Telugu sri krishana devaraaya vaibhavam - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

ళీ ల రా) (7 [0 ష్‌: జ స ల్‌ శ్‌ ఖే కే ష ఓ ల ం" ౪1 న్‌ క త్‌ 7౧ య గ్ల గ సనో" సల గఖ ర్ట సహజకవి మల్లెమాల " లే " . మనసుపడి మక్కునతోసేకరించిన = ల ఇ క సా? ఈ పుస్తకాన్ని సాహిత్యాభిమానుల కోసం కా | సుందరయ్య విజ్ఞాన కేంద్రానికి రం క ఆనందంతో బహూకరిస్తున్నాం. ల్‌ యా న. _ శ

• సాహితీ వైభవం య. ట్‌ గ న | | | ణ్‌ లా టు! లీ కమ. హ్ష్‌ న టీసీ పా... | 1 నీ | య క. | ల య్‌ శై. ₹ ఈ,4 షే ఎప్పు కుట. | ఖో తీపి . ల్‌ “శే (గని ఏ టయికుంు శ ల

న. సలం ం [1 శ్‌ కా ల పం షా; 0 1 న్‌ మ టు “సతో చ మన హా. స గల 0 చ సళళ న టు ను షం స్త ము (| | న్న | గే వ 2. శే! న! సో. (గ్గ క్‌ న... | షం సో! నన య లో సమా! 1 /] ల గే న. షై! శ్‌ ప్రా. ..న స లో శస న స మ ణే నం ్త. బీ! 1. ₹ ా స్ట. త ల స. క న ! యో న్‌ శ్‌ సశ ల్‌ గి లీ "జీల ణీ వటి ర) ల షు! గ జ్జ 4 ననా. కలో న త! .; న పో మ. + . ( త ల. డ్డ నం) 1110 [1 గ్‌ న స. గ్‌ క? షభ ఓ ర్న క టీ! స! గ్‌ ల? సి న న లం టే షు 2 ఇజామమ్స న కేలా [1 శా 0. . (1.1 [] ము స ్డ న! ఈం క [ల క! కన టీ 7! ( పట సు టే న శే క నో మం మా షమ లో కళ యళ గళ మనస ఈ - న ల ర స్‌ న చం స య న హస ర న సస ( నే హు 2! "త్య యో లం - ష్‌ న లో చీ ల సే షట గ రో ల్‌ 0 ఈ ప 1 వ్‌ టా స 1 తై ఖ్‌ త ర! శశ, . ముం) మా ఖ్‌ యయ తీ య మూ సాయన... రే వ్‌ చాన్నా 3 శ సం కా... టే, నా, క సనన ( హా. [407 లీ శక 1! ర భట 0 న్‌

ల (| న! న స. ఆ జ మయా! ప. టం ర వాయ క శ గ 0! 1 వన్‌ శీ. మ క స! సట నీ 1 క న స ( | య. / స రా. ము... (౧148 శి సీ గ | న మ స ల పం య! క నే ల! గమ స్‌ టు టి య్‌ క్‌ 1 న స (టయ న! త న ప బు ఛి సళ రాగ టకం న వం పం మం ం న 4" ఖ్‌ మే భరోస $ [4 2 లక! సళ న. వ తళ క థల? ళీ టం. టు ు!! | సం కళ ని షు ర. ॥ ఖం. గ శో 5... | సం క భి లోట్టి!! ర్న ఫ్‌్టిల్లే | నం. న్‌. లా యాలి స్య కిల మ 14 ఇ [ళీ శ 4 గ స న్‌ ట్య | ష్‌ పట ఫ్‌ స్ట్‌ గ ర. ల టరు కన న నంట |. , క గ్‌ ట్ర ( శ ఖో గ్‌ న్నే న్య... . ప (0 శ్‌ గ (స శకి ఇక న న మ. | టి టా ల వ! ర న. వ ల... నూ. ం ర్య టు గ్‌ టి మ ను మం స య్య; స్ట 1 పముతననే ,. ల 7 హా (ీ న టృ శ్‌ [ కా టం టా //. ప (..'! టు... నా భి? సతు గో బ్‌ త కీ... & ము కీ. స్‌. స న. ఒ మ న ళా న్నా నా యేం గ్లో సే సం? స? ట్లో 2 లే లీ 1 (సీ. పప క ॥ మంగ! | (హై య... న. ఎర గ. మ స 0 | . ] భక. టి వ. కాలి నా సట! ఆ త నం టు సా లే / గన్న సము | మ రా ల 1 యు ట్‌. బ్‌ హ్‌ ట్ల 1 షు [ న న, గ న య న శ ర మ! న ను న ప గ్‌ గజ వ్వా ఎ న సా యళ సనన ఖో / క్ష పు క. స త. య సర! / ప. టట తూ సం ల ష్‌ గ కైైంంస్త న్‌ ॥ గ య్‌. హే [ఫె మ కు మ్మ య. యం? స స్‌ స సట త టు

శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం తు. 00 గో ల ( శ్‌ 'డ ట్‌ | వ సస వసా నావ రాగి రా గ డు |. మ యయా

శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం ళ్‌ ది సంపాదకులు : వ. .

డి. చంద్రశేఖర రెడ్డి చరత్రు - 2,

ప్రథమ ముద్రణ : ఫిబ్రవరి, 2007

మూల్యము : రూ. 800/-

ముఖచిత్రం :

ఆముక్తమాల్యద కావ్యరచన చేస్తున్న

శ్రీకృష్ణదేవరాయలు (కాంస్యవిగ్రహం)

ఆంధ్రమహావిష్టుదేవాలయం,

శ్రీకాకుళం, కృష్ణాజిల్లా ఘా

కూర్చు : నే జి హద ట్‌ య ఈ |

పల్లవి గాఫిఫ్‌, హై రాబాదు. గళ ఎజింగి రం? ర

ఈ ౦ న్‌

ముద్రణ అ స్త్ర్రంయయాన్రమాటో

విజయవాడ య

ఫోన్‌ : 2438324 | ణో

ప్రచురణకర్తలు గ

తెలుగు సమితి, హైదరాబాదు కు

పంపిణీదారులు : (౬

నీమెస్తో బుక్స్‌

ఏలూరు రోడ్డు, విజయవాడ-2

ఫోన్స్‌ : 0866-2577498, 98499 92890

10-1-123/4/2, మొయిన్‌ మేన్నన్‌,

మాసబ్‌ట్వాంక్‌: హైదరాబాద్‌ - 4

ఫోన్‌ : 040-23321488

ఆగ! : 6౧౭౩౦౦౦౦03 అ౪౫౭౧౦౦.౦౦గ౧౫

౪/60 : ఆ౧౧౭8౦౦000%3.000

ముందుమాట

మనది తెలుగుజాతి. రెండువేల అయిదువందల సంవత్సరాల ఘనమైన చరిత్రగల మహోన్నత జాతి.

మనజాతి చరిత్ర, భాష సంస్కృతుల బెన్నత్యాన్ని మరచిపోతున్న ప్రస్తుత తరాన్ని జాగృతం చేయటం, వాటి ప్రాచీనతను, గొప్పతనాన్ని మన జీవినవిధానం లోని విశిష్టతను తెలియజేస్తూ ఆత్మొన్నత్యభావాన్ని పెంపొందించుకొని “నేను తెలుగువాడిని' అని సగర్వంగా ప్రపంచంలో ఏ మూలనైనా ప్రకటించుకొనేలా చేయటానికి కావలసిన స్ఫూర్తిని, సమాచారాన్నీ ఉత్సాహాన్నీ ఉత్తేజాన్నీ అందించటమే ధ్యేయంగా తెలుగుసమితి పనిచేస్తోంది.

శ్రీకృష్ణదేవరాయలు” పేరు వినగానే తెలుగువారి ఒళ్లు పులకరిస్తుంది. ఎన్నెన్నో దివ్యానుభూతులను స్ఫురింపజేస్తుంది. ఏవేవో దివ్యలోకాల్లో విహరింపజేస్తుంది. తెలుగువారిని సదా ఉత్తేజపరిచే పేరు అది. తెలుగుజాతిని మేల్మొల్చే పేరు అది. అందుకే శ్రీకృష్ణదేవరాయలు అందించే స్ఫూర్తితో తెలుగు సంస్కృతీ పునర్వికాసానికి ఉడతాభక్తిగా మావంతు కృషి చేయాలని సంకల్పించాం.

తెలుగు ప్రజలున్న అన్నివోట్లా నేటికీ శ్రీకృష్ణదేవరాయలు నిలిచే వున్నాడు. ఆంధ్రప్రదేశ్‌ లోనే కాదు, బయటి రాష్ట్రాల్లోకూడా తెలుగువారికి నేటికీ ఆయన స్ఫూర్తిదాత. తెలుగు భాషా సాహిత్యాలకు ఆయన చేసిన సేవే ఇందుకు కారణం, యుద్ధతంత్రంలో ఎంత నేర్చరో, సాహితీక్షేతంలోనూ అంతటి ప్రతిభాశాలి. సైనికబలంతోపొటు కవి దిగ్గజాలను కూడా తనతో తోడ్మొని వెళ్ళి యుద్ధ విరామ సమయాల్లో సాహితీగోస్టి జరిపిన రాజు మరొకరు మనకు చరిత్రలో కనిపించరు. అందుకే ఆయనను సాహితీ సమరాంగణ సార్వభౌముడు అన్నారు.

తెలుగువారు భాషాప్రయుక్త రాష్ట్రంకోసం, విశాలాంధ్ర కోసం చేసిన పోరాటంలో కూడా శ్రీకృష్ణదేవరాయలు స్ఫూర్తి కేంద్రం. సంస్కృత భాషలో పండితుడయివుండీ, ఇతర (ద్రావిడ భాషలు తెలిసినవాడయివుండీ తెలుగులో 'అముక్రమాల్యదవంటి ప్రబంధ రచన చేయడం ఆయనకు తెలుగుభాషతో, తెలుగు జూతితో ఉన్న మమేకతను తెలుపుతుంది. ప్రజల భాషలో పరిపాలన చెయ్యాలని, తన ప్రజల భాషాసాహిత్యాల వికాసానికి రాజే బాధ్యుడనీ ఆచరణాత్మకంగా

నిరూపించిన చక్రవర్తి శ్రీకృష్ణదేవరాయలు. నేటి మన ప్రభుత్వాలు శ్రీకృష్ణదేవరాయల నుంచి నేర్చుకోవలసిందెంతైనా ఉంది. పరిపాలకుదుగా సామరస్యతను, రాజనీతిని ఎలా ప్రదర్శించగలిగాడో, ప్రజల భాషను '్రోత్సహిస్తూనే వివిధ భాషీయు లున్న సమాజంలో భాషా జాతి సమైక్యతను ఎంత నేర్పుగా సాధించగలిగాడో, శ్రీకృష్ణదేవరాయల నుంచి నేటి పాలకులు నేర్చుకోవాలి. భారతీయ సంస్కృతీ మర్యాదలను పటిష్టం చేస్తూ, వాటి విలువలను చాటిచెప్పటంలో నిపుణతకు ఆయన ఒక ప్రతీకగా నిలిచాడు. అయితే, ఇంతటి మహావ్యక్తి గురించి, ఇంతటి గొప్ప పాలకుడి గురించి పరిశోధన ఏమాత్రం జరిగింది? ఆయనను గురించిన వివరాలను వెలికితీసి ఎంతమాత్రం మనం (గ్రంధస్థం చేశాం? విదేశీ రచయితలు మన ముందుకు తెచ్చిన వివరాలే మనకు ఆయన్ను గురించి కొంత సమాచారాన్నందిస్తున్నవి, శిలాశాసనాలతోపాటు, సాహిత్య సంపద మాత్రమే మనకు ఆయన గొప్పదనాన్ని తెలియజేస్తున్నవి. వీటి ఆధారాలతోనైనా మనం ఎంతో పరిశోధన చేయవలసివుంది. ఇందుకోసం మేము చేస్తున్న ఒక గట్టి ప్రయత్నం ఇది. ఒకనాటి భారత్తి, ఆంధ్రపత్రిక ఉగాది ప్రత్యేక సంచికలు కృష్ణదేవరాయల గురించిన ఎన్నో పరిశోధనాత్మక వ్యాసాలు (ప్రచురించాయి. వాటితోపాటు మరికొందరిచేత కూడా వ్యాసాలు వ్రాయించి, అన్నిటినీ చేర్చి, ఒక సంకలనంగా ఈ పుస్తకాన్ని తెస్తున్నాం. వీటిల్లో మా స్వంతం ఏమీ లేదు. ఇప్పుడు తెలుగుభాషా సంస్కృతులకు ఏర్పడిన ముప్పును ఎదుర్కోవడానికి మనకు ఒకదారిని చూపడానికి, మనలో శక్తి నింప్రడ్రాన్సిక్రి క్ర సంకలనం ఒక పరిశీలనా గ్రంథంగా ఉపయోగపడుతుందని మేమ్సు ఆ శిస్తున్నాం. ఈ పుస్తకాన్ని మనం ప్రచురించుకొంటున్న సందర్భం చరిత్రలో నిలిచిపోతుంది. 489 ఏళ్ల క్రితం శ్రీకృష్ణదేవరాయలు శ్రీకాకుళంలో విడిది చేసిన రోజు కొమర్రాజువారి గణన ప్రకారం ఫిబ్రవరి 11. ఇదేరోజున 2007లో ఆ మహానుభావుడి కాంస్య విగ్రహాన్నిక్కడ ఆవిష్మరించుకొని, ఈ మ్య సంకలనాన్ని కూడా మనం విడుదల చేసుకోబోతున్నాం... శ్రీకాకుళ ఆంధ్రమహావిష్ణువు సన్నిధిలో ఈ చారిత్రిక సన్నివ్రా రూపుదాల్బు తున్నది. ఈ సందర్భంగా మరికొన్ని మాటలను మీకు మనవి చేస్తాను. జ క ఈ వా శ్రీకాకుళ ఆంధ్రమహావిష్ణువునే ఆంధ్రనాయకుడన్ని కూడా అంటారు పౌరాణికంగా, చరిత్రాత్మకంగా కూడా ఆంధ్రమహావిష్ణువు కథ ప్రస సన! కాలనిర్ణయం తేలడంలేదు కాని, 'తెలుగునావలు తెల్లని తెరచాప్రలత్ర పరులు త్త

తీరి సముద్రయానములు గావించిన దినములవి యని తెలుస్తున్నది. పురాణాలు, దేశచరిత్రలు, స్థలపురాణాలు, లోక ్రసిద్ధములైన కథలు ఆధారంగా - ఆంధ్ర మహావిష్ణువు గురించిన రచనలు వచ్చాయి. “శ్రీకాకుళ ఆంధ్రమహావిష్ణుకథ' అనే సినిమా కూడా వచ్చింది. కృష్ణానదీ తీరాన వున్న ఈ 'శ్రీకాకుల'నగరం నాలుగుకోసుల వరకు ఉండేదట. నిత్యకల్యాణం పచ్చతోరణంగా, ఎంతో నాగరికంగా ఉండే ఈ పట్టణాన్ని కేంద్రంగా చేసుకొని సుచంద్రుడు అనే రాజు పాలించేవాడు. అతడికి కవులంటే, పండితులంటే ప్రాణం. శకుల్చి నాగపుళింద యవనుల్ని శబరుల్ని జయించి, ఆటవికులైన వారిలోని చెడుపులను రూపుమాపి, తన అనుచరులుగా చేసుకొని రాజ్యాన్ని సుభిక్షంగా పాలించాడట. ఒక సిద్ధుని ఉపదేశం మేరకు, సుచంద్రుడు సతీసమేతంగా విష్ణుమూర్తిని ధ్యానించగా, ఆయనే వారికి కుమారుడుగా అవతరించాడట. వారు, తమ కుమారుడిని “విష్ణువు అనే పిలుచుకున్నారు. ఆయనే కాలక్రమంలో ఆ రాజ్యానికధిపతియై శ్రీకాకుళాంధ్ర మహావిష్ణువుగా ప్రసిద్ధిగాంచాడు. అటు శ్రీశైలం నుంచి యిటు దక్షారామం (ద్రాక్షారామం) వరకు తన అనితరసాధ్యమైన శక్షియుక్తులతో రాజ్యవిస్తరణ చేసుకొని, అందరి మన్ననలనందిన చక్రవర్తి ఆయన. దేవతా స్వరూపమైన ఆయనకు తదనంతరకాలంలో యీ ఆలయం నిర్మితమైంది. ఆంధ్రదేశంలోనే ఇది మొట్టమొదటి వైష్ణవ దేవాలయం అంటారు. తాలి ఆంధ్ర సామ్రాజ్య స్థాపకుడుగా ప్రసిద్ధుడై, ఆదర్భ రాజ్యాన్ని స్థాపించి, చరిత్ర కెక్కిన ఈ ఆంధ్ర మహావిష్ణువు క్రీస్తుపూర్వం అయిదారు శతాబ్దముల నాటివాదని తెలుస్తున్నది. అప్పటికే భాషా సంస్కృతులు కలిగిన నాగరిక రాజ్యాన్ని ఆ ఆంధ్ర నాయకుడు ఏలినట్లు తెలుస్తున్నది. ఇప్పుడు తెలుగుభాషా ప్రాచీనతను మనం నిరూపించుకొనే కృషిలో దీన్ని ఒక ప్రధాన్యాంశంగా గ్రహించాలని మనవి చేస్తున్నాను. తర్వాత దాదాపు 2000 ఏళ్లకు, 1518లో కళింగ జైత్రయాత్రకు వచ్చిన 'సాహితీ సమరాంగణ సార్వభౌముడు” శ్రీకృష్ణదేవరాయలు, శ్రీకాకుళాంధ్ర మహావిష్ణువుని సేవించడానికి 1518 ఫిబ్రవరి 11న వచ్చి ఇక్కడ విడిది చేశాడు. ఆ పుణ్యరాత్రి శ్రీకాకుళాంధ్రదేవుడు రాయలవారికి కలలో ప్రత్యక్షమై 'ఆముక్తమాల్యద' రచన చేయవలసిందిగా ఆదేశించాడట. దాదాపు రెండువేలేళ్ల తర్వాత, మరొక సువిశాల తెలుగు సామ్రాజ్యాధిపతి శ్రీకృష్ణదేవరాయలు ఈ తొలి తెలుగు నాయకరాజు దేవాలయాన్ని దర్శించి స్ఫూర్తి పొందడం, “ఆముక్తమాల్యద” వంటి ప్రబంధ రచనకు శ్రీకారం చుట్టడం... ఈ తెలుగుజాతి ఆత్మజ్యోతి ఎంత శక్తిమంతమైనదో మనకు తెలుపుతున్నది.

తెలుగువారి తొలి రాజధానిలో విడిది చేసిన శ్రీకృష్ణదేవరాయల అంతరంగంలోకి ప్రవేశించిన ఆంధ్ర మహావిష్ణువు - ఆ నాటికీ ఏనాటికీ చెదరరాని ఒక ఆదేశాన్నిచ్చాడు. 'తెలుగదేల యన్న దేశంబు తెలుగు” అని ఆ ఆదేశం. అంటే ఈ దేశం తెలుగు ప్రజలది కనుక ఇక్కడ తెలుగే రాజ్యమేలాలి అని. “దేశభాషలందు తెలుగు లెస్స” అని కూడా ఆయనే చెప్పాడు. ఈ దేశాన్ని పాలించేవాడిగా తాను తెలుగు వల్లభుడననీ చెప్పుకున్నాడు. ఒకవిధంగా - శ్రీకృష్ణదేవరాయలు ఒక తెలుగు రాజ్యాధీశుడుగా తన విధాన ప్రకటన చేశాడన్నమాట. ఇదే సమయంలో రాయలు, తన సామ్రాజ్యంలోని అయిదు భాషా ప్రాంతాలకు విజయనగరాన్నే కేంద్రంగాచేసి, శాసనములను తెలుగు, కన్నడ, తమిళ, మళయాళ, కొంకణ భాషల్లో వేయించాడని, తన ఆస్థానంలో తెలుగు కవులతోపాటు తమిళ, కన్నడ కవులకు కూడా స్టానం కల్పించి గౌరవించాడని మనం మరచిపోకూడదు. భాషా సమైక్యత, జాతీయ

సమైక్యతలకు శ్రీకృష్ణదేవరాయలు ఎంత ్రాధాన్యమిచ్చాడో గమనించండి. తెలుగుకు ఇటీవలికాలంలో పట్టిన దురవస్థ మనకు తెలియనిది కాదు. తెలుగు భాషా సంస్కృతుల పరిరక్షణకోసం మళ్లీ ఉద్యమించవలసిన పరిస్థితులు వర్చడడంతో 2002 నవంబరు 1, 2 తేదీలలో ఇక్కడ ఆంధ్రమహావిష్ణు సన్నిధిలో ఒక సమాలోచనా శిబిరాన్ని నిర్వహించాం. ఫలితంగా తెలుగు భాషోద్యమ సమాఖ్య ఆవిర్భవించి, కృషి చేస్తున్న సంగతి మనకు తెలిసిందే. ఆ సందర్భంలో _ ఇక్కడి కృష్ణదేవరాయల మంటపంలో 'ఆముక్తమాల్యది రచనకు వూనుకాన్న ఆ మహానుభావుడి కంచురూపాన్ని ఆవిష్మరించాలనే సంకల్పం కలిగింది. ఇన్నాళ్లకు సాధ్యమయింది. ఈ సందర్భంగా మనం శ్రీకాకుళంలో కృష్ణదేవరాయ మళీ తృవాన్ని

జరుపుకొంటూ, ఈ వ్యాస సంకలనాన్ని కూదా (ప్రచురించు కొంటున్నాం. మన గతం, వర్తమానం, భవిష్యత్తు అంతా మనం మన భామ్షైస్వ ంస్కృతులను వికసింపజేసుకోవడం మీదే ఆధారపడి వుంటుంది. మన జాతి వక్యతను కాపొడుకొంటూ, రాజ్యాన్ని సుభిక్షంగా విలసిల్లజేసుకోవడం మీజే ఆధారపడి వుంటుంది. ఈ సత్యాన్ని నాటి ఆంధ్రనాయకుడయిన శ్రీకాకుళాంధ్ర మహావిషువు,

నిన్నటి తెలుగు వల్లభుడైన శ్రీకృష్ణదేవరాయలు ఆచరణాత్మకంగా బృ టిచెప్పారు. ఆముక్తమాల్యద వంటి ప్రబంధం తెలుగులో మరొకటి లేదని ప్ప దలంటారు రాయలకు సాటివచ్చు ప్రభువూ మరొకడు లేరని అంటారు. అంత గావ ఫ్‌ వ రచించిన ఆముక్తమాల్యద, ప్రబంధం మాత్రమే కాదు, సందేశకావ్యంక్షంై న సంస్కృత (గ్రంధాలను రచించిన రాయలు తెలుగులో 'అముక్తమాల్యద' నా వ్రాశాడు. ఆయనను ఈ రచనకుపక్రమింప జేయటం మాన కాదు. బోని 6

కధాంశాన్నీ ఆంధ్రమహావిష్ణువే సూచించాడట. శ్రీకృష్ణదేవరాయల కాలంలో అప్పుడు మహోన్నతస్థితి ఉన్నది. ప్రజలు నైతికంగా పతనం దిశగా పయనిస్తున్నారని రాయలు గ్రహించి, వారికి తగు సందేశాన్నివ్వాలనే ఉద్దేశ్యంతో 'ఆముక్తమాల్యద'ను రచించాడని పెద్దలంటారు.

విజ్ఞానసర్వస్వం మూడవ సంపుటంలో ఇలా వ్రాశారు : “శ్రీకృష్ణదేవరాయలు వ్రాసిన ఆముక్తమాల్యద (గ్రంథం ఆంధ్రభాషకు బనారసు పట్టుచీరె. దానినిండా బంగారపు పూవులే. దానికి వెడల్పయిన జరీ అంచు కలదు. ఆ అంచే మాలదాసరి కథ. ఈ (గ్రంథమందు మాలదాసరి కథలేనిచో శ్రీకృష్ణదేవరాయలు వట్టి కవియై ఉందెడివాడు. మాలదాసరి కథ వ్రాయటంతో మహాకవియని చెప్పవచ్చు నట్లున్నాడు...” అని. స్థలాన్ని సమయాన్ని పరిమితం చెయ్యడంకోసం ఇంకా వివరాల్లోకి ఇక్కడ వెళ్లడంలేదు. సామాజికాంశాలు, మానవ విలువలు, ఆధ్యాత్మికత

• ఇలా ఎన్నో లోతులలోకి వెళ్లి ప్రజోపయోగ్యమైన మహాకావ్యాన్ని రచించిన శ్రీకృష్ణదేవరాయలు ప్రజల భాషా సంస్కృతులతోపాటు నైతికతను వికసింపజేసే ప్రయత్నం చేశాడు. ఇంతటి సంకల్పం చేసిన చోటు, జాతికి దిశాదర్శనం చేసిన చోటు ఈ శ్రీకాకుళం కావడం మనమెంతో గర్వించదగింది.

ఈ నంకలనాన్ని మీ ముందుకు తేవడంలో సహకరించిన అందరికీ అభినందనలు తెలుపుతున్నాను. సమకాలీనులు, ముందుతరాలవారు శ్రీకృష్ణదేవరాయల గురించి తగు పరిశోధనలు చెయ్యడానికీ, తగు స్ఫూర్తి పొందడానికి ఈ సంకలనం ఉపయోగపడుతుందని ఆశిస్తున్నాను.

ఈ (గ్రంథంలో అనేక వ్యాసాలు 'భారతొ పత్రిక నుండి ఎంపికచేసినవి. అలాగే ఎందరో (ప్రముఖులు మేము కోరగానే వ్యాసాలు పంపారు. వ్యాసరచయితలందరికీ తెలుగుసమితి వినమ్రంగా కృతజ్ఞతాపూర్వక ప్రణామాలు తెలియజేస్తోంది.

ఈ గ్రంథానికి సంపాదక బాధ్యత వహించిన శ్రీ డి. చంద్రశేఖర రెడ్డిగారికి కృతజ్ఞతలు. పుస్తక ప్రచురణ, పంపిణీ బాధ్యతలు నిర్వహిస్తున్న 'ఎమెస్యో ప్రచురణ సంస్థకు ఈ పుస్తక రూపకల్పనలో సహకరించిన పురుషోత్త్‌ కుమార్‌కు కృతజ్ఞతలు.

మండలి బుద్ధప్రసాద్‌ ఎం. ఎల్‌.ఏ అధ్యక్షులు, తెలుగుసమితి

సంపాదకుని మాట జుతిని గుర్తించడానికి ప్రధానమైన సాధనం భాష. జాతి స్వరూప స్వభావాలు వ్యక్తమయ్యేదీ ఆ భాషలోనే. ఒక జాతి బెన్నత్యాన్ని నిరూపించేది ఆ జుతి భాషా సాహిత్యాలే. ఆ భాషా సాహిత్యరంగాలలో చేసిన కృషి అజరామరంగా నిలిచిపోతుంది. శ్రీకృష్ణదేవరాయలు తెలుగువారి అభిమాన చక్రవర్తి ఆదర్శ చక్రవర్తి సమరాంగణంలో ఆయన విజయాలు అద్వికీయమైనవే కాని, భాషా సాహిత్యరంగంలో ఆయన విజయాలే ఆయన్ను తెలుగువారి హృదయాలలో చిరస్థాయిగా ప్రతిష్టించాయి. మనిషి సాహసి కాకపోతే ఏమీ కాలేదు. ఏ రంగంలోనయినా సాహసం చూపిన వారే చరిశ్రలో నిలబడతారు. రాయబు అటువంటి సాహసి, యుద్ధ రంగంలోనూ, సాహిత్యరంగంలోనూ కూడ. అందుకే చరిత్ర నిర్మాత కాగలిగాడు. శ్రీకృష్ణదేవరాయలు మనకు స్ఫూర్తినివ్వగలిగిన మహావ్యక్షి, శ్రీకృష్ణదేషరాయ మహోత్సవాలు జరుపుకోవడం ఆ రాయల మహావేశం మనల్ని ఆవేశించడం కోసం, మన పూర్వుల్ని స్మరించుకోవడం కేవలం వారిని గౌరవించడానికి మాత్రమేళాదు. అయినా ఇవ్వాళ మనమిచ్చే గౌరవం ఏపాటిది. ఈ గౌరవించే అలవాటూ మనకు తక్కువే. అందునబ్ల ఇవ్వాళ మనం చేసే మహోత్సహలు మనకోసమే మనం మరచిపోతున్న ప్రమాదంలో పడుతున్నా యనుకుంటున్న మన ఉఅస్రిళ్వాన్ని నిరూపించే మన భాషా సాహిత్యాలను కాపాడుకోవాలన్న స్పృహను కలిగించు కోవడం కోసమే. మన ఉనికిని చాటుకోవడం కోనమ్సు, మా తాతలు నేతులు తాగారు, మా మూతులు వాసన చూడంది అంటే ఒరోదేమీలేదు, కలిగే గౌరవమూ లేదు. చెప్పుకొని తృప్తిపడడం, జబ్బలు చరనుకోవడం నిరుపయోగషేక్రాక చోనికరం కూడా. ఆ గొప్పలు మసళల్ని మరింత ముందుకు తీసుకుషోగలిగినవాడ్డే వొటి సార్ధక్యం. వాటిని గుర్తుచేసుకోవదం అటువంటి స్ఫూర్తీనివ్వడంకోసం. ౭

ఈ స్మరణ ఈ మూన్నాళ్లకే పరిమితం కాకుండా పదికాలాలపాటు మనవెంటే ఉండాలన్న ఆశయ ఫలితమే ఈ 'శ్రీకృష్ణదేవరాయవైభవం'. రాయల గురించి ఇదివరకే పలువురు మహామహులు రచించిన వ్యాసాలు, నేటి పరిశోధకుల వ్యాసాల సంకలనం. రాయలగురించి సమగ్ర సంకలనం కూర్చాలంటే అది వేలపుటలకు సాగుతుంది. ఈ సంకలనాన్ని పరిశీలిస్తే మాకున్న సమయ, స్టలాభావాలు మీరు అర్ధం చేసుకోగలరు. సమయాభావం వల్ల మా దృష్టికి వచ్చీ, సేకరించ లేకపోయిన రచనలెన్నో ప్రచురణ సమయానికి ఇంకా రచనలందుతూనే ఉన్నాయి.

పత్రికలనుండీ, గ్రంథాలనుండీ మేము సేకరించిన రచనలన్నిటికీ ఆయా రచయితలకు నమోవాకాలర్పిస్తున్నాం. కోరినవెంటనే తమ రచనలతో ఈ (గ్రంథాన్ని సుసంపన్నం చేసిన రచయితలకు కృతజ్ఞతలు. సకాలంలో అందకపోవడం వల్ల ్రచురించలేకపోతున్న రచనల విషయంలో ఆయా రచయితలకు కృతజ్ఞతలతోపాటు మా విచారాన్నీ తెలియజేస్తున్నాం.

ఈ సంకలనాన్ని విషయాన్ని బట్టి కొన్ని విభాగాలుగా వర్గీకరించు కున్నాం. అయితే ఒకే వ్యాసంలో అనేకరకాల విషయాలూ ఉండడం వల్ల వర్టీకరణ నిర్దుష్టం కాకపోవచ్చు. భిన్నకాలాలలో రచించినవై ఉండడం వల్లా, రచయితల అఖీష్టానికే విషయం వదిలి వేయడం వల్లా కొంత పునరుక్తి సహజం.

అతి తక్కువ వ్యవధిలో చేసిన ఈ ప్రయత్నంలో ఎంత శ్రమించినా కొన్ని ముద్రణ దోషాలు దొర్లి ఉండవచ్చు. గ్రంథంలోని గుణాలకు ఆయా రచయితలు ్రశంసార్ద్హులు. లోటుపాట్లకు బాధ్యత మాది. "

ఈ (గ్రంథం ఈరూపంలో మీ ముందుకు రావడానికి రాత్రింబగళ్లు (శ్రమించిన మిత్రులెందరో. వారందరికీ కృతజ్ఞతాంజలులు.

= దుర్గెంపూడి చంద్రశేఖర రెడ్డి 9

శ్రీకృష్ణదేవరాయ చారిత్రిక వైభవం అలం క్షే్షే వ్యక్తిత్వ వైభవం లి... 2199 సాంఘిక జీవన వైభవం అలం 269 భాషా సాహిత్య - భువన విజయం అలం 251 కళావైభవం ఉం 407 సాహితీ వైభవం ంం... శీ27 10

న. £ వనన కలా క 1 1 1 న ఎని కవ ని | వు మ మ్యాపు మై న 1 చ్‌ మ వ్‌ రా ం 1 ఎక న్‌ (చ ॥ త న | క్‌ పె ల 1/1 ర (ల || ఇక థన వాను: న శన / వ ఇ రా వ్‌ నా హ్‌ ఆ ద + నా ॥ / _్‌ ॥ ః' న... .్‌ లవ | | | స స యా మ్య సం న క ప స స 1 ర్న మట న సర సా ర ప ర. న క య వ్యూ?

ఇందులో... శ్రీకృష్ణదేవరాయల పట్టాభిషేకం - కుమారధూర్దటి......... 13 శ్రీకృష్ణదేవరాయలు = నేలటూరి వేంకటరమణయ్య లం కేం శ్రీకృష్ణదేవరాయల జన్మదినము = కొటికలపూడి యజ్జేశ్వర శర్మగారి నరసింహశర్మ .......... 80 విజయనగర సామ్రాజ్యం = గాడిచెర్ల హరిసర్వోత్తమరావు ... 83 శ్రీకృష్ణదేవరాయల వంశావళి - ఎన్‌.ఎస్‌. రామచంద్రమూర్తి ... 8? శ్రీకృష్ణదేవరాయలు - మంత్రులు, దండనాథులు

• కుందూరి ఈశ్వరదత్తు ...... 97 ఢీకృష్ణదేవరాయల యజవ మంత్రులు - రంగస్వామి సరస్వతి ....... 110 శీకృష్ణదేవరాయల కళింగ దండయాత్ర - చారిత్రిక నేపథ్యం = కె. జికేంద్రబాబు......... క హంపిలోని కృష్ణదేవరాయల శాసనాలు " కె మునిరత్నం.......... 1388 మనుచరిత్ర - ప్రీక్రక్ర ఆ అల్లసాని పెద్దన ఎంట 246 "రిజాతాపహరణము - ప్రీర్రిక్ర = నందితిమ్మన .......... 68 రుమల దేవాలయములో శీకృష్ణదేవరాయలు, ఆయన సఠీమణ్లుల కంచువిగ్రహాలు = పి. రమాదేవి సీత్రాప్రత్రి, పై, సీతాపతి 159 శీకృష్ణదేవరాయలు = గోపీకృష్ణ... 4 తీకృష్ణ దేవరాయలు - స్తాద్రిలేని మేటి చక్రవర్తి = సిహెచ్‌ బార్టీరవు........ 180 శీకృష్ణ దేవరాయలు విడుదలచేసిన నాజీల్ప = _యగర్రగుడి మృరళ్లీమైహన్ష రాజు, ఈమని శివనాగిరెడ్డి _....... ౩7 రెండు నానుడులు = రామతీర..... 191 12

ఆ అల్ల ఎమి కృష్ణరాయ పట్టాభి షకం

• కుమార ధూర్హటి తే... తమరు పెద్దల రైతి రిత్తటీనిం గృష్ట రాయ లనుపేరిమత్పుత్ర రత్నమునకు: దనరం బట్టంబు గట్టెద ఘనత మీఅ ననుచు నప్పాజితోన మంతనముం జేసి.

మ. సరసీజాక్షునిసత్క్సృపాగరిమచే సత్కీర్తి రాణించగా ధరణీరక్షణదక్షతన్‌ వెలయుపుత్రారమ్ము రమ్మంచు బం గరుడాల్ముద్దమెలుంగుటుంగరము వేడ్మన్‌ గృష్టరాయక్షితీ శ్వరుహస్తంబున నుంచె భూవరుండు రాజద్రాజధర్శస్థితిన్‌.

క. సత్రాజిద్ధరణీపతి మిత్రుండు రత్నం బొసంగ మెజసినరీతిన్‌ జిత్రముగం గృష్టరాయధ రిత్రీపతియుంగరంబు శ్రీ నొప్పారెన్‌.

సీ... ప్రణుతింప నతండు తోరణగట్టు పరసీమ

లనురీతి నూత్న తోరణము లెసంగ రిపుల ఖండించి సత్భపం దత్సుతుల నిల్పు నట్ల ద్వారములందు ననంటు లమర విలిఖించు నతండు దిక్కుల జయస్తంభాళి ననుమాడ్మిం జిత్తర్వుహర్వు లలర వెలయు నిట్టితనికీర్తులు దిక్తటుల నన్న సరణి ముత్తెంపుమ్రుగ్గుజగ్గు లమర 13

తే. నభినవాలంకృతిస్స్పూర్తి నతిశయించె నప్పురీరత్న మపుడు మహాద్భుతముగం (బ్రకటమహిమల శ్రీకృష్ణరాయనృపతి శ్రీకరం బైనపట్టాభిషేకవేళ మ. _సరగం దెచ్చిరి భూసురోత్తములు కృష్ణాగాతమీజాహ్నవీ వరణాసూర్యసుతాకవేరతనయావారాశిముఖ్యాంబువుల్‌ గరిమం గాంచనరత్చకుంభతతులం గారుణ్యవిశ్వాసత తృరులై యెంతయుంగృష్ణరాయవిలసద్రాజ్యాభి షేకార్థమై తే. శంఖకాహళ ఖేరీప్రచండవాద్య తతరవంబులు భూనఖోంతరము నిండ (బ్రాహ్మణుల్‌ కృష్ణ్ణూయధరావరునకు6 జెలంగి పట్టాభిషేకంబు జేసి రెలమి. సీ. చక్కెరవిలుకానిచక్కందనము గల్లి చొక్క మౌనార్వీటిబుక్కరాజు సాకల్యముగం గీర్తిసర్వదిక్తబులందుం (భ్రాకటస్టితి నిల్చునౌకువారు కంటకరాజన్యగర్వంబు లణంగించి లీలచే మించునందేలవారు ధాటీనిరాఘాట ఘోటీహతవిరోధి కోటులై వెల్గువెల్లోటివారు తే. చండతరశౌర్యు లగుకురాసానివారు భూదహలివారు మొదలైన భూమిపతులు కౌలువం బట్టాభిషిక్తుండై చెలువుమీతె రమ్యగుణపాళి శ్రీకృష్ణరాయమాౌళి. సి అన్నన్న యతండు సింహాసనం బెక్క్మిన నిభరాజు తా కొంద లెక్కందొడంగె నయ్యారె యతండు పట్టాభిషిక్తుండైన సింధురాణ్ణేత్రముల్‌ చెమ్మగిల్లె 14 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

చ్‌ హైసరే యతని పేరనినమాత్రముననే కురుదేశ మేల్రాజుగుండె లదరె నోహో యతండు ఖడ్గ మొక్కింత ముట్టిన సకలారిసంఘము ల్సంచలించె తే. మాయురే నరసింహకుమారరామ చంద్రశౌర్యనితాంతరాజత్సమాఖ్య ఆలే కృష్ణరాయాభిధానవర్ధిష్టుం డేలు ధర్మముల్‌ ధాత్రిలో యథార్ధంబు గాంగ. శే 3 3 టమ... న్‌!!! న టన స స సం! ము త్తం శా 111 ళ్‌ న ఎట్టు! త లాటీ. న నం ల 111 వ 0 ఎ కీ ల ష్‌ న్న శి న పు. | ల యమన చ స 11. శ (యం గ మన నం హు” వా న లో జన్మ! ఎటూ న అపా టమ న షమ న త ఈ గ నవ 4 మి న యన సం తనా. న న! కు వ్‌ లక్షీనరనీంవాస్వామి ఏకశిలా విగ్రవాం శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 15

కృష్ణదేవరాయలు = నేలటూరి వెంకటరమణయ్య ప్రకరణము1 : ఆధారములు దక్షిణదేశమును పూర్వకాలమున పాలించిన హిందూ చక్రవర్తులలో కర్టాటక సాశ్రాజ్యధిపతి శ్రీకృష్ణదేవరాయలు ప్రఖ్యాతుడు. ఆ మహారాజు క్రీర్తిమూర్తి దాక్షిణాత్య హిందూ హృదయనీమల స్టిరముగ నెలకొనియున్నను, ఆయనచరిత్ర విద్యావంతులకు గూడ సుపరిచిశము గాదు. ఉత్తరాపథమునకు విక్రమాదిత్య భోజనరపాలు రెట్లు వంద్యులో గృష్టరాయలట్లే సర్వదక్షిణభారతభూమికి బూజనీయడు. ఆంధ్రవాబ్బయము నతదెట్లు పోషించినదియు, సంస్కృత కర్ణాటాదిభాషల నెట్లాదరించినదియు నంద రెబుగుదురు. కాని యతని చరిత్రనుగూర్చి జనసామాన్యమున కెటుకపడిన విషయ మత్యల్పము. ఇటీవల చరిత్ర పరిశోధకుల కృషివలన రాయలవారి చరిత్రకు సంబంధిం చిన విషయములు విదితములైనవి. లభ్యమైన చరిత్రాంశములనెల్ల గ్రోడీకరించి శ్రీకృష్ణ్టాయల చరిత్రమును సాధ్యమైనంతవఅకు సంపూర్ణముగ రచియింపవలయునని నాయుద్దేశ్యము. ఆద్యమున శ్రీకృష్ణరాయచరిత్రరచనకు గల సాధనసామ[గ్రులను వర్ణించుట యుక్తము. ఇవి యిరుదెజిగులవి. మొదట బేర్కొనదగినవి శాసనములు. తామ్రపట్టికలేమి, శిలాశాసనము లేమి రాయలకాలము నాటివి దాదాపు 500 ఇప్పటి వణకు లభ్యవడినవి. ఇవి సంస్కృతాంధ్రద్రావిడ కర్ణాటభాషలయందు విరచింపబడియున్నవి. సంఖ్య బహుళ మగుటచేత నీ శాననముల నన్నిటిని ఇట వర్ణించుటకు వలనువడదు. ముఖ్యమైన వానిని సందర్భానుసారముగ గ్రంథమునందుదాహరించిన చాలును. పరిశోధనాసక్తి గలవారలు మదరాసు గవర్చమెంటు శాసన పరిశోధకశాఖవారి సాంవత్సరిక నివేదికలను, ఎపిగ్రాఫియా ఇండికావంటి శాసన సంశోధకపత్రికలను, దక్షిణ ఇండియా శాసన పరంపర, ఎపిగ్రాఫియా కర్టాటికా మొదలగు శాసన గ్రంథసంపుటములను బరిశోధించి తృప్తిపడవచ్చును. శాసనముల తరువాత బేర్కొనదగినది వాజ్బ్మయము. వాజయమనగా కేవల గద్య పద్యాత్మకమైన కావ్యమని యెంచరాదు. (గ్రంథరూపమున నుండు సాక్ష్యమంతయు నీతరగతిలో జేరినదే. రాయలనాడు విరచితములైన కావ్యములేకాక్ర మహమ్మదీయ చరిత్రకారుల రచనలు, 16 తీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

పోర్చుగీసు గ్రంథకర్తల వృత్తాంతములు, వంశానుచరితములు, తరతరముల నుండి లోకమున ప్రచారమునందుండు గాథలు, చాటూక్తులు, గ్రామ కవిలెలు, కైఫీయతులు మొదలగునవి యన్నియు నిట (గగ్రావ్యాములు. ముఖ్యమైన ఆధార గ్రంథములను సంగ్రహముగ నిచట వర్ణించుచున్నాను.

కావ్యములు: భాషననుసరించి ఇవి రెండు తరగతులవి.

(1) సంస్కృతమున కొన్ని గలవు. సంస్కృతకావ్యములలో (బ్రధానమైన రాజనాథ డిండిమ విరచిత అచ్యుతరాయాభ్యుదయము. ఇందు కృష్ణాయల కళింగ దిగ్విజయ (ప్రస్తావన గలదు. మజియు భండారు లక్ష్మీనారాయణకృత సంగీతసూర్యోదయ పీఠిక యందు కళింగదిగ్విజయమును నేదులఖానునిపై విజయమును గలుబరిగదండ యాత్రయు వర్జింపబడి యున్నవి.

(2) ఆంధ్రప్రబంధములు: ఇవి ముఖ్యముగ మూడు: (9 మొదట బేర్మొనదగినది యల్లసానిపెద్దనార్యకృతమనుచరిత్ర. వీఠికయందును, నాశ్వాసాద్యంతములందును గటకదహనపర్యంతము గల కృష్ణ్ణాయల కళింగవిజయయాత్రయు, మజికొన్ని యజ్ఞాత దండయాథత్రలును వర్ణింపబడియున్నవి. (9 కృష్ణర్ణాయరచితాముక్తమాల్యద. దీనికిని మనుచరిత్రకును బీరిక చాలవణకు సామాన్యమైనను, ఇందు కళింగదండయాత్రయందు చేకుటిన విజయములు మజియు విపులముగ వర్ణింపబడియున్నవి. మజియు నిందు ఉత్తర దిగ్విజయము, సగరపురకల్చ్పరి నగరప్రాంతముల దురకలతో జరిగిన యుద్ధములును, నేదులఖానుని వధయు, శ్రేంబావిరణక్షేత్రవిజయమును వివరింపబడి యున్నవి. ఇంకను కృష్ణఊాయవిర చితసంస్కృతాంధ గ్రంథములును నిందు బేర్కొనబడి యున్నవి. (1) ముక్కు తిమ్మనగారి పారిజాతాపహరణము. ఇందును గృష్టరాయల కళింగదిగ్విజయము వర్ణింపబడి యున్నది. ఇతర గ్రంథములందు గానరాని రాయల యుమ్మత్తూరు దండయాత్ర ప్రస్తావన ఇందు గలదు. ఇంతవణకును బేరొనిన మూదు ప్రబంధములయందేకాక కృష్ణరాయల దండయాత్రలను గూర్చిన విశేషాంశములు తరువాతి యాంధ్ర గ్రంథములం దచటనచట చెప్పబడియున్నవి. కాని వాని నన్నిటిని ఇచట పేర్కొనదలపెట్టలేదు. అర్వాచీనగ్రంథములలో రెంటినిమాత మిచట జెప్పక తప్పదు. ఇందొకటి రాయవాచక మను వచన[గ్రంథము. దీనిని వచన కావ్య మనుట తప్పూ. కావ్యలక్షణము లెవ్వియు నందు గానరావు. యత్కృతమ్రో తెలియదు. మధుర నాయకుడును, అడపము చిననాగినాయని కుమారుదైన కట్యము వి శ్వ నాథనా యకుని స్థానాపతి యొకడు దాని రచయిత యైన ట్లందు కలదు; కొందటిది

మున విరచింపబడెనని తలచుచున్నారు; కాని యది క్ర కృష్ణరాయలకాల ల ఈతశు17 వ కు ముందు రచియింపబడియుందదని యందు వర్రింపబడి న శతాబ్దారంభమునకి = ఉన్నది. (1) రాయ వాచకమందు భాగ్యన యంశములు కొన్నింటివలన రుజువగుచానా భాగ్యనగర ప్రస్తావన గలద్రు శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం క్షే7

ఇది యిప్పటి హైదరాబాదునకు ప్రథమనామము. ఈ భాగ్యనగరమును క్రీ.శ.1581 వ సంవత్సరమున గోల్కొండ రాజ్యమున కభిషిక్తుడైన మహమ్మద కుల్లీకుతుబు శాహు తన రాజ్యారంభదశయందు నిర్మించి యుండుటచేత నా పట్టణమును బేర్కొను రాయవాచక మంతకు పూర్వము రచియింపబడియుండదు. (2) మజియు రాయవాచక రచయితకు గృష్టదేవరాయల సమకాలికుడును ్రత్యర్థియునైన గజపతి యెవ్వడో తెలియదు. పేరు జెప్పక విడిచియుండిన నతని యజ్ఞానము వెల్లడియై యుండదు; కాని యా గజపతి పేరు ముకుందబాహు బలేంద్రు లని చెప్పుటవలన రాయవాచక రచయిత కృష్ణరాయలవారికి సమకాలికుడుగాదని నిశ్చయమగుచున్నది. ఏలన కళింగరాజ్యమును బాలించిన గజపతులలో ముకుందబాహు బలేంద్రనామధారి యొక్కడే. ఇతదు క్రీ.శ.16 వ శతాబ్దపు చతుర్ధపాదమున కళింగదేశమును పాలించెను. గోల్మొండ సుల్తానునకును నక్చరు పాదుశాహునకును కర్ణాటసా'మ్రాజ్యాధిపతి రెండవ వెంకటపతిరాయలకును నితడు సమకాలికుడు; కావున కృష్ణరాయల కాలముననిది రచియింపబడలేదని దృఢముగ జెప్పవచ్చును. క్రీ.శ17 వ శతాబ్దప్రారంభమున విరచింపబడి యుండవచ్చును. రాయవాచకమంతటి విశ్వాసపాత్రమైన యాధార (గ్రంథము గాదు. రక్షసి తంగడి యుద్ధానంతరము కావేరికి దక్షిణమందుండు రాయరాజ్యము నాక్రమించుకొనిన మధురనాయకులు కృష్ణాయలచే దక్షిణరాజ్యమున నధిష్టింపబడి రనునసత్యపు కల్పితగాథను ప్రచారములోనికి దెచ్చుట ఈ గ్రంథముయొక్క ముఖ్యోద్దేశము. కాని యందు వర్ణింపబడి యుండు కృష్ణరాయల జైత్రయాత్రాకథన మన్వచరిత్రాధారముల మూలమున వాస్తవమని చేలుచుండుటవలన దానిని మనమంగీకరింపవచ్చును. , రెండవది కుమార ధూర్జటి కృత కృష్ణ్ణాయవిజయము. పద్యకావ్యము. కాని దీని నొక ప్రత్యేక స్వతంత్ర చరిత్రాధారగంథముగ దలచుటకు వలనుపడదు, ఇది క్రీ.శ. 1630-1642ల మధ్య కర్ణాటక సామ్రాజ్యమును పాలించిన ముమ్మడివెంకటపతి రాయల కాలమున రచెంపబడెను. మధురనాయకుల ప్రస్తావన యందు గానరాక పోయినను రాయవాచకమున షి నదుపతి కొన్ని సందర్భములందు రాయవాచకమును ముందుంచుకొనినగాని సుబోధముగాదు. కుమా ష వర్ణించుటయగుటవలన లయము కష్టూయిల పదయములను మాత్రమే న్యాంశముల నాతడు విడిచిపుచ్చిను. సంబం ల సచిత్రలు మనకు దెలిసినంత వఅకు విజయనగర చరిత్రకు క్ల ౨ మహమ్మదీయచరిత్రగ్రంథములు మూడు. ఇని కృష్ణ్ణంాయల సమకాలరచనలు గావు; గావు అర్వాచీనముల్లు. మొదట బేర్యానదగినది తారీఖీఫరిష్తా క్రీశు17 వ శతాబ్బారంభమున రచింపబడెను. రెండవది బర్జాన్‌ ఇ మ అసీరు స చె మిం చుమి; ల వ్‌ీాకా, అణరు, 0 జ్యకాలమున దక్ష్మనీ మహమ్మదీయ రాజ్యము

లకును, విజయనగరసామ్రాజ్యమునకును గల పరస్పర సంబంధము వీనివలన గొంత తెలియవచ్చుచున్నది. మూడవది తారీఖీ మహమ్మదు కుల్లీకుతుబ్‌శాహు. ఇదియు కొంచెమించుమించుగ పైరెండు చరిత్రల రచనాకాలముననే వ్రాయబడెను. ఇందువలన కృష్ణ్యయలకును, గోలకొండ రాజ్యస్థాపనకుడగు సుల్తాన్‌ కుల్లీకుతుబు శాహునకును నడచిన సమరవృత్తాంతము గొంత తెలియవచ్చుచున్నది.

పోర్చుగీసు గ్రంథకర్తలు: పోర్చుగీసువారు వర్తకముకొఅకు (క్రీ.శ 1490 వ సంవత్సర (ప్రాంతమున హిందూదేశమునకు వచ్చిరి. వీరికి మహమ్మదీయులతో సహజవైరముగలదు. దీనికి గారణములు రెండు: మొదటిది మతద్వేషము; రెండవది ఇంతకంటె ప్రబలతరమైన వర్తక ప్రతిస్పద్ధ. పోర్చుగీసువారి రాకకుముందు పాశ్చాత్య దేశములకును హిందూస్థానము నకును మధ్య జరుగుచుండిన వాణిజ్యమంతయు నరబీ పారశీ మహ్మదీయ యోడ వర్తకుల మూలమున నడుచుచుండెను. ఈ యోదవ్యాపారము దమ కాణయాచి యని పై బేర్మొనిన మహమ్మదీయవర్తకులు దలచుటచేత పోర్చుగీసుల రాకను వీరు సహింపరైరి. పెక్కు నావికా యుద్ధములిరుపక్షముల వారికిని నడచినవి. ఇందు తుదకు మహమ్మదీయులోడిపోయిరి. పశ్చిమసముద్రతీరమందలి రేవుపట్టజములు కొన్నింటిని పోర్చుగీసులాక్రమించుకొనిరి. మథియు నప్పుడు గుజరాతు దక్కనుదేశములు రెండును మహమ్మదీయప్రభువుల యధికారము క్రింద నుండిన కారణమున పోర్చుగీసుల కచట సులభముగ ప్రవేశము గలుగక పోవుటచేత, వారు తమవలెనే మహమ్మదీయులకు సహజశత్రువులైన విజయనగర చక్రవర్తులతో మైత్రిని గుదుర్చుకొనిరి. ఇందువలన పోర్చుగీసు రాయబారులు, వర్తకులు, ప్రయాణికులు పెక్కంద్రు విజయనగరమునకు బలుమారువచ్చి వ్యాపారార్థమేమి, యన్యకారణములవలన నేమి కర్ణాటసామ్రాజ్యమునందంతటను సంచారముచేసి పోవుచుండిరి. ఇట్లు వచ్చిన పోర్చుగీసు లందనేకులు గర్జాట సామ్రాజ్యచరిత్రను గూర్చియు, మజియు నందు తాము కన్న విన్న విషయములను గూర్చియు (గ్రంథములను వ్రాసిరి. విజయనగరసా([మ్రాజ్య విషయములను దెల్పు గ్రంథములు పోర్చుగీసు భాషయందు పెక్కుకలవు. కాని పోర్చుగీసు భాష దెలిసిన చరిత్రపరిశోధకులరుదగుటచేనివి మన కందుబాటున లేవు. విసరులెంకారువంటి పోర్చుగీసు భాషావిదులుండినను వారి కాంగ్రము దెలియకపోవుటచే వారి పరిశోధన లమూల్యములైనను చరిత్రపరిశోధకులకు నిరుపయోగములైనవి. కాని కొన్ని ముఖ్య పోర్చుగీసు గ్రంథము లాంగ్లము. లోనికి పరివర్తనము గావింపబడియున్నవి. ఇవి కృష్ణరాయచరిత్ర రచియింపదలపెట్టు వారికి కరముపయుక్తములు. అందు ముఖ్యమైనవి నాలుగు. సంగ్రహముగ వాని నిచట జెప్పుట యొప్పు.

(1) కామెంటరీస్‌ ఆఫ్‌ ది గ్రేట్‌ ఆఫాంసో అల్బూకర్ము' - ఇందు కృష్ణదేవరాయల రాజ్యారంభ దశయందు విజయనగర సామ్రాజ్యమందును, బహమనీ రాజ్యమున జరిగిన

శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 19

విషయములు వర్ణింపబడినవి. సమకాలికరచన యగుటచే దీని సాక్ష్య మత్యంత విశ్వాస పాత్రమైనది. అర్వాచీనమహమ్మదీయ చరిత్రలయందు గాన వచ్చు కృత్రిమములు కొన్ని దీనిమూలమున వెల్లడియగుచున్నవి. కృష్ణరాయల యుమ్మత్తూరు దండయాత్రను గూర్చియు, బహమనీసుల్హానుతోడి యుద్ధమును గూర్చియు మథీ యెచ్చటను గానరాని యంశము లందు కలవు.

(2) “ఈస్ట్‌ ఆఫ్రికా అండ్‌ మలబార్‌ - ఇది దురాతీ బర్బోసా అను పోర్చుగీసు (ప్రయాణికుడు వ్రాసినది. ఇతడు కృష్ణదేవరాయల రాజ్యారంభదశ యందు దక్షిణ హిందూ దేశమునకు వచ్చి కర్ణాటసామ్రాజ్యమున సంచారము చేసెను. అతడు తా నచట గన్న విషయములను దన గ్రంథమున వర్ణించియున్నాడు. కృష్ణరాయలను గూర్చి కాని, కర్దాటక సామ్రాజ్యమునకు సంబంధించిన రాజకీయాంశములనుగాని యతడు ప్రస్తావింపకపోయినను కర్ణాటక సామ్రాజ్య ప్రజల స్థితిగతులను, వారి యాచారవ్యవహారములను వర్ణించి యున్నాడు. కావన కృష్ణ్ణూయలనాటి విజయనగర చరిత్రను రచియించువారి కది మిక్కిలి యుపయుక్తమగు నాధారగ్రంథము.

(3) 'శ్రానికల్‌ ఆఫ్‌ డామింగోపయన్‌” - ఇతడును కృష్ణదేవరాయల రాజ్యకాలమున క్రీ.శ.1522 ప్రాంతమున క్రిస్తవాన్‌ డి ఫిగ్వెరడోయను పోర్చుగీసు రాయబారివెంట విజయనగరమునకు బోయి యచట కొద్దికాలము నివసించి యుండెను. ఇతడు బారాస్‌ అను పోర్చుగీసుచరిత్రకారుని కొఅకు విజయనగరమును గూర్చియు, గృష్టరాయల గూర్చియు ముఖ్యవిషయములను బెక్కింటిని త3లియబజచి యున్నాడు.

(4) “కానికల్‌ ఆఫ్‌ ఫెర్దావన్‌ న్యూనిసో్‌ - ఇతడు పోర్చుగీసు గుట్టిపు వర్తకుడు; కృష్ణదేవాచ్యుత దేవరాయలకాలమున వచ్చియుండెను. ఇతడును బారాస్‌ కొజకే తన గ్రంథమును ్రానిపంపెను. పయస్‌, న్యూనిసులచే రచియింపబడిన (గ్రంథములు రెండును క్రీ.శ 1587 ప్రాంతమున బారాసుకు జేరియండుటచేనివి రెండును సమకాలిక రచనలనుట నిస్సంశయము. హిందూస్థాననివాసులగు హిందూ మహమ్మదీయులయెడ సమానదృష్టి గల పాశ్చాత్యుల రచనలగుటచే నివి విశ్వాసపాత్రములనుట యొప్పు. పయస్‌ గ్రంథముకంటె న్యూనిసుగ్రంథము గదు ముఖ్యమైనది. రాయరాజ్యన్థాపన మొదలుకొని యచ్యుతదేవరాయల రాజ్యకాలమువణకు గల విజయనగరసా[మ్రాజ్య చరిత్ర యందు వర్ణింపబడియున్నది. కృష్ణరాయల విజయములును, నచ్యుతరాయల పాలనావిశేషములును వివులముగ

వర్ణింపబడినవి. కొవున పయస్‌ న్యూనిసుల గ్రంథములు రెండును కృష్ణాయలచరిత్రకు వంశానుచరితములు: ఈ తరగతి గ్రంథములలో లింగణకృత కెళదిన్సపవిజయ . మొక్కటియ్‌ నిచట బేరొనదగినది. ఇది కన్నడ చంపూకావ్యము, కెళది నాయకరాజుల ౭0 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

మూలపురుషుడు చౌడప్ప కృష్ణదేవరాయల నాయకులయం దొక్కడు; కృష్ణ్ణాయలకు దురకలతో నైన యుద్ధములలో రాయల పక్షమున పోట్లాదెను. కెళదిన్సృపవిజయమువలన గృష్టరాయల కాలమున మలెనాడు దేశస్థితిగతులు దెలియవచ్చుచున్నవి. గాథలు: కృష్ణరాయల రాజ్యాభిషేకమును గూర్చియు, మజికొన్ని విశేషాంశములను గూర్చియు బెక్కు కథ లాంధ్రదేశమున (బ్రచారమునం దున్నవి. ఇందలి సత్యాసత్యములను నిర్ణయింపగల సాధనములు గానరావు; కాని గాథ లని వీని సాక్ష్యమును ద్రోసివేయరాదు; చిరకాలమునుండియు జనస్మరణయం దివిస్థిరమై నిలిచి యుండుటవలన వీనియందు కొంతయేనియు సత్యముండవచ్చును. కావున జ్ఞాతచరిత్రాంశములకు విరుద్ధము గానియప్పుడు వీని సాక్ష్యమునంగీకరించుట తప్పుగాదు. చాటూక్తులు: విజయనగరచక్రవర్తులలో కృష్ణ్ణాయలకు సంబంధించినన్ని చాటూక్తులు మజథియెవ్వరిని గూర్చియు గానరావు. ఇందనేకములు రాయల విద్యా వ్యాసంగములను దెల్పునవి; రాయల విజయములను వర్ణించునవి పెక్కుగలవు. సాధారణముగ నిందు రాయల కళింగ విజయములును, మహమ్మదీయుల తోడి సమరములును బ్రశంసింపబడియున్నవి. ఇతర ఆధారగ్రంథములం దీ విజయములు విపులముగ వర్ణింపబడియుండుటవలన నివి యంత ముఖ్యములు గావు. కాని ఇతర ఆధార [గ్రంథాదులనలన తెలియరాని విజయములను వర్ణించుచాటువులు కొన్ని కలవు. కృష్ణరాయలు బెడదకోట (బీదరు)ను జయించినట్లే యాధారగ్రంథాదులయందు కానరాదు. కాని- “సమరక్షోణిని కృష్ణ్ణాయల భుజా శాతాసిచే బడ్డదు ర్ధమదోర్టందబెడందకోటయవన వ్రాతంబు సపష్తాశ్వమా ర్ల్గమునన్‌ గాంచి శబా సహో హరిహరం గాఖూబుఘోదాకితే తుముకీబాయిలబాయిదేములికి యం దుర్శింటికిన్‌ బోవుచున్‌.” అను నల్లసాని పెద్దనార్యుని చాటు వొక్కటి రాయల బీదరువిజయమును దెల్పుచున్నది. ఇట్టివి ముఖ్యమైనవి. (గ్రామకవిలెలు, కైఫియతులు: పూర్వ మాంధ్రదేశమున (బ్రతి గ్రామమునకును కవిలెలుండెడివి. ఇందు గ్రామముల పూర్వవృత్తములు వర్ణింపబడియుండును. ఇట్టీ కవిలె శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 2

లందును, వీని నాధారపజచుకొని తయారుసేయబడిన కైఫియతలందును కృష్ణరాయల యేలుబడిని గూర్చి కొన్ని యంశములు వివరింపబడియున్నవి. కావున గృష్టరాయల చరిత్రను రచించువారికినివియు నుపయుక్తములు.

కఇంతవఅకు కృష్ణరాయల చరిత్రకు గల యాధారములను స్థూలముగ వివరించితిని. అన్నిటిని విపులముగ వర్ణించుటకు సాధ్యము గాదు; కాని రాబోవు ప్రకరణములయందు సందర్భానుసారముగ నన్ని యాధారముల నుదాహరించి వలసినట్లు పరిశీలించుచున్నాడను.

2, దేవేరులు

గోలకొండ సరుదుస్థలమందు తురకలపై విజయమును బొందిన పిమ్మట కృష్ణ దేవరాయలు కళింగదేశముపై దండయాత్ర బయలువెడలినట్లు రాయవాచకమునను, గృష్టయవిజయమందును జెప్పియున్నది. గజపతి తన కుమార్తెను దనకిచ్చి పపిణయముసేయ నిరాకరించుటవలన గోపించి కళింగముసపై గృష్టరాయలు దండు వెడలెనని కొన్ని యైతిహ్యముల వలన దెలియుచున్నది. కావున నీ యైతిహ్యముల నిచట సంగ్రహముగ బొందుపజచి వాని సత్యాసత్యములను బరిశీలించి తెలిసికొని యవ్వల కృష్ణరాయల కళింగ జైత్రయాత్రా చరిత్రను వివరించుట యుక్తము.

(1) కృష్ణరాయలు దాసీపుత్రుదను నపవాదము గల్లినది; క్షత్రియు లెవ్వరును దమ కూతునాతని కిచ్చి వివాహముసేయ నొల్లరెరి. తిమ్మరు సెట్టైన సత్కులజుతయగు క్షత్రియకన్యను దెచ్చిరాయలకు వివాహముసేయ నిశ్చయించి 'సేనాపరివృతుదై వినుకొండకు బోయి యచ్చట దమ కరిగాపై రాజ్యము సేయుచుండిన గజపతిని గలిసికొని, తన యుద్దేశమునతని కెలుకపణచక, నతనిచే దాను చెప్పినట్లు చేసెదనని మాటగొని, యటుపిమ్మట గృష్టరాయల కాతని కూతునిచ్చి యుద్వాహము సేయవలయు నని యానతిచ్చెను. ఆడినమాట తప్పజాలక యతడందుల కంగీకరించి గృహమునకు వచ్చెను; సమాచారమంతయు విని రాణి కోపించి శక్కువజుతివానికి గూతునిచ్చుట తగదని పల్కెను; కాని గజపతి దన మాటచొప్పున నడపెదనని పట్టుబట్టెను; రాజివాస స్రీలందుల కీయకొనక కృష్ణరాయలను జంపియైన పెండ్రిని జరుగనీయక నిలిపి వేయుటకు నిశ్చయించిరి.

ప్రధానతాంబూలము గొనుటకు తిమ్మరుసు పరివారముతోగూడ పెనుగొందనుండి తరలివచ్చి వినుకొండను జేరెను అడపగానివలె గృష్టరాయలతనితో గూడ మారు వేషముతో కోటను (బవేశించెను; తిమ్మరును దమకు రాణిగాబోవు నా కన్యను జూడగోరెను; గజపతియాజ్ఞపై సర్వాలంకారభూషితయైయామె యచటికి వచ్చినది; చూచినది; అడపగాడే కృష్ణరాయలని (గ్రపొంచినది. వెంటనే లోపలికి బోయి యా వృత్తాంతము నంతఃపురమందు ప్రకటించినది. కృష్ణ్ణాయలను కోటవెలుపలికి బోనీయక వధించుటకు అంతఃపుర స్రీజనము 29 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

(బ్రయత్నము సేయగడగిరి; కాని తిమ్మరుసుచే సంరక్షితుడైన కృష్ణరాయలు వారిచేజిక్కునా? గజపతి కుమార్తె యంతఃపురములోనికి బోవనెప్పుడు వెనుదిరిగెనో యప్పుడే తిమ్మరు సామెచిత్త వృత్తిని గ్రహించి రాయలకు గనుసన్నజేసి, యడపమువాడు తాంబూలమున సున్న మెక్కున వేసినాదను మిషమీద వానిపై నాగ్రహించి తలుము కొనుచు నంతఃపురస్రీల యాజ్ఞచొప్పున గోట దర్వాజా మూయబడుటకు ముందే వెలుపలికి బోయెను. కృష్ణ్ణాయల కపాయమిట్లు తప్పి పోయినది.

లగ్నము నిశ్చయమైనది; కృష్ణ్ణాయలుద్వాహమునకు రాజధానికి బోయి తిమ్మరుసు సలహాప్రకారము దన బాకును పెండ్లాడబంపెను; సుముహూర్తమున బాకునకు బాషికము గట్టించిరి. పెండ్లి ముగిసినది. గజపతికూతురత్తవారింటికి కాపురముసేయవచ్చినది; పునస్సంధానమునాటి రాత్రి రాయలను గడతేర్చుటకు నిశ్చయించి కత్తుల మొలనూలు ధరించి పడకటింట ప్రవేశించినది; కృష్ణరాయలా కాంత కట్టుకొనియుండిన పావదడనుదన కాలివ్రేళ్లతో నొడిసిపట్టి చెంతకు జేరదీసెను. కత్తులమొలనూ లూడి క్రిందబడినది. ఆశ్చర్యముతో గృష్టరాయలు '“అప్పాయేమి చిత్రము” అని యజచెను. చెంతనే డాగి యుండిన తిమ్మరుసు 'జాగ్రతో భయంనాస్తి' యని ధైర్యము జెప్పెను.

అంతట గృష్టరాయలు దన్ను జంప నుద్యుక్తురాలైన భార్యను విసర్జించి సైన్యముతో గూడ నామెను తండ్రియింటి కంపెను; కాని యామె పుట్టింటికి బోలేదు. తన దుష్కుత్యమునకు బశ్చాత్తాపమంది భర్తయనుమతి వడని మార్గమధ్యమునందొక వనమున నివసించుచు భగవద్దానపరాయణురాలై కాలము గడపుచుండెను. ఆమె పేరు వరదరాజమ్మ విశేషథనము వెచ్చపెట్టి కర్నూలుజిల్లాలో కంభముకడనొక చెబువును గట్టించెను. ఆమెకే తుక్కాజీ యను నామాంతరము గలదు. ఆమె తుక్కాపంచక మను నైదుశ్లోకములను రచించి కృష్ణ్ణూూయల కంపెనట; రాయలందులకు సంతసించి యామెను దన యనుగ్రహమునకు బాత్రురాలిని గావించెనట.

ఇట్టిదే మతియొక కథ కలదు:

(2) కృష్ణరాయ లుత్కలదేశముపై దందెత్తిపోయి యా దేశాధిపతిని జయించెను; ఉత్మళరాజు సంధినిగోరెను;ు కూతునిచ్చి తన కుద్వాహము గావించిన సంధి కొడబడెదనని కృష్ణ్ణూయలు వర్తమానమంపెను. అతడందుకంగీకరించి వివహప్రయత్నములు జేయగడగెను; కాని కులహీనుని బెండ్లాడనొల్లక యారాజుకుమార్తె యతనిని వధించి తానును జచ్చుటకు నిశ్చయించెను. ఆమె మనోనిశ్చయము క్రమక్రమముగ దిమ్మరుసు కెజుకపడినది. అతడు కృష్ణాయలకు దెల్పి రాయల సమ్మతిమీద పునస్సంధాన గృహము మంచముపై దేనెతో నింపిన కృష్ణ్ణాయల విగ్రహమును బండబెట్టి, యుత్తరీయమును గప్పి 'రాయలు దన్సి

శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 28

నిద్రించుచున్నాడు. అతని నిదురలేపవలి దని దాసీజనములతో జెప్పెను. అది విని వారెవరి దారిని వారు పోయిరి. ఉత్మలేశ్వరుని పుత్రిక పడుకటింట (బ్రవేశించినది;ి మంచముమీద పండబెట్టి యుండిన విగ్రహమే కృష్ణరాయలని భ్రమించి, చేనున్న చిక్కటారితో నాకపోటు పొడిచినది. ఆ పోటుగంటునుండి తేనె పైకెగజిమ్మి యామెనోట గొన్ని బిందువులు పదెను; తేనెను రక్తమనియెంచి, *ఈరాజరక్తమెంత తియ్యగనున్నది! ఇట్టివానిననుభవింపజాలక చంపితినికదా' యని చింతించెనట! అప్పుడు మంచముక్రిందనుండి తిమ్మరుసు వెలువడివచ్చి యామెకు ధైర్యముజెప్పి, ప్రక్క్మగదిలో రహస్యముగ బరుండియుండిన కృష్ణరాయలను దోడ్మొని వచ్చి వారికి మైత్రి గల్గించెను. ఆయుత్మల రాజు కుమార్తెపేరు తిరుమలదేవి.' పైగాథలకంటె భిన్నమైనది ఇంకొక కథ కలదు:

“ాయలొకనాడు యేనుగుపై నెక్కి నగరమున విహారము సేయుచు నాక భోగకత్తియ (గాండ్లసంగ)ను జూచి మోహించి దానిని తన యంతఃపురమునకు రప్పించి భోగించుచుందెను. ఇట్లుండనాకతరి రాయలు పట్టపుదేవితో సంభాషింపుచు దన భోగకాంత నామెతో సరిగా బోల్చి యేదో ప్రశంసించెను. అందుల కాయమ రోషమూని, 'తెచ్చినది గజపతివారి కుమార్తె కాదు. భోగకాంతయెకదా' అని నిరసన భావము సూచించెను. అది రాజు (గ్రహించి పౌరుషావేశమునొంది “గజపతి పుత్రికను దేజాలనా? తెచ్చెదనుగాకి యని ్రతిజ్ఞబలికి మంత్రియగు సాళువతిమ్మరుసును బిలిపించి 'పూర్వదిగ్విజయా(త్రకుం బోదలంచితిమి. ముహూర్తము నిశ్చయించి సేన రావింపు' మనెను... సుముహూర్తమని రాజున కెటీగించి సేనల గూర్చి తాను సేనానియై దండు వెడలించెను.”

పైనుదాహరింపబడిన కథలు మూటిలో మొదటిది ఎంతమాత్రము విశ్వాస పాత్రము గాదు. ఈ కథ ననుసరించి కృష్ణదేవరాయల రాజధాని పెనుగొండ, గజపతి రాజధాని వినుకొండ మఖియునతడు గృష్ట దేవరాయలకు గప్పముగట్టు సామంతరాజు; అతని కుమార్తె పేరు వరదరాజమ్మ ఆమె కంభము చెలువు ద్రవ్వించినది; తుఖ్కాయని యామెకు మాజణుపేరు. తుఖ్మాపంచక మను శ్లోకపంచకము వ్రాసి కృష్ణాయల కంపినది. ఇందాక్కటియు నిజముగాదు. కృష్ణదేవరాయల రాజధాని విజయనగరముగాని పెనుగొండ, కాదు; వినుకొండ గజపతి సామ్రాజ్యములోని దుర్గమేరైనను అది యతని రాజధాని కాదు; మజియు గృష్టాయలకు గజపతి యరిగాపుకాడుు గజపతికుమార్తె పేరు వరదరాజమ్మకాదు; వరదరాజమ్మ యచ్యుత దేవరాయల పట్టమహిషి ఆమెకుగాని, యప్పటి విజయనగరాంతఃపురస్రీలయం దెవ్వరికిగాని తుఖ్మాయను మాలణుపేరుండె నని తలంచుట కెట్టి యాధారమును గానరాదు. తుఖ్మాసంచక శ్లోకములు తుఖ్యా వ్రాసినవి కావు, ప్రాచీన అలంకార గ్రంథములనుండి కూర్చిన శ్లోకములు. కావున నీకథ సత్యమైనది కాదు కల్పన, చరిత్ర రచనకిది యుపయోగించదు. లశ శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

రెందవకథ చాలవణకు సత్యమైనదే. కృష్ణదేవరాయలచే బరాభూతుడైన యుత్మళ భూపాలుడు ప్రతాపరుద్ర గజపతి. పరాజయమందినపిమ్మట నతడు సంధిగోరినది వాస్తవమే. ఈ యంశములు సమకాలి కాంధ్రగ్రంథములందును, న్యూనిజు చరిత్ర యందును బేర్శొనబడి యున్నవి. * గజపతికుమార్తె వివాహవిషయమును న్యూనిజిట్లు వ్రాసియున్నాదు:

“అతని (వీరభద్రుని) తండ్రి (ప్రతాపరుద్రగజపతి) తన కుమారుని మరణవార్తను విని, యతని మరణానంతరము కృష్ణరాయల చెజయం దింకను బందీకృతురాలైన దన భార్య చెలను వదలించుటకు '“దా నేమి చేయవలయునో తెల్పవలయూనని సొళ్వతిమ్మయ కుత్తరము వ్రాసెను; దాని కతడు “మీ పుత్రికను మా రాజుగారికిచ్చి యుద్వాహము సేయన ట్లేర్పాటు జేసితిరేని, తరువాత మీనతిని విడిచిపెట్టి మీరాషస్త్టమును మీకు మరల నిచ్చివేయుదుము' అని జవాబు వ్రాసెను. ఈ సలహా నతడు (గజపతి) అంగీకరించి, రాయలకు దన కూతురినిచ్చి వివాహము సేయుటకు దగిన యేర్చాటులను గావించుటకు దన రాయబారులను విజయనగరమున కంపెను. కృష్ణరాయల కీవివాహమువలన సంతుష్టి కలిగినది. ఉత్మళేశ్వరునికి గృష్టరాయల యభిప్రాయము దెలియవచ్చినంతటనే యతడు దనకుమార్తెను రాయలకడ కంపెను. ఆమె రాకతో వారిరువురికి మైత్రి గల్టినది... అంతట గృష్టరాయ లుత్మళ రాజుతో సంధిజేసికొని యాతని కుమార్తెను బెండ్లాడెను.”*

ఈ వివాహప్రస్తావన యల్లసాని పెద్దనామాత్యుని చాటువులందు గలదు: -

'ఘనతరనిర్భరగండపెండెర మిచ్చి కూతు 'రాయల కొడగూర్చునాడు' అను సీసపాద మీ వివాహము నుద్దేశించి చెప్పినదే. మజియు నాదిండ్లగోపమంత్రి తన ప్రబోధ చంద్రోదయ వ్యాఖ్యయందిట్లీ వివాహవిషయమును బ్రస్తావించియున్నాడు.

“'ప్రతాపరుద్రస్య గజేశ్వరస్య

పుత్రీం పవిత్రీకృతభూతధాత్రీం, ప్రత్యాగ్రహీ ద్యః ప్రకటప్రతాపా భద్రాం సుభద్రామివ పాండవేయళో

అర్వాచీనగ్రంథములగు విజయనగరసా'మ్రాజ్య రాయవాచక కృష్ణరాయ విజయములలో గూడ నీపెండ్లి విషయముగలదు. కావున పూర్వోక్తకథయందలి వృత్తాంత మింతవణకు సత్యమనుటకు సందేహము లేద్యు కాని పునస్పంధానమునాటి రాత్రి కృష్ణ్ణూయల నామె పొడిచి చంప బ్రయత్బపడినట్లుగాని, కృత్రిమ ప్రతిమమూలమున దిమ్మరుసాతనికి జావు తప్పించి యవ్వల నాసతీపతులకు సఖ్యము గల్పించినట్లుగాని తెలుపు సాధనాంతరము లెవ్వియు గానరావు; న్యూనిజుగాని, రాయవాచక కృష్ణరాయ విజయ రచయితలుగాని ఈ విషయము నెజుగరు. కావున నిది యంతయు దర్వాతివారి కల్పన యని తోచుచున్నది. మటియు

శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 25

నీకథయందు గజపతికుమార్తెపేరు తిరుమలాంబ యని కలదు. ఇది తప్పు. కృష్ణదేవరాయల పెద్దభార్య పేరు తిరుమాలంబయె; కాని ఆమె గజపతి కుమార్తె కాదు. 'భద్రాం సుభద్రామివ పొండవేయళి అను నాదిండ్ల గోపమంత్రి మాటల నాధారముజేసికొని కొందజామె పేరు “భద్రి యని యభిప్రాయ పడుచున్నారు. బలరామకృష్ణులతో పాటు సుభద్రయు గజపతుల కిష్టదైవమే యగుటవలన నొకవేళ నామె కాపేరు తలిదండ్రులు పెట్టియుండవచ్చును; కాని నిశ్చయమని తలచుటకు వీలులేదు. వలనగా నిచట 'భద్రాం) అనుమాటను వ్యక్త్యాత్మక నామధేయముగ గాక 'సుభద్రాం” అను మాటకు విశేషణముగ నన్వయము జేసికొనవచ్చును. రాయవాచకమునందు గజపతి కుమార్తాపేరు 'జగన్నోహిని' యని చెప్పియున్నది. 'గనక గజపతివారు తమ కుమార్తె అయిన జగన్నోహిని అనే కన్యకను దారపోశి యిచ్చే సమయాన,” అని" కుమారధూర్జటి తన కృష్టరాయవిజయమును రాయవాచకము ననుసరించి రచియించినను, గజపతి కుమార్తెపేరు జగన్మోహినియని చెప్పలేదు; తుఖ్మయని వక్కాణించి నాడు. “అమ్మ కర్ణాటసింవాసనాధ్యు డగుచు జెలగు శ్రీకృష్ణ్ణాయల జెట్టవట్టి మాద్భశా(శ్రితజనులు నీమహిమ నుతులు సయ వర్ధిల్లుమని పల్కె జెలువుమిగుల. అల తుఖ్మారమజీమణి జలజాస్యలు వెంటగొల్వ జనకుని యాజ్ఞన్‌ వెలయగ నంతఃపురికిన్‌ విలసితగతి నరిగెనపుడు వేడుక మీన్‌.” క్రీ.శ 1585 వ సం॥ననో, యించుక తరువాతనో రచియింపబడిన విజయనగర సా[మ్రాజ్యమున గృష్టదేవరాయలు 'గజపతిమీదికి దండుయెత్తి తర్లిపోయి గజపతికుమార్తె లక్ష్మీ దేవమ్మవారిని హవాలా చేసుకొని, విజయనగరమునకు మరలివచ్చినట్టు చెప్పి యున్నది. ఈ (గ్రంథముల సాక్ష్యమునుబట్టి గజపతి కుమార్తె వాస్తవనామ మెద్దియో తెలియరాకపోయినను తిరుమలాందిమాత్రము గాదని విస్పష్టమగుచున్నది. కృష్ణరాయలు బెండ్లాడిన గజపతికుమార్తె యొక్క వాస్తవ నామధేయము లక్ష్మీదేవియగునేమో యను సంశయము గల్లుచున్నది. ఆముక్తమాల్యద పీఠికయందలి, “కూరిమి కృష్ణ్ణాయనృప కుంజర చేరె గళింగరాజ్య ల క్ష్మీరమజీలలామ నిను మిన్నులుముట్టిన మోహనాలతో 26 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

గారణమట్ల లక్ష్మి గసు

గందని వేడుక గృష్టరాయనిం జేరునకాక, వావిసెడ

జెందునె సోదరుడైన రుద్రునిన్‌.”

అను పద్యములోని 'లక్ష్మికసుగందని వేడుక గృష్టరాయని జేరునకాక' అను వాక్యమున రాయలు బెండ్లాడిన గజపతికుమార్తె పేరు లక్ష్మీదేవి యని సూచన కలదని తలచెదను. కాని ఈ యూహా నిర్బాధకముగాదు. 'వావిసెడ సోదరుడైన రుద్రునిన్‌ అను మాటలవలన లక్ష్మికి సోదరుడు రుద్రుడని విదితమగుచున్నది. వాస్తవముగ కృష్ణరాయలు ద్వాహము జేసికొన్న గజపతికూతురి పేరులక్ష్మియే యైనచో 'రుద్రీడను మాటకు వ్యాఖ్యాతలందథివలె 'బ్రతాప రుద్రు'డని యర్థము జెప్పక 'వీరభద్రుదని చెప్పవలెను. ఈ సందర్భమున గమనింపవలసిన ముఖ్యవిషయ మొకటికలదు. కృష్ణూాయల దండయాత్రకు బూర్వమే “కళింగరాజ్యలక్ష్మీ రమణీలలామ' ప్రతాపరుద్ర గజపతిని గూడియుందెను. వ్యాఖ్యాతలు జెప్పునట్టు “రుద్రుడు ప్రతాపరుద్రుడగునేని యామె యప్పటికె వావిసెడ నాతనిగూడి చిరకాలము భోగించుచుండెను. ఇక నప్పుడు వావి సెడనీయక గృష్టరాయని గూడె ననుటయం దేమి సారస్యము గలదు? వీరభద్రు డప్పటి కింకను రాజు గాలేదు; ప్రతాపరుద్రుని యనంతరము రాజ్య మతనికి జందవలసి యుండెను; కాని రాజ్యమునతనికి జెందనీయక గృష్టరాయలు జయించెను. తత్మారణమున లక్ష్మి వావిసెడనీక గృష్టరాయని గూడినది. కావున పద్యములోని 'రుద్ర' శబ్దమునకు 'వీరభద్రి యని యర్థము జెప్పుకొనుట యుక్తమని తలచెదను.

ఇక మిగిలియుండునది గాంద్లసంగకథ. సంగపేరు వినుకొండ దందకవిలి యందు తప్ప మటియెచ్చటను గానరాదు; కాని కృష్ణరాయలకు ప్రియురాలు భోగకాంత యొక్కతె యుందెనని రుజవుసేయు (ప్రబలమైనవి సమకాలికాధారములుగలవు. ఆకాలమున విజయ నగరమునకు వచ్చి యుండిన పోర్చుగీసు వర్తకుడు దోమింగో పయసు రాయల భార్యల వృత్తాంతము నిట్లు వర్జించియున్నాడు:-

“ఈ రాజునకు ధర్మపత్సులు పన్నిద్దయుగలర్యు అందు ముఖ్యులు ముగ్గురు... ముఖ్య భార్యలయం దొక్కతె యుత్కలరాజపుత్రిక, మజియొక్కతె ప్రభువుకుమారిత; ఇంకొక్క భార్య వేశ్య: రాజ్యమునకు రాకముందాతని కామె యుంపుడుగత్తెగ నుండినది; రాజైన పక్షమున దన్ను భార్యగజేకొందునని యతనిచే వాగ్దానము గొన్నద్ర; ఈరీతిగ వేశ్యయొక్కతె రాజమహిషి యగుట సంభవించినది. ఆమెయందు గల యనురాగాతి శయముచే నతదామె పేర నొక పట్టణము గట్టించెను*.”

న్యూనిజుచరిత్రయం దీ భోగకాంత విషయమింకను విపులముగ వర్షింపబడి యున్నది:

శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం రగ

“ఈ కృష్ణరాయలు పసివాడుగ విజయనగరమున బెరుగుచుండిన కాలమున జిన్నాదేవి యను వేశ్యతో నతనికిదగులాటము గలిగి యామెయం దత్యంతానురక్తుడై యుండెను; ఆమె యెడనతనికి గల (ప్రేమాతిశయముచే దానే రాజగుపక్షమున నామెను దప్పక బెంద్లిచేసి కొందునని పెక్కుమూరులు వాగ్జానముజేసెను. పరియాచకమున కట్లతడు జెప్పినను తరువాత నది నిజమాయెనని చరిత్ర వలన దెలియవచ్చుచున్నది. ఎట్లన, సింహాసనము నధిష్టించిన పిమ్మట పసితనమందాసక్తిగొనియుండిన వ్యాపారములన్నిటిని నతడు విడనాడినను, ఆమెమీది వలపును మజవజాలడాయెను; కావున రహస్యముగ రాజమందిరమును విడిచి యామెయింటికి బోవువాడు. ఒకరాత్రి యా రహస్యమును అతని మంత్రియగు సాలువ తిమ్మయ కనుగొనెను; ఆ భోగకాంత యిలు సేరువజకును నతని వెంబడించి పోయి, యతని కది తగదని బుద్ధి చెప్పి మరల రాజమందిరమునకు గొనిపోయెను. అపుడు రాజు దా నా కాంతపై నెంత గాధముగ మరులుగొని యున్నదియునతనికి దెలిపి, తా నామెను వివాహముజేసి కొందునని వాగ్దానము జేసితిననియు, దానిచ్చినమాట నెట్టైన నెఅవేర్చ నిశ్చయించితిననియు జెప్పెను. అంతట మంత్రి రాజుయొక్క పట్టుదలను గాంచియతని యిష్టప్రకారము నడచుకొన నీయకొని యేలిన వారి కపనింద రానీయక దా నాకార్యమును నిర్వహింతునని పల్మెను. అట్లు చేయుట కతడు రాయల కొణకు, నరసింగదేశరాజకుటుంబమునకు జెందిన సౌందర్యవతియగు కన్య నొక్కతెను వెదకితెచ్చి పెండ్లిచేసి, వివాహకార్యములన్నియు ముగిసినపిమ్మట, భోగకాంతను దోడ్మొనివచ్చి యామెతోగూడ నొక్క సౌధమునందే కాపురము సేర్చి, యా సౌధముపై నున్నతమైన గోపురమును గట్టించి యందా భోగకాంతకు నివాస మేర్చఅణచెను. తరువాత... కృష్ణరాయలు నలుగురు భార్యలను బెంద్లాదెను; కాని వారందజికంటెనునతని కీమెపై మక్కువ యెక్కువ.” సమకాలిక పోర్చుగీసు రచనల వలన గాండ్లసంగ కథ చాలవజకు సత్యమైనదని తేలుచున్నది. రాయలు భోగకాంతను మోహించుట వాస్తవము; రాజమందిరమునకు దెచ్చి యామె కచట నివాసమేర్చజఆచుట వాస్తవము. అటు తరువాతి విషయము సత్యమని వ్రేణుగ జెప్పవలసిన యావశ్యకత లేదుకదా. కాని యొక భేదము గలదు. కథయందలి భోగకాంతపేరు సంగ్య పోర్చుగీసు రచనలలోని భోగకాంతపేరు చిన్నాదేవి. ఈ భేదమునకు సమన్వయమెట్లు? రాయలను బెండ్లాడుటకు బూర్వము ఆమెపేరు సంగయై యుండవచ్చును; రాజమహిషియైన పిమ్మట చిన్నాదేవి యని పేరును మార్చుకొని యుండవచ్చును. ఇట్టి మార్పు లింకను జరుగు చున్నవి; కొవున సంగయే చిన్నాదేవి కావచ్చును. సంగ కథయందు గమనింపదగిన విశేషమొకటి కలదు. కృష్ణరాయలు సంగను బ్రశంసించినందులకు గినిసి పట్టమహిషి, తెచ్చినది గజపతివారి కుమార్తెకాదు. భోగకాంతయె కదా యని యెత్తిపొడిచినదట. గజపతి కుమార్తె యననేల? మథియొక రాజపుత్రికను బేర్శొనరాదా? గజపతికూతును బేర్శొనుటకు గారణము లేకపోలేదు. గజపతి విజయనగరాలకు 28 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

బద్ధశత్రువు బలసంపదలయందు సమానుడు; రాయరాజ్యములోని భాగములను జయించి స్వాధీనపఅచుకొన్నవాడు; నాల్టెదుతరముల విజయనగర ప్రభువు లాతనితో బోజియు విజయులు కాజాలరైరి. ఇంతకు మించిన విశేషమింకొకటి కలదు. ఆ పట్టమపొషి నరసింగదేశాధీశ్వరుల యింటి యాడబడుచు; పూర్వము గజపతి పురుషోత్తముడు దక్షిణ దిగ్విజయార్ధము వచ్చియుండినప్పుడు వారి యింటి యాడబడచు నొక్కతెను సాళువ నరసింగరాయల కుమార్తెనే వమొ - బలాత్కారముగ గొనిపోయి వివాహమాడియుందెను. తనపుట్టింటి వారి దగు వజ్రసింహాసనముపై గూర్చునియుండు కృష్ణాయలు గజపతికుమార్తెను బలాత్మారముగ దెచ్చి పెండ్లాడిన పాతసూడును దీర్చుకొన్న మురియ వచ్చును; కాని భోగకాంతను- వెల కమ్ముడుబోవుదానిని దెచ్చినందున కింతగ నుప్పాంగవలయునా? యని యామె భావము. ఆ మాటలకు నచ్చి కృష్ణరాయలు కళింగ దిగ్విజయార్థము వెదలుట సంగతమే. పైనుదాహరించిన కథలవల్లను, సమకాలిక పోర్చుగీసు రచనలవల్లను కృష్ణరాయ లకు దిరుమలదేవీ చిన్నాదేవు లనుభార్యలిరువురుండిరని తెల్లముగుచున్నది. మజియు గళింగ దిగ్విజయయాత్ర ప్రారంభమగునప్పటికి కృష్ణరాయలు గృతిగొన్న యాంధ్ర ప్రబంధము లీ యంశమును స్థిరపఅచుచున్నవి: మను చరిత్రయందు - “౩ర్రుమలదేవీచరణో దరలాక్షాకల్పకల్పితస్థలకమల స్ఫురదిందీవరబంధుర హరిహయమణిమలయకూట హార్యనివారీ*.” పొరిజాతొపవారణమునందు - “శ్రీ వేంకటగిరి వల్లభ సేనాపరతంత్రహృదయ చిన్నమదేవీ జీవితనాయకకవితా ప్రావీజ్యఫణీశ కృష్ణ్ణాయమహీశా*.” అని తిరుమలదేవీ చిన్నాదేవులు పేర్కొనబడియున్నారు. కృష్ణాయలకపఖ్యాతి రానీయక సాకువతిమ్మయ నరసింగన్ఫపాలుర యింట బుట్టిన కన్యకను - తిరుమలదేవిని - దెచ్చి యతని కుద్వాహము గావించినను నతడు చిన్నాదేవినే తన, పట్టమహిషిగ గ్రహించినట్లున్నది. ఈ సేషయ మీక్రింది మనుచరిత్రయందలి పద్యమువల్లను, శాసనములవల్లను దెల్లమగుచున్నది. శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 29

“ఆవిభు ననంతరంబ ధథ

రావలయము దాల్చి గృష్టరాయడు చిన్నా దేవియు శుభమతి తిరుమల

దేవియునున్‌ దనకు గూర్చు దేవేరులుగాన్‌**.”

ఇందు పెద్దన మొదట చిన్నాదేవిని, యటు వెనుక తిరుమలదేవిని బేర్కొని యున్నాడు; ఇందువలన జిన్నాదేవియే పట్టమహిషియని యూహ పొడముచున్నది. శాసనములందుకూడ నిల్లే మొదట చిన్నాదేవియు తరువాత తిరుమలదేవియు, బేర్కొన బడియున్నారు.

“శ్రీకృష్ణదంయమహారాయలు విజయనగరాన నుండి పూర్వ దిగ్విజయయాత్రకు విచ్చేసి... కృష్ణవేణ్యాతీరమందు అమరేశ్వరదేవుని సన్నిధిని తులా పురుషమహాదానమును శాయ నవధరించి తమ దేవుళ్లు చిన్నాజి దేవమ్మ, తిరుమల దేవమ్మగారిచేతను మహాదానాలు శేయించనవధరించి... 15”

“శ్రీ కృష్ణదేవమహారాయలు విజయనగరాన నుండి పూర్వదిగ్విజయయాత్రకు విచ్చేసి... కృష్ణ వేణజ్యాతీరమందు అమరేశ్వరదేవుని సన్నిధిని తులా పురుషమహాదానం శేయ నవధరించి తమదేవులు చిన్నా దేవమ్మ చేతను రత్నధేను మహాదానమున్ను తిరుమల దేవి అమ్మవారిచేతను సప్తసాగర మహాదానమున్ను సేయించనవధరించి... '”

ఈ శాసనవాక్యములవల్ల చిన్నాదేవియే కృష్ణదేవరాయల పట్టపురాణి యను నూహ బలపడుచున్నద్వి కాని కాలక్రమమున చిన్నాదేవి గతించినది. మను చరిత్ర పారిజాతా పహరణములు రెంటియందు నామె బేర్కొానబడియున్నను, ఆముక్తమాల్యదయం దామె ప్రస్తావము గానరాదు. అప్పటి కామె స్వర్దవాసినియెనది. ఆవల తిరుమలదేవి పట్టపురాణి యాయె. ఆముక్రమాల్యదయందలి -

“ఆవిభుననంతరంబ ధ

రావలయము బూని తీవు రహిమై దిరుమ బ్దేవియును నన్నపూర్త్ణా

దేవియు గమలాబ్దముఖులు దేవేరులు గాన్‌ '.”

అను పద్యమువలన విదితమగుచున్నది. ఇది మను చరిత్రనుండి గైకొన్న పద్యమే. రచయిత పెద్దనయే) సందర్భముననుసరించి మార్చి వ్రాసినాడు. చిన్నాదేవి గతించి పోయినది. అందుచే నామెమాట యొత్తలేదు. ఇందు తిరుములదేవిని మొదట జేర్కొని యుండుట వలన నామె యప్పుడు పట్టపురాణియాయెనని యూహ కలుగుచున్నది. తిరుమలదేవితో గూడ బేర్మానబడియుండు నన్నపూర్జాదేవీకమలాబ్దముఖుల వృత్తాంతము దెలియదు. న్యూనిజు చెప్పిన 80 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

రాయల నలుగురు ధర్మపత్సులలో వీరిద్దణనుటకు సంశయ మందబనిలేదు. వీరిద్దజిలో గజపతి కుమార్తె యొక్కర్తుక. ఆమె యెవ్వరు? అన్నపూర్ణా దేవియా, లేక కమలాబ్దిముభియా? నిర్చారించి చెప్పుటకు వీలులేదు; కాని విజయనగర సామ్రాజ్యమున నామె పేరు లక్ష్మీదేవి యని యుండుటచే గమలాబ్దముభియే గజవతి కుమార్తె కావలయును. కృష్ణరాయ విజయమందలి “తుఖ్ఞా వ్రాయసగాండ్రు ప్రసాదించిన పేరని తలచెదను. “లఖ్ఞా (లక్ష్మి) యనునది సరిరైన రూపమ్రైయుండవచ్చును. అగునేని కృష్ణరాయలు బెండ్లాడిన గజపతికుమార్తెపేరు “లక్ష్మీదేవి యని యంగీకరింప వచ్చును. 8. రాజ్యాభిషేకము

కృష్ణదేవరాయలెప్పుడు జన్మమందెనో తెలియదు". కావలి వెంకట రామస్వామి గారు తమ దక్షిణ హిందూ దేశకవుల చరిత్రలో కృష్ణ్ణూయలు తన నలువదవయేట శాలివాహన శకాబ్దములు1446 వ సంవత్సరమునం, దనగా క్రీస్తుశకము1524 వ సంవత్సరమున మృతి నొందినట్లు వ్రాసియున్నారు. దీని నాధారపణచుకొని వీరేశలింగంపంతులుగారు “రాయలవారు హూణశకము1484 వ సంవత్సరమున బుట్టినట్టేర్పదుచున్నది. అల్లసాని పెద్దన్న చెప్పినట్టు చాటుధారగా వచ్చుచున్న 'బోరనయాచక ప్రతతి' యను పద్యమును బట్టి కూడ కృష్ణదేవరాయల మృతికాల మించుమించుగా దీనితో సరిపోవుచున్నది. గనుక మనకింతకంటె మంచి యాధారము దొరకువణకును రాయలవారి జన్మకాలము 1484 వ సంవత్సరమని నమ్మవచ్చును*.” అని వ్రాసినారు. ఇప్పటివజకును దొరికిన శాసనముల సాక్ష్యమునుబట్టి కృష్ణ్ణాయలవారు శకాబ్దము1452 అనగా, ్రీ.-శ.1580 వఅకును రాజ్యభారము వహించిరని నిశ్చయముగ దెలియవచ్చుచున్నది. కావున “భోరనయాచక ్రతతి” యను చాటువున చెప్పినట్లు శకాబ్దిము1446 లో, ననగా, క్రీ.శ. 1524వ సంవత్సరమున కృష్ణ్ణాయలు మృతినందెననుట విశ్వాసపొత్రమైన విషయము గాదు. కావున నీ చాటువు నాధారపణచుకొని గణించిన రాయలజన్మ కాలమును నమ్మదగినది కాదు. మజియు నతడు మరణ కాలమప్పుడు నలువదియేండ్ల వాడని తలచుట కేయాధారమును గానరాదు; ముసలివాడగునంతవజకు జీవించియుండె ననుటకు గొంతయాధారము కలదు. రాయల వయస్సునుగూర్చిన ప్రస్తావన న్యూనిజు గ్రంథమున నొకటి రెండు తావుల గానవచ్చుచున్నది. కృష్ణరాయల కుమారుని విషయము జెప్పుచు న్యూనిజిట్లు వ్రాసి యున్నాడు:

“రాజు (కృష్ణ్ణాయలు) దీనిని (కలుబరిగె దండయాత్రను) ముగించి, తన శత్రులందటిపై భూరినిజయములను బడసిన పిమ్మట, తాను అప్పటికే వృద్ధుడగుట చేత దన వార్ధక్యమునందు విశ్రాంతినందవలయుననియు, దన మరణానంతరము దన పుత్రుడు రాజు గావలయుననియు గోరి, యాతడాజటేంద్లబాలు డగుటవలన దాను గతించిన వెనుక స్థితిగతులెట్లుండునోయని

శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభనం త

కంకించి బ్రతికియుండగనే యతని రాజును జేయ నిశ్చయించుకొనెను. ఆ కారణమువలన నతడు దన సింహాసనమును, యావదధికారమును, (రాజ) నామమును ద్యజించి వాని దన కుమారుని కిచ్చి తా నతనికి బ్రధానియై యంతకుముందు తనకు (బ్రధానియైయుండిన సాల్వ తినిచను దనకు మంత్రిని గావించుకొని యతని పుత్రులయం దొక్కని (రాజ్యమున) మహా సామంతుని గావించెను”

ఇందువలన కృష్ణరాయలు దన కుమారునికి రాజ్యాధికార మొసగినపుడు ముసలివాడని తెలియుచున్నది. రాజ్యాధికార మొసగినది కలుబరిగెదండ యాత్రయైన పిమ్మట, కలుబరిగె దండయాత్ర నడచినది రాయచూరు విజయానంతరము. రాయచూరు విజయముచేకూడినది క్రీ.శ. 1522వ సంవత్సరమునకు సరిపోవు1444 శకాబ్బమున. కావున కృష్ణరాయలు కుమారునికి రాజ్యాధికారమునిచ్చినది శకాబ్దము,1444నకు దరువాత నని నిశ్చయమగు చున్నది. ఎంతకాలమునకు దరువాతనో సూక్ష్మముగ దెలియవలయునన్న కృష్ణరాయల శాసనములను బరిశీలింంవలసియున్నది. మొదట పరిగణింపదగినది రాయసము కొండమరసయ్య గారి చోళసముద్రశిలాశాసనము. ఇది శకాబ్దము1429 ఈశ్వర సంవత్సరము నాటిది. చోళసముద్ర చౌడేశ్వరీ యాలయమునకు కృష్ణరాయలవారికి సంతానము గలుగ వలయునని కొండమరసయ్య గారు చేసిన దానము నిది తెలియజేయుచున్నది*!. ఇందువలన శకాబ్దము1429వఅకు కృష్ణరాయలకు బిడ్డలు లేరని నిశ్చయమగుచున్నది. తరువాత పేర్ళానదగినది శకాబ్బము1440 బహుధాన్యసంవత్సర కార్తిక శు. 12 శనివారమునాడు కృష్ణదేవ మహారాయల వారును, నతని పట్టపురాణి తిరుమలదేవిగారును దమ పుత్రుని మేలుగోరి యంజనగిరి తిరువెంగడనాథునికి జేసిన భూదానము తెలియజేయు కమలాపుర శిలాశాసనము. ఇందువలన కృష్ణరాయలవారికి శకాబ్బము1440 వ సంవత్సరమున తిరుమలరాయలను కుమారుడు పుట్టెనని నిశ్చయమగుచున్నది. కృష్ణ్టూయలు తన కుమారునికి రాజ్యాధికార మొప్పజెప్పినపు డాకుమారు డాటేంద్లవాదని న్యూనిజు చెప్పియున్నాడు. కావున రాజ్యాధికార మొప్పజెప్పినది శకాబ్దము 1446 వ సంవత్సరము నందైయుందవలయును. ఈ యూవా సరియైన దని శకాబ్బము1446వ సంవత్సరమున కృష్ణరాయలపుత్రుదు తిరుమల దేవరాయలు విజయనగర సామ్రాజ్యమును పాలించు చున్నట్లు తెలియజేయుశాసనము లనేకములు రుజువు సేయుచున్నవి*. కావున కృష్ణరాయలు శకాబ్దము1446వ సంవత్సరమున కుమారునికి రాజ్యాధికార మొసగె ననియు, నప్పుడు రాయలు వృద్ధుడనియు దేలుచున్నది.

శకాబ్దము1444వ సంవత్సరమున గృష్టరాయలు వృద్ధడగుట సరి. ఎన్ని యేండ్లవృద్దుడో చెప్పుటకు వీలుగాదు. కాని న్యూనిసు తన గ్రంథమునందొక చోట వీరనరసింహరాయల మరణసమయమున గృష్టరాయల వయ సిరువదేండ్లకు పైబడియుండెనని వ్రాసియున్నాడు*. వీరనరసింహరాయలు శకాబ్దము1421వ సంవత్సరమున కాలధర్మము నందెను. అప్పుడు 82 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

కృష్ణరాయలు ఇరువదియేండ్లకు పైబడిన వయసు గలవాదైనచో నతడు శకాబ్దము1412వ సంవత్సరమునకు ముందు పుట్టి యుండవలయును. ఎంతముందో చెప్పుటకు వీలులేదు. కావలి వేంకటరామస్వామిగారు చెప్పినట్లు కృష్ణ్ణాయలు దన నలువదవ యేట పరలోకగతు దాయెనని యెంచుటకు వలనుపడదు. ఏలన సమకాలికుడైన న్యూనిసు రాయలు తన పుత్రుని రాజును చేసినప్పుడే వృద్ధుడని చెప్పియున్నాడు. నలువదియేండ్ల వయసుగల మనుష్యు నెవ్వరును వృద్ధుడని చెప్పరు. ఏబదియేండ్ల వయసు గలవాని గూడ వృద్ధుదని చెప్పుట యరుదు. ఇంచుమించుగ నజువది యేండ్ల ప్రాయము గలవానినే లోకులు వృద్ధుడందురు. శకము1411వ సంవత్సరమున న్యూనిజు కృష్ణ్ణాయల వయస్సు ముప్పదియని చెప్పక ఇరువది యేండ్లకు పైబడియుండెనని చెప్పియుండుటవలన నతని వయసపు డిరువదియేండ్ల కెక్కువగను, ముప్పదేండ్లకు దక్కువగను నుండెనని మనము గ్రహింపవచ్చును. అతని ప్రాయమపు డిరువది తొమ్మిదేండ్లైయుండెనని యనుకొన్నను, కుమారునికి రాజ్యాధికారమొసగినపుడు, అనగా శకము1446వ సంవత్సరమున నతడు నలువది రెండేండ్లవాడై యుండును. అట్లయిన కృష్ణరాయల జననకాలము శకాబ్దము 1404వ సంవత్సరము గావలయును. కాని నలువది రెండేండ్ల వయసుగల కృష్ణాయలను న్యూనిసు వృద్ధుడని చెప్పుట యసంభవము; కావున ఇరువదియేండ్ల పైబడినవాదని చెప్పుటలో న్యూనిసు ఉద్దేశము అతని వయసును లెక్కింప వలయుననికాదు; అతడు రాజ్యాధిపత్యమును వహించుట కర్షవయస్కుడని తెల్పుటయే. ఈ యభిప్రాయము సరియైనచో శకాబ్దము1411లో వృద్ధుడగుటలో వింతలేదు. అప్పుడతని వయసేబది సంవత్సరములని యెంచిన నతడు 'శకాబ్దము1896 ప్రాంతమున బుట్టి యుండవచ్చును. కాని యిది కేవలము నిరాధారమైన యూహం. లభ్యమైన సాక్ష్యము నాధారపణచుకొని ఇంతకంటె కచ్చితముగ నతని జన్మకాలమును నిర్ణయించి చెప్పుటకు వీలునులేదు. రాజ్యాఖిషేకమునకు పూర్వము రాయల స్థితి రాజ్యాభిషేకమునకు ముందు కృష్ణదేవరాయల స్థితి ఇట్టిదని నిశ్చయించి చెప్పుటకు దగిన సాక్ష్యము లేదు. నరసానాయకుని పాలనక్రింద వీరనరసింహ రాయనివలె నితదును రాజ్యపరిపాలనమున బాల్లొనెనేమో తెలియదు. ఒకానొక కన్నడశాసనమున గృష్టరాయలు చంద్రగిరి పెనుగొండదుర్గములకు పాలకుదైనట్లు వ్రాసియున్నది. కాని ఈ శాసనము కల్పనే. కావున నిది విశ్వాసపాత్రము గాదు. 'కొంగుదేశ రాజాకృళిన్‌ చరిత్రియను నరవ ఇతిహాస (గ్రంథమునందు వీరనరసింహరాయల యేలుబడిలో యన్నకు దన రాజ్యపాలనమున గృష్టాయలు దోద్బడుచుండినట్లు చెప్పియున్నది”. దీనిని రుజువు సేయగల సాక్ష్యమేదియు నింతవణఖకు లభ్యపడక పోయినను ఇది కేవలమసంగతము గాదు. వీరనరసింహరాయల శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 38

శాసనములు కృష్ణ రాయలయెడ సౌహార్దమును సూచింపుచున్నవి. మథియు వీర నరసింహరాయల మరణ పర్యంతము ను గృష్టరాయాది సోదరులందలును విజయనగరమందు స్వేచ్చతోనున్నట్లు న్యూనిజు గ్రంథమువలన దెలియవచ్చుచున్నది*”. కావున కొంగు దేశరాజాక్కళిన్‌ చరిత్రయందు చెప్పినట్లు కృష్ణరాయలు రాష్టప్రాలనయందు దనయన్న వీరనరసింహరాయలకు దోద్పడుచుండినను నుండవచ్చును.

రాజ్యాభిషేకము -గాథలు

కృష్ణరాయల రాజ్యాభిషేకమును గూర్చిన గాథలనేకము లాంధ్రదేశమున (బ్రచారము నందున్నవి. ముఖ్యమైనవాని నిచట సంగ్రహముగ బొందుపజచుచున్నాను.

1. నృసింహదేవరాయలు వీరనరసింహరాయనిపై జూపు (మేమకంటె గృష్టరాయలపై నెక్కువ మక్కున జూపెడివాడట. దానిగాంచి వీరనరసింహరాయని తల్లి తిప్పాజి కృష్ణరాయని జంపింపనుద్యమించెనట. ఆ సడి యొఖిగి తిమ్మర సాతని డాచి సంరక్షించుచుందెను. ఇట్లుండగా కొంతకాలమునకు నరసింహరాయలు వాపు జాద్యముచే బీడితుడై మరణమునకు సిద్ధుడాయెను. ప్రాజావసాన కాలమున గొడుకులను బిలిచి తన వ్రేలిముద్రికను జూపి దాని దీసికొనినవాడు రాజ్యార్హుడని చెప్పెను. వ్రేలు వాచియుండుట వలన ఉంగరమును దీసి కొనుటకు సాధ్యపడలేదు. ఉంగరము దీసికొన వెర వెలుగక తక్కిన కొడుకులు త్రాక్కిట పడుచుండగా గృష్టరాయలు ఖద్దముచే దండ్రివ్రేలిని ఖండించి యుంగరమును గ్రహించెను. అతని సాహసమునకు సంతసించి నృసింహదేవరాయ లతనినిబట్టాభిషిక్తుని జేయ నియమించి స్వర్గస్థుడాయెనట.

2. నృసింహదేవరాయలు దన మరణకాలమప్పుడు దన కొడుకులలో నర్జునికి రాజ్య మీయ నిశ్చయించి వారియం దర్హతము దెవ్వడో కనిపెట్టుట కొక యుక్తిని బన్నెను. మందిరాంగణమున నొక వెడల్చెన పెద్ద జముకాణమును బజపించి దానిమధ్య నాక ఖడ్డ్దమునుంచి పుత్రుల నందటి నచటికి బిలిపించి జముకాణముపై నడుగుపెట్టక పోయి యా ఖడ్డమును గైకొన్నవారికి రాజ్య మిచ్చెదనని చెప్పెను. జముకాణముపై నదుగిదక పోయి దాని నడుమ నుంచియుండు ఖడ్గమునుగొను నుపాయము నెటుగక దన యన్నదమ్ములు దికమక పదుచుండగా గృష్టరాయలు నేలపై బరుండి దొరలుచు జముకాణమధ్యమునకు బోయి ఖడ్గమును గొని మరల దొరలుచు వెలుపలికి వచ్చెనట. అతని యుక్తికి మెచ్చి తండ్రి యతనికి రాజ్యము నాసగెనట.

3. కుమారధూర్దటికృత కృష్ణరాయవిజయమం దిట్లు కలదు. (2:37-38). లెత శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

“ఇవ్విధంబున నవ్వసుంధరారమణ చంద్రుండు (వీరనరసింహరాయ పృథివీపతి) మహేంద్రవైభవంబున..... సామ్రాజ్యసంపన్ను దైయుండి యొక్కనాడు.” “తమరు పెద్దల రైతి రిత్తరిని గృష్ట రాయలనుపేరి మత్పుత్రరత్నమునకు దనర బట్టంబు గట్టెద ఘనత మీజ ననుచు నప్పాజితోన మంతనము జేసి.”

4. 'క్రీ.శ.18 వ శతాబ్దిప్రారంభమున విరచింపబడిన రాయవాచకమునందు వీరనరసింహరాయలే కృష్ణరాయల పట్టాభిషేకము సేయ నాజ్ఞాపించినట్లున్నది:

“అని విన్నపం జేసి... యీ రాజ్యపట్టం కృష్ణూయలవారికి కట్టవలెనని దళనాయకులతో పలకరించి, నందు.... కృష్ణరాయలవారు* తాము పెద్దలమ్రైతిమి తమ మర్యాదాగా రాజ్యపరిపాలనంజేసేటందులకు పట్టాభిషేకం అధిష్టానకర్తలు సేయమని మంచివేళ జూచి ముద్దుటుంగర మిచ్చినారు.”

5. కృష్ణ్ణాయలకాలమున విజయనగరమునకు వచ్చియుండిన పోర్చుగీసు అశ్వవ్యాపారి న్యూనిసు శ్రీ.శ.1537వ సంవత్సరమున కించుక పూర్వము రచించిన చరిత్రయం దిట్లు వ్రాసియున్నాడు:-

“క్రరోజు (బుస్పలరావు = వీరనరసింహరాయలు) జాద్య'గ్రస్తుదై బిన్నగపట్టణమున కాలధర్మమునందెను. ఆతడు తనమరణమునకు ముందు ప్రధాని సాల్వతిమ్మనను బిలువనంపి, యెనిమిదేండ్ల ప్రాయమువాడగు దనకుమారుని దన చెంతకు రప్పింప వలయునని యుత్తరవు జేసి, - యతనికి రాజ్యాధిపత్యము సేయదగిన వయసు లేకపోయినను, ప్రాయశః రాజ్యము దన సోదరుడగు కృష్ణరావుకు జెందవలసి యుండినను- నా బాలుని రాజ్యమున టబ్రతిష్టింప వలయుననియు; దన మరణానంతరము రాజ్యమున గలహములు లేకుండుటకొఅకు దన తమ్ముని కన్నులను బీకించి తనకడకు దెచ్చి చూపవలయు ననియు సాల్వతిమ్మన కాణ్ఞాపించెను. సొల్వతి (మ్మ)నయట్లే చేసెదనని చెప్పి వెడలిపోయి, కృష్ణరావును బిలిపించి యేకాంతముగ నొక యశ్వశాలకు దోడ్మ్కొనిపోయి, యతని యన్న యతని కన్నుల నూడబెటికించి నిజపుత్రుని రాజ్యమున కభిషిక్తుని సేయ నాజ్ఞాపించెనని తెల్చెను. ఈ మాటలను వినగనె కృష్ణరావు హక్కు ప్రకారము దనకు రాజ్యము జెందవలసియుండినను దనకు, రాజు గావలయునని గాని, రాజ్యమున నెట్టి పదవియైన గావలయునని గాని యిచ్చ లేదనియు, లోకమున జోగియె కాలక్షేపము సేయగోరుచున్నాడననియు, దన యన్నయెడ కన్నులు బెకలింపదగినంతటి యపరాధము దాను సేయలేదనియు జెప్పెను. దీనినిసాల్వతి(మ్మ)న విని, కృష్ణరావు ఇరువదేండ్లకు పై బడిన నా డగుటచేత నెనిమిదేంద్లప్రాయము గల బుస్పలరావు కుమారునీకంటె

శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 85

నతడు రాజ్యాధిపత్యము వహించుట కతిశయార్పదడని (గ్రహించి, యొక యాడుమేకను దెప్పించి దాని కన్నుల బెకలించి యప్పుడె ప్రాణములు విడువబోవు చుండిన రాజునకు జూపగొనిపోయి యతని ముందుంచెను. రాజు ప్రాణములు విసర్జించిన క్షణముననే, కీర్తికాయుడైన రాజెవ్వని కన్నులను బెకలింప నాజ్ఞాపించెనో యా సోదరుడు కృష్ణరావు రాజపదమున సుప్రతిష్టితు దాయెనుూ*”.

పైన వివరించిన గాథలైదింటిలో మొదటి మూడును విశ్వాసపాత్రములు గావు. అందు నరసింహరాయల (నరసానాయకుని) యనంతరము గృష్టరాయలు రాజ్యాధిపత్యము వహించినట్లు చెప్పియున్నది. కృష్ణ్ణాయవిజయమున వీరనరసింహరాయ పృథ్వీపతియే కృష్ణరాయలకు రాజ్యాభిషేకము సేయ నాజ్ఞాపించినట్లు చెప్పియున్నను, 'కృష్ణరాయలను పేరి మత్పుత్రరత్చమునకు' అని యుండుటచే నీ వీరనరసింహరాయ పృథివీపతి కృష్ణ్ణాయల తండ్రియగు నరసానాయకుడే గాని అన్నయగు వీరనరసింహరాయలు గాజాలడు*. నరసా నాయకుననంతరము వీరనరసింహరాయలును, నతని వెనుక కృష్ణరాయలును రాజ్యమును బాలించినట్లు తుళువవంశీయ శాసనములవల్లను, గృష్టరాయల కంకితము 'సేయబడిన ఆంధ 'ప్రబంధముల వల్లను దెలియవచ్చుచుండుట వలన నరసానాయకుడు గృష్టరాయలకు రాజ్యాభిషేకము సేయ నాజ్ఞ యిచ్చెననుట విశ్వసింపదగిన విషయముగాదు. రాయవాచకమున జెప్పినట్లు వీరనరసింహరాయలే కృష్ణరాయలకు రాజ్యాభిషేకము సేయ నాజ్ఞాపించి యుండ వచ్చును; కాని దీని యాథార్థ్యము స్థిరపరచగల సాక్ష్యము విశ్వాసపాత్రమైనది లభ్యపడలేదు. మటియు న్యూనిజుచరిత్ర దీనితో (బ్రత్యక్షముగ బ్రతిఘటించుచున్నది. వీరనరసింహరాయలు దన మరణానంతర మెనిమిదేండ్త బాలుడగు దన పుత్రుని పట్టబద్దుని సేయ నిశ్చయించి, కృష్ణ్ణాయలవలన నతని కాపద గలుగవచ్చునని శంకించి కృష్ణ్ణాయల కన్నుల బీకింప నిజప్రధాని తిమ్మరసున కాజ్ఞాపించెననియు, నా ప్రధాని కృష్ణరాయల పక్షమవలంబించి తన యజమానుని మోసపుచ్చి యతనికి రాజ్యాభిషేక మొనర్చెిననియు న్యూనిజు (గ్రంథమువలన విదితమగుచున్నది. న్యూనిజు కృష్ణ్ణాయలకు సమకాలికుడు. కృష్ణ్ణాయల కాలమునను, దరువాతను నతడు పలుమారు విజయ నగరమునకు వచ్చియుందెను. కృష్ణూాయల రాజ్యారంభ కాలమున జరిగిన యంశములను గూర్చి (ప్రత్యక్షజ్ఞానముగల వారిని జక్క్మగ విచారించి సత్యమును గనుగొని (గ్రంథస్థము జేసి యుండును కావున వీరనరసింహ రాయల కిష్టము లేకపోయినను మహాహప్రధాని సాళువ తిమ్మరసయ్య గారి సహాయము వలన కృష్ణరాయలు రాజ్యాధిపతి యాయెనని మనము నిశ్చయింపవచ్చును.

ఈ పట్టున విచారింపదగిన ముఖ్యాంశ మొక్కటి కలదు. వీరనరసింహరాయల యనంతరము రాజ్యాధిపత్యపు హక్కు కృష్ణరాయలదైనట్లు న్యూనిజు సూచించియున్నాడు. ఈక్రింది వాక్యములయర్ధము పరిశీలింపదగినది. వీరనరసింహరాయలు గృష్టరాయల కన్నుల తిం శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

బెకలింపమని తిమ్మరసున కాజ్ఞాపించుసందర్భమున “రాజ్యము ప్రాయశః తన సోదరుడగు కృష్ణరావుకు జెందవలసియుండినను' అని చెప్పినట్లున్నది. దీని కనుగుణ్యముగ గృష్టరాయలు వీరనరసింహరాయల యాజ్ఞనువిన్నప్పుడు తిమ్మరుసుతో, “హక్కు ప్రకారము దనకు రాజ్యము జెందవలసి యుండినను” అనియన్నట్లున్నది 1. ఈ వాక్యములనుబట్టి చూడగా వీరనరసింహ రాయల పుత్రునకు రాజ్యము నేలు హక్కు లేదనియు, హక్కు ప్రకారము గృష్టరాయలే రాజ్యాధిపతి కావలసియుండెననియు విదితమగుచున్నది. కృష్ణరాయలకీ హక్కెట్లుపలబ్ధమైనదో తెలియదు. సంగమవంశజులను వెడల నడిచి క్రీ.శ. 1485వ సంవత్సరమున సాళువ నరసింగరాయలు విజయనగర సామ్రాజ్యము నాక్రమించుకొనెను. ఇతని తరువాత నితని పుత్రులు తిమ్మరాజును, ఇమ్మడినరసింహరాయలును క్రీశ. 1506 వ సంవత్సరము వజకును బాలించిరి. బాలురగుటచే నామకార్థము మాత్రమే వీరు ప్రభువులు; సర్వాధికారమును రాయలకును, సామ్రాజ్యమునకును రక్షకుడైన నరసానాయకునిచేత నుండెను. క్రీ.శ. 1503 వ సంవత్సరమున నరసొనాయకుడు శివసాముజ్యమునందిన పిమ్మట నతని జ్యేస్టపుత్రు డిమ్మడి నరసానాయకుడు రక్షకుడాయెను. క్రీ.శ. 1506వ సంవత్సరమున నితడు దన స్వామియగు నిమ్మడి నరసింహరాయని జంపించి రాయసా(మ్రాజ్యము నాక్రమించుకొని వీరనరసింహ రాయలను నామము వహించి క్రీ.శ. 1509వ సంవత్సరము వణకు రాజ్యపరిపాలనము గావించెను. కావున వీరనరసింహ రాయలు గతించిన తరువాత రాజ్యము క్రమప్రకారమతని పుత్రునికి చెందవలసి యుండెను. విషయమిట్లుండగా, 'హక్కునుబట్టి' రాజ్యము గృష్టూయలకు జెందవలసి యుండెనను న్యూనిజు వాక్యముల కర్థమేమి? తండ్రిమూలమున గాకపోయిన గృష్టరాయలకీ హక్కు తల్లివలన సంక్రమించి యుండగూడదా? యను ప్రశ్న రావచ్చును. తల్లి సంగమవంశముననో, సాళువ నరసింగరాయల వంశముననో పుట్టియుండిన నట్లనుకొనుట కవకాశము గలదు? కాని కృష్ణ్ణూయల తల్లిని గూర్చి మనకు దెలిసిన విషయమల్సిష్టము. ఆమె నరసానాయకుని ద్వితీయపత్ని యని తెలియును; అంతకు మించి మఖియేమియు దెలియదు. దీపాలనాగి కధ యొక్కటి కలదు; కాని యది సత్యము గాదు. సత్యమే యనుకొన్నను అందుమూలమున కృష్ణరాయలకు రాజ్యాధిపత్యమున కెట్లు హక్కు గలిగెనో తెలియరాదు. ప్రస్తుతము మనకు గల చరిత్ర జ్ఞానము నాధారపఅచుకొని న్యూనిజు వాక్యముల గూఢార్థమును నిర్ణయించుటకు వీలుగాదు. అందలి వాస్తవార్థము భావి పరిశోధనలవలన బయల్పడవలసియున్నది. రాజ్యాఖిషేక కాలము ఇంతవఅకును గృష్టరాయల రాజ్యాభిషేకమును గూర్చిన గాథలు వివరింపబడినవి. వీరనరసింహరాయలకిష్టము లేకపోయినను ప్రధాని తిమ్మరసయ్యగారి యనుగ్రహమువలన గృష్టరాయలకు రాజ్యోపలబ్బి గలిగెను. కాని యతని పాలన యెప్పుడు 'ప్రారంభమాయెనో, శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 3?

యెన్న డాతనికి పట్టాభిషేకము నడచెనో నిశ్చయముగ దెలియదు. శాసనముల నాధార పజచుకొని వీనిని నిర్ధారించవలసియున్నది. అనంతపుర మండలములోని తాడిపత్రియందలి శాసనమొకదానియందు శా. శ.1481 పూర్తియెన పిమ్మట శుక్ష నామసంవత్సర వైశాఖ శు.15 శుక్రవారము (అనగా శ్రీ.శ.1509 మే 4 తేదినాడు వీరనరసింహరాయలు విజయనగరమునందు పాలించుచున్నట్లు చెప్పియున్నది *. దక్షిణ ఆర్కాటు జిల్లాలోని విక్రవాండి (గగ్రామమందలి యొక శాసనమున శా. శ. 1431 శుక్ష నామసంవత్సర కర్మాటక శు. 5 శుక్ర. హస్త (క్రీ.శ. 1509 జూలై22 తేది) నాడు వీరనరసింహరాయలు విజయనగర మందు పృథివీ సామ్రాజ్యమేలుచుండినట్లు చెప్పియున్నది *. ఈ రెండుశాసనములవల్లను వీరనరసింహ రాయలు క్రీ.శ. 1509 జూలై22 తేదివలకును రాజ్యము సేయుచుందెననియు నందాక కృష్ణరాయల పాలన ప్రారంభముగా లేదనియు దెల్లమగుచున్నది. బళ్లారిమండలమందలి గుళ్యములో నొక శాసనమున శా.శ.1431 శుక్ల శ్రావణ శు. 10 బృహస్పతివారము (క్రీ.శ1509 జూలై26 తేది);నాడు కృష్ణరాయలు విజయనగరమున రత్న సింహాసనాసీనుడై పృథివీ సామ్రాజ్యము పరిపాలించుచుండినట్లు చెప్పియున్నది *. మజియు కడపమండలములోని పులివెందలయందొక శాసనము శా, శ 14381 శుక్ల సంవత్సర కార్తికమాసమున (క్రీ.శ1509 ఆగష్టు - సెప్టెంబరు). కృష్ణ్ణాయలు విజయనగరమున ప్పథివీ సామ్రాజ్యము సేయుచుందెనని యున్నది *. ఇందువలన కృష్ణరాయలు క్రీ.శ. 1509 జూలై22-26 తేదీలమధ్య నొకనాడు రాజ్యాధిపత్యమును వహించెనని తెల్లమగుచున్నది. ఈ రెండు శాసనములందు కృష్ణ్ణాయల పట్టాభిషేక ప్రస్తావన లేదు. పట్టాభిషేక ప్రస్తావము మొట్టమొదట శా. శ 1480 సం. శుక్ష సం; మాఫఘశు. 14కు సరియైన క్రీ.శ 1510 మంటపము ను గప. న లవ పంపావిరూపాక్షస్వామివారి యాలయమునకు రంగ వహించిన వెనుక యాజుమానమ ని దీనినిబట్టి చూడగా రాజ్యాధిపత్యమును కాని రాజ్యాధివత్యము వహించు.క్ష.. ను రుగలేదని చెప్పవలసియున్నది. గల్గుటకును గారణ మేమియ న్కు పట్టాఖిషక మహోత్సవమున కింత యెడము రాదు. హంపిశాసనము షరాయల పటాఖిషకమహోతువ వార్పికోత్సవమునాదు నెలకొల్పిన దనియు కృష్ణరాయల పట్టాభిషకమహా త్స క్రీ.శ 1509 “ందతి యలిప్రాయము”. పై ని వట? తద వ్రజకను కృష్ణదేవరాయల పాలన ప్రారంభము గాలేదని హంపి శాసనకాలమునక్షును ౧ సరోవాండి శాసనమువలన విశదమగుచున్నది. ల దానికిని గల యెడ మాటు మాసములే యగుట వలన హంపి శాసనము నిల్పినది పట్టాభిషేక వర్ధంత్యుత్సవ మృప్ర స మంతకుకొన్ని మాస్త్సులి క పూర్వ కు ఇ రన ప్వుడనుట సంగతముగాదు. కాని పట్టాభిషేక నుటకు గొంత యాధారము గలదు. శా.శ. 1526 శ్‌ ఠీకృష్ణనేవంాయ వైభవం

పార్థివసంవత్సరమున వీరవేంకటపతి రాయలవారి యాజ్ఞ (ప్రకారము వారి నగరి యరవణీకర్తలు తయారుచేసిన 'విజయనగర సామ్రాజ్య మను పాళ్ళపట్టుకడితమునందు “శాలివాహనశకం1432 అగు నేటి శుక్షసంవత్సరం ఆవణిమాసం శ్రీజయంతినాడు కృష్ణదేవరాయమహారాయలు విజయనగరమందు పట్టాభిషిక్తుడై వేంచేసిరి.” అని చెప్పియున్నది*. ఇందు దహరింపబడిన శకాబ్దము వర్తమానాబ్దము; గతాబ్దిము గాదు. గతాబ్దము1481. సామాన్యముగ గతాబ్దము నుదహారించుట వాడుకయైనను వర్రమానాబ్దము గూడ ప్రాచీన శాసనములందును, లెక్కలందును దఅచుగ గాన వచ్చుచున్నది. 'విజయనగర సామ్రాజ్యము” బట్టి కృష్ణదేవరాయల పట్టాభిషేకము ్రీ.శ.1509 ఆగస్టు నెల ? తేది మంగళవారమునాడు జరిగి యుండవలయును. కృష్ణదేవరాయలు శ్రీకృష్ణుని యవతారమని యప్పటి వారి నమ్మకము. మఖియు నాతడు పరమ వైష్ణవుడు. కావున నతడు క్రీ.శ. 1509 జూలై22 తేది తరువాత రాజ్యభారము వహించినను నటుపిమ్మట నొక పక్షము రోజులలో వచ్చుచుండిన శ్రీకృష్ణజన్నాష్టమి వజకును దన బట్టాఖిషేకము నాపుదల జేసికొనుటయందు వింతయేమియు లేదు. కృష్ణరాయల పట్టాభిషేకము వాస్తవముగ క్రీ.శ.1509 ఆగస్టు ? తేదినాడు జరిగెనని మనము విశ్వసింపవచ్చును. శ ఉమ్మత్తూరు “సమ్మర్దక్షమ థీ నిబంధనవిధాసంక్రందనాచార్య శూ రమ్మన్యాచలవజపాత జగతీరక్షాంబుజాక్షాశర థ్యమ్మార్గస్థదశాస్య రాజ్యసమసవ్యా ప్రోద్భవాతీర భా గుమ్మత్తూరు శివంసముద్రపురవప్రోన్మూలనాడంబరా*.” కృష్ణదేవరాయలు రాజ్యాభిషేకము జేసికొనిన వెంటనే రాష్ట్రమున క్షుద్రశత్రువులను నిర్మూలము గావించి తనయాజ్ఞను నిర్వక్రముగ సామ్రాజ్యమునందంతటను జెల్లుబడి యగునట్లు చేయవలసి యుండెను. సంగమవంశ మంతరించినప్పటినుండియు దక్షిణ కర్ణాటకమున రాయలయధికారము సన్నగిలినది. కావేరీ తటమును బాలించుచుండిన ఉమ్మత్తూరు శివం సముద్ర శ్రీరంగపట్టణపాళగాంద్రు కేంద్రప్రభుత్వమును సరకుసేయక స్వచ్చందమార్గమున (బ్రవర్తించుచుండిరి. వీరు తాము ప్రాచీన కర్ణాటకరాజుల సంతతివార మనియు, విజయనగర ప్రభువుల యధికారమునకు లొంగి, వారికి గప్పము కట్టవలసిన యావశ్యకత లేదనియు (బ్రకటించి, తమ స్వాతంత్ర్యము స్థాపించుటకు బ్రయత్నము సల్చుచుండిరి. మహామండలేశ్వర, జవాదికోలాహల, పేషణీహనుమంత, అరసాంగసూనెగాఅ, ఘేణాబజ్క చథ్రేశ్వర, గజబేటకాజ, పెనుగొండచక్రేశ్వర యను బిరుదులు వీరి కుండినట్లు శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 89

ను పుకొనెడి వీరి శాసనములవల్ల దెలియవచ్చుచున్నది. “తాము హౌయ్యల రాజ్యాధిపతుల మని వెస్తుకాం న వారు ప్రాచీన తేరకణాంబిరాజ్యమును గొంతకాలము వీరు పాలించినట్లున్నది. మ యుమ్మత్తూరు ప్రభువులు చిరకాలము నీలగిరి (ప్రాంతమును బాలించిరనుటకు సంశయవ ఏ లేదు; ఆపత్సమయముల యందచట తలదాచుకొనెడివారు” * పెనుగొందదురగ్గము గూడి కొంతకాలము వీరి స్వాధీనమం దుండినదేమో! వీరి బలమంతయు గావేరిద్యపములయం దుండిన యుమ్మత్తూరు శివంసముద్ర శ్రీరంగపట్టణములను జలదుర్ల త్రితయముపై నాధార డి యుందినది. ఇంతవలఖకు లభించిన శాసనసాక్ష ్యమునుబట్టి వీరి వంశావతరణ మిల్లేర్చ చున్నది. వంశ వృక్షము హనుమప్ప ఉడయరు | సోమ లేక యిమ్మడిరాయ ఉడయరు (క్రీశ 1478-1484 (క్రీశ. 3482-1494) ఇమ్మడి నా లం. చన్న నంజరాయ ఉడయరు (క్రీశ 1492-1508). (క్రీశ 1505-72)... (క్రీశ 1497-1604) (క్రీశ 1511-1611) (కీ.శ 1512-1540)

ఈ వంశావళియందు పేర్యొనినవారిలో మొదటి యిద్దరిని గూర్చి మన కేమియు దెలియదు. సంగమవంశము క్రీశ 1485 వ సంవత్సరముతో సమాప్తియైనది. క్రీ.శ 1485వ ంవత్సరమున సాకవగుండ నరసింహరాయలు సంగమవంశజులను విజయనగరము నుండి పౌజదోలి రత్మసింహాస్యనన్హున్తు నధిష్టించెను. అది మ్పైదల్పు ఉమ్మత్తూరు ప్రభువుల పేరు జెప్పకున్నను సాళువ నరసింగరాయలు వారి కిరవైన కొంగుదేశమును సాధించినట్లు నమకాలికాంధ్ర వాజ్బయమువలన దెలియవచ్చుచున్నద్రి, జైమిని భారతమునందు-

న. 40 తీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

.. కొంగుధారాపురీ 'పెనుగొండాద్యఖిలైకదుర్గహరణ (పేంఖత్ర్రతాపోదయా.” అనియు- “పెనుగొండకడన్రాలి పిక్కళ్లు మొదలైన ప్రతిపక్షులను హతాహతముదేసి.” అనియు జెప్పియున్నది. మజియు వరాహ పురాణమున సాళువనరసింగరాయల సేనాధిపతియగు ఈశ్వరనాయకుడు "పెనుగొండ సాధించె, బెంగళూరు హరించె ననియు 'నీరంగపట్నంబు బారిసమరె ననియు జెప్పియున్నది.. నీలగిరి ప్రాంతమువణకును ఉమ్మత్తూరుదొరల యధికారము జెల్లుచుండినందున కొంగుధారాపురి వారి యేలుబడి క్రింద నుండియుండవలయును. సీరంగపట్టణము వారి దుర్గత్రితయము నందొక్కటియైన శ్రీరంగపట్టణమే. బెంగుళూరు వీరి పాలనయం దుండియుండవచ్చును. కావున సాళువ నరసింగరాయల కాలముననే యుమ్మత్తూరు ప్రభువులతో సమరము ప్రారంభమాయె నని నిశ్చయముగ జెప్పవచ్చును; కాని యతని ప్రతిపక్షి యెవ్వడో తెలియదు. మొదటి దేపజ్ఞయొక్క తమ్ముడు నంజరాజ ఉడయరు. క్రీ.శ. 1492-1494ల మధ్య రాజ్యపాలన మొనర్చినట్లు శాసనసాక్ష్యమువలన రుజువగుచుండుట వలన సాళువ నరసింహ రాయలతో బోరినవాడు ప్రాయశః యతదై యుండచ్చును. సాళువ నరసింహరాయలు క్రీ.శ. 1490 వ సంవత్సరమున గాలధర్మము నొందెను. తదనంతరమతని కుమారుడగు నిమ్మడి నరసింహ - దమ్మరాయలు రాజ్వాధిపతియైనను నతడు బాలుడై నిర్వాహకత లేకపోవుటవలన సర్వాధికారములును రాజ్యమునకును, రాయలకును సంరక్షక్రుదైన నరసానాయకునిచేత నుండినవి. రాజ్యమునందచటనచట పొడసూపిన క్షుద్రోపద్రవములను సందుచేసికొని ఉమ్మత్తూరు ప్రభువులు మరల తలలెత్తిరి. కాని నరసానాయకుని ప్రతాపము నోర్వజాలక నమ్రులై కప్పము గట్ట నీయకొనవలసివచ్చెను. నరసానాయకుని విజయము అప్పటి శాసనము లందును, సంస్క ృతాంధ్రగ్రంథములందును వర్చింపబడియున్నది. కావేరీ మాశు బద్బా బహులజలధరాం తాం విలంఘ్యైవ శత్రుం జీవగ్రాహం గృహీత్వా సమితిభుజబలా త్తంచ రాజ్యం తదీయం కృత్వా శ్రీరంగపూర్వం తదపినిజవకే పట్టణం యో బభాసే శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం డే

కీర్తిసంభం నిధాయ త్రిభువనభవన సూయమానాపదానటో ను ్ట్‌ టియందడు

ను సుప్రసిద్ధమైన శ్లోకము తులువరాజుల తామ్రపట్టికలయం దన్ని! వర్షించి

కు డిండిముడును, దిరుమలాంబయును వర్జి గానవచ్చును. ఈ యంశమును దాజనాధ యున్నారు. “ప్రాయో౭౬.ర్జవే సేతుక్ళ్కతో౬. వతారః 'ప్రాగ్గన్మసంస్మారవళా దివైషః సేతుం విధాయాంభసి సహ్యజాయాః శ్రీరంగపూర్వం నగరీం జహార” వ మి “సమగ్రతరాత్యు గ్రశౌర్యసూర్యోదయః సొగరాన్తరావాసదుర్లంఘాం లంకా రఘుపుంగవః కావేరీపరివేస్టితాం శ్రీరంగపట్టణాభిధాం ఆవరిష్టపురీమ్‌. స్థిరే జలే సేతు రకారి పూర్వం త దద్భుతం నేతి కవేరజాయాః 'సేశుంప్రవాహేషు గుజుభిరామః చిత్తే సకా మద్భుత మ ప్యబధ్నాత్‌, స కట

.... నిస్తన్హయన్ష శిలాచక్రనిఖాతనిపాత్యమానవిజయపార్థివ చృబ్దసంద్యాళవిశం క శృబ్దనద్భాటాం పురీ మిమాం సమాశ్రమ్య విత్రాసభరవుర స్టాషితసమస్తవిత్తజా అపత్యకలడ్రాదినః మిత్రాదిభిస్సమాగత్య పదయోర్షిపత్య ఆత్మనో గత్యన్తరభావం ఉద్యోతయన్తం మహావీరం పార్థివం ప్రత్యగ్రకృపా రసాభిషిక్తంళత్ర పుర స్థాపయిత్నాో...”

మటీయు నీవిషయమునే ముక్కుతిమ్మన్నగారు “శ్రీరంగపట్టణసీపుఖడ్డ నటీ వినోదంబు పొయృణేంద్రునకు జూప *

అను సీసపాదమున సూచించియున్నారు.

కొంగుదేశరాజక్కలిన్‌ చరిత్రయందీ ప్రస్తావన కొంత కలదు.

“అందుమీదట కర్టాటదేశములోనుండు షాళెగాంద్రును దండనాయకులును కప్ప మీయకపోయినందు వలన నుద్దండుడను మంత్రి రాజుగారి యుత్తరవు ప్రకారము చతురంగ సేనలతో గూడ కర్ణాటదేశమునకు బోయి వారితో యుద్ధముజేసి జీవగ్రాహుని పట్టుకొని యాదేశములో దానే పట్టముగట్టికొని యూపాళెగాండ్రవేత గప్పము గొని,..*

భన క్తి శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

ఇందు ఉద్దండుడను విజయనగరమంత్రిచె జివగ్రాహుడు పట్టుబడనట్లు చప్పయున్నది. ఈ యుద్దండుదెవ్వడో తెలియదు. జీవగ్రాహుడు శ్రీరంగపట్టణాధిపతి యగు వొయృణేంద్రుడే కాని యన్యుడుగాడు. “జీవగ్రాహం గృహీత్వాయను శాసనవాక్యమున సరియైన యర్ధమును గ్రహింపజాలక కొంగుదేశ రాజాక్కలిన్‌ చరిత్ర రచయిత యదియొక వ్యక్తియొక్క నామమని తలచి 'జీవగ్రాహు'డని వ్రాసెను. ఒక శ్రీరంగపట్టణమును మాత్రమే కాక ఉమ్మత్తూరునుగూడ జయించినట్లు ఈ (గగ్రంధమున మఖియొక సందర్భమున జెప్పియున్నది. 'అట్లావుండగా మీ తండ్రి నరసింగరాయడు బలంచాత జయించి కప్పం తీస్కునిపోయెను అని “త్యాగరాజు (ఇమ్మడి దేపణ్ణ) నుడివె నట".

పై నుదహరింపబడిన శాసనాద్యాధారముల వలన నరసానాయకుని కాలమునగూడ ఉమ్మత్తూరు దొరలు గప్పమీయక తిరుగబడి రనియు, వారిని బలముచే నిర్దించి నరసానాయకుడు కప్పముగొనె ననియు దెల్లమగుచున్నది. నరసానాయకునిచే శ్రీరంగ పట్టణమున బరాజయమంది జీవగ్రాహుదైన ప్రతిపక్షిపేరెందును జెప్పియుందలేదుు కాని క్రీ.శ 1492 మొదలు క్రీ.శ. 1508 వజకును ఇమ్మడి దేపణ్ణ ఉడయ రుమ్మత్తూరు రాజ్యము నేలినట్లు శాసనములవలన దెలియవచ్చు చుండుటచేత నరసానాయకుని కోడి పాదాక్రాంతుడై కప్పమును గట్టినవా డతదే కావలయును.

నరసానాయకుని యనంతరము వీరనరసింహరాయలు సామ్రాజ్యాధిపత్యము వహించెను. ఇతని యేలు బడియందు క్షుద్రోపద్రవములు (ప్రబలి సామంతులనేకులు గప్ప మీయక తిరుగబడిరి. అదియె తరి యని యెజీగి యుమ్మత్తూరు ప్రభువు ఇమ్మడి దేపణ్ణ ఉడయరు తన స్వాతంత్యమును బ్రకటించి పెనుగొండదుర్దమును స్వాధీన పఅచుకొనెను. వీరనరసింహరాయల కాలమున జరిగిన యుమ్మత్తూరు వృత్తాంతమంతయు కొంగు దేశరాజాకృళిన్‌ చరిత్రయందు వర్ణింపబడియున్నది.

“కర్దాటకదేశము కొంగ (కొంగు) దేశమును రక్షించు ఉన్మత్తూరు తలైక్కాడు మొదలగు కోట యందుండు పాళెగాండ్రు కప్పము యిచ్చిపంపక పోయినందున వీరనరసింగరాయలు మిక్కిలియు గోపించి, అనేక సేనలను చేర్చుకొని, యేనుగులు, గుజ్జములు మొదలగు దండు సన్నాహము గావించుకొని, తనకు తమ్ముడైయుండిన కృష్ణూూయలను విజయనగరి పట్టణములో నుంచి, తానును అచ్యుతరాయలు శ్రీరంగరాయలు ఇంకను అనేక రాజకుమారులతో గూడ ఉన్న్మత్తూరు సమీపమున విడిసి, “మాకు పూర్వము ఇచ్చుచుండిన ద్రవ్యమును ఇచ్చి పంపిన యెడల మిమ్ము యిచ్చటనే రాజ్యమును రక్షించుటకు నిశ్చయము జేసి వేసి పోయెదము. కప్పము ఇచ్చిపంపకపోయినయెడల మీకోటలను మేము పెటికికొని మా మనుష్యులను ఉంచి రాజ్యమును రక్షింతుము” అని చెప్పి మనుష్యులను పంపించినారు.

శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం శత

అప్పుడు ఉన్మత్తూరు (నందుండు) త్యాపన్‌ రాజా (దేపణ్ణ లేక దేవరాజు) యనువాడు చెప్పి పంపిన వైనము:

“న్సేము ఈ దేశములో బహుదినములనుండి రాజ్యమును రక్షించుకొనుచుంటిమి. మా వంశములో నుండినవారుగాని, యీదేశములలో కొంకణవర్శ్మ రాజులుగాని చాలకాలము రాజ్యమును పరిపాలనముజేసిరి. వారైనను వేజొక రాజులకు గప్ప మిచ్చి యుండలేదు. అట్లుండగా మీ తండ్రి నరసింగరాయలు బలముచేత జయించి కప్పమును దీసికొనిపోయెను. వ్యవహారపడినయెడల మీకు మేము కప్ప మీయవలసిన న్యాయము లేదు. కావున మేము కప్ప మిచ్చి పంపజాలము” అని చెప్పిపంపెను.

“అటు పిమ్మట ఆ సమాచారము వీరనరసింగరాయలు విని మిక్కిలియు గోపించుకొని, “క పాళెగాంద్రు మనయొక్క రాజ్యములో బట్టాభిషేకము జేసికొని యుండిన హరిహరరాయలు మొదలైనవారికి కప్పమిచ్చుచుండి, ఇప్పుడు ఇంత వ్యవహారము జేయవలసిన కార్యమేమి యున్నది?” అని యా ఉన్మత్తూరు కోటను ముట్టడించి మూడు మాసముల పర్యంతము యుద్ధము సేయగా ఆ పాళెగాండ్రు బహుబలమును జేర్చుకొని వీరిని కోట సమీపమునకు జేరనీయక కొట్టిరి. అప్పుడు నరసింగరాయలు ఆ కోటను సాధింపజాలక దండు ద్రిప్పుకొని త్రీరంగపట్టణమునకు వచ్చి ముట్టడివేయగా, పూర్వము పెద్దనరసింగరాయలు జీవగ్రాహునికి పట్టము గట్టియుండిరి. ఆ జీవగ్రాహుని కొడుకు బహుబలముతో శ్రీరంగపట్టణకోటను గట్టిచేసికొని, ఉన్మత్తూరు తలైక్కాడు పాళిగ్రాందకు జెప్పి పంపి యచటినుండి బహుసేనలను బిలిపించుకొని, కోటను విడిచి బయటికి వచ్చి వీరనరసింగరాయల దండుపై బడి యుద్ధము జేసిరి. అప్పుడు వీరనరసింగరాయలు కొంచె మపజయమును బొంది దండు ద్రిప్పుకొని విద్యానగరికి వచ్చి కృష్ణ్ణాయలతో నా యున్మత్తూరు శ్రీరంగపట్టణములు మిక్కిలియు బిందోబస్తుగనుండుటవలన సేనల నధికముగ జేర్చుకొని యనేకవస్తుసామగ్రులను గొని యా దేశమును సాధింపవలయునని యోచనజేసి రాజ్యపరిపాలనము జేయుచుండిరి.”ో.

ఉమ్మత్తూరు (ప్రభువు వీరనరసింహరాయలను (బ్రతిఘటించినది నిశ్చయము. ఏలన, కృష్ణ్టూయలు రాజ్యమునకు వచ్చినవెంటనే యుమ్మత్తూరును జయించి స్వాధీన పజచుకొనుటకు దండు వెడలవలని వచ్చెను కావున ఉమ్మత్తూరు (ప్రభు వంతకుపూర్వమే, అనగా వీరనరసింహరాయల రాజ్యకాలముననే తిరుగుబాటు చేసి యుండవలయును. కొంగుదేశ రాజాకృళిన్‌ చరిత్ర యందు చెప్పిన రీతిగనే వీరనరసింహరాయలు ఉమ్మత్తూరు దేశమును స్వాధీనపణచుకొని యచట దన యధికారమును మరల నెలకొల్పుటకు బ్రయత్నము సల్పియుండినచో నత డోడిపోయె ననుటకు సంశయపడవలసినది లేదు.

ఇట్లు పరాజితుడై వీరనరసింహరాయలు వెనుదిరిగి పోయినపిమ్మట ఉమ్మత్తూరు ఇమ్మడి దేవరాజ (త్యాపరాజు) పెనుగొండను స్వాధీనము చేసికొనెనని తోచుచున్నది. పెనుగొండ వ! శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

నతడు జయించినట్లెచ్చెటను జెప్పియుండలేదు. కాని, సమకాలిక పోర్చుగీసురాయ బారి ఫ్రయ్యర్‌ లూయి కృష్ణరాయల రాజ్యారంభమప్పటికే రాయలను ధిక్కరించిన సామంతుడొక్కడు 'పెనుగొండను జయించెనని వ్రాసియున్నాడు. ఉమ్మత్తూరు ప్రభువు "పెనుగొండచక్రేశ్వరి బిరుదాంకితుడగుటచేతను, నతని యధికారము బెంగుళూరు తుంకూరు మండలముల పర్యంతము వ్యాపించి యుండినందునను, మఠీయు నా ప్రాంతమున రాయలకు మా జౌడ్జియుండిన సామంతుడత దొక్కడే యగుటచేతను పెనుగొండను బట్టుకొనిన సామంతుడతడే కావలయును.

వీరనరసింహరాయలపై నిమ్మడి దేవరాజెప్పుడు తిరుగబదెనో అతని శిక్షించుటకు రాయలాతనిపై దండు ఎపుడు వెట్టెనో నిశ్చయించుటకు దగిన సొక్ష్యమింతవణకు లభ్యపడ లేదు; కాని క్రీ.శ. 1509 డిసెంబరు15వ కేదినాటి మైసూరు జిల్లా మళవళ్లి తాలూకా ముట్టహాళ్లి (గ్రామశిలాశాసనమున “ఉమ్మత్తూరు దేవణ్ఞాడొయల కుమారుడైన మల్లరాజును పేరు గల చిక్కరాయలు శ్రీమన్మహారాజాధిరాజ రాజపరమేశ్వర భుజబలప్రతాప నరసింహ మహారాయల సామంతుడుగ రాష్ట్రపాలన సేయుచుండినట్లు చెప్పి యుండుటవలనో నుమ్మత్తూరు ప్రభువు తిరుగుబాటును, వీరసింహరాయల దండయాత్రయు, ప్రాయశః క్రీ.శ. 1507 వ సంవత్సరము నోయించుక తరువాతనో నడచియుండవలయును. ఉమ్మత్తూరు ప్రభువు పెనుగొండదుర్గమును సాధించినది దానికి తరువాత నై యుండవలయును. వలనగా, ఇమ్మడినరసింహరాయలు క్రీశ 1506 వజకును వీరనరసింహరాయలచే బెనుగొండయందు కారాగారమున బంధింపబడి యుండి యచ్చట నా సంవత్సర మతనిచే వధింపబడెను. కావున పెనుగొండ యప్పటి వఅకును వీరనరసింహరాయల స్వాధీనమం దుండెనని నిశ్చయముగ జెప్పవచ్చును. వీరనరసింహరాయలు పరాజయమునకు ముందు ఇమ్మడిదేవణ్ణకు పెనుగొండ స్వాధీనపడి యుండదు. కావున క్రీ.శ. 1507 ననో, ఇందుకు తరువాతనో దేవణ్ణ పెనుగొండను సాధించి యుండవలయును.

అల్బరాష్ట్రాధిపతియైన ఉమ్మత్తూరు దేవరాజు రాయల నింత సులభముగ నెట్లోడింప గల్గెనో కనుగొన వలసియున్నది. వీరనరసింహరాయలు సామ్రాజ్యాధిపత్యమును వహించిన పిమ్మట కొందబు మండలాధిపతులును, పలువురు సామంతులునునతనిపై దిరుగుబాటు చేసినట్లు న్యూనిసు వ్రాసియున్నాడు'. అట్లు తిరుగుబాటు చేసినవారిలో నిమ్మడి గాచప్ప ఉదయడు ముఖ్యుడు. నరసానాయకుని సేనాధిపతులలో నితడొక్కడు. ఇతడు ఆదవాని దుర్గాధీశుడగు కాచప్ప నాయకుని కుమారుడు. క్రీ.శ 1490 వ సంవత్సరమున రాయదుర్గ చావడికిజెందిన అగళిస్థ్టలమును పాలించుచుండెను.. అనంతపుర మండలములోని యురువకొండయందలి శిలాశాసనమువలన క్రీ.శ. 1504 న నితడు యాదవగిరిదుర్గమును పాలించుచుండినట్లు తెలియుచున్నది. యాదవగిరి బళ్లారి మండలములోని యాదవని దుర్గమునకు నామాంతరము. ఇమ్మడి కాచప్ప బిజాపురసుల్తాను యూసపు ఆదిల్‌ఖానునితో

శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం శ్తీర్‌

మైత్రి వాటించి యతని బలము నూతకొని వీరనరసింహరాయలను (బ్రతిఘటించెను. ఈ కాచప్ప ఉడయనికి ఉమ్మత్తూరు దొరలతో సంబంధము గల దని కొందజటి యభిప్రాయము. ఈ యభిప్రాయము స్థిరపజచగల సాక్ష్య మెద్దియు లభింపకపోయినను, అది యసమంజసము గాదు. కాచప్పయధికారము పెనుగొండ ప్రాంతదేశమువణకును వ్యాపించియుందెనని పై నుదాహరింపబడిన శాసనసాక్ష్యమువలన రుజువగుచున్నది. ఉమ్మత్తూరుదొరలు పెనుగొండను సాధించినట్లు సోర్చుగీసు రాయబారి (ప్రయ్యరులూయి. ఉత్తరమువలన దెలియుచున్నది. కాచప్పకును, ఉమ్మత్తూరువారికిని వీరనరసింహరాయలు సామాన్యశత్రువు. మజియు స్వాతంత్ర్య స్థాపనకై ఏక కాలమున వీరిరువును రాయలతో బోరుచుండిరి. కావున కాచప్పకు ఉమ్మత్తూరువారితో మైత్రి కలుగుట యసహజము గాదు. దీని నిజానిజము లేట్లుండినను ఉమ్మత్తూరుపై వీరనరసింహరాయ లెత్తిపోయిన కాలముననే యాదవనియందు కాచప్ప రాయల యధికారమును (ద్రోసిపుచ్చి స్వతంత్రధ్వజమును లేవనెత్తును. అతనికి ప్రాపుగ నతని మిత్రుడు బిజాపురప్రభువు యూసుఫు ఆదిల్‌ఖానుడు గొప్పదండుతో రాయరాజ్యముపై నెత్తివచ్చి తుంగభద్రను దాటి కందనవోలునకు ముట్టడివేసెను.

వీరనరసింహరాయల యాజ్ఞమీద ఆరవీటి బుక్కరాజు రామరాజును, నతని పుత్రుడగు తిమ్మరాజును కందనవోలుదగ్గరను, ఆదవానిచెంతను నాదిల్‌ఖాను నోడించి తలుమగొట్టిరి. కాచప్పనోడించి బందీకృతుని గావించి యాదవానిదుర్గముతోగూడ నతని రాయల కొప్పగించె నని యారవీటిరాజుల తామఘ్రశాసనములవలనను వారంకితము గొనిన యాంధ్ర గ్రంథముల వలనను దెలియవచ్చుచున్నది*. బుక్కరాజరామ రాజును నతని పుత్రుడగు తిమ్మరాజును జిన్న సామంతులు. డెబ్బదివేల గుజ్జపుదకములతో గూడ నెత్తి వచ్చిన యూసుఫు ఆదిల్‌ఖానుని నిర్జించి పాఖదోలుటకు వారికి స్వయము శక్తిలేదు. రాయసైన్యముల తోడు లేక యా కార్యమును వారు నిర్వహించి యుండజాలరు. తమ యాధిపత్యమును క్రింద శత్రువులతో రాయరాణువ పోరాడి పొందిన విజయములను కేవలము దమ పరాక్రమము వలననే కలిగినట్లు రాయసామంతులును, దళనాయకులును బ్రకటించుకొనుట యాచారమగుటచే నారవీటి రామరాజును, నతని కుమారుడును పొందిన విజయములును నట్టివెర్రై యుండవలయును. కావున వీరనరసింహరాయ లుమ్మత్తూరుపై నెత్తిపోయిన సమయముననె యూసువు ఆదిల్‌ఖానుడు విజయనగర సామ్రాజ్యముపై నెత్తివచ్చుట వలన రాయరాణువయందు జాల భాగమాతని నెదిర్చి తబుముటకు బోవలసివచ్చెను. అందువలన నుమ్మత్తూరును సాధించుటకు దగినంత బలములేకపోయెను. వీరనరసింహరాయల అపజయమున కదియె ముఖ్యకారణమని తోచుచున్నది.

ఏకారణముచే వీరనరసింహరాయల కపజయము గలిగినను గృష్టరాయల పట్టాభిషేక కాలమున, దక్షిణ కర్ణాటకమున జూల భాగము రాయల యధికారము నంగీకరింపక త్ర శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

స్వతంత్రముగ నుండినది. కావున ఉమ్మత్తూరు ప్రభువులను జిదుగగొట్టి వారి స్వాధీన మందుండిన దుర్గములను, రాష్ట్రమును మరల రాయసా[మ్రాజ్యమున జేర్చుకౌనుట కృష్ణ్ణాయలకు బ్రథమకర్తవ్యమాయెను. బిజాపురసుల్తాను దజిమివేసిన వెనుక రాయలు దనపై మరల నెత్తిరాగల దని యుమ్మత్తూరి దేవరా జెలుగును. కావున నతడు రాయసైన్యము లెప్పుడు వచ్చినను దగురీతిని ప్రతిఘటించుటకు వలసిన ప్రయత్నములు 'సేయగడగిను. ఈ ప్రయత్నములు కొంగుదేశరాజాక్కళిన్‌ చరిత్రయం దిట్లు వర్ణింపబడియున్నవి.

“అప్పుడు కర్టాటక దేశపు రాజులలో నున్మత్తూరు రాజులు శివసము[ద్రము కైవసము జేసికొని ఆకోట రెండుప్రక్కలను కావేరి ప్రవహించుచుండుటవలన ఆకోటను జకృగా కట్టి అనేక ఫిరంగులు మొదలగు నాయుధములవల్లను బలపఅచి ఆ త్యాపరాజు (దేవరాజు) స్వర్గమును బొందినవాడాయెను. అంతట వాని కుమారుడు గంగరాయడు అచట రాజ్యమును రక్షించుకొనుచు ఆ కోటను పెక్కు ఆయుధముల వల్లను బహుభద్రము జేసికొని యుందెనుో.

కృష్ణదేవరాయలు మొట్టమొదట ఉమ్మత్తూరు మొదలుగ సర్వకర్ణాటకరాజ్యమును సాధింప నిశ్చయించుకొనెనుో, వీరనరసింహరాయల పరాభవ మొకప్రక్కను, అంతశ్ళత్రు వర్గమును నిర్మూలము గావించి రాజ్యమును నిష్కంటకము గావింపవలయునను ఇచ్చ యొకప్రకృను బ్రేరేపింప గృష్టరాయలుమ్మత్తూరిపై దండయాత్ర వెడలెనీ. ఉమ్మత్తూరు దండయాత్ర వృత్తాంతము పెక్కుగంథములందు వర్ణింపబడియున్నది. ముక్కు తిమ్మన్నగారు-

“ఉమ్మత్తూరు శివన్‌సముద్ర పురవ (ప్రోన్మూలనాడంబరాో

అని యొక్క మాటతో దండయాత్ర పర్యవసానమును నూచించినారు. అట్లే సంగీతసూర్యోదయ కర్త బండారు లక్ష్మీనారాయణ ముక్కు తిమ్మన్నగొరి భావములో సగము నొక శ్లోకమున నిమిడ్చినాదు.

“బ్రత్యం.సౌ సకలకలాకలాప్రయుక్తం సప్రాణం సపది విజిత్య గంగరాజం, భంక్తాతచ్భివనసముద్ర ముత్కటం ద్రా గావాసం వ్యతనుత నిర్భరం శివానాం.””

“గర్రం యెక్కుకొని పయనం గతుల కదలి వుమ్మత్తూరు శివసముద్రానకు వచ్చి గంగారావు వూడెముమీంద కార్యము సేసి వుదరదోలి ఆ స్థలాలు వక్కనాటనె సాధించి అక్కడ వూడిగాలవార్లను వుంచి అంద్భునుండ్డి శ్రీరంగపట్టం కోటకైచీనికోట కొత్తకములు జూచి మీద ఆది రంగనాయకుల సేవించి” అని వర్ణింపబడియున్నదిో.

శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం శో

కృష్ణాయవిజయమున, “ఒక్కహురుమత్తున నుమ్మత్తూరు శివసముద్రస్థలంబుల నెసంగు గంగరాజు నొదయల నోడించి తదీయస్థలంబున ఠాణెంబులు బలియించి శ్రీరంగపట్టణంబు నిరీక్షించి అని రాయవాచకములోని విషయమునే సంగ్రహించి చెప్పియున్నది'.

కాని కొంగుదేశరాజాకృళిన్‌ చరిత్రయం దొక్కడానియందు మాత్ర మీ దండయాత్ర విపులముగ వర్ణింపబడినది:

“అటు తరువాత రాయ కృష్ణరాయలు కర్ణాటక దేశపు పాళిగాండ్రు రాజులతోడ యుద్ధముజేసి జయించి ఆ దేశమును గట్టుకొనవలయునని, ముందు తన యొక్క అన్నగారగు వీరనరసింగరాయలు జయము లేక వచ్చి యుండుటచేతను, వారు కప్పమీయక నుండుటచేతను వారిసై మిక్కిలి కోపమును బొంది, ఏనుగు, గుల్జిము, పదాతి (దళముల తోదను) ఫిరంగి మున్నగు నాయుధములతోడను గొందయు పాళెగాండ్ర తోడను గూడి బయలువెడలి కర్ణాటక దేశమున కావేరీతీరమున పశ్చిమరంగమునకు దూర్చున శివసముద్రకోటను ముట్టడి వేసి వానికి (గంగరాజునకు) శత్రువుగా నుండిన చిక్కరాయని చేర్చుకొని యింకను సన్న పాళెగాండ్ర తో గూడ (ప్రేత పర్వతము, గౌరియనెకొండ యనుస్థలముల యందు దండు దిగి యొక సంవత్సరము గడచిన వెనుక ఒత్తిన కడప కావేరి మార్గమున కోటను లగ్గలు పట్టినంతట ఆ గంగరాయడు గంగనకుచ్చి యనెడు కావేరి మడుగులో బడిపోయెను.

“తరువాత కృష్ణరాయలు ఆ కోటను గైవసము జేసికొని దానియందు తమ మనుష్యుల నుంచి శ్రీరంగ పట్టణమునకు వచ్చి యాపట్టణమును గూడ జయము జేసికాని శ్రీరంగ పట్టణములో కంపగవుడు వీరప్పుగవుడుల వశమున గొంత దేశమును విడిచి చిక్కరాయని వశమున మజికొంత దేశమును విడిచి యచట నచటనుండు పాళెపట్టుల నన్నిటి జయించి యచటనచట (పాలించుటకు) దన మనుష్యులను నియమించి కర్దాటక దేశము కోటి ద్రవ్యమని కట్టుబడిచేసి తమ దస్రములో లెక్క దాఖలు చేసికొని కర్ణాటకదేశమునకు ముఖ్యపట్టణముగ శ్రీరంగపట్టణము గట్టిచేసికొని యుండిన శకవర్షము1444 ప్రభవవర్నము..”,

(గ్రంథాధారములవల్ల గృష్టరాయల యమ్మత్తూరు దండయాత్రనుగూర్చి తెలియవచ్చు విషయమంతయునింతయే. ఇందు విశ్వాసపాత్రములుగాని యంశములెవ్వియు గానరాక పోయినను, గొన్నియెడల విమర్శకెడమున్నది. మొట్టమొదట దండయాత్ర నడచినదెప్పుడో నిశ్చయింపవలసియున్నది. పోర్చుగీసు గవర్నరు అల్బూకెర్కు క్రీ.ఈ.1510 సెప్టెంబరు మాసమున గోవాకరపట్టణమును బిజాపుర ప్రభువు నోడించి గైకొనెను. ఆ విజయవార్త విజయనగరమునకు వచ్చినంతటనే కృష్ణ్ణాయలు పోర్చుగీసు గవర్నరుకు దన సానుభూతిని తెలియజేయుచు రాయబారులను గోవా కంపెను. వారిచే విజయనగరమందుండిన పోర్చుగీసు రాయబారి ప్రయ్యరు లూయి యాల్చూకెర్మున కంపిన లేఖలో గృష్టరాయలు దనకెదురుతిరిగి క్రి శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

పెనుగొండను స్వాధీనపజిచుకొనిన సామంతునిమీది కంపుట కేడువేల మందిగల యొక చిన్న దండును సిద్ధముసేయుచుందెనని వ్రాసెను. విజయవార్త విజయనగరము చేరుటకును, నచటినుండి రాయ రాయబారులు గోవాకు బయలుదేరుటకును నొక్కమాసము పట్టియుందునని యనుకొని, ్రీ.శ.1510 చివరవణకు నుమ్మత్తూరు దండయాత్ర బయలువెడలలేదని చెప్పవచ్చును. కొంగుదేశరాజాకృళిన్‌ చరిత్ర యందు శా. ఈ 1434 ప్రభవవర్ష్న మప్పటికి ఉమ్మత్తూరు మొదలుగాగల సకలదక్షిణకర్ణాటక దేశమును గృష్టరాయలు జయించి స్వాధీనపఅచుకొనెనని చెప్పియున్నది. కాని ఇచట శతాబ్దమును ప్రభవాద్యబ్దమును సరిపోవు. శా, శ. 1434 నకు సరియైన ప్రభవాదివర్షము ప్రభవకాదు; అంగీరస, శుక్ల వర్మమువణకును వీరనరసింహరాయలు రాజ్య మొనర్చుచుండెను. శా. శ. 1431 శుక్ల శ్రావణమునందు కాని కృష్ణరాయల రాజ్యాభిషేకము గాలేదు. కావున శా. శ. 1434 సరియైన వర్షము ప్రభవయనుట తప్పు. ప్రభవ సంవత్సరమున నింకను వీరనరసింహరాయలు రాజ్యము సేయుచుండెను. ఇక శా. శ. వర్షమే సరియైన దని తలచితిమేని క్రీ. ఈ 1512-13 నకు ఉమ్మత్తూరు దండయాత్ర సంపూర్ణమాయె నని యొప్పుకొనవలసియున్నది. క్రీ.శ.1512 వ సంవత్సరము ఆగస్టు మాసమున కృష్ణరాయ లింకను శివన్‌ సముద్రమందే యుండెనని అనంతపుర మండలములోని బుక్కపట్టణ (గ్రామముననుండు నొక శిలాశాసనమున జెప్పియుండుటవలన* కొంగుదేశ రాజాకృళిన్‌ చరిత్రయందు సేయబడిన శకాబ్దము సరియని యొప్పుకొనవచ్చును.

మజీయు రాయవాచకమున జెప్పినట్లు కృష్ణరాయలు ఉమ్మత్తూరు శివనసముద్రము లను 'ఒక్కనాటనెసాధింపి లేదు. క్రీ.శ.1511 వ సంవత్సరమున విజయనగరము నుండి బయలువెడలిన రాయలు క్రీ.శ.1512 ఆగస్టున నింకను శివనసముద్రము నందుండుట చూడగా నొక శివనసముద్రము ముట్టడియె యొక సంవత్సరమునకంటె నధికకాలము సాగె నను కొంగుదేశరాజాకృళిన్‌ చరిత్రవాక్య మెక్కుడు విశ్వాసపాత్ర మని తోచెడిని. లభ్యమైన యాధారములన్నిటిని చక్కగ పరిశీలించి చూడ నుమ్మత్తూరు దండయాత్ర దాదాపు రెండు సంవత్సరముల కాలము నడచినట్లున్నది.

సేనాసంఖ్యానిరూపణ: (ప్రయ్యరులూయి అల్బూకెర్క్మునకు వ్రాసిన యుత్తరమందు గృష్టరాయ లేదువేల మందిగల చిన్నదండును పెనుగొండను సాధించుటకు సిద్దము పజచి యున్నాడని వ్రాసెనో; ఉమ్మత్తూరు శివనసముద్రము మొదలగు బలిష్టములైన దుర్గములను సాధించుటకీ దండు చాలదు. న్యూనిజుచరిత్రమున గృష్టూయలు రాజ్యాభిషేకమయిన తరువాత ఒకటిన్నర సంవత్సరమునకు రాజధానియందే నివసింపుచు రాజ్యపాలనా విధానమును గఅచుచుండెననియు, నా కాలమందు 34000 కాల్బలమును, ఎనిమిదివందల యేనుగులుగల బలమును నమకూర్చెననియు (వ్రాసి యున్నాడు”. రాయవాచకమునందు గూడ రాజ్యాభిషేకమైనతరువాత కృష్ణరాయలు కొంతకాలము రాజధానియందే యుండి యుద్ధ

శ్రీకృష్ణదేవరాయ' వైభవం త్తి

ప్రయత్నములు సేయుచుందెనని చెప్పియున్నది. కాని యుమ్మత్తూరుపై రాయలు దాడి వెడలినపు దడతనివెంట నడచిన దళములు న్యూనిజు చెప్పిన సంఖ్యకంటె జాల పెద్దదని తెలుపుచున్నది. తనతోగూడ యుద్ధమునకు నడచుటకు రాయలు బిలిపించిన అమరనాయకుల దళములలో 24000 గుజ్జములును, 1200 పనుగులును, 200,000 కాల్బలమును; అమరనాయకు లీయవలసిన కప్పమునకు బదులు రాయలకు స్వాధీనము జేసిన దండులో12000 గుజ్జములును, 500 వనుగులును. 200,000 పదాతులనును నివిగాక రాయల కైజీత బలగమును పాలెపట్టు ఫొజులును యుద్ధమునకు దరలెననియు (వ్రాసియున్నది*. న్యూనిజు ఉమ్మత్తూరు దండయాత్రను బేర్కొనలేదు; కాని రాయవాచకమునం దీ ప్రచండసైన్యముతో గూడనే రాయలుమ్మత్తూరుపై నెత్తి పోయె నని యున్నది. ప్రయ్యరు లూయి యుమ్మత్తూరు దండయాత్రయపుడు విజయనగరమున నివసించుచుండినవాడు. న్యూనిజు కృష్ణరాయల యేలుబడియందు పలుమారు విజయనగరమునకు వచ్చుచు బోవుచుండినవాడు. ఇరువురును గృష్టరాయల సమకాలికులు. కావున వారు వ్రాసిన వ్రాతలను దద్రోసిపుచ్చదగదు; కాని వారు చెప్పిన వృత్తాంతము సమగ్రము గాదు. ప్రయ్యరు లూయి పేర్కొనిన యేడు వేల సేన పెనుగొండ దుర్గమును సాధించుటకుగూడ చాలదు; కాల్చ్బలమును ఏనుగులను లెక్కపెట్టిన న్యూనిజు అశ్వబలము మాటనైన ఎత్తలేదు. ఉమ్మత్తూరును జయించిన సైన్యమే బహమనీరాజ్యముపై జైత్రయాత్రను సాగించి యుండుటవలన ప్రయ్యరులూయి న్యూనిజుల సైన్యపరిగణనకంటె రాయవాచకపు గణుతియే వాస్తవమునకు చేరుబడయగుచున్నట్లు తోచుచున్నది.

ఇంతటి (ప్రబలసైన్యమును వెంటబెట్టుకొని యుద్ధమునకు బయలువెడలినను విజయలబ్చికి రాయలు కేవలము దన పరాక్రమముమీదనే యధారపడియుండలేదు. నయశాస్త్రమర్శజ్ఞు డగుటచేత మొదట శత్రువులను భేదోపాయమువలన వేర్చఅచి వారి బలమును దగ్గించుట యుక్తమని తలచి గంగరాజునకు జ్ఞాతియైన చిక్కరాయని చేరదీసి రాజ్యమిచ్చెదనని యాస చూపి తనయందను జేర్చుకొనెను. విభీషణుడు శ్రీరామునికివలె చిక్కరాయలు గృష్టరాయల కుమ్మత్తూరు రాజ్యమును సాధించుటయందు తోద్చడెను.

దండయాత్రయందలి విశేషాంశములు: ప్రథమమున బేర్కొనదగినది పెనుగొండ విజయము, పై నుదాహరింపబడిన యాధార గ్రంథములయందుగాని, మతియచటగాని కృష్ణరాయలు పెనుగొండను జయించినట్లు చెప్పియుండలేదు. కాని ప్రయ్యరు లూయి యాకోట క్రీ.శ1510 వ సంవత్సరాంతమందు శత్రువుల స్వాధీనమం దుండినట్లు వ్రాసియున్నాదు. మజియు బైనుదాహరింపబడిన బుక్క పట్టణశిలాశాసనము వలన క్రీ.శ. 1512 వ సంవత్సరమున పెనుగొండ మరల రాయల యధికారముక్రిందికి వచ్చినట్లు తెలియుచున్నది. మతియు నప్పుడింకను కృష్ణరాయలు శివన సముద్రమును ముట్టడించియే యుండుటవలన నుమ్మత్తూరు దండయాత్రయొక్క ప్రారంభదశయందే పెనుగొండ నాతడు సాధించియుండ వలయును. 50 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

రెండవది యుమ్మత్తూరు: ఇది యుమ్మత్తూరు రాజ్యమునకు రాజధాని; ఆ రాజ్యములాస ప్రధాన దుర్గములయం దొక్కటి. రాయలవారు సాధించిన దుర్గములలో నది యొక్కటి యని రాయవాచకమునందున్నది. ఉమ్మత్తూరు పురవప్రములను నిర్మూలించెనని ముక్కు తిమ్మనగారు సాక్ష్యము బల్ముచున్నారు. కావున గృష్టరాయలవారీ కోటను సాధించుటతో దృషప్తినందక యా కోటగోడలను నేలమట్టమునకు జదరము గావించినట్లున్నది.

ఉమ్మత్తూరు తరువాత శివనసముద్రము. ఇది యుమ్మత్తూరు రాజ్యమునందలి బలవత్తమ దుర్గము. కావేరి రెండుపాయల మధ్యనుండు ద్వీపముపై నిర్మింపబడుటచే నది శత్రులకు దుస్సాధ్యము; వర్శాక్రాలమునందు దుర్గమమును. మజియు నీకోట కిరుప్రక్కల ఢ్రేతగిరి, గౌరనమలె యను కొండలు రెండు పెట్టని గోడలై సంరక్షించుచుండినవి. తక్కిన వైపు కావేరీ వహిని యగాధకందకమువలె బ్రవహించు చుండినది. ప్రకృతిచేనిట్లాకోట సంరక్షింపబడు చుండినను దృప్తినందక యుమ్మత్తూరు ప్రభువులు దానిని బలిష్టమైన గోడలచే మజింత దృఢపఅచి ఫిరంగులు మొదలగు నధునాతన ఆయుధసమితిచే సురక్షితముగ జేసికొని యుండిరి. కావున కృష్ణదేవరాయల క్రీ దుర్గమును బట్టు కొనుటకు జాలకాలము పట్టినది. (ప్రేతపర్వత గౌరనమలెలమీద దన ముఖ్య స్మంధావారమును స్థాపించి కావేరివైపు బలములను గాపుంచి కోటలోని వారిని వెలుపటికిని, వెలుపలివారిని కోటలోనికి బోనీయక నరికట్టెను. గంగరా జొక సంవత్సరమున కధికముగ రాయరాణువకు బోటుసూవియటు పిమ్మట నిలువజాలక కోట నుండి పారిపోవుచు గంగశుచి మడువునబడి మృతుడాయెను; అంతట విజయనగర సైనికులు కోటను లగ్గవట్టి స్వాధీనము జేసికొనిరి. ఉమ్మత్తూరి కోటనుబోలి శివన సముద్రదుర్గముయొక్క వప్రములను రాయలు విరుగ ద్రోయించెనని ముక్కు తిమ్మనగారును, నక్కల కునికిపట్టుగ జేసెనని భండారు లక్ష్మీనారాయణుడును వ్రాసియున్సారు.

శివనసముద్ర నిర్మూలముతో గర్జాటకవిద్వేషుల వెన్నెముక విరిగినది; కాని వారి యుషద్రవము సంపూర్ణముగ దొలగిపోలేదు. శ్రీరంగపట్టణ మింకను శత్రులచేతనే యుండినది. 'పెక్కు పాళెగాండ్రు (ద్రోహమార్గమును విడనాడలేదు. వారిని జిదుగబొడి చినగాని రాష్ట్రము సంపూర్ణముగ స్వాధీనముగాదు. కావున గృష్టరాయలు శివనసముద్ర నుండి దండు దరల్బుకొని శ్రీరంగపట్టణముపై నడచి యా కోటను ముట్టడించెను. కోట బలిష్టమైనదే. శివనసముద్రము వలె నదియు గావేరి మధ్యద్వీసముపై నుండినది. కాని యీ ముట్టడినిగూర్చి విశేషాంశము లెవ్వియు దెలియవు. కోట రాయలకు గైవసమాయెను. శ్రీరంగపట్టణము వశ పడినపిమ్మట కృష్ణరాయ లా పరిసరప్రాంతములం దుండిన చిల్లరపాళెగాండ్రను జయించివారి పాళెపట్టు సీమలనన్నిటిని స్వాధీనము జేసికొనెను.

కృష్ణరాయలిట్లు దక్షిణకర్ణాటకమందలి క్షుద్రశత్రువుల నందథిని సమూలముగ బెకలించివైచి తన యధికారమును స్థిరముగ నెలకొల్పుటకొణకు దేశ్తప్రాలనవిధానమున గొన్ని

న్నా వర న యో అ కావి కలగక ల

మార్పులను గావించెను. ఈ మార్పులలో ముఖ్యమైనది ప్రధాననగరనిర్థారణ. సంగమవంశజుల కాలము నుండియు హొయృ్సలదేశమునకు ముందథివలె ద్వారసముద్రమే ప్రధాననగరమై యుండినది. క్రమక్రమముగ దాని ప్రాముఖ్యము సన్నగిల్లినది. కేంద్రప్రభుత్వపు టధికారము క్షీణించుకొలది సామంతులు బలిసి యలుపరానికడులైరి. సాళువ చక్రవర్తుల కాలములో గర్జాటక సామంతలు యడావుడి హెచ్చై సమయము చిక్కినప్పుడెల్ల కేంద్ర ప్రభుత్వమున కెదురుదిరుగుచు వచ్చిరి. రాను రాను కర్ణాటకమున గేంద్ర ప్రభుత్వమునకు ముఖ్యస్థానమైన ద్వార సముద్రము వెనుకబడిపోయినది. కావున కృష్ణరాయలు మారుమూలనుండిన ద్వారసముద్రమును వదలి విప్లవకారుల కునికిపట్టగు కావేరీతటదేశమున కాయపట్టెన శ్రీరంగపట్టణము గేంద్రాధికారవర్గమునకు ముఖ్యస్థానమును గావించెను. మటియు గర్జాటకమునదాను జయించిన రాష్ట్రములో నొక భాగమునకు గెంపగవుడు వీరప్పగౌడు లనువారిని పాలకులుగ నియమించెను. ఇంక కొంత దేశము నుమ్మత్తూరుదందడ యాత్రయందు తనకు సహాయుదును, గంగరాజునకు జ్ఞాతియు నగు చిక్కరాయల కొసగెను. శత్రువుల కడగాన్న పాళెపట్టులన్నిటిని విశ్వాసపాత్రులగు దనయాథితులకిచ్చెను. వీరియం దనేకులు గర్జాటకులు గారు. పూర్వదేశమునుండి వచ్చిన తెనుగువారు మజియు గర్జాటకదేశమునుండి రాయభండారమునకు జెందవలసిన కప్పము కోటి ద్రవ్యమని నిశ్చయించి నగరి యర్ధవణ చిళ్ధాలలో దాఖలుచేయించి యచటినుండి తరలిపోయెను. కృష్ణరాయ లొనర్ఫిన మార్చులవలన కర్ట్ణాటకమున శాంతి నెలకానెను; మటథి నూటేండ్లదాక స్థిరమై నిర్వక్రముగ సాగినది. అచ్యుతరాయల రాజ్యారంభకాలమున నుమ్మత్తూరుదొరలు మరల తలయెత్తిరి కాని వారి యాటలు సాగలేదు. శ్రీరంగపట్టణ దుర్ధాధ్యక్షులు స్వామిభక్తిపషరాయణులై దేశమున కే విపత్తు రానీయక గాపాడుచు వచ్చిరి. కృష్ణాయలచే గర్జాటకమున స్థాపింపబడిన తెనుగు నాయకులును, బాళె గాండ్రును గర్జాటక సామంతులను, రాజవిద్వేషులను నణగద్రొక్కి రాయల యధికారము నిలబెట్టుటయంద ('ప్రమత్తులై యుండిరి. త. కల్యాణకలుబరిగెలు - కృష్ణరాయలు క్షే శ్రీకృష్ణ దేవరాయలు తురుష్కుల రాజ్యముపై దాడివెడలి కల్యాణ, కలుబరిగెలను

సాధించెనని పెక్కు గ్రంథములయందు వ్రాయబడియున్నది.

“'కలబరిగనగర

సగరపుర వరపరి బృఢజవనయవన

పృతన భవదసి నని దెగి” 52 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

అని రాయలు రచించిన యాముక్తమాల్యద యందును, “ప్రళయఘనాఘన ఘోషజయానక భాంకృతిభఖీమనపేటలుఠత్‌ కలుబరిగీకటకక్షితి రక్షక' అని పెద్దన్నగారి మనుచరిత్రయందును వ్రాయబడియున్నది. స్వయము దిగ్వివేత యగు రాయలవారును; ఆయనకు సమకాలికుడును, అష్టదిగ్గజములలో ప్రధాన దిగ్గజమును, రాజు వెంట దరచుగ యుద్ధయాత్రలు సల్చువాడును అగు పెద్దన్నగారును కల్చరిగె విజయమును సూక్ష్మముగా వర్డించినారు. కొంచెమించుమించు సమకాలికుడనదగు పోర్చుగీసు వర్తకుడగు న్యూనిజుగూడ ఇట్లే వ్రాసియున్నాడు. రాయలు) క్రోధావేశపరవశుదై దక్కనురాజ్యమును బ్రవేశించి కలుబర్జ్గుర పురముపైకి దండెత్తి పోయెను.” తరువాతి చరిత్రకారులును ఈ విషయమును వచించియున్నారు. “కల్చరిగెకోటమీద లగ్గలకు నెక్కి కార్యమొనరించి జయలక్ష్మి గాంచియచట” అని కృష్ణరాయ విజయమందును,

“కల్యాణి కలుబరిగెకోటలవారు గర్వితులై కోట మీద నుండి కూతలీంగా ఆ వార్తలు రాయలు విని యెదిరి తెగవారిని అడుగగా మ్లేచ్చులతెగవారు వున్నారు. గనుక కోటమీద అంద్భ్దుల మగుడించమని కలబరిగకోటకు లగ్గబెట్టించి మూడుముక్కాలు ఘడియలో కోట సాధించి”

అని రాయ వాచకమునందును,

“ఇంతెందు నియామిసి యుచితమాదుడుగొరెయనిత్తు నాంబపన్‌నిత రోల్నీం ముంతైది కల్యాణకలుబురగి కోంటెగళం కొంబుదెందొరెదు కొదెకెలవశ్వగ జపదాతిగళం కొడిసి బీళ్ళాడలొడనె” *

అని కెళదిన్సృపవిజయమందును, “కలుబరిగెవద్ద విజయస్తంభం వేయించి, * అని 'విజయనగరదసా[మ్రాజ్యవులోను, శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం ర్‌8ి

“కొన్ని దినములకు కల్యాణం, కలబరిగి మీద యుద్ధసన్నధులై సమస్తమైన జహగీర్జార్లను పిలిపించగా కడనకొలను (గ్రామంలో వున్న ముసలీచన్నమనాయుడు తన జమీయ్యతుతో విజయనగరానకు కృష్ణ్ణాయల వారి సముఖానకు పోయిన తదనంతరం రాయలవారు సైన్యముతో కూద ప్రయాణమై కలుబరిగెమీదికి వెళ్లగా*”

అని నడిమిదొడ్డిపాళెయగాండ్ర కయిఫీతులోను వ్రాయబడియున్నది.

'పై గ్రంథములలోని వ్రాతలను బట్టి చూడగా కలుబరిగ దండయాత్ర యందు ఒక్క కలుబరిగెకోటను మాత్రమేగాక కల్యాణి, సాగర్‌ అను మరి రెండు దుర్గములను గూడ సాధించిరని తెలియవచ్చుచున్నది. ఈ దుర్గములన్నియు ఇప్పటి నైజామురాస్త్రమున నిమిడి యున్నవి. కలుబరిగె ప్రస్తుతము గుల్బర్గా జిల్లాలోని యొక ముఖ్యదుర్గము. కల్యాణి దుర్గము గుల్బర్గకు ఆగ్నేయమున నున్నది. ఇది పూర్వము దక్కను నేలిన పశ్చిమచాళుక్య రాజులకు రాజధానియై యుండెను. కావున రాయ లీ దండయాత్రలో ప్రస్తుతపు గుల్బర్గా మండలములోని దుర్దములనన్నింటిని సాధించి మండలమునంతటి నాక్రమించుకొన్నట్లు తోచుచున్నది. ఈ యుద్ధయాత్రగారణములేవో, పై స్థలముల యందు రాయలవారితో పోరిన శత్రువులెవ్వరో కనుగొనవలసియున్నది.

2. కారణములు

3. రాయచూరు కడ సంపూర్ణ పరాభవమును బొందిన ఇస్మాయిల్‌ ఆదిల్‌షా కృష్ణూాయలతో సంధిచేసుకొనగోరి యొకదూతను రాయచూరు దుర్గమునందున్న రాయలకడ కంపెను. ఆదిల్‌షాకడ నుండి రాయలొడిచికొనిన రాష్ట్రమును, దుర్గములను అతనికి తిరిగి యిచ్చివేయవలయుననియు, సలబత్థాను మొదలగు సర్టారులను చెరనుండి వదిలిపెట్టటలయు ననియు రాయబారి కోరెను. ఆదిల్‌షాహ వచ్చి తనకు పాదాక్రాంతు డైనచో అతడు కోరినమేరకు అతనికడనుండి గెల్బ్చుకొన్న సర్వపదార్థములను యిచ్చెదనని కృష్ణరాయలు జవాబు చెప్పెను. ఈ విషయమును దూత ఆదిల్‌ షాకెరుకపరచెను. సరిహద్దుకడ రాయల దర్శనమును ఆదిల్‌ షా సేయునట్లు యేర్చాట్లు జరిగెను; కాని, కృష్ణరాయలు నిర్ణీత స్థానమునకు నియమిత కాలమున బోయినను ఆదిల్‌షా రాడాయెను. అచట సుల్తానుం గానక సేనతో గూడ సుల్తాను రాజధానియగు బిజాపురమునకు బోయి యచట కొంతకాలముండెను. ఆదిల్‌ షా యెచ్చటనో దొగియుండెను. తరువాత జలాభావముచేత బిజాపురమునుంచి తరలి ముదుకల్లుకు వచ్చి చేరెను. అప్పుడు ఆదిల్‌ షా స్వరాజధానికి మరలవచ్చి రాయలతో సంధి గావించుకొనుటకై అసాద్ధానుని దౌత్యమును సల్చ నియమించెను. విజయనగరమున చెరయందు సలబత్భానుడను బీజపుర సుల్తాను మంత్రి యొకడుండెను. సలబత్భానునిపై అసాడ్ధానునికి ప్రబలమగు ద్వేష ముండుటచేత, అతని తుదముట్టింప నదియ యదనని తలచి, ముదుగల్లు చేరినతోడనే రడీ శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

రాయలతో నతనిపై కొండెములు చెప్పసాగెను. వాస్తవముగ రాయలను సందర్శించుట యదిల్‌ షా కిష్టమనియు, అతడు సరిహద్దుకడ వచ్చి రాయలను జూడ నువ్విళ్లూరుచున్నాదనియు, ఇంతకుపూర్వమట్లు సేయకపోవుటకు, సలబత్థానుని దుస్సలవోలే కారణములనియు చెప్పి, రాయలకు సలబత్హానునిపై ద్వేషము గలిగించి యాతని జంపించెను. అటుపిమ్మట నచ్చట నుండుట క్షేమకరము గాదని తలచి యొకనాటి యర్ధరాత్రికాలమున దొంగతనముగా వెడలిపోయెను. పిమ్మట,

“గృష్టరాయలు దన రాజ్యపు టుత్తరపుటెల్లవజకుబోయి, యచ్చట అసాద్దాను చెప్పిన తెజంగున, ఆదిల్‌ షాను గాని యాతని జననింగాని గానక, సర్వమును అసొద్ద్ధానుడు సలబత్ధ్రానుని జంపింప నెత్తిన యెత్తుగడయని గ్రహించి క్రోధావేశపరవశుదై దక్కను రాజ్యము బ్రవేశించి, కలుబర్జుర పురముపై సేనలను నడిపెను.

కలుబరిగెపై నెత్తిపోవుటకు అదిల్‌ షా మీద కృష్ణ్ణాయలకు గలకోప మొక్కటియే గాదు కారణము. “కల్యాణ, కలుబరిగెకోటల వారు గర్వితులై కోటమీద నుంచి కూతలీంగా, “వారిని శిక్షించుటకు రాయలు దండెత్తినట్లు రాయవాచకమునందు చెప్పబడియున్నది. కల్చరిగె ఆదిల్‌షా రాజ్యములోని దైనను, కల్యాణము నిజాంషావారిదో లేక బరీదుషా వారిదో. కావున రాయలు ఆముదానగరము, బీదరు రాజ్యములపై గూడా నెత్తిపోయినట్లున్నది. ఈయూహ కనుకూలముగ కల్యాణ, కలుబరిగెలకడ రాయలు జయించిన తురకలు బైరి నిజాము పాదుషాగారి సర్జారులని 'ెలదిన్సృప విజయము'నందును”', 'నడిమిదొడ్డిపాళెపు పాళెగాండ్రు కయిఫీతు'నందును” చెప్పబడియున్నది. ఆదిల్‌షా దుర్గమగు కల్చరిగెపై దండు వెడలిపోయిన కృష్ణ్ణూాయలను నిజాంషాపై దండు వెడలిపోయిన కృష్ణ్ణూయలను నిజాం షా సర్టారు లడ్డగించి యుద్ధము సేయుటకు కారణము లేకపోలేదు. ఫెరిష్టాచరిత్రను దిలకించిన నది స్పష్టము కాగలదు.

“మిర్జా జహంగీరు తత్పూర్వము (రాయచూరు) యుద్ధమున మడియుటచేత, సుల్తాను (ఆదిల్‌ షా) తన విపత్తును దొలగించుకొను మార్గము నెరిగింపుమని అసాద్ధానుని సలహా అడిగెను. అతదు (సుల్తాను) పొందిన నష్టము గొప్పదనియు, సేనలకు ధైర్యము సెడినదనియు, తత్కారణమున బుర్దక్షా నిజామ్‌షాతో సఖ్యము కుదిరి, సహజశత్రువగు అమీర్‌ బరీదును సరిహద్దునకు దూరస్థునిగసేయువరకును, కసిదీర్చుకొను తలంపులను మలచి, ప్రస్తుతము బిజాపురమునకు బోవుట శ్రేయస్మర మనియు చెప్పెను. పైయుద్దేశములు నెరవేరిన పిమ్మట నాస్తికులను (10164615 : అనగా హిందువులను) శిక్షింపవచ్చుననియు (మనవిచేసెను) ఈ సలహాలను సుల్తాను అంగీకరించి కృష్ణానదియొద్దునుండి తరలి బిజాపురము చేరెను. అసొద్ధానునకు సిఫా సలాల్‌ అను విరుదునొసంగి, అతని జాగీరుతో ననేక నూతన స్థలములను జేర్చి, అటుమీద నతనిని సర్వముఖ్య విషయములయందును ప్రధానామాత్యునిగ జేసుకొనెను.”

శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం ర్‌ర్‌

“పూర్వము ఇస్మాయిల్‌ ఆదిల్‌షా పారశీక రాజుకడకు దూతగ నంపిన సయ్యద్‌ అహమద్‌ హిర్వీ అనువానిని అహమదునగరపు రాజుతో సఖ్యమును గుదుర్చుటకు రాయబారిగా నియమించి అచటికి పంపెను. పుర పరిసర ప్రాంతములయందు షాతహిర్‌ మొదలగు గొప్ప దొరలతని నెదుర్శొని, బుర్దకై నిజామ్‌షా సముఖమునకు గొనిపోగా అతదు హిర్వీని విశేషముగ సత్మరించెను. అప్పుడు బిజాపుర అహమదునగర సుల్తాను లిరువురికిని తత్పూర్వమే ఉత్తర ప్రళ్యుత్తరములును, ఉచిత మర్యాదలను నడచియుండుట చేత, షోలాపురమున వారికి భేటి యగునట్లు నిశ్చయింపబడెను. ఆసమయమున (షోలాపురమున భేటియెనప్పుడు) బుర్జ్‌ నిజామ్‌షా ఇస్మాయల్‌ ఆదిల్‌ షా తోబుట్టువగు ముర్యుమ్‌ను తనకిచ్చి వివాహము సేయవలయునని కోరుటచేత గర్భాదానము తగు సన్నాహములతో గావింపబదెను. ఆ రాజులు గుజ్జములు, ఏనుగులు మొదలగు విలువగల యుడుగరల నొండొరుల కిచ్చుకొనిరి. ఈ వివాహమహోత్సవము మహావైభవముతో 930వ హిజరీ రజాబు నెలయంతయు నడచెను. తరువాత, ఆ రాజులొండొరుల వీడ్మొని స్వనగరంబులకు జనిరి””3

కృష్ణాయలు కలుబరిగె మొదలగు దుర్గములపై దాడి వెడలుటకు వాస్తవమగు కారణము

పై సంధియే యని తోచుచున్నది. ఇంతేకాక, రాయచూరుదుర్గముకడ కృష్ణరాయలు ఆదిల్‌షాను పరాజితుని జేసి తరిమి వేసినప్పుడు నిజామ్‌ షా ప్రభృతులగు తురక రాజులు రాయలను బెదిరింపుచు ఉత్తరములను వ్రాసియుండిరి. వాటి సారాంశ మిది: ఆదిల్‌ షాను నిర్జించుటతో రాయలు తృప్రినొందవలయును; ఇంకను అతనితో కయ్యము సేయగూడదు; ఆదిల్‌ షా దగ్గరనుండి కైకొన్న యావత్పదార్థములు, ఉదార స్వభావము గల రాయలు అతనికి తిరిగి యిచ్చివేయవలయును. అట్లానర్చిన రాయలవారి యాజ్ఞ చొప్పున వారు (ఆ లేఖలను వ్రాసిన తురుష్క ప్రభువులు) ఎల్లప్పుడును ప్రవర్తింప సిద్ధముగ నుందురు. వారి వేడికోలును సరకు సేయని పక్షమున వా రందఖును ఆదిల్‌ షాతో గూడి రాయలపై యుద్ధము చేసి యాదిల్‌ షా పోగొట్టుకొన్న సర్వమును అతనికి గెల్చి యియ్య నిశ్చయించియున్నారు అని యెలుక పజచిరి. *

ఈ ఉత్తరములలోని విషయములను (గ్రహించి, పైతురుష్క ప్రభువులకు రాయలీ క్రింది ప్రత్యుత్తరమును బంపెను.

“ఇమాద్‌ షా, నిజామ్‌ షా, బరీద్‌ షా, కుతుబ్‌ షా, ప్రభృతులగు దక్కను దేశమును పాలించెడి మహాప్రభువులారా, మీరు వ్రాసిన లేఖలను దిలకించితిని. మీరంపిన సందేశమునకు మీ కభివందనములు సల్పుచున్నాడను. ఆదిల్‌ షా విషయమై నేనొర్చిన కార్యము అతనికి తగిన శాస్తియే అతనియొడద్ద నేను గెల్బుకొన్న వన్నియు నతనికి తిరిగి యిచ్చివేయుట నా కంత సమంజసముగ గన్చించలేదు; కావు వానిని నే నివ్వజాలను. ఇకమీరు చెప్పిన తెరగున నడుతమన్న మీరందరు ఆదిల్‌ షాతో నేకీభవించి నాపై కత్తిగట్టు విషయమై; మీరు శ్రమపడి యింతదూరము రావలదని వేడుకొనుచున్నాన్సు ఏలన, ధైర్యముతో మీరు మీ రాజ్యములయందే 56 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

యుండు పక్షమున, మి మ్మన్వేషించుచు నేనే వచ్చుచున్నాను. ఇది నేను మీ కంపు (ప్రత్యుత్తరము.””

కావున నిజామాది తురుష్క ప్రభువులతో యుద్ధముసేయుటకు గృష్టరాయలకు ప్రబలమైన కారణములు లేకపోలేదు. కృష్ణ్ణాయలపై గసి తీర్చుకొనుటకై ఆదిల్‌ షా, బుర్హాన్‌ నిజాం షాతో పై సంధి కుదుర్చుకొనెను. కృష్ణరాయలు బిజాపుర రాజ్యముపై నెత్తివచ్చుచున్నాడని విన్నతోడనే నిజామ్‌షా స్వసైన్యములతో బైలుదేరి బిజాపూర్‌, బీదరు రాజ్యముల సరిహద్దునకు ఆగ్నేయమున నడచి కల్యాణి, కలుబరిగె, సాగర్‌ మొదలగు కోటల నాక్రమించుకొని రాయసైన్యముల రాకను నిరీక్షించుచుండవలయును.

8. కాలము

ఇక ఈ యుద్ధ యాత్ర యెప్పుడు నడిచెనో కనుగొనవలసియున్నది. కీర్తిశేషులైన శ్రీ కొమట్టాజు వి. లక్ష్మణరావు గారు “రాయలు గుల్బర్లాను సాధించినయేడు క్రీ.శ. 1514 అగును”” అనిరి. ఇట్లు చెప్పుటకు గారణము రాయవాచకములోని, “కృష్ణరాయలవారు ఉత్తరాది తురకల కార్యం జయం చేసికొని శీమకై తిరిగి తిరుపతికి రాంగా కల్యాణకలు బరిగెలవారు గర్వితులై కోటమీద నుండి కూంతలీగా ఆ వార్తలు రాయలవారు విని... కోటమీదక్రై అంద్భుల మగుడించమని కలుబరిగెకోట లగ్గబెట్టించి మూడుముక్కాలు ఘడియలలో కోటసాధించొ” యన్న వాక్యము. కృష్ణరాయలు “ఉత్తరాదితురకలను” క్రీ.శ. 1512లో నొక పర్యాయము గృష్టయొడద్దున నోడించెను. “రాయలు తిరుపతికి వెళ్లినయేడు శా.శ. 1486 అనగా (క్రీ.శ. 1518 అగును.” కావున “గుల్చ్బర్థాను సాధించినయేండు 1514 అగును” తీ లక్ష్మణరావుగారి (వ్రాత కనుగుణముగ, 'విజయనగరద సామ్రాజ్యవు' అను గ్రంధములోని “ప్రజోత్పత్తి సంవత్సరం తయిమాసం తే 12ది కుతప్పశాహ నిజాంశాహమీదికి కూచివేశి వెలిగుడారం వేశి తర్షిపోయిరి. మూడుయేండ్లు దండుచేసి మూడు సంస్తానాల మీంద కార్యంచేసి కలుబరిగెవద్ద విజయస్తంభం వేయించి” అనువాక్యములున్నందున, క్రీ.శ. 1513కు “పూర్వమే కలుబరిగెను రాయలు స్వాధీనము చేసుకొనియుండవలెను.” అని శుక్ల సం. ఆశ్వీయుజ భారతిలో వ్రాసియుంటిని. ఈ విషయమును గూర్చి మరల చింతించగా పై కాల నిర్ణయము సరికాదని తోచుచున్నది.

1512లో రాయలు గృష్టను దాటలేదనుటకు గొంత యాధారమున్నది. తురకలను నిర్ణించిన పిమ్మట,

“జనవరు డష్పాజి పిమ్మట,

గొని యిట్లని పలికె నపుడు కుతుకం బలరన్‌,

విరిగిన వైరులం దరిమి వేగమె వారల సీమలెల్ల సు స్థిరమతి నాక్రమింపవలదే యను డానెణమంత్రి పల్కె భూ వర, యిది వేళ గాదు పొరవం జొరనిచ్చి కెలంకులందు స త్వరులగు శాత్రవుల్‌ గదియవైపు దొరంగదె యెంత వారికిన్‌. భూమిపాలక గజపతిసీమలోన

గలుగువారలు మించు మార్గములయందు

నెందు ముట్టడి గావించనెంచ మనకు

రస్తు సామగ్రి సేరుట దుస్తరంబు

తూరుపునం గలగజపతి

వారి దళము నెల్ల దెచ్చి పరుసన్‌ జయల

క్ష్మీరమణి జెందు మనవుడు

భేరీ భాంకార మడర పృతనాయతుదై.

తన (ప్రతాపప్రకాశంబు దనర బంధు

జనమనఃపద్మ నికరరంజన మెలర్చ

నహితకువలయ వరగర్వ మణగ నుదయ

గిరికి వేవేగ నయ్యినుం డరుగుదెంచె. *

రాయవాచకము నందును ఇల్లే చెప్పబడియున్నది.

“అప్పాజి, అయ్యమరసు, కొండమరసు, బాచరసుగార్లున్ను అనేక స్తుత్యములుగా విన్నపంజేసి కృష్ణవేణి యీ సమయాన నిండేరు వచ్చినందువల్ల మ్లేచ్చులకు అపజయమై తమ తమ స్థలాలకు పోయినట్లాయను, యేరు నీళ్లు విడిచి కాలినడ అయినతోడుతోనే ముందర కార్యముఖానకు నడువవలెను. ఈ ఆషాధ (శ్రావణాలు రెందు నెలలున్ను యేటికి దక్షిణముగానున్న తురకల దుర్దాలున్ను కోటస్థలాలున్ను గజపతి దుర్గములున్ను స్థలములున్ను చేకూర్చుక ఆతర్వాత అహముదానగరం వర్యంతమున్ను పోయిరావలెను. అని విన్నపంచేసినందులకు కృష్ణ్ణాయలవారు మీరు చెప్పినది కార్యసరవి అవును. మునుకలుగా యేరుదాంటి మ్లేచ్చుల రాజ్యానకు కదిలిపొయ్యినట్టాయనా గజపతివారి శీమలో నున్న ఉదయగిరి, కంద్దుకూరు, కొండవీడు, బెల్లంకొండ, నాగార్జునకొండ, వినుకొండ మొదలైన దుర్గాలలో వుండువారు మనదండుకు రస్తు సామగ్రీలు రానీకుండా అరికట్టుదురు. ఆరీతి గాకుండా, మునుకలుగా ఆయాస్థలాలు సాధించి ఆయాదుర్గాలను మనతెగ తాంణ్యం వుంస్తే 58 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

రాయలవారు బయలుమెరసి గుజ్జం యెక్కి సకలసన్నాహముల తోడట్టు సకలదళ సమేతుడై గుత్తి గండికోట మాగ్రముగా ఉదయగిరికి వచ్చి (చేరిరి, )”

ఇందువలన 1512లో రాయలు తురకలను జయించినప్పుడు వారిని తరుముకాని కృష్ణను దాటిపోవుట క్షేమము గాదని యాయుద్యమమును ద్యజించి పూర్వాభిముఖుడై గజపతివారి రాష్ట్రముపై నడచిరని తెలియవచ్చుచున్నది. కలుబర్గె దుర్గము గృష్టానదికి చాల యుత్తంజఎననున్నది. కావున, 1512లో కృష్ణానదిని దాటుట (శ్రేయన్మరముకాదని యుదయగిరిపై నడచిన రాయలు ఆ నంవత్సరమున కలుబరిగెను లగ్గలువట్టుట యసంభవము. ఉదయగిరియందు కృష్ణరాయలవి నాలుగు శాసనములు గన్పించు చున్నవి. అందు రెందు కన్నదభాషయందును రెండు తెలుంగు నందును వ్రాయబడియున్నవి. అందు మొదటి శాసనములో (10.37) శకముగాని, (ప్రభవాది) వర్షము పేరుగాని జెప్పబడలేదు. రెండవదానియందు రాయపేడెత్తుటచే శకవర్ష సంఖ్య మాసిపోయినను, “భావ సంవత్సర యని యుండుటచే దానిశకము గడచిన 1436 అగును. మూడు నాల్గు శాసనములు (ర౮.40, 41) రెండును గడచిన శా.శ. 1486 సం. భావ జ్యేష్ట బ. విదియనాడు చెక్కింపబడినవి. మొదటి శాసనము (10.37)సైత మప్పటిదే కావచ్చును. ఈ శాసనములు వేయించుటకు గొంతకాలము పూర్వమే రాయ లుదయగిరి దుర్గమును స్వాధీనము చేసుకొనియుండవలయును. ఏలనగా, పై శాసనములలో మొదటిదాని యందు (0౮.37) జెప్పబడినదానము, శ్రీకృష్ణదేవరాయలు ఉదయగిరిని స్వాధీనము జేసుకొనిన పిమ్మట విజయనగరమునకు వెళ్లియచ్చట జేసినట్లు

“ఉదయగిరి దుర్గదమేలే బిట్టు ప్రతాపరుద్ర గజపతియనూ కొండవీడు పర్యంతవాగలూ బాముజీయలిరుదు ఉదయగిరిదుర్గకై విడియననూ వాకి ప్రతాపరుద్ర గజపతియవర చిక్కప తిరుమల రాఘవరాయననూ హిడిదుకొండు తిరిగి విజయనగరిగె విజయమాడువాగె ఉదయగిరి రామచంద్ర దేవరిగె సమర్పిస్త...” అను వాక్యమువల్ల దెలియవచ్చు చున్నది. కావున ఉదయగిరి దుర్గము శా.శ. 1435కు సరియగు శ్రీముఖ సంవత్సరము కడపట స్వాధీనమై యుండవలయును. ఉదయగిరి దుర్గమును చాయలు ఒకటిన్నర సంవత్సరము పర్యంతము ముట్టడిచేసి యుండెననియు, ఆ కాలమున, తన దళము కోట గోడలను సమీపించుట కనుగూలమగునట్లు గండశిలలను వ్రచ్చి మార్గములు చేయుచుండెననియు న్యూనిజ్‌ తెల్పుచున్నాడు** కావున శా.శ. 1488 సం. కడపటనో, లేక శా.శ. 1434 సం. ఆరంభముననో అనగా క్రీ.శ. 1512లోనో ఉదయగిరి ముట్టడి ప్రారంభమై యుండవలయును. ఈ సంవత్సరముననే విజయనగరపు రాజు రాచూరు దుర్గమును, బీజపూరు సుల్తానునోడించి కైకొనియెనని ఫెరిస్టా వ్రాయుచున్నాడు. కృష్ణాయ విజయ, రాయవాచకములలో వర్ణింపబడిన విజయ మిదియే. కావున రాయలు ఈ

శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం ర్‌ం

విజయానంతరము పై గ్రంథములయందు జెప్పబడినట్లు ఉదయగిరిపైకి కూచీ చేసెను. కాని దండుతో గూడ కృష్ణ్ణాయలు పయనము చేసినట్లగపడదు. ఏలనగా గడచిన, శా.శ. 1484, ఆంగీరస ఫాల్గున శు. 5 నాడు రాయలవారు కాళహస్తిలో నుండిరి. శా.శ. 1434 “మీద నడచే శ్రీముఖ సంవత్సర వైశాఖ బ 12 సోమ వారాన, శ్రీవీర ప్రతాప శ్రీవీర కృష్ణరాయ మహారాయలు శ్రీ తిరువెంగళనాథునికి,' తిరువాభరణాలు సమర్పించినట్లు, తిరుపతిలోని వెంకటేశ్వరస్వామి దేవాలయమునందలి శాసనము వల్ల తెలియుచున్నది. * కావున సైన్యమును సాగనంపి, స్వయము తిరుపతికి బోయి స్వామిని సేవించి కానుక లర్చించి, తదనంతరము ఉదయగిరిని చేరియుండవలయును.

ఉదయగిరి దుర్గమును గాపాడుటకు సైన్యసమేతుడై యరుదెంచిన ప్రతాపరుద్ర గజపతి నోడించి, కొండవీటివజకు బారదోలి మరలి వచ్చి యుదయగిరిని సాధించెను. సైన్యమును కొండవీటి దుర్గముపైకి సాగనంపి, రాయలు శా.శ. 1486 భావ సంవత్స రారంభమున స్వామి సన్నిధికి తిరుపతికి బోయెను. అచటి నుంచి కంచికి వెళ్లి వరద రాజస్వామిని సేవించుచు భావ. సం. జ్యేష్ట శుద్ధ 10 వణకు నచ్చటనే యుండి జ్యేష్ట బ. 2కు పూర్వమే విజయనగరమునకు వచ్చి చేరెను. కొంతకాలము నగరమున నుండి, కొండవీటి సీమలోని దుర్గములను లగ్గలుకొనుచున్న స్వసైన్యమును జేరి, కొండవీటిని స్వాధీనము జేసుకొని శా.శ. 1487 యువ సం.శ్రావ. శు. 15లు చంద్రగ్రహణ కాలమున నాగులవర మను గ్రామమును సూరార్యుదను బ్రాహ్మణునకు దానము జేసెను.” పిమ్మట, యువ, సం. ఆషాధ బ.12 నాడు భార్యాసమేతుడై అమరావతికి వెళ్లి యమరేశ్వరుని సేవించెనుో. ఇంతటితో కళింగ దిగ్విజయమునకు సంబంధించిన మొదటి ధాటి ముగిసెను. రాయలవారు రాజధానికి బోవుచు మార్గమున మల్లికార్జునుని దర్శించుటకు యువ. సం. శ్రావ. శు. 15 నాడు శ్రీశ్రైలమునకు బోయెను.” అచ్చటినుంచి విజయనగరముసేరి కొంతకాలముందెను. కళింగముపై రెండవధాటిని సాగించుటకై బెజవాదడయందు విడిసియున్న దందును గలిసికాను తలంపుతో బయలువెడలి మార్గమధ్యమున, యువ. సం. పుష్క, శు. 15 అహోబళ స్థలమున మకాముచేసి, అహోబళ నరసింహుని అర్చించి కానుకలు సమర్పించెను.” తరువాత కొంత కాలమునకు బెజవాడను చేరి దండును తరలించి, వెంగిమండలమును జయించి శా.శు 1438 ధాతు సం. వైత్ర బ.12 నాటికి సింహాచలము చేరి జయసూచకముగ శాసనము వేయించెను.' ఈ రెండవధాటి సంపూర్ణము గాకమునుపే ఏ కారణము చేతనో సైన్యము నచ్చటనే నిలిపి, తానుమాత్రము వెనుకకు తిరిగి శా.శ. 1438 ధాతు పుష్య బ. 2 నాటికి కంచిని జేరి యచట ఆ సప్తమి వకు నిలిచెను.” తదనంతరము అరుణాచలేశ్వరుని దర్శనము పేక్షించి తిరువణ్ఞామలెకుపోయెను. ఈ తరుణముననే యరుణాచలేశ్వరుని దేవాలయమునకు, సహస్రస్తంభమంటపమును, పదునాకండు అంతస్తులుగల గోపురమును గట్టుటకును, తటాకమును (ద్రవ్వుటకును దగు నేర్పాటులను గావించెను. శా.శ. 14389, ఈశ్వర 60 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

సం.మేష.శు...నాటికి కంచికి తిరిగివచ్చి* యచ్చటినుంచి బయలుదేరి బెజవాడలోనున్న 'సేననుగలసికొనెను. ఈశ్వరసం. పుష్య బ.5 కిముందే పొట్టనూరు-సింహాచల పర్యంతముగల దేశమును జయించి బెజవాడకు విచ్చేసెను.్‌ ఆదినమున చోళమండలములోని పెక్కు దేవాదాయములపై రావలసినపన్నును ద్యజించెను. పిమ్మట తీర్థయాత్ర వెడలి, తీర్ధనగరి మీదుగా” చిదంబరమునకు బోయి కనక సభావతిని పూజించి, దేవాలయపుటుత్తర గోపురమును గట్టించెను.” తరువాత, మరలి బెజవాడకు శా.శ. 1440 బహుధాన్య సం. వైశాఖశుద్ధ 15 ముందే చేరిన ఆ సంవత్సరము ఫాల్గున శు. 11 నాడు ఆంధ్రవిష్ణువును శవించుటకై శ్రీకాకుళమునకు బోయెను.” మజియు శా.శ, 1441 ప్రమాది శ్రావ. శు. 18 నాడు సింహాచలము పోయి యచ్చట నొక శాసనమును వేయించెను.

ఇందువల్ల రాయలవారి కళింగ దిగ్విజయము శా.శ. 1434 లో ఆరంభమయి శా.శ. 1441 వ సం. వణకు జరుగుచుందెననియు, అప్పుడప్పుడు రాయలవారు అనుకూలమును జూచుకొని పుణ్యక్షేత్రములకు యాత్రలు సేయుచుండిరనియు తెలియుచున్నది. ఈ సందర్భమున నొకప్రశ్చకు సమాధానము చెప్పవలసియున్నది. రాయలు రెండుమూడు పర్యాయములు తిరుపతి వెళ్లియుండెనుగదా! రాయవాచకములో కలుబరిగెను స్వాధీనపజచు కొనిన పిమ్మట తిరుపతికి బోయినట్లు చెప్పబడియున్నది. కలుబరిగెను రాయలు పైజెప్పబడిన రెందుమూడు తిరుపతి (ప్రయాణములలో నొకదానికి ముందు జయించియుందడవలయునుగదా. ఎప్పుడు జయించెను? శా.శ. 1441 వెనుక అనగా కళింగదిగ్విజయము సంపూర్తియైన తరువాతనే రాయలు కలుబరిగెను సాధించెనని పై ప్రశ్నకు సమాధానము చెప్పవలసియున్నది. ఏలనగాొ:

1. రాయలసైన్య మంతయు గజపతుల రాజ్యమును జొచ్చి శా.శ. 1434 మొదలు పోరాడుచుండుటచేత, ఆకాలమున బలవంతుడగు బిజాపుర సుల్తానుయొక్క రాష్ట్రమధ్యమున నున్న కలుబరిగెకోటను రాయలు స్వాధీనపఅచుకొనుట దుష్మరమైన కార్యము. మజియు మనకు లభించిన శాసనములమూలమున సందుచిక్కినప్పుడెల్ల రాయలు ద్రావిడదేశములోని పుణ్యస్థలమును గాంచబోయినట్లే దెలియుచున్నది. తురక రాజ్యముపై దాడి వెడలినట్లు కానరాదు.

2. రాయవాచకములోను, కృష్ణరాయ విజయమునందును రాయలు కలుబరిగెను, కళింగదిగ్విజయానంతరమే సాధించినట్లు చెప్పబడియున్నది. రాయవాచకము గృష్టరాయ విజయముకంటె ఎక్కువవిషయములను దెలియజేయుచున్నది. ఈ ([గ్రంథమున కళింగ విజయానంతరము గజపతితో సంధి, తురకరాజులతో సంధి, కలుబరిగెముట్టడి, తీర్థయాత్ర మున్నగునవి వరుసగ వర్ణింపబడియున్నవి.

శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 601

కలుబరిగెను సాధించినపిమ్మట రాయలు తిరుపతి, కాళహస్తి, అళగిరిగుడి, మధుర, శ్రీవిల్లిపుత్తూరు/ కరువవల్లూరు, శంకరనారాయణదేవళం, దక్తిణకాశి, (తికూటాచలం, అగస్య్యపర్వతం, గజేంద్రమోక్షం, శాలివటపురం, తోతాద్రి, కురుంగుడి, కన్యాకుమారి, శ్రీకందూరు, నవతిరుపతులు, ఆదిసేతువు, ధనుష్కోటి మున్నగు పుణ్యక్షేతముల సందర్శించి, గోకర్ణమునకుబోయి శ్రీరంగపట్టణము మీదుగా విద్యానగరమునకు వచ్చి చేరినట్లు తెలియుచున్నది. ఇందు తిరుపతి, కాళహస్తి, గోకర్ణ, శ్రీరంగపట్టణములు దక్క తక్కిన ప్రదేశములన్నియు పాంద్యకేరళదేశములయందున్నవి. పై స్థలములయందు రాయలవారి శాసనము లింతవజకు లభించకపోవుటచేత, యా(త్రాకాలమును నిర్ణయించుటకు వీలులేకున్నది. అయినప్పటికిని, శా.శ. 1444 సరియగు చిత్రభాను సం॥న రాయలు దక్షిణ దేశమున సంచారము సల్పెననుటకు శాసనములయందు కొంతసూచన యున్నది. ” కావున రాయలు కలుబరిగెను శా.శ. 1443లో అనగా క్రీ.శ. 1521-22 లో సాధించియుండ వలయునన్న యూహ పొడముచున్నది.

8. అచ్యుతరాయల కాలమున విజయనగరమున నివసించుచుండిన పోర్చుగీసు వర్తకుడు న్యూనిజు గృష్టరాయల దిగ్విజయములను జక్కగ వర్ణించియున్నాడు. కళింగ దిగ్విజయమైన తరువాత కాటూరుముట్టడియు, తదనంతరము రాయచూరు దండయాత్రయు, పిమ్మట బిజాపూరుపై ధాటియు, కడపట కల్యాణకలుబరిగిల ముట్టడియు వరుసగా వర్ణింపబడినవి. మజియు రాయచూరు యుద్ధమున నోడిపోయిన ఇస్మాయల్‌ అదిల్‌ షా తనభేటికి రాకపోవుటచే రాయలు కోపించి బిజాపురము, కలుబరిగె మున్నగు స్థలములపై దండువెడలెనని న్యూనిజు స్పష్టముగ రచించిన సూయెలుగారు రాయచూరుయుద్ధము క్రీ.శ. 1520 సం. మే నెల 19 తేదిని జరిగెనని సకారణముగ నిరూపించియున్నారు. కావున కలుబరిగె క్రీ.శ. 1521 లోనో, 1522లోనో ముట్టడింపబడి యుండవలెను. రాయవాచకమున వర్ణింపబడిన తీర్థయాత్ర కాలము శా.శ. 1444 అనగా క్రీశ. 1522-8 అయినట్లు సూచనలుండుట చేత అంతకుముందు నడిచిన కలుబరిగె ముట్టడి క్రీ.శ. 1520-21 లో జరిగెననుట సమంజసముగ నున్నది.

4 విజయనగరమునుంచి ప్రయాణమై రాయలు సరిహద్దునుదాటి బిజాపుర రాజ్యమును బ్రవేశించెను. రాయలు కలుబరిగెను ముట్టడించి లగ్గగొని, కోటగోడలను నేలచదరము గావించెననియు, ఇట్టి దుస్ఫైతియే యితరములగు పెక్కు దుర్గములకు బట్టెననియు న్యూనిజు వ్రాసియున్నాడు. * కావున రాయలు యీ దండయాత్రలో ఒక గుల్బర్గనేకాక మరికొన్ని దుర్గములను ధ్వంసము చేసినట్లు తెలియుచున్నది. ఈ దండయాత్ర ఆంధ్ర కర్టాటక గ్రంథముల యందు చక్కగ వర్ణింపబడియున్నది. ఇందు 'కెలది నృపవిజయము” ముఖ్యమైనది. రాయలు పోయిన మార్గము పై (గ్రంధమువల్ల కొంతవఅకు తెలియుచున్నది. ప్రథమమున 62 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

జంబుఖండికిని, యచటినుంచి కల్యాణము నకును, పిమ్మట కలుబరిగెకును, కడపట బీదరు రాజ్యమునకును రాయలు కూచీచేసినట్లు విదితమగుచున్నది. మార్గమధ్యమున పెక్కు పర్యాయములు తురకల నోడించెను; అనేక దుర్దములను ధ్వంసము జేసెను. విజయనగరసైన్యము తరలివచ్చుచున్నదని విని, బిజావురసుల్తానుతో జేసుకొన్న సంధి షరత్తుల ప్రకారము “తామ్రతుండాగ్రేసరుడగు ఆముదానగరవు ఖైరీ నిజమపాతు శాహా "పేదోజి ఖాన, తాలీతఖాన, సంజార్థాన, శాఠేఖాన, మునిలఖాన, దస్తూరఖాన, బొక్కసింగి 'ప్రభృతులగు సర్దారులనుో రాయల సైన్యము నడ్డగించు తలంపున దక్షిణ దిక్కున కంపెను. ఈ సర్జారులకు నాయకుడు మహాపరాక్రమశాలియగు బొక్కసింగ డని యూహించుట కవకాశము కలదు. మురిదవజీరరనీక్షిను తురతరకోపదా లిదిర్చి సైన్యసమేతం తరుబిమామన్‌లెతుకైగె యృురుబువ కలిబొక్కసింగనం నోయిసిదం అనియు, “ఇంతె సెవపరాక్రమశాలి యప్పబొకృసింగనం క్రైసెరె విడి దొప్పిసి రాయరం పరమసంతోషంబడిసో* యను వాక్యములవల్ల, అముదాపురపునర్జారులలో బొక్కసింగ దధికుడని తోచుచున్నది. కావున అతడు నిజాము శాహ సేనాధిపతియని తలచుట సమంజసము. ఇట్లు బయలుదేరిన తురకదండు దక్షిణముగ నడిచి జంబుఖండి యను గ్రామమున మార్గమును అరికట్టి, నిలచి రణమునకు సంసిద్ధముగ నుండెను. విజయనగర సైన్యమును అచ్చటికి వచ్చిన పిమ్మట ఇరుదేగలవారికి చేతులుగలసి మహాయుద్ధప్రసక్తి యాయెను. రాయలసైన్యము విరిగి వెనుకకు దిరుగుటను జూచి కెలది పాళిగాడగు సదాశివనాయకుడు స్వపరాక్రమప్రకటన చేత తురకదండును విరుగగొట్టి తురక సర్దారులను భంగపఅచెను. విరిగిన దండును గాంచి, మవాకోపముతో బొక్కసింగడు పొరలివచ్చుచున్న శత్రువాహిని కడ్డుపడి ధైర్యసాహస పరాక్రమములతో బోరాదెన్సు కాని అపజయమును బొంది శత్రువుచేత జిక్కెను. వరజంబుఖండియడెయు క్తరుబిద తొరుష్మపతియు భానరనెల్లం కురిదరిదు బొక్మసింగన సెరవిడిదెళ్తెందు రాయరిం గొప్పిసిదం. 7 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 68

ఇంతటి పరాక్రమశాలి యగు బొక్కసింగని పట్టితెచ్చి ఒప్పించగా రాయలవారు పరమసంతోషమును బొంది సదాశివనాయకుని దగినవిధమున సత్మరించిరి.

తరువాత రాయలు సైన్యముతో విఖ్యాతమగు కల్యాణమునకు బోయి, శత్రువులను సంహరించి, దుర్గమును లగ్గకానెను.

2. అప్పుడు కలుబరిగెకోటవారు “గర్వితులైయుండగా” రాయలవారు తనకొలువుననున్న మన్నెవారిని ఆకోటను బట్టుకొనుడని యాజ్ఞాపించిరి. రాయలసైన్యము కలుబరిగెను సమీపించుసరికి నిజాములు ఫౌజు లడ్డుపడెను. అప్పుడు మహాఘోరమగు నొక యుద్ధము జరిగెను.

ఈ యుద్ధము నడిమిదొడ్డిపాళెము పాళెగాండ్రచరిత్రయందు వర్ణింపబడియున్నది.

“కొన్ని దినములకు కల్యాణం కలుబరిగెమీద యుద్ధసన్నద్ధులై సమస్తమైన జాగీర్జార్లను పిలిపించగా కడవకొలను (గ్రామంలో వున్న ముసిలి చన్నమనాయుడు తన జమీయ్యతుతో కూడా విజయనగరానకు గృష్టరాయలవారి సముఖానకు పోయినతదనంతరం రాయలవారు "సైన్యముతో కూడా ప్రయాణమై కలుబరిగెమీదికి వెళ్లగా సమస్తమైన నిజాములు ఆ కలుబరిగెదగ్గరికి భారి ఫౌజులు స్తోమంగా కూడివున్నందున రాయలవారు సమస్తమైన వారిని పిలిపించి, యీయుద్ధమందు వెనుకకు తిరుగక లడాయిచేసి శత్రుపలాయనం చేస్తే మీకు సకల బహుమానాలు యిస్తున్నారము, అని వీరకంకణాలు తాంబూలాలు యిచ్చినంతలోగా లడాయికి షురువు అయి యుద్ధముసేయగా అప్పుడు బహుమంది సర్దారులు మోసాముసిలీ చన్నమనాయడు సొంనలాపురం హందేవారు యింకా పాళేలవారుసహా యేకస్తులై యుద్ధానకు నడచినంతలో అగాదయుద్ధప్రసరిణిఅయి రాయలవారి ఫౌజు విరిగినందున రాయలవారు చెయ్యెత్తి ఘల్లున కూశి యీ సమయమందు యవ్వరు యొదురెక్కి శత్రుపలాయణం చేస్తూవున్నారో వారికి సకల బహుమానాలు బిరుదులూ యిప్పిస్తూన్నామని చెప్పినందున ముసిలీ చన్నమనాయుడు యింకా కొంతమంది సర్దార్లతో తురుష్ములవారి లప్మరుమీదికి యెదురెక్కి తరుముకొని వస్తూవుండిన నిజామాది ఫౌజులమీదికి దూరి చిత్త స్వాతి సంధించినట్లుగా యుద్ధముచేసి మొదటికోపు విరుగగొట్టినందున యావత్సౌజు యేకరాసిన దూరగా నిజాముల ఫౌజు విరిగి శానా హతమైపోయినందున కలుబరిగెలో వరాహధ్వజ మెత్తించి జయఖేరి వేయించిరి,”1%

యుద్ధరంగమున స్వసైనికుల కష్టసుఖములను విచారించి, వారికి తగుఏర్పాటులను చేయుట రాయలకు వాడుక. కావుననే, యీ యుద్ధమున మిక్కిలియు గాసిజెందిన సైన్యమెట్టిస్థితియం దుండెనో కనుగొనుటకు విజయానంతరము, యుద్ధరంగమును (బ్రవేశించి సరదార్లను, జాగీరుదార్లను 'నొప్పుదప్పులు విచారించి జఖముపట్టి యిచ్చెను.” పైయుద్ధమున 64 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

ధైర్య సాహస పరాక్రమములను టబ్రకటించిన వారిలో ముఖ్యుండును, వృద్ధుడును అగు మెసాచన్నమనాయ డేమోయెనని “విచారించగా భారీగాయములతో స్థళాంతరమందు" పడియున్నట్లు తెలిసెను. అప్పుడు 'ఖాసా కృష్ణరాయలవారు పోయి జఖములు కట్టించి తమ డేరాదగ్గిరనే డేరావేయించి” కాపాడెను. ఇట్లు ఆ హవరంగము నందు తాను మహారాజు నను సంగతిని మణచి సామాన్యసైనికులతో కలసి మెలసి వారికష్టముల నరసి నివారించు చుండినందువల్లనే, ప్రతిభటుడును కార్యము వచ్చినపుడు దేహముపై నాశయుంచక పోర రాయలకు జయమును సమకూర్చుచుండెను. ఇది యుత్తమసేనాపతుల మార్గము. కలుబరిగి కోటను బట్టుకొన్నప్పుడే, రాయలవారు తత్సమీపమున నున్న 'సాగి రనుకోటను గూడ స్వాధీనము చేసుకొన్నట్లు ఆముక్తమాల్యదయందు జెప్పబడియున్నది. సాగరు గుల్ఫర్గ్ణకు సుమారు 50 మైళ్లు దూరమున నైబుతి దిశయందున్నది. మజియు ఆముక్తమాల్యద యందలి ఇది యంధ్రోక్తి యధార్థనామయవనాసృక్పూర్ణ కెంబావి వా రిదపద్ధత్యవరోధివ ప్రవలయశ్రేణీవిఘాతక్రియా స్పదసేనాగ్రదకృష్ణర్ణాయ మహిభృత్సంజ్ఞాస్మదాముక్త మా ల్యదనాశ్వాసము పంచమం బమరువహృుద్యంబైన పద్యంబులన్‌. అనుపద్యమువలన గృష్టరాయలు కెంబావియనుస్థలమున దురకలను మర్దించెనని తెలియుచున్నది. కెంబావి గొప్ప దుర్గమనియును మేఘమార్గమునంటునంతటి యెత్తయిన గోడలు గలదనియు వ్రాయబడియున్నది. ఈ కెంబావి పై సాగరుకోటను పశ్చిమమున 16-17 మైళ్లమీద నున్నది.” ఇంత సమీపమున నుండు సాగరు కెంబావులను రెంటిని రాయలు ఒక్కధాటియందె స్వాధీనపజచుకొని యుండవలయును. సాగరు గుల్బర్గకడ మడసిన తురకవీరుల స్వర్గవర్తనమును రాయలవారే చిత్రముగ వర్ణించియున్నారు. సనకాదిదివిజ మస్మరిఫాలగోపిచం దనపుండ్రవల్లిక ల్నాకినాకి నెలసి హాహాహూహువుల దండియలతంత్రి ద్రైవన్వసింగిణులుగా దివిచి తనిచి సప్తర్షిక్షత వియరు ఇ రవాలుకాలింగ సమితి ముచ్చెలగాళ్ల జమిరి చమిరి రంభాప్రధానాప్సరః పృధూరోజకుం భంబులెచ్చటగన్న బట్టిపట్టీ

తిరుగుహరిపురిసురజేరు సురల మరిగి బహుల హళహళి భరితకల్చరిగనగర సగరపురవర పరి బృధజవనయజన పృతన భవదసి ననిందెగి కృష్ణాయ.

ఇట్లు నాథులు స్వర్గస్థులు కాగా దిక్కులేక పారుతెంచు తురకబీబీలగతిని యజ్ఞాతకవి యొకడు హృదయవిదారముగ వర్ణించియున్నాడు.

చెడిపిరా లొత్తిన యడుగుదమ్ములకును

గట్టిపయ్యెద జించికట్టుకొనుచు బయలైనకుచకుంభపాళులకును జంటి శిశువుల మాటుగా జేర్చుకొనుచు గసుగందులకు వడగాలికి జూటుగా కచభరంబులు విప్పి కప్పుకొానుచు పీడిన తురుము నీవియదాక సడలించి చేలాంతముముసుంగు జేర్చుకొనుచు ఖానమల్క్మ వజీరులమానవళతులు పాటుపరుపున నీవు కల్చరిగ గొనిన (బ్రమసి దెసచెడి నలుగడ బరతు రౌర ఆహవోపేంద్ర కృష్ణరాయక్షితీంద్ర.

3, తరువాత కృష్ణూూయలు బీదరును పాలించు బరీదు పాదుశాహమీదికి దండువెడలెను. బీదరు కల్యాణ, కలుబరిగెలకు దూర్చుననున్నది.

“కృష్ణరాయలు సదాశివనాయకుని బిలిచి, తన్నెదొంచుచున్న బరీదుపాదుశాహ యొక్క మదోద్రేకమును దగ్గించుటకు నియమించిపంపగా, దాడివచ్చుచున్న వార్తను బరీదుపాతుశాహ విని అత్యంత కోపాటోపముతో నత్యద్భుతపరాక్రమశాలులగు వజీర్లతో, అపరిమితహస్త్యశ్వ పదాతిసమూహసమేతుడై బయలువెడలివచ్చి రణమునకెదిర్చి నిలువగా నుభయసైన్యముల వారికిని చేతులుగలసి మహాద్భుతమైన తుములయుద్ధము నడిచెను.”**2

ఈకయ్య మెచ్చట నడచెనో చెప్పుటకు వీలులేదు. ప్రాయశః బిజాపుర బీదరు రాజ్యముల నరిహద్దనందై యుండవచ్చును. ఈ యుద్ధమున బరీదుశాహ తన యావచ్చక్తిని వినీయోగపఅచి శత్రువులతో బోరెను. కాని యతని సైన్యము విరిగెను. గుజ్జములు, ఏనుగులు, దాలు, డమామి, ఛత్రము, యెట్టనిశాని, మ్లేచ్చలిపి లాంఛనలాంఛితములగు కాంచన ముద్రాం గుళలీయకములును శత్రువులకు గైవస మాయెను. కొందరు సరదార్లును పట్టువడిరి. మజియు 66 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

సదాశివనాయకుడు “బరీదుపాదు శాహనుగూడ చెరబెట్టితెచ్చి రాయల కొప్పగించగా కృష్ణరాయలు చూచి మహాహర్షితుదై ఆసదాశివనాయనికి రత్చాభరణ తాంబూలంబుల నిచ్చి యాదరించి మందలె మేఘడంబరదివాప్రదీపాది బిరుదులనిచ్చి బరీదు పాదుశాహయొక్క ముద్రాంగుళీయకము లను సదాశివనాయని రెండువ్రేళ్లకును బెట్టి సదరు బొక్కసింగని విడిచి తదారభ్యముగ బరీదసప్తాంగహరణ సదాశివనాయక అనుబింక”ము నొసంగి మన్నించెను. ** ఇట్లు బీదరు ప్రభువగు బరీదుపాదుశాహను గృష్టరాయ లోడించి చెరబెట్టెనని 'కేలది

నృపవిజయము'వల్ల తెలియుచున్నది. అటుపిమ్మట రాయలు బీదరుపట్టణమును ముట్టడించె ననుటకు గొంతయాధారము కలదు.

గవకు ల్పల్లిదమయ్యా ఢిల్లికిని మక్కాకోట మేలయ్యె మం

డువకుం గ్రొత్తగ గ్రొత్తదంబులమరెన్‌ బోలేరు, చందేరులన్‌

దవసంబెక్కె బెడందకోటపురకాంతా గర్భనిర్భేదన

('ప్రవణంబైన భవత్ర్రయాణ జయవార్తన్‌ గృష్టరాయాధిపా!

ఘోరమైన యుద్ధము జరిగెను. తురుష్కులను రాయసైన్యము చించి చెందాడెను విజయలక్ష్మి రాయలను వరించెను. అల్లసాని పెద్దన యానమరము తెఅగును హృదయాహ్లాదకరముగ వర్ణించియున్నాడు.

“సమరక్షోణిని కృష్ణ్ణాయల భుజాశాతాసిచేబడ్డ దు

దృమదోర్దండ బెడందకోట యవననవ్రాతంబు సప్తాశ్వమా

ర్గమునం గావించి, శబా సహో హరిహరంగా ఖూబు ఖోదాకితే తుముకీభాయిల భాయిదే ములికియందు ర్మింటికిం బోవుచున్‌. *

రాయలకు బీదరుకోట స్వాధీనపడెను. కావున రాయలు తానుజేసిన శపథమును నెరవేర్చుకొనెను. బిజాపుర, ఆముదానగర బెడందకోట రాజ్యములం బ్రవేశించి తన్ఫృపాలుర పించ మడంగించెను. బిజాపురసురత్రాణుడు పాఠిపోయి దాగుకొనెను. బెడందకోట సురత్రాణుడు పట్టువడియెను. ఆముదానగర సురత్రాణు దెదుర్శొన వెలచి, నిజాంతపురముననె నిలిచిపోయెను.

రాయ లీవిజయములతో దృప్తినాందలేదు.

“అచ్చటినుంచి ఉత్తరమునకు బోవనతడు సమకట్టెను; 1 కాని యతని మంత్రు లందు కంగీకరించలేదు. మార్గమున నీరు దొరకుట దుర్లభమనియు, తాము మిత్రులని పరిగణించు తురక దొరలందటును, రాయలవారితరుల రాజ్యముల నాక్రమించినట్లు వారి రాజ్యముల నాక్రమింతురని తలచి, రాయలవారికి భయపడక, వారందరును ఒక్కప్రభువుయొక్క సామంతులగు కారణముచేత అదిల్‌షాతో నేకీభవించి రాయల నెదిరింపవచ్చుననియు; అట్లు

శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 67

తురకలందరు నొక్కటై యెదిరింతురని బెదరవలసిన యవసరము లేకపోయినను, జలాభావము నకు శంకించవలసియున్నదనియు; నీటికరు అప్పటికే సేనను బాధించుచున్నదనియును జెప్పిరి. మంత్రులు జెప్పిన సలహా మంచిదని రాయలంగీకరించెను' అని న్యూనిజు వ్రాయుచున్నాడు. కావున కృష్ణరాయలు యుద్ధయాత్రను చాలించి విజయనగరమునకు దరలవలసి వచ్చెను. ఈ సందర్భమున న్యూనిజు మజొక విషయమును బ్రస్తావించుచున్నాడు. “కల్చర్థురపట్టణమునందు, కోటలో కృష్ణరాయలు దక్కను దేశప్రభువు (బహమనీసుల్తాను) పుత్రులను మువ్వురను బందీలనుజేసెను. అదిల్‌షా వీరిలో దనమరదియు, దక్కను సుల్తానునకు కాంతవల్ల జనించిన వాడునునగు రాకొమరని దక్కను దేశమునకు రాజును జేయవలయునను తలంపుతో వీరిని నిర్బంధించి యుండెను. రాయలు వారిలో పెద్దవానిని (అప్పటికి అతనితండ్రి మృతినందియుండుట చేత) దక్కను రాజ్యమున కభిషిక్తునిగ జేసెను. ఇట్టభిషేకింపబడిన రాజపుత్రునికి, అదిల్‌ షా మున్నగు దక్కను దొర లందరును రాయలవారియెడగల ఖీతిచే నములై కొలిచిరి. తక్కినయిద్దరిని రాయలనారు తనతో విజయనగరమునకు గొనిపోయి, రాజపుత్రుల హోదాకు తగిన రీతిని సత్మరించి, ఒక్కొకనికి సంవత్సరమునకు 50,000 పర్థావుల వేతనము లిచ్చుచుండెను.”1]” పై విషయమంతగ విశ్వసింపదగినదిగాదు: కృష్ణాయలచే జిక్కిన దక్కను రాజపుత్రులలో నాక్కదు బిజావురసుల్లానగు ఇస్మాయెల్‌ అదిల్‌షాకు బావమరిది యని న్యూనిజు వ్రాసియున్నాడు. బహమనీ రాజపుత్రులలో అదిల్‌షా సోదరిని పెండ్లాడినది రెండవ మహమూదు పుత్రుడైన అహమ దనువాడు. రెండవ మహమూదు క్రీ.శ. 15-8లో కాలధర్మమునందెను. తదనంతరము పై అహమదు రాజై 1520 వణకు పాలించెను. తరువాత 1521లో ఒకరితరువాత నొకరు, అహమదు తమ్ములు రాజులైరి. వారివెనుక సదరు అహమ్మదు కొమారుడగు కలిముల్లా సింహాసనము నధిష్టించెను. వీరందజును పేరునకు మాత్రము రాజులు. వాస్తవముగ అధికార మంతయు అమీర్‌ బరీదు స్వాధీనమున నుండెను. కలిముల్లా ఢిల్లీశ్వరుడగు బాబరు సహాయమును గోరగా, అమీరుబరీ దాతని నిర్బంధించెను. ఆ బాధ పదజాలక కలిముల్లా తన మేనమామయగు ఇస్మాయలు అదిల్‌షా రాజ్యమునకు పారిపోయెను. ఇంతటితో బహమని రాజ్య వంశమస్తమించెను, కావున (క్రీ.శ. 1522లో జరిగిన కలుబరిగె దండయాత్ర కాలమప్పటికీ, బహమనీ రాజులలో కడపటివాడగు కలిముల్లా రాజ్యము సేయుచుండవలయును. కలిముల్లా అదిల్‌షాకు మేనల్లుడుగాని బావమరిది గాడు. మభియు గుల్బర్గా 1514 సం. మొదలు అదిల్‌షా 68 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

స్వాధీనమందుందెను. 1526 తరువాతగాని కలిముల్లా బిజాపుర రాజ్యమును ప్రవేశించలేదు.

కావున న్యూనిజు వ్రాతలో లోపమేదియో యున్నట్లు తోచుచున్నది. ఫెరిష్టా యథార్థవాది

గాడు. హిందువులపట్ల యొన్ని బొంకులైన బొంకగలడు. నిజము భావి పరిశోధనవల్లగాని

బయల్పడదదు.

పుట్‌నోట్స్‌

1. చూ. గురుజాడ శ్రీరామమూర్తి "కవి జీవితములు 546-557.

2. _ కొండవీటిదందకవిలె. చూ. మద్దులపల్లి గురుబ్రహ్మశర్మ: కొండవీటి సామ్రాజ్యము, పుటలు, 82-83.

3. 50270663 9.145

శ. ౫౧12 (606౪611: 5010206460 501026. ) 2. ౩౨20

5. 502౯606 9.145

6. కాని, న్యూనిజు చెప్పునట్లు విజయనగర మందు కాక గజపతి రాజధానియగు కటకమునందే వివాహమునడచిన ట్లీ గ్రంథములండు కలదు. సమకాలికుడగు న్యూనిజువార్తయే విశ్వాసపాత్ర మని తలచెదను.

7. రాయవాచకము, పుట. 109

8 కృ.రా. విజయము. 4:24-5

9 2016! 50680069. 11 ౫౦.123

10. 56౪611: ంగ90గలు 500016, ౨9247-8

11. సెగ012, 566 3౫/61] ₹0గ్రంగం[ 50016 29 362-3

12. మను. 3:143. వావిళ్లవారి ముద్రిత ప్రతియందు 'వలయకూటి యని యున్నది. వ్యాఖ్యాత “వలయ=గుండ్రని, కూటహర్య్య=యంత్రాల మేడయందు, వివారీ = విహరించువాడా” యని యర్థము వ్రాసియున్నాడు. 'మలయకూట'మని యుండవలయును. ఆ హర్యము పేరు 'మలయకూటము'" నంది తిమ్మన గూడ ఈ సౌధమును బేర్కొనియున్నాడు. 'మలయకూట ప్రాసాదనివేశు పారి.2:1.

