తం కబన్టమ్‌ = లే కబంధుని గూర్చి? త్వమ్‌ = నీవు; [వజస్వ-జ వెళ్టుము, ఇతి = అని వాక్యమ్‌ = వాక్యమును, ఊచలతుఃజువలికీరి= తా. రామలక్ష్మణులు బయలుదేరి? దగ్గరనే ఆకాశములో ఉన్న మపి భాగ్యవంతుడైన ఆ కబంధునితో “ఇక నీవు వెష్టము"'అని వలికిరి. శీత మూ గమ్యతాం కార్యనిద్ధ్యర్థ మితి తావ[బవీత్స చ, సుువతౌ తావనుజ్ఞాప్య కబిన్ట$ి (పస్థిత స్రదా- శీ4 (సం అ శదాజు అప్పుడు? (వస్థికః జు [వయాణమైన, సః కబన్షళ్చ జూ ఆ కబంధుడు కూడ, సు్యువలే ౯ మంచి నియమములు గల, తొ == వారిని, అను గమ్మ్యతామ్‌ = ఆళిదరుగాక అనిః తొ 2 వారిని గూర్చి? అ(బవీత్‌ == వలి కెనుం తా. అప్పుడు ఉత్తమమైన నియమములు గల ఆ రామలక్ష్మణుల అనుజ్ఞ తీసికొని బయలుదేరిన కబంధుడు “కార్యసిద్దికై. వెప్టీడు'"అని. ఆ రామలమ్మణు లతో పలికెను. శ్రీ మూ. న తత్కశిన్ల (వలిపద$ రూపం నిదర్శయన్‌ రామమవేత్య ఖస్థః సఖ్యం కురుట్వేతి తదాభ్యువాచ- డీక్‌

కిరి శ్రీమ్యదామాయణము ఇత్యారే శ్రీమ్మదామాయణే వాల్మీకీయే ఆదికావ్యే అరణ్యకాణ్జే (తిసప్తతితమః సర్గః.

(వ. ఆ. సః కబన్టః జ ఆ కబంధుడు, తత్‌ = ఆ, రూపమ్‌ రూపమును, (సతివద్య = పొంది, (శియా = శోభతో, వృతః = కూడినవాడై, భాస్కరతుల్య దేహః = సూర్యునితో సమానమైన దేహము కలవాడై, ఖస్ధః = ఆకాశమునం దున్నవాడై, రామమ్‌ = రాముణ్ణి, అవేష్ష్య = చూచి, నిదర్శయన్‌ = బుష్య మూకమువైపు చూపుచు, సఖ్యమ్‌ = స్నేహమును, కురుష్వ = చేయుము, ఇతి: అని, తదా== అప్పుడు, ఉవాచ == పలికెను

తా. ఆ కబంధుడు తన రూపమును పొంది, శొభాన్వితుడై సూర్యుని వంటి దేహముతో ఆకాళములో నిలచి, రాముణ్ణి చూచి, అప్పుడు ఆతనికి బుష్య మూకము వైపు చూపుచు, “స్ముగివునితో స్నేహము చేయము"'అని పలికెను.

“బాలానందిని*”' అను శ్రీమ్మదామాయ ణాంధవ్యాఖ్యానమునందు అరణ్యకాండలో డెబ్బదిమూడవ సర్గ సమా వ్రము.

అథ చతుఃస ప్తతితమః సర్తః ణి [(రామలక్షణులు వంపొతీరయనందున్నా మతంగవనములో తఖరి ఆ(శమమునవ వెళ్ళ అవై చేనిన నతారమును అందుఠొని అమెతో కలిని మఠంగచనమును వర్యవేజ్షంచుకు. ళతిరీ తన కోలీల్‌ యును అగ్మిలో ఆవుతిగా నమ్మి స్ఫ్రెంబి. న్వార్హము చోడలి.] మూ. తౌ కబన్టేన తం మార్మం పమ్ప్బాయా దర్శితం వనే, ఆతస్థతుర్ధిశం గృహ్య (ప్రతీచీం నృవరాత్మజౌ. క్షే వ అ. తౌొజఅి, నృవరాత్మజౌ = దశరతకుమారులు, వనే= వనము నందు, (పతీచీం దిశమ్‌ = వశ్చిమదిక్కును' గృహ్య (గహించి, కబన్టేన జా కబంధునిచేత, దర్శితమ్‌ 2 చూవబదిన, తమ్‌ 2 ఆ? సమ్బాయాః నూ నంపా తా, ఆ రామలక్మణులు, వనమునందు వళ్చిమాభిముఖులై బయలుదేరి కబంధుడు చెప్పిన వంపాసరోవరమార్శమును చేరిరి. 1! మూ. తౌ 3 లేష్వాచితొనేతొన్‌ క్ష్యదకల్పఫలాన్‌ (దుమాన్‌, వీక్షనౌ జగ్మ తుర్షంమ్హుం సుగ్రీవం రామలక్మణౌ- రి (ప, అ, తౌ రామలన్మణౌజ ల రామలక్మణులు, శై లేషుజ= సర్వతముల యందు, ఆచితాన్‌ = నాటబిడిన (మొలచిన; క్షాదకల్పఫలాన్‌ = శ్రేనె వంటి పండ్లు గల, [దుమాన్‌ = వృషములను: వీక్షన్తాజచూచుచున్నవారై; స్కుగీవమ్‌జు గల వృతములను చూచుచు సు[గీవని చూచుటకై వెళ్ళిరి లి

రి శ్రీమ్యదామాయణము మూ. కృత్వాచ కై లపృష్షే తు తౌ వాసం రామలక్మణౌః పమ్పాయాః పశ్చిమం తీరం రాఘవావుపతస్థతుః. తి [ప అ. రాఘవౌజ రఘువంశ సంజుతులైన, తౌ రామలవ్మ ణ్‌ 22 ల రామలక్ష్మణులు, ౩ లసృష్షే = పర్వతము 'పెభాగమునందు, వాసమ్‌ జ నివొగి మును, కృత్వాజు చేసి, పమ్ప్బాయాః=పంపాసరస్పుయొక్క, పశ్చిమం శతీరమ్‌:2= పశ్చిమతీరమును, ఉపతస్థతుః ఇ నమీసీంచిక తా రఘువంశళమునందు పుట్టిన ఆ రామలక్ష్మణులు మార్గమధ్యములో పర్వతము పెభాగమునందు ఆగుచు, పంప పశ్చిమతీరమును చేరిరి 8 మూ, తౌ పుష్కరిణ్యా; పమ్పాయా స్త్రీరమాసాద్య పశ్చిమమ్‌, అపశ్యతాం తత న్త్మత్ర శబర్యా రమ్య మ్మాశమమ్‌. ీ [వః అ తతః=అటుసిమ్మట, తొఆఆ రామలమ్ముణులు, పమ్బాయాః2= పంప అను, పుష్పరిణ్యాః = పద్మసరస్సుయొక్క, పళ్చిమమ్‌ = పడమటిదైనః తీరమ్‌ = తీరమును, ఆసాద్య = పొంది, త్మతజ అక్కడ, శబర్యాః == శబరి యొక్క, రమ్యమ్‌ = రమ్యమైన, అశమమ్‌ = ఆ(శమమును, అపళ్యతామ్‌ = చూచిరి, తా సిమ్మట ఆ రామలక్ష్మణులు వంపాసరస్సు పశ్చిమతీరము చేరి ఆక్కడ, శబరి నివసించు రమ్యమైన ఆ[శమమును చూచిరి. 1 మూ. తౌ తమ్మాశమమాసాద్య (దుమైర్బహుభిరావృతమ్‌, సురమ్యమభివీక్షనా శబరీమభ్యు పేయతుః. ర్‌ (వ, అ, తొజఆ రామలక్ష్మణులు, తమ్‌ ఆ, ఆ[శమమ్‌ = ఆ[శమమును, ఆసాద్య = సమీపించి, బహుభిః = అనేక మైన, (దుమైః ౬ వృషములచేత, అవృ తమ్‌జకప్పబడిన, సురమ్యమ్‌= చాల రమ్య మైన ఆ ఆ్యశమమును, అభివీక్షన్తౌజు చూచుచున్నవారై, శబరీమ్‌ = శబరిని, అభ్యు పేయతుః = పొందిరి. తా. ఆ రామలక్ష్మణులు ఆ ఆశమమును సమీపించి, అనేకమైన వృష ములచేత కప్పబడిన, చాల అందమైన ఆ ఆశమమును చూచుచు శబరిని సమీ పీంచిరి. ర్‌

