Telugu sri rama kathagaanam - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

ల్‌ ల న్‌ా “కిర్‌ | || ను న. సళ్ల శ ౫ శ | “కా షీ ॥ 7 శా న న శ ॥ వో ఆం ళో ఇ ॥ | న్‌ 13156 శ్ర = . గ 7 (| ఖ ఏ ల గం కుని భూ

. గ! ప్రపంచ తెలుగు రచయితల న. | ర్త ష్‌ క్రీ మహా సబా వేదిక విజయవాడలో షే క న. స / | న డ్కాసి నారాయణరెడ్డి గారి చేత గ్ర సే ( / | శ్రీ రామకధాగానం బాలకాంద [౩ /. సిడి ఆవిష్మరణ ఎత్తూ ౧ || | త్త. [0 ౮1 | ! రే (1 - ఆ హోల్‌! 7 టిసస్యాక ప్రపంచ తెలుగు రచయితల సమ్మేళనం | ) ళా కింగ్‌ ౭, విజయవాడ మహాసభలో పాల్గొని స్టి న! - ఇ పొందిన సన్మానం జనో ॥ “1 లీ... 1 గ్‌ 1 స 4 క “రెట్ట ౧. అవధాన బ్రహ్మ డా॥ మేడసాని మోహన్‌ గారి లు. 1 కూ గ్‌ టే 1 బ్రబ్మా మ నం గ పంచ సహస్రావధానంలో పృచ్చకునిగా న... | పాల్గొని తశికెల్ల భరణి గౌరిచేత (స. లే శే సన్మానము ప్రశంసాపత్రం పురస్కారము ఇ. గ త వ పొంధుతున్న దృళ్యం పొట్టీ శ్రీరాములు స! (స . కి ను. ॥ తెలుగు విశ్వవిద్యాలయ౦ ఆవరణలో సుంకె వేంకటాద్రి-శకుంతల క షస న బంట శం్తోలోంతత ( న కలో

(గేయ రామాయణం) రచన : సుంకె వేంకటాద్రి మ టయ ల. స స్‌ | గ య్‌ న్‌ా న టేల్‌ న భవ చం (గన పో పం న. శ! నరో త చ య కళ! టన టన! వ. న్న. మళ న ర సం యము స స న... మ నం సన న... ప్రచురణ : సారస్వత బ్యోతి మిత్రమండ త్ర శ ఆ లి గర్‌ జిల్లా రచయితల సంఘం

వప నిక4 1౬404 644 రని! న్‌జ౫నం 1020ల?

గజం 2013

ల 00914 : 1000 ఖా! యో యా ణ్‌ ళీ 5. ? 100/- శ వూ యో జ క్‌ న!

౨0౮౦2౫౪౫: యయ క్స్‌ థు నిటుంం సంట2యె! గ్‌ యు (౮ గ కం. 6-6-1066 టీ ॥ చ ం 5081 28ై2ూ న్డ్‌ ళం త్‌ శదణరుంం 0488 - 505 న ఖై ఫై ఇటో అల: 9246930048 శ్‌

శం జజరుడ ౨001 షంట5ం6

నటజం[టయుం 2002

శమిణురుగరుగ28ఖా

మ2ట ఏ ఉంటం!

లెరాండే 2:

తురే2! వరుగంలరు

85 5లుంరే షింజరే, జరు 28డూ.

౨. 2230610

[న ల హన ఇ ల

న క ప ము తా ఫి వమన లో నా న

౮! న్‌ ణా న! [గన

ల కన షం. ల

శ మస. ల ల. య డ్య వా వో ప; |. చే మ భి!

స్‌ | షా య! స్‌ న్డ్‌ ల శ |

గ 1, న మ న్‌ లే క్‌ ని

న్‌! (1 న్నీ గ స్తే హ్‌ (14 స

1 గ్ల ల 1 క బ్య సే గ్‌ ౧ క. ము... పణ... స్ట నష ప .. స్త వ గ... . శ సాఫితీ సే దుకంధప బశ్వబంధు డా ర౮నీస సఖి ల్లి సేంకటరానూరావు స్వరాజ్య సమపీయోధులక కు 11

బాపూజీ కనుసన్నలన్‌ మెదలె బాల్యమ్మింత సాబర్మ్శతిన్‌ ఏపొద్దున్‌ పలు గ్రంధ రాజముల నింటన్‌ సేకరించున్‌ బలే మాపౌొవేళ నిరక్షరాస్య పలుపొరుల్‌ నేర్వబోధించె తాన్‌ కాపాడున్నిరతమ్ము గ్రంథచయ (గ్రంథాసక్తి హృద్యంబుగాన్‌ స్వారాజ్య భవనమ్ము సాహితీభవనమ్ము బోవెరా భవనమ్ము పొందుగాను జిల్లా కలెక్టర్ల సీనారె సహకార మందు కొంచుస్థిర మమరనిల్ప ప్రాచీన గ్రంథాల బహుళమ్ముదెప్పించి భ(ద్రపరచె భావిపౌరుల కయి సారస్వతజ్యోతి సాహితీ మండలి కరినగరపు జిలా కవుల సంఘ మాత్మతో సుస్థిరమ్ముగా నందు నిల్సె నిరతమెన్నా సభల దీర్చునిష్టతోడ వేలసన్మానముల సల్పు చాలుననక పొందు నంకిత గ్రంథాల ప్రాఢిమెరయ భూదాన ఉద్యమంబున వాదాలకు తావులేక పంచెను భూమిన్‌ పేదా సాదలకిలలో ఖాదీ (గ్రామోద్యమాన ఘనతను పొందెన్‌ కాకతీయ ఒసగె కాముక డాక్టరేట్‌ సేవలెన్నా గుర్తుచేసి కొనుచు కేంద్రప్రభుత రాజ్య స్క్రీనింగ్‌ కమెటికి మెంబరనుచు వీరిమెచ్చియిచ్చె విశ్వబంధువు తెలగాణశాశ్వితముగ తోటపెల్లి గాంధీయను మాట నిల్పె బోయినాపల్లి వేంకటరాయునకును అంకితము రామకథ నిత్తు హార్ధికముగ 1౪

శ్రీకాంత్‌ సాహితీరత్న 10-8-587 డౌ గండ్ర లక్ష్మణరావు వివేకానందపురి కఠరింనగర్‌ - 505 001. 9849328086 రజగ౧ర౧31౧20(్ర్వు+2గ౧౦౦ 0౦౧౫ అచ్చమైన యమృతమమరులు త్రావినా రోయి దానికే నసూయ పడను పరమ మౌనియైన వాల్మీకి కృతిరామ సత్మధా సుధారసంబుద్రావి (విశ్వనాథ రామాయణ కల్పవృక్షం బా.కాం.) రామాయణం వాల్మీకి కోకిల కూజితం కాగా వెలువడిన మధురగానం, రామకధను వినని తెలుగువాడుండడు తెలుగులో రంగనాథ రామాయణం మొదలు నేటి వరకు కొన్ని వందల రామాయణాలు రచింపబడినాయి. పద్య, గద్య, గేయ, నాటక, హరికధ, బుర్రకథ, శతక, నామ ఇత్యాదిగా అనేక ప్రక్రియలలో రామాయణాన్ని తెలుగువారు రాసుకొని, చదువుకొని, పాడుకొని పరవశించిపోయారు. ఇప్పటికీ ఈ కధను నిత్యనూతనంగా చదువుతున్నారు. ఇది ఈ కథలో ఉన్న విశేషం. ప్రపంచంలో అనేక భాషలలోకి అనువదించబడిన దీరామాయణం. తెలుగులో వాల్మీకి మూలానికి అనువాదాలు, అనుసృృజనలు, అనుకరణలు, స్వయం కల్పనలు అనేక విధాలుగా వెలువడినాయి. మానవ జీవనంలోని అనుబంధాలు, ఆత్మీయతలు, అహంకారాలు, అనురాగాలు కష్టసుఖాలు ఎన్ని ఉన్నాయో అన్ని ఈ రామాయణంలో ఉన్నాయి. ౪

అందుకే రామకథ మానవుడున్నంత కాలం ఆదర్శంగానే ఉంటుంది. మనిషిలోని రాక్షస లక్షణాలు, వానర లక్షణాలు రాక్షసులలో మానవ లక్షణాలు వానరులలో మానవ లక్షణాలు చూపించిన అపురూపమైన రచన రామాయణం. ప్రకృతి జీవనము, పరలోక చింతనము రెండు రెక్కలుగల ధర్మవిహంగం రామాయణం మనుజ రూపధర్మం రామాయణం.

వాల్మీకి కూర్చినపుడే “పాఠ్యేగేయేచమధురం' అని ప్రశస్తి పొందింది. పాడుటకు వీలుగా ఉండడమే ప్రజలకు చేరువకావడం. జానపదులు పాడుకున్న చెప్పుకున్న రామకధా సన్నివేశాలు తెలుగు రామాయణాల్లో కోకొల్లలున్నాయి. సామాన్యుల నుంచి పండితులదాక రామకథ ప్రభావితం చేస్తూనే ఉంది.

కవి, గాయకుడు, నటుడు, అధ్యాపకుడైన సుంకె వేంకటాద్రి రామకథను తానే రచించి, గానం చేసినాడు. ముందుగా సి.డి.ల రూపంలోను వెలువరించి ప్రస్తుతం పుస్తక రూపంలో వెలువరించడం సంతోషం. పాఠకులందరికిని అందుబాటులో ఉంటుంది.

రామాయణంలోని ఆరుకాండలలోను ముఖ్యమైన సన్నివేశాల్ని శీర్షికలతో తెల్పుతు గేయాల కూర్చారు. కథను పాత్ర స్వభావాన్ని, సన్నివేశాన్ని బట్టి అందుకనుగుణమైన సంగీత రాగాల నెన్నుకున్నారు. ప్రధాన సన్నివేశాల వదలక, కవిత్వం కోసమో పాండిత్యం కోసమో పెంచక రస ప్రధానంగా కథను నడిపించిన తీరు ఎంతో సుందరంగాను ఆకర్షణీయంగాను ఉంది. భాషా కాఠిన్యముగాని, దీర్జ్యమాన ప్రయోగాలుగాని చేయక బలమైన అర్ధాలను వదలక ఎంతో జాగ్రత్తగా ఏమాత్రం అవరోధంలేని రసప్రవాహం వలె 94 గేయాలను కొనసాగించినారు. ప్రతి గేయం పరిమితిలో ఉండి పరిణతిజెంది రామాయణం సంపూర్ణం చేయబడింది. ప్రతి కాండాంతాన ఫలశ్రుతి చరణాలు కూడా ఉండడం వల్ల దీని పవిత్రత ఇనుమడించబడింది. మహానుభావుల వాక్ళువెంబడి 'అర్ధమనుగమించుటె పరమార్థం” అని వాగర్థాల ప్రాముఖ్యతను

౪

పాటించడం లక్ష్యం. గౌతముని గురించి పరిచయం చేస్తు న్యాయశాస్త్ర పారంగతుడాముని, పాయలుగా నదులను పారించెను పంటలు పండే పధకాల దీర్చి పదుగురకన్నం పంచినవాడు అని నదులకు పథకాలు పంటలు పండించడం వంటి ఆధునిక విషయాలు ఆనాడే చూపినట్లు చెప్పడం వేంకటాద్రి నిశిత దృష్టికి నిదర్శనం. కేవలం కధను చెప్పడమేగాక కవితా చమత్కారాలు కూడా కవి ప్రదర్శించారు. సీతమ్మ రాముని మెడలో వరమాలవేయగానె “భూమాత పులకించె, పూజల్లుదివి గురిసె” అన్నారు. తగిన వరుని పెండ్లియాడింది తన కూతురని భూమాత పులకించింది. అవతారపురుషుడైన రాముడు అవనిజను 'పెండ్షియాడటం బెచిత్యమని దివి నంతోషించడం విశేషార్థాలు. భూమ్యాకాశాలు పులకించినాయనడం సాధారణ వర్ణనార్ధం. ఇటువంటి మెరుపులెన్నింటినో లోపలి అర్థాల గంభీరంగా భద్రం చేశారు కవి. అగ్ని ప్రవేశం చేసి సీత వెలుపలికి వచ్చినపుడు “మండెడి అగ్నిలా సీతయుజొచ్చి ప్రవిమలమ్మయితానిలిచె” అన్నపుడు అగ్నిలో పడి ఆమె విమలగా నిలిచినదని, విమలమ్మయి అని ప్రయోగించడంలో అందరికి 'అమ్మి గా ఆ తల్లి కనిపించిందని పవిత్రతతో పాటు శ్రీ మహాలక్ష్మి అయినదనే ధ్వని కూడా ఉంది. ధ్వన్యర్థాలనేకం ఈ గేయాలతో తొంగి చూస్తుంటాయి. సందర్భశుద్ధిగా వాడిన రాగాలను నంగీతజ్ఞులు (గ్రపొంచి అనుభవిస్తారు. సాధారణ పాఠకులకు, సంగీత ప్రియులకు ఉభయ తారకంగా రమణీయ కమనీయ శ్రీరామకధను రసామృతంగా అందించిన వేంకటాద్రి గారికి అభినందనలు, గానం చేసిన కవి జీవితం ధన్యం. = డా॥ గండ్ర లక్ష్మణరావు ళ॥

శ్రీనిలయం డౌ॥ రామక లక్ష్మణమూర్తి యం.డి. 2-4-167 ఫిజీషియన్‌ రాంనగర్‌, హనుమకొండ వరంగల్‌ - 506 001 ఫోన్‌: 2577488 శ్రీరామ కథాగానామృత ఆస్వాదనాభినందనలు పూజ్యులు శ్రీ సుంకె వేంకటాద్రి గారికి నమస్సులు. మీరు రచించి గానం చేసిన శ్రీరామ కథా గానామృతాన్ని ఆస్వాదించి ఆనందించినాను. రామస్య ఆయనం రామాయణం. రాముణ్ణి పొందేలా చేయునదే రామాయణం. ఆదిత్య ప్రకాశంతో శోభించేది వాల్మీకి రామాయణం. దేశకాల పరిస్థితుల ననుసరించి రామాయణాన్ని నూతన పద్ధతులతో ఎందరో మహాకవులు రచించినారు. రాముని సన్నిధి చేరుటే అందరి పరమావధి. సామాన్య మానవులు ఎలా ప్రవర్తించాలో హితవు చెప్పేది రామాయణం. ఆ కధలో నిసర్ణరమణీయత ఉంది. గాయత్రీ బీజ సమ్మితమైన రామాయణ మహాకావ్యాన్ని ఆదికవి వాల్మీకి ఇరవైనాల్లు వేల శ్లోకాల్లో రచించినాడు. గాయత్రీ మంత్రానికి ఇరవైలాల్టక్షరాలు. ఒక అక్షరానికి వేయి శ్లోకాలుగా విరచించబడిన రామాయణ పారాయణంతో గాయత్రీ మంత్ర జపం చేసిన ఫలితం కల్గుతుంది. మీరు దాదాపు ఏబది రాగాల్లో గానం చేసినారు. నిజంగా మీరు వాగ్గేయకారులు. శ్రీరాముని సంపూర్ణ అనుగ్రహ పాత్రులు, పలు తావుల్లో సంధ్యావందన ప్రస్తావన ఉంది. ప్రతి కాండకు చివర ఫలశ్రుతి చేర్చుట వలన మీరు రచించిన రామకథకు ఎంతో ప్రాధాన్యత చేకూరింది. ఇంకా మీరెన్నా కావ్యాలను రచించి గానం చేయాలని సాహిత్యపరంగా సామాజికంగా అభివృద్ధి చెందాలని వేద వేద్యుడైన శ్రీరామచంద్రుడు సీతా లక్ష్మణ పానుము సమేతంగా మీకు మీ కుటుంబ నభ్యులందరికి ఆయురారోగ్యైశ్వర్యాల ప్రసాదించాలని ప్రార్థిస్తున్నాను. ఇళిశమ్‌ = డాః। రామక లక్ష్మణమూర్తి స!

ఐశ్వబంధు దాః బోయినపల్లి వేంకటరామారావు అధ్యక్షులు, స్వాతంత్ర సమరయోధుల నంఘం, సారస్వత జ్బోతి మిత్రమండలి కరీంనగర్‌ జిల్లా రచయితల సంఘం, జిల్లా సర్వోదయ మండలి, కఠీంనగర్‌. ఆత్మీయాభినందన చందనం మధురకవి, గానకోవిదుడు, కవి మిత్రుడు కళాకారుడు సుంకె వేంకటాద్రి అనేక సాహితీ సమావేశాల్లో గళమెత్తి గానం చేస్తుంటే విన్నాను. శ్రీరామ కధాగానం సిడిలు చూస్తూవింటే పాటలు రసవత్త రంగా ఉన్నాయి. రామనామామృతాన్ని (గ్రోలి ఆనందపరవశుడనయ్యాను. ఇప్పుడు పుస్తక రూపంలో వెలువడనున్న ప్రతిని చదివాను. ముగ్గుడనయ్యాను. రామకథను అంకితం తీసుకోవాలన్న నా చిరకాలవాంచితార్జ్థాన్ని తెల్పాను. అందుకు అంగీకరించినందుకు మిక్కిలి సంతసించాను. కవికి ధన్యవాదాలు. బాలకాండ మొదలు ఆరు కాండలలోను వర్ణించిన దృశ్యాలు, సన్నివేశాలు, పాత్ర చిత్రణలు పాఠకులకు కన్నులకు కట్టినట్లుండుట విశేషం. ఇందలి పాత్రలు పారకులను తమవెంట గొనిపోతుంటాయి.. వాల్నీకి రామాయణంతో పాటు ఇతర రామాయణ కధలను అనుసరించి రసరమ్యంగా రాగమేళనలు కూర్చుటలో కవి కృతకృత్యుడయినాడు. కథ ఎక్కడా కుంటువడదు. విశ్వామిత్రుని వెంట నడుస్తున్న శిష్యులకు అనేక గాధలు తెలియపరుస్తూ వారిని గొంపోతుంటే కధాగమనం పరిశీలిస్తే చదువరులను కవి పాత్రల వెంట నడిపిస్తున్నట్లుగా గోచరిస్తుంది. బాలలు కూడా చదివి ఆనందించే విధంగా తగు చిత్తర్వులు కూడా జోడించబడినాయి ఆ బాలగోపాలం, పామరుల నుండి పండితుల వరకు చదివి ఆమోదిస్తారని ఆనందిస్తారని నా విశ్వాసం. శివధనుస్సును భంగం గావించి రాముడు సీతమ్మ మనస్సు దోచుకోవడం. విష్ణు చాపము నెక్కుపెట్టి పరశురాముని లొంగదీసుకున్న ఘట్టాలు చదువరుల నాకట్టుకుంటాయి. 1౫

ప్రతి కాండ చివర ఫలశ్రుతి చేర్చి కవి చదువరులకు పుణ్యం పురుషార్థం దక్కునట్లు సమకూర్చాడు. శంకరాభరణ రాగంతో కథనారంభించి రేవతి రాగంతో కధా సమాప్తం గావించడం ఎంతో శుభకరం. పఠితలు కూడా చదివి అదే విధంగా శుభాలు పొందగల్లుతారు. సీతారామ లక్ష్మణులు వనవాసం వెళ్తుంటే పౌరులు సరయూ నది వరకు సాగనంపుతారు. ఆ నదీ (ప్రవాహాన్ని వర్డిస్తు సరయూనది కన్నీరై సాగిపోవుచున్నది అనడం సమయోచితంగా ఉంది. నగరవాసుల దుఃఖాన్ని సూచించిన విధంగా ఉంది. పంచవటిని వర్ణిస్తూ ప్రశాంతకర భావనము పంచవటి ఆభథమము పర్ణశాల నివాసము పావనము భవ్యము సీతమ్మ తీర్చినట్టివాకిలి సింగారము రామయ్య అడుగిడిన లోగిలి బంగారము అని కవి గానం చేస్తాడు. తెలుగు ముంగిళ్లు గోచరిస్తాయి. కిష్కిందకాందారంభంలో పంపొ సరోవరతీరం ఎంత (ప్రశాంతంగా ఉందో చిత్రీకరిస్తూ వృక్షాలు, నీడలు చూసుకొని మురుస్తాయట. పూల వాసనల కూడిన గాలులు భూజాని శ్వాస తలపిస్తుందట రామునికి. శబరి ఆత్మార్పణ వర్ణనలో మేఘమాకాదుకాదు మెయి వెలుగు రామునిది. హాటకాంబురుహదేహం అది లక్ష్మణుకేజం, నిగనిగ జంబూఫలం నీడల రామునిగనె ఒగరున్న పారవేసి ఒలిచియిచ్చు తీపిని. కొసరిచేయి చాచి అందుకొని తిను రఘురాముడు. చిరునవ్వుతో శబరి శిరసునిమిరెనాతడు ఇట్లే ఎన్నీ దృశ్యాలు ఎన్నో పాత్రలు దర్శనమిస్తాయి. లంకాపుర వర్ణన రావణుని శయనాగారం రావణుని నివ్టాగరిష్టత, హనుమంతుడు సీతమ్మ జాడను వెదకిన విధానం, రామరావణ యుద్ధ ఘట్టం మున్నగు ఎన్నో సస్పివేశాలు, వీరోచిత వర్ణనలు పాఠకుల నాకట్టుకుంటాయి. శ్రీరామకథను రచించి గానం చేసిన వేంకటాద్రి గారిది ధన్యమైన జీవితం. ఈ (గ్రంథాన్ని అంకితం గొనుట నా అదృష్టంగా భావిస్తాను. కవికి వీరి కుటుంబ సభ్యులకు నా శుభదీవనలు శుభాభినందనలు అందజేస్తున్నాను. బో.వే.రా. గ్‌

శ్రీ భాష్యం విజయసారథిః కులపతిః సర్వ వైదిక సంస్థానమ్‌ యజ్ఞ వరాహక్షేత్రం, కరీజ్ఞగరమ్‌ స్వస్తి సౌహార్గాయ యణ అద్ధం వాగనువర్తతే ప్రకటయత్యర్లోపి భావం స్ఫుటం భావోధావతి భావనాం ప్రతి తథా సంవేదనాంభావనా వత్గాయత్యసి వేదనా పునరఖి వ్యక్తిం కువిల్లిప్పతే సొ భివ్యక్తి రుపస్మరోతి సకలం విశ్వం కవేస్సంవిది గాయనః కథకో వాగ్మీ కవిః కారుర్నటో గురుః వేంకటాద్రి రితిఖ్యాతః వోర్దవాదీ జయత్యయమ్‌ చతుర్నవతిభిః ఖందైః కాంద్రెష్పడ్భి రుపస్మృతమ్‌ యోసావుదాత్త యాశైల్యా గేయ రామాయణంజగౌ ఆదర్శ్భవాదసుషమాగంధిల (గ్రంథకృత్‌ కని; వేంకటాద్రి రయం జీయాత్‌ సుంకె వంశ విభూషణః మాధుర్య మక్షర వ్యక్తిః స్ఫుటతా వదసౌభగమ్‌ విశిం షంతి కృతౌష్రాజ్ఞ వేంకటాద్రి కవే తవ సరళా భాషా లలితా శైలీ మధురోభావః ప్రసితాచకథా కవితా సుహితా విలసతి బహుశో వేంకటాద్రికవి రామచరిత్రే విజ్ఞానం వినయ ప్రబోధ మధురం (ప్రజ్ఞామనోజ్ఞా స్వయం సంవేదాఖ్యుదితా, విధిజ్ఞమపి వృాన్నిర్మత్సరం మంజులమ్‌ ఉక్తిర్వక్రత మాపి వాోసమస్ఫణా స్నేహోపి నిష్కల్మష సర్వం త్వయ్యుదితం విభాతి బహుశ శ్రీ వేంకటాద్రేకవే విశ్వోత్తీర్ణ తటిచ్చమ తృృతి పరీవాహాయి తాలం కృతి స్ఫూర్తి స్పంద పరిస్ఫురం నవనవోల్లే ఖోన్మిష (త్రాతి భమ్‌ వైదగ్యో జ్వాల వాచ్య వాచకము మనోజ్ఞా వోర్య బంధాస్పదం ప్రాజ్ఞ ప్రాంచతి వేంకటాద్రి సుకవే త్వద్దీత రామాయణమ్‌. త

అమ్లా నప్రతి భావిక స్వరరస స్తోత్రాయితం మౌక్తిక చ్భాయా స్పర్ధి రసోక్తి సొాభగ మయత్నావిష్టభావోజ్జులమ్‌ వ్యస్తావ్యస్త మనోజ్ఞ వాక్య మసృణం లావణ్య లీలాయితం (ప్రాజ్ఞ ప్రాంచతి వేంకటాద్రిసుకవేత్వద్గీత రామాయణమ్‌. ధ్వనీ రీతి ర్వత్తీ రసగుణ కథా వాగృణిత యో యదాశ్రిత్య ప్రాణం త్యభిలమపి కావ్యస్వ మమలమ్‌ యదున్నేషా త్సావా దవమమృత మాస్పోతి నితరా మలంతం త్వం భూనమ్నూ జయతి సుభగం సుంకె సుకవే. ప్రమాత్రూన్‌యత్‌ తత్త్వం రసయతి విఖిన్నాభిరుచికాన్‌ స్వభూమ్నా కావ్యజ్ఞ ప్రమితి విషయాన్‌ ప్రాణయతి తత్‌ అలం తత్త్వం కావ్య ప్రణయనపటో సుంకె కవీరా డలంకారాభిఖ్యం జయతి బహు భంగీ సురభిలమ్‌. వినా సౌందర్యం యన్నహి కిమపి కావ్యాంగ మని తి ధ్వనా వర్ధే భావేరసిక రసనీయే పి విషయే తదంత ప్రోతా యిత మతిచమత్మారికృతినా మలం తత్త్వం భూమ్నా జయతి కృతిషు ప్రాజ్ఞ. అలంకారళ్ళైతాషో వివిధ రసభావా నభినయన్‌ చమత్మారాన్నూత్నాన్‌ సురభయతి సాహిత్యజగతి యదీయం సౌందర్యం ధ్వనిగుణ రసౌచిత్యభఖిదయా వివృబ్వంతి ప్రాజ్ఞ వివిధ మత కోలాహల భటాః. బుజువక్రోక్తి మయోపదేశ మసృణం రమ్యానుభూతిప్రదం సముదాత్తీకృత చిత్తవృత్తి నిచయం సౌందర్యం ముద్రాంచితమ్‌ జనతా జీవన దర్శనం రసగుణాలంకార వృతోజలం జయతి శ్రీయుత వేంకటాద్రి సుకవే త్వద్దీత రామాయణమ్‌. దృతి దీప్తి ప్రభృతీన్‌ మనో ముకుళితాన్‌ ధర్మాన్‌ సమున్మేషయత్‌ సుకృతం బోధయ దాత్మనీన మభిధా వ్ల్‌దర్గు భంగీశ్రియా సువి వృణ్వత్‌ జనతా జనార్దన శివం విద్యోతతే సద్దుణెః తవ రామాయణ గేయకావ్య మమలం శ్రీవేంకటాద్రకవే. పుత్ర పౌత్ర కుటుంబర్భ్యా వేంకటాద్రి కవీశ్వర శకుంతలా ద్వితీయస్సన్‌ జీవత్వం శరదాంశతమ్‌.

ఆశా సానః శ్రీభాష్యం విజయ సారథిః

న!

కృత్తాశయుం

ఆలిండియా రేడియో హైద్రాబాద్‌ కేంద్రంలో ఎం.ఎస్‌. రామారావు గారు “స్సందరాకాండ” రాత ప్రతిని చేతబట్టకొని కనిపించారు. రేడియో ప్రసారం కోసం ఈ స్రిఫ్ట్‌ ఎక్కడివ్వాలని అడిగారు. నేను శ్రీకృష్ణ రాయబారం ఏకపాత్ర స్క్రిప్ట్‌ అందచేద్దామని వచ్చాను. వెల్దాంరండి అని లోనికెళ్లాం. శ్రీ చిత్తరంజన్‌దాస్‌ గారి పేరు చెప్పగానే లోనికి వెళ్లనిచ్చారు.

రామాయణం మొత్తం ఎందుకు రాయలేదని అడిగాను వీలుకాలేదన్నారు. అప్పుడే మనసులో నేను వీలు కలిగించుకొని రాస్తాననుకున్నాను. వారి రేడియో (ప్రసారాలు విన్నప్పుడల్లా ఇంకా నేను మొదలుపెట్టలేకపోయానే అనుకుంటూనే ఉన్నాను. కాలం గడుస్తూనే ఉంది. ఉద్యోగ విరమణతో రచన ఆరంభించి మూడు నెలల్లో రామాయణం పూర్తి చేశాను. కాని సమాజానికి వినిపించాలన్న తపనతో సి.డి ల నిర్మాణం చేపట్టాను.

శ్రీ కెబి. శర్మగారి సంగీత సారథ్యంలో చి॥ ఆరంజ్యోతి, శర్మల సహ గానంతో బాలకాండ పూర్తిచేసి టి.వి. ప్రసారానికి అందించాను. సి.డి. ప్రసారం కాగానే మిగతా అయిదు కాండలను మూడు సి.డి.లలో గానం చేస్తు పూర్తిచేశాను. 6 కాండలు పూర్తయినాయి. గానం రూపంలో వచ్చాయి కాని అక్షర రూపంలో ఉంటే బాగుంటుందని కొందరు మిత్రుల సూచనమేరకు శ్రీరామకధా గానాన్ని పుస్తక రూపంలో వెలువరించే ప్రయత్నం నేటికి కుదిరింది.

శ్రీ భాష్యం విజయసారథి గారు ఓరియంటల్‌ కళాశాల, వరంగల్‌ అలంకార, తర్మశాస్తాలను బోధించిన మా గురువు గారి ఆశీస్సులతో మొదలుకొని పండితామోదాలనుపొందే నిమిత్తం డా॥ గండ్ర లక్ష్మణరావు గారి నుండి మరియు దొ లక్ష్మణమూర్తి వరంగల్‌ గారి నుండి అమూల్య సందేశాలనొందాను. వారికి సర్వదా కృతజ్ఞుడ డా॥ బోయినపల్లి వేంకటరామారావు గారి ఆమోదం కోసం ప్రతిని అందించాను. వారు పుస్తకమెల్ల చదివి, ఆనందించి తనకంకిత మిమ్మని కోరినారు వెంటనే అంగీకరించి శతవసంతాలు చూడనున్న ఆ బాల వృద్యనికి అంకితం ఇస్తున్నాను గాంధేయవాది, వినోబాబావే సహచరుడు సేవాగ్రాం (వార్జా-సర్వోదయ) కార్యనిర్వాహకుడు, స్వరాజ్య సమరయోధుడు, తెలంగాణ గాంధి, వయోజనవిద్య, గ్రంథాలయోద్యమాలలో ఆరితేరిన అలుపెరుగని సాహితీ సేవా తత్పరుడు. సారస్వత జ్యోతి మిత్రమండలి, కరీంనగర్‌ జిల్లా రచయితల సంఘం,

౫||

జిల్లా స్వరాజ్య సమరయోధుల సంఘం, జిల్లా సర్వోదయ మండలి మొదలైన ఎన్నో సంస్థలకు వ్యవస్థాపక అధ్యక్షులు. కేంద్ర ప్రభుత్వ స్వరాజ్య సమరయోధుల స్క్రీనింగ్‌ కమిటీ మెంబరు. నాయకత్వ లక్షణాలున్నా, ఏ పదవిని ఆశించని స్వార్థమెరుగని ప్రజాసేవ సాహిత్య సేవా రంగాలలో ముందుండి నిర్వహణ దక్షత గలిగిన విశ్వబంధు డా బోయినవల్లి వేంకటరామారావు మవోన్నత మహామహునకు అంకితమొసంగుటకు నా కవకాశము లభించినందుకు మిక్కిలి సంతసిస్తున్నాను.

నా రచనారంభం నుండి నేటి వరకు నాకు శుభాశీస్సులందజేస్తూ నన్ను ప్రోత్సపాస్తున్న జ్ఞానపీర అవార్డు గ్రహీత డా॥ సి. నారాయణరెడ్డి మాజీ యం.పి. ఆంధ్రసారస్వత పరిషత్తు అధ్యక్షులు, గురువర్యులకు సర్వదా నా కృతజ్ఞతాభివం- దనాలు.

ఈ సిడిల నిర్మాణంలోను ఈ (గ్రంథ రచనా ముద్రణలోను నాకు తగు సూచనలు ప్రోత్సాహాన్ని సలహా సహాయ సహకారాలందించిన మిత్రులు డా॥ గండ్ర లక్ష్మణరావు, డాః వీ. లక్ష్మయ్య -రాజ్యలక్ష్మి, దాః డింగరి నరవారి ఆచార్య-గోదాదేవి, శ్రీ హరిప్రసాద్‌ శర్మ-ఉమ, కె.ఎస్‌ అనంతాచార్య, ఎం. గోపాల్‌, జి.వి. కృష్ణమూర్తి, సంకేపల్లి నాగేంద్రశర్మ-శారద, అరుణా-శర్మ గార్లకు, ఆదిత్య, అళ్చ్విని, చిరంజీవులకు కృతజ్ఞతలు.