13. పారి;4:1.

14 మను. 1:38

15. 214026 6౪25012020 1080104009. ౪01. 1 , 110. 76.

16. 90801 064120 1000060109 ౪701. ౪1. ౫0.248.

17. ఆముక్త. 1:38

శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 69

18. “కృష్ణ్ణాయల జనన మొకరు1465 వ సంవత్సరమునం దనియు, ఇం కొకరు1478 వ సంవత్సరమునం దనియు వ్రాసియున్నారు. గాని యం దేది సత్యమయినదియు నిశ్చయించుట కాధారము లేవియు దొరకలేదు” అని కందుకూరు వీరేశలింగంపంతులుగారు వ్రాసియున్నారు. ఆం(్రకవుల చరిత్రము. మధ్య కవులు. పుట. 10. వీ రెవ్వరో పంతులుగారు పేర్కొనలేదు.

19. ఆం. క చ. మధ్య కవులు. పుట.10 “బోరనయాచక ప్రతతి భూరివిపద్దకనొందుచుండంగా నారయశాలివాహనశకాబ్బములద్రియుగాబ్టీిసోములం దారణ వత్సరంబున నిదాఘదినంబున జ్యేష్టశుద్ధ షష్టీరవివానరంబున నృసింహునికృష్ణుడు చేరె స్వర్గమున్‌ ద్వారకనున్న కృష్ణుడవతారసమాప్రమునొందు కైవడిన్‌”

20. 562611: ౧0% 900. ?. 359.

21. మి. 87 001912.

22. 4కు. 697 02922.

23. ఉమో.101,115,116, 002918

24. 5611. "0! 800. 0. 315. “21172002 [0271౧8 019 2064 966102 0046 ౮115028040 ౪/25 2 ౧౫2౧ ౦0076 ౧౪౦౧౧౮ 6215... ”

25. ఎపి. కర్టా. సం.12 గుబ్బి. నెం. 46 రు. కల్పన యనుటకు ముఖ్యకారణములు రెండు. (1) దాన కాలము: 'శాలివాహనశకవరుషంగళు 1326 నే సంద వర్తమానద స్వభానునామ సంవత్సరద చయిత్ర శు. 9 రామోత్సవకాలదలూ'*. ఇందువలన కృష్ణరాయల జననమునకు ముందే యీ దానశాసనము పుట్టినట్లు తేలుచున్నది. (2) రాయలవంశావళి: “కాస్యపగోతద ఆపస్తంబసూత్రద యజుశ్శాఖాధ్యాయిగళాద శ్రీమన్మహామండలేశ్వర చంద్రగిరి సింహాసనాంక పెను గొండపురవరాధీశ్వరరాద అనంతరాయర పొత్రరాద అచ్యుతరాయర పుత్రరాద శ్రీకృష్ణ్ణాయరవరు.”

26. [0116 506/0టబ 0౯౪8202822 115100/ : 1/01. 1]. ౧౦౩ 97, 97-2. “వీరనరసింగ మహారాయరెను తన్ను డ్రైయ తంబికళుడనే రాచ్చియంవెహునీతికళుదనే రెక్షిచ్చుకొణ్లు...” “తనక్కు తసింబియా యిరుక్కర కిష్టరాయరె విజయనగరిపట్టణత్తి లే వైచ్చు తానుం అచ్చుతరాయన్‌ శ్రీరంగరాయన్‌ ఇన్నుం అనేక రాజకుమారర్గకుడనే ఉమ్మత్తూరు సమీపత్తిలే యెజజ్జికొణ్జు....” “విద్యానగరిక్కు వను కిష్ట రాయరుడనే అస్ట ఉమ్మత్తూరు శ్రీరజ్ఞపట్టణం వెకుపేన్టో పస్తాయిరుక్కరపడియినాలే రొంబవుం సేనైకళ్‌ చేతుక్కొల్లు... యోచనై పణ్డి...”

27. 0! 6000. 2. 2 ౩315-16.

28. 'వీరనరసింహరాయలవారు' అనుటకు బదులు 'కృష్ణ్ణాయలవారు తమకు పట్టాభిషేకము జ్రేయుటకొజకు తమకు తామే ముద్దుటుంగరమిచ్చిరనుటలో నర్ధములేదు. కావున “వీరనరసింహరాయల వారు" అనియే సరియైన పాఠము. మజి ఈ వీరనరసింహరాయ లెవ్వరు? ఈ ప్రశ్నకు సమాధానము రాయవాచకమునందే కలదు. పట్టాభిషేక మైనపిమ్మట అప్పాజి మొదలయినవారిచే రాజనీతులను వినిన తరువాత

70 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

కృష్ణరాయ లిట్లు చెప్పెనని యున్నది. “ఈ వరకున్ను యీశ్వరనాయడున్ను, నరసింహ్మనాయ దున్ను, వీరనరసింహ రాయలవారు రాజ్యపరిపాలనం గావించినారు”. (రాయ. పుట28) మతియొకపట్టున దొందోవండితులు మొదలగు నియ్యోగుల అభిప్రాయమును విని యాగ్రహపడి యేదులశాహువారు, “కర్ణాటకంవారు తుంగభద్ర దాటి వచ్చి రా యీవరకన్ను? యీశ్వరనాయకుండున్ను నరసానాయకుండున్ను, వీరనరసింవ్మరాయల వారున్ను యేలినందుకన్నా కృష్ణాయలవారు యేలేది యే మున్నది?” అని యడిగినట్లున్నది (రాయ. వుట49). ఇందువలన రాయవాచకరచయితకు నరసింహ, లేక నరసానాయకుడు వీరనరసింహ్మరాయలును భిన్న పురుషులని తెలియునని స్పష్టమగుచున్నది. (గ్రంథమున గృష్టరాయలకు పట్టాభిషేకము సేయదలపెట్టినవాడు వీరనరసింహరాయలని యున్నది కాని నరసింహ్మ లేక నరసానాయకుడని లేదు. మటియు గృష్టరాయలకు బూర్వము దుళువ వంశాధీశులై యుండినవారిని మువ్వురిని వరుసగబేర్కొనియున్నాడు. (1) ఈశ్వరనాయకుడు,

• ఇతడు గృష్టరాయలపితామహాుడు. (2) నరసింహ్మ లేక నరసానాయకుడు - ఇతడు గృష్టరాయల తండ్రి. (3) వీరనరసింహరాయలు - ఇతడు గృష్టరాయల జ్యేష్టభ్రాత. కృష్ణ్ణాయలపట్టాభిషేక మొనర్చినవాడు వీరనరసింహరాయలని యుండుటవలన నతడు గృష్టరాయల యగ్రజుదేకాని తండ్రి కాజాలడు.

29. 56/61 : [0% 500. 0. ౩314-15.

30. శ్రీ.శ.1497 వ సంవత్సరము నాటి యొక శాసనమున (మైసూ. ఆర్కి రపో. 1944 నెం. 44 రు) నరసానాయకుడు 'నృసింహోన్ఫపూ అని పేర్కొనబడి యున్నాడు. ఆముక్తమాల్యదమను చరిత్రవీరికలందు 'నారనింహేశ్వరుండు"' అనియు, వరదాంబికాపరిణయమందు 'నృసింహనామానం' అనియు గలదు. (సోర్సస్‌ ఆఫ్‌ విజయనగరహిస్టరీ. పుటలు110,172.) ఇత డర్వాచీన (గ్రంధకర్తలచే నరసింహా, లేక వీరనరసింహరాయ లనియు బేర్కొనబడి యున్నాడు.

31. 07 200. 2 315. అగార్టర్ని2ి[ి 16 1084001 0౪821 $60209 “(0 061018 10 119 0౯0016

ం ధంజాం..... అ + 0380 1 (116 11084000) 300164 00016 8 [మ 0

32. 342 001892.

33. 289 001915.

34. 703 00౧1999,

35. 498 001906.

36. శ కి1.19007 - 80.174.

37. 56౫611. 0% 90. 2.120.

38. భారతి. సం. 6. వుట 612.

39. పారి.2:104.

40. ఎపి. కర్టా. సం. 8. పీఠిక పుట2?.

శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 71

41. సళ్చోస్‌, పుటలు 87, 89,

42. భారతి సం. 9. భా.2. పుట 429.

43. సోర్సెస్‌, పుట174. 44 సోర్సెస్‌. పుట174.

44. ఫర్దర్‌ సోర్సెస్‌, సం.1 పుట160. అథోజ్ఞాపిక,

45. ఫర్దర్‌ సోర్సెస్‌, సం.2. నెం. 95రు. శే7. ఫర్దర్‌ సోర్సెస్‌ సం.2. నెం. 97.

46. 56౫4611. 2006ల 2000186, 2.126

47. 11ల 504706 ౧09. 97-(2). 0౧౦. 97.

48. ఎపి. కర్టా. సం. 8 మల. నెం. 95. 1 0520402 30076 £ 314.

49. గం. 7190 0641917.

50. 42. 409 00920. శాసన శాఖవారి1920 వ సంవత్సరపు వార్షికనివేదికయందు 2004 = బ్బలంర2 ౧|08 4 06౪౭815” అని యున్నది. మజియు నీ దేవగిరి యాదవవంశనృపాలుర రాజధానియగు నౌరంగబాదు జిల్లాలోని దేవగిరియనియు, గొచరాజేంద్రు డా వంశమునకు జెందినవా డనియు శాసనశాఖవా రభిప్రాయపడియున్నారు. (49.1921 9241] 24212) ఇది పొరబాటు. శాసన ప్రతిబింబమును బరిశీలించిచూడగా నందు 'దవగిరి' యని యున్నది కాని దేవగిరి యని లేదు. మజియు 'దికు ముందు శాసనశిల పేదెత్తిపోవుటవలన నొక యక్షరము మాసిపోయియున్నది. ఆరవీటివంశజుల శాసనము లందును, పద్యద్విపదబాలభాగవతములందును 'కాచప్ప' ఆదవానిదుర్గపాలకు దని యున్నది. ఆదవాని దుర్గకైఫీతున దానికి యాదవగిరి యను నామాంతర ముండినట్లు చెప్పియున్నది. కావున శాసనములోని 'దవగిరిని (యా) దవగిరి యని సంపూర్తిచేసితిని. ఇది యంగీకార్యము గాకపోయినను, దేవగిరి యను పాఠమే సరిమైన దనుకొన్నను, అప్పుడు అహమదునగర రాజ్యాంతర్గతమును బిజీపురరాజ్యమునకు జూల యుత్తరమునం దుండిన (ప్రాచీనయాదవ రాజుల రాజధాని యది కాజాలదు. పెనుగొండకు సురగిరి దేవగిరి యను నామాంతరము లుండుట సుప్రసిద్ధము. కావున పెనుగొండయే ఈ దేవగిరి కావచ్చును.” 5%. ఆరవీటి రాజుల తామశాసనములందు సామాన్యముగ గానవచ్చు నీ క్రింది శ్లోకము లిచ్చట స్మరింపదగినవి. 1]. సహసైస్సష్తత్యాసహితమపి యస్సింధుజనుషాం సపాదస్యానీకం సమితి భుజశార్యేణమహతా, విజి త్యాదత్తే స్మాదవనిగిరిదుర్ణం విభుతయా విధూఠేంద్రః కాశప్తుడయమసి విద్రావ్యసహసా. 72 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

51. కందనవోలీదుర్గ మురుకందళదభ్యుదయో

బాహుబలేన యో బహుతరేజ విజిత్య హరేః

సన్నిహితస్య తత్ర చరణాంబుషు భక్తతయా

జ్ఞాతిఖి రర్పితం సుధయతిస్మ నిసేవ్య విషం.

(ఎవి. ఇండి. నం. 26. వుట24తి మజియు కోనేరు నాథుని బాలభాగవతములయందీ విజయములు వర్ణింపబడియున్నని.

“ఎందునెన్నగ జాలు నిద్ధశార్యమున

గందనవోలి దుర్గంబులో నుండి

బుక్కయరామభూభుజు డెల్లన్ఫపులు

నెక్కువ యిది యని యెన్నంగజాలి

వీరులు డెబ్బదివేవురాశ్వికులు

జేరి కొాల్వంగవచ్చిన సవా నెదిరి

కలనంది పంచబంగాళంబు జేసి

గెలిచె దచ్చరితంబు గీర్తింప దరమె?

వినుతింపదగు నాదవేనిదుర్గమున

ననతుడైయుండు కాచాధీశు గెలిచి

అరుదుగా సప్తాంగహరణంబు సేసె

గరిమోన్నతుందడు బుక్కయరామనవిభుదు.”

పద్యబాలభాగవతమున,

గబ్బుల్‌ డెబ్బదివేవు రాశ్వికులు వేడ్మన్‌ గొల్వగా గిన్మ పె

న్మబ్బుల్‌ గప్పగగందనోలు గొనువేడ్కన్‌ జుట్టుముట్టన్‌ సవా బిబ్బీనుబ్బణగించె తోలె నరిరాద్భీముండు లంకాసర ణ్యబ్బంద్రాభుడు బుక్కభూవిభునిరా మాధీశు డావో యనన్‌.

అను పద్యముగూడ నీ విషయమును విశదపరచుచున్నది. రామరాజు తిమ్మరాజు సయిత మాదవనిదుర్గమును సాధించుటకు దన తండ్రికి సహాయ మొనర్చెను. “విక్రమంబున నాదవేనిదుర్గంబు విక్రాంతు లెన్న వేవేగసాధించి సిరులతో వీరస్ఫసింహరాయలకు బరుషాత్ము దుర్ధాధిపతి నొప్పగించి గరిమ స్వామిద్రోహగండపెండార మరిఖీకరముగ రాయ లౌసంగ నొందె.” శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 78

• ద్వివద బాలఖాగవతము (భారతి. నం. 6 వుటలు. 529, 8556, ౫) వీరనరసింహరాయలచే రామరాజు తిమ్మరాజు 'స్వామిద్రోహరగండపెందేరము” ను గొన్న విషయము పద్యబాలభాగవతమునందును నుడివియున్నది. “శ్రీ వీరనరసింహుచే “బతిద్రోహర గండపెం డేర” మే ఘనుడు గాంచె.” “శ్రీ మద్వీరనృసింహరాయనృపతి (్రేయోదయాసాధిత “'స్వామిద్రోహరగండనూపురవిరా జ(ద్రామరాట్రిమ్మ-ి (భారతి. నం. 6, వుట. 855, అధో, 80.) రామరాజీయమునందును పై విజయ(ప్రస్తావము గలదు. “మదకరి కొకటి కిర్వది గుజ్జములు గుజ్జమునకు విలుకాండ్రు ముగురు విచ్చు కత్తులవా రీటెకాండ్రట్ల వర్తిల్ల నిట్టి యేనుగులను జుట్టు మూడు వేలయేనూరు నుద్వత్తితో నడవంగ గందనోల్సాధింపగా దలంచి మొనడించి గట్టిగా ముట్టడి దిగిననా బిబ్బిని మిక్కిలి యుబ్బణంచి.” - ం/70ల ౫/04

55. ₹0గ06! 50410, 10.123.
56. కొంగుదేశరాజాకృలిన్‌ చరిత్రలో గృష్టదేవరాయలు ఉన్మత్తూరు దండయాత్రకు ముందు ద్రావిడ దేశమును జయించినట్లు చెప్పియున్నది. “అటుపిమ్మట విజయనగరికోటను జక్కగ గట్టి, పెనుగొండ చంద్రగిరి ఇవి మొదలగు కోటలు గట్టించి చాలమందిని చేర్చుకొని యనేకగజాశ్వములు మున్నగు వానిని గూర్చుకొని రాజ్యము లను గట్టుకొనవలయును నని ద్రావిడ దేశమునకు బోయి యచట కాంచి చెంజి వేలూరు కోటలను కైవసముజేసికొని వేలూరుకోటను బహుభద్రముగ గట్టి దానియందు తమ మనుష్యులను, రాజకుమారులను గాపుంచి రాజ్యమును ధర్మనీతిగ రక్షించుకొనుచుండిరి.” (401006 50౪4506,]1. ౧0.113.) దీని నాధారపణచుకొని కీ. శే. డాక్టరు యస్‌. కృష్ణస్వామి అయ్యంగారు “త స౭16060- 06166 01% 02 ష0[8 - 1ం్ర్రైంగ61 500షలొగాక్‌ 7-9) అను (గంథమున నుమ్మత్తూరు రాజ్యమే కళింగ దిగ్విజయానంతరము న్యూనిజుచరిత్ర బడి కృష్ణదేవరాయలు గడీ శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

జయించిన కాటూరురాజ్య మని వాదించి యచట నతడు సాధించిన నదీశాఖలమధ్య పట్టణమే శివన్‌ సముద్ర మని చెప్పి, గంగరాజురాష్ట్రము చోళమండలాంతర్గతమని నిర్జారించినారు. మజియు న్యూనిజు పేర్కొన్న కాటూరుదేశమే కాడవరాయదేశ మని సాధించి దానిని కృష్ణరాయలు జయించెనని రుజువుసేయుటకు కొంగుదేశరాజాకృళిన్‌ చరిత్ర యందలి పై వాక్యముల నుదాహరించిరి. కాని కృష్ణస్వామయ్యంగారు వాదించునట్లు ఉమ్మత్తూరు చోళమండలాంతర్గతము గాదు; మజియు కాటూరు రాజ్యమును, ఉమ్మత్తూరు రాజ్యమును నొక్కటి కావు. కృష్ణరాయల కాలమునకు కాదవుల పేరు సంవూర్ణముగా మాసిపోయినది. కావున కృష్ణరాయలు (ద్రావిడదేశమును జయించెనని రుజువుసేయ గల విశ్వాసపాత్రమైన సాక్ష్యము గానరాదు.

57. [0్రంగ00 900106 9.126.

58. పారి2:104.

59. [41106౯ 504106, 1, ౧0,116 - (2 ౪ 4.

60. రాయ, పుట 84

61. కృష్ణ 3:6.

62, [810167 504706 !. ౫౦.113.

68. శఉ[ిల.180 0౧913.

69. 0080460 500176 9.126.

70. [0080460 60016 2. 316.

6౪6 రాయ. పు 34 తరువాయి. [4101ల 50480635 11, 10.138.

87. 5ల౫౦11: [6 "ంణ్రం[600 5౧016 0. 357

88. కెళదిన్సప విజయం, ఆ. 18, పుట 30.

89. భారతి, అక్టోబరు 1926, పుట 692.

90. 16016, 689

91. 56౫611: 16 ₹0జ్రం[ల [0016 ౧0. 349-358

72, కెళది నృపజయం, పుట 30.

78. భారతి, అక్టోబరు 1929. పుట 189.

79. గర ౯61512 01.111, 00. 50-52.

80. 56౫0611: 216 ₹0౪్రంగం0 90016 ౨. 348.

76 101649. ఏ49

77. లక్ష్మణరాయవ్యాసావళి. పుట 43.

శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 75

78. 16 50౪41063 021) 2/202828 3106) 9. 712

79. కృష్ణ్ణాయవిజయము, ఆ. 3, ప 50-53.

80. 116 5007065 0౯ ఈ16 *ప్రఖ/20284! 150౧04 ౧9. 121-2

81. 261106 0154౯101 1090006003, *01. 11 ౮. ౩7, ౩8, 40, 41.

82. ఏం611: 716 [0804ల 500016, 9. 316

83. గం. ౦౧90180209 150, 165, 185 0౯1924.

84 ఆం.పుప. పుట 226

85. గం. 501. 53, 54, 55, 56 021889.

86 సం. 50! 569 199.

87. కల. 50! ౫ 9౬ 10904005, *0]. 11.

88. 1014. ౪01. ఓ 9 129.

89. ల. 801. 266-1 897.

90. 100. 50! 18-1915.

91 కలు. 501. ర4-]1915.

92 గంం. ₹01. 2455-1899.

98. 160. 501 4074-1919 533-1919..

94 గ00. ౯01. 5774-1902.

95. 0. 5001. 641-1919.
96. 0. 801. 184-1925.

97. క£ం0. 501 125-1904.

98. ఇలు. 501. 3౨71-1913.

99, లక్ష్మణరాయవ్యాసావళి, పుట 32, 33.

100. లక్ష్మణరాయవ్యాసావళి, పుట 39.

101. 1ం౧. 801. 2438118990.

102. గెల. 801. 4/1894: 146/19003.

108 సమస్త దిక్కులను జయించి, తీర్థయాత్రలు సలి విద్యానగరమునకు వచ్చినపిమ్మట ఒకనాడు “నిండుసభలో సాళువతిమ్మరుసయ్యగారున్ను రాయసం కొండమరసయ్య మొదలైన వార్లున్నూ ప్రసంగ్గం వెంబడిని అంద్దరును యెంచినట్లు కవితాచార్యము గలవార్లుంన్ను, రాయలవారిని ప్రసంగ్గం వెంబ్బడిని కీదుకీర్తి శాశ్వతముగా నిలిచేటందులకు ఆదియంద్దు అవనీపతులు

76 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

కృతులంద్భురాంగా వాల్లన్‌ ప్రతాపలున్ను కీర్తిన్ని అంద్దరున్ను యెంచినట్లు స్వామివారుంన్ను కృతులంద్భుకొంట్సి కీర్తి ప్రతావములు శాశ్వతముగా నిలుచును గనక తిమ్మరసయ్య అయ్యమరసయ్య, కొండమరసయ్య, బాచరసు, తిప్పరసు అయ్యమరసు మొదలైనవార్లు దెలుపగా రాయల వారుంన్ను చాలా సంతోషపడి ముక్కు తిమ్మయ్య, అల్లసాని పెద్దయ్య, మాదనగారి మల్లయ్య మొదలైన కవీశ్వరులతో కృతులంద్దుకోవలెనని కవితానాయకులతో పలుకరించి ఆ తీరున అయ్యిని ఆనంగా కుళ్ళాయి, కబ్బాయి, తాళిచౌకట్లు, చేసరిపేరులు, కోకతాకలు యిచ్చి పొరిజాతాపహరణమున్నుు మనుచరిత్రాను చెప్పుమని ఆనతిచ్చినారు.” (ఆంప.ప.పుట) ఇట్లే కృష్ణాయ విజయమందును దిగ్యిజయము, వివాహము, పుణ్యక్షేత్రసందర్భనము జరిగిన పిమ్మటనే రాయలు మనుచరిత్ర కృతినందినట్లు చెప్పబడియున్నది.

“బంధుర కవీంద్ర కృతులలో (బ్రౌఢిగన్న

మనుచరిక్రాది కృతులది మహిమ జెలగ

సకల సామ్రాజ్య వైభవసరణి వెలయ

ధరణి యేలుచునుండె నద్ధరణివిభుడు”

(కృరా.వి. పుట. 117) కావున, మనుచరిత్ర, పారిజాతాపహరణము ఆను నీరెండు ప్రబంధములను, దనరాజ్యకాలపు చతుర్దభాగమున శ్రీకృష్ణరాయలు కృతి నందియుండవలయును. మనుచరిత్రలో శ్రీకృష్ణాయలచే నిర్జింపబడిన శత్రువులలో నాకడని పేర్కొనబడిన “శకంధరుండు” క్రీ.శ. 15626 వ సం॥ “ఫిబ్రవరి, మార్చి, యేప్రిల్‌” నెలలలో గుజరాతు నేలినట్లు శ్రీ లక్ష్మణరావు గారు వ్రాసియున్నారు. ఇది నిజమగునేని మనుచరిత్రను రాయలు క్రీశ. 1526 యేప్రిలు తరువాత కృతినందినాడనుట నిశ్చయము. ' 104 3ఠల4611: 16 క0్రంగం0 20006 ౧. 357,

105. బుర్దాన్‌ నిజామ్‌షా మంత్రులలో కాన్దూనరసియను బ్రాహ్మణు డొక డుందెను. అతడు గొప్పశూరుడు. “అతని పన్నుగడలమూలమున, నిజాముషాసైన్యములు ముప్పది దుర్గములను స్వాధీనపజచుకొనెను. ఇతని యందు బుర్దాన్‌ నిజామ్‌ శాహకు విస్తారమగు నమ్మకముండెను. (5661. &. 36.206. 165) మథటియు, దస్తూర్‌ ఉల్‌ ముల్క్‌ మునీర్‌ ఖాన్‌ (దస్తూర్‌ ఖాన్‌, మునీర్‌ ఖానులు) నిజామ్‌షాగారి సర్జారులని తెలియవచ్చుచున్నది. (3661. 4. ౫11% £.

159. కావున కేలది నృపవిజయమున బేర్కొనబడిన తక్కిన సర్జారులుగూడ కృష్ణరాయని సమకాలకులుగ నుందురని తోచుచున్నది.

106. కేళది నృపవిజయం, ఆ. 2, 13, పుట 31.

107. 1016. ఆ. 2, 17, పుట 32.

108. కేళది నృపవిజయము: ఆ. 2 : 16, పుట 32,

శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 77

109. భారతి, అక్టోబరు 1929, పుట 689.
110. ఆముక్తమాల్యద, ఆ. 1.
111. చాటుపద్యమణిమంజరి, సం, 2, పుట 75.
112. కేళది నృపవిజయము, ఆ. 2, ప. 25, పుట 33.
113. కేళది నృపవిజయము, ఆ. 2, వ. 49, పుట 38.
114. చాటుపద్యమణిమంజరి, సం. 1, పుట 158.
115. ఆప్పకవీయము, వావిళ్లవారిది. 1925, పుట 28
116. ఉత్తరమునకు బోవలయున్న తలంపు రాయలు తాత్కాలికముగ మానెను; గాని తరువాత నిజాముషా రాజ్యముపై దందువెడలి అహమద్‌నగరమును ముట్టడించెను. 'కేళది నృపవిజయమూ'లోని మిగెగవోన్‌ దేకదె సం యుగదోశ్రాయగిన్‌ దిచిన్‌ కైగెద్టమదా నగరద నిజామశాహన మొగమిక్కదె తెరదెధురదె మురిదోడిసిదం ॥ ఇంతమదన్‌ రణాంకదొళక మదానగరద నిజామ శాహనమదో (దేకముంమురిదుపలాయనంగొళిసల్‌ కృష్ణరాయం ప్రముదితమానస నాగి, ....” అను పద్యగద్యములవలన కృష్ణరాయలు ఆముదానగరపర్యంతము దాడివెడలినట్లు తెలియుచున్నది. ఈ విషయమును మహమ్మదీయ చరిత్రకారులుగూడ సూచించియున్నారు: - “స్తుల్లాను (మహమూదు) గతించినవెనుక (క్రీ. 1518) దక్కనుదేశమున నకస్మాత్తుగ ఆరాజకమును, కలతయు ప్రబలెను. అమీరులును, దొరలును, యెచ్చటి వారచ్చట స్వాతంత్ర్యము బకటించి ప్రభుత్వము సేయదొడగిరి. అల్లరులయొక్కయు పిళూరీలయొక్కయు ధర్మము దేశమునందంతటను బ్రకటింపబడెను. అమీరులును మలికలును దేశాధిపతులవలె ఒండొరులయడ నమ్రతనుజూపక, స్వతందత్రప్రభుత్వ ధ్వజములను నిలిపిరి. ఈ కారణమువల్ల, విజయనగరపు నాస్తికులు (1౧566615) ముసల్మాను ఆస్తిని దోచుకొనుచు, ముసల్మానుల రాష్ట్రములోనికి ప్రతిసంవత్సరమును దండయాత్రలు సేయనారంభించిరి. ఆ నాస్తికుల మూలమున ముసల్మానుల దేశమునకు గొప్ప విపత్తు సంభవించుచుండెను. తరువాత ఆదిల్‌షాయను బిరుదు నందిన ఆదిల్‌ఖా నుదును, కుతువ్‌శాహి సింహాసనాసీనుడగు ఆలీమలిక్‌ కుతుప్‌ ఉల్‌ములకును ఆ నాస్తికుల రాజ్యమునకును సమీపస్థులగుటచేత కడుకష్టనష్టములకు పాలగుట సహజము. ఆ నాస్తికజాతియొక్క క్రోధము బలముగ అహమదనగరమునకును తత్సంబంధమగు రాష్ట్రమున కంతటికిని వ్యాపించెను” - బూర్దన్‌ ఇనూ అసీర్‌ (పేజీ. నెం. 148). 78 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

'పైదానివల్ల రాయలు అమదానగరమును ముట్టడించుటయేగాక తద్రాప్రమును సైతము తన సేనాసముద్రమున ముంచెనని తెలియుచున్నది. ఈ దండయాత్రను జూచినవా రగుటచేతనే పెద్దన్నగారు “ఆవాదడపతి శకంధర సింధురాధ్యక్షు లరిగాపు లె (వ్యాని ఖరత రాసి కాపంచ గౌడధాత్రీపదం బెవ్వానికసివారుగా, (నేగు నట్టిబయలు. అను పంక్తులను వ్రాయగలిగిరి “అసివారుగా నేగునట్సి బయలు” అన్న మాటవల్ల పెక్కుపర్యాయములు రాయలు ఉత్తరదేశముపై దందువెడలెనన్న యర్థము సూచితము, 117. వ్‌లఆ611: 16 [0720641060 80006 ౧. 357 రం ఈ . అటే న్‌ా” నా వ నం. థె. న్‌్‌ ను ల చ ర. వ న ము న న న. మూ. ళు నప... ..... శిథిలమైన వాటిలో కొంతమెరుగ్లా ఉన్న వారిశంకర ద్వారం. ఈ ద్వారంలో నుంచి తుంగభద్ర నదికి వ్ల్లవచ్చు. అవతల (ప్రాచీనమైన ఆనెగొందికోట ఉంది. శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 79

జీ కృష్ణదేవరాయల జన్మదినము

• కొటికలవూడి యజ్రేశ్వరళర్జుగారి నరసింవాశర్థు 1906 సం. జనవరి 18 తేదిగల 'సత్యవాదిని” పత్రికలో కృష్ణదేవరాయ మహీపాలుని జయంత్యుత్సవమునందు (ప్రచురింపబడిన వ్యాసమునందలి జన్మదినమును వ్యక్తపరచు “అందలి శాలివాహనశ కాద్దిము లద్రివసుత్రిసోములన్‌ వందితమైన యవ్వికృతి వత్సరమందలి పుష్యమాసమం దుం దగు కృష్ణపక్షమున నుండెడి ద్వాదశి శుక్రవాసరం బం దుదయించె కృష్ణుండు శుభాన్వితుం డా నరసింహమూర్తికిన్‌.” అనుపద్యమునందు శాలివాహనశకము 1878, వికృతి సం. పుష్య బహుళ ద్వాదశీ శుక్రవారమనియున్నది. మనవారు శకము వేయుటలో తరుచుగ గతాబ్దమును, నరుదుగ వర్తమానాబ్దమును గనుపరచుచుండుట గలదు. 1. ఆ పద్యము నందలి శకము 1877 వర్తమానాబ్దమగుచో నా సంవత్సరము తారణసంవత్సరంగాని వికృతి సంవత్సరము గాదు. 2. శకము 1378 గతాబ్బమగుచో నాసంవత్సరము పార్ధివ సం.రముగాని వికృతి సంవత్సరముగాదు. కావున విషమముగ నున్నది, జయంత్యుత్సవమునకు జన్మదిన మావశ్యకము గావున నందలి యథార్ధమును మనము విచారించవలయును. అందుకు పద్యమున ముఖ్యాంశములు మూడు;

1. శకము. 2, సంవత్సరము.

2. పుష్య బహుళ ద్వాదశి, నాటి వారము. ముందు శకమునుగురించి విచారించెదము. 80 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

3. శకము 1378 వర్తమాన మగు తారణసంవత్సర మనుచో నాసంవత్సరమున పుష్య బహుళ ద్వాదశి మంగళవారముగాని శుక్రవారము గాదు.

4. శకము 1878 గతాబ్దమగు పార్ధివ సంవత్సర మనుచో నాసంవత్సరమున పుష్య బహుళ ద్వాదశి సోమవారముగాని శుక్రవారము గాదు.

కావున శకము సరియయినదనుటకు వీలులేదు.

ఇక సంవత్సరమును బట్టి విచారించెదము.

ఒక శకముననొక సంవత్సరమనేక పర్యాయములు సంభవించును గావున నొక సంవత్సరమునకు ననేక శకాబ్దములు గలవు.

అందాకాలమునకు విచారించెదము.

అందలి వికృతి సంవత్సరమునకు శకము 1862 గతమైయున్నది. ఆ సంవత్సరమున పుష్య బహుళ ద్వాదశి శుక్రవారమైనది. కావున నాపద్యమునందలి “శకాబ్బము లద్రివ సుత్రిసోములన్‌” అనువాక్యము “శకాబ్దిములన్‌ ద్వినవత్రిసోములన్‌” అని సవరణచేయుచో పైని వ్రాసిన శకాదులు మూంటికి నన్యోన్యవైషమ్యములు లేక సంబంధము కలిగియుండును. కావున మొదల నాపద్య మటులనే రచియింపంబడి యిటీవల నందలి 1392 శకమును వ్యక్తపరచు “శకాబ్దములన్‌ ద్వినవత్రిసోములన్‌” అనువాక్యము ప్రమాదము వలన “శకాబ్దము లద్రివసుత్రిసోములన్‌” అను వాక్యముగను నందలి “ద్వినవ” అను నక్కరములు “ద్వివసు” అని మారినటులను మన మూహించవలసియున్నది. వలనన “ద్వి” అను నక్మరమునకు పూర్వమునందు గల “ల” అను నక్కరమునకు గల నకారపొల్లును “ది” అను నక్కరమునందలి “న” కారమును గలసి “ది” అను నక్కరమునకు రేఫ అగును. “నవ” అను నక్క్మరములు లేఖక ప్రమాదము వలన “వన” అని ముందు వెనుకలను బడుటనుబట్టి యందలి “న” అను నక్కరము “సొ అను నక్కరముతో సంబంధించి యుండుటవలన “వస” అనియు మారి “శకాబ్దిము లద్రివసత్రిసోములన్‌ొ అను వాక్యమైనటులను, నందలి “వస” పదమునకు నంకసంజ్ఞలో నర్ధము లేనందున “వస” పదమునందలి “స” అను నక్కరమునకు గల “ఉ” కారము లోపించినదిగా యోచించి “శకాబ్బము లద్రివసుత్రి సోములన్‌” అని సవరణ కొబడినటులను దోచుచున్నది. కావున నది సవరణగా వలసియున్నది. పయిసవరణ ననుసరించి శకము 1892 వర్తమానాబ్దమని యోచించి యా సంవత్సరము విరోధిసంవత్సర మనుచో నా సంవత్సరమున పుష్యబహుళ ద్వాదశి, శనివారముగాని శుక్రవారము గాదు. కావున నాపద్యమునందలి ముఖ్యాంశము లగు శకాదులు మూడును శకము 1392 గతాబ్దమునందు పరస్పర వైషమ్యములు లేక సంబంధించి యుండుటవలన శకము 1392

శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 81

గతించిన వికృతినంవత్సర పుష్యబహుళ ద్వాదశీ శుక్రవారమున కృష్ణరాట్ర్రభుని జన్మదినమైనటుల మన మేర్చరపవచ్చునని విశదీకరించెను. ఆరోజున ద్వాదశి సూర్యోదయాది పది గడియలవఅకును, పూర్వాషాధానక్షత్ర మరువది ఘడియలవణకును నున్నవి. ఆదిన మర్ధ రాత్రమునకు మకరములో సూర్యునికి బాగా ది 22-11-85 భుక్తమైనందున నిక మకరమాస మెనిమిది దినములవలణకు నున్నది. జయంత్యుత్సవమునందు చాంద్రమాస ్రవర్తకులకు చాంద్రతిధియు, సౌరమాన ప్రవర్తకులకు సౌరమానమునందలి తిథినక్షత్రములును ప్రధానములై యున్నవి. కావున చాంద్రమాన ప్రవర్తకులు పుష్యబహుళ ద్వాదశియందును, సౌరమాన ్రవర్తకులు మకరకృష్ణ ద్వాదశీ పూర్వాషాఢా నక్షత్రములందును నాచరించుట యుక్తమని విశదపరచెదను. అటులుగాక యందటు నొకే దినముననే యాచరింపవలయుననుచో నా మహాత్ముడు జన్మించిన దినము ్రీస్తుశకము 1471 సంవత్సరము 17 తేది అయినది; కావున జనవరి 17 తేదిని జరిగించిన నొకేవిధముగ నుండునని విన్నవించెదను. శ య 7 మ్‌ న స న తర య సో వు... న! మా ర్ట ల మ న జా తుంగభ్యద లోయకు రెండువైవులా కనిపించే మందిర శిథిలాలు ఆలయ గోపురాలు. నరసింహాస్వామి ఆలయం వక్తున రెందంతస్టుల మందవం. దూరంగా విరూపాక్ష ఆలయ గోపురం కనివీన్తూ ఉంది. 82 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

విజయనగర సామ్రాజ్యము

• గాడిచర్ల వారినర్యోత్తమరావు

పిచ్చి మహమ్మద్‌బిన్‌ తుగ్లక్‌ వంటి ముస్లిమ్‌ ప్రభువుల కాలమున హిందూ ప్రజల యెడల వారు కనబరచిన క్రౌర్యమును సహించుట సొధ్యముకాలేదు. హిందూ రాజ్యములేర్చడి ముసల్మానుల నదిమినను గాని మానవమాత్ర గౌరవమైనను హిందువులకు నిలువదనుట

స్పష్టమై హృదయున చెక్కిన బల్లెము వలె హిందూ సంఘమును వికలపరచినది.

కాకతీయ రాజ్యమును ముసల్నానులు విచ్చిన్నము చేసిన మాత్రమున ఆంధ్ర కర్నాటక

శక్తి అంతరించి యుండలేదు. కావున ఉత్కళ ప్రాంతమునందు గజపతులును, కృష్ణాతీరములోని అద్దంకి వైపున రెడ్డును పశ్చిమోత్తర ప్రాంతముల రాచకొండవైపున పద్మనాయక కులజులును, దక్షిణమున కర్టాటకులును ఆంధ్ర కర్నాటక ్రతాపాగ్స్నిని రగుల్కొల్చుచునేయుండిరి. వీరియందరి చరిత్రమును ఇచ్చట విపులముగా వ్రాయుటకు వీలులేదు. కాని, ఇందలి కర్నాటక రాజ్యము తుదకు విజయనగర సామ్రాజ్య విస్తారము నకును '్రతిష్టకును కారణములయ్యెను. ఇవి తెలుగు వంశములగుట తటస్టించినది అందుచేత విజయనగర సామ్రాజ్యము ఆంధ్రకర్ణాటక మహారాజ్యమై (ప్రాచీన బాంధవ్యమును స్టిరవరచినది. అ చరిత్రకు తిలకాయమానముగ రెడ్డి రాజులును, పద్మనాయక (ప్రభువులును తెలుగు భాషకు చేసిన సత్మ్కారమును వర్ణింపదగును. కడపటి చోళులనాట నంకురించిన అంధ్ర సరస్వతి, కాకతీయ యుగమునను, రెడ్డ యుగమన దగిన ఈ మహా యుగమునను అఖండ వైభవమునను భవించినది. ఈ మధ్య యుగమున ప్రసిద్ధ తమ కవులు శ్రీనాథ పోతనలు. శ్రీనాథుడా కాలపు రాజుల అస్టానములన్నియును తిరిగినాడు. శ్రీనాథుని నైషధము విద్యదౌషధము. అతని పల్నాటి వీరచరిత్ర వీరరస పరాజితము, అతని హర విలాసమ ్రతిమాన కరుణారసభరితము. ఇతని బావమరిది, సమకాలికుడు, సహజ పాండిత్య పట్టభద్రుడు, శ్రీ రామభక్త శిఖామణి, నరాథములకు కృతియిాయక దారిద్యమునే అనుభవించిన ధీనిధి, అంధ్రమహాభాగవత కల్పతరు నిర్మాతయగు పోతనను గురించి వ్రాయవలయునే! తదంతర్గతమగు రుక్మిణీ కల్యాణము, గజేంద్ర మోక్షము ప్రహ్హాదచరిత్ర, నరకాసుర వధ, శ్రీరామచరిత్ర - ఆంధ్రులకు తోడునీడలు కావా! ఈ కాలమునందు కృష్ణదేరాయల నాటివలెనే కవివాజుల, రాజకవులు, కవి మంత్రులు, మం్రికవులు, కవి దండనాథులు చాలామంది కస్పట్టుచున్నారు. కాటయ వేమారెడ్డి సర్వజ్ఞసింగ భూపతి, మాధవ రాయుడు, పెదకోమటి వేమారెడ్డి వినుకొండ వల్లభయరాయుడు మొదట దేవరాయలకు మంత్రియైయుండిన సిద్ధన! ఇట్టి పేర్తు ఎన్నియైనను వ్రాయనగును. విద్యాపోషకులకు రాజులూ, మంత్రులు, దండనాథులు శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 88

వెలయుటచేతనే పూర్ణజీవకళలతోనప్పగల విజయనగర సామ్రాజ్య విస్తారమున కీయుగము మార్గమువైచినది. విజయనగర సాఘమ్రాజ్యమునకు మూలకందమైన కర్నాటక వంశమునకు కర్తలైనవారు హరిహరరాయలు, బుక్కరాయలు. హరిహరరాయలను హక్క్మయనియు, బుక్కరాయలను బుక్కయనియు వ్యవహరించుటగలదు. వీరిని గురించిన కథలనేకము లున్నవి. అవి యన్నియు ఇచ్చట వివరింపనక్కరలేదు. హోయిసల రాజుల సేనానియగు సంగముని యైదుగురు కుమారులలో వీరు పెద్దలు. విద్యారణ్య బిరుదాంకితులగు మాధవాచార్యుల శిష్యులు. గురుప్రసాదమున రాజ్యనిర్మాణ మొనర్చిన ధీరులు. వీరు రాజధానికి వర్పరచుకొనిన స్ధల మప్రతిమానము. తుంగభద్రకు దక్షిణతీరము ఇప్పట్లున్న నీనదిలోతై గంభీరమై సరోవరాకారము దాల్చినది. ఈ సరోవరమే పంపా సరోవరము, విజయనగరమున కొక రీతిగ ఇది కందకము. ఇక చుట్టునుంగల వివిధాకారముల గట్టి గుట్టలు ఈ ప్రాంతమునకు పెట్టినకోటలు. మొదట హరిహరరాయలకు తరువాత మొదటి బుక్కరాయలు (1843-78) మిక్కిలగు రాజ్యవిస్తారము కావించెను. మొదటి హరిహరరాయలును, బుక్కరాయలును చక్రవర్తిత్వము ప్రకటించు కొనలేదు. కాని రెండవ హరిహరరాయలు మహా రాజాధిరాజ బిరుదమును ధరించెను. పిదప తెలుగు వంశములైన సాళువ తుళువ వంశములు విజయనగర సామ్రాజ్యమున రాజ్యాధికారము వహించెను. తుళువ వంశమున ప్రతాప మార్తండతేజుడై, అంధ్రసామ్రాజ్య నిర్మాతరై, లలితకళా పోషకుదై, సర్వమత సహిష్టుడై పేరొందిన శ్రీకృష్ణదేవరాయల చరిత్ర విజయనగర సామ్రాజ్య చరిత్రకు తిలకాయమానము. ఇతని కాలమున వెనీసు పౌరుడు నికోలోకాంటై అను విదేశజుడును, అబ్బుల్‌ రజాక్‌ అను పారశీక రాయబారియు ఇతని యస్థానమును దర్శ్భించిపోయిరి. వీరు దేవరాయల రాజ్యమును గురించి ముచ్చటయెన కొన్ని విషయములు నవ్రాసియుండిరి. శ్రీకృష్ణదేవరాయలు (క్రీ.శ 1609-80) ఇతని కాలమున ఆంధ్రులకీర్తి ప్రతిష్టలు లోకమంతటను వ్యాపించెను. మరియొక పర్యాయము హిందూ రాజ్యరమ భారతావనిలో తలయెత్తుకొని తిరుగగలిగెను. చంద్రగుప్తుడు, అశోకుడు, హర్షుడు మున్నుగాగల లోకైక వీరుల గణమున చేరదగిన మహావ్యక్తి దక్షిణ ఇండియాలో కలడను భాగ్యము శ్రీకృష్ణేవరాయల పుట్టుక చేత నీప్రాంతమునకు గలిగెను. ఇతని దిగ్విజయములు ఇతనికి ఇరువది యేంద్లు నిండకముందే ఆరంభమైనవి. అపజయ మనునది ఇతడెరుగడు. తొలుదొల్త నెల్లూరు మండలములోని ఉదయగిరి యితనికి లోబడియెను. తరువాతి విజయముల వర్ణన అల్లసాని పెద్దన మహాద్భుతముగ రచియించినాడు. తరువాత చిత్రకారులు విపులముగా వర్ణించినారు. దిగ్విజయాత్రలు ముగిసిన తర్వాత ఇతని రాజ్యము ఉత్తరమున మహానది మొదలు దక్షిణమున కన్యాకుమారి వరకును వ్యాపించియుండినది. ఇతడు మహవీరుడు మాత్రమే కాడు; మహాపురుషుడు. హిందువుడు కానిందు, ముసల్మను కానిండు. ఆ నాళులలో దక్షిణ 84 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

యిండియాలో గుణవంతుదని పేరెన్నికగన్నవాడు ఒక్కడును లేడు. ఆ క్రౌర్యములు, మోసములు, అ దురాశలు, ఆ దుష్ట ప్రవర్తనలు మితిమీరిపోయి యుండినవి. అట్టి యుగమున ఆ మహానుభావుడు శ్రీకృష్ణదేవరాయలు, గాజులగనిలో రత్నము పుట్టిన రీతిని పుట్టినాడని చరిత్రకారుల అభిప్రాయము. ఇతడు వినయ గుణ సంపన్నుడు. స్ఫురత్స్వ్వరూపి. మొలక నవ్వొాలయు మొగము గలవాడు. ఉదార (ప్రవర్తకుడు. దయాగర్ర హృదయుడు. ఇట్టి గుణగరిష్టులకు గల ఒక చిన్న లోప మితనికి గలదట. ఎప్పుడో ఒకప్పుడు మహా తీవ్రమగు కోపము కలవాడట!

శ్రీకృష్ణదేవరాయలు గొప్ప వైష్ణవభక్తుడు. కాని పరమత సహిష్టుడు. దేశజులగు పాశ్చాత్యుల యెడలను ఇతడు చూసిన ఆదరణ గౌరములనువారు వేనోళ్ల పొగడినారు. న్యూనిజు పెయాసులను పోర్చుగీసు ప్రవాసకులు వ్రాసిపెట్టి పోయిన (వ్రాతల శ్రీకృష్ణదేవరాయల మహానుభావత్త్య్మమును వెల్లడించుచున్నవి. శ్రీకృష్ణదేవరాయల ఆన్థానమును కవులు, గాయకులు, శిల్పులు, చిత్రకారులు, విదేశ రాయబారులు ఎల్లరును అలంకరించిరి. ఇతడు త్రవ్వించిన చెరువులకు, కట్టించిన గోపురములకు, ఇచ్చిన అగ్రహారములకు లెక్కలేదు. ఇతడు సంస్కృతములోను, తెలుగులోను కవిత్వము చెప్పిన మహారాజు. ఈతని ఆముక్తమాల్యద ఆంధ్రమునందలి పంచకావ్యములలో నొకటి. స్వభావోక్తి విలసితముగ సంఘస్థితి వర్జనకు అశ్చంఖలలీల కడంగిన కృతి ఆంధ్రమున నిది యొక్కడియేనన జెల్లును. ఇతని ఆస్థానము నలంకరించిన కవులు మహిమచే వారికి అష్టదిగ్గజములను పేరు ప్రసిద్ధమై పోయినది. అంద[గ్రగణ్యుదు అల్లసాని పెద్దన. ఇతని 'మనుచరిత్రము' పేరు వినని ఆంధ్రులుండరు. ఆంధ్రకవితా పితామహుడను ఇతని బిరుదమునెరుంగని తెలుగువారుండరాదు.

పెద్దనతో కూడ శ్రీకృష్ణూూాయని ఆస్థానమున పారిజాతాపహరణము వ్రాసిన ముక్కు తిమ్మన, రాజశేఖర చరిత్రము రచించిన మాదయ్యగారి మల్లన మున్నగు వారుండిరి. కన్నడ కవులును, అరవ కవులును ఈతని సన్మానములను బొందిరి. రాయల కాలమున విజయనగర పట్టణము ఆరువదిమైళ్ళ చుట్టుకొలత గలదియైయుండెనట. ఆ శిథిలమున హంపీ క్షేత్రమున నేడును చూడవచ్చును. అందలి రాతి చెక్కడపు రామణీయకం అధప్రతిమానము. ఎందరో శిల్పులు, చిత్రకారులీ పనులను దీర్చిరో! శ్రీకృష్ణదేవరాయలు క్రీ.శ. 1580లో దివంగతు దయ్యెను.

శ్రీకృష్ణదేవరాయల అనంతరము విజయనగర సామ్రాజ్య చరిత్రలో ఎన్నదగినవాడు అళియ రామరాజు. ఇతడు కార్యదక్షుడు. బహిమిని రాజులనందరను లొంగదీసుకొని, విజయనగర సామ్రాజ్య మహోత్సమును మహోన్నత పదవికి తెచ్చెను. కాని యితనికి గర్వము మితిమీరి బహిమినీ సుల్తానుల రాయబారులను అవమానించినాడు. వారు నల్వురేకమైనారు. తళ్ళికోట వద్ద ఘోర సంగ్రామము జరిగినది. రామరాజు దత్త పుత్రుడని చెప్పుకొనుచుండిన ఆ దిల్‌షాయీ అతనిని పట్టుకొని తలద్రుంచినాడు. మహా వీరత్వముతో పోరుచుండిన హిందూ

శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 85

సైన్యములు నాయకుడు నశించుటచే పటాపంచలైనవి. ముసల్నాను సైన్యములు విజయ నగరము ్రవేశించి ఒక్క దినములో అంతటి పట్టణమును వినాశమొనర్చినవి. రామరాజు సోదరుడు సదాశివరాయలను వెంట బెట్టుకొని బొక్కసములోని విలువగల వస్తువులనన్నిటిని ఏనుగులకు, గుర్రములకు నెక్కించుకొని పెనుగొండ చేరినాడు. విజయనగర పతనముతో హిందూ రాజ్యము మరల శకలములైపోయెను. మొదట పెనుగొండలోను, తరువాత చంద్రగిరిలోను, పిదప ఆనెగొంలోను చేరికొనిన విజయనగర వంశము ఆరవీటి వంశమైపోయెను. జింజీ, మధుర, తంజావూరులలో నాయక వంశజులు స్వతంత్రులైరి. బెద్నూరు, మైసూరులును ఇదే రీతిని స్వతంత్రములయ్యెను. ఆంధ్రుల దక్షిణ దేశమున గాధముగా నల్లుకొనిన దీకాలముననే. తెలుగు మహా కవిత, అరవనాడులకు తంజావూరు, మధురలలో రంగ నాట్య మొనర్చినదని శ్రీకృష్ణరాయలు తెలుంగున కెంతటి మహోపకారము చేసిననాడో అర్ధము కాగలదు. 'మల్మిభరా' మని వాజ్బయమున ప్రసిద్ధుడైన ఇబ్రహీం కుతుబ్‌షా (కీ.శ. 1550-80) విజయనగర సామ్రాజ్య ధ్వంసకుదే యయ్యు, ఆంధ్ర వాజయమునకు దాసుడై, తెలుగు కవులను పోషించిన వాడనిన తల్లి తెలుంగెంత రమణీయ రస ్రతిపాదకయో లోకము గ్రహింపగలదు. అట్టిభాష నా భాషయని గర్వపడని ఆంధ్రుడుండగలడా? -హించూదేశచరిత్ర (అముద్రిత గ్రంథము) నుండి న రక కయ్‌? బయ ఉం స న. న సాదాగా కనివీన్తున్నా అతినుందరమైన ఈ గణోశ మందవం విరూపొళ్షాలయానికి వెళ్లే మార్ధంలో ఉంది. ఈ గణేళుని 'సనివెకలు' అంటారు. నూర్వోదయ నమయంలో కొంచెంనేవు మొత్రం కట్టడాన్ని బంగారురంగులో (వకాళింవజేస్తుంది. 86 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

శ్రీకృష్ణదేవరాయలు - వంశావళి

• యన్‌ యన్‌. రామచంద్రమూర్తి క్రీ.శ. 14-17 శతాబ్దులలో దక్షిణ భారతదేశాన్నంతా ఏకచ్చత్రాధిపత్యంగా ఏలిన విజయనగర సా(మ్రాజ్యాధీశులలో అగ్రగణ్యుడు శ్రీకృష్ణ దేవరాయలు. ఈతని పరిపాలనా కాలము క్రీ.శ. 15609 నుండి 1580 వరకు స్వర్ణ యుగంగా భాసిల్లిందనటంలో ఎటువంటి అతిశయోక్తిలేదు. ఇతడు గొప్ప శూరుడు. పరాక్రమవంతుడు. తన ్రజ్ఞాప్రాభవములచే విజయనగర రాజ్యపతాకనున్నత శిఖరములకు చేర్చిన ధీశాలి. అంతేగాక గొవ్ప పరిపాలనాదక్షుడు. రాజనీతిజ్ఞుడు. వీటికి తోడు సాహిత్య, కళా సాంస్కృతిక రంగాలయందు ఎక్కున మక్కువ గల్లి, అనేక కవి పండితులనాదరించి తన బహుముఖ ప్రజ్ఞను చాటిన మహనీయుడు. విశేషించి తెలుగు భాషకు, తెలుగు సాహిత్యానికి ఇతడొనరించిన సేవయపారము. దేశభాషలందు తెలుగు లెస్సయని లోకానికి చాటి చెప్పి తద్వారా “సాహితీ సమరాంగణ సార్వభౌమ” బిరుదుకు అర్ధం చేకూర్చిన వ్యక్తి. నిజంగా తెలుగు భాషకు, తెలుగు సాహిత్యానికి కృష్ణదేవరాయల కాలం ఒక వర (ప్రసాదం. అష్ట దిగ్గజములనే ఎనిమిదిమంది ప్రసిద్ధ కవుల నాదరించి వారిచే అనేక కావ్యరచనలు చేయించి, తెలుగు భాషకు ఎనలేని సేవ చేసినాడు. సాహిత్యం పట్ల కేవలమభిమానమేగాక, స్వయంగా తాను కవియై “ఆముక్తమాల్యద” లోకానికందించిన ప్రజ్ఞాశాలి. భువన విజయమను పేఠ విలసిల్లిన యతని యాస్థానము కవి పండితుల కాలవాలమైనది. ఆంధ్రుల కత్యంత ప్రీతిపాత్రుడు, ఆంధ్ర భాషాభిమానియైన శ్రీకృష్ణదేవరాయలను, తెలుగు, తమిళ, కన్నడిగులు తమవాడిగా తమవాడిగా చెప్పుకొనుటకు పోటీపడతారంటే అతిశయోక్తికాదు. ఇటువంటి మహనీయుని పుట్టుపూర్వోత్తరాలు తెలుసుకోవటం ఎంతైనా అభిలషణీయం, అభినందనీయం. ముఖ్యంగా నేటితరానికి దీని యావశ్యకత ఎంతైనా ఉంది. అయితే ఇది కేవలమూహాజనితంగాకుందడా, నిర్ణష్ట చారిత్రకాధారములను గల్లియుండాలి. అందుకు సమకాలీన శాసన, కావ్య, విదేశీ పర్యాటకుల రచనలలో లభ్యమయ్యే సమాచారాన్ని నిశితంగా పరిశీలించాలి. 11 శ్రీకృష్ణదేవరాయల పూర్వుల జన్మవిశేషములను తెలిపే శాసనాలు అతి తక్కువగా మాత్రమేగలవు. వీటిలో ఈ క్రిందివి షేర్కొనదగినవి.

1. చిత్రదుర్గ జిల్లాలోని నెర్లెకెల తామ్ర పట్టిక క్రీ.శ. 1511, ఎ.పి. కర్నాసం॥ హాళె నెం. 94 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 87

2 కడప జిల్లాలోని రామేశ్వర శాసనము. క్రీ.శ. 1432

ప్రమోదూత అశ్వయుజ శు॥ 12, సెప్టెంబరు

15, ఆదివారం శ్రీశ 15123 (3.11. 0/1. 30. 47, - &.౬. సం. 387 0£

8 చిత్తూరు జిల్లాలోని శ్రీకాళహస్తి శాసనము.

శాశు 1485, శ్రీముఖ ఆషాఢ శు! శ్రీశ. 1518, జూన్‌ 18 సోమవారము (ఏ.!.%

న! 0. 50-41 0. 162 01924 4 చిన్న కాంచీపుర శాసనము శ్నాశ, 14386. భావ జ్యేష్ట శు. 10, బుధవారం క్రీశ.

1514 జూన్‌ 2, శుక్రవారం (3.11 ||. 10. 51, - ల. సం. 569 0

ఈ శాసనములన్నీంటిలోను సంస్కృత భాగంలో, ఇంచుమించు ఒకే వంశానుక్రమణిక చెప్పబడినది. వీరు చంద్రవంశమునకు చెందిన క్షతియులని చెప్పుచూ, ముందు అన్ని ఇతర రాజవంశములవలెనే, పౌరాణిక దేవతలు, చక్రవర్తులు, చంద్రుడు, బుధుడు, పురూరవుడు, ఆయుపు, నహుషుడు, యయాతి, ఆతని భార్య దేవయాని, ఆతని పుత్రుడు తుర్వసు పేర్కొనబడినారు. ఆ తరువాత చుళువేంద్రుడైన దిదీపుడు అతని భార్య దేవకీలకు జన్మించిన తిమ్మభూసతి పేర్కొనబడినాడు. ఇతని భార్య బుక్కమాంబ, వారి కుమారుడు ఈశ్వరక్షితి పాలకుడు ఈతనికి దేవకియందు నరసానాయకుడుదయించిను. ఇతనికి కౌసల్యా సుమిత్రలను

లిన ఇద్దరు భార్యలు- తిష్పాజీ, నాగలాదేవి. వీంక్రి రామలక్ష్మణులవలి - వీరనృసింహ. కృష్ణదేవరాయలు జన్మించిరి. ఇంచుమించు అన్ని శాసనములు ఇదే వంశానుక్రమణీకను పేర్కొంటున్నాయి. “అస్త్షీరమయార్ధే౯వై మణిధ్యమా నాంన్మహంబుధేష నవనీతమివోద్భూత మపనీతతమోమృప్తా ॥ (4) తస్యాసేత్తన యోస్తపోభిరతు ౭ (8) రన్వధకానాషమ్రా బుఖైం | స్త తప న 'జ్యై రస్య పురురవాణాభుజబలై (యోనా) రాయు ద్వికాషాంనిరులనరితః॥। త్‌; నీ ఇల్లి న యున్నకాహు షో స్య శ్రస్య వ్యరుష్షో యుద్ధేయయాతి క్షితొః ఖ్యాతస్తస్య తుతువ౯ణసువ౯ సునిళః శ్రీ జేవయానీపత్తే || (5) రర యయా తీకృష్ణదేవరాయ వైభవ

తద్వంశే దేవకీజాని ద్ది౯ దీవేతిం మ భూపతి యశస్వీ తుళువేంద్రేషు యదోః కృష్ణ ఇవాన్వయే! అత్రా సమగుణభ్రంశం । మౌళిరత్నం మహీభుజాం ॥ (6) తస్మాదేశ్వర భూపాలః పారిజాత ఇవాంబుథైః (ధేః) | బుక్కాం బాజానిరుద్భూతో బుభుజే నిఖిలాంభువం ॥ (7) సరసాద భూత్త స్మానం(న్ను రనావనిపాలకః | దేవకీనందనాత్మామో । దేవకీనంద నాదివ॥ (8) తిప్పాజీ నాగలాదేవ్యోః కౌసల్యా శ్రీ సుమిత్రయోః దేవ్యోరి వన్ఫసింహేంద్రాత్తస్మాత్‌ పండ్రీ రధాదివ ॥ వీరౌ వినయునౌ రామలక్ష్మణా వివనంద నౌ। జాతో (తౌ) వీరన్ఫసింహేద్ర కృష్ణరాయ మహీపతీ ॥ (12) పరిశీలించి చూడగా కృష్ణ్ణాయల వంశ మూల పురుషుడు తిమ్మభూపాలుడని ఇతడు తుళువేంద్రుడుగా పేర్కొనుటను బట్టి, తుళువ రాజ్యాధిపతిగా వచ్చుననియూహింప వచ్చును. తుళువ దేశము నేటి కర్నాటకలోని ఉత్తర కనరాజిల్లాలోని తీర ప్రాంతముగా గుర్తింపబడినది. సాధారణంగా శాసనములలో కానవచ్చే ప్రశస్తిగాని, బిరుదావళిగాని ఇక్కడ లేకుండుట గమనార్హము. కృష్ణరాయలకు పూర్వము త4గురు రాజులు - అనగా అన్న తండ్రి, తాత, ముత్తాతలు పేర్మ్కొనబడిరి. 11 సమకాలీన కావ్యములైన వరాహపురాణము, మనుచరిత్ర, పారిజాతాపహరణము, ఆముక్తమాల్యద, ఆచ్యుతరాయాభ్యుదయములలో గూడ కృష్ణరాయని పూర్వులను గూర్చిన సమాచారం కొంత తెలియవస్తోంది. వీటిలో వరాహ పురాణము ఈ క్రింది విధంగా తెలుపుతోంది. మిన్నుల మోచి భాగ్యముల మీరిన కోటల రమ్యహర్య్యసం పన్నత సస్యవీటగరి మంచులదోటల వీహ వారణా భ్యున్నతి గేలి దీర్హకల నుగ్ర భటా వలి వన్నె కెళ్కెివా రాన్నిధికాంచిపై దుళువ రాజ్యాము సంతత వీర భోజ్యమై శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 89

ఆతుళువ రాజ్యమునవి ఖ్యాతి వహించిరి దిగంత కరికట తటసం భూత మదక్షాళనవి ద్యాతత్పరకీర్తి బెండ్లి యాడిన రాజుల్‌ వీరల కగ్ర గణ్యుడని వారితవైరి వరూధినీధన శ్రీరమణీ విలాసుడవి చిత్ర కళాకుశలుండు తిమ్మధా (త్రీరమణుందు సంపద వరించె మరాట వరాట లాటగాం ధారయుగం ధరాధిపసదః (ప్రకటీకృత బాహు వీర్యుడై (ఆ. 1:25-27) ఇందు వంశకర్తయైన తింమ భూపతి మాత్రమే పేర్కొనబడినాడు. ఈతడు వైరివరూధినీ ధవుడుగను, చిత్రకళా కుశలుడుగాను వర్ణింపబడినాడు. ఇతను బాహుపరాక్రమము చేత మరాట, వరాట, లాట, గాంధార దేశములను జయించినట్లుగా చెప్పబడినది. ఇంక (ముక్కు) నంది తిమ్మన పారిజాతాపహరణములో ఈ క్రింది వంశావళి కనపడును. యాదవాన్వయము తుర్వసు ఈశ్వరాఖ్య - లక్క్మమాంబ నరసేంద్రు కృష్ణాయ ఇందులో కృష్ణరాయల అన్నగారైన వీరనరసింహుల ప్రసక్తి లేదు. ఉర్వీసమౌళి యగునా తుర్వసు వంశంబు నందు దుష్టారిభుజౌ దుర్వార గర్వరేఖా నిర్వాపకుడీశ్వరాఖ్యనృపతి జనించెన్‌. నాడు నేడును యాదవాన్వయమునందు జనన మందెను వసుదేవమనుజ విభుని కృష్ణుడను పేర నరసేంద్రు కృష్ణదేవ రాయడను పేరనాది నారాయణుండు (1.9) 90 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

ఇక కృష్ణరాయ విరచితమైన ఆముక్తమాల్యదలోని వంశానుక్రమణిక ఈ క్రిందివిధముగా కలదు. తిమ్మక్షితీశుడు - దేవకీదేవి | ఈశ్వర(ప్రభు | బుక్క్మమాంబ నారసింవా __ తిమ్మనరేంద రాలా తిప్పాజి నాగుల్గాంబ |

వీరన్ఫృసింహ కృష్ణరాయ అతనికి యదుతుర్వసులను సుతు లుదృవమందిరహిత సూదనులు కళా న్వితమతులు వారిలోవి (థుత కీర్తి వహించె దుర్వసుడుగుణ నిధియై (22) వాని వంశంబు తుళు వాన్వవాయ లయ్యె నందు బెక్కండ్రు నృపులు దయంబు నొంది నిఖిల భువన ప్రపూర్ణ నిర్జిద్ర కీర్తి నధికులైరి తదీ యాన్వయమున బుట్టి (29) ఘనుదై తిమ్మక్షితీశా(గ్రణి శఠక మఠగ్రాన సంఘాతవాతా శనరాదా శాంత దంతి స్థ విరకిరుల జంజాట ముల్మాన్సి యిమ్మే దినిదోర్జండైక పీఠిన్‌ దిరమపటిచి కీర్తి ద్యుతుల్‌ రోదసిన్‌ బ ర్వన రాత్రుల్నములై పార్వముల గొలువ దీవ 'ప్రతాపంబు సూపెన్‌ (24) వితరణఖనియత్తిమ్మ క్షితిపగ్రామణికి దేవకి దేవికి సం చిత మూర్తి యీశ్వర (ప్రభు దతి పుణ్యుడు పుట్టె సజ్జ నా వన పరుదై (25) ఆ యీశ్వర న్ఫపతికి బు జ్యా య తమతియైన బుక్కృమాంబకు దేజ స్తో య జహితులుదయించిరి ధీ యుతులగు నారసింహ తిమ్మనరేంద్రుల్‌ (27)

శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం ర

ఆ నృసింహ ప్రభుండు తిప్పాంబ వలన నాగ మాంబిక వలన నందులగాంచె వీర నరసింహరాయ భూవిభునినచ్యు తాయతాంశుజు శ్రీకృష్ణరాయ నిన్ను. (31 పైనుదహరించిన కావ్యములలో, వీరు యాదవకులజులని, తుళు వాన్వయులని చెప్పబడినది. ఐతే వీరి కులములలో క్షత్రియులా - యాదవులా నిశ్చయించుటకు తగు యాధారములు లేవు. బహుశా, కృష్ణుడను పేరు యుండుటచే వీరు యాదవులుగా భావింపబడియుందడవచ్చు. వీరి చారిత్రిక మూల పురుషుడు తిమ్మభూపతి స్వయముగా ఇతనిలో గాని, ఈతని గూర్చి తెలిపే శాసనములు గాని లేకపోవుటను బట్టి ఈతని పరిపాలనా కాలముగాని, ఇతర విశేషములుగాని తెలియవు. అయినప్పటికీ, తరమునకు 25 సం॥లు చొప్పున కృష్ణూాయలపైన మూడు తరములు తండ్రి, తాత, ముత్తాత లెక్క వేసినచో - అనగా 1509 నుండి 5 సం॥లు వనుకకు వెళ్ళిన తిమ్మభూపతి విజయనగర సామ్రాజ్య స్థాపకులైన సంగమ వంశజులు

• రెండవ దేవరాయల (క్రీశ 1424 - 1442) కాలపువాడిగా క్రీ.శ. 1430-85 'ప్రాంతపువాడిగా 1430-55) భావింపవచ్చును.) అయితే ఆ సామ్రాజ్యంలో ఇతని పాఠ ఎట్టిదో తెలియదు. ఆముక్తమాల్యద కర్త ఇతనిని “యిమ్మేదినిదోర్టండై కటీఠిన్‌ దిరము పలిచి కీర్తి ద్యుతుల్‌ రోదసిన్‌ ఐర్వనరాతుల్నద్రు పార్వములగొలువ దీవ్ర ప్రతాపంబు సూపేన్‌” వితరణఖని” యని చెప్పుచున్నది. ఇతని భార్య దేవకీదేవి యందు ఈశ్వరక్షితి పొలకుడు జన్మించెను. తండ్రి వలెనే ఈతనిని గూర్చిగూడ తెలుపు సమాచారమేదియు లేదు. ఇతడు ప్రీశు 1450-55 నుండి 1475-85 వరకు పాలించియుందవచ్చు. ఈతడు సంగమ వంశ రాజులలో చివరివారగు, మల్లిఖార్జున, రామచంద్రుల కాలపు వాడు గావచ్చు * ఆముక్తమాల్యదలో, ఇతనిని గూర్చి ఈ క్రింది ప్రశంస గలదు. నిజభుజాథ్రిత ధారుణీ వజకవచంబు దుష్ట భుజంగా హితుండి కుండు వనజేక్షణా మనోధన పశ్యతో హర్తుం డరి హంస సంసద భ్రాగ మంబు మార్గణ గణపిక మధు మాసదినసంబు గుణ రళ్చరోహిణిక్షోత్తి ధరమ బాందవ సందోహ పద్మ వనీహేల్డి కారుణ్యరస నిమ్నగా కళత్రు 2 శకృష్ణేవాయ వై

డన జగంబుల మిగుల ప్రఖ్యాతి గాంచె ధరణి ధవదత్త వివిధో పదావిధాస మార్దిత శ్రీ వినిర్జిత నిర్దరాల యేశ్వరుడు తిమ్మభూపతి యీశ్వరుండు (27) ఇతనికి తన భార్యయగు బుక్కమాంబ యందు నారసింహా, తింమనరేంద్రులను యిరువురు పుత్రులు గల్లిరి. పారిజాతాపహరణములో ఈమెపేరు లక్కమాంబగా చెప్పబడింది. వీరిలో జ్యేష్టుడు నారసింహ, శ్రీకృష్ణదేవరాయల తండ్రి రెండవవాడగు తింమ నరేంద్రుని గూర్చి శాసనములలో ఎక్కడ చెప్పబడలేదు. ఇతడు క్రీ.శ. 1480-85 నుండి క్రీ.శ 15604 వరకు యుండినట్లు తెలియచున్నది. సాళువ నరసింగరాయల సైన్యాధికారిగా చంద్రగిరి ప్రాంతమునేలుచూ, క్రమంగా తన ప్రతిభచే నరసింగారాయల కాప్తడుగా ఎదిగి, చివరకు మొదటి సాళువ నరసింహరాయలకు కుడిభుజమయ్యెను. ఆతని తరపున తనే రాజ్యకార్యనిర్వహణ చేయుచుండెను. నరసింగరాయల యవసానదశలో ఆతని కోరికపై ఆతని కుమారుడు ఇమ్మడి నరసింగరాయలను సింహాసనమందు ప్రతిష్టించి తానే రాజ్యపాలన చేసెను. ఈవిధంగా విజయనగర సామ్రాజ్యము పొంచియున్న శత్రుమూకలచేత బడకుండా రక్షించెను. పోర్చుగీసు చరిత్రకారుడు న్యూనిజ్‌ ఈతనిని “నరసానయిక్‌” (/26౧232042ఏగా పేర్మానినాదు. ఈతనిని గూర్చి ఆముక్తమాల్యద ఈ విధంగా వర్ణిస్తోంది. అందు నరసప్రభుడు హరి చందన మందార కుంద చంద్రాంశునిభా స్పందయశస్తుందిలది కందరుడై ధాత్రి యీలె గలుషములదగన్‌ (29 అంబోధీ వసన విశ్వం భరా వలయంబు ఘన బాహు పురి మరకతము జేసె; కళకు చింత నిఖిల రాణ్ణి కరంబు జరణమం జీరంపు సాల భంజి కలజేసె; మహానీయ నిజ వినిర్మల యశస్సరసికి గగనంబు కలహంసకంబు జేసె; నశ్రాంత విశ్రాణనా సారలక్ష్మికి గవికదంబము జాతకముల జేసె; నతిశిత కృపాణకృత్త మత్తారివీర మండ లేశ సకుండల మకుటనూత్న శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 908

మస్తమాల్య పరంపరామండనార్చి తేశ్వరుండగు నారసింహేశ్వరుండు. ఇతనికి తిప్పాజీ, నాగలాంబ యను ఇరువురు భార్యలు, శాసనములు, కావ్యములలో 'పేర్మొానబడగా, న్యూనిజ్‌ మరియొక భార్యను - ఓబాంబికను గూడ చెప్పుచున్నాడు. మరియు శాసనములు, కావ్యములు, కౌసల్యా, సుమిత్రలను బోలిన- తిప్పాంబ, నాగలాంబల ద్వారా ఇరువురు పుత్రులు మాత్రమే - శ్రీ వీరన్ఫసింహ, శ్రీకృష్ణరాయలు మాత్రమే చెప్పబడగా, న్యూనిజ్‌ మొత్తము ఐదుగురు పుత్రులుండినట్లు వారిలో నలుగురి పేర్లను - భుజబలరావు (వీరన్ఫసింహ), కృష్ణరాయ, రంగ, అచ్యుతలను మాత్రమే పేర్మానెను. వీరిలో జ్యేష్టుడైన వీరన్ఫసింహ (క్రీ.శ. 1504-09) ఇమ్మడి నరసింహరాయలను పెనుగొండ కోటలో బంధించి తానే రాజ్యాభిషిక్తుడయ్యెను. తుళువ వంశములో ఇతడే మొట్టమొదటిసారిగా రాజ్యపదము నలంకరించిన వ్యక్తి. అయితే ఇతడు అతికొద్ది కాలము 5 సం॥లు మాత్రమే రాజ్యము జేసెను. ఈతనికాలములో విజయనగర సామ్రాజ్యం సంక్షోభ భరితమై, అత్యంత గడ్డు పరిస్థితుల నెదుర్శొనెను. పొరుగునయున్న బీజాపూర్‌ సుల్తాను యూసఫ్‌ ఆదిల్‌ ఖాన్‌ రాయచూరుదోచొ (ప్రాంతము నాక్రమించుకొని రాయచూరు, ముద్గలు దుర్గములను స్వాధీనము చేసుకొనెను. అదే సమయంలో ఆతని మిత్రుడు ఆదవానిపాలకుడు “కాచెప్పబడయ” తుంగభద్రా నదిని దాటి కందనవోలు నాక్రమించెను. అయితే దీనిని ఆరవీటిరామరాజు, ఆతని పుత్రుడు తింమ్మ నాయకులు తీవ్రంగా ఎదుర్శొని (ప్రతిఘటించుటచే ఇది విఫలమయ్యును. దీనికి కృతజ్ఞతగా వీరనరసింహరాయలు ఆరవీటి దండ నాయకులకు ఆదవాని, కందనవోలు ప్రాంతములను బవుమతిగాయిచ్చిను. వీరనరసింహుని గూర్చి ఆముక్తమాల్యద ఈవిధముగా (ప్రశంసించుచున్నది. వీరన్ఫృసింహుండు నిజభుజ ధారుణ కరవాల పరుష ధారహతవీ రారియగుచునేకాతప నారణముగనే లెధరనవారణ మహిమన్‌ (32) పైన పరిశీలించినవానిని బట్టి కృష్ణ్ణాయల పూర్వీకులు చంద్రవంశమునకు చెందిన తొర్వసులనియు, తుళువ దేశపు ప్రాంతపు (కర్నాటకలో కోస్తాతీర ప్రాంతము - ఉత్తర కనరా జిల్లా) వారని తెలుస్తోంది. నిశ్చయముగా పేర్మానకున్నను వారు క్షత్రియకులమునకు చెందిన వారనుటయే యుక్తము. ఇక కృష్ణరాయల తల్లి నాగలాంబ విషయము ఈమె క్షత్రియ స్రీ కాదని, సాధారణ భోగస్తీ లేక దాసియని కొందరు పరిశోధకుల యూహ. దీనికి కారణం ఆమె ఏ వంశమునకు చెందినదో తెలియకుందుట, అయితే ఇది ఈమెకు మాత్రమే పరిమితంకాదు. మరి యితరులు 9 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

గూడ -జక్కాంబ, దేవకీదేవి, తిప్పాంబ, ఎవ్వరినీ గూర్చి గూడ ఏమీ తెలియదు. వారి వంశము గూర్చి గాని, తల్లిదండ్రుల గూర్చిగాని, ఎక్కడా చెప్పబడలేదు. సమకాలీన చరిత్రకారుడు న్యూనిజ్‌ గూడ ఈ విషయంలో ఏమీ చెప్పలేదు. ఆదియునుగాక శాసనములు, కావ్యములలో ఈతని పెదతల్లి, తల్లి, తిప్పాజి. నాగలాంబలు కౌసల్యలతో పోల్చబడినారు. అందుచే వీరు బహుశా సామాన్య కుటుంబములలో జన్మించిరని, అందుచేతనే వీరికి ప్రశస్తి యేమియు లేదని యూహింపవచ్చు.

ఇంక చివరి యంశము - కృష్ణరాయలు ఆంధ్రుడా! కన్నడిగుడా యనునది. ఇది చిరకాలముగా పరిశోధక పండితులను వేధిస్తున్న ప్రశ్న (ప్రస్తుత పరిస్థితితులలో ఇది అనవసరము. అసంగతము అయినను కుతూహలము కొరకు పరిశీలింపవచ్చును. కృష్ణాయల వంశమూల పురుషుడు తింమ్మ భూపతి, తుళువేంద్రుడుగా శాసనములలోను, కావ్యములలో చెప్పబడుటచేతను, ఆ తుళువ దేశము (ప్రస్తుతము కర్నాటకలోని తీరప్రాంతమగు ఉత్తర కనరా జిల్లాలోనిదిగా గుర్తింపబడుటచేతను, కృష్ణరాయలు జన్మతః కన్నడిగుడే. అయితే చిన్నతనము నుండి తండ్రి, తాతల కాలము నుండి తెలుగు దేశములో (చంద్రగిరి ప్రాంతము) పెరిగి ఇచ్చటి భాష సంస్కృతి, ఆచార వ్యవహారములను పాటించి, పూర్తిగా తెలుగు వాడయ్యెను. అంతేగాక ఇచ్చట అనేక రాచకుటుంబీకులతో సంబంధ బాంధవ్యముల నేర్చరచుకొని, తెలుగు సంస్కృతికి వారసుడయ్యెను. అందుచేతనేగాబోలు తెలుగు భాషపట్ల (ప్రత్యేక మమకారము. తన యాస్టానములో రాజ్యకార్య నిర్వహణలో తెలుగు భాషకొక ప్రత్యేక ప్రతిపత్తిని సాధికారతను కల్పించెను.

ఇందువలననేగామోసు, ఆముక్తమాల్యదలో ఇట్లు చెప్పినాడు.

“దెలుగదేలయన్న దేశంబు తెలుగేను...” తన యాస్థానములో ప్రసిద్ధికెక్కిన తెలుగు కవిపండితులనాదరించి, అష్టదిగ్గజములచే అలంకరింపబడిన భువనవిజయంగా విలసిల్ల బేసినాదు. తెలుగు భాషను, సాహిత్యాన్ని ఉన్నత శిఖరములకు తీసుకువెళ్ళిన మహనీయుడు. ఇట్టివానిని ఏదోవక ప్రత్యేక ప్రాంతమునకు చెందినవానిగా పరిగణించుటగాక, కన్నడ - తెలుగు సంస్కృతులను పుణికిపుచ్చుకున్న మేలు కలయికగా భావించుట సమంజసము. అందువల్లనే ఇతడు తనను

“నేను దెలుంగు రాయడన్లన్నడరాయ యక్కొదువ గప్పు ప్రియా పరిభుక్త భాకృథన్‌” (2ట యని చెప్పుకొన్నాడు. ఇంతేగాక, తన కావ్యము ఆముక్తమాల్యదను తెలుగులో విరచించుటకు కారణము - శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 95

తెలుగ దేలయన్న దేశంబు దెలుగేను,

దెలుగు వల్లభుండ దెలుగొకండ

యెల్లనృపులుగొలువ నెబుగవే బాసొడి

దేశ భాషలందు దెలుగు లెస్స”

ఉపయుక్త గ్రంథములు

1. యన్‌. వెంకట రమణయ్య “కృష్ణదేవరాయలు”

• ఆంధ్రప్రదేశ్‌ పురావస్తు శాఖ. నెం.38, హైదరాబాదు. 1972

క

2. కెంంల 5063611 “౯0్రం460 50026 ౧/ఫజ40222౧) ఓం06400 ' 1900
3. సక. 5000201 “ిగం01ల1| ౧150007 0 060020, 11662026. 1972
4. 52436016 34 “గి [13600 0 2972028202”
5. క. 5766 ౯2002 ఏఖాగ2 “4 1115400 ౦ ౪₹పష2ం3242 5000116” 43026.

1092 6. 50641 10064120 10390గ06005 ౪01. ౫7] 7 సోలిలగ మ2086443300084 (66) ఆముక్తమాల్యద 11/66/2016. 1967.

శ 2 7 రయ న య లా. ్‌; ల. . మ. స ా ్‌ వశ. | వ | థ్‌ క్‌ ల కి కా ఫి బో మట | 7 మ్‌ ఉడి మ నన న || "1 కలకల ల (| గ క్ష గు జప మ ్‌ -ీాా ల లి "౯ శన న ; అ సమం కషతతుకే ! 1 శ వత శషనతనా గ్‌

టో డాం నని = యగ ॥ తపన ర నో. ఫి కా న న న రో నరనీంవా పకళిలా విగ్రహానికి ఉత్తర దిశన తృవ్దాలయం. 2523లో కృష్ణరాయలు కటకం గజవతిని జయించి ఉదయగిరినుండి తెచ్చిన కృష్ణవిగ్రవోన్ని (పతిష్టించి నిర్ధించినది. ఆలయం వెలువలవైవు దృశ్యం. 96 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

న. | కే +. పా త ను. ల నం. చిప్‌ 1 . శ! మాకా మ షన గ, (| . ల టా. | వ నా... వ లట్తీ గా ము ర్డీ న / ॥ 1” | . స వన్న | | . జ్జ . న లాలా యాల కాల కా న టు సనన ప న ప పం నా న. న... ప. నన. న ర లం మ |॥ఏ త .. 1 న మ ఠి” వప వ క ఎల లట సా చ న మ డా టలు ప. ం ఖననం వ్‌ నకలు సామా తనా పనామా నా క న స స్‌ క శే | సం (ఫై. క? స్త గ నం ర! గ సహన తా క మ. క చం వన. /1 ట్‌ మ వలో ర ాానునము నను లాల ము మ న్‌. . ట్‌ శ్‌ ట్‌. కం | | న ధా న స! ను. “కొ... ననన సి స అ న్‌ న న. న. న... నా వ. న పా లస ము వ్య పమ మ న. స మయి. న్‌. ప. ము. స మ. టు న. ప.

ః వు మ మ? రు ను లత మ యం మాచ్‌. వ్‌ మై సట నా టా నం టా. న. స లాడ్‌! క్‌ ం గమ పంపే టు తర న నన. వ్ల ( కేల్‌ ల ణే స లా వాహ ననా లలన లాయడు వనన వయానాయాప యు న్నే వ | మేము. చ కవీ? తలతో ళ్‌ ప. ల ాంానమనాా మూ న వమ వనివ్తున నం | లో. యాద రండ యాం షా యమునా ల మలం న ము ను... గ ప్రాణ య సన ఫచర కో గ్‌. క. నం నాగం వాను రకా [కం వాం గాయక నా. నా డా డా మను చా న ల! చం చన మును. యా. ల చ?! య యుత! వ మగ వ టా ర నం క య న, [ నా న డం స యు జ్య ల మె క్ల అయ పను చాలు ననీ ష్‌ వ్య న లాసాల్‌ = _ రగా యనం? సహ వమ వ్శి న వ తూ శో నై కక్‌ ప ల రి నస యు నం త టం మాయన్‌ నట సా ్‌ా న ల ప. అ ల న గ హ్‌ మా వా క మాన్య నాము నం సో [ క. నవ నాం న్యా కవన మనో టే. మం మంలో జే న ము 2 య య. నా. భా ర్‌ త్‌ టం లలో లలల ఇ మ త. స. న. ఎ" నా ౮ బపు స్టర్‌ ల నే గ్‌ ల ఇ స్వా పక ......-..... మా సం కో ( జో క ల ॥ మం న ర క జ - య | షి ల్‌ య /. న , పం నన ఖ్‌ చో క శ్‌ క ( వ్‌ క్ష ప. న్‌ మ యయా! టా మ షై: వ న జె ప లా నత లాలా ను 1 ననన నాడా నైలు .. [ శి న న “ల్లి . రమ అ ఉస . బు లాయ సాలె / టం |. స ్ట్‌ త / వామ |... | గ క్‌. ॥ క వా వన య (౫ లః ప గ... [| ప స వ్‌ స లం లే భ్‌! | న న ను 0 బాన (1 న టా... వ న న ముం. వ పం త. న. స న! న. చాలా న న స న న స న. స లం పాలు న మ న హం 2. టాల్‌ 2 వ న ము రా. న న. స యడ మ. య టట నం న నాక | న న ట్ర అంత్య న లు. టు వ మా లా మక! న ట్ర పంపుల పకన ల ఎం ఆ న డో వ య టి వాతా

ఆశ శ్రీకృష్ణదేవరాయలు మంత్రులు - దండనాథులు

• కుందూరి ఈశ్చరదత్తు కర్ణాట సామ్రాజ్యాధీశ్వరుడును, తుళువ కన్నడకుల తిలకుండునగు శ్రీకృష్ణదేవ మహారాయల సచివాగ్రణి ఆంధ్రషట్సహఖ్ర వంశోత్తంసుడైన సాళువ తిమ్మ ప్రధాని. ఇతడు అగస్త్యకృత బాలభారతమునకు మనోహరాఖ్య వ్యాఖ్యానము రచించి తన వంశానుక్రమ మిట్లుగడించెను. “'విలసారేభో నిజతాద్రిరాజః స్వాతంస్థ రౌప్యాచలమంది రాజః నయేనయః సద్భిరవంది రాజః సతేషురూఢోఇ_ జని నంది రాజః ॥ తస్వసూనురభవన్మహామతి ర్జాన శౌర్యకరుణో నివాస భూః యామ భూమిధన నీతి సంపదాం వేమరాజ ఇతి మంత్రికుంజరః ॥ సో౭౬. ప్యశేష వసుధాధురంధరం రాజనీతి కలనా యుగంధరమ్‌ మంత్రిశేఖర మసూతరాచయం విప్రసాతృత సమస్తరెైచయమ్‌॥ సంధ్యే వారుణ మంబికేవ గిరిశం స్వాహేవ వైశ్వానరం వాణీవాంబురుహాసనం వనరుహా దాసేవనారాయణమ్‌ పొలోమీవ దివాకసోమధిపతిం సీతేవరామం ప్రియం రాచయ్యం వరదాంబికాఇ. భజత తచ్చిత్తాను కూలోసతీ॥ తస్యాః సమభవన్‌ పుత్రాః సర్వశాస్త్ర విశారదా దానశూరాస్త్ర యశ్చాది పురుషా ఇన భాస్వరాః॥: సాళ్వ తిమ్మమహామాత్యో గోవింద గుణభూషణః సురభాసుర మంత్రీశ ఇతి విశ్రుతక్తీర్తయః అగ్రజన్నేషు విఖ్యాతః సాల్వతిమ్మ చమూపతిః (త్రిషుధర్మార్ధ కామేషు మూర్తి మానాదిమోయథా॥ శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 97

సౌజన్యస్యనిదాన మార్యకవితా సారస్వ ఘంటాపథః సంగీతస్య నివాసభూః కులగ్భృహం ధర్మస్య మూలశ్రుతేః హేతుర్నీతి ఫలస్యకేతు రవిరాట్‌ బృందస్య సంఖ్యావతాం జీవాతుః సచివాగ్రణీర్విజయతే శ్రీసాళ్వ తిమ్మప్రభుః॥ పద్మా 2 సౌపద్మసద్మేతి సాసూయేవ సరస్వతీ సాళ్వతిమ్మ ముఖాంభోజ మధ్యమధ్యాస్య నృత్యతి॥ బాలభారత కావ్యస్య టీకాం సర్వ మనోహరామ్‌ సాల్వతిమ్మ చమూనాథో విధత్తేవిదుషాంముదే॥ ఇతి శ్రీమద్రాజాధి రాజరాజాపరమేశ్వర శ్రీ కృష్ణరాయ శిరః ప్రధాన సకలాగమ పారావార పరీణ సాళ్వతిమ్మ దందనాథ విరచితోయాం బాలభారత వ్యాఖ్యాయాం మనోహరాఖ్యాయాం... పై బాలభారత మనోహర వ్యాఖ్యలోని వంశవర్దనమునందు రెండు క్రొత్త విషయములు తెలియనగును,. అందొగటి తన ప్రపితామహుడు నందిరాజనియు, రెండవది తాను సంగీత విద్వాంసుడనియు ననునవి. సమకాలిక సంస్కృతాంధ్ర సారస్వతములలో నితని గూర్చిన (ప్రశంస గొంత నుదాహరించెదను. ఈతని భాగినేయుడగు నాదింద్లగోపమంట్రి తాను రచించిన ప్రబోధ చంద్రోదయ వ్యాఖ్యలో మాతులునిగూర్చి యిట్లు సంతరించెను. “తస్య శ్రీకృష్ణరాయస్య ప్రాజ్యరాజ్య ధురంధరః కులక్రమాగతో మంత్రీ సాళ్వ తిమ్మచమూపతిః॥ అపూర్వ పశ్చిమ సముద్రమధత్తరాజ్యం ఆసేతుసింహగిరి చాప్రతిమ ప్రతాపః యః కృష్ణరాయ నృపపాలక దండనాథః కౌండిన్య గోత్రతిలకః కవిపారిజాత ॥ ఈ గోప మంత్రియే రచించిన కృష్ణార్జున సంవాదమను ద్విపద కావ్యములో దనమేనమామను గూర్చి యిట్లు వర్ణించెను. 'శ్రీయశోనిత్యుండు శ్రీకృష్ణదేవ రాయ సామ్రాజ్యభార ధురంధరుండు బలవదరాతి భూపతి నుతపాద తలుడు సాళువ తిమ్మ దండనాయకుడు. 88 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

గోపమంత్రి కృతి నందిన రాజశేఖరచరిత్రలో కృతికర్తయగు మాదయగారి మల్లయ తిమ్మమంత్రి నిట్లు పొగడెను. సీ. ఏ మంత్రిమణి నిజస్వామి కార్యక్రియా తత్చర మానసోత్సాహశాలి ఏ మంటత్రిమణి మిత్రహిత బాంధవాథభ్రిత ప్రకరరక్షణ కళాప్రాఢ బుద్ది, ఏ మంత్రిమణి వచోహేలాతి నైర్మల్య శీతలతా ధూత శీతరోచి, ఏ మం(్రిమణి సుధాధామ శాంబవధామ ధాళధళ్య సుతుల్య ధవళకీర్తి తే. యట్టి మంత్రికులోత్తంస మహితనృపతి పటల మకుటాగ్ర ఘటిత సత్చద్మయుగళి సకలకర్ణాట రక్షావిచక్షణుండు దేవసురశాఖి సాళువతిమ్మ మంత్రి. గీ. అమ్మహామంత్రి కతని యర్థాంగలక్ష్మి సకల పుణ్యాంగనా జనశ్హాఘనీయ లక్ష్మమాంబకు నుదయించి నలిని మెజయ తిరుమలాంబికం బెండ్లిట్రైం దే జరిల్లె. కుమార ధూర్జటి కృష్ణరాయ విజయ కావ్యములో నీ మహామంత్రిని గూర్చి ముట్లభివర్ణించెను. చం. కరచరణాదు లందటికిం గల్లిన యంతటనే సమర్ధతన్‌ మెఅవడిం గాంఛ నేర్తురె మనీషివరుల్‌ ధరలోన నెవరి క్కరణి ఘటించుచుం గృత యుగంబునం ద్రేతను ద్వాపరంబునం దరయంగ సాళ్వతిమ్మ సచివాగ్రణికి నమమంత్రి గల్గునే, (ర్వ్‌ ఆప104]) సొళ్నతిమ్మరును శ్రీకృష్ణదేవరాయల సోదరుడగు వీరనరసింహరాయల కాలముననే గుత్తిరాజ్యపొలకుడుగ నన్నటు అనంతుపురముజిల్లా తాడిపర్తిలోని శాసనములవల్ల విదితము. పోర్చుగీస్‌ చరిత్రకారుడగు న్యూనిజ్‌ వ్రాసిన చరిత్రమునుబట్టి కృష్ణ్ణాయల రాజ్యప్రాప్తికి తిమ్మరుసు మూలకారణమని తెలియుచున్నది. కృష్ణరాయలకు, తిమ్మరుసు మంత్రియెడల గల గౌరవానురాగములు మెండు. రాయలు తిమ్మరుసును అప్పాజీయని పిలుచుచుండెను. శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం రం

కృష్ణదేవరాయలు పట్టాభిషిక్తుడైన పిమ్మట తిమ్మరుసు మంత్రిని రాజధానికి రప్పించి, కొండవీటి దుర్గాధ్యక్షునిగ నియమించి, రాజ్యపాలన మతని హస్తగతముగావించి, దక్షిణ దిగ్విజయయాత్రకు వెడలెను. తర్వాత నితడు కొండవీటి దుర్గమును స్వాధీనపజఅచుకొని గోపమంత్రిని దుర్గాధ్యక్షునిగ నియమించెను.

ఇట్టి మహనీయుని జీవితచంద్రిక కొక కళంకము న్యూనీజ్‌ ఆరోపించుచున్నాడు. కృష్ణ్ణాయల యవసానకాలమున తిమ్మరుసు కుమారుడు; రాయలకుమారుదును, ఆరేండ్ల బాలుడునగు తిరుమల రాయలకు విషముపెట్టి చంపించెనను లోకప్రవాదమును నమ్మి, ఆ మహారాజు వీరలందణను గొరాగారము నందుంచి, తర్వాత వారల నేత్రముల నూడజెరికించెనట. పై వృత్తాంతము నందలి సత్యాసత్యముల నిర్ణయించుట కష్టము. రాయల యనంతరము తిమ్మరును జీవించి యుండి దాన శాననముల (వ్రాయించి నట్లాధారములుండగా, కారాగారము నందుందెననిగాని, యీ యపవాదముతో పరమ పదించెననిగాని నమ్మ వీలులేదు. స్వామి కార్యనిర్వహణ ్రవీణుడై, స్వామి భక్తి పరాయణుందైన నితడనసానకాలమున జనోపవాదముల కొడిగట్టెననుట విశ్వసనీయము గాదు.

ఇతడు బహువృద్దుడై, తానాంధ్రుడైయుండి, కర్టాటక సామ్రాజ్యాధినాథుడగు కృష్ణాయలకీర్తి నాచం[ద్రతారార్మముగ వెలుగునట్లొనర్చిన ప్రతిభావంతుడు. పదునాఖవ శతాబ్ది 'ప్రారంభమున భరతఖండమునందు విఖ్యాతిగాంచిన సాహితీసమరాంగణ సచివాగ్రణి. కర్టాటక సామ్రాజ్యమం దేదీప్యముగ ముష్పదేండ్లు ప్రజ్వలింపజేసిన ఆంధ్రాదిత్యుడు.

సాళువ గోవిందరాజు

ఇతడు తిమ్మయమంత్రి కనిష్టసోదరుడు. తిమ్మయవలెనె యితడును వీఠనరసింహరాయల పరిపాలన కాలమున క్రీ.శ. 1518 సంవత్సర ప్రాంతమున గుత్తిసీమను నాయంకరముగ పాలించుచుండెను. ఇతని తాడిపర్తి శాసనములో నిట్లు గలదు. “స్వస్తి శ్రీ విజయాభ్యుదయ శాలివాహన శకవరుషంబులు 1485 అగు నేటి శ్రీముఖ సంవత్సర మాఘబహుళ 30 లు శ్రీమతు తాటిపరురామయ దేవునికి కౌండిన్యన గోత్రం ఆపస్తంభ సూత్రం యజు శ్ఞాఖాధ్యాయులైన రాచిరాజయగారి కొమారుడు సాళువ గోనిందయ్యగారు దండం సమర్చించి ఇచ్చిన భూదాన ధర్మశాసన క్రమమెట్లున్నను కృష్ణదేవ మహారాయలు పృథివిరాజ్యం చేస్తుంది మాకు నాయంకరానకు పాలించిన గుత్తిసీమలో...” ఈ గుత్తిసీమను మొదట క్రీ.శ 1607 (ప్రాంతములలో తిమ్మయ్యమండ్రి పాలించుచుండి, కృష్ణరాయల రాజ్యారంభకాలమున నీ సీమను సోదరుని పరిపాలకునిగ నతడు నియమించి యుండనోపును. గోవిందరాజు పెక్కు శాసనములు కన్నడ ప్రాంతములలో గనుపట్టుచున్నవి. ఇతడు రాయలకు దక్షిణభుజాదందమై, దక్షిణ ప్రాంత (ప్రాజ్య సామ్రాజ్య భూభాగమును బర్యవేక్షించుచుండెను. రాయలుమ్మత్తూరు నాయకులను గెలిచి, తత్రాంతముల స్వాధీనము గొవించుకొని, గోవిందరాజు నా 100 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

'ప్రాంతపాలకుడుగ నియమించి యుండెను. కన్నడ శాసనములలో నితడు తెరకనంబి సీమ, పదునాల్కు నాడులను నాయంకరములుగ నేలుచుండెనని వ్రాయబడెను. మైసూరు రాష్ట్రములోని నంజనగూడ, చామరాజనగరము, గుండ్లుపేట తాలూకాలలో నితని దాన శాసనములు గలవు. ఆ శాసనములలో నితడు గోవిందరాజు ఒడయరనియు, రాయలశిరః ప్రధాని యనియు, శ్రీ మహాప్రధానియనియు బ్రశంసింపబదెను. గోవిందరాజు కొంతకాలము ఉదయగిరి, గుత్తి రాజ్యముల సహితము నేలుచుండెనని శాసనాధారముగలదు. పేయస్‌ చరిత్రకారుడు డీతడు రాజధానీ నగరమగు విజయనగర పురపాలకాధ్యక్షుడుగ నుండెనని వ్రాసియున్నాడు.

ఈ సాళువ సోదర సచివాగ్రణులు నిర్భరదారిద్రపీడితులై వారి శక్తి సామర్ధ్యములచే నున్నత పదవుల నధిష్టించిరని యొక చాటుపద్యము చెప్పుచున్నను, తిమ్మయ్య వ్రాసుకొన్ని వంశానుక్రమ వర్ణ్దనము (ప్రకారము వీరలు సంపన్న గృహస్ట్థులై, సాహిత్య సంస్మారములకు నిలయములై విలసిల్లిన కులామాత్యులు. ఇట్టి సోదరద్వయమునుగాని, సామ్రాజ్యభార ధురంధరు డనిపించుకొనన్న తిమ్మరుసు మంత్రినిగాని, తిమ్మనయ, బెద్దనయు, రాయలును వారి వారి కావ్యముల బేర్మొనరైరి.

ఈ సోదరులిరువురు వీరనరసింహరాయల కృష్ణదేవరాయల కాలముననేగాక, వీరి సోదరుడగు అచ్యుతదేవరాయల కాలమున గూడ బ్రతికియుండి, దాన శాసనముల వ్రాయించిరి.

తిమ్మరుసు క్రీ.శ. 1536 వఅకును గోవిందరాజు క్రీ.శ. 1541 వఅకును బ్రతికియుండినట్లు వీరిచ్చిన కడపటి శాసనముల తేదీలవల్ల నూహింపవచ్చును.

ఈ కుటుంబమువారు శ్రీ వేంకటేశ్వర పాదారవింద భజనానందులు, శ్రీస్వామికి అనేక దానముల నొనర్చిరి. వీరి నామధేయములు, శ్రీస్వామివారి పేరనే యుంచుటయె దీనికి తార్మాణము. అరుసు శబ్దమునకు కన్నడమున రాజనియర్థము. తిమ్మరాజె తిమ్మరుసనియు, తిమ్మరాజయ్యంగారనియు, గొన్ని కన్నడ శాసనములందు వక్కాణింప బడెను.

నాదిండ్ర అప్పమంత్రి

ఈతడు కౌకిశగోత్రుడు. ఆపస్తంబ సూట్రుడు. తిమ్మమంత్రికిని కృష్ణమాంబకును జనించిన పుత్రులలో రెండవవాడు. మాదయగారి మల్లన రచించిన రాజశేఖర చరిత్ర కృతిపతి. తల్లి కృష్ణమూంబ సాళువ తిమ్మయ మంత్రీశ్వరుని సోదరి. ఈ అప్పమంత్రి సాళువ తిమ్మమంత్రి మేనల్లుడును, అల్లుడునై యుండెనని యిదివరకే వ్రాసియున్నాను. రాజశేఖర చరిత్ర యందలి యాశ్వాసాద్యంతముల యందుండిన యీ క్రిందిపద్యములను బట్టి యితని కీర్తి ప్రతాపముల దెలియనగును.

శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 101

శా _వైరించప్రతిభావదావదవచోవైయాత్య సాతత్య స త్యారూధస్థితి పొండవాగ్రజ మహేయ స్వచ్చ కీర్తిచ్చటా పారావారనిమగ్న శత్రుగణ శుంభత్పూర్వభూభృద్దిశో నారీ మన్మథ బంధురక్షణ చణా నాదిండ్లవంశా[గ్రణీ.

కం॥ శ్రీరమణీ రమణీయ వి హారాయిత నూత్నలోచనాంభోజ యుగా దోరమిత కీర్తి నిరసిత తారకుభృత్కాశ యప్పదండాధీశా.

సు॥ పారదప్రభావిభాసి భద్రకీర్తి వాహినీ పూరదానధూత దివ్య భూజ కామధేను దు ర్వార యాణువేల వంశవార్ధి పూర్ణచంద్రమా సారబుద్ధి జాలనీత శత్రుభూమి భృ(ద్రమా.

కం॥ శ్రీ చక్రచారుకుచ యుగ సూచకగాఢోప గూహసూచిత పులక (ప్రాచుర్య తత్త్వ తత్పర యాచక సంస్తుత్య మంత్రి యష్పామాత్యా.

ఈతని తమ్ముడగు గోపప్రధాని రచించిన కృష్ణార్జున సంవాదమను ద్విపదకావ్య పీరికలో ఈ నాదిండ్ల వంశసంజాతుడైన అప్పమంత్రిని గూర్చి యిట్లు వినుతింపబడినది. సరసవిశ్వామిత్రు సంయమివంశ శరనిధి సంపూర్ణచంద్రుడై పరగు నరదధీమణి కర్టివరదేవమణికి గురుపుణ్య చారిత్ర గోపమాంబకును తిమ్మ మంటత్రియు జినతిమ్మ ప్రియుండు నమ్మేరు నగధీరుడైన కొండనయు నుదయించి రందులో నురుశత్రు మంత్రి మదగర్వ హరుడు తిమ్మ ప్రధానునకు శ్రీకాంతతో సాటి చెప్పగాజాలి శ్రీకరాకృతి యైన కృష్ణమాంబకును గొమరొప్పబుట్టిరి కోనధీమతజియు 102 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

నమరాద్రి సమధీరు డప్ప మంత్రియును నందు నప్పయ మంత్రి యాచక మందారలోక సమానవైభవుడు రాజశేఖర చరిత్రకు నదినాథు డాజి కిరీటి మహాభాగ్యయుతుడు కాంతామనోహర కాంతివిజిత కంతు జయంత సంకాశుడై తనరి శ్రీయశోనిత్యుండు శ్రీకృష్ణదేవ రాయసామ్రాజ్య భారధురంధరుండు బలవదరాతి భూపతి నుతపాద తలుడు సాళువ తిమ్మదండ నాయకుడు లక్ష్మీమహాదేవి లాగున నొప్పు లక్ష్మమ్మకు జనించి లాలిత లీల జెరిగిన తీరుమలాంబిక బెండ్లియాడి నిరుపమ (ప్రాభవనిత్యుడై వెలసె. కృష్ణరాయల సచివాగ్రణియు, మామయునైన తిమ్మయమంత్రిచే నతడు వినుకొండ, గుత్తి, ధరణికోట (అమరావతి) పురాధ్యక్షునిగ నియమింవబడి నట్లును, ఛత్రచామరాదివైభవముల బడసినట్లును సేనాధిపత్యము వహించినట్లును మంగళగిరి శాసనమువల్ల విదితమగుచున్నది. శ్రీకృష్ణపక్షిపాశ్చ తిమ్మ సచివాత్పల్లంకికాం చామరే ఛత్రంయో వినికొండ గుత్తి కనకక్ష్మాళృత్చురోధ్యక్షతాం మత్తేభాశ్వపదాతిసంకుల మహా సేనాధిపత్యం మహ త్తద్రాక్షైకధురంధరత్వముగ మన్నాదిండ్ల యప్పప్రభుః. నాదిండ్ల గోపసమంత్రి సాళ్వ తిమ్మరుసు భాగినేయులలో మూడవవాడు. ఇతని తల్లిదండ్రుల గూర్చి యితని య(గజుదైన అప్ప మంత్రినిగూర్చి వ్రాసినపుడు తెలిపియున్నాను. ఈ గోప మంత్రిని మల్లన కవిరాజశేఖర చరిత్రములో నిట్లభివర్జించెను. శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 1083

ఉ. ప్రాపితరాజ్యవైభవ నిరాకృతపాక విరోధియైన యా గోపనమంత్రి ధర్మధన గోవన సమ్మతి గుత్తిదుర్గ ల క్షీ పరిపాలన క్రమసమిద్ధ భుజాబలశాలి రూపకే ఖాపరమత్స్య లాంఛనుడయావహ కార్యధురంధరుండిలన్‌. ఇతడు మొదట నాదిండ్ల పురశాసనుడై, తర్వాత గుత్తి దుర్గాధ్యక్షుడై, పిమ్మట కొండవీటి రాజ్యపరిపాలకుడయ్యెను. కొండవీటి శాసనములో నితని ప్రశస్తి గలదు. “శ్రీకృష్ణ క్షితిపాలమౌళి సచిః శ్రీసాళ్వ తిమ్మప్రభుః జుమాళ్ళ ప్రవరే ధురంధరవరే శ్రీ గోపమంత్రీశ్వరే ప్రాదత్తాఖిల కొండవీటినగరీ సామ్రాజ్య ధౌరేయతాం మత్తేభాశ్వ పదాతిసైన్య కవితాం పల్యంకి కాంచామరీం.॥” “శ్రీకృష్ణరాయ నరనాథశిరః ప్రధానః శ్రీసాళ్వతిమ్మ సచివేశ్వర భాగినేయః నాదిండ్ల గోప సచివో నయ తత్త్వవేదీ శ్రీకొండవీటినగరైక ధురంధరంధథధరో భూత్‌.! తెనాలి రామలింగకవి ఉదృటారాధ్య చరిత్రములో గోపమంత్రిని యీ విధముగా వర్డించెను. సీ అరిపుర జయలక్ష్మి హరుని బోలెనె కాని తగులందడు విషధరత్వంబు నింత సంపూర్ణతరకాంతి జం(ద్రుబోలెనె కాని దోషాకరోన్నతి దొరలదెందు నిజభుజాబలరేఖ విజయు బోలెనెకాని భీమాన్నత స్ఫూర్తి బెరుగనీడు గాంభీర్యమున బాలకడలి బోలెనెకాని భంగసాంగత్యంబు బట్ట దర్ధి గీ. నఖిల దుర్శంత్రి వదనముద్రావతారు దాళ్ళ పంకజవీధి విహారిశొరి కీర్తి గంగాపవిత్రత క్షితి తలుండు గుణమరున్మంత్రి నాదేండ్త గోపమంత్రి. క04 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

ఈ గోప ప్రధాని కృష్ణార్జున సంవాదమను మూడాశ్వాసముల ద్విపద కావ్యమును రచించి కొండవీటి దుర్గములోని రాఘవేశ్వరస్వామి కంకితము గావించెను. దానిలో నితని గూర్చి యీ విధమున (వ్రాసుకొనెను. గ్రంథ ప్రారంభమున

అతనికి ననుజుందు ననఘవర్తనుందు చతుర నానావిధజాల కోవిదుడు భద్రలక్ష్మణ రామభద్ర ప్రసాద సద్రాజ్యబహుళ రక్షావిచక్షణుండు సమదశాత్రవ రాజసచివ దుర్మంత్ర తిమిర సూర్యుండు నాదెండ్ల శాసనుండు వరగుణాకరుడు విశ్వంభరా చక్ర పరిపూర్ణ యశుడు గోపప్రధానుండు దండితాహిత మహీధవ సాళ్వతిమ్మ దండనాయకుని సంతత కృపామహిమ వినుతికెక్కిన కొండవీటి దుర్గంబు ఘనత నేలుచు సొంపుగా నొక్కనాడు.

ఇతడు కృష్ణమి/్ర విరచితమైన ప్రబోధ చంద్రోదయ నాటకమునకు 'జంద్రిక యను వాఖ్య రచించి యద్దాని పీఠికలోనిట్లు తన్ను గూర్చి చెప్పుకొన్నాడు.

చాణక్యభట్టు శివదేవయుగంధరాదీన్‌ యః పూర్వమంత్రి తిలకా నపి ధిఃకరోతి, దేచనుంత్రి

నాదిండ్ల గోపప్రధాని గూర్చి వ్రాయునపుడితని రాజకార్యనిర్వాహకుడైన ఊరదేచ మంత్రినిగూర్చి వ్రాయవలసియున్నది. ఈ దేచమంత్రి తెనాలి రామలింగకవిచే ఉద్భటారాధ్య చరిత్రమును కృతినందెను. అందితడు నాదెండ్ల గోపమంత్రికడ రాజకార్య నిర్వాహకుడని యీ క్రింది పద్యములలో వర్ణింపబడెను.

ఉ॥ అహవ కౌశల ప్రహసితార్జునతన్‌ సముదీర్ణధైర్య రే ఖాహృతమేరుసారత మహాద్భుతుడై గుణనిర్జితేభర క్షోహరుడై చెలంగు నలగోపన మంత్రికి రాజకార్య ని ర్వాహకుడూరదేచసచిద ప్రవరుండు దలిర్చు నుర్వరన్‌. శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 105

తనదానవిభవంబు ధనధానవద్య వి థ్రాణ నప్రక్రియ జౌకపలుప తనవచశ్చుద్ధి శాంతనవ పౌత్రాదులం తటివారలకు నద్భుతం బొనర్బ తనమూర్తి చూదినంతన మూర్థములు వంచి దర్చితారాది బృందములు దలక తన మనస్థితి పురాతన మహాముని మృగ్య మగు శంభుతత్త్వంబు దగిలి ప్రబల నీ (ప్రబలుడై యొప్పు నాదెండ్ల భవ్యవంశ దీప తిమ్మప్రధానేంద్ర గోపసచివ రాజ్య సంరక్షణ క్రియారబ్ధ బుద్ధి గోచరుం డూరయన్న యదేచమత్రి. ఈదేచమంత్రి ఆర్వేల నియోగి బ్రాహ్మణుడు కౌండిన్య గోత్రుడు. ఆపస్తంభ సూత్రుడు. అన్నయామాత్యనందనుడు. మహిన్నుస్తవమునకు సంస్కృతమున వ్యాఖ్యానము వ్రాసిన పండిత్‌ కుంజరుదు. రెంటూరి చిట్ట మంత్రి శ్రీతిమ్మరుసు రాజ్యభారధురంధరుదైన మంత్రి సత్తములలో నొకడు. కౌండిన్యసగో(తుడు. అపస్తంభసూత్రుదు, యజుశ్శాభాధ్యాయుడు బెజవాడ శాసనములలో నొకదాని యందితని (ప్రశస్త యిట్లున్నద్రి, “కర్ణాటోత్మల మధ్య సీమ్నుసరసః శ్రీసాళ్వతిమ్మప్రభుః కీర్తిస్తంభ మివాపరం వితమతే చిట్టప్రధానీశ్వరం 'శ్రీమన్మహాశిరః ప్రధాన సాళువ తిమ్మరుసయ్య వారి రాజ్యభారధురంధురులైన కౌండిన్యసగోత్ర ఉప్తస్తంభసూత్రాయజుశ్యాభాధ్యాయులైన రెంటూరి చిట్టమరుసుంగారు ఇతడు తిమ్మరుసు మంత్రి సగోత్రీయ్సడు, బంధువై యుండును. రాయసము కొండమరసు (కొండమరసయ్య) కొండమరసు శ్రీకృష్ణదేవరాయల ప్రచండ దండనాథులలో నొకడు! ఉదయగిరి-కన్నడ శాఖకు జెందిన బ్రాహ్మణుడు, భారద్వాజ గోత్రడ్తు అశ్వలాయన సూత్రుడు. బుక్సాఖీయుడు, విమ్మరుసయ్య సంగమాంచికల తనయుడు. శ్రీపత్యాచార్యుని మనుమదు. ద్రావిడ దేశమందలి దలూరు తాతగారి కొణాచి. కొండ్రనురసు దాయల సుప్రసిద్ధ సేనానిల్లు, యాతని దిగ్విజయ 106 శతతమ చవర శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

యాత్రల యందు తోడ్చడి విజయ స్తంబముల నెలకొల్పిన వీరాగ్రణి. సింహాచల శ్రీ కూర్మముల నితడు విజయస్తంభముల నిర్మించినట్లు అనంతపురము మండలములోని చోళసముద్ర శాసనము ప్రశంసించుచున్నది. రాయలు ఉదయగిరి దుర్గమును సాధించిన తర్వాత నా దుర్గ మీ కొందమరుసు స్వాధీనమునం దుంచబదెను. అంతకు బూర్వము పెనుగొండ దుర్దాధ్యక్షుడుగ నున్నట్లితని అరలికుంట శాసనమువల్ల దెలియుచున్నది. రాయలు కొండపల్లి దుర్గమును బట్టుకొన్న తరువాత కొండవీడు, కొండపల్లి మండలముల నొక్కటి గావించి దానికి కొండదమరుసును రాజ్రతినిధిగ నియమించెను. నెల్లూరు మండల శాసనములలో నితడు కలువాయి, అనంతసాగరము అను గ్రామములలో పెద్ద తటాకములు నిర్మించెను. కొండవీటి మండలములో తిమ్మసముద్రము, కొండసముద్రములను రెండు గొప్ప చెటువుల ద్రవ్వించెను. రాయల కార్యకర్తడై వివిధ భాషల లిపుల నేర్చరియై వాసికెక్కెను. ఇతడు అచ్యుతరాయల కాలమునగూడ జీవించి యుండి కీర్తిశేషు డయ్యెను. ఇతని శాసనములు నెల్లూరు మండలములోని ఆత్మకూరు, ఉదయగిరి, కందుకూరు, కనిగిరి, పొదిలి రావూరు తాలూకాలలో (ఉదయగిరి రాజ్యనసీమ) గలవు. త్రియంబిక దేవుడు ఇతడు వసిష్టగోత్రుడు. అశ్వలాయన సూట్రుడు. తిప్పరసు కుమారుడు. రాయలకు రాచూరు యుద్ధమున దోద్బడిన యోధాగ్రేసరుడు. ఉమ్మతూరు - శివసముద్రములను గెలిచిన పిమ్మట రాయలా ప్రాంతములకు రాజప్రతినిధిగా నియమించెను. తరువాత నితడు దక్షిణ దేశమున ముళువాయి రాజ్యమున కధికారిగ నుండినట్లు దొరతనమువారి శాసన నివేదికలవల్ల దెలియుచున్నది. ఇట్టి దండనాథు లెందజోగలరు. వారినిగూర్చి వివరము లంతగా తెలియవు. కృష్ణరాయవిజయ, రాయ వాచకములందు పలువుర నామములు పేర్కొనబడినవి. శ్రీకృష్ణదేవరాయలు ఆముక్తమాల్యద యామున ప్రభురాజనీతిలో నీక్రింది పద్యములందు 'బ్రాహ్మణులనే అధికృతులుగా నియమించుట శ్రేయోదాయకమని చెప్పినాడు. కం. దుర్గము లాప్తద్విజ వర వర్గమునకె యిమ్ము దుర్గవత్తత్తతిక త్యర్గళధరాధిరాజ్య వి నిర్ణత సాధ్యసత పొడమ నిలుపకు కొలదిన్‌ చం. చదివి యధర్శభీతి నృపశాస్త్రవిధిజ్ఞతల న్నయస్సు డె బ్బదిటికిలోనునేబదికి బాహ్యమునై యరుజస్వపూర్వులై మదమలఅ రాజు ప్రార్ధన నమాత్యతగైకొని తీర్చి పారువా రొదవిన నంగము ల్మిగుల నూర్జిత మౌటకు బూటసాలదే. శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 107

తే. బాహుజాంఘిజ ముఖ విదంబనకు నయిన గొలిచి మను విప్రధర్శంబు దెలిసియైన బూని సంకటముల నిల్చుగాన దణచు బ్రాహ్మణుని బ్రభుజేయుట పతికి హితము. 217 సీ హిత బహుశ్రుత ధర్మరత శూరతా స్వపూ ర్వతల మన్ద్విజుల దుర్గముల నిలిపి పై పద్యములలో నిబఐంధనమైన రాయల రాజనీతికి పురుషాకృతులైనవారు సాళువాన్వయ సచివాగ్రేసరులును, నాదిండ్ల వంశదండనాథుల నౌట ప్రసృటము. రాయల కాలమున కర్ణాటాంధ్ర సంబంధములు కన్నడ రాయడైన శ్రీకృష్ణదేవరాయ లాంధ్రవల్లభుని యాజ్ఞానువర్తియె ఆ ముక్తమాల్యద రచించెను. కర్ణాట ధరణీ పురంధ్రి ఆంధ్ర మంత్రి దండనాథుల భుజస్మంధములనుండి అభ్యుదయ పరంపరాభివృద్ధి నొందెను. ఆంధ్ర కవితా కన్యకు కర్ణాట రాజసభాస్టలి ఆటపట్టెయ్యెను. పేరు కర్ణాట సామ్రాజ్యము. పేరు ఆంధ్రసాహితీ సాచివ్యములకు సంభవించెను. కర్టాటాంధ్ర ధరణీ తరుణీ లలామలు క్షమావల్లభునకు రుక్మిణీ సత్యభామలు. అతడన్వర్థ నామధేయుడై సత్యభామా ప్రియుడయ్యెను. సాళువ, నాదెండ్ల కుటుంబములు సాళువ వంశ వృక్షము నందిరాజు (కౌండిన్యస గోత్రము) మా రాచిరాజు తిమ్మయ్య గోవిందరాజు కృష్ణమాంబ (భార్యలక్ష్మి-నాదెండ్ల (భర్త-నాదెండ్ల తిమ్మమంత్రి) తిమ్మమంత్రి సోదరి) తిరుములాంబ (భర్త నాదెండ్ల అప్పమంత్రి) 108 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

న! ళ్డు షై త్త క్‌. శే ఖై వ్ల ళో జై టే వ ణన న. జ ౩ ళ్హే (= త గా క్లే చ్‌ న్య శ్రి / 7 న... ళు 5 (ఠ ల న జ వే ఫ్‌ ౫ జ్రో శం నో తళ ళ్‌ శ ల్త్‌ 1 తీ 1 న గ్గ భే. ఫై జ్ర క్‌ 1, నాల ల్‌ ॥ ర్త న్‌ ట్‌ డ్‌ క్‌ త్రో లే గ్‌ టి శి న! ళ్త ర్ల ళ ళో శే శే ఆ శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 109

శ్రీకృష్ణదేవరాయల యజవమంత్రులు _ రంగస్వామి సరన్వతి మాఘమాసము “భారతి లో “ద్రవిడ వాబ్బయము : అంధ్రులు” అను వ్యా తని కృష్ణరాయల యాస్థానమున గొంద ఇజవకవులు పండితులు నుండినది మాత్రమేకాక య ట్లు నుంత్రివర్గములో గూడ గొందలు (ద్రవిడు లుండినట్లు సూచింవబడినది. అ ర్‌ సూచించినమంత్రి 'అణంవళర్త మొదలారి,” ఇతనికే “అల మాతుజ్ఞన్‌' అనియు, 'శేమ్బూ అజమాతుబ్దన్‌ అనియు నామాంతరము లుండినట్లు ద్రవిడవాజ్బయమునుండి య చూపబడేను. అయిన నీమంత్రిని గూల్చి శాసనము లెచ్చటనైన గలవా? కేవల మే (గ్రంథమునందలి వాక్యములచేతను, చాటు పద్యముల చేతను మాత్రమే యీయన విషయిం మనకు తెలియుచున్నదా? చాటుపదృములలో మాత్రము దొఅకిన విషయము చరిత్ర కంతే విలువగలడి యసదగునా? వెనుకటి కాలమువా రాాటు పద్యముల వ్రాసియుండరాదా: ఇట్టీ సంశయములు కొందజకు పొడమవచ్చును. ఈ విషయమై శాసనములను వెదుకగొ నందుకూడ ఈ యణవమంత్రి యొక్క పేరగపడదెను. వానిలోని విషయము గవర్నమెంటు శాసనపరిశోధక శాఖవారి సాంవత్సరిక నీవేదికలో నుండి యిండు వ్రాయుదును. 1921-వే సంవత్సరము శాసనములలో 370-వ నెంబరు శాసన మాతని గూల్చీనది. ఈ శాసనము దక్షిణార్కాడు జిల్లాలో తిరువది అను ప్రసద్ధిమైన శైవక్షేత్రమందలి వీరట్టానేశ్వరుని యాలయమందున్నది. ఈ శాసనమందు కృష్ణఊాయల తండ్రి దుగు "నరసానాయుకుడూ” ఆ శివాలయములోన్సి యభిషేకమంటవమందు ప్రతీదినమును ఏబది దీపములును, మహామంటపమందు నూరుదీపములును వెలిగించుటకును, *'చాముండి నాచ్చియార్‌” అను నమ్మవారి గుడియందు వైవేద్యమునకును తిరుమూరుపట్టు సీమలోని ఆలంగాల్యుప్పుం అను గ్రామమును దానము చేసినట్లు తెలియుచున్నది. నరసా నాయకునికి ఈ శాసనమందు అరంవళత్తసయినారు కార్యకర్తగా నగుపదుచున్నాడు. ఈ శాసనము వికారి సంవత్సరమున వేయించినది. దీనికి సరియగు క్రీస్తు సంవత్సరము 1480 అగును.

ఈ మంత్రి యొక్క మథ్లొక్ష శాసనము 1$ల22 సంవత్సరపు 450 నెంబరుగలది. ఇదీ దక్షిణార్మాడుజిల్లాలోని తిరువెజ్లైనెల్లు రను శైవదివ్యదేశ మందవి వీరట్టానేశ్వరుని యాలయనమం దున్నద. మహామండలేశ్వర సాళ్చువ నరసింగరాయల కాలమున ప్లవసంవత్సరమున తిరువదిసీమలోని దేవాలయముల మందలను మేపెదు గొల్లవారు 110 శీకృష్ణడేవరాయ్‌ వైభవం

శదక్కడమై' అను పన్నును చెల్లింపలేక యితర ్రదేశములకు వలసపోగా నాపన్ను నరసానాయకుని కార్యకర్తయైన అజంవళర్తనయనారుయొక్క ప్రార్ధన పై తగ్గింపబదెను. ఈ శాసనము ముందుదహరించిన దానిపిదప ప్లవసంవత్సరమున వేయించబడినది. దీనికి సరియగు క్రీస్తు సంవత్సరము 1482 అగును.

ఇంకొక శాసనము 1921 వ సంవత్సరపు 473 నెంబరు గలది. ఇందలిరాజు 'కుమార మల్లికార్జున రాయలు.” ఈ రాజు సాళువ నరసింగరాయలును, కృష్ణ రాయలతండ్రి యగు నరసానాయకుడును తా ముస్వతంత్రులు గాక పూర్వము సేనాధిపతిగా నుండినవాదు. ఈ శాసనముగూడ తిరువెజ్లె నెల్లూరునందే దొరకినది. దీనికాలము శాలి 1407 అనగా శ్రీ 1485. ఇందు విజయనగరసామ్రాజ్యమునకు జేరిన వళుదిలంపట్టురాజ్యము అను చిన్న మండలములోని కైక్కోళర్‌ అను సాలెజాతి వారికి వారియుత్సవములయందు పల్లకి, శంఖము మొదలగు బిరుదచివ్నాములను కాంచీవురమునందలి కైక్కోళజాతివారివలెనే యుపయోగించునట్లు 'అరంవళర్తనయినారు శాసనము చేసెను.

ఈ మూడునుంగాక నీయజంవళత్తన్‌ మొదలియారు శాసనములు కొన్ని కలవు. అందొకటి తామశాసనము. ఈ తామశాసనము (౭౧820042గ0/29 1060లం అనుశాసనసూచి యందు ఉత్తరార్మాడుజిల్లాలోని నెం 582 రు గలది. ఈ శాసన మింకను గవర్నమెంటు శాసన శాఖవారిచేతికి వచ్చి పరీక్షింపబడలేదు. ఇది “తిరువణ్ణామలై అను నరుణాచలక్షేత్రమున పరెయనాడు మరమను మఠములో నున్నది. ఈ శాసనమునందు 'అలెయరుంకొండతంబిరాను అను పండారసన్వాాసికి అరంవళత్తన్‌ మొదలియారును, 56 దేశముల మహాజనులును చేజి యొకమఠము కట్టించినదేకాక యా దేవాాయమందలి యమ్మవారి గుడి విమానము కట్టించి, దేవస్థానమునకును, పండారములకును, “'మేలప్పాళయము” అనుగ్రామమును, గ్రామమునందు జరుగు పెండ్తిండ్డ యందు అరుపణములు, బియ్యము, వస్త్రము నీయవలసిన ట్లేర్బాటు చేయబడినది. ఈ శాసనము పూర్ణముగా శోధించిన నింకను విశేషవిషయములు బయలువెడలవచ్చును. ఈపై మూడు శాసనములనుండియు నీ 'అరంవళత్తన్‌ మొదలియారు విజయనగర సాఘమ్రాజ్యమున కుమార మల్లి కాజున్‌నరాయలకాలము మొదలుకొని సాకువనరసింగరాయలు నరసానాయకుడు ఈరాజుల కాలములలో నుండి కృష్ణ రాయలకాలములోంగూడ ్రసిద్ధుడై యుండినట్లు తేలుచున్నది. కృష్ణ్ణాయల కాలమునకీ మంత్రి చాల వయసుచెల్లినవాడై యుండవలెను. కనుకనే యీోయనపేరు వెనుకకాలమందలి శాసనములలో మన కగుపడకుండుటకు కారణమగునేమో? చాలకాలము విజయనగరము 'హంపి'లో నివసించియుండుటచేతనే యీ మంత్రికి ద్రవిదవాబ్బయమున 'అంపి అఅమాతుబ్దన్‌' అని పేరయయుండవలెను.

శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం క్ష

“తిరువారూరొ క్షేత్రమందలి యర్చకుల విషయమై “తత్త్వప్రకాశుండిను కవి వ్రాసిన పద్యములో కృష్ణరాయల మంత్రి మజాకనిపేరగపడుచున్నది. 'ఇందలి

మరువు పుగష్ట కృష్ణమహారాశరాణైె

అరియవడమలై యారాతై,

అను వాక్యములో 'వడమలైయారో అనునది యింకొకమంత్రిపేరుగాం గనుపడుచన్నది. అజవమున 'వడమలై' అనగా నుత్తరపర్వతము. ఈ పదము కొన్ని ప్రదేశములలో హిమవత్చర్వతమునకును, కొన్ని ప్రదేశములలో 'తిరుమలి తిరుపతి దేవస్థానమునకు పర్యాయపదముగా వాడబదును. అందుచేత నీవదమలపదముగా వాదడబడును. అందుచేత నీ 'వడమలయార్‌' అనుపదము “తిరుమల అను పేరుగల్లిన సాళువతిమ్మరసును గూర్చినదని కౌంద అభిప్రాయపడిరి. అయిన “సాళువ తిమ్మ అని సరిగా లేక యింతటి విళంబిత ప్రతీతికమగు పదమును కవిత్వమర్యాద దెలిసినవా రెవరును ప్రయోగించియుందరు. “వడమలైయారొ అను పదము దక్షిణదేశములో సాధారణముగా పురుషులకు నాం ముగా నున్నది. ఆ పేరు గల్గిన మంత్రి యొకడు కృష్ణాయలయాస్టానిలో నుండవలెను. ఆతనిగూర్చి వాజ్బ్యయమునందలి యీచాటుగా ధగాక వేజేమైన సమాచారము తెలియునా? శాసనములలో నెందైననత డుదాహృతుడా? 1921 సంవత్సరము 307 నెంబరు శాసనములో నీమంత్రి పేరగపడుచున్నది. ఈ శాసనము చెంగల్పట్టుమండలములోని 'అరశర్‌ కోవిలొ అను గ్రామమున నున్నది. ఇందు అరశర్‌కోవిల్‌ (గ్రామమునకు క్రొత్తగా వచ్చి కాపురము లేర్చజచుకొను రయితులకు ఒక సంవత్సరముపన్ను లేకుండను అంతకు పిదప వారీయుపన్నుల నిర్ణయమును 'ప్రచురించియున్నది. ఈ శాసనములోని రాజు కృష్ణదేవరాయలే. ఇది భావసంవత్సరము కార్తీక మాసము ముప్పదవతేదిన ప్రకటించినది. దీనికి సరియయిన క్రీస్తు సంవత్సరము 1514 - 15. ఈ శాసనములో కృష్ణదేవరాయలు దక్షిణదేశ రాజప్రతినిధియె 'కరణిక వీరుదమును వహించిన మంగరసయ పేరానబడినాడు. ఈ మంగరసయ్యకు పుణ్యముగా “'వదమలైయారు' ఈ శాసనమును వేయించెనట. కరణిక మంగరసయ్య యొక్క శాసనము లనేకము లిదివఅణకే మనకు తెలిసియున్నవి. ఇతడును కృత్ణరాయలకుపూర్వము నరసానాయకుడు, వీరనరసింగరాయల కాలములలోకూడ సేనాధిపతిగా నుందెను. కృష్ణ్ణాయలు 'ఆముక్తమాల్యది లో యామునాచార్యుల రాజనీత్యుప న్యాససందర్భమున మంత్రిగానొకని నియమించునపుడతడు తనతండ్రి తొతలకాలము నుంచి వచ్చినవాడుగా నుండిన మంచిదని చెప్పినాడు. ఈ యుపదేశమును రాయలు తన యాచరణాను భవములనుండి గ్రంథమున జౌన్సియుండవలెను. ఇట్లే రాయలయా న్ధానమునందలి యితర ప్రసిద్ధ పురుషులను గూర్చి మనకు క్రొత్తగా తెలిసిన దాని క్రమేణ ప్రకటించు చుందును.

43 3

112 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

| త (1 / | [౫ (| | యే 1 . 1 | నూ. న. ముల, | స్‌ మలం. | లం! ా యాం మేమ 0 ఛు లే! భీ 1 కం (యా. క స కా స ష్‌ న +! న న క మక స న తట్‌ టే మా “సత్తార్‌ ప అ థు. య పరం రభస పం సాం! చరా మాం న్‌ స లన రా. లి లస కా / న ॥ , | న / మ నం. . స ॥ లనే చ ను. క న టి (. (భా నీ ్టః యన న న్‌. వ వహ్‌ లాన్‌ నవలగా! ॥ హు “| 1! న 1 లజకాాాశ్యయా శా నానా న్‌ పాన్‌ న డం. న న న మా వ సత లాల. జ న న్న (1 మాచనునన దతస న టె న ానముాంంతుు న

ఇ... తీ క తృటి న [మ య 0 గై ఎ స్తే] హో న వగ *, శ నం న వమ. స య. న / న 1 భూ యో నతు భు - - షా! త బీ రూ = శో సా సి ట్‌ ష్‌ య ప. ల అ భరయ. గ ౮” సైన్యము వీల లా జీ ము... ; న న పాలు ల శం. సత ఏటీ. త్‌ న ర ల న) న్‌ సం బ్లో తో ల? ణ్‌ శ్‌్శ న 1 వ్‌? యా ను గ ౯ ఈ; క్‌ గ్‌ భభో... టం న్‌ య. శా ఎ శవం ./ గ ల య. న స మ టో శల కా! జర్‌:...! / ళ్‌ ఇళ ప న |. మ . న ల యం క్‌ 1 ౯ ల సాం ఫై ప ్ట్‌,. క్‌ ట్‌ శ జో ఒం ఈ / (॥ ఎస్‌ క జ్‌ సహ క రీ ల. లు! లే, లే ఎ? చర్య! ఫ్‌ క్ష గ ల” న. శే షం ౪ స్థనాల | వమా? వా గ కవల | | = + ల్లా స! న్‌ టి స సం. టి. (7౯ హం న ఉట నా న నం. | గు భో కో లర ర. కు. సం ఎల్ల ఇహ జాతో, లీ నే షో లో కో స హం... టీ! స్ట! ల మం? ॥ గ టా టన వ్‌, ్స్‌ చం. భ్‌ జు న లా స ॥ లప (స్తర్తళ్లో టీ జ ా్ళే భీ య సా... స య టి ఫ్‌ ఎ క్లోరట్రాచ్నా నిట టో క్‌ నతన వ? ల తన మయ టట శే ర " గ ర్‌! గ న పటా లాల మ నాారాకా: పతన. " సల్‌ వు తల. ల్‌ వ యానా న గ స! + నీలి (1 2 సైనసేతడే . వా క య ర గ్‌ | శల ౯ + వ్‌ కకం! ష్‌ ర 0)... వం లలో చలా. సామాన్య మ టంట య స్‌. క సక... గ్ర ననోషనుల్లో త ర టే. ఎన వోర ల || య... హలా నయనా టక నాస్టా స యప వ న త కకం. ల టం క్ష స టు శ! .! కీ నూ. మాలా! న చం, | త పు న. లై 1/ య] (రల వ! రాం స్‌ కాస స. ర న... కక. న వ ల న ప ల [11 వష! స్‌ టీ చ ర ఎన క న 1 నం. ల నట న) (స ల ఆత నై సస రాట గ న గ. + వల్లో ల్‌ సను? శీ న జ ర కో రే ఫి “గట శళ గళం. టి స న "యం... గా టల శ గో రు యటం ప్‌ | న మలా క్‌ కహా... వల టు ఆ త , ల్‌ భో ణో టో ణో త సస న యో ర టో 2 | నరం పు! న స య... స [ జలే. శన నూ ట్‌ ట్ర నన ల న గరగ సీ ఖ్‌ ప వ క. తష టి. త్‌ [స ఎం బ్‌ భూ గ్‌! త ట్‌ మ ల ట్లో హా ( న. ౮ ైం పూతా న క. న “హల సం నం స్తో గో ు ల్‌ ల సోలి లలల తీర పవన టట టం ఎనవల్లగ సరం! నంత? “యం. త. అ ఇఫు సల కమం స? నేల వనే భ్‌ ఆకా అ నయం క: శ్‌ గ్‌ నం ప త్‌ జల కకక లర అ కల న్న హోత మ. నానికి నోననాతత ల్‌ న స * కస న్‌ ఫి ణ్‌ గ - య లేం ః ణంల రా ల నన. వం గ? బీనా ( యో యం? సన ళట టా ప సమా... జా న్‌ ళ్‌ చ భయ ప ప మం. క నభ. టి మం టా ?. హ్‌ వలీ ప వా కే షస ర వా ఆం పా మలై ఐ న్‌ , ల ఈ నం ర. ,శతరారాళ... న న ేం ము లే న. ఎం నమో మ” రో ర్‌ు హా యన. జి ఆశీ. న. న . టె జ శ. వో. . ర్ట న్‌ తనన వ =

శ్రీకృష్ణదేవరాయల

కళింగ దండయాత్ర - చారిత్రక నేపథ్యం

• కె జితేంద్రబాణు

శ్రీకృష్ణదేవరాయలు విజయనగరాధీశుడుగా పట్టాభిషేక మహోత్సవం 7 ఆగష్టు 1509వ సంవత్సరము శ్రీ జయంతినాడు జరుపుకొన్న వెంటనే సామ్రాజ్యరక్షణకై కత్తి దూయాల్సి వచ్చింది. విజయనగర సామ్రాజ్య పరిరక్షణే ప్రథమ కర్తవ్యంగా భావించి యుద్ధరంగంలో శంఖం పూరించాడు. ఆనాడు విజయనగరాధీశులకు ప్రధానశత్రువులుగొ కళింగ గజపతులు, బహమనీ సుల్తానులు మాత్రమే మిగిలారు. విజయనగరసామాజ్యంలో అంతర్భాగంగా ఉండి తిరుగుబాటు చేసిన సామంతులు ఉన్నారు. వారిలో ఉమ్మత్తూరు. శ్రీరంగపట్టణ పాలెగాందైన ఇమ్మడి దేపజ్జ ఉడయరు ముఖ్యులు. అతను స్వతంత్రం ప్రకటించు కొనడమేగాక పెనుగొండను కూడా ఆనాటికి స్వాధీనం చేసుకొన్నాడు. కళింగ గజపతులు ఆనాడు ఉదయగిరి, కొండవీడు, రాజమహేంద్ర వరం వరకు కొండపల్లితోపాటు తెలంగాణా లోని ముఖ్య గిరి దుర్గాలైన అనంతగిరి, ఉందడ్రుగొండ, ఉర్గుగొండ, దేవరకొండ మొదలైన ప్రాంతాలన్నిటిని ఆక్రమించి పాలిస్తూ ఉన్నారు. రాచకొండ, ఓరుగల్లు, భువనగిరి రాయగిరి మొదలైన దుర్గాలతోపాటు రాయచూరు, గోల్కొండ, గుల్బర్థా, బీదరు, బీజాపూరు మహ్మదీయుల చేతిలో ఉన్నాయి. వీరు కూడా ఆనాడు విజయనగరంపై దండయాత్రకు సిద్ధంగా ఉన్నారు. శ్రీకృష్ణదేవరాయలకంటే ముందు విజయనగరాన్ని పాలించిన వీరనరసింహరాయలకు యుద్దాల్లో జరిగిన పరాభవమునకు ప్రతీకారము, అంతళ్ళత్రువర్గ నిర్మూలన ప్రధానంగా

కృష్ణదేవరాయల ముందున్న ప్రధాన కర్తవ్యం.

శ్రీకృష్ణదేవరాయల దండయాత్రల గూర్చి తెలుసుకొనే ముందు ఎందుకు యుద్దాలు చేయవలసి వచ్చింది, ఎవరెవరి మధ్య యుద్దాలు జరిగాయి? ఎందుకు జరిగాయి, దానిలో విజయనగర రాజుల పాత్ర ఏమిటి? మొదలైన విషయాలను అర్ధం చేసుకోవడానికి ముందు 14వ శతాబ్ది నుండి దక్షిణ దేశచరిత్రను అర్ధం చేసుకోవాలి. ఇక్కడ ఆ వివరాలన్నీ వివరించటానికి వీలుగాకున్నా సంక్షిప్తంగానైనా కాకతీయ సామ్రాజ్యం పతనమైన తర్వాత జరిగియున్న యుద్ధాల గూర్చి తెలుసుకోవడం అవసరం. దక్షిణ భారతదేశంలో 14వ శతాబ్దిలోనే హిందూరాజ్యాల పతనం ్రారంభమైది. ఆనాడు ఉన్న రాజ్యాల్లో ప్రధానమైనవి తూర్పున కాకతీయ సామాఖ్యం, పశ్చిమాన దేవగిరి, ద్వార సముద్రాలలో ఉన్న గూదవ శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 118

రాజ్యాలు, దక్షిణాన మధుర పొండ్యరాజ్యం, కంపిలి రాజ్యం. ఈ ఐదురాజ్యాలు మహ్మదీయుల ధాటికి కుష్పకూలిపోవటమేగాక ఛిన్నాభిన్న మైనాయి.

దక్షిణదేశంపై మొదటి దండయాత్రను ఢిల్లీ సుల్తాన్‌ జలాలుద్దీన్‌ ఖిల్టీ అల్లుడైన గర్నాస్ప్‌ మాలిక్‌ యాదవరాజధాని దేవగిరిపై క్రీ.శ. 1295లో దండయాత్ర చేసాడు. ఈ దందయాత్ర దేవగిరి పాలకుడు రామదేవుడు ఓడిపోయి సుల్తాన్‌తో సంధి చేసుకుని కప్పం భారీగా చెల్లించడంలో మహ్మదీయులకు దక్షిణదేశం బంగారుగనిగా కనపడింది. ఆ తర్వాత క్రీ.శ 1808 నుండి ఢిల్లీ సుల్తానులు క్రీ.శ 1323 వరకు ఏడుసార్లు దండయాత్ర కాకతీయ సామాజ్యంపై చేసారు. క్రీ.శ.1328లో ఢిల్లీ సుల్తాన్‌ ఘియాసుద్దీన్‌ తుగ్లక్‌ కుమారుడు ఉలుఘ్‌ఖాక్‌ చేసిన దాడిలో కాకతీయపాలన అంతమైంది. పాంద్యరాజుల పాలన అదే సంవత్సరం ముగిసింది. క్రీ.శ. 1326లో కంపిలి రాజ్యం, ఆ తర్వాత ఐక్యత లేకపోవుట వలన ఒకదానితర్వాత ఒకటి కనుమరుగైనాయి. ద్వార సముద్రపాలక్షుడైన భళ్ళాల దేవుడు మాత్రము మహ్మదీయులకు దొరకకుండ తప్పుకుని ప్రభుత్వాన్ని నిలుపుకొన్నప్పటికిని 14వ శతాబ్దిలోనే దక్షిణాదిన మహ్మదీయుల ఆధిపత్యం ప్రారంభమైంది.

ఇక్కడ గమనించవలసిన అంశం ఒకటి ఉంది. ఆనాదు వైదిక కర్మకాందడపై తిరుగుబాటు చేసిన భావ ఉద్యమమైన బౌద్దాన్ని, ఆ విజ్ఞానాన్ని ఎలా అయితే ఆంధ్రదేశం నుండి నామరూపాలు లేకుండా చేసి హిందూ ధర్మ సంస్కృతిని ఇచ్చట రుద్ద ప్రయత్నం చేసారో అలాగే మహ్మదీయులుకూడా వారి సంస్కృతిని ఇక్కడ ఆనాడు రుద్దే ప్రయత్నం చేసారు. ఆనాటి పరిస్థితులను వివరిస్తున్న “విలాస తామ్రశాసనం' (పంక్తులు 28-29) ను గమనిస్తే :-

“కేచిద్ధనాధ్యాః పరిబాధ్యమానాధనాయ పాపైర్వి విధైరుపాయెైః

కేచిన్నిరీక్ష్యేవచ పారశీకాన్‌ పర్య త్యజన్‌ ప్రాణ సభస్వతో౭_ న్వే।

ద్విజాతయ స్యాజిత కర్మ బంధాభగ్నాశ్చ దేవప్రతిమాస్సమస్తా

విద్వద్వరిష్టేశ్చిరకాలభుక్తా సర్వేష్యపారిషతా[గ్రహారాః ॥

ఆత్తేకర్షణ లాభేపాపైర్య వనైర్భలా త్యారాత్‌

దీనా దీన కుటుంబా; కృషీవలానాశమాపన్నాః

ధనదారాదికే నృణాం కస్మిన్‌శ్చిదపి వస్తుని

ప్యాయత్తితా మతిర్దా భూ ద్భువితస్యాం మహపధి ॥

పేయస్సురాగోపిశితం చభోజ్యం లీలావిహారోద్విజఘాతనంచ

అశ్రాన్త మాసీ ద్యవనాధమానాం కధంను జీవేద్భువి జీవలోకః ॥|

ఇత్ధం తైర్య వనభటై ప్రభాధ్యమానం తైలింగధరణీతలా సురారికల్పైః |

త్రొతరం కమపి హృదాస్యవిందమానం సంతేపేవనమివదావ వహ్షిజుష్టం ॥ కేడీ శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

దేశము ముస్లింల పాలనలోకి వచ్చిన తర్వాత “డబ్బుకోసం ధనికుల్ని పొంసించారు. (బ్రాహ్మణుల్ని తమ తమ మతాచారాలు పాటించకుండా నిరోధించారు. దేవతలను దేవతా విగ్రహాలను ధ్వంసం చేసారు. వేదపండితులు అనాదిగా అనుభవిస్తున్న ఆగ్రహారాలను స్వాధీనం చేసుకొన్నారు. రైతులు పండించిన పంటలను దోచుకున్నారు. ధనికులు, బీదలు అందరూ సర్వనాశనమైనారు. ఇటువంటి ఘోర పరిస్థితుల్లో ధనంగాని, ఆస్తిగాని, ఆఖరుకు భార్యను కూడా నాదనుకునేందుకు అవకాశం లేకుండా పోయింది. కల్లు దాగుట, ఆవు మాంసము తినుట, (బ్రాహ్మణులను చంపుట ఇవి మహ్మదీయులకు వృత్తులైనవి. వారి వ్యాపారాలే ఇవి అయితే ప్రాణికోటి ఎలా భూమిమీద జీవిస్తుంది? ఇలా రాక్షసుల్లా ప్రవర్తిస్తున్న ముస్లింలనుండి బాధింపబడిన త్రిలింగదేశమున, రక్షించు వారెవరూ మనసున తట్టక అగ్ని దహించిన అడవివలె

తల్లడిల్లిపోయిందని కాపయ నాయకుడు విలాస తామ్రశాసనంలో వాపోయాడు. కాకతీయ సామాజ్య పతనం తర్వాత ఆంధ్రదేశ చరిత్ర కృష్ణానదికి ఎగువన ఒక తీరుగానూ, దిగువున ఒక తీరుగానూ నడిచింది. కాకతీయ సామాజ్య పతనా నంతరం సమిష్టి కృషితో ఆనాడు గలిగిన సంక్షోభం నుండి బయటపడడానికి కాకతీయ సామంత దండనాయకులు ముసునూరి వంశీయుల నాయకత్వంలో నడిచిన స్వాతంత్రోద్యమము కొన్ని విజయాలను సాధించినప్పటికి అనతికాలంలోనే కొండవీడు - రాచకొండ, ఓరుగల్లు రాజ్యాలుగా చీలి అంతఃకలహాలతో, యుద్ధాలతో పతనమైనాయి. తెలంగాణాలోనుండి మహ్మదీయులను పారద్రోలిన తర్వాత ముసునూరి కాపయ నాయకుడు తన రాజధానిని గోదావరీతీరంలో భద్రాచలం వద్దనున్న రేకపల్లినుండి ఓరుగల్లుకు మార్చి “కాకతీయ రాజ్య స్థాపనాచార్య' అను బిరుదు ధరించి పాలకుడైనాడు. ఇతడు తనకు అనేక యుద్దాల్లో సహకరించిన, తన విజయాలకు కారణమైన రాచకొండ పాలకుడైన రేచర్ల సింగమనేడు పాలితప్రాంతాల్లో జోక్యం గలిగించుకొని ఆక్రమించుకోవ డం ప్రారంభించాడు. ఆనాటివరకు కాకతీయులు పతనమైన తర్వాత మహ్మదీయులను తీరాంధ్రంనుండి తరుముతూ వచ్చేముందు చేసుకొన్న ఒప్పందాన్ని ఉల్లంఘించి ప్రవర్తించాడు. ఆ ఒప్పందం ప్రకారం కాకకీయ సామాఖ్య విముక్తి అనంతరం కాకతీయ సామంతులంతా వారి వారి భూభాగాల్లో పాలకులుగా నిలవాలి. ఇతరుల భూభాగాల్లో జోక్యం చేసుకోవద్దనే నిబంధనను మొదటిసారిగా కాపయనాయకుడు ఉల్లంఘించి ఘర్షణలకు తెర తీసాడు. ఆ ఘర్షణలలో బహుమనీ సుల్తానుల సహకారం తీసుకొని రేచర్ల వెలమలు కాషయనాయకుని సంహరించి అతని ఓరుగల్లు రాజ్యాన్ని రాచకొండ రాజ్యంలో కలిపేశారు. ఆ తర్వాత కొండవీడు, రాచకొండ రాజ్యాలు బలం పెంచుకుంటూ వచ్చాయి. దానిలో భాగంగా కొండవీటి పాలకుడైన వేమారెడ్డి తన రాజధానిని మొదట గుండ్లకమ్మ నదీతీరములో ఉన్న అద్దంకిని చేసుకొని ఆ తర్వాత కొండవీటికి మార్చాడు.

అనవేమారెడ్డి మరణించగానే కొండవీటి రాజ్యంలో అంతర్యుద్ధం ప్రారంభమైంది. శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 11ే5్‌

అదేకాలంలో క్రీ.శ. 1886లో విజయనగర సామాజ్యం ప్రారంభమైంది. ఈరాజ్యం ఆంధ్ర కర్ణాటక దేశముల కూడలి స్థలంలో సంస్థాపితమై ఉభయప్రజలకును సంగమస్థానమైంది. మొదటి హరిహరరాయలతో ప్రారంభమైన విజయనగర సామాజ్యం విస్తరించుకుంటూ పయనించింది. మొదటిసారిగా ఉదయగిరి విజయముతో రాజ్య విస్తరణ ప్రారంభమైంది. మొదట సాయన మాధవాచార్యుల సాయంతో హరిహరరాయల తమ్ముడు బుక్కరాయలు ఉదయగిరి దుర్దాన్ని సాధించాడు. అక్కడనుండి అద్దంకి రెడ్డిరాజ్య ఆక్రమణతో తీదాంధ్రంలో విజయనగర రాజుల ప్రవేశం జరిగింది. ఆ సమయంలోనే అనవేమారెడ్డి మరణంతో కొండవీటి రాజ్యం సంక్షోభంలో ఉన్న సమయంలో హరిహరరాయలు త్రిపురాంతకము వరకు వచ్చి దానిని స్వాధీనం చేసుకొన్నాడు. కొండవీటిలో అంతర్యుద్ధం పూర్తికాగానే కొమరగిరిరెడ్డి తన బావమరిది కాటయవేముని విజయనగరం వారి చేస్తున్న దండయాత్రను అరికట్టుటకు పంపినాడు. శ్రీశైలం, త్రిపురాంతకములకు వరకు చొచ్చుకొని వచ్చిన హరిహరరాయలను కాటయవేముడు ఎదుర్శొని పూర్తిగా ఓడించాడు. దానితో హరిహరరాయులు వీరితో సంధి చేసుకొని త్రిపురాంతకములను రెడ్డిరాజులకు విడిచి శ్రీశైల ప్రాంతాన్ని తాను ఉంచుకొని తనకుమార్తె అగు విజయలక్ష్మిని కాటయకు ఇచ్చి వివాహం చేసినాడు. వీరి కుమార్తె హరిహరాంబను ఆ తర్వాత అల్లయచేమ నృపతికిచ్చి వివాహం చేసినట్లు వేమవరం శాసనం వల్ల తెలుస్తుంది.

“పొత్రం కాటయవేమయ కితిపతేః పుప్రీంచకాటప్రభోః

దౌహిత్రీం చతురర్ద వీంహరిహరక్షోణీ పతేశ్శాసిళుః

తన్నామ్నావిదితాహ్యయాం హరిహరాంబాం చారుమగ్రాహయ

త్పాణీ వేమమహేశనుల్లనృపతి స్ఫామ్రాజ్యలక్ష్య్వా స్వయం 11౫

అనుటవల్ల కాటయవేముని మనుమరాలు కాట్రభుని కుమార్తె మరియు హరిహరరాయలు దౌహిత్రి అయిన వారిహరాంబను అల్లయవేమనృపతికిచ్చి వివాహం చేసినట్లు తెలపబడింది. ఈ కాలములోనే క్రీ.శ. 1847 ప్రాంతంలో తెలంగాణాలో బహ్మనీరాజ్యం ఏర్పడింది.

ఈ కాలములో రాజమహేంద్రవరం పాలకుడిగా ఉన్న ముసునూరి కాపయ నాయకుని సామంతుడు తొయ్యేటి అనవోత భూపతి మరణించాడు. అదే అదనుగా భాఏంచి తన రాజ్యాన్ని దక్షిణాదికి విస్తరించదలిచి మూడవ నరసింహ దేవభూపతి మధ్యాం(ధ్రదేశముపై దండెత్తి వచ్చినాడు. ఇతని సేనానులు కాళిదాస సేనాపతి, గోవింద సేనానులు కృష్ణాజిల్లా శ్రీకాకుళం వరకు తమ రాజ్యాన్ని విస్తరించారు. శ్రీకాకుళంలో క్రీ.శ 1851లో వీరు వేయిచిన శాసనం అక్కడ యున్నది. నరసింహదేవుల పక్షాన వీరు శ్రీకాకుళ వల్లభరాయునికి పట్టు గొడుగులు, పచ్చపట్టు వెండి దివ్యకోలలు, సహిండి కాయతోడి వింజామరలు, గంటలు 116 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

మొదలైన వాటిని సమర్పించారు. ఈ దండయాత్ర తర్వాత ప్రోలయ వేమారెడ్డి అనంతరం కొండవీటి పాలకుడైన అనవోతారెడ్డి వీరనరసింహదేవుని సేనలను కళింగసీమలవరకు తరిమాడు. గోదావరి తీరప్రాంతంలో తమ రాజ్యాన్ని విస్తరించాడు.

బుక్కరాయలు ఉదయగిరిని జయించిన తర్వాత అతని కుమారుడు విరూపణ్జని ఆ దుర్గాధ్యక్షడిగా ఉంచి క్రీ.శ. 1340 ప్రాంతంలో పెనుగొండ దుర్గాన్ని ముట్టడి చేసి స్వాధీనం చేసుకొన్నాడు. ఆ సమయములో పెనుగొండ దుర్దాధ్యక్షుడు హొయస్సల భల్లాళుడు మధుర సుల్లానుతో యుద్ధం చేస్తూ ఉండినాడు.

కొండవీటిరెడ్డు, తెలంగాణాలోని రేచర్ల పద్మనాయకులు గుల్బర్థాలో బహమనీ ఫుల్తానులు అందరూ రాజ్యాల్ని విస్తరించే ప్రయత్నం చేసారు. ఏకఛత్రాధిపత్యం కిందికి కేవడానికి ప్రయత్నం చేసారు. అట్టి ప్రయత్నంలో భాగంగానే కళింగ దండయాత్రలు ప్రారంభమైనాయి. దీనిని ప్రారంభించింది రాచకొండ పాలకుడైన రేచర్ల పద్మనాయకులు. రాచకొండ పాలకుడైన అనవోతా నాయకుడు వీరనరసింహదేవుని పాలనాకాలములో మొదటిసారిగా కళింగంపై దండెత్తి అతనిని ఓడించాడు. దానితో నాలుగవ వీరనరసింహ దేవుడు తన కుమార్తెను, అనవోతానేని పౌత్రుడైన కుమారాన్న వోతానేనికి ఇచ్చి వివాహం చేసి సంధి చేసుకొన్నాడు. క్రీ.శ. 1386లో రాచకొండ అధిపతి అయిన రేచర్ల అనవోతానాయని కుమారుడు కుమారసింగమనాయడు తిరిగి కళింగముపై దండెత్తి వచ్చి గౌతమితటం వరకు జైత్రయాత్ర సాగించాడు.

ఆ కాలములోనే రాజ్యానికి వచ్చిన తర్వాత కొమరగిరిరెడ్డి తిరిగి కళింగ దండయాత్రకు దండనాయకుడైన కాటయవేమారెడ్డిని పంపాడు. ఆయన గంగసామంత మండలేశ్వరులను ఓడించి, వీరనరసింహదేవుని ఓడించి కాన్మలు, కప్పము తీసుకొని కటకం నుండి కొండవీటికి వచ్చాడు. కొండవీటి రాజ్యాన్ని దక్షిణ కళింగమున గోదావరీ తీరమునంతా విస్తరణ చేసి రాజమహేంద్రవరం పేరుతో పూర్వరాజ్యాన్ని ఏర్పాటు చేసి రాజ ప్రతినిధిని నిలిపాడు. రేచర్ల పద్మనాయకులు తెలుగుచోడనృపతి అన్నదేవచోడుని పక్షం వహించి మధ్యాంధ్ర దేశ రాజకీయాలలో జోక్యము చేసుకొన సాగినారు. అట్టి ప్రయత్నాలలో యలమంచిలి ప్రభువు విశ్వేశ్వరభూపతి క్రీ.శ. 1402లో ఒకసారి సర్వసిద్ధ వద్ద రేచర్ల వెలమలను ఓడించి తరిమాడు. ఆ తర్వాత క్రీ.శ. 1405, 1407లలో అన్నదేవచోడునికి సహాయంగా మరల దక్షిణ కళింగమునుండి దండెత్తి దేవరకొండ రాజు రేచర్లగోత్రుడు, సూరానాయని తమ్ముడు, సింగమనాయని కుమారుడు అగు పినమాదానాయడు సింహాచలమువరకు వచ్చి అచ్చట శాసనాలు వేసినాడు. క్రీ.శ. 1410లో నాలుగవవీరనరసింహుని అనంతరము అతని కుమారుడు నాలుగవ వీరభానుదేవుడు కళింగోత్కల సామ్రాజ్యమునకు పట్టాభిషిక్తుడైనాడు.

శ్రళ్ఫష్టదేవరాయ వైభవం 117

ఇతను పట్టాభిషిక్తుడైన నాటికి విజయనగరము బలమైన సామ్రాజ్యముగా ఎదిగినది. నెల్లూరు మండలములోని కందుకూరు సీమ మొదలు కళింగదేశ పర్యంతము తీరాంధ్ర దేశమంతా కొండవీటి రెడ్డిరాజుల ఏలుబడిలో ఉండుటతో క్రీ.శ. 1365-70 సంవత్సరముల మధ్య ఒకసారి పెదబుక్కరాయలు దిగ్విజయయాత్రకు వెడలి కొండవీటిరాజ్యంలోని కొన్ని ప్రాంతాలను ఆక్రమించుకొన్నాడు. అవకాశముకారకు ఎదురుచూస్తున్న విజయనగర రాజులు క్రీ.శ. 1382-83 సం॥లలో అనవేమారెడ్డి మరణానంతరము కొండవీటి రాజ్యంలో కలిగిన అంతఃకలహాలను ఆసరాగా తీసుకొని రాయలపక్షమును దేవరాయలు ఉదయగిరినుండి బయలుదేరి, అద్దంకి, శ్రీశైల భూములను ఆక్రమించుకొన్నాడు. ఆ ఆక్రమణలో శ్రీశైలంప్రాంత భూములు ఉండటంతో రాయలకు, రాచకొండ పాలకులకు ఘర్షణ ప్రారంభమైంది. కొండవీటి అనవేమారెడ్డి మరణించిన తర్వాతనే రాచకొండ పాలకులు శ్రీశైలమును ఇతర ప్రాంతాలను ఆక్రమించు కొన్నారు. అనవేమారెడ్డి కొండవీటి సింహాసనమునధిష్టించిన తర్వాత, రాచకొండ పాలకులు కాషయనాయకునితో ఘర్షణ పడుతున్న దశలో శ్రీశైల ప్రాంతాన్ని ఆక్రమించుకొని కృష్ణామూసీ సంగమువరకు రాజ్యాన్ని విస్తరించాడు. రాచకొండ పాలకులు ఓరుగల్లును ఆక్రమించుకొని శ్రీశైలం మీదుగా తిరిగి ఆ ప్రాంతాలను స్వాధీనం చేసుకొన్న సమయంలోనే రాయలు తిరిగి స్వాధీనం చేసుకొన్నాడు. రాయలతో ఘర్షణకు దిగలేక రాచకొండ పాలకుడైన అనవోతానాయకుడు గుల్బర్థా పాలకుడైన బహమనీ సుల్తాను మహ్మదు శాహ్‌తో మిత్రత్వము నెరపి అతని సహాయం తీసుకున్నాడు. అనపోతానాయనితో యుద్ధము దేవరాయలు(1) చేస్తున్నపుదే అతని దళములు సరిపోవని తలచి హరిహరరాయలు తన కుమారుడు ఇమ్మడి బుక్కరాయలు ఆధిపత్యమున మరికొంత సైన్యమును పంపాడు. ఈ యుద్ధంలో గుండయదండ నాయకుడు, సాళువ రామదేవుడులు గూడా పాల్గొన్నారు. ఈ విజయనగర సైన్యాలు తెలంగాణాలో ప్రవేశించి ఓరుగంటివరకు దండును నడిపాయి. కొత్త కొండ దుర్గాన్ని స్వాధీనం చేసుకునే సమయంలో సాళువరామదేవుడు మరణించాడు. అయితే అనపోతా నాయకుడు గుందయదండనాయకుని జయించినట్లు వెలుగోటి హరివంశావళియందు పేర్కొనటం జరిగింది. శ్రీశైల ప్రాంతాన్ని తిరిగి సాధించదలిచి క్రీ.శ. 1390-91 దేవరాయల ఏలుబడిలో యుండిన ఉదయగిరి రాజ్యముపైకి బహమనీ సుల్తాను మొదటి మహ్మదు శాహ్‌ సైన్య సహకారముతో అనపోతానాయకుని కుమారుడు సింగభూపాలుడు దాడి చేసినాడు. ఈ దండయాత్ర వృత్తాంతము పరిచూరి తామ్రశాసనమున సంగ్రహముగా వర్ణించబడినది. ఈ దాడిని దేవరాయలు కుమారుడు రామచంద్రరాయలు సమర్ధంగా ఎదుర్మొన్నాడు. ఇమ్మడి హరిహరరాయల ఆజ్ఞానుసారము దేవరాయలు తుంగభద్రానదికి ఉత్తరమున ఉన్న అలంపురము మీదుగా బహమనీ రాజ్యముపైన దాడిచేసినాడు. వారిని చికాకు చేసినాడు. విజయలక్ష్మి ఎవరినీ వరించలేదు. 118 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

క్రీ.శ. 1398వ సంవత్సరములో తెలంగాణాలోని రాచకొండ వెలమలకు, వారి మిత్రులగు బహుమనీ సుల్తానులతోను మరియొకసారి పోరు విజయనగర రాజులతో సాగింది. ఈ పోరు కృష్ణ తుంగభద్రల నడుమ సొగినట్లు తెలుస్తున్నది. ఫెరిష్తా ఈ సంఘటనను సంగ్రహముగా ఇలా వర్ణించినాడు. క్రీ.శ 1897 నవంబరు నెలలో గుల్బర్గాలో ఒక సంవత్సరం జరిగింది. అమ్టుడు బహమనీ రాజ్యమును ఏలుచుండిన సుల్తానును బంధించి, అతని దాయాది ఫిరోజుఖాన్‌ అనునతను సింహాసనమును ఆక్రమించి ఫిరోజు శాహ్‌ అను పేరుతో పరిపాలన ప్రారంభించాడు. ఇదే అదనుగా భావించి ఇమ్మడి హరిహరరాయలు బహమనీ రాజ్యపు దండయాత్ర ప్రారంభించాడు. కృష్ణానదికి ఉత్తర తటముననున్న నగరిని స్వాధీనం చేసుకొన్నాడు. ఈ వార్త తెలిసిన తర్వాత ఫిరోజు శాహ్‌ రాచకొండ వెలమల సహకారంతో తిరిగి నగరి సమీపాన విజయనగర బలగాలను ఓడించి తిరిగి పట్టణమును స్వాధీనము చేసుకొన్నాడు. ఇమ్మడి హరిహరరాయలుపై పగ తీర్చుకొనాలనే ఉద్దేశముతో కృష్ణవైపు ('ప్రయాణించాయి రాచకొండ, గుల్చర్థా రాజుల సైన్యాలు. కృష్ణానది నిండుగా ప్రవహించు చున్నది. రేవులన్నిటిలోనూ దేవరాయల సైన్యము కాపలాయున్నది. నదిని దాటుట కష్టమైనది. ఫిరోహ్‌జ్‌శాహి కొలువులోనుండిన కాజియొకడు నట్టువవలె మారువేషము వేసుకొని నర్తక నర్తకీ జనముతో రాయల శిబిరము ప్రవేశించినాడు. రాత్రి దివిటీల వెలుగులో పట్టపగలువలె దేదీప్యమానంగా వెలుగుతుండగా దేవరాయల కుమారుడు నిండు కొలువులో గూర్చుండి నాట్యప్రదర్శనము చూస్తున్నాడు. కాజినాట్య ప్రవీణుదైనందువల్ల అందరి దృష్టి అతని నాట్యముపై ఉన్న సమయములో మెల్లమెల్లగా దేవరాయల కుమారుని సమీపించి దాచుకొన్న కత్తితో హత్యచేసినాడు. యుద్ధ శిబిరమంతా గందరగోళము వ్యాపించినది. అదే అదనుగా భావించి కాజీ తప్పుకొని వచ్చినాడు. ఈ శిబిరములో నుండి వినవస్తున్న ఆర్తనాదాలను గాంచి ఫిరోజుశాహ్‌ తన సైన్యముతో కృష్ణను దాటి రాయల స్మ్కందావారముపైబడినాడు. దేవరాయలు తన కుమారుని శవము నెత్తించుకొని విజయనగరము పారిపోగా జనశూన్యమైన రాయస్మంధావారమును ఫిరోజుశాహ్‌ సైన్యము కొల్లగొట్టినది.

ఆ తర్వాత ఫిరోజుశావొా విజయనగర పట్టణముపై దాడిచేసి ఆ పట్టణమును కొల్లగొట్టలేకపోయినను పరిసర ప్రాంతాలు నాశనముచేసి దేవరాయలతో సంధి చేసుకొన్నాడు. ఈ సంధివల్ల రెండురాజ్యముల సరిహద్దుగా కృష్ణానదిని నిర్ణయించు కున్నట్లు తెలుస్తున్నది. అయితే ఈ ఫెరిష్తా కథనానికి శాసనాధారాలు లేవు. కాని క్రీ.శ. 1398 ఆగస్టు - సెప్టెంబరు మాసములో ఇమ్మడి హరిహరరాయలు తన కుమారుడు ఇమ్మడి బుక్కరాయల నాయకత్వాన సెన్యాన్ని తెలంగొణామీదికి దండయాత్రకు పంపాడు. వారు రాచకొండ రాజ్యములో ప్రవేశించి నేటి నల్లగొండ జిల్లాలో గల పానుగల్లు దుర్గముపై దాడిచేసి అక్కడయున్న బహమనీ సైన్యమును జయించి దుర్గం స్వాధీనము చేసుకొన్నారు. ఈ విజయమును ప్రకటించు శాసనము పానుగల్లు మ్యూజియంనందున్నది. ఇమ్మడి బుక్కరాయల (ప్రాణాచార్యుడైన భిషగ్వల్లభ లక్ష్మణ పండితుడు

శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 119

'వైద్యరాజవల్లభమను' తన వైద్య (గ్రంథపీఠికయందు ఈ దండయాత్రను విపులంగా వర్ణించాడు. అతను “మనుష్యరూపము పొందిన రాక్షసులగు తురుష్కుల దళములు పంచ బంగాళమై పారిపోయిన పిమ్మట తురుష్క ప్రభువు పూరిగజుచెనట, ఆంధ్ర (వెలమ) నృపాలుడు వెలమ బుక్కరాయలు పాదపద్మములను గడుసంతసముతో శిరముపై నిడుకొని తన ధనమునంతటిని సమర్చించెనని” తెలిపాడు. రాచకొండవారు ధనము ఇచ్చి సంధి చేసుకొని ఉండవచ్చు.

విజయనగరములో ఇమ్మడి హరిహరరాయలు మరణించగానే అతని కుమారులు ప్రథమ విరూపాక్షరాయలు, ద్వితీయ బుక్కరాయలు, ప్రథమ దేవరాయల మధ్య ఆధిపత్యపోరు (ప్రారంభమైంది. ప్రధమ విరూపాక్షరాయలు ఒక సంవత్సర కాలము పాలించాడు. ఆ తర్వాత ఇమ్మడి బుక్కరాయలు రెండు సంవత్సరాలు పాలించాడు. క్రీ.శ. 1404 ఆ తర్వాత మొదటి దేవరాయలు క్రీ.శ. 1406 నవంబరు 7 సింహాసనాన్ని అధిష్టించి 1422 వరకు పాలించాడు. క్రీ.శ. 1402వ సంవత్సరములో కొండవీటి రెడ్డిరాజు కుమారగిరి మరణించాడు. అతని కుమారుడు అంతకుముందే మరణించటంతో అతని జ్ఞాతి అయిన పెదకోమటి వేమారెడ్డి పాలకుడైనాడు. కాని రెడ్డిరాజ్యం అంతయు అతనికి స్వాధీనం గాలేదు. కుమారగిరిరెడ్డి తన బావయు ్రధానియునగు కాటయవేమారెడ్డిని తాను బతికుండగానే రాజమహేంద్రవర రాజ్యమున కధిపతి చేయుటవలన తూర్పుదేశమంతా అతని పాలనలో ఉండి దానివల్ల కృష్ణకు దక్షిణభాగము పెదకోమటివేమారెడ్డి చేతిలోనూ, తూర్పుభాగము కాటయవేమారెడ్డి చేతిలోనూ ఉండి కొండవీడు రాజమహేంద్రవరం రెండు స్వతంత్రరాజ్యాలుగా చీలిపోయినాయి. వీటిమధ్య సఖ్యత లేదు. రాజమహేంద్రవర రాజ్యమును ఏలుటకు కాటయవేముడు అర్హుడని పెదకోమటి వేమారెడ్డి ఒప్పుకొనలేదు. ఆ సమయంలోనే రాచకొండ వెలమలు ఇతని రాజ్యమును ఆక్రమించదలచి రాజ్యచ్యుతుడై ప్రవాసముండిన తెల్లుచోళ రాకుమారుడు యన్నదేవచోకళుని, సహాయంతో రాజమహేంద్రవరమును ఆక్రమింప చూసినారు. అన్నదేవచోడుడు చోడభక్తి రాకుమారులలో ఒకడు. భీమలింగమ రాజేశ్వరుని ద్వైమాతురుడు. వీరికిని రెడ్డకును వైరమున్నది. విజయనగర రాజుల స్వాధీనంలోవున్న నగరికోటను ఫీరోజుశాహ్‌ జయించుటకు వెళ్తున్నప్పుడు వారితో వెళ్ళి అన్నదేవచోడుడు ఆ యుద్ధంలో సాహసం చూపి వారి మన్ననను పొందినాడు. రాచకొండ వెలమల సహాయంతో, బహమనీ సుల్తానుల సహాయంతో అన్నదేవచోడుడు కృష్ణాగోదావరులమధ్య తీరదేశమును ఆక్రమించుకొని రాజమహేంద్రవరాన్ని స్వాధీనం చేసుకొని అచ్చట తన పాలనను ఏర్పాటుచేసినాడు. ఆ సమయంలోనే దేవరకొండ పాలకుడు పెదవేదగిరి నాయుడు గోదావరిలోయగుండా తీరదేశములో (ప్రవేశించి కళింగమందలి రెడ్డిరాజ్యాన్ని ఆక్రమించాడు. రెండువైపుల శత్రువులను ఎదుర్కొనలేక కాటయవేముడు పిఠాపురం, పెద్దాపురం (ప్రాంతాలను మాత్రమే ఆధిపత్యం నిలుపుకొని మొదటిదేవరాయల సహాయంకోసం నిరీక్షిస్తూ ఉన్నాడు. కారణం (ప్రథమ దేవరాయలు 120 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

ఫిరోజుశాహ్‌తో యుద్ధం చేస్తున్నంతకాలము తనకు సహాయం అందదని భావించడమే. క్రీ.శ. 1410 లో విజయనగర రాజుల సహాయం కాటయవేముడు కోరగా గోదావరీ తీరములో రెడ్డి రాజ్యం స్వాతంత్ర్యము కాపాడుట అవసరమని గ్రహించి గోదావరీ తీరానికి తన సైన్యాలను పంపాడు. సరిగా ఈ సమయంలోనే కొండవీటి పాలకుదైన పెదకోమటి వేముడు కూడా కాటయవేముడిని ఎదుర్కోవటానికి అదనుగా భావించి గోదావరీతీరం దాటి నేటిరాజోలు తాలూకాలోని రామేశ్వరం వద్దకు చేరాడు. బహుమనీ సుల్తాన్‌ ఫిరోజుశాహ్‌, రాచకొండ వెలమలతో కలసి వస్తున్నాడని ఎదురుచూస్తున్నాడు. విజయనగర సైన్యము ఇప్పటి తణుకు దగ్గరి యత్తిలి దుర్గమును స్వాధీనం చేసుకొని గోదావరీనది పశ్చిమ భూములను స్వాధీనం చేసుకొనసాగింది. వీరి రాకతో ధైర్యము వహించి కాటయవేముడు యుద్ధరంగంలో ప్రవేశించి రామేశ్వరము వద్ద పెదకోమటి వేమారెడ్డిని ఓడించి పారద్రోలాడు. ఆ సమయంలో అన్నదేవచోదుని సైన్యాలు కాయటం వల్ల పెదకోమటి వేమారెడ్డి తప్పుకోగలిగాడు. ఈ సమయంలోనే యుద్ధరంగంలో ఎచ్చటనో కాటయ వేముడు మరణించటంతో ఆ తర్వాత అల్లుడు కాటయవేముని కుమార్తె అనితల్లి పక్షాల నిలిచి శత్రువుల్ని తరిమి ఆమె తరఫున ప్రతినిధిగా రాజైనాడు. వీరు రామేశ్వరము వద్ద యుద్ధము చేస్తున్న సమయంలోనే సుల్తాన్‌ ఫిరోజుశాహ్‌ సైన్యాలు గూడ వచ్చి చేరటంతో వీరు అన్నదేవచోడుడు కలసి విజయనగర సైన్యాలను వెనుకకు తరిమారు. ఆ తర్వాత ఫిరోజుశాహ్‌ తెలంగాణాను జయించే ఉద్దేశ్యముతో రాజమహేంద్ర వరం వరకు సైన్యాలను నడిపించుకొని వెళ్ళి ఆ తర్వాత అనేక ప్రాంతాలను దుర్ధాలను ఆక్రమించుకొని పాలించటానికి తన అనుచరులను నియమించాడు. క్రీ.శ. 1406వ సంవత్సరములో అన్నదేవచోడుని తామశాసనము (రాజమండ్రి మ్యూజియం) నందు తనకు తోడైన దాక్షిణాత్య నృపాలుర నత్తిలి గడిసీమ యందోడించి, యా పట్టణమునందు తలదాచుకొన్న దళసహస్ర సంఖ్యాక శత్రు బలముల కభయ'్రదానమొనర్చెననియు, తన మరిది యగు పిన్నుండి రాజు సహాయముచే గౌతమీ తటమందలి కాకరపర్తి రణక్షేత్రమున విజయనగర సైన్యమును నిర్మూలమొనర్చెననియు, రామేశ్వర రణక్షేత్రమున నిర్జితుడై పారిపోవుతున్న మిత్రుని పెదకోమటి వేముని సంరక్షించెననియు చెప్పుకొన్నాడు. ఫిరోజ్‌షా సైన్యాలు, అన్నదేవచోడుని సైన్యాలు, పెదకోమటి వేముని సైన్యాలు కలిసి రామేశ్వరమువద్ద యుద్ధరంగంలో ఉన్న సమయంలోనే మొదటి దేవరాయలు తన సైన్యాలకు గట్టి ప్రతిఘటన ఎదురుకావడంతో ద్విముఖవ్యూహం అనుసరించి కొంతసైన్యాన్ని మోటుపల్లి శేవును పట్టుకోవడంకోసం కొండవీటి పైకిని మరికొంత సైన్యాన్ని తెలంగాణాలో నేటి మహాబూబునగర్‌ జిల్లా ఫిరోజుశాహ్‌ ఆధీనంలో ఉన్న పానుగల్లును స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. ఫిరోజుషా సైన్యాలు, అన్నదేవచోడుని సైన్యాలు పెదకోమటి వేముని సైన్యాలు కలసి రామేశ్వరము వద్ద యుద్ధరంగంలో యున్న సమయంలోనే మొదటి దేవరాయలు తన సైన్యాలకు శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 121

గట్టి ప్రతిఘటన ఎదురుకావడంతో ద్విముఖవ్యూహం అనుసరించి కొంత సైన్యాన్ని మోటుపల్లి రేవును పట్టుకోవడంకోసం కొండవీటి పైకిని మరి కొంతసైన్యాన్ని తెలంగాణాలో నేటి మహబూబునగర్‌ జిల్లా ఫిరోజుశాహ్‌ ఆధీనంలో ఉన్న పానుగల్లును స్వాధీనం చేసుకున్నాదు. దానితో ఫిరోజుశాహ్‌ రాజమహేంద్రవరం నుండి వెనక్కు తగ్గి పానుగల్లు రక్షణకు వెంటనే బయలుదేరి వచ్చాడు. పానుగల్లు యుద్ధసమయంలో రెడ్డి-వెలమరాజ్యాలమధ్య ఘర్షణ తీవ్రతరమైంది. దేవరకొండ పాలకుడైన పినవేదగిరి కొండపల్లిపై దందెత్తి పెదకోమటి వేమారెడ్డి ముని సోదరుడైన మాచారెడ్డిని హతమార్చినాడు. అందుకు ప్రతీకారంగా పెదకోమటి వేముడు దేవరకొండపై దాడిచేసి పినవేదగిరిని చంపినాడు. దీనితో పినవేదగిరి సోదరులైన లింగమనేడు, రెండో అనపోతారేడులు కొండవీటి పై దాడిచేసి పెదకోమటి వేముని (క్రీ.శ. 1420లో చంపినారు. ఆ తర్వాత కొండవీటి రాజ్యమును విజయనగరాధీశులు, పద్మనాయకులు, గజపతులు పంచుకొన్నారు. మిగిలిన కొంతభాగాన్ని పెదకోమటి వేముని కుమారుడు రాచవేముడు కొంతకాలం పాలించాడు. ఆ తర్వాత క్రీ.శ. 1424లో అంతరించింది. బహమనీ సుల్తాన్‌ ఫిరోజుశాహ్‌ కొండవీటిరెడ్డతో స్నేహం చేయుటతో పద్మనాయక రాజులకు అది కోపకారణమైనది. గతంలో కొండవీటిరెడ్డి రాజులు పద్మనాయక రాజ్యమందలి వాడపల్లి, చిలుకూరు, వేదాద్రి వంటి ప్రదేశములను స్వాధీనం చేసుకొని ఉండుటకూదా ఒక కారణము. విజయనగర రాజులు ఆకాలములో పద్మనాయక రాజులతో చెలిమిని నభిలషించారు. విజయనగరాధీశుని యాధీనంలో ఉన్న పానుగల్లును ఫిరోజుశాహ్‌ "సైన్యము ముట్టడించినది. తర్వాత విజయనగర సైన్యముతో మైత్రి ఏర్పడుటతో పద్మనాయక రాజైన అనపోతారేడు సోదర సహితుడై గొప్ప సైన్యముతో బహమనీ సైన్యమును ఎదిరించాడు. దీనిలో ఫిరోజుశావ్‌ గాయపడి యుద్ధరంగం నుండి పారిపోయినాడు. అనపోతానేని సోదరులు దాచానేడు, వల్లభనేడు, వేదగిరి నాయుడు, దామానేడు, రావుమాదానేడులు, ఉండ్రుగొండ, ఉర్లుగొండ, అర్వపల్లి, రామగిరి, భువనగిరి, దేవరకొండ దుర్ధాధిపతులుగా యుండి సోదరునికి అన్నియుద్దాల్లో సహాయం చేసినారు. క్రీ.శ.1422లో ఫిరోజుశాహ్‌ మరణించుటంతో అతని కుమారుడు అహ్మదుషా బహుమనీ సింహాసనమధిష్టించి క్రీ.శ. 1485 వరకు పాలించాడు. పానుగల్లు యుద్ధములో స్వరాజ్యమొందిన తర్వాత బహ్మనీ సుల్తానులకు విజయనగరాధీశులపై, పద్మనాయక రాజులపై కక్ష పెరిగినది. దానితో అహ్మదుషా విజయనగరముపై దాడిచేయగా పద్మనాయకరాజుల సహకారముతో విజయనగరాధీశుడైన దేవరాయలు అహ్మద్‌షాను ఓడించినాడు. ఈ యుద్ద్ధానంతరము రాచకొండకు పాలకుడుగా అనపోతారేని తనయుడు మూడవసింగభూపాలుడు వచ్చినాడు. ఇతని కాలములో విజయనగరాధీశులు బహమనీ సుల్తాన్‌ అహ్మద్నాతో సంధి చేసుకున్నారు. ఆ తర్వాత 122 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

పద్మనాయకులపై కక్షగట్టి అహ్మద్నా ఓరుగల్లును ఆక్రమించుకొని వెళ్ళుతూ భువనగిరి దుర్గాన్ని కూడా స్వాధీనం చేసుకున్నారు. సంజర్‌ఖాన్‌ అనునతనిని ఈ భువనగిరి దుర్గ సంరక్షకునిగా నియమించాడు. క్రీ.శ.1425లో సింగభూపాలుని సోదరులు మాదానేని, లింగమనేనిల సహాయముతో అహ్మదుషా నియమించిన దుర్గపాలకుడైన ఆజంఖాన్‌ను ఓడించి స్వాధీనం చేసుకొన్నాడు. శ్రీ.శ.1435 ప్రాంతంలో భువనగిరి దుర్గ సంరక్షకుదైన సంజర్‌ఖాన్‌ తిరిగి ఓరుగల్లును స్వాధీనం చేసుకొన్నాడు. దేవరకొండ పాలకుడుగా ఉన్న లింగమనేడు రాజమహేంద్ర రాజ్యమునేలుచున్న వేమ, వీరభ(ద్రారెడ్డ రాజ్యభాగాలను ఆక్రమించి సింహాచలము, మామిడాల, సప్తమాటెములు, వేములకొండ, ఆవంచ, గంగవరము మొదలైన ప్రాంతములు జయించి కళింగప్రాంతమువరకు రాజ్యాన్ని విస్తరించాడు. అతని విజయాలను గాంచి తనకు ప్రమాదముందని భావించి విజయనగరాధీశుడైన దేవరాయలు తన సామంతుడైన తెలుంగురాయని అధ్యక్షతన సైన్యమును లింగమనేడు పైకి పంపాడు. విజయనగరాధీశులలో మైత్రి సన్నగిల్లుట, బహుమనీ సుల్తానులతో వైరముండుటతో లింగమనేడు కపిలేశ్వర గజపతి సహాయమర్ధించాదు. అతని సహాయముతో నాగార్జునకొండ, తంగెడ, శ్రీశైెలప్రాంతములను ఆక్రమించి కొలమల్లారెడ్డి, శ్రీనాధరాజు, సంజటపిన్న సాళువ తిప్పనాదులను ఓడించెను. లింగమనెడు ఆ తర్వాత కర్నూలు, నెల్లూరు ప్రాంతములను జయించి కంచీనగరము ముట్టడించిన సందర్భంలో క్రీ.శ. 1437లో వసంతానేడు కంజీవరములో ఒక శాసనము వేయించినాదు. రాజమహేంద్రవర రాజ్య వ్యవహారాలలో జోక్యము కలిగించుకొనుట వలన దేవరాయలకు గజపతులతో శత్రుత్వము ఏర్పడినది. కళింగ గజపతి నాల్లన భానుదేవుడు రాజమహేంద్రవర రెడ్డి రాజ్యముపై దండెత్తి వచ్చాడు. అల్లాదరెడ్డికి సహాయముగా విజయనగర సైన్యాలుకూడా గోదావరి తీరానికి చేరాయి. అయితే ఈ యుద్ధంవలన తన రాజ్యము నాశనమగునని భావించి అల్లాడరెడ్డి గజపతులకు విజయనగర రాజులకు సంధిచేసి పంపివేసినాడు. కాని ఆనాటినుండి గజపతులకు, విజయనగర రాజులకు అసలైన పోరాటం (ప్రారంభమైంది. ప్రథమ దేవరాయలు విజయనగరమును క్రీ.శ. 1422 వరకు పాలించాడు. అతని తర్వాత అప్పటివరకు ఉదయగిరి పాలకుడుగానున్న అతని కుమారుడు రామచంద్రరాయలు ఒక ఆరునెలలు మాత్రము విజయనగర పాలకుదుగా నున్నాడు. అతని తర్వాత అతని సోదరుడు మొదటి విజయరాయలు క్రీ.శ. 1422 నుండి క్రీశ 1480 వరకు విజయనగర పాలకుడుగా నున్నాడు. కాని రాజ్యవ్యవహారాలు ఎక్కువగా ఇతని కుమారుడు ఇమ్మడి దేవరాయలు నిర్వహించాడు. ఇతడు పాలనకు వచ్చిన కాలములోనే గుల్బర్థాలో ఫిరోజుషాహ్‌ను హత్య చేసి అతని సోదరుడు శ్రీ.శ.1422 సెప్టెంబరు 25న రాజ్యాభిషేకము చేసుకొని వెంటనే 15 డిసెంబరు 1422 నాడు గతంలో జరిగిన ఓటమికి శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 123

ప్రతీకారంగా విజయనగరంపై దండయాత్ర చేయగా ఇమ్మడి దేవరాయలు సమర్ధవంతంగా ఎదుర్మొన్నప్పటికి యుద్ధం మధ్యనుండి మరలిపోవుటవలన విజయనగర సైన్యమపజయము పొందినది. ఈ యుద్ధసమయములోనే అహ్మద్నా తన రాజధానిని గుల్బర్లానుండి బీదరుకు మార్చినాడు. ఆ తర్వాత రాచకొండ వెలమవారు గజపతులతో సంధి చేసుకొని వారి (ప్రధాన శత్రువైన కొండవీటి రెడ్డిరాజ్యమును ఎక్కువ భాగము విజయనగర రాజులు ఆక్రమించుకొనుటవల్ల వారి కోపకారణమైనది. దానితోపాటు రాజమహేంద్రవరములో అల్లాడరెడ్డి, గజపతిరాజైన భానుదేవునితో సంధి చేసుకొన్నట్లు చేసుకుని తిరిగి కళింగ రాజ్యంలో కొంతభాగమును ఆక్రమించాడు. కాని క్రీ.శ. 1428లో అల్లాడరెడ్డి మరణించాడు. అతని మరణానంతరము వేమ, వీరభద్రారెడ్డిలు రాజ్యపాలకులైనారు. అప్పుడే గజపతుల రాజైన భానుదేవునితో, రాచకొండ పాలకుడైన సింగభూపాలుడు మైత్రి చేసుకున్నాడు. ఆ సమయంలోనే భానుదేవుడు, వేమ, వీరభద్రారెడ్డిల బంధువులను కొందరిని రాజ్యఆశ చూపి లోబరుచుకొని (ప్రోత్సహించటంతో వారు రాజమహేంద్రరాజ్యంలోని కొన్ని భాగాలను ఆక్రమించినారు. ఆ సమయంలోనే గజపతులు, రాచకొండవారు రాజమహేంద్రవర రాజ్యంపై దాడికి ఒక్కసారిగా వెడలి రావడంతో వేమ, వీరభద్రారెడ్డులు ఓడి వీరితో సంధి చేసుకున్నారు. కాని రాజమహేంద్రవరమును వదలి వెళ్లినారు. ఆ తర్వాత గతంలో తనకు లభించనటువంటి కొండవీటి రాజ్యభాగాలపై భానుదేవుడు కృష్ణానదిని దాటి కొండవీటి భూభాగంలో (ప్రవేశించాడు. ఆ దండయాత్రను విజయనగర సైన్యం అడ్డుకొనటానికి ప్రయత్నించగా దేవరకొండ పాలకుడు లింగమనాయడు విజయనగర సైన్యాన్ని ప్రతిఘటించి ఓడించినాడు. కొండవీటి రాజ్యమును ఆక్రమించుకొని భానుదేవుడు ఆ ప్రాంత పాలకుదైనాడు.

విజయనగర పాలకుడైన ఇమ్మడి దేవరాయలు తీరాంధ్రమునుండి గజపతులను, వెలమవారిని పారద్రోలుటకు ప్రయత్నించి క్రీ.శ. 1428లో ఉదయగిరి నుండి సింహాద్రివరకు సైన్యమును నడిపినాడు. ఆ కాలములో రాజమహేంద్రవరములో వేమ, వీరభద్రారెడ్డిలను తిరిగి పాలకులుగా నిలిపినాదు.

క్రీ.ఈ.1435లో బహుమనీ సుల్తాను అహ్మద్నా మరణించాడు. అతను బహమనీ రాజ్యాన్ని బతికుండగానే తన రాజ్యాన్ని తన నలుగురు కుమారులకు పంచి ఇచ్చాడు. పెద్ద కుమారుడు అల్లాఉద్దీను విజయనగరము పైకి అదే సంవత్సరము తన సోదరుడు మహ్మదుఖాన్‌ను సైన్యముతో పంపగా అతను అంతకుముందే అచటికి చేరియున్న అల్లాఉద్దీను సైన్యాధ్యక్షుడు ఇమాద్‌-ఉద్‌-దీన్‌-ఘోరీని సంహరించి స్వతంత్రము ప్రకటించినాడు. దానితో అల్లాఉద్దీన్‌ స్వయంగా యుద్ధరంగానికి వెళ్లి మహ్మదుఖానును ఓడించాడు. అయితే తమ్ముని క్షమించి తెలంగాణాలోని రాయాచల సీమ జాగీరుగా నియమించాడు. 124 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

ఈ సంక్షోభ సమయంలో విజయనగర రాజులు ముద్దల్లు దుర్గమును స్వాధీనం చేసుకొన్నారు. విడిపించుటకు అల్లా ఉద్దీన్‌ ప్రయత్నించినప్పటికి ఓడిపోయి విజయనగర రాజులతో సంధి చేసుకుని ధనాన్ని పరిహారంగా చెల్లించాడు.

ఆ సమయంలోనే గజపతి రాజైన భానుదేవుడు క్రీ.శ.1484లో మరణించాడు. అతని స్థానంలో సూర్య వంశ క్షత్రియుడు, కపిలేశ్వర గజపతి, కళింగరాజైనాడు. అతడు విజయనగరాధీశులు ముద్గల్లు ముట్టడిలో ఉన్నప్పుడు అదను చూసుకొని రాచకొండ వెలమల సహకారంతో రాజమహేంద్రవరముపై దాడిచేసినాడు. అయితే ఇమ్మడి దేవరాయలు మల్లప్ప, ఉడయుల నాయకత్వము క్రింద సైన్యములనిచ్చి రాజమహేంద్రవర రక్షణకు పంపించినాడు. కపిలేశ్వర గజపతి విజయం పొందలేక కళింగకు పారిపోయినాడు. మల్లప్ప, ఉడయులు కొంతకాలము రాజమహేంద్రవరమున ఉండి దానిని రక్షించినారు. ఇమ్మడి దేవరాయులు క్రీ.శ. 1446లో మరణించాడు.

ఇతని తర్వాత ఇతని సోదరుడు ఇమ్మడి విజయరాయలు లేక ప్రతాప దేవరాయలు క్రీ.శ. 1446-47లో పాలించాడు. ఆ తర్వాత ఇమ్మడి దేవరాయల కుమారుడు ప్రొధదేవ రాయలు క్రీ.శ. 1447లో పాలకుడైనాడు. అప్పటికి గజపతులకు, విజయనగరాధిపతులకు బహమనీ సుల్తానులకు కొండవీడు నాక్రమించుకొనవలెననే ఆశ బలంగా ఉంది. అందువల్లనే శ్రీనాథుడు

పరిపంధి రాజన్య బలముల బంధించు

కొమరుమించినబోడు కొండవీడు

ముగురు రాజులకును మోహంబు పుట్టించు

గుణుతైన యుథఖిడత్రాడు కొండవీడు

అంటూ వారి కోరికను వెల్లడించాడు. క్రీ.శ. 1450-1454ల మధ్య కపిలేశ్వర గజపతి రాజమహేంద్రవరరెడ్డి రాజ్యాన్నీ జయించటము మాత్రమే గాక తన జ్ఞాతి అయిన గణదేవుని ఆధ్వర్యములో కొంతసైన్యము కొండవీటి రాజ్యముపై దాడిని వెడల జయించినారు. ఆ దాడిలో కొండవీడు, వినుకొండ, అద్దంకి మొదలైన దుర్ధాలన్నీ కపిలేశ్వర గజపతికి స్వాధీనమైనాయి. ఆ తర్వాత కొండవీటి కధిపతిగా కపిలేశ్వర గజపతి తన కుమారుడు కుమార హంవీర మహాపాత్రుని నియమించినాడు. అతనిని విజయనగర సామ్రాజ్యంపై దాడికి పంపించాడు.

దక్షిణభాగాలను నన్నింటిని జయించి కపిలేశ్వర గజపతికి గొప్ప విజయాన్ని చేకూర్చాడు. ఈ సమయంలో తెలంగాణాలోని నిజామాబాద్‌ జిల్లా బాలకొండ దుర్ధాధిపతి సికందర్‌ఖాన్‌ స్వాతంత్రం ప్రకటించగా దేవరకొండ పాలకుడు లింగమనేడు అల్లాఉగ్దీన్‌కు సహకరించి సికిందర్‌ఖాన్‌ను ఓడించుటకు దోహదపడినాడు. దానితో భువనగిరి ప్రొంతాన్ని శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 125

దేవరకొండ, రాచకొండ వెలమలకు కానుకగా ఇచ్చాడు. అల్లాఉద్దీన్‌ మరణించిన తర్వాత హుమాయూన్‌ సింహాసనాన్ని ఆక్రమించాడు. అప్పుడు బాలకొంద అధిపతి సికిందర్‌ఖాన్‌ పద్మనాయకులతో కలసి తిరిగి స్వాతంత్ర్యము ్రకటించాదు. దానితో హుమాయూన్‌ ప్రచండమైన సైన్యముతో బాలకొండను ముట్టడించి ఓడించాడు. ఈ యుద్ధంలో సికిందర్‌ఖాన్‌ మరణించాడు.

దానితో హుమాయూన్‌ తన సైన్యాన్ని రెండు విభాగాలుగా చేసి దేవరకొండను, ఓరుగల్లును ఏకకాలములో ముట్టడించాడు. పద్మనాయకులు హంవీర గజపతి సహాయమర్థించగా అతను తన సైన్యముతో దేవరకొండ రక్షణకు వచ్చి బహమనీ సైన్యాలని ఓడించాడు. ఆ సమయంలో లింగమనేడు తిరిగి భువనగిరి, ఓరుగల్లు స్తంభగిరి ప్రాంతాలను ఆక్రమించి సుల్తాన్‌ సైన్యాలను బీదరువరకు తరిమాడు. ఓరుగల్లు సీమను మూడవ సింగభూపాలుని సోదరుడు ధర్మానాయుబ్ని పాలకుడుగా నియమించాడు. ఈ సమయంలో లింగమనేడు నేటి నార్కట్‌పల్లి దగ్గరి పోడిచేడు దుర్గముపై దండయాత్రకు వెళ్ళి అక్కడి పాలకుడు పోలేపల్లి బుక్కరాజును ఓడించాడు. ఇతడు బహమనీ పాలకులతో మైత్రి చేసుకొనుట లింగమనేనితో యుద్ధమునకు సిద్ధపడుటవలన ఈ దాడి జరిగినది. ఈ యుద్దము మూసీనది తీరములో పొడిచేడు, దుష్పల్లి గ్రామముల మధ్య జరిగింది. పాలేపల్లి బుక్కరాజు ఈ యుద్ధంలో ఓడిపోయి పారిపోయినాడు. తెలంగాణా విజయములలో లింగమనేడుకు సహకరించిన కుమారహరవీర మహాపాత్రుడు ఈ విజయాల తర్వాత విజయనగర సామ్రాజ్యంపై క్రీ.శ.1460లో దాడిని కొండవీటిపై ప్రారంభించి శ్రీశైల పశ్చిమభాగమును మాత్రమే ఆక్రమించుకొన్నాడు. ముందుకు సాగలేదు. అయితే క్రీ.శ. 1463లో తన కుమారుడు కుమార కపిలేవ్వర మహాపాత్రుని ఆధిపత్యములో దక్షిణ దిగ్విజయయాత్రకేగి పూర్వసముద్ర తీరమునందలి ఉదయగిరి, చంద్రగిరి, పడైవీడు, కంచి, వలుదలంపట్టి, తిరువారూరు, తిరుచినాపల్లి మొదలైన దుర్గాలన్నీ జయించి కావేరివరకు వెళ్ళినాడు. అయితే విజయనగర రాజులు వాటిని వెంటనే స్వాధీనం చేసుకొన్నారు. ఉదయగిరి మాత్రమే వారికి నిలిచింది.

ఇమ్మడి ప్రొాధదేవరాయలు క్రీ.శ. 1465లో మరణించాడు. ఆ తర్వాత ఇమ్మడి విరూపాక్షరాయలు విజయనగర సింహాసనాన్ని ఆక్రమించాడు. ఇతడు గజపతుల సహకారముతోనే ఇమ్మడి ప్రొధదేవరాయలను చంపి సింహాసనం అధిష్టించినాడను వదంతి గలదు. ఇతని కాలములో సాళువవంశజులు గుండ్లకమ్మ మొదలు కావేరివరకు సముద్రతీరమును, తుళువ రాజులు పశ్చిమ సముద్రతీరభూములందు యథేచ్చగా ప్రవర్తించినారు. క్రీ, శ. 1470లో కపిలేశ్చరుడు మరణించాడు. దానితో బహుమనీ సుల్తానులు పళ్ళ్చిమ సముద్రతీరాన్ని ఆక్రమించుకొన్నారు. గోవా బహుమనీ సుల్తానుల వశమైనది. విరూపాక్ష రాయలు గోవాను ఆక్రమించుటకు చేసిన ప్రయత్నాలు ఫలించలేదు. ఆ తర్వాత చంద్రగిరి 126 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

దుర్గాధిపతి సాళువ నరసింహరాజు ్రాబల్యము పెరిగి క్రీ.శ.1485వ సంవత్సరములో విజయనగర సింవోసనాన్ని అధిష్టించాడు. ఆ తర్వాత ఉదయగిరిని జయించి పాంద్యరాజును ఓడించాడు.

బహుమనీ సుల్తాన్‌ కళింగ దండయాత్రలో ఉన్నప్పుడు సాళువ నరసింహుడు

కొండవీటి రాజ్యాన్ని ఆక్రమించాడు. క్రీ.శ. 1480 నాటికి కృష్ణానదికి దక్షిణ తీరాంధ్రమంతయు మచిలీపట్నం వరకు ఆక్రమించుకొన్నాడు. అప్పుడు రాజమహేంద్ర వరంలో మహ్మదుశాహ్‌ ఉన్నాడు. అతను వెంటనే వచ్చి కొండవీటిని ఆక్రమించు కొన్నాడు. అక్కడ క్రీ.శ. 148] సం॥ మార్చిలో ప్రారంభమై నెల్లూరు మీదుగా కంచిచేరి దానిని స్వాధీనం చేసుకొని వెంటనే మరల వెనక్కు వచ్చాడు. సాళువ నరసింహుని సేనాపతి ఈశ్వరనాయకుడు జయించిన దుర్గాల వివరాలు వరాహపురాణ పీఠికలో పేర్కొనబడినాయి. అందు ఉదయాద్రి, నెల్లూరు, ఆమూరు, కోవెల, కుందాణి, శ్రీరంగపట్టణం, నాగమంగలము, బెంగుళూరు, పెనుగొండ, గండికోటలను జయించి నట్లున్నది. జైమిని భారతములో భోనగిరి, చెంజి, కొంగుధారాపురం మొదలైన వాటిని కూడా జయించినట్లు తెలుపబడింది. అయిథే ఎప్పుడు జయించింది తెలపలేదు. అనేక యుద్దాలు చేసిన సాళువ నరసింహరాయలు క్రీ.శ. 1490లో మరణించాడు. అతని మరణానంతరము అతని ప్రథమపుత్రుడు తిమ్మరాజు కొంతకాలము సింహాసన మధిష్టించాడు. నరసనాయకుడు పెత్తనము ఈకాలములో చేసినాడు. ఆ తర్వాత సాళువ నరసింహరాయలు విజయనగర పాలకుడైనాడు. కాని నరసనాయకుడే రాజ్య వ్యవహారములు చూసినాదు.

ఆ కాలములో బహమనీ సుల్తాన్‌ ప్రధాన సామంతులలో ఒకడైన యూసఫ్‌ ఆదిల్‌ఖాన్‌ క్రీ.శ. 1489 ప్రాంతంలో స్వాతంత్రాన్ని ప్రకటించుకొని రాజధానిగా నూతన రాజ్యాన్ని నిర్మించ (ప్రారంభించాడు. ఆ సమయములో బహుమనీ సుల్తాన్‌ ప్రధానమంత్రి కాసించరీదు, కొంకణదేశ పాలకుడైన బహుదూర్‌ గిలానీ సహాయంతో ఒకవైపునుండి, విజయనగరాధిపతి నరసా నాయకుడు ఒకవైపునుండి ఏకకాలములో బీజాపూర్‌ రాజైన ఆదిల్‌ఖాన్‌పై దాడి నిర్వహించారు. నరసానాయకుడు కృష్ణా, తుంగభద్రల అంతర్వేది నుండి ప్రవేశించి రాయచూరు, ముద్దలు దుర్గములను రెండింటిని స్వాధీనం చేసుకొన్నాడు. దానితో యూసఫ్‌ ఆదిల్‌ఖాన్‌, నరసా నాయకునితో సంధి చేసుకొని క్రీ.శ. 1491న బహుదూరు గీలానీ నెదిర్చి ఓడించాడు. ఆ తర్వాత ఆదిల్‌ఖాను నరసానాయునితో యుద్దానికి దిగి పోరు సలపలేక మానవ దుర్గంలోకి పారిపోయి దాక్కున్నాడు. అయితే నరసానాయకుడు అతనిని ముట్టడించి, ఆ కోటను దిగ్బంధం చేయగా ఆదిల్‌ఖాన్‌ యుక్తితో సంధి చేసికొనదలచినానని, కప్పం కట్టుటకు అంగీకరించెదనని తనను కలుసుకొనవలసినదిగా నరసానాయకుని ఆహ్వానించాడు. ఇమ్మడి నరసింహరాయలను వెంటపెట్టుకొని నరసానాయకుడు నాలుగవందలమంది యోధులతో కోటలోనికి ప్రవేశించగానే ఆదిల్‌ఖాన్‌ సైన్యముతో అకస్మాత్తుగా వారిపైబడి అనేకమందిని సంహరించినాడు. అయితే

శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 127

నరసానాయకుడు, ఇమ్మడి నరసింహరాయలు తప్పుకొని విజయనగరమునకు పోయినారు. ఆదిల్‌ఖానుడు ఆ తర్వాత కృష్ణ తుంగభద్రల నడుమ ప్రాంతాన్ని స్వాధీనం చేసుకొన్నాడు. నరసానాయకుని మరణం తర్వాత ఇమ్మడి నరసింహరాయలు మూదేండ్లకాలము పరిపాలించాడు. ఆ తర్వాత వీరనరసింహరాయలు నాలుగేండ్లు విజయనగరమును పాలించాడు. అయితే ఇతను సామ్రాజ్యాన్ని రక్షించికొనుటకు యుద్దాలు చేస్తూ గడిపాడు. ఆ తర్వాత శ్రీకృష్ణదేవరాయలు విజయనగర పాలకుడుగా క్రీ.శ. 1509లో వచ్చినాడు. ఇప్పటివరకు జరిగిన యుద్ధాల చరిత్రను వందలపేజీలు రాయవచ్చు. కాని స్థ్టలాభావంతో సంక్షిప్తంగా వివరించాల్సి వచ్చింది. శ్రీకృష్ణదేవరాయలు బలాన్ని పెంచుకొని దీనికి సాయత్తమై క్రీ.శ. 1511 నుండి 1512 ఆగస్టువరకు ఈదాడిలో పాల్గొన్నాడు. అహ్మద్‌నగర్‌ నిజాముల్‌-ముల్మ్క్‌ చేతిలోనూ, ఏ గోలకొండ కుతుఫుల్‌ముల్క్‌ ఆధినంలోనూ బీజాపూర్‌ పదులఖాన్‌ చేతిలోనూ, బీదరు బరీదన్‌ముల్క్‌ చేతిలోనూ ఉన్నాయి. బహమనీ రాజ్యం నాలుగు ముక్కలైంది. విజయనగర సింహాసనాన్ని అధిష్టించే కాలానికి కళింగ గజపతులతోను సామ్రాజ్యానికి శత్రుత్వము కొనసాగుతున్నది. కొండవీటిరెద్లు, రాచకొండ వెలమలు ఆనాటికే యుద్దాల్లో కనుమరు గైనారు. కాని విజయనగర సామ్రాజ్యాధికారాన్ని ధిక్కరించిన ఉమ్మత్తూరు పాలకుదైన ఇమ్మడి దేవణ్జ ఉడయరు పెనుగొండ దుర్గాన్ని ఆక్రమించియున్నాడు. దక్షిణ కర్నాటకలో చాలాభాగము విజయనగర ఆధిపత్యాన్ని అంగీకరించక స్వతంత్రముగా నుండినది. ఈ ప్రాంతాన్ని మొట్టమొదట స్వాధీనం చేసుకోవాల్సిన కర్తవ్యము శ్రీకృష్ణేవరాయలయం దున్నది. అందువల్లనే కృష్ణదేవరాయలు ఉమ్మత్తూరును మొదట సాధించాడు. ఈ విషయాన్ని పారిజాతాపహరణంలో “ఉమ్మత్తూరు శివన్‌ సముద్ర పురవ ప్రోన్ములనాడంబరా” (2. 104) అని పేర్కొన్నాడు. బండారు లక్ష్మీనారాయణ తన 'సంగీత సూర్యోదయము'లో ఇదే విషయాన్ని పేర్శొంటూ క

“బాల్యే£.సౌ సకల కలాకలాప్రయుక్తం

సప్రాణం సపది విజిత్య గంగరాజం

భంక్త్వా తచ్భ్చివనసముద్ర ముత్కటం ద్రా

గావాసం వ్యతనుత నిర్భరం శివానాం” (ఖీ.5) అన్నాడు. అలాగే రాయవాచకంలో :

“గుర్రం యెక్కుకొని పయనం గతులకదలి వున్ముత్తూరు" సముద్రామునకు వచ్చి గంగారావు వూడెంమీంద కార్యమును సేసి వుదరదోలి ఆ స్థలాలు వక్కనాటనే సాధించి అక్కడ వూడిగాలవార్లను వుంచి అంద్బునుండ్డి శ్రీరంగపట్నం కోటకైచీనికోట కొత్తకములు జూచి మీద ఆది రంగనాయకుని సేవించి” (పే. 84) అని వివరించాడు. కృష్ణాయ విజయంలో గూడ ఈ విషయాన్ని విపులంగానే వివరిస్తూ "ఒక్క హురుమత్తున నుమ్మత్తూరు శివసముద్ర 128 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

స్టలంబుల నెసంగు గంగరాజు నొాడయల నోడించి తదీయస్థలంబున ఠాజెంబులు బలియించి శ్రీరంగపట్టణంబ నిరీక్షించి” అని వివరించాడు.

క్రీ.శ.1510 ప్రాంతంలో గోవా వాణిజ్యకేంద్రంగా ఉండేది. ఇది బీజాపూరు సుల్తానుల స్వాధీనంలో కొంతకాలంగా ఉండింది. దీనిని పోర్చుగీసు గవర్నరు అల్బూకెర్కు అనునతడు క్రీ.శ. 1510 సెప్టెంబరు ప్రాంతంలో ఆక్రమించుకొన్నాడు. ఈ విజయానికి కృష్ణదేవరాయలు తన సంతోషాన్ని తెలుపుతూ తన రాయబారులను గోవాకు పంపాడు. ఈ గోవా ముట్టడి తర్వాతనే శ్రీకృష్ణదేవరాయలు ఉమ్మత్తూరు ముట్టడికి వెళ్ళాడు. క్రీ.శ. 1512 నాటికి పెనుగొండ రాయల స్వాధీనమైంది.

ఆ సమయములో బహమనీ సుల్తాను మహ్మద్‌శాహ్‌ విజయనగర సామ్రాజ్యంపై దాడి చేసినాడు. ఆ దాడిలో ఏదుల్‌ఖాన్‌, నిజామ్‌ముల్‌కుతుపనముల్క్‌ మొదలైన వారందరూ కలిసి విజయనగరపు గడి ప్రదేశానగల “దోని” అను ప్రాంతాన్ని చేరేసరికి శ్రీకృష్ణదేవరాయలు వారిని ఎదురించి కోవెలకొండ వరకు తరిమి అక్కడ బీజాపూర్‌ సుల్తాన్‌ ఆదిల్‌ఖానుని సంహరించాడు. ఆదిల్‌ఖానుని మరణాన్ని గూర్చి “ఆముక్తమాల్యదలో (1-42)

మ॥ _ అలుకన్దోట ధట్టిగా ఖురపుటీ హల్యన్ఫరాసానిపు

చ్చలు వోం దున్ని చలచ్చమూ గజ మదాసార వ్లతిన్లీర్తిపు

షృల సస్యం బిడి, యేకధాటి బళిరా కట్టించి తౌదృష్టికే

దులఖానో[గ్ర కపాల మర్ధప హరి ద్భూ జాంగల శ్రేణికన్‌”

ఆదిల్‌ఖాన్‌ మరణించిన తర్వాత అతని కుమారుడు ఇస్మాయిల్‌ఖాన్‌ బీజాపూర్‌ సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు. ఇతడు చిన్నవాడగుటవల్ల కమాల్‌ఖాన్‌ రాజ్యాన్ని నిర్వహిస్తూ బీజాపూర్‌ రాజ్యాన్ని విస్తరించదలచి బీదరు, ఆక్రమించుకొని మహ్మదుశావొను ఓడించాడు. గుల్చర్గాను జయించాడు. అయితే గోల్కొండ పాలకుడు నిజామలక్‌, బరీదునకు సహాయమువచ్చి తిరిగి వీదరును ఆక్రమించుకొన్నారు. అంతర్గత సంక్షోభం ఏర్పద్దప్పుడు శ్రీకృష్ణదేవరాయలు అదనుగా భావించి రాయచూర్‌, గుల్బర్గా దుర్గములను స్వాధీనం చేసుకొన్నాడు. ఆ తర్వాత బీదరును స్వాధీనం చేసుకుని బహ్మనుసుల్తాను మహ్మదుశాహును విడుదలచేసి అతనికి సింహాసనము తిరిగి అప్పగించాడు. అందువల్ల యవనరాజ్య న్థాపనాచార్య అని బిరుదును ధరించాడు. ఈ విజయాన్ని అల్లసాని పెద్దన ఇట్లు వర్ణించాడు.

“సమరక్షోణిని గృష్ట్రాయల భుజాశాతాసిచే బడ్డ దు

ద్వమదోర్టండ బెడందకోట యవనవ్రాతంబు సప్తాశ్వమా

ర్ల్గమునం గాంచి శబాసహో, హరిహరంగాఖూబు ఘోదాకితే

తుముకీ బాయిల బాయిదే ములకియం దుర్శింటికిన్‌ బోవుచున్‌”

శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 129

ఈ యాత్ర తరువాత కళింగ దండయాత్రను చేసినాడు. ఈ దందయాత్రలో అయిదుదశ లున్నాయి. మొదటి దశ ఉదయగిరి దుర్గ విజయముతో క్రీ.శ. 1513లో ముగిసింది. ఈ ముట్టడి సంవత్సరమున్నర కాలము జరిగినది. ఈ ముట్టడి తర్వాత విజయనగరమునకు వెళ్ళినాడు.

ఆముక్తమాల్యద ప్రథమాశ్వాసములో ఉదయగిరి విజయమును గూర్చి మాత్రమే తెలుపబడింది. ఆ పద్యము మ॥ ఇది కర్టాట ధరాధృతి స్థిరభూజా హేవాకల బ్లేభరా

డుదయోర్వీధర తల్పితృవ్యకృత నవ్యోపాయనోష్టీషర

త్న దృగంచత్సద కృష్ణరాయ వసుధాధ్యక్షోదితాముక్తమా

ల్యద నాశ్వాసము హృద్యపద్యముల నాద్యంబై మహింబొల్పగున్‌”

శ్రీకృష్ణదేవరాయలు ఉదయగిరి దుర్గాన్ని ముట్టడించినపుడు అందులో (ప్రహరేశ్వర్వర పాత్రుడను గజపతికి పినతండ్రి ఉండి దుర్గాన్ని ఎంతోకాలంగా పోరాడుతూ వచ్చాడు. అయితే శ్రీకృష్ణదేవరాయలు ఈరోజు ప్రహరేశ్వరుని తల తొక్కక స్నానము చేయనని ప్రతిజ్ఞ చేయగా ఆ విషయము తెలిసి తనకు తానుగా తన తల బదులు తన కిరీటాన్ని ప్రహరేశ్వర పాత్రుడు పంపినాడని దానిని కృష్ణదేవరాయలు తొక్కి స్టానము చేసినాడను కథను పై పద్యములో సూచించాడు. ఈ విజయయాత్ర తర్వాత రెండవఘట్టం కొండవీటి దాడి. ఈ దండయాత్రలో కందుకూరు, అద్దంకి, వినుకొండ, బెల్లంకొండ, నాగార్జునకొండ, తంగెడ, కేతవరం మొదలైన దుర్గాలను జయించి కొండవీడును ముట్టడించి ఆక్రమించడం. సాళువ తిమ్మరుసు అధ్యక్షతన కొండవీటి ముట్టడి జరిగింది. ఈ ముట్టడి మూడునెలల కాలము జరిగి 1515 జూన్‌ 28 శనివారంనాడు జయించాడు. దీనిని గూర్చి ఆముక్తమాల్యద ద్వితీయాశ్వాస అంత పద్యములో మ॥ ఇది భూమండన కొండవీడు ధరణీభృద్దుర్గ పూర్వాద్రిభా

స్వది భేశాత్మ జవీరభద్ర జనజీవగ్రాహ రాహాయమా

ణ దృధాంచద్భుజకృష్ణరాయ మహిభృన్నామాస్యదాముక్తమా

ల్యద నాశ్వాసము హృద్యపద్య ద్వితీయంబై మహిం బొల్పగున్‌

ఈ ముట్టడిలో గజపతి కుమారుదైన వీరభద్రపాత్రుని సేనలను ఓడించినట్లు తెలుపుకొన్నాడు. ఈ ముట్టడిలో గజపతి రాణి, అతని పుత్రుడు కొండవీటి పాలకుడు వీరభద్ర గజపతి అనేకమంది సామంతులను జీవగ్రాహంగా పట్టుకొన్నాడు. ఈ విషయాన్ని అమరావతి శాసనంలో (5.11. ₹01. ౪71340 248) పేర్కొన్నాడు. “శ్రీకృష్ణ దేవమహారాయలు విజయనగరాననుండి పూర్వ దిగ్విజయయాత్రకు విచ్చేసి వుదయగిరి దుర్గం సాధించి తిరుమల రౌతరాయ మహాపాత్రునిం బట్టుకొని అద్దంకి, ఫొనుకొండ, బెల్లంకొండ నాగార్జునునికొండ 130 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

తంగేడు కేతవరం మొదలైన గిరి దుర్గ స్టలదుర్గాలన్నీ యేదాడింగైకొని కొండవీటి దుర్గం లగ్ధలంబుచ్చుకొని ప్రతాపరుద్ర గజపతి కుమారుండు వీరభద్రరాయనిన్ని కొమారహంవీర మహాపాత్రుని కొడుకు నరహరిపొత్రుండు రాచూరి మల్లభానుండు వుద్దండ భానుండు పూసపాటి రాచిరాజు శ్రీనాథరాజు లక్ష్మీపతిరాజు జన్యాలక సవాపాత్రుండు పశ్చిమ బాలచంద్ర మహాపాత్రుండు మొదలుగాను పాత్ర సామంతులాను మన్సెవారిన్ని జీవగ్రాహంగాను పట్టుకొని వారికి అభయదానం ఇచ్చి ధరణీకోట అమరేశ్వరానకు విచ్చేసి...”

అని పేర్కానటంవల్ల పై దాడుల తర్వాత అమరావతికి వచ్చి తులా పురుష దానంచేసి తిరిగి విజయనగరానికి వెళ్తూ క్రీ.శ. 1515 జూలై 25నాడు శ్రీశైలంలో ఒక శాసనం వేసినాడు. ఆ శాసనంలో పై విషయాలు అన్నీ వివరించినాడు. ఆ తర్వాత విజయనగరానికి వెళ్ళి రాచకార్యాలు చూసుకొని తిరిగి కళింగ దండయాత్రలో మూడవ ఘట్టంలో ప్రవేశించి అహోబిలంలో క్రీ.శ. 1515 డిసెంబరు 21న పైన పేర్కొన్న విజయాలనే తిరిగి పేర్కొంటూ శాసనం వేసి క్రీ.శ1516 ఫిబ్రవరి నాటికి కొండపల్లి ముట్టడికోసరం బెజవాడ వచ్చి యుండవచ్చు. బెజవాడలోని మళ్లేశ్వర దేవస్థానంలో కృష్ణదేవరాయల భృత్యుడు రాయసం కొండమరుసు ఈ శాసనము వేసినాడు.

11 ఫిబ్రవరి 1516 నాటికి శ్రీకాకుళము కృష్ణదేవరాయలు వచ్చి అతను శ్రీకాకుళం దేవాలయంలో గర్భాలయం తూర్పుద్వారానికి ఉత్తరాన వేసిన శాసనంలో

“శుభమస్తు। హరేర్లీలావరాహస్య । దం'్ర్రా దండస్యపామనః। హేమంశ్రీకలశాయిత్ర। ధాశ్రీఛత్రభయందశా॥ స్వస్తిశ్రీ విజయాభ్యుదయ శాలివాహన శకవర్షంబులు 1440 అగు నేటి బహుధాన్య నామ సం॥ర ఫాల్గుణ శుద్ధ॥ శుక్రవారం శ్రీకాకుళపు తెలుగురాయలకు శ్రీ మన్మమహారాజాధిరాజ పరమేశ్వర శ్రీ వీర ప్రతాప త్రీకృష్ణదేవ మహారాయలుంగారు దంణ్ఞం సమర్పించి యిచ్చిన ధర్మశాసనం | స్వామికి కుంభ సంక్రణ పుణ్యకాలమందు సందర్శించి కొండపల్లి సీమకుంజేరి వొచ్చిన దేవరపుం గోటస్తలం లోపలి యెర్లగడ్డగ్రామం న్ని దేవపల్లి (గ్రామం 1న్ని శ్రీకాకుళాననుస్వామి విప్రతిగ్రహలబ్ధిమైన సత్రాల భూమి తోటలు నిత్యావసరాలు శ్రీరామానుజకూటము ద్వాదసులు సహితమైన భూమిన్ని క్రాంతలంక చింతలంక వుండ్రసలుక పిరాట్లంక పులుగడ్డలంక క్రోసూరు మండుల్లి వచ్చిన కంభాల దొడ్జిన్ని కొండవీటి సీమలోని పెడగాడి పట్టున్ను వినుకొండ సీమలోని కారుమంచిన్ని స్వామి సన్నిధిని ధారాపూర్వకముగాను స్వామి నిత్య నైవేద్యాలకున్ను అంరంగవైభవాలకున్ను యిడమడవక జరుగుటకై శ్రీకాకుళంలోని తెలుంగు వల్లభునికి సమర్చిస్తిమి గనుక ఆచంద్రార్క స్థాయిగాను అవుధరించేది.... అని పేర్మానటం వల్ల కొండపల్లి ముట్టడికి ముందే ఇచ్చటికి వచ్చినాదని తెలుస్తున్నది... ఆముక్తమాల్యద రచనాకాలము విజయవాడ నుంచి వచ్చినాక ఇచ్చట స్వప్నం వచ్చినట్లు ఆముక్తమాల్యదలో తెలుపుకొన్నాడు. 16 ఫిబ్రవరి 1516నాడు స్వప్నం వచ్చి ఉండవచ్చు.

శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 131

ఆ విషయాన్ని గూర్చి “వ॥ అని యిష్టదేవతా వందనంబుంేసి మున్నేంగళింగ దేశ విజిగీష మనీషం దండెత్తి పోయి విజయవాటిం గొన్ని వాసరంబులుండి శ్రీకాకుళానికే తనుండగు నాంధ్ర మధుమధను సేవింపంబోయి హరివాసరోప వాసం ఐచ్చటం గావింపనప్పుణ్య రాత్రి చతుర్ధ యామంబున. స్‌ నీలమేఘముడాలు డీలు సేయంగ జాలు మెలుంగుం జామనచాయ మేనితోడ నరవిందములకుచ్చ లడంగించుజిగి హెచ్చు నాయతం బగు కన్నుదోయి తోడం బులుంగు రాయని చుట్టుపలవన్న్నె నొరవెట్టు హోంబట్టు జిలుగు రెండెంబుతోడ ను దయార్శబింబంబు నొణఐవు విడంబంబు దారలంగనాడు కౌస్తుభముతోడ త్త దమ్మికేలుండం బెజకేల దండ యిచ్చు లేములుడిపెడు లేంజూపు లేమతోడం దొలంకు దయం దెల్పు చిటునవ్వుతోడంగలదా దంధ్ర జలజాక్షుం డిట్లని యానతిచ్చె. (1-12) సీ॥ _ పలికి తుత్రేక్షోపములు జాతి పెం పెక్క రసికు తౌ నన మాదలస చరిత్ర భావ ధ్వని వ్యంగ్య సేవధి గాంగంజె ప్పితిని సత్యావధూ (ప్రేణనంబు శ్రుతి పురాజోప సంహిత లేర్చి కూర్చితి సకల కథాసార సం(గ్రహంబు ోత్రఘచ్చటలు విచ్చుగరచించితి సూక్తి నైపుణి జ్ఞానచింతామణి కృతి తే॥ మభియు రసమంజరీ ముఖ్య మధురకావ్య రచన మెప్పించి కొంటి గీర్వాణభాష నంధ్రభాష యసాధ్యంబె యందు నొక్క కృతి వినిర్మింపు మింక మాకుంబ్రియముగాగ (1-13) బంగారు పట్టు పీతాంబరములు ధరించినవాదైన తెలుగు వల్లభరాయుణ్ని వర్ణిస్తూ కలలో కనపడి సంస్కృతంలో మాదాలస చరిత్ర, సత్యావధూప్రీరణము, సకల కథాసార సంగ్రహము, జ్ఞానచింతామణి, రసమంజరి మొదలైన ప్రబంధాలను రచించిన నీకు తెలుగొక 132 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

లెక్కా? కాని తెలుగులో కూడా ఒక ప్రబంధమును రచించమని కోరాడట. ఏమైనా తెలుగు సాహిత్యానికి ఒక ఉత్తమ (గ్రంథం లభించింది. ఆ (గ్రంథాన్ని ప్రారంభించి తెలంగాణాకు ద్వారంగా ఉన్న కొండపల్లి దుర్గ ముట్టడిని ప్రారంభించాడు. ఈ ముట్టడి మూడునెలలు పట్టింది. అప్పటికి తెలంగాణాలోని రాచకొండ, ఉర్గుగొండ, ఉండ్రుగుండ, అర్వపల్లి దేవకొండ దుర్ధాలను క్రీ.శ. 1512లో గోల్కొండ పాలకుడైన కులీకుతుబ్‌ షా ఆక్రమించుకొని ఉన్నాడు. ఈ దుర్గాలన్నీ ఒకనాడు పద్మనాయక రాజులవి. ఆ తర్వాత గజపతులు అక్రమించుకొన్నారు. వారినుండి గోల్కొండ పాలకులు ఆక్రమించుకొన్నారు. ఖమ్మం (స్తంభాద్రి;లో సీతాబుఖాన్‌ అను రాజు పాలకుడుగా ఉన్నాడు. అతనికి గజపతి రాజులతో మంచి సంబంధాలున్నాయి. కొండపల్లి దుర్గంలో గజపతుల బంధువు ప్రహరేశ్వర పాత్రుడు లేక ప్రహరరాజు శరశ్చంద్ర మహాపాత్రుడు దుర్ధాధ్యక్షుడిగా ఉన్నాడు. శ్రీకృష్ణదేవరాయలు కొండపల్లి ముట్టడి ప్రారంభించడంలో తెలంగాణాలోని గోల్కొండ, దేవరకొండ, ఉర్గుకొంద, ఉంద్రుగొండ, జల్లేపల్లి, అర్వపల్లి, కందికొండ, కప్పలరాయి, స్తంభాద్రి మొదలైన దుర్గాధిపతులందరు కొండపల్లి దుర్గాధ్యక్షుడి సహాయంగా శ్రీకృష్ణదేవరాయలు కృష్ణానదిని దాటకుండా నిలపాలని తమ పరివారంతో వచ్చి చేరినారు. అదే సమయంలో ప్రతాపరుద్ర గజపతి శ్రీకృష్ణదేవరాయల సైన్యముపై వెనుకనుండి దాడిచేయాలని 1360 ఏనుగులతో, 20వేల గుర్రాలతో, 50వేల కాల్బలముతో వచ్చి కృష్ణానదికి దక్షిణతీరాన వేచియున్నాడు. ముందుగా కృష్ణదేవరాయలు ప్రతాప రుద్రగజపతితో యుద్ధంచేసి అతనిని ఓడించి అతని ఏనుగులను, గుర్రాలను స్వాధీనం చేసుకొని ఆ తర్వాత కొండపల్లి ముట్టడి కొనసాగించి జయించాడు. ఈ విషయాన్ని గూర్చి 'ఆముక్తమాల్యద' తృతీయాశ్వాసాంత పద్యంలో మ॥॥ ఇది పాత్ర ప్రహరేశ్వర ప్రభృతి బంహిష్టోత్మలా నీకగు ప్తదివిస్పృక్చ్పటుయంత్ర కొండపల్లి హృద్చావాసి కద్రూజదీ వ్యదుదారోద్యమ కృష్ణరాయనృప సంజ్ఞాస్మత్యృతాముక్తమా ల్యద నాశ్వాసము హృద్యపద్యము తృతీయంబై మహిం బొల్పగున్‌ అని పేర్కొన్నాడు. ఆ తర్వాత అనంతగిరి దుర్గాన్ని జయించాడు. ఇది చాలా చిన్నగిరి దుర్గం. నల్లగొండ జిల్లాలో కోదాడకు 5 కి.మీ. దూరములో ఉన్నది. అచ్చటనుండి సూర్యాపేటకు మూడు కిలోమీటర్ల దూరములో ఉన్న ఉండ్రుకొండ, దుర్గాన్ని జయించాడు. ఇది బలమైన పద్మనాయకరాజులచే గట్టబడిన గిరిదుర్గము. అచటనుండి దేవరకొండ నల్లగొండ దుర్గాలను జయించాడు. ఈ దుర్గాలు బలమైన గిరిదుర్ధాలు. ఆ తర్వాత అర్వపల్లి, ఉర్హుగొండ, జల్లేపల్లి దుర్గాలను జయించాడు. అవి చాలా చిన్న గిరి దుర్గాలు. కందికొండ, కప్పలవాయి, శంకరగిరి దుర్గాలు కూడా చాలా చిన్నదుర్దాలు. వీటిని జయించిన తర్వాత స్తంభాద్రిని శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 138

(ఖమ్మం)ను జయించుటకు వెళ్ళగా అక్కడ సీతాబుఖాన్‌ నుండి గట్టి ప్రతిఘటన ఎదురైంది. ఇది బలమైన గిరి దుర్గం. ఈ సీతాబుఖాన్‌ గతంలో క్రీ.శ. 1500 ప్రాంతంలో ప్రతాపరుద్ర గజపతి దక్షిణ దిగ్విజయయాడత్రకు వచ్చినపుడు తెలంగాణా దుర్గాలను జయించటానికి అతనికి సహకరించాడు. ఆ దందయాత్రలో సీతాబుఖాన్‌ ఓరుగల్లును జయించి బహమనీ సుల్తానును ఓడించినట్లు శాసనము క్రీ.శ. 1504లో ఓరుగల్లు కోటలో ఒక శాసనము వేసినాడు. ఇతని ఏలుబడిలో రాజాద్రి, బెల్లంకొండ దుర్గాలు కూడా ఉండేవనీ మహ్మదీయ చరిత్రకారులు రచించారు. అయితే రాయవాచకములోను, కృష్ణరాయ విజయములోనూ సీతాబుఖాన్‌ కృష్ణదేవరాయలను సింహాచలము బోవునపుడు భద్రాచలము దగ్గరి అరణ్యప్రాంతంలో గెరిల్లా యుద్ధంచేసి ఇబ్బందులకు గురిచేసినప్పటికి ఓడిపోయినట్లు తెలియజేసారు. శ్రీకృష్ణదేవరాయలు రాజమండ్రివేపు గోదావరీతీరాన సాగిపోయాడు. ఆ విజయాలను గూర్చి పారిజాతాపహరణము నందు ; చ. మునుకొని కొండవీటికడ మూఢత రుద్రుండు కృష్ణనందను న్మనసిజునిన్‌ జయించె నది మానుషమే నరసేంద్రు కృష్ణరా య నృపతి కొండవీటికడ నాహవభూమిం బ్రతాపరుద్రనం దనుండగు వీరభద్రుం గరుణామతిం గాచె జగత్ర్రసిద్ధిగన్‌. చ. నెలకొని కృష్ణ్ణాయధరణీ విభుం డుత్మలభూమి పాలుతోం గలన నెదిర్చి హస్తికరకొండ తతు ల్మసకంపుం బాములై మలసినచోటం గూడిన సమగ్ర యశోవసనంబు గప్పి తా వలవంగ జేసె భూసతిని వశ్యవిధిజ్ఞుండుగాన నేర్పునన్‌. సీ ఉదయాద్రి వేగనత్యుద్ధతి సాధించె వినుకొండ మాటమాత్రనాహరించెం గూటము ల్సెదరంగం గొందవీడు గలించె బెల్లంకొండ యచ్చెల్ల జెటిచె వేలుపుకొండను ద్వృత్తి భంగముసేసె జల్లేపల్లి సమ(గ్రశక్తిం గూల్చి గినుకమీఅ ననంతగిరి క్రిందుపడంేసి గంబంబు మెట్లో (గ్రక్మనంగ దల్బె బలనికాయము కాలుముట్టలనడంచుం గటకమును నింక ననుచు నుత్మలమహీశుం డను దినమ్మును వెజచు నెవ్వనికినతండ రాజమాత్రుందె శ్రీకృష్ణరాయ విభుండు (1) 184 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

మనుచరిత్రలో ఈ క్రిందివిధంగా విజయాలను వర్ణించారు. సీ; తొలుతొల్త నుదయాద్రిశిలం దాకి తీం

డ్రించు నసిలోహమున వెచ్చనయి జనించె

మజథికొండవీ డెక్కి మార్శొని

నలియైన యలకసవాపాత్రునంటి రాంజె

నటఫాగి జమ్మిలోయంబడి వేగ

దహించెం గోనబిట్టేర్చె గొట్టానం దగిలె

గనకగిరి స్ఫూర్తి గరంచె గౌతమిం

(గ్రాంచె నవులనా పాటూరు రవులుకొనియె.

మాదెములు వ్రేల్చి నొడ్డాది మసియొనర్చెం

గటకపురింగాల్సె గజరాజు గలంగిపణవ6

దొంకిచిచ్చన నేర యుద్ధంతం గృష్ట

రాయబాహు ప్రతాప జాగ్రన్మహాగ్ని చ అఖభిరతిం గృష్టరాయండు జయాంకములన్‌ లిఖియించి తాళస

న్నిభముగం బొట్టునూరికడ నిల్పినకంబము సింహభూధర

ప్రభు తిరునాళ్ళకుం దిగుసురప్రకంబు కళింగమేదినీ

విభు నపకీర్తి కజ్ఞలము వేమణుంబెట్టి పఠించు నిచ్చలున్‌ (1-87)

కొండపల్లి ముట్టిడి తర్వాత శ్రీకృష్ణదేవరాయలు తన సైన్యమును రెండు భాగాలుగా చేని తొను తెలంగాణము మీదికి తన సైన్యములో ఒక భాగమును మధ్యాంధ్రమును జయించడానికి పంపినాడు. వారా రాజమహేంద్రవరమును జయించి శ్రీకృష్ణదేవరాయలను కలుసుకొన్నారు. రెండుసైన్యాలు కలసి కోనసీమను పర్చి కొట్టాము మీదుగా సింహాద్రిచేరి అక్కడ ఆరునెలల కాలము గజపతి యుద్దానికి వస్తాదేమోనని శ్రీకృష్ణదేవరాయలు ఎదురుచూశాడు. గజపతులు యుద్దానికి రాకపోవడంతో పొట్టూరు వద్ద జయస్థంభము నాటి ఈ దండయాతఠ్రా విశేషాలను ఆ శాసనంలో నిల్చి విజయనగరానికి చేరాడు. ఆ శాసనమును గూర్చి ఆముక్తమాల్యదలో

“అభిరలు గృష్టరాయ విజయాంకము లీవు లిఖించి తాళస

న్నిభముగ బొట్ట నూరికడ నిల్పిన కంబము సింహభూధర

(ప్రభు తిరునాళ్ళ కుండిను సురప్రకరంబు కళింగమేదినీ

విభునపకీర్తి కజ్జలము వేమణుపెట్టి పఠించు నిచ్చలున్‌” (1.40)

శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 135

కృష్ణరాయుడా, నీవు పొట్టునూరి వద్ద తాటిచెట్టు విత్తంత పొడవైనదిగా నిల్చిన నీ జయస్తంభములో నీవు చెక్కించిన నీ విజయ శాసనములకు సింవోద్రి అప్పని ఉత్సవానికై వచ్చే ఇంద్రాది దేవతలకు అక్షరములు స్ఫుటముగా తెలుపుటకై కళింగరాజైన గజపతియొక్క ఆపకీర్తి కాటునకు పలుమార్లు చమరి సర్వదాప్రీితో పఠింతురు. ఆ జయస్తంభ శాసనమువల్ల నీ క్తీర్రియు, అతని అపకీర్తియు స్పష్టములనే భావంతో ఈ పద్యాన్ని రచించాడు. ఈ దండయాత్రలో కళింగ దండయాత్ర నాలుగవ ఘట్టము ముగిసింది. ఈ దండయాత్ర తరువాత గూడా ప్రతాపరుద్ర గజపతి యుద్ధప్రయత్నం చేయు విషయం తెలిసి శ్రీకృష్ణదేవరాయలు అతని రాజధాని కటకముపై దాడికి నిర్ణయించాడు. శ్రీకృష్ణదేవరాయలు కటకము... ఆ పరిసర ప్రాంతములలో విడిది చేసేసరికి ప్రతాపరుద్ర గజపతి కటకము వదలి పారిపోయినాడు. అందువల్ల రాయలు కటకమును తగులపెట్టినాదు. ఆ వార్త విన్న తరువాత (ప్రతాపరుద్ర గజపతి సంధికి రా నిశ్చయించి తన కుమార్తెలను కృష్ణదేవరాయలకిచ్చి వివాహం చేసినాడు. అందువల్ల కృష్ణదేవరాయలు కృష్ణానదికి ఉత్తరమున తాను జయించిన దుర్గములను, రాష్ట్రములను గజపతికి ఇచ్చివేసినాడు. కటకము విజయమును గూర్చి ఆముక్తమాల్యద ఏడవ ఆశ్వాసాంత పద్యంలో మ॥ ఇది నీలాచలనీల చేలక సుభ ద్రేందీవారాభుక్షికో

కం దృగంచద్భుజ వీర్య ధుర్యజయ సన్నాహార్భటీవాద్యభీ

త్యుదితేభేశ్వర కృష్ణరాయ మహిజాన్యుత్చాదితాముక్త మా

ల్యదా నాశ్వాసము సప్తమంబలరు హృద్యంబైన పద్యంబులన్‌

నీలాద్రి అని ప్రసిద్ధమైన శ్రీ జగన్నాధక్షేతంలో బలరామ సుభద్రా సమేతుడైన శ్రీకృష్ణుని కటాక్ష వీక్షణములవలన బాహుబలముతో కటకముపైకి కర్టాట మహీపతి కృష్ణరాయలు దాడిచేయగా కటకాధీశుడైన గజపతి ఏంధ్యారణ్యములకు భయపడి పారిపోయినాదు. అందువల్ల ఆ రాజ్యము కృష్ణదేవరాయ వశమైనది. ఓ వెంకటాచలపతీ, అట్టి విజయం కృష్ణరాయలకు నేను రచించిన ఆముక్తమాల్యద ప్రబంధములో హృద్యమైన పద్యాలతో ఒప్పారుచున్నది అని భావము. ఈ ఘట్టముతో కళింగయాత్ర ముగిసింది.

కళింగయాత్ర తర్వాత కేటూరును కృష్ణదేవరాయలు జయించాడు. గోల్కొండ రాజైన కులీకుతుబ్‌శాహ్‌ అలంగాణాలో బలమైన రాజుగా ఉన్నాడు. ఇతడు రాయలు కళింగ దండయాత్రలో ఉన్నప్పుడు ఏదుల్‌భనుతో కలసి తెలంగాణాలోని పానుగల్లు, దేవరకొండ, గణపురం దుర్గాలను స్వాధీనం చేసుకొన్నాడు. అయితే కృష్ణదేవరాయలు బీజాపూరు, అహ్మదునగరు రాజ్యాలపై దందయాత్ర చేసినాడు. క్రీ.శ. 1520లో రాయించుకుని తిరిగి 136 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

ముట్టడించాడు. ఆ యుద్ధములో ఆదిల్‌ఖాన్‌ వచ్చి పోరి మరణించాడు. ఆ తర్వాత రాయచూరు విజయముతో కృష్ణాతుంగభద్రల అంతర్వేది అంతా మరల రాయల వశమైంది. గుల్బర్థా, బీజాపూర్‌లను కూదా ఆ తర్వాత సాధించాడు. కృష్ణదేవరాయలకాలమునాటి అంతర్యుద్ధాలలో యుద్దాలతో కొండవీడు, రాజమహేంద్రవరం, రాచకొండ, లాంటి చిన్నరాజ్యాలు నాశనమై కళింగ గజపతులు, మహ్మదీయులు మాత్రమే మిగిలారు. కృష్ణదేవరాయలు వారిని జయించి విశాలమైన విజయనగర సామ్రాజ్యాన్ని స్థాపించినప్పటికి కక్రీ.1565 తళ్ళికోట యుద్ధంతో విజయనగరం పతనమై తిరిగి మహ్మదీయుల వశమైంది. హిందూ సంస్కృతి రక్షణ పేరుతో వీరు నిర్మించిన సంస్కృతి ఎలా పతనమైందో ఈ గీతాన్ని చూస్తే అర్ధమవుతుంది.

సామూల శెవులట్టి నామాలు నాకేసి

నీమాలు పోగొట్టి నామాజ్‌ శేస్తాం

అయ్యాల ముక్కట్టి రొయ్యలు దిన్సించి

సయ్యేదు సాహెబు చేసి సాఫుచేయిస్తాం

నిక్కు గుబ్బెతల తక్కులు సళ్లించి

అక్కడికక్కడ నిక్ధా చేస్తాం

రాణీవాసొమూలా మానాముగా దెచ్చి

కానీ కాసర్ట్దార్‌ జనానా కిత్తాం”

ధర్మసంరక్షణార్ధము యుద్దానికి వెళ్ళుతున్నానని క్రీ.ఈ1565లో రాక్షసి తంగడి యుద్దానికి వెళ్ళుతూ అళియ రామరాయలు అన్న మాటలన్నీ జ్ఞప్రికి తెచ్చుకోవాలి “ఈ దేశమన్ననో ధర్మదేశము. ఈ ధర్మ సంస్థానము దేవబ్రాహ్మణులపాలనకి వచ్చినది. దేవస్థానములను పుణ్యక్షేత్రములును విద్యావంతులును గలిగిన ఈ సింహాసనము మీద వారి (మహ్మాదీయుల) యాజ్జన నడువవలసిన కారణమేమి?... సకల సైన్యయుక్తముగ నడిచిపోయి శత్రువులను పొడిచి నాశనము చేయుచున్నాను. అన్ని పలికి హిందూ ధర్శద్వేషుల నెదుర్శొనుటకై యుద్దానికి వెళ్ళినాడు. ఆతర్వాత ఫలితము, పరిణామములు అందరికీ తెలిసినవే.

న శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 187

ఒళ్ళి ఆట ఇళ హంపిలోని కృష్ణదేవరాయల శాసనాలు

• క మునిరత్నం విజయనగర సామ్రాజ్య చక్రవర్తులలో శ్రీకృష్ణదేవరాయలు అగ్రగాముడు. సాపాతీ సమరాంగణ సార్వభౌముడు, రాజనీతి మర్శజ్ఞుడు, యుద్ధ తంత్రాలలో అసమాన ప్రజ్ఞాశాలి, ఆంధ్రగీర్వాణాలలో సమాన ్రతిభలో కవిత్వం చెప్పగల కవితా ప్రావీణ్యధురీణుడు, సకల కళావిశారదుదు, అష్టదిగ్గజకవులకు ఆశ్రయమిచ్చివారిచే అనేక ఉత్తమ కావ్యాలను వ్రాయించి “ఆంధ్రభోజుడ” ని విఖ్యాతిగడించిన భాషా పోషకుడు. తానుకన్నడీగుడైనకూడ 'దేశభాషలందు తెలుగు లెస్స అని భావించి తెలుగులో “అముక్తమాల్యద”అనే మహా (్రబంధమును సంస్కృతములో “జాంబవతి పరిణయం” నాటకంను రచించినాడు. రాయలవ్యక్తిత్వాన్ని “న్యూనిజు” ఇలా వర్ణించినాడు.

“కృష్ణరాయలు అంత పొట్టి, పొడగరికాదని, అతని ముఖమునస్పోట కపుమచ్చ లున్నాయని, అతడు స్ఫురగ్రూపి, ఉల్లాసవంతుడదని, విదేశీయలపట్ల దయతో మర్యాదతో వ్యవహరించేవాదని, అతడన్న భారతదేశమందలి పాలకులందరికి భయమని చెప్పినాడు”

అల్లసానిపెద్దన మనుచరిత్రం కృష్ణాయలకు గుర్రపుస్వారీ, మల్లయుద్ధంపై గల ఆసక్తిని తెలియచేస్తుంది. రాయలు గొప్ప పరిపాలనాదక్షుడే కాక దేశ ప్రజలను విశేషముగా ఆదరించినందున కన్నడిగులు, తమిళ, తెలుగువారు రాయరు, రాయర్‌, రాయలు అని పిలుచుకొనేవారు.