అరణ్యకాండము రిక మూ.తాచ దృష్ట్వా తదా సిద్దా సముత్థాయ కృతాష్దాలిః, రామస్య పాదౌ జ(గ్రాహ లమ్మణన్న చ ధీమతః. గ వ్‌ ఆ తదా = అప్పుడు, గీద్దాజ=ు సిద్ద్ధరాలైన ఆ శబరి, తౌజఆ రామ లవ్మ జఒలను, దృష్ట్వా ౯ చూచి, కృతాళ్టులిః = చేయబడిన దోసిలికలదై, సము త్ధాయ కడా లవి, రామస్య కా రాముని యొక్క: చీమత! == బుద్ధిమంతు డైన; లక్ష్మణస్య కజులక్మణునియొక్క , పాదౌ జ పాదములను, జ[గాహజగ హించెను- తా. అప్పుడు నిద్దరాలైని ఆ శబరి రామలక్ష్మణులను చూచి అంజలి ఘటింవి, బేచి రాముని పాదములను; దేమంకళు డైన లవ్మణుని హొదములను స్పృశించి నమస్కరిం వెను గ మూ. పాద్యమాచమనీయం చ సర్వం (పాదాద్యథావిధి, తామువాచ తతో రొమః (శమణీం సంశిత్మవతామ్‌. 7 అటుపిమ్మట? సంశిత్మవతామ్‌ జుమికిగ లి త్మీవమైన నియమములు గల, తామ్‌జు ఆ, (శమణీమ్‌ = సంన్యానినియైన శబరిని గూర్చి? రామః = రాముడు, ఉవాచ=ు పలికెను తా ఆమె వారిదరికీ యఖభాళాత్రముగౌ పాద్యము; అచమనము చేయు చి ళ 2. టకు ఉదకము మొదలైనవి ఆగ్ని సమర్పించెను. పిమ్మట రాముడు తీవ మైన నియమములను పాటించుచు తవస్సు వేయుచున్న ఆ సంన్యాసినితో ఇట్టు వలి కను. 7 ర్త అధ మూ, కచ్చిత్తే నిర్జితా విమ్నాః కచ్చితే వర్దతే తపః, కచ్చితే నియతః [కో ఆహారశ్చ తపోధనే. గ్ర వ అ తపోధనేజ త ప సే ధనముగా గల ఓ 1 శబరీ 1 తేజనీయొక్క-; విఘ్నాఃజ తపోవిఘ్న ములు, నిరితాః కచ్చిల్‌ జ బయింపబడినవా ? తే=నీయొక్క; తవఃజ తవసుు, వ్‌రతే కచ్చిత్‌ 2౫ వృద్ది ఇెందుచున్నది కదా ? తే=నీయొకగాః ళు చి

గ్ర శ్రీమద్రామాయణము

ఆధ [క్రోధః = కోవము, ఆవారశ్చ = ఆహారము, నియతః కచ్చిల్‌ = నిగహింప బడినదా ?

ఒ* ఓ + తావసురాలా ' ని తవస్సునకు విఘ్నము లేవీ కలుగుట లేదు కదా? నీ తపస్సు వృద్ధి పొందుచున్నడి కదా? నీవు (కోధమును' న్యిగపించు కొన్నావు కదా? ఆహారము విషయమునందు కూడ న్మిగహము అలవరచు కొన్నావు కదా ' రి

మూ, కచ్చిత్తే నియమా; హైవ్లాః కచ్చిత్తే మనన; సుఖమ్‌,

కచ్చిత్తే గురుజ్యహషా సఫలా చారుభాషిణి క

[వ అ. చారుభాషిణి = అందముగా మాటలాడుదునా ! తే = నీకు? నియమాః = నియమములు, (పాహ్హాః కచ్చిత్‌ = పొందబడినవికదా + తే: నీయొక్క, మనసః = మనస్సునకు, సుఖం కచ్చిత్‌ = సుఖమే కదా? తేజు నీయొక్క, గురుళ్ళుకూషా జ గురుశుశూష, సఫలా కచ్చిత్‌ = సఫలమైనదా ?

తా చక్కగా మాటలాడు ఓ' శబరి! సీవు చారద్రాయణాది నియమము లన్నీ పూరి చేసికొంటివా? నీ మనస్సుకు సుఖము అలభించినదా? నీవు చేసిన గురు సేవ సఫల మైనదా? ర

మూ. రామేణ తాపసీ పృష్టా సా సిదా సిదసంమతా, ధి ం కళంస శబరీ వృద్ధా రామాయ ప్రత్యవస్థితా 10

(ప ఆ. రామేణ = రామునిచత, పృష్టా=ఆడగబడిన, స్పిద్ధాజసిద్దురాలు: సిద్ధసంమతా = సిద్ధులకు ఇష్టురాలు, తాపసీ = తపఃసంపన్నురాలు, వృద్ధా== వృద్దురాలు అయిన, సా శబరీ= ఆ శబరి, (పత్యవస్థితా = ఎదురుగా నిలచినదై ;

రామాయ = రామునకు, శళంస = వెప్పెను తా. తహసంపన్నురాలు, తపఃసిద్ధి సంపాదించినది, తపఃసిద్దినంపన్నుల చి గొారవమును పొందినది, వృద్ధురాలూ అయిన ఆ శబరి రాముని మాటలు విని, ఆతనికి ఎదురుగా నిలచి ఇట్టు పలికెను క్షే0 మూ, అద్య 1పాప్తా తపఃసిద్ధి స్తవ సందర్శనాన్మ్నయా, అద్య మే నఫలం తప్తం గురవశ్శ సుపూబితాః, 111

ఆరణ్యకాండము [|

(వ అ. అద్య = ఇప్పుడు, తవజనీయొక్క, సందర్శనాత్‌ = దర్శనము వలన, మయా =నాచేత, తవఃసిద్దిః 2 తవఃసిద్ధి, (ప్రాప్తా== ప్రొందబడినది. అద్య = ఇపుడు, మే== నాయొక్క; త్వమ్‌ == తవస్సు, సఫలమ్‌ = సఫలమైనది* గురవశ్చ = గురువులు కూడ, సుపూజితాః ౭ బాగుగా వూజించబడినారు.

కా. ఈనాడు నీ దర్శనము లభించుటచేత నాకు తపఃసిద్ది లభించినది. నేను చేసిన తవన్సు, నేను చేసిన గురుశ(టాషా కూడ సఫలము లైనవి. కే

మూ. ఆద్య మే సఫలం జన్మ స్వర్ణశ్చెవ భవిష్యతి, త్వయి జేవవరే రామ పూజితే పురుషర్షభ- క్షి

(వ అ పురుషర్షభజ పురుషటేన్టుడా ! దేవవరేణ దేవతా శేస్టుడ వైన త్వయి == నీవు, పూజిలే=వూజింబిబడినవాడ వగుచుండగా, అద్య జ నేడు? మేజ నాయొక్క: జన్మ = జన్మము: సఫలమ్‌ జ సపలమెనది. స్వర్గశ్రైవ = స్వర్గము కూడ, భవిష్యతి ఇ లభించగలదు.

తా పురుష్మశేష్టుడవైన రామా 1. ఈనాడు దేవతా[శేన్టుడవైన నిన్ను వూజబించిన పిదప నా జన్మ సఫలము కొనున్నది= నాకు స్వర్గము లభించగలదు

మూ. చక్షుషా తవ సొమ్మేన వూతాస్మీ రమఘునన్దన; గమిష్యామ్యవయాన్‌ లోకాం స్వ త్పసాదాదరిందమ. కి

[ప అం రఘునననజరామౌ ! తవజనీయొక్క-, స్రౌమ్యేన=సొమ్యమైనః చక్షషావనే[తముచేత, ద్యాతాజ వవ్నితింవ చేయబిడినదానను, అస్మి=అయితినిః అరిందమ = శతుసంహార కుడా! త్వత్పసాదాక్‌ ఇ సీ అన్ముగహమువలన, అమ యాన్‌ ఇ అవయములె న, లోకొన్‌ 2 లోకములను గూర్చి. గమిమ్మెమి = వెళ్ళ గలను. లా

అటా

అయినాను శ్యతుసంహారకొ! నీ అన్ముగహి మువలన నేను అకయములైన ఉత్తమ లోకములకు వెళ్ళగలను.

వి పె మూడు శోకొలు [ప్రాచ్యవతిలో లేవు క్ని

జా యణ

ర్ట శ్రీమ్మ్యదామాయణము మూ. చిత్రకూటం త్వయి [పాప్తే విమానై రతుల్యపభైః, ఇత స్తే దివమారూఢా యానహం పర్యచారిషమ్‌ !కీ (ప, అ. అహమ్‌=నేను, యాన్‌= ఎవరిని, పర్యచారిషమ్‌ = సేవించితినో తేజ ఆ మహర్షులు, త్వయి= నీవు, చ్నితకూటమ్‌ = చిితకూటపర్వతమును? 1పాప్తే= పొందినవాడవగుచుండగా , అతుల్మపభై:ః = సాటి లేని కాంతి గల; విమానైః == విమానములచేత, ఇతః ఇక్కడినుండి, దివమ్‌ = స్వర్గమును: అరూఢాః == ఎక్కి-నారు. తా నేను పరిచర్యలు చెసిన మును లందరూ, నీవు చితకూటపర్వతము చేరినప్పుడే, ఈ (పదేశమును విడచి, సాటి లేని కాంతి గల విమానములు ఎకిగా స్వర్గమునకు వెళ్ళిపోయినారు కేశ మూ. తై ళ్చాహముక్తా దర్మజ్ఞెర్మహాభాగ్రై ర్మహర్షిభిః, ఆగమిష్యతి తే రామః సుపుణ్యమిమమాశమమ్‌, _ 15 స తే పత్మిగహీతవ్యః సౌమీ[తిసహితోఒతిథి;, తం చ దృష్ట్వా వరాన్‌ లోకా నక్షయాం స్త్వం గమిష్యసి= [వ అ. ధర్మజ్జెః = ధర్మమును ఎరిగిన, మహాభాగ్రెః = పూజ్యులైన, త్తైః మహర్షిభిః = ఆ మహర్షులచేత, అహమ్‌ = నేను, ఉక్తా _ చెప్పబడితిని. రామః 2౫ రాముడు, తే= నీయొక్క, సుపుణ్యమ్‌ = చాల పుణ్యమైన, ఇమమ్‌ ఆశమమ్‌ 22 ఈ ఆ్యశమమును గూర్చి, అగమిష్యతి = రాగలడు. సౌమ్మితిసహితః = లత్మ బణునీతో కూడిన, సఃజ అతడు, జే నీకు, ఆతిథిఃవఅతిథిగా. [సత్మిగహీతవ్య।ః ౬ (గ్రహీంపదగినవాడు. తమ్‌ = ఆ రాముజ్జి, దృష్ట్వా చూచి, త్వమ్‌ = నీవు, టబ్‌ గమిష్యసి = వెళ్ళగలవు. తా. ధర్మవేత్తలు, చాల వూజనీయలు అయిన ఆ మహర్షులు నాతో ఇట్లు చెప్పిరి. “వవ్మితమైన సీ అ్యశమమునకు రాముడు రాగలడు. లక్మణసమేతుడైన ఆ రామునకు నీవు తగు విధముగ ఆతిథిసత్కారము చేయవలెను ఆతసి దర, నము చేసిన పిమ్మట నీవు అకయములైన ఉతమళోకములకు వెళ్సగలవు. 15,16