పుణ్యకార్యంబని గ్రంథ ము(ద్రణకు ఆర్థిక సహకారము అందించిన డా॥ ఎడవెల్లి విజయేందర్‌రెడ్డి, శ్రీ వి. సుధాకర్‌రాజు, సముద్రాల జనార్దన్‌రావు, క్రీ;శే। కట్ల శంకరయ్య, డా॥ కట్ల కాశయ్య గార్లకు, బంధుమిత్రులకు కృతజ్ఞతలు.

రచనలకు ప్రోత్సాహాన్ని అందిస్తూ త్వరపరచిన నా శ్రీమతి శకుంతలకు శుభాభినందనలు. శ్రీరామకథ సి డి.లను వింటూ నన్ను అభినందించిన మా అల్లుండ్లు-కూతుర్లు మరియు మనుమలు, మనుమరాండ్రు శ్రీ యెనగంటి శంకరయ్య-భూలక్ష్మి, సాయిబ్రాహ్మీలహరి, సాయితేజ, శ్రీ వల్ఫ్బ చంద్రమౌళి- మంజుల, సాయిప్రియ, హరిప్రియ, శ్రీ బండి పవన్‌కుమార్‌-ఉమాదేవి, ఫజీశ్వర్‌నాథ్‌, బుషికేశ్స్‌ కుమారుడు చి॥ సుంకె చంద్రశేఖర్‌-శ్రైలజ, శ్రేయస్‌ సంభవ్‌, చంద్రాంశ తేజస్‌ మున్నగు చిరంజీవులెల్లరకు నా గురువుల, మిత్రుల మరియు నా శుభాశీస్సులు...

ఈ పుస్తకమును ముద్రించిన ఆండాళ్‌ ప్రింటర్స్‌ యాజమాన్యమునకు కృతజ్ఞతలు.

రచయిత సో

'శ్రీరామకథా గానం రాగం ; హంస ధ్వని శ్రీరామరామ రామేతి-రమేరామే మనోరమే సహ(్రనామ తత్తుల్బం-రామనామ వరాననే బాలకాండే : గానం: క 1. రాగం : శంకరాభరణం శ్రీరఘురామ కధాగానామృత పానము వీనుల విందుకదా తారక నామ పారాయణము తాపత్రయము శమించుకదా. రామకధాశ్రీరామకధా రామకథా రఘురామకధా వాల్మీకి మొదలు కవిబ్రహ్మయు భాస్మర కవులు మొల్లయును విశ్వనాథ రామాయణ కల్పక రామగాధ లింకెన్నెన్నో 1రామ॥। ఎందరుకవులు రచియించినను రుచియనిపించును రామకథా ఎంత వచించిన వెగటనిపించదు పాడిన విన్నను పాతనిపించదు. 1రామ॥। (ప్రశాంత కర మీ పావననామం ఆపాతమధురం నిత్యనూతనం గాథలకెల్ల ఉత్తమమైనది మానసికముగా మహదానందం. 1రామ॥ న్‌!

ఆదికవి వాల్మీకి - ఆదికావ్యం రామాయణం గానం: 2 2, రాగం :; భూపాల తమసానదిలో స్నానమాడిరి ఆదిత్యునికి అర్థ్యమొసగిరి భరద్వాజాదిశిష్యబృ్బందము వాల్నీకి ముని వెంటనడచిరి. 1॥రామః॥। వృక్షము కొమ్మన కువకువలాడే పక్షిజంటను చూచుచుండగా వేసెను బాణం బోయడొకండు బాసె నసువుల మగక్రౌంచం. 1రామ॥। వెతజెందెనుమది వాల్మీకీ శోకము శ్లోకమై వెలువడగా “మానిషాద ప్రతిష్టాంత్వం అగమశ్శాశ్వతీ సమాః యత్రాంచమిధునాదేకం అవధీకామమోహితం”. 11రామః॥॥ అవతరించెనది అనుష్టుప్‌ ఛందం ఆదెకావ్యమది అతడాదికవి మహానుభావుల వాక్కు వెంబడి అర్ధమనుగ మించుటె పరమార్ధం. 1॥రామః। ల

దశరథునికి సంతానప్రాప్తి

గానం: 8 8. రాగం : కల్యాణి అయోధ్యాపురి రాజధానిగ

పాలనమొనర్చు దశరథుడు

దిలీప రఘు మహరాజులవలెనే

ప్రజారంజక పాలకుడు. 1॥1రామః। సిరిసంపదలు భోగభాగ్యములు

రాజ్యలక్ష్మి తులదూగంగ

మువ్వురు సతులు మురిపెముమీర

సంసారజలధినోల లాడగ. 11రామ॥ సంతానలేమి తీరని వెలితి

మం4(తి సుమంధట్రుని ఆలోచించె

వళిష్ట కులగురుసూచనగ

అశ్వమేధయాగం జరిపించె. 11రామ॥ బుష్యశృ్ళంగుని అధ్వర్యాన

అధ్వర మొనర్చె దశరధుడు

పుత్ర కామేష్టి యాగాంతమున

బుత్విజులను సంతుష్టలజేసె. 11రామః॥ పూర్ణాహుతీ అనంతరము

కలశమునందలి పాయసము

సతులకు పంచెను మహరాజు

కలిగిరి నల్వురుకుమారులు. 11రామః కౌసల్యగన్నది రామచం(దదుని

సుమిత్రకు లక్ష్మణశత్రుఘ్నుల్‌

కైకేయికి భరతుడు జన్మింప

అంతఃపుర మానంద భరితమయిె. 1రామ॥

తి

రావణ బ్రహ్మగా పేరు గానం : 4 4& రాగం : చక్రవాకము కుహూ కుహూ అని కోయిల పాడెను రామరామయని శుకములు పలికెను వసంతాగమన బుతు సమయమది చైత్రశుద్ధ నవమీ సుదినం. రామః పునర్వసుతార నాల్గవపాదం కటకలగ్న సుముహూర్తాన అవతరించె శ్రీరామచంద్రుడు నారాయణడే నరునవతారం. రామః అమరు లెల్లరు మునిగణంబులు తమతమ మొరలు సఫలము కాగా రావణ రాక్షసు నాగడాలకు తెరపడనుందని తెగ మురిసిరిగా. 1॥1రామ॥ (బ్రహ్మనుగూర్చి తపముజేసెను రావణ బ్రహ్మగ పేరుగాంచెను పేరుపేరు నే జీవము చేతను చావులేదను వరము వేడెను 1రామ॥ నరవానరులను మరచె రావణు నలువయు నట్లే వరమొసగె ఎంతటి ధీమంతులకేగాని సంభవించును ప్రమాదం సహజం. 1॥రామ॥ త్తే

సాకేత వురాన కుమారుల విద్యాభ్యాసం గానం: 85 శ, రాగం :; మోహన సరయూనదీ తీరాన సాకేతమనే పురవరము పొడిపంటలకు పశుసంపదలకు నిలయమైనదా నగరం. రామః పచ్చికమైదానాలంతట పండ్లతోటలా ప్రాంతాన ధనకనక వస్తువాహనాలకు ధాన్యరాశులకు స్థానం 1రామ॥। గజతురంగములు మేలిమిగోవులు గణికులతో నలరారు విద్యావినయ సంపన్నులు వేద పండితుల పీఠం. 1రామ॥ ('ప్రజానురంజక పాలకవర్గం (ప్రశాంతమైన ప్రదేశం జాతివైరములు మానె జీవములు జనజీవన మతి మధురం. రామ! రాకుమారుల జనన వార్తతో రాగిల్లిన దానగరం పురవరులు పురోహితులంతా పట్టపుకరుల నూరేగించిరి. 1రామః॥। ర్‌

రామానుజుల బాల్యం - విద్యాభ్యాసం

గానం : 6 6. రాగం ; తోడి

తల్గులలాలన తండ్రిమురిపాల

తెరలు తెరలుగా తేట పడంగ

గోరుముద్దలే తినిపించంగ

గోముగ రాముడు కోరె చంద్రుని, 1॥రామః॥।

అద్దములోన చందమామను

ఒద్దిక జూపగ నందుకొనె

చూడచూదగ చం(ద్రవింబము

ముద్దుల మోముతో సరితూగె రామః!

ముకురమునందు తనమోముగని

చందురు డనుకొనె రామచంద్రుడు

బాలరామునిమోహనరూపం

బాలలు పెద్దలు గాంచి మురిసిరి 1రామ॥।

ఆటపాటలతా అన్నదమ్ములు

అన్యోన్యంగా కూడి యాడుచు

వినయ విధేయత వితరణశీలురు

దినదిన ప్రవర్ధమానులయిరి. రామః 6

విద్యలపట్ల (శద్ధ పెంచుకొని లా ఖె బుద్ది పటిమలో దిట్టలయిరి ద్వాదశవర్న ప్రాయులైరి ధనుర్విద్యలో పారగులయిరి. 11రామః॥ అశ్వారోహణ లోనారితేరి మత్తగజములమచ్చికనేర్చి రధములరయము రక్తిదెలిసిరి యుద్ధ విద్యల పద్ధతి నెరిగిరి 1॥రామ॥ రాజనీతి కుశలతను గడించిరి 9. న్యాయాన్యాయ విచక్షణ దెలిసిరి ఆక దండ పారుష్య దక్షత వడసిరి రాక్షసమాయల యిక్తిదెలిసిరి. రామః టి ౮ స ఆ స స నన్‌ యశ్‌ న. య. 7

విశ్వామిత్రుని వెంట జవిన రాకుమారులు గానం : 7 ౯ రాగం :శ్రీ నిండు కొలువును దీర్చి ఉండెను దశరథ మహరాజు దండకమండలములను దాల్చిదయచేసె కౌశికుండు సాదరమున నెదురేగి దశరథుడు ప్రణమిల్లెనుగాధేయునికి సాంతము తనాగమన వృత్తాంతము రాజుకుదెల్పెనురాజర్ని ॥రామ॥। రాకుమారుల నాతోనంపుము 'క్రతురక్షణకుమహరాజా ఆమాటలు విని అదరిపడి దశరథుడాతని తోనిట్లనియె యాగ రక్షణభారంనాది రాజులకర్తవ్యం కాదా బాలకులను మీ వెంటనంపుమని అడుగ భావ్యమాగాధేయా ॥రామ॥ రామలక్ష్మణుల తేజ మెట్టిదో రాజర్నిని నాకెరుక తండ్రివి నీవు ప్రభుడవు నీవు తాల్మితోడయోచించు తడవు చేసిన తరలిపోదును మరల అడుగరాను వళిష్టుడదివిని తెల్చె విభునికి విశ్వామిత్రుని ఘనత 1॥రామః। బాలురనాతని వెంటనంపుటకు పదపడి సిద్ధముచేసె భావినెరిగిన కులగురు వప్పుడు వారిసుళిక్షణ దెల్చి లోక కంటకుల బారి నుండి (ప్రజరక్షింపబడుటనుడివె అంతకంటె కావలసినదేమని భూపతి సమ్మతితెల్సె. 1రామ॥

రి

తాటక వధ

గానం: 8 8 రాగం :శ్రీ కన్నకుమారులనంపె కాశికముని వెంట

కనులు చెమ్మగిలగాంచె దశరథుడు మింట

కానలకు కదలిపోవ రామలక్ష్మణజంట

గంగదాటి గురుతోడ గాంచిరి తాటకవనం. 1రామ॥ మారీచ సుబాహులను కుమారులు గలరామెకు

మానిషి కనిపించగా నమలివేయును తాటకి

వేయేనుగులంత బలం గలిగినట్టియక్షకాంత

మాయదారి కొడుకు లాగడాల కంతు లేదు. 1రామః॥। కుండెడు రక్తం హోమకుండాల్లో కుమ్మరించి

మునులు తపస్సుకు వెళ్లగ సతుల నెత్తుకొనిపోదురు

యజ్ఞ వాటికలరక్షణ గావించుము రామా

ఆర్భాటంగా వచ్చే తాటక దునుమాడుమా రామః ఆవిశ్వామిత్రగురుం డాజ్ఞాపించినవెంట

అమ్మును చేకొని బుషికి మొక్కి ధనువుసంధించె

ఆద దనిశంకించియు ఆకర్ట్ణాంతము బాణము

లాగి విడువ నేలగూలె లావైన తాటకి. 1రామ॥ కారుమొయిలు మాటు నుండి కార్చిరి రక్తపుధార

రయముగాను బాణాలను రామలక్ష్మణులు వేసిరి

మబ్బుల్లో దాగితాను మాయమయ్యె మారీచుడు

మేఘంవలె గర్జించి మేదిని బడె సుబాహుడు. 1రామ॥ రక్కసుల బారినుండి రక్షణ పొందిన మునులు

రామలక్ష్మణులను అనురక్తిమీర దీవించిరి

వనతేనెల ఫలాదుల తనివితీర వడ్డించిరి

జనస్థానమ్ముల నెలకొనె శాంతియుత జీవనము, 1॥రామః।

౦

కౌశికుడు రాకుమారులకు వినిపించిన కథలు గానం : 9 9. రాగం : ఫీల్‌ రాకుమారులను వెంటనిడుకొని రాజ్యమ్మునకు తిరుగు ప్రయాణం సాగించినాడు కౌశికుడు సల్లాపము లుల్లాసము గూర్చగ 1రామ॥। బల అతిబలయను విద్యల నొసగె పలు ఆయుధాల సమకూర్చి పర్యటించిరి ప్రాంతములన్ని అరణ్యమందు చూడదగినవని, 1రామః॥। ధర్మనిరతిని రాజనీతిని మర్శముదెలిపే పుణ్యకథలను కుమారస్వామి జనన కథయును సముద్రమథన గాథ తెల్చెను 1॥1రామః। కుశనాభుండను రాజర్షికథను అంబరీష పురుకుత్సు త్రిశంకుల సత్యహరిశ్చంద్ర సగరులకధల కపిలమహాముని గాథతెల్పెను 1॥రామ॥ అక్షయ కథలకు నాలవాలము ఇక్ష్వాకు వంశ వృత్తాంతమును దివిజగంగను భగిరథుండు భువికి దెచ్చిన వైనము దెల్సెను. ॥రామ॥ 10

రాజర్నిగా మారిన కాశికుడు గానం : 10 10. రాగం : దుర్గ ధర్మవీర కర్మవీర కథలవిన్న బాలురు మర్శ్మమెరుగ కౌశికుని గతము గూర్చిఅడిగిరి ఆసక్తిగ తెలియగోరు రామలక్ష్మణులకు తాలిమితో వివరించె తన చరితను గురుడు. 1॥రామ॥। మనము సంచరించుచున్న ప్రాంతమంత నాడు నాయేలుబడి నుండె నేను క్షత్రియుండ మాతండ్రి గాధిరాజు పట్టము గట్టెను నాకు వానప్రస్థ్య మాచరించ వనాలకు వెడలె. 1॥రామః। పట్టాభిషిక్తుడనై పట్టుదలతొ ్రజలనేలి రాజ్యాన్ని విస్తరించి రారాజునైతిని ముముక్షులై పర్ణశాల మునివృత్తిగనున్న బుషులకు సంభారాలు సమకూర్చుచుంటిని. 11రామః॥। మృగయా వినోదినై ఆయుధాల ప్రయోగించి అలసితిమి అడవిలో అనుచరులు వెంటనడువ దాహార్తులమై చేరితి మాశ్రమ మొకదాని ఆదరించి మాకందర కాతిధ్య మిచ్చెముని. ॥రామ॥। క్ష

విందులోన కోరినన్ని వడ్డించుట విడ్డూరం

అఆమునియెవరో కాదు బ్రహ్మర్షి వశిష్టుండు

ఆశ్చర్యం పట్టలేక అడిగినాను మునీశ్వరా

ఇంతశక్తి మీకెట్టు లబ్బెనయ్య మహాత్మా, రామః

అడిగినంత తా గొంకక ఆ మర్శము విప్పిచెప్పె

గాధేయా నా వద్ద కామధేనువొకటున్నది

అడుగువారి కందజేయు అడిగినంత వెంటనే

అని చెప్పగ కన్నుకుట్టి ఆశచెందె నా మది. 1॥రామః॥।

రారాజులమైన మాకు లేనిది నీకెందులకు

పంపుధేను మా వెంట ప్రజలకెంతా మేలగు

అని అడిగిన ఆ సురఖభిని అంపగా నిరాకరించె

బలిమితోడ దానినే గెలిచియె గొంపోదునంటి. 1రామ॥

ముట్టడించ సురభి రోమరోమాన సైనికులు

పుట్టినాదు సైన్యాన్ని మట్టుపెట్ట (క్రుంగితి

'ప్రాయశ్చిత్తముకాగా పశ్చాత్తాపం జెందితి

రాచరికత్వం కన్నా రాజర్నిత్వం మిన్న. 1॥1రామః।

మునివృత్తిచేపట్టి భోగాలను వీడితి

తామసముల మానినే తపములనే చేసితి

బుషిగా మారితిని రాజర్ని నైతి నేటికి

(ప్రపంచాన (బ్రహ్మర్షిగ్రా ప్రసిద్ధిగాంచితి. 1॥1రామః।। 12

గానం : 11 11. రాగం : దేశి విశ్వామిత్రుని వివరణ వినుచు రామలక్ష్మణులు నడవసాగిది

స్థల పురాణములనెన్నో తెలిసిరి

తనువుల బడలిక తెలియకుండిరి. రామః విశాలనగరం చేరి రాజుతో

విభవముగా సన్న్మానాలందిరి

మనోహరములౌ వనాలగాంచిరి

మరలకొంత దవ్యులకు నడచిరి, రామః కనివిని యెరుగని కాననమందు

గాంచి రాహ్ల్హాదకర ప్రదేశము

ఎంతో సుందర మీ వనాంతరం

ఎందుల కాయునొ నిర్ణన వనము. రామః గురువర తెల్పుడి గురుతు నంతయు

ఆసక్తి మీర నడిగె రఘుపతి

వినుచు సోదరులు విసయమొందగ

వివరించె గతము విశ్వామిత్రుడు. 1రామ॥

అహాల్య శాందర్యం గానం : 12 12. రాగం : రేవతి విధి ఐలీయము రామచంద్రా వినుము తెల్ప్చెద లక్ష్మణా ఇదియె మీథిలాపురపు హద్దు అదియె గౌతమ ఆశ్రమమ్ము. 1రామః। అద్భుతపు సౌందర్యరాశిని (బ్రహ్మ సృష్టించెను అహల్యను దేవేంద్రుడు కుబేరాదులు కన్నుచెదరి కోరిరామెను. 1రామ॥॥ కాలగతి నిర్దేశింపగ కర్మ తెలియగ నెవరి తరమౌ గౌతముని సతి ఆయెనామె పర్ణశాల నివాస మాయె. రామ॥! ఆమె పొందును గోరిసురలు అదను కొరకు వేచియుండిరి ఇంద్రు డంతట వేసె పథకము ఈడేర్చుకొన మథనము. 1రామః॥ కక్ష

ఇంద్రు డహల్యను మోహించుట

గానం : 18 కేక. రాగం : వలజి ఒక్కనాటి నడిరేయి జాములో కాక్కారా కోయని కూయసాగెను తెల్లవారు జామనుకొని యాముని

స్నానమాడుటకు నదికి వెళ్లెను. 1॥1రామ॥ గౌతము డాకాశమును గాంచెను

తేటగ నక్షత్రా లగుపించెను

నడిరే యింకా దాటలేదని

పర్ణశాలకు మరలి వచ్చెను. 1రామ॥ స్వర్ణతుల్యముగ నా కుటీరము

తటిల్లతలుగా వెల్లు లీనెను

అందమంతయు నారబోసినది

అపరంజి బొమ్మ అహల్యేకద. రామః అపర గౌతముడు సురేంద్రుం డని

గౌతము డెరిగెను దివ్యదృష్టిగని

శపించె నందవిహీనుడ వగుమని

మేనెల్ల కళ్లయి సిగ్గున దివిజనె. 1రామ॥

అహల్య శాపవిమోచనం గానం : 14 14 రాగం : శివరంజని వంచితగా తలవంచి నిలచిన అహల్యను పాషాణము గమ్మని శపించె గౌతమ మునీంద్రుడు ఆపై వెడలె హిమాలయాలకు. (రామః విశ్వామిత్రుడు వివరించంగ రాముని కళ్లు చెమ్మగిల్లెను లక్ష్మణు డంతట నివ్వెరగందె నిశ్శబ్ధమ్మట ఆవరించెను. 1రామ॥। న్యాయశాస్త్ర పారంగతు డాముని పాయలుగా నదులను పారించెను పంటలు పండే పథకాల్‌ దీర్చి పదుగుర కన్నం పంచినవాడు. 1రామ॥ ఎంతటి పని గావించె గౌతముడు తపోధనుడు విధి వంచితుడు నిష్టకోడ తప మాచరించెను అరిష్ట మెన్నడు తొాలగిపోవునో. రామ! అహల్య శిలగా మారిన దాదిగ ఆ(శ్రమమంతా నిర్ణనమాయె శాప విమోచన యెటులగునోయని రాముడు తలచుచు ముందుకుసాగె. 1॥రామ॥। 16

రామ పాదము శిలకు సోకెను నిజరూపవతి యహల్యగ నూరెను రఘుపతి పాదములంటి (మొక్కను గౌతమ మహర్షి యేగుదెంచెను. 1రామః॥॥ శాపవిమోచనమైన తక్షణం పాపవిముక్తియు కడిగిన ముత్యం అహల్యసతిగొని యాళ్రమమేగెను సహధర్మచారిని సరసను జేరెను. రామః రామలక్ష్మణుల తోడ్మొని కౌశికు మిథిలానగరం సమీపించెను జనకుడు జానకి స్వయంవరంను చాటిన వార్త తెలియవచ్చెను. రామ! త సస. పు న మ! సి ను. ్‌ సన. పట మ. హా య. స టి గ్‌ య టీ. // 1 క్ష

ల్స్‌ సతమ నామకరణం గానం : 115 15. రాగం : మద్యమావతి అర్య విదేహరాజ్య పరిపాలకుడు జనకమహారాజు మిథిలానగరం రాజధానిగా మిక్షి లియేండ్లు పొలించె రామః ళల మహాయాగము చేయనెంచి తామహిని దున్నుచున్నంత కరండ మొక్కటి కర్రుకు తగిలె తెరచిచూడ పసిపాప 1రామ॥ పసిడి ముద్గగా ప్రకాశించగా 'పెకెత్తుచు ముద్దాడె [నో ఉపా ౨ 0 నాగటి చాలున దొరికినందున నామకరణము సీతమ్మ _ 1రామ॥ జనకుని కూతురు గాన జానకి మిధిలా నగరం వాసిమైధిలి విదేహ రాజ్యపు రాకుమారిగా వైదేహి యనే పేరుమోసెను. 11రామః॥ ల టా న క న యట టు... స స నవం... మ మ న ల మం. మళ క. ॥ + యు న. / ప న! క లి మా నటీ సు చ స న న పరుగో ట్‌ / డో చ... న | | _్‌ చ! ళ్‌ గాకా న . 18

శివ ధనుర్భంగం గానం : 16 16 రాగం: భీంప్లాస్‌ అల్లారు ముద్దుగా పెరిగింది సీత ఆటపాట మాటలం దారితేరె పునీత పెళ్లి కెదిగె నని జనకుడు స్వయంవరం చాటె వెల్లువగా రాకుమారు లెల్ల రేగుదెంచిరి. రామః! తనయింట గలదొక్క శివునివిల్లు గొప్పది దాని నెక్కిడే ధీరునికే తనయ నిత్తుననె యోధాన యోధులైన రాజాధి రాజులు ఉచితాసనాలపై కూర్చొని యున్నారు. రామః మల్లయోధులంత హరు విల్లుగొని తెచ్చిరి పూజనీయ మైన దీపుర హరుని ధనువని భూపతులు దాని తాకి పూనియెక్కుపెట్టరు ఎత్తలేక ఓడిరి ఎక్కుపెట్ట నోడిరి. రామః! గురువు నానతి వదసి శ్రీరామచంద్రుడు ఎక్కుపెట్టినంత ధనువుపెళ్లున విరిగె జానకీ దేహమెల్ల జల్గుమన్నది వీరుల గుండెలు వెంట గుభిల్లుమన్నది. రామః అల్లుకొనె సీత మనసు రామచంద్రుని ఒళ్లు జలదరింప చేత గొనె వరమాల ఒయ్యారముగా వేసె రాముని మెడల భూమాత పులకించె పూజల్లు దివిగురిసె, 1॥రామ॥। 19

సీతా రామానుజుల కల్యాణం గానం : 17 17. రాగం : తిలకాంబోజి వర్తమానము జనకుడు పంపెను హర్షించెను దశరధ మహరాజు రాకుమారుల పెండ్లి విషయము మంటత్రిసుమంత్రుడు (పకటించె. ॥రామ॥ ఉత్తర ఫల్గుణి తారాబలము పగటి పూట సుముహూర్తము విదేహకంతా తరలిపోవగా వేగమె సన్నాహము జరిగె. /రామః॥॥ గురువళిష్టుడు మునిసతులంతః పురకాంతల పురమాయింప బంధుగణంబులు బంగరురథాల సందడిగా నధిరోహించంగ. 1రామ॥। సతులు సుతులు పరివారంగూడి సాగివెడలిరి వాహినిగా వాద్యఘోషములు మారుమైోగగ మిథిలా నగరి సమీపించిరి. రామ॥ జనక భూవిభుడు తూర్యరావముల నెదురేగెను పరివారముతో ఆర్భ్యపాద్యముల పూజలుసల్సి విలాసవంతముగా విడియించె. 1రామ॥। 20

జనకుని తమ్ముడు కుశధ్వజునకు

సారిన్సి పెండ్లికూతుల జేసె. రామః వైదేహిని శ్రీరామచంద్రునకు

మాండవి భరతకుమారునకు

ఊర్మిలదేవిని లక్ష్మణునకును

శుతకీర్తిని శత్రుఘ్మునక్షు రామ

[( [1

శ్యాదాయయ్య్యూు “కాతంంచి

కల్యాణముల జరిపె జసుకుదు

కన్నుల పండువుగా తిలకించిరి

కల్యాణ వేదిక జేరిన జనులు. 1॥రామ॥। పురోహితులు పురవరు లక్షతల

వధూవరుల నాశీర్వదించిరి

దేవగణము పూజల్లు గురిసిరి

దివ్యదామమై మంటప మలలరె. 1రామ॥। న ర లా నం శ ర మ న. వ చ న ర సు. ర త నం ఫే న. న వ న - య టు. |

లో

కల్యాణ రాముని పరశురాము డడ్డగించుటి గానం : 18 18. రాగం ; తోడి నూతన దంపతులందరదోడ్సొని తరలిపోవు దశరథు పరివారం ఒక్కుమ్మడి మది చిక్కబట్టుకొని బిక్క్మమొగమ్ముగ చక్కగ నిలచెను. 11రామ॥ ఎక్కసక్కెపు మాట లాడుచు ఒక్క మహర్షి ఎదుటనిలబడె (ద్రుక్కుల నిప్పుల రాల్చి బిగ్గరగ ఈ జగమంతకు రాముడొక్కడని. 1రామః॥। ఉండకూడ దిక రెండవరాముడు అని గద్దించగ విని చకితులరై నిలిచిన రాజకుమారులపైకి పరశువు నెత్తె నా మహనీయుడు. రామః ఎవరో కాదు పరశురాముడె అని తెలిసిన దశరథ మహరాజు పాదాక్రాంతుండై పలువిధుల 'ప్రాధేయపడి పలికె నిట్టుల. 11రామ॥ ఇరువది యొక్క మారులుపుడమి చుట్టిక్షతియుల మట్టుపెట్టిన పరాక్రమంబు ప్రపంచ మెరుగు భార్గవరామా ప్రణామమ్ములు. రామః! బబ

భార్గవ రాముని విష్ణు చావము గానం ; 19 19. రాగం ; కానడ ప్రాణము కన్న మిన్న రాముడు ప్రాణభిక్షను ప్రసాదించుమా (బ్రహ్మచారులు అంతఃపురము ప్రవేశించరని దాగియుంటిని. ॥రామః। ప్రాణము దక్కి బయట పడితిని వంశ ప్రతిష్టను కాపాడుమయా అని దశరథుడు (బ్రతిమాలినను ప్రార్ధన వినడు పరశురాముడు. 1రామ॥। పంతము వీడని పరశురామునికి నమస్మరించి రాముడిట్లనియె నూతనదంపతులము మేము మారాజ్యానికి వెడలెదము. 1॥రామః॥। అలజడిరేపి అవమానించుట పాడికాదయా భార్గవ రామా అని పలికిన శ్రీరాముని జూచి నాకే ఎదురాడెదవా నీవనె. ॥1రామ॥ మూలనపడి యున్నట్టి విల్లును విరచుట గొప్పని విర్రవీగకు నాకడ నున్నది విష్ణుచాపము వీరుడవైతె విరువుము దీని, ॥రామ॥ 2వ

రాముడు విష్ణుచావము నెక్కుపెట్టుట

గానం : 20 20. రాగం : కల్యాణి

విశ్వకర్మ నిర్మిత మీ ధనువులు

శివకేశవుల యుద్ధములోన

శివధనువు దాల్చి ఆ హరుడోడెను

విష్ణుచాపముతో శ్రీహరి గెలిచెను 1॥రామ॥

దేవారాతునికి హరు ధనువిచ్చెను

జనకుని కిచ్చె నాతడు ధనువును

ఓడిన విల్లును విరచుట ఘనతా

విష్ణు చాపమ్ము నెక్కుపెట్టుమా. రామః

నీ పస దెలియును గొను మీ ధనువు

అనవిని రాముడు అంగీకృతుడై

జననీ జనకులకు గురువుకు మొక్కి

పరశురాముని విల్లుచే కొనె. ॥రామ॥

బాణము నెక్కుపెట్టినంతనె

పరశురాముని తేజమంతయు

రామచంద్రుని జేరె వెంటనే

వివశుడయ్యెను భార్గవరాముడు. 1॥రామ॥।

(బ్రాహ్మణగురువులు మాకు పూజ్యులు

వెళ్లుము స్వేచ్చగ వెళ్లుమనంగ

తపో వనానికి తరలిపోయెను

భార్గవ రాముడు ప్రతిన వీడెను. రామః లశ

అయోద్య జేరిన నవదంపతులు

గానం : 21 21. రాగం : మాల్మోస్‌ సాకేతమునకు రాకుమారులు పరివారముతో పయన మాయిరి నగర వాసులు నవదంపతులను

కన్నుల పండువుగా గని మురిసిరి. 1రామ॥! వినోదములతో అయోధ్య మెరసె

సతీసమేతులు సుతులు నల్వురు

అనురాగాల నన్యోన్యముగా

కాపురములను గడుపుచుండిరి. రామః మామ యుధాజిత్తు వెంట భరతుడు

మాతామహుని గృహము చేరెను

కేకయ రాజ్యము శత్రుఘ్ను డేగెకు

రామలక్ష్మణు లయోధ్య నుండిరి. 1రామః। సుఖసంతసముల నోలలాడిరి

తలిదండ్రులకు తనివినించిరి

గురుబాంధవుల గౌరవించిరి

ప్రజల మన్ననల పాక్రులైరి. 1రామ॥

య (. న ప. న. £2ర్‌

ఫలశ్రుతి గానం : 22 22, రాగం : శ్రీరాగం సీతారాముల దివ్యచరితము వేంకటాద్రికృత బాలకాండము విన్నాచదివిన కలుగు పుణ్యము సదమలాదర శుభములు గలుగు. 1రామః।! సమకూరునవే సకల భాగ్యములు అకలంక యశము చేకూరున్‌ విద్యాబుద్దులు వృద్ధిపొందును [! అణ ఆరోగ్య సౌఖ్యా లందెదరు. 1రామ॥ కల్యాణమగును సకాలమున చిరకాలము సంతృప్తి నందెదరు సత్సంకల్పమ్ము సదాచారము సదానందమీ కధాగానము. ॥1రామ॥ నం (౫ న! ల జ రట ప ప ప. నూ నా వ. న నటన చం న న సఖ ను 26

శ్రీరామ కథాగానం రాగం, మాల్తోస్‌ ఆపదామపహర్తారం -దాతారం సర్వసంపదాం లోకాభిరామం శ్రీరామం-భూయోభూయోా నమామ్యహం. అయోధ్యకాండ దశరథుడు రాముని అభిషిక్తు జేయ నెంచుట గానం : 28 1. రాగం : కేదారగౌళ కౌసల్య సుపుత్రుడు కల్యాణ రాముడు దశరథుని గారాల తనయుడు రఘురాముడు సుగుణమణీి స్ఫుర(ద్రూపి సుకుమారుండు సుజనుల తలలోని నాల్క సురుచిరాంగుడు. 11రామ॥। సౌశీల్యుడు సౌజన్యుడు సాగర గంభీరుడు శ్యామల కోమల దేహుడు సారసాక్షుడు ఆజాను బాహుడాస్తడందరివాడు జానకీమనో హరుడు జనవంద్యుండు. 1రామ॥ పెదలను గౌరవించు పిన్నల నత డాదరించు తల్లుల కనుసన్నల మెదలి యెదిగినవాడు అయోధ్యకే ప్రియతముం డపరయోధుడు యోగ్యుదని పేరుగాంచె భాగ్యశాలి రాముడు. 1రామ॥। |