క్రీశ. 1509 మంది 1529 వరకు పరిపాలించిన రాయలు తన సామ్రాజ్యమును మారుమూల ప్రదేశమైన పొట్టూన్నూరు నుండి మైసూర్‌ దగ్గరవున్న ఉమ్మతూరు మరియు శివసముద్రం వరకు విస్తరించినాడు. హంపి ;

ఈ చారిత్రక నగరము బళ్ళారి జిల్లాలోని హోస్‌పేట్‌ తాలూకాలో తుంగభద్రానది తీరాన ఉన్నది. ఇక్కడ దొరికిన శాసనాలలో హంపిని భాస్మర క్షేత్రమని, పంప క్షేత్రమని, పంప తీర్ధమని, పంపపూరి అని మరియు పంప పట్టణం అని పేర్కొన్నారు. ఈ నగరానికి ఉత్తరాన కిష్కింద మరియు అంజనాద్రి ప్రదేశాలు శూర్చు " మతంగ మరియు జంబునాధ 188 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

పర్వతాలు వున్నాయి. క్రీ.శ 691 సం॥పు బాదామి చాళుక్యుల శాసనంలో మొదటిసారిగా పంపతీర్ధను 'పేర్ళొన్నారు.

ఇప్పటివరకు సేకరించిన సమాచారం ప్రకారం విజయనగర చక్రవర్తుల కాలంలో హంపిలో సుమారు 400 శాసనాలు దొరికినాయి. ఇంకా అనేక శాసనాలు చరిత్ర మర్మగర్భంలో దాగుకొని వున్నాయి. ఇప్పటివరకు లభించిన శాసనాలను చాలావరకు భారతీయ పురాతత్వశాఖ పరివేక్షణలోని మైసూర్‌ శాసనాల విభాగము ప్రతిముద్రల రూపములో భద్రపరచదమేకాక, వీటిలో చాలావరకు సౌత్‌ ఇండియన్‌ ఇన్‌స్రిష్షన్‌ రూపంలోను, యాన్యూవల్‌ రిపోర్ట్స్‌ రూపంలోను ప్రజలకు అందుబాటులో వుంచింది. కన్నడ విశ్వవిద్యాలయం హంపివారు ఈ శాసనాలను పుస్తకరూపంలో ముద్రించినారు. ఇంకా ధార్వాడ విశ్వవిద్యాలయంలో పనిచేసి రిటైర్‌ అయిన ్రాఫెసర్‌ ఎస్‌. హెచ్‌. రిత్తిగారు ఐ.సి.హెచ్‌.ఆర్‌. వారి సహకారముతో కర్నాటకలో దొరికిన అనేక వందల విజయనగర రాజుల శాసనాలను వారి వారి వంశాలవారిగా (ఇప్పటికి సంగమవంశము 5 వాల్యూమ్స్‌ సాళువవంశము ౩ వాల్యూమ్స్‌) పుస్తకరూపంలో తీసుకొని వస్తున్నారు.

విజయనగర రాజుల తొలి రాజధాని విషయానికివస్తే, తొలి శాసనాలు వీరు “హస్తినవటి” ని కేంద్రంగా, హంపిలో దొరికిన క్రీ.శ. 1880వ సంపు శాసనంలో హరిహర, బుక్కలు “విజయ” లేదా “విజయవిరుపాక్షపూర” ను రాజధానిగా చేసుకొన్నారని తెలియజేస్తుంది. క్రీ.శ. 1400 వ సం॥ శాసనాలనుండి “విజయనగర గురించి తెలుస్తుంది. బళ్లారిలో దొరికిన 1482 సం॥ శాసనంలో “పంపావిరూపాక్షన సన్నిధియ విద్యానగరి సింహసన” అని చెప్పడం ద్వారా వీరి రాజధాని గురించి తెలుస్తుంది. శ్రీమతి వసుంధర ఫిల్లోజెట్‌ (కన్నడ శాసనాలమీద అధ్యయనం చేసిన పరిశోధకురాలు) రెండవ ప్రకారం హరిహరరాయకాలంలోనే “విజయనగర” పట్టణము వున్నట్లు తెలుపుతుంది, కాని దీనికి శాసనాధారాలు లేవు.

హంపిలో వున్న కట్టడాలు విజయనగర సామ్రాజ్యమును పరిపాలించిన సంగమ, సాళువ, తుళువ మరియు ఆరవీటి వంశాల చారిత్రక ఆధారాలకు ప్రతీక, మరియు ఇక్కడ ఉన్న వందల శిలాశాసనాల ద్వారా ఆయా వంశాల వారి పరిపాలన, సాంఘిక, మత, ఆర్థిక, రాజకీయ వ్యవహారలగురించి తెలియజేస్తాయి.

హంపిలో వున్న కృష్ణదేవరాయల శాసనాల సంఖ్య 26. ఈ శాసనాలు క్రీశ. 1510 సం॥ వరకు ఉన్నాయి. ఈ శాసనాలవల్ల శ్రీకృష్ణదేవరాయలు సాధించిన అనేక విజయాలతో పాటు చేసిన అనేక దానాల గురించి మనకు తెలియజేస్తాయి. వాటి వివరాలు క్రింద వివరముగా పొందుపరచడమైనది.

శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 139

విరూపాక్ష దేవాలయములోని రంగమంటపము దగ్గర ఉన్న క్రీ.శ. 1510, జనవరి 24వ తేది నాటి కన్నడ శాసనములో తుళువ వంశావళి క్రమమును తెలియచేయడంతోపాటు, తన పట్టాభిషేకము నాడు రాయలవారు విరూపాక్ష దేవునికి జరిగే అమృత పడి నైవేద్యము కొరకు సింగ్గ నాయకన హళ్ళి అనే గ్రామాన్ని దానంగా ఇవ్వడమేకాక దేవాలయానికి ముందు రంగమంటపమును మరియు గోపురాన్ని నిర్మించినాడు. ఇక్కదేవున్న పెద్ద గోపురానికి మరమ్మత్తులు చేయడంతోపాటు అనేక రత్నాలు పొదిగిన బంగారు పద్మంను, నాగభరణమును, బంగారు పళ్లెంను నైవేద్యము కొరకు సమర్పించడంతోపాటు, రెండు బంగారు 24 ఇత్రడి హారతి పళ్లెములను విరూపాక్ష దేవునికి ఇచ్చినాడు. ఈ కన్నడశాసనం ఈ విధంగా వుంది. శ్రీకృష్ణదేవరాయశ్రీ 1 స్వస్తిశ్రీ విజయాభ్యుదయ శాలివాహన శకవర్షన్‌ 1420 సందు 2. మఠీనడవ శుక్ల సంవత్సరద మాఘ శు 14లు శ్రీ మన్మహరాజా 8. ధిరాజ రాజ పరమేశ్వర శ్రీ వీరప్రతాప శ్రీ వీర కృష్ణ రాయమహా శ రాయరు పట్టాభిషేకోత్సవ పుణ్యకాలదలు శ్రీ విరూపా 5. _ క్షదేవర అమృతపది నైవేద్యక్కి సింగ్గనాయకన హళ్ళి యను స 6 మర్చిసి దేవర సంముఖద మహరంగ మంటపవను ఆముంద 7 ణ గోపురవను కట్టసి ఆ ముందణ హరియగోపురవనూ ఈ జీర్ణోద్దారవనూ మాడిసి శ్రీ విరూపాక్ష దేవరిగ నవ 9. _ రతృకచితవాద సువర్న కమలవనూ నాగాభరణ వనూ 10. సమర్పిసి దరుదేవర నైవేద్య ఆరోగణ మాడువదకి సమ 11. ర్చిస్త చింన్నద హరివాణ 1 ఆరతి హాల 2 బెలియ 12. ఆరతి 24 ఇష్టనూ సమర్పి సిదరు॥ ఇదే శాసనము సింగ్గనాయక హళ్ళి (హంపికి దగ్గర)లో దొరికినది, దీనిలో పైన చెప్పిన దానాలతో పాటు విరూపాక్ష దేవునికి చైత్రమాసములో జరిగే ౧2౯౯౪2! మరియు సంక్రాంతి సమయంలో జరిగే 07651121 కు మరియు స్వామివారి రోజు, పక్ష మాస, సంవత్సరములో జరిగే వాటితోపాటు దీపారాధనకు కూడ పై గ్రామ ఆదాయము నుండి జరపవలయును అని ఉంది. వీటితోపాటు రాయలవారు తుంగభద్ర నది దగ్గర కొన్ని ప్రదేశాలకు పడవలను దానంగా ఇచ్చినాడు. వారి రాజులైన చిన్నదేవి తిరుమలదేవి గార్లు విఠలదేవునికి గోపురం కట్టించడంతో పాటు స్వామివారి దీపారాధన కొరకు 300 ఆవులను దానంగా ఇచ్చినారు. 140 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

ఈ దేవాలయములోని రంగమంటప దక్షిణ గోడపైన క్రీ[శ. 1510, అక్టోబరు 17వ తేది కన్నడ శాసనములో కృష్ణరాయలు నరసనాయక అమ్మగారైన బుకృజిమ్మగారికి పుణ్యము కొరకు ముద్దనాయన హళ్లి గ్రామములో కొంతభూమిని విరూపాక్షదేవుని రోజు నైవేద్యముల కొరకు సమర్ప్చించడమైనది.

విరూపాక్షదేవాలయ దక్షిణ ప్రవేశమార్గము దగ్గరవున్న క్రీ॥శ. 1518 సం॥ జూన్‌ 8వ తేదినాటి కన్నడ శాసనమునందు శ్రీకృష్ణదేవరాయలు తన తండ్రిగారైన నరసనాయక, తల్లినాగాజియమ్మగార్ల పుణ్యముకొరకు విరూపాక్ష దేవాలయానికి చిన్న నాయకన హళ్లి, కాళఘట్ట, దాజాయకపూర, రామచంద్రపూర, కంచుమంతినకుపే, అయోది, హోనపూర, మండనూరు, ధామూరు, ఖైరవదేహనళ్లి, కలుకంబ, గోనహాళ, గుండగనూరు, పాడిరల మరియు మడద్దేర్‌ అనే గ్రామాలను వీటినుండి వచ్చే అన్ని రకాల ఆదాయమును విరూపాక్ష దేవునికి జరపవలసిన అమృతపడి, అంగరంగ భోగాలకు చైత్ర, మకర, సంక్రాంతి రోజుల్లో జరిగే 027 [65౪2కు రోజు, పక్ష మాస, సంవత్సరోత్సవాలలో జరిగే నైవేద్యాలకు సమర్పించడం జరిగింది. వీటితోపాటు నాగభరణ, నవరత్న పద్మం, బంగారుపళ్లెం, 2 బంగారు, 34 ఇత్తడి వారతి పళ్లెములను రాయలవారి యోగక్షేమాల కొరకు ఇవ్వడము జరిగింనది. బ్‌

1. స్వస్తిశ్రీ జయాభ్యుదయ శాలివాహన శకవరుష

లి 1485 నేయ శ్రీ ముఖ సంవచరద ఆషాఢశుక

3 లు శ్రీమతు శ్రీమన్నహారాజాధిరాజరాజపరమేశ్వర

4. శ్రీ వీరప్రతాప శ్రీ వీర కృష్ణదేవరాయరూ శ్రీ

5. _ విరూపాక్షదేవరిగే అమృతపడి నైవేద్యకూ అంగరంగ

6. _ వయిభోగ నిత్యనయిమితిక చైత్రమాసద రథోత్సవ మకర

7. సంక్రాంతి య రధోత్సవ మాసోత్సవ పక్షోత్సవ సంవత్సరోత్సవ

8. దీపారాధన పంచపర్వ మోదలాద పుంణ్యతిధిగళూ

9. మహాపూజగళిగూస మర్పిసిదు శ్రీకృష్ణదేవరాయ పటదలూ

10. బిట్ల చిన్నినాయకన హళ్ళి గ్రామ 1 (ప్రాకు సలువగ్రామగళూ

11. కాళగట్టియగ్రా 1 దణాయకపురదగ్రామ 1 రామచంద్ర పురద

12. (గ్రామ 1 కంచు మంతినకుప గ్రామ 1 అయోదిగ్రామ 1

13. హొంనాపురదగ్రామ 1 మంతమారగ్రాను 1 దంముర (గ్రామ 1

14. భయిరవదేవహళియ గ్రామ 1 కలుకంభదగ్రామ 1 గోనహాళ

15. (గ్రామ 1 గుంతగనూర (గ్రామ 1 పాడిరాలగ్రామ 1 ముదగజయ శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 141

16. (గ్రామ 1 ట్రిత్తి మాన్యతోటగళూ సవాసకల భత్తాదాయ సకల సువర్ణ

17. దాయం సర్వమాంన్యవాగి నంమ తందే సరసణ నాయక వూడ మరిగే

18. నం మ తామినాగాజి అం మన వరిగే ధర్మ వాగి సూర్యగ్రహాణ

19. పుంణ్యకాలదలు ఆ చంద్రార్మస్తామియాగి సమర్పిస్తిమి. కృష్ణస్వామి దేవాలయం ముందు వున్న క్రీ[శ. 1513 సం॥ ఫిబ్రవరి 16వ జేదినాటి కన్నడ శాసనములో కృష్ణరాయలు ఉదయగిరిని జయించి అక్కడినుండి బాలకృష్ణుడి విగ్రహము తీసుకొని వచ్చి హంపిలో దేవాలయమును నిర్మించి విగ్రహమును ప్రతిష్టించి, స్వామివారికి అనేక ఆభరణములను, పూజాసామానులను సమర్పించడంతో పాటు, అత్తివట్టి, ముదలాపూర, దేవలాపుర, హరియసముద్ర, తోగలగల్లు, బాదనహట్టి, రుద్రపాద గ్రామాలను కృష్ణపుర అనే పన్ను వసూవులను దేవునికి సమర్పించినాడు. ఈ గ్రామాలలో కొంతభూమిని దేవాలయ పూజారులకు, దేవాలయ కమిటీ సభ్యులకు దేవాలయంలో వేదాలు చదివే (బ్రాహ్మణులకు, జ్యోతిష శాస్త్రవేత్తలకు దానంగా ఇచ్చినాడు. విఠల దేవాలయంలోని రంగమంటపంలో వున్న క్రీ;శ 1513 సం॥ మార్చి 11వ తేది కన్నడశాసనంలో కృష్ణదేవరాయలు తమ తండ్రి నరసనాయక తల్లి నాగజిదేవమ్మ గార్త పుణ్యంకొరకు హరిహరపుర, హుళి గీిమాగణే, విరూపాపుర, హోసపూరమాగామే, మళసకోట, గోపిసెట్టిహళ్ళీ (గ్రామాలను విఠల దేవునికి జరిగే అమృతపడి, అంగరంగ వైభోగాలకు, రథోత్సవ, దీపారాధనల కోసం దేవాలయానికి సమర్పించడము జరిగినది. రాయలవారి పట్టాపురాణులైన చిన్నదేవి, తిరుమలదేవిగార్లు ఈ దేవాలయానికి గోపురమును కట్టించి అనేక బంగారు ఆభరణములను విఠలస్వామికి సమర్చించినారు. విఠల దేవాలయ మంటపము దక్షిణ గోడపై వున్న శ్రీఃశ. 1513 మార్చి 12 వ లేది కన్నడశాసనంలో కృష్ణదేవరాయలు విఠలేశ్వర దేవునికి జరపవలసిన అమృతపడి, అంగరంగభోగ, మహాపూజ, రోజువారి సేవలకు సింగహరపురు మళలకోటె, హరియల పుర (గ్రామాలతో పాటు తిప్పరాజువారి ఉద్యానవనమును భావ సంవత్సరములో సమర్చించినాడు. (ప్రమాది సంవత్సర శ్రావణమాసం దేవసముద్ర, మురువాది, ఉరుత వాళ, దతుగారు, పోకురుకే, జంబుల మతికే, చవుదలపుర (గ్రామాలను, ఇదే సంవత్సరము పుష్యమాంసములో విరూపాపుర, హసపురమాగనే, మస్తురూ జటగలమాగే మరియు కుంతజి (గ్రామాలను దానంగా ఇచ్చినాడు. దేవునికి పెట్టే నైవేధ్యములో మూడో వంతును వ్యాసరాయగురువుకు ఇవ్వవలసినదిగాను, దేవాలయ భాండాగారములో వున్న ఆభరణములను భద్రముగా చూసుకొనుట కొరకు భండార తిమ్మయ్యను నియమించి అతనికి దీనికొరకు నారాయణపుర (గగ్రామరాబడిని ఇవ్వడం జరిగినది. 142 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

కృష్ణదేవాలయం విరూపాక్ష దేవాలయాల మార్గ మధ్యంలో వున్న రాతి శాసనం క్రీఃశు 1515 ఫిబ్రవరి 16వ తేది నాటిది. ఈ శాసనంలో కృష్ణదేవరాయలు బాలకృష్ణ విగ్రహాలను ప్రతిష్టించి సమర్పించిన గ్రామాల వివరాలతో పాటు బ్రహ్మ సముద్ర, రాయదుర్గసీమలో వసూలు చేసిన పన్నును, ఎద్దులపై వసూలుచేసే పన్నును, ఉద్యానవనాలపై వసూలు చేసే పన్నును దేవుని రోజువారి పూజల కొరకు ఇచ్చినాడు. పార్ధివ సంవత్సరములో రాయలువారు అనంతశయన దేవునికి "0821082112 గ్రామాన్ని దానంగా ఇవ్వడంతోపాటు )/61212000056 (గ్రామములోని బ్రాహ్మణుల అధీనంలోవున్న "1/61 12943 ను తీసుకుని, వారికి వేరొకచోట అంతే భూమిని ఇచ్చి, స్వామివారికి సమర్పించినారు. విఠల దేవాలయం రంగమంటప ఉత్తర గోడపై వున్న క్రీ॥శ. 1516 సంపు తెలుగు శాసనంలో రాయలవారు విఠలదేవాలయంలో నూరు స్తంభాల మంటపమును నిర్మించినట్లు తెలియజేస్తుంది. ఈ శాసనము ఈ విధంగా వుంది. టెక్ట్స్‌

1. శుభమస్తు స్వస్తిశ్రీ విజ ల యాభ్యుదయ శాలివాహ
2. _ నశకవరుశ 1488 అగునేంటి శ. ధాతుసంవత్సర శ్రీ మన్మ
3. _ హారాజాధిరాజ రాజపరమే
4. _ శ్వర శ్రీ వీరప్రతాప శ్రీకృష్ణదేవరాయమ
5. హారాయలు శ్రీ విఠలదేవునికి వ కటించిన నూజుస్తంభాల మ
6. ండ్డపము. ఇదే సంవత్సర శాసనము నూణు స్తంభాల మంటపములో కన్నడభాషలో పైన తెలిపిన వివరాలనే తెలియజేస్తు వుంది. ఇలాంటి మరొక శాసనము తమిళభాషలో ఇదే సంవత్సరము ఈ వివరాలే తెలియజేసేది విఠల స్వామిదేవాలయంలో కూడ ఉంది. హంపికి ఉత్తరదిశగా వున్న రాతిబండపై వున్న క్రీఃశ. 1518 అక్టోబరు 80 వ తేది కన్నడశాసనంలో కృష్ణదేవరాయల పట్ట మహాదేవి ఐన తిరుమలదేవి తన కుమారుడైన తిరుమలరాయ మహారాయనికి పుణ్యము కొరకు విజయనగరకు దగ్గరవున్న అంజనగిరి సై వున్న కరియ తిరువెంగళనాధ దేవరరాజు వారి నైవేద్యములకొరకై కుమారగుంటేలో కొంతభూమిని విఠలేశ్వరదేవుని సమక్షంలో ఇచ్చినది. శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 143

హజారమస్వామి దేవాలయ దక్షిణగోడపై వున్న క్రీ॥శ. 1521 జనవరి 15 తేది కన్నడశాసనంలో కృష్ణదేవరాయలు రామచంద్ర దేవునికి రోజువారి నైవేద్యముల కొరకు ఇచ్చిన సందూరుసీమలోని తాళురూ (గ్రామమును చిక్క తిమ్మయదేవ ఈ గ్రామములో కొంత భాగంను పడగొట్టి ఆ చోట పెద్ద చెరువును, దేవాలయ ఉత్తరభాగంలో ఉత్సవ మంటపమును నిర్మించడంతోపాటు, దీనికి సహాయ సహకారాలు అందించిన ఉద్యోగులకు కొంతభూమిని దానంగా ఇచ్చినాడు. హంపికి దగ్గరవున్న మరో రాతి శాసనం క్రీశ. 1523 జూన్‌ 24వ తేది నాటిది. ఈ శాసనంలో కృష్ణదేవరాయలవారు హిరియ తిరువెంగళనాధ దేవునికి ద్వాదశి మొదటిరోజు జరిగే దీప, ధూప నైవేద్యముల కొరకు కొంతభూమిని విఠలేశ్వరదేవుని సమక్షంలో సమర్ప్చించినాడు. వైష్ణవదేవాలయ ఉత్తరదిశగా వున్న తుత్మాకాలువ దగ్గర దొరికిన క్రీ;శ. 1524 సం॥పు కన్నద శాసనంలో హిరియకాలువ దగ్గరవున్న దేవాలయంలో గోపినాధ దీక్షితులు రఘునాధ స్వామిని ప్రతిష్టించి కొంత ధాన్యంను, నూనెను దేవునికి దానంగా ఇచ్చినాడు. ఈ దేవాలయానికి కృష్ణదేవరాయలు 20 పడుల బియ్యాన్ని నెయ్యి, నూనె నెలకు ఒక గద్యాణాన్ని సమర్పించినొడు. శాసనము వెనకభాగాన దొరికిన రాయల క్రీ!శ. 1525 వ సం॥వు శాసనంలో రఘునాధస్వామికి రాయలవారు నెళలహుణుసె గ్రామమును సర్వమాన్యంగా ఇచ్చినట్లుంది. విరూపాక్ష దేవాలయంలో దొరికిన శాసనం శ్రీశ. 1528 ఏప్రియల్‌ 28వ లేది కన్నడ శాసనంలో రాయలపేరుతో పాటు నారాయణయ్య అని ఉంది. ఇదే సంవత్సరపు మరొక శాసనం రాజుల స్నాన ఘట్టం దగ్గర దొరికిన కన్నడ శాసనంలో రాయలపేరు. పరిపాలన సంవత్సరం తప్ప ఇతర వివరాలు లేవు. హంపిలో దొరికిన చివరి రాయలవారి శాసనము ఉగ్రనరసింహ విగ్రహం ముందున్న రాతిపై ఉంది. ఈ కన్నడ శాసనం క్రీశ. 1529 ఏప్రియల్‌ 23వ తేదీ నాటిది. ఈ శాసనం కన కృష్ణపుర గ్రామములో కృష్ణదేవరాయల ఆజ్ఞ మేరకు ఆర్యకృష్ణభట్ట లక్ష్మీ నరసింహదేవని ప్ర సించినాదు. న్‌ దేవాలయానికి కృష్ణదేవరాయల వారు గుత్తీసీమలో ఉన్న వంగనూరును సమర ఎదు పైట దేరచింత (గ్రామాల రాబడిని దేవుని రోజువారి సేవా కార్యక్రమాలకు శాసన మై నది. ఇక్కడ దక్ష ద్రిక్షున వున్న క్రీ;శ 1528 ఏప్రిల్‌ 2వ తేది నొటి త్ర నీ ఆనారం రాయలవారు కృష్ణప్పుర గ్రామములో లక్ష్మీ నరహరి దేవులను ప్రతిష్టించి కౌంత భూమిని దానంగా ఇచ్చినారు. ఈ శాస్త ప 4 రాయంవాద మ నస నూయలసు మూజు రాయరగండ” అని పేర్కొనడం ద్వారొ ను, సంగీతంలో దు అని తెలియణేస్తుంది. సూ, సాహిత్యంలోనూ ప్రావీణ్యు 144 శతపతమా నావా తీకృష్ణదేవరాయ వైఫవ్వ

ఈ శాసనక్రమము ఈవిధంగా వుంది: శాసన పొరం

1. స్వస్తిశ్రీ జయాభ్యుదయ శాలివాహన శకవరుశంగ
2. ళు 1451 నేయ విరోధి సంవత్సరద వైశాఖ శు త్రి ద 15 శు దలు శ్రీ మన్మహారాజాధిరాజరా
3. జపరమేశ్వర అరిరాయ విభాడ మూజురాయర న్‌ గండ సంగీత సాహిత్య సమరాంగణ సార్వ 6 _ భౌమ శ్రీ వీరప్రతాప శ్రీవీరకృష్ణ్ణూయ మ అద్య ఆ టీ
4. హా రాయరు ఆర్య కృష్ణభట్టర క్రియలు కృష్ణాపుర 8... దలు ప్రతిష్టయ మాడిశిద శ్రీలక్ష్మీ నరసింహదేవర 9 అముతపడిగ సమర్పి సిద గుత్తిసీమయోళణ
5. వంగనూర గ్రామ 1 ఉలువకొండయ సీమయోళగణ
6. బేలచింతగ్రామ 1ను సోమగ్రహణ పుంణ్యకాలదలూ
7. _ సహిరంణ్యోదక దానధారాపూర్వక వాగి ధారయనజదు 13 ్రివాచా సమర్పిసిదవాద. పైన పేర్కొన్న శాసనాల ద్వారా రాయలవారి చారిత్రక విశేషాలు, మత విధానాలు మనకు తెలుస్తున్నాయి. న స టిం! [| నవ న! పో (పటము నో న. సు మో న ఉన త వవ నానన గప యాం న టా సట నా ప ల స న నతో ళ్‌ ఎన్నో కథలు, గాధలతో నువ్రనీద్ధమైన వాంఖీ విరూపాక్ష దేవాలయం. ఆలయ మవాగోపురాన్ని ద్రఖ్యాతిగాంచిన వాందీ బజారును ఈ చిత్రంలో చూడవచ్చు. లా ల్లో 0 145 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవ

మనుచరిత్ర పీఠిక - అల్లనొని పెద్దన క అవిభునసంతరంబి ధ రావలయముం డాల్నిం గృష్టూయండు చిన్నా దేవియు శుభమతి తిరుమల దేవియునుం దనకుం గూర్చుదేవేరులు గాన్‌. క తొలలొను ధూమకేతుక్షోభ జనులకు నతివృష్టిదోషభయంబు వాసెం గంటకాగమళఖీతి గడవె సుద్ధతభూమి భృత్మటకం బెల్ల నెత్తువదియె మాసె నఘస్ఫూర్తి మరుభూములందును నెల మూండువానలు నిండం గురిసె నాబాలగోపాల మభిల సద్వజమును నాసందమున మన్మి నతిశయిల్లె తే 'బ్రజల కెల్లను గడు రామరాజ్య మయ్యెం జారుసత్తాధ్యుం డీశ్వరనారసింహ భూవిభునికృష్ణరాయం డభ్యుదయ మొంది పెంపు మీజంగ ధా్రిం బాలింపుచుండ.

మ, అలపోత్రిప్రభుదంస్థ్ర భోగివరభోగాగ్రళిరా లుదృటా చలకూటోపలకోటి రూపు చెడ నిచ్చల్‌ రాయంగా నైనమొ కృలు భూకాంతకు నున్న నయ్యె నరసక్ష్మాపాలుశ్రీకృష్ణరా యలబాహామృగనాఫిసంకుముదసొంద్రాలేపపంకంబునన్‌.

ట్‌ క్రూరవవేభదంతహతకుద్యపరిచ్యుతవజ్రపంక్తిం బొ ల్పారుమిదుంగుజుంబురువు లంచు వెసం గొనిబోయి పొంత శృం గారవనద్రుమాళి గిజిగాండులు గూండులం జేర్చు దీపికల్‌ గా రహిం గృష్టరూయమహికాంతుని శాత్రవపట్టణంబులన్‌, 146 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

స్ప తొలుదొల్త నుదయాద్రిశిలం దాంకి తీండ్రించు నసిలోహమున వెచ్చ నై జనించె; మటథి కొండవీ దెక్కి మార్మొని నలి యైన యల కసవాపాత్రు నంటి రాంజె; నట సాంగి జమ్మిలోయం బడి వేగ దహించెం గోనంబి ట్టేర్చెం గొట్టానం దగిలెం గనకగిరిస్ఫూర్తిం గరంచె; గౌతమిం గ్రాంచె; నవుల నాపొట్టూర రవులుకొనియె; తే. మాడెములు ప్రేల్చె, నొడ్డాది మసి యొనర్చెం గటకపురిం గాల్బె గజరాజు గలంగి పఅవం దోంకచి చ్చన నౌర; యుద్భ్ధురతం గృష్ణ రాయబాహుఫ్రతాపజా[గ్రన్మహాగ్ని

మ. ధరకెంధూళులు కృష్ణ్ణాయలచమూధాటీగతిక్‌ వింధ్యగ హ్వరముల్‌ దూఅంగం జూచి తా రచటం గాం పై యుండుటక జాల న చ్చెరు వై యెజ్టనివింతచీంకటులు వచ్చిక్‌ జూదరే యంచు వే సొరిదిం జూతురు వీరరుద్రగజరాట్‌ శుద్ధాంతముగ్థాంగనల్‌.

చ... అభిరతిం గృష్టాయందు జయాంకములక లిఖియించి తాళస న్నిభముగం బొట్టునూరికడ నిల్చినకంబము సింహభూధర ప్రభుతిరునాళ్ళకు౯ దిగుసురప్రకరంబు కళింగమేదినీ విభునపకీర్తికజ్జలము వేమలుం బెట్టి పఠించు నిచ్చలున్‌.

చ. మదకలకుంభికుంభవనమౌక్తికముల్‌ గనుపట్టా దట్ట మై వదలక కృష్ణ్ణాయకరవాలమునం దగుధార నీట న్‌ భ్యుదయము నొంది శాత్రవులపట్టి మునుంగంగ సేనపంక్తితోం బొదిగొని పైపయిక వెడలుబుద్చుదపంక్తులువోలెం బోరులన్‌.

సీ వేదందభయదశుండాదండనిర్వాంత

వమధువుల్‌ పైం జిల్కువారి గాంగం దత్మర్ణవిస్తీర్ణణాళవృంతోద్ధూత ధూళి చేటలం జల్గుదుమ్ము గాంగ (శ్రమబుర్చురత్తురంగమనాసికాగళ త్చంకంబు వైచుకర్పమము గాంగం శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 4?

గుపితయోధాక్షిప్తకుంత* కాంతారఖే లనములు దండఘట్టనలు గాంగం జెనంటిపగజిప్రతాపంబుచిచ్చు లార్చు కరణి గడిదేశములు చొచ్చి కలంచి యలంచు మూరురాయరగండాంకవీరకృష్ణ రాయభూభృదృ్యయంకరప్రబలధాటి. షస్ట్రంతములు ఏవంవిధగుణవంతున కావల్గత్తురగబహువిధారోహకళా రేవంతున కతిశాంతున కావిష్కృతకీర్తిధవళితాశాంతునకున్‌, పుంఖానుపుంఖసైంధవ రింఖభాసంఘాతజాతరేణూ(గ్రతమో రింఖద్రిపున్సపదహర ('పేంఖదనుగ్రసన జఠరభృత్యసిఫణికిన్‌ అవిరళవితరణవిద్యా నవరాధేయునకు సజ్జనవిధేయునకుకొ గవితాస్టీలోలునకుక ఖవిటంకనటద్యశో౭_ బ్ధికల్లోలునకున్‌. దిగధీశాసహ్యధగ ద్ధగితేద్ధరుచిప్రతాపతపనస్ఫురణ స్థగితద్యుమణికి నిమిషా ర్థగ్భహీతకళింగరాజతనయా గ్రణికిన్‌. కరుణాకర వేంకటవిభు చరణస్మరణప్రసంగసంగతమతి కీ శ్వరనరసింహమహీభ్ళ ద్వరనందనకృష్ణరాయధరణీపతికిన్‌ 148 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

ప్రథమాశ్వానాంత పద్యాలు శా. గంగాస్వచ్చతరంగభంగికయశోగాధచ్చ్భవిచ్చన్నసా రంగాంకాంక! నిరంకుశ ప్రతికళాప్రొఢిప్రియంభావుకా! గాంగేయాచలచాపనూపురవచోగాంఛభీర్యలీలాస్పదా! బంగాళాంగకళింగభూప సుభటాభ్రడ్రేణిరుంరూనిలా! క మండలికతపన! పూజిత కుండలిపతిశయన! కర్ణకుండలితరసా ఖండకవికావ్య! దిగ్వే దండ(ుతిదళనకలహతాడితపటవా! ఉత్సాహ. కుకురుకాశకరూశకోసలాంధ్రసింధుబా హ్లీ్‌కశకాంగవంగసింహళేశకన్యకామణి (ప్రకరపాణిఘటితరత్నపాదుకాకలాచికా ముకురవీటికాకరండముఖ్యరాజలాంఛనా! ద్వితీయాళ్వాసాది పద్యం శ్రీఖందశీతనగమ ధ్యాఖందక్షోణిమండలాఖండల! వి ద్యాఖేలనభోజ! సుధీ లేఖద్రుమ! కృష్ణరాయ! లీలామదనా! ద్వితీయాశ్వాసాది పద్యాలు శా, నిస్తంద్రప్రతిభా! సుధీనుత! దిశోన్మీలద్యశశ్చీవధూ హస్తాగ్రామలకాయమానమహనీయాంభోజగర్భాంద! సై న్యస్తోమోత్సరజో వ్రజస్థగితకృష్ణాగాతమీమధ్యభూ మ్యస్తోకోత్కలరాట్పురీ హరణలీలావార్యశౌర్యోదయా! క బిసరుహనయనానవవిధ కుసుమాయుధ! యవధికుధరకూటాంచలభూ విస్సృమరతేజశ్చంపక భసలదసత్మీర్తిమలినపరిపంథినృపా! శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 149

కవిరాజవిరాజితము నలన్ఫగరంతిభగీరథభారతనందనకల్ప! యనల్పయశ శ్చులుకితలోక! విలోకివధూజనసూనశరాసన! మానఖనీ! ప్రళయఘనాఘనఘోషజయానకభాంకృతిఖీమచపేటలుర త్మలబరిగీకటకక్షితిరక్షక! కన్నడరాజ్యరమారమణా! తృత్తీయాశ్వాసాది పద్యం శ్రీవేంకటేశపదప ద్మావేశితసదయహృదయ! హరనిటలనట త్చావకపరిభావిమహః (ప్రావృతనిఖిలాశ! కృష్ణ్ణయమహీశా! తృతీయాశ్వాసాది పద్యాలు శా, హిందూరాజ్యరమాధురంధరభుజాహిగ్రామణీకంచుక తృ్ముందస్వచ్చయశోగుళుచ్చ! యవనక్షోణీధవస్టాపనా మందీభూతకృపాకటాక్ష' యసకృన్మాద్యత్మళలింగాంగనా బందీ గ్రాహవిగాహితోత్తరకకుబాటీ సమాటీ కనా! కు తిరుమలదేవీచరణో దరలాక్షాకల్చ్పకల్పితస్థ్టలకమల స్ఫురదిందీవరబంధుర హరిహయమజణి మలయకూటహర్య్యవిహారీ! ఉత్సాహ. వర్ణనీయకీర్తివైభవా! ప్రభూతభూతిద్భ కృర్ణకుండలా! వికీర్ణికర్ష! దీర్ణహృ(ద్భమ ద్ధుర్ణయారిమానహారి! దుర్భరానకార్భటీ ఘూర్ణమానకొండపల్లికొండవీదుమండలా! చతుర్థాశ్వాసాది పద్యం శ్రీకృష్ణరాయ! గుణర త్చాకల్చ! కల్చకద్రుమాధికదాన శ్రీకుతుకాగతలోకా లోకాంతరసకలసుకవిలోకస్తుత్యా! 150 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

చతుర్ధాశ్వాసాంత పద్యాలు శా. శ్లాఘాలంఘనజాంఘికోజ్వలగుణాలంకార! ఘీంకారహే షాఘోషోదృటధాటి కాగజఘటాశ్వక్షుణ్ణవిశ్వంభరా మోఘీభూతభుజంగభోగభర! సంపుల్లాబ్దప(క్రేక్షణా! ద్రాఘీయః ప్రతిభావిచక్షణ! త్రయీధర్మైకసంరక్షణా! క. బహువీరహననమిళదఘ వహనభ్రమకృత్మళంకవర్షోగ్రాసి (గ్రహిళభుజయుగళ! గజప ప 1 స / త్యహిపహరణతార్జ్య! సజ్జనావనదక్షా! పృథ్వి, సుధీమధురవాక్సుధాసుముఖ! నాగమాంబాసుతా! మధుప్రసవసాయకస్మయవిరామరమ్యాకృతీ! దధీచవిధుకామధుగ్ధనదదుగ్ధసింధుప్రథా వధీరణపరాయణోజ్వలవదాన్యతాలంకృతా! పంచమాశ్వాసాది పద్యం శ్రీనందనసౌందర్య! సు ధీనందన! వితరణావధీరితబలిరా డ్భానుజ! పరరాజస్వ ర్భానుభుజాహీంద్ర! కృష్ణరాయనరేంద్రా! పంచమాశ్వాసాంత పద్యాలు శా, వ్యాయామిస్థిరసంధిబంధ! కటకాధ్యక్షానుగక్షోణిభృ త్యాయగ్రావభిదావిధాభిదురదోఃఖడ్డాగ్ర! యుగ్రాచల జ్యాయఃకీర్తభర ప్రపంచ! వరపంచారామరామామణీ గేయామేయజయాంక! పంకజదృగంగీకారధీరాకృతీ! క. కాంతాలతాంతశర! యే కాంతికభ క్తిప్రతోషితాంబోధిసుతా కాంతా! (ప్రతాపరవిశళి కాంతాయిత విమతనృపతికాంతాహృదయా! శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 151

వనమయూరము. రాజపరమేశ! ఫణిరాజబల! పుల్లాం భోజముఖ! భోజముఖభూపవిపులాంసో త్తేజితధరాభరణదీక్షితభుజా! ని ర్వ్యాజభయదాజివిజితారిన్సృపరాజీ! శస శే ఈ 9 లా / /్న ర 0,0. య ర క లట [ స న న న య ఒకే న స నం ని నఖ నం. ము. టి. మన ఫటట ట్‌ జక స. మ. [స రీ గ మక. లాం న యం న్‌ సు. ॥| ॥ నన మ యం న యల న. శ సరు. యి ల లోలీ తాన నిమురు... స్య

• గన న టై సం సు న్య ల. - న సప ను మన... మానం రు? (1 ని వు న క్ష నై చం. ఫు తరత త క వ. ము ఆ సు... హి విజయనగరం ఉత్తరవాద్దు. శిఖరాగంమీద కావలిగోపురం రాజమవాల్‌ నముదాయాన్ని వీక్షిస్తూ ఉంటుంది 152 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

ఆ _ పారిజాతాపహరణము పీఠిక

• నంది తిమ్మన కృష్ణదేవరాయవర్ణనము శా. వీర శ్రీనరసింహశెరి పిదప న్విశ్వక్షమా మండలీ ధౌరంధర్యమునన్‌ జనంబు ముదమంద న్నాగమాంబా సుతుం డారూ ఢోన్నతిం గృష్టరాయండు విభుందై రాజ్యసింహాసనం బారోహించె, విరోధులు న్గహన శైలారోహముం జేయంగన్‌. సీ... యాదవత్వమున సింహాసనస్టుండు గామి సింహాసనస్టుం డై చెన్ను మెళియ; ల గొల్లయిల్లాండ్రతోం గోడిగించుటం జేసి పరకామినీ సహోదరతం జూప; మజటి జరాసుతునకై మధుర డించుటం జేసి పరవర్ణ దుర్గము ల్బలిమిం గొనంగం; బారిజాతము నాసపడి పట్టీ తెచ్చుట నౌదార్యమున దాని నడుగు వజుపం; తే. _ గోర, తాలుమేనం దనకైన కొదువ లెల్ల మాన్చుకొన వచ్చి భువనైక మాన్యలీల నవతరించిన కృష్ణుం డౌ ననంగ మించె నరసవిభు కృష్ణరాయ భూనాయకుండు. శా. _ శ్రీరంగేశ్వర నాభి పంకజ రజభీకంటెం, జోళేంద్రత న్వీ రాజ త్కువపాళి కుంకుమముకంటె, నృహ్య భూభృత్తటీ నీరంధ్రీకృత గైరిక ద్రవముకంటిె, న్వన్నె గావించెం గా వేరీ తోయముం గృష్టరాయం డహి తోర్వీనాథ రక్షప్రభన్‌, సీ. _ చక్రవర్తి మవీ ప్రశస్తి నాండును నేండు చెలంగి ధర్మ క్రమ స్ధితి ఘటించె; శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 158 .

భూభృ దుద్ధరణ విస్సూర్తి నాండును నేండు గోరక్షణ ఖ్యాతిం గుదురు పటిచె; సాధు బృందావన సరణి నాందును నేండు వంశానురాగంబు వదలం డయ్యె సత్యభామా భోగసక్తి నాండును నేండు నాకల్చ మవని నింపార నిలిపె; తే... నాండు నేండును యాద వాన్వయమునందు జనన మందెను వసుదేవ మనుజవిభుని కృష్ణు డనుపేర నరసేంద్రు కృష్ణదేవ రాయం డను పేర నాదినారాయణుండు చ. అలఫణి భోగరత్నములు నా దిగి భోత్కట గండ గంధముల్‌ తలంపున బాటి నవ్వు వసుధాసతి, తా భుజకీర్తిమౌక్తిక చృలమునం గృష్టరాయ నృపచంద్రుని బాహువునందు భూషణో జ్వాల మణుల న్మృగీమదము వాసనయుం గన్ని ధూర్తలంగనల్‌, చ. మునుకొని కొండ వీటికడ మూధత రుద్రుండు కృష్ణనందను న్మనసిజుని న్హయించె; నది మానుషమే? నరసేంద్రుకృష్ణ రా య నృపతి కొండవీటి కడ నాహవభూమిం బ్రతాపరుద్ర నం దనుండగు వీరభద్రుం గరుణామతింగాచె జగత్రసిద్ధిగన్‌. సీ. ఉదయాద్రి వేగ యత్యుద్ధతి సాధించె, వినుకొండ మాటమాత్రన హరించె, గూటము ల్సెదరంగ కొండవీ డగలించె, బెల్లముకొండ యచ్చెల్లం జెటిచె, దేవరకొండ యుద్వృత్తి భంగము సేసె, జల్లిపల్లై సమ(గ్రశక్తి డులిచెం, గినుక మీఅ ననంతగిరి క్రిందుపడం జేసె, గంబంబుమెట్టు గ్రక్మనం గదల్బె, తే. బలనికాయము కాలిమట్టులనె యడంచుం గటకమును నింక ననుచు నుత్మలమహీశుం దనుదినమ్మును వెజచు నెవ్వనికి నతండు రాజమాత్రుండె శ్రీకృష్ణ్ణాయవిభుండు 154 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

సీ. బాహుసౌధ శ్రీడం బరంగు పంటవలంతి తొయ్యలి నిడుద కస్తూరి బొట్టు, వైరిసైన్యాబ్టిలో వచ్చు గెల్పులనావం గడం జేర్చు ప్రాంకుడుం గడపుంజేయి, యరి కుంభి కుంభ ముక్తాక్ష రాంకిత మగు జయ రమా కన్యక చదువుపలక, శత్రురాజులకు నచ్చరల నాకర్షించు సమ రేంద్రజాల పింఛంపుం గుంచె, తే. మేను సగము యశోమహేశానునకును శౌర్యరవింగోరి వచ్చిన చాయలేమ, నరసవిభు కృష్ణ్ణూయ భూనాథచంద్రు చేత ననిలోన మించు కౌక్షేయకంబు షస్ట్రంతములు క ఏవంవిధ గుణ ఖనికిని ద్యోవనితా ్రార్ధ్యమాన శ్రీ గుంభ హసిత హిమగు ది శాగజ తను కటజ నైల్య సంభారునకున్‌, క. _ సామర్ష్న దళిత పరభట సామజ హయ కూల ముద్రుజ క్షతజ ధునీ కాముకి తాఖిల జలధికి నాముష్యాయణ సుధీ గృహాంగణ నిధికిన్‌, క. _ కోదండ దోణునకు వేదాధ్వ స్థాపన ప్రవీణునకు సమి న్నేదిష్ట విమత తరసా స్వాదన వశ తుంద పరిమృజ కృపాణునకున్‌, క. _ అసుహృ దసు పవన విసర గగ్రసరస వ్యసన వశ వికస దసి రసనా ప్రసరణ శయఫణ విలసన విస్సమర మరువకిత సమర వీథీస్థలికిన్‌, శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 155

క. _వైంధ్య ద్విప గంధ నిబ ద్ధాంధ్యాళి ప్రతిప దోది తాలయ విభవా వంధ్య ప్రబంధకృతి సం బం ధ్యనుభావునకు బుధిత మనుభావునకున్‌, క్త వనితా జనతా స్మరునకు ఘన తాపని తారకాభిక ద్యుచరగవీ ఘన తాయన కారక స త్పని తాత్మ నితాంత దాన పరతంధత్రునకున్‌, క పరిపంథి దోర్చల సమి తృరివర్టిష్ణు ప్రతాప దహ నారజికిన్‌ సరసకళా ధోరజికిన్‌ నరసాధిప కృష్ణరాయ నాయకమణికిన్‌, (ప్రథమాశ్వాసాంత పద్యాలు మ. దయమా నాక్షినిలోక! లోక హితకృ త్రారంభ రంభా కుచ ద్వయ దుర్ధాధిపతి ద్విష తృఠిత గాధా వ్యక్త దోస్సార! సా రయశస్పాంద్ర దిశాంత! శాంత హృదయారజ్యన్నయాచార! చా రయు తోపాయ విచార ! చారణ గణ (ప్రస్తూోయమా నోదయా! క. _ ప్రతివర్ష వసంతోత్సవ కుతు కాగత సుకవి నీకర గుంభిత కావ్య స్మృతి రోమాంచ విశంకిత చతు రాంఈపుర వధూ ్రసాదన రసికా! నర్ముటము ్రసృత్రి విలోచనా కుసుమబాణ, దిశా లలనా ఘుసృణ పటీర లేపకృతి కోవిద, బాహుతటీ విస్ఫమర క్షీర్రిజాల, రణ విక్షత వైరిన్ఫప త్యసృ గతిపంకి లాసిముఖ, యైందవ వంశ మణీ? ద్వితీయాశ్వాసాది పద్యం త్రీ సదన లోచ నాబ్జ ద యా సార మరంద పోషి తార్థి భ్రమరో ల్లాసగుణ ! మలయకూట ప్రాసాద నివేశ 1 కృష్ణ్ణా్జయమహీశా 156 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

ద్విదీయాశ్వాసాంత పద్యాలు శా. _ సమ్మర్ద క్షమ ధీనిబంధన విధా సంక్రంద నాచార్య! శూ రమ్మ న్యాచల వజ్రపాత! జగతీరక్షాంబుజాక్షా ! శర ధ్యమ్మార్గస్ట దశాస్య రాజ్యసమ సహ్యాప్రోద్భవా తీరభా గుమ్మత్తూరి శివంసముద్రపుర వప్రోన్నూల నాడంబరా ! క. తిరుమలదేవీవల్లభ ! కరుణామయ హృదయ ! రాజకంఠీరవ ! యీ శ్వర నరస భూపురందర వరనందన ! బాసదప్పవర గండాంకా ! 'సగ్విణి- నాగమాం బాధిభూ నారసింహాత్మజా ! భోగలీలా పరాభూత సంక్రందనా ! త్వాగ విద్యా నిషద్యాయిత ప్రాభవా ! సాగరాంత క్షమా సంప దేకాస్పదా ! తృతీయాశ్వాసాది పద్యం శ్రీమహితగేహ! యుత్కల భూమీధవ గర్వ హరణ భుజసార! సుధా ధామ కుల జలధి కౌస్తుభ ! రామా పాంచాల! కృష్ణరాయ నృపాలా! -. తృతీయాశ్వాసాంత పద్యాలు శా. అర్చిష్మత్ప్రతిమ ప్రతాప ! మహనీయ త్యాగ ! దైత్యాఖియా త్యర్పోద్యచ్చతు రర్జవాంత సకల జ్యాభోగ ! జాగ్ర ద్యశ శ్చృర్చా సాంద్ర దిగంతరాళ ! మదన శ్యామాసహా యేంద్రభూ వర్చ స్తేన శరీర మోహిత జగ ద్వామా కళా మానసా! క. _ విదళిత కాళింగ మదా, స్పద సింధుర కుంభరత్న శర్మరి లారా దుదయగిరి, కొండవీటి, పదవీస్థల మండలీక భాస్కర బిరుదా! పంచచామరము:- మరు ద్వృధా తటస్థ శత్రుమండలీ గళాంతర క్షర న్నవాస్ప గాప గాభిసారి కాదృతాంబుధీ ! మరుత్పతి స్వరు క్షతి క్రమ త్రుట త్ముభృద్వర స్ఫుర ద్ధ్వనిప్రవృద్ధ యుద్ధ పుంఖి తాన కార్భటీ ! శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 1567

చతుర్ధాశ్వాసాది పద్యం శ్రీవేంకటగిరి వల్లభ సేవా పరతంత్ర హృదయ ! చిన్నమదేవీ జీవితనాయక ! కవితా ప్రావీణ్య ఫణీశ ! కృష్ణ్ణాయమహీశా. చతుర్ధాశ్వాసాంత పద్యాలు శా. _ఏకచ్చటత్రిత సర్వభూతల, నృసింహేద్రక్షమాభ్భ త్తపః పాక ద్యోతిత రూప, మౌక్తిక తులాభార ప్రదా నోన్నతా, కోకస్త న్యసమాస్త్ర సన్నిభ, హరి త్కూలంక షోద్య ద్యశ (శృీకర్ణాటకమహీశ, వైరి కరిరా ట్సింహ ప్రతాపోదయా! క. _ భువనవిజయాఖ్య సంస న్నవరత్నవిభాప్రభాతనలినాప్త, రమా ధవ చరణకమల సేవా ప్రవణమతీ, వీరరుద్ర పర్వత వజ్రీ ! మంగళ మహాశ్రీ;- చిత్తజభి దంఘ్రియుగ చింతన కళాధిగత జిష్ణుసమ వైభవవిశేషా, విత్తరమ ణామరగవీ తరణిభూ జలద విశ్రుత కరాంబురుహ, గోష్టీ నృత్త మణిరంగతల, నీతి మనురాజనిభ, నిర్భరదయారస పయోథీ, మత్తగజ యూధ మదమగ్నసుఖి తాళి రవ మాన్యగృహ, మంగళమహాతశ్రీ. న 158 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

తిరుమల దేవాలయములో అ శ్రీకృష్ణదేవరాయలు అజ ఆయన సతీమణుల కంచు విగ్రహాలు

• వి.రమాదేవి సీతావతి వి. నీతావతి ప్రతిమా మంటపములో ఉత్తర దిక్కున శ్రీకృష్ణ్ణాయలు, తిరుమలదేవి, చిన్నాదేవి కంచు విగ్రహాలున్నాయి. రాయల విగ్రహము క్రింద ఉన్న పద్మపీఠమునుంచి మకుటాగ్రం వరకు 68 అంగుళముల ఎత్తు కల్గి ఉన్నది. ధోవతి మాత్రం ధరించి, పై భాగమున వస్త్ర విహ్‌నుడై, అంజలి ఘటించి నిల్చిన భక్తుడిలాగా విగ్రహం తయారుచేయబడినది. రెండు చేతులలో రెండు వ్రేళ్ళకు ఉంగరాలున్నాయి. కాళ్ళకు, చేతులకు, భుజములకు భూషణాలున్నాయి. ఈ కాలంలో రాజవురుషులు ఈ ఆభరణములను తప్పకుండా అలంకరించుకొనేవారు కాబోలు. కంఠంలో రెండు కంఠావళి ఆభరణములున్నాయి. వీర తత్వ ముట్టిపడే ఈ సుందర విగ్రహం శ్రీ రాయల విగ్రహాన్ని మనకు కనుల పండువగా చూపిస్తుంది. చిన్నాదేవి ఆయన కుడిప్రకృన, రాయల విగ్రహంలాగే స్థానక భంగిమలో ఉన్నది. శరీరములో వంపులన్నీ కన్పించే సన్నని వలువ ధరించి ఉంది ఈమె. అంజలి హస్తయైన చిన్నాదేవి నాలుగు హారములను, మంగళ సూత్రం ధరించి ఉన్నది. ఈమె ధరించిన కంచుకము గమనించదగినది. ఆనాటి ప్రీల రవికలు ఎలా ఉండేవో; ఈ శిల్చాలనుండి మనం గమనించవచ్చును. ఈనాటి ప్రీల రవికలాగే: ఈ రవికలు పొట్టివై, వొట్టి చేతులు కల్లి, కుచ సౌందర్యమును బాహాటంగా ్రదర్శించేలాగా ఉన్నవి. ఆ కాలంలో కూడా రవిక క్రింద బొద్దు వరకు వస్త్రము లేకుండా, ఉదర భాగాన్ని నగ్నంగా ఉంచేవారని తెలుస్తుంది. ఈమె ధరించిన శిరోజముల కొండకొవ్పు తీరు కూడా (ప్రశంసనీయంగా ఉన్నది. తిరుమలదేవి విగ్రహం కూడా చిన్నాదేవి విగ్రహంలాగానే అందంగా ఉన్నది. శ్రీకృష్ణదేవరాయలు (1509-1580) ఆముక్తమాల్యద (గ్రంథకర్త. శ్రీ వేంకటేశ్వరస్వామికి (గ్రంథమును అంకితమిచ్చిన రాజన్యుడును. ఈశ్వరునికూడ భక్తితో సేవించి, శివాలయము శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 159

లెన్నింటినో పునరుద్ధరణ, బహుమానాది కైంకర్యములు చేయించినాడు. క్రీ.శ. 15183 సంవత్సరములో రాయలు మొట్టమొదట శ్రీస్వామివారి దేవాలయాన్ని దర్శించాడు. ఈ సమయంలో రాయలు శ్రీ స్వామివారికి నవరత్న ఖచితమగు ఒక బంగారు కిరీటము, ఒక వెండి హారతి పళ్ళెములను ఇచ్చినాడు. ఈ విషయము 10-2-1513 (క్రీ. శ.) సంబంధించిన ఒక శాసనము వలన మనకు తెలుస్తుంది. ఆ శాసనం ఇలా వుంది.

“శుభమస్తు స్వస్తిశ్రీ విజయాభ్యుదయ శాలివాహన శకవరుషాలు 1434 మీద నడచే ఆంగీరస నంవత్సర ఫాల్గుణ శుర్‌ ని॥ శ్రీమ(0)న్‌ మహా రాజాధిరాజ రాజపరమేశ్వర శ్రీ వీరప్రతాప శ్రీ వీరకృష్ణరాయ మహారాయలు తిరువెంగళనాధ దేవునికి సమర్పించిన రత్నఖచితమైన కిరీటం 1 కి వొంమ్మెచ్చు పైండిత్తూంకాలు 1555 కుం (దనం) తూకాలు 1076, కెంపులు 2822 పచ్చలు 160 కి రతులు 108 వజ్రాలు 423 కి మంజాళు 65 మధ్య మాణిక్యం సహా మాణిక్యాలు 3 నీలాలు 10 వైడూర్యం 17 గోమేదికం 1 సవాతూంకాలు 31380 ముత్యాలు 139కి తూంకాలు 163 ముత్యాలు కూచ్చిన పైండికమ్మి తూంకాలు 15 వెరళి కిరీటం 1క్కితూంకాలు 8808 త్రిపరం 1క్కి ముత్యాలు 1370, మాణిక్యం 1, సేలాలు 2,. కుసుళు 2, అడ్జికలు 95, సహ తూంకాలు 225, పదకం 1ట్కి ముత్యాలు 6, వజ్రాలు 60, పచ్చలు 411, మాణిక్యాలు 3, కెంపులు 5, సహా తూంకాలు 6], వెండి ఆరతులు 25 యివి ఇంతవట్టున్ను తమ సేవగాను సమపించినవధరించిరి.”

-.. మొదటి పర్యాయము, రెండవ పర్యాయము (క్రీ.శ. 1513 సంవత్సరంలోనూ) రాయలతో ఆయన సతీమణులైన తిరుమలదేవి, “చిన్నాజీ అమ్మవారు” ఉన్నారు. మూడవ పర్యాయము శ్రీ స్వామి వారిని దర్శించినప్పుడు దేవాలయానికి నిత్య నైవేద్యమునకై అయిదు (గ్రామాలు దానం చేశాడు. ఈయన తాను జారీచేసిన శాసనాలలోని సంస్కృత ప్రశస్తిలో, తనను గురించి గొప్పగా చాటుకొన్నాడు.

చంద్రవంశ రాజుగా చెప్పుకొన్నాడు. “తద్వంశేదేవకీ జానిదిఇ దీపే తింమభూపతిః యశస్వీతుళు వేంద్రేషుయతోః కృష్ణ ఇవాన్వయే” అని తిమ్మభూపతి ప్రశంస ఉన్నది. ఈ వంశములోని నరసాభూపాల ప్రభువు “చేరం చోళంచ పాండ్యం తమపిచమధురావల్లభం మానభూషం వీర్యోదగ్రంతురుష్కం గజపతినృపతించాపి జిత్వాదదన్యాక” చేర, చోళ, పాండ్యరాజాదులను జయించినవాడట. గంగాతీరము నుండి లంక వరకు తన ఖ్యాతిని నిలిపినవాదట.

“తిప్పాజీనాగలాదేవ్యోః కౌసల్యా శ్రీసుమిత్రయోః దేవ్యోరివ నృసింహేంద్రాత్‌ తస్మాత్పంక్తిరథాదివ వీరావినయినౌ రామలక్ష్మణ వివనందనౌా

జాతౌ వీరనృసింహేంద్ర కృష్ణాయ మహీపతీ" 160 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

అనే ప్రశస్తిలో నరసభూపాల ప్రభువుకు తిప్పాజీ నాగలాదేవులు “వీరన్ఫసింహేంద్ర, కృష్ణరాయలిను కుమారులనందించినారని తెలుస్తుంది. కృష్ణరాయలు “కాంచీశ్రీ తైల శోణాచల కనకసభా వేంకటాద్రి” ప్రముఖ స్థలాలలో చేసిన దానాలను ఈ ప్రశస్తి మనకు తెలుపుతుంది.

శ్రీకృష్ణ్ణాయలు “నాగాంబికా నరసన్ఫపనందనేన నిఖిల హృదయానందనేన సమరముఖ విజయేన విజయేన దిశాం విజయనగరే సింహాసమారుహ్య శాసతాసకలాంభువం భుజవిజిత సాంపరాయేణ” కృష్ణదేవమహారాయలుగా వర్ణింపబడ్డాడు. మరో రెందు శాసనములలో రాయలు శ్రీ స్వామివారికి క్రీ.శ. 1518వ సంవత్సరంలో ఉభయంగా ఇచ్చిన వజ్రాలు, కెంపులు, ముత్యాలు, భుజకీర్తులు, అడ్జిగలు, కఠారికుచ్చులు మొదలగువాటిని గురించి తెలుపుతాయి. శ్రీరాయలవారి దిగ్విజయ యాత్రల గురించి, రాయలు తన చేవుళుచింనా దేవంమ తిరుమలదేవంమగారిచాతను”' చేయించిన మహాదానాల గురించి తెలుపుతుంది. ఈ శాసనాలు క్రీ.శ. 1521 సంవత్సరం నాటి తెలుగు, ఎలా ఉందో కూడా నునకు తెలియజేస్తవి.

రాయలు క్రీ.శ. 1510 సంవత్సరంలో రాజ్యానికి వచ్చాడు. ఈయన కంచి, ఉమ్మత్తూరు, బీజాపూరు రాజులపై దండెత్తి విజయం సాధించినాడు. క్రీ.శ. 1518 నుండి 1516 సంవత్సరాలలో కళింగదేశంపై తన ధ్వజమెత్తాడు. కళింగదేశపు గజపతిపై విజయం సాధించి “గజపతి సప్తాంగహరణ' బిరుదు సంపాదించుకొన్నాడు. క్రీ.శ. 1520 సంవత్సరంలో బీజాపూరు రాజ్యంపై దండెత్తి విజయం సాధించాడు.

పోర్చుగీసు రచయిత 'నూనిజ్‌ొ శ్రీకృష్ణరాయల గురించి, ఆయన జరిపిన రాయచూరు యుద్ధం గురించి పప్రశంసావాక్యములు పలికియున్నాడు. రాయలు విష్ణుభక్తుడైనా కూడా శివునికొల్పిన మహాభక్తుడు. మధ్వమతస్థులు, జైనులను కూడ ఆదరించిన ప్రభువు. పేజ్‌ చరిత్రకారుడు కూడా రాయల గొప్పదనమును, న్యాయదీక్షను పొగిడి ఉన్నాడు. విజయనగర సామ్రాజ్యము రాయలవారి ఏలుబడిలో అత్యున్నత స్థాయి నొందింది. దక్షిణ దేశపు చక్రవర్తులలో శ్రీకృష్ణ్ణాయలకు ఉత్తమస్థానం లభిస్తుందనడంలో సందేహం లేదు.

ఉ శ 3 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 161

శ్రీకృష్ణదేవరాయలు

• గోపీకృష్ణ దివ్యస్వప్నం

శ్రీకృష్ణదేవరాయలు దిగ్గున లేచాడు. వైకుంఠ ఏకాదశి. నిర్జలోపవాసం. ఈ హరివాసర జాగరణలో మగతనిద్ర. అందులో అపూర్వమైన దివ్యస్వప్నం. హఠాత్తుగా మెలకువ వచ్చింది. కాస్సేపు ఏమీ అర్థం కాలేదు. అవతల దివ్యదర్శన స్వప్నం సాక్షాత్మరించింది. ఆంధ్ర విష్ణువు ఆదేశం అవగతమైంది. ఆంధ్ర మధు మథనుడు తెలుగు వల్లభునితో “విష్ణు భక్తుల చరితలను కావ్యంగా రాసి నా రూపమైన తిరుమల వేంకటాచలాధీశ్వరునికి అంకితమిమ్ము” అని స్వప్నం లోనే ఆదేశించాడు. స్పష్పాదేశమైనా స్పష్టంగానే వుంది. “తనకింతకంటే కావలసినది ఏముంది? పైగా మా ఇలవేల్పు వేంకటేశునకు అంకితమంటే - అది పూర్వజన్మ సుకృతం” అని మురిసి పోయాడు కృష్ణరాయడు.

కళింగ దండయాత్ర సందర్భముగా రాయలవారు గత కొన్నిరోజుల నుంచి బెజవాడ (విజయవాడ) విడిదిచేసి వున్నారు. ఇంతలోనే మాఘమాసం శుక్లపక్ష ఏకాదశి వచ్చింది. అదే వైకుంఠ ఏకాదశి. వైష్ణవులకు పరమపవిత్ర దినం. దగ్గరలో ఏదైనా వైష్ణవాలయం వుందేమోనని విచారించగా మండలంలోని అవనిగడ్డకు సమీప శ్రీకాకుళంలో ఆంధధ్రవిష్టు దేవాలయముందని తెలిసింది. దర్శనం చేసికొని హరివాసర వ్రతమునకు ఉపడ్రమించగా అనూహ్యంగా ఈ స్వప్న సంఘటన జరిగింది.

ఈ విశేషాన్ని మనసునకెత్తుకొని కార్యోన్ముఖుదై కొండపల్లి.కోటను ముట్టడించి, ధ్వంసం చేసి, ఆ పరగణాను స్వాధీనం చేసికొని రాయసం కొండమరసయ్యను అధికారిగా నియమించాడు. ఆయన ఈ విశేషాలను క్రీ.శ7-2-1516 (యువనామ సంవత్సరం ఫాల్గుణ శుద్ధపంచమి గురువారం)నాడు శిలాశాసనం వేయించినాడు. కొండపల్లిలో తాను ఓడించిన గజపతుల ప్రతినిధిని ప్రహారరాజ శిరశ్చంద్ర మహాపాత్ర (పాత్ర (ప్రహారేశ్చర)గా రాయలు తన ఆముక్తమాల్యద కావ్యంలో పేర్మొన్నాడు.

శ్రీకాకుళ ఆంధ్రదేవుని ఆజ్ఞాబద్భుడైన రాయలవారు తన మాతృభాష తెలుగులో రాసిన 'ఆముక్త మాల్యదిలో విష్ణు భక్తుల వృత్తాంతములు హృద్యముగా, భక్తి ప్రపూరితములుగా, పారకులలో పరివర్తనము కలిగించునవిగా వర్ణించాడు. కావ్య ప్రయోజనము చేకూరినది. 162 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

తాను స్వయముగా విష్ణు చిత్తీయుడు కావున యితర విష్ణు భక్తుల చిత్తములలో దానిని ముట్టించి రగిలించి వుద్దీవన చేనినాడు. ఆముక్తమాల్యదలోని పెరియాళ్వారు (విష్ణుచిత్తుడు-గోదాదేవి పెంపుడు తండ్రి) దాసభక్తికి ప్రతీక. గోదాదేవి (ఆండాళ్‌ - ఆముక్తమాల్యద - తాను ధరించి, పూలమాలల సొగసు చూసి, అవతల మన్నారు దేవునికి సమర్పించునది) మధుర భక్తికి ఉదాహరణ. ఆళవందార్‌ అన్న బీరుదుగల యామునాచార్యులు జ్ఞాన భక్తికి సోదాహరణ. మాలదాసరి కథ ముగ్ధ భక్తికి నిలువెత్తుటద్దం.

ఈ కావ్యము కృతికర్తయైన రాయలను వీర వైష్ణవుడిగా, పరమ భాగవతోత్తమునిగా, భక్యావేశ పూరితుడుగా, వైష్టవమత ్రచారకుడుగా, పరమత నిద్ధాంతములందు పట్టులేనివాడుగా ఆవిష్కరిస్తుంది. తిరుమల తాతాచార్యుల శిష్యుడైనందుకు ఆమాత్రం వైష్ణవ మతాభిమానం వుండవలసినదే. దానిని అన్ని సంప్రదాయాలవారు భరించ వలసినదే. శ్రీకాకుళ ఆంధ్ర విష్ణువు రాయలవారిని యీ విధంగా కావ్యకర్తను చేసి తన ముచ్చట తీర్చుకున్నాడు. రాయలవారి అర్హత యిది ఒకటేనా?

రాయలు-ఆంధ్రభోజుడు. తెలుగు వల్లభుడు. సంగీత సాహిత్య సమరాంగణ చక్రవర్తి. అష్టదిగ్గజ కవులకు అండ. భువనవిజయ ప్రధాత. అంతెందుకు? భారతదేశ చరిత్రలో ఒక స్వర్ణయుగాన్ని సృష్టించిన విధాత. చరిత్రలో ఏ కొందరో యింత దుర్నిరీక్ష్యముగా వెలిగారు. శత్రువుల కళ్లు బైర్లు కమ్మించారు.

రాయలవారు ఇంతటి ఘనుడు కావుననే ఆ హరివాసర రాత్రి నాలుగవ రూమున ఆంధ్ర జలజాక్ష దేవుడు స్వప్న దర్శనమిచ్చి తన అభిలాషను వ్యక్తీకరించడానికి యీయననే ప్రత్యేకంగా ఎంచుకున్నాడు. అది అడ్దులేని దైవ నిర్ణయం. పాత కథ

శ్రీకృష్ణదేవరాయలది ప్రఖ్యాతి గాంచిన తుళువ వంశం. వీరి వంశావళి వివరాలు, వీరు మూడు భాషలలో వేయించిన శిలాశాసనాలలోనే స్పష్టంగా పేర్కొనబడినాయి. ఆ శాసనాలు తెలుగు, తమిళ, కన్నడ భాషలలో వున్నాయి. కన్నడ భాషను నంది నాగరి లిపిలో కూడా రాశారు. దాన శాసనాలు కానీ యితర శాసనాలు కానీ తొలుత పూర్వీకుల వృత్తాంతం (వంశావళితో, తదుపరి తమ ప్రశస్తితో సంస్కృతంలో ప్రారంభించేవారు. సంస్కృతం శ్లోకాలు, వచనాలతో కూడి వుంది.

తన పట్టాభిషేక సమయంలో హంపీ విజయనగరములో కృష్ణూాయలు వేయించిన శిలాశాసనములో వారి వంశావళి యీ విధముగా పేర్మొన్నారు. (తొలుత ప్రార్ధనగా వరాహవిష్లుని, తరువాత గణేశుని పేర్కొన్నారు.) క్షీరసాగర మథన సమయంలో పుట్టి, చీకట్లను తొలగించు చంద్రుడు వీరి వంశానికి మూలపురుషుడు. అంటే వీరు చంద్ర వంశపు

శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 163

రాజులు. చంద్రునితో ప్రారంభమైన వీరి వంశంలో బుధుడు, పురూరవుడు, ఆయుస్సు, నహుషుడు, యయాతి, తుర్వసు యిలా వరుసగా కలిగి తదుపరి తిమ్మరాజు కలిగాడు. ఇతను దేవకి భర్త. శ్రీకృష్ణునిలాగ తుళువ రాజులలో ప్రసిద్ధుడు. ఈయన కుమారుడు ఈశ్వరుడు. రాజులలో కలికితురాయి. గొప్ప యోధుడు. మందేహసను చంపి పూర్వ పశ్చిమ సముద్రముల మధ్యను ఆసేతు హిమాచల పర్యంతము ప్రసిద్ధికెక్కినాడు. ఈయన భార్య బుక్కమాంబ ఒక రాజు కుమార్తె. అంటే యీ ఈశ్చ్వరుడు-తిమ్మరాజు దేవకీల సుపుత్రుడు. ఈయనే కృష్ణదేవరాయల తాత. అంటే పితామహుడు.

క్రీ.శ. 1842లో సంగముని పుత్రుడైన హరిహరరాయలు తుళునాడును జయించాడు. ఈయన హంపీ విజయనగర సామ్రాజ్య స్థాపకుడైన సంగమ వంశీయుడు. విజయనగర సామ్రాజ్యమును ఏలిన నాలుగు వంశములలో యిది తొలి వంశం. తుళునాడు ప్రస్తుత దక్షిణ కెనరా, షిమోగా పరిసర ప్రాంతాలలో అప్పట్లో వ్యాపించి వున్న ప్రాంతంగా భావించవచ్చు. అంటే కర్దాటక రాష్ట్ర మధ్య భాగం.

శ్రీకృష్ణదేవరాయల పూర్వీకులు తుళునాడుకు చెందిన వారు కావున వారి యింటిపేరు “తుళువ ఐనది. “తుళు అను పేరిట ఒక భాష కూడా వుంది. అది ఆ ప్రాంతంలో వాడుకలో వున్న భాష కృష్ణరాయల తాత ఈశ్వరనాయకుని తండ్రి తిమ్మరాజు నాయకుడు మంచి యోధుడు కావున మహారాష్ట్రలోని కొన్ని ప్రాంతాలు జయించి మంచి పేరు ప్రఖ్యాతులు కలిగి వుండడముతో హరిహరరాయల దండయాత్ర సమయములో వారికి పరిచయము కలిగినట్టు చెపుతారు. కానీ కొందరు చరిత్రకారులు, తిమ్మరాజు-విజయనగర చక్రవర్తులైన మల్లిఖార్జున, మొదటి విరూపాక్షుని కాలంలో ప్రాముఖ్యత గడించి చారిత్రక పురుషుడైనాడని పేర్యొన్నారు. ఎలాగైతేనేం రాజు ప్రాపకం లభించింది. వీరు తమ స్వస్థలం వీడి తొలుత కోలారు సమీపంలోని జేకల్‌లో స్థిరపడినారు. ఈ విధంగా భావించడానికి కారణం ఈయన తొలిశాసనాలు యిక్కడే బయటపడినాయి. పైగా అప్పుడక్కడ సాళువ రాజుల తెగ ఒకటుందేది.

ఈయన కుమారుడు ఈశ్వర నాయకుడు బుక్కనూంబ అను రాకుమారిని వివాహం చేసుకున్నాడని యిదివరకే చెప్పబడింది. నంది తిమ్మన తన 'పారిజాతాపహరణు' ప్రబంధ కావ్యములో యీ బుక్కమాంబను, లక్క్మమాంబగా పేర్ళొన్నాడు. ఇంకా వీరి వంశనామము 'తుళువి పూర్వీకులలో ఒకరైన “తుర్వసు నుంచి వచ్చినదని తిమ్మన రాశాడు. అచ్యుతరాయాభ్యుదయమను గ్రంధములో యింకా అనేక విశేషాలున్నాయి.

ఈశ్వరనాయకుడు షిమోగాలో రాచకార్యాలు నిర్వహిస్తుండగా ఆయనకు యిద్దరు కుమారులు కలిగారు. పెద్దవాడు నృసింహ లేదా నరసరాజు. రెండవ వాడు తిమ్మరాజు (తాత పేరు). పెద్దవాడు తుళువ నరసరాజు గొప్ప వీరుడై శౌర్య పరాక్రమాలలో తండ్రిని 164 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

మించిపోగా, రెండవ పుత్రుడు తిమ్మరాజు అనామకుడిగ మిగిలిపోయాడు. పేరు తెచ్చే పెద్దవాడిని చూసి చిన్న కొడుకును పెద్దగా పట్టించుకోలేదు బుక్కమాంబ. ఉన్నట్టుండి అనూహ్యంగా సకుటుంబ సమేతంగా చంద్రగిరి రాజ్యంలో ఒక రోజు వూడి పడ్డాడు ఈశ్వర నాయకుడు. ఇదివరకే వీరిని గురించి విన్న సాళువ నరసింహ రాయలు సాదరంగా వీరిని అహ్వానించాడు. కొత్త కథ

మహామండలేశ్వర, మేదినీమీసరగండ, కఠారి సాళువ, సాళువ నరసింహరాయలు చంద్రగిరి రాజ్య సింహాసనాధిష్టుడై కొలువుదీరి వున్నాడు. అప్పుడే అరుదెంచిన ఆగంతకులను చూసి వారు ఈశ్వర నాయకుడు, నరసనాయకుడు అని తెలిసికొని ఒకింత ఆశ్చర్యపడి “తుళువ వీరులకు స్వాగతం” అంటూ తండ్రీకొడుకులను తన పరివారంలోకి స్వాగతించాడు. లోలోన రొట్టెవిరిగి నేతిలో పడ్డట్టు వీరు తనకు దొరికినందుకు మురిసి పోయాడు.

ఇదివరకే తనకు ఎదురులేదు. చిత్తూరు మొదలుకొని వేలూరు, చెంగల్పట్టు, ఆర్బోట్‌ జిల్లాలకు తన రాజ్యాన్ని విస్తరించినాడు. ఇది చాలదన్నట్టు ఆఖరి సంగమవంశ చక్రవర్తి రెండవ విరూపాక్షుడు, సాళువ కులదీసకుడైన యీయనను విజయనగర సామ్రాజ్య 'ప్రధానమంత్రిగాను, సైన్యాధిపతిగాను నియమించాడు. దీనితో యాయన ప్రతిభాపాటవాలు, కీర్తి ప్రతిష్టలు రాజ్యమంతా విస్తరించాయి. ఇక యీయనతో తుళువ వంశీయులు స్నేహించడం అగ్నికి వాయువు తోడైనట్టయింది.

ఇంతలోనే కేంద్ర ప్రభుత్వమైన హంపీ విజయనగరంలో పరిస్థితులు తారుమారయి నాయి. రాజయిన రెండవ విరూపాక్షుని హత్య జరిగింది. దీనితో కేంద్ర ప్రభుత్వం బలహీనపడిందని అందరికీ అవగతమైంది. సామంతులు, సేనాధిపతులు అపార శక్తి సామర్థాలు గల సొళువ నరసింహుదే తమకు దిక్కని నమ్మినారు. ఆయనకూడ రాజ్యంలో శాంతి భద్రతలు నెలకొల్పాలని అందరు సామంతులకు తెలియజేసి తుళువ నరసనాయకుని హంపీకి పంపాడు. నరసనాయకుడు చంద్రగిరి నుంచి బయలుదేరి దారిలోనున్న అన్ని రాజ్యాలను జయించి, విజయనగరం చేరి, సామ్రాజ్య సింహాసనాధిపతిగా సాళువ నరసింహరాయలను ప్రకటించాడు. సాళువ నరసింహునికి సంగమ వంశీయులతో బంధుత్వముంది. టెకల్‌లోవున్న సాళువ నరసింహుని మేనమామ తిప్పనాయకుడు రెండవ దేవరాయల సోదరియైన 'హరిణ'ను వివాహమాడడం వల్ల వారికి దూరపు చుట్టరికం వుంది. దానికితోడు సామంతులు, సైనికులు, ప్రజలు అందరూ ఆయనను ఆహ్వానించారు. ఆ విధంగా సాళువ నరసింహుడు విజయనగర సామ్రాజ్యాధి నేత అయ్యారు. కానీ నిజానికి ఆయన కుమారుడు ఇమ్మడి నరసింహుడే అక్కడ ఏలినాడు.

శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 165

వీరి వంశ అవిర్భావాన్ని గురించి అనేక కధలున్నాయి వీరిలో కొందరు తాము యాదవులమని కూడా చెప్పుకొన్నారు. వీరివంశపాలన అంతమైనాక కూడ చిన్న చిన్న రాజ్యాలను వీరు అక్కడక్కడా పాలించినట్టు రుజువులు వున్నాయి.

సాళువ నరసింహుడు కర్టాటక రాజ్య చక్రవర్తి అన్నమాటేకానీ అక్కడ ఎప్పుడూ ఎక్కువ కాలం గడిపేవాడు కాదు. ఆయన ఎక్కువగా తిరుమలలోనూ, చంద్రగిరిలోనూ, 'పెనుగొండలోనూ వుండేవాడు. అవసానదశలో మాత్రం హంపీలో వున్నాడు. అప్పుడు నరసనాయకుడు చంద్రగిరిలో వున్నాడు. ఈయనను హంపీకి పిలిపించి, తన చిన్న వయసుగల కుమారులకు రక్షకుడిగా నియమించి, తృప్తిగా, విశ్వాసపాత్రుడైన తుళువ నరసనాయకుని చేతిలో యిద్దరు బిడ్డలను పెట్టి ఆయన అస్తమించాడు. ఆయన విశ్వాసాన్ని నరసనాయకుడు వమ్ముచేయలేదు. సాళువుని పెద్ద కుమారుడు ఇమ్మడి నరసింహుని రాజుగా చేసి, రాజ్యభారాన్ని మాత్రం తానే మోశాదు. ఇది క్రీ.శ. 1496 నాటి సంగతి.

ఈశ్వర నాయకుడు వృద్ధుడైిపోయాడు. కాబట్టి చంద్రగిరి రాజ్యభారం కూదా నరసనాయకుని మీదే పడింది. ఆయనకు ముగ్గురు భార్యలు. మొదటిభార్య తిప్పాంబ. ఆమెకు వీరనరసింహుడనే కుమారుడు కలిగాడు. రెండవ భార్య నాగలాంబ. ఆమెకు శ్రీకృష్ణదేవరాయలు కలిగాడు. మూడవది చివరిది ఐన ఓబలాంబకు యిద్దరు కొడుకులు కలిగారు. వీరిలో పెద్దవాడు అచ్యుతదేనరాయలు, చిన్నవాడు రంగరాయలు. కృష్ణరాయల తల్లి నాగలాంబది చిత్తూరు జిల్లా, పిచ్చాటూరు సమీపంలోని అరిగండాపురం లేక నాగులాపురమని అందరి విశ్వాసం. బలిజ కులస్టురాలైన ఆమెను నాగమాంబ పేరిటితో నరసనాయకుడు పెండ్లాడి కృష్ణ్ణాయని కన్నందువల్ల కృష్ణరాయలు బభిజవాడని బలమైన ఒక వాదనవుంది. అందువల్ల బలిజ (తెలగ-కాపు)వారు ఆయనను తమ కుల ప్రదీపకుడుగా (గ్రహించి ఆయననుంచి స్ఫూర్తి పొందుతున్నారు. అరిగండాపురమును తన తల్లి జ్ఞాపకార్ధము నాగలాపురముగా మార్చినది కృష్ణరాయలే.

కృష్ణరాయల తల్లి తెలుగు పడుచు. ఆమె మాతృభాష తెలుగు. అందువల్ల కృష్ణరాయల మాతృభాష కూడ తెలుగు అయ్యింది. ఆ కారణం చేతనే ఆయన తెలుగులో “ఆముక్తమాల్యద అనే మహా (ప్రబంధం రాయగలిగాడు. హంపీ విజయనగర సామ్రాజ్యం కన్నడ దేశంలో స్థాపించబడడంవల్ల, రాయలు సార్వభౌముడై దానిని వఏలినందువల్ల ఆంధ్ర విష్ణువు అలా పిలిచినందువల్ల ఆయనను కన్నడ రాయడు అంటారు. నిజానికి బళ్లారి ప్రాంతం ఒకప్పుడు రాయలసీమలోనిదే. అక్కడ తెలుగువారి సంఖ్య ఎక్కువ. అక్కడికి సమీపంలోని హంపీ విజయనగరం కూడ తెలుగు ప్రాంతము కాకపోతే, అష్టదిగ్గజ కవులు తెలుగులో ఎలా కావ్యాలు రాయగలిగారు? 166 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

కృష్ణరాయలు స్వయంగా - తెలుగదేలయన్న దేశంబు తెలుగేను తెలుగు నాయకుండ, దెలుగొకండ; ఎల్ల బాసలందు నెజుగవే బా సాడి దేశ భాషలందు దెలుగు లెన్స అని ఎలా చెప్పగలదు? కాబట్టి కృష్ణదేవరాయలను కన్నడ రాయడు అనడం కంటే కన్నడ దేశంలోని తెలుగురాయడు లేదా తెలుగు వల్లభుడు అనడం బాగుంటుంది. రాళ్లసీమ ప్రాంతం- రాయలు పుట్టినందువల్ల రాయలసీమ అయిందో లేక రాయలు ఏలినందువల్ల రాయలసీమ అయిందో చెప్పడం కష్టం. ఎంతోమంది రాయలు పేరు కలిగిన వారున్నా ఆ శాయలొ పదం యీయనపట్ల సార్థకమైంది. వికసించిన మొగ్గలు తుళువ నరసనాయకుడు సాళువ నరసింహరాయల సాదరణతో, ఆయనకు విశ్వాసపాత్రుదై, దక్షిణాదిన శాంతి భద్రతలు నెలకొల్పుటకు యుద్ధములలో మునిగి తేలుతుండగా తిప్పాంబ వీరనరసింహునికి జన్మనిచ్చింది. తరువాత దాదాపు మూడేళ్లకు నాగలాంబ కృష్ణాయలను కన్నది. వీరిద్దరూ సవతి బిడ్డలైనా ఏక గర్భ సంజాతులుగొ నడచుకొనేవారు. ఆడుతూ పాడుతూ చంద్రగిరి దుర్గం ఎక్కిదిగేవారు. స్వర్ణముఖీ సైకతాలలో గుజ్జన గూళ్లు కట్టేవారు. శ్రీనివాస మంగాపురం మీదుగా తిరుమలపోవు యాత్రికులను వింతగా చూసేవారు. సాము గరిడీలు, యుద్ధ శిక్షణల శిక్షకులు వదలి పెడితే చాలు చంద్రగిరి కోటంతా వీరు ఆడినది ఆట-పాడినది పాట. ఎలాంటి చీకూ చింతాలేదు. వీరి సంరక్షకులకు మాత్రం తలనొప్పిగా వుందేది. చంద్రగిరి కోటకు కొద్ది దూరంలో స్వర్ణముఖి తీరానికి దాదాపు ఆనుకొని బ్రాహ్మణ వీథి వుంది. అక్కడ కౌండిన్య గోత్రుడు రాచరాజు అను పండితుడు వుండేవాడు. ఆయన రోజూ కోటకు పోయి అన్నదమ్ములైన వీరనరసింహునికి, శ్రీకృష్ణదేవరాయలకు శాస్త్రాఖ్యసనము గావించేవాడు. ఒక్కోసారి ఆయనతోబాటు ఆయన యిద్దరు కుమారులు తమాషాగా కోటను చూడబోయేవారు. వారిలో పెద్దవాడు సాళువ తిమ్మరుసు. దాదాపు వీరనరసింహనికి సమవయస్ముడు. రెండవవాడు సాళువ గోవిందరాజు, కృష్ణరాయలకు సమవయస్ముడు. రాచరిక జీవితంలో స్నేహితులే లేరని బాధపడుతున్న తుళువ బాలకులకు, యీ సాళువ బాలకుల స్నేహం కొండంత ఐంది. ఎప్పుడూ ఒకరినొకరు విడిచి వుండేవారు కారు. విజయనగరం రెండవ తరం రాజులకు 'సాళువి అనేది బిరుదైతే, యీ బ్రాహ్మణ యువకులకు అది యింటిపేరైనది. శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 167

హంపీ విజయనగర కేంద్ర ప్రభుత్వములో పరిస్థితులు మరొకమారు తారుమారై నాయి. సాళువ నరసింహుని పుత్రులు ఇమ్మడి నరసింహా ఆతని తమ్ముడు వున్నట్టుండి అద్భృశ్యమైనారు. వారి వునికి ఎవరికీ తెలియకుండా పోయింది. సామంతులు యితర రాజోద్యోగులు తుళువ నరసనాయకుని సందేహించారు. తిరుగుబాటు తధ్యమని పించింది. అలాంటి పరిస్థితులలో క్రీ.శ. 1499లో నరసనాయకుడు తనను తాను విజయనగర రాజుగా ప్రకటించుకొన్నాడు. తన కుటుంబమునకు రక్షణ కొారవదుతుందని భావించి వారిని చంద్రగిరి వదిలి హంపీకి రమ్మని కబురంపాడు.

చంద్రగిరి చేరిన రక్షక్షభటులకు అన్నదమ్ములు కనబడలేదు. వారితోబాటు సాళువ సోదరులు కూడా అదృశ్యమయ్యారు. అంతుబట్టని వీరి అదృశ్యం గురించి చంద్రగిరి కోటలో తర్జన భర్ణ్దనలు జరుగుతుండగా నలుగురు స్పేపితులు తిరుమల చేరి శ్రీవారిని దర్శించి, ఆలయాన్ని నాలుగువైపులా పరిశీలించి, దానిని ఎట్లా అభివృద్ధి చేయవచ్చునో నని ప్రణాళికలు సిద్ధం చేస్తున్నారు. తుళువ సోదరులకు సాళువ సోదరులు సలహాలు యిస్తున్నారు. బాల్యంలోనే వారికి ఆ భావాలుందేవి.

విజయనగర సౌషమ్రాజ్య వార్తలు తెలిసాక అందరికంటే ఎక్కువ సంతోషించినది వీరనరసింహుడు. అతని బాల్యంనుంచే ఆ సామ్రాజ్యము మీద కన్నుపడింది. అన్నదమ్ములు సకుటుంబ సపరివారంగా హంపీ విజయనగరం చేరేసరికి పండుగ కళ కనబడింది. ఎవరో స్వాములవారట. విజయనగరం విచ్చేసినారు. ఆయనను పల్లకి ఎక్కించి గజాశ్వదళాలు ముందు నడువగా, వందిమాగధులు కైవారములు చేయగా, మంగళవాద్యాలతో సాదరంగా అంతఃపురానికి ఆహ్వానిస్తున్నారు - నరసనాయకులుం గారు.

పల్లకిలో వూరేగివస్తున్న ఆ స్వామిపేరు పరాంకుశ మహాదేశికన్‌, అహోబిల మఠ 9వ పీఠాధిపతి. నరసరాజు కుమార్తెకు కలిగిన రుగ్మత ఏ వైద్యుడూ బాగుచేయలేక పోవడంతో యీ స్వామిని ఆహ్వానించారు. వారు విశ్వసించినట్టుగానే యీ స్వామి ఆ అమ్మాయి జబ్బు నయం చేసినాడు. రాజు కృతజ్ఞతతో వేడుకోగా ఆయనకు శ్రీవైష్ణవం ప్రసాదించాడు. పద్ధతి ప్రకారం చక్రాంకిత ముద్రలు వేసి, వైష్ణవ సంప్రదాయ పూజలు నిర్వహించి తమలో ఒకనిగా కలుపుకొన్నందుకు రాజు సంతసించి అహోబిల మఠానికి ఏనుగులు, గుజ్టాలు, కొన్ని గ్రామాలు దానం చేసినాడు. నరసనాయకుడు శ్రీవైష్ణవుడుగా మారక పూర్వం జైనమతంలో వుండేవాడని విశ్వసించారు. ఇంతకూ నరసనాయకుడికి కూతురు వున్నట్టు వంశవృక్షంలో లేదు.

ఇది జరిగిన కొంత కాలానికి నరసనాయకుదు అస్తమించాడు. అవకాశం కోసం కాపెట్టుకొని వున్న అతని పెద్ద కుమారుడు వీరనరసింహుడు వెంటనే విజయనగర సింహాసనం మీద కూర్చుని తనకుతానుగా “చక్రవర్తిని ప్రకటించుకొన్నాడు. విజయనగర సామ్రాజ్య ఆధిపత్యాన్ని బలవంతంగా ఆక్రమించుకొన్నవారిలో వీర నరసింహుడు రెండవవాదు. 168 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

మొదటివాడు సాళువ నరసింహరాయల పెద్ద కొడుకు ఇమ్మడి నరసింహుడు. వీరిద్దరూ తండ్రుల పలుకుబడితోనే సామ్రాజ్యాన్ని సంపాదించారు. మొదటివారికి కొంత బంధుత్వమన్నా వుంది. తుళువ వారికి అది కూడా లేదు. అందువల్ల తిరుగుబాట్లు, అల్లకల్లోలాలు అధికమైనాయి. ఇతని తండ్రి నరసనాయకుడు నాలుగేళ్లు పాలిస్తే, వీరనరసింహుడు క్రీశ. 1503 నుంచి 1509వరకు ఆరేళ్లు పాలించాడు. ఇతని పాలనాకాలమంతా యుద్దాలతోనే గడిచిపోయింది.

తమ్ముడు కృష్ణరాయడు అసమాన ప్రతిభాశాలి అని తెలుసు వీరనరసింహుడికి. తన అన్ని యుద్దాలలో తిమ్మరుసు, గోవిందరాజులతో బాటు అతనూ పాల్గొంటున్నాడు. చెప్పినట్టు వింటున్నాడు. అయినా అవసానదశలో అతనికి దుర్భుద్ధి పుట్టింది. తన తమ్ముని చంపి, అతని కళ్లు పీకించి చూపి తన ఎనిమిదేళ్ల కొడుకును రాజుగా చేయమని తిమ్మరుసు మంత్రిని కోరినాడు. తిమ్మరుసు మంత్రి కృష్ణరాయని కాపాడి మేకను చంపి దాని కళ్లు వీరనరసింహుడికి చూపి తృప్తిపరచాడు. కృష్ణదాయని వనరులు

(ప్రధాని సాళువ తిమ్మరుసు తనను ఎలా కాపాడినాడో కృష్ణాయలకు తెలుసు. అతదు మహాభక్తుడు. అన్ని విషయాలలో ఆ తిరుమల వేంకటేశ్వరునే నమ్ముకున్నవాడు. అయినా తండ్రిలాగ తనను కాపాడిన తిమ్మరుసు మంత్రిని ఆ రోజుటి నుంచి 'అప్పాజీ' అని ఆప్యాయంగా పిలిచేవాడు. తల్లి, తండ్రి, గురువు, దైవం అన్నీ తానేయై అప్పాజీకూడ కృష్ణూాయలను తీర్చిదిద్దినాడు.

చక్కనివాడు, చల్లనివాడు, చిక్కని వాడు, శత్రువులకు చెమటపట్టించువాదు, మగువల మనసుల చవులూరించువాడు, చేయితిరిగిన శిల్పి చెక్కిన శిల్పంలా చెలువము మీరిన వాడు

• యీ అందగాణ్ణి చూస్తే తిమ్మరుసుకు ముచ్చటవేసేది. అందువల్లనే కృష్ణరాయని - నభూతో నభవిష్యతి - అనేలాగ సర్వతోముఖంగా తీర్చిదిద్దాలని సర్వ శాస్త్రపారంగతుని చేసినాడు. ఐతిహాసాలలోని భోజరాజు, విక్రమాదిత్యుడు మొ॥ వారిలాగ తన శిష్యుడు ప్రఖ్యాతిగాంచాలని ఆశించి ఆ విధంగా శిక్షణనిచ్చాడు అప్పాజీ.

మల్లయోధుడు కాబట్టి శరీరం కండలు తిరిగి వుండేది. కదన వీరుడు కాబట్టి మీసములు మెలితిరిగి వుండేవి. అశ్వశాస్త్రము నెలిగి స్వారి చేయువాడుగాన చమత్కారముండేది. విదేశీ యాత్రీకులు ఎజ్జని వాడు అని వర్ణిస్తే మన పెద్దనకవి మనుచరిత్రలో శత్రుసైనికుల చంపిన పాపంచేత నలుపుబారినవాడు అని వర్ణించాడు. ఇంకా కొందరు స్ఫోటకపు మచ్చలు కలవాడు అనికూడా అన్నారు. చంద్రునిలో మచ్చ వుందేలాగ యాయనలో కూడ కొందరు మచ్చలు చూసినట్టున్నారు.

శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 169

శ్రీకృష్ణదేవరాయల గురించి, ఆయన తుళువ వంశాన్ని గురించి ఎందరో ఎన్నో గ్రంథాలు రాశారు. స్వయంగా ఆయనే “ఆముక్తమాల్యద” ('ప్రబంధంలోనూ, శిలాశాసనాలలోనూ రాసుకున్నారు. ఇంకా యితరులు రాసిన కేటలాగులు, గెజిటీర్లు, మేగజైన్‌లు, బులెటిన్లు, పత్రికలు (దిన; వార; పక్ష మాస; జ్రైమాసిక; అర్ధ సంవత్సర; సంవత్సర; సందర్భోచిత; చారిత్రక; సమావేశ మొ॥నవి), సాహిత్య (గ్రంధాలు, ఆ కాలంనాటి పోర్చుగీసురాయబారులు, యాథ్రికులు రాసిన డైరీలు, లేఖలు, యాత్రా వివరాలు, (గ్రంధాలు, పర్షియన్‌ గ్రంథాలు, ఆధునిక చారిత్రక రచనలు యివన్నీ వందల కొద్దీవున్నాయి. వీటిని కలిగివున్న గ్రంధాలయాల సంఖ్య కూడా ఎక్కువే, మొత్తం విజయనగర సామ్రాజ్యమునకు చెందిన శిలాశాసనాలు 5000 పైగా వున్నాయి. తామ్ర పత్రాలు 850 వున్నాయి. వీటిలో ముఖ్యంగా చెప్పుకోదగినవి

• పేస్‌, నూనిజ్‌లను వుదహరిస్తూ రాబర్ట్‌ సివెల్‌ రాసిన 'ఎ ఫర్ణాటన్‌ ఎంపైర్‌, మన అల్లసాని పెద్దన రాసిన మనుచరిత్ర, రామరాజ భూషణుడు రాసిన వసుచరిత్ర, నంది తిమ్మయ పారిజాతా పహరణము, కుమార ధూర్జటి రాసిన కృష్ణరాయ విజయము, కృష్ణరాయల ఆముక్తమాల్యద, కృష్ణస్వామి అయ్యంగారు విజయనగర చరిత్రమీద రాసిన మూడు నాలుగు (గ్రంథాలు, మెకంజీకై ఫీయతులు, వగైరా. వీటన్నిటిలోని విషయాలు వుదహరిస్తూ రాయటం మరో చరిత్ర పుస్తకం రాయడం అవుతుంది గానీ ఎవరి అవసరం కొద్దీ వారు గ్రహించి వారి పబ్బం గడుపుకుంటారు. అంతేగానీ సంఘటనల విషయంలోనూ, అసలు సిసలైన తేదీల విషయంలోనూ పంతాలకు పట్టింపులకు గానీ కుస్తీ పట్టులకు లేదా శిగపట్టులకు గానీ యిందులో చోటులేదు.

ఒకే రాజు ఒకే సందర్భమును గురించి వివిధ ప్రదేశాలలో వేసిన శిలాశాసనముల లోనే తారీఖులు తారుమారుగా వున్నప్పుడు చరిత్రకారులు మాత్రం ఏంచేస్తారు? ఏదో ఒక తారీఖు వారికి వుచితమైంది (గ్రహిస్తారు. ఉదాహరణకు కృష్ణాయల పట్టాభిషేకం తీసికొంటే 'క్రీ.శ.1509 సం॥ అని కొన్నిటిలోను, క్రీ.శ 1510 సం: అని కొన్నిటిలోనూ వుంది. దీనికి కారణం మన తెలుగు సంవత్సరాలు అటుకొంచెం యిటుకొంచెంగా ఆంగ్ల సంవత్సరంలోకి వస్తాయి కాబట్టి. ఏది ఏమయినా యివన్నీ పెద్దగా పట్టించు కోవలసిన అవసరం లేనివి. అలాంటివే కొన్ని కధలూనూ. అప్పాజీ కథలు

యువకుడిగా వున్నప్పుడు ఒకసారి తిమ్మరుసుకు వైరాగ్యం ప్రాప్తించింది. చంద్రగిరి గుట్టలలో, మల్లయపల్లి గుట్టలలో, శ్రీనివాస మంగాపురం చిట్టడవులలో అసంకల్పితంగా తిరుగాడ సాగాడు. అలా తిరుగుతూ అలసిపోయి ఒకరోజు పత్తిగుట్ట వద్ద ఒక మామిడి చెట్టు క్రింద ఆదమరచి నిద్రపోయాడు. కొంతసేపు అలాగడిచాక ఆయన ముఖం మీద ఎండపొడ పడింది. అది చూసిన ఒక నాగుపాము తన పడగవిప్పి ఆయనకు ఆచ్చ్భాదనం కలిగించింది. 170 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

ఎండుపుల్లలు ఏరుకోవడానికి వెళ్లిన కొందరు ముసలమ్మలు ఆ దారిగుండా వస్తూ యీ వింతను చూశారు. వారి అలికిడి వినిన ఆ పాము అక్కడనుంచి చల్లగా జారుకొనింది. ఆ ముసలమ్మలు యీ యువకుని లేపి జరిగిన సంగతి చెప్పడంతో తిమ్మరుసు ఆశ్చర్యపోయాడు. నాగసర్పం మాటవినగానే భయంకూడా వేసింది. ఆలోచించగా అందులో ఆయనకు ఒక సందేశం పొడగట్టింది. తన జన్మ మామూలు జన్మగాదు. తానేదో ఒక వున్నత కార్యం నెరవేర్చడానికి యీ భూమిమీద పుట్టాడు. కాబట్టి తాను ఆ దిశగా ప్రయత్నించి పయనించాలి. అదే తన ధ్యేయం అనుకొని, ఆ దిశగా నడవాలంటే తాను వున్నతాభ్యాసం చేయాలి. అంతేగానీ యిలా చెట్ల వెంబటి పుట్ల వెంబడి తిరుగరాదు అని నిశ్చయించుకొన్నాడు. ఆరోజుటినుంచి ఆయన జీవనమార్గము మారిపోయి విస్తృత అభ్యాసము చేసి మహామేధావిగా మారిపోయినాడు. ఆయన మేధాశక్తిముందు సమస్త భూమండలం తలవాల్చింది. ఈ సంఘటనను చూసింది ముసలమ్మలు కాదు ఒక సిద్ధుడు అని కొందరు రాశారు. తుళువ నరసరాజు అంతిమ దినాలలో ఒక మేధావిని మంత్రిగా నియమిస్తే తన కుమారులకు అందగా వుంటాడని భావించాడు. అలాంటి వ్యక్తిని ఎన్నుకోవడానికి ఒక పరీక్షపెట్టాడు. పలకమీద ఒక గీత గీచి దానిని చెరపకుండా చిన్నదిగా చేయగల నమర్భుని పట్టుకరమ్మని దండోరా మనుషులతో భటులను పంపాడు. వారు చంద్రగిరి బ్రాహ్మణ వీధిలో తిమ్మరుసు ఆపని చేయగా ఆయనను పట్టుకపోయి నరసరాజుకు అప్పగించారు. తిమ్మరుసు ఆ గీతను చిన్నదిగా చేయడానికి దాని (ప్రక్కనే పెద్ద గీత గీచాడు. దానితో మొదటిగీత కురుచ అయిపోయింది. ఆ విధంగా తన సమర్ధతను చాటుకొన్న సాళువ తిమ్మరుసు చివరకు విజయనగర సామ్రాజ్యానికి ప్రధాన మంత్రియె ప్రసిద్ది గాంచినాడు. ముగ్గురు సామ్రాట్టులకు అనగా తుళువ వీరనరసింహ, శ్రీకృష్ణదేవరాయ, అచ్యుతదేవరాయలకు (ప్రధానిగా తన సేవలందించాడు. పై రెండు కథలు విశ్వసించదగినవే. అన్న వీరనరసింహుడి కోసం కృష్ణాయలు శివసముద్రము, కూర్లు, మలబారులను జయించాడు. కాబట్టి సోదరుని బల పరాజ్రమాలు అన్నకు తెలుసు. పైగా సింహాసనానికి అతడే నిజమైన వారసుడు అని కూడా తెలుసు. ప్రధాని తిమ్మరుసుకు కృష్ణ్ణాయలమీద ఎనలేని ప్రేమ అనే విషయమూ తెలుసు. అయినా ప్రలోభముచే తన 8 సంవత్సరాల వయసుగల కుమారుని రాజుగా చేయమని ప్రధానిని కోరినాడు. కృష్ణరాయలు జీవించివుంటే అది సాధ్యం కాదని, అందువల్ల అతనిని సంహరించి, దానికి గుర్తుగా అతని కన్నులు సీకించి తెచ్చి చూపమని ఆదేశించాడు వీరనరసింహుడు తన అవసొన దశలో. తిమ్మరుసు చచ్చేవాడిని సంతృప్తి పరచాలని మజిక మేకను చంపించి దాని కన్నులు జాగ్రత్తగా తెచ్చి చూపించాడు. వీరనరసింహుడు ప్రశాంతంగా కన్నుమూశాడు. ఈ తెలివి తేటలు తిమ్మరుసుకు శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 171

వెన్నతో పెట్టిన విద్య. అధికారదాహము అనాదిగా వస్తున్నదే. అందునా రాజరిక దాహము అంతులేనిది. అందువల్ల యీ కథను కూడా విశ్వసించవలసినదే.

కృష్ణ్ణాయల అవసానదశలో యిలాంటి సంఘటనే ఒకటి జరిగిందంటారు. ఇది కూడా పైన పేర్శొన్నలాంటిదే. కృష్ణదేవరాయల తదనంతరం అచ్యుతదేవరాయలు విజయనగర సింహాసనానికి అసలు వారసుడు. అయినా కృష్ణరాయలు తన ఏకైక కుమారుడు అనగా పట్టమహిషి తిరుమలదేవి కుమారుడయిన తిరుమల రాయలను తన వారసుడిగా ప్రకటించాడు. అప్పటికి ఆ పిల్లవాడి వయస్సు 1% (ఒకటిన్నర) సంవత్సరాలు. బాలారిష్టాలతో ఆ బాలకుడు మృతిచెందాడు. విష ప్రయోగంతో అతనిని తిమ్మరుసు మంత్రి, అతని తమ్ముడు గోవిందరాజు కుట్రపన్ని చంపించారని అభియోగం. దాంతో వారిద్దరి కళ్లు పీకించి కారాగారంలో బంధించారట. వారి కుటుంబంలోని వారికందరికీ ఆగతే పట్టిందట. వారంతా కారాగారంలోనే క్రుంగి కృశించి మరణించారని విశ్వాసం. తన హితుడు, రక్షకుడు, (శ్రేయోభిలాషి అయిన తిమ్మరుసు మంత్రి కుటుంబానికి తనవల్ల యింత కీదుజరిగిందన్న చింతతో శ్రీకృష్ణదేవరాయలు కూడ తన తమ్ముడు అచ్యుతదేవరాయలకు పాలనను అప్పగించి రంగంనుంచి నిష్క్రమించాడు.

కృష్ణాయలకు, ప్రధాని తిమ్మరుసుకు యిద్దరికీ అపప్రథ కలిగించు యీ వృత్తాంతము జరుగకుండా వుండి వుంటే బాగుందు ననిపిస్తుంది-అందరికి. నిజానికి యిది జరగలేదు. ఈ కధ అబద్ధం. ఎందుకంటే కృష్ణ్ణూయల తదనంతరం పాలించిన అచ్యుతదేవరాయలకు కూడా తిమ్మరుసు ప్రధానిగా వున్నారు. కాబట్టీ అబద్ధం. కానీ ఒకటిమాత్రం నిజం. ఆఖరు దినాలలో అన్నదమ్ములైన తిమ్మరుసు గోవిందరాజులు హీనస్థితి పొందినందువల్లనో ఏమో తిరుమల ఆలయంలో వారికున్న హక్కులు, ఆస్తుల, ప్రసాదాల వాటాలు అమ్ముకున్నారు. ఆంధ్ర భోజ

సవతి తల్లి తిప్పాంబి తనమీద విషప్రయోగము చేసినప్పుడును, సవతి అన్న వీరనరసింహ దేవరాయలు తనను చంపమని ఆదేశించినప్పుడును కృష్ణరాయలు తెలిసికొని యిలా చింతించాడు. “నాకు రాజ్యాభిలాషలేదు. నన్నెందుకు వీరు చంపాలని ప్రయత్నిస్తున్నారు? నన్ను వదలి పెట్టిన నేను సన్యాసినై హాయిగా బ్రదుకగలను గదా!” అని. నిజానికి ఆతనికి చావురాసిపెట్టలేదు. సన్యాసము కూడా లిఖింపబడలేదు. సార్వభౌమత్వము మాత్రమే విధి లిఖితం.

శ్రీకృష్ణదేవరాయలు తన 20వ ఏట విజయనగర సా(మ్రాట్టుగా పట్టాభిషేకం చేసికొన్నాడు. అంగరంగ వైభోగంగా హంపీలో జరిగిన యీ పట్టాభిషేక మహోత్సవము అతనిని ఎజిగిన ప్రజల కందరికీ అమందానందదాయకమైనది. ఆ శిలాశాసనాలలోని వీర ప్రశస్తి యింకా యిలా కొనసాగుతుంది. “*..కృష్ణ0ాయలు పట్టాభిషిక్తుడై సమస్త విశ్వాన్ని 1172 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

తన కీర్తి ప్రకాశంతో నింపినాడు. దానివల్ల దేవతలు తమ ప్రత్యేకతను అనగా శివుడు మూడవ కన్నును, విష్ణువు నాలుగు చేతులను, బ్రహ్మ నాలుగు ముఖములను, కాళికాదేవి ఇఖద్దాన్ని లక్ష్మీదేవి పద్మాన్ని, సరస్వతీదేవి వీణను ధరించనలసి వచ్చినది. అతనికి అపారసైన్యం అంటే తమ కాలి దుమ్ముతో సప్త్రసముద్రాలు నింపి, దానిని ఎండింప చేయగల అశ్వదళం వుండేది. ఎండిన సప్త సముద్రాలు - మహాదానములు చేయునప్పుడు అతని దోసిళ్లనుండి జాలువారు నీటితో నిండిపోయేవి. ప్రజల సంక్షేమానికి, సౌభాగ్యానికి నాలుగు వైపులా తాను జరిపిన జైత్రయా(త్రలు వాటి వివరములు, బిరుదులు, ప్రశంనలతో లిఖింవబడిన జయస్తంభములు పర్వతముల వలె సమున్నతమై సూర్యగమనమును అవి నిరోధింపగలిగినవి. స్వల్పదానములతో బాటు పుణ్యక్షేత్రములలో, పుణ్య తీర్థములలో ఆయన అనేకసార్లు మహాదానములు చేసినాడు. అతని బిరుదులలో కొన్ని - రోషకృత ప్రతిపార్తీవదండ, శేషభుజక్షితి రక్షణా శౌండ, భాషాగెతత్సువరాయరగండ, అర్జితోషకృత్‌, రణచండ, రాజాధిరాజ, రాజపరమేశ్వర, మూరురాయరగండ, పరరాయ భయంకర, హిందూరాయ సురత్రాణ, దుష్ట శార్జూల మర్దన, గజౌాఘ గండ భేరుండ. అంగ, వంగ, కళింగాది రాజులు అతనిని సేవించేవారు. విజయనగర సింవాసనాధిష్టుడైన కృష్ణరాయలు - 'ప్రాకృశ్చిమ కనుమల, ఆసేతు హిమాచలముల మధ్య కీర్తి ప్రతిష్టలతో వెలుగొందుచున్నాడూ" అని. పై సంస్కృత పరిచయము తరువాత గద్యం వుండేది. ఆ గద్యంలో - “ఆతని దాతృత్వం, వీరత్వం, నాయకత్వం - కవులకు ఆహ్లాదం. యుద్ధములో చండ ప్రచండుడు. ఆతని ఘన కార్యములు - నృగ్క నల, నహుష్క, నాభాగ, దుంధుమార, మాంధాత్రి, భరత, భగీరథ, దశరథ, రామ చరితములను నవ్వుకొనులాగ చేయునవి. బ్రాహ్మణులకు భద్రత కలిగించునవి. సుల్తానుల మదమడగించునవి. గజపతి అను ఏనుగుకు జ్వరం తెప్పించునవి. చతుష్నష్ట్రి కళలలో ధురంధరుడు, పద్మమును మించిన ముఖారవిందము గలవాడు, రెండవ భోజుడు. సారస్వత నిగూఢార్థములు ఎజిగినవాడు. ధర్మశాస్త్రముల నెజిగినవాడు. వసంతకాలమున వార్షికోత్సవ విందులు చేయువాడు. (ప్రతివర్న ప్రవర్ధిత కనక వసంత మహోత్సవములు - తిమ్మకవి పారిజాతాపహరణం - భువన విజయమేమో?) యజ్ఞయాగాదులలో బ్రాహ్మణులకు దానము చేయువాడు, జీవిత సఫలంగాంచిన వాదు, భగవంతుని ఆశీర్వాదము పొందినవాడు, రాజాధిరాజు, నరసరాజు నాగాంబికల పుత్రుడు. అందరికీ ఆహ్లాదం కలిగించువాడు. యుద్ధమున అర్జునుడిలాంటివాడు. అన్నివైపులు జయించినవాడు. భుజబలముతో అన్ని యుద్దాలలో జయముగాంచి ప్రస్తుతము విజయనగరమునుంచి సమస్త భూ భాగములు పాలించువాడు. శేషాచలమున నెలకొన్న వేంకటేశ ప్రభువు సమస్త భూమండలమును రక్షింపగా ఆ దేవదేవుడైన శ్రీనివాసునికి యీ శాసనము జారీ చేయబడినది”. శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 173

వీర భోజ్యం ఈ కృష్ణరాయల ప్రశంసలో కొన్ని వుశ్చేక్షలున్నా తక్కినవి యథాతధములుగా పరిగణింపతగినవి. ఈ ప్రశంసకు ముందు రాసిన వంశావళిలో పూర్వీకులందరిని పేర్కొన్న తరువాత తన తండ్రి నరసనాయకుడు కావేరికి ఆనకట్ట కట్టి దానిని దాటి, యుద్ధములో శత్రురాజును బంధించి, ఆతని రాజ్యం జయించి, శ్రీరంగపట్నం ఆక్రమించి విజయస్తంభం నాటినాడని, చేర, చోళ, (స్వాభిమానియైన) మధుర పాండ్యరాజును, తుర్ములను, గజపతిరాజును, ఇతర శత్రువులను జయించి గంగానది నుంచి లంకవరకు, తూర్పు పశ్చిమ సముద్ర మధ్యభాగమును తన ఆధీనంలోకి తెచ్చుకున్నాడని రాశారు. చివరి వాక్యంలో గంగానది వశ్రేక్ష రాయల పరిపాలనా కాలంలో ముగ్గురు పోర్చుగీసు రాయబారులు అయనతో దౌత్యసంబంధాలు నెలకొల్పుకున్నారు. సంధి ఒడంబడిక కూడా చేసుకున్నారు. ఎఇసార్లు క్షమించి వదిలినా నాలుగుసార్లు ఆదిల్‌ షాహితో యుద్ధం చేయవలసి వచ్చింది. కుతుబ్‌షాపొలో మూడు యుద్ధాలు జరిగాయి. రాజ్యం వీరభోజ్యమన్నారు గదా! అందుకని కృష్ణ, పానగల్లు జాంఖండి, మేదూరు మొదలగు యుద్దాలు చేయవలసి వచ్చింది. అందులో షితాబ్‌ఖాన్‌తో జరిగిన యుద్ధం కీలకమైంది. దక్షిణ దిగ్విజయ యాత్రలో శివసముద్రం పట్టుకోవడం ఎంత ముఖ్యమైందో, పూర్వ దిగ్విజయ యాత్రలో ఉదయగిరి పట్టకోవడం కూడా అంతే ముఖ్యమైనది ఆయన జయించిన రాజ్యములలో కల్యాణి, గుల్‌బర్జా, కొండవీడు, కొండపల్లి, రాయచూరు, బీజాపూరు, కళింగ, గోవా ముఖ్యమైనవీ. క్రీ.శ 1523-25 సం॥ మధ్య షాహీలతో యుద్ధం అప్పుడప్పుదూ జరుగుతూనే వృండ్రేద్ర బీదర్‌ గుల్‌బర్జా, బీజాపూరులను నేలమట్టం గావించాడు. ఒక్కమాటలో చెప్పాలంటే దక్షిణాది పూర్తిగా డాయల వశమైంది. అయినా రాజ్యాలు పోగొట్టుకున్న రాజులు అప్పుడప్పుడూ ఎదురు తిరిగేవారు. రాయల కళింగ దండయాత్రవల్ల మూడు లాభాలు చేకూరాయి. మొదటిది కృష్ణా మండలంలోని శ్రీకాకుళంలో ఆంధ్ర విష్ణు స్వష్నదర్శనం మరియు స్వష్నాదేశం : -ఎన్నిను గూర్తునన్నవిను, మేమును దాల్చిన మాల్యమిచ్చు న స్పిన్నది రంగమందయిన పెండిలి సెప్పుము, మున్ను గొంటి గే వన్న నదండ యొక్క మగవాడిడ, నేను దెలుంగు రాయడ, స్గన్నడరాయ, యక్కొడువ గప్పు ప్రియాపరి భుక్త భాకృథన్‌.”' ఆము.అ. 1-ప.14 సాందటే సా గో దాదేవి చరిత్రము, యితర విష్ణుభక్తుల కధలు రాయుటకు ఆదేశం “ అతాపరుద్ర గజపతితో శాశ్వత సంధి - కృష్ణానదికి ఉత్తర భాగం 17% శేశృష్ణివాడు వ్రైర్వ

గజపతులు ఏలునట్లు, దక్షిణ భాగం రాయలవారి స్వాధీనమైనట్టు. మూడవ లాభం గజపతి కుమార్తె తుక్కాంబను (జగన్మోహిని) వివాహమాడి వారికి జామాత కావడం, అప్పుడే సింవోద్రి పొట్నూరులో జయస్తంభం నాటబడింది.

కటకము నుంచి తిరిగి వచ్చాక (క్రీ.శ 1516-17 సంవత్సరాలలో రాయలవారు దకిణాది తీరయాత్రలకు బయలు దేరినారు. ఈ యాత్ర కుంభకోణములో పన్నెండేళ్ల కొకసారి (పుష్క రం) జరిగే మహామఖ మహోత్సవాన్ని దృష్టిలో పెట్టుకొని జరిగింది. ఇది మన మాఘమాసంలో తమిళుల కుంభ మాసంలో జరుగుతుంది. ఈ సందర్భంగా రాయలవారు అనేక ఫు ణ్యక్షేత్రాలు దర్శించి షోడశదానాలు చేసినారు. శ్రీశైలం, తిరుపతి-తిరుమల (తిరుమలలో తన, తిరుమలదేవి, చిన్నమదేవి లోహవి[గ్రహాలు చేయించి ఆ దేవడేవునికి మొక్షుతున్న రీతిలో ఆలయ ప్రతిమా మండపములో ప్రతిష్టించినాడు), శ్రీకాళహస్తి, కంచి (దారిలో తన తల్లి నాగాంబ పుట్టిన నాగలాపురములో శ్రీ వేదనారాయణ స్వామి ఆలయ నిర్మాణానికి హరిదాసును ఆదేశించినాడు), చిదంబరం, శ్రీరంగం, మధురై, నాగర్‌ కోయిల్‌, శ్రీవిల్లి వుత్తూరు (గోదాదేవి ఆవిర్భవించిన పుణ్యస్థలం - ఇక్కడ పెద్ద కోనేరు, సభా నుండప నిర్మాణాలకు ఆదేశం), కురువనల్లూరు, శంకర నారాయణార్‌ కోయిల్‌, టెంకా&ి కుడైలం, పొడియల్‌హిల్‌ (పళని), గజేంద్ర మోక్షం, తిరునల్వేలి, వేనామలై, తిరుక్కురుంగడి (వోలదాసరి కధలో), తిరుచెందూర్‌, నవ తిరుపతి, కన్యాకుమారి, రామేశ్వరం, ధనుక్మోడి (అన్కడ మూడు సార్డు తులలో తూగి తన యెతు బంగారం మూడుసార్లు దానం చూడు), గోకర్ణం, మహాబలేశ్వరం, యివన్నీ దర్శించి తిరిగి హంపీకి వచ్చి అక్కడి విరూపొక్షున్‌ విఠలేశ్చరుడిని దర్శించి సముచిత దానములు చసిరాడు. తరువాత పిత్రుతుల్యుడైన ఆబ్బెజీకి ఆప్యాయంగా వజ్రాభిషేకం, కనకాభిషేకం చేసినాడు. తక్కిన అధికారులందరికీ వారి స్థాయిని బట్టి సత్మారం చేసినాడు. తదనంతరం తిమ్మరుసు మంత్రిని తిరిగీ కొండవీదుగవర్నరుగా బాధ్యతలు తీసికొని అక్కడ అల్లకల్లొలాలు అణచి శాంతి భద్రతలు కాపాడమని నంపినాడు. ఈ విధంగా రాయల తీర్థయాత్ర ముగిసింది. నిజానికిది దండయాత్రలో భాగవే.

పాండ్య సామం త రాజు కంద్రశేఖరుడు మధురైనుంచి పాలించేవాడు. వీరశేఖర చోళుడనే మరో సామంతరాజు దుర్చుద్ధో పాండ్యుని ఓడించి మధురైని ఆక్రమించు కొన్నాడు. పాంద్యుడు బేయునదిలేక కేంద ్రభుత్వముతో మొరబెట్టుకొన్నాడు. అవ్వుడు కృష్ణరాయలు నాగమనాయకుడను ఒక్‌ సైన్యాధిపతిని పంపి చోళుడిని దండించమన్నాడు. నాగమనాయకుడు మధురచేరి వీరశేఖర చ్రోళుడిని ఓడించి రాజ్యాన్ని పాంద్యునికి అప్పగించకుండా తానే పరిపాలిస్తూ అక్కడే ట్రార్చున్నాడు. దాదాపు యిది తిరుగుబాటు. రాయలకు ఒళ్లుమండింది. నాగమనాయకుడ్శి ఎవరు బంధించి తెస్తారని ఆస్థానములో ప్రశ్నించగా నాగమనాయకుడి కొడుకు విశ్వనానాయకుడు అందుకు సిద్ధపడినాడు. అందరికీ ఆశ్చర్యం వేసింది. “తండ్రిని

శ్రకృష్ణదేవరాయ వైభవం 175

కలుసుకోవడానికి యిది కొదుకు వేసిన ఎత్తు అని అనుకున్నారు. రాయలు అలా అనుకోలేదు. విశ్వనాథనాయకుడిని విశ్వసించి మధురకు పంపాడు. రాయల విశ్వాసాన్ని వమ్ముచేయకుండా విశ్వనాథుడు తన తండ్రిని బంధించి తెచ్చినాడు. తరువాత విశ్వనాధనాయకుని కోరికపై అతని తండ్రిని క్షమించి వదిలిపెట్టినాడు. తరువాత పాండ్యుడు కృష్ణరాయల దగ్గర తనకు కావలసిన ప్రతిఫలము తీసికొని రాజ్యాన్ని వదలివేయగా దానిని విశ్వనాధనాయకుని పాలనకు ఆజ్బగేంచాడు. ఇలాంటి సంఘటనలు ఎన్నో! ఇవి రాయల బెదార్యానికి మచ్చుతునకలు. భక్తి భోజ్య సవతి తల్లి తిప్పాంబ కుట్రలు, సవతి అన్న వీరనరసింహుడి కుయుక్తులు, కళింగ దండయాత్రా సమయంలో షితాబ్‌ఖాన్‌ సేనల మెరుపుదాడి యిలాంటి అనూహ్య సంఘటనలు సహజంగానే కృష్ణ్ణాయలను దేవుడివైపు మళ్లించాయి. ఈ అనుభవాల మూలంగా తాను పట్టాభిషేకం చేసికోగానే తన అన్న కొడుకు తిరుమల దేవరాయలను, తన సవతి లమ్ములు అచ్యుత దేవరాయలను, రంగరాయలను హంవీకి సుదూరంగా వున్న చంద్రగిరికోటకు బందీలుగా పంపించాడు. ఎందుకయినా మంచిదని వారిమీద ఒక కన్నేసి వుంచమన్నాడు. రాజాధిరాజు - క్షణం తీరక లేని రాచకార్యాలు, పక్కలో బల్లాలు వలె ఒకవైపు అదిల్‌షాహీ, మరోవైపు కుతుబ్‌షాహీలు యింకోవైపు గజపతులు వీరు చాలదన్నట్టు అంతర్జత శత్రువులు. వీరితో నిరంతర యుద్దాలు. ఈ పరిస్థితులలో దయ్యాలు కనబడతాయి గానీ దైనం అసలు కనపడడు. అయినా కృష్ణరాయలికు దైవమే దిక్కయినాడు. అందుచేతనే ఆంధ్ర మధుసూదనుడు యీయనకు స్వప్న దర్శనమిచ్నినాడు. తండ్రికేమో అహోబల పీఠాధిపతి పరాంకుశ మహాదేశికన్‌ గురువు. తనకేమో తాతాషార్యు లొకరు, వ్యాసతీర్చులువారు ఒకరు. అందువల్ల తాను వైష్ణవ మతాభిమానిగా మారివాదు. అయినా వైష్ణవాలయాలను శివాలయాలను సమానంగా దర్శించాడు. దానాలు కూరా సమానంగానే చేసినాడు. శ్రీకృష్ణదేవరాయలు, ఆయన రాణులు తిరుమలదేషి, చిన్నాదేవీలకు సంబంధించిన శిలాశాసనాలు తిరుమల ఆలయంలో 50 దాకా వున్నాయి. అవి శ్రీ,.శ.1513-24 సం॥చెందినవి. తిరుమలేశుడు రాయలవారికి ఇలవేలుపు. ఈ సంగతిని మనుచరిత్ర, పారిజాతాసహణం, ఆముక్తమాల్యద కావ్యాలు తెలియజేస్తాయి. పదకొండు సంవత్సరాల వ్యవధిలో దాదాపు పది పర్యాయాల్పు ఒక చక్రవర్తి ఒక ఆలయాన్ని దర్శించాడంటే ఆయన భక్తి ఎంతటిదిగా వుండాలి? ఆ శ్రిరుమలేశుని మీద ఆయనకెంత మక్కువ వుండాలి? పనీబాటా లేని మనము, ఒకవేళ పనిబడి కొండకు పోయినా వేంకటేశుని దర్శించుకొని వస్తామన్న గ్యారంటీలేదు. అలాంటిది ఆ రారాజుగారు ఆధునిక 176 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

వాహన సౌకర్యాలు లేకపోయినా తన రాణులతోసహా కొందెక్కి దర్శనం చేసుకునేవాడంటే ఆశ్చర్యం వేస్తుంది. దండయాత్రల నిమిత్తం యీ వైపు వచ్చేటప్పుడు ఒకసారి, దండయాత్రలు ముగిశాక తిరిగి హంపీకి పోయేటప్పుడు మరొకసారి దైవదర్శనం చేసుకునేవాడని తోస్తోంది. దాన ధర్మాలు చేసేటప్పుడు ఆయనకే కాదు ఆయన రాణులకు కూడా చేతిలో ఎముకలేనట్లు కనపడుతుంది. ఇదివరకే చెప్పినట్టు తానూ తన రాణులు నిరంతరం తిరుమల శ్రీవారికి (మొక్కుతున్నట్లుగా లోహ వి[గ్రహాలు తయారు చేయించి తిరుమల ఆలయంలోని ప్రతిమా మండపంలో శాశ్వతంగా స్వయంగా ప్రతిష్టించినాడు రాయలు. అందుకనే ఆ ప్రతిమా మండపాన్ని నిర్మింపచేసినాడు. ఆనంద నిలయ విమానానికి బంగారు పూతలు పూయించినాడు. ఎనలేని ఆభరణాలు, వజవైదూర్వాలు, బంగారు నాణ్యాలు, వస్తు వాహనాదులు, మడులు మాన్యాలు, గ్రామసమూహాలు ఆ తిరుమల రాయునికి అర్చించాడు కృష్ణరాయడు.

ఇక ఆముక్తమాల్యద అంకితం వుండనేవుంది. తాను అశాశ్వతమైనా తన దాతృత్వ పరిధి కేవలం వైష్ణవాలయాలకే పరిమితంగాక శ్రైవాలయాలకు కూడ ప్రాకింది. పంపా విరూపాక్షునికి చక్కని గోపురం, రంగమండపం నిర్మించినాడు. కొన్ని గ్రామాలు దానం చేసినాడు. హంపీ అంతఃపురాన నెలకొన్న గణపతి స్వామికి కొన్ని (గ్రామాలు దానం చేయడమేగాక యితర దేశాలలో కూడ ఆ పరంపర కొనసాగింది. ముఖ్యంగా శ్రీకాళహస్తీశ్వరునికి కట్టించిన గోపురం, శ్రీశైలమున వీధికిరువైపులా కట్టించిన అనేక మండపాలు చెప్పుకోదగినవి. స్వర్ణ కాంతులు

రాయలు తెలుగులోనేకాక సంస్కృతములోను గొప్ప పండితుడు. తెలుగులో ఒకే ఒక (ప్రబంధం “ఆముక్త మాల్యద'రాసినా, సంస్కృతంలో మాత్రం ఆతని రచనలు మెండు- మదాలసా చరిత్ర, సత్యావధూ ప్రీణనము, సకల కధాసార సంగ్రహ, సూక్తి నైపుణ్యాంగ్రాణ, చింతామణి, రసమంజరి, జాంబవతీ కల్యాణ నాటకము మొ॥నవి ఆయన రచనలని పేర్కొనబడినవి. ఆయన ఆస్థానములో అప్టదిగ్గజములను పేరుగాంచిన ఎనిమిది మంది కవులు తమ కావ్యాలతో సాహితీ సేవ చేసిరి. వారిపేర్లు - ఎదురుగా వారి రచనలు యిలా వున్నాయి. అల్లసాని పెద్దన-మను చరిత్ర, నంది తిమ్మన లేక ముక్కు తిమ్మన- పారిజాతాపహరణము, అయ్యలరాజు రామభద్రుడు -రామాభ్యుదయము, ధూర్దటి శ్రీకాళహస్తి మాహాత్యము, మాదయ్యగారి మల్లన-రాజశేఖర చరిత్ర, వింగళి సూరన్న-ప్రభావతీ 'ప్రద్యుమ్నము, రాఘవ పాండవీయము యింకా కళాపూర్ణ్జోదయము వగైరా, రామరాజ భూషణుడు-వసుచరిత్ర వగైరా, తెనాలి రామకృష్ణుడు-పాండురంగ మాహాత్యము వగైరాలు. ఈ అస్టదిగ్గజములలో కొందరు రాయలకు మునుపును, తరువాతను వున్నట్టు కొన్ని రచనలు

శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం క77

చేసినట్టును తెలియుచున్నది. వారి సంపూర్ణ రచనలు యిక్కడ వ్రాయబడలేదు. వీరుకాక యింకా కొందరు రాయల ఆస్థానమును అలంకరించి యుండిరి. వారు సంస్కృతాంధ్రకర్దాటక కవులుగా పేరు దెచ్చిరి. లొల్ల శ్రీధరుదు మొ॥వారు. దసరా దిబ్బ మీద దసరా వుత్సవాలు, భువనవిజయమను పేర సంగీత సాహిత్య వసంతోత్సవాలు క్రమముగా జరుగుతుండేవి. హంపీ పట్టణములో ఎప్పుడూ ఏదో ఒక నృత్యనాటక ప్రదర్శన జరుగుతూ, సందడిగా, పండుగశోభ ప్రస్ఫుటమై వుందేది. వీధులలో మణి మాణిక్యాలు, వజవైదూర్యాలు రాశులుగా పోసి అమ్ముతుండేవారని విదేశీయులు వర్ణించినారు. అందువల్ల అన్ని దేశాలవారు వ్యాపార నిమిత్తం హంపీలో తిరుగుతుండేవారట. రాయలవారి దానశాసనములు దక్షిణాదిలో దాదాపు అరువదిచోట్ల లభించినవి. ఆయన దానములకవి గుర్తు. తిరిగి చెప్పాలంటే, హంపీ విరూపాక్షములోని పంపాపతి దేవాలయ తూర్పు గోపురం, రంగమండపం, కృష్ణస్వామి ఆలయం, హజార రామాలయం, విఠోబా ఆలయం, విజయసౌధం, ఉగ్రనరసింహమూర్తి విగ్రహం, తిరుమల ఆలయంలోని (ప్రతిమా మండపం, కాళహస్తి భిక్షాల గోపురం యివన్నీ రాయల శిల్పకళా రీతులకు మచ్చుతునకలు. బహు సౌందర్యోపేతములు. ఇక శ్రీశైల వీధులకిరువైపులా కట్టించిన మండపములు, అరుణాచల (తిరువణ్ఞామలైములో కట్టించిన సహస్ర స్తంభ మండపము, 11 అంతస్తుల గోపురము, తటాకము వీటిని గూర్చి ప్రత్యేకముగా చెప్పలేదు. తిరుపతి నసమీవ నాగులాపురములో ఆయన సంకల్పించి అర్భాంతరముగా విడిటిపెట్టిన వేదనారాయణ స్వామి ఆలయం ఒక శిల్పకళారామం. అది ఆయన తల్లికి అంకితం. వ్యవసాయానికి ఆయన కట్టించిన తుంగభద్ర ఆనకట్ట దాని కాలువలు, అన్ని (ప్రాంతాలలో త్రవ్వించిన రాయల చెరువులు, వూట కాలువలు సేద్యం మీద ఆయన మక్కువను సూచిస్తున్నాయి. మహాఫ్రధాని తిమ్మరుసులాంటి మేధావుల సలహాలు రాయలకు అచ్చివచ్చాయి. మల్లరస, కొండమరస, తిప్పరస, త్ర్యంబకరస, బసవరస, అప్పరస, బాచరస, అడియప్ప నాయక్‌, రామలింగనాయక్‌, సదాశివరాయ నాయక్‌ మొదలగు మవావీరుల యుడ వ్యూహాలు ఆయనకు కలిసివచ్చాయి. కవి పండితులు, పురోహితులు, పీఠాధిపతులు, వేదాంతులు మొదలగువారు రాయల పాలనను స్వర్ణయుగంగా మార్చడానికి యితోధికంగా సహాయపడ్డారు. అందువల్లనే హంవీ విజయనగరము ఉజ్జయిని, థార్‌, పాటలీపుత్రముల స్థాయికి చేరగలిగింది. వల్లభాచార్యుడంతటి భక్తవరేణ్యుడు హంపీకి వచ్చి కృష్ణ్ణాయల ఆతిథ్యాన్ని పొందగలిగాడు. ఇక వెంకట తాతాచార్యులను, వ్యాస తీర్చుల వారిని గురించి ప్రత్యేకంగా చెప్పబనిలేదు. 178 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

రాయల పరిపాలనా చివరి కాలంలో ఆయనను ఆధ్యాత్మికత్వం ఆవరించింది. అన్నిటిమీదా విరక్తిపుట్టింది. పాలనను తమ్ముడు అచ్యుతదేవరాయల కప్పగించాడు. ఘోర తప్పిదములు చేసినవారిని కూడా క్షమించి వదలివేశాడు. తాను చిన్నతనం నుంచి నమ్మిన తిరుమలేశునికి సర్వం అర్చించి, శరణాగతిపొంది, శరీరత్యాగం చేసి దివికేగినాడు. అలాంటి సమున్నత వ్యక్తి మళ్లీ ఎప్పుడు పుడతాడు? ఆయన మరణించాక అల్లసాని పెద్దన యిలా దుఃఖించాడు: “ఎదురైనచో దన మదకరీంద్రము నిల్పి కేలూత యొసగి యొక్కించు కొనియె మనుచరిత్రం బందుకొను వేళ బురమేగ బల్లకి తనకేల బట్టియెత్తె బిరుదైన కవి గండపెందేరమున కీవె తగుదని తానె పాదమున దొడిగె గోకట (గ్రామాద్యనేకాగ్రహారము లడిగిన సీమలయందు నిచ్చె నాంధ్ర కవితా పితామహ! యల్లసాని పెద్దన కవీంద్ర! యని నన్ను బిలుచు నట్టి కృష్ణరాయలతో దివికేగలేక బ్రదికి యున్నాడ జీవచ్చవంబ నగుచు” కేవలం నలఖై సంవత్సరాలు మాత్రం జీవించినారు రాయలవారు. ఎక్కడో ఎప్పుడో పుడతారు మహానుభావులు. అలాగే ఎక్కడో ఎప్పుడో అంతరిస్తారు. కానీ వారి అడుగుజాడలు యీ పృథివిమీద శాశ్వతంగా నిలిచిపోతాయి. వాటిని అనుసరించడం మానవజాతి కనీస కర్తవ్యం. శ్రీకృష్ణదేవరాయలను స్మరిస్తూ అయన అడుగు జాడలను అనుసరిద్దాం. ఆయనే మనకు స్ఫూర్తి క్రాంతి దర్శకుడు. జయ జయ శ్రీకృష్ణరాయా జయహో! ఉన ఈ శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 179

శ్రీకృష్ణదేవరాయలు

• సాటిలేని మేటి చక్రవర్తి
• నసీహెబ్‌ బాట్టీరావు

మధ్యభారత ఇతిహాసంలో విశిష్ట స్థానాన్ని పొంది, దక్షిణా పథమే కాక యావత్సారతా వనికి గర్వకారణమైన ఓ శక్తివంతమైన హిందూ సామ్రాజ్యాన్ని 'వీరప్రతాప' శ్రీకృష్ణదేవరాయలు తన అఖండమేధా శక్తితో రణరంగ నైపుణ్యంతో అచంచల యోధా(గ్రేసరుడుగా? పలు దేవాలయములు, సౌధములు, పురములు, పంటకాలువలు ఆనకట్టల నిర్మాణ కర్తగా; సమర్ధ పరిపాలనా దక్షుడుగా; కళాసాహిత్య పోషకుడుగా, బహుభాషా కోవిదుదుగా “సాహితీ సమరాంగణ సార్వభౌముదై, భక్తిపరాయణుడుగా, ప్రజారంజకుదుగా విజయనగర సామ్రాజ్య కీర్తి ప్రతిష్టలను తేజోవంతముగా ప్రజ్బలింపజేసిన మహోన్నత చక్రవర్తిగా విఖ్యాతి నార్జించాడు. తన రెందు దశాబ్దాల సుస్థిర సమర్ధ పాలనతో అనేక కృతులకు ఆకృతులకు స్ఫూర్తిదాయకుదై సమకాలీన విదేశీ యాత్రికులు సైతం విశేషంగా కొనియాడిన విశిష్టవ్యక్తిత్వం కల్గిన సామ్రాట్టుగా శ్రీకృష్ణదేవరాయలు ఇతిహాస జ్ఞాపికలలో ఆచం(ద్రార్మారం యశస్విగా నిలచిన చిరస్మరణీయుడు తరతరాలకు స్ఫూర్తిదాత.

శాసన ఉల్లేఖములను బట్టి శ్రీకృష్ణదేవరాయల పట్టాభిషేకం క్రీ॥శ॥ 1509 సం॥ జూలై 22 నుండి మధ్య జరిగిందని పరిశోధకుల ఏకాభిప్రాయం. బళ్ళారి జిల్లాలో లభించిన శిలా శాసనం (జూలై 26వ తారీఖు శ్రీఃశ॥ 1509) కృష్ణదేవరాయలను పేర్కొంది. శి ఫెర్నావోన్యూనిజ్‌ వ్రాతల ఆధారంగా కృష్ణదేవరాయలు బహుశా శ్రీఃశ॥ 1474 ప్రాంతములో జన్మించి ఉంటాడని చరిత్రకారుల అభిప్రాయం.

శ్రీకృష్ణదేవరాయలు సామ్రాజ్యాధీశుదైనప్పటికి విజయనగర సామ్రాజ్యం పరిస్టితి అతలాకుతలంగా ఉంది. తమిళప్రాంతం, మైసూరు తదితర చాలా చోట్ల సామంతుల తిరుగుబాట్లతోపాటు ప్రతిష్టాత్మకమైన పెనుగొండకోట తిరుగుబాటుదార్ల ఆక్రమణలో ఉండటం, ఒకప్పుడు విజయనగరం ఆధీనంలో ఉన్న తీరప్రాంతాన్ని ఆక్రమించి ఒరిస్సా ప్రతాప గజపతి విజయనగరం పై దండయాత్ర చేసే సన్నాహాలులో ఉండటం శ్రీకృష్ణదేవరాయలు ధీరోదాత్తంగా ఎదుర్శొన్న సవాళ్ళు,

తన పట్టాభిషేకాన్ని పురస్కరించుకొని హంపీలోని విరూపాక్ష దేవాలయానికి 38 స్తంభాల ముఖమంటపాన్ని నిర్మింపజేసి తూర్చు మహాగోపుర పునర్నిర్మాణం గావించాడు. సంయుక్త 180 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

బహమనీ సేనలను కృష్ణానదీ తీరాన తనసైనిక శక్తితో, ప్రత్యేకరణతంత్రంతో ఓడించి పిదప బిజాపూర్‌ సూల్తాన్‌ను వధించడం ద్వారా “పరిభూత సురశ్రాణుడు'గా బిరుదాంకితుడయ్యాడు. క్రీఃశ॥ 1512లో మైసూరు, శివసముద్రం, శ్రీరంగపట్టణం మొదలైన అనేక సామంతరాజ్యాలను పాదాక్రాంతుల్ని చేసుకున్నా పిదప |్రీ॥శ! 1518లో ఉదయగిరిపై దందెత్తి గజపతి సేనలను పాలద్రోలటం ద్వారా ఉదయగిరిని జయించి మరల విజయనగర సామ్రాజ్యంలో భాగంచేసి తన ఉదయగిరి జైత్రయాత్ర స్మృతిగా అక్కడినుండి బాలకృష్ణుని విగ్రహాన్ని విజయనగరానికి తీసుకువెళ్ళి విగ్రహాన్ని అక్కడ ప్రతిష్టచేసాడు. తన ఉదయగిరి దండయాత్ర విజయవంతమైన తరువాత రాజధానికి వెళ్ళి ముందుగా తిరుమలేశుని క్రీ॥శ॥ 1518లో దర్శించుకొని నవరత్న ఖచితమైన కిరీటాన్ని శ్రీనివాసునికి సమర్చించి, శ్రీకాళహస్తీశ్వరునికి తల్లిదండ్రులు నరస నాయకుడు నాగలాంబల స్మరణార్థం బంగారు ప్రభావళిని అనేక విలువైన ఆభరణాలు, నాలుగు గ్రామాలను సర్వమాన్యంగా సమర్పించాడు. శ్రీకృష్ణదేవరాయల సుదూర దృష్టికి, రాజనీతిజ్ఞతకు పోర్చుగీసువారితో ఏర్పరచుకున్న సత్సంబంధాలకు తార్కాణంగా పేర్శొనవచ్చు. పోర్చుగీసువారికి కాలికట్‌ సుల్తానుకు మధ్య జరిగే దాడులలో విజయనగరం సహాయాన్ని కోరుతూ పోర్చుగీసు గవర్నరు అఫ్రాన్‌డి అల్బూకర్క్‌ రెండుసార్లు విజయనగర సామ్రాజ్యంలో నెరిపిన రాయబారంలో భాగంగా క్రీశ 1510లో ఫ్రాన్సిస్‌ కాన్‌(ఫైల్‌ లూయిజ్‌ను, ్రీ॥4॥ 1512లో గాన్పెర్‌ చగోకాను శ్రీకృష్ణదేవరాయల వద్దకు పంపగా, మంతనాలను సాగిస్తూ తన లౌక్యంతో పోర్చుగీసువారి సరఫరాను నిరంతరంగా పొందటమేకాక, నీటిపారుదల నిపుణులను రప్పించడం తన సైన్యంలో పోర్చుగీసు తుపాకి దళాన్ని చేర్చుకోవటం ద్వారా సామ్రాజ్య ప్రయోజనాలను సాధించుకోగలిగిన ప్రజ్ఞాశాలి." విజయనగరాన్ని క్రీఃశ॥ 1514లో సందర్శించిన పోర్చుగీసు యాత్రికుడు డ్యూరెట్‌ బార్బోసా విజయనగర సామ్రాజ్య భౌగోళిక పరిస్థితులను జనాభా ఆర్థిక స్థితులను గురించి విపులంగా పేర్మొన్నాడు.” అప్పటి ఆర్థిక పుష్టి తదితర సామాజిక విషయాల అవగాహనకు బర్బోపా వ్రాతలు దోహదం చేస్తాయి. శ్రీకృష్ణదేవరాయలు సామ్రాజ్య విస్తరణను కళింగ జైత్రయాత్రను ఏడుదశలలో క్రీ;శ॥ 1518 నుండి 1519 వరకూ కొనసాగించి ప్రతాపరాయ గజపతి అధీనంలో ఉన్న అత్యధిక రాజ్యాలను తన వశం చేసుకొన్నాడు. ఈ జైత్రయాత్రలో భాగంగానే ఓరుగల్లును అనేక దుర్గాలను, రాజ్యాలను జయించడం జరిగింది. కటకం సరిహద్దుల వరకూ చొచ్చుకుపోతూ తిమ్మరుసు సలహా మేరకు వెనుకకు మరలాడు. తన కళింగ జైత్రయాత్ర విజయాన్ని పురస్కరించుకొని క్రీశ 1517 సింహాచలం పోట్నూర్ల వద్ద జయస్తంభాలను నాటించినట్లు తిరుమల శాసనాలు పేర్కొంటున్నాయి. తన జైత్రయాత్ర విజయవంతంగా ముగిసిన పిదప తనసైన్యంతో తిరిగి వస్తూ విజయవాటిక వద్ద వి(శ్రమిస్తూ శ్రీకాకుళాంధ్ర మధుసూదనుని శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 181

ఉపవాస దీక్షతో దర్శించి పూజలు నిర్వహించిన పిదప దైవ(్రేరణచే ఇక్కడే 'ఆముక్రమాల్యద' రచనకు శ్రీకారం చుట్టుట సర్వవిదితమే. 'ఆముక్తమాల్యద' రచనకు (ప్రేరణ కల్గించి, దినం (జనవరి 27, 1519వ సం॥) విజయనగరం సా[మ్రాజ్య చరిత్రలో (ప్రత్యేకించి తెలుగు భాషా పురోగమనంలో ఓ మైలు రాయిగా నిలచిపోయింది. తద్వారా శ్రీకాకుళం శ్రీకృష్ణదేవ రాయల జీవితంలో ఓ చారిత్రక ఘట్టానికి చిహ్నమైంది. శ్రీకృష్ణదేవరాయల సామ్రాజ్య సౌభాగ్యం కోసం తిమ్మరుసు సలహాలతో తన విశిష్ట దృక్పథంతో అనేక అభివృద్ది చర్యలు చేపట్టాడు. ముఖ్యంగా ప్రాణాధారమైన నీటి వనరుల నిరంతర ఉపయోగార్థం విజయనగర ఉత్తరదిశగా రెండుకొండల నడుమ నీటి జలాశయాన్ని ఏర్పాటు చేయించటం, వల్లభాపురం వద్ద తుంగభద్ర ఆనకట్ట, బసవన్న కాలువ, తుర్తుకాలువ వంటి ఎన్నో నీటిపారుదల ప్రణాళికలను విజయవంతం చేసాడు. విజయనగర నీటిపారుదల నిర్మాణంలో సహాయపడటం కోసం 'జియోడిలా పోంటీ” అనే నిపుణుని (మేసన్‌) పోర్చుగీసు గోవా నుండి రప్పించారు. శ్రీకృష్ణదేవరాయల కాలంలో నిర్మించబడిన వాటిలో ఈనాటికీ వాడకంలో తుర్తుకెనాలు వంటి కాలువలు అనేకంగా ఉన్నాయి. ఇక భవ్యనిర్మాణకర్తగా రాజధానికి నైబుతి దిశగా తన తల్లి నాగలాంబి జ్ఞాపకార్ధం “నాగలాపురం (ఇప్పటి హోస్పేట్సొను నిర్మింపజేసాడు. తను నిర్మించిన దేవాలయాలు - పునర్నిర్మాణ కార్యక్రమాలు సంగతిసరే. తన అజేయ దండయాత్రలకు చిహ్నంగా రాజధానిలో “విజయసౌధం” (1/10101/ 0456) ను నిర్మించినట్లు సమకాలిన ఆధారాలు చెప్తున్నాయి. క్రీ;శః 1920 సం॥లో రాయచూర్‌ దోబ్‌ ముట్టడిలో బహమనీ సేనలను వీరోచితంగా ఓడించి దానిని విజయనగర సామ్రాజ్యంలో విలీనం చేయటంతో విజయనగర కీర్తి ప్రతిష్టలు శిఖరాగ్రానికి చేరుకున్నాయి. ఈదాడిలో పాల్గొన్న విజయనగర సైనిక దళంలో పోర్చుగీసు తుపాకి దళం కూడా ఉన్నట్లు ఫెర్నావోన్యూనిజ్‌ పేర్కొన్నాడు.” క్రీశ! 1520లోనే పోర్చుగీసు రాయబారిగా విజయనగరానికి వచ్చిన డొమింగోపేస్‌ శ్రీకృష్ణదేవరాయల అనుమతితో రాజవ్రసాదంలో కొంత భాగాన్ని సందర్శించాడు. శ్రీకృష్ణదేవరాయల అతిధి మర్యాదలకు పాత్రుడైనాదు. తన విజయనగర అనుభవాలను సమకాలీన పరిస్థితులను శ్రీకృష్ణదేవరాయలను కూలంకషంగా పరిశీలించి రాయల విశిష్ట వ్యక్తిత్వ లక్షణాలను గూర్చి గ్రంథస్థం చేసాడు. పేస్‌ రాతల వల్ల శ్రీకృష్ణదేవరాయలు (కృష్ణరావ్‌) అంత పొడుగూ - పొట్టికాని శరీరాకృతితో, చక్కని శరీర ఛాయతో ముఖంపై స్ఫోటకం మచ్చలతో ఉండేవాడని తెలుస్తుంది. ధవళ వస్త్రములు ధరించి కిరీటధారియై, విదేశీ ప్రతినిధులను మర్యాదగా ఆహ్వానించి వారితో చక్కగా సంభాషించటం, చమత్మార భాషణతోబాటు సహజంగా క్షణిక కోపాన్ని ప్రదర్శించటం వంటి ప్రత్యేక అలవాట్ల గూర్చి పేస్‌ పేర్కొన్నాడు. శ్రీకృష్ణేవరాయలకు సంబంధించిన మరొక ముఖ్య విషయం పేస్‌ వ్రాతల 182 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

ద్వారా తెలుస్తుంది. శ్రీకృష్ణదేవరాయలు తన శరీర సౌష్టవాన్ని కాపాడుకోవటంకోసం ప్రతిదినం చేసే సుదీర్హ వ్యాయామ ప్రక్రియ గూర్చి విపులంగా వివరించాడు. రాయలు ప్రతిదినం వేకువజామునే లేచి కొంత నువ్వులనూనెను సేవించి మరికొంత నువ్వుల నూనె శరీరానికి పట్టించుకొని సుదీర్హమైన కత్తిసాము గుర్రపు స్వారీ చేయటం ద్వారా శరీరంలోని నువ్వులనూనె స్వేదం రూపేణా బయటకు వచ్చిన తరువాత రాజప్రసాదపు కొలనులో స్నాన మాచరించి (సోపానాల పుష్కరిణిలో) పండితుల వేదమంత్రపఠనంతో దేవాలయ దర్శనం (హజార రామచం[దద్ర దేవాలయం) చేసుకున్న పిదప సూర్యోదయానంతరం కొలువు తీర్చడానికి వెళ్లే విషయాలను పేస్‌ గ్రంథస్థం చేసాడు. డొమింగోపేస్‌, ఫెర్నావ్‌ న్యూనిజ్‌ల (వ్రాతల వలన కొన్ని విజయనగర కట్టడాలను గుర్తించే అవకాశం ఏర్పడింది. శ్రీకృష్ణదేవరాయల విజయసౌధం (విక్టరిపేలేస్‌) వర్షన చాలా వరకూ మహానవమిదిబ్బతో పోల్చవచ్చు. పేస్‌ రాజప్రసాదంలో తనుచూసిన భవనాలు గురించీ, ప్రవేశద్వారాలు, వెండిగొలుసులతో ్రేళ్ళాదే బంగారు ఊయల, బంగారు పూతపూయబడిన గదిని గూర్చి, నాట్యశాలలో చక్రవర్తి ఆసనం, బంగారు ప్రతిమ గురించి అలాగే విల్లంబులు ధరించిన మహిళా సైనికులు కాపలాకాస్తున్న వేరొక హర్మ్యం గూర్చి విపులంగా వివరించాడు. ఈ విషయాలు శ్రీకృష్ణదేవరాయల రాజప్రసాదంలా కొట్టొచ్చినట్టు కన్ఫడే రాజరీవికి మచ్చుతునకలు.

శ్రీకృష్ణదేవరాయలు విఠలాలయంకు వందస్తంభాల మంటపాన్ని నిర్మింపజేయగా (క్రీఃఈ। 1316) అంతకుముందు తన దేవేరులు రెండు గోపురాలను నిర్మింపజేశారు (క్రీ.శ. 1513) తదుపరి హజారరామచంద్ర దేవాలయానికి కళ్యాణమండపం (శ్రీశ 1521సం10) లో నిర్మింపజేసాడు. శ్రీ॥శ॥ 1524లో తన తనయుడు “తిరుమల రాయి” గౌరవార్థం అనంతశయనుని దేవాలయ నిర్మాణం జరిగింది. కృష్ణదేవరాయలకు పుత్ర సంతానం కల్లాలని క్రీ॥శ 1517లో తోళ్ళ సముద్రంలో కొండమరసయ్య, చాముందేశ్వరికి పూజలు చేసినట్లు, క్రీఃశ। 1524 సం॥లో తిరుమల రాయల పుణ్యార్ధం కుడేరులోని సంగమేశ్వర స్వామికి పూజలు కావించినట్లు శాసనాలు చెప్తున్నాయి. శ్రీకృష్ణదేవరాయలు తన కుమారుని అకాల మరణానికి బాధ్యుదుగా 'తిమ్మును 'తిమ్మ' పుత్రులను శిక్షించినట్లు న్యూనిజ్‌ పేర్కొన్నాడు.

శ్రీకృష్ణదేవరాయలు తన దిగ్విజయ యాత్రల అనంతరం, కళాసాహిత్వాల వృద్ధికి బాగాకృషి జేసాడు. “ఆంధ్రకవితా పితామహః అల్లసానిపెద్దన మనుచరిత్ర, నందితిమ్మన పారిజాతాపహరణము, మాదయ్యగారి మల్లన రాజశేఖరచరిత్ర, వరాహపురాణం, ధూర్దటి కాళహస్తిమాహాత్యం, అయ్యలరాజు రామభద్రుని రామాభ్యుదయము, సకలమత సారములు శ్రీకృష్ణ దేవరాయల కాలానికి ఆపాదించబడినవి. అష్ట దిగ్గజములు తెలుగు సాపొత్య సారధులుకాగొ, పురందర దాసు కనక దాసులు కన్నడ వాబ్బయంకు పాటుపడ్డారు. శ్రీకృష్ణదేవరాయ స్వీయచరితమైన ఆముక్తమాల్యద సమకాలీన పరిస్టితులను, కృష్ణదేవరాయల దండయాత్రలకు సంబంధించిన సమాచారాన్నం దించింది.

శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 183

సహజంగా విష్ణు భక్తుడైన శ్రీకృష్ణదేవరాయలు తన జీవన కాలంలో ఎన్నో వైష్ణవ దేవాలయాలను సందర్శించాడు. ఉరువెంగళనాథుని (తిరుమల వేంకటేశ్వరుడు) ఏడుసార్లు దర్శించుకొన్నాడు క్రీఃశఈ॥ 1513లో మొదటిసారి శ్రీవారిని దర్శించి వజకిరీటాన్ని బహుమానించిన తరువాత సం॥ క్రీ॥శ 1514లో తిరుమల సందర్శించి "పెద్దదడుధారి కటారి, పతకం రెండు భుజకీర్తులను ఉత్సవమూర్తులకు మూడు కిరీటాలను సమర్పించి, అదే సం॥ (ప్రతాప రుద్ర గజపతిపై విజయానంతరం విజయనగరం వెళుతూ స్వామిని దర్శించి ౩0 వేల బంగారు వరహాలను అనేక ఆభరణాలను తాళ్ళపాక (గ్రామమును వెంగళనాధునికి సమర్పించాడు. క్రీ॥శ॥ 1515లో వివిధ దుర్దాలను జయించిన పిదప శ్రీనివాసునికి నవరత్న ఖచిత (ప్రభావళిని అనేక ఆభరణాలను సమర్పించాడు. క్రీశ 1517 సం॥ జూన్‌ 2న కుంభకోణంలో జరిగే మహాముఖం ఉత్సవాలకు వెళ్తూ ఐదోసారి స్వామివారిని దర్శించి ఆభరణాలు కానుకలు సమర్పిస్తూ తనతోపాటు తన దేవేరులు తిరుమలదేవి, చిన్నాదేవిల కాంస్య ప్రతిమలను శ్రీవారి సన్నిధిలో ప్రతిష్టింపజేసారు. ఆరవసారి శ్రీ॥శ॥ 1518లో తన తనయుని జన్మం తరువాత శ్రీవారిని దర్శించి విమానానికి బంగారు పోత పోయించగా రాయల దేవేరిలు శ్రీవారి పవ్వళింపు ముందు వైవేద్యంకోసం బంగారు పాత్రలను బహూకరించినట్లు బళ్ళారి జిల్లాలోని కమలాపురం శాసనంద్వారా తెలుస్తోంది. ఇక ఏడవసారి క్రీఃశ 1521లో స్వామివారిని దర్శించి 10వేల వరహాలు, పీతాంబరాలు మల్లవ (టోపీ) ను వెంకటేశ్వరస్వామికి సమర్పించారు.

ఇంకా, కళింగ దండయాటత్రకు వెళుతూ అహోబిలంలోని నర్సింహస్వామిని దర్శించి (క్రీఃశ 1515) వెయ్యివరహాలను, మజికంఠాన్ని బంగారు పళ్ళెంను సమర్పించారు. శ్రీకృష్ణదేవరాయల పేరుపై ఆంధ్రదేశంలో పుష్పగిరిలోని చెన్నకేశవస్వామికి చెన్నూరు సీమను చిన్నమంచుపల్లిని, క్రీఃశ। 1517లో రంగనాధస్వామి వారికి పైడదలగ్రామాన్ని క్రీఃశ! 1517లో గుంటూరు జిల్లాలోని చేజెర్ల గ్రామంలోని కపోతేశ్వర స్వామికి చేజెర్ల గ్రామమును మాన్యంగా ఇవ్వగా, కృష్ణదేవరాయల ఆజ్ఞమేరకు అల్లసాని పెద్దన్న క్రీ॥శ1 1523లో 52 పుట్లు భూమిని కాకటమూరు అగ్రహారం సకలనాధదేవునికి సమర్పించాడు. కీ॥శః 1526 సం॥లో అమృతపురంలో కొంతభాగం సంగమేశ్వరస్వామికి ఇవ్వడం జరిగింది. క్రీః;శ॥ 1527లో అలంపూర్‌ (కర్నూల్‌ జిల్లా) లోని సుబ్రమణ్యేశ్వర స్వామికి సేవార్థం బెల్లంపల్లి (గ్రామాన్ని నివేదించడం జరిగింది.) ఇవేకాక అదిలాబాద్‌ జిల్లాలోని చెన్నూరు అగస్యేశ్వరాలయం పునరిర్మాణ కార్యక్రమములు శ్రీకృష్ణదేవరాయల ఆజ్ఞానుసారంగా జరిగాయని శాసనాధారాలు వెల్లడిస్తున్నాయి. !

శ్రీకృష్ణ దేవరాయల కాలంలో జరిగిన దేవాలయ నిర్మాణములతోపాటు విశిష్టమైన హంపీలోని ఏకశిలానిర్మిత యోగలక్ష్మి నరసింహ దేవాలయ నిర్మాణకర్త ఆచార్య విష్ణుభట్టుడు 184 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

తన శిష్యగణంతో కలిపి 22 అడుగుల ఎత్తైన బృహత్తర నరసింహ విగ్రహాన్ని సుమారు 6 నెలల కాలంలో శ్రీ।;శ। 1528లో పూర్తిగావించాడు. * కాని దేవాలయ నిర్మాణం పూర్తి కాలేదని ఆధారాలు చెప్తున్నాయి.

శ్రీకృష్ణదేవరాయలు పరమ పవిత్రంగా భావించి పూజించే తన గురువు వ్యాసతీర్ధకు రాయచూరు ముట్టడికి ముందు కనకాభిషేకం గావించాడు. తన నక్షత్ర తారాబల (గగ్రహస్తి బాగాలేని కొద్ది సమయం వ్యాసరాయలను సింహాసనంపై అధిష్టింపజేసాడు. దానివల్లే వ్యాసతీర్ధ వ్యాసరాయగా ప్రసిద్ధిచెందాడు. * (ఇప్పటికీ మైసూరు సమీపంలో ఉన్న వ్యాససాయమఠంలో దర్బారు నిర్వహణ జరుగుతుంది)

శ్రీకృష్ణదేవరాయల జీవితపు చివరి ఘట్టాలకు సంబంధించిన తార్మాణాలు అంతగా లభించనప్పటికీ రాయలు తనపుత్రుని అకాలమరణానంతరం మానసికంగా క్రుంగి పోయాడదన్నది సర్వవిదితం. శ్రీశైల మల్లికార్జున స్వామిదేవాలయ శాసనం ప్రకారం క్రీఃశ! 1530లో అవసరం చంద్రయ్య మల్లికార్జున దేవాలయం ముందు మండప నిర్మాణంగావించి శ్రీకృష్ణ దేవరాయల విగ్రహం ప్రతిష్టించినట్లు పేర్కొనబడింది. * కాని అప్పటికి కృష్ణదేవరాయలు పరమపదించాడు. ఈ విషయం బహుశా శ్రీశైలం వరకూ వచ్చి ఉండకపోవచ్చు. కడతాడి తామ్రశాసనం (డిశంబర్‌, 228, క్రీఃశ॥ 1529) శ్రీకృష్ణదేవరాయల అకాలమరజానంతరం అచ్యుతదేవరాయలు సామ్రాజ్యాధీశుడైనట్లు పేర్కొంది. * హంపీలో దశాబ్దాలుగా కొనసాగుతున్న పురాతత్వ పరిశోధనలలో విజయనగర, కళానైభవాలకు సంబంధించి అనేక అంశాలు వెలుగు లోనికివచ్చాయి. రాజప్రాసాద ప్రాంతపు త్రవ్వకాలలో లభించిన అశేష పురావస్తు ఆధారాలలో వ్యాయామం కొరకు ఉపయోగించే డంబ్‌బెల్‌, ఓ రాజశిల్పంపై చెక్కబడిన రీతిలోని చెయ్యబడిన బంగారు గొలుసు, రాణివాసంలో రాణులు ఉపయోగించే విషం వుంచే అంగళలీయం ఇత్యాది ఆధారాలు శ్రీకృష్ణదేవరాయలకు సంబంధించినవి కాకపోయినా విజయనగర సా(మ్రాజ్యా ధీశులకు సంబంధించినవే. శ్రీకృష్ణదేవరాయలు ముద్రించిన బంగారు నాణాలు బాలకృష్ణ శివపార్వతుల ముద్రలతో విరివిగా చలామణి అయిఉన్నవి. ఇప్పటికీ పలు ప్రాంతాలలో జయలుపడుతున్నాయి.

తన కళాకదన రంగాల పటిమతో, పాలనాసామర్థ్యంతో పరిపాలనా దక్షుడుగా పరాక్రమ వీరుడుగా, తన ప్రజలచేత, సామంతులచే విదేశీ యాత్రికుల చేత విశేషాదరణ అభిమానాలను పొందిన చక్రవర్తి శ్రీకృష్ణదేవరాయల తర్వాత దక్షిణ భారత దేశ చరిత్రలో అంతటి ఘనకీర్తి గడించిన మరో సషమ్రాట్టు జన్మించలేదని పేర్కొనటం చారిత్రక సత్యానికి విరుద్ధంకాదేమో! అందుకనే శ్రీకృష్ణదేవరాయల జీవితచరిత్ర సదా స్ఫూర్తిదాయకంగా నిలచింది.

శ్రేశృష్టేవరాము వైభవం 185

కెం0160665

1. వంట 1060120 1090౧004[009 ౪౦! 4 110. 168

2. సగ. ముం 220: ' సస0ం2 62% 2100౧21 9102600) 5లా1౧8 సీ2గం౧2| 300% గగ: !. 06101 1971.

3 (గి! 5400ట0 60016 0౧12001 2౧6 14 950౪710005" 4. 00101 2003. [90 74-75

4, 1016 9075-76

5. 0౧౦16 ర? 35-37

6. £0.021076౧. 706 9064882403 10 1౧612 862108 8 ౧13000/ 00410 గం6 206 60661106 0 41617 6234౮౫ 60౧16 (600064 661400) ఓ006402 1966.

7 సీజంగ 10612 10 15౦0410 86 9 కషసంలట ఓ0౧030 1857 5 12,

8 సం కి జు 0౮0౧206 కింగా “౧6 4ంరుంగం ఉ 1౧౧౦౧౫౫౧౦6 ౦4గలమ02్ట268 29 506౯06 01 115[00౧0/ [0౯ (16 618 0 క09002 6౪2 కిల 1౧ *రటడ౧28201 ఏల ౧౪౧6౧2౧ ౧౦౧౧౧౫౦100 ౪018౧006 - 1936 ౧౧. 207-214.

9 ౧11 7ం్రాలల '000)01002 0 [0౯618066 0 సట 202్ర22” 12 గెంం6॥1 తీరే/షగ069 101 *ప్రజ20282 5006105 661 ఏ02006820 6121 0౧౭౧021 2006-7౧. 198-208.

10. ం9ల॥ 563611. 7౧6 ౧018081616 0 001080 ౧2౬ & 4౧12 12 'ంగ్రం[6౧ 010106 కెంంగ40 1984.

11. 5. 22002 కగం002 93560 'గం[2 0202 వయం 2800

12. 0౭61

13. 00౦

14 2018220013 0064102 ౪01! ౫౪ ? 312

15. 5064 106120 109ల106003 ౪01. 4 0. 154.

శ ర ఈ న ల న న | న మ న ౬. ౫... లె ము న. సనన టా యదవ /

వన నంలో చుడ క యై | వలో క్షే మ స. క్‌ మ. గ స గ న్‌ గ) మ. వాంవీ శిధిలాలలో అత్వంత రమణీయమైన విట్టలాలయం. కృష్ణదేవరాయలు నిర్జించాదు. ఎత్తెన వ్రవారీగోద, ఉత్తరం, దక్షిణం, తూర్చువైవుల మూదు గోవురాలు ఉన్నాయి. 186 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

శ్రీ కృష్ణదేవరాయలు విడుదల చేసిన నాణేలు -యగ్రగుడి మురళీమోనాన్‌ రాజు = ఈమని శివనాగిరెడ్డి దక్షిణాది రాజ్యాలనన్నింటినీ తనలో కలుపుకొని హంపి రాజధానిగ విలసిల్లి, విరాజిల్లిన విజయనగర సామ్రాజ్యం తనకంటూ ఒక గుర్తింపు తెచ్చుకొంది. మధ్యయుగ భారత దేశంలో మొగలులతో సమానంగా దీటైన పాలననందించిన విజయనగర రాజులు కట్టడాల్లోనూ, కళ్ళా సాహిత్యరంగాల్లోనూ ఎనలేని సేవ చేయటమే కాక సామాజికంగానూ, ఆర్థికంగానూ కొత్తపుంతలు దొక్కారు. మునుపటి రాచరికాలకన్నా పాలనా సౌలభ్యాన్ని సంతరించుకొంది. వ్యవసాయం, పరిశ్రమలు, వర్తక, వ్యాపారాలు జోరుగా సాగాయి. దేశీయ వర్తకమే కాక, విదేశీ వ్యాపారం కూడా పుంజుకొని ప్రజలకు కావలసిన వస్తువులు వీధుల్లో విరివిగా దొరికాయి. వస్తు వినిమయ పద్ధతుల్లో కూడా మార్పులు చోటుచేసుకొని, నాణీల వాడకం పెరిగింది. పన్నులు పెరిగాయి. ప్రభుత్వ భాండాగారం నిండుతూ ఉండేది. దాన ధర్మాలకు ఖాళీ అవుతూ ఉండేది. అయినా ప్రజల చేతుల్లో వివిధ రకాల, వివిధ లోహాల నాణేలు చలామణిలో ఉందేవి. విజయనగర సామ్రాజ్యం ఏర్పడగానే వ్యవసాయ, సేద్యపు నీటి వనరుల, వర్తక, వాణిజ్య విధానాలతోపాటు ఆర్టిక విధానాన్ని కూడా ఖరారు చేసుకొని విలువల మదింపు పద్ధతిని అవసరమైనప్పుడల్లా ముద్రెంచుకోటానికి టంకశాల (0411: నాణేలను ముద్రించే చోటులనేర్పాటు చేశారు. మొదటి హరిహరరాయలు, క్రీ.శ 1886-57) నాణేల రూపకల్పన, ప్రమాణాల నియంత్రణకు హంపీలో ఒక (ప్రభుత్వ శాఖను ఏర్పాటుచేశాడు. రెండో హరిహరరాయలు, ప్రజలు పన్నుల్ని విధిగా డబ్బుతోనే చెల్లించాలని ఆదేశించటం వల్ల నాణేలకు గిరాకీ పెరిగింది. పన్నుకు సరిపడా డబ్బు కట్టడానికి చిన్న నాణేలు కూడా అవసరమైనాయి. రాజధాని హంపిలో (ప్రధాన టంకశాల ఉండేది. ఇతర శాఖానగరాలైన బరకూరు, మంగుళూరు, గండికోట, పెనుగొండ, తిరుపతి, గుత్తి, ఆదోని, తాడిపత్రి, మధుర, మైసూరుల్లో రెండో శ్రేణి టంకశాలలుండేవి. నాణీలమీద బరకామోదు గద్యాణ, మంగుళూరు గద్యాణ అని ముద్రించటం చేత ఆ నాణేలు ఆయా ప్రదేశాల్లోని టంకశాలల్లో ముద్రించబడినాయని చెప్పవచ్చు. ఒక్కోసారి నాణేల మీద చిన్నగా నె, 'మ అనే అక్షరాలుంటాయి. అవి నెల్లూరు, మధుర టంకశాలల్ని సూచిస్తాయి. శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 187

విజయనగర రాజులేకాక, వారి సామంతులు కూడా నాణేలను ముద్రించుకునేవారు. రెండో దేవరాయల (క్రీ.శ. 1426-46) సామంతుడూ తెక్కలి రాజ్యపాలకుడూ అయిన లకృన్న దందనాయకుడు, రాజు అనుమతితో సొంత నాణేలను ము(ద్రించుకొన్నాడు.

తొలినాళ్లలో ముద్రించిన నాణేల నాణ్యత, మన్నిక, నియంత్రణకోసం విజయనగర రాజులు కొందరు అధికారుల్ని నియమించారు. వీరిని అచ్చుపన్నాయ అధిషప్టాయకులనేవారు. నాణఏల మీద సంస్కృత, కన్నడాల్లో రాజుల పేర్లుండేవి. బొమ్మమీద దేవతలు, బొరుసు మీద రాజుల పేర్లూ ముద్రించబడేవి. విజయనగర సామ్రాజ్యానికి ప్రాతినిధ్యం వహించిన సంగమ, సాళువ, తుళువ, ఆరవీడు వంశాల్లో కేవలం కొద్దికాలం మాత్రమే పాలించటం వల్ల నాణేలను విడుదల చేయలేకపోగా మిగిలిన ౩ వంశాలవాళ్లూ నాణేలను విడుదల చేశారు.

సంగమ వంశరాజులు తమ నాణేలపై హనుమంతుడు, గరుత్మంతుడు, ఎద్దు, కత్తి, ఏనుగు, రాజు, ఉమామహేశ్వర, లక్ష్మీ నారాయణ, సరస్వతి, బ్రహ్మ ఇంకా లక్ష్మీనరసింహ బొమ్మలను ముద్రించుకొన్నారు. తుళువ వంశరాజుల నాణేలపై సింహం, వెంకటేశ్వరస్వామి, ఉమామహేశ్వర, బాలకృష్ణ, ఎద్దు, గండ భేరుండ, గరుడ, లక్ష్మీ నారాయణ బౌమ్మలుందగా, చివరి రాజులైన ఆరవీటివారు తమ నాణేలపై శ్రీరామ, శంఖుచక్రాలు, గరుడ, ఏనుగు, నంది, వెంకటేశుడు, హనుమంతుని బొమ్మలు ముద్రించి, వైన్టవమతాభిమానాన్ని

నాణేలపై ఒక్కోసారి వారి బిరుదుల్ని కూడా ముద్రించుకొన్నారు. శ్రీ నీలకంఠ, రాయగజగండ భేరుండ, గజవేటెకార మొదలైన బిరుదులను విజయనగర నాణేలపై చూడవచ్చు.

విజయనగర రాజులు విదుదల చేసిన బంగారు, వెండి, రాగి నాణేలను గద్యాణం, వరాహం, పొన్ను, పగోడా, ప్రతాపమాడ, కాటి, పణ, హాగ, తార (వెండి), కాసు, అరకాసు, చిన్న బేళె, దుగ్గాణి, కాణి అని పిలిచేవారు. వారాహాల్ని మళ్లీ ఘట్టి వరాహ, దొడ్డ వరాహ, శుద్ధ వరాహాలని మూడు రకాలు. మిగతా రాజుల మాదిరిగనే హంపి విజయనగరాన్ని పాలించిన శ్రీకృష్ణదేవరాయలు తన పాలనా సౌలభ్యంకోసం కొన్ని నాణేలను విదుదల చేశాడు. పాలనా పరంగానేకాక్క దిగ్విజయ యాత్రలకు గుర్తుగా కొన్ని ప్రత్యేక నాణేలను కూడా విడుదల చేశాడు. క్రీ.శ. 1514వ సంవత్సరంలో కళింగ జైత్రయాత్ర సందర్భంగా రాయలు ఉదయగిరి దుర్గాన్ని చేజిక్కించుకొన్నపుడు అక్కడున్న బాలకృష్ణ విగ్రహం ఆయన కంటబడింది. చూడచక్కని విగ్రవోన్ని హంపికి తరలించి, ఆలయాన్ని నిర్మించి ఆ విగ్రహాన్ని ప్రతిష్టించి ఉత్సవాలు జరిపించాడు. ఈ సందర్భంగా కుడిచేతిలో వెన్నముద్దను పట్టుకొన్న బాలకృష్ణుని బంగారు నాణేలపై ముద్రించాడు. అలాగే క్రీ.శ 1515లో కృష్ణదేవరాయలు, తిరుమలను 188 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

సందర్శించినపుడు, తన ఇష్టదైవమైన వెంకటేశ్వరునికి నవరత్న ఖచితమైన మకరతోరణాన్ని బహూకరించి, అందుకు గుర్తుగా, మకరణతోరణంలో వెంకటేశ్వరుని బొమ్మతో దొడ్డ వరాహమనే బంగారు నాణేన్ని ముద్రించాడు. తాను విజయనగర సింహాసనంపై ఆశీనుడు గావటానికి కారకుదైన తిమ్మరుసు మహామంత్రికి కృతజ్ఞతగా తిమ్మరుసుకు కనకాభిషేకంగావించి, అందుకు గుర్తుగా రాగి నాణేలను విడుదల చేసాడు. ఆ నాణేలపై ముందు భాగాన కన్నడ లిపిలో కృష్ణదేవ అనీ, వెనుకవైపు తిమ్మరుసుగారు అని ముద్రించాడు. శ్రీకృష్ణదేవరాయలు వెంకటేశ్వర, ఉమామహేశ్వర, బాలకృష్ణ వృషభం, గరుడ, హంస బొమ్మలున్న నాణేలను ముద్రించాడు. వాటి వివరాలు- ఈము బొమ్మ : తిమ్మరుసుగారు భు. క కా పి “ల్‌ మ స న (కన్నడం - రెండు పంక్తులు). లల న శ స్ట న న ౯ 3.360 గ్రాముల రాగి నాణం ల. యం 1.4 సెం.మీ. వ్యాసం జ్‌ ష్‌ న బొరుసు : కృష్ణ (కన్నడం) ల ష్‌. - స్య మ 2.480 (గ్రాముల రాగి నాణం అ పంటలా న ళ్‌. వ గ్‌ ' బొరుసు : శ్రీప్రతాప కృష్ణ (నాగరి) మా ల్‌ గా 4 € 4 శీ జ్‌ 3.260 గ్రాముల బంగారు నాణం క రాత న స న్‌ 1.25 సెం.మీ. వ్యాసం, వరహా స్ట న శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 189

బొమ్మ : బాలకృష్ణుడు ఎదమచేతిలో వెన్నముద్దతో, కుడిచేయి వేలాడిస్తూ త చుం టీ న గ భం ఎదమకాలు మడుచుకొని కూర్చున్న చిత్రం, ఈశ. శ్‌ గ్రథలే. స్త నరన్థు ట్ర్‌ రెండు పక్కల శంఖ చక్రాలున్నాయి. | జ న్‌ సై గే బొరుసు : శ్రీప్రతాప కృష్ణ్ణాయ (4 ల చ 1 యం (నాగరి-మూడు పంక్తులు) యు స? 1.680 గ్రాముల బంగారు నాణం " 1 సెం.మీ. వ్యాసం, $4 వరహా ల బొమ్మ : అంజలి హస్త ముద్రతో మానసా కటలా పద్మాసనంలో గరుడుడు చత న్య క ౪|| బారసు : శ్రీఫతాపకృష్ణ్ణూయ (నాగర) జ్ర] రయ 1.2 సెం.మీ. వ్యాసం వ రావ హైదరాబాదు పబ్లిక్‌ గార్డెన్స్‌లోనున్న ఏపీ స్టేట్‌ మ్యూజియంలో బాలకృష్ణ నాబేలు 915, గరుడ నాణేలు 37 ఉన్నాయి. ఇంకా ఓరుగంటి హరిహరయ్య సేకరణలో మిగతా నాణేలున్నాయి (31: ఆగం. జ/202220200005.06010) న 2 | ఖీ 4 ల శ " "4 క ॥ జ శై త్వా | | " శ జనవరి 527లో శ్రీర్టృస్ణదేవరాయలు తిరుమలను సందర్భించినమ్లుడు తన విశగ్రహంతోపాటు తన దేవేరులు తిరుములదేవి రాయలకు ఎదమన,, చిన్నాజీ దేవుల (కుడి) కాంస్పవిగ్రహోలను శ్రీ వేంకటేశ్వరాలయంలో స్టావించాదు. వాటి ప్రతిక్ధతుల భాయాచి(త్రం 190 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

రెండు నానుడులు

• రామతీర్థ దక్షిణ భారతదేశంలో నాలుగు రాజవంశాలయిన సంగమ (1336-1485) సాళువ (1486-1504) తుళువ (1505-1570), ఆరవీడు (1570-1675) 342 వళ్ళు పరిపాలించిన విజయనగర సొష్రాజ్యం దాని ఉచ్చస్థితిలో తూర్పున కటకము నుంచి రామేశ్వరము వరకు, పడమటన గోవా నుంచి కన్యాకుమారి వరకూ వ్యాపించి ఉందేది. 1426 నుంచి 1446 వరకూ పరిపాలన చేసిన రెండవ దేవరాయల కాలంలో కేరళ దేశానికి చెందిన కొల్లం (క్విలన్‌), ఇతర చిన్న రాజ్యాలను యుద్ధంలో జయించి, కోజికోడ్‌ (కాలికటొకు

చెందిన రాజయిన జామొరిన్‌ ను స్వతంత్ర పరిపాలకుడుగా కొనసాగనిచ్చారు.

ఈ రెండవ దేవరాయలకాలంలోనే సింహళం (శ్రీలంక)పై లకృన్న సేనాని నాయకత్వంలో సముద్రంపై నాకాయుద్దాన్ని విజయవంతంగా నిర్వహించి అక్కడి రాజు దగ్గర పెద్దమొత్తంలో కప్పం వసూలు చేశారు. ఈ విజయానికి గుర్తుగా ఈ సైన్యాధికారికి 'దక్షిణ సముద్రాధీశ్వర' అనే బిరుద (ప్రదానం కూడా జరిగింది.

ఈయన (రెండవ దేనరాయలు) విజయనగర సామ్రాజ్య పరిపాలకులలో తమ వంశం అనంతరం పరిపాలించిన శ్రీకృష్ణదేవరాయలు వలెనే ఇరవై ఏళ్ళు మాత్రమే రాజ్యాధికార నిర్వహణ చేసాడు. రాయలు తర్వాత అంతటి సమర్భడయిన రాజుగా రెండో దేవరాయలు (రాయలకు పూర్వికుడయినా) విజయనగర రాజులలో గుర్తింపు పొందాడు.

దేవరాయలు మంచి కవి పోషకుడూ, పండితుడూ కూడా. అప్పటి విజయనగర కవి గౌడ డిండిమభట్టుతో సండిత సంవాదంతో గెలిచి డిండిముడి కంచు ధక్కను బద్దలు కొట్టించిన తెలుగు కవి శ్రీనాథుడు 'కవి సార్వభౌమ” బిరుదాన్ని పొందిందీ, కనకాభిషేక గౌరవాన్నీ అందుకున్నదీ ఈ రెండో దేవరాయల కొలువులోనే. ఏడునూర్ల టంకాలు (గుత్తకు తీసుకొన్న భూమికి చెల్లించవలసిన మొత్తం) చెల్లించలేని విషమ పరిస్థితిలో, “కవిరాజు కంఠంబు గౌగిలించెను గడా పురవీథి నెదురెండ పొగడదండ” అన్న ప్రఖ్యాత పద్యంలోనూ తాను గతంలో పొందిన సన్మాన వైభవ వివరణ చేసిన పద్యంలోనూ

“రంభ గూడె తెనుంగు రాయరాహుత్తుండు కస్తూరికే రాజు ప్రస్తుతింతు” అనీ, శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 191

“పగుల గొట్టించితుద్భట వివాదఫ్రొఢి గౌడ డిండిమభట్టు కంచు ధక్క చంద్రశేఖర క్రియాశక్తి రాయలయొద్ద పాదు కొల్పితి సార్వభౌమ బిరుదు” అంటూ ్రాధదేవరాయలుగా వినుతికెక్కిన రెండో దేవరాయలు ఆస్థానంలో తాను సాధించిన విజయాలను జ్ఞప్తికి తెచ్చుకుంటాడు. ఈ దేవరాయలు సంస్కృతంలో 'మవానాటక సుధానిధి అనే రచనను, బాదరాయణుడి బ్రహ్మ సూత్రాలపై వ్యాఖ్యానాన్ని రచించాడని తెలుస్తోంది. ఇక కృష్ణదేవరాయలుగా, విజయనగర సామ్రాజ్యపు జగద్విఖ్యాత చక్రవర్తిగా 1509 నుంచీ 1529 వరకూ కేవలం ఇరవై వళ్ళు మాత్రమే పరిపాలించిన తుళువ వంశస్థుడు. ఆ రాజ్యానికీ, తెలుగు సాహిత్యానికీ సుస్థిర రాజ్యపాలనకూ, కళా సంస్కృతుల విలసనానికీ, చరిత్రలో అజరామరంగా నిలిచిపోయాడు. ఈయన పరిపాలనా కాలంలోనూ కృష్ణదేవరాయల యుగంగా, (ప్రబంధ యుగంగా తెలుగుసాహిత్యంలోనూ ప్రఖ్యాతమైన దశకు ముందరి బీజులు అంతకు ముందరి రాజు అయిన రెండో దేవరాయలు కాలంలోనూ వున్నాయనీ, అలా పరిణమిస్తూ వచ్చిన మేలు సంఘటనల ఫలస్వరూపమే కృష్ణదేవరాయలు కాలంనాటి పరిపక్వదశకు వచ్చిందనీ, ఆయనకు సాహితీ సమరాంగణ సార్వభౌముదనే విలక్షణమయిన గుర్తింపును సాధించిపెట్టిందనీ ప్రస్తావించడమే ఈ రెండో దేవరాయలు కాలపునాటి వివరణ లక్ష్యం. మూడు వందల నలభఖైరెండేళ్ళు వర్ధిల్లిన విజయనగర సామ్రాజ్యకాలం దక్షిణ భారతాన్ని సాంఘికంగా, రాజకీయపరంగా ఎంతో ప్రభావితం చేసి, ముస్లిం నిర్మాణ రీతులను తానూ స్వీకరించి తానూ ప్రభావితం అయిన్నా తెలుగు సాహిత్యరంగానికి సంబంధించి చరిత్ర పరిమితులను దాటిపోయి జనజీవనంలోకి చొచ్చుకొనివచ్చిన రెందు గొప్ప నానుడులు పుట్టిన కాలంగా దీనికి తిరుగులేని గుర్తింపు ఉన్నది. అందులో మొదటిది విజయనగర పరిపాలకుని పేరును ్రస్తావించకపోయినా 1420-21 మధ్యకాలంలో ఈ రాజ్యాన్ని సందర్శించిన మొదటి యూరోపియన్‌ నికొలొ - దా - కొంటి. ఈయన ఇటలీలోని వెనిస్‌కు చెందిన వ్యాపారి, నూతన దేశాల అన్వేషకుడు. ఈయన 1895 - 1469 మధ్య కాలంలో జీవించాడు. ఇటలీలోని ఛియోగ్గియా అనేచోట జన్మించి 1419లో తన విదేశయానం ప్రారంభించాడు. సిరియా చేరుకుని అక్కడ దమాస్మస్‌లో అరబిక్‌ నేర్చుకున్నాడు. ముస్లిం దేశాలలో విరివిగా పర్వటనలు జరిపేందుకు ఆయన ఇస్లాం మతం స్వీకరింపవలసివచ్చింది. రమారమి ఇరవై అయిదేళ్ళు ఆయన ముస్లిం వ్యాపారిగా 192 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

ఆసియాలో పలుచోట్ల సంచరించాడు. నికొలొ కొంటి పశ్చిమ తీరంలోని అరేబియన్‌ సముద్రాన్ని దాటి కాంబే (ఖంబట్‌, గుజరాత్‌) మీదుగా విజయనగరాన్ని సందర్శించాడు. తెలుగు భాషను విన్న తరువాత యూరోపియన్‌ భాషలలో ఇటాలియన్‌ భాష వలెనే మాట తేలిపోకుందా నిలబడివుండడం, నిర్దిష్టంగా అచ్చులతో పలికే శబ్దాలు ముగియడం ఇవన్నీ గమనించి, అజంత భాషగా ఈ రెండు భాషల సామ్యాన్ని ప్రకటిస్తూ, ఇవాళ మనమందరమూ ఎంతో విఖ్యాతంగా చెప్పుకునే “ఇటాలియన్‌ ఆఫ్‌ ద ఈస్ట్‌” అనే పోలిక చేశాడు. లె వాయేజ్‌ ఆక్స్‌ ఇండెస్‌ (1416-1489) అనేది నికొలొ కొంటి భారతదేశయాత్రలు సంగ్రహపరచిన పుస్తకం (ఫ్రెంచి భాషలో. ఆయన తన అనుభవాలను లాటిన్‌ భాషలో రాసాడు. “అదృష్టపు ఎగుడు దిగుడులు" “౯[6 ౪౬6660 ఖగంం2లొ దీనిపేరు. ఇది 1492లో మూల లాటిన్‌లో క్రిస్తాఫారో డా బౌల్లాంట్‌ అనే ఆయనచే శుద్ధపరచబడి తదుపరి ఏళ్ళలో భారతదేశ యాత్రకు రానున్న పీత్రో గారా అనే వ్యక్తికి అంకితం ఈయబడింది. నికాలా కొంటి నమోదుచేసిన ఈ భారతదేశ వివరాలపుస్తకం, ఒక విధంగా అనేకమంది యూరపియన్‌ యాత్రికులు అటుపై వ్యాపార బృందాలు మనదేశపు వైభవాల గురించి విని ఆకర్షితులయి రావడానికి కూడా ముఖ్యకారణమయింది. లుడొవిసో డి వార్తెమా, పంటానియో ఫిగా ఫెట్టా (మాగలాన్‌ ప్రపంచ సంచార బృంద సభ్యుడు). ఇంకా ఇతర దేశాల అన్వేషకుల జిజ్ఞాసను రగిల్చిన రచన ఇది. 1502 లో పోర్చుగీసు భాషలోనికి, 1503 లో స్పానిష్‌ భాషలోనికి ఈ రచన అనువాదం జరిగింది. ఇటలీ భాషలో యాత్రాసాహిత్యంలో భాగంగా సంకలితమై జయోవాన్ని బటిస్టా రాయుసియొ ద్వారా 1550 లో అచ్చయింది. ఆంగ్లానువాదం స్పానిష్‌ భాష నుంచి జరిగి 1579 లో జాన్‌ఫ్రాంప్టన్‌. మార్కొపోలో, నికొలొ కొంటిల రచనల ఆధారంగా వెలువడింది. నికాలొ కొంటి రాసిన ఈ పుస్తకపు విస్తృత అనువాదం 1580 ల నాటి ప్రముఖ యూరోపియన్‌ భాషలలో లభ్యంగా వుందంటే, ఆయన ద్వారా (ప్రాచుర్యంలో కొచ్చిన 'తెలుగు ఇటాలియన్‌ ఆఫ్‌ ద ఈస్ట్‌ అనే పరిచయం తెలుగు భాష గురించి 1590-1600 నాటికే బాగా యూరప్‌ అంతటా వ్యాపించివుందని మనం భావించవచ్చు. ఇది విజయనగర సామ్రాజ్యపు కాలంలో తెలుగు గురించి సుపరిచితమయిన ప్రపంచ అభిప్రాయం, తదుపరి శతాబ్దాలలో అనేకమంది ఆసక్తిని తెలుగు విషయంలో రగులొల్సిన నానుడి. ఇప్పటికీ సజీవంగా వున్న తెలుగు గురించిన కలికితురాయి. ఇక ఈ మహాసామ్రాజ్యపు కాలంలో వెలువడి, రాయల యుగంగా, ప్రబంధ యుగంగా తెలుగు సాహిత్యపు మధ్య యుగాల స్వర్ణదశగా వర్ధిల్లిన అద్భుత సృజన, అసమాన పాండితీ ప్రకర్ష శిఖరాయమాన (ప్రతిభ గల తెలుగువారి ఉత్తమ వ్యక్తీకరణాలు పలు ఇతివృత్తాలతో శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 193

పండించిన కవులను ఆదరించి, వారి కావ్యవైభవాలు ఊరేగిన ఉత్సవ కోలాహల స్పూర్తి దాత, వారి పలు కావ్యాల నాయకుడు, సంస్కృతీ (ప్రేమికుడు, సాక్షాత్తూ శ్రీకృష్ణదేవరాయలు రచనలో చోటుచేసుకున్న పద్యాంతర్గత అమృతోపమాన తెలుగు ప్రశస్తి - రెండవది. అది “దేశభాషలందు తెలుగు లెస్స” అన్న వాక్యం ముందెవరో అన్నారన్న విషయ ్రసక్రి వున్నా కృష్ణదేవరాయల రచనలోనే చిరయశస్సును ఈ చరణం ఆర్జించుకున్నది.

పలుభాషలు ఎరిగిన పండితునిగా, శ్రీకృష్ణదేవరాయలు తానొక (ప్రమాణికమయిన, అద్భుత కధాసంవిధానం, కథన కౌశలం కలిగిన కావ్యాన్ని తెలుగుభాషలో అసమాన పాండిత్య ధురీణతతో రాయడానికి నడుం కట్టడం తెలుగుభాషకు గల కావ్య మర్యాదలను మహోన్నత స్థాయికి మధ్యయుగాలలో తీసుకువెళ్ళింది.

రాజ్యమేలే చక్రవర్తి స్వయానా కవి అయితే ఎంత బంగారు దశను సాపొత్యం చేరుకోగలదో, అంతటి ఉచ్చదశను, రాయలు, ఆయన ్రాపులోని దిగ్గజాలవంటి కవులు చేరుకున్నారు.

అప్పటికి అనేక మంది దేశ విదేశాల ప్రజలను తన ఆస్థానంలో, తన విజయయాత్రల్లో కలిసివున్నాడేమో సునిశిత జీవన పరిశీలన, అధ్యయనాసక్తి, గల మహారాజుగా, తన విఖ్యొ' కావ్యం ఆరంభ పద్యాలలోనే ఆయన 'తెలుగు' గురించి శ్రీకాకుళాంధ్రమహావిష్ణువు ముఖ కావ్యం రాస్తే తెలుగులోనే రాయి అంటూ కళింగ విజయం తరువాత విజయవాటిక ప్రాంతం కొన్నిదినాలు శ్రీకృష్ణదేవరాయలు బసచేసిన కాలంలో ఒకనాటి రాత్రి నాలుగోజామ్యూ శ్రీకాకుళాంధ్రమహావిష్ణువు ఆయన కలలో కనిపించి ఈ కావ్యరచనకు ఆదేశం ఇచ్చాడ్‌ లో దానిని అనుసరించి త్రానీ కావ్య రచన చేయ మొదలిడగానే రాయలు ఆముక్త మాల్యద తెలుపుతారు.

తెలుగులోనే రాయమనడానికి గల కారణం ఆంధ్రవిష్ణు ముఖతఃపలికించిన విధంగొ

అప్పటికే రాయలు సంస్కృతంలో మదాలసచరిత్ర, సత్యావధూప్రీణనము, సకల కధాసార సంగ్రహము, జ్ఞానచింతామణి అన్న కృతులను రచించిన వివరం ఇచ్చి, ఇక ముందు రాయబోయేది “అంధ్ర భాషలోరాయి, అది నీకు అసాధ్యమా, అందులో ఒక కృతిని నిర్మింపమి మాకు ప్రియము కాగ” అంటాడు కలలో కన్పించిన దేవర,

ఇక్కడ శ్రీకాకుళ ఆంధ్రమహావిష్టువు నోటమ్మట కవిరాయలు పలికించిన పద్యం ఆటే అక్షరాలను శాశ్వతం చేసింది.

ఆముక్తమాల్యదలో పదిహేనో పద్యం _ ఆటవెలది

మన తెలుగువారి సామూహిక పుణ్య ఫలం కొలది - ఒక కీర్రిఛత్రం లాగొ అమరింది

నా

194 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

“ెలుంగ దేల యన్న దేశంబు దెలుం, గేను దెలుంగు, వల్లభుండం, దెలుంగొ కండ, యెల్లన్ఫపులు గొలువ నెణుంగవే బాసాడి, దేశభాషలందుం దెలుంగు లెస్స”

ఈ కల తర్వాత ఆయన పండితులకు, బుధజనులకూ ఈ స్వప్ప వృత్తాంతం వివరించిన వచనంలో వారు మహారాజును కాన్య రచన ఎంతటి శుభదాయకమో చెప్పి, ఉద్యుక్తుడ్ని చేసిన వివరణ ఆసక్తి కరంగా సాగుతుంది. విజయనగర సామ్రాజ్య సాంస్కృతిక మహోజ్వల ధారలో తెలుగు వారికి అందిన “ఇటాలియన్‌ ఆఫ్‌ ద ఈస్ట్‌” మరియు “ద్రేశ్ర భాషలందు తెలుగు లెస్స” అనే రెండు గొప్ప నానుడులు ఉద్భవించిన విధానం ఇది.

ఈ రచనకు చూడి కొడుత్తాల్‌ అనే ద్రావిడ (గ్రంధము ఆధారము అని సంగ్రహాంధ్ర సాహిత్యచరిత్రము పేజి 249లో శ్రీ వారణాసి వెంకటేశ్వరులు గారు తెలిపారు.

ఏ మవాో సామ్రాజ్యమయినా తన పూర్వవిజయాల ప్రాభవంలోంచి తన వర్తమానానికి ఇతోధికంగా (్రేరణలను స్వీకరిస్తుంది. అవి కొన్నిసార్లు సుప్తమూ, నిద్రాణమూ అయివుండి కొన్ని శతాబ్దాల తరువాత సైతం ఆ మహాసా[మ్రాజ్య ఉజ్వల కీర్తిచ్చటలలోంచి - స్ఫూర్తిదాయక శుభ సంఘటనలుగా వర్ణనలకు నోచుకుంటాయి. విష్ణుచిత్తీయంగా పేరొందిన కావ్యంలో గోదాభక్తి ప్రధానంగా నడిచే కథను తాను ప్రవేశపెట్టిన ఉపకథలతో పరిపుష్టం చేసి పాఠకలోకానికి రంజిల్లచేసే ప్రబంధపు విందును వడ్డించాడు కవిరాయలు.

మధురకు విష్ణులిత్తుడు పండిత సంవాదం - హరిహర ప్రాముఖ్యత విషయంలో- చేసేందుకు, విష్ణుమూర్తి పనువున బయలుదేరుతాడు. వైష్ణవ మతవ్యాప్తి గురించిన రచనోత్సాహంతో పాటు ఎందుకు మధురనే ఎంచుకోవాలీ, అంటే - విజయనగర సామ్రాజ్య పరిషపాలకులుగా తొలి రాజవంశజులయిన బుక్కరాయలు కాలంలో క్రూరసుల్తాన్‌ బారినుంచి మధురా రాజ్యాన్ని విముక్తంచేసిన కుమార కంపన గాధ - విజయనగర రాజవంశీయులదే.

అలా దుష్టపరిపాలన నుంచి తాము విముక్తం చేసిన మధురారాజ్యం ఎంతటి మనోహర స్థితిలో, అభివృద్ధి చెంది వెలుగులీనుతోందో తెలుపడంలో అంతర్గతంగా విజయనగర రాజ్య విజయాల సత్ఫలితాలను చెప్పకనే చెప్పే ఒక రాజోచిత అతిశయం వుంది. అలా చెప్పి మధురను కావ్య జగత్తులో చిరంజీవిని చేయాలనే సమంజసమయిన ఆకాంక్ష వుంది. అందుకే మధురాపురి వర్ణనలో మహారాజు రాయలు సృజనాత్మక ప్రతిభ, ఉత్రేక్షలూ, ఉపమలూ పోటీపడి, తన పూర్వవంశాల రాజుల విజయగాథకు రాయలు అందించిన సౌందర్యాత్మకు నివాళిగా అర్ధవంతంగా భావించిన తీరు విమర్శకులు గమనించదగినది.

శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 195

విజయనగర సామ్రాజ్యం ఆదినుంచి వారి రాజ్య స్టిరీకరణ, విజయ పరంపరలకు అవసరమయిన ఆయుధ, అశ్వ సంపదలకై విదేశీయులతో ఏర్పరచుకున్న వాణిజ్య సంబంధాలు, వీటన్నిటిలో భాగంగా, అనేకమంది పర్షియన్‌, యూరోపియన్‌ సందర్శకులను ఆకర్షించింది. ఒకటో దేవరాయల కాలంలో సందర్శించిన ఇటలీ దేశస్థుడు నికొలొ కొంటి, షారుఖ్‌ అనే హెరత్‌ దేశపు తైమూర్‌ - ఇద్‌ సుల్తాన్‌ దూతగా వచ్చిన అబ్దుల్‌ రజాక్‌, తదుపరి విజయనగర సామ్రాజ్య స్వర్దయుగం అని పిలువబడిన శ్రీకృష్ణదేవరాయలు పరిపాలనా కాలంలో సందర్శించిన పోర్చుగీసు అధికారి దువార్డె బార్చోసా(1515) ఆ కాలంలోనే వచ్చిన మరొక పోర్చుగీసు గుర్రాల వ్యాపారి డొమింగోస్‌ పేస్‌ (1520-22), అటుపై అచ్యుతరాయల కాలంలో వచ్చిన మరొక పోర్చుగీసు వర్తకుడు ఫెర్నావో నునిజ్‌ ముఖ్యులు. వీరలో పేస్‌, నునిజ్‌ వారు గమనించిన, పరిశీలించిన దృశ్యాలను సంఘటనలను విపులంగా నమోదు చేసి వున్నారు. 1900లో వీటిని ఆంగ్లంలోకి అనువాదం చేసి రాబర్ట్‌ సివెల్‌ విపుల వ్యాఖ్యలతో ప్రచురించాడు. పేస్‌ రచించిన “క్రాదికియా దాస్‌ రెయిస్‌ డి బిస్‌నాగా అనేదానిలో ఈ యాత్రికుడు రాయలును ఆయన ఎలా వుండే వాడో వర్ణించాడు. రోమ్‌ కన్నా పెద్దదయిన ఈ నగరం కనుల పండుగగా వున్నది అని పేస్‌ విజయనగరాన్ని. వర్ణించాడు. రాజు తెల్లని శరీరధాయతో, మధ్యస్థమయిన ఎత్తుతో, మంచి శరీర సౌష్టవంతో వున్నాడు. సన్నగా కన్నా కొద్దిగా బొద్దుగానే వున్నట్టు లెక్క ఆయన ముఖంపై అమ్మవారి మచ్చల ఆనవాళ్ళున్నాయి. అందరూ ఎంతో భయపడే రాజు, సమగ్రమైన రాజాంశ కలిగి రొబొ అంటే ఇలా వుండాలి అన్బించేవాడూ, ఉల్లాసంగానూ, సరదా అయిన ముఖంతో నన్వరొ కలుపుగోలుగా వుండేవాడు. విదేశీయులు ఎవరినయినా ఆదరంతో స్వాగతించేవాడూ: వొరి వారి దేశ విశేషాలు, వ్యవహారాలు గరించి వాకబు చేసి తెల్సుకునేవాడూ. గొప్ప పరిపాలకుడు ఆయన, న్యాయనిరతి గల ప్రభువు. కానీ ఉన్నటుండి కోపోద్రేకవశుడవుతాడు. ” అన్నదీ రాయలు గురించిన కలం చిత్రం (1 ఘ్లస్టెం (్ర సషయాలు అ-౨౦గ|21) పేస్‌, నునిజ్‌ రాసిన విష ఇంకా అందులోని కొన్ని ప్రదేశాలు, వ్యక్తులు విషయమై ఇంకా పరిశోధనలు జరుగుతున్నారు' ఈ నా గాలలోని తెలుగు పతాకలు ఎగిసిన విజయనగర మహాసొమ్రాజ్యం గురిం పరిస్థితులు ఎరిగేందుకు వేరే ఆ “రగ యుగస రచనలు తప్ప అనాటి దేశ కాల నుండి శాసనానికి వెళ్తూ చరిత్రను నొ న్‌ ందేవికాదు. వారు వేయించిన కారం, స్థితిగతులు, జీవన విష స్టంనినా హంపీ విజయనగర సామ్రాజ్యపు దశ, వై 2 అమూల్య సమచారం మనకు అందకుండా పోయేది. 196 తీశృష్ణివాడు వై

ఆ నేపథ్యంతో ఈ పోర్చుగీసు యాత్రికులు తెలుగువారి సాంఘిక రాజకీయచరిత్ర నిర్మాణంలో సదాస్మరణీయులు. అయితే ముస్లిములయినా, పోర్చుగీసువారయినా, ఇతర యూరోపియన్లయినా వారిని భాతరదేశపు తీరాల వేపు తరిమింది వ్యాపార లాభాల ఆశ వచ్చి పరిస్థితులు గమనించి తాము దోచుకోగలిగినంత దోచుకున్నాక, ఇక్కడ స్థానిక ప్రభువుల అంతఃకల్లోలాలు, ఐకమత్యం లేకపోవడం అనువుగా చేసుకుని రాజ్యనిర్మాణం చేసుకుని వారి దేశాల్లో వారికి లభించని గౌరవాలను ఇక్కడ దక్కించుకోవడము.

ఇది ప్రధాన లక్ష్యంగా వారికీ మనకూ మధ్య ఏర్పడిన సంబంధాలతో పరస్పర సంస్కృతీ నాగరకతల ప్రభావాలు, భాష ఆచార వ్యవహారాలు, ముఖ్యంగా వారి మతానుయాయుల సంఖ్య పెంపొందింపచేసుకునే కాంక్షా ఇవన్నీ ఏకకాలంలో ఆదాన ప్రదాన ప్రవాహంలో దొర్లిన ్రోతస్సులు.

మధ్యయుగాల సామ్రాజ్యాలు, సైన్యాలు, తీవ్రంగా హింసాత్మకమయినవి. యుద్ధం చేసే శక్తి సైనిక పాటవం, ఆయుధ బాహుళ్యం, అశ్వ, గజదళాలు, అస్త్రశస్త్రాలు సాంప్రదాయక భారతీయ రాజ్యపు హంగులుగా వుండేవి. యూరోపియన్ల రాకతో తుపాకిమందు, విధ్వంసక శక్తి ఇబ్బడిముబ్బడిగా గల ఫిరంగులు ఇవన్నీ కోటలను కూల్చేందుకు వాడి విజయాలు సాధించడం మొదలయి వ్యక్తి చోదిత హింస, యాంత్రికహీనంగా మారేందుకు పరిస్థితులు అనుకూలించాయి. ఇలా పలు జాతుల ప్రజల సంకుల సమరాల సంక్షోభం సాగుతూ, మధ్యలో బలవంతుడూ, విదేశీ, న్యాయనిరతుడూ అయిన రాజు వచ్చినపుడు ఆయా పాలిత ప్రదేశాలతో వారి రాజ్యం విస్తరించిన ప్రాంతంలో, ఇతర రాజులు ఈయన రాజ్యపు విశేషశక్తి సామర్దాలు, సైనిక లాఘవం, యుద్ధ వ్యూహాల తీవ్రత ఎరిగి దాడులకు దిగేవారు కాదు కనుక కొంతకాలం శాంతి ఏర్పడింది. ఇెండు యుద్ధాల మధ్య కాలం శాంతి అనే ఆధునిక మేధావి అభిప్రాయము ఆ సమాజ విషయంలోనూ నిజమైనదే.

తన పరిపాలనా కాలం అయిన కేవలం ఇరవయి ఏళ్ళలో, ౩42 ఏళ్ళు తన మహా సామ్రాజ్యదశను నిలబెట్టుకున్న ఒక రాజ్యపు ఉనికిలో, తనే ఒక యుగకర్తగా ఆవిర్భవించదమూ, అంతేకాక విజయనగర మహాసామ్రాజ్యం పేరు తలవగానే తప్పనిసరిగా ప్రథమ స్మరణీయుడుగా శ్రీకృష్ణదేవరాయలు పేరు నిలబడడమూ, ఇవన్నీ ఒక వీరుని చండ ప్రచండ శార్యవంతుడ్జి,

అనువమిత సాయిలో కళారాధకుడి సంస్కృతి అభిమానిని, సాహిత్య (సమికుడ్నిి సృజనకారుద్చి సంస్కార శీలత ఉట్టిపడే ఒక చక్రవర్తిని గుర్తునే సలా, తన నలై రెందేళ్ళ జీవితం గడిపిన శ్రీకృష్ణదేవరాయలు నిజంగా మధ్యయుగాలలొ పుట్ట షికాదు. పోర్చుగీసు వారి రచనలలో వారికి అర్ధంకాదు కనుక రాయలు సాంస్కృతిక కళారంగపోషణ గురించి ఏమీవుండదు. వారికి అబ్బురపొటు గొలిపి, నివ్వెరపోయేలా చేసిన రాయల మహాసామ్రాజ్య వైభవం, విజయనగర విలాసం కవిగాయక వైతాళిక వైభోగం, శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 197

సంపదలు, ఎంపన్నతలకు నిలువెత్తు నిర్వచనమై నిలిచిన హంపీ విజయనగర సిరిన షే *ల్పసంపదలు, ఇవన్నీ తన పరిపాలనా కాలంలో ఎడతెరిపి ని ముదల న జయాలను ఆవిష్కరిస్తూనే తనకంటూ ఒక ఆహ్లాద వేదికగా సాహి ఆ స ॥ ప ర్యా “ంచుకుని తనకు దక్కిన కొద్దిపాటి తీరికలో, మహారాజయివుండి, లన ఉల యుగాన్ని ఎర్వహణా, పరిరక్షణ బాధ్యతల మధ్య, ఒక జాతి సాహిత్యానికి చావు స్‌ ప జభాలు, అమర్చి పెట్టిన అత్యున్నత మానవ సంస్కారాల కలబోత అయినవా ను డో వైరుధ్యాలు, అశాంతి నడుమ ఇంత ఉత్తేజకరమయిన సాహిత్య పరివ్వాప్తి పచన్నడయి ఊహిస్తే కృష్ణదేవరాయలు అత్యంత ప్రతికూల వాతారణంలో సైతం యు ద్ద నా రంగా వుండి సైతం, తన అంతరంగంలో ఎలా ఇందుకు నూటికి నూరు ల న్ని ర్వ డి కావ్యరసామ్లాద పిపాసిగా బతికాడో తెలుసుకుంటే మనకీ సాహితీ సమరాంగణ విలువ, (ప్రత్యేకత, అపూర్వ వ్యక్తిత్వం కాస్తంతయినా అర్ధం అవుతుంది. రరస్తంది. ఆముక్త మాల్యదలో కవి రాయల పరిణత అభివ్యక్తి విశ్వరూపం, ప లో ధన గజ౫1010ఖ/ అనే ఆధునిక శాఖ పరిశోధనల కింద - కవిరాయలు _ పయుగ సంవిధానరీతులలో, “ఇల 806 15 16 ౧42౧280౧ అనే అంశం ప కడం, తెలుగుసాహిత్యంపై ఒక అంతర్జాతీయ స్థాయి విమర్శను మనం నమోదు చేసి రాయలు కావ్య నిర్మాణ రీతులపై కొత్త వెలుగులు (ప్రసరిస్తుంది. పదల దారో ఇంతటి గొప్పరాజుకు సామ్రాజ్యం ద్వారా, సైనిక విజయాల ద్వారా, సంపదల దారో నిలబడని పేరు, కాలపు క్రూరత్వాలకు అవన్నీ బలి అయిపోయాక, ఆయన అక్షరా పాలనా నిలబడింది. ఆయన వ్యక్తిత్వం, మేధస్సు, జ్ఞాన జిజ్ఞాసా, ఆధ్యాత్మిక గరిమా, ర న్ను వివేకమూ, ఇవాళ నాశనం లేని అక్షరాలుగానూ, నాశనదశను తిరస్కరించి నిలబ జ హంపి విజయనగర శిధిలాలలోనూ నిలువెత్తుగా దర్శనం ఇస్తున్నాయి. తెలుగుజాతి. ల సాహిత్యం, తెలుగు రాజ వైభవాల స్మృతి బతికివున్నంతకాలం రాయలు సొమాజి న ం రాజకీయ, సాహిత్యరంగాలలో తన తిరుగులేని నాయకత్వ లక్షణాలకు చిరంజీవి. మ హృదయాలలో సదాశాశ్వత చక్రవర్తిగా వుంటాడాయన ఎన్ని వేల ఏళ్ళు గడిచినా. జే. 198 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

షకల వైభవ6 యం నస్‌ [ ం మ” య. 7 శ నట | స మం లన చే ల శ చ యా శ

గా ఇ పా న. గా శ ఆటం సాతి త్న న్య క ెగ్ర సగ తష న మ; న శ శి తల | సు. గ్రహం. | వ్‌ శై కా + న న

క స! (1... న! , న. / || . (| (మ; మ న్‌ సాకం ఖా క! | + మ! 17 | ॥ సత, జ. వ నని |. 1 ర జ్త త్త (| (1 యి బన ్సు టే

శ సీ. భక 7. టో | మం న్‌ ష్య

క... మ) నష! తానో. తం జ | గ సాన భు ర! స్సు

టట శయం నా. క న కా జ న ల ఇ “జ .

ఇందులో... శ్రీకృష్ణదేవరాయల మనస్తత్వము - వేదము వేంకటరాయశాస్త్రి ..... 201 శ్రీకృష్ణదేవరాయలు - కళాపూర్ణ మహారాజు

• కొర్లపాటి శ్రీరామమూర్తి ..... 206 శ్రీకృష్ణదేవరాయల రాజనీతి - ఖండవల్లి లక్ష్మీరంజనం ...... 218 శ్రీకృష్ణదేవరాయలు - రాజనీతి, గిరిజనప్రాంత పరిపాలన = శరాపాకప్రకాశరావు ....... 226 శ్రీకృష్ణదేవరాయల లోకవృత్త పరిశీలన - ఎస్‌. గంగప్ప .......... 280 రాయల నైదుష్యము - రాళ్లపల్లి అనంతకృష్ణశర్మ ..... 287 రాయల వర్ణనలు - వ్యక్తిత్వము - జాస్తి సూర్యనారాయణ ...... 250 ఆంధ్రభోజుని ఆల్మీయత - పాలపర్తి శ్యామలానందప్రసాద్‌ .. 256 ఆఫ్రతిమ ప్రతిభుడు శ్రీకృష్ణదేవరాయలు - జస్టిస్‌ జాస్తి చలమేశ్వర్‌ ...... 264 200

శ్రీ కృష్ణదేవరాయల మనస్తత్వము

• వేదము వేంకటరాయశాస్త్రి

ఏ శుభ ముహూర్తమున శ్రీ విద్యారణ్య స్వాములవారు తుంగభద్రానది యొక్క దక్షిణ తీరమున విజయనగర నిర్మాణమునకు శంకుస్థాపనముచేసి, హరిహరరాయలకు పట్టాభిషేకము చేసినారోగాని దాదాపు మూడు శతాబ్దములు మహోజ్జ్వలముగా వెలిగినది ఈ హిందూ సామ్రాజ్యము. (1886 క్రీ.శ.) విజయనగరము ఊరక సామ్రాజ్యకాంక్షకు ఏర్పడినది కాదు. హిందూ ధర్మమును కాపాడవలసిన యావశ్యకత ఆనాడు ఎంతో ఉండినది.

ఈ విధముగా స్వామివారు స్థాపించిన ఈ సామ్రాజ్యమును మొదట సంగమ వంశపు రాజులును తరువాత సాళువ వంశమువారును పాలించిరి. కొంతకాలమైన తర్వాత దేశమందు శైవ మతాఖినివేశము తగ్గి వైష్ణవమతము ప్రబలి శివకేశవులకు భేదము లేదను భావము జనులలో గాఢముగా నేర్పడినది. తిరుమల తిరుపతి దేవుడు, వేంకటేశ్వరుడు - తిరువెంగడత్తార్‌

• శ్రీ వేంకటమను కొండకు అధిపతియను నర్ధమున బయలుదేరి - శివుడు విష్ణువు మహాశక్తి
• మువ్వురు కలిసిన రూపమని భక్తి కుదిరినది. శివునికి జరుగు బిల్వార్బనలు, శక్తికి జరుగు నవరాత్రి కైంకర్యములు, విష్ణువునకు జరుగు సేవలు మేళవించినది. ఈ చోటనే ఆళ్వారులు పూజించిరి, శ్రీ శంకరాచార్యులు శ్రీ చక్రము వేసిరి. శ్రీరామానుజ మధ్వాచార్యులు పూజించిరి.

అట్టి క్షేత్ర మాహాత్మ్యము గలచోట సాళువ నరసింగరాయలు చక్రవర్తి కాగానే క్రొత్త ప్రభావము కలిగెను. అన్నమాచార్యులు సంక్షీర్తనాచార్యులుగా వెలిగిన దీకాలముననే. తర్వాత కొద్ది కాలమునకే శ్రీకృష్ణదేవరాయలు రాజ్యము రాగానే (1509) దేశమే మారిపోయినది. ఈతడు చక్రవర్తియగునాటికి ఇరువదేండ్లకు కొంచెము పైబడ్డ వాడనియు, చనిపోవునాటికి నలుబది నాలుగేంద్లవాడనియు ఇదివరలో చరిత్రకారులు తలంచుచుండిరి. కాని ఆయి 'ప్రాయములు పోయినవి. తాను క్రీ.శ. 1529లో చనిపోవునాటికి, ఇతనికి అరువదియేండ్ల యల్లుడు అళియ రామరాయలుండినాడు. అల్లునికి అరువదియైన యెడల మామకు నలువది నాలుగా! తప్పు. చక్కగా దెబ్బదియైదేంద్లై యుండును.

శ్రీకృష్ణదేవరాయలు తాను జన్మములో ఒకనాడు రాజు కాబోవుచున్నానని తలంపలేదు. బాల్యము నుండియు పండితుల గోస్టిలో కాలము గడిపినాడు. కళావంతులతో సహవాస మొనర్చినాడు, వైష్ణవాచార్యులకు కైంకర్యమొనర్చినాడు, శ్రీ రాఘవేంద్రస్వామివారి పూర్వులలో నొకరైన శ్రీకృష్ణాచార్యుల వారి యొద్ద వీణ వాయింపనేర్చుకొన్నాడు. తిమ్మరుసును అప్పాజీయని

201

(ఢ్రేమతో పిలిచి ఎంతో రాజనీతి నేర్చుకొన్నాడు. ఆకస్మికంగా అన్న వీరనరసింహరాయలు చనిపోగానే తనకు రాజ్యము సంప్రాప్తింపగానే, తన అనుభవమంతయు ఉపయోగించి పదేండ్లలో దక్షిణమున రామేశ్వరము వరకును, తూర్పున కటకము వరకును, పదమట గోవా వరకును జయించి ఉత్తరమున సికిందరు లోడి సుల్తాను తానే తలయొగ్గగా, గయవరకును పోయి వైదిక కార్యము లాచరించి, ముక్కుతిమ్మనచేత శాసనము వేయించి విజయనగరమునకు వచ్చినాదు.

కవీశ్వరులచేత మనుచరిత్ర, పారిజాతాపహరణములను అంకితము పొంది, తాను (వ్రాసిన ఆముక్తమాల్యదను శ్రీ వేంకటేశ్వర స్వామికి అంకితమిచ్చి, తన యొక్కయు, తన రాణుల యొక్కయు విగ్రహములు కంచులో పోయించి దేవాలయములో స్టాపించినాడు.

రాయలభక్తి తత్పరత కొనియాడదగినది. విదేశీయ యాత్రికులును ఆంధ్ర రచయితలు కొంత భేదించినను దేవ బ్రాహ్మణభక్తి, ఆలయ కైంకర్యాదుల విషయములలో భిన్నాఖి 'ప్రాయములు లేవు. ఈతని యన్న వీరనరసింహరాయలు దినచర్య యిట్లు వర్ణింపబడినది. ఇతనిదికూడ ఇంచుమించు అదే విధముగానే యుండును.

“వీరనరసింహరాయలవారు విద్యానగరమందు బ్రాహ్మోముహూర్తానలేచి ఆరాధ్యుల నామావళులను అధ్యాత్మ సంకీర్తనలును, పాండవగీతలు, భ్రమరగీతలు, గజేంద్రమోక్షము, భారతసావిత్రి, ధధివామనస్తోత్రము, గంగావతరణము, నదీప్రార్ధనమున్నుు భారత భాగవత రామాయణం, ముచికుందస్తుతి, అక్రూరస్తుతి, భీష్మస్తుతి, సంజయనీతి, విదురనీతి, చాణక్యనీతి, ఇవి మొదలైనవిన్నిి వైరాగ్యశతకం, పురాణణశవణమున్ను రాజనీతులన్నియువిని, దర్చణావలోకానంతరం కరకామణుల కపిల కామధేనువును స్పృశించి విప్రవరుల దర్శనంబు చేసిన పిమ్మట దంతధావనము ఖమజ్జన నామతీర్థమై, విభూతి ధరియించి పేరోలగంబై కూర్చుండగాను, నూట యెనిమిది తిరుపతులనుంచిన్ని తీర్ధ 'ప్రసాదములున్ను, డెబ్బైరెండు దేవస్థలాలనుంచి విభూతి గంధ ప్రసాదములున్నూ రాగా, యెదురుకొని ప్రత్యుత్థానము చేసి అంజలి చేనందుకొని శిరసావహించి స్థలాంతరాలనుంచి వచ్చిన అయ్యంగార్లున్ను ఆరాధ్యం పీఠం వారలనున్ను వుచితాసనములయందు కూర్చుండ నియమించి, అష్టస్వయం వ్యక్తం శ్రీరంగం శ్రీముష్టం వెంకటాచలం సాల గ్రామం తోతాద్రినైమిశారణ్యం పుష్మరక్షేత్రం ఇవి మొదలైన స్థలాలకు సురక్షితంగలవా అని అడిగినందుకు దేవరవారి (ప్రతాపాతిశయంవల్ల ఆయాస్థలాంతరములవున్న ముద్రకర్తలు వొఖటికొఖటి కొదువలేకుందా నడుపుతా వున్నారు; నూటయెనిమిది తిరుపతులున్ను నిత్యోత్సవములుగా నడుస్తావున్నవి అని అయ్యంగార్లు పలుకగా, పృథివ్యాపస్తేజోవాయురాకాశాత్మకమైన యే కాంఘమ్రనాధ జంబునాధ అరుణాచలేశ్వర కాళహస్తీశ్వర, చిదంబరం మొదలైన డెబ్బెరెండు దేవస్థళాల కున్ను నిండు పదితరములు గలిగి నిత్యోత్సవములు గలిగి ఉన్నదనేటట్టుగా ఆరాధ్యులు దెలుపంగా విన్నవాదై చాలా 202 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

సంతోషభరితుండై, వార్లకు పట్టెలుయిచ్చి ధర్మాసనం ధర్శయ్యను"సలుపసనమా ఇహననమ్స్‌ నిలిచిదేవరవారు ఆనతిచ్చిన ప్రకారం ద్రావిడ రాజ్యంలోగల అగ్రవోరములకున్న ఆంధ్రదేశం హయసనదేశం, మొరసునాడు, మేల్నాడు, కర్టాటకం, ఘట్టంసీమ. చేర చోళ పాండ్వ మగధ మళయాళ అ(గ్రహారములకున్ను, అవధి ఆటంకములు లేక నిత్యేకర్శాసుష్టాసపనున్సై బుగ్యజుస్సామాధర్వణ పారీణులయి పంచయజ్ఞ పూయుణమై ఆకు సంతర్నల్షి. చేసుకొని నిర్విచారులై సుఖవసతిగా వున్నారని విన్నవంశాయగా వారు వచ్చి పొదానా శలాపా వినయముతోడట్టు సింహాసన రాజ్యంలో గల గిరిదుర్ద వనదుర్గ జలదుర్ల స్థల దుర్గములయందు కావలికట్టు ప్రహరి బడగములున్ను భీగముద్రలు స్వామివారి ప్రతాపంవల్ల జతనమై వున్నవి. సామంత రాచకార్యములు విశేషముగాలేవు, అని విన్నపంశాయగా, ఆ వెంబడిగా తలారి జంగమయ్యవచ్చి రాయల వారి సముఖమునకు అడ్డపడి, చేతులు కట్టుకుని నిలిచి, దళ నాయకులతోను విద్యానగర పట్టణములోనున్ను వెలిపాద్ధృములయందున్ను యాది హెచ్చరికలు గలిగి రాత్రిపగళ్లు తలార్లు జతనమై జాగ్రత్తగా కాస్తావున్న్నారు. గనక వట్టణములో గల అష్టదశవర్జాల వారున్ను అత్యంత సంతోషపరులై అతివైభవముతో డట్టు నిత్యకల్యాణములున్ను పచ్చతోరణములున్ను గల్లి వున్నారని విన్నపం శాయగా దళనాయకులు విని రాయలవారికి విన్నపం జేసినారు.

ఆ పిమ్మట విఠల విరూపాక్షస్వామి ధ్వజారోహణమైవున్నది. రథోత్సవానకు విజయం శాయవలెను అని విన్నపంశాయగా దగ్గరవున్న దళనాయకులు ఆ తీరున్నె రాయలవారు విచ్చేస్తా వున్నారు, స్వామి రథారూఢులయిన తోడతోనే వచ్చి విన్నపం శాయమని అంపించి రాయలనగరి తొమ్మిది సంప్రతులనున్ను పిలువనంపగా కరణాలు వచ్చి పదునెనిమిది రేవుల లెఖ్మలున్ను వినిపించిన తర్వాత రాయలవారు.....”

ఇట్టిది ఈతని దినచర్యాభాగము, ఈ వీరనరసింహరాయలకు తాను కుడి భుజముగా నుండినాడు. తన తండ్రి రాజుకాదు, మంత్రియే. తండ్రి గతించి, అన్న కొన్నాళ్ళు మంత్రిగా నుండి, తటాలున రాజ్య మపహరించి చక్రవర్తి యాయెను. అన్న తన్నునుకూడ కలుపుకొని గొప్ప పనులలో నియోగించుచుండెను. ఇంతలో ఆకస్మికముగా అన్న జబ్బుపడి, మరణశయ్యమీదనుండి మంత్రి తిమ్మరుసుతో, తన (కృష్ణూాయల) కండ్లు తీయించి తన కుమారునికే, 8 సం॥ల బాలునికిపట్టము కట్టుమని కోరుట, తాను తనకు రాజ్యకాంక్షలేదు, అన్నకుమారునికే పట్టము కట్టుమనియు, తనకంద్లు తీయవలదనియు, తానెచ్చటికైనను జోగిగొ పోయెదననియు తిమ్మరుసును ప్రార్ధించుట, ఆ మహామంత్రి దేశమును కాపాడుటకు శ్రీకృష్ణదేవరాయలు తప్ప మజియొకడులేడని, అన్నకు మేక కన్నులుచూపి, తనకు పట్టాిషేకము చేయుట - ఇవంతయు, తలవనితలంపు జరిగిపోయినవి. ఐదారు సంవత్సరముల లోపల ఎవరును ఊహింపని పరిణామములు:

శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 208

విద్యావంతునికి శ్రీకృష్ణదేవరాయలకు తలవని తలంపుగా రాజ్యాధికారము వచ్చినది. తాను ధార్మికుడు. అన్నకుమారుని, బాలుని హింసింపక, చంద్రగిరికోటలో విడిఖైదులో పెట్టించి, వానికితోడు తన సవతితమ్ముని అచ్యుతదేవరాయలను కూడ జతపరచి, వారికి సకల భోగములను అక్కడ సమకూర్చినాడు. అన్నకుమారుడు, ఆ తర్వాత ఇరువదియేండ్లు జీవించి, జబ్బుపడి గతించెను. తనవెనుక రాజ్యమును పాలించుటకు వారసులు లేకపోగా, రాణులు అళియరామరాయలకు రాజ్యమిమ్మని కోరుచుండగా, వారినికాదని, తమ్మునికే అచ్యుతరాయలకు ఇచ్చి, అతని రాకకు తగిన ఏర్పాట్లు కావించి, తాను ప్రాణములు వదలెను. రాయలు ప్రధానముగ వేంకటేశ్వరస్వామి భక్తుడు. వైష్ణవుడు. కాని శివ క్షేతములను కూడ సేవించి సత్మార్యములు చేసినాడు. ప్రభువు అందరిని సమముగా గదా చూడవలెను. రాయల ప్రధాన కవులలోనే పెద్దన, పెద్దయ్యంగారు, శఠరకోపయతికి శిష్యుడు. ముక్కుతిమ్మన్న శైవుడు “శివపరాధీనమతి; అఘోర శివగురు శిష్యుండు.” వ్యాసరాయలను ఆదరించి, తనకు రానున్న ఆపద తప్పించుటకు ఆయన సలహామీద, “కుహూ యోగకాలముని ఆయనను ఒక్క దినము తన సింహాసనము మీద కూర్చుండబెట్టెను. ఆముక్తమాల్యదను (ఆండాళ్‌ చరిత్రను) వ్రాయవలెననెడి యఖభిలాష రాయలకు కళింగదేశము మీదికి దందయాత్ర బయలుదేరి క్రీ.శ. 1515-16లో, బెజవాడకడ విడిసి, అక్కడినుండి బందరుకు సమీపమున శ్రీకాకుళమునందలి ఆంధ్రవిష్ణువును, ఒక హరివాసరము సేవింపబోయినప్పుడు కలిగినది. భగవంతుడే కలలో కనబడి, ఆండాళ్‌ చరిత్ర వ్రాసి తనపేరి, తనకన్న భేదముగాని, తిరుమల తిరుపతి వేంకటేశ్వర స్వామికి అంకితమిమ్మని కోరును. భగవంతుడు తానే స్వప్నములో దర్శనమిచ్చి, కావ్యము వ్రాసి అంకితమిమ్మని కోరుటచేత రాయలకు ఎంత భగవద్భక్తియో తెలియుచున్నది. పైగా రాయలను తనతో సమానుడుగా 'నేను తెలుంగురాయడన్‌ కన్నడరాయ' అని హెచ్చరించినాడు. రాయ శబ్దమునకు రాజనియేకాక దేవుడని కూడ అర్ధము కలదు. కంపిలి దేశమునందలి దేవునికి కంపిలిరాయడని పేరు. తమిళములో పావాడరాయన్‌ అని ఒక దేవునికి పేరు. “పాత్తమిటుసేయ నీకుత్తరోత్తరాభివృద్ధి అని పలికి దేవుడంతర్జాన మాయెను. రాయలు మేల్మొనెను. ఆశ్యర్యపడెను. దేవునికి నమస్కరించి, తెల్లవారిన తర్వాత - సంధ్యావందనాదులు ముగించుకొని, నిండు సభ తీరి, అందరికిని తెలిపి, వారి మెప్పుల నందుకొని, అది మొదలు ఆముక్తమాల్యదను వ్రాయ నారంభించెను. ఇది ఒక సంవత్సరములో రెండేండ్లలో వ్రాసి పూర్తి చేసినది కాదు. కొన్ని సంవత్సరములు పట్టినది. క్రీ.శ. 1522లో సకల దిగ్విజయములు ఐన తర్వాత అంకితమంది ఆ తర్వాత పూర్తిచేసినాడు. కాని తిరుపతికి పోయి అంకితమిచ్చునంతటి భాగ్యము సావకాశము కలుగలేదు. 204 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

చివరి దినములలో రాయలకు మనశ్శాంతి చెడినది. పుట్టిన పుత్రసంతానము పోయినది. అంతఃపురములో కుట్రలు కుయుక్తులు చెలరేగుచుండినవి. తనకు రాజ్యమిప్పించిన అప్పాజీనే సందేహింపవలసి వచ్చినది. తాను మెచ్చుకొని కుమార్తెనిచ్చి పెండ్లిచేసి, అల్లుడని చేరదీసిన అళియరాయరాయల మీదనే సదభిప్రాయము పోయినది. మనసిచ్చి ఎవరిని నమ్ముటయో తెలియలేదు. చివరకు తన తమ్మునికి అచ్యుతదేవరాయలకు రాజ్యమిచ్చి తాను పరమ పదించినాడు. అల్లసాని పెద్దనాదులందరు 'అట్టి కృష్ణదేవరాయలతో దివికేగలేక తాము “జీవచ్చవములుగా' నున్నట్లు దుఃఖించిరి.

“సాహితీసమరాంగణ సార్వభౌముడు" మాత్రమే శ్రీకృష్ణదేవరాయలు పరమ భాగవ తోత్తముడుగా కనబదుచున్నాడు. పైగా వేదాంతి. కృతియొక సంతానము, సంతానము నశించునుగాని కృతి నశింపదు. మనుచరి[త్రను అంకితము కోరుచు తానే యిట్లు చెప్పినాడు గదా!

“సప్తసంతానములలో6బ్రశస్తిగాంచి ఖిలము గాకుండునది ధాత్రింగృతియగాన గృతిరచింపుము మాకు శిరీషకుసుమ పేశల సుధామయోక్తులం బెద్దనార్య”

అట్లే రాయల సంతానము గతించినను, ఆయన గతించినను ఆయన వ్రాసిన ఆముక్తమాల్యద ఆచంద్రార్మము ఆయన కీర్తిని నిలిపినది.

న క... "వ . య | ప త ల్‌ గ శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 205

శ్రీకృష్ణదేవరాయలు

• కళాపూర్ణమహారాజు

• కొర్లపాటి శ్రీరామమూర్తి సంఘమునకు సాహిత్యమునకు బింబప్రతిబింబ సంబంధము సహజసిద్ధము. కథాకాలము నాటి సంఘముతోపాటు కవికాలము నాటి సంఘమును కావ్యమునందు నీడ కట్టును. “రాయల నాటి రసికత” రాయల నాటి పారిజాతాపహరణము, మనుచరిత్రము, ఆముక్తమాల్యదలందు ప్రతిఫలించినది. అంతేకాదు. కవులు ఉపజ్ఞతో కల్పించు కావ్యమునకు సమాజమే మూలప్రకృతి. పాత్రలకు వ్యక్తులే మార్గదర్శకులు. కళాపూర్ణోదయములోని కళాపూర్ణమహారాజు పాత్రకు మార్గదర్శి శ్రీకృష్ణదేవరాయలు. అతడు పింగళి సూరనకు అవ్యవహితపూర్వుడు. అంతేకాదు. సూరనకు (శ్రుతపూర్వుడు. సూరన అల్లసాని పెద్దన మనుమరాలి భర్త అయిన, దృష్టపూర్వుడు. శ్రీకృష్ణదేవరాయల చరిత్ర జగజ్టేగేయమానము. శ్రీకృష్ణదేవరాయ మహారాయల జీవితమునందు రెండు దశలు కలవు. ఒకటి పట్టాభిషేకమునకు ముందు దశ. అది పూర్వదశ, రెండు పట్టాభిషేకము తర్వాతి దశ. ఇది ఉత్తరదశ. కళాపూర్ణమహారాజు వృత్తాంతమునందు రెండు జన్మలు కలవు. ఒకటి మణికంధరుని జన్మ. అది పూర్వజన్మ. రెండు కళాపూర్ణమహారాజు జన్మ. ఇది ఉత్తరజన్మ శ్రీకృష్ణదేవరాయలు పూర్వదశలో కృష్ణరాయలు. కళాపూర్ణమహారాజు పూర్వజన్మలో మణికంధరుడు. కృష్ణరాయలు తిమ్మరుసు శిక్షణము కలవాడు. మణికంధరుడు నారదుని శిక్షణము కలవాడు. కృష్ణరాయలు కవి. మణికంధరుడు కవి. కృష్ణరాయల కవిత్వము విష్ణుపరము. మణికంధరుని కవిత్వము విష్ణుపరము. దందకములోని శ్రీకృష్ణుడు శ్రీకామినీ కామితాకారుదు, గోవర్ధనధారి మాత్రమే గాక, కూర్మవరాహాతారములు ఉపలక్షణములుగ దశావతారధారి. అనగా విష్ణువు. కృష్ణ్ణాయల ఇష్టదైనము తిరుపతి వేంకటపతి. మణికంధరుని అభీష్టదైవము తిరుపతి వేంకటేశ్వరుడు. కృష్ణరాయలు అజ్ఞాతవాసి. మణికంధరుడు ఆశ్రమవాసి. అంతేకాదు. కృష్ణరాయలు చిన్నమతో (ప్రణయము కలవాడు. మణికంధరుడు కలభాషిణితో ప్రణయము కలవాడు. చిన్నమ వేశ్య. కలభాషిణి వేశ్య. కృష్ణరాయలు జీవితము వేశ్యతోనే ప్రారంభమగును. మణికంధరుని జీవితము మాత్రమే గాక, కళాపూర్ణోదయ మహాకావ్యమును వేశ్యతోనే ప్రారంభమగును.

206 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

కళాపూర్చోదయము పూర్వభాగమునందు కలభాషిణియే నాయిక. వేశ్య నాయిక అయిన తెలుగుకావ్యము కళాపూర్ణోదయము. సంస్కృతములోని మృచ్చకటికమను రూపకమునందు నాయిక వేశ్యయే గాని, వేశ్య అయిన వసంతసేనతో మృచ్చకటికము ప్రారంభము కాదు. (బ్రాహ్మణుడైన చారుదత్తుని తోనే ప్రారంభమగును. కళాపూర్జోదయము వేశ్య అయిన కలభాషిణితోనే ప్రారంభమగును. కృష్ణరాయలు వీణావాదన కళాప్రవీణుడు. మణికంధరుడు వీణావాదన కళాప్రవీణుడు. ఇట్లు శ్రీకృష్ణదేవరాయల పూర్వదశ కళాపూర్ణమహారాజు పూర్వజన్మను పొడకట్టును. కృష్ణ్ణాయలు ఉత్తరదిశ సద్యోవైభవము. మణికంధరుని ఉత్తరజన్మ సద్యోయౌవనము. శ్రీకృష్ణదేవరాయలు శ్రీకృష్ణావతారమని పారిజాతాపహరణమునందు కలదు. (19ప. 1ఆ.) శ్రీకృష్ణదేవరాయల కొలువుకూటము మహాజన సమ్మర్దమని మనుచరిత్రమునందు కలదు. “ఎకరాలన్‌ మండువాసాహిణములం గల భద్రేభసందోహవాహ 'ప్రకరంబుం గొంచుం దత్తత్ర్రభువులు వనుపన్‌ రాయబారుల్‌ విలోకో త్సుకులై నిత్యంబు శ్రీకృష్ణుని యవసరముల్‌ చూతు రందంద కొల్వం దక యాప్రత్యూష మాసంధ్యము పనివడి తన్మందిరాళిందభూమిన్‌.” ఇట్లు విష్ణువు కొలువుకూటము మహాజనసమ్మర్దముగ కళాపూర్ణోదయమునందు కలదు. విష్ణువు ఒద్డోలగంబై కూర్చుండిన సమయమునందు నారదుడు, తుంబురుడు, విశ్వానసుడు మొదలైన వీణాధరులు వచ్చి విష్ణుసేవకు అనుమతి కోరుదురు. దేవముని సంఘములును వచ్చి అనుమతి కోరుదురు. “విష్వక్సేనుండు వేత్రహస్తుండగుచు నందటి నెడగలుగ జడియుచు బరాబరి యొనరింొచును. అంతలో శృంగారవనము నుండి లక్ష్మి అరుదెంచును. ఆమె కనిపించినదో లేదో అనేకులు బద్దలవారు వచ్చి వారిని మోదుదురు. అందలు కకావికలై పాటిపోవుదురు. బ్రహ్మదేవుడు కూడ అతిదూరము పోవును. నారదుని సంగతి చెప్పనక్కణలేదు. వేత్రహస్తులు తుంబురుని మాత్రము లోనికి తోడ్మొని పోవుదురు. నారదాదులు కనిపెట్టుకొని యుందురు.” (68-81వచ.2ఆ) కళాపూర్ణమవారాజు కొలువు కూటమును దేవేంద్ర వైభవోపేతము. (2వచ.5ఆ.) శ్రీకృష్ణదేవరాయలు సాహితీ సమరాంగణసార్వభౌముడు. కళాపూర్ణమహారాజు సాహితీసమరాంగణ సార్వభౌముడు. శ్రీకృష్ణదేవరాయల భువన విజయసభను నవరత్న కవులు, అష్టదిగ్గజకవులు కలరు. కళాపూర్ణమహారాజు రాజాస్థానమునందు చతురాగమవిద్వతృవులు కలరు. అంతేకాదు. కవుల రాజుస్ట్థాన ప్రవేశమునకు కొందు అవరోధములు కల్పించుట ప్రసిద్ధము. శ్రీకృష్ణదేవరాయల ఆస్థాన ప్రవేశమునకు ప్రయత్నించిన సంకుసాల నృసింహకవికి అవరోధము కల్పించినట్లు ఐతిహ్యము కలదు. మదాశయుని ఆస్థాన ప్రవేశమునకు శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 207

ప్రయత్నించిన వారికిని అవరోధము కల్పించుట కలదు. అందుకు చతురాగమ విద్వత్మవులు మామిడిపండ్ల బుట్టలు మోయు పరిచారకుల వలె పోయి. మదాశయుని సన్నిధిని పండ్లబుట్టలు పెట్టుదురు. మదాశయుడు క్షేమసమాచారము అడిగిన వారు ఆశువుగ చెప్పిన పద్యమిది. “మాయమ్మాననునీవే రాయలవై కావ దేవరా జేజే జే! మాయాతుమ లానిన యది పాయక సంతోసమున్న పలమిల సామీ!” 161 ప. 69. ఇది తెలుగు పద్యము. సంస్కృతళశ్లోకము కూడ. “దేవరా! జేజేజే. - ఇల సామీ నీవే

• రాయలవై - కావ - ఉన్న - పలము - సంతోషము - పాయక - మాయాతుమలు (మా ఆత్మలు) - ఆనిన- యది- మాయమ్మ- ఆన- నూ” అని తెలుగు అన్వయము. “మా-ఆయమ్‌-మాన-సునీవే- రాః- అలవా- ఏకా- ఆవత్‌- ఏవ- రాజే- అజేజే- మా- ఆయాతు- మలాని- న=- యది- పాయక- సంతః- అసముత్‌- న- పల- మిల- సా- అమీ” అని సంస్కృతాన్న్వయము. ఇది (గ్రహించి మదాశయుడు వారిని ఆస్థానకవులను చేయును. వారు కళావూర్ణమహారాజు ఆస్టానకవులయిరి. వయి వద్యములోని “ఆంధ్రగీర్వాణభాషాశ్లేషవైచిత్రి చిత్తంబునం బాటం గళాపూర్జ్ణుడు వారలంజూచి “యిట్లి విచిత్రకవిత మీ మతులకు నిపుడుం దోంచునొకో?”' అని కుతూహలము కొలది అడిగిన 'ప్రథమాగముడు ఆశువుగానే చెప్పిన పద్యమిది: “శ్రా వినువారికి సరవిగ భావనతో నాను నతివిభావిసుతేజా దేవరగౌరవమహిమన మా వలసినకవిత మరిగి మాకు నధీశా!” 172ప. 6ఆ. ఇందు ఆంధ్రగీర్వాణభాషాశ్లేవవైచిత్రి వద్యమునందు వలెగాక అనులోమ విలోమక్రమమునందు కలదు. తెలుగుపద్యమును తిరుగ చదివిన సంస్కృతళశ్లోకము. “శాధీనకు మాగిరినుత వికనసిలవమాన మహిమవరగౌరవదే జాతే సువిభావితి నను నాతో నవభా గవిరసకిరివానువితా.” “శాధి - ఇన- కుమ్‌- ఆగిరి- మత-వికనసి- లవమాన- మహిమవరగౌరవదే- సువిధౌ - ఇతి జాతే నను- నా- అతః- నవభాః- రసకిరి- గవి- అను- వి-తా- వా” 208 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

అని పదవిభాగము. ఆది నుండి అంతమునకు తెలుగు పద్యము. అంతము నుండి అదికి సంస్కృతశ్లోకము. ఇది చిత్రకవిత్వమునకు శిఖరాగ్రము. ఇట్టి అనులోమవిలోమచిత్ర కవిత్వము సూరనకు పూర్వము మృగ్యము. తర్వాత ఆది నుండి అంళతమునకు, అంతము నుండి ఆదికి ఒక్కవిధమైన నలువదిళ్లోకముల దైవజ్జ సూర్యపండితుని రామకృష్ణానులోమవిలోమద్వ్యర్థి కావ్యము కలదు. కళాపూర్ణోదయము లోని అనులోమవిలోమాశుచిత్ర కవిత్వము వంటి చిత్రకవిత్వము శ్రీకృష్ణదేవరాయల కొలువునందున్నట్లు కానరాదుగాని. ఆశుకవిత ఆగ్రేసరము.

శ్రీకృష్ణదేవరాయల దేవేరులు చిన్నాదేవి. తిరుమలదేవి. కళాపూర్ణమహారాజు దేవేరులు అభినవకౌముది, మధురలాలస. చిన్నమయే చిన్నాదేవి వేశ్య. అభినవకౌముది, దేవవేశ్య, తిరుమలదేవి రాకుమారి. మధురలాలస రాకుమారి. చిన్నాదేవీ శ్రీకృష్ణదేవరాయల వివాహమునకు పూర్వరంగము కలదు. అభినవకౌముదీ కళాపూర్ణ మహారాజుల వివాహమునకు పూర్వరంగము కలదు. చిన్నాదేవి సద్యోవైభవుదైన శ్రీకృష్ణదేవరాయలను వివాహమాడెను. అభినవకౌముది సద్యోయౌవనుడైన కళాపూర్ణమహారాజును వివాహమాడెను. అది ప్రణయ శపథపూర్వకము. ఇది సాహసశపథపూర్వకము. శ్రీకృష్ణదేవరాయల దేవేరులందు చిన్నాదేవికి 'ప్రథమస్థానము. తిరుమలదేవికి ద్వితీయస్థానము. అల్లసాని పెద్దన మనుచరిత్రము నందు శ్రీకృష్ణదేవరాయల అనేకశాసనములందు అట్లు కలదు. కళాపూర్ణమహారాజు దేవేరులందు అభినవకౌముదికి ప్రథమ స్థానము. మధురలాలసకు ద్వితీయస్థానము. కళాపూర్జోదయము నందు ఇట్లు కలదు. తిరుమలదేవీ శ్రీకృష్ణ్ణాయల వివాహము చిన్నాదేవికి సమ్మతము. మధుర లాలసాకళాపూర్ణమహారాజుల వివాహము అభినవకౌముదికి సమ్మతము. చిన్నాదేవీ తిరుమల దేవులు అన్యోన్యత కలవారు. అభినవకౌముదీ మధురలాలసలు అన్యోన్యత కలవారు. చిన్నాదేవి ఆజన్మసంగీత కళాప్రవీణ. అభినవకౌముది ఆజన్మసిద్ధసంగీతకళాప్రవీణ. తిరుమలదేవి అభ్యస్తసంగీత కళాప్రవీణ. మధురలాలస అభ్యస్తసంగీతకళాప్రవీణ.