అరబ్యకాండము ర మూ. మయా తు వివిధం వన్యం సంచితం పురుషర్డళ, తవార్థే పురుషవ్యాాఘ పమ్పాయా న్రీరసంభవమ్‌. 1 ( పురుషర్షభ" ఆనుదానికి బదులు “రఘునన్దనో అను (షాచ్యపాఠము బాగున్నది (వః అ పురుషవ్యాాన = పురుష్మశేష్టుడ వైన రఘునన్షన ఆఅ రామా! మయా జ నాచేత, తవ అర్జేజు సీ నిమిత్తమై: వమ్చాయాః౬ు వంవయొక్క: తీర సంభవమ్‌=తీరమునందు పుట్టిన; వివీధమ్‌ == అనేక విధములై న; వన్యమ్‌జవనము నందు లభించు వదార్థజాతము, సంచితమ్‌ జు (ప్రోగుచేయబడినది. తా. పురుష్మశేష్టుడవైన రామా 1 నేను నీకొరకై వంపాతీరమునందు పుట్టిన, అనేకవిధములైన వనమునందు లభించే వదార్థనముదాయము (ఫ్రోగచేన్‌ ఉన్నాను గా 1? మూ. ఏవము క్తస్ప ధర్మ్యాలౌత్తి శబర్యా శబరీమిదమ్‌, రాఘవః [ప్రాహ విజ్ఞానే తాం నిత్యమబహివ్కృతామ్‌. గ్ర ప అ. శళదర్యాజు శబరిచేత, ఏవమ్‌ జ కిట్టు: ఉ క్తఃజ= వలక బడిన, ధర్మాత్మా న ధర్మాత్ముడైన: నః రాఘవః ౭ ఈ రాముడు, నిత్యమ్‌ ఇ ఎల్లప్పుడు, ఉండని, కాం భబరీమ్‌ 2 శబంిని గూర్చి? 1పాహజ లికెనుం తా, ధర్మాత్ముడైన రాముడు శబరి మాటలు విని, నిత్యము భానమార్గము నందు ఉండు ఆ కబరితో ఇట్టి పలికేను* మూ. దనోః నకాళొత్త లేవ (ప్రభావం తే మహాత్మనః, (శ్రుతం [వత్యకమిచ్చామి నందష్టుం యది మన్యసే, 10 [వ అ. మవీత్మనః 2 మవాత్ముడైన: దనోః సకాళాత్‌ జ దనువు సమీ పమునుండి, [గుతమ్‌ = నబడిన, తే జ నీయొక్క, (వభావమ్‌ = [వ్రభావమును, మన్యసే యది=జ= నీవు అంగీకరించిన ట్టయితేః (వత్యక్షమ్‌ జు (వత్యక్షముగా; నర్మదష్టుమ్‌ 2 చూచుటకు, ఇబ్బామి జా కోరుచున్నాను. రక్‌

$80 శ్రీమ్యదామాయణము తా. మహాత్ముడైన దనువునుండి నీ (ప్రభామువను గూర్చి విని ఉన్నాన సీవు అంగీికరించినట్లయితే దానిని ్మవ్రత్యవముగా చూడదలచుచున్నాను . మూ, ఏతత్తు వవనం (శుత్వా రామవక్షా౦ద్వినిఃసృతమ్‌, శబరీ దర్శయామాన తావుభౌ తద్యనం మహత్‌ 2! [వ ఆ శబరీజ శబరి, రామవక్షాత్‌ = రాముని ముఖమునుండి, వీని! సృతమ్‌ జ బయర్వెడలిన, ఏతత్‌ = ఈ, వచనమ్‌ = వచనమును, (శుత్వొా = జు విని, తౌ ఉభౌ == వారిద్దరిని(8), మహత్‌ = గొప్పదైన, తత్‌ = ఆ? వగిమ్‌ ఇ వనమును, దర్శయామాన = చూపెను తా. శబరి రాముని నోటినుండి ఈ మాట వెలువడగానే వారిద్దరికీ, గొప్ప దైన ఆ వనమును చూపించెను 20 మూ. పశ్య మేఘఘన్మవఖ్యం మృగపక్షిసమాకులమ్‌, మతజ్ఞవనమిత్యేవ విశ్రతం రఘునన్లన ల న్నీ ది [ప్ర అ రఘునన్టన జ రామా : మేఘఘన[వఖ్యమ్‌ = దటమెని మేఘ ప్‌ ఆం ముతో సమానము, మృగ పక్షిసమాకులమ్‌ = మృగములతోను పక్షులత్‌'ఏ వ్యాకు లము, మతజ్ఞవనమిత్యేవ = మతంగవన మని, వ్మిశుతమ్‌ = |పసిద్దము అయిన వనమును, పళ్య = చూడుము తా రామా; మతంగవన మను (సిద్ధి గల ఈ వనమును చూడుము ఇది దట్టమైన వేఫము వలి ఉన్ఫది మృగములతోను, వక్షులతోను వ్యాప్తమై యన్నది. ల్లి] “వా, ఇహ తే భావిరాత్మానో గురవో మే మహాద్యుతే, జుహవాజ్బు[. * తీర్టం మన్హ్రవన్మ న్రపూజితమ్‌. 22 (వ. అ, మలాద్యుతే= ౧ బ్చే కాంఠి గలవాడా : భావితాత్మానః = పవ్మిత ముగా చేసికొనబడిన మనస్సులు గల, తే=ఆ, మే గురువః = నా గురువులు, ఇహ = ఇక్కడ, మ న్త్రవత్‌ ఇ మఎ్యతములు గలది, మ న్తపూజితమ్‌ = మంత ములచేత పూజింపబడినది అయిన, తీర్ధమ్‌= గంగాదితీర్ధమును, జుహవాంబ్బకిరే

అరణ్యకాండము ర్ట్రనే కా ఆహ్వానించిరి. లేదా-తీర్ధమ్‌ నా యజ్ఞమును; జుహవాజ్బా్యకీ రే == వోమము చేసిరి (లేదా చేసిరి.

తా. గొవ్ప కాంతి గల రామా! వవి(తమైన మనస్సులు గల నాగురు వులు, ఇక్కడ, మంతములతో కూడి, మం[తములచేత వూజింవబడిన గంగాది తీర్చములను ఆవ్వానించిరి. లేదా యజ్ఞము చేసీరి,

వి “జహవాజ్బకురనలం మ న్త్వఎవన్మ న్త్రకోవిదాః"అను 1ప్రాచ్యపారము నకు అరము అక్టిష్టముగా ఉన్నది. ॥న్సు న్థకోవిదాః == మం్యతములందు (ప్రావీ

థి ళా ణ్యముగలనా గురువులు, మ న్త్రవత్‌=మం(తపూర 5కముగా, అనలమ్‌=లఅగ్నినిః జుహవాజ్బ్యకుః == చవళోమము చేసిరి "అని అర్ధము. రి

మూ. ఇయం (పత్యక్థులీ వేదిర్యత తేమే సుసత్కుతొః; పుష్పోపవోరం కుర్వన్ని (శమాదుద్వేసిఖిః శరైః. ల్సి

(వ, అం మేజనాయొక్క-(చేత), సుసత్కృరౌఃజ బాగుగా శీవించబడిన, తే== ఆ మునీశ్వరులు, యత == ఎక్కడ; (శమాత్‌ గానా (శమవలన, ఉద్వేపిథిః = వణకుచున్న, కరైఃజ=హ స్తములతో, పృష్బోవహారమ్‌ =పుష్పసమర్పణమును, కుర్వ నిజ=చేయచుండిరో, అట్టి? (వత్యక్షృరీ చేదిఃజవశ్చిమమునందు ఎత్తెన వేది? ఇయమ్‌ ణి ఇదేం

కా నేను షశూష చేసిన ఆ మునీశ్వరులు వశ్చిమాన ఎత్తుగా ఉన్న ఈ వేదిమీదనే దౌర్బల్యముచేత వణకుచున్న శేతులళో పువ్వులను సమర్పించుచుండే వారు. ర్టి్రి

మూ. తేషాం తప్శుపభావేణ పళ్యాద్యాస్‌ రఘూద్వహ, ద్యోతయ ని దిళః సర్వొః (శ్రియా వేద్యోఒతులపభాః* వశీ

ఇ తవస్సుయుక్క (వభావముచేత; అతుల[వభాఃజసాటి లేని కాంతి గల, వేద్యః జు వేదులు, [కియా = శోథ చేత, అద్యాపే ౬2 ఇప్పుడు కూడ, సర్వాః సమస్త మైన, దిళఃజ దిక్కులను, ద్యోతయన్తి 2౫ (వకాశింవదేయుచున్నవి; పశ్య ణు చూడుము.

