Telugu srimad ramayana kalpavrukshamu balakanda chandovastu silpamu - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

య. నం రే. మ. ని టి య న్‌ సన శు ని నా హక! | శే స. భల టూ శ చ ఫస శ్రమ. మ య... న్‌! యే లలి టో త టు! ఫై లా / నం టి నో. భగ ర య న హి సా క.

1. (మట! శనరో! క్ష ఏ తో రట గన క స హా డా యా పా హే... (గ య ఆ. భజ వో స ప ॥ క. 1 లు. గ గ న ల 0 సరం? 4 లా! 1 (ల న్‌ న 41 అడు”, ఎత చిరిం0 స | ను ॥ | సై గగ | న. | న్‌ గ 1 (పై "అ. | సష్పుైన ప్‌, (1 న [19 తానా ఉను సం. హ్‌ మ టం! కో ఏర షం ఎమ జ! . (సా సి గ ఖు [ గలే ఈ న్‌ పైక చై త్‌ (టే ఎ టా స న్‌ గరి గ టన క ఖం (6 న! స మ తి గ్రా ని ల్‌. య. 7 గ్‌ 1 నీ. ( వై మ 4111) నంట కు... ౧; శ న న న షట | న? గ లః తా ఖ్‌. జీ
2. జీ వాాకానసస వత న యా ాాా క ణ్‌ స స్‌ న మో ల. షు మ ॥ ; న్‌ు డ గ స్స శ స ళ్‌ వం న. క ల క్‌ |

(శ్రీవ్మదామాయణ కల్చ్పవృతవు బాలకాండ రాంరిటలద ఛంది వస్తుశిల్పము అత (సిద్దాంత (గంథం) (ఆచార్య తూమాటి దొణప్ప పలనాడు వపరికళోరన. స్కిర్ణషతకం పొందిన (గంథఠం) డా॥ పవని ఆర్‌. హరినాథ్‌, ఎం.ఏ., పిహెచ్‌.డి, (గౌక!8 వెంంపి 18 9250113664. ఇమ 6 04006121 216 01 యు కౌహాంయి26 069180 %082205 రంగం 1619 ఏంపే6మి6 *శశ4ే €0 91398 £61181048 ర5ం015") ఆనంతస్పరం

వరరు6ే మడ0220222 వమ&![02713%294 9214125612 - 0128607280 5110202 (౨ 1 0 కం వంక! 666 60 వ ఈ... డ౭ళ22278 017810 తీమ4562 0020) న నతన లా తేలుగు విశవిద్యాలయం వారి ఆర్థిక సహాయంతో మ్యుదితం బో [వథమ మ్యురణ - 2992 | క, రిల లం [వతులు - 1000 ర్సో ఖర్‌! ముఖన్మళ శిల్పి - థ్రీ కీలావీ[ర్రాజు (0 నం. క్‌! వేల : రూ. 40-00 రరర దన టంధాల్వ్యు ఖ్‌ న్‌ ఇ 51 ల | గ ఫ్‌ గ , ఉ(0 6 గండ్రా౪షిన్ష రి) | [వళులకు ఫ్‌ న లో ౫ / శ్రీమతి పవని మెైలిలి, ప మాయసు గ్‌ 3/55, [1 రోడ్‌, జార్జిపేి, “భా డ్‌గ్ట00 సతీ అనంతపురం - 515004 విశోలార్యధ పన్లిషింగ్‌ హౌన్స్‌ 4శ.40క, విశ్తాన భవన్‌, శ్యాంకు స్ట్రీట్‌ ళో టబ హవరాబాదు - 500 001. “విశాలాంధ్ర బుక్‌ చౌన్‌ ప్వ్కేయవాడ, హైదరాబాదు, అనంతపురం, విశాఖపట్టణం, హన్మకొండ, గుంటూరు, తిరవతి, కొకినాడ భారాలను కూ నోో నాారాక్రాలాన కావాల కనాన ననా నాకనా స్థూననాన జూ నాలా కాయాకా బుస కొట్లానా నరక కు ననాలనలునననననులనున్తననయనానుతత గను. మ్యుదణ ; పద్యావతి అర్జ్‌ (పింటక్స్‌ 1-1-517/2/1, న్యూవాకారం, గాంధీనగర్‌, హైదరావాదు.500 380, ఫోన్‌: 611413,

అంకితం మా సర్వము తానెమైన మా అమ్మ పవని సరోజినీబేవికి త మోడ్పుతోం

గాయగాయగాయగాతుగాడుగాయు గయునాయుాయు్యు్యునాయు గాయగాయనాయగాతునాతాు గాయగాయనాడ ఈ (గంథ ముదణకు ఆర్థిక సహాయం చేసిన తిరుమల తిరుపతి దేవస్థానం వారికి కృతజతాంజలి. షా

కృతజ్ఞతలు ఖ్‌

ఈ (గంత ము(దణకు ఆర్థిక సహాయం చేసిన తెలుగు విశ్వ విద్యాలయా నికి కృతజ్ఞతలు

నాకు పరిశోధనాంళాన్ని సూచించి, తగిన (పణాళిక రూపొందించి, సంప్రదాయ సాహిత్యాధ్యయన రహస్యాలను విప్పిచెప్పి, చిన్న సంళయంతో వెళ్ళినా కూడా ఛిన్నసంళ యుజ్జిచేసి, వాత్సల్యంతో (ఫోత్సహించి వర్యవేక్ష్కంచిన ఆచార్యులు డా॥ తుమ్మపూడి కోటేశ్వరరావు గారికీ-

విలువైన సలహాలతో నన్ననేక విధాల (పోత్సహించే ఆచార్యులు డా॥ ళలాక రఘునాథ శర్మ గారికి, డా॥ కొలకలూరి ఇనాక్‌ గారికి, నావట్ల సోదర భావంతో నన్నాదరించే *అం(ధభారతి"' ఆధ్యాపక బృందానిక్రీ-

నా వరిశోధన కొనసాగుతున్నవేళశ నన్ను “జూనియర్‌ రిసర్చిఫెలో"గా ఎంపిక చేసి ఆర్థికసాయ మందించిన యూనివర్సిటి [గాంటుల సంఘం వారికీ, నాకు ఈ ఆవకాశం కలిగించిన శ్రీ కృష్ణదేవరాయ విశ్వవిద్యాలయాధిపతులకూ-

నా ఈ [గంథానికి పరీక్షకులుగా వ్యవహరించిన ఆదార్యులు- డా॥ గంధం అప్పారావుగారు, డా॥ జి.వి. ను[బహ్మణ్యంగారు;ః డా॥ కె థ్రీరామమూర్తిగార్హకూ-

ఈ (గంథాన్ని 1988 సం॥నికి ఉత్తమ వరికోధన (గంథంగా ఎంపిక చేసి, ఆచార్య తూమాటి దొణప్ప పలనాడు రీసర్చి గోల్డ్‌ మెడల్‌ బహూకరించిన న్యాయ నిర్తే తల సంఘానికి.

తమ విలువైన అభి(పాయాలిచ్చి ఆశీర్వదించిన ఆచార్యులు, జ్లానపీక బహుమతి (గహీత, [పముఖ కవి డా॥ సి. నారాయణరెడ్డి గారికి (ప్రముఖ విమర్శకులు జా॥ జీ. వి. సు[బహ్మణ్యం గారికి ఆచార్య శలాక రఘునాథశర్మ గారికి, ఆచార్య తుమ్మపూడి కో టేశ్వరరావు గారికీ-

ఆందమైన ముఖచి[కాన్ని అనతికాలంలో చి(తించిన శ్రీ శీలా వ్మీరాజ్బు గారికీ

ముచ్చటైన ము[దణతో అతితక్కువ కాలంలో (గ్రంథాన్ని ము(దించిన వద్మావతీ ఆర్డ్‌ (పింటర్బొ అధినేత ఛీ థీనివాన్‌ గారికీ, వారి సిబ్బందికీ- కృతజ్ఞతలు.

ము[దణకాలంలో నాకు చేదోడు వాదోడుగా నిలచిన నా తమ్ముడు పవని భానుమూర్తికి, చిరంజీవి ఎన్‌. ఏ. రఘుకు శుభాశీస్సులు,

హితులై, స్నేహిళులై , (పసంగాలై , చర్చలై, వ్యాసాల్సె,' (మేరణలై, [వత్యక్షంగా పరోక్షంగా తోడ్పడిన-

ఎందరో మహానుభావులు అందరికీ వందనములు.

నమస్సుమాంజలి నాకు జన్మనిచ్చిన తల్లిదం[డులు శ్రీమకి పవని సరోజినీదేవి క్రి శ థీ వవని రానుచం(దరావు గార్హకుం నాలోని సాహిత్యాభిలావను వల్లవావస్థలోనే పసిగట్టి పందిళ్ళ (ప్రాకించిన నవ్భాదయుళలు మా అన్నలు డా॥ పవని అరవిందబాబు, ఛీ పవని రాధాకృష్ణ మ్‌ గార్జకు- నాకు రీసర్చికి ఏ యే పుస్తకాలు అవసరమో, కానై కనుక్కుని అనేక అమూల్య (గ్రంథాల నందించి నా సాహిత్య వ్యవసాయంలో సాయం చేసిన మా వదిన శ్రీమతి పి. విజయలక్ష్మి గారికి. " దుర్భరమైన నైరాశ్యం (కమ్మి నా సర్వకక్తులూ నీరసించిన వేళల్లో యణ అనంతమైన థై ర్యాన్నిచ్చి వెన్నుతట్టి నిలిపిన మా వదిన శ్రీమతి (పమీలారాణి గారికీ- వరిశోధనా దళలో అనేకమార్లు ఆరోగ్యం చెడి తీవ జ్వరాలతో (పకం పించిపోయిన. వేళల్లో తన అద్భుత హోమియో వైద్యంతో అపద్బాంధవు డై ఆదుకొని మాకొక పెద్ద అండగా నిలిచిన మా మామ ఫ్రీ జి.వి. చలవతిగారికి- నా కాలిలో ముళ్లు దిగితే తమ కంట కన్నీరొలికే (ప్రేమతో ననుకాచే మా అమ్మకు, వదినలకు, అన్నలకు, తమ్మునికీ_ అగ ల్‌, ఏ తల్టినా సర్వ చైతన్యాన్నీ కాసిస్తూందో ఆమెకూ.-- నమస్సుమాంజలి,

విషయసూచిక

1. అవతారిక జీవునివేదన న ర్‌ ఖండవిభజన ఏ ఠ2 ౯7 సంబోధనాశిల్పం ఇ6లి 9
2. వస్తు శిల్పం : ఆషాఢ మేఘము వోనివాడు ఇజం కేథ్‌ (బుశ్యశ్చుంగ కథావివేచన) గాంధిసూతి కథానకములు ఉం 7 (కౌశికుడు చెప్పిన కథలు) ఏమిసాగరుల్‌ వారలదేమి (పభులు ఉ ఉం 22 (గంగావతరణ కథ) ఉపలహృదయ వీధి ఉపసిషద్వితానం న వ (ఆహల్య కథ) ఏమీ మహోరాశి యేను (బహ్మార్షినా ఉం 80 (కౌళికుని కథ (భ్రీయుతుడా మౌని యేమి చేతముగలడో ఇం లగ (పరశురామ కథ) సీత పూజడ వెన్నుగా శిరసువంచె లం. కీట (కల్యాణ ఘట్టం) సకళలోపహా వైభవ సనాథము న ల్‌ో (ధాన కథ)
3. ఛందళ్ళిల్చం : పద్యశిల్పం ఎం. 69 భఛందశ్శిల్పం ఠం 72

ణి విశేషచ్చంబొలు ః్‌

మహాక్కర - 76, భుజంగ విజృంభితం - 78, వంచ

చామరం = 80, శిఖరిణి - 88, లయ్యగాహి - 85,

విచికిలితం - 86, కమలన గితి - 58, చతుష్పద-89,

(వమాణి - 90, మధురగతిరగడ - 91, తరలం -9ల _

ద్వివద - 98, నవనందిని - 95, కుసుమవిచిితం-96,

రథగమన మనోవారం - 97: చురగవల్లన రగడ = 99,

చేగవతి - 99, సుముఖి = 100, మాలిని - 101,

విశుదేవి - 102, చం[దకళ = 108, ఆశ్యవిలసితం =

104, అళ్వగతి-105, మత్తకోకిల.106, (వభాతం -_

108, సుందరి - 09, మధుమతి - 110, (భమరవిల

సితం-111, వాంసరుతము - 112, పద్మనాభం -119,

ఇ్మావారం - 115, అన్టమూరి-117, భూనుత - 110,

మంద్యాకొంత - 119, చం(దరేఖ - 120, (దుతవిలంబి

తము - 191, చంద్రిక - 198 వణవం _ 128,

(ప్రియంవద - 125, వంళస్థం = తిరి, రధోద్ధతం య

127, గజవిలసీతం - 128, మేఘవిస్ఫూర్ణితం _ 120,

మేదిని - 180. (సగ్ధర - 1€1, తన్వి -182, కర్ణాట

చతువ్పద - లికి మధ్యాక్కజ - 188, మంగళ

మవాోశ్రీ - 189.

పఫొమాన్య ఛందొలు : శార్దూలం - 168, ఉత్పలమాల-1ీల్‌, మ ర్తేభం-140, చంపకమాల _ 1560, కందం - 158, తేటగీతి. 157, ఆటవెలది - 161, సీసం - 165, 177. వాల్యీకి-విశ్వనాథ :

వాల్మీ కి-విశ్వనాథ అల 11811 ఊపసంవోారం 44 1రిక్తీ ఆనుబంధం - 1 1 అనుబంధం - 2 + 195 ఉపయుక్త ముఖ్య(గంథసూచి 4. 108

ఆశీస్సు

(పాచీన సంస్కృత కవుల్లో మురారిది అత్యంత విలక్షణ కంఠం- అందుకే విమర్శకులు *మురారేః తృతీయః పంథా" అన్నారు. అంటే మురారిది సౌహితరంగంలో మూడో మార్గమన్నమాట.

ఆధునిక తెలుగు సాహిత్యంలో విశ్వనాథ నత్యనారాయణగారిది ఆలాంటి విలషణ వ్యక్తిత్వం. కథ, నవల, వ్యాసం, కావ్యం, నాటకం - లాంటి వివిధ (వ(క్రియల్లో. అంచులుముట్టిన ధిషణా సంపన్నుడు ఆయన. అంతేకాదు. ఏ (వ్ర(క్రియను చేపట్టినా దాంట్లో తన (పత్యేక ము(దను నిక్షేపంచిన అసదృళ (వతిభాశాలి ఆయన,

విశ్వనాథవారి సమస్త కృతులపైన ఇంతవరకు విసృత పరిశోధనలు జరిగాయి. ఒక్కొక్క పుస్తకం మీద ఎం.ఫిల్‌ లేక పిహెచ్‌.డి సిద్ధాంత వ్యాసాలు వెలువడ్డాయి. ఇక అయన రచనల సర్వాంగీణ వరిశీలనకు బదులు సూఇ్మాంళ సమీక్ష అవనర మయింది, 'ట్రీ మ[దామాయణ కల్ప వృతం" లోని బాలకాండను తీసుకుని, అందులోని ఛందోవస్తు శిల్పం గురించి చేసిన పరిశోధన ఫలం ఈ సిద్ధాంత (గంథం. డా॥ వవని రామచంద హరినాథ్‌ మంచి. ఖావుకుడు; నిరంతర కవితా స్వాదకుడు, కల్పవృక్ష వాలకాండలోని ఛందో వస్తు శిల్ప వైఖరులను సునిశితంగా పరిశీలించి ఈ (గ్రంథాన్ని రూపొందించాడు. వస్తువు గురించి విశ్లేషించడం ఆంత దుస్తరమైంది కాదు. కానీ ఛందస్సు గురించి పరిశీలించడం (శ్రమతో కూడుకున్న పని, కారణం, సామాన్యంగా పద్యకావ్యాల్లో (వయోగించే వృత్తాలతోపాటు విశ్వనాథవారు పుంథానుపుంఖంగా కావ్య వ్యవహారగతంకాని విశేష వృత్తాలను [పయోగించారు. ముందు వాటే , లక్షణాలను పట్టుకోవడమే కష్టసాధ్యం. అ తరువాత వాటిని సమన్వయించి చూవడం మరింత (వయాసకరం. డా. హారినాథ్‌ ఈ దుస్తర కార్యాన్ని సుకరం చేసుకుని లక్ష్యం సాధించాడు. అటు వస్తుగత విశేషాలనూ, ఇటు భందోగత విచిిత్రాలనూ సమ (ప్రజ్ఞతో విశేషించి ఈ [(గంఠాన్ని రచించిన చి॥ డా॥ పవని హరినాథ్‌కు నా అభినందన సర్వకమైన ఆశీస్సులు. శి.5-9]1 "హైదరాబాదు ఆచార్య సి. నారాయణరెడ్డి

అంతా బంగారం

శ్రేమ్మదామాయణ కల్పవృక్షం ఆధునిక యగంలో అవతరించిన నవ్య సం[పదాయ మవి కావ్యం. దాని రచన మూడు దశాబ్దాలకు పైగా సాగింది, దాని మీద విమర్శ కూడా మొదల్లై అర్ధ శతాబ్ది దాటింది. కావ్య సమ్మగ వరిశీ లనం, పాతల పరిశీలనం, అనువాద పరిశీలనం, (పభావ పరిశీలనం, తత్త్వ దర్శనం, కావ్యశిల్పానుశీలనం మొదలై న అంళాల మీద వ్యాసాలూ, వరిశోధన వ్యాసాలూ, సిద్ధాంత వ్యాసాలూ అధిక సంఖ్యలో వచ్చాయి. సమగ పరిశీలనం: తరువాత సాధారణంగా అంకానుశీలనం, సూమష్మ విషయ వివచనం మొదలౌ శుంది. ఆ అధ్యాయానికి మిితులు డాక్టర్‌. పవని రామచం(ద హరినాథ్‌గారు వెలువరిస్తున్న ఈ సిద్ధాంత వ్యాసం ఒక నవ్యారంధాన్ని చేస్తున్నది. అందుకు నేను సంతోషిస్తున్నాను, రచయితను అభినందిస్తున్నాను.

ఈ ళకాబ్దిం ఆరేడు దళకాల్లో పరిశోధకులు వి సృృతాంళాలను ఎన్నుకొని, వివరణాత్మకంగా, విశ్రేషణాత్మ కంగా సిద్దాంత వ్యాసాలను సంతరించి, తమకు దొరికిన సామ్మగినంకా వర్లీ కృత వద్ధతిలో అందులో పొందుపరి చేవారు. ఆ పరిళో ధనలు తరువాతి తరానికి ఎంతో మేలు చేళొాయి. “అవి పరిమాణంలో బండ్హ కెత్తేటట్టు ఉంటాయి", “చదవటానికి విషయ సాగరాల్లాగా ఉంటాము". లాంటి మాటలు వినపడ్డా, ఒక్కొక్క రంగంలో ఎన్ని సమస్యలున్నాయో తెలుసుకొన టానికి ఆవి ఎంతో తోడ్పడ్డాయి. ఎనిమిగో దశకంలో కవుల మీదా, కొవ్యాల మీదా, కావ్యాలలోని సమస్యల మీదా పరికోధనలు సాగాము. ఆ వరుసలో మరొక ఆడుగు ముందుకు వేసి, కావ్యభాగంలో పరిశిలనాంకాలను ఎన్నుకొని నిర్వహించే సూష్మాంళ వివేచన విధానానికీ ఈ సిద్ధాంత వ్యాసం మరొక శుభా రంభథం చేస్తున్నది.

ఆధునికయుగంలో వెలసిన రచనలలో ఒక కాండనో, ఒక భాగాన్నో పరిశోధనకోసం తీసుకొని సిద్ధాంతవ్యాసం (వాయటానికి వీలున్న (గంథాలెన్ని ఉన్నాయి? శ్రీమద్రామాయణ కల్పవృక్షం శేరు మొదట చెప్పుకోవలసిందే

తశ పపే

ఆ తరువాత మరొక పేరు చెప్పాలంటే పదిసార్లు అలోచించవలసిందే ఆ సత్యాన్ని డాక్టర్‌ హరినాథ్‌గారు ఎన్నుకొన్న పరిశోధనాంశం అనుమానం లేకుండా [పకటిస్తున్నది.

థ్రీమ(ద్రామాయణ కల్పవృక్ష కావ్య మూ ర్తిమత్వాన్ని సంభావిన్తున్న ప్పుడు సవృదయుడు ఈళావాస్యోపనిషత్తులోని శాంతిపాఠాన్ని ఆనుభవకోశంలో మననం చేసుకొంటాడు. “ఓం. పూర్ణమదః పూర్ణమిదం పూర్జాత్చూర్దముదచ్యతే, పూర్ణస్య పూర్ణమాదాయ పూర్ణమేవావ శిష్యతే.” దర్శనంలోనూ, అనుభూతి (వదానంలోనూ కల్పవృష్ష కావ్యమంతా ఒక సంపూర్ణ మూర్తిమత్వం కలిగిన రసజగత్తు. అందులో (వకి కాండం ఒక పూర్ణంలోని పూర్ణభాగంలాగా ఉంటుంది. ఒక్కొక్క కాండంలోనూ అయిదేసీ ఖండాలున్నాయి. వాటిలో ఖండంగా కనపడే కావ్యభాగం కూడా ఒక పూర్ణకళామూర్తిగా గోచరిస్తుంది. ఇటువంటి అనుభూతి కలిగించే ళ క్రి వాల్మీకి రామాయణానికి, వ్యాసభారతానికీ, భ్రీమద్భాగవతానికి, కవిితయ భారళానికి ((పబంధమండలి వంటి అనుభవం) ఇదివరలో ఉండేది. ఇప్పుడు (్రీమ[ద్రామాయణకల్పవృవానికి ఈ క్యాతి దక్కు తుంది. అందులోని ఏ ఇండమైనా స్వయంసంపూర్ణం. కాని, ఒక పూర్ణంలో నుండి పుట్టి ఆ పూర్ణంలో లయించే ఒక పూర్ణభాగం. బాలకాండ మీది పరిశో ధనం ఆ అనుభూతి స్మూతంతో అన్వయించుకుంటే అన్వయమౌతుంది.

పరిశోధనలో పరిధి తగ్గినకొద్దీ పరిశమ పెరుగుతుంది. విసృత వరిధిలో వాస్తవాల వ్యక్తీకరణకు (ప్రాధాన్యం లభించే అవకాశం ఉంది. నియతపరిధిలోని పరిశోధనలో సత్య నిరూవణకు ఎక్కువ స్థానం లభిస్తుంది. డాక్టర్‌ వారినాథ్‌గారు. కామెన్నుకొన్న పరిళోధనాంళ స్వరూప న్వభావాలను లెస్సగా దర్శించారు. కాబట్టి తమ సిద్ధాంత వ్యాసాన్ని వాస్తవ విశేషాల సంపుటీక రణంగా కాకుండా, సత్య వివేచన శిల్ప మండిరంగా మలచుకున్నారు, (పళిపొద్యాంళాన్ని ట్టి (పణాళికను రూపొందించుకొనటం పరిశోధన మర్మజ్ఞులు (_పదర్శించే వివేకం.

నవలకు కూడా కావ్యత్వాన్ని కల్పించిన కళా సరస్వతి విశ్వనాథవారని విమర్శకులు కీరించారు, అలాగే కావ్యంలో కూడా క థామర్మాలను, నవలావిలా సాలనూ వస్తువరంగా సంవదించిన నవ్య సంప్రదాయ కావ్య నిర్మాణ దక్షులు

వచి

విశ్వనాథవార ని కల్చవృకం స్పష్టం చేస్తున్నది. అందువలన కల్పవృక్షం చదువుళూంటే కథానిర్మాణంలో, వస్తు సంవిధాన శిల్పంలో (ప్రావీన కావ్యంలా అనిపించదు. అటువంటి స్వభావం కలిగిన కావ్యం మీద పరిశోధన చేస్తున్న రచయిత రచిబుంచే సిద్ధాంత (గంథం ఎలా ఉంటుందో అని పఠిత ఉత్కం ఠతతో ఉంటాడు. డాక్టర్‌ వారినాథ్‌గారి (గంథం ఒక నవ్యతను సంతరించు కొన్న అమరికతో, పొందికతో, పోవాళింపుతో వెలువడటం గమనించిన పతిత తృప్తిని, సంతోషాన్ని (పదర్శిస్తాడని నేను గాఢంగా విశ్వసిస్తుర్నాను.

ఈ సిద్దాంతవ్యాసంలో వస్తుశిల్పం, ఛందశ్శిల్బం అనే రెండు కొాఖలు తప్పకుండా ఉండాలి. అవీ బాలకాండకు సంబంధించినవి. వస్తుశిల్పానుశీలన నిర్వ హజంలో డా॥ హరినాథ్‌గారు నవ్య శిల్ప చృష్టిని ప్రదర్శించారు. గతానుగతి "కంగా సిద్ధాంత (గ్రంథం (వాసే వారయినట్టయితే ఈ (గ్రంథంలో ఎన్నో వివర ఇాత్మ్యకమైన అంశాలు చేరి ఐరువెక్కింవి ఉండేవి. ఎలాగంటే _ వస్తుపరంగా (గ్రాయదలచుకొన్నప్పుడు మూలకధ, రామాయణ కల్పవృక్ష కథ, మార్పులు, చేర్పులు, కూర్చులు వాటి బౌచిక్య విచార చర్చ మొవలైనవి ఈ (గంథంలతో మచ్చుకై నాలేవు. రచయితకు మొదట తెలియవలసింది ఏఏ [వాయకూడదో వాట్రి (వనక్తి; ఆ తరువాత ఏవి (వాయాకొ వావి (ప్రయుక్త. ఈ రెండూ బాగా తెలిసి (వాసిన సిద్ధాంత (గ్రంథ రచనా శిల్పి డాక్టర్‌ హరినాథ్‌.

వరిశోధకునికి కాలజ్ఞానం ఆవసరం, హరినాథ్‌ కలానికి కాలజ్ఞానం, కల్లా విజాశం = రెండూ ఉన్నాయి. కాలక్ఞానం అంటే నేననుకొంబున్నది ఈ సందర్భంలో వీమిటంటే - రచయిత ఓక కాలంలో ఒక పరిశోధన చేస్తున్నప్పుడు అంతకు పూర్వం ఆ అంళం మీద జరిగిన వరికోధననంతా చదివి, దానికంచి విళిష్షంగా ఏమైనా చెప్పదలచుకొన్నప్పుడే ఏమైనా (వాయాలి అనే జ్ఞానం కాల జానం. (క్రొత్తగా తాను చెప్పేది లేనప్పుడు చెప్పిన వారి మాటలన్నీ గుదిగూర్చి బట భారతాలు కట్టలు కట్టటం నమువితంకాదు. ఈ రచయిత ఈ కాలజ్ఞానాన్ని అర్పువణువునా జీర్జీంచకున్నవాడు. అందువలన ఈ సిద్ధాంత [గంథంలో చప్ప దలచుకొన్న అంకాలు సూటిగా సర్యగహంగా సహెరవంతంగా చెప్పతున్నట్టుంటారు కాని, (ప్రవాహంలో పడిపోతున్న ట్టుండవు, పరిశీలనలో ఎంత శాస్త్ర దృష్టి ఉందో (వవంచనంలో కూడా అంత కొస్త్ర దృష్టిని (ప్రదర్శించారు వీరుం కాలజ్ఞానాన్ని

ఎద? సిద్ధాంత (గ్రంథ రచనలో కళా విజ్ఞానంగా వెలువరించటం డాక్టర్‌ వారినాథ్‌గారి మరో మంచి గుణం.

విశ్వనాథవారి రచనలో వద్యశళిల్బం, ఛందళ్శిల్పం - అనే ఆంళాలు (వత్యేకంగా అధ్యయనం చేయతగినవి. కొంతమంది కొంత (వయత్నం చేశారు, థ్రీమ్మ దామాణకల్పవృకంలోని విశేషచ్చందాలను గురించి కూడా విశేషంగా విమర్శలూ, పరిశోధనలూ వచ్చాయి. బాలకాండకు సంబంధించినంతవరకు డాక్టర్‌ హరినాథ్‌గారు వి శేషచ్చందశిల్పవివేచనం చేశారు, ఇటువంటి ఛందళ్శిల్ప పరిశీలనకు పొటిబండ మాధవశర్మగారు. చూపించిన శిల్చమార్షమే (ప్రామాణి కంగా గోచరిస్తున్నది. దానినే వీరు (గహించటంలో జౌచిత్యం (ప్రకటించారు. ఏమైనా, ఎన్నుకొన్న విషయంలో ఏమి చెప్పాలో, ఎలా చెప్పాలో తెలిసి వ్రాసే రచయిత డాక్టర్‌ హరినాథ్‌.

ఈ (గంథం పరిశోధన (గంథమైనా పరితకు బరువు కలిగించకుండా ఆసక్తిని కలిగిస్తుంది; మొదలుపెడితే చివరిదాకా చదివిస్తుంది? రచయిత చిత్త శుద్దిని, స్పష్టతను అడుగడుగునా చాటుతుంది. అందుకే కాబోలు.1988 సం॥ ఆచార్య తూమాటి దొణప్ప స్వర్ణపతకం ఈ [గంథం పొందింది.

కొవ్యం బంగారం; సమస్య బంగారం; పద్ధతి బంగారం; పతకం బంగారం. దీని భవిష్యత్తు కూడా బంగారం కావాలని కోరుకుంటున్నాను... ఫ్రీమ(దామాయణకల్పవృషంలోని ఒక్కొక్క కాండమీద ఇటువంటి సిద్ధాంత (గ్రంథాలు రావాలని ఆశిస్తున్నాను. వాటి కిది నమూనాగానో, మార్షదర్శిగానో ఉండాలని ఆకాంక్షిస్తున్నాను. హైదరాబాదు జి. వి నుుబహ్మణ్యం 10-4-1091

ఆశీరథినందన

చిరంజీవి వవని రామచం[ద హరినాథ్‌ చాలా పసితనంలో ఉన్నప్పుడే నాకు తెలియవచ్చినవాడు. ఇప్పటికీ అతనిని చూస్తుంటే ఆ పసితనపు జ్ఞాపకాలే నా మదిలో మెదులుతూ ఉంటాయి. తరువాత స్నాతకోత్తర్‌ విద్యలో (పవేశించి నపుడు అతని మేధలో ఒక పరిణతి కొట్టవచ్చినట్లు కనవడుతూ ఉండేది. వరి శోధనలో అతని (పజ్ఞ ఎంతటి ఉన్నత శిఖరాలకు ఎగ్యబాకిందో చెప్పటానికి ఈ పుస్తకమే (పబలసావత్యం.

ఈ చిరంజీవి మైకి ఏమీ తెలియని వానిలా కనిపిస్తాడు. రెండుమాటలు మాటాడితే 'ఓవో! ఈ పుట్టలో గట్టిపామే ఉన్నట్టుందే. అనిపిస్తాడు. నాలుగు పంక్తులు వాస్తే “నల్పగురి'లాంటి వాడు కాదని రుజువు చేస్తాడు, ఇక ఈపుస కాన్ని (వాసి ఉదాత్తకావ్యాన్ని ఉత్తమ విమర్శకుడు ఎలా చూడాలో నిరూ పేంచాడు.

చూడటం వేరు, చూపటం వేరు. ఈ రెండింటిలో ఇతనిది విశిషమెన విలక్షణమైన ధోరణి, ఈ బాణిలో కొవ్యానుశీలనం చేయటం అందరికీ చజేనెన విద్య కాదనుకుంటాను. అందుకే ఈ “వసివాజ్ణి మనసారా అభినందిస్తున్నాను. ఇంకా సమున్నతమైన మెట్లు ఎక్కేళ క్రి కలుగుగాక అని ఆశీర్వదిస్తున్నాను, 28.491 శలాక రఘునాథళ ర్మ

థ్రీ వేంక టేశ్వరవురం, అనంతపురం.

వివర్శ కల్పకం కవితారూవతవస్సు చేసెదను ఛ్రీకంరా, మనస్సంయమా ది విధానంబులః జేతకాని తనమైతిన్‌ మూర్త సంవిత్మళా యువతీ భోగ! హరింప జేయటకు మారోడ్తుం జుమీ యిందియా ది వికారంబులు భావనా విమల వా క్తీర్థంబు లేపారగన్‌ (అరణ్యకాండ-ళ బరీ ఉ09 తన గొంతులోన నూగు నినాదములపూర్వ నినదితంబులు పైకి నిట్టవొడిచి తన గుండెలోన డాగిన మె త్తనగు చోట్లు భావరూవములంది పెకి వచ్చి తన సృష్టిలోన నుండిన కొత్త మాధుర్య సీమలు (కేబ్గగా జెంగలించి తన యాత్మ ఠానెజుంగని యొక్క యానంద పరిధి రేవా స్వయం వ్యక్తి కలిగి కనుగొలకులందు గన్నీళ్ళు గార్చిమై గ గుర్పొడువ దనదేహ మా [కొత్త బిగువు లెచట దెచ్చెనొ యని కనులింతలు గను విచ్చి చూచుచు మునికుజ్జ బిగువు చెడియె. (ఇష్టి-175) ముక్క ముఖంలేని నిర్ల్గుణమైన భావానికి రమణీయ రూపకల్పన చేయడమే కళాసృష్టి. కవిస్మమాట్‌ విశ్వనాథ సాహిత్య సృష్టి అంతా ఒక విచ్మిత శిల్పమణి సౌధం. శిల్ప సరస్వతి వేయిపడగలు ధరించి మాటాడితే ఎలా ఉంటుందో కల్పవృక్ష కర్త శబ్దం అలా ఉంటుంది. ఒక పాాతకు పేరు పెట్టినా ఒక కథ కనుగుణమైన వాతావరణ కల్పన చేసినా పౌరాణిక చార్మితక స్రాంఘికాది. భేదాలతో క్రన్చించే వస్తు సన్నివేశ శిల్ప మహ త్తరమైన సృష్టికి విశ్వనాథ నిర్మించిన సాహిత్య వై భవమంతా ఉదాహరణప్రాయం.

వ...

మొదటి రెండు పద్యాలూ కవిలోని విమర్శకుని మాటలు. విమర్శ అంటే రూప రహితమైన భావస్పందనకు వ్యాఖ్యానాకృతి కల్పన చేయటం. కవిత్వంలో లాగానే ఇందులో కూడా విశేషణ కంటె అనుభవమే అంత _స్రత్తంగా గహిం బాలి, మొదటి పదంలో ఆధ్యాత్మిక (వస్టానంతో ఆలంకార (చస్థానం ఎక్కడ విడివడి పోతుందో పరమ సుకుమారంగా వర్షించబడింది. మతదృష్ట్యా కామాది భావాలు క్యాబ్యములు కాగా కవితానుత దృష్ట్యా భోగ్యాలు.. వాటిని త్యజించట మన్నది అసాధ్యమన్న విషయం (ఫ్రాయిడ్‌ తరువాత వచ్చిన మనకు బాగా తెలిసిన విషయం. త్యజించటమం టే బాహ్యావస్తూ సంపర్కాన్ని త్యజించటం కాడు భావ స్పందనను త్య్మజించటం. అది కుదిరేవి కాదు. కనుకనే కోర్కె లన్నిటిసీ మనసులో దాచుకుని మానవజాతి మపలుకుంటున్నది. మేనకా విళ్వా మ్మ ఘట్టంలో మేనకాగమనం తర్వాత కథాఐతంటో ఇలా చెప్పబడింది శ్‌

• ఆసలు కోకిల యేమొ నాకర్థమయ్యెై

సీ కృపాలేశమున జేసి నీరజాకి”

కోరి _పత్యక్ష మన్మథ గురువవైతి

కోరక పరోక్ష వైరాగ్య గురువవైతి

లంజియా, ఎంత కిందికి గుంజినావో

యంతపెకిని జనుమార్ష మరసీనావు.

ఈ కథలో విశ్వనాథ శృంగార రస చ్యితణం చేసిన సంగతి అలా వుంచి, సువ్త చైతన్యంలో ఎక్కడో మిణుకు మిణుకు మంటున్న కామ భావం మేనకగా వసంత బుతువు నా[శయించుకుని బహిర్గతమైనది. ఇందుకే కథాం తంఠళో అసలు కోకిల అంటే నమిటో తెలిసిందన్నాడు, ఆ “అసలు కోకిల' సువ్ల చై తన్యంలోని రమణీయ కామ స్పందన, అది అనుభూతమైటే తప్ప భోగ్యమైతే తప్ప షాకితం కాదు. అలాగే [కోధాలూ. నేనన్న భావన సంపూర్ణంగా కామాదుల్లో లీనమె అనుభవిస్తే తప్పసుద్త వై తన్యంలోని భావాలు ఇాశితాలు కావు, కనుక కనితా(ప్రస్థానంలో ఆ లోలోతుల్లోని భావాలను పెకితెచ్చి ఉదా త్తీకరించి అనుభ వించటం. దీనివల్ల మనిషి విశ్వామిితుని కథలోలాగా ఆథమస్థాయినుండి ఊర్ధ్వ దిశకు ఎదిగిపోతున్నాడు, ఆ కథ అంతా జీవితాన్ని యోగంగా మలుచుకున్న వ్య క్రికి ఉదావారణ. కథ నింత మనోవిశ్లేణాత్మకంగా మలచటం ఆంధ్ర సాహిత్యంలోనే ఒక అపూర్వ నృషీ,

వది సేం

రెండో పద్యం రసానుభవానికి ఒక అందమైన వ్యాఖ్యానం. కావ్యా నందాన్ని పొందడనుంటే ఏమిటో ఆంఠ ఆందంగా వ్యాఖ్యానించిన సందర్భం మనకు ఇత ర(తా మరోచోట కనిపించదు. ఈ రసానందమంతా మనలో ఉన్నదే, దానికీ కళ ఒక సందర్భాన్ని కల్పిస్తుంది. ఆ సందర్భమన్నది &క కాలువ, చానిగుండా మనలోని రసానందం (సవిస్తున్నది. ఈ రస సిద్ధాంతానికి విశ్వనాథ సాహిత్యం నిండా వ్యాఖ్యానాలు కనిపిస్తాయి. తెజచిరాజు, వేయిపడగలు మొద లైనవి,

సహ్మసవృత్తాలుగా వున్న శిల్పసృష్టి విశ్వనాథసాహిత్యం. కాగా, దాన్ని వ్యాక్యానించటం విమర్శకుడు క విస్థాయికి చేరుకోవటం. ఈ (వస్తుత (గంథం కల్పవృక్ష బాలకాండలో ని ఛందోవస్తుశల్పాన్ని బహు సుకుమారంగా ద్యాఖ్యా నిస్తున్నది. వస్తువంటే కథకాదు, కధను సన్నివేశ సందర్భమయంగా మళలుచు శోవటం.

ఆ గుహుడై ననున్‌ భరళుడ్ణై నను నీవయినన్‌ సమార్ధ౦ చే

తో గురుమూర్తు లూర్దితపథుల్‌ _పభు౨ామకథావకతార ధా

రాగురుఘట్టభూతులు ధురాకుధ పొందిన నేనుగాని నీ

చేగ యెలుంగ కాడినడి చిత్తమునన్‌ షమియింపవే సఖా!

రామకథ్యాసవంతిలో దిగడానికి వీలైన రేవులు కొన్ని వున్నాయి. గుహుడు, భరతుడు, సుగివుడు అని లక్ష్మణుడు సుగీవునితో కిష్మాంధకాండ నియమపాలన ఖండంలో చిట్టచివర అన్నమాట. ఇందులో గువా, స్నుగివ కథలు (ప్రాసంగికేతివృత్తాలు. భరతకథ (ప్రధానేతివృత్తం, ఈ మాటలు నాటకీయ పరిభాషకు సంబంధించినవి, అంటే కథకు వస్తువుగా మలుచుకోవటం నాటకీయ శిల్పం ద్వారా కవి సాధిస్తున్నాడు, కనుక వస్తువు కథలోని సూమ్మాంళం. అడి రసానికి శరీరం. ఈ వస్తువు భందస్సన్న శరీరం ద్వారా అభివ్య క్తమవు తుంకి. కాబట్టి కావ్యంతో ఛందస్సు బహిరావరణ. వస్తువు లోపలి ఆవరణ, ఈ ఆవరణ ద్వయం నుంచి సహృదయుడు కావ్య అంతస్సొందర్యమైన రసదర్శనం చేస్తున్నాడు. ఇది కేంద్ర బిందువు. కనుక ఛందోవస్తు శిల్పములన్న వివేచన రసవ్యాఖ్యానానికి మెట్టు, కావ్యంలో వస్తుదర్శనం ఛందస్సు ద్వారానే జరుగు

2౬30 తుందన్నమాట. ఈ దృష్టితో (ప్రస్తుత విమర్శ (గంథంలో మూడింట రెండు వంతులు ఛందళ్శిల్పానికే వెచ్చింపబడినది. ఒక వస్తువును చందస్సు ఎలా పరిష్కరిస్తుంది? దీనికి సమాధానం ఇందులోని ఛందశ్శిల్ప వివేచన. ఉదాహర ణకు, 99వ పుటలో వేగవతి వృత్తాన్ని గూర్చిన విమర్శ చూడవచ్చు." ఏదైనా ఉదాహరణమే. ఛందశ్శిల్పంలో చూడదగ్గ ఆంళాలు రెండున్నాయి. ఒకటి, ఛందోగమనం. రెండు, ఆ వృత్తం వోడిన సందర్భం = వీటి సమన్వయం. కనుక '“చేగవతి' విపరణలో మొదటి పేరా ఛభందోగమనాన్ని బాలా అందంగా వ్యాఖ్యానించింది. తరువాత విశ్వనాథ (వాసిన పద్యం ఉదహరించబడింది. తరువాత ఇచ్చిన వివరణలో సందర్భానుకూల్యం వ్యాభ్యానించబడింది. (పతి వృక్తాన్ని ఈ మూడు ఆంతరువులుగా (గ్రంథక ర్త వ్యాఖ్యానించాడు. మెదటి. వివరణ ఛందళ్శాస్త్ర పరిశీలన సంబంధమైనది. పద్యమిచ్చి సందర్భ వివరణతో పాటుగా బొచిళ్యాన్ని వ్యాఖ్యానించటం సర్వేసర్వతా కనిపిస్తుంది.

ఈ యుగంలో ఛందస్సక్కర లేదన్నవారు కూడా ఛందస్సులో నే. రాళారు, పైగా విశ్వవిద్యాలయాల్లో ఛందళ్శిల్బం మీద విశేష పరిశోధన జరుగు తోంది, దీనికి మూలం విశ్వునాథవారి విమర్శ సూతమే. వారు (ప్రాచీన కవు లలో ఈ విశేష వృత్త వ్యాఖ్యానం భందళ్శిల్పంగా చెబుతూ వచ్చారు. ఆ పేర ఇను (గహించి, డా॥ పాటిబండ మాధవళర్మగారు “మహాభారతంలో ఛంద శ్శిల్పంి అన్న అద్భుత (గంథాన్ని రాళారు. అది ఒడ్జబంతిగా తర్వాత చాలా పరికోధన సాగింది. _పస్తుత వివేచన కూడా ఆలాంటిదే. మారుమూల ఎక్కడో కాస్త్రంలో చెప్పబడ్డ వృత్తాలకు (ప్రయోగ గతి కల్పించింది కల్పవృక్షం ఒకటే, తర్వాత క్రి॥శే॥ మోటూరి వెంకటరావుగారు రాసిన “పడ్మిసీ భాస్కర" మన్న మహాద్భుత కావ్యం. ఈ యుగంలో విశేషచ్చంద [పయోగం ఎంత జరిగిందో అంతగా దొని జొచిత్యాన్ని చర్చించిన విమర్శ వచ్చింది, కనుక ఈ [గంథంలో' ఈ దృష్టి విమర్శ బాలా సుకుమార రమణీయంగా చేయబడింది. (గ్రంథంలో మొదటి 70 పుటలు వస్తు?ల్ప సమీషాత్మకాలు. జీవుని వేదన అన్న రెండధ్యా యాలూ ఒక మహాకావ్య సృష్టి వెనుక వున్న కవి యొక్క మనోవిశ్తేణ, ఏ మనస్సు కావ్యసృ్టికి వీజమో ఆ మనోవిశ్రేషణ. విశ్వనాథ వారే అవతారికలో కల్పవృక్ష రచనకు హేతువులు అనేక దృక్కోణాల్లో చెప్పారు. వాటి వివరణమే. ఈ రెండధ్యాయాలూ.

న.

మూడో అధ్యాయం ఇండ విభజన, కావ్యశరీర సౌందర్యాన్ని విశ్తేషి స్తున్నది. కల్పవృష కొవ్యశరీరం ఐదు ఖండాలుగా కల్పించబడ్డ సుందరాకృతి తప్ప ఆసుందర కబంధం కాదు. ఆ పంచఖండాల విభజనలోని స్మూఠాన్ని వ్యాఖ్యానించటమే ఆ అధ్యాయ తాత్పర్యం. తర్వాతి ఆధ్యాయాలు ఒక్కొాక్క కథా సొౌందర్వాన్ని గురించి చేసిన వివాంగ వీక్షణం. ఆయా అధ్యాయాలకు చేసిన నామకరణం కూడా విమర్శలో భాగంగానే పాఠకుడు చూచుకోవాలి- విమర్శకుని యొవ్క మానసిక భావనా సౌకుమార్యాన్ని ఆ నామకరణాలు ధ్వనిస్తాయి కనుక, ఉదాహరణగా 'ఆషాఢమేఘమువోనివాడు" అన్న అధ్యాయం బువ్యళ్ళంగుని కథా వివేచన. ఇక్కడితో (ప్రారంభమైన వస్తుశిల్ప వివేచన “సకలోవా వైభవసనాధం*తో అంతమయింది. “సీత పూజడ వెన్నుగా శిరను వంచె' అన్న అధ్యాయం వరకు వస్తు విశ్లేషణ సాగింది. ఈ నామకరణములు కథా తాత్పర్యాన్ని వ్యంజించేవి. కనుక పాఠకుడు అవి సూచనలుగా (గ్రహించి విమర్శలోకి (పవేశించాలి. (గంథానికి ముగింపు *వాల్మీకి - విశ్వనాథ అన్న అధ్యాయం. ఇది చాలా సూశ్మంగా పరివ్యరింపబడ్డ ఆంశం. ఎందుకంటే, వాల్మీకి చెప్పిన ఏ ఆంళాన్ని కవి ఉల్లంఘించినట్లు కనిపించదు. మూల భారతాన్ని తెలుగులోకి తెచ్చుకోవటం వేరు, మూల రామాయణాన్ని తెచ్చు కోవటం వేరు. భారతంలో రసేకర కాస్త్ర భాగాలనేకం వున్నందున వాటిని కాదని తెలుగు భారతం వచ్చింది. మూల రామాయణమే మవి కావ్యమైనపుడు దాన్ని తెలుగులోకి తెచ్చుకోవట మెలాగ అన్నది చాలా క్లిష్టమైన (వళ్న. ఈ (వళ్చ్నకు జవాబుగా ఈ చివరి అధ్యాయం రాయబడింది. ఇందులో పూర్వ (గంథంలో (వస్తైవింపబడ్డ కథాంకాలు మూలంలో వున్నాయా లేవా అన్నది మా(తమే చెప్పబడినది. ఆ పోలికలను దృష్టిలో పెట్టుకుని పూర్వ (గ్రంథ విమర్శ అంకా వచ్చిందన్నమాట. కనుక, (పస్తుత విమర్శ [గంథంలో ఒక చక్కని పరిశోధన (పణాళికతోపాటు ఒక క _తివాదర వంటి సునిశిత విమర్శ వున్నట్టు (గంథమే సాక్ష్యం చెబుతున్నది.

చాలావరకు వరిశోధనలో వివయ కాహుళ్యాన్ని ఇవ్వటమే జరుగుతుంది. కానీ, పరిశోధన విమర్శ స్థాయికి పెరగడమనేది ఇటీవల విశ్వవిద్యాలయ పరి శోధనలో వచ్చిన మార్చుగా గు ర్రించవచ్చు. పరిశోధన అంటే కావ్యంలో ఈ

336 సేపే

వృత్తాల ఇన్నిన్ని వున్నాయని ఒక చారు వేసి చూపించటం కాదు. ఆది బాలా అవిమర్శక సం[పదాయం, దాన్ని చెప్పినా చెప్పకపోయినా వృత్త (ప్రయోగం తోని జౌచిత్యాన్ని విశ్హేషంచటం విమర్శ సంప్రదాయం. కనుక, పరిశోధన విమర్శ స్థాయికి పెరగకపోతే ఆ జాతిలో మేధా న్నైకిత్యం లేదని ఆర్థం- లాంజినస్‌ అన్నాడు - విమర్శ ఒక ఉత్కృష్ట సంస్కృతికి పతాక వంటిది-అని.. ఆ పతాకాంచల చలన ధాళధళ్యాలను ఈ విమర్శ (వతివింబించుకోవటం చాలా ఆనందించదగ్గ విషయం. ఈ విమర్శక కిళోరం భవిష్యత్తులో ఆ పతాకను ఆం[థ విమర్శరంగం మీద అవివ్కరించాలని ఆశిస్తూ ఆశీర్వదిస్తున్నాను. అనంతపురం

6.501 ఆచార్య తుమ్మపూడి కోటిశ్వరరావ,

అవతారిక

అవతారిక

కావ్యావతరణకు ఒక హేతువు అవసరం. (ప్రాచీన కావ్యాల్లో రాజాజ్ఞగానీ, దైవ[పేరణ కానీ హేతువులుగా కనిపిస్తాయి. పాత కథలనే మరీ (కొత్తగా రచించేటపుడు కర్త ఎదుర్కొనే (వళ్న ఒకటుంది- “మళ్ళీ ఎందుకు ఆ రచన?” అని. శ్రీ మదామాయణ కల్పవృక్ష రచనవై ఇదే (పళ్నకు విశ్వనాథ సత్య నారాయణ *నా భక్తి రచనలు నావిగాని అని సమాధానిమిచ్చాడు. అది స్థూల మైన జవాబు మాతమే తనకోసం మ్మాతమే కళాసృష్టి చేసుకునే స్థితి కళా (వపంచంలో సామాన్యంగా ఉండదు. కనీసం మరొక్క_రి కోసమైనా ఆ సృష్టి నిర్జేశించబడుతుంది. అందుచేత కళానృష్టికి పది కారణాలున్నా యనుకుంటే ఇది అందులో ఒక కారణం మామే. సంపూర్ణంగా అదే కారణం కాదు. ఈ దృష్ట్యా కల్పవృక్ష రచనకు హేతువులు ఏమిటన్నది &క (పళ్న.

విశ్వనాథకు తెలుగు రామాయణానువాదాల పట్ల తీ_వ అసంతృప్తి ఉంది. మొల్ల, భాస్కర, రంగనాథ రామాయణాలలో ఆత్మను తాకే లక్షణం లేదని కవి తలబాడు. థారత భాగవతాలను అనువదించకుండా రామాయణమే ఎందుకు అని అంటే ఆ (గంథాల అనువాద స్థాయి. మరొకరు తాకలేనంత ఉన్నతమయిందన్మీ దానిని అందటం అసాధ్యమని విశ్వనాథ అన్నాడు. ఈ మాటలను బట్టి కవి ఉద్దేశ్యం ఒకటి ఊహించవచ్చు. తాను కూడా రామాయ ణానువాదాన్ని అంత స్థాయిలో నిలపాలి అని ఆళించాడు.

రామాయణాన్నే రచనకు ఎంచుకో వడం వెనుక మరో కారణం వుంది. తన “ఆత్మకథలో విశ్వనాథ చెప్పాడు. చిన్నప్పుడు విశ్వనాథ కవిత్వం (వాస్తుండగా వాళ్ళనాన్న కొట్టినంత పనిచేసి అన్నాడు: “ఏదో ఇంగ్రీష[ చదువు చదివి పెద్ద ఉద్యోగి వవుకావని నేను ఆశపడుతూంటే, ఈ పిచ్చికవిత్వం దేని కిరా నీకు? చివరకు విశ్వనాథకు వాళ్ళ నాన్నకు రాజీ కుదిరింది. ఆయన విశ్వ

1. చూ. సౌసష€ 19 227202 €0 ౫6. 1వ వ్యాసం.

౯! థ్రీమ[ద్రామాయణ కల్పవృక్షము : నాథతో అన్నాడు: “నీవు ఏ క్లాసు తప్పితే ఆ క్లాసుతో నీ చదువు పూర్తి. రెండ వది, నీవు (వాస్తే రామాయణమే రాయి, ఈ పిచ్చిక విత్వం వద్దు.' ఈ కథనంఠా ' వాసీన రామచం[ద్రు కధ (వ్రాసితి నంచనిపించుకో' అనే పద్యంలో సూచిం చాడు. ఇది తంగడి ఆజ్ఞ. డినికి జీవుని వేదన తోడయింది. జది అంతర్జ్వాల*

ఈ రెంటికీ తోడుగా కవి పేర్కొన్న మరొక అంశం ముని బుణం, దేవ, పితృ, ముని బుణాలనే బుణ్యతయంలో మొదటి. రెంటి గురించి చెప్పాక చివరిదైన బుషిబుణం చేబుతూ వాల్మీకిని (పళంసించాడు. అతని భాషాసామగ్లి, సక్కావ్య నిర్మాణ రేఖా సామ్మగి బుణం తీర్చటం జన్మజన్మలకూ. అసాధ్యం అనీ; వెంటనే *ముని బుణముదీర్చు నీ కావ్యమును రచింతు” అన్నాడు. ఆంటే, ఆ కావ్య నిర్మాణ రేఖా సామ(గినంతా కల్పవృక్షంలో నిక్షేపిస్తున్నానని సూచించాడు.

బుణ్యతయం ఈ రచనకు హేతువు. ఇక తనకున్న రచనార్హతను నిరూ పిందుకుంటూ, కవి తన జీవిత విశేషాల్ని చెప్పాడు. పరమ భక్తాగగణ్యుడికి తాను ప్యుళుడు. తవ తమ్ముడు *పండిత కి రసీయ డిరుబాసల దిట్ట రసజ్ఞమౌళో “కవిత్వ కళ్ళోగ కార్హికేయుండు.' అలాంటి తమ్ముడు పరీక్షించిన కవిత్వం తనది. దేశాన్ని తమ కవితా దిగ్విజయ యాతలతో సంపన్నం చేసిన సాహితీ మూర్తులు తిరుపతి వేంకట కవులలో ఒకరైన చెళ్ళపిళ్ళ వేంకట ళాస్త్రీకి తాను శిమ్యడు. ఆంధ్ర కవిలోకమూర్థమణులై న మహాకవుల కావ్యాలకు, సంస్కృత నాటకొలకు తాను నిత్య పాఠకుడు, అవిరామ పరిశోధకుడు. ఇదంఠా కల్పవృక్ష రచనకు తొను ఎలా అధికారి కాగలడో చెప్పటమే.

తన కవిత్వ లక్షణం. చెపుతూ, 'నిత్యవేగి' అన్నాడు. ఈ వేగంలో వ్యవహార పదాలు ఎక్కువ వచ్చిపడతాయి. 'ఉలాగటోయి. ఏలాగూ?, *క్క రాజేమి రాజౌనొ'.ఇలాటి మాటల్లో ఆ వ్యవహార భావ కనిపిస్తుంది.

అవతారికలో పూర్వ(పచురణతో (ప్రస్తుత (పచురణ (19/6) భేదిస్తూంది, పూర్వ్య్రంథ అవతారికలో 180 వద్యాలు ఉండగా (వస్తుతం "5 పద్యాలు మాతం వున్నాయి. వీటిలో కొత్తగా. చేరినవి 16 పద్యాలున్నాయి. అఆంపే

బాలకాండ ఛభందోవస్తు శిల్పము శ్‌ దొదాపు నూరు పద్యాలకు పైగా వదిలివేయబడ్డాయి ఆ విషయాలు ముక్త్యాల రాజవంళచరి(తకు సంబంధించినవి.

పూర్వావతారికలో కనిపించే *“నన్నయ్యయు తిక్కన్నయు అన్న పద్య (కొత్తపతిలో లేదు. (కొత్త్మపతిలో 51వ పద్యం యువరాజు వచ్చి రాజ్యో దంతములు చెప్పు... తర్వాత “వారి వంశంబున రామలింగయ్య యను దొర" అని వుంది? ఈ రెంటికీ మధ్య “వారి వంళంబు వక్కాణించెది అని ఒక డీర్ణవచనం పాత(ప్రతిలో వుంది. 'ఆట్లు వేద్యాదియు..." (లళీప.) తర్వాత రాజ వంళ[కమం ఇరవై వడు పద్యాల్లో సాగింది. ఇది కొత్త్యపతిలో లేదు. ఇక కొత్తగా చేరిన పద్యాలు కొన్ని వున్నాయి (కొత్తపతిలో 88వ పద్యం నుండి 88వ పద్యందాకా, రిివ పద్యం నుండి ?8వ పద్యందాకా [కొత్తగా చేర్చ బడ్డవే. వీటిలో *ఎదకు పురాంధ...", *నాది వ్యవహారభాన. .' ఇత్యాది పద్యా లున్నాయి. తొలగించినవీ చేర్చినవీ కాక సంక్షిప్లీకరించిన వచనం ఒకటి వుంది. (పస్తుత (పతిలో ల68వ వచనం “అన్మత్కావ్య (శోతలైన కనకవల్లీ,. ఇత్కొదిగా వుంది. పాత(పతిలో ఇక్కడ ఒక దీర్ణవచనం వుంది. వానికి ముగింపుగా * ఈ కనక వల్లి, , =” అని తర్వాతి పద్యానికి సమన్వయింపబడింది. ఇదంకా సంక్షిప్తంగా ఒకే వాక్యంలో (కొత్త (వతిలో చెప్పబడింది.

అవతారికా పద్యాల్లోనేకాక ఖండాంత వద్యాల్లోకూడా ఈ (వతుల మధ్య భఖేదముంది. పాత పతిలో వరుసగా ఖండాంత పద్యాలివి:-

శివభవత్తనుపూజయై తవులు గాక

బాలకాండేష్టి యిది చం్యదమౌ నృపతి

వినియెనెది సత్యకవి వల్ల విశ్వనాథ

పార్వతీ శోథన్నాడి గర్భంబు వలన, (ఇష్ట)

శివ భవన్మూర్తి పుల్కలై చెలగు గాత

మిద్ది యవకార ఇఖండంబు నెద్ది వినను

మనసు పడియెను దా జంద్రమౌళి నృపతి

నా వలన సత్యకవి విశ్వనాథు వలన (అవతార)

శ్రీ (్రీమ(దామాయణ కల్పవృతము : &యి నా [పాణనాథ శివాయివయు న హల్య ఇండంబు సీ కృషకగును గాక! పార్వతీ శోభన్నాది గర్భంబు రచన యబ్ల ముక్త్యాల పతి విననైన రచన. (అహల్య) కొత్త (వతిలో ఈ పద్యాల ఫ్రానంలో వచ్చిన పద్యాలివి : “ఈ కావ్య (శోతృతకును...' (ఇష్ట్రి “ఈ కావ్య (శోతృవితతి. ..” (అవతార) *“ఆఆజుగురు (శోశలైన మహాకృతి ఇది...” (అహల్య) ధనుస్సు, కళ్యాణ ఖండాంత పద్యాల్లో రెండు 1్కసతులకూ భేదం లేదు.

జీవుని వేదన

కల్పవృక్ష రచనకున్న (వధాన (పేరణలలో తండి ఆజ్ఞ వాన్యు వివయం కాగా, జీవుని వేదన అంతర విషయం. సర్వ జీవరాసుల స్పందనను తనలో 'పొందే ఆర్తి పేరు జీవుని వేదన. లోకంలోని వేదన జీవుని వేదన ఒకటి కాదు. మానవ [పయత్న వైఫల్యాలో, కారీరక రుగ్మతలో తదితర లౌకిక కారణాల మూలంగా కలిగే వేదన సకారణం. దానికి ఓదార్పు వుంది. ఒక (ప్రయోజనంకోసం పడ్డ ఆరాటమే తప్ప అది వేదన కాదు. జీవుని వేదనకు కారణం దొరకదు

ఈ బ్ర యనిలాధ్య్వమెల్ల నినదించెడి మున్వల్యమోవ దూరమై

పోయెడి గోతతిన్‌ పిలచువోలిక యేదొ వినిస్వనించెడున్‌

రాయిడి పొందుచున్‌ దెలియరాక వగర్చి---” (శ్ళ్ధిగార వీధి)

ఇది దాని స్వరూపం. లోలోపల రగిలే అసంతృప్త జ్వాల అది ఇద మిళ్ధంగా కారణం తెలియని కలత అది. ఆ వేదన కవిత్వ హేతువు తప్ప లోకంలోని ఏడుపుకాదు. జీవుడు అనే మాట ఆత్మను సూచించే వేదాంతపరిభాష, మనిషి లోపలి మనిషిని జీవుడంటారు. అతడు పొందే వేదన జీవుని వేదన, ఇదంతా కవి మనస్సుపొందిన తాత్త్విక చింతన.

“దేహమ్మున్నంతన జీవి పొందనగు బాఖా సహ్యాతల్‌ చెప్పగా శక్యమ్మా!' అని రాముడనటంలో ఈ వేదన వుంది. *గౌతమ బుషీం[దుని భార్య యవాల్య యెంత పడ్డది! అనటంలోనూ ఆదే వేదన వుంది.

జీవుని వేదన అనేమాటకు నేపథ్యంగా కై స్తవ, బౌద్ధమత భావాలు కనిపిస్తున్నాయి. ముఖ్యంగా అహళల్యగురించి రాము డనుభవించిన దుఃఖానికి ఈ భావనేపథ్యముంది. వ్యభిచారంలో పట్టుబడిన స్త్రీని రాళ్ళతో కొట్టి చంపా లని ధర్మళాస్త్రం చెప్పిందని (క్రీస్తుతో శాస్త్రులన్నపుడు అకడన్నాడు: ఆప్పీట్రో పావం లేనివాడు మొట్టమొదట ఆమెపై రాయి వేయవచ్చు ౪ క మాటల్లో మానవ

6 థ్రీమ[ద్రామాయణ కల్పవృక్షము న్‌ బలహీనతలపట్ల కారుణ్యం వుంది. ఇంచుమించు ఇదే భావంతో వున్న ఉపగుప్త వాసవద త్త కథలోకూడా ఆ కరుణే వుంది. ఈ బౌద్ధగాథలో వ్యాధిపీడితురాలై న వేశ్య నగరం వెలుపల పడివుండగా ఉపగుస్తుడనే సన్యాసి ఆమెను కాప్రాడ్డానికి వెళకాడు, షాపిని పరమ ([కూరంగా శిక్షించటం వేరు. (ప్రేమతో చేరడిసి పరిణమింపచేయటం వేరు. (పతి యోగికి ఒక గతమూ, (ప్రతి పాపికి ఒక భవి వ్యత్తూ వుంటుందని (పసిద్ధోక్తి అఆ దృష్టితో నేరాన్ని శిక్షించాలి. శిక్షకు మూలం [యేమ తప్ప ద్వేషం కాదు. *“అవాల్య ఎంత వడ్డది అన్నపుడు *పావం' అని జాలిపడటం కనిపిస్తుంది. సర్వ జీవరాసులవట్ల హెనుభూతిగానూ, తన ఆంతర జగ త్కల్లోలాల గురించి కవి పూరించిన మౌనరోదనాశంఖంగానూ జీవుని వేదన కనిపిస్తుంది, ఇది సుఖదుఃఖాదిక ద్వంద్వాతీతం. తీగలు బిగించబడ్డ విపంచిలాంటి కవి హృద యాన్ని *ర్సు'మ్మని మోగించే వాతావొత మిది. కావ్య హేతువిది.

ఖండవిభజన

కల్పవృక్షంలో _పతికాండను అయిదు ఖండాలుగా విభిజించటం జరి గింది. ఇది రచనా (ప్రణాళిక. తత్పూర్వ కవులు బాలః ఆయోధ్య ఇత్యాది కొండ విభజన చేశారే గానీ ఖండ విభజన చేసిన వారు మృగ్యం. ఇది కొంత వరకు ఆశ్వాస విభజన లాంటిది. ఆక్వాస విభజనకు సంఖ్యలుంటాయి. కానీ ఖండ విభజనకు 'పేర్గుంచబడ్డాయి. (నతి కాండలోనూ. ఖండ సంఖ్య అయిదే. ఇదొక వథకం.

బాలకాండలో వరుసగా ఇష్టి అవతార, ఆహల్య, ధనుః కళ్యాణ ఖండా లున్నాయి ఈ నామకరణ విధానం సంస్కృత నాటక కర్తలైన హదకుడు, విశాఖదత్తుడు తదితరుల్లో కనిపిస్తుంది. ఈ ఖండ విభజన వెనుక మరొక అర్థం కనిపిసూంది, కావ్యనామంలో వృక్షశబ్దముంది- కల్పవృక్షం అని.