ప్రభు దశరథ సంపూర్ణ వాత్సల్య పొత్రుడు

అన్ని విధమ్ముల రాము డర్చుందని తలచెను

పట్టము గట్టియు రాజ్యము కట్టబెట్ట నెంచెను

వశిష్టునికి విన్నవించె వల్లె యనె కులగురువు. 1రామ॥।

అశించియు పురుషార్ధా లాశమ ధర్మాలు

పాటించుట పరిపాటి వంశాధీశుల్‌

వార్ధక్యము కూడ పై బడెను మహారాజుకు

అభిషిక్తుని రాముని గన నారాటము హెచ్చె. రామః

ప్రజల సౌఖ్య మభిలషించి ప్రభునికుతూహలమెంచి

అంగీకృతుడాయె రాము డభిషేకమ్మునకు

వామదేవాదులు సంపత్తారగ పుష్యమి

శుభముహూర్తమ్మనియు సూచించినారు. 11రామ॥

రాముని అభిషేక వార్త రాజ్యమెల్ల చాటించిరి

సన్నాహము లెళల్లెడల సల్చుచుండ రాచనగరి

నవవధువును వోలె నాణ్యమున తీర్చిరి

రాజోద్యోగులలో నారాట మెంతొ హెచ్చె. రామ॥ లర

కైకేయికి మందర బోధ గానం : 24 2. రాగం : కీరవాణి రామచంద్రు డు పవాస దీక్షగొని కులదైవాన్ని దర్శించె కులపతులను కులగురువుల గాంచి ఆశీర్వాదా లర్ధించె రాచనగరున కులకాంతలతో శుభదీవెనల నందు కొనె కౌసల్యాది సుమిత్ర కైకలు సంబరపడిరి రాముగని రామః నగరమంత నవ్వులతో విరిసె పగలే వెన్నెల గాదోచె ప్రజల మనసు లుప్పొంగె గంగలై పట్టాభిషేక పర్వమని ఆబాల గోపాల మయోధ్యమురిసె ఆ మందరయెదక్రుంగె కైకేయి అరణపు దాసి మందర కపటి కుటిల తలపండిన వగ్గు ॥రామ॥ తొలుత సంతసము చెందిన యెదలో తలపుననే మాయావేశించెనా కైకచెంతకు బిరబిర నేగెను కారాలు మిరియాలు నూరె మందర ఏకాంతముగా నున్న కైక నాకాంత మాటలు మతిచెర చె మందరపలుకులు మరిమరి మెదలి కైకేయి మదిని కలవరపరచె ॥ రామ॥ తనవి. స్క వని క! న సాన పనో. మ ష్‌. ల ర్త యా స ల (క్‌. న, మ్‌ బే న్‌ వలం 4 భ్‌. సశ నా న. ౭20

దశరథుని ఆవదన గానం ; 25 త. రాగం : ధర్మావతి రామునికి పట్టమైన రాజమాత కౌసల్య భరతునికి పట్టమైన పరగుదీవు రాజమాత ఉల్లాసము నీకేల సల్గ్లాపము నాకేల చిన్నరాణివే నీవు చిన్న మాట రేడు వినడ రామః రాజునీదుకోర్మెవిన్న రాముడతని మాట విను రేడునాడు నీకిచ్చిన రెండు వరాలున్నాయి అలుకపాన్సు నెక్కుము పద అదను ఇదే కోరుకొమ్ము వదలకు మొకపట్టుబట్టి పట్టము భరతునికి కట్టు 1రామ॥ వరము రెండవది రాముని వనవాసం అంటగట్టు వగవకుమీ రామునికై వదలిపెట్టు మతి (ప్రేమను మందర మాటలకు పొంగె స్వార్ధచింతనకు లొంగె కోయి అలుకదీర్చ కదలివచ్చె మహరాజు రామః రెండువరా లిపు డిమ్మని నిండుమనసుతో కోరె కాదనక దశరథుడు కానిమ్మని మాటయిచ్చె ఆదిత్య వంశీయులు ఆడిన మాటలు దప్పరు వరమొకటి భరతునికి పట్టాభిషేకమనె ॥1రామ॥ వరము రెండవది కోరెను వనవాసం రామునికి శూలము లాయెను వరాలు గూలెను దశరధుడు నేల కైకేయిని వేడుకొనె కనికరించు మని రాముని కన్నీరు మున్నీరుగ కడు వగచెను రారాజు ॥రామ॥ 80

కరుడుగట్టెనామె యెద కరుగదాయె మాటలకు

కరినచిత్తురాల రాము కానలకు పంపుమన

నోరేలవచ్చెకైక నారాముడు నా ప్రాణము

అనునంతనె శ్రీరాముడరుగు దెంచె నచ్చటికి. రామః

సంగతిని తెలుసుకొని సమ్మతిని దెల్పి మొక్కె

వనముకేగ సిద్ధపడిన తనయుని కనులారగాంచి

దశరథుడు మదిలోన తల్లడ మందుచు కుమిలె

జానకియు సిద్ధపడెను వనముకేగ రామునితో ॥రామ॥

అన్నా వదినెలవెంట అనుజుడు లక్ష్మణుడు కూడ

అడవులకు వెడలుటకు అనురక్తుండాయెగాని

ఊర్మిళ పతినెడ బాసి ఉండుటచే యిచ్చగించె

నార చీరెలను ధరించినారు వారు మువ్వురు 1॥రామ॥

పదునాల్లేడులు గడుప పయనమైరి అడవికి

సౌమిత్రి వనాలకు జనుచున్నను గాంచియు

అడ్డుచెప్పలేదు తల్లి ఆశీర్వదించి పంపె

అంతఃపురి స్తబ్బమయ్యె ఆవేదన లావరించె. రామః షో! (. వ [నష నం. ్ట జై.

వ కి (| ర

మ న నా య

|. త

త

మందర కుమిలింది గానం : 26 శీ రాగం : రేవతి పెద్దలందరికి నమస్కరించి - పినతల్లికిని వందనమ్మిది మాతాపితలకు కైకేయికిని - పాదాఖివందనమాచరించెను చిరకీర్తిని గడియించుమనుచు నాశీర్వదించెను కైక తండ్రి తనయుని హత్తుకొనె తల్లి రాముని దయలుగొనె ॥రామః॥ మందర మాత్రం అంతఃపురాన్ని-వదలి వెల్పలికిరాకుంది చీకటి గదిలో కుములుతు ఉంది-వెక్కి వెక్కిపడియేడ్చింది విధివిధానమదియివరికి తెలియు వింతలెన్నియో జరుగునిల హతాశుదై దశరథ మహరాజు-ఆవేదనలోబడియడలె రామ! న లస. న య న క | న... సన్‌ సా స్‌... ను న టా. - పస రం టన న నక టా ల ను జస. న | వ సగ రా న ల మ ల త న ₹ న స స న తనన. ల ప ని... న న న న శీ లే అ నా సస రా టట 82

సీతారామ లక్ష్మణుల వనవాస పయనం గానం ; 27 5. రాగం 2: ఆనందభైరవి 'ప్రవాహమ్ముదాకసాగ నంపి పౌరులాగిరి సరయూనది కన్నీరై సాగిపోవుచున్నది భక్తితోడ గుహుడురామ పాదాలను కడిగెను నాతిసీత లక్ష్మణులతొ నావ నెక్కుమనెరాముని 1రామ॥ పదములకు ధూళిలేదు పడవ పడతికాదని ఆరగింప పండ్లు తేనె వారలకందించె గుహుడు శ్రీరాముడు చిరునగవుతొ స్వీకరించె ఫలాలు మందస్మిత మెపుడు నిల్పుమని గంగను వేడెసీత 1॥1రామః॥। గంగదాటి సుమంత్రుడు కడువేదనతో వీడ్మొనె తన దుఃఖమ్ముప్పొంగ దరులుదన్ని పారెగంగ భరద్వాజాశ్రమమ్ము వారు నడిచి చేరినారు అర్చించిరి మౌనికి పా దాభివందనాలు వేడ్క ॥రామ॥ అభ్యాగ తాతిథ్యా లామునీశ్వరుం డొసగె కందమూలఫలతేనెలు విందులారగించిరి ఆ రాత్రికి మువ్వురు ఆశ్రమానవి(శమించి చేరుకొనిరి తెల్లవారి చిత్రకూటమ్మునకు రామః సే మ హా .. 88

చిత్రకూటమున వసించుట గానం : 28 6. రాగం : మాల్యోస్‌ పరుగున సాగిరి తారలు చంద్రుడు బాలభానుడుదయించంగ అర్థ్యృపాద్యములు తాపసోత్తములు అర్చించుచుండిరర్మునకు 1రామః॥ అరుణ కిరణ కరములను చాచి దయ నాహ్వానించె రాఘవుని చిత్రకూటముని పుంగవులందరి పిలుపులుగా తలపించె సీతకు 1॥1రామః॥। పచ్చదనము ఫల పుష్పాదులును పరవశింపజేసెడి వననశోభలు సీతారామలక్ష్మణులచ్చట సేదదీరకొన్నాళ్లు వసించిరి 1॥రామ॥ న నా ర నా రాం తమ న వ స ల. స న న నం ను మ న తెశ్తీ

అసువులు బాసిన దశరథుడు

గానం : 29 శ. రాగం ; హనుమత్తోడి కేకయ రాజ్యము చెందె కలకలము

ప్రాకెను వార్త దావానలముగ

రాముని ప్రస్థానము విపరీతము

రయమున భరతుడ యోధ్యచేరెను 1రామః। తల్లియంచు వెనుదీయ కుండెను

'పెల్లుగ తూల నాడి వెడలెను

రాముడడవిలో నదుగిడినాడని

రాజుకు దెల్బె సుమంత్రుడంతట 1రామ॥॥ హాశ్రీరామారామాయంచు

అసువుల బాసెను దశరథుడు

రాచనగరిని విషాదమునిండె

రాపడె వశిష్ట మహర్షియు 1॥రామ॥ అది విధి వశమని తన దుఃఖమ్మును

అదిమెను గుండెల కులగురువు

అందర నో దార్చి ముందు కార్యము

అశ్రుతర్చణతొ పురమాయించె 1॥రామః॥। మంత్రుల వెంట నిడుకొని భరతుడు

బ్రాహ్మణ సంఘము బంధు సమూహము

రాగా చేరెను చిత్ర కూటము

రామభద్రు పొదాల కె అంగెను. రామ! కన్నీట రాముని కాళ్లు కడిగెను

కన్నతండ్రి వియోగము దెల్బ్చెను

కడు దుఃఖించిరి అన్నదమ్ములు

కడకు నివేదన అన్నకు వినిచె, ॥రామ॥

తి5్‌

భరతుడు రామపాదుకల గైకొనుట గానం : 80 & రాగం : భాగేశ్వరి అన్నా శ్రీరామచంద్ర నన్ను క్షమియించుమన్న రాజభూషణముల విడిచి రాజర్నుల వల్మలాలు ధరియించి సీతమాత గొని ఘోరా రణ్యములకు నాతల్లి కపటి పలుక రాతగునా పప్రజనువీడి. 11రామ॥ సంచరించగా కానల సాకేతము మనగలదా పుత్రశోక తప్తుడయి పితృదేవుడరిగె దివికి అనవిని సోదరులగూడి అతిగా విలపించె (భ్రాత ఆప్తులు వారినిజేరి ఆర్తినియోదార్చిరంత రామః నన్నూ నా తల్లిని మన్నించుము రామన్న తిరిగి మన రాజ్యమునకు తరలిపోదమోయన్న పట్టము నీకే దక్కును పరిపాలింపుము మమ్ము రాజులేని రాజ్యమెట్లు రాణ చెడునొ నేజెప్పను. రామః నాతల్లిని గట్టి నీ పాదాలను పడవేతును మాతృదూషణకు భరతుడు పాల్పడగా వారించె తమ్ముడా భరతా నీతల్లి ననకువే మాటలు తలపెట్టదు తనయులకే తల్లి ద్రోహమనె రాముడు. రామః తమ్ముని కోపాగ్నినంత తాశమింపజేసె అన్న తండ్రికి తర్పణ మిచ్చెను తమ్ములతో కూడి భరతా నాపై నీకు భక్తి యెంత మాత్రమున్న పాదుకలను గొంపోయి పాలించుము రాజ్యమనె 1॥1రామ॥।

తండ్రి మాట నిల్పుట మన ధర్మమని తలపోయుము

ప్రజాపాలనయె మనదు ప్రథమ కర్తవ్యమనెను

శ్రీరాముని వచనముల శిరసావహించి తాను

పాదుకలను తలనిడుకొని భరతుడయోధ్యను జేర రామః

రామచందద్రమూర్తిలేని రాజ్యము శూన్యముగదోచె

తల్లులకు బలగాలను తగు విధాన కాపలుంచి

దాల్చి నార చీరెభరతు తాను నందిగామ జేరి

అన్న తిరిగి వచ్చుదాక అచటనె పాలింతుననె. రామః

త న న న సా టయ

టలు శ

న ల ల లా.

య జ చ సట క

వ్‌

చిక్రకూట మునుల బీవెనలు గానం : 31 9. రాగం : హిండోల చిత్రకూట మొక స్వర్గం సేదదీర్చు పథికులకు (ప్రకృతి సిద్ధమైనవనం పరవశమొందగ జేయును వదల లేక వదలి ఘోర వనమందున నదుగిడిరి పలు మృగములను నీ మువ్వుర పలుకరించు నట్లు గాంచు ॥రామ॥ రాక్షసమాయల నుండి రక్షణగా లక్ష్మణుండు అన్నావదినెల వెంటనంటి పధము నడచుచుండు పట్టపగలు చిట్టడవి బలు చీకటు లావరించు వన్యమృగమ్ముల రవాలు బహుభంగుల వినిపించు 1॥రామః అంతకొన్నినాళ్లకు అత్రి మహామునియాశ్రమ మెంతో సంతోషము కలిగింపచేరి గడిపిరి పవిత్రముగదోచె ప్రాంతమంత పర్యటించిరి అనసూయను దర్శించిరి ఆతిథ్య మందుకొనిరి ॥రామ॥ ఆ ముని వీడ్కోలునంది అరుగుదెంచు సమయాన ఆదర్శ దంపతుల అన్యోన్యత తెలియజేసి పతివ్రతల ధర్మాలు పడతి సీఠకును దెల్పిరి అత్రిముని అనసూయల ఆశీస్సుల గొనిరివారు. 11రామ॥ అటనట మునులున్న యెల్ల ఆశ్రమాల గడిపిరి మునిపత్నుల సేవలంది మునులకభయమొసగిరి మృగరాక్షస భయముదీర్చి ముందునకు సాగిరి ఎల్లముని పుంగవు లట చల్లగ దీవించిరి. _ 1;రామ॥

తెరి

వుభంశ్తుతి గానం : 392 10. రాగం : మధ్యమావతి వేంకటాద్రి కృత అయోధ్యకాండము శంకబాపునెవ్వరు చదివిన విన్న పితృదేవతలు పట్రియమొందెదరు పుత్రప్రాప్తియు బంధు సంగమం. 1రామః॥। ఆయురారోగ్యై శ్వర్యంబులు కామితార్థములు కలుగుచుండును ఆటే

నిర్మలకీర్తియు ధర్మనిష్టము నిర్విఘ్నముగా నెరవేరుపనుల్‌, 1రామ॥ ను రం రం! ల చ మ. నం మ న స. న. న నట నా కుటు. న. న్‌! న 0 రం టో న స) నయ న న న యం య చక... ర రన 1

॥ వ [మహ త ర న.

శ్రీరామ కథాగానం అరణ్యకాండ శ్రీ రాఘవం దశరథాత్డుజ మసప్రమేయం సీతాపతిం రఘుకులాన్న్వయ రత్నదీవం ఆజానుబావు మరమింద దళాయతాక్షం రామం నిశాచర వినాశకరం నమామి మునులు రామునితో మొర పెట్టుకొనుట గానం : 88 కే. రాగం :; మోహన ఏ (ప్రాంతమునకు రాముడేగుచున్నాడో అక్కడకు రాక్షసులు అరుదెచుచున్నారు మునీశ్వరుల బాధించి ముని పత్ప్నులకవ్వించి జనన్థానములనెప్పు డల జడిపాలు సేతురు రామః మునులంత గూడి రాముని కడకు నేతెంచి (మొక్కుతు సృక్కుతు వారు మొరపెట్టుకున్నారు అరుదెంచిన మౌనులకు నాతిథ్యమిచ్చినాడు వచ్చిన యాపదలేమన వారలేకరువు బెట్టిరి ॥రామ॥ రావణానుజుడు ఖరుడు వానియాగడాలు మీరె రాక్షసమాయలు దాడులు రగులుచుండు వనమంత జంకుచుంటిమిట మేము జప తపాలు చేయుటకు పెచ్చరిల్లె దినదినము విఘ్నాయత్తము లంతట 1॥రామ॥ ఇచ్చట నివసించలేము వెడలెద మెచ్చటికేని తాపసోత్తములమొరల దాశరథి యాలకించె విన్నపాలు దీర్చనెంచి విల్లు చేతబూని కదలె వారివెంట దండకకు చేరుకొనె రాముడు, ॥రామ॥ త్ష౦

రాముడు జనన్థానమున శాంతి నెలకొల్పుట

గానం 34 2. రాగం : అఖేరి

అక్షాక తిలకుడు రామచంద్రుడు

రాక్షస బాధల నుండి మౌనుల

రక్షించుటకై దీక్షబూనెను

రక్షణ క్షత్రియ ధర్మమ్ము కదా. 11రామ॥

అంతలింతలు కావు రక్క్మసుల

అంతుచిక్కని వింత పోకడలు

మాయల మర్మము దెలిసిలక్ష్మణుడు

సీతారాముల వెంటనడచెను. రామః

(కూరమృగాలను కూలనేసెను

దండకారణ్య దారులగాంచె

ఆపద లేవిధి నంటకుండగా

అన్నావదినెల కండగా నిలిచె. 1॥1రామః।।

శుక్రుని శిష్యుడు దండుండు

రావణ సంతతి రాక్షసుల

ఘోర కృత్యములు మీరుచుండగ

వారిబారిన బడిరి తాపసులు. 1॥1రామః॥।

రాముని కనుగొని రక్షణగోరిరి

మునుల కార్యములు మునునెరవేర్చె

తమతమ విధుల తాపసులుండిరి

జనస్థానమున శాంతినెలకొనె. 1రామః॥। ల్తీన్షే

విరాధ వధ గానం : 85 8, రాగం 2: మధ్యమావతి కొంతదూరాన కానిపించెను కొండంతాకృతి విరాధుడను నొక కరాళ రాక్షసి కొజకొజ చూపులతో జనస్థానమునుజేర వచ్చెను జానకి నటచూసి నారచీరెలు ధరించు మీకు నారీమణియెందుకనె 11రామ॥ నాతో తలపడి నాశము కాకుడి నమిలివైతు సీతన్‌ అనిబిగ్గరగా అరచి పిడికిట ఒడిసి పట్టి పరుగిడెను రాముడు బాణము రయమునవేసె విరాధుగుండెలోన సీతను విడచి భుజాల కెత్తెను చేకాని సోదరులన్‌. రామ! రామలక్ష్మణులు బాహులు నరుక విరాధుడు కూలెను తోడనె గంధర్వుడుగా మారి దోసి లొగ్గిప్రణమిల్లె దాక్షిణ్యముతో వానిక్షమించి దాశరథీ పొమ్మనగా శాపవిముక్తుండై తన వాసము జనినాడు భక్తితో. ॥రామ॥ శరభంగ ముని రాముని రాకకు చాలనాళ్లు గాచూసె దర్శనభాగ్యము కలిగి నందుకు ధన్యుడయ్యితామురిసె సీతారామలక్ష్మణులాతని సేవలందితనివొంద ఫలించె జన్మని వహ్నికాహుతై స్వర్గమ్మునకై యేగె. 1॥రామ॥ మ న్స పం త్తం

దనుజ సంహారం గానం : 36 4 రాగం : చారుకేశి రామచంద్రమూర్తిమమ్ము రక్షించగ వచ్చితివా దనుజుల దునుమాడి భువిని మునులను కాపాడెదవా తా ప సోత్తములు జేరి తమ మొరలను విన్నవింప ఆపదలిక రాకుండగ అందర కభయము నిచ్చె రామః కాపాడుట తన ధర్మముగా ప్రతిజ్ఞజేసె సుతీక్ష్యృముని యాశ్రమమ్మతి సమీపమున గలదు వీరి రాకకోస మతడు వేయి కళ్ల నెదిరిచూసె ఆహ్వానించియు రాముని కాతిథ్య మొసంగె 1 రామః ఏతెంచిన మునిపుంగవు లెంతో ఆదరణముతో దండక మార్గాలనెల్ల తాలిమితో జూపిరి దారులను తప్పక దండక తిరిగాడుచు (క్రూర మృగాలను రాముడు కూల్చివేయసాగెను. ॥1రామ॥ రాక్షసాధముల నంతట రాపాడుచునేగెను భయంకరమ్మగు నటవి న భయారణ్యమొనర్చె దశ వర్షమ్ములు దునిమె దండక దనుజులను వధ చేయుచు నిశాచరుల పగపెంచకు డనె సీత ॥1రామ॥ తం

వింధ్యుని అదువు చేసిన అగస్యుడు గానం ; 87 5. రాగం : చంద్రకౌళ్‌ మునివాటికలకు ముప్పువాటిలక కనిపెట్టియుంట క్షత్రియ ధర్మం అని తెల్పి రాము డక్కడ నుండి అగస్త్యముని యాశ్రమము జేరిరి. ॥రామ॥ ఆ మవాత్ముని దర్శించుకొని అతని పాద పూజలు సల్పిరి ఆయుధాలు నాశీస్సులు నొసగె ఆగస్య్య మహిమల పొగడుతు జనిరి. 1రామః। వాతాపి ఇల్వలు లోక కంటకులు అడచె వారిని మహానుభావుడు హద్దును మీరుచు పెరిగే వింధ్యుని ఆపిన ఘనుండ గస్తుండు. 1॥రామ॥ అగస్య్యనామం వినబదగానె వణికెదరు ఘన రాక్షసులు ముచ్చటించుచు ఇనకులేశులు గోదావరి తీరమ్ముజేరిరి. ॥రామ॥ జ్తీల్తీ

పంచవటి చెంత జటాయువు గానం : 98 6. రాగం : భీంప్తాస్‌ పంచవటియనే (ప్రాంతాన పరమాహ్షాద మ్మాప్రదేశము అందముగానొాక పర్జశాలను ఆ(శ్రమంగ నిర్మించె లక్ష్మణుడు. రామః పర్ణశాల కల్లంత దూరమున పక్షిరాజమొక టగుపించె తన కథనంతయు విప్పి చెప్పెను తన పేరు జటాయువని తెల్పెను. 11రామ॥ వనాంతరంబు మీరలేగిన దినమంత నుందు సీతకు రక్షణ అనివందనంబు లాచరించెను జటాయు నమ్రత వారికి నచ్చెను. రామః లంకా రాజ్యపు పొలిమేరల్లో అందమైన ఆకానలలో సుందరమైన కోనొకటుంది అందు శూర్చణఖ వాసమున్నది. 1రామ॥। రావణు చెల్లెలు శూర్చుణఖ ఖరదూషణుల రక్షణగా పదునాల్గువేల సైనిక బలము అందగళత్తెనని ఆమెకు గర్వము, 1రామ॥ తీర్‌

అపహ్వాదకరమైన పంచవటి గానం : 39 7, రాగం ; మలయ మారుతము ప్రశాంతకర భావనము పంచవటీ ఆశ్రమము పర్ణశాల నివాసము పావనము భవ్యము సీతమ్మ తీర్చినట్టి వాకిలి సింగారము రామయ్య అడుగిడిన లోగిలి బంగారము. 1రామ॥ లక్ష్మణుడు తిరుగు మేర మృగనేత్ర చామరము జాన కమ్మ నాటినట్టి పూపాదల పరిమళము కస్తూరి సురభిలాలు పొదరిల్ల సుగంధాలు కమ్మని చల్లని నీడల మల్లెపూలతీగెలు. రామ॥ పుప్పాడుల వెదజల్లె పూగుత్తుల పందిరులు పిల్లగాలు లెల్లవేళ వీచేతావుల సిరులు నెమలిగుంపు పురులు విప్పి నాట్యమాడు నెలవులు మైథిలి గాంచగ వొడమె మైనితాంతపులకలు, 1రామ॥। పర్ణశాల అరుగుమీద వైదేహి కూరుచుండి వనమాల అల్లుచున్న ఆమె చేతి వేళ్లను శ్రీరాముడు చూడసాగె సీతను కన్నార్పక దరిజేరెడి మృగాలను తరుమును సౌమిత్రి. 1రామ॥ చ. రే ఖే. 46 -

రాముని వలచి వచ్చిన శూర్నణఖ గానం : 40 8 రాగం : కాఫీ శ్రీరామంచద్రమూర్తి అందచందాలగూర్చి వినియున్న శూర్చనఖ మున్ముందర వచ్చినిల్బి ఆజానుబాహుని గని ఆదమరచి నిల్చి పోయె ఎగాదిగా చూసి రాము నెక సక్కెము లాడసాగె. 1॥రామ॥॥। అందాలరాముడవు ఇందీవరశ్యాముడవు మందార మాలవేసి నన్నే పెళ్లాడవోయి నీ పసందు సీతమ్మ నాకౌ నొకనాటి విందు కలిసియుండి మనిద్దరము కానలెల్ల విహరిద్దాం. 1రామ॥ ఎంత అందగానివైన ఇంత బవింకమేలనోయి లంకేశుని సోదరిని పొంకమైన సొగసరిని పొందుగోరి వచ్చినాను పొమ్మనుట పాడిగాదు వడ్డించిన విస్తరిని వదలు కొందువా యేమి. రామ! శూర్చనఖ పట్టు విడక శూలాల మాటలనె ఎట్టకేలకు రాము డిట్టులనె నొక్కమాట నాకన్న అందగాడు నాతమ్ము డున్నాడు నాతికి అతిదూరంగా నతడు మసలుచున్నాడు. 1॥రామ॥ న! భన్‌ న స. స త స నే నస సా త్తి

శూర్పణఖ ముక్కు చెవులు కోసిన లక్ష్మణుడు గానం : 41 9. రాగం : భాగేశ్వరీ సరసము తెలియని వానితొ సల్లాప మెందుకని వెడలి లక్ష్మణుని అందము వేనోళ్ల పొగడసాగె శూర్చణఖ మాటచేష్ట చూసి మిన్నకుండె సీత మాలకడుతు కూరుచుండి మాటాడదు వైదేహి 11రామ॥ భార్యతోడు లేదు నీకు బాధలన్ని తెలుసునాకు బాధ్యతల పంచుకొందు భార్యగ నీతోడుందు పరమ సౌఖ్యములనెన్నో పంచియిచ్చునెరజానను పడతికోరి వచ్చె మొరల పెడ చెవిని పెట్టబోకు. 1॥రామ॥ ఆమె మాటలకు లక్ష్మణు డచ్చెరువందిట్లనెను స్త్రీ పురుషుల కెవరికేని శీలమేప్రధానము తిరిగి వెళ్లు నీదారిన తిట్టుకోకు మమ్ములను అనవిని యెత్తుకొనిపోయి మనువాడెదననె రక్కసి 1రామ॥ అక్కడాగుమని లక్ష్మణుడామె ముక్కువెవులు కోసె విలవిలమని వెనుదిరిగి వీరులఖరదూషణుల పదునాల్గువేల సేన పంపెను రామునిపైకి రామలక్ష్మణులు తాకిరి రాకాసిమూకలను 1॥1రామ॥ ఒక్కొక్కని పీచమడచి ఒక్కుమ్మడి నేలగూల్చె దిక్కులన్ని పిక్కటిల్ల భీకర రావాలు చెలగె ఒక్కడేని మిగుల లేదు రక్కసుల సైన్యాన కుప్పలు తెప్పలుగ పడెను క్రూరరాక్షస దేహాలు. ॥రామ॥ తీరి

చెల్లెలి మొరాలకించిన రావణుడు గానం : 42 10. రాగం : బిలహరి నెత్తురుటేరులు పారె నిశ్శబ్బమ్మావరించె ముక్కుచెవులు పట్టుకొని మోకరిల్లి శూర్చణఖ అన్నరావణాసురుడు ఆమెనెత్తిపలకరించె నీకీగతి పట్టించిన దెవరు చెప్పుచెల్లీ అనె. రామః అన్నా ఆయోధ్యరాము డడవులకు వచ్చినాడు అందగాడని మెచ్చితి అవమానాలకు గురైతి ఒక్కడే మన బలాల నొరసినట్టి మొనగాడు అతనిబట్టి యోడించుట అసాధ్యమైనట్టిపని. 1రామః। అతని నాతి సీతమ్మ అందాల బరిణి సుమా ఆమెను చెరబట్టి తెమ్ము అనాధగా పడియుండును అంతఃపురానున్నను అలంకారముగ నుండును (ప్రతీకారమును తీర్చుము పంచవటికి వేగపొమ్ము. రామ! అన్న చెల్లి మాట విన్న అనుజుడు గుర్తుకువచ్చె తాటక వధ సమయాన తాకిన రాముని బాణం ప్రతీకారమును దీర్చ పనివడి కబురంపి పిలిచె మారీచుడు చనుదెంచి బదులు కూడదని పలికె. రామ! అన్నగనేననుట లేదు ఆజ్ఞాపించెద రాజుగ అని అనుజుని ఒప్పించి తన పన్నాగముదెల్పె పాప కారి రావణుడు పంచవటీచేరినాడు మాయదారి మారీచుడు మరిముందుగ నటుచేరె. 11రామ॥ త్త

మాయలేడెగా మారీచుడు గానం వ 48 కే1. రాగం : సింధుభైరవి మారీచుడు బంగారు మాయలేడిగా మారె పూరిమేసినట్లు మేసి ముందుకు గంతులువేసె అందినట్లు చేరవచ్చి అంతదూరాన దూకె చెవులను రిక్కించి కళ్లు చెదరిబెదరి అదరిచూసె 11రామః॥ అన్నిచేష్టలను సీత ఆదమరచి పరికించె చెంగున గంతులువేయు చేజారును పట్టబోతె దిక్కులను చూసి చూసి దిగ్గున పరుగెత్తు జింక అంగాంగము మెరిసిపోవు పొంగుచు వనమెల్ల దిరుగు. ॥రామః॥ లెమ్ము వేగ రఘునాథ తెమ్ముదానినా కిమ్ము అనుజానకి ఆరాటము గని వైలమె సిద్ధమాయె రామవిభుడు త్వరపడుటకు లక్ష్మణు డిట్లనసాగె అన్నాయిది చూదనాకు ననుమానము గానున్నది. రామః కనకపు జింకలనెందు గన్నామా విన్నామా మనము మోసపోకూడదు దునుజుల మాయలే సుమా పట్టుకొందు నేబోయి మట్టు పెడుదు నసురుడైన జానకి తెమ్మనె లక్ష్మణ జాగుసేయ ననెరాముడు. 1॥1రామః॥ ఆందనంత దూరంగా అరుగు కురంగము గాంచి ఆలసింప పనిగాదని కోలనేసె కురంగమును హాసీతా వీ లక్ష్మణ అనిబిగ్గర నరచి కూలె రాముని కంఠసూర మనె కోమలి సీతమ్మ. 1రామ॥ ర్‌0

లక్ష్మణ రేఖ గానం : శక 12. రాగం : ముల్లాన్‌ అన్నగారి ఆర్తనాద మది వింటివె లక్ష్మణా దనుజమాయలకు లోనై తానుజిక్కెనాపదలో తక్షణమే నీవువోయి రాక్షసుని దునుమాడు అన్నను రక్షించుకొని ఆగకు వేగమెరమ్ము. 11రామ॥ అన్నవంటి బలశాలికి అపకారము తలపెట్టరు నిన్ను విడచి నేబోయిన నీచులైన రక్కసులు తల్లీ సీతమ్మ నీకు తలపెట్లగలరు హాని ౧ లట అ(గ్రజు నానతి మీరిన ఆపదలే సంభవించు. 11రామ॥ జానకి ఆ మాటలు విని సౌమిత్రిని తప్పుపట్టె అపాయాన చిక్కుకున్న అన్నను కాపాడుమన్న నిబ్బరముగ నున్నావు నీకు తగదు లక్ష్మణా అతనిగూర్చి అన్యమైన ఆలోచన లుండెనా. 11రామ॥ వదిన నోట వెడలుమాట వారించెను దేవర లక్ష్మణ రేఖను గీసి రక్ష దీని దొాటకుమనె అంజలించి లక్ష్మణుండు అన్నజాడలకువెడలె మనసులోన మనసు లేదు వనములోన వెదకెను. 11రామ॥ లో 1. న. పష పి ల. న నే యాల వు న వ స న్న ల నట. వ | ? గ. త్త య ట్ర్‌/ ర్‌1 గో, [న ఏ న | % ( న జ