59 ఏ

089 [గ్రేమ్మదామాయణము న లేని తా రామా । చూడుము ! ఆ మునీశ్వురుల తపః।పభావముచత, వయ కాంతి గల వేదులు తమ శోభతో, అన్ని దిక్కులను ఎట్టు (పకాశిం గ చున్నవో చూడుము. మూ. అళక్ను వది స్తెర్గన్తుముపవాస[శమాల సై; క. 15 చి న్లితేఒభ్యాగతాన్‌ పశ్య నహితాన్‌ సప్త సౌగరానణ* గ్‌ త [ప అ. ఉపవాస్మశమాల'సైః = ఉపవాసములీవలన కలిగిన ,శమచె మందులూ, గన్తుమ్‌ జ వెళ్ళుటకు(నడచుటకు), ఆళక్నువద్భిః == అసమ్యూలో అయిన, తైః అమునీశ్వురులచేత, చిన్తిజే = ఆలోచించగానే, అభ్యాగతొ వ నచ్చిన, సహికాన్‌ = కలిసీఉన్న, సప్త సాగరాన్‌ = ఏడు సాగరములను, ౯|| ఇ చూడుము తా. ఉపవాసములచేత కలిగిన దౌర్భల్యముచేత అలసులై సదచుటకు కూడ శక్తి లేని ఆ మునీశ్వరులు స్మరించగానే ఏడు సమ్ముదములు కలిసి వర్ద నవి. వాటిని చూడుము. మూ. కృతాభిషేశై స్తర్మ్యస్తా వల్కలాః పాద పేష్విహ, క్‌ లి, ట్య ల్ల న ఆద్యాపి నావశుష్య న్లి ్మసదేశే రఘునన్దన. విడిన స్నానముగల, తైః ఆ ముసీందులచేత, (పదేశేజ ఈ (వదేశమునందు; పాద పేషు = వృకములమీద, న్యస్తాః జ ఉంచబడిన, వల్క-లాః == నారచీరలు, అద్యాపీ = ఇప్పటికి కూడ, నావపష్య ని = ఏండుటలేదు. తా, రామాః ఇక్కడ స్నానములు చేసిన ఆ బుషీశ్వరులు ఈ (పదేశము నందు చెట్టపైె ఆర వేసిన నారచీరలు ఇప్పటికి కూడ ఎండలేదు. రగ మూ. దేవకార్యాణి కుర్వద్భిర్యానీమాని క బకొని వై, పు ప్పైః కువలయైః సార్ధం వ్ఞూనత్వం నోపయాన్తి వై. 27 వః అం దేవకార్యాణి = దేవకార్యములను, కుర్వద్భిః == చేయుచున్న ఆ మునీళ్వరుల చేత, కువలయైఃసార్ధమ్‌ = నల్లకలవలతో కూడ, పుమ్బైః= పుష్పము

ఆరణ్యకాండము 088 లతో, యాని == ఏ మాలికలు, కృకాని= చేయబడినవో, ఇమాని = ఇవీ; మాన త్వమ్‌ == వాడిపోవుటను, నోవయాన్తి వై = పొందుటలేదు, తా. దేవతావూజాదికార్యములు చేయ ఆ మునీశ్వరులు నల్దక లువలతోను; పుష్పములతోను ఏ మాలికలు నిర్మించినారో అవి ఇంకను వాడలేదు... 2 మూ. కృత్స్నం వనమిదం దృష్టం [శోతవ్యం చ వతం త్వయాః తదిచ్భామ్యభ్యనుజ్ఞాతా త్యక్తుమేతత్క శేబరమ్‌. ల్సి (వ. అ. త్వయాజు నీచేత, కృత్స్నమ్‌ = సమస్తమైన, ఇదం వనమ్‌ = ఈ వనను, దృష్టమ్‌ = చూడబడినది. (శ్రోతవ్యమ్‌ = వినదగినది, [శతం చ జు వినఐడీినది కూడ, తత్‌ = ఆ కారణమువలన, అభ్యనుజ్ఞాతా == (నీచేత) అనుమ త్రింవబడినదాననై , ఏతత్‌ = ఈ, క్రశేబరమ్‌ళరీరమును, త్యక్తుమ్‌జ విడచుటకు, ఇచ్బామి == కోరుచున్నాను. లా. ఈ వనము నంకా చూచినావు. వినవలసిన విషయములు వినినావు, అందుచేత 'ఇక నేను నీ అనుజ్ఞ పొంది ఈ కశేఐరమును విడువ వలె నని కోరు చున్నాను. రి మూ. తేషామిచ్చామ్యహం గన్తుం నమీపం భథావితాత్మనామ్‌, మునీనామ్మాశ మో యేషామహుం చ పరిచారిణీ, ర్‌ి (వ. అ. ఆశ్రమఃః ఈ ఆశమము, యేషాం మునీనామ్‌ = ఏ మునీశ్వు రులదో, అహం చ == నేను, వరిచారిజీ == ఎవరి వరిచారికనో, భావికాత్మనామ్‌జు వవ్మితముచేయబడిన మనస్సు గల; త్రీషామ్‌ అ ఆ మునీశ్వరులయొక్క-, నమీవమ్‌ తా. ఈ ఆశమములో నివస్‌ంచిన ఏ మునీశ్వరులకు నేను శ్యహష చేసే చాననోః వవ్మితమైన మనస్సు గల ఆ మునీశ్వరుల సమీనమునకు వెళ్ళవలె నని కోరుచున్నాను, &ి మూ, ధర్మిష్టం తువచః (శుత్వా రాఘవః సవహలక్మ్కణః, [వ హర్షమతులం లేఖీ ఆశ్చర్యమితి త తతః, 80

084 శ్రీమ్మదామాయణము' (పం అం సహలక్ష్మణః డా లఅమష్మణునితో కూడిన, రాఘవః = రాముడు ధర్మిష్టమ్‌ = ధర్మయుక్రమైన, వచఃజవచనమును, (కుత్వా = విని, త శత యఠార్థముగా, ఆశ్చరధ్యమ్‌ = ఆశ్చర్యకర మైనది, ఇతి=అని పలుకుచు, అతుల జ సాటి లేని, (ప్రహర్షమ్‌ = సరతోషమును, లేభే = పొందెను. తా. ధర్మయుక్తమైన ఆమె మాటలు విని రామలక్ష్మణులు, “నిజమ ఈ ఆ్మశమము ఆశ్చర్యజనకముగా ఉన్నది”అని పలుకుచు సంతోషించిరి ౨ మూ, తామువాచ తతో రామః (శమణీం సంశిత్యవతామ్‌, అర్చితోఒహం త్వయా భక్త్యా గచ్చ కామం యథాసుఖమ్‌, (ప, అ, తతః = అటుపిమ్మట, రామః = రాముడు, సంశిత్మవతామ్‌ == త్మీనమైన (వతము గల, శ్రమణీమ్‌=ఆ సంన్యాసిని యైన శబరిని గూర్చి, ఉవాచ ద= పలికెను. అహమ్‌ = నేను, త్వయా == నీచేత, భక్త్యా భ కితో, అర్చితః 2 పూజింపబడినాను, కామమ్‌ = యథేచ్చగా, యథాసుఖమ్‌ = సుఖముగా, గచ్చజు వెళ్లము.” న! తా, కరినమైన ్మవతములు గల ఆ శదరితో రాముడు ఇట్టు పలికెనుః “నీవు నన్ను భ క్రివూర్వకముగా పూజించితివి. సుఖముగా, నీ ఇచ్భానుసారము వెళ్ళము. వి ఈ శ్లోకంలోని ఊత్తరార్థానికి బదులు (పాచ్యపారంలో. “అనుజా నామి గచ్చేతి వహృష్టవదనోఒ్యబవీత్‌ "అని ఉన్నది, 8 మూ, ఇత్యుక్తా జటిలా వృద్ధా చీరకృష్టాజినామ్బరా, త్‌స్మీన్‌ ముహూర్తే శబరీ దేహం జీర్ణం జిహాసతీ, తికి అనుజ్ఞాతా తు రామేణ హుక్వాత్మానం హుతాళనే, జ్వలత్పావకసంకాళా స్వర్శమేవ జగామ సా, లిరి వ అ. ఇతి= ఇట్లు, ఉక్తా పలకబడిన, జటిలా=జటాధారిణి, వృద్ధా ఇా వృద్ధురాలు, చీరక్శష్టాజినామ్నరా = నారచీరను కృష్టాజినమును వస్రముగా ధరించిన, శబరీ = శబరి, జీర్జమ్‌ = జీర్ణమైన, దేహమ్‌ = దేహమును, తస్మిన్‌