శ్రీకృష్ణర్ణాయల ఉత్కళదేశదండయాత్రలకు తిరుమలదేవి కారణముగ ఒక ఐతిహ్యము కలదు. కళాపూర్ణమహారాజు సకలదేశ దండయాత్రకు మధురలాలన కారణముగ కళా పూర్ణోదయమునందు కలదు. శ్రీకృష్ణేవరాయల దండయాత్రలకు ఫలితము దిగ్యిజయపరంపర కళాపూర్ణమహారాజు దండయాత్రలకు ఫలితము దిగ్విజయపరంపక. కారిదాసు రఘువంశము నందు రఘుమహారాజు సకలదేశదిగ్విజయములు కలవు. వామనభట్టు వేమభూపాల చరితమునందు పెదకోమటి వేమారెడ్డి సకలదేశదిగ్విజయములు కలవు. కళాపూర్ణోదయము లోని కళాపూర్ణ మహారాజు సకలదేశదిగ్విజయములు తావన్మాత్రములు కావు. శ్రీకృష్ణదేవ రాయల కళింగోత్మళ దేశదిగ్విజయమృులు (ప్రతిఫలించినవి. శ్రీకృష్ణదేవరాయలు ఉత్తరభారత దేశమును జయించినట్లు గయాశాసనము కలదు. అది యుద్ధశాసనమని శ్రాద్ధాశాసనమని అభిప్రాయభేదములు కలవు. కాని మనుచరిత్రమునందు.

శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 209

“ఉదయాచలేంద్రంబు మొదల నెవ్వని కుమా రతకుం (గ్రౌంచా చలరాజమయ్యె నావాదపతిశకంధరసింధురాధ్యక్షు

లరిగాంపు లెవ్వాని ఖరతరాసి కాపంచగౌడధాత్రీపదం బెవ్వాని

కసివాటుగా నేం గునట్టి బయలు.” 11ప. 1ఆ.

“అట్టి శ్రీకృష్ణదేవరాయా(గ్రగణ్యుండు” అని కలదు. ఉదయగిరి కళింగదేశ దండయాత్రలకు ఉపలక్షణము. అందుకు శాసన ప్రమాణములు కలవు. కడమ వానికి శాసనప్రమాణములు మృగ్యము. కనుక అతిశయోక్తు లనుట చరిత్రకారులకు పరిపాటి. అతిశయోక్తులైనను అబద్ధములు కావు. పరమాణువంత నిజమునకు పర్వతమంత కల్పనమే అతిశయోక్తి. నిజమే అతిశయోక్తికి నిమిత్తము. శ్రీకృష్ణదేవరాయలకు గౌడదేశము. “అసివాయిగా నేంగు నట్టి బయలు” కావచ్చును. అది కళాపూర్ణమహారాజు జయించినట్లు కళాపూర్జోదయము నందు కలదు. అందు గౌడపతి పలాయము నొందిన వెన్నంటి కళాపూర్ణుడు కోటలో ప్రవేశించునెడ గౌడపతి కోట రక్షకులు “గవకుల మూయించి దంచనంబులు6 బిరంగులు జబురుజం గులుం దుపాకులు మొదలైన సాధనంబుల ముమ్మరమ్ముతోం (గ్రమ్ముకొని"న. “సత్వదాత్ముండను కళాపూర్చుని (ప్రెగ్గడ దమ మొగ్గరంబు నగ్గలిక మెలయ లగ్గలకు డగ్గజించిొనట్లు కలదు. (7వచ.8ఆ.) ఇందలి దంచనములు, ఫిరంగులు జబురుజంగులు (ఫిరంగివిశేషము) తుపాకులు కళాపూర్ణమహారాజు నాటివికావు. దంచనములు పెదకోమటి వేమారెడ్డి నాటికి కలవు. ఫిరంగులు. జబురుజంగులు, తుపాకులు శ్రీకృష్ణదేవరాయల నాొటివే. అంతేకాదు. కళాపూర్ణుని ప్రెగ్గడ సత్వదాత్ముడు మొగ్గరమునగ్గలిక మెలయ లగ్గలకు దగ్గజించుట శ్రీకృష్ణదేవరాయల మహామంత్రి తిమ్మరుసు మొగ్గరము నగ్గలిక మెజయ లగ్గలకు డగ్గజీంచుటను మూదలించును.

శ్రీకృష్ణదేవరాయలు కొండవీటి యుద్ధమునందు ప్రతాపరుద్రగజపతి కుమారుడు వీరభద్రగజపతిని జీవగ్రాహముగా పట్టుకొని విజయనగరము తీసికొనిపోయి, క్షమించి, దుర్ధాధిపతిని చేసినట్లు శాసనప్రమాణము. వాజ్బయాధారమును కలవు. కళాపూర్ణమహారాజు ఉత్మళనృపాలుని జీవగ్రాహముగా పట్టుకొని, క్షమించి, విడిచిపెట్టినట్లు కళాపూర్జోదయము

నందు కలదు.

*మాణముతోడ నుత్మళనృపాలకు నమ్మెయిం బట్టి తెచ్చి సం

హ్రీణునిం జేసి తా విడిచె “నెన్నండు ని ట్ల సమానయుద్ధపా

రీణులతోడ నింక నెదిరింపకుమీ” యని బుద్ధి చెప్పె క

ల్యాణగుణాధ్యుం డంగవసుధాధిపుం డీప్పితరత్న హారియై.” 92ప. 8ఆ.

210 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

శ్రీకృష్ణదేవరాయలకు కళింగతమిళకర్టాటపాలకులు వరాజితులు. కళాపూర్ణ మహారాజునకు “కళింగద్రవిళచోళపాంద్యాదిభూపతులు వశవర్తులు.” (92వ. 8ఆ.) శ్రీకృష్ణదేవరాయల విజయదశమిమహోత్సవమునకు విచ్చేసిన పరాజితుడైన వీరభద్రగజపతి మల్లయుద్ధమునకు పందెము సణచును. కళాపూర్ణమహారాజు విజయ లక్ష్మీస్స్వయంవరోత్సవము నకు విచ్చేసిన, పరాజితుడగు కేరళమహీపాలుడు “ఎక్కటి యుద్ధము”నకు సజిచును. (100వచ. 8ఆ.) వీరభద్రగజపతి ఆత్మహత్య చేసికొనును. కేరళమహీపాలుడు పాదాక్రాంతుడగును. (108వచ. 8ఆ).

శ్రీకృష్ణదేవరాయలు శ్రీకృష్ణుని అవతారమని పారిజాతాపహరణమునందు కలదు. కళాపూర్ణమహారాజు “రుక్మిణీకాంతుండు శౌరిచన్న వెనుకన్‌ మటి దక్షుండు” అని కళాపూర్ణోదయమునందు కలదు. (116ప.8ఆ.)

గండపెందారము వీరభూషణము. “దాకాలి గండపెండారంబు దాపున బొమ్మలై వైరిభూభుజులు [వ్రేల” అల్లాడ వీరభద్రారెడ్డి నిండు కొలువుండెనని శ్రీనాథుని కాశీ ఖండమునందు కలదు (4స. 16). గండపెండారమునందు (వ్రేలాడు బొమ్మలు ఓడిపోయిన శత్రురాజుల బొమ్మలు. వీరభూషణమైన గండపెండారమును కవిభూషణముగ చేసినది. శ్రీకృష్ణదేవరాయలు “బిరుదైన కవిగండపెండారమున కీవతగుదని నాదుపాదమునందొడిగె” నని అల్లసాని పెద్దన చాటుపద్యమునందు కలదు. వీరగండపెండారములందు ఓడిపోయిన శత్రురాజుల బొమ్మలవలె కవిగండపెండారమునందు ఓడిపోయిన కవిరాజుల బొమ్మలు వ్రేలాడును. కవిగండపెండారమును కాంతాగండ పెండారమును చేసినది కళాపూర్ణమవారాజు. కాంతాగండపెండారమునందు ఓడిపోయిన శత్రురాజుల బొమ్మల బదులు, ఓడిపోయిన శత్రురాజుల భార్యల శిరోరత్నములు పొదిగించెను. కళాపూర్ణమహారాజు గౌడ, ఉత్మళ, కళింగ, ద్రవిడ, చోళ, పాండ్య కేరళ, ఘూర్జర, మాళవ, బర్బర, హూణ, ప్రాగ్బోతిష- కోసల- మగధదేశాధిపతులను ఓడించి. వారి ప్రియాంగనల శిరోరత్నములతో మధురలాలసకు నూపురములు చేయించెను. అవి బీరుదునూపురములు. శ్రీకృష్ణదేవరాయల కవిగండ పెండారము వలె. కళాపూర్ణ్వమహారాజు కాంతాగండ పెండారము!

శ్రీకృష్ణదేవరాయల కాలమునందు సాహిత్యము, సంగీతము మాత్రమేగాక శిల్పకళ సహితము శిఖరాధిరోహణము చేసినది. కళాపూర్ణమహారాజు కాలమునందు సాహిత్యము. సంగీతము మాత్రమేగాక, శిల్పకళ సహితము శిఖరాధిరోహణము చేసినది. విజయనగరము నందు వలె బృందావనమునందు శిల్పములు సజీవసుందరములు.

“మెఅం గెక్కి బిగువులై మీటిన నవియు న ట్లింపొందు గుబ్బపాలిండ్ల తోడం శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 211

గడుం గృశత్వంబున బిడికిటి లోపల నడంగెడు బడుగు నెన్నడుము తోడం జియునవ్వు తెలినిగ్గు చిలుకుచుం దనరారు తళుకు లేం జెక్కుటద్దములతోడ జగతి నెందును లేని చక్కం దనాన సొం పగు చిన్ని ముద్దు నెమ్మొగము తోడం గరము విలసిల్లు సకలాంగకముల తోడ రహిం దనర్చు నలంకారమహిమ తోడ ద్వారశాఖల దండ నింపారుచున్న ప్రతిమ నొక్కటి చూచె భూపాల చంద్ర!” 168ప. 8ఆ. సుగ్రహుడు చూచి “మనంబునమెచ్చుచు” నుండ. యతీశ్వరుడు వచ్చి. చూచి “బళిర శిల్చికులేంద్ర! బ్రహ్మను మీటి తే పగిదిం జేసితిర యీ ప్రతిమ?” ననుచుం దనమదిం గడు మెచ్చి తల యూం చుచును” నిట్టి పడంతులు గలరాకో పుడమి!” ననుచు “నిట్టిది సన్నాసి కీక్షింపం దగ” దని మార్శోము వెట్టుచు మభియు మణియు నిచ్చం గ్రమ్మణం జూచు నేమిచెప్ప! నతను వికృతికి లోనయ్యె” 171ప. 8ఆ. అతను వికృతికి లోనగుటయే కాదు. “నెమ్మనమునం బట్టలేక ప్రతిమన్‌ బిగియారం గవుంగలించెను (173ప. 8ఆ.) శిల్పసుందరి అంత సజీవసుందరి! విజయనగరము నందు నవానస్తంభమంటపము కలదు. వైకుంరమునందు “అద్భుతరత్నమయ సహస్రస్తంభమంటపము” కలదు. (230ప.8ఆ.) శ్రీకృష్ణదేవరాయలు ఆముక్తమాల్యద యందు ప్రతిపాదించినది విశిష్టాద్వైతసిద్ధాంతము. కళాపూర్ణమహారాజు లక్ష్మీనారాయణ సంవాదకథను ప్రతిపాదించినది విశిష్టాద్వైతసిద్ధాంతము. ఇట్లు శ్రీకృష్ణదేవరాయలు కళాపూర్ణమహారాజు న 212 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

శ్రీకృష్ణదేవరాయల రాజనీతి

• ఖందవల్లి లక్ష్మీరంజనం శ్రీకృష్ణదేవరాయ విరచితమైన ఆముక్తమాల్యదను స్మరింపగనే మనకు ముఖ్యముగ జ్ఞప్తికి వచ్చునవి, అందలి విష్ణుభక్తుల వర్ణనలు, బుతువర్ణనములును అయి యున్నవి. వీనివలె రసవంతమైనది కాకున్నను రాయలు చేసిన రాజనీతి ప్రసంగము విజ్ఞానప్రదమై, ఆ గ్రంథము యొక్క ఉజ్జ్వల మట్టములో నొకటిగా వెలయుచున్నది. మోక్షవిద్యయైన వైష్టవధర్మ సిద్ధాంతములందాతడెంత యాసక్తి గలవాడో లౌకిక విద్యయైన ప్రభుత్వ తంత్రమునందును అంత (కద్ధకలవాడే. రాయలు నిక్కపు కర్మయోగి యని యెంచుట యత్యుక్తికాదు. పరమభాగవతులయ్యును ఐహికవృత్తమునే మరచి జ్ఞాతులు ఖాండికృకేశిధ్వజుల వలె రాయలు కూడా హరిభక్తి సాగరము నందోలలాడుచునే, తన విధ్యుక్త ధర్మమైన ప్రజాపరిపాలన కర్మను ఉపేక్షింపక సర్వాత్మనా నిర్వహించినవాడు. కేశిధ్వజుడు పలికినట్లు కృష్ణదేవరాయలు కూడ అవిద్యచే మృత్యువును తరియింప నెంచినవాడు. పుణ్యఫలమును భోగభుక్తి వలన వ్యయింప నెంచినవాడుగానే తోచును. కేశిధ్వజుడన్న మాటలు. “ఏ న విద్యవలన మృత్యువుం దరియింప ననఘరాజ్యమును మఖాదికములు జేయుచున్న వాండ క్షీణింపం జేయుదుం బుణ్యఫలము భోగభుక్తివలన.” ఆంధ్రవాబ్బయమునందు రాజ్యతంత్రమును గూర్చి చెప్పగలవారు పలువురుండిరేమో కాని చెప్పినవారు మాత్రమిద్దరేకానవచ్చు చున్నారు, ఒకరు కవిబ్రహ్మ తిక్కన సోమయాజి. రెండవవాడు శ్రీకృష్ణదేవరాయలు. వీరిలో విజ్ఞానమునందు తిక్కనయే ఘనుడయ్యెను. అనుభవమునందు రాయలు మిన్నయనుట సత్యము. మంత్రి శిఖామణియై తిక్కన త్రిప్పిన రాజ్యనౌక మిక్కిలిచిన్నది. అత్యల్పజీవితము కలది. రాయలట్లుకాదు. కృష్ణకు దక్షిణమున కన్యాకుమారివరకు నేల నాలుగు చెజగులు అతని యాజ్జకు లోబడి యుండినది. విజయనగర సామ్రాజ్య ముదయించి రాయలనాటికి నూటయేబది సంవత్సరములు గడచిపోయినవి. ఈ దీర్ణకూలమునందెందరో సమర్థులైన రాజన్యులు ఆ సామ్రాజ్య నీతిని దిద్ది, రాయలకు ఒరవడి పెట్టియుండిరి. రాషస్టముయొక్క అంతర్వ్యవస్థయందు, అన్యరాజ్యములతో సంబంధములు నిర్వహించుట యందు మరెన్నియో ప్రయోగములు చేసియుండిరి. వానిలో జయాప శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 218

జయములను సాధించిరి. ఇట్టి గొప్పరాజరికపు వారసత్వముతో సంక్రమించిన సామ్రాజ్యమును మహోన్నత విజయ శిఖరములకు గొనిపోయిన వాడు శ్రీకృష్ణదేవరాయలు. సామాన్యుడగు రాజమాత్రుడు తనకు ముందుండిన రాచరికపు చట్రమును కదల్చుటకు శక్తిగాని రక్తిగాని లేకయుండును. అసమర్భుడట్టి చొరవచేసినచో అతని వినాశమునకో రాజ్యవోనికో దారి తీయును. రాయలు మహాప్రతిభాశాలి. మంచినీటికి చొరచేపవలె అతనిబుద్ధి రాజ్య తంత్రమున కెదురెక్కును. పరిపాలనాతంత్రము నందింతటి మేధావి తమలో జనించెనని ఆంధ్రులెందరు గుర్తించుకున్నారు. తిక్కనామాత్యుడు మహారాజనీతి 'ప్రవక్తయగుట నిస్సందేహము. శ్రీకృష్ణదేవరాయలు మహారాజనీతి ప్రవర్తకుడు. ఇద్దరును గురువులే. ఇద్దరును వంద్యులే. ఇచ్చట మనము అర్థశాస్త్ర నిర్మాతయైన కౌటిల్యుని స్మరించవలెను. అతని ప్రవచన మిట్లున్నది. “అధ్యక్షులనుండి వార్తను, వక్షృప్రయోక్తల నుండి దండనీతిని నేర్చుకొనవలెను' రాజనీతి విషయమై తిక్కన వక్త. రాయలు ప్రయోక్త. వక్రయుపన్యాసముకన్న ప్రయోక్త అనుభవము కొన్ని సందర్భములలో మిన్నయై యుండుట సహజము.

ఆం(ధ్రవాజ్బయములో రాజనీతి కథనము చాలవరకు ఆంధ్రమహాభారతమునందే లభించుచున్నది. మూల మహాభారత విషయములనే తిక్కన సోమయాజి తన స్వచ్చమైనే యనుభవ దర్చణమునందు ్రతిబింబించుకొని అక్షిష్టముగ, తేటతెల్లముగా (ప్రకటించినొడు శాంతి పర్వమునందు రాజనీతి ప్రసంగము విపులముగ చేయబడినది. కృష్ణదేవరాయలో అంతవిపులముగ చెప్పుటకు పూనుకొనలేదు. కాకయు, అతడు రాజనీతిని గుజించిన గ్రంథము (వ్రాయనుద్దేశించినవాడుకాడు. రాజరికము నందు తన ప్రత్యేకానుభవములు కొన్ని సూట్రించి రాబోవు తరముల వారికి మార్గము చూపుటకు మాత్రమే ఎనుబదిపద్యములలో తనయణొడో ప్రజ్ఞాప్రదర్శనము గావించెను. ఆ గద్య పద్యములు సూత్రప్రాయములై పూర్వాపరసందర్చ వివరణ పూర్వకముగా గొప్ప వ్యాఖ్యానము నపేక్షించుచున్నవి. అతని శైలియు భావసంభరిలేకై పర్వతారణ్య మార్గము వలె విషమమై యుందుటచే వేద్యాంశము సులభగ్రాహ్యముగా కుందునూ. దండనీతి యందు రాయలు చక్మని శిక్షణమునే పొందినట్లు అతడు వ్రాసిన పరిమిత గ్రంథమును బట్టియే వ్యక్తమగుచున్నది. గ్‌

ఆముక్తమాల్యదయందు రాజనీతి ప్రసక్తి వచ్చిన సందర్భము అందరెరిగినదే. యామునాచార్యుడు భోగానుభవ విస్మృత విష్ణపాదకమలుడై జదత వహించియుందగొ,

మున ప్రభువు సహజబోధకము కలవాడగుటచే వెంటనే తెలివితెచ్చు

రాజ్యమును కుమారాధీనముచేసి తురీయాశ్రమము స్వీకరింపబోవుచు పుత్రద్రీతిచే కొని. విశేష రాజధర్మములను బోధించి వెడలిపోయెను. ఇదియే రాయల రాజనీతిజ్ణలో ప్రదర్శనమునకు కలిగిన యదను. ఖాండిక్య కేశిధ్వజ సంవాదమునందు కూడ కొన్ని బశ శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

యంశములు సంగ్రహముగా ('్రనక్తములైనవి. రాయల రాజనీతినూక్తులను కొన్ని విభాగములుగా చేసి పరిశీలించుట విషయ వైశద్యమునకు తోద్బడును. ఆ యా సందర్భములలో మహాభారతము, కౌటిల్యుని అర్థశాస్త్రము మున్నగునవి యేమి చెప్పినను పరికించుట లాభదాయకమగును. అర్థశాస్త్ర ప్రవచనము ననుసరించియే మహాభారత శాంతిపర్వమునందలి రాజనీతి యుపన్యస్త మయ్యెనని కొందరు సూచించిరి. కాని ఇది విశ్వసనీయముగ తోపదు. దండనీతి యావిర్భావమును, ఆవశ్యకతను విస్తారముగ చెప్పిన శాంతిపర్వ కథనము, దండనీతి ప్రయోగమునందు గహనాతిగహన మార్గసంచారము చేసిన అర్థశాస్తకధనము కన్న ప్రాచీనమని భావింపవలసియుందును. ఆముక్తమాల్యద వక్కణము అర్థశాస్త్రమునకు సన్నిహితమై దానికి మెరుగులుపెట్టినదిగా ఉన్నది. చాణక్యాపరనామకుడగు కౌటిల్యుడు చంద్రగుప్త మౌర్యుని మహాసొమ్రాజ్య చక్రప్రజీత. కృష్ణదేవరాయలు స్వయముగ మహాసా[మ్రాజ్య ప్రవర్తకుడు. ఉభయులును అనుభవ సంభృతనౌకలే. కౌటిల్యుని అర్థశాస్త్రమునందు కొందరు భావించినట్లు అపనమ్మకము - ప్రతారణము - రాజతంత్ర మూల సూ(త్రములుగ భావించును. రాయల రాజనీతియందును వీనికి స్థానము లేకపోలేదు గాని దానియందలి విశ్వాసమగు బాలార్క ప్రతిభలు కూడ కొనలుసాగినవి. అది చదివినప్పుడు మన హృదయము తేలిక యనిపించును. కౌటిల్యుని అర్థశాస్త్రము లోకోత్తర (గ్రంధము. సందేహము లేదు. కొని యది చదువునప్పుడు మనము సముద్రగర్భము నందున్నట్లు వెరగుపడుదుము. ఉక్కిరిబిక్కిరి యగుదుము. నిశ్చేష్టుల మగుదుము, భయాక్రాంతుల మగుదుము. ముట్రారాక్షసనాటకమునందు శత్రాంతపుడైన చాణక్యుని మైల సగముచచ్చి నిలిచిన చందనదాసను వర్తకునివలె గజగజ లాడుదుము. ఈ రెండు కథనములకును పూర్వరంగమైన పరిస్థితులే యీ గ్రంథముల నిట్లు దిద్దియుండును. కౌటిల్యుడు 'ప్రమాదపరిస్థితులలో నొక మహాసామ్రాజ్యమును నిర్మించుటకు అధ్యర్యుద యు శ్రీకృష్ణదేవరాయలమీద అంత భారము లేకుండెను. సామ్రాజ్యమేనాడో స్థాపిం ల -క దుర్చలహస్తములలో పడి యది శైధీిల్యము నందుచుందెను. దాని నుద్ధరించి స్థిరకరించుట యాతని భారము. ఈ రాజకీయ పరిస్థితులే దండనీతియందు వారి విభిన్న దృక్పథములకు మూలమని భావింపవలెను.

రాజనీతిపై రాయలు వ్యక్తవరచిన భావములను అధ్యయన సౌకర్యమునకై పది విభాగములు చేయవచ్చును. (1) నృవడు (2) అమాత్యులు (3) ఉద్యోగులు, భృత్యులు 1 రాష్ట్రము - ప్రజలు (5) దుర్గములు-విప్రలు (9) అదవులు-అటవికులు (౧ త్రువు (5. ఆయము-వ్యయము (9) వాణిజ్యము -విదేశవ్యాపారము, (10) నృపధర్మ సమర్ధనము.

కృష్ణ్ణాయలు ఆ కాలపు భావముల కనుగుణముగనే రాజ నరక న వ విశ్వాసము కలవాడు. ఈ నిరంకుశత్వము నృశంసమైనదికాదు. ల పదవ లో నిరంకుశత్వము గంగ6౪/01010 4690011300 రాయలనీతి సారాంశము. పద్యము నిముదృబడినట్లు తోచును.

శ్రీశృష్ణదేవరాయ వైభవం 215

“ఏపట్టున విడువక ర

క్షాపరుండవుగమ్ము (ప్రజల చక్కి విపన్ను

ల్గ్లూ పెట్టిన విని తీర్ప్సుము,

కాపురుషుల మీద నిడకు కార్యభరంబుల్‌.”

ప్రజలను సర్వదా కాపాడుము. ఆర్హుల యార్తిని తొలగింపుము. అవినీతి పరులైన

యుద్యోగులపై కార్యభారము లుంచకుము. ప్రభుత్వ తంత్రమున కంతకు నృపుడు కీలకము గావున ఆత దెల్లప్పుడును ఆత్మరక్షణ చేసికొనుచుండవలెను. ఈ యంశమునే ఖాండిక్య కేశిధ్వజ సంవాదములో సూచించినాడు. “స్వామ్యమాత్య సుహృత్కోశ జనపదములు స్వామి(రాజు) క్షేమముగా నున్నప్పుడే వర్ధిల్లును. అంగి సుఖముగా నుండినగదా అంగములు సుఖించుట.” రాజులకు వ్రజారక్షణము, శత్రుజయము, ధనోన్నతి నాధించుట ముఖ్యధర్మములని యచ్చటనే పలికించినాడు. భూపతి శాసనము అప్రతిహతమై యుండవలెను. ఆతని యాజ్ఞ కెల్లవారును తల్లడిల్ల వలదాయని (్రశ్చరూపమున సూచించెను. రాజు చండశాసనుడుగా ఉండుట ఆవశ్యకమైనను ఆతడు ఉ[గ్రదండ పరతంద్రుడు కారాదు. అట్లు చేసినచో ప్రజలు ఉద్వేజనము నొందుదురు. నృపుడు పరిపాలనా భారమును తానొక్కడై పూనజాలడు. కావున ఉత్తములయిన యమాత్యులను గూర్చికొనవలెను. ఈ యంశమును కౌటిల్యుడిట్లు ప్రతిపాదించెను. “రాజత్వము సహాయసాధ్యము. ఒకచత్ర మెన్నడును నడువనేరదుగదా. కావున రాజు నచివుల నిడుకొని వారి మతము ననుసరించి ప్రవర్తింపవలెను.” రాయలు దీని నామోదించినవాదే. అమాత్యుల విషయము ముందు చర్చింతుము. బండారమును, అశ్వగజరథాదులగు యుద్ధాంగములను తనయందే ఉంచుకొని ఎణుకగలవాదును, శూరుదునై ప్రవర్తింపవలెను. యుద్ధాంగములు దుర్మంత్రి యధీనములగుచో రాజు వాని చేతిలోని కీలుబొమ్మయగును. బహిరంతర శత్రువులపై కన్ను గలిగియుందవలెను. వెలుపలి శత్రువుతో స్నేహము చేసియైనను ముందు తన రాష్ట్రమును స్థిరము చేసికొని రాజ్యములోని కంటక శోధనము చేయవలెను. రాజు భోగములనుభవించుచునే అప్రమత్తుడై యుండవలెను.

కన్నాకటి నిద్రవోం బెఅకంట జాగ

రంబుగావించు భూరుహాగ్రంబు మీంది

యచ్చ భల్లంబు గతి భోగ మనుభవించు

నెడను బహిరంతరులపై దృష్టి వలయు.

నృపుడు పరిహరింపవలసిన దోషము లిట్లు చూపబడినవి. ప్రజలు నొచ్చునట్లు ధనము రాబట్టుట, దండ పారుష్యము, పందలతో మంత్రాలోచన చేయుట, వైరిరాజులు తన భూమిని కొంత యాక్రమింపగా పోనిమ్మని యుపేక్ష వహించుట, తనకిదివరలో మేలుచేసిన వారిపై 216 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

అవిశ్వాముతో నుండుట-మున్నగు దోషములను రాజు తనయందు లేకుండునట్లును, శత్రువునందుండునట్లును జాగరూకత వహింపవలెను. నృపుని దినచర్యను గూర్చిగూడ సముచిత వివరము భలీయబడినవి. 'ప్రత్యూషమునందే సౌఖశాయనికుల కుశల ప్రశ్నలతో మేల్మాంచి భిషగ్వరులతో కార్తాంతికులతో గోస్టిసలిపి, జాము ప్రొద్దెక్కినపిమ్మట అమాత్యులు, సామంతులు. అర్జార్డన నియుక్తులైన కాయస్టులు మున్నగు వారితో మంతన ముండవలెను. దిన మధ్యమమున అంగమర్దనము చేయు మల్లులను సూదకులను, వేటకాండ్రను పలుకరింపదగును. అపరాష్టామున దేవతార్చనతీర్చి, ఆర్య ధర్మాధికృతులైన యతులను సంభావించి భుక్తి చేయవలెను. అటుమీద విదూషకుల వాస్యములు వినుచు పురాణ కవిగోష్టి నిర్వహాంపవలెను. సంజవేళ చారులను విచారించి, సంగీత మవధరించుట. అర్ధరాత్రి ప్రేయసీ గోష్టి పూర్వకము సుషుప్తి. రాజు తన యారోగ్యముపట్ల ప్రత్యేకశ్రద్ధ వహించవలెనని రాయల హితవు. “సాంగరాజ్య మొకయెత్తు, స్వాంగరాజ్య మొకయెత్తుగు ఆయుష్యపరత నృపతి మెలగవలెను.” నృపభోజనము వివిధ షాదబలములతో గూడియుండును గావున అపరాహ్ధమున శుద్ధకోష్టమున భుజించవలెనని రాయల సూచన. నృపుడు త్రివర్గములను సమముగా భజించువాదైనను ధర్మమువైపు మొగ్గు చూపిన ప్రశంసనీయము. విను వర్గసమ్మత నృపుడు న్నను ధర్మాంశంబె హెచ్చెనా 'పెళిమడికె త్తిన నీరును దెగి యల రా జనపుమడికి నెక్కినట్లు చను ముదమందన్‌. కౌటిల్యుని మతమును దీని కనుకూలముగనే యున్నది. వినయాధికారమునం దాత డిట్లు చెప్పెను. “ధర్మార్థా విరోధముగా కామమును సేవింపనలెను గాని సుఖరహితుడు కాకూడదు. అన్యోన్యానుబంధము గల త్రివర్గమును సమముగ సేవింపవలెను.” 2 అమాత్యులు రాజ్యాంగవిధానమునందు నృపుని తరువాత అమాత్యునిదే ప్రాముఖ్యము. కౌటిల్యుడు అమాత్యులను మంత్రులను వేరుగా వరిగణించెను. ఎక్కువ బాధ్యతలు కలవారిని మంత్రులుగను, సామాన్య బాధ్యతలు కలవారిని అమాత్యులుగను ఆతడు వెక్కిరించెను. మంత్రులు ముగ్గురు నలుగురే యుండదగుననియు, అమాత్యులు సెక్కంద్రు కావచ్చుననియు అతని సూత్రము. ఇది యొక విధముగ ఈనాటి 010161 14103166 = 5124 సన1015163 -వ్యవస్థవంటిదిగా తోచును. కృష్ణదేవరాయల కాలమున ఈ భేదముండెనో లేదో తెలియరాదు. అమాత్య లక్షణములుగా రాయలు పేర్కొన్న గుణములు “శాస్తాదులు పఠించి, ఆధర్శభీరులై రాజనీతి పరిజ్ఞానము కలిగి, వయస్సు డెబ్బదికి లోపును ఏబదికి పైబడియునుండి, నీరోగుడై, శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 217

కాలక్రమగతముగ పదవియందుండి మాత్సర్యాదులు లేక, రాజు ప్రార్ధనచే అమాత్యత్వము స్వీకరించు విప్రడు లభించినచో రాజ్యాంగములు (సప్తాంగములు) అభివృద్ధి నాందుటకు ఒకపూట చాలదా” అని సంప్రశ్చము. ఇట్టి యమాత్యవర్యుడు లభింపనిచో భూపతి తన పరిపాలనాకార్యమును స్వయముగ నిర్వహించుకొనుట మేలు. అంతియే కాని గుణవిహీనుని మంత్రియని నెత్తిని పెట్టుకొన్నచో వాడు గుమ్మడికాయంత ముత్యమై భరింపయోగ్యుడు కాకుండును. దుష్టసచివులను గూర్చి రాయలు విశేషముగ హెచ్చరిక తెల్పెను. దుస్సచివుల కృత్యము లిట్లుండును. “పరరాజ్యమందలి శత్రువులను '్రోత్సహించి, ఆత్మ దేశమునందలి దస్యులు దొంగలు మొదలగువారిని కూడగట్టుకొని దుస్సాహసము కలవారై తమ కృత్యములను అలక్ష్యముచేసి, రాజును చిక్కులలో పడవైచి, ఆ యాపదలనుండి యుద్ధరించుటకు తా మేగతి యగునట్లు అల్లుకొని పోవుదురు. వలయు వస్తువులను అధికారమును తమ యాశ్రితులకే ఇప్పింతురు. రాజు చెడ్డవాడని యపకార్తి కలిగించుటకై తమపక్షము కానివారికి రాజుచే వాగ్దానములు చేయించి అవి చెల్లకుండునట్లు చేయుదురు. ఇట్టి దుర్మంత్రులకు జౌషధ మేమన విశ్వాసపాత్రులయిన ఇతర సచివులను నియమించుకొనుటయే. జఠరాగ్ని మందగించినప్పుడు వెలి యౌషథధములు దానికి దీప్తి కలిగించినట్లే సమర్థుడైన మంత్రి దుస్సచివుల యాట కట్టించును.” త్రి ఉద్యోగములు = భటులు

రాజు బలగము సహాయములేక యేపనియు నిర్వహింప జాలడనుట తెల్లము. రాయ లిట్లు పలుకుచున్నాడు. “ధనముఖ్యము ఏ పనికిని చెల్లదు. అనగా ధన మే పనులను సాధించదు. రాజకార్యములం దాస్థగలిగిన గొప్ప యుద్యోగస్థులు పనిచేయక కార్యములు సమకూరవు. వారిని సమకూర్చుకొనుట కుపాయములు లోభము లేకుందుట (మంచివేతనము లిచ్చుట) క్రౌర్యము లేకుండుట, బుతము (పలికి బొంకనితనము). భాండాగారము, గజతురగాది యుద్ధాంగములు అన్నియు సమృద్ధిగానుండియు అనువగు నుద్యోగులు లభింపకపోవుటచే క్షీణదశకు పాల్పడి శత్రువులకు లొంగిపోయిన సింహాసనములు పెక్కు కలవని రాయలు నుడివెను. ఆపదలయందు రాజునకు అండగా నుండును గావున తజచు విప్రని ప్రభువుగా చేయదగునని అతని భావము. దేవబ్రాహ్మణ వృత్తులపై యధికారమును ఆయతికానికి (ధనాశాపరునకు) ఈయరాదు. వాడు దేవబ్రాహ్మణ ధనము నపహరించినచో ఆ పాపము ఏలిన వానికి చుట్టుకొనును. మదగజములు యుద్దాశ్వము మున్నగు వానిని దొరల కీయరాదు. వానిని చక్కగా పోషించి దయతో చూచు భటునకే ఈయవలెను. రాజ్యము నందలి ప్రజలు కడగండ్లుపాలై వలసలు వెళ్ళిపోవగా వారిని సముదాయించి రప్పింపక వారియిండ్లు వంటకట్టెలకును, వారి సొత్తు లమ్మించియు ఉపయోగించుకొను నక్కలవంటి యధికారులు గల రాజునకు ఏదుదీవులపై యాధిపత్యము లభించిన నేమి ఫలమని రాయలు పృచ్చించును. 218 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

క్రొత్తగా ఉద్యోగ పదవియందు బెట్టిన వానిని రహస్య మంత్రాలోచనకు వెంటనే అంగీకరింప రాదు. వాడు చనువు మెరపి రహస్యములను తన యనుగులకు చెప్పును. అట్లు గుప్త విషయములు బహిర్గతములైనచో కార్యభంగమగును, విశ్వాసపాత్రులైన ఉద్యోగుల నెన్ను కొనుటలో నృపుడు మిక్కిలి మెలకువ గలిగి, వైశ్యుడు వస్తువుల నాణ్యమును వలె పరీక్షింప వలెను. ఏలన కుత్సితుడైన మానిసి, సుఖసమయములందింపుగా మాటలాడి, రాజునకు ఆపద యొదవిన వేళ మాయమగును. నృపుడు తన యుద్యోగస్టులయందు పరస్పర స్పర్థలను ప్రోత్సహింపవలెను. దీనివలన లాభమేమన వారి వారి రహస్య వృత్తములు (ఒండొరులు ప్రకటించుటచే కాబోలు) రాజునకు తెలిసివచ్చును. అవి కప్పడి యుండవు. మిథ్యావైరముల చేతను అన్యోన్య స్పర్థలచేతను వారి యోగ్యత హెచ్చుటయు, రాజునెడ ద్రోహచింతన చేయలేకుందురు. ఇది యొక విధముగా కూటనీతియనిపించును. ఉద్యోగులు భటులు మున్నగు వారి వేతనముల విషయమై మహాభారతమునందు చెప్పబడినది మిక్కిలి ప్రశంసార్దముగా నున్నది. మయ నిర్మిత సభలయందు సుఖాసీనుడై యున్న ధర్మరాజును సందర్శించి నారదుడు రాజనీతి విషయక ప్రశ్న చేయును. భటులు మున్నగు వారికి జీతములు నియమిత సమయమున కీయవలెనని చక్కగా శాసింపబడినది. తమ తమ కనియెడుతటి జీతముగానక నవయు భటుల దౌర్గత్య విషా దము లేనినవాని కవ శ్యము నెగ్గానరించు నతడు శక్రుండైనన్‌. భటులు మున్నగువారికి ఉద్యోగమునందు పెంపు క్రమ క్రమముగనే ఈయదగుననియు, ముందు పైకెత్తి తరువాత దించుట నీతి కాదనియు రాయల మతము. మొదలం బెనిచి పిదపం గుదియింప నెవ్వాడుం దనదు తొంటి హీనదశం దలంపం డలుగుగాన శీల మరయుచు6 గ్రమవ్ఫద్ధి బెనిచి వేళవేళ బనులు గొనుము. ఒక ముద్ద లోటువచ్చినను భృత్యులు రాజును చెడజూతురు గాని అతనికి బాసటగా నుండరు. అట్లని వారిని త్యజించుటకును వలనుపడదు. కావున నృపుడు తన యుద్యోగులను నమ్మీ నమ్మక యుండదగును. సమర్థులును విశ్వాసపాత్రులు నైన ప్రభువులను సత్మరించుటలో రాజు గొప్ప యీవిని ప్రదర్శింపవలెను. అట్టి యుద్యోగులుకూడ సంభ్రమాశ్చర్యములకు లోనగునట్లు, పనస చెట్టుకు పండ్లు దిగినట్లు, నరపతి వారిని సత్మరింపవలెను. శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 219

4. రాష్ట్రము - ప్రజలు రాజు ముందా? ప్రజలు ముందా? అను ప్రశ్చకు ప్రాచీనుల సమాధానము ఈ కాలమున మనము కోరదగినంత అభ్యుదయద్యోతకముగ లేకపోయినను - నృపుడును, ప్రజలును ఒండొరుల కొజుకు అనుటలో వారును వెనుదీయరు. రాయలిట్లు సెలవిచ్చెను. 'రాష్ట్రవర్ధనము కోరు రాజు క్షేమమును రాష్ట్రము కోరును. బ్రహ్మోత్తరములైన ప్రజల యేకముఖమైన కోరిక శ్రీమన్నారాయణుడు అనుగ్రహించును.” మరియు “దేశవైశాల్యము అర్ధసిద్ధికి మూలము. భూమి కొంచెమైనను దానియందు గుంటలు కాలువలు రచింపవలెను. పేదరైతునకు పన్నునందును వారకమునందును మేలు కలుగజేయవలెను. దీనివలన అర్ధధర్మములు రెండును సిద్ధించును.” నృపదండభయముచేతనే ప్రజలు తమతమ వృత్తులందును ధర్మములందును తప్పకుండుదురు గావున రాజు ఉచిత దండవిధాయి కాక తప్పదు. (ప్రజలు నొవ్వకుండ కరములను రాబట్టుకొనుట భూపతి ధర్మమని శాంతిపర్వమునందు బహుధా ప్రసంగింప బడినది. రాజునకుం (బ్రజశరీరము రాజు ప్రజకు నాత్మగాన రాజుం బ్రజయున్‌ రాజోత్తమ యన్యోన్య వి రాజితులై యుండవలయు రక్షార్భనలన్‌. పరుసుదనము మెయినరిగొనం జొరం దగదది పొదుంగుగోయు చొప్పగు, విను, పా ల్గురియించుకొనం దలంచిన నరయవలదె గోవుం బ్రజయుం నధిపా. పులి గూనలం దినుచందము గలిగిన నంతటన నిలుచుగాన ధనంబుల్‌ొ గలుగునె మీదం గావున జలగ దిగిచినట్లు గొనంగం జనునిల సొమ్ముల్‌ ॥ రాయల యభిప్రాయములును ఇట్టివే యనుట తథ్యము,
5. దుర్గములు - విప్రులు దుర్గములను ఆప్త ద్విజవర్గమునకే ఈయవలెను. అట్టి దుర్ధాధిపతులు శక్రువులదాడి నెదుర్కొనగలుగుటకు వలయు బలస్తోమము కొజతవడకుండ నమకూర్చవలెను. దుర్గాధిపత్యమునం దుంచబడిన ద్విజులు హితులును, బహుథ్రుతులును, ధర్మరతులును, 220 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

శూరులు, వంశపారంపర్యముగా వచ్చువారునై యుండవలెనని రాయలు తిరిగి వక్కాణించెను. పులి జున్ను మొదలుకొని అపూర్వములును ఆవశ్యములును అగు సమస్త పదార్థములను, ఒక సంపూర్ణ పురుషజీవితమునకు చాలినంత విరివిలో (అనగా నూటేండ్లకు సరిపడునవి) దుర్గములందు సంసిద్ధము చేయవలెను. చీమకాలైనంత వాగ్జానభంగము గాకుండ సామంతులకు భూముల నీయవలెను. విప్రలైన యుద్యోగులయందు రాయలు వ్యక్తపరచిన విశ్వాసము గమనార్దను. అమాత్య పదవియందు, దుర్గాధిపత్యమునందు (బ్రాహ్మణులను నియోగించదగునను రాయల యభిప్రాయము స్వానుభవముపై నాధారపడినదని మనము భావింపదగును. పూని సంకటముల నిల్చుగానం దజుచు బ్రాహ్మణునిం బ్రభుం జేయుట పతికి హితము. అట్లని విప్ర డెట్టివాదైనను సమ్మానార్హుడను పామరభావము నాతడు పెట్టుకొనలేదు. గుణవిహీణుడు, అ(శ్రుతుడు, బొంకుపలుకువాడు, వైదేశికుడు, ఆకతాయి యగు విప్రని విడువుమని యుపదేశించినాడు. నాడీ జంఘుడను ఒక డ్రేష్టుని చంపిన దుష్టబ్రాహ్మణునివంటి కృతఘ్నుని ఏల రాదని శాసించెను. తన రాష్ట్రమున కుషద్రవము తెచ్చిపెట్టిన వానిని విప్రనైనను దునుమతగును. ఇంద్రుడు (త్రిశీర్చుడను నాచార్యుని శిరస్సు దునుమ లేదా! 6. ఆటవికులు-అడవులు దుర్గమములైన పర్వతారణ్య ప్రదేశములందు నివసించుచు భూపీడనజేయు ఎటుకులు మున్నగు వారి పారుగూళ్ళను, అన్యప్రాంతమునుండి జీవితము నిమిత్తము తన్నాశ్రయించిన శూరుల కీయదగును. అనగా అస్టిరులును దుస్సాహసము గలవారు నగు పోటరులనిట్టి సంఘర్షణ స్థానములో నిలుపవలెను. దానివలన రాజునకు మేలు. ఎలుకలు-దుస్సాహసులైన వీరులు-ఇందులో నెవరు నశించినను లాభమేకదా, ఆటవికులు మున్నగు తెగుదారుల చిత్తవృత్తిని రాయలు బాగుగా గమనించెను. వారు అల్పులగుటచే సులభకోవులు. సులభసంతోషులు, కాని వారు సత్యప్రియులు. ఆడి తప్పరు. కొంచె మవజ్ఞ కలిగినను కలుషింతురు. ఎంతటి పనికైనను వెనుదీయరు. కావున్‌ ఆటవికులను సత్య భాషణము చేతనే వశపరచుకొనవలెను. అల్పులైన మన్నెపు దొరలపై దోషదృష్టి నుంచుట మట్టిగోడను కడిగి శుభ్రము చేయుట వంటిది. అది యెన్నటికి నిజమగునది కాదుగదా. వారిని సత్యప్రతిజ్ఞల చేతను ఈవిచేతను సంతోషపెట్టి చేరదీయవలెను. శత్రురాజులపై చాడికిని లేదా గడిదేశములు కొల్లపెట్టటకును వారు పనికి వత్తురు. నృపునకు శతాపరాధము సహ(్రదండము అతర్మ్యములు. శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 221

అడవులను గూర్చి రాయలిట్లు చెప్పెను. గడిదేశముల సమీపపు టడవులను దట్టముగా పెంచుము. రాజ్య మధ్యమందలి యడవులను పొడిపొడిగా నరికింపుము. దానివలన దస్యుబాధ నశించును. తన రాజ్యమునందలి దొంగల గుంపును సంహరింపవలెను. ఆరక్షుల గమి (రక్షకభటులు) లంచగొందులై దొంగలను ఆజ్ఞయిడక, చోరుడు కారాగారము నుండి తప్పించుకొనగా సహించి, నిర్చోషియైన మరొకనిని వాని స్థానమునందు నిర్చంధించగా, అట్టి నిర్దోషిని రాజు శిక్షాపాత్రుని చేయుట అపయశస్సునకును పాపమునకును గారణమగును. ఇది యెట్టిదనగా అవివేకిర్రైన రాజు కోమటి పెద్దసెట్టిని పెద్ద స్టూలదేహుడుగావున కొజ్టునందు వేయించి నట్లుందును.

7, శత్రువు

అనాదినుండి శత్రు విజయము నృప ధర్మముగా పరిగణింపబడుచున్నది. అది కీర్తి హేతువగు చున్నది. 'యశసే విజిగషూణామ్‌” అన్నాడు కాళిదాసు. శత్రువులు రెండు విధమం- అంతశ్శత్రువులు. బహిశ్ళత్రువులు. అరిషద్వర్గమే నృపతికి అంతశ్శత్రువులు. వీనిని జయించక రాజు లోకము నెట్లు జయించును. కౌటిల్యుడిట్లు చెప్పుచున్నాడు. “కామముచే బ్రాహ్మణ కన్యను గోరి భోజవంశ్యకుడగు దాండ్యుడును, కోపమువలన జనమేజయుదును, లోభముచే చాతుర్యర్హ్వముల నుండి యమితముగ ధనాహరణ చేసిన ఐలుడును. మదమువలన భూతావమానము గావించిన దంభోద్భవుండును, హర్షముచే నగస్తుని జంపదలచిన వాతాపియు, నశించిన విధమున శాస్త్రవిరుద్ధ వృత్తిగలిగి, అవశ్యేంద్రియుదైన రాజు చతుగ్దిగంతములకు బతియైనను తక్షణము నశించుచున్నాడు.” బయటి శత్రువులను జయింపబూనుటకు ముందు నృపుడు ఆత్మశత్రువులైన కామాదులను జయింపవలెనని మహాభారతమును నుడువుచున్నది.

బహిశ్ళత్రువులు తిరిగి రెండు విధములు. అంతరరివర్గము. తన రాజ్యమునందే యుండి యపకారము తలపెట్టువర్గము. రెండవది రాష్ట్రము వెలుపల శత్రువులు, శత్రురాజ్యములు. అంతరరివర్గము విషయమై రాయల యనుశాసనమిది. పొలము రైతు తన పొలము ఆవరణను స్థిరపరుచుకొని, దానికి కంచెవైచి, గుద్ధలితో ట్రవ్వి వేరువెల్లంకి తొలగించునట్లు, ఉపాయశాలియైన రాజు శత్రువుతో స్నేహము చేసికొనియైన మున్ముందు తన రాజ్యములోని కంటకశోధన చేయవలెను. చారనేత్రములచే కంటకవర్గమును కనిపెట్టవలెను. శత్రువునందైనను హింసదగదు. జయించినమీదట దయచూపినచో వాడును నమ్మును. శత్రురాజునకు సగము రాజ్యమిచ్చియైనను సరే అహిభయమువంటి అహిభయమును (స్వపక్ష శత్రువులు) మాన్చుకోవలెను. 222 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

ఇంకవైరిరాజ్యముల యెడ వర్తింపవలసిన విధము గడి నృపుల రాయబారులతో రాజు తియ్యగ మాట్లాడవలెను. వారిని బహూకరించుచుండవలెను. శత్రువుల విషయమున రాజు చలపాది కారాదు. ప్రతినపట్టరాదు. (నిర్మూలించుటకు) ఒక్కొక్షృప్పుడు దండు వెడలకతీఐదు. వెదలినను కార్యము సమాప్తము కాకపోవచ్చును. సంధి యొనర్చవలసి వచ్చును. 'కార్యకాం డొ యంక గాండొన్ఫపుండు' అని రాయలు హెచ్చరించెను. నృపతికార్యసాధకుడుగా మాత్రమే యుండవలెను. అదనువేచియే వివేకియైన రాజు శత్రువుపై విక్రమింపవలెను. వైరిరాజ్యము క్షీణశక్తియైయున్న వార్త చారుల వలన నెటిగి హరాత్తుగ, కొంగ చేపను బట్టీ మింగినట్లు కబళించి, తన ప్రజలకును తనకును ఒడలు దుమ్ముకాకుండ పరరాజ్యము నాక్రమింపవలెను. రాజు వేళోద్రిక్తుడు మాత్రమే కావలెనని ఖాండిక్య కేశిధ్వజ సంవాదమునందును (బ్రతిపాదింప బడినది. దండు వెడల నిశ్చయించినచో లఘు ప్రయాణములతో రిపుదేశము వైపు నదువవలెను. తన సైన్యములు వెన్నంటివచ్చు వరకు ఆగుచుండవలెను. క్రొత్తనీరు వచ్చువరకు పొతనీరు ఆగినట్లు చారులను బ్రయోగించి శత్రురాజు బలసాంద్రుడని తెలిసినచో, యుద్ధమునకు దిగక కానుకలంది మరలిపోవలెను. వైరి దుర్చలుడని తెలిసినచో మరలిపోక వాని నావరింపవలెను. శత్రుసైన్యమును ఇరకాటమునందు పెట్టి యుద్ధము చేయరాదు. అట్లయినచో వారు తెంపుచేసి ప్రాణములకు తెగిపోరుదురు. దాన దాడిచేయునప్పటికిని ప్రమాదము కలగవచ్చును. శత్రరాయబారులతో పరుషములు పలుకవలదని రాయల హితవు. ఒకప్పుడు సంధికే యొడబడవలసి వచ్చునేమో. శ్రీకృష్ణదేవరాయలు చెప్పిన మరికొన్ని మాటలు స్వర్దాక్షరములలో (వ్రాయదగియున్నవి. వైరి రాజ్యమును దుర్గములను పట్టుకొనుము. అవసరమయినచో హరించుము. కాని శత్రు స్రీలు చేజిక్కినచో వారిని పుట్టనింటియందువలె ఆదరించుము. “తదవరోధమగువడ్డ పుట్టినింటిరూఢినడవు ఈ గొవ్చ సత్యమును అళియరామరాయలు గుర్తించక వైరి కాంతల నవమానపరచి శొశ్వత శత్రుత్వమును తెచ్చుకొనెనని చెప్పుదురు. 8 ఆయము - వ్యయము రాష్టముల ఆదాయ సాధనము లెవ్వియో రాయలు సూచింపలేదు, ముందునుండియు ఉన్న మార్గములనే యాతడు మన్నించి యుండును. వార్తయే రాష్రాదాయమునకు ముఖ్యవాపొకయై యుండును. కృషి పాశుపాల్యము, వాణిజ్యము- ఇవి వార్తయనబడునని కౌటిల్యుడు. సామంతులు చెల్లించు కప్పములు గూడ ఆదాయ సాధనముగా నుండియుందును. అర్ధశాస్త్రమునందు 'సమాహిర్పృసముదయ ప్రస్థాపనము' అను నధ్యాయమున ఆయవ్యయ శరీరము వివరములతో వర్ణింపబడియున్నది. “దుర్గ రాష్త్రఖని సేతువ వ్రజ వణికృథములు' ఇవియే ఆయన శరీరమని సూట్రితమైనది. వ్యయము విషయమున శ్రీకృష్ణదేవరాయలు సూచించిన విధానము ప్రశంసనీయమైయున్నది. రాషాదాయమును నాల్గు భాగములు చేసి శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 223

అందొక పాలు నృపుని సొంత ఖర్చునకును వినియోగింపవలెననియు, ఇంక మిగిలిన యొకపాలు కోశాగారమునందు నిలువయుండ వలెననియు రాయల మతము. ఇది క్షేమనిరి వంటిది. లోటుబడ్జెటు అభివృద్ధి బడ్జెటు అను సూత్రము ప్రాచీనులంగీకరింపలేదు. మటీ క

• వ్యయము ఆయమునకు తగ్గియే యుండవలెనని యనుశాసనము. ఏనుగులు, గుజ్జము వ మున్నగునవి కొనుటకును, వాటి మేతకగు ఖర్చును, భటుల వేతనములకును, ప (బ్రాహ్మణపూజలకును, ఉచితమైన స్వకీయ భోగమునకును అగు వ్యయము, దుర్వ్యయ కాదని రాయలు వివరించెను.

9. విదేశ వ్యాపారము సరణీ విజయనగర సామ్రాజ్య వైభవమునకు ముఖ్య హేతువులలో నొకటి విదేశ వ్యాపారసర క యని తజ్ఞులు చెప్పుచున్నారు. మహా వివేకియెన శ్రీకృష్ణదేవరాయ లీ విషయమున 6 (శద్ధ వహించె ననుట ప్రశంసత్రోవ కానేరదు. “రేవుల్‌ మావు మతంగజంబులు మణి శ్రీఖండ ముక్తాదియున్‌. రా, వాణిజ్యము పెంచి యేలం గనగా న్వర్షంపు నెవ్వన్‌రుజన్‌ హావళ్ళందిగు నన్యభూప్రజల రాజా యాయిజాత్యాచితిన్‌ (ట్రోవంగాం దగుం దోటదొడ్డిగను లాస్తల్‌ చూడం బంపన్‌ం దగున్‌,” గుల్జములు ఏనుగులు మాణిక్యాదులు వచ్చునట్లుగా రేవులనభివృద్ధిచేసి వాదీ ఎంపవలెను. వర్షాభావముచేతను, రోగముల చేతను, ఇతర ఉపద్రవములచేతను స్వదేశీమి యూ తన రాజ్యమున ఆశ్రయము కోరివచ్చిన అన్యరాజ్యప్రజలను రాజు ఆదరించి వారి కొ లు జాత్యొచిత్యము మేరకు వృత్తులీయవలెను. మరియొకచోట నిట్లు చెప్పినాడు. “ఏనుగు గుజ్జములు దిగుమతి చేయు దూరపు దీవుల వణిజులకు ఊళ్ళును, రాజధాని నగరమా నందు సద్బహములును, ఆదరపూర్వకమైన కొలువును రాజు ఒసంగవలెను. ఆ వస్తువ శత్రురాజులకంటె అధికమూల్యమిచ్చి తనసొమ్ముగా చేసికొనవలెను. అనగా విదేశవక గో సామగ్రులను వారి కిఫాయితీధరకు కొనవలెను. అట్టు వారు తనప్రొతమితుోో నుండునట్లును గజాశ్వాదులు శత్రురాజ్యము చేరకుండునట్లును వ్యవహరింపవలెను.'
10. -నృపధర్మ సమర్థనము నీ వేయికన్నులు పెట్టుకొని రాజ్యమేలినను నృపతికి మెప్పులేదేగదా. దండమును ధరి లేని వెత యేల? అని యనరాదు? లోకతంత్ర నిర్వహణ మంతయు దండాధీనము. రొబొ రాజ్యమనూహ్యమని ప్రాబీనుల మతము. శాంతిపర్వమిట్లు చెప్పును. నాన 224 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

'లోకములు లోకధర్మ్శంబులును నృపాల రాజమూలముల్‌ రాజరహితమైన పుదమి జనులకు నింకిన మడువులోని జలచరంబులు పడు పాట్లు సంభవిల్లు' అయినను '“రాజ్యాంతే నరకం (్రువిమ్మను వాక్యమున్నది కదా. రాజ్యము చేయుచు పాపము చేయకుండు టెట్లు అని నృప ధర్మ విముఖులు కారాదని శ్రీకష్టదేవరాయల నిశ్చితాభిప్రాయము. దీని నాతదిట్లు సమర్థించెను. “అమ్నాయము శక్యనుసారము ధర్మనిర్వహణ మొనర్చుమని శాసించును. అశక్యానుష్టేయము విధింపదు. మనుదండ ధరాదులు విశేషించి దోషంబెజింగి దండించియే ధర్మపర్లు లనబరగిరి. పూర్వకాలపు మహారాజులకు గల్గిన అతీంద్రియశక్తులు ఈనాటి రాజులకు లేవని కించపడ నక్మరలేదు. ఇట్టి ప్రజ్ఞాక్షయము క్షత్రియులందే కాదు. ఈనాటి విప్రలయందును చూపట్టును. ఒక్కబాడబుండు కడలినీరు గ్రుక్కంగొనియె, అట్టి శక్తిలేదని ఈనాటి భూసురులకు స్వధర్మానుష్థాన మేమరవచ్చునే. కావున భూపతి సావధానుందై శుతదృష్టంబులు పేక్షించిన రక్షణ శిక్షణంబు లొనర్చును, అశక్యంబునకు పుండరీకాక్షుని మీద భారం బీడి యనహంకృతి బ్రవర్తిల్లవలయును.” క ఓ | | ట్‌. భా . (్‌ ల ల మం టట నంచు స అ. న న హాంవీ బజారులో ఒక భాగం. రెందంతస్టుల మంయటం వు ! తికులు ఈ బిజూ న ః అనేక స్తంభాల వసారా కనివిస్తున్నాయి. నాట్‌ య బలాన్ని సర్వ వన్తు నముదాయాన్ని అద్భుతంగా ర్ధంచారా. డడ 225

శ్రీ కృష్ణదేవరాయలు రాజనీతి; గిరిజనప్రాంత పరిపాలన = రాపాక (కాశరావు ఆముక్రమాల్యదను పరిచయం చేస్తూ శ్రీ ఎం.వి.ఎల్‌. నరసింహారావుగారు (ప్రమాదీచ- 1974 కావ్యపరిచయం, ఆంధ్రప్రదేశ్‌ సాహిత్య అకాడమీ) “ఆంధ్ర పంచ కావ్యాలలో ఆముక్తమాల్యదకు రాజరీవి ఉంది... కృష్ణాయనిది సునిశితమైనదృష్టి... రాయల వర్ణనలో సామాన్యమైన విషయాలు, సామాన్య జనుల జీవితాలలో కనబడే చిన్న చిన్న సంగతులు చోటుచేసుకుంటాయి”... సాహిత్య ప్రియులకు కనిపించే విషయాలు ఇవి మాత్రమే. కాని లోతుగా యీ గ్రంథాన్ని పరిశీలిస్తే ఏ కావ్యములో కనిపించని ఒక ముఖ్య విషయము కనిపిస్తుంది. అది ఆటవిక జాతుల మనస్తత్వ పరిశీలన, గిరిజన ప్రాంత పరిపాలన, భాషా కోవిదులు యీ విషయము గమనించినట్టు కనిపించదు. వారు యీ విషయమై అంతశ్రద్ధ చూపించినట్టుగాని, ఆ పద్యములకేమాత్రము ప్రాముఖ్యత నిచ్చినట్లుగాని గనిపించదు. '“ఆముక్షమాల్యద'లోని చతుర్ధాశ్వాసములో యామునాచార్యుని కథలో శ్రీరామమి(్రుడు అతనికి “మీ పెద్దలు మీకోసం జాగ్రత్త పరచిన నిక్షేపం శ్రీరంగనాథుని పాదపద్మాలే” అని చూపగానే యామునాచార్యుడి బ్రమతొలగిపోయి, కుమారుడికి రాజనీతి ఉపదేశించే ఘట్టములో యీ పద్యములు కాననగును. యామునాచార్యులు తన కుమారుని కుపదేశించిన రాజనీతి శ్రీరాయల రాజనీతియే.” దేశ ఆర్థికస్థిిని పెంపొందించుటకుగాను ఏమి చేయవలయునో రాయలు యీ అశ్వాసములోని 286వ పద్యములో శెలవిచ్చినారు. తే॥ _ దేశ వైశాల్యమర్థసిద్ధికిని మూల మిల యొకింతైన, గుంటకాల్వలు రచించి నయము పేదకునరిగోరుననునొసంగి, ప్రబల జేసిన నర్ధ ధర్మములు వెరుగు. యిక 206, 221 నుండి 226 వరకు మజియు 236వ పద్యములు నృతత్వ శాస్త్రజులకెంతో ఉపకరించే పద్యములు. నృతత్వ శాస్త్రమునకు సంబంధించిన విషయమును భారతదేశ రాజనీతి ఆలోచనా యితిహానములో (ప్రథమముగా (ఫవేశపెట్టినది శ్రీకృష్ణదేవరాయలనియే తోచుచున్నది. వారికంటె ముందు ఎంతో మంది రాజకీయ ధురంధరు 226 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

లున్నా గిరిజన మనః'ప్రవృత్తిని పరిశీలించి గిరిజన ప్రాంత పరిపాలన ఎవరికి హస్తగతము చేయవలయునన్న విషయమును, గిరిజన ప్రాంతములందు అడవుల ప్రాముఖ్యతను గుర్తించిన వారు గాని లేరు. రాజనీతి ధురంధరుదైన చాణుక్యుడు తన “అర్థశాస్త్ర” మందుగాని, యితర రాజనీతి శాప్రములైన “శుక్రనీతి, “బృహస్పతి నీతి” వంటి గ్రంథములలో గాని యీ విషయము ప్రస్తావింపబడలేదు. తన సామ్రాజ్యములో “సంక్షేమ” సిద్దాంతాన్ని చరిత్రలో మొదటిసారిగా ప్రవేశపెట్టిన అశోక చక్రవర్తి గూడా గిరిజన ప్రాంత పరిపాలన గురించి ఏ శాసనమైనా చేసినట్టుగనపడదు. “అరణ్య (ప్రాంతములు గిరిజనులకెంతో ఉపయోగకరమైనవి, వాటిని నష్టపరుచరాదుూ అని మాత్రము ఒక శిలా శాసనమునగలదు. కౌటిల్యుడు బృహస్పతి నీతికారుడు, శుక్రనీతికారుదు గిరిజనులను రాజులుగాని, చక్రవర్తులుగాని కేవలము తన సామ్రాజ్య విస్తరణకు, సామ్రాజ్య సుస్థిరతకు మాత్రమే ఉపయోగించుకొనవలసినదిగా సలహా నిచ్చారుగాని వారి మనస్తత్వమిటువంటిది, అందువలన ఆ ప్రాంత పరిపాలన యిటులుండ వలెను, ఆ ప్రాంత పరిపాలకులుగా ఎటువంటి శూరులను నియమించవలెనో తెలిపియుండ లేదు. శ్రీకృష్ణ దేవరాయలు యీ విషయములను విపులముగా చర్చించినారు. గిరిజనుల కొరకై శ్రీకష్ట దేవరాయలు వాడిన పర్యాయపదాలు : భిల్లులు, దస్యులు, ఎలుకలు, ఆటవికులు, పార్వతీయులు. సార్వభౌముని ఆజ్ఞ గిరిజన ప్రాంతములలోకూడా చెల్లవలయుననే విషయమును 206వ పద్యములో. ఆ] ఆజ్జవలయు నృపతి, కాభీర భిల్లాది కంపకోలనూలనాజ్ఞ, సెల్లు నంట; సార్వభౌముదైన భూపతి యాజ్ఞ కెల్లవారు తల్లడిల్ల వలదె. ఆటవిక నాయకుడి అంపకోలకున్న నూలుపోగుకు విలువయున్నపుడు సార్వభౌముని యాజ్ఞ తప్పక జెల్లవలసినదే. యిక గిరిజన ప్రాంతములందు ఎటువంటివారిని అధికారులుగ నియమించవలెనన్న- కం ధరణి నసాధ్య నగాటవు లిరవుగ భూపీడసేయు నెలుకుల పొరుగూ శ్లీరవగు నస్థితి శూరుల కెరవుగ నిచ్చునది, మిథము నెట్లయిన సురున్‌. 207 ఎజుకలు నివసించు ప్రాంతములను “అస్థితి శూరుల కెరవుగ” నిమ్మని శ్రీ రాయల ఉపదేశము. శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 227

“అస్థితి శూరుల కెరవుగ” ఎందుకీయవలయును? ఎందుకనగా ఒకప్పుడు ప పదవులలోనుండి (రాజ్యాధినేతలై, యుద్ధములో నోడిపోయి యితర రాజుల శరణు నొ్చిన వారని అభిప్రాయము) తనపదవినుండి దిగజారిపోయినవారు అస్థితి హరులు,. ప తక్తచు (ప్రాంతములు “ఎరవుగ” నిచ్చిన, అటువంటివారు తమ పదవులను మ ద్‌ కోగోరుదురు. ఆటవికులు తమ స్వాతంత్ర్యమును నిలబెట్టుకొనుటకెల్లప్పుడు చను టందురు. యిటువంటి స్థితిలో వారిద్దరికి వైరము తప్పదు. వారిలో వారు చరాడుకా: భీలవంకులై ఎల్లప్పుడు వారు తమలో తాము పోరాడుకొనుచుండటం వలన వారెవరు లం రాజునకు ఎదురుతిరుగుదురనే భయముండదు. రాజు నిశ్చింతగా నుండవచ్చును.

యిక యీ క్రింది పద్యములు గిరిజనుల మనస్తత్వ పరిశీలనకు మచ్చుతునకలు, గిరిజనులకు మనమిదివరకెంత మేలుచేసినను ఏ కారణము వల్లనైనా మరొకగో సు కుపకార మొనర్చలేకపోయినచో యిదివరకు చేసిన మంచిని మరచిపోయి శ త్‌ వహించెదరు. మన శతృవులతో చేతులు కలిపి హాని తలపెట్టుదురు. అప్పు మ న్‌ అప్పుడే శతృత్వము, చిన్నకారణముగా శతృత్వము వహించుట వారి సహజ లక్షణ న్‌ సరిగి, రోజువరకు గూడా గిరిజనుల మనస్తత్వమిదియే! ఆటవికుల యీ మనస్సు, నడవ ములు ఆ ప్రాంతములను పరిపాలించవలసినదిగా శ్రీరాయలవారి సలహా. యీ విషయ (క్రింది వచనములో, పద్యములలో కాననగును.

విశేషించియు నప్పార్వతీయ బలంబు లోనం గూడకయు రాజునకు (బూ బాంధదరుగ,; దెట్లేని బెదరువాపివారలం జేకూర్చుకొనవలయు, నవిశ్వానందా విశ్వాసంబును, నలుకయు, నెలమియు, నతి వైరంబును సత్యానుకులంబునునల్పులగుట నల్చ్బంబుననయగు, నెట్లంటేని; జ “విల్లుందానును భిల్లుడొక్కడరుగ, న్విందింట దుగ్దాన్నమున్‌ భిల్లుందన్యుడువెట్ట, నారయుడుకన్వీక్షించి దొబ్బంచువా డెల్ల న్వమ్ముగజేసి, తన్నునుపరా నెందే దెగం జూడగా, 228 నుల్లంబై 'చననంపు నారచెడు' నా నూహించి పోనంపదే క॥ , ఆపాల కూటనే నిజ మేపాటియు దప్పరాడిరేే నెరసున గౌం తేపాటి గన్ననలుగుదు; ॥ా రీ పని యెంతనక వెడగు టెద నాటవికుల్‌. 228 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

తే॥ ఆటవిక వశ్యకలన సత్యమున, వైరి మనుజపతి మైత్రి దూతసమ్మానమునను గూర్శి దరిభృతి గాల్వురకును, సపారి తోషికపు సేవ నెలమి రౌతులకు గలుగు. 225 క॥ మేలగు ఘఫోటకమును శుం డాలంబును నాస్తసుభటునకే యిమ్ము తరి న్మేలగు మెలపున మందుర బాలింపుము; దొరలపాలు పరుపకు మెపుడున్‌ 226 దట్టమైన అడవులకు (ప్రాముఖ్యతను గూడా రాయ లెరింగినాడు. గిరిజనులబాధ పొందక ఉండవలెనన్న దట్టమైన అడవులను పెంచవలసినదని శ్రీకృష్ణదేవరాయల అభిప్రాయము. గిరిజనులు దట్టమైన అడవులందు నివసింతురు. వారి మైదాన ప్రాంతములకు రావటమున కిష్టపడరు. అందువలన రాజ్యంలో దట్టమైన అడవులను పెంచినచో గిరిజనులందు నివసించి యితర జనులకు కస్టనష్టములను కలిగించరు. యీ అభిప్రాయము క్రింది పద్యములో కాననగును. క॥ అడవులు గడిదేశములవి దడములుగా బెంపు మాత్మధరణీస్థలికిన్‌ నడుములవి పొళ్లు పొళ్తుగ బొడిపింపుము దన్యుబాధ ప్రాందక యుండన్‌ 256 భారతీయ రాజనీతి ఆలోచనలోనే శ్రీకృష్ణ జీవరాయలది సరికొత్త పంథా. యీ రీతిగా అతబ్‌ న్డ్‌ రతరాబనీతజ్ఞులో లేరనే చెప్పవచ్చును. శ్రీకృష్ణదేవరాయల తర్వాత భారతదేశములో బ్రిటిషువారి పాలనారంభమువరకును గిరిజన ప్రాంత పరిపాలనా విషయమై యింకే “ఆలోచనా” రాలేదనే చెప్పవచ్చును. భాషా శాస్రజ్డులు యింకా నిశితముగా పరిశీలించినచో యింకా క్రొత్త విషయములు బయటపదునేమో! న లా “నాకు కనిపించిన భాగం... రోమ్‌ నగరమంత పెద్దగా ఉంది, కన్నుల విందుగా ఉంది; ప్రపంచంలోనే అత్యంత వైభవమైన నగరం" _ డామింగో పెయిన్‌, పోర్చుగీసు యాత్రికుడు, 1520-22. దామిం శ్రతృస్ణడమాయ వైళవం 229

శ్రీకృష్ణదేవరాయల లోకవృత్త పరిశీలన

• ఎస్‌ గంగవ్పు

శ్రీకృష్ణదేవరాయలు సాహితీ సమరాంగణ సార్వభౌమ బిరుదాంకితుడు. కాబట్టి కదనరంగంలో అరివీర భయంకరుడై విజేత అయినట్లే, కలంబట్టి కవితారంగంలో సైతం కవి పండిత లోకాన్ని మెప్పించి ఘనత వహించినాడు. రాయలు రాజ కవియేకాక, కవిరాజును. భువన విజయనాయక సభాంగణంలో కవుల సమూహంలో తేజో విరాజమానుండై ప్రకాశించినవాడు సర్వకళాభిజ్జుడు, సర్వోత్తమ కవి. సొంతంగా తను కవి కావడంవల్ల కవితామర్శ మెరిగి, కవులను పోషించి ఆంధ్ర వాజ్ఞయంలో ప్రబంధ కవితాసృష్టికి కారకుడై ఆంధ్ర ప్రజలకు చిరస్మరణీయుడైన కవితల్లజుడు. ఆంధ్ర ప్రబంధాల్లో మిక్కిలి ప్రొాధప్రబంధం రాయల ఆముక్తమాల్యద. సంస్కృత సమాస భూయిష్ట రచనలోను, అలతి యలతి తెలుగు పలుకుల ప్రయోగంతో కూడిన రచనలోను సిద్ధహస్తుడు రాయలు. అందునా యితడు లోకవృత్త పరిశీలన దక్షుడు. నిశితమైన ప్రకృతి పరిశీలనలో ఆంధ్ర వాజ్బయంలోనే యింతటి కవి మరొక్కడు లేడంటే సాహసం కాజాలదు. రాయల లోకవృత్త పరిశీలనా దక్షతను దిజ్మాత్రంగా పరిశీలించడమే ఈ వ్యాసోద్దేశం.

కవికి ముఖ్యంగా 'పతిభావ్యుత్సత్యభ్యాసాలనే మూడు లక్షణాలవనరమన్నది లాక్షడకమతం. నవనవోన్న్మేషశాలిని అయిన ప్రజ్ఞయే ప్రతిభ *“ప్రజ్ఞానవనవోన్నేషశాలినీ ప్రతిభామతా” అని కదా! ఇది కవిలో స్వయం సిద్ధమైన గుణం. దీనికితోడు వ్యుత్పత్తి అత్యవసరం. బహు (గ్రంధ పరన జన్య జ్ఞానం వ్యుత్పత్తి. అనగా శాస్త్ర పరిజ్ఞానం. దీనిలోనే అంతర్లీనమైన మరో అంశం సైతం వుంది. అది లోకవృత్త పరిశీలన; సదవగాహన. వీటికి తోడు అభ్యాసముంటే తప్పక కవి కర్మ రాణిస్తుంది. అందుకే మమ్మటుడు తన కావ్య ప్రకాశంలో

“శక్తిర్నిపుణతాలోక శాస్త్రకావ్యాద్యవే క్షణాత్‌!

కావ్యజ్ఞ శిక్ష యాభ్యాస ఇతిహేతు స్తదుదృవే”

• అని నిర్వచించినాడు. 280 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

అనన్య సామాన్యమైన ప్రతిభా సంపదతోపాటు, పాండిత్య ప్రకర్ష అనితర సాధ్యమైన లోకవృత్త పరిజ్ఞానం మొదలైన వాటితో విలసితుడు కృష్ణదేవరాయలు. లోకవృత్తాన్ని నిశితంగా పరిశీలించి, తదుచితంగా రచన సాగించినవాడు. చీమ మొదలు సర్వజీవకోటి సృష్టికర్త అయిన (బ్రహ్మ వరకు, సమ్యవిషయ సమ్యక్చరిశీలనతో రాయల అముక్రమాల్యదలో మనం దర్శించగలం.

మహా రాజాధిరాజులు మొదలుకొని అతి సామాన్యులైన ఆరెకుల వరకుగల సమస్త ప్రజాజీవన విధానాన్ని సమ్యకృరిశీలన గావించి సంపూర్ణంగా గ్రహించి తదుచితరీతిని ఆముక్తమాల్యదలో వర్ణించి కృతకృత్యుడయ్యాడు రాయలు.

ఆనాటి ప్రజలు ఎంతటి ప్రవృత్తి భోగాసక్తులో అంతటి నివృత్తి భోగంలోను అభినివేశం కలవారు. ఈ విషయం పొండ్యరాజు, విష్ణుచిత్త, యామున, ఖాండిక్య కేశిధ్వజో పాఖ్యానాలలో స్పష్టమవుతుంది. రాజువైభవ వర్ణనలకు పాండ్య రాజుకథ, యామునాచార్యుడు ప్రభువైన వెనుకటి కధ ముఖ్యోదాహరణలు. ఆనాటి శిష్యులూ విష్ణుభక్తి పరాయణులూ అయిన (బ్రాహ్మణుల జీవనవిధానం వాళ్ళ అతిథ్యభ్యాగతులను విష్ణు స్వరూపులుగా ఎంచిన విధం సంపూర్ణంగా చిత్రించాడు రాయలు. “ఎదురేగి సాష్టాంగ మెరిగి పాద్యంబిచ్చి నారికేళ కటాసనముల నునిచి” (1-76) అన్నపద్యంలో విలుబుత్తూరిలోని భాగవతులు అతిథులుగా విచ్చేసిన భాగవతుల కర్పించిన ఆతిధ్యం సర్వం స్పష్టంచేశాడు రాయలు. భఖాగవతోత్తముడు విష్ణుచిత్తుడు. ఈతని అతిథి పూజావిధానం అమోఘం-

“న్యాయార్జిత విత్తంబున

నా యోగేశ్వరుండు వెట్టు నన్నం బాప్రా

లేయ పటీరాచల వ

ద్యాయాతయాతా వైష్ట్ణవావలికెల్లన్‌. (1 - 79)

అట్టిది అతని ఆతిథ్యం. “గగనము నీటిబుగ్గ కెనగా జడివట్టిననాళ్ళు...” (1-80) అనే పద్యంలో విష్ణుచిత్తుడు వర్షాకాలంలో భార్య కన్నులకు పొగ తగలనీక, అతిధుల కర్పించిన భోజనాదికం వర్ణితం. “తెలినులివెచ్చయోగిరము...” (1-81) పద్యంలో వేసవిలోను, “పునుగుందావి.” (1 82) పద్యంలో శీతాకాలంలోను అతడు చేసిన సంతర్చణలు ఆయా కాలోచితంగా ఉన్నట్లు అభివర్జితం. అనాటి స్నానాదికాలు “కదళీ గభీర” (1-83) అన్న పద్యంలో వివరించబద్దాయి. వీటన్నింట శ్రీకృష్ణదేవరాయలకు గల కాలోచిత భోజన స్నానాదుల గూర్చిన పరిచయం అభివ్యక్తమవుతుంది. అట్లే పాండ్యుని పట్టణంలో పరదేశి విప్రడు పొందిన అతిథి సత్కారం “పరిపక్వ సురభి రంభా ఫలంబులతోడ....”(2-78) పద్యంలో మనోహరంగా

శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 231

చిత్రితం ఇందు పానకం వేసవి కాలోచితంగా ఉంది. ఆ విప్రుడు “మాత్ర సంచితలాడగా పెట్టుకొన్నాడట!” మరి పరదేశికడా! తదుచితంగానే రాయలు వర్ణించాడు.

అచ్యుత మజ్జనార్థం ద్రవిడాంగనలు నీరు తెచ్చే విధానం-

“శయ పూజాంబుజముల్‌ ఘటిందడబడన్‌ జన్టోయిలేంగౌనుపై

దయదప్పన్‌ బసుపొడి, పాగడపు బాదం బొప్ప జెంగల్వడి

గ్దియ నీరచ్యుత మజ్జ్ఞనార్ధము గటింగీలించి, దివ్యప్రబం

ధ యుగాస్యల్‌ ద్రవిడాంగనల్‌ నడుతురుద్యానంపు లో త్రోవలన్‌” (1-56)

పద్యంలో ఎంతో నిసర్షమనోజ్ఞంగా స్వభావోక్తిలో వర్ణించాడు రాయలు. ఇట్లే ద్రవిడ కన్యలు ఎందుగులు కాపలా కాయడాన్ని సైతం “కలమపుటెండుగుల్‌” (1-75) పద్యంలో ఎంతో స్వాభావికంగా వర్ణించాడు. ఈనాడు గూడా ఈలాంటి దృశ్యాలు పల్లెపట్టులో మనం చూడగలం కాకపోతే 'రురుశాబం” (దుప్పి పిల్లి) మనకు గోచరించకపోవచ్చు. అందుకు బదులు కోళ్ళూ, బాతులు, దూడలు, మేక పిల్లలు మొదలైనవి కనిపించకపోవు. కనుక ఇది స్వాభావిక మనడంలో సందేహం లేదు. ఇట్టిది రాయల లోకవృత్త పరిశీలనా దక్షత.

వర్షాకాలంలో రాత్రి సమయమందలి బాటసారులస్థితి “రయమున...” (613 పద్యంలో వర్ణితం. ఇది ఈనాడూ మనం పల్లెలలో చూడగలం. అట్లే జడి వట్టిన నాళ్ళీ లో రెడ్డ భోజనం, జీవన విధానం “గురుగుం జెంచలి దుమ్మి..” (4-184) అన్న పద్యం ఎంతో మనోహరంగా రాయలు వర్దించి తన లోకజ్జతను ప్రకటించాడు. ఇందులోని గురుగుః చెంచలి, తుమ్మి లేత తగిరిసాకు, చింతచివురులతో కూరలు వండుకోవడం, 'క్రేపుల్మెయిన్నాకు తూండడం మేక ఎరువుతో కుంపటి పెట్టుకొని మంచంమీద కూర్చోవడం, మొదలైనవన్సీ రాయల లోకవృత్త సంబంధ నిశిత పరిశీలనకు పరమ నిదర్శనాలు. “వసతుల్వెల్వది” (41-135 అన్న పద్యంలో వర్షాకాలంలో కాపు పడతులు పొలాల్లోని భర్తల కోసం అంబళ్ళు కొనిపోలో వర్జనలానాడు రైతుల ఇళ్ళలో సామాన్యమే! ఇట్లే వేసవిలో శ్రామికులు ఏతమెత్తుతూ పౌ టా పాడె సన్నివేశాన్ని ఎంతో మనోజ్ఞంగా “ప్రాతర్వేళల నట్టివెట్ట....” (2-55) పద్యం

ర్లించాడు. దీనిచే శ్రామిక జనులగూర్చి సైతం రాయలు ఎరుగునన్న విషయం స్పం:

౫ (1-65) పద వి అమాయకత్నాన్ని ఎంతో స్వాభావికంగా రాయలు “తలబక్షచ్చట” (1 వల ల్‌ వర్ణించడం జరిగింది. బాతులు తలలను రెక్కలలో దూర్చి వరి మళ్ళ కాల లు మధ్యభాగాలలో నిద్రించడం, వాటిని గాంచి ద్విజుల 'పిండీకృతశాటిక” లని ఆరెకు తలంచదం, వాటిని వారి కర్పించదలంచి, వారు గ్రహించబోగా ఆ బాతులు లేచి పారిపోవు

రె క్‌ ఆరెకుల అమాయకత్వానిక్రి శాలిగోప్ర్యోఘముల్‌ నవ్వడం ఇవన్నీ రాయల లోకజ్జతకు చక తా 232 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

ఉదాహరణలు. ఇందులో ఆరెకుల అమాయకత్వాన్ని వారికి ఆగ్రజాతిపై గల భక్తిని రాయలు ప్రకటించడమేగాక, ఈ సన్నివేశంవల్ల వోస్యం సైతం పోషించడం గమనించదగ్గది. (గ్రామీణుల సంగతులిట్లుండగా నాగరకులైన పుష్పలావికా పల్లవుల సంభాషణలు శ్లేషాత్మకమై ఆముక్తమాల్యదలోగలవు. “వెలది యీనీదండ వెలయెంత?...” (2-19) అంటూ విటులగడం, పుష్పలావికలు నర్మగర్భితంగా “నా దందకును వెల బెట్ట నెవ్వనితరంబుూ” - అని సమాధానమివ్వడం మధురాపురంలో జరిగినట్లు వర్ణితం! కాని ఇదే రాయలు తన పట్టణంలో స్వయంగా చూచినదనడంలో సందేహంలేదు. ప్రకృతిలోని సర్వవస్తువులా, తిర్యక్కులా స్వభావాదుల్ని పరిశీలించినాడు రాయలు. ఈ వస్తు పరిజ్ఞానం రాయలు కవితకు వన్నె బెట్టింది. విలుబుత్తూరు వర్ణనలోని “అలరుబురంబునం” (1-7) అనే పద్యంలో రాయల సూక్ష్మ వరిశీలన అభివ్యక్తమవుళుంది. ఆ వట్టణంలోని మామిడితోటలలో “వురాతన తీరకుండము”లున్నాయట! వాటిమీద తొగలు పూచి ఉన్నాయని చెప్పడంలో ఆశ్చర్యంలేదు. అంతరదామర ఉందని చెప్పడం విశేషం! నీటిలోపల 'వలుదు వాలుగ మొత్తం పోరుతూ ఉండడం ఎంతో మనోజ్ఞంగా వర్ణితం. ఇవి రాయల సూక్ష్మ పరిశీలనకు పరమనిదర్శనాలు. ఇలాగే (గ్రీష్మర్తు వరనలో “నిర్నర ప్రబల వేజిక లింక జట్రాల బేరిన ప్రొచి పెన్చేటు మతు యి ఆ లెగసె” (2-46) అని వర్ణించబడ్డది. ంటే సెలయేళ్ల పెద్ద ప్రవాహాలు షా గమనంో ఇంకిపోగా చట్రాలమీద పేరిన ప్రాచి “పెన్చేటు లెగసి' నదట ఇది రాయల లోకజ్ఞ నిశిత పరిశీలనకు చక్కటి నిదర్శనం. వరరు వరనలోని రవి “జూచి కుడుచువారలకును" (4-128) పద్యమంతటా రాయల సే లోను 'అతిథి సంఘంబునకు నీనినట్టి యెనుప కదుపులేగల లోకజ్జత స్ఫుర్తిస్తుంది. అంగు నులకు నెలత బానిన వారికి నిదుర గుమికి వా కట్టులెసగె, మట్టి మిద్దెలవారికీ మరుప ల్‌ సదితమవుతుంది చెడియో - అని చెప్పడంలో ఎంతగానో సూక్ష్మ పరిశీలన " యులో చూసిన సన్నివేశం “_ఎలనీటి బొండలంబులు మాలదాసరి వటవృక్ష సమీపంలో న వోలె” (6-17) అనే పద్యంలో రాయలు లోకవృత్త నంబంధి సూక్ష్మ వరిశీలన (6- దుపుల యెదము (6-18 “మ్లంగాళ్ళ జాగ” (6-18) సుస్పష్టమవుతుంది. ఇట్లీ "ఇడిసిన యి త్త లోకజ్తత సువిదితమవుతూంది.

• అనే పద్యాలన్నింటా రాయల ల్‌ కిజ్జ హడవరంయు వైభవం 233 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

చీమలు, కప్పలు, పక్షులు మొదలైన వాటి స్వభావాదుల్ని స్పష్టంగా గుర్తించినవాడు రాయలు.

(గ్రీష్మర్తువర్ద్షనలో [గ్రుద్దుతోపాటు ఎర్రచీమలు చెరుకుగానుగల కడకు చేరుతున్నాయో అన్నట్లు ప్రజలు కలరని ఎంతో మనోహరంగా అభివర్ణించాడు రాయలు. ఉగ్ర్రేక్షాలంకారంలో 'తోట బగలుండి....” (2-70) పద్యంలో 'భావి వృష్టికి ని అనగా రాబోవు వర్షాన్ని పురస్కరించుకొని (గ్రుడ్లను రక్షించడానికి పదిలమైన ప్రదేశానికి వెళ్లడం చీమలకు సహజం. ఈ విషయాన్ని సైతం గుర్తించాడు రాయలు.

మొసళ్ళు, చేపలు, కుక్కలు, కొంగలు మొదలైన వాటికి సంబంధించిన విషయజ్ఞానం 2-53,54 పద్యాల్లో స్పష్టంగా గోచరిస్తుంది. 4-108 లో భేకధ్వనులు 4-111లో మేడికండ్ల నుంచి వెలువడు దోమలు, 4-118లో వర్షాకాలంలో పక్షుల స్థితి మొదలైన వాటి వర్ణనలు రాయల అతిశయితమైన లోకజ్జతకు పరమ నిదర్శనాలు.

ఇంకా “అగ్గిబొబ్బలు” (2-56) చాపట్టు (2-50; మసిపాత మానికంబై (6-5) అనే ప్రయోగాల్లోను రాయల లోకజ్ఞత సువిదతమవుతుంది.

లోకజ్జ్ఞతతోపాటు రాయల అనల్ప కల్పనా శిల్చం సైతం అభివ్యక్తమవుతుంది. 'లకుముకి పిట్టలు వీధుల బావులలో చేపలకోసం గభాలున పడిలేస్తుండగా, 'గేహేందిర ద్రావిడీ పరిచితిం

జెండాడు చందంబునన్‌” (1-57) ఉన్నదట. ఇది ఎంతో మనోహర కల్పన. సూక్ష్మపరిశీలనతోపాటు ఈ కల్చన రాయల లోకజ్ఞతను స్పష్టం చేస్తుంది.

పోకచెక్కలు, తమలపాకులు, సున్నము కలిపి ఎరుపును పొందే విషయాన్ని “మనకనుడక్తి హెచ్చ (1-70) ఎంతో మనోహరంగా శ్లేషతో వర్ణించాడు కవి. లోకవృత్తాన్ని జోడించి చేసిన ఈ కల్పన రాయల నిశిత పరిశీలనకు నిదర్శనం.

మోదుగమొగ్గ కుసుమబుతువనే మంత్రసాని మరునకు బొడ్డుగోసిన కొడవలో అన్నట్లుందని 'అవనినపుడూ (5-112) అన్న పద్యంలో రూపకాను ప్రాణితోథ్రేక్ష కల్పించి చేసిన వర్దన రాయల లోకజ్జ్ఞతకు పరాంకోటి అనవలసి ఉంది.

సామాన్యంగా వేసవి కాలంలో చలివేందిరాల్లో అధ్వగులకు నీరు బోయడం సహజ విషయం. దానిమీద (2-57, 58, 59) పద్యాల్లో చేసిన కల్పన అనన్య సామాన్యం.

సార్వభౌముడై ఉండీ కూడ రాయలు పల్లేరులు ఎప్పుడు తొక్కాడో, ఏమో తెలియదు. 2వ శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

“అపమార్గత నరుగుచు మా

ర్లపు ధా మార్గవపు గంటకంబుల గాళ్ళున్‌

విపరీతత నూడ్చుచు నే

రుపున న్పల్లేరు లీద్చి త్రోయుచు జనుచున్‌”(6-14)

అన్న పద్యంలో పల్లేరులగూర్చిన రాయల సూక్ష్మాతిసూక్ష్మ పరిశీలన మనకు స్పష్టంగా తెలుస్తుంది.

రాయల కవితలో వర్ణనా వైదగ్ధ్యంలో సైతం రాయల లోకజ్జత స్పష్టమవుతుంది. మూర్తి స్వరూప స్వభావాదుల్ని స్పష్టంచేస్తూ దృశ్య సాక్షాత్మారం గావించడం రాయల కవితలోని విశిష్టతలలోని విశిష్టత. వసంత, గ్రీష్మ, వర్ష శరద్భతు వర్ణనలలో వర్ణనావైదగ్ధ్యంతోపాటు లోకజ్జతను రాయలు ్రకటించి ఉండడం సువిదితం. మూర్తి చిత్రణలో సైతం ఈలాంటి లోకజ్ఞత స్పష్టంగా తెలుస్తుంది. మాల దాసరి మూర్తి చిత్రణ-

“వమ్సురైన తోల్ముబుసంబు టెక్కియును ని

త్తడి శంఖ చక్ర కుంచడలము లమర, దివె దారికొమ్ము దోల్తిత్తియు జోడమ్ము

మెదమీది మొగలాకు గొడుగు దనర మత్సాద రక్షయు మావుపెన్వెరక గు

ట్టిన యోటి తిపిరి దండెయును మెరయం జిటి తాళములు సంకపుటిక నొక్కొక్కమాటు

గతిరయంబున దాకి కలిసి మొరయ,

వలుద వనమాల కంటియు మలినతనువు

బట్టి తిరుమన్ను బెదురుగెంపుట్టు జూపు

బసుపుతోడితోలు వల్లంబు నెసగమెసగ

వచ్చు సేవింప సురియాళు వైష్ణవుండు. (6-6)

• పద్యంలో కన్నులకు గట్టినట్లుంది. ఇందుకు హేతువు మాలదానరి స్వరూప స్వభావాలు, వేషభాషలు మొదలైన వాటి నన్నింటినీ సూక్ష ,ంగా పరిశీలించిన రాయల బుద్ధి నైశిత్యమే! “మృతమర్యురెంటాన నిడ్డజాలక....” (6-19) చిత్రణ అనన్య సామాన్యం. ఇట్లే “నీలమేఘము డాలు డీలు సేయగజాలు మెరుగుజామన చాయమేని తోడ...” (1-12) పద్యంలోని తెలుగు వల్లభరాయని వర్ణన మిక్కిలి మనోజ్ఞం. ఇలాంటి ఉదాహరణ లెన్పైనా

శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 235

ను! లతో చూపించవచ్చు. సమస్త ప్రకృతి వర్దన, ఆయా వ్యక్తుల శీల స్వభావాదుల్ని సుస్పష్టర ఖల వావి క ణ అభివర్జించడం రాయల లోకజ్ఞతను నీరూపిస్తున్నాయి. రాయలలో మనస్తత్వ ట్‌ న " ను జి స్తో సైతం ప్రస్ఫుటంగా కనిపిస్తుంది. మాలదాసరి బ్రహ్మరాక్షసుల సంభాషణలో రాయల ల తెల్లమవుతుంది. బ్రహ్మరాక్షసుడు దాసరిని చంపడానికి ఉద్యుక్తుడై “అసియు బాత్రి సం ను ౪9 క దౌ బంచడం, 'కహకహ నవ్వడం' "అమృతమైనను జవులజాత్యన్న సమమే?” అనడం, 'మాల వన్నీ రి ల శ తా లె కృష్ణ స్మరణంబు చేయడం, బ్రహ్మరాక్షసుడు దాసరి చెక్కిలి గొట్టడం' - ఈ మొదలై రాయల లోకజ్ఞతకు పరమ నిదర్శనాలు. దకత, ఇలాగా ఆముక్తమాల్యదలో శ్రీ కృష్ణదేవరాయలకు గల ప్రకృతి పరిశీలనా దక్ష క్త కల సూక్ష్మతి సూక్ష్మ విషయ సంగ్రహణ లోకవృత్తాన్ని జోడించిన అనన్య సామాన్యమైన ఖే ఆ న! టీ రః శిల్చనైపుణ్యం, వర్జనా వైదద్ధ్యం మొదలైన గుణాలన్నీ అతనికి గల సర్వంకషపాండిత్య (ప్రకొష వన్నె బెట్టుతున్నాయి. ఇదే రాయలలోని ప్రత్యేకత! శ 5 ₹*

న న ర్‌ మం న. న? . ళ్ళ, లం జీ స. . -

. ... శమ్మ్మష్టై హన ు న్న శ న. షం! కోనేడులకు, గృవోలకు నీటిని తీసుకుపోయే తూముల వ్యవస్థలో ఒక భాగం. రాజభవన నముదాయంలో మెట్లకోనోరుకు నీరు తీసుకువెళ్లే తూము ఇది.

రాతి స్తంభాలమీద నిలబెట్టి ఉంది.

న శ 286 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

అలో రాయల వైదుష్యము

• రాళ్లపల్లి అనంతకృృష్ణశర్థు ఈ అధ్యక్షపదవికి నన్నెక్కించి మీ యౌదార్యమును మీరు చూపుకొంటిరి. దీనికి నా కృతజ్ఞత నెట్లుచూపుకొనవలయునో నే నెణుంగనుగాని నా యయోగ్యతను ప్రదర్శించు మార్గ మెటుంగుదును. అదే నే నిప్పుడు చేయయూనినది. నేండు మన మిచ్చట చేరియుండుట సంగీత సాహితీ సమరాంగణ సార్వభౌముండగు శ్రీకృష్ణదేవరాయల పూజచేయుటకు. కాని యిది మన మతనికిం జేయు సేవ కాదు. మనకంటె ఎన్నియో విధముల గొప్పవారితో అతందు సాక్షాత్తుగౌ 'సీవం గొని కొని.విసిగి చీకస్తుగర్రమువ ఒకరికి సేవ చేయక, ఒకరిసేవ తాను గొనక స్వతంత్రుండై సుఖించుచున్నాడు. మజా౭తనె పేరు స్మరించి నేడు మనము చేయవలసినది మనసేవయే! మహాపురుషుల పూజ మనము చేయవలసిన ఆత్మసేవలో మొదటిది. అది మన క్షయరోగమునకు గొప్పమందు. దేవునికి నైవేద్యము పెట్టుట అతని యాంకలి ఫోవుటకుంగాదు; మన కాంకలి కలుగుటకు. సృష్టిలోని యన్ని ప్రాణులవలె మనకును వృద్ధి క్షయములు సహజములే కాని కొంత భేదమున్నది. ఇతరప్రాణులకు వృద్ధి స్వాధీనముగాని క్షయముగాదు. అవి రాం వ గణి వ పనిచేయంగలవేకాని నశించుమార్గమును వెతికికొనలేవు. వాని నాళనమునక న వాం యై అవధి గలదు. చెట్లు పుట్టును; చిగిరించును; పూచును; పండును కాల ము నప్పు డెండి కూలును; లీక యెవర్రనను దానిని పెల్లగించియో, నటీకియో యదు రు. ంధేకాని అ కాలము వచ్చులోపల అత్మహత్య బేసిక్‌ మార్గ షా కొమ్మలలో నాలుగు అనావృష్టి మొదలగు బపిరంగకారణము లున్నపుదు తప్పు తనకున్న క టలు వినోదమ్సునకై విజచి పాజివేయుట, రెండు వేణులు (తుంచి వేయ మాద పస్తుండుట, నాలుగవపూంట కొనగొమ్మలవజకు నీ రట రో స్‌ దా లును ఇంలా నికి స్వాతంత్ర్యము లేదు. మృగములు, క్రీము లవ వికి చేరలోన మనుష్యనితీరు వేణు, సక క్షమసాధవమ నకును అంతే, మజియు నంతకన్న యున్నవి. తనవృద్ధి కెంతపని చేయునో తన వా వద్దకంటె కయమును గలిగించు ఎక్కువగానే పనిచేయంగలండు. చేయుచు ల్ల అనిర్వనీయ రహస్యమాలలో నొకటి పనులే మన కెక్కువ వినోదమును గల్లించుట ల రో పోద మెక్కువకాా! మన దేవతలే పేదవారికి చేతులార దానమిచ్చుటకంటి పేరో, స్య్మాకు లేదు, రక్షకర్తయగు విస్తవనకు యిందుకు మొదటి దృష్టాంతములు. సృష్టికర్తయగు € ము న. 237

లేదు, నాశకర్తయగు ఈశ్వరున కున్నదిగదా నాట్యమాడు నుల్లాసము! కాంబట్టియే యితరజంతువులకంటె మనుష్యుండు కొన్ని విషయములందు వృద్ధినెక్కువగాం జూపినను, మటికొన్ని విషయములందు వీని క్షయము వాని క్షయమునకంటె ఎక్కువగనే యున్నది. వాని క్షయమునకు దైవ మొకటియే కారణము; వీని క్షయమునకు దైవమునకు తోదుగా వీ6 దే పనింజేయును. కనుకనే మనుష్యుని వృద్ధి క్షయములలో నే రెంటిని పోల్పిచూడంగా వృద్ధికంటె క్షయమే యెక్కువగా నున్నదని భావించువారును గలరు. ఎట్లును ఎంతయభివృద్ధికి వచ్చుటకు మనుష్యునికి సామర్థ్యము గలదో యంత కింకను రాలేదనుమాట యట్లుండంగా, ఎంత క్షయమును బొందనక్కర లేదో యంతకు పాల్పడినాందనియుం జెప్పవచ్చును.

ఈ స్వయంకృత క్షయము మనలో అనగా హిందువులలో, ముఖ్యముగా దక్షిణదేశము వారిలో, ప్రబలముగా వ్యాపించినదని వేలుగా చెప్పంబనిలేదు. ఇది కొంతవరకు అంటురోగము; చాల భాగము వంశపరంపరగా వచ్చినది; మిగిలినది మనమే తెచ్చిపెట్టు కొన్నది. ఇది క్రిములవలన పుట్టినది కాదు; మనలనే క్రిములనుగా చేయంగలిగినది. ఇది దేహనును మాత్రమేకాక తేజస్సును, ఆత్మను నశింపంజేయుక్షయ.

ఇట్టి యవస్థను అడ్డగించు సాధన మొకటే. స్వయంకృతాపరాధములకు సిగ్గు. ఇదిలేనిది పురోవృద్ధిలేదనుట యట్లుండంగా పురఃపాతము తప్పదు. మనకన్న గొప్పవారిని తలం చుకొన్నప్పుడు వారి మహత్త్వము అధఃపొతమునకుం బోవుచున్న మన జీవిత ప్రవాహము నడ్డకట్టి నిలిపి, (ప్రక్కకుం (ద్రిప్పి పంట పండించుటకు సాధనమగును. వారిస్మరణ యనంగా, పూజయనంగా ఉపన్యాసములు గావు; ఊరేగింపులుగావ్వు మజి వారిగొప్పతనమును, వారు సాధించిన సాధనలను తలంచుకొనుట; తన్మూలమున, అంతకన్న ముఖ్యముగా, మననైచ్య మును, అల్పత్వమును ఉన్న దున్నట్లు గ్రహించుట; అందువలన సిగ్గును, కడుపుమంటను అనుభవించి క్రుళ్లుట ఆ సంకటము నున్నదున్నట్లుగా చూపుకోలేని భంగానకు ఈ వినోదముల వేషము వేయవలసి యున్నదింతే.

మళటి శ్రీకృష్ణదేవరాయలవంటివారిని తలంచుకొన్నప్పుడు మనకు కడుపుమంటకొక మటేమి కలుగును? అతం దేమి నెపోలియను వంటి పరదేశీయుండు కాందు, మనకు వానితో పనియేమి యని యూరకుండుటకు; వేయిచేతుల కర్తవీర్యార్దునునివలె విచిత్ర పురుషుండు గాండు, తప్పు సృష్టికర్తపై వేయుటకు; పురాణపురుషుండు కాండు, కల్చితవ్యక్తి యనుకొని తృప్తిపడుటకు; మన దేశమువాండు, మనజాతివాండు; మనవంటి మనుషుండు. ఆతండు కడచని నన్నూ టేంద్లైనను నిండినవో లేదో, అతనిని 'అచ్యుతాంశ సంభవులు దని పెద్దనా మాత్యుడు పొగడెనుకాని ప్రపంచ మింకను దాసీపుత్రుండనుమాటను పూర్తిగా మరచిపోలేదు. అట్టివాందు చేసిన పనులెన్ని! జయించిన యుద్ధములెన్ని! స్థాపించిన సామ్రాజ్యమెట్టిది! సంపాదించిన సంపత్తెంత! కట్టించిన కట్టడము లెట్టివి! వ్రాసిన, వ్రాయించిన (గ్రంథములెన్ని! పోషించిన విద్యలెన్ని! ఇచ్చిన దానము లెట్టివి!

288 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

వానిలో మన మేపని యెంతమాత్ర మిష్పుడు చేయంగలిగియున్నా మనుమాట పోనిందు. అతండు చేసిపెట్టి చేతికిచ్చిన వానిలో నేయేది యెంతెంతమాత్రము మిగిలించుకొనియున్నాము? ఆ సింహాసనము తిప్పయైనది. ఆ దానశాసనములు విటిగిన బండలతో, చిలిమిన రేకులతో సర్మారువారి మ్యూజియములలోనో, చరిత్రకారుల యిండ్లమూలలోనో పడియున్నవి. ఆ (గ్రంథములలో ముక్కాలు మువ్వీసము పురుగులు తినిపోయినవి. ఆ విద్యలు కథలైనవి. ఆ సామ్రాజ్యము చట్టుబండలైనది. ఆ లక్ష్మి యెత్తు వారి చేతిబిడ్డయై యేగిపోయినది. ఆ కట్టడముల కంబములు, గోడలుగూడ మన వెన్నెముకలవలె తునిగి పడిపోయినవి. ఎవరు ఈ నాశనమునకు కారకులు? మహమ్మదీయులని వారిని దిట్టవచ్చును. తరువాత ఇంగ్లీషువారు మమ్మును తలయెత్తనీక చేసినారని పండ్లుగొలుకవచ్చును; ఈ రెంటికిని థైర్యము లేకున్న ఇంటిలోం గూర్చొని నిర్భయముగా బ్రహ్మను కసిదీజం దిట్టవచ్చును. కాని తమ యవస్టకై యితరులను దిట్టుట సిగ్గులేనివారు చేయుపని. పరదూషణము పందలపాలిటి బ్రహ్మాస్తము. కాని తన్నుతాను అంతరంగద్భృష్టితో పరీక్షించుకొన్న యెవనికిం గాని ఇవన్నియు మనమే చేతులారం జేసికొన్న పరిణామములని తోపకపోవునా? ఆ లోచూపు లేకపోవుటచేతనే యీ జవాబు దారీని మనము ఇతరుల కంటంగట్టుచున్నాము. రాయలవారు విద్యానగరమును విజయనగరముగాంగూడ మార్చిరి. దానిని వినాశనగరముగాం చేసిన పాపపుచేతులు నిజముగా మనవే. ఆ 'పాడుపట్టణము'లో ఎక్కడ చూచినను కానవచ్చు మొండి విగ్రహములు మన మొండితనమును (బ్రకటించు ఛాయావి[గ్రహములేకాని వేజుకావు. ఆత్మశూన్యములైన మనబొందెల ప్రతిబింబములే ఆ శూన్యదేవాలయములు. ఎందుకనగా, మనచేతులు కాళ్ళు చక్కంగానుంచుకొని యుపయోగింపంగలమేని యితరులు మనల నేమి చేయంగలరు? ఇంటి మిద్దెగోడలు, తలుపు దారబందములు భద్రముగా నుంచుకొనగలమేని లోనియాస్స్తి యున్నదున్నట్లు అంతర్జానమగునా? కుండదొంతులు తమంతట పడిపోవునా? మన కాళ్ళు చేతులు కసవుతోంగాక అందటజివలె కండలతో తయారుచేయంబడియుండంగా ఇతరు లేమిచేసినను అది మనమే కూలియిచ్చి చేయించినట్లుగాక మజేమి? నిజముగా మన దేహాత్మలను తెగందిన్న - తినుచుండు - చీడపురుగు ఉపేక్ష ఇతరులు చేసిన పని, మనము చేయవలసిన పని రెంటియెడను ఉపేక్షించి యుండుటయే మన స్వభావముగా పరిణమించినది. ఫల మనుభవించుచున్నాము. “సార్రపు ధర్మమున్‌ విమల సత్యముం బాపముచేత బొంకుచేం బొరముం జెందలేక చెడం బాలిదియైన యవస్థ దక్షు లె వ్వార లుపేక్షచేసి రది వారల చేటగుల...........”.... (భార. ఉద్యో, ౩3-273) శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 289

అని శ్రీకృష్ణులవారి దివ్యాజ్ఞ, మనము దక్షులమా యని యడుగువారును గలరేమో దక్షత మనము చేతులారా సంపాదింపవలసిన వస్తువుగాని పుట్టుకచే వచ్చునదికాదు. ౬ ఇ బిచ్చమిచ్చునదికాదు) ఆకాశమునుండి రాలిపడునదియు గాదు. ఉపేక్ష యొకటి త్రోసి స దక్షత తనంత వచ్చును. శ్రీకృష్ణదేవ రాయండు శ్రీకృష్ణభక్తుండు. పై యాజ్జనే యతందు రాజనీతులలో కడపటిదిగా గహించియుండెను.

“....కావున సావధానుడవై శక్తికొలంది (శ్రుత దృష్టంబు లుపేక్షింపక రక్షణ శిక్షణంా లాచరించుచు, నశక్యంబున కార్త శరణాగతరక్షకుండగు పుండరీకాక్షుమీంద భారం యనహంకృతిం (బవర్తిల్ల నెల్ల సంసిద్ధులుం గరస్థంబులగు.... .”

(ఆము. మా. 4285 ఇదిగాక, 'కన్నాకటి నిద్రవోం బెజికంట జాగ రంబు గావించు భూరుహాగ్రంబుమీంది యచ్చభల్లంబు గతి, భోగ మనుభవించు నెడను బహిరంతరులపై దృష్టివలయు' (ఆము. మా. శీం24పే) అని యతందు వేత్తొకద్రో హెచ్చరించెను. 'దైవం నిహత్యకురు పౌరుష మాత్కకక యని 'ప్రావీనులు కొందలు సాహసించి యుపదేశము చేసిరి. కాని రాయలు వ నంగీకరించినవాండు కాదు. అతనికి “ధర్మనిస్తారకమయ్యు సత్యఫలదాయకమయ్యును దే కి మిందెదున్‌ (భా. పై) అను శ్రీకృష్ణవాక్యమే యెక్కువ సత్యముగాం దోంచినది. మనుష్యశే మితిలేనిది గాదనుట యతండును గ్రహించియుండెను. కాని తన యుపేక్షచేతం గలుగో తప్పులను యిశురులమీందనో ఈశ్వరునిమీందనో మోప్పట యన్యాయమని యెజటింగి యతః దు పనిచేసెను, 'ఫలమీయనితప్పు దైవముది గాని పనిచేయనితప్పు నాదిగా నుండరొ' దనుళా యతం దాచరించి చూపిన తత్వము. 'సీతిం దానె తలంచి చేయం బని కానీ కాకపోనీ (ఆము. మా. 4-218)

మనము రాయలవారు సంపాదించిన శాంతి ననుభవించితిమి; ఇచ్చిన యినాములను దింటిమి; కట్టించిన దేవాలయములలో కంరమెత్తి ప్రాడ్రి భగవద్భజన చేసితిమి; అతండు సిగ్గుపడి తలవంచుకొనునంత ప్రాగడ్తిత్తిమి. కాని యతని పైయుపదేశమును మౌతీమొ పెడచెవినిం బెట్టితిమి. మనమనంగా మీరు నేను మాత్రమే కాదు; నేటి, నిన్నటి, మొన్నటి” తరతరములనాటి హిందూ సంఘమే. మనకు మన పనులన్నియు మభజియెవండో మహాత్తూో డు చేసిపెట్టవలయును. మనము కాలిమీంద క్షాల్స వేసికొని పరుండవలయును. ఎన్నాళ్ళకీందీ 240 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వం

వేసితిమోకాని యీ పరతంత్రపు పఐపు, మజల నెన్నందును దానిని విదిలించి చుట్టిపెట్టినట్లే కానము. ఇంకెవందో వచ్చి ప్రక్కకు పొరలించి దుమ్ము దులిపి పుణ్యమునం బోవలసినదేకాని, ఎన్నినల్లులు, ఎన్ని చీరపేలు, రక్తమును బీల్చుచున్నను వట్టినేలకన్న నిదే మెత్తంగా నున్నదనుకొని, కదలింపని వారిని ఇంద్రుండు చంద్రుండని పొగడి సుఖముగానున్నాము! శ్రీకృష్ణదేవరాయల రాజ్యమును 'రామరాజ్య' మంటిమి (వసు. 1-88) సరే, తరువాత రామరాయని సుగ్రీవ రాజ్యమును గూడ “రామాయణ మంటిమి (వసు. 1-48). వారి యాశ్రమమున నిర్భీతులై యదియే శాశ్వతమనుకొని, ఆ కాలమున అణంగి మణంగియున్న మహమ్మదీయులను “'ముసలిమానూ లని గేలిచేసితిమి (వసు. 1-44) అవమానితులైన మహమ్మదీయులచే మన సామ్రాజ్యము ధ్వంసముకాంగా, వారినే మరల అదే నోటనే 'ఇభరాము లని 'శారు' లని పొగడితిమి! (యయాతి చరిత్ర - తపతీసంవరణోపాఖ్యానము). ఆ కాలమును గడచిపోంగా చిక్కిన చిలరరాయలకు నాయకుల బుజాలు తట్టి, కాళ్ళకు మొక్కి బిచ్చము సంపాదించితిని, విసిగి వేసరినను, తుద కింకెవండో 'వీరవసంత రాయడు ముంద వతారముచేసి మనలను కాళ్ళు చేతులు కట్టివేసి కాపాడునని నమ్మి వేచియున్నాము. మన యీ యుపేక్షాదేవి యుపాసనా మహత్త్వముచేతనే యీ భూమిలోనికి బైటినుండి వచ్చిన వాండెల్ల వీరవసంతరాయండే యైపోవుచున్నాండు! ఇంత పొరతంత్ర్య రసికత మన యస్థుల కంటియుండుటచేతనే యిప్పుడుగూడ ఇంటిముంగిటి మురికిగుంట ఈంగలు ముసరి క్రుళ్లుచుండగా కూర్చుండి మ్యునిసిపాలిటీవారిని తిట్టగలమేకాని, దోసెండు దుమ్ము దానిపైం బోసి ముక్కును కాపాదుకొనుయోగ్యత మనకు లేకపోయినది.

మన పరతం(త్రత యింత పరమావధికి వచ్చినది. కావుననే రాయలవంటి మహాపురుషని పేరు చెప్పుకొని చేయు ఈదినము మన కుత్సవదినము గాదని చెప్పితిని. సిగ్గుతెచ్చుకొని, మనపై మనకే వేసటగలిగి, ఆత్మేశోధన చేసికొనవలసిన దినము. అరక ధ్యానించి స్వాతంత్ర్యమంత్రమును జపించు దినము. ఆ మంత్రమునకు మహర్షి శ్రీకృష్ణదేవరాయలు.

అరములేక, తెలియక, మంత్రములు జపించు కాలము పోయినది. రాయలు మనకు బోధించిన స్వాతం త్యమెట్టిది అను విచారము అప్రకృతము గానేరదు. అతనిదృష్టిలో స్వాతంత్ర్రమనంగా కేవలము తనకుమాత్రము సంబంధించినదిగొదు. స్వతంత్రత గలవారి ననేకులకు ఇతరుల స్వాతంత్రము పెంచు దుర్గుణములలో సార క పరుల స్వాతంత్ర్రమునకుందోడు సామర్ధ్యము: అధికారము గూడ నుందెనొ అప్పు దనవంది యందలి గొప్పతనముగాని, వారికిని తమవలె స్వతంత్రవర్తన యెడం గల రము సో గణించి శక్తి నశించును. స్వాళంక్యోము ననేకులు పొగడుట తమకొజి ౯ యితరులకొజకుం గాదు. రాయలు దీనికి దప్పిన యపూ ర్వమహా పురుషుండుగా కానవచ్చుచున్నాండు. చూడుందు: అల్లిసొని పెద్దన రాయల యాస్థానపందితుందు. ఆర్రితక ఇంతేకాక చేతిక్రింది యధికారి. ఎంతో నెలజీతములు, ఎన్నియో య లుం

శ్రషృష్ణవాయ వైభవం 2శ్వకే

తిన్నవాండు. అట్టివాని నెప్పుడో కవిత్వము రచింపుమని రాయలు తానై వేండంగా అతందు చెప్పిన యీ క్రింది యధిక ప్రసంగపు ప్రత్యుత్తరము మీ రెజటుంగుదురు. “నిరుపహతిస్థలంబు, రమ ణీప్రియదూతిక దెచ్చియిచ్చు క ప్పురవిడె, మాత్మకింపయిన భోజన, ముయ్యెలమంచ, మొప్పు త ప్పరయు రసజ్ఞు, లూహతెలి యంగల లేఖక పాఠకోత్తముల్‌ దొరకినంగాక యూరక కృ తుల్‌ రచియింపుమంటన్న శక్యమే?” ఇది యధిక ప్రసంగమని మనకే తోంచును. కాని రాయలది వినియు 'సరే, కవి కంతమాత్రము స్వాతంత్ర్య మావశ్యకమిని గమనించి యూరకుండెనేకాని, “సార్వభౌమ దైన భూపతియాజ్ఞ కెల్లవారుం దల్లడిల్లవలదె?” (ఆము. మా. 4-209), అని తొ యేర్చరచుకొన్న రాజనీతిని ప్రయోగించి శిక్షింపలేదు. మభియు ఆ పెద్దన్నను పెద్దిరాజోగో జేసి మండలాధిపత్యము నిచ్చి యతండు కోరిన పై యనుకూలములన్నింయు గల్పింబి యిచ్చినాండు. మటియు అదే పెద్దన మనుచరిత్రమును తన కంకితముగా గ్రహించ సమయమందు అతనిని ఊరేగించుటకై, సార్వభౌముందైన తానా అతని పల్లకిని మొదలెకీ మోయవలసినది? పెద్దన యందటికన్న గొప్పకవి యని చూపవలసియుందెనేని! ఆస్థానకవులందటిని పిలిపించి, యాజ్ఞాపించి, యతనికి వారిచేత బ్రహ్మరథవొ పట్టింపవచ్చునుగదా! నహుషనికగస్తునివలె, వారిలో నెవంచెనను తనకు శాపమిచ్చునని భయమా? “ఇక్కాలంబునందలి భూసురుల కక్కాలంబునందలి భూమిదివిజులకుంగల శీకీ లేదని తానే స్పష్టముగాం జెప్పినాండు గదా (ఆము. మూ. 4-285). అట్లుగాదు. పెఢీన తనకన్న గొప్పకవియని యతం డెణుంగును తానును గొప్పకవి. రాజకీయ ప్రపంచమున నిత్యమును పెద్దనతో (మొక్కులు గొనుచుండిన తాను కవితా ప్రపంచమున నతనికి తేన తైచ్యమును జూపకుండినచో తన తెలివికి ఫలమేవి? ఇతరకవులవలె ననేకులకు పెద్దనయోగో తనకున్న గౌరవ భావము లేకుండవచ్చును. అతనికన్న మెళుంగుగా వ్రాయవలెన్‌ రామరాజభూషణుండు 'ప్రయత్నించెననుట వసుచరిత్ర చదివిన వారంద ఖెుంగుదురు. కావున ఇష్టములేనివారిని బలవంతముగా నేల యట్టిపనికి నియోగింపవలయును? ల ను నిర్ణయించినట్లే వారును నిర్ణయింపవలెననెడి పట్టుదల యల? ఫలమేమి? రాలు మనోభావమిట్టిది కావుననే పెద్దనయు నంతస్వంతముగా ప్రవర్తింపం గల్గినాందు. న న్యాతంత్యసుఖానుభవమే పెద్దన కవిత్వమందలి పెద్దతనమునకు మూలాధారమైన జీవనో మనము గమనింపవచ్చును. రాజివాసముతో కలహించి కోపగించుకొనియున్న రాయల లేప బశ శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

తలంపును దిద్దుటకే ముక్కుతిమ్మన పారిజాతాాహరణమును వ్రాయ సాహసించెనను కధయును, రాయలు ప్రజ కెట్టి స్వాతంత్ర్యము నిచ్చియుండెననుట స్పష్టపణచుచున్నది. అట్లుగాకున్న తాను వీరవైష్ణవుందైనను, వీరశైవుండగు ధూర్జటి కవితలోని 'మాధురీ మహిమిను పాగడి యతనిని తన యాస్టానకవులలోం జేర్చుకొని యుండునా? కావుననే యట్టి రాయల నిర్యాణానంతరము పెద్దన “బ్రతికియున్నాడ బీవచ్చవంబనగుచు' అని వాయివిడిచి యేద్చినాండు. ఇంత యుదారమైనబుద్ది రాయలకు గలిగించి యతనిచే సామ్రాజ్యమును స్థాపింపం జేసి యిరువదేం డ్లించుమించుగా ఏకచ్చత్రాధిపత్యము చేయించిన సత్త్వము, నాకుం జూడం గా, అతని ధర్మదాస్యము; దానికితోడు సహజమగు భోగపరాబ్ముఖత. రాచజాతిలో పుట్టినందుకు బహురాజకమై ఛిన్నాభిన్నముగొ నుండు దేశమును ఒక రాజ్యముక్రిందికిం దెచ్చి ప్రజాక్షేమమును స్థాపించుట జన్మధర్మముగా నతనికిం దోంచినది. ఇంతేకాని కేవలము అధికారకాంక్షతో, శత్రువుల రక్తపిపాసతో, భోగలాలసతో అతండు ప్రవర్తించినట్లు కానరాదు. అతండు అధికారము చెలాయింపక, పగవారిని జంపక, భోగము లనుభవింపకపోలేదు. కాని యవియెల్ల అతని పదవిని, జవాబుదారిని, సంప్రదాయము ననుసరించి చేయవలసి వచ్చినది. ఇవి లేకున్న రాజత్వము జరుగదు. చాని ఫలమగు ప్రజారక్షణము సాధ్యముగాదు. అంతేకాని రాయలు తనవారిలో క్రానివాందెవండైన నున్నచో వాందడిగిన పక్షమున అర్ధరాజ్యమైనను ఇచ్చి వానితో మైత్రిచేసుకోవలయునని తలంచెను (అము. మా.ఆ.4-249). పగవానితోడి యుద్గమున తాను గెల్పినచో వానిని జంపరాదనియు, వాని ప్రభుత్వము మాత్రము తీసికొన వలయుననియు శాసించెను (ఆము.మా.ఆ.4-285). శత్రువు చిక్కినాండు గదా చాలునని చంపంజూచుటి రాక్షసకృత్యము. రాజులకు దిగ్విజయము ధర్మముగా విధించి రాజసూయము మొదలగు యజ్ఞములను జేయంబ్రోత్సపొంచిన ప్రాచీనుల యుద్దేశము, దేశమంతయు సాధ్యమైనంతవలకు ఒకని యధికారముక్రిందకు దింపవలెననియేకాని దొరలను దయ్యాలుగను, బ్రాహ్మణులను ఐకాసురులుగను జేయవలెననికాదు. ఐనను ప్రాబీనరాజులలో, ప్రజలలో, అనేకులు దీనిని గమనింపకపోవుటచేతనే మనదేశమున 'చప్పన్నారు పాము రాయలుకూడ నిట్టిభావములకు కొంత లోపడీ యుందినను, ఇంతకన్న నుదారమైన ధర్మదృష్టి యతని నొకపకు బలముగా నొత్తిడి శ్రయుచుందుటచే తామసవృత్తికి లోంగక తప్పించుకొని ని నొకప్రక్కఐబల ండించినపుడు ఆ దుర్గము కాచియుండిన (ప్రహరేశ్వర ధన్యుందైనాండు. ఉదయగిరి ముట్టి లే ॥ స్ట డంగా ఒకనాండు రాయలు కోపించి 'ఈ దినము పాత్రుండు సామాన్యముగా లోంగకీ యుండం క్‌ శయనూు అని ప్రతిజి చేసినది విని వాండు భయపడి వాని తల నేలంద్రొక్కక స్నానముచేయ ఖే ఇంచి దానిని ద్రొక్కివానితలను ద్రాక్మినట్లేయనుకొని శరణాగతుండు కాంగొ, వాని రుమాలను దెప్పి న ఉళాపాగిని పెద్దన యొక పెద్ద వీసములో వర్ణించినాండు; తృప్తండయ్యెనంట. రాయల ప్రతావొటూ “ద టె డా శ్రీ కృష్ణదేవరాయ వైభవం 248

సీ, తాలుదొల్త నుదయాద్రి శిలదాంకి తీండ్రించు నసిలోహమున వెచ్చనైజనించె; మటథి కొందవీడెక్కి మార్కొని నలియైన యల కసవాపాత్రునంటి రాంజె, నటసాంగి జమ్మిలోయంబడి వేగ దహించెం గోనబిట్టేర్చెం గొట్టానందగిలెం, గనకగిరిస్ఫూర్తిం గజచె, గౌతమింగ్రాంచె, నవల నా పొట్లూర రవులుకొనియె; తే. మాదెములు వ్రేల్చె, నొడ్డాది మసియొనర్చెం గటకపురిం గాల్బ్చె గజరాజు కలంగి పణవం, దోంక చిచ్చన నౌర యుద్ధరతం గృష్ట రాయబాహుప్రతాపజాగ్రన్మహాగ్ని (మను. 1-37) నాకు జూడంగా పైపేర్లలోని కసవు, పొట్టు, కొట్టము మొదలగు పదములు జ్ఞప్తికివచ్చి రాయల కత్తియందులేని వేండి పెద్దన కలమున నావేశించినది. దీని నాధారముగాం గొని కొందణు రాయలు చాల క్రూరుండను నపవాదము మోపవచ్చును. కాని అతండు జయించిన రాజులలో ననేకులకు తన సాఘ్రాజ్యమునందే గొప్పగొప్ప సంస్థానాధిపత్యముల నిచ్చియుండుట గమనించితిమేని, పై పెద్దన పద్యమును యథాశ్రుతముగా (గ్రహించుట రాయలవిషయమునం జేయు గొవృయవచార మనక తీఅదు (ఆము.మా. 1-88). సాంగరాజ్యమును స్వాంగరాజ్యమును రెండును సమానముగాం జూడవలెనని శాసించినను (ఆము.మా. 4-270), ధర్మార్థకామములలో నొకవేళ ధర్మమునకే ఎక్కువ వెచ్చమైనయెడల సంతోషింప వలెనేకాని దుఃఖింపరాదని యితని మతము (ఆము.మా. 4-282). కావుననే శత్రువులయింటి స్రీలు చేతికిం జిక్కినప్పుడు పుట్టింటివారివలె మర్యాదచేసి కాపాడవలె ననుట యితని యమూల్వమైన సిద్ధాంతము (ఆము.మా. 4-267). 'కేవలేంద్రియ(్రీతి బందీకృత పరకళ(త్రపథిక పరిషత్ష్రహరణ ్రాప్తవిత్తమ్ములం బాటచ్చర ప్రభులకు జరుగదే? (ఆము. మా. 4-285) అని యితని పశ్న ఈ ధర్మదృష్టిం గలిగిన సమర్థుండగు రాయలవంటివాని రాజ్యమున 'ఆదాలగోపాల మఖిల సద్ర్వజమును నానందమున మన్ని నతిశయిల్లోనని పెద్దన చెప్పుటలో ఆశ్చర్యమేమున్నది? (మను. 1-84) ఇందేకాక రాయల నిజమైన యభిమానము పరమైకాంతిగా భగవ ద్భాగవతసేవ చేయుటయుందుంగలదేకాని సామ్రాజ్యభోగభారములందు లేదని యూహింపవచ్చును. సామ్రాజ్యము జాతి ధర్మముచే వచ్చిపడినభాగము. కావున దాని నాతం డార్జవముతో 24 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

నిర్వహించెను. కాని యంతరంగ మందులోలేదు. దానిని నిర్వహించుటకు కావలసిన దంభము, ఆడంబరము, పక్షపాతము, వంచన, బండతనము, కూనీలు, కొల్లలు మొదలగు కార్యములు, ఎన్ని ధర్మశాస్తముల సహాయముచే సమర్థించుకొన్నను, ఆర్ధహృదయునికి, ఆర్జవముగలవానికి, అవి గిట్టుట యసాధ్యము. “చంపి ధార్మికుండు, సతిం బొంది మజీ (బ్రహ్మ చారి, బౌంకి సత్యశాలి, యార గించి సదుపవాసి, కేడించి శూరుండు, చింది ధనియు, నగు విచిత్రసరణి” (ఆము. మా. 4-278) అని యెంతచమత్మారముగా పండితులు చెప్పినను, రాజు తప్పులను స్వార్థదృష్టితో వీరు సమర్థింతురే కాని వేలుకాదనియు, 'రాజ్యాంతే నరకం ధ్రువమ్‌” (ఆము. మా. 4-276) అనుటయే సత్య మనియు తోంపకపోదు. పెద్దలు చెప్పెడు న్యాయధర్శ్మ శాస్త్రములకును, మనుష్యుని యాంతరంగికములగు నమ్మికలకును ఆదినుండియు యుద్ధమఖండముగా జరుగుచునేయున్నది. రాయలవంటి తీవ్రమనస్తత్వము గలవాని కది తప్పదు. అతండు శాస్త్రములకు విధిలేక తలవంచినాండు కాని, తక్కిన మనుష్యులకంటె రాజులు శ్రేష్టులనియు, వారి ధర్మాధర్మములే వేఐనియు మనఃపూర్వకముగా నమ్మలేదని నాకుం దోంచుచున్నది. పెద్దన విషయమున నితనివర్తనమే యిందుకు సాక్ష్యము, మటియు తన యాముక్తమాల్యదలోని కథానాయకుండనందగు విష్ణుచిత్తునిచేత రాజులను మెప్పించుటచేం గలుగు “ఖ్యాతి ఈలా యని, 'లాభంబు క్షోభం' ఐని, “పూజనం బుద్వేజనం” బని కచ్చితముగాం బల్కించినాంగు (ఆము. మా. 1-78). కావుననే పెద్దనకూడ తన కథానాయకుండగు ప్రవరుండు 'ఏ భూపాలుం డీవచ్చినన్‌ సాలగ్రావము మున్నుగాం గొనండు' (మను. 1-55) అని గొప్పగా వర్ణించి రాయలసభలోనే చదివి చెప్పి అగ్రహారమును సంపొదించినాదు! రాజ్యము నేలుచు భోగము లనుభవించుట విధిలేక వచ్చిపడిన భారమనియు, ఆ కృత్రిమపు (బ్రతుకునుండి యెంతవేగముగ తప్పించుకొన్న నంత సుఖమనియు పూర్వకాలము రాజులలో ననేకులును గమనించిన విషయమే. సూర్యవంశపురాజులు కొడుకు లెదిగివచ్చిన వెంటనే రాజ్యభారమును వారిపైం బెట్టి తాము తపోవనమున వానప్రస్థృలై తపస్సు చేయుచుండి రను విషయము కాళిదాసు తనివిదీలక సమయము దొరకినప్పుడెల్ల పాగడుచుండును. రాయల జీవితమందును ఇదే పరాయణముగా పనిచేసినది. ఆయన తన యాముక్తమాల్యదలో ఐదుగురు రాజులను ్రవేశపెట్టినాండు. వారిలో ఇద్దజణు కొంతవజకు ఎద్దుమొద్దు రాజులు. తమవద్ది పండితులు పరస్పరము వాదించినప్పుడు ఎవరు గెలుతురో వారు చెప్పినట్లు నడుచుకొను నమాయికులు, వారిలో మొదటివాండు పాంద్య మత్స్వధ్వజుండు. చాలదినములు భోగలోలుపుండై యుండి తుద కొక బ్రావ్మణపండితుని శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 24ీర్‌

మాటచే దైవభజనయం దాసక్తి వానికిం గలిగెను. వెంటనే పండితులను బిలిపించి యేదేవునిం గొలువ వలయునో మీరు మీరు కుస్తీచేసి నిర్ణయింపుండని యాజ్ఞచేసెను. వారి వివాదములో వైష్ణవుండగు విష్ణుచిత్తుండు గెలిచెను. సరి ఆ క్షణమే యితం డతని శిష్యుందై పంచ సంస్కారములు బొందెను.

రెండవ దొరయు పాంద్యుండే. మత్స్యధ్వజుని పూర్వికుండు. వట్టి మత వేషముల దురాగ్రహము గలవాండు. చదువు సంధ్యలు సున్న. శైవ పండితుల యుపదేశముచే ఆ మతమును గట్టిగాం పట్టుకొని యుండెను. శైవులు కానివారిని చాలకష్టపెట్టెను. శివభక్తు లేమిచేసినను పాపములేదు. మజియు నదే న్యాయమని చెప్పిన బ్రాహ్మణులకే యగ్రహారముల దానము దొరకుచుందెను. అట్టి బ్రాహ్మణులకును ఆ కాలమందును కణవుండలేదు. ఇంటిలో వేసికొన్న నామములన్నియు చెజచుకొని, విభూతి గడ్డమువరకుం బూసికొని, రుద్రాక్షలు ధరించి, శివపురాణములు చంకలోం బెట్టుకొని వారు దొరగారి కొలువునకుం బోవుచుండిరః ట! ఇట్టివాని ముందణ యామునాచార్యుండను తరుణబ్రహ్మచారి శైవపండితులతో వాదించి యోడించి విష్ణుపారమ్యమును స్థాపించెను. ఆ క్షణమందే తిరుమణి తులసిపూసలు ప్రత్యక్షమైనవి. విభూతి రుద్రాక్షలగతి, వానిని ధరించియుండినవారిగతి, యేమయ్యెనని యడుగం బనిలేదు. ఆ బ్రహ్మచారికే తనచెల్లెలినిచ్చి పెండ్లి చేసి అర్ధరాజ్య మతనికిచ్చి: * రాజు మిగిలిన యర్ధమందు వీరశైవభోగములకు బదులుగా వీరవైన్సవభోగమా లనుభవించుచుందడెను.

పై యిరువురిలో నెవరుగాని మతమును మార్చుకొనిరే తప్ప రాజ్యభోగములను వదలలేదు. కారణమేమనంగా, వారికి పాండిత్యమును మెచ్చుకొను భక్తి యున్నదిగాని విరక్తీని గలిగించు విద్యా వివేకములు లేవు.

మూండవరాజు యామునాచార్యుండు. ఇతండు (బ్రాహ్మణుందై గొప్పపండితుందైనను చిబుతప్రాయపు బలముచే యుద్ధ మం దాసక్తి గలిగి, మొదలు శైవులతో మీందం జెప్పినటొ వాగ్యుద్ధముంజేసి యోడించి రాజును వైష్టవునిజేసి యతని చెలియలిని పెండ్లాడి యర్ధరాజ్యమున కధికారియయ్యెను. క్ష్మత్రియధర్మము నంగీకరించిన తరువాతంగూడ ఇంకను ఈ చబ్సిడీ బాపనయ్యల మాటల పోట్లాటలేల యని గొప్ప సైన్యము ప్రోగుచేసికొని దిగ్వజయయాత్రవెడలి జయించుకొని వచ్చెను. ఇతండు రాజ్యమునకు వచ్చిన వెంటనే విజయయా థ్‌ పోవలసియుందెనుగాని వర్షాకాలమగుటచే నిలిచెనంట. తరువాత శరత్కాలము. ఈ రెండు బుతువులను వర్ణించుటకు సరిగా 108 పద్యములను వినియోగించిన రాయలు, ఇతని దిగ్విజయమునెల్ల నొకటే పద్యములో ముగించి యుండుట విచిత్రముగాదా! (ఆము-మౌ 4-185) క్షత్రియులకు విధిలేదుగాని యామునాచార్యునివంటి బ్రాహ్మణపండితుందు శో యుద్ధయాత్రకుం బూనుకొనుట న్యాయముగాదను తన యసహ్యమును రాయ లిట్లు 246 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

సూచించెనని నా యభిప్రాయము. కాని యంతటి పండితుని కీభోగతృష్ణ చాలకాలముందం జాలదు. తన తాతగారి ప్రశిష్యుండగు రామమి[్రుండు వచ్చి యుక్తిగా తన పొరంబాటు నెజింగించినతోదనే యతండు తెలివిందెచ్చుకొని రాజ్యభారమును తనకుమారునియం దుంచి తాను సన్వాాసి యటయ్యెను. నాలవ, యైదన వారిద్దటు అన్నదమ్ముల కొడుకులు. ఖాండిక్యుండు, కేశిధ్వజుండు; జాతిక్షత్రియులు. మొదటివాండు (శౌతస్మార్తకర్మములందు సమర్భుందైన పండితుండు. రెండవ కేశిధ్యజుండు బ్రహ్మజ్ఞాని. ఎంత చదువు, ఎంత జ్ఞానముః గలిగిన నేమి? ప్రాయ మందు పాండిత్యము పనికిరానిది. వారిద్దజు రాజ్యకాంక్షతో పరస్పరము యుద్ధముచేసిరి. బ్రహ్మజ్ఞాని కేశిధ్వజుండు గెలిచెను. కర్మకుండు భాండిక్యుండోడి తనయెడ భక్తిగల మంత్రులు మొదలగు ననుచరులతోంగూడ అడవులకు పాటిపోయి తలదాంచుకొనెను. మనుష్యసహజములగు లోభ మత్సరములతో పోరి గెల్చినను కేశిధ్వజుందు, ఆ రాజ్యభోగములలోం దగుల్మొనక, యోగనిష్టుం డై యుండి భగవత్రీతిగా నొక యజ్ఞము జేయ మొదలుపెట్టెను. గ్రహచారమునకు ఆ యాగపశువు నొక పులి పట్టి చంపెను. కేశిధ్వజుండు పశుమరణమునకు ప్రాయశ్చిత్త మేమని యెందథినో యడిగెను. “ఈ విషయము నీవు రాజ్యము లాగుకొని యడవులకుం బోదోలిన ఖాండిక్యునికిందప్ప తక్కిన యెవరికిని దెలియదు' అని అందణు జెప్పిరి. సరేయని కేశిధ్వజాం డు అతనివద్దకు నిర్భయముగా నిరాయుధుండై పోయెను. 'త న్నతందు చలముతో పట్టుకొని చంపినను యజ్ఞముకొజకై చచ్చినట్లగును గొన యజ్ఞపూర్తి ఫలము వచ్చును అట్లుగొక యుదారబుద్దితో ప్రాయశ్చిత్తము దెలిపెనా మేలేయగు” నని కేశిధ్వజుని సంకల్పము. ఖాందిక్యుందు మొద లితని యభిప్రాయ మెబుంగక తన్ను చంపవచ్చినాండని భ్రమపడి యుద్ధమునకు వచ్చినను, తెలిసిన తరువాత మనఃపూర్వకముగా. పశుమరణ 'ప్రాయశ్ళిత్తమను జెప్పి పంపివైచెను. అడవిలో నిదానముగొ కూర్చుండి యోజింప నవకాశము గలుగుటచె ఆ పండితునికి సహజముగా వివేకము గలిగినది. చేంజిక్కిన పగవానిని చంపి రాజ్యము తిరుగా సాధింపుమని తన పరిజనులు, తనకై ఇల్లు: సంసారము విడిచి కష్టపడుచున్నవారు, నయభయములచే ఎంతబోధించినను వినలేదు. కేశిధ్వజుండు పోయి యజ్ఞము సాంగముగా ముగించి మరల ఖాండిక్యునివద్దకు వచ్చి భృీకు గురుదక్షిణ యాయవలె నను కోరిక వచ్చినవాండను; ఏమి కోరెదవ?' అని ప్రార్థించెను. అది విని ఖాది సో మంత్రులు మొదలగువా రుబ్బి 'నేండగా దైవము తోడుగళ్లై గురుదక్షిణగా చతురర్దవీవృ ర్వ ఇ సంబ శేషమును వేందుమూ (ఆము. మౌ. 3-56) అని పుసలాయించిరి. కాని వాని కది ॥ సు కేశిధ్వజుని (బ్రహ్మజ్ఞానము ఈవజకే పక్వమైనది. కాంబట్టీ తమ్ముం దడిగియుం డును. మటియు ఆతం డడుగకయే అర్ధరాజ్య రాజ్యమంతయు మనసార నిచ్చిదన హడు కాండు. అతండు కేశిధ్వజుని మిచ్చెదననియెను. కాని ఖాండిక్యుండు మొదటివాం డిపూ దయ న్‌ వధ్యాత్మరతుండవు; దక్షిణ గురున కీందలంచితేని సకలభవక్షేశసంక్షయం య్యది యవ్విద్య శత్షషైవూయ వైభవం 247

బోధింపుము” (ఆము. మా. 38-60) అని 'ప్రార్టించెను. అతం డితని విరక్తికి సంతసించి సరహస్యముగా యోగవిద్య నుపదేశించి, తరువాత బలవంతముగా నతని యర్ధరాజ్యము అతని కిచ్చిపోయెను. కాని ఖాండిక్యుం డా రాజ్యము ననుభవింపలేదు. తన కుమారుండు చిన్నవాందైనను వానికే పట్టముగట్టి, రాజ్యమునకై యాశపడిన మంత్రి పరిజనులచేత వాని నప్పగించి, తాను యోగనిష్టుండై భగవదృజనతో ముక్తుండయ్యెను. కేశిధ్వజుండు తనకు పుత్రులులేమిచేం గాబోలు, రాజ్యము నేలుచున్నను పుణ్యపాపములు రెండును క్షయించి ముక్తి గలుగు మార్గమును సాధించుచుందెను.

ఆముక్తమాల్యదలో పై మువ్వురి చరితమును ఎంతయభిమానము, భక్తి గలిగి రాయలు వర్షించినాండో గమనించితిమేని అతనికి భోగములకంటె యోగమం దెక్కువ యాళశ యుండెననుట స్పష్టపడును. యామునాచార్యునివలె, ఖాండిక్యునివలె రాజ్యభారము తన కుమారునకిచ్చి తాను శాంతచిత్తముతో సామాన్య మనుష్యునివలె భగవద్భజనతో కాలక్షేపము చేయవలెనని రాయ లెంతో యాసపడియుండె ననుటలో సందేహములేదు. కావుననే యేదేండ కుమారుండు తిరుమలరాజును “వీరప్రతాప తిరుమలదేవరాయ' నిగాంజేసి పట్టాభిషేకము చేసెను. కాని పాప మాయాశ యెంత నిష్ఫలముగా, శోచ్యముగా ముగిసినదియు నందుచేతీ మనసు చెడవిటిగి, అవసానకాలమున రాయ లెట్టి రాక్షసుడుగా పరిణమించి నదియు చరిత్రములు చెప్పంగలవు. అది వేటుమాట.

రాజధర్మమును రాయలు గుర్తెటథింగి నదచెనేకాని ప్రజాధర్మమును మనము గమనింపక పోతిమి. పారతంత్ర్యప్రీతి బీజమునాంటికే వేజలూని మొలకెత్తియుండెనని చెప్పితిని. 'రాజౌ కాలస్య కారణమ్‌” అని నమ్మి అతం డేమిచేసినను చేయించుకొనుట తప్ప పరశురామునివలె అధర్మము నెదుర్శొని తిరుగంబడి పోరాడు కాలమప్పటికే పురాణములపాలై పోయియుండెను. ఆత్మశక్తియందలి నమ్మికయణంగిపోయియుండెను. 'నావిష్టుః పృథివీపతిః అనియు? 'అష్టాభిర్లోకపాలనాం మాత్రాభి ర్నిర్మితో నృపః అనియు నమ్మి, మనలను కాపాడుటకై హా దొరల నప్పుడప్పుడు తయారుచేసి మన నెత్తిపై పడవేయునని తలంచి తలవంచుకొన కాని, ప్రభువును తయారుచేసిన బ్రహ్మ ప్రజకుమించి వేటులేదని తలంచినవా రా కాలమందే లేరైరి. రాయలును, రా జీశ్వరాంశసంభూతుండనియే నమ్మెనుగాని, యతండు,

“ప్రజాపాలనంబు పనిగాం బ్రజానాథుండు బహుముఖంబులం బుట్టింపం బుట్టి, విరాట్సమ్రాట్ప్రభ్ళతి వేదోదితశబ్దవాచ్యుండై దేవ సదృశుండగు మూర్దాభిషిక్తుండు సోణోరి యిలకు నగు నలజళ్ళు తీర్చినంగాక జన్మంబు సఫలంబగునె?” (ఆము. మా. 4-28) యని తలంచిన ధర్మబద్భుండు. కాని యింతటి ధర్మదాస్య మెందరికిం గలదు? ఆ లోచూపు గలిగి తనకృత్యము తానెటింగి నెరవేర్చు 'రాజ్యాశమమునులు' రాజులలో నెందణు గలరు? ఎట్లు కల్గుదురు? దుష్టశిక్షమును, శిష్టరక్షఐమును రాజుల ధర్మమైనచో వారి దుష్టత్వములకో 248 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

శిష్టత్వములకు శిక్షణ రక్షణములు చేయు ధర్మమెవరిది? రాజుకు పన్నులిచ్చి, కానుక పెట్టి, పెద్దవని పొగడి, మొక్కి సమయములందు ప్రాణములు ధారపోసి రక్షించువారు ప్రజలుకారా? వానిని శిక్షించు నధికారము మాత్రము యమధర్మరాజుదా? అంతవఅకు అఖందముగా ప్రజ లీ భూలోక నరకబాధ లనుభవింపవలసినదేనా? ఆ యమునివద్ద కీ యముండు పోయినప్పుడు వాండు వీనిని శిక్షించునో, లేక శిక్షించు పద్ధతుల నతని యొద్ద నేర్చుకొని శిష్యుందై గురువుగా గౌరవించునో యెవ రెటుంగుదురు? ఈ నిరర్ధకములైన, అనర్ధకములైన, రాజభక్తి శాస్త్రపు సంకెళ్ళు ఇంతబరువుగా భద్రముగా వేసికొనుటచేతనే, అవి (శ్రుష్పుపట్టి కారణాంతరములతే తునింగిపోవుచున్నను నేంటికిని ప్రజలు కాళ్ళు కదలింపలేకున్నారు. కూర్చుండి తినమఅగిన రాజులలో ననేకులు 'మేములేకున్న మా ప్రజలు తమపాలి మహావిష్ణువే యంతర్జానమైనట్లు దుఃఖింతురు అని బైటివారిని బేలుపుచ్చుచున్నారు. భక్తియను మాలు పేరుగల యీ మన బండతనమే నాంటికిని నేంటికిని రాజులనంబడువారు చేయు రాక్షసకృత్యములకెల్ల శ్రీరామరక్షగా పరిణమించినది.

కాంబిట్టియే శ్రీకృష్ణదేవరాయలవంటి మహాపురుషుండు, ఉదారహృదయుండు, ధర్మబద్దుం డు ప్రయత్నించినను సరియైన స్వాతంత్ర్యమును ప్రజలు పడయలేకపోయిరి. తప్పు మనదికాని యతనిది కాదని యెటింగితిమికదా. కావున నాకాలపు స్వాతంత్ర్య మనునది పరతంత్రమునకు మాబుపేరేకాని వేబుకాదు. ఇప్పుడు మనము కోరునది, కోరవలసినది యదికాదు. కాలము మాఖినది. భావములును మాఖీనవి; మాజవలసి యున్నవి. ప్రజలకు ప్రభువు పరతంత్రుడు కానిపక్షమున, ప్రభుత్వమునందలి లోపములను సవరించు అధికారము, ఆసక్తి ప్రజలకు లేనిపక్షమున, ఆ ప్రభువులు మన పల్లకీలు మోసినను అది మనలను క్రింద పదంెదపుటకే, కాళ్లకు గండ పెండేరములు శేతులతోం దొడగినను అది మనలను కట్టివేయుటకే పనికివచ్చును గాని వేలుకాదు. మన మంచిచెడ్డల భారమును మటియొకరి కంటంగట్టక మనమే నిర్వహించుకొను సామర్ధ్యము సంపాదించుట యిప్పటి మన (ప్రయత్నము. కాంబిట్టి శ్రీకృష్ణదేవరాయలే నేండు మనభక్తికి మెచ్చి మరల ప్రత్యక్షమైన ముందణనిల్చి మీ దారిద్యమును, పారతంత్యమును దీర్చి శత్రువలను జయించి చక్రవర్తిగా సామ్రాజ్యమును బాలించి శాంతినెలకొల్పెదను" అని వర మీయవచ్చినను “అక్కరలేదు మహానుభావా! నీవంటి మహాప్తరుషుల మనసును మరల నొప్తంచుటకు మౌ కిష్టములేదు' అని మర్యాదగా కృతజ్ఞతతోం బదులుచెప్పంగల ధైర్యమును, వివేకమును మన మీ యొక్క పూలియైనను అలవణచు కానం గలమేని, ఈ యుత్సవముచే రాయల యాత్మకు నిజమైన తృప్తియి శం ౬ గలదు.

ఉర శ్రషైాడు వం 949

రాయల వర్ణ్దనలు - వ్యక్తిత్వము ణ

• జూస్తీ నూర్యనారాయణ

సంస్కృతము నుండియే వస్తువును స్వీకరించిన తెలుగు ప్రబంధ కవులు తమతమ (ప్రత్యేకతను వర్ణనల మూలమున నిరూపించుకొనిరి. వర్ణనలు ప్రబంధకవుల ప్రతిభకు వ్యాఖ్యాన ప్రాయములు. వస్తువును, పాత్రలును సంస్కృత వాజ్బయమునందు పరినిస్టితములును, సుప్రతిష్టతములు నయినందున వానిని మక్షికి మక్కి కాకున్నను మూలమునకు విధేయముగనే చిత్రించిరి. తమతమ వ్యక్తితములగు ననుభవములను నభిప్రాయములను నందంతగా జేర్చుటకు నవకాశము తక్కువ. వర్ణనలమూలమున (వ్రబంధకవుల వ్యక్తిత్వము గ్రహింపవచ్చును.

శ్రీకృష్ణదేవరాయలు రచించిన “ఆముక్తమాల్యద” అను (ప్రబంధము నందున్న వర్షాశరదృతు వర్షనములీ యంశమునే సువ్యక్తము చేయజాలియున్నవి. ఈ వర్ణనములందు కవి సమయ సిద్ధములగు నంశములు - ఉ్రేక్షాదులగు నలంకారములే గాక ప్రత్యేకములగు నంశములు కొన్ని స్ఫుటముగ గోచరించును. ఈ యంశములను రెండు విధములుగ విభజింపవచ్చును: 1. సాంఘిక జీవితమునకు సంబంధించినవి. 2. రాజకీయవిధానమునకు సంబంధించినవి. దైనందిన జీవితమునందు సాంఘిక రాజకీయములతో ప్రత్యక్షముగ సంబంధము గలవానిని సదా మనన ధ్యానములచేత నాకళింపు జేసికొనిన వారే యీ విధమగు రచనమునకు పూనుకొని యుందురని తోచును.

ఎవరెవ రేయే పనులందు ఏకాగ్రత కలిగియుందురో యందలి పరిభాషాదులు వారివారి నిత్యవ్యవహారము నం దతర్మితముగా పొడసూపుచుండును. వైదిక కర్మనిర్వహణ దక్షులగు వారి వ్యవహారమున “వయం దేవస్య భోజనమ్‌' అనుదానికి తరచు ప్రసక్తిగలదు. అందలి 'వయం దేవస్య" అను దానిని భోజనపదవాచ్యముగ వైదికులు వాడుదురు.

కాళిదాసు రచించిన రఘువంశకావ్యమునందు ఇట్టి యంశ మొకటి కలదు" చతుర్దశవిద్యలను శిష్యులకు బోధించుటలో తత్పరుడగు వరతంతుడను నొక గురువు గలడు- అతని యొద్ద ఈ విద్యలన్నింటి యందును పారంగతుడైన వాడు కౌత్సుదను శిష్యుడు. ఆశిష్యుడా యాశ్రమమును వదలిపోవునపుడు గురువు తనకు దక్షిణ వలదన్నను ఏమ కావలయునో మరిమరి యడిగెను. దాన గురువునకు నిర్బంధము వలన విసువు జనించి 250 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

14 కోట్ల బంగారు నాణెముల నిమ్మనెను.” 14 అని యాతడు చెప్పుటకు ననవరతము విద్యలను పరిగణించుటయే కారణము. అంతకన్న ఆసంఖ్య ప్రత్యేకత యేమియును లేదు.

సుశీల తపస్సును వర్ణించు ప్రాండురంగవిభునకు వర్షాగమము శ్రీకృష్ణుడుగా భాసించినది. ఇంద్రచాపము - బర్దిసింఛము, భిదురఫోషము - పొంచజన్యరవము, బలాకావళి

• ముక్తాయష్టి, మెరుపు - పీతాంబరము, వర్షధ్రారలు - కరుణరసము, నీలమేఘము కృవ్ణుడుగ నామెకు తోచినదని కవి యు్రేక్షించినాడు.*

శివభక్తులగు నాగ - పన్నగములు (ప్రాతఃకాలమునకై వేచి యుండ నా సందర్భము నందలి చంద్రోదయము శివలీలావేశుడగు ధూర్దటికి శివలింగముగ భాసించినది.*

అల్లే యనవరతము ప్రజల మంచి - చెడ్డలను రాజకార్యములను పరిశీలించుట యందే వ్యగ్రమైన మనస్సుగల రాయలకు నాయంశములే మనస్సునందు లగ్నములయి వర్షాశరదృతు వర్జనములం దవకాశమును గల్పించుకొని వెలికివచ్చిన యాతని కవిత్వమందు నిలిచి యున్నవని తలచుట సముచితము.

రాయలు కేవలము రాజుగొ భోగభాగ్యముల ననుభవించుట యందే కాలమును వ్యయము చేయలేదు. తన ప్రజల కష్టసుఖముల నర్థము చేసికొనుటకై మారువేషముతో జనపదములను సంచరించినట్లు నిదర్శనములు గలవు. రాజు షష్టాంశవృత్తి. పంట బాగుగ పండిన తనపా లధికమగును. కొన రాజనిశము దేశమునందలి పంటల విషయము నాలోచించుట సంభావ్యము. ఈ యంశములన్నియు నీ ప్రబంధమునందలి వర్ణనములందు న్నందున నీ గ్రంథమును రాయలే రబించెనని స్థాపింప మరియొక నిదర్శనముగ నున్నది.

సాంఘిక రాజకీయములగు వివిధ విషయములకు దర్పణ ప్రాయములగు నంశముల నీతని వర్దనలనుండి గ్రహించి యా క్రింద వివరించుచున్నాను.

రాజకీయములు:

1 ఆకాశము మేఘావృతమైనది. ఇంద్రచాపము విరాజిల్లుచున్నది. వర్షధార లనేవములు భూమిపై పడినవి. అవి విద్యుత్తుల వెలుగులో నతి రమ్యముగనున్నవి (4-83) యంశము నీక్రింది విధముగ కవి యుత్రేక్షించి యున్నాడు. సూర్యుడు భూమి యందలి జలమును తన సవాఫ్రకిరణముల దాహముచే హరించెను.

సుడిగొలిలోని ధూళిరూపమున నాకొశమునంటి కాన సూర్యుడు వేడిమిదొంగ. భూమి క జ్రవనమును హరించుట నింధ్రునకు నివేదించినది. దేవతలలో నన్యతముడగు సూర్యుడు తన దేవే తముబేని దోషిని శిక్షింప నుద్యుక్తుడాయెను. దేవెంద్రుని ఇంద్రుడు తన శరాసనము నాయత్తీ గి పడి తన సహహ్రకిరణముల నుండియు తొను చాపమునుజూచి దోషి యగు సూర్యుడు భయ” నా శ్రకృష్ణగేవరాయ వైభవం 251

హరించిన జలమును విసర్జనము గావించెను. తా నపహరించిన జలమును తిరిగి భూమికిచ్చి వేయుట నందరు గనవలయునని విద్యుత్తుల వెలుగులో నా నీటిని విడచియున్నాదు. 2. _ రాత్రిందివము నుబుము మేఘముల గర్దనము (4-85): ఆకాశము మేఘావృతము గానపుడు సూర్యచంద్రుల రథములు నిరాతంకముగ సడ పోయినవి. కాని యిపు డడ్డముగ నున్న కఠోర ఘన బృందములను ముక్కలు వగ అగునట్లు నారధ చక్రములు ముందుకు సాగుచున్నవి. అందువలన నని జనించుచున్నది అని యుత్రేక్షించెను. రాజులు దండయాత్రకు పోవునపుడు విషమ; ౯ శిలాబహుళములు నగు స్థలియందుండి రథములను బరుగెత్తించుట యిందు సూ మగుచున్నది. 3. _ ఆకాశము మేఘావృతమై వర్షించుచున్నది (4-88); స సూర్యుని తన జలమునంతను సూర్యుడు త్రాగగా భూమి తనకు వచ్చిన నష్టమును సూడ విరోధియగు రాహువునకు విన్నవించినది. ఏలన తన వైరివైరి మిత్రుడు. అంత వి వాజలమును సూర్యుని నుండి గ్రహించి భూమికి వదలినట్లు కారుమబ్బు లాకాశమునందు వైరి వైరి మిత్రుడగుట రాజనీతి," 4. వర్షాకాలమునందు కప్పలు బెకబెకలాడుచున్నవి (4-108): మేఘమునుండి జనించిన మెరుపువలన చలించినవై సర్పములు పుట్టలలో దం బ్‌ తమ వైరులు (సర్పములు) తాత్మాలికముగ తమను బాధించవు గాన కప్పలన్నియు సం దానికి మూలమైన మేఘమును స్తోత్రపాఠముతో నలరించుచున్నవా యన్నట్లున్నవి. న దుష్టనిగ్రహము చేయుటవలన సజ్జనులు బాధావిముక్తులై తన్ని వారణకు మూలమే నృపుని పొగడుట యిందుమూలముగ సూచితమైనది. వి 5. బురదలోనికి దిగనొల్లక లేళ్ళు మేఘావృతమగు శిఖరాగ్రముపై గుమిగూడి యున్లు! (4117) న! ల మేఘుడను రాజునకు ఆయతమైన 'తెరవేటి వలె నా శిఖరాగ్రమున మేఘ మరుగున నున్న లేళ్లు కనబడినవి. ఆయతమగు తెరవేట ననుభవించిన రసికులే వర్ణనమునం దుపనిబద్ధము చేసి యుందురని తలపనగును. 6. _ఉలుము విని తిను బిసమును జారవిడిచి హంస పరుగెత్తినది (4-12): ల న్న రణభేరిని విని భయాతురుదై పలాయన మొనరించు శత్రువును స్ఫురింప జేయుచును దీయంశము. వాన 252 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

పంటలు: 1 మేఘములు వర్షించునపుడు వడగళ్లు పడినవి (4-90);

భూమి సస్యవంతము. సస్యమునకు నీరవసరము. దైవ మను కూలముగ నున్నందున వర్షము వచ్చినది. చాతకము లా వర్షప్రునీరును భూమిపై పడకమునుపే హరించుచున్నవి. సస్యములకు నీరందకుండ జేయు నీ చాతకములను బెదరగొట్టుటకు పరన్యుడు కరకా నికాయములను విసర్జించెనో యన్నట్లు కవి యుత్రేక్షించెను.

పంటలపై తదేకధ్యానము గలవానికే యీ సన్నివేశము స్ఫురించును. 2. _ సూర్యునిచుట్టు పరివేషము (4-97);

సూర్యుడధికముగ నీరు సంగ్రహించెను. అందుండి వర్షరూపమున వదలిన నీరు పంటకు చాలును. ఇంకను వర్షించిన నతివృష్టి దోషము. పంటకు నష్టము. అందువలన విధాత పరివేష మిషమున సూర్యునిచుట్టు దేనినో అడ్డముగా పెట్టెననిపించిన దీ కవికి.

అతివృష్టి వలన సస్యములకు నష్టము అను నంశమును సదా ధ్యానించువారికే యిట్టివి స్ఫురించు ననుకొనుట సముచితము. 3. బారియలగుండ పోవు నీరు నాపుటకై రైతులు బిగియ (్రొక్కుచుండిరి. అపుడు వారి

కాళ్లకు చుట్టుకొని నీళ్లకొయ్యలు వచ్చినవి (4-125):

వాలికులలో దమకు సరివచ్చు కర్షకులు లేరనుటకుగొను వారు కంకణములను గట్టికొన్నట్లు ఆసన్ని వేశమును కవి సందర్భించెను.

స్వయముగ సేద్యమును జూచిన వారికే యూ భావము స్ఫురించును.

వినోదములు (రాజాంతఃపురసామాన్యములు)

1. మేఘాలోకనమున మయూరములు నృత్యము నారంభించినవి (4-92):

పర్జన్యుడు నాట్యాచార్యుడు. ఫెళఫెళధ్వని చేయు మేఘము మైల వాయువు మార్దంగికుడు. వీని సహాయసంపత్రితో మయూరములు నాట్యము: ర్పవి.

ఉపకరణ సామగ్రి గల నాట్వము రాజాంతఃపురములందే సులభము. ఇతరత్ర దుర్లభము. అంతఃపురమునందలి వినోదములనే యీ వర్ణన స్ఫురింప జేయుచున్నది. 2 మేఘాలోకనమున మయూరము నృత్యమారంభించును (4-15):

నాట్యమాడు మయూరమునకు కారుమేఘము యవనిక. ఆకులు తినుటలో నగు చిటపటరవము తాళము. ప ని

రంగస్థలము, తాలలయ సమన్వితమగు నాట్యము నిందు మాచిత

శ్రషృష్ణవాయ వైభవం 258

సామాన్యుల జీవన విధానము

1. _సుడిగాలివలన భూమినుండి ధూళిపై కెగసినది (4-80) పర్జన్యుడను కమ్మరి వా దాకాశమను కాగునకు నీరు పోకుండుటకై అయస్మాం తముతో సూర్యుడమకాలిమిలో మాటుపేసెను. ఆ యయహిభ్రతము భూమిపైనున్న లోహప్పరజము వాకస్నబపినదో యుస్వబ్బు భవాషినములదు. రుషా పైకెగసుసది. మాటువేయుటను సాకల్యముగ నిందు పర్డించెను. ఓ _ విద్యుద్వంతములగు మేఘమాలలనుండి యనేకములగు వర్షధారలు పడుచున్ననవి (4-98); ఇంద్రున కుత్సవము జరుగుచున్నది. ఆయుత్సవమున విద్వుత్తుధ్వజము. అది మొదటిసారిగ నగవడుటయే తదారోహణము. అపుడే వర్శ్షమారంభమై నిరంతరము కురియు చున్నందున అప్పటి నుండియు తుదివరకు పాంథు లుత్చ్సవసంప్రదాయాను సారముగ వదలి పోక యుండిరి... రథోత్సవము. మేఘము రథము. వర్షధారలు రజ్ఞువులు. వర్షమువలన నొదిగి యున్న ప్రయాణికులు రథమును లాగువారు. ఈ విధమగు రథోత్చవము నేటికిని తిరుపతిలో జరుగును. ఈ. _ నిదాఘావసానమున వర్నారంభము. భూమిపై దుమ్మణగును. విద్యుత్తు విలసిల్లును (ఉ-110); పర్ధన్యుడు భూమికి నలంకారములను జేయింప వలయునను నిచ్చతో వసుమతియందలి ధూళిని మేఘమను దోనెయందు గడుగనందు మెరుగారు బంగారు రవల వరుస కనుపించినది. మన్నును కడిగి విలువైన వానికై వెదకుట యిందు సూచితము. 4 _ 'మంటిమిద్దెల వారికి మరుపనులకు” (4-128) వర్షము లధికముగ నున్నపుడు మట్టిమిద్దెలకు మరల కొంత మన్నుపోసి ప్రాత మన్నుతో నదుకునట్లు బిగియద్రొక్కుట యవసరము, సొమాన్యులు ముసురులలో పడు నగచాట్లను చూచిన రాయలే యిట్టి సూక్షాతి సూక్ష్మములను గ్రహింపగలడనుట సముచితము. 6 _ శరత్మాలమున రవి శశి బింబములు ప్రకాశవంతములు. సప్తచ్చదముల పుప్పాడి సర్వత్ర వ్యాపించి యుందును (4-148); 254 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

రవి శశి యను దర్భణములకు శరద్యువతి సస్తచ్చదముల పుష్పాడితో మెరుగుబెట్టు చున్నట్లున్నది. 6. శరత్కాలమునం దభ్రములు శుభ్రముగ నున్నవి(4-159): మేఘము సము(ద్రమునుండి నీ రప్పుగా దీసికొని దివికెగిసినది. అతిదూరము పయిపప్పుదికి పప యవ్వుసు సదికో గూరు పీన్ని దాషకనిగిస షృణ్యాదిశయముచే మేఫఘుము లతిశుభ్రములై పెలసెన్సినపి. వాన్టైనప్రసంగ మెందు గబము. 7. _ శరత్మాలమున మబ్బు విడిచిన యెండలు కాసినవి (4-16); సూర్యమండలము స్ఫటికోపలము. దానిపై శరజ్జ్ఞలద మనుదూది, దాన జనించిన వేడి, యది సర్వతః వ్యాపించినది. నిప్పును పుట్టింపజేయు యత్నము నుపకరణములు నిచట చి(త్రితములు.

1. ఆంధ్రభాషావికాసము - 6౮. సోమయాజి, £ 231
2. _ నిర్భంధ సంజాతరుషార్ధకార్య్య మచింతయిత్వా గురు నాహ ముక్తః | విత్తస్వ్య విద్యాపరిసంఖ్య హేతోః కోటీంశ్చతస్రః దశచాహరేతి ॥ రఘు. ర్‌
3. _ పాండురంగ మావాత్యము, 4-81. 4& _ ఉదయగ్రావము పానవట్ట మభిషేకోదప్రవాహంబు వా ద్ధి దరధ్వాంతము ధూపధూమము, జ్వలద్దీషప్రభారాజి కౌ ముది, తారానివహంబు లర్చితసుమంబుల్‌ గాం దమోదారసౌ ఖ్యద మై శీతగభస్తి బింబశివలింగం బొప్పెం బ్రాచీదిళన్‌. కాళు 2-132, శశ ఈ శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 255

ఆంధ్రభోజుని ఆత్మీయత

• పొాలవర్తి శ్యామలానంద(వ్రసాద్‌

రాజాధిరాజ, వీరప్రతాప, రాజపరమేశ్వర, అర్ధదుర్ధానటేశ, సాహితీసమరాంగణ

సార్వభౌమ, ఆంధ్రభోజ, మూరురాయరగండ, బాసదప్పగండ మొదలైన బిరుదములలో

దక్షిణభారతదేశంలో సువిశాలమైన ప్రాంతాన్ని జయించి తన సామర్ధ్యంతో, చాతుర్యంతో

రాజ్యం సిరిసంపదలు, సుఖశాంతులతో లలితకళావికాసంతో చరిత్రలో చిరస్థాయిగా నిలిచేటట్లు

పరిపాలన చేసిన శ్రీకృష్ణదేవరాయలు కృష్ణానదినిదాటి, దివిసీమలో అడుగుపెట్టి శ్రీకాకుళస్వామి

ఆంధ్రమహావిష్ణువును దర్శించి స్వామి ఆదేశం మేరకు “ఆముక్తమాల్యద” రచనకు శ్రీకారం

చుట్టటం, దేశభాషలలో తెలుగుగొప్పదనాన్ని సాధికారికంగా చాటటం సువర్దాక్షరాలతో లిఖించదగిన సన్నివేశాలు.

“స్వస్తిశ్రీ విజయాభ్యుదయ శాలివాహన శకర్షంబులు 1440 అగునేటి బహుధాన్యనామ సం॥ఫాల్గ్లున శుద్ధ పకాదశి శుక్రవారం శ్రీకాకుళపు తెలుంగురాయలకు శ్రీమన్మహారాజాధిరాజ రాజపరమేశ్వర శ్రీవీరప్రతాప కృష్ణదేవమహారాయలుంగారు దణ్ణం సమర్పించి యిచ్చిన ధర్మశాసనము.....”

అని వేయించిన శాసనంలో స్వామివారిని కుంభసంక్రమణ కాలంలో దర్శించి నిత్యనైవేద్యాలకు, అంగరంగవైభవాలకు ఇచ్చిన భూములు, పాత్రలు, పళ్లాల వివరాలన్నీ ఉన్నాయి. స్వామివారు -

“ఆంధ్రభాష అసాధ్యంబె యందు నొక్క

కృతి వినిర్మింపుమిక మాకుం బ్రియముగాగి అని ఆదేశించారు.

స్వష్టంలో ఇద్దరిమధ్య ఎంతో సంభాషణ జరిగింది. నేను వ్రాసే కావ్యం ఎవరికి అంకితమీయమంటావు? అని (ప్రభువు అడిగితే

అంకితమోయన నీ కల

వేంకటపతి యిష్టమైన వేల్చగుటం దదీ

యాంకితము సేయు మొక్కొక

సంకేతముగాకతండు రసన్నేంగానే

256 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

నీకు వేంకటేశ్వరుడంటే ఇష్టం కనుక ఆయనకే అంకితం ఇవ్వు. పేర్లు, చిరునామాలు వేరుగాని మేమిద్దరం ఒకటేగా" అని స్వామి చెప్పటాన్ని లోతుగా ఆలోచిస్తే దేవుజ్జికూడా తనదారిలోకి తెచ్చుకునే చాతుర్యం ్రస్ఫుటమౌతుంది. వినయంగా “ఎవరికి అంకితం ఇమ్మంటావు' అని ఆయననే అడిగాడు. భక్రహృదయం తెలిసిన స్వామి అంతకంటే చమత్మారంగా సమాధానం చెప్పాడు. కృష్ణానదీ ముఖద్వారంలో దేవుడు కూడా తెలుగుభాష కోసం పడిన ఆరాటం, నిరాడంబరత్వం ఇక్కడ స్పష్టమౌతాయి. సొహితీసమరాంగణసార్వభౌముడుగా ప్రశంసింపబడిన శ్రీకృష్ణదేవరాయల సభాభవనం భువనవిజయంగా, ఆయన ఆస్థానంలో ఉన్నకవులు అప్టదిగ్గజాలుగా శాసనాలు, రాయవాచకం వంటి రచనలు పెద్దనాదుల కవితల ద్వారా సుప్రసిద్ధం అయినాయి. అయితే అష్టదిగ్గజములుగా మనం అనుకునే కవులపేర్లలో కొన్ని మాత్రమే చరిత్రకు నిలుస్తున్నాయి. రామరాజభూషణుడు, తెనాలిరామకృష్ణుడు, పింగళిసూరన అయ్యలరాజు రామభద్రుడు రాయలవారి ఆస్థానకవులుకారు. అల్లసాని పెద్దన, నందితిమ్మన ప్రత్యక్షంగా కావ్యాలు అంకితం ఇచ్చారు. ధూర్జటి, రాధామాధవకవి ఉన్నట్లు పరోక్షాధారాల వలన తెలుస్తోంది. అష్టదిగ్గజాలలో అంతా తెలుగుకవులు కారు. ఇతర భాషలవారు కూడా ఉన్నారనే వాదం కూడా ఉన్నది. ఆధారాలు లేవు. అష్టదిగ్గజాలకు సంబంధించిన ప్రత్యక్ష సమాచారం లేదు. అష్టదిగ్గజాలకు ఒక గ్రామం దానం ఇస్తున్నట్లు రాయలవారి శాసనం ఉంది కాని పేర్లు లేవు. ఆస్టానంలో ప్రత్యక్షంగా ఉన్న నంది తిమ్మన - భువన విజయాఖ్య సంస న్నవరత్న విభాప్రభాత నలినాప్త! (పారిజాత - ర5-110) అని చెప్పిన పద్యంలో భువన విజయ సభలో నవరత్నముల ప్రస్తావన చేశాడు. దీనిని బట్టి విక్రమార్శుడు, భోజుడు చేసినట్లు నవరత్నాలుగా తొమ్మిది మంది కవులను ఆస్థానంలో చేర్చుకొని తరువాత క్రొత్తదనం కోసం అప్టదిగ్గజాలుగా స్థిరపరచి ఉండవచ్చు. రాయవాచకంలో రాయలవారి దినచర్య, రాజనీతి, పరిపాలనా చాతుర్యంలో ఒక ఉద్యోగి చూసి నాటి వ్యావహారిక భాషలో (వ్రాసినట్లే కవులు పద్యరూపంలో ఆయన విజయాలను, విశేషాలను వివరించారు. అందులో కవితాచమత్మారాలు, ప్రశంసలవంటి వాటిని (ప్రక్మన పెడితే శ్రీకృష్ణదేవరాయల రూపం; పరాక్రమం, సొహితీపోషణ మొదలైన అంశాలకు ప్రత్యక్షవ్యాఖ్యానంగా కళ్లకు కట్టినట్టు చూడవచ్చు. కలలో రాయలు ఎవరికి అంకితం ఇమ్మంటావు అని దేవుణ్ణి అడిగినట్లే తాను పెద్దనకు ఇవ్వదలచిన గండపెండేరాన్ని వివాదాలు, అసూయలు లేకుండా ఇతర కవుల నుండి విమర్శ శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం లర్‌?

రాకుండా సభలో పెట్టి అర్హులైన వాళ్లను తీసుకోమన్నాడు. అక్కడ ఉన్నవారిలో పెద్దవాడు, సమర్థుడు పెద్దనకే అది చెందాలని తన మనసులోని మాటకు స్ఫోరకంగానే “'ముద్దుగ గందపెండియరమున్‌ గొనుదంచుబహూకరింపగా, నొద్దిక నా కొసంగుమని యొక్కరుం గోరడు లేరులేరొకో అనే పద్యాన్ని 'ద్ద ప్రాసతో ప్రారంభించి తన సాహితీ చక్రవర్తిత్వాన్ని నిరూపించుకున్నాడు. రాజనీతి చాతుర్యానికి ఇది కూడా ఒక మచ్చుతునక. రాయలవారి విజయము శ్రీకృష్ణదేవరాయలు తాను సాధించిన విజయాలను క్రమపద్ధతిలో అముక్తమాల్యద ఆశ్వాసాంతపద్యాలలో వరుసగా ప్రస్తావించాడు. పెద్దన వాటిని కవితాత్మకంగా వరుసగా అంటుకునే తోకచిచ్చుగా వర్ణించాడు. బాల్యంనుండి రాయల వెంట యుద్ధాలలో కూడా తిరిగిన మహాకవి వాక్కు ఇది. తొలుదొల్త నుదయాద్రి శిలందాంకితీండ్రంబు నసిలోహమున వెచ్చనై జనించె మజికొండవీడెక్కిమార్మొని నలియైన యల కనవాపాత్రు నంటిరాజె నటసాంగి జమ్మిలోయంబడి వేగదహించెం గోనం బిట్టేర్చెం గొట్టానం దాగిలెం గనకగిరిస్ఫూర్తిం గరంచె గౌతమింగ్రాచె నవుల నా పొట్టూర రవులుకొనియె మాడెములు (ప్రేల్చి నొడ్డాది మసియొనర్చెం గటకపురి ంగాల్చె గజరాజు గలంగి పణవం దోంక చిచ్చననౌర యుద్ధురతం గృష్ట రాయబాహు (ప్రతాపజా(గ్రన్మహాగ్ని దీనినే నందితిమ్మన మరింత వివరంగా పేర్కొన్నాడు. ఉదయాద్రి వేగ నత్యుద్ధతి సాధించె వినుకొండమాటమాత్రనె హరించెం గోదముల్సెదరంగం గొండవీడ గలించె బెల్లముకొండ యచ్చెల్లంజెజచె 258 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

దేవరకొండ యుద్వృత్తి భంగము సేసె జల్లిపల్లె సమ(గ్రశక్తి డులిచెం గినుకమీట ననంతగిరి క్రిందుపడంజేసె గంబంబుమెట్టు గ్రక్కునం గదల్స్పె బలనికాయము కాలిమట్టులనె యడచుం గటకమును నింక ననుచు నుత్కలమహీశుం డనుదినమ్మును వెజచు నెవ్వనికి నతందు రాజమా్రుండె! శ్రీకృష్ణరాయవిభుడు వినుకొండ, బెల్లంకొండ, దేవరకొండ మొదలైన అనేక విజయాలను పై పద్యం చెబుతోంది. పరిపాలన వైభవం పరిపాలకుల ధర్మాచరణాన్ని బట్టి ప్రకృతి సహకరిస్తుంది. కరువు కాటకాలు లేకుందా ప్రజలు సుఖసంతోషాలతో జీవిస్తారు. రాయలపాలన రామరాజ్యంలా ఉందని పెద్దన చూసి చెప్పాడు. “తొలగెను ధూమకేతుక్షోభజనులకు...” (మను. 94) రాయలవారి రూపం శ్రీకృష్ణదేవరాయల పేరువినగానే అందరికీ ఠీవి, దర్జా, అందంగా ఉండే చక్రవర్తి రూపం గోచిరిస్తుంది. ఇది చిత్రకారులు చిత్రించినదా? ప్రత్యక్షంగా చూసిన కవులు ఆయన మంచి అందగాడు అని మన్మథనలకూబరాదులతో పోల్చి పలురకాలుగా వర్ణించారు. మనుచరిత్రలో - 'లీలామదనా!? బిసరుహనయనా నవవిధకుసుమాయుధ! “విలోకివధూజన సూనశరాసన “'మధుప్రసవసాయకస్మయవిరామరమ్యాకృతీ' “శ్రీనందన సౌందర్య' కాంతా పంచబాణూ 'కాంతా లతాంతశరి శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 269

పారిజాతాపహరణంలో - “వనితా జనతాస్మరునకు “ప్రసృతివిలోచనా కుసుమబాణా “ామాపాంచాలి “కోకస్తన్యసమాస్తసన్నిభా ఇట్లా మొత్తం మన్మథునితో పోల్చటం కవితా చాతుర్యం కావచ్చు. 'పుల్లాంభోజముఖ (మను) 'దయమానాక్షివిలోక' అనేవి రాయలవారి ముఖవర్చస్సును, కళ్లల్లో ఉండే ఆకర్షణను తెలియజేస్తాయి. రాయలమనస్తత్వం గొప్పవ్యక్తుల మనస్తత్వం ఎలా ఉంటుందో తెలుసుకోవాలనే కుతూహలం సహజం. ఎంత పొగడ్రలలోనైనా కొన్ని ప్రత్యేక లక్షణాలు ప్రస్ఫుటమౌతూ ఉంటాయి. సన్నిహితులైన కవులు చరిత్రకారులే కాక ప్రత్యక్షసాక్షులౌతారు. గొప్పపరిపాలకుడుగా పేరుపొందిన శ్రీకృష్ణదేవరాయలనుండి పరిపాలనారంగంలోని వ్యక్తులు రాణించాలంటే ఎలా ఉందాలో తెలుసుకోవచ్చు. మనుచరిత్రలో - “అతి శాంతునకూ “అతులక్షాంతిగభీర! భీరహిత చిత్తాంభోజ!? “సజ్జన విధేయునకున్‌” పారిజాతాపహరణంలో - 'దయమానాక్షివిలోక! లోకహిత కృత్‌ ప్రారంభ] 'కరుజామయ హృదయ' “సమ్మర్దక్షమ” 'శాంతహృదయారజ్యన్నయాచారి “'కళామానసోొ పై సమాచారాన్ని బట్టి ఉత్తమ పరిపాలకులకు శాంతి, సహనం, విధేయత, నిర్భయత్వం, దయ, కరుణ, (ప్రజలకు మేలు చేసే పనులు చేయటం వంటివి మానసిక ఆరోగ్యాన్ని తెలియజేస్తాయి. పరిపాలనలో పనుల ఒత్తిడి సహజం. అప్పుడే చిరాకు పడకుండా ఉండాలి. అదే “సమ్మర్దక్షమ'. దానికి కళామానసం కావాలి. 260 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

శారీరక దృఢత్వం

సాహితీ సమరాంగణ సార్వభౌమునికే కాదు పరిపొలకులకు శారీరకారోగ్యానికి వ్యాయామం అవసరం. కార్యనిర్వహణలో కదలకుండా కూర్చోకూడదు. పెద్దన రాయలవారిని-

'వ్యాయామస్థిరసంధి బంధు అని మెచ్చుకొన్నాడు.

“ఆవల్లత్తురగ బహువిధారోహణకళారేవంతునకు"

“వాజ్యారోహణనైపుణీనకుల' (పారి. 4౬92)

అని గుజ్జపు న్వారీలో మెళకువలను కవుల్టిరూ ప్రశంసించారు. దానగుణం

రాయలవారి దానగుణాన్ని కవులు విసృతంగా వర్ణించారు.

'దధీచ విధుకామ ధుక్‌ ధనదదుగ్ధ సింధు ప్రధా

వధీరణ పరాయణోజ్వ్వల వదాన్యతాలంకృతా”

'“అవిరణవితరణ విద్యా, నవరాధేయునకు'

'సుధీలేఖద్రుమ

“వితరణావధీరిత బలిరాడ్భానుజు (మను)

“'కల్పద్రుమాధిక దానశ్రీ”

“మహనీయ త్యాగి

“రాధాతనయాధారితగాధాధఃకరణనిపుణబకరసదయునకునొ (పారి)

“మౌక్తిక తులాభార (్రదానోన్నతా

కర్ణుడు, కల్పవృక్షం, దధీచి మొదలైన వారితో రాయలవారి దానగుణాన్ని కోకటాది ' అగ్రహారాలు తాము పొందటమేకాక ఆయన వెంట పర్యటించి తిలకించిన కవులు అక్షరబద్ధం చేశారు. కవితా ప్రియత్వం

తాను స్వయంగా అనేక భాషల్లో కవియై పెద్దనాది మహాకవులతో నిరంతరం గోష్టులు జరుపుతూ భువనవిజయ సభలో అష్టదిగ్గజాలను పోషించిన రాయలవారి కవితా ప్రియత్వాన్ని కవులు ఇలా ప్రస్తావించారు.

శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 261

సుధీనందని “భోజక్షమాపతి విద్యాపరిపాక' (మను) “విద్యాఖేలన భోజి 'యేధానదసాధారణ బోధాకరహృదయునకు విబుధసదయునకున్‌' “కవితా (ప్రావీణ్యఫణీశ! కృష్ణ్ణాయమహీశా! “సాహితీ సమరాంగణ సార్వభౌమ” పై విశేషణాలన్నీ ఒక యొత్తుకాగా సాక్షాత్తుఆంధ్రమహావిష్ణు ఇచ్చిన కతపత్రం - “పలికితుత్రేక్షోపములు జాతి పెంపెక్క..” సంగీత సాహిత్యాదికళలు, వాటితో జరిగే సాంస్కృతికోత్సవాలు ప్రభుత్వాన్ని ప్రజలను సన్నిహితం చేయటానికి సంస్కృతిని, శాంతిభద్రతలను కాపాడటానికి మానసిక వికాసానికి ఎంతగానో ఉపకరిస్తాయని గమనించి ఆచరించిన గొప్ప ప్రభువు శ్రీకృష్ణదేవరాయలు. ఆనాటి వసంతోత్సవవైభవాన్ని తిమ్మన ఇలా చమత్మరించాడు. ప్రతివర్షవసంతోత్సవ కుతుకాగత సుకవినికర గుంఫిత కావ్య స్మృతి రోమాంచ విశంకిత చతురాంతఃపుర వధూ (్రసాధనరసికా! రాయలవారి రసికత అంత గొప్పది. మతసామరస్యం మతసామరస్యం విషయంలో తనకు ఇష్టమైన దానితో పాటు ఇతరుల ఇష్టాలను కూడ ఆదరించిన విశిష్టాద్వైతి శ్రీకృష్ణదేవరాయలు. ఆయన వీరవైష్ణవుడు కాడని తొనే ఇలా వ్రాశాడు. విద్వద్వందితుడాతడిట్లు సుఖ సంవిత్తత్త్వబోధైకచుం చుద్వెపాయనసూత్ర స్చుతుల నీశున్‌ మున్నిరూపించి, పైం దద్విష్ణుత్వము దాని కన్యదివిషద్వ్యావర్తనంబున్‌ విశి ప్టాద్వెతంబును దేటగాందెలుప మాటాడెన్‌ (బ్రమాణంబులన్‌ నంది తిమ్మన వంటి అద్వెతులను ఆత్మీయతతో ఆదరించిగౌరవించారు. 262 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

వలిమలయల్లువాడు తలవాక ధరించిన పూవుగుత్తి వే ల్పులగమి జీవగజ్జయుడివోవని చల్వలటెంకి, వెన్నెల ల్మొలచినపాదు, పాల్కడలి ముద్దులపట్టి, నృసింహకృష్ణరా యలం గరుణరసంబు నినుపారిడి చూపులం జూచుగావుతన్‌ అంటూ తిమ్మన రాయలవారి చంద్రవంశం శైవవైష్టవ సమన్వయం చేయటాన్ని చమత్మారంగా చెప్పాడు. ఫాల్గున శుద్ధ ఏకాదశినాడు అద్వెతమూర్తి కృష్ణానది ఒడ్డున దివిసీమలో ఆంధ్ర మహావిష్ణువు సన్నిధిలో తెలుగుభాష గొప్పదనాన్ని స్వామిపలికినట్లు తాను లోకానికి వెల్లడించి తెలుగుభాష అభివృద్ధికి అజరామరమైన కృషి చేసిన కన్నడరాయనికి తెలుగుజాతి జేజేలు పలుకుతోంది. చిత్తజభిదం[ఘ్రియుగ చింతన కళాధిగత జిష్ణుసమవైభవవిశేషా! విత్తరమణారగవీ తరణి భూజలద విశ్రుత కరాంబురుహ! గోష్టీ నృత్తమణిరంగతల! నీతి మనురాజనిభ! నిర్భరదయాపయోధథీ! మత్తగజయూధమదమగ్న సుఖితాళిరవమాన్యగ్భృహ మంగళమహాశ్రీ. (పారిజాత) శ శ ఈ క్ట పు స కు. క్ర రా యల. ద లు టే యా యా. శు |. నం... న మ న తాడు. ను యా న? మ న తు వా స్రావ ల క హహ య టి [మ కంచి దేవాలయం శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 263

అప్రతిమ ప్రతిభుడు శ్రీకృష్ణదేవరాయలు

• జన్టీస్‌ జూన్త్‌ చలమేశ్వర్‌ శ్రీకృష్ణదేవరాయలు అన్నపేరు తెలుగు కన్నడ భాషలు మాట్లాడే ప్రాంతములో నేటికి ప్రతీరోజు ఎక్కడో ఒకచోట స్మరించబడుతూనే వుంటుంది. ఒక్కసారికాదు బహుశా ప్రతిరోజు కొన్నివందలసార్లు. సుమారు 475 సం॥ల క్రితం మరణించిన ఒక వ్యక్తిపేరు నేటికి అంత విస్తారంగా గుర్తుంచుకోబడిందంటే చాలా విశేషమే. చాలామంది మనుషులు చనిపోతే, పోయిన మరునాడు వాళ్ళ బంధువులే తలచుకోరు. అటువంటిది దాదాపు 500 సం॥ల పాటు తలచుకోబడుతున్న రాయలు నిజంగా కీర్తిశేషులు. పోతనగారు చెప్పినట్టుగా “కారే రాజుల్‌ రాజ్యముల్‌ గలుగవే... వారలన్‌ మరచిరే యిక్కాలమున్‌ భార్గవా[?” - యశఃకాములై దానం చేసినవారిని ప్రపంచం గుర్తుంచుకుంటుందని - అయితే కృష్ణదేవరాయలు కేవలం ఆయన వితరణశైలికి మాత్రమే గుర్తుంచుకోబడినవాడు కాదు. అల్లకల్లోలముగానున్న నాటి సామాజిక రాజకీయ పరిస్థితులలో విజయనగర సామ్రాజ్యం దక్షిణ భారతదేశములో కొంతభాగానికి రాజకీయ సుస్థిరత ప్రజలకు శాంతియుతమైన జీవనము సాగించే ఏర్పాటు సుమారుగా 250 సం॥లపాటు కలిగించినది. ఆ 250 సం॥లలో ఆ సామ్రాజ్య వైభవం రాయలకాలములో పతాకస్థాయికి చేరినది. భారతీయుల దురదృష్టవశాత్తూ చారిత్రిక అంశాలు ఒక క్రమబద్ధమైనరీతిలో నమోదుకాలేదు. విజయనగర సామ్రాజ్య చరిత్ర కూడా అంతే. రాబర్ట్‌ సీవెల్‌ నడుంకట్టుకుని విశేషమైన (శ్రమకోర్చి సంగ్రహించిన చరిత్రే యివాళ మనకు తెలిసిన చాలా విషయాలకు మూలాధారం. కొంచెం కుడిఎడములుగా రాయలకి సమకాలికులైన హెన్రీ్‌-౪/11%, బాబర్‌ వంటివారి చరిత్ర వారి వ్యక్తిగత జీవనవిధానం, వారి ఆకారం, వారి ఆహార్యం, వారి ఆహారవిహారాది అలవాట్లు విరివిగా వారికాలంలోనే గ్రంథస్థం చేయబడినాయి. పోర్చుగీసు వ్యాపారులు వ్రాసిన చారిత్రిక అంశాలు మినహాయిస్తే తెలుగు సాహిత్యంలో ఎక్కువగా దొరికేది అతిశయోక్తులు మాత్రమే. అయిదువందల సంవత్సరాల తరువాతకూడా గుర్తుంచుకోబడుతున్న శ్రీకృష్ణదేవరాయలు వంటి మనిషి కచ్చితంగా ఎప్పుడు పుట్టాడో, ఎప్పుడు మరణించాడో కూడా మనకి సరిగ్గా తెలియదు. పోనీ గుర్తుంచుకోవలసిన అవసరం లేని అనామకుడా అంటే అదీకాదు. దొరుకుతున్న చారిత్రిక ఆధారాలను బట్టి నేటి దక్షిణ భారతదేశమును 264 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

దాదాపుగా సగభాగాన్ని శాసించిన పాలకుడు. ఆయన తండ్రిగారు కూడా రాజ్యమేలినవాడే, సామాన్యుడు కాదు. వారి తాతగారి పేరు ఈశ్వరయ్య అని, వారి ముత్తాత గారి పేరు తిమ్మయ్య అని తప్పితే మనకిక ఏమీ తెలియదు. అల్లసానిపెద్దనగారు తిమ్మభూపతి అని ప్రస్తావించారేగానీ ఏ భూభాగానికి అధిపతి అని చెప్పలేదు. ఫలితం రాయలు తెలుగువారా కన్నడిగుడా అన్న మీమాంశ, తెలుగువాడైన, కన్నడిగుడై రెండు భాషలు మాట్లాడేవారికి అత్యంత ్రీతిపాత్రుడైన చారిత్రిక పురుషుడ. మా భాష గొప్పదంటే, మా భాష ప్రాచీనమైనదని తన్నుకుచచ్చే అధునాతన యుగములో వున్న మనకు, రెండు భాషలని సమానంగా ఆదరించి, భాషించి, ఆ రెండు భాషలు మాట్లాడే ప్రజలను ఒక్కతాటిపై నడిపిన నాయకుడు ఎంత శక్తిమంతుడో, ఎంత చతురుడో, ఎంత ఉదారుడో, ఎంత రాజనీతిజ్ఞుడో తెలుసుకొనవలసిన అవసరం చాలావుందని నా అభిప్రాయం.

సహజంగానే చరిత్ర ప్రసిద్ధికెక్కిన వ్యక్తుల అకార విశేషాలు ఎలాగుండేవి అని తెలుసుకోవాలనే కుతూహలం వుంటుంది. రాయలగురించి మనకు తెలిసిన ఆకారం రెండు రకములు. ఎప్పుడో కొమర్రాజు లక్ష్మణరావు పంతులుగారు రాసిన ఊహాచిత్రము, రెండవది తిరుపతి దేవస్థానములో మహాద్వారం ప్రక్కన యిద్దరు దేవేరులతోపాటుగా నిలబడి స్వామివారికి అంజలి ఘటిస్తున్న విగ్రహం. రెండూ ఒకదానితో మరొకటి సంబంధం లేకుండా వుంటాయి. పోర్చుగీసువాడైనా 'డామ్మిగో పేస్‌' శ్రీకృష్ణదేవరాయలని స్వయంగా చూసినవాడు. అతని వర్ణన ప్రకారం రాయలు అంత పొడగరి కాకపోయినా, బలంగా, కొంచెం బొద్దుగా మంచి శరీరభాయతో వుండేవాడు. ఉత్సాహవంతుడు. మొఖంమీద స్పోటకపు మచ్చలు వుండేవి*. ఎక్కువగా తెల్లటి వస్త్రములు ధరించేవాడు. ఆ వస్త్రాలమీద బంగారు జరీతో అల్లబడిన గులాబీలు వుండేవని వ్రాసాడు. ఆనాటి ఆచార వ్యవహారములు మనకు తెలిసినంతవరకు పరిశీలిస్తే బహుశా అంగీ వేసుకోవడము భారతీయుల ఆచారం కాదు. అయితే శ్రీకృష్ణదేవ రాయలు ఎప్పుడూ అంగీ ధరించలేదని కచ్చితంగా చెప్పలేము. ఎందుకంటే అప్పటికే ముస్లీంలు భారతదేశంలో ప్రవేశించి దాదాపు 500 సం॥లు గడిచినవి. అంగీ ధరించటం వారి అలవాటు, బహుశా ఆ అలవాటు కొంతవరకు భారతీయులలో కూడా ప్రవేశించి వుండవచ్చు. భవనముల నిర్మాణములోనే యిస్లామిక్‌ వాస్తుశైలి విజయనగర కట్టడాలలో కనిపిస్తుంది. కాబట్టీ వస్త్రధారణలో కూడా పూర్తిగా కాకపోయినా కొంతవరకైనా ఆ సంప్రదాయాన్ని అనుకరించి వుండటానికి అవకాశం లేకపోలేదు.

శారీరకంగా రాయలవారు చాలా బలమైన మనిషని, కఠోరమైన వ్యాయామం చేసేవాడని “ప్రేస్తొ రాశాడు. మధ్యయుగకాలమునాటి రాజకీయ పరిస్థితులలో శారీరక దారుఢ్యానికి వున్న ప్రాముఖ్యత మనకు తెలియనిదికాదు. ప్రసిద్ధులైన అనేకమంది పాలకులు శారీరకంగా చాలా బఐలవంతులుగా వర్ణింపబడ్డారు. అక్చర్‌ని గురించి ఆయన సమకాలీన పర్షియన్‌

శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 265

చరిత్రకారులు మహాబలశాలి అని సాహసవంతుడు అని వర్ణించారు. కుస్తీపట్టడం, వేటాడటము ఆయన సరదాలలో ముఖ్యమైనది. అలాగే శ్రీకృష్ణదేవరాయలు కూడా మల్లయుద్ధంలో చాలా ప్రావీణ్యం కలవాదని, ప్రతిరోజు ఉదయపు వ్యాయామ కార్యక్రమములో గుజ్జిపున్వారీ, బరువులెత్తడము, కుస్తీపట్టడము చేసేవాడని "పేస్‌ రాసాడు. శారీరక బలం నాటి సాంఘిక రాజకీయ పరిస్టితులలో రాజులకుండవలసిన ముఖ్యలక్షణము. రాయలు ఆ విషయంలో పూర్తి థద్ధ చూపించాడు.

నాయకత్వము నిలబెట్టుకోవదానికి కావలసిన ముఖ్యలక్షణం సాహసం, తెంపరితనం. బహుశా అవి రాయలలో పూర్తిగా వున్నట్టున్నాయి. రాయచూరుని ముట్టడించినప్పుడు, యుద్ధము ప్రారంభం కాగానే బహుమనీ సుల్తానుల ఫిరంగుల ధాటికి రాయలసైన్యము అల్లకల్లోలమై వెనుకంజ వేసే పరిస్థితి ఏర్పడింది. శిబిరంలో కూర్చుని యుద్ధ వ్యూహరచన చేస్తున్న రాయలు ఈ వార్త తెలియగాన దిగ్గునలేచీ “లోకములోని భూపాలురకెల్ల నధికుడగు మేటిని జంపితినని యాదీల్ధానుడు రజ్జులాడు కాలమాసన్నమైననుగాక! అతని పరాభూతుని గావించితినని (పప్రేలుటకెన్నడును అవసరముగలుగబోదు. అని తన (వ్రేలినుండి ముద్దు టుంగరమును దీసి యొక యూడిగిని చేతికిచ్చి తనకు వీరస్వర్గప్రాప్తి కలిగిన దానిని రాణీవాసములకు జూపవలయుననియు, నంతట వారు కులాచారము ప్రకారము సహగమన కార్యము నడుపుదురనియు నానతిచ్చి, గుజ్జమునెక్కి శత్రువుల నెదుర్శొన....” ఫలితముగా జరిగిన యుద్ధములో బహుమనీ సుల్తానుల సైన్యము ఊచకోతకోయబడి, కృష్ణానదీ ప్రవాహము రక్తముతో ఎజ్జఐడినది అని వ్రాసారు. ఇది చారిత్రిక సత్యమాకాదా అని రుజువు చేయడానికి ప్రత్యక్ష ఆధారాలు ఏమీలేవుగానీ, రాయచూరు యుద్ధములో జయము మాత్రము రాయలదనే విషయం చరిత్రకారులందరూ అంగీకరరించిన సత్యము. కనుక బహుశా వెంకటరమణయ్య గారు వ్రాసింది నిజమే అయ్యుండవచ్చు. లేకపోతే తరతరాలుగా కృష్ణదేవరాయల శౌర్యపరాక్రమములగురించి తెలుగు కన్నడ ప్రజలు చెప్పుకుంటుంటారని నేననుకోను. “పేస్‌” “... తం 8121206 0626106 31 2|| 41989” అన్నాడు. నాటి సామాజిక పరిస్థితుల దృష్టా రాయలు చాలా సమర్థవంతుడైన పాలకుడని చెప్పుకోవాలి ఆయన రాజ్యాధికారమునకు వచ్చేనాటికి, కళింగ గజపతుల ఏలుబడిలోనున్న నేటి సర్కారు జిల్లాలనుంచి గజపతులని పూర్తిగా వెనుకకు పంపించినవాడు రాయలు. అప్పటికి దాదాపు 100 సం॥లపాటు ఆ ప్రాంతము గజపతుల ఏలుబడిలో వున్నది. నేటి నెల్లూరు జిల్లాలోని ఉదయగిరి నుంచి విశాఖపట్నము జిల్లాలోని సింహాచలము వరకు రాయలు తన ఆధీనములోనికి తెచ్చుకున్నాడు. నేటి కర్ణాటకలోని సగభాగము (దక్షిణ ప్రాంతము) తమిళనాడులోని కావేరీ తీరము వరకు తిరుగులేని అధికారాన్ని స్థాపించాడు. సమకాలీన రాజకీయ పరిస్థితులపై కూడా చాలా స్పష్టమైన అవగాహన కలిగిన నాయకుడిగా కనబడతాడు. బహమనీ సుల్తానులతో విజయనగరానికి ఆదినుంచి విరోధం వున్న గోల్మొందడకి బీజాపూర్‌కి వున్న అంతర్గత కలహాలలో 266 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

గోల్కొండ పాలకులను సమర్ధించడానికి అవసరమైన సహాయం అందజేయడానికి రాయలు వెనుకాడలేదు. యవనరాజ్య సంస్థాసనాచార్య అన్న బిరుదుకు అదే మూలం. ఇది ఆయన రాజకీయ చతురతకి చక్కని వుదాహరణ.

అప్పటికే భారతదేశములోనికి పాశ్చాత్యులు ప్రవేశించడము జరిగింది. రాయల వట్టాభిషేకము ఆగన్ట్‌ రెండవ తారీఖున 1509 నం1[లో జరిగినట్లుగా చారిత్రిక ఆధారాలున్నాయి. అప్పటికి సుమారు 11 లేదా 12 సంవత్సరాల క్రితమే వాస్కోడిగామా భారతదేశానికి వచ్చాడు. పోర్చుగీసు వర్తకులు తరచుగా భారతదేశమునకు వచ్చి మధ్యప్రాచ్యం నుంచి గుజ్ఞాలను, పోర్చుగీసు నుంచి తుపాకులను అమ్ముకుని వారికి కావలసిన సామగ్రిని భారతదేశము నుంచి కొనుక్కునిపోతూ వుందేవారు. అలావచ్చిన వర్తకులతో రాయలు చాలా స్నేహపూర్వకముగా ్రవర్తించేవాడని, వారి జీవన విధానాన్ని చాలా ఆస్తితో పరిశీలించేవాడని వారే వ్రాసుకున్నారు. రాయచూరు యుద్ధము జరిగినప్పుడు, భారతదేశములో యుద్ధములు ఎలా జరుగుతాయో చూదాలనే కుతూహలముతో కొందరు పోర్చుగీసు వర్తకులు ప్రత్యక్షంగా రాయచూరు వెళ్ళి, వారు చూచిన వాతావరణాన్ని గ్రంథస్థం చేశారు.

సామ్రాజ్య విస్తరణలోనే కాక పరిపాలనలో కూదా రాయలకి చాలా స్పష్టమైన అభిప్రాయములు వున్నాయి. ప్రజలపట్ల పాలకులకుందవలసిన కర్తవ్య బాధ్యతలను రాయలు తన 'అముక్తమాల్యదిలో స్పష్టం చేశారు.

ఇంతజేసి రాయలు పాలనజేసినది సుమారు 20 లు మాత్రమే. ఆ 20 సం॥లలో సగభాగము యుద్ధభూమిలోనే గడిపారు. అయితే పరిపాలనలో పట్టు వదులుకోలేదు. దీనికి ఆధారం రాయల తరువాత మరొక్క 85 సం॥ల వరకు విజయనగర సామ్రాజ్యం సవ్యముగా నడుచుట. అదే మనకు బెరంగజేబు చరిత్ర చూసినట్లైతే అతని పాలన కూడా దాదాపు సగభాగం యుద్ధభూమిలోనే జరిగినది. అయితే అతీని మరణానంతరము అతి తక్కువ కాలములోనే అతను సంపాదించిన సువిశాల సామ్రాజ్యము అతని వారసుల చేజారిపోయినది. ప్రజల అభిమానమును సంపాదించుకోలేని ఏ నాయకుడికైనా జరిగేదదే. ఒక ప్రక్కఎడతెగని యుద్ధములు, మరోప్రక్క పరిపాలనా బాధ్యతలతో సతమతమవుతూ కూడా రాయలు సౌహిత్వసేవ చేశాడు. కేవలం కీర్తికోసము కవి పండితులని ఆదరించడం కాకుండా స్వయముగా సాహిత్యంలో కృషి చేసి ఒక అద్భుతమైన గ్రంథాన్ని తెలుగువారికి వదిలివెళ్ళారు. కన్నడంలోను, సంస్కృతంలోను రాయలకి ప్రావీణ్యం వున్నదని (గ్రంథ రచన చేసాడని ఆధారాలున్నాయి. ఆధునికులుగా పిలుచుకునే మనం, ఎంత తక్కువ విద్య వుంటే అంత గొప్ప నాయకులుగా చలామణి అయిన వారిని నెత్తికెక్కించుకుంటున్న మనం, 500 సంవత్సరాల క్రితమే మూడు భాషలలో ప్రావీణ్యం సంపాదించిన పాలకుడిని, వీరుద్నీ అద్ధం చేసుకోవడం అంత తేలికైన విషయం కాదు.

శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 267

రాయలు సమర్థవంతమైన పాలకుడు కూడా. అధికార యంత్రాంగములోని ఒకభాగమైన సైన్యాన్ని అమరనాయకుల ఆధీనములోనుంచి, వారు ఆ సైన్యాన్నీ సక్రమముగా పోషిస్తున్నారా, లేదా అని పరీక్షించడానికి ప్రతి సంవత్సరం విజయదశమి నాడు ఆ సైన్యాన్నంతటిని విజయనగరంలో సమావేశపరచి స్వయముగా పరీక్షించేవాడని, పోర్చుగీసు చరిత్రకారులు వ్రాసారు. 'పేస్‌'లెక్క ప్రకారం పదిలక్షల మంది సైనికులుందేవారు. అందులో ముప్ఫై అయిదు వేల మంది అశ్వికులు. రాయల కాలములో అనేక దేవాలయములు నిర్మించబడ్డాయి. చాలాచోట్ల పెద్ద పెద్ద చెరువులు తవ్వించబడ్డాయి. ముఖ్యంగా రాయలసీమ ప్రాంతములో. ఆనాటికీ రాయలసీమ అనాొవృష్టితో సతమతమవుతున్న ప్రాంతమే. అక్కడ చెరువుల నిర్మాణము అంటే, ప్రజా సంక్షేమముపై రాయలకుండే అవగాహన ఎటువంటిదో, ఆ చెరువులను నిర్లక్ష్యం చేసి నీళ్ళకోసము తన్నుకుచచ్చే తెలుగు ప్రజలు అర్థం చేసుకోవడం కష్టమే. దేవాలయాల నిర్మాణములోని మతపరమైన [ప్రాముఖ్యతని ప్రక్కనపెడితే, ఆ నిర్మాణాలు కలిగించే ఉద్యోగ అవకాశాలు రాయల పరిపాలనాదక్షతకు, ప్రజా సంక్షేమ దృష్టికి నిదర్శనము అని నా అభిప్రాయము. ఫుట్‌నోట్స్‌

1. 1013 [008 15 0౯006600 [6816 ఖర 05[11600%01ల0100 206 8006 గ22160, ౧౫1068 20030 0; ఓం 18 01 113 06 51205 0౯9౧0211=20౫. ౧6 3 6 ౧౧౦౩1 0266 206 అలం 1108 (42000814 ౧౦55100/ 06 0౧66౧౮! 0౯64150051100% 2౧6 *అా/ ౧౧0”; 16 15 016 4121 566% 10 10౧0ల! ౧౧౪18613, 206 ౧0661763 (లగ) 1060 2002 20046 2!1 1001 8: ౪086ల గంగా 00౧61400 ౧౫౭/ 06 116 15 2 80621 ౧||౮ 2౧6 2 ౧2౧ ౦ నటం 1656106, 081 946)66110 రేరలు గట ౦01286, 206 1119 3 015 ౪06- "6౧9౧260 1202040, 1108 051008, 1006 0౯016 8162661063 0010612 [0564 0౯96 166 5629 ఖర 06 [206." 6 14 113 186 0602056 [16 13 0) [201 4 862161 1076 120 20 03 [0801 0౯౪/121 ౧6 ౧౦09505569 10 (0) 2ర0)65 206 (6గగ౦గఆ 048 1366000 ౪12 6 29 (1800 [0102102 00002066 (0 ౪022 ౧౬ 11166 119 06282610 ఏ276 90 9411208846 కల6ం[ 13 86 1 2|| 01083. (07 4 ౧0[0076ల 9042128 గగనం 0 [0061 5౫611 గింైం ౧0.246)

2. 066 ౪0 1608 86, 6665566 1౧ ౪106 100163 211 00౪666 ౪101 (6210101460 ౦ &్రం1600 03965 జర ఇంట 015 64619 06 ౪026 2 942069” ౦06౯1686 ౪1146 827 ల, జరీ 20805 520 ౧10 50 6655064 (707 & 008[60గాక 94208 (74౦౮ను 9 గెం06గ 5611 ౯౧౯౭౯ ౧౦.౨౮9)

క కృష్ణదేవరాయలు - రచయిత దా॥నేలటూరు వెంకటరమణయ్య పేజీ-116, (4గ044౭/08/06/ నొ౭/6ా ౧/0. 3

4. _ కృష్ణదేవరాయలు - రచయిత డా॥నేలటూరు వెంకటరమణయ్య, పేజీ-20,

శశ ఈ 268 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

అక శం0ంఘక జీవన వైభవయ్య అలయంనా అలు తం మ న్‌ ఓ, స | ప్త యి జీ కీ న్‌ లు లం ని యం బ్‌ సయం ఈ. మయా ఫో రొ గ ( కీ క్‌! 1 11 పం గ్ర టా టే నం! టే. సే టై: లా న్‌... చె ల్లి చ [ థం! ళ్ళ త్త స్‌! న యం? స న్య 6 న త | ఉహ 1. సని ఏ0 మే సన |. శ్‌ / డ్‌ నే! లీ న యక... ఫణ నే ను చం కా మ లం స స టి యూ గ మ! | ధ్‌ (1 కంటు సధ / టై 1 ఓ త్న రంల డో ప సం! వ ళో గ! జ్‌ ల | న్‌ ణి ఇటీ. క. యం (్ల ల 2 త ట్ట! గ నయా. న్‌ మ్స న్‌! స ! స ళో ణా గగ ల | స్‌ (1 1 ధు మ! మ ర యుల. స సట. ( శ స. వసుత 1. ల స మున ౯ “చ. షు! గయే ౧... గనే. . 1 టే క! గం! ష్‌ న న స టం షం గా మ్‌ భ్‌ ట్లో శయం లీ వ ల. టు! - 1 న సం న ఆం. శస సనా. , ప్టము లన [01 మ? తక మంలో... షా... క కతన గ న చంసనయము స. నభ స్‌ మ .. శే (.. మా నళ టో త మ న సస స ఆ శస న న య సం టం పం ్త/ టం ప స ల సన్‌ జ . నం టట మ న. నట.

ఇందులో... రాయలనాటి రమజీయ జీవితము - హంపీక్షేతము

• పుట్టపర్తి నారాయణాచార్యులు .. 2౯73 రాయలనాటి రసికత - రాళ్లపల్లి అనంతకృష్ణశర్మ ...... 280 రాయలకాలంలో విదేశీ వాణిజ్యం - బండ్లమూడి సుబ్బారావు ..... 300 రాయలనాటి రుచులు - జివిపూర్ణచంద్‌ ......... 808 రాయలకృషిక జనప్రియత = యం.వి.ఎన్‌. సూర్యనారాయణ - 828 రాయలవారి వ్యవసాయాఖిజ్జత - కనమలూరు వెంకటశివయ్య .... 388 రాయవాచకం - సామాజిక విశేషాలు - కె. రామాంజనేయులు ....... కెకర్‌ 270

రాయలనాటి రమణీయజీవితము - హంపీక్షేత్రము య

• వుట్టపర్తి నారాయణాచార్యులు హంపీ అనే పేరు వింటూనే - రాయలవారు చేసినా యుద్ధాలూ, సాధించిన విజయాలూ యెట్లావున్నా - మన ప్రతిభాదృష్టిలో భాసించేవి ముఖ్యంగా రెందు. ఒకటి సమగ్రసుందరమై మహారాసిక్యంతో కూడిన ఆ జనుల జీవితం. సర్వతో ముఖంగా వ్యాప్తమై, ఒక ఇప్రత్యేకతనే” కూడగట్టుకున్న ఆ కళావిజ్బంభణం రెండోది. ఒకటి గొజ్జగి నీటి వెల్లువ. రెండోది గోవజవాదుల నిగ్గు. ఆ బ్రదుకువంటిది తెలుంగులు మరి బ్రదికి యెజుంగరు. ఆ కళవంటిది - మరి సృష్టించి ఎజుంగరు. అందుకే ఆ అనుభవం ఒక కల్పనా గాని, సత్యమున్నూగాని భావనా మాత్రంగా నిలుస్తుంది. “అలాంటి కాలం ఒకటి వుండెనా!” అంటుంది మనస్సు. “అవునని సవాలు చేస్తుంది” చరిత్ర. ఈ రెంటి మధ్యా యెటూ మనం నమ్మలేక తికమకలాడుతాం. విజయనగరం ఒక మహాపట్టణం. అంతటి పట్టణమూ, అట్టి జనాకీర్ణతా యెక్కడా తాము చూడలేదని పాశ్చాత్య పారసీకుల (వ్రాతలు. దానికి చుట్టూరా సుమారు దెబ్బె రెండు మైళ్ల మేరకు ఆవరించుకుని వున్న పర్వతమాలికలు పెట్టనికోటలు. వానిలో “కులిశధారాహతి పొలుపునం బై నుండి యడుగుమోవంగ జేగుజ్రైన తటులూ, “దలువలైన యేటి కెలకులూ”, దట్టంగా పెరిగి, సూర్యకాంతుల్ని గూడా పడనివ్వని “క్రముకపున్నాగ నారంగరంభా నారి కేళాదులు” - ఆ లోయలన్నీనీ “పికశారికాకీర కేకిబృంగసారసధ్వనులతో” ఆఘూర్షితాలేనట!! ఆ నగరాని కేడుకోటలు, ఏడవ కోటలో రాజుల మహళ్లూ, రచ్చకూటాలూ, మంత్రిదండనాయకుల మందిరాలూ, మహోద్యానాలూ వుండేవి. ఇక్కడే “పిలిచిన పలికే” యిరవైలక్షల మూలబలం, వారు ఆ మహారాజ్యానికి యిన్నూజు రేవుపట్టణాలను సాధించారు. ఇన్నూటానలభైలక్షల ఆదాయాన్ని - సాలుకు - సంపాదించారు. కటకం నుంచి కన్యాకుమారి వరకున్నూ సామ్రాజ్యాన్ని విస్తరింపంజేశారు. ఇంక పట్టణమంతా యెక్కడంజూచినా పూలతోం టలే - వుద్యానవనాలే! వరిపొలాలలో “తావుల్‌ క్రేవలం జల్లు చెంగలువలు.” చెజకు తోం టలలోనే తమలపాకుల తీవెలూ - పూగ వృక్షాలూ - ధూపితధూమకుంతలాలు విచ్చి “నిగసంతామాదే చూడు” మంటూన్న దాడిమీవనాలు. ఇవిగాక “కాయమానజటిల 'ద్రాక్షాగుళుచ్చాలూ.” వరిపంటలలో అనేకరకాలు వారు నాటేవారు. ఈక్రింది పద్యం చూడండి! లగ

“సారిదిం జేర్చిన తీగెమల్లియలు, ఖ ర్జూరంబులు న్చుష్పమం జరులు న్నామిడిగుత్తులు న్లుేసుమముల్‌ సంపంగెలు న్పచ్చిగ న్నెరులు న్నాళెలు గల్ది - రాజనముగాం తిన్దారుముల్లూపి- చే లరుదారన్నగు౦ బూవుంతోంటలబలా కానీకదంభంబునన్‌”

పై పద్యంలో చెప్పిన వన్నీనీ ధాన్యభేదాలు. పువ్వుదోంటలకూ, వరిచేలకూ పోటీవచ్చిందం ట. పూందోంటలలోని సుమజాతులన్నీ తమలో వుంటూ - పైగా మిసమిసలాడే రాజనాలు ఒకటి హెచ్చుగా వుండడంతో - వరిపొలాలు తోంటర్నీ హాస్యమాడుతున్నాయంటాడు రాయలు. ఈ వరితోంటలన్నీ కూడా తుంగభద్రానదీ జలంతో యేమోగాని - ఫలరసాలచేతనే పండిపక్వమయ్యేవని తెన్నాలికవి ఉన్రేక్ష!

ఆ జనులు వీథులకు రెండువైపులా పుప్పితవృక్షాలు పెంచేవారు. వేసంగుల్లో ఆ చెట్ల క్రీనీడల్లో “చలివెందరులు” యేర్చాటుచేస్తారు. యౌవనం మిసమిసలాడే జవ్వనులు తమ కలకలనవ్వుల్నే పోలిన గాజుల గలగలలతో సాక్షాత్కరించిన మన్మథసా[మ్రాజ్య ఆధిదేవతలవలె వానిలో నిలిచివుంటారు. చలివెందర్లలో పనిచెయ్యటానికి పురుషులు వొప్పుకోరు. ఒకవేళ యెవరైనా అరసికులు వొప్పుకున్నా - ఆ ప్రపాసమితిలోకి బాటసార్లు అడుగేపెట్టరు. “ఒయ్యారంబునం జంద్రిక ల్బనుకం జూచెడి” చూపులు లేని ఆ ఆదరంలో వారికి రుచిలేదు. వచ్చినవాండు చెలువుడైతే వాండు నీరు త్రాగుతూనే- ఆవిడ నీరుపోస్తూనే - చూపులతోటే పరస్పరం మాట్లాడుకుంటారు. దారినబోతూందేవారెవ్వరున్నూ ఆ “ప్రథమప్రణయ పరిచయాన్ని” అడ్డగించటానికి పూనుకోరు. * చెలువగు వాని గన్గానినం జెల్వకుంజూపుల గావెకూటములొ అనే హృదయవాదాన్ని ఆనాటి సంఘం యెంతో గౌరవిచింది.

విద్యానగరంలో యెటు చూచినా సౌధాలే. మనుచరిత్రకారుడు అవన్నీ “నుధాప్రభాధవళిత (ప్రాలేయరుజ్మండలీహరిణాలూ” అంటాడు. ఆ గృహాలకు (బ్రహ్మాండమైన తోరణాలూ, వాని మణితాలు. గోడలపైన చిత్రాలైన చిత్తరువులు. స్తంభాలకు అమూల్యశిల్పాలు. (ప్రతియింటికీ ముందు ఒక పరిమితమైన పూలతోంటా, వెనకవైపు ఒక వుద్యానవనం ఉండేవి. ఇంటిముందు యెప్పుడూ పుష్పాళ్లతో నిండిన రెండు చలువరాళ్ల వితర్దికలు. వాని మొదళ్లలో “తరుణ సహకారం” లాంటి ఒకటిరెండు చెట్లు, సుకుమారహస్త విన్యాసాలతో “లోనికి రమ్మని” ఆవ్వానిస్తూన్నట్లుందే - రెండు బిత్తరుల బొమ్మలు. ఇండ్ల వెనుకటి ఉద్యానాల్లో నానారకాల పూలజాతులూ, ఫలవ్ఫక్షాలూ, నికుంజాలూ చలువరాతి వితద్దికలూ వుంటాయి. ఆ వనంలో చెలి శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

తామరలు గలిగిన ఒక చిన్న కొలనూ - చక్రవాకాలూ లకుముకులు. పటికపుదెనల గుండా “కాంతల చనుమిట్టలం దొజంగు దట్టవుతట్టు పునుంగువాసనలొతో తుంగభద్రానది కాల్వపారుతూంటుంది. కొందరు భాగ్యవంచులకు ఉద్యానవానల్లోనే కృతకాద్రులుండేవి. ఆ దంపతులు వానిపై గూర్చుండి “సాయంసమారంభ చక్రవాకద్వంద్వ విరహావలోకన విభ్రమాలు” చూస్తూంటారు. ప్రతియింటి ముంగిటా రంగురంగుల ముగ్గులూ - పూలున్నూ

ఆ నగర రాజవీథులు విశాలంగా “సూత్రపట్టినట్లు” చక్కగా వుంటాయి. ప్రతి బజారుకున్నూ మొదటా, కడపటా ఆకాశాన్ని దూసుకపొయ్యే గోపురాలు. ఆపైని పెద్ద తాళ్వారాలపై కమానులు తీర్చి వుంటారు. అవి రమణీయశిల్బాలంకృతాలు. రాచనగరుల ద్వారాలన్నీ రత్నకీలితాలేనట! ఏల కారాదు! రత్నాలూ, ముత్యాలూ రాగులూ, జొన్నలవలె వీథుల్లో పోసి అమ్మడమే నిజమట! రాజద్వారాలకు మాత్రం రత్చపరిచయం వుందగూదదా! ఆ కాలంలో యేనాదులూ, దొమ్మరులూకూడా ఐంగారునగలను ధరిస్తూండిరని కన్నులతో చూచిన “న్యూనిజొ వ్రాయలేదా! కాంతులతో ఆ విగ్రహాల రత్నాభరణాలు ఒక పట్టపగలునే సృష్టించుకునేవి. ఆ వెలుగుల్లో "సీవాగతాబ్దముఖుల” నవ్వుల కలకలలూ, మేఖలాఘ లంఘలలూ-

ఆనాటి జనసముదాయం మహారసికమైంది. వారు జీవితాన్ని సర్వతోముఖంగా, సర్వాంగసుందరంగా అనుభవించారు. పురుషులూ, స్త్రీలూ అందరికీ అదే సాధన. స్వర్గలోకం పైనపోటీకి నిలిచినవారివలె భూమి పైనే ఒక స్వర్హఖందాన్ని కల్పింపబూనారు. ఏ లలిత భావమూ, సన్నివేశమూ వారినుండీ తప్పించుకుపోలేదు: నిరాదరింపబడలేదు. వారి వీణాతంత్రులవలెనే మనస్సులున్నూ మహాలలితాలు. వారి “క్రళసాపురప్రాంతకదలీ వనాంతర (ద్రాక్షాలతాఫలస్తబకాల” వలెనే అనుభవించిన సుఖాలున్నూ రసదిగ్ధాలు. పైపైని సాధించిన విజయాలతో కలిగిన వుద్రిక్తతతోనో, మహమ్మదీయనంస్కృతి చుట్టాముట్టి హైందవ నాగరికతపై తన పలుకుబడిని చల్లడంచేతనో విజయనగర సామ్రాజ్యకాలంలో ధర్మము ఉపసర్దనీభూతమై రాసిక్యం 'ప్రధానమయింది. అందున్నూ రాయలకాలంలో అదింఠా మితిమీరింది. స్త్రీపురుషుల్లో యెవ్వరేకానీ “ఆ యింపే పరబ్రహ్మము” అనే అనుభూతి వంచితులు కారాదని వారి తలపు.

ఆ ప్రజలకు కళాభిమానం వెన్నతోపుట్టింది. సంగీతసాహిత్యశిల్పవృత్యాదులలో వారు అభ్యసించనిదీ, ఆదరించనిదీ ఒక్కటిన్నీ లేదు. స్త్రీ పురుషులందరూ వీజాసాధన చేస్తూండిరి. ఆ నిరంతరసాధనతో వారి మాటల్లో కూడా ఒక (శ్రుతీ, ఒక లయా వుండేవి. వేదగానం చేసే (బ్రావ్మలుకూడా జన్నతోనే కంఠాలకు శ్రుతిగలుపుకుని వచ్చినవారివలె “విపంచీస్వరంతో” తప్ప జటలు చెప్పడం లేదు. సాయంసమయాలలో ్రతిగృహోద్యానంలోని పొదరింద్లున్నూ “తరుణాంగుళీధూతతంత్రీ స్వరాలతో, ఆలాపగతి సొక్కిన అరమోడ్పుగన్నుల”తో “నాటా”

శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 273

మొదలైన రాగాలలో “జిలిబిలొ పాటలు “యింపుదళుకొత్త” వీణలలోం గలిపి పాడుతూండదే “విద్యుల్లతావిగ్రహాల”తో పులికిస్తూనేవుందేవి. వారు “జంటత్రగాత్రాలు” రెంటియందున్నూ ప్రవీణులు. గానానంతరం తమ మనోహరసంగీతాలతో కరిగిన చలువరాళ్లను ఆవిడలు (ప్రత్యక్షంగా చూస్తూండిరి. మనోహరశిల్పాలకు తమ యిండ్ల ముంగిళ్ల బెట్టుకొనిరి. ఇండ్లలో బెట్టుకొనిరి. ఇండ్లవెనుక పెంచుకొన్న పొదరిండ్లలో వుంచుకొని కనులు తనివోవకచూచిరి. ప్రతిస్రీకూడా అంతో యింతో నాట్యాన్ని కూడా అభ్యసిస్తూందేది. ఇంటింటా “తుంగభద్రా సముత్తుంగవీచీ ఘటా గంభీరఘుమఘుమారంభాలొతో పందెం వేసుకుని మురజాలు ('మోగుతుంటాయి. కాని ముఖ్యంగా ఈ విద్య ఆనాటి వారకాంతలు చేపట్టారు. ఆ భోగినీ స్త్రీలు “రంభాదులైన నాజయంగాసె కొంగునినే వారించి కడపంగలరంట. దసరా మొదలైన వుత్సవాలలో వెయ్యిమంది నాట్యప్తీలు పట్టే పతాకహస్తాలతో రాయల రత్ససింహాసనం జిగజిగలాడేది. ఇంక కవిత్వాని కంటారా! విజయనగరమే జన్మస్థానం. “కర్ణాట కటక పద్మవనహేళి, శ్రీనాథభట్టసుకవి"కి కనకాభిషేకం చేసే భాగ్యాన్ని విలచికొన్న “ముత్యాలశాల” నవ్వుతూ నేవుండింది. అల్లసానిపెద్దనపెందేరం “ఘలుఘల్లుమంటూ” యీకాలానికి అధిష్టాత ఇతదేనని పలుకుతూందేది.

అరుణగిరి నాథుని సంస్కృత సాహిత్వం “పంపాపతి” వుత్సవానికి చిరాయును బోసింది. ఇకంను “తిమ్మణ్లా" మొదలైన కన్నడకవులు కుప్ప తెప్పలుగా విద్యానగరంలో కాపురముండిరి. తమిళకవులు అడపదడప మరియాదలందుతూండిరి. ఆనాటి వ్యాసంగరంగాలు ముఖ్యంగా సంస్కృతాంధ్రాలు. నుడికారానికీ, లాలిత్యానికీ పేరుమోసిన కన్నడం ప్రాంతీయభాష, దానితో విద్యానగరపౌరులకు సాధారణంగా యీ మూడుభాషల్లో పలుకుబడి వుండేది. వారు కఠినోచ్చారణానికి యేమాత్రమున్నూ ఓర్చుకోలేరు. ఏకవిన్నీ కఠినపదసమ్మేళనాన్ని చేయలేడు. శిల్చికి తన వులి కొంచెం గట్టిగా శబ్టించిందంటే - ప్రాజా లెగిరిపోతాయి. ప్రతిఒకడున్నూ “ఉలిచేరాలకు జక్కిలింత లిడి” అంతకుముందే ఆ శిలా గర్భంలో దాక్కునివున్న రమణీయ మూర్తిని మేలుకొలిపి పిలిచినవాందేగాని చెక్కినవాందుగాదు. నాకు తెలిసినంతవరకూ విజయనగర సామ్రాజ్యంనాడు ఆంధ్రకన్నడ సాహిత్యాలలో కలిగిన “నిగ్గూ మరి కలుగలేదు.

ఆ ప్రజకు పూవులంటే మహాప్రాణం. అన్నం లేకుండా జీవిస్తారుగాని పూలులేకుండా (బదుకలేరు. అందులోనూ - గులాబీలూ, తామరలూ వారి ఆరాధ్యదేవతలు. వానిని కొప్పులలోం బెట్టుకొనిరి. కొప్పుల వలలుగా థరించిరి. మెడలలో వేసుకొనిరి. ఇండ్ల ముంగిటం జల్లిరి. స్తంభాలకు వ్రేలాడంగట్టిరి. వితర్దికల పైనా, వీథులలోనూ చల్లిరి. పాన్పులపైనా, వలభులలోనూ శృంగారించుకొనిరి. స్నానము “గొజ్జంగిపూంబొదల్గురియంగం బటికంపు దొనల నిండినయట్టి తుహినజలముూతో దప్ప చేసినవారే కాదు. వారి వసంతా భరణాలు చూస్తామా! కర్ణములయందు గొజ్జగులు, శిరోజులలో సంపెగలు, చేతులకు కుంకుమపూవు, 27డ శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

వకుళపుష్పాలతోడి మేఖలలు - ముఖాలకు లో(్రరజస్సు -పొన్నపుప్పాడుల తావులు ప్రోదిగట్టుకున్న వనము లలో విహారం! వీరు నిజంగా (బ్రదికి జీవించిన మానవులేనా! భావనాకల్పితదేవకాంతలు గాదుగదా! ఇంక అప్పటి పురుషులందామా! వారు రసస్వరూపులు. ప్రతిఒకనికినీ “యక్షతనయేందు జయంతవసంతకంతులను” చక్కదనంలో గెలువవలె ననే పట్టుదల. వారి శరీరం “కుందనము” వలెనే నిగనిగలాడుతూండేది. స్రీలవలెనే వారున్నూ “నిడుదపెన్నెటి గుంపులు” పెంచిరి. ఉైంగలువకచ్చులు” ధరించిరి. మృగనాభి సంకుమదాదుల పూంతలతో మిసమిసలాడు తూండిరి. కస్తూరితోడనే బొట్టును దీర్చుకొనిరి. “కామినీనఖముఖ శిఖరకలితజాత నూతృక్షతాంకాలొతో పచ్చడాని కంటుకున్న తమ్ములపుగుర్తులతో, యావక చిహ్నాలతో బయటికి రావడానికి పురుషుండు జంకలేదు. ప్రణయకుపితయైన స్ర్రీతన ప్రియుని శిరస్సును “వామపాదంతో తాలంగద్రోయడం”కూడా అపచారమనుకోలేదు. పురుషుండున్నూ ఆ ప్రణయ గౌరవాన్ని “మహాప్రసాద” మని గ్రహించదానికి వెనుకంబడలేదు. అన్ని భోగ్యపదార్థాలనూ వాడటంలో పురుషులకు యెంత అధికారమో, దాహమో - స్త్రీల విషయంలో కూడా ఆనాడు అంతే. ప్రొాఢ దేవరాయలకూ పండ్రెండు వేలమంది భార్యలంట! మరియొక రాజుకు ఏడునూర్లమంది. వీరు చాలక పైగా ఉంపుడుకత్తెలు. ఈ అలవాటులతో - ఆనాటి స్త్రీల కేమిన్నీ నొప్పి కలగలేదా? వారి సాహిత్యము యేమాత్రమున్నూ వెల్లడింపని రహస్యమిది. ఆ కవులకు స్ర్రీలపై సానుభూతి లేదందామా! అలా అనడం అపచారం. ఇంతమాత్రమే గాదు -ప్రతి పనికీ గూడా విలాసినులనే వారు వాడుకున్నారు. తమ్మపడిగాలు బట్టను తరుణులే. చామరాలు వేయను సరసాంగులే. పాదుకాకళాచికాది రాజదర్థాలకున్నూ వారే. తలంటనూ, నీరుపోయనూ, తడియొత్తనూ - సర్వోపచారాలకూ సారంగనేత్రలే. ఆనాంటి పురుషుల దృష్టిలో విలాసినులు లేని సన్నివేశానికి రుచిలేదు. వారిని చూడని నిమిషానికి ప్రాణం లేదు. నాంటి రాజులకు సామంతులు తెచ్చే మాణిక్యాలతో పాటు గాజిక్యాలు లేకుంటే ఉపశాంతి లేదు. “వారిగ్సహావసరశంఖార్ణనా” సమయాల్లో గూడా దేవుని పిలుపు గాక స్త్రీల “కడగంటిజిగి” నే వారు చూచారు. స్రీలయేడ్చులో, కోపంలో, ఆశ్చర్యంలో - అన్నిటియందున్నూ ఒక రమణీయమూర్తినే వారు భావించారు. స్త్రీని మాతృన్వరూపిజిగా వారు చూడలేదు. సర్వనియంత్రిగా అవలోకించలేదు. శృంగార దేవతగా చూచారు. తనివిదీర అనుభవించారు. పూలతరువాత నాంటి జనులెక్కువగా (ప్రేమించినవి వాసనాద్రవ్యాలు. ప్రతిదినమూ, ప్రతినిమిషమూ వారికి ద్రవ్యాలతో ఆవశ్యకత వుండేది. తలంటుకోవటానికి సంపంగినూనె కావాలి. తల పులుముకోటానికి సీకాయకు ఐదులు శ్రీచందనాన్ని వాడుతూండిరి. స్రీలకు మకరికలు వ్రాసుకోవలెనంటే మృగనాభికర్పూరాలు కావలసివుండేవి. ఇంక వానిలో తరతమ భావాలుకూడా వారికి బాగా తెలుసు. ఆ జనులెక్కువగా ్రేమిస్తూన్న పదార్థాలిట్టివి:- శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 275

సీ సద్యోవినిర్భిన్నసారంగనాభికా హృతమై పిసాళించు మృగమదంబు కసటువో బీఖెండం గరగి కర్రలవంటి గమగమ వలచుం జొక్కపుజవాది పొరలెత్తి ఘనసారతరువులం దనుదాన దొఅంగిన పచ్చకప్పురపు సిరము గొజ్జంగి పూబొద ల్లురియంగం బటికంపు దొనల నిండిన యట్టి తుహినజలము”

ఇట్టి తనిపదార్థాలే సాధారణంగా వారికి ముడుతూందెను. వానిని మెదిపి పాకం చేయడంలో కూడా అనేకరకాలు. కస్తూరిమాలిన్యాన్ని కుంకుమపూవుతో గప్పి దాని కాకను కస్తూరికలపటంతో పోగొట్టి, దాని శైత్యాన్ని జవ్వాదితో తగ్గించి కదంబించి పూన్తూండే వారం ట!

ఆ ప్రజకు బ్రదకటం ఒక కళ. బ్రతుకంటే యేమిటో - యెలా బ్రతకాలో - కళాకారులే వారికినేర్చారు. రాజుకత్తికంటే శిల్పికుంచెకూ - కవికలానికీ ఆ ప్రజాసముదాయంపై ఎక్కువ అధికారం. ప్రతిదినమూ - మధ్యాహ్నమో, ప్రాతః కలమో- ప్రతిగృహిజీ రత్నాలు కుప్పబోసినట్లా పింఛాలను విసురుకునివుండే తారకనాట్యం నేర్పేది. చేతితో చిటికెలు వేసుకుంటూ తారకలు తారతారంగా చలింపగా - కనుబొమ్మల లలితలాస్యభంగిమాలతో నెమలిని ఆడిస్తూందే ఆ మధురమూర్తిని కనుల చల్లగా చూస్తూ పురుషుందట్లే నిలిచిపోయేవాండు. ్రొద్దుటిపూట - ఒకదినం - పలుకులు నేర్ప్చకుండా కోడలు వూరుకున్నదంటే - పంజరాలలో “అరగన్ను వెట్టి ముఖము ల్బరణా(గ్రనఖాళి గోకుచున్నిలుగుచు నావులించుచు” అత్తలు “నీపని చూచుకోమని" కోడంద్రను తరిమేవారు. ప్రతిస్త్రీకీ “సవలయధ్వనిగాగ సారె వ్రేయడం” రాకుంటే ఆ సంఘంలో (బ్రదకటానికధికారమేలేదు. ఆనాటి రమణులు “జాసగ్భతిసెప్ప వలతులు” మధ్యాహ్న సమయాలలో “అల్లసానివాని అల్లికజిగిబిగినో” “ముక్కుతిమ్మనార్యు ముద్దు సలుకుల”నో గురించి యింటింటిలోనూ చర్చలు జరుగుతుంటాయి. పురుషులలో - ద్రీలలో (ప్రొద్దువాటారిందంటే అలంకారాలారంభ మౌతాయి. విజయనగరములో (ప్రతిరోజూ సాయంకాలం సంత జరుగుతుండేది. అందులో “రత్నాలూ, ముత్యాలూ” అమ్మబడినొా - ముఖ్యంగా భోగ్యవస్తువుల్ని అమ్మేవారు. వీథుల కిరుప్రక్కలా వేపగంపల్లో కదంబపుదండలూ మొదలైన వమ్ముతూండే “గ్రామ్యతరుణీతతి” పుష్పలావిక లుంటారు. వారి నర్మగర్భాలకు బదులుచెప్పడానికి తోచక దిగాలుపడి నిలుచున్న దేశాంతరాగతులూ, పుష్పలావికలేగాక కస్తూరీ, కుంకుమా, కర్పూరం మొదలైనవి అమ్ముతూంటారు నవనవవిలాసినులు. పురుషుడల్లా

• సాయంకాలమవుతూనే - నాటికి భోగ్యవస్తువులు యేమేమి కావలెనో భార్య నడిగేది 276 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

వాడుక. ఆమె కొన్ని చిణునవ్వుల్తో, కొన్ని చూపులతో, కొన్నిటిని తలపంకింపులతో చెప్పేది. బయటికి వెళ్లినప్పుడు వానికి ప్రతి పుష్పలావికతోనూ సరసమే. (ప్రతి కర్పూరగంధితోనూ పరిహాసమే. ఇంటావిడ కీ విషయం తెలిసినా - మరేమీ అనుకోదు. వేసంగుల్లో అదంపతులు అప్పుడప్పుడు జలక్రీడలాడతారు. రాచనగరుల్లో జలక్రీడలకు విశాలములై, శిల్చసంపదలతో విరాజిల్లే కేళీసరస్సు లెన్న్నీ వుండేవి. సామాన్య గృహస్థులు తమయింటి ఉద్యానవనాల్లోనే క్రీడించేవారు. ఆ జలక్రీడా సౌభాగ్యానికి ఎంతో ప్రయత్నించి-భర్త భార్యకు యీత నేర్పిస్తూండెను. భర్తకు యీత నేర్పించడంలో యెంత కౌతూహలమో భార్యకు నేర్చుకోవడం లోనూ అంతే సరదా.

సౌందర్యాన్ని సాధించవలెననే దప్పి ఆ జనులకెంత గాధమో - దాని సాధనలోనూ అంతే. ఒక పురుషుండు - గాలిలోవున్న పరిమళాన్ని బట్టే అది యెవరిపై నుండీ వీచిందో కనుక్కుంటాడు. తాంబూలం వేసుకోవడంలో సాధారణంగా స్త్రీలూ కస్తూరికి రెండితలు కర్చూరాన్ని వాడతారు. చలికాలం వచ్చిందంటే కస్తూరి భాగం యెక్కువౌతుంది. తమలపాకుల్ని చిలకలుకడతారు. ఎదలకు - వేసంగుల్లో గంధమూ, వసంతాలలో కస్తూరీ, వానకాలాలలో కుంకమా పూసుకుంటారు. ఈ నియమాలలో ఎప్పుడు న్నూ మార్పురాదు. అవి వారి మనస్సుల్లో బాగా కరుడుగట్టుకుని పోయినవి. ధర్మశాస్త్రం వద్దన్నా ద్రాక్షాసవం మాత్రం వారు దినమూ సేవించేవారు. ఆసవాన్ని వదిలిపెడితే - వాసనార్పితసహకారపల్లవమని - చిగురు పెదవి కొరికే ఆనందం యెక్కడ్‌నుంచీ వస్తుంది! ఐంద్రియికమైన కామం ఆప్రజకు నాజూకుగా సాధింపవలసిన సాధనల్లో ఒకటి. ఏల కారాదు! మానవుడు ్రదుకనే వచ్చునంట! దాని కావశ్యకమగు పురుషార్థాన్ని సాధించవలె ననే దృష్టి వుండటం తప్పా! ఏమీ కాదు.

ఆ జనులకు ప్రకృతి అంటే అమితప్రేమ. వారు ప్రకృతిలోనే బ్రదుకుతూండిరి. ప్రతికాలాన్నీ వారు (్రేమించారు. ప్రతిసమయాన్నీ ఆరాధించారు. వేసంగులు వారు వలబిరి. దినములు జలక్రీడలతో గడిపి రాత్రిళ్లలో చందనపు పూతలతో, విరుల సిగలతో, వలిపె యొంటొల్లెలతో వెన్నెలబయళ్లలో తనివిదీర సుఖించిరి. వర్షాసమయాలలో సుమగంధర సమజ్జనం చేసి దువ్వలువలు ధరించి - మొగలిపూలతో కలకలలాదే కొప్పులతో కౌజు, ఉడుము, ఏదుపంది - వీని మాంసాలతో, అటుగాకుంటే - అధిక హైయ్యంగవీనంగా శాల్యన్నం భుజించి - అగరుచెక్కల హసంతికల ధూపధూమాలతో సౌందర్యాన్ని ఆరాధించిరి. వసంతాలలో అగరు పూసుకోరు ముక్తాహారాలే ధరిస్తారు. పూవులజతలో “కురువేరులు” కలిపి అలంకరించుకుంటారు. మోదుగువూలరసంతో ్రియావ్రియులు వసంతాలు చల్గుకుంటారు. కాముని పున్నమలలో యీ వేడుక లెక్కువ. మరి యిక యేకాలాలు వారికీ భోగ్యాలు కాకపోయినాయి! ఏ తలపులు వారిని కదిలించలేవు! ఏ మధుర వస్తువు వారిచే తృణీకరింపబడింది! ఏదిన్నీ లేదు.

శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 277

ఆ్రజకు సుందరలలితభావాలపై యెక్కువ ప్రీతి. మదించిన యేనుగుల మదధారల్లో “కడిమిపూవుల గంధాన్నే” ఆస్వాదించారు. వాని దంతాలలో “మధువర్ధాన్ని” అభివీక్షించారు. రాలిన పూవులం జూచి వారు జాలిపడిరి. ప్రియావిరహంతో బాధపడే చక్రవాకాలను చూచి కన్నీరుపెట్టిరి. “వేదురనన్‌ పయిగాలి సోకినన్‌ వెన్నవలెన్‌ గరంగుటే” మానవత్వ మని వారి యూహ. ప్రియుని బెడబాని “నిడుదవేనలి నూనెముడితో” పనులలో ఉదాసీనంగా తిరుగుతూందే “విరహిజొని చూచి - “అయ్యో” అనుకున్నవారే గాని అసహ్యించుకున్నవారు ఆ సంఘంలోలేరు. అట్లే “సర్వాంగాభరణశోభితంగా” కంకేళిని కౌగిలించటానికీ, అశోకాన్ని కాలందన్నడానికీ పోతూండే స్రీని చూచికూడా యెవరూ పరిహాసంచేయలేదు. అవన్నీ వారికి సాధారణకృత్యాలు. ప్రతియింట్లో ఒక కోపగ్భహం వుందేదిట. ఇంటావిడకి కోపం వస్తే ఆమె అలకగొనడానికీ - ప్రియుడు ఓదార్చడానికీని.

ఇంక - ఆనాటి స్రీలందామా? వారంతా రూపాంతరమొందిన వరూధినులు. సేరుమార్చుకున్న గిరికలు. విజయనగరసా'మ్రాజ్యాన్ని తలుచుకుంటూనే కన్నుల కాటుకలతో: తొంగలిరెప్పలతో, కస్తూరిబొట్టులతో “సెలవివారో నవ్వుకుంటూ యెదుట నిలుస్తారు. కటకమంజీరాలూ, బన్నసరాలూ, మట్టెలూ, పిల్లాండ్లూ, రత్నాల మొలనూలూ, కరకంకణాలూ, జడబిల్లలూ, కొప్పునలలూ వారి పరిమితాలైన సొమ్ములు. శ్రీనాథుండు వారి “కర్ణహాటకరత్న తాటంకయుగధాళధళ్యాలకు” తకపికలాదినాడు. నారుపట్టుబీరలు ధరిస్తారు. కొందరవీ కట్టరు. లలితములైన వారి శరీరాలకు ఒత్తుకుంటాయట. కాళ్ళకు పారాణి పెట్టుకుంటారు. అదిన్నీ (ప్రియార్పితమైతే పరమప్రీతి. వారు వలచే వస్త్రాలు “చెందిరికపావడలూ”, వానిపైన “ఊో దినయారు దువ్వలువలు. ఒక్కొక్కసారి కావిచీరలు కూడా కడతారు. కాని, ఆ రమణులకు “క్రావులు” అంత యిష్టముకావు. విద్యానగరస్రీలు చాలా జాణలు. “అచటం బుట్టిన చిగురు కౌమ్మైన చేవ” అనే మాట ఆనాడు విద్యానగరాన్ని గురించి అందరూ అనుకునే నానుడివంటిది.

విజయనగరంలో అన్ని సంస్కృతులూ గూడుగట్టుకున్నాయి. హిందూదేవళాల ప్రక్కనే జైనబౌద్దుల చైత్యాలూ, వీరశైవమఠాలూ వుండేవి. రాజులు వీరవైష్ణవులైనా - వీరశైవులేనా

• వారి “వీరత్వం” మతసహనానికి యేమాత్రమున్నూ అడ్డువచ్చేదికాదు. మహమ్మదీయులు కూడా అచ్చట కాపురముంటూ యితరులతోపాటు అన్ని అనుకూలాలూ అనుభవిస్తూండిరి. పాశ్చాత్యరాయబార్లు ఆ నగరాన నిలిచి తమ నాగరికతకు పునాదులు వేసుకుంటూండినారు.