“పంచ భూతములను పంచ కాఖలు సాగి

యెదు గుణంబుల నవఘళించి...*

“చెట్టుగాని చెట్టు తనమ్మునికు అంజలిస్తున్నానని అవాల్య రాముని స్తుతించింది. ఈ వృానికి కొమ్ములైదు ఇవే పంచభూతాలు, పంచేం(దియాలు. ఈ విధంగానే కాండకు ఐదు ఖండాలున్నాయి. ఇది ఆధ్యాత్మ దృష్టితో పంచ భూత; పంచేం[దియాల సూచన,

ఈ కాండలోని ఖండ విభజనకు సంఘటనలు ఆధారం పు్య్యత కామేన్టి (వధానాంళంగా కలది ఇష్టిఖండం ఈ ఖండం ముగింపులో యజ్ఞ పురుషుడు పాయస పాతను ఇచ్చిన వర్ణన వుంది ఈ పద్యానంతరం 'అవకార ఖండం ఆరంభమవుతుంది. “ఇష్టీ'కి ఫలంగా భగవదవతరణ జరిగింది ఆ సూచన ఖండ నామకరణంలో వుంది. శ్రీరాముడు ధనుర్విద్యా _పవీణుడ్డై, ఆ విద్యా సాఫల్యం కోసం ఎదురు చూస్తున్నాడని ఈ ఖండం ముగిసీంది. సరిగ్గా ఆ

8 భ్రీమ్మ[దామాయణ కల్పవృక్షము సాఫల్య మార్గమితడే అన్నట్టు కౌళికుని (వవేశంతో తర్వాతి ఖండం ఆరంభ మవుతుంది ఇక్కడ అహల్యకు అ(గపీఠం వేయబడింది. లోకదృష్టిలోని జారిణి కాదు. ఇక్కడ ఆమె యోగిని, అందుకని ఈ ఖండానికి “అహల్యా ఖండ'మని 'సేరు. తర్వాత ధనుష్టండం ఈ ఖండారంభ పద్యమే అహల్య ఆశీర్వచనం- “వింటి కోసలయందు విజయమగుత" అని. ఇది రాబోయే. కివధనుర్భంగ విషయం. ఈ ఖండంలోనే శివధనువు భంగించబడింది. ఇక్కడే థార్మ వరాముడు (శోధఘూరితుడ్లై వచ్చి, శ్రీరాముని విమ్ణ ధనుర్దారిగా చేశాడు. శ్రీరాముని ధనూ రావం దై తేయలోకాల్లో [మోగిందన్న వర్ణనతో ఈ ఖండం ముగిసింది. ధనుస్సు (పాధాన్యమైన ఖండం ధనుష్థండం, ధనుర్ధ్వని దై తేయలోకాల్లో వినిపించిందని వర్చించటంతో థ్రీరాముడు ఆ లోకాల్ని జయించేంతటి శ క్త్రిమంళతుగై నాడని న్ఫురిస్తూంది. ఆ తర్వాత గానీ అతడు కల్యాణ రాముడు కాలేదు. ఈ వరన తర్వాత వేంటనే కల్యాణఖండం ఆరంభమవుతూండి. ఈ ఖండంలోనే ఫ్రీరామిడి వైరాగ్య కృంగార భావాలు వశిష్ట గీతోపదేశం చేత “సమ్మ పసారరమ్యము” లైనాయి. ఈ విధంగా (పతి ఖండమూ తర్వాతి ఖండంలోకి చొచ్చుకుని పోవటం కల్పవృషమంతటా కనిపిస్తుంది. బాలకొండ చిట్ట చివర సమచిత్తవృత్తి సంతరించుకున్న శ్రీరాముని గురించి వుంది. ఈ కాండ అనంతరం “అయోధ్య కాండ రానున్నది. అందులో [(వథమంగా “అభిషేక ఖండం” వుంది. కాండ వివక్ష లేకుండా చూస్తే, కల్యాణ ఖండం తరువాత అభిషేక ఖండం వస్తు.ది. సమచి త్తవృత్తి కలిగిన రాజు పటా భిషేకానికి యోశ్యుడని సూచిస్తూ అభిషేక ఖండంతో ఈ ఖండం అకుసంధిం బడ. తూంది.

సంబోధనా శిల్పం

(వబంధకవులు అధికభాగము సంటోధనల విషయంలో శాబ్దిక (పాధాన్యత తోనే రచించారు. “నీరజాక్షి "పద్మనే్యతి' వంటి సంటోధనలు కావ్య (ప్రపంచం లోకి అడుగుపెట్టేనాటికి వాటి పయోజనం నెరవేర్చినా రాను రానూ అవి అరిగి పోయాయి. ఒక పడికట్టు మాటల్లై గణాలు నింపటానికి పనికి వచ్చేవిగా తయా రయ్యాయి. తరాల తరబడి ఒకే రకం సంబోధనలు వినీ వినీ పాఠకునికి విసుగెత్రింది. ఆయా సన్ని వేళాల్లోకి రసమగ్నుడయ్యే అవకాశం సన్నగిల్లింది- శిథిలమైపోతున్న ఆర్ధ శిల్బ భవంతికి నగిషీలు పట్టి జిగేలునుని మెరిపించే. శిల్పి రంగ(ప్రవేళం చేయాల్సిన ఆవసరం హెచ్చింది.

ఏ సంబోధన అర్థ వంతమా, కావ్య సందర్భానికి అన్వయం పొందుతుందో అది స్యవయోజకం. అనేకమంది కవులు కేవలం శద్దానికి (పథమ స్థానమిచ్చి అర్థానికి రెండోస్థాన మివ్వటం చేత కూర్పులో సొగసు వున్నా సందర్భానికి అన్వయించని సంబోధనలు వచ్చాయి. సంజోధనల్లో అర్హసంపద అవసరమైంది.

విశ్వనాథ సంటోధనలు చాలాచోట్ల అతిదీర్హ ౦గొ సాగివుంటాయి "వాని మీసాలు విశ్వనాధ సమాసాలు అని ఉపమింపబడ్డాయి అయితే ఈ దర్శ నమాసాలకు మూలం ఆంధమవోాభారతంలో వుంది "'ఘో5ారి మదకుంభికుంథ విదారణ దారుణ కృపాణ దక్నిణవాస్తా'ః, నిఖిల మహీ వలయోద్వహ బాహు విష్ణు వర్ణనమూీ *శ్రీమత్తులసీ పల్లవ దామచ్చవి లబ్ధి మరకత |_పతిమత్వోద్దామ (వ్రభాస్థిమాలా క్యామాయిత విపులవక్ష'ఓ అని కవ్యితయం చేసిన సంటోధనలు, అటు తర్వాత కాలంతో ఆళ్వాసాంత పద్యాల్లోని డిర్ణ సమాసాలకు (పేరణ నిచ్చాయి. _పబంధాల్లో ఈ సంబోధనలు కథా సందర్భంలోకి (ప్రవేశించాయి. “ఓ మణిగణ (ప్రోతాసీ వాతాళశన (ప్రారజ్యత్కటి చ్యకిక్‌ అని పెద్దన “ఓ వల మాన మీన మిధునోపమలోల విలోచనాంత కాంఠా'6 అని భట్టుమూర్తి తదితర కవులు (పయోగించటంలో ఈ (పయత్నమే కనిపిస్తుంది. అమితే. ఇలాటి

10 శ్రీమ[దామాయణ కల్పవృషము : సంటబోధనలు ఆయా కావ్యాల్లో క్వాచిత్కంగా కనిపించాయి. విశ్వనాథ వీరితో (యేరితుడయ్యాడు. విస్తారంగా దీర్ణ సంబోధనలు (వయోగించాడు,. వీటిలోని ఆర్థసౌందర్యం పాఠకుని గాఢ భావనాశీంతను కోరింది. అందుచేతనే “సంబుద్ధి శిల్పం? చర్చనీయాంశమైంది. బాలకాండిలోని సంజోధనలను ఈ దృష్టితో విశ్తేషించటం జరుగుతుంది, ధనుర్వినిర్గత పృషత్కదారిత శ్యతూ (ఇష్టి, 890) అశ్వమేధం నిర్వల్థించిన దశరథుడు (కతుధర్మానుసారం తన రాజ్యాన్ని (బొవ్మణులకు ధారపోస్తే వారిలా పిలిచి తిరిగి ఇచ్చేకారు, (దావ్మణు లకు రాజ్యమిచ్చి *తెజపి సంప్రాప్రించె నీనాటికిన్‌' అని రాజ్యం వీడి వెళ్ళవోగా, వారు “ధనుస్సుతో శకులను జయించగలిగిన వాడా, సీ రాజ్యం మాకెందుకు అని తిరస్కరించారు. వ్యాత క్తి గలిగిన సివే రక్షించాలి తప్ప వ్నేము వేదాధ్యయనంలో నిమగ్నులం అన్న అర్థం ఈ సంబోధనలో వుంది. సాగర కన్యకా కరతల స్పర్శాత్త రోమాంచ సృుశీమచ్చిక్కణ మూరి (అవతార, 68) విష్ణువును ఇంగదుడు పిల్చిన పిలుపిది - 'లక్మీదేవి వాస్త స్పర్శతో రోమాంచం పొందేవాడా' అని. రాష్షస సంహారార్థం భూలోకావతరణ చేయుమని విష్ణువును ఇం(దుడు కోరుతూ ఈ మాటన్నాడు. నీవు సుకుమారుగివి _ అని చెబుతూనే యుద్ధంచేసి దానవుల్ని నంవారించు అనటం లౌక్యంగా వుంది. ఈ ళృంగార సంబోధన ఇందుడికీ విష్ణువుకి మధ్యనున్న చనువును సూచిస్తూంది, ఉదిత మహాకార్ముక సోగదోః (వకాప నవ వహ్నికా (ఆవాల్య, 218) యజ్ఞరక్షణానంతం కౌశికుడు రాముని మెచ్చుకుంటూ ఇలా పిలిచాడు, (పకాపవహ్ని అనేది కవి సమయం యజ్ఞరక్షవేళలో సుబాహుని దహించటంచబ్లేత అది నిజంగానే వహ్ని. విళ్వామ్మితుడిచ్చిన అస్త్ర ళక్తిని స్మకమంగా [వయో గించి రత్షగా నిలిచాడు రాముడు. కౌశికునికి ఇది ఆనంద హేతువు, ఆ శకి సార్ధకమైందన్న సంతోషమే ఇక్కడ నవ శబ్ద (ప్రయోగంలో వుంద. ॥నవ్ర శక్తి" కనుక,

బాలకాండ ఛందోవస్తు శిల్పము శ్రే

దుష్టథీ నివిష్టా ఘోహా (అహల్య 588)

ఇది గౌతముడి (కోధపూరిత వాగ్జార. ఆవాల్యను అపవితగా చేసిన ఇం(దునికిది సంబోధన. ఇం[దుడు దూయ వేషంతో కోడిగా కూసి గౌతముని బయలుదేరదిసి ఆతడి ధర్మపత్నిని అధర్మమార్గాల నడిపించాడు. కనుక అతని “ద్ధి భక్తి “దుష్ట మైన '“ఊవాతో' ““నివిష్టిమైంది. గౌతముడి మాటల్లో ఆ విమర్శవుంది. సురేశ్వరునితో చులకనగా మాట్టాడరాదనే గౌరవమూ, దుష్టబుద్ది గల వాడెవడైైనా నింద్యుడే అన్న తెగువా సంబోధనలో ఎగుడు దిగుళ్ళను సృష్టించాయి. సంబోధనలోని ద్విరు క్త *ష్ట'కారం, మహా (ప్రాజాక్షరాలు వక్త చిత్తవృత్తిని వ్యంజించేవి.

సర్వకార్ముక విద్యా పళస్త వాస్త (ధను: 108)

థ్రీరాముడితో కౌశికుని వీర శృంగార విజయాల గురించి చెబుతూ శతానందుడు ఈ సంబోధన చేశాడు. ఆతడి కథనంలో (బవ్మార్షి వశిష్ణుడి పెకి కౌశికుడు ధర్మచ(క, వాయవ్య శరాది అస్త విద్యనంతా (ప్రయోగించాడు. ఆయిజే ఈ శక్రినంతా వశిష్టుడి (బఅహ్మదండం (మింగేసింది. ఈ ,సన్నివేళశం దగ్గర కథ నాపి శతానందుడు రాముడిని ఈ పిలుపుతో పిలిచాడు. 'ధనుస్సంపద గురించి సామాన్యుడికి చెప్పాలి గానీ సర్వకార్ముక విద్యనూ తెలిసిన న్లీకేం చెప్పేది" అనే అర్జమూ, కౌశికుడు ఇచ్చిన ఆస్త్ర విద్యలన్నీ నీ వద్ద వున్నాయి. అతడి ఆస్ర్రళ క్రి ఎంతటిదో, దాన్ని (మింగిన బవ్మాదండం ఎంతటిదో _ వేరే చెప్పాలా ఆనే అర్హ్వమూ దీనిలో వున్నాయి.

థి

మధుమూల్రీ! (ధనుః 266)

దళాబ్దిపాటు వశం చేసుకున్న మేనకతో కౌశికుడన్న మాట ఇది, పదేళ్ళ తర్వాత గానీ కౌశికుడికి తన తపస్సు దారి తప్పిందని తెలిసిరాలేదు. ఆ జ్ఞానం వెలిగే కళ్ళను చూసి శళపిస్తాడేమో అని మేనక వణుకుతూ నిలబడింది, అపుడన్నాడు - పని దేవతలదే అమినా నీ (పేమ మరుస్తానా అని, తన తపో ధర్మాల్ని విస్మ రించటానికి హేతువు మోవామనే మధువు, దాన్ని మూర్తిగా దాల్చింది మేనక, అందుకు ఈ మాట.

19 శ్రీమ్యదామాయణ కల్పవృక్షము

నెట్టికసీల (ధను. 418)

“నై స్టికశీలి ఆనే మాటకు ఇది వికృతి. (బివ్మాచారి అని నిఘంటు అర్థం. పరశురాముడు శ్రీరాముడితో అన్న మాటలివి. ఇది తత్కాలంలో రాముడి వేష ధారణను సూచిస్తూంది. అహల్యాఖిండ (పారంథంలో రామలష శ్ర్‌ులు “క్షావిర్రంగుల గూడకట్టులవారలు మొగము కుంకుమబొట్ల నిలుపువారు అని వర్షి ంచబడ్డారు. ఇదే రూపంతో వారు యజ్ఞవాటినుండి మిథిలకు వచ్చారు. అక్కడ ధనుర్భంగ మయ్యాక పరశురాముడు (వవేశించి ఇలా పిలిచాడు. ఈ సంబోధన పాత అహార్య విశేషాల్ని సూచిస్తూంది.

ఇటువంటి సంబజోధనలు బాలకాండలో అర్ధ శతకం కంటె అధికంగా వున్నాయి. వాటి వివరమిది : వీటిలో 'పూత చరిత", “ముద్దుబిడ్డ”, “కుమారి “వభూ" ఇక్యాది సంబోధనంను చేర్చలేదు. విశ్వనాథ ముద కల్గిన మాటలు మాతం చేర్చబడ్డాయి. వడికట్టుగా వున్న సంబోధనలను చేర్చలేదు ఖండా

. ద్యంత వద్యాలను (గహించలేదు. కథాసందర్భముతో ముడివున్న వాటిని మాత్రం స్వీకరించటం జరిగింది. ఇష్టిఖండం |

వృధాళోకి (48), పృధ్వీరాజ్య (పియకేకి (48), ధరణీ వరాహ (68); ధూతాఘమతీ (80), ఆమృతాంచ ముఖమండలా (87), మత్స్య పుబ్భాభిరామ విలోచనాంచల (87), సాద్భుతమం[త్ర వినిర్ణయాకృతీ (146), (తయీ శిఖా బుద్ధిధునీ (202), ఇ్మాయోషాహృదయనాథ (ఉలి!) అవతారఖండం :

జగచచ్చే9ణీభూత నవాంకురాది నవతా శ్రీమంజు బీజాకృతీ (96), థ్రీ జేళ్చ దిలీపాన్వయ భూజొని లతా(గ భాసిపూవా (296), అయోధ్యామవి ప త్తసీ (వజ కంటిపావవెలుగ (899) ఆఅహల్యాఖండం :

రఘు(పవృద్ధ నయనోజ్ఞ్వల శీతమయూఖ (25), చావముఖ నందిగ్ధాసు రాసు [వజా (804), తాటకా (పాణహరణ పుణ్యవాపానీ భగీరథ (487), సువాహు ప్రాణజలధి మందర (487)

బాలకొండ ఛందోవస్తు శిల్పము 18 ధనుష్టండం థి మిథిలా వృద్ధ (శవా (18), కోభాంగ వల్యంకికా (ఓవల్‌, స్వ్యవళస్త కథా పరిషాళితాఘ (267), ఖీ నిభృత మనోజ్ఞహాన చి(తితవదనా (ఉల, శివధనుర్దోహీ (4/2), కల్యాణరామ (497). కల్యాణ ఖండం ; దయాగుణ పయోనిధి (18), మనీషి శి రః(పచలన్మవోమణీ (206), పసి సామీ (242). శిల్పదృష్టా౦ (పత్యేకర కలిగిన సంబోధనల వివరమిది. ఇవి అభినయ సూచకంగానూ, ఆవిర్య సూచకంగానూ, వక్త చిత్తవృత్తిని తెలిపేవిగానూ వున్నాయి. కొన్నిచోట్ల (వసిద్ధ వివయాల్ని ఆ (పసిద్ధ నమాసాలతో చెప్పటం వుంది. ఉదాహరణకు “మిథిలిం[ద' అనే మాట మిధిలా నగరానికి రాజూ అనే అర్థాన్నిస్తూంది. దీనిని మిథిలా వృద్ధ(శబా అంటాడు విశ్వనాథ. ఇంునికున్న వృద్ధ (శ వసుడనే నామాన్ని మిథిల -1- ఇం్యడలోని ఇంద్ర శద్దానికి పర్యాయంగా [(సయోగిస్తాడు. ఇగశళతారి, మునిళతారి వంటి మాటలీ కోవలోవే. ఇవేకాక పద్యం మొత్తం సంటోధనలతో వుండేవి దాదాపు వదిదాకా వున్నాయి. సంటోధన కూడా (పయోజన సహితం కావడంతో అది శిల్పమవుతూంది. నూచికలు ;

1. హరికథ చెప్తూ డీక్షితదాసుగారు ఎవరినో వర్తిస్తూ ఈ మాటన్నారటం. చూ. విశ్వనాథ కథ. పు, 8. వి నన్నయ ఆం[ధ మహాభారతం, ఆరణ్యపర్వం. వ౨ఆ. 1వ.
2. పైదే., అరణ్యపర్వం. 2-85 వ, 4ఉ. తిక్కన. అంధ మహాభారతం. ఉద్యోగపర్వం. శీ.1 వ,
3. మనుచరిత ఉ.71 ప.
4. వసుచరిత,
5. చూ.డా॥ టి. కో చేశ్వరరావు, ఆంధ మహాభారతం - అనుళాసనపర్వ్న పీఠిక.

వస్త స్తుశిల్చ నా

అచు ఆషాడ మేఫఘవు వోనివాడు తన గొంతులోన నూగు నినాదము అపూర్వ నినదితంబులు పెకి నిట్ట వొడిచి తన గుండెలోన డా(గిన మెత్తనగు చోట్లు భావ రూపములంది పైకివచ్చి తన సృష్టిలోన నుండిన (కొత్త మాధుర్య సీమలు (శేష్ళగా జఇజంగలించి తన యాత్మ! దా నెబుంగని యొక్క యానంద పరిధి రేఖా స్వయం వ్యక్తి కలిగి కను( గొల(కులందు( గన్నీళ్ళ గార్చి మై గ్‌ గుర్పొడువం దనడేహ మా [కొత్త బిగువు లెచట దెచ్చెనొ యని కనులింతలాగ ను విచ్చి చూచుచు మునికుజ్జ బిగువు చెడియె. (ఇష్టి-175) బుష్యశృంగ కథలో కీలకమైన పద్యమిది. విభాండకుని కన్నులకు వెన్నెల వత్తి ఈ బుక్శశృాంగుడు, ఇతడు. అషాఢ మేఘ సదృశుడు, ఈ పోలికలో ఆతని తత్త్య రహస్యం అంతర్బూతమై వుంది. అతడు ఎక్కడ వుంటే అక్కడ వర్షం కురుస్తుంది. అతనికీ వర్షానికీ ఏమిటి సంబంధం? ఈ కథలో ఆ రవాస్యం వుంది. దీన్ని మనస్తత్త కాస్త దృష్ట్యా విచారించాలి, మనోవిశ్తేషణా మార్గదాయకుల్తై న (ఫ్రాయిడ్‌, యూంగ్‌లాంటి వారి రాకతో సాహిత్యరంగంలో నూత్నదృక్కోణాలు ఏర్పడ్డాయి. మనిషి అంతర్గత శక్తులు సందర్భాన్ననుసరించి బయట వడతాయని వారు గుర్తించారు. ఉ ర్రేజితుడైన వ్య కిలో బీజ [ప్రాయంగా వున్న వాసనల (ఫాజిల్స్‌) సన్నికర్షచేత ఆనందమో ఆవేదనో కలుగుతుంది. ఒక రమణీయ దృళ్యాన్ని కన్నప్పుడో, ఒక రసపూర్ణ

బాలకొండ ఛందోవస్తు శిల్బము 15 గీతాన్ని విన్నప్పుడో అతనిలో కలిగే ఆవేశమంతా ఈ వాసనల (పభావమే. ఏది వర్తమానంలో అను భవించబడుతుంనో అది తత్పూర్వమే వాననా రూపంలో వుందన్న మాట. బుష్య శ్ళంగుడిలో జరిగింది కూడా అదే. అతడిలోని” రవాస్యాలన్నీ అనుభవాలుగా బహిర్గతమయ్యాయి. అగ్ని, తం్యడితప్ప మరొకటి తెలియని బుష్యశ్చంగుడిలో కామ (పచోదన కలిగించాలని వేశ్యలు సంగీతాలా పన చేళారు. ఆ సంగీతమే అతడిలో కొత్తలోకాల వాకిళ్ళు తెరిచింది. ఈ లోకా లతనిలో వున్నవే. అంతదాకా తానెరుగని ఆనందం ఏదో అతనికి తోచింది. అవన్నీ అతనిలోనివే. అందుకే కవి మాటిమాటికీ 'తనగొంతులోని' *తన గుండె లోని' ఇలా *తన' అనేమాటను పదేపదే అని దీన్ని సూచిప్తాడు. ఆ రసానుభవం ఆతడిలో కలిగిన తొలి పరిణామం. ఆ తర్వాత ఆతనిలోనికి అసమళరుడు తొరీగిచూకాడు. ఇంతటి తీవ (పచోదనకు హేతువు అతడిలో స్త్రీ జీవ _పవృత్తి స్పందించటం,

(పావీన భారతీయ సంస్కృతి, సాహిత్యం, కళలు అన్నింటికీ (ప్రాతి పదికగా కామస్పృవా వుంటుంది. ఈ కథలోకూడా ఆదే స్పృహతో కూడ్‌న ఆర్థముంది. ఇందులో సొంఖ్య రవాస్యముంది. పురుషుడు మేఘమని, తీ నేత మనీ, రెంటి కలయికవల్ల సృష్టి సాగుతూందని సాంఖ్యం చెబుతుంది. బువ్య శృంగుడు పుంళ క్రి. సృష్టి సాగటానికి కామేచ్చ ముఖ్యం. “(పజాయై గృవా మేథినాం' అన్న వాక్యం సృష్టికార్యాన్ని సమర్థిస్తూంది. ఈ ధర్మ కామాన్ని న్మిగహిస్తే సృష్టి సాగదు. (బ్రహ్మచర్యం అనావృష్టికి దారితీయటంలోని రహస్య మిదే. మేఘం కురిస్తే వాన. వానతో సృష్టి - ఇది చ్మకనేమి (కమం. కానీ మేఘం కురవటం లేదు. ఈ దృష్టితోనే బుళ్యళృంగుడు “ఆషాఢమేఘ' సదృశ డయ్యాడు. ఈ మేఘం కురవాలంటే అతడు (ఐహ్మచర్యంనుంచి విరమించాలి, బుష్యశృంగుడి రథం నగరానికి వెళతూంటే దారిపొడుగునా వాన వడింది, ఇది (బహ్మచర్యంనుండి గార్హస్థ్య దశకు పరిణమించిన బుషికి సూచకం.

కే కలక 15 111 కంణ పజ:ంల1€ల 206 జమ 16

ఇమిస?ం!ఓ69. 662861 8౯ 910989 6 1210

ఎాాతీ566619% 294 ౨౯06190 10 ౧6 ౧౪600108? 0% 3172 ₹, 45.

1కి ్రీమ్మదామాయణ కల్చ్పవృషము : ఇది కలి గద్య పద్యాల్లో నడిచిన కథ. దీనిని చెప్పింది సుమంతుడు, విన్నవాడు దశరథుడు. ఇదొక చిత్రం. దళరథుడికి బుశ్యశ్ళంగుడి కథ తెలియక పోవట మేమిటి? కాంత తన కూళురు. అంతటి దగ్గరిబంధం వున్న దళ రథుడికి సుమం (తుడీ కథ చెప్పాల్సిన జొచిత్య మేమిటి?

దీనికి సమాధానం కథలోనే దాగివుంది. సుమం్యకుడి (ప్రధానోద్దేశం బుళ్యశ్ళంగ మాహాత్మ్యం చెప్పటమే, దశరథునితో అతడన్న మాటలివి;

= =*+రాజగోపొలక; నా

వినినది చదినది యొకటియ

చనినది నీ వెటుగుదువును చారుల వలనన్‌,. (ఇష్టి. 1)

ఇక్కడ (వసక్తమైన మాటలు రెండు. ఒకటి మంతి వినినడి, రెండు ఛారులవలన రాజు వినినది. చారుల నివేదనలో క్షుప్తత వుంటుంది. అక్కడ సన్ని హీత సంభాషణ వుండదు. రాజు, రాజభ క్తుడు-వీరిద్దరి స్థాయిల్లో మాటలుంట్టాా. కానీ, మంతి వినటం వేరు. మం[తాంగవేత్త కనుక తానే విచారణచేసి సమా చారం సాధించగలడు. ఇందుచేత రాజు విన్నదానికంటె మంతి విన్న విషయమే స్తూవ్మమైనది.

మరో అర్థంలో, “దనినది నీవెరుగుదువును' అంటే *నా వినినది ఎరుగవు అని సూబ్యార్థం. అతడు విన్నది ఏమిటంటే .బుళ్యళ్ళంగర్షి వల్ల యజ్ఞం చేయిస్తే సంతానం కలుగుతుందని, ఈ విషయం ఒక్కసారిగా చెపితే రాజు భరించలేక పోవచ్చు. అందుచేత నెమ్మదిగా చెప్పాలి. కనుక మంశతి తాను విన్న విషయాన్ని రాజుకు మెల్టి మెల్లగా చెప్పాడు.

గాథిసూతి కథానకవులు

వాలకాండ విళ్వామ్మిత కథాగుచ్చం. యజ్ఞరక్షణకు బయలుదేరిన రామ లత్ష్మణులకు దారివెంబడి ఆయా స్థం పురాణాల్ని వినిపిస్తూ నడిచాడు, విశ్వా మి్మిళుడు. ఇక్కడి. కథలు కొన్ని విపులంగానూ, కొన్ని సంకిప్రంగానూ ఉన్నాయి.

తాటక వధఘట్టం శ్రీరాముని కోదండ పాండిత్యానికి _పదర్శన. లోక క కళ్యాణార్థం ఆమెను వధించినా ఆది అతడి ధనుర్విద్యకు పరీక్ష అయింది. దీనికి నేపథ్యంలో వున్నళ క్రి విశ్వామ్మితుడు ఆతడు బలాతిబల విద్యలను ఉపదేశించి, రాముడి సామర్థ్యాన్ని పరీక్ష చేశాడు. తాటకా సంహారం రాముడే చేయాలని కౌశి కుడి ఆళ, ఆందుకే పదేపదే అతణ్ణి ఉతాహృ పరుస్తాడు. “ధనుర్చావా మహో (గాక్ఫతీ" అంటాడు. ఇది *చదియగ వలెనన్నన్‌ చదియంగా వలయు నీదు చాపా (గమునన్‌”' అంటాడు. *స్త్రీవధ నా చేతకాదు” ఆని రాముడంటే, “అధర్మ సహి తలైన స్రీలు తొల్లి మహా పురుులచే వధింపబడిరి; ధర్మంబు మాకు వదలుము, సీ పథమ మార్గణ దర్శనోత్సాహులము మాకు కనువిందు సీేయుము' అని తన ఆంతర్యం బయట పెట్టాడు. అమూలకమైన ఈ కల్పవృక్ష కల్పన తాటక వథ రవాస్యాన్ని వ్యాథ్యానిస్తూంది. ఇదంతా రాముడికి కౌశికుడు ఇస్తున్న శిక్షణ, “సంధ్య సమీపిస్తూంది. రాక్షసులు నిశలో అధికబల వంతులవుతారు. వధించు అని రాక్ష్షసయుద్ధ మర్మం చెప్పాడు ఇడి పధానంగా రామ ధనుర్విద్యకు మెరుగు పెట్టే అంళమైనా దీనితో మరొక (ప్రయోజనం ఏమంటే. తాటకానంవోరం వల్ల మాకిచసుబాహులు బలహీనులవుతారు. వారి సంహారం సులభమవుతుంది. కౌళి కుడికి రాముడంటే విష్ణవవి చూచాయగా తెలుసు. అందుకే పదేపదే దివ్యానుభవం పొందుకాడు. దశరథునితో కౌశికుడు,

5క9.2

18 శ్రీమ్మదొమాయణ కల్చవృడము ;

ఈ జులపాల జుత్తుగల యీ పసిదాలుని నేనెలుంగుదున్‌

రాజః యొసంగగావలయు రాముని నాకయి దైత్యలోక (పా

ణాజిర బద్ద పీరుడమునట్టి యముండిత దాదితిప్రసూ

తాజినమంత తానొలుచు నద్భుత కౌర్యనిధాన మీతడన్‌,. (ఆహల్య-41)

అనటంతో ఆ విషయం స్పష్టమైంది. పైగా జరుగబోయే కథనంళా అతడు ముందే దర్శించాడు. ఆందుకే *నా విద్య నేర్చి పువ్వుల్లో పెట్టి సీ కప్ప గిస్తాను- ఆ తర్వాత నీవు అతణ్జి వదులుకోవాల్సిందే తప్ప మాకెందుకు?” (ఆహల్య-8€6) అన్నాడు. ఇదొక సరదా మాటగా వున్నా రాబోయే ఆరణ్యవాస వృత్తాంకాన్ని సూచిస్తుంది, అతడికి రామావతార రహస్యం తెలుసు. ఆ అవతార (తయోజనం నెరవేరటానికి ఎంత దగ్గర మార్గముందా అని కౌశికుడు వెతుకు తాడు. రామునిలోని విష్ణ్వంశను మేల్కొల్చుతూ తానే తగిన మార్గాల్రో నడిపాడతట్డి.

కౌశికుడికి రామరహస్యం తలుసనటానకి మరొక ఆధారం వుంది, దారిలో అలసి రామలక్ష్మణులు ని(ద్రిస్తూండగా కౌశికునితో దేవతలన్నారు: “భృళాళ్వ మహోస్త్రముల్‌ రమాకాంతున క్రీయవే' (అహల్య. 158) అని. రమాకాంతుడే రాముడని కౌళికుడికి తెలియనిదే ఈ మాటను దేవతలెలా ఆనగలరు? రాముడిలో విష్ణ్వ్వంళను స్పురింపచేయడానికి వామనుని కథ చెప్పాడు విళ్వామ్మితుడు.

ఆదితి గర్భంలో జనించి, వామనుడు యజ్ఞదీశలోవున్న బలిచ కవిని వరం కోరాలని వెళ్పాడు. అపుడు ఆ వామనుడు కోకిల నవ్వులతో, ఒంటిపోగ్వ జందెంతో, గొడుగు, పావుకోళ్ళతో అందంగా వున్నాడట. కౌళికుడు ఈ మాట చెప్పి మళీ అన్నాడు: *వట్రవెంత ఆందంగా వున్నాడనుకున్నావు?' అంటే లక్మ్మణుడు 'క్లౌన్సు. ఎంత్రైనా అందంగా వుంటాడు” అన్నాడు. విని రాముడు నవ్వి పైకథ చెప్పండి అన్నాడు. రాముడికి ఒక గిలిగింత తోచి లీలా మాత్రంగా తానే వామనుడన్న స్ఫురణ కలిగిందేమో అని ఈ వర్ణనవల్ల అనిపిస్తుంది. పైగా సిద్దాాళమం గురించి చెబుతూ. కౌశికుడు “ఇది విష్ణవు తపస్సు చేసిన చోటు అన్నాడు. అక్కడితో. ఆగఠ “నీవే నారాయణుడివి' అన్నాడు. ఇవన్నీ రామునిపై (ప్రభావం చూపాయి. ఆ రాతి తానే వామనుడయినట్లు కలగన్నాడు

వాలకొండ ఛందోవస్తు శిల్పము 19 (అనాల్య, 196) రాముడు తెల్లారగానే ఈ కలగాపులగపు తలపులతో కౌశికుని వద్దకు సందేహ నివృత్తికై వెళ్ళాడు. కౌశికుడు మౌన్యవతంలో ఉన్నాడనీ మాటాడరాదనీ _బుషుంన్నారు. కౌశికుడు రాముడిలో ఆ విష్ట్వంళ గురించి తలపులు రావటం ఆశించాడు. అదే జరిగింది. ఇది రెండవ మెట్టు. తాను నారాయణుడన్న భావన రామునిలో జాగ్బ్భతం కావడానికి అవాల్య కథ మరింత తోడ్పడింది,

అహల్య కథకు ముందుగా ధర్మకామంలో వుండాల్సిన దీక్ష, కమ ఎంత టివో, అవి ఇచ్చే సత్ఫలిత మెంతటిదో చెబుతూ కౌళికుడు కుళనాభతనయల వృత్తాంతం చెప్పాడు.

కుకుడనే బుషికి కుకాంబుడు, కుశనాభుడు, అధూర్గ్వ రజసుడు, వసువు అని నలుగురు పతులు, ఈ నలుగురూ నాలుగు రాజ్యాలు నిర్మించుకున్నారు. ఇంతదాకా చెప్పి కౌళకుడు తన బాల్యస్కృతి నెమశేసుకున్నాడు. *నా చిన్ననాడు ఈ కొండలూ కోనలూ తిరిగాను. ఇక్కడి గాలులన్నీ నాలో గిలిగింతలు రేపేవి అని గాలుల (వసకక్తి తెచ్చాడు. ఈ కథలో వాయుదేవుడిది (పాధాన్యం, (పారం భంలో గాలుల (వసకక్తి తెచ్చి, కథలోకి (ోతను తీసుకెళుతున్నాడు. ఇది కథన నైపుణ్యం. కుశనాథ తనయలపై మోహపడిన వాయుదేవుడు వారు నిరాకరించా రనే కోపంతో వారి తనూ సౌందర్యాన్ని విశ్హథం చేళాడు. “వథభంజని శబ్దంతో ఈ దౌష్ట్యాన్ని చెపుతాడు కవి. విరుగగొట్టువాగు _పభంజనుడు అని వ్యుత్పత్తి. ఇది తెలిసిన కుశనాభుడు *క్షమి చూపాడు. తన తనయలకు “సంబంధం” వెతుకుమని తన మం[తులతో అన్నాడు. *సంబంధం' అన్నాడే కానీ సంబంధాలు అనలేదు. మంశతులిది [గహించి అప్పర తనయలకు అప్సర తనయుడే సరైన సంబంధం అని, (బహ్మదత్తుడిని ఈ శతకన్యలకూ జత గాడుగా ఎంచారు. చూ? అనే బుషికీ సోమద అనే అప్సరకూ జనించిన (ువ్మాదత్తుడు అఆ కన్యలను స్పృశించగానే వారి పూర్వ సౌందర్యం తిరిగి వచ్చింది. పితృవాక్యపాలన చేత వారికి వాయుళాపం లభించినా అది తాత్కా లికమే, ధార్మికుడైన బుషి స్పర్శతో వారి సౌందర్యం వారికి వచ్చింది= ఇది ధర్మకామ ఫలం,

బి0 థశ్రీమ్మదామాయణ కల్పవృషము ;

కౌళికుడు ఈ కథ చెపుతూ తన అక్కగారి (పేమ గురించి వృదయ దఘ్నంగా తలపోళాడు, ఆమె పేరు సత్యవతి. ఆమెను బువచీకుడనే బుషికిచ్చి వివాహం చేకారు అతడితో పాటు ఆమె స్వర్గానికి వెళ్ళింది. అక్కడి నుంచి నదిగా వవహించింది. ఆమెకు కౌళికుడంటే అమిత (శ్రేమ.

చలి కాలమున హిమాచల గంధకావర్త

ముల సీళ్ళలను వెచ్చగిలగ దెచ్చి వేసంగి మంచు పూస కట్టుల నిష ల్‌డ్డు ముత్తెపు బిందులొ త్తిగించి

ఆతని జీవితాంతం తాను (యేమ మూర్తిగా నిలిచిపోయింది. ఇంతటి వాత్సల్య మూర్తిని విడిచి నేనే ఒక పనిపై సిద్ధాాశమం వెళ్ళవలసి వచ్చింది. నీ కృప చేత సిద్ధి కూడా పొందాను కనుక నీవే నారాయణుడివి అని రామునితో అన్నాడు కౌశికుడు కధ కుశనాభ తనయల వత్తాంతంతో ఆరంభమై మళ్ళీ సిద్దా (శోమంతో ముడిపడుతూంది. అక్కడ కౌశికుడు వామనావతారం స్ఫురించేలాగ “న్సీవే నారాయణుడివి' అన్నాడు. మాటి మాటికీ రాముని అవతార [(పయోజ నాన్ని గుర్తు చేస్తాడు కౌశికుడు. కౌశికుడు చెప్పే కథలు రాముడిలో బలమైన ము[దలు వేశాయి. రావణ వధానంతరం సీతతో విమానంలో తిరిగివస్తూ రాము డన్నాడు - “ఇంత ఎత్తునుంచి చూస్తే చిన్నవిగా కనిపించే ఆ పొలాలు, పురాలు నా చిన్నతనంలో కౌశికుడు చెప్పిన కథలోని కరచలైన కుళనాథ తనయల్హాగ వున్నాయి"! అని,

తర్వాత కౌళికుడు గంగావతరణ గాథ చెప్పాడు. గంగానదిని దాటాక నికాలపురి గురించి రాముడు కథ చెప్పమని అడిగాడు. నీ నోట నుండి వచ్చు గ౨వలుకు శ్మీరవారాశి తరగ చిలుకు” అన్నాడు.కౌళికుడు గడుసుగా 'క్షీరవారాశిసి చెలుకు'కథ ఆరంభించాడు. సము[ద మధన కథనంలో ఒక నాటకీయ ధోరణి వుంది, మందర పర్వతాన్ని కవ్వంగా చేసుకుని పాల సము[దం చిలకటం ఆరంభమయింది. కే యుద్ధకాండ; ఉపసంహారణ 206 ప,

బాలకాండ ఛందోవస్తు శిల్పము వే

“చిలుకుచు నుండగా నుదధి క్షీరము చిందిన బిందులద్భుతం

బులును విచి,త రూపములు పొందెడు-.”

ఈ పద్య గమునంలోని ద్రుతగతి కథనంలో నాటకీయతను సృష్టిస్తుంది. మొదట చిలికినపుడు తరగల మీద దండ కమండలాలు, శంఖ చ కాలు కసి పించాయట. ఇలాగే రెండవసారి *చిలుకుచు నుండగా' అప్సరలు, మళ్ళీ *చిలు కుచు నుండగా” వారుణి లభించాయి. చివరగా దక్కిన అమృతం విష్ణ్టమాయా విలాసం చేత సురలకు మా[తమే దక్కింది వారమరు లైనారు. అసురలను సంహరించారు. దితి గర్భశోకంతో కళ్యపుడిని చేరి ఇం[దవాంతను పుతుడిగా (వసాదించమంది. ఆతడు ఒక నియమం విధించి వరమిచ్చాడు. *“ఇంతయు పచిత్వము పాయక వేయేచ్ళ తపస్సు చేస్తే ఆమె గర్భంలో ఇం[ద్రహంత జన్మి స్తాడన్నాడు. ఇం[దుడిది తెలిసి గర్భభేదన కోసం ఆమెకు పరిచర్యలు చేయడ మారంభించాడు. తొమ్మిది వందల తొంభై ఏళ్ళ తర్వాత ఆమె ఇంద్రుని సేవ లకు సంతోషించి నా గర్భంలో ఇం(దహంత జన్మింపరాదనీ, సీకు సోదరుడు జన్మించాలనీ (పార్థిస్తున్నాను అంది. ఒక రోజు అపచిగా వున్న అదితిని చూసి అవకాశాని క్షై వేచివున్న ఇంద్రుడు గర్భ ప్రవేశం చేసి పిండాన్ని ఏడు ఖండా లుగా నరికాడు. ఆవే సప్తమరుత్తులయ్యాయి. దితి ఇం్యదునేమీ అనలేదు. 'తప్పు నాదే' ఆనుకుంది. అమె క్షమాగుణం విశ్వామి్యతునీ, రామునీ కూడా విస్మయ పరచింది.

ఈ కథలను ముగిస్తూ విళశ్వామి[తుడు రాముడిని “తాటకా (పాణహరణ పుణ్యవాహినీ భగీరథ" ఇత్యాది పీలుపులతో పిలిచాడు. ఈ సంటోధనతో గంగా వకరణ గాథను తలపింప చేస్తున్నాడు, ఇలాగే సువాహు (ప్రాణజలధి మందర అనే మాటతో క్షీరసాగర మధన వృత్తాంతం, “మారీచ (ప్రాణ రక్షణ' అనే మాటతో ఇంద్రుడికి (పాణరచ కల్పించిన దితి కథ, “క్షమాగుణ నిధి అనే మాట ద్వారా దితి క్షమాగుణం తలపుకు వస్తున్నాయి. రాముడికి ఈ కథలు చెప్పటం గొప్పనో, భృకాప్వ విద్యలివ్వటం గొప్పనో తెలియలేదు. ఈ కథల్లో రాముడిలోని విష్ట్వంళను జాగృతం క్‌. ప్రమృద్ధిగా వుంది.

రదు లగ ధాలం్యు లి లి ఫో భ్‌ పా (10 ౫ంప్రిషమినక స ఎం

గ ఏవి సాగరుల్‌ వారలదేమి (పభులు క 1 శశ్వద్వారి (త్రిమార్గగా (వథకు నే చందంబునన్‌ వచ్చె సీ యాశ్వీనా(క్రమణంబులో యను కథాత్తానంత విజ్ఞానమే విశ్వంబుల్‌ వెలిగించు నా యెడద నే విందున్‌ వచింపంగదే (ధను, 275) ఇది కౌశికుడు రాముడి నడిగిన (పశ్న. ఇందులో కౌశికుని కథా లవణాలు రెండు (వస క్త్రమయ్యాయి. ఒకటి, అది అశ్వగ తిలాగా దూకుతూ పోతుంది. రండు అవి విజ్ఞానదాయకాలు, కౌశికుడికి రాముడి (శోతృత ఒక కృప, సీ వినుపే (ఐహ్మరథంబు నాకి ఆంటాడతడు, గంగావతరణ కథను [ప్రారంభించి గంగ స్వర్లోక పథ ఎలా ఆయిందో ఇెప్పీ “అది కథ అని ముగించాడు విళ్వామి[తుడు. (శ్రోత మనఃస్థితిని కనుక్కో టానికి కథకుడు వేసే ఎత్తుగడ ఇది. (శోతకు [పధాన విషయం వినాలని ఆశ. వక్త చెప్పక ఊరిస్తున్నాడు. కిథకుడు మార్గం తప్పేసరికి (శోతలో ఉత్సాహం నీరుగారిపోతుంది. అపుడు కథకుణ్ణి సున్నితంగా హెచ్చరిస్తాడు. రాముడదే బేఠాడు *మీకు [శమగా వున్నట్టుంది. వినటం మాకు కష్ట్రంకాదు. రా(తింబగళ్మ కథ చెప్పటం (శమ కదా" అని కౌళికుడితో అన్నాడు. ఇది వక్తకు హెచ్చగ్రిక్ర, “నీవు వినటమే నాకు చాలు" అని కౌశికుడు రాముడిలో ఉక్సావాం రేపాడ్స, రాముడు మళీ గంగ (తిపథగామిని ఎలా అయిందని అడిగాడు. కౌశికుడు సమాధానంగా కుమారస్వామి జనన వృత్తాంతం చెప్పాడు. చెప్పాక తన బాళుర్యాన్ని తానే వ్యాఖ్యానిందాడు-- “అడిగినదేమొ చెప్పకువె యా యితరమ్మ ఖిలంబు చెప్పుమా యడుగక యజథై వించుబడియుందురు (కోతలు నిద్దియే సుమీ గడుసరియొ కథా కథన కౌళలి - (ధను, 806)

బాలకాండ ఛందోవస్తు శిల్పము ల!

మన్నాడు. వారడిగింది తాను చెప్పలేదని కౌళికుడికీ తెలుసు. (శోతలో వది ఉత్కంళను కలిగిస్తుందో దాన్ని చివర చెప్పాలి. అపుడు దానికోసం తక్కి.నదంతా వింటారు. ఇదే గడుసరి కథనమట. గంగ కథను ఆరంభిస్తూ “ఆసలు కథ జెప్పెదను వినిడని అనటం అందుకే.

“అనగ ననగ సగరుడన్నట్టి రాజు. ఇది కౌశికుడి కథారంభం-ఈ పద్ధతి పసీవారికి చెప్పేది. (పక్కన బుషి సంఘమున్నా సరే, రాముడే [పథాన [శోత, అతడు *పసిసామి'. కనుక ఈ శికధోరజి. కౌశికుడు గంగ కథ చెబుతూ అఆసమంజనుడి గురించి చెప్పాడు. అతడు 'పసిబాలుర గొనిపోయి సరయువు నడిపాయలోనికి [దోసి యొడ్డున రొండిన చేతులిడుకొని పకపక నవ్వుచుండును' అని చెప్పి ఒక దృళ్యాన్ని ఆవిష్కరించాడు కౌశికుడు. ఈ వర్ణన లేకుంటే కథకు కలిగే అర్ధభేదం ఏమీలేదు. ఆయితే ఇలాంటి సూక్ష్మవర్ణనలే (శోతను తన్మయుణ్జి చేస్తాయి. అందుకే రాముడికి బుషులు చెప్పే. కథలిష్టం. “వీరంతర్జ౦ష్టలు' అంటాడు లవ్మబణునితో

ఈ వర్ణనలు విన్న (శోతలో కథా (ప్రభావం సవ్యంగా వుండాలని వెంటనే అన్నాడు,

ఈతియై పౌరులకు ధూమకేతువై న

పుతకుని రాజు వెడలించె బురమునుండి

అతని కొడుకు [పజాహితుం డంశుమంళు

డరి (పియంవదు డతి సాధువై న బిడ్డ (ధను. 816)

అలాంటి అసమంజసుడు రాజ్యానికి ఈతి హేతువు. (వజాహితమే రాజు ఆకాంక్షించాలని సూక్తి చెప్పబడుతూంది. కథ [కోత మనోంతరాళంలోకి చొచ్చుకుపోతూంది. ఆందుకే కౌశికుని కథ “విజ్దానహేతువు.

ఈ కథలో [పాధాన్యం కథనానిదే, సాగరులు కామెలాగైనా యజ్ఞాక్వాన్ని సంపాడించాలని భూమిని 'పెళ్ళగించట మారంభించారు. వారి మనసులో వున్న తొందర, వారి చేష్టలు, కలిగించిన వైఫల్యం కధకుడు చెప్పాలి. అలాంటి సన్ని

ల శ్రీమ[దామాయణ కల్పవృక్షము వ్‌ వేళాల్లో ఉచ్చారణా విధానమే (పయోజనకారి, అందుకే ఇక్కడ మేదినీ వృత్తాల్లో సాగరుల (ప్రయత్నాన్ని వర్షించాడు, ఈ వృత్తగతి వై ఫల్య సూచకంగా వుంది. ఇడి ఛందళ్శిల్పనుని రచనా పరంగా చెప్పుకున్నా, కథకుడి గొంతులో తొణికే రసరహస్యంగా కూడా భావించాలి. కపిలుని (కోధాగ్నికి సగరులు బూది కుప్పలైనారు. ఆ తర్వాత అంకమంతుడు సాగరుల జాడశ్రై వెదికి బూదిరాపల్ని చూసి నిశ్చేష్టుడయ్యాడు. అతడు గంగతై తపస్సు చేశాడు. (ఆ తర్వాత దిలీపుడు) తర్వాత భగీరథుడు తవస్సు చేశాడు, కథలో భగీరథుని వవేశం ఇలా వుంది. *“__-భగీరథుం డంత రాజ్య మునకు వచ్చె/ దపోనిధి పుణ్యమూర్తి పరమ ధార్మికు డఖిల దిగ్భరిత కీర్తి ఈ మాటలు వినటంతోనే [కోతలో సాధించే వ్యక్తి 'ఇతనేనేమో' అనిపిం చబేంత దర్జాగా సాగింది ఈ రచన, ఇది నాటకాదుల్లో మహారాజపా[త (వవేకాన్ని సూచించటం లాంటిది. *రాజుధిరాజ, రాజ్యపలాప-' ఇత్యాది వాక్యాలతో పాాతను [వవేశ పెడితే (పేషకునికి ఎలా గగుర్పాటును కలిగిస్తాయో, ఇక్కడ ఈ మాటలూ అదే వలికాన్నిస్తున్నాయి- ఇది కథన న్హైపుణి. తన తపోబలంతో దేవతలను మెప్పించి భగీరథుడు గంగను సాధించాడు, శివుని జటనుంచి దూకిన గంగ ఏడు పాయల్లె ఒకటి భగీరథు ననుసరించింది. ఆతడు సిద్ధంగా వున్న మార్గంలో వెళ్ళాడు. “ఒకవేళ తమ కులోద్భవుడెవడై నా గంగ నావిర్భవింపజేసిన నామె తేవలసిన తోవగా' ఆతని పూర్వీకు లేర్చాటు శేసిన గుర్తులవి. మూలకథలోని గంగ నడకకు కల్పవృక్షంలో మారం అనీ గి కల్పింబాడు. మధ్యమార్గంలో జహ్నాముని గంగను (మింగాడు. భగీరథుడు “ఇంకొక వేయియేండ్లు (వ్రభు'యే నిను గూర్చి తపింతుగాని నీవింకకు సొరవారి, విడువేం'

బాలకాండ ఛందోవస్తు శిల్పము బి5 అన్నాడు. తన శక్తిఅంతా తపమే, ఒకదై న్యం ఇక్కడ కనిపిసుంది. ఆ తర్వాత బూదిరాపల్ని తాకిన గంగ వారికి ఉ త్తమ లోకాలు కల్పించగా భగీరథుని (బహ్మ మెచ్చాడు. భగీరథుడు వినయంగా “*నా పూర్వుల తపస్సువలం నాకు చెందింది. అంతతప్ప నా గొప్పేముంది?' అన్నాడు.

కథ విన్న బుమలు *వీమి కథ ఏమి చెప్పుట ఏమి సొగను అని (వళం సిందారు. ఈ అనుభవం (శ్రోతలది. అతిసూక్మ విషయాలు కూడా కథలో చెప్పబడ్డాయి. మానవ మనస్తత్వ ంలోని బేలతనమూ, దాన్ని జయించే పట్టుదల రెండూ వున్నాయి.

కథారంథభంలో కౌళికుని కధ “విజ్ఞానటోధక*మన్నాడు రాముడు. ఇందులో వున్న విజ్ఞానం గంగావతరణకు సంబంధించినది. “వదార్థం భస్మమయ్యాక చైతన్య (వవేశంతో గాసీ (సాణవంతమూ, నునోవంతమూ కాదని సృన్షి రహస్యాన్ని] వ్యాథ్యానించే కధ ఇది.

“నాకు సంతతిలేక యివ్వాకు కులము

నంబులువలంబు కడ నాగినట్టులాంగె6

నేది యీ రెండునుం (బవహింపవలయు-' అని భగీరథుడు (బహ్మను కోరిన కోరికలో ఈ సృష్టిరహస్యం వుంది. బూది రాసుల్ని సురగంగ కడగాలి. తర్వాత తనకు సంకానం కలగాలి. గంగా (సవంతినీ, సంతానాన్నీ (పవహించాలి అన్నాడతడు. సృష్టి చైతన్య శకిగా గంగను గుర్తించాడు భగీరధుడు.

ఈ కథలో భగీరథుడి వినయాన్ని రాముడు (పళంస చేశాడు వనవానం వెళ్లేవేం తశ (పయత్నాన్ని విరమింపజేయ చూచిశ కౌసల్యతో రాముడంటాడు :

“మన పూర్వులు ఆంత కష్టపడి భూమిని 'పెళ్ళగించి నానా ఆవస్థలూపడి యజ్ఞాళ్వానికై వెదికారు. అది పితృవాక్యపాలన కాదా?”

(అయోధ్య. అభిషేక, శ87)

1. చూ. గంగకథ. డా॥ టి, కో చేశ్యరరావు పుట. 16.

రిం థ్రీమ(దామాయణ కల్పవృషము :; ఇదీ కథా్నపభావం. గంగావతరణ సమయంలో భూమి పొందిన అనుభవ మాధుర్యాన్ని కవి వర్ణించాడు. భూమి కొత్త పరిమళాలతో వుంది. నెర్మెలుపడ్డ నేల సీళ్టు పీల్చు కుంటుంది. నీళ్ళవస్తూంటే ముందున్న నేల నీరు తాకకనే చెమ్మగిలుతోంది. ఈ వర్షన ఆంతా కవి స్వానుభవం ఆధారంగా చేసిందే. కవి వెలినూతలలో వున్నపుడు (శ్రాగుసీరుకు ఇబ్బందిగా వుండేది. చాపుల్లో వున్న కాలువకు ఏడాది కోసారి సీరు వచ్చేది. ఆ సీరు రావటం గొప్ప పండుగ. ఇన్నాళ్ళకు మంచినీళ్ళు వచ్చాయని ఆనందం. ఇదే కొద్దిగా మార్చి గంగ గురించి వర్షించానని కవి జెల్పాడు. కవి అనుభవం కథన నైపుణ్యం కలిసి కథావస్తువును రక్రి కటించాయి. బ్‌ 1 చూ, ఆత్మకథ, మేఖలం-2. పు, 29.

ఉపల హృదయవీథి ఉపనిషద్వితానం

విశ్వామ్మిితుడు రాముడికి చెప్పిన కథల్లో ఇది చివరిది. అహాల్య ళప్తురాలు కావటం వరకు కౌశికుడు చెప్పాడు. తర్వాత కథ సమక్షంలోనే జరిగింది.

కల్పవృక్ష ఆవల్య మూలంలోని అఆహల్యకంటె భిన్నమైనది. కల్ప వృషకంలో ఇం[ద సంగమం చేయలేదు. ఆతని *కనుల విలాసమున్‌ కన్నది" అంతే. ఇం[ద్రుడామెపట్ల మోహ్యగస్తుడై నాడు మునిచూస్తే పాణాంతకమని ఆమె చెప్పినా వినలేదు. “ఇది నీక్తైయది యెన్నియేండ్లు దిగులయ్యెన్‌ నా కపాల్యా” అని డీనంగా వేడుకున్నాడు. వేయేళ్ళుగా బిగ్గబట్టిన ఆహల్య న్మిగహం చలించింది. కోరివచ్చినవాడు దేవేందుడని తెలిసి 'బుతుకాలం కాదు పో అంది" “కోడి కూసెనె' అని తప్పుకోచూసింది. దానిలో రహస్యార్థాలు వెతికి తానే కోడిగా కూళాడు ఇంటదుడు. ళస్తుడై నాడు.

ఇం[దుడికి ఇవ్వబడే కాపం గురించి కథలో ముందుగానే సూచించ బడింది. అహాల్య *అదనా యియ్యది కోడి కూసెన అన్న మాటతో అతడు రా[తంతా ఆమె. గురించి మనోహారంగా ఊహించుకున్నాడు. “మనోఒనుగా విశదతనూసమార్డఏవిని ేళనద రృనధీరురీసప్మాస శకలికాక్షి గోవ) డైనాడు. అతనిలోని కాముకత అతనికి సహ్మస దృళ్యాల నావిష్కరించింది. అతడికి దక్కిన కొపం కూడా చివరకు సహస నేేతాలే. గౌతముడు అవాల్యను రాతివి కమ్మని శపించాడు, ఈ రాతి కొవటం మూలభిన్నం. దీని ద్వారా నైశ్చల్యం (ప్రొవ్రిస్తుందని కవిమాట.

ఇక్కడ అహల్య జారిణి కాదు. యోగిని, *ఎప్పుడు నీ మోహం విచ్చిపోతే అప్పుడు రాముగ్షై స్వామివస్తాడు” అని గొతముడన్నాడు. రాముడు రావాలంటే అమె పవిత్ర కావాలి ఇక్కడ (ప్రయత్న త్మీవత సాధన వున్నాయి, మూలంలో

వ్ర థ్రీమ[దామాయణ కల్చవృషము : ఇలా లేదు. రాముడి రాకతో నీవు పవి[తవౌతావుపే అన్నాడు వాల్మీకి. మూలంలో లేని త్మీవదీక కల్చవృక్షంలో కనిపిస్తుంది. అందుకే రాముడి గాలిసోకి ఆమె కాపవిముక్త కాగా అంజలించి ఆతడిలోని అసలు మూర్తిని స్రోోతం చేసింది. సచ్చిదానందముల్‌ స్మంధ(తయము గుర్వు గానున్న యొక చెట్లుగాని చెటు ప! స! అనీ రాముడిని గుర్తించింది. “ఊర్థ్యమూల మధళ్శాఖం అళ్వళత్థం (పాహురవ్యయమ్‌ ఛన్జాంసి యస్యపర్థాని యస్తం వేద స వేదవిత్‌' (గీత. 1ేక-1 ల్లో) ఆని సృష్టిరహస్యం చెప్పబడింది. రాముడిలో ఆ సృష్టి (వతీకను చూసింది అహల్య. 'వృషమా మున్నె యున్నది వీజ నిర్ణతంబయి" అనటంలో ఆ మాటను వ్యాథ్యానించటమే వుంది. రాముడి మేనిగాలి సోకి ఆహల్య త్వగిం (దియం మేల్కొనింది. అతడి కాలి సవ్వడి విని ఆమె [ళవణేందియం, నెత్తావి పరిమళంతో ఆమె (ఘాజేంటద్రియం, అతడి సామీప్యంతో అమె దర్శనళ క్రి మేల్కొన్నాయి. శ్రీరాము డాతిథ్యం స్వీకరించటంతో ఆమి రసనేందియం మేల్కుంది. పంచేంటదియాల ఉనికికి పరమ (ప్రయోజనంగా వాటిని పరమేశ్వర బద్ధం చేయటం ఇక్కడ కనిపిస్తుంది. ఆమె మోహం విచ్చిపోయింది కనుక రాముడు వచ్చాడు. కనుకనే ఆమె యోగిని అయింది. '*జానకి రామ అని భవి మ్యద్దర్శనం చేయటంతో ఇది మరింత స్పష్టమవుతుంది. అహల్యా కాప విముక్రి సమయానికి రాముడు వివాహితుడు కాడు. జానకి ఎవరో తెలియదు అయినా ఆఅనవాల్య జానకిరామ అంది. మిథిలానగర సభలో అహల్య వృత్తాంతం తెలిసి శతానందుడు ఆనంద వడ్డాడు, మూ తల్లి సీకు అర్జ్య మిచ్చిందా అని రాముని వదేవదే అడిగాడు. న! ఇది వస్తుదృష్ట్యా ఆవిభాజ్యతకు దోహదం చేస్తుంది. [ప్రధాన కథకు అవాంతర కథల్ని ముడివేయటమిది. శ, యదా చైతద్వనం ఘోరం రామో దళరథాత్మ జః ఆగమిష్యతి దుర్ధర్షస్తతా పూతా భవిష్యసి (బొలకాం. 48 స. 91 ళ్జా్ర

బాలకాండ చందోవస్తు శిల్బము వం

వివాహితులైన సీతారాములు అయోధ్యకు వెళతూ అహల్యా[శమం నంద ర్మించారు. ఆపుడు ఆమె వారికి నారచీరలు కట్టి మురిసిపోయింది. బాల బుష్‌ దంపతులని సరసమాడారు. భావి ఆరణ్యవాస వృత్తాంతం ఇక్కడ సూచింప బడింది. పాఠబట్టల్లో జొతిరత్నాలు దాగినట్టు పరిహాస వచనాల వెనుక పరమ సూవ్మాంళాలు దాగివున్నాయి.. ఆహల్యా[శమం వీడి వస్తూంటే జనం అను కొన్నారట-

“ధృతి నహాల్య పడిన తిట్టు తీర్చిన రాము డాత్మ రక్ష” ఆని అహల్య పడ్డది “తిట్టు అంతే. ఈ ఆ[శమ సందర్శనలో ఆమె అంది: “పితృవాక్య పాలన చేస పాలించు" అని. పట్టాభిషేక సమయంలో రాముడు వనవాస బాధ్యత స్వీక రించాడు. పితృవాక్య పాలన చేయుమని చెప్పిన కైకతో ఆతడు “అవాల్యకు సీకు ఆత్మ ఒక్క టేనాభ్‌ అన్నాడు. అవాల్యకూడా పితృవాక్య పాలన చేయమంది, నీకు గుర్తుందా అన్నాడు. ఈ సంఘటనలన్నీ కథలో ఒక అఖండ రమణీయతను ఆవివృ్మరిస్తున్నాయి.

పూర్వ రామాయణ కర్తలు అహల్య పాతను అధిక్నేపించారు, నిజానికి ఆమె పంచకన్యలలో ఒక కన్యగా వుందని ఐతిహ్యం. అముతే ఆమెపట్ట సాను భూతి చూపిన కవులు మృగ$ం. పతిత పా(తపట్ల విశ్వనాథకు ఆపారమైన సాను భూతి వుంది. *వేయి పడగలులో మంగమ్మ, ఇత్యాది పాతల తీర్పులో ఆ సాను భూతి కనిపిస్తుంది. అటువంటిదే ఆహల్య పాత, ఒక్క క్షణం చలించిన మనస్సు చేత ఆమె దూవిత అయింది. కానీ ఆమెలో పవి[తాంళకూడా వుంది. ఆ దృష్టితోనే ఆహల్య తీర్చబడింది. పూర్వ రామాయణ కర్తలు రామ పాతను ఉజ్జ్వలింప జేశారు. అహల్యను నింద్యగా నిలిపారు. పరమెళ్వరుడే కృమించకపోతే పతిత (ప్రాణికి క్షమాదాత ఎవరుంటారు? ఆ దృష్టితోనే ఆహల్య పాత్రను పళ్చాత్తవ పహృదయగా చి(తించి పరమేశ్వరునికి ఆతిథ్య మిచ్చి ఆశీర్వదించిన మాతృ మూర్తిగా నిలిపొడు కవి.

ఈ కథలో విళ్వామ్మితుడు చెప్పిన పోలికలలో వైదిక నేపథ్యం వుంది. గౌతమ వేషం దాల్చిన ఇం[దునితో “సురాపానార్థం వెళుతూ పీతాంబరం కట్టి నట్టు ఈ వేషమేమిటి? అని గౌతముడనటంలో ఆది స్పష్టంగా కనిపిస్తూంది. అలాగే జాఠరా, మిథ్యామతీ అనటంలో వైడిక ము[ద వుంది. ఈ కాప విముక్తి కధను కౌశికుడు శతానందునికి చెపుతూ అన్నాడు :- విముక్తి పొందిన అహల్య “బలిధ్వంసక? “విష్ట(పభు అనింది అని. నిజానికి ఇవి కొళిక కల్పనలు. డిని ఉద్దేశ్యం రాముడిలో విష్ట్రంళాన్ని ని్మదలేపటం. ఆ రహస్య స్ఫురణ కలిగిం చేందుకే ఈ కథలూ, నడిపిన పథాలూ,

గి అ అచు ఏమి వుహోరాఃళి యేను (బహ్మర్షినా ? ఇది యేనాటికి నేమగున్‌ దెలియదోయీ రామ! యొన్నేండ్రుగా (బదుకో యన్ని సమల్‌ నెలల్‌ దినము లివన్‌ లి ప్రరక్షింపగా( దుది సీ జీవితమెల (శేష్టమగు; లేదో యొక్క విఘ్నంబుచే ళు ఇ నిది పాపంబున నంటి యశ్లై యగు స్వామీ! యెల్ల కాలానకున్‌. (ధను. 87) ఇది శతానంద వాక్కు. జనక సభలో అహల్య కాప విముక్తి వా రవిని ఈ మూట అన్నాడతడు. ఇది గడచిన అహల్య కథమై వ్యాఖ్య అయినా ఆడే సభలో అతడు చెప్పబోయే విశ్వామి(త కథకు ఉపోద్దాతం. విశ్వామి[ళుని కథ అంతా విఘ్నాల కథ. ఒక్కొక్క దిళలో ఓక్కొక్క విఘ్నం ఎదురయిందతనికి, వాటిని జయించటమే అతని కథ. మానవ జీవితాధ్వగమనానికి ఈ కథ ఒక (వతీక. విశ్వామితుని కథ స్థూలంగా ఇది; తాను రాజుగా వెలిగిన కాలంలో వశిష్టుని ఆతిధ్యం పొందాడొకసారి. ళబళా మహిమతో రాజ మైన్యానికి ఆతిథ్యం ఇచ్చిన వశిక్టునితో ఆ ధేనువు తనకు కావా అని అడిగాడు కౌశికుడు. దాన్ని పొందడానికి దౌర్జన్యానికి పోయి వశిష్ట (ఐహ్మాదండం ముందు ఓడిపోయాడు. తానూ (బహ్మార్షి అవుతానని పట్టుదంత్రో తపస్సు చేళాడు. ఆనేక ఆటంకాల నెదుర్కొని చివరకు (బహ్మార్షి అయ్యాడ్ష, ఇది అతని కథ వశిషా[ళమంలో ఆతిధ్యం పొందటానికి కౌశికుడు ముందు అంగీకరించ థి లేదు. “మీ ఆదరణ చాలు - ఆతిథ్యం దేని? అన్నాడు, వళిష్టుడు ఆతిథ్యం అచ్చంగా భోజనమే పెడితే వచ్చని ఆకు కూడా మిగలదు" అన్నాడు, ఇప పరా చికమే అయినా కథాసూచన వుంది. వశిష్టుడు అచ్చమైన భోజనమే సెటాడు. ట్‌ ఆ తర్వాత పచ్చని ఆపకూడా మిగలనంత యుద్ధం జరిగింది.