ఉఅరణ్యకాండము 085 ముహూ ర్రే= అ ముహూర్తమునందు, జివానరీ = విడనదలచుచున్నదై, రామే = రామునిచేత, అనుజ్ఞారా = అనుమతింవబడినదై ; ఆత్మానమ్‌జ తనను, మవుళలొ శనే== అగ్నియందు, వుత్వా ఆ.వోమముచేసీ, జ్వలత్పావకనంకాళా ౬2 (వజ్వ లించుచున్న అగ్నితో సమానురాలై, స్వర్గ మేవ = స్వర్గమును గూర్చి? జగామ వెళ్ళాను. లా. జటలను, నారలను, కృష్ణాజినమును ధరించిన, వృద్ధరాలైన ఆశబరి రాముని మాటలు విని, ఆ మువూ ర్తమునందే దేహమును విడువవలె నని నిశ్చ యించుకొని, రాముని అనుజ్ఞ పొంది; తన శరీరమును అగ్నిలో హోమము చేసి, (వజ్వలించుచున్న అగి*తో సమానమైన శరీరముతో స్వర్గమునకు టె * ను.శీీశీతీ మూ. దివ్యాభరణసంయుక్తా దివ్యమాల్యానులేపనా, దివ్యామృరధరా తత బభూవ (పియదర్శనా, కిక విరాజయన్తీ తం దేశం విద్యుత్సొదామినీ యథా (చం అం దివ్యాభరణసంయుక్తా జా దివ్యములైన అలంకారములతో కూడి నదే. దివ్యమాల్యానులేవనా = దివ్యమైన పుష్పమాలికలు, చందనము మొదలైన అనులేవనము కలదై , దివ్యామ్చరధరా జు దివ్యములైన వస్త్రములను ధరించినదై జేశమును, విరాజయన్లీజ (వకాశింవచేయుచున్నదై త్మతజు అక్కడ: ప్రయ దర్శనా = (పియమైన దర్శనము కలదిగా, బభూవ = ఆయెను. తా పిదవ ఆమె దివ్యములై, న అలంకారములు, దివ్యములైన వుష్పమాలలు, అనులేవనము, దివ్యములై న వస్త్రములు ధరించి; మెరయుచున్న మెరుపు వలె ఆ పదేశము నంఠా (వకాశింవచేయచు, చూచుటకు ఆనందమును కలిగీంచునదిగొ అయెను, 04 మూ. యత శ్రే సుకృతాత్యానో విహరన్తి మహర్షయః రిక్‌ తత్పుణ్యం శబరీ స్థానం జగొమాత్మనమాధినాం ఇత్యార్షే శ్రీమ్మదామాయజే వాల్మీకీయే ఆదికావ్యే అరణ్యకాడ్డే చతుఃన వ్రతితమః సర్గః

906 శ్రీమ్మదామాయణము: (ప=, అ. శబరీజ కదిరి, ఆత్మసమాధినా = తనయొక్క తవస్సుచేత? సుకృఠాక్మానః = పుణ్యస్వరూపులై న, తే మహర్షయః ఆ మహర్షులు, య్యత జ= ఎక్కోడ, విహర న్తి = విహరించుచున్నారో, తత్‌=ఆ, పుణ్యమ్‌=పుణ్యమైన- స్థానమ్‌ = స్థానమును, జగామ = పొందెను. తా, శబరి తన తపోబలముచేత, పుణ్యాత్ములైన ఆ మహర్షులు ఏ స్టాన మునందు విహరించుచున్నారో అ పుణ్యస్థానమును పొందెను. లర్‌ “వాలానందిని”అను శ్రీమ్మ్యదామాయణాం(ధవ్యాఖ్యానమునందు ఆరణ్య కాండలో డెబ్బదినాల్లవసర్ష సమావ్తముం

అథ పజ్బుస పతితమః సరః జాని గ్‌ [రామలక్ష్మణులు మాటలాడుతొనుచు వంపొతీళమ వేదన]. మూ. దివంతు తస్యాం యాతాయాం శబర్యాం "స్వేన తేజసా, లక్ష్మణేన సహ (భ్మాలా చి న్తయామాన రాఘవః. కే వః ఆ. తస్యామ్‌= ఆ, శబర్యామ్‌=ళబరీి, స్వేన తేజసొజుతన తేజన్సు చేత, దివమ్‌=న్వర్గమును గూర్చి, యాతాయామ్‌= వెళ్ళిన. దగుచుండగా, రాఘవః = రాముడు, (భాఠాజ సోదరుడైన, లక్మణేన హ్‌ నా లక్ష్మణునితో కూడ, చి నయామాగ = ఆలోచించెను. తా. ఆ శబరి తన తపోబలముచేత స్వర్గమునకు వెళ్ళిన పిమ్మట రాముడు సోదరుడైన లక్ష్మణునితో ఆలోచించెను. | మూ. న చిన్తయిత్వా ధర్మాత్మా (ప్రభావం తం మహాత్మనామ్‌, హెతకారిణమేకా[గం లత్య్మణం రాఘవోఒ(బవీత్‌. కీ (వ. ఆ. చర్మాత్మా జా ధర్మాత్ముడైన: సః రాఘవః= ఆ రాముడు, మహాత్మనామ్‌ = మహాశ్ములై న అ మునీశ్వురులయొక్క-, (వభావమ్‌ == (వఠావ మును, చి న్తయిక్వా = ఆలోచించి, హితకారిణమ్‌ == పితమును చేయువాడు, ఏక్కాగమ్‌ == ఏక్కాగచిత్తము కలవాడు అయిన, లక్ష్మణమ్‌ == లమ్మణుని గూర్చి, అబవీత్‌ = పలికెను. మును గూర్చి ఆలోచించి, వాతమును చేయవాడు, ఏక్నాగచిత్తము కలవాడు ఆయిన లక్మణునితో ఇట్టు పలికెను* లి మూ, దృష్టోఒయమాశ్రమః సౌమ్య బహ్వాశ్చర్యః కృతాత్మనామ్‌ విశ్వ స్రమృగళార్దూలో నానావిహగ సేవిత ;. ని

రాగి ్రీమ్మ్మ్యదామాయణము (టవ అ, సౌమ్య సౌమ్ముడా 1 కృతాత్మనామ్‌ = న్మిగహించుకొవబడిన మనస్సు గల మునీశ్వురులయొక్క_, బహ్వాళ్చర్యఃజ చాల ఆశ్చర్యకరము, విశ్వస మృగళార్దూలః == విశ్వాసము గల మృగములు, 'పెద్దపులులు కలది, నానావిహగ "సేవితః=అనేకవిధములై న పక్షులచేత సేవించబడినది అయిన, అయమ్‌ ఆ[శమః జ=ఈ ఆ్యశమము, దృష్టః = చూడబడినది. తా. లక్మణాః చాల ఆళ్చర్యకరము, నమ్మిక గల (భయములేని) లేళ్ళు పెద్దపులులూ కలది, అనేకవిధములైన పక్షులచేత సేవింవబడినది ఆయిన,సవిత ములైన హృదయములు గల మహర్షుల ఆ్మశమమును చూచినాము. తి మూ. సప్తానాం చ సము దాణామేషు తీర్ధేమ లక్ష్మణ, ఉపస్పృష్టం చ విధివత్పితరశ్చాపి తర్చితాః. డ్తీ (వ. అ. లమ్మణ= లమ్మణా ః, సహ్తానామ్‌ = ఏడు. సము[దాణామ్‌ జ సమ్ముదములయొక్క-, వీవు తీర్టేమ = ఈ తీర్థములయందు, ఉపస్పృష్టమ్‌ = స్నానము చేయబడినది. సితరళ్చాపి = పితృదేవతలు కూడ, _ విధివత్‌ జయథా ఇశాస్త్రముగ, తర్చితాః == తృ ప్రిపొందింపబడినారు తా. లక్ష్మణా : ఈ ఏడు సమ్ముదముల తీర్చములలో స్నానము చేసినాము. యఠాశాస్త్రముగా పితృతర్పణములు కూడ చేసినాము. 4 మూ, [పణష్టమశుభం త త్తత్కృల్యాణం సముపస్థితమ్‌, తేన తత్త్వేన హృష్టం మే మనో లక్మణ సంతి. హృదయే హి నరవ్యాఘ శుభమావిర్భవిష్యతి. యా, కల్యాణమ్‌ == కల్యాణము, సమువస్థితమ్‌ ఇ [ప్రా ప్తించినది. లమ్మణ == లక్మణా | లేనజ ఆ, త శ్రేన జ త శ్ర్ర్వృముచేత, సంతి జ ఇప్పుడు, మనఃజు మనస్సు, హృష్టమ్‌ = సంతోషించినది. నరవ్యామఘ = నరులలో టోష్టుడా ॥ హృదయే = హృదయమునందు, జదమ్‌ = శుభము, అవిర్భవిష్యతి హీజు అవిర్భవించును కదా. తా. లత్మణా : అపవము నళించినడి. ఆయా కల్యాణములు (పావ్తించి