అప్పటి కళాకారులకు స్వాతంత్ర్యం అమితం. రాజులనుకూడా “నిరుపహతిస్థలమొ, రమణీప్రియదూతిక తెచ్చియిచ్చే కప్పురవిడెమూ” లేకుంటే కళావిర్భూతి కాదని కవులూ, శిల్చులూ ధక్కరించిన రోజులవి. ఆ రాజులు మహారసికులు. ఈ ధిక్కారానికి “కోకట (గ్రామాద్యనేకాగ్రహారాలు” కళాకారులకు రాజు లిచ్చిన ప్రతిశిక్షు నుదుట గంగమట్టితో, మణికుండలాలతో, పసిడివ్రాత చెజంగు మిసిమిదోపం జెలంగు అరుణాంశు కోత్తరీయాలతో, 278 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

కర్టకుండలాలతో, రాజోపచారాలతో, రత్నపాదుకలతో “శాంతరస మొల్ముబహ్మతేజస్సులు” గల కవులు ఆనాండు అందలాలలోందిరిగిరి, అప్పటి సామాజిక అభిరుచులకు వారధిష్టాతలు. ఏవృత్తివాని కావృత్తియందే భుక్తియుండెను. వృత్తులలో పోటీలులేవు. విజయనగర మహాసా(మ్రాజ్యం విస్తరిల్లిన నాలుగయిదునూత్లేండద్లున్నూ - శిల్పుల వులి తన గానాన్ని మానలేదు. చిత్రకారుని కుంచె గడియగడియకూ వింతముస్తాబులు విడువలేదు. కవికలము మధురసృష్టిని మానలేదు. గాయకుని కంఠము కరుగలేదు. వీజెలు మూగనోముపట్టలేదు. వీథిభాగవతులు, మాలదాసర్హు, బుడబుక్కలవారు, పగటి వేషగాండ్లు - తోలుబొమ్మలవారు

• యెవరుగాని యే ఆదరంతోకూడా వంచితులు కాలేదు. చక్కని కవిత్వం వ్రాసిన కవికీ, (మ్రానిబొమ్మలు బాగా ఆడించిన ఆటగానికీ కళాకారుడూ తనదే విద్యానగరమనుకుని గర్వించాడు. ఆ ప్రజలు దారిద్ర్య మెలుంగరు. భోగదారిద్య్య మెజుంగరు. హృదయదారిద్య్య మెఖుంగరు. “ఆ బాలగోపాలమూ” ఆనందమున మనిరి. భోగసముద్రములోని మధురవీచికలు వారు. ఆ జీవన మొక కల. లయానుబద్ధమైన ఒక సంగీతం. ఆవేశపరవశమైన ఒక కవిత్వం. ఆనాండు అందరి చూపులున్నూ “భువనవిజయాఖ్య సంసద్భవనము” పైననే (వ్రాలినాయి. కాని- యేమి లాభం! ఆస్వర్గఖందాన్ని కాలం (మింగివేసింది. ఇప్పుడక్కడమిగిలినివి (మోడులుదక్కిన మన నాగరికతవంటి మొండిగోడలు, సదమదమై అన్నిటితోనూ కలిసిన ఆంధ్రసంస్కృతివంటి గ్రచ్చపొదలున్నూ - అంతే. శశ 3 ల టం తస హి = ల. వా నాయం జీ కమలావురం నుండి వాంవీ వెళ్లే దారిలో నలుచదరంగా కనివీంచే భవనం బయటికి మామూలుగా కనివిస్తుంది. లోవల ఈతకొలను. రాణీవాసవు స్నానాలగది. ఇండో-సొరనీనిక్‌ శైలిలో బాల్దునీలతో అద్భుతంగా ఉంటుంది. శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 279

రాయలనాటి రసికత

• రాళ్లవల్లి అనంత కృష్ణ శర్మ

రాయలకాలపు జనుల జీవితమును సాక్షాత్తుగా తెలుపు (గ్రంథములేవియు లేవనుట యందణు ఎటింగిన విషయమే. పరంపరగా ఆ విషయమును స్పృశించు గ్రంథము లనేకములు గలవు. వానిలో ముఖ్యమైనవి మూండు : రాయలే రచించెనను ్రసిద్ధిని బడసిన ఆముక్తమాల్యద; ఆయన కంకితములగు భాగ్యమును బదసిన పెద్దనార్యుని మనుచరిత్రము; తిమ్మన్న పారిజాతాపహరణమును.

పై మూండు (గగ్రంథములును ప్రబంధములే. సత్యమగు విషయమును మాత్రము చెప్పవలయునను నిర్భంధ మా (గ్రంథకర్రలలో నెవరుగాని చేసికొన్నవారు కారు. మజియు అనుభవమునకు రానివి- అసత్యములైనవి- ఎన్ని విషయములు చెప్పినను ఎవరును వారి నాక్షేపించినవారా కాలమున లేరు. నేండు మనమాక్షేపించిన వారికి నష్టము లేదు; మనకు లాభము లేదు. కాని వ్రాసినకవి సత్యమైయుండంగా, అతండు జీవించి, సంచరించి, చూచి, అనుభవించిన సంఘము కన్నుల యెదుర సత్యమైయుండంగా, అతందు వ్రాసిన కావ్యములలో మాత్రము అంతయును అసత్యమే యుండుట అసాధ్యము. తత్త్వశాస్రసిద్దాంతులేమందురోకాని, సాహిత్యమువారమగు మనకు సత్యములేని యసత్యము గాని యసత్యములేని సత్యముగాని దొరకు పదార్థముగాదు! కనుక చాదస్తములేని దృష్టితోం జూచితిమేని, సమకాలికజనుల త్రికరణ ప్రవృత్తులు ప్రతికవి గ్రంథమునందును ప్రతిబింబియుండుట యెజుంగ వచ్చును.

అట్లే పై మూండు [గ్రంథములయందును వర్ణింపంబడిన వ్యక్తులు (ప్రాయశః అలౌకికములైనను, అవి లౌకికులగు కవుల చేతిలోనే తయారైనవి గావున వీరి లోకపు గుర్తులను పూర్తిగా తప్పించుకొనలేకపోయినవి. శ్రీ విల్లిపుత్తూరినిండ వజకుట్టిమములు, మణి తోరణములు, సువర్జసౌధములు ఎన్నియున్నను ఆ యూరి సరస్సులలో అంతరగంగ, (ప్రాం చి ఎట్లో వచ్చి సందులో దూథి చోటు చేసికొన్నవి. (ఆము మా. ఆ... 1.71) విష్ణుచిత్తుందెంత విరక్రసంసారియె, “అబుద్ధేక్షుధనుఃపత్రుండై నను, (ఆము. ఆ. 5. ప. 156) వానకాలమున భార్య వంటచేసిన పొగదగిలి యామెకన్నులు నొచ్చునే యని ముందుగానే టెంకాయ బొంధ్లముల నెండించి సిద్ధముగాంజేసి పెట్టుకోవలనెను. (ఆము ఆ. 1-80) మజియు తనకు సాయోపేయభూతుండగు శ్రీరంగనాథుందే తనబిడ్డను వలచి పెండ్లి చేసియిమ్మని మధ్యస్థము పంపగా 'మీయింటికి వచ్చి పెండ్లి చేసి యాయను. మా యింటికి నీవే రావలయును” అని యా సరమభక్తాగ్రేసరుండు ఖండితముగాం బల్కి పూర్వకాలపు మామగారి మర్యాదను- ఈ 280 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

కాలమున నిది ఆల్లుండ్లమర్యాద- నిలుపుకొన్నాడ్రు! (ఆము. లి. 7-55% పెద్దనగారి హిమవత్స్పర్వత శిఖరమందు పెరిగిన “జటిలద్రాక్షో గుళుచ్చంబులు), 'పెనుగొండవే; కోనలు కాణుచిచ్చులు, కోతులు, పందులు, దున్నపోతులు- అన్నియు నిక్కడివే యక్కడకెక్కినవి. వరూధిని యెన్నిమాజులు జ్ఞప్తికిం దెచ్చుకొన్నను తాను దేవతయను విషయమును మజచి, పదేపదే మనవలె చెమర్చును కన్నులు మూసికానుచు. స్వరోచి నిర్జ్ణరుండే, కాని వానివెంట వేంటకు పందివలలు మోచికొని 'గూనివీపులదుర గొణంగి తిట్టుచునేకుం గఅచినట్టి కుక్కగండ్లనంగ, మూతి నణపమీసములితోం బోయిన బోయముదుసళ్ళు రాయలసీమ పల్లెలలోనివారే! (మను. ఆ. 4-86)

కాంబట్టి కవులు కావ్యమందలి వస్తువులనెంత పైకెత్తినను ఖూలోకపు గాలిని దాం టునంత మీందికి ద్రోయంజాలరు. అట్టిస్థితిలో అప్పటి మనుష్యస్వరూపమును వానినుండి వేలుపజుచుట యొక కష్టముగాదు. పై మూండు గ్రంథములనుండి రాయలకాలపు రసికజీవన మెట్లుండెనని గ్రహింపంజూచుటయే యిప్పటి నా ప్రయత్నము.

రసిక శబ్బమున కెక్కువ వ్యాఖ్యానము చేయనక్కరలేదు. రసికుండనంగా భోగియని యందజఖెణుంగుదురు. తన మనస్సున కానందము నిచ్చు భోగము లనుభవించుటలో కష్టసుఖములుగాని, లాభనష్టములుగాని తుదకు ధర్మాధర్మములుగాని యెక్కువగా లెక్కపెట్టక పనిచేయువాండు రసికుండు.

భోగములు ప్రవృత్తి భోగములని, నివృత్తి భోగములని రెండు విధములుగా వింగడింప వచ్చును. ఎందుకనంగా, (ప్రవృత్తి మార్గమునందుండి ప్రాపంచికములగు గృహశయ్యాది భోగములు ననుభవించుటయందెంత యానందము గలదో యంతే - మజియు నంతకన్న నెక్కువయే- నివృత్తి మార్గమునకుం జేరిన భక్తి, త్యాగము, వైరాగ్యము శాంతి - మొదలగు వాని ననుభవించునప్పుడును గలదు. ఆనందమనునది మనోధర్మముగాని వస్తుధర్మముగాదు. ఏ కారణము చేతంగాని దేని యందు మనన్సు దృఢముగా లగ్నమగునో దాని ననుభవించునప్పుడు మనకు నిరతిశయానందము గలుగును. అట్టి యానందమును సాధింప బ్రయత్నించుటయే రసికత్వమునకు లక్షణము.

రసికత్వ మెంత యుండునో యంత గొప్పతనము మనుష్య జాతియందుండును. ఇది లేనివారు నడపీనుంగులుగా నుందురే కాని ్రతికినవారి గుంపులోం జేరరు. కారణమేమనం గ్యా రసికతకు మూల ప్రవృత్తి సత్త్వము. సత్త్యమనంగా, వలపు, ఉత్సాహము, కోపము మొదలగు భావములు మనస్సులో నుదయించిన వెంటనే వాని యుద్రేకమునకు తగినట్లుగా దేహము నందలి బిగువు హెచ్చించి, రక్తము నుడికించి, కంపస్వేద రోమాంచాదులను గలిగించి, కార్య శూరత్వమునకై (ప్రేరించుచేతన గుణము. కావుననే పై కంపరోమాంచాదులు “సాత్త్విక

శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 281

భావము” లని లాక్షిణికు లందురు. ఈ శక్తి బలిష్టముగా నుండనివారు రసికులు కాజాలరు,. అట్టివారికి భావములు కలుగ వచ్చును గాని వానివలన ఫలమేమియుం గలుగదు. వారి వలపు వంచన, వారి యుత్సాహము దంభము. వారికి కోపము వచ్చినచో పెదవులం గొణుకు బలమైనను పంద్లకుండదు. ఏ పనినిగాని వారు పట్టనే పట్టరు పట్టినను సాధింపంజాలరు. రాయలకాలపువారి రసికత గమనించితిమేని మనమెంత యరసిక శిఖామణులమై యున్నామో పోల్చుకొని గ్రహింపంగలము.

భోగములు ప్రవృత్తి నివృత్తి భేదముచే రెండువిధము లంటిని. ఆ కాలపు వారి నివృత్తిరసికత తరువాత వివరింతును. ప్రవృత్తి భోగములు పలువిధములు. పదార్థములు లెక్కపెట్టి పట్టీ వ్రాయుటలో ప్రవీణులయిన ప్రాచీనులు ఈ భోగము లెనిమిది యనిరి. ఇల్లు, వస్త్రము, ఆభరణము, గంధము, పుష్పము, తాంబూలము, శయ్య, ప్రీ యని. కాని యన్ని భోగముల కాధారమగు అన్నప్రానభోగములను వారేల పరిగణింపలేదో వింతగా నున్నది. మతీయు స్నానమును గూడ భోగముగనే పరిగజింపవలసియున్నది. కాబట్టి మనకిప్పుడు పైపదునొకండు భోగ్య విషయముల గూర్చి యాకాలపువారి దృష్టిని తెలిసికొనవలసి యున్నది. దృష్టిని తెలిసికొనిన సిద్ధిని దెలిసికొన్నట్లే. ఎందుకనంగా మనసులోని పరాయణ మెంత గొప్పగా నుండునో యంత పూర్ణముగా దానిని సాధించుట కందలికిని శక్తిలేకున్నను కలవారు దానీని సాధించి తీణుదురనుట యసత్యము గాదు. కావున వస్తువులనుగూర్చి వారిదృష్టి. యెజుంగుటయే యిట్టి సందర్భములలో ముఖ్యము.

ఆ కాలపువారు అల్బతృప్తలుగారు. ఏ విషయమందును వారి యాశ గొప్పది. జీర్ణశక్తియు దానికిం దగినట్లు గొప్పదే. వారపేక్షించు వస్తువులెల్ల నాయాజుతిలో సాధ్యమైనంతవల కన్ని విధముల నుత్తమములైనవి - లేక యుత్తమములుగా వారికిం దోచినవి. అట్టి వానిని వారు తనివిదీణ ననుభవించినవారు. ఎక్కువ వారి స్వాధీనమందున్నప్పుడు కొంచెమనునది వారెజుం గరు. వరూధినితో మాయా ప్రవరుండిట్లు పలికెను:

ఉ. నీ చనుదోయి సంకుమద నిర్భర వాసన మేననూన న య్యో! చిరసొఖ్యముల్‌ గనుట యొండెె తపంబొనరించి పాపముల్‌ రాచుట యొండెం గా కిహప రంబులకూరక దూరమై వయః శ్రీచన రెంటికిం జెడిన రేవండనౌదునె యో మృగేక్షణా! (మను. ఆ. 3. 105) 282 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభనం

కాని యిది పెద్దన్న కాలమందలివా రెల్లరును ఇంచుమించుగాం జెప్పెడుమాట. భోగములేకాదు; వారి భావములును ఇట్టివే. పాండ్య రాజునకు 'వెళ్టిశైవంబు ముదిరి యుండెను. వాని భార్య పరమ పతిప్రత; కాని యామెకు వైష్ణవంబు ముదిరియుందెను. (గ్రంథకర్త దీనిని వెళ్ళి యనలేదు. కారణమేమనంగా శైవద్వేషము, వైష్ణవాభిమానమును అతనికంత ముదిరి యుండుటయే. ఎట్లును ఏదియైనను 'ముదిరి యుండెనేకాని వారు పచ్చి, దోర, యెలుగరు. జోరని వాన గురియుచుందరా దేశాంతరమునుండి వచ్చినమార్గస్థులు పట్టణములోం దలదాంచుకొనుట కెక్కడనైనను నిలుతురుగదా! ఆకాలమున నట్టివారు వాన వెలియువఅకును అన్నిచోట్ల చర్చించు విషయము లేమనుకొన్నారు? అశ్వపతి, గజపతి, నరపతి-వీరిలో నెవరెక్కువ బలవంతులని! వారప్పుడొక్కొక్క రొక్కొక్కని పక్షము వహించి మాటలాడి, వాదించి, తుదకు వ్యవహారము తెగక మొత్తులాడుదురంట! వాన కొంచెము వెలిసినవెంటనే యెవరిత్రోవ వారిదిగాం బోవుదురు! (ఆము. ఆ. 4-18) అది వేణుమాట. “పోనీలే మనకేల?” యని తాము పట్టిన దేనినిగాని యుదాసీనముగాం జూచుపద్ధతియే యా కాలపు వారియెడం గానరాదు. యామునాచార్యుండు చిక్కని బ్రహ్మచారి, అప్పుడతనికి చదువు, దానికి ఫలముగా పరులను వాదమున జయించుట, వైష్ణవ్వమతమును స్థాపించుట- వీనియందపాఠమైన యుత్సాహము; అవి సాధించి రాజైనాండు. ఆ రాజభోగములలో (ప్రాం తవన్నియు మజచెను. మజల నెవండో తన తప్పుచూపి బోధింపంగా ఆ క్షణమందే రాజ్యము గీజ్యమన్నియు వదిలి సన్వాసమును గ్రహించెను! ఇట్టివారి భోగతృష్ణ యల్పముగాం గాని, భోగ్యవస్తువులు పనికిమాలినవిగాం గాని యుండంగలవా? క్రమముగా వానిని బరీక్షింతము. ఆ కాలపుట్టిండ్లలో మన యూహాశక్తిని మీటిన రత్నాలగోడలు, వజ్రాల కంబములు మొదలగు వానిని మజచితిమేని యింత తేల్చుకొనవచ్చును. అవి యన్ని బుతువులకును అనుకూలముగా హితముగా నుండునట్లు కట్టినవి. ముంగిటలో ఇరుప్రక్కల అరుగులు. కంబములపై బొమ్మలు తీర్చియుందురు. గోడలపై చిత్తరువులు. ఎత్తైన మేడలు అచ్చటనే వెన్షెైల సౌఖ్యము లనుభవించుటకు చంద్రశాలలు. కలశములు; ధ్వజములు. అవి పలువెన్నెల వస్త్రములతోం జేసినవి. ఇంటికొక పూలతోంట. అందు చెంగలువల కొలను. అవకాశమున్నవో దాని ప్రక్కన కృత్రిమమముగా తయారుచేసిన కొండ. అందు వారివారి యిష్టానుసారముగా తయారుచేసిన గుహలు. మీందికి మెట్లు. నీటిని పైకి వెదజల్లు ధారా జలయంత్రములు. వేసవిలో ప్రత్యేకముగా చలువమయములైన ధారాగృహములు గలవు. ఇంటిలో చిలుకలు, హంసలు, నెమిళ్ళు, పావురములు, లేళ్ళు మొదలగు పెంపుడుజంతువులు గలవు. చిలుకలకు బంగారు పంజరములు, నెమిళ్ళకు 'యష్టి యనంబడు విశాలమగు గూటము మీంది పలకలును గలవు. చిలుకలకు మాటలు నెమిళ్ళకు ఆటలు నేర్పుట యింటి యాండువారి వినోదములలో నొకటి. శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 283

అవ్పటి గృహరచనలోనన్నిటికన్న గొప్పవింత యేమనంగ్యా కోపగృహము! కోపగించుకొన్నవారు - ముఖ్యముగా యజమానునిపై యజమానురాలికి కోపవమువచ్చి నప్పుడు - ఆ కోపము తీణువజకును, లేక యెవరైన తీర్చువణకును ఆయింటిలోనుండి తలుపులు బిగించుకొందురంట! ఏ బుద్ధిమంతుండు దీనిని గల్పించెనో కాని యిది చాలా మంచి పద్ధతి; తక్కినవారు తమ తమ పనులు తకరారు లేకుండం జేసుకోవచ్చును. ఆ కోపము తీరవలసిన యక్కజగలవారు పోయితీర్తురు. కైకేయి కొకు దశరధుండే దీనిని కల్పించెనేమో! రాయలకును పెద్దన్నకును దీని యక్కణ తోంప లేదుగాని తిమ్మన్నకు మాత్రమిది సత్యభామకొణకై తయారు చేయవలసి వచ్చినది.

వారి వస్తాభరణాదులకు ముందు వేషరచనలో ప్రధానాంగమగు స్నానమును గూర్చి తెలిసికొందము. స్నానమనంగా అభ్యంజనము. తక్కినది భోగములలోం జేరదు. అప్పటివారు సామాన్యముగా అభ్యంగమే నిత్య స్నానముగా నుంచుకొన్నట్లు కావచ్చుచున్నది. నిత్యాభ్యంజనము వైద్యశాస్త్ర విహితము. విష్ణుభక్తుని యింటిలో ప్రతి శనివారమును పరదేశ వైష్ణవులకు తలంటు నీళ్ళు జరుగుచుండెను. వారికి అరంటి పూరేకుల దొప్పల నిండ నునెయు ఉద్వర్తనమునకు ఇప్పపిండియు సరఫరాయగుచుండెను. (ఆ. ఆ. 1-87) నదిలో స్నానము. పాప మాపేద వానియింట నంతకంటె నేమి లభింపగలదు? కలిగిన వారి తలంటు తరగతియీ వేటు. మొదట సంపెంగనూనె మొదలగు సుగంధ జతైలములతో తలయంటు; తరువాత నెవరైనను వెంట్రుకలు మెల్లగా గోళ్ళతో విప్పి, చిక్కుదీసి, విదిలించి, నడుమనడుమ పన్నీరు చల్లుచు, శ్రీగంధము ఉసరిపప్పును నూరి పట్టించవలయును. తరువాత దేహాభ్యంగము, పెదప 'గొజ్జంగినీటి వెల్లువలు గోవజావాదుల నిగ్గుచూపి (మను. ఆ. 5-57) తెఐపిలేక పలువురు వెంటవెంటనే పోయవలయును! తరువాత గుణములు పొగడుట కాయుర్వేదమునకు మాటలు చాలవు. కావుననే మనలో నన్ని శుభకార్యములకు నది మొదటిదిగా పెద్దలు నిర్ణయించిరి. ఆరోగ్య కాంక్షులగు రసికులు సుగంధతైలాది సేవనచే దానిని మజణింత యాహ్లాదకరముగాం జేసి యనుభవించిరి. మతజియు ఆ కాలమున స్రీలకు పురుషులకుం గూడ నిడుపై దట్టమైన తలవెంట్రుకలు కలవు. అది యొక యలంకారముగా వారు భావించిక ప్రీలకు తలనిండ వెంట్రుకలున్న సొగసను విషయము మనమింకను పూర్తిగా మజచిపోలేదు; గాని మగవారికి వెంట్రుక లలంకారముగాదు, వికారమను భావము నేందు (్రబలినది. దానికిం దోడు పాశ్చాత్త్వ దాస్య ధ్వజమైన పాపట మగవారందటీ తల కెక్కుటయేకాక స్రీలకుం గూడ నందందు వెంట్రుకలం గుత్తరించుకొను వేడుక తలచూపుచున్నది! తల వెండ్రుకల సొంపును సొగసును పురుషులందుం గూడ గమనించ సంతసించిన వారిలో పెద్దన్న మొదటివాం డని చెప్పవలయును. పరమ వైదికుండగు (ప్రవరునికిని “'తెగంబాఖెండు! వెండ్రుకలు చలపైమోపిన వాడతను; (మను. ఆ. 8. 6.) సగర చక్రవర్తి ముమ్మనుమండు భగీరథుండు 284 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

తపస్సు చేయునప్పుడు తక్కిన యవయవములెంత కృశించినవని గమనింపలేదుగాని, వాని 'నిడుద పెన్నెతి వేణి జడగట్టె, ననియే పెద్దన్నకు పెద్ద దుఃఖము! (మను. ఆ. 2-9) వెంట్రుకలను బెంచుటకు అభ్యంగమే ముఖ్యదోహదము. కావుననే ఆకాలపు వారికది యంత ముఖ్యము. వారు ధరించుచుండిన వస్త్రములు ముఖ్యముగా వన్నైలవి. వట్టి తెల్లవస్తములు పురుషులపు రూపముగా ధరింతురుకాని స్త్రీలకు మాత్రమవి పనికిరావు. సత్యభామకు కోపము వచ్చినప్పుడు తెల్లచీర గట్టుకొని యుండెనంట. (పా. ఆ. 11-115) తక్కినపుడెల్ల చాల నభిమానముతోం గట్టుకొను వస్త్రములు చెంగావివి. అందును బంగారు సరిగలు నించినవి చాలప్రియములు. వైదికుండగు (ప్రవరుని వేషము వేసికొన్నను గంధర్వుండు “పసిండివ్రాంత చెరంగు మిసిమి దోంపంజెలంగు నరుణాంశు కోత్తరీయంబుతోడ' (మను. ఆ. 3-71) నే వచ్చెనుగాని దానిని మానవేండయ్యెను! వాండు కట్టినధోవతయు 'నీర్మానిపింజ గలదే. కొందణు “మువ్వన్నై చుంగు'లను దాల్చుచుండిరి. (ఆ. ఆ. 1-89) ఈ వస్త్రములన్నియు పాముపారలవలె “ఊందినంబాబూ నంత సూక్ష్మముగా నుండెనంట! (మను. ఆ. 5-57) రాయలదాడికి వెజచి గజపతి యడవులకుం బాజిపోంగా నతనీ దేహమున కంటుకొన్న సాలీండ్లవలలు ఉత్తరీయములవలెనే యుండెనంట! (ఆ.ఆ. 1-89) అట్టి సౌకుమార్యము న పేక్షించు రసికులుండిరి. కావుననే యా కాలమున నట్టినూలును అట్టి నేతయు సాధ్యములైనవి. ఇప్పటి ఖద్దరుధారులనేకులు తాము కట్టుకొను వస్త్రములెంత ముతకగానున్న నంత దేశాభిమానమెక్కున చుపినట్లు, స్వరాజ్యమునకంత దగ్గణం బోయినట్లు భావించెదరు. కావుననే యిన్నాళ్ళు ప్రయత్నము జరుపుచున్నను నయమైన ఖద్దరు గుడ్డలు లభించుట యరుదైనది. అది యట్లుందె. సొమ్ముల విషయమున ఆకాలమందు స్త్రీపురుషుల కెక్కువ భేదమున్నట్లే తోంపదు. సొమ్ముల స్వరూపమందు కొంత తేడా యుండవచ్చును గాని- అదియు సందేహమే- వానిమీం ది యాశలో నిరువురును సమానులే. స్త్రీలకు ఆభరణములు ధరించుట యావశ్యకముని శాస్త్రమే విధించుచున్నది. భర్తకది ఆయుస్సును వృద్ధిం బొందించునంట. అది నిజమేని అప్పిచ్చిన వారిదే అదృష్టము. కాని మగవాందును వారాల సొమ్ములు ధరింపవలెనని రాయల రాజనీతి! వోరములు, భుజకీర్తులు, ఉంగరములు, ఒడ్డాణము, కాళ్ళచేతుల కడియములు, చెవుల కుండలములు, శిరోమణి మొదలగునవి యాకాలమున స్రీ పురుషులు సమానముగా ధరించుచుండిరి. మగవారికి కిరీటము, ఆడువారికి ముక్కర మొదలుగా కొన్నిటిలో భేదమున్నట్లు తోంచుచున్నది. ఇట్లు సమానమైన యాభరణముల యాశగల యాలుమగల సంసారములో శాంతి యెక్కువగా నుండునేమోయని యూహించుచున్నాను. ఉన్న నిద్దరికిని సొమ్ములుండును. లేకున్న నిద్దరికిని లేదు! అంతేకాని ఆర్జించు శ్రమమంతయు నొకరికి, ఆలంకారమంతయు నొకరికి, అను తకరారు లేకుండును. నిజముగాం జూచిన మగవారికి సొమ్ములమీంద యాశ శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 285

యేల యింతగా తగ్గినదని చిత్రముగాం దోంచును. ఇప్పటి మగవారిది మజియు నన్యాయము. అనంగా సొమ్ములమీంది యాశ ఇప్పటి పురుషులకు పూర్తిగా నశించినదని చెప్పలేము. అట్లగుట స్వభావవిరుద్ధమేమో! పూర్వము కిరీటకటకాంగదమేఖలాదులయందున్న యాశ యిప్పుడంతర్జానమై గుండీలు, గడియారపు గొలుసులు, అపురూపముగా ఉంగరములు మొదలగు వానియందు వెజచి వెఖచి వ్యాపించుచున్నది. దీనికర్థమేమనంగా మనకు నేండు మనజుతిసొమ్ములు మన యానందమునకై ధరించు ధైర్యము లేదుగాని, యింకొకజాతి సొమ్ములు వారి మెప్పులకై ధరించు దాస్యమున్నదన్నమాట. మన వస్త్రములు నిట్లే కదా! సరిగంచుల సేలము దోవతలు - నేంతపనికెల్ల నెత్తిపూలవంటివి- గట్టటకు మనకు సంకోచము కలదు గాని, 'సర్జు సూటూులలో దూరుటకు సిగ్గులేదు! పింజెలు పోసి యలంకారముగా చుంగులు చుంగులుగ దోవతి కట్టుకొని బైటంగ నబదుటకు బిడియమ్ము కాని చాంకలివాని ఇస్త్రీ రేఖలు చెడునేమోయనే చేతులు కాళ్ళు చెక్కబొమ్మలవలె ఆడించుచు వీధులలో వెడలుటకు వెనుదీయము! ప్రాచీనులు స్వతంత్రులు; రసికులు, కావుననే వారు తమకు సొమ్ములపైంగల ప్రీతిని తమ యిచ్చవచ్చినట్లు ధారాళముగ, నిర్భ్యయముగం జూపుకొనువారు. మనవలె వారికి మతియొకరి మొగముచూచి వారికన్న ముందుగా పండ్లిగిలింపవలసిన పనియుండలేదు. ఆ కాలపువారి వేషరచనలో గంధ పుష్పములు ప్రధానములైనవి. పరదేశమునుండి స్వదేశమునకు సుగంధద్రవ్యములు సమృద్ధిగా వచ్చుటకు అనుకూలములు గల్పింపవలయునని రాయల రాజనీతి. (ఆ.ఆ. 4-245) రాచనగరిలో సుగంధములకొక్క పెద్ద భాండాగార ముండెను. కొమరగిరి వేమారెడ్డి కాలమున నా భాందాగారాధ్యక్షుండైన యవచి తిప్పయ్యసెట్టి పేరు శ్రీనాథుని పుణ్యమున ఆంధ్రవాజ్బయమున శాశ్వతముగా నిలిచినది. ఏ పదార్థములకు సుగంధము చేర్చవచ్చునో యా పదార్థములకెల్ల వారు వాసనకట్టియే యనుభవించిరి. వారి యిండ్ల కిటికీలగుండా ఎప్పుడును సుగంధ ధూపములు వెడలుచుండెను. తుదకు వీధులలో గంధపునీళ్ళతో కలయంపి చల్లవలెనని వారి పరాయణము, కస్తూరి, పునుంగు, జవ్వాజి, వచ్చకర్పూరము, కుంకుమపూవు, శ్రీగంధము, అగరు, పన్నీరు మొదలగు సహజ సుగంధద్రవ్యములలో వారు మునింగి తేలినవారు. కొంత ప్రాతపదినను పరిమళము తగ్గునని వానిని వారు న్వీకరింపరు. వరూధిని ప్రవరునికి చూపిన యీ పరిమళ వస్తువుల గమగమలూహించి యానందింపుండు: “సద్యో వినిర్భిన్న సారంగ నాభికా వృాతమై పిసాళించు మృగమదంబు, కసటువో బీరెండం గరంగి కజ్దల నంటి గమగమ వలచు చొక్కపు జవాజి, 2846 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

పొరలెత్తి ఘనసారతరువులం దను దాన తొరంగిన పచ్చకప్పురపు సిరము, గొజ్జంగి పూంబొదల్‌ గురియంగం బటికంపు దొనల నిండిన యట్టి తుహినజలము వివిధ కుసుమ కదంబంబు..............” (మను. ఆ. 2-55) ఇవిగాక వీని పరస్పర సమ్మేళనముచే తయారగు కలపములు పలుతెజంగుల నుపయోగించుచుండిరి. ఆకాలమున నీ సుగంధద్రవ్యములను తయారుచేయుటలో ఆంధ్రులు చాల ప్రసిద్ధులంట. వారు చెవుల సంకులు, లోవంక భుజంబులు, కొంకిసిగలు, కావిదుప్పట్లు గలిగి 'గంధకలనాకుసుమ (స్రగ్రథనాదుల నాంధ్యంబులే కలరు” చుండిరని రాయలు చెప్పుచున్నాందు. (ఆ. ఆ. 4-35) తరువాత మహమ్మదీయుల రాజ్యకాలమున హిందువు లా విద్యను మజచిరి కాని మహమ్మదీయులు దానియందు చక్కని పాండిత్యమును గడించిరి. నేంటికిని పరిమళకారక విద్య ఇంచుమించు వారి సొమ్మేయైయున్నది. ముసల్మానులు సామాన్యముగ మనకన్న నెక్కువ రసికులుగా నింకను ఉండుటయే దానికి కొరణము. నేంటి మనపాలికి బ్రహ్మదేవుందు సుగంధవస్తువులనే సృష్టిచేయక యుండినను నష్టములేదు. ముక్కున్నముక్కిండివారము మనము. మజియు మనకిప్పుడా తీక్ష ణసుగంధములను ఓర్చుకొను శక్తియు లేదు. కస్తూరి వాసనచూచితిమేని మనకిప్పుడు ముక్కులో నెత్తురుపడును! మనలో నిందుమీంద నెవరికైనను సుగంధము ఎందుకైనను గానలయునేని పదమటిసీమవారి సారాయికంపుల "సెంటు లున్నవి. కాబట్టియే అపురూపముగా పెండ్లి పేరంటములలో ఎవరైన అత్తరో పన్నీరో యిచ్చిన యెడల, అది దేహము నెక్కడ సోకునోయను భయముచే ముక్కుమైలతో మురుగు చేతిరుమాళ్ళలో వేయించుకొని భద్రముగా మడచి జేబులలో దాచి పెట్టుదుము! ఒకవేళ నాశపడినను మనమేమి ఒడలిపై స్వతంత్రముగా పూసికొనంగలమా? మనదేహములు మన యధీనములా? దర్జీవాని కమ్ముకొన్నవి! వాండు మనకష్టదిగృంధనము చేసి మనస్వేదపరిమళమును మనదేవముమీందనే భద్రముగ రక్షించి పెట్టుచున్నాండు. సుగంధములపై నింత యభిమానము గలవారు కావుననే యా కాలపువారికి పూవులన్న (ప్రాణముగా నుండెను. ఇండ్లకు ఉద్వానమొక ముఖ్యాంగమని వెనుకనే చెప్పితిని. అందులో అనేక విధముల పుష్పలతలు దండిగా పెంచుచుండిరి. పూవులనంగా నిర్ణంధకుసుమములు గావు. కన్నులకు ముక్కునకుం గూడ ఆప్యాయనకరములగు పూవులను మన భరతభూమివలెనే యితరదేశమును మనకీయంజాలవు. కావుననే మన ప్రాచీనులు 'వాసనలేని పువ్వు, బుధవర్దములేని పురంబు....” అని పనికిరాని పదార్థములలోం జేర్చి తిరస్మరించిరి. పరిమళము లేకున్నను కొన్ని పువ్వులు అందముచే జనుల నాకర్షించును. మనదేశమందట్టి పువ్వులలో శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 287

నుత్తమమైనది, విడువరాని చెలువము గలది తామరపువ్వు కాంబట్టి దానిలో లేని పరమళమును కొండంతలుగా వర్ణించి మనకవులు తృప్తిపదుదురు! అప్పటి తోంటలలో పెంపంబడునవి, వా రెక్కువ ప్రీతితో వాడుచుండినవి, పొదరి, జాజి, విరజాజి, మల్లె, మొల్ల, సంపంగి, మొగలి, చెంగలువ మొదలగునవి. గొజ్జంగి పువ్వులును, వానినుండి సోనలుగా జాయి సుగంధ జలమును ఆకాలపు కావ్యములందు పలుమాణు వర్ణింపంబడినవి. ఇవి యేపువ్వులో తెలియదు. గులాబిపువ్వులేయని యొక్కరు వ్రాసిరి. అది నిజమేని గులాబీపువ్వులనుండి పన్నీరు కాణుచుండునని యాకాలపు కవులు నమ్మిరనవలసియున్నది. అనంగా వారా పువ్వులను చూడకయే వ్రాసినారన్నమాట! ఉండవచ్చును. అది ఉండనిండు. ఇంటితోంటల పూవులేకాక పుష్పలావికలు వేలుగా అమ్ముచుండిరి. అకాలపువారు పూవులను చిత్రవిచిత్రములగు హారాములుగాంగూర్చి మెడలో ధరించుచుండిరి. ఎత్తులుగట్టి తలలో ముడుచుకొనుచుండిరి. ఇండ్ల ముందణ (ప్రాతస్సాయంకాలమునందు చల్లుచుండిరి. సరములు గట్టి తోరణములుగా వ్రేలార్చుచుండిరి. వస్త్రములు తైలములు మొదలగువానికి వాసన కట్టుచుండిరి. చెండ్లుగాం గూర్చి సరసక్రీడ లాడుచుండిరి. విసనకజ్జలుగాం గూర్చి వీచుకొనుచుండిరి! తుదకు వేసవిరాత్రులందు గంపల కొలంది పాన్సుగాం బరచుకొని దానిపైం బరుండి నిద్రించుచుండిరి! మన యిప్పటిస్థితి చూడుండు. సుగంధమే యక్కజలేనివారికి వాసనవూవులేల? దొరలసీమలోని పూవులకు వాసనలేదు. కాని వారు రసికులు గావున వాని వన్నెకు రూపమునకు వలచి పలుకష్టములువడి తోంటలలో ఇండ్లలో పలువిధములుగా పెంచుకొని చూచి సంతోషించురు. వారికి దొరికిన సుగంధ పుష్పమంతయు ఒక గులాబీవూవే. దానికి వారెన్నియో దోహదములు చేసి దివ్యకుసుమముగా భావించి పెంచుకొందురు. కనుక మనకును అవే గతియెనవి. పార్కులలో, ఇండ్లముందఅణ కుండలలో, మేజులపైని గ్లాసులలో, ఉత్సవకాలములందు వచ్చిన పెద్దమనుష్యులకిచ్చు చేతి తురాయిలలో, ఆగ్రాసనాధిపతుల కందిచ్చు పూలటోపీ గంపలలో- ఎక్కడ చూచినను అవే నిర్ణంధ కుసుమములే! అపురూపముగా నేంటి తరుణులు దొరలవలెనే కోటు గుండీల సందులో గులాబిపూవు చెక్కుకొనుట కలదు. కాని మభజియే వాసనగల పూవునుకాని అంతమాత్రము మన్నించిన పాపమునంపబోంగా నేను జూడలేదు. వేయేల? బెంగుళూరు “లాల్‌బాగ్‌” వంటి తోంటలో వేలకొలంది నేలకు వెచ్చమగుచున్నను, మల్లితీంగ వంటి దొకటి చూతమన్నను లేకయుండుటకు మనవంటి నిర్భాగ్యదామోదరుల యరసికత్వమే కదా కారణము! పోనిందు.

ఆకాలపువారి అన్నపానభోగములను వినుండు. అమృతము ద్రాంగి ఆంకలిదప్పులు చంపుకొనియున్న దేవతలకుం గూడ 'అప్పటికప్పటికిని జిహ్వక్రుప్పుడుల్ల ఆమెతలు' - అనం గా విందుభోజనములు - గావలయునంట! (మను. ఆ. 2-11) అట్లున్నప్పుడు నిత్యము కనీసము రెండుపూటలు ఆంకలిదప్పులు గలిగిన యదృష్టవంతులకు, రుచినెబుంగంగల 288 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

రసికులకు అడుగవలయునా? కాంబట్టి యప్పటివారికి భుక్తివిషయమై చాల(శ్రద్ధ-. వయే బుతువునందు ఏయే తినుబండరములు పానీయములు హితమో ఆయా బుతువుల వానివానిని తిని త్రాంగుచుండినవారు వారు. విష్ణుచిత్తుని యింటి నిత్య సమారాధనలోని వేసవి భోజనమును వినుందు: చ. తెలి నులివెచ్చ యోగిరము తియ్యనిచారులు. దిమ్మనంబులున్‌ బలుచని యంబకళుల్‌ చెజుకు పాలెడనీళ్ళు రసావళుల్‌ ఫలం బులుసు సుగంధి శీతజల ముల్‌ వదపిందెలు నీరుంజల్లయున్‌ వెలయంగ బెట్టు భోజనము వేసవిం జందనచర్చ మున్నుగన్‌ (ఆ.ఆ., 1-61) రాజ పురోహితుని యింట జరుగుచుండిన యీ క్రింది పానకపూజ మనకీ కాలమున తలంచుకున్న 'హొ యనిపించుచు ఉవ్విళ్ళూరించును; “పరిపక్వ సురభి రంభా ఫలంబుల తోడ దళమెక్కు పసనపెన్‌ దొలల తోడ ఘృతపిండ నిభ కర్మరీ ఖండముల తోడం బలుతెరం గులమావిపండ్లతోడ, గోస్తనీ మృదు గుళుచ్చస్తోమములతోడం గప్పులేజిన వడప్రవ్పు తోడ సుమధుర స్ట్రూలదాడిమ బీజముల తోడం దలుపారు రసదాడి గనెలతోడ, పానకం బతిథుల కిడ్దం దాను గ్రోలి యర్బ్చనాదత్త చందన చర్చందేలి విరులు సిగందాల్చి కర్పూర వీటి జౌరు కొట్టుచు ద్విజుండు వెన్నెల బిట్టగాయ.* (ఆ.ఆ. 2-79) శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 289

ఇవి శాకాహారుల యింటి తిండి తీర్ధములు. ఇతరులు దోరమామిడి ముక్కలలో అప్పుడే తడియార్చిన చేంపలు తరిగివేసి నువ్వులనునె తిరుగంబోత వేసి తాలింపు చేసి తిందురంట (ఆ. ఆ. 2-67) వేసవిలో ఈ తాలింపు సుఖమును తిని చూచినవారు చెప్పవలయును గాని నేనెటుంగను- ఆ చేంపలకూరను తిన్న కనరు పోవుటకు సంధ్యవేళలందు ఇసుకలో పూడ్చి పెట్టియుండిన చల్లని యెడనీళ్ళు త్రాగుచుండిరి; ఇంకను భోగాసక్తులు నారికేళాసవమును బ్రాంగుచుండిరి. (ఆ. ఆ. 1-61) ఇతర బుతువులలో వేటుమద్యము; మద్యపానము సంచ మహాపాతకములలో నొకటిగా భావింపంబడియున్నను, ధర్మశాస్త్రములు దానికెంత కఠినశిక్ష విధించినను, మనకవులు మాత్రము దానిని వదలలేకపోయిరి. కవులు వదలలేదనంగా జనులు వదలలేదనియే యర్థము. పైది కొంతవఅకును నాగరికుల యిండ్ల భోజనము. అనాగరికులగు వారి యిండ్ల భోజనము తక్కిన బుతువులలో నెట్లుండునో యెలుంగము గాని వారి వానాకాలపు భోజనమిట్లుందునంట; గురుగుం జెంగలి తుమ్మి లేందగరిసా కుం దింట్రిణీ పల్లవో తృరముం గూడం బొరంటి నూనియలతో గట్టావిం గుట్టారికో గిరిముల్‌్‌ మెక్కి తమిం బసుల్‌ పొలమువోం (గ్రేపు ల్మెయిన్‌ నాక, మే కెరువం గుంపటి మంచమెక్కిరి ప్రభు క్వైకాప్తి రెద్లజ్ఞడినొ (ఆ.ఆ. 4-134) నాగరికుల భోజనమందు వారికెంత తృప్తి నంతోవములు గలవో వీరికి వీరిభోజ్యములందును అంతే కలవు. కారణమేమనంగా అది జాత్యన్నము. 'అమృతమైనను జవుల జాత్యన్నసమమె? (ఆ. ఆ. 6-84) యని రాయలు చెప్పెను. త్యాగరాజు “అటుకుల రుచి యెద్దులకు తెలియునా' యని యడుగుచున్నాండు! (చూ. 'కలినరులకు”) అనంగా పలుమాలు తిని యనుభవించి వాడుకపడిన వారికిం దప్పం దక్కినవారికి పదార్ధముల రుచి గోచరింపదు. '“అనుభవరసికో విజానాతి యను నానుడి సర్వ సత్యమైనది. రుచి గూడ మనస్సులో నున్నంత వస్తువులలో లేదు. ఇంత పానభోజన ప్రియులగు వారికి జీర్ణరోగములు రావా యని యడుగవచ్చును. కొని యిట్లడుగుట మన జీర్ణశక్తి యింతటిదాని వెల్లడించునే కాని వేణు కాదు. కారణమేమనం గా వారాంకలికి భుజించువారే కాని మోమోటమునకుంగాని పద్ధతిప్రకారము గాని ఇష్టము 290 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

లేకున్నను భుజించువారు గారు. పగటిపూట 'అపరాష్టామునన్‌ గాని మథి శుద్ధకోష్టతంగాని తమిన్‌ భుక్తి యెపుడుం గనం బథ్యమగున్‌' (ఆ. ఆ. 4-281) అనుట రాయల రాజనీత యందలి రత్నములలో నొక్కటి. ఆహార దోషము ఆరోగ్య నాశమునకే కాక “విజ్ఞాననాశంబు నకును యోలంబు' అని వారు గమనించినవారు. (ఆ. ఆ, 4-194) మతియు ఏయే బుతువులందేయే తిండి హితమను విషయమున వారెక్కువ జాగ్రత్త గలిగి యుండిరని చెప్పితిని. అన్ని కాలములందును ఒకటే విధముగా ఆత్యాహారమో, అల్పాహారమో చేసి అజీర్ణరోగములను వరమడిగి తెచ్చుకొన్న వారము మనము. ఆవారమందే కాద్యు అన్నిటియందును ఆరోగ్యదృష్టి వారికెక్కువ. శిశువులకు పండ్లు పుట్టువఅకును ఆ కాలపు స్త్రీలు భర్తలను సమీపింపరంట! (ఆ. ఆ. 5-119) రాగము యొక్క విలువను శక్తిని హెచ్చించునది త్యాగము. ఇది లేనప్పుడే యది రోగముగా పరిణమించును. ఆకాలపు వారి యజీర్జాద్యాహారదోషములను సవరించు నిత్యాషధము తాంబూలము; బెషధము మాత్రమే కాదు, ఇది పిందువులకు ధర్మశాస్త్రము దయతో ననుగ్రహించిన మత్తుపదార్ధము గూడ. (బ్రవ్మాచారి, వితంతు, సన్యాసులు తప్ప తక్కినవారందణును దీని నుపయోగింపవచ్చును- వచ్చుననియే కాదు వలయును గూడ. తాంబూలమనంగా కేవలమాకు వక్మసున్నములు మాత్రమే కాదు; కర్పూరము, కస్తూరి, వలకులు మొదలగు పరమళ ద్రవ్యములు లెక్కలేనన్ని యందుం జేర్చుచుండిరి. వచ్చినవారికి మర్యాదగా 'కర్పూర తాంబూలము” పెట్టుట యాకాలపు సామాన్యాచారములలో నొకటి. వరూధిని వసించిన కోన చేరంబోవునపుడు 'ప్రవరునికి వచ్చిన దాని తాంబూలపు తాని, ప్రపంచమున మనుచరిత్ర యున్నన్నినాళ్ళును గమగమలాడుచుందును. 'మృగమద సౌరభ విభవ ద్విగుణిత ఘనసారసాంద్ర వీటీగంధ స్థగితేతర పరిమళమై మగువ సొలుపు దెలుపు నొక్కమారుత మొలసెన్‌” (మను. ఆ. 2-24) కావుననే యామందు భోగముగా పరిణమించినది. నిత్యజీవితము ఇది లేకున్న పూర్తి కానేరదు. దేవునివూజగూడ తాంబూలము వేసి కొనియే చేయవలెనని శాస్త్రమున్నది. 'రమణీప్రియదూతిక తెచ్చియిచ్చుకప్పురవిడెము” లేకున్న కవిత్వము సాధ్యముగాదని పెద్దన చెప్పెను! ఇట్టి తాంబూలము లోని యితర పరిమళ ద్రవ్యములన్నియుం దీసివైచి నేయ అనేకులు వానికి బదులుగా పొగాకును చేర్చుకొన్నారు! నేంటి వారనంగా ప్రాంత పడద్ధతికిం జేరిన వారనుట. క్రొత్త నాగరక తరుణులలో ననేకులకు తాంబూలము తల దిరిగించును గదా! కాని పొగాకు పొగ మాత్రము వారికి తిరుగుచున్న తలను నిలుపును. శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 29]

ఆ కాలపు శయ్యలలో ముఖ్యమగు పూలపొన్సును వెనుకనే చెప్పితిని గదా! రెండవది చిగురాకుల పాన్పు పూవులకు తరువాత చిగుళ్ళపై ప్రాచీనులకు చాల నభిమానము గలదు. వానిని మంగళద్రవ్యములుగ వారు నిర్ణయించిరి. మూండవది హంసతూలికాతల్పము- అనం గా హంసల యొడలిపై నున్న చిన్నని యీంకెలను దెచ్చి యీనెలు తీసి ప్రత్తికి బదులుగా నుపయోగించి నించికూర్చిన లేపు. ఇది ధనికులలో సామాన్యముగా నుండెను. ఇందుకై యెన్ని హంసలను జంపవలసియుండెను అనుమాట వేలు. రసిక ప్రపంచమున పాపపుణ్య చర్చకెక్కువ చోటులేదని మొదలే మనవిచేసితిని.

కడపటి భోగమగు స్త్రీని గూర్చి ఆకాలపు రసికుల ప్రవృత్తిని గమనించుటకు ముందు ఒకమాట చెప్పవలసియున్నది. అప్పటి దృష్టియంతయు మగవారిదృష్టి. తాముతప్ప తక్కిన సృష్టియంతయు తమ కొణకై యేర్చడినదనియే వారు తలంచినట్లున్నది. వ(స్తాభరణాదుల జతలో స్రీనిగూడ గణించియుండుట వారి స్వార్ధపరతకు ప్రథమోదాహరణము. స్రీపురుషునికి భోగ్యవస్తువైనచో పురుషుందు స్రీకి వలకాండను చర్చ వారంటించుకోలేదు. ఆండది తండ్రికి ఎవండో యొకనికి దానమిచ్చి తొలగించుకొనవలసిన వస్తువు. మగనికామె భరింపవలసిన దాసి. ఆమె యందలి భోగ్యత తక్కువ కాకుందువఅకును అతనికి ప్రేమయో కాకున్న మోహమో యుండును. అది యే కారణము చేతంగాని తగ్గెనా మజియొక తెను పెంద్దాడియో 'పెట్టుకొని' యో మొదటియామె నింటిలో వదలి తలుపు తాళములు బిగించును. ఈ స్వాతంత్ర్యము గలవారు గనుకనే ఆకాలపు మగవారికి స్త్రీని భోగ్యవస్తువుగా తప్ప నంతకన్న నెక్కువగాం జూదడవలసిన యక్కజయంతగాందోంపలేదు. కావుననే మన కావ్యములలో చిన్న బాలికలను వృద్ధ స్త్రీలను వర్ణించిన సన్నివేశము లరుదు. మథియు స్త్రీలను వర్ణించు సన్నివేమెట్టిదైనను మన కవులదృష్టి పడకింటిలో వేచియున్ని పెండ్లికొడుకు దృష్టియే కాని వేలుండదు చూడుం డు, మనోరమను తినుటకై రాక్షసుడు తబుముకొని వచ్చుచుండంగా నామె “కుయ్యో మొళ్టో!' యని యేడ్చుచు కాళ్ళకాలందిం బరువెత్తుచు వచ్చినది! ఆ వచ్చు ఠీవి పెద్దన కెట్లు గాన్సించినదో వినుందు; శా. మట్టెైల్‌ మయంగ, గబ్బి చన్నుంగవ కం

పంబంద, వేణీభరం బట్టిట్టై కటి చిమ్మచీకటులుగా, నథశ్రువ్రజం బోడికల్‌ గట్టన్‌, జూపులు చిమ్మరేంగి దివి రోలంబాళింగల్పింపంగా మిట్టాడంగ నరుండదు లేని యడవిన్‌ మీనాక్షి దీనాకృతిన్‌. (మను. ఆ. 4-68) 292 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

ఆయమ యప్పుడు 'భయశోకంబుల వెక్కుచు మెయింగల విలాస విభ్రమ లక్ష్ముల్‌, దక్కుటయును నాక యొజపై' యుండెనంట! (మను. ఆ. 4-69) స్రీలు ఏడ్పినను అదియు నొక సంగీతము. వరూధిని 'కల న్వనంబుతో' ఏడ్చినది. (మను. ఆ. 2-70) సత్యభామ యింకను గొంతుగింతు బాగుగ సవరించుకొని 'బాలపల్లవ గ్రాస కషాయ కంఠ కలకంఠ వధూ కలకాకలీధ్వని” తో నేద్చినది. (పారి. ఆ. 1-188) 'సంగీతకళా రహస్యనిధి యగు గిరికాదేవి, వీరికి లోంగిపోదునా యని “కిన్నర వధూరాజత్మరాంభోజకాంభోజీరాగ విపంచికారవసుధా పూరంబుతోరంబహుగా ఏడ్చు “కచ్చేరి చేసినది!

స్రీలయందిట్టి భోగ్యదృష్టి కలవారు గనుకనే యా కలపువారు చేతనైనంతవణకును బహువత్నీవ్రతమును వపరిపాలించిరి. న్త్రీల వృాదయమునాకర్షింవంగల్డుట యొక మహాపురుషలక్షణముగా భావించిరి. రాయలవారిని పెద్దన్న తమ్మన్నలు,

వబిసరుహనయనా నవవిధ కుసుమాయుధ! (మను. ఆ. 2-80)

విలోకి వధూజన సూనశరాసన్‌! (పై. ఆ. 2-81)

ప్రసృతి విలోచనా కుసుమబాణ! (పారి. 1-140)

అని యాదిగా సంబోధించి అండవారిని గెల్చుటయు ఆదిల్‌ ఖానుని గెల్పుటయు నొకే పౌరుషముగా భావించిరి! రాయలవారు శ్రీకాకుళములో ఏకాదశినాంటి రాత్రి స్వ్పష్నమందు చేసిన శ్రీమహావిష్ణు దర్శనమునకు మజునాందు సభ్యులు నిర్ణయించిన ఫలములలో “ఇతోధిక బహు(ప్రేయసీ ప్రాప్తి యు నొకటి! (ఆ. అ. 1-18)

కాని బహుపత్నీ వ్రతమునందును కొన్ని తకరారులు కలవు. ఇచ్చవచ్చినవారిని శాస్తోక్తముగా పెండ్లాడుటకు జాతిమతశీలాదులు విఘ్నములు గావచ్చును. కాంబట్టి యాకాలపువారు- ముఖ్యముగా దొరలు- బహుప్రియావ్రతమునకు దిగిరి. తుదకు విధిలేక యున్నప్పుడు తప్ప వారికి మగవారి సహవాసమే సరిపడదయ్యెను. తనుకు జరుగవలసిన యుపచారములన్నియు మగవారికన్న నాండవారు చేసినప్పుడే యెక్కువ రుచికరమని తలం చిరి. తెలుంగురాయని యీ రసికతయే కన్నడరాయుండు ఆముక్తమాల్యదను రచించుటకు కారణము. శ్రీవిష్ణువునకొక కొణంత యుండెనంట. కృష్ణావతారములో కంసునిసభకు పోవు త్రోవలో సుదాముండను పూలవాం డొకహారమును అతనికి సమర్పించెను. దాని నతండు ఏవగొన్నను దాక్షిణ్యమునకై (గ్రహించెనుగాని, 'మగవానిచేత పూలసరమును గొంటినిగదా, నా రసికత యెందుకు తరమైనది?' అను చింత యా యానాది బ్రహ్మచారికి మానకుండెనం ట! విష్ణుచిత్తుని కూంతురగు చూడమ్మ తాను ముడుచుకొని తీసిన శేషమాల్యమునే సమర్స్చింపగా సంతోషముతో గ్రహించిన కథను రాయలు (గంథముగా రచించి ప్రకటించినచో నా యపకీర్తి

శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 293

తప్పునని యాస్వామి యాతనిని వేండుకొనెను. ఆ రసిక దేవతకీ రసికభక్తుని సేవయే యాముక్తమాల్యద]! కావున నప్పటి రసిక ప్రభువులకు తలంటుట, నీరుపోయుట, తడియొత్తుట, అలంకరించుట, అడపము పట్టుట, పావుకోళ్ళందిచ్చుట, తుదకు ప్రక్కలో కత్తింబట్టుకొని నిలంబడుట - ఇత్యాదులన్నియు స్త్రీలే చేయవలసివచ్చెను!

కాని యీ రసికులకు వట్టి యాండవారైన మాభ్రమునం జాలునా? అందచందములులేని యష్టావక్రమూర్తులు లభించిన నేమి ఫలము? వారి కన్న మగవారే మేలుగదా! కావున వారు పరిచారికలను గూడ చక్కని వారినే వెదకి తెచ్చుకొనుచుండిరి మనోరమ పెండ్లిలో తండ్రి కూంతునకు - కూంతునకిచ్చిన అల్లుని కిచ్చినల్లే కదా - అరణముగా నిచ్చిన పరిచారిక లెట్టివారో వినుడు:

-జవ్వనంపుం గ్రొవ్వున నివ్వటిల్లి, మవ్వంపు వాతెఖలు వివ్వ నవ్వు నునుసోంగ వెన్నెలలం గలసి పిసాళించు చంచల దృగంచల ప్రభవలన్‌ బచారించి, మెటుంగుం జన్నులం గన్నె తమ్మి మొగ్గలవన్నె నటమటించి, పెన్నెబులమెలుంగుందుమ్మెదలవన్నెం దటమటించి, నెన్నడుముల విన్ను వెన్నుదన్ని, ఇటువుమిగిలి విటనికాయంపురాయిడిం బుటపుటనైన కూలంకషచాటువుల మాటకారితనంబు మెఅస్కి నాగరికపుంబనుల గర గరికల గళరవచ్చ లాలాపాచరణంబుల రవణంబుల మిసమిసలం బసగలిగి, మేలిమైన రసికజనంబుల మనంబుల మరులుకొలుపంజాలి, సురుచిరాభరణభూషితంబగు పరిచారికాసహస్రమూ” (మను. అ.5-101)

సరేకాని, ఇంతటి యందచందాల జవరాండ్రు సంసారులలో లభించినను, వారు పెండ్లిపేరంటములు చేసికొనుటవదలి, కులశీలములను ధారపోసి, యీ పరిచారికొవృత్తికీ వత్తురా? బలవంతముగాంబట్టి తెచ్చుట సాధ్యమైనను సుఖముందదు. కావున నీ ల. నీయోగింపవలసివచ్చెను. వారైనచో ప్రైపెద్దన్నగారి వర్ణనము ల ౧గురు. కావున రాజాంఈపురములందును ధనికులయిండ్ల యందును రిచారికలందణును ప్రాయశః వేశ్యతే, శ్రీరంగనాయకుల పెండ్షిలోం గూడ నతనికి తలంటు స్నానము చేయుటకు స్వర్గమునుండి యప్సరసలు దిగివచ్చిరి! (ఆ.అ. 7-56) అతండు లేనిది ౦పదయ్యెను. ఏ దేవళమ్సనందును వారి నాట్య సంగీతములు

భక్తులు సేవకు ర్రార్చ విష్ణుచిత్తునివంటి ప్రరమ్రచ్రాంద్రస డి స్థాం గనంపుటకు వేశ్యలు. కా చ్చాందసుని మధుర నుం, గ్‌

లు (ఆ.ఆ.4ప, 8-84 ఆ మెరవణిలో ండి వచ్చిన సామంతరాజకుమార్తులు అందథి పారుగూళ్ళ ను | (ఆ.ఆ.4-88) యెదుర నా యుత్చవపు వేశ్యలతో సరసాలాడుదురంట 294 శీకృష్ణడేవరాయ వ్యూ

కాని యిందఖు వేశ్యలాయా యూళ్ళలోనే లభించుట యెట్లు? కాని ఊరిలో “సప్లై చాలకున్న అవచి తిప్పయ్యశెట్టివంటి సుగంధభాండాగారాధ్యక్షులుందురుగదా. వారు ధనకనక వస్తువాహన మాణిక్యములం తోడ దొరగారికి, ద్వీపాంతరములనుండియు 'గాణిక్యము'లం గూడ దెప్పింతురు. (హర విలాసము ఆ.1 ప.2) రాజుగారికున్న నింక ప్రజలకేమి తక్కువ? రాయలకాలపు రసికులను వశపలుచుకొనంగల యా వేశ్వలెంత యందచందములుగల జాణలై యుండిరో వేటే చెప్పనక్కరలేదు. ఇదిగాక వీణ వాయింపంగలరు; ఆడగలర్వు పాడంగలరు. ఈ చాతుర్యము వేశ్యలకే కాక యాకాలపు స్ర్రీలకందటికిని గలదు. చూడికుడుత్తమ్మ వీణతోనే కాక తంబురతోను అది లేకయు ప్రాదంగలదంట! (ఆ.ఆ. 5-157) మఖియు రాయలకాలపు వారికి తక్కిన విషయములవలె మగవారి పాటకంటె ఆండవారి పాటయందే యెక్కువ రుచి యున్నట్లు కానవచ్చుచున్నది. గంధర్వులు మగవారేయైనను వారి గాన కౌశల్యమందందు వర్ణింపం బడినను వారి గుజ్బపుమూతుల పాట కావ్యములలో ఏదో సంప్రదాయ ప్రకారము వర్జింపం - బడునే కాని దానిని వారుగాని యెవరుగాని విన్నవారు లేరు. ఆముక్తమాల్యదలో మాలదాసరి మంగళకైశికీ రాగమును పాడినది కథ ననుసరించి వచ్చినదిగాని తక్కిన యే చోటను మగవారి గానకౌశల్యము అతండుగాని తిమ్మన్నగాని పెద్దన్నగాని యభిమానము గలిగి వర్ణింపలేదు. ఆకాలమువారి రసికత ప్రీల విషయమున నెట్టిదిగా నుండెననుట కొక్క యుదాహరణము చాలును. వారికంటె ప్రాచీనులు తమ ప్రియురాండ్రు కోపగించుకున్న యొడల వారి నోదార్చుటకు కాళ్ళకు మొక్కి క్షమాపణ వేంయట కట్టకడపటి యుపాయముగాం దలం చియుండిరి. అక్కడికిని వారు కోపము వదలని యెడల నిరువురికిని విరుగడగాలవలసినదే. ఒక చెలికత్తె కోపించుకున్న జవరాలికిట్లు బోధించెను: “ఆ చెడుగుదాన! కాళ్ళంిడినాండు నీపకి నింకనైన లేవనెత్తవేల? వలపులెంత గట్టివాజినవయ్యును ఇదీయె వినుము వానికెల్ల మేర!” (శాలివాహన గాథాసప్తశతి 4-90) (నాచే నాంధ్రీకృతము) కాని రాయలకాలపు రసికులు తమ ప్రియురాంద్రు ఎడమకాలితో తలదస్నినను కాలునొచ్చునేగ యని బుజ్జగింపవలసినదే కొని కోపించి వదలిపోరాదని తలంచిరి. సత్యభామ శీకృష్ణునకీ మర్యాదయే చేయంగా అతండు పదియాజువేల చిల్లరమగువలకు మగండయ్యును ఆమెతో విరసించి లేచిపోక యలుకదీర్చెను! ఈ రసిక ధర్మరహస్యమును రాయలవారికి శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 295

నేర్చవలసిన యక్కజ యొకమాజు సంభవింపంగా తిమ్మకవి యందుకై పారిజాతాపహరణమును వ్రాసి చదివి నేర్చెనను ఐతిహ్యము మీరెఖుంగుదురు. పై వేశ్యలు చాలక ఆకాలపు రసికుల శృంగార తృష్ణను పూవులమ్ము పాలంతులును, చలి పందిళ్ళలోని చెలువలును ఆనుషంగికముగాం దీర్చుచుండిరి. వ్యాపారమునకు ధర్మ కార్యమునకు అండవారినే యపేక్షించుట ఆకాలపువారి మనోధర్మమును గొంత విశదపఖిపం గలదు. కాని పూవులమ్ము వ్యాపారము మాత్రము ప్రాచీనులు స్రీలకిచ్చిరి. ఇందులోం గొంత యానురూప్యముం గలదు; రెండును సుకుమార వస్తువులు గావున. కాని యిప్పటి పాశ్చాత్య వ్యాపారులు అన్ని యంగళ్ళ యందును ఆండవారినే నియోగించి మనుష్యులకు సహజమగు పశుబుద్దిని లాభ సంపాదనకై వినియోగించుకొనుచున్నారు! కథానాయకల పాతివ్రత్యమునే పొగడిపొగడి విసిగిన మన కవులకు పై పుష్పులావికలవంటి వారు దొరకుట పండుగ వచ్చినట్లు! రాయలకాలపు వారి యీ భోగతృష్ణను మనదానితోం బోల్చుకొని చూచిన మనము వారికన్న నెంతో మేలుగా నున్నామనిపించును, బహుపత్నీకత్వమును మనము చాలవలఅకు వదిలితిమి. మనలో వేశ్యల గుంపు తగ్గుచున్నది. స్రీదాస్యము క్రమముగా క్షీణించుచున్నది. వారి యింద్రియ లోలత మనకు లేదు! ఇందుకొక ముఖ్యకారణము, స్తీ యనంగా కేవల భోగవస్తువే యని యిదివణకు మనకుండిన భావము పాశ్చాత్య పండితుల సంసర్గముచే నశించుచుండుటయే. వారికిని మనవలె మానమర్యాదలు సుఖదుఃఖములును గలవనుట పూర్వకాలము వారి కన్నా నేండు మనవారెక్కువగ గమనించుచున్నారు. ఇది యొక శ్లాఘ్య విషయమే. కాని దీనికిదోడు మన యశక్తవైరాగ్యము గూడ నొక గొప్ప హేతువని చెప్పక తప్పదు. మనకు రాంగరాంగ రసికత్వ మూలమగు సత్త్వబలము క్షీణించుచున్నదని వెనుకనే చెప్పితిని. అదియే యిప్పటి మనవారి యందు - ముఖ్యముగా తరుణులందు - శృంగార రస వైముఖ్యము, సిగ్గు, అవమానము, అదేదో యొక యసహ్యమగు దోషమను భావము వ్యాపించుచుండుటకు (ప్రధాన హేశువని చెప్పక తప్పదు. మజియు స్వాతంత్ర్యము గలిగి తమ ధర్మాఢర్మములను న్యాయాన్యాయములను తామే నిర్ణయించు కొనంగల భాగ్యవంతులగు ధీరులజాతిలో కామమొక పురుషార్థమై ధర్మార్ధమోక్షములతో సమానముగా పరిగణింపం బడునే కాని తలవంచుకోవలసిన తప్పుగా నెంచబడదు. అందులో దోషమే లేదని నేను జెప్పరాలేదు. కాని యెందులో లేదు? ఉపయోగించు వారి శక్తి కొలంది, వివేకము కొలంది, అన్నియు గుణములు గానో దోషములుగానో పరిణమించును. తప్పుదారి కీడ్చునేమోనని సత్త్వగుణమునే వదలుట, యజీర్ణము గావచ్చునని యాహారమునే వదలినట్లు, వదలుటయంటిని: అందుకు మాత్రము మనకు సత్త్వమెక్కడిది? ఆపనియు బలవంతముగా మనచేత నింకొకరు చేయింపవలయును, గాని మనకే వదలుకొనుశక్తి 296 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

యుందడునేని దానికి గట్టుకానియే యుండియుందుము. ఆ రెంటిలోను సమర్భు లాకాలపువారే. (ప్రవృత్తిలో రసము లేదని తోంచిన వెంటనే వారు నివృత్తి మార్గమునకుం దిరిగి తమ రసికత్వ మక్కడం బ్రకటింతురు. మత్స్యధ్వజ మహారాజు ఎంతో యాత్రముతో సర్వాలంకార భూషితుడై యొకరాత్రి భోగిని యింటికి బోవుచుండెను. దారిలో పురోహితునింట పైంజెప్పిన సమారాధనలో పొట్టపగుల భుజించిన (బ్రాహ్మణుందొక్కడు, తనతోడి యతిథులతో వారి యింటి యరుం గుమీదనే పరుండి, యుబునుపోకకై వలువిధములగు పద్యములు చెప్పుకొనుచు ఆనుషంగికముగా, 'వర్నార్ధ మష్టా ప్రయతేత మాసాన్‌ నిశార్థమర్థం దివసే యతేత వార్ధక్యహెైతో ర్వయసా నవేన పరత్ర హేతో రిహ జన్మనాచి (వర్షాకాలమందలి సుఖమునక్రై తక్కిన యెనిమిది నెలలుపాటు పడవలయును. ఇట్లే రాత్రికై పగలును, ముసలితనమునకై ప్రాయమందును పరలోకమునకై యీలోకమందును పాటుపడవలెను) అను పద్యమును జదివెను. దానిని విన్నవెంటనే యా రాజు 'అయ్యో! మోసపోతినే యని రాజ్యము వైభవము మొదలగు నన్నింటియందును నిస్సంగుడై మోక్షమును సాధింపం 'బ్రయత్నించెను. కాని యే దేవుని నాశ్రయించిన మోక్షము లభించునో పాప మతనికేమి తెలియును? కాంబట్టి మరు నాండే శాస్త్రములన్నియు చదివి యగ్రహారము లనుభవించుచున్న పండితులను రావించి, ముక్తి యిచ్చు దేవత యేదియో చర్చించి నిశ్చయింపుడని యాజ్ఞ చేసెను. అట్లు వాదించి గెలిచి తత్వ నిర్ణయము చేసిన వారికిది బహుమానమని బీరపూవుల వంటి బంగారు నాఖెముల సంచిని ఆస్థాన స్తంభమున అందరు చూచునట్లు (వ్రేలాడగట్టించెను. వారినందరిని గెలిచి విష్ణుచిత్తుడు విష్ణుసర్వోత్తమత్వమును స్థాపించి యారాజుకామతమును బోధించెనంట! అదియట్లుండనిందు. ఇంతటి యఖినివేశము, పట్టుదల అరసికులకు సాధ్యమా? చాలనందుకు ఇట్టి ఆకస్మిమగు మార్పు స్వాభావికమే కాదని యిప్పటి మనవారి వాదము. ఈ మాట మన స్వభావము నందలి సత్త్వ దారిద్ర్యమునే వెల్లడించును గాని వేజుగాదు. కోపము వచ్చిన వాని చేతి కత్తి యెంతపని చేయంగలదనుట మొండిచేతి వానికెట్లు తెలియును? ఈ కాలమందే ముష్పదేండ్ల నిండు ప్రాయమున, ప్యారిస్‌, లండన్‌ వంటి పట్టణములందు సర్వసంపత్తులతో తులదూగుచు, స్వేచ్భాభోగము లనుభవించుచుండిన మిస్‌. ఎమ్‌, స్లేడ్‌ అను పాశ్చాత్య కన్య ఉన్నదున్నట్లుగా ఒకనాంటి రాత్రి గాంధీ మహాత్ముని జీవిత చరిత్రమును చదివిన వెంటనే అన్ని భోగములందు జిహాసచెందుట, మబునాడే నీయాశ్రమమున శిష్యురాలిగా శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 297

నన్ను జేర్చుకొమ్మని యతనిం ్రార్ధించుట, అతని యనుమతిచే దేశము, కోశము, అన్నియు వదిలి యీ దేశమునకు వచ్చుట, అతని యాశ్రమమున ఆజీవమానము (త్రికరణశుద్ధిగా బ్రహ్మచర్య మాచరింప వ్రతముంబూని తపస్వినిగా నుండుట - మీరందథెణుంగుదురు! రసికులై సత్త్వవంతులగు పాశ్చాత్య జాతిలో పుట్టి యున్నందు వలననే యామె నిట్టి దృఢమై యాకస్మికమైన మార్పు కలిగినది. మళ్స్వధ్వజుని వైరాగ్యము నట్టిదే. యామునాచార్వుని కథ మొదలే విన్నవించితిని గదా.

ఈ [గ్రంథములందు వర్ణింపబడిన విరక్తులందజికిని తలమానికమువంటివాండు ప్రవరుం దు. ఏ కాలమందైనను ఎవరైనను వానిపేరు చెప్పి వైరాగ్యము మాటలాడదవలయును. ఏకాంతమున, వరూధునివంటి తిమిరంపు వయసుగల యచ్చరకొమిరాలు తానై వలచి వచ్చి,

“ప్రాంచద్భూషణ జబాహుమూలరుచితోం బాలింద్లు పొంగారం బ్రైయంచుల్‌ మోవయం గౌంగిలించి యధరం బాసింపి

తాను 'మకరాంక శశాంక మనోజ్ఞమూర్తి, సంసార సుఖమెటింగిన 'కనుగందని మేను” గల వయసువాందు. చదువుకొన్న విదగ్యండు, ఇంచుకయైనను ధైర్యము చలింపక, అసహ్యముతో "హా! శ్రీహరీ? యని దాని భుజములు పట్టి త్రోచి, అదిచాలక, తనమేని కెళ్ళడనో యంటుకొన్న దాని యొడలి జవ్వాజిని కడిగీ వేసుకొనువజకును మనసు నిలుపుకొనం డాయెను. వైరాగ్యమింతకు మించినది మనుష్యుండూహింపంగల్లునా? ఈ యొక్కని నడం తయే రాయల కాలమందలి విరక్తిరసికుల పరాయణమెట్టిదని దండోరా వేసి చాటుచున్నది!

అనంగా ఆ కాలము వారు కేవలస్వార్ధపరులైన భోగులో యోగులో మాత్రమే యుండిరని కాదు. వారి దృఢ మనోబలమును కార్యసాధనశక్తియు నిట్టిదని యూహించుటకు పై రెండు ప్రవృత్తి నివృత్తి విషయములు మాత్రము (గగ్రహించితిని. వారు యుద్ధములను జేసిరి; రాజ్యములను గెలిచిరి; దేశమును సురక్షితముగా ఏలిరి; చెజువులు కాలువలు (త్రవ్వించిరి; స్వస్నమందును ఊహింపరాని శిల్ప్బములను సృజించిర్సి చదువు సంధ్యలనభివృద్ధి పఅచిరి; చేతికొల;ది దానములిచ్చిరి. కాని వానినెల్ల వివరించుటకు నాకు శక్తి గాని, మీకవకాశము గొని యిక్కడ చాలదు.

కడపటి మాట యొకటి చెప్పి ముగించెదను. ఏ పనిలో చేయి చేసినను ఆ కాలపు వారు సాధించిన సిద్ధులు చాలా గొప్పవి; రసిక జీవనపు ఫలమది. వారికి భోగతృష్ణ యట్లే దయ, శౌర్యము, బెదార్యము, పాండిత్యము, వైరాగ్యము అన్నియును గొప్పవే, అల్బత్వమునకు రసికుల బ్రతుకులో జోటులేదు, అందు మంచిదాని వలె చెద్దదియు గొప్పగ నుండవచ్చును! ఉండును. పెద్ద వ్యాపారములో లాభనష్టములు రెండును పెద్దగా నుండును. గుగ్గిళ్ళ సెట్లకు 298 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

రెండును స్వల్పములే. మజియు లాభమును గమనింపక నష్టమునకు మాత్రము వెజచి వ్యాపారము వదలంజూచుట వెట్టి. శ్రీరాముని వంటి యవతారపురుషుండున్న కాలములో ప్రక్కలో పదితలల రావణుండున్నను ఓర్చుకొనవచ్చును. ఓర్వవలయును గూడ. ఎందుకనం గా రాముండు లేని రావణుంలు గాని రావణుందు లేని రాముండు గాని యే కాలమందు కలుగుట యరుదు. ఆ యిరువురును బీరువాల లోని వేలెడంత బొమ్మలై యుండుట కంటె ('ప్రాణముగల పెద్ద వ్యక్తులై యుండుట మేలు కదా! జనులలో రసికత పెరింగినట్లెల్ల సదసత్తులు 'పెరుంగును. తరదిగిగం దరుగును. కావున నెన్ని దోషములున్నను రసికత్వము తిరస్మరింపం దగినది కాదు. అది నాగరికతకు నిదానము; పౌరుషమునకు ఫలము. అభ్యుదయమున కాధారము! శ 3 న సత. న 1 | స నమ గ ర నం. గ. నన న ఇ ఘు న్‌ ఇ లోని సట క్‌ చై వా హ్‌ కో ॥ యః న మ | అతనో యో. వా ల వ . స వు గల్ల [టె స 1 సా గ | అతా గ్య శె .న్లోక్తక్తిస) | 1 వ్‌ న ము వత (మ న ప లం. ఏకళిలలో చెక్కిన రాతి రధం. చక్రాలు మాథ్రం తిరుగుతాయి. పైన గోవురంతో రథాకార దేవాలయంలాగ ఉంటుంది. విట్టలాలయంలో ఇదొక అద్భుత శిల్పం. శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 299

రాయలుకాలంలో విదేశీవాణిజ్యం

• బఐంద్రమూది సుబ్బారావు సాహితీ సమరాంగణ చక్రవర్తి శ్రీకృష్ణదేవరాయలు ఆముక్తమాల్యదలో ఈ విధంగా రాశారు. సింధుర మవాశ్వముఖ్యము ల్ఫేర్చు దౌల దీవి వజిజుల కూళ్ళు సద్దహములు పురి గొలువు దేజంబు మేలు గలుగ (బ్రాత వారిగా జేయు నరి నవి చేరకుండ.

“ధనవంతమైన (గ్రామాలు, మంచి వాసాలు ఇచ్చి, హెచ్చుగా లాభాలు వచ్చే సదుపాయాలు కల్పించి, విదేశీ వ్యాపారులను ప్రోత్సాహించాలి. అటువంటి సదుపాయాలు కల్పించి, వారు శత్రురాజులకు మంచి గుర్రాలను అమ్మకుండా చూడాలి.”

విజయనగర చక్రవర్తులందరూ విదేశీ వాణిజ్యానికి ప్రోత్సహించి, రాజ్యాదాయాన్ని గణనీయంగా పెంచారు. దిగుమతుల ప్రాముఖ్యత గూర్చి శ్రీకృష్ణదేవరాయలు ఈ విధంగా రాశారు.

రేవు ల్మావు మతంగజంబును మణిశ్రీఖండ ముక్తాదియున్‌ రా వాణిజ్యము పెంచి యేలగనగు న్వర్నంవుటెపష్యన్‌ రుజన్‌ హావళ్ళన్‌ దిగు నవ్వభూప్రజలు రాజాయాయిజౌ త్వేచితిన్‌ టబ్రోవంగా దగు దోట దొడ్డి గను లావుట్సూడ బంపందగున్‌.

“విదేశాల నుండి మేలు గుర్రాలు, వనుగులు మణులు, చందనం, ముత్యాలు దిగుమతి చేసే వ్యాపారులకు తోటలు, పొలాలు, గనులు, ఇచ్చి విదేశీ వాణిజ్యాన్ని పెంపొందించాలి.

వీరనరసింహరాయలు పాలనలో సామ్రాజ్యంలో వజ్రాలగనులున్నాయని, రాజధానిలో

అరేబియా నుండి దిగుమతి చేసుకొన్న ముత్యాలు, పగడాలు, పట్టువస్త్రాలు విస్తారంగా లభించేవని బార్బ్చోసా పేర్కొన్నాడు. క్రీ.శ. 1588-89 ల మధ్య సామ్రాజ్యంలో పర్యటించిన జాన్‌హంగెన్‌ లించోటిన్‌, రెండు మూడు గనులలో త్రవ్విన వజ్రాలను చక్రవర్తికే చెందాలన్న నిబంధన ఉండేదని పేర్కొన్నాడు. క్రీ.శ. 1584లో పర్యటించి గార్సియా డాఓర్జా, చక్రవర్తి 300 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

దగ్గర కోడిగుడ్డంత వజ్రముండేదని మరో మూడు వజ్రాలు 150, 175, 312.6 క్యారెట్ల పరిణామం గలవి ఉన్నాయని రాశాడు.

చేనేత, కళంకారీ వస్త్రాలు, బియ్యం, పంచదార, కొబ్బరి, టేకు, సుగంధద్రవ్యాలైన చందనం, మిరియాలు, యాలకులు, అల్లం, లవంగాలు ఎగుమతి అయ్యేవి. అరేబియా, పర్షియాల నుండి గుఢర్రాలు, బర్మా శ్రీలంకలనుండి ఏనుగులు, జావా, సుమిత్ర, బోర్నియోలనుండి సుగంధ ద్రవ్యాలు దిగుమతి జరిగేది. అరేబియానుండి దిగుమతైన గుర్రాలు, పోర్చుగల్‌ నుండి దిగుమతైన కుంకుమపువ్వు, వెల్వెట్‌, సాటిన్‌ వస్త్రాలు, పట్టు ప్రతిసంవత్సరం గోవా నుండి విజయనగరానికి రవాణా జరిగేదని క్రీ.ఈ 1568-81 ల మధ్య సామ్రాజ్యంలో పర్యటించిన వెనిస్‌ యాత్రికుడు సీజర్‌ (ఫ్రెడరక్‌ పేర్కొన్నాడు. క్రీ.శ. 1578-1588 ల మధ్య వర్యటించిన సాసెట్‌, గోవా, -విజయనగరాల మధ్యజరిగే రవాణావట్ల ఆశ్చర్యంవ్యక్తంచేస్తూ, సామ్రాజ్యంలోని ప్రజలు నాటి ఐరోపావాసులుకంటే ధనవంతులని, ఈ వాణిజ్యం వలన గోవాకు ప్రతిసంవత్సరం షుమారు 120 నుండి 150 వేల “డుకాట్లో ఆదాయం ఉండేదని రాశాడు. తూర్చుతీరంలో బంగాళాఖాతపు రేవుపట్టణాల నుండి మలబారుకు బియ్యం ఎగుమతయ్యేదని, గుజరాత్‌లోని కాండ్లారేవు నుండి రాగి, మిరియాలు దిగుమతులు జరిగేవని, మలక్కా చైనా, బెంగాల్‌ నుండి సుగంధద్రవ్యాలు, బెషధాలు దిగుమతయ్యేవని బార్బోసా రాశాడు. అయితే తూర్చుతీరంలో వ్యాపారం వర్నాలమీద ఆధారపడివుండేదని, కరువు సంవత్సరాలలో మలబారునుండి బియ్యం, కొబ్బరి తెచ్చిన నౌకలు బాసినసలతో తిరిగెళ్ళేవని బార్బోసా రాశాడు. విజయనగర పట్టణం టోల్‌గీటును సంవత్సరానికి పన్నెండువేల “పర్టాల”కు కౌలుకిచ్చేవారని, రోజూ షుమారు రెండువేల ఎద్దుల బళ్ళలో సరుకులు నగరంలోకి వచ్చేవని, ప్రతిబండికి మూడు “వింటీలు” టోల్‌పన్ను చెల్లించేవారని నూనిజ్‌ రాశాడు.

విజయనగర సామ్రాజ్య పతనం పోర్చుగల్‌ దేశానికి కూడ నష్టదాయకమని పోర్చుగీసు యాత్రికుడు డికేటక్ష పేర్కొంటూ, గుర్రాలు, వెల్వెట్‌, సాటిన్‌ వస్త్రాలను భారతదేశానికి ఎగుమతి ద్వారా పోర్చుగల్‌కు ఎంతో ఆదాయం వచ్చేదని, పోర్చుగల్‌ ఆధీనంలో ఉన్నగోవా ఆదాయం పడిపోయింగదని రాశాడు. పర్షియా, పోర్చుగల్‌ల నుండి దిగుమతి చేసుకొన్న వెల్వెట్‌, సాటిన్‌ వస్త్రాలను కొనే నాథుడు లేక గోవాలోని గోడౌన్లలోనే ఉండి పోయాయని రాశాడు.

బహమనీ సుల్హానులతో పోరాటాలతో తలములకలైన విజయనగర చక్రవర్తులు కేవలం మేలు జాతి గుర్రాలను యుద్దాలలో అందిస్తున్న పోర్చుగీసువారికి విదేశీ వాణిజ్యాన్నంతా అప్పజెప్పి సామ్రాజ్యపు దీర్ధకాలిక ప్రయోజనాలను అలక్ష్యం చేశారు. విజయనగర చక్రవర్తి పోర్చుగల్‌ రాజుల మధ్య కుదిరిన ఒప్పదం ప్రకారం, ఒకరికొకరు, “మిత్రులకు మిత్రునిగా,

శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 801

శత్రువులకు శత్రువుగా భారతదేశంలోని ఇతర రాజులతో ఇద్దరిలో ఎవరికైనా వైరం వచ్చినప్పుడు పరస్పరం సహకరించుకోవాలి”. ఈ ఒప్పందం పోర్చుగల్‌కు ఎంతో లాభంచేకూర్చి ఎగుమతులు, దిగుమతులపై వారి గుత్తాధిపత్యానికి దారితీసింది. ముస్లింలపై ద్వేషంతో, కేవలం గుర్రాల దిగుమతి చేసుకోవాలనే హ్రస్వదృష్టితో విజయనగర చక్రవర్తులు తమవిశాల తీరంలోని రేవు పట్టణాలన్నిటినీ పోర్చుగీసువారికప్పగించారు. పోర్చుగీసు వారికి బదులుగా భారతదేశంలోని వ్యాపారులను విదేశీవాణిజ్యానికి ప్రోత్సహించివున్నా గుర్రాలపెంపకాన్ని తమ సామ్రాజ్యంలోనే ప్రోత్సహించివుండినా తదుపరిపరిణామాలలో భారతదేశంలో పోర్చుగీసు, (ఫెంచి, డచ్చి, ఇంగ్లీషువారు కాలూనేవారుకాదు. విదేశీవాణిజ్యాన్ని తమాధీనంలో కాకుండా, పోర్చుగీసు వారికప్పజెప్పదం విజయనగరచక్రవర్తుల వైఫల్యాలలో ఘోరమైనది. పోర్చుగీసు వారితో అవసరమైన కొద్దీ, వారికి మతప్రచారానికి స్వేచ్చనిచ్చి భారతదేశంలో మరో ఏకేశ్వరోపాసన మతమైన క్రైస్తవం వేళ్ళూనుకోవటానికి విజయనగరం చక్రవర్తులు పరోక్షంగా కారణభూతులవటం వారి రెందవ వైఫల్యం. ప త త మా య. స్త్‌ య వా లంక య న మ న ర ల స సభ | | /. స వ. వన పీట గే . లలో 1 ఎ శాలలో న శ వ వి | నాం లు మ న క య వా అ. రాజభవననముదాయంలో ఇంకా చెక్కుచెదరని నిర్జాణం ఈ గజశాల. చతుర్యసాకారంతో గదులు, మధ్యగదిపైన కవ్దులేని మంటవం, అటు అయిదు ఇటు అయిదు ఒకదానికొకటి నమానంగా భిన్నమైన కవులు. కొన్నిటికి ఒకదానినుండి మరొకదానిలోకి చిన్నద్వారం ద్వారా మార్గం ఉంది. 302 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

రాయలనాటి రుచులు

• జివి వూర్ణచంద్‌ విజయనగర మహాసామ్రాజ్యం క్రీ॥ఈ॥ 1889 నుంచి 16380 వరకూ ఇంచుమించు 400 సంవత్సరాల పాటు తెలుగునేల పైన అనేక రాజకీయ, సొంస్కృతిక పరిణామాలకు సుదీర్ధక్రాలం సాక్షిగా నిలిచింది.

కాకతీయుల కాలం చివరి దశలో మొదలై రెడ్డి రాజ్య వైభవాన్ని మహమ్మదీయ పాలనాదౌష్ట్యాన్ని కూడా ఈ మహాసా[మ్రాజ్యం చవిచూసింది. మధ్యలో చేరిన పరంగులు (లేదా) బుదతకీచులు (పోర్చుగీసులు) వళందులు (డచ్‌) పరాసులు (థ్రెంచి) ఇంగులీసులు (ఆంగ్లేయులు...) అందరినీ పేరుపేరునా పలకరించగల సాన్నిహిత్యం ఈ సామ్రాజ్యాన్నికుంది.

చివరికి చంద్రగిరి నేలిన విజయనగర రాజు మద్రాసులో ఇంగ్లీషువారికి ఆశ్రయం కల్పించిన కథ అందరికీ తెలిసినదే.

తెలుగువారిపైన మధ్యయుగాలలోనూ, ఆ తర్వాతి కాలంలో కూడా బలమైన '్రభవాలు కలగడానికి కారణమైన ఈ వైభవోవాల మహాయుగాన్ని "18 ]/4166416 ౯6" అనవచ్చు.

విజయనగర రాజ్యం ఆధారంగా మధ్యయుగాలనాటి ప్రజల సాంస్కృతిక చరిత్రని అన్వేషించడం, ఆనాటి పరిస్థితుల కారణంగా రూపొందిన మన ఆహారపు అలవాట్లను విశ్లేషించడం ఈ వ్యాసం పరమోద్దేశం.

మధ్యయుగాలలో విస్తారంగానే ఎగుమతులు జరిగాయి. ఆసియా పెప్పర్‌ అనే మిరియాలు ఎగుమతులకు చాలా అనుకూలమైన ద్రవ్యం.

1. ఇవి నిలవుంటాయి. 2 భద్రంగా వుండి త్వరగాచెడవు. 3. నిలవుండి తరుగు పోకుండా తూకానికి వస్తాయి. 4. పురుగు పట్టడం, ఎలుకలు వగైరా పాడు చేస్తాయనే ఖయంలేదు.

ఈ కారణాలవలన మిరియాల వ్యాపారులు ఆ రోజుల్లో చాలా సంతోషంగా ఉండేవారు. తక్కువ రేటుకు ఇండియాలో కొనుక్కొని ఎక్కువరేటుకు యూరప్‌లో అమ్ముకోవచ్చు.

భారతదేశంలోకి స్పెయిన్‌ మరియు పోర్చుగీసులు వచ్చేవరకూ మిరియాల వ్యాపారాన్ని భారతీయ వర్తకులు, వెనిస్‌ వర్తకులు కలిసి చేసుకునేవారు. కేవలం మన మిరియాలతో వెనీస్‌లో వర్తకులు ఈ రోజుల్లో మహాభవంళులు నిర్మించుకొన్నరట.

శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 303

మిరియాలను అమ్ముకొని, మిరియాలనే నమ్ముకున్న భారతీయులకు వారిగిందేమీ లేదనేది కన్పిస్తూనే వున్న సత్యం.

యూరోపియన్‌ మార్కెట్‌లో మిరియాలు బంగారం - వెండితో సమానంగా ధర పలుకుతున్నాయన్న సంగతి ఆనాడు మన వర్తకులకు ఎంత తెలుసో... మరి! ఒకవేళ తెలిసినా, యూరప్‌కు మిరియాల మూటలు వేసుకు వెళ్ళగలిగే స్థితి మనకు లేదు.

విదేశీయులు ఎవరైనా మనదాకా వచ్చి కొనుగోలు చేస్తేనే వ్యాపారం.... అలాంటి పరిస్థితుల్లో తెలుగునేల విదేశీయులకు వాణిజ్యకేంద్రంగా నిలిచింది. తెలుగువారి ఆహారపు అలవాట్లు మీద ఈ విదేశీయులు, స్థానిక పాలకులుగా వున్న మహామ్మదీయులు కల్గించిన (ప్రభావాన్ని మనం ప్రత్యేకంగా విశ్లేషంచవలసి వుంది. తెలుగు వారి అన్నం, కూరలు

మన అన్నం కథ కూర దినుసులతో మొదలౌతుంది.

“అన్నం” తెలుగువారి సొత్తు. అన్నానికి 'అంధి ఒక పర్యాయ పదం. అమృతాంధం అనే ప్రయోగం వుంది. అంధ (అన్నం)ని తినే జాతిని బహుశా 'అంధకులు' అని పిలిచారేమో... అంధకులే ఆంధ్రులయ్యారని ప్రతీతి.

ఆంధ్రులు సుగంధ ద్రవ్యాల ఎగుమతుల్లో ప్రసిద్ధులు. మిరియాలు, అల్లం, వెల్లుల్లి ధనియాలు, జీలకర్ర, పసుపు, ఆవాలు, మెంతులు ఇవన్నీ కూర దినుసులే (591069). వీటికి భారత ఉపఖండమే పుట్టినిల్లు, ఉత్తర భారతీయులతో పోలిస్తే దక్షిణ భారతీయులకు, ముఖ్యంగా తెలుగువారికి వీటితో అనుబంధం ఎక్కువ.

“కూ' కేదా 'కూరో అనే మూల ద్రావిడ పదానికి అరిటాకులో వడ్డించిన అన్నం అని అర్థం. “కూడు” అనే తెలుగు పదానికి ఇదే మాతృక. 'కూరొ క్రమేణా 'కూరి - వండిన వంటకం అనే అర్థంలో కూడ స్థిర పడి వుండొచ్చు.

16వ శతా్దీ దాకా, “కూరం” అనేపదం “వండిన అన్నం అర్ధంలో వ్యాప్తిలో వుండేది. భావ ప్రకాశ వైద్య గ్రంధంలో అన్నానికి పర్యాయపదాలు చెబుతూ, “క్వచిత్కోరం” కాందరు 'కూరం' అని కూడా అంటారని పేర్కొన్నాడు. ఎవరీ కొందరు?

భావప్రకాశ రాసిన భావమి(శ్రుడు 'ఒరియా' వాడని చెప్తారు. ఆయనకు అతిసమీపంగా వున్నది తెలుగువారే... పైగా 16 శతాబ్దానికి తెలుగు ప్రాంతంలో అధికభాగం ఒరిన్సా గజపతుల పాలనలోనే వుందనేది గమనార్హం.

తెలుగువారు కూరం, కూడు రెండు పదాలనూ ఉపయోగించి వుంటారు. శాకం

(కూరగాయలు) శాకాసారం (వండినకూర) రెండింటికీ 'కూరి అనే పదమే తెలుగు 304 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

వ్యవహారంలో వుంది. కాబట్టి కూర వున్న అన్నం “కూరం” గానూ, కూరలేని అన్నం “కూడు” గానూ జన వ్యవహారంలో వ్యాప్తిలోకి వచ్చివుండవచ్చు.

కూరని వండాలంటే, అందుకు కావలసిన సంబరాలు ముందు సమకూరాలి. 'సంబారరంి (ప్రాకృత 'సంభారిలోంచి ఏర్పడింది. మసాలా దినుసులు, ద్రవ్య సంచయం, సమూహం అనే అర్జాల్లో 'సంబారం” ప్రయోగం వుందని ఆచార్య దొణప్ప రాశారు. పార్మీ అర్ధంలో “సంభారి అంటే, వెంట తీసుకుని పోవాల్సింది. భోజనసామాగ్రి అని అర్ధం. సంస్కృతంలో కూడా '“సంభారూ ప్రయోగంవుంది.

సంబారు అంటే, పోపు దినుపే! సంబారాలతో కూరగాయల్ని, కలిపి వండిన వంటకం కూర. సంబారాలతో కాచిన పులుసు సాంబారు. సంబారాలు లేకపోతే జీవితంలో సంబరం ఏముంటుందీ...? “సంబరం' అనే అర్ధంలోనే 'మసాలా' అనే పర్షియన్‌ పదం ఏర్పడి వుండవచ్చు.

గరం మసాలా అంటే, ఘాటైన సుగంధ ద్రవ్యం అని! చపాతీ, చట్నీ నమక్‌, నాష్టా పనీర్‌, పలావు. మైదా (గోధుమపిండి) పదాలు పర్వియా నుంచి మనకు మధ్యయుగాలలో సంక్రమించినవే! తెలుగువారి ఆహారపు అలవాట్లు మీద మధ్యయుగాల నాటి పరిణామాలను విశ్లేషించినప్పుడు చాలా విశేషాలు వెలుగులోకి వస్తున్నాయి. పోపు దినుసులు దొరికే స్వర్గలోకం

డ్యూనే అర్ధసైన్స్‌ ఫిక్షన్‌ ఫ్రాంక్‌ హెర్చెర్ట్‌ మధ్యయుగాలలో సుగంధ దినుసులు ప్రపంచ మార్కెట్‌ను ఎలా కబలించాయో వ్యంగ్యంగా చిత్రించాడు కూర దినుసుల్ని (001065) ఎవడు జయిస్తాడో వాడు ప్రపంచాన్ని జయిస్తాడంటుంది ఇందులో డ్యూనే పాత్ర. ఒక మసాలా సామ్రాజ్యం మనిషికి రక్త ప్రసారం జరగడం ఎంత అవసరమో, అలాగే ఈ మసాలా సామ్రాజ్యంలోకి సుగంధ (ద్రవ్యాలు అలా ప్రవహించాలి. లేకపోతే ఈసామ్రాజ్యం ఊపిరి ఆగిపోతుంది...ట! అదీ డ్యూనే కధ.

ఇది మధ్యయుగాలలో సుగంధ ద్రవ్యాల పైన వెర్రి వ్యామోహం వున్న యూరోపియన్‌ దేశాల మీద వ్యంగ్రాస్తం. .15వ శతాబ్దం నాటి ఆంగ్రసామత ఒ8టి ఇక్కడ గుర్తుకొస్తోంది.

“యాలకులు కోనే వాడికి చావెందుకు వస్తుందీ?” అంటుంది ఈ సామెత.

యూరోపియన్లు సుగంధ ద్రవాలు దొరికే చోటుని భూలోక స్వర్గంగా భావించు కొన్నారు. ఆ స్వర్గానికి 'ఈడెన్‌' అని పేరు పెట్టారు. సుగంధ ద్రవ్యాలు దొరికేది బారత ఉపఖండంలో కొట్టి, దీన్ని “గార్టెన్‌ ఆఫ్‌ ఈడెన్‌” అని పిలిచారు. అలాగే యాత్రికుడు - “అల్‌-బుఖారి మధ్యయుగాలనాటి సుమత్రాదీవిని “ఉద్‌” (స్వర్ణం) అన్నాడు.

శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 805

ఏలకుల దారి

కింగ్‌ సోల్మన్‌, హిరామ్‌లు ఓఫిర్‌ నుంచి చేసిన జాయింట్‌ వ్యాపారం కథ ఇక్కడ గమనార్హం. ఈ ఇద్దరూ కలిసి, తూర్పున “క్రిసి నుంచి ఏజియన్‌ గేబర్‌కు వ్యాపారం చేసారు. ఏజియన్‌ గేబర్‌ అనేది ఇజ్రాయల్‌ లోని 21064] నగరం. క్రిసి అంటే, స్వర్ణదీపం (బర్మా) అని తేల్చారు.

“ఎరిత్రియన్‌ సీ” (హిందూమహాసము(ద్రం)లో క్రిసికి చేరడానికి ౩ సంవత్సరాలు ప్రయాణకాలం పట్టిందట-

ఇదే మార్దంలో భారత ఉపఖండంలోని దేశాలతో యూరోపియన్‌ దేశాలకు చరిత్ర పూర్వయుగం నుంచీ వాణిజ్య సంబంధాలు నడిచాయి.

ఏలకులదారి (0100840000 00469) అంటే, భారత ఉపఖండంలోని దేశాలనుంచి అరేబియా సముద్రం గుండా ఆఫ్రికా వరకూ ఓడలు సంచరించిన మార్గం. ఈ (ప్రాంతాన్ని ఈస్ట్‌ ఇండీస్‌ అన్నారు. ఇక్కడ బయళ్చేరిన ఓడలు మడగాస్కర్‌తో సరుకుదింపేవి. అక్కడినించి అరబ్‌దేశాలకు, యూరప్‌కు సరుకులు వెళ్ళేవి. ఆనాటి ఎగుమతిదారుల్లో తెలుగువారిది ప్రధానపాత్ర అనేదే ఇక్కడి ముఖ్య విషయం!

అలాగే చైనా, ఇండియాల మధ్య నడిచిన వర్తక మార్గాన్ని లవంగాలదారి (01076 కం816) అన్నారు. ఇండియా చైనాల మధ్య వాణిజ్య సంబంధాలు నడిచిన మార్గం ఇది.

ఇండియానుంచి చైనాకు వస్త్ర వ్యాపారులు ప్రయాణించిన మార్గాన్ని సిల్మేరూట్‌ అంటారు.

అటు ఏలకుల మార్గంలోనూ, ఇటు సిల్మ్‌ లవంగాల మార్గంలో కూడా తెలుగువారి ఓడలు వెళ్ళే వనడానికి చరిత్రకారులు చాలా సాక్ష్యాలు వెలికిదీశారు.

సింగినాదం - జీలకర్ర తెలుగు సాొమెతనే తీసుకోండి... సుగంధి దినుసులు కోసం బయర్టేరిన ఓడ, ప్రతిరేవు పట్టణానికి రాగానే వ్యాపారులకు తెలిసేవిధంగా పెద్దకొమ్ముబూరలు ఊదేవారట. శృంగి అంటే దుప్పికొమ్ము.

దాని ఆకారంలో వుండే కొమ్ము బూర ధ్వనిని 'సింగినాదం' అన్నారు. అది జీలకర్రకు సంకేతం!

భారతదేశంలో పాడి కామధేనులు, (పశుసంపద) ధన కల్ప వృక్షాలు (౭8062 66౩ - సుగంధి దినుసు మొక్కలు) వున్నాయని యూరపంతా మార్మోగిపోయేలా చేసింది ఈ సింగినాదమే! 806 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

విదేశాలలో తెలుగు వారి ప్రభావం

ఈ ఎగుమతులు కేవలం కూర దినుసులకే పరిమితంకాలేదు. మన సంస్కృతి, మన ఆచార వ్యవహారాలు, మనభాషా పదాలు, మన ఆహారపు అలవాట్లు ఏలకులు మార్గంలోనూ, లవంగ మార్గంలోనూ వున్న దేశాలలో చాలాచోట్ల ఈనాటికీ మనం గమనించవచ్చు.

ధనియాల్ని తెలుగులో కొత్తిమీరులంటారు. ధనియపు మొక్కని “కొత్తిమీర అంటాం. డచ్‌ భాషలో కెతొంబర్‌, ప్రాచీనగ్రీకు భాషలో కొరియన్నన్‌, హిబ్రూలో 'కుస్పరం), లాటిన్‌ భాషలో కోరియాండ్రి, అరబ్బిలో కొత్తనబిరి తెలుగువారితో తొలినాటి ప్రపంచదేశాలకున్న సంబంధాలకు సాక్ష్యాలు.

మనపెళ్లి వేడుకల్లో, 'వడుగంటి బియ్యం” పేరుతో చిన్న బియ్యపు మాటని పెళ్ళికూతురు నడుముకు కట్టే ఆచారం వుంది. ప్రాచీన జర్మన్లు జీలకర్ర ఉప్పు కలిపిన మూటని ఇలానే కడతారట! పెళ్ళికూతురు పెళ్ళికొడుకు తలలమీద ముహూర్తం సమయానికి జీలకర్ర బెల్లం నూరిన ముద్దని వుంచి అక్షింతలు వేయిస్తారు. మన జీలకర్ర ఆచారం జర్మన్‌లకు ఇలా చేరిందన్నమాట.

మచిలీపట్నం కేంద్రంగా, రోమ్‌ వరకూ ఎగుమళులు జరిగేవనీ, ఒళ్ళు కన్పించేలా నేసిన పల్చటి నూలు బట్టలు తొడుక్కొని రోమ్‌లోని యువతులు తమ సంస్కృతిని పాడు చేస్తున్నారని, రోమ్‌ డబ్బంతా బట్టలు, సుగంధ దినుసులకోసం బంగాళాఖాతంలో పోయాల్సి వస్తోందని రోమ్‌పార్లమెంట్‌లో నీరోచక్రవర్తి కాలంలోనూ ఆ తర్వాతా పెద్ద దుమారం రేగిందని ఆ చరిత్రకారులు చెప్పారు.

శాతవాహనుల తర్వాత తెలుగునేలనేలిన రాజ వంశీకుల్లో వ్యాపార దృష్టి లేకపోవడంతో కాలక్రమంలో ఈ విదేశీ వాణిజ్యం మందగిస్తూ వచ్చింది.

పలనాదుని పాలించిన తొలితెలుగు పల్లవులుగానీ, కంచినుంచి రాజ్య విస్తరణగావించిన తమిళ పల్లవులుగానీ వాణిజ్య వ్యవహారాల మీదకాక, రాజ్య సుస్థిరతపైనే దృష్టి నిలిపారు.

వైదిక మతానుయాయులైన ప్రభువులు పాలించు కాలంలో సముద్రయానం చేయడం వేద విరుద్ధం అనే భావన కూడా కాలక్రమంలో తెలుగు వారి ఎగుమతులు నశించిపోవడానికి కారణం అయివుంటుంది. నావికా వ్యాపొరం, నావికా పరిజ్ఞానం, ఓడల తయారీ విద్యలు క్రమేణా కనుమరుగా కావచ్చాయి. మిరియాలంటే ఇంతమోజు దేనికి?

సుగంధద్రవ్యాలు రెండు అవసరాల్ని తీరుస్తాయి. మాంసాన్ని నిలవబెట్టుకునేందుకు ఇప్పుడున్నన్ని అవకాశాలు లేని ఆ రోజుల్లో ఉప్పు, మిరియాలపొడితో మాంసాన్ని ఎండించి

శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 807

దాచుకునేవాళ్ళు. నీచువాసన పోయేందుకు తక్కిన సుగంధ ద్రవ్యాలు కూడా అవసరం అయ్యేవి. ఉప్పు అన్నింటికన్నా ముఖ్యమైంది.

శీతాకాలం మాంసం దొరకడం కష్టంగా వున్నప్పుడు దొరకని రోజుల్లో మాంసం తినగలిగిన వాడే స్థితిమంతుడు కదా!

మాంసానికి మిరియాలు, అల్లం, వెల్లుల్లి ఇలాంటివి తోడయినప్పుడే అవి తినడానికి అనుకూలంగా వుంటాయి.

ఈస్ట్‌ ఇండీస్‌లో వెదురు అడవుల్లా సుగంధ ద్రవ్యాల మొక్కలు పెరిగి వుంటాయని యూరోపియన్లు నమ్మకం. వాళ్ళ దృష్టిలో ఇండియా భూతల స్వర్గం... అక్కడ సుగంధ ద్రవ్యాలుంటాయి కాబట్టి!

గుప్పెడు ఏలకులిచ్చి దోసెడు మిరియాలు ఇచ్చిపుచ్చుకునే పద్ధతిలో స్నేహ సంబంధాలు నడిచేవిట! యూరప్‌లో - మధ్య యుగాలలో - పదిమేదలున్న వాడికన్న పౌను మిరియాలున్న వాడికి ఎక్కువ ప్రతిష్ట వుండేది. మిరియాలున్న వారికే పదవులు దక్కేవిట. రాయలకాలం నాటి పోపుగింజల వ్యాపారం

కాకతీయుల తర్వాత రెడ్డిరాజులు కొంత కృష్ణదేవరాయలు మరికొంత వ్యాపార దృష్టితో వ్యవహరించగలిగారు కాబట్టి, దిగుమతులు ఎలావున్న ఎగుమతులు అంతో ఇంతో జరిగాయి.

తూర్పున 'కటకం' (కటక) నుంచి రామేశ్వరం వరకూ, పశ్చిమాన గోవానుంచి కన్యాకుమారి వరకూ విజయనగర సామ్రాజ్యంలో 300 రేపు పట్టణాలున్నాయని అబ్బుల్‌ రజాక్‌ రాశాడు.

“వాణీజ్యము పెంచి యేలగనగున్‌” అని ఆముక్తమాల్యదలో పాలకుడు వాణిజ్యాన్ని

పెంచి వలాలని రాయలవారు రాసుకున్నాడు కూడా? విజయనగర సామ్రాజ్యం నుంచి సుగంధ (ద్రవ్యాలతోపాటు బట్టలు, బియ్యం, ఇనుమ, పంచదార ఎగుమతి అయినవాటిలో ముఖ్యమైనవి. తెలుగు లేవులనుండి మలాకా, పైగూ, సుమత్రా దేశాలకి రంగు అంచులు - మాత్రలూ వున్న కలంకారీ వస్త్రాలు ఎగుమతులయ్యాయి. ఇంకా దిగుమతి అయినవాటిలో గుర్రాలు, వనుగులు, ముత్యాలు, రాగి, ముత్యపు చిప్పలు, పాదరసం, కుంకుమ, చైనాపట్టు, ముఖ్మల్‌ ముఖ్యమైనవి.

ఆ రోజుల్లో అరబ్బు వర్తకులదే ఆధిపత్యం. తెలుగు ఉత్పత్తిదారులు అరబ్బు వర్తకులకు సరుకులు అమ్మేవాళ్ళు. తూర్పున పెగూ మలక్కా లనుండి ఎర్రసముద్రానికి వెళ్ళే ఓడలు కాలికట్టు రేవులో ఆగి, సరుకులు లోడింగ్‌, అన్‌లోడింగు చూసుకొని అక్కడినుంచి మడగస్కర దాకాపోయేవి.

808 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

ఎగమతుల్ని 'ప్రోత్సహించారుగానీ, 13వ శతాబ్దం తర్వాత హిందూరాజులు తాము స్వయంగా ద్వీపాంతర వాణిజ్యంలో దిగి అమ్మకాలు జరపడం మీద ధ్యాస పెట్టలేదు. రాయలు జాతిగుర్రాలు, ఏనుగులు గురించి చూసిన ఆలోచన తెలుగు ఉత్పత్తుల్ని ఎగుమతి చేయడం గురించి గట్టిగా చేయలేదనే చెప్పాలి,

అటు మహమ్మదీయ పాలకులు గానీ, ఇటు విజయనగర ్రభువులుగాని, ఇంట్లో కూర్చుని వ్యాపారం చేయడానికి ప్రాముఖ్యత నిచ్చారు.

అరేబియన్‌ వ్యాపారులను ్రోత్సపించడం కోసం మహమ్మదీయ (ప్రభువులు గట్టిగా కృషిచేసిన్నప్పుడు, విజయనగర రాజులు పోర్చుగీసులతో మంచిగా వ్యవహరించడతప్పని పరిస్థితి ఏర్పడింది.

సింధుర మహాశ్వ ముఖ్యముల్‌ చేర్చు దౌల దీవి వణిజుల కూళ్ళు సద్దహములు పురిం గొలువుం దేజంబు వెలమేలు గలుగం బ్రాత వారిగాం జేయు నరినవి చేరకుండ -

ఇది రాయలవారి రాజనీతికి నిదర్శనం అనదగిన అముక్తమాల్యదలోని పద్యం. ఇందులో దౌలదీవి అంటే, పోర్చుగల్‌ దేశమే! గొప్ప గొప్ప గుర్రాలు మహమ్మదీయులకు అమ్మకుండా తనకొక్కడికే అమ్మాలని, కృష్ణరాయలు పోర్చుగీసులతో ఒక ఒప్పందం కుదుర్చుకున్నాడు. క్రిష్టోవమ్‌ డి ఫిగిరిడో అనే బుడతకీచు వైప్రాయిసాయంతో రాచోలు గెలిచి, దాన్ని ఆయనకే బహుమతిగా ఇచ్చేశాడట-

“అన్య భూ ప్రజల రాజయాయి జాత్వొచితిన్‌ (బోవంగా దగు-” ఇతర దేశీయులు వస్తే ఇలా వాళ్ళ బెచిత్యాన్ని బట్టి గౌరవించడం రాజనీతి అని ఖచ్చితంగా చెప్పాడు.

విజయనగర సామ్రాజ్యంలో వున్న ఓడరేవులన్నింటిలోనూ పోర్చుగీసుల ఓడలు సరుకులు దింపుతాయని, మన సుగంధ దినుసులు మన వాళ్ళు నేసిన వస్త్రాలు, పెట్లుప్పు ఇనుము ఇంకా ఇతర వస్తువుల్ని బుడతకీచులకు మాత్రమే మనం అమ్మాలనీ కృష్ణదేవరాయలు ఆదేశించాడట కూడా!

అలా ఏర్పడింది మధ్య యుగాలలో మొదటిసారిగా విదేశీ వ్యాపారులతో తెలుగువారికి సంబంధం.

1582-1542 మధ్యకాలంలో తూర్పు సముద్ర తీరంలో తుత్తుక్కూడి నుంచి మచిలీపట్నం వరకూ బుడతరాజులకు అనేక వాణిజ్యస్థావరాలున్నాయి. ఆనాటి మధుర, తంజావూరు రాజులు తెలుగువారే! తిరుచిరాపల్లి, తిరునెల్వేలీ లోని పాలెగాళ్ళు కూడా తెలుగు

శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 309

వారే! బడగె, వడగ అని పేర్కొన్నబడ్డవారంతా తెలుగు వారే! వదగరులంటే తెలుగువారేనని తమిళసాహిత్యం చెప్తోంది. కృష్ణాజిల్లా నుంచి తంజావూరు వరకూ విస్తరించిన కోస్తాప్రాంతంలో తెలుగు భాషతో, తెలుగు సంస్కృతితో, పోర్చుగీసులు పెంచుకున్న సంబంధాల్ని మనం (ప్రత్యేకంగా విశ్లేషంచవలసివుంది. ఇమ్మడి వెంకటపతి రాయలు పాలనాకాలంలో ఇద్దరు బుడత కీచు ఫాదిరీలు (6- 5010 126169) గోవానుంచి వచ్చి 1598లో ఈయన ఆస్థానంలో 12 ఏళ్ళున్నడట! వీళ్ళకి మడులు మాన్యాలు ఇచ్చి, చర్చిలు కట్టుకునేందుకు రాజ సాయపడ్డాడట కూదా, అయితే పోర్చుగీసులు గోవాలోతప్ప ఇతర ప్రాంతాలలో మతాంతరీకరణలుగానీ, మతదౌష్ట్వాలు గానీ చెయ్యలేకపోయారు. పైగా ప్రజలతో సఖ్యతని పాటించారు కూడా అలాగని, పోర్చుగీసులు ముఖ్యంగా వాణిజ్య వర్తకులు గోవాతో పోలిస్తే చిత్రాంగా వున్నావనీ! పోర్చుగీసుల ప్రభావం తెలుగువారి ఆహార వ్యవహారాలపైన ప్రసరించడానికి ఇలాంటి అనేక సంఘటనలు మధ్యయుగాలలో ఎన్న్నో కారణాల అయ్యాయి. పోర్చుగీసులతో పాటు స్పెయిన్‌ కూడా పోటీపడి భారతదేశంలో వచ్చింది. ఇక్కడి బంగారం, వెండిమీద స్పెయిన్‌ పట్టు సాధిస్తే ప్రత్యేకంగా సుగంధ ద్రవ్యాలమీద పోర్చుగీసులు దృష్టిసారించారు. నిజానికి యూరప్‌లో ఆరోజుల్లో మిరియాలు బంగారంతో సమానమే! ఆమేరకు 'స్పెయిన్‌కన్న పోర్చుగీసులే ఎక్కువ సంపాదించినట్టు లెక్క క్రీశ. 1600 తొలినాళ్ళలో డచ్‌ ఈస్టిండియా కంపెనీ, వారివెంట ఇంగ్లీషు ఈస్టిండియా కంపెనీ, ఆ వెనక (ఫ్రెంచి వ్యాపారులు వరుసకట్టి మచిలీపట్నం మీద ఆధిపత్యం నిలబెట్టు కునేందుకు విశ్వప్రయత్నం చేశారు. ఆ పోటీలో మొదట తెలుగు ్రాంతాల్లోంచి కనుమరుగైన వాళ్ళు పోర్చుగీసులే అయ్యారు. అలా ముగిసిపోయింది. బుడత రాజులతో తెలుగువారి అనుబంధం. శ్రీనాథుడి కాలంనాటి తెలుగు వంటకాలు శ్రీనాథుడి యుగంలోనూ, ఆ తర్వాతి కాలంలోనూ వంటకాలను సరిపోల్చి చూసుకుంటే, విదేశీయుల ప్రభావం ఎలాంటిదో మనకు అర్ధం అవుతుంది, “అనంతరంబా విశాలక్షి మహాదేవియను భవంబున నమ్మహామునుల ముందటం గనక రంభా పలాశ పాత్రంబులయందు విచిత్రంబుగా గల వంటకంబులు....” అంటూ 810 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

కాశీఖండంలో శ్రీనాథుడు దమయంతి స్వయంవరం సందర్భంగా వచ్చిన అతిధులకు వడ్డించిన

వంటకాల పేర్లు దాదాపు 70 వరకూ పేర్మొన్నాడు. వీటిని 12-18 శతాబ్దాల నాటి తెలుగువారి ఆహారపు అలవాట్లుగా మనం

స్వీకరించవచ్చు. ఇది అనాటి తెలుగువంటకాల జాబితా అనుకొందాం.... వాటిలో విశ్లేషంచవలసిన అవసరం ఉన్న కొన్నింటిని ఇక్కడే (ప్రస్తావిస్తున్నాను.

1. అపూపాలు : (బొబ్బట్లు)

2. _లడ్డుకంబులు : (లడ్డూలు)

3. _ ఇడ్జెనలు : (ఆవిరి కుడుములు)

4, కుడుములు : (మందంగా వేసిన రొట్టి)

5, _ అప్పాబులు : (మధ్యలో మెత్తగా వుండి చుట్టూ అంచులు బాగా కాలిన దిబ్బరొట్టె)

6. నిప్పట్లు : (నిప్పుల మీద కాల్చే ఫుల్మవంటి రొట్టెలు

7... జిల్లేడు కాయలు : (జిల్లేడు కాయ ఆకారంలో వండిన ఉండ్రాళ్ళు. లోపల బెల్లం కాజు వుంటుంది.)

8. దోసియలు : (దోసెలు)

9. _ సేవియలు : (ఢేవిక అనే ప్రయోగం కుడా వుంది. గోధుమ సేవిక గుచ్చంబులల్లార్చి ఖండశర్మరలలో గలిపి కలిపి” అని శ్రీనాధుడు శృంగారనైషధంలో గోధుమ సేవికగుత్తుల్ని నూనెలో వేయించి పోపుపెట్టినట్లు పేర్యొన్నాడు. తీపి సేమ్యాలాంటిది అయి వుంటుంది)

10. అంగర పొలియలు : (అంగారపొలియ, అంగాపులియ అంగార పొళిక, అంగరొల్లె అంగురుల్లె - ఇలా చాలా బాషలలో పేర్లు కన్పిస్తాయి. అంగార = నిప్పు, పోలిక = రొట్టె, నిప్పులో వేసి మాడ్చిన రొట్టె అయి వుంటుంది. పైన మాడును వలిచేస్తే లోపల చక్కగా ఉమ్మగిలిన తెల్లని పిండి వుంటుంది. రుచిగా వుంటుంది) ఒక రకమైన తండూరి.

11. పోలెలు : పోణి పోళిక అనేపేర్లు కూడ కన్పిస్తాయి. కొబ్బరిని కోరి బెల్లం పాకంపెట్టిన వుండలు కావచ్చు.

12. సారసత్తులు : పిండి వంటలు

13. బొంతర కుదుములు : జొన్న వంటకం

14. చక్కిలంబులు : చక్రాలు

శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 311

15. మడుగు బూవులు : మడుగులు, మడుగుపూలు అని కూడా అంటారు. గిద్దలని కూడా అంటారు. పెసరపప్పు, బియ్యం .- మెత్తగా విసిరి ఉప్పు, జీలకర్ర కలిపి వత్తిన చక్రాల వంటివి.

16. మోరుండలు : ఆవడలాంటి ఆహారపదార్తం. మజ్జిగలో నానించిన పునుగుల వంటివి కావచ్చు.

17. పుండ్రే ఖండములు : పటికబెల్లంతో చేసిన బిళ్ళల వంటివి కావచ్చు.

18. గసగసలు : గసగసాలను నేతిలో వేయించి పాకంపట్టిన వుండలు కావచ్చు.

19. పెసరుం బులగములు : పెసరపప్పుకు మూడు లేక నాలుగు రెట్లు బియ్యంపోసి తాలింపుపెట్టి వండిన అన్నం పెసరపులగం.

20. అరిసెలు :

21. లిసకిసలయముల వరుగులు : లేత కూరగాయల్ని తరిగి, ఉప్పువేసి ఎండించి, నూనెలో వేయించిన కూర వరుగులు,.

22. పడిదెములు :.. గోవ జవ్వ దిగస్తూరి గోలింత పఖుచు వెన్న పడిదెంబు బొబ్బిల విద్రెబి విద్రిచి అని శ్రీనాథుడు వేరొకచోట వెన్నపడిదం గురించి ప్రస్తావించాడు. వెన్నపూసతో తింటే పడిదెం చాలా బావుంటుందన్నమాట. కాషాది కస్తూరి వంటి సుగంధ (ద్రవ్యాన్ని మైమరిపించేలా వెన్న పడిదం కమ్మని సువాసన నిస్తోందిట. చప్పుడు గాంగ నాస్వాదించి జుర్రుజుర్రున బడిదంబు జుర్రుచు గళ్టు గజ్టున ద్రేన్చుచు అని పండితా రాధ్యుల చరిత్రలో పాల్కురికి సోమనాధుడు దాన్ని వర్ణించాడు. బహుశా ఇది కూరగాయని నిప్పులమీద కాల్చి చింతపండు రసం కలిపి తాలింపుపెట్టిన పచ్చిపులుసులాంటిది కావచ్చు. “ఊర్చు” 'పడిదం” ఒకటేనని నిఘంటువులు చెప్తున్నాయి" “మేలింపు చవి గుల్కు తాలింపు వంకాయ యూర్చులు గొనియాడ నేర్చు గలదె...”

అని రాజవాహన విజయంలో కాకమాని మూర్తికవి వంకాయ ఊర్చు గురించి రాశాడు అంటే వంకాయ పచ్చిపులుసన్నమాట! ఇది ఉల్వచారులాగా వెన్నపూసతో తింటే “వెన్నపడిదెం” అవుతుంది.

23. పులపలు : కందగాని, నల్లేరుగాని ఎనపి పెట్టిన పులుసు అని ఆంధ్రదీపిక.

24 పులు వరుగులు : పులియబెట్టిన వరుగులు.

2గ పప్పు రొట్టియలు : బియ్యప్పిండిని గట్టిగా తడిపి, ఉడికించి శనగపప్పు, జీలకర్ర, అల్లం ముక్కల్లాంటివి కలిపి మందంగా వేసిన రొట్టె. “పప్పు”, “అప్పచ్చి” అనేది ఇలాంటి రొట్టెలే!

312 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

26. చాపట్లు : ఆరవవారి దోసెలు చిన్నవిగా మందంగా ఉంటాయి కన్నడ దోసెలు పల్చగా పెద్దవిగా వుంటాయి. చాపట్టు మరి పెద్దదిగా పలుచగా వేసి గుండ్రంగా చాపలాగా మడిచినవి కావచ్చు లేదా, బియ్యం పిండిని అల్లం పప్పు కలిపి గరిటె జురుగా చాపలు మీద పోసి ఎండించిన వడియాలు కావచ్చు. “పల్చగా వండిన వలిపెంపు జాప్రట్లు పెసరపప్పులతోడం బెనంచి పెనంచి” అని శ్రీనాథుడు పేర్యొన్నాడు. వేయించిన ఈ వడియాలు, పెసరపప్పు కలిపి పొరటిన వేపుడు కూర కావచ్చు.

27. పాయసం : పరమాన్నం సేమియాలు గురించి శ్రీనాథుడు కాలంగురించి ప్రజలకు బాగానే తెలుసు. సేవియాలను ప్రస్తావించాడు కదా...! “సేమ్యా పాయనం” అయివుంటుంది ఇది.

28. బొంద : మధ్యలో చిల్లుపెట్టి వేయించిన లేదా కాల్చిన వంటకం కావచ్చు.

29. చారులు : మిరియాలు, ధనియాలు, జీలకర్ర మొదలగు సుగంధద్రవ్యాల సారం. (చింతపండు సారం కాదు) సారమే చారు అయ్యింది.

30. తియ్యగూరలు : ఆవపెట్టి బెల్లంవేసి వండిన కూరలు.

31. పచ్చళ్ళు : -

32. బజ్ఞులు : నిప్పులమీద కాల్చిన కూరగాయల్ని పైన మాడుతీసి ఉప్పువేసి పిసికి తాలింపు పెట్టిన పచ్చడి. బాజా అంటే కాల్చిన కూరగాయ నూనెలో వేయించడం కన్నా నిప్పుమీద కాల్చ్బడమే మంచిది.

33. గిజ్జరులు : కిచ్చడి అనే రూపాంతరం కూడా ఉంది. కిచిడి లాంటి వంటకం కావచ్చు. “నానా వస్తువులు చేర్చిన చిత్రాన్నం”. మనకు కొత్తదిగా కాకపోవచ్చు.

84 వడియంబులు : వడియాలు

85. కడియంబులు : చేతికడియం ఆకారంలో ఉండదే పెద్ద పకోడి కావచ్చు. “కడియపు మట్టు” కూడా ఉందేవి.

86. కాయంబులు : కారప్పాడి కావచ్చు.

87. గంధతోయాలు : అర్థంరీత్యా ఇది పన్నీరు కావాలి. లేదా మధ్యంలో ఒకరకం అయిఉండొచ్చు. కాని శ్రీనాథుడు వర్ణించిన వంటకాలన్నీ శుద్ధశాఖావారం బ్రహ్మాణ భోజనాన్ని తలపిస్తున్నాయి.

88. నానుబ్రాలు : నానబెట్టిన బియ్యం నిఘంటువు అర్థం, ద్రాక్షపానకం ఖండశర్మరలతో రంభఫల (్రేజితో

శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 813

గోక్షీరంభుల తోడ, మండిగలతో, క్రొన్నేతితో పప్పులతో

నక్షయ్యంబగు నేరు బ్రాల కలమాహారంబు నిశ్శంకతన్‌

కుక్షులు నిండగ నారగించితిమి యక్షద్రక్షుధాశాంతికిన్‌

అనే పద్యంలో వేరొకచోట శ్రీనాథుడే “అక్షయమైన ఏరుబ్రాల కలమూహారం” గురించి 'సేర్మొన్నాడు. బహుశా ఇది కూడా కలగలపు చిత్రాన్నం. బిరియానీ లాంటిది ఏదైనా కావచ్చు.

89. పుడుకులు : పునుకులు అనే రూపాంతరం కావచ్చు. ఈనాటి పునుగులు కావచ్చు.

శీ0. అడుగులు : అటుకులను వేయించి కారం కలిపిన వంటకం కావచ్చు.

41. (ద్రబ్బెడ : శ్రీనాథుడే కాదు, తెనాలి రామకృష్ణుడు కూదా “ఒక కొన్ని దబ్బెడ వొక కొన్ని తాలింపులులో కొన్ని విధముల యొగ్ర చేరులు -” అని తాలింపువేసిన వంటకాలతో పాటు '“ద్రబ్బెడ* గురించి చెప్పాడు. ఈ ద్రబ్బెడ ఏమి మూల భాగవతంలో “కణపిణాక పలీకరణ కుల్మాష స్టాలీపురీషాదీ-” అనే శ్లోకాన్ని పోతన తెనిగించేటప్పుడు 'స్టాలీ పురుషం అంటే “వండిన అన్నం తినేగా లోపల కుండకు అంటుకుని ఉన్న మాడిన అన్నం” అనే అర్ధంలో “మాడు ద్రబ్బెడ” అని అనువదించాడు. అన్నం మాడితే అది మాడు దద్రబ్బెడ. మాదకుందా కమ్మగా వేగితే అది రుచికరమైన ద్రబ్బెడ అవుతుందా? అయితే మాత్రం ఫైడ్‌రైస్‌ అనే వంటకం శ్రీనాధుడు కాలానికి ఉన్నట్టే లెక్క

42, వడలు : గారెలు

శీ8. ఊర్మెరలు : చక్కెర కలిపి నేతిలో కలిపిన పిండి

44. పిట్టు : వాసెన మీద ఉడికించి తాలింపు పెట్టిన పిండి.

45. కట్టు : చింతపండు వేయకుండా కాచిన పప్పుచారు.

46. తిమ్మనం : తేమనం, పాలు, బెల్లం, బియ్యప్పిండి కలిపి వండిన పాకం అని శబ్బార్థ చంద్రిక. కాని అది కాకపోవచ్చనిపిస్తోంది. 12వ శతాబ్దం నాటి బిమల ప్రబంధంలో “తేమనం” అనే వంటకం ప్రస్తావన ఉందని కె.టి.అచ్చయ్య వ్రాసారు. చిక్కని గట్టిపెరుగును చిలికి కొత్తిమీర మిరియాలపొడి, జీలకర్ర వేసి తాలింపు పెట్టిన వంటకం అది. “తిమ్మనం” మజ్జిగ పులుసు లాంటిది కావచ్చునని నా భావన.

తి1ేతీ శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

శ్రీనాథుడు “తాలతిమ్మనం” అన్నాడు. తాలింపు పెట్టిన తిమ్మనం ఆని ఆయన ఉద్దేశ్యం కావచ్చు.

47. తోపలు : సంగటి (పిండికూడు అంటారు) రాగి సంకటి కావచ్చు.

48. పూపలు : లేతకాయల్లోపల కూర దినుసులు నూరిన పిండిని కూరి వేయించిన కాయలకాయల కూర కావచ్చు. ఆంధ్రదీపికలో 'పూప' అంటే లేతకాయ అనీ, పూపం అంటే పిండిన వంట అనీ ఉంది. శ్రీనాథుడు “పూపలు” అనే అన్నాడు.

49. మండెగలు : “గుజ్జుగా గాంచిన గోక్షీర పూరంబు జమలి మండెగలపై జల్లి చల్లి” అని శ్రీనాథుడు వర్ణించిన ఈ మండెగలు ఎలా తయారవుతాయో 16వ శతాబ్దంనాటి భావప్రకాశ వైద్యగ్రంథంలో “మండకం” అనే వంటకం తయారీ విధానం వివరంగా ఉంది. మందడకం పదానికి వేయించిన పిండి, పలుచని రొట్టె అని అర్థాలు మండెగ, ఖండమండెగ అనే పర్యాయాలు కనిపిస్తాయి. మెత్తని గోధుమపిండిని తడిపి, బాగా మర్దించి అతి పలుచగా వొత్తి బోర్లించిన గిన్నెమీద వేసి, గిన్నై అడుగునుంచి సన్నని వేడిని అందిస్తే, పైన రొట్టె సమానంగా కాలుళుంది. ఇక మండకం లేదా మందెగ. ఖండమండెగ అంటే తీపి కలిపిన పిండితో చేసిన రొట్టె, మహ్మదీయులు నాన్‌ లేదా తండూరీ రోటీలు చేసుకునేవారు హైందవులకు తందూరీ పొయ్యి అవకాశం లేక ఈవిధంగా పరోక్ష ఉష్ణోగ్రతమీద రొట్టెలు చేసినట్లు దాన్ని బట్టి అర్ధం అవుతోంది.

ఈ రొట్టెలమీద “గుజ్జుగా కాచిన గోక్షీర పూరాన్ని- చల్లి-” తినేవట. అంటే పాలు పూర్తిగా ఇగిరిపోయి చివరికి మిగిలే “కోవాని ఈ రొట్టెకు పట్టించేవారన్నమాట. “బట్టర్‌నాన్‌” లాంటిదే ఇది కావచ్చు.

మహ్మదీయులు (ప్రభావం తెలుగువారిపైన శ్రీనాథుని కాలానికి ఉండవచ్చని మనం దీన్ని బట్టి వూహించవచ్చు.

50. ఆవపచ్చడి : “మిస్మిగల పుల్ల పెరుగుతో మిళితమైన యావ పచ్చళ్ళు చవి చూసి రాదరమున జుల్దుమని మార్ధములు దాంకి, యెజ్జ్బదనముం బోగల్‌ వెడగింప నాసికా పుటములందు-” ఇలా వుందిట ఈ ఆవపచ్చడి. బాగా కలిపిన బంగారు రంగు పెరుగులో ఆవపిండిని కలిపి తయారుచేసిన ఆవపచ్చడిని జుర్రుమని తిన్నవారికి ఆవఘాటు మూర్చాలు తాకి ముక్కులోంచి పొగలు రావటం మొదలైనయాట! అది ఆవవచ్చడి.

శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 815

ఇంచుమించుగా మధ్యయుగాలనాటి తెలుగువారి ప్రధాన ఆహారపదార్థాలు ఎన్నో శ్రీనాథుడు తదితర సమకాలీన కవులు వెలయించిన సాహిత్యం ద్వారా మనకి తెలుస్తున్నాయి. సాంఘిక చరిత్రలు రాసిన మన పెద్దలు ఎవరూ ఈ వంటకాలను విశ్లేషించే ప్రయత్నం చేసినట్లు కన్పించదు. ఈ వ్యాసంలో కొంత ఊహాగానం చేశాను. పండితులు వీటిని పరిశీలించాలని కోరకుకొంటున్నాను.

క్రీ.శ. 1500కి పూర్వం పోర్చుగీసులు రావడానికి ముందు తెలుగువారి ఆహారం వదో ఈ వివరాల్ని బట్టి స్పష్టంగా తెలుస్తోంది.

ఇందులో చింతపండు పులుసుకూరలు, అమితంగా కారం, నూనెలు పోసిన ఆవకాయ, మాగాయలు, లేతకూర గాయల్ని సలసలాకాగే నూనెలో వేసి నల్లగా బొగ్గు ముక్కల్లా మాడ్చి ఉప్పుకారం చల్లుకుని తినే వేపుడు కూరలు... ఇలాంటి ఈనాటి మన అనారోగ్యకార వంటకాలేవీ ఈ జాబితాలో మనకు కల్పించలేదు. మిరపకాయలు తెలుగునేల కింది ఆవిర్భవించిన తర్వాతే మన వంటకాల స్వరూపం మారిపోయిందని కూడ స్పష్టం అవుతోంది. మన వంటకాల్ని పోర్చుగీసులు కొంత చెడగొడితే ఆంగ్లేయులు మరింత చెడగొడితే, అత్యాధునిక జీవన విధానంలో మనకు మనం చెడగొట్టుకొంటున్నది మరింత ఎక్కువగా వుందని కూడా ఇంకా స్పష్టంగా అర్థం అవుతోంది. అమెరికా మిరప తెలుగునేలపైకి...

18-14 శతాబ్దాల కాలంలో భారతదేశానికి దగ్గరిమార్గం కనుక్కోవాలనే ప్రయత్నాలు ముమ్మరం అయ్యాయి. నేలదారి ఎంత ప్రమాదకరమో అరేబియా సముద్రంలో ఓడ ప్రయాణం కూడా అంతే ప్రమాదకరం, అయిన పరిస్థితిల్లో ఇండియాకు వచ్చి సురక్షితంగా సరుకు తీసుకెళ్ళీ దారికోసం వెదుకులాట ప్రారంభం అయ్యింది.

కొలంబస్‌ కూడా ఇండియాకి దారి కనుక్కొంటు ఇలాగే బయల్టేరి పొరబాటున అమెరికా వైపు వెళ్ళాడని అంటారు మెక్సికో సమీపంలో ఓడచేరింది. అక్కడ ఆయనకి ఎర్రని పళ్ళు కన్పించాయి. ఒకటి కొరికిచూశాదు. కారం నషాళానికి అంటింది. కారంగా వుందే కాయలు కూడా వుంటాయా...?

కొలంబస్‌ దృష్టి మిరియాల మీద వుంది. ఎక్కడ కారపురుచి కన్సిస్తుందో అది ఇండియా అని ఆయన నమ్మకం. ఇక్కడ కారం కాయలు కన్సించాయి. ఇదే ఇండియా అనుకున్నాడు. మిరియాలు నల్లగా వుంటాయి. కానీ, ఇవి ఎర్రగా వున్నాయి కదా- వీటిని 'ెడ్‌ పెప్పరొ అన్నాడు. ఇండియన్లు నల్లగా ఉంటారు కదా - ఇక్కడి మనుషులు ఎగ్రగా వున్నారు వాళ్ళని రెడ్‌ ఇండియన్లు అన్నాడు. 316 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

ఆ తర్వాత తేలింది అది అమెరికా ఖండం అని! ఏమైతేనేం కారంగా వుండే అతి చవకైన మరో కాయలు కనుక్కోవడం జరిగింది.

స్థానికంగా రెడిండియన్లు “చివె అని పిలిచేవాళ్ళు వీటిని యూరోపియన్లు “చిలీ అన్నారు. కాలక్రమంలో అవి చిల్లీలుగా మారాయి.

స్పెయిన్‌ వాళ్లు అమెరికా వెళ్ళి ఓడలకొద్దీ మిరపకాయల్ని తమదేశానికి తెచ్చుకొని సంతోషించారు. స్పానిష్‌ భాషలో “పిమియెంటా” అని పిలిచారు.

కానీ, పోర్చుగీసులు ఒక అడుగు ముందుకెళ్ళి తమ మిరపకాయల్ని ఓడల్ని ఇండియాకు తీసుకొచ్చారు. ఇండియాకు వచ్చిన ఈ కారపు కాయలకు పోర్చుగీసులు తమ భాషలో "పెర్నెంబుకో పెప్పరొ అని పేరు పెట్టారు.

1751లో ఇవి మొదట కేరళ చేరాయి ఆ తర్వాత తెలుగు నేలపైన అడుగుపెట్టాయి. తెలుగువారు వీటిని “మిరియపు కాయలు” అన్నారు. మీరియంపు కాయలే మిరపకాయ లయ్యాయని భాషావేత్తలు చెస్తన్నారు. ప్రాకృత భాషలో 'మిరి అం), 'మరీచం'” అంటే మిరియాలు. 'మరీచం” సంస్కృతంలో మరీచి అయ్యింది. మరీచి పదమే మిర్చిగా మారి ఎర్రమిర్చి అనేమాట బాగా వ్యాప్తిలోకి వచ్చింది.

బంగాళాదుంపలకు పెరూ, మిరపకాయలకు మెక్సికోలు కేంద్రస్థానంగా వుంటే, తెలుగువారి కృష్ణా గుంటూరు జిల్లాలు ప్రధాన ఉత్పాదక కేంద్రాలయ్యాయి.

విదేశీయుల రాకతో మారిన ఆహారపు అలవాట్లు

15వ శతాబ్దిలో పోర్చుగీసుల రాకతర్వాత ఎగుమతులకన్నా దిగుమతులు ప్రధానపాత్ర వహించాయి. ఆఫ్రికా, ఆసియా ఖండాలలోని ప్రజల్ని పోర్చుగీసులు తెచ్చిన వస్తుసామాగగ్రి వెర్రి వ్యామోహాన్ని కల్గించాయి. సాక్షాత్తూ కృష్ణదేవరాయలంతటి వాడే ఈ వ్యామోహంలో పడ్డాడు. ఆయన లక్ష్యం ఉత్తమజాతి అశ్వాలు వాటిని అరబ్బు వ్యాపారుల ద్వారా కాకుండా పోర్చుగీసు వ్యాపారుల ద్వారా కొనుగోలు చేయడానికి ప్రయత్నించాడు.

15,16,127 శతాబ్దాలు భారతదేశంలో విదేశీ జాతుల కాలనీలు ఏర్పడిన యుగం. ఈ కాలంలో భారతీయులతో, ముఖ్యంగా తెలుగువారితో యూరోపియన్‌ జాతులు నెలకొల్చు కున్న సంబంధాలు (ప్రభావం విస్తారంగా వుంది.

పోర్చుగీసులు బెంగాలీలకి తీపిని, తెలుగు వాళ్ళకి కారాన్ని అంటించారని చెప్పవచ్చు.

బుడత కీచుల దగ్గర పనివాళ్ళుగా చేరి వాళ్ళ వంటకాలను నేర్చుకున్న కొందరు బెంగాలీలు తర్వాతి కాలంలో బెంగాలి స్వీట్లు తయారీలో సిద్ధ హస్తులు అయ్యారు.

శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 317

ఒక దశలో స్వీట్ల తయారికి బెంగాళ్‌ మారు పేరుగా మారింది. ఇందుకు ప్రధాన కారకులు పోర్చుగీసులు.

పోర్చుగీసుల మిఠాయిలకి భారతీయతను రంగరించి తయారుచేసినవి కలకత్తా రసగుల్లాలు. 1868లో నోబిల్‌ చంద్రదాస్‌ అనే యువకుడు యన్‌.సి.దాస్‌ & కంపెనీని ప్రారంభించి రసమలాయ్‌ రసగుల్లా, గులాబ్‌జామ్‌, ఖీర్‌ మోహన్‌, మొయిరా, తోటాపూరీ, జిలిబీపి (జిలేబీ) లాంటి వంటకాల్ని వ్యాపారాత్మకంగా తయారు చేయడం ప్రారంభించాడు. ఇవాళ రసగుల్లాలకు కలకత్తా పర్యాయం అయ్యింది.

బుడత కీచులు భారతదేశంలో తెచ్చినవన్ని పూర్తిగా వాళ్ళ స్వంతం కాకపోవచ్చు. ఆఫ్రికా, పనమా, పెరూ, బ్రెజిల్‌, మెక్సికో మొదలైన సీమలనుంచి చాలా మొకృల్నికూడా తీసుకొచ్చారు. అనాస, గువా (జామ) గోటి (కాబేజీ) చిలగడదుంప, జీడిమామిడి, పొగాకు, ఆలు, బొప్పాయి, మిరప, టమోటా (రామములగకాయు, వేరుశనగ, సీతాఫలం ఇవన్నీ రాయల కాలంలో తెలుగునేల మీద విస్తారంగా సాగయిన బుదతకాయల పంటలు.

ఇవన్నీ విదేశీయులనే తెలుగువాళ్ళు (శ్రాద్ధ కర్మలు చేసేటప్పుడు వీటిని ఆరోజు వండరు. ఆరోజు సుగంధ (ద్రవ్యాలు కూడా నిషేధమే. కారణం తెలీదు. పూటకూళ్లు - రెస్టారెంట్లు

క్రీశ 1200 నాటికే మన పోపుదినుసులు ఇంగ్లీషు ప్రజల్లో స్టేటస్‌ సింబల్‌గా మారాయి. బ్రెడ్‌ ముక్కలు మీద జామ్‌ను పట్టించడం, పోపుదినుసులుతో తయారయిన వంటకాలతో నంజుకుని తినడం అలవాటు చేసుకోసాగారు.

క్రీశ. 1272లో మొట్టమొదటి పూటకూళ్ళ ఇల్లు ఇంగ్లండులో ఏర్పడింది. 1809 నాటికి బ్రిటన్‌లో ఇలాంటివి 354 ఏర్పాడాయట 1765లో (క్రైంచి వాళ్ళు రెస్టారెంట్ల వ్యవస్థని (ప్రారంభించారు. రెస్ట్‌+రెంట్‌ అనేవి ఇందులో ముఖ్యమైనవి.

1600 నాటికే తెలుగునేలతో పరిచయాలు పెంచుకున్న ఫ్రెంచివారికి ఇక్కడి పూటకూళ్ళ వ్యవస్థని చూసిన తర్వాతే రెస్టారెంట్ల ఏర్పాటు ఆలోచన వచ్చిందనడం అతిశయోక్తి కాదు.

అక్కల వాడలు, పూటకూళ్ళ ఇళ్ళు 13వ శతాబ్ది నాటికే ఇక్కడ ప్రసిద్ధి! భోజన సౌకర్యంతో పాటు “పదక?” సౌకర్యం కూడా వున్న పూటకూళ్ళ ఇళ్ళు అక్కల వాడలో వుండేవి. కాలక్రమంలో ఇది రెడ్‌లైట్‌ వరియాగా మారి వుంటాయి.

అక్కల వాడలో ఓ వంట (అందగత్తెని) కుదుర్చుకుని “వార్చి వస్తానంటున్నావు- ఎక్కడ వంటకెళ్తున్నావో చెప్పవే వనదుహాక్ష్మీ..” అంటుంది క్రీడాఖిరామంలో ఓ పాత్ర, “పూటకూళ్ళది పుణ్యమునకు జాలదు” అనే రాయలు వాదన ఇక్కడ గమనార్హం. 318 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

“అక్షవాటిక అనే సంస్కృతపదం అక్కల వాడగా తెలుగులో మారింది అక్షవాదు అంటే మల్లయుద్ధం జరిగే ప్రదేశం. బహుశా ఆనాటి రెస్టారెంట్లు లేదా “మోటెల్స్‌”లో ఇలా జిమ్‌ సౌకర్యం కూడా వుండేది కాబోలు, అరూవాటిక కంటే, జూదం తాగుడు అవకాశాలున్న “బారొ లాంటిది. ఇవన్నీ అక్కల వాడలో లభ్యం.

అనేకమంది అధికారులు, సైనికులు వ్యాపారులు, రాయబారులూ, విదేశీ సంచారులూ వీళ్ళంతా రాచనగరు కొచ్చినప్పుడు ఈ అక్కవాడలు “అన్ని” అవసరాలూ తీర్చేవిగా ఉపయోగపదేవి,

రాయలు తన ఆముక్తమాల్యదలో “తద్దినం భోజనం” పీకలదాకా తిని అది సరిపోక అక్కలవాడకు వెళ్ళి అక్కడ అరకూడు మెక్కినవాడి గురించి వర్ణిస్తాడు. అరకూడు అంటే అరకొరగా వడ్డించిన ప్లేట్‌మీల్స్‌!

అమృతం తాగి ఆకలిదప్పులు చంపుకున్న దేవతలక్కూడా “అప్పటిప్పటికి జివ్వాత్రుప్పు డుల్ల ఆమె తలు-” అంటే తెలుగువాళ్ళ భోజనం తినాలనిపిస్తుంటుందిట. మన చరిత్రలో గొప్ప వ్యాఖ్యానం ఇది.

అలా సరదాగా వచ్చితిని పోదలచిన వాళ్ళకు పూటకూళ్ళు. అక్కలవాడలు ఎంతో సహకరిస్తాయి. రాయలనాటి శాకాహారం

దేవుడికి శాకాహారం నైవేద్యంగా పెట్టి బ్రాహ్మణ పురోహితుడు తాను శాకాహారిగా మారడంతోనే 'వెజిటేరియనిజం' అనే ఉద్యమం ఊపందుకుంది. తెలుగునేల మీద క్రీశ. తొలి శతాబ్దాలలోనే ఇది ప్రారంభమై వుండవచ్చు కూడా!

కాళ్ళీరీ బ్రాహ్మణులు మాంసాహారం వదలకపోయినా - ఒరియా, బెంగాలీ బ్రాహ్మణులు చేపల్ని మాత్రం తినడం కొనసాగించినా, శాకాహారోద్యమానికి బ్రావ్మాణలు (ప్రధాన మద్ధత్తు దారులే అయ్యారు.

రాయల కాలానికి వచ్చేసరికి, క్రమేణా మిరపకాయలు రంగ ప్రవేశం చేయడం మొదలయ్యాయి. శాకాహారానికి మిరియాలకన్నా మిరపకారం ఎక్కువ అనువుగా వుండటంతో తెలుగువారు వాటికి త్వరగా ఆకర్షితులయ్యారు.

శాకాహారులే అయిన జైనులుగాని, బౌద్దులు గానీ, శ్రీనాథుడి కాలం వరకూ శాకాహారులు గానే ఇతర ్రజలుగానీ పొందని కారపురుచులు రాయకాలంనాటి శాకాహారులు పొందడం మొదలయ్యింది.

శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 319

(బ్రాహ్మణుల “సాత్తికాహారం” అనే ఆలోచన కారాలరాకతో గాలికెగిరి పోయింది. అయినప్పటికీ రాయలకాలానికి అమానుషమైన జంతు బలులు మాత్రం చాలా వరకూ తగ్గాయని భావించవచ్చు. సాధువులగు జంతువులకు బాధలు కల్పించ బలుల భంజింపని రా జాధము నాయు స్వర్గ శ్రీ ధనములు విడిచి పోవు సిద్ధముతల్లీ! అని, కృష్ణదేవరాయలు పట్టాభిషేక సమయంలో రాయల మంత్రులు చేసిన ఉద్భోద ఇందుకు సాక్ష్యం. రాయవాచకం రాయలకాలం నాటి రుచుల్ని చాలా వరకూ పరిచయం చేస్తూంది. “బ్రహ్మలు పప్పు పులుసుతో అన్నం ప్రసాద పడుదురు గనక వారలకు మద మాత్సర్యములు. లేవు. అని యెంచి వాకిట పారుపత్యమంతా వారినే శేయమని... తామున్న వారి బుద్ధిమంతులలో నడుచుకు వత్తురు....” “నియోగ్యులు యే రీతిని నడిపిస్తీ ఆ రీతిని నడచును” అని స్పష్టంగా చెప్తుంది రాయవాచకం. ఇది మధ్యయుగాలలో అధిక కాలం నడిచిన రాజనీతే! అందుకే శాకాహార భోజనం విషయంలో బ్రాహ్మణుల ప్రభావం గురించి ఇలా ప్రత్యేకంగా ప్రస్తావించడం అవసరం. రాయలనాటి ఊరగాయలు “పాలు ఫలములు వెడనీళ్ళు పానకములు నూరు బండ్లూరు గాయలు తైరుపొండి....” అని ఘటికాచలమహాత్యంలో తెనాలి రామకృష్ణుడు ఊరుపంద్లు, ఊరుగాయలు రెండింటినీ పేర్మాన్నాడు. దీన్ని ఆధారంగా మనం కొంత విశ్లేషణ చేయవచ్చు.

1. రాయలు కాలానికి ఊరగాయ పెట్టుకోవడం వుంది.
2. కాయని తరిగి వేసి ఊరబెట్టినది ఊరుగాయ
3. పండుని తరిగి ఉప్పువేసి ఊరబెట్టినది ఊరగాయ 4 పండుని తిరిగి ఉప్పువేసి ఉరబెట్టిన ఊరపందడుని కూడా ఆరోజుల్లో పెట్టుకునే వారు. 220 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

ఊరగాయ అంటే ఉప్పులోనూ, కారంలోనూ ఊరెడు కాయ అని మాత్రమే అర్ధం.

మిరపకాయల కారం తెలుగు ప్రజలకు అందుబాటులో రావడానికి ముందు, వచ్చిన తర్వాత ఊరగాయలు పెట్టుకోవడంలో ఎలాంటి మార్పులు వచ్చివుంటాయో మనం గట్టి ఊహగానమే చేయవలసి ఉంటుంది.

ఊరగాయ అనగానే మన మనసుల్లో పులవ బెట్టడం అనే అంశమే మొదల్తుంది. పులవబెట్టడం అంటే ౯6౧6026401 ఊరబెట్టడాన్ని పికిల్‌ అంటారు.

కూరగాయని తరిగి ఉప్పువేసినప్పుడు ఆ కూరగాయలోని నీరంతా బైటకు వచ్చేస్తుంది. అలా ఉరేకొద్ది తక్కువ సాంద్రత కల్గిన కాయలోని నీరు ఎక్కువ సాంద్రత కల్దిన ఉప్పు ద్రావణంలో వచ్చేస్తుంది. అనవసరమైన ఉప్పు, చేదు, తెగుటు పనులు ఇలా పోతాయి. బైటకు వచ్చేసిన నీటి లోంచి శుష్మమైన కూరగాయ ముక్నల్ని తీసి ఎండించి, ఊరగాయ బెట్టుకుంటారు ఉప్పు ఉసిరికాయ తొక్కుడు పచ్చడిగాని ఉప్పు చింతకాయ తొక్కుడు పచ్చడిగానీ ఇందుకు ఉదాహరణగా ఊరగాయ అంటే ఇది!

కానీ, మిరపకారం అందుబాటులోకి వచ్చాక అధికంగా కారం కలిపి, కారానికి తగిన పులుపు జోడించడం మొదలు పెట్టారు.

మాగాయి పెట్టేప్పుడు మామిడికాయ ముక్కల్ని మొదట ఉప్పు వేసి ఉరబెట్టి, నీరంతా పిండి ముక్కలు ఎండబెడతారు. ఇంతవరకూ ఊరబెట్టడం (ప్రక్రియ. అలా ఎండిన ముక్కల్ని తెచ్చి ఆ ఊరిన నీటిలో మళ్ళీ కలిపి నానబెడతారు ఇది పులపబెట్టడం. మరింత పులుపు కోసం చేసే ప్రక్రియయిది.

దీనివలన పెద్ద ఉపకారం జరిగింది. అంతకుమునుపు వరకు సొరకాయ, దొండకాయ, కాకరకాయ, వంకాయ ఇలా అన్నిరకాల కాయలతోనూ, అరటిపండు, దోసపండులాంటి పండ్లతోనూ ఊరగాయలు పెట్టుకునే అలవాటు కాస్తా పోయి అతిపుల్లని కాయల్ని మరింత పులవబెట్టి చేసే ఊరగాయ పచ్చళ్ళు అవతరించాయి.

రాయలకాలం తర్వాత జరిగిన పరిణామాలలో ఇది ముఖ్యమైనది.

మిరపకారం తెచ్చిన ఆహార విప్లవం (గ్యాస్ర్రానోమస్‌ రివల్యూషన్‌) గురించి మనం ఆలోచించాల్సిన అవసరం ఉంది. ఇంతపులుపు, ఇంతఉప్పు, ఇంతకారం, ఇంత నూనె వినియోగం రాయలనాటి రుచుల్లో లేదనే విషయాన్ని మనం బాగానే గమనించాం.

తర్వాతికాలాలలో తెలుగువారి పులుపుమీద అతివ్యామోహానికి అసలు కారణం కారం అతిగా అందుబాటులోకి రావడమేనది చెప్పాలి. అంతకుమునుపు మిరియాల కారమే కారం. అది బంగారం అంత ఖరీదైన వస్తువే. కాబట్టి, కారం తక్కువ పడాలంటే పులుపు తక్కువ

శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 821

వుండాల్సిందే కదా! కారాన్ని విచ్చలవిడిగా వాడుకోగలగడంతో “పులుపు” రాజ్యం చేయడం మొదలుపెట్టింది. వైద్యానికి మాత్రమే ఉపయోగించే చింతపండుకి వంటి ఇంటి పెత్తనం దక్కింది. చింతపండు మిరపకారం హిరణ్యకశిపుడు హిరణ్యాక్షుడిలా మనుషుల పేగుల్ని చిధ్వంసం చేయడం (ప్రారంభించారు. ఇప్పటికైనా సరే, వంటగదిలోని చింతపందుని ఐహిష్కరించగలిగితే, మళ్ళి మన వంటకాలన్నీ రాయలు కాలంనాటి కమ్మని రుచుల్లోకి మారి పోగలుగుతాయి. ఆలోచించడం ఆలోచించగల వారి బాధ్యత. తప్పకుండా ఆలోచించండి!! రాయలనాటి బ్రాహ్మణ వంటకాలు కృష్ణరాయలు తన ఆముక్తమాల్యద ప్రధమాశ్వాసంలోనే అతిధులకు భాగవతుల సపర్య పేరుతో బ్రాహ్మణుల భోజనవిధానం గురించి రాశాడు. “నునుబోక పొత్తి గుట్టిన దొప్పగమితోడ రంభా విశాపర్ణములు పటిచి” అంటే, పెద్దవిగావున్న అరిటాకులు వేసి భోజనం వడ్డించేట్టే రాశాడు. అందులో శాలిధాన్యం (వరి) అన్నాన్ని, పప్పుని, నెయ్యిని, రకరకాల కూరల్సి పాయసాన్ని పెరుగుని వడ్డించారట. చివరికి తాంబూలం ఇచ్చి అప్పుడు కుశలప్రశ్నలు. అడిగినట్లు పేర్కొన్నాడు. తెలి నులివెచ్చ ఓగిరం (వేడిగా వుండే అన్నం) తియ్యని చారు, తిమ్మనం, పలుచని అంబలి, చెరకురసం పాలు కలిపిన పానీయం, పళ్ళరసాలు పళ్ళు - ఇవీ (బ్రాహ్మణుల ఆహారం ఉంటుంది రాయలవారి ఆముక్తమాల్యద, జవ్వాది, పునుగు ఇలాంటి సుగంధద్రవ్యాలు కలిపిన “'పరమాన్నం' లాంటి ఆహారాలు, మిరియాలు పొడి చల్లి, నాలికచుర్రుమనేలాగు వుందే, వేడి వేడికూరలు, పచ్చళ్ళు, ఊరగాయలు (బ్రహ్మణులు తినే ఆహారంలో ముఖ్యమైనవిగా ఆముక్తమాల్యదలో రాయలు విశ్లేషించారు.

తెలుగు సాహిత్యంతో పరిచయం వారందరికి నోటికొచ్చిన పద్యం “అనిష్టానిధి గేహసీమ నడుర్‌యాలించిన...”లో -

“నాస్తి శాక బిహుతా నాస్తుష్ణతా, నాస్తృపూపో, నాస్త్యోదన సౌష్టవంచ కృపయా భోక్తవ్య... అర్ధరాత్రిపూట కూడా ఇంకా - ఆ బ్రాహ్మణుని ఇంట్లో నాగేంద్ర శయనుదైన ఆ హరి నామస్మరణం, వారితో పాటు కూరలు అయిపోతున్నాయి. అన్నం చల్లారి పోతోంది పప్పు అయిపోతోంది - త్వరగారండి - భోజనాలకివెళ్ళి - అనే మాటలు కూడా విన్పిస్తూ వుంటాయని రాయలు రాశాడు.

౩22 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

రాయలనాటి రోటీలు

క్రీ.శ. 1600 నాటి తులసీదాసు రామచరిత మానసలో “కరోటీ”లను ప్రస్తావించాడు. ఆ కాలంనాటిదే “భావ ప్రకాశ వైద్యగ్రంధం కూడా రోటికాల్ని పేర్కొంది. శ్రీనాథుడు దోసియలు, అట్లుతో పాటు పప్పు రోటియల్ని కూడా (ప్రస్తావించాడు.

కన్నడ సాహిత్యంలో రోటీలతయారీ గురించి వుంది. రెండు పళ్ళాల మధ్య పిండిని వత్తికాలిస్తే దాని “ముచ్చలరోటీ” అన్నారు.

తవ్వ (పెనం (తెలుగు), కావలి - (కన్నడం) మీద కాల్చిన రోటీని కివిచురోటీ అంటారని కె.టి. అచ్చయ్య పేర్కొన్నారు. నెయ్యి, పంచదార, పచ్చకర్పూరం జాపత్రి వీటిని మెత్తగా నూరి సుగంధ భరితంగా తయారుచేసిన గుజ్జును పట్టించిన రోటీని “చుచ్చురోటీ్‌" అంటారని ఆయన రాశారు. ఒక పెనంమీద, రుబ్బిన పిండిని వుంచి, దాన్ని పళ్ళెంతో మూసి ఆ పళ్ళెంమీద నిప్పు కణీకలుంచితే, కిందినంచీ, పైనించికూడా సమానంగా వేడి తగిలి చక్కగా కాలిన రొట్టెని కన్నడం వాళ్ళు సాపుడు రోటీ అంటారు. మనదిబ్బ రొట్టె ఇదే! అంగాల పోలియలు అని శ్రీనాథుడు చెప్పిన రొట్టె కూడా ఇదే కావచ్చు.

ఇవన్నీ మధ్యయుగాలనాటి రొట్టెల విశేషాలు. రొట్టేని కాల్చేందుకు “వాడే పెనాన్ని మనం ఇప్పటికీ “పెంకు” అంటుంటాం. కన్నడం వాళ్ళు “కంబ” అంటారు. ఇంటి కప్పు వేసుకునే పెంకుని తీసుకొని శుభ్రంగా కడిగి, పొయ్యిమీద పెట్టి దానిమీద రొట్టెని కాల్చే అలవాటు మధ్యయుగాలనాటిదే. రాయలనాటి వడ్డనలు

ఆహారాన్ని వడ్డించే విషయంలో మహమ్మదీయులు మధ్యయుగాలకాలంలో “ఐఫ్‌” విధానాన్ని అనుసరించారు నేలమీద ఒక తెల్లటి వస్త్రాన్ని పరిచి దానిమీద వండిన వంటకాల పాత్రలుంచి చుట్టూ కూర్చుని ఎవరికి వారు వడ్డించుకుంటూ తినేవారు.

హిందువులకు అలా ఒక చేత్తో తింటూ ఇంకో చేత్తో వడ్డించుకోవడాన్ని అంగీకరించే వాళ్ళు కాదు.

రాయవాచకంలో పూరీ జగన్నాధ మహోత్సవం గురించి రాయవాచకంలో చేసిన వర్జనలో “పూజ తర్వాత భోజనాలప్పుడు బహుబలేంద్ర ముకుంద గజపతి దగ్గరుండి వడ్డింప చేయడం గురించి వివరంగా వుంది.

*... పళ్ళిరములో వడ్డించి ప్రసాపడేపట్ల వఖతేప కలుపుకొన్న కూర మరి వొఖ తేప కలుపుకోకుండ్యా భక్ష్యాలలో వొఖసారి భక్షించినది రెండో తేప భక్షించ్చకుండా, బానిశెలు పెచ్చరికలుగా చూస్తావుండి ముట్టినంపటి కింన్ని బెత్తపుకోలచేత హస్తము మీద స్పరిశించ్చి

శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 823

ముట్టవలదు గనక ఆరీతెతీరుగా అంట్టక ఆ రోహణం శౌశి యీ రీతున సకల వస్తువులున్ను

భుజియించ్చి వేచిన పిమ్మట చేతులుగట్టుకొని శతపదాలు నడుస్తూంన్ను సంక్షేపరామాయణం

పారాయణం అయిన తర్వాత....”

1. పళ్ళాలలో వడ్డించే వాళ్ళు.

2. ఒకసారి కలుపుకొన్నది మరొకసారి కలుపుకోకుండా అంటే, రకరకాల వంటకాలు వందేవారు.

3. _ ఒకసారి తిన్నది మరొకసారి తినకుండా... లెక్కలేనన్ని వంటకాలున్నప్పుడు చక్కటిరుచి చూసేసరికే కడుపునిండిపోతుంది. ఎక్కువ వంటకాలతో విందు ఏర్పాట్లు మధ్య యుగాలలో ముఖ్యలక్షణం. శ్రీనాధుడు దమయంతీ స్వయంవరంలో వడ్డించినట్లు ఇచ్చిన వంటకాలు 70ని దాటిపోతాయి.

4 _ పనివాళ్ళు (కేటరర్స్‌) ప్రత్యేకంగా వడ్డన కోసం వుండేవాళ్ళు. వాళ్ళలో సగ్రమంగా వడ్డన జరిగేలా పర్యవేక్షించేవాళ్ళు వుండేవారు.

5. _ పెద్ద పంక్తులలో కూర్చుని పళ్ళాలో ప్రముఖులు భోజనాలు చేస్తుంటే ఒక పంక్తి చివర తెరకట్టి, ఆ తెర రాజు నవరత్న స్టాపితమైన పీటమీద కూర్చుని భోజనం చేసేవాడట. రాజుగారు కూడా విందుభోజనాలప్పుడు నేలమీద పీటవేసుకునే కూర్చునేవాడు. అయితే, కృష్ణ్ణాయల ఆహారం అలవాటు గురించి రాస్తూ, బంగారంతో చేసిన మూడుకాళ్ళ పీట వుండేదని దానిపైన బంగారు పాత్రలలో తెచ్చి బంగారు పళ్ళెంలో వడ్డించేవారని పేర్మాన్నాడు. ఇటీవల జరిపిన తవ్వకాలలో సామూహిక వడ్డనలకోసం రాతిమీద చెక్కిన పళ్ళాల “వరుస” బైటపడింది. కూరలు వేసుకోవడానికి గుంటలు కూడా చెక్కివున్నాయి. ఒకవరస భోజనాలు కాగానే, ఈ రాతి పళ్ళాలను కడిగి గుద్దతో తుడిచి ఇంకోవరస వడ్డించేవారు కాబోలు. బహుశా సైనికుల వినియోగార్థం వీటిని వర్చరచి వుంటార నిపిస్తుంది.

6. భోజనం తర్వాత చేతులు కట్టుకుని వంద అదుగులు నడిచేవాళ్ళట.

7 నడుస్తూ సంక్షిప్త రామాయణం పారాయణం చేసేవాళ్ళట. ఇదీ ఆనాటి భోజన సంప్రదాయం.

324 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

రాయలనాటి మాంసాహారం

మహమ్మదీయ రాయబారి 'అబ్బుల్రజాక్‌' విజయనగర ఆస్థానానికి వెళ్ళినప్పుడు, ఆయనకు అతిథి మర్యాదలలో భాగంగా రెండు గొర్రెలు, నాలుగు జతలకోళ్ళు, 5 మానికల బియ్యం, ఒక మానిక వెన్న ఒక మాళ పటికబెల్లం ఇవి రోజూ పంపించేవారని రాసుకున్నాడు.

న్యూనిజ్‌ విజయనగర రాజులకాలం నాటి ఆహారాన్ని వివరిస్తూ, ఈ బిసనావంశజులు గొడ్డు మాంసం తప్ప అన్నీ తినేవారన్నాడు. పిచ్చుకలు, ఎలుకలు, బల్లుల్ని కూడా తినే ప్రజలు వుందే వారని రాబర్ట్‌ సుయల్‌ రాశాడు.

మేకల్ని లెక్కలేకుండా కోసేవారని పేస్‌ రాశాడు. మేకమాంసాన్ని పరిశుభ్రంగా బజార్లో పెట్టి అమ్మేవారట.

క్షత్రియులు, మహమ్మదీయులు నిత్యకృత్యంగా మాంసాహారం తినే వారుగాని, సామాన్యప్రజలు అప్పుడప్పుడు మాత్రమే తీసుకునేవాళ్ళనీ, బ్రాహ్మణులు వైశ్యులు, జైనులు, లింగాయతులు పూర్తి శాఖాహారులగానే వుండేవారని “పేజో రాశాడు.

“తారుణ్యాతిగ చూత నూత్న ఫలయుక్షైలాఖిఘా రస్వన"

అనే పద్యంలో ధనికుల ఆహారపు అలవాట్ల గురించి ఆముక్తమాల్యదలో రాయలు చక్కగా వివరించాడు.

ఎండాకాలంలో, ఉదికించిన చేపముక్కల్ని మామిడి కాయముక్కల్ని కలిషి తాలింపు పెట్టి మధ్యాహ్నం పూట తినేవాళ్ళట. పులుపు, చేపలు రెండూ అమితమైన పైత్యాన్ని కల్గిస్తాయి. పైగా అది వేసవికాలం. అందుకని ఇసుకలోపల కొబ్బరి బొండాలు పాతిపెట్టి ఆ ఇసుకని బాగా తడిపి ఉంచితే, ఫ్రిజ్‌లో పెట్టినట్లు ఆ బోండాల లోపలనీరు చల్లగా అవుతుందికదా...! సాయంత్రం పూట అవి తాగి పైత్యాన్ని తగ్గించుకునేవాళ్ళట.

ఇది కృష్ణదేవరాయల స్వీయానుభవమే అయివుంటుందని పండితులభావన. మొగలాయి వంటకాల ప్రభావం

క్రీ.శ. 999-1080లలో 17 సార్లు దండయాత్ర చేసిన మహమ్మద్‌ గజనీ 1025లో పంజాబ్‌ని, అనేక పశ్చిమభారత (ప్రాంతాన్ని ఆక్రమించాడు.

1178లో మహమ్మద్‌ ఘోరి మహమ్మదీయ రాజ్యం స్థాపించాడు. అల్లావుద్దీన్‌ (1296) దక్కన్‌ జయించేంతవరకూ ఈ మహమ్మదీయుల ప్రభావం మనమీద పెద్దగా ఏమిలేదనే చెప్పాలి.

శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం త2ర్‌

1526-1761 మొగలాయి పాలనకు బాబర్‌, అక్బర్‌, షాజహాన్‌లు (ప్రాణం పోశారు వీళ్ళప్రభావం భారతీయుల వంటకాలమీద ముఖ్యంగా, చాలావుంది. మసాలాలకు వెన్న నెయ్యి జోడించారు. అన్నంలో మాంసం కలిపి వండటం మొదలు పెట్టారు జీడిపప్పు, పిస్తాపప్పుల్లాంటివి వంటకాలలో చేరడం మొదలయ్యాయి. స్వీట్లు కూడా మాంసంతోనే తయారవడం మొదలయ్యాయి. ఇస్లాంలోకి బలవంచంగా మతాంతరీకరణ జరిగిన వాళ్ళ కూడా తమ ఆహారపు అలవాట్లను మార్చుకున్నారు. జహంగీర్‌ (1605-27) షాజహాన్‌ (1627-58) కొత్త మొగలాయీ వంటకాలను బాగా ప్రోత్సహించారు. నాన్‌, తండూరీ వంటకాలు వ్యాప్తిలోకి వచ్చాయి. వాటిని తయారు చేసుకోవడానికి ప్రత్యేకమైన పొయ్యిలు కావాలి. హిందువులు వాటిని నిర్మించుకునే అవకాశం లేకపోవడంతో గోధుమపిండిని వత్తి నూనెలో వేయించిన “పూరీలు గోధుమపిండిని రెండు పొరలమీద వత్తితే దౌపాతి. మూడు పొరల మీద వత్తితే త్రిపాతి. నాలుగు పొరల మీద వత్తితే చపాతి. రాయలనాటి పేదకూడు గురుగుంజెంచలి తుమ్మి లేదగరిసా కుం, దింత్రిణి పల్లవో త్మరముం గూడ 6 బౌొరంటి నూనియలతో గట్టావి గుట్టారికో గిరముల్‌ మెక్కి తమిం బసుల్‌ పొలమువోం గ్రేపు ల్మెయిన్‌ నాక మే కెరువుం గుంపటి మంచమెక్సిరి, ప్రభు తెకాప్తి రెడ్ల జ్ఞడిన్‌ పేదవాడుకూడా రాయలకాలంతో - వర్షాలు ధారగ కురుస్తూ ఆహారం దొరకని సమయంలో కూడా సంతృప్తిగానే భోజనం చేసేవారట! గురుగు, చెంచలి, తుమ్మి, లేత గరిసాకు చింతచిగురు వీటిని పెసరపప్పుతోను కలిపి నూనె వేసి వేయించి వాడుకునే వారట! గుట్టారికల ఓగిరాలు అంటే చిన్న గింజలుగా వున్న వరిబియ్యంతో ఉడికిన అన్నం తిని పశువుల్ని తోలుకొని వెళ్ళిపోయేవాళ్ళట. 326 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

ఆకుని ఎండించి దాచుకొని ఆకు వరుగుల కూర కూడా వానాకాలంలో తినేవారు. ఇది రాయలకాలంనాటి పేదవాడి కూడు. మనం కూరలుగా వండుకోవడానికి ఎంతసేపూ తోటకూర, పాలకూర, గోంగూర, బచ్చలకూర మీద మాత్రమే ఆధారపదవలసిన పనిలేదని ప్రకృతిలో ఆహారంగా వండుకోదగిన ఆకుపచ్చని ఆకులు బలకారమైనవి, ఆరోగాన్నిి లె అల డే కల్గించేవీ చాలా వున్నాయని రాయలవారు రాసిన ఈ పద్యాన్ని బట్టి అర్ధం చూసుకోవాలి. “ఇదే జూత్యన్నం అంటే! తెలుగు జాతి అన్నం!! “అమృతమైనా జాత్యన్నానికి సమానమా...?” అని అడుగుతాడు కృష్ణరాయలు. “అటుకుల రుచి ఎద్దులకు తెలుస్తుందా...” అని నిలదీస్తున్నాడు. ఈ ప్రశ్న ఈనాటి వేపుడు కూరలును, చింతపండు, పులుసులు, ఊరగాయనే ఆహారం అనుకునే వాళ్ళక్కూడా తగుల్తుందని ఆశిస్తున్నాను. న పం నాయ నాం. ' మ మాల. వ మ! కు యాన నం స్త న క న నమ యంత న మ నడ పన న... నక లు సు వ సం యయ స న. న. ప రా. వు... టే బహ భోజనశాల శిధిలాలు. రాతిపై వళ్లాల, గిన్నెల అక్బుతులు. రాజ భటుల ఖోజనార్దం కావచ్చు. శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 327

రాయల కృషిక జీవనప్రియత

• యం.వియన్‌ నూర్వనారాయణ

కావ్యము జీవనమునకు అనుకరణము అనంబడుచున్నది. అది వట్టి యనుకరణము మాత్రమే కాదు. ప్రకృతిపై, జీవముపై, సమాజముపై కవి తన భాష్యమును గూడ వివరించును. అందుచే కావ్యమునందు కవి అభిరుచులు, వ్యక్తిత్వము ప్రస్ఫుటమగుచుండును. తన ప్రగాఢ పరిశీలన శక్తివలనను, సానుభూతి ప్రవణమైన హృదయమువలనను అతండు సామాన్య మానవుల కందని యనుభూతి నందుచుండును. యుగధర్మము నతిక్రమించిన ఆ యసాధారణానుభూతులను సువర్జ రమణీయశైైలిలో ప్రకటించుట కతననే కవిః క్రాంతదర్శీ అని ్రస్తుతింపబడుచున్నాడు. అతని యుదాత్త వివేకము కతనను, సార్ధరహిత నిష్పాక్షిక దృష్టి మూలమునను కవి వాక్యములు విశ్వశ్రేయోదాయకములై యారాధనీయములు అనుసరణీయములు, నగుచున్నవి.

కవి వైయక్తి కాభిరుచులు, జీవితముపై నాతదొసగు విమర్శనము అతడు (గ్రహించిన కావ్యవస్తువును బట్టియు, వర్ణనాంశముల నాతండిచ్చిన ప్రాధాన్యమును బట్టియు, ఆతని యుపమాన సామగ్రినుండియు, అర్భాంతరన్యాసముల మూలమున నాతండు వెలువరించు భావముల ననుసరించియు గ్రహింపవచ్చును.

శ్రీకృష్ణదేవరాయలు వైష్టవభక్తురాలగు గోదాదేవి చరిత్రమును కావ్యవస్తువుగొ స్వీకరించెను. విశిష్టాద్వైతమతముపై అతనికిం గల అభినివేశమును, ఐహిక విషయాఖి లాషను మించిన పారమార్థిక దృష్టిని అతని ఇతవృత్తియు స్పష్టము చేయుచున్నది.

ఆంధ్రప్రబంధరచయితలు పెక్కురు సంస్కృత వాజ్ఞయ భాండారమును, ప్రాచీన కావ్యసంపదను తమ భావనాలతలకు దోహదములుగ (గ్రహించిరి. తమ పరిసర (ప్రకృతి, సమాజజీవనము వారి హృాదయములకు గల్గించిన స్పందనముకంటె తమ కాశ్రయుందైన రాజపోషకుని మెప్పే వారి రచనోత్సాహమునకు మూలమైనది. శ్రీకృష్ణరాయలు దీనికి ప్రథమాపవాదము. అతడు సాహితీ సమరాంగణ సార్వభౌముడు. తన యఖండ విక్రమముచే విశాల సామ్రాజ్యమును సంపాదించిన శక్తి శాలి. అతని పరిసరములెల్ల అతనికి విధేయములు. అతనికి ప్రియములు. మనోజ్ఞములు నగు వస్తువులు మాత్రమే అతని యెదుట నిలువం గలవు. అతని యా స్థానకవులు అతని యభిరుచుల ననుసరించియే యతని నుతించి సంప్రీతునిం జేయుదురు. అట్టి వైభవ (ప్రసన్నము, స్తోత ప్రవణము నైనపరిసరములలో 828 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

జీవించు చక్రవర్తి హృదయము విలాస సరాయణతకు, గర్వోత్సేకమునకు నెలవై, వివేకమును గోల్పోయి అజకొణలు లేని భోగానుభవమునకే అజ్బులు సొచుచుండుట సామాన్యము. (ప్రజానురంజనము తమకర్తవ్యము నాత్మధర్మపరిజ్ఞానముగల నృపులు మధ్యయుగమున మిగుల నరుదు. కాని శ్రీకృష్ణదంంయలు ఆ తెగకుం జెందినవాడు కాడు. విశాల ప్రపంచమును, అందలి సామాజిక స్థితిగతులను పరిశీలించి సానుభూతికి లోనై, ఆత్మవిమర్భన మొనరించుకొను స్వభావముగల కవి యగుటచే తన యుగధర్మము నతిక్రమించినాదు. న్వధర్శతత్చరుందైన నరషాలునకుంగల బాధ్యత లాతని హృదయ సాగరమున కల్లోలములు రేపుచుండెను. “వగయు వగయును లేక యేపాటి గన్న నలరు సామాన్య సంసారి యగుట మేలు.” అని యాతని కప్పుడప్పు దనిపించుచుండెను. ఏలన రాజ్యభూమికం దాల్చిన రాజునకు శాంతి సహనము పూనియుందడుట యొప్పదు. తన య్రైచ్చర్యమును, వైభవము నెట్లు లభించుచున్నవను విమర్శన మాతని యెదను కదలించినది. శ్రమించి క్షేత్రలక్ష్మి నుండి సంపద నుత్పత్తిచేయుకర్షకులే సామ్రాజ్యాధీశుల వైభవములకు మూలములన్న సత్యమతనికి సాక్షాత్మరించినది. చక్రవర్తినను గర్వ గరిమలేక దాని నిట్లు వెల్లడిచేసినాండు. పురవర్ణనమును పురస్కరించుకొని- “నృపుల పదహల రేఖల కెల్ల మా భు జాగ్రహల రేఖలే మూలమనుచు కోటి కొండలుగ ధాన్యరాసు.” లను పండితురు హాలికులు, తన సామ్రాజ్య సౌధమునకు పునాదులయిన యా కృపికుల జీవనమును గూర్చియీ రాజకవి కెంత శ్రద్ధయో యాతని యాముక్తనూల్యదను బట్టి మనకు విశదమగుచున్నది. ఎడనెడ నాతండు చిత్రించిన హాలిక జీవనాంశములు మనకాతని హృదయమును పట్టియిచ్చుచున్నవి. క్లిష్టరాజ కార్యసమస్యకృర్యవేక్ష ణాంతరము నాతండు వారి యోగక్షేమములరయుచుండెంబోలు. విశాలమైన దేశమును తనయేలుండి క్రిందకు దీసికొని వచ్చినంతనే రాజధర్మము నెఐవేరదు. తనరాజ్యం మెంతయైనను అందు చెఖువులు పంటకాలువలు నిర్మించుటయు అతని యాదర్శములు, “దేశవైశాల్యమర్థసిద్ధికిని మూల మిల యొకింతైన గుంట కాల్వలు రచించి నయము పేదకు సరింగోరునన నొసంగి (ప్రబలంజేసిన నర్ధధర్మములు పెరుగు.” శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 8929

అని యామునాచార్యుండు తన కుమారున కుపదేశించిన రాజనీతి వ్యాజమున దానిని వెల్లడించినాండు. అర్థసిద్ధి ధర్మసమన్వితమై యుండుటయే యాతని యభిమతము. నేంటి (ప్రభుత్వములు అధికోత్పత్తికై నిర్మింపంబూను ఇరిగేషను ప్రాజెక్టులు, వ్యావసాయకులనుండి వారి యాదాయము ననుసరించి క్రమాభివృద్ద్ధిగ పన్నులు వసూలుచేయు విధానము శ్రీకృష్ణదేవరాయల యాదర్శమునందుండెనని దీనివలన స్పష్టమగుచున్నది. అందువలననే యాతండు తన (ప్రజలకంత ప్రీతిపాత్రుందయ్యెను. అతివృష్టి, అనావృష్టి మున్నగు నీతిబాధలు కలిగి నష్టపడినపుడు, రైతులు పన్నులు చెల్లింపలేక పశువులను, ఇండ్లు వాకింద్లను వదలుకొనిపోవుట యా కాలమున జరుగుచుండెను. శ్రీకృష్ణాయ సార్వభౌముండు అట్టివారి నుపేక్షింపలేక వారిని పిలిపించి తగిన సహాయము చేయవలయుననియు, పెట్టుబడియిచ్చి మజల వ్యవసాయము చేసికొను సదుపాయములు కల్పింపలెననియు తనయుద్యోగుల కాజ్ఞాపించెను. అట్టుగాక వారి ధాన్యములను, పశువులను అమ్ముకొని వారియిండ్లు వంటచెజకుగ నుపయోగించును లెమ్మను నధికారులు రణరంగమున వీరుల చావునే కోరు నక్కలవంటి వారనియు, అట్టియుద్యోగులు గల రాజునకు సప్తద్వీప సామ్రాజ్యము లభించినను సమృద్ధి యుండదనియు యామునాచార్యునిచే బలికించివాందు ప్రజ నవసి చన్న ంబిలువ కప్పసులం గొలుచు నమ్మి యిండ్లిం ధనముల కాయె ననెడి కలని నక్షైన యధికారి నృపతికి ఏడు దీవులు గొన్న సమృద్ధి లేదు. ఇట్టి ధర్మాత్ముందైన నృపతి యైశ్వర్యము ఉత్తరోత్తరాభివృద్ధి నందుటయు, నాతండవతార పురుషుండుగ స్తుతింపం బఐదుటయు నబ్బురమా? కృష్ణ్ణాయల ఈ యభిప్రాయము కనుగుణముగనే యాతని వర్ణనములును సాగినవి. ఇతర ప్రబంధాలు పోయిన త్రోవను కవి సమయములతో, ఉత్రేక్షాతి శయోక్తులతో ప్రకృతి లక్షణములను మాత్రము వర్ణించి యూరకుండక స్వానుభవముచే నరసిన విషయములను చిత్రించుచు ఈ కవితా ప్రావీణ్య ఫణీశుండు వానిపై. దనయభిరుచుల కనురూపమగు వ్యాఖ్యానమును గూడ సంతరించినాండు. బుతు వర్ణనమున ముఖ్యముగ నాతనిది హాలికునిదృష్టి, వర్షాకాలవర్దనము దానికై మొగము వాచియున్న కర్షకులను బేర్మానకుండ సంపూర్ణమగునా? కాళిదాసు విప్రలాంభ శృంగారరస బంధురమైన తన మేఘసందేశ కావ్యమందును “త్వయ్యాయత్తం కృష్‌ వలమితి (భూవికారానభిజ్ఞైః, వ్రీతిన్నిగ్టైర్సన పదవధూలోచనైః ప్రీయమాణః అనుచు జూనపదులు కృషిఫల సంధాయకుండగు జలదుని సందర్భింపం జూచిన యౌత్సుక్యమును పేర్కొనక విడువలేదు. తెనుంగు కవులలో ఈ వాస్తవిక దృష్టిని విశేషముగ ్రదర్శించినవాండు శ్రీకృష్ణరాయలే. 880 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

ఎంతో ఎదురుచూచిన వర్షాకాలము ఉజుములతో, మెటుపులతో నేతెంచినది. వర్షములు కురియగనే హాలికులు పొలములు దున్న నారంభించిరి. ఒక్క దానిని గూడ విడువక యిలం గల పసులెల్ల దున్నుటకు వినియోగించి కొనంబడినవి. అదను మించిపోకుండ దున్నుట పూర్తి చేయవలెను మజథి. మెట్టచేలయందలి తెగని భూములును, దిబ్బలును పశువులకు: జాల(శ్రమ కల్గించుచున్నవి. దున్నపోతులకు మెట్టదుక్కియు, ఎద్దులకు దమ్ముచేయటయు మజింతకష్టము. మనసాహీతీ సమరాంగణ సార్వభౌముండు హాలికజీవనమందలి యీ ప్రధానాంశము నిట్లు వర్ణించి యున్నాండు: కాలుని దున్న నందినయి గుంటలు దున్నక మంటి నా మహా కాలుని నంది దున్ననయి కర్దమ మగ్నత లేక మంటినా హాలికు లెన్నడుం దెగని యౌరులచేలును జౌకుమళ్ళునుం గాలలి నేరుసాగి రిలంగల్లు పసింగొని పేదమున్నుగన్‌. దున్నల శ్రమం జూడ నెద్దులకు, ఎడ్లకష్టముం గన్నదున్నలకు జాలి కలిగించునంత తీవ్రముగా సాగుచున్నవి దుక్కిపనులు. యముని వాహనమైన దున్నపోతు తాను ఎద్దును కాకపోవుటచే గంటెదుబ్బులు దున్నవలసిన యవస్థ తప్పినదనియు, శివుని వాహనమైన నంది తాను మహిషమును కానందున దమ్ములు చేయవలసిన బాధ తప్పినదనియు సంతసించుచుండెను. అవి తప్ప లోకమునంగల మజియే దున్నయు, ఎద్దును ఆ పనిని తప్పించుకొనం జూలవయ్యెను. హాలికులు దమ్ములు చేయునప్పుడు బురద త్రొక్కంగా నందుండిన నీరుకట్టులు వారి కాళ్ళకు జుట్టుకొనెను. నీరుకట్టులు ప్రమాదరహితములైన పాములు. అవి యగపడినను జంపరు రైతులు. అవి వారి కాలికిం జుట్టుకొన్నప్పుడు పసిమిరంగుగల వాని కడుపు పైభాగము కన్పడుచు, పొలము దున్నటలో మాయంతవారు లేరని తమ ఘనతను ్రదర్శించుటకు వాలికులు కాళ్ళకు వేయించుకొన్న బంగరు గండపెండెరములేమో యన్నట్లు భాసించెను. “వరంజు బడి రొంపింద్రొక్కం జరణంబులంజుట్టి పసిడి చాయకదుపులం బొౌరి నీరుకట్టెలమరెను బిరుదులు హాలికులు దున్న ంబెట్టిరొోయనంగన్‌” శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 881

కవితా చాతురీ ప్రశంసా సూచకముగ కవీశ్వరులకు, సమద శాత్రన విదళనమునకు శూర సింహుబలులగు వీరులకు గండపెండేరములు దొడిగి సత్కరించి గుణపక్షపాతియగు నా సమ్రాట్రల్లజుడు లోకమున కంతకునన్న దాతలగు హాలిక 'ప్రకాందులకును నట్టిగండ 'పెండియరములు వేయుట సముచితమని భాసించినాండు. వర్షాకాలములందు పొలములు దున్నుట, విత్తనములు చల్లుట మున్నగు పనులు పూర్తియైనతరువాత కొంతకాలము రైతులకు విశ్రాంతియుండును. ఆ దినములలో ఉదయము, సాయంకాలముమాత్రము పోయి పొలములు చూచి నీరు పెట్టివచ్చిన చాలును. ఈ కాలములోనే మధ్యాహ్నము నిద్రించుటకు వారి కవకాశము. వేసవిలో పాలముల మరమ్మతు పనులు జరుగునప్పుడు వారికి విశ్రమించుటకు తీరిక యుండదు. వర్షాకాలములో ఉన్నదానితో తృప్తిగభుజించి రెడ్లు రాయలసీమ ప్రాంతమున వీరే ప్రధాన వ్యవసాయకులు ముసురు పట్టినందున శీతనివారణార్థ్ధము కుంపటి పెట్టుకొని పండుకొందురు. వారు భుజించునది వేండి వేండి సన్నారుగల యన్నము. గురుగు, చెంచలి, తుమ్మి, లేంత తంటెపాకు వీనితో చింత చిగురుచేర్చి సమృద్ధిగ నూనెపోసి వండిన కూర వరియన్నము, నెయ్యి. వింత వింత రుచులు లేకున్నను వారికి చింతలేదు. పశువులు మేంతకు పొలములకు బోయినవి. లేంగ దూడలన్న వారికి మక్కువ యెక్కువ. వానిని తమ మంచము కోటికే కట్టివేసికొనిరి. అవి మచ్చికతో తమ యజమామని యెడలు నాకు చుండెను. గురుగుం జెంచలి తుమ్మి లేందగిరిసాకుం దింట్రిణీ పల్లవో తృరమంగూడం బొరంటి నూనియలతో ంగట్టావి కుట్టారు గో గిరముల్మెక్కి తమిన్‌ బసుల్‌ పొలమువోం (గ్రేపుల్మెయిన్నాక మేం కెరువుం గుంపటి మంచమెక్కిరి ప్రభుత్వైకాప్తి రెడ్లజ్జడిన్‌.

ఈ సౌఖ్యమే యా సరళజీవములకు ప్రభుత్వాధికారమెల్ల చేంజెక్కింనంత యానందముం గూర్చుచుండెను. సంతృప్తియేకదా సౌఖ్యమునకు మూలము. అవనీ (ప్రభుత్వము ఇంతకంటె నధిక సౌఖ్యావహమని తోంపలే దాసార్వ భౌమునకు!

ఇంటికడ పెద్దరెడు ఈవిధముగ (ప్రభుత్వము జరుపుచుండ పసులం దొల్లుకొని పొలములకుంబోయిన వారి పాభికాంపులు మళజొక విధముగ నానందించుచున్నారు. వారు ప్రొద్దుననేపోయి సాయంకాలము వజకు మజల నిండ్లకుం దిరిగిరారు. వారి యంగనలు తమ భర్తలకొలకై ఓగిరము తీసికొని పోవుదురు. వారి ఆహారము అంబలియే అంబలిదుత్త యే బుట్టలోనో పెట్టుకొని వాన ముసురులో తడువకుండ జమ్ముగూడ పైన వేసికొని వారు పొలమునకుం బోవుదురు. అప్పటికప్పుడే - భాద్రపద మాసము వాంటికి - జొన్నలు మొదలగు పునాసలు కంకులతో నొప్పుచుండును. పొలములోనున్న ఆ పాలికాంపు కొన్ని కంకులను కోసికొనివచ్చి దులిపి పిసికిళ్ళు రాల్బును- ఈ పిసికిళ్ళకు ఊంచ బియ్యమని కొన్ని ప్రాంతముల 882 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

వాడుక- అవి తాను దినుటకేగాక తన కంబలిందెచ్చు ప్రియురాలికిచ్చుటకు- గూడను. తన గుడిసెలో నిట్లాతండు పిసికిళ్లు సిద్ధముచేసి యుంచినంతలో నంబలిదుత్తతో నాతని (పేయసివచ్చును. జమ్ముగూడ లోనికిందెచ్చిన నందలి నీళ్ళు కాటి పొడినలయంతయు బురదయగును. కాన నామె దానిని ద్వారమునకే తగిలించి లోనికివచ్చును. ఆమెయు జవరాలు; ఆతందడును వయసుకాండు. పైన ముసురు. విస్రబ్ధవివిక్త ప్రదేశము. ఆతండు గూర్చియుంచిన పిసికిళ్ళు వారిరువురును మెసవుదురు. అనందాంబుధి నోలలాడుదురు.

ఈ జానపదుల యానందజీవనము జగతీపతులను గూడ నువ్విళ్ళూరించునది. కృత్రిమ సొందర్యములకు అభినయ బహుళమైన నాగరిక శృంగారములకు పుట్టి నిండ్రయిన అంతః పురములలో నిట్టి వినిర్మలానందమునకు తావెక్కడ?

వర్షాకాల వర్జ్దనమున వలెనే శరద్వర్దనమునం గూడ నీ రాజకవి తన కభిమాన విషయమైన పొలములు సస్యములు మున్నగు వ్యావసాయిక జీవనాంశయములపై తన భావ చాలనము గావించినాండు. శరదృతువువచ్చునప్పటికి ప్రకృతి క్రొంగ్రొత్త శోభలు వెలార్చును. వరిచెలు పంట ముఖమునకు వచ్చియుందును. పండిన వరిచెలలోని వెన్నులు కొనిపోవుటకై చిలుకలు బాజులు తీర్చి యెగురుచుండును. ఆకసమున బాజులు గట్టి వరియెన్నుల ముక్కులం గొని గుండ్లకు పోవుచుండు చిలుకుల దండునుజూచి కవి యిట్లు ఉ్రేక్షించినాందు.

గూంగ్లకై శాలిమంజరు ల్లొనుచుమూంగి యంబరమ్మునం బఅచు కీరాళు లొప్పెం బసరు టొంటొంటి యాకుతోం బందడబాటీ ఛేద భయమున నెగసిన చేలనంగ.

కోంతలకాలము చేరవచ్చినందున కోసి వేయుదురన్న భయముచే వరిచేలు ఆకసమున కెగసినవాయన్నట్లు వరివెన్నుల ముక్కలంగఅచుకొనిపోవు చిలుకల బాజులు చూపట్టెను. పాలమంతయుంబండి పసిమిరంగు వచ్చినను వెన్నుకడ నొక్కాక యాకుమాత్రమింకను పచ్చగనే యున్నందున చిలుకల వన్నెను బోలియుందెను.

ఆ కాలమున నెక్కువగనుండు చిలుకలు మున్నగు పక్షుల రాయిడినుండి పంటలను రక్షింపవలయును. ఆ పని సాధారణముగ వడంతులే చేయుచు గురుతరమైన యితర కృత్యములు పురుషులు చేసికొనుట కవకాశము కల్పింతురు. ఆ గోపికారాజి సోయగమును వర్ణించునెడ మన కవీంద్రుండెంతయా చమత్మారమును జూపినాండు. మన్మథునికి సారథ్యమును 'సేయంబూనుకొన్న రతీదేవి యోయన మంచెపైనిలిచి యాతని వారువములగు చిలుకల నదల్ఫుచు,వానినిం దోలుటకై విసరిన కలువ మొగ్గలు దూరమేంగక పోంగా ఉరోజములు జదడలును, కదలునట్లు చప్పట్లు చజఅచుచు వారు చూపఖజఖుల హృదయములను చూఖజిం గొనుచుండిరి “ఏకాంతమునందునున్న జవరాండ్ర నెపంబిడి పల్మరించు” టకై త్రోవయడిగిన

శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 333

తెలువరులను చిలిపితనమున తప్పుత్రోవ చెప్పి వారుపోవుచుండంగ నా జాణలు బిట్టుగ వాఠొక ప్రక్క వరిచేలను, వేజొకవైపున చెజకుతోంటలను గూడ గాంచుచుండిరి. చెజకు కొంతకాలము వేసిన పొలమున వరియూడ్చి, యంతకుమున్ను వరివేయుచుండిన చేలలో చెలకు వేయుదురు. కాళిదాసుని రఘువంశమునంగూడ చెఐకుతోంటల నీడలంగూర్చుండిన యిట్టి శాలిగోపికలు రఘువుకీర్తిని పాడుచుండినట్లు వర్ణింపంబడియున్నది. “ఇక్షుచ్భాయా నిషాదివ్యస్తస్య గోప్తర్దుణోదయమ్‌, ఆ కుమారకథోద్దాతం శాలిగోప్యోజగుర్యశఃొ

ఈ పొలముకాంపరి కన్నెల చిలిపితనము శ్రీ విలుబుత్తూరునందలి యారెకులకును దెలియును.

తలంబక్షచ్చట (గ్రుచ్చి బాతువులు కేదారంపు6 గుల్యాంతర

స్థలి నిద్రింపంజూచి యారెకు లుషస్సాత (ప్రయాతద్విజా

వలి పిండీకృతశాటిల్సనిం దదావాసంబుం జేర్ప్చంగ రే

వుల డిగ్గన్‌ వెసంబాలు వానింగని నవ్వున్‌ శాలి గోప్యోఘముల్‌.

ఆ గ్రామమందలి వరిమళ్ల కొజకేర్చడిన పిల్లకాలువల రేవులలో ప్రభాత కాలమున బాతులు తమ తలలను టెక్కలలో దూర్చుకొని నిశ్చంకముగ నిద్రించుచుండెను. వానింగాంచి పురరక్షణకై తిరుగు నారెకులు తెల్లవాలుజాముననే స్నానము చేసిపోయిన బ్రాహ్మణులు మజిచిపోయిన దోవతుల పిడుచలనుకొని అవి యా విప్రలకందంజేయుదమని నీటిలో దిగం గొ ఆ బాతులు లేచి పాథిపోయెను. చెంత నేయున్న శాలిగోపికలు వారి పొరపాటును జూచి కిలికిల నవ్విరి. మఠి ఆరెకులకు కోపమే వచ్చెనో? వారును నవ్వుకొనిరో?

వరి, చెజకు పంలేగాక యీ శరత్కాలమున పసుపుపచ్చగ పండిన పండ్లతో దోసతోం టలు ఒక వింత యందమును విరియించును. అది చూచి స్పందించిన ఆంధ్రభోజుని కవితాహృదయము ఇట్లు అభివ్యక్తినందినది.

ఆళిగరు దంచలామల తదంబర బింబితమయ్యెం బాకని

ర్హళిత మహాఫలౌఘ హరితచ్చ్భద కర్మరి కావనాలీ నాం

గలమ వనభ్రమచ్చుక నికాయము లోపల సాంధ్యర కి మం

బలంతిగందాల్చి మింటంగననయ్యె విపొండు పయోద ఖండముల్‌.

సంధ్యాసమయము. మింట నెల్లెడల వరివెన్నుల కొజుకు తిరుగు చిలుకల పంక్తులు.

వాని నడుమ ఈ రెండపడి పసిండి వెలుంగులంజిమ్ము తెలిమొయిలు తునుకలు. నేలపై ఆకుంబచ్చని దోసతోంట, అందలి పసుపుపచ్చని ఆరముగ్గినపంద్లు - వానిలోం గొన్ని బాగుగ పండినందున పగిలి లోపలి తెల్లనిగుంజు కానవచ్చుచుందెను- ఈ నేలపై నున్నవే తేం టిజెక్కల వలె నిగనిగలాడు నింగిని ప్రతిఫలించినవాయన పై దృశ్యమింపు గులుకుచుండెను. తితెడ్ష శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

పలుమాజులు పంటవలంతిని, కనులపండువుసేయు అందలి సస్యములను ప్రియమాజ నరసినవానికింగాని యిట్టి దృశ్యము చిత్రింప నలవియగునా? (గ్రీష్మకాల వర్ణ్షనమునంగూడ మిగిలిన యంశములతో యాటు కర్షకులజీవనమును, వారికి ప్రియమైన పొలముల దృశ్యములను వర్ణింపక విడువలేదీ కవివర్యుండు. వేసవిలో వరిమళ్లకు నిరక్షేత్రములకు నెంత యెండకాసిన నంతమంచిది. నేలబాగుగ నెండి నెజియలు తీయవలెను. కాని తోంటల కాగ్రీష్మము ప్రాణాంతకము. పచ్చనితోంటలు పురమునకు శోభావహములేగాక వేసవిలో చల్లందనమునకుంగూడ నావశ్యకములు. అందుచే నవి వాడిపోకుండనట్లు కర్షకులు వానికి నీరుతోడుచుందురు. ఆ కాలమున కాలువల యందు గూడ నీరుండదు. అందుచే తజుగని నీరు గల బావులనుండియే నీటిని తోడవలయును. నీటిని తోడుట కేతములు (ప్రధాన సాధనములు. సామాన్యముగా (గ్రీషయితువులో తెల్లవాయుజాముననే పని ప్రారంభించి జాము ్రాద్దెక్కునప్పటికి విరమింతురు. ఇట్టి వేసవి తొలిప్రొద్దులందలి కర్షకజీవనమును వివరించునొక రమణీయాశము ఆముక్తమాల్యదయందు వర్ణింపంబడినది. ప్రాతర్వేళల నట్టివెట సొగసై పాటిల్లెం గుంభోంభవో ద్భూతాంబు ధ్వని వాద్యమై మరు దధః పుంజీ భవత్పాటల వ్రాతామేడిత సిక్తభూసురభిళారామంబు కుల్యాబహు ్రోతస్సంధుల నంధుయంత్రి నతికృత్రోదిత గేయాఘముల్‌. నీరుతోడు నేతములు వంచుటకు ఇద్దజఖుముగురు నియమింపంబడుదురు. వారు (శమాపనోదవముకొజకు గొంతులు కలిపి ఉచ్చెస్స్వరమున పాటలు పాదుచుందురు. ఆ పాటలకు బావిలో ఏతపుబానలు మునుంగు శబ్దము మృదంగవాద్యమువలె నొప్పు చుండెను. వేసవిలో తెల్లవాయజుమున వీంచుచల్లని తెమ్మెలల నుండి వచ్చు ఆ గానము ఎంతయో మనోహరమై వినవచ్చును. ఆ కాలమున విరిసి తోంటలయందు రాలిన పాటల పుష్పముల పరిమళమును, నీరు పెట్టిన కాలియుండిన నేలనుండి వెడలు నెత్తావి సొంపును నాసి కాపుటములకు విందులొనరించు చుండును. పల్లెయందలి తోంటలలో నిట్టిగానము, పరిమళము చవిచూచిన వానికి పట్టణజీవితము నిస్సారమై ఏవగింపు కలిగించుననుట అతిశయోక్తి కాదు. పురవర్ణనములయందుంగూడ నీకవి సార్వభౌముండిట్లే విశిష్టతను గన్సజచినాందు. మధురానగరమును శ్రీ విలుబుత్తూరు వర్ణనమునందు మాత్రము గ్రామీణ జీవితమునందలి విశేషములను గూడ నుగ్గడించినాండు. అందెల్లెడ కోరకిత నారి కేళక్ష్మారుహములు మెండుకొనియుండెను. సస్యసమృద్ధమైన గ్రామమునంబండు వరి రకములెన్ని? శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం తతిర్‌

సొరిదిం బేర్చిన తీంగమల్లియలు, ఖర్జూరంబులున్‌, పుష్పమం జరులున్‌, మామిడి గుత్తులున్‌, కుసుమముల్‌, సంపెంగలున్‌, పచ్చగ న్నైరులున్‌ పాళలుగల్టి రాజనపుం గాంతిం దారుముల్సూపిచే లరుదారన్‌ నగు పువ్వుందోటల బలా కానీ క దంభంబునన్‌. తీంగమల్లియలు మొదలగు వేళ్ళతో నొప్పుటచే పూందోంటలతో సామ్యము వహించి రాజనములచే వానిని మించినవై బలాకవ్యాజమున వానిని నపహసించుచున్నవంట ఆ పురమునందలి వరిచేలు, ఇన్ని వరి రకములతో కృష్ణూూాయల కెప్పుడు పరిచయమో? విష్ణుచిత్తుం డు తన యింటి కతిధులుగ నరుదెంచిన భాగవతులకు శీతకాలమున '“పునుంగుందావి నవోదనంబు' పెట్టువాండంట. రాజనపుధాన్యము పునుంగు సువాసనగలిగి యుండుటచే (శ్రేస్టమును, రాయలకెక్కుడు ప్రియమైనదియును. అందువల్లనే గావలయు “పెఅమడికెత్తిన నీరును దెగియల రాజనపు మడికి నెక్కినట్లు అని వేటొకపరి రాజనపుప్రశంస చేసినాండు. వరిచేలేగాక శ్రీవిలుబుత్తూరున కలుగుండ్ల తోడ నీడ్వడు పెనుబండ్లు వాలుచు పనసలు, మహిమండలి చీరుచు వ్రాలియుండు గెలలు గల సుగంధి కదళీవన పంక్తులు, పోకతోం టలు, ఆకుందోంటలు మున్నగు వివిధ ఫలజాతులును పెంపుమీతియున్నట్లు వర్ణింపబడుట అచటి ఫలసంపదయీ గాక కవీశ్వరుని యభిరుచి విశేషమును గూడ ఘోషించుచున్నది. ఇట్లు వర్ణనముల యందుం దన కృషిక జీవనాఖి రతిని వెల్లడించుటయే గాక రాయలు ఉపమానసామాగ్రి నెన్నుకొనునెడం గూడ దానిపై యాదరమును (ప్రకటించినాడు. యామునాచార్యులు తన కుమారునికి రాజనీడి నుపదేశించుచు “శత్రువులతో సంధి చేసికొనియో, తన దుర్గముల బలసంపద మూలముననో రాజ్యమును దండయాత్రల భయములేకుండా జేసికొని క్షుద్రశత్రువులం బరిమార్చవలయునని చెప్పి దానికి “మును దన సీమ చేసికొని”... వెండిచేని మెత్తనకయి వేరు వెల్లకియుం (ద్రవ్వెడు కర్షకునట్లూ అని దృష్టాంతము చూపెను. ఎంతయో సహజమును, సుబోధమును నైన దీ పోలిక. కాని అంతః పురాంతర్వర్తియగు సమ్రాట్తల్లజునికి అట్టి జీవన మం దఖిరుచి లేనివానికి ఇదిపొడకట్టునా? అంటే నృప్పుండు ధర్మార్థకామము లనియెడు త్రివర్గములందును సమానాదరము వహించి యుండ వలయుననియు, నొకప్పుడు ధర్మాంశమే హెచ్చినను లాభమేయని చెప్పుచు నుపమానముగ “పెఐమడి కెత్తిన నీరును దెగియల రాజనపు మడికి నెక్కినట్లు” సంతోషింపం దగినదేయని తనయఖభిమాన విషయమునే ్రస్తావించెను. విషయము గంభీరమైన 8286 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

రాజనీతియయ్యును సామాన్యకర్షకజీవనమందలి యుపమానములతో దానిని సుగమ మొనరించుట రెంటియందును నందెవేసిన చేయి యగు వానికే సాధ్యము. ఇట్టి యాదరాభిమానములం దన రాష్టమునందలి కర్షకులను అరసి పాలించినవాం డుగనుకనే తాలంగెను ధూమకేతు క్షోభ జనులకు నతివృష్టి దోష భయంబు వాసె కంటకాగమ భీతింగడచె నుద్ధత భూమి భృత్మటకం బెల్ల నెత్తువడియె మాసె నఘస్స్ఫూర్తి మరు భూములందును నెల మూండు వానలు నిండంగురి సె ఆబాల గోపాల మఖిల సద్వజమును నానందమున మన్మి నతిశయిళ్లె (ప్రజల కెల్లను గడు రామ రాజ్యమయ్యె చారు సత్త్వాధ్యుండీశ్వర నారసింహ భూ విభుని కృషరాయం దభ్యుదయమొంది బ్ర పెంపు మీ అంగ ధాత్రి పాలింపుచుండ! శ ఈ టన. నా జ. హా భయాని /' కస నార ము. పనిగ ౯ (| శ న్‌ సువ క మ. ప. న |. ప. వ నం చ నంటు యం న్‌. క్‌ వ. అబు... త్య సా వ హ్‌. న వాన్ని: నాలా రామాయణ కథాళిల్హాలు చెక్కిన వాజారరామాలయ కుద్యం చిత్రం శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 337

రాయలవారి వ్యవసాయాభిజ్ఞత

• కనమలూరు వెంకటశివయ్య గర్వకారణ మాంధ్రా ళేః సార్వభౌమం కవీశ్వరం సన్నతిం కృష్ణరాయేంద్రం సదా భక్త్యా నమామ్యహం. సాహితీ సమరాంగణ సార్వభౌముడు శ్రీకృష్ణదేవరాయలు. అతని రక్తనాళాలలో కవిత్వము, రాజ్యనిర్వహణ కుశలత్వము సమానమైన పాళ్లలో ప్రవహిస్తూ ఉంటాయి. కదనరంగమున, కరవాలమును, ఆరివీర భయంకరముగా, ఎంత నిపుణతతో (త్రిష్పగలడో, కవనరంగమున కలమును అంత కుశలతతో పఠితలమనోరంజకముగా నడిపించగలడు. కదనరంగమున, పరిపంథి గుండెలవియునట్లు మత్తేభయానము చేయగలదు. కవనరంగమున, పాఠకుల హృదయాలు వికసించునటుల మత్తేభ వృత్తాన్ని వ్రాయగలడు. కదనరంగమున, మల్ల యుద్ధ ప్రవీణుడెదురైనచో సీసబంధముతో నాతని ఆట కట్టించగలడు. కవన రంగమున, రసిక శేఖరులను, సీసాలతో, ఆనంద పాథోధిలో ఓలలాడించగలడు. కదనరంగమున, విజయశంఖ ధ్వని జేసి, పరవీర భటులు పారిపోవునట్లు చేయగలడు. కవన రంగమున రసధ్వనిని, పఠితల హృదయ సీమల పారించగలడు. అందుక్సే రాయలు, “సాహితీ సమరాంగణ సార్వభౌమ” అనే బిరుదాన్సి దానికి వెలుగు వచ్చునట్లు ధరించినాడు. రాయలవారి కవితలో, ప్రతిపద్యంలో, ఏదో ఒక ప్రత్యేకత దర్శనమిస్తుంది. రాయలవారి కవిత్వాన్ని ఎన్నో కోజాలనుండి చూడవచ్చు. కవితావైభవము, పాండితీ ప్రకర్ష సృష్టిపరిశీలనము, మృగయానైపుణ్యము, వర్దనా కుశలత, భక్తితత్వము, రాజనీతి, (ప్రభుత్వ నిర్వహణ - ఇలా ఎన్నో ఎన్నో కోణూల నుండి చూడవచ్చు. ఇపుడు మనం ఒక వినూత్న కోణం నుండి రాయలవారి కవితను చూద్దాం. ఆ కోణం ఏమిటి? అది కార్షిక కోణం. రాయలవారికి కృషీవలుల యెడ ఎంత అభిమానమో! వారికి వ్యవసాయరంగంలో, ఎంత అభినివేశము, ఎంత అధికారము ఉందో చూద్దాం. 888 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

సామాన్యంగా, ఒక కవికి, ఒక శాఖలోనో, ఒక రంగంలోనో, విశేషాభిమానాధికారాలు ఉంటే, తన కవితలో, ఆ శాఖలోని, ఆ రంగంలోని ప్రత్యేక సన్నివేశాలను, పారిభాషిక పదాలను చొప్పిస్తాడు. కృషీవలుడు-పంట పండించుట అనే నాటకంలో, కొన్ని ప్రధాన రంగాలు ఉంటాయి. విత్తనం వెయ్యడానికి, భూమిని స్వాధీనం చేసుకోవడం, దానిని కృషి యోగ్యంగా తయారు చేసుకోవడం, మొదటి రంగం; పంటను కోసి ఒబ్బిడి చేసుకోవడం చివరి రంగం; ఒబ్బిడి చేసుకొన్న ధాన్యంలో, కొంత ఆగామి బీజార్థమై సూర్యకిరణాలలో, చంద్రాంశువులలో ఉంచి, పరిపుష్టంచేసి, గూనలలో భద్రంగా ఉంచడం భరతవాక్య తుల్యము. కృషి మొదలు పెట్టడానికి, కృషీవలుడు భూమిని ఎలా సంసిద్ధం చేశాడో, రాయలు చక్కగా చూచినట్లున్నది. ఆ కార్యక్రమాన్ని ఉపమానంగా చూపుతున్నాడు రాజనీతిని గురించి చెప్పే సందర్భంలో. సేద్యగాడు, ముందుగా పొలాన్ని స్వాధీనం చేసుకొని, తర్వాత తన హక్కునకు భంగం లేకుందా, ఇతరులు దురాక్రమణ చెయ్యకుండా ఉండటానికి కంచె వేస్తాడు. ఆపై పొలం దున్నటానికి అనుకూలంగా, అందులో ఉన్న “గడ్జిగాదాలను, ముండ్ల చెట్లను, గడ్డపారతో (త్రవ్వి కాల్చిపారేస్తాడు. అదే విధంగా, రాజు ముందుగా దేశాన్ని స్వాధీనం చేసుకొని, ఎల్లలు కాపాడుకొని, ఆపై దానిపై బయట రాజులు రాకుండునట్లు, సంధి సూత్రాలను పాటించి తన దుర్గ బలాన్ని పెంచుకొని, తన రాష్ట్రంలోని శత్రువులను నిర్మూలించాలి. ఇది, రాయలవారి రాజనీతి. ఆ నీతిని చెప్పే సందర్భంలో, వ్యవసాయ రంగంలో, సేద్యగాని కార్య ప్రణాళికను, చక్కని ఉపమానంగా ప్రయోగించినాడు. “మృను దనసీమ చేసికొని, ముల్లిడి, గుద్దట వెండి, చేని మె త్తనకయి, వేరు వెల్లకియు (ద్రవ్వెడు కర్షకునట్లు, శత్రుతో నెనసియ యైన, దుర్గబలమే కొనియైన, నిజాత్మ చింతలే క నెగడ జేసి, లోనమరి కంటక సోధన- జేయు టొప్పగున్‌” ప (గ్రీవ్మర్తు విజృంభణ ముగిసింది. వర్షాకాలము వచ్చింది. వానలు వడ్డాయి. (గ్రీష్మాతాపంతో, వీటలువారిన మెరకచేలు మెత్తబడ్డాయి. అటు మాగాణి పొలాల్లో, ఇటు మెరక చేలలో, దున్నుట ప్రారంభమయింది. నాగళ్లకు కట్టడానికి, ఉన్న పశువులు చాలడం లేదు. ఆలసిస్తే పొలాలలో తేమ ఆరిపోతుంది. పొలాలు మరలా గట్టిపడతాయి. అందుకని, హాలికులు గ్రామంలో ఉన్న ఒక్క ఎద్దునుగాని, దున్నను గాని వదలిపెట్టలేదు. దున్నలకు మెరక దుక్కి కష్టం. అలాగే ఎడ్లకు రొంపి దుక్కి కష్టం. శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 3239

ఈ సన్నివెశాన్ని రాయలు బాగా పరిశీలించి చూచాడు. స్వీయ కవితా చమత్కానంతో ఇలా అంటున్నాడు యముని దున్నపోతు అనుకొన్నదట. “నేను యముని వాహనమై (బతికిపాయ్యా! లేకుంటే, నన్నుకూడా రైతులు మెరకచేలు దున్నడానికి లాక్కాని పాయ్యేవాళ్లు” అని. అలాగే ఈశ్వరుని నంది అనుకొన్నదట. “నేను శివుని వాహనమై బ్రతికి పొయ్యా, లేకుంటే నన్ను రొంపి చేలు దున్నడానికి వాలికులు లాక్కొని పొయ్యేవాళ్లు” అని.

“కాలుని దున్న నందినయి గుంటలు దున్నక మంటినా, మహా కాలుని నంది దున్ననయి కర్దమ మగ్నత లేక మంటినా, హాలికులెన్నడుందెగని యౌరుల చేలును జొకమళ్లునుం గా లలి నేరు సాగిరిల గల్గు పసింగొని పేద మున్నుగన్‌” ఎంత చక్కని పరిశీలన - ఎంత రసరమ్య చమత్మార భరిత భావనా సౌందర్యము. ః ఈ ఈ

తెలుగుభాషలో ఒక నానుడి ఉంది. “కందము వ్రాసిన వాదే కవి; పందిని కొట్టినవాడే బంటు” అని. కందము వ్రాయడం కష్టం. అలాగే పందిని చంపదడమూ కష్టం. వ్యవసాయ సంబంధంగా, పై నానుడికి, మరికొంత భావన కలపవచ్చు. “అడుసులో దున్నినవాడే హాలికుడు” అని, అడుసులో దున్నడం చాలా కష్టం.

మదికి, మడికీ మధ్యనున్న గట్టు ప్రక్కన నాగలిని నడిపించడం మరీకష్టం.

రాయలవారు, రొంపి దుక్కిలో, గనిమ వెంబడి కడు జాకరూకతళతో కష్టపడి దున్నే హాలికులసు, నిశితంగా పరీక్షించి చూచి ఉండాదు.

మడి గనిమల రంధ్రాలలో ఉండే, నీరుకట్టె పాములు, వోలికుల నాగలి గనిమ రంధ్రాల (ప్రక్కన సాగగనే బయటికి వచ్చి హాలికుల పాదాలకు చుట్టుకొనే దృశ్యాన్ని చూచి ఉంటాడు రాయలు. నీరుకట్టి పాముల కడుపులు, బంగారువన్నె కలిగి ఉంటాయి. కవి సన్నానాలే కాకుండా కార్షిక సన్మానాలు చేసిన రాయలవారి మేధావిహాయసంలో, ఒక రసకభావ తటిత్తు తళుక్కునున్నది.

నీరుకట్టె పాములు, వాటి కడువులు వెలికి అగపడునట్ట, వోలికుల కాళ్లకు

చుట్టుకొన్నతీరు ఎలా ఉండినది? రాయలవారి ఉత్ర్రేక్ష చూడండి, దున్నుటలో తమ నిపుణతను జూచి, ప్రభుత్వం పసిడి గండపెందేరములతో సన్నానించగా, ఆ బిరుదలను పొలాలు దున్నునపుడు, హోలికులు ధరించి ఉన్నారో అన్నట్లు ఉన్నదట.

వరజు బడి రొంపి (ద్రొక్కం

జరణంబుల జుట్ట పసిడి చాయకడుపులం

బొరి నీరుకట్టె లమరెను

బిరుదులు హాలికులు దున్నబెట్టిరో యనగన్‌.

శు శు 1౬

840 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

రాయలవారు, కృషీవలుల మరో కృషి రంగం చూచారు. మనమూ చూద్దాం. పంట పొలాలకు, ఏతము త్రొక్కి నీరు పారించే దృశ్యమది. ప్రాభాతిక వేళలో, ఏతము త్రొక్కుతూ పాటలు పాడుతుంటారు కృషీవలులు. ఏతము బానలు, నీటిలో మునుగునపుడు ఒక లయాత్మకమైన ధ్వని పుట్టుతుంది. ఆ ధ్వని, మార్దంగిక ధ్వనిని బోలి ఉంటుంది. ఏతము త్రొక్కువారి పాటలు, బానలు చేయు ధ్వని మేళవించి శ్రోతలకు కర్ణానందం “ప్రాతర్వేళల నట్టివెట్ట సాగసై పాటిల్లై గుంభోంభనో ద్భూతాంబు ధ్వని, వాద్యమై, మరుదధః పుంజీభవత్‌ పాటల వ్రాతా (మేడిత సిక్త భూ సురభిళారామాంబు, కుల్యా బహు ('ప్రోత స్పంధుల నందు యంత్ర నతికృత ప్రోర్గీత ేయాఘముల్‌” ప్‌ రాయలవారు వ్యవసాయ రంగంలో దర్శించిన మరో దృశ్యాన్ని మనమూ చూద్దాం. వరిసైరునకు జల సమృద్ధి ఉండాలి. పైరు బాగా పండి, గింజ బాగా ముదిరిన తర్వాత, పైరు కోయడానికి పొలాలలోనికి నీరు పారకుండా జేసి, ఎండబెట్టుతారు. పొలం బాగా ఎండిపోయిన తర్వాత, పైరు కోస్తారు. పైరు కోసే దానికి ముందు, పైరు ఎన్నుల భారంతో ఒరగినదై, వరి మడుల చుట్టూ ఉన్న పంటకాలువలలో పెరిగి వున్న చెంగలువల వైపు వ్రాలి ఉంటుంది. " ఈ స్వాభావిక దృశ్యాన్ని ఎంత రమణీయంగా రాయలవారు ఉగ్రేక్షించారో చూడండి. పొలంలో నీరు ఉన్నంతకాలం, పైరు వేళ్ల ద్వారా నీరు పీల్చుకొనేది. నీరు ఎండి పోవడంతో, సోలిపోయి తన వేళ్లను వరిగింజలపైకి జుంజురు ముండ్లరూపంలో తెచ్చుకొని (జుంజురు ముండ్లు అనగా వరిగింజల వాడికొనలు), చెంగలువలలోని మకరందాన్ని త్రాగుచున్నదట. “బలసిన హల్లకచ్చటలపై దమ జుంజురు ముండ్లు రాయగా గలమములుండు బండి యొరగంబడి నీరెడలింప దృష్ణలో దలకొన వంగి మున్‌ జలము ద్రావెడు క్రిందటి వ్రేళ్లు మీదటన్‌ నిలిపి మకరందమాను కరణిన్‌ నికటోపవనానిలాహతిన్‌” ఎంతటి మనఃకాంతమైన వ్యవసాయ వివరపరిశీలన! ఎంత చక్కని హృదయనైవేద్య హేతూత్రేక్ష ప్రదర్శన. వరిపైరు కోసి, పాలాలలోనే, కొన్నిరోజులు, ఆ కోసిన పైరును ఎండబెట్టి, ఆపైన కళ్లాంలో పనగొట్టి, ధాన్యాన్ని చేటలతో తూరుపెత్తి తరకలను వేరుజేసి, గట్టి ధాన్యాన్ని ఇండ్లకు తీసుకవెళ్తారు రైతులు. శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం వ!

ఈ దృశ్యాన్ని ఉపమానంగా ఉపయోగించుకొంటాడు రాయలు. దేవతలు, విష్ణుద్వేమలయిన రక్ష్యపిశాచాదులు ఆకసాన నిలబడి, పరమవైష్టవ భక్తాగ్రేసరుదైన విష్ణుచిత్తుని చూస్తున్నారట. ఇంతలో గరుడుడు వచ్చాడు. గరుడుని గాలిసోకగానే, దానవపిశాచాదులు పారిపొయ్యాయట. ఎలా పారిపొయ్యాయి? కళ్లాన చేటలగాలికి, దూరంగా వెళ్లే పొల్లధాన్యంలా (తరకలవలె) సమ్మద దిద్భక్షు ఖస్థ రక్ష్య పిశాచ పుంజ మహిభుక్‌ పతత్ర ప్రభంజనములు సోక, వెర బారె, గళ్లాన శూర్చవాత ఘట్టనల బారు పెను పొల్ల కట్టువోలె. గట్టి వరిచేలలో, రకరకాల వరిపంటలున్నాయి. అలాగే పూదోటలలో రకరకాల పూలచెట్లు ఉన్నాయి. పూదోటలా, లేక వరిచేలా, ఎక్కువ సంఖ్యలో వివిధ రకాలను కలిగి ఉన్నవి - అనే ప్రశ్న వచ్చింది. రెండూ పందెం కట్టుకున్నవి. తీగమల్లియలు, ఖర్జూరాలు, పుష్పమంజరులు, మామిడిగుత్తులు, కుసుమములు, సంపంగెలు, పచ్చ గన్నెరులు - ఈ పేర్లతో వరిచేలలో, పూదోటలో రకాలు ఉన్నవి. కొని, రాజనం అనేరకం, వరిపైరులో ఉంది. పూలచెట్లలో లేదు. వరిచేలు గెలిచినవి. బలాకల (ఒక జాతికొంగ) నాదాలతో, విజయధ్వానాలు చేశాయి. బలాకలు వరిచేలలో ఉంటాయి. పూదోటలలో ఉండవు. “సారిదిం బేర్చిన తీగమల్లియలు, ఖర్జూరంబులున్‌ బుష్పమం జరులుక, మామిడిగుత్తులుక, గుసుమముల్స్‌ సంపంగెలుకొ, బచ్చాగన్నెరులుక, బాళలుగల్లి రాజనపుగాంతిం దారుమల్సూపి, చేలరుదారజ నగు బూవుదాటల, బలానీక దంభంబునక. “రాజనపుగాతిం దారుముల్సూపొ అనుటలో ఉన్నది రసవత్‌ చమత్కారం. రాజనపువరికి సహజంగా త్రాసులో ఉందే త్రాసుముల్లు వరిచేలవైపు వ్రాలింది. శభాష్‌ 'కృష్ణరాయేంద్రా! నీచమత్‌కారం ప్రశంసనీయం క్ట తిం శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

గ్రీష్మర్తు వర్ణన చేస్తున్నారు రాయలవారు వేసవి తాపం వలన, జలాశయాలలో నీరు ఎండిపోతున్నది. త్రాగడానికి, ప్రపాపాలికలు (చలిపందిరుల యందలి స్రీలు) కడవలలో నీరు పెట్టుకొని ఉన్నారు. ఈ దృశ్యాన్ని రాయలవారు ఉ'్రేక్షించే విధానం చూడండి. జలదేవతా స్రీలు, గ్ర్‌ష్మర్తు భయంకర తాపంజూచి పూర్తిగా జలాశయాలలో నీరు ఎండిపోజే, మరల జలోత్పత్తి కష్టమని, హాలికుడు ఏవిధంగా, రానున్నవత్సరంలో, పంట జేసుకోవడానికి, విత్తనం కొరకు కడవలతో ధాన్యం భద్రం చేసి ఉంటాడో, అలా కడవలలో నీరు దొచుకొన్నవారై చలిపందిరులలోని ప్రపాపొలికల రూపంలో ఉన్నారట. “సుడి నాభిచ్చలనకొ, సరోజములు చక్షుః ప్రక్రియక, నాచు కు మ్మడి దంభంబున జక్ర ఫేన పటలంబుల్‌ చన్నులుజ నవ్వుగా నడరం జేసి నిదాఘభీతి సలిలం బాగామిబీజార్థమై కడవం బెట్టిన వారి దేవతలు నా గాంతాళి యొప్పున్‌ ప్రపకా” షష (4 రాయలవారికి పేదరైతులంటే ఎంతో దయాన్వితాభిమానము. రాజనీతి గురించి చెప్పే సందర్భంలో అంటాడు పేద రైతులకు అరిగోరులు (ధనరూపమునగాని ధనేతర రూపమున గాని చెల్లించవలసినప్పుడు) ఇతరులకన్నా తక్కువగా నిర్ణయింపవలయును - అని వ్యవసాయం బాగా సాగాలంటే, రైతులకు నీటిపారుదల సౌకర్యం కొరత లేకుండా చెయ్యాలంటాడు. వీలయిన అన్ని ప్రదేశాలలో - ఎంత చిన్న ప్రదేశమయినా - చెరువులను, పంట కాల్వలను త్రవ్వీంచాలి అంటాడు. దేశ వైశాల్య మర్ధసిద్ధికిని మూల మిల యొకింతైన, గుంటకాల్వల రచించి నయము పేదకు నరి గోరునకు నొసంగి ప్రబల జేసిన నర్ధ ధర్మములు పెరుగు ఆపై రైతుల నుండి పన్ను ఎలా వసూలు చేయాలో చెబుతాడు. రైతులు ఒకవేళ పన్నుకట్టలేక పారిపోతే, వారిని పిలిపించి, సేద్యానికి కావలసిన వసతులు, బుణ సౌకర్యం కలుగజేసి, వారిని ఆదుకొని వారు గ్రామాలలో స్థిరపడేటట్లు చేయాలి. శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 343

అంతేగాని, వారి ఆస్తిపాస్తులను అమ్మి పన్ను బకాయిలను వసూలుచేసే అధికారులున్నచో భే ఆ సప్తద్వీపముల పాలించే సార్వభౌమునికి కూడా సమృద్ధి ఉండదు. ప్రజ నవసి చన్న బిలువ కప్పసుల గొలుచు నమ్మి, యిండ్రింధనములకాయె ననెడి కలని నక్కెన యధికారిగల నృపతికి చూ నేడు దీవులు కొన్న సమృద్ధిలేదు. ఆహా! రాయలవారికి వ్యవసాయమంటే ఎంత అభిమానము! వ్యవసాయంలో ఎంత 1 కళ అభిజ్జత! కృషీవలులంటే, ఎంత (్రేమ! ఎంత దయ! సార్వభౌమ! కవి్రేష్ట షిజ! పయ! కృషిజ్ఞ! కర్షకప్రియ! శ్రీకృష్ణదేవరాయేంద్ర! నమస్తుభ్యం; నమోనమః స ను. నం 111 న | స న. . బో న! వ. న మ మ నం. న... న చటక న) త న నే నార. విరూపాక్ష ఆలయానికి 5 కిమీ, దూరంలో తుంగభద్రానది కావల ననవర్‌ (గ్రామం ఉంది. విజయనగరకాలంనాటి కాలువద్వారానే ఇప్పటికీ ఇక్సుడ సాగు జరుగుతూ ఉంది. మరన్ముత్తులు మాథ్రం చేశారు. తెశత శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

రాయవాచకం - సామాజిక విశేషాలు = కె రామాంజనేయులు తెలుగుసాహిత్యంలో శ్రీకృష్ణదేవరాయల యుగమొక స్వర్ణయుగం. ఈ యుగంలోనే అజరామరమైన పంచమహాకావ్యాలు వెలిశాయి. వాటిలో శ్రీకృష్ణదేవరాయలు రచించిన ఆముక్తమాల్యద గొప్ప రాజనీతి కావ్యం. రాయలు బహుభాషాకోవిదుడు. బహుముఖ్రజ్ఞాశాలి. తెలుగుభాషపై ఆయనకున్న అభిమానం అపారమైనది. ఆయన తన ఆస్థానంలో అష్టదిగ్గజకవులను ఆదరించి, సాహిత్యపోషణచేసి సాహితీసమరాంగణ సార్వభౌముదుగా వెలుగొందాడు. అలాంటి మహనీయుని గురించి, విజయనగర సామ్రాజ్యం గురించి తెలుగులో అనేక (గ్రంథాలు వెలువద్దాయి. అయితే, అత్యంత విశ్వసనీయమైన సమాచారంతోనూ, అమూల్యమైన విశేషాలతోనూ నమకాలీన భాషలో వెలువడిన చారిత్రక వచన (గ్రంథంరాయవాచకం. ఇది చరిత్రకారులకు బంగారుగని, భాషావేత్తలకు వజ్రాలఖని. ' రాయవాచకం కేవలం వచనగ్రంథం మాత్రమే కాదు. ఇందులో చెప్పుకోదగ్గ సాహిత్యపు విలువలూ ఉన్నాయి. ఇక్కడ “సాహిత్యపు విలువలు” అంటే విజయనగర రాజులకాలంలో ('ప్రజలకున్న సామాజిక సాహిత్య సంబంధాల దృష్టి అని అర్ధం. సాహిత్యం ప్రజల జీవితంలో ఒక ప్రధానమైన భాగంగా ఉండేది. రాయవాచకానికి సాపాత్యప్రాధాన్యం కలగడానికి అందులోని అభివ్యక్తి, కావ్యసం'ప్రదాయాలు '్రధానకారజాలుగా చెప్పుకోవచ్చు. రాయవాచకంలో గ్రంథారంభంలో వద్యకావ్యాల్లోలాగా అవతారిక చెప్పబడింది. ఈ అవతారికలో నాలుగు పద్యాలు కూర్చబడ్డాయి.* వీటిలో కథావస్తువు సూచింపబడింది. చివరిపద్యాల్లో గ్రంథప్రయోజనం, గ్రంథాంతంలో ఫలక్రుతిచెప్పబడ్డాయి.* సందర్భానుగుణంగా రాయవాచకంలో అనేక పద్యాలు (22), శ్లోకాలు (5) ఉద్ధరింపబడ్డాయి. ఇది ఆయన సంకలన పాండిత్యాన్ని తెలియజేస్తుంది. భాష ఆనాటి వ్యావహారికమే అయినా రాయలకు రాజనీతులను మంత్రులు బోధించే సందర్భంలో మాత్రం అయిదారు పుటల గ్రాంథికం వాడాడు. “దీనివల్ల రచనకు ఆకర్షణ గుణం ఏర్పడింది. రాయవాచకం విశ్వనాథనాయనిస్థానాపతిచేరచింపబడింది. 'స్థానాపతి' అనేది ఒక రాజకీయోద్యోగం. రాయవాచకకర్త తన పదవిచేత మాత్రమే చెప్పుకున్నాడు.” దీన్ని కన్నడంలోకి అనువాదం చేసినవారి పేర్లు కూడా స్పష్టంగా తెలీదు. దీనికి కారణం వారు దీన్ని ఒక రాజకీయ వివేదిక గౌం॥602! గంధ0గు గానో, దినచర్య (41200 గానో భావించడమే. శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 845

రాయవాచకాన్ని భాషాచారిత్రక సామాజిక దృష్టులతో చూసినపుడు మనకు అనేక విషయాలు బోధపడతాయి. నాటి సామాజిక విశేషాలను స్థాలీపులాక న్యాయంగా వివరించడం ప్రస్తుత వ్యాస ముఖ్యోద్దేశ్యం.

ఒకకాలంనాటి సామాజిక విశేషాలను వివరించడానికి సమకాలీన శాసనాలు, చారిత్రక ఆధారగ్రంథాలు, సాహిత్యగ్రంథాలు, యాత్రా చరిత్రలు, స్వీయచరిత్రలు, లేఖలు, స్దానిక చరిత్రకు సంబంధించిన ఆధారాలు మొదలైనవన్నీ ఆవశ్యకాలు. భాషలేనిదే సమాజం విలసిల్లదు. సమాజం లేకుండా భాష ('ప్రవర్ధమానం కాదు. ఇవి రెండూ పరస్పరాశ్రయాలు. వీటివల్ల సామాజిక వ్యవస్థ ఏర్పడుతుంది. ఒకే సమాజంలోనే ప్రాంతానికీ ప్రాంతానికీ, తరగతికీ, తరగతికీ మధ్య ఆచారవ్యవవోరాల్లోనూ, వేషభాషా భూవషణాదుల్లోనూ పందుగపబ్బాలలోనూ, జనజీవనానికి సంబంధించిన అన్ని అంశాల్లోనూ ఎన్నో తేడాలు కొట్టొచ్చినట్టు కనిపిస్తాయి. ఇక్కడ రాయవాచకం ఆధారంగా శ్రీకృష్ణదేవరాయల కాలంనాటి పరిపాలనా వ్యవస్థ గురించి, సాంఘిక మర్యాదలగురించి, ఆచార్య వ్యవహారాల గురించి, రాజకీయ, ఆర్థిక, సాంఘిక, మత సంబంధమైన విషయాలగురించి, రాజుకు సంబంధించిన రాజ్యాధికార విశేషాల గురించి, ఇంకా ఇతర విషయాల గురించి స్టూల దృష్టితో పరిశీలిద్దాం

పరిపాలనా వ్యవస్థ : శ్రీకృష్ణదేవరాయలకాలంలో పరిపాలనా సౌలభ్యం కోసం విజయనగర సామ్రాజ్యం వివిధ రాజ్యాలుగానూ, ఈ రాజ్యాలు సీమలుగానూ, సీమలు స్థలాలుగానూ, స్థలాలు గ్రామాలుగానూ విభజింపబడింది. ” సామ్రాజ్యానికి అధిపతి రాజు. ఈ రాజునే రాయవాచకం సింహాసనస్థుడుగా పేర్కొంటుంది. సింహాసనస్థుడు ఎలా ఉండాలో మనకు రాయవాచకం న్చష్టం చేన్తుంది. రాజు దళనాయకులను నియమిస్తాడు. ఈ దళనాయకులే అమరనాయకులుగా వ్యవహరిస్తారు. వీరు ఆయా రాజ్యాల పరిపాలనను చూసుకొంటూ సామ్రాజ్యానికి కొంత సైన్యాన్ని సమకూరుస్తారు. దానికి ప్రతిఫలంగా రాజు వీళ్ళకు కొంత భూమి ఇస్తాడు. అదే అమరమాగాణభూమి. ఏడాదికోసారి దళనాయకులు కొంతమొత్తాన్ని సామ్రాజ్యకోశ భండాగారానికి జమచేస్తారు. ఈ దళనాయకులే రాజ్యానికి రావలసిన ద్రవ్యాన్ని వసూలు చేయడం, రాజ్యంలో శాంతి భద్రతలు పరిరక్షించడం, ప్రజానీకానికవసరమైన పనులు చేయడం, ప్రజలమధ్య తలెత్తే తగాదాలను తీర్చి సామరస్యాన్ని నెలకొల్పడం మొదలైన విధులను నిర్వర్తిస్తారు. శ్రీకృష్ణదేవరాయలు దళనాయకులుగా (బాహ్మణకులం నుండి ఎన్నుకుని నియమించేవాడని మనకు “ఆముక్తమాల్యద'ను బట్టి తెలుస్తుంది

సీమ (నాడు) పాలనాధికారిగా పారుబత్యగార్‌ ఉంటాడు. ఇతనిని దళనాయకుడు నియమిస్తాడు. ఆయా స్థలాల లెక్కలు చూడటానికి కరణాలను నియమించేవారు. పాలనావ్యవస్థలో అతి చిన్న విభాగం గ్రామం. ఈగ్రామాలు మూడు రకాలుగా ఉండేవి. అవి

1. భండారవాడ గ్రామాలు 2. అమరగ్రామాలు 8. మాన్యగ్రామాలు. భండారవాడ గ్రామాలు 846 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

రాజు ఆధీనంలో ఉండేవి. మాన్యగ్రామాలు దేవాలయాలకు, మఠాలకు, (బ్రహ్మణులకు ఇచ్చివేసేవారు. ఇక ఇతర గ్రామాలు రెడ్డి, కరణాల ఆధీనంలో ఉండేవి.

రాయలకొలువు 4 విధాలుగా ఉన్నట్లు రాయవాచకం పేర్కొంటుంది.” అవి,

1. ఏకాంతపు కొలువు 2. నామతీర్ధపు కొలువు 8. నిండుకొలువు ఓ దీపటికొలువు.

2. ఏకాంతపు కొలువు : ఇది చాల పరిమితమైనది. రాజు వకాంతంగా కూర్చొని, ఆయా లెఖ్య్మలను కరణాల ద్వారా తెలుసుకునేవాడు. అలాగే వివిధరాజ్యాలనుండి వచ్చిన కమ్మ కాగితాలను రహస్యంగా చదువుకుని ఆయా విషయాలను తెలుసుకునేవాడు. ఇక్కడ ఎవరికీ ప్రవేశం ఉండేది కాదు.

3. నామతీర్ధపు కొలువు : ఈ కొలువులో రాజు దేవుని పూజించేవాడు. అందుకోసం బ్రహ్మోముహుర్హాననే లేచి ఆరాధ్యుల నామావళులు, ఆధ్యాత్మ సంకీర్తనలు, పాండవగీతలు, (భమరగితలు, గజేంద్రమోక్షం, భారతసావిత్రి, దధివామనస్తోత్రం, గంగావతరణం, నదీస్తోతం, భారతం, భాగవతం, రామాయణం, ముకుందస్తుతి, అక్రూరస్తుతి, సంజయునినీతి, విదురనీతి, చాణారనీతి, పద్యనీతి మొదలైన వైరాగ్యవిషయాలను, శతకాలను, పురాణాలను, రాజనీతులను ఆయా పురాణ పురుషుల ద్వారా విని మంచిచెడులను గ్రహించేవాడు.

4. నిండుకొలువు : పై రెందు కొలువులను నిర్వర్తించిన తర్వాత నిండుకొలువు తీర్చేవాడు. ఈ కొలువు చాల విసృతమైనది. ఈ కొలువులో నూటా యెనిమిది తిరుపతుల నుంచి వచ్చిన అయ్యంగార్లను, డెబ్బెరెండు దేవస్టలాల నుంచి వచ్చిన ఆరాధ్యపీఠం వారిని ఉచితాసనాలపై కూర్చుండబెట్టి ఆయా విషయాలను తెలుసుకునేవాడు. తర్వాత ధర్మాసనం ధర్మయ్య వచ్చి ఆయా సీమల విశేషాలను విన్నవించేవాడు. ఈ కొలువుకు దళనాయకులు కూడా అప్పుడప్పుడు హాజరై తమ రాజ్యాల విశేషాలను వివరించేవారు. తర్వాత. తలారి జంగమయ్య వచ్చి రాయలవారి సముఖానకు అడ్డబడి చేతులు కట్టుకుని నిలబడి పట్టణంలో జరిగే విశేషాలను వివరంగా తెలిపేవాడు. ఈ నిండు కొలువుకు సకల సామాజికులతోపాటు నగరి అల్లుండ్లు, కొమాళ్ళు, దొరమన్నీలు, ప్రభువులు, పొళ్యగార్హు, ఆప్తులు, అమరనాయకులు, అథ్రితులు, విద్వాంసులు, పురోహితులు, ఆచార్యపురుషులు, జియ్యంగార్హు, యతీశ్వరులు, దైవజ్ఞులు, భేషజులు, రౌతులు, మావుతులు, చేరువగార్లు, రాజులు, నందివైతాళికులు, పాటకులు, పఠాణీకులు, శాస్త్రజ్ఞులు, నాటకాలంకారులు, విద్యాధికులు, వీజాధరులు, మొదలైన డెబ్ఫె రెండు నియోగాలవారు వచ్చేవారు.

5. దీపటికొలువు : ఇది రాత్రిపూట తీర్చే కొలువు. రాజు యుద్దానికి పోయినపుడుగాని అత్యవసర సమయాల్లోగాని మరుసటి రోజు చేయవలసిన కార్యక్రమాల గురించి మంత్రులతో ఆలోచించడానికి రాత్రిపూట దివ్విటీ వెలుతురులో రహస్య సమావేశం ఏర్పాటుచేసేవాడు. శ్రీకృష్ణదేవరాయలు గజపతి రాజ్యంపై దండెత్తిపోయినపుడు అక్కడ దీపటికొలువు (దీపపు కొలువు) ఏర్పాటు చేసినట్లు రాయవాచకం తెలుపుతుంది. *

శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం వ్ర4?7

గూధచారి వ్యవస్థ : అనాదికాలం నుంచి ఈ గూధచారి వ్యవస్థ పరిపాలనలో అంతర్భాగంగా కొనసాగుతూ వస్తూ ఉంది. రాజు ఈ వ్యవస్థ ద్వారా ఇరుగుపొరుగు రాజ్యాల స్థితిగతులను ఎప్పటికప్పుడు తెలుసుకునేవారు. ఇందులో పనిచేసే గూఢచారులు చాల తెలివైనవారుగా, రాజుకు విశ్వాసంగా ఉండేవారు. రాజు ప్రతిదినం ఆచరించదగ్గ విధ్యుక్త ధర్మాలలో గూఢచారులతో సంప్రదించడం కూడా ఒక విధిగా ఉండేది. గూఢచారులు రహస్యాలను తెలుసుకోడానికి రకరకాల వేషాలను ధరించేవారు. వివిధ భాషలను మాట్లాడేవారు. రాయలు అన్ని రాజ్యాలలోనూ వీరిని నియమించినట్లు రాయవాచకం పేర్కొంటుంది.”

స్థానాపతులు : ఒక రాజ్యం వారు ఇరుగుపొరుగు రాజ్యాలలో తమ స్టానాపతులను నియమించే ఆచారం ఉందేది. విజయనగర రాజుల కాలంలో సామంతులు, అమరనాయకులు రాజధానీ నగరమైన విజయనగరంలో జరిగే రాజకీయాది విశేషాలను తెలుసుకోడానికి స్థానాపతులను నియమించేవారు. గజవతి రాజ్యంలో కర్నాటకం వారి స్థానావతి “కమలనాభయ్యను, పరుదునేదార్ల స్థానాపతులను రాయవాచకం వివరిస్తుంది. 13

వేగరులు : వీరు వార్తాహరులు. ఒక ్రదేశం నుండి మరో ప్రదేశానికి వేగంగా వార్తలను చేరవేసేవారు. వీరిలో అత్యంతవేగంగా వార్తల్ని అందించేవారికి వాయువేగి మనోవేగి అనే బిరుదులున్నట్లు మనకు రాయవాచకం వల్ల తెలుస్తుంది. *

సైనికవ్యవస్థ : శ్రీకృష్ణదేవరాయల కాలంలో సైన్యం రెండు రకాలుగా ఉండేది.