బొాలకోండ ఛందోవస్తు శిల్పము ల!

విళ్వామితుడి పట్టుదలకు, భఖీషణమైన తపస్సుకూ స్ఫూర్తి కలిగించిన సంఘటన ఇది. విళ్వామి[తుడిది తీీవ్యపకృతి. కారుణ్యం పొంగినాా (క్రోధం రేగినా భరించటం కష్టం. కరుణిస్తే సురలోకాన్ని సృష్టించి (త్రిళంకుడికిస్తాడు. వికటిస్తే రంభనైనా రాయిగా మారుస్తాడు. అతని ఆవేశ మంతటిది. శబళను చూసి తాను రాజుకనుక *స్యద్రత్నమైన శబళ తనవద్దే వుండాలన్నాడు, కాదన్న వశిష్షుడివై కయ్యానికి కాలు దువ్వాడు. (బహ్మదండం ముందు తానోడిపోయాడు. “బలమన్న (_బహ్మబలమె బలము. దాన్ని సాధిస్తాను! అని ఘోర తపస్సు చేకాడు. దక్షిణ దిక్కులో తపస్సులో వుండగా [తిశంకుడు శరణుకోరి వచ్చాడు ఆప్పటికి “రాజర్షి' అయ్యాడు కౌశికుడు. (తిళంకుడిని బొందితో స్వర్గానికి పంపే ఏర్పాటుచేసి ఫలించక మరో స్వర్గం సృష్టిచేసి ఇచ్చాడు. ఇక్కడ తపోభింగమ యింది. తపస్సు చేసేకొద్దీ వశిన్టునిపట్ట కౌశికుడికి గౌరవం పెరిగింది.

ఆ దిళ విడిచి పశ్చిమంలో ఘోర తపస్సు చేస్తూండగా శనశ్శేవుడు శరణుకోరాడు. "నేను వేఅయొక (తిశంకుడను' అని తెలివిగా చెప్పాడు. శునళ్ళే వుని బదులు బలి నిమిత్తం మరొకరిని పోవలసిందిగా కౌళికుడు తన ప్యుతుల్ని కోరాడు. వారు తిరస్కరించారు. *శ్వమాంస భోక్తలై' పొమ్మని కాపమిచ్చాడు, ఇక్కూడతడన్న మాట విశేషమయినది. *ముల్లోకాలను (బహ్మదండంలో నిల్పిన స్వామి వశిష్ణని ప్రతుల పట్రే పేమ లేదు. మీపైన వుంటుందా? అన్నాడు, ఇక్కడి మాట మునుపు తాను వాళిష్టలను శపించిన సన్నివేళాన్ని గుర్తు చేస్తూంది. తిళంకుని స్వర్గానికి పంపే (కతువు జరుపుతూ బుషి సంఘాన్ని ఆహ్వానించాడు కౌశికుడు. వశిష్ట ప్యుతులు తిరస్కరించారు. తీం్యడించిన కోపంతో వారు దగ్గం కావాలి అని శపించాడు. దాన్ని గుర్తు చేస్తూ ఈ మాట అన్నాడు. ఇక్కడ వశి్థుని వట్ట గౌరవం పెరగటంతో పాటుగా, ఆ పు్య్యతులను శపించి నందుకు పళ్చాత్తాప పడటం కనిపిస్తుంది.

ఆ తర్వాత కలిగిన విఘ్నాల్లో మేనక విశిష్టమైనది. తక్కిన అన్ని దిశల లోనూ వురుష కారణంగా విఘ్నమేర్ప్చడగా ఈ దిళలో స్త్రీ మూలంగా కలి గింది. ఆమె సామాన్య స్త్రీ కాదు. సుఠలోక సుందరి. ఒక దళాబ్దం పాటు అతడ్ని వివవణ్ణి చేసి, దివ్య శృంగారంలో ముంచి తేల్చింది. ఈ వచ్చిన అచ్చర విశ్వామి[తుడిలోని కాముకుణ్జి గెల్చుకుంది. మేనక అవతరణ ఒక అద్భుత

శై థ్రీమ[దామాయణ కృవృక్షము చ్మీతణ. ఆమె వ్యక్తిగా కాకుండా సౌందర్య శక్తిగా రంగ (ప్రవేశం చేసింది. మాకంద తరుకొఖల్లోని కోకిలాలాపంతో మదిలో రేగే కుతూహలంలో దాగి వచ్చింది. (ప్రకృతిలోని సౌందర్యానికి ఆమె న్వరూపం ఉపమాన. సదృశ మయింది. అందుకే *వసంత నవ శోభ వచ్చె నప్పరసవోలె అన్నాడు కవి.

ఈ కథను నైైరూప్యోపమానాలతో నడిపాడు కవి. మేనక అంటే మనోగత కామభావన అని అర్థం లిబిడో. మేనక మానవ లాలసతకు (పతీక. మానవ యత్నాలనుంచి దారి మళ్ళించి విఘ్నం కలిగించే (వతి కామభావనా ఒక అప్సర, విళ్వామి(తుడిలో పడగలు విప్పిన కామభావన అతనికి (పతిచోటా మేనకను దర్శింపజేసింది ఏకాంతంలో మనిషి అంతర్గత చైతన్యం బహిర్గత మవటమన్నది కాస్త్ర నిరూపికాంశమే. ఏకాంత తపస్వి అయిన కౌళికుడిలో ఈ కామభావన మేల్కు-ంది. (పకృతి సర్వం ఆతనికి త్రీ సౌంద ర్యమయంగా తోచింది. నదీ వేణి జారిపోయే దుకూలస్స్ఫురణ కలిగించింది. నిజంగా అలా వుందా? ఉంటే అన్నేళ్ళలో ఏ రోజూ అలా కన్చించక ఆరోజే ఆ స్ఫురణ ఎందుకు? ఆడి మనసు పొందిన వ్యిభమం. పైగా పూర్వం కానొక్రరాజు, భోగ. ఆ పూర్వ వాసనలతనిలోని కామాన్ని జూగ్భతం చేశాయి దానికి హేతువైన భావం శేరు మేనక. కనుక మేనక ఆంటే కామభావ (ప్రతీక, ఈ మోహంలో పదేళ్ళు గడిచాయి. ఈ పదేళ్ళూ మౌని భయంతో అ్థశమంలో వసంత బుకువునే అభినయించాయి, అన్ని బుతువులూ పదేళ్ళ తర్వాత ఒకరోజు ఆతనికి జ్జొనరేఖ వెలిగింది.

“పదేళ్ళా? మేనక దాల్చిన గర్భాన్నేం చేస్తుంది

అఆడపక్షిలాగా నన్ను పొదగమంటుందా?

నేను మూర్ధుఖి. ఇంకైనా ఎదలో కామ

(కోధాలు వదలవే? నే నా వళిస్ణుని సాధించేది?!” (ధను, 801) అనుకున్నాడు, మౌనికి నిజం తెలిసిందని గజగజ వణకిన మేనకను.. “శప్పిద్వా

దనె బేలా నాదు దోసానపన్‌?' అని అనునయించాడు, ఆమెను “నధుమూ 8! అన్నాడు, పైగా అమె తనకు గురువన్నాడు, నా

బాలకాండ ఛందోవస్తు శిల్పము తిక

“కోరి (ప్రత్యక్ష మన్మథగురువవైతి

కోరక పరోక్ష వైరాగ్య గురువవైతి

అంజియా! యెంత కిందికి గుంజినావా

యంత పైకిని జనుమార్ష మరసినావు” (ధను. 209) అన్నాడు ఆమె పైకేమో మన్మథగురువు అతని కామాన్ని సంతృప్త పరచించి ౨నుక వైరాగ్యభావహేతువై వైరాగ్యగురువు కూడా అయింది. మేనకావ్యామో హమే. దారి మళ్ళించివుండ౩ పోతే. అతడు కామం కోసివేసేవాడో లేదోగానీ “ఆసలు కోకిలి ఏమిటో మ్మాతం అర్థమై వుండేదికాదు. “సీ రృపాలేశమున చేసి సీరజాక్షి' అని (ప్రత్యేకించి పేర్కొనడమే దీనికి సాక్ష్యం.

*ఆసలు కోకిం' అంటే అంతర్షత కామభావన అనీ, అంతరంగ (వణవ నొదమనీ రెండర్థాలు. “ద్షోక్రిి చెట్టుపె లేదు. నాలోపల కూస్తూ నిరంతరం కలవర పెడుతూంది. ఇన్నాహ్మ్ళ గుర్తించలేదు. ఇపుడే తెలిసింది” - ఇదొక అర్ధం. మరో అర్ధంలో *ఈ వసంత కోకిలలన్నీ మాయ. వీటికి అతీతంగా ఒక కోయిల నిరంతరం కూస్తూ వుంది ఇన్నాళ్ళూ గుర్తించలేదు. అసలు కోకిల స్వరమైన (పణవనాదాన్ని గుర్తించాను. ఇక తపోము[ద దొలుస్తాను” అని. ఇం(దుడు నిన్ను నా గురించి అడిగితే *కామం కోసివేశానని చెప్పుడి అని మేనకతో అన్నాడు. కామాన్ని గుర్రించాడు కనుక జ్ఞానాన్నీ గుర్తించాడు. ఈ మలబపుకు హేతువైన మేనకకు అపూర్వ గౌరవమిచ్చి, *నీవు అనుమతిస్తే రవస్సుకు వెళ్తాను' అన్నాడు, బహుళా ఏ బుషీ కూడా తన తపోవిమ్నుకారి ఆయిన ఆప్పరను ఇంతగా (యేమించి వుండడు; గౌరవిందచీ వుండడు. ఈ సంఘటన మానవ జీవితాల్లోని మార్మిక [పేరణలను వ్యాఖ్యానిస్తూంది.

ఆమెను విడిచి అతడు తపన్సుకు వెళ్ళినపుడు కూడా మరో విఘ్న మెదు తంబి. బుతువు లతణ్ణి బాధించాయి. “చలిగాలులు పదునుకోనం అతని వొంటిమై సానపెట్టుకున్నాయి' (భ వివ) ఇలా వేయేళ్లు గడిచాక ఇంద్రుడు రంభఖథను వంపాడు.. “మహాకోపి ఆయన వద్దకు నే పోనందామె. వెంట మన్మథ వరి వారాన్ని పంపుళూ భయం లేదన్నాడు. అపుడు ఆమె అంది;

558.8

లి థభ్రీమ(ద్రామాయణ కల్పవృషము వ్‌ *“జద్రి మేనకకు సీర్ద్యా పదమగునో.” (228) అని. ఈ ఒక్క మాటతో మేనక (పేమ ఎంతటిదో తెలుస్తూంది. వేయేళ్ళు గడచినా సాటి సురవధూటి మరచిపోలేనంతటి గాఢమెన (పేమ మేనకది. సవతి మత్సరం కలుగదు గదా?' అన్న ఆ సందేహం మానవలోకజన్యం. ఇంద్రుడు దినిని గుర్తించి "తిదళసతి' అని పిలిచాడు “నీవు దేవకాంతవు, మానవకాంతవృ కావు" అని గుర్తుచేశాడు మారుమాటకు అవకాళమివ్వక 'పద పద అని తొందర చేళాడు. విశ్వామి[తుడు అప్పుడే కౌశికీ నడిలో స్నానంచేసి వెచ్చని ఎండలో నిలబడ్డాడు. అపుడు “మజ చుట న్మెరన్సై చూచెడు చివ్వరాకు చివురాకు వెనుక( బొంచిన లతాంత బాణుండు విసరగా పట్టిన పిడిబాకు.ి

ఇక్యాది కామోద్దీపక సామ్యగితో రంభ అతజ్జి వివవణ్ణి చేయాలని వచ్చింది అభడు “అప్సర_స్తను సుఖ[ప్రాచీన'డని ఇందు డూహించి మరోమారు కారుడు. ఓడిపోతాడని ఆశించాడు. ఆయితే ఆ తనునుఖ (ప్రాచీనత్వమే వై రాగ్యహేతువై, రంథను జయించేలాగ వేసింది. రంభ రాక గమనించి క త్తిదెబ్బతిన్న తాచులాగా లేదాడు కౌశికుడు. కన్నుల్లో నిప్పులు వర్షిస్తూ అడుగడుగునా విఘ్నమేనా అనుకున్నాడు. రంభను 'పదివేల యేండ్లు పాషాణమై పడు అని శపించాడు. ఆమె విముక్తి మార్గానికై [ప్రాధేయవడగా వశిష్టుని ద్వారా నీకు విము క భిస్తుందన్నాడు. ఇక్కడ (కమేవీ వళిమ్ణని వట్ట కౌళికుని గౌరవం పెరగటం కనిపిస్తుంది. పైగా ఆయనను ఇక్కడ 'విశ్వంభరమూర్రి (తిలి5) ఇత్యాది మాటలతో సంభావించాడు. రంభ విషయంతో (క్రోధాన్ని జయించని కౌశికుడు బయటపడ్డాడు. *ఇక కోవగించను' ఆని తూర్చుదిశ చేరి నిరాహిరు డె ఆనుచ్చ్వసితుడై తవస్సా రంభించాడు [పాళనవేళ “అన్నము గూరిచి యార గింపటోవు' నంతలో ఇం[దుడు మాయావి(పుడ్లై వచ్చి ఆ అన్నాన్ని పొందాడు, కౌశికుడు మౌన్యవతం వీడ తిరిగి తపించాడు. ఈ భీకర తపోమూలర్షిని చూసి బ్రహ్మ (పత్యతపై, “నీను (బహ్మర్షివయ్యా” వన్నాడు, అతడికి తృప్రి కుదర

బాలకాండ ఛందోవస్తు శీబ్చ్పము ఏక్‌ లేదు. వళిమ్షుని నోట పలికించండా మాట" అని కోరాడు. అపుడు వశిష్టుడు (పాడ్డిశ నావిర్భవించాడట. (ప్రాగ్జి, ఆవిర్భావం ఈ రండూ దైవలకణాలు, (ప్రాక్‌ అన్నది జ్ఞాన సంకేతం. సూర్యోదయం (ప్రాగ్గిశలో జరగటం (పసిద్ధమే. వళిష్టుడు జ్ఞాని. అతడు స్వయం (ప్రత్యక శక్తిగల (బహ్మార్డి అని ఇక్కడ నిరూపణ ఆలాటి జ్ఞాన సంకేత సదృకడైన వశళిద్ధుడు “నీవు (బహ్మర్షివయ్యావు" అని అంటే పదేపదే చెప్పించుకుని పరవశించాడు.

ఇన్ని. పరాజయాల పరంపరల నధిగమించాక కా విశ్వామితుజ్జి విజయం వరించలేదు ఈ పరమానందకరమైన వేళ నృఠ్యాభిరామమూ ర్షియె-

అప్పరసయైన మేనక

లిప్సామధుమూర్హి కాకలీకలకేకా

పీప్పా క్రీర్తన బాడెక

కుప్స్పమ్మార్దనము భావకూలంకవమున్‌ (260)

మేనకతో కౌళికుడన్నమాట “నాకును నీవొనర్చినటువంటి ఘనంబగు మేలెటువంటిదింక' అని. ఈ (పళంస ఆమె మదిలో వేయేశ్హైనా పోలేదు. ఆమె ఎడదలోతులిచ్చిన మధుమూ ర్తి, కనుక, ఈ ఆనందం. "

ఈ కథ జనకసథలో శతానందుడు రాముడికి చెప్పాడు. రాముడితోపాటు ఎనకొదులున్నారు. (పధానశోత మా[తం రాముడే. అతడితోపాటూ వీరూ విన్నారు జనకుడికి నచ్చిన విషయం విశ్వామి్యతుని పట్టుదల. తపస్తీవత. పరాజయాలకు వెన్నిచ్చిపారిపోని శూరత్వం. ధీరత్వం, ఇవన్నీ తలచి *నీ కథ దివ్వబోధ' (264) అన్నాడు.

థఖ్రీరాముడిని బాగా ఆకర్షించిన విషయం మేనక కథ. ఏకాంతంలో లక్ష్మణునితో రాముడంటాడు "మేనక కథను చెప్పినతీరు వేరుగాదె' (౨4) అని. ఆతడి నాకథ అంతగా ఆకర్షించటానికి (వధాన కారణం శతానందుడి కథనమే. మేనకా విళ్వామ్మితుల గురించి చెబుతూ,

చెలి నా ప్రాణము నీవునేననగ; నా సీమంతినీరత్న మున్‌

జలినా (ప్రాణము సీవనంగ; నదిరా సింగారి వౌదంచు జె

86 థఫ్రీమ[(ద్రామాయణ కల్పవృక్షము : క్కిలిపై నొక్కచిటుక్కునం జిటికయై [కిందౌచు మీదౌచు వా రల శేశీ విభవంబు పట్టదుగదా! రామా! జగన్మోహనా! (189) అని రాముని (ప్రధాన (శోతగా చేళాడు. ఇది శృంగార విషయం. కథకుడు పదేపదే [ళోతను కథావలగ్నమానసుడిగా చెసే [వయత్నం చేస్తూ అతడి పేరు ఉచ్చరించి మరీ చెబుతున్నాడు. అయా పట్టుల్లో (పత్యేక దృష్టి ఏర్పడి (శోత రమిస్తున్నాడు. “శ్రీసతి పుల్లగల్ల పరిచిహ్నిత కుంకుమ ష్మత భంగ విన్యాసిత రమ్యవక్ష!” ఇలాటి పిలుపులతో శ్రీరాముడిలో శృంగారభావ జొగ్భతికి హేతు భూతుడయ్యాడు, శతానందుడు. ఈ కథ విన్నాక మదిలో ఉదయించిన మన్మథ థావాలచే రాముడు చిరునవ్వు నవ్వాడు. శతానందుడిది గమనించి, వూరుకో లేదు. “'మందస్మితాస్య" అన్నాడు. శన్పి నవ్వు నేను గుర్తించాను, నాకు తెలుసులే' అన్న కవ్వింపు ధోరణి ఈ సంబోధనలో వుంది. తత్పూర్వం చెప్పిన (ప్రళంక, కనశ్శేవ కథల్లోని హారత్వం, పరహితార్థబుధ్ధి._. వీటికంచె మేనక కథ ఆమితంగా ఆక ర్షించటానికీ పె విషయాలే హేతువులు. విళ్వామ్మితుడి కథవిన్నాక, ఆందరూ విడిదికి తిరిగి వచ్చారు. అక్కడ రామలక్ష్మణులు ని్మదించారు. ఆర్మాతి తెల్లవారింది. “ఆఅల్లయామిని యామినియెల్ల నొక్క ళా మహాపురుష జీవితమువోలె నవఘళించె! (278) అని వర్ణన వుంది. గడచిన రోజు సభలో విళ్వామ్మితుడి కథ చెప్పబడింది. ఆతశే ఈ పోలికలోని *మవోపురువుడు”. ఒక ఉవాథ్యానాన్ని (ప్రధాన కథకు అతుకువేశ్సే థోరణి ఇది, ఇక్కడి విశ్వామి[తుని శృంగారలీలలను ్రీరాముడు వివాహానంత్రర్ర మనుసరిస్తాడు. “కోకిల కొమ్మలో కూసిన నీవటే నన్ను పిల్చితివంచు నవ్వుమౌని' (ధను. 198] ఇది కౌళికుని లీల. దీనినే అనుసరిస్తాడు రాముడు. “కోకిల దూరాన కూసిన నీవటే నన్ను పిల్చితి వంచు నవ్వుసామి' (కళ్యాణ 286) సీఠ ఆవందంతో, “ఎడ్కడ నేర్చారీ విద్యలంటే' *న్ఫేన్స నేర్చిన దేమున్నదే కతాంగి, కౌళికుడుపదేష్టయు కానిది - అంటాడు, ఇక్కడి ఉపాఖ్యానం (వధాన కథా విషయంలోకి చొచ్చుకుని పోయివుంచటం కథనశిల్చ్బం.

శ్రీయుతు డా మౌని యేమి చేతవు గలడో

నే నచ్చముగా. వాటుండ

గాను నుమీ కత్త్రర క్త కాండమ్ములు నా

మై నరముల (బ్రవహించున్‌

ఫ్రీనిళృత మనోజ్ఞవోస చితిత వదనా!

(ధను-445)

థీ మదామాయణ కల్పవృక్షంలో పరశురాముడన్న మాటలివి పరకథు రాము డపతారమ్లూర్రి. ఆయనలో పరమ సౌమ్యుడైన విప్రడూ వున్నాడు, చండ (వచండుడైన క్ష(తియుడూ వున్నాడు 1 ఒకసారి భీకర (వళయ 'కెర టంలా లేస్తాడు. ఇంకోసారి శీతల చం[దకిరణంలా చూస్తాడు ఈ ద్వ్వైవిధ్య పోషణ చేయటంలో విశ్వనాథ అపూర్వ విజయం చేగొన్నాడు. మూలంలో ఈ ఘట్టం సీతావామ కళ్యాణా కంతరం వుంది. ఇక్కడ వివావోత్పూర్వమే వుండటం విశేషం

వరథురామ ప్యాత ఇంత జౌద్ధత్యంతో ఛెలిగిపోవటమన్నడి '“అనర్హ రాఘవి నాటక విషయం. కల్పవృశ్షకారుడు పూర్వకవి స్తుతిచేస్తూ అన్నాడు:

థాన కాళిదాస భవభూతి దిజ్నాగు

అకు( (బళస్త వాగ్విలక్షణు(డు ము

రారి భట్టునకును రామకథా భాష్య

కారులకును మోడ్పు కె ఘటించి -

(అవతారిక. తి1.)

ఈ పద్యంలో మురారిభట్టును విశేషించి సమాసంతోనూ, దాదాపు ఒకటిన్నర పాదంతోనూ (వస్తావించడం జరిగింది రామాయణంలో రాజనీతిని వ్యాఖ్యానం చేసినవాడు మురారిభట్టు అని విశ్వనాథ అభిప్రాయం,

88 ్రీమ[దామాయణ కల్పవృక్షము :

“అనర్హరాఘవం'లో రావణవధ అన్నది రాచకార్యం. నాయకుడు రాముడు మంతి విశ్వామి[తుడు. జరుగటోయే రావణవధకు శివధనుర్భంగ ఘట్టమే వీజం. దీనిమూలంగా సీకాకర(గహణమూ, ఆమె మూంంగా భవిష్యత్తులో రావణవధ - ఇదంకా ఒక వథకం. దిన్ని నడుపిస్తున్న వాడు విశ్వామి[తుడు.3 ఇక్కడ పరకురామ (ప్రవేశం వెనుకవున్న పరమార్ధం కూడా రాజసీతిపరంగా చూడదగ్గది. సీత హేతువుగా రావణవధ జరగటమన్నమాట పూర్వోక్షమే. అందుచేత, సీతను వివాహమాడేవాడు రావణుని చంపేటంతటి శక్తిపరు డ్రై వుండాలి. ఆమె కర గ్రవాణానికి పూర్వమే ఆతడు సంపూర్ణ ఆయధ సామగి కలవాడు (షూ ఆర 96రే ₹210ల)గా నిరూపించబడాలి. వైష్ణవ ఛనుస్స్వీకారమే దినికి సిరూపణ., ఆ ధనుస్సు ఇతజ్జి చేరితే అపుడు సర్యా 'యుధ్తోలూ ఇతని స్వాధీనంలో వుశ్నాయని చెప్పవచ్చు. దీన్ని రాముడికి చేర్చ

డోనికి' భార్గవరాముడు వచ్చాడు,

వైష్టవలేజం శ్రీరామునిలో (పవేశించటమన్నది వైదిక వివరణ అయితే, సర్వాయుధ సంపన్నుడిగా నిరూపించడమన్నది లౌకిక వివరణ. పైగా పరక రాముడి ఆవకార పరిసమాప్తి కూడా ఈ ధనుస్సు నివ్వడానికికొక కారణం, ఇది ఆవతార రహస్యం,

(ీరాముడు విష్ణస్వరూపుడని రామాయణం చెపుతూంది. అంటే సితి రక్షకుడు. కనుక, విష్ణధనువన్నది స్థితికి (ప్రతీక, శివధనువన్నది లయ(ప్రత్వా, థ్రీరాముడి చేతిలో శివధనువు భంగింపబడిందే కానీ, సాధించబడలేదు. (పతీ కార్థంలో రాముడంటే లయను భంగించి, స్థితిని నిలిపేవాడు అని వరన రాముడి విషయాన్ని గుర్తించాడు. అయినా, *ఇతడు స్థితిరకకుడై న విషువో కాదో" ఆన్న అనుమానం కొంత వుంది. '*ఇది వంచినగాని నిన్ను నెలుగ్‌న్ను వత్సా! అనటంలో అది స్పష్టపక్‌ంది.

ఈ ధనుర్ధారణ వల్ల వైష్టవతేజం (పవేశించిందన్న వైదికదృష్టీ, అది రావణవధ నిమిత్తం జరిగిన రాజనీతి అన్న లౌకిక దృష్టీ రండూ ఇక్కడ వున్నాయి. విశ్వనాథ ఈ రెంటినీ అనుసంధించాడు. అతనిలోకి వైష్ణవ తేజం (వవేశించిందని వాచ్యంగా చెప్పి, “శ్రీయుతుడా మౌని యేమి చేతము కలడ్లోః

అన్న రాముని మాటల్లో, రాజనీతి రహస్యమున్నట్లు సూచించాడు.

బాలకాండ ఛందో వస్తు శిల్పము ఠం ఈ ప్మాత (ప్రవేశంలో కనిపించిన త్మీవావేళశం నివృమణ చేసే సమయానికి భక్రిగా పరిణమించింది. ఈ పరిణామ(కమాన్ని, పాత మనసులో కలీగిన ఆత్మోన్మీలనాన్ని చ్మితించటంలో కవి నేర్పు చూపాడు. అదే పా(త చిితణా శిల్పం. పరథరాముడు తీ[వమూర్తి. ఆయన జనక సభలోకి (పవేశించగానే మొదట అన్నమాట ఇదిః “ఎవడురా వాడు- శివధనువును విరిచానని విరవీగు తున్నవా డెవడు”. ఇంతటి [కోధో(దిక్తత శ్రీరామునిచూడగానే కరిగిపోయింది. అవ్యక్తంగా అతడి మనస్సు రామునిపట్ట భక్తిని (ప్రకటించింది. (పళయఖీక రంగా [వవేశించిన పరజరామమూ ర్తి ముందు రాముడు నిర్భయంగా నిలిచాడు, పరళువాముడికి ఆంతకోపం రావటానికి హేతువు శివధనుర్భంగ మొక్క_టేకాదు* ఆ మహాధ్వనివల్ల హేరంబుడు, షణ్ముఖుడు విస్మయపడ్డారు. (పమథులు ఆళ్చర్యచకితులై నారు. పార్వతీదేవి ఫాలభాగంమై కోపలత విరిసింది. తాను అమితంగా ఆరాధించే దేవదేవుడికింత అవచారం జరిగిందన్న భావన భార్గవ రాముని మనస్సును (పజ్ఞ్వలింపజేసింది. ఇంతటి అంతర్జ్వలన మతని మాటల్లో బయల్చ్బడింది. '*లోకేశ్వరు కైలాసపతి పరంజ్యోతి కపర్ది ధనువు విరిచిన వాడెవిడన్నాడు, ఇక్కడి నాఎగు మాటలూ శివునికి పర్యాయపదాలే, ఆతడి భద్రి అది. ఒకచిన్న మాటలో శివధనువనవచ్చు. అలా అంటే దాని గురించి గొప్పగా చెప్పానన్న తృప్తి ఆ పాాతకుండదు. ఒక వడి మాటల్లో చెప్పాలి, అపుడు మనసుకొక సంతృప్తి. ఇవన్నీ మనోంతరాళంలోని సూక్మ విషయాలు, పరశురాము డవతారపురుముడై నా అతడు ధరించింది మానవ శరీరాన్నే కనుక మానవ స్పందన అతనికి తప్పవు. ఆ స్పందనాస్వరూపమే ఈ ఊ(దేక లక్షణం, ఇంతటి (ప్రచండ కోపి శ్రీరాముని సమాధానం విని మెత్తబడిపోయాడు, థ్రీరామ దర్శనమతని నేకాలకు కౌముదీస్పర్శలాగా చల్దగా వుంది. అపుడు నవ్వుతూ అన్నాడు “నీవేనా ౨ వధనును విరిచింది? ఎలా విరిబావో చెప్పు వినాలని వుంది.” మెల్లగా జొద్ధత్యం విరిసిపోయింది. రాముడు ఆందమైన పసి బాలుడిగా తోచాడు వరథరాముడికి. *బాం కాకుత్హ' లాంటి సంబోధన ల్లో ఆ వాత్సల్యం (పకటితమయింది. 'ఈ విష్ణధను వెక్కుపెట్టు చూద్దాం అది జరిగితే అ తర్వాత నాతో ద్వంద్వ యుద్ధం చేసే ఆవకాశం ఇస్తాను' అని దర్చంగా

క్తీ0 థ్రమ్మదామాయణ కల్పవృషము : చెప్పాడు. *ఏదో వరమిస్తానులే' అన్న రీవి కనిపిస్తుందిక్కడ. పరవరాముడీ మనస్సులో ఒక అనుమానం తొలాస్తూనే వు-ది.. “రాముడే విమ్ణవేమో' అని. ఆ విషయం నిర్దారణ అయ్యేదాకా అతనికి సంపూర్చ విశ్వాసం కుదరలేదు. “నీవు ఫలానా వాడివేమోనన్న అనుమానం నాకొకటి వుంది. దీన్ని వంచితే గాసీ చెప్ప లేని అన్న ఆంతర్యంతో, '*ఇది వంచినగాని నిన్ను నెలుగను వతా,' అన్నాడు. సగం తెలుసు. సగం తెలియవలసివుంది. ఆ రెంటికీ మధ్య ఒకస్పితి వుంది. ఆక్కడ నిలబడి మాట్లాడుతున్నాడు పరశురాముడు. అందుకే, “$జ్వ్వ అని ఒకసారి అంటాడు, *కాదు కాదు ఓయి దుర్ధర్షుడా” అని సవరించుంటాడు. “ఇివధనుర్జోంహి' ఆని విరుచుకపడతాడు. మళ్ళీ మెత్తబడిపోతాడు. “నా రక గుణమే. ఆంత ఒకసారి సౌమ్యంగా వుంటాను. మరోసాం ఆవేశవడు తుంటాను' అని సంజాయిషీ చెప్పుకుంటాడు. ఇలాగ అటు కొంతసేపు, ఇటు కొంతసేపు ఒరిగిపోవటం కనిపిస్తుంది. ధనువు చూపిస్తూ రామునితో, *త్క వింటి కొప్పుతుదల కా ర్యపీర్యుని సైన్య సంహారం చేళాను.' అని *ఆ కథను చెప్పు మంటే చెబుకా' నన్నాడు. రాముని అనుమతికోరితే అతడు మందవానంతో అంగీ కరించాడు, అపుడు కొంత కథ చెప్పి, మధ్యలో ఆపి అన్నాడు, “ఆపుడు మా అమ్మ ఏడ్చింది. నా కెంత కోవం రావచ్చో సీవే చెప్పు, నన్నూరికే కోపిన్టి అంటారే తప్ప, అలా (దోహం చేయటం బాగుందా, చెప్పుల ఇది ఓక సన్నిహితునితో బాధలు చెప్పుకొనే తీరు. రామ్షునిపట వసి ళా వాడనే భావనపోయి, తన బాధలు వినదగ్గవాడన్న గౌరవమూ, దగ్గరితనమూ కలిగాయి, ఇలాంటిచోట్ల ఆతి (పాచీనమైన ఈ పురాణ పా[తలు మన కత్యంత సమీవంగా వస్తాయి. పరశురాముడంటే మన (వక్కీ-ంటివాడే నన్నంత సాన్ని హీత్యం కలుగుతుంది. లేనిపోని గాంభీర్యాన్ని చూపకుండా నిర్మంమైక మృజ స్పుతో ఒక జొనవదుడిలాగా స్పందించటంచేల పురాణప్యాత నిత్య నవీన పృాతగా కోభిస్తుంది. ఇంతదాకా వున్న కథ వాల్మీకం లోనిదే. ఇక్కడ విశ్వనాథ ఒక్క అడుగు ముందుకు వేళాడు, మూంకథరు నగిష్షీ పట్టాడు, పరకుశాముడు నిష్క్రి

బాలకొండ ఛందోవస్తు శిల్పము త్త మించిన తర్వాత అంతదాకా మాన్సడిపోయిన నథ ఊపిరి పీల్చుకుంది. అ సభలో వున్న రాజలోకం 'మా పరువు నిలిపొ'వని రాముని (పశంసీందింది అపుడు రాముడు నవ్వి అన్నాడు

*జయన చెప్పినట్లుగానే ద్వంద్వాయుద్ధం

చేసి వుండింటే నేను గె౯ంవగలనా? ఎందుకో

ఆ బాణానికి లొంగినట్లు నటించాడు. సర్వా స్త్ర

విదుడు మనసులో ఏముందో ఆయనకు". అని, పరశురాముడు వెళ్ళినదిక్కు తిరిగి నమస్కరించాడు, ఈ వినయం రామునిలో సర్వకా కనిపిస్తుంది.

ఈ కథనంలో పరశురాముడి ఆఅత్మోన్మీలన్మకమం చాలా నిపుణంగా చెప్పబడ్డది. మొదట (సవేశించినపుడు మహా[కోధి రాముని చూడగానే వాత్సల్య మూర్తి, శివధనుర్భంగ కారకుడు 'కడ్రని ఒక కోపం. ఇతడు నారాయణుడేమో నన్న అనుమానంలో దాచుకోలేని భక్తి. ఆ సందిగ్ధంలో అటూ ఇటూ చెదరిన ఆవేశం, చివరకు నారాయణుడే రాముడని గుర్తించటం, ఇది పరశురామునిలో కలిగిన వరిణామ[క్రమం,. చండతీీవంగా [పవేశించిన మూర్తి సొమ్యుడై తిరిగి పశ్ళీ పర్యంతం పరశురాముడు మానవస్పందనల కనుగుణంగా (ప్రవర్తించటం చేత, ఆ ప్మాతచుట్టూ ఒక సహజ వాకావరణ మేర్పడింది.

ఈ కథలో గోచరించే మరో మార్చేమిటంటే, శివధనుర్భంగ మొకటే కాక, వరశురామ గర్వభంగాన్ని కూడా విళ్వామి[ళుడు చూడటం. ఇది విశ్వ నాథ సృష్టించిన విళ్వామి(తుడికి దక్కిన అదృష్టం.

యజ్ఞరక్షకు రాముని వెంటతీసుకువచ్చినప్పటినుంచీ కౌశికుడు చేస్తూన్న (పయత్నమొకటి వుంది. రామునిలోని విష్ట్వ్రంళను జాగృతం చేస్తూ వచ్చాడు. అతడి అవతార (పయోజనం నెరవేరటానికి బాటలు తీర్చాడు. తాటకావధ ఘట్టంతో అతనిలోని ధనుర్విద్యకు సాన తీర్చాడు. వామన కథ చెపుతూ పరి హాస వచనొలలోనే పరమ రహస్యాన్ని దాచి “నీవే వామనుడివి' అన్నట్లుగా మాటాడాడు, అహల్య కథను శతానందుడికి చెప్పి “జలిధ్య్వంసక” అని ఆమె

శీలి శ్రీమ[దామాయణ కల్పవృషము : రాముని స్తుతించిందని చెప్పాడు, ఇక రాముడు విష్ణధనుర్దారణ చేయటంతో అతని క క్తులతనిని ఆవహిస్తాయి ఆ స్థితికి గడచినవన్నీ పథాలు. కౌళికుడిని ఈ దృళ్యానికి (యేషకుడిగా నిలపటంలో కవి ఉద్దేశించిన విషయమది. పొదనూచికలు :

1. పరకురామునిలోని ఈ విిప-క[త్రియ గుణాలకు నేపథ్యంలో ఒక్‌ గాధ వుండి. గాధి కూతురు సత్యవతి అమెను బువీకుడు పెళ్ళాడాడు. ప్యుత సంతా నేచ్చతో అతడొక వావ్యం తయారుచేశాడు. దానిని పాలు, వెన్నలతో కలిపి వుంళొడు, దీని నారగించిన వారికి (బహ్మ జేజస్సుగల ప్కుతుడు జన్మిసాడు. బువీకుడు సత్యవతికోసం తయారు చేళాడది. ఆమె తన తల్లికి కూడా ఆలాంటి పదార్థం కావాలని అడిగింది అతడు చేసిచ్చాడు. దీని నారగించిన వారికి షత బల సంపన్నడు జన్మిస్తాడు. ఈ రెండూ సత్యవతి చేళికిచ్చి, ఆమె తినవలసిన దేదో చెప్పి, ఆయన అడవికి వెళ్ళాడు. ఆ సమయంలో సత్యవతి ఆ పదార్థాన్ని నా థ్‌ తినటోతూండగా, ఆమె తల్లి అంది. “బిడ్డా, ఎవరైనా గొప్పగుణాలు గలవాణీ ప్ముతునిగా కోరుకుంటారు. సీవు ఆ పదార్థం తిని (బావ్మాడికి జన్మనిస్తావు. ఈ సంపద, బలము, అధికారము (బాహ్మడేం చేసుకుంటాడు? ఆంచేత ఆ పదారం తినకు, నాకిచ్చిన పదార్థం తిను ఒక జగద్విజేత జన్మిస్తాడు.” సత్యవ్‌త్ర ఈ మాటలు విని, బుషి తనకిచ్చిన హవ్యాన్ని శన తల్లికి ఇచ్చి, ఆమెది తాను స్వీకరించి, ఆరగించింది. అడవినుంచి తిరిగివచ్చిన భృగువు సత్యవతిని లీ మీ అమ్మ తినాల్సిన పదార్థం సవ్ర తిన్నట్టుగా వుంది. ఆమెకు తయారు చేసిన పదార్థంలో అధికొరం, బలం; శౌర్యం అనే గుణాల్ని రంగరించాను, సీకు సొమ్యత;, జ్ఞానం, త్యాగం అనే గుణాల్ని కలిపిన అన్నమిచ్చాను, మీరు పరస్పరం మార్చుకున్నారు. కాబట్టి సీకు జన్మించేవాడు వీరుడు, మనుషుల్ని మారణాయధాలతో మట్టుపెట్టేవాడు అవుతాడు. సీ అమ్మకు జన్మించబోయేవాడు (బాహ్మణ అక్షణాలతో వుండి, కొంతికి, సౌమ్యతకు నిధాన మవృతాడు,*..” ఇలా అనేసరికి ఆమె అతని పాదాలపై పడి, “*ఇదంతానా

బాలకాండ ఛందోవస్తు శిల్పము శీలి అజ్ఞానం వల్ల జరిగింది. నా పట్ట దయ చూపండి, నాకలాంటి పుతుడు వద్దు, ఒకవేళ ఈ కాపం అనివార్యమముతే, నా మనుమడు అలాంటివాడుగా జన్మించనీ, నా కుమారుడు మాతం అలాంటివాడు "కాకూడదు" అంది* “ఆ త్రధ్రాస్తు” అన్నాడు బున, ఆ తర్వాత సత్యవతి జమదగ్నికి జన్మనిచ్చింది. ఆమెతల్లి విళ్వామ్మితుడికి జన్మనిచ్చింది. జమదగ్ని ద్వారా రేణుక గర్భంలో వరజరాము డుదయించాడు. (విష్ణుపురాణం)

_ ఆ పదార్థ ఫలితమే అతనిలో క్ష్యతతేజంగా జ్వలించింది. 'వి్యపుడి సంతానమవటంచేత వి(వసొకుమార్యం పల్లవించింది. 'నేనచ్చముగా పాజుడగాను" అనటం వెనుకల వున్న రహస్యమిఏ.

2 శివధనుర్భంగం జరుగుతుందనీ, దాని మూలంగా జరగాల్చిన తతంగమంతా జరుగుతుందనీ విశ్వామి తుడికి తెలుసు. అందుకే శివధనుర్భంగ ఘట్టంలో అందరూ ఉదిక్తవడినా, విళ్వామ్మితుడు మాత్రం చాలా నెమ్మదిగా అన్నాడు... *కాళవే యింతయే. బాలు ధనువువకును' (ధను. 297) అంటే తచ్చ్బాపథంగం చేయగల ళ క్తి రామునిలో వుందని ముందే గుర్తించాడు.

$. పరకురామావతారమన్నది. క్షత్తిియ సంహారార్థ మవతరించిన

మూర్తి. దుష్ట్యపభువులను మట్టుపెట్టడానికి వచ్చిన విష్ణువుగా కనిపిస్తాడతను. తమకుతామే గొప్పగా భావించి, దురహంకారంతో చరించే రాజులను పరశువుకు బలిచేళాడు- వారు ఆదర్శ పభువులు కారు. ౮౧14621 1083. ఒక యుగం

_ ముగిసింది. థఛ్రీరాముడు జన్మించాడు. అతడాదర్శరాజలక్షణాలను పుణికి పుచ్చుకున్నవాడు. 16621 కళ్ల. రామరాజ్యమనే పేరుగల ఆదర్శ సాృామాజ్య స్టావన చేయగలవాడు, ఇలాగ ఆదర్శరాజు రాగానే పరశరామావ తారం యొక్క అవసరం ముగిసింది. దుష్టపాలకులు అంతరించారు. సచ్బీలుడైన రాజు వచ్చాడు, వరశురామావతారం ముగించవలసిన సమయమిది. అందుకని అతడు తనవద్ద వన్న విష్టధనువును రామునకిచ్చాడు. . ॥

ఇచ

సీత పూజడ ఎన్నుుగా శిరసువంచె

థ్రీరామలక్మణులు కౌళికునితో కలసి మిథిలా నగర (ప్రవేశం చేయటాని కున్న కారణం శివధనుర్దర్శనం. డినికి అంతర్విషయంగా రాముడిలో ఆ నగర దర్శనాఖిలాష చిన్నతనంనుంచే వుంది.

రయథధీకాలి రఘూద్వహుండు మతిధారావేగ సంసారి జ

క్షయజుస్సుల్‌ పరియించుచుండు జనకత్మానాథు నాస్థానమం

ద్‌యి సౌర్యుండగు యాజ్ఞ వల్క్యకృత వాదొశ్ళుర్యముల్‌ వాపా

మయళం జూచుచు.

మకసె రాముడు మైథిలేయ పరిషన్మధ్యంబునన్‌ యాజ్ఞవ

ల్కుుని వాదాద్భుతమట్టి యద్భుతము నాలోచించు జేయం౧ నె

సినచో నట్టిది మైథిలేయ సభలో జేయన్‌ వలెన్‌ వేదముల్‌

వినుతించున్‌ మిథిలాసభాగత మహా వృత్తాంత మంచెంచుచున్‌, ఈ ఉద్విగ్నతతోనే ఆతడు ఆహల్యాళమం వద్ద *ఎప్పుడు చూతునో మిథిల? యెప్పుడు వాజసనేయ సత్కథల్‌ తప్పక పోల్చుకొందునాకొ' అంటూ కన్నీళ్ళ పెట్టుకున్నాడు. అతడీకి మిథధిలానగరం పట్ట వున్న గాఢానుర క్రి అంతటిది. మూలంతో కల్పవృక్షం భేదించే చోటులలో ఇదొకటి. అతడికి శివధనుర్దర్శనాభి లాషకంటె మిథిలేశని దర్శించటమే ఎక్కువ ఉత్క_-ంరావహమైన విషయం. అతని దర్శించాక సెలవు తీసుకుని విడిదికి చేరారు నురుసటిరోజు ధనుర్దర్శనం, అక్కడ వరుసగా ఆయిదు సీసపద్యాలలో కొం వర్ణన చేయబడింది. మొదటి వర్తనలో '“జరళలుఠదాతపమ్ములి గురించి చెప్పబడింది. ఇది (గీమ్మ వరన.

ప! మ!

తరువాత సంధ్యాకాల వర్ణన. ఆ పైన శుక్షపక్షవిదియ వెన్నెల వర్ణన వుంది. ఆ వరన తరువాత “అల్లయామిని యామిని యెల్ల నొక మహా పురుషు జీవిశను తి

బొలకొండ ఛందోవస్తు శిల్పము శ్తీ5్‌ వోలె నవఘళించె' నన్న నికావర్జశ వు-ది తరువాత వున్న వర్ణనలో రామకథ లోని ఉత్తరభాగం సూచితమయింది. ఛిన్న చావస్వున స్థితి మూడు విరుపులై కుటిల భుగ్న (క్రీడ కోడి కూసె వెలుగు నాగేళ్ళం (దవ్విన తూర్పు పొలములై సాధునస్యథ్రీ యువస్స్ను సండే ఓక మహాకృతి దికాళికి పూత యిడినట్లు దిక్కోణ వలభులు తెల్పవడియె సాధు సాధు (వళంసారావములు వోలె( గల నిస్వని శకుంతకులము కూసె అండవో[(గరు(ద్ర తరుణీ నవారుణ చరణకాంతి. (బథమ సంధ్య బొలిచె బారసాగి పద్మబంధువు మందేహ రక్తభార్గవీ భరంబు చెటిపె (ధను. 279) శివధనుర్భంగం, నాగేటి చాలులో దొరికిన నాతి సీతతో వివాహం, సర్వ(తా దక్కిన (పళంస, భార్గవరామ (పవేశం ఈ వర్ణనలో సూచితమవృతున్నాయి, కాలవర్షన చేసినట్టు చేసి కథాసూచనే చేయటం కవి ప్రతిభ. వర్ణన అంటే కథతో భేదించేదిగా వుండదు. ఆది కథలో ఒక భాగం. “ఉచితముగా దేనిని గురించి వర్డించినను కవిత్వమే. వర్ణనయనగా (పకృతి వర్ణనయే వర్ణన యను కొందురు. కథను చెప్పటకూడ వర్షనయే”1 అని విశ్వనాథ అభిప్రాయం. ధనువును “డిర్హకాయులు బలాధికులు అయిన ఆమిదువేలమంది జనం చ(క్రాలబండి పైన లాగుళూ తెచ్చారు." *“గాధేయడు రామునిగాంచె. విధేయుడు రాముండు నే(త్రదీధితులేచెన్‌' (294). అతడు ధనువు చేరబోయి, మంజూష తెరచి కౌశికుని వంక చూళాడట. *ముదలి” కోరాడు. కౌళికుడికి జరుగబోయే వథాసర్వం తెలుసు, *“త్రాక్రవే యింతయే చాలు ధనువునకును' | 297 ) అన్నాడు. ఆది *మునికనుపైగ తెలిసి శివధనువును విరిచే సమయము,” అపుడతడు అంతః పుర స్త్రీల కదలిక గుర్తించి తలఎత్తాడు ఇదమిత్ధమని నిర్ణయింపగారాని కోరిక ఏదో రూపుగైకొని వచ్చినట్లున్న మూర్తి కనిపించింది, ఆమె సీత,

శీ6 థ్రీమ్మదామాయణ కల్పవృక్షము : తన సృష్టిలోని యుత్తమ భావమానంద ముగంబొంగి బింబమై పొడిచినట్టు.2 అరుంధతి, అహల్య, కౌసల్యల ముఖముల కంటె పవి(తమమున “శృంగారభావ మొడిసి పట్టిన ముఖచం[(దుడొకడు' ఆమెలో రామునికి కనిపించింది. ఈ వర్షన సీతారాముల పవ్మిత శృంగారానికి నాంది. ఇక్కడ రాముడికి కనిపించినది సిత మ్మాతమే కాదు. తాను జన్మనెత్తినది మొదలు, ఎవరికోసమై అంతరాంత రాలతో రహస్యంగా అన్వేషిస్తున్నాడో ఆ మూర్తి కనిపించింది. ఆది అతని చృగిం(ద్రియత్వానికి పరమత్వం వసాడించిన దర్శనం. అంతటి దివ్యదర్శనం సుంచి చూపు మరల్చుకున్నా చిత్తం అక్కడే చిక్కుపడి పోయింది. తాళ (నమాణమైన ధనువును నిలువుగా పట్టుకుంటే జానకికి తాను కనిపించనేమోనని అడ్డంగా పట్టుకున్నాడు (802). ధనుర్భంగమై మహాధ్వని కలిగేదాకా గుణంబు విగించుట లాగు టింతయున్‌ నేరడట., ఆయిదువేలమంది ఆతి (వయత్నం మీద తెచ్చిన ఆ ధనువు చెరుకుగడలాగా చేతిలో ఒదిగి భఛిన ఎమై పోయింది, సీత సీగ్గుతో' తల వాల్చింది. ఆతడి దృష్టికి ఆమె ఓపలేకపోయింది. చక ధనుర్భంగ రానంతో సర్వ (పపంచం నిస్రబ్ధ్ఞ సలిబాకయంలాగా నిశ్చేష్టమె నిలిచింది టజు, శ నిష్టావర్షదమోఘ మేఘ పటలీ నిర్గచ్భదుద్యోతిత స్పేష్టేరమ్మద మాలికా యుగవదుజ్బృంభన్మహా ఘోరబం వ! తీ, హిష్ట స్ఫూర్ణ్జధుషండ మండిత రవాహిన (కియా (పౌఢి (దా ఘిష్టంవై యొక రావమంతట నెసంగెన్‌ ఛిన్న చావంబునన్‌ (ధను. 808) ఇంతటి శబ్దం గురించి చెప్పడానికి ఈ పద్యాన్నింత [పొఢంగా తీర్చాడు కవి ఇది చెళ్ళపిళ్ళవారిని విస్మయపరచిన రచన, ఈ ఘట్టంతో వివాహ సంరంభ మారంభమవుతూంది. ఈ వివావా విధులన్ని తెలుగునాట సమకాలిక జీవనంలో కవి చూసినవే మూలంలో వివాహ విషయాలను విస్తరించి చెప్పలేదు. కల్పవృక్షకారుది ల దొ ల! వద్దకు వచ్చేసరికి తన సమకాలిక జీవితమంతా క్రవి కావ్యస్థం చేశాడు దీనికి విశ్వనాథ పొందిన సౌొంఘికావసరం ఒకటి వుంది అప్పటికే తెలుగు సంప

బాలకాండ ఛందోవస్తు శిల్పము త్త? దాయాలు, విళ్వాసాలు నెమ్మదిగొ జనజీవితం నుంచి నిష్క్రిమించటం ఆరం భించాయి. ఆ సంప్రదాయ విశ్వాసిగా విశ్వనాథ 'వేయిపడగలు' రచించి తెలుగు జీవితాన్ని (గ్రంథస్థం (£౭6024) చేశాడు. కల్పవృక్షంలో ఇటువంటి చోట్ల విస్తరించి వివరించాడు రానున్న తరాలకు గడచిన నం(వ్రదాయ వైభవాల్ని గురించి 3లపటం కోసం ఈ రచన అవసరమని కవి భావించినాడు. * (పాత దంతయు పోవుచున్నది. [కొత్త దంతయు వచ్చుచున్నది, ,. నేనును సీ కాలము నకు దగినవాడను కాను. ఇవి యన్నియు. జచ్చిపోవుచున్న యొక్‌ జాతి చివరి మెరపులు'* అనటంలో ఈ వేదన స్పష్టంగా కవిలో కనిపిస్తూంది. కల్పవృష రచన, వేయివడగలు ఒకే కాలంలో ఆరంభింపబడటం చేత ఈ రెండింటిలోనూ ఆ తపన స్పష్టంగా కనిపిస్తూంది. ఈ వైవాహిక విధాన వర్షన ఆ అవసరంతో చేయబడ్డది.

మూలంలో ధనుర్భంగ ఘట్టంతోనే విళ్వామి(త ని(మ్య్మనమణముంది. అక్కడ అతడు పరశురామ (పవేళాన్ని చూడలేదు. ఎందుకంటే, మూలంలో వివాహానంతరం ఆ ఘట్టం వుంది. రామాదుల వివావాం కాగానే ఆ రాతి దంప తులు విడిదికి వెళ్ళారు.

అథ రా(త్యాం వ్యతీతాయాం విళ్వామితో మహామునిః

అపృష్ట్వా తౌ చ రాజానౌ జగా మోత్తర పర్వతమ్‌ (74స, 1 క్లో) అని మూలం. రాత్రి గడవగానే కౌశికుడు సెలవు తీసుకుని వెళ్ళిపోయాడు. ఇక్కడితో అతడి గురించిన [వస్తావన ముగిసింది. మూలంలో ఇతడు మళ్ళీ కనిపించడు. కల్పవృక్ష విశ్వామి[తుడు కూడా విభావా పర్యంతమే వున్నా, అతడికి దక్కిన దృశ్యం రాముడు విషస్ణధనుర్ధారణ చేయటం, సీతను పరి[గ హించక పూర్వమే రాముడు సంపూర్ణ మూర్తిగా ఎదగాలి. దానికోసం వివావి త్చూర్వమే పరళుగామ (ప్రవేశం జరిగింది, కౌశికుడు రామాదుల వద్దనుండి "సెలవు తీసుకుని పోవటం కల్పవృక్షంలో ఒక అపురూప దృళ్యం. రాజబాలకుగై వున్న రాముని యజ్ఞరఇార్థమనే వ్యాజంతో తీసుకుని వెళ్ళి ధనుర్విద్యా రహ స్యాల్ని బోధించి, అతడి అవకార పురుషత్వాన్ని స్ఫురింపజేసి, “కథాతానంత విడ్ణానాన్ని' (పసాదించి, శివధనుర్భంగ కార్యానికి నేవథ్యంగా నిలచి, వివావి

48 ఫ్రీమ్మ(దామాయణ కల్చవ్యృషము ; సికి ముందే విష్ణ్రఫను స్వీకార యోష్యడై న రాముని దర్శించి వివాహపర్యంతం వున్న బాంధవుడతడు రాముడే నారాయణుడసి అతడే రావణ సంవోారకుడని కౌశికుడికి తెలుసు. అతడు ఆ కార్యానికి బాటలు తీర్చిన వ్యక్తి. రావణ సంహా రానికి సీతాపహరణం హేతువు ఆమె ఆపహరణమన్నది విధి వథకం. దానికై రామునికి సీతకూ వివాహం జరగాలి. ఆ పని ఎంత త్వరగా నెరవేరితే లోకానికి అంత త్వరగా కాంతి లభిస్తుంది. అందుకోసం కౌశికుడు చేసిన సం (వయత్న మిదంతా. సీతారాములు అరుంధతీ నక్మత దర్శనం చేయగానే కౌళికుడ్రు స్యా మించాడు.

విళ్వామ్మితుడు స్వాషశమాభి ముఖుడ్లై వేంచేయచో దీర్హముల్‌

నిశ్వాసంబులు పుచ్చుచున్‌ గనుంగొనల్‌ నిండారగా బాష్పముల్‌

(వస్వేదాకృతి రామచం దదునిం బరిష్వంగంబులన్‌ బట్లుచున్‌

చట్‌

శిణ్వాశీస్సులు శ్య్వోవసీయముగ దాసృష్టించి వేంచేసినన్‌,

(కళ్యాణ, 101) రామునికి ఈ ని్యష్కమణం ఎదలో తెలియరాని భావశలేవో నింపింది. "చేత మున సౌఖ్యమో! దుఃఖమో! తెలియదు." ఈ బుష్‌ కావ్యంలో నిమ్కమించినా రాముని ఎదలో పదిలంగా దాగి తరచుగా ఒయల్పడుతూనే వుంటాడు,

కళ్యాణానంతరం సీఠారాములు గడపిశ దాంపత్యం ముగ్గసుందర మయింది, ఇం[(దియాలలో ఆవాచ్యమధుర మైన అనుభూతి ఏదో (ప్రాకింఏి వారికి,

ది జ వీరిని చూసిన వట్టమహిషికి, రాణులకు ఒక వినోదం. ర వినోదం వెనక అ తై థ్‌ 4 వల్లెటూళ్ళలో కనిపించే శోభ వుంది. *ఇంక కోడలు వచ్చింది మేమెందుకు లేమ్మా" అని హేలగా కాంత కౌసల్యను అనిందట సీత అంతటి ముగ. ఆమె ఆ ధి

అందరినీ ఆకర్షించింది. శ్రైకకు మునుపునుంచి రామునిపట్ట వున్న (శేపు సీతఈఆగమనంతో ద్విగుణితమయింది

తరువాత సాగిన రాముడి శృంగార. లీల. సె్తిరుడ్‌ సన్నపు వా.

*కోకిల దూరాన కూసీన నీవటే

నన్ను బిల్చితి వంచు నవ్వుసామి (3 క్యాణ.286)

బాలకాండ ఛందోవస్తు శిల్పము శ్రి *తన పాద మామె పాదము జతగా బెట్టి యనస్మత్సదంబు మోటని వచించు (కళ్యాణ లంగ మేనకా విళ్వామి[త ఘటంలో ఇవే శృంగారలీలలు వర్తితమయ్యాయి. వ! న! “కోకిల కొమ్మలో. గూసిన నీవటే నన్ను బిల్చితి వంచు నవ్వుమౌని” (ధను. 198.) *త్రన షపాదమామె పాదము జతగాంబెట్టి యస్మతృదలబు మోటని వచించు (ధను. 181) ఈ లీలా విశేషాల్ని చూసి *ఓ స్వామీ! ఎక్కడ నేర్చారివన్నీ' అని అడిగితే “నేను నేర్చినదేమున్నదే? నతాంగి, గౌశికుండుపదేష్టయు గానిది' (కళ్యాణ, 288) అన్నాడట. ఇక్కడ కౌళికుడెంతగా రాముని హృదయస్థ మయ్యాడో తెలుస్తూంది. అందుకే అతడు ఆ్యశమాభిముఖుడై వెప్తాంటే అకు నయనుడై చూళకాడు రాముడు. ఈ శృంగార భావనా సమాకృష్ణుడై తత్పూర్య వైరాగ్య భావనలను సమన్వయించుకుని వైరాగ్య సంసార భావనల సంగమం చేత సమ్మపసార రమ్యత్వం తన జీవితొనీకి కలిగించుకు న్నాడు.

ఈ సన్నివేశ కల్పనచేత భవిష్యత్కథలో వనవాస క్లేశాన్నీ, (ప్రతిక్షణ దవ్యామాన సీతావిరహాన్ని భరించగలిగే ళజక్తిని రాముడిలో నిరూపిస్తున్నాడు కవి. రాబోయే దయోధ్యకాండ. అందులో రాముడు రాజుగా ఎన్నుకోఐడటం వుంది. (వనవాసం కలిగినా మొదట జరిగిన విషయం పట్టాభిషేక సంబరమే) రాజు కాబోయే వ్యక్తిలో సమ్మప్రసార రమ్యమైన స్థిత్యపళ్ఞి వుండాలి, అది ఇక్కడ నిరూపించబడుతూంది. షపాదనూచికలు

1. విశ్వనాథ సత్యనారాయణ; నేనూ-నా సాహిత్య రచనలూ” (వ్యాసం) “మహతి”.

లి బుళ్యళ్ళంగ కథలో వేశ్యం గానమాధుర్యం బుక్భశ్ళంగుడికి క్‌ి గించిన అనుభవ చి(తణ ఇలాగే వుండటం ఆశ్చర్యం,

5[లె.4

50 ్రీమ్శ్మదామాయణ కల్చవృషము వ “అన సృష్టిలోన నుండిన (కొత్త మాధుర్య సీమలు (క్రేవృగా. జెంగలించి' (ఇష్టి 175 ప.) ఈ రెండింటిలో ఎత్తుగడలో సమత్వం మ్యాతమే కాక, గిం1002- ఇ0108018 €160%? క రండూ (పమాణ మవుతున్నాయి. లి. “స్టా (పాసతో యేదో భావాన్నిగూర్చి యేక సమాసంలో సంస్కృత వ్యాక రణదోవషరహితంగా రచన సాగించే తెలుగుకవులు వొక్కొాక్క శతాబ్దానికి వొక్కరేనా వుంటారా? అనేదే నా (వళ్న- ఈ రచన పురాణ పాకం కాదని (్రాయనే (వ్రాకాను. ఇట్టి వాణ్ణి విద్వత్కవి అనడానికి యే విద్వాంసుడు వెను చీస్తాడు?” చెళ్ళపిళ్ళ వేంకటళాన్త్ర; కథలు-గాథలు రామాయణ కల్పవృక్షం; పు, 462. శీ, వేయివడగలు, "వ అధ్యాయము. పు, 185.

సకలోహ వైభవ ననాథవు

బాలకాండలో రాముడి గతశిశవ రాగమాలికల (పతిధ్వనులు విని పిస్తాయి. ఇక్కడి రాముడు తెలుగువారి ముద్దుబిడ్డ, అతడివన్నీ ఫైకీబాలచేస్టలుగా కనిపించినా తెరవెనుకలి తేజస్సులాగా ఆ చేష్టవెనుక అతడు కారణజన్ముడన్న రవాస్యం స్ఫురిస్తూనే వుంటుంది. రామపాత భారతీయుని సొత్తు. ఎవరి ఊహా వైళారద్యాన్నిబట్టి వారు దానిని తీర్చారు. ఎవరెవరి (ప్రాంతీయాబార వ్యవనో రాలకు తగినట్టు వారువారు రాముని చిితించుకున్నారు. ఆ పాత్ర ఒక జాతీయ సంపద.

కల్పవృక్ష వాలకాండలోని రాముడు తెలుగు వృక్తి. అతడి జననవేళ సాగించిన జొతకర్మాదులన్నీ తెలుగు ఆచారాలే. రామాది సోదర చతుస్టయం జన్మించగానే అంతఃపుర స్త్రీలు (ప్రతి యింటికీ పసుపు, కుంకుమ, గిన్నెలనిండ నూనె, శీకాయ పంచిపెట్టారు. పురుటింట్లో న్లారమట్టలు, పాతచెప్పులు కట్టారు. బిడ్డలను (పనసవించిన రాణులు కాస్త్రర్ధం వావిలో చేదవేళారు. ఇవి తెలుగు ఆదారాలు. విక్వాసాలు. శ్రీరాముడు జన్మించిన రోజు శ్రీరామనవమి. ఆ రోజు వాన కురుస్తుందని ఆంధుల నమ్మకం. దీనిని మనసులో వుంచుకుని కవి, రొమజననవేళ వాన కురిసినట్టు వర్టించాడు.