సీతాపహరణము గానం ఏ ఉక్‌ 18. రాగం వ హంసధ్వని ఎవరులేని యదను చూసి ఏతెంచెను రావణుడు జంగమదేవర వేషము జేగంటను మోగించె భవతి భిక్షాందేహి యని పలికెను బిగ్గరగాను శంఖమును పూరించె జానకి వెలుపలికి వచ్చె, 1రామ॥ భిక్షదీసుకొని వచ్చె లక్ష్మణ రేఖను దాటదు అందించగ తీసుకొనడు ఆ గీతను దాటుమనె ఎవరనుకొంటివి జాన దైవ సములు జంగములు సమీపించి భిక్షనెపుడు సమర్పించ ధర్మమనె. 1రామ॥ అడుగు ముందునకు వేసి అందించెను భిక్షమును స్వీకరించె భిక్షను తా చేయి పట్టుకోబోయె అగ్నిజ్వాలగా దోచె అతడు మిన్నకుండె జంగమ దేవర చేష్టకు జానకి మూర్చిల్లెను. రామ! అచేతనగ పడియున్న ఆ సీతను తాకవెరచి పుడమిని పెకలించి లంక పురికి వేగతరల జూచె అదిగాంచి జటాయువు అడ్డగించె రావణు ముక్కుతోడ పొడిచి పొడిచి రక్కెగోళ్లతోను. 1రామ॥। శక్తివంచనయులేక జటాయువు పోరాడె రావణు శరీరమంత రక్తసిక్తమాయెను పక్షము ఖండింపగానే పక్షినేల గూలెను -దకిజద్రిశకై రావణ రథము సాగిపోయిను. 11రామః॥ ర్‌2

జటాయు వసువులు బాయుట గానం : 46 14 రాగం : మిభహరికాంభోజి సీతలేని పర్ణశాల చిన్నబోయి ఉన్నది వన్నెబాసి పంచవటి బావురుమంటున్నది జానకిని చూడలేరు జాడదెలియు టెట్లు బోరున విలపించినారు చేరి రామలక్ష్మణులు. 1రామ॥ హా సీతా! హా సీతా యని రాముండడలె అన్నను ఓదార్చలేక అనుజుడు దుఃఖించె తిరిగినచోటే తిరిగి తెరువులన్ని నడచిరి అరణ్యరోదనలాయె అడవినంత వెదకిరి. 1॥1రామ॥॥ అల్లంత దూరాన అవిటి పక్షి అగుపడె వాశ్రీరామా ఎంతటి ఆపత్తు సంభవించె అనుమాట వినిపించె చనిచూడ పక్షిరాజు మిత్రుడు దశరథ రాజు పుత్రసముడ వీవనె. రామః కోడలు వైదేహిని గొంపోయె రావణుడు వానిగాయపరచినాడ ఆమెను కాపాడుటకై రెక్కద్రుంచ నేలబడితి రెప్పను వాల్చక చూచితి లంకేశుని సంహరించి రక్షించుడి సీతననె. రామః రామలక్ష్మణులకు పక్షిరాజు తెల్పె సీతజాడ కన్నుమూసె జటాయువు కావించిరి దహనము దండకారణ్యములో దారియెటోగానక సంచరించిరి దుఃఖసాగరాన్ని ఈదుతు. 11రామః॥ ర్‌8

బుష్యమూక పర్వతము జాడ తెలిసిన విధము

గానం; త 15. రాగం ; మిశ్రహరికాంభోజి

సీతా వియోగ దుఃఖముతో

శ్రీరామలక్ష్మణ సోదరులు

అడుగులు తడబడ అలమటించిరి

అయోమయమ్మెదలావరించెను. రామః

రాక్షసకాంత అయోముఖి

లక్ష్మణుగాంచె క్రౌంచ వనాన

మతిచెడి యాతని మరులు కొన్నది

అతివాదనలతొ విసిగించినది. 11రామ॥

కోపముమిన్నయి దుఃఖముకన్న

కోసెను ముక్కు చెవులు వక్షముల

వివశురాలయి వీడెలక్ష్మణుని

విషయచేష్టలు విడిచె నామెను. 1రామ॥

ముఖముగుండెకే ఉన్న రాక్షసుడు

మొందెముగా కనిపించుకబందుడు

శ్రీ అను రాక్షస తనయుండు

సూళ్ళసుర బుషి చేశపించబడె. 1రామ॥ ర్‌డీ

రామలక్ష్మణుల (మంగబోయెను రాక్షసుని కండలుగ నరుకగా మొండెము రక్తసిక్తము కాగా ముక్తినొందె నా శాపగ్రస్తుడు. రామః ప్రత్యుపకృతిగా సలహానొసగె పంప సరస్సు ్రక్క్మనున్నది పర్వత రాజము బుష్యమూకము వానరయేలిక సుగ్రీవ నిలయము. రామః అగాధమ్మున అలమటించెడి అన్నదమ్ములకు ధైర్యము చెప్పెను సుగ్రీవు మైత్రి జయమొసంగుననె సూచన మేరకు ముందుకు సాగిరి. రామ! బా న మ... ౮ స నం యి నా సగ లే వ స యాలు (1 శ . ర్‌ల్‌

రాముని రాకకై శబరి ఎదురుచూపు

గానం : 48 16. రాగం : చారుకేశి అదియే మా తంగముని ఆశ్రమప్రాంతం అట అడుగిడి రాముడు వినె ఆ వేదన నాదం

ఆర్ధత తొణికిసలాడె అదే రామనామం

వినుచుబోవ కనిపించె వృద్ధశబరి వణుకుతు. 1రామః॥। తల కనుబొమ్మలునెరసి తెలిమంచు పొగవలె

తలయూచు పెదవి కదలు దారికెదిరి చూచు

రామరామ యనిపిలుచు నామ మధువుగోలు

ముగ్గు కురుల మాటునుండి ముడత మోము కదలు. 1రామః॥ ఇటు చూచు నటుచూచు నెవరి రాక కోసమో

మాతంగుని శిష్యురాలు పరమభక్తురాలు

శిష్యగణము తోడుగా శ్రీరామ గాధవినె

వనవాస మ్మేగు దెంచి వచ్చును తనకదకనె. 1॥రామ॥॥ కనులారగ రఘురాముని గాంచుటకే బ్రతుకును

చెట్టుపుట్ట పక్షినడుగు సెలయేటి పాయనడుగు

రాముని రాకడ దెల్పుడి (ప్రేమగ గొని తెత్తునను

ముదిమి లెక్కగొనదు శబరి మదినెప్పు డారాటము. రామః పక్కకు నెట్టుచు బోవు పల్లేరుగాయ ముళ్లు

మల్లెలు మొల్లలు దెచ్చి బాటవెంట పరచును

తహతహపడు చూడ శబరి తా నెరుగ దా రాముడు

తమ్ముడు లక్ష్మణుతో సీతమ్మ జాడ వెదకునను. 1రామ॥

శబరి ఆత్మార్ప్షణం గానం వ 4కి 117. రాగం : కాఫీ నేలపైన పరచి యున్న పూలబాట చూసె పాదపద్మాలు తనవైపు కదలి వచ్చె తలను పైకెత్తి చూసి తడబడెమైమరచె తేజస్సులుగాంచి శబరి తెరచి కనులు మూసె. రామః మేఘమా కాదు కాదు మెయి వెలుగు రామునిది హాట కాంబురుహ దేహం అది లక్ష్మణు తేజం మేఘముతో మెరుపువోలె మేను జలదరింపగా తనకుటీరమునకు దారు తరలివచ్చినారనె. రామ॥ ఎన్నాళ్లకు దయ కలిగె యీ శబరిపై రామ ఏరుకొని తెచ్చినాను దోరదోర పండ్లనే కూరుచుండ గద్దెచూపి కోరినన్ని తినుడనె తెచ్చి రామ ఫలాలను విచ్చి చవిచూసి యిచ్చె. 11రామ॥ నిగనిగ జంబూఫలాల నీడల రామునిగనె ఒగరున్న పారవేసి ఒలిచి యిచ్చు తీపివి కొసరి చేయిచాచి అందుకొని తిను రఘురాముడు చిరునవ్వుతో శబరి శిరసునిమిరె నాతడు. 11రామ॥ 57

నారాయణునవతారం నన్నను[గ్రహించెనని

శబరినుదురు రాముని చరణాల పైన మోపె

ఆత్మను అర్చించి పరమాత్మలో న లీనమాయె

ఎంతమధుర భక్తి ఆమె దెంతటి అనురక్తి. 1రామ॥। అన్నదమ్ములొనర్చిరి అగ్ని సంస్కారములు

అగ్నికి దీటుగ వెలిగె అందులో శబరి

పంపాసరసునుజేరి ఇంపుగ (గ్రుంకులనిడి

ఇనసుతుని గలియుటకు బుష్యమూకమునుగనిరి. 1రామ॥। న ప మ న వ త షం న న లంట టి ్యుం..... / గర నం లో న టు య మ రా అక | వ న న. న ర న

ళ5్‌8

ఫలశ్రుతి గానం: 50 18. రాగం ఏ; మధ్యమావతి సంకటములను బాపునట్టిది వేంకటాద్రిరచితారణ్యకాండము అందరుచదివి వినితరించుడి అప్పులు గలిసి ఆదుకొందురు. [రామః రక్తిని భక్తిని పరవశింతురు పురుషార్ధమ్ముల పొందుచుందురు కాొమరులతోడ కూడియుందురు ఈడేరుచుండు నిష్టకామ్యములు. ॥1రామ॥ 59

శ్రీరామ కధాగానం కిష్కింధకాండ

రామలక్ష్మణులకు హనుమ కలయిక గానం: 51 క. రాగం : కళావతి స్వచ్చమైన జలపూర్ణమ్మదియే - పంపానామ సరోవరము నిర్మలమైన నీటి అలలతో తళతళలాడే ప్రతిఫలము పలు విధమ్ములగు వృక్షరాజములు నీడలు చూచుక మురియు పగలు తామరలు రేయి కలువలు శోభాన్వితముగ విరియు. రామః! పంపాతీరపు రమ్యప్రదేశాల్‌ ('ప్రశాంతమునకు నిలయాలు వసంతాగమన వేళగాన కలరవాల పక్షుల కూజితాలు మధుపమ్ములు పలు రకాల పూల మధువులగ్రోలి మత్తిలును పురులను విప్పి మయూరమ్ములు మురియుచు నాట్యము చేయును. ॥రామ॥ ఇంత మనోహర దృశ్యము లున్నా వంతను దీర్చవు రామునకు పూలవాసనల కూడిన గాలులు భూజాని శ్వాస దలపించె అన్న నిట్టూర్పు ననుజుడుగాంచి కర్తవ్యమును బోధించె కూర్చుకోవలె ఉత్సాహమును జేరగా వలె బుష్యమూకము ॥రామ॥ (ప్రయత్నించనిది యేపురుషునకు ఫలిత మేవిధి సిద్ధించు దైన్యమువీడి లక్ష్మణబోధకు ధైర్యము బూనె రాఘవుడు మైత్రి జేయుటకు సుగ్రీవునితో మైథిలి జాడ దెలియుటకు బయలుదేరిరి బుష్యమూక పర్వతమునకిర్వురు సోదరులు. ॥రామ॥

ఆయుధాల గొని వచ్చెడి వారల అనుమానించిరి వానరులు విల్లమ్ముల చేబూనుట యేమి నారచీరలు దాల్పినవారలు వాలిపంపిన వేషధారులో వారి నరయుమో హనుమా అని సుగ్రీవుం డానతి నీయ వారి కెదురుగా నతడేగె 1రామ॥ బుద్ధిశాలియగు హనుమంతుండు బుధజనవేషము దాల్చె రాజసోదరులు సమీపించగా రాముని కంజలి గావించె మునులవోలె కనిపించే మీరు ధనువుల దాల్చ్బుట యేమి ఎక్కడ నుండి యేతెంచితిరి ఎట కరుగుచు నిటువచ్చితిరి. ॥రామ॥ దైవతేజము రాజస వదనము దర్చముట్టిపడు టేమి వన సంచారము మీకెందులకు వరుసగ తెల్పుడినాకు అనుచు రాముని గాంచినంతనే హనుమ భక్తిపరవశుడయ్యె వినయము చూసి రామచంద్రుడు తన స్థితిగతుల వివరించె. 1[రామః॥ వినిహనుమంతుడు వారికి దెలిపె తన వృత్తాంతమునంత అంజని సూతుడ హనుమంతుండ అమాత్యుడను సుగ్రీవునకు రాజు మిమ్ము లను మానించుటకు రాచకార్య మొకటుంది వారికథను వినిపించెదనే నివారించెద మీ సంశయము. 11రామ॥ | న న న్‌ న్నా స్ట్‌ నా స్తాన త న. ఇటే 2 చ స స. న మ య స. భం స సా శే న. లే. 61

వాలిసుక్రీవుల పోరు గానం : 52 2, రాగం : రీతిగౌళ 2 వాలి సుగ్రీవులు వారన్నదమ్ములు వానర వరపుత్రులు కిష్కింద వాసులు పట్టుదలను వదలనట్టి పరాక్రమ వంతులు రుక్షరజుండు వానరుల నాయకుండు. ॥రామ॥ కోతిచేష్ట కొంటె తనముగా నాతిగ మారినాడు దేవతలనే ఆట పట్టింప దలచినాడు దేవేంద్రుడు మనస్సుపడి దిగివచ్చె తటమునకు సరస్సులో జలకమాడు సరసాంగిని చూసినాడు. 1రామ॥ మోహ పరవశుండాయె ముందుగ దేవేంద్రుడు వాలిని వరపుత్రునిచ్చి పరగెదేవ లోకముకు చూడచక్కని రూపం చూసి సూర్యుడరుదెంచె సుగ్రీవుని వరమిచ్చి సూర్యమండల మృరిగె. 1రామ॥ వారసుడు తండ్రి పిదప వాలియెకిష్కిందనేలె అన్నకు విధేయుండై అండగ సుగ్రీవుడుండె తెలివైనది అందగత్తె వాలి భార్య పేరు తార సుగ్రీవుని సతీ రుమ సుందరాంగి తాను కూడ. 1రామః॥ కపివీరుల తెరువు రాక్షసులు బోరెపుడుగాని దుందుభి యను రక్కసుడు దుడుకుతనంతో నేగె మదముతోడ నెదిరించి మడిసె వాలిచేతి లో విసిరికొట్టె వానిశవం వీరావేశాన వాలి. 11రామ॥ 62

బుష్యమూక పర్వతాన బుషి తపమ్ము చేసికాను మతంగుపై శవము వడగ మందలించె వాలిని రాక్షస వధ మెప్పుగాని తపోభంగమే తప్పు పర్వతాన కాలుమోప పగులు తలయని శపించె. ఆనాటి నుండి వాలి ఆ పర్వతమునెక్కడు తండ్రిని వధియించెనని తనయుడు మా యావి వాలి పైకి దండెత్తి వచ్చెనొక్క నాడు దాడికోర్వలేక చొచ్చె తానుబిలంలోన తమ్ముని సుగ్రీవుని ముఖ ద్వారం కడనుంచి వాని ననుసరించెవాలి లోన యుద్ధమొనర్చె ఎంత ఎదిరి చూసినను ఎవరు వెలికిరారు అన్నయు రాక్షసుడు కూడ అందుచచ్చి రనుకొనె. వాలికొంత కాలానికి వచ్చె తిరిగి వెలికి సుగ్రీవుడు పాలింపగ చూసెను కిష్కిందను తమ్ముడని చూడకనె తరిమికొట్టె నాతని వనితను చేపట్టె రుమను వాలి రాజ్యమేలెను బుష్య మూకమొక్కటే రక్షణ మనితలచి మంత్రినయి వెంటనుండ పర్వతాన తానుండు మారువేశమున వాలి పంపెనేమొ మిమ్మని ఆరాతీయగ నన్ను ఆజ్ఞాపించెననె హనుమ. రామ॥ 63

సెతమృనగల మూట

గానం : 538 త, రాగం : శివరంజని వేదా ధ్యయనపు పాండితి విజ్ఞత వ్యాకరణమందు ఎంతసేపు మాట్లాడిన ఇంతయు నపశబ్ధమనడు శ్రీరామచంద్రునకు శ్రీమారుతి ఘనత దెలిసె స్థూలముగా విదిత మాయె సుగ్రీవుని గుణగణాలు 11రామ॥ ఆతని సఖ్యము గోరి వెతకుచు జేరితిమిట కని రామలక్ష్మణులు దెలుప తమ యనుజ్ఞగొని వెంటనె తన భుజములపై వారిని గొనిపోయెను హనుమంతుడు మాల్యవంతమున నున్న యేలిక సుగ్రీవు కడకు. ॥రామ॥ రామలక్ష్మణుల గూర్చి రాజునకు విన్నవించె హనుమంతుని మాటలువిని యాతడు కృతనిశ్చయుడై శ్రీరామచంద్రునితో చెలిమిసేయ సమకట్టె పట్టరాని సంతసమున గట్టిగ కరముల బట్టె. 1॥రామ॥। ఇరువుర మొక విధమైన కష్టములో నున్నాము ఒకరి కష్టమొకరము తీర్చుకొంద మిదితథ్యము అని వాగ్భానమ్ముల గొనుచు మంచి మిత్రులైరి సున్న షూట్‌ సంషుటన నుససిమెదూ. "నాము

ఓరామా రావణుడు ఒక్క సౌందర్యవతిని

తన రథమున గొంపోవ వినిపించె రోదనలు

కానోపు నీసీత కాంచనాంగి యర్ధాంగి

పైట కాంగు వింప్‌ సగల మూట గళ్ళివిసిరెసు. “జాము

మూటవచ్చిపడగా మాముందర గమనించితిమి

ఎక్కడున్న నామెను ఇటగొని తెచ్చెదము

వానరులమే గాని అప్పగించ గలవారము

ఆభరణమ్ములదెచ్చి ఆరాముని ముందిడిరి. 1॥రామ॥।

కన్నుల భాష్పాలు నిండె కాంచలేక దాశరధి

తమ్ముని లక్ష్మణుని చూసి తనకు తెలియజేయుమనె

అన్నా ప్రతిదినము వదిన పాదాలను దర్శింతు

అందియలను గుర్తించితి అన్నిటితానెలటగననె. 1రామ॥

దీరులు దుఃఖించవలదు తెలిసె వియోగపు బాధ

ఎటదాచిన రావణుని ఎదిరించి సీతగొని

తెచ్చుటకే మేమంతా దీక్షబూనితిమి రామ

అని సుగ్రీవాదులు రాముని నోదార్చిరి వారు. 1రామ॥

వాలి మహాబలశాలి వాని నెట్లు గూల్చెదవో

శక్తిని చూడాలని ఆసక్తిగల్గెరఘురామా

అని రవి సూనుడుగోరె గొనెరాముడు బాణమును

ఎక్కుపెట్టి కూలనేసె ఏడు తాటి చెట్లను. 1;రామ॥ వ్యా" శ మత్త ...ఈ/:శ...?.? =

చా క ప స 65

వాలి వధ గానం : 54 & రాగం : అసావేరి వాలిని గూలగనేయ చాలిన బలమున్నవాడు రాముడొక్కడేయని ధీమ తనకు ఏర్పడగా ఆలస్యమ్మెందుకని వాలిని పోరునకుబిల్వ సిద్ధమాయె రవిసుతు సంసిద్ధమనె రాముడు. రామః సుగ్రీవుడు తొడగొట్టి సోదరున్ని అనికి బిల్బె తమ్ముని తొందరపాటుకు తానవ్వెను వాలి ఇంత థైర్యమేల వచ్చె ఇంతలోనె వీనికని ఎట్టకేలకేతెంచి ఎదురుతాకె వాలి. రామః పిడిగుద్దుల గుద్దుకొంచు పెద్దగా అరచినారు పెద్దపెద్ద బందరాళ్ళు విసిరికొనిరి వారు వృక్షముల పెరికి ఎత్తివేసికొనిరి ఇర్వురు వాలిదెబ్బలను భరింపజాలడు సుగ్రీవుడు. 1॥రామః॥। రామునికై వేచి చూసి రాడనుకొన్నాడు ప్రాణాలను దక్కించుక పారిపోయినాడు వాలియును సుగ్రీవుని వదలివేసినాడు రామునిగని రవిసూనుడు రాలేదని యడిగెను. రామ! పోరుతున్న మీ యిద్దర పోల్చుకో లేకుంటి పొరపాటు జరుగునని పోయిమిన్నకుంటి మరొకమారు పిలువాతని మరణమది దప్పదనె లక్ష్మణుండడవి పూలతనుదెచ్చి మెడకువేసె. 11రామ॥ 66

రవికుమారుని రాముడు రణమునకుపంపె

వేగిరపడి వాలినతడు సంగరముకు బిలిచె

అంగదుడు గమనించె ఆ పిలుపు మర్మము

అమ్మయిందు మోసముంది అని తల్లికి దెల్బె.

పోరుకువలదని వాలిని తారయు వారించె

ఇరువురు క్షత్రియ వీరు లతని మైత్రిచేరిరి

పరస్పరం రక్షణలో బాసచేసికొనిరి

అని తెలిసియు సిద్ధపడె ననికి యింద్రసూనుడు.

ఆలిమాట వినకవెడలె వాలి యుద్ధమునకు

సింహగర్జనల జేయుచు చేయసాగె కలను

చెట్టుమాటునుండి ఎక్కు పెట్టె తూపు రాముడు

ఉక్క డగించేవాలి నొక్క కోలతోను.

ల ల త మ న &. [1.. ల న నం. స్తా. వం స సట... డో గ 0 నం. షా. టట టు.

్ట 4 వలా సు . [| మ! ట్‌ న యం ల్‌ జ ల క 67

రాముడు అంగదుని ఓదార్పుట

గానం: ర్‌త్‌ 5. రాగం : చక్రవాకం ఏలనన్ను దాగియుండి కూలనేసితివి రామ

అని జాలిగ అడిగెవాలి అపుడు రాముడిట్లనె

సోదరుని ఆలినేలి మృగముగ వర్తించినావు

వేటగాని వలెపొంచి వేసితినే బాణమును. 11రామః॥ ఆ మాటలు విని వాలి అంజలించె రామునకు

అంగద తారలనుగాంచు వ్యర్థపుచ్చకని వేడె

సుగ్రీవుని కప్పగించె సుతుని అంగదుని కైనిడి

సుషేణుని తనయ తార సూక్ష్మగ్రాపొ ఊహజరుగు. 1రామ॥ ఈ కాంచన మాలగొను మిది సర్వసంపద లిడు

అని అప్పగించెవాలి ఆత్మతోడ సోదరునకు

అంగదా నాప్రాణమ అనుకూలుడవై మసలు

నీదు మంచి మనసు గూర్చు నీకు శ్రేయమగుననె. రామ॥ కన్న కుమారుని గాంచియు కన్నుమూసె వాలి

తనయుడు విలపించసాగె తారయు దుఃఖించె

తల్లిసుతుల నోదార్చె తారకరాముండు

కాలగతి తెలియుకదా కర్తవ్యము గాంచుడనె, ॥రామ॥

సుగ్రీవునికి హనుమంతుని హితబోధ గానం : 56 6. రాగం : కల్యాణి కిష్కింధకు రాజాయె సుగ్రీవుండు అంగదుడు యువరాజు వాలిసుతుండు రుమతారలు దేవేరులు కాగా వారలు రాజభోగముల దేలిరి రాముని దయచేత. రాము! గృహము గుహా భవనము సుగ్రీవుని విలాసము ప్రసవణగిరి నుండిరి రామలక్ష్మణ వాసము కమ్ముకొని రాసాగెను కారుమేఘమ్ములు నేర్చులు మీరగ జేయును నెమిళ్ళు నాట్యాలు. రాము! వర్షర్తు వాగమనం హర్ష్చించె జంతుగణం మదపుటేనుగుల ఘీంకృతి కదలి పోయనువనం వరుణుడు కరుణించగా వానలు గురువంగా కుందడపోతగాధారలు కుమ్మరింపగా, 1 రామః రావణుని చెంత సీత మేఘాన మెరుపుతీరు రాముడు వి([భ్రమము చెందె రాత్రి పగలుగా కారుచీకటులు (గ్రమ్మి కాలమెంతొ గడచిపోయె వర్షబుతు వంతరించె శరదృతు వేతెంచె. 1రామ॥ ఉపకారము పొందెను ('ప్రత్యుపకారము దలవడు విలాసాల మునిగితేలి కాలాన్ని బుచ్చసాగె సుగ్రీవుడు గుర్తించే సూచన కలదేని చూడు అని రాముడు సౌమిటత్రిని అడిగినంత వల్లెయనె. 1రామ॥ 69

దద్దరిల్ల దిక్కులెల్ల ధనుష్టంకారము జేసె

లక్ష్మణుని టంకృతికి రాపడె హనుమంతుడు

సుగ్రీవుని గాంచితాను ఆగ్రహము వెలిబుచ్చె

రాముని కిచ్చిన మాట రాజూ మరచితి వనెను. ॥రామః॥।

మాటను నిలబెట్టుకొనుట మహనీయుల లక్షణం

వైభవాల చే కూర్చిన వారి మరువదగునా

అనర్థాలు జరిగి పోవు నలుకజెందిరేని సుమా

హనుమంతుని హితబోధను ఆలకించె సుగ్రీవుడు. 1రామ॥

స క న గై 2 నప ఘు ్ట

మం న న న ల నో లంత స (జే టా మ ట్‌ నస స సు నో (1 సలం, న నం తేల స

సీతను వెదకుటకు రామదండు సిద్ధం గానం: 57 శ, రాగం : మోహన రవిసూనుడు తలచుకొనె రాముని శూరత్వము అమాత్యసేనాపతుల నందర నలనీలుల వానర బల్లూకదండు సేననెల్లబిల్వ బంచె కిష్కింధనగరమంత కిటకిటలాడగజేరిరి. 11రామ॥ శ్రీరాముని సన్నిధికి సేన కోట్ల కొలది గూర్చి దండు నతని కప్పగించె దండ ప్రణామమ్ముజేసె కానిపని లేదు వీరు కామరూపు లెల్లరు రావణుని హతమార్తురు రామాయనె సుగ్రీవుడు. 1రామ॥ అంగదుడు సేనాపతి ఆజ్ఞాపించుము రామా జానకి నెట దాచినను జాడతెల్సికొందురని దండకారణ్యము గోదావరి ప్రాంతమ్మును కేరళ చోళపాండ్యల సుగ్రీవుడు వెదకుండనె. 1రామ॥। యం ట్‌ యా రో [) ముం గా. గా ల్‌ టం | ష్‌! "గ

రాముడు సీత కానవాలుగా తన అంగుళీయక మంపుట గానం: 538 8. రాగం : పాడి కార్యసాధకుడు మాన్యుడు కపివీరుడు హనుమంతుడు అని సుగ్రీవుడు శ్రీరామునికి నప్పగించెను సీత కాన వాలుగా శ్రీరామచంద్రుడు తనయంగుళలీయకాన్ని హనుమంతునికిచ్చెను. 11రామ॥ ఆము(ద్రిక గొని రాముని కభఖివందనమాచరించి దక్షిణ దిశగా వానర దండుతో నేగగా అంగదుడు గవాక్షుండు హనుమంతుని తోడుగా గయుడు జాంబవంతుడు గంధమాదనులు రాగా. 11రామః॥ వీరులైన వానరులు చేరినీతోవెదక శ్రీరాముని కిడిన మాట శీఘ్రముగా నెరవేరు

అని సుగ్రివుడు పొగడ అంజనేయుడుప్పాంగె జైశ్రీరామని వనచరుల దండువెడలె. ॥రామః॥। కొండగుహలు అడవులన్ని కొసరికొసరి వెదకిరి

దారితప్పి ఒక గుహలో తచ్చాడసాగిరి

కపిరాజు వెట్టినట్టి గడువు దీరిపోయింది

మనము తిరిగి వెళ్లినా మరణ శిక్ష తప్పదసిరి. 1రామ॥ రుక్షబిలంలో (మగ్గి శిక్షననుభవిద్దామని

సంద్రంలో దూకి మనం చావనైన చద్దామని

అనుకొను వానరులగాంచి అదిస్వామి పనికాదని

అంజనేయు డందరకు నభయమిచ్చి యాదరించె. 1రామ॥

(72

ఆకలి దప్పికలబాధ అధికమాయె సేనకు

స్వయంప్రభ తపస్విని ఆదరించె వారిని

ఆతిథ్యమిచ్చి పంపెనా సముద్రతీరానికి

సముద్రపు ఘోషవినుచు సంచలించిరీ కపులు. 11రామః॥

సమయమా అతి(క్రమించె సంబరము చతికిలబడె

'ప్రాయోపవేశమింక ప్రాయశ్చిత్తమనుకొనగా

సంపాతియను పక్షి చనుదెంచి ప్రళ్నించె

వానర వీరుల్లారా ప్రాయోపవేశమేల. 1రామ॥ అడిగిన వెంటనె అంగదు డతడు విన్న రామకథ

స విస్తరము గావినిచె సంపాతి విని వగచె

తమ తండ్రి అనూరుడు తమ్ముడు జటాయువనె

అరుణతాపాన రెక్క లాహు తాయెనని తెల్పె. రామః ల్‌ నం య్యాయోాె..!. కస య ల శ (ల చ ధనల మనతో న టం నా వ నల. రా స్ట కం యు మ [న

జాంబవంతుడు హనుమంతుని కొనియాడుట

గానం: 59 98. రాగం; తోడి

వింధ్య పర్వతమ్మీదుగ వెళ్ళినాడు రావణుడు

రామారామాయని స్రీయాక్రందన విన వచ్చె

రావణుని వివరాలు లంకా విశేషాలు

చెప్పెదనే విని వెళ్లుడు సీతమ్మ ఆచూకి. రామః

లంఘింతును నూరామడలంత దూరము నేను

ఆపై తిరిగిటు రానని అంగదు డనగానే

ఆంజనేయమాఅందరి ఆశలునీపై నున్నవి

అనిజాంబవంతుడతని ఘనతను కొనియాడెను. 1॥రామ॥।

దేవభామిని అంజనదేవిగా జన్మించె

కపిరాజు కేసరిని కల్యాణ మ్మాడెను

ఆమె అందచందాలు వాయుదేవుడు మెచ్చి

విన్నపాలు దెల్పుకొనుచు. విహరించినాడు, - భాను!

అంజనీ వాయుదేవ సంజనితుదవు

ఉచయఖభానుని పండుగ ఊహించినాధు -

అందుకోబోవ నిన్ను అడ్డగించె ఇంద్రుడు

వజ్రాయుధపు పెట్టు భరియింఛినావు. 11ఠరామః

గగనాన ఎగరగలవు గరుడుని వోలె

విష్ణుమూర్తివలె నెదుగు త్రివిక్రముడవు నీవు

అనిజాంబవంతుడు కొనియాడ నుప్పాంగెను

మారుతివీడ్కోలు నంది మాహేంద్రగిరి నెక్కెను. రామ!