1. అమరనాయక సైన్యం 2 కైజీతపు సైన్యం. అమరనాయకులు తమ సొంత ఖర్చుతో రాజుకు అవసరమైనపుడు సమకూర్చే సైన్యం అమరనాయక సైన్యం. అమరనాయక సైన్యానికయ్యే ఖర్చు భరించడానికి రాజు ధనానికి బదులుగా భూమిని ఇచ్చేవాడు.

రాజు తన రాజభండాగారం నుండి ఎప్పటికప్పుడు జీతమిచ్చి ఉంచుకునే సైన్యం కైజీతపు సైన్యం. రాయలకు ముందు ఈ కైజీతపు 'సైన్యముండేదికాదు. ఈ కైజీతపు సైన్యంలో యుద్ధ నిపుణత గల కబ్బళి, తుళువ, మొరసుజాతి వారిని చేర్చుకునేవారు. రాయలకు నూట ఇరవై ఘట్టాల ఏనుగులు, ఇరవై నాలుగువేల గుర్రాలు, రెండు లక్షల కాల్బలం గల అమరనాయకసైన్యమూ, ఐదువందల ఏనుగులు, పందడైెందువేల గుర్రాలు, లక్షక్రాల్బలం గల కైజీతపు సైన్యం ఉండేది.

ఆర్థిక వ్యవస్థ : రాయలవారి రాజ్యంలో రెండు భండాగారులుండేవి. ఒకటి చిన్న భండాగారం. ఇంకొకటి పెద్ద భండాగారం. చిన్న భండాగారం బంగారు ఆభరణాలకు సంబంధించినది. పెద్ద భండాగారం రొక్క రూపాయలకు సంబంధించినది. ఇది నిత్వోపయోగంలో ఉండేది. చిన్న భండాగారానికి అల్లాలనాథుడనేవాడు బాధ్యత వహించేవాడు. పెద్ద భందాగారానికి ముడుపుగొల్లలు బాధ్యత వహించేవారు. వీరు వివిధ శాఖల్లో పనిచేసేవారికి 348 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

సంబళం సారికెలు బట్వాడా చేసేవారు. బొక్కసం గొల్ల కొమారస్వామి ఉన్నతాధికారిగా ఉన్నట్లు రాయవాచకం పేర్కొంటుంది. నగరి వివిధ లెఖ్మలు రాయడానికి తొమ్మిదిమంది సంప్రతులుందేవారు. కృష్ణదేవరాయలు పట్టాభిషిక్తుడైన తర్వాత ఆయాలెబ్ధలు తేచ్చిచూపించమని సం'ప్రతులకు ఆనతిచ్చినట్లు అప్పుడు వారు వివరంగా లెఖ్యలు రాసుకొని విన్నపం చేసినట్లు రాయవాచకం చెబుతుంది.” మతం: విజయనగర సామ్రాజ్యం (వధానంగా పొందూధర్శ్మ వునరుద్ధరణకై స్థాపించబడింది. విజయనగరరాజులు తమ వైయక్తిక విశ్వాసం కొద్దీ తమకిష్టమైన మతాన్ని అవలంబించినా అన్ని మతాలవారిని సమానంగా ఆదరించారు. వీరనరసింహరాయలు వైష్ణవ శైవమతాలను సమానంగా చూసినట్లు రాయవాచకం బుజువుచేస్తుంది. " రాజు స్వయంగా నామాలను, విభూతిని ధరించేవాడు. నూటా యెనిమిది తిరుపతుల నుంచి వచ్చిన అయ్యంగార్లను, డైబ్ఫెరెండు దేవస్థలాలనుంచి వచ్చిన ఆరాధ్యపీఠం వారిని ఉచితాసనాలపై కూర్చుండబెట్టి సమాదరించి, వారిచ్చే తీర్థప్రసాదాలను, విభూతి, గంధ ప్రసాదాలను స్వీకరించేవాడని కూడా స్పష్టం చేస్తుంది. ఆచార వ్యవహారాలు: ప్రజలు తమ జీవన విధానంలో తరతరాలుగా పాటిస్తూ వచ్చే పద్ధతులను మనం ఆచారవ్యవహారాలని స్థూలంగా చెప్పుకోవచ్చు. ఈ ఆచార వ్యవహారాల వల్ల (ప్రజల సాంస్కృతిక జీవితం వెల్లడవుతుంది. వీటిలో ఆచరణ యోగ్యం కానివి, అవాంఛనీయమైనవి లోపించి, కొన్ని కొత్త సంప్రదాయాలు ఏర్పడవచ్చు. అందువల్ల వీటికి కూడా పుట్టుక, ప్రాబల్యం, క్షీణతలుంటాయని చెబుతారు. రాయవాచకంలో పట్టాభిషేక, వివాహాది సందర్బాలలో పాటించవలసిన సంప్రదాయాలను, నియమాలను రాయవాచకం విశదపరుస్తుంది. అలాగే ఆ కాలంలో పాటించిన సాంఘిక మర్యాదలను కూడా రాయవాచకం బోధిస్తుంది. సంబోధనల్లోనూ సర్వనామ (వ్రయోగాలలోనూ సాంఘిక మర్యాదలు సూచింపబద్ద్డాయి. రాయలు కవి, పండితులను ఎలా పోషించాదో మనకు రాయవాచకం వల్ల తెలుస్తుంది. లా ఫుట్‌నోట్స్‌

1. రామచంద్రరావు, సి.వి, (సం.) రాయవాచకము, (1982) పీఠిక 2-5) రాయవాచకము (21982) పుటలు 1, 80, 13-18, 2.
2. శ్రీకృష్ణదేవరాయన దినచరి (1983), పీఠిక
3. సూర్యనారాయణ, విష్ణుభొట్ల, శ్రీకృష్ణదేవరాయల చరిత్రము (1951) పుట, 156
4. రాయవాచకము (1982), వు. 11
5. శ్రీకృష్ణదేవరాయలు, ఆముక్తమాల్యద, 17-ప. 207, 210 10-17) రాయవాచకము (1982) పుట 2, 69, 20, 49, 48, 30, 24, 2 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం ౩49

ఉపయుక్త (గ్రంథాలు:

1. అరుణకుమారి, బి. 1978: ఆంధ్రవాజ్బయమున చారిత్రక కావ్యములు, ఆంధ్రయూనివర్సిటి ప్రచురణ, వాత్తేరు.
2. _ కులశేఖరరావు, యం. 1974: ఆంధ్రవచన వాబ్బయము - ఉత్పత్తి వికాసములు, ఆంధ్ర రచయితల సంఘం, హైదరాబాదు.
3. _ గోపాలకృష్ణరావు, కె. 1968 : తెలుగుపై ఉర్దూ పారశీకముల ప్రభావము, ఆంధ్ర సారస్వత పరిషత్తు, హైదరాబాదు 4 _ రామచంద్రరావు, సి.వి. (పరి) 1981: కృష్ణ్ణాయవిజయము (కుమారధూర్టటి) ఆంధ్రదేళ్‌ సాహిత్య అకాడమి. హైదరాబాదు
4. రామచంద్రరావు, సి.వి. (పరి) 1982: రాయవాచకం, ఆంధ్రదేళ్‌ సాహిత్య అకాడమి, హైదరాబాదు
5. రామయ్యపంతులు జయంతి (సం. పరి.) 1914 రాయవాచకం, ఆంధ్రసాహిత్య పరిషత్బత్రిక, తృతీయసంపుటం, కాకినాడు.
6. _ రామయ్యపంతులు జయంతి (సం. పరి.) 1938: రాయవాచకం, ఆం(ధ్రసాపొత్య పరిషత్తు, కాకినాడ. & _ వెంకటరమణయ్య నేలటూరు, 1972: శ్రీకృష్ణదేవరాయలు, ఆంధ్రదేశ్‌ పురావస్తుశాఖ, హైదరాబాదు
7. _ వెంకటరమణయ్య నేలటూరు, 1979: విజయనగర చరిత్ర (రెందుభాగాలు) పురావస్తుశాఖ, హైదరాబాదు.
8. వెంకటరావు, నిడుదవోలు, 1978: దక్షిణదేశీయాం[ద్ర వాబ్బ్మయము, మ్రాను విశ్వవిద్యాలయం, మద్రాసు.
9. శ్రీకృష్ణదేవరాయలు: ఆముక్తమాల్యద, యం. శేషాచలం అండ్‌ కో, సికింద్రాబాదు, 1977 12 సీతారామయ్య ఎం.వి. (నం) 1988) శ్రీకృష్ణదేవరాయ దినచరి (కన్నడం బియం. శ్రీ స్మారక ప్రతిష్టాన్‌, బెంగుళూరు. వ. [ామటాాం! తండా (24) 1919. 500063 01 7ప్టజ్య2298్ర2ూ 3313100, ]శఇరేణం 97, సెశడయయు. 14 యిం కడుకు. కుక. & ₹7లే9ూతరుయతుంాణ, ||. (2430) 1946: 60లా 50లూంటు 02 /షాజ032బ7 [1194007 సశీజరేయ ౪000, సశ2ర2ు. కక. ర్ట, కంపిలగ 1962: 4 ₹ంబ్తంకలు 20006 (గు జు32జం) కన్‌ ౯801002609, ౫౯౫
10. టై 580ల[అజా/ 0%%ల0603 7016 (196) వి[ణగా24
11. 028025, 211110. క 1993: 498306 093, ౮917. 0౯442 9609 గం01214.
12. 7 అ2యం3జం/8, 1. 1935: 5840ల 12 ఓం 19800 05 00 2116 సంర 0% స్టతజు౩88 ౮117 ౦€సక్‌2రేయ, సికీ2రీగ5. శశ ఈ 350 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

హార్‌ క ాంాలక నా మ? మ ౧. ఫమాతామ | యో యా నం) మా క షే భాషా యాతి భే టకా న ' లూ 2 (| . గ ౮ ప వ్‌ జ క ఫ | య రు తై న... చ జ్‌! టా కటిన జాం న ఉత. టం క | టాడా ఇకా నా, (పా 1. లాడ్‌ క ్రాతమా అతో నర £ | క లా మ... శా యా పంత గ డక్‌ ళా ఫ్‌ న సామ తమో "!! | రో మా! పనన న (/ [1 వే భయు, చ. న యా య డయి.. వమా చు చక! (చామ గజి ( రిల. రుయా... పా. స్ట మాటు ప్‌్నూ.. మ 1... వష నే రం ఇరగ | సనం రాయాలి న. ట్‌ జో న్‌... తోం (టో |. కనే రట 2, సగా. భ్‌ బార మెసీ కక; కా టా ను ర్‌ రజీ ట్‌ 111: ళో ర లే త్తు చు లాట రక గి నో! | గర దాచే. /స్తుక్షీ క్‌ స లోల ఇలు శ గ క పాం. .- చలో కలే హో ఉహంయత! తు... జ! 1 స్‌ భో ఫషష్ణ టా... ౮ లే లాం కు ర, 1 జ నరస న + కి, ళు న శ నై చరితా అకు క రల డ మసం. య్‌. క (0/11 . ! య . మ! భన న పయో! న స. కా షన ల. 11 నీ న గ. (4 త మా ళీ శీ స శ్‌ క రు (|. న. త్తే ఎ | ల న గ కన చం . శ ౫ హా మం) న్లో నం గ. “౨/౧ మా స్నా యం కక భం నస " ను. న యనే న క్రి | గ ట్‌ 1 ళ్‌. త య్‌ మ స, లే! త క శ 4 పష న! తతా? ధ్‌ ల్ల స వన. |. సా 1 స్ట జ కా న ఫో క్‌ ల య్‌ లే న. గ. స ళమయసన్‌ క స న బ్‌ య భం

రాయలవారి ఆం(ధ్రవాబ్బయసేవ - నిడదవోలు వెంకటరావు ..... 858 శ్రీకృష్ణదేవరాయల విద్యాగోష్టులు - వేటూరి ప్రభాకరశాస్త్రి ....... 374 శ్రీకృష్ణదేవరాయల కాలంబున నాం(ధ్రభాషాస్థితి

• నాగపూడి కుష్పుస్వామయ్య ...... 381 శ్రీకృష్ణదేవరాయల రాష్ట్రభాష -_ గాడిచెర్ల హరిసర్వోత్తమరావు... 388 శ్రీకృష్ణదేవరాయల యుగం - తెలుగుభాషావికాసం

• ఆర్వీయస్‌ సుందరం ........ 898 రాయలనాటి చాటుపద్యములు : రమ్మనములగు వాని గాథలు

• నదకుదుటి వీరరాజు ........ 899

తిల్‌2

మ... (మ. | భే ఢం నం 51 భభ; " . . అలచేన =

భ్‌ కో వనన ల్లా” 1 మలా 1 మ్‌ వ . వే స్ట న్‌ు నా లా వల శ ఇ నే స్టే న ॥ 1 క వ నునా ష్‌ లల! మం న నం? న్స స టం. గా. న! గ్గో న్‌ చేర వ. ల =. న. స ర న శ్‌ తు సు యా నయ యు! స్‌ త చు 1 స మస ర యల. త న న

రై ్ట న నలం స ఖు! క టంట మమ.) మో న్‌ య. న న.

క వ న (| న యస స! ఓ లర తస గ స

1 | సఫా /! మ! (04 ళల రం, యం

న య అట యను . ॥ఏ॥యఏయఏయ. అన్న క్యా స్‌ో త. స ప ర... మ సన్యా | నాం న. నం... ల! న య. న.

[40 తం. గి (. ములు! | ॥

జ త... ట్లో న మ 2 య. న. ్యళ్యా న. ష్‌ న శక ని గీ త టు... న మ. న మ. ర్‌ నాం? భా సక లే మ... ళా చా ల. రం స గో శ నా. న. మ సట! చ ను న! ట్‌. న ర చన కుం కం న న చ మ? నో లో స. ల! ం. ల. లు మే సస క్ష న! న భ్‌ మ ు. గ స? రా . స్‌. న ల టి ల వ డా వ. ము లహ న లా టి సడే గర! న. సోన గ మ స స నో. క నా! క మాలా కు సట న. టు | ల మ వ పం! . న్‌ వ యనా. 1. వ న్‌ క్ష్‌ యం! గ. 17 . ప! క క. వ చర * వ ప బ్ర స. య సో క న! చ ప. ల బ్‌ పా, గమ వ ట్‌ శ స. నం న. స్టో 1. ష్‌ సాచ్యా |. న వ మ. వ. స న ల్‌ పి సే వ యె షా! టు భట టు. వం క స్‌ హా! ను వ శల మై! న వ. న." న మ వం ప సో సబ్బు చ ర వ స్ట్‌ న వ నం న. క న. న. గన మ్‌. స [స సు సు తం. వ. . న స్తాం సట్‌ షై వో త ఏయ్‌ న న? ల! వం. వం 3! జి. 1 గ్గ న. న న ప. నో మ మ పస వామ గా తా! క్‌ న హ్‌ ఇవ్తైన తున న. ు న షర న కలాం ల్ల స. బల్‌ స. న. క న. న్‌ ననన

రాయలవారి ఆంధ్రవాజ్బయసేవ = నిదదవోలు వెంకటరావు సాహితీ సమరాంగణ సార్వభౌముడగు శ్రీకృష్ణదేవరాయలాం(ధ్ర సాహిత్యచరిత్ర యందేగాక, దక్షిణ హిందూదేశ చరిత్ర యందు చిరస్మరణీయుదైన చక్రవర్తి. కృష్ణరాయలు- విజయనగరము - భువనవిజయము - అష్టదిగ్గజములు - ఆబాల గోపాలమునకు సుపరిచితములై యున్నవి. ఆంధ్రవాజ్బయ చరిత్రలలో నీనాడు, కృష్ణాయయుగము అను యుగమేర్పడియున్నది. రాజకీయము - తెలుగువారి యాధిపత్యము కృష్ణరాయలు విజయనగర సామ్రాజ్యమును విస్తరింపజేసి దాని నత్యున్నతస్థితికి దెచ్చిన మహనీయుడు. ఆతడాంధ్రదేశమునేగాక, దక్షిణాత్య మండలముల, నతిప్రాచీన కాలము నుండియు ద్రవిడభాషా (తమిళభాషు సంస్కృతులకు పట్టుగొమ్మలైన - పాండ్య చోళ రాజ్యములను గూడ నొక యేలుబడికి తెచ్చిన చక్రవర్తి రాయ లాయా ప్రదేశములను జయించి, అచ్చట సంపూర్ణముగా తెలుగు నాయకులను పాలించుటకు నియమించి, ఆంధ్ర నాయకాధిపత్యము సుస్టిరము గావించెను, మధుర, తంజావూరు మైసూరు, శివసముద్రము, ఇవియన్నియు తెలుగు రాజ్యముక్రింద నమోదైనవి. ఆయా ప్రాంతములలో నియమితులైన తెలుగు నాయకులు, తమతోబాటు తమ భాషను తమ సంస్కృతిని, తమ పరివారమును నచ్చటకు దీసికొనిపోయి తెనుగు యశస్సును సుస్థిరము గావించిరి. పూర్వ మేనాడో తెనుగు వారైన యాంధ్రులు స్వరాష్ట్రేతరమగు నౌత్తరాహికమునగు మగధదేశమును బాలించిరన్న విషయము మనకు చరిత్రలో మాత్రమే సూత్రప్రాయముగా దెలియవచ్చినది. కాని దక్షిణ దేశమును పాలించిన తెలుగు నాయకు లాంధ్రేతర రాస్ట్రములయందు నాంధ్రత్వము - ఆంధ్రభాష - ఆంధ్ర సాహిత్యము- శాశ్వతముగ నేటివజకు నుండునట్లుగా గావించిరన్న విషయము సజీవమై యున్నది. తెలుగు నాయకులు ద్రవిడ దేశమును మూడు శతాబ్బులు పరిపాలించిరి. దక్షిణ హిందూదేశమున భాషా సంస్కృతుల నేవిధముగా వారభివృద్ధి చెందించిరన్న విషయమును గూర్చి - ఒక ద్రవిడదేశీయ సుప్రసిద్ధ చరిత్రకారుని వాక్యములనిట యుదాహరించుచున్నాను. ఆగ్గౌర్టం గం ౦2 చం108) స్వాగు2క' 0౪6 2 28000 1మక్రరేం[ు, ఇయ కంట 02100121 2064 016 00056 (6 116 1206 13 1064666 & [05 561008 206 358

0664102016 1920116 1 ఈం 1151007 0£50౪04) 0612 ఖత 0గ09 2 21050016235008 69001 07౪1801085 20 6000108049 0౪10121 8౦౮1.”

నేటి జనాభాల ననుసరించినను రాష్ట్రేతరముల యందున్న యాంధ్రు లందటికంటె, తమిళ రాష్ట్రమున నున్న యాంధ్రుల సంఖ్యయే యధికము. తెనుగుదేశ చరిత్రయందీ దక్షిణదేశీయ నాయక రాజపరిపాలన మొక యుజ్జుల ఘట్టము- అ ఘట్టమునకు సృష్టికర్త శ్రీకృష్ణదేవరాయలు.

తనుగు - రాష్ట్రభాష

“దేశభాషలందు తెలుగు లెస్స” అను రాయలసూక్తి నెణుగని తెలుగువారు లేరు. ఈ సూక్తి యింతకు ముందున్నను, *నది యన్వర్థమైై ప్రచారము గాంచినది రాయలకాలము నుండియే యని స్పష్టమగుచున్నది. రాయలు ద్రవిడ, కర్టాటాంధ్రదేశముల నేలిన వాదు. ఆముక్తమున-

తెలుం గదేల యన్న దేశంబు తెలుంగేను తెలుంగు వల్లభుండ తెలుంగొకండ ఎల్లన్ఫపులు గొలువ నెటుంగవే బాసాడి దేశభాషలందు తెలుగులెస్స” (1-15).

ఈ వాక్యము రాయలు భగవద్వాక్యముగా దెలుపుటచే తెలుగు భాషయందు రాయలకుగల యత్యంత పవిత్రభావమును మన మూహింపవచ్చును. “తెలుగొకండ, ఎల్లన్ఫపులు గొలువ నెలుగవే బాసాడి” అన్న పద్యమున కర్థమిది. '“అందలు రాజులు (అనగా భిన్న భిన్న భాషాఫ్రదేశముల నేలు రాజులు) గొలువగా కృష్ణదేవరాయలు బాసాడినది - మాట్లాడినది. తెలుంగొకండ - ఒక్క తెలుంగు భాషలోనే-” దీనినిబట్టి రాయలకాలమున దక్షిణ హిందూ దేశమున తెలుగు రాష్ట్రభాష -(0౮0411 [21844896)గా నున్నది యని ఘంటాపథముగా జెప్పవచ్చును.* రాయలు తాను పాలించిన ప్రదేశములం దన్నిటను, శాసనములు నెలకొల్సినారు. తెలుగు దేశమున తెనుంగున, కన్నడ దేశమున- తెలుగు - కన్నడ భాషలలో, శ్రీ దివ్య తిరుపతి క్షేత్రమున - తమిళ, కర్టాటాంధ్ర భాషలలో మూడింటిలో శాసనములు వేయించినారు. భిన్న భాషారాజ్యములను పాలించునప్పుడు, రాజకీయభాష యేదైనను. నాయా ప్రదేశముల వారికి యవగాహనమగు నట్లా యా ప్రాంతీయ భాషలలో శాసనాది రాజకీయ వ్యవహారములు జరుపుట రాజనీతిజ్ఞతకు తార్మాణము. రాయలు పై సూత్రము ననుసరించి, నాయా భాషలలో శాసనములు వేయించియు, తెనుంగుభాషకు, పట్టము గట్టుటయు రాయల రాజనీతియందలి దీర్ణదర్శిత్వమునకు ప్రధానమైన యుదాహరణమే కాక తెనుగుభాషా చరిత్రయందొక దివ్యఘట్టమై యొప్పినది. తి54 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

రాయల ననుసరించి, నాయకరాజులు తమిళము ప్రాంతీయ భాషగా గల దక్షిణదేశము నందు - తెలుగునే రాస్త్రభాషగా నొనరించిరి. శాసనములు, తమిళము- తెలుగు రెండు భాషలలోను వేయించిరి.

ఈ నాటికిని తమిళదేశమున - తెలుగుశాసనములు కానబడుట కిదియే కారణము- తంజావూరి నాయకులలో కడపటివాడగు విజయ రాఘవనాయకుడు, నాగపట్టణము రేవున, డచ్చివారికి (ఒలాందా) నిచ్చిన నమ్మికశాసనము, తెలుగుభాషలో, వెండిరేకుపైని చెక్కబడి యున్నది. నేటికిని ఇండోనేషియాలో భద్రపలుపబడి యున్నది.

ఈ కారణముచేత, దక్షిణదేశమున నాంధ్రభాష సుస్థిరమై, వాజ్బ్యయ చరిత్రమున ప్రత్యేకముగ “దక్షిణాంధ్రయుగము” అను పేర పెంపొందినది.

సాంఘికము-మతము

రాయలకాలమున వైష్ణవమతము తెలుగుదేశమున వ్యాష్తమైనదని యీవరకు పరిచితమైన విషయము - అది తెలుగు సాహిత్యమున రాయలకాలమున నెట్లు ప్రపంచితమైనది యీ తరువాత దెలుపుదును. ప్రస్తుతము రెండు ముఖ్య ఘట్టములను మాత్ర మిట పేర్కొందును.

వేంకటేశ్వర వాబ్బ్యయము

ఆంధ్రసారస్వతమున, ప్రబంధ రూపముననున్న వేంకటేశ్వర సంబంధ వాబ్బయమునకు శ్రీకారము చుట్టిన రాజకవి చక్రవర్తిరాయలు. రాయలవారికి ముందు దివ్య తిరుపతిక్షేత్రమున, సంకీర్తనాచార్యులై, శ్రీ వేంకటేశ ముద్రతో సహస్రాధికములగు సంకీర్తనలు తాళ్లపాక అన్నమయ్యగారు వెలయించినారు. వారి పుత్రులు, రాయల సమకాలికులు, పెద తిరుమలయ్యగారు, తండ్రితోపొటు, సంకీర్తనలను శతకములను లఘుకృతులను శ్రీ వేంకటేశ్వరునిపేర రచించి యున్నారు. కానీ శ్రీ వేంకటేశ్వరునకు కృతిగా నొక్క ప్రబంధమును రాయలకు ముందుగా రచితము కాలేదు, కావుననే, ఆముక్తమాల్యద రచనము, వేంకటేశ్వరాంకితములకేగాక, వేంకటాచలక్షేత మావోత్యమును దెలుపు ప్రబంధములకు నాదియై" వేంకటేశ్వర ప్రబంధ వాబ్బ్మయమునకు దారిచూపినది.

రాధామాధవ వాబ్బ్మయము

శ్రీ వేంకటేశ్వర వాబ్బయము వలెనే రాధామాధవ వాజ్యయమును రాయల కాలముననే నవతరించినది. దీని ప్రారంభకుడు రాధామాధవ కవియని పేరుగన్న చింతలపూడి యెల్లనార్యుడు. అతడు రచించిన మూడు కృతులును రాధామాధవ వైన్టవభక్తి సంప్రదాయమునకు సంబంధించినవి. ఈ సంప్రదాయ ్రవర్తకులగు చైతన్యస్వామి

శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 85ర్‌

(1486-1548) రాయలవారి సమకాలికులు. రాయల కాలమున నాం(ధ్రదేశము పర్యటించి, విజయనగరము విచ్చేసి రాయలవారిచే గౌరవింపబడినవారు. ఈ సంప్రదాయ సిద్ధాంతములను తొలుత తెలుగున తన 'రాధామాధవ' (ప్రబంధమున తెలిపిన కవి యెల్లనార్యుడే! రాధామాధవముగాక, తక్కిన రెండు కృతులగు విష్ణమాయానాటకము"” తారక బ్రహ్మరాజీయము ననునవి. నీ రాధామాధవభక్తి వివరణ (గ్రంథములు మూడింటికి విశేషమున్నది. అవి ఆ పేరుతో తెలుగున మొదట వెలసినవి.

1. రాధామాధవము - దీనివెనుకనే రాధాముకుందము, రాధామాధవలీలా విహారము, రాధామాధవ సంవాదము - రాధికాసాంత్వనము మొదలగు ప్రబంధములు వెలసినవి.

2. _ విష్ణమాయా విలాసము - రోసనూరి వెంకటపతి విష్ణు మాయావిలానము (ప్రబంధము) ఎజగుడిపొటి వెంకటాచలకవి విష్ణమాయా విలాసము (ప్రబంధము) కంకటి పాపరాజు విష్ణమాయా విలాసము (యక్షగానము) కంకంటి నరసింహ కవి ద్విపద - యు దీని తరవాతవి.

3. తారక బ్రహ్మ రాజీయము - కొటికెలపూడి వేంకట కృష్ణసోమయాజి (ప్రబంధము. కొటికెలపూడి కోదందరామకవి తారక (బ్రహ్మమాహాత్యము, అనుమంచి సుబ్బయకవి తారక (బ్రహ్మ మాహాత్యము. అనుమంచి సుబ్బయ్య తారకబ్రహ్మ మాహాత్యము. రాధామాధవ కవి కృతకావ్యత్రయమున కింకను సవిమర్శముగ [గ్రంథము వెలువడ లేదు.

సాహిత్యము - మతసహనము రాయలు వైష్ణవ మత సిద్ధాంత (ప్రవర్తకులైనను నా కాలమున, శైవ వైష్ణవ మత స్పర్థలు సాహిత్య (ప్రపంచమున నెంత మాత్రము గానరావు. అష్టదిగ్గజములలో నందవరీకులై స్మార్తు లైన పెద్దన్నగారు, వైష్ణవము స్వీకరించినను, నందితిమ్మన మాదయగారి మల్లన, అఘోరళివాచార్యుల శిష్యులు. ధూర్జటి కవి పరమ మాహేశ్చరుడు. కందుకూరి రుద్ర కవి వైవుడని యాతని పేరే తెలుపు చున్నది. తెనాలి రామలింగ కవి తొలుత శైవుడై ఉద్భటారాధ్య చరిత్ర రచించి యా వెనుక వైష్ణవుడై రామకృష్ణుడైనాదు. పాండురంగ మాహాత్యకృతిలోను

• తాను శైవవైష్టవ పురాణావళీ విదుడనని చెప్పుకొన్నాడు. ఇక రాయల కాలమున

విశేషమేమనగా, లింగపూజా తత్చరుడై చదలవాడ యెజ్జన వంశీయుడగు, చదలవాడ మల్లన

• పన్నిద్దజాళ్వారులలో నొకడగు తొండరడిప్పాడి ఆళ్వారుల చరిత్ర విప్రనారాయణ చరిత్ర

మనుపేర రచియించియున్నాడు. దీనిని బట్టి సాహిత్యమున మత సహన మెంత యుందెడిదో యూహింపవచ్చును. 856 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

భాషాసామరస్యము

రాయలనాటి వాజ్బ్యయమున మరియొక విశిష్ట లక్షణము - భాషాసొమరస్యము. రాయలు సంస్కృతాంధ్రద్రవిడ కర్ట్ణాట కవులనందఅను పోషించినాడు. వారందలు భువన విజయమున పరస్పర సంబంధము గలిగియుండిరి. ఇతర భాషాప్రభావ మా కాలమున నెట్లుందెడిదో సంగ్రహముగ సూచింతును.

(ద్రావిడము లేక తమిళభాష

ధూర్జటి త్రీ కాళహస్తిమాహాత్యము జదివిన వారి కందలి ద్రవిడ భాషా సంబంధ కథలు గోచరింపగలవు. అందున్న నత్మీరుని కథ, సరిగా ద్రవిడ వాబ్బ్యయము నుండి యనువదింప బడినది. రాయల అముక్తమునందును. చదలువాడ మల్లన విప్రనారాయణ చరిత్రము నందును దద్రవిడవైష్ణవ భాషా పదములు (తిరుశబ్బముతో మొదలిడినవి, చాల గలవు.)

కన్నడ భాష

రాయలు “కన్నడ రాయుడు” కావున కన్నడ భాషా ప్రభావము కూడా యాకాలపు కృతులలో గలదు. అల్లసాని పెద్దన్న గారి 'నిరుపహతో స్థలంబు అన్న చాటువు - కన్నడ భాష నుండి యథామాతృకముగా గగ్రహింపబడినది. ముక్కుతిమ్మన పారిజాతాపహరణము కన్నడమున రుద్రభట్టు జగన్నాథ విజయము ననునరించినదని యీ వజకే చూపబడియున్నది. *1

రాయలకు కన్నడ భారతము కృతినిచ్చిన తిమ్మణ్ణ - తిక్కన సోమయాజి భారతమునుండి కొన్ని పద్యము లనువాదము గావించినట్లు తెలియుచున్నది. *

సంస్కృత భాష

రాయల కాలమున సంస్కృతభాష యెంతయో నభివృద్ధి గాంచినది, రాయలవారి జాంబవతీ కల్యాణాది రచనలేకాక, తిమ్మరుసు, లొల్ల లక్ష్మీధరుడు, దివాకరుడు మున్నగు విద్వాంసుల రచనలు గూడ ప్రసిద్ధములైనవి. అవి ప్రత్యేకముగ వివృతములగుటచే నిందు చేర్చలేదు.

ఇచట నొక్క విషయము చెప్పవలసియున్నది. సాధారణముగ మనకు తెలిసిన రాజులు చక్రవర్తులు - ఏ యొక్కొక్క భాషనో లేక రెండు భాషలనో పోషించుట మన మెటుగుదుము, భోజుడు సంస్కృత భాషను, రాజరాజనరేంద్రుడు తెలుగు సంస్కృతములను పోషించినాడు.

శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 857

కాని సకల కళాభోజుడగు శ్రీకృష్ణదేవరాయల వలె, నాల్గు భాషలను, నొక్క రీతి పోషించిన (వానిలో తెలుగు భాషకు ప్రాధాన్యము) చక్రవర్తి దక్షిణ హిందూదేశమునకే గాక భారత వర్షము నందు గూడ లేదేమో యని యనిపించుచున్నది. సాహితీ చారిత్రక పరిశోధకులు గవేషణ సేయుదురుగాత. . ఆంధ్రభాష

రాయలకాలమున నాంధ్రభాషావృద్ధిని గూర్చి చర్చించినప్పుడు మన సారస్వత చరిత్రకారు లందరును నా కాలమును కవులు - రాయలరాజధాని విజయనగరము- తత్రాంతము లందే బయలు వెడలిరని - కావ్యము లా ప్రాంతమునే బుట్టినవి యను నూహను ప్రబలచేసిరి. కాని యిది సరికాదు. రాయల కాలమున నాంధ్రదేశము నందంతటను నాంధ్రవాబ్బయాభివృద్ధియెనది.

క్షే చరికొండ ధర్మన - ఈతడు తెలంగాణా - ఓరుగల్లునివాసి.

2, ఎడపాటి యెజ్జన - ఈతడు నెల్లూరి జిల్లా చుండి నివాసి.

3. హరిభట్టు - కంభము నివాసి.

డ్తీ నాదిండ్ల గోపన - కొండవీడు - గుంటూరు మండలము.

5. చదలవాడ మల్లన - కార్వేటినగరసంస్థానకవి.

“6. రాధామాధవకవి - కళింగదేశము - పొట్నూరు నివాసి.

7. _సారంగు తమ్మయ్య - గోలకొండ కరణము.

ఈరీతిగ జూచినచో నొక్క విజయనగరము (నేటి బళ్ళారి జిల్లా) రాయలసీమయే కాక, దెలుగునాటి యందంతటను రాయల సమకాలికులై కవులు వెలసిరి.

ఆ యా కవులు కృతులు సాహిత్య శాఖలుగా వర్గీకరణము చేసిన సమంజసమని యట్లు గావించితిని.

ఆముక్తమాల్యద

ఆంధ్రవాజ్బయమున విశిష్టాద్వెత మతము సిద్ధాంత పూర్వకముగ ప్రతిపాదితమైన యాద్యకృతి యాముక్తమాల్యద - క్రిరిటాధిపతియగు కృష్ణరాయ రచితముగావున నా కాలపు కృతులతో కిరీటమై భాసించుచున్నది. సురుచిర భక్తి రసమూర్తి యగు- “సూడిక్కొడుత్త నాచ్చియార్‌ అను గోదాదేవి పరిణయోదంతమును. ఆముక్తమాల్యద” యనుపేర మథికొన్ని వైష్ణవ కథా ఘట్టముల ననుసంధించి రాయలవారీ (ప్రబంధము రచించిరి. రాయలవారి రచన మాలముననే, గోదాదేవి, యాముక్త మాల్యద యన్న పేరుతో నాంధ్ర సారస్వతమున 358 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం:

నవతరించినది. తెనాలి రామకృష్ణకవి పాండురంగ మాహాత్వమున, రామరాజు రంగప్పరాజు సాంబోపాఖ్యానమున ఆముక్తమాల్యద నామమునే వాడి యున్నారు. విష్ణుచిత్తీయమను నామాంతరమున్నను - రాయల వా రాశ్వాసాంత గద్యలలో - ఆముక్తమాల్యద అనియే వాడియున్నారు.

ఈకృతి తిరుపతి వేంకటేశ్వరస్వామికి నంకితముగా రచితమైనది - రాయల వారెచ్చటను నీ కృతియందు వేంకటశబ్దము - ఈశ్వరశబ్దముతో చేర్చి “వేంకటేశ్వర” అని వాడలేదు, వేంకట భర్త - వేంకటరాయా - వేంకటనాథా వేంకటాచల రమణా అని యీశ్వరశబ్ద రహితముగనే వాడినారు. ఆ స్వామియందలి రాయల కపారభక్తి ప్రవత్తులుగల వనుటకు, తిరుపతి దేవాలయమున గల రాయలవారి *శాసనములే సాక్షీభూతములు. అట్లని రాయలవారు శివుడనగానే చెవులు మూసికొను వీరవైష్ణవులు గారు. పరమత సహిష్టుత గలవారు. శ్రీశైల దేవాలయమున వారి శాసన మిందుకు ప్రమాణము. ఆముక్తమున నొకచో 'వెళ్టిశైవంబుముదిరి" అను వాక్యముగలదు. అంతమాత్రమున రాయలవారికి వీరవైష్ణవము ముదిరినది యనుట సరికాదు, అచట “వెట్టికైవ” మనగా శైవ మతమన నేమియో యంతరార్థము నర్థము చేసికొనక, బాహ్యమగు నావేశమే ముఖ్యమని తలచు శైవమనిగాని వేలుకాదు. ఇంతకు నీమాట యన్నది సాక్షాత్తు శ్రీ మహావిష్ణువు - “శివుడును నేనును నొకటియేగదా” యని కృష్ణావతారమున ప్రతిపాదించినది విష్ణుమూర్తియేగదా. అట్టి విష్ణుమూర్తి నోట రాయలవారిట్టి యనర్ధక వాక్యములు బలికింతురా? ఆముక్తమాల్యద నింకను మనమెంతో జాగరూకతతో బఠించవలసి యున్నది. *

“అన్నీ ఒక్కయెత్తు అగస్త్యుడు ఒకడు ఒకయెత్తు అన్నట్లుగా, ఆంధ్రప్రబంధము అన్నియు నొక్కయెత్తు. ఆముక్తమాల్యద యొక్క యెత్తు అని చెప్పవచ్చును. ఆదినుండియు ఆముక్తము బహుకఠిన ప్రబంధముగా పేర్కొనబడినది. గ్రంథనామ మత్యంత మృదులములైన పుష్పములతో సంబంధించినను, గ్రంథము మాత్ర మతి కరినమగు నారికేళపాకమున రచితమగుట యాశ్చర్యము గొలువుచున్నది. చిత్రకవి అనంతకవి తాను వివ్ణుచిత్తీయాది వివిధ (ప్రబంధార్థములు వివరించుట యందు సమర్థుదనని చెప్పుకొన్నాడు. క్రీ.శ 1670 ప్రాంతమున దక్షిణదేశమున తలమల స్థానమునకు జెందిన విశ్వేశ్చ్వరకవి తన కృష్ణనిలాసము నందు తాను రచించిన సంస్కృతాంధ్ర కృతులు దెలుపు సందర్భమున నిట్లు వ్రాసి యున్నారు.

సీ. కర్మశంబగునట్టి తర్మశస్త్రంబున మిగుల శిరోమణి మించినట్లు రాణందనర్చు పురాణంబులందెల్ల భాగవతంబు చొప్పడిన పగిది శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 859

భవ్య సంస్కృత నవ్యకావ్యంబులందెల్ల కడునైషధం బొప్పుంగాంచినట్లు బాగైన యాంధ్ర ప్రబంధములందెల్ల నాముక్తమాల్యద యలరు కరణి నేను రచియించినట్టి సంస్కృత కృతులను తెలుంగుకృతులను గూఢార్ధ కలనం గలుగ సంస్కృతాంధ్రాది లక్ష్య లక్షణములందు6 దెలియం జాలనివారికిం దెలియవశమె.

ఆ కాలమున కూడ కవి పండితలోకమున నిట్టి యభిప్రాయమే యుండెడిది. ఇట్టి (గ్రంథము కావుననే శ్రీవేదమువారి సంజీవనీ వ్యాఖ్యయున్నను (అదియు నేడు లభ్యమగుటలేదు) ఆముక్తముపైనవిమర్శనములు బయలు వెడలవేదు. శ్రీ వెల్ణండ (ప్రభాకరామాత్యుని “ఆముక్తమాల్యద పర్యాలోకనము” అను విమర్శ గ్రంథము నేటి సాహితీ విమర్శనములలో నెన్నికయైనది. ఇంతియేకాక యీ (గ్రంథమునకు “ఆంధ్రసాహిత్య సౌరభము” అను పేర యొక భూమిక కలదు. అది లోకోత్తరమైనది. 88 వుటలలో నాంధ్రదేశమున, సంస్కృతవాబ్మయేతి వాసమునకు బెన్నిధులై, తద్గవేషణాచార్యులైన శ్రీ ఈయూడ్జి వేంకట వీరరాఘవాచార్యులవారు - ఆముక్త మాల్యదను గూర్చిన యన్ని విషయములను నందిచ్చినారు. ఆ భూమిక ననుసరించి, యింకను నాముక్తమాల్యద గుణించి మనము పరిశ్రమ చేయదగినది విశేషముగ నున్నదని తెల్లమగుచున్నది. ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయాం(ధ్ర శాఖాధ్యక్షులగు ఆచార్య ఖండవల్లి లక్ష్మీరంజనముగా ప్రసంగ రొకమారు ప్రసంగవశమున - “ఆముక్తమాల్యద కింతవణకును నుత్తమస్థాయిలో నొక కూలంకష విమర్శ వెలువడనేలేదు” అని చెప్పియున్నారు. వారి యభిప్రాయ మక్షరశః సత్యము ఉపాదేయమునై యున్నది.

అద్యతన కాలమున నతి వాస్తవిక రచనలలో కూడ, నాముక్షమాల్యద ్రసక్తమైన దన్నచో నా గ్రంథవ్యాప్తి తెలియగలదు.

అతి వాస్తవిక కవిత కాచార్యుడు శ్రీ శ్రీ రచనలో “కాకికేమి తెల్సు సైకో ఎనాలిసిస్‌

ఆటవెలది ద్విపద కత్తగారు

అయిదు మూడు రెండు ఆముక్తమాల్యద విశ్వదాభిరామ వినురవేమ”

అని యీ (గ్రంథ ముట్టంకిత మైనది - పెక్కు రీ పద్యమున కర్ధము లేదనిరి - అతివాస్తవిక కవితలో “అర్ధప్రసక్తి ఏమి” అని యీసడించిరి. కాని అర్థములేనిదే పద్యములో 860 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

పదములుండవని దాని యర్ధ మిట్లు వివరించితిని. అయిదు మూడు రెండు- ఆముక్తమాల్యద. అనగా ఆముక్తమాల్యదకు రెండు చేతులు జోడించి నమస్మరింపవలెనని యర్థము - 5+8+2 = 10. మన రెండు చేతులు జోడించినప్పుడు ఒక్కొక్కచేతి కైదు (వేళ్ళు చొప్పున పది వ్రేళ్లుండునుగదా! పర్యాలోకన భూమికలో శ్రీరాఘవాచార్యులువారు సూచించినట్లుగా, (బ్రౌను దొరవారి పదానుక్రమణికతో, పాఠ పరిష్మరణములతో, ప్రతిపదార్ధ పదౌచిత్య వివరణతో, భావబోధ తాత్చర్య విశేషములతో నొక సుసంస్కృత ముద్రణ మత్యావశ్యకమై యున్నది. ఆముక్షము కేవల సాహితీ దృష్టితోనేగాక, విశిష్టాద్వైతమత సిద్ధాంత ప్రతిపాదక గ్రంథమను దృక్చథముతో, కూలంకషముగ వ్యాఖ్య రచియింపంజేయుట యంతకంటె యావశ్యకము. ఆం(ధ్రమున రాయలవారి కీర్తికి పరమాధారమైన ఆముక్త మట్టి సంపూర్ణా వృత్తితో వెలువరింపజేయు భార మాంధ్ర విద్వల్లోకముపై, విద్వత్సంస్థలపై నున్నది. చదువరులకు సుగమముగనుండుటకై విశేషముల నిటపేర్కొందును.

1. తెలుగును విశిష్టాద్వైత మతసిద్ధాంతమున ప్రభవించిన తొలి ప్రబంధము.
2. _ శ్రీ తిరుపతి వేంకటేశ్వరున కంకితములైన ప్రబంధములలో మొదటిది.
3. నాయిక పేరితో నున్న కృతులలో లభ్యమైన మొదటికృతి“* 4 ఇష్టదేవతాస్తుతియందు విష్ణుస్వరూప (్రుతి, పన్నిద్దణుసూరుల స్తుతిమాత్రమే కలదు.
4. _ సంస్కృతాంధ్ర కవిస్తుతి లేదు-కుకవి నిందలేదు.
5. ఆశ్వాసాంతములయందు గద్యము లేక పద్యముండుట (5 కృతి యంతటను 'ఆత్మయత' భాసిల్లజేయుట. కవికర్ణ రసాయనము సంకుసాల నృసింహకవి విద్వత్మనియు, వైష్ణవ మతానుయాయియునైన సంకుసాల నృసింహకవి, రాయల సమకాలికుడు. రాజాస్థానములలో సహజముగ నుందెడు నసూయామూలమున నల్లసాని పెద్దన, నృసింహ కవికృతి యగు కవికర్ణ రసాయనమును, రాయల దృష్టికి దీసికొని రాలేదు. కవికర్ణ రసాయనమునందలి యొక పద్యము, రాయల మనస్సు నాకర్షించెనను కథ (గ్రంథస్థమైనది. అది యొక్కటియే కాదు. రాయల యనంతర మతి స్వల్పకాల పరిమితిలో రచితమైన రాయవాచకమున శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 361

శా _భూకంపంబు జనింప రొప్పంగ మహాంభోరాసు లుపష్పొాంగంగా లోకాలోకములెల్లం బెల్లగిల ముల్లోకంబు ఘూర్లిల్లన స్తోకవ్యాప్తి నజాండగోళ దళనోద్భూత ధ్వనింబోలె వ ర్నాకాలాంబుద గర్జితధ్వని సమారంభంబులై మీఅంగన్‌. అను పద్య ముదాహృతమైనది. ఈ పద్యము కవికర్ణరసాయనమున గలదు.

“కవికర్ణ రసాయనము' అను పేరులో కొంత కక్రొత్తదనమున్నది. తెలుంగున నంతకుముందు ఛందోలక్షణ (గగ్రంథములే 'కవి' పేరుతో వెలువడినవి - కవి జనాశ్రయము

• కవిచింతామణి కాని (ప్రబంధము లా పేరితో కనుపట్టవు - ప్రబంధములలో కవికర్ణ రసాయనమే అట్టి నామము ధరించిన వానిలో మొదటిది. ఆ వెనుక, కవి జనరంజనము, కవీచకోర చంద్రోదయము కవిజన మనోహరము, అను ప్రబంధములు కాక కవి వాగృంధము, కవి సర్బగారుడము, కవి మూషిక మార్దాలము - కవి సంశయ విచ్చేదము, మొదలగు ఛందోలక్షణ (గ్రంథములు పుట్టినవి.

'కవికర్ణ రసాయనము'నకు ప్రత్యర్థిగా. “ఫిలకర్ణ రసాయనము” అను పేర నొక తిట్టు కావ్యమును శ్రీపన్నాల రామబ్రహ్మశాస్త్రిగారు (1824 - 1904) వ్రాసియున్నారు. దాని రచనాకాలము క్రీ.శ 1880.

కథాకావ్యములు పంచతంత్రము - భానుకవి

తెలుగుభాషలో పంచతంత్రము క్రీ.శ. 1420-30 ప్రాంతములకు ముందే పద్యకృతిగా వెలసినట్లు మడికి సింగన సకల నీతి సమ్మతము వలన దెలియవచ్చు చున్నది. అది యిష్పు డలభ్యము. కాని సంపూర్ణముగ లభించిన మూడు పంచతంత్రాంధ్రీకరణములలో రెండు కృష్ణ్ణాయల కాలమునకు సంబంధించినవి. అందు మొదటిది - భానుకవిది.

భానుకవి పంచతంత్ర మైదాశ్వాసముల ప్రబంధము. పంచమాశ్వాసము మొదలగు కొంత గ్రంధముపాతము గలదు. సరళ మధురమగు శైలిలో నీ గ్రంథము రచించి, భానయ శ్రీకృష్ణదేవరాయల యంతఃపురమున నాట్య సంగీత విద్యాచార్యుడును, రాయబయకార, తోడరమల్ల, నూత్న భరతాచార్య బిరుదాంకితుడును, సంగీత సూర్యోదయ [గ్రంథకర్తయునగు బండారు లక్ష్మీనారాయణామాత్యునకు నంకితము చేసెను. ఈ (గ్రంథావతారికలో, రాయల యాస్థానమున సంగీత విద్వాంసులు కొందు ప్రస్తుతులైరి. గ్రంథాంతము విజయనగర వర్ణనము (విద్యాపురము) సరసముగ నున్నది.

భానుకవి పంచతం[త్రము పదియేండ్ల క్రిందట *” ముద్రితమైనది - కాని యాంధ్ర సాహితీలోకమునకు పరిచితమైనట్లు కానరాదు. తెలుగున గల వంచతంత్రములలో 362 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

భానయకృతికొక ప్రత్యేకవిశిష్టత కలదు. అది తక్కిన వానివలె ప్రచారములోనున్న సంస్కృత వంచతంథత్రము ననునరించినది గాక. నంన్మ్ఫృత వంచతంత్రమునకే మూలమైన “తంత్రోపాఖ్యానము” ననుసరించినది.

ఈ విషయమును నేను - అమెరికా బ్లాటిమోరు విశ్వవిద్యాలయమున సంస్కృతోపన్యాసకులగు “దాక్టరు అర్జోలా” గారి మూలమున దెలిసికొంటిని. వారు భాషలలో సంచతంత్రమును గూర్చి పరిశోధన చేయుచు, భారతదేశ భాషలలోనున్న వానిని గూర్చి పరిశోధన చేయుటకు మద్రాసునకు వచ్చినప్పుడు, తెలుగు భాషలో నున్న పంచతంత్రములను గూర్చి నావలన పెక్కు విషయములు గ్రహించిరి. తెలుగు పంచతంత్రములను, నాంగ్లేయభాషలో వారికి చెప్పుచున్నప్పు దన్నింటికన్న కథల విషయమున భానయ కవి పంచతంత్రము వారి నెక్కువగా నాకర్షించినది. వారే యీ తంత్రోపాఖ్యాన విషయము నాకు తెలిపిరి. వారి కోరికపైని సంగ్రహముగా నాంగ్లేయ భాషలో భానుకవి పంచతంత్ర కథలను బ్రాని వారి కందజేసితిని. వారు 'పంచతంళ్ర అను తమ (గగ్రంథమున వ్రాసిరి. 10 2000812008, వీజ0ంకడ71 స 61384 566005 10 06 ౧౦416౯10 మర2ంం2మ్రు/202, - 280 20/ ౦606 *7లా 51005.

పంచతంత్రము బైచరాజు వెంకటనాథకవి కృష్ణరాయని కాలమున వెలసిన క్షత్రియకవి 'అసహాయశూరుడు అసిరెమ్మకు మొగుడు అను సామెతను సొహిత్యమున సార్థకము చేసినవాడు. “నిస్సహాయ కవితానిర్మాణుడినని తానే చెప్పుకొన్నాడు. ఎవ్వరిని లక్ష్యపెట్టువాడు కాడు. తెనాలి రామలింగకవివంటి మహాసమర్భుడగు కవికూడ, యీతని యహం భావ పూర్వక కవితావ్యాసంగ ప్రసంగములకు విసిగి “రాచకవిత్వ బాధపడరాదు పరామరిసింపు దైవమా!” అని విచారించినాడు. ఇది యీ క్రింది పద్య్వమునందలి నాల్లవ పాదము. ఉ॥ నాచనసోముం డన్య లలనా చపలాత్ముండు నౌట కల్ల పై శాచి కులోద్భృవుండయిన జక్కుల యెల్లన రాచవెంగనిన్‌ గాచిన వీరి తల్లుల యుగంబున నన్నయభట్టు లుండెనో రాచకవిత్వ బాధపడరాదు పరామరిసింపు దైవమా. క్రీ.శ. 1883 లో 'అముద్రిత గ్రంథ చింతామణి పత్రికలో తదధిపతులు చాటుపద్యము లలో దీనిని ప్రకటించిరి. ఈ పద్యార్థమును చక్కగా పరిశీలింపవలసి యున్నది. ఇతరత్ర యీ పద్యముదాహృత మైనట్లు నాకు గానరాలేదు. శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 368

ఈతని పంచతంటత్రరచన, కథావిస్తరణము కథాకథనవాస్తవిక పద్ధతి - వర్ణనా (ప్రాధాన్యము - కల్పనాచమత్కృతి - ఉక్తి జటిత్వము అను పంచగుణములచే తక్మినవాని కన్న వేఖై తెలుగున పంచతంత్రములలో నొక ప్రకృష్ణస్థానము గడించినది. *

పందొమ్మిదవ శతాబ్దిని మహోద్దండకవి శిష్టు కృష్ణమూర్తి శాస్త్రి పంచతంత్రమును రచియించియున్నాడు. అది అముద్రితము.

సకలకథా సార సంగ్రహము రామభద్రకవి

రాయలవారివలె బాలకృష్ణభక్తుడై, వారి కృతి యగు సంస్కృత 'సకలకథాసార సంగ్రహము'ను తెలుగున విపులమైన పద్యకృతిగా వెలయించినవాడు రామభద్రకవి. రాయల యాజ్ఞానుసార మీకృతి రచియింప ప్రారంభించినను నది పూర్తికాలేదు. మనపురాణములందు (వ్రసిద్ధలైన రాజులయొక్క చక్రవర్తులయొక్క చరిత్రము భిందు వర్ణితములైనవి. తొమ్మిదవ యాశ్వాసము మధ్య గ్రంథ మాగిపోయినది. క్రీ.శ. పదునెనిమిదవ శతాబ్టిని యీ కావ్యము దక్షిణాంధ్రదేశమున ప్రచారములో నున్నది. తారాశశాంక విజయకర్త “లోకములోన కొంద . రబలుల్‌ సతులన్‌ దనియింపలేక” అన్న పద్యము, సకల కథాసార సంగ్రహమునందలి 'కలిమింగొందఖు శ్రోత్రియుల్‌ సతుల కాంక్షల్‌ దీర్చగాలేకి అన్న పద్యము ననుసరించి వ్రాసినాదన్న దీని ప్రచారము తెలియనగును. *”

విష్ణుమాయా నాటకము చింతలపూడి యెల్లనార్యుడు

విష్ణమాయానాటక మను పేరితో నున్నను నిది విష్ణుప్రభావమును దెలుపు నాలు కథలసంపుటి. కథానక కావ్యమని చెప్పవచ్చును. ఎజ్జనార్యుని కవిత జీవకళ గలది. కథలు పురాణొంతర్జతములే యైనను, ఎల్లనార్యుడు వీనికొక నూతనత్వము కల్పించి, సహజ వర్ణనలతో, చమత్మార సన్నివేశములతో పాఠకుల నాకర్షించును.

పౌరాణిక రచనలు హరిభట్టు

శ్రీకృష్ణాయల సమకాలికుందై యారాజన్యుని వలన సమ్మానము సౌందిన కవులలో హరిభట్టు * పేర్కొనందగినవాండు. ఈతండు స్తంభాచలము -అనగా "కంభంమెట్టు నివాసి ౩64 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

• ఈతని రచన లన్నియు పౌరాణికములే. 1. మత్స్యపురాణము 2. వరాహమున- షష్ట - ఏకాదశ, ద్వాదశ స్మంధములు - వరాహపురాణము, భాగవతమున షష్టస్మంధము దక్క తక్కిన కృతులన్నియు ముద్రితములైనవి. ఈతడు విశిష్టాద్వైత మత నంప్రదాయము ననుసరించినవాడు. ఈతని భాగవత స్కంధ రచన మా సంప్రదాయము ననుసరించి సాగినది. భాగవత తాళపత్ర ప్రతులలో కొన్నింట, హరిభట్టు మూడు స్మంధములును ననుసంధింపబడి యున్నవి. సంస్కృతమున హరిభట్టు 'రతిరహస్యము' అను కామశాస్తవిషయిక గ్రంథము రచించి యున్నాడు. దానిని తెలుగులో పద్యకృతిగా, కృతికర్తయు, కృతి భర్తయు కవిసండిత పోషకుడును నగు గద్వాల సోమభూపాలుడు రచియించియున్నాడు. * హరిభట్టు రచనములను గూర్చి సనుగ్రపరిశీలన. జరుగలేదు. విష్ణుపురాణము వెన్నెలకంటి సూరన విమ్షవురాణమును వద్యకావ్యముగా రచియించిన వెన్నెల కంటి నూరన శ్రీకృష్ణదేవరాయల కాలమువాడు. విష్ణుపురాణకృతిభ్తయగు బసవయరాఘవరెడ్డి శాసనములు క్రీశ 1526 - 1529 లో కాననగుచున్నవి. కావున కృతికర్తయగు సూరనయు నా కాలమువాడే యగును. మాధవకవి రాయలవారి కాలమున, వారిచే నమ్మానితుడైన మాధవకవి, కౌశలేయ చరిత్రమును కర్తయైన లయగ్రాహి గరుడాచల కవి పూర్వీకులలో నొకడు. కౌశలేయ చరిత్రమునం దిట్లున్నది. ఉ. మాధవ భక్తియుక్తు డసమాన కవిత్వగురుండు కృష్ణరా యాధిపదత్త సద్గజ తరాది మహా బహుమానశాలి గం గాధర కీర్తిసాంద్రుడు జగత్మవి చంద్రుడు మత్కులేంద్రుడౌ మాధవు దస్మదాదులకు మాన్యుడుగాడె తలంచి చూచినన్‌. కౌశలేయ చరిత్రమును గూర్చిన వివరములు డా॥బి[రామరాజుగారి 'మరుగుపడిన మాణిక్యములు' (పుటలు 44-45) అను గ్రంథమున గలవు. శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 865

చిత్రకథాకావ్యము చిత్రభారతము

కృష్ణదేవరాయల కాలమున తెలంగాణాయందు ఓరుగల్లును పాలించిన - షితాబ్‌ఖాను

• చిత్తాపథాను - సీతాపతి అను నాయకుని యొద్ద మంత్రిగ నున్న ఎనుములపల్లి పెద్దనకు చరిగొండ ధర్మన యను కవి చిత్ర భారతమను ప్రబంధమును నంకితమిచ్చియున్నాడు. ఇందలి కథ భారతకథా సంబంధియైనను, గయోపాఖ్యాన కథను పోలియుండును. ఇందలి యవతారికలో ఒరంగల్లు పట్టణ వర్ణన కలదు.

వైవకృతి - మల్చణ చరిత్ర

ఎడపాటి ఎల్లన యను కవి తాను రచించిన మల్పణచరిత్ర కృత్యవతారికలో - తన

కృతిని - 'కృష్ణ్ణూయజన కాంతుని కీయక దాచి నట్టి యా రట్టడి మైన యెకవి రాజితజ్ఞ మల్చణ కావ్యకన్యకున్‌'

ప్రశంసించుకొన్నాడు. ఏ కారణముచేతనో, కృష్ణరాయల వారి కీ కృతి యంకితము కాలేదని తెలియుచున్నది.

పైన పేర్కొనిన కృష్ణ్ణాయజనకాంతుండు మన శ్రీకృష్ణదేవరాయలే కాని వేజొకడు కాదు. ఈతడు కృష్ణ్ణాయ సమకాలికుడేయని నిరూపించుటకు మభఖియొక సాధనమున్నది. జగ్గన సమకూర్చిన పప్రబంధరత్నాకరమను - సంకలన (గ్రంథమున క్రీ.శ. 1540-50 (ప్రాంతములకు ముందున్న కవులే యున్నారు. అందు, ఎజ్జిన మల్షణచరిత్రమును, కృత్యంతరమగు కుమారనైషధమును నుదాహృతములైనవి. మల్దణ చరిత్ర కవిస్తుతియు నిందుకు తోడగుచున్నది. ఈ రచన మనోహరము.

శాస్త్రీయ (గ్రంథములు లీలావతి - కోడూరివల్లభాచార్యులు

తెలుగున పావులూరి మల్లన గణితము వెనుక మటి నాలుగు శతాబ్బులకు కృష్ణదేనరాయుని కాలముననే గణిత శాస్త్రము వెలిసినది. ఈ గణితశాస్త్రము సంస్కృతమున భాస్మరాచార్య విరచితమైన 'లీలావతికి నాంధ్రీకరణము. ఆంధ్రీకర్త కోడూరి వల్లభాచార్యులు. * శ్రీకృష్ణదేవరాయలకాలమున నధికారిగా నున్న “బొమ్మ లాటకాళయ' కంకితముగా నీ కృతిని రచించుట చేత నీతడు కృష్ణ్ణాయల సమకాలికుడు- మటియునా కాలమున రాయల వైష్ణవ గురువుగా ప్రసిద్ధినందిన కుమార తాతాచార్యుల వారి శిష్యుడు. 866 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

సంస్కృత లీలావతి గణితమునగల 'అంక, గ్రహ, బీజ అను మూడు ఖండములలో అంకగణితము మాత్రమే వల్లభాచార్యు డాంథ్రీకరించి యున్నాడు. వల్లభాచార్యుని కవితాతైలి సరసమైనది. గణితశాస్త్రము వంటి కేవల శాస్త్రీయ గ్రంథముగూడ, గణనీయమై, కమనీయమైన శైలిలో వల్లభాచార్యులు రచియించి నాడన్న నాతని శాస్త్రవిజ్ఞానము సరసకవితా పాటవము తెలియనగును. శృంగార గజరత్నాకరము నందితిమ్మన త్రిస్టలీ దండకము కాక పారిజాతాపహరణము, శృంగార గజరత్నాకరము అను నొక శాస్త్రీయ గ్రంథమును తిమ్మన రచించినట్లు తెలియుచున్నది. ఇది పద్య కృతి - పేరును బట్టి యిది యేనుగుల గూర్చిన కృతియని విశదమగుచున్నది. కృష్ణ్ణాయల కాలమున, విజయనగరమున నేనుగులు విశేషముగ నున్నట్లు, ఏనుగుల కొణకు కట్టబడి నేడు శిథిలములైన గజశాలలు తెలుపుచున్నవి. 'అనెగొంది' యను పేరు వచ్చుటకు నేనుగుల ప్రాబల్యమే కారణము గదా! రాయల కాలమునకు ముప్పది నలువదేండ్ల ముందుగా మనుమంచి భట్టారకుడు. అశ్వశాస్త్రమును ప్రశస్తపద్యకావ్యము రచించియున్నాడు. గజములను గూర్చి యట్టి శాస్త్రము రాయల కాలమున నావశ్యకము గాన, తిమ్మన యీ కృతిని రచించియుండ వచ్చును. రాయలవారి కంకితము. ఈ కృతి మదరాసు ప్రాచ్యలిఖిత పుస్తక భాండాగారమున నున్నది. కాని గ్రంథసూచికల కెక్మలేదు. ప్రత్యంతరమును లేదు. ద్విపద కృతులు కృష్ణ్ణాయల కాలమున ్రబంధములే కాక ద్విపద కృతులును రచితములైనవి. వానిలో తొలిది. కృష్ణార్ణున సంవాదము ఈ ద్విపదకృతి - మహామాత్యుడు తిమ్మరసు మేనల్లుడు కొండవీటి దుర్దాధిపతియు సంస్కృత విద్వాంసుడు నైన నాదిండ్ల గోపమంత్రి కృతి. ఇటీవలికాలమున లక్ష్మప్రతులు చెల్లిన చిలకమర్తి వారి గయోపాఖ్యాన నాటకమునందలి యితి వృత్తమును, మొట్టమొదట తెలుగున దెచ్చిన కీర్తి గోపమంత్రిది. ఈ కృతి, సరళ శైలితో నున్నది.* అవతారిక యందు, శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 367

గోపమంత్రి తన వంశ వృత్తాంతమును దెలిపి యున్నాడు. ఈ ద్విపద కృతి వెనుకనే, వెలిచేటి వెంకటరామ ప్రధాని, రామయామాత్యుడు మొదలగు వారీ కథను పద్య కృతిగా రచించినారు. ఈ కృతి రచనా కాలము క్రీ.శ. 1520.

గోపమంత్రి కృతిని గోలకొండ పత్రికా మూలమున తొలుత తెలంగాణా సారస్వతోద్యమ పితామహులు శ్రీ సురవరము ప్రతాపరెడ్డిగారు క్రీ.శ. 1931 లో ప్రకటించిరి. కాని అవతారికా భాగము వారికి లభ్యముకాక పోవుటచేత క్రీ.శ. 1949 లో నేను అవతారికా భాగముతోను, విపుల పీఠికతోను దీనిని వెలయించితిని.

శతకములు ధూర్జటి శ్రీకాళహస్తీశ్వర శతకము

అష్టదిగ్గజములలో నొకడై వీరతైవుడైన ధూర్జటి శ్రీకాళహస్తీశ్వర శతకమాంధ్రలోక మీవణకు చక్కగా నెటిగినదియే - తెలుగున నుత్తమోత్తమములుగా నెన్న దగిన శతకములలోనిది యొకటి. రాయలకాలమున రచితమైనది. ఇందుమత్తేభ శార్జూల వృత్తములు గలవు.

నీతి సీసపద్య శతకము

ఇది తిరుపతియందు సంకీర్తనాచార్యులై దిగంత విశ్రాంత కీర్తిగాంచిన తాళ్ళపాక అన్నమయ్యగారి కుమారుడు పెద తిరుమలయగారు రచించినది. ఇది సీసపద్య శతకము. “కవిత లక్ష్మీశ సర్వ జగన్నివేశు విమల రవికోటి సంకాశ వెంకటేశా అను మకుటముగలది. దీనిపేరు నీతి సీసపద్యమైనను నిందు రాజనీతిని గూర్చియే విపులము గాగలదు.

తిరుమలయ్యగారీ కృతిని రచించి, శ్రీకృష్ణదేవరాలయవారి సభలో, రాయలవారికి వినిపించుటకువచ్చిరి. అందలి పద్యములలో నాకటి యగు-*పతికి మాజాడక, పలుమలు నేడ్వక, నలయక మిగుల గయ్యాళిగాక అను పద్యము ప్రారంభింపగానే తెనాలి రామలింగకనవి లేచి, యా పాదమునకు 'పెడయర్థముచెప్పి “చాలు చాలు - ఈ పాతివ్రత్య ప్రదర్శనము అని యాక్షేపించెననియు, రసజ్ఞులగు రాయలువారు నా వెనుక నాతని సత్మరించిరనియు, “పాతివ్రత్య ప్రదర్శినీ తిరస్కారము” అను కథ కవి జీవితములలో గలదు.

ఇది యొక్కటియే తిరుమలయ్యగారు కృష్ణ్ణాయల సమక్ష కాలికులని రుజువు చేయగలదు.

ఈ శతకమునందు, నిఘంటువుల కెక్కని పలుకుబళ్లు - నొనుళ్లు పెక్కులు కలవు, 868 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

న్‌ు అశ్యొల్‌ వై ?7 ఆ మైన నంత. స న స ల . షస రు । ! లే క్‌! | ॥ | న. 41 గ్‌. 2 న (షా ః న. మయ ల శ. స న. స _బీమి ఎ నటనలో ని. 9 ట్రై ఎ ఫ్‌ మన... అటహికు ననున ల్తాల్తావార్టాల్లు. న | క్ష త్‌, స్‌ నా వ ళ్‌ కానాల . వం చలీ క క లో శ నా నా / ట్‌ ల య? ల శ్‌ నైనా య. న హు (1 1, న. 1 1 గ స | (నా | .. ళ్శ న. గ కం. క యీ గణ. న క్‌ న గో తం స చ. | న! స గ 1. 1 నం సళ న జ. న. ను. మల్‌ గ [1 0 న్న. న . ప 1... న్‌ లా |. . ( త గళ్ళ సమన! వ లట న స... స. ఖ్‌ ్ల ద" న న కాత. న 1 మ ట్‌, | న. న న మ | 3/1 .. త వ... మ . భే ల? రం! న లం! న 0! అనాలా |! మ... న న. స ము | వ న య గ ము. మ టు సను న (| ల. సన్‌ సై [1 వ | ఖ్‌. నం యట చస? 1 మి న మా. ః సు క శన ళ! స న న చ సు మ. చ? క. త స స 1 హ్‌. క]. తు న. [111001 టు. న. స లే (11; నశ య యయ న. నీ తస. సం. ఇక | శ న... నం 1. ణం రో ల న స

వూ. స. యయురులడోా "| -

స 7 (క స!

1" న. క | | త గ ళా (సీ 0 |. దుం (2 న్‌ (మన న క వ్‌ వో 1థ్‌ గ (తహాా న ప వగా క్‌ మ ( (] . ] న గ్‌ భోగీ. క మా స్టో న || న్గో “| ము |) నం ర్‌ యా స సం ! మ ల... గ్ర భు. | (/ భా భ్‌... గు 41... గ డు షి. యగ ( ల్‌ ్ల/ ననా నాన ఓ [ పా.

దండకములు నంది తిమ్మన త్రిస్టలీ దండకము నందితిమ్మన పారిజాతాపహరణ ్రబంధమునేకాక, త్రిస్టలీదండకము అను నొక దండకము రచియించినట్లు కవి జీవితముల వలన తెలియుచున్నది. ఈ దండకము నేడు లభ్యము కాకున్నను. కాకునూరి అప్పకవి కాలమునాటికి లభ్యమగు చుందెడిది. అప్పకవి కృతి ప్రారంభమున నుపయోగింపదగిన గణములను గూర్చి చర్చించు సందర్భమున నీ దందక '్రారంభము “విజయనగర హేమకూటంబునన్నిల్చి” అని యున్నట్లందు వ్రాసి యున్నాడు. “త్రిస్టలి” యనగా, కాశి. గయా, ప్రయాగ అను మూడు స్థలములు గల ప్రదేశము.” ఈ నడుమ “భారతొ పత్రికలో, నందితిమ్మన. 'గయశాసనము” ను గూర్చి వాద ప్రతివాదములు జరిగినవి - “త్రిస్థలొ అను పదవ్యత్పత్తిని బట్టి గయాక్షేత్రము వానిలో నొకటి యగుటయు, తిమ్మన యా పేరున దండకము రచించుటయు, చూడగా నీ శాసన రచనము సమంజసమే యగుచున్నది. శ్రిస్థలియందు పిండ ప్రదానము గావించుట పిత్తాణము దీర్చుటయని - పింగళి సూరన - ప్రభావతీ ప్రద్యుమ్నమున గయలో కాశి ప్రయాగ... నాపిన తమ్ముందెజ్జన యొనర్చెం దండ్రి కాహ్లాదమున్‌ అని వ్రాస్సి యున్నాందు. కృష్ణరాయల కాలమున కవయిత్రులున్నట్లు తెలియుచున్నది. వారిలో మొదట చరిత్ర మోహనాంగి పతి కూతురని, జగన్లో ఈమొ గరా మారీచి పరిణయ శ్రిపానియని యీమె పేరని రాయవాచకము పుచున్నది. ఈమె మును శృంగార ప్రబంధము తలు దు. కాని యది కాన రచించెనని గ్రంథస్తమైన 27 విషయము కలదు. కానరాదు, మోహనాంగిక్రి క్రవి ఖ్ధి రాయలతో చదరం లమధ్య పేదల కుండ దరమే” అను కవికర రసాయనోక్త టవలన తెలిసికొన వచ్చును వ ణ్‌ ను చదువు బ్చను. ఆ పద్యమునక్రా వద్యమాన నిలువ గట్టినది మోహనాంగియ్యే, ద్యమునకాక, కవికర్ణరసాయన కొన్య శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 369

మొల్ల

తెలుగుదేశమున నందటెతింగిన ప్రశస్తకవయి[్రి మొల్ల - ఈమె రామాయణము, సంగ్రహమైనను తేనెసోక నోరు తియ్యనైనరీతిని, మధురమై, సులభ (గ్రాహ్యమైయున్నది. ఈమె, కవన నైపుణ్యము కృష్ణ్ణాయలవారి చెవిసోకి, తన యాస్థానమున కీమెను రప్పించి, గౌరవముగా సత్మరించినట్లు తెలియుచున్నది. అచట యీమె చెప్పిన దొక సీసపద్యము. గజేంద్రమోక్షణ కథ యంతయు భావగర్భితముగ సంగ్రహింపబడినది. మూడు దశాబ్బులకు ముందే మొల్లరామాయణమునందలి భాగములు పాఠ్యగ్రంథముగా నుండెడివి. *

రాయలకాలమున నాం(ద్రవాజ్బయాభివృద్దిని గూర్చి వివరించునపుడు, రాయల వెనువెంటనే సింహాసనము నధిష్టించిన అచ్యుతదేవరాయల పరిపాలనా కాలముకూడ మనము (గ్రహింపవలసి యున్నది. రాయలు క్రీ.శ. 1509 - 1580 వఅకును అచ్యుత దేవరాయలు క్రీ.శ. 1530-48 వజకును పాలించినారు. నేడు కృష్ణదేవరాయ యుగ మనునది శ్రీశ 1500-1600 నిర్ణయింపబడినది. కాని ఆ యుగమును నీ క్రిందిరీతిని రెండుభాగములుగా విడదీసినప్పుడు, అష్టదిగ్గజములను గూర్చి, యితర సాహిత్య విషయములను గూర్చిన చిక్కు లెన్నియో విడివడును. సమగ్ర సాహితీ స్వరూప మేర్చడును.

1. క్రీశ. 1500 - 156560 మొదటి భాగము
2. క్రీశ. 1550 - 1600 రెండవ భాగము

ఈ విభజనముల వలన పింగళి సూరన, రామరాజ భూషభూషణుడు. తెనాలి రాషలింగకవి మొదలగువారు మొదటికాలమున బాల్యావస్థలో నుండి తరువాతి కాలమున 'ప్రాఢరచనలు కావించిన వారని మనకు దెలియవచ్చును. సాహిత్య ప్రక్రియలో శ్లేష ద్వ్యఢ్థి కావ్య'ప్రారంభము తెలియనగును. ఇందు తొలిభాగమున కృష్ణరాయని సమకాలికులయ్యును. అచ్యుతదేవరాయల కాలములో తమ [గ్రంధరచనలను గావించిన కవులు గలరు. నారన సూరన 'ఉదయనోదయమూు' అను ప్రశస్తప్రబంధము అచ్యుతరాయల కాలమున వెలువడినది. రాధామాధవకవి తారక బ్రహ్మరాజీయము అచ్యుతరాయల కాలమున నవతరించినది.

క్రీశ 1600 నుండి దక్షిణాంధ్ర వాబ్బయము (తంజావూరు - మధురలో (ప్రారంభమైనను నంతకుముందే అచ్యుతదేవ రాయల కాలమున నచ్చట తెలుగు ద్విపద కావ్యరచన ప్రారంభమైనది. పచ్చకప్పురపు తిరువెంగళకవి చొక్కనాథ చరిత్ర - భద్రకవి లింగకవి - దేవాంగ పురాణ సానందోపాఖ్యానము - దక్షిణ దేశమున నుద్భవిల్లినవి. (వివరమును నా “దక్షిణదేశీయాంధ్రవాబ్బయము” చూడనగును.)

ఈ విధముగా సారస్వత చారిత్రకతా దృష్టితో రాయలనాటి వాబ్బయము బరిశీలించిన మన కింకను నెన్నియో విశేషములు బయలుపడును. కారణ మే మోకాని యానాటి కృతుల 870 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

కతివృష్టి అనావృష్టి దోషము సంక్రమించినది. అరువది నాల్గేండ్లనుండి నేటి వఐకు యొకేరీతిగా, మను చరిత్రపై విమర్శనలు సాగుచునే యున్నవి. రాయల యుగమొక్క ప్రబంధయుగమేగాక బహుముఖముల నాంధ్ర సారస్వత ప్రక్రియలను ప్రకాశింపజేసిన యుగమని గ్రహించి, ఆనాటి గ్రంథములను గూర్చిన, కూలంకష వ్యాసంగము నిర్జిద్ర పరిశోధన జరిగి, సంస్కృతములైన సర్వోపాదేయములైన ముద్రణములు వెలువడిన, యీ వ్యాసకర్త యొనరించిన యల్ప్బపరిశ్రమకు ఫలమని గ్రహింపనగును. ఫుట్‌ నోట్స్‌:-

శ్రే ౨౦౧ 0.3. 5గ00/20800281. పటంగంయ101 10 16 *0గ 3/210 0 1జ్వుం/6 ప 164614 811520. ౭౬6 ౫. తంంజు4[41 01610 0001102601 1943.

2. క్రీడాభిరామము 107 ప.

3. దీనిని మొదట తెలుగువారి కెబటుక పజచిన వారు. కీర్తిశేషులు గాడిచెర్ల హరిసర్వోత్తమరావు గారు. (చూ. ఆంధ్ర - పత్రిక - దుర్మతి సంవత్సరాది సంచిక.

త్త గ౧6 08202080 8206 0 స ఖజ28022804102 గంగ 9202412 4006601. (15-9-1658) చూ, దక్షిణ దేశీయాంధ్రవాబ్బయము - పుటలు 548-550

5. తెలుగున శ్రీ వేంకటేశ్వర వాబ్బయమును గూర్చి ప్రత్యేకముగా పెద్ద పరిశోధన జరుగవలస యున్నది. ఉత్తరాంధ్ర ప్రాంతమున శిష్టు కృష్ణమూర్తి వేంకటాద్రి మహాత్యము, వద్ది పర్ది కోనకవి వేంకటేశ్వరోపాఖ్యానము మున్నగు కృతు లింకు ముద్రితము లయ్యు నెజుకకు రాలేదు.

6. రాధామాధనము - కపిలేశ్చరపు జమీందారులైన &ఓశే. లయిన బులుసు సర్వారాయిదుగారిచే (వ్రచురింపబడినది. విష్టమాయ నాటకము మద్రాను విశ్వవిద్యాలయమువారిచే ముద్రింపబడినది.

7. తారకదబ్రహ్మరాజీయ మముద్రితము. దీనిలో నాల్గవ యాశ్వాసము వజకే ప్రాచ్యలిఖిత పుస్తక భాందాగారములో నేకైక ప్రతిలో నున్నది. దీనిని శ్రీ నిడుదవోలు శివసుందరేశ్వర రావు ఆం(్రదేశీయేతివోస పరిశోధకమండలివారి ప్రతి ననునరించి సంపూర్ణము గావించి యున్నాడు.

8 216 0౦6 26422 ససం6%2/2 2064 115 *0గ౮ “డీ 00క్రంగం॥ 061 01 1దాసంంట్యాడిం లో 0 ౬. 6002120004 సట ఇలం ఇంల464 10% 4114 068166 11 96 00/ల4010/ ౦ క!2610.

శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 871

(నా పర్యవేక్షణ క్రింద నీ పరిశోధక విద్యార్థి ప్రత్యేకముగ రాధామాధవుని గూర్చి పరిశోధన చేసియున్నారు).

9. _ నా విపుల పీఠికతో నాంధ్ర సాహత్య పరిషత్తువారు ప్రకటించి యున్నారు.

10. తొలుత దీనిని నేను లోకమున కెబుకవలచితిని. (తెనుగు కన్నడముల పొత్తు-భారతి,సం. 29.)

11. _ భారతి నందన మార్గశీర్షము.

12. _ శ్రీ మానవల్లి రామకృష్ణమహోదయులు - నన్నెచోడ కుమార సంభవము- ద్వితీయభాగ పీరిక - (1914)

19 “1 6 ఉంళ1085 *0ర0 0116 2896 25 1 01120664 గంగు 6 6010%% గం! 1130026222 206 1115 146080/ 01016. &గ1016 1 80812 0 ల01202 20. 06 *రడయు28్రడు లు 090/60౧జ్బా/ 6౦%%060011600 ౪01- 06 1036.

14. _ ఇవి దేవస్థానమువారు (ప్రకటించిన శాసన సంపుటములలో 3వ సంపుటమున నున్నవి. ఆ సంపుట మంతయు కృష్ణరాయని శాసనములే. ఇందు 229 శాసనములు గలవు.

15. ఈ పట్టున రాయలవారికి వీరవైష్ణపము ముదిరిన దనుటకన్న మన పాండిత్యమే ముదిరినది యనుకొనుట సమంజసము. దక్షిణదేశీయాంధ్రవాబ్బయము- పుట 497.

16. ప్రబంధ రత్నావళిలో “పద్మావతీ కల్యాణము” “రేవథీ పరిణయము” అను కృతులు కాననగుచున్ననవి. కాని వాని కాలనికర్ణయాదులు నిశ్చితము కాలేదు.

17. మద్రాసు ప్రాచ్యలిఖీతపుస్తక భాండాగార ప్రచురణ 19. (1961 ఈ కృతి యునికియు, విశిష్టతను తొలుత తెలుగువారికి తెలిపిన కీర్తి కీ॥ శే[లగు ప్రభాకరశాస్రిగారిది “మీగడ తరకలు - రాయలనాటి విద్యాగోష్టులు” ప్రసిద్ధ విజయనగర చారిత్రకాచార్యులు శ్రీడాక్టరు నేలటూరి వేంకటరమణయ్యగారిదియైయున్నది (చూ. పద్యకథావాజయము-అను వారి వ్యాసము. ఆంధ్రపత్రిక నందన సంవత్సరాది సంచిక 1952-58)

(18) ఇదియేకైక ప్రతి - భాషోద్ధారకు లగు బ్రౌనుదొరవారు వ్రాయించినది. మదరాసు ్రాచ్యలిఖిత పుస్తక భాండారముననున్నది. అము(ద్రితము. దీని యవతారికా భాగము మాత్రము షస్ట్రంతమ లంతముగా - ఆంధ్ర సాహిత్య పరిషత్షృర్రిక -27 సంపుటమున ముద్రితమైనది.

(19) దక్షిణ దేశీయాంధ్రవాబయము- మద్రాసు విశ్వ విద్యాలయ (్రకటితము- పీఠిక పుట8?7.

(20 కవికాల నిర్ణయము శాననాధారములు- మ్రైనూరు రాష్టమున వారిభట్ట్బనకు రాయలవారొసగిన శాసనమును గుర్తించి నేనీ హరిభట్టు రాయలకాలము వాడని నిశ్చయించితిని. (భారతి సం 26. భా. 1. పుట-21 చూడుము. ఆంధ్రకవి తరంగిణి సం.8 - పుట 194).

౩72 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

(21) సంస్కృతాంధ్ర రతిరహస్యములు రెండును, శ్రీ నిడుదవోలు శివసుందరేశ్వరరావు విపుల పీఠికతో మద్రాసు కల్చెరల్‌ బుక్కు డిపోవారు ప్రకిటించినారు. (మూల్యము 10 రూపాయలు) (22) ఈ షితాబ్‌ ఖాను శాసనోదంతమును లోకమునకుం దొలుత వెల్లడించిన కీర్తి శ్రీకొమ్మజ్టాజు వెంకటలక్ష్మణరావుగారిది. ఈతని సమ(గ్ర చరిత్రను సప్రమాణముగ, సరస రచనతో, నాంధ్రుల కందిచ్చిన కీర్తి పూజ్యులు శ్రీఆదిరాజు వీరభద్రరావుగారిది. వీరికృతి చిన్నదియైన చరిత్ర రచనమనినను ఇట్లుండవలయునని చూపుటలో పెద్దది (28) ప్రస్తుతము శ్రీ తిరుపతి వేంకటేశ్వర విశ్వవిద్యాలయమున నాంధ్రోపన్యాసకులుగా నున్న విద్వాన్‌ తిమ్మావజ ల కోదండరామయ్య (ఎం.ఏ.బి,.ఓ.యల్‌.) గారు వల్లభాచార్య కృతగణితమునుగూర్చి యొక వ్యాసము వ్రాయుటయే గాక యా గ్రంధమును పరిష్కరించి కొంత భాగమును ్రకటించిరి. ఈ (గ్రంధమును గూర్చియు గ్రంధకర్తను గూర్చియు దెలిసికొను వారల కివియత్యంత ముపాదేయములు. ఆంధ్రపత్రిక నందన సంవత్సరాది సంచిక - (52 - 53) లీలావతి పుటలు-8-16. పరిశోధన-సంచిక) (24) కవి కాలనిర్ణయము-శాసనాధారములు. నావ్యాసము. (25) చూడుడు. హరిహరేశ్వర శతక పీఠిక, ఈ శతకము మండపాక పార్వతీశ్వర శాస్త్రి రవితము. (26) ఇందలి వంక్తులు - చారిత్రకముగ విలువ గలవి యగుటచేత మడాను విశ్వవిద్యాలయమువారు క్రీ॥శ॥ రచితము. అముద్రిత గ్రంథ చింతామణ్యధిపతి శ్రీ పూండ్ల రామకృష్ణయ్యగారిచే బ్రకటితము. (27) చూడుడు క్రీ.శ. 1829లో కావలి రామస్వామిగారి దక్కను కవుల చరిత్ర. 'సమదర్శిని' యను పత్రికయందు సెట్టి లక్ష్మీనరసింహంగారు ముద్రించిరి. ప్రామాణికత చింత్యము. (28) ఇందలి సుందరకాండ యంతయు నాంగ్లేయభాషలోనికి నరువది యేండ్ల క్రింద భాషాంతరీ కరింపబడి యున్నది. 43 3 “సర్వజగత్తులో విజయనగరంలాంటి నగరం గురించి వినలేదు, కనలేదు. ఒక పర్వత శిఖరం మీద నుంచి చూప్తే వృత్తాకారంలో విజయనగరం కోట ఉంది. ఒకదాని చుట్టు ఒకటి వడు కోటలున్నాయి. మూడో కోటకూ, ఏడో కోటకూ మధ్య జనసమ్మర్దంతో కూడుకున్న అంగళ్లూ, ఐజార్లూ ఉన్నాయి. ఒక దానికెదురుగా మరొకటిగా మొత్తం నాలుగు బజార్లున్నాయి”

• అబ్బుల్‌ రజాక్‌, పర్షియన్‌ యాత్రికుడు, 1443 క్రీశ. శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 378

శ్రీకృష్ణదేవరాయల విద్యాగోష్టులు

= వేటూరి (వభాకరశాద్రి

కృష్ణ్ణాయలయాస్థానమున నెనమండ్రు తెలుంగు కవీశ్వరులష్టదిగ్గజములను పేర

వెలసియుండిరనులోక ్రతీతిని వీరేశలింగము పంతులుగారు విశ్వసింపకపోయిరి.

కృష్ణ్యాయండు కవితాప్రియుందు గాన యాయనయాస్థానమందు లేకున్నను బలువురు

కవీశ్చరులనప్పటి వారినిగా భావించి పామర లోకము కట్టుకథలు కల్పించెనని వారు తలంచిరి.

వీరేశలింగముపంతులు గారి తలంపు యుక్తమయినది కాదని యిప్పుడు స్పష్టముగా: దెలియవచ్చుచున్నది.

చాటు పద్యమణిమంజరి ద్వితీయభాగమునం గందుకూరి రుద్రకవి చరిత్రమును నేను రుద్రకవివంశ్యులకడనుండియే కైకొని ప్రకటించితిని. రాయలస్థానమునం దష్టదిగ్గజము లనంబడు నెనమండ్రుకవులలో రుద్రకవి యొకండనియు, నాతండీశాన్య సింహాసనాసీనుందై యుందువాందనియు నందుం గలదు. అనంగా రాయలసభాస్థాన మగుభువనవిజయమున నెనిమిది దిక్కుల నెనిమిది సింహాసనము లుండెడి వనియు, వానిపై దిగ్గజము లనంబడు నెనమండ్రు కవులు నాసీనులై యుందెడివా రనియు నర్ధమగుచున్నది. రుద్రకవిచరిత్రమే కాక యీక్రింది శాసనశ్లోకముగూడ రాయల యా స్థానమం దష్టదిగ్గజము లను కవులుందెడివా రని తెల్పుచున్నది. శ్లో యత్మీర్తి ర్భువనైకభూషణ మభూ ద్యస్య 'ప్రసాదా న్నరా

స్సర్వే రాజసమానతా ముపగతా స్సం్రాప్య విత్తం బహు యస్యాష్టా కవిదిగ్గజాః పృథుయశోభారాజగచ్చోభవా యద్దానోదకసామ్య మేవ సరితా మాసేకుశీతాచలమ్‌.

ఈ శ్లోకము రాయలు నందిదుర్గమున సోమశంకరస్వామికి నాలయము కట్టించినప్పుడు చెక్కించినశాసనమందున్నది. ఆ శాసనమునవ్రాంతప్రతి ప్రాచ్యలిఖిత పుస్తకశాలలో నున్నది. కృష్ణదేవరాయండు రచించినదిగా జుంబవతీకల్యాణ మని సంస్క అతనాటక మొకటి కలదు. తంజావూరు లైబ్రరి నుండి దాని ప్రతినిగొనివచ్చి శ్రీమానవల్లి రామకృష్ణకవిగారు చెన్నపురి లైబ్రరికొసంగిరి. దానిలో: (బ్రస్తావన కొంత గ్రంథపాతములు గలిగియున్నది. గ్రంథకర్త కృష్ణ్ణాయండనియే యం దున్నది. కాని (గ్రంథాంతమం దీశ్లోక మున్నది:-

874 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

శేపక్ష్మాధరనాయకస్వ కృపయో సష్తార్ణవీమధ్య గాం రక్షన్‌ గామిహ కృష్ణరాయనృపతి ర్లీయా త్సహస్రం సమా£ ఈ నాటకము ్రాకృతబహుళమై సంస్కృతచ్భాయ లేక గ్రంథపాతములతో నున్నది. కాన ససిగా ముద్రించుట దుష్మరము. దీని నేను జదివితిని, కృష్ణుండు జాంబవతిని బెండ్లాడుట యిందలికథావస్తువు. కథానాయకుడగు కృష్ణుండు కృష్ణదేవరాయండుగాను, నాయిక యగు జాంబవతి ప్రతాప రుద్రగజపతి కుమార్తె యగుభద్రాదేవిగాను నాకు స్ఫురించినది. ఈ దృష్టితోం జూడంగా నాటక మెల్ల శ్రీకృష్ణదేవరాయల కథను జెప్పునదిగా సమన్వయింప దగినట్లు నాకు గోచరించినది. అయినను నీవిషయమింంకను పరిశోధింపందగినది. కృష్ణదేవరాయలు సాహిత్యమందేకాక సంగీతనుందును మిక్కిలి యఖిరుచి గలవాం డు. ఈయన యాస్థానమున బండారు లక్ష్మీనారాయణుండని యొక సంగీతవిద్వాంసుం డుండెను. రాయల యంతఃపురస్థానమున నాయన నాట్యరసాధిపత్యము వహించి యుండెడివాం డు. అతండు రచించినది సంగీతసూర్యోదయమని యొక సంస్కృత[గ్రంథ మిప్పుడు దొరకినది. దాని పీరికలో విద్యానగరము, కృష్ణాయల దిగ్విజయములు వర్ణితములయినవి. రాయల దిగ్విజయ వర్ణనములలో నపూర్వవిషయము లొండు రెండు గానవచ్చుచున్నవి. సంగీత సూర్యోదయకారునకు నథినవభరతాచార్య, రాయబయకార, తోడరమల్ల, సూక్ష్మభరతాచార్య బిరుదములు గలవు. కృష్ణాయలీయనక్సు బంగారుపల్లకీ, ముత్తెసరులజల్లులు గలవి రెండు ముక్తాతవ(త్రములు, మదవుటేనుంగులు, మలహరీవాద్యమునొనంగెను. ఈయన విష్ణుభట్టారకులయొద్ద దత్తిల కోహలాది భరతమత [గ్రంథములను సవ్యాఖ్యముగా నధ్యయనము చేసినాండు. తాళాధ్యాయము, నృత్తాధ్యాయము, స్వరగీతాధ్యాయము, జాత్యధ్యాయము, ప్రబంధాధ్యాయము నని యయిదధ్యాయములతో నీతండు సంగీతసూర్యోదయము రచించినా డు. ఈయన (గ్రంథావతరణిక నుండి కొన్ని శ్లోకములు. శ్లో; కర్ణాటాహ్యయదేశసౌఖ్యజననీ శ్రీతుంగభద్రావృతా మాతంగోన్నతమాల్యవత్‌ క్షితిధరశ్రీ హేమకూటాన్వితా పంపాధీశ్వరవిట్టలేశ్వరకృపాదృష్టిప్రభామండితా శ్రీవిద్యానగరీ విభాతి ధరణీధమ్మిల్ల మాణిక్యవత్‌, శ్లో॥ _ బాల్యే౭సౌ సకలకలాకలాపయుక్త - స్సప్రా(త్రా?) ణం సపది విజిత్య గంగరాజం జ్యా తచ్చివనసముద్ర ముత్మటంద్రా గావాసం వ్యతనుత నిర్భరం శివానామ్‌. శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 875

శ్లో॥ దుర్గం జిత్వాథ సో౭౬సా వుదయగిరివరం తత్ర రాహుత్తరాజం బందీకృత్వాశు హృత్వా యుధి నగరవరే కొండవీడ్కొండపల్గ్యాౌ జీవ(గ్రాహం గృహీత్వా గజపతితనయం పొట్టు నూర్చట్టణాగ్రే విశ్వశ్లాఘ్యప్రతాపో బిరుదయుతజయస్తంభ ముచ్చెర్చ్యఖానీత్‌. శ్లో॥! సోఒయం కృష్ణనరేశ్వరో గజపతిం జిత్వాతదీయ(శియా సాకం తస్య సుతా ముదూహ్య యవనక్ష్మాపం సపాదం తతః గొబ్బూరుస్థలవాసినం సరభసం జిత్వాను విద్రావ్య తం 20 హస్త్యశ్వాన్‌ స తదీయదుర్ద మతులం..... మారు మాదత్తవాన్‌. శ్లో! కృష్ణా ముత్తీర్యసోఒ యం యవనజనపదం వహ్ని సాత్మృత్యసర్వం పేరోజాంబాదసించాద్వరు(?) నగరసమాఖ్యాని దుర్గాణి జిత్వా భజ్‌క్ష్వోన్చైః పారసీకం కలుబరగపురీం ద్రాక్సపాదార్థమానః? కాంతా(క్రాంత్వా?) వ్యాకృష్ణవాన్‌ దోర్చలఘన్రీన్‌ సురత్రాణ పుభ్రాన్‌. (గ్రంథకర్త శ్లోః తస్య శ్రీకృష్ణ్ణాయస్య కృషాక్షీ రాబ్టిచంద్రమాః లక్ష్మీనారాయణో నామవర్తతే సరసాగ్రణీః సదా౭_ భినవశబ్దాదిభరతాచార్యనామకమ్‌ బిరుదం ధరణీచక్రే ధత్తే చక్ర మి వాచ్యుతః శ్లో _ శ్రీమత్కృష్ణనరేశ్వరస్య దయయా స్వర్ధాంచితాం పాలకీం ముక్తాగుచ్చకృతాను బద్ధవలయం ముక్తాతపత్రద్వయమ్‌ శశ్వస్మత్తమతంగజా స్మలహరీవాద్యం నిజాంతఃపుర స్థానే నాట్యరసాధిపత్య మసకృల్లక్ష్మీపతిః ప్రాప్తవాన్‌. శ్లో॥ సంగీతామలక్ష్యలక్ష్మనిపతణె శ్చీవిష్ణుభట్టారకైః జ్ఞాత్వాదత్తిలకోహలాదిభరతగ్రంథాన్‌ సుటీకాన్వితాన్‌ 1౦ భూమౌ క్తీర్రిశరీరరక్షణదియా (గ్రంథః కృతోణ యం మయా ౨ యోగ్యతాధికతర స్సంగీతసూర్యోదయః గద్యము ఇతి శ్రీమద్విప్రకులవర్య భండారువిట్టలేశ్వరనందన సూక్ష్మభరతా (లిఖితా?) చార్య రాయబయకార తోడరమల్లాభిన వభరతాచార్య శ్రీలక్ష్మీనారాయణవిరచితే సంగీత సూర్యోదయే. 876 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

ఇంకొకవిశేషము

ఈ భండారులక్ష్మీ నారాయణుండిట్లు కృతికర్త యగుటేకాక మథి కృతి భర్తయు నయినట్లెటుగంబడుచున్నాందు. భానుకవి యని యొక తెనుంగు కవి యితని కంకితముగాం బంచతంత్రిని దెనింగించినాండు. చిట్టయమంత్రి (చిట్టమరసు?) (ప్రేరణచే నరసింహభట్టు, నరసమంత్రి, అవధానము కృష్ణఘనుండు, భరతము విష్ణుభట్టు (ఈతండే లక్ష్మీనారాయణునకు సంగీతాగమము నువదేశించినవాందు) అనువారు సమ్మతించి ప్రోత్సాహపలుపంగా లక్ష్మీనారాయణుండీభానుకవిని దనపేరం బంచతంత్రిని దెలింగింపం గోరినాండంట! భానుకవి తనకృతిపతి సంగీతసూర్యోదయము రచించెనని చెప్పలేదుగాని యాతనిబిరుదములను, నభినవభరతాచార్యాదులను దఅచుగా (గ్రంథమునం బేర్మొన్నాండు. క పతికంటె మంత్రి బలిసిన క్షితి యాతనిదైతనర్చు సిద్ధము సతి దాం

బళికంటె ఠవరయైనను బతికార్యము చెడును నూత్నభరతాచార్వా!

విద్యానగరము నీతండిట్లు ప్రశంసించినాడు. సీ; _ పంపావిరూపాక్ష భైరవవిట్టలేశ్వరముఖ్యదేవతావ్రజముచేత

పరిపంథిగర్వవిభాళన క్రీకృష్ణ్ణాయభూధ వభుజారక్ష చేత

భటనటజ్యాతిష పౌరాణికభిషగ్విచక్షణ సతృవీశ్వరులచేత

సంతతమదవాహి చారుశుండాలస్ఫుటాజవప్రకట ఫఘోటములచేత గీ; రమ్యమై యుండువిద్యాపురంబునందు

నిమ్మహాకృతి భానుకవీశ్వరుండు

తెనుంగుబాస నొనర్చెను వినుతి కెక్క

నవని నాచంద్రతారార్మ మగుచుం దనర.

ఈ పంచతంత్రిలోని కథలోం గూడ నీతిపద్యములు కృతిపతిసంబోధనముతో నున్నవి. “కరణిలక్ష్మి, సూక్ష్మలిఖితాచార్య, విట్టయలక్ష్మధీమణీ” ఇత్యాదులు. ఇట్టి సంబోధనములనలన నీతండు సంగీతాచార్యుందే కాక మంట్రియు నని యెబుంగ నగుచున్నది. మాదిరి కొక పద్యము:-

న విద్య కవులయందు విశ్రాణ నందును బ్రత్యర్జివిభులందు బాహుబలము శరణాగతులయందుం గరుణాకటాక్షంబు నృపకార్యములయందు నీతిగరిమ శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం త్ర77

బంధు సంతతియందు6 బరమసంతోషంబు నాశితులందుం బాయనితలంపు ధర్మమార్దంబునందుం దగిలిన చిత్తంబు సత్యవాక్యములందు6 జతురతయును గీ గలిగియెన్వాండు మెలంగు జగత్రయమున నతనికీర్తులు లుబ్బమోహాంధతమస పటల మణంగించు6 జంద్రికా ప్రభలయట్లు లలితగుణధుర్య! విట్టయలక్షణార్య! కృష్ణరాయలు రాజ్య మేలుచుండగా నీశ్వరదీక్షితుందను సంస్కృత విద్వాంసు6 డొకం డు వాల్మీకిరామాయణమునకు బృహద్వివరణ మని లఘు వివరణ మని రెండు వ్యాఖ్యలు రచించినాండు. శ్రీకృష్ణ్ణాయల కఠణువది గడియలలో రామాయణ మేడుకాందలు వినిపించిన యాయన '్రోపునం జిత్రకూటమున (హంపి) నుండి రామాయణవ్యాఖ్యలు తాను రచించినట్లాతండు చెప్పుకొన్నాడు. శ్తోః బృహద్వివరణం చైవ తథా వివరణం లఘు వ్యధా ద్రామాయణే వ్యాఖ్యాద్వయ మీశ్వరదీక్షితః శ్డో। కర్ణాటాధీశ్వరే రాజ్యం కృష్ణరాయే ప్రశాసతి రామాయణం చిత్రకూటే వ్యాఖ్యాదీశ్వర దీక్షితః నగరు, తగరు, తాగరు, వగరు అని చరణాద్యక్షరములుండునట్లు రామాయణ, భారత, భాగవతపరములుగా మూండు పద్యములు చెప్పుమని పెద్దన సమస్య యడుగగానట్లే చెప్పి సత్మృతుం డయినచింతలపూండి యెల్లయకవికి శ్రీకృష్ణాయలు రాధామాధవుండని బిరుదనామ మీదెను. శా॥ రాధామాధవ మచ్యుతాంకితముగాం బ్రౌధక్రియం జెప్పిత న్మాధుర్యంబునం గృష్టరాయవిభుం గర్జాటేశు మెప్పించి నా నాధాత్భప్రతిమానత్మవులలోనన్‌ భూషణ(శ్రేజితో రాధామాధవనామ మందిన జగత్ర్రభఖ్యాతచారిత్రుండన్‌. ఈ రాధామాధవకవికృతులు రాధామాధవము, విప్ణుమాయావిలాస నాటక ప్రబంధము, తారక బ్రహ్మరాజీయము ననునవి దొరకియున్నవి. ఆముక్తమాల్యద కృష్ణదేవరాయవిరచిత మని గ్రంథమందున్నను బెద్దన రచించిన దని లోకమునం బ్రతీతికలదు. వ్యాఖ్యాతలు లాక్షణికులు కొందజట్లే గ్రంథములందును జెప్పినారు. 878 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

అముక్రమాల్యదావ్యాఖ్యాత శ్రీనివాసకవి- ఉ॥ ఉరు వగువిష్ణుచిత్తతనయోద్వహనంబును సంస్కృతాంధ్రవా గ్గరిమ నలంక్రియారససఖం బగునట్లుగం బెద్దనార్యుందు ద్దురభణితిన్‌ రచించెనది దుర్హటబోధము గావునన్‌ ధరన్‌ స్థిర మగుచుందునట్లుగను జేసెదం డీక సవిస్తరంబుగాన్‌. గుడిపొటి వెంకటకవి- గీ! పేమ నల్లసాని పెద్దన యాముక్త మాల్యదాఖ్యకృతి సమంచితముగం జేసె నీవు టీక చేయుము చెజకునం బండు పండినట్టు లుండుం గాన. సీ; కర మర్ధిం గవిరాయగండపెండేరంబు చెల్లించుకొన్నట్టిబల్లిదుండు కవులలోపల నాంధ్రకవితాపితామహబిరుదాంకుందైన గంభీరమూర్తి మనుచరిత్రాదిసమ్యక్క్మావ్యరచనలం జల్పిన వైష్ణవచక్రవర్తి కృష్ణాయలు తన కేల్చమ్మిచే నెత్తం బల్లకి యెక్కినభాగ్యశాలి గీ యలఘుం డలసాని పెద్దన యాఘనుండు మహిమం జేసినయాముక్తమాల్యదాప్ర బంధ మెచటం దదీయధీపటిమ యెచట? నాకు శక్యంబె దానికిం డీక నేయ? రంగరాట్బందస్సులోం గూడం బెద్దన చెప్పినయాముక్షమాల్యద యని యున్నది. విశాఖపట్టణ మండలమున 'ప్రపంచదర్చణి మని యొక సంస్కృత (గ్రంథము ప్రాచ్యలిఖిత పుస్తకశాలవారికి దొరికినది. అది సంధాన గ్రంథము, ప్రాచీన గ్రంధములనుండి యనేక విషయములందు సంకలనము చేయబడినవి. అందీ క్రింది శ్లోకములున్నవి. అల్లసాని పెద్దనార్యేణ సత్యావధూ పరిణయే- శ్లో! అంగుళీషు కురంగాక్ష్యా శ్శోభతే ముద్రికావళీ ప్రోతేవ బాైః పుప్పేషో స్ఫూక్ష్మలక్ష్యపరంపరా. అల్లసాని పెద్దనాఖ్యే నా ప్యేవ ముక్తం రసమంజర్యామ్‌ -- శ్లో! ఉదురాజముఖీ మృగరాజకటి ర్గజరాజగతిః కుచభారనతా యది సా రమణీ హృదయే రమతేక్వ జపః క్వతపః క్వసమాధిమతిః - శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 879

మొదటిశ్లోకము గల గ్రంథము పేరు సత్యావధూప్రీణనమయి యుండు నేమో! ఆముక్తమాల్యదలోం గృష్టరాయల కృతులుగా నీగ్రంథములు గలవు గదా! జ్సీ్‌ ప్రలిక్రి శుగ్రేక్షోపమల”-- ఇత్యాది పద్యమున- “భావధ్వనివ్యంగ్యసేవధి గాంగం జెప్పితివి సత్యావధూప్రీణనంబు”. మజియు-- “రసమంజరీ ముఖ్యమధుర కావ్య, రచన మెప్పించుకౌంటి గీర్వాణభాషూ ఈ సంధాన గ్రంథమున నీపేళ్ళతోం బెద్దనార్యకృతులను బేర్కొనుట వింత గదా! కృష్ణ్ణూాయకృతులలోనివిగాం గూదనందు శ్లోకములున్నవి. కృష్ణరాయ స్యాలంకారసారసంగ్రహే-- సిందూరం రవి మిందు మానవ మసౌ ధమ్మిల్ల రావో రహా ద్యద్దాధం గ్రసతీతి తచ్చ విబుధైర్నిర్ణీత మౌత్పాతికమ్‌ జోళే చంచలతా భవిష్యతి హఠా త్య్యాత్మ్కుంతలే కర్షణమ్‌ కాం........... హే......... అంగే మహా న్స్ఫంగరః ఇందుం జూపంబడిన శ్లోకములు సుభాషితరత్న భాండాగారమునం గూడ నున్నవి, “ట్రంగుల్లీషు” ఇత్యాదిశ్లోకముబిల్హణునిదిగా నందు జెప్పంబడినది. తక్కినవి యెవ్వరు రచించినవో యందు లేదు. ఆగ్రంథసంధాత యోధఢ్రుండు. ప్రసిద్ధగ్రంథముల పేళ్ళతో నెక్కడివో తెలియరాని మంచి శ్లోకములం గూడ నాతండు గూర్చియుండునని సందేహించుట కందుం గొన్నిచోట్ల నెడము గలుగుచున్నది. ఈ శ్లోకము లట్టి వయి యుండవచ్చునేమో! శస 3 “ప్రపంచచరిత్రలో మునుపెన్నడూ ఇంత బీభత్సం జరిగి ఉండదు, ఇంత హఠాత్తుగా ఇంత అందమైన నగరం, అత్యంత సంపన్నమయిన నగరం కష్టజీవులూ, ధనవంశులూ అయిన ప్రజలు - ఒక్కరోజులో వర్ణించ నలవి కాని భయానక దృశ్యాలనడును, భయంకర నూరణకాండ నడుమ దాడికి, దోపిడికి గురై విధ్వంసమై శిథిలాలుగా మిగిలిపోవదం మునుపెన్నడూ జరిగి ఉండదు”

• రాబర్ట్‌ స్యూయెల్‌ తన “ఎ ఫర్గాటన్‌ ఎంపైర్‌” (1900) లో 16వ శతాబ్ద విదేశీయాట్రికుని మాటల్ని ఉటంకించాడు. 380 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

శ్రీకృష్ణదేవరాయలకాలంబున నాంధ్రభాషాస్థితి

• నాగపూడి కువ్చుస్వామయ్య జనులు కాలక్రమంబున నభివృద్ధింబొరయు చందంబున నాయాదేశ భాషలును గ్రమంబున నభివృద్ధింగాంచుట స్వభావసిద్ధము. సంస్కృతభాష తెజంగున మన ఆం(ధ్రభాషయు6 (గ్రమక్రమంబున నభివృద్ధింగాంచుచువచ్చె. వేదంబు లనాదులనీయు నపొరుషేయములని యుబెద్దలు వక్కాణింతురు గావున వానిని విడిచితిమేని గీర్వాణభాషను దౌలుతం బురాణేతివోస గ్రంథములును ననంతరము కావ్యనాట కాలంకార గ్రంథంబులును బొడమినమాడి నాంధ్రంబునను దొలుత భారతము, రామాయణము, భాగవతము, మున్నగు పురాణ (గగ్రంథంబులును బిమ్మటం గావ్యాలంకార (గ్రంథంబులును బొడమె. పురాణనైలికిని గావ్యతైలికిని జాలభేదముగలదు. పురాణంబులు సకలజన సమాదరణీయంబులు. కావ్యంబులు పండితజనైకవేద్యంబులు. పురాణగ్రంథంబుల శైలి తద్దయు రసవంతమయ్యుం దత్కృతికర్తలు ముఖ్యముగాం గథా సందర్భములనే పాటింపవలసిన వారు కావునం దిక్కన సోమయాజి “యత్నమించు కంతయైనను వలవదు, వలసినట్లు చెప్పవచ్చియుండు” నని చెప్పిన చొప్పున యత్న గౌరవము లేక నునుదియ్యని పలుకులతో గ్రంథములు రచియించి పేరుగాంచిరి. వారిలోం గవిత్రయమని సుప్రసిద్ధింగాంచిన నన్నయ, తిక్కన, యెజ్ఞాప్రెగ్గడ, యను నిమ్మూవురు గీర్వాణులలోం ద్రిమూర్తులంబోలె సకలసుకవిజనస్తవనీయులై యెసంగుదురు. ఆంధ్రకవితాలతా వితానంబున కిమ్మహాకవుల కవనంబులే యవలంబములు. వారికాలంబున నాంధ్రసరస్వతి జనపదంబున వెలయు లలనపొలుపునం బరిమితాలంకార భూషితయున కుటిల సహజవచన సుభగయునై చెన్ను మీజె. కవిత్రయము వారి రచనలలోం దారతమ్యుంబులు నిరూపింపం బూనుట చక్కెర, తేనియ, ద్రాక్ష వీనిచవులలో దారతమ్యంబున రయంబూనుట వంటిది.

తద్రచనలతోం దులందూంగునట్లు కవనము చేసిన వారింత కెవ్వరునులేరు. పురాణ గగ్రంథంబులు రచింపంబడిన పిమ్మట నాంధ్ర కవీశ్వరులు సంస్కృతమునం గాళిదాసాదుల కై వడింగావ్యరచనలకుం గడంగిరి. ఆంధ్రంబునం గొవ్యరచనలకుంద్రో వ చూపిన మహాకవి శ్రీనాథుండు. ఇతండు నిర్మించిన శృంగారనైషధమతిప్రొథిమచే నివ్వటిల్లుచుం గావ్యంబులలో నుత్తమంబని పేరుగాంచె. అయినను నిదిసంస్కృతమున శ్రీహర్షకవివ్రాసిన

నైషధకావ్యమునకు భాషాంతరము గాని స్వతంత్ర గ్రంథముకాదు.

శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 881

ఇట్లు కొంతకాలముననం గాళిదాసాది మహాకవి రచిత మహాకావ్యంబుల వివిధాలంకార పరిశోభితయై తేజరిల్లు గీర్వాణభాషాయోషంగాంచి యాంధ్రభాషా రమణియు భూషణ విశేషంబులు దాల్చ మనంబున నువ్విళ్లూరు చుండందనచేసిన సుకృత పరిపాకంబున విద్వద్రాజ చూడామణియగు కృష్ణదేవరాయల కాలంబునం దన కోరికి సఫలంబయ్యె, కృష్ణదేవరాయ లేలుచుండిన రాజ్యంబునకు రాజధానియై మహావిభవంబుచేం జెలువారిన విద్యా నగరం బిప్పుడు బళ్లారి జిల్లాలోని హంపియనం బరగు పల్లియ పొంతందుంగభద్రా తీరంబునం బాడుపడి యునికింజూడ దెందంబునం గొందలంబుక్రందు కొనియెడి. ఈరాజ సార్వభౌముడు రాజాధిరాజమకుటనీరాజితచరణ తలుండు. ఇతందు కేవల నృపాల మాత్రుండుగాక మహాపండితుందును గవినాథుండునునై గీర్వాణాంధ్రభాషల స్వయముగా మహాగ్రంథములు రచియించి సుకవిపుంగవులచే ననేక కావ్యంబులు రచియింపం జేసెను. తననగరున “భువనవిజయ” మనుపేర నొకసభను నిర్మించి యందనవరత మిమ్మహీనాథుండు కవినాథులతో విద్యావినోదంబులు సలుపుచుందె. కృష్ణదేవరాయల యాస్థానంబున బెక్కండ్రు కవీశ్వరులుండిరి. వారిలో నల్లసాని 'పెద్దనయు ముక్కు తిమ్మనయని పేర్కొనంబడు నందితిమ్మనయు న(గ్రగణ్యులు. కృష్ణదేవరాయులు కవీశ్వరుల దెస నెంతటి గౌరవము నెఐపుచుండెనో కనుగొనుండు. అప్పార్ధివేశ్వరుండు “హిత్రుండవు చతురవచోనిధి వతులపురాజాగ మేతిహాసకథార్థస్మృతియుతుండ వాంధ్రకవితాపితామహుండ వెవ్వరీడు పేర్కొననీకున్‌” “సప్తసంతానములలోం (బ్రశస్తిగాంచి ఖిలము గాకుండునదిధాత్రింగృతియకానం గృతిరచింపుము మాకుశిరీషకుసుమ పేశల సుధామయోక్తులం బెద్దనార్య” యని ప్రార్ధింపంగాం బెద్దన యియ్యకొని మనుచరిత్రమను కావ్యరత్నమును రచియించి కృతిపతిత్వము కృష్ణదేవరాయల కొసంగె. శ్రీనాధుండు కావ్యశైలికి మార్గదర్శియని మున్నె నుడివితిమిగదా. స్వకపోలకల్పనముగా బ్రబంధములు రచింప దారిచూపిన మహాకవి పెద్దన. కావ్యరసాస్వాదనలోలుపులగుసుకవివతంసులు సంస్కృతమున రఘువంశము మేఘసందేశము కుమార సంభవము లోనగు మహాకావ్యయులంబోలె నాంధ్రంబున మనుచరిత్రంబును నుత్తమ కావ్యంబని కొనియాడుదురు. పాకము (ద్రాక్షాపాకమై మధురసరసరచనలచే నొప్పు మీటి స్వభావోక్తి వర్ణనలంగ్రాలుచు సహృదయ హృదయంగమంబుగ నలరుటంజేసి కవితొ సారజ్జుండగు కృష్ణదేవరాయలు “మనుచరిత్రంబందికొని పురంబేగింపంబల్ల కితాంజేతం 382 శ్రేశృష్ణదేమాడు వైభవం

బట్టియెత్తె.” “కోకట (గగ్రామాద్య నేకాగ్రహార ముల్చాలనసీమలనిచ్చి సంతరించె”. ఆంధ్ర గీర్వాణంబులన సదృశంబగు పాండిత్యము పొలుపార నొక యుత్సలమాలికా వృత్తమాలిక నాశువుగాః జెప్పుడని కృష్ణదేవరాయలు తన యాస్థానంబుననున్న కవీశుల నర్థింప నెవ్వరును జెప్పకున్న నల్లసాని పెద్దన యట్టి వృత్తమాలికంజెప్పి మెప్పించిన నప్పార్ధివేంద్రుండు “బిరుదైన కవిగండ పెండేరము నొక దానిందెచ్చి దాని “కీవతగుదు” వనియతని పాదములందొడిగె". ఇంతటి కవితాప్రాగల్బ్వృంబు కలవాండుగావునం గృష్టదేవరాయలు పెద్దన “గొదురైనచోం దనమదకరీంద్రమునిల్సి కేలూతయిచ్చి యెక్కించుకానియెో” నంట.

పెద్దనకు సమానుండగు కవీశ్వరుండు ముక్కుతిమ్మన. అతండొనర్చిన పారిజాతాపహరణ మను మహాకావ్యము మనుచరిత్రముతోం దులందూంగును. అందలి వర్ణనలలోను నుల్లేఖముల లోను గొన్ని యెంతయు నపూర్వములై సురుచిరములై యుండును. అందలి పదలాలిత్యమును రచనాసౌకుమార్యమును, శయ్యాచమత్కృతియుందద్దయు మనోజ్ఞములు. కావుననే “ముక్కుతిమ్మనార్యు ముద్దుపలుకు” అని కవివరులీతని రచనలం బెల్లుగాం గొనియాడుదురు. పారిజాతాపహరణమును గృష్టదేవరాయలకే యంకితము సేయంబడియె.

ఇమ్మహీరమణుని యాస్థానంబున నెందటేని గవులుండినను నెనమండద్రు కవీశ్వరులు 'ప్రముఖులై యష్టదిగ్గజములనం బేరుగాంచిరి. వారు పెద్దన, ముక్కుతిమ్మన రామాభ్యుదయాది కావ్యకర్రయగు నయ్యలురాజు రామభద్రుండు, శ్రీకాళహస్తి మావాత్యప్రజేతయగు ధూర్దటి, రాజశేఖరచరిత్రము నొనర్చిన మాదయ్యగారి మల్లన, కళావూర్జోదయము ప్రభావతీ ప్రద్యుమ్నము మొదలగు మహాప్రబంధములు పెక్కులొనర్చి వినుకికాంచిన పింగళి సూరన, మనుచరిత్రమున కంటెను రసవంతం బగు కావ్యంబని యనేక పండితులచేం గొనియాడంబడు న్లేషకావ్యరత్నంబగు వసుచరిత్రమును రచియించిన రామరాజభూషణుందు, పాందురంగ మహాత్మ్యమును రచియించిన తెనాలి రామకృష్ణుడు వీరలెనమండ్రు. వీరి లోంగొందణు కృష్ణదేవరాయల కాలంబుననుండిరనుటకుం బ్రఐల నిదర్శనములు చూపట్టవుగాని యందణును నాయనసమీపప కాలంబుననె యుండిరనుట నిశ్చయము.

మథియు నమ్మానవేంద్రుని కాలంబునకుం గొంచెము తరువాతం బెక్కంద్రు దిట్టకవులు కావ్యంబులు రచించి యాంధ్ర సరస్వతికి వెండియు. దొడవులు దొడిగించిరి. భట్టుమూర్తి యలంకార గ్రంథరత్నంబగు కావ్యాలంకార సంగ్రహంబును సంకుసాల నరసింహకవి కవికర్ణ రసాయనమను మహాప్రబంధమును, గంసాలి భద్రయ్య సరసమనోరంజనమును, దెలగ నార్యుడు యయాతి చరిత్రమను శుద్ధాంధ్రకావ్యంబును రచియించిరి.

కృష్ణదేవరాయలు ప్రత్యహంబును గవిపుంగవులతో విద్యావినోదంబులు సలువుచుండెనని మున్నె నుడివితిమిగదా. వారిచేం బ్రబంధములు రచింపించుటయకాక యన్యదేశంబులనుండి తన్నుంజూడ నరుగుదెంచిన కవీశ్వరుల నెంతయు గారవంబున నాదరించి యల్లసాని పెద్దనాది నిజాస్థాన కవినాధులచేతను స్వయముగాను వారింబరీక్షించి సముచిత నత్మారంబు లౌనర్పుచుండె,

శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 888

క _ ప్రతివర్షవసంతోత్సవ । కుతుకాగత సుకవినికరగుంభితకావ్య స్మృతిరోమాంచవిశంకిత । చతురాంతఃపురవధూ(ప్రసాదనరసికా ॥ అని యీ విషయమును ముక్కు తిమ్మనార్యుండు పారిజాతాపహరణములో వర్ణించి యున్నాండు. కావునం దన రాజ్యంబున కాక యాంధ్రదేశంబునందంతటను విద్యకు బ్రచారంబుగలిగి కవులువాడమి గ్రంధనిర్మాణంబులు కావించుచుండిరి. ప్రభుసమాదరణము విద్యాప్రచారమునకు ముఖ్యకారణమని దీనివలనం దెల్లంబయ్యెడి. ఇది యాకాలంబుననకాక యిప్పటికిని నిక్కువంబనుట కొక్క చిన్నదృష్టాంతరము వివరించెద. కార్వేటినగరంబున నించుమించుగా నూటేంద్లకుంబూర్వము కసవరాజు రామకృష్ణమరాజను నతం డప్పటి ప్రభువునొద్ద నమాత్యుండ్రైయుండె. అతండు విద్యాసక్తుండు కావున నొక్కనాందతని సమ్ముఖమ్మునం (బ్రసంగ వశంబున నొక పండితుడు కృష్ణదేవరాయలంగూర్చి యతని పేరోలగంబుననల్లసాొని పెద్దన “మ శరసంధాన బలక్షమాది వివిధైశ్వర్యంబులుంగల్లిని రృరషండత్వ బిలబ్రవేశచలన బ్రహ్మఘ్నతల్మానినన్‌ నరసింహక్షితి మండలేశ్వరుల నెన్నన్వచ్చునీ సాటిగా నరసింహక్షితి మండలేశ్వరుని కృష్ణారాజ కంఠీరవా 1” అని వినుతించిన నన్నరనాథాగ్రణి యలరి నాలుగువేల వరాలాసంగెనని చెప్పెను. అప్పలుకులువిని యాయమాత్యవరుండు పెద్దనంబోలెం గవిత్వము చెప్పువారు గలరాయని యడిగిన నాపండితుందు పెద్దనమాడ్నిం గవిత్వముచెప్పు కవీశ్వరులుంగలరని గంభీరస్వనంబున విన్నవించె. అమ్మాటలువిని కసవరాజు రామకృష్ణమరాజు వెడవెడ యలుకవొడమి కృష్ణదేవరాయలిచ్చినరీతిని మేమిచ్చెదము. పెద్దనచెప్పిన పద్యముంబోలెం బద్యమును జెప్పువారిం జూపుమాయని గద్దించిపలికిన నప్పండితవర్యుండించుక మనంబున నాలోచించి యేనుజెప్పెదనని “మ॥ వసుసంపత్తి సువృత్తి భూభృతి దయావైదగ్ధ్యముల్గల్లిమే షసదుచ్చత్వఖగత్వ జాద్యబుధ శిక్షాచౌర్యముల్మానినం గసవక్ష్మాధర రామకృష్ణులను బల్మన్వచ్చు నీ సాటిగాం గసవక్ష్మాధర రామకృష్ణనృపతీ కాంతా మనోజాకృతీ 7” అని చదివిన నమ్మంత్రివరేణ్యుండును దక్కుంగల పండితజనులును నాపద్యము పెద్దనచెప్పిన పద్యముమాడ్మినుండుటయేకాక కొన్ని యంశములలో దానికంటెను నిది రసవంత మనుటంగాంచి పరమాశ్చర్యంబుంజెందిరి. కసవరాజు రామకృష్ణమరాజు కరంబు సిబ్చితింబొరసి మొగంబున విన్నందనంబుదోంప నాకవీశ్వరునికి మొక్కి కవిపుంగవా నీవు 984 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

ప్రతిజ్ఞం జెల్లించుకొంటివి. ఏను నా ప్రతిజ్ఞం జెల్లించుకొననేరకున్నాను. అజ్ఞానంబునం బలికిన నా పలుకుల మన్నింప వేందెద అనిచెప్పి నాలుగు నూర్లవరాలొసంగి సత్మరించిపంపె. ఆ కవీశ్వరుని పేరు పాలమంగలము అప్పయ్య అతని సంతతివారు కొందణున్నారు. కాని యతండొనర్చిన గ్రంధములేవియు నాకులభింపలేదు. ఇట్లు కృష్ణదేవరాయలాంధ్రకవులం బెల్లుగానాదరించి వారిచే (గ్రంథములు రచియింపం జేయుటయే కాక తానుం గొప్పకవికావున “నుత్రేక్షోపమలజాతి పెంపెక్కరసికులౌనన” మదాలస చరిత్రమున్నగు కావ్యంబులు రచియించి యాంధ్రపంచ కావ్య రాజంబులలో నొక్కటి యని పేరుగాంచిన యాముక్తమాల్యదయను నామాంతరముగల విష్ణుచిత్తీయమును మహాప్రబంధమను రచియించి శశ్చత్మీర్తిగాంచెను. ఆకాలమున నాంధ్రకవిత్వము శ్రైలిందెలుపుటకై కొన్ని పద్యముల నుదాహరించెద. సీ; ఉరుదరీ కుహరసుప్తోత్సశార్ట్జూలముల్‌ రురవారిశోణితశంకంద్రావ వనమధ్యకుంజశాద్వల చరన్మృగ పంక్ష్తిదావపావకఖీతిం దల్లడిల్ల నాశ్రమాంతర భూరుహాగ్రము ల్ముని కోటి బద్ధ కాషాయవి(భ్రాంతింజూడ ఘనసొనుశ్చంగశ్ళంగాటకంబులంగాంచి యమరులు హేమాద్రియనుచువ్రాలం తే॥గీ॥ గాసెంబేశలగరింగింశుకప్రవాళ ఘుసృణకిసలయకంకేళి కుసుమగుచ్చ బంధుజీవజపారాగ బాంధవంబు లన్నగంబున జరఠారుణా తపములు ॥ (మనుచరిత్రము) సీ! ఏవిహంగముం గన్న నెలుంగులిచ్చుచు సారకును పైకఠకతంబులంగూడందారు తారికన్గొనియది తనజోడుగాకున్న మెడయెత్తికలయంగ మింటనరయు నరసికన్నీటితో మరలి తామరయెక్కి వదనమెండంగ సరోవారినద్దు నద్దిత్రావంగ సైపకట్టిట్టు గన్గాని ప్రతిబింబమీక్షించి బ్రమసియులుకు ॥ శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 385

తే॥గీ॥ నుజికియెటకలు దడియ వేజొక్కతమ్మి కరుగునరిగిరవంబుతోం దిరుగుతేంట్లం బొడుచుముక్కున మటియును బోవువెదకు సంజంబ్రియుంబాసివగనొక్కచక్రవాకి (మనుచరిత్రము) ఉ॥ తామరదోయిలోం దగిలివాటెడు తేంటులంబోలెంబెన్నెణుల్‌ వేమబుచేతులంబిడిచి విప్పివిదిర్చినఖాంకురంబులం గోమలలీల దువ్వి తెలిగొజ్జంగి నీరెడంజల్లి చల్లిగం ధామలకంబువెట్టినొకయంగన కాళియనాగఖేదికిన్‌ ॥ (పారిజాతాపహరణము) సీ; విరహులమైసోకివేడియౌవెన్నెలం బచ్చివెన్నెలనులివెచ్చచేసి కలువపుప్పాళ్ళచేం గసటైన వెన్నెల వలిపవెన్నెలలోనవడితితేర్చి చంద్రకాంతపునీట జాలైన వెన్నెల ముదురువెన్నెలజుజ్జబదనుచేసి సతులమైపూతంబిసాళించు వెన్నెలందనుపు వెన్నెలరసాయనము గూర్చి తే॥గీ॥ చిగురువిలుకాని జాతరసేయంబూని కొలము సాములనందజం గూడంబెట్టి వంతుగలయంగ బువ్వంపు బంతివిందు పెట్టిరలమింజకోరపుం బేరటాండ్రు ॥ (పారిజాతాపహరణము) ఉ॥ కద్రువకాన్నువాచవులుగా విహరించితటీపటీరని ర్లిద్రలతాంతకాంతనవనీపవనీతతులం దెమల్చిహా రిద్రులతావివారి శబరీకబరీ హతింగుందిపంపన క్షుద్రతరోర్మిం గ్రుంకిరఘుకుంజరుందార్మొనెంగమ్మ తెమ్మెరల్‌ (రామాభ్యుదయము) సీ! తోరంపుంజనుదోయి (త్రుళ్ళింతల నిడంగందగుచోట్ల గుద్దంటంద్రవ్విత్రవ్వి వేంగైనపిలుదుబల్నిడిం జలింపంగను నడినిట్టువట్టును నడిచి నడిచి యడుసుతుంపర చెక్కుటద్దంబులను బర్వమళ్లకు మడవలు మార్చి మార్చి నడువులేందీవియనకనకల్‌ గుడువనింపు నందగు మోవులుమోసిమోసి తే।గీ। చిలుచెమటంజేర్చు వింతక్రామ్మెలుంగుతోడం గొమరుమేనొప్ప సారెకుం గొప్పువదల 386 శీకుషదేవరాయ వెభవం

నేమిటికినైనం దామున్న యేగియేగి యెల్లపనులునొనర్చె నింపెసక మెసంగ ॥ (కళాపూర్ణోదయము) ఉ॥ వెన్నెలతేటనిగ్గునరవిందపుజేకు మృదుత్వముంబదా ర్వన్నియజాళువాపసిండిరంగు మెలుంగులధాళళధ్యముం గన్ని యరూపుగాం గరువుగట్టీమనోజుందు పోంతంబోయంబో లున్నెజనేర్చుతో ననుటలోకులపల్మిది చాలదేమియున్‌ “ప్రభావతీ ప్రద్యుమ్నము” నీ భోగిమట్టినవాని భోగింజుట్టినవాని భోగింబట్టినవానిం బోలనేర్చుం దమ్మిందాల్చినవానిందమ్మిందొబ్బ్చిన వాని: దమ్మిమొల్చినవాని6 దారసించు మృగముంనుంచినవాని మృగముంద్రుంచినవాని మృగముబొంచినవాని మీజంజాలుం గొండనొక్మినవాని6 గొండంజెక్కినవానిం గొండరంగ్రుక్కినవానిం గొదవసేయు ॥ తే॥గీ॥ భరణభూతిజనప్రభాబాహుశక్తి మతికళాశౌర్యసత్యశుంభత్ర్రభావ భోగగాంభీర్య గుణములం బుడమినేన్ఫ పాలకులు సాటియాతిమ్మ పార్ధివునకు ॥ (నరసభూపాలీయము) స్‌ లలనాజనాపాంగవలనావసదనంగతులనాభికాభంగదోః ప్రసంగ . మలసానిలవిలోలదళసాసవరసాలఫల సాదరశుకాల పనవిశాల మలినీగరుదనీకమలినీకృతధునీక మలినీసుఖిత కోకకులవధూక మతి కాంతనలతాంతలతి కాంతరనితాంతరతి కాంతరణతాంత తనుకాంత తే॥గీ॥ మకృ్ళృత కామోదకురవకావి కలవలకుల ముకులసకల వనాంతప్రమోదచలిత కలిశతకలకంఠకులకంఠ కాకలివి భాసురమువొల్పు మధుమాసవాసరంబు. (వసుచరిత్రము) శా. _ రాజీవాక్షులనేంచు పాఠకివి చంద్రారాజవానీవునీ రాజత్వంబునం జక్రముల్మనియెనో రంజిల్లి సత్సంతతుల్‌ శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 387

తేజంబందెనొడిందెనో యహిభయోద్రేకంబు తాంజెల్లరే రాజైపుట్టుట రశ్శిమాత్రఫలమే రాజౌట దోషార్ధమే. (వసుచరిత్రము) శా, _ ప్రాతః కాలతుషారశీకరచయప్రాప్తిన్‌ లసన్మౌక్తికో పేతాగారములట్లుంజెల్వెసంగు తద్చిందుచ్చటాజాతఖ ద్యోతచ్భాయలంగొంతసేపు బహురత్స్నో దీర్ణగేహంబులై లూతాకల్పితతంతుపద్మములు వాల్చుంజెప్పంజిత్రంబులై. (శ్రీకాళహస్తి మాహాత్మ్యము) శివభక్తాకృతినున్నవారు ప్రమధుల్‌ శ్రీకాళహస్తీశుండై శివుండున్నాండిదె జ్ఞానపుష్పకలికా చిహ్నంబుతోనున్న దీ శవిహారాద్రి యమాశవెండి మలనాసం జాతమైయున్నదిం క విచారింపంగ నేలనేండె మనకుం గైవల్య సౌఖ్యంబగున్‌. (శ్రీకాళహస్తి మాహాత్మ్యము) ఇట్లు తక్కిన కావ్యంబులలో నుదాహరణంబులరయునది. కృష్ణదేవరాయల కాలమునం గవీశ్వరులన్యదేశ్య పదములను దమ కావ్యములలో: బ్రయోగింపనారంభించిరి. తెలుంగు పదములకంటె సంస్కృతపదములను బెల్లుగాం బ్రయోగింపంజొచ్చిరి. సంస్కృతరచనలలోను దీర్ధసమాసములం గరంబాదరింపం గడంగిరి. ప్రొాఢిమంజూపుటకై కవీశ్వరులిట్టి రచన లొనర్చిరని యెన్నందగియున్నది. ఆకాలంబున నాంధ్రసరస్వతికిం గలిగిన ప్రాభవంబు క్రమ క్రమంబుగ డిందుపడినను నేటికాలంబునమగుడ మనప్రభువుల యాదరంబున నున్నతదశకు వచ్చుచున్నదని యెజుంగుట కెంతయు స్వాంతంబున సంతసిల్లుచున్నారము. జ స ప న నం. ,. న తు 888 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

శ్రీకృష్ణదేవరాయల రాష్త్రభాష

• గొడిచెర్ల వారినర్యోత్తమరావు నేంటిదినము ఆంధ్రోద్యమము మాట యుద్ధములోను మాంటేగ్యూ - షమ్సుఫర్జు ప్రణాళికలోను రౌలట్టు శాసనములలోను చిక్కుకొని అంతగా బయటికి రాంజూలకున్నను, ఈ తొమ్మిది పదేండ్లుగా జరిగిన యాంధ్రుల య'్రతిమాన మగు నాందోళనంపు ఫలము ప్రజల మానసమున శాశ్వతముగా స్ఫుటముగా నెల కొనియున్న దనియే నా యభిప్రాయము. ఈ యాందోళనమం దంతటను కృష్ణదేవరాయల పవిత్రనామమే యాంధ్రోద్యమమునకు విజయబీజముగా స్మరింపంబడినది. ఏ ఫలము నిచ్చించి యాంధ్రు లాందోళనమును తీక్ట ముగ చేసిరో ఆ ఫలము దేశభాషాప్రయుక్తం బగు రాష్టనిర్మాణము. ఇట్టి రాష్ట్రము కృష్ణదేవరాయల కాలమున నుండిన దను సిద్ధాంతము ఇదివఅకు చేయంజూచినవారు మాత్రము కానరారు. 'ఈ సిద్ధాంతమును చేయవలయునా? ఇది స్వయం్రకాశకము గాదా?” యనువా రుండకపోరు. స్వయం'్రకాశకం బనుట యొక రీతిని నిజమే యగు. మన యీ భరతభూమికి విజాతీయ ప్రభుత్వము క్రొత్త కాదు కాని, విదేశీయ ప్రభుత్వము మాత్రము ఆంగ్రేయులతోడన యవతరించినది. ఆర్యులు విజాతీయులు. మహన్మదీయులు విజాతీయులు. మరి, పడమటినుండియు తూర్చునుండియు కనుమల ద్వారమున ప్రవేశించిన యెల్లజాతులును పరజాతులు. అయినను, ఒక పర్యాయ మీ పవిత్రభూమిని త్రొక్కిన పిదప ఈ జాతులవా రందజును దీనినే తమ మాతృభూమిని గావించుకొనిరి. కన్నతల్లిని మఅచి పెంపుడు తల్లినే కన్నతల్లిగా భావించుకొనిరి. అందుచేత వీరందజకును ఇచ్చటి సోదరులు నిజసోదరులైపోయిరి. వీఠి వేషభాషలును వారి వేషభాషలును ఇంచుమించుగా నైక్యము నొంది ఒండొరుల వీడ్వడినవారు కాకపోయిరి. ఈ కారణముచేత పాలకుల భాష యొకటి పాలితుల భాష యొకటి యను విభఖేదము తీక్ష ముగాపొడగట్టుట కవకాశ ముండినది గాదు. ఇది యొక పక్షము. ఈ పక్షమునుండి యాటీచించినచో (ప్రాయకాలములందు దేశభాషాప్రయుక్తరాష్త్రములే యుండి యుండు ననుట స్వయం్రకాశకముగాం దోంచును. సర్వలోకచరిత్రయు ఇందునకు నిదర్శనమై పొడగట్టును. కాని, ఎంతటి స్వయం ప్రకాశకవిషయంబునను చారిత్రకదృష్టియందు వైపరీత్యములు కన్చింపకపోవు. మానవప్రపంచమున ఎంతటి సాధారణసూత్రమునకును వెన్వెంటనే విశేషసూత్రం బొకటి యుండకపోదు. మన భారతభూమియందు దేశభాషకు చిన్నందనము కల్గిన ఘట్టములు నేంటికిని కలవు. నైజాము రాస్త్రమున సగము (ప్రజ తెలుగు ప్రజ సగము ప్రజ మహారాష్ట్ర ప్రజకాని, రాష్ట్రభాష రాజభాష యగు నురుదూభాష అదే రీతిని మైసూరు సంస్థానములో తూర్పు జిల్లాలకొంతభాగము సంపూర్ణముగా తెలుంగుభాగము. శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 889

కాని, అచ్చటి రాష్ట్రభాష రాజభాష యగు కన్నడము. ఇదే రీతిగ గతకాలమునకు అటనట దేశభాషకు న్యూనత కలిగిన దనుటకు నిదర్శనములున్నవి. ఆంధ్ర భూమిలోని కొంత భాగము, ముఖ్యముగా దత్తమండలములు, మహారాసుల యేలుబడిలోనికి వచ్చినప్పుడు రాష్త్రభాష మాహారాష్త్ర మగుట మాత్రమే కాదు సంభవించినది. విద్యాలయములలో కూడ “ఏకా ఏక ఏక్‌ అనియ ఎక్కములు మహారాస్త్రములోనే నేర్చుచు వచ్చినారు. ఆంధ్రులలో ఉపాధ్యాయు లెక్కువగా లేకపోవుటచేత ఇట్టీ పరిస్థితి కలిగిన దని యనేక కారణములను బుద్ధిమంతులు చెప్పంగలరు. అట్టి కారణములతో నాకు సంబంధ మక్కజలేదు. జరగిన సంగతి మాత్రము నాకు ప్రస్తుతము. మన భూమిలో గత కాలంబునను దేశభాషలకు ప్రభువులైనవారు ప్రాముఖ్యము కల్పింపని ఘట్టములున్నవి. కాంబట్టి, కృష్ణదేవరాయల కాలమున నేమి జరిగెనో యాలోచింతమను నాశయ మవశ్యమామోదనీయము. నా మతంబున కృష్ణదేవరాయల పూర్వికు లెల్లరును కర్దాటకులు. కర్దాటాంధ్రములు సన్నిహితసందింధులు. ఒకప్పుదేకములని వాదించు వారియెడలను నాకు సానుభూతిమెందు. కాంబట్టి, కృష్ణ్ణాయల కాలమునాంటికి కృష్ణరాయల వంశముయొక్క రక్తనాళములలో ఆంధ్ర రక్తముకూడ సమ్మిళితమై యుండిన దనియే నే నమ్మువాండ. ఆ మాత్రమున కృష్ణదేవరాయలాంధ్రుండని నిర్జ్ధారింపరాదు. అతండే తాను కన్నడరాయ లయినట్టు వ్రాసికొనినాండు. ఆ ఘట్టముం గూడ తిలకింపనగు. ఆంధ్రవిష్ణువు కృష్ణదేవరాయలకు స్వస్నమునం గాన్పించి కృతిసేయు మనుచోట స్పష్టముగా 'నేను దెలుంగు రాయండన్‌, గన్నడరాయ యక్కొదువగప్పు' మని సంబోధించుచున్నాందు. కృష్ణదేవరాయలకును తనకును గల భాషాతారతమ్యచర్చ ఈ యాంధ్ర విష్ణువు పెట్టుకొనక యుండినయెడల కన్నడ రాయ యన్న దానిని ఇతరకారణములు చెప్పి బిరుదంబనియో తెలుంగు కన్నడంబు లప్పటి కభేదంబులనియో త్రోసిపుచ్చియుండవచ్చును. కాని, ఈ ఘట్టమున నట్టి యుక్తు లేమియుం బొసంగవు. వెన్వంటనే నుడివిన పద్యంబున నా వాదంబునకు సహకారియే. “తెలుంగదేల' యని తరువాతి పద్యము (ప్రారంభమగుచున్నది. కృష్ణదేవరాయలే యాం(ధ్రుందైనయెడల ఎదుటివాం డాంధ్ర విష్ణువైనప్పుడు ఈ ప్రశ్న పొడగట్టుటకే కారణముండదు. ఒకవేళ కృష్ణదేవరాయలు తెలుంగును పొగడందలంచి యీ మిష పన్నె నన్నవో అతందద్దానిని మరియెన్ని రీతులనో నెజవేర్చికొని యుండవచ్చును. ఈ ప్రశ్న రూపముననే నెణవేర్పనక్కజలేదు. మానసికావస్థల నెణుంగంగలవా రెవ్వరును ఈ ప్రశ్నయొక్క తత్త్వమును గ్రహింపంజాలకపోరు. కృష్ణదేవరాయలు కన్నడమువాం డగుట కింకను కారణములున్నవి. ఇప్పుడు నే చూపిన కారణంబులే ప్రస్తుతమునకు చాలును. అట్టి కన్నడ రాయండు రాష్ట్రభాష నే మని వర్ణించినాం డో చూతము:

'ెలుం గ దేల యన్న దేశంబు తెలుం గేను

దెలుంగు వల్లభుండం దెలుం గొకండ

యెల్ల నృపులు గొలువ నెలుంగవే బాసాడి

దేశభాషలందుం దెలుంగు లెస్స. 390 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

ఈ పద్యముపై వ్యాఖ్యాన మిదివజలో చిత్రరీతి ననుగమించినది. వావిళ్ల రామస్వామి శాస్తులవారిచే ప్రకటితమైన వ్యాఖ్యలో టీకాతాత్పర్యము లీ రీతిని గననగును.

టీ. తెలుంగ దేలయన్నన్‌ = తెనుంగు కావ్య మేల యంటి వేని, దేశంబు =నే నివసించియున్న దేశము, తెలుంగు = తెలుంగుది, ఏను = నేను, తెలుంగు వల్లభుండన్‌ = తెలుంగురాయండను, తెలుంగొక్కటియే (అనంగా నది వింత గా దనుట్సు, ఎల్ల నృపులు గొలువన్‌ = సకలరాజన్యులు 'సీవింపంగా, బాసొడి = నీవు సంభాషించి, ఎజుంగవే = కాక్వర్ధమువలన సకలదేశభాషల నెలుంగుదువనుట. దేశభాషలందుం దెలుంగు లెస్స.

తా. ఇన్ని సంస్కృత (గ్రంథంబుల వ్రాసిన నన్ను దెలుంగున నేల ప్రబంధము ('వ్రాయుమని సెలవిచ్చుచున్నా వనవలదు. ఏ మనంగా, నేను నివసించియున్న దేశము తెలుం గు దేశము నేను తెలుంగు వల్లభుండను. తెలుంగు క్రొత్తది కాదు. సకలసామంత రాజులును గొలుచుచుండంగా నీవు సకల దేశభాషలను మాటలాడుచుండుట లేదా? సమస్తమైన దేశభాషలలోను దెలుంగే కదా చక్కని భాష

మామకమిథత్రులు కొమజ్ఞాజు వేంకటలక్ష్మణరావుగారు ఇటీవల 'సౌతు ఇండియన్‌ రిసర్చు' పత్రికకు 'ఆముక్తమాల్యద జన్మదినమును' గుజించి యొక వ్యాసము బ్రాయుచు అందులో నాంగ్లభాషయం దీ సద్యమున కర్థమును పొందుపజచిరి. మొదట వారు (వ్రాసిన విషయము నాంగ్లముననే వ్రాసి దాని భాషాంతరీకరణమును వెనుక నిమిడ్చెద:

అష్ట | డైరి (0౪ 10 ఇగయం 1 061082 1, ఈ113 ఏ 2 16080 0020000 1 20 6 1014 0266 101083 (014 161080 షిం!6), 01084 13 20681 01641240/ 12080286. గక ౫0౪ 86 000210 10 00876150 1 867ఆ4! 1298్ర2క్రంక ౪00 ౪8౦45 1023 0269001 11 ౫౦౪ ౧౦౪కు 0 30౪ 2016007 1124 0211 116 0002012 010843 ఏ 10 0656”

“న్దేన్సు నిన్ను తెలుంగున నేల వ్రాయుమనుచున్నా నందువా? ఇది తెలుంగు దేశము. నేను తెలుంగు రాయండను (తెలుంగు రాయలలో నొకండను అని కూడ కావచ్చును). తెలుం గు అసమానభాష నీ కొలువు కూటమునం గల యనేక ప్రభువులతో అనేక భాషలు మాటలాడి దేశభాషలందు తెలుంగు లెస్స యనునది యెటింగి యున్నావు గదా!

వావిళ్లవారి వ్యాఖ్యానమునకును లక్ష్మణరావుగారి వ్యాఖ్యానమునకును కొలందిపొటి విఖేదము లేక పోలేదు. కాని, రెండు వ్యాఖ్యానముల సరణియు నొక్కటియే యనుట మాత్రము స్పష్టము. వావిళ్లవారు 'తెలుం గొకండ” యనుదానికి 'తెలుంగు క్రొత్తది కాదు అని యర్థము చేసినారు. లక్ష్మణరావు గారు వాడొక్కడే సరి యనుచోట 'ఒక్కండు'న కే యర్థము కలదో ఆ యర్థము చేసి తెలుంగు అసమానభాష యని వ్యాఖ్య వ్రాసినారు. వావిళ్లవారిని కృష్ణరాయల సంస్కృతపాండితి బాధించుచున్నది. 'సంస్కృతమున వ్రాసిన నీవు తెనుంగున బ్రాయం జాలవా"” యని యాంధ్రవిష్ణువుచేత సంబోధింపంజేయుట వారి పని. వారింత కష్టపడియుండ

శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 891

నక్కజలేదు. ఆ విషయము రెండు పద్యములకు ముందే యాంధ్రవిష్ణువు తీర్చివేసినాండు. “మధురకావ్యరచన మెప్పించికొంటి గీర్వాణభాష నంధ్రభాష యసాధ్యంబె' యని తెల్లముగా పల్మినాందు. ఇదే మరిమరి యనుట పునరుక్తి దోషంబై కృష్ణరాయలకు దైవము నోటినుండి వచ్చినను, కించిజ్ఞతను గలిగించియుండును. ఏది యెట్లున్నను ఏ వ్యాఖ్యానము ననుసరించినను 'జెలుంగొకండి నిరాధారం బయి నిరవలంబనంబై యున్నది. వావిళ్లవారి యర్థమునకు (ఈ యర్ధమునే చిరకాలముగ నాంధ్రదేశ మనుసరించుచున్నది) గతియే కానము. కృష్ణదేవరాయలన్వయసౌకుమార్యము లేనివాండను ప్రతీతి ప్రబలియున్నది గదా. దానిని శరణ్యము చేసికొని లక్ష్మణరావు గారి వ్యాఖ్యానానుసారము 'తెలుంగొకండ లెస్స” యనియో మరి యే విధముగనో ఒక విశేషణమును కలిపి ఒక క్రియను కలిపి చదువుదమా యనిన “దేశభాషలందుం దెలుంగని మరల నుడువంబడియున్నది. మరి రెండు చిత్రములు గూడ కలవు. “ఎల్ల నృపులు గొలువ నెణుంగవే బాసాడి' యను చోట 'నృపులకు స్థాన మున్నది కాని నృపుల భాష లనుట కవలంబన మేదియు కానరాదు. కడపట “బాసి యొకటి దారకినది గదా దానిని బట్టుకొని పెనంగుద మనిన అది యేకవచన మైపోయినది. అనేకభాషలకే యిచ్చట ప్రసక్తి యగునేని బాసలని యుండవలయును గాని బాస యనుట పొసంగదు మరియు, రూఢిని 'బాసాడి యనుటకు ఏదో నిర్ణయబాష - విశేషభాష - నుపయోగించుట యని యర్ధమే కాని మితిమేరలు లేని బహుభాషాధారకసంభాషణ మనికాదు. పద్యములోని పదముల సమన్వయమును చూడమిచే ఇంత కల్లోలంబును కలిగిన దని నా నమ్మకము. పద్యమును నాకుం దోంచిన విరామములతో వ్రాసి చూపెద. చదువుందు. తెలుంగ దేల యన్న, దేశంబు తెలుంగు, ఏను తెలుంగు వల్లభుండ, తెలుంగొకండ యొుల్ల నృపులు గొలువ నెజుంగవే బాసాడి, దేశభాషలందు దెలుంగు లెస్స. అర్ధము గమనింపుండు. అయ్యా, తెలుం గేల కోరుచున్నా వందువా? దేశము తెలుంగు దేశము, నేను తెలుంగు వల్లభుండను, అందలు నృపులు గొలువంగా నీవు తెలుం గొకండె బాసాడి యెటుయగదువు. అంతేకాదు, దేశభాషలలో తెలులో లెస్స. అయిదు కారణములయినవి. ఇది సహజముగా ఏ కష్టములేక పొసంగు నర్థము. ఇంతకంటె వేజుగ నర్థము చెప్పినచో అది గారడి విద్య గాని సహజవిద్య కాంజాలదు. కృష్ణరాయలనేకభాష లాడువాం దని పద్యమున చెప్పవలసిన పనియే లేదు. అతండు కన్నడరాయండు, సంస్కృతపండితుండు, ఎల్లన్ఫపుల కొలువుకొన్నవాందు. ఈ విషయము లతని బహుభాషాభాషిత్వమును చెప్పకయే చెప్పుచున్నవి. ఇట్లు, కృష్ణదేవరాయలు తన రాష్ట్రభాష దేశభాష యగు నాంధ్రంబే యనుటను నిరాఘాటముగ చాటినాండు. కన్నడరాయండయ్యుదే శభాషాధారక రాష్ట్రమునే పరిపాలించిన యీ మవాోత్ముండు నేంటి యాంధ్రులకును నేంటి ప్రభువులకును మార్గదర్శి యగు చున్నాం దు. ఈ విషయము నింకను కార్యదృష్టితో తరిచి పరీక్షించి ఆంధ్రులు ఫలముగాంతురుగాక! ప 392 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

అట శ్రీకృష్ణదేవరాయల యుగం అధ = తెలుగు భాషావికాసం = ఆర్వీయన్‌. నుందరం చరిత్ర పుటల్ని తిరగేసి చూస్తే నిర్వక్రపరాక్రమం కలిగిన మహావీరులు కనిపిస్తారు, సామ్రాజ్యాలను ఏలిన చక్రవర్తులు కనిపిస్తారు, సారస్వత సామ్రాజ్యాధిపతులూ కనిపిస్తారు. కాని పుక్కిటి పురాణంలా కాకుండా మన కళ్ళ ఎదుటే సాహితీ సమరాంగణ సార్వభౌముడనే సార్థక నామధేయం కలిగిన వాడు శ్రీకృష్ణదేవరాయలే. భోజుడు ఎలా వుండేవాడో తెలియదు. ఆయన ఆస్థానంలో కాళిదాసాది నవరత్నాలున్నట్లు వినికిడే కాని ఆ కవులు ఆయన ఆస్థానంలో వుండటానికి వీలులేదు. ఎందుకంటే భాసుడిది ఒక కాలం, కాళిదాసుది మరోకాలం అయితే శ్రీకృష్ణదేవరాయల విషయంలో అపష్టదిగ్గజాలనే కవులున్నమాట నిజం. పేర్లు మారవచ్చుకాని ఆయన ఆస్థానంలో కవులున్నందుకు శాసనాధారాలున్నాయి. ఒకే కాలంలో ఒకే ఆస్థానంలో అంతమంది కవులుండటం, వారందరూ మహాకవులే కావటం, వారికి ఆశ్రయమిచ్చిన మహారాజు అత్యున్నత ప్రమాణాలతో శ్రేష్ట కావ్యాన్ని వ్రాయగల్గిన మహాకవి కావటం ప్రపంచ చరిత్రలోనే సువర్జాక్షరాలతో లిఖింపదగిన విషయం. తెలుగు సాహిత్య వికాసంలో శ్రీకృష్ణదేవరాయల కాలాన్ని స్వర్ణయుగమంటున్నాం. దీనికి కారణం ఆకాలంలో ఎక్కువ మంది కవులుండటం కాదు. రాయలు గొప్ప సామ్రాజ్యాన్ని పరిపాలించిన చక్రవర్తి కావటమూ కాదు. ప్రబంధమనే విశిష్ట సాహిత్య (ప్రక్రియను చదువరులకు అందించినందుకూ కాదు. వీటన్నిటినీ మించి ఆ కాలంలో తెలుగు భాషా సాహిత్యాలకు, తెలుగు మవాకవులకూ మేరు సదృశ్యమైన గౌరవం వుందేదన్నదే ముఖ్యకారణం. విజయనగర వీధుల్లో తెలుగు పద్యం వీర విహారం చేసింది. తెలుగు ప్రబంధాల్ని ఆనాటి (ప్రభువులు శిరోధార్యంగా భావించారు. అంటే నెత్తిమీద పెట్టుకున్నారన్ననూట. తెలుగు పలుకులోని తీయదనాన్ని మనసార ఆస్వాదించారానాడు. శ్రీకృష్ణదేవరాయల కాలాన్ని స్వర్ణయుగం అని ఎందుకనాలో ఈ క్రింది పద్యమే నిరూపిస్తుంది. ఎదురైనచో తన మదకరీంద్రము డిగ్గి కేలూత నిచ్చి యెక్కించుకొనియె శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 898

మనుచరిత్రం బందుకొనువేళ పురమేగ పల్లకి తనకేల పట్టియెత్తె బిరుదైన కవిగండ పెందెరమునకీవె తగుదని వామపాదమున దొడిగె గోకట (గ్రామాద్యనే కాగ్రహారమ్ము లడిగిన సీమల యందు నొసగె ఆంధ్ర కవితాపితామహ, అల్లసాని పెద్దన కవీంద్ర యని నన్ను పిలుచునట్టి కృష్ణరాయలతో దివికేగలేక (బ్రతికి యున్నాడ జీవచ్చవంబనగుచు ఈ పద్యంలో ఉందే విషయాలు నిజమో కాదో అని కొందరు అనుమానించవచ్చు గాని శ్రీకృష్ణదేవరాయల సాహిత్యాభిమానాన్ని గురించి చెప్పే కవుల పద్యాలు, శాసనాలు పరిశీలిస్తే ఇందులో ఏ మాత్రం అబద్ధం లేదనిపిస్తుంది. నంది తిమ్మన తన పారిజాతాపహరణం అవతారికలో శ్రీకృష్ణదేవరాయలు ్రతి సంవత్సరం వసంతోత్సవాన్ని జరిపేవాడని ఆ సమయంలో వచ్చిన సుకవి సమూహం వినిపించే కావ్యాస్వాదనతో రోమాంచం చెందేవాదని స్పష్టంగా చెప్పాడు. ప్రతి వర్షవసంతోత్సవ కుతుకాగత సుకవి నికర గుంఖిత కావ్య స్మృతి రోమాంచ విశంకిత చతురాంతః పురవధూప్రసాదన రసికా! పెద్దనామాత్యుని చూచి రాయలొకసారి కావ్యం వ్రాయమని అడిగితే ఆయన ఏమేం అడిగాడో చెప్పే పద్యమొకటి ఉంది. “నిరుపహతి స్థలం, రమణీప్రియ దూతిక తెచ్చి యిచ్చు కప్పుర విడెము, ఉయ్యల మంచం” ఇలాంటి వన్నీ అడగడమే తప్పు. అయితే అంతటితో ఆగకుండా పెద్దన ఒప్పు, తప్పు తెలిసిన పాఠకోత్తములు కూడా కావాలని అడిగాడు. పాఠకోత్తములను కూడా అడిగేటంళటి ధైర్యం పెద్దనకుందంటే ఆకాలం సాహిత్యవేత్తల పాలిటి స్వర్ణయుగమనటంలో సందేహం లేదు. ముఖ్యంగా శ్రీకృష్ణదేవరాయలను గురించి ఈ కాలపు వారికి తెలియజేయాల్సిన విషయాలెన్నో ఉన్నాయి. రాయలు తెలుగువాడో కాదో చెప్పడానికి సరైన ఆధారాలు లేవు. అతడు ఆంధ్రభోజుడన్నది మాత్రప అక్షరాలా సత్యం. అయితే అతని మాతృభాష ఏమిటో ఎవరికీ తెలియదు. తుళుభాష అయితే కావచ్చు. రాయల పూర్వికులు బళ్ళారి ప్రాంతం 894 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

నుంచి పశ్చిమ తీర ప్రాంతానికి వలస వెళ్ళారని, అక్కడే సైన్యంలో చేరి రాజు మన్నన పొంది ఉంటారని కొందరు ఊహిస్తున్నారు. ఇవన్నీ ఊహలే. మొత్తం మీద రాయలది తౌళవ వంశం. కాని తెలుగు మాట్లాదేవారు ఎక్కువగా ఉండే ప్రాంతంలో, అది కూడా తెలుగు సాహిత్యాన్ని అభిమానించే వారున్న (ప్రాంతంలో రాయలు తన కర్తవ్యాన్ని సక్రమంగా నిర్వర్తించాడనే విషయాన్ని ఇక్కడ గమనించాలి. అతడు “కన్నడ రాజ్యరమారమణుడూ అయితే ఆంధ్రభాషపైన ఎనలేని అభిమానం. ఈ అభిమానం ఎంత వరకంటే తనకంటే ముందు రాజ్యమేలిన వారిలా కాకుండా తన ఆస్థానంలో తెలుగు కవులకే పెద్దపీట వేశాడు. శ్రీనాథుడికి ప్రాధదేవరాయలు కనకాభిషేకం చేసి కవి సార్వభౌముడనే బిరుదును ప్రసాదించినా తెలుగు కవిత్వం కోసం ఆ రాజు చేసింది అంతంత మాత్రమే. అతని ఆస్థానంలో ప్రవేశం కోసం శ్రీనాథుడు నానా అవస్థలూ పడి కుల్లాయి పెట్టి, కోకచుట్టి, కూర్చాసముతొడిగి చివరికి “అమ్మా కన్నడ రాజ్యలక్ష్మి, దయలేదా నేను శ్రీనాథుడన్‌” అని చెప్పుకోవలసి వచ్చింది. కాని రాయల కాలంలో తెలుగు కవులకు అలాంటి దుస్థితి లేదు. ఎక్కడెక్కడి తెలుగు కవులూ వచ్చి రాయల ఆస్థానంలో చేరారు. రాయలకు అంత అభిమానం ఉండబట్టే తెలుగువారు ఆయన పేరు చెప్తేనే పులకరించి పోతారు. ఆంధ్రాఖిమానానికి రాయలను ఒక సంకేతంగా తీసుకుంటారు. ఆంధ్రులు తమ ప్రాంతాలలో ఒకదానికి రాయలసీమ అని పేరు పెట్టుకుంది ఆ మహారాజును స్మరించేందుకే. శ్రీకృష్ణదేవరాయ భాషాంధ్రనిలయం లాంటివి తెలుగువారిలో తెలుగు స్పృహను కల్పించడానికి, కల్గించడానికి ఏర్పడ్డవి. శ్రీకృష్ణదేవరాయ విశ్వవిద్యాలయం ఉండేది ఆంధ్ర దేశంలోనే కాని కర్ష్నాటకంలో కాదు. ఒక్కమాటలో చెప్పాలంటే రాయ' అంటే కన్నడిగులకు 'రాఘవేంద్రరాయ, తెలుగువారికి మాత్రం రాయలనగానే గుర్తువచ్చేది శ్రీకృష్ణదేవరాయలే.

ఆంధ్రమహావిష్ణువు కలలో కనిపించి చెప్పినట్లుగా శ్రీకృష్ణదేవరాయలు రాసిన పద్యం ఆంధ్రులందరూ పదే పదే స్మరించుకోవలసిన పద్యం. నాటికీ నేటికీ తెలుగువారు తమలో తాము గౌరవంగా మాట్లాడుకోవాలన్నా ఆత్మాభిమానాన్ని పెంచుకోవాలన్నా రాయలు చెప్పిన ఈ మాటల్నే మళ్ళీ మళ్ళీ చెప్పుకోవలసి ఉంటుంది.

తెలుగదేలయన్నదేశంబు తెలుగేను తెలుగువల్ల భుండ తెలుగొకండ యొల్లనృ్ఫపులు గొలువ నెరుగవే బాసాడి దేశభాషలందు తెలుగులెస్స.

ఈ పద్యంలో మొదటి పొదాన్ని ప్రతి తెలుగువాడూ జపం చెయ్యాలి. 'తెలుగెందుకు తెలుగెందుకు' అని ప్రశ్నించే వాళ్ళకు ఐదువందల ఏళ్ళనాడు శ్రీకృష్ణ దేవరాయలు సమాధానం చెప్పాడు. తెలుగుభాషను, తెలుగుసాహిత్యాన్ని, తెలుగు మాధ్యమాన్ని తెలుగు పరిపొలనను (త్రోసిరాజనే వారికి శ్రీకృష్ణదేవరాయల మాటలు కనువిప్పు కావాలి. తన ఆస్థానంలో తెలుగు

శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 895

కవులకు ఆశ్రయమిచ్చి వారి చేత గొప్ప కావ్యాలను రాయించడమే కాకుండా “ఆముక్తమాల్యద” శ్రీకృష్ణదేవరాయల కాలంనాటి తెలుగు భాషావికాసాన్ని ఆముక్తమాల్యదతోనే మొదలు

పెట్టడం న్యాయం. ఆరాజకవి ఆస్థానంలో ఎందరు మహాకవులున్నా గొప్పకావ్యాలు రాసినా రాయల కావ్యం ఎన్నో విధాల అత్యంత విశిష్టమైంది. రాయలు సంస్కృతాంధ్రాలలో మవాపండితుడు. అతని శైలి అనన్య సామాన్యం అలాంటి శైలిని రాయలలాంటివాడే సృష్టించగలడు. అముక్తమాల్యదలోని రాజనీతిని గురించి రాయలవంటి వాడే రాయగలడు. ఈనాటికీ దక్షిణ భారతదేశంలో చరిత్రను అధ్యయనం చేసే ఏ విద్యార్థి అయినా ఆముక్తమాల్యదలో రాయలు ్రతిపాదించిన రాజనీతిని పరిశీలించవలసిందే. వైష్ణవభక్తి విశ్లేషణకు పూనుకొన్న ఏ పండితుడైనా ఆముక్రమాల్యదను పఠించాల్సిందే. బుతువర్ణనలలో అపూర్వ వర్ణనాశక్తికి ఉదాహరణలు చూపాలంటే ఆముక్తమాల్యదను ఆ(శయించాల్సిందే. విష్ణుచిత్తుని ఇంటికి నడురేయి వెళ్ళినా శేషశయనుని గురించిన పుణ్యకథలు వినిపిస్తుంటాయట. దివ్య ప్రబంధాలను పఠిస్తుంటారట. అంతేకాదు, వెళ్ళిన అతిథులతో ఆ ఇంటి ఇల్లాలు “అయ్యా కూరలు ఎక్కువ లేవు, పదార్థాలు చల్లగా ఉన్నాయి. పప్పు అయిపోయింది. భోజనం అంతగా బాగులేదు. అయినా దయచేసి భోజనం చేయండి అంటుందట. ఇదీ రాయల మనస్తత్వం.

ఆ నిష్టానిధిగేహ సీమ నడురేయాలించినన్‌ మైోయునెం

జే నాగేంద్ర శయానుపుణ్యకథలుం దివ్యప్రబంధాను సం

ధాన ధ్వానము “నాస్తి శాక బహుతానాస్త్యుష్ణతానాస్త్యపూ

పోనాస్తోదన సౌష్టవంచ కృపయాభోక్తవ్య'మన్‌ బల్కులున్‌.

శ్రీకృష్ణదేవరాయల ఆస్థానంలోని కవులు దిగ్గజాలలాంటివారు.. పెడ్డన

ఆంధ్రకవితాపితామహుడు. స్వారోచిష మను సంభవమనే ప్రబంధాన్ని 'శిరీషకుసుమపేశల సుధామయోక్తులతో' రాయమని రాయలు అడిగాడు. పెద్దన ఆనాటి ప్రబంధాలకే మార్గదర్శకమైన మధుర ప్రబంధాన్ని రాసి కవిత్వానికే పెద్ద అని పేరుపొందాడు. పెద్దనాదుల కవిత్వం ఎంత మధురంగా ఉందంటే తర్వాతి వారంతా ఈ కవుల్నే అనుసరించి చివరికి కవిత్వమంటేనే మొహం మొత్తేట్లు చేశారు. అంతగా తర్వాతి తరాలపైన (ప్రభావం చూపారు పెద్దనాదులు. పెద్దనకాని, తిమ్మనగాని, ధూర్జటిగాని వర్షనలకోసమే వర్ణనలు చేయలేదు. శృంగారంలో రసికతను చూపారుగాని అసభ్యమైన దాన్ని అతిశయం చేయలేదు. కాని తర్వాతి వారికి కవిత్వమంటే కేవలం శృంగారమనే అభిప్రాయం కలిగి కట్టమంచి రామలింగారెడ్డిగారి లాంటి విమర్శకులు దుమ్మెత్తి పోయటానికి కారణమయ్యారు. 896 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

రాయలనాటి కవులు రసికులు. రాళ్ళపల్లి వారన్నట్లు ఆనాటి కవులు శృంగారాన్నయినా, భక్తినైనా ఆమూలాగ్రం భావించారు, అనుభవించారు. ప్రబంధాలలో మితిమీరిన శృంగారమూ భక్తీ కనిపించవచ్చు కాని అపూర్వమైన భావుకత, వర్జనానైపుణ్యం కూడా కనిపిస్తాయి. పారిజాతాపహరణాన్ని రాసిన నంది తిమ్మన ముక్కుమీద ఒక వద్యం రాశాడట. పారిజాతాపహరణం అంతా పారిజాతపుష్పం చుట్టూ తిరుగుతుంది. ఆ పుష్పం ఎలాంటిదంటే- పరిమళము 'సెడదు వాడదు పరువము తప్పదు పరాగ భరభరితంబై నిరతము జగదేకమనో హరమగు నీ కుసుమరాజ మంబుజవదనా, ఆ పువ్వు ఎప్పటికీ వాడదట, నవనవలాడుతూనే ఉంటుందట. పరిమళం ఎప్పటికీ వీడదట, జగదేక మనోహరంగానే ఉంటుందట. ఈనంది తిమ్మన ముక్కును అద్భుతంగా వర్ణించగా దాన్ని భట్టుమూర్తి దబ్బిచ్చికొని తన వసుచరిత్రలో చేర్చుకున్నాడట. అందువల్లనే నంది తిమ్మనకు ముక్కుతిమ్మన అని పేరు వచ్చిందని ఐతిహ్యం. ముక్కు మీద రాసిన ఆ పద్యమూ పువ్వుకు సంబంధించిందే. నానా సూన వితాన వాసనల నానందించు సారంగమే లా నన్నాల్లదటంచు గంధఫలి బల్మాకన్‌ దపంబంది యో షా నాసా కృతి బూని సర్వసుమనస్సౌరభ్య సంవాసియై పూనెన్‌ ట్రేక్షణ మాలికా మధుకరీ పుంజంబు నిర్వంకలన్‌. సారంగమంటే తుమ్మెద. గంధఫలి అంటే సంపెంగ పువ్వు, ముక్కును సంపెంగ పూవుతో పోలుస్తారు. తుమ్మెద అన్ని పూలమీద వాలుతుంది కాని సంపెంగ పూవు మీద వాలదు. అందువల్ల సంపెంగ పూవు తపస్సుచేసి నాయిక ముక్ళుగా జన్మించిందట. అన్ని పూల సౌరభాన్ని ఆస్వాదించగలిగిన సౌభాగ్యాన్ని పొందిందట. దీనితో పాపం తుమ్మెదలకు బాధ కలిగి వుంటుంది. మనం చెయ్యాల్సిన పని ఈ ముక్కు చేస్తోందేమిటా అనుకున్నాయేమో! ఆ తరుణి చూపులనే మిషతో తుమ్మెదలు ముక్కుకు రెండు వైపులా వరుసగా నిల్చున్నాయట. ఈ పద్యాన్ని ముక్కుతిమ్మన రాశాడో, భట్టుమూర్తి రాశాడో కాని పద్యం మాత్రం వసుచరిత్రలో ఉంది. ఇలాంటి కల్చనావైభవంతోబాటు రామరాజభూషణుని వసుచరిత్రలో రాగయుక్తంగా, శ్లేషల అందాలతో చదవగలిగిన పద్యాలు కూడా బోలెడన్ని ఉన్నాయి. వసంతబుతువురావటం ఎంత అందంగా ఉంటుందో అర్థంతోబాటు శబ్దంలో కూడా సూచించటం రామరాజ భూషబణునికే చెల్లింది. శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 897

లలనాజనాపాంగవలనావసదనంగ తులనాభికా భంగ దోః ప్రసంగ మలసానిలవిలోలదళ సాసవ రసాల ఫలసాదర శుకాలపన విశాల.......... ఇలాంటి పద్యాన్ని రాయటం రామరాజభూషణుని లాంటి సంగీత విద్వాంసునికే సాధ్యం. కల్పనావైభవానికి పేరుగాంచిన కళాపూర్ణోదయం, భక్తిని అత్యద్భుతంగా ప్రదర్శించిన శ్రీకాళహస్తి మాహాత్యము, శ్రీకాళహస్తీశ్వర శతకము లాంటివన్నీ రాయలయుగంలో వెలువడినవే. తెనాలి రామకృష్ణుని గురించి కథలు వికటకవిగా వర్ణిస్తుంటే అతని పాండురంగ మాహాత్మ్యము మాత్రం అతడొక విశిష్టకవి అని నిరూపిస్తుంది. శ్రీకృష్ణదేవరాయల తనయ మోహనాంగి కూడా రచయిత్రి. ఆమె మారీచీ పరిణయమనే కావ్యం రాసింది. అందులో రాయలను గురించి 'కవిజన రాజరాజపూజన భోజన కవితావిరాజ మాన ముఖాంభోజ వీభ్రాజిత నవీన భోజుడి కీర్తించింది. ముఖ్యంగా రాయల సాహిత్యాసక్తిని గురించి మోహనాంగి రాసిన పద్యం ఆనాడు కవిత్వమంటే రాయలకు ఎంత మక్కువో స్పష్టం చేస్తుంది. ఈ మక్కువే రాయలయుగాన్ని స్వర్ణయుగంగా చేసింది. పసితనమందు నేను దన ప్రక్కను జిందులు త్రొక్కుచుండ, క్రాం బసిడి పసందుటందియల బల్మెడి మువ్వలమైోత వింటకున్‌ విసువడు; నాదు పద్దెములు విద్దైలముద్దియపైడి యందెలం దెసగెడు మోతలంచు వినునిప్పుడు మజ్జ్ఞనకుండు ('పేమచే. శే ర 5 నింవోచల దేవాలయం 398 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

రాయలనాటి చాటు పద్యములు: రమ్యములగు వాని గాథలు -నదకుదుటి వీరరాజు నిర్వక్రమపరాక్రమమహిమచే దక్షిణదేశమంతయు స్వకీయైకచ్ళత్రమునకు దెచ్చి రాజాధిరాజై, నిరుపషమానపాడితీగరిమముచే ననేకాంధ్రగీర్వాణ గ్రంథములను రచించి విద్వత్మవి సార్వభౌముడై, నిరతిశయ భాషాగౌరవముచే అష్టదిగ్గజాది సత్మవిపండిత బృందమును బోషించి, పెక్కుకోశములకు కృతి నాయకుడై, నిర్మ్ణలయశశ్చంద్రికల దశదిశల వెలయించి నిరంతరకీర్తి శరీరుడై భోజునినామమును దాను అంధ్రభోజ బిరుదముగ నందినట్లే తమనామధేయము నితరప్రభువులు బిరుదాభిధానముగా గైకొనునంతటి భాషాపోషకుడై, నిత్యస్మరణీయుడై యున్న శ్రీకృష్ణదేవరాయలు తన సామ్రాజ్యములోని గోపవరగ్రామమందు విదుషీనమణియు, కవయిత్రి యునగు మొల్లయను వనితారత్నము నివసించుచున్నదను నుదంతము విని, యామెకడకు దాసీజనంబుల, నాందోళికము బనిచి తన నగరమునకు రావించెను. ఆమెయు దనకై యేర్చరుప బడిన మందిరమున బ్రవేశించి, చక్రవర్తింబోని మహారాజు కవితాప్రియుడు గౌరవించునంతటి మహాభాగ్యమును బ్రసాదించిన తన యిష్టదైవతమగు శ్రీరామచంద్రుని కారుణ్యా తిశయమున కెంతయు నానందించెను. రాజ్యసంబంధములగు వ్యాపారములనెల్ల ననుదినము ప్రాష్టసమయమునందే నిర్వర్తింపబడుచుండుటచే, కృష్ణ్ణాయలు మధ్యాహ్నానంతరము విద్వద్దోస్టి నెరపుచు వినోదించు చుండును. ఆనాటి మధ్యాహ్నము మొల్లకవిరత్నమును గౌరవించుటక్రై మహారాజు కవిపండిత సభ నొకదానిని నేర్చరించి, యక్కవయిత్రీ మణిని యాస్థానమునకు రప్పించెను. వేదాధ్యయన సంపన్నులు, విచక్షణప్రకాండులు, విద్వత్మ వితల్లజులు, వివిధకళానిపుణులు మొదలగువా రాసదస్సు నలంకరించియుండిరి. ఆ మాననీయతల్లియు రాజేంద్రునకును, సభాసదులకును (బ్రణామములాచరించి, తనకై యయ్యాస్థానమున వేరుగ నిర్ణయింపబడిన పీఠముపై రాజు నానతి నాసీన యయ్యెను. కుశలప్రశ్నాదికము, సముచిత శాస్త్రప్రసంగాదు లునైన పిమ్మట శ్రీకృష్ణదేవరాయ లామె కవిత్వవిశేషముల నెరుంగ నభిలషించెను. అప్పుడామె తన రామాయణములోని కొన్ని ఘట్టముబను మృదుమధుర కంఠస్వరమున సభాస్తారు లెల్లరు నానందాశ్చర్యవార్నిధి నోలలాడునట్లు చదివి వినిపించెను. శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 399

“స్సుడ్రిగొని రాము పాదములు సోకిన ధూళి వహించి జాయియే ర్పడ నాకకాంత యయ్యెనట! పన్నుగ నీతని పాదరేణు వి య్యెడ వడి నొడ సోక నిది యెట్లగునో యని సంశయాత్ముండై కడిగె గుహుండు రాముపద కంజయుగంబు భయంబు పెంపునన్‌.” -అయోధ్యా,

అను పద్యమును జదివినప్పుడు కవిపండితాదులు దాని భక్తియుక్తుల కలరి,

“అహా! ఏమి మనోజ్ఞభావము! సంస్కృతాంధ్ర రామాయణములయందు లేని యపూర్వభావమే యిది! మేలు! మేలు! మొల్లకవీమతన్లీ! నీ గ్రంథరచన మపురూపముగ నున్నదే!” అని యామెను బ్రశంసించిరి. మరియు గిష్కింధాకాండములోని

“ఓలము వంచి, యొయ్యనర

ఘూద్వహుడ మృరివోసి శబ్దవి మ్మాలముదాక వి ల్దిగిచి

ముష్టియు, దృష్టియు గూర్చి గోత్రభృ త్మూలము వజపొతహతి

గూలువిధంబున గూల నేసెన వ్వాలి బ్రతాపశాలి మృదు

వందనశీలి సురాలి మెచ్చగన్‌”

అను పద్యమును వినగానే యొక పొరాణికాగ్రేసరుడు,

ఆహాహా! కవనమా, అమృతమా యిది? ఈ ఘట్టమున, పూర్వరామాయణములందు, శ్రీరాముడు వింటినారిని బాణము సంధించునప్పుడు పొడమినచప్పుడే (ప్రళయకాల నిర్జోషములవలె నుండెననియు, నాధ్వనికి మృగములు, పక్షులు దిక్కుదలియక నానాముఖముల బారిబోయె ననియు, లోకములు ఘూర్జిల్లైననియు నింక నేమేమో వర్ణింపబడియున్నది. అట్టి జ్యానినాదమును విని వాలియేల జాగరూకుడై యుండలే దనుసంశయమున కెడమీయకుండ నిక్కవీమతల్లి 'ఒయ్యన య మరి బోసి నట్లు రచియించి యౌచిత్యమును లెస్సగా బాటించినది. అహా! స్త్రీ యైన నేమి? కవనపాటవమున నీమె పురుషులకు దీటగుచు నచ్చటచ్చట వారి

కవితలకు మెరుగులు పెట్టుచున్నది!” అని శ్లాఘించెను. అష్టదిగ్గజము లని యభినుతింపబడు 400 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

అల్లసాని పెద్దనార్యాది కవిశేఖరులు అతిలలితంబగు నామె సుకుమారకవిత్వ శైలికిని, పదార్ధ గౌరవమునకును, అతిశయరనసభావమాధుర్యగాంభీర్యాదులకును గడుంగడునలరుచు, అభినందన సూచకంబు లగు నవలోకనంబుల నొండొరుల జూచికొనజొచ్చిరి. రాజేంద్రుడును పరమానందసంభరితస్వాంతుడై, మొల్లనుద్దేశించి యత్యంతగౌరవము మెయి “విదుషీమణీ, కవయిత్రీమతల్లీ, నీపాండిత్య విశేషమునకును, నీ గ్రంథ రచనా సామర్ధ్యమునకును, మృదుమధుర పదప్రయోగ కౌశలమునకును బెచికీనిర్వహణమునకును నే నెంతయు ముదము నందితిని. ఆంధ్రకవిత్వము ప్రబలి నేటి కైదారువందల యేండ్లయినను నేటిదనుక నీవలె గవిత్వమును జెప్పిన యబలామణి యెరుగరాలేదు. ఇన్విషయమున నాంధ్రయోషారత్నములలో నీవే ప్రథమగణ్యవుగా గానంబడుచున్నావు. సాధ్వీ, ఆశుకవిత్వమునందును నీవు మేటి వని విందును. ఏదే నొాకపద్యము నాశువున జెప్పి యీ సభాస్తారులకు హర్షము నొడగూర్చుమా! అని వచియించెను.

అవ్వ్పుడామె తన పీఠమునుండి లేచి వినయవినమితో త్తమాంగయై కరంబులు ముకుళించి, “ప్రభువరా, ప్రాజ్యవసుమతీరాజ్యమునకే కాక, ప్రకృష్ణకవితా సామ్రాజ్యమునకును మీరు పట్టభద్రులు. మీ యాస్థానకవి శేఖరులలో, అష్టదిగ్గజము లను ప్రఖ్యాతి నందినవారు, తక్కిన పండితప్రకాండులు సమస్త వేదశాస్త్ర పురాణేతివాసవేత్తలు. ఇట్టి మీరు నాయల్ప కవిత్వమును బెద్దగ బొగడియుంటిరి. తనయుల తొక్కుపల్ములు తండ్రులకు ముద్దుగావొకో! దేవా! ఆశుపద్యరచనము ఇట్టి మహాసభయందు, ఇట్టి కవిసింహుల సన్నిధిని ననుబోటి బోటికి సాధ్యమగునా? ఒక్క పద్యపాదమునేని వాక్రువ్వగలనా? అని భయపడుచున్నాను. అయినను శ్రీరామచంద్రుని యను గ్రహాతిశయంబునను, భారతీదేవి కారుణ్యవిశేషంబునను, దేవర యాజ్ఞానుకంపాబలంబునను, సభాసదుల యా ప్రభావంబుచేతను నా నేర్చిన కొలంది నాశుపద్యరచనమునకై ప్రయత్నించెదను. ప్రభూ! ఏ విషయమును గూర్చి యేవృత్తమును జెప్పవలయునో యనుగ్రహించి యానతీయ వేడెదను” అని విన్నవించెను.

అమె విజ్ఞావనము నాకర్ణించి యమ్మహారాజచంద్రుడు తన దృబ్బరీచికలను కవివ్రాతంబుపై బరగించెను. ఏదేనాక విషయమునుగూర్చి యడుగవలయునను భావము రాజవిలోకనములందు పొడకట్టుచుండెను. అప్పుడు పెద్దనార్యుడు ముక్కు తిమ్మనార్వుని మొగమును దృష్టించెను. తిమ్మనార్యుడును (మూదయగారి) మల్లన కవిశ్రేష్టుని మోమును గనుగొనియెను. మల్లనకవి యయ్యలరాజు రామభద్రకవీంద్రుని గాంచి కన్నుగిలిపెను. ఇట్లే కవీంద్రు లందరు నొండొరులకు సన్నలు చేసి కొనుచు దుదకు తెనాలి రానకృష్ణకవిని (ప్రాళ్చికునిగా నిర్ణయించిరి. అతడు గొంతు సవరించుకొనుచు లేచి మొల్లనుద్దేశించి,

శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 401

“కనిరత్నమా, నీశేముషీవిశేషంబునకును, కవితాసామర్ధ్యమునకును, వినయవిధేయతాది సద్దుణసంపత్తికి మహారాజు దొట్టి కవిపండితవర్యు లెల్లరు సమ్మోదనిమగ్నమానసులైరి. ఇక నీ యాశుకవిత్వమహిమను వెల్లడించి వీరి ప్రమోదము ద్విగుణ మగున ట్లొనర్పుము. ఆశువున నీవు చెప్పవలసిన పద్యమున నుండవలసిన సంగతులను దెల్బ్చెదము వినుము.

“మకరికి జిక్కి నకనకలు గుడుచుచు, వికలహృదయుడై తన్ను గాపాడుమని ప్రార్థించు గజేంద్రుని బరీక్షింప సంభ్రమాయత్త చిత్తుడై, వైకుంఠనగరము నుండి చనుదెంచు శ్రీమహావిష్ణుని 'ప్రయాణవిశేషము నాక సీసపద్యమున నభివర్ణింపవలయును. సీసపాదములు నాలుగిట వరుసగా,

“గుమ్ము, బుస్సు, తింగు, బొణుగు”

అనుపదము లుండవలయును. మరియు, నితాంతభయాకులుడై, ప్రాణములమీది యాసను వదలుకొని మొఅపెట్టుచున్న యగ్గజరాజునకు గదుదూరమున నుండియే శ్రీమన్నారాయణుని యభయప్రదాన వాక్కులు వినఐడుటయు, దదీయసందర్శచిహ్నము కనబడుటయు నొకృమారే జరిగినట్లుందవలయును. ఈ నియమములను బాటించుచు, నాశుపద్యరచనమున గల నీ ప్రజ్ఞావిశేషమును జూపి యీ సభాసదుల మెప్పునందుము అని పలికెను.

“ఓహో! ఎంత విషమమైన పరీక్ష” అని రాయలు తలంచెను. “అకటా! ఒకయాడుదాని నాశుకవనమున నింతలేసి చిక్కులుగల నిబంధనములతో బరీక్షింతురా?” అని సభ్యులు చింతింప గడంగిరి,

అప్పు డక్కవయి(శ్రీరత్న మొక్కనిమేషమాత్ర మాకసమువంక దృష్టిని బరగించి, శ్రీరామచంద్రమూర్తిని మనంబున నిల్చి, తన యాశుకవితామహత్త్వము తేడపడ మృదుమధుర గంభీరస్వరముతో నీ క్రిందిపద్యమును జెప్పెను;

“అనిలాభిహత దక్షిణావర్తశంఖంబు

గుంఫితం బై కేల “గుమ్ము* రనంగ గొడ గయి తణుచుగా బడగ లాక్కెడ దట్టి

భుజగాధిపతి మీద “బుస్సు” రనంగ చరచి నిబ్బరముగా బరతెంచు ఖగరాజు

జెక్కగాడ్పులు మింట “ణింగు” రనంగ దొంతి బ్రహ్మాండపంక్తులు బౌజ్జలో నుండి

బెణకి యొక్కొాకమాఖు “బొణగు” రనంగ

402 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

కూకనుచూపుమేరకు గోక విసరి వెజకు! వెజవకు! వెజవకు! వెణఖవ! కనుచు నుద్దవడి వచ్చి గజరాజునొద్ద వ్రాలె నార్తరక్షణచణుండు నారాయణుండు.” అత్యంతమనోహరమైైన యిప్పద్యము నాలించినంత సభాస్తారుల యుల్లంబులు సంతోషాశ్చర్యాదులచే నొక్కమారుగ నుష్పాంగెను. వారినేత్రములనుండి యానందబాప్పములు వెల్లివిరిసెను, సభయంతయు నొక్కక్షణము నిశ్శబ్ధమయ్యెను. తరువాత “అహా! ఓహోహో!” ఇత్యాది ప్రశంసనార్థకములు వెలువడెను. అప్పుడు రామకృష్ణకవి మొల్లకవి కిట్లనియెను. “సెబాస్‌! కవయిత్రీమణీ! నీ పద్యము హృద్యమై నీయాశుపద్య నిర్మాణ ప్రాగల్భ్యమును వెల్లడించుచున్నది. నీ ప్రజ్ఞావిశేష మసదృశము. భారతీదేవి కారుణ్యకటాక్షము నీపై బరిపూర్ణముగ బ్రసరించుచున్నది. 'ఇతరులెవ్వరైన నింత రసవత్తరముగ జెప్పగలిగియుందురా? అని యాశ్చర్యపడదగినంతటి భక్తిరసముతోడను, భావమాధుర్యముతోడను. మనోజ్ఞ పదవిన్యాసముతోదను బరిఢవిల్లుచు, నీపద్యరాజ మమ్మహావిష్ణువు నగ్గజరాజునకే కాక మాకును సాక్షాత్మరింపజేయుచున్నట్లున్నది. నాయడిగిన పదముల నన్నిటి నమిత్రొథి మెలియ, నాయాసీసపాదములయందు సందర్భశుద్ధిగా సంధానించి నాయాశయమున కనుగుణముగ నిరుపమానపద్యరత్సమును రచియించి సభ్యుల కందరకు నెనలేని ముదంబు నొనగూర్చితివి. కాని, చూడుము, మొల్లా నీ వాపద్యమును వచియించు సమయమున నీకు శ్రీమహావిష్ణువు జగన్మోహిన్యవతారము ్రత్యక్షమైనదా యేమి, యాదేవుడు 'కోక విసరి'నట్లు చెప్పి యాతనికి శోక' నంట గట్టితివి?” చిలునవ్వుతోడి యక్కవిచంద్రుని వాక్యములను విని యా సీముంతినీమజి రామకృష్ణ కవితో, 'కవిసత్తమా, వాసప్రియు లగుట మీ రట్లు చమత్మరించితిరి గాని, “కోక శబ్దము సాౌమాన్యవస్త్రపర్యాయముగా నుండుటమాత్రము మీ రెరుంగనిదియా? కవిభిడౌజు, నాయల్బక వనమును మీరు మిక్కిలియు బెద్ద చేసి పాగడియున్నారు, కాని, యది మీ కొక లెక్కలోనిదా? మీపదగుంభనం బొరులకు సాధ్యమగునదియా?” అని వక్కాణించెను. పిమ్మటమహారాజు మొల్లను వీక్షించి, “కవయిత్రీమతల్లీ, నీపద్యము ప్రబంధరాజముల లోని పద్యములవలె గడుంగడు (బౌధమై, హృదయంగమమై సరళమై యలరారుచున్నది. తొలుదొల్త రామకృష్ణకవీంద్రు డేర్చరచిన నిబంధనలను విని నీపద్యమునీరీతిని నిర్వహింతువని నేను తలంచియుండలేదు. ఆహా! స్త్రీవై యుండియు నిట్టి ప్రజ్ఞావిశేషమును జూపిన నిన్నెంత మైన పాగడవచ్చును గద! ఇట్టి కవితా సామర్థ్యము జెందియున్న నీకు గానుకగొ, నీవు శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 403

నివసించు గోపవర గ్రామమును సకల స్వాతంత్ర్యముల తోడను ఇచ్చితిని. ఇతోధికముగ గవిత్వాభివృద్ది నొనర్చుకొనుచు సుఖముండుము” అని పరమప్రీతిమెయి బలికెను. మొల్లయు నెనలేనిముదంబు మునంబున బెనంగొన గృష్టరాయలకు నమస్మరించుచు లేచి “రాజాధిరాజా, విబుధసంసేవితుం డగు శ్రీమవావిష్ణువుం బోలె బ్రకాశించుచున్న దేవరసందర్శనము చేతనే నాజన్మము సార్థకమైన దని నే నానందించుచుండ, నొక గ్రామమును సైతము నాకు దయచేసి నా యానందమునకు మేరలేకుందు ననుగ్రహమును జూపినారు. నా జీవితకాల మంతయు శ్రీప్రభువు వారికి గృతజ్జురాల నై యుండెదననుటకన్న నెక్కుడుగ నేను విన్నవింపజాలను. ఏలిక నిష్కంటక పరిపాలనము చేతనే నాయట్టియబల నిశ్చింతురాలై, నిరంతరాయమగు విద్య నభ్యసించు భాగ్యమునకు బాత్రమైనది. ఇట్టి ధర్మప్రభువు చిరకాలము మమ్ము బరిపాలించునట్లు శ్రీరామచంద్రు డనుగ్రహించు గాక యని (ప్రార్దించుచున్నాను” అని విన్నవించి రాజునానతి మరల బీఠముపై గూరుచుండెను. రాయల మనంబున కానాడు మొల్ల చెప్పినయొక్క పద్యముతోదను (ఆశుకవిత్వమున) సంతృప్తికలుగ లేదు. అదియునుంగాక తన యాస్థానకవుల యాశు కవితా మహిమము 'సైతము మొల్ల యెదుట వెల్లడింపవలయు నను అభిప్రాయమును ఆయనకు గలిగెను. అప్పుడా రాజేంద్రుడు అల్లసాని పెద్దనకవీంద్రు నవలోకించి, “ఆంధ్రకవితాపితామహా, మీరును నేదే నాక పద్యమును నాశువున రచియింపుడు అని యాన తిచ్చి, యాక్షణము ప్రధానమంత్రి వైపునకు దన చూడ్కినిమరల్చిను. పరేంగితజ్జ శిరోమణి యని ప్రసిద్ధిని గాంచిన తిమ్మరును మంట్రీంద్రుడు వేయునూటపదియాటేసి సువర్ణములు గల వెండిపళ్ళెరముల రెంటిని తెప్పింప సహాయమంత్రికి సంజ్ఞ చేసి, యేవిషయమును గూర్చి యేపద్యమును జెప్పుదునా యని యాలోచించుచు లేదు పెద్దనకవి నవలోకించి, “కవివర్యా ఇప్పుడు కదా మొల్ల కవయిత్రి శ్రీమహావిష్ణువునిం గూర్చి పద్యమును రచియించినది? ్రత్యక్షవిష్ణుస్వరూపుదై మనల బరిపాలించుచున్న మన రాజపురందరుని గూర్చి యేదియే నొక వృత్తమున నభివర్జింపుడు' అని పలికెను. అప్పుడు !కవిత్రయమున కుద్ది యని పొగడుగాంచిన పెద్దనకవిసింహుడు. శరసంధాన, బల, క్షమా, గురుతరై శ్వర్యంబులుం గల్గి దు ర్భృర, షండత్వ, బిలప్రవేశు చలన, బ్రహ్మఘ్నతల్‌ మానినన్‌ నర, సింహ, క్షితిమండ, లేశ్వరుల నె నృన్‌వచ్చు నీసాటిగా నరసింహక్షితి మండలేశ్వరుల కృ ష్టా రాజకంఠీరవా! 404 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

అను పద్యమును నాశువుగ రచియించుచు జదివెను. సభ్యులందరు నాతని యల్లిక బిగితోడి కవిత్వ గరిమకు నెంతయు నానందించిరి. మొల్లయు పెద్దనార్యుని శబ్ద వైచిత్రిగల కవనశక్తికి గడుంగడు సంతసమందెను. పెద్దనకవి పద్యమును ముగించునప్పటికే వరాల పళ్ళెరములు రెండును దెప్పింపబడి రాజసింహాసనము చెంతనున్న పీఠముపై బెట్టింపబడెను. అంతట తెనాలి రామకృష్ణకవి “ఆగుడు తాతగారూ! ఆగుడు, అనుచు లేచి, 'పద్యము మే లైనదే. మిక్కిలి ప్రొాధముగానున్నది. మటియు, మీకవనంపు సొంపును వెల్లడించుచున్నది. కాని, యొక సందేహము గలదు. గుహలో దూరునట్టి యవగుణము గలదియని యిప్పుడు సింహముపై దోషము నారోపించియు మరల నా సింహమునే తోకపట్టుకొని లాగుకొనివచ్చి, రాజకంఠీరవా!' అని రాజుచెంత నిలువబెట్టితిరేమి? కళంకము లేకున్న చంద్రుని మోముతో సాటిచేయవచ్చు 'రాజచంద్రా! అనినట్టులున్నది మీ పద్యము” అని దరహసితవదనుడై పలికెను. సభాసదులెల్లరు నశ్చర్యముమెయి మహారాజు మోము వంకకును, పెద్దనకవి ముఖము వైపునకును జూడసాగిరి.

మహారాజు చిరునగవుతో “రామకృష్ణకవిచంద్రా : మీరు నాక పద్యమును నాశువున జెప్పుడు.” అని వచియించెను.

అప్పుడు రామకృష్ణ కవి గంభీరస్వరముతో

“కలనం దావకఖడద్దఖండిత రిపు క్షాభర్త * మార్షాండమం

డల నిర్భేద మొనర్చి యేగునెడ ద న్మధ్యంబునన్‌ హారకుం

డల నిక్ఫేద మొనర్చి యేగునెడ ద నారాయణుం గాంచి లో

గలగం బారుచు నేగె నీవ యను శం కం గృష్టరాయాధిపా!”

అను పద్యము నవిలంబిత రచనముగ చదివెను.

“అహాహో! ఎట్టి రసవత్తరమైన పద్యము! బలే! ఇక్కవిచంద్రము పదగుంభనము! భావమో హృదయంగమము!” అని సభ్యులు ప్రశంసింప తొడంగిరి. రాజేంద్రుడు రామలింగకవి కవితాసామర్థ్యమునకు మిగుల హర్షించెను.

అనంతరము వేరొక వేయినూటపదియారులు సువర్ణములు గల పెళ్ళిరమును దెప్పింపబడియెను. రాజునానతిని పెద్దనార్యుడును, రామకృష్ణకవియు, మొల్ల కవయిత్రీమణియు

శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 405

నొక్కొక్క పళ్ళెరమును గైకొని యానందించిరి. సభవారును సంతసించిరి. మొల్లయు

మహారాజునకు నమస్కరించి తదాజ్ఞను బడసి స్వగ్రామమును జేరి, తల్లిదండ్రులకును,

దక్కినవారికిని నెనలేని ముదంబును గూర్చుచు సుఖముండెను. లా ఫుట్‌నోట్స్‌

1 ఇద్దరు జోడు నర్సకవి యెజ్జన, తిక్కన సోమయాజి తా నుద్దగువారికిన్‌; ముగురి కొక్కండె దీటగు నల్లసాని మా పెద్దన.. ... ” అని కణాదము పెద్దన సోమయాజి.

2. నరసింహరాయల పుత్రుడవైన యో కృష్ణరాయా! బాణముల కూర్చునేర్పును, బలమును, ఓర్పును, గ్పొపసంపదయుం గల్గియుండియు - అర్జునుడు, సింహము, భూమియు, ఈశ్వరుడును వరుసగా షండత్వము (బృహన్నలత), గుహయందు దూరుట, కంపము, 'బ్రహ్మహత్యాదోషము (ఈ దోషముచేతనే శివుడు బిచ్చగా డయ్యెను) - అనులోపములు లేనిచో నీతో సాటియగుదురని భావము.

3. _ యుద్ధమునం జచ్చినవీరులు సూర్యమండలమును భేదించుకొని పోయి వీర స్వర్గమును జూజగొందు రనియు, శ్రీమహావిష్ణువు భానుమండల మధ్యప్రవర్తియై యుందుననియు మనవారి యభిప్రాయము.

ష్‌ జన నా. గ మము వూ ప [ం. శ గ 1” నం న | ను లు... గే వ గ్‌ గ్‌ నా నైట య. తా గా?! న స్ట స షే వ | టు ర ణల న నయం తిరుమల శ్రీ వేంకటేశ్వర దేవాలయం 406 శికష మానాల శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

111 స్ట సటనల వ య! స. | క... కే. న! ర! % . లీ 7 నర? 1. నం. | గల య మ మ న న. స! యనం ము క, స. స మం . గ ట్ల లే. గ ళ్‌ ప. న జాన. న ల. 11. ప. 0! న. న సు సో ం .... య. 1 న. స త. ల . న న్‌ (1 . 4 న. వస! సం? ప. గ న. న. న నూ 1... 1. న! (| . న న. ఫ్‌ స సా ం గ; 0 (॥ ్నే | సు ల గ్‌ ప! 1 న. [5 గ్‌ ల జ 1 న్‌. సే. 4 భా శ! ల! య... + మ స సీ టన న. 1. క ౧). |?! టు; శి గ్‌ [. స్‌! హై . 1. నన. న. ః య! న [1 సా! న. స. ... | గ్గ న. ప నం శ్‌ జీ. స్ట ॥ . ప! మ, 4 1111111111 నః మ. . న. త నో హా టే. | 1 మ మ. గ 11104 య. ప త. స్‌. ఢీ. [ రు మలా? 1 న. మా! క. ॥ ,? 11.21 ( న 0 న. స! న. ల్ల ట్ట వ. . | || క్త. గ్‌ న చ న. సం స్ట 2. | [... [1 మా న. నల +] నా ; 11 న... న ఫి. (| (1. 1/1 న య. స! (న శై . య... న జ" . ప. | . ష్‌ నస శే |. వ. శ . ఖ 1 . స్ట నీ 1 న ఓ 1 జ్ఞాప ఉరు సూ టక / | .. (1 | త త సె ఖే ॥ భ్‌

రాయల యుగళిల్పము - అడవి బాపిరాజు ......... 409

శ్రీకృష్ణదేవరాయలు - ఆలయనిర్మాణం - ఈమని శివనాగిరెడ్డి ....... 411

విజయనగర (ప్రభువుల నాట్యకళాసేవ - వేదాంతం రామలింగశాస్త్రి ఎఎం జీమేరి 408

రాయల యుగ శిల్పము

• అడవి బావీరాజు రసజ్ఞులు మీరందరు హంపిని ఒకమాటు దర్శించవలసినదని వినయపూర్వకంగా వేడుకొంటున్నాను. ఆ తుంగభద్రా తీరాన్న మనుచరిత్రను, ఆముక్తమాల్యదను సంస్మరింప జేసేటట్టి, వరనుండి పెరికిన ఖద్దపు తఠతళలలో శత్రురాజులు తమ కిరీటాలు తీసి శ్రీకృష్ణాయ సార్వభౌమపాదాల సమర్చించునట్టి దృశ్యాన్ని కళ్ళయెదుట నాట్యమాడింవ జేసేటట్టి వుత్మృష్ట శిల్పసంపద విరిగి శకలాలై కొన్ని యోజనాల స్థలము పడివున్నదంటే యే రసజ్ఞుడు తన అత్మ, హృదయము, దేహము, గడ్డకట్టగా ఆ నల్లరాళ్ళతో పాటు రాయి అయి పడిపోడు! ఓ విజయనగర సా[మ్రాజ్యమా! నీతోపాటు రాయల బెన్నత్యము యొక్క ఆఖరి వెలుగు ఆరిపోయింది; ఉత్తమ శిల్పము భూగర్భమున యింకిపోయింది. ఆంధ్ర మహోదార హృదయము హారతికర్పూరమువలె దివ్యమైన ఒక్క వెలుగు వెలిగి ఆత్మార్చణ చేసికొన్నది. ఎల్లోరాను మరిపించే గంభీరత, వరంగలు శిల్పాన్ని మరిపించే లాలిత్యము, శాతవాహన కళావైభవాన్ని మరిపించే కల్పనా చమత్కృతి రాయల శకవైశాల్యములో తాండవించిపోయినవి. మహాబలిపురములో ఉన్న యేకళిలా దేవాలయసృష్టి విరూపాక్షుని రథమందు నూత్చసిద్ధమై వెలిగింది; అనుమకొండలో ఉన్న సహ(్రమండపము హంపీలో యెక్కువ తేజస్సుతో పునర్జన్మమెత్తినది. ఆ స్తంభములు గాన మొనరిస్తవట. అదే ఆ కృష్ణదేవుడు తులాభారము తూగినట్లు తులా స్తంభ నిర్మాణము. ఆ మహారాజులు జలక్రీడలాడు స్నానకమలాకరం అదే. సార్వభౌముల మహాభవనము ఇక్కడ. ఏనుగులశాల రాళ్ళు పరచి యుంచి నేటికినీ చెక్కుచెదరదు. విజయనగర రాజవీధిని నడిచి గణేశుని గుడినీ, పంపాపతిగుడినీ దర్శించి తీరవలె. హజారరాముని గుడిలో చక్రవర్తుల సింహాసన శిలావేదిక ప్రత్యక్షమయ్యే శిల్పసంపదను ఎంత వర్ణించినా తీరదు. ఈ సందర్భంలో ఆ శిల్పమును గురించి వ్రాసిన 4401 1.1. ₹/211010%ో (ఒక పాశ్చాత్య శిల్ప రసజ్ఞుని) అగా ళం & 0౯06186005 ౪61% 000జా/08........ ఘం ౦౦9%64ల0606 ౪/10 ఇగ1ంట 116 అంంం 26 1206166 జర 10 0202010 61501%/66 0 16 3య10- 16 1470 01/ 00ల) టం66ంర త౦09

“నిధులు కట్టిన శిల్చ సంపద........ వస్తు విన్యాస రచనలో, ఆత్మ విశ్వాసములో, శిల్ప సామర్ధ్యములో విజయనగర శిల్బ్చమునకు ఈడైన శిల్పము వేరొండులేదని చెప్పవచ్చును.” రాయల కాలమునాటి చిత్రలేఖనము విరివిగా యుండెడిదని గ్రంధములు చెప్పుచున్నవి. లేపాక్షి నగరమందు దేవాలయ కుద్యముల మీద అజంతా చిత్రలేఖన సాంప్రదాయ జనితమైన చిత్రలేఖనాపద్ధతి కొంత తక్కువ స్థితికి వచ్చినను సౌందర్య స్వరూపమును యేమాత్రం గోల్పోకుండ నున్నది. ఆ బొమ్మలు ఎచ్చటను ప్రచురము కాలేదు. ప్రభుత్వము వారు త్వరలో ఆ చిత్రములు ప్రతిరూపములు తీయించి ప్రచురింతురుగాక అని కోరుచున్నాను. శశ 3 నన. గ జం! జీ ప ఉర అలో న రూం... | టం క. హమ ళ్‌ న్‌ స్ట్‌? (1 క యయా మ మం ఖీ య కాం న సం ల. న! సమ. నన భా స! న న! మ ఆ తిరువేంగళనాథ దేవాలయంలోని ఒక వకళిలా న్తంభం. గర్జిస్తున్న నింవాంపై ఒక యోధుడు స్వారీచేస్తున్న దృశ్యం. 410 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

శ్రీకృష్ణదేవరాయలు : ఆలయ నిర్మాణం

• ఈమని శివనాగీరెడ్డి శ్రీకృష్ణదేవరాయలు (1509-1529) గొప్ప పరిపాలనాదక్షుడు. రాజనీతిజ్ఞుడు. యుద్ధతంత్రాలలో సాటిలేని మేటి. అన్ని విద్యల్లో ఆరితేరిన ప్రతిభాశాలి. కవ్వించి, కదనానికి కాలుదువ్విన శతృ్భరాజులనోడించి, సుస్థిర సామ్రాజ్యాన్ని స్థాపించి, ప్రజలకు శాంతి సౌఖ్యాలను అందించిన సమ్రాట్టు. వ్యవసాయం, వర్తక, వాణిజ్యాలను ప్రోత్సహించి ప్రజల ఆర్థిక స్థితిగతులను మెరుగు పరచిన పాలకుడు. యుద్ధ భేరీలనే కాక వేదఘోషల్ని సైతం ఇష్టపడీ రాయలు (ప్రజలకోసం, తనకోసం, మత గురువుల కోసం ఎన్నో ఆలయాలను నిర్మించి, ఆధ్యాత్మిక ప్రశాంతిని కల్పించాడు. కృష్ణదేవరాయలు సువిశాల సామ్రాజ్యాధినేత మాత్రమేకాదు, గొప్ప నిర్మాత కూడ. విలక్షణ వాస్తు శైలికి ప్రతిబింబాలైన రాజప్రసాదాలు, విలాసమందిరాలు, విపణివీధులు, వ్యూహాత్మక కోటలు, ఆనకట్టలు, ఆలయాలు, గోపురాలను నిర్మించి వాస్తు, శిల్చ, చిత్రకారులను పోషించి గౌరవించిన గొప్ప కళాఖిమాని. విజయనగర రాజ్యాంగ నిర్మాత విద్యారణ్యుల కోరికపైన పాతఠదేవాలయాల పునరుద్ధరణ, మత విశ్వాసాల పరిరక్షణకు కొత్త ఆలయాల నిర్మాణం, ఆగమశాస్త్రం ప్రకారం పెరుగుతున్న పూజావిధానం, ఉత్సవాల కనుకూలంగా ఆలయసముదాయాన్ని నిర్మించటం లాంటి అంశాలను రెట్టించిన ఉత్సాహంతో చేపట్టింది కృష్ణదేవరాయలే. రాయలు పాలించిన విశాల భూభాగంలో మహారాష్ట్ర ఒరిస్సాల్లోని కొన్ని ప్రాంతాలు, ఆంధ్ర కర్నాటక, తమిళనాడుల్లో తన వ్యక్తిత్వాన్ని నిరూపించేంతటి ఎత్తైన, విశాలమైన, సుందరతర దేవాలయాలను నిర్మించాడు. పట్టాభిషేకానికి గుర్తుగా, శతృరాజులను తుదముట్టించి రాజ్యాన్ని విస్తరించినందుకు గుర్తుగా, చైత్రయాత్రల సందర్భంగా, తాను ప్రజలు నమ్మిన మతాల పరిరక్షణకోసం, మఠాధిపతుల కోరిక మేరకు శ్రీకృష్ణదేవరాయలు అనేక ఆలయాలను నిర్మించి, దాక్షిణాత్యవాస్తు శిల్చకళల వికాసానికి చేయూతనిచ్చాడు. కృష్ణదేవరాయల కాలములో నిర్మించబడిన ఆలయ, గోపుర మంటపాలు విలక్షణ కట్టడ విన్యాసంతో, శిల్పాలతో అలంకరింపబడిన స్తంభాలు, కప్పులు, వర్ణచిత్రాలతో (ప్రత్యేకతను సంతరించుకొన్నాయి. శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం శ్తీషేషే

కృష్ణదేవరాయలు నిర్మించిన ఆలయ విశేషాల్లో గర్భాలయం, అర్ధమండపం, అంతరాళం, మహామండపం, సభామంటపం, నృత్య మండపం, గరుడ, ఆంజనేయ, నంది మండపాలు, ధ్వజమండపం, ప్రతిమా మండపం, కళ్యాణ మండపం, ఊంజల్‌ మండపం, నీరాళి మండపం, పాకశాల, యాగశాల, నాలుగు కాళ్లు, వందకాళ్లు, వేయి కాళ్ల మందపాలు, విమానాలు, రాజగోపురాలు, కోనేరులు, ప్రాకారాలు, రథాలు ముఖ్యమైనవి. అర్ధమండప, అంతరాళ, మహామండపాొల్లో సాధారణ స్తంభాలు, సభా మండపం, నృత్య మండపం, ఊంజల్‌ మండపాల్లో శిల్పాలతో అలరారే అనివొట్టి స్తంభాలతో నిర్మించటం కూడ రాయల ప్రత్యేకత. పొడవాటి, ఎత్తైన స్తంభాల్లో గజపతులపై గెలుపుకుచిహ్నంగా గజకేసరి స్తంభాలను విరివిగా చెక్కించారు.

ఆలయాల విమాన, గోపురాలు కప్పు వరకూ స్తంభాలు, దూలాలు, కప్పు రాళ్ళు స్థానికంగా దొరికే రాయితోనూ పైన నిర్మించే విమాన, గోపుర శిలాగారాలు ఇటుక, సున్నం, సున్నపు ప్రతిమలతోనూ తీర్చిదిద్దబడినాయి. ఈ కాలపు ఆలయ, గోపుర, మంటపాల ఉపపీఠ, అధిష్టాన, పాదవర్గ, ప్రస్తరాలను అనేక చిత్ర, విచిత్ర జ్యామితీయ విన్యాసాలతోను, మానవ, జంతు, పక్షి కిన్నెర, కింపురుష, గంధర్వ, యక్ష్మ భూత గణాలతోపాటు వివిధ దేవతా మూర్తులు, వారి దేవేరులు, తాత్వికులు, జానపదులు వారి ఆటపాటలు, జీవన విధానాలను తెలిపే వేలకొద్దీ గల అపురూప శిల్పాలు నాటి శిల్పుల పనితనాన్ని తెలియజేస్తున్నాయి.

రోజూ ఉదయాన్నే లేచి, వ్యాయామం తరువాత స్నానం చేసి, దైవప్రార్ధన చేసుకొన్న తరువాత, రాజప్రసాదంలో నున్న దేవాలయాలను విధిగా సందర్భ్శించటం కృష్ణదేవరాయల దినచర్యలో భాగం,.! ఆయన పంచమఠభంజన తాతాచార్యుల వద్ద వైష్ణవ సంప్రదాయాన్ని స్వీకరించాడు. తనకులగురువైన వ్యాసరాయల్ని, వైష్ణవ పండితుదైన అప్పయదిీక్షితులను ఎంతో భక్తి శ్రద్ధలతో గౌరవించి, ధార్మిక సూచనలను స్వీకరించేవాడు.

కృష్ణదేవరాయలు హంపి లోనేకాక తిరుమల, తిరుపతి, కాళహస్తి శ్రీశైలం, అహోబిలం, ధాన్యకటకం, సింహాచలం, కంచి, శ్రీరంగం, కుంభకోణం, గోకర్ణం, రామేశ్వరం, చిదంబరం, వేలూరులాంటి క్షేత్రాలల్లో కూడ ఆలయ, మండప, గోపురాలను నిర్మింపజేసి, వాటి నిర్వహణకు అవసరమైన భూమిని, ద్రవ్యాన్ని సమర్చించుకొన్నాడు. తాను వైష్ణవుడైనప్పటికీ, శైవ, శాక్త, గాళిగాపత్య, జైన మతాలను కూడ సమాదరించి తగు విరాళాలనందించి పరమత సహనాన్ని చాటుకొన్నాడు.

తన రాజధానీ నగరమైన హంపీ విజయనగరంలో కృష్ణదేవరాయలు అనేకాలయాలను, మండపాలను గోపురాలను నిర్మించాడు. వివరాలు.

1. విరూపాక్షాలయం: విజయనగర సామ్రాజ్యప్రారంభానికి ముందే ఉన్న ఈ ఆలయ సముదాయంలోనూ కొన్ని కట్టడాలను మొదటి హరిహరరాయలు, కృష్ణదేవరాయలు నిర్మించారు. ఇదే దేవాలయంలో శ్రీవిద్యారణ్యులకు గౌరవ సూచకంగా హరిహరరాయలు

త్త]ైలై శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

ఒక ఆలయాన్ని నిర్మించగా, తన పట్టాభిషేకోత్సవం గుర్తుగా ఆ ఆలయంలో రంగమందపాన్ని నిర్మించాడు శ్రీకృష్ణదేవరాయలు. అంతేకాక ఆ దేవాలయం ముందరి గోపురాన్ని నిర్మించి," మరో గోపురానికి మరమ్మతులు చేయించాడు. విరూపాక్షస్వామికి నవరత్నాలు పొదిగిన బంగారు తామరపుష్టాన్ని ఒక సర్బహారాన్ని కూడా కృష్ణరాయలు బహూకరించాడు. విరూపాక్షాలయంలో జరిగే వసంతోత్సవాల సందర్భంగా కృష్ణరాయలు కవి సమ్మేళనాన్ని ఏర్పాటు చేయటమేకాక, తాను రాసిన జాంబవతీ కళ్యాణం అనే నాటకాన్ని ప్రదర్శింపజేసేవాడు.* _ కృష్ణదేవరాయలకి విఠోబా అంటే ప్రాణం. మరాఠా ప్రాంతంలో బాగా ప్రచారంలోనున్న విరోబాకు విజయనగరంలో ఒక చక్కటి ఆలయాన్ని నిర్మించాడు. అక్కడున్న గణపతి ఆలయానికి భూరి విరాళాలను ప్రకటించాడు.

2. _ కృష్ణస్వామిదేవాలయం: శ్రీకృష్ణదేవరాయలు ఉదయగిరి కోటను స్వాధీన పరచుకొన్న తరువాత అక్కడున్న చక్కని కృష్ణుని విగ్రహం పట్ల మోజుపడి, తనతో పాటు విజయనగరానికి తీసుకొనివచ్చి, ఒక ఆలయాన్ని నిర్మించి అందులో ఆ విగ్రవాన్ని ప్రతిష్టించాడు. గర్భాలయ, అర్ధమండప, మహామండపాలతో అలరారుతున్న ఈ అపురూప ఆలయం కృష్ణరాయల సౌందర్య పిపాసకు అద్దం పదుతుంది.

3. హజారరామస్వామి ఆలయం: కేవలం రాజ కుటుంబీకుల కోసమే రాజప్రసాదానికి దగ్గరలో ఈ ఆలయాన్ని నిర్మించారు. దేవరాయల కాలంలో ప్రారంభమైన ఈ ఆలయం శ్రీకృష్ణదేవరాయల కాలంలో అన్ని హంగులతో పూర్తెంది. 200౫110 అడుగుల కొలతలతో నిర్మించబడిన ఈ ఆలయం విజయనగర. ఆలయ వాస్తుకు మచ్చు తునక. ఆలయ అర్ధమండపం అత్యంత రమణీయంగా శిల్చకళబట్టిపదేట్లు తీర్చి దిద్దబడింది. కప్పువరకూ రాయితోనూ, పైన ఇటుక, సున్నంతోనూ నిర్మించబడిన ఈ ఆలయ గోడలపైన రామాయణ, భాగవత దృశ్యాలు మలచబడినాయి. గర్భాలయం వెలుపలి గోడపై రెండు బుద్ధప్రతిమలున్నాయి.

శ. విరలాలయం: మొత్తం విజయనగరాలయాల్లో ఎంతో అందంగ, పరిపూర్ణంగా నిర్మించబడిన విఠలాలయం హంపి - విజయనరానికే తలమానికం. రెండో దేవరాయల కాలంలో ప్రారంభమై, కృష్ణరాయల చేతిలో పూర్తిగావించబడింది. కృష్ణ్ణాయల సమకాలికుడైన హరిభట్టు అనేకవి, తన నరసింహ పురాణంలో రెండో హరిహరరాయల ఉద్యోగి, ప్రోలుగంటి తిప్పన ఆలయంలోని భోగమండపాన్ని నిర్మించినట్లు పేర్కొన్నాడు. 588౫4810 అడుగుల కొలతలతో నున్న ప్రాక్రారంలోపలగల ఈ ఆలయంలోని కొన్ని

భాగాలు అసంపూర్ణంగా ఉండటం వల్ల, ఇక్కడ క్రీశ 1518 - 64 సం॥ల వ్య కాలానికి చెందిన శాసనాలుండటం వల్ల, బహుశ ఈ ఆలయం 1565 నాటి యుద్ధ సమయంలో ధొడికీ గురై ఉండవచ్చని చెప్పవీలౌతుంది. శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభనం శ18

మహా మండపానికి ముందున్న రాతిరథం ఒక అద్భుత శిల్చకళాఖండం. దాదాపు 100 ఏళ్ల క్రితం వరకూ ఈ రాతి రథంపైన ఇటుకలతో నిర్మింపబడిన విమానముండేది. ఈ విధంగా కృష్ణ్ణాయలు ఇతర ప్రాంతాలతో పాటు రాజధానిలో కూడ అపురూప ఆలయాలను నిర్మించి వేలకొద్ది శిల్పులను పోషించాడు. రాజధాని తరువాత, తన కత్యంత ప్రీతిపాత్రుడైన తిరుమలలోని శ్రీవేంకటేశ్వరుని ఎన్నో మార్లు దర్శించి, విశేష కానుకలందించాడు కృష్ణరాయలు. తిరుమల ఆలయాన్ని మొత్తం ? సార్లు సందర్శించి, తాను రాసిన ఆముక్తమాల్యద గ్రంథాన్ని వెంకటేశునికి అంకితమిచ్చాడు. దండయాత్రల సందర్భంగానే కాక, వ్యక్తిగతంగా కూడా రాయలు తిరుమలను సందర్శించిన వివరాలిలా ఉన్నాయి.

1. శ్రీకృష్ణదేవరాయలు తన ఇద్దరు భార్యలైన చిన్నా దేవి, తిరుమలాంబలతో కలిసి 15.2.1518 నాడు మొదటిసారిగ తిరుమల ఆలయాన్ని సందర్శించాడు.” తాను నవరత్న ఖచితమైన కిరీటాన్ని ఇతర ఆభరణాలనివ్వగా, దేవేరులు కూడా దానాలనిచ్చారు. ఇక్కడి నుంచి రాయలు శ్రీకాళహస్తిని దర్శించి, కాళహాస్తీశ్వరునికి నగ, నట్రా సమర్చించాడు.

2. _ కృష్ణదేవరాయలు, రెండోసారి 2.5. 1518 సోమవారం నాడు తిరుమలను దర్శించాడు. 11.5. 1513న శ్రీకాళహస్తిని దర్శించి పూజాదికాదులు నిర్వర్తించాడు. ఈ సందర్భంగా తిరుమలలోని ఉత్సవమూర్తులైన మలయప్ప, శ్రీదేవి, భూదేవిలకు బంగారు కిరీటాలను, ఆభరణాలను సమర్పించాడు.

3. 18.6.1513 సోమవారంనాడు రాయలు విజయనగరం నుంచి వచ్చి తిరుమల ఆలయాన్ని మూడోసారి దర్శించి 5 గ్రామాలను దానం చేసి, కాళహస్పికి వెళ్లి అక్కణ్ణించి 20.9.1518 నాటికి విజయనగరానికి తిరిగొచ్చాడు.

శ 6.7.1514 గురువారం నాడు నాలుగోసారి తిరుమల ఆలయాన్ని దర్శించి, తిరువెంగళనాధునికి 80 వరహాలతో కనకాభిషేకం చేయించి, తాళ్లపాక (గ్రామాన్ని దానం చేశాడు.” 25.10.1515 నాడు విజయనగరం నుంచే తిరువేంగళనాధునికి నవరత్న ఖచిత ప్రభావళిని బహూకరించాడు. తిరుమలలోని పడికావలిగోపురం లోపలి మంటపాన్ని కృష్ణరాయలే నిర్మించటం చేత ఈ మంటపానికి కృష్ణాయ మంటపమనే పేరొచ్చింది. అ మంటపంలో కృష్ణరాయలు, ఆయన భార్యల కంచు విగ్రహాలుంచటం వల్ల ఈ మంటపాన్ని ప్రతిమా మంటపమని కూడా అంటారు.

5. 21.1517 శుక్రవారం గజపతితో తన యుద్ధాలు ముగియటం వల్ల తిరుమల ఆలయాన్ని ఐదోసొరి సందర్శించాడు. ** ఈ రోజు సమర్చించిన 80వేల బంగారు

శత గ శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

నాణేలతో తిరువెంగళనాధుని దివ్య విమానానికి ఐంగారు పూత పూయించేపని

9.9.1518 నాటికి పూర్తెంది.

6. 16.10.1518 నాటి కర్నాటకలోని బళ్లారి జిల్లా కమలా పుర శాసనం, * కృష్ణదాయలు తన పెద్ద భార్య తిరుమల దేవితో ఆరోసారి తిరుమల దర్శించాడని తెలియజేస్తుంది. తిరుమల రాయడు జన్మించిన సందర్భంగా, ఆ బిడ్డకు ఆయురారోగ్యాలను ప్రసాదించమని వేడుకొనేందుకు రాయలు తిరుమల వచ్చాడు.

7... 17.2.1521 నాదు కృష్ణరాయలు వడోసారి తిరుమలను సందర్శించి, స్వామివారికి ఒక పీఠాంబరాన్ని- ఆభరణాలకు 10 వేల వరహాలను దానం చేశాడు. తిరుమల వేంకటేశ్వరునికే కాక తిరుమల తిరుపతిల్లో మఠాల నిర్మాణానికి కూడ కృష్ణదేరాయలు దానాలనిచ్చాడు. వ్యాసరాయమకాన్ని నిర్మించేందుకు, వ్యాసరాయనికి తిరుపతిలో ఇంటిస్థలాన్ని మంజూరు చేసినట్లు 12.1.1524 నాటి తిరుపతి శాసనంలో ఉంది.'** కృష్ణదేవరాయల ద్వార పాలకుల్లో ఒకరైన ఆడియప్పన్‌ తిరుమలలో * ఒక మఠాన్ని మంటపాన్ని నిర్మించినట్లు తెలుస్తుంది. ఇక రాయలు సింహాసనం ఎక్కిం దగ్గర్నుంచి 1529 వరకూ వివిధ సందర్భాల్లో

వివిధ ప్రదేశాల్లో ఆలయ నిర్మాణాలను, చేసిన దానాలను పేర్మొనే అనేక శాసనాలు లభించాయి.

వివరాలు.

1515 వ సం॥లో రాయలు తూర్పు దిగ్విజయయాత్ర సందర్భంగా అమరేశ్వరస్వామిని దర్శించి తులాపురుషదానాన్ని దేవేరులు, రత్నధేను, సప్త సాగరదానాల్ని సమర్పించారు. అక్కణ్ణించి శ్రీశైలాన్ని సందర్భించి ఆలయం ముందు భాగంలోని తేరువీధి శిలామండపాలను నిర్మించాడు. *

1516 వ సం॥లో శ్రీకృష్ణదేవరాయలు శ్రీకాళహస్తిని సందర్శించి అక్కడ పశ్చిమం నుంచి తూర్పుకు విస్తరించేట్లు ఒక నూరుకాళ్ల (వంద స్థంభాల) మంటపాన్ని నిర్మించాడు. అదే సం॥లో అహోబిల నరసింహస్వామిని దర్శించి ఒక నెక్లెస్‌, వజ్రాలు, పచ్చలు పొదిగిన ఒక పతకాన్ని కంకణాలు, బంగారు పళ్లెం, 1000 వరహాలను ప్రకటించాడు. అదే సం॥ సింహాచలాన్ని సందర్శించినపుడు అక్కడ ఒక ఆలయాన్ని నిర్మించి, శాసనాన్ని నాటించాడు. *

1517లో కంచిని సందర్శించి వరదరాజదేవుని పుణ్యకోటి విమానానకు పైడి పూయించి దేవునికి ఐదు[గ్రామాలను దానం చేశాడు.” అదే సం॥ ఆయన బంటు తిప్పర్సయ్య కొడుకు లక్ష్మీకాంతర్సు కృష్ణదేవరాయలకి, తమ తండ్రులకు పుణ్యంగా కొమ్మూరులో ప్రసన్న కేశవ

'పెరుమాళ్లుకు గుడికట్టించాడు.* కేవలం రాయలే కాక ఆయన ఉద్యోగులు కూడ

వైష్ణవాలయాలను నిర్మించారు.

శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 415

1517 సం॥లోనే కృష్ణ దేవరాయలు చిదంబరంలోని పొజ్ణంబల నాధాలయ ఉత్తర గోపురాన్ని అత్యంత సుందరంగా నిర్మించాడు. 140 అడుగుల ఎత్తుతో కూట కోష్టాలతో సుందరశిల్పాలున్న ఈ గోపుర పశ్చిమ కోష్టంలో ఒక చక్కని కృష్ణదేవరాయల వి[గ్రహముంది. ఇదే సం॥ చోళమండలంలోని శివ-విష్ణు ఆలయాలకోసం 10 వేల పొన్నులను దానం చేశాడు. * 1518లో కుంభకోణంలో 12 ఏళ్లకాకసారి జరిగే మహామగం అనే ఉత్సవంలో శ్రీకృష్ణదేవరాయలు పాల్గొని 1518 ఫిబ్రవరి, 24న ఇక్కడి పుష్కరిణిలో” స్నానంచేసి ఎన్నో కానుకలను పంచి పెట్టాడు. 1521 వ సంపు బెజవాడ కనకదుర్ధాలయ శాసనం ప్రకారం, కృష్ణ్ణాయలు రాయచూరులో రంగనాధస్వామికి ఆలయం కట్టించాడు.

కడపజిల్లా, ప్రొద్దుటూరు తాలూకాలోని ఉప్పరపల్లెలోని 1522వ సం॥పు శాసనం (ప్రకారం, రాయల కాలంలో చెన్నూరులో నాగేశ్వరాలయం, '్రాకారగోపురాలను జూపల్లి పెదసింగులనాయుడు గట్టించారు.* 1522వ సం॥లోని శ్రీశైలం శాసనంలో శ్రీశైలంలో మల్లికార్జున ఆలయం ముందర శిలామంటపం కట్టించి, కృష్ణరాయల (ప్రతిమను ఆయన అవసరం* చంద్రశేఖరయ్య నిలిపినట్లు పేర్కొనబడింది. ఇదే వరుసలో గుంటూరు జిల్లా కాకాని దేవాలయం, కర్నాటకలోని తుమ్ముకూరు జిల్లాలోని దేవరాయన దుర్గంలో కొండమీది కోటను, అందులోని యోగనరసింహాలయాన్ని శ్రీ కృష్ణదేవరాయలే నిర్మించాడు. ఇలా ఇతర రంగాలతోపాటు శిల్ప కళను, వాస్తు కళను అభివృద్ధి చేసిన ఘనత శ్రీకృష్ణదేవరాయలకే దక్కుతుంది, అందరూ అనుకొన్నట్లుగా శ్రీకాకుళంలోని శ్రీమహావిష్ణు ఆలయాన్ని సందర్శ్భించాడే కాని, ఆ ఆలయాన్ని కృష్ణరాయలే నిర్మించిన ఆధారాలు దొరకలేదు.

రిఫరెన్సులు

1. రాళ్లబండి సుబ్బారావు (సం), విజయనగర సంచిక, రాజమండ్రి, 1974, పే. 3
2. _ టీవీ మహాలింగం, ఎడ్మినిష్టేషన్‌ ఆండ్‌ సోషల్‌ లైఫ్‌ అండర్‌ విజయనగర్‌, మద్రాస్‌, 1940,

పే. 328 3. _ ఎపిగ్రాఫియా ఇండికా వా. 11, పేజీలు. 366-370 4 టీవీ మహాలింగం, 1940, పే. ౩44 5. _ ఇండియన్‌యాంటిక్వెరీ, ౫||, పే. 222 6. సౌతిండియన్‌ ఇన్స్‌క్రిష్షన్స్‌, వా. 4, నం. 24క్క 245. భె?

8. టి.టి.నం. 95, 96. (తిరుమల - తిరుపతి శాసనాలు).

9. టి.టి.నం. 459 416 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

10. టి.టి.నం. 201, 254, 206.

11 టి.టి.నం. 578.

12. ఎంఇఆర్‌. 1923, పే.119

13. శూలి 1050606000, ౪0]. 12, ౫10. 326(6).

14 016. సం. 169

15. సౌతిండియన్‌ ఇన్స్‌క్రిష్పన్స్‌, వా.16, శా. 520

16. పై 22. 63-65 కళింగ దిగ్విజయార్థమై విచ్చేనుంన్ను అవోబీలాలనకు విచ్చేసి దేవుని దర్శించి

17. 12.1515నాడు అహోబలేశ్చర దేవునికి కంరమాల, పచ్చవెట్టిన వజ మాణిక్యాల పథకం మాణిక్యాల కడియాలజోడు, పైడిపళ్లెం, కానిక వేయి వరహాలు, తమదేవేళు సమర్పించిన పధకం.

18. 3.1.1. 701. 16, 10.58, లలి. 68-69

19. 1016. 10. 59, 22. 69-70

20. టీవీ మహాలింగం, 1940, పే. 322

21. ఇగ 6జఖుకరట. ౧00౧.

22. 51.1. ౪01. 16, 010. 77, 99. 89-94 జూపల్లి రామానాయనిం గారి కుమాళ్లు పెదసితమ్మ నాయనింగారు తమకు కృష్ణ దేవరాయమ్మ రాయలు నాయంకరానంను బాలించిన...చెన్నూరికి దక్షిణ భాగమందు నాగేశ్వరదేవునికి గర్భగ్భహం ఘంటవేది ఆంతరాకమంటపం రంగమంటప నంది మంటప ప్రాకార గోపురాలు గట్టించి.; కాశభక్తులు చవ్వాభక్తుని కుమారుడు కోటా భక్తుడున్ను నాగేశ్వరుని గుడిశిఖరం మండపం మొదలుగాను కట్ట.... కోటా భక్తుండు సిద్ధవటం చిన వీరభక్తునింగారికి దేవుళం పరిపూర్తి చేసిన నిమిత్తం...

23. 5.1.1 ౪701. 16, ౫0. 87, 29. 103-104. శ్రీకృష్ణరాయలు పృధ్వీరాజ్యం సేయుచును తమ అవసరం చంద్రశేఖరయ్యకున్ను తమకున్ను పుణ్యంగాను శ్రీగిరిమీదంజేసిన ధర్మానకు శాసనం మల్లికార్డున దేవర పవ్వలించే సజ్జగ్భృహం ముందర శిలామండపం కట్టించి ఆచూరున్ను గంట వెట్టి నందీశ్వర భృంగీశ్వరులాను బంగారం సేయించి, ఆ మండపంలోను తమ స్వామి కృష్ణరాయలున్ను తమమారు దేమర్సయ్యాను తానుంను శిలాకారాన నిలిచి కొలువంజేసి అంగరంగ వైభవాలు సాగించి...

శల 3 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం త్వక్షే?

ఆళి =, విజయనగర ప్రభువుల నాట్య కళాసవ = వేదాంతం రామలఠలింగ శాస్తి శ్లో; నిరాశ్రయాః నశోభన్తే పండితాః వనితాః లతాః॥ పోషణము కల్గిన నాడే పండితుడు అతని ద్వారా విద్యలు బ్రతికేది. అందున లలితకళలు సున్నితత్వాన్ని కల్లియుండటం వలన పోషకులు వాటిని, వాటిలోని ఘనతను తెలిసిన మమత కల్దియుండాలి. అట్టి వారికి మనకేమీ కాదవలేదంటూ ఆనాటి భోజుని నుండి ఈనాటి అపర భోజులెందరోవున్నారు. ఉంటూనే వున్నారు. అందుకే కళలకు భరతావని నెలవాయన్నట్లు భాసిస్తోంది. సంగీతం, సాహిత్యం, శిల్చం, చిత్రలేఖనం కలసిన సమాహార స్వరూపమే నాట్యం. ఇది నర్తనంగా అవతరించి నృత్యత్వాన్ని సమీకరించుకాని నాట్యంగా భాసించింది. నర్తనకళ పుట్టిన పరమార్ధమే పరోపకారము కొరకు. ఆనాదు దేవతలను రక్కసుల బాధల నుండి విముక్తపరచి తుష్టిని ఇచ్చి అజుని ఆదేశం ద్వారా అవనికి దిగింది. ఇక్కడ కూడా ఉద్దేశ్యం మారక మరింత బాధ్యతను పొందినాదయనిపించుకొనినది. నాట్యం నట్టువమేళం అని నాట్యమేళం నుండి విడివడినా నృత్యత్వాన్ని మరలా పొందినా ఆశయం మాత్రం ఒకటే. అందుకే కాళిదాసులు “మాళవికాగ్నిమిత్రము'న 'నాట్యం భిన్నరుచేర్దనస్య బహుధాప్వేకం సమారాధనమ్‌” అని సూత్రీకరించారు. ఎప్పుడో క్రీ;శ। మొదటి శతాబ్దంలోని “'మహారాష్టీ ప్రాకృత భాషులో కనబడిన హాలసాతవాహనుల “గాథాసప్తశతిలో తన ఉనికిని కనబరచిన నర్తనకళ భరతముని ద్వారా బృహచ్చ్భాత్రత్వాన్ని పొంది నందికేశుని (క్రీ;శ 3వ ఈ) 'అభినయదర్పణం' భరతార్జవముల ద్వారా మరింత అందాన్ని సమకూర్చుకొనినది. ఈ పై పేర్కొన్నది ఆంధ్రమున జరిగినదే. అటుపిమ్మట శిల్పకళ ద్వారా దేవాలయాదులలో దర్శనమిచ్చిన నర్తన విద్య మరింత గౌరవాన్ని పొందింది. గుణగ విజయాదిత్యుడు (క్రీ;శ॥ 9) మొదలైన చాళుక్యుల చేత కూడ సమాదరింపబడింది. క్రీ;శ। 10వ శ॥ నాటి 'రాజరాజకులోత్తుంగుని' ఆదరణను పొంది 11వ శ॥ నాటి రాజరాజ నరేంద్రునికి కూడా ప్రీతిపాత్రమైనది. తద్వారా నన్నపార్యుని భారతాంధ్రీకరణలోను తన నిలుకడను చూపుకొన్నది. “శారదాతనయుని భావ ప్రకాశనము” (క్రీఃశ। 1200) ద్వారా భావపుష్టిని పొందింది. నన్నెచోడుని కుమార సంభవంలోను, పాల్ఫురికి శీషేర8ి శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

సోమనాధుల పండితారాధ్య చరిత్ర, బసవ పురాణములలో మరింత ఎదుగుదలను కనపరచుకొనడం ఆ కాలాలకు చెందిన ఆయా పోషకుల ఆదరణకు తార్మాణమే. కాకతీయ ప్రముఖుడు (క్రీశ 1258) గణపతి దేవుడు దివిసీమ వాసియగు జాయసను సమాదరించడం ద్వారా సంగీతంతోపాటు నృత్తము శాస్త్రమున కెక్కింది. తత్ఫలితమే “నృత్తరత్నావళొ ఆవిర్భావము. కాగా 15 పర్వముల భారత ఆంధ్రీకరణలో “తిక్కయజ్వ' నాట్యమును మరింత గౌరవింవచేశాడు. నర్తనమునకు నాటకీయతను మరింత పెంపొందింపజేశాడు. పిమ్మట (క్రీ॥శ॥ 1300 ప్రాంతంలో) రెండవ ప్రతాపరుద్రుల గౌరవాన్ని పొంది విద్యానాధుని వలన అలంకారమును (ప్రతాపరుద్రయశోభూషణము) మరింత చేకూర్చుకొనినది. 'నాటకముఖ కోహళాది నాట్య రహస్యోద్దాటన నిపుణ ప్రజాపాటవ చాతుర్య, నూత్న భరతాచార్యాాయని (శ 1800) సూరామాత్యుని రూపంలో గౌరవం పొందినది. ఇక మేము తక్కువాయన్నట్లు రెడ్డిరాజులు కళలను గౌరవించడంలో ఏవిధమైన తక్కునను చూపలేదు. ఎజ్జిన ద్వారా వివిధ వర్ణనలలో నాట్యం ఉదాహరణగా భాసించినది. (క్రీ;శః 1420) పెదకోమటి వేమారెడ్డి గారి సమాదరణ పొందిన శ్రీనాధమహాకవి భీమేశ్వర పురాణాదు'లలో నాట్య కళను ఏతత్మళా స్వరూపాలను అభివర్ణించాడు. 'సర్వజ్ఞసింగ భూపాలుని' ఆదరణ పొందకపోలేదు. ఇక సహజకవి 'పోతయ' భాగవతంలో కృష్ణతత్త్వంలో నిబిడీకృతపరచి సాక్షాత్తు శ్రీకృష్ణునితో తాందవమాడించాడు. భ్రమరగీతాలలో లాస్యీకరించాడు. (క్రీశ 14 శ) లకుమాదేవి నాట్యకళతో కుమారగిరి (వ్రభువును అతనిచే రచింవబడిన నాట్యశాస్తరహస్యములను మెండుగా పొందినది. “జయతి మహిమా కోకాతీతః కుమారగిరిప్రభోః సదసి లకుమాదేవీయవ్య శ్రియా సదృశీప్రియా, నవమభినయం నాట్యార్థానాం తనోతి సహ్రధా వితరతి బఐబహూనర్ధా నర్ధిప్రజాయ సహ(హ్రశః॥॥ అను శ్లోకం పై విషయానికి సాక్షి (క్రీఃశ। 1485) అనంతామాత్యుడు 'భోజరాజీయ' మనే కావ్యంలోను, (1550) చిత్రకవి పెద్దనార్యుని వలన రూపకలక్షణములను మరింత పొందినది. ఇలా తరముల వెంబడి తరములలో ఆయా పాలకులచేత ఆయా కవి పుంగవులచేతా సమాదరాశ్రయమును పొందిన నాట్యకళ 'విజయనగర' ప్రభువుల ఆనాటి కవివరేణ్యుల చేత ద్విగుణీకృత త్రిగుణీక్ళృత గౌరవమర్యాదలను పొందినది. ఒక్క కృష్ణరాయని కాలమే కాదు విజయనగర రాజులందరి పాలనాకాలము నాట్యవిద్యకు స్వర్ణయుగముగానే పేర్కొనాలి. శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం శీ19

ఈ వ్యాసము ముఖ్యముగా నాట్యవిద్య విజయనగర పాలకుల కాలంలో ఎలా కదను త్రొక్మిందో నిరూపించే ఉద్దేశ్యం కల్గినది. కాగా నాట్యవిద్య వీరికంటే ముందు కూడా ఆయా పాలకుల... ఆదరణను కూడా చవిచూచినది కనుక కొంత చెప్పడం కనీస ధర్మంగా పైన సూచించాను. ఇక విజయనగర (రాయ) రాజుల పోషకత్వమే రీతిని పొందినదో నా తెలిసినంతవరకు తెల్పుదును గాక. విజయనగర రాజవంశీయులు కూచిపూడి నాట్యాన్ని ప్రత్యక్షంగానో పరోక్షంగానో పోషించిన ఆమోదించిన వైనం కళాలోకానికి ఒక ఉదాహరణగా నిల్వగల్లింది. శ్రీ।;శః 1505-1509 కాలమున శ్రీశ్రీశ్రీ వీరనరసింహరాయలు కూచిపూడి వారి కేళికను చూడటం తటస్థించినది. దరిమిలా జరిగిన పరిణామాలు కూచిపూడి చరిత్రపుటల్లో సువర్జాధ్యాయంగా భాసించుచున్నవి. కూచిపూడి భాగవతులు ఆనాటికి దేశద్రిమ్మరులు. వారి వృత్తి ప్రవృత్తి దేశాటనంలోనే సాగేది. కొందరు కలసి ఒక బృందంగా బయలుదేరి ఒక పురమున బసచేసి కొంత కాలముపాటు ఆ చుట్టు ప్రక్కల గ్రామాలను సందర్శిస్తూ ఆయా గ్రామ పాలకుల ఆదేశాలతో అచటనచ్చట ప్రదర్శనలనిచ్చుచూ ఆయా గ్రామవాసుల మన్ననలను పొందుచూ వారిచే సమర్చింపబడిన కాన్మలను పొంది (బ్రతుకులను గడిపెడివారు. ఈ భాగంగా తిరుగాడెడి ప్రదేశములలో వారి జీవికను వెళ్ళమార్చు కోవటమే కాక ఆయా (ప్రాంతముల ప్రజల కష్టసుఖములలోను పాల్చ్పంచుకోవడం, వార్లకు తము కళ ద్వారా మంచిచెదులను తెలియజెప్పటము సాగేవి. వారి నాటకాలు ్రబోధాత్మకంగాను, సందేశాత్మకంగాను, పౌరాణికంగాను ఉండటం వలన వారికొక ప్రగాఢ ఆశయ పరంపర కూడ కలదని ఈ (క్రింది గాథ ద్వారా తఆలియగలదు. సాల్వ వీరనరసింహరాయని ఏలుబడిలోని చిన్న సామంతరాజు 'సంబెట గురవరాజు ఈతడు 'సిద్ధవటమును (ప్రధాన పట్టణముగా తన ఏలుబడిని చేయుచున్నాడు. అతని పాలనాకాలంలో ఒక తూరి కూచిపూడి వారు తమ దేశసంచార నిమిత్తంగా ఆ పురం చేరారు. వారికి పాలకుడైన సంబెట గురవరాయని దర్శనము మాత్రము రోజులు గడచిననూ కావడం లేదు. కారణమేమై యుండునో కదాయనుచు పురవీధుల దిరుగుచు యోచించసాగిరి. వారికో విచిత్ర సంఘటనము ఎదురాయెను. ఇట్టి సంఘటన వారెన్నడూ వినని కననిదిగావడం చేత విస్తుపోవడం తప్ప ఏమియూ చేయలేని వారైరి. మనసు వ్యాకులపాటుకు కారణమైనది. తమ ఎదుట జరిగే దుష్ఫృత్యములు, జాలి ఇసుమంతేని లేని కాఠిన్యపు చేతలు భరింపలేరైరి. ఆ సంఘటన వారి సృజనాత్మకతా శక్తికి చిక్కినది. వారి పరోపకారతాబుద్ధికి ఇతివృత్తంగా తోచింది. (ప్రభావంగా ఒక 'ేళికగా మలచపబడినది. ఇక తక్షణ కర్తవ్యంగా వారు 'విజయనగర' 420 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

ప్రయాణం కావించిరి. సామంతుని దర్శనం కన్నా చక్రవర్తుల దర్శనం ప్రయానం లేకుండా లభించడం వారికి అబ్బురమైనది. దరమిలా వారి ప్రదర్శనకు నిర్జీత సమయం లభించడం, వారును వేషధారణాదికాలు గావించుకొని (ప్రదర్శనకుద్యుక్తులై రంగమంటపమునకు చేరి సాంప్రదాయాత్మకమైైన రంగపూజ, ఇష్టదేవతారాధనాదికాలు గావించినారు. ఇంతవరకు చక్రవర్తికి కూడ అబ్బురంగానే తోచింది. ఆ పిమ్మట కూచిపూడి వారు ప్రదర్శించే కేళికయే వారికి కొంత ఇబ్బందిని కల్లించినది.

సంబెట గురవరాయని పాత్రపోషకుడు అతని పాత్ర యొక్క నామోచ్చారణ నెందునూ చేయకపోవడం, ఒక విషయమైతే అతడు చేసే దుష్కృత్యాలు మరో వివాదాత్మకతగా మారింది రాయలకు, వారి పరివార బృందానికి. అసలు విషయ మేమంటే...