అరణ్యకొాండము [089 నవి. ఈ యథార్థవిషయముచేత నా మనస్సుకు సంతోషము కలిగినది. చభము రానున్నప్పుడు వృదయమునకు తెలియచుండును కదా ? శ్‌ మూ. తదాగచ్చ గమిష్యామి పమ్బాం తాం (పియదర్శనామ్‌, బుష్యమూకో గిరిర్యుత నాతిదూరే (ప్రకాళలే, యస్మిన్వసతి ధర్మాత్మా స్కుగ్రీవోంఒసమతః సుతః నిత్యం వాలిభయా త్త 9) స్తశ్చతుర్చిః సహ వానరైః (ప అ తఠ్‌ = అ కొారణమువలన, ధర్మాత్మా = ధర్మాళ్ముడైన, అంట్‌ మతః సుతఃజసూర్యుని కుమారుడైన, స్నుగివఃజనసుగగ్రీవుడు, నిత్యమ్‌జునిత్యము, వాలిళయాత్‌ = వాలినుండి భయమువలన, చతుర్శిఃజనలుగురు, వానరైః సవా జవానధలతో కూడ, యస్మిన్‌ = దేనియందు, వసతి = వసీంచుళున్నాడో అట్టి, బుష్యమూకః = బుష్యమూక వర్వతము, య్య == ఎక్కడ, నాతిదూ రేజనమీ వమునందు, (సకాశ దే (వకాశించుచున్నదోః తామ్‌ = లట్టీ, [పియదర్శనామ్‌జు (పియ మైన దర్శనము గల, వన్పూమ్‌ = వంపాసరస్సును గూర్చి? గమిష్యామి కా వెళ్గదను. ఆగచ్చజ రమ్ము. తా. అందువలన, సూర్యకుమారుడు, ధర్మాత్ముడూ అయిన్న న్ముగీవుడు నిత్యమూ వాలికి భయవడుచు, నలుగురు వానరులతో కలినీ నివసీంచుచున్న బుష్యమూక వర్వతము ఏ పంపాసరస్సుకు దగ్గరగా (వకాశించుచున్నదో; అట్టి? చూచుటకు ఆనందము కలిగించు వంపానరన్సుకు వెళ్ళుదము ; రమ్ము. 6 మూ. అభిత్వరేచ తం (దమం న్యుగీవం వానరర్షభమ్‌, గ్ర తదధీనం పి మే సొమ్మ సీతాయాః పరిమార్గణమ్‌. వ్ర. అ. సౌమ్య == సౌమ్యుడా | వానదర్షభమ్‌ జు వానర[శేస్టుడెన! తం స్ముగ్రివమ్‌ జ ఆ సుగివబీ, (దష్టుమ్‌ = చూచుటకు, అభిత్వరే చ = లొందర వడు చున్నాను. సీతాయాః = సీతయొక్క-, పరిమార్గణమ్‌ = అన్వేషణము, తదధీనమ్‌ జ ఆతని పై అధీన మైనది కదా? తా, సొమ్యుడా : వానర (శేస్టుడైన నుగివుని చూడవళతె నని నాకు తొంద

940 థ్రీమ్యదామాయణము

రగా ఉన్నది ; ఎందుచేత అనగా సీతాన్వేషణము ఆతని పైననే ఆధారవడి

యున్నది. రి

మూ* ఏవం (బువాణం తం ధీరం రామం సౌమ్మితిర(బవీత్‌ ర గచ్చావ స్వ్వరితం తత్ర మమాపి త్వరతే మనః.

(వ. అ. ఏవమ్‌ =,ఇట్లు. (బువాణమ్‌=వలుకుచున్న, రేరమ్‌ = దీరుడైన తం రామమ్‌=ఆ రాముబ్రి గూర్చి, సౌమితిః;=లమ్మ ణుడు, అ్యబపీత్‌ =వలి కెను- మమ = నాయొక్క, మనః అపిజ మనస్సు కూడ, త్వరతే = తొందరపడు చున్నది, త్వరితమ్‌ = తొందకగా, తృత = అక్కడికి, గక్బావః = వెళుదము.

తా. ఇట్లు పలుకు చున్న ధీరుడైన రామునితా లక్మణుడు ఇట్టనెను- “నా మనస్సు కూడ తొందరవడుచున్నది. శృీఘముగా అక్కడికి వెశ్తైదము”-

మూ. ఆ(శ్రమాత్తు తత స్తస్మాన్నిష్క్రమ్మ స విళాం పతిః. 10 ఆజగామ తతః పమ్పాం లక్ముజేన సహ ,(పభుః.

(వ. ఆ, తతః ఆటు పిమ్మట, విశాం పతిః మానవులకు అధివతి మైన, సః జ ఆ, ప్రభుః = సర్వలోక్కపభువై న రాముడు, తస్మాత్‌ =అ, అశ మాత్‌ == ఆ(శమమునుండి, నిష్కఫమ్య = బయలుదేర, తతః == అక్కడినుండి? లక్ష్మణేన సహ= లక్ష్మణునితో కూడ, పమ్నామ్‌ = పంపానరస్సును, అజగామ = పొందెను,

తా. పిమ్మట మానవుల అధివతి, పభువు అయిన రాముడు, ఆ అశమము నుండి బయ ల్వెడలి, లక్ష్మణునితో కలిసీ అక్కడినుండి వంపను చేరెను. 10

మూ- స దదర్శ తతః పుణ్యాముదారజనసేవితామ్‌, 11

నాన్యాదుమలతాకీర్ణాం పమ్ప్బాం పానీయవాహినీమ్‌, పదైైః సౌగన్లికై స్తామాం శుక్ధాం కుముదమజ్ఞలెః, నీలాం కువలయోద్దాచైర్బ్భహువర్తాం కుథామివ,

ఖు సా ణు

(వ. అ, తతః = అటు పిమ్మట, సః ౯ ఆ రాముడు, పుణ్యామ్‌ =

పవితము, ఉదారజన సేవితామ్‌=ఊ త్తమపురుషులచేత 'సేవింపబడినది, నాస్మదుమ

ఆరణ్యకాండము రథే లతాకీర్ణామ్‌ = అనేకవిధములై న వృక్షములచేత, లతలచేత వ్యా వము, పానీయ వాహిసీమ్‌ = జలముతో నిండినది, సొౌగన్ధ్థికై = మంచి సువాసన గల, వద్యైః జ= ఎట్టివి పద్మములచేత, త్మానమామ్‌ == ఎజ్టిగా ఉన్నది, కుముదమజ్ఞలెఃజలెల్లి కలువల సముదాయములచేత, శక్రామ్‌జ లెల్లనిది, కువలయోద్దాటైః = నల్లి కలు వల సముదాయములచేత, నీలామ్‌ == నల్లగా ఉన్నది; బహువర్జామ్‌ = అనేక మైన వర్ణములు గల, కుథామివజ కంబళము వలె ఉన్న, వన్పూమ్‌ = వంవను, దదర్శ = చూచెను ' తా. పిమ్మట రాముడు వవ్మితమైన ఆ వంవను చూలెను. దానిని ఉత్తమ లైన నరులు సేవించుచుండిరి. దాని తీరములు అనేకవిధములై న వృవముల' చేత, లతలచేత వ్యా _వములై ఉండెను. అది [తాగుటకు తగిన మంచి నీటితో నిండి ఉండెను. ఆ సరస్సులో మంచి సువాసన గల ఎట్జిని పద్మములు, తెల్లని కలువలు, నల్లిని కలవలు ఉండుటచేత అది వివిధవర్ణములతో విచ్శితముగా' ఉన్న కంబళి వలె ఉండెను. 11,12 మూ. స తామాసాద్య వై రామో దూరాదుదకవాపొనీమ్‌, 18 మతజ్దసరసం నామ (హదం సమవగాహత, 1వ. అ. నః రామఃజఆ రాముడు, ఉదక వాహిసీమ్‌=ఐ ఉదకమును వహిం చుచున్న, తామ్‌ = ఆ వంవను, దూరాల్‌ = దూరమునుండి, ఆసాద్య జు పొంది, (చూచి); మతజ్లసరసం నామ మతంగసరస మను పేరు గల, [హదమ్‌జ చెరు. ప్ఫును, సమవగాహత = [ప్రవేశిరీచెను. తా. రాముడు ఉదకముతో నిండిన ఆ వంపాసరస్సును దూరమునుండియే చూచి, దాని సమీవషమునం దున్న మతంగసరస మను పేరు గల ఇరువులో దిగి స్నానము చేసెను. శి మూ. ఆరవిన్టోత్సలవతీం పద్మసొగస్టికాయతొమ్‌, 4 పుష్పిత్మామవణో పేతాం బర్డి జోద్దుష్టనాదితామ్‌, పుష్పితైః కరవీరైశ్చ పున్నాగైశ్చ సుపుష్పిత్తె మాలతీకున్గగులై ౩*ఎ భాణ్ణీరెర్నిచులై న ఠా

వల్లి శ్రీమద్రామాయణము అకోతై:ః సప్తపర్షెశ్చ 'కేతకై రతిము క్తకై;, అన్వ్యైళ్చ వివిధై ర్సృకైః [పమదామివ భూషితామ్‌, 1" సమీక్షమాణా పుష్పాఢ్యం సర్వతో విపుల దుమమ్‌, ్ర కోయస్టికైళ్చార్డునకై? శతపతై౦ిశ్చ కీరకైః, | ఏతై శ్చాన్యైళ్చ విహగైర్నాదితం తు వనం మహత్‌, తతో జగ్మతురవ్య[గౌ రాఘవౌ సుసమాహితొ, _ 16 తద్వనం చైవ నరసః పళ్యన్తే శకునై ర్యుతమ్‌.