పురువ లెవరైనా తన నెత్తుకుంటే, రాముడు వారి మూర్థాలను ఒత్తి చూస్తాడట. లవ్ష్మణుడు స్రీలెవర్రైనా తన నెత్తుకుంటే వారి ముక్కు. చెవులు తడిమి చూస్తాడట, ఇవి రెండు విషయాలూ, వరుసగా రావణుని దళశకంధ రత్వాన్ని, హర్చుణఖ ముక్కు. చెవులను జననవేళనుంచీ వెతుకుతున్నారన్న స్ఫురణ కలిగిస్తున్నాయి. నడిచే వయసు వచ్చినపుడు రాముడిని నడిపిస్తే మూడడుగులు వేసి (క్రించ పడ్డాడట, ఆది (తిలోకాల్ని గెలుచుకున్నట్లు ఉందఓ “ఎన్ని విశ్వంబులో రాఘవేషలిండ్లు మూడడుగులెన్ని వేసినను మొగిడిరావు' అన్న మాటల్లోనూ ఎండ నా

గందరర టి య్‌ టి టాం డా జన | శ కలయ ధ్‌ |

ర్‌ి థ్రీమ[(దామాయణ కల్పవృతము వి కవి. రొముడు దారువుతో చేసిన చిన్ని కళ్తులు నోటికొసలకు ఉంచుకుని వన వరాహంగా స్రీంను బెడిరించే ఆట ఆడటంలో వరాహావతార స్పురణ వుంది. జానోలాములు తండిపేరవరయా *దాచాతమాలాలు' “నౌ లే! నాపేరన “నమ్మగా'లనగ నోలిందల్లి “కౌసల్య తం (డి నాగా ననటోయి రాక కనులన్‌ నీర్వెట్టం 'గౌసల్య నౌం గానే కానులె యమ్మనే'యని (ప్రథున్‌ గౌసల్య ముద్దాడెడిన్‌ (అవతార.884) శికచేష్ట వర్ణనలన్నీ ఒక ఎత్తు. ఈ పద్యమొకటీ ఒక ఎత్తు. అతడు జగతికి భగవంతుడైనా తన తల్లికి తనయుడే, కౌసల్య వచ్చి *నాపేరేమిటి అంది. “ఆమ్మ గాలు” అన్నాడు రాముడు, కాదు, కౌసల్య నాయనా అసి చెప్పబోయి, “కాను, అమ్మనే టే' అనటంలో అపురూపమైన ఆర్జ్భ్రతవుంది. “కౌసల్య అనగానే కోసలరాజ పకి, దర్పం, రత్నానూన వస్త్రాలు ఇవన్నీ కనిపిస్తాయి. “అమ్మ?” అన్నమాటకు ఇవి అలంకారాలు కావు, ఆ మాట చూపే రూవం ఓక మహారాణి కావచ్చు లేదా ఒక పేదరాలు కావచ్చు, “అమ్మ' అనే మాట విశ్వజనీనమైన రూపాన్ని కలిగిస్తూంది. తన తనయుని ముందు "నేను రాణిని నాయనా) అని దిద్ధబోయి, అక్కడ ఈ విషయాన్ని గుర్తించి, “కాను అమ్మనే కే' అంది. కల్చవృక్షంతోని రాముడికి కై కతోనే సాన్నిపిత్య మెక్కువ. కైకవద్ద వుంటే ఎవరు సిల్చినా పోడు (అవకార-886) కాళ్ళు వచ్చింది మొదలు కెక వద్దకు పరుగతీస్తే, న్మిదలేచింవి మొదలు రాముడికోసం కై కవస్తుందట. పప నయనవేళశ రాముడు భిఇాం భవతి దేహి' అని బిక్ష నడిగితే, కౌసల్య హేమా ఖరణాలు, సుమ్మిత ఆశీస్సుల నిచ్చారు. తైక మాతం *పిడిని మరకతమ్ము తొడిగిన చురక త్తి, వ(జపుంభితమ్ము వాలుటమ్ము, ఇచ్చింది దానినందుకుని *మ్సైగమున నింతయై మురిసిపోయేను రాముడు”. ఇదంతా ఆమెను యోగినిగా నిలబెట్టిన కల్పవృక్షకారుని కల్పన . ఆమెకు రామావతార రహస్యం తెలుసు. రాముడు తన ధనుర స్త్ర విద్యను కైకకు కనిపింప చేసుకుంటే ఆమె మురిసి అనందవబొష్పాలు రార్చి, దిస్టితీసింది. ఆతనికి ఆనూ గురువై “ఉవ్వెత్తుగ' “కోడండ కళా విచ్యిక గమఖ్రీ'ని (ప్రసాఏంచింది. *రాముడొక యోగి మటిన్‌

బాలకాండ ఛందోవస్తు శిల్పము ర్‌కి దితిజో(గ్రవారి మార్తాండుడు; దానికై తనువుదాల్చె'£నన్న “రహస్యం'_ ఆమెకు స్పష్టంగా తెలుసు. దీనిచేత వాల్మీకంలోని క్లైక చేష్ట “సవతి మత్సరరిగా కాకుండా, “యోగదృష్టి'గా వ్యాఖ్యానింపబడింది. ఆమెకు రాముడంటే అమిత (పేమ. యజ్ఞరఇార్థం రాముని పంపుమని కౌశికుడు అడిగితే దశ రథుడంటాడు" “ఎవ్వరెటులై నను కై కయ యోర్వజాలిదు (అహల్య. 49). ఈ విశ్వాసం వెనుకి కైక రాముని ఎంత వాత్సల్యంతో చూసిందో స్పష్టమవుతూంది. అటు వంటి స్త్రీ మత్సర్యగస్తురాలు కావటంలో జొచిత్యం లేదు. ఆ పైకి కనిపించే మాత్సర్యం. వెనుక మర్మమేదో వుండాలి. దానిని విశ్వనాథ ఈ విధంగా గృుర్టిందాడు,

దశరథుడు స్నేహశీలి అతడిది ఆర్జ్వ్రమన స్తత్వం. కానురాజైనా పాలన మం(త్రులదిగా భావించాడు. సుమంతుడు తనను (పళంసిస్తే, దశ రథుడన్నాడుః “చాలు చాలునోయి సుమంత్ర! మంత్రులే తమ పాలనంబు తామ. పొగడి కోలెతు కొందు'రని (ఇష్ట. 48) (ప్రాచీన రాజు (ప్రజలతో అతీసమీపంగా వ_ర్హించేవాడని విశ్వనాథ వేయిపడగల్లో “కృష్ణమనాయని పాత్ర ద్వారా గుర్తించాడు. ఇక్కడి దళరథుడిలో ఆ లక్షణాలు బాగా కనిపిస్తాయి తాను పు్యత్రసంకాన సహితుడు కాలేదని అతడు పొందిన వ్యధ దినికి తార్కాణం, ఆంగళ్ళులో వి(కయార్థ ముంచిన బౌమ్మల్ని చూసి దారిలో కనిపించే పసిపిల్లల్ని చూసి, మనస్సంతా సంతానమయమైపోయిన చింతతో గడిపేవాడు. ఎక్కడైనా పసివిడ్డ ఏడ్పు వినిపిస్తే విని చలించి రాజకార్యాల మధ్యకూడ విస్మృతి పొందేవాడట, అశ్వమేధ యజ్ఞానికి అందరికీ ఆహ్వానాలు పంపుతూ *“%పథవము కాని సంస్కుకికి పట్టయిని గుహుని పిలిపించాల్సిందిగా పేర్కొన్నాడు. “ఎలాగైనా సశే జటాయువును పిలుచుకుర'మ్మని మనుషుల్ని నియోగించాడు. అతడిని “స్నేహావధి'గా గుంర్షిం చాడు. అతడి చెలిమి ఇందునితో చెలిమి వంటిదని (ఇ. శిత) గౌరవించాడు,

బాలకాండలోని మరొక (వధానప్యాత విశ్వామి[తుడు, ఇతడికి రాము డంటే ఎవరో తెలుసు. తొలిసారిగా దళ రథాస్థానంలో రాముడు తన పాదాలు లాకితే కౌశికుడు పులకించి పోయాడు. ఇతడు రాముడికి అస్త్ర విద్యా గురువే కాదు. శృంగార మార్గోవ దేళశకుడు కూడా. తాటకావధ ఘట్టంనుంచి, రాముడు విస్ణు ధనుస్స్వీకారం చేసి సీఠాసమేతుడయ్యే దాకా కౌశికుడు వున్నాడు. రాముడిలోని

గ్‌4 థ్రీమ[దామాయణ కల్పవృక్షము న సర్వశక్తులనూ అతడు జాగృతం చేస్తూనే వచ్చాడు. సీతావివావాం జరగటంతో కాను నిష్మ్య్య్రమించాల్సిన అవసరాన్ని విక్వామి[తుడు గుర్తించాడు. సీతతో రాముడు కలిళాక, ఇక జగ త్కృలా[ాణకారకమైన రావణవధ జరుగ బోతూ వుంది. దానికోసం ముందుగానే రాముని సర్వళస్తాంస్త్ర విద్యా సంపన్నుని చేశాడు, తన వంఠు కర్త వ్యం ముగించుకుని తపోమార్గాలోకి వెళ్ళాడు. అత్యంత సాన్నిపాత్యంతో కౌసల్యకంటె మృదువుగా లాళించినకి కౌశికుడు వెళ్తుంటే, రాముడు కన్నీళ్లతో వీడ్కోలు పలకటం కల్పవృశ్షంలోని అందమైన కల్పనల్లో &కటి,

కల్చవృషపా[తలు నవ్వటంలో విభిన్నధోరణులు కనిపిస్తాయి. రామ లవ్మణుల తనతో పంపుమని దశరథుని అడిగిన కౌళికుడిది *కొత్తనవ్వు" (అహ.£9) *రాముని వీడి ఆభిలరాజ్యాన్ని (గ్రహించి అని దళరథుడంటే అపుడు కౌశికుడిది *“చిళ్ళచిళ్ళలగు' నవ్వు (అహల్య. లిక) పరమ్శకుద్దుడై (ప్రవే శించిన పరకురాముడిది “దీర్ధానంత విశ్లథ హాసం” (ధను. 406), వివాహితుడై న రాముడిది “సన్నని నవ్వు" (కళ్యాణ, 154), సీతతో వినోదించే కైకది *అడవి కోడి కూసినట్టుగా' వున్న నవ్వు. ఇత్యాడి రకరకాలైన నవ్వులు కల్పవృక్షంలో వున్నాయి. తిక్కన తరువాత నవ్వుల గురించి ఇంత పరిశీలనాత్మకంగా చిత్రించిన కవులు దాదాపుగా లేరు.

[వధాన కథా విషయాలైన వనవాసాదులను కవి తరచుగా పాతల వాక్కులలో ధ్వనింపచేకాడు, పుుతకామేష్టికి వచ్చిన జటాయువు *నేనాముని కూనలన్‌ గనుదునా' ఆనటంలో *ముందుగా పుట్టిన బిడ్డలు అనే అర్థం వుండగా, *ముని' శబ్దంచేత భావి ఆరణ్యవాసంలో మునిరూపులై నార చీరలతో తిరిగే రాముడు సూచించబడుతున్నాడు. అదే విధంగా మరోచోట కౌసల్య మార్గంలోనే సుమిత్ర కూడా నడిచినట్లు చేసి వర్ణనలో, కౌసల్య పదునాల్గు దినాలు ఒకే చీరకడితే సుమ్మిత కానూ ఆమెవనుసరించి పదునాల్లుదినాలు ఒకే వీర కట్టిందని చెప్పబడింది. భవిష్యత్తులో రాముడు పధ్నాలుగేండ్లు వనవాసం చేయటమూ, ఆతని ననుసరించే సౌమి్యతి వుండటమూ దీనిద్వారా నసూచింపబడుతూంది. కౌళికుడు తన యజ్ఞరార్థం రామలక్ష్మణులను పంపుమని కోరుతూ, “పిమ్మట నీవుగా నతని వీడవలెన్‌ మరిమాకు నేటికిన్‌' (అహల్య. తిరి అనటంలో శ్రైకకు వరమిచ్చి దళ రథుడు రామలక్ష్మణులను (లక్ష్మణుడు వరంలో (ప్రస్తావితుడు

బాలకాండ ఛందోవస్తు శిల్చము ర్‌ర్‌ కాకున్నా) అడవికి పంపటం ధ్వనిస్తూంది. రామునికి సీతకు అహల్య నారచీరలు ఇచ్చి “బాల బుమ'లనటంలో భావివనవాసమే సూచితమయింది. రాముడు సీతతో *“ఒక్కసమయాన మనకు వియోగమైన (పేమ యేమగు' (కళ్యాణ 207) అని చింతించటంలో భావి విరహ సూచన వుంది. ఈ (ప్రధాన విషయమైన వనవాసాన్ని కాక శివధనుర్భంగ విషయాన్నికూడా రాముడు ధనుర్విద్య నేర్చుకునేవేళ వీరుల ధనువులు 'ఫెట్ట' మంచు (అవతార. 851) విరచటం ద్వారా సూచించాడు. ఇది బాలకాండకు పరిమితమైన కథానూచన,.

కథాసూచన చేయటంతోపాటు హేతుకల్పనకూడా ఒకవిశేష విషయమే. దేవతలు విమ్ణువు వద్దకువెళ్ళి అతడిని అవతారమెత్తునని (ప్రార్థించినపుడు చేసిన చర్చలో వాలివధ హేతువు వుంది. మహావీరుడు, రావణుని జయించినవాడు అయిన వాలి, రాముడికి తొలుత తోడ్పడుటకు హామీ ఇచ్చి, హరాత్తుగా తనను రావణుడు కమకోరిత్తే ఇవ్వువచ్చునేమో! దానితో అవతార (పయోజనమైన రావణవధ జరిగేందుకు అనుకూల పరిస్థితులేర్చడవు. స్వామిని రంగంలోకి డింపి తాను సాయం చేయలేనని వాలి నమస్కరిస్తే ఫలమేమిటి? అందుకోసం సాయ పడగల సు[గివుడు రాజు కావాలి. దానికి వాలి తొలగించబడాలి. ఈ చర్చతో వాలి వధ వెనుక వున్న దేవతల వథకాన్ని వ్యాఖ్యానించాడు విశ్వనాథ వాలిని రాముడు వధించడానికి గల హేతు కల్చన ఇది.

బాలకాండలోని వర్షనాశిల్పం భావిత రమణీయాంళం. (పయోజనా సపితత్వమేశ్‌ శిల్బమని విశ్వనాథ అనిన మాట (ప్రకారం ఇక్కడ వర్ణనకూడా కథావస్తువులతో ముడిపడి వుండి, శిల్పమవుతూంది.

[ప్రాచీన కావ్యాల్లో నగరవర్ణన మన్నదొక (పత్యేకాంశంగా గుర్తించటం కనిపిస్తుంది. బాలకాండలో ఆ పద్ధతి లేదు. వర్షన, కథావస్తువు రెండూ పరస్పర నంబంధం కలిగి వున్నాయి. దళ ్రరథుడు వ్యాకుల మనస్కుడై “ఆసివాష్ట వెళ్ళినపుడు నగరమెలా వుందో వర్ణించబడింది. అతడి “అసీవాళ్ళ" పేరిట నగర వర్ణన చేయటమొక చాతుర్యం. ఇది నగర వర్ణనా? అంటే అవును. కథావిషయ మైన దళరథుని వావ్యోళివర్దనా? అంటే అదీ అవును, ఈ విధంగా కావ్య వస్తు వకు వర్ణనకూ మధ్య ఒక బలమైనబంధం వుండటం విశ్వనాథ సాధించిన

ర్‌6ి ్రమ్మదామాయణ కల్పవృషము : విజయం. ఇదే పద్ధతి కావ్యమంతటా కనిపిస్తుంది “ఎబ్జనౌనే[తమ్ము లిష్టి వేళా నల ధూమ సంతానమ్ము దూటినట్టు (ఇష్టి. 884) అన్న వర్దనలో అటు మధు మాసంలోని మత్తకోకిలతో పాటు ఇటు యజ్ఞ సంరంభమూ సూచితమయింది. రామాదులు పెరిగి పెద్దవారు కావటాన్ని 'తిరిగి వసంతకాల మరుదెంచె...” అన్న పద్యాల్లో పకృతి పరిణామాలను వర్షిస్తూ ఐాటిచే ప్యాతల వయోపరి జామం సూచించాడు. మహారాజులు గ ర్భిణులు ఆయినవేళ వారి దౌహృద వర్ణన వర్ష బుతువుపై ఆరోపించి చెప్పబడింది. “వర్షాసమారంభ వైభవం బొలసీనంతన పయోధర్మాగముల్‌ నల్దబారె (అవతార-161) ఇత్యాదిగా. నడ చిన ఈ పద్యంలో న్లేషాలంకారం వుండి, అటు బుతువునూ, ఇటు దౌహృద అకృజాల్నీ ఒకేసారి వర్షిస్తూంది. “'శంపోసహ[సాఖభ చండకాంతి చ్చటా మేయ వారావర్త మెజసి మెజసి (అహల్య, 878) ఆనీన గంగావత రణ వర్ణన, 'మాకంద తరుకాభికా కోకిలాలాప కౌతూహలాకార కలన జేసి (ధను. 181) అని సాగిన మేనకావతరణ వర్షన, “ఇదమిత్ధమని నిర్ణయింపగారాని దే కోర్కియో రూపు గ్లైకొన్నయట్లు! “పునురుదృవగ్గంత ముగ్గ మోహన రుచి (వకట రేథాహాస భావపరిధి" (ధను, 290, 800) అని సాగిన సీతా తొలి దర్శనంలోని రాముని అనుభవ వర్ణనా, అపురూప శబ్ద చితాలు. ఇవికాక, విశ్వామి[క్రుడి తపస్సులోనూ, రాముడి వైరాగ్య వేళలోనూ చేయబడ్డ బుతువర్ణ్షనలున్నాయి. ఆకులురలిన రెమ్మల యంతములను జివురు తొలిరూప మెట్టిని చీరగప్లై బాకుమండింప( గలుగు నేర్చాటు కొజకు మన్మథుడు నిష్పులుంచిన మాది గాంగ (క క్యాణ, .

బాలకాండ ఛందోవస్తు శిల్పము 5్‌7 ఇలాంటివి, “గాథా స్తళతి" స్థాయికి ఎన్నదగిన పద్యాలు బుతువర్దనలలో కని పిస్తాయి విశ్వనాథ కల్పవృక్ష వర్ణనలు (పత్యేకాధ్యయనాంళం.

కావ్యావతారికలో '*నాది వ్యవహార భావి అన్నాడు విశ్వనాథ. దాని స్వరూపం కల్పవృక్షంలో విస్త్రృతంగా వుంది. ఇది పూర్వ కవుల్లో *కాకువు రూపంలో వుంది.5 విశ్వనాథ దీనిని మరింత విస్తరించి జనం నాల్క్మలమై ఆడే పలుకుబళ్ళను! కావ్యస్థం చేళాడు, దినికి (యమేరణ తిరుపతి చేంకట కవుల రచ నలు కావచ్చు, *వావా ఎప్పుడు వచ్చితీవు *అయినను పోయి రావలెను వాస్రినకు" వంటి పద్యాల్లో ఆ పలుకుబళ్ళను తీర్చటముంది. కల్పవృక్ష బాలకాండలోనూ ఈ విధమైన రూపాలున్నాయి. “ని[దావారములెల్ల మాని ఇదిగో. ,. (ఇష్టి, 89), “అదికాదు గాని... (అవకా ఓ) “సి కొడుకును గ్రెకొని చని మా కాకలి యటంచు దిందుమూ పిచ్చినృపా'( అహల్య 85), ॥మ్షీ యారోగ్యము చూచుకోవలె నయా... (ఆహల్య. 265), *ఈ రాజేమి రాజౌనా...' (ధను. శి£ి5), “ఏమో పాడెద వేమొయాడెదవుి (ధను 288), “ఇడియునుగాక =" (కళ్యాణ. 1బిలి ఇటువంటి వ్యవవోరిక రూపాలు పిడికిళ్ళకొద్దీ ఇతని కావ్యంలో దొరుకుతాయి ఈ భాషా (వయోగం వలన పురాణ పా్యతలు ఎప్పటివో అనిపించక దగ్గరి, తనాన్ని కలిగిస్తాయి తన్మయ హేతువులవుతామి,

వ్యవహార విధానంలోనే కాక స్వభావ తీఠ్యాకూడా పురాణ పా్యతలను మన (పక్కింటి మనుషుల్లాగ భావింప చేసి, సమీవక్వాన్ని కలిగించిన సఫల యత్నం విశ్వనాథలో కనిపిస్తుంది, బాలకాండలో, [ప్రాజాపత్యపురువుడు పాయస (పదానం చేశాక, రాణులు ఒక్కొక్కరు ఆరగించారు, (ప్రాశన చేసే త్వరలో కౌసల్యాధరం నుంచి పాయసం ఇంచుక జారింది. దానిని తుడుచుకోవచ్చో, లేక అదికూడా తినాలో అని అనుమానించిందట. (అవతార. 1లి£), గర్భిణీ శ్రీల మట్టి తినడానికి అభిలషిస్తారని ఒక నమ్మకం. మహోరాణులు కూడా చెలి కత్తెలతో మట్టి బెడ్డలు తెప్పించుక తిన్నారట (అవతార. 1564) ఇదొక వర్ణన రాముడు కౌసల్య ఒడిలో పాల్యుతాగే వేళ “గుటకలుబ్బెడు పసిగళములోని లేత నరముల చిరుకదలికలు చూసి' రాజు, రాణి ఆనందించారట (అవతార, 2056) కుళనాభ తనయల కథ చెప్పాక కౌశికుడు రామలక్ష్మణులతో *ప్సీ ఆరో గ్యము చూచుకోవాలయ్యా! మీ తంగడి ఎంత కష్టంతో పంపాడు! బాగా పొద్ద

58 భ్రీమ[దామాయణ కల్పవృక్షము ;$ పోయింది మీ కను రెప్పల్లో నిదమంపు కనిపిస్తూంది. ఇక పడుకోండి ( అహల్య. 86ల్‌ అన్నాడట. ఇదంతా కావ్యంతో సామీప్యాన్ని కలిఘూంచి. కవి రామాయణాన్ని 'సరన ప్రబంధంగా”? భావించటం చేత కలిగిన శోభ ఇద్మి లోక వ్యవహారాల పట సునిశిత పరిశీలనా దృష్టిలేని కవి ఇలాంటి చితణ చేయ లేడు. అ యా సన్నివేశాల్లోని సంభాషణకై అతడు రస తవస్సు చేస్తాడు.9 అప్పుడు రత్నస్థగిత వోరంలా కావ్య సందర్భం కళకళ లాడుతుంది. పాదనూచికలు

1. చ్మతియడికి భిఇావిధి లేదని ఇక్కడ విశ్వనాథ పొరబాటు చేళాడని కొందరు నాతో అన్నారు. కానీ “మనుస్మృతిలో .క్షతియునికి కూడా ఉవనయన వేళ భిక్ష విధించఐడిఎవ విపుడు “భవతీ భిక్షా.దేహి' అని, కతియుడు “భిషాం భవతి దేహి అని, వైఖ్యడు 'భిఇాం దేహి భవతి" అని అనాలని (కింది శ్లోకం చెబుతూంది.

భవత్పూర్వం చరేద్భైక్ష ముపనీతో ద్వ్‌జో త్తమః

భవన్మధ్యం కు రాజన్యో వైళ్ళను భవదుత్తరమ్‌

మనుస్మృతి. అ£-60వ క్లో.

8. కైక మంధరతో అన్నమాటిల్లో ఇది స్పష్టమయింది. “*రాముడొక యోగి మటిన్‌ దితిజో (గవారి మార్తాండుడు దానిత్షై తనువుదాల్చె రవాన్యము సుమ్ము మంధరా!” అయోధ్య. అభిషేక 194 వ.

త, యజ్ఞరక్షణ నిమిత్తం వెళ్ళిన రామలక్ష్మణులు దారిలో నిిదిస్తే కౌశికుడు మేల్కొలిపాడు, “లేచి దై వమైన యాహ్నికంబు గీర్పుండనిన దల్లి పిలుపుకన్న (పేమార్ద్రము మృదువునైన ముని మాటకు మేల్కొని,..” అటు తర్వాతి వ్యవహారం చూశారు. చూ. బాల, అహల్య. 98, ప.

4. “వీడియైన (పయోజనమున్నచో నది ?ిల్పము. నిష్ట్రయోజనమైనచో కబాడంబరము. ” నన్నయగారి (పసన్నకథా కలితారయు కి, పు, £1

ర్ట ఖా

బాలకాండ ఛందోవన్తు శిల్పము ర్‌ం

5. “*కాకుధ్వని వాడుక భాషలోనే వున్నది (గ్రాంథిక భాషలో కాకువు సాధించుకోవాలి, ఈ కాకువు (గాంథికభావలో ఇమిడ్చేటందుకు తిక్కనపడ్డ కష్టం ఖభగవంతుడికి తెలుసు” అని విశ్వనాథవారు జయంకి సంచికలో (వాశారు.

చూ. “విశ్వనాథ కవిత-వ్యావహారిక భాష", పు. 95. సాహిత్యసమితి వ్యాసావళి-!. (భ్రీబొమ్మకంటి శ్రీనివాసాబార్యులుగారి వ్యాసం,

6. “వ్యవహారంలోని విశిష్టమైన పలుకుబడులను (గహిందచడం వల్లనే భాష వ్యావహారికం అవుతూంది గాస్‌ కేవలం వ్యాకరణ పత్యయాదుల వ్యావ హారిక రూపాలు వాడడం వల్ల కాదు. " పెదే. పు 94.

7. “రాముని చుట్టును కథ శరవేగముగ తిరుగును. తద్వేగాతిశ యమున ఒడి సుడిగాలికి తిరుగు శుష్కవ[(తముల వలె మిగిలిన పాత్రలు తేలిపోవును. ఈ లోపము ఆయా కవుల (పతిభాలోపము వలన కలిగినది కాదు. వారు రామా యణమును ధర్మ (ప్రధా కావ్యముగా చెప్పిరి. కాని సరస్యపబంధముగా చెప్పలేదు. అట్టు విశ్వనాథ చెప్పెను.”

డా॥ నాయని కృష్ణకుమారి. కల్చ్పవృక్షము-కై కేయి. పు,40. "పరిశీలన (వ్యాస సంపుటి)

8. *లోకమున వ్యక్తులాయా సన్నివేళములలో మాటాడునపుడు వావ భావములు, హేళనలు, దెప్పిపొడుపులు మున్నగు వాని నభివ్య క్త్రము చేయటకు వాక్యవిన్యాసముతోపాటు కాక్వాదులు అభినయము మున్నగునవి యెంతో సహక రించును అట్టి అభిశయాదుల నభివ్యక్రము చేయుటకు (శ్రవ్యకావ్యక వి యెంతో పాటుపడవలయును, వాక్యమును సాగదీయుట, తుంపులు తుంపులుగా చేయుట, మృదు. పరుషాక్షరబంధ విన్యాసము, సమాస ఘటనము _ ఇత్యాదికమును [పయత్నపూర్వక ముగా త త్తత్సన్ని వేశోచితముగా కూర్చువలయును ఆప్పుడే వర్ష్యవస్త్వా దికము వృాదయగోచ రమగును.”

డా॥ శలాక రఘునాథశర్మ, “కల్పవృక్షము _ కవి పతిభి (వ్యాసం) పు. ఏకి మేఖల - 1; విశ్వనాధ స్మారక సాహిత్య సంచిక, కాళయు క్రి,

9. ఈ తపస్సు గురించి సోవియట్‌ విమర్శకుడు గి, 218 అన్న మాట లిక్కాడ ఉటంకించ దగ్గవి.

60 థ్రీమ([ద్రామాయణ కల్చ్పవృవషము : 8 ఇక1ల68 217299 10018 €ం9 ళం “*పెంకంంలి్‌ ₹ం1డే &ఇ94ే 11 206059 ం౯-ల6 *లెంంళంంళలొ క్రర5ళషం6 0౪ 1౧60026101, సెళష?21[078159 ఇం౭రే 2 084 ₹1718 100296 €0 6300౯659 ల15 514జడలేం1%: “సం డేశ1ళక్ర కం లుం $21606 0₹€ ఇ 91౧816 ఇం%రే, క?ంంళ80 లంష5క2045 0 600౧8 067౯021 ౧౯౬ ఎాలెంళర6ీడ€1008 0 టజం318౬ తంకళ0ం6103, పెజర్రల = 14లి.

ఛందళ్ళిల్పం

ఇడ పద్యశిల్పం విరచించే శక్రివున్న మాలాకారుడు విరినరాల కూర్పులో వింత సొగసులు తెచ్చినట్టు, (పతిభాళాలి ఆయన కవికూడా పదాల పోవాళింపుతో పద్యపు సొగ సును జిగేలు మనిపిస్తాడు. అవే వృత్తాలు, అవే పదాలు - అమినా కవిసృష్టి నిత్యనూత్న మే. ఈమర్మం పద్య నిర్మాణానికి సంబంధించిన విషయం. ఇదే పద్మ శిల్పంగా విశ్వనాథ గుర్తించింది కూడా. “పద్యమెత్తుగడ బాగుండుట, దింపు గడ వాగుండుట, (పాసయకి స్థానములయందు కొన్ని రమ్యములైన శబ్దముల (వమయోగించి పద్యమంతయు బాగుగానున్న దనిపించుట, వద్యము ధారాళుద్ధి కలిగి యుండుట”1 ఇవన్నీ పద్య సౌందర్య లక్షణాలుగా విశ్వనాథ గుర్తించ టంలో వద్యాన్నతడు ఎంత కళాస్త్రీయంగా భావించాడో ఆవగత మవుతూంది. పద్యంలో గణాల చేత చూపే సౌందర్యం భందళ్శిల్పం. సమాస పొరుష్య సౌరళ్యాల చేత, సంయు క్రాక్షరాల చేత, ఒకటే రకపు టెత్తుగడ పున రావృతం చేయడం చేత పద్యశిల్పం సాధించబడుతుంది. ఇవి నియమాలు కొవు, కవి (ప్రతిభకొద్దీ ఈ నిపుణకర్మ రకరకాల పోకడలు పోతుంది. ఈ వ్యాసంలో వాలకొండలోని పద్యశిల్పం పరామర్శింవదిడుతుంది. బుశ్యశ ఎంగుడు రోమపొదుని రాజ్యానికి వస్తున్నపుడాక పద్యముంది. అ రథమేగు [తోవ జలదావళి మింట వినీలకొంతి మా లారుచిరాతప్మత పరిలంబినియై రథనేమి నిస్వన స్ఫోరకహేశువై యుజుముచునగ్‌ వెనుకన్‌ దెనలన్‌ (ఐపాతధా రారమణీయ వాఃకణ ధురాపరితర్చితదేశమై చనెన్‌. (ఇన్టి-197) ఈ పద్యంలో (ప్రాసస్థానంలో రథ శద్దాన్ని (ప్రయోగించి దాని (ప్రాబల్యాన్ని సూచిస్తున్నాడు కవి. వద్యమంతటా వినిపించే రేఫ, ఉణుముల (మోతను ధ్వని న. ఆ అ నళ 1 చూ. నన్నయ గారి (వసన్నక థాకలితార్థ యుక్తి, పు.28-24,

గ! థ్రీమ(ద్రామాయణ కల్పవృషము వ్‌ స్తూంది. *“ఉజుముచున్‌ వెనుకన్‌ దెనలన్‌' అని మూడు ముక్కలుగా విరిగిన వాక్యం వ క్షవ్యాంశంలోని వర్షావేగాన్ని సూచిస్తూ, తరుముకొస్తూన్నట్టుంది. చివరి పాదంలో చిక్కగా అల్లుకున్న సమాసం తెరిపిలేని వానకు సూచకంగా వుంది. (ప్రారంభంలో నిర్దేశ సర్వనామమైన “ఆ చేత రథ[ప్రాశన్త్యం [పతే కించి సూచించినట్టయింది పద్యశిల్పంతో పాటు చక్కని నేపథ్యచి[త్రణ వున్న పద్యమిది.

కల్పవృక్షంలో పద్యాలు పునరావృత్తి కావటం చాలాచోట్ల జరిగింది [ప్రయోజన దృష్ట్యా పీటిని ఇలా విభజించ వచ్చు.

1. కాలగమనాన్ని సూచించేవి,

ప్రి వేగాన్ని సూచించేవి.

8 పట్టుదంను _పకటించేవి.

శ) తెగిపోయిన కథాసూ (లానికి అతుకువే సేవి

ర్స్‌ పాత మన స్తత్త్వాన్ని సూచఛించేవి. కే. కాలగమన నూచకం :

థ్రీరామాది నోదర చతుష్టయం జన్మించాక, దళరథునికి (ప్రొద్దు తలియ లేదు. వారి సాన్నిధ్యంలో అతనికి లోకమే పట్టలేదు. వారి ఎదుగుదలను సూచిస్తూ వసంతకాల వర్ణన చేళాడు కవి.

తిరిగి వసంతకాల మరుదెంచె గరుత్క్మనకచ్చవిపభన్‌

గరుడి వియత్సథంబున సుఖంబుగ జెక్కులు సాచిపోయెమై

హరువులు పొంచజన్యములు హంసలు ముక్కులుమీటె నందక

స్ఫురదురుకాంతి పుంజములు పుట్రై దిళాభిహతాతపంబులన్‌,

(అవతార. 809.) ఇక్కడ హంస పొంచజన్యకాంతితో వుందనటం వట్టి పోలిక కాదు. నారాయ జావకారాన్ని పాఠకుని స్ఫురణలో నిలిపేమాట. గరుడి, నందకము ఇవన్ఫీ ఆ (ప్రయోజనాన్ని ఆశించి వేసిన మాటలే. ఈ వసంత వర్ణన మాటిమాటికీ చేళాడు కవి.

బొలకాండ ఛీందోవన్తు శిల్చము 6ల్‌

“తిరిగి వసంతకాల మరుదెంచె విరాజిత రాజహంసముల్‌

గరువపు రివిపోయె నడక్షన్‌ ఎ” (అవతార. 848)

“*తైరెగి వసంతకాల మరుదెఎంచెను మాధవుడున్‌ (పళుత్వవై

ఖరిని” (అవతార. 858)

“తిరిగి వసంత కాంమరుదెంచె వినూత్న శిలిిపభాశిథా

హరణము వోలె నొప్పె; జివువాకుం తుళ్టరువల్‌-” (ఆవకార-880) ఇత్యాది వద్యాల్లో కొలగమనం సూపించబడింది.. ఒక్కొక్క. ఏడాదీ థ్రీకామ సాన్నిధ్యంలో వపంకరవమణీయం? గడిచిందని చెప్పటానికి కవి ఎంచుకున్న మార్గమిది. మొదటి పద్యంలోని హంసలు చిరుకూకల్లా ముక్కులు మీటే దశలో వున్నాయి. తర్వాతి వద్యంకో 'గరువపు రివి, రాజిత రాజత్వం సంత రించుకున్నాయి. ఇక్కడి హంన ఎడిగే రామాదులకు సూచకం. ఈ విధంగా ఎక్షిగిన రామాదులు పద్మడెండేళ్ళవారయ్యారు. వదిమూడవ యేడు (ప్రవేశించ గానే విశ్వామిితుడు రాబోతున్నాడు అతడిరాక వీరి జీవికానికొక మలుపు కవి ఈ పం్మడెండవ యేడు గడవటాన్ని మూడు పద్మాల్లో చెప్పాడు ఇక్కడినుంచి కథ అనేక మలుపులు తిరుగుతుంది ఆ దృష్టితో ఇది పరతకుఉత్కంఠ కలిగించే విషయం. కవికూడా ఆ ఉత్కంఠను పోషిస్తూ రచించాడు

“= పదిరెండేడులు వచ్చినన్‌ రఘుసుకుల్‌ _*”

“వవ రెండేడులు సాగినన్‌ రఘుసుతుల్‌ - ”

“పది రెండేడులు నిండినన్‌ రఘునుళుల్‌ = ”

(అవతార 419, 18, 16)

“వచ్చినన్‌', *సాగినన్‌', “నిండినన్‌'.ఇఏ పరిణామ సూచక శద్దాలు. ఈ రెండు పద్య విధానాలు కాల సూచన చేయటంళకోనం కవి తీర్చిన మార్గాలు,

విగ్వామ్మితుడు, యజ్ఞిర ఇార్ధం రామంక్మణులను తోడు తీసు కెళుతున్నాడు. అతడికి రాఎసకలళోనే ఆల స్యమబుంది. రామునికి బలాతిబల వివ్యలనుప దశించా

5మ్‌8ెం5్‌

రికి త్రీమ[దామాయణ కల్పవృక్షము :£ లని కౌశికుడోక ముహూర్తం నిర్ణయించుకున్నాడు. అది దాటిపోతూంది. అది గడవకపూర్వమే రామునికి ధారపోయాలి. అందుకని నడి తీరానికి గబగబా నడుస్తున్నాడు.

వెనుకకు తిరుగడు తజుముచు

జనును ద్వరొయాన విధృతి జనుచో భూభృ

త్తనయలు (తిశిర్ష భుజగగ

మన వల్లన సుందర సుషమా మధుమూర్తుల్‌

• వెన్సకకు తిరుగడు తజుముచు

జనుముని = ”

“ వెనుకకు తిరుగడు తణుముచు

జనియెడు మునిరాజు -”

• వెనుకకు తిరుగక చనచన

జనుదెంచెను సరయునంత -”

(అవాల్య 77, 78, 79, 80). పద్యగతిలో వున్న (దుతత్వం కౌళికుడి అగని వేగాన్ని పాఠకుడి మనస్సుకను సంధిస్తూంది. ఇది చంన చితాలలో కనిపించే ధోరణి. ఉదొహరణకు, వేగంగా షోయే ఒక మోటారుకారును చూపాల్సి వచ్చినపుడు దర్శకుడనుసరించే విధాన మెెకటుంది, గిరగిర తిరిగే చ[క్రాల్ని చూపటం, వంటనే లోవల వున్న వ్యక్తి ఆంగికాభినయాల్ని చూపటం, మళ్ళీ కారు చ్యక(భమణాన్ని చూపటం - ఇదీ ఆ పద్ధతి. అక్కడ ఎలాగైతే తిరిగే చ్యకం వదేవదే చూపబడి (పేకకుల్ణి ఆ వేగంలోకి లీనం చేస్తూందో, కవికూడా ఇక్కడ అలాగే పడే పదే వేగ గమన (వసక్రి తెచ్చి పరితకు కౌళిక గమనాన్ని కనుల కట్టుతుర్నాడు. తి. పట్టుదల నూచింబేవి £

క్షీరసాగర మఠనవేశ అమృతం సిద్ధించేదాకా అవిశ్రాంతంగా పోరాడిన దై త్యాదిత్యుల (ప్రయత్న త్మీవత ఇక్కడి విషయం. వారి (వయత్నాన్ని పద్యం లోనూ, తతృ్ఫలికాన్ని వచనంలోనూ చెవ్పట మిక్కడి శిల్పవిధానం.

టాలకాండ ఛందోవస్తు శిల్పము 67

“చిలుకుచు నుండగా నుదధి క్షీరము చిందిన బిందుంద్భుతం

బులును విచిితరూపములు పొందెడు.” (ఆహర్య. శథర్రి వెంటనే వచనంలో ధన్వంతరి పుట్టుక గురించి చెప్పబడింది. మళ్ళీ అదే ఎత్తుగదతో పద్యం,

“దిల్వకుచునుండగా నుదధిశ్నీరము చిందులు లోకమోహనం

౯ లు రమణీయ రూవములు పొందెడు." (అహల్య. 40) మళీ వచనంలో అపవ్బరల జనన విషయం చెప్పబడింది. వెంటనే పద్యం.

“చిలుకుచునుండగా నుదధిక్షీరము నుర్వులుదేరి యెజ్ఞనౌ

వెలుగులు చిమ్మి.” (అహల్య, కలవ) అప్పుషమృత మావిర్భవించిండి. కలిగిన ఫలిరాలెంత సమ్మోహకరమైనవెనా అమృతం కోసం వారు అపూర్వమైన (పయత్నం చేసి సాధించారు. థలితాలుగా కనిపించిన ధన్వంతరి, అప్పరలు సురాసురులకు కాబట్టలేదు, ఏకా్యగమైన వారి (పయత్నాన్ని ఈ పద్యవిధానంలోని ఒకటే ఎత్తుగడ నిరూపిస్తూంది. గంగావతరణ కథలో సాగరులు నేలను (త్రవ్వినపుడు కూడా ఈ పద్యశిల్బమే పొటించబడింవి. 4. కథాస్తూతానికి అకుకు వేసేవి ;

ఇది నన్నయ శిల్పం. '*ఇది ముని కన్యయేని' *ఇది మునినాథ కన్య యని" అనే రెండు పద్యాలకు విశ్వనాథ చేసిన వ్యాఖ్య ఇక్కడ అన్వయించ బడుతుంది. సాఫీగా నడుస్తున్న కథ ఒకచోట హఠాత్తుగా విరిగిపోతుంది, ఆక్కడ అవాంతరంగా వచ్చిన ఆ విషయం ప్పూర్జికాగానే, కవి సరిగ్గా ఎక్కడ కథాభాగం విరిగపోయిందో అక్కడ అదే ఎత్తుగడతో పద్యం రచించి అతుకు వూదకాదు.

మిథిళానగర స్వయంవరంలో రాముడు విజేత. శివధను ర్భంగం జరిగాక, దళ రథాదులకు ఆహ్వానాలు పంవబడ్డాయి. వారంతా వచ్చారు. అందరూ వచ్చాక యధాజిత్తు వచ్చాడు అపుడు (వ్రక్కన వున్న వశిష్టుని గురించి

68 శ్రీమ్యదామాయణ కల్పపృతము దళరభుడు చెప్పబోయాడు, అంతలో వాకిట ధనురు[గరావం వినిపించింది ఆ చెప్పదలచినదేదో అక్కడే ఆగిపోయింది. సానంద పరిణయ సాధు సామ్ముఖ్య సంభావణముగ బూని వశిక్టు౨ గూర్చి భూపకి ముగ్దుడై పలుక గా నెంచులోన ముంగిఓను భునమేభ గర్హయు గాగ య గా ధానుష్కధనురు[గరావ ధార్జ్యంబు దర్పంబు తోచె (ధను. 889) పరశురామ (వవేశంతో సభ స్తంభించింది. ఆ మహో రూపాన్ని చూసి ఎక్కడి మాటలక్కడే ఆగిపోయాయి. అతడు విష్ణు ధనుర్ధారగా నించిన రాము నికి నమస్కరించి ని్యష్కమ్‌ంచాక గా' సభ కుడుు పడలేదు. అపుడు మళ్ళీ సభలో చలనం వచ్చింది. అందరూ ఒక్కసారిగా ఊపిరి పీల్చుకోగలిగారు. కథలో ఈ పరఖరాముని రాక ఆవాంతరం. ఇది గడిచాక కథ మళ్ళీ అరంభ మవుతూంది. డిసిని మరో విధంగా చెబిజే తెగిపోయిన కథాసూ[(తం ముడిపడు తూంది. కవి ఇక్కడ పద్య రచనలో ఆ శిల్బం చూపాడు. మళ్ళీ అదే (పారం 'భంతో' విరిగిన కథకు ముడివేకాడు. (ప్రాణఎబులందున నర్వభారంబు వాసీ తేలికగ తూశీగవలెన్నైన మేనితో (బేకుతో గాంచి జనకు సానంరపరిణయ సాధు సామ్ముఖ్య సంభాషఐబముగ బూని వళిష్టుం గూర్చి భూపకి ముగ్ధుడై పలికె (కళ్యాణ, 9) (ప్రారంభవద్యం *సానంద పరిణయ అని ఆరంభమయింది. మలివద్యంలో ఆదే పాదం (వసక్తమై సభ మీ పూర్వ స్థితిలోకి చేరుకుంది అని వ్యంజిఎపబడు ,తూంది. కళ్యాణ ఇండంలో ఇదే శిల్పం మళ్ళీ (పదర్శింపబదింది. వివాహిళులె న రాఘవులు అయోధ్యాముఖంగా (ప్రయాణం సాగించారు, కన్చుగిడి జనకాదులు రథా శ్యగజ వృషభరాజ చ[క్రళథ చరణ జవా

బాలకోంద ఛందోవస్తు శిబ్పము 69 తిగమన విధూత రూ?

స్థగిత వియడ్విధి కానతంబుగ నడచెన్‌ (కళ్యాణ. 115) ఇలా నడ.స్తున్న రథాలను ఆహల్యా[శమం వద్దకు పంపుమని రాముడు కోరాడు. రథాలు ఆగమం మీదుగా మళ్ళించఒడ్డాయి. ఆక్కడ అవాల్య ఇచ్చిన ఆతిథ్యాన్ని స్వీకరించి, తిరిగి వారందరూ అయోధ్యాముఖంగా (వయాణం సాగించారు. అపుకు ఇదే పద్యం [వ్రాయబడింది - కించిద్భేదంతో.

మగడ నడక యంది రథా

శ్వగజ నవృషభరాజ చ[క శఫ చరణ జవా

తి గమన విధూత ధూ

స్థగిత వియర్వీధికానతంబుగ నడచెన్‌ (కళ్యాణ 189) ఆయోధ్యాగమన మన్నది (పధాన విషయం. అహల్యా దర్శనం అవాంతర విషయం. కనుక (పధానకథ ఒకసారి విరిగి మరీ అతుకుశడుళూండి. దానిని పవ్యంలో ఇక్కడ (పదర్శించాడు, కవి,

5, ప్మాత మన న్తశ్ర్వనూచన చేసేవి ;-

కల్చవృక్షంలోని పరకరాముడొక విలక్షణ వ్యక్తి. ఆతడింతలో ఆనం దిసాడు. అంతలోనే ఆవేశపడిపోతాడు. అది అతడి మన సత్త్వం.

[కుద్ధుడై ప్రవేశించిన పరకరాముడు, మిథిలా సభలో రాముడిని సమీపించి “శివధనుర్భంగంతోనే నువు వీరుడివనుకోకు. దీన్ని ధరించు, చూద్దాం అని వెష్పవ ధనుసు నిచ్చాడు. అక్కడి పద్యాలు వరుసగా ఒక ళారూలం, ఒక స చి కందం, ఆ పైశ ఒక వచనం వున్నాయి,

(పాజీరంబలె విచ్చిపోయను ధనూవాజంబు మంజూవలో

గోడాడం బనిలేదు వేజధనువున్‌ ఘోరంబు నే దెచ్చితిన్‌

నే జెల్దా యిది యెష్కవెట్టి శరమున్‌ నింవన్‌ వలెన్‌ నించినన్‌

శేజాతక్‌ కకడీయు కొర్యరీథవానేక ట్రీ యొపై కుల్‌

0 థ్రీమ్మచామాయణ కల్పవృషము :

అప్పుడు వీర్మళ్లాఘమ్మున

కొప్పుగ నే ద్వంద్వయుద్ధ మొశంగెద నీకన్‌

దెప్పరము ధనువు గుణమును

గొప్పున సంధించి యమ్ము(గూర్చి విడువుమీ వ. అనినంత దీన వదనుండై దళరథు౨డు [పాంజలించి

వరళుకాముఐ౨గాంచి యిట్లనియె (ధను. 488,224, ౨5)

ఇదంఠా పరజరాముడు సృష్టించిన భయానక వాతావరణం. అతడి (శోధం ముందు ఎవరి అర్థింపూ పనిచేయలేదు. ్రీరామునితో మాట్లాడటంలో ఆతడు (క్రమంగా మెత్తబడిపోయాడు కోపాన్ని మరచి కోరికోరి తానే తన కథను చెప్పుకున్నాడు. ఈ కథలో లాను క్ష్మతియ సంహారం చేసిన ఉదంకాన్ని వివరిస్తూ మళ్ళీ కోప్పడిపోయాడు. భ్రీరాముడు కతియుడన్న స్ఫురణ కలిగి వుండాలి. అపుడన్నాడు.

తాదృక్కాంతిపరున్‌ ననున్‌ విదళిత (త్యషావగాసంబుగా

సి దోర్జండము పిల్ళె యుద్ధమునకున్‌ నీవెంత వీరుండవో?

కాదా యీ ధనువెత్తి యొత్తి శరలక్యంబేయుమే జూచెదన్‌

దోదుమ్మిన్‌ విదళింపుగా శివధను(ర్టోహీ! రఘూ త్తంసకాః

అప్పుడు వీర్యశ్లాఘ్యున

కొప్పుగ నే ద్వంద్వయుద్ధ మొసగెడ నీకున్‌

దెప్పరము ధనువు గుణమును

గొప్పున సంధించి యమ్ము6 గూర్చి విడువుమీ!

వ. అనివంత ్రీరామచర్మదుం డిట్లనియె.”

(కళ్యాణ, 472, 78,74) పరవరాముడు ఆవేశంతో మాట్లాడినపుడు ఏ మూసలో పద్యాలున్నాయో ఇప్పుడు రెండవమారు కోపం తెచ్చుకున్నప్పుడూ అదే రీతిలో వున్నాయి. పరవాముడి మనస్సు కుడుటవడబోయి. తిరిగి మొవటికి వచ్చింది. ఇడి అతడి మనసు రాముడి సాన్నిధ్యంలో ఎంత డోలాయమాన స్థితినందుకుందో తెల్ళుతూంది,

బాలకాండ ఛందోవస్తు శిల్పము ణి కధలోని (వధాన ఘట్టాలవద్ద ఓకే రకపు దాక్యవై ఖరి చూవటం విశ్వ నాథ చేసిన మరో (యోగం. గంగావతరణ కథలో ఇది సృష్టనువుతుంది. గంగకథ (పధానంగా నాలుగంచెలమీద సాగింఏ,

1. హయసంపాదనక్రై వెళ్ళిన సాగరులు కపిలుని చూసి అతడిని హర్తగా అనుమానించి కోపించటం. వ కపిల (కోధాగ్నికి ధస్మమైన సాగరుల బూడికుపష్పల చూసి అంథ మంతుడు శోకించటం (తరువాత సాగిన తపన్స్నుకిది వీజం))
2. భువికి డిగిన గంగావాహినిలో తప్తులె, శప్తులై నవారు విముక్తి-పొందటం (ఇది గంగ మహిమను సూచించేది) శా 4, పాఠాళం చేరిన గంగాాసవంతి బూవికుప్పల తాకి సాగ రులు త్తమలోకాలు పొందడం, ఇవి నాలుగు (పధానభట్టాలు. వీటిలోని (పథమ ఘట్టం చేత కథలో మలుపు ఏర్పడింది. వారి అనుమానం అలా లేకపోయి వుండింటే, కథ మరోలా వుండి వుండేది. కనుక, ఆ చేష్టకు కథలో (ప్రాముఖ్యముంది. కవి దీనిని నూచిస్తూ? ఈ సాగరుల కోపాన్ని ఏ వాక్యవైఖరిలో రచించాడో అదే వైఖరిని తర్వాతి ఘట్టాల్లోనూ రచించాడు. వరుసగా ఆ పద్యాలివి. 1... “పెనుబయలై [కధానయన భీకరులై సగరాత్మజుల్‌” (ఆవాల్య, మ. £, “లఅలిపిరుల్తె మరుచ్విధుతమై చిజబుబూవి పొరల్‌ వెలార్చుది బ్బలు-” (అహల్య త్‌0
3. "నాక నివాసులే ళపికులై ధరజాజీశవారు...” (అహల్య, 894)
4. _“అణువదివేల రాజసుతులదుక్టీతదేహులు తై జసంబులై 'మెఅసెడి మేనులంొ (ఆహల్య* శీ0') ఈ నాలుగు పద్యప్రారంభాల్లోనూ ఐత్వాంతమైన సమాసాలుండటం గమనించదగ్గది. సొగరుల కోవమే తర్వాతి కథకు హేతువు కనుక, వారి దుడుకుదనం ఏ పద్ధతిలో సూచించబడిందో తక్కిన మూడు ఘట్టాల్లో అదే వద్ధతి పాటించబడింది. (ప్రధాన ఘట్టాల్లో సమాన నిర్మితిగల పద్యాల్ని మంటప స్తంభాల్డాగా నిల్బటం కథకు అంద౦,

ఛందళ్శిల్పం

కవి తన మనోగత భావానికి తొడగే పరివేషం పేరు భందస్సు. జార శిల్చి ఆయిన కవి ఏ రన(ప్రకటన కే ఛందోగతి నెంచుకోవాలో తెలిసీ కావ్య సౌందర్యానికి నగిషీలు పట్టి రగద్ధగాయమానంగా (ప్రకాశింప చేస్తాడు. కాసించ గల (వభువుకు సేవకు! లాగా సమర్థుడైన కవికి ఆయోగ్యవ్మత్తాలు కూడా పరమ (పయోగ్యాలవుతాయి. ఇద కవిశ క్షి ఇలా కవిలోని మహా౭ల్పి లక్షణాన్ని (ప్రాబీనులు గుర్తించారు, ఛందోవరంగా కవికున్న ఈ జ్ఞార్భత్వమే అతడిని నిపుణవంతుని చేస్తూంది.

మహాకవృల రచనా విధానం భిన్న భిన్న ధోరణులలో వుంటుంది. అనంత ముఖాలుగా సాగే రచనా విధానంలో వృత్త [పయోగదక్షత కూడా ఒకటి. కల్ప నృక్షంలో విశ్వనాథ విశేష వృత్తా లెన్నింటినో _పయోగించాడు. సంద రృంలో వుండే విశేషాన్ని పురస్కరించుకుని కవి వృత్తాల్ని ఎంచుకుంటాడు. “వృ త్తము వాడినచోటనెల్ల నర్ధమో భావమో విలక్షణముగా నుండవలయును. కధ మాజుట, కథలో నొక భుట్టము (వత్యేకత మొదలయిన (వయోజనము. ౦ పేక్షించియే (వ) వృత్తమును మార్చును" అని విశ్వనాథ దృస్పి,

విశేష వ్యత్తాల [వయోగంలో ₹ెండురకాల మార్గాలు అను సరింవ౬డ్డాయి. ఒకటి వృత్త నామాన్ననుసరించి ఆయా సందర్భాలలో (పయోగించటం. ఉదా వారణకు వెన్నెల వర్ణనతై *“చందికి, గజవర్ణన కై “గజవిలసితం', తెల్పవారఓం గురించి చెప్పటానికై *వభాతంి ఉఅర్యాద వ్పత్తాలు ఈ వర్గానికి చెందినవి. (ప్రభాత వృత్తవిషయంలో వున్న విశేషమంతా వృత్తనామమే లోకంలోని అనేక సంఘటనలలో లెల్లవారటమూ ఒకటి. దానికి (ప్రత్యేకత లేదు, కానీ, ఒక అవ లొారమూర్తి ఏ రోజు జన్మిస్తాడో ఆ రోజు తెల్లవారటం ఒక విశేష సంఘటన. థ్రురామ జననమైనరోజు తెల్లవారటం లోకానికొక పర్వదినం. ఈ విశేషాన్ని పురస్కరించుకుని కవి ఇక్కడ విశేష వృత్ర [ప్రయోగం చేస్తాడు వృత్త కానక కేశ వీశేషాంళం సూలీంవబడుతుంది, ఇదొక వద్ధి,

బొాంకాంద ఛండోవస్తు శిల్పము ౯8 ఇక రెండవ వద్ధతిలో వృత్తనామం కాక, వృత్తగతి ననుసరించి (ప్రయో గించటం వుంటుంది. భిన్న మనోభావాల గరించి చెప్పటానికి భిన్నగతులు గల ఛందస్సు ఆవనరమవుతుంది, గేయగళతిలో నదచే “తస్వి" వృత్తంలో జోలపాట, రెండు సమాన థాగాలే కీకృళమైన “ఇ్మాహారి వృత్తంలో రాముని సమన్వయ మండిన మనస్సు, ఇత్యాది విషయ వివరణకు ఆయా గతుల కనకూంమైన ఛందో భేదాల్ని ఎంచుకున్నాడు కవి. మరో దృష్టితోచూస్తే,పారకుడి [భ్రమాకల్పనకు విశేషళండస్పాక సాధనం, అభావాన్ని (పచ్చన్నం చేయటానికి కవి ఒక్కొసారి విశేష వృత్త (పయోగం చేస్తాడు, దినిలో వున్న అ(వసిద్ధ గమనంచేత సామాన్యాంశం కూడా విశేషంగా స్పురిస్తుంది. నిజానికి విశేషం వృత్తంలో వుంది తప్ప, విషయంలో లేదు, అందులోని గమనభిన్నత చేత విషయం కూడా కొత్తదనాన్ని సంతరించు కుంటుంది. విశ్వనాథ ఈ విషయాన్ని గుర్తించాడు. లక్కఇంటిలో పాండవులు మరణించారని జనులనే మాటల్ని నన్నయ మర్యాక్కలలో (వాసిన విషయాన్ని విశ్వనాథ విమర్శిస్తూ అన్నాడు: “ఇచట మధ్యాక్క్జనువాడుట వృత్తాచిత్యము. ఈ జౌచిత్యము భిన్నవృత్త మగుఓచేత మా[తమే సంపాడింపబడినది. పాండవులు చనిపోలేదు. చనిపోయిరని యందరు ననుకొనుటకు వీలయిన స్ధితి ఇది యొక విలక్షణమైన పరిస్థితి. దానికి విభిన్నమైన వృత్తము.” దీనిని బట్టిభిన్న వృత్త (వయోగం చేత కూడా వృత్తాచిత్యం పోషింపబడవచ్చునన్న దృష్టి విశ్వనాథ క్ష కున్నట్లు స్పష్టమవుతూంది, ఈ దృష్టితోనే ఆయన ఛందళ్శిల్ప (పవర్తకు డయ్యాడు: ఛందస్సు దానంతట అడే ఒక శిల్పం. అది సృష్టించే భిన్నగతుల చేత ఛందోమార్లమే రమణీయంగా వుంటుంది. ఆధునిక చిత్రకళలో వర్ణం (60100) చేత చ్చితకారుడు (ప్రభావం (66660) చూపుతాడు. ఇందులో వస్తువు ఏమిటన్న (పళ్న వుండదు. రంగులే అతనికి వస్తువులు. వర్ష నంగితం (001049 57891007) పాడే చ్మికాలన్నీ ఈ కోవలోనివే 3 ఛందస్సు కూడా ఇలాం టిది. అందులోని శబ్దగతి పొఠకుడిలో ఒక విలక్షణమైన అఆసుభవాన్ని కలిగి స్తుంది అయ్యగాహి, కవిరాజ విరాజితం లాఎటి వృత్తాలు కేవలం వాటి గతిచేత జూడా కఠితకొక అనుకవాన్ని కఠిగిందగలతిగినవీ, ఎళాగ్లైతే కర్ణమే కాకాని!

క్త శ్రీమ(ద్రామాయణ కల్పవృషము : వస్తువో అలాగే కబ్దమూ కవిత్వానికి వస్తువయించి. అర్ధంకంటె శబ్దమే ముందుగా నిల్చి అక్కడి విషయాన్ని విశదం చేసిన సందర్భాలన్నాయి. ధను రృంగ ఘట్టంలో “నిష్టా వర్షదమోఘ'* లాంటి పద్యాలు శబ్ద వెధాన్యత వున్నవి, శబ్ధమొక సంగితస్వరం. వాటి కూర్చుచేత కవి సంగీడొలాపన చేస్తాడు. (ప్రస్తుత విషయ సిరూపణకు (కింది పద్యోదావారణ మ్యవపస్తుతం కాదు.

జయగోవింద! ముకుంద! చ్మ్యకథధర! కంసద్వేషి! సా(రాజితీ

(పియ! నారాయణ! కౌస్తుభాభరణ! కుంభ్మిఠాబపారీణ! కా

శియ దోర్చఘ్న! వతంగవాహ! వనమాలీ! కృష్ణ! వైకుంఠ! శౌ

రి! యళోదాత్మజ! ధ క్షవత్సం మురారీ! గోపికావల్లథా [8 ఈ మేల్కొల్చ్పు పద్యంలో కవి ఎంచుకున్న వస్తువేమిటి? పద్యం మొత్తం సంజోధనలే. నాదాత్మకమైన శద్ధాలతో కూడిన ఈ సంబోధనలు సంగితాన్నాలా పిస్తున్నాయి. అర్థదృష్ట్యా పద్యంలో భి వుంది. కానీ, శబ్దదృష్టితో చూస్తే కలిగే సౌందర్యం ఈ సద్యంలో అర్ధదృష్టితో కనిపించదు. అంటే అర్హంకంచె శబ్ధిమే (ప్రాధాన్యం వహిస్తూంది. శబ్దం ఏ అనుభవాన్ని (పసాదిస్తూందో అదే పద్యార్థం. కవిత్వంలో శబ్దం నిర్వహించే ప్యాత అర్జానికి మాధ్యమికంగా వుండ టమే కాదు.దానంకట అది ఒక అనుభవాన్ని [పసాదించగలదుకూడా. పె పద్యం దినికొక (వమాణం.

(వబంధాల్లో, కావ్యాల్లో కవులు అబిదారురకాల వృత్తాల కంటే ఎక్కు వగా (పయోగించలేదు కనుక, వారి రచనా విన్యాసాలన్నింటినీ వాటిలోనే నిబంధించారు. కల్చవృష్షంవద్దకు వచ్చేసరికి ఆది మహేతిహాసం కనుక, విస్స్పృత మైన నేపథ్యం (0౮19729) పై మానవ స్పందనలను చి్మతించాల్సి వచ్చింది కనుక, విశేష వృల్తాం నెన్నింటినో (వయోగించవలసి వచ్చింది. వీటి శిల్చాను కీలనంచేత కథాగతికి అవి ఎలా తోడ్చడ్డాయోకూడా తెణుస్తుంది. దాదాపు ఏడు వందల యేళ్ళ తరువాతి ఇంత విస్రత సంఖ్యలో విశేషవృత్తాలు [(వయుక్త మయ్యాయి,

విశ్వనాథ (ప్రయోగించిన విశేష వృత్తాల్లో మధ్యాక్కణకొక పత్యేక స్థానముంది. ఈ వృత్తాన్ని సహ్మస్రాధిక ముఖాలుగా ఆయన భాసింపచేశాడు.

బాలకాండ ఛంచోవస్తు శిల్పము ౯7/5 ఈ వృత్తలక్షణం తెలుగు వాక్య ధోరణికి సన్నిహితంగా వువటూ, తెలుగువాడి మాటలకు చక్కగా ఒదుగుతుంది, ఈ వృత్తగమనంలో వున్న సిర్వేగ లక్షణం చేత ఇవి ఆలోచింపజేస్తాయి. కథాకఠనానికీ, సంభాషణకూ ఒదిగినట్లు ఈ వృత్తం వర్ణనలకు ఒదగదు, కనుకనే, కథాదృష్టిగల విశ్వనాథ వీటిని కావ్యస్థం చేశాడు. (ఈ వృత్తం గురించిన చర్చ అనుబంధం - 1లో చేయబడింది).

పాద సూచికలు:

శ వశసం2ల. 2010007 వేసిన 0001 0 ళం గెంంక* 1042109 శేశ2 16100 వేసిన 311010 5006276 09 2 ఇష1€6 కళ0ంచ94ే, ఇతడే వేసిన 500౯60 2౯1596 00౫0081609 అన్న చి(కాల్లో వర్ణమే వసువుగా వుండటం గవనించవచ్చు.

చూ. 18,16,17 చ్చికాలు పు 205, లింంంళ10ం:3 స ఇషం కం?

9, పారిజాతాపహరణం; నంది తిమ్మన : £-56 ప

ల. తిక్కన కాలం 18వ శతాబ్ది విశ్వనాథ కాలం 20వ శతాబ్ది, వంత లేదన్నా ఇద్దరికీ మధ్య 7 శతాబ్దులు గడిచాయి. తిక్కన స్త్రీ పర్వంలో విశేష చృందస్సుల (వయోగ౦ తర్వాత, నీ అంతవి_సృృతంగా, అంతకంటె ఎక్కువ వృత్తాలను కావ్య్మవయోగంలోకి తెచ్చాడు విశ్వనాథ,

అ జ్జ మహాక్కర ఇడి దేశ్ళఛందం. పంచవిధాక్కరలలో పెద్దది. “మహి శబ్ద ఆక్కర లలో రీని పరిమాణ వైశాల్యాన్ని సూవించే మాట. కవిజన్మాశయకర్త దీనిని “పెద్ద అక్కరి అన్నాడు. అక్కర అంటే ఆవషరవని ఆర్థం, వంచవిధాక్కరలలో ఎక్కువ అక్షరాలుగల రందమిదే కనుక “పెద్ద ఆక్కుర' అని సంకేతించబడి, తర్వాతి కోలాలలో అదే కాళ్వుతనామంగా నిలచిపోయి వుండవచ్చు. అక్షరవమాణాన్ని బట్టి అక్కరల నామనిక్లేశం చేసి వుండవచ్చు. దీనికి సాక్ష్యంగా “అల్బాక్క-రి అన్న ళందంలో అతి తక్కువ అఆక్షరాలుండటం గుర్తించాలి. వాక్యవిన్యాస వై ఖరినిబట్టి ఇవి వర్ణనాత్మక విషయాల కంటె సంభావ ణాత్మక విషయాంకు ఉచితంగా వుంటుంది. బాలకాండలో వున్న రెండు మహా క్కరలూ సంభాషణకే (ప్రయ్యుక్తమయి వుండటంచేత కవికి కూడా ఇదే అభి (ప్రాయమున్నట్లు భావించ పీలున్నది. మాధరాపతి సుత ధరాసుత మీరు మన్నింతు రేని మీక గోడళ్ళు భూదరేం[దులు బాహుళాలులు మీకు( బు(తికా రత్నమ్ము నిచ్చెదము సౌధుమూర్తులను (గహింపుండు రససాధులు పానకాల కావళ్ళు సిధువుల్‌ గొని యనుమకించిన మీకు సీ తమ్మ నర్పించి పుచ్చెగదము (ధను. 858) 4 పాదానికి | సూర్యగణం-౧6 ఇంగద్రగణాలు -౧1 చందద్రగణం +కొమ్సుక నాల గుపాదొఅ:ంటాఎని, (త్రరిపౌడంకో 85క గణాద్య కఠందికి,

టాఐకాండ ఛందోవస్తు శిర్చము గాగ ఓసి ఓసి యయోధ్యరామయ్య రానొక్క విల్విజిచి చందిరపు బొవ్మ కోసము త్తెమ్ము( గొని తెబ్చినాడంఓ! కోడళొక్రే తమ్మి చ నే సారి నల్వురును రాసుల్సై పున్నెములు గుంపురై మూ+గిరాజుగారి వరించెనయవె కొమ్మ యోసి రావె రావే యంచు మూగినారూరి ముర్తెదువ లెల్లరును (కళ్యాణ, 18) దశరథాదులు మిథిలానగరపు పొలిమేరల్లోకి రాగానే అక్కడిక్‌ ముందుగా వచ్చిన గౌతమాదులు వీరికి స్వాగతం వలికారు. ఆ పలుకులీవి. ద్యావా పృద్వీ స్యకూపుల్తై న ఛ్రీరాముడికీ, సీకకూ వివాహమనేది మహావిషయం వారి వివాహ మొక వేడుక. దాని గురించి మాట్టాడే (పత్యకరమూ విలువయిందే. ఈ మహాక్ష రాలే ఇక్కడ మహాక్కరలు అయ్యాము. తొలి పద్యంలో *ధరా" శబ్దంలో ఒక చవమత్కారముంది. ధరాసుత అంటే సీత. ఇక్కడ జనకుడు ధరకు పతి.రాజు, అంటే ధర ఈయన సతి. ఈ పఠీసతుం పరచు పవిత్ర సంకానమీ సీత, ఇది శబ్ద చమత్కారం. సీఠ నాగలికొజ్టుపు తగిలి లభించిన సంతానమే అమినా, ఆమెను తన తనుజగా జనకు డాదరంచబాడని ధ్వని, వివాహితులైన. సీవారాములు అయోధ్యకు తిరిగి వెళ్ళగా అక్కడి (ప్రజలు పట్టరాని ఆనందాన్ని బట్టబయలు చేశారు, ఆ స్పందన రెండవ పద్యం, “ఓసిఓసి' అన్నది సంబోధశ, సంభాషణల కనుకూలమైన ఛందంలో జనుల కోలాహలం రచింపబడింది. (ప్రారంభంలో ఒక సూర్యగణం మ్మాతమే లక్షణ రీత్యా నిర్ణేఃంప బడినా, రచనరీత్యా “ఓసిఓసి అని 80డు సూర్యగణాలున్నాయి, సీకాస మేతుడైన శ్రీరాముని వలశ సూర్యవంశం డ్విగుణిత యశన్సంపాదక మవుకుందన్న చమక్కారం ఇక్కడ కలుగుతుంది. రండు పద్యాల్లోనూ, 1, 8 పాదాఎకుః; 2,4 పావాంకు ఆంకఠ్యాను [ప్రాస పాటించబడింది. (“కోడళ్ళు కావళ్ళు; ఇచ్చెదము, పుచ్చెదము ఇక్యాది) ఈ విషయం లాక్షణికులు నిక్హేశించలేదు. ఈ అంత్మపాసల వలన పద్యం రగడ స్వరూపానికి చేరువబింది. పైగా పకనంలో ఒక సొగసు వస్తూంది. అంక్యాను (ప్రాస పొటించాల్ళిన రగడల్లో పాటించక పోవకమూ, ఆ నియమంతేని మవోక్కరఎలో పొదించడమూ కవి నిరంషళ ర్వాన్ని (ప్రకటించే విషయాలు,

భుజంగ విజ్బృంభితం”*

ఈ వృత్తంలో పాదానికి 26 అతరాలుండగా, అందులో 12 గురువు లున్నాయి, [ప్రారంభంలోనే వరుసగా ఎనిమిది గురువులు (మ-మ-త)న్నాయి దీనివలన పద్యగమనం భారంగా వృంటూంది. వీటి తర్వాత వెంటనే వరుసగా పది లఘువులుండి, గమనంలో ఒక వేగం సిద్ధించి, పద్యం పరుగులిడుతుంది. చివరలో గురులఘువుల కలయికచేత ఒక సమగతి (ప్రాప్తించింది. మొదట గుర్వాధిక్యతచేత ఆరోహణం, తర్వాత లఘువుల విస్పృతిచేత అవరోహణం ఉంది. ఈ ఎగుడు దిగుళ్ళుగా పరచుకున్న పద్యగమనం చంచలించే మనస్థితికి చక్కని వ్యంజకంగా వుంది.