ఒంటి కాలు మీదనిలచి ఉందుము నీరాకకై

ఎదిరి చూతుము క్షేమ మదియు తెలియుదాక

జైవై అంజనీ తనయ జైమారుతి మహోదయ

మారుమైోయు సేన గాంచె మహాంబుధి కలయజూచె. ॥రామ॥ త్తే

శ్రీరామ కథాగానం సుందరకాండ రాగం : కాఫీ

వైదేహీ నపొతం నురదుమతలే-హైవే మవో మందపే

మథ్యే వువ్చుక మాసనే మణిమయే -వీరాననేనుస్థితం

అగ్రేవాచయతి ప్రభంజననుతే-తత్వం మునిభ్యః వరం

వ్యాఖ్యాంతం భరాతాఖభిః పరివృతం రామం భజే శ్యామలం॥

అంజనేయుడు సముద్రాన్నిలంఘించుట గానం : 60 1. రాగం : ఉదయచంద్రిక శ్రీ ఆంజనేయుని చిన్మయరూపం తిలకించిన మది పులకించు విభవం నిండుచందురుని నీటైన సొగసులు పండు వెన్నెలలు పరవశమొందించు. 1రామ॥ అందచందాలకు నరుదైన బింబం సుందరకాండము సురుచిరము చూడముచ్చటౌ సౌందర్యరాజం వాంఛితార్ధముల పంచేటి కథనం. 11రామః॥। సంపాతి సూచన సారము దెలిసి జాంబవంతుని జాగృతి మెరసి అనిలాత్మజుడు ఆకాశమంత ఎదను పెంచుకొని ఎగరసిద్ధమయె. 1రామః।॥ 75

పూర్వాభిముఖుడై సూర్యునకు (మొక్కె

వాయుదేవునకు వందనమొనర్చె

(బ్రహ్మేంద్రులకు 'ప్రణామమ్ములనె

అభిలభూతముల కంజలించెను. 1రామ।।

సామ్టాంగ నమస్సుల్‌ సంద్రునకనియె

మనసునిండె రామానుగ్రహము

పర్వపువేళలో సాగరచందము

ఊర్ధ్వగతి నెదిగె నుప్పాంగుచును. రామః

రామబాణముగ రావణ లంకను

జేరబోదు నేక్షేమముగా ననె

ముఖముబిగించి హుంకరించెను

గాలిలొ ద్రిప్పెవాలము హనుమ. 1రామః।

రామనామమే సింహనాదముగ

భీకరమైన కఠోర రవమ్ములు

చేయుచు గుప్పించి పై కెగసె

పాద ఘట్టనకు పర్వత మదరె. 1॥1రామ॥।

నగముక్రుంగెను సగము క్రిందుగా

చెదరె శిఖరములు చెట్లు వంగిను

గుహల మసలెడి బహు జంతువులు

శిరములు వంచెను శిలలు దొర్లిపడె. ॥రామ॥ 76

బోరున నాగులు బుసలు గొట్టెను రివ్వున నింగికి దవ్వుల నెగదే ధూమకేతువై దూసుకుపోయే మారుతి చదల మహిమాన్వితుడయె. 1రామః॥॥ వానరసింహుని వాలము సంద్రాన ముప్ప దామడలు ముసరె నీడల పదియోజనముల పర్యంతమ్ముగ మెరయుచు గనబడె మేఘాకృతిగా. రామః వాటముగా వీచె వాయుదేవుడు తపనుడు తాపము తాకనీయడు కురిపించిరి ఖేచరులు విరులను మైనాకపర్వత మందించె సేవలు. 1రామ॥ రన క ప సస, ల ళాల ఆమ్‌ టి న న జ రచన యయ సం! ర టల వ టా గ. ఈ. న చ ఆ యు సా న ప వా (74

మైనాకునిపై మారుతి విశ్రమించుట గానం : 61 2. రాగం : కేదారగౌళ పావని నా యెద పైవిశమించి పయనముగమ్ము ఫలమారగించి అని సాదరముగ నాతిధ్యమిచ్చె జనకుడు చేసిన సాయముదెల్సె. 1రామ॥ పలుతావుల వాలు పర్వతమ్ములు (ప్రజలనాటంక పరచుచుండునని వజ్రాయుధమున పక్షములంతట ఎగరకుండగ ఇంద్రుడు నరి౭ 1॥రామ॥ వనధిని దాచి ననురక్షించెను వాయుదేవుని మేలు మరువనని మైనాకుండు మారుతి వీడ్మొని మహాసంద్రమున మరల జొచ్చెను. రామః నీడనుబట్టి యాకర్షించెడి సింహిక వర్తనచిత్రమైనది అంజనేయుని యాకర్షించి మింగబోవగా మిగుల చిన్నయె. 1రామ॥ గరుడుని వలెనే గగనానసాగె అంబుధి దాటెను హన్మంతుండు నాగ మాతయగు నాసురస సాహసమును గని దీవించె. ॥రామ॥ 78

విశ్వకర్మచే వినిర్మితమ్మది కుబేరునకుసమ కూర్చబడె

ర్య బ్రాతను గెలిచి రావణబ్రహ్మ లంకానగరము నాక్రమించెను. 1రామ॥॥। విను వీధి నెగయు విధమునున్నది కనుగొనె లంకను హనుమంతుండు రామనామము మదిజపించుచు వామపాదము త్రికూటముమోపెను. 1రామ॥ న వ . మ రయ స స గ్‌. హర రస క న. త. స ష్‌. న స య

మారుతి లంకలో సీతకై వెదకుట గానం : 62 8. రాగం : హంసధ్వని ఇటు సంద్రపు ఘఫోష అటు యుద్ధపు హేష వినిపించెను మారుతికి వికటాట్ట పహాసాలు దానవుల భీషణ భాషణమ్ము లొకవంక భద్రగజమ్ముల ఘీంకృతులు మరియొకవంక. 1॥రామః। బూర నాదమ్ములు వీరణామృదంగములు భేరీ కాహళములు శంఖానాదమ్ములు అరదముల వరుసలు అనంతముగా గనబదె కాంచెను ఘోరాకృతుల కామరూపు లెల్లర. 1॥రామ॥ కన్నుల మరుగాయెను కమలబాంధవుడు కలువలు విరబూసె తార కలు దోచె చదలను రాకాసుల కంటబదడక నా కారముచిన్ననయి మూకల చీల్చుకపోవగ నా కొండచరియ దిగె. (రామ॥ చిరుచిరు చీకటులు చిమ్మచీకట్లాయె పురప్రవేశ ద్వారము ముందు నిల్చి హనుమ లంకానగరమ్మెప్పుడు రక్షించు లంకిని పెదవులు వణకం గామె పెద్దగా నార్చె. 1రామ॥। అడ్డగించి హనుమంతుని అరచేత చరవబోయె బిగియించి ఎడమచేతి పిడికిటితో కుమ్మబోయె పట్టరానికోపాన పెట్టుబెట్టె మారుతి శక్తిశాలినీ లంకిణి చరచుకబడె నేలకు. ॥రామ॥ 80

కపివీరుండీలంకన కాలిడిన నాటినుండి

క్షయమైపోవును పురము ఆయమే తప్పిపోవు

దీని నిర్మాణవేళ ఆనతిచ్చె విశ్వకర్మ

అనుచు నామె దీవించి హనుమకు దూరమ్మేగె. 1॥రామ॥ పిల్లినడక నడుచు కుంటు పిన్నశరీరుండయ్యి

విశాలమౌ పురవీధుల విహరించుచు వెదకె హనుమ

భవనము నుండి భవనము (ప్రాక సాగెమారుతి

సందుగొందులలో దృష్టి సారించి పరికించె. రామః! కోటకాపరుల తలార్ల గూఢచారులకు చిక్కక

చప్పరాలదాటుకుంటు సౌధమ్ముల వెదకి వెదకి

మంత్రుల సామంతుల మణిమయంపుగోపురాల

పహయశాలల గోశాలల హర్య్యమ్ముల కలయవెదకె. ॥1రామః॥ గజశాలల శస్తాగారాల రథశాలల

విభీషణ కుంభకర్ణ ఇంద్రజిత్తు గృహములను

పరిశీలించుచు బోయె పావని యంతఃపురపు

కాంతాజనముల గాంచెను కన్నులార ఆనవాళ్ళ. 1రామ॥। దనుజులిండ్ల తాపసదానవోత్తముల గృహముల అతికాయుల నంగవికలు రాయుధ పాణులగాంచె అతిబాహువు లతితల లంధు లొంటికన్ను చెవి వికృతములగు నాకారుల వీరరాక్షసుల జూచె. రామః

నీలమణులవలె నిగనిగ నీలిమెరుపు దేహులను రేయి కాపరులు తిరిగే ఆయత పురవీధులగనె రత్చకాంతి విరజిమ్మెడి రాణుల భవనాలగాంచె గవాక్షముల వెడలు దూప గంథ పరిమళాల జూచె. రామః ఎగిరిదూకి చూడసాగె ఏకాంత వాసమ్ముల బంగారుదేహకాంతి భామల సింగారములను రంగారు రమణులెడల శృంగార వతులచెంత సుంతయు సీతమ్మజాడ చూడలేకపోయె హనుమ. 1॥రామ॥ తా | | తా క ఆ యయ సనన ట్ర న స 6 కం ల్‌ యా న సు. చల జ సక? యా ట్‌ సం ట్రైను పంత్‌. యళ. తట శ. ర. నాం ల. క న 82

రావణుని పుష్పకమును గాంచిన మారుతి గానం : 68 4& రాగం : రేవతి నిత్యాగ్ని హోత్రులును బుక్కుల వల్లించువారు విభూతిని నుదుటదాల్చు వీరశైవ పూజారులు డమరుకాల వాయించి ఢంకాల (మైోయించు గంతులేయు దానవులను చిందులేయు వారలగనె. 1రామః॥ దశకంరుడు జానకినెట దాచియుంచెనో ఆశవదలి సీతమ్మ అసువులనే బాసెనో అంతపురమందు గాక ఆరుబయట నుంచునా అందగత్తె లున్నతావు లందు లేదు భూజాని. 1రామ॥ పలుజాతి స్రీలదెచ్చి పాపమ్మును మూటగట్టె పాపకారి రావణుడు బాధలెన్ని బెట్టెనో ఆహారము మానుకొని ఆ రాముని దలచుకుంటు చిక్కిపోయి తల్లిసీత చేతనమే లేకుండును. 11రామ॥। పావని మదిననుకొనుచు రావణు మందిరముచేరె చంద్రోదయ మాయెనంత ఇం(ద్రవైభవమ్మది బంగారు పోతలతో (ప్రాకారము జిలుగు వెలిగె కలువలు వికసించెను శశికానందము గలిగెను. ॥/రామ॥ చంద్రకాంత శిలలు కరుగ చకోరాలు విందుగోరె వీట విటవిటీజనము పోటిపడెను పొందులకై (ప్రకృతిమాత దివ్వెనెత్తి పట్టిన దన చందమామ నిర్జల మౌనింగి నెగిసె నెమ్మది తారల గదిసె. /రామ॥॥ 83

చంద్రికలో లంకేశుని శయనాగారము వెదకె

యోజన దీర్టమ్మది అర యోజనమంతటి యెడము

శృంగారపు చిత్రకళా శోభితములు కుడ్యములు

మణిరత్న ఖచితము సోమాదిత్యుల శోభలును. 1రామః॥

అంతఃపురమందున్న అంత రృ్మక్ష్యళల్లోను

మేడలపై విహరించే మేలిముసుగు కాంతలు

ఇంతులసందడి భవనపు కాంతులు జిగేలుమను

పకపక నవ్వులు పరచే పాలరాతి నిగారాలు. ॥రామ॥

అలకలు విరబోసి తిరుగు నెలతలు నెర జాణలు

కమలాల ముసరుకొనే బ్రమరాల తలపించె

ఇందరు విరిబోణులుండ ఇంతిసీత నేలదెచ్చె

అంతులేని కామవాంఛ ఆరావణు నిలముంచె. రామః

అలంకరణ లీనమైన అపురూపవతుల గాంచె

అగరుచందనాల నలదు సొగసు కత్తెలను చూసె

కామకేళిలో దేలెడి కామినుల కనుల గాంచె

మిరుమిట్లు గొల్పెడి విమానమది కంటబదె. ॥రామ॥

వింత ఘోష వినుచు హనుమంతు దాని జేరబోయె

భూరివసతిగా నుండి భూమికింత యొత్తునుందె

కుబేరుని గెలిచి తీసుకొనె రావణ (బ్రహ్మదాని. 1రామ॥

ఇంద్ర భోగములమించు ఇంద్రజాల భవనము

అప్పరసల మరపించే అందాల భరణులు

సౌరభాల వెదజల్లెడి సరసాంగుల తావలము

ఎంత వైభవోపేతమొ అంతుచిక్కకున్నది. 11రామ॥ 84

గానం : 64 5. రాగం : దర్బార్‌

కాంతసీత యెటగలదో కాంచుట పనిగా పావని

ఆలోచించుట మానె అన్యమనస్ముడు కాడు

ఎంత వింత శృంగారా లెన్నిగాంచ గలిగినను

వికారము కలుగలేదు వికృతములు దోచలేదు. రామః

ఇది సీత వయసుగాదు ఇది సీత సొగసుకాదు

ఇటువంటి భూషణాలు ఇట్టి తొడుగు లేవికావు

ఉత్తమ ఇల్లాలు సీత ఉడుపు లిటుల దాల్చునా

ఆ పుష్పకము నంత ఆచితూచి గాంచె హనుమ. 1రామః।

రామలక్ష్మణులు దెల్పిన రవ్వంతయు నానవాలు

మచ్చుకేని కనిపించదు మాతసీత లావణ్యము

మాటతీరులో గాని మార్దనమ్ములో గాని

కానిపించదెట పావని కంట కన్ను గాంచుచుండె. ॥రామ॥

వక్షోజమ్ములపైన పైట లేదు కోకాగదు

పోకముడి ఊడిపోయె పోవునెటకో ఈ కోమలి

మది రాక్షిని గని మారుతి మతిచెడెనో దీనికను

తూలనాడు వాడొకడు తూలిపోవు లే మొకతె. 1రామః॥

చప్పరాన నాట్యమాడు చానలను గమనించె

సురాపానమే చేయని యసుర శిఖామణులుందరు

ఆడ మగ తేడలేదు అందరు సురసేవితులే

తూలిపోయి తేలిపోయి నేలకొరిగి లేవలేరు. రామః 55

రావణుని శయనాగారం గానం : 65 6. రాగం : మాల్మోస్‌ రమ్యముగా భాసిల్లుచున్నది రావణ (బ్రహ్మ శయనాగారము భావవీచికలవోలె భామలు 'సేవలందించచేరిరి సుదతులు. ॥రామః।। అహమహమికగా సుందరీమణులు అందరు నొక్కుమ్మడికను విందుగ బంధుర (ప్రేమాస్పదులు లేమలు రాగబంధముగమూగిరి తరుణులు. రామః తాను స్వయముగా వీణావాదన చేయనెత్తుకొనె రాగరంజితము రావణుమెచ్చె రాగసురటిని రమణికిచ్చె పసదనము హారము, ॥రామ॥ ఆహార్యముతో నర్తకీమణి ఆహ్ష్లాదముగా నాట్యమాడెను మదవతి కొంత మధువు నందించె మధుపమువోలె మత్తిలె గోలుతు. రామః లతాకుసుమ సదృశ పడతుకలు మందగమనలు మత్తిలి సోలిరి వందలకొలదిగ నిరీక్షించిరి రావణ (బ్రమర మ్మెయ్యెద వాలునొ. రామః 86

వాయునందనుడు పారావతముల

గూడుల నుండి సూక్ష్మరూపమున

కుబుసము వీడని మహాసర్పమన

బుసలుకొట్టెడి రావణుగాంచెను, రామః

ఐరావతపు కరమును బోలిన

బాహులు తలగడగా నానర్చుకొని

ఒకతెను కౌగిట నొత్తిలజాచు

ఒకతెను చుంబిం చా కర్తెదాకు. రామః!

బంగరుమేని చాయగలిగిన

సర్వాభరణ భూషితురాలు

పర్వేందు ముఖి మండోదరిని

పావనిగాంచెను పరవశమ్మున. రామః

సీతయనుకొని చెంగున యెొగిరెను

వాలము ముద్దిడిగంతులు వేసెను

స్తంభమ్ముల నెగబాకుచు దుమికెను

ముఖవర్చసుగని మోసపోయెను. 1రామ॥।

మదగజము వలె పానుపుపైన

మత్తిలి ఒత్తిలి యున్న రావణుని

గనిపావని మిక్కిలిగ చింతిలె

పురుషోత్తముసతి సీతగాదనె. 1;రామ॥

బెత్తెడు చోటు వదలక చూసితి

అంతఃపురము నంతవెదకితి

ఎక్కడ గలదో వఏమైపోయెనా

సీతను కనుగొన లేకపోతిని. 1॥రామః॥। 87

పనిగట్టుకొని వచ్చిన నేను పూర్తిచేయనిదె పోవజాలను ఆశలుపెంచుక రామలక్ష్మణులు విశ్వాసముతో బ్రతికియుందురు. 1రామ॥ సుివాంగద వానరులంళతా

చూచుచుందురు ఎదురుతెన్నులు

కిష్కిందకు నేనే మని పోదును

శుష్కించియు నేనిటనే ఉందున. 11రామ॥ పరసతులను కామించు రావణుని

పవళించిన యా పడతులెల్లరను

స్వామికార్యము శిరసునమోసి

భక్తిభావమున పావని చూసె. 1రామ॥। సీతను వెదకుట పరమార్ధముగా

వడతులజూసితి వదలకుండగా

అధర్మమ్ము తననంటకుండునని

వ్యర్థప్రయాసకు చింతిలహనుమ. 1॥రామ॥। గతమునంతయు నెమరువేసికొని

ఉత్సాహమును కూడగట్టుకొని

వెదకనితావుల వెదకెద ననుకొనె

పతివ్రత సీతను పట్టుకొందుననె. 11రామ॥ తపోధనునికి సిద్ధి కల్గినటు

మదిలో మెదలె నశోకవనమ్ము

తుది ప్రయత్నముగ హనుమంతునికి

తోచెనేలనో త్వరపడె జాడల. రామః

శ్రీరాముడు తెల్పిన సీతమ్మ

గానం : 66 ౯. రాగం : మాండు వైదేహిని వెదకనిది యశోక వనమ్మొక్కటే

వాయురుద్ర దేవేంద్ర దేవతలకు [మొక్కెను

శ్రీరామలక్ష్మణులకు సీతమ్మకు వందనమని

సూర్యచంద్ర మరుద్ద్గణముకు పావని శిరమువంచె 1రామ॥ ధ్యాన మనస్కుడయి కొంత తడవునకు మారుతి

అటుచూడ నల్లంత దూరాన మెరసె వనము

పసిడి కోటలు చుట్టు భాసిల్లై నశోకవనికి

ఆమని వర్ధిల్లుచుండు నన్ని కాలములలో. రామః వనశోభను తిలకించె వాయునందనుందు

శీతల వాయువులు వీచు చివురులదొంతరలు

చందన, చంపక వకుళ జంబీరతాల

దాడిము నారంగ కదలి శింశుప రసాల. 1రామ॥ పొగడ పనసనారికేళ పోక(మ్రాను పిప్పలి

మల్లికా మాలతీ మాధవీ లతలును

పాటలి నింబ (ప్రఫుల్ల పంకజాకరములు

నందన వన మిలకుదించు అందాల తరులు. 1॥;రామ॥। స్వచ్చమౌ జలాశయాలు కర్టూరపు చెట్లు

రత్నశోభలీను నట్టి దిగుడుబావి మెట్లు

మేరు శిఖరములవంటి గోపురాలమేడలు రావణుడు విహరించే రత్నఖచితశాలలు. రామః

చెట్టు చేమ పుట్ట చదును శశికాంత వేదికల ఎందెందు వెదకినను సీత కానరాదు వెదకి వెదకి వేసారి వృక్షదాయ నున్నలేమ సువర్ణపు కాంతులెసగ శుష్కించి యున్నది. [రామః శశిరేఖవోలె చిక్కి శింశుప వృక్షము క్రింద శ్రీరాముడు దెల్పినట్టి చిన్నెలు గల చెన్నులది రాకాసి మూక నడుమ రాజీవనయనములది కిష్కిందన దిగవిడువ మిగిలినట్టి నగలు గలది. ॥1రామ॥। పతివ్రతా లక్షణాలు పరికింపగ సీతమ్మ శ్రీరామనామమును విరామము లేకనె జపించు ఏ విధి పరిచితుడనై ఎట్లూరడింతునని మారుతి తనలో తాను పరితపించుచుందె. 1రామ॥ న న టం జ నట కా లి ను మ. సత్త చ ల న. | త వ 90

రావణుని వేదింపులు గానం : 67 ఓ రాగం : ముఖారి మంగళతూర్యాలు మారుమైోగ మేల్మనె రాజు వేకువ జామున సంధ్య వార్చుకున్న రావణుడు వైదేహిని గాంచ మదిని వాంఛ తొందరించగా దివ్యాంబర ధారియయి దివ్యభూషణాలు దాల్చి. 1రామః॥! విద్యాధరస్త్రీలు వీణ వాద్యగానములు సయ కిన్నెర వనితలు వెంట పన్నగపడతులు ముందర యక్షజవ్వనులు పరిమళ మా హవమున జల్లుచుండ వరభామిను లంటినడిచి కరదీపికలను బట్టిరి. 1రామ॥ వచ్చె రావణుండశోక వని సీత ఎదుట నిల్బె జానకమ్మ అదరిపడెను సవరించుకొనెపైట దర్శనీయ సోయగాల దాచుకొందువేలబేల అని యాతడు చనువుగోరి అడుగు ముందువేసి నిల్బె, 1రామ॥ అరమోడ్పుకన్నుగవ ఆరాముని దలతువేల నిన్నేలు కొనగ నరుడు ఎన్నాళ్ళకు రాలేడు దేవతలను నిర్దించిన గెల్వలేడు నన్ను మాట విన్న వలుకొందు పట్టమహిషిగా నిన్ను. 1॥1రామ॥ ఇన్నాళ్ళు వేచియుంటి నీదరహాసమ్ముకయి మనసుపదని నిన్నుధాక మనసురాదునాకు మనసిజుడు వేగిరింప జనకజ నినుమరులు కొనను తాల్మితోడనున్నాడ తలయొత్తి చూడుబాల. 11రామ॥ ర

గడ్డిపోచనడ్డముగా పెట్టి రాఘవుని దలచి

దుఃఖ మ్ముప్పాంగ సీత దుష్టాత్మునితో నిట్లనె

తనసతుల భోగముల తనివాొందక కులకాంతల

గూడునట్టి కుటిలాత్ముడు కూలునేల నొకనాడు. 11రామ॥।

రామచంద్రునిల్లాలిని రవిని కాంతి వీడనట్లు

సాక్షి ప్రకృతి తోడుందు సాకేత రామునితో

నీభోగ భాగ్యములు లోభపరచలేవు నన్ను

లోలాత్మా ఆశవీడు లోకువగా గనకు నను. రామః

రాక్షస సర్పాలదునుమ రామగరుడు డేగుదెంచు

శార్దూల సోదరులెడ శ్వానముగా నిలువలేవు

రాముని దర్శించు కళ్లు రావణా నీకులేవు

రుధిర కాలాక్షములు బుత్వమ్మై (క్రిందబడు. 11రామః॥।

వసంత బుతుభూషణాల పారిజాతముగ నున్నా

స్మశానంపు గుడివలెనే స్ఫురించేవు రావణా

అనినంతనె సీతమ్మను ఆగ్రహించి ఇట్లనె

రావణబ్రహ్మను చేరగ రావోయమపురి కంపుదు. 11రామ॥

రెండు నెలలు గడు విచ్చితి రేబవళ్ళు యత్నించుడి

సీతను వశపరచకున్న మీతల లకు ముప్పని

రాక్షస కాంతలనచ్చుట రావణుడు నియోగించె

హెచ్చరికను విని మగువలు ముచ్చిరిలిరి వణుకుచు. 1రామ॥। త్రం

(ప్రేమలేని దానిని వరింప దేహ మాహుతౌ మరులు కొన్న స్త్రీని గూడి చూరగొనుము సుధలు చిన్న భార్య మాటలతని సున్నితముగ యొదగిల్లె పెద్ద సతీమండోదరి (ప్రేరణగా నిట్లను. 1॥రామ॥ ఈ సీత ముందరనే తీసిపోదునా యేమి అంతఃపుర మందులేర ఇంతటి సొందర్యవతులు మానవాంగనౌ మైథిలి మరులు కొనదు మిమ్ము అప్సర భామినుల గూడు హాయిదేలి పొమ్ము. రామ! ఎంతగజెప్పిన వినవు ఏమి నీ పురా కృతమ్ము ('ప్రాధేయపడి విసిగె పాపమింక పండుననె మేరువుగా రావణుండు మేఘమువలె గర్జించి వికటాట్టహాసములతో వెడలిపోయె విసురుగా. 11రామ॥। అలజడి వెలిసే వరకు విలవిలమనె జానకి వికృత రూపు లారాక్షసవింత స్రీలు చుట్టుమూగి పలుపలు విధాల పరుష వాక్కులతో బాధించిరి ఇం(ద్రభోగ ములదేలి ఇహపరములబొందుమనిరి. 1రామ॥। న 98

త్రిజట స్వవ్నం గానం : 68 9. రాగం : మలహరి అడవుల కడగండ్లేల అధముడు రాముడు నరుడు నిన్నిక సుఖపెట్టలేడు మన్నేగతిభూజాతా అని పలికెడి కాంతలతో అని యొనిట్లు వైదేహి మనుజ కాంత దనుజాధిపు మనువాదడునె వనితలార. 1॥రామః॥। ఎంతయు బెదిరించిన రవ్వంతయు జెనకదు జానకి ఇంతలోన త్రిజట తోటిఇంతులను చేరబిలిచి ఒక్క కలను గంటినేను ఓ దనుజకాంతలార చెప్పెద చెవులార వినుడి తప్పుదు నా స్వప్నమనె. 1రామః।। ఏనుగుపై శ్రీరాముందెక్కి వచ్చుచున్నాడు లక్ష్మణుండు తోడురాగ లంకలోన జేరినాడు కోమలి సీతమ్మనుతా గొనిపోవుచున్నాడు చుట్టుమూగి మీరామెను తిట్టకుడోపడతులార. 1॥రామ॥ పుష్పకము మీది నుండి భువిని గూలెరావణుడు నల్లనైన దుస్తుల మేనెల్ల దాల్చియున్నాడు తెల్లని ఖడ్గము బూని తెళ్లించు తలలను గార్దబాల రథము నెక్కి (గ్రక్కున యమపురి జేరె. 1రామ॥ కుంభకర్ణుడొంటె నెక్కి కుములుచు దక్షిణమేగె రత్నతోరణాల వెలుగు లంక జలధి గూలగంటి అతికాయుడు మకరాక్షుడు అంత టింద్రజిత్తుగూలె బృంగారుగద్దెపై విభఖీషణుండు కూర్చుండదె. 1॥రామ॥ న!

(బ్రహ్మాది సురలు రామ పట్టాభిషేకమును తిలకించగ వచ్చినారు దీవెనలే ఇచ్చినారు దూర దూరముగ వెళ్లుడు దూరుటింక మానుడి

అనవిని రాక్షసబామిను లటు నిటుజని నిదురించిరి. 1[రామః। రెండు మాసములకు రావణుండునను (ద్రుంచునట

ఇనకుల తిలకుండులంక కింతలోన వచ్చునో అనుకొనుచున్నంతలోనె అదరె నెడమకన్ను

తొడయు భుజము సీత కదరె తోచెను శుభసూచకము. రామ! ఇన్ని యిడుములు కూడ వేయింతికి నిలలోపల

పెద్దలెల్ల సీతయెదల ప్రియముగ దర్భ్శనమిచ్చిరి

జనకమహారాజు రామచంద్ర విభుడు సౌమిత్రి

కౌసల్య సుమిత్రయు కైకేయియు గానవచ్చె. 11రామ॥ దనుజుల బాధల జిక్కి తనకు దిక్కులేక కుందె

వగపు నుపశమింప జేయ తగునట్టి యద నిదని

శింశుపా వృక్షాగ్రము చేరియున్న మారుతి

శ్రీరాముని కీర్తించుచు సీతను సంబోధించె. 11రామః అమ్మా సీతమ్మతల్లి నెమ్మనమున నన్నుగను

నీరఘుపతి బంటునయి నీ సన్నిధి కేతెంచితి

క్షేమముగా నున్నాడు కిష్కిందలో రాముడు

అనుజుడు లక్ష్మణ స్వామి ఆతని సేవలు జేయు. 1రామః॥।

రవిసుతుడు కపివీరులు రాఘవుని గొల్బ్చెదరు న

వానర సెనల గూడి వారధిదా టిటువత్తురు

లంకపైని దండెత్తి రావణున్ని వధింతురు

నిన్ను గొనిపోవగ రా నున్నాడు రామ విభుడు. 1రామః॥। ఈ అశోక వనమందున నీ శోకము తీరిపోయె

ఊరడిల్లుమమ్మా నిట్టూర్పులు నిగుడించకుమా

అకసాొన వినిపించె అశరీర వాణివోలె

శిరమెత్తిగాంచె సీత శింశుప శాఖలనడుమ. 1రామ॥ య ర ]

వా కాట న న మాక 0! నం నం న [న గి క న మ ర. వన న. కా న ర క న్‌ సా 1 లో మ్యూల మే న త న న. న న [న న ర. సలు పట యా ద ను న 96

సీతమ్మ శిరోరత్సమును గైకొన్న మారుతి గానం : 69 10. రాగం ; మోహన శివరంజని మబ్బు మాటు శశిబింబము మాడ్మిదోచె మర్కటము కలగా బ్రమనొంది కపి గాంచిన కీడను శంక ఇక్ష్వాకు వంశజులను రక్షించగ వేదెవేల్పు రవిశశి భూమాత నంతరంగమున ధ్యానించె. 1రామః। రాక్షస ప్రీ లగచాట్లకు రాత్రి పగలు నిదురలేమి కలగాంచుట కల్లగదా కనిపించే దెవరిమాయ రాక్షస మాయల నమ్మరాదుగదా ఏమి సేతు అనుకొనుచు గొనుగుకొనే అవనిజను గనె మారుతి. ॥రామ॥ రజనీచర మాయగాదు రామబంటు నాస్త్రడను అనుచు తరువు దిగివచ్చి అంజలి ఘటియించి పలికె అంజని తనయుడనమ్మా హనుమంతుడ నేను తల్లి వాయుదేవ వరపుత్రుడ రామభడద్రు ప్రియ పాత్రుడ. ॥1రామ॥ సుగ్రీవుని మంత్రినయి చూడగల్లితి నీ జాడ. శతయోజన సాగరాన్ని అతిసులువుగ దాటినాడ వెదకి వెదకి నిన్ను గూర్చి వేసారితి లంకలోన అనుమానించకు తల్లి ఆపదలో నున్నావు, 1రామ॥ రామయ్య జెప్పినట్టి లక్షణాలు నీలొగంటి తెలుసుకుంటినమ్మ నీదు తేటయిన భాషణమ్ము లంకేశుని పలుకులకు లక్షణమైనట్టి బదులు రాకాసి మూకలు నిను రగిలించుట ఇపుదె వింటి. ॥రామ॥

ముద్రికను పంపెరామభద్రుడు నీకిమ్మని

అమ్మా గొనుమమ్మా ననునమ్ము రామభక్తుడను

ముద్రికగైకొని జానకి ముదము నద్దుకొనెకనుల

శ్రీరాముని గనినంతగ సీతయు సంబరపడదెను. 1॥రామ॥।

నానాథుని వార్త దెలిపి నా ప్రాణము నిల్పితివి

సీకేమి యాయగలను ఆకల్పాంతము మనుము

రామభద్రుని భద్రము లక్ష్మణ దేవర క్షేమము

తెల్చుమయ్య హనుమయ్య తెల్లముగా ననెసీత. 1రామ॥

బెనని ఏకరువుబెట్టె హనుమ వారి యునికిని

పలవరించు సీతాయని వనిత లన్యలనుగాంచడు

పద్మదళములను గనిన పడతిసీత కళ్లేయను

పద్మగంధములగాలులు వైదేహి శ్వాసలను. ॥రామ॥

శాకాహారముల గొనుచు సాత్విక జీవిక గడుపు

భ్రాతృసేవయే లక్ష్మణు పరమార్థము గానెంచు

అన్నగారినోదార్చుచు అనుజుడు కాలము బుచ్చు

విన్నవింతు రాఘవునకు నిన్నుగన్న వార్తనంత. రామ॥

రిక్తహస్తముల వెళ్లుటరీతిగాదు దూతనైతి

అని పావని విన్నవింప జనకజ యీ తీరుగోర

ఇంత చిన్నవాడవు నీవంత సంద్రమెటు దాటితి

వనుమానము దీరునట్లు కనిపించుము నిజరూపము, _ ॥రామ॥ 98

అని సీతకోరినంత ఆంజనేయు డాక్షణమే

వాయువేగమున ఎదిగి వాయుమండలము నిండె

భీషణాకృతిగాంచి భీతిల్లైను సీతమ్మ

అనిలసుతుడు గాత్రమును ఆమెగోర కుంచించె. 1రామ॥

లోకొంగున దాచిన శిరోరత్నము నిచ్చెసీత

అదిగొనిపావని సీత కంజలించి దీవెనగొనె

వారధిని దాటివచ్చి వారు వమున నసురుడుట్సి

నన్ను గొనిపోవుటకు సన్నద్ధము జేయుమయ్య. ॥రామః।।

న. ప

స మ తా

లు న. వ... న్‌ మ ల. సాన.

న సస స... న!

క తు ను ర! టా: న

న త యో నం.