(వ. అ. తతః= అటు పిమ్మట, రాఘవౌ = రామలక్ష్మణులు, ఆరవిన్లో తృలవతీమ్‌ = ఎజ్జని పద్మములు, కలవలు కలది, పద్మసౌగన్థికాయుతామ్‌ = తల్ల వద్మములతోను ఎజ్జని కలవలతోను కూడినది, పుష్పికృామవణో పేతామ్‌== పుపష్పించిన మామిడితోటలతో కూడినది, బర్లిణోద్దుష్టనాదితామ్‌ = నెమళ్ళ అర పులచేత ధ్వ్యనింపచేయబడినది, తిలకైః = బొట్టుగచెట్లతోను, వీజపూరై శఎ 2 దానమ్మచెట్టతోను, ధవైః = చంద చెట్టతోను, తద = మరియు, శుక్షదు మై! జ ఏరుమద్ధిచెట్టతోను, పుష్పితైః = పుష్పించిన, కరవీరైళ్ళ = గన్నేరుచెట్లతోను, సుపుష్పితై := వాగా పూసిన, పున్నాగైశ్చ = సురపొన్న వెట్లతోను, + మాలతీకున్ల గుల్మైళ్చ=జాజిపొదలతోను, మల్చిపౌదలతోను, బాణీరెః[జమటిచెిటతోను, తథాజు మరియు, నిచుశై: = తినానపుచెట్లతోను, ఆశోకై; = అళోక వృషములతోను, సవ వర్ణిః = వడాకుల అరటిచెట్టతోను, కేతకై। = మొగలిఇెటతోను, అతిము క్తకఃజు

గురివిందచెట్టతోను, అనై శి= ఇతరములైన, వివిదై 1= అనేక విధములెన, వృషైశ్చుజు వృవషములతోను, కూడినది, భూషితామ్‌ = అలంకరింపబడిన, (వమదామివ=శ్రీ వలె ఉన్న పంపాసరస్సును, సర్వతః=నలుమూలలా, సషీక్షమాణౌజుచూచుచు, పుష్పాఢ్యమ్‌ = పుష్పములతో నిండినది, విపుల్మదుమమ్‌ = "పెద వృక్షములు కలది, కోయసష్టికైళ్చు = కోయసష్టికపకులచేతను, అర్దున కెః = " నెమళ్ళచేతను, శతవతై9: = బెగ్గురువక్షులచేతను, కీరశైః = చిలుకలచేతను, ఏక జ ఈ పక్షులచేతను, ఆన్వైః = ఇతరములైన, విహగైైశ్చ = పక్షులచేతను, నాదితమ్‌== ధ్వనింపచేయబడినదీ, మహత్‌ ఇ గొప్పడీ అయిన, శకునైః = వకులతో, యతమ్‌ కూడిన, వనమ్‌ఎవనమును, వశ్యనా=చూచుళున్నవారై , అవ్య(గౌజు

అరణ్యకాండము ర48ి తొందరపాటు లేనివారై, సుసమాహితౌ జ వాగుగా సావధానబిత్తులై, సరనఃజ సరస్సుయొక్క-, తత్‌ = ఆ, వనమ్‌ = వనమును గూర్చి? జగ్మతుః ఇ వెళ్ళిరి? తా. ఆ రామలక్మణులు సావధానచిత్తులె తొందర లేనివారైై ఆ వనము. లోనికి వెళ్ళిరి. మార్గమధ్యమునందు వంపాసరస్సును, దాని (వక్క నున్న వనమును చూచిరి ఆ వంపాసరస్సునందు ఎజ్జనివద్మములు, కలనలు, కెల్లిని వద్మములు, ఎజ్జని కలవలు ఉండెను, దాని చుట్టూ పుష్పించిన మామిడి చెట్టు? బొట్టుగచెట్టు: దానమ్మచెట్టు; చం్మడచెట్లు, ఏరుమద్దిచెట్టు, పుష్పించిన గన్నేరుచెట్టు పొన్నచెట్టు, జాజితీగలు, మల్లిపొదలు, మట్టిచెట్టు; తినాసవుచెట్టు, అశోకవృక్ష ములు, ఏడాకుల అరటిచెట్టు, మొగలిచెట్లు, గురివెందచెట్టు ఇంకొ ఎన్నో ఇత రములైన చెట్టు ఉండుటచే ఆ సరస్సు అలంకరించుకొన్న స్త్రీ వలె ఉండెను. నెమళ్ళ కేకాధ్వనులతో ఆ (ప్రాంతము (వతిధ్వనించుచుండెను కోయప్టీక 'సక్షులు, బెగ్గురువకులు, చిలకలు మొదలైన వక్షుల ధ్వనులు వినబడుచుందెను. అ సరస్సు [వక్క-నే ఉన్న వనమును కూడ చూచుచు దానిలోనికి (నవేశించిరి- " మూ, స తదర్శ తతః పమ్చాం శీతవారినిధిం శామ్‌, [0 తిలకాశోకపున్నాగ వకుళోద్దాలకాశినీమ్‌.

(వ. అ. తతః = అటుపిమ్మట, సఃజు ఆ రాముడు, శీతవారినిధిమ్‌ ౯ చల్లని సిటికి నిధి, శుఖామ్‌ = మంగళ్ళ్యవదము, తిలకాశోకపున్నాగ వకుళోద్దాల భాలనీమ్‌ జు తిలక, అశోక, పుంనాగ, వకుళ, ఉద్దాల వృష్షములతో (వ్రకాశించు నదీ అయిన; పమ్బామ్‌ == పంపను, దదర్శ == చూచెను.

తా, పిమ్మట ఆ రాముడు చల్లని నీటితో నిండి ఉన్నది, మంగళ ప్రదము, త్రిలక . అశోక పుంనాగ - వకుళ - ఉద్దాలవృషములలో (వకాశించుచున్నది అయిన పంపాసరస్సును చూచెను, 20

మూ. స రామో వివిధాన్‌ వృఖన్‌ సరాంసి వివిధాని చ 21 పశ్యన్‌ కామాభిసంతపో జగామ వరమం (వాదమ్‌.

ప. ఆ. సఃజ ఆ, రామః == రాముడు, నివిధాన్‌ == అనేకవిధము లైన; వృాన్‌ == వృతములను, వివిధాని జ అనేకవిధములైన, సరాంసి = సరసు లను;

వ్రడ్తిడీ = శ్రీమ్మదామాయణము పళ్యన్‌ = చూచుచు, కామాభిసంత ప్తః = మన్మథునిచేత పీడించబడినవాడై, వర మమ్‌ (ష్టమెన (హదమ్‌ == చెరువును గూర్చి, జగామ == వెళ్హైను తా ఆ రాముడు అనేకవిధములైన వృజులను, అఆనేకసరస్సులను చూచుచు, మన్మధునిచే పీడింపబడుచున్నవాడై (శ్రేష్టమైన ఆ వంపాసరస్సును సమీ పించెను 21 మూ. పుష్పితోపవనో పేతాం సాలచమృకళశోభితామ్‌, 8 షట్పదౌఘసమావిష్టాం శ్రీమతీమతుల్మపభామ్‌, స్పటికోవమతోయాడ్యాం శక్షవాలుకసంతతామ్‌, _ 20 న తాం దృష్ట్వా పునః పమ్పాం వద్మసౌగన్థికైర్యుతామ్‌ ఇత్యువాచ తదా వాక్యం లక్ష్మణం సత్యవి.కమః, ల్డ్‌డీ (ప. ఆ. సత్యవ్మికమఃజసత్యమైన పరాకమము గల, సఃజ=ఆ రాముడు: పుష్పితోపవనో పేతామ్‌ == పుష్పించిన సమీపమునందలి వనములచే చుట్టబడినది సాలచమృకళశోభితామ్‌ = సాలవృష్షములచేతను, సంపెంగచెట్టదేతను (వకాశింప చేయబడినది, షట్పదౌ ఘస మావిష్టామ్‌=ళు మ్మెదల సముదాయముచేత వ్యావము, శ్రీమతీమ్‌ = శోభాయుక్రము, అతుల్మపభామ్‌ = సాటిలేని కాంతి గలది, సృటి కోపమతోయాడ్యామ్‌ = స్పటికమువంటి నీటితో నిండినది, బ్లక్షవాలుకసంతతామ్‌:2 మృదువైన ఇసుకతో నిండినదీ, పద్మసౌగన్ధితైః = పద్మములతోను, ఎల్డని కలువలతోను, యుతామ్‌=కూడినడి అయిన, తామ్‌జ_ఆ పంపను, పునఃఎ_మరల, దృష్ట్వా = చూచి, తదా= అప్పుడు, లక్ష్మణమ్‌ =లక్మబణుని గూర్చి, ఇతిజాషట్టు? వాక్యమ్‌ = వాక్యమును, ఊవాచ = వలికెను. తా. ఆ పంపాసరస్సు చుట్టూ పుష్పించిన వనములు ఉండెను. సాల వృకములు, చంపక వృక్షములు దాని (వకాశమును ఇనుమడింవచేయుచుండెను. ఆక్కడ తుమ్మెదలు గుంపులు గుంపులుగా ఎగురుచుండెను. శోభాయక్తమై, సాటిలేని కాంతితో (పకాశించుచున్న ఆ పంపా సరస్సులోని జలము స్పృటికము వఠె నిర్మలముగా ఉండెను. దానిలోని ఇసుక చాల మృదువుగా ఉండెను, వద్ముములతోను, ఎజ్జని కలవలతోను నిండి యున్న ఆ పంపానదిని మరల చూచుచు, సత్యమైన పరా కమము గల రాముడు లడ్మణునితో ఇట్లు పలి౭౩ను,