బాంకొండలో ఈ వృత్తం రెండుసార్లు (పవయుక్రమయింది. మేధాళ్వుంతో రేయిగడిపిన మరునాడు కౌసల్యాది సతులకు యజ్ఞకర్మ లొనర్చట మీ పద్యంలో చెప్పబడింది. రెండవది, రావణునిగురించి కొశికుడన్న మాట,

పొంస్త్య (ప్రోద్భుతుండా రావణుడు

దితిజ కులపతి (బ్రహ్మదతత్త వరంబులన్‌ దై9లోక్యంబున్‌ బాధించున్‌ భూత వితతి

బెగడుకొనంగ దైత్య సెశ్య భయంకరుం డాలోచింపన్‌ వాండే యజ్ఞాయతన నిరత

కుపిళుండు నాకరాజ విరోధి వా డాలంబంబై యజ్ఞ ధ్వంసం బనుమతి సలి

పెదరు దురా(గగ్రవానత దర్చుల్తై (అహల్య, ర్‌6్ర)

• ఇడి ఉత్కృతి చృందస్సులో పుట్టిన వృత్తం, పాదానికి £6 అక్షరాలు.

గణాలు; మ-మ-త-నంన.నంరంసం లగ, యత్తి స్థానాలు: 9వ, 19వ అవ రాలు, [పాస నియమముంది.

బాలకాండ ఛందోవస్తు శీల్చ్పము "0

రావణునిగురించి దశరథునితో కౌశికడన్న మాటలివి. తాను వచ్చింది రక్షకోసం. యజ్ఞధ్వంసం చేస్తున్న దితిజకులాన్ని దూరం చేయుమని, దానికి థ్రీరాముని పంపుమని అడగటానికి వచ్చాడు. తన స్థితిలోని కష్టం అవతలివాడికి తెలియాలి, పద్య (ప్రారంభంలోనే సంయు కొడషరాల క్లిష్టత వుంది. *పౌలన్త్య (ప్రోదూతి అన్న నసమాసంలోని గాఢబంధం ఓతో (పదాయకమవుతూంది. రావణుడెంత భయదన్ఫురణ కలిగిస్తున్నాడో వక్త వాగ్ర్వైఖరిలో బయల్పడు తూంది, గురు బాహుళ్యమున్న వృత్తంలో, క్లిష్ట సమాసాలద్వారా ఆ వైఖం స్ఫురింవచేయబడుతూంది,

ఇ తేని పంచచావురం”

ఈ వృత్తంలో పాదానికి రి అఘున్పలు, 8 గురుపులు కావటంచేత, సమాన సఎఖ్యాకమైన వీపి కలయిక చేత పర్మగతిలో (దుతమూ, విలందితమూ సమన్వ యింపబడిన మధ్యగతి ఏర్పడింది.

బా.కాండలో ఈ వృత్తాలు అమిదుచోట్ల (పయు క్రమయ్యాయి.

పే. ఆశ్వుమేధ (ప్రారంభ డినాన యాజకుల పోమఐ౨ (ఇష్టి-838) £. యజవపేశ యాజకుల ఆగ్ని సవం (ఇష్టి-! [4) నే అవానీ లు 8. కాంత, బుషశ్ళంగులు తిరిగిపోయేవేళ రాజు, రాణుం దుఃఖాన్ని

సుమ్మిత అనునయించటం. (అవతార, 151)

4. అవకార ఖండాంత పద్యం - కవి శిపస్తు3, (సంస్కృత పద్యం)

(అవతార 1926)

ర్‌, కళ్యాణ భఖండాంత పద్యం - కవి శివస్తు3] (సంస్కృత వచ్యం) (కళ్యాణ, 502) ఇక్కడున్న విశేషమేమంటే, [ప్రయోగించిన అయిదు పద్యాల్లో మూడు సంస్కృతమే కావటం, శిరస్పురావశీ సరిచ్చుది స్టికి పశీతలా థి ధురాధర ద్వియద్ధరి ద్విధు స్టిరా రసాతలా! యురు (పళశాంతి మూలకంద! యోగి హృత్పరాయణా! విరావ సర్వలోకళుంద! శ్వేత పర్వతాయణా! (ఆవకార, శ2త్ర ఉ ఇది అష్టిచ్భందం నుంచి పుట్టిన వృత్తం. పొనానికి 16 అవతషరాలు; గణామి - జ-రంజఎర.జంగ, యతిస్థానం :; 10వ ఆక్షరం, (పాస నియమముంది.

దాలకాండ ఛందోవస్తు శిల్పము త్ర! ఇది అవతార ఖండాఎత సద్యం. జగణ పుష్టిచేత పద్యం కదం తొక్కు చూంది. ఉవ్వెత్తుగా ఎగసిన ఆ భ క్ర్యావేశం పాదాంక్యాన్యుపానచేత ఒక లాలి త్యాన్ని పొందింది, తృతీయ; చతుర్ధ పాదాల్లో పాదానికి విరానుం కలిగించి, (వతి విరుపుకూ తర్వాతి వాదంలో అంత్యాను[ప్రాస పాటించాడు కవి, ఇది (శకిమాధుర్య హేతువె, స్తోత లక్షణాన్ని పుణికి పుచ్చుకుంది. అపార సత్కృపా పయోధి! యాత్మవస్తు సారచీ! యుపా$నా సమస్త సతృథోప జీవనాకృతీ! తవద్విషచ్చటాశిరోధి త్తలోక సేవధి! కృపా (నణిత భక్తపాప కీలికా నిరాకృతీ! (కళ్యాణం 809) ఇదికూడా పరమేశ్వర స్తుతే. 'ఆపార*, “పయోధి వంటి జగణాల చేత ఆ ఈశ్వర కారుబ్య హేతువుగా కవి పొందిన ఆవేశం పద్యంలో _వతిఫలటస్తూంది. “ఆత్మ వస్తు సారథి అన్నమాట ఉపనిషన్మూలకం పద్యంలోని అను ప్రాసలు స్తోత లక్షణాన్ని కలిగిస్తున్నాయి. మొదటి పద్యంలో (ఆవకార, క268) నిర్మాణరీత్యా (వథమ ద్వితీయ పాదాలు, తృతీయ చతుర్జ పాదాలు ఒకటిగా వున్నాయి. మొత్తం పాదం ఏక సమాసంగా సాగి, అంత్యానుప్రాసలతో కూడి ఉండటం. రెండు పాదాల్లోనూ జరిగింది. తృతీయ చతుర్ధ పాదాల్లో ఒక్కొక్క పాదం రండు సమాసాలతో రెండు సంజోధనలుగా వున్నాయి. తృతీయ పాదంలోని రెండు సంబోధనలకు చతుర్థ పొదంలో సరిగా అను్ముుపాసలు వేయఃడ్డాయి- రెండవదిగా ఉదావ్భాతమైన నద్యం కూడా (కళ్యాణ. 802) ఇదే తీరులో వున్నా, పాదాల స్థానంలో కించిత్‌ ఖీనముంగి. అవకార ఇండాంత పద్యం ఇలావుంది ; క 9 1468400 14+ |(పకీతలా! ఇం, ంరసాతలా! +*+కంద!. ,.హృత్పరాయణా! 5% 8.6

రఫీ ఫ్రీమ[(దామాయణ కల్పవృక్షము శ్రి కళ్యాణ ఖండాంత పద్యం ఇలావుంది : = 44 + పయోధి!.**,.,సారధీ! ఆ5 6654664446, , ఆకృతీ! == +కిరోధి 1,4. సేవధీ ! ఇ 2166868660 142644, ఆకృతీ! పె రెండు పద్యాల్లోనూ నిర్మాణం ఒక్కటే. పాదాల స్థాన విషయంలో మొదటి పద్యంలో 8, ఉ పాదాల నిర్మాణమే తర్వాతి పద్యంలో ]1, 8 పొద స్థానాల్టో వుంది. పందచామరమనే నామాన్ని పురస్కరించుకుని బాలకాండలో ఈ వృత్తంలో ఐదు పద్యాలు మ్యాతమే రచించటం చమక్కారం.

నీఖరి ణి

“ఉవపన్న పరిచ్చేద కాలే శిఖరిణీ మతా" అని క్మేమేందుడు పేర్కొ న్నాడు. ఉపసంహారంలో ఈ వృత్తిపయోగ ముచితమని తాత్చర్యం. దీనిని (వయోగించిన మవోకవి తిక్కన కూడా రచించిన ఒక్క శిఖరిణి వృత్తాన్నివి అశ్వాసోవ సంవోరంలో నిబద్ధంచేసి, వృేమేందుని అభ్మిపాయాన్ననుసరించాడు. ఈ మార్గానుగామి ఆమిన విశ్వనాథ దీనిని కాండాంతంలో ఖఐడాంత వద్యంగా రచించి జొచిత్యం పాటించాడు. “శెఇరిణ్యా సమారోవోత్‌ సవాజె వోజసః స్టితిఃల అన్న వాక్యాన్ననుసరించి, ఆరోవాణగ తిగ ల శిఖ8జికి ఓజోగుణం సహజమని గుర్తించాలి. పరమేశ్వరునిపట్ట గల [పేమావేశంతో భక్తావ్యేశంతో చేసే స్తుతిలో ఓజస్సు వుండటం అఆసహజం కాదు.

ధృకాంభః పూతాకృత్యమర తటినీ తీర సుగృహీ!

నిఠాంత వ్యావల్లన్ని జ భజన కృన్నిత్యవిరహి!

కృఠాంత (ప్రౌధాజ్ఞా నిరసన కళాళకేళి జటిలా!

(శతి ్యప్రామాణ్యాత్త |పకటతర తేజోఒచ్చపటలా!

(కళ్యాణ, 800)

చిక్కాని పాలమీగడలాంటి శ్రీష్ణ బంధంలో సమాస రచన చేసి విశ్వనాథ పద్యానికి బరుపూ, సొగసూ తెచ్చాడు, (ప్రాదాంకాల్లో (పతి రెండు పాదాలకు అను [పాన పాటించి, పద్యంలో లఅలితగతి సృష్టించాడు. పద్య స్వరూపంలో గాంభీర్యమున్నా, స్వభావంలో మధురభక్తి వుందని సూచించినట్టు అంత్యాను [పాసలు పొటించబడ్ధాయి. తిక్కన (ప్రయోగించిన ఒకే ఒక్క శిఇరిణో అక్వా సాంత వద్యం కావటమూ, అవి కూడా కృతిపతి స్తుతి కొవటమూ, అందులో న ఇవి అత్యష్టి చృందస్సు నుంచి పుట్టిన వృత్తం. పాదానికి 1 అవరాలుం

గణాలు ఏ; యంమంనంసంథభంవం; యతిస్థానం ; 18వ అక్షరం, (పాస

త్ర శ్రీమ[ద్రామాయణ కల్చ్పవృవము ; కూడా (పతి రెండు పాదాలకు అన్నుపాస పాటించబడ్‌ వుండటమూ గమనిస్తే, తిక్కన మార్గాన్ని విశ్వనాథ ఎంతగా కళ్ళ్శకద్దుకున్నది తెలుస్తుంది, తానూ ఆయన మార్గాన్నే అనుసరించి ఖండాంతంలో విశ్వేశ్వర స్తుతి చేశాడు. ర్గా శ్‌ స్తు

భరతుడు మొదలైన సంస్కృత లాక్షణికులు దీనికి ” వ ఆక్షరాన్ని యకిస్థానంగా నిర్దేశించారు. తెలుగు లాక్షణికులు మ్మాతం 18 వ అక్షరాన్ని యతిస్థానం. చేశారు. విశ్వనాథ ఈ రెంటినీ స్వీకరించి, (ప్రథమ, డ్వితీయ పాదాల్లో మ్యాతం రెండు చోట్టా యతి పాటించాడు. అంటే (సగ్ధరావృ త్తంలో లాగా పొదానికి రెండు యతులు, దీనిచేత ఒక మాధుర్యం సిద్ధిస్తుంది,

లయ[గాహి సంస్కృత లాక్షణికులైన హేమచంద్రుడు వృత్త లలితమనీ, జయకీర్తి వృత్తలలితం లేక లలితనృత్తమనీ పేర్కొన్నారు. పంచమా[కాకంగా సాగే ఈ వృత్తంలో ఒక గుర్వుక్షరం తరువాత మూడు లఫఘ్వత్షరాలు చొవ్పున వుండి, అవరోహజణగతిని సూచిస్తున్నాయి. లఫ్వక్షరాలు (దుతగతి సూచకాలుగా వున్నాయి. (దుళావరోవాణం ఈ విధంగా కలిగి మధురగతి ఏర్పడుళూంది. ఇచ్చట వశిష్టులును హెచ్చిన ముదంబలర' బచ్చని నవాంపరము (గొచ్చిన శరావా భ్యుచ్చతర ధూపములు (ముచ్చిలిన లాజ విల సచ్చయము కాంతి( గనవచ్చినవి ప్మాతల్‌ పుచ్చికొని చేర్చికొని మచ్చిక సమస్తమును నెచ్చట నెదుండవలె నచ్చట నదుండన్‌ బుచ్చి రఘుబాలకులు వచ్చినను వీళముల ముచ్చట నిషజ్జులుగ హెచ్చరికతోడన్‌ (కళ్యాణ, 75) (భ్రీరామ కళ్యాణోత్సవాలకై వశిష్టుడు పొందిన ఆతృత, అనందం ఈ పద్యంలో (పకటించబడింది. బాలకాండలో లయ[గాహి (యుక్తమైన సందర్భ మిదొక్కటే. (దుత గతి వలన పద్యంలో వర్షితాంశ మైన పాత చేష్ట వెనుక వున్న ఆతృత స్పష్ట మవుతూంది. రాముడంటే రొజ్యానికంతా మమతే. కులగురువు వశిస్టుడికి మరీ ఇష్టం, అలాంటి రాముడి కళ్యాణ మహోత్సవాలను తన ఆధ్వర్యంలో నిర్వ హించటంలో అలవికాని ఆనందముంది వశిష్టునికి “ఎచ్చట నెడదుండవలె నచ్చట నదుండన్‌ బుచ్చు'టలో అతడు పెళ్ళి పందిట్లో ఎంత వాడావిడితో వున్నాడో పద్యంలోని అను[ప్రాస సూచిస్తూంది,

• ఇది ఉద్ధరమాలావృత్తం. పాదానికి 80 అక్షరాలు. గణాలు :; థ.జ-స-న-భ-జ సం.న-భ=-య, యతిస్థానాలు : 9-17-25 అక్షరాలతో (ప్రాసయతి, [ప్రాస నియమముంది.

కన విచికిలితం”

ఈ వృత్తగతి 'ఉత్సాహా' వృ త్తగతితో ఏ మాతం భేదించదు. లక్షణరీత్యా రెంటికీ భేదం లేదు, కానీ, “ఉత్సాహ'కు ఆక్షరచ్చందో నియమం లేదు. అది గణ ఛందస్సు ర్‌ గణ ఛందస్సులో (దుతవిలంబిత గతుణ కవి రచనననుసరించి వుంటాము. ఉక్సాహ, సుగంధి, హాంసయాన అన్నవి విచికిలిత వృత్తగతితో సంవదిస్తాయి.

“ఉత్సాహి'లో న సూర్యగణాలు -1- 1 గురువు

“సుగంధి ఎ ? గలములు -౬1 గురువు

'పంసయాని __- ర-జం-ర-జంర

(ర-జంర-జ-ర అంటే ఏడు గలములు - 1 గురువే) ఈ మూడు వృత్తాలూ విచికిలిత భేదాలే. ఈ భేదం కేవలం అక్షర వర్గీకరణ వలన వచ్చిందే తప్ప అక్షర [కమంలో కాదు 6 విచికిలిత వృత్తగతి అతిద్రుతం కనుక, వీరరసాథి వ్య క్రికిడి పరమోచితంగా వుంటుంది.

పొదివి పొదివి నృపుల తలలు పుణికి పుణికి నజకి స

మ్మదము ముదము నెడంద( గదుర మలగి మల౮గి గురునకున్‌

గుదురు కలుగ జలము వదలి కొసకు( గినుక తొలఈగితిన్‌ వదలి ధనువు జగమభిఐము వదలి యచదొా యరిగితిన్‌ (ధనుస్సు. 471)

• ఇఏి ఆకృతిచ్చందోజనితమైన వృత్తం, పాదానికి 52 అక్షరాలు, గణాలు? న.నంన.నంన.నంనంగ (ఏడు నగణాలపై ఒక గురువు), యతి స్థానం: 9వ అఆషరం: (ప్రాస నియమముంఏ,

దాలకాండ ఛందోవస్తు శిల్పము 8?

పరసరాముడి వృత్త్రియ సంహార భట్టమిది, జనక సభలో తానే వలికిన వలుకులివి, నగణాలు (వస్ఫుటంగా విడివిడిగా క నిపిస్తున్నాయి. ఇది శిథిలబంధం. విళ్ణళమై పోయిన రాజవంకాల్ని ఈ శిథిలఐంధం వ్యంజిస్తూంది. (పథమ పాదాంత *సోకారం ద్వితీయ పాదాద్యక్షరమైన డ్విత్వ 'మికారంపై ఊనిక తీసుకుంటూంది, “సమ్‌ మదము” అని పలుకబడుతూంది, క్యతియ సంహారకాలం నాటి వీరావేళమంకా మళ్ళీ పొంగులెత్తిన భార్గవరాముడి ఉచ్చారణ అది. .ఆ ఆవేళం దవడలు బిగించి మాట్లాడినట్టు అనిపించే “సమ్‌.మద' అనటంలో కని పిస్తుంది. మూడవ పాదంలో తాను సంహోర కార్యానికి జలం వదిలానని తెలి పాడు. ముందు రెండు షాదాల్లోని ఆరోపహాణగతి ఇక్కడ అవరోవాణ దశకు వచ్చింది. 'పొదివి పొదివి 'పుణికి పుణికి, “(స్ర్యమ్మదము ముదము" *మలగి మలగి" = ఇలాగ ద్విరుక్త వదాలు (కోధసూచకాలుగా వుండి (వథమ ద్వితీయ చతుర్ధ పొదాల్లో జలము వదలి, వదలి ధనువు, జగమఖభిలము వదలి - అని పదేపదే వదలి అనే మాట వచ్చి పాద విరామాన్ని (ప్రకటించి, [కమంగా అవరోహణ స్థితికి వచ్చిన అవేళాన్ని ధ్వనిస్తూంది,

ఈ వృత్తాన్ని నంన-నంన-న-న.న-గ అని చెప్పటం కంటె నలంనంనల _నంనల-నగ ఆని చెపితే లయను సూచించేదిగా వుండటమే కాక, గణలక్ష జాన్ని ఉచ్చరించటంలో ఒక సౌలభ్యమేర్చడుళుందిం

పాదానికి 8! లఘువులుండి తర్వాత ఒక గురువు వున్న ఈ వృత్తం, 21 సార్లు త్యతియలోక సంహారంచేసి విరమించిన పరళరామతత్వానికి

న!

(పతీక గా వుంది.

లఘ్వక్షర (ప్రాయమైన వృత్త రచనద్వారా అద్భుతరసాన్ని వ్యంజింప జీయవచ్చునని భరతుడన్నాడు.? ఒక్కడైన పరపరంాముని చేతిలో రాజవంశాలు కూల్చబడటం అద్భుకావవహమైన శౌర్యవిషయం, అఆ భావవ్యంజనకు (పస్తుత వృత్త ముచితంగా వృంది.

తవులన గీతి గతిరీత్యా ఈ గీరి ఉత్సావావృత్తాన్ని పోలివుంచి. ఉత్సాహవృత్తంలో ఏడు సూర్యగణాలమీద ఒక గురువు వుంబుంది. ఇక్కడ చివర గురువులేదు. ధనువు(బూను రామచం[దు దర్శనం చేయం జనిరి సర్వ దేవతలును జలజసంధవుండు ధనువు( బూని రాఘవుండు దాని గొనము చేత నినిచి జ్యానినాదమునను వించె సర్వధాతి (ధను 5689) కళ్యాణ ఘట్టంలో [వళయ భీకరంగా (వవేశించిన పరచరామమ్పూర్తి వైష్ణవ ధనువును ధరించుమని రామునితో సవాలు చేశాడు ఆ సందర్భంలోని పద్యం ఇడి ఇందులో మొత్తం £0 హ గణాలు, £9 నగణాలున్నాయి. నగణ సంఖ్య ఎక్కువయినప్పటిక్రీ (దుతగతి కనిపించదు. ఇది తొంచరపాటులేని దేవ ళల మనఃస్థికిని సూచిస్తుంది. ఈ వెష్టవ ధనుస్ప్వీకార యోగ్యత పైనే శ్రీరాముడి జీవితం అధారవడిశంతటి. క్లిష్ట ట్టమది. రాముడి శక్తి గురించి ఏ శంకాలేని దేవతలు త త్రరపడాల్సిన అవసరంలేదు. పద్యంలో లఘు సంఖ్య ఎక్కువ వున్నా [దుతగతిని భాసింపచేయకపోవటం. వెనుక ఈ (ప్రయోజన ముంది. ఇది దేవతల ధైర్య సూచకంగా వుంది.

• అప్పకవి చెప్పిన నవగీతుల్లో ఇవి ఎనిమిదవది, దీనిలో నగణాలు కానీ, హగణాలు కానీ, లేక రెండూ కలసి కానీ పాదానికి ఏడు సూర్య గణాలుండాలి. 5వ గణాద్యక్షరం యకిస్థానం, (పాన నియమముంది.

అస వ్ల చతుష్పద

ఇది మధురగతి రగడను పోలిన గతిలో నడుస్తుంది. చతుర్మా[త్రా గణాలు నాలిగింటితో నడచే మధురగలఠితోనూ పాదానికి 16 మ్యాతలే వుంటాయి.

వాద్యముల్‌ పెంస్లివారు మున్‌ వెనుక

సద్యోమహాలసత్వమగు నడక

చోద్యమౌ ననగ జూడగా సర్య

హృద్యమై తో(చె నెద ముదము బర్వ (కళ్యాణ, 684)

సీకారామ తక్యాణార్థం పెళ్ళివారు వాద్యాలతో బయలుదేరారు. [పాన స్థానంలోని సంయుక్తాక రమైన “ద్య'కారం పద్యంలోని విలంవితగతికి శ్రీకారం చుట్టుళూంది. అఘువుం (దుతగతికి ఏ మ్మ్‌తం అవకాశం ఇవ్వకుండా మధ్యన గుర్వక్షరాలు జొరబడి పెళ్ళివారి “అలసత్వనుగు నడకను నిరూపిస్తున్నాయి. శ దీనికి పాదానికి 16 మితలఘువు (మాత) లన్నాడు అప్పకవి,

పాదంలోని 9వ మాత యతి స్థానం. [పాస నియమముందిం

అడు ప్రమాణ

ఈ వృత్తగతి ఎగుడు దిగుడులుగా వుంటుంది. ఒక అఘువు తర్వాత ఒక గురువు ఆనే [కమం వృత్తమంఠటా కనిపిస్తుంది. లఘువును పలకటంలో వున్న స్వరస్థాయి అనుదాత్తం. గురువును పలకాల్సి వచ్చినపుడు ఉదాత్త స్వర స్థాయి పీర్పడుతుంది. నిమ్నోన్నత స్వరమార్గాలతో కూడిన ఈ గతి ఉది క్త మన స్తత్త్వాన్నీ, నిలకడ తక్కువైన మాటల ధోరణిని వ్యంజిస్తుంది.

శ్వమాంస భోక్ష్తలై చనన్‌

సమల్‌ సహ(స్రముల్‌ చనుం

డమందు దర్చులై వృథా

(భమన్‌ మనుష్య పాళిలో (ధను. 171)

ఇది విశ్వామ్మితుడి కోపం. కాపం, శునశ్శేపుని రక్షించటం కోసం యజ్ఞపపవు కావటానికి నిరాకరించిన ప్యుతులను విశ్వామ్మితుడు శపించినప్పటి పద్యమిది, “ధర్మంబు చెప్పిన మీ కింతయు బట్టదే? అని అతడు “కోప విహ్వలిత న్మేకాంతు డయ్యాడు. కౌళికుడి ఆ కోప విప్వాలత ఈ పద్య నుంరటా (పకంపిస్తుంది. పద్యపాదాదిలోనే జగణముండి ఆ ఎగసిపడే కోపాన్ని తెలుపుతూంది,. ఈ చంచలించే స్వరాన్ని చిడిస్తే ఇలా వుంటుంది :

మాం భో లై నన్‌ స క్‌ | న్‌

ఇదీ “కోపవిహ్వూరిత' మఎటే, చివరకు ఉచ్చస్వరమే మిగిలింది.

• పమాణం చేసి చెబుతున్నాను, మీగతి ఇంతే' నన్నట్టుగా (పమాణి వృత్తంలో ఇ ఇది అనుష్టుప్‌ ఛందోజనితమైన వృత్తం. పాదానికి 8 అక్షరాలు; యతి నియతి లేదు, గణాలు : జంర-వ, (పాస నియమముంది.

వుధురగతి రగడ

ఇది చళుర(సగతి రగడ. (శ్రవణ పేయమైన గతి కలది కాబట్టి “వధుర గతి అని పేరు వచ్చింది. ఈ మాధుర్యం సమగతి వలన వచ్చింది. మనస్సుకు ఆనంద హేళువులై న విషయాలను చెప్పటానికీ రగడ ఉచితంగా వుంటుంది.

అచ్చట రథములు నా(గిన నాలుగు

వచ్చిన కుచ్చులవల్రకు లందున

(గచ్చఅం గొడుకులం గన్యల నల్వుర

హెచ్చిన మదమున నెక్కంగ( జేయచు (కళ్యాణ 184) కళ్యాణానంతరం ప్యుతులతో కోడళ్ళతో కలిసి దళరధుడు తిరిగి అయోధ్యకు వచ్చాడు, అక్కడ పొలిమేరలో రథం దిగి అక్కడినుంచి పల్యంకికలలో (కొత్త జళ్ళికూతుళ్ళనీ, (కొత్త పెళ్ళికొడుకుల్నీ పంపాడు, దళరథుడు. పరమా నందంలో ఈ పనుంన్నీ నిర్వహించాడతను, అప్పటి ఆతని చిత్త స్పందనకు (పతీక ఈ మధురగతి.

ఈ రగడలో అంత్య(ప్రాస పాటింపబడలేదు,

౪ ఆప్పకవి దీనిని నవవిధ రగడలలో ఒకటిగా పేర్కొన్నాడు (4.800, అప్పకం) (పతి మధురగతి రగడకూ నాలుగు పాదాలుంటాయి. (పతి పొదానికి 6 చతుర్మా_తాగణాలుంటామి. రెండవ గణాద్యక్షరం యతి స్థానం. (పాస, అంత్మ్మప్రాసలు రెండూ హెటించాలి.

తరల౦ంి*

*మత్తకోకిలి పాద పథమాతరమైన గురువును లమఘువుగా మార్చితే అది తరల వృ'త్తమవుతుంది. రక్షజరీత్యా మత్తకోకిలకూ, తరలానికీ కించిత్తు భేవమున్నా, లయ విషయంలో రెంటిగతి ఒకటిగానే వుంటుంది. రెండూ మి గతిలోనే నడుస్తాయి. 19 అక్షరాలున్న పాదంలో 12 లఘువులున్న దీని గతి (దళమని తలపించినా, గుర్వక్షరాల కూడికచేత ఆ (దుతగతి మధుర గతిగా పర్యవసిస్తూంది.

చెఖబువు గట్టున రత్నకంబళిం జన్నుగా6 బజపించి యే

తెఅను గౌతము(కుండె బండ్హును దించి 'పెద్దలు 'సీరంగాం

గఅదలాడుచు గౌతముండును గంధమిచ్చి సపర్యగా6

దుజంగలించిన కన్నుదోయిని దోయిలించి మహానృపుల్‌

(ధనుస్సు 858)

(పతి పాదాంతంలోనూ దిర్హమూ, పాదావలో లఘువూ వుండటం ఈ వృత్త లక్షణం. దీనివలన పాదాంతంలోని దీర్హాన్నిపలికి వెంటనే తర్వాతి పాదాది లోని (హస్వాన్ని అందుకోవటం పరితకు కష్టమై, విరామం తీసుకోవలసి వస్తూంది. అంతదాకా గురు లఘువుల హెచ్చు తగ్గులలో నడచిన పద్యం వాడు దుడుకులలో పడి సాగిన రథగమనాన్ని సూచిస్తూండగా, చివరగా. డీర్హాకశురం వలకబడి, విరామాన్ని సూచిస్తూంది. చివరి అష్షరం అసువృ కాసీ, సంయిక్తా కర పూర్వకమైన గురువుకాసీ అయితే పరితకు పలకటంలో [శమ అధికం. ఆలా కొకుండా చివరి అక్షరం డిర్ణంగా సాగితే, స్వరానికి (శమలేకుండా వుండ

టమే కాక, వి్యశ్రాంతిదాయకమవుళుంది కూడా. ఈ విధంగా పద్య నిర్మాణంలో వి(కొంతిని సూచించి, (పయాణపు బడలికలో అలసి విశమించే దళరథాదులకు చేసిన ఏర్పాట్లను వర్ణించటం ఉచితంగా వుంది. కవిత్రయం తరలవృత్తాన్ని వివిధరసాల కనుకూలంగా (పయోగిం చారు. నిరాను సూచకంగా (వయోగించి విశ్వనాథ దీనికి ళాంతరసానుకూలత కూడా చేకూర్చినాడు.

• ఇది అతిధృతిచ్చందో జఫితమైన వృత్తం. పాదానికి 18 అక్షరాలు, గణాలు : న-భ.ర.స.జ-.జ గ, యతిస్థానం: 12 వ ఆక్షరం. (పాస నియతి వుంది.

ద్విపద

రెండు పాదాలు కలది కనుక, ద్వివవ. అక్షణదృష్ట్యా ఇది తరువోజ అనే చందన్సుకో సగభాగం. ద్విపద పాదాన్ని రెళ్టిస్టే తరువోజలో ఒక పాద మవుతుంది. ఈ రెంటిగురించి విచారిస్తే ద్విపవ మొదట ఏర్పడి, తరు వాక తరువోజ వర్పడివుంటుంవనిపిస్తుంది. పాటిబండవారు తను “ఛందశళ్శిల్పంలో గుర్తించిన విషయం ఒకటుంది. అల్బాక్షర పాదాలను కూర్చి అధికాశ్షర పాదాలుగా మార్చే వద్ధతి సంస్కృతంలో వున్నత్రే తెలుగులోనూ వుంది. 4పమాణి' వృత్తపాదాన్ని రెట్టిస్తే పంచ చామర వృర్తంలో ఒక పాదమవు తుందని వారుదాహరించారు, ఇలాంటివి దేశఛంవస్సుతోనూ వున్నాయి. “ద్విరదగతి' రెట్టించబడితే 'ఎిజయభ(ద రగడ" ఏర్పడటం విదితవిషయమే. ఈ దృష్టితో; అల్బాక్షరాలుగం ద్విపద ముందుగా ఏర్పడి, తరువాత 'తరునోజి ఏర్పడివుంటుంది.

మరోవిషయమేమంటే, మనకున్న శ్రీల పాటల్లో అనేకచోట్ట ద్విపద

ళా ము! ఛందమే కనిపిస్తుంది. జొనపద గాయకులు సృష్టించుకున్న మూసగా ఈ ఛందస్సును భావిస్తే, ఆదే నిదానంగా [పజాసాహిత్యంగా కావ్య(పవేళం చేసి, శ త్తి

“తరువోజ నృష్టికి హేతువు అయివుఎండవచ్చు ననిపిస్తుంది, (కింద పర్కాన్న పాటలో ద్విపద లక్షణాల్ని అకిస్పష్టంగా గుర్తించవచ్చు :

ఆజీముక్యాలదే అమర పతకాము

ఆ సీఠ వేసేను రామూని మెడను

(ఫ్రీరాములవారి అలుక,)

• (పతిపాదానికి 8 ఇం్యగణాలు - ఒక సూర్యగణం చెప్పున రెండుపాదాలు కరిసి ఒక ర్యిఫద. ఫారంలో నాల్లవగణాధ్యక్షరం యతిస్థానంగా వుంటుంది. కెండుపొదాలకు కలిపి ఒక (ప్రాసపావెంచబడుకుంది,

లిక శ్రీమ్మ(దామాయణ కల్పవృక్షము | ఇది ఫాటి. దీనిలోని దీర్ణాక్షరాలను కొన్నిటిని డిద్దితే ఇలా వుంటుఎది. ఆణిముక్యాలదే అమరపతకము ఆ సీత వేసెను రాముని మెడను ఇందులో యతి(ప్రాసల విషయంలో నియతి లేకపోయినా, లక్షణరీత్యా ఇది డ్విపదం కనుక, పాటగా వున్న ద్విపద తొలుతగా ఏర్పడి వుంటుంది, దీని పాదాలు విడి విడిగా వున్నందువల్ల అభిండైక రూపంలో ఛందస్సు సాగదు కావ్య(ప్రపంచంలో తక్కువగా ఆదరింపబడటానికి ఈ ఛందస్సు కిదొక కారణం. (పాల్కురికి సోమన, శ్రీనాథుకు లాంటి కవుల రచనల్లో ఈ ఛందస్సు విశేషంగా మెరిసీ పోయినా, ఇతర మహాకవులు దినికి దూరంగా వుండిటం గమనించాలి.) రెండు పాదాల కొకటిగా వుండటం చేత ద్విపదలో నీతి సూతాలు చెప్ప టానికి కానీ, సంక్షిప్త విషయాల్ని చెప్పటానికి కానీ వీలుగా వుంటుంది. నా తంశడికిని రంగ నాథుండు రక్ష నా తల్లికిని రంగ నాథుండు రక్ష మా బాబునకు ధర్మ మహిమలు రక్ష మా బుక్జికిని మౌని మహసులు రక్ష దేవి కౌసల్య పాత్యివత్య రక్ష థీ వశిష్టుల తపస్పేవధుల్‌ రక్ష దశరథేసల పూర్వతపసులు రక్ష (పళమికాఖి౨ దైత్య భావంబు రక్ష (అవతార. 871-174) పతి పాదాంతానా రత్నా శబ్దం పునరుక్తం కావటం వలన ఇది ఏ వెన్నెల వదమో, గొబ్బి పదమో లాడి పాటరీతిని సంతరించుకుంది. ఈ ద్విపదకు వక్త శైకేయిః రామధనుర్విద్యరు దిష్టి సోకకుండా ఆమె పలికిన రక్ష ఇది. పదే వదే రా శబ్దం పలకటంళో ఆమెకు రామునిపట్ల ఎంత మమత వుందో తెలుస్తూంది కైకకు రాముడంటే (పాణం. “నిద్ర మేల్కొన్నదిగ రామభ[ద్రు కొకు నంగ లార్చుచు. జను గేకయాత్మతాత' (2.888). అంతటి (పేమాస్పదుడు కనుకనే రాముని *నా తల్లి, *నా తండి" అనటం. (పతి రా శబ్దం దగ్గర “దృష్టి తీసి పో సేడు";.*వీపున .నేలమన్ను నద్ది చమిరెడు” (875) వైక మూర్తి కనులకు కట్టుళూంది.

నవనందిని* ళశక్వరీ ఛందోజనితమైన వృత్తాలు కరణ రసోచితాలని భరతుడు జ 10 ఖ్‌

తెల్చాడు, కానీ, అఘువులే ఎక్కువగా వున్నందువల్ల ఇది (దుతగతి కల్లి వీరరసన వ్యంజకమవుళూందని చెప్పాలి,

కనుమూసీి కన్దెజ మలో గడు వశిష్టుం

డనె థీశిలేదు వదండా! యనుచు గాధే

యుని నీవు సీవు కుటిలా! యదరు పాటా?

మునిపల్లె మంటనిడెదో? ములచ యంచున్‌ (రను, 98) అస్త్ర విద్యాళ క్తి సాధించిన విక్వామి[తుడు వళిష్టాశ్రమాన్ని దగ్ధం చేసినపుడు వశిష్టుడు పొందిన (ప్రతిస్పందన ఇది. భయాందోళితులైన ముని సమూహానికి ధైర్యం చెప్ప చరచరా నడచి వెళ్ళి నిలిచాడు. లఘ్వక్షర (పాధాన్యమైన ఈ వృత్తగతిలో వేగం వుంది. *వదడా,' *కుటిలా,”. 'ఆదరుపొటా,' “మంటనిడెదో," *ములుచ'- ఇలా మాటిమాటికీ విరిగిపోయే పద్యపాదాలు ఊ(దిక్త చిత్తవృత్రిని పట్టిస్తున్నాయి. 'సీవృు సీవు) అని రెండుసార్లనటంలో కూడా ఆ (శ్రోధమే పలుకుతూందిం ఠి ఖీ శత్వరీ ఛంవో జనితవృ త్తం, పాదానికి 14 అషర౮లు, గణాలు :

సంజంసంనంగగ; క వ గణాద్యక్షరం యతిస్థానం, ప్రాస నియమ

ముంది

అద జ కుసువు విచ్శితం ఈ వృత్తంలో గతిలోని వేగంవేతల యుద్దాది వీరవిషయాల వర్ణనకు ఇవి అనుకూలంగా వుంటుంది, శకయవనాపల్‌ సకల ధర్శితిన్‌ వికటగతిన్‌ (దెవ్విన నరపాలుం డకుటిలబుద్ధిన్‌ హతులను జేసెన్‌ శకచమువుల్‌ భాస్వరశళరవహ్నిన్‌ (ధను. 88 శబళ దేహ నుండి పుట్టిన సైన్యం కౌళికుడి సేనపై సర్యాకమించిన సన్నివేశ మిది, ఆ సైన్యం ఎంత వేగంగా ముందుకురికింది [దుతగతి సూచకాల్తెన నగణాలు సూవిస్తే, శక్రిలో ఎంత గురుత్వం (పదర్శ్నించింది తర్వాలి రెండు గురువులు సూచిస్తున్నాయి. పద్యం వాలంరాక్షరాలచే పదేపదే. విరిగి, విళ్ణథ మయిపోతున్న విశ్వామి్యత సైన్యాన్ని వ్యంజిస్తూంది. కుసుమ సచ్భుళమైన సాధు స్వభావం గల శబళ అతి విచిత్రంగా సైన్యాన్ని ఎదుర్కొంది. ఈ విషయాన్ని వృ త్తనామంతో ధ్వనించడం చమ త్కారం. వ

• ఇది జగతీ ఛందోజనితమైన వృత్తం, పాదానికి 12 అక్షరాలు. గణాలు: నఎంయం-నఎయ. యతిస్థానం : 2 వ గణాద్యక్ష్షరం, పాస నియమముంది.

రథగవున మనోహరము

ఊఈ వృత్తంలోని నాలుగు పొదాలలో రెండవ పాదం మ్యాతం ఒక (పత్యేక అత్షణంతో వుండి, తక్కిన పొదాల ఎకణంతో భేదిస్తుంది.

అనడుహములు ధేయటం చదల్చినంతన్‌

గనలి తురంగము వల్లా గాఢ వేగ డీప్రిన్‌

జని కడచన నశ్వసా రథుల్‌ విలాసా

ననులు రథములాపి నవ్వుచుం[దు కొంటెల్‌. (ధను.856) అయోధ్యవీడ్‌ మిథీలా నగరాసికి వయనమైన దశరథుని రథగమన వర్ణన ఈ పద్యం. మొదటి పాదంలోని గతి రెండవ పాదంలో లేదు. రథగమనంలో మార్పు వచ్చిందన్న సూచన ఇది, ఆ మార్చేమిటంటే - మొదటి పాదంలో *శ్రేయటంచు' ఆదలించాల్సి వచ్చింది. చానీకి ఫలితంగా 'గాథవేగడీప్లి కలి గింది. తిరిగి మూడవపాదం వద్దకు వచ్చేసరికి మళ్ళి (వథమ పాదగతే వచ్చింది. “విలాసౌ" అన్న దీర్జాతరాలతోడి పాదాంతం విలంబిత గతి సూచకంగా వుంది. ఇది రథగమనంలో వున్న విలంవితదుత-విలంబిత గతుల్ని రెండు రకాల గతుంలో నడచే ఛందంలో మనోపారంగా వ్యంజిస్తూంది, కనుక, ఇది రథ గమన మనోవారం. నన ననన ననన ననన

ఖ ఇది పరష్థాన నిషమవృత్తం (ఆప్పక. తీవ ఆ 289.27 ప్ర

1, 8, ఈ పాదాల గణాలు: నంనంర.జంగ గ; కివ అత్షరం యతి,

బవ పాదం గణాలు : నంజ.జంర.య; 10 వ అక్షరం యతి, (ప్రాస

నియమంవుంది.

ఏక్‌పై.?

ఖః తురగవల్లన రగడ బాలకాండలో (పయు క్తమైన తురగ వల్లనములు రెండూ కలిపి ఒకేచోట నాలుగు పాదాలుగా (పయోగించబడ్డాయి. సీతారామ కళా్యాణానంతరం సవ దంపతులు అయోధ్యానగ రపు పొలిమేర వద్దనుంచి పల్దకీలతో నగర (వవేశం కేకారు. ఆ పల్యంకికలు వాద్యబృందంతోనూ, నాట్యాంగనంతోనూ పెళ్ళి సౌగ సంకో తమనే వరించినట్టు నడిచే పెద్దంతోనూ సాగింది. వేణునాదములును దివ్యభేరికా సినాదములును బూనీ వారకామినీ విముగ్ధ నాట్య చారుగతులు పెండ్డి నడక సిరియుం దమ్మెనే వరించినట్లు నడచు "పెండ్లి పెదలగ ౬ బుఠరీ (వవేశముం బొనర్చినారు. ణి చి (కళ్యాణ, 185, 86) “నినాద', *విముగ్గ”, “వరించి”, “ప్రవేశి, 'పొనర్చి, - ఇవి పద్యంలోని జగణొలు. హెదంలోని ఒక జగణం తప్పని సరిగా వుండి, ఆనంద స్పందన ననుభవించే మనసుల్ని సూచిస్తూంది. ఈ రగడలో ఆంత్య్మప్రాస పాటింపబడళలేదు. పలా ౫ నవవిధ రగడల్లో ఇదొకటి. పొదానికి ఎనిమిది సూర్య గణాలుంటాయి, గన గణాద్యత్షరం యతిస్థానం (పాన, ఆంత్య(ప్రాస సనియమముంప, రెండుపాదాలు కలిపి ఒక తురగ వల్లన మవుతుంది.

వేగవతి

ఈ వృత్తగతిలో ఒక వైచ్చితి వుంది. మొదటి పాదంలో మూడు సగ జాలు, ఒక గురువు వుంటే, రెండోపాదంలో మూడు భగణాలు రెంకు గురు వులూ వున్నాయి 8,4 పాదాలిట్రే వున్నాయి. నగణం 11౮ వుంటే, భగణంలో ౮11 వున్నాయి. అద్దంలో కుడి ఎడమలు మారినట్లు ఒకటో పాదంలోని నగ ణాలు రెండో పాదంలో భగణాలయ్యాయి. పై ఒకటవ పాదంలో ఒకే గురు వుంటే, రెండో పాదంలో రెండున్నాయి. ఒక ధ్వనికి కలిగే (వతిధ్వనిలాగ పె గణస్వరూపం (కింది పాదంలో వెనక్కి. తిరుగుతూంది. నిర్మాణ రీత్యా వెచిథతి వున్న చః వృత్తం మహారవాల (పతిధ్వనులను గూర్చి చెప్పటానికి ఉచితంగా వుంటుంది.

మొగినెచ్చట. [గమ్ముకొనున్‌ జ్యా

వల్లి రవంబులు పాదులు గాంన్‌

నిగుడున్‌ ముసురై నినదంబుల్‌

వేల్లిత రు[దుని వింటిరవంబుల్‌ (ధను. 8/8)

ఇది పెళ్ళికి వచ్చిన వారికి వినిపించిన వింటిరవం. శివ ధనుర్భుంగం జరిగినపుడు ఆ మహాధ్వని రోదోఒంతరాలలో నిండింది. అది (పతిధ్వనిస్తూంది. తరంగాలు తరంగాలుగా ధ్వనించే ఆ ధనూరవాన్ని (ప్రతిధ్వని (ప్రకటించ డానికి ఈ వృత్తగతి అనుకూలంగా వుంది. “+ ఇది పరస్థానార్థ సమవృత్తం (అప్పక. 4.218), సమపాదాలొక లక్షణం,

విషమ పాదాలొక లక్షణంతోనూ వుంటాయి.

1,8 పాదాలు : సంసంసంగ | గణాలతో వుండి సర్వ పాదాల్లో యకి

2,4 పాదాలు :; భ-భం.భంగగ | స్థానం "7 వ అక్షరంగా వుంటుంది.

1,8 వొదొలకు ఒం (పొన వుంటుంది.

౨,4 పొదొలకు ఒక (పాస వుంటుంది.

సుముఖ

వెడలి విచ్శితి విచ్యిత గతుల్‌

కడవ గడంగి కడంగి రథుల్‌

నడపగ దూలిన వాజితతుల్‌

కడచి చనున్‌ ముఖ క్త కశల్‌ (ధను. 855) సీతరామ కళ్యాణ నిమిత్తం మిథిలకు దశరథాదులు బయత్టేరారు. వారి రథాలు మిథిలానగర సమీపానికి వచ్చాయి. అప్పటి పద్యమిది.

“విచ్మిత విచ్శితి *కడంగి కడంగి' అని జగణాల ద్విరుక్క ద్వారా ఆళ్వగతిలోని ఉత్సుతి వ్యంజించబడుతూంది. మొదటి రెండు పొదాల్లోని వేగం మూడో పాదంలో లేదు. రెండు జగణాలుండవలసిన పాదంలో జగణమే లేకుండా పద్యరచన సాగింది. *వాజితతుల్‌” “త్తూలు'తున్నామి.. వాటి అలసట ఆంతా అవి దూకలేకపోవటంలో వుంది. ఆ దూకుడుకు వ్యంజక గణం జగణం. వాటి ఆలసటను వ్యంజించటానికి జగ ణఐహీనంగా పాదరచన చేయబడింది. అలా తూలిన అభ్వాలపై కళాఘాతం చురుకెత్తించి, ఉరుకెత్తించింది. ఆ ఊరుకు ఒకే పాదంలో (దుతాంతమూ (చనున్‌), వాలంతమూ (కళశల్‌) కలిగిన పదాలు తెబ్బతున్నాయి. అచ్చు చేర్చుక వాలంతం చేయటం చేత ఉచ్చారణలో వేగం వస్తుంది,

సీతారామ కళ్యాణానికి సుముఖత చూపిన దళరథుడి (పయాణాన్ని “స్పముఖి ఛందంలో నడపటం చమక్కారం,

నంజ-జంలగ. యతిస్థానం 2 7 వ అక్షరం. (పాస నియమముంది,

వాలిని భరతుడు డీనిని *నాందీములి అని క్పేర్కొన్నాడు, అయితే, ఇతడు కూడా &క మాలినీ వృత్తాన్ని సూచించాడు, నామసామ్యం మా[తమే వున్న ఆ వృత్తానికీ ఈ వృత్తానికి గణసామ్యం మ్యాతం లేదు. “గాయ్యకి చృందోజనిత మైన *మాలినీ'ని భరతుడు పేర్కొన్నాడు. దానికి పాదానికి ఆరవరాలు,*రంమ' గణాలు. దాని లతణమే వేరు.11 తిక్కననను పరించి ఖిండాంతానికి విశ్వనాథ మాలినీ వృత్తాన్ని [పయో గించొడు.. తిక్కన పయోగరీతినే కాక, వద్య నిర్మాణ రీతినికూడా తాననుస రెంచొడు తిక్కన వద్యం : అకృతక మధురో క్తి వ్యాప్త నండీవ్ర సారా! సకల భువనరత్షాళాలి శంభద్విహారా! చకజనక మనీషా! వద్ధబుద్ధానుభావా! సకృపకృతవిలాసా! సంభృతానందభావా! (స్వర్గా. 87వ) విశ్వనాథ వద్యం: ఉపనివదుదితో క్రి వ్యూహ నానాభిధానా! తప ఉదిత (వమాభాక్త త్వ లేజోనిధానా! నిపుణమతి వచో నిర్డీత వేదైకమూ క్రీ 1 వపురమలిన చార్మద్రిభాన పీయూవవ క్తి! (ధను. 510) అంక్యాను[ప్రానలచేత [శవణపేయత్వం కలిగి, భగవంతునికి మనోరంజ కంగా వుండీ పద్యం. డీర్గసమాస సాంటద్రతచేత భక్తితో బరువెక్కిన హృదయ స్పందన సూచించబడుతూంది. అవారోోరావననటాననాలడానానరానానననటా నతన నునన ునాన న్యా వ కాయానికి తానును మ్రాను నరాల నననలునంుతనతనానషుతప న ఇది అతిళక్వరీ ఛందోజనితమైన వృత్తం. పాదానికి 15 ఆతవ్షరా లుంటాయి, గణాలు: న-నంమంయంయ; 19వ అక్షరం యకిస్థానం, (ప్రాస నియతి వుంది, పళయ్య (ఖం ఫాంమై సెం లాలా లే గ మ సగ 0 ౧ంఢిటనిసర్టి [| ఫా. స 1

విశ్వ దేవి"

ఈ వృత్తానికి *'చందలేఖి అనే నామాంతరముంది.3£ ఇది గురువు లెక్కువగావున్న వృత్తం. 12 ఆక్షరాలున్న పాదంలో 10 గురువులుండటమే ఈ గుర్వాధిక్యతను సూవిస్తూంది. అత్యంత అల్పసంఖ్యలో శీవలం రెండు లఘువు లున్నాయి. దీనివలన వర్ణసీయాంశంలోని గురుత్వం ప్యంజింపబడుతుంది.

అంభారావోత్సృస్ణంబులై పస్తవో [గో

ఆబ అణ భై

జ్ఞృంభమ్ముల్‌ సైన్యంబుల్‌ ధురీణంబులంతన్‌

భంభుం ధ్వానంబు ల్లాగయుట్టైన్‌ ఛభరా భృ

ద్గంభీరానీకంబున్‌ విఘాతంబు చేసెన్‌ (ధను. 85)

ఇది శబళ శరీరం నుండి పప్ణవులనే సెన్యం పుట్టినప్పటి పద్యం. వశిష్ట ధేనువును రాజాధికారంతో త్రైవసం చేసుకోవాలని వచ్చిన విళ్వామ్మితుని సైన్యంపై శబళ చేసిన తిరుగుబాటు ఇది.

గుర్వుక్షర్యప్రాయమైన ఈ వృత్తం ధర్షణ్యాకృతి పూనిన శబళాస్వరూ హాన్ని ఆవిష్కరిస్తూంది. జగతీఛందోజనితమైన రచన వీరరసోచితమని నాట్య శాస్త్రం పేర్కొంటూండి.8 'ఆంభారావం”, *“ఉత్కృష్టంబు', “జృంభమ్ము', “సెన్యంటు, *ధురీణంబు, '*భుంభుం ధ్వానంబుల్‌ ', “బంక్‌ రదాసీకంబున్‌ ', “విఘాతంబు'.__. ఈ విధంగా బిందుపూర్వక *బి కారం చేత పద్మమంతటా ఆ “భుంభుం' ధ్వానమూ, ఆ శబళ వీరవి్యికమంతో చెలరేగిన యుద్ధసన్నివేళం లోని మహాధ్వానమూ మనసుకు స్ఫురిస్తూంది.

ఇక్కడొక విశేషం వుంది అక్కడ వున్నది శబళ యుద్ధానికి సథమ సేనాని. తాను యుద్ధభూమిలో వుండి వీర్కోదేకంతో అరవటం సహజమే శబళ ధేనువు కనుక ఆది “ఆంభా అనే అరుస్తుంది. ఈ పద్యమంతటా పరచుకున్న విందుపూర్వక బకారం ఆ ధేకూరవ స్ఫోరకంగా వుంది. ఇది చమత్కారం. నొలనోనెననటనుతలెతననను్యటలు నానన ననా ననున నననననలననననా వనన

• ఇది జగత్రీధందో జనితమైన వృత్తం. షాదానికి 1£ అవరాలుంటాయి. గణాలు ; మ.మ.య.య. యతిస్థానం 8వ అక్షరం,

(ప్రాస నియమముంది,

చం[దకళి దశరథుడు పు_తకామనాలోలుడై చింతాగస్తుడై వున్నపుడు సుమం (తుడు చెప్పినమాట ఈ వృత్తంలో రచింపబడింది. మున్నువిన్నది దేవరవాస్యంబున్‌ దమకున్‌ వినిపింపగా నెన్నొసార్లు తలంచితి. గానీ యేను వచింపనెలేదు నే( డెన్న6 జప్పకయున్న ఫలం బౌక్కింతయులేదు ధరాథిపా! మున్నుదేవయుగంబున వింటిన్‌ భూప! ఖభవత్సుత 'హేతువున్‌ (ఇష్టీ 1థత్త) బ ఈ పద్యంలో సుమం్నతుడి వినయలక్షణం (ద్రుత (పకృతికాలచేత సూచించబడుతూంది. 'రహస్యంబున్‌', *తమకున్‌'" కానీ *వింటిన్‌”, *“హేతువున్‌' ఇవన్నీ, పద్యపు వేగాన్ని తగ్గిస్తున్నాయి. మైగా నాలుగుపొదాల పద్యంలో “ధరా ధిప' *భూపి అని రెండు నంబోధనలున్నాయి. అంటే, వద్యం అగి అగి నడు సూంది. ఈ నెమ్మదితనంలో సుమం[తుడి వినయం కనిపిస్తుంది. దిగులు మొగమై కూచున్న రాజుకు సుమం (శుడీ విషయం చెప్పాడు, అద్‌ వెన్నెలరా (తి, రాజుకు ఈ మాటలు వెన్నెలంత చల్లగా, హాయిగా సోకాయి. ఆ అనుభవ సూచన వృత్తనామంచేత చేయబడింది. దీనిని మరింత స్పష్టంచేస్తూ కవి ఈ వద్యానంతరం అని “చం[దకళలు విరిసిన వనవల్కిని అన్నాడు.

• ఇని ఆతీధృతిచ్చందో జనితమైన వృత్తం. పాదానికి 18 ఆక్షరాలు, లక్ష ణాలు; ర.సం.న.శ-జ.జంగి; యతిస్టానం: 11వ అక్షరం; ప్రాస నిళభుమముఐది.

అశ్వవిలసితం"

దినినే భరతుడు,]4 ఆప్పకవికేక్‌ *అళ్వలలితి మని పేర్కొన్నారు. వృత్త నామాన్ని బట్టి ఆశ్వసౌందర్య వర్షనకిది ఉచితమని భావింపదగివుంది.

దశరథుడు అయోధ్యా సె;ర దర్శనానంతరం ఆశ్వళాలకు వెళ్ళినపుడు, అక్కడి ఆళ్య్వవర్ణన ఈ వృత్తంలో చేయబడింది.

ఛరనిథిఫేనరమ్యములు కొన్ని వై[(తవన బాలపత రుచిభా

స్వరతరునై గ నిగ్యములు కొన్ని చాం[దమసబాలరేఖ(గ ముథౌ

(గరుచిర చిహ్నాముల్లలిగి కొన్ని కంధరలు పైకి నెత్తి పృథిఏ

శ్వర గురుదర్పమే(చనవి కొన్ని జాతి హయరత్నముల్లనబడెన్‌

(ఇన్టి. గ)

(వతి పాదంలోనూ మొదటి సగం చంపకమాల ఇది అని తలపింపచేసి, వెంటనే తర్వాతి సగంలో అది విళ్ళథం కావటంతో ఆ భావం థభంగించబడు తూంది. అంటే, తొలుత స్ఫురించిన ఆ గమనవేగం తర్వాత గుర్వాధిక్యతచేత నెమ్మడితనాన్ని పొంది, విలంబితగతిలోకి మారింది. ఇది అశ్వ విషయాన్ని సున్నితంగా సూచిస్తూంది అవి బంధించబడ్డ అక్వాలు తప్ప, పరిగెడుతున్నవి కావు, అయినా వాటిని చూడగానే వాటి వేగలక్షణం స్పురిస్తుందనటానికి సూచనగా (దుతగతిరచనా; అవి కట్టివేయబడినందున (వస్తుతం వూరకే వున్నా యనటానికి సూచనగా విలంబిత గతిరచనా తోడ్పడుతున్నాయి. (పతి పాదాంతం లోనూ ఒక గుర్వక్షరం సాగి, తర్వాతి పాద (ప్రారంభాక్షరంతో ముడిపడి, (దుతగతి నందుకుంటూంది. కట్టు వదిలితే కదనుతొక్కే. పంచకళ్యాణి గుర్రాల వేగ స్వరూపాన్ని ఇది భావింపచేస్తూంది.

గణాలు ; న-జ-ధ-జ-భ-జంభ-వగ . యతిస్థానం : 18వ ఆక్షరం.

(పాన నియమముంది.

జ అశ్వ గతి ఈ వృత్తం బాలకాండలో ఒక్క చోట మా(తమే (పయుక్తమయింది. ప్యత్ర సంతానం లేని దళరథ దుఃఖాన్ని ఓదార్చడానికి సుమం [కుడు అశ్వంమై వెళ్ళినప్పటి వర్ణన ఈ వృత్తంలో వుంది. పోయెదనంచు వచించి విభఘుంగన నశ్వము పై బోయె సుమం(తు,డు మంతులు పొందిరి సంతసమున్‌ థశ్రీయుతవజ మహాళ్మ గరిష్ట నుసౌధముపై ఇ్మాయువతీ సుమనోహరు గాంచె సుమం(తు(డొగిన్‌ (ఇష్టి, 25) ట్‌ థభగణ పూరితమైన ఈ వృత్తంలో అశ్వ గతిని చిందులు తొక్కించటం కోసం కవి జగణాల్ని నియమించాడు, లక్షణరీళ్యా ఒక్క జగణం కూడా వుండ టానికి వీలులేని వృ త్తమిది. కానీ, ఇందులో *వచించి", '*విభుంగన", 'సుమం [తుడు”, *మహాళ్మ', “గరిష్ట, *నుసౌధము", *సుమనోహారు", 'సుమం[తుడు' - ఇవన్నీ జగణాలు. వీని వలన కదంతొక్కే పంచకళ్యాణి రూపం కనిపిస్తుంది, మహాళ్మ గరిష్ట సుసొధమసి వరుసగా మూడు జగణాలు వచ్చాయి. సౌధ సోపా నాలను మంతి చెంగు చెంగున ఎగురుతూ. ఎక్కాడని భావింప వీలు కలిగిస్తు న్నాయివి, *ఉ ఇది అష్టిచ్చందోజనితమైన వృత్తం పాదానికి 18 అక్షరాలు. గణాలు: 5 భగణాల మీద ఒక గురువు, (ళ-భ-భంభ.భంగ) యకిస్థానం: 10వ అక్షరం. (పాస నియమముంది. |

లే వముతకోకిల అనకు

ఈ వృత్తాన్ని (పావీన లాక్షణికులు వివిధ నామాలతో వ్యవహరించారు. పింగళుడు హరన ర్తనమనీ, హేమచం[దుడు ఉజ్య్యలమనీ, జయకీ రి మాలికో త్హర మాభిక అనీ, కేదారభట్టు హరన ర్తకమనీ వ్యవహరించారు. వారు రివ, 18వ అఆక్షరాంపై విచ్చేదం చెప్పారు. సంస్కృత లాక్షణికులలో జయకీర్రి ఒకడే మత్తకోకిల అనే వృత్తాన్ని గురించి చెప్పాడు. దాని గణలక్షణం న-భ-జ-ర, హేనుచం్నద శకేదారభట్టులు దీన్నే |పియంవద అన్నారు ఆ౫(ధ లాక్షణికులు కూడా (ప్రియంవద అనే అన్నారు క్షే

ఇది 8-4 మాతల అవృత్తితో మిశగతిలో నడుస్తుంది. 18 అక్ష రాల పాదంలో 10 అఘువులే ఉన్నాయి. ఇది మధుర చిత్తస్పందనను సూచించ టానికి అనుకూలమైన గతి.

ఎంత చక్కని వీరం గట్టిన దెంత సొమ్ములు (కొత్తవిన్‌

వింతలున్‌ మెయి! దాల్చికొన్నడి విశ్వమోవాన మ్పూర్తియె

యెంత భాగ్యము భర్తతో రథమెక్కి ముందఠి బండిపై

నింత గౌరవ మొప్పనేగుట యే లతొంగులు నోతురే? (ఇష్ట. ల?)

బుక్యశ్ళ్చుంగ సహితయైన భాంతను చూసి అయోధ్యా పౌరులు పొందిన ఆనంద స్పందన ఇది. లక్షణరీళ్యా ఎనిమిది జగణాలువుండాల్సిన ఈ వృత్తంలో కేవలం ఒకే ఒక్క జగణముంది. (లకాంగులు), భగణ, రగణాలు అధిక్యత వహించి, పౌరుల ఆనందడోలనానికి వ్యంజకాలుగా వున్నాయి. ఆద్యంతాలలో గురువున్న రగణం ఈ ఆకందడోలనను చక్కగా సూచిస్తుంది. జగణాలు లేక పోవటం పౌరుల [సళాంకానంద స్థితిని భావింప చేస్తున్నది. 4 _ ఇది ధృతిచ్చందోజనితమైన వృత్తం పాదానికి 18 అక్షరాలు. గణాలు;

రంస-జ-జ-భ-ర, యతిస్థానం: 1వ అక్షరం. (పాస నియమముంది.

బాలకాండ ఛందోవస్తు శిల్పము 107

మాధవాగ మ మెల్ల లోచన మంజుశోణ నవచ్చవిన్‌

సాధుల్డై యెనంగన్‌ బికీతతి కావ్యమోహాన గీతికా

మాధు నిర్ణ రపాళ( జిమ్మగ మాధవుండరుణాతుడై

సాధుధర్మము నెగ్గంజేసెడి చాయ దోంచినదెల్లెడన్‌ (అవకార. 186)

మాధవుడు ్రీరామచం[దుడై లోకావతరణ చేయబోయే సమయంలో కోయిలలు (శ్రావ్యంగా పాడాయి. అప్పటి వర్ణన ఇది. కోయిల కూతను మత్త కోకిలావృ త్తంలో వర్ణించటం ఒక సొగసు జగణాలను విశ్హథంచేసి భగణ, సగణ, రగణాలుగా (ప్రస్తరించటం వలన ఎగసిపొటు లేని (వళాంత గతి ఏర్ప డింది. ఇది మధురభావ సూచకం కనుక ఈ గతి ఉచితమే, '“పికితతి అన్న చోట జగణం వుండి, కీ” అన్న అక్షరంపై దీర్టీకరించబడి, కోయిల కూతలో వున్న డీర్షస్వరాల్ని స్ఫురింప చేస్తూంది.