లత షా న

టా కా 99

వనము చెరచిన మారుతి గానం ; 70 11. రాగం :; హంసనందిని ఏ విధముగ రావణుండు ఏచునో గని వింటివిగద లంకేశుడు కాపలుంచు కింకరుల పల్కు వినవొ నాయునికిని నా భీతిని నాథుడు కరుణించునట్లు జాలము సేయక తెల్పి ఆలమునకు పురికొల్పుము. 1రామ॥ తలిదండ్రులుగా మమ్ము తనయుడు సౌమి(త్రిజాడ అవివేకపు మాటలంటి అనుభవించుచుంటి ఫలము నామానము రక్షించగ రామానుజు గాంచుమను అనిజానకి ఆవేదన వినిపించగ వినెమారుతి. 1॥రామ॥ ఇను డుదయించక ముందు నిను జేర్తును రామునికడ జననీ వీపునమోసెద వనధినిలంఘింతు నిపుడె అంతటి వాడవెహనుమ ఇంతపనిచేయవలదు కాంతునిగా కన్యులను ఇంతులు దాకగ వలదు. 1రామ॥ భృత్యుడవు రామునకు పుత్రసమానుడ వీవు దోషమేమికాదు నీతో గొనిపోవ వగతీరదు కోదండము దాల్చి దనుజకోటిని దునుమాడగల్లి చాటున నీ వలన జేర చౌర్యమగు శౌర్యమగునె. రామః రణమున రావణుగూల్చి రాజసానగొనిపోదగు అరువది దినములు మీరక అరుదెంచుడి మీరెల్ల అనవిని పావని యిట్లను జనకజతో వీడుకొని లంకేశ్వరునికి తనదు రాకతెల్పి వెడలెద ననె. 11రామ॥ 100

ఆకలిగొని యున్నాను అమ్మా ఫలములగొందు

కాపుందురు గాన రాలు కాయలగొని చనునాయన

అని సీత సాగనంపె అనిలసుతుని అనునయించి

కదిలికొంత దూరమేగి కదలి తరువు పెరికి వేసె. 1రామ॥।

కొంత తడవు చింతించె కోతిచేష్ట ఆవహించె

కొమ్మలను విరిచివేసె కూల్చె పెద్ద వృక్షములను

శుకపికబక వన పక్షులు కకావికాలై చెదర

శారికా మయూరములును పారిపోయె క్రాంచములును. ॥రామ॥

పొదరిండ్లను పిప్పొనర్చె దిగుబావుల దిగదుడిచె

వేడుకతో నిర్మించిన వేయి స్తంభమంటపమును

కేళికా గృహాలగూల్చె కాలరాచె కాల్వలను

చిందరవందర జేసె అందరు చూడగవనము. ॥రామః।

వనపాలురు భీతిల్లి హనుమంతుని యొదిరించిరి

ఒక్కొక వృక్షముపెరికి ఒక్కొకని హతమార్చి

జానకి కడ కాపున్న దనుజభామ లదలి వెడలి

దశకంఠునకు దెల్పిరి దాశరథీ బంటు తనము. 1రామ॥

వైదేహితో మాటాడి వనమంత చెరిచినాడు

ఆమె ఉన్న తరువుదక్క అన్నిటిని అంతుతేల్చె

ఎనిమిది వేల సురులను ఎదిరించి నిర్దించె

కోతి గూర్చి తెలుపుమని సీతనడుగ దాచెగతము. 1రామ॥ 101

ఉగ్రుడైన రావణుడు గానం : 71 12. రాగం : శ్రీరాగం వినినంతనె లంకేశుని మనసున మంటలు రేగె ధనురస్త్రపాణులను ఎనిమిది వేలగు భటులను వానరునిబంధించి పట్టుక తెండని పంచె యుద్ధమునకు సిద్ధమయి ఉద్ధతిని దండు నిల్బె. 1రామ॥। ముద్దర గద బిండివాలములను విసిరి నొప్పించిరి శూలములను పొడవనేయ సూర్యోదయ మ్మాయె మకర తోరణమునెక్కి మారుతి భంటులకు దెల్బె సుగ్రీవుని బంటునయి చూడవచ్చితి సీతను. 11రామ॥ రామక్షేమ వార్తదెచ్చి భూమిజకు వినిపించితి హనుమంతుడ మిమ్మందర హతమార్చెద నిలువకున్న అని వాలముతో పదుగుర ఆర్చి నేల చరిచె శతము అరదములను గజములను తురగములను తునియజేసె. రామః వాలతాదనముల పరివారమ్ము హతమార్చి అశోక వనమును మారుతి నాశమొనర్చిన విధము రాక్షస భటులు త్వరపడి రావణునకు మొరవెట్టిరి అది విన్న లంకేశుడు ఆగ్రహమున నుగ్రుడాయె. ॥రామ॥ 102

రాక్షస మరుల దునుమాడిన మారుతి గానం : 72 18. రాగం :శ్రీ మంత్రిసూనుల నార్వుర బిలిచి మారుతిపైకి పురికొల్బ శతజిహ్వుండు రుధిరాక్షుండు రక్తరోముని శూరదం్ర్రుల దుర్ముఖుండును వ్యాఘ్రకబలుని దుర్మదాంధులనుపంపించె వారును సింహనాదము జీయుచు వానర వీరుని తలపడిరి. ॥రామ॥ మకరతో రణము నుండి దిగెను హనుమంతుడు రథగజతురగముల శతాంగ భటులను నితాంతబలయుత శరీరాకృతిపెంచి వధించె రధమును రధమున గజముల గజముతొ తురగములను తురగంబులతో విరగనేసి రణ వీధిని వాలముతోడ చరచి హతమొందించె. రామః హతశేషులు రాజునకెరిగించ ప్రహస్తసుతుని పంపించె ఆజంబుమాలి గజసమూహముల వాజిసేనతో దందెత్తె వాలముబెంచి సాలము చేకొని వాహినిద్రుంచెను హనుమంతుండు సారధి రథము తురగాల్టూలగ జంబుమాలిని క్రుద్దుడయె. ॥రామ॥ గదాఘాతముల వడివడి నుదుట మోదగ మారుతి మూర్చితుదై మరల తేరుకొని జంబుమాలినిని బాదెను వాలముతో హనుమ రావణు డది విని అక్షకుమారుని రణము సేయగా పంపించె ఆకాశంబున సంచరించెడి అశ్వమ్ముల బూన్చిన రధము. 1॥1రామః। బాణ వర్షమును ఆతడు గురిసె పావనిపై నెడ తెగకుండ భానుతేజమున పరగెడు రథమును మారుతి గూల్చెను తాటితో ఆకస మెగసి ఆతనిగద గొని అక్షకుమారుని హతమార్చి అంతమొందిన వారిని దలచి చింతాక్రాంతు డాయెరావణు., ॥1రామ॥ ఇంద్రాదులను గెలిచిన మనకు ఈవానరు నిర్జించగ వెరపా ఇంద్రజిత్తు పావనితో తలపడ ముందుకు వచ్చెబంధింప తనతో సముడు మేఘనాథుడని తనయుని గెల్వగబంపె పదపడి పలువుర బలయుతు లంపెను మారుతి పైకి రావణుడు.

103

లంకేశుడు రాక్షస వీరుల వురమాయించుట గానం : 78 కే రాగం : సింహేంద్రమద్యం భేరికానాదములు కంఠహుంకారములు మిన్నంట విని మారుతి యున్న తోరణ స్తంభం మీద నుండి దిగంతాలు దద్దరిల్లగా నార్చె దానవవీరులు శరములు వానల వలె గురిపించిరి. 11రామ॥ మేరువుపై వర్షమనగ మారుతియని గానిపించె వాలమును చాలపెంచి తాల(మ్రాను చేబూని అరిదళముల చుట్టిమోదె అరదమ్ముల కూలగొట్టె బెదరిపోయి రాక్షసులు చెదరెను నలుదెసలు సేన. 11రామ॥ అదరిపడి ఇంద్రజిత్తు వాయవ్యాస్త్రము విడిచె వాయుసుతుని ఆ అస్త్రం చేయలేదు కించిత్తు బ్రహ్మాస్తము నింద్రజిత్తు ప్రయోగింపగాలేచె పెనుమంటలు (బబ్రంహాండము నిండినట్లుగా దోచె. 1రామ॥ సప్తాశ్వము లలమటించె సప్తద్వీపాలు వణకె కులశైలము లెల్ల అదరె కలవలమందెను జలధులు (బ్రహ్మమంత్రమును భవుడు బాల్యము ను పదేశించె పఠించెను హనుమంతుడు మరణమ్మును జయించె. ॥రామ॥ మేఘనాథు మారుతిగొని మేఘ గర్జ లెసగంగా శంఖ ఖేరినినదంబులు సభాస్థలీ మారుమైోగ రావణుసన్నిధి నిల్సిన పావనిగని తానిట్లనె ఎవడవీవు ప్రభువెవ్వడు ఎవరు పంపవచ్చినావు. 1రామ॥ 104

కనుబొమలను ముడివేసి కన్ను లెర్రగా జేసి

రోషముతో చెక్కిలదర భూషణములు కదలుచుండ

వనమెల్ల చెరచుటకు దనుజుల దునుమాడుటకు

ఎవరి యండనీకుండెను ఏడ నుండి వచ్చితివనె. రామః! వనచరుండ వాంటివాడ వనధినేల దాటితివి

అమరులనే అణచివైచి వైభవాల కొల్లగొట్టి

ఆడమగ తేడలేక ఊడిగాల చేయింతును

ఊహించుకున్న నన్ను ఊపిరాడకుండుగాక. 1॥రామ॥ కాంచియు ఎదచెదర వింత గర్వంతో నిలచితివి

క్రోధంబున గద్ధించిన క్రూరాత్ముని పెడచెవి నిడి

శ్రీరాముని గుణకీర్తిని మారుతాత్మజుడు పొగడె

వాలము కుదురుగ జుట్టి పై సింహాసనముగట్టై. 1॥॥రామ॥ దశకంకఠుని ఆసనమును దాటి ఆసీనుడయ్యె

సూర్యనందనుని మంత్రిని శ్రీరాముని ప్రియదూతను రామచంద్రమూర్తి పంపె క్షేమవార్త భూజానికి

చేరవేసి వనమునంత చెరపినాడ రాకదెల్ప. రామః తిరిగి పోవునెడ చిక్కితి స్థిరమగు మతితో వినుము

ఆజి నిన్ను గెలువలేరు రాజనీతిజ్ఞుండవు

ముక్కోటి దేవతలును ముజ్జ్ఞగాలు నీకు వణుకు

నీదుఘనత నీ విభవము నిల్చ్పుకొనుము శాశ్వితముగ. ॥॥రామ॥

105

రఘుకులాంబుథిసోముడు రామభద్రమూర్తిజేరి

జానకిని అప్పగించి శరణువేడు రక్షించును

దాశరధి ధార్మికతయు తప్పును క్షమియించు గుణం

కాదనిపోరగ జూచిన కడ తేరుట కల్ల సుమీ. రామః! కపులతోడి కదనమన్న కాలరు(ద్రునెదిరించుట

ఆంజనేయు మాటలు విన్న అగ్ని కాజ్యమును బోసె

రావణ క్రోధాగ్ని రగిలె రంకెవేసినట్లరచె

వీరఘోరదైత్యులార వీని మ! వధించుడనె. 1రామ॥ ఆజ్ఞాపించగ విన్న అనుజుడు విభిషణుండు

నీతిజ్ఞ పాలకులు దూతను వధి యించ తగదు

కోప మొకింతయు కల్టిన తాప దండనే చాలనె

అద్దు పల్మినట్టి తమ్ము నతి మాటల దూషించె. 1॥రామ॥। న నం ఆత న ము! భం న న న్‌ా సస్టట్టటం వమ వ సనన కలా అ న. టు గా సు న న న య ననన న ల నన మం ను ం టు టే న గు యన్‌ అ యుల నట. క

106

అంకా దహనము గానం : 74 165. రాగం : భీంష్లాస్‌ తోకయె ప్రాణము కోతికితుదకాల్చి పంపుడనె వలికయానతి మేరకు వాలము గాల్బగ బూని పావనిని దనుజభటులు ఆ వలకు గొంపోయిరి కోకలను పెక్కుచుట్టి తోక నంటించిరి. 1॥రామ॥ కాపలవనితలు సీతకు కాల్చిన విషయము దెల్పిరి వైదేహి జపించెను వహ్ని బ్రహ్మమంత్రంబుల (బ్రహ్మాస్త్ర బంధమూడి వైశ్వానరు నెమ్మదించె అగ్ని దేవుని దలచెను ఆంజనేయుడు మదిని. 1రామ॥। కొల్వు కూటమ్మునుండి గుప్పించి యశ్వశాల గజశాలల నుండి భండా గారమ్ములపై దూకె పురమంతయు దహించి, త్రిపురహరుని వోలె దోచె జలాశయమునందు ముంచి వాలమును ముడుచుకొనె. 11రామః॥ అగ్నిజ్వాల అంటనట్టి ఆవైదేహిని గాంచి హనుమంతుడు వర్షించి అభివందన మాచరించె రావణ సభలో జరిగిన రభసనంత వినిపించె జానకి ఆశళీస్సులగొని జై శ్రీరాం అనివెడలె. 1రామ॥ అడ్డగించగా లంకిని నక్కడనే దునుమాడె వేలాచల మెక్కి హనుమ వినువీధికి నెగసినాడు సింహనాదముల జేయుచు సింధువును దాటుచుండ పసిడి ముద్ద విసిరినట్లు పై నుండి కానిపించె. 11రామ॥। 107

వాయువేగమున సాగుచు వార్థ్రమధ్య నున్నట్టి

మైనాక శిఖరిపైన మేనుసేద దీర్చుకానె

బలము ఇనుమడింపగా పర్వతునివీడుకొనె

అబ్ధికుత్తరపు తీరము హనుమంతుడుచేరుకానె. రామః

అంగదాది కపిపుంగవు లాలింగన మొనరించి

హనుమక్షేమ సమాచార మడిగి తెల్సుకొనిరంత

అందరొక్కతావుజేరి ముందుగ ప్రశ్నించిరి

పోయిన కార్యము తమకు పొందుగ వివరించు మనిరి. ॥రామః॥

కన్నులకు గట్టినట్లు కపివరుల కుతూహలము

కమనీయముగా నుడివె గతము నెమరువేసినట్లు

మనసార గాంచినాడు వనచరుల సమూహమ్మును

అకలంకిత సీతమ్మను అశోక వని గంటిననె. రామః

శ్రీరాముని ముద్రికను సీతమ్మకిచ్చినాడ

మైథిలి శిరోరత్నము మరువకగొని తెచ్చినాడ

హర్షించిరి వనచరులు హనుమంతుని గొనియాడిరి

ఉంకించిరి వనథిదాటి లంకజేర వలెనిపుదని. 11రామ॥

దనుజులను హతమార్చి దశకంకఠుని దునుమాడి

జానకిని దాశరథికి జతగూర్చుదా మనిరి

మనము మొదట రామునకుహనుమంతునిఘనతదెల్పి

జానకి కుశలము చెప్పుట జాంబవంతు ధర్మమనె. 1॥రామ॥ 108

భానుసూను మధువనమున తేనియలు ద్రావుదము

దాహములు దీర్చుకొని తరలుదము పదుండనుచు

అంగదాంజనేయులను అర్ధించగ వల్లెయనిరి

పూదేనెలు జుంటితేనె పుట్టతేనియలు ద్రావిరి. రామః!

ప్రభు వనమని భీతిలేక వనమంతయు కలియజుట్టి

దధిముఖుడను వనపాలుం డడ్డగింప మర్ధించిరి

సుగ్రీవుతో మొరపెట్టగ ఆగ్రహము చెందకుడని

కపి వీరుల సంతోషము కాదనకుండనె లక్ష్మణు. 1॥రామ॥

శ్రీరాముని కార్యమును శీఘ్రమునెరవేర్చినట్టి

వానరవీరులనెల్ల వానరాధిపుడు బిల్బె

ఆంజనేయుడాదిగా అరుదెంచి అంజలిడిరి

రామలక్ష్మణులకు (మొక్కరాకడ వివరించుమనిరి. 11రామ॥

లంకజేరుటాదిగా లంకాదహనముదాక

హనుమ రాఘవునకు దెల్పెనందర ముందరనె

తన విధమును సీతమ్మకు తాలిమి వివరించి నటుల

జానకి ఉనికినిదెల్పెను ఆనవాలు చేతికిడెను. 1రామ॥

శిరోరత్నమును చేకొని సీతమ్మను చూసినంత

తనివిచెందె రాముడు గా ద్దదికమాయెను స్వరము

కనులనిండె బాష్పములు కనజాలడురత్నము

లక్ష్మణుని కనులవెంట రాలినవి భాష్పములు. రామః 109

శిరోరత్సమందుకొని సీత క్షేమ సమాచారం విన్నరాముడు సుగ్రీవునితో సేనల సిద్ధవపరచుమనె

గానం : గత 16. రాగం : మోహన

జనక మహారాజు యాగ సఫలతకు మెచ్చియిచ్చి

దేవేంద్రుని పసదనము దేదీప్య రత్నమిది

వదాన్యమున జనకుడొసగె వైదేహికి వివాహమున

నాటినుండి విడువలేదు నాతిశిరోమణి జానకి. రామః

నేడిటు దూతికగ నంపె నెయ్యము నా మది నింప

అని యెదకు హత్తుకొనె జనకజ చేరువయినట్లు

(ప్రియ వర్తమానము హృదిపేయముగా వినిపించిన

వైదేహిం కేమి పల్కె హనుమా యనె రాముడు. 1॥1రామ॥

హనుమా నీకే మిత్తును హత్తుకొందు నాకౌగిట

పవనసుతా ప్రియదూతా ప్రాణదాత పఫ్లవగనేత

అని రాముడు గాఢముగా ఆలింగన మొనర్చుకొనె

సీత చాటువుల దెల్పెద శ్రీరామా అనె పావని. ॥రామ॥।।

పరుని పంచనుంటికదా పదిమాసమ్ముల నుండి

ఒరుడు సతిని గొంపోవుట ఓర్వరాని నేరముకద

పర్వవేళకడలిగ రఘుపతిని మూగిపొంగెదండు

రండు కపులదండుగొని చెండుడు లంకేశ్వరుని. రామః

చెర విడిపించుట మీకు పరమ ధర్మమని తెల్పుము

అని జానకి కుమిలి లక్ష్మణునకు మీకు విన్నపమనె

గడియయొక్క యుగముగాను గడిపెద నని మరిచెప్పుము

అనవిని శ్రీరాము డపుడు ఇనసుతునకు నాన తిచ్చె. రామః

110

సిద్ధముసేయుము సేనల యుద్ధము 'ప్రకటించవలె

లంక జేరు నుపాయమ్ము లాలోచించుడు త్వరపడి

సుగ్రీవుడు జాంబవంతు డంగదాది కపివీరులు

సంబరమున గంతులిడిరి సాగరమ్ము వంక గనిరి. రామ!

ఆకాశము సము(ద్రమ్ము అంతయు నొకటనిపించె

అందరగని ఆంజనేయు డాప్యాయతలే పంచె

వదనమ్ములు వికసించి కదనకుతూహలమునిందె

సర్వవేళ కడలిగ రఘుపతి తిని మూగి పొంగెదండు. రామ॥ క 1.

ఫలశ్రుతి గానం : 76 17. రాగం : మధ్యమావతి డెందమలరెడు సుందర కాండము చదివిన విన్నగాంచిన ముదము సంసార జలధినోల లాడెదము పుత్ర కళత్ర పౌత్ర లాభము. 11రామ॥। బంధుమిత్ర పరివా రాగమనము కష్టకాలముల కడతేరెదము విద్యాబుద్ధుల విలసిల్లైదము క్తీర్తి ప్రతిష్టల గాంచెదము. 11రామ॥ ఆయు రారోగ్యైశ్వర్యంబులు ఆంజనేయుని ఆశీర్వాదము జానకి రామ లక్ష్మణ స్వాముల దీవెన లందును దినదినము. రామః క12

శ్రీరామ కథాగానం యుద్ధకాండ రాగం: శ్రీ ఇచ్చామోపా మవోబావుం రఘువీరం మవోబలం గజేన మవాతా యాతం రామం ఛత్ర నృపాసనం

పహానుమంతుడు లం3శుని ఘనత తెల్పుట గానం : 77 1. రాగం : అమృత వర్షిణి శ్రీరాముడు హనుమంతునిగని - చెంతకు బిలిచి శాఘించె సాగరమ్ము నవలీలగ దాటిన - సాహస మబ్చిన పవనసుతా కపిసేనలకది యెటుల సాధ్యమో - కనుగొనగలవా ధీమంతా సుంతయు చింతించకు రామా అనె-సుగ్రీవుడు రఘువీరునితో.1రామ॥ కపివీరులు సామాన్యులు కారు-కార్యశూరులు యుద్ధయోధులు ఉత్సాహము నుద్వేగము గలిగిన-ఉపాయమ్ముకే లోటుండదనె ఆ మాటలు విని యిన సూనునిగని-రామయ్య పలికే కపిరాజునితో మరొకమారు లంకేశుని ఘనత-మారుతిదెల్పిన వినవలయు. ॥రామ॥ కోటలతీరు దైత్యులబలగము-పాటవ మెట్టిదా పావనిదెలిసి రాఘవు కౌతుక మెరిగిన హనుమ-రావణ లాఘవమును వినిచె వినయముతో వినువీధి పయనము - వీక్షించిన కోటల విధము రాటుదేలిన కర్మశ కాయుల - రాక్షస వీరుల దాడి ఛందము. ॥రామ॥। చతురంగబల సేనల వివరము - సంఖ్యలలో రఘుపతికి దెల్పెను ఇటుక కోటలు రాతికోటలును-ఇనుప ఉక్కు కంచుకోటలు వెండికోట బంగారు కోటలు-వడుకోటల లంకానగరము దార్థ్ధ్యములైన రత్న ఖచితపు - ద్వారబంధ కవాటములన్‌. ॥;రామః॥

1138

నాల్గు దిక్కులకు నాల్టు తెరువులు - నరులు దాటరానియగడ్తల్‌ దారుల వెంబడి మారణాయుధుల్‌ - దానవకోటి కాపలుందురు అగ్నిహోత్రముల దీస్త్పలెసంగును - అన్ని యిండ్లనోంకారనాదముల్‌ ప్రతినిత్యము తన వెంట సేనతో - వాహ్యాలివెడలు రావణుడు. ॥రామ॥ పడమర దిక్కున శూల పాణులయి పదివేలమంది కాపరులు దక్షిణ దిశలో ద్వారము చెంత దైత్యులు లక్ష బలగముందురు ఉత్తరదిక్కున లక్ష రాక్షసులు శస్త్రధారులై కాపలుందురు తూర్పున మరి పురమధ్యమందున తురగ బలంబు వేలకువేలు. ॥రామ॥ అందరగాదని ప్రాకితి కోటల-ఎందరున్నమీకృపవలన లంకను గాల్చితి లాఘవమ్మున-లంఘించితి సంద్రమువేగ అడి నక న రి

సీతమ్మను కనుగొన్న సంతసము - శ్రీవారిసన్నిధి జేర్చెనను రోమరోమాన రామ మంత్రము-రూపము నిల్పితియెదలోన. ॥1రామ॥ రామచరితము రామచదితము హనుమనుత కథ సుధా భరితము తా న న్‌

వ మాన మ మ నా వ ల య నడా వ యాం డా కవేయే ప స మనా యయా

క14

బయలు దేరిన రామదండు

గానం : 78 2. రాగం : మాల్మోస్‌ ఆలంకా వివరమంత అంజనిసుతు డకలంకుడు విశదపరచె విన్నంత శ్రీరామచంద్రునితో

హృది[గ్రీష్మము చల్లబడెను అది తొలకరిజల్లాయెను

మధ్యాహ్న దిన సమయము మంగళకరముగదోచెను. 11రామ॥। కుడికన్ను నాకదరెను కడువేగము కదలుదము సుగ్రీవానడిపింపుము చూడు ముందు వాహి ననె

రాముని గని ఆనతిగొని రవిసుతుండు నీలునిగనె

ఆతడు సంసిద్ధపరచి ఆజ్ఞాపించెను సేనల. 1రామ॥ జైజై శ్రీరామచం(ద్ర జయము మహారాజుకని

శ్రీరామదండు కదలె శ్రీలంకాపురి దిశకు

పవనుండు అంగదుండు పవవమానసుతుండు

గవయుడు తారుడు కేసరి గందమాదనుండు. 1రామః॥ హరుడు జాంబ వంతుడు శరభుడు మైందుండు

దధిముఖాది వానర సేనాధిపతులు కదలగా

సాగర ఘోషను మించెను సవ్వడి మిన్నంటెను

సహ్యాద్రి జేరెసేన సంద్రమునకు దీటుగా. 1రామ॥ రవి చంద్ర శోభలతో రామలక్ష్మణులు వెలుగ

ఘనమైన వనము తటాకము నిండిన తావలమది

(ప్రీతిని రవిజ మహీపతి విడియించెను సేనల

సౌమిత్రి రాఘవులు సంచరించి రావనమున. రామః రావణ ముఖముల చిదిమి రాక్షసుల డుల్చిరన

కమల పత్రముల త్రుంచు కపివీరులు కనిపించిరి

కొమ్మకొమ్మ తిమ్మన్నలు కమ్ముకొని ఊపుచుండ

వనలక్ష్మి పూలవాన కనువిందుగ గురిపించె. 1॥రామ॥।

115

ఒక్కడు రామప్రభుడు ఎక్కెను మహేంద్రాద్రిని అలతి దూరాన నున్న అంబుధి యగుపించెను సంద్రమునుప్పొంగించు చంద్రుండుదయించెను సాగరమ్ము నింకించి సాగిపోదమనిపించెను. రామః! సుగ్రీవుడు రామభద్రు చూసి సమీపించెను అర్మజ యీయబ్ధిదాట అనువగునా యనెరాముడు అ(గ్రజాచింత వలదు అంబుధి దాటుద మనుచు రామానుజుండు వెస రావణుని వధింతమనేె. 1రామ॥ వదినెను గొనితెత్తమనగ మదినిండె రామునకు అనునయ వాక్కులుగావు మనవిధి రణమొనరించుట అనగ ననుజు మాటలు విని వానర సేనలగాంచె భక్తి పారవశ్యమ్మున పాడుచు ఆడుచు నుండిరి. 1రామ॥ హరి గుణగానముల వినుచు అన్ని మరచెరాముడు అలసిసౌొలసి కపిసేనలు అందందున నిదురించిరి అంతట తెలతెల వారెను ఆదిత్యుం దుదయించెను వానరహృదికమలాలై వారిజాలు వికసించెను. రామః వనచరులందరి లోన జనించె నవోత్తేజము వానర సేనలు విడిసిన వార్త దెలిపి రావణుడు మంత్రకూటమికి బిలిచె మంత్రుల సామంతుల రామదండునెదుర్కొనగ రణధీరుల బిలువ బనిచె. 1రామ॥ రామచరితము రఘురామచరితము హనుమనుత రామకథ సుధాభరితము 116

విభీషణుని హితబోధ గానం : 78 త రాగం : దుర్గ వానర సేనల గూడి ఆ నరాధిపుడు రాముడు సముద్రము నింకించి సరగునలంకనుజేరును మనుజనాధు నిర్జించునె మన సైన్యమ్మాధాటికి ఒక్క మర్కటమ్ము వచ్చి లెక్కసేయలేదు మనల. 1॥1రామః॥ లంకిని సుంకుల నణచి లంకనెల్ల దహనపరచె జానకితో మాటలాడి జయకేతనమెగురవైచె బింకముతో మనముంటిమి శంకలేక తిరిగివెడలె ప్లవగ సైన్యమెంతగలదొ భల్లూకబలగమెంతా. రామః! వార్ధిని దాటకముందె వారికి బుద్ధిని జెప్పుడు తోకలముడుచుక పొండని మూకల నదలించుడి సాగరమంతటి సేన సాగివచ్చి దాడిసేయు సంగర మొనరింప నిశాచర సేనలు సరితూగునె. 1॥1రామ॥। మంత్రులందరిని బిలిచె మహాబలుడు రావణుడు రాక్షసేంద్రునకు దెల్పిరి రాక్షసనికరపు బలము లంకేశ్వరా మనసు రగుల నీయకుడు వినుడు రుద్రమిత్రు కుబేరుని భద్రపుష్పకము గొంటిరి. 11రామ॥। దేవతలకు చూడరాని దేవర తేజముగంటిమి మయుని పుత్రి పెండ్రియాడి మనుజాధమునకు వెరుప యమునకు యముడవుకాదా వరుణుని వణికింపలేద వాసవుని అడలగొట్టి స్వర్గవాసులను నెట్టవె. 1రామః॥ కే?

మానవ నాథుడు నీచే మడియకతానిల్చునా ఇంద్రుని బంధించినాడు ఇంద్రజిత్తునీకొడుకు ఆతడొక్కడేచాలు ఆలమ్మును గెల్బుటకు రాక్షసాధిపులు దెల్పిరి రావణ బలమెంతటిదో. 1రామ॥। అతికాయుడు శతమాయుడు అతిబలశాలురు గలరు వృశ్చిక రోమ సర్పరోమ విరూపాక్ష యూపాక్షులు అక్షతోన్నతుండు ధూ([మ్రాక్షుండును గలరు వజదంట్ర్రు వజకేతువజదేహు సుప్తఘ్నుడు. 1॥రామ॥ శోణితాక్షుడు మహోదరుడు సూర్యనేత్రు మహాకాయు దేవతల నోడించిన దేవాంతక నరాంతకులు కంపనుం డకంపనుండు కుంభ నికుంభులు గలరు వీరవరుల బొగడుచున్నవారలగనె విభీషణుడు. రామః వానరు నొక్కని గెలువనివారు కదా మీరలనె కాలువవలె వార్థిదాటి కాల్సిపోయె లంకనెల్ల సీతను గొనితెచ్చెలంక చేటుదాపురించెకదా అ(గ్రజున్ని అనలేను ఉగ్రుడౌననె తమ్ముడు. 1॥1రామ॥। ధర్మాత్ముడు రాఘవుడు ధరణిజ నాతని కంపుడు దండివిపత్తుల నుండి దానవులను కాపాడుడు రాము డే మి యొగ్గా నర్చె నని విభీషణుండనగ వినలేక రావణుడు అన కంతఃపురమరిగె. 1రామ॥। రామచరితము రఘురామచరితము హనుమనుత రామకధా సుధా భరితము 118

తమ్మునిపై కినుక వహించిన రావణుడు గానం : 80 4 రాగం : బృందావన సారంగ మరునాడు విఖీషణుండు - మంత్రుల సమక్షమ్మున దనుజాధిపతికి శ్రద్ధ దండప్రణామములు సల్పె తనరాకడ ఆంతర్యము - వినయముతో విన్నవించె అన్నా రావణబ్రహ్మ ఆలకించు నామొరననె. 1రామ॥ నీతిజ్ఞుడు వీవుగాన నీతిదెల్బ నాతరమా నీతికోవిదులు గలరు నీకు జెప్పగా వెరతురు నాతి సీత గొనితెచ్చుట నయముగాదు కాదుసుమా అపురూపమైన లంక అరిష్టముల పాలాయెను. రామః అగ్నిహోత్ర గృహాలలో హాయిగసర్పాలు ్రాకె అరుణద్యుతి మాని అగ్ని అంత నల్లపొగలు జిమ్మె హోమద్రవ్యాల చెదలు చీమలు పట్టెను చూడు ధేనువులలో పాలుతగ్గె ఏనుగు మదధారలుడిగె. 11రామ॥ కాకులు గుంపులుగ నరచె గద్దలు గగనాన తిరిగె నగర వాకిళ్లక్టూర మృగములు విహరించెను (ప్రజలు పాలితులుకూడ పలుబాధలు పడుచుండిరి అనిలసుతుడు సూచనగా అనలము జూపించివెడలె. 1॥1రామ॥ యుద్ధ మీపుడు దాపురించె ఉద్దండులు వానరులు అగ్నివనము గాల్చినట్లు ఆలము రాజ్యము దహించు గతము రామ పరాక్ర మవ గతము గాదె మనమెరియదె ఖరదూషణాది నిశాచరుల వధ మరువ నగునె. 1రామ॥ 119

నరాధముడు గాదు రామ నరపాలుడు దాశరథి

అను విభీషణుని మాటలు విననొల్లడు దశకంఠుడు

దేవవానరులు గలిసిన రణమున రాముడు గెలువడు

దుర్ణయుండ నన్నిదిర్చి నిర్దించగ తరమా యనె. రామః అట్టహాసమున పలికే అన్నగారి మాటలకు

విభీషణుడు హితబోధ విడువకసేయగసాగె

భృకుటెగయ చెక్కిలు లెరుపెక్కి యదర రావణుడు

దృక్కుల నిప్పులు రాలగ తీక్టము గనుజుని గాంచెను. 11రామ॥ రామచరితము రఘురామచరితము

హనుమనుత రామకథా సుధా భరితము

1 నం క... | శ్‌. య న. వ. ఉష ఓ చ న. సట్‌... న్‌! మ స ఆ స న య నాల న. మ సము టయ

120

విభీషణుని కాలదన్నిన రావణుడు గానం : 81 5. రాగం : తోడి శంకరుని కైలాస పర్వతము శంకలేక పెకిలించితినే చంద్రహాసము గొన్నవాడ నాచంద్రార్మము కీర్తినిగంటి (బ్రహ్మదేవుని వరము గంటిని బహు ఐలశాలిగ మంటిని కుంభకర్ణుడీ మాటల వినుచు కోపగించుచు (భ్రాత నిట్లనె. ॥రామ॥ రామచంద్రుని మోసగించి తనకోమలి సీతనుగొనితెచ్చి ధర్మమార్గమును దాటివేసి-తివి దుర్మార్గంపు కలంకముగంటివి మహాపార్చ్వుండు మరియిట్లనియె మహాభుజబలుడ సీతపొందును పొందశక్యము గాకపోయెగద పోయిన కులము దక్కని సుఖము. 1॥రామ॥ బలాత్మరించగ పుంజిక స్థలను బ్రహ్మకుదెలిసి నన్నుశపించె పడతియెదను కదలించకమున్ను పట్టిన శిరసు వ్రయ్యలౌననె నాటినుండినే ముట్టకుంటినే నాతిని గాని నీతి దప్పననె రావణు మాటలు వినివిభీషణుడు రణ్రస్తావన మానుటమేలనె.॥రామ॥ కుంభుడుగాని నికుంభుడుగాని కుంభకర్ణ మహపార్వ్యుడు గాని ఇం(ద్రుడు వచ్చి బాసట నిల్చిన ఇంద్రజిత్తులింకెందరున్నను రామునెదిర్చి రావణ (బ్రహ్మను రణమందున కాపాడగలేరు ప్రహస్తమనకు పాడి కాదయా పడతిసీతను పంపినజాలు. ॥రామ॥ అడ్డగింతురే రవి నరచేత అబ్బిని పుక్కిటబట్టుదురె మారణహోమమ్ము నాపుడు మంత్రులు లంకను కాపాడుడు రావణానుజునితో ప్రహస్తుడను రక్షించుడి లంకేశుప్రాణములు రావణశక్తి రాక్షస బలమును నీవు తక్కువని అంచనవేయకు. ॥రామ॥