ఆర ఇ్యకాండము రెక్టర్‌ మూ. అస్యా స్తీరే తు పూర్వోక్తః పర్వతో ధాతుమజ్ఞితః బుష్యమూక ఇతి ఖ్యాతః పుణ్యః పుష్పితపాదపః. రి [వ అ. పూర్వోక్తః = వూర్వుము చెన్సబడిన, ధాతుమణ్జితః ఇ ధాశువుల చేత అలంకరించబడిన, పుణ్యః = పుణ్యమైన, పుష్పితపాదవః == పుష్పించిన వృషములు గల, బుష్యమూక 1 ఇతి బువ్యమూకము అని, ఖ్యాతఃజ(వసిద్ధ మైన, వర్వతః ౭ వర్వుతము, అస్యాః = దీనియొక్క, తీరే = తీరమునందు ఉన్నది. లా. ధాశువులచేత అలంకరింవబడినది, పుణ్యము, పుష్పించిన వృష ములు కలది అయిన, బుష్యమూక మనే (వనిద్ధి గల, వెనుక చెప్పిన వర్వతము దీని తీరమునందే ఉన్నది. ర్స్‌ మూ. హరే బుకరజోనామ్నః ప్యుత న్రన్య మహాత్మనః; అధ్యాస్తే తం మహావీర్యః సు[్రీవ ఇతి విశతః 26 వ, అఆ. బుషరజోనామ్నః = బువర జస్సు అను పేరు గల, మహాత్మ నః = మహాత్ముడైన, తస్య జు ఆ, వారేః = వానరునియొక్క-; ప్యుతఃజప్యరుడు, మవావీర్యః == గొవ్ప వర్మాకమము గలవాడు, స్ముగీవః ఇతి = సు(గీవుడు అని, విశ్రుతః = (వసిద్ధుడూ అయిన వానరుడు, తమ్‌ ఇ ఆవర్వతమును, ఆర్యాస్తే జ అధిష్టించిఉన్నాడు. తా. బువరజస్సు ఆను 'శీరు గల మహాత్ముడైన వానరుని కుమారుడు; సుగీవు డని వసిద్దుడు, మహావరా[కమకాలి ఆయిన వానరుడు ఆ వర్వతము మీద ఉన్నాడు. విగ్‌ మూ. స్ముగివమభిగచ్చ త్వం వానరేన్ట్రం నరర్షభ, ఇత్యువాచ పునర్వాక్యం లవ్మణం సత్యవిికమమ్‌. క్ట (వ- అ. నరర్షభ = నరులలో ,శేష్ణుడవైన లవ్మణా 1 త్వమ్‌ సీవు, వానరేన్ష్రమ్‌ = వానరుల (వభువైన, స్నుగ్రివమ్‌ = సుగ్రీవుని గూర్చి? అభిగళ్ళజ వెళ్లుము- పునఃజమరల, సత్యవి.కమమ్‌జసత్యమైన వరా[కనుముగల, లమ్మణమ్‌ ఇం లక్మణుని గూర్చి, ఇతి == ఇట్టు, ఉవాచ = వలికెను,

రతీ6ి శ్రీమ్మదామాయణము తా. లక్ష్మణా: సీవు వానరనాయకుడైన స్న్ముగీవునివద్దకు వెళ్ళ్లము అని రాముడు సత్యమైన పర్యాకమము గల లక్ష్ముణునితో చెప్పి మరల పలికెను. వ్ర మూ. రాజ్యభష్షేన దీనేన తస్యామాస క్రచేతసా, కథం మయా వినా శక్యం సీతాం లక్ష్మణ జీవితుమ్‌. 26 1వ. ఆ లక్ష్మణ లక్ష్మణా | రాజ్య ష్టేన = రాజ్యమునుండి (భక్తు డను, దీనేన దీనుడను, తస్యామ్‌ = ఆమెయందు, ఆస క్రచేతసా = లగ్నమైన చిత్తము గలవాడను అయిన, మయా == నాచేత, సీఠాం వినాజ సీత లేకుండా: జీవితుమ్‌ = జీవించుటకు, కథమ్‌ = ఎట్టు, శక్యమ్‌ = శక మైనది 27 రా. లక్మణా : నేను రాజ్యమును పోగొట్టుకొంటిని. రీనుడను, నొ మనస్సు సీతపె లగ్నమై ఉన్నది. అట్టి నేను సీత లేకుండా ఎట్టు జీవించ గలను = యబ మూ. ఇత్యేవముక్త్వా మదనాభిపీడితః స లక్ముబ్దం వాక్యమ నన్యచేతసమ్‌, వివేశ పమ్పాం తటినీం మనోరమాం రఘూత్తమః శోక విషాదయ న్లి9తః. రి (వ, అ. మదనాభిపీడిత!= మన్మథునిచేత పీడింపబడిన, సః రఘూత్తమః౭ ఆ రాముడు, ఆనన్యచేతనమ్‌ = మరొక ఆలోచన లేని, లక్ష్మణమ్‌ == లక్ష్మణుని గూర్చి, ఇద్యేవమ్‌ == ఇట్టు, వాక్యమ్‌ == వాక్యమును, ఉక్త్వా == పలికి, శోక విషాద య న్లితః = శోకముచేతను, దిగులుచేతను పీడితుడై, మనోరమామ్‌ = నున్దర మైన, పమ్పాం తటినీమ్‌ = పంపాసరస్సును; వివేశ = (పవేశించెను తా. మన్మథునిచేత పీడిరిపబడిన ఆ రాముడు, వేరు ఆలోచన లేవీ లేని లక్మణునితో ఇట్లు పలికి, శోకవిషాదములతో బాధపడుచు మనోహర మైన ఆ పంపాసరస్సును | వవేశించెను. (సరస్సును సమీపిందెను] ల మూ, తతో మహద్వర్మ్మ సుదూరనసం,కమం [కమేణ గత్వా (వఖిల్లోక్షయన్వనమ్‌, దదర్శ పమ్బాం శుభ్గధర్గ్మకాననా నునేకనానావిద' పకోజూలకామ్‌ 80

అరణ్యకాండము రీ? ఇత్యార్షే శ్రీమ్మదామాయణే వాల్మీకీయే ఆదికావ్యే అరణ్యకొళ్టే పజ్బుస ప్తతితమః సర్గః,

(ప. అ తత।= అటుపిమ్మట, సుదూరసం[కమమ్‌ == బాల దూరమైన నడక గల, మహత్‌ = దీర మైన, వర్మ = మార్గమును, [క్రమేణ = [(కమముగా, గత్వాజు వెళ్ళ, వనమ్‌ ='వనమును, (వవిలోకయన్‌ జ చూచుచు, పభాదర్శకాన నామ్‌ = శువముగా కనబడు అడవులు గల, ఆనేకనానావిధపక్షీజాలకొమ్‌ ఇ అనేకములైన, బహువిధములైన వషినముదాయములు గల, వమ్పామ్‌ == వంపా సరస్సును, దదర్శ == చూచెను.

తా పిమ్మట రాముడు బాల దూరము నడవవలనీ ఉన్న దిర్దమైన మార్గ మును (కమముగా నడచి, వనమును చూచుచు, మంగళకరమైన దర్శనము గల (చూచుటకు మంగళకర మైన) ఆడవులు గలది, అనేకవిధములైన, అనేక మెన వకుల సముదాయములు కలది అయిన వంవను చేరెను. శ్ర0

'బాలానందిని"””అను శ్రీమృదామాయణాంధవ్యాఖ్యానమునందు ఆరణ్యకాండలో డెబ్బదియైదవ సర్గ సమా వ్రము. ఆరణ్యకొండము సమా స్త్రము. యత్కృపా లేశసం సర్గాద్వ్యాభ్యేయం రచితా మయా, త న్యైవ జానకీజునేః పదయోరియమర్చ్యతే, దేవతాన్ముగహః పితో స్త్రపళ్చాచార్యసత్కృపా, కర్తాన్మర్గ ౦న్ఫజాతస్య కరణం కేవలం వయమ్‌. వానల గ. థి [ట్ర ఊఉ ఈ టి సో%ిటే స్వా న ఇ నా వ ఆలోరర్మ్యి లు గ గ క య. [| సి లం ౯ రల 1 శ నం ॥

(ఈర యగ స 2 లో స్సు / ౮ య్‌ ప వకు చద

వలయాల వైనం ఇ గ న. ల ల న. వం! ని . మ లా - | - | ముం. . న. ర. ” స ॥ వ /| /1 ॥] సై స |

1 అ ల | , | ] శే | , - | (| కీ క ం శే న్‌. య. న. ళ ళ్‌ ” ? |. ళ్లేా న . 1 (