సపభాతం" షు బాలకాండలో ఈ వృత్తాలు రెండుచోట్ల మ్మాతమే _పయు క్తమయ్యాయి. కెండుచోట్లలోనూ రాముని కన్వయిస్తాయి. తుకతుకనై పడ(దోలి నేడు గుజ్జొ ల కొడుపు ముట్టియలన్‌ వెలారు నుర్వుల్‌ చికిలి వెలుంగులు చిమ్మె( (వాచి. భాన్వ (త్పకటిత సొరథిభా కళాంత కాంకుల్‌ (అవతార. 197) థ్రీరాముడు జన్మించబోయే [వభాత వర్ణన ఇది తెల్లవారట మన్నది సామాన్యాంళం.. కానీ, ఇక్కడ రోజూ జరిగే కార్యుకమంలాగా తెల్లవారటం లేదు అదినం లోక వథంకరుడె న దాళరథి జనించబోతున్నాడు. కనుక, ఆది విశేష దినం. దాన్ని సూచిస్తూ ఇక్కడ విశేష వృత్తరచన చేయబడ్డది. సూర్యదేవుని రథాళ్వాల నురుగుల చెలుగులు (ప్రాచీదిశలో తోతెంచాయి. పద్యగమనంలో ఆ గుత్జాల వేగమూ, త్మొటుపాటు కనిపిస్తుంది. *కళాంత కాంకుల్‌' అన్న మాటలో- “కళాంత కాంత' శబ్దాఐ కూర్చులో అళ్వాాం కళ్ళాలు లాగి వదలిన కీరు భావింపదగి వుంది. "క" కారం తొలగిస్తే వినిపించే *ళాంత" శబ్ద సామ్యం కలిగి 'కొంతుల్‌' అన్న మాట ముక్తపద్శగస్త బభాంతిని కలిగి స్తుంది ఇది కాస్త వదలిన కళ్ళిం తిరిగి బిగించే తీరుకు సూచకంగా వంది తొలి వెలు/గయ్యె నిదోయి! యోయి! యో కో సంసుత (పజ! సాధు రామచం (దా! తొలివెలుగయ్యె నిదోయి! కౌసలేయా! మెలుకువ వచ్చెనె మీకు రామభ(దా! (అహల్య. 92) “కౌసల్యా సువజారామా' అన్న క్లోకం ఈ పద్యానికి ఆధారమని భావింపదగి వుంది. భగ వంతుని మేల్కొల్పడానికి భక్తులు సుప్రభాత గీతికలు పాడటముంది. ఈ పద్యంలో అ ధోరణి కనిపిస్తుంది. రాముడిపట్టవున్న (యేమా దరంజేత కౌళకుడి రీతితో మేల్కాల్పాడు. ఇది 'స్కుపభాతం' కనుక (పభాత వృత్తంలో రచించబడింది.

• ఇది ఆతి జగతీ భందోజనితమైన వృత్తం. పాదానికి 18 అక్షరాలు, గణాలు : న-జ-జ-రంగ ; యతిస్థానం 2: 8వ అక్షరం, [పాన నియ నుముంది.

అద్య లే సుం౦దరి బాలకాండలో ఈ వృత్త (ప్రయోగ మొక్కసారి మ్మాతమే కనిపిస్తుంది. శాంతయు వచ్చినదన్న సంబరమందు రా ట్కాంతలు సప్తమి యెంత గమ్మన బోయెనో? యంతట నష్టమివచ్చి యంతన చన్నదోః యింత యెబజుంగరు ళాంత యెంతటి తీపియో (అవతార. 196) గర్భిణులైన రాణులను చూడటానికి కాంఠాదేవి వచ్చింది. అమె వచ్చిన దినం దై్యత పక్షపక్ష సప్తమి. ఆమె వచ్చాక రెండు రోజులకు రామజనన మయ్యింది. ఆమె సాన్నిధ్యం వారికి మనోహరంగా వుంది. ఆమె సుందర (పకృతి వీరినందరి నాకర్షించింది. ఆ సూచన చేస్తూ ఈ విషయాన్ని “సుందరీ” వృత్తంలో వర్ణించాడు కవి. పద్యంలో (ప్రాసస్టానంలో వున్న బిందు పూర్వక “శ్రీ కొరాలు నాలుగు కాక, “యెంత', *యంతన', *ళాంత', *యెంతటి' అన్న చోట్ల మరో నాలుగు సార్లున్నాయి. ఈ బిందు పూర్వక *శ్రికారం శాంతొవామస్పో రకమై పదేపదే ఆమెను స్మృతికి తెచ్చి ఆమె “సృందర' (ప్రకృతిని (పకటిస్తూంది.

• ఇది శర్వరీ ఛందో జనితమైన వృత్తంం పాదానికి 14 అక్షరాలు, గణాలు; భ-భ-ర.స=వ, యతిస్థానం: 3వ అక్షరం. [పాస నియమముంది,

నుధువుతి"

దివ్యఛందాలుగా పేర్కొనబడిన వాటిలో ఇదొకటి 17 (వతి పాదంలోనూ ఆయిదు లఘువులు, రెండు గురువులు వుంటాయి. మ్మాత్రాపరంగా చూస్తే 5 లఘువులు =ర్‌ మా(ఠలు; రెండు గురువులు =శీ మాతలు, ఈ రెంటి మధ్య ఒక లఘువు భేదముంది. అంటే, రెండూ దాదాపు సమంగా వుండి, పద్యానికి సమగతి నిస్తాయి. ఇందుచేత, ఈ పద్యగతి (పళాంత చి త్తృవృ త్రిని (పకటించడానికి అనుకూలంగా వుంటుంది

వగరు పిందెలతో+

జిగురు టాకుంతో,

దొగరు వన్నెలతో

మీగిలె మావి తరుల్‌ (అవతార. 188)

గర్భిణులైన రాణులు ్రీరామాదులను (సవించే సమయం సమీపించింది. మాధవు డాగమించే వేళలో మధుమాసం తనను తానలంకరించుకుంటూంది. అక్కడి పద్యమిది, *మధుమతి" అనే నామం చేత అలంకార శోభిత అయిన (వకృతికాంత స్ఫురిస్తుంది, వద్యపాదాలు చిన్నవి కావటం చేత, ఆమె అలంక రించుకోవటంలోని తొందరతనం వ్యంజింపబడుతూంది. “ఇ. ఇది ఉన్టికృందో జనితం. పాదానిక ? అకాడ యు

గణాలు: నంభ-గ. (ప్రాస నియమముంది.

ర (భమర విలనితం'

(వతి పాదంలోనూ శ గురువులు, 6 లఘువులు వున్న ఈ వృత్తం మధ్యగతిలో నడుస్తుంది. ఇది శృంగార రసోచితమైన లయ.5 వసంతంలో శృంగార రంగభూమిలో (భమరాలు మాధవునికి స్వాగతం పాడే తరుణమిది. శ్రీరాముడిగా అవతరించబోయే శృంగారమూ ర్తికి ఈ వృత్తంతో (మూ లాహ్వానాలు పలకటం ఉచితగతిలో వుంది.

మాకందోద్యత్సుమ మధుర్భురిణీ

సేకంబై (కావి సివము లెసగన్‌

సాకూతం జొప్ప సరస సరా

సీకంబుల్‌ రుమ్మని రొదలురలెన్‌ (అవతార, 185)

“యుమ్మని' అనే వదంలో మొదటి అక్షరమైన “ర్సు” కారాన్ని రెండవ అక్షరమైన ద్విత్వ 'మ”" కారం మీద నొక్కి 'రుమ్‌మని' అని చదివితే ఆ (భమర ర్ఫుంకారం వినిపిస్తుంది. (భమరాల విలాస చేష్టను సూచించటానికి ఈ వృత్తనామం తగివుంది. వర్షితాంళాన్ని వృత్తనామంతో సూచించిన చోటుల్లో ఇదొకటి.

• ఇది తిషువ్‌ ఛందోజనితం. పాదానికి 1[ అక్షరాలు. గణాలు :

మ-భ-న.వ, యతిస్థానం : 6వ అక్షరం. [పాస నియమముంది.

అర యే హంసరంతము ఈ వృ తనామం వర్తితాంళాన్ని సూదచించేడి, (నో మ! భీ సంపాదితములై య ఖ్యాసం బొప్పంగ సరోజా వాసంబై మధురనంబై కూసెన్‌ మత్తకలహాంసల్‌ (అవఠార. 184) థ్రీరామ జననాళ్చూర్వం (ప్రకృతి పొందిన స్పందనల్లో ఇదొక భాగం. మాధవస్వామి వచ్చేవేళ మంగళ గితాలాలపించే కలహంసల మధురవ వర్షన ఇది. 'పసన్నార్థ బోధక విషయాలకు అనుష్టుష్ఫంద స్సు ఉచితమని శకేమేం (దుడు సూచించాడు.19 (ప్రళాంత చిత్తగితికి సూచకమైన హంసంలరుతం అనుష్టు వృందో జనితమైన “వాంసరుతం'లో చెప్పటం ఉచితంగా వుంది.

• ఇది అనుష్టుష్పందో జనితమైన వృత్తం, పాదానికి 8 అతరాలు గణాలు: మ-న-గగ, యతి నియతి లేదు. (ప్రాస నియమముంది.

అక జ పద్మనాభం

ఈ వృత్తంలో (వతిపాదానికీ 18 గుర్వక్షరాలున్నాయి. దీనివలన పద్యం సాం[దతను సంతరించుకుంటుంది. ఫలితంగా గమనంలో విలంబితగతి ఏర్పడు తుంది. (ప్రతి రెండు గుర్వుక్షరాల తరువాత ఒక అఘ్వక్షరముండటం చేత గతిలో అవరోవాణ కనిపిస్తుంది. కనుక, ఇవి అవరోణాత్మక విలంబిత గతిలో వుంది.

బాలకాండలో రెండు సందర్భాల్లో మా్యతమే ఈ వృత్తం (వయక్త మయింది:

క్షే ఇష్టివేళ యాజకులు యూపసంఖ్య సరిచూచుకోవటం (ఇస్టీ-855 ).

జ, గ్రీరామ జననం (అవరార - 208)

మొదటి పద్యం యజ్ఞవిషయ సంబంధి. “యజ్లో వైవిష్ణుః' అను వాక్యాను సారం యజ్ఞం విమ్రస్వరూపం. పద్మనాభ న్వరూవమైన ఆ యజ సమారంభా

న్‌్‌ కూల నీ రక విషయాల్ని పద్మనాభ వృత్తంలో రబించటం ఉచితంగా వుంపి పైగా ఇది సామాన్య యజ్ఞం కాదు. దేని మూలంగా నారాయణస్వామి నరుడై భువి కవత రంప నునాాడో ఆ యజమది. ఈ దృ్షితో కవి దాని విశేషత;ఇ౦ థాసింప త డ్డి ప్‌ వ్‌ జేయటంకోనం విశేష వృత్తాన్ని (పయోగిందాడు.

• ఇది వికృఠిచృందోజనితమైన వృత్తం, పాదానికి 28 అక్షరాలు,

గణాలు : 7 తగణాల మీద ఒక గగం (త-త-త-క-క-ళ-త.గగ)

యతిస్థానం ః 18 వ అక్షరం (పాన నియమముంది.

558 8

[16 ్రీమ్మదామాయణ కల్చవృక్షము : ఘంటారవం బటు శీరోదయం బిటు షు. ఇ హో! గానయ్యె లగ్నంబు నిష్కర్ష గాగన్‌ యింటీ (పసూనంబు లట్టుల్‌ (గవా(శేణి ఇెల్వాందె దత్కాల సంభూత దేహ్‌న్‌ వెంటన్‌ జగన్నాళ నోద్యన్మహాదై త్య విధ్వంసన [క్రీడ నారంభు! జేయన్‌ ఘ:టాపథంబయ్యు, గన్పింపరాకుండ త్మానాథు గేవాంబు దేవాళి కెల్లన్‌, (అవతార, 208) ఇది శ్రీరామజననకాలవర్డన (పాసస్థానంలో వున్న బిందుపూర్వక *టి కారం పద్యంలో *ఘంటా' నాద స్ఫోరకంగా వుండి *“జగన్నాళనోద్యన్మ హా దైత్య విధ్వంసన క్రీడి” క్రి అర్భనా పూర్వకంగా వుంది. దీర్ధాక్షరాలధికంగా వున్నందు చేత ఈ పద్యం నాదాత్మకంగా వుంది. ్రీరామజననం జగదానంద కారకమైన ఘటన. దినిని మధురతరగతి గల ఈ వృత్తంలో వర్ణించటం చేత లోకుల హృదయస్పందనలోని ఆనందం వ్యంజితమవుతూంది. వద్మనాళ స్వరూపమైన యజ్ఞం సాఇాత్తూ వపద్మనాభునే అవతరింప చేసింది. ఈ వృత్త (ప్రయోగం దానికి వ్యంజకంగా వుంది,

ఇంచి ఖు క్కు హారం ఈ వృత్తలక్షణంలో ఓక చి[త్రముంది. ఈ పద్ధతి “వికటకవి అనే వదాన్ని పోలివుంటుంది. ఈ పదం తొలిఫగమెలా వుందో మలిసగం సరిగ్గా దానికి వ్యతిరేకంగా వుంది. వీటిని ఆంగ్లంలో *పాలిం్యడోమ్స్‌' (2&110650- 9268) అంటారు. ఆ పద్ధతి ఈ వృత్తలతణంలో కనిపిస్తుంది. గురు లఘువుల్లో చూపిజే ఈ విషయం స్పష్టమవుతుంది. మ న య త న మ సం. 111 1లలే ఎఎ అేలేస్‌ 111 554! తొలిసగం అ మలిసగం ఈ నిర్మాణంలో తొలిసగం తిరగబడి మలిసగం కొవటం కనిపిస్తూంది= ఈ దృమ్షై పరస్పర విరుద్ధభావాలు ఒక్కచోట కూర్చబడిన సన్నివేళ వర్ణనకు ఈ వృత్తం ఉచితంగా వుంటుంది, ఆనంధాన్యుండు పరుషంబౌ నే మాట యనండు తోనాడు న్దానే ముఐకుగ నెవరైనన్‌ గానీ యితరుల పారువ్య స్టానోక్తుల్‌ తలంపః డొగిన్‌ దాన్తై సర్వళర సువిద్యాపా రిణుండయ్యు నితర శ స్రవాతంబు కృతికి నగ్గించున్‌ (కళ్యాణ. ౭9) వైరాగ్య శృంగార భావాలు *గంగా యమునలవలే సమ్మవ్రసారి రమ్మాలైన థఅ్రీరాము చం్యదుడి (ప్రవర్తన ఇదిం 4 ఇవీ ధృతిచ్భందో జనితమైన వృత్తం. పాదానికి 18 అక్షరాలు, గణాలు. మ-న-య-త-నంమ. దీనికి రెండు యకిస్థానాలు: 9వ, 18వ అతరాలుః

116 శ్రీమద్రామాయణ వల్చవృషము |

సీశతతో తన కళ్యాణం జరిగాక కొంతకాలానికి రాముడిలో వైరాగ్యరేఖ పొడ చూపింది. *పాణము కంటె (ప్రాణము ధరాజాతా ముథాంభోజమే యేమోగా” కనిపించింది. ఈ “పక్షవద(దిపాత వికటాశంతోవా భారం' అతడిని సంసార భావాలపట్ల విరక్తుణ్జి చేసింది. అపకు వశిష్టుడు చేసిన బోధవలన రాముడిటో కర్మజ్ఞానం కలిగింది. [కమంగా అతడిలో శృంగారభావాలు పునః వల్లవించాయి. రాముడు “*శ్రీజవకాత్మజా [పణయజీవన మోహనకారి" అయ్యాడు. తొలుత కలిగిన విరాగభావన, మలిదశలో కలిగిన శృంగారభావనన రెండూ సమంగా కలిసి రోముడిని కర్మజ్ఞానయోగిగా పరిణమింసచేళాయి.

పద్యనిర్మాణంలో ఈ పై విషయమంకా వుంది. (పతిపాదం తొలి సగంలో వున్నట్టు మలిసగంలో లేదు, అయితే, ఈ లేకపోవడంలో ఒక పద్ధతి వుంది. అద్దంలో కనిపించే (ప్రతివింబం అసలు బిందానికి కుడి ఎడమలుగా మారినట్టు, తొలి సగంలోని గణాల వరుస మలి సగంలో తిరగబడ్డాయి. ఇది వైరాగ్య భావంతో పాటుగా తద్విరుద్ధమైన శృంగార భావమూ కలసి వుండ టానికి (ప్రతీకగా వృందిం

అషవనూ 6" లు అవాలి ఈ వృత్తనామం పరమేశ్వరమూలర్ధి సూచకం, పంచభూతాలు, సూర్య చం[(ద్రలు; యజమాని. ఈ ఎనిమిది విషయాల సమన్టి స్వరూపానికోఅష్టమ్చూర్తి" అని పేరు. యజమాని ఆనే స్వరూపానికి మిగిలిన విషయా లాత్మపదార్థం, ఈ వృత్తంలో ఎన్ని గుర్వక్షరాలున్నాయో, సరిగ్గా అన్ని అఘ్వక్షరా లున్నాయి. 18 గురువులు _- 18 లఘువులతో కూడిన ఈ వృత్తం సమవర్తిత్వ మనే భగవత్తత్త్వ సూచన చేస్తూంది. బుక్సామాకృతి యజుర్మూరర్డిని మవా థర్వవాసున్‌ గృతపతంగ తురంగున్‌ వాక్సమ్య్మక్చర దుదాత్త స్వరిత మా ర్ల (పవిష్టున్‌ బటుహవిః (ప్రియ చిత్తున్‌ దిక్సీమాంత నివిడ జ్యోతిని వృషీ శకేప విమ్ణున్‌ ధృత ధనుళ్నణ వాస్తున్‌ (దాక్సంతుష్ట వహృదయాబ్దాత కనె గౌ సల్య కౌరిన్‌ దళిత దైత్య మహాఘున్‌ (అవకార. 209) ఇది శ్రీరామ జనన వర్ణన, “*అష్టానాం లోకపాలానాం వప్పర్థారయతే నృవఃశి అన్న మనుస్మృతి _పకారం రాజస్టమూర్తి, థ్రీరాముడు రాజు. మెగా నారాయణుడు. అందుచేత ఆతడష్టమ్వూ ర్తిగా భావింపదగివున్నాడు. అలాటి వ్యక్తి వర్ణనకు ఈ వృత్తరచన ఉచితం. ఈ బౌచిత్యం వృత్తనామానికి అన్వయించే మాట. వర్షితాంళం వృత్తనామంతో సూచించబడింది, గణాలు; మంనంత-స-రం.భంజంయ.; యకతిస్థానాలు: $వ, 17వ అక్షరాలు ప్రాస నియమముండది.

భూనుతి

బాలకాండలో ఒక్కచోట మాతమే ఈ వృత్త [వయోగముంది. రావణ సంవోరాని కై తోడ్పడే వానర సృష్టిలో హనుమంకుని వర్ణనక్తై ఈ వృత్త మెంచుకున్నాడు కవి.

ఆక లేకయ యపాంపతిన్తైనను దా(టున్‌

దోంక చిచ్చనంగ రక్కసి తుంగ దహించున్‌

వీ;క యీ దృశము లోకము వీరులకెల్లన్‌

జోక యీతనికి నంజన సూనునకెందున్‌ (అవకార. 79)

హనుమంతుడొక (పత్యేక సృష్టి. ఆత *“డస్తోక మనీషాపయోధి", *మోగా కోకాన్వేషణుడధీతి చూడామణియున్‌". ఆలాటివాడినిగురించి చెప్పాలంటే అతి (పత్యేకమైన వృత్రమవసరం. ఆ విశేష వ్య క్రిత్వ సృురణకోసమిక్కడ విశేవ ఛందం _పయుక్తనుయింది. 'ఆపాంపతి దాటడం, తోకచిచ్చనగ రక సితుంగ దహించడంి మొదలై నవి ఇక్కడ అతని వీరత్వాన్ని సూచిస్తున్నా, సూక్ష్మంగా ఇవి భవ్లిష్య్యదామాయణ విషయాలు, ఇవే సము[దలంఘన, అంకాదహన, రాక్షస సంవోర కార్యాలు.

గణాలు: రంనంభంక ౨ గగ; యతిస్థాన౨; 10వ అక్షరం, (పాన

నియమం నుంది.

వుందా[కాం౦ తి

భరతుడు దిన్ని *శ్రీధర' నామంతో వ్యవహరించాడు.£9 సంస్కృత మర్యాద ననుసరించి మందా[కాంతకు రెండు విరతులు. నాల్లిక్షరాలకు మొదటి యతి, ఆపై మరి ఆరతక్షరాలకు రెండవ యతి. ఆంధుణు మ్మాతం పదకొండవ అక్షరాన్ని యతిగా పాటించారు.

మందా[క్రాంత మందమైన గతితో నడవటానికి క్మేమేర్యద్రుడొక సూచన చేకాడు.

“*మంధరా (కాంత వి(సబ్జెః చతుర్భిః (వథమావషరైః

మధ్యషట్కేేఒతి చతురే మందా[ కాంతా విరాజతే” (వతి చరణంలోనూ మొదటినాల్లక్షరాలు విలంబనంతో నడవాలి, అంటే ఆక్కడ దిర్దాక్షరాలే గురువులుగా వుండాలి.

గౌరీ పాదాంబురువా వినమత్కాంత లాకాను రక్షా!

పారా వారోన్మథన జనిత ప్రౌఢ కాకోల భుక్తా!

శారజ్యోళ్స్స్నా మృదు ళళి శక స్వచ్చ చూడా(గ్రముక్తొ!

సౌర ప్రోద్యజ్టిగదవన నిష్టాత గంగాభిషికా! (ఇస్టీ క8కి

ఇది ఇష్టిఖండాంత పద్యం, తన ఇలవేల్పు అయిన విశ్వేశ్వరస్వామిని మధుర మందగతిలోనడచే మందా(కొాంతలో స్తుతించాడు విశ్వనాథ. బాలకాండలో ఇదొక టే మందా[క్రాంత. అదీ కృతిస్వామిని స్తుతించేదిగా ఖండాంతంలో వుంది.

పొద్మపారంభంలో గుర్వశరాల స్థానంలో డీర్దుక్షరాలుండ్‌, క్మేమేం[ద వాక్యొనుసారం అందమైన గతి నందుకుంది. కాళిదాసాదులు దీన్ని (వవాస వి(ప్రలంభ శృంగారానికై 1సయోగించగా, విశ్వనాథ తిక్కన తీర్చిన మార్గంలో ఖండాంత పద్యంగా నిషేపించి, స్తోత యోగ్యంగా నిరూపించాడు, నం నానన

4 ఇది అత్యష్టి చ్చందో జనితమైన వృత్తం. పాదానికి 17 అమషరాలు, గణాలు: మ.భ-.నంత-.త-గగ, యకిస్థానం: 11వ అక్షరం, (ప్రాన సియమముందిం

జ చంద రేఖ

చ వృత్తంలో మూడు €ఘువులు, వన్యెండు గురువులు వున్నాము అంటే, అఘ్వతరాలకు నాలుగురెట్లు గుర్వుక్షరాలున్నాయి. గుర్వాధికతచేశ పద్యం బరువెక్కుళూంది. భావో(దేకంచేత భారావహమైన మనస్థితిని సూచించ టానికీ వృ త్త ముచితంగా వుంది.

భూమీళృన్మాళి కాంతుల్‌ భూషామణిగశేజి వెబ్లన్‌

ఫ్రీమక్కాంతి (ససార శీరోద రత్న (పవాళో

ద్దామాందల్‌ రాజసొధ (దాఘిక్ష గాంగేయ కుంభ

(గ్రామంబుల్‌ వెల్లు[ప్రోవుల్‌గా. జంద్రరేఖల్‌ చలించెన్‌ (ఇష్ట. 806.)

సుళునీ పొందటానికి మార్గంగా బుష్యళృ్ళంగర్షి అధ్వర్యంలో పుత్ర కామేస్టని గురించి చెప్పాడు సుమంతుడు, దుఃభిశుడైన దశరథునికి ఈ వర్త మానం సరమానంద హేతువైంది. అప్పటి చం[ద్రరేఖం సౌందర్యవర్ణన ఇది,

వద్యంలో వున్న శ్లిక్ట సమాసొలిచేత దశరథుని ఆనందసాం[ద్రత సూచీత నవుతూంది. “శ్రీమత్కాంళి, “చాఘిష్ట, “గాంగేయ, వంటి తగణాలచేత పద్యంలో ధారాజుద్ధి ఏర్పడి, నిండుదనం చేకూరుతుంది.

వదృంలో వృత్తనోమముంది, ఇది ము[దాంంకారం, “ననన న

• ఇది అతిళక్వరీ భందోజనితమైన వృత్తం. పాదానికి [5 ఆక్షరాలు, గణాలు వ మంరునుంయంయ : యకిస్టానం : రవ అక్షరం, (ప్రాస నియమముంది,

ణ్‌ (దుతవిలంబితనుు

భరతుడి వత్తాన్ని *వారిణవ్లుత' నామంతో వ్యవహరించాడు, దీనికి “సుందరి' అనే వ్యవహారం కూడా వుందని పొటివండవారు పేర్కాన్నారు.

“*పారంభ్మేదుత విన్యాసం వర్యంలేష విలంబితం

విచ్చిత్యా సర్వపాదానాం భాతి [దుత విలంబితం” (మేమేంద్రుడు) ఇది (ద్రుతవిలంబిత నిర్మాణ రహస్యం,

బాలకాండలో రెండు సందర్భాల్లో ఈ వృత్త (పయోగం జరిగింది. ఇవి దశరథుడి శోకాన్ని ఓదార్నటానికి సుమం[తుడే తగినవాడని తక్కిన మం(తులు నిర్ణయించి అతజ్జీ రాజు వద్దకు వెళ్ళాల్సిందిగా కోరినపుడు అతడు ఆలోచనలో వడ్‌, మీ ఇష్టం (ఇష్టి.26) అన్న సందర్భంలో ఒకటి వుంది. సుమం్యతుడి సందిగ్భత ఒక నిర్ణయంగా మారటం ఇక్కడి విషయం,

ఇక రెండవది విళ్వామి[తుని కథలోని పద్యం.

సురలు దేవబుషుల్‌ పరివల్గిత

స్ఫురణ నట్టిటు సోలిరి (క్రాంతులైై

తొరంగి గాధి నుకుండును నస్ర్రమున్‌

బరగ. జేసె; గృపావ మునీం(దుపె. (ధను. 104)

[బమ్మార్షి వశిష్టుని పైకి కౌళికుడు (బహ్మాస్రం సంధించిశపుడు దేవతలు పొందిన భయమిది.

(వచండమైన (కోధంతో (బహ్మార్షి మీదకు విజృంభించిన కౌళికుని చూసి దేవర్షులు గడగడలాడారు, ఆ తర్వాత వశిష్టుడు (బహ్మ బలాన్ని చూసి సాంత్వన పొందారు. వృ త్రిగతి సరిగ్గా దీనిని (ప్రతిలిస్తూంది. మొదట (దుతగతి, చివరకు విలంబితగతి వుండి, భయమందిన మనస్సు సాంత్వన పొందడాన్ని సూవి స్తూంది. మరో అర్థంలో, కౌళికుడి మహాళకి అంతా (బవ్మా దండంలోకి విలీన మముంది. (దుతగతి విలంబితగతిలోకి పర్యవసించినట్లు.

• ఇఏ జగతీ ఛందోజనితమైన వృత్తం. పాదానికి 12 అక్షరాము. గణాలు: నం-థంభ-ర, యకతిస్థానం: 7 వ అక్షరం (ప్రాస నియమముంధి.

ని. చందిక

ఈ వృత్తంలో పాదానికి 18 ఆక్షరాలుండగా అందులో మూడుమా[తమే గురువులు, తక్కిన తొమ్మిది అఘ్వక్షరాలు, పాద(పారంభంలో వరుసగా రెండు నగణాలుండి ృముతగతిని సూచిస్తున్నాయి. వృ త్తనామంచేత, గళిలోని (దుళత్వం చేత ఇది మధురచిత్తస్స్పందన కనుకూలమైనదని భావింపబడుతూంది.

కువలయమణి చిట్టి కోర్కు లున్‌

దవిలి శిశిరమూర్తిః దాల్చి పె

ల్లివషము చిలక మింటి కెక్కెనన్‌

సవియు, జెలగ( నొప్పె( జం దికల్‌ (ఇష్టి. 205.)

బుష్యశ్ళృంగుని రాకతో యజ్ఞం నిర్విఘ్వంగా నడిచి ఫలవంతమవుతుం దని విన్న దశరధుడి న్మేతాలకు నాటి వెన్నెల హృద్యంగా తోచింది. ఆ వర్ణన ఈ పద్యం, పద్యంలోని లఘ్వక్షరాధిక్యత పాాతయొక్క లలిత మనస్పందనను (పతివలిస్తూంది.

వది కొఅంతగ వేయి వర్షముల్‌

కదలెను శిశురవ గల్లగా

మది సురపతి సేవ మక్కువై

యెదయు హృషితమౌచు నిట్టనెన్‌ (అహల్య. 470)

ఇందులోని (దుతగతివలన అనేక సంవత్సరాలు గబగబా గడిచిపోవటం, తనను సేవించిన ఇంద్రుని చూచి దితి 'హృషితి మనస్క కావటం భావింవ బడుతున్నాయి. చళ్లని కిరణాలతో మనసుకానందాన్ని (వసాదించే వెన్నెల లాగా ఇం(దుడు తనసేవతో ఆమెను ఆనందింపజేశాడనే సూచనకు *చం[దిక” వృత్తం ఉపబలకంగా వుంది,

ఖ ఇని జగతీ భందోజనితమైన వృత్తం, పాదానికి 12 ఆక్షరాలు. గణాలు : నంఎనం-రఎవ; యతిస్థానం ; $వ అక్షరం. (పాన నియమముంది.

న పణవం

భరతుడు ఈ వృత్తాన్ని కువలయమాల, ఉత్పలమాలిక అనే కేర్ణతో వ్యవహరించాడు. ఆ౨(ధ్ర మహాభారతంలో తిక్కన దీనిని (పణవనున్నాడు. అనంకాదులై న కొందరాం(ధ లాక్షణికులు డీనినే వణవమన్నారు,

పద్య స్వరూపరీక్యా పణవమనే. పేరు సరిపోయింది. పణవమంటే హుడుక్క అనే వాద్యవికేషం. పద్యంలో గణాలిట్టా వున్నాయి:

లల 1110ల (మ-నంయంగ) దీన్ని సమ విభజనచేసి (వాస్తే ఇలా వుంటుంది : రలటగ = 1లల'లే ఇది ఆద్యంతాల్లో గురువులచేత స్టూలమై, నడును లఘువులచేత సూక్ష్మమైన రూపంతో హుడుక్కను పోలివుంటుంది. ఇది చి(త్రించినపుడు మరింత స్పష్ట మవుతుంది. గురు లఘు గురు

ఇవి రగడ స్వరూపాన్ని తలపిస్తుంది.

బుశ్యళ్ళంగర్షిని లాను తీసుకరాగలనని వింజామర వీచే స్త్రీ రోమ పొదునితో అంది. ఆమె మాటలీ వృత్తంలో (పయ క్రమయ్యాయి.

• ఇది పంక్తిదృందో జనితమైన వృత్తం. పాదానికి 10 అక్షరాలు గణాలు : మంనంయంగ, యతిస్థానం ; 6వ అక్షరం, (పాస నియమ ముంది

కేలిక్త ్రీమ(దామాయణ కల్పవృక్షము :

ఇ్మానాథుల్‌ మజి మము( బం౨పింపన్‌

మౌసీం[దున్‌ గొని మమతం దెత్తున్‌

దేనుం జాలక ధృతినే రానే

రానీ పట్టణరమ సిగ్గిల్లన్‌, (ఇష్టి 166)

ఇవి ఆమె అన్న మాటలు, ఈ మాటల్లో వున్న ధైర్యానికి రాజుమైకం “అచ్చెరువడి" పోయాడు. మహారాజు ఎదుట “నేను తిరిగివస్తే ఈ పట్టణరమళే సి అఆనేటంత తెఫవ ఆమెది. [1వభుశన్నిధిలో వినయం పొటిఐంచాలన్న స్పృహ మాటల (ప్రారంభంలో మా[తమే వుంది. మొదటి రెండుపాదాల్లో *ఇ్మానాథుల్‌", “కంపింపన్‌”, *మౌనీందున్‌' *తెత్తున్‌' _ అని ఆగి ఆగి సాగిన ధోరణిలో ఆమె విశయము౦ది. తర్వాతి రెండుపాదాలూ నిరాటంకంగా సాగాయి. ఇక్కడే ఆమె సవాలు చేసింది. ఆ మాటలు పల్కుతూ ఆమె ఆవేళానికిలోన్తై ందన్న స్పురణ కలిగిస్తూ అభిండంగా రెండు పాదాలు నడిదాయి. 'సిగ్గిల్లన్‌' అని చప్పున ఆగిన ధోరణి కనిపిస్తూంది. 'అరె, రాజుగారి ఎదురుగా ఇలా మాట్లాడ వచ్చా?" అన్న బుద్ధితో హఠాత్తుగా ఆవేళం తగ్గిన తీరు ఇది,

(పియంవది

ఈ వృత్తంలో వున్న 18 అక్షరాల (వతి పాదానికి 8 లఘువులు క గురు వులు వున్నాయి. ఈ గురు, లఘువుం నిష్పలర్తి మాతా పరిమాణ రీత్యా సమంగా వుంది. ఒడుదుడుకులు లేని మనస్సు సమస్థికి (0212006 50269) నుండి మాటాడితే ఎలా వుంటుందో ఈ వృత్తగతి అలాగ వుంది. అంటే అది మధుక భావణానుకూలమైనగతి, ఆ గతి వుంది కనుక ఇది *“పియంవది, వమధురఖథాషి అని అర్థం,

దివిషదిశ్వ కుడు తేవ మౌనులున్‌

గవురు గప్పుచు పొగల్‌ వెళార్చ్పంగా

నవు దపస్సుల నువోగ్ని రేయంగా

నవుర! యచ్చరల నంపుశంటగా! (ఇష్ట. 165)

బుష్య శృంగుని రప్పించే మార్గాన్వేషణ చేసూన్న రోమపాదునితో వింజామర వీచే వారిలో ఒక స్త్రీ అన్నమాట ఇవి. సంక్రిన్ష మాశనుడైన రాజుకు ఈ మాట పరమ (ప్రియంగా వినిపించింది, శ్రీశ క్రీతో అతజి వళపరచుకో వచ్చు గదా అన్న సూచన అత్యంత వినయంగా వుంది,

జ ఇది జగతీ ఛందోజనితమైన వృత్తం, పాదానికి 12 అక్షరాలు, గణాలు; నం-భ-జంర, యతిస్థానం : రవ అక్షరం, (పాస నియమముంది,

రా వంశసం మ! ఇది దివ్యఛందస్సులో ఒకటి. కనుక దివ్యత్వ సూదక విషయాల నిందులో వర్ణించటానికి ఉచితంగా వుంది, బహుకా కాళిదాసు కూడా ఈ దృష్టి తోనే రఘువు జనించబోయే తృతీయాళ్వాసంలో సుదష్షిణ దౌహృద లవణాలు మొదలు రఘుజనన వర్యంతం ఈ వృత్తంలోనే రచించాడు. వంశకీర్తింకరు డైన రఘుజననం దివ్య విషయం కనుక, సంస్కృత కావ్య నేపథ్యం గల విశ్వనాథ ఇక్కడి సన్నివేశంలో కాళి దాస మార్గాన్ననుసరించి ఈ వృత్త (పయోగం చేశాడు. రఘువంశ సుధాంబుధి చం(దుడైన థ్రీామచం (దు డుదయించటం జగతికి చం(దోదయం. అదొక డివ్య సంఘటన, ఆ దివ్యత్వం రాణుల దౌవృదలక్షణాల నుండే సూచితమవు తూంది, ఆ విషయ వ్యంజనక వృత్త్మపయోగ మనుకూలిస్తూంది. బాలకాండలో వంశస్థ వృత్తమిదొక్కటే, ఠి ౫ లతాంగులానంద విలాసమూర్తులై నీకాంత గర ఛంబులు నిక్కిముందటన్‌ జతంగ రాట్బంచువు భాతి శార్డ స జ్యుతాధుకావైఖరి నద్భుతంబుగాన్‌ (అవతార. 180 ఇక్కడి *పతంగరాట్‌”, “కార్ష శబ్దాంలో శేవల ఉపమావాచకమే కాదు. గర్భస్థ 8వవు మహానారాయణమూర్తీ అన్న సూచన వుంది. పద్య (ప్రారంభంలో వున్న వేగం ముగింపులో లేదు. లఠాంగుి 'నిలాసి, నికాంత, 'పతం%' అని జగణాలచేత వేగిరపడి నడచే పాదాలు, ముగింపులోకి వచ్చేసరికి గుర్వాధిక్యతచేత, దిర్ధాక్షరాలచేత, జగణ మైన్యతచేత విలంబీతగతి నవలంబించాయి. ఇది గర్భిణుల నడకను తలపిస్తుంది. గబగబా నాలుగడుగులు వేయగానే అఐసిపోయి, మెల్దగా నడవటం గర్భిణి లక్షణం, ఆమె శరీరస్థికి ఆమె కలసటను కలిగిస్తుంది. పద్యగతిలోని తొలుతవున్న వేగం, తర్వాత లేకపోవటం ఈ విషయానికి వ్యంజకంగా వుంది. గా " ఇది జగతీ ఛందోజనితమైన వృత్తం. పాదానికి 12 అక్షరాలు. గణాలు: జఎత-జ-ర. యకిస్థానం ఏ 8వ అక్షరం. ప్రాసన నియమముంది.

రథోద్ధతం"

సంస్కృత లాక్షణికులు దీన్ని రథోద్ధత అని న్రీలింగంలోన్నూ. తెలుగు లాక్షణికులు రథోద్ధతమని నపుంసక లింగంలోనూ వ్యవహరించారు. అప్పకవి దీన్ని *“వరాంతిక? మనే పేరుతో సిలిచాడు.21

టేని సంతన మథటింగి సూతుంయున్‌

దోన వాజులన్‌ దూ6క6 జేయగన్‌

బూనికన్‌ ఖదను పోవగా రథా

స్టాని రాజు మెమి సాంగ నూగుచున్‌. (ఇప్టి. 51)

ఇవ దశరథుడు అయోధ్యానగర దర్శనం చేసినప్పటి రథగమన వర్ణన. దశరథుడికి నగర దర్శనంలో విశాలమైన వీభథుణ, అందమైన ఉద్యానాలు ఇత్యాది విషయాలు కన్పించాయి. 'శాతవులకె యయోధ్య గాక అయోర్య, పర పురి శోభ కయోధ్య" అబిందని అతడానందించాడు, రాజు ఆశందమే తనదిగా భావించిన సూతుడు అళ్వాల్ని దూకించాడు.

*"స్తూరుడున్‌ ', *“దూకజేయగన్‌”, *పూనికన్‌', *ఊగుచున్‌ = ఇలాగొ (దుతాంతవదాలు (పకి పాదంలోనూ వున్నాయి. అందువలన (దుతం వచ్చిన చోటంకా పద్యం ఆగి ఆగి నడుస్తూంది, ఇవి రథగమనంలోని కుదుపుకు సూచ కంగా వుంది. *మెయిసాగ నూగుచున్‌ వయనించే దళరథుని అనుభవం పద్యంలో ఇలా (పతివింబిస్తూంది. నేకు చలనచిత్రాల్లో సన్నివేళాన్ననుసరించి సంగీతం వినిపించినట్టు, ఇక్కడ రథగమనంలోని ఒడుచుడుకుల్నీ, ఊగిన లాటనీ ఈ ఛందోగతి చక్కగా సూవిస్తూంది.

ఇక్కడ ఉద్ధతమైన వేగంలో ఉరకలెత్తిన రథాన్ని రశథోద్ధత నృత్తంలో వర్శించటం జరిగిందిః

• ఇది (తిష్టప్‌ ఛందోజనితమైన వృత్తఎ, పాదానికి 11 అక్షరాలు లక్షణం ఏ ర-నంర.వ అనే గణాలుఎటామి యతిస్థానం ః 7వ అతరం 1పాస నియమముంది.

త్తి గ గజవిలసితం దళ రథుడయోధ్యానగర చర్శనం చస్తూ గజళాలనూ సందర్శిం చాడు. అక్కడి గజవర్జనకు ఈ వృత్తం (పమయుక్త మయింది, చీంకటులివ్వికావు జిలుగు తకు జిగి దం కాకృతి గానరాద యసలు నలుపుటిరులన్‌ గాక నగాళికావు కదలవు మెదలవు ముం దీ కరరాజి లేద యిటు గునగున కదపన్‌, (ఇష్టి. 67) ఇది సూతుడు చేసిన గజవర్ణన, ఈ పద్యంలో *నగాశి అన్నదొక జగణముంది. ఈ మాటలో ఆద్యంతాలలో లఘువ్పండి, నడుమ గురువుండటం కొండయొక్క స్వరూపాన్ని స్ఫురింప చేస్తూంది. తెల్లినిదంతపు వెలుగు కనిపి స్తూంది కనుక, ఆ ఏనుగులు చీకట్లు కావు. చైతన్యముంది కనుక కొండలు కొవు. ఇది తాత్పర్యం. అంటే చీకటిలాగా నల్లగా వున్నాయనీ? కొండల్డాగా ఉన్నతంగా, దృఢంగా వున్నాయనీ సూచన. వర్ణసీయాంళమైన గజవిలననాన్ని అదే పేరున్న వృత్తంలో రచించాడు కవి.

• ఇవ అన్టీచృందోజనితమైన వృత్తం. పాదానికి 18 అక్షరాలు, లక్షణం ఏ; భ-ర.న=నంనంగ, యకిస్థానం ; 8వ అక్షరం. [పాన నియమముంది.

అద ఆద షః 'మేఘవిస్పూర్జితం స్‌ వృత్తినామం చేత గంభీరధ్విని సూచితమవుతూంది ఇందులో పౌదానికి

1! గురువులుండి, మందగ మనాన్ని సృష్టిస్తున్నాయి. స్థీరాంస (ప్రస్విన్నామృతకర వియద్దేశ చూడా మనోజ్ఞా! పురా _పధ్వంసాద్భుతతర భుజాభోగి కేళీ సమా! మరుత్సాశికేశీ గిరికృత ధనుర్మండలీ అలగ్నవిష్ణ్టూ! సరజ్జ్వాలావాల విషమహా సహ్య రేఖా సహిష్టా! (అవ్య, 559) ఇది ఖండాంతంలో కవి చేసిన విశ్వేశ్వర స్తుతి పద్యంలో అనేక గుర్వ

తరాలు సంయుక్రాక్షరపూర్యకమై వున్నాయి. కవి కృతి భర్తనెంత గ్రారావహ

మైన మనస్సుతో వేడుకుంటున్నాడో ఇవి తెలుపుతున్నాయి. “(పధ్వంసాద్భుత' వంటి మాటల్లో ఆ “మేఘవిస్ఫూర్జిత' ధ్వని వినిపిస్తుంది.

పాదాంత్య (ప్రాస పద్యానికి సొగను కూర్చటమే కాక, నీశ్వశ్ల్వమునికె విశేషించి సంగీతారాధన సమర్పిస్తూంది.

• ఇది అతిధృతిచ్చందోజనితమైన వృత్తం. పాదానికి 159 ఆక్షరాలు. గణాలు: య-మం-న-సంర.ర-గ, యతిస్థానం: 18వ అక్షశరా ప్రాస నియమముంది.

5[3-9

మేదిని

ఈ వృత్తానికి *వాణి" అనే నామాంతరమున్నట్లు అప్పకవి పేర్కొన్నాడు. సంస్కృృతచ్చాందసికులలో హేమచం(ద్ర, కేదారభట్టులు మాతం దినిని *వాణి అని పేర్కొన్నారు.

బాలకాండలో ఈ వృత్తం నాలుగు సార్డు (పయుక్తమయింది. మేధాశ్వ నిమిత్తం అన్వేషిస్తూ పాతాళ లోకాల్లోకి సగర నుతులు (ప్రవేశించడానికి, వారు చతుల్దిశల్లోనూ మేదినీ గర్భాన్ని పెళ్ళగించినపుడు, దిశకొకటి చొప్పున నాలుగు వృత్తాలున్నాయి. అక్క-డి పద్యాల (ప్రారంభా లివి:

“నములుగ6 దూర్చుదిక్కు(బడి (గొచ్చుచున్‌-' (అహల్య. త8జ

'“సనములుగ దక్షిణంపు దిశ [గొచ్చుచున్‌ (పై. 884)

“గుములుగ( బశళ్చిమమ్ము దెస (గొచ్చుచున్‌ - (పై. 886)

“నములుగ( నుత్తరంబు దిళ (గొచ్చికొంచుం” (పై. 888)

ఇది చంపకమాలా వృత్తంగా (భమింపజేస్తూ, చివరి గణాల వద్ద ఆ అమ్షణభంగం పొందింది, న-జ-భ-జ- వరకు చంపకమాలే. తర్వాతి *“ర-గ”లు తద్భంగకారకాలు ఈ గతి ఆకాభంగసూచకంగా వుంది. సగరుల్య్మపయత్నంలో వున్న త్మీవత, సాధించగలమనే ఆకాహేతువుగా వుంది అయితే వారిిపయత్నం ఏ దిళలోనూ థలించలేదు. మేధాశ్వాన్ని కనుక్కోవాలనే వారి (ప్రయత్నం విఫల మైంది ఆ వైఫల్యాన్ని ఈ వృత్తగతి సూచిస్తూంది.

నాలుగు వద్యాల్లోనూ (ప్రాసాక్షర మొకటిగానే వుండి, వారి (ప్రయత్న తీవ్రత అన్ని దిశల్లోనూ ఒకటిగానే వుందని, ఎక్కడా వారి పట్టుదల సడలి హ్లోల్రేదనీ థావింపచేస్తూంది.

*మ్సేదని అంటే భూమి" భూమిని (తవ్వే విషయం దాని పర్యాయసద మైన మేదిసీ నామం కలిన వృ తంలో చెప్పటం చమత్కారం.

ణ్‌ ఆడ

జ ఇది అన్టిచ్భందోపజనితమైన వృత్తం. పాదానికి 16 అక్షరాలు, గణాలు;

నంజ-భ-జ-రంగ, యతిస్థానం: 11వ అత్కరం. (పాస సియమముందిం

(సగ్గర* ఖ

“వీరస్య భుజదండానాం వర్షనే (నర్జరా ఖభవేరో అని కాత్యాయనుడు పేర్కొన్నాడు. వీరుని భుజదండాల్ని వర్ణించటాని కీవృత్త ముచితమని ఆతని సూచన.

నొనొదై వత్యముల్‌ పన్నగములు ఖగముల్‌ నాకరాజాది దేవ

[శేణి _పీత్యర్థమై కూర్చిరి ద్విజుల్‌ పళ్ళుకేణులన్‌ రమ్మయూప

(శేణిన్‌ మేధీయమై పొల్చిన తురగము రాజిళ్లై యాదోమహార

ణ్యానీ సంభూతముల్‌ [గొమ్యములును దజుచై యాగ మోక్తంబుగాంగన్‌ ,

(ఇస్టీ. 862.)

ఇది అశ్వమేధ యజ్ఞ సంభార వర్ణన, దిగ్విజయంతో తిరిగి వచ్చిన మేధాశ్వం పరోక్షంగా వీరుని భుజదండ వి(క్రమాన్ని బాటుతూంది. కొత్యాయ నోక్తి (పకారం ఈ సందర్భంలో ఈ వృత్త్యపయోగముచితం. అక్కడి యూప న్తంభాది సంభారాలు గంభీరమైన ఆగమో_క్ష విషయాలను సూచిస్తున్నాయి. మెగా అవన్నీ “స్పమమాలా” శోధితాలై (459) వున్నాయి. సుమాలు దాల్చిన వానిని గురించి గంభీరగమనం గల 'సగ్గర'లో చెప్పటం సమంజసంగా వుంది. (సక్‌ [- ధథర జు పూలు దాళ్చినదనే అర్థంలో ఇది చమత్కారం, గ ఖది (పకృతిచృందో జనితమైన వృత్తం. పాదానికి 281 ఆక్షరాలు.

గణాలు; మంర-భ-న_-యం-య,

యతిస్థానాలు: 8వ, 15వ ఆక్షరాలు,

[పాస నియమముంది.

తన్వి"* బాలకాండలో ఈ వృత్తం మూడు చోట్ల వుంది వీటిలో రెండు పట్టమహి మల మేధాశ్వపరిచర్య గురించి చెప్పడానికి, ఒకటి రామునికి నీలు పొడిన జోలపాట గురించి (పయు క్తమయ్యాయి. శో! కమలా చారు వదన కమలా చూర్ణ కపోల వికచ నఖ! జోజో! జో! కరుణాపాంగ కలిత తరుణాజూ వినివారణ మధునిథధి! జోజో! జో! కృతనాకేశ్వరతత పృతనాజ్యోతి రమోఘ కరణతను! జోజో! జో! కుటిలారాతీ హరిణజటిలాచ్చోదన కార్ముక పటుకర! జోజో! (అవతార. 297.) ఇడి శ్రీరామునికి వనితలు పొడిన జోల. గుర్వశరాలుండాల్సిన స్థానంలో దీర్జాత్షరాలుండి, ఈ పద్యం గేయంలాగా గానానుకూలత సంతరించుకుంది. (పారంభంలో 'జ్లో” బని అంతలో 'జోజో' అని (పతి పాదంలోనూ వుండటం చేత *ఇది జోలపాటే” ననుకునేట్టుగా వుండి పద్యం మధ్య నున్న దీర్ణసమా హెలు పరమేశ్వర (ప్రాభవాన్ని (వస్తుతించేవిగా వున్నాయి. బాలరూపుడై న నారాయణుని జోలపాటలో స్తుతించటం సమంజసమే. ఈ పద్యపు నడళ చతుర్మా(తొకమైన మధురగతి రగడకు సన్నిహితంగా వుంది, జోకమ-లాచా-రువదన -కమలా-చూర్ణక _పోలవి.కచనఖ. జోజో ఈ విథజనతో ఇది మధురగతి రగడ అవుతుంది. ఖీ ఇది సంకృతిచ్చందో జనితమైన వృత్తం పాదానికి 24 ఆషరాలు, గతాలు: భ-త-న.స-ఖభ-భ-న.యి. యతి స్థానం: !ళలివ అవ్షరం, [ప్రాస నియమముంది,

అప కరాట చతుష్పుద న ౯593

తెలుగులో వున్న మూడు రకాల చతువ్చదలలో ఇది ఒకటి. నాలుగు పొదాలున్నది కనుక చతువ్చ్పద.!8

లుభితునిం జేసితీమి లోభ పెట్టితిమి

కొలకొలం జేసితిమి (క్రోధ 'పెట్టితిమి.

తల(కు పొందడు మునియు;. దపనుమానండును

జిలుకైన వృజినంబు జేరదా మునిని.

ఆత(డేయవది కోరు నది యీయమేని

భూతములు లోకములు. (దుంగిపోయెడును

ఆతండే సురలోక మర్టించెనేని

జేతిలో( బెట్టినను శ్చిగి లేదెందు.

నాశమగుదు మటంచు నజ్ఞాటలేదు

కౌళికుండు లోకమును గాల్చివేసెడిని

ఈళ! జగదిళ! పరమేళ! సర్వేళ!

కౌళికుండడిగినది గాని యిప్పించు. (ధను. 246, 47, 8)

కౌశికుని తపోఒగ్నిని కాళలేక దేవతలు (బహ్మకుచేసిన వినతి ఇది.

(బహర్షి పదవి సాధించాలని పరమదిక్షతో తపస్సు చేసే విశ్వామి[తుడిని ఆదినుండీ ఆటంక పరంపర కష్ట పెడుతూ వుంది. మేనకా, రంఖలను పంపి కాముకతనీ, (కోధాన్నీ రెచ్చగొట్టి ఆతడి తపస్సుకు భంగం కలిగించారు, దేవతలు, చివరకు [పాళన సమయంలో కూడా ఇం[దుడతణ్జి పరీక్షకు గురి చేశాడు. ఇలా “లులితుడై" మేనక వెంటవడినా, రంభపట్ల 'కోధం' చూపినా

• అరి మాకా ఛందస్సు. పాదానికి పంచమా[క్రాగణాలు. ౪-4-1 సూర్య గ ణఇముంటాయి యతిస్థానం: కీవ గణాద్యక్షరం. [పాస నియమముంది,

కేలిక థశ్రీమ్మ(దామాయణ కల్పవృక్షము : అతని పట్టుదల వదణలేదు. దేవతల (వయత్నాలు తొలుత కౌశికుని తపోభంగ కార్యంలో విజయం సాధించినా, తుది గెలుపు అతడిదే ఆయింది. ఈ విష యాన్ని పద్యనిర్మాణం సూచిస్తూంది. (పథమ పద్యం ఆరోవా ణావరోహణా త్మకగ తుల్లో నడిచింది.

లులితునిం ౨... పెట్టితిమి

కొలకొలం జ. పెట్టితిమి

తలకుపొం ...... మానడ్తును

జిలకైన ...... దామనిని పద్య [ప్రారంభాంకా లీలా వున్నాయి. (పతి పాదారంభంలోవున్న పంచ మా్యతకగణం మూడు లఘువులు -[- ఒక గురువుచేత ఆరోవాణాత్మకం కావటం, పాదాంతంలో ఒక లఘువు. మూడు గురువులు వుండి, అవరోహణాత్మకం కావటం జరిగింది.

దేవతల పయత్న త్మీవతను అరోవాణగతిలోనూ, అవి ఫలించక భగ్నం కావడమన్న అర్థాన్ని అవరోహజగతిలోనూ పద్యం సూదచిస్తూంది. *మేమెంత యత్చించినా మావల్ల కాలే' దనే అర్ధాన్ని పద్యమే కాక, తన్నిర్మాణం కూడా సూవదీించటం శిల్పం,

రండవ వద్యం *ఆతడే యదికోరు' అని నిర్దేో సర్వనామంతో (పారం భించబడి పై చెప్పఒడ్డ 'త్రీవతపోమూలర్తి అని (పసిద్ధార కల్పన చేస్తూంది.

కౌళికుని తపస్తీవతకు దక్కిన పరమ (పళంస మూడోవద్యం. “అతడి తపస్సు మమ్మల్ని దహించేమాట నిజమే అయినా మేం నాశనమై పోతామనే భయంతో కోరటంలేదు. అటువైపుశ లోకాలు కాలిపోతున్నాయి. అతడడిగిన దిప్పించు అన్న మాటల్లో లోకాలవట్ల దేవతలకున్న కారుణ్యదృష్షి సూచిత

నం. ఛా ట్‌

మయింది. (బహ్మను *ద్ష్యన్ధ ఇత్యాదిగా నాలుగు సంబోధనలతో పిలవటంలో దేనతల ఊది కత ్యపకటితమయింది. అస్తుడై న వాడిని సహాయమర్థించినపుడు పదేపదే పిలిచి చెపృటం సహజం. ఆ మన స్తత్త్యానికిది సూచరం. ఇక్కడ ఒక

బాలకాండ ఛందోవస్తు శిల్పము 185 చమత్కారం కూడా వుంది. (బహ్మకు చతుర్ముథాలు. కనుక నాలుగు సంటో ధనలు, ఈ పద్యంలోని *“అజ్జాటి అనే మాటలోని ద్విత్వ శకటరేవ ఉచ్చారణలో కంపితమై “మా (పాణాలక్రై మేము కక్కుర్తి వడటంలేదు. మా రకతై వెంపర లాడటం లేదు" ఇత్యాది భావాల్ని అభినయిస్తూంది. ఇక్కడి మూడు (వద్యొల) సంఖ్య (తిదళుల కోరికలోని (తికరణవద్ధిని భావింపజేస్తూంది.

కళ్యాణ 'ఖండంలో మరొక కర్ణాటక చతువ్చద వుంది.

మునువశిష్టులు వెన్క మొగిడి రాఘవుడు

మును కౌళశికులు వెన్క మొగిడి లక్ష్మృణు(డు

మును యధాజిత్తు వెన్‌ మొగిడి భరతుండు

మునికొడుకు వెనుకగా మును దశరథుండు (కళ్యాణ 68) ఈ పద్యంలో ఆది[పాస మాత్రమేకాక రెండు పొదాల కొక అంత్య [ప్రాస కూడా పాటించబడింది,

వుధ్యాక్కణ”* మరుగున పడిపోయిన ఈ వృత్తాన్ని విశ్వనాథ ని్మదలేపి, కదనుతొక్కి నడిచేట్టు చేఠాడు. ఈ వద్యలక్షణంలో వున్న వాక్య నిర్మాణ ధోరణిచేత, సంభాష ఇల కనుకూలించే వృత్తమిధి. బాలకాండలో మధ్యాక్క-జ వృత్తం కింది సందర్భాలలో [(పయుక్త మయింది. మొత్తం విక్‌ పద్యాలు.

1. దేవతలు విష్ణువు వద్దకు వెళ్లి రొక్షనులవల్ల కాము పొందుతున్న బాధల గురించి చెప్పుకోవడం, (అవతార, 4?) £. కాను దళశరథనందనునిగా అవతరించి రావణ నంహారం చేస్తానని విష్ణువు అభయ మివ్వడం, (అవతార. 102) లి సర్వదై త్య సంహారానికి విష్ణువు మాట ఇవ్వడం. (అవకార, 108) శ జనకసథలో పరకరాముని రాకకు సూచనగా ధనురు[గరావం వినిపించడం. (ధను. 888) క. శివధనుర్భంగక ర్త *ఎవడ'ని వరకరాముడు పరుషభాషణ చేయడం. (ధను. 409) 8, శివకార్ముకచ్ళేత్త *నే నని రాముడు వరశరామునితో చెప్పడం (ధను. 415) 7, కానెలా విల్లువిరిచిఐడీ వరకురాముడికి రాముడు చెప్పడం (ధను 420) 8, వరనరాముని కాంతించుమని దశరథుడు వేడుకోవడం (ధను. కీవ6)
2. పరజశ5ాముని వశిష్టుడు వేడుకోవడం (ధను. 428) “ఇ ఇది వంచవిధాక్కటంలో ఒకటి. లక్షణం :. పాదానికి £ ఇంద గణాలు + ! సూర్యగణం -1- కిఇం[దగణాలు - 1 సూర్యగణం చొప్పున నాలుగు పాదాలుంటాయి. (వతిపాదంలోనూ నాల్గవ గణాద్యతరం యతి. (ప్రాస నియమముం౨,

బాలకాండ ఛందోవస్తు శిల్పము 187 10. పరశురాముని జనకుడు వేడుకోవడం (ధను. 490) 11. పరశురాముని లక్ష్మణుడు (ప్రార్థించడం (ధను. శీలలి) 189. _పరకరాముడు వైష్టవ ధనుః[ప్రాళస్త్యాన్ని గురించి చెప్పడం. (ధను. 486) 18. వారిహరుల శక్రిభేదం తెలియక (ఐహ్మా వారిద్దరికీ వైరం కల్పించడం. (ధను, 489) 14. _కార్మ్యవీర్యార్టునుని సంహరించిన పరజరాముని తల్లి కీర్తించడం, తండి *“తవ్ప'నడం. (ధను. 464) 15 జమదగ్నిని కార్య్యవీర్యులు చంపగా రేణుక విలపించడం (ధను. 168%) 16. పరశురాముని కర్మ 'లోకాద్భుతిమని ాముడు (పళంసించడం. (ధను. 475) 17. _వరపవరాముడు వైష్ణవ ధనుస్సు నివ్వడం (ధను. 478) 18. _వరజరాముడిమై రాముడు దాణం సంధించడం (ధను. 486) 19. “నీ పాదాలు కొట్టనా? తపో లోకాలు కొట్టనా?" ఆని పరపరాముని రాముడడగడం (ధను. 487), 20. _తపోలోకాల్ని కొట్టుమని పరశురాముడు రామునికి చెప్పడం (ధను. 491) £1, రాముడు బాణం వదలగానే పరశురాముడు మహేంద పర్వతానికి కదలడం. (ధను. 498) 22. గండం గడిచిందని రాముని దళరథుడు ముద్దాడడం _ (ధను, 4197) £8 _ క్షతియలోక మర్యాద నిల్బావని రాముని రాజలోకం కీర్తించడం, (ధను, 501) £4. మనసు తేలికపడిన దశరథుని చి[తణ. (కళ్యాణ, 8) ఈ 24 పద్యాలలో కేవలం నాలుగు మృాతం (4ఉ,17,18,24 సంఖ్యగలవి) విషయాన్ని వర్ణించేవి. తక్కిన ఇరవై పద్యాలు సంభాషణాత్మకాలు. ఈ విభజన చేత స్పష్టమవుతున్న విషమేమిటంటే - మధ్యాక్కజ వృత్తం సంభాషణలకు ఉచితంగా వుంటుందని కవి నివ్మర్ష.

198 థ్రీమ[ద్రామాయణ కల్పవృక్షము :

ఇది భార్గవరాముని (క్రోధం. [ప్రారంభ గణంగా సర్వ లఘు గణమైన నలము. (దుతగతి సూచకంగా నిలిచింది పమథ' శబ్దం మాటిమాటికీ వస్తూ పరశురాముడి కోవ హేతువును వ్యంజిస్తూంది. “వ్రమథుల చేత నాః (పకట రావంి వెలువరింప చేయడమే రాముడు చేసిన మవాోదోషమని పరశురాముడి తీర్పు. కైలాస నాథుడన్నా, (పమథ గణమన్నా అతనికి చెప్పరానంత భక్తి, గౌరవాలున్నాయి. ఆంతటీవారినే వోభపరిచిన వాడెవడని అతనికి కోపం. పద్యంలో ఆభ అన్న విసర్దాక్షరం ఓజస్సును కలిగిస్తూంది. *ఎవడురా" అన్న (పళ్న ద్విరుక్తం కావడంచేత పాత మనసులో పొంగే (కోధం మాటలో బయల్చడింది. (పతి పాదంలోనూ నాల్గవ, ఆమిదవ గణాద్యత రాలను రెంటినీ యతులుగా పాటించడం గమనించదగింది. దీనిచేత (శ్రవణంలో ఓక మాధుర్యం కలుగుతూంది వాక్య విన్యాసం ఆందగిస్తుంది. “ఇముడజాలని అన్న మాటలో “ఒక్కొక్క ఆక్షరాన్ని విడివిడిగా పలికినపుడు అక్కడి పాాత్మకోధం వ్యంజిత మవుతూంది.

ఎవ్వడు (పమథులనేత హేరంబు [హికారియయ్యె

నెవ్వని కతమున స్వామి దృక్తతి యింతగా విచ్చె

నెవ్వడు శివఫొల విధృతి హేతువైయెగ సెళో వాడు

(కొవ్వి శివ(దోహ పథము కొన్నట్టి కోడీడు నేను (ధను. 165)

ఇడి శ్రీరాముని సమాధానం, [ప్రారంభంలోనే భగణం వుండి పద్యపు నడకలో అవరోహణాత్మక విలంబితగతి హేతువవుతూంది, [పాస స్థానంలో వన్న ద్విత్వాక్షరంచేత వక్త వాగ్విధానంలో నెమ్మదితనం భావించబడుతుంది, పద్యంలో శ్రీరాముడి వినయం కనిపిస్తుంది. *నేను' అన్న మాటను చివరిదాకా నొక్కిపట్టి చివరగా హఠాత్తుగా చెప్పటం సొగసు.

చేతిలో బూని జ్యాకోటి చెందింప చెట్టంత విల్లు

చేతిలో నాదుగునా? లక్ష్యసిద్ధి కజిహ్మగ మెత్తు

'పేతీరు? మంజూషనే రహించిన యీ 'పెద్దవిల్లు

చేత లాగితిని కాబోలు చేతిలో ఛిన్నమై విజిగె (ధను. 420)

రాముడు వరజరామునితో అన్నమాటలివి. శివధనుస్సు చేతిలో ఒదిగేంత చిన్నదా? అన్న భావాన్ని ఒక పాదంలో ఒదగని వాక్యంచేత సొధించబడింది. ఈ (వళ్నలో గుర్వుక్షరాలధికంగా వ్పండి, ధనువుయొక్క గురుత్వాన్ని వ్యంజిస్తున్నాయి.

మంగళ వహాశ్చీ"

ఇది లయగాహిలాగ లయపధానమైన వృత్తం. ఈ రెంటికీ పాదాంత గణంలో కొంత ఖేదముంది. రెంటిలోనూ ఖండగతి వినిపిస్తుంది. ఒక గురువు వెంట మూడు లఘువుం అవృత్తితో నడిచే ఈ వృత్తం ఆరోహణాత్మక అవరోహణగతిలో వుండి. సంస్కృత లాతణికులెవరూ ఈ వృత్తం గురించి చెప్పనందున ఇది దేశీయ ఛందంగా భావింపదగి వుందని, మార్గచ్భందమనే గౌరవం కల్పించటం కోసం దేశీయ లాక్షణికులు దీనిని అక్ష రచ్చందంగా మార్చివుంటారని, పాటిబండనారు ఊహ చేళారు.3 దేశీయ ఛందాల్లో కనిపించే లఅయబద్ధత ఇందులో వుండటం ఈ ఊవాకు భూమిక.

ఈ వృత్తనామాన్ని బట్టి, మంగళాంతంగా (పయోగింప నిర్జేశించబడినట్టు తెలుస్తూంది. గతిలో వున్న మాధుర్యదృష్ట్యా దీనిని వళాంత మధురభావాలను చెప్పటానికి (సయోగెంచటముచితం.

బాలకాండలో విశ్వనాథ ఒకే ఒక్క మంగళ మహిశ్రీవృత్తాన్ని (వయో గించాడు రామునకు స్త్రీలు పొడినజోల ఈ వృత్తంలో రచింపబడింది

పొత్తులను నందములు జొత్తులిడినట్టు

గొలపొ త్రివలె నొ త్తిగిలు జోజో! గుత్తులుగ (పాకి చని కొ త్తశము (వేలు సరికొత్తలగు (దాక్షవగు స్వామీ! చిత్తునకు సత్తునకు జిత్తులగు బటోకులకు జిత్తులమరించగల సామి! ఒ త్రిగిలి పండుకొను ముత్తకలి యేడుపుల నాత్తుగను నెత్తకుము జోజో! (అవతార 898 )

• ఇడి ఉత్కృరిచ్చందోజనితం. పాదానికి 26 ఆక్షరాలు భ-జంసంనంభ. జ-న=న-గగ _ ఇవి గణాలు, 9౪వ, 17వ ఆక్షరాలు యకిస్థానాలు. (పాస నియమముంది.