రాజ పాత్రధారి తన అనుచరులతో (గ్రామ సంచారంతో ఆనాటి ప్రదర్శన మొదలైంది. క్రమంగా ఆ రాజు ప్రజలనుండి అక్రమంగా ధనమును కొల్లగొట్టడం, వారి నుండి పన్నుల రూపమున అతిదారుణముగా హింసించి వసూళ్ళు చేయడం చీకాకును పరచింది. తరువాతి ఘట్టంలో గురవరాయని అసలు చేష్టలు బయల్పడినవి. అమిత కామ ఫ్రకోపిగా అతడు రోజుకొక కన్నియను పురం నుండి కోరడం అంగీకరించని కాంతలను తన కామ మందిరానికి రావించి బలాత్మరించడం. అందుకూ లొంగని కాంతలను బలిమితో చెరచడం, పిదప ఆమెను పరుండబెట్టి వడ్రంగివాని చిత్రికలతో స్తనములమొనలపై రంధ్రము చేసి పైశాచికానందమును పొందుట, మాటలకు, చూవుటకు అందని విధముగా హింనకు గురిచేయుట ఈ సన్నివేశములను నాట్యధర్మీ పద్ధతిలో చూచిన వీరనరసింహరాయలు కోపోద్రిక్తుడై ప్రదర్శనను చాలించమని కసరుట జరిగినది. పిమ్మట తానిట్టి కథను గాని, చేతలను గాని మున్నెన్నడు చూడలేదని, వినలేదని, చదువలేదని, అసలు తన ఊహకు అందనిదని కసరినాడు. ఇక ముందునూ ఇట్టివి జరుగబోరాదని చిర్రుమనినాడు. దానికి కూచిపూడి పండితులు రాయని శాంతించమని పరిపరివిధముల వేడికోలును జేసి... ఓరాజా! తమరాగ్రహింపకున్న... తను ఏలుబడిలోని సిద్ధవటపాలకుదైన సంబెట గురవరాజనే పాలకుని నిజస్వరూపమిద్దియేనని వినయపూర్వకముగా జెప్ప రాయలు ఇందావంతకల్లయున్నను మీమీ శిరస్సులు మీకుండవని హెచ్చరించుటయు, తడవు సేయక మారువేషములతో సిద్ధవటముకు పయనమగుటయు జేసిరి. పిమ్మట గురవరాయని నిజస్వరూపమునెరిగి... కూచిపూడి పండితుల మెప్పుజేసి వానినణచి సిద్ధవట ప్రజలనక్కున జేర్చికొని వారిని ఓదార్చి వారికొక మంచి పాలకునిచ్చి దేశము స్వచ్చతకు మారుపేరుగా మలచనారంఖించిరి. పిమ్మట కూచిపూడి భాగవతులను నగరికి రావించి వారు మున్నెన్నడూ ఎరుగని గౌరవ సత్మారములను చేసిరి. ఈ విషయమెల్లనొక కైఫీయత్తుగా మలచి సెద్ధవదటమున' భద్రపరిచిరి. ముందుకాలముల వారికొక హెచ్చరికగాను, ఒక సుస్థిరతకు చిహ్నముగాను ఇద్ది కాగలదని వక్కాణించిరి.

శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం త్తం]

కూచిపూడి భాగవతుల అనన్య దేశభక్తిని, ప్రజోపయోగాత్మకతను, వారి పరోపకారతను ఈ కైఫీయత్తులో చాటి చెప్పిరి. ఇది విజయనగర రాజులకు కూచిపూడి భాగవతులకు ఒక చక్కని చరిత్రగాను, మైత్రీ బంధముగానూ పెంపొందినది.

సంగీత, సాహిత్య శిల్ప చిత్రలేఖనములను తనలో నిమిడ్చుకొనినది గావుననే నాట్యము లలితకళల సమాహారమని పెద్దల చేత కొనియాడబడినది. ఆమాట కొస్తే సంగీతాది విద్యలకు శాస్రీయతా నిబద్ధతతో నాట్య శాస్త్రమున చోటు కల్పించిన భరతుడు 11 నాట్యాంగములలో (పదునొకటి) గానకళను 10వ అంగముగా అభివర్ణించాడు, ప్రత్యేకించి 'ఈవ అంగముగా స్వ్పరములను పేర్కొనినాడు.

*ర్రస్కా భావాః అభినయాశ్చ ధర్మీ వృత్తి ప్రవృత్త్రయ £ | సిద్ధి స్వరాః తదాతోద్యమ్‌ గానం రంగశ్చ సంగ్రహః |

అంటే స్వరములు, వాటి సంయోగ జనితమైన గానము నాట్యోద్దిష్టములుగావడమే. ఆలంకారికులు పెక్కురు గానమును చెప్పునపుడు నాట్యప్రసక్తి నాట్యమున చెప్పునపుడు గాన ప్రసక్తి చెప్పుచునేయున్నారు. అందువలన నాట్య సంగీతములు జీవికా జీవులని చెప్పిననూ తప్పులేదు.

విద్యానగర రాజ్యవ్యవన్థాపకుడు క్రీ॥శ 1820-80 ప్రాంతమునకు చెందిన విద్యారణ్యులు. ఈతడు వేదభాష్యకారుడుగా కూడ విఖ్యాతుదు. '“సంగీతసారమనెడి సంగీత లక్షణ గ్రంథమును రచించినాడు. ఆ కాలమునకు చెందిన వాడేయగు 'భాస్కరకవి' ఉన్మత్త రాఘవ” మనెడి నాటకమును కూడా రచియించి సంగీతనాట్య భరితముగా విద్వారణ్యుల వారి గౌరవార్థము ప్రదర్భ్శింపజేసినారు. “విరూపాక్షుడు” “నారాయణ విలాసమ”ను నాటకమును రచియించినాడు. ఈతడు 1878-1404 (ప్రాంతమునకు చెందినవాడు. రెండవ హరిహరరాయల కుమారుడు. నటీ ముఖముగా తాను భరతవిద్యయందు ప్రసిదృడననియూ చెప్పికొనినాడు.

క్రీః;శ। 1422-46 ప్రాంతము వాదగు రెండవ (్రాధరాయల రాజప్రతినిధియగు గోపేంద్రతిప్ప భూపాలుడు “తాలదీపిక* యనెడి లయాత్మక గ్రంథమును రచియించినాడు. 1447-65 [ప్రాంతవువాడగు మల్లికార్జునరాయలు అస్థానమున “రిపునాట్యకార వారణమదనివారణ పంచానన” బిరుదాంకితుడగు 'నాట్యరసికు'డనెడి నటుడుందెడివాడట.

“అబ్బుల్‌ రజాక్‌” అను పర్షియా రాయబారి క్రీశ 1444 ఆశ్వీయుజ పూర్ణిమ నాడు 'సర్వాలంకార భూషితలౌ, శృంగారపు కణికలై జంత్రగాత్రముల రాగమాలపించుచూ నృత్యము చేయుచున్న జవ్వనుల రూప సౌన్టర్య విలాసములు హొయలు గురించి, వారాచరించిన శ22 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభనం

నాట్యము గురించియు తెల్పినాడని భావరాజు వేంకట కృష్ణరావు గారు ఉవ్పిదేశీయా(త్రికులు ప్రాబీనాంధ్రదేశమ”ను పుస్తకమున 188-190 పుటలలో వ్రాసినారు.

రెండవ రాయల (వీరనరసింహరాయలు) కాలములోనే తాళ్ళపాక అన్నమయ్య శ్రీ వేంకటేశుని పైన వేలాదిగా కీర్తనలను వెలార్చినాడు. ఆయా కీర్తనలలో కూచిపూడి నాట్య ప్రభావము పెక్కుచోట్ల కనబడుచున్నది. కూచిపూడి వారి 'భామాకలాపమున ముందు సత్యభామ తెరచాటున నుండి వేణీవృత్తాంతము ప్రదర్శించిన మీదటగానీ తెర తొలగించి కలాపనాట్యం ప్రారంభించదు.

అన్నమయ్య “అలరులుకురియగ 'నాడెనదే... అలకల కులుకుల నలమేల్మంగ” అనే క్రీర్తనలో “అరవిరిసొబగుల నతివలు మెచ్చగ... అరతెరమరగున నాడెనదే” అని వ్రాసినారు. ఇది కూచిపూడి వారి భామాకలాప ప్రదర్శన ప్రభావమే. వేలాది కీర్తనలను రచియించి వేంకటేశుని ప్రియభక్తుడైన అన్నమయ్యపై కూచిపూడి నాట్య ప్రభావమున్నదనిన ఆనాటికి కూచిపూడి నాట్యమెంతటి ఉచ్చస్థితిని యున్నదో... అందుకు కారకులైన పాలకుల కళా ప్రియత్వమెట్టిదో వేరుచెప్పనవసరమా? అంతేకాదు వీరి కాలములో (సాల్వ నరసింహుని) “తిరుమల తిరుపతి దేవస్థానము వారి 1059008095 - 01% లో పుట 14-156లో చెప్పబడినట్లు “నాటకశాల' కూడయున్నదని తెలియుచున్నది. వీరి ఆస్థానముననే “కృుమారడిండిము" డనెడి రెండవ అరుణగిరినాధుడు “వీరభద్ర విజయమననెడి 'డిమము'ను రచియించెనట. డిమము దశరూపకములలోన నొకటియని నెరుగవలెను. అప్పుడే కూచిపూడి వారి భామాకలాప ప్రభావంతో గావచ్చును. 'స్ఫులింగకవి యనునాతడు 'సత్యభామాపరిణయ' మను నాటకమును రచియించగా నది దైవోత్సవ సమయమున ్రదర్శితమాయెనట. ఈ విషయములు దా॥ పి.యస్‌.ఆర్‌. అప్పారావు గారి విమర్శనలలో యున్నవే.

ఇక శ్రీకృష్ణదేవరాయని ఆస్థానము లలితకళలకు ఆలవాలము. అష్టదిగ్గజకవులు సాహిత్య 'సేవచేయగా... కుప్పాయి, “రంజకం” వంశీకులగు నర్తకీమణులు, తిరుమలమ్మ, ముద్భకుప్పాయి, తిరువెంకట మాణిక్యము, 'రాయపాత్ర చూడామణి' యను బిరుదాంకితురాలగు 'మంగాయి'* వంటి ఎందరో నర్తకీమణులే కాక ఆ అంతః పురస్త్రీలు కూడా నాట్యమును పవిత్రభావముతో ఆరాధించి నర్తించెడివారు. చక్కని నాట్యశాలల కాలవాలమీతని రాచనగరము. అది అతిరామణీయకత నొప్పారు నాట్యశిల్బాల కాలవాలము. అందందు ఎన్నో స్వచ్చమూర్తులను స్ఫురింపజేయు చిత్రపటములు... ఆయా శాలలందే కంబమును తాకినా సంగీతమాలపించునన్న విషయము పెద్దలు చెప్పగా విన్నదే.

స్వయముగా కృష్ణూయలు 'జాంబవతీ పరిణయము' 'ఉషాపరిణయ'ములను నాట్యోద్దిష్ట నాటకముల రచియించినాడు. 1514 నాటి “తాయికొందశాసనము" ద్వారా కూచిపూడి నర్తకులు అగ్రహారము పొందిరని తెలియుచున్నది. ఇందు ప్రత్యేకముగా “పాత్ర” యని

శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 428

ప్రత్యేకించి స్రీ పాత్రను చెప్పుట జరిగినది. ఆనాటి నర్తకీమణులకు నాట్యవిద్యనేర్చిన బ్రావ్మణ నాట్యగురువులు తప్పక కూచిపూడి నాట్యాచార్యులే. ఆనాటి నుండి ఈనాటి వరకూ ఆంధ్రదేశమున ప్రత్యేకించి నాట్యకళకు అంకితమైన (బ్రాహ్మణ వంశీయులు కూచిపూడి వారే. జగన్నాధరాయల తాతయగు 'కేశవభట్టు' కూచిపూడి నాట్యమును ఆ పండితుల వద్ద నేర్చి, కృష్ణూయని మెప్పించి 'ముంగండ' యనెడి ఆగ్రహారమును పొందినాడు. అదికాక 25.1. 1518 నాడు *బ్రహ్మీశ్వరాయలము'న కూచిపూడి నాట్యాచార్యుడొకడు నాట్యవిద్యతో రాయని మెప్పించి భూదానమును పొందినట్లు (4028200జ0/2 - [00 115. 11-1222) తెలియుచున్నది. అంతేకాదు ఆనాడు కూచిపూడి వారి ప్రభావము అష్టదిగ్గజకవుల ప్రబంధము లయందునూ కనబడుచున్నది. తెనాలి రామకృష్ణ కవి రచించిన “పాండురంగ మాహాత్యమున 'నిగమశర్మోపాఖ్యానము'న నిగమశర్మ అక్కపాత్ర ద్వారా స్త్రీలకు సకలాభరణములలోను ముక్కుముంగెరకు అధిక (ప్రాధాన్యత గలదని తెలియుచున్నది. ఈ విషయము కూచిపూడి భామాకలాపమున ఎంతో ఘనముగా చెప్పబడినది. 'సత్యభామకృష్ణుని' బాసి తాళజాలక మాధవియను సూత్రధారుని పిలచి... శ్రీకృష్ణుని తనతో గూర్చమని వేడికొంటుంది. కాని మాధవి సత్యనెన్నో ప్రసంగములు ద్వారా మేలమాడి కవ్వించును. సత్యతనకు గర్వకారణములైన ఏడువారముల నగలనూ ఇత్తుననిననూ మాధవి ఒప్పుకొనక “ముక్కుముంగెరా నిచ్చిన కార్యము చేతుననెను ఆంతట సత్య... ఉ॥ అంగన లేని యిల్లు చతురంగబలమ్ములు లేని రాజుని స్సంగుడు గాని మౌని జన సమ్మతి లేని ప్రధానిగామినీ సంగతిలేని యెవనము శాంతము లేని తపంబు ప్రీలకున్‌ ముంగెర లేని భూషణము మోదమటే భువనైక మోహినీ॥ అని చెప్పినది. అయిన వినని మాధవికి తన పతికంటే ఆభరణములు, అలంకారములు, సౌందర్యము ఘనములు కావని తెలిసి గర్వమును వీడి ముంగెర నిచ్చి స్వామిని పొందినది. ఇందువలన స్రీలకు ముక్కు ముంగెర ఎంత ముఖ్యమో తెలిపిన సిద్దేంద్రుని బాటనే తెనాలి రామకృష్ణ కవి నిగమశర్మ తనయాడు బిడ్డ యొక్క ముంగెరను గాజేసినాడని చెప్పినాడు. పాపమామెయెంత విలపించెనో? అంతేకాదు అల్లసాని పెద్దనార్యుని 'మనుచరిత్ర యందును, తిమ్మనార్యుని 'పారిజాతాపహరణము' నందును, పింగళి సూరనార్యుని 'కళాపూర్ణోదయము, ప్రభావతీ ప్రద్యుమ్నము లందును, రామరాజభూషణుని వసుచరిత్రయందును, “ధూర్జటి” కాళహస్తీశ్వర మాహాత్యమునందును, నాట్యప్రసక్తిని ఆయా వర్ణనాదులందిమిద్చి రచనజేసినారు. అట్లని మాదయగారి మల్లన, అయ్యలరాజు రామభద్రాచార్యులు చెప్పలేదని కాదు. విశేషించి రామరాజభూషణుడు “కావ్యాలంకార సం[గ్రహమాను లక్షణ గ్రంథమును కూడా వ్రాసినాడు. అందును నాట్యసమ్మతమైన విషయములు లేకపోలేదు. శబైడ శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

కాగా కృష్ణరాయలు స్వయముగా శ్రీకాకుళాంధ్ర మహావిష్ణుని స్వప్నమందు దర్శించి వారి యను(గ్రహ ఆదేశముల మేరకు ఆ శ్రీకాకుళమంటవమందే (ప్రారంభించిన 'ఆముక్తమాల్యది యను గోదాకల్యాణ కావ్యమునందు కూడ కూచిపూడి ప్రసక్తి చేసినాడు. స్త్రీ పాత్రలోని పురుషని 'ఖృకుంసా శబ్దముతో నుచ్చరించుట తెనుగు భాషకున్నదే. ఆ ఆచారము కూచిపూడి వారిదే. శ్రీకాకుళమునకతి చేరువనున్న కూచిపూడిని రాయలు దర్శించి వారి భామాకలాప ప్రదర్శన చూచిన మీదట 'భృకుంస” శబ్దము పట్ల నాసక్తి కల్లి దానిని ఆముక్తమాల్యదయందు ప్రస్తావించుట జరిగినది. కూచిపూడి వారి నాటక ప్రస్థానములో పెద్దగా చెప్పబడుచున్న యక్షగ్రానములు పూర్తి రూపమును దాల్చి (గంథముగా వెలువడినది మొదట విజయనగర రాయలు పాలనాకాలములోనే. 15686 ప్రాంతమున “కందుకూరి రుద్రకవి చేత రచియింపబడిన “సుగ్రీవ విజయమే దొరికినంతవరకూ నేటికి మొదటి యక్షగానము. చెన్నశౌరి “సౌరభ చరితము” “చక్రపురి రాఘవాచార్యుని “విప్రనారాయణముూలు కూడా అప్పటివే. (కాని ఇవి లభ్యములు కాదు). తెనుగులో చిత్రకవి పెద్దనార్యుడు చెప్పిన 'రూపక లక్షణములు లక్షణ సార సంగ్రహములోనివి. విజయనగర పాలకుల కళాపేక్షకీ గ్రంథము ఒక ఉదాహరణము. వసుచరిత్రాకారుడైన రామరాజ భూషణుడు తాను 'సంగీత కళారహస్య నిధి యను చెప్పుకొనుటే కాదు నాట్యమును గూర్చి పెక్కుచోట్ల రాఘవ పాండవీయము, వసుచరిత్రలలో పేర్మొనినాడు... వసుచరిత్రలోని ఈ పద్యపాదమును చూడుడు. “అన్నగారి నాట్యశాలల జెన్నగు మురజముల రవళిచే నటియించున్‌” కృష్ణరాయని ప్రస్తుతించే కూచిపూడి వారి “రాజాధిరాజ రాజప్రతాప శ్రీకృష్ణాయ భూపా” అంటూ సాగే శబ్దము వంటి రచనలూ పెక్కు కలవు. రాజాధిరాజ వీర ప్రతాప శ్రీ కృష్ణ్ణాయభూపా, సకలాంధ్ర నిఖిల కర్నాటకధిస - శ్రీ కృష్ణ్ణూాయ భూపా... మకుట మాణిక్య సహస్ర కిరణ... శ్రీకృష్ణరాయ భూపా... శ్రీకృష్ణాయ భూపా॥ సంగీత నృత్య సాహిత్య కళల... శ్రీకృష్ణాయ భూషా శిల్చ శాస్త్ర నానల్పకల్ప... శ్రీకృష్ణాయ భూపా... !1శ్రీకృష్ణరాయ భూపా॥ కళలకు నెలవగు మాదేవి... ఆదరణకు నెలవగుమాదేవి తిరుమలదేవి... చిన్నమదేవి... ఉభయదేవేరుల దేవ॥శ్రీకృష్ణరాయ భూపా॥ తకిటతకిటతాం... తాకిటతక తదిగిణతోం... 1811 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 4ీ2ర5్‌

అనే కూచిపూడి సంప్రదాయ శబ్దములతో ఆం(ధ్రభోజుడైన శ్రీకృష్ణరాయని ప్రస్తుతిస్తూ చివరలో “గజేంద్రమోక్షు కథను పాడియాడించడం, చివరలో మరలా మరల శ్రీకృష్ణరాయని పొగడటం ఉంటుంది. ఇటువంటి శబ్దములు, క్తీర్తనలు రాయలపై కూచిపూడి కళాపండితులెన్నో చేసినారు. ఇందులో కేవలమాతనిని పాగడి ధనార్దనచేసే ప్రయత్నము కన్నా అతనిపై కళాకారులకున్న గౌరవభావము మెండుగా తోచక మానదు కదా! ఇక రాయలకు గురవగు అద్దంకి తాతాచార్యుల వారి శిష్య బృందములోని వారగు తీరువళిక్కేణి వారు, వేదాల వారు విడివిడిగా రెండు “ప్రహ్లాద నొటకములను రచియించినారు. ఇవి రెండునూ కూచిపూడి నాట్యోద్దిష్టములే. తిల్లానాలు", జతులు, దర్వులు, కందార్థములు ఒకటి యననేమి ఎన్నో కూచిపూడి నాట్యకళోద్దిష్ట ప్రయోగములిందు నిక్షిప్తీకరింపబడినవి. వ్యాసుని భాగవతమునకు అనువాద గగ్రంథరాజమైన పోతన వారి భాగవతమునకే మాత్రము తీసిపోని భావ సంపదతో చిక్కని రచనాశైలితో, వలయు పాక పురిపుష్టితో, తిక్కన వారి నాటకీయత పద్ధతినధఃకరించేమోయనునట్టి నాటకీయతా చతురత, రసపుష్టి కథాగమనము, మార్గదేశి పద్ధతుల మిళితత్వము వెరశి కూచిపూడి వారి కొరకే వెలసిన బృహన్నాటక రాజము లివ్వి, కూచిపూడి వారునూ ఈ లెంటినీ ఏకీకృతముగా మేళవించి ప్రదర్శించుట ఆనాటి నుండి జరుగుచున్నది. చరిత్రలో చెప్పుకొనదగిన విషయముగా కూచిపూడి వారికి రాయలనాటి ప్రహ్లాద నాటకము ఈనాటికీ ఎందరో మహా కళాపోషకుల, కళావిమర్శకుల, కళాకారుల, కళావేత్తల పొగడ్రలను తెచ్చిపెట్టడం జరుగుచున్నది. విశ్వనాధ సత్యనారాయణ గారీ నాటకమును చూచి వారి 'వేయి పడగల” యందుటంకించిరి.

ఈ విధంగా విజయనగర పాలకుల మన్ననలను, భక్తి గౌరవాలు పొందిన నాట్యకళ కూచిపూడి వారికి స్వంతమై నేడది సార్వజనీనమై మన్ననలను పొందడం వెనుక కూచిపూడి వారి అవిరళ కళాతృష్ణ విజయనగర పాలకుల కళాపోషణ పెద్దవని చెప్పక తప్పదు.

అనాటి భోజుని నుండి ఆంధ్రభోజుడైన శ్రీళృష్ణరాయని వరకు, కృష్ణరాయ భోజుని నుండి నేటి దివి భోజుని వరకూ కళలలు పూజనీయ స్థానంలోనే ఉన్నవి. వాటిని పదిలపరచు కోవడం నేటితరం - తరువాతి తరాలకు చెందిన వారికెంతేని అవసరం. శ్రీకృష్ణదేవరాయని స్పూర్తితో నేటి పాలకులు, కళాపోషకులైతే నాట్యాదిలలిత కళలకు అ(గ్రన్ధానం అమరి భారతదేశపు కీర్తి పతాకం ప్రపంచ దేశాలలో రెపరెపలాడగలదు. భారతావని అఖండ ఖ్యాతి దిగ్దిగంతాల మార్మోగ గలదు.

శ శ యు 4926 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

న ర నా న్‌ న్‌ ర ను... యలు. ను మ్మో (1 మూతావతాా లామా నన మ మం [లా (8 పాత్రా న నాడో సం ఉం 2. ము! కే హా నావ...

ప జం మూస. సన ల యర గ్‌ వంక త తూ వ ల క ॥ ఇ నళ | త త. న వ్‌ టట. స న నా ల , వట కానా వ శ స గలో రన ష్‌ న నంట మహ ఖ్‌ ( నాకా చా గ్‌ గా మ. టు. మమ తం సత ట్‌ సళ నం సు ఆయ్‌ ణ్‌ జే తం ాే తపా న, [గ తా వో /( ల ష్‌. ్ష ఖై రా స్‌ తాం యటం అవేం. న ్ట్‌ త్యం ల్‌! శ. మల లీ లచ న, న ఖ్‌ న గ లీ క టయ శ ఫర నట ఆ! కే న టే న / యో టు వ ఖ్‌ ర న కం బాలక న్‌ మ నం అహ రా నా. న తత పటు డాం త త్త న్‌ పం - 1 క్‌ శో. శ్‌ లీ న న్‌ ట్‌ ల న ళల ల ల. _ 4. తు మ సమాన జమ చమ! ఇ ర ల ' లు వ ట్రం య నా లగి ఎక | పయనము పష నానన హలా గ మ చ గే కీ గట ర న పాడా ష్‌ జు (|: తతత నాన న స లల స ల్‌ అటు తలానంరాజాష నే రువ స లూ ణా న ఎస య య గటట స. సఖ్య వ్రదాత్తామనానూ స టు సుంకం... ఖ్‌ క ఎ న ల్‌. యన. య షయ ల య వ. నతు! ఇ కన న. క త హా. షమ శ యలు నన సం! € ఇప టా యా లక్‌? -! /| స రు వ్యా రో న్‌ క్ల | న న నాడాను మాయా కాం ము మం ల లాలి య మమా శ న నా నన ఇ! చన న న కా సనన టే. గనే మట స నా రు జట్‌ వ షు . జో ణో ల షే న్వు హక. ర వ స న చా ర న ర్‌ టు నటు మ నన్నా (౧. ఏ... లు =జ్రీ న. పనేనా. న స్‌ కు దా స 1 న టు టల రట న్‌, కీ మం టు ట్య తం . న స. (1 | తా (నా క స మో త్తే. ([ ప స! ర ను న వు మార వి ఇట్లు మి- చ్‌ వం వ స ను సు ఈ అయ సు కా న క నన స సట? ర లై యా న నా... కంస. (సనన్‌ న సల వయా న త్‌. గు వ నాం. మాం. మలో నం లే రన జతరంతినత న టా! టు న నం లా పరం టే త్త ష్య లల రి ఉన్‌, టం ఈనాం ను... మ ర వే ష్‌ స యము టా మట మ య మ క్తి. త యల మ.

ఇందులో...

కృష్ణరాయల కీర్తి ప్రతాప ప్రశంస పా లలల లలల లాం. కృ29ి అముక్త మాల్యద - విశ్వనాథ సత్యనారాయణ ..... 488 అముక్త మాల్యద రచనోద్యోగకాలము - ఓరుగంటి రామచంద్రయ్య .... 486, ఆముక్త మాల్యద కర్త కృష్ణరాయడే = చిలుకూరి నారాయణరావు ...... శశీ ఆముక్త మాల్యడా కరృ్ళత్వము - వావిళ్ల వేంకటేశ్వర శాస్త్రి ...... 458 ఆముక్త మాల్యద - ఎక్కిరాల కృష్ణమాచార్య ....... 457 ఆముక్త మాల్యద - ఎస్వీజోగారావు .......౨౨౨ 460 అముక్త మాల్యద దివ్యకథ - వక్కపట్లవృషాద్రిపతి ....... 469 ఆముక్త మాల్యద భక్తి వైభవం - మొవ్వవృషాద్రిపతి ......... 498 రాయల ప్రకృతి వర్ణన - పి. గణపతిశాస్త్రి .......... 504 గోదాదేవి విరహము = దివాకర్ల వేంకటావధాని ..... 618; అముక్ష మాల్యద భాషా విశేషాలు - బూదాటి వెంకటేశ్వర్లు ...... 5292 ఆముక్తమాల్యద - మహిళా ప్రరిపత్తి - జి. రెజీనా ............ 531 అముక్త మాల్యద - సామాన్యుల జీవనవిధానము

• కెమలయవాసీని ......... ర85 ఆముక్త మాల్యదలో “దివ్యదేశాలు” - కెసర్వోత్తమరావు.......... ర438 ఆముక్త మాల్యద - ప్రకృతి వర్షనలు - పింగళి వేంకట కృష్ణారావు .... 6550 కృష్ణరాయలు - సకల కథాసారసంగ్రహము -

ఆ వేటూరి ప్రభాకర శాస్త్రి ...... ర్‌71 రాయని కవిత రాయించిన రాయడే మా తెలుగు రాయడు

• వేటూరి సుందరరామమూర్తి ... 874

428

కృష్ణరాయల కీర్తి ప్రతాప ప్రశంస సీ _ తొాలంగెను ధూమకేతుక్షోభ జనులకు, నతివృష్టి దోషభయంబు వాసెం గంటకాగమభఖీతి గడచె, నుద్ధత భూమి భృత్మటకంబెల్ల నెత్తువడియె, మాసె నఘస్స్ఫూర్తి, మరుభూములందును నెల మూండు వానలు నిండ గురిసె, నాబాల గోపాల మఖిల సద్వజమును నానందమున మన్ని నతిశయిల్లెం తే. బ్రజల కెల్లను గడు రామరాజ్యమయ్యెం, జారుసత్త్వాధ్య! యీశ్వర నారసింహ భూవిభుని కృష్ణరాయ! యభ్యుదయమొంది పెంపుతో నీవు ధాత్రిం బాలింపంగాను. క. _ తునియలు తొమ్మిది యంట! పదు నెనమండ్రంట మోచువా రనేకప కిటి కూ ర్మ నగాహు! లేటి లావరు! లని తావకబాహు వొకటి యవని భరించెన్‌, సీ. _ తాలుదొల్త నుదయాద్రిశిలం దాంకి కెరలు నీ యసి లోహమున వెచ్చనై జనించెె మటికొండవీ డెక్కి మార్శొని నలియైన యల కసవాపాత్రు నంటి రాంజె; నట సాంగి జమ్మిలోయం బడివేంగి దహించెం గోన బిట్టేర్చెం గొట్టానం దగిలెం గనకగిరి స్ఫూర్తిం గరంచె; గౌతమి గ్రాంచె; నవుల నాపొట్టూర రవులుకొనియె; శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 429

తే. మాదెములు వ్రేల్చె; నొద్దాది మసి యొనర్చెం గటకపురిం గాల్బె గజరాజు గలంగి పజవం దోంక చిచ్చన; నార నీదురవగాహ ఖేలదుగ్రప్రతాపాగ్ని కృష్ణరాయ ఉ. _ చిత్రము, కృష్ణరాయనృపశేఖర నీదగు ధాటి కోడి స ర్వత్ర నిలింప కామినుల వాడకుం గాంపులు వోయి, రుత్కల క్షత్తియపాత్రులెల్లం గసుగందని మేనులం దొంటిపెద్ద లే సూత్రముం బన్నినారొ బలసూదనువీటికిం గొండవీటికిన్‌! ఉ.. కూరిమిం గృష్టరాయ నృపకుంజర చేరెం గళింగ రాజ్య ల క్ష్మీ రమణీ లలామ విను మిన్నులు ముట్టిన మోహనాలతోం గారణ మట్ల లక్ష్మి గసుగందని వేడుకం గృష్టరాయనిం జేరునకాక, వాని సెడం, జెందునె నోదరుండైన రుద్రునిన్‌. సీ కచసక్త ఫజికంచుకము మౌళి వీరకే దారంపుం బాగ చందంబు నొందం గలయ నంగమున మర్మటకీటకృత మైన మగ్గంబు నేత్రసంపద వహింప, ధ్వాంత గహ్వర శిలాతాడితాళికచిక్క ణజాప్రపంకము చంద్రమై పొసంగం దను భృశ శ్రాంతవేష్టన లగ్న బర్హి బ ర్షంబు మువ్వన్నె చుంగై చెలంగ తే. నిద్ర మేల్కాంచి, సెలయేట నీడం గాంచి, గోపవేషంబు సెడి, తొంటి భూపవేష మగుట యవ్వనమహిమగా నలికి యచటు విడుచు గజరాజు నీధాటి వింధ్యవాటి చ. _అఖభిరతిం గృష్టరాయ విజయాంకము లీవు లిఖించి తాళస న్నిభముగం బొట్టునూరికడ నిల్పిన కంబము సింహభూధర ప్రభుతిరునాళ్లకుం డిగు సురఫప్రకరంబు కళింగమేదినీ విభు నపక్తీర్తి కజ్జలము వేమలుంబెట్టి పరించు నిచ్చలున్‌. 480 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

సీ. సనకాది దివిజ మస్మరి ఫాల గోపిచం దనపుందడ్రవల్లిక ల్నాకి నాకి, 'సెలసి హాహాహూహువుల దండియల తంత్రి దైవ్వ సింగిణులుగాం దివిచి తివిచి, సప్తర్షి కృతవియజ లర వాలుకాలింగ సమితి ముచ్చెలకాళ్లం జమరి చమరి, రంభా ప్రధానాప్సరః పృథూరోజకుం “భంబు లెచ్చటం గన్నం బట్టి పట్టి.

తే. తిరుగు హరిపురి సురతరు సురల మరగి బహుళ హళహళి భృత కలబరిగనగర నగర పురవర పరిబ్బథ జవన యవన పృతన భవ దసి ననిం దెగి కృష్ణాయ

మ. అలుక న్టోటక ధట్టికా ఖురపుటీ హల్య న్థురాసాని పు ష్కల సస్యం బిడి, యేకధాటి బళిరా కట్టించి తొ దృష్టి కే దులఖా నోగ్ర కపాల మర్ధప హరి ద్భూ జాంగల ్రేణికన్‌ !

చ. సుమతిం బునః పునా రచిత షోడశదాన పరంపరా వసం తముల ననంత విత్తము ననంత ననంత మహా[గ్రహార బృం దమును నొసంగు ని న్నారసి తొ రెన రాక కదా నిలింప భూ జములు వహించు దుర్యశము షట్పద కోకిల కైతవంబునన్‌.

తే, ప్రబల రాజాధిరాజ వీర ప్రతాప రాజపరమేశ్వ రార్థదుర్దానటేశ సాహితీసమరాంగణసార్వభౌమ! కృష్ణరాయేంద్ర! కృతి వినిర్మింపు మనిరి.

వ. అని విన్నవించినం బ్రహృష్టాంత రంగుండ నై.

మ. ఇదికర్ణాటధరాధృతిస్థిరభుజా హేవాకలబ్టేభరా డుదయోర్వీధర; తత్పితృవ్యకృత నవ్యోపాయనోస్టీష ర త్నదృ్భగంచత్చద కృష్ణరాయ వసుధాధ్యక్షోదితాముక్రమా ల్యద నాశ్వాసము హృద్యపద్యముల నాద్యంబై మహిం బొల్బగున్‌

శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం ర!

మ. ఇది భూమండన కొండవీడుధరణీభృద్దుర్గపూర్వాద్రిభా స్వదిభేశాత్మజ వీరభద్రజనజీవ([గ్రాహ రాహూాయమా ణ దృఢాంచద్భుజ కృష్ణ్ణంయమహిభృన్నామాస్మదాముక్తమా ల్యద నాశ్వాసము హృద్యపద్యము ద్వితీయంబై మహింబొల్పగున్‌ ఆశ్వాసొంత కవినామాంకిత పద్యాలు ఇది పాత్ర ప్రహరేశ్వర ప్రభృతి బంహిష్టోత్మలానీక గు ప్త దివిస్సృక్చటు యంత్ర కొండపలి హృద్బాహాసి కద్రూజ దీ వ్య దుదారోద్యమ కృష్ణరాయన్ఫప సంజ్ఞ స్మ తృతాముక్తమా ల్యదనాశ్వాసము హృద్యపద్యము తృతీయంబై మహింల్పగున్‌ శా. ఇది సింహాచలదంభకేసరిపదాభీష్టార్చనాపుణ్యల బ్ఞదురుట్టంకణ పొట్టునూరివిజయస్తంభోపలోట్టంకితాం కద్భథఢేష్టాక్షర కృష్ణ్ణాయనృపసంజ్ఞాస్మత్మృతాముక్రమా ల్యద నాశ్వాసవరంబు నాలవది వృద్యంబై మహింబొల్పగున్‌ మ. ఇది యంధ్రోక్తి యథార్ధనామ యవనాసృక్పూర్ణ కెంబావి వా రిద పద్ధ త్యవరోధి వప్రవలయ ్రేణీవిఘాతక్రియా స్పద సేనాగ్రగ కృష్ణరాయ మహిభ్ళ త్సంజ్ఞాస్మదాముక్తమా ల్యద నాశ్వాసము పంచమం ఐమరు హృద్యంబైన పద్యంబులన్‌ మ. ఇది నీలాచలనీలచేలక సుభద్రేందీవరాభాక్షి కో ణఇదృగంచద్భుజవీర్యధుర్య జయసన్నాహార్భటీ వాద్యభీ త్యుదితేభేశ్వర కృష్ణ్ణాయమహిజాన్యుత్పాదితాముక్తమా ల్యద నాశ్వాసము సప్తమం బలరు హృద్యంబైన పద్యంబులన్‌ జ్‌ 432 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

ఆముక్తమాల్యద కా. = విశ్వనాథ సత్యనారాయణ ఈ (గ్రంథము పేరు ఆముక్తమాల్యద. ఆముక్తమాల్యద ఏమిటి? అనగానర్థమేమి? మను చరిత్రమో, వసుచరిత్రమో అనగా తెలియుచున్నది. పాండురంగ మాహాత్యము కొంత తెలియుచున్నది. ఇది యేమియు తెలియుట లేదు. ఇది గొప్ప పుస్తకమని చెప్పుచున్నారు. దీనికర్థమేమని తెలినికోగా “ఆముక్త” - అలంకరించుకోబడిన, “మాల్య”-పూలదండను, “ద"”-ఇచ్చునది. అనగా ఒక భక్తురాలు పూలదండ (గ్రుచ్చి, మొదట తొను అలంకరించుకొని, తరువాత భగవంతుని మెడలో వేసెడిదట! ఈ పుస్తకములో “కథ్రానాయికి ఆమె. ఇది ఆవిడ యొక్క కథ. మాల్యద-సరే! ఆముక్త ఏమిటి? ముక్త-అనగా వదలి పెట్టబడిన. దాని వెనుక 'ఆ చేర్చునప్పటికి అలంకరించుకోబడిన అని యర్థము వచ్చుచున్నది. వదలి పెట్టబడిన, అలంకరించుకోబడిన-ఈ రెంటికి నెంత అర్థభేదమున్నది? ఈ “ఆ” అన్నదానిని ఉపసర్ధ యందురు. సంస్కృతములో ధాతురూపములకు ఈ ఉపసర్గలు చేర్చినచో కొన్నిచోట్ల అర్ధములు భేదించును. అనగా వేజే యర్ధములు వచ్చును. ఆ-హారము: వి-హారము: సం-హారము. ఈ ఆ:వి:సం- వీటికి ఉపసర్గలని పేరు. ఈ మూడు మాటలకు దేని యర్థము దానిదే! ఇప్పుడు “ఆముక్త” శబ్దము చూడుడు. ఇప్పుడీ పేరెంతో బాగున్నదే! ఆముక్త మాల్యదయా! ఆమె యెవరు? పేరు బాగుగనే యున్నది. ఇందాకటికంటె నిప్పుడు రమ్యముగా నున్నది. మరి భగవంతునకు మన మనుభవించిన వస్తువు నైవేద్యము చేయకూడదు గదా! ఆవిడ యెవరో! అట్లు చేసినదా! ఇది తప్పు. ఆమెను గుఠించి యింత (గ్రంథమేమిటి? మహాభక్తురాలు, కవయిత్రి భక్తి ప్రధానమైనచో, అది యొక యమాయికమైన భక్తియైనచో భగవంతునకది చాల యిష్టము. శబరి ఎంగిలిపంద్లు స్వామి చవిచూడలేదా? ఓహో! అటువంటి దన్నమాట! అయినచో నామెకు వేజే పేరు లేదా? ఎందుకు లేదు! వారిది ద్రావిడ దేశము. అరవపేరు. ఆమె పేరు సూడి కుడుత్తె. సూడికుడుత్తమ్మ అనవచ్చు. సంస్కృతపు పేరింకొకటి యున్నది. ఆమెను గోదాదేవి యందురు. ఆమె తండ్రి పేరు “విష్ణుచిత్తుండు. ఆమె యింకొక 'పేరు ఆండాళ్‌. అరవములో ఆండాళ్‌ అనగా లక్ష్మీదేవి యని యర్థము. ఇక్కడ నున్నది రహస్యము. ఆమె లక్ష్మీదేవి యవతారమట! శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 438

ఇంతేనా! మరి యింకేమైనా నున్నదా?

ఆమె అరవములో కవిత్వము వ్రాసినది. ప్రొద్దుననే లేచి కృష్ణపూజకు వెళ్లుచు, యశోదనూ, గోపికలనూ అందరనూ కృష్ణపూజకు రమ్మని పిలుచును. అది యొక విలక్షణమైన

కవిత్వము. కనుక నామె వట్టి యాముక్రమాల్యద కాదు. మహా భక్తురాలు! కవయిత్రి!

ఈ (గ్రంధము తెలుగులో చాల గొప్పది. కవిత్వము గొప్పదో కొద్దిదో మనకెట్లు తెలియును? ప్రసిద్ధులైన పూర్వ మహాకవుల (గ్రంథములను బట్టి తెలిసికో వలయును. ఒక నన్నయ్యవలె వ్రాసినచో గొప్ప కవిత్వము. తిక్కనవలె వ్రాసినచో గొప్ప కవిత్వము. శ్రీనాథునివలె వ్రాసినచో గొప్ప కవిత్వము. అట్లే ఆముక్తమాల్యద వలె వ్రాసినచో గొప్ప కవిత్వము.

తెలుగు కవిత్వములో గొప్పదనము లనేక విధములుగా నుండును. అందులో నిది యొక విధము. తెలివి పెడత్రోవను పట్టనివారికిది తెలియును. తెలియగలదు కాదు. వారు తెలిసికొందురు.

కవిత్వమునందు రెండు లక్షణము లుండును. మొదటిది శబ్దములు, కూర్చు, బిగింపు, గడుసుదనము, పలుకుబడి, ఒకవైలి-యిటువంటిది. రెండవది- భావము, కల్పన, అలంకారములు సమకూర్చుట, కథను చెప్పెడి నేర్చు మొదలైనవి.

గడుసైన మాటలకూర్చు

ఈ ఆముక్తమాల్యద ఈ రెండు మార్గములలోను దానికదే సాటియైన గ్రంథము. ఇందులోని మాటల కూర్చు తెలియనివారికి వెగటుగా నుండవచ్చును. మాటలన్నియు నొకటియే! కూర్చెడి కూర్పులో నన్నియు కొత్తవిగా కన్చించును. ఒకడు తిరుపతికి బోయి స్వామికి వెంద్రుకల మొక్కు చెల్లించి వచ్చినాడు. మన మెరిగియున్న మొగమే! క్రొత్తదిగా కన్పించును. ఒకడు ఎప్పటి దుస్తులుగాక వేలు దుస్తులు వేసికొని వచ్చును. వానిని చప్పున గుర్తు పట్టలేము.

ఒకడు మీసములు గొరిగించుకొనును. ఒకడు పెంచుకొనును. మొగములు మారిపోవును. ఆ రీతిగా నొక్కొక్క కవి మనము వాడుకొను శబ్దములే వాక్యములే, భిన్నముగా చెప్పును. (ప్రేమ లేనివారు బెదరిపోవుదురు. (శ్రేమ చమత్మారమైనది. దీనికి భాషాగతమైన (ప్రేమ కావలయును. వానియందు ప్రేమయున్నచో వాడు బుజ్జ గొరిగించుకొనెనని దానియందు వికటింతుమా? క్రొత్త సరదాకూడ చూపవచ్చును.

“ఏ నినుగూర్చి” - ఈ మాటయున్నది. ఎటువంటి నిన్ను గూర్చోయని యర్ధ మగుచున్నది. దీనిని “ఎన్నిను గూర్చి” అనినంతనే క్రొత్తగా నుండును. దీనిని శ్రీకృష్ణదేవరాయలవారు

వాడిరి. ఈ (గ్రంధము వ్రాసినాయన శ్రీకృష్ణదేవ రాయలవారు. తృత్రిశ్న శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

ఎన్నిను గూర్చి యన్నది చాల సాధారణమైన యుదాహరణ. ఇట్టి చమత్మారములు భాషలో వందలు వేలు నుండును. ఇంతకన్న గడుసుగా నుండును. గుర్తుపట్టుట కష్టము. పట్టిన తరువాత నానందము. ఇట్టి శబ్దముల యొక్క కూర్చులోని గడుసుదనముల కీ [గ్రంథము పుట్టినిల్లు. రెండవది భావము, కల్పనలు, కథ చెప్పెడి నేర్చు. ఆయన భావములు, కల్పనలు, అలంకారములు సొమాన్యముగా మరియొక చోట చూడలేము. అన్ని కల్పనలు, అన్ని యూహలు, అన్ని యలంకారములు. ఆయన బుతువర్ణనలు చేయును. అట్లు చేయుట సాధ్యముకాదు. ఎంత కవియైనను నమస్కారము చేయవలసినదే. ఇటువంటి అద్భుతములైన యూహలు, అటువంటి మలకలు మలకలుగా నున్న మాటలతో కూర్చి చెప్పగా గ్రంథమంతయు పాషాణ పాకముగా నున్నట్లుండును. కొన్ని మిఠాయి లిట్లుందును. ఇట్టి మిఠాయిలలో 'సోన్‌పప్పడీ ఒకటి. కథ చెప్పెడి నేర్చు ఇంక కథ చెప్పుట మిగిలినది. ఇందులో రెండు కధలు ప్రధానముగా చదువ వలయును. ఒకటి కేళిధ్వజ, ఖాండిక్య సంవాదమన్న కథ. ఇందులో యజ్ఞార్థమైన యొక యావును ఒక పెద్ద పులి తినివేయును. ఆ ఘట్టమున శ్రీకృష్ణదేవరాయల వారు వ్రాసినదే వ్రాత. రెండవది ఆరవ యాశ్వాసములోని మాలదాసరి కథ. ఓహో ఏమి కధ! ఏమి చెప్పుట! ఇట్లు కథ చెప్పుట సృష్టిలో అనేకములైన నాగరక భాషలలో, మవాకావ్యములున్న భాషలలో మరియొకచోట కనిపించదు. ఇదియొక యాళ్చర్యము! ఒక తాజ్‌మహల్‌! ఒక మధుర మీనాక్షీ దేవాలయము! ఒక మహాబభిపురము! గంగను భగీరథుడు నేలకు దీసికొని వచ్చుట! - అటువంటి మహావిషయము లెటువంటివో సాహిత్యములో మాలదాసరి కథ చెప్పుట యటునంటిది. ఈ ఆముక్తమాల్యద ఎవడు చదువడు! పిఠాపురములో "కొత్తపల్లి కొబ్బరి అన్న మామిడిపండు కలదు. అది రసము. పిఠాపురపు (ప్రాంతంలో అన్ని చెట్లు కలిపి పంద్రెండు కన్న నెక్కువ లేవేమో! రుచికి ఇమాందీన్‌ వంటిది. ఇమాందీన్‌ కోతకాయ, అది రసము. ఆ కాయ దొరుకదు. పంట కొద్ది. మిక్కిలి కొద్ది. కాని సంపాదించి సేవించుము. అటువంటిది మాలదాసరి కథ. ప (ఆమృుక్రమాల్యద వీఠిక నుంది) శ్రీక్సష్ణదేవరాయ వైభవం 435

ఆముక్తమాల్యద రచనోద్యోగకాలము

• ఓరుగంటి రామచం(ద్రయ్య తెలుగుసాహిత్యమున నాముక్తమాల్యద పరమావధినందినదని విజ్ఞుల మతము. పదపాటవమునను, అభిధేయోత్కృష్టతయందును దాని కదియే సాటి.

ఆముక్తమును రచించినదెనరు? పెద్దనయా, కృష్ణ్ణాయలా? ఈ ్రశ్నము వాదోప వాదములకు* గుజియై, తుద కిపుడొకవిధముగా తేలిన దనుకొన వచ్చును. కవి రాయలే. అయినను వారి యాస్థానమున గవిపెద్ద యల్లసానిపెద్దన్న యనుప్రవేశ మాగ్రంథరచనమున సిద్ధము. కృతిగొరవము బహుశః తత్పర్యవసాయియే యగుటచే గర్భృత్వమును రాయల కారోపించుటకు మనసొప్పక సమకాలీను లూరకొనగా, నర్వాచీనులగు రామలింగకవి, అప్పకవి (ప్రభృతు లాగ్రంథమును పెద్దనరచనముగనే వాకొనిరని నిశ్చయింపనగును.

శ్రీకృష్ణరాయ పెద్దనార్యులలో నెవరు రచయితలైనను, ఐతివోనికముగ నాకావ్యప్రాశస్య్యము కొంచెమైనను గుంటువడదు. ఏలన, నిర్వురును సమకాలీనులగుటచే, నందు జిత్రించిన దేశకాలములు భిన్నములు కాజాలవు. రచనోద్యోగము:

ఆముక్తమాల్యదరచనాకాలము నిర్ణయింపయత్నించు చరిత్రకారులకు (గ్రంథాంతర విషయములు తోడుసూపినవి. అందు నీ వాక్యము ముఖ్యము:

“మున్నే గళింగదేశవిజిగీషామనీషం దండెత్తిపోయి విజయవాటిం గొన్ని వాసరంబు లుండి శ్రీకాకుళ నికేతనుండగు నాంధ్రమధుమథను సేవింపంబోయి హరివాసరోపవాసం బచ్చట గావింప, నప్పుణ్యరాత్ర చతురయూమంబున”

రాయ లొక కల గాంచెను. అదియే యీ యుత్తమ కావ్యమునకు బీజమైనది.

శ్రీకాకుళమున కృష్ణదేవరాయల శాసనమొకటి కలదు. శా.శ. 1440 బహుధాన్య సంవత్సర ఫాల్డుణ శుద్ధ 10 శనివారమున కాకుళపు తెనుంగురాయలకు, రాయ లయిదూళ్ల సమర్పించి సేవించెనని యందున్నది. అందే రాయలు స్వామిదర్శ్భన మొనరించుట కుంభ సంక్రమణ పుణ్యకాలమున ననియు చెప్పియున్నది.*

ఎలియట్‌ సేకరణ (31106 0011604100) లోని యీ శాసనపు ప్రతి నాధారముగా

గొని శ్రీకొమట్టాజు లక్ష్మణరావుగారు హరివాసరమును, కృష్ణరాయలు తెనుగువిష్ణువును శ36

సేవించిన దినమును శా.శ. 1440 బహుధాన్య ఫాల్గుణ శు 11 శుక్రవారముతో సరియగు క్రీ.శ. 11-2-1519 నని గుణించిరి. ఈ గుణనము ధర్మశాసనము వేసిన కాలమునకు జేరువ నున్నది కాని, నాడే కుంభసంక్రాంతి యనుటమాత్రము పొసగదు. ఏలన, రాయల రాజ్యకాలమున నెన్నడ్రును కుంభ సంక్రమణము ఫాల్గుణ శు.10 నాడు తటస్థింపలేదు. కుంభనం(క్రాంతి శా.శ. 1440 బహుధాన్యమున మా బ.11 గురువారమున (క్రీశ. 27-1-1519) కలిగినది. నా దేకాదశి యుపవాస దీివసమగుటయు, హారివాసరమున శ్రీకాకుళమున రాయలుపవసించెనని యాముక్తమున నుండుటయు జూడ నాటిరాత్రికలయే తెల్లుసాహిత్యము కిట్టి యమూఖ్య రచనమును ్రసాదింప హేతువైనదని శ్రీకుందూరు ఈశ్వరదత్తుగారు నిర్ణయించిరి.* కొన్ని యనుపపత్తులు;

ఆముక్త వాక్యమునుబట్టి యూహించుటేకాని, కుంభసంక్రాంతినా దేకాదశి యని శాసనమునలేదు. శా.శ. 1440 గత (01766) వర్షమైనచో కుంభ సంక్రమణ మేకాదళి యగునుగాని, ఫాల్గుణ శు 10 మాత్రము శనివారముకాదు; బుధవారమగును. శా. శు 1440 వర్తమాన (04గ9౧ల వత్సరమయినచో, ఫాల్గుణ శు. 10 శనివారమేకాని బహుధాన్యము కాక వర్ష మీశ్వరయు, కుంభనంక్రమణ కాలము మాథుబ.1 బుధవారము (క్రీశ 27-1-1518) నగును.” అయిన నేమి? ఒకమారు హరివాసరమునను, కుంభ సంక్రాంతికి మరొకపర్యాయమును, ఇట్లు చాలసారులు కృష్ణరాయలు శ్రీకాకుళమున కేగియుండరాదా?

శ్రీ ఈశ్వరదత్తుగారి నిర్ణయమునకు బలముగనిట్లు వాదింపవచ్చును. సేరుచేతనే హరివాసరము విష్ణువునకు కడు గూర్చునదని తెలియుచున్నది. ఏకాదశికి హరిదిన మని వ్యవహారనామ మున్నది. అందును కుంభ సంక్రాంతియట, నాయేకాదశి హరి కత్యంతము ప్రీతి పాత్రమైయుండును. వలన, కుంభము బుషభ, సింహ, వృశ్చికములవలె స్థిరరాసులలో నొకటి. న్ఫితి రాశినంక్రాంతులకు వివ్చుపాదములని పేరు కలదు.* కావున శాసనోక్తకుంభసంక్రమణ మేకాదశియగు ్రీ.శ27-1-121519 అనియు, నాదే కృష్ణరాయ లాముక్తమును సంకల్పించిన హరివాసర మనియు నిశ్చయింపరాదా?

ఇచట ననుపపత్తి యొకటి కలదు. ఈశ్వరబహు ధాన్యములు రెంటను కుంభ సంక్రాంతి మాఘమాస బహుళ పక్షముననే తటస్టించినది. కాని హరివాసరమను పేరు ఆషాఢభాద్రపదకా ర్తికమాసములందు వరుసగా ననూరాధ శ్రవణ రేవతి యీ నక్షత్రములతోడి శుద్ధద్వాదశులకే చెల్లును" ఆషాఢశుక్షద్వాదశి విష్ణువునకు మివుల గూర్చునదనియు, నాటి వామనపూజ నరమేధఫలదాయి యనియు ధర్మబంధువు. “ద్వాదశీ చక్రినస్తథా”" యని హేమాద్రికృత చతుర్వర్గచింతామణి. కావుననే దానికి వైష్ణవతిథియని మరొక పేరును కలిగినది. *

శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం తతి?

(ప్రతియేకాదశియు హరిదినమే. కాని యాషాఢ భాద్రపదకార్తీకమాసశుక్లపక్షములనే వానికి క్రమముగా విష్ణుశయనీ, పరివర్తినీ, (ప్రబోధినీ యేకాదశులని ప్రత్యేకనామములు. బహుళచతుర్దశి యేమాసమున నైనను శివరాత్రియే. కాని మాఘమాసముననే దానికి శివరాత్రియనియు, మహాశివరాత్రియనియు రూఢిగ వ్యవహరింతుడు. అట్లే హరిదినమునకు భిన్నముగ హరివాసర ముండుటయు, నదియు నాషాధభాద్రపద కార్తికములందు శుద్దెకాదశులకు మారు శుద్ధద్వాదశులకే వర్తించుటయు సాధ్యమే.

ఆముక్తమునుండి యుద్ధతమగు నా చిన్నవాక్యమున *'వాసరి పదమును కవి రెండుమారులు ప్రయోగించినాడు. పర్యాయపదములు తెలియకకాదు గదా? మొదట సామాన్యార్థమునను, తరువాత రూధ్యర్థముగను “వాసర. ఆముక్తమాల్యద రచనోద్యోగకాలము

'పైవాదము యుక్తమయినచో శ్రీకాకుళశాసనోక్తకుంభసంక్రమణదిన మాముక్తములోని హరివాసరము కాజాలదు. ఆ కావ్యరచనోద్యోగదినమునకై పై శాసన కాలమునకు వెలిగా వెదుకవలసియుండును. హరివాసరమునాటికి కళింగ విజయము పూర్తియెనది:

హరివాసరమునాటి రాత్రి నాలుగవ జామున గలలో రాయలకు శ్రీ కాకుళాంధ్రవిష్ణువు సాక్షాత్కరించి గోదాదేవికిని, తనకు నైన పెండిలివిషయముగా కృతి నిర్మింపుమని యాదేశించెను. నాలవజామున కల శీఘ్రఫలమును సూచించునని శాస్త్రము. మరునాడు రాయలే వినిపింపగా విద్వజ్ఞను లాకలను రాయపరముగా, నితోధికముగ భక్తియు, నగాధసారస్వతోద్బ్చోధంబును, అఖండభాండాగార సమృద్ధియు, నద్వితీయసితఛత్రతయు, సమస్తసామంత సమాజాకర్షణంబును, బహు(ట్రేయనీప్రాప్తియు, నవత్యపరమాయు రవాప్తియును దెలుపునదిగా పలికి, కృష్ణరాయల నెక్కుదుగ బ్రశంసించి, యట్టి గుణోత్తరునకు కృతినిర్మాణము సుకరమనియు, నవశ్యము కరణీయ మనియు నుడివిరి. వారి యా(్రశంసాసందర్భమున రాయలవిజయములానాటికే జరిగినవానిని పేర్మొనిరి. **

“తొలుదొల్త' నను పద్యమున గళింగవిజయమంతయు సూచింపబడినది. ఉదయగిరి*, కొండవీడు*, జమ్మిలోయ, కోన, కొట్టాము, కనకగిరి, గౌతమి, పొట్లూరు, మాడెమలు (మాడుగుల్సు, ఒద్దాది, కటకము, ఇవి రాయల శౌర్యమును చవిగొన్నవి. “తొలుదొల్త, 'మజి, “యటసాగి, 'యవులి యిత్యాది పదము లాయాస్థలముల సాధించిన క్రమమును తెలుపుచున్నవి. ఉదయగిరినుండి కటకమువజకు రాయధాటి సూత్రపట్టినట్టు లేకవక్రముగా నుండుటచే రాయల శౌర్యాగ్నికి తోకచిచ్చుసామ్యము జెప్పబడినది. ఆ తరువాతి పద్యములలో మల కొండవీటియందు విజిగి యుత్మలక్షత్రియపాత్రులు రాజమహేంద్రప్రాంతములకు 488 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

బజచుట, కళింగరాజ్యలక్ష్మి వావిదప్పక కృష్ణ్ణాయల జేరుట, గజపతి యలికి యడవులబడుట, పొట్టూర విజయస్తంభన్థాపనము లను వూర్వము ప్రస్తావించినవానినే మజియు రసవంతముగా పలుకుటైనది. అటుపిదప గల్బర్థానగరపురయవనరాజ సైన్యముల నుణుమాడుటయు, నేదులఖానుశిరఃకర్తనమును వర్ణింపబడినవి.

ఇచట గృత్యాదిపద్యములలో రాయవిజయక్రమము సరిగ నిర్వహింపబడలేదు. ఎట్లన, రాయల చేతుల మడిసిన నేదులఖా నొకడున్నచో నాతడు యూసఫ్‌ఆదిల్‌ఖా నగునుగాని యతని పుత్రుడును, క్రీ.శ 1534 వరకు జీవించినాడు నగు ఇస్మేయిల్‌ కాజాలడు. * యూసఫ్‌ క్రీ.శ. 16 ఆగస్టు - నవంబరు 1510 లోపల మరజించినట్లు నిర్ధారింపవచ్చును.*” కావున క్రీ.శ. 1510 లోనే జరిగిన యవనుపైని దండయాత్ర కళింగజయమునకు వెనుక నుంచుటకు కాదుగదా. (క) కటకదాహము:

కృత్యాదిపద్యముల రాయకటకయాత్ర వర్ణితమైనది. కాని యది యాశ్వాసాంతపద్యముల నగపడదు. సింహాచలమువరకు రాయగమననిదర్శనములు శాసనాదులందు దొరకగా, నీ కటకజయము జరిగియున్నచోనట్టి నిదర్భ్శనములు లభింపవేల? ఈ ప్రశ్చముంగూర్చు కొని యెతిహాసికులు కటకదహనము నమ్మరాదని వాక్రు త్తురు, అటైన 'తొలుదొల్తమాటేమి యని (ప్రశ్నించినచో, నందు రాయభుజప్రతాపమున కగ్నిసామ్యము పల్కుటచే నుత్రేక్షావశుడై కవి యగ్నిప్రకాశమును గటకమునకు బఅపెనేకాని యది ప్రతిపదము నమ్ముటకు వీలుగాదనియు వారి యుత్తరము.

అయిన కటకముపై రాయలదాడి హుళక్కియేనా? కాదని నా యూహ. కృష్ణరాయలు ప్రతాప రుద్రగజపతితో నొనర్చిన యుద్ధములన్నియు దేశాక్రమణకే యనుకొనరాదు. కృష్ణానదిని దాటి యుత్తరమునకు సాగిననాటనుండియు రాయలు తన రాజ్యవ్యావనము నుద్దేశింపలేదనితోచును. తన ్రభుతనో, మైత్రినో యంగీకరింపనంతవరకు, తన పాలనమున నున్న ప్రజలకుపద్రవము కూర్చుశక్తినైన గోల్పోనంతవరకు గాళింగులు జితులుకారు. కావున గృష్టానది కావలి దండయాత్ర కారణము రాయవిజిగీషయేకాని రాజ్యవిస్తరణేచ్చకాదు. ఇట్టి కోరికయే ప్రతాపరుద్రుని తోడిపోరుకై రాయని పొట్లూరు జేర్చినది. కాకున్న విజయనగరమున కతిదూరమున, కొండ లరణ్యముల దాటి, శక్రుదేశమున, తన సైన్యములకు రస్తుజేరు మార్గములను విరోధు లవలీలగా నడ్డగింవవీలుండు స్థితిలో గళింగవిజయమందు బద్ధాదరుడగుటకు గృష్టరాయ లంత యోచనలేని ప్రభువా? సాళువతిమ్మడును, మహామంత్రి, యట్టిచేత కద్డుజెప్పియేయుండెను. * అందుకు భిన్నముగ రాయలు చరించుటలో శత్రుదేశమున నతడు చిరకాల ముండ నుంకింపలే దనుటకు బలమొసగుచున్నది. కృష్ణ్ణాయవిజయ, రాయవాచకములు పొట్టూరునుండియే రాయలు గజపతి తనయను పెండిలియై వెనుదిరిగెనని

శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 439

పలుకుచున్నవి. వివాహముమాట యెటైనను, కృష్ణరాయలు పొట్టూర జాలకాలము గడపలేదని యా(గ్రంథములు తెలుపును. నన్ని జువ్రాతలలో కృష్ణరాయలు సింహాద్రియం దారు మాసములు గజపతికై వృథా వేచి విసివి జయస్తంభ స్థాపనానంతరము రాజధానికి తిరిగివచ్చెనని కనబడుచున్నది. * రాయల సింహాచల శాసనముల కాలము శా. శ 1488 ధాతు సంవత్సర చైత్ర బఐ.12 కి సరియగు క్రీ.శ.27-1-1516. అటనుండి మరలి కృష్ణరాయలు విజయనగరము చేరి విరూపాక్షుని సన్నిధినిదానము లొనర్చినట్లు, అదేవర్షమున నాషాఢ బ. అమావాస్య, కర్కాటక సంక్రాంతి (క్రీ.శ. 29-6-1516) యప్పటి రాయశాసనము' నుండి తెలియనగును. ఈసమయముననే శ్రీకృష్ణరాయలు దక్షిణ దేశస్టపుణ్యతీర్థముల సేవించి భూరిదానము లనేకము లొనర్చినట్లు శాసనములు పలుకుచున్నవి.

కాని సింహాచలశాసనముల కాలమునకే, అనగా 29-3-1516 క్రీ.శ. కే రాయల కళింగజయము సంపూర్తినందిన దనుట కాధారములు కాన్పింపవు. విజయనగరసైన్యములు మాత్రము పోరాటము సాగించుచునే యుండినవి. అట్లుండగనే కృష్ణరాయలు తీర్థయాత్రల కేగుటలో విపరీతము లేదు. ఉదయగిరి ముట్టడి జరుగు దినములందును, పిమ్మట కొండవీటి హరణమునకు బూర్వమునను, రాయ లెల్లపుడును దన సైన్యములవెంటనే యుందడక పుణ్యక్షేతదర్శనోత్సుకతతో బయనించుచుండుట శాసనములలో నగపడును. అట్లే పొట్నూరున కావల దెల్దుసేనలు యుద్ధము సల్పునపుడునని యూహింపనగును.

ఆముక్రమాల్యదసప్తమాశ్వాసాంతపద్యమున రాయలు పూరీజగన్నాథమును దాటి యింక నుత్తరము చనినట్లు సూచింపబదినది. నీలాద్రి (పూరి)ని బలభద్రసుభద్రా సహితుడగు శ్రీకృష్ణుని యపాంగములు బాహువుల బలము నింపగా దరలిని తన జయసన్నాహార్భటీవాద్యముల కలికి గజపతి పలాయితుడయినట్లు రాయల రచన. ఇట జగన్నాధమునుండి గజపతిపైకి దరలుట కటకము వైపేకాని యిటు దక్షిణమున కుండజాలదుకదా?

అంతియగాక, నీ క్రిందీశాసనముల జూడుడు, శా.శ, 1438 ధాతువత్సరము (12 సెప్టెంబరు 1517) నాటి కొమ్మూరు శాసనమున* కళింగదండ యాత్రాసందర్భమున రాయలు “కటకం మేరగాను పా...జం చేయంగాను' అని యున్నది. శా.శ. 1439 ఈశ్వరవత్సరమునకు జెందిన చోళసము[ద్రశాసనము” “కృష్ణరాయనికై సింహాద్రి శ్రీకూర్మములందు జయస్తంభముల స్థాపించిన వీరుడని కొండమరనయ్యను గొనియాడినది. సింవోద్రియందే రాయశాసనమొందుో శా.శ, 1441 ప్రమాది శ్రావణ శు. 18 సోమవారమున (8-8-1519 క్రీ.శ.) స్థాపితము, కృష్ణదాయలు ప్రతాపరుద్రుని దండపటమునుండి కొన్న గ్రామముల గొన్నింటిని సింహాచలేశునికి రాయ లర్పించినాడని తెలుపుచున్నది. శ్రీకృష్ణసైన్యములు శ్రీకూర్మనీలా చలముల దాటి యుత్తరము పోయినట్టు నిదర్శనము లిన్ని యుండగా, రాయకళింగయాత్రా సందర్భమున గటకదాహము దురూహమును, అసాధ్యమును గాదు. 440 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

శ్రీకాకుళ శాసనకాలమునాటికి కళింగజయము ముగియలేదు:

శ్రీకాకుళశాసనోక్తకుంభ సంక్రాంతికి కళింగ జయము ముగిసెననుటకు వీలుకాదు. సింహాద్రియందు రాయశాసనములు మొదట నగపడునవి శ్రీ.శ. 29-8-1516 లో. వైభవసంక్రాంతి క్రీ.శ. జనవరి 1519కి చెందినది. సింవాద్రిపొట్నూర జయశిలను జేర్చునాటికే కళింగము జితమైన తరువాత మూడేండ్లకా, కళింగవిజయప్రస్తావి రాయల కల! కలకును, విజయసమాప్తికిని వ్యవధి యింత దీర్ణమగుట సంభవమేకాదు. ఇంతకాలము నుభయసైన్యము లేదోవిధముగ బోరుచునేయుండినవి. పైచేయి కృష్ణ్ణాయలదే యయినను విజయ మాత్రము స్థిరపడలేదు.

శ్రీకాకుళశాసనోక్తకుంభనంక్రాంతికి కళింగ విజయము ముగినియుండదు. ముగియలేదని క్రీ.శ 8-8-1519 నాటి సింహాద్రిశాసనము స్పష్టముచేయుచున్నది. పైరెండు శాసనములకు నారుమాసముల యంతరము. కుంభసంక్రమణకే కళింగంజయము పూర్తియెన, రాయల విజిగీషామనీషయును తృప్తినొందియుండదా? అయినచో నీసింవాద్రిశాసనము నెట్లు సమర్ధింపగలము?

ఈ (ప్రశ్నమును మనసునం దుంచుకొని శ్రీ యీశ్వరదత్తుగా రిట్లు సెలవిచ్చిరి: “దందయాత్రనుండి మరలివచ్చి రాయలు విజయనగరము నుండియే బహుశ యీ దానమును జేసియుండవచ్చును. కారణము తెలియదుకాని చక్రవర్తి కళింగన్ఫపతిపై మరల యుద్ధము సాగించువాడై విజయవాటి వరకుం బోయి యాతనితో నమాధానము కుదురగా శ్రీకాకుళముమీదుగా మరలి రాజధాని జేరెనన్న నమ్మకము జనించుచున్నది.”ో

ఇదెట్టి నమ్మకమో యర్ధమగుట లేదు. క్రీ.శ. 1518 నుండి గజపతితోడి పోరు. సింవాద్రిని జయశిల జేర్చుటకు మూడేండ్లు తిరిగినవి. అంతటనైనను గజపతి సంధికి రాక కయ్యమాడుచునేయుండెనుగదా? ఇట్టి కళింగన్ఫపతి నెదుర్శొనవలసి, వెడలి, విజయవాటికడకు బోయినంతమాత్రమున రాయల కాతనితోడి విగ్రహము, సంధి యన్నియు నైనవా?

అంతియగాక మరలమరల జయింపవలసివచ్చు కాళింగులు దండితు లగుదురేగాని, శక్తిహీనులై రాయల కధీనులౌచునో, శక్తి నుడుగక రాయల మిత్రులుగనో వెలయనంతకాలము, వారు జితులెట్లగుదురు? '“అసకృన్మాద్యత్మళింగాంగనాబందీ[గ్రాహు" నిగరాయని బేర్కొన్న మనుచరిత్ర వాక్యము కళింగవనితలు తబుచు భయపడుటనే తెలుపునుగాని పెక్కులు దండయాత్రలు సూచింవదు. అధవా సూచించినను, అవియన్ని యునాముక్తోక్త హరివాసరమునకు బూర్వములే కానిచో భగ్నప్రాయములగు జయముల వర్ణించుటకై రాయలు “విజిగీషామనీషొ యను పదరచన కేల పాల్పడును?

శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం శతక

సిద్ధాంతము:

కళింగవిజయము సింహాద్రిశాసనకాలమగు క్రీ.శ. 8-8-1519 కి తరువాత పూర్తియెనది. ఆ పిమ్మటనే శ్రీకృష్ణయలు తెలుంగువిష్ణువును సేవించుచు, హరి వాసరోపవాస మొనర్చి, యాముక్తరచనాప్రోత్సాహమును గలలో బడసినది. కావున నాముక్తములోని హరివాసరమునకును, శ్రీకాకుళశాసనాంతరకుంభ సంక్రాంతి దివసమున కెట్టి సంబంధమును లేదని నిశ్చయము.

కృష్ణ్ణాయవిజయరాయవాచకములలోను, కొద్ది మార్పుతో నన్నిజు*” వ్రాతయందును, విజయానంతరము శ్రీకృష్ణ్ణూాయలు కళింగరాజతనయను పెండ్లియాడినట్లు జెప్పబడినది. రాయ లగ్నిసాక్షిగ గొన్న పండైెండుగురు భార్యలలో ముఖ్యులు మువ్వురనియు, నందొక్కర్రె ఒరిస్సా రాజ దుహితయనియు వ్రాయసముో. ఫేజ్‌ క్రీ.శ.1520 సెప్టెంబరు ప్రాంతములలో విజయనగరము నందుండినవాడు. కావున కళింగ విజయానంతరమగు నాహరివాసరము క్రీ.శ. 8-8-1519 కిని, సెప్టెంబరు 1520 కిని నడుమనై యుండును. నాదే యాముక్త మాల్యదారచన కంకురార్పణయైనది.

ముగింపు;

శ్రీకాకుళాంధ్రవిష్ణువును శ్రీకృష్ణరాయలు దర్శించి పూజించెననుటకు పై బేర్శొన్న శ్రీకాకుళశాసన మొకటి తప్ప మరేనిదర్శనము లింతదనుక వెలువడలేదు. కాని యిట్టి యుద్ధంథనిర్మాత రాయలు; రచనాకారయిత కాకుళాంధ్రవిష్ట్ణువు, తన యిష్టదైవమగు వేంకటేశ్వరున కభిన్నుడు.” శ్రీకాకుళము పలుమారులు తనపయనించిన కృష్ణానదీతీరభూమి. ఇట్టిచో నొకమారే రాయలాదేవు నర్చించెననియు, నట నొక పర్యాయమే దానాదులొనర్చి మరి తిరిగి చూడలేదనియు విశ్వసింపజాలకున్నాను. భావ్యన్వేషణ శ్రీకాకుళమున శ్రీకృష్ణ్ణాయశాసనముల నిక గొన్నిటిని వెలికిదెచ్చుననియే నా నమ్మిక.

ఫుట్‌నోట్స్‌

1. ఆముక్తమాల్యద-పీరిక. వేదము వేంకటరాయశాస్ర్రిమిశ్రుల వ్యాఖ్యాసమేత ముద్రణము. ౧

67-72 2. 10164, 02010 1, ౪656 1. 3. 5.11; ౪01. ౧౫0. 981 4, _ వ్యాసావళి, 0౧0 33-85 ఈ మ. ౨. 5ఇ9జ0102000 9111: 4120 క0%అంలను ౪ డ్వత్తలై శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

6. ౬16 0తుంటేరడర81%/264, *.4.౬..ఏ. 10 96 ఓ 00 39-40
7. 60120 90000001 ₹
8. 64120 5000%ల13 1 ౨౬ 1 0. 58
9. 2.1.1 ౫౦.12, 86 11% స. 41. డం.
10. ౧4౦౪4 0 980% 1 119100), 64 ఉగకయఖం ఎం001 ం.17, 2. 333 ఖ4 016 8 0౧ 116 392016 ౧8క్రల.
11. 0222227? 12, ఆముక్తమాల్యద, ఆ 1, ప. 38-44
12. 10164,ఆ 1, ప. 36: 2161016 0౬ 1030104003 11 ౮.37, 38, 40 బ6 41
13. [10164,ఆ 1, ప. 40: ₹[05. 255 ఇ6 257 0౯1892.
14. స01ర్తేఆ 1, ప, 40: సయు!2 1. 8. 318-19:403. 243 001899 సింవాచల నృసింమానికై రాయదానములు. జయస్తంభన్థాపనమిందు జెప్పబదలేదు.
15. కృష్ణరాయలు క్రీ.శ. 1580కి ముందే మరణించెను.
16. 566 10 జ41016 00 ౯|6 ౮44 03180461] 5%8జ-1264216: 9/00606410880 0646 1061120 [138000 008653, 4112020864.
17. కృష్ణ్ణాయవిజయము, తృ. ఆ., ప. 67
18. ౯౯.0. 319
19. 5. 243 204 245 021899.
20. 457 0౯1923: 2. ౧4౫2602, [జజ 13.
21. 824 0౯1922
22. ౦ 870 00)4.2.2. 1912
23. 2440061899
24. “0209241805 0€511 హూసనిం4 42202. .4.5.2.5.00 04 4 0.61.
25. శ్రీ వేంకటరాయశాస్త్రి: ఆముక్తమాల్యద - పీరిక, 0. 66
26. ౯ 82 320
27. 10164. ౨ 247.
28. 10164. 2౨. 140-141, 564611 £.
29. ఆముక్తమాల్యద, ఆ 1-ప. 16 ఓ.................... ఆతడరసన్నేగ్రానే” శ్రేశృష్ణతేవరోయోస్టభవం 443

అజ ఆముక్తమాల్యదకర్త కృష్ణరాయడే

• చిలుకూరి నారాయణరావు

ఆముక్తమాల్యదాకర్సృత్వమునుగురించి సందేహము లెందుకు కలుగుతావో నాకు జోధపడకుండా ఉన్నది. “నేను వ్రాసినానయ్యా!” అని కృష్ణూూయడు నోరువిడిచి చెప్పుకొంటూ ఉండగా, “ఛా! ఊరుకో! నీవు ఎక్కడ, ఎప్పుడు, ఎందుకు, ఏ సందర్భములో వ్రాసినావు? నీవు యుద్దాలే చేస్తావా? రాజ్యాలే ఏలుతావా? దేవేరుల జగడాలే తీరుస్తావా? వేటలకే పోతావా? కావ్యాలు వ్రాయడానికి నీకు తీరిక ఎక్కడ ఉంది? అసలు నీ వేమి చదువుకొన్నావు?” అని అతనిని నిలబెట్టి సాగతీసి అడగడ మేమిబాగుంటుంది? అతని పరోక్షములో, అతని సమకాలికుల పరోక్షములో ఇటువంటి ప్రశ్నలు వేస్తున్నారుగనుక సరిపోతున్నది గాని?-

“అని యిష్టదేవతావందనంబుజేసి మున్నేం గళింగదేశవిజిగీషామనీషం దండెత్తిపోయి.... శ్రీ కాకుళకేతనుండగు నాంధ్రమధుమదనుసేవింపంబోయి హరివాసరోపవాసం బచ్చటం గావింప నప్పుణ్యరాత్ర చతుర్ణయూమంబున... ఆంధ్రజలజాక్షుండు.... కృతి వినిర్మింపుము... మాకుం బ్రియముగాంగ.... ప్రియా పరిభుక్తభాక్మథన్‌ జెప్పుము... దానిని వేంకటపతి కంకితము సేయుము పొత్తమిటు సేయ నీకుత్తరోత్తరాభివృద్ది” అన్నాడు. నిండోలగమున విద్వజ్ఞనములు “సాహితీ సమరాంగణసార్వభౌమ... కృతి వినిర్మింపుము” అన్నారు. కృష్ణరాయడు “ప్రహృష్టాంతరంగుందడనై... నావిన్నవింపంబూను నాముక్రమాల్యదా మహాప్రబంధంబు నకు కథాక్రమం బెట్టిదనిన” అని ఎత్తుకొన్నాడు. “కృష్ణరాయ మహిభృన్నామాస్మదాముక్తమాల్యద” (ఆశ్వా.2) “కృష్ణరాయ నృపసంజ్ఞాస్మత్కృతా ముక్తమాల్యద” (ఆశ్వా. 3,4,5,6) అని ఏడాశ్వాసాలలోని అయిదాశ్వాసాలలో అంతమందు కంఠోక్తిగా చెప్పుకొన్నాడు. అన్ని వ్రాతప్రతులలోను కృతి కృష్ణ్ణాయప్రణీతముగానే ఉన్నది.

కవి ననుకొని అప్పకవి నని పేరు పెట్టుకొన్న అప్పన్న వ్రాసిన తప్పుడువ్రాత నాధారముగా చేనుకొని ఇటీవలివారు ఆముక్తమాల్యదను పెడ్డన్నకు తగిలిస్తే నిలున్తుందా? అముక్రమాల్యదవంటి ప్రబంధమును వ్రాయడానికి మెరుగులమేనత్తపని చేసిన పెద్దన్నవంటివా దెన్నాళ్లు తపస్సు చేయవలెను? పెద్దన్న కవిత్వాని కాకటుత్వమూ లేదు, ఆ పటుత్వమూ లేదు. అతని కాపాండిత్యమూ లేదు, జెద్ధత్యమూలేదు. ఆమాటల విసరూ లేదు, తలపుల ఉసురూలేదు. ఆ లోకానుభవమూ లేదు, ఆ రాజసభావమూ లేదు. ఆ తలతిరుగుదూ లేదు, ఆ వినయసంపదా లేదు. కల్చనలో ఆ రాకడా లేదు, ఆ పోకడాలేదు, అల్లసానివాడల్లా ఇల్లా అల్లుకపోయినాడు. ఆముక్తమాల్యద ప్రత్యేక వైశిష్టముగల కావ్యము. మనుచరిత్రాముక్త కశత శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

మాల్యద లేకముఖ వినిస్సుతము లంటే నమ్మ వీలులేని మాట. కాదు కూడదు పెద్దన్నయే ఆముక్తను వ్రాసినాడని హఠముపట్టితే, పెద్దన్న మనుచరిత్రను వ్రాయలేదని మొండికి పడవలసివస్తుంది. ఎందుకీ తగాదాలు? పులిమీద పుట్ర అన్నట్టు ఇప్పుడు జగద్దురువులవారొకరు బయలుదేరినారు. ఆముక్తను కృష్ణరాయడూ (వ్రాయలేదట, పెద్దన్నా వ్రాయలేదట! ఎవడో అనామధేయుడు సాత్తానివైష్ణవుడు వ్రాసినాడట! ఏమి విడ్డూరము! ఈ పేరులేని సాత్తాని వైష్ణవునికి విశిష్టాద్వైతసంప్రదాయ మంత సమగ్రముగా ఎక్కడ పట్టుపడినదో! అనుభవమూలకమైన ఆ రాజనీతి ఎక్కడ అలవడినదో! సంస్క ృతాంధ్రములం దంతటి కూలంకషపాండిత్య మెట్లబ్బ్చినదో!... పిచ్చి మాటలు! దానిమాట కేమిగాని, పండితులు కొందరు పెద్దన్నకు ఆముక్తకర్శత్వమును ఎట్టా అయినా పులుమడానికింకా ప్రాకులాడుతున్నారు. రాజేమిటి, కావ్యము వ్రాయడమేమిటి అని వారి సందేహము, రాజు కుండవలసిన లక్షణాలేమిటో, కృష్ణరాయనికి వానిలో నేమేమి ఉండడముచేత దక్షిణహిందూదేశము తురుష్కాక్రాంతము కాకుండా వరాహధ్వజ మెగరడాని కవకాశము కలిగినదో రాయవాచకము చదువుతే తెలుస్తుంది. అతని ఆస్థానకవులందరున్ను అతనిని విద్యాభోజునిగా, కావ్యకలాదక్షునిగా వర్చించినారు. అతడు తీరిక ఉన్నప్పుదెల్ల విద్వద్గోష్టిలోనే రాజకార్యములవల్ల కలిగే తొందరలను కొంతకాలము మరచేవాదు. అతనికి విద్యాబుద్దులు కరపించినవాడు తిమ్మరుసుమంత్రి - అప్పాజీ. కృష్ణుని సార్వభౌమునిగా దిద్ది తీర్చనెంచి కృతకృత్యుడైన అప్పాజీ అతడు కవిసార్వభౌముడౌతేనేకాని అతని సార్వభౌమత్వానికి వన్నెరాదని ఊహించకుంటాడా? కృష్ణర్ణాయడు ఆముక్త వ్రాయడము సత్యము. దాని నతడు మనుచరిత్రమును పెద్దన్న (వాయక ముందే (వ్రాసినాడు. ఆముక్షలోని కృష్ణరాయని వంశవర్ణనవద్యములు, అవతారపద్యములు మొదలయినవి మనువులోని కెక్కినవి; రాజుమొగమెచ్చుకోసము. రాయలరచనను పెద్దన్న కొన్ని కొన్ని పద్యములలో అనుకరించినాడు. చూడండి - విలుబుత్తూరివర్ణన, అరుణాస్పదపురవర్ణన, విలుబుత్తూరి భాగవతులవర్ణన, ప్రవరుని తీర్చసంవాసిసేవావర్ణన, విష్ణుచిత్తుడను నిష్టానిధి గేహసీమ “నడురే యాలించినన్‌ మోయు... కృపయాభోక్తవ్య” మన్నట్టు “వండ నలయదు వేవురు వచ్చి రేని నన్నపూర్ణకు నుద్దియౌ నతని (ప్రవరుని) గృహిణి అతిధులేతేర నడికిరేట్రైనంబెట్టు” - ఇటువంటివి మరికొన్ని ఉదాహరించవచ్చును. రాక్షసవృత్తాంతము రెండు గ్రంథములకున్ను కొంతపోలికను కలిగిస్తున్నది. ఇంతకుమించి వీటికి మరెట్టి పోలికాలేదు. కృష్ణరూాయడు పెద్దన్నకు కొంచెము చారిచూపినాడు. కాని, అతడు దాని నవలంబించలేకపోయినాడు. ఆముక్షమాల్యదను చదువుకే పుణ్యమూ, పురుషార్ధమూ కూడా కలుగుతవి. మనుచరిత్రను చదువుతే రెండున్ను లేవు, శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం శీశ్తర్‌

వేదము వెంకటరాయశాస్తులవా రసమానపండితుల్సు కాని తృతీయఃపంధావారు. వారాముక్తను కృష్ణరాయని పేరనే (ప్రకటిస్తూ పెద్దన్ననే పెద్దచేసి, రాజును ల్రోసిరాజుచేసి అతని మొగమునకు కొంచెము రంగు వులిమినారు. వారి జీవితము వలెనే ఈ ప్రతిపాదనముకూడా అత్యంత విషాదకర మైపోయినది. అముక్తమాల్యద ప్రర్యేకవైశిష్ట్రముగల కావ్యమనడానికి సందేహము లేదు. (గ్రంథము పేరులోనే అవైశిష్టము కనబడుతుంది. సంస్కృతాం(ధ్రవాబ్బయముల లోనే అనడ మెందుకు, ప్రపంచవాజ్మయములో మరెక్కడా ఇట్టి గ్రంథనామకరణము కనబడదు. గ్రంథము పేరు 'విష్ణుచిత్తీయము' కాదు. అట్లని కవి యెక్కడా వ్రాయలేదు. విష్ణుచిత్తీయ మనడానికి గ్రంథమున కెంతటి అర్హత ఉన్నదో యామునీయ మనదానికి కూడా అంతే అర్హత ఉన్నది. అట్లే ఖాండిక్యకేశిధ్వజీయ మని కాని, మాలదాసరికథ అని కాని కూడా చెప్పవచ్చును. ఈ కథల కన్నిటికిన్ని గ్రంథములో సమ్రాధాన్యమే ఉన్నదిగదా! ఆముక్తమాల్యద అయిన గోదాదేవిని శ్రీరంగభర్త పెండ్లాడడముతో కథ అంతమందుతున్నది కాబట్టిన్ని, ముక్తమాల్యముల నిచ్చిన పిన్న దానిని పెండ్లాడడమే విశేషముగా కవి తలంచి దానిని మనస్సులో ప్రధానముగా ఉంచుకొని గ్రంథమును వ్రాసినాడు కాబట్టిన్ని ఆముక్తమాల్యద" అనే పేరే కవి ఉద్దేశించినదని నిస్సందేహముగా చెప్పవచ్చును. “ఆముక్తమాల్యద అనే పేరు కర్ధమేమిటి? “ఏమును దాల్చిన మాల్య మిచ్చు నప్పిన్నది రంగమందయిన పెండిలి సెప్పుము”, “ప్రియా పరిభుక్త భాక్కథన్‌ చెప్పుము” అని ఆంధ్రవిష్ణువానతిచ్చినది. మొదటి దానికి “ఏనును, మునుదాల్చిన మాల్య మిచ్చు నప్పిన్నదియు రంగములో (శ్రీరంగములో) అయిన పెండిలిని గురించి చెప్పుము” అని వెంకటరాయశాస్త్రుల వారున్నుు ఇతరులున్ను అర్ధము చెప్పినారు. కాని, ఇది చాలా దూరాన్వయముగా కనబడుతున్నది. “ఏను వదముమీదను, 'పిన్నది* అనే వదముమీదనుకూడా సముచ్చయచిహ్నము లోపించడముచేత ఈ అవస్థ పట్టినది. లేదా, “ఏను మున్ను దాల్చిన మాల్యమిచ్చు నాపిన్నది (పిన్నదానికి); రంగమందయిన పెండిలిని గురించి చెప్పుము” అని అయినా అర్ధము చెప్పవలసి ఉన్నది. మరే విధముగా చెప్పినా క్షిష్దురాన్వ్నయము సంభవించి దోషము కలుగుతుంది. ఆపిన్నది మాల్యమును శ్రీరంగభర్తకు సమర్పించిన విషయమిచ్చట ప్రధానము. కాని, (గ్రంథములో ఆమె అట్లు సమర్పించిన విషయానికి కవి ప్రాధాన్యము నివ్వలేదు. ఆమె శ్రీరంగభర్తను పూజించిన విధానమును కొంత వివరించి చెప్పినా దానిలో మాల్యదానమును ప్రత్యేకించి చెప్పలేదు. ఆమె యర్బావిధాన మిది: “బోటిగట్టిన చెంగల్వపూవుటెత్తుం దరుపరిణతోరుకదళమంజరియుం గొనుదుం బోయి, గుడి నంబి విజనంబుం జేయంజొచ్చి, (మొక్కి వేదికం బలువన్నై ముగ్గు వెట్టి,

తీశ6 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

కపిలగవిసర్పింబృథుదీపకళికం దీర్చి, ద్వయముతో వక్షమునం గల్వదండ నేర్చి, యగదుధూపంబు లిడి శర్మ రాజ్యయుక్త హృద్యకదళీఫలాళి నై వేద్య మొసగి, ఖండితవూగీ నాగర ఖండంబులు ఘనశశాంకఖండంబులచే హిండితమగు తాంబూల మ ఖందస్థిరభక్తి నొసగి కదలి చెలులతోన్‌, చెలువ గర్భగ్భృహప్రదక్షిణముం జేసి వినతయ్లై మౌళి శఠకోపమును ధరించి చరణతీర్ధముం గొని, తత్రసాదలబ్ధ మయిన మాల్యముందాల్చి గేహమునకరుగు,. ప్రతిదినము నిట్లు చని య చ్యుతవూజ యొనర్చి వచ్చి సుదతీ వియోగ చ్యుతదైర్య యగుచు నయ్యదు పతిగుణములు (ద్రవిడ భాషంబాదుచునుందున్‌” పై పద్యములలో శ్రీహరివక్షమున ఆమె కల్వదండను చేర్చినట్లున్ను మాభ్రమున్నది. శ్రీహరి “ప్రియా వరిభుక్తభాక్‌ ఎట్లయినాడో, గోదాదేవి 'ఆముక్తమాల్యద' ఎట్లయినదో యిచ్చట వివరింపబడలేదుగదా! 'ప్రియాపరిభుక్తభాకొ అంటే “ప్రియాపరిభుక్తమాల్యభాకొ అని అర్ధమును కవి ఉద్దేశించినట్లు కనబడుతుంది. లేదా, “పరిభుక్తప్రియాభాకి అనబోయి ఇఅతడిట్లన్నాడా? తాను ముందుగా ధరించిన మాల్యమును గోదాదేవి శ్రీహరికిచ్చినదని కవి యెక్కడాచెప్పలేదు. లేదా ముందుగా శ్రీహరి ధరించిన మాల్యమును తాను ప్రసాదముగా (గ్రహించి జానినే తిరిగీ ఆమె శ్రీహరికి సమర్పించేదా! “ఏ మును దాల్చిన మాల్యమిచ్చు నప్పిన్నది” అనే దానిని బట్టి ఈ అర్థము స్ఫురిస్తున్నది. కాని, వూజావర్ణన సందర్భములో “తత్రసాదలబ్ధి మయిన మాల్యముం దాల్చి గేహమున కరుగు” ననిమాత్రమే చెప్పబడినదిగాని దానిని తిరిగ్‌ శ్రీహరి కిచ్చినట్లు లేదు. కాని, పూజావర్ణనానంతర మున్నట్లుండి కవి - “మెదల నాముక్తమాల్యద మదనతాప తరణి పెనువెట్ట వేంగిన దక్షిణాశ మత్కృతోవ్మకుం దుదముట్టమాడుననుచుం దొలంయినన నుత్తరాశకుం దొలంగె తరణి” శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం డ్తశ్త?

అని వసంతర్హువర్ణ్షనము నెత్తుకొన్నాడు. ఇక్కడ నేమయినా (గ్రంథపాత మున్నదేమో అని నాకు సందేహము. లేకుంటే ఇంతటి అవ్యవస్థ యేర్చడదు. గోదాదేవి 'ఆముక్తమాల్యద' అనిన్ని, రంగేశుడు “ప్రియా పరిభుక్త(మాల్య) భాక్కు అనిన్ని కవి ఉద్దేశించినట్లు స్పష్టమే. ఆమె పరిభుక్తమై, ఆముక్తమైన మాల్యమును రంగభర్త కిచ్చినదని మన మనుకోవలెను. అంటే, తాను బాగుగా అనుభవింపగా, వాడిపోయి పనికి రాకపోవుటవల్ల సంపూర్ణముగా త్యజించిన మాల్యము నామె సమర్పించిన దన్నమాట. పరి, ఆజ్‌ అనే ఉపసర్గలవల్ల ఈఅర్ధము తేలుతున్నది అట్టి మాల్యము నిచ్చినా, మున్నాకమగవాడు (సుదాముడు) చక్కని, పరిమళిస్తూ ఉన్న వాడని నన దండ నివ్వగా దానిని “ఏవితో గ్రహించినవాడు, ఇప్పుడొక ఆడుది, యౌవనవతి, సుందరి, ప్రియురాలు, తమకోసము సగమైనది, ద్రావిడి, ఇచ్చినది కాబట్టి, ఒక మగవాని చేతినుంచి పూలమాలను గ్రహించిన అరసికతాదోషమును, కొదువను తీర్చుకొనడానికి 'రంగేలా' అయిన రంగనాయకుడు 'ింగురంగా అని ఆపూలమాలనే కాకుండా పూబోడినికూడా పరిగ్రహించినాడు. అదీ, ఆమెకూడా అప్పుడు “పరిభుక్త లయినారు. అయితే మాలదానరికథకోనము కృష్ణరాయడు కావ్యమును వ్రాయలేదు. కథావిన్యాసమువల్ల రసోత్చాదనము చేయడానికి కూడా అతడు ప్రయత్నించలేదు. అముక్తలోని రసము శృంగారమా? కాదు. విష్ణుచిత్తునిలో ఏమిశ్ళంగార మున్నది? యామునునిలో ఏమి శృంగారమున్నది? ఖాండిక్యకేశిధ్వజులలో ఏమున్నది? మాలదాసరిలో ఏమున్నది? (బ్రహ్మరాక్షసునిలో ఏమున్నది? గోదాదేవి విరహతాపవర్జనమును చేసి నంతమాత్రమున శృంగారరస ముట్టిపడిం దనవచ్చునా? ఆమె మీద రంగేశునికి గల మక్కువవర్దన మేధీ? ఒక సీసపద్యములో అతడామె అంగ సౌందర్యమును వర్ణించినంతమాత్రమున సరిపోతుందా? పోనీ, వైష్ణవసంప్రదాయములో భక్తి శృంగారమునకు పర్యాయవాచకము కాబట్టి గ్రంథములో భక్తిరసము ప్రధానమైన దందామా అంటే, అదికూడా సుస్పష్టముగా కనబడదు. విష్ణుసర్వోత్తమత్వ స్థాపనముకోసము చేసిన తర్మవాదము భక్తి రసస్ఫోరకము కాజాలదు. ఆముక్తమాల్యదలో నాయికా నాయకనిర్ణయము కూడా సందిద్ధవిషయమే. కవి అన్నాడు కాబట్టి చూడికుడుత్తనాంచారున్ను, రంగమన్నారున్ను నాయికానాయకులని అనుకోవలసినదే కాని, కావ్యమును బట్టి యీ విషయమును నిర్ణయించలేము. కథలో వస్వైెక్యము కుదురలేదు. ఈ విషయములో మనుచరిత్రకు పట్టిన అవస్టే ఆముక్తకున్ను పట్టినది. రెండు గ్రంథములున్ను వేర్వేరు చిన్నకథల సంపుటులే. ఆ చిన్నకథలను చెప్పే తీరులో మనుచరిత్రకారు దెక్కువ నేర్చుచూపినాడు. అముక్షమాల్యదాకర్త కానేర్పు లేదనే చెప్పవలెను. ఆముక్రమాల్యదావైశిష్టమునకు కారణము దాని నామకరణ మొకటి అని చెప్పినాము. కూలంకష సంస్కృతపాండిత్యప్రకటనము, తెలుగునుడికారపుసాగసు, శాస్తోక్తులలోకోక్తుల 448 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

విన్నాణము, వర్ణనముల ఉన్నతి, అద్భుతానల్బ కల్చనల శిల్పము, అలంకారముల లాలిత్యము, లోకానుభవ సమృద్ధి - ఇవి గ్రంథములోని తక్కిన విశిష్టగుణములు. విశిష్టాద్వైత సిద్ధాంత ప్రతిపాదకముగా ప్రసక్తములయి రాయల అపూర్వజ్ఞాన ప్రత్యేకతను తెలిపే విషయములు. వీటినిగురించి మరి ఒక వ్యాసములో ముచ్చటింప (ప్రయత్నిస్తాను. క్రిందటి - వప్రిలు భారతి సంచికలో శ్రీ ఓరుగంటి సీలకంఠశాస్త్రిగారు వ్రాసిన వ్యాసమునకు ప్రముఖస్థానము నిచ్చి పత్రికాధిపతులు ప్రకటించడముచేత, ఈ విషయమై ఇంకా చర్చచేయవలసినదిగా తద్విషయాభిమానుల నాహ్వానించిన ట్లెంచి ఈవ్యాసము వ్రాయ నుపక్రమించినాను. ఏమో ఆవ్యాసమును చదువగానే నామనస్సునకు చురుక్కుమన్నది. కృష్ణాయడా, పెద్దన్నయా ఆముక్తను (వ్రాసినది అనే చర్చ క్రొత్తది కాదు. కృష్ణరాయ డాగ్రంథమును వ్రాయలేదన్నవారికి గురుజాడ శ్రీరామమూర్తి వంతులుగారు తమ “కవిజీవితములిలో చక్కని సమాధానముల నిచ్చినారు. చర్వితచర్వణముగా ఊకను దంవడమువల్ల (ప్రయోజనములేదు. శ్రీనీలకంరశాస్త్రిగారి ఇప్పటి క్రొత్తవాదములోని ముఖ్యవిషయాలను మాత్రము పరామర్శించవలసి ఉన్నది: ఆముక్రమాల్యద వీరవైష్ణవతత్త్వ (ప్రతిపాదకము. పెద్దన్నకాని, కృష్ణరాయడుకాని వీరవైష్ణవులు కారు. అందుచేత ఎవడో మూడోవాడు వీరవైష్టవుడు దీనిని వ్రాసిఉండవలెనని శాస్రిగారు వ్రాసినారు. ఆముక్తలో ప్రతిపాదింపబడినది విశిష్టాద్వైత సిద్ధాంత వ్యతిరిక్తమైన వైష్ణవమేమో తరువాత విచారింతాము. కాని, సంపూర్ణముగా వైష్ణవుడైనవాదే వైష్ణవకావ్యమును (వ్రాయవలెనా? రామకృష్ణాదుల కథలను, వైష్ణవపురాణములను రచించిన వైష్ణవేతరకవులు లేరా? వారు విష్ణుసర్వోత్తమత్వమును తమ [గ్రంథములందు స్థాపింపలేదా? ఆముక్తలో విష్ణుభక్తి మహిమ వివరింపబడినదేకాని, శివనింద ఎచ్చటనైనా ఉన్నదా? వైష్ణవకథను (వ్రాస్తూ ఉన్నప్పుడు తత్సంప్రదాయానుసారులగు వర్ణనములమాత్రము చేయడము వల్ల దోషముకలుగుతుందా? గ్రంథరచనవల్లనే తత్మర్షమతము నూహింపవచ్చునా? ఆముక్తను పెద్దన్న రచింపలేదని అతని శైవ, వైష్ణవాఖిమానము మూలముగా గాక ఇతర విధములుగా రుజువుచేయవచ్చును. కృష్ణరాయడు దానిని రచించినాడనికూడా ఇతర విధములు గానే రుజువు చేయవచ్చును. కృష్ణరాయనికి శైవక్షేత్రములమీద ఎంత గౌరవమో వైష్టవక్షేత్రములమీద కూడా అంత గౌరవమున్నదనడాని కాతని దానశాసనములే ప్రబల సాక్ష్యములుగా ఉన్నవి. రాయలకు శైవవైష్టవక్షేతములు రెంటిమీదను సమానమైన గౌరవమున్నదని రాయవాచకములోని ఈ (క్రింది యాత్రాచర్యవల్ల తెలియవస్తున్నది: శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం శీతం

“తిరుపతికి వచ్చి అలమేలుమంగాసమ్మ్మ్హజ్ష్యై కల్యాణవేంకటేశ్వరుల దర్శనంబు సేసి, రొబ్బరూపాయలు కానుకవేసి, సకలభూషన్సల్పన్న్న స్వామికి సమర్పించి, ఆస్థలానషోడశ మహాదానాలున్ను సేసి సన్నిధిని నిత్యస్వ్వ్రల్లా _ అంజలిపుటులై పూర్వద్వారమందలి వుభయపార్శ్వములా తిరుమలదేవీ చిన్నాదేవీ సప్రాశ్రంగా వుండేటట్టుగా తాం(బ్రాన ప్రతిబింబమును సేయించి స్వామికి యెదుర్పగ నిలిపి, (2) అందుండి కాళహస్తికి వచ్చి, స్వామిని దర్శించి, కానుకలున్ను నవరత్నాభరలన్సృల్షన్న్ను సమర్పించి, శ్రీముఖసంవత్సరం ఆశ్వీజశుద్ధ 12 దినములు రాదిగాగల వస్త్రముల్పన్ను గగ్రామాదులున్ను సేసి, అవ్వారిగా సత్రులున్ను కలుగసేసి, (3) అంధ్దుండి తిపురులచేశ్ర పూజకొన్న త్రిపురస్టలాలకున్ను పోయి స్వామిదర్శనంచేసి, నంద్దీశ్వరదర్శనంసేసి, (శ్ర అళగరుగృడ్మివచ్చి, మీనాక్షిదేవినిన్ని చాక్షనాథ స్వామినిన్ని త్రిసంధ్యలయంద్దున్ను సేవించ్చి కానుకలువేసి, అనేక భూషణములు సమర్పించ్చిః అమ్మవార్శ్మి వజ్రాలకమ్మలున్ను వెడూర్యపుపతకమ్సులున్ను పచ్చలకమ్మలున్ను ముత్యపు ముక్కరానున్ను సమర్పించి, తిరాతుళ్ళుపవాన ముశ్ససి, (5రత్రీవిళ్లిపుత్తూరికి వచ్చి చూడుకొడుత్తునాచ్చ్యారు సమేతముగా సంప్పెంగ్గిమన్నారున్వుమిని సేవించి తిరుముక్కుకెంప్పుల వోద్యాణం బంగ్లారునూపురములున్ను నవరత్మక్తీలిశ్ర్వ్యై సిహ్మముఖం ప్రభలున్ను సమర్పించి,

గుంటళావ్వించి, రాతికట్టానకున్ను నడిమి మంటపానకున్ను లక్షమాళ్ళు యిప్పించి, (6) కరువ నల్సూరికి వచ్చి...”

కృష్ణరాయనికి మాల్యదానకథ మనస్సుకు నచ్చింది. అందుచేత దానిని వ్రాసినాడు. అంతేకాని వీరవైష్ణవుడు కావడముచేత (వ్రాయలేదు

ఆముక్తమాల్యదలో వర్ణింపబడిన వైష్ణవమునకు వీరవైష్ణవమని ఎందుకు పేరు పెడుతున్నారో తెలియదు. దానిని నిందించడానికై ఉంటుంది. పన్నిద్దరాళ్వారులస్తుతిని వీరవైస్టపులే చేయరు; వైష్ణవులందరున్ను చేస్తారు. స్పిదాంతవిషయములో వైస్ణవమునకున్ను; వీరవైష్ణవమునకున్ను భేదములేదు. ం

విష్ణుచిత్తు డజ్ఞాతకులశీలుడు కాదు. అతడు విప్రవరుడు.

“అనిన వడవడ వణంకి సాష్టాంగ మెజంగ

సమ్మదా్థ్రులు పులకలు ముమ్మరింప

వినయవినమితగాత్రుంటై విప్రవరుడు

వెన్నునకు భక్తి నిట్లని విన్నవించో (ఆ.2-80)

అనే పద్యమును నీలకంఠశాస్రిగారే ఉదాహరించి, విష్ణుచిత్తు దజ్ఞాతకులు డని యెందు కన్నారో జెలియలేదు. అతడు చదువుకొననివాడు కూడా కాడు. అతడు “ఉరు చృందోబ్బందతదంతవాగపఠనా సంజాత శజ్జన్య ని, పృందద్వైత సుసంవిదాలయుండు.” అంటే కష్టపడి చదువుకో నక్కరలేకుండానే అతనిక్తి చక్కని జ్ఞానము సహజముగా కలిగినది. 450 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

అతడు “అశ్రాంతయోగాందూబద్ధమధుద్విషద్విరదుందు.” ప్రహ్లాదునివంటివా దన్నమాట. కవి యిట్లన్నాడని అతడు మూర్చుడు, గురుముఖతః ఏమీ చదువుకో లేదని నిందింపవచ్చునా? గోదాదేవికూడా అజ్ఞాతకులశీల కాదు. ఆమె సత్యభామ అపరావతారము: జ... ఎజుక యెదం గలిగెనేని యెజింగింపుం దేను మొదల నెవ్వతనని అమె సఖుల నడుగగా, “దివిజద్రుప్రసవంబుం గాంచిన సపత్నిం జూచి, చూపోప, కిం తవు జిల్గుంబని యంతసేసి, మది నీర్య్యాకోధముల్‌ సందడిం ప, విరింబోక, ద్రుమంబుం గైకొని, పతిన్‌మందన్న (మ్రానెల్లందే నవధింబెట్టిన సత్య వీవహహ! కావా, భామినీ!...”

అన్నారు.

ఇక మాలదాసరికి కైశికీరాగగానముచేత భగవదనుగ్రహము కలిగినదంటే, శాస్త్రిగారికి ఓర్వలేమి ఎందుకో? మాలదానరియేకాదు, అంతకు తక్కునజాతివాదయినా, కైళికీరాగాలాపనచేతనే కాదు, కూనురాగాలాపన చేతనయినా, నిజమయిన భగవత్ర్రపత్తి గలవానికి తప్పకుండా భగవదను[గ్రహము కలుగుతుందని వైష్ణవ సంప్రదాయటప్రసిద్ధము. కృష్ణుడు వాయక సుదాముల ననుగ్రహించలేదూ? అబ్బనాభుడు కుబ్బమనోరథము నీదేర్చలేదూ? ఇవి శాస్త్రిగారి కిష్టమే. మాలదాసరి ననుగ్రహిస్తేనేనా కోపము?

(బ్రహ్మరాక్షసుని కథమూలముగా కవిబ్రాహ్మణనింద చేసివాడని శాష్రిగారి అపవాదము. ఎట్టి బ్రాహ్మణుని నిందచేసినాడో మాత్రము వారెత్తుకొన్నారుకారు. చూడండి: శాస్త్రిగా రెట్టి (బ్రాహ్మణుని పక్షమును వహించి, కృష్ణరాయని నిందించినారో!-

“ఉండుదుం జోకభూమి నొకయూరం గళల్‌ పదునాల్లు నేర్చి, వా కృండిమం జర్చ గెల్తు ఘటశాసుల, (శ్రాతులం దప్పువట్టుదున్‌, ఖండలముపష్టి విష్పంగనినవ్వుదు, వెండి ప్రయోక్తలన్‌ సుధీ మందలి (గగ్రాంథికత్వ మవమానము సేయుదు జల్పవాదినై.

మదాంధుండనై - యల్బవిద్యాలబ్ధి...... అచ్చదువె పరటబ్రవ్మాంబై, పెద్దలం జెనకి యోడియు నరిర్వైతిననియును, నరిపోయి జయించితిననియు నబధద్ధంబులాడి, చిల్లరప్రభువులం (భ్రమియించుచుండి, దీక్షితులంజూచి యియక్ష పొడమి, ద్రవ్వభిక్షార్థినై

మధురకుంబోయి, యప్పురంబున- “బహివడ్డద్విజున కల్ప్చపుం బాచితం బిడి, వసిండికైతా వాని బంతిం గుడిచి...” శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం తక్‌.

ఎంతటి అచ్చమైన (బ్రాహ్మణుడు! ఇతనిని నిందించినందుకా శాస్రిగారి కంతటి యా[గ్రహము? ఇందుకా కవి వీరవైష్ణవుడు కావడము? మాలదాసరిమూలముగా ఈ బ్రాహ్మణ(బ్రువుడు భాగవతశ్రేష్టుడై, బ్రాహ్మణ (్రేష్టుడై వెలసినాడు. “స్నద్ధత్రి భాగముండితశిరశ్ళిఖతోడ హిమధవళోపవీతములతోడం బుణ్యషడ్డ్వితయోర్ధ్యపుండ్రవల్లులతోడం దులసికాబ్ది స్రగావళులతోడం గౌపీనకటిసూత్రకాషాయయుగితోడ జలపూర్ణశుభకమండలువుతోడం బాజిస్థదివ్యప్రబంధసంపుటితోడ నుత్తరవాక్చూర్వకోక్తితోడం బసిండిజిగితోడ బ్రహ్మవర్చసము వొల్చు భాగవతలక్ష్మితో ధూమపటలినుండి వెడలు శిఖవోలె నమ్మేను వెడలి, చూడం జూడ వైష్టవుందై నిళ్చె సోమశర్మ.” మాలదాసరిమూలముగా అతడు బ్రాహ్మణత్వము నొందినాడని మనము వగవనక్కర లేదు. వాల్మీకి మూలముగా లోకము తరించలేదూ? ఆముక్తమాల్యదలో ప్రతిపాదింపబడినది వీర వైష్ణవము కాదు; విశిష్టాద్వైత సిద్ధాంతము. అది (శ్రుతి నిబద్ధము. “విద్వద్వందితుండాతం డిట్లు సుఖసం విత్తత్త్వబోధైకచుం చుద్వైపాయనసూత్రస్భుతుల నీశున్‌ మున్నిరూపించి, పైం దద్విష్టుత్వము, దాని కన్యదివిషద్వ్యావర్తనంబున్‌, విశి ష్టాద్వైతంబును దేంటగాం దెలుపమాటాడెం బ్రమాణంబులన్‌” ఎవరు? విష్ణుచిత్తుండు, కృష్ణదేవరాయనినోట ఇక నీ వీరవైష్ణదవాదము మళ్లీ లేవదను కొంటాను. శశ స శీ52 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

ఆముక్తమాల్యదాకర్భత్వము

• వావిళ్ల వేంకటేశ్వరశాస్త్రి నియతికృత నియమరహితా, మాహ్లాదైకమయీ మనన్యపరతంత్రామ్‌ నవరసరుచిరా నిర్మితి మాదధాతీ భారతీ కవే ర్ణయతి. (కావ్య ప్రకాశిక, ఆముక్తమాల్యద యాంధ్రప్రబంధరత్నములలో నొకటి. ఈ పేరుగాని యీ కథగాని భారతాది ప్రసిద్ధ గ్రంథములలోనిదికాదు. ద్రావిడ ప్రబంధములనుండి గ్రహింపంబడినది. ('ద్రావిడదేశమున వైష్ణ్రమత (ప్రసిద్దులగు పన్నిద్దరాళువార్లలో నొకండగు విష్ణుచిత్తుని (పెరియాళ్వా రని వీరి కొక నామము గలదు.) పెంపుడు కూంతురు గోదాదేవి యను పేరుగలది. ఆమెయు పై యాళువారులలో నొకతె - ఆళ్వారులలో స్రీ యీమెయే. శ్రీహరి కర్చింప విష్ణుచిత్తుండు సిద్ధముగావించి యుంచిన పుష్పమాలికల ఈమె ముందు ధరించి యథాహ్రకారముంచు చుండునది. కావున ఆముక్తమాల్యద యను నామాంతరము కలిగెను. ఆముక్త = ధరించి, విడిచిన, మాల్య = పూలదండలను, ద = ఇచ్చునది అని సమాసార్థము. శ్లో అముక్తమాలికా యేన విష్ణవే గోదయార్సితా ఆముక్రమాల్యదా నామ తస్యా స్తే నాభవద్భువి. అని ప్రపన్నామృతమున గోదాకల్యాణమందు ఈమె శ్రీరంగనాయకుని బెండ్లాడిన కథ గలదు. అదియే యీ ప్రబంధమున 1-14 “ఏ మునుదాల్చి మాల్యమిచ్చునప్పిన్నది రంగమందయిన పెండిలి' కథ యీ ప్రబంధమందలి (ప్రధానకథ. దీనికి విష్ణుచిత్తీయ మని నామాంతరము కలదు. విష్ణుచిత్తుందు పాంద్యరాజు సభలో వైస్ణవమతన్థాపనము చేయుటయు, తన కూంతు నాముక్తమాల్యదను శ్రీరంగనాయకున కిచ్చి పెండ్రిచేయుటయు కలదు. కాన విష్ణుచిత్తీయ మని సుప్రసిద్ధమయ్యెను. ఇది నవరసభరితము. నవ్య భవ్య కల్పనా పరిపూర్ణము. ఇందలి గాథలును సిద్ధాంతములును ఐహిక పారమార్ధిక సుఖసాధన బోధకములు. మహాకావ్యలక్షణ లక్షిత మగు నీ ప్రబంధమందలి కథయు, రీతియు, నీతియు మున్నగునవి తెలుపుటకు ముందు కవి నామము తెలుపుట యావశ్యకము. మంత్రపఠనమునకు ముందు మంత్రకర్త నామ ముచ్చరించుట మన సంప్రదాయము కదా. అది కాక కవిస్వరూప స్వభావములు స్టితి గతులు కావ్యమునం గొంతవజకుం బ్రతిఫలించుచుందును. ఆ స్థితిగతులు తెలిసినవారికి శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం శరం

నాకావ్యములోని యంశము సరిగా బోధపడినట్లుగా నితరులకు బోధపడుట కష్టము. అవి తెలిసినవానికి గలిగిన యానందము తెలియనివానికిం గలుగదు. కావుననేకదా కవిస్వరూప స్వభావాదులు స్పష్టముగాం దెలియనపుడు కావ్యమునుబట్టి యూహచేయుదురు. భావనా ప్రపంచసృష్టి చేయు ప్రతిభాశాలి తనకుం బ్రత్యక్షానుభవము లేని విషయములను గూడ సూక్ష్మబుద్ధి విశేషమున (గ్రహించి కల్పింపంగలండు. కాని స్వస్వభావానుసరణమును పరిసరవస్తు దర్శనలబ్ధ సంస్మారగ్రహణమును మానలేండు. కావునం గవి యెవరో తెలిసికొనుట ముఖ్యము.

ఈ ప్రబంధము రచించిన కవి సకలవిద్యాపారంగతుండయి స్వీయ మేధా సంపాదితా 'ప్రతిహత సామర్థ్యముతో, సర్వతంత్ర స్వాతంత్ర్రముతో విద్యానగర సామ్రాజ్యమును, విద్యత్మవితా సామ్రాజ్యము నేలిన శ్రీకృష్ణదేవరాయలు. కథా కల్పనమందును కవితారీతి యందును రాయలరీతి యెట్లు మెజయునో ముందు గ్రహింపందగును.

కవి యగుటయే గాక ఈ కవి తాను మహారాజయి కవులచేం గృతులందినవాండు. సంస్కృతభాషలో భోజునివలెనే యాంధ్రమున నితందు కవియుం గవిపోషకుండును. ఈతని విద్యావిషయక కవితా విషయకములను గుఠించి చెప్పిన వాక్యములును, ఈ గ్రంథమందున్న వాక్యములును పరిశీలింతము. పెద్దన మనుచరిత్రలో:-

1. • 45 “కవితాప్టీలోలునకుకొ

2 - 81 “నిరంకుశప్రతికలప్రాథిప్రియంభావుకా”

2 - 79 “నిస్తంద్రప్రతిభాసుధీనుత”

2 - 1 “విద్యాభేలనభోజ, సుధీలేఖద్రుమ”

త - 120 “ద్రాఘీయః ప్రతిభా విచక్షణత్రయీ ధర్మెకసంరక్షణా”

5 - 105 “భోజక్షమాపతి విద్యాపరిపాక”

పారిజాతాసహరణమున ముక్కుతిమ్మకవి.

1 - ౨6 “మేధావదసాధారణబోధాకరహృదయునకు”

1. • 29 _ “వేదార్థ స్థాపన ప్రవీణునకు”

1 - 88 “సరసకళా ధోరణికి

2 - 108 “థీనిబంధన విధా సంక్రందనాచార్యు శ - 1 “కవితా ప్రావీణ్య ఫజీశా నాన శీర్‌4 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

శ్రీకృష్ణదేవరాయలవారు పట్టాభిషకసమయమున విరూపాొక్షస్వామికి సమర్పించిన భూదానమును తెలుపు శాసనమున: = “గజపతిగజకూటపాకవేన విదిత నానావికవేన వదన విజితాంభోజేన భోజే నాపేణ కావ్యనాటకాలంకార మర్శజ్జేన ధర్మజ్జేన.” ఇంక జాంబవతీ పరిణయమను సంస్క లతనాటకము అముద్రిత మొకటి తంజావూరి పుస్తక భాండాగారమున నున్నది. అందు “సకలకళా భోజరాజవిభవమూరురాయరగండ శ్రీకృష్ణదేవ మహారాయ విరచితం జాంబవతీ కల్యాణ నాటకమ్‌ పంచమాంకమ్‌ సమాప్తమ్‌” అని యున్నది. ఆము.- “సాహితీ సమరాంగణ సార్వభౌమ”. పై వానివలన మేధావి, ప్రతిభాశాలి, సర్వవిద్యలయందును నిరూఢ పాండిత్యము గలవాందు, కావ్యాలంకారమర్శజ్ఞుండు, కవి, లోకటప్రసిద్ధిగల భోజునంతవాందు అని (ధ్రువపడుచున్నది. ఇంకను ఈ (గ్రంథారంభమందు - 1-12. “కలం దదంధ్ర జలజాక్షుం డిట్లని యానతిచ్చె”, సీ. పలికి తుర్రేక్షోపములు జాతి పెంపెక్క రసికు లౌనన మదాలనచరిత్ర భావధ్వనివ్యంగ్య సేవధిగాంగం జె, ప్పితివి సత్యావధూప్రీణనంబు (శ్రుతి పురాణోపసంహిత లేర్చి కూర్చుతి, సకలకథాసారసంగ్రహంబు (ోత్రధుచ్చటలు విచ్చుగ రచించితి సూక్తి నైపుణి జ్ఞాన చింతామణి కృతి తే. మజియు రసమంజరీముఖ్యమధురకావ్య రచన మెప్పించికొంటి గీర్వాణభాష నం(ధ్రభాష యసాధ్యంబె యందు నొక్క కృతి వినిర్మింపు మింక మాకుం బ్రియము గాంగ కలలో ఆంధ్రవిష్టుని యానతిచ్చిన విషయము తన యాస్థానపండితులతో వచింపంగా వారు స్వప్పఫలమును, రాయల వంశవర్ణనమును, రాయల ్రాభవమును ప్రశంసించి, 1-44. “సాహితీ సమరాంగణ సార్వభౌమ కృష్ణరాయేంద్ర కృతి వినిర్మింపు” మనిరి. అనినట్లు రచింపంబడెను. కావున విద్వదనుమతిని కృష్ణరాయలు కృతి రచించి రని స్పష్టమగుచున్నది. శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 4ీ5్‌5్‌

ఇదిగాక ప్రత్యాశ్వాసమందును సంస్కృతభాషలో శ్రీహర్నుందు నైషధమందు ప్రతిసర్గాంతమందును రచించినట్లు పద్యరూపమునం దన పేరును, ఆశ్వాససంఖ్యయు చెప్పికొని యున్నాందు -

1. “కృష్ణ్ణాయవసుధాధ్యక్షోదితాముక్తమాల్యద”.
2. “కృష్ణ్ణాాయమహిభృన్నామాస్మదాముక్తమాల్యద”.
3. “కృష్ణరాయనపసంజ్ఞాస్మతృతాముక్తమాల్యద”.
4. “కృష్ణ్ణాయనృపసంజ్ఞాస్మతృతాముక్తమాల్యద”.
5. “కృష్ణ్ణాయమహిభృత్సంజ్ఞాస్మదాముక్తమాల్యద”.
6. “కృష్ణ్ణాూయమహిభృత్సంజ్ఞాస్మదాముక్తమాల్యద”. ఇదివణ కాలుమారులె యనుకొన్నాము. ప్రకృతము వడుమాజులు అని వేదము వేంకటరాయశాస్త్రిగారు వ్రాసియున్నారు.
7. “కృష్ణ్ణాయమహిజాన్యుత్పాదితాముక్తమాల్యద”. మా ప్రతిలో ఆలు ఆశ్వాసములుగ (ప్రకటించిన, అనుబంధముగా నావ యాశ్వాసాంతపద్యములు, ఏడవ యాశ్వాసాంతపద్యము నున్నవి. వ్రాతప్రతిలో కృష్ణ్ణాయరచిత మని కంళోక్తిగాం జెప్పినవి యుండంగా సందేహింపం బనిలేదు. ఒకచో వాక్యబద్ధమో, ఛందోబద్ధమో కనంబడినపుడు ఇతరమయిన బాధకప్రమాణము దొరకువలఅకు నది విశ్వసింపకపోవుటకుం గారణము గనంబడదు. సర ఆ (ఆముక్తమాల్యద వీరిక నుండి) ( | " . య న ఆ రాలా ॥ న వాంవీలోని విఠల దేవాలయం శర6ి శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

ఆముక్తమాల్యద

• ఎక్సీరాల కృష్ణమాచార్య “జననీ జన్మ భూమిశ్చ స్వర్గాదపి గరీయసీ” అను నాది కవి ప్రభాతగీతము ననుసరించి, తెనుగువారికి తెనుగు దేశము నందు విద్యకు మూలస్ర్తంభములైన ఆచార్య పురుషుల రచనలను పరిచయము చేయుట మన ధర్మము. ఆంధ్రచరిత్ర స్మరించినంతనే శాతవాహన రాజ్యము, చాళుక్య రాజ్యము, కాకతీయ రాజ్యము, విద్యానగర సామ్రాజ్యము సంస్కృతికి పుణక్షేత్రములై దర్శనమిచ్చును. అందలి చక్రవర్తులలో పలువు రానాటి సంస్కృతీ ప్రపంచమున ఖండాంతరక్తీర్తి వహించి, మానవజాతికి కావలసిన సార్వకాలిక సందేశము నందించినవారు. అట్టి వారిలో

శ్రీకృష్ణదేవరాయలు అనేక కారణములచే ప్రాముఖ్యము వహించును. ఆయన పదునారవ శతాబ్దమున విద్యానగర సామ్రాజ్యమును ఖండాంతర సంస్కృతీ పవిత్రాలయముగా తీర్చిదిద్దినవాడు. ఆంధ్ర, ద్రవిడ, కర్టాటక, కేరళ ఉత్కళ రాష్ట్రములను తన గొడుగు నీడను పాలించిన ఈ మహామహుడు స్థాపించిన మరియొక సామ్రాజ్యమున్నది. అది యింతకంటె విశాలము, సుసంపన్నము. అదియే వాబ్బ్యయ సామ్రాజ్యము. దానిని ప్రజల హృదయములలో విదేహముగా స్థాపించి, జనక మహారాజు మార్గమున జాతికి మార్గదర్భకుడై నాడు. అందు బహుభాషల చక్రవర్తిత్వ మా యనకున్నది. ఆంధ్ర వాబ్బయ మతని వాబ్బయ సామ్రాజ్యమున నొక రాష్ట్రము మాత్రమే. ఈ రాష్ట్రమునకు రాజధాని వంటిది, ఆంధ్రవాబ్బ్యయ ప్రబంధ రచన. అందలి భువన విజయమే శ్రీ కృష్ణదేవరాయలు రచించిన "ఆముక్తమాల్యద". ఆముక్తమాల్యద ఆరాశ్వాసముల ప్రొాధ ప్రబంధము. ఇందు ఆళ్వారు లనబడు విశిష్టాద్వైత వైష్ణవ ్రతిష్థాపకులలో నొకరైన విష్ణుచిత్తుల చరిత్రము, గోదాదేవి చరిత్రము తీర్చి దిద్దబడినవి. విశిష్టాద్వైత మనబడు దక్షిణ భారత వైష్ణవ సంప్రదాయము వేదమార్గమందలి భక్తితత్త్వమును ్రతిష్థాపనము చేయుకొరకు పన్నిద్దరాళ్వారులచే నుద్ధరింపబడి, భగవ ద్రామానుజులచే సమన్వయింపబడినది. వేద సంహితలలో, పురుషసూక్తములో, విష్ణు సూక్తములలో, శ్రీ, భూ, నీళా సూక్తములలో ఆది బుషులచే అనుఖవింపబడిన విష్ణుభక్తి మార్గము సర్వబుషీంధ్రులచే బహుధా గీతము చేయబడి, పరాశరులచే విష్ణుపురాణమున విస్తృతి చెందినది. నారదమహర్షి వలన భక్తిసూత్రములలో నుపదేశ మార్గమున వెలువడి, నారదుని శిష్యులైన వేదవ్యాసులచే భాగవతముగా వ్యాఖ్యానింపబడినది. భాగవతము దశమ స్మంధమున గోపికల మధుర భక్తిగా రూపచిత్రణ మందిన జీవుల యాధ్యాత్మికానుభూతి, దక్షిణ భారతమున (ద్రవిడ దేశమున పన్నిద్దరాళ్వారుల కవితా వైభవముగా ప్రవహించి శ్రీవైష్ణవ శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 457

సంప్రదాయమైనది. యామున మునీంద్రులు పరమ గురువులుగా, భగవద్రామానుజులు గురువుగా అది విశిష్టాద్వైత సంప్రదాయమైనది. పన్నిద్దరాళ్వారులలో విష్ణుచిత్తులకు “పెరియాళ్వారు” (పెద్ద భక్తులు) అను ప్రసిద్ధి కలదు. ఆయనకు తులసి తోటలో దొరికిన శిశువే గోదాదేవి. ఈమె భక్తి మూర్తి. ఈమెకు “ఆముక్తమాల్యద అని సంస్కృతమునను, '*చూడికుడు త్తనాచ్చియారో అని ద్రవిడము నను (ప్రసిద్ధ నామములున్నవి. 'తాను ధరించిన దండలను స్వామి కర్పించినది” అని ఈ బిరుదుల కర్ధము. ఆమె చరిథ్రనే శ్రీకృష్ణదేవరాయలు ప్రబంధముగా రచించి, ఆంధ్రులకు ఆర్య పురుషుడయ్యెను. కృష్ణరాయలు కళింగ దేశముపై దండెత్తినపుడు బెజవాడలో కొన్ని దినములుండి, కృష్ణాజిల్హా శ్రీకాకుళమున సన్నిధి చేసిన ఆంధ్ర విష్ణువును దర్శింపబోయెను. నాడు వైకుంఠ ఏకాదశి. రాయలు ఉపవాసవ్రత మచ్చట అనుష్టించి, ఆ రాత్రి స్వామి మంటపమున నిద్రించెను. తెల్లవారుజామున స్వామి స్వప్నమున సాక్షాత్మరించి యిట్లు పలికెను: “నీవు మదాలస చరిత్ర, సత్యభామా ప్రీణఐనము, సకల కథాసార సంగ్రహము, జ్జాన చింతామణి, రసమంజరి మొదలగు బహుగ్రంథములు, సంస్కృతమున రచించితివి. ప్రజల భాష తెలుగు. అంతేకాదు, దేశ భాషలందు తెలుగు లెస్సయని యెల్ల ప్రభువులు కీర్తింపగా వినలేదా? కనుక నీ కాంధ్రభాషలో నొక మహాకావ్యము రచించుట అసాధ్యము కాదు. శ్రీరంగమున నున్న స్వామిని గోదాదేవి వివాహమాడిన కథను నీవు ప్రబంధముగా రచింపుము. అంకితమిచ్చుటకు నీ యిష్ట దైవము వేంకటేశ్వరస్వామి యున్నాడు. నేనన్నను అతడన్నను నొకటే., ఈ గ్రంథ రచనతో నుత్తరోత్తరాభివృద్ధి నీకగును.” ప్రశంసలను, ఆశీస్సులను పొందియీ కావ్యమును రచించెను. గోదాదేవి కథ వైష్ణవ సంప్రదాయ తమిళ గ్రంథములలో నున్నది. తెలుగు కృష్ణదేవ రాయలు కాక మరికొందరు కూడ రచించిరి. ఖైరవ కవి వ్రాసిన శ్రీరంగమాహాత్యమునను, తాళ్ళపాక తిరువేంగళనాథుడు రచించిన పరమయోగివిలాస మనుద్విపద కావ్యమునను, సిద్ధరాజు తిమ్మరాజు రచించిన పరమయోగి విలాసము అను పద్యకావ్యమునను ఈ కథ కలదు. కాని రాయలకావ్యము విశిష్టత మిగిలిన వానికి లేదు. రాయల ప్రబంధము బహు విస్తృతమై యితరములగు నుపాఖ్యానములు, సుదీర్ధమగు వర్జనములు గలిగి అతి ప్రొఢమై యొప్పారును. అందు పాంద్యమత్స్యధ్వజుని చరిత్రము, వాని సభలో విష్ణుచిత్తుడు పొందిన పండిత విజయము, ఖాండిక్య కేశిధ్వజ సంవాదో పాఖ్యానము, యామునాచార్య చరిత్రము, చండాల బ్రహ్మ రక్షస్సంవాదము అను నుపాఖ్యానము లతో కూడి ఆముక్తమాల్యద కధ యున్నది. అందు విష్ణుచిత్తుని పండిత విజయము, యామునా శీర్‌8 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభనం

చార్యుని విజయము, ఖండన మండనములకు, (బవ్మావిద్యయొక్క శాస్తరక్షణకు సంబంధించినవి. ఖాండిక్య కేశిధ్వజ సంవాదము యోగవిద్యకు, వైరాగ్య సాధనకు సంబంధించినది. మాలదాసరి కథ సాధకుని సమద్భష్టికి, సామగాన సాధనకు సంబంధించినది. గోదాదేవి కథ భాగవత మందు ఉపదేశింపబడిన గోపికా మధుర భక్తి సంప్రదాయము నుపదేశించునది. ఇది పండితైకవేద్యమైన (గ్రంథ మని సంతోషించు వా రెక్కువమంది. పామరులకు రాయల వైభవములను పరిచయము చేసి నప్పుడే సరియైన ఆంధ్రదేశ సేవ యగును గాక కతిపయ పండితులు ఆత్మానందము చేసికొనిన ప్రయోజన మేమి? విప్పి చెప్పగలవా రున్నచో వినుటకు సిద్ధముగా నున్నా రాంధ్ర ప్రజలు. వారికి సేవ చేసిన భాగ్య మబ్బునని యీ ప్రయత్నము సాధింపబడినది. రాయల ప్రబంధము నుండి గోదాదేవి కథకు సంబంధించిన పద్యములను కూర్చుచేసి, యెల్లరకు రమ్యముగా విశదమగు తీరున అర్ధమిచ్చి యీ గ్రంథమును ప్రచురించి ముఖ్యముగా మన విద్యార్థుల కిది తెనుగునకు ప్రధమ పార్య [గగ్రంధమగునట్లుగా సంకల్పించితిమి. శే 7 7 (అమ్ముక్తమాల్వద వీరిక ్రమాయ్దుపస్ణ్రం చూ జ వ ॥ న విరూపాక్ష దేవాలయం శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం శర9

ఆముక్తమాల్యద లా! = యన్వీ. జోగారావు

అప్టదిగ్గజ పరివేష్టితమైన భువన విజయ సారస్వత పీఠమున కధిష్టాత శ్రీకృష్ణదేవ మహారాయలు. 'సాహితీ సమరాంగణ సార్వభౌము' డతడు. “కవితా ప్రావీణ్య ఫణీశు' డతడు అతని అముక్త్రమాల్యదా మహాకావ్యము పేరు మొదలు చాల వైశిష్టము గల ప్రబంధము.

ఆముక్ర్తమాల్యదకు విష్ణుచిత్తీయ మని నామాంతరము. (ద్రవిడ దేశమున వైష్టమత వ్రవర్తకులగు పన్నిద్ద రాళ్వారులలో పెరియాళ్వారను పేర (ప్రసిద్దుడు విష్ణుచిత్తుడు. శ్రీరంగనాధస్వామి మామగారతడు. భూపీరాట్టి యపరావతారముగా, ఆ పన్నిద్ధరిలో తా నొక ఆళ్వారుగా వాసి కెక్కిన అండాళు తిరుప్పావను పేర దివ్య ప్రబంధ పాశురములు మధురభక్తి మహనీయములు కమ్రకవితా కమనీయములు రచియించిన గోదాదేవి అతని ప్రియపుత్రి. ఆమెయే ఆముక్తమాల్యద (తామ ధరించి విడిచిన మాలిక నిచ్చినది- అను నర్ధముగల '“చూడికుడుత్త' తమిళ శబ్ద సంపుటికి సంస్కృతీకరణము. తెలుగు కావ్యములు కిట్టి నామకరణ మ పూర్వము) విష్ణుచిత్తుని చరిత్రములో కథోపక్రమము, ఆముక్తమాల్యదా వివాహముతో (ప్రబంధాంతమునైన ఈ కావ్యమున కా రెండు పేర్లును ఆద్యంతముల వారిచారిత్రములే ఉభయకూలములుగా నడుమ ముఖ్యములైన మూడుపాఖ్యానోప నదులతో 'ప్రవహించినది రాయల కనితా కూలంకష. వస్తువు ;

ఇందలి విమ్హుచిత్తుని కథ గురుపరంవరా (వ్రభావము నుండి గృహీతము. యామునాచార్యుని చరిత్రము అంతే. ఖాండిక్య కేశిధ్వజో పాఖ్యానమునకు పరాశరకృత విష్ణుపురాణము, మాలదాసరి కథకు వరాహ పురాణమును ఆకరములు.

విష్ణుచిత్తుని చరిత్రమున వేశ్యాసంగమ ్రత్యాశతో పోవుచున్న రాజొక శ్లోకమును వినుట, విష్ణుచిత్తుని గృహము భగవదాదేశము పై విశ్వకర్మ నిర్మించుట, విష్ణుచిత్తుని పరతత్త్వ నిరూపణో పన్యాస సందర్భమున ఖాండిక్య కేశిధ్వజ ప్రసక్తి యామునముని పాండ్యుని వైష్టవు నొనర్చుట; అతని సోదరిని వివాహమాడుట, క్షాత్రధర్మావలంబి యగుట, కుమారుని కతని రాజనీత్యుపదేశము, గోదాదేవి చెలికత్తెల ప్రసక్తి, ఆమె కథలో చండాల (బ్రహ్మరక్షస్సంవాద ప్రసక్తి మున్నగు విషయములమూలకములు. ఖాండిక్య కేశిధ్వజో పాఖ్యానమున నెట్టి శ80 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

మార్చులును గావింపబడలేదు. కొన్ని మార్పులు మనోజ్ఞములు, సందర్బోచితములు నైనను, కొన్నిట అసామంజర్యము లేకపోలేదు. కొన్ని ప్రధాన కథతో చక్కగా పొందుపొసగి యుండక అందదుకులవలె దోచుచున్నవి. వ యుపాఖ్యానమున కా యుపాఖ్యాన మక్కడి కక్కడ స్వయం సంపూర్ణమైన యొక చక్కని ప్రత్యేక ప్రబంధముగ గోచరించినను, ఒక మహా కావ్యవినిఐద్ధ వస్తు సన్నివేశ వైశాల్యమున కేక వాక్యతను ఘటించు గుణమేదో పురి విడిపోయినట్లుండును. ఆ కథా సంవిధానము పురాశణోచితముగను, రచన ్రబంధోచితముగను భాసిల్లును.

విష్ణుచిత్తుని చరిత్రమున రాయల భాష్యదర్భన పాండిత్యము, ఖాండిక్య కేశిధ్వజో పాఖ్యానమున నతని యోగ శాస్త్ర వైదుష్యము, యామునాచార్య చరిత్రమున అతని రాజనీతిజ్ఞత, మాలదాసరి కథలో అతని విశిష్టాద్వైత ద్రావిడ మత సంప్రదాయ పరిజ్ఞానమును వెల్లివిరిసినవి. అతని భక్తి తత్త్వాభినివేశమున కా కథ లన్నియు పరమప్రమాణములే అది యొకచో కైంకర్యరూపము (విష్ణు చిత్తుని కథ) మరియొకచో ఒక మహావేత్త కుచితమైన జ్ఞాన ప్రచోదితమైన ప్రౌఢభక్తి. (యామున, ఖాం. కే) మరి యొకచో నిలువు నీ పాదము స్వభాన స్పిగ్ధమగు ముగ్ధభక్తి, (మాలదాసరి కధ), మరియొకచో శృంగార సురుచిరమగు మధురభక్తి పరాయణమైన విశిష్టచిత్త సంస్కారము గలవాడు. అతడు మనుమార్గ ప్రవర్తకుడగు నొక మహా సమ్రాట్టు మాత్రమేకాదు. తమ జీవిత మొక్కొక పవిత్ర భక్తి సంప్రదాయమున కెత్తిన బావుటాగా పరిఢవిల్లిన మవానుభావు లాళ్వారులవంటి పరిపక్వ హృదయ తత్త్వము గలిగినవాడు. పాత్రతత్త్వము :

పెరియాళ్వారను పేరికి తగినట్లుగా విష్ణుచిత్తుని శీలమునాక వరమభాగవత స్థాయిలోనుండి ఆతని నొక ఉత్తమ గృహమేధిగా, అమాయికుడు, 'సేవాప్రవణుడునైన భక్తాగ్రేసరునిగా చిత్రించినాడు రాయలు. ఖాండిక్యు నొక ధర్మవీరునిగా కేశిధ్వజుని అతని ధర్మవీరతకు తగిన పరిణతి వచ్చిన పాత్రగా మాలదాసరిని నిరంతర నిరాడంబర భవ్యభక్త్యావేశ వశంవద మానసునిగా, సంకీర్తన ప్రవణునిగా దానవీరునిగా చిత్రించెను. పాంద్యరాజు పాత్రలో పరిణామము, పతి విరుద్ధమతావలంబి యైనను పాంద్యపత్ని పాతివ్రత్యము, పతియొక్క మతాంతర (ప్రత్యయమును గూర్చిన చింత, అతనిని స్వమతోన్ముఖుని గావించుకొను నుద్యమము. అన్నియు అద్భుత ప్రతిభా సహకృతములుగా చిత్రింపబడినవి. ఇట్లు ప్రతి పాత్రయందును ఆత్మవిష్టమైన శుద్ధసత్త్వ ప్రచోదితమైన భావ పావిత్యమును నిక్షేసించి వాని నాదర్శప్రాయములుగ స్వభావ సుభగములుగ తీర్చినాడు రాయలు, ఒక్క ఆందాళు పాత్రను మాత్రము తన రసికభక్తితత్తమున కొక చక్కని ప్రతినిథిగా తీర్చగలిగెనే కాని ఆమెయొక ఆళ్వారు, భూదేవి యపరావతారము నైనందాలకు దగినట్లుగా ఆ మహత్తు నామెలో నిక్షేపింప లేకపోయెను.

శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం శీర]

రస విషయము :

ఆనుషంగికములుగా అనేక రసము లిందు సమ్యక్షృసక్తములైనను నిందు (ప్రధానరసమేది యను (ప్రశ్న వచ్చునపుడు భక్తియనియే జవాబు. ఆలంకారికు లనేకులు రస ప్రకరణమున భక్తి పసక్తి నెత్తికొనియు, దానిని భావ మాత్రముగా పరిగణించిరి. పండిత రాయలు భక్తికి రసత్వ స్థితి నంగీకరించువానివోలె నొక ప్రౌఢ వాదము చేసియు తుదకు దానిని గంగలో ముంచినాడు. అయితే రూపగోస్వామి మధుసూదన సరస్వతీ మొదలగువారు-భక్తి యనగా భగవత్పరమైనరతియే, రతిన్ధాయిక మగు శృంగారము రసమగుచుండభక్తి యేల కారాదు? అని వాదము లేవదీసి, దాని రసత్వమును సాంగోపాంగముగా నిరూపించినారు. కాని-

“సహ్యకన్యా తటోద్యాన చంద్రునద్రు

కుంజముల నీల కుంతలం గుస్తరించి

కంతు సామ్రాజ్యమేలించె కరుణంజిత్త

మెలయు జగములం బాభించుచున్నవాడు.”

ఈ పద్యముతో ప్రబంధ కథా పర్యవసాన మగుచున్నది. ఆధికారికేతివృత్త కధానాయిక విష్ణుచిత్తుని పుత్రి విష్ణుచిత్తమున కెక్కుటతో గదా కధాంతము. ఆమె విష్ణుచిత్తమును చూరగొనుటకు విష్ణుచిత్తునంతటినివాని కూతురుగావలె, అందుచే విష్ణుచిత్తుని వృత్తాంతముతో ప్రబంధోపక్రమము. ఆమె శుద్ధ భక్తురాలు కాదు. స్వామిని వలచి వలపించుకొన్న భక్తి యామెది. ఆమె విష్ణు హృదయ సాయుజ్యమును బొందుటయే కావ్యప్రయోజన పారమ్యము. ఆ చివర పద్యములో చిక్కని శృంగార విస్ఫూర్తియే గలదు. అయిన అది భగవద్భాగవత సంబంధి యగుటచే సామాన్య శృంగారముకాదది. సామాన్య శృంగారనాయిక. ఆ నాయికా నాయికుల మధుర బాంధవ్య మలౌకిక శృంగారాత్మకము వర్జనలు :

సర్వాంధ్ర ప్రబంధ ప్రపంచమున వర్ణనల విషయమున ఆముక్తమొక గొప్ప విశిష్టత గలది. అందు బుతువర్జనల దొక ప్రత్యేకత. స్థానిక ప్రకృతిచిత్రణమునను సిద్ధహస్తుడు రాయలు. మధురా విల్లిపుత్తూరుల వర్ణలనలందు తన సామాజ్యాంతర్భాగమగు నా ద్రవిడదేశమందలి కావేరి వారి ప్రపూతములగు ఆ భూతల స్వర్గఖండముల పరిసర ప్రకృతి సౌభాగ్యమును స్వయముగా తిలకించి పులకించి తన శుద్ధాంతమున స్మృతి ప్రతోళికలుదీర్చి పాఠకుల కన్నులకుగట్టినట్లు వర్ణించినాడు. ఆ వర్ణనలలో ఉరమో'్ర్రేక్షా రూపకాద్యలంకార సామగ్రిని గుప్పించినాడు. అయినను అతనికి స్వభావోక్తియందు ఆదరము మెండు. యథావద్వస్తు వర్ణనా చమత్మార చారువులుగా ఆ సన్నివేశములను దీర్చుటకు కవికి ఒక్క

యఖినివేశమేగాక సువిశాలమైన లోకజ్ఞత, సునిశితమైన ప్రకృతి పరిశీలనా దక్షతయు 462 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

నుండవలెను. అవి రాయల బుద్ధికోశమున అనుభవ భాండారమున సమృద్ధిగా గలవు అతిలోక భావనా వ్యాపారమున నతడెంత గాఢ ప్రతిభుడో యథాతథవస్తుస్థితి చిత్రణమున నంతక్రాంత దర్భ్శనుదు, నత్యంత సమర్థుడు. ఉదా: “కాంచెన్‌ వైష్ణవ డర్ధయోజన జటాఘాటోళ్థ శాఖోపశా ఖాంచజ్నాటచరన్మరు (ద్రయదవీయః (ప్రేషితో ద్యచ్చదో దంచత్కీట కృతవ్రణచ్చలన లిప్యాపాది తాధ్వన్యని స్సంచారాత్త మవాఫలోపమ ఫలస్భాయద్వటక్ష్యాజమున్‌” ఇది బ్రహ్మరక్షస్సుపీఠము పెట్టుకొన్న వటవ్ఫక్షము వర్ణన. అది యా నుదీర్ధ సమాసమువలెనే సుదూర మూడలుబార శాఖోప శాఖలు గలిగియున్నది. గాలికి దూరముగ నెగురగొట్టబడిన యాకులపై నున్న పురుగుల కౌలుకు లొక లిపివలనున్నదట! ఉద్దేశ మేమన- “ఇక్ష్మడ (బ్రహ్మరక్షస్సున్నది ఈ దారివెంట రావలదు” అని బాటసారులకొక హెచ్చరిక యందు లిఖిత పూర్వకముగ చేయబడినదా అనునట్లున్న నా పురుగుల కొలుకులు! ఆ లిపి చూచుకొని బాటసారు లటుపోవుట మానివేసి రన్నట్లుగా ఆ (ప్రాంతము 'అథ్వన్యనిస్సంచారూ మని చెప్పబడినది. ఇది యొక చిత్రమైన కల్పన. అతిలోకమైన భావన. ఇక ఆ పరిసరము వర్ణన: ఎలనీటి బొం డలంబులబోంలె మెదడెల్ల జల్టీవైచిన దొల్లు పుజ్టెగములు, నెజచి గీటీన జీఐ లేర్చడం దుదముట్టం జీంకిన నులిపచ్చి కీకసములు, దొన దొన యను నీయెతుట్టెల రూ పేరు పడక కంపలను ్రేలెడు కరుసులు, ధూళ్ళ మక్కెక్కి మంగళ్ళ తిప్పలు రేంగు వడువున గాలి నాదెడు నెఐకలు, దునిసిన నరాంగకముల బొత్తులను గమిచి పోక యొండొంటితోం బిలుపీకులాడు శ్వాపదంబులుం బదహతి వ్రస్సి వలుచు వరుగు దజచగు మురుత్రోవ నరిగి యెదుట ముంగాళ్ళం జాంగిపై ముచ్చుజూపులు పర్వ జొమిక లెత్తుచుం బాథటిపోవు శునులం, శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 468

బలల తోరణములు పట్టి బిట్టగయ శా ఖాదూతి నెగయు కంకముల రొదల, నడ్డంబు తిరిగి తలాహతిం బడి రొండి హస్తంబు లిడి యంగలార్పు కవుల, డబ్బాటుమై నొక్కెడలు సూపి యవి మాయ నడంగ వేదెడం జూపు వ్యావృతులను, నెవ్వందో యొక్కం దున్న వాండిందు, వాండు నరుందు గాం డింధనాధికాహరణమునకు వేళ యును గాదు, పొలగాలి వీచెం, దెరువు నెడ వనుచు జాలిగొని సంశయించువేళ, అది మహాకాలుని కాణాచివలె ఎక్కడ జూచిన నక్కడ బొందాలవంటి పుజ్టెల దొలకలతో, బొమికెలతో, కంపలబడ్డ కసురులతో, గాలిలో నెగురు రెక్కలతో, కుక్కలు, రాబందులు, కోతులు మొదలగువాని రొదలతో రొప్పులతో అంతయు మవా బీభత్సముగ ఎవడో యొక నరేతరుడున్న వాడనుటకు దగియున్నదట! నరేతరుడు డనగా నెవడో సామాన్యుడు కాడు, పదేతరాజు వంటి (బ్రహ్మరక్షస్సు వాడెటువంటి వాడనగా; మృతమర్యు రెంటాన నిడ్డంజాలక నెత్రు రంజిల్లు పెనుపొట్ట ముంజి వానిం బల్లచీమల వక్ర భల్లాతకియుం బోలె నెజ్బదుప్పటి నొప్పు కట్టెవాని, వ్యత్యస్తహస్తి మస్తాభం బాయగు గడ్డ మును దంధ్రికలుం బొల్చ్బు మొగము వానియ గడుందుర్ల నిడు తుట్టె గతిం జోంగలోం బాండు రతమించు కపిలి కూర్చంబు వాని, నెఐకుం దెజువరిం గన శాఖ లెక్కం జాజణు ప్రోవు జందెంబుం గసరి పైబెట్టువాని, వ్రేలుడగు బొజ్జగల బూరగాలి వానిం జెంబు తల వాని నవటు కచంబువాని! కందకన్నుల వాని, నాంకటను బండ తిట్ల భేతాళికల సారెం దిట్టువాని, శ64 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

నగగరిమవాని, నన్వర్ధనామముం “గుంభ జాను వను నొక్క ద్విజ నిశాచరునిం గనియ. ఇది అతిలోక భావనతోడనే చేసిన యథార్థ చిత్రణము. అట్టి యొక శృశానమును కవికాని మరియెవరుగాని చూచుట కవకాశము గలదు. లోకమున ఇట్టి వ్యక్తిని మాత్ర మెవ్వరును జూచియుందుట సంభవింపదు. ఈచిత్రణము నందలి యాథార్థ్యము సమయబద్ధ మనవలెదు. ఈ రెండు సందర్భములును కవి భావనాశక్తికిని రచనా కౌశలమునకును నికషోపలములు. బీభత్సమును ఒక రసమే యను విశ్వాసము కుదురునట్లు నిరూపించినాడు రాయలు. సుందరవస్తుస్థితి సన్నివేశములను వర్ణించుపట్టున ప్రత్యక్షము రాయల భావన రాణివాసము. ఉదా॥ గోదాదేవి యావనోదయము - బాలతిరోగమనము: వాతెజ తొంటికైవడి మాటలాడదు కుటిలవృత్తి సహించెంయ గుంతలంబు, లక్షులు సిరులు రా నజచూడ్మిం గనుంగొనె నాడించె బొమగొని యాననంబు సను గొమ ల్నెగయ వక్ష ముపేక్షం గడకొత్తెం బాణిపాదము లెజ్బవాజం దొడయంె, సారెకు మధ్యంబు దారి[ద్యముల చెప్పె తొచ్చోర్వకిటు లోంగంజొచ్చె మేను. వట్టి గాంభీర్య మొకండు వెట్టుకొనియె నాఖి నొనాంటి కీ గతి నాంటి పొందు చవుక యమైనట్టి యిచ్చటం జనదు నిలువ ననుచు జాటిన కరణి బాల్యంబు జూటె. ఇందు యౌవన ప్రాదుర్భావ సమయమున నామె యొక్క సర్వాంగ పరిణామము చమత్మారముగా చెప్పబడినది. ఆమె శరీరము యౌవనము యొక్కమద్దత్తు చూచుకొని బాల్య నును దాని ననాదరము చేయగా నది “చవుకడైనట్ట్‌ యిచ్చటం జనదు నిలువ” అని చల్లగా జాలు కొన్నదట! ఇక ఆ యుగ్మలి కుచయుగ్మ కుట్మల వికాసచిభ్రణమున కవి తన చాతుర్యము నెట్లు సాన పట్టినాడో చిత్తగింపుడు: శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 46ిర్‌

“ఒదవెడు జవ్వనంబు వెలికొత్తంగం బయ్యెద సిగ్గుంగూడ బి ట్టదుమంగ లేంత లౌట దిగ నాంకకు మీజను లేక వక్ష పుం జదుపునం (్రక్కలన్మెజఐసి చప్పటలై మఠి లావుగూడం బైం

బొదలె ననంగం బిక్కటిలెం బొల్తుక చన్నులు నాండు నాంటికిన్‌.”

సిద్ధహస్తుడైన చిత్రకారునకును చేతగాని యంత పరిణామక్రమ రమణీయముగ నున్న దా చిత్రణము. ఆ బీభత్స ఘట్టమునంత జుగుష్సావహముగ, యీ శృంగార ఘట్టమునింత సురుచిరముగ రెండుచోట్లను రసభావ ప్రస్ఫుటముగ సమానముగ తన ప్రజ్ఞను పరిధవించినాడు రాయలు. అందులకే ఆలంకారికులన్నారు -

“రమ్యం జుగుప్సిత ముదార మధాపి నీచమ్‌ ఉగ్రం ప్రసాది గహనం వికృతంచ వస్తు యద్వాష్యవస్తు కవి భావక భావ్య మానం తన్నొస్తి యన్న రస భావముపైతి లోకే”

అని భావకుదైన కవి చేతిలో పడవలెనేగాని రసత్వముగాని భావత్వముగాని పొందజాలని

వస్తువు రమ్యమైనదిగాని, జుగుప్సితమైనదిగాని మరి యెటువంటిదైనను సరే ఉండబోదు అసలు రాయల కావ్య సంసారమున రాజులు, మంత్రులు, ఒకపాటి సంపన్నులు, కటికపేదలు, దేవళములు, ఉద్యానములు, శృశానములు ఒక టేమి! ఆ మహాసథ్రూట్టు ప్రభుత్వ ప్రపంచము నందలి నాటి జీవిత వైవిధ్య మెంతో స్వస్వరూపముతో సాక్షాత్కరించినది. వర్ణనకు వర్ణనగా వెలకట్టవలసివచ్చినప్పుడు రాయల తరువాతనే సకలాంధ్ర కవులును! కాని యే యంగమున కా యంగము నిబిడ శిల్చ నిబద్ధము కావలసిన కావ్య (ప్రణాళికలో చక్కగా ఇముడు నట్టి భాగము కావలెగాని కావ్యావకాశము లన్నిటిని తానే యాక్రమింపరాదు. రాయల వర్ణనలు గొప్ప ఉపజ్ఞను, ఊహాశాలితను వ్యక్తము చేయును. చేపట్టినవస్తువు స్వభావపుటాంతర స్నాయువులను గూడ స్పృశింపగల చూ పతని కున్నదని బుజువు చేయగలవు. కాని అన పేక్షిత విస్తీర్ణములై కథాగతి కద్దు తగులును,

ఈ ([గ్రంథమంతయు నొకనాడు సావకాశముగా రచింపబడినదికాదు. రాయల పూర్వ దిగ్విజయ కాలమున (ప్రారంభించబడినది. రాయచూరు మూడవముట్టడి యనంతరమంత మొందినది. ఆ యేడెనిమిదేండ్ల వ్యవధిలో ఏకాంతము నేకాగ్రత కుదిరినపుడెల్ల నే కొంచెమో రచింపబడినది. ఆ శైలీ విన్యాసము నైక ఫక్కికమైనది. అది కుంటువడుట కభ్యాసలోపము, నందుల కాయన బహువిషయవ్యావృతియు కారణములు కావచ్చును. వల్గదశ్వము వలె శైలి చౌళించిన సందర్భములలో అది మన యదృష్టము. శైలస్ఫేస్టములైన సమాసములతో అందనేక 466 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

పద్యములు కారకరానికొయ్యలు కాగా, గ్రంథము వ్యాఖ్యానసాపేక్షమైనది. అందులకే బ్రాచీన కాలముననే దానికి వ్యాఖ్య లవతరించినవి. సంస్కృతాంధ్రములు రెండింటను సంగిడీ లెత్తి సాముగరడీలు చేసినవాడు రాయలు. మీది యుదాహరణముల వలననే అది విశదము కాగలదు. వటవృక్ష వర్ణనగల శార్జూలము సంస్కృత సమాస ప్రచండముగా నున్నది. ఆ వెంట వైలక్షణ్య ప్రదర్శనార్థము వ్రాయబడినవా యన్నట్లున్న ఆ సీస పద్యములు తెలుగు పలుకుబడి ముడుపులవలెనున్నవి. అచట బంధమునందును లాఘువమున్నది. సంవాద సందర్భములందు తదుచితముగా - “గృహసమ్మార్ధనమో, జలాహరణమో....” “నెట్టన లచ్చియుండ నళనీళయు భూసతి యుండ నీకు నీనెట్టిక సీలపై మనసు నిల్చుట కేమనవచ్చు?” ఇట్టి పైరగాలి తరగల వంటి శైలీ లాలిత్యముగల పద్యములనేక మున్నవి. అయినను తజచు మాజుమూల పదముల ప్రయోగము వలన సద్యః స్ఫూర్తియు, వైశద్యమును తక్కువైనవి. కాని కోశమ్ముల చీకటి కోణములలో అసూర్యంపశ్యలై పడియున్న సంస్కృతాంధ్ర శబ్ద సుందరుల కా “ఘోషా” తొలగించి కావ్య ప్రపంచ ్రవేశార్డత కల్పించిన రాయ లభినందనీయుడే యగునందురు కొందరు. అన్య భాషీయములకును, అనేక ప్రయోగ విశేషములకును ఆస్థాన మాముక్ష్తమాల్యద.

రాయల గద్యశైలియందు ప్రబంధపు ముదురు పాకము గాక తఅచు చక్కని సారళ్యము పాదుకొని యుండుట విశేషము.

ఉదా ॥ సందర్భము (బ్రహ్మరక్షస్సుతో మాలదాసరి;

“అద్రి యట్లుండెను. ఇంకొక్మహితంబు సెప్పెదను. అదియును బ్రాణభయంబున నాడు కార్యవశంపు మాటగాం దెలియక మాధ్యస్థంబకాం దెలిసి వినుము. వినకున్న భూతహితంబుం గోరి యుచ్చరించు మాట కీశ్వరుందైన మెచ్చుం గదా! వ్యాశ్ర సింహ వరాహ వృక జంబుకాది శరారువుల యం దొక్క తిర్యకృవు గావు; జేవయోనివి. నీకును మాకుం బలెం గరచరణ ముఖాపఘనంబులు గలవు. మాటలను మా యట్ల యకర్తవ్య కర్తవ్యతా విచారంబులు సమానంబ, హా! మజచి యుంటి. స్థానరంబులకంటెం గిటాదులకు, వానికంటి మటి మృగాదులకు, వానికంటె మరి పశుపతంగాదులకు, వానికంటెను మాకును, మా కంటె మీకును గరణ కళేబరాది పాటవంబెక్కుడు; విజ్ఞానంబును ఘనంబు.”

లఘువు బిగువులు, లాలిత్యమును గల ఈ వాక్యవిన్యాస - ముద్దిష్టార్రము మనదేశము వలె వ్యాకరింప సమర్ధమైనది.

మన కావ్య ప్రపంచమున రాయల రచన నారికేళ పాకమునకు పెట్టినది పేరు. అయినను కొంచెము శ్రమపడవలె గాని అందులో అమృతస్వాదువు; రసికాభిషేకము నగు పదార్ధము లభింపగలదు.

శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 467

బహుముఖమైన రాయల వైదుష్యమునకు, లోకజ్ఞతకు, రాజనీతిజ్ఞతకు, రసజ్జతకు, పరమమైన భక్తి తత్వమునకును లక్ష్యకోశముగ వెలసిన ఆముక్తమాల్యద అంధ్రవాజ్యయ చారిత్రక వైహాయస వీధియం దొక (ధ్రువతార! మహామహుడు విష్ణుచిత్తుడు గతించినాదు అతని దివ్యచిత్తమునకును చిత్తనిత్యస్థిత శ్రీ మహావిష్ణువునకు ననుబంధము సంఘటించిన ఆతని భక్తి భావమునకు బహిః ప్రతీకయగు ఆండాళు, స్వామికి తండ్రి సమర్పించిన నైవేద్యమైపోయినది మహామహుడు శ్రీకృష్ణదేవ మహారాయలు పరమపదస్థుడైనాడు. విజయనగర సామ్రాజ్య మంతరించినది. విద్యానగర మహా వైభవము కాలకూలంకషావర్త గర్భమున కలిసిపోయినది. కాని అలనాటి శ్రీరంగము వలె, ఆ మహామహుల అంతరంగము వలె, అండాళు తిరుష్పావు వలె మన కాముక్తమాల్యద మిగిలినది. శయ న ఈ మం అరా స సం సు మా యాను న న న. న ను మ కట! లలో మ న

1. నో 1 స్ట 1 పం చటక? గ న సట ల ంంచనే తలు. క జీ. నం న నన్నేం మూ... కా న న మ నే న స లాం న | న ర వ ర స మ! నా న్‌ న న వొజారరామ దేవాలయం 468 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

ఆముక్తమాల్యద - దివ్యకథ

• వక్ళవట్ల వృషాద్రివతి ఆంధ్రభోజుడని కీర్తినందిన శ్రీకృష్ణదేవరాయ మహారాయలు సాహితీ సమరాంగణ సార్వభౌముడు. భూపాలమాళి రంజితాం[్రుద్వయుడు - మహారాజాధిరాజ - రాజ పరమేశ్వర- శ్రీవీరప్రతాప - పరిభూత సురడ్రాణ - యవనరాజ్య స్టాపనాచార్య = మూరురాయరగంద- అరిరాయ విభండ - అష్టదిక్కురాయమనోభయంకర - ఖాషగె తప్పువ రాయరగండ - పూర్వదక్షిణ పశ్చిమ సముద్రాధీశ్వర - మొదలగు బిరుదములతో ్రకాశించువాడు. ఆయన వైదుష్య సహిత ప్రస్థానత్రయము - నాలాయిర దివ్య ప్రబంధాలు - సర్వదర్భన సార సంగ్రహం- భగవద్రామానుజాచార్యాది శ్రీవైష్ణవ పూర్వాచార్యుల గ్రంథములు - ఇతిహాసములు - జ్యోతిష- సంగీత - వైద్య - రాజనీతి శాస్త్రములు - కాళిదాస శ్రీహర్ష - భట్టబాణాది పూర్వకవుల సంస్కృత కావ్య నాటకాలంకరాది సాహిత్యము - తర్శవ్యాకరణ మీమాంసాదర్శన సర్వతోముఖ పాండిత్యం - నన్నయ - తిక్కన - శ్రీనాథాది తెలుగుకవుల ప్రబంధ పరిశీలనము. తనకు పూర్వమందున్న సమస్త వాబ్బయమునందు తలస్ప్బర్శముగా పరిశ్రమ చేసి అదంతయు జిహ్వాగ్రమందుంచుకొన్నవాడు. ఎంత దేహబలం కలవాడో అంతకంటే అధికమైన బుద్ధిబలం కలవాడు, బుద్ధిబలం కంటే అధికమైన పాండిత్యం కలవాడు - పాండిత్యాన్ని మించిన కవిత్వపటిమ కలవాడు - అంతకు మిక్కిలి విశిష్టాద్వైత సిద్ధాంతావగాహన కలవాడు - శ్రీ వైష్ణవ మత రహస్యములెరిగినవాడు. మీదుమిక్కిలి భగవద్భాగవతాచార్య భక్తి కలవాడు. ఈవిధంగా ఉత్తరోత్తర ఉత్కర్షగల రాయలవారు కళింగదేశంపై దండెత్తివచ్చి విజయవాడలో కొన్ని రోజులుండి ఆ సమీపంలోని శ్రీకాకుళాంధ్ర నాయకస్వామిని దర్శింపవచ్చి హరివాసర (ఏకాదశి) ఉపవాసం అక్కడ చేశాడు. సమయాన్ని సద్వినియోగం చేయడానికై ఆంధ్ర నాయకస్వామి లక్ష్మీదేవితో కూడా రాయలవారికి స్వప్నంలో దర్శనమిచ్చారు. ఈవిధంగా ఆనతిచ్చారు. 1. మదాలస చరిత్ర,

2. సత్యభామాపరిణయం, 8. జ్ఞానచింతామణి, 4. సకల కథాసార సంగ్రహం. 5. రసమంజరి మొదలైన కావ్యాలు సంస్కృత భాషలో రచించావు. ఆంధ్రభాషనీకసాధ్యం కాదు. కావున తెలుగులో ఒక కావ్యాన్ని రచించుము. తెలుగ దేలయన్న దేశంబు తెలుగేను ... శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 469

తెలుగులో ఎందుకంటే ఇది తెలుగుదేశం. నేను తెలుగు వల్లభుడను. ఇక తెలుగు భాష పటికబెల్లంవలే రుచులూరేది. బాసాడి (మాట్లాడే బాస -* వ్యావహారిక భాషు నీకు బాగా తెలుసు. అన్ని భాషలు మాట్లాడే రాజులంతా నిన్ను సేవిస్తారుకదా! దేశభాషలందు ! తెలుగు డ్రేష్టమైనది. కథావస్తువు - కధకు పేరు కూడా నేనే చెబుతాను వినుము. మునుదాల్చిన మాల్యమిచ్చు నప్పిన్నది - ముందుగా తాను ధరించి విడిచిన మాల్యమును నాకిచ్చిన పిల్ల - ఆముక్తమాల్యద = ఆమెకు నాకు శ్రీరంగంలో పెండ్లి జరిగింది పూర్వం - ఆ కధను చెప్పు. నేను తెలుగు రాయలను నీవు కూడా కన్నడ రాయలవు కదా. మనకిరువురకు సారూప్యమున్నది. ఇది నీవు చక్కగా రాయగలవు. అంకితమంటావా? వేంకటపతి నీకిష్టమైన దైవం కనుక ఆయనకే అంకితం చేయుము. ఇలా చేస్తే నీకు ఉత్తరోత్తరాఖివృద్ధి అవుతుందని చెప్పి అదృశ్యమయ్యాడు. స్వామి ఆజ్ఞను మాలగా తలదాల్చి రాయలవారు కావ్యారంభం శ్రీకాకుళంలోనే చేశారు. ఈ స్వప్పఘట్టంలో “ఎల్లన్సపులు గొలున ఎరుగవే బాసాడి” అని “కన్నడరాయ” అంటూ సంబోధన ఉందని శ్రీకృష్ణదేవరాయలు తెలుగువాడు కాదని కన్నడిగుడు అని తెలుగు మాట్లాడి తెలుసుకున్నాడని చాలామంది అభిప్రాయం. నిజానికి ఇక్కడ “బాసాడి అంటే ప్రజలు మాట్లాడే భాష అని కన్నడరాయ అంటే కన్నడదేశానికి ప్రభువనే అద్ధమేకాని పుట్టుకతో కన్నడిగుడు అని అర్ధం కాదు. వాస్తవంగా కృష్ణరాయల పూర్వులంతా చంద్రగిరి - చిత్తూరు ప్రాంతంవారే. వారి బాహుబలంతో విజయనగరాన్ని స్వాధీనం చేసుకుని కర్ణాటక రాజ్యపొలకులయ్యారు. కావున రాయలు తెలుగువాదే. తెల్లవారిన తరువాత రాయలవారు కవిపండితులతో సభ చేసి స్వప్న వృత్తాంతం చెప్పారు. అంతా సంతసించి కావ్యం రాయండి మీ వంశం చాలా గొప్పది అంటూ వంశాన్ని వర్ణించారు. శ్రీ వేంకటపతికి అంకితంగా షస్ట్రంతాలు రచించి రాయలవారు కథా రచనకు శ్రీకారం చుట్టారు. రాయలు శ్రీవైష్ణవ దర్శనం తెలిసినవాడని చెప్పుకున్నాం. ఆయన పాంచరాత్ర భగవత్‌ శాస్త్రాన్ని అనుసరించి ప్రార్ధన చేశాడు. లక్ష్మీనారాయణులు ద్వయంగా కనిపించే అద్వైత తత్త్వం. అందుకే శ్రీదేవిని వేంకటభర్తను ఒక పద్యంలోనే స్తుతించాడు. తరువాత క్రమంగా అనంత, గరుడు, విష్వక్సేనులను (నిత్యసూరులను) స్తోత్రం చేశాడు. పంచాయుధాలను, పన్నిద్దరాళ్వారులను (దివ్యసూరులను) కొనియాడాడు. ఈ (గ్రంథం కేవలం సాహిత్యం కొరకు రాసింది కాదు. శ్రీవిశిష్టాద్వైత సిద్ధాంతం, భగవచ్చ్భాస్తం నందు చెప్పబడిన వాసుదేవతత్త్వం ప్రతి పదంలోను వ్యక్తం చేశారు రాయలవారు. ఏవో కొన్ని బుతువర్జనాదులకు వ్యాఖ్యానం చేయగలిగారే కాని ఆముక్తమాల్యదకు సమగ్రమైన వ్యాఖ్యానం కవిహ్బదయం తెలిపేది రాలేదంటారు పెద్దలు. ఆముక్తమాల్యద కథలోకి వెళ్ళేముందు వైష్ణవమతాన్ని కొంచెం స్థూలంగానైనా తెలుసుకుంటేకాని కథ అర్థంకాదు. శత70 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

శ్రీవైష్ణవమన్నా విశిష్టాద్వైతమన్నా పర్యాయపదాలుగా వాడుకుంటాం ఈ వ్యాసంలో. శ్రీవైష్ణవ మతాన్ని ముఖ్యంగా ఆళ్వార్లు తమిళవేదాల రూపంలో గానం చేశారు. వారు 12 మంది. ఆళ్వారు అంటే లోకంలో సంగతుల పొంతబోక కేవలం భగవద్విషయకమైన భక్తి (ప్రవాహంనందు నిందా మునిగినవారని అర్థం. ఆళ్వార్ల తమిళ నామం - తెలుగుపేరు

1. పొయ్‌గై ఆళ్వారు -.. సరోయోగి
2. పూదత్తాళ్వారు - భూతయోగి
3. పేయాళ్వారు = మహదాఖ్యయోగి
4. పెరియాళ్వారు =. శ్రీవిష్ణుచిత్తులు
5. ఆండాళ్‌ =. గోదాదేవి (ఆముక్తమాల్యద) (శూడిక్కొడుత్తనాచ్చియార్‌)
6. తిరుమలితై ఆళ్వారు =. శ్రీ భక్తిసారులు
7. శేరలక్మోన్‌ ఆళ్వారు =. కులశేఖరులు & తిరుప్పాణి ఆళ్వారు - మునివాహనులు
8. తొండరడిప్పాడి ఆళ్వారు. - భక్తాంఘిరేణు యోగి
9. తిరుమంగై ఆళ్వారు -... శ్రీపరకాల యోగి
10. నమ్మాళ్దారు =. శ్రీశఠగోపులు
11. మదురగవి ఆళ్వారు =. శ్రీమధుర కవులు వీరిలో అన్ని కులాలవారు స్రీ, పురుషనర్ధాల వారు అందరూ ఉన్నారు. భగవంతుని సేవించటానికి భక్తి ఉంటే చాలునని చాటి చెప్పారు వీరు. శ్రీవిశిష్టాద్వైత దర్శనం తెలిపినవారు ఆచార్య వురుషులు. మూలమంత్రం, ద్వయమంత్రం, చరమళ్లోకం అని రహన్య టత్రయాన్ని తెలిపారు. ముఖ్యంగా వీరు శ్రీమద్రామాయణ, శ్రీవిష్ణుపురాణ, శ్రీభగవచ్చాస్త్ర - మనుసృతి- ప్రన్థానత్రయంగా చెప్పుకునే ఉపనిషత్తులు - బ్రహ్మసూత్రాలు - త్రీ భగవద్గీత ఈ (గ్రంథాల భాష్యాలు వెలయించినవారు. ఆచార్యులలో మొదటివారు 1. శ్రీధరుడు, 2. శ్రీదేవి, 8. విష్వక్సేనులు, 4 శ్రీశఠగోపులు, 5, శ్రీమన్నాథమునులు, 6. శ్రీ పుందరీకాక్షులు, 7. శ్రీరామమి(శ్రులు, & శ్రీయామునమునులు, 9, శ్రీపరాంకుశ దాసులు, 10. శ్రీరామానుజాచార్యులు మొదలైనవారు. ఆళ్వార్ల తమిళ గ్రంథాలు వాటి భాష్యాలను ద్రవిడ వేదాంతమనియు ఆచార్య పురుషులు సంస్కృత (గ్రంథాలకు రాసిన భాష్యాలను ముఖ్యంగా ప్రస్థానత్రయ భాష్యాలను సంస్కృత 'శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం త్తక్షే

వేదాంతమనియు ఈ రెండు అధ్యయనం చేసినవారిని ఉభయవేదాంత ప్రవర్తకులనియు వ్యవహరిస్తుంటారు. 1. అప్టాక్షరీమంత్రం, 2. ద్వయమంత్రం, 3. చరమ శ్లోకం ఈ మూడింటిని రహస్యత్రయం అంటారు. వీటి భాష్యాలు రహస్య ్రస్థానంగా సాగింది. కథాగమనంలో సందర్భానుసారంగా ఇంకా చెప్పుకొందాం. ప్రస్తుతం ఈ అంశాలతో ముందుకు సాగుదాం. శ్రీ విష్ణుచిత్తుల కథ

కధకు రాయలు వేసుకున్న ప్రణాళిక ఇలా అనిపిస్తుంది. ఆముక్తమాల్యద కథ చెప్పాలంటే ఆమె తండ్రిగారైన విష్ణుచిత్తుల కథ చెప్పాలి. ఈ విష్ణుచిత్తుల కథ తమిళ వేదాంతానికి ప్రతీక. ఆచార్య పరంపరలో సంస్కృత (ప్రస్థానానికి శ్రీ యామునాచార్యుల చరిత్ర. రహస్య ప్రస్థానంలో ప్రవన్నత్వమూ, కులరపితత్వమూ, నామ నంకీర్తన ప్రాధాన్యమూ తెలియచేయటానికి మాలదాసరి కథ ఇలా సాగింది గ్రంథం. మధ్యమధ్యలో విస్తారంగా బుతువర్ణనలు, పుర వర్ణనాదులు నాతివిస్తరంగా వర్ణించాడు.

'శ్రీ విలుపుత్తూరు చెలంగు పాంద్య నగరోర్వీరత్నసీమంతమై”' అని పాంద్య భూమి పాపిట రత్నంలా ప్రకాశిస్తూ శ్రీవిల్లిపుత్తూరు అనే గ్రామం ఉంది. ఆకాశమంత ఎత్తున్న మేడలూ, అంతే ఎత్తున్న పైరులు గల పంటపొలాల్లో తృల్లిపడే మత్స్యాలూ, ఆకాశాన్నంటే బంగారు గోపురాలు కలిగిన వటపత్రశాయి ఆలయమూ, మేరుమందర పర్వతాలవలె శోభిల్లే శ్రీ థియఃపతుల రథాలూ, మాతృభాషలో కవిత్వం చెప్పగల దేవదాసీలూ, సస్య సమృద్ధిగల పండ్ల తోటలూ - అతిథి అభ్యాగతులుగా వేంచేసే పరమభాగవతులను సత్మరించి సేవించే ఆ పురంలోని భాగవతుల వినయవిధేయతలు వర్ణించాడు.

ఈవిధంగా లౌకిక వర్డ స్పర్శ లేని శ్రీవిల్లిపుత్తూరులో విష్ణుచిత్తులు నివసిస్తున్నారు. ఆయన నిరంతరం ద్వయమంత్రాన్ని జపిస్తుంటారు. ఆ మంత్ర పరిమళం ఆయన ముఖపద్మం నుండి ప్రసరిస్తుంది. ప్రపత్తియోగం అనే ఇనుపగొలుసుతో మధుసూదనుడనే ఏనుగును బంధించాడు. వేదవేదాంతములనధ్యయనం చేయకనే సారాన్ని గ్రహించి, చిత్తు (జీవులు) అచిత్తు (కనిపించే ప్రపంచం, మూలప్రకృతి) ఈ రెండే పదార్ధాలు భగవంతుడు ఈ రెంటియందు అంతర్యామిగా ఉంటాడు అని తెలుసుకున్నవాడై సుఖ దుఃఖాలకు లాభాలాభాలకు అతీతంగా ఉంటూ లౌకిక విషయాలను తృణీకరించి వటపత్రశాయికి పుష్పమాలాకైంకర్యం చేస్తూ అందుకు కావలసిన మొదలైన, పుష్పవనాన్ని పెంచుతూ జీవనం సాగిస్తున్నాడు.

భగవత్కైంకర్యం చేసుకుంటూ భాగవత (తదీయారాధన) సమారాధన చేస్తున్నాడు. ఆరోజుల్లో హిమాలయం నుండి మలయాచలం వరకు (బఐదరీనుండి అనంత పద్మనాభం వరకు) వైష్ణవులు యాత్రలు చేస్తుండేవారు. (ఆసేతుహిమాచలం అనే పదమేమనకు పరిచయం

కాని రాయలవారు 'ఆప్రాలేయపటీరాచల పద్యాయాతాయాత వైష్ణవావళి అంటారు) వారికి వ! శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

వినియోగించేది న్యాయంగా సంపాదించిన ధనమట (ఈరోజుల్లో పుణ్యకార్యాలు చేసేది ఎంత న్యాయార్జితమో కాలానికి తెలుసు)

తదీయారాధన వర్షాకాలంలో ఎండిన టెంకాయచిప్పలు ఫపొయిలో పెట్టి వండిన వరి అన్నము, ఒలిచిన పప్పు, నాలుగైదు పొరిటిన కూరలు, నేతి ప్రవాహంతో వరుగులు, వడియాలు, చివరిగా చక్కని చిక్నని తెల్లని పెరుగుతో వడ్డిస్తారు. వేసవికాలంలో ముందుగా చల్లని చందనాన్ని సమర్పించి, తెల్లని నులివెచ్చని అన్నము, తియ్యనిచారులు, తిమ్మనాలు, పలుచని అంబళ్ళు, చెజకురసాలు, లేశబొందాల నీళ్ళు, షడ్రుచులు గల కూరలు, అరటి మామిడి ఫలాలు, సుగంధి జలాలు, ఊరగాయలు, పలుచని మజ్జిగతో సమృద్ధిగా పెడతారు. శీతాకాలంలో పునుగుతావి అన్నము, మిరియాల పొడులతో కూరలు, ఆవకాయ పచ్చళ్ళు, ఊరగాయలు, చేయిచురుక్సనే నేయి, పాయసాన్నాలు, పాలవెల్లువతో భోజనం పెడతారు.

ఆ విష్ణుచిత్తుల ఇంటిలో అర్ధరాత్రి వేళలలో కూడా విష్ణు పురాణగాథలూ, దివ్య ప్రబంధాల అధ్యయన దివ్యనాదాలూ, కూరలు ఎక్కువగా లేవు, అన్నం వేడిగా లేదు, పిండివంట లయిపోయినాయి. దయతో భుజించండి అనే మాటలు విన్సిస్తాయి. భోజనం పెట్టేటప్పుడు కేవల పదార్థాల సమృద్ధి మాత్రమే చాలదు. గౌరవాదరణలు ముఖ్యమని చక్కగా తెలిపారు రాయలవారు.

ఆ సమయంలోనే మత్స్వధ్వజుడనే రాజు మధురను రాజధానిగా పాంద్యదేశాన్ని పాలిస్తున్నాడు. ఆ రాజు ఒక రాత్రి భోగినీ గేహానికి పోతూండగా దారిలో ఒక పరదేశి వైష్ణవుడు సత్రంలో ఇలా చెబుతున్నాడు. వర్షాకాలం నాలుగు నెలలకు సరిపోయే పదార్థాలు మిగిలిన ఎనిమిది నెలల్లో సంపాదించుకోవాలి. అలాగే రాత్రికి కావలసినవి పగలు సంపాదించాలి. అట్లే ముసలితనంలో సుఖపడాలంటే వయస్సులో సంపాదించాలి. ఆ విధంగానే పరలోకానికి కావలసినది ఈ లోకంలో సాధించాలి. ఈ వాక్యాలు రాజు చెవినపడి ఒక్కక్షణం ఆలోచించి వెంటనే వైరాగ్యాన్ని పొందాడు.

పండితులను పిలిపించి పరతత్త్వ నిర్ణయం చేయమని సభ చేసాడు. పదివేల వరహాలు సంచిలో పోసి పైన వేలాడదీయించాడు. ఎవరు సరైన నిర్ణయం చేస్తే వారికీ ధనం చెందుతుందన్నాడు. దేశంలో గల పండితులంతా వచ్చి తమ తమ వాదాలు విన్పిస్తున్నారు. అప్పుడు వటపత్రశాయి విష్ణుచిత్తులను మధురకు పోయి పరతత్త్వ నిర్ణయం చేయమని ఆదేశించాడు. స్వామీ! ఏ చదువులు రాని నేను ఎలా వాదం చేయగలను -

“గృహసమ్మార్దనమో జలాహరణమో శృంగారపల్యంకికా వహనంబోవనమాలికా కరణమో వాల్లభ్యలభ్యధ్వజ గ్రహణంబో వ్యజనాతపత్ర ధృతియో ద్రాగ్టీపికారోపమో నృహరీ! వాదము వేల? లేరె యితరుల్‌ నీలీలకున్‌ పాత్రముల్‌ శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం శ78

అంటూ విష్ణుచిత్తులు విన్నవించారు. నీయిచ్చయె మిన్నకపోవోయి అని స్వామి ఆజ్ఞ. విష్ణుచిత్తులు మధురకు వచ్చి అచ్చటి పండితులతో వాదించారు. ఆనాటి వాద ప్రతివాదాలను రాయలిలా వర్ణించారు. అందులో నొకమేటి కభిముఖుండై ఆత డనినవన్నియు మున్ననువదించి తొడగి యన్నిటికన్ని దూషణంబులు వేగ పడక తత్సభయొదబడగ పల్కి ప్రక్కమాటల నెన్నకాక్కొక మాటనె నిగ్రహన్థానమనుగ్రహించి క్రందుగా రేగినం గలగకందరదీర్చి నిలిపషియమ్మొదలి వానికినె మగిడి మరి్రుతిస్కృతి సూత్ర సమాజమునకు నైక కంఠ్యంబు కల్పించి యాత్మమతము జగమెరుంగగ రాడ్ధాంతముగనొనర్చి విజితుగావించి దయవాని విడిచిపెట్టి ఆ వాదులలో ముఖ్యంగా ఒక గొప్పవాదికి ఎదురుగా కూర్చొని అతడు చెప్పిన మాటలను నీవు చెప్పేదిదే గదా అంటూ నిర్ణయించి పిమ్మట ఆ మాటలన్నింటిని ఖండించి సభను మెప్పించి, అందరూ ఒక్కసారిగా ఎగబడితే వారిని లెక్కించక అందరికి సమాధానం చెప్పి మరల ఆ మొదటివానికే వేదశాస్త్ర బ్రహ్మసూత్రాలకు సమన్వయంచేసి తన సిద్ధాంతాన్ని నిరూపించి అందరినీ అలాగే ఓడించి విశిష్టాద్వైతాన్ని చక్కగా ప్రమాణాలతో తెలిసేటట్లుగా చెప్పి ఉపనిషత్తులలో ప్రధానంగా ఛాందోగ్యము నుండి తైత్తికీియము నుండి ఉదాహరణలు చూపించి విష్ణు పరత్వాన్ని స్థాపించాడు. విష్ణు పురాణంలోని ఖాండిక్యకేశి ధ్వజ సంవాదాన్ని వినిపించాడు. ఈ ఘట్టంలో రాయలవారి శాస్త్ర వైదుష్యమత్యద్భుతం - దీని సారం స్థూలంగా- ఈ కనిపించే ప్రపంచమంతా వాసుదేవుని స్టూల శరీరము. శరీరానికి శిరస్సు కాళ్ళు చేతులు మొదలైన అవయవాల వలె దేవతలు, మనుష్యులు, తిర్యక్కులు, స్థావరాలుగా చెప్పబడేవారంతా భగవంతుని స్థూల శరీర అవయవాలు, బ్రహ్మ, ఇంద్రాది శబ్దాలన్నీ నారాయణుడినే తెలియచేసి ఆయనకే చెందుతాయి. ఇదంతా ఆయన జ్ఞానంతో వ్యాపించి వుంటాడు. ఇదిగాక సమస్త కల్యాణ గుణాలతో కూడిన దివ్యరూపం ఆయనకు మరొకటి ఉంది. దానిని యమ, నియమ, ఆసన, ప్రాణాయామ - ప్రత్యాహార ధారణ ధ్యాన సమాధులనే అష్టాంగములతో కూడిన యోగం ద్వారా హృదయపద్మంలో ప్రత్యక్షం చేసుకోవాలి - ఆ రూపమిలా వుంటుంది. డ7శ శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

శరదిందు చకచకస్మయిజిత్రృసన్నాస్యు దొడ్డకెందమ్మి కందోయివాని అతికమగల్లభాగాభోగ ఫాలాధ్యు మకరాంక రత్నకర్ణికలవాని గాంబవోద్య్చీవిడం బివృత్తశిరోధి సిరిపొల్చుమచ్చ పేరురమువాని నతనాభియుతవళిత్రితయశాతోదరు జానులంబిచతుర్భుజములవాని కరివరకరోరు రుచిర జంఘామనోజ్ఞ సమతబొందిన పదపల్లవముల వాని హైమవసను కిరీటహవారాంగదాది కలితు శంఖరథాంగాదులలరువాని -

శ్రీవిష్ణునీగతి చింతింపవలయునంటాడు.

ఈ వర్ణన రాయలవారు తిరుమల వేంకటేశ్వరస్వామి విగ్రవోన్ని వర్ణించి నదనిపిస్తుంది.

ఈ యోగం ఆ జన్మలో సిద్ధి పొందనిచో మరొకజన్మ కలుగుతుంది. అప్పుడు మరలా యోగాన్ని ఆరంభించాలి. అలాకాక మరొక ఉపాయం ఉంది. అది శ్రీకృష్ణుడు అర్జునునికి చెప్పిన చరమోపాయం (చరమ శ్లోకం - సర్వధర్మాన్‌ పరిత్యజ్యమామేకం శరణం వ్రజ - అహంత్వాసర్వ పాపేభ్యోమోక్షయిష్యామిమాశుచః - సర్వ ధర్మాలను విడిచి నన్నాకడినే రక్షకునిగా భావింపుము. నేను నిన్ను సర్వ పాపాల నుండి విడిపిస్తాను. దుఃఖింపకుము) దానినాశ్రయించు మని మూలమంత్రంతో (ఓం నమోనారాయణాయ) ద్వయమును (శ్రీమన్నారాయణ చరణొశరణం ్రపద్యే శ్రీమతే నారాయణాయనమః) విష్ణుచిత్తులవారు పొండ్యరాజుకి ఉపదేశించారు.

ఇది సర్వం సత్యం అని తెలుపుతూ వరహాలజాలె తెగి కింది పడింది. అంతా ఆశ్చర్యపోయారు. అప్పుడు పాంద్య రాజు గురువుగారైన విష్ణుచిత్తులకు ఇంకా కానుకలు సమర్పించి ఏనుగుపై ఊరేగిస్తూ శ్రీ విల్లిపుత్తూరు తీసుకువచ్చారు.

ఆ సమయంలో విష్ణుమూర్తి లక్ష్మీదేవితో కూడి గరుడ వాహనంపై వచ్చి ఆకాశంలో నిలబడి అందరికీ ప్రత్యక్షమయ్యాడు - ముక్కోటి దేవతలంతా జయజయ ధ్వానాలు చేస్తున్నారు. ఇలా నరుల కళ్ళకు కన్పించిన స్వామి దివ్యమంగళ విగ్రహానికి లక్ష్మీ అమ్మవారికి, శంఖ చక్రాలకు జయం కలగాలని విష్ణుచిత్తులవారు 'పల్లాండు పల్లాండు' అంటూ తమిళంలో స్తోత్రం చేశారు. తరువాత దశావతారాలను స్తుతించారు. అప్పుడు విష్ణుమూర్తి విశ్వకర్మను

శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభనం 475

పంపించి విల్లిపుత్తూరులో విష్ణుచిత్తులవారికి అద్భుతమైన గృహాన్ని నిర్మింపచేశారు. విష్ణుచిత్తులు తనకు రాజిచ్చిన ధనాన్ని భాగవతులకు పంచియిచ్చి భగవదను[గ్రహంతో లభ్యమైన సిరిసంపదలతో తదీయారాధన చేస్తూ వటప(త్రశాయికి మాలికాకైంకర్యం ఇతోధికంగా చేస్తున్నారు. ఒకరోజు మాలలు సమర్పించి వెళుతున్న విష్ణుచిత్తులను చూపించి లక్ష్మీదేవితో వటపత్రశాయి ఇలా అంటాడు - “ఈయనొకడు యామునాచార్యులొకరు నా అనుగ్రహంతో మన మతాన్ని ఉద్ధరించా”రని ఇతని కథ తెలిసిందే ఆయన కథ చెప్పమంటుంది శ్రీదేవి. శ్రీయామునాచార్యుల కథ యామునాచార్యులు - ద్రవిడ బంధములనన్నింటిని శ్రీశరగోపుల నుండి పొంది ఒక క్రమంలో పాఠ నిర్ణయంచేసిన నాధమునుల మనుమడు. ఈశ్వరమునికి పుత్రుడు. శ్రీవైష్ణవ తత్వతారామండలమున యామునాచార్యులొక (ధ్రువ నక్షత్రము. ఈయామునులు చోళ దేశమున వీరనారాయణ పురమున జన్మించారు. తండ్రివద్ద వేదాధ్యయనం ముగించి, మహాభాష్యభట్టరు అనే వారి వద్ద వ్యాకరణాది సర్వ శాస్ర్తాలు చదివారు. అప్పటికి ఆయనకు పన్నెండు సంవత్సరాల వయసే. ఆకాలంలో మధురను పాలించే పాండ్యరాజు వీరశైవుడు. ఎల్లప్పుడూ జంగం దేవరల సేవ, వీరభద్ర పళ్ళిములు పెట్టుట, శైవ శాస్త్రములనే ఆదరించుట తప్ప వైదిక కర్మములను చేయుటకానీ, చేయువారిని చేయనిచ్చుటకానీ లేకుండెను. వైదిక (బ్రాహ్మణులందరు జన్మభూమియని మధురను విడిచిపోలేక వారు కూడా విభూతి బూసి రుద్రాక్షలు ధరించి పాశుపత ఆగమాలూ సూత సంహితలూ చంకల్లోనిరికించుకొని రహస్యంగా గంజాయి దమ్ము పట్టుచూ వివిధ మద్యములనూ సేవించుచూ, వైదిక కార్యకలాపాలకు తిలోదకాలిచ్చారు. ఆ రాజు భార్య మాత్రం విష్ణు భక్తురాలు. ఆమె ప్రతినిత్యం తులసికోట ముందు ముగ్గులు పెట్టుట, ఏకాదశి వ్రతాలు, పూజలు సల్పుచూ కూడా భర్త శైవ దీక్ష వహించినాడని కర్పూరం చుక్క బొట్టు పెట్టుకొని అతనికి అనురక్తురాలై పతివ్రతా ధర్మం నిర్వర్తిస్తుంది. ఆమెకు సకల దేవతలు వాసుదేవుని శరీరావయవాలనియు, వాసుదేవుదొక్కడే శరీరి అనియు తత్త్వం తెలుసు. శరీరంలో కన్ను, ముక్కు కాళ్ళు, చేతులు అనేక అవయవాలుంటాయి. కొందరు కొన్ని కొన్ని అవయవాల మీదే మక్కువ పెంచుకొని వాటినే శుభ్రం చేసుకుంటుంటారు. కొందరు గోళ్ళు పెంచుకుంటారు. మరికొందరు జుట్టు పెంచుకుంటారు. ఇంకొందరు ముఖం మాత్రమే మాటిమాటికి కడుక్కుంటూ వుంటారు. వారికిష్టమైనవి తప్ప ఇతర అవయవాలను పట్టించుకోరు. కాని శరీరంలో ఏ అవయవం లేకపోయినా వైకల్యమేకదా! ఒక అవయవం మీద ఇష్టం ఉండవచ్చు కాని ఇతర అవయవాలను ఉపేక్షించినా, తిరస్కరించినా ఆరోగ్యం కాదు కదా? వాటికి జబ్బు వస్తుంది. అలాగే దేవతలందరూ వాసుదేవుని అంశలు అనగా అవయవాలవంటివారు. ఒకరిమీద ఇష్టం అంటే భక్తి వుండవచ్చుకాని తదితర దేవతలను శీ76 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

తిరస్మరించరాదు. అలాంటిది అసలు శరీరం మొత్తంచేత చెప్పబడి అదినిలిచే ఆత్మగా ఉన్న నారాయణుని తిరస్మరించుట సంభావ్యం కాదు. ఈ తత్త్వం రాణికి తెలుసుకాని రాజుకు తెలియదు. పైగా వైష్ణవ ధర్మశాస్త్రాలు చదివేవారిని ఇబ్బంది పెడుతుంటాడు. దైవ సంకల్పంతో యాముచార్యులు “నాకవకాశం కల్పిస్తే రాజ సభలో విద్వాంసుల నోడించి వైష్ణవాన్ని స్థాపిస్తొనని రాజీగారికి కబురు చేశాడు. ఆమె సంతసించి భర్తతో చెప్పి ఆహ్వానం పంపించారు. యామునులు రాజసభకు వచ్చి రాజుగార్మి యాజ్ఞోపవీతం కానుకగా ఇచ్చాడు. (ఇది ధరించి యజ్ఞకర్మలనాచరించమని భావం) రాజుగారు కానుకను నిరాదరించి పన్నెండు సంవత్సరాల బాలుడైన యామునులను చూచి ఇలా అన్నాడు. “ంగతియె ఓయి! ఇసుమంత ఠింగణావు తత్త్వ నిర్ణయవాదంబు తరమెనీకు ఓడితేనియు పట్టి మొళ్టోయనంగ లింగమును కట్టకుడుగ మెరింగి నొడువు” రాజు రాజీతో “మా విద్వాంసులోడినచో నేను విభూతి రుద్రాక్షలు విడిచి చక్రాంకి తుడనవుతాను. నీ విద్వాంసుదోడినచో నీకు అతనికి కూడా శివదీక్ష ఇస్తాను” అంటే “అలాగే పంచభూతాల సాక్షిగా మీరన్న మాట తప్పవలదు” అని రాణీ పలికింది. తరువాత వాదం మొదలైంది. (విష్ణుచిత్తులవాదంలోని పద్యాలే మరల ఇక్కడ ఉపయోగించారు రాయలవారు) యమునాచార్యులు ప్రతివాదులందరినీ గెలిచి విశిష్టాద్వైత సిద్ధాంతాన్ని ప్రతిపాదించారు. అప్పుడు ఎదురుగా ఉన్న రావి చెట్టులోంచి “ఓరాజా! ఈ బ్రహ్మచారి చెప్పినదంతా సత్యం. నారాయణుడే పరతత్త్వం అతన్ని సేవింపుము” అని ఒక శబ్దం వినవచ్చింది. ఆ రాజు సంతసించి తన పరివారంతో సహా యామునాచార్యుల వారికి శిష్యుడై తన చిన్న చెల్లిని అతనికిచ్చి వివాహం చేసి అరణంగా అర్థరాజ్యాన్నిచ్చాడు. యామునార్యులు రాజ్యభోగాలనుభవిస్తూ జైత్రయాత్రలు చేసి రాజ్యాన్ని విస్తరింప చేస్తూ సిద్ధాంత ప్రచారాన్ని మరచిపోయాడు. అప్పుడు శ్రీరంగం నుండి శ్రీమన్నాధమునుల శిష్యులైన పుండరీకాక్షుల వారి ఆదేశంతో శ్రీరామమి(క్రులవారు మధురకు వచ్చారు. యామునార్యుల దర్శనం కాలేదు వారికి. దానికి ఉపాయ మాలోచించి వంటవానికి ముల్లు ఉచ్చింతకూర (అలర్మశాకం) ఇచ్చి ఇది కూడా రాజుగారికి పెట్టే కూరల్లో ఒకటిగా పెట్టు. నేను రోజూ తెచ్చిస్తానన్నాడు. ఇలా కొన్ని రోజులు కడచిన తరువాత యామునులాశాకం తెచ్చి యిచ్చే వారెవరని విచారించి ఆయనను రప్పించి 'స్వామీ! మీరేమి కోరి ఇలా చేశారో చెప్పండి” అది తీరుస్తానన్నాడు. “ఓ రాజా! మీ పెద్దలు దాచిన నిక్షేపం ఉభయకావేరి మధ్యన శ్రీరంగంలో ఉంది చూపిస్తాను” అంటూ శ్రీరామమి[త్రులు యామునాచార్యులను శ్రీరంగం తీసుకుపోయి శ్రీరంగనాధుని దర్శింపచేశాడు. అప్పుడు యామునులకు పూర్వజ్ఞానం గుర్తు శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం శ?

వచ్చి వెంటనే మధురకు వచ్చి తన కుమారునికి పట్టం కట్టి రాజనీతిని బోధించి తాను సన్యాసాశ్రమ స్వీకారం చేసి శ్రీరంగంలో సిద్ధాంత సామ్రాజ్యాన్ని పరిపాలిస్తూ “కాంతాచతుశ్ళోకొ అని పురుషకారభూతురాలైన శ్రీదేవీ వైభవాన్ని “స్తోత రత్నం” అని నారాయణుని పరతత్హ్వాన్నీ అర్ధపంచకాన్ని ప్రపత్తియోగాన్ని తెలికే స్తుతిని, భగవద్గీతకు శ్రీకృష్ణస్వామి అభిప్రాయమిది అని తెలిపే “గీతార్థసంగ్రహం”. ఆత్మతత్త్వం, ఈశ్వర తత్త్వం, జ్ఞానస్వరూపం విశదంగా తెలిపే “సిద్దిత్రయం”, అర్బాస్వరూపంలో ఉన్న భగవంతుని కల్యాణగుణాలను విశదపరుస్తూ భగవంతుడు అయిదు విధాలుగా మనకు శాస్త్రం ద్వారా లభ్యమవుతున్నాడని అవి 1పరస్వరూపం - అంటే ఈ బ్రవ్మాండములన్నింటికి అవతల నిత్వ విభూతితో శ్రీభూనీళాది భార్యామణులూ, అనంత, గరుడ, విష్వక్సేనాది నిత్యసూరులూ, ఈలోకం నుండి ప్రపత్తి ద్వారా భగవదను[గ్రహం పొంది ఆలోకానికి చేరిన ముక్తులూ తనను నిరంతరం సేవిస్తూ ఉండగా వేయి శిరస్సులు గల ఆదిశేష పర్యంకంపై శయినించియున్న పరవాసుదేవుడు. 2. వ్యూహ స్వరూపం - 14 లోకాలతో సప్త ఆవరణాలతో కూడిన ప్రతి బ్రహ్మాందానికి సృష్టి స్థెత, లయము చేయడానికై వాసుదేవుడు వ్యూహరూపంలో జ్ఞాన, బల, ఐశ్వర్య, వీర్య, శక్తి, తేజస్సులనే ఆరు గుణాలు ప్రధానంగా ప్రకటిస్తూ - జ్ఞానబలములనే రెండు గుణాలను ప్రకటిస్తూ పాతాళంలో లయకారకుడుగా వున్న సంకర్షణుడు ఐశ్వర్య వీర్యాలనే రెంటితో (బ్రహ్మలోకంలో సృష్టికారకుడుగా నున్న (ప్రద్యుమ్నుడు. వీర్యతేజస్సులనే రెండు గుణాలు ప్రధానంగా క్షీర సముద్రంలో శేషళయనంపై పరుండి స్టితికారకుడై ఉన్న అనిరుద్ధుడు వ్యూహస్వరూపాలు. 8. విభవ స్వరూపం - క్షీర సముద్రంలోని అనిరుద్ధుని అంశల ద్వారా వచ్చే మత్స్యకూర్మ వరాహ నారసింహ వామన పరశురామ, రామకృష్ణాది అవతారాలు. 4. అంతర్యామి స్వరూపం - నామరూపాలు గల ప్రతి వస్తువునందు సమస్త జీవులు యిందు లోపల ఉండే అంతర్యామి. 5. అర్బా స్వరూపం - వాసుదేవుని వివిధ ఆకారాలు వి([గ్రహాలుగా చిత్తరువులుగా మానవులు ఏవిధంగా తయారు చేసుకొని పూజిస్తుంటే ఆ విధంగానే వారిననుగ్రహించే స్వరూప, రూప, గుణ, విభూతులతో భగవంతుడు నిత్యం సన్నిహితుడై ఉంటాడు. వీటిని సాకల్యంగా తెలిపే 5 “ఆగమ '్రామాణ్యం” అనే గ్రంథం మరియు విష్ణుతత్త్వాన్ని విశదంగా తెలిపే 6. “మహా పురుష నిర్ణయం” అని ఆరు [గ్రంథాలు రచించి త్రీ విశిష్టాద్వైత సిద్ధాంతానికి గట్టి పునాదులు వేశారు. ఈ పునాదుల ఆధారంగా భగవద్రామానుజాచార్యులవారు సిద్ధాంత సొధాన్ని నిర్మించారు.

గురుకులవాసం వేదాధ్యయనం ఎరుగని విష్ణుచిత్తులూ, సర్వశాస్త్ర పారంగతులైన యామునాచార్యులూ ఇద్దరూ భగవంతుని సంకల్పంతోనే సర్వం జరుగుతుందని భావించారు. యామునార్యులు పాండ్యరాజసభలో ముందుగా ఇలాగే చెప్పారు. డ్త78 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

“ఎవ్వడే సర్వభూతస్టుడిత్తెజంగు -నకునుబ్రేరేచెనతనియానతియె తెచ్చె నవినాల్గునాడువనెట్లేని లెస్స, అతడబొంకిన నేమిసేయంగవచ్చు. 4-69 ఈ భావం యామునార్యులు రచించిన స్తోత్రరత్నం 25వ శ్లోకంలో ఇలా ఉంది. శ్లో; అభూతపూర్వంమమభావికింవా? సర్వం సహేమేసహజంహిదుంఖం కింతుత్వద(గ్రేశరణాగతానాం పరాభవోనాథ! నతే£౬ నురూపః- ఇలా అయితే అన్ని పనులు భగవంతుడే చేసుకుంటాడని ప్రయత్నాలు మానమని (భ్రమపడతారేమోనని రాయలవారు దీనికి వ్యాఖ్యానంగా- యామునార్యులు కుమారునికి పట్టాభిషేకం చేసి, రాజనీతినుపదేశించే ఘట్టంలో ఇలా చెప్పారు. “సావధానుండవైశక్తికొలది శ్రుత దృష్టంబులుపేక్షింపక, రక్షణ శిక్షణంబు లాచరింపుచు, అశక్యంబునకు ఆర్తశరణాగత రక్షకుండగు పుండరీకాక్షుమీద భారంబిడి, అనహంకృతి ప్రవర్తిల్ల నెల్ల సంసిద్ధులు కరస్థంబగు” (4-285 వచనం చివరిలో) శ్రీమాల దాసరి దివ్యకథ ఈ కథను వటపత్రశాయి విష్ణుచిత్తులవారికి వినిపించాడు. పూర్వం ద్రవిడ దేశంలో తిరుక్కురుంగుడి అనే వూరి సమీపంలో ఒక భక్తుడు నివసిస్తుందేవాడు. అతడు ప్రతిరోజు తెల్లవారుజామునే లేచి తిరుక్కురుంగుడికి వచ్చి స్వామిని మంగళ నామ కైళికీ గీతాలు పాడి మెప్పించేవాడు. ఒకరోజు అర్ధరాత్రి కోళ్ళగూడులోకి జంగురుపిల్లి ప్రవేశిస్తే భయంతో కోళ్ళు కూతలు పెట్టాయి. ఆ దాసరి కోడికూత విని తెల్లవారు జామయిందనుకొని స్వామిసేవకు బయల్దేరాడు. మరులు తీగ తొక్కి దారి తప్పి ఒక (బ్రహ్మరాక్షసి చేతికి చిక్కాడు. అతనితో చాలాసేపు పోరాడాడు కాని ఫలితం దక్కలేదు. రాక్షసుని దేహబలం ముందు భక్తుని దేహబలం చాలలేదు. వాడు చంపి తినటానికి సిద్ధంగా ఉన్నప్పుడు దాసరి అతనితో ఇలా అన్నాదు. మాంసాహారం తినటం మంచిది కాదు మానుకోమని అహింసా సిద్ధాంతం చెబితే అది విని రాక్షసుడు కహకహ నవ్వుతూ ఓయీ దాసరీ! నోటి దగ్గరకు చేరిన ఆహారం ఎవడు వదులుకుంటాడు. నేను చదవని శాస్త్రాలు లేవు నాకే చెప్పాస్తున్నావా? అంటే, నాయినా నాకు ఒక (వ్రతం ఉంది. ఏమిటంటే ప్రతినిత్యం ఈ సమీపంలోని స్వామి ఆలయంలో సంక్తీర్తన చేస్తుంటాను. వర్షమైన్నా, రోగమైనా ఏ కష్టమైనా నిత్యం సంక్తీర్తన చేస్తాను, మానను. ఈరోజు కూడా స్వామిని సేవించి తిరిగి వస్తాను. అప్పుడు హాయిగా నన్ను తినవచ్చు అన్నాడు. అంటే రాక్షసుడు దాసరి చెక్కిలిమీద కొట్టి ఆహా! ఏమి తెలివి సంపాదించావు. నిన్నవరకు దారులు కొట్టి నేడు కదా భక్తుడవయ్యావు. నీ మోసపుమాటలు వినేవారు లేరు. అంటే అనేక వేల ప్రమాణాలు చేసినా వినకపోయేసరికి చివరిగా ఇలా అన్నాడు దాసరి - శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 479

“ఎవ్వనిచూడ్చి చేసి జనియించు జగంబు, వసించు నిజ్జ్ఞగం బెవ్వనియందుడిందుమణీ యెవ్వని యందిది, యట్టి విష్ణుతో నివ్వల నొక్కవేల్పు గణియించిన పొతకినౌదు నేడ నే

నెవ్విధి నైన నిన్‌ గదియనేని యనన్‌విని బంధమూడద్చినన్‌” (6-43)

(చాలామంది ఇలా చెప్పడం రాయలవారికి తగునా దేవతలంతా సమానమే కదా! అంటారు. కానీ “ఏకోహవై నారాయణా, ఆసీత్‌, నబ్రవ్మా నేశానః నేమేద్యావాపృథివో అంటూ వేదమే నిర్ణయించింది.

ఈ భావం కేవలం రాయలవారికి మాత్రమే కాదు ప్రపన్నులందరికీ సహజం. ఇది దేవతలను నిందించుట కాదు. తాను సేవించే దైవం మీద ఉన్న విశ్వాసం.

పతివ్రత తన భర్రతో సమానంగా మరెవ్వరినీ తలంచదు. అందుకని ఇతరులను నిందించదు. కుమారులను, బంధువులను గౌరవిస్తుంది కానీ తన భర్త స్థానం మాత్రం ఆయనదే. అలాగే విష్ణుమూర్తిని సేవించేవారు ఇతర దేవతలంతా ఆయన సంతానంగా, శరీర అవయవాలుగా భావించి గౌరవిస్తారు)

అలా రాక్షసుడు విడవగానే కట్టుకొయ్య నుండి విడిచిన దూడ తల్లి దగ్గరకు పరుగెత్తునట్లుగా దాసరి స్వామిని చేరి స్తుతి కవిత ప్రబంధములతో స్వామియొక్క స్వరూప, రూప, గుణ, విభూతులను మంగళకైశికీగానంతో మెప్పించి, “అసత్యమగునేమో తన మాట” అని భయంతో పరుగులు తీసుకొంటూ వచ్చి రాక్షసుని ముందు వ్రాలాడు.

ఓ రాత్రించరా! నీ చెరబాసిపోయి చక్రిని భజిస్తే మోక్షం దగ్గరకు వచ్చింది. నా శరీరాన్ని తిని త్వరగా నాకు నీవు మోక్షాన్ని ప్రసాదించు. నీవు నన్ను విడిచిపెట్టినప్పుడు ఏ కాళ్ళు చేతులు పొట్ట కళ్ళు ఏ ఏ అవయవాలు వున్నాయో ఇప్పుడు మళ్ళీ అన్ని అవయవాలతోనూ వచ్చాను. దేన్నీ దాచలేదు. హాయిగా తినెయ్‌. అంటే ఈ భూమ్మీద నేను చాలాకాలం నుంచి వున్నాను. ఎవడూ ఇలా చావు నుంచి తప్పుకొని సత్యంకోసం మరలా రాలేదు. నీవు కురుంగడినంబికృపను పూర్ణంగా పొందినవాడవు. నీతో సమానులు దేవదానవ గరుడ గంధర్వ సిద్ధ సాధ్యయక్ష కిన్నరనరులలో లేరు. మీవంటి భాగవతుల కోసం ఎదురు చూస్తున్నాను. మహానుభావా! నీ సంగీత ఫలం కొంత యిచ్చి నా బ్రహ్మ రాక్షసక్వాన్ని తొలగించు అన్నాడు. బలేవాడవోయీ! నీకిస్తానన్నది నా శరీరమే కాని సంగితఫలం కాదు. అంటే అయ్యా! ఇంతకాలమూ యీ నీచమైన ఆహారంతోనే పరమ పాతకుడనయ్యాను. పూర్వజన్మలో నేను “సోమశర్మ అనే పేరుగల టబ్రాహ్మణుడను. యజన, యాజన, అధ్యయన, అధ్యాపన, దాన, ప్రతిగ్రహములనే షట్మర్మ నిరతుడనై ధనాన్ని సంపాదించటమే పరమార్ధమనుకొని జనాన్ని మోసం చేసి ఎన్నో రకాల పప్రాయశ్చిత్తాలు చేయించి కోట్లు కూడబెట్టి వాటిని వడ్డీలకిచ్చి వడ్డీలపై వడ్డీలు సంపాదించి, చివరకొక అడవిలో బందిపోటు దొంగలబారిన పడి ప్రాణాలు 480 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

విడుస్తూ ఈ (బ్రహ్మరాక్షస రూపాన్ని పొంది మళ్ళీ ఎంతోమందిని చంపి పొట్టపోసుకున్న పరమపాతకుడను దయచేసి ఈరోజు మీరు పాడిన గీత ఫలాన్ని నాకు ధారపోసి నాయీ శాపాన్ని పోగొట్టందని కొండవాలినట్లుగా దాసరి పాదాలపై వాలాడు. దాసరి అతని లేవనెత్తి నాయనా! భగవన్నామసంకీర్తన ఫలమహాత్యం బెరుగక ఇట్లు మాట్లాడుచున్నావు - సంగీతఫలం నీకిచ్చి ఈ దేహాన్ని నీ నుంచి నేను కొన్నట్లవుతుంది. ఎవరయినా కర్పూరం యిచ్చి సరాసరి ఉప్పు తీసుకుంటారా? పైగా ఈ శరీరం నిత్యమా! ఏ క్షణంలోనైనా పోతుంది. ఈరోజు ఫలం మొత్తం కాదుగదా ఒక్కతృటి (చిటికె వేయునంతకాలం) గీతఫలం కూడా ఈయను. దీని మహిమ చెబుతాను విను - “దిక్పాలతనువెత్తి తిరిపంపు తనుతోన ఎన్ని మార్లెత్తమీ ఏను నీవు? మాతంగ తనువెత్తి మశకంపు తను తో! ఎన్ని మార్లెత్తమీ ఏను నీవు? కేసరి తనువెత్తి కీటంపు తను తోన ఎన్ని మార్లెత్తమీ యేను నీవు? ధరణీశ తనువెత్తి దాస్యంపు తనుతోన ఎన్ని మాక్లెత్తమీ యేను నీవు? సోమయాజులమెన్ని మార్గా ము? శ్వపచ ఖగకులులమెన్ని మారులుగొము? పాము గాములము నెన్నిమారులుగాము? వెండి కంసరిపు భక్తుల మొకండె కాము గాని. చాలమంది తమకిష్టమైన తారలగానో, మంత్రులగానో, కోటీశ్వరులగానో పుట్టలేకపోయామని వాపోతుంటారు. నిజానికలా ఎన్నోసార్లు పుట్టీ ఉంటాం. (ఈ పద్యాన్ని మననం చేసుకుంటే ఇతరులుగా పుట్టలేదనే బాధ ఉండదు.) అనిన ఆ రాక్షసుడు స్వామీ! మీవంటి పరమభాగవతులు దయచూపవలదా? పూర్వం రామానుజాచార్యులు తన గురువుగారు చెప్పిన మంత్రాన్ని అనధికారులకు చెప్పవద్దన్నను అలా చెబితే వచ్చే నరకానికి భయపడక శ్రీరంగంలో బంగారు గోపురం బెక్కి వర్ణ, వర్గ, కుల, మతఖేదాలు పాటించక అందరినీ కేకవేసి మంత్రాన్ని బోధించారు. తనవారందరికి తిరుమలలో పాలు పోసిన వల్లవీవల్లభులకు పరమపదం ప్రసాదించారు. ఆయనే కాలాంతరంలో వరవరమునులుగా అవతరించి అతి సులభంగా ఒక్కసారి చేసిన ప్రపత్తికే ఆనరుడు, అజ్ఞానియైనా, విషయలోలుడైనా సరే అర్చిరాది గతిని పోయేటట్లుగా తెలిపారు. “ఆయనే మరల యాదవగిరిలో అవతరించి 'శఠకోపి నామంతో ప్రసిద్ధి చెంది సన్యాసాశ్రమ స్వీకారం చేసి దర్శన స్థాపనదక్షుడు కాగలడు (అందరూ ఈ శకకోవులను శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 481

నమ్మాళ్వారని భ్రమించారు. కాని ఈయన మనుచరిత్రలో పెద్దన తన గురువుగా “కొలుతున్‌ మద్దురు.... శఠరకోపయతిన్‌” అంటాడు. ఈయనే రాయలవారికి కూదా గురువు. చాలామంది రాయలవారు గురువందనం చేయలేదని అలాగే శివస్తుతి చేయని వీరవైష్ణవుడని విమర్శించారు. కాని ఇలా గుప్తంగా గురువుగారికి చెప్పి “ఆత్మానామగురోర్మా నామతికృపణస్యచ (శ్రేయః కామోనగ్న హ్హీయాత్‌ జేష్టా పత్య కళత్రయోః” అన్నట్లుగా సమర్ధించాడు. ఈయనకు శివద్వేషం లేదనే సంగతి గోదా రంగనాథుల వివాహ ఘట్టంలో చూడవచ్చు) మరియు వేంకటేశుండను మరొక మహానుభావుండు హయగ్రీవునారాధించి ప్రబంధాలుగా రచించి తనకు ఆకులిచ్చిన అగిసె చెట్టునకు మోక్షమిచ్చాడు. (ఈయన వేదాంత దేశిక బిరుదుగలవారు , వడగల అనే వైష్ణవ సంప్రదాయస్థులు ఈయన్ను ప్రధానంగా సేవిస్తారు. వీరిని చెప్పటంతో రాయలవారు తెంగల, వడగల సంప్రదాయాలనుకూడా గౌరవించారు) సర్వ భూతములయందు దయచూపు వారు మీ భాగవతులు ఈ వికృతరూపంబు భరించలేను. స్వామీ! పాటలో పాతికవంతైనా ఇమ్మనిన కాదనగా పోనీ ఈరోజు (ప్రభాత సమయంలో పాడిన చరమగీత ఫలంబైనా ఇచ్చి కాపాడు మనగా - సరేకాని నాయనా “ఏను ఫలంబెరుంగ, ఫలంబు పరమేశముఖోల్లాసంబ

• ఆజ్ఞా కైంకర్యంబులకు, అనుమతి కైంకర్యంబులకు ఫలపరిమాణ గణన ్రపన్నుల కెక్కడియది? కాన బంధకంబగుట ఫలంబింతింత అందుకొంత కొమ్మనవెజతు. భగవంతుండ రక్షించునూఅడిలు మన్ననన్నోరిమాట నోరనయుండనతండు”(6-86 - వచనం)

“సత్యం విధాతుంనిజభృత్య భాషితం” తన భక్తుడు పలికిన మాటను నిజం చేయటానికి భగవంతుడు సోమశర్మ బ్రహ్మరాక్షసత్వాన్ని పోగొట్టి, శిఖా యజ్ఞోపవీతములతో ద్వాదశ (12) ఊర్థ్వపుండ్రములతో, తులసీనళినాక్షమాలలతో, కాషాయ వస్త్రంతో, జలం నిండిన కమండలముతో, చేతులలో దివ్య (ప్రబంధాలతో, భాగవత కైంకర్యలక్ష్మితో “శ్రీమతే నారాయణాయనమళొ అంటూ ఉన్న పెదవులతో శ్రీవైష్ణవుడై నిలబదేట్లు అనుగ్రహించాడు. ఇలా భాగవత సేవా భాగ్యంతో బ్రహ్మ రాక్షసత్వం పోయి వైష్టవశ్రీ గలిగిన సోమశర్మ - 'నంబాడువానో అనుచు ఆదాసరికి ప్రణమిల్లి ఇట్లా స్తోత్రం చేశాడు -

జయదురుత్తరణ సంసరణాబ్దదళనీర! జయజయ గాయక సార్వభౌమ జయశౌరి గాథా రసజ్ఞ పుణ్య రసజ్ఞ జయజయ తత్త్వ సంశయలవిత్ర! జయజనార్వాచీన జనిసంగవంచక! జయజయదేశిక చరణశరణ! జయయాుక్త వాక్షృతిష్టా తృణీకృత దేవా! జయజయ భగవదాజ్ఞాకృతిస్థ! 482 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

జయ సకల జంతు సమచిత్త! జయదయార్ధ! జయముకుందాన్య దేవో 2.స్తి శాస్త్ర బధిర! జయ చతుర్వ్వ్యయ భక్తి లక్షణ చితాంగ జయమురారి ప్రపన్నాంఘిజలజమధుప! (6-89 - 7) మాలదాసరి కథయందీ పద్యమొక పదరత్చకిరీటం. దాసరికధ ఆముక్షమాల్యదా కథాహారమునందొక నాయకమణి, ఆముక్తమాల్యదా ప్రబంధము సాహిత్య ప్రపంచమందొక

కౌస్తుభరత్చం. ఈ పద్యంలో వాసుదేవ ద్వాదశాక్షరిని స్ఫురింపచేస్తూ సీసంలో 4౫2౯8

గీతిలో 4 మొత్తం 12 పాదాలు జయశబ్దాలతో భగవద్భాగవతాచార్యులకు మంగళాశాసనం

చేస్తున్నాయి. శ్రీ వైష్ణవానికిది ప్రధాన లక్షణం.

1. దురుత్తరణ సంసాదాబ్దదళనీర జయజయ - సంసారం చాటటానికి వీలు కానిది. సంసారమనే తామరాకుపై నీటిబొట్టులాగా అంటకుండా ఉన్న ఓ మాలదాసరీ! నీవు సర్వోత్మర్షముగా నుండుము.

(“బహ్మణ్యాధాయకర్మాణి సంగంత్యక్ష్యాకరోతియః లిష్యతేనసపాపేన, వద్మపత్ర + మివాంభసా (భ.గీ. 5-10) ప్రకృతి సంగాన్ని విడిచి బ్రహ్మార్చణంగా కర్మలు చేసే తామరాకును నీరు అంటనట్లుగా అంటవు పాపాలు) కర్మలు చేయాలి ఇలా బ్రవ్మార్చణంగా అనిభావం.

2 జయజయ గాయక సార్వభౌమ - సంకీర్తనాచక్రవర్తీ! జయము జయము.

“సతతం క్రీర్తయన్తోమాం యతం తశ్చదృథధవ్రతాః (భ.గీ. 9-14) ఎల్లప్పుడూ భగవంతుని వాసుదేవ! నారాయణ! కృష్ణ అని హర్షప్రలకితగాత్రుడై కీర్రించుటే వ్రతంగా కలవాడా! అలా లేకపోతే నిలవలేక ప్రాణాలైన విడిచేవాడా! జయింపుము.

8. జయశౌరిగాధారసజ్జపుణ్యరసజ్ఞ - శ్రీపతి కథల సారం తెలిసిన పవిత్రమైన నాలుక కలవాడా! “కథయంతశ్చమాం నిత్యం తుష్యన్లి చరమంతిచ” (భ.గీ. 10-9) దివ్యములు రమణీయములై కర్మబంధములను తెంచేవైన భగవంతుని కథలతో కాలం గడిపేవాడు.

9. జయజయతత్త్వ్య సంశయలవిత్ర - బ్రహ్మతత్త్వంలో కలిగే సందేహాలను తీగెలను తెంచే కొడవలివంటివాడా! పరతత్త్వం నారాయణుడనుటలో ఇసుమంత సందేహం లేనివాడు.

5, జయజనార్వాచీనజని సంగవంచక -కులం తక్కువతనాన్ని భక్తితో వంచినవాడా!

6. జయజయదేశిక చరణశరణ - ఆచార్యుల శ్రీపాదములే రక్షకముగా కలవాడా!

7. జయయుక్త వాక్షృతిష్టాత్ళణీకృత దేహ - ఇచ్చినమాట నిలుపుటకు దేహాన్ని తృణంగా తలచే వాడా! 'అవేంసాసత్యమక్రోధః. భ.గీ. 16-2 సత్యమనే దైవీగుణ సంపద కలవాదా!

శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 488

8. జయజయభగవదాజ్ఞాకృతిస్థ - భగవదాజ్జ్ఞను తలపై దాల్చి చేసేవాడా!

“'మన్మనాభవ మద్భక్తో (25-9-34) అని భగవంతుడు చెప్పినట్లుగా నడుచుకునే వాడా!

9. జయసకల జంతు సమచిత్త్రజయదయాగర్ద - సకల ప్రాణులయందు సమభావం కల దయతో చల్లని హృదయం కలవాడా! “అద్వేష్టాసర్వ భూతానాంమైత్రః కరుణ ఏవచ” (భగ. 12-18)

10. జయముకుందాన్యదేవో౬ స్తిశాస్త్ర బధిర - మోక్షమిచ్చే వాసుదేవుని కంటే ఇతర దైవమున్నాడనే శాస్త్రము చెవి దూర్చనివాడా! చెవులు మాధవకధా శ్రవణమంద (భా, 9స్క)

11. జయచతుర్ద్వ్వయ భక్తి లక్షణచితాంగ - అష్టవిధ భక్తి లక్షణాలున్న దేహం కలవాదా!

12. జయమురారి ప్రపన్నాం[ఘ్ర్‌ జలజమధుప - శ్రీపతి భక్తుల పాదపద్మములందు తుమ్మెదవలె నివసించేవాడా! అష్టవిధ భక్తి లక్షణాలు గరుడ పురాణంలో ఇలా చెప్పారు.

“మద్భక్తజన వాత్సల్యం - పూజాయాంచానుమోదనం-స్వయమభ్యర్చనంచైవ మదర్టేదంభవర్జనం - మత్కథా(శవణేభక్తిః సర్వనేత్రాంగ విక్రియం మమానుస్మరణం నిత్యం - యచ్చమాముపజీవతి - భక్తిరష్ట విధాహ్యేషా యస్మిన్‌మ్లేచ్చేపివర్తతే - సవి(ప్రేంద్రస్సచశ్రీమాన్‌ - సయాతిస్సచపండితః తస్కైదేయం తతోగ్రాహ్యం సచపూజ్యోయథాభావ్యహమ్‌

1. భగవద్భక్తులను దోషములను లెక్కించక గౌరవించుట.
2. భగవంతుని పూజ చూసి సంతసించుట.
3. స్వయంగా తాను భగవంతునర్చించుట. 4 భగవంతుని విషయంలో డాబు దర్చం విడిచిబెట్టుట
4. భగవత్మథలు వినుటయందు ఆసక్తి కలిగి ఉండుట.
5. కథలు వినునప్పుడు సర్వావ్యయవములు పులకరించుట.
6. నిత్యం ఎల్లప్పుడూ భగవత్‌ స్మరణ కలిగి వుండుట. & భగవంతునితో కలిసి జీవించుట (మానసికంగా ముందు, తరువాత ప్రత్యక్షంగా) ఈ ఎనిమిది విధాల భక్తి ఎవరిలో ఉంటే అతడు అంతకు ముందు మ్లేచ్చుడైనప్పటికి (వైదిక ధర్మ దూరుడు) బ్రాహ్మణ గ్రేష్టడవుతాడు. అతడే శ్రీమంతుడు. అతడే సర్వాశ్రమ 484 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

'థ్రేష్టుడైన యతి - అతడే సమస్త జ్ఞానం కలిగిన పండితుడు. అతనికీయవచ్చు. అతడిస్తే తీసుకోవచ్చు. నాలాగే అతడు పూజ్యుడు అంటాడు భగవంతుడు. స ఈ లక్షణాలు కలవాడు కనుకనే ఈ మాలదాసరి సర్వోత్కృష్టుడయ్యాడు. ఆధ్యాత్మిక భక్తి ప్రపంచంలో (ధ్రువస్థానాన్ని పొందాడు. శ్రీ వైష్ణవ మతంలో కులఖేదం లేదు. దీనిలో చేరినవారిదొకటే కులం. 'ప్రపన్న కులం, ప్రపన్నగోత్రం. ఉత్తర భారతదేశంలో విష్ణుభక్తులందరిది అచ్యుత గోత్రం - దక్షిణ భారతంలో ప్రపన్న గోత్రం - ఈ ప్రపన్న గోత్రానికి మూలపురుషుడు నమ్మాళ్వార్‌. “ప్రపన్న జనకూటస్థం- (ప్రపద్యేశ్రీపరాంకుశమ్‌” అన్నారు శఠగోప అష్టకస్తోత్రంలో - ఈనమ్మాళ్వారు చతుర్ధకుల సంభవులని ప్రపన్నామృతం మొదలైన గ్రంథాలన్ని చెబుతున్నాయి. శూద్రుదైన నమ్మాళ్వారు ఈ వైష్ణవ మతానికి మొదటివారు. దేవాలయాలలో అందరి శిరస్సులపై నుంచే భగవంతుని పాదాలను '“శఠారి అంటారు. శకారి అంటే నమ్మాళ్వారిపేరు. ఆయన భగవంతునికి పాదాలు అది వహించే పాదుకలు కూడా. అసలు ఆళ్వారులలో చాలా కులాలవారు ఉన్నారు. (ఇది లౌకిక చర్చ కాదు - భక్తుల విషయంలో ఎక్కువ తక్కువలు లేవని తెలిపే చర్చ మాత్రమే)

1. నమ్మాళ్వారు - శూద్రులు
2. _ తిరుష్పాణి ఆళ్వారు - మాల (పంచములు)
3. తిరుమంగై ఆళ్వారు - మ్లేచ్చులు ॥
4. _ తిరుమవితై ఆళ్వారు - మేదర (బుట్టలల్లుకునే కులం) ఈ. కులశేఖరాళ్వారు - క్షయ
5. ఆండాళ్‌ - స్తీ
6. విష్ణుచిత్తులు, 8 తొండరడిప్పాడి ఆళ్వారు, 9. మధురకవి ఆళ్వారు ఈ ముగ్గురు బ్రాహ్మణులు
7. పొయ్‌గై ఆళ్వారు, 11. పూదత్తాళ్వారు, 12 పేయిళ్వారు ఈ ముగ్గురు పుష్పాల్లోంచి పుట్టారు. ఇక కాంచీపురంలో తిరుక్కచ్చినంబిగారొకాయన ఆచార్య పరంపరలో కన్పిస్తారు. ఈయన వైశ్యులు. అంటే భగవంతుని సేవించటానికి అందరూ అర్జులేనని వర్ణ, వర్గ ఖేదం లేదని శ్రీవైష్ణపంలో అసలు లేదని దీని భావం - (బ్రాహ్మణులైన యామునాచార్యులు శూద్రులైన నమ్మాళ్చారినిలా (స్తోత్రం చేశాడు. శ్రీక్సృషదేవరాయ వెభవం 485

“మాతాపితా యువతయస్తనయా విభూతిః సర్వం యదేవనియమేన మదన్వయానాం ఆద్యస్తనః కులపతేర్వకులాభిరామం శ్రీమత్తదం[్రు యుగళం ప్రణమామిమూర్షా - ఇక్కడ ఆయన బ్రాహ్మణ కులం ఈయన శూద్ర కులం ప్రధానం కాడు. రీత్యా మతంలో ప్రవేశించిన వారందరి (ప్రపన్న కులమే అదే ప్రధానం. పూర్వకాలం ల కో కాలంలోనూ అందరూ భక్తులను గౌరవిస్తూనే ఉన్నారు. భక్తి లేక కేవలం లోక విషర సంవ గడిపేవారి గౌరవం వేరుగానే ఉంటుంది. విదురుడు, శబరి మొదలైన వారంతా సవట్త బడ్డారు. సంక్తీర్తనాచార్యులైన అన్నమాచార్యులవారు కూడా “మెండైన (బ్రాహ్మణు చ భూమి ఒకటే - చండాలుండేటి సరిభూమి ఒకటే” అంటూ కీర్తించారు. స భగవద్రామానుజాచార్యులు అందరికీ మంత్రోపదేశం చేసి 73 సింహాస నాధిపత అన్ని కులాలకు తిరుమంత్ర, ద్వయమంధత్ర, చమశ్లోకాలను ఉపదేశించమని అజ్జాపం సర్వ నేటికీ అన్ని కులాలలో శ్రీవైష్ణవులు వున్నారు. వారు నిత్యమూ ఇలా పఠిస్తుంటా వరతాం దేశదశాకాలేష్వవ్యాహత పరాక్రమం - రామానుజాచార్య దివ్యాజ్ఞావర్ధతాం - అభి జ

• సర్వ దేశాలలోనూ అన్ని దశలలోను అన్ని కాలాలలోను రామానుజాచార్యుల దిన్యొ అప్రతిహతంగా వర్ధిల్లాలి - ఇతిశివం ఆముక్తమాల్యద దివ్యకధ ఈ కథ దివ్యకథ. దివ్య శబ్బానికి వాజ్మయంలో విశిష్ట స్థానం ఉన్నది. విష్ణుచితుల వారు ఒకరోజు పుష్పవనంలో - “వింగడమైన యొక్క వనవీథి కనుంగొనెనీడ సున్నపున్‌ రంగుటరంగు పచ్చలయరంగయిపోవెలి తమ్మి బావికిన్‌ చెంగట నుల్లసిల్లు తులసీవన సీమశుభాంగి నొక్క బా లం గురువింద కందళ దళ ప్రతి మాం[ఘికరోద రాధరన్‌ జో విష్ణుచిత్తులా బాలిక నెత్తి ముద్దాడి తనకు పిల్లలు లేని కౌారత ఇలా తీరిందని సంతోష శ తీసుకుపోయి భార్యకిచ్చాడు. ఆమె ఆనందానికి అవధుల్లేవు. బంగారు రంగుతో ఉన్న పాపకు 'కోతై' అని శ్పేర్పు పెట్టి పెంచుతున్నారు. తమిళంలో కోతై అంటే బంగొరు తీగె అర్ధం. తెలుగులో ఆమె గోద, గోదాదేవిగా మారింది. ల గోద అయోనిజ కావున చిన్నవయస్సులోనే 7 ఏండ్ల బాలికగా ఉన్నప్పుడే అవయవమా స పొందికతో కనిపించేది. తన తండ్రి సాయంకాలాలలో వినిపించే శ్రీకృష్ణ గాథలను వినీ, లని తండ్రి తమిళంలో రచించిన "పెరియాళార్‌ తిరుమొలి ప్రబంధం చదువుకుని అందు 4856 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

బాలకృష్ణుని చేష్టలకు మురిసిపోయి శ్రీకృష్ణుడు తనకు తగిన వరుడు అని భావించింది. తొనాయనకు తగినదాననో కాదో తెలుసుకోవాలని తన తండ్రి వటపత్రశాయికి కట్టిచ్చే పూలమాలలను ముందుగా తాను ధరించి తోటలోని బావిలో నీద చూచుకుని సరిపోయానని ఆనందించేది. అలా ముందుగా ధరించి విడిచిన దండలను స్వామికి అర్చించినందువలన “శూడికొదుత్త నాచ్చియార్‌ అనియు “ఆముక్తమాల్యద” అనియు ఆమెకు తగిన పేర్లు ఏర్పడ్డాయి. గోదాదేవి పూర్వం భూదేవి. ఆమె చెలునలు మరాళికా, ఏకావళీ, హరిణీ, మనోజ్ఞా ప్రగ్విణీ మొదలైనవారు నాగకన్యకలు. గోదాదేవి చెలులతో కలిసి 'లక్ష్మీకల్యాణం'లో పాటలు పాడుకుంటూ శ్రీకృష్ణుని కల్యాణగుణాలకు చొక్కి అనంద సముద్రంలో తేలియాడుతూ ఉండేది. ఆస్వామిపై (పేమ క్రమక్రమంగా అధికంకాగా విరహ బాధలనుభవిస్తూ ఆయన అవతారాలను ఎత్తి పొడుస్తూ ఉండేది. చెలికత్తెలు “ఏమమ్మా! పూర్వజన్మలో నీవు పువ్వకోసం చెట్టు తెప్పించిన (పారిజాతం కోసం కల్పవృక్షాన్ని సత్యభామవు కదా! మందు అంటే మాకంతా (చెట్టంతా) తెప్పించినదానవుకదా! అంటూ శేలిచేస్తూంటే పూర్వగాథలన్నీ స్మరించుకుంటూ ఉండేది. ఆరాధారమణుని, గోవీమనోహరుని దివ్యలీలలను స్మరిస్తూ తాను గోపికాభావాన్ని ఆరోపించుకుని బ్రాహ్మీ ముహూర్తంలో నిద్ర లేచి చల్లని నీటిలో స్టానం చేసి బంగారు పళ్ళెంలో పూజాద్రవ్యాలు తాను కట్టిన చెంగల్స పూల దండలు తీసుకుని చెలులతో కలిసి వటపత్రశాయి. ఆలయానికి పోయి స్వామిని సేవించి ద్వయమంత్రంతో పూలమాలలు సమర్పించి హారతులిచ్చి, అగరుధూపములు ఇచ్చి చక్కర నేయి, అరటిపళ్టు నెపషంగా సమర్పించి, కర్పూరతాంబూలమర్పించి, గర్భగ్భహానికి ప్రదక్షిణ చేసి, శఠగ్‌ పము, లర్భాలా, ప్రసాదంగా యిచ్చిన మాల్యము గ్రహించి ఇంటికి వస్తూందేది. క తిరుమొళో తిరుప్పావె అనే రెండు దివ్య ప్రబంధాలు రచి - స్త దనగోపాలుని వద్దకు తనను చేర్చమని, మన్మథుని ప్రబంధంలో దశవిధ మదనావ్థలు పొంద న దక్షిణ తిరుపతిలో వేంచేసి అతని తమ్ముడగు సాంబుని ప్రార్టించి, తుమావిరుంజోవై అ భోగం సమరగిసానని వారు ఉన్న సుందర బాహుస్వొమికి నూరు గంగాళాల అక్కారరిసె భోగం సమర్చిణ నివా ఇజాపం తీరటానికై కృష్ణుడు తిరిగిన బృందావనం వెంటనే కనికరించలేదని విరహతాలం స మాడినట్లు సంచరిస వేయు ఏనుగులతో శ్రీకృష్ణుడు వచ్చి తనను వివా సంచరిస్తుంది. ఒకనాటిరాతి వైళ్ళబిచ్చుచూ తనను గోపికగా భావించి కల కంటుంది. కలాం భావనలలోనే రార ర్‌గోపని మందిరంగా తన చెలికత్తెలు వటపత్రశాయి కృష్ణుడుగొ ఆయన అల గ దిరోజులు రోజుకొక పాశురం స్వామికి గోపికలుగా తలచి 'తిరుప్పావై వ్రతాన్ని ( ర పపంచమంతా ఆచరిస్తున్నారు. సమర్పించింది. ఈ తిరుప్పావై దివ్య ప్రభంగా నా శ్రశృష్ణదేవరాయ వైభవం 487

ధనస్సు రాశిలో సూర్యుడు ప్రవేశించింది మొదలుగా మకరసంక్రమణ వరకు నెలరోజులు ప్రతి వారి ఇళ్ళలో, దేవాలయాల్లో, గోష్టులలో, ఇంకా దినపత్రికల్లో, రేడియోలలో, టి.వీ.లలో తిరుప్పావై పాశుర వైభవం అందరూ అనుభవిస్తున్నారు. ఇది ఉత్తమ ధ్వని కావ్యం. ఈ ప్రబంధానికి ఎన్నో వ్యాఖ్యానాలు వెలిసాయి. తమిళంలో అలవేయమణవాళప్పైరుమాళ్‌ నాయనార్‌ అనే మహానుభావుడు అనుగ్రహించిన 'అజాయిరప్పడి' ఆరువేల వ్యాఖ్య - (ముప్పై రెండక్షరాలను ఒక పదము అంటారు. అటువంటి పదాలు ఆరువేలు అని అర్ధం) జగత్ర్రసిద్ధమైంది. ఈ ధనుస్సులోనే కాక ప్రతినిత్యం వైష్ణవుల గృహాలలోనూ, విషు ఆలయాలలోను ఈ తిరుప్పావై సేవాకాలం (అనుసంధానం)తోనే తిరువారాధన పూర్తి అవుతుంది. ఇంతటి అద్వితీయ ప్రబంధం గోదా అమ్మ 7 సంవత్సరాల ప్రాయంలోనే రచించి లోకానికి అందించింది. ఆ తల్లి భూదేవి కావున భూమి బిడ్డలందరూ ఉజ్జీవించుటకు మంచిగా బతుకుటకు నామ సంకీర్తన, ప్రపత్తి వైభవం, పుష్పమాలాకైంకర్యం చేయమని బోధించింది. ప్రకృతి పారవశ్యంలో పడి నిద్రించే భగవంతుని లేపి తాను ధరించి విడిచిన దండలతో కట్టి బలాత్మారంగా (శ్రుతి శిరస్సులతో చెప్పిన కైంకర్యాన్ని మా నుండి (గ్రహించి మాతో కలిసి నీవు ఆనందాన్ని అనుభవించాలని కాని ఒంటరిగా యోగనిద్రలో అనుభవించ కూడదు అంటూ పారాలు బోధించి మంచిబాలునిగా తయారు చేసింది స్వామిని ఆ ఏడేండ్ల పసిబిడ్డ. ఆ బంగారు పసిబిడ్డ అనుభవించిన విరహవేదనను రాయలవారు దివ్యంగా వర్ణించారు. రాత్రులయందు నిద్రపట్టక ఆ శ్రీకృష్ణుని దివ్యమంగళ స్వరూపాన్సీ, వేపల్లెలో గొల్ల పిల్లలను మరులుగొలిపే వేణుగాన మాధుర్యాన్ని ఇలాభావించేది. “అభినవ కువలయశ్యామ కోమలమైన డామూపు మకరకుండలముదాల్ప, నిస్తులాస్య శ్రీవయస్సంభనిక్షిప్త నింబచ్చదథభ్రూవునిక్క సుంత, పరువంపుమంకెన విరివంపు నరనంపు వాతిఅచంద్రంపు వానకురియ అందంపు మెజఖుగువాలారు కన్గవ చూడ్మి (ఛవణకుండల కాంతి సవతుగాగ సప్త భువనాంగనానురంజనకు సప్త విధ పరీవాహముగాగానసుధవెలార్చు మాడ్కివేణువుపై (వ్రేళ్ళు మార్చిమార్చి మరులు కొలిపితె గోవింద! మందసతులి”. 488 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

ఇది వేణుగానం చేయుచున్న బాలకృష్ణుని ముగ్ధ మనోహర సుందర రూపం. కన్నుమూస్తే కనిపించే ధ్యానబింబం. ఈ రూపంతో (పంచలక్షం క్తుడియింగళ్‌ పెంగళ్‌) ఐదు లక్షల ఇళ్ళల్లోని 25 లక్షల పెళ్ళికాని పిల్లలను మోహపెట్టావు కదా! అంటూ ఆ బాలరూపాన్నే ధ్యానిస్తూ రాత్రులు గడిపేది. గోదా విరహ తాపాన్ని భరించలేక చేసుకొనే శీతలోపచారాలను తపము చేసే పద్ధతిగా భావించి, ఇదేదో కొత్తగా నున్నదని వటపదత్రశాయిని విష్ణుచిత్తులవారడిగారు. అందుకు నవ్వి మందరధరుడు సంకీర్తనా సార్వభౌముడైన డాసరికథ చెప్పి, ఈ కథ కల్పాది యందు కపట వరాహ రూపమున నున్న నాచేత విన్న భూదేవి నీకు కుమార్తిగా అవతరించి నేను గొన ప్రియుడననియు, నన్ను ప్రసన్నుని చేసుకొనుటకు సంకీర్తనను మించిన ఉపాయం లేదనియు తెలిసికొని ఇలా చేయుచున్నది. ఇంతకు మించిన తపంలేదు. నీకంతా మేలవుతుంది. రంగేశుని సేవించటానికి నీకుమార్తిను తోడొని శ్రీరంగం పోయిరండి అని ఆనతిచ్చాడు. మహాప్రసాదమని స్వామికి నమస్కరించి సెలవు తీసుకుని విష్ణుచిత్తులు ఒక బంగారు పల్లకిలో ఆ బాలికా రత్నాన్ని కూర్చోబెట్టి పరివారజనమూ, భాగవత పరిషత్తు తనను సేవిస్తూ వెంటరాగా శ్రీరంగం చేరారు. “వనికాంచెన్‌ విరజాభిధాంతర వపుస్సహ్యాద్భవాతీర, నం దన వాటీవలయద్రుమావళి దళాంతర్హశ్వపాపాళి భం జన చాంపేయసుమాయమాన విషమ స్పర్దావృతి (వ్రాత ర శ్మినభస్పృక్‌ శిఖరాళి దీపకలికా శృంగంబు శ్రీరంగమున్‌” ఇలాంటి శ్రీరంగంలో ప్రవేశించగానే చల్లని గాలులు స్వాగతం పలికాయి. విష్ణుచిత్తులు వైష్ణవ పరిషత్తులో కావేరీ నదిలో అఘమర్షణ స్నానం (పాపాన్ని పోగొట్టే స్నానం) చేసి, కుమార్తెనలంకరించి వెంట పెట్టుకొని, శ్రీరంగనికి తీర్ధం తీసుకుపోయే ఏనుగులు, అలాగే స్నానం చేసి బిందె తీర్ధం తీసుకుపోయే (ద్రవిడ ప్రబంధ గాయినీమణులు, ముత్యములు ముగ్గులుగా పెట్టిన వాకిళ్ళు, శౌరిగాథలను పాదే చిలుకలు, గోరువంకలు, స్వామికారగింపు చేసే ప్రసాదాలు, బంగారుమేడలు కలిగిన వీథులలో పై చెప్పిన వాటిని అనుసరించి భిక్షాటన చేసే నిత్యముక్తులూ ఉన్న శ్వేత ద్వీపం వంటి శ్రీరంగం [ప్రాకారాలలోపల ప్రవేశించి (పూర్వం శ్రీరంగం ప్రజలంతా ఏడు ్రాకారాల లోపలే ఉండేవారు. ఈ (ప్రాకారాలను తిరుమంగై ఆళ్వారు నిర్మించారు) ఆరు ప్రాకారాలు దాటగానే ఏడవ ప్రాకార ద్వారంలో ముందుగా గజాననులతో పరివేష్టించి యున్న సూత్రవతీసమేతుడైన శ్రీ విష్వక్సేనుని దర్శించి, పూజించి ఆయన సగౌరవంతో పంపించంగా, బంగారు కొందవలెనున్న గరుత్మంతునికి నమస్మరించి అతడు మరల నమన్మరించి అనుమతించగా, చతుర్భుజములతో, మేవవర్షంతో, పుండరీకలోచనాలతో, బంగారు వస్త్రాలతో, వనమాలలతో ప్రకాశించే విష్ణుమూర్తి ప్రతిబింబాల శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 489

వలె నున్న నమ్మాళ్వారు మొదలైన ముక్తులను సేవిస్తూ, వారియనుమతి బడసి, బంగారు కలశాలతో ప్రకాశించే మహా విమానం మధ్య చంద్రకాంతిశిలావేదిక చుట్టూ ధర్మాదిసూరి గణమూ, విమల మొదలైనవారు చామరములు వీస్తూ పరివేష్టించి ఉండగా పైన ముత్యాలు జాలరులుగా వేలాడే చాందినీ ప్రకాశిస్తుండగా తెల్లని శరీరంతో వేయి పడగలతో నొప్పియున్న శేషపర్యంకంపై, బంగారు తామరల వంటి పొదాలతో వాటికి వేదాలే అందెలు. బంగారు వస్త్రం, కాంచీగుణం అనే పేరుగల మొలతాడు, (బ్రహ్మను కన్న తామరతో ప్రకాశించే పొక్కిలి, బ్రహ్మాండ భాండములు ఒకదానికొకటి తగులుచుండ సువిశాలంగా లోపలనున్న ఉదర భాగం, లోకమంతా తనను కోరుతుంటే వారిని నిరసించి శ్రీలక్ష్మీదేవీ, శ్రీవత్సమనే పేరుగల పుట్టుమచ్చల వక్షస్థలం, శ్రీదేవికి ఉయ్యాలలా వున్న కంఠకౌస్తుభమణి, శంఖంవంటి మెడ, క్రేయూరము చంద్రుని నిరసించే ముఖపద్మం, పద్మంలాంటి నేత్రాలు, అద్దాలవంటి చెక్కిళ్ళు, చెవులకు మకరకుండలాలు, సకలలోకాధిపత్యాన్ని తెలిపే కిరీటం, వైజయంతమనే పేరుగల వనమాలా, ఆభరణాల వంటి ఆయుధాలతో దివ్యవైభవంతో దర్శనమిచ్చిన నారాయణుని పురాణ పురుషుని, పురుషోత్తముని, ప్రణతార్తిహరుని వాసుదేవుని, హృషీకేశుని, ఈశనుతుని, విభీషణవరదుని, అనంగజనకుని, రంగరమణుని కాంచి, తిలకించి, పులకించి పరివారంతో సహా శ్రీ విష్ణుచిత్తులు సాష్టాంగ నమస్మారంబులు గావించి జయజయశబ్దాలతో స్తోత్రాలు చేశారు. ఇలా పరస్వరూపాన్ని దర్శించి ఆనందించారు. (విమానంపైన పరవాసుదేవుడనే పేరుతో నేటికీ స్వామి దర్శనమిస్తారు) వీళ్ళిలా స్తోత్రం చేస్తుంటే ఆ శ్రీరంగనాథుడు గోదాదేవి దివ్య సౌందర్యాన్ని చూసి, వర్ణించి, ఉవ్విళ్ళూరి తమకమాపుకోలేక ఆమెను అంతఃపురానికి రప్పించుకుని మాయాగోదను విష్ణుచిత్తులవారి వద్ద ఉంచాడు. తదుపరి అర్బకస్వాములచే శ్రీపాదతీర్ధ ప్రసాదాలు, పరివేష్టనం (స్వామి ధరించి విడిచిన శేష వస్త్రాన్ని తలగుడ్డలాగ చుడతారు అదే పరివేష్టనం - పరివట్టం) ఇప్పించి విడిదికి పంపించాడు. విష్ణుచిత్తులు పరివారంతో గుడినుండి బయటకు వచ్చి మాయాగోదను పల్లకీలో కూర్చుండబెట్టుకుని వచ్చి విడిది గృహం వద్ద పల్లకి తెర తీసి చూస్తే మాయగోద మాయమయింది. కుమార్తె కనిపించ లేదని, విష్ణుచిత్తులు బావురుమంటూ గోలగోల చేశాడు. రంగనాథుడు తన కుమార్తెను లోపల దాచుకున్నాదని, (బ్రహ్మాదిదేవతలు కూడా అతన్నేమీ చేయలేరని, బక్క బ్రాహ్మణుడను నేనేమి చేయగలనని దుఃఖిస్తూ శ్రీరంగమంతా తిరిగి అల్లరి చేస్తుంటే రంగభర్త విష్ణుచిత్తులతో “మ్సదిమది తప్పితోయి మునిముఖ్య! ముసలితనంలో మతిపోయిందా నీ కుమార్తెను ఇంట్లోనే ఉంచి వచ్చి ఇలా గోల చేస్తావేమయ్యా! పోయి చూసుకో! అంటే మా అయ్యే చల్లని మాట చెప్పావు “విజయీభవ!” అంటూ దీవించి విడిది రాగానే గోదాదేవి ఎదురువచ్చి నమస్కరించింది. అప్పటికి ప్రాణాలు చేరుకున్నాయి విష్ణుచిత్తులవారికి.