శబ

పిన్నతండ్రివని మిన్నకుంటిని పిరికిమాటలు నూరిపోయకు

పల్ముల ముల్కులు మానుకొమ్మని పల్మెను ఇంటద్రజిత్తుండు

ముల్లోకాలను పిండిగ జేతు ముష్టివానరులు నాకొకలెక్కా

రామలక్ష్మణులనేకము వచ్చిన రాచివేతు రణరంగమం దనె. ॥రామ॥

వరుణుడు నిరుతి కాలుడనలుడు వాయుకుజబేరులు పశుపతికాడు

వీరిని గెలిచిన వీరము చాలదు పేరు మోతువా కులనాశకునిగ

కరితురగములు మణి మాణిక్యాల్‌ కానుకలుగ సీతనుగొనిపోయి

తప్పుదిడ్దుకొని అప్పగించవలె దానవ వంశప్రతిష్ట నిల్బవలె. ॥ రామ॥

దాక్షిణ్యముతో క్షమించురాముడు తాను మానవ మాత్రుడుకాడు

అరుణ వంశమున జన్మించెనుతా నరునవతారము నారాయణుడే

సురలమునులను గాచుట కొర కసురుల నెల్లనంతము జేయంగ

దాశరధిగ జన్మించె నాతడని దండప్రణామము చేసెవిభీషణు. ॥రామ॥

భీషణ భాషణ తీక్షణ ద్రుక్కుల విభీషణునిగని కడలుపిక్కటిల

గద్దించియు తాగద్దియడిగ్గె ఖద్గము ర్యులిపించియు వెనుదీసె

కాలదన్నగ్గా విభఖీషణుండు నేల పైబడె గిరిరాజము వలె

అడ్డగించెను ప్రహస్తుడిర్వుర వాని ముఖము తా జూడనొల్లననె. ॥రామ॥

అన్నరావణుం డా జ్ఞాపించెను అన్నాపురమును వీడుమా

అని ప్రహస్తుడు అనునయించగా విని విభీషణుడు వల్లెయనె

కోదండపాణి రామునిచెంత కుప్పిగంతులా మనబలమంతా

చెప్పితె వినని చేష్టితుల కెడ చేటు కాలము దాపురించు ననె. రామః

రామచరితము రామచరితము

హనుమనుత కథ సుధాభరితము

లంకా దహనము రావణ హననము

సీత్రాగమనము పునీత చరితము. 1॥రామ॥। క్ష22

రాముని శరణుజొచ్చిన విభీషణుడు గానం : 83 6 రాగం :; మాయామాళవగౌళ అన్న కాలదన్నినా ఎన్ని తూలనాడినా చిన్నమెత్తు విచారము చెందలేదు విభీషణుడు తలకు రామబాణాలు తాకునాడు నా మాటలు తలచుకొమ్మని (మొక్కి తల్లికడకు బయలుదేరె. 1॥1రామ॥ అనలుడు సంపాతి నలుడు హరుడువెంటరాగ జరిగిన వృత్తము దెల్పుచు జననికి తాయమ్రైొక్కెను గతము తనకు తెలియునని సుతుని దీవించెను తల్లి యాశీస్సులగొని తానుదారినెగసెను. రామః తనగూర్చి విశ్రవసు తల్లికి దెల్పిన విధము విభీషణుడు తలచుకొనుచు వినువీధి పయనించె తమదెసకే రాక్షసులు తరలి వచ్చుటను జూసి సుగ్రీవుం డంపె కపుల చూడగ నాగంతకుల. 1రామ॥ అరయ విభీషణుడు శరణార్థిగ విచ్చేసెనని తెలియవచ్చె సుగ్రీవుడు తెగటార్చగబూనెవాని మారుతి వారించె నది మర్యాద గాదనుచు తాగుణాధ్యుమన్నించ తగును రామచంద్రయనె. 1॥రామ॥ రామభద్రుడాతనిగొని రమ్మని సుగ్రీివునంపె రాజలాంచనముగ నతనిరప్పించెను రవిసుతుడు శిరసువంచె విభీషణుడు శ్రీరాముని గనినంతనె (త్రిభువన వందిత దేవ అభయమ్ము నాకిమ్మనె. 1రామ॥ 123

జయము జయము రామచం(ద్రజయము జగదేకవీర అనిపొగడుచు విఖీషణుండర్చించె ప్రణామాలు

లక్ష్మణుతో సమముగా లక్షణంగ నీవుండుము

ఆ చల్లని మాటలు విన అలరె విభీషణు మనము. రామః అన్నా విభీషణా మీ యన్ననిక్క్మమైన ఐలము

ఎన్ని విధంబుల గలదో ఎరిగింపుము మాకనగా

రఘుపతికి వివరించె లంకాధీశుని బలము

పురనిర్మాణపు వివరము పుష్పక మహనీయతను. 1॥1రామ॥ ఈశ్వరుని కుబేరుని ఇంద్ర దిక్పాలురను

జయించిన విధముదెల్పె శక్తియుక్తు లెన్నెను

ప్రహస్త సేనాని గూర్చి ప్రజాపాలనము గురించి

అసంఖ్యాకులైనట్టి అతికాయుని సుతులబలము. ॥1రామ॥ అబ్బి దాటు నుపాయము నడిగె రామచంద్రుడు

వారధి గట్టుటె మార్గము వలను పడది కన్యము

మహోదర మహాపార్య్వు మహాశక్రియుతులదెల్ప

శార్జూలుండను దూత సాంతముగా వినుచుండదె. 1రామ॥

రామలక్ష్మణ సుగ్రీవుల లాఘవ మంతయును

అబ్ధిజలమున విభీషణు నభిషేకించిన విధము

విభీషణుని పల్కుల కపి వీరుల బలగమ్మును

రావణునకు వినిపించె రయముగ నేగినదూత. ॥రామ॥

124

సుగ్రీవుని కడకంపె శుకుని రాయబారిగా

సామోపాయము జూడుము సాధ్యపడునుగెల్పు

ఘనముకదా కపిరాజా దానవేంద్రుతోమైత్రి

నరునితోడ సఖ్యమేల ననెరావణు మాటగా. 1రామః॥ కుపితుడయి అర్మజుడు కొట్టబోగ రాముడాపె

దూతను బాధించరాదు దోషము తిరిగంపుడనె

పుడమి (బ్రతుకదలచె నేని భువిజ నప్పగించుమను

దాగిన తప్పించుకొనడు తనకు చెప్పుమనె రవిజుడు. 1రామః॥ రామచరితము రఘురామ చరితము

హనుమనుతరామకథా సుధాభరితము.

సం టను? న. వం! ను - మ నా మ. న ల న వ న టం న్‌. న యా న న న ర రం. ర య. క లు అందం [గ | నట ర స సం న స్‌ న. మం. మ స న మ స నఖ య. యా! ల న.

క్షజర5్‌

విభీషణుని సలహాతో వారధి నిర్మాణం

గానం : 88 7. రాగం : భీం ష్లాస్‌ లంకజేరు మార్టమీయ రాముడడిగె సముద్రుని

మూడు నా ళ్లు పవసించి వేడుకొనెను దీక్షతో

నురువులు (గ్రక్కుచు సంద్రము గరువపు నగవులదోచె

రాముడు కనులెగర్రజేసి బ్రహ్మాస్తము ప్రయోగించె. 11రామ॥ అంతలోన జలధి యెల్ల నల్ల కల్లోల మాయె

క్షమించుమని ప్రార్థించిరి గంగాదినదులెల్ల

సౌమిత్రియు వేడుకొనె శాంతించగ రాఘవుని

ఉపశమనముతో నస్తము నుపసంహరించుకొనె. 11రామ॥ అభివాదములజేయుచు నబ్ధిరాజు పలికెను

అడపగలవు నదువగలవు కడలిని హేరామచం(ద్ర

సేనలు సులువుగనేగ సేతువునే కట్టవలయు

నిలువగ ననుకూలింతును నిర్మించగ వారధిని. 1॥రామ॥ శ్రీరాముడు సుగ్రీవుని సేతువు గట్టగ గోరె

కపినాయకులరవిజుడు కట్టగా నియోగించె

వనచరులు తరులగిరుల వనధిని బడవేసిరి

నిలువకుండె నొక్కకొండ నివ్వెరగందిరివారు. 1॥రామ॥। కపివీరుల మొరను విని కడలిని బిలిచెను రాముడు

సేతు నిల్చు నుపాయమ్ము చెప్పుమని కోరెను

విశ్వకర్మ తనయుడు విద్యావంతుడునలుడు పిలిపించుము రామభద్ర ఫలితముండుననె సంద్రుడు. 1॥రామ॥

126

కోరెను రాముడు నలుని వారధి కళ సమర్జుడని

తోడుగ వానర వీరుల తోలెను సుగ్రీవుడు

కొందరాళ్లు వృక్షాలను గొని తెచ్చిరి వనచరులు

శ్రీగణేశు తాలుతదలచి శ్రీరాముని మదినిల్పిరి. రామః

నలునకిచ్చె అరయోజన శైలము నర్మజుడు

పదునాల్గు యోజనాల వారధి తొలినాడాయె

మలినాడిరువదియా రా మర్నా డేబది యామెడ

వారధి నిర్మాణమును వానరులు గావించిరి. 1రామః॥

వానరవీరులలో తన బలమెంతని యెంచక

ఉడుత జలధి నీట మునిగి పుడమి పొరలి ఇసుక దెచ్చె

నలుడు పేర్చు తరుగిరుల నడుమరాల్చు తన్మయాన

తలచె సేతునిర్మాణము త్వరితగతిని గావలె నని. 11రామ॥

విభీషణుడు సాగరుడు వెంటనడువ సుగ్రీవుడు

దాశరథీ సేతుగాంచె దరహాస వదనముతో

ఉదడుతజేయు సహకారము నుత్సాహము మీరజూచె

కుడిచేతి వ్రేళ్లతోడ తడిమి నిమిరె చారలు వడ, 1రామ॥।

ఎడము పది యోజనాలు నిడివినూ రామడలు

వేనోళ్లబొగడ తరమె ఆనలునైపుణ్యము

ఆచంద్రతారార్మము అబ్ధియుండు పర్యంతము

నలునికీర్తి శాశ్వితము నిలిచియుండు ననె రఘుపతి. 11రామ॥ కేవ?

సాగరుడాతిథ్యమిచ్చి సాగనంపెనందరను రామలక్ష్మణులకు నిచ్చె రాజవస్త్రములను వజకవచముల దాల్చి వారు సూర్యచంద్రులైరి ఆరి వానరసేనలమోత వార్థిఘఫోషమిన్నుముట్టె. రామః రామచరితము రఘురామచరితము హనుమనుత రామకథా సుధాభదితము స ల మం మాం క ర. అయం ల సి. . న తత యస యా నన రార క ర 1286

కైకేశి హితవాక్కులు గానం : రిక 8. రాగం : కళావతి గదాధారి విభీషణుడు గమన దర్శకుడు కాగా నడచె సేన వేలాద్రి విడిసె కడలి దాటివేగ భూమిజ విని యుష్పొంగె రామదండు సంరంభము రావణుం డదరి పడి రాక్షసులందర బిలిచె. రామః కారణజన్ముని రాకకు కైకేశి చింతిల్లె మాల్యవంతుని బిలిచి మర్మ్శ్మమంత వివరించె మైథిలిని అప్పగించి మనరావణు రక్షింతము మనకర్తవ్యమ్మిది యని మదిఘోషించెను తండ్రి. ॥రామ॥ మానిపింతము పదపద మారణహోమ మృ్మనె నిండు పేరోలగము దీర్చియుండెను లంకాధిపుడు మువ్వురు తల్లులు స్రీజనముల గొనికైకేశి చేరె దేవ రహస్యమును దెల్చె రావణాసురునికి, రామః మరచిపోయితివి నరుల వరము (బ్రహ్మనడుగువేళ దాశరథిని గెలువ తనదారను గొని తెచ్చితివి సీత యెంత శపించిన ఆ నాతిని విడనాడవు తప్పిదాలదిద్దుకొనెడి తాలిమి నీకెక్కడిది. 11రామ॥ 129

(బ్రహ్మవంశమునబుట్టి పరనారిని గోరెదవా

ధర్మమెచ్చటను గలదో దైవమాచోటనుండు

ప్రశాంతమ్ముగా లంకను పరిపాలింపుము తనయా

తల్లిమాట విన నొల్లడు తమ్మునికడ కేగుమనె. 1॥రామ॥

పది లక్షల యేండ్లు లంక పాలనలో భయముందా

బలిమికలిమి గలిగి నరుని పాదాలను బట్టుటయా

అంతకన్న ప్రాణాలను అనిలో విడుచుట మేలనె

మాల్యవంతుడును పలు ధర్మాలు రావణునకు దెల్బె, 1రామః॥

జడులు చెప్పగా వినరు జరిగెది జరుగక మానదు

లంకేశుని సభవీడ్మొని కైకేశి జనెగృహము

తరలిపోవవారంతా తనలో రావణుడిట్లను

అందరు తనదే దోష మృ్మందురు చెల్లెలిని గనరు. 1రామ॥ 130

అంగద రాయబారము గానం : 85 9. రాగం : హంసధ్వని నలుదిక్కులు లంకానగరంబును బలపరచగ పురమాయించె (ప్రహస్తున్ని తూర్పున నియమించె మహోదరుని దక్షిణమున నుంచె. 1రామ॥। పదమర దిక్కున యింద్రజిత్తును ఉండిరి సారణ శుకు లుత్తరమున విరూపాక్షుని రక్షణగాను పురమధ్యంబున నియమించె. 1రామః। అలవోకగ శ్రీరామచంద్రుడు అధిరోహించె వేలాచలము వరదగూడయె లంక సేనరా వణుడంతపురమున కరిగె. రామః సుషేను దాదిగ సుగ్రీవున్ని అంగద లక్ష్మణ హనుమంతున్ని విభీషణుని మరిజాంబవంతుని పిలిచెను రాము డాలోచన కని, రామః హనుమంతుండంటించిన నిప్పు ఆరక నేటికి మండుచున్నది మణిమయగోపుర శిఖరాలవిగో మంటల మిలమిల మెరియుచున్నవనె. 1రామ॥। కే8్ర1

లంకకు నుత్తర వాకిట విడిసె

రామచంద్రుడు రణదీక్ష

రావణుకడకు రాయబారిగా

రాముడంపెను అంగదుని. 1రామ॥

అంగదుజూచి రావణబ్రహ్మ

సంగతేమని అడిగెనాతని

రామభద్రుని రాయబారిని

రక్షణపొందిన సంధిపొసగుననె. (1రామ॥

ధీరులైన రాజులతో సంధి

దీప్తిని జెందును లోకాన

పురహరువిల్లు విరిచెనాతడు

పరశురాముని నిక్కణచె. 1॥రామ॥

మాటిమాటికి మానవనాధుని

మగటిమి పొగడ వీదెంత

బంధించుడింక దానవులారా

సంధిమాటలు తలవ డనె. ॥రామ॥

అంగదుని బంధించి రంతనె

చెంగున నాకస మెగసె

కుంగదూకెను మంటపమ్ముపై

భంగమైన శిధిలాల నణగిరి. రామః

చింతాక్రాంతుందాయె రావణుడు

చేరె రాముని అంగదుడు

జరిగిన వృత్తముదెలిపె రఘుపతికి

సంతసమున నాతని బొగదె. రామః 182

సంకుల సమరం గానం : 86 10, రాగం :;'హిండోల లంకేశుడు సిద్ధమయ్యె రామునితో తలపడగ లంకనాల్గువాకిళ్లు రాక్షస వీరులు విడిసిరి యుద్ధ భేరి నినాదాలు దద్ధరిల్లై భూనభాన పుంఖాను పుంకముగ శంఖారావాలు చెలగె. 1రామ॥ బాక లూదు నాదాలు బహుతూర్య ఘోషమ్ములు ఏనుగుల ఘీంకృతులు హేషల తురగముల గమి బ్రహ్మాండము నిండె భటుల భీషణార్భాటాలు విజ్బంభణల రణరంగము వెల్లువగా పెల్లుబికె. 1రామ॥ దానవ వాహినికన్న వానర సైన్యముమించె పోరునకు తలపడిరి పొగరుమోతురక్కసులు అంగదుని పైకి విసీరె తాగదను ఇంద్రజిత్తు ఆళ్టడు గిరి శిఖర తతిని వైచెనింద్రజిత్తుపై. 1రామః। మకరాక్షుని పైన వేసె మ్రాను జాంబవంతుడు అతడు దాని త్రుంచెనడుమ అనేక శరములతో మరొకమారు భల్త్లూకుడు పర్వతాన్ని విసరగా రాలెనేల నుగ్గుగా రథము రథాశ్వములు. 1రామః॥ శరముల విద్యుజ్జిహ్వూుడు శతబలిపైవేయగా అతడు వృక్షములబెరికి ప్రతిగా పడవేసెను 'పెక్కురు దైత్యులుగూలిరి ఒక్కున్ముడిగాను మూర్చ్భిల్లై నకంపనుడు కుముదుని పిడిగ్రుద్దులకు. రామః 188

ధూమ్రాక్షుడు కేసరిపై దూకించె సైన్యముల

పర్వతాల విసరివైచె వానిబహుళ సేనలపై

మహా పార్వ్వండు గందమాదను పై కురుక

తరుల గిరులతో వానిని తరిమి తరిమి కొట్టె. రామః! అకంపనుడు నలునిపై కాగ్రహాన నెత్తిపోవ

దొడ్డ వృక్షమొక్కదాని త్రోసెవానిపైకి

వానరులను మింగుచున్న అనికుంభుని రవిజుడు

సప్తపర్ణ వృక్షమ్ముల చరచి వానిడంబమడవచె. 1రామ॥ వజ్రముష్టి రక్క్మసుని బలమున మైందుడు బొడిచె

నికుంబు డస్త్ర్రములచే నీలున్ని గప్పివైచె

రథచక్రా యుధమున సారథిని వాని నంపెనీలు

విరూపాక్షుడు శరాల గప్పివైచెను లక్ష్మణుని. 11రామ॥ లక్ష్మణబాణమువిరూ పాక్షుని మూర్చితుజేసె

రాముడు మేఘాలైన రళ్ళి అగ్నికేతులను

సుప్తఘ్నుల ద్రుంచెను అసురులను శరములతో

సంధ్యారాగము గప్పెను సంకుల సమరము సాగెను. 1॥1రామ॥ పొద్దు గ్రుంకితే రాముడు పోరునాపుననియెంచి

దనుజకాంత లంతజూడ యిను డస్వాదికి జేరె

చిమ్మచీకటులు ముసిరె చీత్కారా లతిగవినిచె

తూర్య రావములు బూరలు భేరీభాంకృతు లాగవు. 11రామ॥

$34

నిశియై నారణగొణములు నిశాచరులు శరములేయ

తమపక్షమువారుగూల తమము తమకమున దనుజులు

వానరులును దాడికోర్చి ఆయుధాల నెదిర్చిరి

వైలవృక్షతతులు ఆయుధాలుగ రణభూమినిండదె. 1॥రామ॥

మహోదర మహాకాయు మహాపార్వ్వ సారణశుకు

అందరిపై శ్రీరాముడు ఆరుకోలలను విడిచె

ఆకసాన నిండినట్టీ శరపరంపరలను విరిచె

అగ్నిబాణముల చీకటి అసురులను చీల్చికూల్చె. రామ॥

అంగదు డింద్రజిత్తు రథాశ్వములను సూతునిగూల్చె

గిరిశిఖరగాతములకు అరదముదిగి ఆపె రణము

అగ్నిహోత్రు మెప్పించి హయముల నాల్గిటిబూన్ని

కాంచన రథమును వడసి కదనరంగమునదూకె. 1రామః॥

దానవ సేనల నడిపి తాను విను వీధి కెగసె

బహుశరముల గురిపించె మరుగు నుండి రామునిపై

రామలక్ష్మణులు చదల శరము లనేకములు విడువ

ఏ ఒక్కరి బాణములు ఇంద్రజిత్తునొప్పించవు. రామః

నాగపాశమున గట్టిన యోగమాయ జూపించగ

రవిజుడెత్తె పెనుశిఖరిని రావణు సుతుపైై విసిరె

వాడు నమ్ములను వానగ వానరుల పైన గురిపె

మురిపెముతో తండ్రికడకు నరిగి యింద్రజిత్తు డనె. 1॥రామ॥। 11385

నాగపాశబద్భులుగా వేగొనర్చి వచ్చితినన తనయుని రావణబ్రహ్మ తనివిదీరమెచ్చుకొనె అనిభూమికి సీతమ్మను గొనిపోయి చూపుమనె ఆన గొని త్రిజట జూపె జానకి గనె రాముని స్థితి. 1రామ॥ నేలనొరిగి యున్న జూడ జాలక రోధించెసీత జానకి నోదార్చె రామచంద్రుడు క్షేమమని త్రిజట ముత్తెదువతనము నిజము పుష్ప కాధిరోహణ మనె లంకేశుని వధియించి రాముడు గొనిపోవుననె. ॥రామ॥ త్రిజట చేర్చెసీతను తిరిగి ఆ అశోకవనికి సుగ్రీవాదుల ఖిన్నుల జూసి విభీషణు డిట్లనె యుద్ధమొనర్చగ వచ్చిన యోధులు దుఃఖించతగదు నార దోపదేశమ్మున గరుడుని ధ్యానించిరి. రామః నాగపాశ విముక్తులైనారు రామలక్ష్మణులు కార్యము నెరవేర్చుడని ఖగపతి వీడ్కోలునందె సుగ్రీవుని చింతబాసె సూర్యోదయమ్మాయె రావణు డీవార్తదెలిసి రయమునధూ[్రాక్షుబిలిచె. 1రామ॥ రామచరితము రఘురామచరితము హనుమనుతరామకధా సుధా భరితము. 136

మండోదరి మాట పెడచెవినిబెట్టి రణర౦ంగమున దూకిన రావణుడు గానం : 87 11. రాగం : మధ్యమావతి(శ్రీ) ధూ'మ్రాక్షుని యుద్ధమునకు తోలెను లంకేశుడు కపివీరుల చప్పరించ కలవల మందెనుసేన కేసరి ధూ[మ్రాక్షుమీద విసరె నొక్కశైలము తరులను గిరులను వేసి తరిమి కొట్టె రాక్షసుల, 1రామః॥ ధూ(మ్రాక్షుని శిరసు వేయితునియ లైన వార్తవిని వికలమయ్యి రావణుడు అకంపనుని అనికినంపె ఆస్తశస్త్ర దీప్తలతో అదియొక బంగరుతేరు చతురంగ బలసమేత సైన్యము కపిసేనదాకె. రామః! మారుతి రక్క్మసుని మహా (మానితోడ మోదిచంపె పెనగె నిశాచరసేనతో వనచరసేనలు బహుగా ధరణి గూల నకంపనుడు దశకంఠుడు తాపమొందె మహాకాయునంప నాజి మహి విక్రమముజూపె. రామః! కపివీరులు కంపించి కలని వెస పరుగిడగా అంగదుడు అండ నుండి ఆపెనువానర సేనల మల్లయుద్ధ మొనర్చిరి మడియజేయ కపివరులు శ్రీరాముని కడ అంగదు వీరావేశము పొగడిరి. 1॥రామ॥ మహాగిరిని జాంబవంతు మహానాభుమీదవైచె దుర్ముఖుడెదిరించి కూలె దుస్తితి గనె ప్రహస్తుడు దానవయోధుల మృతికి తాను కాలాంతకుడాయె వానర సేనలద్రుంచి వడివడిగా తరిమికొట్టె. 1రామ॥ 137

బెదరెడి సేనను నీలుడు పేర్చిదిటవుగూర్చి ఆర్బె 'పెనువృక్షము పెరికి రువ్వె అనిగూలెను రథసారథి ప్రహస్తుడు నిర్జించ ప్రగల్బాల పల్మసాగె పెద్దకొండ నీలుడేయ పెనువటముగనేలగూలె. 1రామ॥ నీలునకు జయజయమని నినాదాలు చేసికపులు శ్రీరాముని దర్శించగ చేరినారు యోధులు రావణుడీ వార్తవిని రణభూమికి వెడలనెంచె మండోదరి దెలిసి సభకు మాల్యవంతుతోడవచ్చె. 1రామ॥ కొలువు కూటమ్మునకు కోమలివచ్చుట తగునా అని రావణుడనగానె వినియామె యిట్టులనె చేతనెత్తి సులువుగాను శివుని విల్లువిరిచినాడు ధూ(మ్రాక్షుని మారీచుని దునుమాడెను రాఘవుడు. 11రామ॥ కార్తవీర్యుతో సంధి గావించుకొంటివిగద అతనిగెల్బ్చె భృగురాముడు ఆతనినోడించె నితడు మాల్యవంతు వెంటనంపు మానిని జానకిని మాన్యుడు రఘుపతి నిన్ను మన్నించు సందిపొసగు. 1॥రామః!। పెద్దకొడుకు ఇంద్రజిత్తు ఉద్ధరణకు కుంభకర్ణు అతికాయుడు యూపాక్షుం డాదిగాగ యోధులుండ ఎదురులేదు నాకు పొమ్ము ఏమి సేయుకపిసేనలు నరుడేకద శ్రీరాముడు నారాయణుడైనగెల్తు. 1రామ॥। 138

అరదము సిద్ధముసేయగ నాజ్ఞాపించెను యేలిక అస్త్రశస్త్రయుక్తంబగు అర్మతేజరధము నెక్కె మిరుమిట్లు గొల్పునట్టి మెరుపు తొడవులను ధరించె లంకేశుడు బయలుదేరె రణభూమికి సేనలతో. 1రామ॥ అట్టహాసములజేయుచు నార్చెను రావణు డనిలో రథముల మోతలు నార్పులు రాక్షస పదతాడనలు మిలమిలమెరిసే ఆయుధపు మెరుపు లాకసము నిండె (బ్రహ్మాండము నినదించె బలగాల మోహరింపు. 1॥రామః॥। రామచరితము రఘురామచరితము హనుమనుత రామకథా సుధాభరితము హయ యయా రంత ను. ల ర టా. ౨ నయా ౮”. 189

రామ దావణ భీషణ యుద్ధం

గానం : 88 12. రాగం : ఆనంద ఖైరవి యూపాక్షుడు బయలుదేరె యుద్ధవీరు డురవడిగా

మహోదరుడు వెడలినాడు మహాఘంటల రధమ్మున

త్రిశూలమును బూనినాడు త్రిశిరు డను యోధుడు

సింహము నధిరోహించి శీఘ్రము రణభూమి జేరె. 1రామ॥ కర్క్మశకాయుడు కుంభుడు ఘనసర్బకేతుడతడు

నారిని మైోయించు శత్రు నరనరాలు సడలిపోవ

మణిఖచిత చిత్రరథము బంగారు ఛాయమెరయు

రయమున నికుంభుడును రణభూమికి చేరుకొనిర5, 1రామ॥ వింధ్యాచల మరుదెంచగ సంధ్యారాగముమించిన

ఛందంబున నతికాయుడు చనుదెంచెను రణమొనర్చ (బ్రహ్మవరంబున నింద్రుని పరాజితుని గావించిన

వడిగల గుర్రాల రథము సుడిగ వచ్చెనింద్రజిత్తు. ॥రామ॥। ఐరావత దంతము తన ఉరమందున (వ్రేలాడగ

(క్రూరమైన రక్కసులు దూరెడిసేనల నడుమ

మణికుండలాల మెరుపు మహారోషమున గాంచె

భీషణా కృతి జూపె విభీషణుడు రామునకు, 11రామ॥ దానవులందిట్టి తేజోధనుడున్నాడా యని

రాముడు విసయమొందిరావణుని గొనియాడె

క్రూరకర్ముడు గాకున్న-గొల్తురితని జేరి పుడమి

పర్వతాకృత యోధులు బహుళ సైనికులు గలరనె. రామ॥

140

పినాకమను వింటిని రఘువీరుడు సంధించెను

రామలక్ష్మణుల వరుస లాఘవ శరములగాంచి

రావణుండులికి ధనువు రయమునధదియించెను

పురికొల్పినిశాచరుల పూరించు డస్తా లనె. రామః

చులకనగా వానరులను చూసెను రాక్షససేన

ఆకాశము నేలగప్పి అస్త్రశస్త్రములగుప్పిరి

రావణుని ధాటి కోర్వ రాకున్న వనచరుల

గాంచి సురలు మతిబ్రమించిరి చింతించిరి. (రామః

అతిభీషణాకృతితో మితిమీరిన రావణుని

గతిగాంచి సుగ్రీవు డగమునెత్తి విసిరెను

దశకంఠుడు మధ్యనే దానిని శరములతునిసె

అర్మజున్ని యమ్మునాటె యాతడు గూలెనునేల. రామః

గజుడు బుషభుడు నలుడు గవాక్షుండు శరభుడు

గవయుడు జ్యోతిర్ముఖుడాగ్రహించి భూరుహముల

పర్వతముల నెత్తివిసర వాటిని త్రుంచెను నడుమ

రావణుడా ఏడ్వురను రణమునమూర్చితులజేసె. 1॥రామః

అదిగని హనుమంతు డలుక అరదాన దూకిపొడిచె

వలచేతిపిడి గ్రుద్దుకు వలవల కన్నీరునించె

అంతటి రావణ (బ్రహ్మ ఆంజనేయు ముష్టిహతిని

మెచ్చుకొనుచు వక్షమున పుచ్చుకొనె ముష్టినార్చి. రామః

మూర్భనొందె మారుతియు ముష్టిఘాతమునకు

నీలుని తరుముచు రావణుడాలమ్మున నురుక

హనుమంతుడు తెలివాంది అడ్డగించెనాతని

మలయ శృంగమునుదెచ్చి నీలుడు రావణుమోదె. ॥రామ॥ క్షత

కొండలు తరువులు విసరుచుండగ రావణుడు

అన్నిటి చూర్ణము జేసి అమ్ములగురిపించె

రక్తధార లొల్క నీలుడు రథమందున దూకి

టెక్కెము రావణు మకుటము దొక్కి వక్షమున జరిచె. 1రామః॥। నీలుని లాఘవము మెచ్చి అనలబాణములనేసె

మంటల గాలుచు నీలుడు మంటిపైనిగూలె

అగ్నిపుత్రు డతడు (బతికి అవశుండై యుండె

లక్ష్మణుడు, ఠంకృతి జేసి రావణునెదిరించె. రామః ధనుర్జోష కడరిమెచ్చె ధనుజనాథు పిన్నవనె

అటులే నిలిచిన లక్ష్మణ యమపురికంపెదననె

ఎట్ట ఎదుటనున్నాడ ఏది నీప్రతాపమనె

నాటగ నేసె నేడమ్ముల వాటిని లక్ష్మణుడు (త్రుంచె. 1రామ॥ వెయ్యేసి బాణములను వేయసాగె లక్ష్మణుడు

వాటికి ఐదులేయలేక బ్రహ్మదత్త బాణమేసె

భుజమధ్యమ్మున నాటగ భూమికొరిగె లక్ష్మణుడు

ఇరువది చేతుల రావణుడెత్త లేకపోయె నతని. 1॥రామ॥। పరుగున వచ్చెను మారుతి పగుల వక్షమున గ్రుద్దెను

మోకాళ్ల పై గూలెను మోడువలె రావణుడు

విష్ణుభక్తుడగుట హనుమ విధిగనెత్తె లక్ష్మణుని

రామవిభుని ముందిడె సౌమిత్రి మూర్చదేరె. రామః రామచరితము రఘురా చరితము

హనుమనుత రామకధ సుధాభరితము

142

రాముని ముట్టడించిన రావణుడు గానం : 89 18. రాగం : చంద్రకౌస్‌ రాముడు కోపముజెంది రావణు కెదురుగ నడిచె శత్రువు రథమునుండ నడక క్షాత్రముకాదనెహనుమ తన మూపుననెక్కి దనుజు దండించుట ధర్మమనె అట్లెగాక అసురుధనువు అర్ధచం(ద్రశరముద్రుంచె. [రామః మారుతిఫాలముదాక మరొకబాణమేసె నసురు రాముడు కోలను రథసారథిని ఛత్రపతాకల తాకనేసె రావణుడు తడబడ వక్షమునేసె మకుటంబులు కోల్పోయి మానెపోరు లంకేశుడు. రామః కపులతోడబోరిపోరి కడుడస్పి యున్నావు గానవధింపను దశ కంథరలంకకు బొమ్మనె పెదవులను తదుపుకొంచు పెద్దగనవ్వుచునార్చె సింహముచేజిక్కి తప్పి సింధురమువోలెదూలె. రామః వేడినిట్టూర్పులు నిగుడ వేసారియు చింతించె మున్ను బ్రహ్మచేవరము మోసమాయె నరునివిడువ గరుదసిద్ధ సాధ్య సురల గంధర్వ యక్షపక్షి రాక్షస కిన్నెర మృగోరగకింపురుషులు గెల్వరు. 1రామ॥ ఈ దురవస్థను గడువ నాదుతమ్ముడున్నాడు ఆతని మేల్మ్కొల్పితెందు ఏతెరంగున నేని ఓగిరము గొంపోయి ఓపినంత తినబెట్టుడు ఎన్నో ఉపాయములజేసి అన్న బిలిచెనని తెల్పిరి. 1రామ॥ కేశ8

రావణు నానతి గైకొని రణభూమికి నేతెంచెను

కుంభకర్ణు తలపడగా కోతిమూక తెగబడెను

కపి కోటిని భుజింపకు కాచుకోయనె సుగ్రీవుడు

ఘనగిరిని వైచె కుంభకర్ణువక్షమున సునిగె. 1రామః।

మలయాద్రిని వేసె కమలబాంధవు సుతు నురమ్మున

విలవిలమని నేలబడగ వి(ర్రవీగె కుంభకర్ణుడు

రాముని కీతదెబలము లంకకుగొనిపోయెదను

అన్నకు చూపింతువీని మన్నన పొందెదనేననె. రామః

ఇంతతడవు మూర్చజెంది ఈ రక్కసు చేజిక్కితి

పుష్పచయము గురిపించిరె పురకాంతలు లంకయిదని

దైత్యుని చెవులను మెలేసి తమ్మెలుబట్టుక పెరికె

ముక్కుచిదిమి సుగ్రీవుడు ముందు కెగిసెనంతలోనె. 1రామ॥

కాళ్లు బట్టి నేల కుంభకర్ణుడేయ నేగె రవిజు

రాఘవుని పదముల కెరగ నర్మజునెత్తితాను

ఆలింగన మొనరింపగ నానందించిరి కపులు

లజ్జించి కుంభకర్ణు రణస్థలికి జేరె కుమిలి 1రామ॥

వనచరుల గుండియలు వణకనార్చ రాక్షసుడు

ధరణి యాకసమ్మెల్ల దద్దరిల్లగా దైత్యుడు

అట్టహాసములజేయుచు ననికి బిల్చె రాఘవుని

లంకయు లంకేశుడడల రాముడు గుణధ్వనిజేసె ॥రామ॥ క.