140 ్రీమ[దామాయణ కల్పవృక్షము :

పద్యమంతటా ద్విత్వ *త' కారం మెత్తగా హత్తుకుంటూంది. పసి పాపల ని్మిదబుచ్చేటపుడు జోలపాడుతూ వారిని మెత్రగా తట్టడం సామాన్య విషయం. ఆ జోకొట్టడం వదేవదే వచ్చే “త కార (పాస చేస్తున్న సూచన, పాదాంతాన దీర్ణాక్షరాలు వుండి, రాగాలాపనకు వీలు కలిగిస్తూ, పాట రూపాన్ని పద్యానికిస్తున్నాయి. తొలి పాదాంతంతో వున్న “జోజో”, పద్యం ముగింపులో మరీ *“జోజో' అని పునరుక్తమై బాలుని ని [దపుచ్చే జోల సొగసును తలపి స్తూంది. పసివాలుణుగా అవతరించిన పరమేశ్వరునికి పాడిన జోలను మంగళంగా భావించి, మధురమైన ఈ పాటను తద్భావానుకూలగమనం గల మంగళ మవిథ్రీలో నిబద్ధించి, అను [పాసలచేత లాలించటం ఒక సొగసు.

సామాన్యచ్చందొలు ౯ శార్టూలం"

పొదానికి 19 అఆక్షరాలుండి, అందులో 11 గుర్వక్షరాలే కావటం చేత విలంబిత గతిలో నడిచే వృత్తంగా డీన్ని చెప్పవచ్చు. పాదారంభంలో మగణ ముండి ఆరోహణగతిసీ, అంతంలో తగ ణద్వయముండి ఆవరోవాణ గతినీ కల్లి స్తున్నాయి. కనుక ఇది ఆరోహణాత్మకమైన విలంబనగతిలో వుంది.

తెలుగు భాషలో ఈ వృత్తానికి తక్కువ (ప్రయోగ ముండటానికి కారణం (్రీ పాటిబండవారు చెప్పినట్లు దానిలోని గుర్వక్షర వాహుళ్యమూ, ఓజో మయ త్వమూ, లలితలలితంగా నడిచే పద్యాల్నీ ఆదరించే ఆం(ధుల మనస్సు దిర్ణ సమాసాలతో ఫెళ ఫెళలాడే కార్టూలం వంటి వృత్తాల్ని అంతగా సహించలేదు. పైగా తెలుగులో గుర్యక్షర బాహుళ్యం వున్న పదాలు నకృత్తు. “కావళ సంధించినట్లు'2* చిట్టిపొట్టి పదాలతో నడిచే తెలుగు వద్యాలకు శార్జూలంలోని ఓజస్సు కుదరదు అంచేత, ఇతర వృత్తాలతో పోల్చిచూస్తే కార్దూలానికి తెలుగులో తక్కువ [పయోగముండటానికి కారణమిది.

ఈ వృత్త (పయోగం గురించి షేమేర్యదుని అభిప్రాయం ఇలా వుందిః

పాదాదిలోని “గుర్వక్షరాలు *ఆ' కారంతో వుండి, పాదాంతంలో విసర్గ వుంటే, ఆది ఊర్జిత తేజోజీవితం కలిగి వుంటుంది. ఆలాకాక పొదాంతంలోని విసర్లలు “ఓికారంతో వుంటే, శార్దూలం కుంటినడక నడుస్తుంది. దీనివల్ల విలంబ నమే తప్ప ఓజస్సు కనబడదు పూర్వుపాద ద్వయంలో వ్యస్తపదాలు, పాదాంత

• ఇది అతిధృతిచ్చందోజనితమైన వృత్తం. పాదానికి 19౪9 అక్షరాలు.

గణాలు ; మ-స-జంసఎత తంగ, యతిస్థానం 218వ ఆక్షరం, (పాస

నియమముంది.

కే4ల ఫ్రీమ్యదామాయణ కల్చవృషము : విరామం వుండారి ఉత్తర పొదద్వయంలో (వ్రమవర్థమాన విరామ విలంబనం వుండాలి. తృతీయ చతుర్థ పొదాలు సంక్లిష్టంగా వుండాలి. ఇలావుంటే శార్టూలం శోభిస్తుంది. _కమవర్ధమానమైన గాఢబంధంలో నడిచే కార్దూల వృత్తం వీర రౌ(దాదులకు ఉచితంగా వుంటుంది.£5

బాలకాండలో కార్దూల పసకక్తి తేగానే మొదటగా స్ఫురించేది ధనుర్భంగ ఘట్టం.

నిష్టావర్షద మోఘ మేఘపటలీ నిర్గచ్చదుద్యోదిత

బి ఇష ళల

స్పేష్టేరమ్మడ మాలికా యుగ పదుజ్బంభన్మ హా హోరబం

హిష్ట స్ఫూర్దధు షండ మండిత రవాహీన (కియా (పౌఢిదా

ఘిన్టంబైై యొకరావమంతట నెసంగిన్‌ ఛిన్న చాపంబునన్‌ (ధను 808)

ఇక్కడ (ప్రాసొక్షరమైన “వ్ల కారం ఊవ్మ మూర్ధన్యోచ్చ్బారణలచేత ధనున్సుయొక్క. పెజసుదనాన్ని భావింప చేస్తూంది. (మూర్జన్యాక్షరమైన ఠ కారం ఊమష్మెక్షరోచ్చారణ ('ష'")ను భంజిస్తూంవి ) పాదాంతాల్లోని 'ఉద్యోతిత_ స్పెష్టేరమ్ముద అన్నచోట *“త' కారం చేత *సికారం మీద నొక్కబడి, బంహిష్ట అన్నచోట “హొకారానికి ముందు బవిందువుండి, విసర్లోద్భారణ కలుగుతూంది. ఈ పొదాంత విసర్గస్ఫురణ చేత పద్యానికి క్మేమేం్చదు. డాశించిన ఓజోరూపం వస్తూంది. నాల్గవపాదందాకా నిరాటంకంగా సాగిన డీర్ష సమాసం (దాఘస్టధ్వని సూచకంగా వృండి ఇక్కడి వద్యాలై దూ శార్టూల వృత్తాల్లో సంక్లిష్ట సమాసాల్లోనే సాగాయి. ఆక్కడి భీకరధ్వని సీ రీతిలో చెప్పినవుడున్న జౌచిత్యం మధురశబ్ద సంయోజనంలో లేదు. అలాచేస్తే గౌతమరావుగారన్నట్టు మీసాలు లేని భీమపా(త లాగా అసమంజసంగా వుంటుంది.శీ6

“ఎన్నన్‌ నీవు జటాయువా, సఖుడ రారా యెొన్నా కెన్నాళ్ళకీ

నన్నున్‌ లోన డలంచినావు. (ఇష్టి. ల్ర్తత్త)

“మీ యారోగ్యము చూచుకోవలెనయా! మీ తం(డి రష్టంబుతో

నాయెంబటో మిము బంప నన్నుబడి? (అహల్య. 265)

టాంకాండ ఛందోవస్తు శీల్చము 14ీలీ

ఆ కార్టూలమేనా ఇంత మార్దవ కాబకంలా మారిపోయిందీ అనిపించే రచన ఇది, పాదంలో మాటిమాటికీ విరామం వృండటంచేత, నమాస శక్రీప్టతం ఆన్వయక్షేళం లేకపోవటం చేత, ఈ వృత్త స్వభావమైన ఓజోగుణ స్థానంలో (పసాదగుణం (ప్రాపించింది. “ఎన్నాళ్ళ కెన్నాళ్ళ' కన్నది తెలుగు పలుకుబడి, మహారాజు మాటలు కనుక శార్దూల వృత్తమూ, మాటాడింది మ్మితునితో కనుక మృదురచనా. రెండో పద్యంలోనూ అంతే. మవితీ్య[వ స్వభావుడై న కౌశికుడు శార్దూల సదృపడు. అతని మాటల ధోరణి కార్దూల ఖీకరమే అయినా, రాముని వద్ద (పవ్నరిల్లే మనసు మ్యాతం కౌముదీ శీతలమే. ఆ విషయాన్ని ఈ శార్దూలం లోని సరళపద్యం ధ్వనిస్తూంది.

భిస్సాధా(తివ టే పికాళ్ళకును గంభీరాంబుమూ శ్తీ! మహై

నస్సంవాోరిణి! త్వత్క్బృపీట నిచయాంతరర్రీన నై న్రింకా

ర్చిస్సుల్‌ మాకును రక్షగా నిలుపవే ్రీవారి! సీ దివ్య పా

థస్సమ్మేధిత దేహయష్టులుగా సంధానింపవే పావనీ! (అవాల్య. 878, )

పౌదాదిలో మహవ్మాప్రాణాక్షరమైన *ఖి వుండి, యతిస్థానంలో థి అని మళీ మవాో (పాణాక్షరమే వుండటంచేత పద్యం సాం[దమవుతూంది, ఇది గంగా స్తుతి. చేసినవారు మహళ్షిసంఘం. మహర్షుల వాక్కులు నిరంతర నిగమో చ్చ్బారణచేత పరమ సంస్కృృతాలు, ఈ పద్యమంతట సంస్కృతపద ధ్వనులే వుండి బుషుల వాగ్రెఇఖరిని వ్యంజిస్తున్నాయి. (ప్రాసాక్షరంలోని ద్విత్వ “సి కారం విసర్లోచ్చారణ కలిగిస్తూ పద్యంలో ఓజో రూపాన్ని తోపింపచేస్తూంది. “థె ర్య స్రవంిలో శార్దూల ముచితమని చెప్పబడింది." భక్తునికి భగ వచ్చ్తే శౌర్యం. దాన్ని స్తుకించడమే శౌర్య'స్తవం. “మహైనస్సంవోరిజి ఆయిన. ఖొగీ రథీ స్తుతి తత్శార్య స్తవమే. కనుక, ఇక్కడిశార్డూల [ప్రయోగ మౌచిత్యళోవితం,

అడంజూడగ6 జూడ నాడగను వారన్యో౭న్య నే్య[తాంతర

(క్రీడాదర్పణ దృశ్యమానము లసంఖ్యేయాత్మరూపంబులన్‌

(వీడాముగ్ధములన్‌ వినిశ్చుల దృగావిర్శూత రోచిస్సులన్‌

గూడన్‌ దోరణబద్ధమాలల' గనన్‌ గూలంకష పేములై (కళ్యాణ 28ళ)

కేడీ ్రుమ([దామాయణ కల్చవృషతము వ్‌

సీతారాముల శృంగార జ్రీవనమిది కళ్యాణానంతరం _ థ్రీరాముడిలో వైరాగ్య రేఖలు పొడసూపాయి. (పతిదృశ్యమూ అతనిలోని విరాగిని న్నిదలేపింది. సీత ఈ హఠాత్పరిణామానికి (కుంగిపోయింది. “నిజంగానే సీకిష్టంలేకుంటే చెప్పు, నన్నెందుకిలా బాధిస్తావు' (268) అంది. ఈ వైరాగ్యి స్టితినుంచి సమస్టిని ఆల వడడానికి శ్రీరాముడికి వశిస్టగీత తోడ్పడింది. ఆ తర్వాత మామూలుగా సరస సల్దాపాలతో సీతతో జీవితం సాగింది. ఆ స్థితి వర్ణన ఈ పద్యం. సీతారాములు ద్లైహికంగా ఇద్దర్రైనా, మానసికంగా ఒక్కరే. ఇద్దరి (కేమక లాపాలను ఒకే పద్యంలో చెప్పటం ఈ విషయాన్ని రమణీయంగా వ్యంజిస్తూంది. నిర్మాణరీత్యా ఈ పద్యం *నలదమయంతు లిద్దరు' ఆనే పద్యాన్ని పోలివుంది 98

ఇష్టీ ఖండంలో బుళ్యశ్చంగ ర్థి ఆయోధ్యకు ఆశ్వూమేధ నిమిత్తం వచ్చే వేళ వరుసగా ఆరు కార్టూల వృత్తాల్లో (240 నుండి 245 దాకా) చెప్పబడిందిం మహామహిమాన్వితుడు, కాంతుడు అయిన బుషి ఆగమనం గురించి ఈ వృత్తంలో కాంత గతిలో చెప్పటం చితం

రామజననవేళ*వర్షస్వాంబులు' కురవటం (2-2825) ర్మాతంతా రామ లత్మణులు *“గాథిసూతి కథానకము'లతో పొద్దు పుచ్చడం (8-105), జనక సభలో విరుచుకువడిన పరజరామ పరుషోక్తులు (4.898, 99, 400) “దేహ మనన్‌ విచితమగు దుఃఖారామమని రాముడనడం (65-118), సీతారామ కళ్యాణా నంతరం (పకృతి,వర్షన (5-25, 254, 855) ఇళ్యాద ముఖ్య సన్ని వేళాలు ఈ వృత్తంలోనే [పయుక్త్రమయ్యాయి.

ఉ తల నూలి

ఆతి (వసిద్ధమైన వృత్తాల్లో ఇదొకటి. సంస్కృత ఛందమే అయినా దీనికి ఆ భాపలోకంటె తెలుగులోనే (ప్రయోగాలెక్కువ. నాట్యశాస్త్రంలో “ఉత్పల మాలిక అని ఒక పృత్తం పేర్కొనబడింది (ప్రస్తుత వృత్తంతో నామ సౌమ్యం మా్యతమున్న ఈ వృత్తానికి గణసామ్యం లేదు.89

(పస్తుత వృత్తానికి పాదానికి ఇరవై అత్షరాలుండి, అందులో ఎనిమిది గురువులు, పం(డెండు లఘువులు వున్నాయి. (పతి పొదానికీ మూడు భగణాలుండి అవరోవాణగతి సూచకంగా వున్నాయి. దీనివల్ల వృత్తగతి ఆటు (దుతమూ, ఇటు వలంవితమూ కాని మధ్యగతిలో నడుస్తూంవి. సుఖదుఃఖ సమన్వయం ఫొందిన [(వకాంత చి త్తరీతిని వర్తించటానికీ వృత్తముచితంగా వుంటుంది.

రాము(డు నాకు స్నానమగుు రాము(డు నాకు జపంబు ధ్యానమున్‌

రాము౭డ యొల్ల నా (బతుకు రాముడు నన్నును గన్నతం[డి యీ

రాము వినా నిమేషమవురా! మనజాలను గాదయేని నీ

రామునివీడీి యా యఖిలరాజ్యము గాధిసుతా,(గ్రహింవవే! (అహల్య. లలి)

దళరథుడు కౌళికుడితో. పల్కిన పల్కులివి. యజ్ఞరతణ నిమిత్తం రొముని తోడు కోరాడు కౌశికుడు, *నేను పంపలేను నా కతడిష్టం. అని దళ రథుడిలా అన్నాదు. పద్యమంతటా రామనామం (పతిధ్వనిస్తూంది. థ్రీరాము డంటే దశరథునికి చెప్పరానంత పేమ. దశరథుడు వేదాంతి. వేదాంతికి జప తపొలమీదే మనసు. ఆందుకే అతడి మాటల్లో స్నానం, జపం, ధ్యానం అనే నూటలు వచ్చాయి. రాముడే తనకు జపమూ ,తపమూ ఆస్నీ. *రాము వినా నిమేష

• ఇది కృతిచ్చందో జనిత మైన వృత్తం. పాదానికి 20 అక్షరాలు, గణాలు: భ-ర-వఎభ-భ-ర-వ, యకిస్థానం: 10వ ఆక్షరం, స్తాన నియమముండి. 559.10

కు! థ్రీమ[దామాయణ కల్పవృక్షము : మవురా మనజాలను” అన్నపుడు యతి స్థానంలో రామళబ్దం వచ్చింది. దశ రథుని. మనసులో రామునిపట్ల తీ్మీవమైశ వాత్సల్యం వున్నందున అ[పయత్నం గానే అతడి మాటల్లో రామళబ్దం పలుకుతూంది. ఇంకొక వేయి యేండ్లు (పభు! యే నినుగూర్చి తపింతుం గాని నీ వింకకు సౌరవారి; విడువే! యది యెంత (పయాసమయ్యెనా వంకకు రాగ నీ సురలవంక! తరంబులు నాల్లు మేముని లింకులు నింకినాము (ప్రభు! యీ నది కంచు( వితాళ్ళ కోసమై (ఆహల్య. 402) ఇది భగిరథుడి దైన్యం. గంగా (పవావోన్ని ఆపోశనం పట్టిన జహ్ను ముని పాదాలపై (వాలిన భగీరథుడి వేడుకోలు. (పతి పాదమూ ఇంచు మించు సగానికి విరిగిపోతూంది. దుఃఖం ముసురుజున్న కంఠం మాటమాటకూ తడ ఐడుతుంది. ఇక్కడ “పు, “విడువే', సురలవంక' ఇలాంటి మాటలతర్వాత కనిపించే విరామం అదే. ఇంకో వేయేబ్ళ నీకై తపిస్తాననడంలో భగీరథుడి దైన్యం కనిపిస్తూంది. “ఇట్టింకులు" అన్న మాటలోని తొలి అఆ్షరం పై పొదాం తంలో వుండి, తర్వాతి పొదారంభంలో వున్న ద్విత్వ శకటరేవ “అపె నొక్క విడుతుంది. భాగీరథిని సాధించటంలోని కష్టమంతా ఇక్కడి ద్విత్వ రేవను ఉచ్చరించటంలోని [శమచేత భావితాంశమవుతూంది. తన్ను ద్విధాకరించిన వృధామతింగాంచి (కుధామతిన్‌ బలే వన్నితి వోరి లౌకికుండ! భామిని నీ కనులన్‌ విలాసముల్‌ కన్నది నేను .పాపములు కన్నది నేటికిరా ఫలించె నీ తెన్నున భాందసాకృతిని దెచ్చెదవేమి సుఖంబు జాఠరా |! (అహల్య, ర్‌2ి6్రి తన శిరస్థమాణిక్యమ్ము తా్యమ్రమైన చూడముగ నొప్పి, కోడిగా కూసి, మాయాగౌతముడై వచ్చి అవాల్యను మోహపరిచిన ఇం(దునితో గౌతముడన్న మాటలివి. అతడి దివ్యచమవులకు ఇంథదుని దౌర్జన్యం తెలిసింది. ఆ(గ్రహోద (గడైన ఆహల్యావతి సం(క్రందనుజ్ణి శపిస్తూ అన్నమాటలివి. లక్షణ రీత్యా ఎత్పలమాలలో జగణం లేదు. కానీ, ఈ వద్యరచనలో “వ్వధాకరించిన' “వృధామతి, “కుధామతి”, 'విలాసముల్‌*, 'వలించె' “సుఖంబు' -అన్నచోట్ట

బాలకాండ ఛందోవస్తు శిల్పము శీత? జగణాలున్నాయి. దీనిద్వారా కలిగే ఉళ్ళుతి గౌతముడి మనస్సు పొందే (కోధో (దిక్కతకు సూచకంగా ఉంది. మహా(పాణాషరమైన *ధ” కారం ఒకేపాదంలో మూడుమార్లు జగణ మధ్యాక్షరంగా వచ్చి ఇందుడి మోసానికి గౌతముడెంత తీ్మీవంగా చలించాడో భావింవచేస్తూంది. అతడు చేసిన సంబజోధనలు రెండు. ఈ సంబోధనల (క్రమంలోఃిఠి కూడా అతడి (కోధమే వుంది. పరమసాధువైన (516) మునిలో చెలరేగే (కోధం నుకుమారవృత్త మైన ఉత్సలమాలలో జగణాల ద్వారా సూచింపబడింది. అతడి సాధుత్వాన్ని గురించి చెప్పిన పద్యమూ (516), ఆతడి (కోధత్వాన్ని గురించి తెలిపే పద్యమూ (526) ఉత్పలమాలలోనే రచింప బడటం చి్యతం,.

రామున కంతలో నొక విరాగము మైథిలి మీంద నంత(లో

గామము కామమెంతయు నికామము సాగి విరాగమున్‌ వృాదా

రామ విధూత కౌనుమ వపరాగము సీతకు. దో(పనీని ని

ష్కామము పుట్టుకో ననువు చాలని కామము వెంటవెంటరాన్‌,

(కళ్యాణ, 186)

కళ్యాణానంతరం రాముడిలో వై రాగ్యభావనలు పల్దివించాయి. అతడిలోని రాగ విరాగాల సందిగ్గ స్థితిసీ పద్యం తెలుపుతూంది. విరాగ కామళబ్దాలు పద్యంలో ఒకటి తర్వాత మరొకటి పెనవేసుకుని, అతడిలో ఆలోచనలు ఎంత అల్లిబిల్లిగా అల్లుకున్నదీ తెలుపుతూన్నాయి.. *విరాగి, *నికామి, “విరాగి “విధూతి “పరాగ ఇవి పద్యంలోని జగణాలు. అక్కడక్కడా చప్పున ఎగసిపడే ఈ గణం ్రీరాముడి మనస్సులోని ఒడుదుడుకుల్ని సూచిస్తోంది.

మేనకా విళ్వామ్మిత్ర మట్టంలో తొలిసారిగా మేనకను కౌశికుడు చూసిన పుడు డీర్ససమాసంతో నడిచిన ఉత్పలమాల (ధను, 188) వుంది. మోవా విభ్రాంకుడై న కౌశికుడు కన్నార్బకుండా ఆమెకేసి చూస్తూండి పోయాడన్న విషయం ఇక్కడ నిరాటంకంగా దీర్ణంగా సాగిన సమాసం చేత భావింపబడు తూంది.31 రాముడు వైరాగ్యభావనలల్లుకున్న మనస్సుతో వశిష్టుని ఆ(శయించి, “నా యందున నేను మేల్కొనే దెలాగణి అని అడిగాడు, ఇక్కడ వరుసగా నాలుగు ఉత్పలమాలలున్నాయి. ఈ నాలిగింటా (కళ్యాణ 200 208) అను[గ్రహి-పవే అన్న మకుటం వుంది. ఇది ్రీమదార్య్థధభారతంలోని ఉదంక స్తుతిని తలపించే రచనావిన్యాసం.

వుతేభంి అాణతి

సంస్కృత కవులు ఆదరించని మత్తేభ వృత్తం ఆంధ సారస్వత లోకంలో వీరవివోరం చేసిం, ఆత్యంత ,పీతిప్యాతమైన వృత్తంగా ఆంధ్ర కవులు దిని నాదరించారు. ఆదిలోనే సగ ణముండి, ఇరవై అక్షరాల పాదంలో పది గుర్వష్షరాలుఎడి, ఈ వృత్తగతిలో వున్న నెమ్మదితనం చేతు గజగమన సౌందర్యం కలుగుతూంది, ఆ దృష్ట్యా మత్రేభనామం ఈ వృత్తానికి సొగసుగా ఆన్వయిస్తూంది.

తమరై రాఘవులర్థ కాస్త్రమును వార్తాకాస్త్రమున్‌ నేర్చి గౌ

తమ ముఖ్యర్షి కృతస్మృతి (పవిల సద్ధర్మంబులన్‌ నేర్చి రు

త్తమ ధీమంళులు కొమ సూతముం తాత్పర్యార్థముల్‌ నేర్చి సా

ధుమతుల్‌ పారము సేసినా రుపనిషత్తుల్‌ (బహ్మసూ శిమ్యలై

(ఆవతార్య, క్ష07)

“ఇిష్యాణాముపదేళార్ధే వృ త్తిరిష్టా విలందితా' అన్న (పమాణాన్ననుసరించి, శిన్యులకు ఉపదేళించే విషయాల్ని గురించి చెప్పటాని కీవృత్తం ఉచితంగా నంటుంది. ఈ జొచిత్యాన్ని పాటిస్తూ థ్రీరామాది సోదరుం విద్యాభ్యాస విషయ మంతా వరునగా ఇరవై ఒక్క మత్తేభ వృత్తాల్లో (400.420) వర్ణితమయింది. యుద్ధవిద్యలై న “ఖడ్గ్మక్రీడ గారించుటల్‌', '*నజకుటల్‌ న్నర్రించుటల్‌ చూపి యొక్కెడ నింకొ క్కైడం గొట్టుటల్‌ పొడుచుటల్‌ కేరించుటల్‌ రాచుటల్‌” (ఉ08) నేళ్చారని చెప్పిన పద్యంలో వాలంత పదాలు ఎక్కువగా వుండి, పద్యమంతా విరిగి విరిగి, తిరిగి అతుకు పడుతూ నడిచింది. దీనివల్ల ఒక్కొక్క (కియనీ విడదీసి చెప్పే వీలు కలిగింది. ఒక కార్య (ప్రశస్తిని గురించి చెప్పేటప్పుడు (క్రియా పదాల నెక్కువగా వాడటం లోకసహజమే, *మా వాడు చదవడం, శ ఇది కృతిచ్చందోజనిత మైన వృత్తం. వాదానికి 20 ఆక్షరాలు, గణాలు;

సంభ-ర-న.మ.య.వ; యతిస్థానం 14వ అకరం.[పాసనియమముఐది.

బాలకాండ ఛందోవస్తు శిల్పము కేక్త0

రాయడం, పాడటం, ఆడటం అన్నీ చేస్తాడు అన్న వాక్యధోరణి ఈ పద్యంలో

వుంది. దీనివల్ల విషయానికి [పాధాన్యత వస్తూంది. ఇక్కడ రామాదులు విద్యా

థ్యాసం చేయటం విశేష విషయం కనుక, ఈ [ప్రాధాన్యత ఇవ్వవలసి వచ్చింది* ఇదె గో(వావ్మాణ రక్షకోసమయి యాయూీ దేశ సౌభాగ్య సం

పదశ్రై మద్గురు దక్షిణార్హమయి యీ పాపాత్మయౌ కాటకన్‌

జదియింతున్‌ జదియింతునంచును ధనుర్జ్యావల్లి శబ్టించినన్‌

(మాద 'సేతు్యభమ వారి నిస్వనముగా నార్చెన్‌ దికా సంతతుల్‌

(అహల్య. 185) తాటకా వధ హేతు వీ పద్యంలో చెప్పబడింది. 'స్త్రీ హత్య అధర్మమని వెనుకంజ వేయకు" అని కౌశికుడు వివరిస్తే అపుడు రాముడు చేసిన (పతిజ్ఞ ఇది. పద్య (పారంభమె 'ఇదె' అని వుంది “ఇదిగో, ఇదే నా _వతిజ్ఞి అని చెప్పే తీరు ఇప. రాముడు ధర్మ రక్షకుడు కాబట్టి తొలుతగా గో(బాహ్మణ రజా విషయాన్ని "పేర్కొన్నాడు. *చదియింతు' ననే మాట ద్విరుక్తం కావటం చేత వదక్తవ్య ధోరణిలోని వేగం, తిరుగులేని ఆత్మవిశ్వాసం సూచించబడుతున్నాయి. ఇంకా పలికి ఈ పద్యంలో మద్గురు దక్షిణార్థమబు తాటకవధ చేస్తున్నానని రాము డనటం చాలా గడుసుగా వుంది. పద్యమంతటా వరచుకొన్న నాదాత్మకమైన “ద” కౌొరం వల్ల పద్యానికొళ సాంద్రత వచ్చింది.

ఈ విధంగా బాలకాండలో మత్తేథ వృత్తాలు వివిధ గతుల్లో నడిచాయి. (పభాతవర్షన (ఆహం. 425), మేనకా కౌళికుల శృంగారం (ధను. 189.), మేనకా వ్యామోపాంలో తపోభంగమయిందని కౌశిక పళ్చాత్తావం (ధను, 201); కళ్యా ణంలో తలం(బాలవేళ సీ సిగ్గుపడటం (కళ్యాణ. 85), కళ్యాణానంతర తొలి (్రిమ్మ వర్జన (కళ్యాణ, 19), హేమంత వర్తన (కళ్యాణ, 256) ఇత్యాదిచోట్ల మత్రేభ వృత్తాలు [పయు_క్రమయ్యాయి. వివిధ సందర్భాలలో [పయుక్తమై వృత్త [వయోగ వి సృృతి వికాలమవుతుంది. *“అమరీ కైశిక పారిజాత కుసుమోవాస్వాచువీ బాలకాండము” అని కళ్యాణ ఖండాంతంలో చెప్పబడ్డదీ మ త్తే£ వృత్తంలోనే, *“అమరీ" అన్నపుడు పలికే దిర్దాక్షరం అమరకాంతల కైశిక దె ర్ట్యతా సౌంద ర్యాన్ని స్ఫురింవ చేస్తుంది.

చంపకవనూలి

అంధ సాహిత్యంలో ఉత్పలమాల లాగానే ఆతి (పసిద్ధమైన వృతత్తమిది, ఇరవై ఒక్క అక్షరాలున్న పాదంలో 14 లఘ్వక్షరాలే కావడం చేత ఈ వృత్త గతిలో (దుతత్వముంది. పాటిఐండవారు భావించినట్టు ఈ వృత్తం (దుతోత్సుత గతి గలది కూడా, (దుతిలో ఉళ్ళుతి వుంటే వీరాదుల్లోనూ, అవరోహణముంటే శృంగారాది సుకుమార ఘట్టాల్లోనూ చంపకమాల శోభిస్తుంది.

తిరిగి వసంతకాల మరుదెంచె వినూత్న శిఖి (ప్రభా శిఖా

వారణము వోలె నొప్పె. జివురాకుల తుట్టకుదల్‌ జగాజిగుల్‌

రురువులు లే(త పచ్చికలు రోసెను సాగెను చాగబెట్టు గం

బురలుమిసెన్‌ వనీ శిలలు మోసిన కస్తురి లేళ్ళ పక్కముల్‌

(అవతార, 880)

శ్రీరామ జననానంతరం ఎన్నో వసంతాలు గడిచాయి. ఆ సందర్భం లోని డీ పద్యం. ఇదే (ప్రారంభంతో ఇటువంటి పద్యం పదేపదే వస్తుంది. “తిరిగి” “అరుదెంచె' అనే మాటలే ఆ పద్యాల్లో తిరిగి ఆరుదెంచినా ఆ తర్వాతి వర్షనలో మార్పు వుంది. ఈ రెండు పదాలు (తిరిగి, అరుదెంచె) తక్కువ వ్యవధానంతో దగ్గరగా పలుకబడటం చేత పద్యానికి కేవ (పాస ఏర్పడి, అక్షరరమ్యత చేకూరుతుంది *'వసంక' అనే మాటలోని ఉళ్లుతి ఆ బుతువు కలిగించిన చిత్త వికాసానికి సూచనగా వుంది. (దుతగళిలో నడిచే ఈ వృత్తంలో కాలసూచకమైన ఈ వసంతవర్ణన ద్వారా కాలం ఎంతో వేగంగా వసంతమధురంగా గడుస్తున్న దన్న విషయం వ్యంజింపబడింది. వదేపదే ఈ పద్యాలే అవృత్తి కావడంలోని

• ఇది (పకృతిచ్చందోజనితమైనవృత్తం. పాదానికి 2! అక్షరాలు గణాలు: న-జ-భ-జ-జ-జంర. యతిస్థానం ; 11వ అక్షరం. (ప్రాసనియమ ముంది,

బాలకాండ ఛందోవస్తు శిల్పము న! మొనసి ఖృళాశ్వద త్తములు మూల్షుచునున్నవి నాకడన్‌ మహా త్ర నిభృత విద్యల థ్రై రఘురామునత్రై యవియెల్ల నిచ్చెదన్‌ మనుజ మహేంద! పంపుము కుమారుని నా వెనువెంట; నూరకే యనలము దాచుకొన్న వలమా? (కతుయోగ్యము కావలెంజుమీ! (ఆహల్య. ల ఇది విశ్వామ్మితుని మాట. యజ్ఞ రక్షణకు రాముని పంపుమని కోరుతూ దశళరథునితో అతడన్న మాటలివి. నియమం (పకారం పద్యంలో పదారు జగణాలుండాలి. “భృళాశ్వ', “మహేం[ది, *కుమారుని"' - ఇవి మా[తమే జగణాలు, పద్యంలో మొత్తంమీద మూడే జగణాలు. అంటే వుండవలసిన వాటిలో దాదాపు ఆరవథాగం వున్నాయన్నమాట. ఇడి దేనికి సూచన? విళ్వా మితుడు కోపస్వభావుడు. అతడెంత తీవ స్వభావుడైనా, దళ రథుడివద్ద ఈ సందర్భంలో కార్యకుళలుడి ధోరణిలో నెమ్మదిగా మాటాడుతున్నాడు. ఆ పరి పరిస్థితిని ఈ పద్యం సూచిస్తూంది. జగణాలు అధిక్యళ చూపాల్సిన వృర్తంలో వాటీని భగణాలుగా మార్చి కవి [పయోగించటంలోని మర్మమిది, మవోకోపి అయిన కౌశికుడు కూడా మార్దవ స్వరంతో అర్హ్రంగా అడిగిన తీరు నీ పద్య నిర్మాణం వ్యంజిస్తూంది. ఇక్కడ *“అనలము దాచుకున్న ఫలమా' అన్న మాటకు నేపధ్యంగా యజ్ఞగత మనస్కుడైన కౌళికుడున్నాడు. ఈ విధంగా ఛందస్పొౌందర్యమూ, ఆర్థసౌంద ర్యమూ అందంగా అమరిన ఈ పద్యంలో వైదికవాసన పరిమళిస్తూంది. నిశినిశియెల్ల నిం్యద్రునకు నీలసరోరువ తోచనా వచో నిశిత మనోహరార్థ విపణీకృత ధీకునకున్‌ మనోఒనుగా విశదతనూ సమార్డ్ర వినివేళశన దర్శన థీరురీ సహ [స శకలికాక్షి గోవనకు సాగియు సాగదు కోడి కూయదున్‌ (ఆహల్యం 5్‌లిథ చంపకమాలలో లవణరీత్యా వుండవలసినన్ని జగణాలుంటే _ పద్య మంతటా ఎగసిపడే ఆవేశం కనిపిస్తుంది. కవి సందర్భాననుసరించి జగణహీనం చేసి, పద్యంలో తానాళించిన (వయోజనాన్ని సాధిస్తాడు. ఈ పద్యంలో *సరో రువ”, *మనోహరార్థ', *మనోఒనుగా", “సమార్ద' మినవి జగణాలు లేవు. జగణహీనం కావటంచేత పద్యంలో (దుతగతి విలంబితగతిగా పరిణ మిస్తూంది. ఈ వున్న _జగణాలచేశ గమనంలో వేగం వుందనిపిస్తూ, తక్కిన

15 ్రీమ[దామాయణ కల్పవృషము ః వద్యభాగంలోని విలంబితగతిచేత వేగం లేదనిపిస్తూ *సాగియ సాగదు' అని ఇందుడు పడ్డ అవస్థను సూచిస్తూంది పద్యం,

పిలపిల నౌచు నంత వినిపించె శుకీ కలవింక్‌ కారికా

కుల కలరావముల్‌ తరునికుంజ లతాళుల. గుహు కూపు సం

కుల నినదార్భటీ మధుర కూజబిత కోకిల కాకలీ స్వరం

బులు గగనంబునం దెగిరిపోయిడు సారస హొంసరావముల్‌

(అహల్య, 54)

ఫ్రీరామ (ప్రవేశం వలన అవాల్యా[శమంలో కలిగిన పరిణామాన్ని చెప్పే వద్యమిది. (పాస స్థానంలో వున్న 'లీకారం వమల కలరవాన్ని స్ఫురింప చేస్తూంది. “పిలపిలి, *కలి, *కులకలి, (అతా) “నులి, (శు) 6? “(సం)కులి, *జ్తోకిలి _ ఇలా పద్యమంతా కలస్వనం [శవ్యమానమవుతూండది. *కూజిత కోకిల కాకలీ “అన్నచోట “క్రూ', 5ో అని దీర్జాక్షరాలు కోకిలాలాపాన్ని వినిపిస్తు న్నాయి.

ఇదియును గాక గౌతమ బుష్మీంద్రుని భార్య యహల్యయెంత వ

డ్ణది? యలనామె దుఃఖ వికటజ్వలితాగ్ని మదంతరంయబు నం

దొదిగిన కోటిజన్మల మహోన్నతదుఃఖము( (దవ్విచూపె; నా

సదమల దుఃఖశీల క్షిరిజాతను నన్నును నట్టురమ్మనెన్‌. (కళ్యాణ 12వ)

కళ్యాణానంతరం ఆయోధ్యకు తిరిగిపోతూ రామాదులు అహల్యా దర్శనం కేళరు. అనంతరం తిరిగి ఆయోధ్యాముఖులై పోతూ రాముడు కౌసల్యతో ఆన్న మాటలివి. రాముడికి అవాల్యవట్ట వున్న సానుభూతి ఈ పద్యంలో [ప్రకటిత మయింది. *దుఃఖ వికటజ్వలికాగ్ని ' అన్న సమాసంలోని శ్లిష్టత అతడి వచోగత్ర మైన దుఃఖావేశ సంసూచకంగా వుంది మూడు పాదాల్లోనూ అహల్య దైన్యమే రాముని మాటల్లో వుంది. ఆ మూడుపాదాల్లో జగణాలుండి, అతడిలో ఉబికి ఉబికి వచ్చే దుఃఖభావాల్ని వ్యంజిస్తూంది.

కుశనాథతనయల కథలో వాయుదేవుని మాటలు చంపకమాలలో వున్నాయి. *' మలయ ధరాధరోదర కుమార సమీరునితో” (అవాల్య. 289) ఇత్యాదిగా సాగిన ఆ పద్యంలో *ద”కార, రేఫపునరావృ త్రిచేత పద్యానికి అక్షర రమ్యత చేకూరింది. శ్షీరసాగర మధన కథలో 'చిలుకుచు నుండగా నుదధి జ్మీరము చిందులు అన్న [ప్రారంభంతో మూడు చంపకమాలా వృత్తాలున్నాయి, (ప్రారంభంలో వున్న ఆవి[కాంత దుతగతి సాధిఎచేదాకా వుందన్న సూచన ఈ (ప్రారంభం సూచిస్తూంది.

కందం”

ఇది జాతి ఛందం. సంస్కృత ఛందంలోని ఆర్యాగీతి తెలుగులో కంద పద్యంగా అవతరించింది, డినికున్న అనేక నియమాల దృష్ట్యా “కందం రాసిన వాడే కవి" అని లోకోక్తి పుట్టింది.

(పాకృత గాథకు, సంస్కృత ఆర్యావృత్తానికీ అక్షణరీత్యా భేదం లేదుం ఆర్యావృత్తాన్ని కొంతమారిస్తే ఆర్యాగితి ఏర్పడినట్లు గాథను కూడా కొంత మారిస్తే. స్కృంధళమనే ఛందస్సు ఏర్పడుతుందని సుడీరమైన చర్చ జరిపి, పౌటిబండవారు ఈ స్కంధకమే తెలుగులో కందమయిందని ఆల్మిపాయ పడ్డారు. ఆంటే, ఆర్య, గాథ, కందం - ఈ మూడూ మౌలికంగా ఒకటే. కానీ, కందానికి వీటితో ఒక చిన్నభేదముంది, అవి యతి నియమం, గాథకుగాసీ, ఆర్య వృత్తానికి గాసి యతి నియతి వున్నట్లు కనబడదు. పరిమాణరీత్యా అల్బమైన దైనా, (పయోగరీత్యా కందం అనల్నమైనది. కల్పవృక్షకారుడు కందరచనలో రకరకాల పోకడలు పోయాడు,

సీకు సుమం[తుండను పే

రే కలిగె సుమంథత ధథీరుకి జన్యగికీ!

సీ కెటు(గ6 రాని తోవలు

మాకెయి[గ(గ రావు చూడుమా మంశతివారీ! (ఇష్టి. 22.)

• కఇందులో గగ.భ-జ-స-నల- ఆనే గణాలు మాతమే పరిమితాలు, మూడు గణాలున్న యతి లేని పాదం మొదట వుండి, తర్వాత అయిదు గిణాలున్న పాదం వుండాలి. ఇందులో నాలుగవ గణాద్యక్షరం యతి స్థానంగా వుంటుండి. ఈ తొలి రెండు పాదాలు గణిస్తే జేసీ సంఖ్యలో జగణముండరాదు. ఆరవ గణంగా నలం కొనీ, జగణం కానీ వుండాలి. ఇది ఒక సగం. మరో సగం ఇలాగే వుండాలి. £,4 పాదాలు గుర్యంతం కావాలి, ఈ రెండు సనుభాగాలు కలిస్తే ఒక కంద౧. నాలుగు పాదాలకూ

(ప్రాస నియమం వుంది.

కేర్‌శీ శ్రీమ([దామాయణ కల్పవృషము : *గిర్రి, *పర్రీ? ఆన్న ఆంక్యాను [ప్రాసల చేత (శ్రవణ సుభగత్వ మేర్చడి; సుమంతునితో భాషించే మంతుల లౌక్యానికి సూచకంగా వుంది. పాల్ట్రావు రామచ ౦1[దుడు పాల్దొొవుచు రాఘవుండు పరువెత్తు మఠిన్‌ పాల్ట్రొవు వచ్చి యాతడు పాల్టావగ, దల్లి యెకంద పాలకడలియా (అవతార, త£ిర్సి చి ళా ఇదీ రాముని వాల్యవర్జన ఈ పాదాలు నాలుగూ నాలుగు విడివిడి వాకాశాలు. కానీ చేష్ట మ్మాతం అన్నింటా ఒక్కటే, పాలు తాగటం. ఒకే విష యాన్ని నాలుగుసార్లు (పస్తావించటం చేత సాధించబడే (వయోజన మొకటుంది. తిరుగుళూ తికటం, తాగటం పిల్లలు అక్షణం అంటే వాళ్శొశకచోట నిశ్చలంగా నిలవరు. కాసేపు ఇక్కడ, మరికాసేపు మరొకచోట. తిరిగి మొదటికివచ్చి నిల వటం-ఈ విధంగా అనిళ్చలగతిలో అటూఇటూ తిరుగుతారు. ఈ పద్య [ప్రారం భంలోని [కియాపదమే మిగిలిన మూడు పాదాల్లోనూ పునరుక్రమముంది. దాని అర్థ మీ చంచల శిపగతిని నిరూపించటమే ఈ పునరుక్తి వెనుక వున్న విశేష మది, కందపద్య పాదాల్లో సమ వరిమాణం లేదు [వాస్వదిర్ణ పాదాలతో నడు స్తుంది. ఈ నడక పసిపిల్లవాడి తప్పటడుగుంకు సూచకంగా వుంది. పరిమాణ రీత్యా చిన్నదైన కందం పసివాడిని పోలి వుంది. ఈ విధంగా ఛందస్సు, విషయమూ రెండూకూడా రాముని దాల్యవర్ణనకు దోవాదం చేళాయి. బృహదారణ్యోపనిష ద్విహరద్వేదాంత పురుషు వివిధ (సళయ [వహరహృాత దహర విద్యా ముహురాహరణ (వవీజపుం జ్యోతిస్సున్‌ (ఇష్టి. 299) జనకమహారాజును యజ్ఞానికి రావలసిండిగా వళిష్ణుడు ఆశిస్తూ, సుమం[తు నికి చేసిన అజ్ఞలోని భాగ మీ పద్యం. ఈ పద్యమంకా జనకునికి అన్వయించేదే, శ్లీష్టవింధంతో నడచిన పద్యం కాపటంచేత జనకుని గురించి వశివ్ణడెంత గౌరవ

బాలకాండ ఛందోవస్తు శిల్పము కర్‌ భావంతో భాషించాడో అవగత మవుతూంది. వ్య క్తిపట్ణ గౌరవభావం హెచ్చిన పుడు వాక్యం సాం[ద నిర్మా ణంతో వ్యక్తం కావటం సపహాజమే. ఇది *'వికార పప్రాసచేత ఉచ్చారణలో విసర్షస్కురణ కలిగిస్తూ, ఓజోరూపాన్ని పొందుతూంది.

జనకుండు (పతిదినమును దా

జనెద ననంగ రాజు టేపు చనవచ్చుననున్‌

దినదినము రోమపాదుడు!

జనెదననన్‌ రాజు నేం చనవలఠెనె? యనున్‌ (అవతార. 185)

ఇది నవల ధోరణి. ఈ పద్యంలో వ్యక్తుల మధ్య నడచిన సంభాషణ వ్యక్తమయింది. అశ్వమేధయాగానికి వచ్చిన హిత సన్నిహిత వర్గంతో దళర థుడు భాష్షించిన తీరు ఇది, సంభావణాత్మకమైన కందం

చిటచిట సవ్వడి వినయడె(

గిటకిటనన్‌ బట్టమహిషి కిటికి దెసం గనన్‌

చిటికలు గుటికలు మెటికలు

పటపట చిటచిటని జల్డువాన కురిసెడున్‌ (అవతారం ఓలి?)

శ్రీరామ జననానంతరం కురిసిన వర్షవర్ణన ఇది. ఇందులో అత్యంత (దుతగతి సూచకాలై న నలగణాలు పడివున్నాయి. నల బాొహుళ్యరీళ్యా దీన్ని నల కందంగా పేర్కొనవచ్చు. ఈ సద్యంలో వినిపించే 'ట'కొర అను(ప్రాన వాన

. కురవటంలో వున్న చిటపట ధ్వనిని వినిపిస్తూంది. మొదటి పాదంలో 'చిటచిట

సవ్వడి మాతం వినిపించింది. గదిలో వున్న రాణి కిటికీలో నుంచి చూడగానే “వటపట చిట చిట వాన కురుస్తూంది. తొలుత సన్నగా [ప్రారంభమై రానురానూ వేగం హెచ్చేవాన ఈ ఆను్ముపాసల బాహుళ్యం చేత భావితాంశ మవుతూంది.

నాలుగు నెగళ్టుగా నై

నాలుగు దెసలందు సూర్యునారాయబణుడై

కాలి శిరస్సున (గీవ్మ

ర్వాలీఢ కపోఒగ్ని తస్తుండై తపియించెన్‌. (ధను. 218)

156 భ్రీమ్మదామాయణ కల్పవృషము వి

ఇది [గ్రిమ్మతపస్సు. (బవ్మార్షి కావాలనే పట్టుదలతో కౌశికుడు జ్వలించే తపోఒగ్ని ఇది. ఇక్కడ కందపద్యంలో తపోనిష్టను వర్ణించటం వనుక ఒక చమక్కారముంది, పద్యానికున్న నియమాల దృష్ట్యా కందరచన 3ష్టమైనది. తపోనియమాలు కూడా తీ[వమైనవి. నియమబాహుళ్యం గల కందం చేత తవస్తీ (వత భావ్యమానమవుతుంవ. [హాస్వదీర్హపాదాలతో నడిచే ఈ పద్యం ఒక కొలు మెకి మడచి ఒంటికాలిపై తపస్సుచేసే మూర్తిని తలపింప చేస్తూంది. తపస్సంతా వరుసగా ఆరు కందవద్యాల్లో (ధను 218, 19, 20, 21, 2౨, 28 చెప్పబడింది. ఛందోఖేదఎ లేకుండా వకచ్చందబద్ధమైన ఈ వర్ణనచేత కౌశికుడి ఏకాాగత సూచించబడుతూంది.

ఈ కందాలన్నింటి లోకీ విలక్షణంగా కనిపించే రచప ఉఓకటి ఇష్ట ఖండంలో కనిపిస్తుంది.

అంతట నవ్వెలుంగు దికా

(కాఎతమ్మై యగ్నికంటె! గాంతమ్మె దుః

థాంకమ్మై సర్వసుఖ

(పాంతమ్మె సర్వదృగ్జురాపటువయ్యెన్‌ (*ష్టి. ఉలిర)

ఐత్వాంతమైన సమాస నిర్మాణ పుగరావృత్త్తి చేత వద్యంలో మగణ స్ఫూర్రి కలిగి కర్జూలవృ త్తంలాంటి పద్యాలు మోయవలసిన భారాన్ని స్పురింప చేస్తూండి. సాంద్రతమమైన ఈ పద్యం. 'ధురాపటు'వై అక్కడి. వెలుగులోని 'సర్వదృగ్టుకాపటుత్వ' సూచకంగా వుంది.

ఇదికాక సంస్కృత మం(తాలౌడిగిన కందాలు (అవతార 107, 885), జోలపాట లౌడిగిన కందాలు (అవరార. 298, 298) విలక్షణమైనవి జోల పాటలో వుండే గేయలకణాన్ని దీర్దాక్షరాల ద్వారా వద్యంలోకి ఒదిగింప చేళాడు విళ్యనాథ.

తేటగీతి”

అప్పకవి దీనిని నవవిధ గీతులలో సమగీతి భేదంగా పేర్కొన్నాడు. ఉప జాతి ఛదస్సు కనుక దీనికి ప్రాస నియమం లేదు. ఆటవెలదికి, తేటగీతికి గణ సంఖ్య రీత్యా సాదృశ్యమున్నా పాదస్వరూపభేదముంది. రెంటిలోనూ పాదాని కైదు గణాలే. రెండింటా మూడవ గణాద్యత్షరమే యతి. కానీ ఆట వెలదిలో సమః విషమ పాదాలలో సమనిర్మాణం లేడు. తేటగితిలో అన్ని పాదాల్లోనూ ఒకే నిర్మాణముంది. ఈ దృష్టితోనే ఇది 'సమగితి'గా పేర్కొనబడి వుంటుంది. పాటి బండవారు తేటగీతి గురించి చర్చిస్తూ ఇందులో సాధింపదగిన యతి-(ప్రాసయతుల భేదాలనిలా పేర్కొన్నారు.

కేం సర్వపాదాల్లోనూ సాధారణయతి

8. సర్వ పాదాల్లోనూ (ప్రాసయతి

9. విషమపాదాల్లో (ప్రాసయతి

10. సమపాదాల్లో (ప్రాసయతి

ర్‌. పూర్వార్ధంలో (ప్రాసయతి

6 ఉ త్తరార్థంలో (పాసయతి.

కల్ప్బవృకకారుడు ఈ ఆర్బు భేదాలను (వయోగించాడు, 1వ ఖేదం:

కడు. బరి్మిభష్టమైన యోగంయిు వోని

యాశమము( జూచి రాముని యథలందు

జాష్పములు గుత్తులె. రామఖ్మదు ముఖము

హరివదలి చన్న వైకుంఠవుట్లు తోంచె. (ఆవాల, 511) ః ఇది ఉపజాతి ఛందస్సు, (వతి పొదానికీ ! సూర్యగణం -|- 8 ఇంద

గణాలు ౨ జి సూర్యగ ణాలుచొప్పున నాలుగు పొదాలుంటాయి. పాదంలో

నాలుగవ గణాద్యక్షరం యతిస్థానం. [ప్రాస నియమం లేదు.

156 థ్రీమ(ద్రామాయణ కల్పవృక్షము క్ష నవ ఖేదం;

రాజు కొడు కౌట చేతనే రాజు గాక

రాజిత జగ(త్సతిష్టా విరాజమాన

తేజుండై రాజు రాజుగ్యొ భ్రూజనంబు ఉ15)

నూ |

రాజనంబులు పండించి రా జగాన. (ఆహాబ్య. తిన ఖేదం;

కుల విధాత యివ్వాకుని యలఘు కరుణ

నభిల వైకాలికుణను డీర్ణాయువులును

వీర్యవంతులు ధార్మికుల్‌ సూర్యతేజు 491)

ఇను నరిందములు మవోత్ములును గునూర! (అహల్య కవ కడం,

నోరు పెగలదచే సీకు నూరక తెగ

రాలిపోవుదు కూనరాగాల తోడ

చిజ్జి బిగిసెడు తొచైను బేట్టు స్వామి

నే న! మ!

నేలగా6 బాడంగా నొక్క తోలహిట. (ఆఅవతర. 291) రన శేదం;

తనదు చివురాకు బాంకు జాలినది తెలియ

కుండ, బరువెల్తె( బువ్చ వాణుండు తాను

గోకిలయు రివ్వునం దూసికొంచు. బోయ

లాలికాన్యవనీ రసాలముల కొజకు (ధను. తతత) 6వ శేదం:

శామిపువులోని కేసరచ్చవి వహించి

(ప్రాచి తెలివెల్లు గంతలు పాజుడెంచె

నేమి సాగరుల్‌ వారందేమి (వభులు.

పమికథ? యేమి చెప్పుట? యేమి సౌగస్సు, (అహల్య. 4లితి)

పాలకాండ ఛందోవస్తు శిల్పము 159 ఈ భేదాలు కాక విశ్వనాథ రచనలో సంబోధనల తేటగితి కూడా కనిపిస్తుంది. రామ] రఘురామ! దశరథరామ! యోయ యోధ్యరామః జానకిరామ! యోయి తంశడి! యసుర సంహార రామ! పట్టాభిరామ! రామ! రఘురామ! రామ! శ్రీరామచం[ద! (భను. 51) ఇది శతానంద వాక్కు. అహల్యా కాపవిము కక్రికి పేతువైన రాముని చూసి నిర్భరానందంలో ఎగసిన సంబోధనలివి. ఇవి సంబోధనా గీతులు, తేట గితి (ప్రయోగ పరిధిని విసృత పరచే రీతి ఇది. ఈ పద్యంలో ఒక విశేషముంది. శతానందుడేరీతిలో స్తుతించాడో ఆ స్తుతి తత్పూర్వం అవాల్య కాప విముక్తి అయిన వేళలోనూ చేసింది. ఆ పద్యమిది : రామ! రఘురామ! దళరథరామ! యో య యోధ్యరామ! జానకిరామ।ః యోయి తండి! యనసురసంవారరామ! పట్టాఖిరామ! రామః రఘురామ! రామ! శ్రీరామయంచు (అవాల్య. రకర) తల్లి ఎంతటి చివ్యానుభవమందిందో తనయుడూ అదేస్థితి ననుఖభవించాడు, ఇది సహృదయ అక్షణం. సమాన భళందమే కాక సమాన వాక్యధోరణి కూడా వుండటం విశేషం. మరల నిదె యొక్కసారిగా మానవేశ సతుల గళసూ(తముల్‌ తెగి జాతిపోవ నేడ్వ-గావలెం గాకమ్ము లేగురవలె బు రములపై6 బిండుగట్టి పిండముల కొజకు (ధను. 18) ఇది పరశురామ (ప్రతిజ్ఞ, శివధనుర్భంగక ర *ఎవిడని భీషణాకృతి దాల్చి వచ్చాడతను. అతడు పలికిన సవాలిది. మూడవ పాదంలో తొలి రెండు

160 థశ్రీమ్మ్యదామాయణ కల్పవృషము ? గణాలదాకా ఒకే వాక్యంగా సొగింది. మూడవ పాదంలో, 'పురములపై' అనే మాటలోని తొలి అక్షరమే చివరి అక్షరంగా వుండి, *“రములకై అని తర్వాతి పాదాదిలో వుంది. పాదస్రారంభంరో మూర్ధన్య కంపితాక్షరమైన రేఫవుండటంచేత పాష్యతభాషణలోని భీషణత్వ స్ఫురణ పరితకు కల్గుతూంది. వరసరామ షాాత లోని వాచికౌద్ధత్యం ఈ విధంగా భావ్యమాన మవుతూంది

పరమ సుకుమార మైన జీవంబులన్‌ ద

దాత్వకోరక భావ సుందరములన్‌ స

మాన సూక్ష్మరేథా పరిమళములన్‌ శ

శిరము మాఘ్యమ్ములన్‌ వికసింపసీదు (కళ్యాణ, బి78)

ఇదొక విలక్షణమైన రచన పతి హాదాంతంలోనూ వున్న అక్షరం (కింది పాదంలోని వదాద్యతరమై వుంది. ఇది వృత్తాల్లో కనిపించే నిర్మాణ ధోరణి, (దుకాంతాల చేత పద్యంలో విరుపు వచ్చి, పాదం పూర్తిగా సాగటం లేదు. ఇది మొల్దిలను వికసింపనీని శశిరాన్ని స్ఫురింప చేస్తూంది. ఇక్కడ వరుసగా తేట గీతుల్లో శిశిర వర్ణన సాగింది. “ఏకగీతి'గా సాగే ంక్షణమున్న వృత్తం చేత ఏక్ష రీతిగా సాగే బుతువు వ్యంజించబడింది.

ఇవే ఖండంలో అంత్యాను[వాసతో నడచిన తే4గీతి (కళ్యాణ, 268, రగడను తలపిస్తూంది,

ఖ్‌ ఆటవెలది

ఆటవెలదిని సమగీతి భేదంగా అప్పకవి పేర్కొన్నాడు. వర్షరీళ్యా ఖపి సమగీతి అయినా, గతిరీత్యా దీనికి ఆ నామ మవ్వయించదు, బేసి, సరి పాదాల్లో వున్న లక్షణ ఖేదం చేత పద్యపు నడక ఓడుదుడుకులుగా వుండి, సమగతిని కోల్పోతూంది. ఈ హెచ్చుతగ్గుం నడకలో ఎత్తి అడుగువేసినట్లుండి. గతి కౌటిల్యం (పదర్శించే నట్టువరాలిని స్ఫురింప చేసే లక్షణముంది తప్ప, సమ గతి కనిపించదు. ఇలాగ విషమగతిలో నడచే ఛందోభేవాన్ని సమగీళుల్లో ఒక టిగా లాక్షణికులు గు్రించటం చ్యితం.

యతి, (ప్రాసయతుల పాటింపు భేవాల్నిబట్టి ఆటవెలవలో కింది భేదాలు సాధింపదగివవి. (ఇవి పాటిబండవారి వర్గీకరణ)

1. సర్వ పాదాల్లోనూ సాధారణ యతి

2. సర్వ పొదాల్లోనూ [పానయతి

వ! 8. విషమ పాదాల్లో [పాసయతి ఓ సమ పాదాల్లో (ప్రాసయతి లు ర్‌. పూర్వార్హంలో (ప్రాసయతి 6. ఉతరారంలో (పానయతి వ |

• ఇది నవగీతుల్లో ఒకటి. బేసి వాదాలు ల సూర్య గిణాలు+4-£ ఇంద

గణాలతోనూ; సరిపాదాలు ₹ సూర్యగణూలతోనూ వుంటూ నాలుగు

పొదాలుఐటామి. (పతి పాదంలోనూ నాల్లవ గణాద్యవరం యతిస్థానం ,

[ప్రాస నియమం లేదు, ఒకవేళ (ప్రాస పాటిస్తే దానిని పవడగితిగా గుర్తించా

లని అప్పకవీయం (అప్పక, ఉ.855) చెప్పుతూంది.

913.11

162 ్రీక(ద్రామాయణ కల్పవృశము $

బాలకాండలో [క్రింది విధంగా వీటిని గుర్తించవచ్చు. 1వ భీదం :

ధర్మబుద్ధి మజి వృధా పోవగెప్పుడు

నళ్వమేధ యజనమందు నీదు

మనను దనిలినపుడె మానవ నాయక!

సీకు సుతుల కలిమి నిశ్చయంబు (ఇష్టి. £/80) వివ భేదం :

పూని తేజమగ్నిచే నభివ్యాప్తమై

శ్వేతపర్వతంబు చీతిజనించె

శరవణఐబు (బబధ్నఘరమును జనియించె

నెందు! గా ర్తికేయ డొందురూపు (అహల్య. 291) తీవ ఖేదం :

దితి తపోఒర్డ మెజిగి తతసిద్ధి కృతనియ

మంబెజీంగి యసచయంబెణింగి

మించివచ్చుబెటి గి వంచనయే మార్గ

మంచుదెలిసి వినయ మతిశళయిల్ల (ఆహవ్యి 487) ఉవ భేదం:

ఒక్కసిద్దిగోరి యొగి నెన్నిసార్లు నే

ఛం చా

మొదలు పెట్టినాండ నదిసవంబు

నెన్నిసార్ల వారలెరియించిరి సవంబుః

చుదకు విసుగుపుట్టి వదలినాడ (అహల్య 88) 5వ ఖేదం :

ఎన్ని తరువులున్న నన్నియు6 గాయంగ(

బూంట( బూంట వేచు. దోంట మాలి

కడుపు నీది కూడం గాచిన నా గుండె

యబమటించు టాగి హార్షమొందు (ఇష్టి. 188)

బొలకొండ ఛభందోవస్తు శిబ్పము 1689 6వ భేదం” ఆత్మవంతునకును యశమట్లు కల్మాషి ర్యాజ్యకాచు నాకు ధారుణీళ! యామె నన్నువీడ దామెను నే వీడ నామె నాకు నేను నామెకింతె (ధను. గ్ర, పె విధంగా సాధించిన ఖేదాలే కొక, ఛందో విషయికంగా. అనుశీలించ దగిన శిల్పం పదర్శించిన పద్యాలూ వున్నాయి. మువ్లై యెత్తిడుస్సిపోంజేసి శృంగముల్‌ వంచి మెడను దుసికిలించి పలణపు వెనుకంగాళ్ళ జిమ్మి మునుగొమ్ములం (గుమ్మి భృత్యకోటి శబళ యెగచి చిమ్మి. (ధను. 79) విక్వామి[(తుడు బలవంతంగా శఐళను మశ్శించుకు పోయేటపుడు, వశిష్టుని ఆసహాయస్థితిని చూసి, తనను కాను రక్షించుకోవటానికి కబళచేసిన యత్నమిది.. పవ్యంలో *డుస్సిపో, “శృంగముల్‌, “కొమ్ములం', అనే రగణాలు వున్నాయి. మధ్య లమువుండి ఇరువైపులా గురువున్న ఈ గణ స్వరూపం తలవంచి కొమ్ములతో కుమ్మే శబళాస్వరూపాన్ని స్ఫురింపచేస్తూంది. మూడవపాదంలో ఒకేసారి వెనకాముందువున్న సైర్యాన్ని ఛిన్నాభిన్నర:. చేసిన వీరమ్లూలర్తిగా శజళ కనిపిస్తుంది. వండు విజిగి నీర మొగి. దేరుకొన్నట్టు సాధుమౌని స్కువసన్ను. డయ్యె సర్వబుషులు సేయు సంస్తోోతముల చేత. బరమమైన తన తవమ్ము చేత (దను. 107) ధనుర్వేవం సాధించిన కౌశికుడు వళిక్టుని పైకి (బ(వ్మోత్త (పయోగం చేయగా ఆయన (బహ్మదండం దాన్ని (గ్రహించింది. ఫలితంగా ఆయన *రౌ(ద మనోజ్ఞిమూర్తి” (106) అయ్యాడు. అలాటి వ్యక్తిని స్తోతాలతో. బువులు [సన్నం చేసుకొన్నారు. ఈ పద్యంలో ఒక చమక్కారముంది, రెండవసగం సిసలడణంతో వుంది.

166 థ్రీమ[దామాయణ కిల్పవృవము నర్వబు.షలుసేయ-న ఎస్తోోత-ములచే క్‌ ఐరమమై-న తనత-పమ్ము-చేత స్తోోతం చేళారన్న భాగమే సీసంషకణంతో వుండటం గమనించో దగ్గదిః పరిణామ వై కాల్యం గల సీసం (పస్తుతికి తగిన ఛందస్సు. ఆ ఛందోస్స్ఫురణ కలిగిస్తూ గొప్పగా వారు స్తుతించారన్న విషయాన్ని ఈ పద్యం వ్యంజిస్తూంది. ఇది ఛందళ్శిల్పం, రాని రాము నడుగొ రాముడంచును బల్కు-( గైైక, సీత పర్వుగములు పెట్టు అడవి కోడి కూసినట్టుగా నవ్వును కైక, సీత తిరిగి రాక కలగ (శళ్యాణ, 158) ఇది కైక వినోదం. మొదటి పాదంలో త్తైక *అడుగొ రాముిడంది. నగణమైన '“అడుగొ” అనే మాట చప్పున పలికే ఉచ్చారణా ధోరణిని సూచి స్తూంది. కవ్వించే మాటల తీరు నీ నగణం చక్కగా వ్యంజిస్తూంది. ఇందులో

• క్షైక గురించి చెప్పిన భాగ మెక్కువగానూ, సీత గురించి చెప్పినది తక్కువగానూ వుండటం గమనార్హమైన విషయం. విళశిస్తే ఆయా పొదాలిలా వుంటాయి: రానిరామునడుగొ రాముడంచును బల్కు-6 గ్లైక సీత పర్వుగములు పెట్టు ఆడవి కోడి కూసినట్టుగా నవ్వును కైక సీత తిరిగిరాక కలంగు ఈ దీర్ణపాదాల చేత వికసించిన కైక సరసహృదయమూ, [హస్వపాదాల చేత తియ్యని సిగ్గతో ముకుళించిన సీత వృదయమూ సూచితమవుతున్నా యి.

సీనలీ

తెలుగు ఛందః[(వపంచంలో విశాలమైన వరిమాణం గఅ ఛందమిది. డీనిని రచించని కవి వున్నాడనటం అతిశయోక్తి. *కవికి కంసాలికి సీశము తేలికి అనే నానుడి ననుసరించి వద్మరచన ఆతి సులువుగా చేయదగిన చందంగా దీనిని గుర్తించవచ్చు. ఇక్కడ చమక్కార నిమిత్తం సీసం లోవానామంగా స్లేషింపబడింది. కానీ, ఇది లోహనామంతో ఏర డ్డ ఛందస్సు కాదు. ఇది సంస్కృత శీర్షక భవం, నామరీత్యా సామ్యమున్న ఈ ఛందరతో సీసానికి లక్షణ భేదముంది. శీర్షక లక్షణాలివీ: శీర్షకాన్ని నానావృత్త నివృన్నాలైన పొదాలతో కూర్చువచ్చు, ఇందులో గణాలు నాలుగు మ్మాతలను కలిగివుంటాయి. పాదానికి?శ్డేగ ణాలుంటాయి.ఇందులో 21! మొదలు £68 దాకా అతరాలు వుండవచ్చు. శీర్ష కంలో రెండవభాగంలో నియమితంగా లఘువుల నుంచాలి. ఈ లషణాలకూ సీసపద్యలవణాలకూ సంబంధం లేదు. కనుక సీసం శీర్షకభవమనటం కేవలం నామరీత్యానే. దీని గురించి చర్చిస్తూ పాటిబండవారు ఈ నామకరణ సామం జస్యాన్నిలా నిరూపించారు: *జనా్యాశయుని యభి[ప్రాయమునుబట్టి చూచినచో శీర్షకమను నామకరణమునకు గారణము ఊహింపవలీలగును. ఒకవిధమైన లక్షణము గల వద్యముపై వేజొక విధమైన లవణముగల వద్యమును జేర్చినచో రెండును గలిసి శీర్షకమను పద్యభేదమేర్చడును, రెండవ పద్యము మొదటి వద్యమునకు

• ఇది ఉపజాతి ఛందస్సు. ఇందులో నాలుగు పాదాలుండి, ఒకొక్క పాదం రెండు దళాలుగా విభక్తమై వుంటుంది. [వథమదళంలో 4 ఇంద గణాలు, ద్వికీయదళంలో ౨ ఇం[దగణాలు ౮ 8 సూర్యగణాలు వుంటాయి. ఈ అక్షణమే నాలుగుపాదాల్లోనూ వుంటుంది, (ప్రతిదళంలోనూ మూడవ గణాద్యక్షరం యతిస్టానం, [ప్రాసయతి కూడా పాటింఛవచ్చు, ఇలా నడచిన నాలుగు పొదాల కనుబంధంగా ఆటవెలదిగాసీ తేటగీతి గానీ వుండాలి. డీని నెత్తుగీశిగా వ్యవవారిస్తారు. సీసపద్యానికి (ప్రాస

సియమం లేదు.

166 ఫ్రీమ(వామాయణ 5 ల్పషృకషము : శిరోభూవణమువలె నుండును. కనుక, మొ త్తము పద్యమును శీర్షకమని వ్యవవా రింపవద్చును. శీర్షకమునకు వికృతి సీసకము,” బాలకాండలో సీసపద్యాలు రకరకాల పోకడలు పోయాయి. స్టూలద్యక్టితో వాటి వర్గీకరణ ఇప్‌: 1, నిర్వచన (డంయం16102) సీసం : ఇందులో ఒక విమర్శతో కూడిన నిశిత నిర్వచనం కనిపిస్తుంది. 2. ఉపమానాంత పాదాలతో నడిచిన సీసం : 8. విధక్త్యంత సీసం : ఉ, ఉపమావాచక సీసం : *వలె, *వోలె' వంటి పదాలతో పాదాంతాలు. 5. నమక సీసం: “అది నీవు, ఇది నీవు" అని చెప్పటం, 6. సంభాషణా సీసం : 7. సంబోధనల సీసం : 8. ఆక్బర్యార్థక సీసం : 9. అను[పపాసల సీసం : 10, ఆజ్ఞాసూచక సిం: 11. విడివిడి దళాల సీసం :

ఇది ఒకటవ భేదంగా తోచినా, అక్కడ సవిమర్శక నిర్వచన

ముంటుంది. ఇక్కడ విషయ వివరణ మాతమే వుంటుంది. [లి పాదాంతాల్లో శ్రీయావదాలుః 18. పాదారంభాంకాల్లో వకత వు డటం :

(వథమదళం ఏ పదంతో ఆరంభమైతే తక్కిన (పథమ దళా రంభాలు అదే పదంతోనూ, ద్వితీయ దళాంత పదమేది వుంటుందో తక్కిన ద్వితీయదళాంతాలదే పదంతోనూ వున్న సిసం,

క్షేర్తీ ఆశీరర్థక సీసం ;

(కి పొడంఠోనూ ఒక ఆశీస్సు వుంటూ, ఆశీరర్థత' పదంతో

పాదాంతం కావటం.

బొలకొఐడ ఛఐదోవస్తు శిల్పము 167 15. అభ్యర్థన సీసం ; (పకి పాదంలోనూ ఒక అభ్యర్థన వుండటం, 18. పాదారంభాల్లో అను]ప్రాస : కే. నిందార్థక సిసం : 18. (వథమ పాదాంతపదమే తక్కిన పొదాల్లో వుండటం : 19. (పళ్న, సమాధానం వున్న సీశం : ఒక (పళ్న (వథమ దళంలో వుండటం, దానికి సమాధానం ద్వితీయ దళంలో వుండటం. 90. సంస్కృత సమాస సీసం : షాదం మొత్తం ఒకే సంస్కృత సమాసం వున్న సీసం. తక్కిన పాదాలు ఇలాగే వుంటాయి. ౨1. అనిఐద్ధ హిద సీసం : పాదాలు నియమబద్ధంగా వుండక, అనియతగతిలో సాగిపోవటం. ఇవి స్థూల విభజనకు ఒదిగిన పోకడలు * వీటికి వరుసగా ఉదాహారణ లివి : కేవ ఖేదం: బుషివంటి నన్నయ రెండవ చాల్మీకి తిక్కన శిల్పపు దెనుగుః దోట (అవళారిక, 80) శివ భేదం : స్వర్గమన్లోవు వెన్‌జను త్వత్పురీ వృష గళమున (వ్రేలాడు గంగడోలు (ఇష్టీ* ర్‌ర్రి తీవ వేదం : రాగానుసారి భావాగణ్య గీతిచే నర్థానుగుణ వాస్తాప్తి చేత (ఇష్ట 177) ఉప భేదం: ఉనర బోర్కాడించి యుయ్యెల తొటైలోం బండ బెట్టిన పసిఫాపవోలె (ఇష్టి. £04) రవ ఖేదం: ఆళ్వమేధంబు నీవా పుత్రకామేష్టి ఇ వధ్వరంబులు సీవ తండడీ (అవకార, రగ

168 శ్రీమ్మ[దామాయణ కల్పవృక్షము : 6వ ఖేదం: వీ(కటిలో నంత చెట్టగా. దొలగి పో యెదనేమి పుద్చైనే యెమ్మెలాడి (అవకార, 15క్త) ₹వ భేదం : నా తండి రామచంద్రా! నన్ను గన్నట్టి బంగారు తండి! నా (పాణ(పదమః (అవతార, లైల 6వ కేదం : ఈ పసికందుల యీ పసిచేతులు (ప(గ్రహంబుల నెట్టు వట్టం గలిగె (అవతార, లర) 9వ భేదం: ఎవరయా యా స్వాము లెవరికో యీ వంగ డపు దొలివెల్లు క్యవపు నివా? యెవరయా యా దొర లెవరికో యాదిరా జ పవిత్ర కీర్తి చొక్కపు వయా? (అవతార. 876) కేగి ప భేదం : కత్ష్యాంతరముల( జక్కంగ [దోవ వదలుండా ద్వారపాలకుల మొత్రముల వారు (అహల్య. 8) కేశే వ ఖేదం : సుంకులౌ జులపాల జుతుల వారలు మూ(వున నమ్ముల పొదులు వారు (అహల్య 1. కేశి వ భేదం ; చలికాలమున పామాచల గంధకావర్ష ముల నీష్ళలను వెచ్చగిలంగ6 దెచ్చి (అవాల్య. 260) తీతి న ఖేదం: మహియందునను శింకుమార మీనంబులు నలి శించమార మీనములు మింట మపియందున మరాళ మహిత గరుచ్చట కారదా[భంబుం చాయ మింట, (ఆహం్య. 891.) కే4 వ ఖేదం: రఘుపులకోవ శ్షీరధి చందమామకు వింటి కోనలయందు విజయమగుత। (రను, లి

బాలరాంద ఫంచోవన్తు శిల్పచు 1640 కర్‌ వ శేదం: ఓయమ్మ భూదేవి! యా యయ్య రఘుశిక బడం6€ బెట్టకు మమ్మ ంఎడుగుంందు. (ధను. శ్రీ 16 న శథేదం: ఠతరులజే దేవకిన్నర సిద్ధ చారణ దానవయక సంతత భుజంగ దరులచే ,.. (ధను. క్‌) కేవ ఇేదం: భీ! ష్యతియబలంబు వీ! క్షత్రియబలంబు ననస్త్రలం౬బు ఛీ! యన్త్రబలము (ధను. 109) 18 వ వేదం: కోకిలకొమ్మలో( గూసిన నీవటే నన్ను. విల్చితివంచు నవ్వుమౌని తుమ్మెద పొదలోన యుమ్మన నిది యేమి నుణితమే యని మేలమాడు మౌని (ధను 1980) 10వ వేదం: ఏమీ మహోరాశి! యేను (బహ్మర్షినా? యనిసంత నౌను (హ్మార్షివంచు (ధను. తర్‌7.) శి౦ వ ఖేథంః పునరుదృవగ్గంత ముగ్ధ్గమోవాన రుచి 1పకట రేళావోస భావ పరిధి* (ధను. 800) శిషే న ఖేదం; ఈ నెలబాలుండు నింతలో నింత మొ న్నటి దాంకం బాలు నన్నమును బైడి వెండి గిన్నెలలోనం బెట్టి తా వచ్చెడుం దినిసింపః,, (కళ్యాణ, 1490.) పె భేదాలే కాక కాస్తకొత్త సోకడపోయిన సీసాలివి:ః కొసల్య యొకిలోన గాని హూర్చుండదు జడసుమి[తయె గాని ముడువరాదు. (ఇష్టి, 827) నిషిద్దసూచక పదాలను (వయోగిస్తూ రచించిన విధానమిది,

170 ్రీమ[దామాయణ వల్చవృక్షము ; శ్షీరాన్టి తరగలో థ్రీ పయోధరములో తొలిపాము పొంశులోం దూంగుశయ్య (అవతార. 119) ఇది రెండవ భేదం 1కిందకి ఒదిగినాా ఇందులో వున్న భేదమేమంటే, ఇది ఉపమేయాంద సీళం. అది ఉవమానాంత సీసం. ఇర్కడ వరుసగా మూడు ఊహలున్నాయి. అక్కడ ఒక్కటే ఊహ వుంచి, వచ్చి లానంతలో వచ్చును మజలఅ భూ నాథు౨డు కౌనల్య సౌధములకు నిచ్చి యల్లంతలో నిచ్చు(గాన్కలు సుమి (తకు ధరిత్రీనాథుడాక డొకండు మెచ్చి యా మెచ్చులే మెచ్చి యింకొకరీతి మెచ్చు గై కేయి భూమీధవుండు వచ్చిన వాడ ట్రై వచ్చినట్లుండు భూ మీనాయకుండు సుమ్మిత కడకు నంఠతనంతట రాజ కార్యములు చూచు చుండి యండియ యట్టులే యబకలేది ముగురు భార్యల నవసౌధముల గడవల దాంక పోయి లోనికింటోక తా(కి తిరుగు. (అవకార. 155) గర్భిణులైన తన భార్యంను చూసి మురిసిపోయిన దశరథుని మనస్సు పొందిన ఆనందమిది. పాద (పారంభంలోని [పాసచేత దశరథుడి వకస్థిత భావన సూచితమవుతూంది. (పథమ దళంలో-ఆతడు తం్యడిగా ఆనండిస్తూ తన ఊనికినే మరచిపోయేటంత అనంద వ్యవస్థితుడై పోయేవేళ తాను రాజుననీ, రాజ్యభారం కూడా తాను వహించాలనీ గుర్తుకువచ్చినట్టు భూనాథ శబ్దంలో తాలి అక్షరం వరకూ సాగి, తక్కిన పదం కింది దళంలోకి వుంది. (పతి పాదంలో* తండిగా (వథమ దళంలో, రాజుగా రెండవ దళంలో కనిపిస్తాడు దశరథుడు. ఎత్తు గీతిలో చెప్పబడ్డ వివయమదే, రాజ కొర్యాలు చూస్తూ చూస్తూ అలాగే లేచి వస్తాడట. రాజు ఎంతగా సుక పేను. బడ్దుడెనాడో ఈ పద్యం చెపుతూంది.

బాలకాండ ధంచోవస్తు శిల్పము . న్‌ంపా సహప్రాథ చండ కాంతిచ్చటా మేయ వారావర్త మెఅసి మెజసి (వళయ కాలాంభోద పటలీ వినిన్వనా మోఘగర్జాధంగ మొరసి మొరసి సవ్త సాగర మహాశారపాధ కృటా విధృతభంగా భంగ విరిసి విరిసి కోటి (పపాతవార్థాటీ నిరాఘాట తుంగో[గ తరవారి దూకి దూంకి స్వర్గమున నుండి శివుని మస్తకము దాక ఘూర్షిక్హైరావణాస్యమై కురిసి కురిసి శివజటా జూటికా మవో సీమలో గు భిల్లు మని వచ్చిపడె తిరుగుళ్ళు గంగ (అవాల్య, 878) ఇది గంగావతరణం, పద్యమంతటా పరచుకున్న కగణం ఉవ్వెత్తున ఎగసిీదూకే. ఉత్తుంగ తరంగంలా మీదిమీదికి ముంచుకొస్తూంది. గీర్వాణ లోకం నుండి నేలకు దిగుళూన్న నాకధునిని సమాసాధిక్యతతో వర్ణించటం కోభాదాయకంగా వుంది, పద్యంలో మెజసి మెజసి' వంటి ద్విరుక్తపదాలు గంగ తరంగాల్లోని చకచ్చకితమైన. వెలుగుల్ని స్ఫురింవచేస్తున్నాయి.. ఇవి నగణాలు కావటం చేత ఆ మెటుపుల వేగం, తళతళలాడే తరంగ (ద్రుతి [ద్రుతగతి చేత సూచింపబడుతున్నాయి. “గుఖిల్ల' అనే మాటలోని. ఉళ్ళుతి ఎత్తి కుదేసిన ధ్వని వినిపిస్తూ, నేలకు దూకిన గంగ బొద్ధక్యాన్ని స్చురింప చేస్తున్నది. శివుని మస్తకం గంగకు తొలిరంగం. ఆ మవోదేవుని జటా రణ్యంలోకి “ఘూర్జిత్తై రావణాస్యయ్రై' దూకిన దూకుడు ఇక్కడి పద్యంలోని శ్లైష్టుంధంలోని ధారాజుద్ధి ద్యోతకం. చేస్తూంది. “అద్భుత రాద వీరానంద కృద్వారిధార"మైన (కగు “నృనర్రసాకార* గంగానామాన్ని పద్యం చివరిదాకా చాచివుంచి చిట్ట చివర బయటసెట్టటం చేత హఠాత్తుగా గంగావై భవాన్ని బయ ల్పరచినట్టయింది. (ఇడి తిక్కన మార్గం, “నడదివియలు చేసె నగరికి'-(విరాట పర్వం) అనే పద్యంలోని నిర్మాణమే ఇక్కడ వుంది.)

172 శ్రీమ[దామాయణ కల్చవృక్షము (వభుమేనిపై గాలి మై వచ్చినంతనే పాషాణ మొకటికి స్పర్శవద్చె (అహ్యాల. 254) ఇక్కడ అహల్య ళాపవిముక్త కావటం మహావిషయం. కనుక పరిమాణ రీత్యా విసృతమైనదై న సీస్తాన్ని ఈ విషయ వర్దనకు స్వీకరించి, ఆందలోని మహత్వాన్ని భందోరూపంలో సూచించాడు కవి, ఈ పద్యానికి పూర్వం ఆహల్య చేసిన స్తుతి పుంది. అక్కడ ఏడు సీసపద్యాల్లో సుతించింం. ఈ సంఖ్య ఐహు కార్డ్‌ (పతిపావకు, చజచుజ నెజ్జనై చూచెడు చివురాకు చివురాకు వెనుక( బొంచిన అతా-త దాణుండు విసరగా బట్టిన పిడిబాంకు పిడిబాంయ రివ్వున విసరదూసి చన్న సక్వడివోని సన్నని పికివాకు పికివాకుతో మేళవించి సన్న గొంతు రాగముతోడ( గులుకు నచ్చరసోకు పిరువీ/కుగా నొక్క పెట్టందోచి తోంయటాంస్యముగ! కింకిణీ చిణదిణ నినద కనదబ్దపద సమానీత మధుర గీతికార సవారి పొంగిన తరంగ మచ్చరయుః గన్నులను వృాదయమున( బొడువ (ధను. 281) ఇఏ రంభాగమనం, ఆశేకాశ్రాహిణీ సేనతో దాడివెడలే చ(క్రవ ర్హిలాగా, విస్త్రక కామోడ్దీపక సామగితో కౌశికుడి పైకివచ్చింది రంభ. పాద (ప్రారంభంలో శకటరేవతో కూడిన దిరుక్ష పదం వుంది. (దుతగతి సూదకమైశ నలంతో ఆరంభం కొనటం చేశ వద్యంలో ఆ త్వరపాటు (పథమంలోనే సూదించబడింది. పద్యంలోని (ఫతిదళమూ మరొక దళంలోకి చొచ్చుకుని వుండి, *“పదపదిమని (299) వరుగెత్తిక మన్మథ సేనను భావింపచేస్తున్నాయి. ముక్తపద (గస్తా అంకారం చేత విశ్వమి[త్రుని కూపిరాడనంత పని చేయటమే. కాదు, ఒకేధ్వని

బాలకాండ ఛందోవస్తు శీల్పము 118 కలిగించే పదాల చేత మరో (యోజనం సాధించాడు కవి. చివురాకు, పిడిబాకు, పికివాకు, పిరువీ;కు - ఇవి పద్యంలో వచ్చిన మన్మధ సామళగి. ఒకే వదంలాగా (భమింవ చేసే అక్షర నిర్మాణం వుంది వీటిలో. అన్నీ సల గణాలే. రంభావ తరణకు రంగం చ్మితిస్తున్న పుడు కౌళికుడికి అనుమానం రాకూడదు. అందుకని ముందు ఎలా వున్న (ప్రకృతి అలానే వుందన్న (భమ కలిగిస్తూ మార్చాలి. ఇది ఆ పదాల ద్వారా కవి సూచించింది. పదాలు ఒకలాగే వున్నాయనిపిస్తూ చివురాము పిరువీకుగా పరిణమింపచేయటం అక్కడ ఇంటద్రుడు, ఇక్కడ కవి చేసిన పని, ఈ సల గణాల నాధారంగా కవి 'అచ్చరసోకి అనే మకో మాట పెంచాడు, ఒక్క- అక్షరం పెరిగిన సలమిది ((ఆొచ్చర సోకు == (ఆ౨100 ఈ హెచ్చిన అక్షరం చేత ఆ సంభారాలు సమకూర్చుకున్న రంభ ధైర్యంగా బయల్పడి, రెశికుని కలవరపరదే యత్నం చేయటం స్ఫురిస్తూఎడి. ఎత్తుగితిలో ఎంత కొ దనుకున్నా 'చిణచిణ" స్వనం వినిపిస్తూనే వుంది. నలగణలో నిబద్ధమైన ఈ ధ్వని (ద్రుతగతిని సూవిస్తూ రంభ (వయత్నంలోని తొండ రపాటుకు సూచకంగా వుంది పద్యంలో వినిపించే శద్దాంలంకారం చేత, రంభ రాకలోని ఆంతర్యం చప్పున (గహింప చేసేటట్టున్న అలంకరణ థావ్యమాన నువుతూంది. ఒక పెద్ద కెరటము నొక పెద్ద శెరటము గలసి యన్యోన్యంబు. గొగిలించు నొక చిన్నకెరటము నొక చిన్నకెకటము గలసిపోవును రెండు గానియట్లు ఒక చిన్ని కలువపూ వొళ చిన్ని కలువపూ వును గూడి యంచుల కొనలు ముట్టు నొక రాజ హంసమ్ము నొకరాజ వాంసమ్ము భువనోన్నతత్వంబు పుక్కిలించు దివిజ భాగీరథీ సరయువుల సంగ మమ్ము పోలిక న్రైఇ్వూకు మైథిలావ సీళ్యళ్చుల( బెండ్లి వారికి నృపుని కనక మయ మహాసొధముల సంగమమ్ము గలిగె (కళ్యాణ, 66)

బ్య థశ్రీమ్మదొమాయణ కల్చసృృవషము థి (వతి పాదంలోనూ రెండు సమాసాలున్నాయి. ఆ రెందూ ద్విరుక్తమైన ఒకే సమాసరూపాలు, ఒక పెద్ద కెరటం" అనేమాట డ్విరుక్తమైతే మొదటి పాదంలో [పథమదళం. తక్కిన పొదాల్లోనూ ఇడే విధానమే. పద్య (వధమ దళా ల్లోని నిర్మాణం ఒకటే తీరులో వుంది. సంము, నలము, సలము, సంము _- ఈ ధోరణిలో నడచింది. వియ్యంకులైన దళరథ, జకకుం సమత్వాన్ని ఈ విధంగా వ్యంజించాడు కవి ; అడుగొ రాముడు వచ్చునన్నంతలో దూసి కోలు. వెట్టును చువ్వవోలె సీత యౌ రామచం(దుండే యరుగుదెంచిన లేచి నిలుచుండు. బ్యుతిక వఠేను సీత యెదురైన నతండు రా నెచటే( (బ్రపాహత యగు వార్షుక సరస్సునట్లు సీత ఉల్లపోయెడు రాము మొల్టంపు. జూపుం గాంచు జాబిలివెల్లు కరణి సిత కడు సమీపంబుగా సాగి కడచు రాము నింత దగ్గరతనము సహించు సీర యిట్టులే పోనుపోను దా నెదురు చూచు వంచి తల సీత పతి పల్కరించు నంచు (కళ్యాణ. 161.) సీకారాముం దాంపతృపరిణామ మీ నద్యం,. ఇందులో ఆరు జతల పాదా లున్నాయి. దీర్ణపాదంలో రామ[ప్రస క్తి [హస్వపాదంలో సీత్యపసక్షి తేబడింది. వివాహానంతరం సీతారాముల మధ్య సమాగమం జరగడానికి ఆరేళ్ళ వ్యవధి అవసరమయింవి, మొదటి సంవత్సరంలో *అదిగో రాముడంటూనే గబుక్కున పరిగె ల్రేవ. “అడుగో అన్న నగణఎలోని (దుతగతి ఉచ్చారణలోని వేగాన్నీ కవ్వింతనూ సూచిస్తున్నాయి. ఇలాగే రండవయేడు రాముని రాకతో లేచి నిల్చో, వటం, మూడవయేడు సిగ్ధుపడటం, నాల్లవయేడు ఛూడగల్లటం, అయిదవ యేడు దగ్గరితనాన్ని సహిఐచటం, ఆరవ యేతు పల్కరింపుక్తై ఎదురు చూడటం జరిగాయి. ఈ విషయం ఆరేళ్ళ వి సృృతికలది. ఇద్దరు వ్యక్తులకు సంబంధించింది,

టాొంకాండ ఛందోవస్తు శిల్బము శే భట్‌ ఈ విషయ వ్యంజన భందోరీత్యా సీసఫద్యంద్యారా చేయవగినది. ఎందుకంటే, ఎత్తుగితితో కఠిపి 12 పాదాణన్న సీసంలో ఈ అమరిక సులువు, కవి ఓక దళంలో రామునీ, ఒక దళంతో సీఠనూ గురించి చెపుళూ, అటువంటివి ఆరు షొదొాలు (వాకాడు. దీనిచేత కవి చెప్పదంచుకున్న ఆరేక్శవ్యవధి ఛందోనిర్మాణం ద్వారా సూచితమయింది, ఈ కవి సీసరచనలో *నలి, *'సల', తగణాలు విసృతంగా (పయోగి స్తాడు, దీనివలన పద్యానికి ఒక ధారాకుద్ధి ఏర్పడుతుంది. ఇది (పసిద్ధకవిమార్గమే “కరినస్తనోపరి గై 9వేయ మణికాంతి కర్ణతాటంకంబు గాడిపణువ (అవతారిక. వ్‌) *“పతిరసాల కుంజంబు( బచ్చిపిందెల తోడ నెలమసలిన కాంత వలెనెదో(చె (ఇష్ట 255 సచ్చిదానందముల్‌ స్కృంధ(తయము గ్నురు గానున్న యొక చెట్టుగాని చెట్టు (అవ్య, 551) మాకంద తకుళాఖికా కోకిలాలాప కౌతూహలాశార కలన౪జేసి (ధను, 181) ఎలమ్రుంచి కికురించి వలపుల (ప్రాకించి దొంగయాౌ కన్నెసంపంగి చేత (కళ్యాణ. 818 ఇవి కొన్ని ఉదాహరణలు, వాలకాండలో విస్ప్రృతమైన ఈ సీశపద్య నిర్మాణ విషయం విశేషించి పరిశోధించదగ్గది,

[ఇగ థ్రీమ్మదామాయణ రల్పవృశము 1 ఛందళ్శిల్పం = పొదనూచికలు : 1... మేమేందుడు; నువృత్త తిలకం - 8-90, £. ఈ వృత్తాన్ని “భారతమున తిక్కన మాత్రమే స్రీ పర్వ (పధమా శ్వాసాంతమున హరిహరనాథదేవుని సంబోధించుటకు ఒక్క పర్యాయమే ఉపయోగించెను”” డాః పాటిబండ మాధవనళర్మ; ఆం[ధ మవోభారతము : ఛందశిల్బ్పము పు. 281. లి, క్షేమేంథదుడు; వృత్త రత్నాకరము ల.81. 4. ఆంధ మహాభారతము; స్రీ పర్వము 1-187 ప 5. వడు సూర్యగణాల పై ఒక గురువుండటం ఉత్సాహ లవక్ష్షణఎ. అక్కడి సూర్య గణం సగణమైనా కొవచ్చు. గలమైరా కావచ్చు, అంటే అక్కడి వృత్తగతి గురు ంఘువుల మార్పుల ననుసరించి వుంటుంవి. విచికిలితం అట్లా కాదు. ఒక పాదంలో ఏ గణ్మకమం నిబద్ధితమైండో తక్కిన పాదాలన్నిటా అదే (కమముంటుంది. 6, పాటిబండ వారి ఛందళ్శిల్చ్పం; పు. 855. 7. డా! పి,ఎస్‌.ఆర్‌. అప్పారావు; నాట్యళాస్త్రము; అనుబంధం-5 పు. 900. 8. చూ, డా॥ పాదిబండ మాధవళర్మ; తరల వృత్తవివరణ; ఆలధ మహా భారతము; భందశ్శిల్బము పు 840, శ, థ్రీ కృష్ణథ్రీ సంకలనం; శ్రీలపాటలు; పు. 80. 'శ్రీకాములవాకి అలుక 0, డా॥ పి. ఎస్‌. ఆర్‌. అప్పారావు; నాట్యకాస్త్రం. పు. 909," 11. ఈ *మాలిని'కి రగణం, మగణం కలిసి రెండే గణాలు. వ్యాసంలో పేర్కొన్న వృత్తానికి దినిక్రి సామ్యం లేదు. 15. డా పి. ఎస్‌, టర్‌, ఆప్పారావు, నాట్యకాస్త్రం, పు, &15, 18, సెదే. పు, 908. కీ. మైదే పు, 424 15, _అప్పకవీయం. పు. 240,

వొలకాలండ్‌ ఛందోవస్తు శిల్పము కలనా 16. డా॥ పాటిబండ మాధవశర్మ; ఛందళ్ళిల్పం. పు, 841. 1౧ డా॥ పి. ఎస్‌. ఆర్‌. అప్పారావు; నాట్యళాస్త్రం. పు, 401, 06. 18... వైడే. పు 910. 19. మదే. పు. 487. 20. పైదే పు. 421. వ, ఆప్పకవీయం తీవ అళ్వా. వృత్తలక్షణాలు, తక. నడి కన్నడ కాలానికి చెందిన ఛందమిది. (ప్రాలీన భందో(గంథాలు ఈ ఛందాన్ని గురించి చెప్పకపోవటం చేత, కన్నడ ఛందో[(గంథమైన “ఛందోంబుధి'లో మొదటగా నాగవర్మ (పక్షివ్ల పాఠంగా పేర్కొనటం చేత, దీనికి పుట్టుక కన్నడదేళంలో జరిగి వుందవచ్చునని తావించవలసీ వస్తూంది. ఆ దృష్టితో ఇది “కర్ణాటక చతువృద'గా లౌలుత నీర్పడి, మెల్లిగా “కర్ణాట చతువ్చద” అయివుండవచ్చు. డీనిని కన్నడ ఛంద స్సులో *చౌవదిగా పేర్కొన్నారు. చూ. డా టి వి. వేంకటాచలళకొస్త్రీ; కన్నడ ఛందళన్వరూప పు, శీ6రి. లలి, ఛందశ్శిల్పం. ప్ప, కిరిర్‌, క, తిక్కన, నిర్వచనోత్తర రామాయణము; అవతారిక. ౭5. ఛందళ్శిల్చ్బం. పు. 888, 89. వరి. ల్రీ జువ్వాడి గౌతమరావు; విశ్వనాథ కవితావై భవం. లోగ... “శౌర్య స్తవే నృపాదీనాం శార్టూల క్రీడితం మతం, ---కేమేం(ద్రుడు. 23. “నందమయంతు లిద్దలు' అనే వద్యంలో ఇద్దరి విరహాన్నీ ఒకే నద్యంలో లిద్దరైనా మనస్సు ఒకటేననే సూచనతో ఇద్దర్మిపేమా ఒకే పద్య బద్ధమెంది, క 99, _*ఉత్పలమాలిక'కు మంన-యంగ అనే గణాలుంటాయి. “ఉత్పలమాల'కు భరన భభ రవ అనే గణాలుంటాయి. నామసామ్యమే కానీ, ఈ రెంటికీ గ ణసామ్యం లేదు, చూ. డా॥ సీ,ఎస్‌,ఆర్‌, ఆప్పారొవు; నొటఖాస్త్రము;ః 1ళ వ అధ్యా, పు. 411, 3513-12

178 థ్రీమ్మదామాయణ కల్పవృషము : 80. 'లొకికుడ', *జాఠరా' అని రెండు సంబోధనలు. ఒకటి లోకసంబంధల. రెండవది ఆగ్నిసూచకం కనుక అధిలోక సంబంధం. వరుస (పకారం అధిలోక వ్యవహారం ముందుగా (పస్తావించబడాలి. సృష్టి మూలాలు అక్కడ వున్నాయి కనుక, ఇం(దుడిలో వెకిపొంగిన పరసతీవ్యామోహం లోకసంబంధం. అండుకే ముందుగా దాన్ని నిందిస్తూ *లౌకికుడి అన్నాడు బుషి, శ1: ఆ యెడ మందవాోస కలితానన దీధితి గాంచుచున్న గా ధేయుని నేతమార్గ పరిధీక్సృత మోహన మోహనాంగరే థాయత మాన గోపన వికంపిత ముగ్గతరాంగుశ గృహీ తొయత సిక్తచేల కలితాంచిత కాంచి వదాభిరామయ్రై. థీ మ(ద్రామాయణ కల్చవృకము; బాలకాండ-ధనుష్టండము ప, 182, శివ: పొటిబండవారి “ఛందశ్శిల్పం' పు, 85-86.

వాల్మీకి - విశ్వనాథ

వాల్మీకి - విశ్వనాథ

కల్చవృత్ష బాలకొండలో మూల రామాయణాన్ని కించిత్తు మార్చినచోట్ల గురించి ఇక్కడ స్థూలంగా సూచింపబడుతుంది.

1. వాల్మీకంలో తైక రాముడికి భిక్షవేయటమన్న (వస్తావనేలేదు, కల్ప వృక్షంలో “పిడిని మరకతమ్ము తొడిగిన చురకత్తి, వజ పుంభితమ్ము వాలు టమ్ము' నిచ్చింది.

2, బుళ్యళృంగుని కథలో రోమపాదుడు అతడిని ఎలా పిళిపించాలో ఆలోచిస్తున్నప్పుడు పురోపాతులు. *నేళ్యల నతని దగ్గరికి వంపటమనే ఉపా యంతో అతని నిక్కడకు రప్పించగలిమన్నారు. (బాల. 9వ సర్గ. 168 ల్లో) ఇదీ మూల విషయం. కల్పవృక్షంలో వేళ్యలు *మేమ్సు వెళ్ళి తెస్తా'మని తామే (పకటించారు.

8, వార యవతులు బుశ్యశృంగుని వళపరచుకోవటానికి పాడారు. “గాయంతో మధుర స్వరాః' అని వాల్మీకి స్థూలంగా చెప్పాడు, దీనిని విశ్వనాథ *“తనగొంతులోని అనే పద్యంతో వ్యాఖ్యానించాడు.

ఉ& రాముని వాల్యాన్ని విపులంగా వర్ణించటం అమూలకం.. *ఠొనో లాములు. =. ఇత్యాది పద్యాలు కవి (ప్రతిభకెత్తిన నీరాజనాలు,

5. గంగావతరణ కథలో మూలంలో గంగ భగీరథు ననుసరించింది అన్న మాటకు (48వ సర్గ-శికివ శ్లోకం) కల్పవృక్షంలో *“ఒకచేళ తమ కులో దృవుడెవ్వడై న గంగనావిర్భవింవ' జేసిన నామె దే వలసిన (తోవగా తమ పూర్వు లేర్పరచిన గుర్తుల వెంబడి నిమ్నధా[తిగా థగీరథుండు రథము పోనిచ్చె” (అహల్య. లర ప్ర అనే వర్ణన వెలిసింది,

6, అహల్య శిలాకృతి పొందడమన్న అవాల్మీకొంళం ఇతర రామాయ ణాలలాగా దీనిలోనూ వుంది. అయితే, ఆమెను నిర్దోషిగా నిలిపే _పయత్నం'' కల్పవృక్షంలో అదనంగా వున్న విషయం.

18లి ఫ్రీమ[ద్రామాయణ కల్పవృక్షము :

ళా విశ్వామిితుని కథలో శనశ్శేవునికి రక్ష కలిగించే ఘట్టంలో మూలా నికి కల్పవృషం భిన్నంగా వుంది. మూలంలో *మీరంతా యజ్ఞవకవులై అగ్నికి తృప్తి కలిగించండి. ఇతని జీవితాన్ని నిలవండి! (828వ స. 11వ శ్లో.) అని కౌశికుడు తన కొడుకులతో అన్నాడు. కల్పవృక్షంలో “మీలో ఒక్కరు ఇతని బదులు యజ్ఞపపవు కండి" (ఆహల్య. 167వ) అన్నాడు. మూలంలో *ఆందరూ' అని వుండగా, కల్పవృక్షంలో “ఒక్క'రని చెప్పబడింది.

8. వదేన్శ మేనకతో చరించాక, విళ్వామి[తుడికి తన తప్పు తెలిసింది. వణకిపోతూ నిలబడ మేనకను తీయ్యని వాక్కులు పలికి పంపించాడు. ఇక్కడ “మధురై ర్వాక్యై విసృజ్య" అని మాతం వుంది. కల్పవృక్షంలో ఆ మధుర వాక్యాలంటే ఏమిటో వివరించబడ్డాయి.

9. విశ్వామి(తుడు మేనకతో అన్నాడు *నీ గర్భాన్ని కణ్వా[శమ సీమలో వడలి వెళ్ళి ఆని, ఇది కల్చవృషంలో మాథతమే వుంది. అవాల్మీకాంశమిది,

10. కౌశికుడి తపోభంగం చేయటానికి రంభను పంపినపుడు ఆమె “ఇది మేనకకు ఈర్ష్యాపదమవుతుందేమో' అంది. అలాగే, కౌశికుడు (బమహ్మార్షి ఆయినపుడు మేనక ఆనందంతో నృత్యం చేసింది. ఇవి అమూలక విషయాలు,

11. కౌశికుడు రాముడికి చెప్పిన చిన్న కథల్లో కొద్ది మార్పులున్నాయి తాటక వధ ఘట్టంలో రాముడు *స్త్రీని వధించటం నా చేతకా'దంటాడు. ఇది అమూలకం,

12. తాటక వధానంతరం రాముని [పళంసించిన దేవతలు కౌశికునితో, “భృళాశ్వవిద్యలను రాముడి కివ్వు' మంటారు. ఇది మూలం. కల్చవృక్షంలో ఇది కించిత్తు కల్పనతో కూడి వుంది. రా[తి రామలవ్మణులు నిదిస్తూంటే దేవేం్యదుడు కౌళికునికి మాతం చెబుతాడు. *ని[ద్రామధుమూర్తు"లై న రామలక్ష్మ ణులకు దేవతలు నమస్కరిస్తారు. ఇది అమూలకం,

13. మారీచ సువాహులను తరిమికొట్టే సందర్భంలో కూడా మూలంతో కల్బవృక్షం భేదిస్తుంది. మూలంలో ముందుగా మారీచ సువాహుల్ని తరిమి, తర్వాత రాక్షసులను తరిమాడు, (80 స ౨8 శ్లో.) కల్పవృక్షంలో ముందుగా రాక్షసుల థరిమి, తర్యాత మారీచ సుబాహుల సంగతి చూభాడు, రాముడు,

జారలికాండ ఛందోవస్తు శిల్పము 188

కీ దితి గర్భాన్ని ఇం[దుడు చీల్చిన కథలో ఇం[దుడు ఆమె యోని వివరం నుంచి (ప్రవేశించి గర్భచ్చేదన చేశాడని మూలం (4 స, 18 వ శ్లో), ఆమె క్వాసద్వారా (పవేశించాడని కల్పవృక్షంలో మార్చబడింది.

15. ఇక (వధాన కథా విషయంలో, వరథరాముడి (వవేళం విషయంలో నే చిన్న మార్పు వుంది, వివాహితుడై అయోధ్య మార్షగామి అయిన రాముడికి దారిలో పరశురాముడు ఎదురుపడ్డాడు, ఇడి మూలం. కల్పవృక్షంలో రాముడి వివాహానికి పూర్వమే వరవరామ [ప్రవేశముంది. పైగా జనక సభలోనే వీరిద్దరి సమాగమం జరిగింది.

16. వివాహితులైన సీకారాములు అహల్యా_శమం మీదుగా అయోధ్యకు వెళ ఇటం అమూలకం.

17. వివాహానంతరం రాముడిలో వైరాగ్య థావనలు చెలరేగి, వశిష్ట బజోధతో మశసు సమత్వ స్థితి నందుకుంది, ఇది అమూలకం.

ఇవి స్థూలమైన భేదాలు,

ఉపసంహారం ఆధునికాం[ధ్ర సం్య్రదాయకవితలో (ప్రభుసాన మలంకరించిన కృతిగా కల్పవృక్షం గౌరవించబడింది 1 లక్షణ (గ్రంథాల్లో తప్ప మరెక్కడా కనబడని ఎన్నో అపురూపచందస్సులు ఇందులోవుండటంతో ఈ కవిని “మూలనున్న ముసలి దాన్ని కట్టుకున్నా*డని సమకాలికులు పరిహసించినా,£ ఆ వరిపహిసం రూపినికి (1001) సంబంధించినంత వరకే పరిమితం. విషయంలో విశ్వనాథ నపీనుడే. అతడు దెప్పేది పాతకథే అయినా, నవీన మానవుడి ఆలర్హినీ, ఆనుభూతినీ దానిలో దాచి “కొ త్రసొమ్మొనరించి' నట్టు రచిస్తాడు. అందుకే కల్పవృక్షం చచువుళూంటే ఆ ప్యాతలు మన కాలంలోనివే అనిపిస్తుంది, వాలకాండలోని రాముడు మన ఇంటిలోని పసివాడనిపిస్తుంది. ఇదొక నేర్పు, కథన శిల్పం. ఈ కారణం చేతనే అందులో సమసాయికతికీ గు రిరచబడింది. “ఆధునికేతహాసంీగా (ప్రశంస నందింది.! ఆ మవోకావ్యంలోని బాంకాండగత రచనా శిల్పాన్ని వ్యాసకర్త శక్తిమేరకు ఇక్కడ వివేచించటం జరిగింది. సహృదయ లోకానికి నమస్కరిస్తూ ఈ (గంథమిక్కడ సమాపన చేయబడుతున్నది. పాదనూచికలు క్షే “సం[పదాయ కవితలో ఇది (ప్రభువు. డా॥ కేతవరపు రామకోటిళాన్త్రి; “సం(పదాయకవిత-కల్చవృక్షం' (వ్యాసం) “మహతి”; (పయోగం'-పు. 89, £ థ్రీ దేవరకొండ బాలగంగాధర తిలక్‌; “అమృతం కురిసిన రాతి (కవితా సంపుటి) “(తిమూర్తులు (ఖండిక). త. “.కడు(కొత్తగు సొమ్మెనరించి, విష్ణుసే వం దులకించు నప్పరమవై వ్లవకోటి నలంకరింపుమా” తెనాలి రామకృష్ణకవి; పాండురంగ మాహాత్మ్యం; !1.26వ శ. చూ, డా॥ కేతవరపు రామకోటిళాన్త్రీ; *కల్పవృడము. సమసామయబికత' (వ్యాసం); “జనధర్మ"-విశ్వానాథ అభినందన సంచిక; నవంబర్‌, 1971. పు. 45-58. ర్‌ చమూ, 2) డా॥ కోవెల సుప్రసన్నాచార్య; “కల్చ్పవృషము _ ఆధునికేతి హాసము; వెదే; పు. 7] .84 0) రామాయణము .ఇతిహోస లక్షణము (వ్యాసం) డొ॥ తుమ్మపూడి కో టేశ్వరావు, రామాయణ రసవాహిని (ఉపన్యాస సంకలనం) పు. 24.28.

అనుబంధం

అనుబంధం--1

తెలుగులో విశ్యనాథ ద్వారా సహస్రాధికంగా విజృంభించిన వృత్తం మధ్యాక్కఅ. ఈ వ్యాసంలో ఆ వృత్త పూర్వావరాల గురించిన చర్చ చేయ బడుతుంది.

“విశ్వనాథ మధ్యాక్కజలు' అనే పేరిట విశ్వనాథ పడి మధ్యాక్కజ శతకాలను [వాసి వుండటం (వసిద్ర విషయం. ఈ వృత్తం మొదటగా కావ్య స్ధమై నన్నయ భారతంలో కనిపిస్తుంది. వీ తత్పూర్వం అది రాతి వలకలకై కనిపించినా, కాసన (వకటనకు ఉద్దేశ్యించబడినట్టు మా[కమే తెలుస్తూంది. ఈ విధంగా కావ్య (వవంచానికి దూరంగా (బతుకుతున్న వృత్తాన్ని కావ్యబద్ధంచేసే (వయత్నం చేఠాడు నన్నయ్య. ఆయన యతి విషయంలో కానీ, గణాల విషయంలో కానీ మార్పు చేయక కాసన పద్య లక్షణాన్ని యథాతథ మనుస రించాడు.

“స్వ సి నృపాంకు కాత్యంత వత్సల సత్య షతినే[ఈ

విస్తర శ్రీ యద్ధమల్దుండనవద్య విఖ్యాత కీర్తి

వ్‌స్తుత రాజా(ళశయుండు (తీభువనాథ రణుండు సకల

వస్తు సమేతుండు రాజసల్కి భూవల్లభుండర్థి,

ఇడి కాసన పద్యం, ఇందులో అయిదవ గణాద్యక్షరం యతి స్థానంగా (పతి పొదంలోనూ కనిపిస్తుంది. నన్నయ వద్యమూ ఆలాగే నడిచింది.

“కను మధ్య దానొక్క కన్యక సురనది తటమున నన్ను

గనిన- (ఆదిపర్వము ః శీ1ేఉలి

ఈ యతి విధానంచేత పద్యపునడక మందగించింది. పద్య నిర్మాణంలో (యతి చిషయికంగా) సమత్వం లోపించింది. ఈ కారణంగా తరువాత వచ్చిన

188 శ్రీమ[దామాయణ కల్పవృక్షము : కవులు దీని నాదరించలేదు. నన్నయ తన రచనలో 89 మధ్యాక్కలలు వాస్తే, తరువాత వచ్చిన తిక్కన వాటిజోలికి పోకపోవడం గమనార్హం.£! ఆయన నన్నయను గురించి 'ఆం(ధ్ర కవిత్వ విళారదుండు"8 అని గౌరవ వచనాలు పలి కినా, అతడి మధ్యాక్కటఅలకు తాను చోటివ్వలేదు. అత్యధికంగా విశేషవృతాలను (వయోగించిన తిక్కన ఈవృత్తాన్ని ఎందుకు పరిహరించినట్టు? అతనిది “కావ్య రసముం గొనియాడుచునుండు” దృష్టి. ఆ దృష్టితో పద్యత్వం కంటె వచనత్వం ఎక్కువ నిల్చుకొన్న ఈ వృత్తం కావ్య మార్గానికి కుదరదన్న ఆలోచన వుండి వుండాలి. నన్నయ చేసిన (ప్రయోగం తిక్కన కాలానికి ఫలించలేదు. తర్వాత వచ్చిన ఎజ్జక భారతంలో ఒకే ఒక్క. మధ్యాక్కణను రచించాడు. ఇది కూడా *త[దచవయకా' అనిపింపచేసే యత్నంలో ఒక భాగం అయితే, ఈ ఒక్క వృత్త (వయోగంలోనూ అతడొక మార్పును (ప్రవేశ పెట్లాడు. వు! నన్నయ ఆయిదవ గ ణాద్యక్షరాన్ని యతి స్థానంగా నిలిపితే, ఇతడు నాలవ క్‌

గణాద్యక్షరాన్నే య౭ిగా నిలిపాడు. దీనిచేత పద్యానికి ఒక సమత్వం వచ్చింది. ఈ [పయత్నంతో మధ్యాక్కలకు మళీ వ్యాప్రి వలిగొంచే ఉద్దేగ్యం కనిపిసూంది,

అపదృ్భళ తేజుడు [బాహ్మణానీక సహితుడై కడగి

(ఆరణ్య. 4810)

దినిచే ఒక సుభగత్వం, ఒక సమత్వం (జతిలోనూ, గతిలోనూ కనిపిస్తూంది, ఈ లక్షణంచేత ఇది పద్యంగా కంటె, గేయంగా ఎక్కువ శోభించిండి. ఫలి తంగా పాటలలోకి ఈ వృత్తం (పచ్చ్భన్నంగా [పవేశించింది.

*ఆంతట రాములవారూ _- అంగన సీతనుగూడి

సంతసమందుచు వేగా - స్వపురమునకు చనుదెంబీ

తమ్ములతోడను గలసీ - నెమ్మది రాజ్యములేలే

ధర్మముతో (ప్రజలెల్హా - తామరతంపరలై రీ.*5 అనే పాటలో ఈ విషయం స్పస్టీకరించబడింది.

ఎజ్జన [పయోగం ఆపు సాహిత్యంలో పాటలుగా ఫలించింది తప్ప, పద్యంగా (వకాశించలేదు. వద్య నిర్మాణంలో పాదాంతాలు (చాస్వాక్షరబద్ధం

వాలకాండ భందోవస్తు శిల్పము 199 కొవటంచేత వేగలక్షణం లోపించింది. ఫలితంగా అనాదరణకు గురైంది, టిర్ణా వరం పొదాంతంలో వుంటే కలిగే సౌకర్యం, (హస్వాశవరమున్నవ్పుడు వరితకు: కలగదు. ఈ నెమ్మదితనంచేత ఈ వృత్తం ఆలోచనకు అవకాళమిస్తుంది.! తర్వాత సాహితీరంగంమై “జగన్మోహినీ అవతార"? మెత్తిన థ్రీనాథుడ్‌ రొకతో పద్యానికి ధారకి (వధాన లక్షణమైపోయి, ఆలోచన కంటె ముందు ఆవేశం పరుగులెత్తిండి. అంటే కథకంటె వర్ణనకు (పాధాన్యం హెచ్చింది. (కథాదృృష్టి పోతనలో కనిపించినా అది అతని కవిత్వ [శావ్యతలో కప్పబడిపోయింది.) తొలి దళలో జగన్నోవానంగా వున్న ఈ వర్ణనావై దువ్యం రానురానూ వికారరూవం దాల్చింది. ముప్పేట గొలుసుతో ముచ్చటగా కనిపించే కావ్యసుందరి దిగవేసు కున్న నగల బరువుతో దిగులుగా కనిపించింది. ఎవరు ఎక్కువగా వర్డిస్తే వారే గొప్ప అనే పోటీ కవులమధ్య ఏర్పడింది. ఈ దుమారంలో కథాదృష్టి మరుగున పడిపోయింది. క్లిష్ట సమాసాలతో, దుష్యంర (ప్రాసలతో నడిచే పద్యమే గొవ్ప దన్న [పమాదకరమైన స్పృవా ఒకటి వర్పడింది. అపుడు వీరేశలింగం “సరస్వతీ నారద సంవాదం [వ్రాయవలసి వచ్చింది. దయమాలి. తుదముట్ట తలకట్టు నిగిడించి థీరుడై నన్ను జాధించు నొకడు ప్రాదంబులోపల పొదంబు లిమిడించి వీరుకై నన్ను నొప్పించు నొకడు (ప్రానంబువై "పెక్కు. (ప్రాసంబు అలడరించి పోటుఐబంటయి నన్ను పొడుచునొకడు పెండుపల్కులు గూర్చి నిండ్లైన నగలంచు దిట్టయై చెవులు వేధించునాకడు ఖడ్గ చశకాది రూపముల్‌ గానిపించి వర్షముల్‌ మార్చి నను చిక్కుపరచునొకడు కుమతు లౌోడలెల్ల విరిచి (పాణములు తీయ ఒడలి పసలేక శుషిాంచి యున్నదాన,!

100 థఖ్రీమ[ద్రామాయణ కల్పవృక్షము : ఈ వేదన ఆంతా సాహిత్య పరిణతిని కాంక్నించిన కవి మననులోనిది. ఈ విధంగా నవ్యకవిత్వంలో ఆతివర్షనకు స్థానమివ్వక కథా దృష్టిని తెచ్చారు. గురజాడ దానిని “పూర్ణమ్మ కథి, *కన్యక" వంటి గేయాల్లో స్పష్టం చేకాడు. వీటిలో కథ (వధాన పాత వహించడం గమనార్హమైన విషయం. కవిత్వ చృష్టికంటె కథా దృష్టి అధికంగా వున్న ఈ (ప్రయోగం రానురానూ సాపిత్యంలో ఆలోచనకు మళ్శి తావు కల్పించింది. వ్యావహారిక భాషోద్యమ (పభావం చేత వ్యవహార భాషకూ స్టానం కలిగించారు. ఈ భాష పద్యంలో సరళత్వాన్ని తెచ్చింది. తిరువతి వేంకట కవుల సాహిత్య మ్వైరవిహార విజయాల్లో ఈ వ్యావహారిక రూపాలు తళతళలాడాయి. *బావా యెప్పుడు వచ్చితీవు", ఆద్రిగో ద్వారక _- ఇటువంటి పద్యాల్లో జన వ్యవహారం చోటు చేసుకుంది. నాటక నిమిత్తం [వాయబడినా పద్యంలోకి ద్యావహారిక రూపాలు వచ్చాయనడానికివి సాక్ష్యం. వీరి శిష్యపరం పరలో అగగామి ఆయిన విశ్వనాథ ఈ వ్యావహారిక రూపాల్ని కావ్యస్థం చేయడ మనే సం్యపదాయానుసరణం చేశాడు. ఈ భాషకు అత్యంత అనుకూలమైన వృత్తంగా మధ్యాక్కజను గురించాడు. *మా జాతి కీవొకండవు తెలుగు దై వమవు కసితీర నుతియింతు నిన్ను తెలుగు వక్కణముల తోడి] ఆనడంలో ఈ దృష్టి విశ్వనాథకున్నట్లు స్పష్టమవుతూండి. పైగా, *నాది వ్యవహార భాష ఆని చెప్పు కున్నాడు, కనుక, ఆ తెలుగు వ్యవహారానికి ఒదిగి ఇది వచనం లాగ, ఇండో బద్ధం కావటం చేత పద్యంలాగ కనిపిస్తుంది. *11 “మధ్యాక్కట శతకంి (వాయడా నికి గల హేతువును చెప్పిన విశ్వనాథ మాటల్లో కూడా ఈ విషయముంది, ఆయన మున్నంగి వేణుగోపాల స్వామిని దర్శించినపుడు, అక్కడి పెద్దలు కొందరు వచ్చి స్వామిపై శతకం (వాయుమని అడిగారట. “మున్నంగి. వేణు గోపాల' అనే మాట ఏ పద్యానికీ మకుటంగా రావటానికి వీలులేక, మధ్యాక్క ఒక్కటే దీనికి సరిపోతుందని ఆయన ఆఅ శతకం (వాకారట.]8ి మరి మిగిలిన తొమ్మిది శతకాల విషయంలో మధ్యాక్కఅలే ఎందుకు [వాయాలి? కొన్నిచోట్ల గణాల కూర్చు మకుటానికి ఒదగక పోగా, మిగిలిన చోట్ట వ్యవహార భాషకు సన్నిపితమైన గ ణవ్యవస్థ వుండటమన్నవి కారణాలుగా గుర్తించాలి. విశ్వనాథ మధ్యాక్కఅ నాదరించటంలోని రహస్యమిది,

సొలకాండ ఛందోవస్తు శిల్బము 19] పాదనూచికలు ; అనుబంధం -_ 1... థ్రీ వేటూరి (ప్రభాకరళాస్రి; తెలుంగు మెబుంగలు; పు కీఓ. (తెలుగు తేటదనము) వబ, చూ. ఆం(ధమహాభారతము; ఛందశ్శిల్పము: పు. 84-80. 8. తిక్కన; ఆం(ధ్రమవోభారతము -- విరాటపర్వము: (వథమాశ్వానము; ప. 6. " 4. వరివారనాథుడే ఈ మాట అన్నాడు, తిక్క-నను గురించి, చూ. మెదే, ప. 15. 5. ఫ్రీ వేటూరి (వభాకరళాస్త్రి; తెలుగు మెలుగులు: పు, కక 6, “సాహిత్యంలో కవిలో అవేగం పొందే పృదయస్థానాన్ని ఆలోచనా మయమెన మేధస్సు ఆ(కమించింది. కవిత్వంలో కూడా ఈ భావచ్భాయా భేదం వల్ది వచనత్వం ఎక్కువయింది. విశ, శ్రనాథ సత్యనారాయణ ఏనాడో వీడువబడ్ల మధ్యాక్క-అను పునరుజ్జీవింప చేయడానికి ఇదే కారణం ఉ॥ కోవెల ను[వసన్నాచార్య; సాహిత్య వివేచన; పు, రెండు. పై అభిప్రాయం సరిగ్గా దీన్నే (వకటిస్తూంది. 7. “ట్రీనాథుడు ఆంధ్ర సాహిత్యలోకమున జగన్మోపాని ఇఅఆవతొరము.'"= తీ గుంటూరు. శేషేం్యదళర్య; సాహిత్య కౌముది? థ్రీనాథావకార తత్వ ము. 8... *థ్రీనాళుడు రస్యపసిద్ధ భారాధుని' విళ స్రగౌల్‌ నత్య్మనారాయణ; కల్ప వృకు బాలకాండ అవతారిక -ల80 ప 9. ఇది వీరేశలింగం గారి పద్యంగా డా॥ సి, నారాయణరెడ్డిగా రుడవా రెంచారు. చూ. ఆధునికొం[ధ్ర కవిత్వము-సం _ప్రదాయములు- [వ్రయోగ ములు పు, 140. 10. విశ్వనాథ సత్యనారాయణ; విశ్వనాథ మధ్యాక్క_జలు: భద్రగిరి శత కము; ప, 10. 11. డా| కోవెల సుప్రసన్న గారీ విషయాన్ని గు లర్రింబారు. చూ. సాహిత్య వివేచన; పు. 8. 12, విశ్వనాథ సత్యనారాయణ; నేనూంనా సాహిత్య రచనలూ. 'మహతి; వికాగం : (ప్రతిక, ప్త, ౧

192 ్రీమ్యదామాయణ కల్చవృడము : అనుబంధం = శ మూల రామాయణంలో బాంకాండలో చెప్పబడ్డ కథల శ్లోక సంఖ్యావివ రమూ, కల్పవృక్ష పద్య సంఖ్యావివరమూ ఇక్కడ ఇవ్వబడుతున్నాయి. అను సృజన కర్త కథను పెంచినచోట్లు ఈ సంఖ్యలనుబట్టి ఊహించ వీలుంది,

1. ముశ్యశ్యంగ కథ : మూలం : ళివ సర్గ లివ శ్లోకం -*10వ స, 8! ళ్హోం జొకొజజర్‌ 0 కోకాలు కల్పవృక్షం : ఇప్టి. 148 పద్యం-*201 ప, దాకా రీతి వీద్యాలు ౨. తోటక చరిత: మూ : బి5. స; కీ క్లోలా!14 ల్లో జా 11 శ్లోకాలు క ఆవాల్య 120--*129 వ జచాశ10 పద్యాలు లి, సిద్ధాశమ కథ: మూ: ౭9 స; 1 క్లోంాలిలీ ల్లో ణు లిలీ జ్లోకాలు క వ అహల్య 1 వాా]1901! వు జా 1కీ పద్యాలు ఉ, కుశవంశ కథ : మూ: 82 స, 1 క్లోలికీ స, ఓలి ల్లో జారీకి క్లోకాలు క : అహల్య. 28 పకర్‌కీ ప = లి? పద్యాలు
2. గంగఠథ ; మూ: 86న. కి ల్లో-ాక్క6స, 19ళ్లో. విరివి శ్లోకాలు క 2 అహల్య. 807-415 ప. జ 1068 పద్యాలు 8, దితిగర్భము నింద్రుడు చీల్చిన కథ. మూ;కీ5్‌ స, 15 ల్లోకి? స. 11ళ్లోో. ల్‌! కోకాలు అర్‌ యణ లా క్‌: అహల్య* 4ల0 ప--ా45ఏవ ప = ర్‌లి పద్యాలు గా అహల్య కథ : మూ:68 స, 15 క్లోక9 స, బిలిల్లో... క్రీ! కోక్రాల్స న. చ క్‌: అహల్య ర5168-*556 ప, డా 40 పద్యాలు 8, విశ్వామిత్రుని కథ : మా:5!స. 17 క్లైారిల్‌ స, 28ల్లో... = 850 లోకాలు నా రా క : ధనుస్సు. 58-=260 వ. == 20% పద్యాలు 9 పరశురాముని తథ : మా:14స, 9 ల్లోంం”6 స, 22 ల్లో, దా రీల్‌ శ్లోకాలు క; ధనుస్సు. 892 వ--౮496 ప, దాకా = 10 పద్యాలు

బాలకాండ ఛందోవస్తు' శిల్పము 103 ఉపయుక వ థ్‌ సూబీ పయు ర్త ముఖ్య్యగ్రంథ సూచి

1. అప్పకవి? కాకునూరి : ఆస్పకవ్సీయం? వోహ్మా రామస్వామి ళ్‌స్త్రంలు 4 సన్స్‌, చెన్నవురి; 1984, న్‌ ౨. అప్పారావు; పి.ఎస్‌ ఆర్‌,, నాట్యశకాన్త్రుం - (గుష్తార్థావకాశి క) నాట్యమౌల (వచురణ; 1] 989. ల, కోటిశ్వరరావు: తుమ్మపూడి; “ఆఎ(ధమహాభారతం - ఆనుళలిననిక పర్వ పీఠక' ఆం[ధ(పదేశ్‌ సాపాత్య అకాడెమీ, “మైదరాబాదు, 1974. శ. నారాయణరెడ్డి, సి; ఆధునికాంధ "క్షవిత్వము-సంవద్వామములు-|[పయో గములుం; స్వీయ (వదు రణ, 1277.
2. (వభాశకరళాద్రు వేటూరి; తెలుగు మెబజుగులు; . ఆంగ (గ్రంథమాల, మ(దాసుః 1948. ర్వి _ మనుస్మృతివావిళ్ళ రామస్వామిళాస్త్రలు అండ్‌ సన్స్‌? -చన్న పుం, 1928, 7, మాధవళర్మ, పాటిబండ; ఆం(ఛమవాభారతము? భందశ్శిల్పము; అభినవ భారతి (వచురణ, హైదరాబాడు, ! 266.
3. “మేఖల” సంచికలు, సంపాదకుడు": థ్రీ జువ్వాడీ గౌతమకోపు 9, విమర్శిని: విశ్వనాథ వాజ్మయ జీవిత సంచిక; 'సంపావకుడు' $'డా॥ కేత వరపు రామకోటిళాన్త్ర ; కాకతీయ విశ్వవిద్యాలయం, వరంగల్లు, 1977
4. విశ్వనాథ శారద ; శ్రీ విశ్వనాధ సత్యనారాయణ స్మారక సమితి కీ హైదరాబాదు, 1982. క్షే. విశ్వథ్థ్రీ వ విశ్వనాథ సౌహిత్య సంచిక; సంపావకుడు ; పకాణపండ రామమూర్తి, 1954,
5. _ వెంకటాచల కాన్ర్రి, టి.వి. “కన్నడ ఛందఃస్వరూ పి (కన్నడ థాషా (గ్రంథం) డి.వి.కె. మూర్తి (ప్రచురణ, మైసూరు, 1978.
6. వెంకటరామయ్య, తుమ్మం ; రచయితొ-శి బృమూ; విశాలాంధ పబ్లి షింగ్‌ హౌస్‌, హైదరాబాదు, 1086. 53.18

194 శ్రీమద్రామాయణ కల్పవృషము : 14. _'*ఫ్రీమ[ద్రామాయణము - బొలకొండము”; కాత్సర్యకర్త : ్రీ చలమచెళ్ల వేంకటశేషాచార్యులు, జయశ్రీ పట్లికేషన్‌ ఎ హైదరాబాదు 1979. కేల సత్యనారాయణ, విశ్వనాథ: నన్నయగారి (ప్రసన్న కథా కలితార్థయు క్రి,

1060, 168. -_నా రాముడు? (పకాళకులు ౩ డా, ముక్షినూతలపాటి గురునాథరాను; థ్రీ వమిడిఘంటం కోదండరామయ్య, 1978. 11 0236 18 80037102 60 ౧6 (వ్యాససంపుటి) వర్లీ పన్లీకే షన్స్‌, విజయవాడ, 1976. శర _ ్రీమ్మద్రామాయణ కల్చవృషము (ఆరు కాండలు); వల్లీ పబ్లికేషన్స్‌, విజయవాడ, 19176, 9, ఆోసీరాయాళ్చరితం మవాత్‌'; శ్రీ విశ్వనాథ సన్మాన సంఘ కార్య వర్గము, హైదరాబాదు, 1978, త న త ౩౯1 వెం[67) పెకంలి633 క0115ల9 సెశీంక00%/, 1985, వం టకంల 2064 42061390 12 6 8940010297 0 12 వ సరే? 0021569 9 1110659; రశం94 లం!767౯0 క్‌ పలక, వింగుర2?, 1975, సశిరరరయ్యు బాదాం 4 111 భం... ల సంజ (శ ప. | సై న్‌ నలో హ్‌ ట్‌. త్యాగ రర

న్ను త. ల తీ య న . " దాః పవని ఆర్‌, హరినాథ్‌, ఎం,ఏ., పిహెచ్‌.డి, -. . జననం అనంతపురంలో; బి.కాం., కడప (వభుత్వ కళాళాలలో; ఎం వ్‌, తెలుగు అనంతపురం థ్రీృష్ణ దేవరాయ విశ్వవిద్యాలయంలో (వథమ (శేజిలో _ ; ఉత్తీర్ణత; 1988లో 21.10, డి్యగ్రి స్వర్దపతక స్వీకారం; సంస్కృతం,

తమిళం, కన్నడంలతో పరిచయం; కర్టాటక సంగీతంలో (పవేశం కవిత్వమంటే వ

తీరని దావాం. "4 శ | జ . / డా॥ పవని రామచం[ద హరినాథ్‌ మంచి భావుకుడు నిరంతర కవితా స్వైదకుడు. కల్పవృక్ష బాలకాండలోని ఛందోవస్తు శిల్ప వైఖరులను సుని॥ తంగా పరిశీలించి ఈ (గ్రంథాన్ని రూపొందించాడు. _-ఆచార్య. సి, నారాయణ రెడ్డి, రచయితకు మొదట తెలియవలసింది ఏవి [వాయకూడదో వాటి (పస క్తి /. ఆ తరువాత ఏవి [వాయాలో వాటి (పపయ్యుక్తి. ఈ రెండూ బాగా తెలిసీ (బాసిన / సిద్ధాంత (గంథ రచనా శిల్చి డాక్టర్‌ హరినాథ్‌, . ః ---ఆచార్య. జివి. సుబహ్మణ్యం.

. సవ్యస వృత్తాలగా ఉన్న శిల్పసృష్టి విశ్వనాథ సాహిత్యం కాగా దాన్ని . వ్యాఖ్యానించటం విమర్శకుడు కవిస్థాయికి చేరుకోవటం. ఈ (ప్రస్తుత (గ్రంథం ॥ కల్పవృక్ష బాలకాండలోని, ఛందోవస్తు శిల్చాన్ని ఐహు సుకుమారంగా వ్యాఖ్యా " నిస్తున్నది. " _-ఆచార్య, టి, కోటీశ్వరరావు.

చూడటం వేరు, చూపటం వేరు. ఈ రెండింటిలో ఇతనిది విశిస్టమైన = టే విలక్షణమైన ధోరణి. _.అచార్య, శలాక రఘునాథశర్మ.