దేవసంఘముల గెలిచితి దివ్యాయుధములెనయె

నీశక్తినిజూపెదవో నిను తుదముట్టింతుననె

అనిల బాణములనేసి అవలీలగదాని త్రుంచె

పెక్కు రామబాణములను పుక్కిటబట్టైెనుసురారి. 1రామః।

ఇంద్రబాణ మేసె రాఘవేంద్రుడు దైత్యుని రొమ్మున

అంతకబాణమునేసె అంతటతల లంకనబడదె

దేహము పుడమినిసగము తేలె సగము వనధిబడి

ధృతిచెడియు రావణుండు తెళ్లెమూర్భ నిదితెలిసి. 1రామః॥।

ధాన్యమాలి యందుగలిగె దానవేశు కాడుకాతడు

అత్యావేశాన రాము నంతమొంద జేతుననె

నన్ను గెలిచి యరుగుము మాయన్నకడకు అతికాయా

అనుచు లక్ష్మణుండు వాని నడ్డగించి యస్రమేసె. 1రామ॥

బ్రహ్మవరము చేపొందె వజపు కవచముగాన

ఎన్నియస్రశస్రములును ఏమిచేయలేవు వాని

(బ్రహ్మాస్తము ప్రయోగించె బ్రహ్మాండము దద్దరిల్లె

అతికాయుని శిరము(దైెల్లైె అద్రిశ్చంగమనజెల్లె. రామః!

అగ్నిదేవు నరదము (బ్రవ్మాస్తము ధనువును గవచము

గొనిన ఇంద్రజిత్తు దివి ఘనము నుండి దాడిచేసే

ఆతని ప్రోద్చలమున నాదైత్యులు పేరణనొంది

రణమొనరింపగజూచి లక్ష్మణుడు దాగకుమనె. 1రామ॥। 14ర్‌

శక్తియమ్ము సంధించి సౌమిత్రి వానినేయ ఉరమునాట ఇంద్రజిత్తు కరమురక్తమునుగ్రక్కె

మూర్చదేరి వెనువెంటనె మూడుబాణములవేసె అంపవర్షమునముంచె అదరనతడు లక్ష్మణుడు. 1॥రామః। అద నిదెయనె వీనిగెల్వ ఆపకుమనె విభీషణుడు

కోపగించి ఇంద్రజిత్తు కోలలారు పినతండ్రిని

హనుమంతుని పదింటితో ఇనవంశజునేడింట

నొప్పించగ లక్ష్మణుడు తప్పించె సారథితల. రామః శరభుడు బుషబుడు మేఘస్వనుడు శైలముల వేయ

విరిగె నింద్రజిత్తు రథము విభీషణ లక్ష్మణులనేసె

సింహనాదమే చేయ చిన్నవా డనకవేసె చిన్నాన్న అయి దమ్ములు ఆగ్నేయాస్త్రము విడిచె వారణాస్తమున నార్చెను. 11రామ॥ ఉరగాస్త్రము దైత్యుడేయ గరుడాస్త్రములక్ష్మణుడు

వాయవ్యాస్త్రము వేయ ఇంద్రాస్త్రము సౌమిత్రి

గంధర్వాస్త్రమును విడువ (గ్రక్కున రౌద్రానద్రుంచె

దేవేంద్రునిచే గొన్న దివ్యాస్త్రము నసురుగూల్చె. 11రామ॥ నేలకొరగ ఇంద్రజిత్తు నేతలెల్ల గొల్లుమనిరి

శోకించె సులోచన సురలు విరులగురిపించిరి

రాముని సన్నిధికి నేగి లక్ష్మణుడు ప్రణమిల్లై

కౌగిట జేర్చియు తమ్ముని గాఢముగా కౌగలించె. 1రామ॥

146

సులోచన సహగమనముచూసి రావణాసురుడు రప్పించెను మూలబలము రఘువరులను ముట్టడింప రథగజ తురగముల సుభట రణరంగము రౌద్రమాయె రాముని గుణధ్వని వినగా రాక్షసవాహిని ఢిల్లె. ॥రామ॥ సమ్మోహ నాస్త్రమేయ సకల దునుజసైన్య మడలె ఒక్కొక్క రక్కసునికి ఒక్కొక రాముడుగదోచె పౌలస్తుని మూలబలము పట్టుదప్పినేలకొరిగె పంక్తి కంథరుడు గూలుట పాటియనె విభీషణుడు. రామః రామచరితము రఘురామచరితము హనుమనుతరామకథాసుధాభరితము

మ స న చ య తశ | హు గ? టంట స సప భే త శో వ స ఇ

కేశ?

రావణ శక్తిబాణమునకు నేల కొరిరిన లక్ష్మణుడు గానం : 90 14 రాగం : హిందోళ అధికరోషమున విరూపాక్షుడు అధిరోహించె నరదమును సుగ్రీవుండువాని రథాన ఆ(గ్రహమున లంఘించె వాడిబాణముల లెక్కసేయక వాని సూతు వధియించె రథమును హరులను (ధ్రుంచి విరథుని గావించి తామించె. ॥రామ॥ విర్రవీగెడి విరూపాక్షుని విపుల వక్షమున చరిచె రవిజుని పెట్టుకు రాక్షసవీరుడు రక్తము గక్కుచుమడిసె సుపార్భుడంగద జాంబవంతుల నిషు పంచకంబున నేసె అంగదుడలిగి వజముష్టిచే ఆజిగూలగాపాొడిచే. ॥రామ॥ అజనిర్మిత సాయకవర్న్షమ్ముల నాదశాననుడుగురిపించె భుజబలశాలురు ప్లవగనేతలు పుడమి గూలగా హర్షించె రామలక్ష్మణులు శరము లనేకము రాక్షసేశుపై సంధింప ఒక్కొక బాణము చెదరిపోవగా పెక్కమ్ములు ప్రయోగించె.. ॥రామ॥ రామానుజుని చిక్కుపరచియు రామునితో తలపడెను రామరావణుల శరము లాకసము రాతిరినే సృష్టించె ఆగ్నేయాస్తము రాముడేయగా అర్భుని వెలుగు విరజిమ్మె మయుడొసంగిన మాయాసాయక మర్శమెక్కిడె రావణుడు. 1॥రామ॥ లక్ష్మణుడొక్క సాయకమ్మున రావణసారధి కడతేర్చె బాణము లైదింటిని రావణుని వక్షమ్ముననాటగనేసె విభీషణుడు తురగములగూల్చెను విరథుడాయెరావణుడు లక్ష్మణుడాతని వెనుగొని క్రూరశ రమ్ములను సంధించె. ॥రామ॥

148

వడిగా (త్రిప్పివైచె రావణుడు వణకెను కులాచలములు భీకరమైనశక్తి లక్ష్మణుని తాకి వక్షముననాటె రామానుజుడు కూలెను రణమున రాలిన మేరు వనంగ రాముడు శోక తప్పుడు శక్తి రాబెరికెను పోవైవె. 1రామ॥ హనుమంతుని సుగ్రీవుని గాంచి అంతట కపిసేనలజూచి శోకింపరుగద శౌర్యవంతులు శూరత్వము జూపెడియదను లక్ష్మణుగాచుట యందర విధియని లంకేశునియంతముగందు ప్రతినజేసిన రాఘవు శరముల ్రతిగటించగావెరగందె. ॥రామ॥ రత్నఖచిత భూషణములు చెదర లంకజూచ్చె భువియదల కృతస్నానుందై లంకేశుడు శివునుతిజేయుచునర్చించె రక్త్రమాల్యములు రక్తాంబరములు రక్తగంధముల జపియించె ధృతిబూనియునిట్టూర్చులు నిగుడ ప్రతినబూనె శేషుని పగిది.॥రామ॥ " రామచరితము రామచరితము వహనుమనుతకధ సుధాభరితము చు సన పస్‌ వి మై... చ్‌. మ! న. న్‌ సీ ౧! ల్‌. న ల టల మ టం. 149

పహనుమంతుడు సంజీవని దెచ్చ్సుట గానం : 91 15. రాగం : భాగేశ్వరి లక్ష్మణా సహోదరా శుభలక్షణా సురుచిరాంగ నిదురరాని నిన్ను దీర్హ నిదురేల యావహించె నాకేల రణము జయము నాకు సీత రాజ్యమేల ననురక్షించగకానల నడచితివని రాముడడలె. 1॥రామః॥। సుషేణుడు రామునిగని శోకింపకు రామచంద్ర నీతమ్ముని దేహాన నిలచియున్నదీ (ప్రాణము కళకళలాడే మోము గాంచకుంటివశ్రువుల జాంబవంతు డోషధుల జూడదెల్పె హనుమతెమ్ము. ॥రామ॥ సంజీవ సంధాన సౌవర్ణ విశల్య కరణి అనునాల్లు బెషధాల గొనితెమ్ము మూర్భదెలియు లవణా్ధి కుశద్వీపము లంఘించి దుగ్దార్ణవ చంద్రద్రోణ గిరుల నాషధలతలు గలవుసుమ్మి రామః ఇరువదీ మూడు లక్షల ఇరువదివేలిన్నూటపది యోజనముల వాయువేగ మాజవమునపోయిరమ్ము భానుండుదయించినచో ప్రభగోల్బోవును లళలు అరుణ పుష్పములు ఫలాలు హరితస్వేత పత్రములు. ॥రామ॥ వీడ్మొని హనుమంతుండు వెనువెంటనె బయలుదేరె విద్యుల్లతవోలె తాను వినువీధికి నెగసి కనెను పర్వతదేశాల నదుల బహు పురవర సంద్రాల వేయి యోజనాలు గడచె వేగుదెల్బె రావణునకు. ॥రామ॥ 150

గాంధర్వ కన్యకను కామించెను శౌండిల్యుడు

రావణాసురుదామెను రాగాన మోహించెను

మౌనిశపించెనునాడు మకరిగాను ధాన్యమాలి

ననుగ్రహించెను శాపము ఆంజనేయు నాగమనము. రామః!

ద్రోణగిరి సమీపానతోయము నిర్మలములని

దప్పిక గొని హనుమంతుడు త్రావెను కొలనందు జలము

మకరికాలుబట్టి మింగె మారుతిదానిని వధించె

శాపవిమోచన మయ్యెసాగె నమరపురి కామె. 11రామ॥

కాలనేమి హనుమంతుని కార్యమును భంగపరచ

రావణ పంపునరాగా పావని రాపాదెవాని

ద్రోణాద్రినిజేరి మొక్కెదోసిలొగ్గి పూలతలకు

దాగిపోవు వానిగాంచి ధరణీధరమును వేడెను. 1రామః॥

ఉలుకుపలుకు లేకున్న ఊడబెరికె తైలమును

గంధర్వ పతులు దేవ గణ నివాసమని ఆపిరి

వారి గెలిచి హనుమంతుడు వారాశిదాటుచుండ

మాల్యవంతు డడ్డగించె మద మడగించెనువాని. 1రామః।

సౌమిత్రి చెంతనున్న సకల వానరులు రాముడు

ఎదిరి చూడగానిపించె యేగుదెంచు హనుమంతుడు

వెలుగుచున్న ఓషధుల వేకువప్రభ లనుకొనిరి

భానూదయమని సూర్యభగవానుని నిందించిరి. 1రామః॥ 151

వారించి జాంబవంతు వారలకు విషదపరచె

పలు బెషధ వృక్షకాంతి పరికించుడి ద్రోణాద్రి

పవన సుతుడు పెకలించి పట్టుకొని వచ్చెనంత

ఎంతయు సంతోషమున ఎదురేగిరి కపిపేనలు. ॥రామ॥ శిఖరిని నేలకు దింపి శిరము రామపదము లుంచి

బెషధాల ఆనవాళ్లు అగుపడకుండుటజేసి

ద్రోణాచలమంతటిని దోర్యుగమున గొనితెచ్చితి

విఘ్నముల వలని కొంత విళంబన మ్మనెమారుతి. ॥రామః॥। సుగ్రీవుడు పురమాయింప సుషేణు డోషధుల వెదకె

ప్రయోగించె లక్ష్మణుపై ప్రాణమ్ములు లేచివచ్చె

సౌమిత్రినిగాంచి రామచంద్రుడథశువులనించె

హర్షాతిరేకమ్మున నాలింగన మొనరించె. 1రామ॥ ఆంజనేయ సుషేణుల హార్దికముగ ప్రశంసించె

ఆపదలికరాకుండగ ఆశీర్వాదములొసంగె

పడియున్న వానరులకు ప్రాణభిక్ష ప్రసాదించ

ఉన్నచోట పర్వతాన్ని యుంచ నియోగించె ప్రభుడు. |1రామ॥ రామచరితము రామచరితము హనుమనుతకధ సుధాభరితము

152

పొతొళపోమ నిష్టలో రావణుడు గానం ; 982 16, రాగం : భీంప్తాస్‌ శుక్రాచార్యుని ఉపదేశాన శూరత్వమ్మును దిగిచిరావణుడు పాతాళహోమపు పద్ధతులన్ని పదిలముగాను పాటింపదలచె లంకానగరము రక్షణకై బలాధ్యుని విద్యుజ్జిహ్వుని బిలిచె ద్వారములను మూయించి కదలక తాను నిరీక్షించగ నియమించె. 1 రామ॥ రక్త్షచందనము రక్తమాల్యముల రక్తవస్త్రముల రక్తినిదాల్బె పాతాళ గుహలో లంకేశ్వరుడు ప్రవేశించి శ్రీవృక్షభల్లాత సిత ముఖ్య సమిధలను (వ్రేల్బగ అతిధూమము లాకాశమునిండె నింగి నిగిడిన పొగలసెగలను నివ్వెరగంది విఖీషణు డిట్లనె. ॥రామ॥ రామా నీకెదురు నిల్వలేక రావణు డాడు నుపాయ హోమము పరిసమాప్తిగావించె నేని మరి పరాజితుని గావించగ తరమా విఘ్నముగావించగ వలె వానర వీరులనంపుడి విజయము చేకురు ఆజ్ఞాపించగ రఘురాముండు గవాక్షుడు దారుడు శరభుశతబలి. _ 1॥[రామ॥ గవయుడునలుడు మైందుడు క్రథనుడు గంధమాదనుడు పవనుండు కుముదు డంగదుడు జ్యోతిర్ముఖుడు గోముఖుడాది పవనసుతు లేగిరి గగన మార్గమున లంకనుజొచ్చి కాంచన మేడల త్రుంచివైచిరి రథగజాశ్వశాలల దునుమాడి రాచిరి బాందాగారములెల్ల. 1;1రామ॥

159

రావణునాచూకినిదెలియుటకు లంకను గాలించిరి వానరులు అంతట సూర్యోదయముకాగ చింతిలిరీ కపివీరులెల్లరు చతురురాలగు విఖీషణుపత్ని సరసమయు చూపె చేసన్నరావణు గుహకడ్డమున్న పెద్దగుండును కూలగ దన్నిరి వనచరులు. ॥రామ॥ కుండములోని మండెడి కొరకులు కోపమున చెల్లాచెదరేసి సమిథల కలశములను పడదోసి చల్లిరినిప్పుల రావణుపై

గుహ రక్షక రాక్షసులనుకపులు గూల్చిరి నుగ్గుగ నార్చుచును కినియక కదలక నిష్టగనుండె అని దలపోయడు రావణుడు. ॥రామ॥ రామచరితము రామచరితము

హనుమనుతకధ సుధాభరితము

154

రావణుని గూల్చిన రాముని అక్షయ బ్రహ్మాస్టము గానం : 98 17. రాగం : కానడ ఆహవమునకు సంసిద్ధుడయె ఆదిత్య (ప్రభ లిరవొంద వెదజల్లెను కేయూర కంకణాల్‌ పదికిరీటముల రత్నకాంతులు చెక్కిలు లెరుపెక్కెను కనులు జేవురించె కుండల తళుకుల్‌ చంద్రహాసముశరశరాసన చక్రగదాదులు తేరునిందె. ॥రామః॥ రథ కళానిధి కాలకేతుడు రథము నడుపుటకు సంసిద్దుడయె వెన్నెలకాంతులు చిందగ వెలిసె వెలిగొడుగు లనేకముగ కరులు హరులు తేరులు భటులు కడలి ఉప్పాంగు కర ణెసగె భేరిభాంకృతులు దిక్కులదరగా భీతిగొల్పు వాహినివెడలె. 1రామ॥। ఖడ్ద రోముడు అగ్నివర్జ్డుడు కదనరంగమున కాలుదువ్విరి దానవులంతట దావానలమన దాడిసేయ కపి సైన్య ముల్మిపడె అట్టహాసముల జేయుచు పొంగి అంగదుండు గిరిశ్చంగమువిసిరె వానరదైత్యసేనలు సంకుల బాణతతులు శిలతరువు లేసికొనె. [రామ॥ హనుమంతుడు రావణుపైకురుక నడ్డగించెను ఖద్గరోముడు మస్తకమ్మున ముష్టి ఘాతమున మట్టుపెట్టె నసురుని మారుతి యుద్ధవిద్యలో నేర్పరి నీలుని ఉధృతిదాకెను వృశ్చికరోముడు భూజమును వక్షమ్మున నేసె పుడమి గూలె నాకంటకుడు. ॥రామ॥ అగ్నివర్జుడా హవమున మండుచు ఆలము కుగ్రుండై యేతెంచె వారుణాస్త్రమున జ్వాలలనార్చి వానిగూల్చెనొకకోలరాముడు ఆక్రోశించి లంకేశ్వరుడు అగ్రజుదాకె మదగజ మనగా లక్ష్మణుబాణ వృష్టిని గప్పె రావణు డలిగి ప్రతిక్రియగురిసె. ॥రామ॥

155

నిప్పులు రాలెడి నిష్టురాస్తముల నిగిడించె రాముడు రావణుపై

రాముని శరహతి రావణాసురుడు రధమునవాలె వివశుండై కాలకేతుడు తేరును దూరము ఆలమునుండి తప్పించె

మూర్భదేరిన రావణుమెచ్చి ముందుకు పోనిమ్మనె రధము. ॥రామ॥ శరములు విల్లు వజకవచము పురుహూతుండంపెను రథము మాతలి సారథి విఖీష ణనుమతి మానధనుడు రాఘవుడుగొనె రావణురథాశ్వము లురుకంగ రాముడస్తములసంధించె

రావణ లలాటమున (గ్రుచ్చగ శరమ్ముల మూటిని నాటెరాముడు, రామః రక్తసిక్తుడై రావణుడేసెను రాముని వక్షమ్మునబాణాలు శరపరంపరల వేగముపెంచె దశరథ పుత్రుడు రావణుపై నిశ్చేష్టుండయి నిలిచె రావణుడు నిశిత బాణముల నిలవకుందెను రామలక్ష్మణుల గూల్చిగాని నే లంక జూచ్చెదనని శపధించె. రామః! అగస్యముని చనుదెంచి రాముగని ఆజివిజయ మాదిత్య హృదయము (బ్రహ్మకల్పమున భానుడయ్యె నాబ్రహ్మవిష్ణు మహేశ్వరులు సకల దేవతల శక్తి గలుగును జయమునొందగా జపింపుమనె ఆతని యుపదేశమ్ము రాఘవుడు ఆచరించి అని స్టెర్యుడయె. రామః! ఘనబాణ సంధానములుడిగి కలయజూచుకొనిరాందొరులు పదపడి ద్రుంచె పదిశిరములను బాహులరువది రాఘవుడు ఘన కిరీటములు శిరములు దశకము కరములిరువది చెచ్చెరమొబల్సె శరవేగమెంతా శిరకరములంత చటుల వేగ ముద్భవింప సాగె. ॥1రామ॥! విసువింత లేక తలలు చేతు లతివేగానత్రుంచి వేసారె తాను పునరుదృవము గతము తెలియక మనమున కుందెను రాముడు విఖీషణుండు (బ్రహ్మవరమును విదితము జేసె రఘుపతికి అమృతకుండలము నాఖభినున్నదని అదుకునూట తొమ్మిదిమార్లు. ॥1రామ॥

156

అనలాస్త్రముతో అమృతకుండలము ఆహుతి కాగా (ద్రుంచెను బాహులు రెండు నిల్చెనొక్కతల ప్రవహించెను రుధిరపుధారల్‌ కులద్రోహి కుటిలుడు వీడు నను కుంగదీసె తోబుట్టువయి నాదు మర్మము దెల్పె విఖీషణు నరికెదవీని ననె రావణుడు. ॥రామ॥ అన్ని చేతుల బలిమి రావణుకు నున్నరెండు బాహులకుజేరెను శరము సురియల శూలఖడద్గముల శక్తుల నట్టహాసము నేసె మాతలి రామునిగని తడవేలని భీతిల బ్రవ్మాస్తమునేయుమనె కౌశికుడిచ్చిన యస్రము రాముడు గాడగ నేసె రావణు రమున. ॥రామ॥ అక్ష్యయ(బ్రహ్మాస్టము రావణ ప్రాణక్షయ మొనర్చి భూమినాటె తిరిగి రాముని తూణీరమ్మున పరుగుదెంచి వరముగజాొచ్చె కులశవైలమువలె గూలెరావణుడు (క్రుంగె గిరులు ధరణియుకుంగె విభీషణుడు మండోదరి దనుజులు విలపించిరి బోరున దుఃఖితులై. [రామ॥ విభీషుణ (త్రేతాగ్నుల దెచ్చె విధిగా వైదిక ధర్మముగా అగ్ని సంస్కారాది పరలోక విధులనన్నిటి భక్తితో జరిపించె రామభద్రుని పాదముల కెరగి రావణు తమ్ముడు దుఃఖముతో లంకా పట్టము గట్ట నాతనికి లక్ష్మణు నియోగించె రఘుపతి. ॥రామ॥ మన విజయమ్మును సీతకు జెప్పనుమారుతినంపెనుదాశరధి పావని సీతకు రామచంద్రుని ప్రాభవమును దెలియగజేసె జానకి రామునిజూడ వేడుకొనె జయరామునికది తెల్పెహనుమ విభీషణునితో రఘుపతి సీతను వేంచేయ బనుపుమని దెల్సె. ॥రామ॥ 1657

సీతారాముల పట్టాభిషేకము గానం : 94 18. రాగం : రేవతి జానకి యవనత వదన సిగ్గున చాతకమువలె నథ్రులనించె పగవానింట ఐహుకాలంబు పడతియుండ గొనధర్మముకాదను పతిమాటలువిని పావకు ముఖమున బతికి వచ్చినపావనమౌననె మండెడి యగ్నిలొ సీతయు జొచ్చి ప్రవిమ లమ్మయి తానిలిచె, ॥రామ॥ విభీషణుడు రామునిగని భక్తి కుఖేరుగెల్చిన పుష్పకమున్నది గైకొని అయోధ్య జేరుమని ఘనముగ వారలసత్మరించెను పసదనములతో వనచరులెల్లర ప్రమోదులనుగావించె విభీషణు వారలకోరిక మేరకు రాముడు పవనసుతాదులగొనితెచ్చె. రామః శత్రుఘ్ను నాజ్ఞగొని తెచ్చె సుమంత్రుడు నరదము నటకు తల్లుల పాదములకు (మొక్కెను తా తరలె రధముపై రఘుపతియు పుష్పాక్షతలు పెల్లుగజల్లిరి పుణ్యసతులు సీతారాములపై భరతుడు సుగ్రీవునకు దెల్పెను బ్రాతృపట్టము రేపనుచు. ॥రామః॥ మరునాటి ఉదయానదెచ్చెను మహితోదకము సుగ్రీవుండు వశిష్టవామదేవులు జేసిరి పట్టాభిషేక సన్నాహముల్‌ సీతారాములు రత్నపీరా నాసీసులయిరి శుభమూర్తాన కణ్వ వామదే వాదులు వేదాల్‌ కశ్యపుడు దీవించె మంత్రాల. ॥రామ॥ వేదోక్తంబుగ దానము ధరణివేల్చుల కొసగెను దక్షిణలు కన కాభరణాల్‌ పట్టు వస్త్రములు కానుకలొసగె నథధితులకు వానరనాయక వనచరులకు పలు బహుమతులిచ్చెను భవ్యముగ తమతమ కొలువుల దయచేయుండని దయతో పలికెను రాఘవుడు. ॥రామ॥

158

నిండుకొలువుల లక్ష్మణమూర్తి యుండి నవ్వెనేమరుపాటు సీతారామ భరత శత్రుఘ్నులు చిన్నబుచ్చుకొని చింతిలిరి కొాలువుకూటమున నుండి లక్ష్మణా కలకల నవ్వగ కారణ మేమని రఘుపతియడుగ మన్నింపవేడె లక్ష్మణు నిదుర రాగత మనియె. ॥రామ॥ ఎల్లర మనములు తేలికపడగా నేగసిద్ధమయి రేలికలు విభీషణుండు లంకకు బోవ వీడ్ళొనె కిష్కిందకు సుగ్రీవుడు దనుజులు దివిజులు బంధువులెల్లరు తమనెలవులకు జనినారంత పెద్దల గురువుల దీవెన లొంది పెద్దకాల మేలె నయోధ్యరాముడు. _ ॥[రామ॥

వ చ.

న.

ప

నట ప న.

ర రాములురామలక్ష్మికుమారుడు రచియించె వేంకటాద్రికవి యుద్ధకాండ మిది చదివినవిన్న విద్దెలపరిపూర్ణత కలుగు పితృదేవతలు సంతసింతురు వృద్ధిచెందును వంశంబు ధనదాన్యములు కల్గుధార్మికత ధన్యులయి సత్మీర్తిగందురు. ॥1రామ॥

౮ సమాప్తం 159

శేరు : సుంకె వేంకటాద్రి . ఎ న ప్‌ తల్లిదండ్రులు : కీ॥శే॥ సుంకె రామలక్ష్మి-రాములు స క? [..! భార్య పేరు ; శకుంతల నీ . షు ' జన్నతేది . 5-5-1948 స్వగ్రామము : ఎలిగేడు (మం) జి॥ కరీంనగర్‌. స్థిర నివాసం ; ఇం నెం. 6-6-1066, శివాజీనగర్‌, కరీంనగర్‌ సెల్‌ . 9246980046 విద్యార్హతలు . 8%801 11% (తెలుగు), ఉస్మానియా, హైదరాబాద్‌ (ప్రభుత్వ ఉద్యోగం * 1967-98 (తెలుగు పండిట్సొ & (1998-2006 లెక్పరర్‌) అభిరుచులు * చిత్రలేఖనం, గానం, వాద్యం, (కీబోర్డు, తబల, ఫ్లూట్‌) నటన, నాటక ప్రదర్శన, ప్రకృతి, యోగ, హోమియో చికిత్సలు. అవార్డులు : రాష్ట్ర ఉత్తమ ఉపాధ్యాయ, ఉత్తమ లెక్చరర్‌ పదవులు : అధ్యక్షులు బాలవికాస సమితి, జిల్లా కరీంనగర్‌ ప్రధానకార్యదర్శి సారస్వతజ్యోతి మిత్రమండలి కరీంనగర్‌ జిల్లా రచయితల సంఘం. సన్మానాలు ఏ 3౯ 1995 ఉత్తమ జిల్లా రచయితగా కలెక్టర్‌ గారిచే సన్మానము.

సారస్వతజ్యోతి మిత్రమండలిచేత నగదు అవార్డు.
తుమ్మల రంగస్థల నటనా కౌశల సన్మానం.
రసమయి రాష్ట్ర సాంస్కృతిక మండలి తణికెల్ల భరణిచేత మేడసాని మోమన్‌ పంచసహస్ర అవధాన సభలో సన్మానం.
తిరుపతిలో జరిగిన అన్నమయ్య కల్చరల్‌ అకాడమి వారిచే అవధానిగారి సభలో పృచ్చకుడిగా సన్మానం ౫* సాహితీ గౌతమీ రాగమంజరి కల్చరల్‌ అసోసియేషన్‌ శరత్‌ సాహితీ కళాసంస్థ కరీంనగర్‌ మున్నగు సాహితీ సంస్థలచేలీ సన్మానం. ప్రపంచ తెలుగు రచయితల వేదికపై సన్మానం బిరుదులు + ౯ “మధురకవి & 'గానకోవిది సాహితీ సంస్థలచే 160 భో

క్‌ + స (| స్ట రాష్ట్ర ముఖ్యమంత్రి | ష్‌ ట్ష శ పా | డా వైఎస్‌. రాజశేఖర్‌ రెడ్డి గారిచేత ,

వ ల వో న్లో రాష్ట్రఉత్తమ లెక్టరర్‌ గా సన్మానం వ్‌! పళ గ్లో గు య. ల జీ ల్‌ కరీంనగర్‌ పరేడ్‌ గ్రౌండ్స్‌లో వ న [క్త కవె॥ ేీ. డే అమాత్యవర్యులు పెద్దిరెడ్డి గారిచేత (| నాం త. కలెక్టర్‌ సుమితాదావ్రాసమక్షంలో [| ము మేడ స్ట. ౧; స్వర్ణబారతి, అక్షరసంక్రాంతి. |... వై కె ల , న . కో! టాం మె గ క్యాసెట్స్‌ ఆవిష్కరణ గ్య సన్‌ త. న! ం ళ్‌! న సు. న్‌ (గన 5 సెప్టెంబర్‌ 1993న ' స. || | || అవార్డు విద్యాశాఖామాత్యులు ం మట్టీ. న | స పి.వి. రంగారావు గారిచేత సన్మానం. [+ [1 స ్రం ర స. సే కఠీంనగర్‌ జిల్లా ఉత్తమ కవి యు (న ప్రశంసాపత్రం స నో కం ట్‌ ర. |... గౌ జిల్లా కలెక్టర్‌ వ్‌ " ॥ . సు | పార్టసారథిగారిచేతసన్మానం | ష్‌ భ్య ' | ॥ |
నాతల సుంకె వేంకటాద్రి. మ. స్తే స ర్‌ |. శి " . . (కం స్‌ స్‌

భక్తారామ సుమావళి (భక్తిగేయాలు) క.
అశోకధర్మ చక్రం (బుర్రకథ)
అభినయరత్నమాల (ఏకపాత్రలు) "

|| |

భరతాభ్యుదయం (నాటకము) |
పల్లెిపదాలు (జానపదరూపకాలు) |
వేంకటాద్రి శతకం “

7.బాల విజ్ఞానవినోదిని (బాలగేయాలు)

గణపతిగానం (భక్తిపాటలు) & సి.డి.
స్వర్ధభారతి (దేశభక్తిగేయాలు) & సి.డి.
మహాభయంకర మారణాస్త్రాలు
అక్షరయశస్విని (సాహితీ విమర్శ వ్యాసాలు)
మధ్యవిమోచన (సి.డి)
అక్షర సంక్రాంతి (పాటలు) & సి.డి.
ఎయిడ్స్‌ (గేయాలు)
సుమతీసూక్తి మకరందాలు (సి.డి |
జీవనస్వరాలు (షష్టిపూర్తి సంచిక)
కబీరు సూక్తులు (సప్తశతి తెలుగు పద్యాలుగా అనువాదం) .