తదుపరి రంగపతి బ్రహ్మరుద్రులను వాణీ పార్వతీదేవిని రాయబారానికి పంపాడు. వారు విష్వక్ష్సేనులవారిని ముందుపెట్టుకుని వచ్చి గోదాదేవిని రంగనాధునికిచ్చి పెళ్ళి చేయమని 490 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

అడిగారు. విష్టుచిత్తులు పరమానందంతో అలాగే చేద్దాం. చాలా గొప్ప నంబంధం, భృగుమహర్షి క్షీర సముద్రరాజు గౌరవం నాకు దక్కుతుంది. కానీ ఇక్కడే పెళ్ళి చేస్తే మోసుకువచ్చి కూతురునిచ్చాడని తేలిగా చూస్తారు. కావున మా వూరు రండి. అక్కడ ఘనంగా పెళ్ళి చేస్తానని ఒప్పించుకొని శ్రీవిల్లిపుత్తూరు వచ్చారు.

విష్ణుచిత్తులవారు తన శిష్యుడైన మధుర నాయకుని పిలిపించి ఆయన ఆధ్వర్యంలో పాంద్య దేశమంతా పెళ్ళి సంబరాలకు అలంకరించారు. విశ్వకర్మను పిలిచి విడిది గృవాలు నిర్మింపచేశారు. అచ్చట రంగనాథుడు సకల దేవతాకోటిని పెండ్లికి సగౌరవంగా గరుత్మంతుని ద్వారా ఆహ్వానించారు. విష్వక్సేనులవారు దారిచూపగా ఆకాశమార్గంలో శ్రీవిల్లిపుత్తూరు చేరుకున్నారు. విశ్వకర్మ నిర్మిత విడిది గృహాలలో అందరికీ స్వాగతం పలికారు. దేవదుందుభులు (మోగుచుందగా, నారదాదిమునులు సూక్తాలను గానం చేస్తుంటే శ్రీరంగనాథుని పెండ్లి కొడుకుని చేశారు. పార్వతీదేవి, సరస్వతీదేవి సీతారాముల పెళ్ళిపాటలు పాడుచుండగా, చెలికత్తెలు ఏకావళి, స్వగ్విణి రెండు ప్రక్కలా చామరములు వీస్తుండగా బుషిపత్నులు ఆశీస్సులతో పసుపుతో నలుగు పెట్టి గోదాదేవిని పెండ్లి కుమార్తెను చేశారు. సర్వం సిద్ధమయినది ముహూర్తానికి రమ్మని కబురుపెట్టారు.

శ్రీరంగనాథుడు విడిది గృహం నుండి విష్ణుచిత్తుల వారి యింటికి పరిధవంతో బయలుదేరాడు. పన్నెండుమంది సూర్యులు దివిటీలయ్యారు. నక్షత్రాలు కుచ్చులుగా వేలాడుతుండగా చంద్రుడు జగజంపుగొడుగయినాడు, సముద్రుడు వీథులలో వన్నీరు చల్లించాదు. ప్రకృతి కాంత తోటి దేవకాంతలను కలుపుకుని పరిసరములను శుభప్రదం చేసింది. అగ్నిదేవుడు మంచి పరిమళం గల అగరు ధూపం వేశాడు. మేఘాధిపతి పర్జన్యుడు చాందినీ అయ్యాడు. వేదములు వందిమాగధులై స్తోత్రాలు చేశాయి. నారదుడూ, సనందనాదులూ మంగళగీతాలు హృదయోల్లానంగా గానం చేశారు. గరుత్మంతుడు పట్టపుటేనుగై స్వామినెక్కించుకున్నాడు. తదితర దేవగణమంతా సముచిత సత్మారాలు చేస్తూ పెండ్లి వారి ఇంటికి మహోత్సాహంగా వచ్చారు. అ్రాకృత వైభవంతో తరలివచ్చిన శ్రీరంగనాథునికి విష్ణుచిత్తులవారు నమస్కరిస్తూ ఎదురు వచ్చారు. స్వామి గజావరోహణంబుచేసి విష్వక్సేనులవారి చేయి పట్టుకుని ద్వారములు దాటుకుంటూ వచ్చి బంగారు పీఠంపై కూర్చున్నారు. స్వామి పాదాలను కడిగిన జలాన్ని దేవగణమంతా తోసుకుంటూ వచ్చి చుక్కకూడా మిగల్చకుండా తాగేశారు. స్వామికి షోడశోపచార్తాలు సమర్పించి మధుపర్శ్మంబిచ్చి, పెరియాళ్వారూ ఆయన భార్యాకాళ్ళు కడిగి స్వామికి ధారాదత్తం చేయగా ఆముక్తమాల్యదను పాణిగ్రహణం చేసుకొన్నాడు శ్రీరంగనాథుడు.

తరువాత బంగారు పనితనంతో ముత్యాలు గుచ్చబడిన నల్లని అంచులు గల పెద్ద దుప్పటి మధ్య నుంచగా పెండ్లిపీటపై ఆసీనులయిన గోదా రంగనాథులు లగ్నమాసన్నం

శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం య!

కాగానే బ్రహ్మాది దేవతలు దుప్పటి వంచి పట్టగా జీలకర్ర బెల్లం కలిపిన ముద్దలు ఒకరి శిరస్సుపై ఒకరు పెట్టుకున్నారు. తరువాత ముత్యాలతో తలంబ్రాలు పోసుకున్నారు. తరువాత శ్రీరంగనాథుడు గోదాదేవి గళమున మంగళసూత్రం కట్టాడు (మన ప్రాంతంలో మాంగల్యధారణ తరువాత తలంబ్రాలు) తరువాత పురోహితులు లాజహోమం చేయించారు. సప్తపదులు మెట్టించాడు శ్రీరంగనాథుడు. సాక్షాత్తు పెండ్లికి వచ్చియున్న అరుంధతీ దేవిని భూమి మీద దర్శించారు. బ్రహ్మాది దేవతలంతా తృప్తిగా పెండ్లి భోజనం చేసి వధూవరులకు కానుకలిచ్చి తమ తమ ఊళ్ళకు వెళ్ళిపోయారు

శ్రీరంగనాథుడు గోదాదేవిని చాలా సంతోషంగా శ్రీరంగానికి తీసుకుపోయి కావేరీ తీరోద్యానవనాలలో విహరిస్తూ లోకాలను పాలిస్తున్నాడు.

ఇలా దివ్యకధలను తెలుగుభాషలో మనకందించిన శ్రీకృష్ణదేవరాయ మహారాయలవారు (గ్రంథంలో ప్రతిపాదింపబడిన ఆళ్వారులు, ఆచార్య పురుషులు, అంతేవాసియైన దాసరి గాయక సార్వభౌములు, అంకితమందుకున్న వేంకట భర్త. శ్రీగోదా రంగనాధులు, కధానాయకీ నాయకులు. ఇంతకూ మూలమైన శ్రీకాకుళాంధ్ర నాయక స్వామీ తెలుగువారికీ తదితరులందరికీ తెలుగు భాషపై గౌరవాదరణలు ప్రసాదించి, సూర్యచంద్రులున్నంతవరకూ తెలుగుభాష సజీవంగా సకల కళాభిరామంగా వర్ధిల్ల చేస్తారని కోరుకుంటూ -

న గో న న్‌ మ? క గంట స స సట ప మ న. న నా. టి! వ య. వం మ. లూ య ల తశ ౨. శ శం! క స [1 క్‌ యా ॥ న స త సన అవోబలం దేవాలయం

శ92 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

ఆముక్తమాల్యద -భక్తివైభవం

• మొవ్వ వృషాద్రిపతి చరిత్రలో రాజవంశముల పేర యుగవిభజవ జరిగినట్లు సొహిత్యచరిత్రలో సైతం యుగవిభజన చేయబడింది. ఒకేరూపంతో ఒకేమార్గంలో నేరుగా ప్రవహిస్తున్న సాహితీ ప్రవంతిని మలుపు త్రిప్పి, ఆ ప్రదేశం, తీర్ధంగా, క్షేత్రంగా ప్రసిద్ధిపొందించిన మహాకవుల 'సేర యుగవిభజన జరిగింది. అందుకే నన్నయ-తిక్కన-శ్రీనాధాదుల పేర సాహిత్య చరిత్ర వివిధ యుగాలుగా ఆవిష్మరింపబడింది. ముఖ్యంగా తెలుగువారికి తమ సొంతప్రక్రియయని చెప్పుకోదగినది ప్రబంధం. తొలిప్రబంధకర్తగా పెద్దనను, తొలిప్రబంధంగా స్వారోచిషమను సంభవమనే మనుచరిత్రను తెలుగువారు గౌరవించారు. ఆయుగంలో ఎందరో తీర్ధభూతులైన మహాకవి పుంగవులుండటంతో దానిని ప్రబంధ యుగమని నిర్వచించారు. కాని ఆ మహాకవుల నందరిని, తన ఆస్థానంలో నిలుపుకొని, మనోజ్ఞమహాప్రబంధ నిర్మాణానికి కారణభూతుడు కావటమే కాక, మదాలస చరిత్రాది, ఎన్నో సంస్కృత (గ్రంథాలతోపాటు, తెలుగులో ఒక మహాప్రొధప్రబంధం, ఆముక్తమాల్యదను రచించిన శ్రీకృష్ణదేవరాయ మహీసార్వభౌముని పేర కూడా ఈ యుగం సంభావింపబడింది.

రాయలు రచించిన తెలుగు ప్రబంధం “ఆముక్తమాల్యద”. దీనికే విష్ణుచిత్తీయమని నామాంతరం. ఆముక్త = ధరించి విడువబడిన, మాల్య=పూలదండలను, ద=ఇచ్చునది అనగా తాను ధరించివిడిచిన మాల్యములను దైవక్రైంకర్యంగా సమర్పించిన ఆండాళ్‌ యొక్కచరిత్రమని అర్ధం. ఆ అర్ధాన్ని తమిళంలో “శూడికొడుత్తాళో అంటారు. అందుకే గోదాదేవికి “శూడికొడుత్త నాచ్చియార్‌” అనే నామం కలిగింది.

ఈ ్రబంధానికి మరొక పేరు విష్ణుచిత్తీయం. విష్ణుచిత్తుడను వానికి సంబంధించిన గాథ అని అర్జం. విమ్లచిత్తుని తమిళంలో 'పెరియాళారొ అని పిలుస్తారు. అంటే ఆళ్వారులందరిలోకి పెద్దవాడని భావం. వయస్సు చేతనా? కాదు. మరిదేనిచేత? విష్ణుచిత్తులు, పాండ్యరాజు కొలువులో వివిధ మత ఖండనం చేసి, విశిష్టాద్వైతమతాన్ని ప్రతిస్థాపించాడు. అందుకు సంతృప్తుడైన, మహావిష్ణువు లక్ష్మీ సహితుడై వైనతేయస్యంద నారూఢుడై దర్భన మిచ్చాడు. అందరూ దైవ ఆశీర్వచనాలు కోరుకొంటారు. అటువంటి పరమాత్మకు, దృష్టి తగులుగుతుందని భావించి, విష్ణు చిత్తులాయనకు పల్లాండు పాడారు. అంటే ఆశీర్వదించారన్న మాట. అందులకే ఆయన ఆళ్వార్లకందరకంటె పెద్దరికం పొందాడు. పెరియాళ్వారైనాడు.

శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 493

శూడికుడుత్తనాచ్చియార్‌ భూదేవ్యంశతో తులసీవనంలో పెరియాళ్వారికి లభించింది. ఆమెను పెంచి పెద్దను చేసి శ్రీరంగేశ్వరునికిచ్చి వివాహం చేశాడు. లోకంలో అందరికీ అఆధారభూతయైన భూదేవి కాదారభూతుదైన కారణం చేతకూడా ఆయన సపెరియాళ్వారైనాడు. విష్ణువునే జామాతగాగైకొన్న కారణం చేత పెరియాళ్వారనబడినాడు. ఎప్పుడూ విష్టవాయన చిత్తంలో స్థిరనివాసం ఉండటంతో విష్ణుచిత్తుడైనాడు. ఈ దివ్యచరిత్రను శ్రీకృష్ణదేవరాయల వారు నారికేళపాక భూయిష్టంగా రచించారు. ఆయన కవిత్వంచూస్తే సంస్కృతం వ్రాసి వ్రాసి తెలుగులో పద్యాలు వ్రాసేతీరును పట్టియిస్తుంది. అందుకే ఎన్నో పద్యాలు ఒకే సంస్కృత సమాసంతో గంగా ప్రవాహ సదృశంగా సాగిపోయాయి, ప్రకృతి పరిశీలనంలో, ప్రకృతి వర్ణనలలో, ప్రకృతి రహస్య సూక్ష్మాంశ గ్రహణంలో ఈయనకు సాటిరాగల కవి ప్రపంచ సాహిత్యంలోనే మరియొకడు లేడనటం అతిశయోక్తి కాదు.

ఈయన ఈగాథనెందు కెన్నుకొన్నాడు? ఈయన ఎన్నుకోలేదు. ఆవెన్నుడే ఎన్నుకొని, రచయితగానీయన నెన్నుకొన్నాడు. రాయలు కళింగదేశ విజిగిషామనస్సుడై దండయాత్రకు బయలుదేరి విజయవాడలో కొన్ని రోజులున్నాడు. శ్రీకాకుళనికేతనుండగు ఆంధ్రమధు మథనుని దర్శనానికి పోయి, అక్కడ హరివాసరోపవాసము చేసి ఆ రాత్రి నిద్రించాడు. ఆ రాత్రి నాలుగవ జూమున ఆయనకొక కల వచ్చింది.

రాత్రి నాలుగవజామున వచ్చిన దానిని 'నిక్కల' అంటారు. అది తప్పక జరిగి తీరుతుందని స్వప్నశాస్త్రం చెబుతున్నది. ఆకలలో ఈకన్నడరాయలకు తెలుగురాయల దర్భ్శనమైంది. ఆయన లక్ష్మీదేవితో గరుడవాహనారూధుడైవచ్చి “ఓ కన్నడ రాయ! సంస్కృతంలో ఎన్నోగ్రంథాలు వ్రాశావు. తెలుగులో ఒక కావ్యం వ్రాయి. అదేమంత అసొధ్యంకాదు. “తెలు6 గ దేలయన్న....”

అని ఘంటాపథంగా ఘోషించాడు. అందుకు కన్నడ రాయలు స్పందించి “స్వామీ”దేనిని గూర్చి వ్రాయమంటారు? అని ్రశ్నింపబోయాడు, అది తెలిసిన తెలుగు వల్లభుడు.

“ఎన్నిను గూర్తు నన్న వినుమేమును దాల్చిన మాల్యమిచ్చునప్పిన్నది రంగ మందయిన సెండిలిసెప్పుము” అని ఆదేశించాడు. ఇక్కడ రాయలొక చమత్మారం చేశాడు. ఇచ్చు+అప్పిన్నది అని తెలుగుభాషాపరంగా 'మాలమిచ్చునప్పిన్నది' అనిచెప్పినా, తమిళంలో 'నప్పిన్నది" అంటే గోదాదేవి. ఆమె కథకోరటానికి కారణం కూడా చెప్పాడనుకోండి. ఇప్పుడు దానిని వివరించటం ఈ వ్యాస్యోద్దేశం కాదు.

మానవజీవితానికి, ధర్మం - అర్ధం. కామం - మోక్షమనే నాలుగు పురుషార్థాలు చెప్పబడ్డాయి. అందులో మధ్యలోని రెండింటికి ప్రతి వ్యక్తి వెంబరలాడతాదు. కాని, జీవలక్షణం, పరమాత్మను పొందటం. ఏ మతమైనా ఈ విషయంలో ఒక్కటే. భగవంతుని చేరటాన్ని డ్త్రిశ్న శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

మోక్షమంటారు. “ముచ్‌ అంటే విడచుట దేనిని విడచుట? జననమరణరూప సంసారచక్రాన్ని విడిచి పరమాత్మను చేరటం. ఏమార్గంలో భగవంతుని చేరాలి? జ్ఞానభక్తి వైరాగ్య మార్ధాలలో భగవత్రాప్తిని పొందవచ్చునని గ్రంథాలు ఘోషిస్తున్నాయి. ముఖ్యంగా మనకు మూడు మతాలు ఉన్నాయి. బుద్ధభగవానుడు శూన్యమేవ తత్త్వమని, దైవవిషయాన్ని ప్రస్తావించలేదు. జినుడు కూడా ఆప్రయత్నం చేయలేదు. ఆదిశంకరులు ఆద్వైత మతప్రచారకులు. రామానుజులు,విశిష్టాద్వైత మత ్రబోధకులు. మధ్వాచార్యులు ద్వైత మత ప్రవర్తకులు. వీరిలో శంకురుడు ముఖ్యంగా జ్ఞానమార్గాన్ని ప్రతిపాదించాడు. రామానుజుడు ప్రపత్తి మార్గనిర్దేత. మధ్వాచార్యులు 'భక్తి మార్గస్థాపకుడు, భక్తిముదిరితే ప్రపత్తిగామారుతుంది. ప్రపత్తి అంటే శరణాగతి- అత్మార్చణభక్తి, ఎంతజ్ఞాన మార్గప్రతిపాదకుదైనా ఆదిశంకరులు, వివేక చూడామణిలో “మోక్ష సాధన సామగ్ర్యాం భక్తి రేవగరీయసి” అని ఉద్దాటించాడు. అనగా మోక్ష సాధనమార్థాలలో భక్తి థేష్టమైందని దాని కర్ధం. కర్మకాండ అనగా పూజలు - వ్రతాదులన్నీ భక్తి వలననే ఏర్పడినాయి. మధ్యయుగాలలో భక్తి ఒక ఉద్యమంగా రూపుదిద్దుకొన్నది. తన రామాయణ ప్రబోధిత రామభక్తి ద్వారా ఆనాటి సమాజాన్ని ఏకోన్ముఖం చేయటానికి, తులసీదాసు ప్రయత్నించాడు. స్వాతంత్ర్య సంగ్రామానికి జాతిని సమాయత్తం చేయటానికి, బాలగంగాధరతిలక్‌ గణేశభక్తిని ప్రబోధించాడు. కబీరు - సమర్ధ రామదాసాదులంతా భక్తి ఉద్యమాన్ని బాగా పోషించిన వారే. శ్రైవంలోనైనార్లు, వైష్ణవంలో ఆళ్వార్లు భక్తి మార్గానికి పట్టుగొమ్మలైనారు. ఇంతకూ భక్తి అంటే ఏమిటి? నారద భక్తి సూత్ర గ్రంథం “సాతస్మిన్‌ పర (మ) (ప్రేమరూపా” అని భక్తిని నిర్వచించింది. అంటే దానికి వ్యాఖ్యానరూపంగా నారద పాంచరాత్రం. “మనోగతిరవిచ్చిన్నా హరౌ ప్రేమ పరివ్లతా అభిసంధి వినిర్ముక్తా భక్తిర్విష్టవశంకరీ” అని చెప్పింది. అంటే మనస్సు (ప్రేమతో అర్ధమై తైల ధారా రూపంగా ఎడతెగకుండ నిష్మామంగా భగవంతుని వంకకు నిరంతరం ప్రసరిస్తూ ఉండటం. దీనినే ఆదిశంకరులు. “స్వస్వరూపానుసంధానం భక్తి రిత్యభిధీయతే స్వాత్మతత్తాను సంధానం భక్తి రిత్యపరే జగుళొ అని వివేక చూడామణిలో నిర్వచించారు. అంటే, నేను, అన్నప్పుడు ఆ “నేని యొక్క స్వరూపం ఎలాంటిదో తెలిసికోవటానికి నిరంతరం చేసే మనోవిచారాన్ని విభక్తి అంటారు. ఆత్మ పదార్థయథార్థ విచార తత్త్వమే భక్తి అని మరికొందరన్నారు. దీనిని అంతానిర్వచించాలంటే ఒక ఉద్దంథ మౌతుంది. శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 4965

భక్తికి రసత్వసిద్ధిని కల్పించిన మహాత్ముడు మధుసూదన సరస్వతి. రూపగోస్వామి వారు కూడ ఈ దిశగా కొంత ప్రయత్నం చేశారు. భక్తిని తొమ్మిది విధాలుగా పేర్కొన్నారు.

1. శవణభక్తి, 2. సంకీర్తన భక్తి, 3. స్మరణభక్తి 4. సేవాభక్తి, 5. అర్బాభక్తి,
2. వందనభక్తి, 7. దాస్యభక్తి, 8. సఖ్యభక్తి, 9. ఆత్మనివేదన భక్తి. అముక్తమాల్యదలో శ్రీకృష్ణదేవరాయలు ముఖ్యంగా దాస్యభక్తి - సంకీర్తనభక్తి - సఖ్యభక్తి

• ఆత్మసమర్చణభక్తి - అర్భాభక్తులకు పరిపూర్ణ పట్టాభిషేకం చేశాడు. ఈ చిన్నవ్యాసంలో వాని నన్నింటినీ విపులంగా వివరించటం, అసాధ్యమైనా స్థాలీపులాక న్యాయంగా, విషయం సమగ్రంగా అందించటానికి ప్రయత్నం చేస్తాను. తెలుగు కవులుగానీ సంస్కృత కవులుగానీ తొలుత ఇష్టదేవతాప్రార్ధనతోనే తమ తమ కావ్యాలను ప్రారంభించారు. అదే భక్తికి బీజం. రాయలు ఆముక్తమాల్యదా, ప్రారంభపద్యంలో తన యిష్టదైవమైన వేంకటేశ్వరస్వామిని స్తుతించారు. “శ్రీ కమనీయహారమణిం జెన్నుగం దానును గౌస్తు భంబునం దాకమలావధూటియు నుదారతందోంపం బరస్పరాత్మలం దాకలితంబులైన తమయాక్ళతు లచ్చతం బైకిం దోంపన స్తోకతనందు దోంచెనన శోభిలు వేంకటభర్తం గొల్చ్పెదన్‌” శ్రీలక్ష్మీదేవి యొక్క హారమణిలో వేంకటేశ్వరుని ప్రతిబింబం గోచరిస్తున్నది. ఆయన వక్షస్థలంలోని కౌస్తుభరత్నంలో, లక్ష్మీదేవి ప్రతిబింబించింది. వారిద్దరు ఒకరి హృదయంలో మరొకరు తిస్టవేసికొని ఉన్నారు. వారి హృదయాలు స్ఫటిక స్వచ్చ్భాలు. ఆ కారణంగా వారి వారి హృదయాలలో నున్న మూర్తులు పైకి గోచరించుచున్నట్లున్నవట. అలా ఉన్న వేంకటేశ్వరుని కొల్చెదనన్నాడు రాయలు. పైని పద్యంలో ఇద్దరినీ వర్ణించి. ఇక్కడ ఒక్కనికే నమస్మరించట మేమిటని ్రశ్చిస్తే “యతో హరిస్తతో లక్ష్మీ” ఎక్కడ హరి ఉంటే అక్కడ లక్ష్మి ఉంటుంది. విష్ణోరేషాన పాయినీ అని గదా! దానినే కాళిదాసు “వాగర్జావివసంపృక్తౌ” అన్నాడు. రాయలు విశిష్టాద్వైతి. రామానుజ మత సంప్రదాయానుసారి. అందువల్ల శివాదుల నెవ్వరినీ స్తుతించక, లక్ష్మీనారాయణులను, గరుత్మంతుని, విష్వక్సేనుని, విష్ణుదేవుని పంచాయుధాలను, పన్నిద్దరాళ్వారులను మాత్రం స్తుతించాడు. విశిష్టాద్వైతంలో జీవునకు పరమాత్మ ఐక్యాను సంధానంలేదు. సారూప్య - సాయుజ్య - సాలోక్యములు మాత్రమే. లక్ష్మీదేవి జీవస్వరూపం. వేంకటేశ్వరుడు విష్ణువు వారి హృదయమణులు ప్రకృతి. ఈ మూడు సత్యాలను స్పృశించి, దీనిని బింబభావంతో సాయుజ్య స్థితిని వర్ణించాడు. 496 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

వైష్ణవులకు నాలాయిర దివ్యప్రబంధం వేదం. వేదాన్ని శూద్రులు - వైశ్యులు - స్రీలు చదువరాదు. నాలాయిరం, ఎవ్వరైనా పఠించవచ్చు. దీనిని ద్రావిడ వేదమంటారు. రాయలు శ్రీవిల్లిపుత్తూరులోని ప్రజల ఆర్బాభక్తిని ఎంత స్వతో రమ్యంగా వర్ణించాడో అవధరించండి. “శయపూజాంబుజముల్‌ ఘటిందడబడదన్‌ జన్టోయిలేగొనుపై దయతప్పన్‌ బసపాడిపాగడపు 6 బాదం బొప్పం జెంగల్వ డి గ్లియ నీరచ్యుత మజ్జ నార్థము కటిం గీలించి దివ్యప్రబం ధ యుగాస్యవ్‌ ద్రవిడాంగనల్‌ నడతురుద్యానంపులో త్రోవలన్‌” ఎంత గొప్ప పద్యం. ఇందులో కవి ఎన్నో అర్జాలు సాధించాడు. స్రీ పురుషలెవ్వరైనా సచేలస్నానం చేయుమని శాస్త్ర నిర్ణయం. ఆ ఊళ్ళోని స్రీలు శాస్రీయబద్ధంగా ఉద్యానవనాలలోని కొలనులలో స్నానం చేస్తున్నారు. బయటగా వెళితే పురుషులు కన్పిస్తారు. తడిసిన బట్టలలో అవయవ స్పష్టత గోచరిస్తుంది. అందుకని పురుషులకు కన్పించకుండా వనాలలోని శత్రోవలగుండా వెళుతున్నారు. ఇంటిలో పెరుమాళ్ళకు నిమజ్జనం చేయాలి గనుక, స్వచ్చజలం తడిగుడ్డలతో పాత్రలతో తీసికొనిపోతున్నారు. నిమజ్జనం తర్వాత స్వామిని పూజించేటందుకు పద్మాలు తీసికొని పోతున్నారు. వారు ద్రావిడ వేదం చదువుతూ వెళుతున్నారు. ఇన్ని సంప్రదాయాలను చెప్పిన రాయలు అదే పద్యంలో వారి ఉత్తుంగ కుచ సంపదను, సన్నని నడుములను వర్ణించి, వారి సౌందర్య విశేషాలు కూడా ఉటంకించాడు. ఇందులో వారందరు స్వామి వారి నిమజ్జన పూజాకార్యక్రమాలు చేస్తున్నారని చెప్పిన కారణం చేత అర్బాభక్తి అభివర్షించబడింది. నీటిని తీసికొనిపోవటం దాస్యభక్తికి నిదర్శనం, వారు నాలాయిర దివ్య ప్రబంధం పఠించటం, సంక్షీర్తనభక్తికి తార్భాణ. ఈ విధంగా మొత్తం విల్లిపుత్తూరులో నివసించు వారి యొక్క దైవభక్తిని, అందులోని వివిధ స్వరూపాలను రాయలు ప్రదర్శించాడు. దివ్య ప్రబంధయుగాస్యలనటంతో విశిష్టాద్వైత మత సంప్రదాయం వెల్లడి య్రైంది. విల్లిపుత్తూరిలో అనేకములైన ఉద్యానవనాలున్నాయనీ, ప్రత్యుద్యానవనంలో ఎజ్జని కలువలు వికసించి ప్రకాశించే కొలనులు ఉంటాయని - అచ్చటి వారంతా విశిష్టాద్వైత మార్గ ప్రవర్తకులనే విషయాలను, రమ్యాతిరమ్యంగా ధ్వనితం చేశాడు. ఇక విష్ణుచిత్తుని భక్తిని గురించి విశదీకరిస్తాను. విష్ణుచిత్తుడు సార్థకనామధేయుడు. ఆయన ఎన్నుకొన్నది కైంకర్య భక్తి. దీనినే దాస్య భక్తి అంటారు. ఆయన విల్లి పుత్తూరులో వేంచేసి యున్న వటపత్రశాయికి, ప్రతిదినం మాలంకైంకర్యం చేసేవాడు. ఉదయమేలేచి, స్నానాదులు ముగించుకొని, పూవులు కోసి దండలు కట్టి స్వామికి ప్రతిదినం సమర్పిస్తాడు. శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం శ్వర?

తొందర డిప్పాడియాళ్వార్‌, అనగా విప్రనారాయణుడు కూడా ఇదేవిధ భక్తితో విష్ణుసాయుజ్యం పొందగలిగాడు. 'అలంకారః ప్రియోవిష్ణుః - అభిషేకప్రియోశివః అనికదా శాస్త్రము. ఆ అలంకారానికి స్వామి మిక్కిలిగా సంతోషించేవాడు.

రాయలు, అంగిగా ఒక భక్తిని వర్చించినా అంగంగా వివిధ భక్తులనాకే వ్యక్తియందు చొప్పించగల సమర్థుడు.

“'ానవసేవయే - మాధవసేవి అనునదివాడుక. ఇక అద్వైతంలో మానవుడే మాధవుడు. “తత్త్వమసి” “అహం'బ్రహ్మాస్మ” వంటి వాక్యాలిదే విషయం తెలుపుతున్నాయి. వైష్ణవంలో భగవంతుని కన్న భక్తుడు గొప్పవాడు. వరాహపురాణంలో భగవంతుడు భూదేవితో “నాకు ఎన్ని అపచారములు చేసిన వానినైనా సహిస్తానుగాని, నా భక్తులకు కించిదపచారం చేసినా సహింపోనని వ్యక్తం చేశాడు. కులశేఖరాళ్వారు “భృత్యస్యభృత్య పరిచారక భృత్యభృత్య” అంటూ విష్ణుభక్తుల సేవకులకు - సేవకులకు, తానుసేవకుడనని చెప్పుకొన్నాడు. ఇదే గ్రంథంలో మాలదాసరి వృత్తాంతంలో బ్రహ్మరాక్షసుడు దాసరితో “భక్తుడు భగవంతునిమించియీయలేడె?” అంటాడు.

విష్ణుచిత్తుడు పరదేశివైష్ణవులకు ఆశ్రయమిచ్చేవాడు. వారికిషద్రసోపేతభోజనాదులు సిద్ధం చేయించేవాడు. ఆయన యిల్గొక తిరునాళప్రదేశం. ఇది ఆయనకు నిత్యకృత్యం. అయితే ఆయనేమైనా రాజులనో ధనికులనోయాచించి తెచ్చి యీ పని చేస్తున్నాడా? అంటే కాదు. రాయలు

న్యాయార్దితవిత్తంబున

నాయోగీశ్వరుండు వెట్టు నన్నం బాప్రా

లేయ పటీరాచల ప

ద్యాయాతాయాత వైష్ణవావలికెల్లన్‌. 1-79

అని చెప్పాదు.

న్యాయంగా సంపాదించిన విత్తంతో, ఉత్తర దక్షిణ దిక్కుల మధ్య నుండి యే తెంచు వైష్ణవుల కందకు భోజనం పెట్టేవాడు. ధర్మసంస్థాపకుదైన ప్రభువు పలికితే యిలాగే ఉంటుంది.

వేసవికాలంలో ఏవిధంగా వండి ఏ విధమైన పదార్థాలు వడ్డించేవారు - వర్షాకాలంలో

• చలికాలంలో కూడా ఏ విధంగా వంటచేసి ఏ రకమైన పదార్థాలు వడ్డించేవారో స్పష్టం చేశాడు రాయలు.

విష్ణుచిత్తుడు అయ్యా! కూరలెక్కువలేవు. పైగా పదార్థాలు చల్లబడినవి, పిండివంటలు లేవు, అన్నంకూడా వేడిగా లేదు. దయతో తృప్తిగా భోజనం చేయమని ప్రార్థించేవాడు. 498 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

శనివారాలందు ఆ వైష్ణవుల స్నానాలకే విధంగా ఏర్పాటులు చేసేవాడో రాయలు వర్ణించాడు. నవ విధ భక్తులలో దీనిని సేవాభక్తి అంటారు. ఇక్కడ శ్రవణ భక్తి చెప్పబడింది. సంక్తీర్తన భక్తి కూడా చెప్పబడింది.

ఇక విష్ణుచిత్తులు దాస్యభక్తినిరతుడు. రాయలీయనను పరిచయం చేస్తూ

అందుండుంద్వయసద్మపద్మవదనుండద్వంద్వుండశ్రాంతయో

గాందూబద్ధమధుద్విషద్దిరదుండన్వర్థాభిధానుండురు

చృ్చందోబ్బంద తదంత వాగపఠనా సంజాతతజ్ఞన్యని

స్పందద్వైతసుసంవిదాలయుండు నిష్టన్విష్టుచిత్తునడనన్‌ - 1-77

అని వర్ణించాడు. విష్ణుచిత్తుడు విల్లిపుత్తూరులో ఉన్నాడు. ఎల్లప్పుడూ ద్వయానుసంధానం చేస్తుందేవాడు. దీనినే వైష్ణవులు తిరుమంత్రమంటారు. “శ్రీమన్నారాయణ చరణేశరణం ప్రపత్యే శ్రీమతే నారాయణాయనమః” అనేదే తిరుమంత్రం. ఆయన ద్వంద్వరహితుడు. అనగా కష్టసుఖములు. శీతోష్టములు వంటివి లేవు. అన్నింటినీ సమానంగా భావించేవాదని అర్ధం. యోగంతో నిరంతరం విష్ణువును మనస్సులో నిల్పుకొనినాడు. వేదోపనిషత్తులు చదువకపోయినా అందుగల సమస్త జ్ఞానమును సిద్ధింపచేసికొన్నవాడు. భగవద్గీతలో, శ్రీకృష్ణుడు భక్తునకుండ వలసిన ఏఏ లక్షణాలను చెప్పాడో అవన్నియాయానయందున్నవి. పైగా రాయలు ఇందు భక్తిని యోగంగా పేర్కొనటం భగవద్గీతా ప్రభావం.

మత్స్యధ్వజుడనె రాజు భోగిని సన్నిధానానికి పోతున్నాడు. మార్గమధ్యంలో పరదేశివిప్రడు చెప్పిన ఆధ్యాత్మిక నీతితత్త్వాన్ని ఆలకించాదు. కేవల భౌతికసుఖాలతో తన జీవితం వ్యర్థమైందని వేదన చెందాడు. వెంటనే తిరిగిపోయి, ఒక నిధిని (ధనపు మూటను) పైని కొలుపు కూటపు దూలమున కట్టాడు. ఎవ్వరు మత నిర్ణయము చేయగా, ఆ మూటకెగిపడునో అది సత్యమైన మతముగా విశ్వసించెదనని దేశం నలుమూలల చాటింపు వేయించాడు. జైనులు - బౌద్ధులు _ మీమాంసకు, లద్వైతులు వచ్చి తమతమ మత విశేషాలను (ప్రతిపాదింపసాగారు. కాని మూట కదలలేదు.

ఆ సమయంలో విష్ణుచిత్తుడు విల్లిపుత్తూరులో, అష్టాక్షరీ మహా దివ్యమంత్రం నిష్టతో పఠిస్తూ పరిమళించుచున్న తులసీదళములతో మాలలు గుచ్చి స్వామి వారి వక్షస్థలంలో అలంకరిస్తూ కైంకర్యభక్తిలో మునిగి ఉన్నాడు. అట్టియెడ మహావిష్ణు వాయనను పాండ్యరాజు సభకు పోయి విశిష్టాద్వైతమత సిద్ధాంతాన్ని ప్రతిపాదింపవలసిందిగా ఆదేశించాడు. విష్ణుచిత్తునకు భయం వేసింది. స్వామికి సాష్టాంగములు చేసి,

శ్రేకృష్ణదేవరాయ వైభవం 499

“స్వామీ! నన్ను నితపురాపఠితశాస్త్రగ్రంథజాత్యంధు నా రామక్ష్మాఖనన (క్రియాఖరఖనిత్రగా హితోద్యత్మిణ స్తోమాస్నిగ్ధకరున్‌ భవదృవనదాసున్‌ వాదిగాంబంపుచో భూమీభృత్సభనోటమైన నయశంబుల్మీకురాకుండునే?” యని ప్రశ్నించి స్వామీ! నేను పూర్వం శాస్తాలు చదువక పుట్టుగ్రుడ్డినైయున్నాను. పూలతోటను త్రవ్వటానికి కఠినమైన పార - పలుగులు పట్టుకొనుటచే చేతులు కాయలు కాచినవి. మీ కోవెలకు నేను దాసుడను. అట్టి నన్ను వాదానికీ రాజసభకు పంపిస్తే అక్కడ నేనోడిపోతే ఆయపక్తీర్తి తమకే కదా! అని విన్నవించుకొన్నాడు. మళ్ళీ అన్నాడు. స్వామీ! మీ ఆలయం చిమ్మమంటే చిమ్ముతాను. బిందెలతో తీర్ధము తెమ్మంటే తెస్తాను. దేవరవారి వాహనం [మైోయమంటే మోస్తాను. తులసిదండలు గట్టి సమర్చిస్తాను. తమ టెక్కెం మోయమంటే మోస్తాను. విసరమంటే విసురుతాను ముందుకోల వేయుమంటే వేసెదను. స్వామీ! నీలీలకు తగిలినవారితరులు లేరా? అని ప్రశ్నించాడు. "పైని పేర్కొన్నవన్నీ దాస్యభక్తికి చక్కని నిదర్శనాలు. ప్రతి దినం స్వామినావిధంగా సేవించాడని రాయల నిర్ణయం. తుదకు పాంద్యరాజు సభలో సర్వమత ఖందనంచేసి, విశిష్టా దై వతసిద్దాంతాన్ని స్థిరీకరించాడు. విష్ణువు దర్శనమిస్తే దశావతారాల స్తుతిచేసి పల్లాండు పాడినాడు. ఈవిధంగా దాస్యభక్తి చక్కగా వర్ణితమైంది. శ్రీకృష్ణదేవరాయలు ఆముక్తమాల్యదలో విభిన్న భక్తిస్వరూపాలను అభివర్ణించాడు. ఈ కావ్య కధానాయిక గోదాదేవి. నాయకుడు రంగేశ్వరుడు. గోదాదేవి భూదేవ్యంశగా కవి వ్యక్తం చేశాడు. భగవంతుని తండ్రిగా, ప్రియునిగా, ప్రేయసిగా తలంచి ఆరాధించిన వారున్నారు. దానిని మధురభక్తి అంటారు. గోదాదేవి ధనుర్మాసం నెలరోజులు నెలకొక్కపాశురం (ప్రకారం ముప్పది పాశురాలు గానం చేసింది. కనుక సంకీర్తనభక్తి ఉన్నది. ప్రభువునకాత్మార్చణ చేసింది. కావున శరణాగతి చెప్పబడింది. ఇందులో సఖ్యభక్తి కూడా మిళితమై ఉంది. శ్రీకృష్ణునిమీద విరహంతో ఆయనను విమర్శించటం వైరభక్తికి తార్మాణ. ఈవిధంగా ఈ ఉపాఖ్యానాన్ని రాయలు, మధురభక్తి ష్లావితం కావించాడు. గోదాదేవి తులసివనంలో విష్ణుచిత్తులకు లభించింది. అంటే ఆమె అయోనిజ. ఆమె నాగకన్యల పరిణయములందు పద్మావతీ పరిణయామేయ గేయములు పాడగా విని, ఆవెన్నుని కల్యాణగుణకలాపంబునాలకించి, ఆయనయందు లగ్నమైన చిత్తముగలదైనది. అది అమెకు ప్రార్దన్మ సంస్మ్కారంచే లభించింది. తండ్రి భగవత్షైంకర్యార్థం, పూలదండలు కట్టి గూడ బుట్టలలోనుంచి, అన్యకార్యవ్యగ్రతచే బైటకు పోవుచుండువాడు. ఆ సమయంలో, ఆమె ఆ దండలన్నీ తానలంకరించుకొని, బావి నీళ్ళలో తన నీడచూచుకొని, వానిని విడిచి, గూడ 500 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

బుట్టలలో నుంచుచుండెను. ఇది సఖ్యభక్తికి నిదర్శనం. మనం కూడా స్నేహితులతో పాటు ఒకే పాత్రలో భోజనం చేస్తాము. ఒకరుపయోగించిన నీరం మరొకరుపయోగిస్తారు. ఇది స్రీపురుషులయందు రససిద్ధికి పర్యవసిస్తుంది. స్నేహితులమధ్య ఈ గుణం స్థాయి భావంగానే నిలిచిపోతుంది. ఇక్కడ భక్తునకు భక్తురాలికి మధ్య సన్నివేశం కనుక, రస స్ఫూర్తిని పొందుతుంది. “ఆత్మవత్సర్వ భూతాని యనుటబౌాం3? ముద్దియలకైనవలవంత ముచ్చటలను నాటపొటలంగీతలం గొంతడంగుంగాని నోరులేని జంతువులకు నొప్పి ఘనము!” అని పశ్చాత్తాపం చెందింది. పూర్వయుగాలలో ఎందరో తనను మోహించారు. వారి కోరికలు తీర్చకుండా వారిని వీరహబాధకు గురిచేశాడు. వారిని దుఃభింపచేశాడు. “శుభకృచ్చుభమాస్పోతి పాపకృత్చాప మశ్ళుతే” శుభకార్యములు చేస్తే శుభస్థితిని పాపకార్యాలు చేస్తే పాపస్థితిని పొందుతొడనే శాస్త్రవాక్యానుసారం, వారి కన్నులనుండి కన్నీరుకార్సించిన కారణంచేత, ఆ కన్నులకు సఫామ్యంగల నీచువాసనగల చేపరూపు ఎత్తవలసివచ్చింది. ఆ స్త్రీల శరీరాలలో గగుర్పాటు కల్గించినకారణంచేత, వెంట్రుకలు నిక్కబొడుచుకొనిన పందిరూపు నెత్తవలసివచ్చింది. దాని వలననే మెడమీద వెంట్రుకలు గల నృసింవావతారమెత్తవలసి వచ్చింది. భృగుమహర్షి భార్యను సంహరించాడు. అ మహర్షి శాపఫలంతో వామనుడుగా జన్మించాడు. అందువలననే శ్రీహరికి భార్యావియోగం కలిగింది. శ్రీరాముడు తాను రూపవంతుడననే గర్వంతో తనను ప్రేమించి వచ్చిన శూర్చణఖను నలుగురూ నవ్వునట్లుగా ముక్కుచెవులు కోయించినాడు. అలాకాకుండా ఆమెను ఏలుకొని ఉంటే ఆమె అన్న రావణుడాయనతో సఖ్యం చేసేవాడు. సీతాదేవికి రక్కసుని చెల తప్పి ఉండేది. ఒల్లం బొమ్మన్న ౦బోదె? తానుల్లసముల నేం పనదిరక్మసియయౌట నెగ్గె? వలచి ప్రీలుదలవంపం దానవచ్చెనది చాల కాండుదాని బజీతుసేయంగనగునె? శూర్చణఖనొల్లనంటే పోదా? దానినేల ఉల్లసమాడవలె? స్త్రీలు మోహించివచ్చుట తప్పా? దానినిట్లు రచ్చ బెట్టవచ్చునా? బృందావనంలో ఆయన గోపికలను పెట్టిన ఆరళ్ళివ్వరికి తెలియవు? శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 501

ఇత్యాదిగా ఆమె వెన్నుని గుణవిమర్శకు ప్రారంభించింది. ఇది వ్యాజస్తుతి. ఐనా ఇందులో వైరిభక్తి లక్షణాలు కొన్ని తొంగిచూస్తాయి. ఆమెకు పూర్వజన్మమున శ్రీకృష్ణస్వామి తోడి వివిరాదుల సౌఖ్యవిశేషము సద్యస్సురణకు వచ్చింది. ఆమె దుఃఖించింది. ఏ స్రీ తన ప్రియుడు సమీపమునందుండగనే ఆతనితో వియోగము సంభవించునేమో అన్న భయంతో ప్రాణశరీర త్యాగం చేయటమే పతిభక్తిగా పేర్కొన్నది. అంటే పరమాత్మతోడివిరహ బాధను భరించ లేకపోవుట శరణాగతిలో నొకభాగము. ఈవిధంగా విరహవేదన చెంది శ్రీరంగనాధునిపై మనస్సు లగ్నం చేసింది. ఇదే ఆత్మార్పణ భక్తి. స్వామిని వివాహం చేసికొన్నది. ఇది మధురభక్తికి రసవ్యంజకత్వం. మధురభక్తి న్థాయిభావ స్థాయిని దాటి రసస్థాయికి పర్యవసించటం. రాయలాముక్తమాల్యదాకావ్యాన్ని మాలదాసరి కథతో ముగించటం, ఒక మహనీయ లక్షణాన్వితం. ముందు ఎన్నివిధాలైన భక్తి మార్గాలను వర్ణించినా చివరకు నామసంక్తీర్తనభక్తితో ముగించాడు. “హరేర్నామహరేర్నామ హరేర్షామైవకేవలం” కలియుగంలో హరిభక్తి ఒక్కటే మానవుని కడతీర్చే మార్గం. అందునా “కలౌకేశవకీర్తనమ్‌” అని కలియుగంలో సంక్షీర్తనవలననే ముక్తిని పడయటానికి సాధ్యమని శాస్త్రం నిర్వచించింది. క్షీర్తనభక్తి అందణకు అందుబాటులో ఆచరణయోగ్యమైంది. పంచములు, దేవలయ ప్రవేశానికి కూడా అనర్హులని నిర్ణయించిందీ సమాజం. కాని రాయలు, ఒక సంఘసంస్కర్తగా మాలదాసరిని మహాత్మునిగా వర్డించి ఆదర్శప్రాయంగా నిలిచాడు. పుట్టుక ముఖ్యంకాదు. శీలం ముఖ్యమని చాటించాడు. ఈ సంకీర్తన భక్తి పరిపోషణలో రాయలు ప్రదర్శించిన నేర్పు అనన్యసాధ్యం. ఈ మాలదాసరికథ వరాహపురాణంనుండి గగ్రహించినా, తన మార్గంలో దానిని ఒక వజఖండంగా తీర్చిదిద్దాడు. మాలదాసరిని పరిచయం చేసిన పద్యాన్ని చూడండి. “కలదడొక్రరుండుపేరుకొనగాని కులంబు మదీయభక్తుండి య్యిలమునవాండు వామనతనేవసియించిన పుణ్యభూమియం దులకొకయోజనత్రయపు దూరపుటూరవసించి బ్రాహ్మివే కళలంజనుదెంచి పాడుమములాలసమంగళనామకైశికిన్‌. అహరబంబు నమ్మహాత్ముండు” ఇది విష్ణువు భూదేవికి చెబుతున్న కథ. తొలుత “పేరుకొనగానికులంబు” అని పేర్కొన్న రాయలు, “అహరహంబు నమ్మహాత్ముండు” అనటం, కులాన్ని బట్టి గొప్పతనంరాదు. ప్రవర్తనను బట్టి యేర్చడుతుంది అనే విషయాన్ని తేటతెల్లంగా ధ్వనితం చేయటం. మంగళ కైశికిరాగంతో గొనం చేసేవాడనటంతో సంక్షీర్తనభక్తిని గూర్చి చెప్పినట్లెంది. 502 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

ప్రతిదినం, ఆ దాసరి ఎనిమిది మైళ్లు నడిచి కురుంగుడినంబి దేవాలయానికి బ్రాహ్మీ ముహూర్తంలో వచ్చేవాడు. మధ్యాహ్నకాలం వణకు తాండవం చేస్తూ స్వామిని గూర్చి గానం చేసేవాడు. ఒకనాడు అర్ధరాత్రి వేళ కోళ్లుకూయగా తెల్లవారిందని, బయలుదేరి వస్తూ మార్గమధ్యంలో మరులు తీగత్రొక్కాడు. తూర్పుతెల్లవారువేళకొక బ్రహ్మరాక్షసుని చేతిలో చిక్కాడు. ఆతడు దాసరిని వధించి, ఆహారంగా తీసికొనటాని కుద్యుక్తుడైనాదు. అందులకు దాసరి, ఒక్కక్షణం అవకాశమిస్తే వెళ్లి చివరిసారిగా గానంచేసి తిరిగివస్తానన్నాడు. రాక్షసుడంగీకరింప లేదు. ఎన్నో ఒట్లుపెట్టుకొన్నాడు. కాని ఆతడు వినలేదు. అపుడు దాసరి, “ఎవ్వనిచూడ్మితో ప్రపంచం జన్మించి, ఎవ్వనియందు నివసిస్తూ చివరకెవ్వని యందు లయమౌతుందో, అనగా సృష్టిస్థితి లయకారకుడైన విష్ణువుతో మరియొక వేల్పును పోల్చినవాడు పొందిన పాపానికి పోతా” నని ప్రతిజ్ఞ చేశాడు. రాక్షసుడు విడిచిపుచ్చాడు. పోతనగారి “ఎవ్వనిచే జనించు అనే పద్యానికి ఈ పద్యం సోదరి మాదిరిగా గోచరించినా దీనికొక ప్రత్యేకత ఉంది. దాసరిపోయి చివరిసారిగా తన్మయత్వంతో గానంచేసి, తిరిగి రాక్షసుని యొద్దకువచ్చి తనను భక్షింపుమని కోరాడు. కాని రాక్షసుడందులకంగీకరింపలేదు. తన గానఫలం ధారపోయుమని అర్థించాడు. సగం ఫలం దానం చేయుమని ప్రాధేయపడినాడు. దాసరి నిరాకరించాడు. తృతీయభాగానికి కూడా దాసరి ఒప్పుకోలేదు. అపుడు రాక్షసుడు, “సంగీతఫలము గో సంగీ! సగమైనదయపాసంగ నీవేమీన్‌ (మింగిన గ్రుక్కన్‌ వారిధి కింగొణంతయె కొదయె విష్ణుకీర్తన కనినిన్‌” సముద్రంలో నీటిని చేప ఒక గ్రుక్క పానం చేసింది. దానివల్ల సముద్రానికి లోపం వచ్చిందా? నీ గానపుణ్యం సముద్రమంత. నీవు నాకు ధారపోసే, ఒక గ్రుక్కమాత్రం అంటే గోసంగి, తానానాడు పాడిన కీర్తనలోని చివజిభాగఫలం ధారపోశాడు. బ్రహ్మరాక్షసుని శాపం తొలగిపోయింది. అతడు బ్రహ్మరాక్షస్సుగా మారటానికి హేతువును వివరిస్తాడు. ఇందులో రాయలు సంక్తీర్తన వలన ఎంతటి మహత్తర ఫలం కలుగుతుందో ప్రపంచించాడు. ఈవిధంగా రాయలీకావ్యంలో వివిధరూప భక్తులను చక్కగా అభివర్జించాడు. ఇంతచిన్న వ్యాసంలో దానినంతా (ప్రదర్శించటం కష్టం. సూర్యుని వ్రేలితో చూపాను. ప శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 509

ఆ రాయల ్రకృతివర్దన లు

• వీ. గణవతిశాస్రి శ్రీకృష్ణదేవరాయల ఆముక్తమాల్యద ఆంధ్రప్రబంధాలలో అ(గ్రశ్రేణికి చెందినదని అభియుక్తులందరు అంగీకరిస్తారు. దీనికి అనేకకారణాలున్నాయి. దీనిలోని నాయిక గోదాదేవి మిగిలిన ప్రబంధనాయికలవలె కాక మహావిష్ణువుపై మరులుకొన్న భక్తురాలు. ఈ ప్రబంధము లోని ప్రధాన భావము భక్తిగాని శృంగారము కాదు. ఇదీగాక దీనిలోని ప్రకృతివర్దన ఇతర ప్రబంధాలలో లేని కొత్తదారి తొక్కినది. సహృదయములను ఈ ప్రకృతివర్షన ఆకర్షించినంత హృద్యంగా మిగిలిన మరి ఏ ప్రబంధములోని ప్రకృతివర్ణన ఆకర్షించలేదు. ఇది ఈ ప్రబంధంలో

ప్రప్రథమంగా పేర్కొనదగిన ఉత్తమ సుగుణము.

ప్రకృతి అంటే నేటికాలంలో బాహ్యప్రకృతి (1170) అనే అర్ధం వచ్చింది. దీనికి 'స్వభావము' అనే అర్ధంకూడా సాంప్రదాయికంగా వస్తున్నది. ఈ స్వభావము, వివిధ ప్రకృతులు గల మానవుల స్వభావంగాని, పశుషక్ష్యాది ప్రాజి స్పభావంగాని, మౌలికంగా నిత్యము మార్పులు చెందే వసంతాది బుతుస్వభావంగాని, సూర్యోదయాస్తమయాదుల స్వభావంగాని, ఆయా వస్తు స్వభావంగాని కావచ్చును. వీటి వర్ణనలలో రాయలు ప్రదర్శించిన ప్రత్యేక దృక్పథం ఏదో పరిశీలిద్దాము.

ఈ సందర్భంలో రాయలకు (ప్రత్యేకమైన కవితాదృక్పథం ఏమైనా ఉన్నదేమో చూదాము. ఆముక్తమాల్యద పీఠికలోని ఒక పద్యాన్ని బట్టి రాయల కవితాదృక్పథం కొంతవరకు ఊహింపవచ్చును. ఆంధ్రవిష్ణువు కృష్ణరాయనితో

“పలికి తుత్రేక్షోపమల జాతి పెంపెక్క రసికు లౌనన మదాలస చరిత్ర భావధ్వని వ్యంగ్య సేవధిగాగ జె ప్పితివి సత్యావధూ (ప్రీఐనంబు”

అన్నాడు. దీనిని బట్టి కావ్య జీవ భూతము లయిన భావధ్వని వ్యంగ్యాదులతో పాటీ కవికి ఉత్రేక్షోపమా జాతులపై అభిమానం ఎక్కువ"అని మనం ఊహించుకోవచ్చును.

ఈ పద్యపాదానికి వేదం వెంకటరాయశాస్తిగారు సంజీవినీవ్యాఖ్యలో “పలికి తుస్రేక్షోపములు జాతి పెంపెక్టి అనే పాఠం స్వీకరించి, ఉశ్రేక్షోపములు, జాతి = స్వభోవోక్తి, పెంపెక్క = అతిశయింపగా” అని అర్ధం వ్రాశారు.

504 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

వావిళ్ల రామస్వామిశాస్రిగారు బహమువ్యాఖ్యలు పర్యాలోచించి రచించిన రుచివ్యాఖ్యలో “పలికి తుత్రేక్షోపమలజాతి పెంపెక్క రసికు లౌనన మదాలస చరిత్ర” అనే పాఠం స్వీకరించి “ఉగ్రేక్షోపములచేతను, జాతీ = స్వభావోక్తిచేతను పెంపెక్కన్‌ = అతిశయింపగా” అని అర్థం (వ్రాశారు. 'జాతిన్‌' అని తృతీయాంతం చేసే అర్ధం చెప్పినప్పుడు 'జాతింబెంపెక్క అని ఉండవలసింది మూలంలో అల్లాగ లేనప్పుడు “జాతినో అని తృతీయావిభక్ష్యంతంగా ఎల్లాగ విరిచి అర్ధం వ్రాశారో తెలియకుండా ఉన్నది. ఈ పాఠంలో మూలంలో అచ్చుతప్పు ఏమైనా దొర్లిందేమో తెలియదు. వీరిచ్చినపాఠంలో అచ్చుతప్పు లేనప్పుడు, “ఉన్రేక్షోషమలచేత, జాతి (స్వభావోక్తి) పెంపెక్కన్‌' అని అర్ధం చెప్పవలసి ఉంటుంది. ఆముక్తమాల్యద నిశితంగా పరిశీలించినవారికి కూడా ఈ పాఠము, ఈ అర్థము మాత్రమే ఎక్కువగా సముచితంగా ఉన్నట్లు కనిపిస్తాయి. ఏది ఎల్లాగ ఉన్నా కృష్ణ్ణాయలకు ఉ్ర్రేక్షోపమలతో మిళితమైన స్వభావోక్తిపై ఎక్కువ మక్కువ ఉన్నట్లు మనం నిశ్చయించవచ్చును.

ఈ కవి రచించిన మదాలసచరిత్ర, సత్యావధూప్రీణనము, సకల కథా సారసంగ్రహము మొదలైన ఇతర (గ్రంధాలు మనకిప్పుడు దొరకడం లేదు. అందుచేత ఆముక్తమాల్యదలోని ఈ పద్యం తప్ప రాయల కవితాదృక్చథం తెలియజేసే వేరే ఆధారాలేమీ లేవు.

ప్రకృతి వర్ణన అంటే సామాన్యంగా ఉ్రేక్షాతిశయోక్తి శూన్యమైన సహజప్రకృతి, మానవ స్వభావవర్ణనమే అని మనం అనుకుంటాము. ఈ ప్రకృతివర్ణనం ముఖ్యంగా రెండు విధాలుగా విభాగించవచ్చును. కవి భావనామి([శ్రితముకాని శుద్ధమైన సహజ ప్రకృతివర్ణనం మొదటిది. ఈ విధమైన ్రకృతివర్ణ్షనలో కవిభావన బాగా అంతర్లీనమై లుష్తప్రాయంగా ఉంటుంది. ప్రకృతే స్పష్టంగా భాసిస్తుంది. రెండవదానిలో ప్రకృతిని ఆలంబనంగా తీసుకుని కవి భావన అలంకారాది సహకారంతో విశ్చంఖలంగా విజృంభిస్తుంది. ఈ విధమైన వర్ణనలో (ప్రకృతి సూత్రప్రాయంగా ఉండి, కవిభావనకు కేవలం ఆలంబనంగా భాసిస్తుంది. ఈ రెండు విధాలయిన వర్ణనలు ఆముక్తమాల్యదలో ఉన్నాయి. ఈ విధమైన వర్ణనలలో మొదటిదానికి ఆముక్ష్తమాల్యదలోని ఈ (క్రింది పద్యం ఉదాహరణగా ఇవ్వవచ్చును.

“జయ పూజాంబుజముల్‌ ఘటిం దడబడన్‌, జన్లోయి లేగౌనుపై

దయ దప్పన్‌ బసపాడి, పాగడపుం బాదం బొవ్చం జెంగల్వడి

గ్లియ నీ రచ్యుత మజ్జనార్థ్ధము కటిం గీలించి దివ్య ప్రబం

ధయుగాస్యల్‌ ద్రవిడాంగనల్‌ నడుతు రుద్యానంపులో ద్రోవలనొ 1-56

ఇక్కడ అచ్యుత మజ్జ్ఞనార్థమై చెంగల్వడిగ్గియనీరు కొని వస్తూ, దివ్యప్రబింధము పాడుకుంటూ గృహోన్ముఖ లైన స్త్రీలను అతిసహజంగా కవి చిత్రించాడు. ఇక్కడ స్వాభావికమైన ద్రావిడ స్రీ స్వభావమే కనబడుతున్నది. అంతేగాని కవి ఉత్రేక్షాదుల కిక్కడ అవకాశం ఇవ్వలేదు.

శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 505

ఇలాంటి సహజమైన స్వభావవర్ణనలు ఆముక్తమాల్యదలో చాలావిరివిగా కనిపిస్తాయి. ఇంక ప్రకృతిని ఆలంబనంగా తీసుకుని కవి ఉన్రేక్ష ఉపయోగించిన మరి ఒక ఉదాహరణ చూదాము.

ఈ క్రింది పద్యంలో లకుముకి పిట్టలు నూతులలో తటాలున వ్రాలి చేపలు పట్టుకుని తిరిగి పైకి ఎగరడం స్వాభావికమైన ప్రకృతి సన్నివేశము. దీన్ని కవి, గృహలక్ష్మికి ద్రావిడ స్రీ పరిచయం వల్ల అలవడిన బంతులాటగా ఉ్రేక్షించాడు.

“కలయన్‌ నీలమయంపు దల్లియొఅ దాకం దేటనీ రొప్పు ర

థ్యల కూపంబుల మీల జూచి, వలఖీ వ్యాసంగి తుంగద్రు శా

ఖలలో డాగి గుభాలునన్‌ లకుముకుల్‌ క్రందైపదున్‌, లేచుయమ్రు

చ్చిలి గేహేందిర ద్రావిడీ పరిచితిన్‌ జెండాడు చందంబునన్‌.”” 1-57

ఆముక్తమాల్యదలోని 7 ఆశ్వాసాలలోను సుమారు 8 వందల పద్యాలున్నాయి. ఈ పద్యాలలో ఇంచుమించు సగంవరకు కేవలం వర్ణనాత్మకమైన పద్యాలే. ఈ సంఖ్యనుబట్టి వాయల వస్తువర్దనాఖినివేశం గ్రహింపవచ్చును. మొత్తంమీద కావ్యకథా నిర్మాణశిల్బం పరిశీలిస్తే ఈ వర్జనలవల్ల కథాశిల్పానికి లోపం వచ్చినదనే చెప్పాలి. అయినా అభినివేశం ఎక్కడా మొక్కవోకుండా రాయలు వర్ణనలు అలాగ సాగిస్తూనే ఉంటాడు.

రాయలబాహ్యాంతర ప్రకృతి పరిశీలన చాలా సునిశితమైనది. సామాన్య పరిశీలకులకు కూడా అందని మారుమూలల (ప్రకృతి స్వభావ చిత్రణలో ఇతనికి మిగిలిన (ప్రబంధకర్ర లెవరు సరితూగజాలరని అనిపిస్తుంది. వర్ధావర్ణనలో పెద్దనై పండిన అడివి మేడిపండ్షలోనికి వాననీరు ప్రవేశించింది. అంతవరకు ఆపండ్లలో ఉండిపోయిన దోమలపంక్తులు వెంటనే వరసగా పైకి వచ్చేస్తాయి. ఇది సామాన్యుల కందని పరిశీలనము. ఈ క్రింది పద్యంలోని పై వర్ణనావైఖరి సమ(గ్రంగా చూడవచ్చును;

“స్థూల పరిపక్వ కాననోదుంబ రాగ్ర

రంధ్రముల వాననీరు సారంగ వెడలి, మశకపంక్తులు దావధూమంబు లడగ రచ్చసేయంగ వెడలె విశ్రాంతి కనగ.”

ఆరన ఆశ్వాసంలో కవి బ్రహ్మరాక్షసుని వర్ణించే టప్పుడు ఇలాంటిదే మరి ఒక వర్ణన కనిపిస్తుంది. “పల్ల చీమల వశ్రభల్లాతకియు బోలె నెజ్జ దుప్పటి నొప్పు కట్టె వాని” దీనికి, పల్లచీమలన్‌ = బాపన చీమలచేత, వక్రభల్లా తకియబోలెన్‌ = వంకర చెట్టువలె, ఎజ్జదుప్పటిన్‌ = ఎట్టిని దుష్పటిచేత, ఒప్పు = ఒప్పుచున్న, కట్టెవానిన్‌ = నల్లని శరీరముగలవానిని” అని

అర్ధము. ఇక్కడ చెట్లపై ఎర్రని చీమలు విశేషంగా పాకుతూండడము కవి సామాన్యులు 506 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

పరిశీలించలేని ప్రకృతి సన్నివేశము. ఆరవ ఆశ్వాసంలో మాలదాసరి కధలో కూడా ఇలాంటిది మరి ఒక వర్ణన ఉన్నది. “కాంచె న్వైష్టవు....” దన్న పద్యం. దీని తాచ్చర్యం ఇది. “ఆ మాలదాసరి అలా ప్రయాణిస్తూ అతని కొక పెద్ద మర్రి చెట్టు కనబడింది. దాని ఊడలు యోజనం వరకు వ్యాపించి ఉన్నాయి. వాటినుండి బయలు దేరి శాఖోపశాఖల పత్రాలు గాలితాకిడికి చాలాదూరం వరకూ పోతున్నాయి. పురుగులు కొట్టివేయడం వల్ల వాటిమీద ఏర్పడ్డ గీరులు వ్రాతలవలె ఉన్నాయి. ఇవి “ఈ మర్రిచెట్టు పై (బ్రహ్మరాక్షసుడున్నాడు రావద్దని” పాంధులను హెచ్చరిక చేస్తున్నట్లున్నాయి. చెట్టు మర్రివళ్లు ఈ పుణ్యకార్యంవల్ల లభించిన పుట ఫలితాలలా ఉన్నాయి.” ఈ వర్ణన అంతటిలోను మన కాశ్చర్యం కలిగించేది మర్రి ఆకులమీద పురుగులు కొట్టివేయగా ఏర్పడ్డ గీరుల పరిశీలన. ఇలాంటి సునిశిత ప్రకృతి పరిశీలన కల ఘట్టాలు ఆముక్తమాల్యదలో చాలా విరివిగా కనిపిస్తాయి. ఈ కవి ఈ విధమైన సునిశిత పరిశీలనంతో నేమృగపక్ష్యాది ప్రాణిస్వభావాలనూ చిత్రించాడు. పక్షి స్వభావవర్ణనకు గ్రీష్మవర్ణనలో కొంత స్వభావ వర్ణనం ఒక ఉదాహరణంగా తీసుకోవచ్చును. నీరు మడుగులలో కొంగలు మొదట పెద్ద పెద్ద చేపల నన్నిటినీ మించి వేశాయి. తరవాత ఎండబీటలో కలవవేరు వెంబడిని ఏటవాలుగా ఉన్న బొమ్మిడాయలనే చేపలగుద్లు, డాత్కూటము లనేవే చేపలగుడ్లు, తినివేస్తాయి. ఈ కవి ఈ విషయం ఈ పద్యం అతి సహజంగా చిడ్రించాడు. “మీటకు మీలనెల్ల మును(మింగి, క్రమంబున నైన యెండపె న్చీటిక వెంటదోచుతొగ వేరుబడిన్లాడుపై చెలంగగా (ద్రోటికం గర్జమద్రవముతోనె నశించిన బొమ్మిడాయ డా త్మూటకులంబులం దినె బకోటకులంబు జలహ్రదంబులన్‌.” 2-5 సామాన్య ప్రబంధాలలో గజాశ్వాది వర్దనలు అతిశయోక్తి పూరితాలై అసహజంగా ఉంటాయి. రాయలు మధురపురి వర్ణనలో సాంప్రదాయికంగా చేసే ఏనుగుల వర్దన చేస్తాడు. కాని ఈ వర్ణన ధోరణే వేరు. దీనివల్ల ఆకాలంలోని స్వాభావిక గజస్వరూపం చక్మగ్రా అవగతం అవుతుంది. “ఉపరిస్థజనవారణోక్తికి జెవిం దార్చి యమ్మొగంబై బయల్చిమ్మి చిమ్మి, గవని నెన్నా అయ మిన్నవియ దట్టించుతో త్రధరు బందపుదాంట్ల దజిమి, దఖిమి శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 507

చలువచే ద్వారవేదు లెతింగి నిల్చి త జ్ఞనజిఘృక్షకుం గేలు సాచి సాచి, డిండిమంబుల కుబ్చి గండాల్పదాన మే ఖులుగ దద్వహు జాల అువ్వి అువ్వి, వేణు కాహతులకు వీడు వెడలి వెడలి, పరపథగజధ్వనికి బోక తిరిగి తిరిగి, దృక్పుటలు వైరులకు, బంపు కృత్యలన వ శానుగతి జేరు వెలిం గరు లగ్గలికల” 2-24 ఆముక్తమాల్యద నాలుగవ ఆశ్వాసంలోని విష్ణుచిత్తుని పాఠం వినడానికి వచ్చిన విద్వాంసుల స్వభావము, వాదంలో జేతఅయిన విష్ణుచిత్తుని యెడల, రాజుమీద వారికి కలిగిన అసూయ, తిరిగి పోయేవారి మనః్ధితి కవి అతిసహజంగా వర్ణించిన ఈ క్రింది సీసం కూడా ఈ సందర్భంలో పరిశీలింపదగినది. “సెలవులు నాకుచు వెలియరుంగులు సూడ కరిగి పాదూవాహు నరయువారు; తమ(మోోల నుండు నందలము గానక దాటి పేరెలుంగిడి బెస్త జీరువారు; నగరు వెల్వడుదాక దెగిపోయి మరి నిల్చి తోడివిద్వాంసుల గూడువారు, నెదురైన తమవాని గృహకృత్య మదిగి, వా దడనునవి తప్ప నూకొనెడివారు, “వాద మేమాయె' నన్న భూవరునిపక్ష పాత మాదాసరికి గల్లి (బ్రతికె, ననెదు వారు; 'నౌ లెం డిటు విమర్శ దూరమైన వాకిట వసించు నెవ్వ' డన్వారు నగుచు. కలిసి యొక కొంతసేపు శృంగాటకముల నగరిదెస జూచుచునె మంతనంబు లాడి, చనిరి, విద్వాంసు లిండ్ల కజ్జనవిభుండు రూఢి కతని మహాగజారూధు జేసి,” ఈ విధంగా ఆయా ్రకృతుల సునిశిత స్వభావ పరిశీలనము, ప్రతి చిన్నవిషయము అతి జాగ్రత్తగా 'ేర్శొనదము రాయల ప్రకృతి వర్ణనలోని ప్రత్యేకత. 508 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

రాయల ప్రకృతి వర్దనలో మరి ఒక విషయం గమనింపదగినది. సామాన్యంగా ప్రకృతి వర్దనలో సహజ రమ్యములైన సన్నివేశాలే స్వీకరించి, ఆదృకథంతోనే ప్రకృతివర్షనం చెయ్యడం కవులకు పరిపాటి. కాళిదాస మహాకవి బుతుసంహారంలోను మిగిలిన కావ్యాలలోను బహుళంగా ఈ దృక్చథంతోనే ప్రకృతివర్ణనం చేశాడు. కాళిదాస కవి వాస్తవిక ప్రకృతిని చిత్రించినా సహజసుందరద్భశ్యాలే స్వీకరిస్తాడు. కాని రాయలు సహజంగా అందంగా లేని సన్నివేశాలుకూడా చిత్రిస్తాడు. వెనక ఉదహరించిన మేడిపళ్లలో నుండి పైకివచ్చే దోమలు, పురుగులు గీరులుగా తినివేసిన మర్రిఆకులు సహజంగా అందమైనవి కావు. అయినా ఇల్లాంటి సన్నివేశాలు వర్ణించడంలో రాయలు వెనకంజ వెయ్యడు. కాళిదాసమహాకవితో సరిపోల్చి రాయల లోపా లెన్నడం ఈ తారతమ్య పరీక్ష ఉద్దేశంకాదు. రాయల దృక్చథ పరిశీలనమే దీని ఉద్దేశము. అయితే ఈ విధమయిన అసుందర, సూక్ష్మవర్ణనవల్ల ఒకప్పుడు కవి ఆయాకాల వాతావరణాలు ఒక్క రేఖలో గీసి చూపడానికి వీలుపడుతుంది. దీనికోసమే రాయ లీవర్ణన చేసినట్లు కనిపిస్తుంది. రాయలు అతి సుందరమైన ప్రకృతి సన్నివేశాలతో కూడా ప్రకృతివర్ణణ చెయ్యగలడు. ఈ రెండు పద్యాలు ఈ విధమయిన ప్రకృతి వర్ణనకు ఉదాహరణాలు. ఈ ్రిందివి పూచిన నారి కేళాలు ప్రతిఫలించిన ద్వారభూముల వర్ణన. “కోరికితనారికేళ క్షారుహములు రత్న కుట్టిమంబుల దోచున్‌ ద్వారము లయతృ్బకృృతశృం గారంబుగ నలికి ముగ్గు ఘటియించి రనన్‌”. 1-55 ముక్కులు రెక్కలలో గగ్రుచ్చుకొని కుల్యాంతరాలలో నిద్రించే ఈ బాతువుల వర్దన సుప్రసిద్ధమయినది. ఇది రాయల మనోహర ప్రకృతివర్ణన వైఖరికి మరి ఒక ఉదాహరణము: “తలబక్షచ్చట (గ్రుక్కి బాతువులు కేదాంరంపుగుల్యాంతర స్ధలి నిద్రింపగ జూచి, యారెకులుషస్నాత ప్రయాతద్విజా వలిపిండీకృతశాటులన్సవి దదావాసంబు జేర్చంగ రే వుల డిగ్గ న్వెసబాఖి వాని గని నవ్వు న్ఫాలిగోప్యోఘముల్‌ొ. 1-65 ఇల్లాంటి సహజ మనోహర దృశ్యవర్ణనలు కూడా ఆముక్త మాల్యదలో విరివిగానే కనిపిస్తాయి. అయితే ఈ ఉదాహరించిన రెండు పద్యాలలోను ప్రకృతి వర్ణన అలంకార సమ్మిశ్రితమై ఉన్నది. అలంకార స్మమిభ్రితమైనా ఈ ్రకృతివర్ణనము సహజ మాధుర్యము సౌందర్యము కోలుపాలేదు. శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 509

రాయల ట్రకృతివర్దనలో వాస్తవిక (0066876) దృక్పథం ఎక్కువ. అందుచేతనే రాయలవర్జనవల్ల ఆకాలపు పరిస్థితులు మన కళ్లకు అతి విస్పష్టంగా కనిపిస్తాయి. అముక్తమాల్యదవల్ల రాయల కాలికపరిస్థితులు తెలిసినట్టుగా మరి ఏ ఇతర ప్రబంధాల వల్లా తెలియవు. కృష్ణ్ణాయలకు బుతువు రన్నింటికన్నా వర్షాకాలం అంటే ఎక్కువ ప్రీతి అని తోస్తుంది. ఈ కవి ఈ వర్ణనలలో వ్రాసిన పద్యాలు మరి ఏ బుతువర్దనలోను లేవు. ఈ కావ్యంలోని బుతువర్ణన లన్నింటిలోను ఇవే ఎక్కువ హృద్యమైనదని కూడా చెప్పవచ్చును. సహజమైన ప్రకృతి స్వభావ పరిశీలనం లేకుండా కేవలము ఉత్రేక్షాతిశయోక్తులతో అసహజంగాను, విశ్చంగఖలంగాను వర్ణనలు కల్పించడం మన ప్రబంధాలలో కనిపిస్తుంది. ఇది ఇటీవలి కాలపు సామాన్య ప్రబంధ రచయితలలోనే కాక ఉత్తమ (ప్రబంధ రచయితలలోకూడా ఉన్నది. రాయల ప్రకృతి వర్ణనలలో ఇతరుల నెవ్వరినీ అనుకరించలేదు. ఆ కాలంలో అందరిలోను సర్వసామాన్యంగా కనిపించే ఉద్రేక్షాది మిశ్రితమైన ప్రకృతి వర్ణనలలో కూడా ఈయన అతి నూతన కల్పనలు సంతరించుకున్నాడు. అయితే ఈ కల్పనలు కొన్నిచోట్ల చాలా అతిశయోక్తి పూరితంగాను, అసహజంగాను కనీపిస్తాయి. ఈ క్రింది రెండు పద్యాలు ఈ విధమైన అతిశయోక్తి పూరితమైన అసహజ వర్ణనలకు ఉదాహరణాలు. దీనిలో మొదటి పద్యానికి సర్పాలు భూమి ఆక్రమించడానికి నాగలోకాన్నించి మధురానగరి అగడ్రనీటి నుండి పైకి వచ్చాయనీ, అయితే ఆ అగడ్తలలో అంతటా పొదగబడిన గరుడపచ్చలకు భయపడి వెంటనే అవి మునిగిపోతున్నాయనీ తాత్పర్యము. ఇది ఆ కాలంలో అలవాటయి వర్ణనాపడద్దతే. ఇది కేవలం అత్యుక్తి పూరితము. ఈ పద్యం ఇక్కడ పూర్తిగా ఉదాహరిస్తున్నాను. “కాద్రవేయులు భూమియు గైకొనంగ నురగలోకంబు వెడలి తత్పరిఖనీట నెగసితోడనె క్రుంకుదు ర్నిలువ లేక తత్తటాబద్ధగారుత్మతముల కుళికి”. 2-7 దీని తరవాతి పద్యం కూడా ఈ జాతిలో చేర్చదగినదే. “తరుణశైవాలజలజపదత్రములు వొదువ. మరకతచ్చాయ బొల్చు దత్పరిఖజలము కోట బంగరుసేయుట కొరకు మున్ను బ్రహ్మపిడిచిన మందాకు పస రనంగ” 2-8 ఇలాంటి వర్ణనలు సావకాశంగా ఒకచోట కూర్చుని చేసే గడ్డు సమస్యా పూరణాలవంటివి. బహుశః ఆ కాలంలో ఇటువంటి వర్ణనలపై ఆదరం ఎక్కువగా ఉండి 510 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

ఉండవచ్చును. ఆముక్త మాల్యదలో రాయలు స్వాభావికమైన ్రకృతి వర్ణన లెన్నో సంతరించుకుంటాడు. అయినా తాత్కాలికమైన సంప్రదాయానికి తలఒగ్గి ఇలాంటి కృతక వర్ణనలు చేసి ఉండవచ్చును. మానవ ప్రకృతి వర్షన మానవ ప్రకృతి వర్ణనలో కూడా రాయలు నూతన పంధాయే అవలంబించాడు. ఈయన మానవస్వభావ వర్జనపద్ధతి పరిశీలించిన వారికి రాయలీ విషయంలో అవలంబించిన అతినూతన వైఖరీ, దానితో బాటు ఈయన అవలంబించిన కేవల సాంప్రదాయక పద్ధతీ కూడా గోచరిస్తాయి. ఇంచుమించు వర్ణనలో అన్నింటిలోను రాయలు అవలంబించిన ఈ ద్వివిధవైఖరి గోచరిస్తూనే ఉంటుంది. రాయలు శ్రీ విలుబుత్తూరి వర్ణనలో స్వభావోక్తి ఎక్కువగా వాడి ఆ నగర సౌందర్యం సహజంగా మన కన్నుల ఎదుట చిత్రించాడు. మళ్ళీ మధురానగర వర్ణనలో ఇంతగా స్వభావోక్తి ప్రదర్శించలేదు. మధురానగర వర్ణన ఎక్కువగా ఉ్ర్రేక్షాతిశయోక్తి ప్రాయమైన సాంప్రదాయిక మార్గాల్లోనే నడిచిపోతుంది. మానవ స్వభావోక్తి వర్ణనలో రాయలు ఎక్కువగా ప్రకృతి సిద్ధమైన సహజ స్వభావానికే ప్రాముఖ్యం ఇచ్చాడు. ఆముక్త మాల్యదలో ప్రప్రధమంగా మనహృదయం అకర్షించే వ్యక్తి విష్ణుచిత్తుడు. ఆముక్తమాల్యదకు విష్ణుచిత్తీయ మనేచిరకాలంనించి సాంప్రదాయకంగా వినవస్తూంది. లాక్షిణికులు కొందరు ఈపేరుతోనే ఆముక్త మాల్యదలోని పద్యాలుదాహరించారు. రాయ లెక్కడా తన కావ్యంలో ఈపేరు వాడకపోయినా పండితలోకంలోను, లాక్షణికులలోను ఈ పేరు వ్యాపించదంవల్ల ఈ(గ్రంథం విష్ణుచిత్తప్రధానమైనదిగా భావించినట్లు కనబడుతుంది. విష్ణుచిత్తుడు ఇతడు అమాయకుడు ; వట్టి ఛాందసుడు. కేవలం ఛాందసుడై నిత్యపూజోపచారాదులచే సేవించే సాంప్రదాయిక భక్తి చిత్రించదానికై రాయ లీతనిని ఉద్దేశించి ఉండవచ్చును. మొదట స్వామి పాంద్యరాజసభకు వెళ్ళి మత ప్రఖ్యాపనం చెయ్యవలసిందని ఇతనిని ఆదేశించినపుడు చెప్పినమాటలు ఇతనిలోని అమాయకత్వం అతిసహజంగా నున్నజేస్తాయి. ఇతనికి ధైర్యం కలిగించడానికే మొదట స్వామి “మృ్రహామతీ[” అని సంబోధించినట్టు కనబడుతుంది. శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం ర్‌11

“నేడు మహామతీ! మధుర నీవు రయంబున జొచ్చి యందు జాం డీదు దివాణము న్నెరయ నించిన బ్రేలెడు దుర్మదాంధులన్‌ బోడిమి మాని, మన్మహిమముం (బకటించి హరింపు శుల్మమున్‌ వాడును రోసినా డిహము వైష్ణవుగా నొనరింపు సత్క్సృపన్‌” ఈ ఆజ్ఞ విని వదవడ వడకుతూ విష్ణుచిత్తు డన్నమాటలు హాల మూటలు. ఇవి అతని అమాయికభక్తినీ, సంతృప్తభావానికీ తార్కాణాలు - స్వామీ! నన్ను నితపురాపఠిత...” “గృహ సమ్మార్దనమో ....” అన్న పద్యాలు చూడండి. ఇది కేవలం భయభక్తులతో కూడిన వినయం అని అనుకున్నా అనుకోవచ్చును. కాని తన కుమార్తె విరహవేదనతో బాధపడుతున్నప్పుడు ఇత డా గొడవేమీ తెలియక విష్ణువుతో అతి అమాయకంగా ఆ విషయం విన్నవించుకుంటాడు. అప్పుడు అతని సాహసానికి చిరునవ్వునవ్వి విష్ణువు గోదాదేవిని శ్రీరంగానికి రావలసినదని చెబుతాడు. గ్రంథం చివర ఆమూక్ష్తమాల్యద అంతంత అయినప్పుడు ఇతడు చేసిన గందరగోళము, చెప్పినమాటలు మరెంతగా ఇతని స్వభావాఖభివ్యక్తికి తోద్చదుతున్నాయి. అప్పుడు విష్ణువు ఇతన్ని “ముది మది దప్పితోటు ముని ముఖ్య!” అని మందలించి “గోదాదేవి మీయింట్లోనే ఉండవచ్చును. మళ్లీ జాగ్రత్తగా వెతకవలసింొదని ఆదేశిస్తాడు. విష్ణుచిత్తుడు తన కన్యను విష్ణుమూర్తి కిచ్చివివాహం చేసేటప్పుడు విష్ణువు స్వయంగా తన యింటికి తరలిరావాలని పట్టుపట్టి ఆయన తన గృహానికి తరలివచ్చేటట్టు చేస్తాడు. ఇతడు తన స్వామిపై చూపించేది కేవలం పరిచితుదైన ప్రభువుదగ్గర భృత్యుడు చూపించే సేవ్యసేవకభావమే కాని అంతకంటె భిన్నంగా కనబడదు. రాయల ఆముక్తమాల్యదలోని వ్యక్తులలోని విష్ణుచిత్తుడు అమాయికతా మిళితమైన సహజమాధుర్యంతో దిద్దితీర్చిన మనోహరవ్యక్తి. చందాల (బ్రహ్మరాక్షసులు ఆముక్తమాల్యదలో విష్ణుచిత్తుని తరువాత పేర్కొనదగిన పాత్ర చండాల (బ్రహ్మరక్షస్సం వాదంలోని మాలదాసరి. (బ్రహ్మరాక్షసుని పాత్రనిర్వహణలో కూడా కవి ప్రత్యేక శ్రద్ధ ప్రదర్శించాడు కాని అతడు మాలదాసరి పక్కన నిలబెట్టవలసినవాదే. లో ాకనలోనొనుతోలుత న నొసనానోుననానా ననా టననాలులు. 512 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

మాలదాసరి - “జాత్యుచిత చరిత్రమ మ -త్పీత్యర్థంబూని, తనదు హృదయము శుచితా నిత్యంబుగం దత్తనుసాం గత్యము మసిపాత మానికం బై యొదుగన్‌” 6-5 “'మసిపాత మానికంబైై యొదుగన్‌” అనే మాటలోనే కవి అతని బహిరంగ అంతస్స్వభావాలు రెండు మన కన్నులకు కట్టేటట్టు రాశాడు. అంతటితో ఊరుకోక “చమురైన తోల్ముబుసంబు టెంకియును... (6-6 అన్న పద్యంలో నిశితంగా అతని రూపు మన కళ్ళ ఎదుట సాక్షాత్మరింప చేస్తాడు. (బ్రహ్మరాక్షనునిది భీతిజనకమైన అపూర్వచిత్రణము. అయినా దానిలో జీవం సన్నగిల్లలేదు. రాయల మానవస్వభావ చిత్రణం ఎక్కువగా వర్జనాత్మ్శకమైైనది. పాత్రల చర్యలలోగాని, మాటలతోగాని స్వభావాలను వ్యంగ్యంగా సూచించేపద్ధతిని ఈయన అంతగా అవలంబించ లేదు. అందుచేత ఈ చిత్రణాలు కూడా వర్ణనాత్మకం (06000170) గానే ఉంటాయి. ఈ వర్ణనాత్మకమైన ఫణితిలోనే రాయలు అతి సూక్ష్మంగాను, లేలిక గాను తన చిత్రణం ముగించి వెయ్యగలడు. ఈ సూక్ష్మమైన వర్ణనపద్ధతిలోనే ఇతడు పొంద్యరాజు స్వభావము, అతని పరిపాలనలో (బ్రాహ్మణులు అతని శ్రైవస్వభావానుగుణంగా ప్రవర్తించిన విధము వర్డించివేస్తాడు. విష్ణువు లక్ష్మిదేవితో ఇతని శ్రైవ స్వభావం వర్ణిస్తూ చెప్పినమాటలు ఇతని సంగ్రహవర్ణన పద్ధతి నిరూపిస్తాయి. “వెళ్ళితైవంబు ముదిరి మద్వినుతి వినడు నతి యొనర్పడు మామక ్రతిమలకును హరుదె పరతత్త్వమను మదీయాలయముల నుత్సవంబుల కులుకు; నెయ్యురును నట్లొ శా1ే22 ఇంతేగాదు ఈ రాజు శైవాఖిమానియై శైవులేమి చేసినా వారిని ఏమీ అనక తాను బేసినది సమర్థించేవారికే అగ్రహారాలిస్తాడు. శివలింగము దాల్చిన జన నివహము లేమ్లైన జేయ నిది పాపము దా నవు గాదన డా సమయము నవునను విప్రలక యగ్రహారము లిచ్చున్‌ో. త్తీంర్తీర్మే శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 513

అప్పుడు ఆరాజు ఇచ్చకంకోసం ప్రవర్తించే బ్రాహ్మణుల మాయా నటనం కూడా రాయల నిశితదృష్టి దాటి పోలేక పోయింది! “అప్పుడిచ్చకు లగు బ్రాహ్మణాఘ మెల్ల 4-41 ఇంతేగాదు; శైవ పక్షపాతి అయిన ఈ రాజు జంగాలు రహస్యంగా గంజాయి మద్యం సేవించినా వారిసంగతులు బైట పెట్టేవాడు కాడట! మరి మిగిలిన బ్రాహ్మణులేమైనా కొంచెం పొరబాటుచేస్తే వారి తప్పులు గోరంతలు కొండంతలు చేసి హేళన చేసేవాడట! ఇంతేగాదు, ఇతడు యామునాచార్యుడు వైష్ణవమత (్రఖ్యాపనకై వాదం ఏర్పాటు చేయించమన్నప్తుడు ఆవైష్టవ (బ్రహ్మచారితో “నీవు వాదంలో ఓడిపోతే మొళ్టో అన్నా విడువకుండా బలవంతంగా నీ మెడలో లింగం కట్టించకుండా విడిచిపెట్ట” నంటాడు. కాని ఇతడు వైష్ణవ పక్షంపాతంగల భార్యయెడల చూపించిన సహనము, ఆదరము కవి అతిమనోహరంగా ధ్వనింపచేస్తాడు. రాయలు లేఖినితో స్పృశించిన విష్ణుచిత్తుడు, మాలదాసరి, బ్రహ్మరాక్షసుడు, యామునాచార్యుడు సజీవులై మనకు కళ్లఎదుట నిలుస్తారు. వాస్తవికమైన వర్ణనాపద్ధతిలోనే పాత్రల స్వభావపోషణ కుపక్రమించినా, సంగ్రహవర్దనతోనే వారిని మన కన్నులకు కట్టగలిగిన మహామహిత శక్తి ఈ కవిచక్రవర్తి లేఖినిలో నాట్యం చేసింది. పాంద్యరాజు భార్య ఈ శక్తి ఈ పాంద్యరాజు భార్య చిత్రణంలో పరాకాష్ట పొందింది. ఈమెనుగూర్చి కవిచెప్పిన పద్యాలు మొత్తం మూడు. అందులో ఒకటి కందము, మరి ఒకటి గీతము, ఇంకొకటి సీసము. ఈ వర్ణనతోనే ఆమె మూర్తి అజరామరమై ఆంధ్రవాజ్బయంలో నిలిచింది! ఈమె వైష్ణవభక్తురాలు. తన భర్తకు వైష్ణవాఖిమానం లేకపోవడం అమెకు దుర్వారవ్యధ కలిగిస్తుంది. ఆమె తన వైష్ణవ పూజాదికాలు యథావిధిగానే నిర్వర్తిస్తూ పతిభక్తితో మెలగుతూ ఉంటుంది. తన పతి పజ్జకు వెళ్ళినప్పుడు నిలువు బొట్టు మార్చి విభూతి చుక్కమాదిరిగా కర్పూరపుబొట్టు పెట్టుకొంటుంది! ఈమెస్వభావం వర్షించే ఈ ఆముక్తమాల్యదపద్వం సం(గ్రహ స్వభావ వర్ణనలో ఈ ప్రబంధాని కంతటికీ మకుట ప్రాయమైనది! “వింగడం బైనట్టి ముంగిట నెలకొన్న బృందావనికి ముగ్గు బెట్టుదాన; దశమినా డేకభుక్తము జేసి యవలినా డోర్చి, జాగరముతో నుండు నీటు; ర్‌14 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

బారపి పోనీదు; పై నిద్ర బాటుట కలు వాడు మళ్పుణ్య కథలం (ద్రోయు; నేమంపు మూనాళ్లు గామింప దధినాదు మటునాడు కన్నును మనసు వనియ నారజపు వన్నై బతిసెజ్జ పురుగు గూర్మి నరుగుచో నాఖి దుడిచి కప్పురపు నాభి బెట్టు, నిట్టులు మద్భక్తి పుట్టియును, ని జేశు నెడ భక్తి చెడదు మదిష్టమగుట! ఇక మిగిలినది ఆముక్తమాల్యద అని కవి పేరుపెట్టిన గోదాదేవి స్వభావ చిత్రణము. ఈకవి స్వభావపోషణ పద్ధతి చిత్రణపద్ధతి 60106౪0 అని ఇంతకు వూర్వం అనుకున్నాము. ఆ దృష్టితోనే ఈకవి ఈమె వర్జనకై సుమారు 30 పద్యాలు రచించాడు. అయినా ఈమెలో జీవచైతన్యం రాలేదు. ఈ వర్దనం అంతా సామాన్య ప్రబంధాలలో మాదిరిగా కేవలం ఉ్రేక్షాతి శయోక్తులతోనే నడిచిపోతుంది. ఈ కారణంచేతనే గాబోలు కవి దీని చివర గోదాదేవి వర్షన పరమైన ఒక సీసపద్యంలో ఈమెకు కొంతవరకు ప్రాణప్రతిష్ట చెయ్యగలిగాడు. ఈ పద్యముతో ఈమె ఈ ప్రబంధంలో ఉన్నదని మనం గుర్తిస్తాము. ఆ పద్యం ఇది;- “తమ తండ్రి శ్రీశదత్త శ్రీలు గృహమున .ద్రవ్వి తండములయ్యు దనదు తొంటి స్రగ్వినిర్మాణ దాస్యంబను త్సేకత జరపుచు బజ్జి వైష్ణవపురాణ సంహితా వ్యాఖ్యా రచన బ్రొద్దు గడపుచు గట్టెడు కమ్మచెంగలువ విరుల తోమాలె లలకలు దువ్వి కంతునకు నా గ్ర నిబద్ధ భఖేటకం బనగ, నీల వృష కకుద్రేఖ నెడమ కొక్కింత యొజగ నిడిన ధమ్మిల్ల వలయంబు నదుగనందు గొంతసే పర్ధి గీలించి కూపవారి నీడ వీక్షించి క్రమ్మర గూడనునుచు. ఈపద్యం తరవాత ఈమె సామాన్య ప్రబంధ విరహిణీమార్గంలోనే మారి ఆయా అవతారాల్లో స్రీలను హింసించిన గాథలు ఉజ్జగిస్తూ ఉపాలంభనం ప్రారంభిస్తుంది. ఇక్కడ శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం ర్‌1ేర్‌

మిగిలిన ప్రబంధ నాయికలలా చంద్రమన్మథాద్యుపాలంభనం 'ప్రారంభించకపోవడం కొంత మెరుగే! ఈమెలో ప్రబంధనాయికలలో ఎవరిలోనులేని ఒక ప్రత్యేకత కూడా ఉన్నది. ఇతర 'ప్రబంధనాయికలు సామాన్య నరులపై కలిగిన మోహభావంచేత మై మరిచితే ఈమె సాక్షాత్తు మహావిష్ణువునే వరించింది. ఈవిధమైన నాయిక మరి ఇతర ప్రబంధాలలో ప్రత్యక్షం కాదు. అయితే మిగిలిన ఈమె విరహావస్థాదికాలలో కవి (ప్రత్యేకత చూపలేదు; ఈమె అంతర్జానం పొందినప్పుడు మనకు పరమేశ్వరుని పరిహాసప్రియత్వము, ఆ సందర్భంలో తండ్రి విష్ణుచిత్తులలో ఉదయించిన ఆరాటము తద్ద్వారా అతనిలో కలిగిన అమాయికత్వము మాత్రమే గోచరిస్తాయి. ఈమె అంతర్జానం చెందినప్పుడు తండ్రికోసము చెలికత్తెలకోసము ఆరాటపడడమైనా కనబడదు. మరి ఈమె ఉపాస్యదైవము మహావిష్ణువు ప్రబంధంలో ఎక్కడ (ప్రత్యక్షమైనా చిరునవ్వుతో గోచరిస్తాడు. ఆముక్తమాల్యదకంటే ఆయనలోనే మనకు జీవచైతన్యం గోచరిస్తుంది. చివరకు బ్రహ్మరక్షస్సుకూడా ఈమె కంటె సజీవవ్యక్తిలాగే కనిపిస్తాడు. ఈ 'ప్రబంధంలోని గోదాదేవి, ప్రబంధంలోని మిగిలిన అందరి వ్యక్తులకంటె తక్కువ చైతన్యంతో స్ఫురిస్తుంది. దీనికి ఆమె భూదేవి అపరావతారమై ఉండడం ఒక కారణమేమో! ఏవి ఎల్లాగ ఉన్నా ఆముక్షమాల్యదా చిత్రణంలో రాయలు కేవలం సాంప్రదాయిక పద్ధతినే అవలంబించిన విషయం సుస్పష్టమే! రాజనీతి ఉపదేశంలో కూడా రాయలు స్వతంత్ర పద్ధతి అవలంబించాడు. మిగిలిన కావ్యాలలోలాగ కాక దీనిలో అనుభూత నిశితమైన రాజనీతి కనిపిస్తుంది. ఇవన్నీ రాయల వ్యక్తిగతమైన రాజకీయ దృక్చధాలై ఉండవచ్చును. అన్ని విధాలయిన చరాచర ప్రకృతి వర్ణనల లోను రాయలు నిశిత స్వాభావిక దృష్టి అవలంబించి, మిగిలిన ప్రబంధ రచయితలకంటె ఈ విషయంలో ఈయనదే కొంచెం పైచేయి” అనిపించుకుంటాడు. కేవలం సాంప్రదాయిక దృక్చథంలో రచించిన వర్ణనలలోను, కల్పనలలోను కూడా ఈయన మిగిలిన వారికెవ్వరికి తీసిపోడు. వాస్తవిక దృక్చథం అవలంబించిన కవి కావటంవల్ల చివరికి ప్రతి ఆశ్వాసాంతంలోను కూడా “ఈ ప్రబంధం నేను రచించినదే” అని అర్ధం వచ్చే ఉదాత్త వృత్తాలు రచించుకొన్నాడు! ఈపద్యాలలో పటిష్ట్మముయిన ఆయన లేఖినీ కరవాలపాటవం మన కొక మెరుపులా మెరుస్తుంది! వాస్తవిక దృక్పథంతో ప్రకృతి స్వభావము, మానవస్వభావము పరిశీలించిన మహారాజకవి కాబట్టి తన కర్షృత్వం విషయంలో అనుమానాలేవి కలగకుండా ఈ పద్యాలు రచించుకొని ఉండవచ్చునేమో! నిశిత కరవాలాల వంటి ఈ ఆశ్వాసాంత పద్యాలలో ఒక పద్యం ఇక్కడ ఉదాహరించడం అనుచితం కాదనుకుంటాను! 516 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

“ఇది సింహాచల దంభకేసరి పదా భీష్టార్చ నా పుణ్య ల బ్బ దురుట్టంకణ పొట్టు నూరి విజయ స్తంఖోప లొట్టంకి తాం క దృఢాష్టాక్షర కృష్ణాయ ధరణీ కాంతా స్మ దాముక్త మా ల్యద నాశ్వాస వరంబు నాఅవదిహృద్యం బై మహిం బొల్పగున్‌.” ఇలాగ ఈ కవి అన్ని ఆశ్వాసాంతాలలోను ఘోషించినా అదేమి దురదృష్టమో గాని ఆముక్తమాల్యద రాయలు వ్రాయలేదనీ, పెద్దనామాత్యుడే ఈ (ప్రబంధం రచించాదనీ ఆంధ్రవాబ్బయ రంగంలో అపూర్వమైన వాదధూళి రేగింది! కాని కవితా తత్త్వజ్ఞుల కీకరత్వ నిర్ణయంలో అనుమానమే ఉదయించదని అనుకుంటాను. 4 ఆ ఆ స్త న. జా | నజ కుత ఏ తులం వ లోనా ల తయన ననా ర: న మ సో న టు ను. మ... క సల తు న లోయకు దక్షిణవైవున దారిన్సీ వంటకాలువనూ వీక్షిస్తున్నట్లుగా రాతిలో ఈ వినాయకుని విగ్రనోన్ని చెక్సారు. శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 517

గోదాదేవి విరహము

• దివాకర్ల వేంకటావధాని ఆముక్తమాల్యదయందలి ప్రధానవస్తువు గోదా శ్రీరంగేశ్వరుల ప్రణయము. కావ్యము చివరికి వారి వివాహముతోడనే ముగిసినది. వీరి ప్రణయవృత్తాంత మంతయు దుది రెండాశ్వాసములందును వర్ణితమైనది. మొదటి నాల్లాశ్వాసములందలి కధకును, దీనికినినంతగా సంబంధము లేదు. అంతో యింతో యారెంటికిని సంబంధము కూర్చునంశము గోదాదేవి విష్ణుచిత్తుని కూతురగుట. ఇతరమతములకంటె వైష్ణ్రమతమునకును, నితరదైవముల కంటె విష్ణువునకును గల యాధిక్యమును సూచించు నుద్దేశముతో గృష్టరాయ లీమొదటి నాల్దాశ్వాసములందలి కథను ననవసరముగా బెంచెను. ఇట్లే విష్టునామ సంకీర్తనమహిమను వివరించి గోదాదేవి 'వింతతపము'నకు దృష్టాంతము చూపుటకై యాతడు తుదియాశ్వాసమున మాలదాసరికథను వర్ణించెను. దీనివలెనే ప్రధానకధను వ్యవహితము కావించిన మటౌక భాగము పంచమాశ్వాసమునందలి దీర్ధమైన వసంతర్హువర్షనము. గోదాదేవి విరహమున కుత్మర్న చేకూర్చుటకై కవి దీని నిట వర్ణించియుందెను. ఈ రెండును గలసి చివరి రెందాశ్వాసము లందును గౌంచెమించుమించుగా సగముభాగ మాక్రమించినవి. మిగిలిన వర్జనము, విరహము, గోదాపహరణము, వివాహము (ప్రధానములైనవి. వీనిలో గోదావిరహమద్భుతమైన సృష్టి, ఇచ్చట నవలంబింపబడిన మార్గ మాంధ్రవాజ్బయమునం దనన్యసామాన్య మైనది. 'ప్రబంధములం దుండవలసిన యష్టాదశవర్దనములలో విరహవర్ణనముకూడ నొక్కటి. ఆంధ్రవాజ్బయమునందలి ప్రబంధములన్నిటియందు నిది యల్పముగనో, యధికముగనో వర్ణింపబడియేయున్నది. నాయికా నాయకులొండొరుల జూచి, కలచి యిండ్ల కేగిన పిమ్మట (బ్రబంధకవులు వారి విరహములను వర్ణింతురు. ఈ విరహవర్దనములలో జంద్రమాధవమన్మభో పాలంభములు, చిగురాకు సెజ్జలు, మంచిగందంపుబూతలు మున్నగు శీతలోపచారములు, మన్మధపూజలు ప్రధానస్థానము నాక్రమించును. ఇందలి విరహబాధ సాధారణముగా నాంగికమై తుచ్చమైన కామమును వెలిపుచ్చుచుండును. అందు గామేచ్చ లేని పవిత్రప్రణయము మృగ్యము. 'ప్రబంధములలో నాయికానాయకులకు బ్రథమ సమాగమ మతర్శితపూర్వమై హరాత్తుగా నేయరణ్యమునందో, యే యుద్యానవనమునందో చేకూరుచుండును. వా రంతకుముం దొండొరులకు మేల్చడి ప్రణయ సంభాషణము కావింతురు. గుణముల ప్రసక్తియే లేని (గ్రుడ్డివలపది. “న సురూపాః పాపసమాచారా భవన్తయను నానుడి చొప్పున వారు గుణనిధులుకూడ నగుట తటస్థించుటచే నంతగా జిక్కు లేకపోవుచున్నది కాని లేనిచో వా రిరువురును బిమ్మట బశ్చాత్తాపము నొందవలసినవారే. బాహ్య సౌందర్వ్యమునే కాని వా 518 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

రాంతరసొందర్యమును బరిశీలించుట యరుదు. అందుచేతనే వారి ప్రజయములలో బాశవ మైన కామేచ్చకువలె బావిత్రమునకు జోటు లేకపోవుట. మానవపరిస్థితులందలి సుఖదుఃఖముల బరిశీలింపకయే (ప్రకృతి కాలానుగుణమైన తన ధర్మమును యథావిధిగా నిర్వహించుకొనిపోవును. మానవులలో గొందటి కేకారణముచేతనో దుఃఖము చేకుజెనుగదా యని వసంతమున లతలు పూవులు పూవక మానవు. వృక్షాదులు చిగురాకులు తొడుగక మానవు. కోయిలలు మావిచిగురులు మెక్కి మృదుమధురముగా బాడక మానవు. అట్లే కొందటికి సౌఖ్యకారణములైన పరిస్థితు లబ్బెనుగదా యని గ్రీష్మమున వడగాలులు కాక వలిగాలులు వీవదొడగవు. మనము మన పరిస్థితులను జక్కపణుచు కొనవలయునే కాని కాలమునో, ప్రకృతినో నిందించిన లాభమేమి? అట్లు నిందించుట కన్నము వేసిన దొంగను శిక్షించుట మాని వానికి జౌర్య మొనరించుట కవకాశ మొసంగిన రాత్రిని దూషించినట్లపవాస్యమునకు బాత్ర మగును. ఇది నిజమే కాని చెడుగునకు బరోక్షకారణమును బరిశీలింపక ప్రత్యక్ష కారణమునుమాత్ర మారసి వెంటనే దానిని నిందించుట మానవ స్వభావము. ఇట్టిదే ప్రబంధములలో నాయికానాయకులొనరించు చంద్రమన్మథమధు మాసాద్యుపాలంభమును. నాయిక సౌందర్యాతిశయముచే దన్ను వలపించి తన మనోరథ మీడేర్చకయే యరిగిన ప్రియుని, బ్రియుని మంచిచెడుగు లాలోచింపక గాటముగా వలచిన తన మనస్సును విడిచి యథాకాలమున దన పనిని దాను నిర్వహించుకొనిపోవు ప్రకృతిని నిందించుట యేటి న్యాయము? గోదాదేవి పూర్వజన్మమున భూదేవి. “దివిజద్రు ప్రసవం”బను పద్యమున నామె తొలిపుట్టువున సత్యభామ యనియు జెప్పబడినది. ఈ యిరువురిలో నెవ్వరైనను ఆమె శ్రీవిష్టువు'ప్రేమ చూఅగొన్నదియే. మరాళిక, ఏకావళి, హరిణి, మనోజ్ఞ, ప్రగ్విణి మున్నగు నాగకన్య లామెయెడ గల ్రాజ్ష్మైత్రిచే బొరుగుల భాగవతుల గృహముల జనించి యామెకు వయస్యలైరి. వారు బొమ్మల పెండ్లిండ్లు చేయు సమయముల లక్ష్మీకల్యాణమునకు సంబంధించిన పాటలు పాడుచుండ గోదాదేవి యందు వర్ణితము లైన యనంతుని కల్యాణ గుణము లాకర్డించి, ప్రాగ్దన్మసంస్మార వశమున నాతని గవయ నువ్విళులూరుచుండును. ఆమె తన తండ్రి కూర్చిన చెంగలువదండలను ధమ్మిల్లమున ధరించి, నూతిలో నీడ చూచికొని, మరల వానిని బుట్టలో నునిచి, వియోగాతిశయమున వెచ్చనూర్చుచు విష్ణు నుపాలంభింప దారకును. అతదే యవతారంబు లందును దన్ను వలచి త్రోపాడిన వనితల నెవ్వరిని గాపాడియుండకపోవు టటుంద బెక్కు మందిని బెక్కు విధముల హింసించికూడ నుండెనట! అతడు పూర్వ కల్పములందు సక్రస్తీవిశాలాంబికాంబురుహ[్రేణి జలంబును, మైబులకలును బూరించిన దుర్భరకర్మ ప్రభావముచేతనే “జలచార స్తబ్ధరోమత్వ కేసరిత్వ*ము లొంది ప్రౌధు డగుటచే వాని నవతారదంభమున నాచ్చాదించె నట. ఈ యుపాలంభమున నామెకు విష్ణువుపై గల యపారమైన యనురాగము సర్వతో ముఖముగా గోచరించుచుండును. అసలు విరహమున శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 519

వేగు తన్నుపేక్షించిన కోపముచేతనే యామె యాత దవతారాంతరముల గాంతారత్నముల కొనరించిన వంచన యంతయు వెల్లడించినది. తన్ను గవయుకోరికతో మునులు గోపికలై జనింప గొంతకాలము వారిని గూడి, యక్రూరుని'ప్రేరణముచే మధురాపుర యాత్రా మిషమున సక్తస్వాంతలగు వారిని వియోగవారాశి ముంచి యేగిన కృష్ణుని కారిన్య మామె కెంతో వగపు కలిగించినది. రక్కసియైన శూర్చణఖను రామావతారమున నాతడు 'సోజాలంట ఫఘోణూచ్చేది మొనరించి బజీతు చేయుటయే .యామెకు ధర్మేతరముగా గోచరింపనింక నమాయికలగు గోపికల కాత డౌనరించిన ద్రోహ మామెకు జాలి కలిగించె ననుటలో వింతయేమి? తనవలెనే కృష్ణునిచే నుపేక్షింపబడి దారుణవిరహాగ్ని కీలలపాలైన యితర కాంతల దుస్టితిని వర్ణించి సాధర్య్యముచే నామె తనవిరహాతురత్వము నెంతో గూఢముగా వెల్లడించినది. 'ఉపాలంభ దంభంబుగా జేయు పునః పునఃఖ్మరణంబున' నామె బాహిరించిన యంతఃకరణరాగ మింతింత యనరాదు. నిందలో స్తుతినివలె నుపాలంభమున నపారాను రాగమును వెల్లడించిన యీ ఘట్టము రామణీయకము 'శ్లాఘాలంఘనజాంఘికమై' యున్నది. వయస్యలు పాడిన పాటల మాధుర్యమును, నందు వర్ణితములైన మాధవుని మహిత గుణములను వినినంతనే గోదకు బూర్వజనిస్కృతి కలిగినది. ఆమెహృ్ళదయము వియోగ దవధుభరాక్రాంతమై విన్నదన మొందినది. కాళిదా సన్నట్లు జననాంతర సౌహృదములు భావస్థిరములై యుండునుగదా! గోదావిష్ణువులకు సమాగమ మామె భూదేవియో, సత్యభామయో యైయున్నప్పటి పూర్వజన్మమున; వియోగమును, దజ్జన్యబాధానుభవమును నీజన్మమున. ఇదియైనను ఆంతర సొందర్యమునకు సంబంధించిన గుణగణముల వినుటవలన గలిగినదే కాని యంగసౌస్టవముచేగలుగు బాహ్యసౌందర్యమును జూచుటచే గలిగినది కాదు అందుచేతనే యీ వియోగమున గామమునకు బదులు (ప్రేమము, మోహమునకు బదులు భక్తిభావము గోచరించుచున్నవి. వియోగతాప మతిశయించినవేళల జెలికత్తె లొనరించు శీతలోపచారములందుచు నవి యా తాపమును మజింత పెంపొందింప లజ్జ వోనాడి మన్మధ మధుమాస మలయానిలాదుల గసితీఅ నిందించుట ప్రబంధ నాయికల పద్ధతి. వారి మదన తాపమును వేడినిట్టూర్చులతో పాటు వాడిన తామర తూంద్లును, వేగిన చిగురాకు సెజ్జలును జెప్పకయే చెప్పుచుందును, గోదాదేవి విరహావస్థలోగూడ ప్రీసహజమైన ్రీవిశేషము నుజ్జగింపదు. మాటలవలనను, జేష్టలవలనను జెలికత్తె లామెస్థితి (గ్రహించి యడుగ నామె యార్చగ దీర్చగ శక్తిలేనివారి కావిచార మేలయని “మేలంబు చేసికొని తేలిపో బలికి పటపాకప్రకారంబగు వియోగ భారము" నడంచికొనియుండెను. కాని నిశాసమయం బుల నొక్కొక్మప్పు డొంటిపాటున విష్ణు నుద్దేశించి యామె పలుకు పలుకు లాలించి వయస్యలు మందలింప, నామె “కించి దవతాననయైై నెమ్మొగంబు వెలవెలపాటు లేనగవున నడంచి మజి మొజంగ ననువు పడక” జన్మాంతరము 520 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

నందలి యనంతునితోడి క్రీడాప్రపంచము సద్యస్సమనుభూతమైన తెజగున దోంచుటయుం గన్నీరోడ్చుచు మేన బులకలు పొాడమ మూర్చిల్లును. వెంటనే చెలులు శీతలోపచారము లొనర్చ నామె తెలివొంది, ముకుందచరణస్మృతినిశ్చలతచే మరల గన్నులు మొగుచును. కవియీ సందర్భమున వియోగమున భక్తిని, భక్తిలో వియోగవ్యథను (బ్రదర్శించి విరహమును గూడ నతిపవిత్రమును, మహోదాత్తమును గావించినాడు. ఈరీతి విరహ మాంధ్ర వాజ్బయములో నింక మజెచ్చటను గానరాదు. వియోగవ్యధ దుర్భర మైనప్పు డితర ప్రబంధకర్తలు నాయికలచే మన్మథపూజ చేయింతురు. ఆ పూజచే బ్రీతుడై మదనుడు పూముల్ములు విసరక ప్రసన్నత వహించు నని వారి యూహ, ఇది కార్యకారణముల సంబంధ మెటుంగని వెళ్టిచేత. వియోగ వ్యథకు గారణము ప్రియసమాగమాభావము. అది సమకూరుటతో నంత వ్యసనమును నంత మొందును. అందుచే మన్మథప్రసాదనముకంటెను ముఖ్యమైనది ప్రియసమాగమ సంపాదకమైన వ్యవసాయము. గోదాదేవి యొనరించిన పని యిదియే. ఆమె ప్రతిదినము శ్రీవిల్లిపుత్తూరున నున్న విష్ణుదేవాలయమున కరిగి, భక్తితో నాతని బూజించి, యింటికి వచ్చి వియోగచ్యుత ధైర్వరై యదుపతిగుణగణములు ద్రవిడభాషలో బాడుచు గాలము పుచ్చుచుండును. ఈరీతియ శ్రీరంగని యంతరంగము ననురాగతరంగితము కావించినది. పూర్వజన్మవృత్తాంతము విడిచినచో నిచ్చటి శృంగార మంతయు నయోగ సంబంధియే. ఏలయన, నిచట నాయకుడు విగ్రహమూర్తియే కాని కృష్ణ నాయకములైన యితర 'ప్రబంధములందువలె మానవమూర్తికాదు. ఈ జన్మమున గోదాదేవి యతని గుణ గణముల విన్నదేకాని యాతని రూపము చూచి యెలుంగదు. అయ్యును బ్రేమ. (ప్రేమయే కాదు వియోగము! ఈ భావనాబలము వలననే యామె శిలావిగ్రహమును గూడ జలింపజేసి, వలపించుకొని, చివరికి బెంద్లాడ జాలినది. కృష్ణాయలు 'ప్రబంధయుగమును బ్రివర్తింప జేసిన మహారాజు, కేవల సమరరంగమందే కాక సాహిత్య రంగమందును జక్రవర్తి. కవులు సాధారణముగా గాల(ప్రభావమును, సమకాలికాభిరుచులను నతిక్రమించి పోజులరు. వియోగవర్ణన సందర్భములు పరిశీలించి చూడ (బ్రబంధములందలి వన్నియు గొంచె మించు మించుగా నొక్కమాదిరిగానే యుండును. ఒక్క కృష్ణరాయలే యీవర్జనమున నూతన మార్గమును ద్రొక్కినాడు. నూతనత్వముతోపాటు గాంభీర్యమును, బావిత్ర్యమును గూడ జతచేసి దివ్యమానవవ్యతికరవిచిత్రమైన యీ వియోగఘట్టమును గృష్టరాయలు మహోదాత్తముగా సంతరించినాడు. ఉన 3 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 521

ఆముక్తమాల్యద - భాషావిశేషాలు

• బూదాటి వెంకటేశ్వర్లు “భాష లొకపది తెలిసిన ప్రభువు, చూచి భాషయన నిద్దియని చెప్పంబడిన భాష
• విశ్వనాథ ఒక పదిభాషలు తెలిసిన చక్రవర్తి పరిశీలించి, భాషంటే యిది అని చెప్పిన కారణంగా తెలుగులెస్స'- అన్న వాక్కుకు బలం సిద్ధించిందని విశ్వనాథ వారి భావన. 'దేశభాషలందు తెలుగు లెస్స” - అని ప్రతి తెలుగువాడు ప్రస్తావిస్తాడు. ఆ మాటకు మూలం క్రీదాభిరామమే అయినప్పటికీ కృష్ణదేవరాయల వాక్కుగా చెలామణి కావటానికి కారణం విశ్వనాధవారు చెప్పిందే. రాయలవారి మాతృభాష కన్నడమో తుళునో కావచ్చు. వైష్ణవుల సంప్రదాయ భాష తమిళం కాబట్టి రాయలకు ఆ భాష వచ్చే ఉంటుంది. ఆ రోజుల్లో చదువంటే సంస్కృతమే కాబట్టి సంస్కృత పాండిత్యం సహజంగానే అలవర్చుకొని ఉంటాడు తెలుగుభాషా సాహిత్య సేవనంతో తెలుగువల్లభుడయ్యాడు. “ఎల్లన్ఫపులు గొలువ ఎరుగవే బాసాడి దేశభాషలందు తెలుగు లెస్స” (ఆముక్త, అవతారిక 15) “ఎల్లన్ఫపులు' - అన్న సమాసం అన్ని భాషా ప్రాంతాలకు చెందిన భావాన్ని స్ఫురింప జేస్తుంది. ఆయన ఆస్థానంలో దేశ భాషా కవులందరు ఉందేవారు. అందుకే అన్ని భాషలు విన్న కృష్ణదేవరాయల వాక్కుకు అంతవిలువ. శా॥ “ఓసామీ! యిటవుంటి కొండదరిలోనాంటిన్‌బులుల్‌ సింగముల్‌ గాసింబెట్టెడు కుట్రనట్టడవిలో ంగల్టువ్వింగ్రీనీడనే యాసం గట్టి తివేటి గట్ట నిలు, నీవాకొన్నచో ంగూడునీ ళ్లే సుట్టంబులుం దెచ్చి పెట్టెదురు నీకిందేటికే లింగమా” కాళహస్తీశ్వరమాహాత్యం - (3-65) 522 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

శా॥ “స్వామి! నన్నునితః పురాపరితశాస్త్ర గ్రంథజాత్యంధు, నా రామక్ష్మాఖన క్రియాఖరఖనిత్ర (గాహితోద్యత్మిణ స్తోమాస్నిగ్ధకరు నృవదృవన దాసు, న్వాదిగా బంపుచో భూమీ భృత్సభనోటమైన నయశముల్‌ మీకుంగాకుందునే.” (ఆముక్త 2-90) ఈ రెండు పద్యాల్ని సరిపోల్చి, నార్ల వేంకటేశ్వరరావుగారు కృష్ణదేవరాయల బెచిత్యాన్ని ప్రశ్నించారు. శాస్త్ర గ్రంథాలు చదువుకోలేదని చెప్పే విష్ణు చిత్తుని నోట ఈ సంస్కృతపదాలు, అంతేసి సమాసాలు చెప్పించటం సరికాదని, తిన్నని పద్యమే ఎంతో బెచిత్యవంతమని, ఈ రెండింటిని పోల్చి ప్రస్తావించాడు. కాని ఇది పరిశీలించి చేసిన విమర్శగా అనిపించదు. విష్ణుచిత్తుని పాత్రను పరిచయం చేస్తూనే “జ్పర్పచ్చందోబ్బంద తదంతవాగ పఠనా సంజాత తజ్జన్య నిష్పందద్వైత సుసంవిదాలయుడు” - అని చెపుతాడు. న్యాయార్డిత విత్తంతో, “ఆ ప్రాలేయపటీరాచల పథ్యాయాతాయాత వైష్ణవావళికి అన్నం పెట్టే సందర్భంలో రాయలవారు ఇలా చెపుతాడు. శా “అనిష్టానిధిగేహసీమనడురేయాలించినన్‌ మైయునెం తేనాగేంద్రశయను పుణ్యకథలుం దివ్యప్రబంధాను సం ధాన ధ్వానము “నాస్తిశాకబహుతా నాస్తుష్ణతానాస్త్యపూ పో నాస్తోదన సౌష్టవంచ కృపయాభోక్తవ్యమన్మాటలున్‌”

• (ఆముక్త. 1-84) ఈ పద్యంలో “నాస్తిశాకబహుతా నాస్తుష్ణతా నాస్యపూపో నాస్తోదన సౌష్టవంచ కృపయాభోక్తవ్య్యమన్మాటలున్‌”- అని సంస్కృతంలో సంభాషిస్తాడు. అంటే అతనికి సంస్కృతం వచ్చని తెలుస్తోంది. పైగా ఇక్కడ సంస్కృతంలో చెప్పవలసిన అవసరం ఏముంది? అంటే ప్రాలేయ, పటీరాచలముల మధ్య నున్న తైర్ధికులతో చేసిన సంభాషణ యిది. విష్ణుచిత్తుడు తమిళుడు. అందుచేత అందరికీ అర్ధమవ్వటం కోసం సంస్కృతంలో చెప్పాడు. ఈ సంస్కృత సంభాషణ రాయలవారి బెచిత్యానికి ఇక్కడ నికషం అవుతున్నది. దీనినిబట్టి విష్ణుచిత్తుడికి సంస్కృతం వచ్చని, విష్ణుచిత్తుడు స్వామిని వేడుకున్న పద్యంలో అనౌచిత్యం ఆవగింజంతైనా లేదని నిస్సందేహంగా చెప్పవచ్చు. ఆముక్తమాల్యద పద్యాలు, విశ్వనాథవారి పద్యాలు ఒకసారి నోటికెక్ళాయంటే అంత తొందరగా మనల్ని వదలిపెట్టవు. వైదర్భీ రీతిలో రచించిన పోతన, పెద్దనాదుల లాగా ధారాశుద్ధితో రంజింపచేయకపోయినా, భావసొందర్యంతో భావుకుద్ని కట్టిపడేస్తాయి. ఒక్కొక్క పద్యం ఒక్కొక్క భావచిత్రం, శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 523

కృష్ణదేవరాయల భాషను పరిశీలిస్తే ఆయన తెలుగుకంటే సంస్కృతమే వోయిగా అర్ధమవుతుందనిపిస్తుంది. ఒకపాదంలోని పదాలన్నీ అర్థమవుతూ సాగిపోతున్న సందర్భంలో ఏదో ఒక పదం, (అది తెలుగు కావచ్చు, సంస్కృతం కావచ్చు) మనసుని మెలితిప్పుతుంది. ఆయన సంస్కృతపదాల్ని తెలుగుచేసే తీరు కూడ ఆశ్చర్యంగా కనిపిస్తుంది. “బ్రహ్మరాక్షసుడు" అంటే హాయిగా అర్ధమవుతుంది. కాని 'పాజుటసుర' (6-46) అన్నప్పుడు అంత తొందరగా అర్ధంకాదు. “శుక్ల కృష్ణపక్షాల రాత్రుల” నటానికి 'పొండు బహుళక్షపాపరంపరలు” (5-84) అంటాడు. 'సత్యవాక్యాలనిటానికి 'శపధవాక్యాలు' (6-42) అంటాడు. 'కళ్లల్లో నీళ్లు కారాయి.” అనటానికి 'నేత్రంబులురుల (6-46) అని, 'నిందల వేయకండి'- అని చెప్పటానికి 'కొడిమలు ంగట్టకుడి (5-58) అని, కష్టపడి సంపాదించిందనటానికి 'కృతచ్చలబ్ధమూ - అని సంక్షిప్త రూపంతో చెపుతాడు. వరిపైరును కాపలాకాసేవాళ్లను 'శాలిగోప్యోఘముల్‌ (1-65) అంటాడు. తొడిబడన్‌ (2-59) = తొట్రుపడటం; పురియేగించి = ఊరేగించి; నీరు కట్టెలు (4-125) = నీటి పాములు; ఉలుపాలు = బహుమానాలు; దిసంతులు (6-84) = కేరింతలు; నివిడినబొజ్జ (6-8) = ఉట్టినపొట్ట; నెట్టికసీల (6-10) = సదాచారవ్రత; మలకడాల్‌ = చెప్పులు; పట్టుకంచెలు (1-59) = పట్టురవికెలు; డింగరీలు (6-65) = శిష్యులు; వెట్ట (8-47) = ఎండ; ఇటువంటి పదాల్ని చూచినప్పుడు ఆయన తెలుగు తీరాంధ్రవాసులైన కవుల తెలుగు కంటె ఎలా భిన్నంగా ఉందో తెలుస్తుంది. “సోరణగండ్ల” అనే పదాన్ని అన్నమయ్య, నాచనసోముడు, రాయలు ముగ్గురు వాదారు. తమిళనామాల్ని రాయలవారు సంస్కృతీకరించిన తీరుకూడ ఆశ్చర్యం గొలిపే పద్ధతే! 'వడప్పెరుం గోయిలుడైయాన్‌” - అన్న పదానికి సంస్కృతీకరణం “'ఉదజ్మహాలయవత్‌ - అంటే “ఉత్తరాన పెద్ద ఆలయం" గలవాడని అర్ధం. అసలు (గ్రంధం పేరే తమిళ శబ్దానికి సంస్కృతీకరణ 'చూడికుడుత్తనాంచారొను 'ఆముక్తమాల్యది - గా సంస్కృతీకరించాడు. ఆముక్తమాల్యదలో అన్యదేశ్యాలుగా తమిళ, కన్నడ, హిందుస్థానీ పదాలు కనిపిస్తాయి. చూడండి. తమిళపదాలు : ఆళ్వార్‌ (7-66), కులుంగుడి (6-48) కొడిమె (5-58) ౫ కొటుమై ఛాత్తాణి (2-97) ౫ ఛాత్తాతవర్‌; ఛాత్తిన (2-97) ౫ చాత్తనావర్‌ - తిరునాళ్ళ (1-40) ౫ తిరునాళ్‌ తిరుపతి (4-85) ౫ తిరుపతి; తిరుమన్ను (6-6) ౫ తిరుమాన్‌; తిణువడి (4-85) తిరుపతి; తిరుమన్ను (6-6) ౫ తిరుమాన్‌; తిణువడి (4-10) ౫ తిరువాటి; పసి (6-7) ప పచి; పొటివిళఈంకాయ (2-97) ౫ పొటివిళంగాయ మన్ననార్‌ (2-87) ౫ మన్నార్స్‌ వింజామర (4-58) ౫ వింజామథ్రై. కన్నడము: ఉల్లారులు (4-35) ౫ ఉల్లార; కెలసము (4-96) ౫ కెలస; గట్టివాల్సతులు (2-28) ౫ గట్టివాల్స్‌ తన్నీరు (4-35) ౫ తన్నీర్స్‌ హట్టు (51104) ౫ హట్టు; హదను (4-99) ౫ హదను; హల్లకల్లోలం (7-12) ౫ హల్లకల్లోల; హావడి (4-247) ౫ హావడి; 524 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

హెచ్చు (4-85) ౫ హెచ్చు; హౌంబట్టు (1-12) హంబటు; హోరాహోరి (3-15) ౫ హోరాహాోరి

హిందూన్షానీ: అపరంజి (1-58) ౫ అఫిరంజియ్యా ఉలుపాలు (4-36) ౫ ఉల్చా ఫౌజు (3-16) ౫ ఫొజ్‌్‌ కైజా (2-26) - ఖైజ్స్‌ ఖురసాని (1-42) ఖురాసాన్‌, కసవాపాటల్‌ (1-36) ఖాసువ్యా ఘోట్టణము (2-28) ౫ క్యూటౌన్‌ జీవు (5-90) జీవ, అద్దె (2-96) అడ్జికె; (1-42) ౫ ఖాన్‌; జీబు (5-90)౫ జీబ్‌, జూటుదనము (4-61) ౫ రూట్‌, జోడన (5-117) జోర; తట్టువ (4-85) ౫ తట్టు; దుప్పటి (6-19) ౫ దుప్పట్టా? ఐజీతు (5-51) ౫ బజీద్స్‌ లాలు బాతువు (1-65) ౫ బాత్‌ (పోర్చుగీస్‌) మొః॥వి.

ఏకవికైనా తాను వాడిన పలుకుబళ్లు, నుడికారాలు, జాతీయాలు, సామెతలు వీటినిబట్టీ ఎక్కువగా ప్రాచుర్యం లభిస్తుంది. ఆ రచన కూడ జనం నోళ్లకు ఎక్కడానికి దోహదం చేస్తుంది. ఇది 2460/10/ నిపట్టి చూపించే ఒక అంశం. ఆ దృష్ట్యా రాయలు ఆముక్తమాల్యదలో వాడిన పలుకుబళ్ళను, నుడికారాలను, జాతీయాల్నిచూడండి. బెనన (1-18) ఆవంత (2-41) ఇట్టట్టువడు (4-54) ఇంద్రుడు చంద్రుడను (5-56) ఇనీయనక (ధీ భీ యనక) (5-100)% ఎగాదిగ (పైనుండిక్రిందికి) (2-59) ఎత్తువడియె (1-84) కడవవంచినట్టు (4-90 కనుగిరపు (4-47) కనుగల్లు (4-258) కనులగట్టు (7-22) కన్నువేయు (7-69) కుజుచగావింపన్‌ (7-45) కోటికొండలుగ (2-86) గుమ్మడికాయంతయగు ముత్తెము (41-218) చెవిమూయ (6-42) జక్కుల బోనంబు (4-128) తలయూచు (2-58) తలలు వంచు (5-33) త్రవ్వితండంబులగు (5-88) త్రొద్దోరికో (6-40) నలుగురునవ్వ (5-41); నిదురతెలియు (4-189) నోరిమాట నోటనేయుండ (6-86) నోరిసని (6-82) పారపొచ్చెము (6-53) నోరులేని (5-43) పనితీర్చు (8-85); పలుకులు వేయునేమిటికి (4-250% పల్తేర్లుదుడిచి (6-66) పాతాళప్రశ్నలు (6-65) పురియేగించి (4-9); ప్రాణంబులు పితికితే పట్టుకొను (4-35% బైటవేయు (4-47) బైలుసేయు (4-47) బొమలుగొను (4-85) మబుగుజొచ్చు (2-58) మసిపాత మాణిక్యంబు (6-5) మిన్ను మన్నునున్‌ ఒకటిగ (4-91) ముల్‌సూపు (1-66) మ్రాన్సడు (2-77) నీరెండ (6-97) వలగొను (6-47) వానకాళు (4-89) వినతాస్యుడగు (2-40) వ్రేలుమడిచి చెప్పు (3-44).

పలుకుబళ్లు : అంతనంత (6-16) అబ్రాహ్మణ్యము (7-44) ఎల్జిబారించు (7-14) పిల్లిగడ్డము (6-80) ఒక్కపూట కూటికి (1-210) కదుంపార (1-19) కరకరి పెట్టు (5-61) నట్టిచుయ్యను (1-82) చలిపండ్లు (4-116); నీటికట్టెలు (41-125) చిజ్ధముట్టువులు (7-47) చూడ చూడ (6-87) చెండాడు (2-48) చేసురుక్కనో (1-87) జెరుకొట్టుచు = వడిగా నమలటం. (2-78); జావెక్కు (4-185); తెరవాటుల్‌ గొట్టు (6-40) దిగదిగన్‌ (6-94% దిసంతులు గొట్టుచు (6-86) నివిడిన బొజ్జ (6-81) ఉబికిన =

శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 525

ఉబ్బిన పొట్ట; నెట్టికశీల (6-111) పేదవాడు (1-61) ప్రొద్దుపుచ్చు (6-90) పుట్టరాని (4-45) ముత్తెదు; విచ్చు మొగ్గవొదవు (4-128), సూత్రపట్టు (1-53);

ఆయన పలుకుబళ్లు, నుడికారాలు చూశాక, రాయలు తెలుగుదనం కోసం చేసిన థమ ఊహల ఉ్ర్రేక్షల్ని అలంకరిస్తుంది. సామెతల వంటి అలంకృతోక్తులు :

1. “ఇంటిలో ఏదుముల్లయ్యె నిందుముఖికి” (5-84) ల్త “అమృతమైైనను జవులజాత్యన్న సమయెో (6-34)
2. ఉప్పుచింది ఇనుమడియగు చందంబుని (6-87) త్న “కప్పురంబువెట్టి యుప్పు గొనుటి (6-62)
3. 'దిద్దునెవ్వడిల నేబులవంకలు వారిడొంకలున్‌ (66-111)
4. “పాశంబడిగిన వారే పేదలె (5-58)
5. 'పుట్టుమరినూతుల్టవ్వ భూతములొ (6-65)
6. _ “మీన్‌మింగిన గ్రుక్కన్వారిధికిం గొలంతయె” (6-67)
7. _ "పెజమడికెత్తిన నీరును ందెగి అలరాజనపు మడికిఎక్కినట్లు” (4-222)
8. “జాసలుబండికండగ్లగు' వంటివి కనిపిస్తాయి (6-51)

ఆముక్తమాల్యద భాషలోని, దేశ్యపదాలలో పదిఅచ్చులు, ఇరవై హల్లులు కనిపిస్తాయి. సంధ్యక్షరమైన *ఐ) - “అయి, “అయ్యి, *“ఎయి'గా కనిపిస్తుంది. మహాప్రాణాలైన ఘ, థ, ధ్వన్యనుకరణ శజ్దాలలో పదాదిన కనిపిస్తుంది. బు - రిగ వాదబడింది. 'హ” కారం ధ్వన్యనుకరణ శబ్దాలతోపాటు (4-90) తత్సమపదాల్లోను, ఎరువుతెచ్చుకున్న కన్నడపదాల్లోను కనిపిస్తుంది. (4-251,) అర్భాను స్వారానికి ఉచ్చారణలో విలువలేనప్పుటికి వాడటం కనిపిస్తుంది. దంత్య తాలవ్య చ, జ లు రెండు కనిపిస్తునాయి. ర, అలు భిన్న వర్దాలుగా వాదబడ్డాయికాని వాటి ఉపయోగంలో సందిగ్ధత కనిపిస్తుంది. ద, న్‌ ర్‌ ల్‌ -లు పదాంతంలో ఛందోనిర్బంధం వల్ల కనిపిస్తున్నాయి. ణ, అ, హలకు తప్ప అన్ని హల్గులకు ద్విత్వాక్షరా లున్నాయి. ద్విత్వాలకు ముందు దీర్హముండదు. కాని చాత్తాని (2-97) చాత్తిన (2-97) బోమ్మడాయ (2-54) వంటి పదాలలో కనిపిస్తుంది. మొదటిరెండు తమిళం, మూడవది తెలుగు. పదాదిన రకారంతో కూడిన సంయుక్తాక్షరాలు వాడబడ్డాయి (2-42).

పదాంతంలో దీర్జాక్షరాలు తరచుగా, ఏకాచ్చాలే అయిన దేశ్య ధాతువుల్లో (4-86) సముచ్చయాల్లో, ప్రాకృత భావాల్లో, (3-22) అన్యదేశాల్లో వాడబడ్డాయి. డ -ట,ద-న, ళ-డద-లృత-దృత-స్మృమ-వృర-అ,స-య,స - శలు పర్యాయంగా వాడబడ్డాయి. అజ్లోపము తఅచుగ ఉ - అ లకు కనిపిస్తుంది. 526 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

సంధి: సాధారణంగా తెలుగుభాషలో ఉత్వసంధిని నిత్యసంధిగా భావించటం వ్యాకరణ సంప్రదాయం. పదాంతంలో ఉత్వలోపం నిత్యమైనప్పటికీ వాక్యాంతంలో ఇది వికల్పం (3-84) ఏ మ్యాదులకు నన్నయ భాషలో అచ్చులోపించదు; ఆముక్తమాల్యదలో కూడ నన్నయ్యకు సన్నిహితంగానే కనిపిస్తుంది. మటి (3-72) అది (5-81), ఇది (5-84), ఏది, (4-187), ఎద్ది (3-86) సన్నిహితంగా కనిపించినా - ఏమికిన్‌, ఎది, ఏవి - అనే విఖేదిస్తున్నాయి. (3-7) తత్సమాల్లోను, షష్టివిభక్తిలోను, క్రియావిశేషణాల్లోను ఇకారానికి సంధి వైకల్పికమని వ్యాకరణాలు చెప్పినప్పటికీ, క్రియా విశేషణాల్లో షస్టివిభక్తిలోను అపవాదంగ ఆముక్తమాల్యదలో ప్రయోగాలు కనిపిస్తున్నాయి. (5-44) (4-126) ప్రీవాచక తత్సమ సంబోధనాంతాలకు సంధిలేదని బాల వ్యాకర్త చెప్పినప్పటికీ, ఆముక్తమాల్యదలో ప్రయోగాలు కనిపిస్తున్నాయి. (2-9) (3-18), (7-18) త -ద-న

• ర - ల లలో ఉకారలోపం ఛందః ప్రభావం వల్ల కనిపిస్తుంది. ప్రాచీన భాషలో 'ఆలి, 'అంత' - వంటివి కలిసినపుడు సంధి ఐచ్చికంగా కనిపిస్తుంది. మధ్యయుగ తెలుగుభాషలో సర్వసాధారణంగా సంధిజరగటమే కనిపిస్తుంది. ఆముక్తమాల్యదలో కూడ సంధి జరిగిన రూపాలే ఎక్కువ (2-41) (56-116), (4-200), (6-9) (4-80); యడాగమం వచ్చిన రూపాలు కూడలేకపోలేదు. (2-21) మహాహ్రాణాక్షరాలు పరమైనప్పుడు (త్రికసంధి జరిగిన రూపొలు ఆముక్తమాల్యదలో కనిపిస్తాయి. ఉదా॥ అబ్బూవతి (4-85), అద్ధరాగ్రణి (4-8); అయితే సంధిచేయని త్రికసంధి సందర్భాలు కూడ ఉన్నాయి ఆఖగరాజు (3-79) ఆభావనాత్రయంబు; సంఖ్యాపదం పరమైనప్పుడు వచ్చే ద్విత్వరూపాలు ఉన్నాయి. కవిత్రయ భారతంలో క్త్వార్ధక క్రియలపై గ -స -డ - ద - వా దేశం కనబడదు. కాని ఆముక్తమాల్యదలో కనిపిస్తుంది. ఉదా॥ తప్పి + తారి = తప్పిదారి; తరిమి + తరిమి = తరిమిదరిమి (2-24) ట, డ, న, ర, లకు సంధిలో ఉలోపించిన ఉదా॥ చాలా కనిపిస్తాయి. ఉదా! ఈడ్వడు (1-68); తోడ్నొని (6-71) మందిడి (93-180) మన్నాన్న (4-128) బట్టబయలు (7-49), పోపొమ్ము (3-30), లేలెమ్ము (3-46), వంటి ఆమ్రేడిత సంధి రూపాలు కనిపిస్తున్నాయి. కెందమ్మి (7-94), చెంగావి (2-75) చెందొవ (4-1938), చెందమ్మి (4-12), క్రొవ్విరి (56-117), కొప్పేద (56-117) వంటి ప్రాతాది సంధి జరిగిన రూపాలు కనిపిస్తున్నాయి. 'ఆంబోతులు” ఆబోతులు వంటి రూపాలు కనిపిస్తున్నాయి. టుగాగమ సహితరూపాలు (5-70), (6-46), (ఉ-2444), టుగాగమ రహిత రూపాలు కూడ కనిపిస్తున్నాయి. ఉదా॥ మొగమూర్చు (56-184) పేరెలుగు (4-7); నుగాగమరూపాలు, రుగాగమ రూపాలు విరళంగానే కనిపిస్తున్నా రుగాగమం ప్రత్యేకంగా కనిపిస్తుంది. ఉదా॥ శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం ర్‌27

గణప + ఆకులు - గణపరాకులు (7-14) కిమాగమరూపం “నడికిరేణువు (5-65) మగాగమం (అద్దమరేయి) (6-11).

పుంప్వాదేశ రూపాలతో పాటు, ఆదేశంలోని రూపాలు కూడ కనిపిస్తున్నాయి. ఉదా॥ కులము పొత్తు (6-57) “నితంబము[్రేగుని (5-25); రసాలముశాఖలు (5-140) బాసికముదండలు (5-20) కులంబు (6-2) వంటి బిందు పూర్వక బకార రూపాలు కూడ కనిపిస్తాయి. ద్విరుక్తబకారం (4-134); బాగానే కనిపిస్తుంది.

పదజాలం; 'గరుడడు' అనే ప్రయోగం కనిపిస్తుంది. వృద్ధ, 'అసురి - శబ్దాలు తత్సమాలుగా యథాతధంగా వాడబడ్డాయి. దేవళ్ళు (4-43) వంటి శాసన భాషలో కనబదే రూపాలు కనిపిస్తాయి. “భ్రష్ట - శబ్దం (4-21) అని కనిపిస్తాయి. కౌస్తుభ, పాత్ర, ప్రణామ, ప్రసాద, ప్రభంజన, హంస - వంటి శబ్దాలు 'ము' 'మ్ము' '0బు” లతో కలిసికనిపిస్తాయి. రూప, శరణశబ్బాలు ఉకారంతో కలిసి కనిపిస్తుంది. 'ము' చేరి 'రూపము' 'శరణము' అని కూడ కనిపిస్తాయి. తరంగ, దర్భ, నయ, మాల్య, హంస, వంటి “ము” విరహిత రూపాలు ఉన్నాయి. నయము, హంసము వంటి ముసహితరూపొలు ఉన్నాయి.

బాష్పాలు, (4-163), సూక్ష్మాలు వంటి బహువచన ప్రత్యయ పూర్వదీర్హ రూపాలు కూడ కనిపిస్తాయి. పతి, హరి, రతి, అబ్టీ, మతి వంటి సంస్కృత శబ్దాలు, గురుండు (6-66), తుర్వసుండు (1-22), విష్ణుండు (3-84) వంటి బిందు పూర్వక రూపాలు, వటువు (5-46), వటుండు (4-8) ఉభయ రూపాలు కనిపిస్తాయి.

'రాహూ శబ్దం 'వు సహితంగ (7-84)వు విరహితంగ (88) కనిపిస్తుంది. కేతువు, (5-281), భృగువు (2-17), మృత్యువు (3-18), రఘువు (2-85) పసువు (8-79), న్థాణువు (56-129) వంటి 'వు' సహిత రూపాలతోపాటు బాహు, తరు శబ్దాలు 'వు' విరహితంగా కూడ కనిపిస్తాయి. దీర్జాంతాలైన సంస్కృత స్రీలింగ శబ్దాలను యధాతథంగానే స్వీకరించాడు. 'బూకారాంత శబ్దాలైన ధాతృ, భర్తృ వంటి శబ్దాలు సమాసంలో (హ్రస్వాలుగా వాడబడ్డాయి. పురోధ, వేధ శబ్దాలు అలాగే వాడబడ్డాయి. నన్నయ “ప్రేమంబు' - అని వాడితే రాయలు (పేమ అని వాడాడు. తద్భవాలు, ప్రాకృత భవాలు కూడ కనిపిస్తాయి. “పావురాలు” - శబ్దం (2-46) తాళపత్రాలలో భిన్నంగా కనిపిస్తుంది.

విశేషణాలు : సాధారణ విశేషణాలేకాక పరిమాణాత్మక, గుణాత్మక కొల, జాతి, గుణ విశేషణాలతో పాటు దిశాబోధక, సర్వనామ, సంఖ్యాత్మక, క్రియా విశేషణాలు కనిపిస్తాయి. చెందొవకౌను (4-188) వంటి ఆలంకారిక విశేషణాలు కూడ కనిపిస్తాయి.

బహువచనం : 'రు' బహువచన ప్రత్యయంగ 'పగరుూ శబ్దంలో కనిపిస్తుంది. (ప్రజలు (4-34) నీళ్లు (1-85) పాలిండ్లు (7-41), నిత్యబహు వచనాలుగా వాడబద్దాయి. మీరలు 528 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

(8-55) వారలు (6-38) గౌరవ వాచకంగా కనిపించినా పునరుక్త బహువచనం. అలాగే రాళ్లు (7-80) పునరుక్త బహువచనం. 'అలి' - అనేది స్త్రీ వాచక ప్రత్యయంగ కనిపిస్తుంది. ఉదా॥ తొయ్యలి, (7-42) ఉవ్విళ్సు చప్పట్లు, (4-85), తిరునాళ్ళు (1-40) నిత్వబహువచన రూపాలు ఇందులో కనిపిస్తాయి. ఛందోనిర్బంధం వల్ల మార్ల్‌, నీర్మొళ్ళ్‌ వంటి రూపాలు కనిపిస్తాయి. విభక్తి: పంచమ్యర్థంలో “వల్ల కనిపిస్తుంది. (4-120) ఇంకా వలన (3-64), కంటె (7-39), 'కతమున' (2-5), 'కతనః (2-32), కనిపిస్తాయి. తృతీయా, ప్రత్యయాలైన తోడన్‌ “ తోన్‌, (2-7), (4-39) మెయి, (3-21), మై (4-26) అనేవి స్వతంత్రంగా కనిపిస్తాయి. కాటకు' అనే ప్రత్యయం నన్నయలో లేదు. కాని కృష్ణదేవరాయల భాషలో కనిపిస్తుంది. 'కడి _ “క్రింద - 'పె- “మీది అనే ప్రత్యయాలు కూడ సప్త్రమ్యర్థ్ధంలో 7-5, (6-13), (4-35) (2-30) వాడబడ్డాయి. | ఒక విభక్తికి బదులు మరొక విభక్తి వాడటం బాగానే కనిపిస్తుంది. జొమ్మేరీతిన్‌ నీకు దక్కునే, కానీరా; (7-18) అంటు కనబడే ఈ వాక్యంలో విధ్యర్థంలో కో కనిపిసుంది. ఉత్తమ మధ్యమ పురుషైక వచనాలు హలాదులు కాకుండా అజాదులుగానే ప్రచురంగ వాడబడ్డాయి. “ఈరు” 'ఈరలు అనే రూపాలు ఆముక్తమాల్యదలో కనిపించవు. ఉత్తమ మధ్యమ పురుషలలో సంబంధార్థంలో *'దు” గాగమం కనిపిస్తుంది. ఉదా॥ నీదు, నాదు తనదు; ఆముక్తమాల్యదలో కనిపించే ముప్పై కృత్చృత్యయ్తాలలో బాలఫ్రొద వ్యాకరణాలు ప్రస్తావించని కృత్తులు 16 కనిపిస్తాయి. అలాగే ఆముక్తలో కనిపించే నలువది తద్ది ప్రత్వ్యయాలలో “28' - బాలప్రౌధవ్యాకర్తలు గుర్తించలేదు. క్ట క్రియ : ఏకాచ్యధాతువులు, ద్వ్య్యచ్యధాతువులు, సంశ్లిష్ణ ధాతువులు కనిపిస్తాయి. సమాపక అ్రనమాపక క్రీయలు ఉన్నాయి. . అరవిపరిణొముం : ళు : పిపాసబడు తేటులకు (7-44 అర్జన్యోకోల (73కు అ 6, అరసంకోచం : అధికారి (నీ శ ఇళిగ్ధ (భార అమవాద (3-50 అవరోధ ర (4-185) రాశి (1-10) రుచి 1-2 ఉన్మాద (2-౩౧) మొవి. అర్ధగౌరవం : కటాక్షము (4-35 సాక్షాత్మారము (5-1) అర్భాపకర్న .. : అవస్థ (3-93), కళేబరము (3-58), కైంకర్యము (7-22) చింత (6-4); దివస (1-27) ఇవన్నీ ఈనాటి అర్థంలో కృష్ణదేవరాయలు ప్రయోగించలేదు. సభ్యోక్తి వ తీర్థంబులాడు (4-201) పంచత్వంబు బొందు (4-201) శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 529

అలంకృతోక్తి : దర్భపొత్తులు (7-5) _ ధ్వజమెత్తు (4-93)

అర్థ పరివృత్తి : అనుమానము (3-6) బుతువు (56-99) (కాయర్హువు కొచ్చింది (5-99) మధువర్మము (7-66) అర్ధ విపరిణామం దేశీయ పదాలలో కూడ కనిపిస్తుంది.

అర్థవ్యాకోచం : పాయుటక్క (4-50) అక్కవాడలు (7-5) ఉక్కు (4-80). కమ్మ (5-73) పిదుగుక్కు (5-73) గడికొల్లలు (4-257); చెంబు (5-157)

అర్ధసంకోచం ; అక్కర; అదడపము (2-75) కాపులు (1-37) మొనవి.

అరగౌరవం. : కొప్పెర (4-80); ముడుపు (7-83) మొనవి,

అర్జాపకర్న , కంపు (౧-79) కుడుచు (4-35) కూడు (44-127) తార్చు (2-14); తాగుడు (2-59)

అర్ధపరివృత్తి : తడి (4-118) తిను (6-50) పిసికిళ్ళు (4-133) ఆకు మొవి. పట్టు (1-59 మబ్బు (4-88% మొనవి.

సభ్యోక్తి : కూర (1-80) పేరుకొనరాని కులంబు (6-2)

లోకనిరుక్తి _ : కలుబరిక (1-41) కలుబరిగ, (21620 0510063) ౫ గుల్చర్థా (110౪6? కజూరలు)

శైలి : రాయలవారి శైలి చిత్రమైన శైలి. 'మాలదాసరి' కథలోని శైలికి మిగిలిన కథలలోని

శైలికి తేడా స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది. విలిబుత్తూరు వర్దనలోని శైలికి, మధురాపురి వర్ణనశైలికి

భావుకత్వ భూమికల్త్లోనే స్పష్టమైన తేడా కనిపిస్తుంది. ఆయన బుతువర్ణనలు చెక్కిన శిల్పాల

వంటివి. అనన్యమైన శైలితో “'కృష్ణ్ణాయడనన్యకృతిప్రబంధ? - అన్న వాక్కును సార్ధకం చేసే

రచన ఆయనది. 'ఉపమాకాళిదాసస్య' అన్నట్లు “ఉగ్రేక్షా కృష్ణదేవరాయస్య' - అని అనదగిన

ఊహలు వారివి. భాషాకారిన్యం కంటే భావకారిన్యం చాలాచోట్ల నారికేళపాకానికి

ఉదాహరణగా కనిపిస్తుంది. కాని అవగతమయ్యేకొద్దీ ఆ భావుకసీమలో మనం కూడ

కలిసిపోయి పరమానంద భరితులమవుతాము. ఒక 'రాజకఠీవి = ఈ (ప్రబంధంలోని భాషలో

అదుగదుగునా కనిపిస్తుంది.

శ శే 3

ఆధార(గ్రంథాలు :

క. 8 10801060 50469 0 శయము!120040/264 - ౨౯ ౨, 251004 066”

2. ఆముక్తమాల్యద - వేదం, తుమ్మపూడి వారి వ్యాఖ్యలు

530 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

ఆరి బ్యా ఆక ఆముక్తమాల్యద - మహిళా ప్రతిపత్తి అటి

• జి రెజీనా శ్రీకృష్ణదేవరాయలు ఆంధ్రభోజునిగా ఖ్యాతి కెక్కినవారు. 16 శతాబ్ది ప్రబంధ యుగంగా, రాయలవారి స్వర్ణయుగంగా విభాసిల్లిన కాలం. అట్టి రాజకవిచే విరచితమైన ఆముక్తమాల్యద పంచమవాి ప్రబంధాలలో పేరెన్నిక గన్నది. _

“ఆముక్త అనగా అలకరించుకొని విడువబడిన, “మాల్యది అనగా పూమాలలను ఇచ్చునదని శబార్థము. ఇందులో ఎవరు ఎవరికి ఈ మాలలను యిచ్చుచున్నారనగా రాయల సృష్టిలో జగత్ర్రసిద్ధమైన, గోదాదేవి, ఆండాళ్‌ సూడికుడుత్తై అని పిలవబడే భక్తురాలు, శ్రీ రంగనాధుని వలచి, వలపించుకుని, వివాహము చేసుకొనుటకై మాలలర్పించిన విష్ణుచిత్తుని కుమార్తె. తమిళములో కవిత్వము (వ్రాసి కృష్ణపూజను సల్పిన మహాభక్తురాలు. కవయిత్రి.

కవిత్వమునందు రెండు అక్షణాలుండును. మొదటిది శబ్దములు, కూర్చు, బిగింపు, గడుసుదనము, పలుకుబడి, ఒకశైలి. ఇక రెండవది - భావము, కల్పన, అలంకారములు సమకూర్చుట, కథను చెప్పెడినేర్చు. ఇవి రెందు పుష్కలంగా ఉన్న గడుసైన మాటల కూర్చుగల ప్రబంధము ఆముక్తమాల్యద.

గ్రావిడ దేశమున విల్లిపుత్తూరు అనుగ్రామమున్నది. ఆ ఊరిలో అందరు వైష్ణవులు భాగవతులు. ప్రతి ఇంటికి ముందర ద్వారబంధమునకు రెండు వైపుల శంఖ, చక్రములుండును. విష్ణుచిత్తుడను బ్రాహ్మణుడు గొప్ప అన్నదాత. దీనికి తార్మాణము

“ఆ నిష్టానిధి గేహసీమ ...” అన్న పద్యం

అర్ధరాత్రిమైన అ ఇంటిలో ఈ మాటలు వినిపించడంలో అంతరార్థము “కూర అయిపోయినది. అన్నము చల్లారినది. పప్పులేదు. అన్నము సస్షిగా లేదు. దయతో భోజనము చేయగా వలెనని ధర్మగేహిని అన్నపూర్ణకుద్ది యైన ఇల్లాలు వేవురు వచ్చినను వండనలయదు; భార్య కన్నుల పొగసారకుండా నారికేళపు బొరియలు బాగా ఎండించి వంటనిమిత్తమై సిద్ధపరచెడు గృహస్థు విష్ణుచిత్తుడు. ఇల్లాలిపై అతనికెంత సహ అనుభూతి, ఆమెను కష్టపెట్టని తత్త్వము, ముందుగా మహిళపట్ల గల గౌరవమిందు మనము కాంచగలము.

శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 5381

ఆముక్త మాల్యదలో పుష్పలావికల యొయ్యారాలు యింతింతయని వర్ణింపగలమా? “వెలది యీ నీ దండ వెలయెంత? నాదండ కును వెలబెట్ట నెవ్వని తరంబు?” అను పద్యమున “పలుకు తోడనె నర్మగర్భంబుగాగ నుత్తరము పల్లవ శేణి కొసగుచలరు లమ్ముదురు పుష్పలావిక లప్పురమున” అనుట వలన వారి ప్రత్యుత్పన్న మతిత్వము తెలియచున్నది. పద్మాస్యలు, కంబుకంఠులు, దృక్తరళ కాంతులు అంతరాంతరముల నవ్వులు, కలువలు, మొల్లలననిపింపచేసే చతుర వచన విలాసాంగ సౌష్టవములు. అదెట్లన “ప్పత్రికి కైదువులందిచ్చు రతివలె విటుల కిత్తురు మటఖవారు విరులు పురిని” అని పుష్పలావికల వర్ణన సాగుతుంది. ఇక వెలయా(ంైడ విలాసములు - “కననెంత వానిలో గొనుట నాదర్భంబు నెమ్ముగం బగుట సందియముగ” “నింగిట త్రిశంకు కతన మాతంగ వాటి యయ్యు, నిక నుండదగదని యవని కరణి నట్టి నక్షత్ర తారాగ్రహాలి యనగ గాంతీ నవరత్న రాసులంగళ్ళం బౌలుచు” అనుటలో వెలయాండ్ర జూణతనము గోచరించును. గోదాదేవి యావనోదయమును కవియెంతటి ముగ్ధ మనోహరముగా వర్ణించెననగా “వాతెజ తొంటికైవడి మాటలాడదు కుటిల వృత్తి వహించెం గుంతలములు -.- చవుక యైనట్టి యిచట జనదు నిలువ ననుచు జాటజిన కరణి. బాల్యంబు జాటె ఆమె సౌందర్యాఖి వర్ణనలో మరుని కాలాయస చక్ర పరంపరల వలె ఉంగరాల కురులు, ఫాలమున కుంతల థ్రేణి, నాసిక సొగసు, దంతములు కుందత్వము, కమల దళేక్షణము యొక్క సంగీత సాధనతో ్రకాశించెడి మంద్ర మధ్యతారా త్రిస్థానములుగా తీర్చిన రేఖల 532 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

వలె భాసిల్లుచున్న రేఖా త్రయమాయె కంఠమున అమరినదని, తరుణి తనుకాంతి యెదుట నూతన హరిచందనములు సాటిరాలేక నిశీధిలో కలిసిపోయినవి.

గోదాదేవి ప్రణయ ప్రతిపత్తికి ఆమె పూర్వజన్మ సంస్కారము వలన వారిని పొందిన విధమే తెలియుచున్నది. కవి గోదాదేవి యొక్క భక్తి దైవము పట్ల రక్తి రంగనాధుని నాధునిగా పొందాలనే పట్టుదల ఈమె మహిమాన్విత మహిళా సమున్నత తత్వాన్ని తెలియజెప్పుచున్నది. ఆమె ధరాంగన కావున భాగవతుల గృహాలందున్న మరాళి, ఏకావళి, హరిణి, -మనోజ్ఞ '్రగ్విణి సమాఖ్యతో వయస్యలైనందువల్ల నాగేంద్ర శయనుని అవతార కథాసుధలను లీలానుకృతులను పాడుకొనెడి వారు. క్రమముగా గోదాదేవి ఆముక్తమాల్యద యగుటకు రాయలవారు ఆమె యుక్తవయసును స్ఫురింపజేయుచు అందచందముల పట్ల ఆమెకు గల అభిరుచిని తెలియజెప్పుచున్నది.

తండ్రి యింటగల పూలను మాలలుగా నేర్చరచి తన ఇంద్రనీల మణుల వంటి ధమ్మిల్ల వలయమునందుంచుకొని బావియందు తన సౌందర్యమును వీక్షించుకొనుటలో స్త్రీ సహజమైన పూలను ముడుచుకొను క్రియను సాదర, సహజ సుందరముగా వెలార్చుట మగువ పొలుపును తెలుపుటయే!

(ఢ్రుమైక మూర్తి గోదాదేవి ప్రజయభావములను శ్రీరంగనాధునికి విన్నవించుట, అంతలోనే అతనిని ఉపాలంభించుట “మీ పాడిన హరిచందములేపొడి గం దలంపవచ్చు? నితదే సవతులం గాపొడిన వాందు లే గామినీ తతిని దయలేక నుడికించుట కంటె వేరు చేష్ట లెరుగునా? బృందావనమున తననందరు భజింప రాధకు మాత్రము మేలు వాడైన మురారి యెల్ల సతులకు, నుడుక చేసెను గదాయని వివిధ రీతుల తన వివశత్వమును విదిత మొనర్చుట శృంగార నాయికలను న్ఫురణకు తెచ్చును. ఆమె యందలి త్రపాభారము హరిని ఉపాలంభించుట పునపునస్మరణంబు వలన ఆమె అంతఃకరణంబు తేటపడినది.

గోదాదేవి శ్రీరంగనాధుని తాపమును భరింపలేని మన్మథ దశలు పరికింప ప్రబంధ కవుల వర్ణనలలో నాయిక వలచిన ప్రియునక్రై, నాధునిగా బడయుటకైై పడే వేదనా దశలే ఈ మన్మథావస్థలు. గోదాదేవికి కల్గిన గాద్గద్య, అదిరిపాటు పలకరింపుగా పుట్టెడు కేకలింత, వలవంత, విసువు, కాంతల పుట్టు దూషించు విధము, పాన్సుపై పొరలాడుట, లోలోననే నవ్వు, పనిలేకనే చెలులపై కసరు, అరసిచూడ శ్రీరంగేశునిపై ఆమెకు రేయంతయు పులుగుగాదె యని తెలియుచున్నది. విరహితమైన గోదనిట్లు వర్ణించుట సముచిత స్వభావపు మన్ననయే షోచరించును.

శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 5్‌కి8ి

గోదాదేవి పూర్వజన్మ వృత్తాంతము నందును “దివిజ ద్రుప్రసవంబు గాంచిన సపర్నిం జూచి, చూపోపకిం తవు జిల్లుంబని యంతసేసి, మది నీర్వ్యా క్రోధముల్సందడిం ప విరింబోక, ద్రుమంబుకై కొని, పతిన్నందన్న (మ్రానెల్లం దే నవధిం బెట్టిన సత్య నీవహహ కావా భామినీ నావుదున్‌” అనుటలో ఆమె స్వాధీన పతికయైన ద్వాపర యుగమునందలి అల సత్యభామయేనని స్పష్టమైనది. అంత ఆమె ప్రత్యుత్పన్న విజ్ఞానయె “గృహ దీపికా రోహణంబున గృహగత పదార్థంబు లొక్కమాటే దృగ్గోచరంబైనట్లు జన్మాంతరంబున అయ్యనంతుని తోడి క్రీడా (ప్రపంచంబు దృగ్గోచరమయ్యెను. గోదాదేవి హరినారాధించు ఘట్టము నను 'పద్మాస్య ప్రతిదిన ప్రత్యూషమును మౌన నియతి మేల్మొని, సఖీచయము (మైల హేమ పాత్రిక హరిద్రామల క్యాదిక... అనుటలో విధియతముగ గోదాదేవి యొనరించు పూజాదికములు, మహిళా భక్తి తత్త్వమును, అందునా పతిగా కోరువారిని అర్చించు తీరు ఆమెను వియోగచ్యుత ధైర్య యగుచు, పతి గుణములు ద్రవిడ భాషలో పాడుట ఆమెకు గల మర్యాదను తెలుపుచున్నది. స్వామి గోదాదేవిని శుద్ధాంతమునకు స్వీకరించుట ఆమెపై తమకమాపు కొనలేకయే! తెలుగునాట సంప్రదాయపు పెద్దపీట వివాహము. ఇందురాయల వారు గోదాదేవిని తనకు పరిణయ నిమిత్తం ఇమ్మని బ్రహ్మ, రుద్ర, బ్రాహ్మి, గౌరిలచే శ్రీహరి నడిగించుట, గోదా శ్రీరంగనాధుల కల్యాణవర్ణన, కన్నుల పండువుగా వధూవరుల అలంకరణలు, తరలి వచ్చిన దేవతలు, షోడశోపచారములు, మాంగల్యధారణ, ముత్తెపు తలంబ్రాలును అరుంధతీ దర్శనము, ఉడుగరలు స్వీకరణ అన్నియు గోదాదేవి శ్రీమహాలక్ష్మి అవతారమన్న సత్యమును ఆమెకు శ్రీరంగనాధుడిచ్చిన ఆదర, మానమర్యాదల సమాహారమే మహిళా టప్రతిపత్తికి మాననీయమైన యశోభూషణము. శం 3 58ిశీ శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

ఆముక్తమాల్యద

• సామాన్యుల జీవనవిధానము = కె మలయవానిని సాహితీ సమరాంగణ సార్వభౌముడైన శ్రీకృష్ణదేవరాయలు ఆంధ్ర సరన్వతిని “ఆముక్తమాల'లతో అర్చించిన భక్తకవి. మహారాజు మహాకవి అనే రెండు విశేషణాలూ సార్ధకం చేసుకున్న మహామనీషి మహారాజభోగాలు జీవనవిధాలు ఎన్నో అనుభవించిన రాయలు సామాన్య జనజీవనాన్ని వేయికన్నులతో పరిశీలించిన పరిశోధకుడు. మంత్రి తిమ్మరుసుతో కలిసి మహారాజు మారువేషాలు ధరించి రాత్రి వేళలలో తమ ప్రజల కష్టసుఖాలను స్వయంగా చూసి ఆకళింపుచేసుకుని - కావలసిన సంస్కరణలు చేసేవాదని ఎన్నోకథలు పరంపరగా చెప్పుకుంటున్నారు నేటికి కూడా. ఆకథల్లో కొన్ని అయినా తప్పక నిజాలు అయి ఉంటాయి అనడంలో సందేహించనవసరం లేదు. ఆయన వ్రాసిన ఆముక్తమాల్యదలో సామాన్యుల జీవనంలోని అనేకాంశాలను తమ సూక్ష్మేక్షికతో పరిశీలించినవి అక్షరబద్ధం చేసాడు యథాతథంగా రమ్యాతిరమ్యంగా సందర్భోచితంగా. రాజ్యభోగాల కంటే మహారాజుల జీవనం కంటే సామాన్యుని జీవితం ఆనందమయ మైనదని శాంతి సంపన్న మైనదనీ రాయల అభిప్రాయం. ఎంతో అనుఖభంతో చెప్పిన మాట ఇది. తే. పగయు వగయును లేకయేపాటి గన్న నలరు సామాన్య సంసారి యగుటమేలు మతి తగిలెనేని శాంతిచేమరవ దగదు రాజ్య భూమిక, దాల్చినరాజునకును. 3-42 సామాన్యసంసారి అయితే దొరికిన దానితో తృప్తి పడి 'పగు అనే భావనలేకుండా ప్రశాంత జీవనాన్ని సాగించవచ్చు. కానీ ఈ జగన్నాటకంలో రాజుపాత్రను ధరించిన వారికి అలాగడపడానికి వీలులేదుకదా! అంటూ వాపోతాడు. సామాన్య జీవితం మీద అతనికి అంతరాంతరాల్లో ఎంతో మక్కువ. సామాన్య 'సంసారి అగుట మేలని అభిప్రాయపడిన రాయలరచనలో సామాన్యులజీవితాన్ని కవితాముకురంలో స్పష్టంగా చూపించాడు. సామాన్యుల ఆవాసనివాసాలు, ఆహారపానీయాలు, వేషభాషలు, అలంకరణలు, వాహనాలు మొదలయిన విషయాలన్నీ రాయల రచనలో చోటుచేసుకున్నాయి. శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం ర5్‌8ి5్‌

సామాన్యులు జీవించే 'మట్టిమిద్దెల' ఇళ్ళు (4-123). వానాకాలంలో ఆ ఇళ్ళలో జనులు పడే ఇబ్బందులు రాయలదృష్టిలో పడ్డాయి. ఎంతటి భాగ్యవంతులకయినా వానాకాలంలో అన్నీ సమకూర్చుకోవడం కొంత కష్టం. ఇక సామాన్యుల జీవితంలో నిప్పురాజుకోవడం కూడా కష్టబహుళమే. నిప్పురాజేసి వంటచేయడానికి ఆనాటి ఇల్లాళ్లు పడే ఇబ్బందిని రాయలు సహజసుందరంగా వర్ణించాడు. ఆనాళ్ళలో నిప్పు పక్క ఇళ్ళలోనుండి పిడకమీదో, కొబ్బరిడొక్కలోనో వేసి తెచ్చుకునేవారు. ఆచిన్న నిప్పును ఇంటికి వచ్చి రాజుకునేలా చేసేవారు. అప్పటికి ఇంకా అగ్గిపెట్టెలు పుట్టలేదు. సీ. ఇల్లిల్లుదిరుగ నొక్కింతబ్బుశిఖ్సి యబ్బె నేనింటిలోం బూరి యిడి విసరక రాజదు; రాజిన రవులుకోల్వాసాల గాని కల్గదు; మథిదానం గలిగె నేని కూడగుటమందైనం బెన్సాగసుఖ భుక్తిసేకొర; దాభుక్తి కిడిన బ్రాగ్భోక్తలకె తీలు బహుజనాన్నము, దీఐ నారులకొదవుంబునః ప్రయత్న మాజ్యపటముఖ్యలయమెన్న; రాలయాంగ దారులయమెన్న రంతిక, కారజనిక పచనాంధోగృహిణి రామింబడుక మరుండు వెదవెడనెయార్చ నొగిలిరజ్జడిని గృహులు: 4-127 అంటూ రాయలు, వానాకాలపు జీవితాన్ని వివరించాడు అంతేకాదు వానాకాలంలో గృహిణుల కష్టాల్ని ఇంత స్పష్టంగా వర్ణించిన మొదటి కవి రాయలు- స్త్రీవాద కవి అనదానికి సందేహమెందుకు. వర్షాకాలంలో గృహిణిపడే అవస్థను విష్ణుచిత్తుని కథలో కూడా చిత్రించాడు రాయలు. పరమభాగవతోత్తముడైన విష్ణుచిత్తుని జీవనవర్డనలో ఆనాటి సామాన్య గృహస్థు తాను ఇంత తిని - తన కున్నంతలో విష్ణుభక్తులకు భోజనం పెట్టి గృహస్థ ధర్మ నిర్వహణ ఎంత ఛద్ధగా చేసేవారో వర్ణించాడు. ఆ వర్జన సందర్భంలోనే ఇంటి ఇల్లాండ్రను ఎంత జాగ్రత్తగా చూసుకునేవారో, వారికి శ్రమ లేకుండా ఉండడానికి ఎంత కృషి చేసేవారో రాయలు ఈ వర్ణనలో ఎంతో వివరంగా కథాగమనంతో కలిపి నడిపించాడు విషయాన్ని “గగనము నీటిబుగ్గకెనగా' (1-80) పద్యంలో. ర్‌తి6 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

పెద్దగా కుండపోతగా వానలు కురుస్తున్నాయి. వంట చెజకు తడిసిముద్దెతే ఇంట్లో ఇల్లాలి కంట్లో పొగచూరి నానా అవస్థా పడుతుందని గమనించి - ఎండుకొబ్బరి బొండాలను. జా(గ్రత్తపెట్టీ ఇచ్చేవాడట విష్ణుచిత్తుడు. అలాంటి వానాకాలంలో వంట చెజకు ససిగా లేని నాళ్ళలో కూడా కలమాన్నము, చాయపప్పు, నాలుగయిదు తాళింపు కూరలు, వడియాలు, వరుగులు, పెరుగులు, నేతులతో భోజనం తయారుచేసేవారట.

ఇక వేసవికాలంలో సామాన్యుల ఇంటి వంటకాలను తన కవితాపత్రంలో వడ్డిస్తాడు రాయలు.

జెలి నులివెచ్చయోగిరము' -(181) అనే పద్యంలో. ఎక్కువ వేడిలేకుండా నులివెచ్చగా ఉండే అన్నం, తియ్యని చారులు తిమ్మనాలు, పలుచని అంబలి, చెజకు పానకం, కొబ్బరినీళ్ళు, రసనిర్భరాలయిన ఫలాలు, పరిమళ భరితమైన చల్లటినీళ్ళు, వడపిందెలు (వడకొట్టకుండా ఉప్పులో ఊరవేసిన మామిడిపిందెలు), నీళ్ళమజ్జిగలతో వేసవికాలం భోజనం చేసేవారు. భోజనానికి ముందు తప్పకుండా “చందనచర్చ' కార్యక్రమం ఉండేది. చందన చర్చ అంటే వంటికంతా చందనగంధం పూసుకోవడం. అలా పూసుకోవడం వల్ల వంటికి తాపం కలగకుండా, పేలకుండా తాపోపశమనంగా ఉంటుంది.

శీతాకాలంలో పునుగు పరిమళభరితమైన రాజనపు బియ్యంతో వండిన వేడివేడి అన్నం = నవోదం (అప్పుడే వండి' వార్చినది). మిరియాల పొడితో పోపుపెట్టిన ఆవిరిచల్లారని కూరలు, జలుబు వదలగొట్టే ఆవపెట్టిన పచ్చళ్ళు, పాయసాన్నాలు, ఊరగాయలు, బాగా కాచినపాలతో భోజనం పెట్టేవారట. ఈ పదార్థాలన్నీ ఒక ఎత్తయితే ఈ చలికాల భోజనంలో చేయిచులుకృనే నెయ్యి వడ్డన ప్రత్యేకం.

ఏయే బుతువుకు తగ్గట్టు ఆయా వంటకాలను వండి వడ్డించడంనాటి గృహిణుల నేర్చుకు, గృహస్థుల ఓర్పుకు ఉదాహరణ. "

ఆనాటి ప్రభుత్వె కాప్తిరెద్దు - శీతాకాలంలో తీసుకునే ఆహారం విషయాలు రాయలు ఎంతో జాగ్రత్తగా గమనించి వర్ణించారు.

సన్నబియ్యపు వేడివేడి అన్నంలో - గురుగాకు చెంచలాకు, తుమ్మఆకు, లేత తంటెపాకులతో - చింతచిగురు చేర్చి సమృద్ధిగా నూనెపోసి వండిన కూరలతో కలుపుకుని తృప్తిగా భుజించి - మంచం కింద మే కెరువుతో కుంపటి పెట్టుకుని హాయిగా వెచ్చగ పరుండేవారు. పశువులు పొలాలకు పోగా, వాటిదూడలు వీరిచెంతనే ఉండి (ఫేమతో వారి మేను నాకుతుంటే ఆనందించేవారు. ఆహారం, నిద్ర - ఇంత సుఖంగా తృప్తిగా అనుభవించడం ఎందరికో. అందుకే రాయలు సామాన్యుల జీవితం శాంతిమయం అంటూ అసూయపడ్డాడు.

శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 587

రెడ్డ ఇంటి భోజనాన్ని పరిశీలించిన రాయల కళ్ళు, పురోహితుల ఇంట్లో లభించే అపక్వాహార బెన్నత్వాన్ని కూడా దర్శించి పులకించి వర్ణించాడు. ఎప్పుడో మారువేషంలో ఉన్నప్పుడు ఈ పదార్ధాలు రుచిచూసే ఉంటాడు.

బాగా పండిన అరటిపళ్ళు, లావుగా పెద్దవిగా దళసరిగా ఉన్న పనసతొనలు, పేరిన నేతిముద్దలవంటి చెఖుకు ముక్కలు, రకరకాల మామిడి పళ్ళు, మొత్తం ద్రాక్షగుత్తులు, పొట్టు తీసిన వడపప్పు, ఒలిచిన తియ్యటి దానిమ్మగింజలు, రసదాళి అరటి పళ్ళముక్కలు, పానకము అశిథులకు ఇచ్చి తాను స్వీకరించి పూజకు, సంబంధించిన మంచి గంధం పూసుకుని పువ్వులు సిగలో ధరించి, పచ్చకప్పురపు తాంబూలాన్ని నములుళూ వెన్నెలలో ఆనందిస్తున్నారట.

భగవద్భక్తి భాగవత భక్తి అనాటి ప్రజలకు ఎంతో విశేషంగా ఉండేది. భాగవతులకు విల్లిపుత్తూరులోని భాగవతులు చేసే సపర్యలు ప్రత్యేకతని సంతరించుకున్నాయి.

“భాగవతులు వస్తున్నారని తెలిస్తే ఎదురేగి నమస్కరించి పాద్యం ఇచ్చి, కొబ్బరాకు చాపలు వేసి కూర్చొండ చేసేవారు. పెద్దపెద్ద అరటి ఆకులు పరచి పోకపొత్తులలో కుట్టిన దొప్పలు పెట్టి రాజనపు బియ్యంతో వండిన అన్నము, పప్పు, నేతులు, పాలు, పెరుగులతో భోజనం పెట్టి తాంబూలం ఇచ్చి, విశ్రాంతి తీసుకునే సమయంలో పాదాలుపట్టి వెళ్ళి వస్తామని బయలుదేరితే బహుదూరం సాగనంపి - అతిథులను - సిరికి దగిన సత్కృతి చేని 'ఆతిధులను అర్చగావింతురెపుడు భాగవతులకు అప్పురి భాగవతులు” -

సిరికి తగిన సత్కృతి చేయడం - ఉన్నంతలో అతిథి మర్యాదలు చేసి తృప్తిపే వారన్నమాట. (2-76)

భోజన విషయం లోనే కాదు స్నానవిషయంలో కూడా నాటివారు ఎంతో ఠేకీ వహించేవారు. బ్రాహ్మణులు ఉషఃకాలాన కాలువల్లో స్నానాలు చేసేవారు. ఆ విషయాన్ని. ప్త ని సదంంలాంన్యితంగా వర్ణించారు రాయలవారు. అవర్గనలోనే రగ తినాలనే భావనేలేదు పకులసారు తృప్పిపడే మనస్తత్వం గలవారు. చ చవారు. అందునా ట్రాహ జ మ్మ లున్నంతలో వారికి చేర్చాలి అనే తాపత్రయ ప

గ్రణుల సొత్తు అసలే ముట్టరాదనే భావన గల రోజులవి. వాక. మాగాణప్ప భూములలో వరిమళ్ళు చక్కగా ఏపుగా పెరిగి ఉన మదో బాతుల క న్యారా అందుతోంది. ఆ వరిమళ్ళని ఆనుకుని ఉన్న నీటి న్నాయి. ఆరెకులు అంటే గ్రామకాపరు. దాచుకుని, తలపూర్తిగా జెక్కల్లో దూర్చేసి నిద్రపోరు ల ఒక భ్రాంతిలో పద్దారు. అదేమ. క చూచి - అవి తెల్లగా, ముద్దలుగా ఉం లు చ 7- అంమంటే ఉదయమే ఆ కాలువలో స్నానం చేసి వెళ్ళిన బాహా”

రకిరి థ్రీకృష్ణదేవాయ వైభవం

వారి బట్టలు పిండుకుని పెట్టిన పిడచలని భ్రమపద్డారు. అయ్యో! వాళ్లమరిచిపోయినట్లున్నారు. వాళ్ళబట్టలు వాళ్ళకు అందజేద్దామని రేవులోకి దిగబోయారు. ఆ సందడికి బాతులు మేల్గొని ఎగిరీపోయాయి.. ఆ సంఘటనని పరిశీలిస్తున్న పైరు కాపరుల బాలికలు నవ్వసాగారు ఆనందంతో.

ఆ కాలంలో (బ్రాహ్మణులు తూర్చురేఖలు ఆరకముందే నదుల్లోగాని, కాలువల్లోగాని స్నానాలు చేసేవారనీ, వారి బట్టలు కొంగ టెక్కల్లా తెల్లగా ఉండేవనీ, ఆరెకులు ఎంతో డ్రద్ధతో బ్రాహ్మణుల సొత్తు (బ్రావ్మాణులకు అందజేయాలనే సత్రవర్తకులుగా ఉండేవారనే సంగతులు ఈ పద్యం చెప్పకచెప్తోంది. అంతేకాక పశువులను కాచే పిల్లలు ఉదయాన్నే పశువులను మళ్ళేసుకు వచ్చేవారనీ ఆడపిల్లలు క్రూడా ఈ పని నేర్పుతో చేసేవారనీ తెలియ వస్తోంది. అలాగే ద్రవిడాంగనల స్పాన విధానాన్ని విలాసాన్ని కూడా రాయలు వివరంగా చెప్పాడు.

శయ పూజాంబుజముల్‌ ఘటందడబడనో, జనోయి తేగేను' - అనే పద్యంలో - పసుపుపూసుకుని (పసుపు కొమ్ములు రాతిమీద అరగదీసుకుని పసుపు పూసుకొని స్నానం చేసేవారు. చెంగల్వ కొలనులో దిగి ఎజ్జికలువలు కోసుకుని పూజార్ధం పట్టుకుని, అచ్యుతుని స్నానంకోసం బిందెలతో నీళ్ళు రాంటిమీద పెట్టుకుని, ద్రావిడ ప్రబంధాలు పాడుకుంటూ, పావడలు ధరించి వస్తూ దర్శనమిస్తారు. నదుల్లో కాలువల్లో స్రీలుకూడా స్నానాలు చేసేవారు; బిందెలతో నీళ్ళు తెచ్చుకునేవారు అనీ, పసువు పూసుకుని మరీ స్రీలు స్నానమాదేవారనీ స్పష్టంగా తెలియవస్తోంది.

ఏ వూరి వాళ్ళు ఆ ఊళ్ళో స్నానాలు నియమంగా నిర్వర్తించడం ద్దికమం నాయి కానీ పరదేశి వైష్ణవులు శనివారం నాడు చేయవలసీన స్నానవిధికి కావలసిన నూనె, విష్ణుచిత్తుడు థద్ధగా ఇచ్చేవాడటా చ. కదళగఖీరపుప్పపటికొచ్చటో జేతుల నిప్పపింది పో త్రాటము

గుదురుగ నిల్పి యోపగతి గూన నూనియనించి |

న్నుదికినశాటి(వేల: నదిన్‌ కటు భుంకీడి వత్తుల 1-83

వదలక యాతనింటి శనివారమునన్నరదేివైప్తల్‌

శనివారం నాడు అభ్యంగన స్నానం చేయడానికి విష్ణుచిత్తుని ఇంట పరదేశి వైష్ణవులు శివ రిద అరటి పవ్వు డి్పలలో గూ నలతో ఇప్పపిండిముద్దగా చీని దాన్ని కుదురుగొ న ధోవతులను శ్రీనుకుని నదికి వెళ్ళిస్నానం ఉన్న నూనెను పోసుకుని, ముందు ఉలికీ ఈ ది ఉన్నా ఒక్కరూ వదలకుండా శనివారం చేసి వచ్చేవారు 'ఎందజేవదలక' ” ఎంత మం నా శ్రజృష్ణవూాడు వోరి లో

ఈనియమం పాటించేవారన్నమాట. స్నానవిధి, భోజనవిధానం రాయల పరిశీలనలో ఎన్నో విషయాలను వ్యక్తీకరించింది. ఇళ్ళను ముంగిళ్ళను అలంకరించుకునే విధానంలో నాటి వారి అభిరుచిని కూడా రాయలు కవిత్వీకరించాడు. ఇంటిముంగిళ్ళు గోమయంతో అలుక్కుని ముగ్గులు పెట్టుకునేవారు. అలికేటప్పుడు గీతలు గీతలుగా ఏర్పడడాన్ని కొబ్బరిమట్టలనీడగా, కౌబ్బరిపువ్వుల నీడలు ముగ్గులుగా ప్రతిఫలించడాన్ని చిన్న కంద పద్యంలో అందించారు. కు కోరకితనారికేళ క్షైారుహములు రత్నకుట్టిమంబులు దోపన్‌ ద్వారములయత్నకృతశృం గారముగను నలికి ముగ్గు ఘటించిరనన్‌ -1-55 ఇంత శుభ్రంగా ఉన్న ముంగిళ్ళలో ఆనాటివారు - వద్దు పప్పుధాన్యాలు ఎండబోసు కునేవారు. ఆ ఎండుగలు తినడానికి వెన్నునిదేవళపు దుప్పిపిల్లలు ధైర్యంగా వస్తూ ఉండేవి. ఎండుగలకు కన్నెపిల్లలు కాపలా ఉండేవారు. మాటిమాటికి దుప్పిపిల్లలు అ ఎండుగలు బొక్కేస్తూ ఉంటే - (సారెకు బొక్కులాడ) ఏమి చేయాలా అనుకుంటూ ఉంటే - అక్కడికి - తల్లో కొండెసిగల్లో పెట్టుకునేందుకు తయారుచేసిన చెంగల్వదండలు పేపగంపల్లో పెట్టుకుని

• పల్లెటూరి మహిళలు అమ్మకానికి తెచ్చి అక్కడ దింపుకునేవారు. ఆ దండలతో ఈ అమ్మాయిలు దుప్పిపిల్లలను తోలేవారట, దేవాలయానికి చెందిన దుప్పిపిల్లల్ని ఎండుగల తినకుండా అదిలించడానికి ఎంత సుకుమారమైన పూలదండలు ఉపయోగించే వారో' గమనించే నేర్చు రాయలది. ఆ కన్నై పిలలనుండే ఈ విద్య నేర్చుకోవాలి. ఆనాళ్ళలో వేసవిలో చలువపందిళ్ళు ఉందేవి. బాటసారులకు మంచినీళ్ళు తందించే కన్నెపడుచులుండేవారు. దప్పికతో బాటసారి తూలుతూ పడుతూ లేస్తూ వచ్చి, “అమ్మా! రవంత నీరు పోయుము, అక్కా రవంతనీరు పోయుమూ అని అతి వినయముతో దోసిలి పట్టేవారు. నీరు త్రాగి వదదేరేవారు. వడతేరిన తరువాత వెళ్టివేషాలు వేసేవారట. వీరి వేషాలు గమనించి ఈ కన్నెపిల్లలు నవ్వుకునేవారట. 2-59 వేసవిలో తాపం తీరడానికి ప్రజలు పగలంతా తోటల్లోనే గడిపేవారట - ఆపైన మల్లెలు ముడుచుకునేవారు. మామూలు నీళ్ళతో దాహం తీరక చెలుకు పానకం తాగడానికి చెజకు గానుగలవద్దకు చేరేవారట. 540 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

లే. తోంటబగలుండి, మల్లెలు దుటిమి, కావు లమరమాపైన నిక్షయం(త్రములకొయ్య జేరుప్ర.......... 2-70 ఆడపిల్లలు పురిటికి పుట్టింటికి వచ్చే ఆచారం ప్రబలంగా ఉండేది. వర్షాక్రాల వర్ణనలో 'ఘనతజొచ్చిన యిండ్లను తనుజలుండి కొన్బునకుంబుట్టి నిల్చేరుక్రమముగనమె 4-78 లంచమిచ్చే విధానం కూడా ఉంది అని రాయలు - నదులవర్ణనలో “అతి వృష్టిమ్మను వార్ధికూర్చునెడ కాండొటందమింగూర్చున న్మతిలంచంబుగ హేమటంకములు సముద్రునితో తమను కూర్చడానికి అతివృష్టి ఆకాంక్షించి నదులు మేఘుడికి లంచమిస్తున్నాయా అన్నట్లుగా ఉల్చేక్షించాడు. ఇంకా వెలివాడలో క్రొత్త చెప్పులు తయారవడం, వాటికి నూనె పట్టించి వాడుకోవడం, వేడినీళ్ళస్నానం చేయించే అంగళ్ళు, వంటపూటిఇళ్ళు, తమలపాకుల వక్కల వాడకంవంటి విషయాలు కూడా రాయలు తనకవితలో (ప్రస్తావించారు. 7-7 (ప్రయాణాల్లో దోపిడిదొంగల విజృంభణ అనాటి ప్రజలు ఎదుర్శొనే కష్టాలు. వడ్డీ వ్యాపారాలు సాగుతుండేవి - (7-6) వడ్డీ లెక్కల్లో తేడాలు వస్తే జగడాలాడుకొనేవారు. ఇన్ని విషయాలు చెప్పుకున్నా ఆముక్తమాల్యదలో రాయలు వర్ణించిన హాలికుల విశిష్టతని చెప్పలేకపోతే సామాన్య జనజీవిత చిత్రణలో రాయలనేర్పును పూర్తిగా వివరించుకున్నట్లు కానేకాదు. రైతులువేసవిలో ఉదయాన్నే తోటలకు నీరుపెట్టడానికి ఏతాపు బానలతో - ఏతయు త్రొక్కేవారు గొంతెత్తి పాటలు పాడుతూ. ఉల్లాసంగా పొలాల్లో పనులు చేసుకునేవారు. (2.55) ఆ రైతులే వర్షాకాలం రాగానే భూమిపదునుకాగానే మెట్టచేను, పల్లపు చేనుకూడా దున్నడానికి శివునిఎద్దును, యముని దున్నను కూడా వదలక ఏరువాక సంరంభాన్ని సాగిస్తున్నారా అన్నట్లు ఊరిలోని ఎద్గను, దున్నలను తోలుకుని పొలాలను దున్నుతున్నారు. ఆ కృషీవలుల అద్భుత కృషికి రాయలు ఎంతో ఆనందించాడు. ఆ హాలికుల నేర్పుకు ఓర్చుకు వారిని గండపెండరాలతో సత్మరించదలచాడు. కవుల కవితా వ్యవసాయానికి మెచ్చి అల్లసాని పెద్దనకు స్వయంగా గండపెండేరం తొడిగి గౌరవించాడు. ఈ వ్యవసాయదారులకు తన కవితలో గండపెండేరాలు ఉట్రేక్షగా ఉదుగర చేసాడు. శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 541

క వరజుబడి రొంపి ద్రాక్కం జరణంబుల జుట్టి పసిండి చాయలకడుపులం బొరినీరు కుట్ట లమరెను బిరుదులు హాలికులు దున్న బెట్టిరాయనగన్‌ 4-125 హాలికులు నాగళ్ళతో సన్నధులై రొంపిలో దుక్కిదున్నుతున్నారు బారుగా. ఆ బురద నీటిలోని నీరుకట్టె పాములు వాళ్ళ కాళ్ళకు చుట్టుకున్నాయి అందంగా నీరు కట్టెలు పాములే గాని వాటికి విషం ఉండదు. వాటి పొట్ట పసుపు పచ్చగా బంగారం రంగులో ఉంటుంది. అవి చుట్టుకున్న విధానంలో ఆ పసుపు పచ్చని పొట్టభాగంపైకి వచ్చేలా చుట్టుకున్నాయి. మేలిమి బంగారు గండపెండేరాల్లా మెరిసిపోతున్నాయి. దుక్కి దున్ని సేద్యంలో తమకు సాటిలేరని ఆ రైతులు ఈ గండపెందేరాలు ధరించారా అనిపిస్తోంది ఆ దృశ్యం. రైతుల ఎడ గౌరవం, ఆదరం, అభిమానం ఎదనిండుగా గల రాయలు అలా గండ పెండేరాలు తొడిగాడు తన కవితలో. పాలకులు రైతుల కష్టసుఖాలు పరిశీలించి వారి కృషిని సమాదరించి సంభావిస్తే వారికి నిత్య సంక్రాంతే కదా! సామాన్యజన జీవనాన్ని తన రచనలో సస్యశ్యామలంగా రసరమ్యంగా సత్యసమ్మతంగా, సహజసుందరంగా పండించిన కవితా కృష్ణీవలుదు శ్రీకృష్ణదేవరాయలు. శ శ 3 న న న న న నఖ నా న నానా య న టల వం అసప్ఞ. అజ్‌ క్‌ దాణాను న్‌ ర్న... ' _..-- క. ంచమలలా బల పడాలా శవాతతలనర యయ. పహ క నన కృష్ణ దేవాలయం ర్‌42 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

ళ ఆముక్తమాల్యదలో '“దివ్యదేశాలు” = కె సర్వ్యోత్తమరావు

రాయలు రచించిన 'ఆముక్త మాల్యద వైష్ణవ ప్రబంధమనడంలో సందేహంలేదు. వైష్ణవులకు, ప్రత్యేకించి శ్రీ వైష్ణవులకు 108 దివ్య తిరుపతులు సేవ్యములనడంలోను అభిప్రాయభేదం లేదు. ఈ దివ్య తిరుపతులలో ఎక్కువభాగం తమిళనాడు కేరళ ప్రాంతాలలోనే ఉన్నాయి. శ్రీ వైష్ణవులు భక్తి (శ్రద్ధలతో అ దివ్యదేశాలను సేవించడం ఈనాటికి ఉన్న సత్సంప్రదాయం. వైష్ణవం పుచ్చుకొన్న రాయలు అనేక సందర్భాలలో అనేకానేక దివ్యదేశాలను దర్శించివుండవచ్చు. కాని ఆముక్తమాల్యదలో శ్రీరంగం, విలిపుత్తూరు, తిరుక్కురుంగుడి, మధుర, తిరుమల తిరుపతి క్షేత్రాల వర్ణనలున్నాయి. దివ్యదేశాలలో ఒకటి కాకపోయినా రాయల అభిమాన క్షేత్రమయిన “శ్రీకాకుళం” ప్రస్తావన కూడా ఆముక్తమాల్యదలో ఉంది. ఇవన్నీ అర్బావతార మూర్తులున్న పవిత్రప్రదేశాలు.

రాయలు పేర్శొన్న దివ్యదేశాలు, ఆ దివ్యదేశాల వర్ణనలు పరిశీలిస్తే వాటిలో ఆలయ విశేషాలుగాని ఆ దివ్యదేశాల మహిమలు '్రశస్తులుగాని కనిపించవు. ఉన్నంతలో 'శ్రీరంగం' మెరుగు. ఆయా దివ్యదేశాలలోని అర్భామూర్తులను రాయలెందుకు వర్ణించలేదన్నది కుతూహలం కలిగించే అంశం. అయితే వీటికి కారణాలు కూదా లేకపోలేదు. 'భగవంతుని కంటె భాగవతులు (్రేష్టులనే భావన రాయలకు ప్రగాఢంగా ఉంది. శ్రీవిల్లిపుళ్తూరు వర్ణనలలో విష్ణుచిత్తుల భాగవతసేవ దీనికి ప్రబలతార్మాణము. అంతేకాదు పట్టణంలోని వారంతా భాగవత సేవకులనదానికి 'ఎదురేగి సాష్టాంగమెరగి” (1-76) పద్యం 'ప్రబలసాక్ష్యం. ఇక రెండవది రాయల కథాకథన విధాన దృష్టి వైవిధ్యం కావచ్చు. వీటిని క్రమంగా పరిశీలిద్దాం.

ఆముక్తమాల్యదలో ఇంచుక విస్తారంగా వర్ణితమయిన దివ్యదేశం శ్రీరంగం. విష్ణుచిత్తుడు గోదాదేవితో శ్రీరంగం చేరి రంగనాథుని సేవించుపట్టున రాయలు 14 గద్యపద్యాలలో త్రీరంగపురిని, రంగనాథుని వర్ణించినాడు.

శ్రీరంగ ప్రసిద్ధికి మూడు హేతువులున్నాయి. మొదటిది స్థలవిశేషం, రెండవది మూర్తి విశేషం. మూడవది తీర్థవిశేషం. అలాగే ఇది స్వయంవ్యక్త క్షేత్రం.

శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం రశతి

కంచిలో ఉత్సవమూర్తికి పట్టెడి 'గొడుగులకు' ప్రసిద్ధి ఉంది. మేల్కోటెలోని ఉత్సవమూర్తి వజకిరీటానికి ప్రసిద్ధి ఉంది. శ్రీరంగంలో ఉత్సవమూర్తి 'గమని విధానానికి ప్రసిద్ధి ఉంది. అంతేగాక శ్రీరంగంలో సుప్రభాతం పాడే హక్కు 'శ్రీపాదం తంగువోర్‌' వర్గానికి ఉంది. ఇతరులకు లేదు. ఈ శ్రీరంగానికి “పెరియకోవిలొ అని శ్రీరంగనాధునికి పెరియప్పెరుమాళ్‌ అని, దేవేరికి పెరియపిరాట్టియార్‌ అని, ఇక్కడ వాడే వాద్యానికి "పెరియమేళం' అని ప్రసాద విశేషాలకు "పెరియత్తిరుప్పణియారంగళ్‌' అని వ్యవహారం. అలాగే విమాన శిఖరానికి వేదశ్చంగం, విమానానికి వేద ప్రణవం అని ప్రఖ్యాతి. ఏ ఆలయానికి లేని విధంగా ఏడు (ప్రాకారాలుండడం, ఈ శ్రీరంగం ప్రఖ్యాతి. ఇక్కడ గోపురాల సంఖ్య 21 తీర్థాల సంఖ్య 9. ఈ అంశాలన్నీ ఆముక్తమాల్యదలో విహంగావలోకన దృష్టితో వర్ణితం.

శ్రీరంగానికి భూలోక వైకుంఠమని పేరు. వైకుంఠత్వ చిహ్నాలలో విరజానది ఒకటి. ఇక్కడి కావేరి విరజాభిధాంతర. అంతేకాదు శ్రీరంగం చుట్టూ ఉన్న దివ్య దేశాలన్నీ ఉద్యానవనాలుగా ఉన్నాయని తిరుమంగై ఆశ్వార్‌ 'అరమం శూళ్‌న్‌ది పదజాలంతో వ్యక్తం చేనినట్టు రాయలు “సహ్యాద్భవాతీర నందన వాటీ వలయ ద్రుమావళి సమాసంతో విశదపరచాడు. అలాగే 'ప్రతి గృహేశార్చభక్ష్యపు వల్పునకె పోలెన్‌' అనడంలో పెరియపణ్యా రముల తలపించినాడు.

శ్రీరంగంలోని తీర్థాలలో 'చంద్రపుష్కరిణి' సర్వశ్రేష్టం. ఈ తీర్జాన్ని 'శశి పుష్కరిణొగా రాయలు క్రీర్తంచినాడు. అలాగే శ్రీరంగనాథ స్వామి గర్భగుడికి ద్వారపాలకులను కూడా “చండుని' వర్ణించినాడు. అన్నమయ్య కూడా చండప్రచండ ద్వారపాలకులను స్మరించినవాదే.

శ్రీరంగంలో ఐదవ [ప్రాకారంలో “గరుడ మంటపం” ఉంది. ఇక్కడి గరుడుడు 12 అడుగులవాడు. పీఠం 5 అడుగులది. సాధారణంగా గరుత్మంతుడు స్వామికి అభిముఖంగా అంజలి బద్ధుడై కనిపించుట కాగా ఇక్కడ సుదూరంలో ఉండడం ఒక ప్రత్యేకత. ఈ స్వామినే రాయలు

కనక | శిఖరియును బోలె నెలకల జిగులు దెసల నింగి నీరెండంగాయు వేదాంగు వినిత | సుతుని

అని వర్ణించాడు.

వైష్ణవంలో “ఆళ్వారులకున్న' స్థానం మహత్తరం. రాయలు కావ్యాదిలో పన్నిద్దరు ఆళ్వారులను నుతించడమే గాకుండా 'పరాంకుశ ప్రభృతి ముక్తులన్‌” అని నమ్మాళ్వారులను కీర్తించడం విశేషం. నమ్‌+ఆళ్వార్‌. మా ఆళ్వారు అనడం ప్రత్యేకత.

నిలబడిన దేవుణ్ణి కిరీటం నుండి పాదం దాకా సేవించాలని, పరుండిన దేవుని ఆపాదకేశాంతం దర్శించాలని ఒక సంప్రదాయం. ఆళ్వారులలో ఒకరయిన తిరుప్పాణ్‌ 544 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

ఆళ్వార్‌” అమలనాదిపిరాన్‌ పాశురాలలో ఆపాద కేశాంత వర్ణనలున్నాయి. ఈ అంశాన్ని శ్లాఘిస్తూ పెరియనంబి వ్రాసిన 'ఆపాదచూడమనుభూయ హరిం శయానమ్‌! అనే ధ్యాన శ్లోకాన్ని 'కాట్టవే కండపాదం' అనే తిరుమలనంబి పాశురాన్ని తెంగల సంప్రదాయవాదులు పఠిస్తారు. వడగల సంప్రదాయ వాదులు “పాపళరొ' అనే పాశురాన్నిగానం చేస్తారు. తిరుప్పాణ్‌ ఆళ్వార్‌ దివ్య శ్రీపాదపద్మాలను, పట్టుపీతాంబరాన్ని, తర్వాత నాభిని, ఒడ్డాణాన్ని ఆ తరువాత వక్షస్థలాన్ని కంఠాన్ని నోటిని, మిలమిల మెరిసే కన్నుల్ని వర్ణించారు. అయితే రాయలు శ్రీరంగమందిరాన్ని శ్రీరంగని దివ్య సౌందర్యాన్ని శిరనునుండి పాదందాకా ఒక సుదీర్ధవచనంలో వర్ణించాడు. తదనంతరం శ్రీరంగ క్షేత్ర ప్రాచీనతకు నిదర్శనంగా

“విధి గృహాక్షయ విత్త సేవధికి శరణు

చిరకృతేక్ష్వాకు పుణ్యరాశికిని ప్రణుతి

ధనపతి ్రాత్చకుల దేవతకు జోహారు

నతమృడాదికి సుమనస్సునకు నమస్సు” అని సేర్మాన్నాడు.

బ్రహ్మ తన లోకంలో శ్రీరంగధాముని తన గృహదేవతార్చనగా పూజించేవాడని, శ్రీహరి ఆజ్ఞతో బ్రహ్మ ఆ మూర్తిని ఇక్ష్వాకునకు ఇచ్చాడని ఆ వంశానికి చెందిన శ్రీరాముడు విభీషణునకు ఇవ్వగా ఆ మూర్తిని ఉభయకావేరీ నడుమ చంద్రపుష్కరిణీ తీరంలో నిలిపినాడని స్పష్టం చేశాడు.

శ్రీవిల్లి పుత్తూరునకు విచ్చేసిన “శ్రీరంగని” అలంకార వైభవాన్ని 'ముక్తావళీ కౌస్తుఖా ముకకంబుకంధరుందును, కేయూర కంకణాలంకృతుండును, మకర కుండల మకుటాది భూషావిభూషితుండును, దివ్యాంగరాగరూషితుండును, పీతాంబర సంవీతుండును, తులసీ కల్పతరు ప్రసవస్రగాథితో రస్ముండునై అని వర్ణించినాడు. ఇతర ప్రాదేశిక వర్ణనలేవియు కానరావు.

ఆముక్తమాల్యదలో శ్రీరంగం తరువాత ఇంచుక విస్తారంగా వర్ణితమయిన క్షేతం శ్రీ విల్లిపుత్తూరు. ఆముక్తమాల్యద కథాప్రారంభమే విలుబుత్తూరి వర్ణనతో మొదలవుతుంది. సుమారు 25 గద్యపద్యాలతో సాగిన వర్ణన ఇది. కావ్యాంతంలో కూడా 'విల్లి పుత్తూరు ప్రస్తావన ఉందిగాని వర్ణన లేదు. విలిపుత్తూరు గ్రామీణ సౌందర్యానికి, వైష్ణవుల నిత్యవినోదము లకు, (ద్రవిడాంగనల చెండాటకు, జలక్రీడలకు, దివ్యప్రబంధ పారాయజణానికి ముగ్భడయిన రాయలు ఆ విలిపుత్తూరులోని వటపత్రశాయి వర్ణనగాని, ఆలయవర్ణనగాని చేయకుండడం చిత్రాతిచితమయిన అంశం. కాని గోద నంబి గుడికి వెళ్ళడం. తిన్నెపై పంచవర్జముల ముగ్గులు పెట్టడం, తాంబూల సమర్చణ లాంటివి పేర్యొన్నాడు. ఆముక్తమాల్యద కథకంతా కీలకమయిన 'శ్రీవిల్లి పుత్తూరు” విశేషాలను ప్రస్తావించడం సబబు.

శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 545

శ్రీవిల్లి పుత్తూరు వైష్ణవక్షేత్రం. తమిళనాడులో శ్రీకి పర్యాపదంగా 'తిరివాడడం సంప్రదాయం. కాని విల్లి పుత్తూరుకు ముందు సంస్కృతశబ్దం 'శ్రీ' ప్రయుక్తం కావడం విశేషం. ఈ ప్రాంతాన్ని “విల్లి నిర్మించడం వల్ల “విల్లిపుత్తూరు 'పేరు వచ్చిందని ఐతిహ్యం. ఈ క్షేత్రానికి వరాహక్షేత్రం, పుదూర్‌, పుదువై పుట్రూర్‌, వన్మీకపురం, వాదేశ్వరపురం అని పేర్లున్నాయి.

శ్రీవిల్లి పుత్తూరులో రెండు ప్రధాన ఆలయాలున్నాయి. మొదటిది వటపత్రశాయి ఆలయం. రెండవది ఆండాళ్‌ ఆలయం. ఈ రెందవ ఆలయమే పెరియాళ్వార్‌ నివాస స్థానమంటారు. అందుకే స్థానికులు “నాచ్చియార్‌ తిరుమాళిగై అని పేర్కొంటారు.

వటపత్రశాయి ఆలయనిర్మాత మధురాధిపతి వల్లభదేవపాండ్యుడు. ఈ ఆలయగోపురం ఎత్తు 196 అడుగులు. ఇక్కడి తీర్ధంపేరు తిరుముక్కులం. ఇక్కడి విమానం పేరు సమాసన ఏమానం. స్వామి భుజంగ శయనుడు. ఆదిశేషుడు ఐదు తలలవాడు. శ్రీదేవి భూదేవులు స్వామికి ఇరువైపుల పాదాల నొత్తుతున్న భంగిమలో ఉన్నారు. భోగశయన భంగిమలో ఒక చేయి వేలాడేరీతిలో మరో చేయి 'అభయముద్రి భంగిమలో సాక్షాత్మరిస్తాడు. దగ్గర విల్లి కాంతన్‌ అనే బోయ సైనికులున్నారు. పద్మంలో బ్రహ్మ ఆసీనభంగిమలో దర్శనమిస్తాడు. స్వామి పంచాయుధధారిగా కనిపించడం విశేషం. చంద్రసూర్య వరుణులుకూడా ఉన్నారు. స్వామి చెంగట గరుడుడు. సేనాపతి నిలుచున్న భంగిమలో ఉన్నారు. “కిన్నర మిధునంి కూదా కనిపిస్తారు. ఆదిశేషుని కుడివైపు మార్మందేయ మహర్షి ఎడమవైపు భృగుమహర్షి ఉన్నారు.

రాయలు ఆముక్తమాల్యదలో గోదాదేవి వటపటత్రశాయిని అర్చించే విధానాన్ని 5 (9192,98,94,95) పద్యాలలో వర్ణించాడు. మార్గళిమాసం (ధనుర్మాసం)లో ఆండాళ్‌ ఈ దేవాలయానికి వేంచేపు చేయడం సంప్రదాయంగా ఉంది. ఆ రోజు మూడు వాకిళ్ళు పూర్తిగా తెరచివుంచడం ఆచారంగా ఉంది. ఆరోజు ప్రజలందరు తిరుముఖమును, తిరుమేనిని తిరువడిని దర్శించడానికి వీలుంటుంది. బహుశ రాయలు ఈ ఉత్సవాన్ని తిలకించి ఆండాళ్‌ పూజను వర్జించివుందవచ్చు.

శ్రీవిలుపుత్తూరు వర్ణనలలో రాయలు “రథములాొ వర్ణించడం విశేషం. ఆ పురంలో లక్ష్మికొక రథము, నారాయణునికి ఒక రథమున్నది. వాటిలో నర దంపతుల చిత్తర్వులున్నవట. బహుశః వటపత్రశాయి రథోత్సవాన్ని రాయలు తిలకించివుండవచ్చు. అయితే శ్రీవిలిపుత్తూరు గొప్పఠనమంతా అక్కడి గోపురమే. అదే తమిళనాడు అధికార చిహ్నంకూడా. రాయలు రథవర్దనలతోబాటు ఆలయాలలో వినబడే 'పూజాసమయ శంఖధ్వానాన్ని, 'హరిగ్భృహావసర శంఖా కర్ణనకు త్రిప్పు అనే పద్యపొదంలో ఉల్లేఖించాడు. 546 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

శ్రీవిలిపుత్తూరులోని మన్నారు కృష్ణస్వామి దేవాలయంలో జరిగే సాయంకాల పూజను రాయలు సమాసగుంఫనతో వర్ణించినాడు. సాయంకాలములం దదీశ మురజి త్సద్మస్వనద్దుందుఖి స్ఫాయత్మాహళికా (ప్రతిస్వనత దోంప న్గుంజ గర్భంబుల (న్మోయుం గేళివనిం గులాయ గమన ప్రోత్తిష్ట దన్నస్సర స్థాయి శ్వేత గరుద్గరుత్స్చట పటాత్మారంబుం (గ్రీంకారమున్‌ సాయంకాల సమయంలో పట్టణంలోని మన్నారు కృష్ణస్వామి దేవాలయంలో భేరి వాయిస్తారు. కాళెలు ఊదుతారట. క్రీడావనంలోని కాసారాలలోని హంసలు తరలి రెక్కలతో పటపట ధ్వని చేస్తూ క్రేంకారం చేస్తూ తమ గూళ్ళకు కదలివెళతాయి. ఈ పటపటాత్మార క్రేంకారాలు ఆ క్రీడావనంలోని పొదరిండ్లలో ప్రతిధ్వనిస్తాయని భావం. శ్రీవిలిపుత్తూరులోని 'వడప్పెరుంగోవిలుడైయాన్‌' విశేషాలను రాయలు “'పాలయం గాడ్పు లుదజ్బ్యహాలయవ దంభోజాక్షవక్షస్తుల స్వలఘు ('స్రజ్మకరంద బిందువుల, బుజ్యారంపు బణ్యంపుంగం పుల 6 దాపథత్రయి మీటి వీట నటన ్రోద్యోగ సజ్జీభవ ల్లలనావర్జిత కైశిక క్షరిత కహ్లారాళి నల్లార్చుచున్‌” వర్ణించాడు. శ్రీవిల్లిపుత్తూరులోని తెమ్మెరలు దుఃఖత్రయాన్ని పోగొడుతున్నాయి. తెమ్మెరలో శైత్యముంది. ఆ శ్రైత్యం కృష్ణస్వామి వక్షమందలి తులసీమాలా మకరంద బిందువుల కారణంగా ఏర్పడిందట. తెమ్మెరలో 'మూంద్యం' ఉంది. ఆ మాంద్యం సౌరభం స్వామికి అర్చించే అనేకరకాల పిండి వంటల పరిమళంలో కలవడంవల్ల ఉందట. తెమ్మెరలో సౌగంధ్యం కూడా ఉంది. ఆ సౌంగంధ్యం ఆ స్వామి ఎదురుగా నాట్యమాడే దేవదాసీజనం కొప్పులో ముడుచుకొన్న “వెంగలువలి కారణంగా _ఏర్చడిందట. ఏది ఏమయినా రాయలకాలం నాటికి మన్నారు దేవాలయంలో ప్రసాదవృద్ధి, నాట్యసేవ ఉన్నదనడంలో సందేహంలేదు. అలాగే రాయలు “మలయపుగాలి' పద్యంలో శ్రీరంగ విమానాన్ని అందులోని ధ్వజస్తంభం చిరుగంటల్ని కూడా ఆముక్తమాల్యదలో వినిపించాడు. ఆముక్రమాల్యదలోని కథలలో 'మాలదాసరి' కథకెంతో ప్రాముఖ్యముంది. కన్నడ హరిదాసులలో ఒకడయిన 'కనకదాసు చరిత్రను దృష్టిలో పెట్టుకొని రాయలు ఈ కథను రమ్యంగా తీర్చారని కొందరంటారు. మాలదాసరి 'తిరుక్కురుంగుడొ వాసి. ఆ ఊరిని వామనక్షేత్రంగా వైష్ణవులు కీర్తిస్తారు. రాయలు 'తిరుక్కురుంగుడి అని చెప్పకపోయినా 'వామనత నే వసియింపనొ పుణ్యభూమి" అని భంగ్యంతరంగా చెప్పినాడు. ఈ కథలో స్వామికంటె “మంగళకైశికి' గాన మావాత్యమే ఎక్కువ. అందుకే కాబోలు రాయలు “తిరుక్కురుంగుడి' శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 54?

క్షేత్ర వైభవాన్ని క్షేత్రం విశేషాలను స్వామి దివ్య మంగళ రూపాన్ని వర్దించలేదు. పైగా “'మాలదాసరి' ఆ స్వామిని దర్శించలేదు. అతనికి 'పాపం' ఇతరులు దయతో ఇచ్చే కొంచెం ప్రసాదం, తీర్థం మాత్రమే. స్వామి గర్భగ్భహం కడిగిన మలినోదకం గుడిలోపలి రాతి తొట్టినిండిపోగా బయటికి ప్రవహించే జలాన్ని “శూద్రుడు (ప్రసాదిస్తే త్రాగడం సేవించడం మాలదాసరి భక్తికి నిదర్శనం.

108 తిరుపతులలో తిరుమల తిరుపతికున్న ప్రాధాన్యం ఎనలేదు. ఆళ్వారులలో 10మంది స్వామిపై పాశురాలు పాడినవారే. 'కలౌ వేంకటనాయకూ అని ప్రశస్తి. పైగా విజయనగర రాజులలో సాళ్వనరసింహరాయలు మొదలు వైష్ణవభక్తికి, ప్రత్యేకించి శ్రీ వేంకటేశ భక్తికి ప్రథమ స్థానమే ఉంది. ఆముక్తమాల్యద “శ్రీ వేంకటేశ్వర సామికే' అంకితం. అయితే ఏ సందర్భంలో జరిగిందో తెలపడానికి చారిత్రక ఆధారాలు లేవు. రాయలు ఆశ్వాస ఆఅద్యంతాలలో తిరుమలేశుని కీర్తించాడు. రాయలదృష్టిలో స్వామి 'వేంకటభర్త. అలమేల్మంగాభి ధేందిరాలయవక్ష్మ కృకవాకుధ్వజ దీర్హికాప్లవ తప క్రీడోత్సువాద్యుత్సుక స్కంద సరస్తటీ రమణ” పై ఆధారాల బట్టి రాయలు తిరుమలేశుని తెప్పోత్సవాన్ని అభిమానించినట్లు స్పష్టమవుతుంది.

వైష్ణవంలో “నమ్మాళ్వారులకు" అ(గ్రస్థానం. ఆ ఆళ్వార్‌ నాయికాభావంతో స్వామిపై పాడిన పాశురాలు అనేకం. ఆ దృష్టితో రాయలు 'వకుళాలంకృత యోగి హృన్నిలయ అని ప్రస్తావించాడు. శ్రీవిష్టుచిత్తులు మధుర పేరోలగంలో ప్రవచించిన తత్త్యార్ధములు నమ్మాళ్వార్‌ ప్రవచించినవే.

బైెష్ణవం ప్రధానంగా రెండు పాయలుగా భారత దేశమంతట ప్రవహించినదనవచ్చు. మొదటిది రామానుజ వైష్ణవము. రెండవది ఉత్తరభారతమంతట వ్యాపించిన విస్తృత వైష్ణవము. ఆ వైష్ణవ శాఖలలో రాధామాధవ వైష్ణవమొకటి. ఈ వైష్ణవానికి వంగదేశం ప్రధాన కేంద్రం. తెలుగువారికి ఈ “రాధామాధవు'లను పరిచయం చేసినవాడు శ్రీనాథుడు. తదనంతరం అన్నమయ్య తన సంక్తీర్తనలలో 'రాధా మాధవులకు” ప్రత్యేకస్థానం కల్పించాడు. రాయలువారు కూడా ఈ వైష్టవాన్ని కాదనలేదు. 'రాధానురాగవర్ధని అని వేంకటేశునకు అన్వయించినాడు. పైగా గోదాదేవి విరహవర్ణనలలో కూడా 'రాధ' ప్రసక్తి ఉంది.

“అక్కట రాధ నీకుందగవా మగవారల నత్తమామలం

దక్కి ముకుంద వేణు కలనాదపు టీలకు లేపి మొత్తమై తిక్కొను కాకమై నడికి రేలరుదెంచిన గోపికావళిన్‌ బొక్కగజేసి తద్రుచిర భోగము గుత్తగ నీవ కైకొనన్‌' (5-68)

ఆముక్తమాల్యదలో ్రస్తావితమయిన మరొక నగరం దక్షిణ మధుర. ఈ మధురలోని దివ్యదేశం 'తిరుక్కూడల్‌ అళగర్‌ కోయిల్‌. ఇక్కడ స్వామి అళగర్‌. అళగర్‌ అంటే సుందరుడు. 548 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

ఇక్కడి అమ్మవారి పేరు వకుళవల్లి, వరశ్రణవల్లి, మరకతవల్లి. ఈ దివ్యదేశాన్ని శౌనక మహర్షులు దర్శించారని ఐతిహ్యం. పెరియాళ్వార్‌ పాండ్య మహీపతి కొలువులో “వైష్ణవం” స్థాపించి మన్ననలు అందుకొని శ్రీవిలిపుత్తూరుకు కదలిన వేళ స్వామి సాక్షాత్మరించినపుడు 'పల్లాండు” పాడినట్లు ఐతిహ్యం. ఈ సన్నివేశం జరిగిన స్థలం '“తిరుక్కుడల్‌ అళగర్‌ కోయిల్‌ ప్రాంతం కావడం విశేషం. అయితే ఈ అళగర్‌ కోయిల్‌ స్వామి ప్రస్తావన ఆముక్తమాల్యదలో కనిపించదు. విష్ణుచిత్తుడు తన ఎదుట సాక్షాత్మరించిన స్వామిని సన్నుతిస్తూ కంటిఘంటికలె తాళాలుగా దశావతార కీర్తనలు చేయడం విశేషం. అలాగే మధురై మండలానికి చుట్టూ అనేక దివ్య దేశాలున్నాయి. వీటికి పౌరాణిక ప్రసిద్ధి, చారిత్రక ప్రసిద్ధి, వైష్ణ్టమత (ప్రసిద్ధి కూడా ఉంది. వీటిలో తిరుమోగూర్‌ మధురై పట్టణానికి 10 కి.మీ. దూరంలోని దివ్యదేశం. ఇక్కడి స్వామి కాలమేఘప్పెరుమాళ్‌. తిరుమాలిరుంసోలై మధురకు 12 కి.మీ దూరంలోని దివ్యదేశం. ఇది ఒక కుండ. అళగర్‌మలై అనిపేరు. ఇక్కడి స్వామి సుందరరాజప్పెరుమాళ్‌. ఆళ్వారెందరో పాడిన పవిత్రపుణ్యదేశం. విరుదునగర్‌ శివకాశి మధ్యలోని 'తిరుత్తాదలొ మరో దివ్యదేశం. ఇక్కడి స్వామి “నిన్సనవారాయణన్‌), 'తిరుగోష్టియూర్‌ అన్న దివ్యదేశం మధురకు 70 కిమీ దూరంలోనిది. ఇక్కడి స్వామి సౌమ్య నారాయణప్పెరుమాళ్‌.

ఆముక్తమాల్యదను రాయలు రచించడానికి ప్రధాన ప్రయోజనాలెన్నో ఉన్నాయి. రాజకీయ (ప్రయోజనం. వైదుష్య ప్రకటనం. పల్లీజన పరిచయం. వైష్ణవానురక్తి కారణాలు. ఇన్ని ప్రయోజనాలతో కూడిన రచనలలో దివ్యదేశాల మూర్తుల వర్ణన, దివ్యదేశ మహిమల వర్ణనలు ప్రధాన నదిలో కలిసే పాయలో, ఉపనదులో కావడంలో ఆశ్చర్యంలేదు. “ఆముక్తమాల్యద ఏక బిగిన వ్రాసిన రచన కాదు. విభిన్న సందర్భాలలో విడివిడిగా చెప్పిన అనేక సన్నివేశాల, అనేక వర్ణనల 'గ్రథనం అనే అభిప్రాయం విమర్శకులలో ఉంది. ఆ కూర్పులో కొన్ని దివ్యదేశాల వర్ణనలు జారిపోయి వుండవచ్చు. ప్రాధాన్యం దృష్ట్యా పక్కకు నెట్టివేయబడి వుండవచ్చు. అయినా తొలి వైష్ణవ 'ప్రబంధమయిన “ఆముక్తమాల్యద” అనర్హృ “శ్రీరంగ రత్నం.

నే శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 549

ఆముక్త మాల్యద - ప్రకృతి వర్ణనలు

• పింగళి వేంకట కృష్ణారావు సాహితీ సమరాంగణ సార్వభౌముడని పేరు పొందిన రాజకవి కృష్ణదేవరాయలు. ఈయన విజయనగర సామ్రాజ్యాన్ని క్రీ॥ళఈ। 1509 నుండి 1529 దాకా పరిపాలించాడు. రాయలు కవి పోషకుడే కాక స్వయంగా గొప్పకవి. ఈయన మాతృభాష కన్నడ మాండలికమైన తుళుభాషు సంస్కృత, ఆంధ్ర, కన్నడ భాషల్లో రాయలవారికి మంచిపాండిత్యమున్నది. సంస్కృత ఆంధ్ర భాషలంటే ఈయనకు మక్కువ ఎక్కువ. సంస్కృతంలో మదాలసచరి్ర, సత్యవధూ ప్రీణనము, సకల కథాసార సంగ్రహము, జ్ఞాన చింతామణి, జాంబవతీ పరిణయమనే సంస్కృత నాటకము మొదలైన గ్రంథాల్ని రచించాడు. ఈయన వ్రాసిన ఒకే ఒక తెలుగు కావ్యం ఆముక్తమాల్యద. ఇందులో కవిత్వం ప్రౌఢ పరిపక్వమనోహరం. ఆయన కళింగదేశం మీదకు దండయాత్రకు పోతూ మధ్యలో కృష్ణాతీరంలో ఉన్న శ్రీకాకుళక్షేత్రంలో విడిది చేశాడు. అక్కడి ఆంధ్ర మహావిష్ణువును సేవించి నిద్రించిన రాయలకు కలలో ఆ స్వామి సాక్షాత్మరించి గోదా రంగనాధుల కల్యాణాన్ని తెలుగు ప్రబంధంగా వ్రాయమని కోరాడు. తెలుగులో వ్రాయమనటానికి కారణం కూడ తానే చెప్పాడు. “తెలు గదేల యన్న దేశంబు తెలుగేను....”

దేవుడు మంచి మాటే చెప్పాడు. ఆయనకు మాత్రం రాజకీయం తెలియదా? రాయల రాజ్యంలో తెలుగు మాట్లాడే ప్రాంతమే యెక్కువ. తెలుగుకవుల్ని అధికంగా పోషించటమే కాకుండ, తెలుగులో కావ్యం కూడ వ్రాయటంవల్ల రాయల్ని తమవానిగా ఆం(ధ్రులు అభిమానించారు. ఆరాధించారు. అంతమాత్రం చేత ఆయన్ని సాహిత్య రాజకీయవేత్తగా చెప్పకూడదు. రాయలు హృదయమున్నకవి. లౌకిక విషయాలకు అతీతంగా ఆయన సాహిత్యాన్ని ఆదరించాడు, ఆరాధించాడు.

“ఆముక్తమాల్యద” అవతారికలో సుమారు పదహారు, పదిహేడు పద్యాలు మనుచరిత్ర లోనివి కనపడుతున్నాయి. దీన్ని బట్టి పెద్దనే ఈ (గ్రంథాన్ని రచించి రాయలవారి పేరు పెట్టారని కొందరు ఒక వివాదం సృష్టించారు. పెద్దన పద్యనిర్మాణ శిల్పానికి రాయలపద్మ నిర్మాణ శిల్పానికి పోలికలు స్వల్పాతి స్వల్పం. విష్ణుమూర్తిని వర్ణించిన మనుచరిత్రలోని పద్యంలో కొంతభాగం కూడ ఆముక్త మాల్యదలో కనబడుతున్నది. తమ అభిమాన కవి కావ్యం నుండి కొన్ని పద్యాలను కవులు స్వీకరించే ఆచారం క్రొత్తదేంకాదు. పోతనగారు 550 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

“అంబనవాంబుజోజ్వల...” అనే పద్యాన్ని ఎజ్టాఫ్రగడ అరణ్య పర్వశేషం నుండి స్వీకరించారు. అది ఎజ్జిన గురుత్వాన్ని అంగీకరించటం, భక్తిని ప్రదర్శించటం, అంతేగాని వేరొకటికాదు. రాయలు కూడ అలానే పెద్దన గురుత్వాన్ని అంగీకరించాడు. ఇది ఇలా ఉంచి, మన కవులు రాజులందర్ని సూర్యవంశానికో చంద్రవంశానికో ముడిపెట్టి స్తుతించారు. పెద్దన రాయలవారి వంశాన్ని చంద్రవంశంగా కీర్తించాడు. అందులో సత్యా సత్యాలెంతవరకో తెలియదు. దాన్ని అవునని, కాదని ఎందుకనాలి? పెద్దనగారి పద్యాల్ని యథాతథంగా స్వీకరిస్తే సరిపోతుంది గద - అని రాయలు భావించి ఉంటాడు. దానివల్ల ఆత్మస్తుతిలో దోషం కూడ నివారింప బడుతుంది. ఇదీ రాయల గడుసుదనం.

రాయలవారి ఊహలు వర్ణనలు అత్యంత సహజమైనవి. అసామాన్యమైనవి. అవి స్వానుభవ సముద్భూతాలేకాని వేటికి అనుసరణలు కావు. అయితే అనాటి ప్రబంధ కవులతో పోలిస్తే, అందమైన భావాల్ని అందమైన పదబంధాలల్లో నిఐంధించే విషయంలో రాయలు అంత(శ్రద్ధను చూపించలేదని చెప్పకతప్పదు. భావానికున్నంత సౌందర్యం, పద్య నిర్మాణంలో లేదు. ఆశయ్యా లోపం వల్లనె పెద్దన, తిమ్మన, ధూర్జటి పద్యాలలాగ రాయలవారి పద్యాలునోట మెదలవు. దీనికి కారణం ప్రతిభాలోపంకాదు, అవిశ్రాంతంగా బహుకార్యాలలో మునిగికేలటం. రాయలవర్జనలు అతిలోకమైనవికావు సమకాలీన సమాజంలో అనుభూతమైనవి. బాల్యంలోనే రాజైన తరువాత మారువేషాలలో ప్రకృతికి సమాజానికి అత్యంత సన్నిహితంగా మెలిగిన ఆ రాజ కవి ప్రకృతి వర్ణనలలోని రామణీయకాన్ని పరిశీలిద్దాం.

(పకృతి వర్షనలు అనటంతోనే మనం చెట్లు, పుట్టలు, వానలు, ఎండలు అనుకుంటాం. అసలు ప్రకృతి అంటే అనంతవిశ్వం. దీనికి కారణమైన వాడు పరబ్రహ్మము. దానిలో కొంత పరిణామం చెంది, ఈ గోళాలు నదులు, అరణ్యాలు, జీవరాసులు ఏర్పడ్డాయి. త్రిగుణాత్మకమైన దంతా ప్రకృతిగానే చెప్పబడుతుంది. జీవుల స్వరూప స్వభావాలుకూడ ప్రకృతే! రాజు యొక్క అమాత్యులు, స్నేహితులు, కోశము, దుర్గము మొదలైన సప్తాంగములు కూడా “ప్రకృతి” శబ్దంతోనే చెప్పబడుతున్నాయి. అందువల్ల ప్రతి వర్ణనను, ప్రకృతివర్ణనగానే చెప్పవచ్చు. కొందరు వ్యక్తుల్ని, బుతువుల్ని, జంతు వృక్షజాలాల్ని రాయలు ఎలా వర్ణించాడో పరిశీలిద్దాం.

లక్ష్మీనారాయణులు ప్రకృతిపురుషులు. పరబ్రహ్మమే పరమాత్మ అతడు పురుషుడు. ప్రకృతి యందు పరమాత్మ ఉన్నాడు. అలానే పరమాత్మలో ప్రకృతికూడ ఉన్నది. ఈ విషయ వర్జనతోనే ఆముక్తమాల్యద కావ్యం (ప్రారంభమయింది.

శ్రీ కమనీయ హారమణి జెన్నుగ దానును గౌస్తుభంబునం

దాకమలా వధూటియు నుదారత దోప బరస్బరాత్మలం

దా కలిశంబులన తమ యాకృతు లచ్చత బైకి దోపృన

స్తోకత నందు దోచెనన శోభిలు వేంకట భర్త గొల్బెదన్‌.” (పీఠిక - ప, 1) శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 551

రాయలవారి అభిప్రాయంలో ఆ పురుషుడు వేంకటేశ్వరుడు. లక్ష్మీదేవి మెడనున్న మణిహారంలా వేంకటేశ్వరుడు, వేంకటేశ్వరుని మెడనున్న కౌస్తుభమణిలో లక్ష్మీదేవి, (ప్రతి ఫలిస్తున్నారని ఈ పద్యం అర్ధం. పురుషునిలో ప్రకృతి, (ప్రకృతిలో పురుషుడు ప్రతిబింబిస్తుంటారని తాత్చర్యం. ఇలా ఉదాత్తమైన ప్రకృతి వర్ణనతో రాయలు కావ్యాన్ని ప్రారంభించాడు. స్త్రీ పురుష ప్రకృతులును గురించి కూడ రాయలు తరువాత పద్యంలో చెప్పాడు. లక్ష్మీదేవి, భూదేవి ఈ ఇద్దరు విష్ణుమూర్తి భార్యలు, లక్ష్మీదేవి విష్ణువును నిరంతరం అంటే పెట్టుకొని ఉంటుంది. భూదేవిని ఆది శేషుడుమోస్తున్నాడు. ఆయన ఆమె యెడ దాంతుడు, అంటే ఇంద్రియనిగ్రహం కలవాడు. అతడామె తండ్రివండివాడన్నమాట. ఒకప్పుడు విష్ణువు లక్ష్మీదేవిని కాస్త ఏమార్చి, భూదేవితో సుఖించాలనుకున్నాడు. వారి రహస్య క్రీడకు తన పడగలను చంద్రశాలలుగా అమర్చాడు ఆదిశేషుడు. అలాటి అనంతుణ్ణి అంటే ఆదిశేషుణ్జి సేవిస్తానన్నాడు రాయలు (పీఠి - ప.2) బహుభార్యలున్న రాయలకు ఇలాటి బాధలు అనుభవైక వేద్యాలే. ఇక్కడ స్రీ స్వభావం, పురుష స్వభావం అందులో భర్తృ పితృ స్వభావాలను రాయలు చక్కగా చిత్రించాడు. అసలు (ప్రకృతి సత్త్వ రజస్తమోగుణాల సమ్మేళనమే! పరమాత్మ వాటికి అతీతుడు. గరుత్యంతుని వర్దనలో రజోగుణం, సుదర్శన విష్వక్సేన వర్ణనలలో తమోగుణం వర్ణింపబడ్డాయి. (ప్రధాన కథ విష్ణు సంబంధమైనది. అందువల్ల కావ్యం సత్త్వగుణ ప్రధానంగా సాగింది. విల్లిపుత్తూరు వర్ణనలో కథ ప్రారంభమవుతుంది. ఆ నగరంలో ఉన్న ఉద్యానవనాల్నిి గృహాల్సి స్త్రీలను, భగవతులను రాయలు విశేషంగా వర్ణించాడు. కొబ్బరిలో ఒక ప్రత్యేకమైన విత్తనమున్నది. దాని కాయలు పసుపు ఎరుపు కలసిన రంగులో గుండ్రంగా చాలా అందంగా ఉంటాయి. అలాటి చెట్లు విల్లిపుత్తూరులో విశేషంగా ఉన్నాయట. ఆ బొండాలు, కుంకుమ నలదిన పాండ్య ప్రీలకుచాల్ని పరిహసిస్తున్నాయంటూ కవి ఉగ్రేక్షించాడు. (1.54) కొబ్బరి చెట్లను వర్ణించిన మరో గొప్ప పద్యమిది. “కోరకిత్ర నారికేళ క్షారుహములు రత్న కుట్టిమంబులు దోచున్‌ ద్వారము లయత్న కృత శృం గారంబుగ నలికి ముగ్గు ఘటించిరనన్‌ (1 అ. 55. ప) ఎంతో ప్రకృతి పరిశీలనముంటే గాని ఈ పద్యం వ్రాయటం సాధ్యంకాదు. ఇళ్లముందు (ముగ్గులు ఉదయ, సాయం సంధ్యల్లో రెండుమార్లు వేస్తారు. ఆ నగరంలో ఇండ్లముందు పెద్ద వేదికలున్నాయి. (ప్రక్కనే మొగ్గలు, కాయలతో ఉన్న కొబ్బరి చెట్లున్నాయి. ఉదయం 552 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

పూట ఎందకు కొబ్బరి చెట్ల ఆకుల, కాయల, నీడలు వేదికల మీద పడుతున్నాయి. నీడల మధ్యలో ఎండపొడలు. ఆ దృశ్యాన్నంతా కలిపి చూస్తే అది వాకిళ్ల ముందు ఎవరూ వేయని ముత్యాలముగ్గు. వెన్నెల్లో కూడ అలాటి పద్యమే సాక్షాత్మరిస్తుంది. రాయలవారు రేపులు, మాపులు ఆ సౌందర్యాన్ని దర్శించి తన్మయత్వంతో (వ్రాసినపద్యమిది. ఇంతచిన్నపద్యంలో ఎంత పెద్ద భావ రంగవల్లికను తీర్చాడీ కవి! పరవసింపజేసే వర్ణన ఇది.

ఆ నగరంలో ఇండ్ల పైకప్పుల దాకా పెరిగిన చెట్లపై నుండి లకుముకిపిట్టలు, పైదాకా నీరున్న వీధి బావుల్లోని చేపల్ని తటాలున దుముకి పైకి ఎగరేసుకొనిపోతున్నాయట. అది ఆ గృహలక్ష్ములు ఆడుతున్న బంతి ఆటలాగా ఉన్నదట (1 అ. 57ప)

ద్రావిడ స్త్రీలు పెరటికాలను మెట్లపైన పనుపుకొమ్ముల్ని అరగదీసుకుని స్నానం చేస్తున్నారు. ఆ పసుపునీటిలో కలవటం చల్ల అక్కడి హంసల రెక్కలు కూడ వచ్చబడ్డాయి. వాటిని చూచి అవి బంగారు రెక్కలుగల సురలోకపు హంసలని ప్రజలు ఖ్రాంతిపడుతున్నారు (1అ. 64ప)

ఇప్పటి వరకు రాయలు వర్ణించిన నగర సౌందార్యాన్ని చూచాము. ఊరి వెలుపల పొలాలల్లో ఉన్న సౌందర్యాన్ని రాయల ఎలావీక్షించాడో

“తల బక్షచ్చట (గ్రుక్కి..” (1అ. 65ప) అన్న పద్యం తెలుపుతుంది. రాయలనాటి కాలంలో వరిపండే పొలాలు, వాటికి నీరందించే కాలువల వ్యవస్థలు ఉన్నవని ఈ పద్యంవల్ల తెలుస్తున్నది.

రాయలు అంతఃపురానికే పరిమితమైన రాజు కాదు. ఒకప్పుడు తిమ్మరుసుమీద అలిగి కోటను విడిచి, మారువేషంలో సమీపగ్రామానికి పోయి ఒక దేవాలయంలో విడిది చేసినట్లు రాయవాచకం చెబుతున్నది. రాయలు స్వేచ్చాప్రియుడు ప్రకృతి సౌందర్యాధకుడు. రాయలది కర్షక హృదయం - కర్మశహృదయంకాదు.

మల్లెలు, మొల్లలు, సంపెంగలు, గన్నేరు మొదలైన పూపొదలు ఖర్జూర, మామిడి మొదలైన ఫలవృక్షాలతో నిండిన ఉద్యానవనాలకంటే, రాజనాలు అనే ప్రత్యేకమైన వరిధాన్యం పండిన పంటపొలాలే గొప్పవిట! ఆ రకమైన వడ్ల కంకులకు చివర ముళ్లుంటాయి. ఆ ముల్లు త్రాసు ముల్లని, అది వరి చేలపైనే మొగ్గుగా ఉండటం వల్ల, అవే అందమయినవని గొప్పవని రాయలు వర్ణించాడు (1అ. 66. ప)

భోగ విలాసాలకు ఆట పల్లెన ఉద్యానవనాలకంటె అందరికి తిండిపెట్టే పంట పొలాలు గొప్పవని చెప్పిన రాయలవారు ఎంతగొప్ప సోషలిష్టో! ఎంత ప్రజాస్వామ్యవాదో! ఈ విషయాన్ని మన రాజకీయ నాయకులు చదివితే బాగుండును.

శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 558

ఈ క్రింది పద్యం చూస్తుంటే ఆంగ్లకవుల పాస్తల్‌ పోయిట్రీకంటే దువ్వూరి రామిరెడ్డిగారు నవ్యమనుకున్న కర్షక కవిత్వం కంటే ముందే రాయలవారు అలాటి కవిత్వం వ్రాశారనిపిస్తుంది. “బలసిన హల్లకచ్చట పై దమజుంజురు ముండ్లు రాయగా గలమములుండు బండి యెజుగంబడి నీరెడలింప దృష్టలో దలకొన వంగి మున్‌ జలము ద్రావెడు క్రిందటి వేళ్లు మీదటన్‌ నిలిపి మరందమాను కరణి న్నికటోప వనానిలా హతిన్‌” (1-67) వరిపంట పండింది. మళ్లల్లో నీరు తీసివేశారు. అప్పటిదాకా అడుగున ఉన్న చెంగల్వలు, గాలిఎండ తగలటంతో చక్కగా పూలు పూశాయి. వరిపైరు పండి తలవాల్బటం వల్ల సన్నముళ్లు గల కుంకులు గాలికి ఆ పూలను తాకుతున్నాయి. కదులుతున్నాయి. ఇంతకు పూర్వం దప్పికతో (వేళ్లను క్రిందకు ఉంచి నీళ్లు త్రాగిన వరి దుబ్బులు ఇప్పుడు వేళ్లను పైనపెట్టి పూల మకరందాన్ని త్రాగుతున్నట్లున్నాయంటూ వాటిని ఉద్రేక్షించాడు రాయలు. ఇక్కడ “వ్రేళ్లు” అనే శబ్దాన్ని వాడి శ్లేషను రాయలవారు సాధించారు. ఇది ఎంతో అద్భుతమైన భావన. అయితే ఈ అందమైన భావానికి తగిన అందమైన శబ్దాలు. శయ్య పద్యంలోలేవు. వేరుపనస పంధ్లు పండి అక్కడ నేల షగిలి రసం పైకి ఉబుకుతున్నదట, దాన్ని త్రాగటానికి తుమ్మెదలు గుంపుకట్టాయి. ఆ పండ్లు ఇనుప గొలుసులు చుట్టుకున్న వసంతుని మదపు టేనుగుల్లాగా ఉన్నాయట. ఫలరసం ఏనుగుల మదజలం, తుమ్మెదల బారులు ఇనుపగొలుసులు, పనసకాయలు తలకాయలు. (1అ 68 ప). ఇలా ప్రతి సన్నివేశంలో రాయలవారి క్రొత్త ఊహలు మనల్ని అబ్బురపరుస్తాయి. విల్లిపుత్తూరులో దట్టమైన ఆకులతో సుగంధి అనే పేరు గల అరటి తోటలు, పండిన గెలలతో నేలకు ఒరిగి ఉన్నాయి. పండిన పండ్లు సంపెంగ పూలలాగ పండ్ల చివర నల్లని బుడిపెలు, సంపెంగలపై వ్రాలి మూర్చపోయిన తుమ్మెదల్లాగ ఉన్నాయట. మొత్తంగా చూస్తే ఒక తోమాల అంటే పూలు, ఆకులు కలిపి కట్టిన మాలలాగే కనిపిస్తున్నదట. ఏమివర్డన! ఎంత విలక్షణమైన ఊహ!- (1అ 69 ప) విల్లిపుత్తూరులో మామిడి తోటల్లో భూమట్టానికి నీరున్న పాతబావులున్నాయట వాటినిండా తామర పాచితీగలు అల్లుకొని కర్బూరం లాంటి విచిత్రమైన వాసన వస్తున్నదట (కొన్నిపాచి తీగలు విచిత్రమైన వాసనలు వస్తుంటాయి) ఆ తీగలపైన నీటికోళ్లు “కొళ కొళ” అని అరుస్తూ తిరుగుతున్నాయట. నీటి కోళ్లు ఒక రకమైన చిన్న జలపక్షులు తేలికగా ఉండటం వల్ల అని మునగకుండా నీటిపై ఉన్న పాచి తీగలమీద నడుస్తుంటాయి. రాయలవారు ఆ పక్షుల అరుపుల్ని కూడ కవిత్వంలో బంధించారు. (1అ. 71ప) ఈ కవి పరిశీలన ర5్‌5డీ శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

ఎంతో నిశితమైనది. ప్రథమాశ్వాసంలో 76 పద్యాల వరకు అన్నీ వర్జనలే! కథలేదు. రాయలవారి వర్ణనా నైపుణ్యానికి, ప్రకృతి సౌందర్యారాధనకు ఒక్కొక్క పద్యం ఒక్కొక్క మణి దర్చణం. " కృష్ణదేవరాయల భావాలు చూస్తుంటే, ఇతడు ఆనందం కోసం కవిత్వం వ్రాసిన చక్రవర్తా? లేక (ప్రజాహితం కోసం కవిత్వం వ్రాసిన అభ్యుదయకవా? అన్న సందేహం కలుగుతుంది. ఈ పద్యం చూడండి. “నృపుల పదహల రేఖల కెల్ల మాభు జాగ్ర హలరేఖలే మూలమనుచు గోటి కొండలుగ ధాన్యరాసులు పండు వీట సుజన భజనైక విఖ్యాతి శూద్రజాతొ (2 అ-86ప) రాయలవారి భావాలేకాదు పదాలు కూడ గుండెల్లో లోతైన భావాల్ని నింపుకొని ఉంటాయి. రాజుల పదహల రేఖలకన్న రైతుల భుజాగ్ర హలరేఖలే గొప్పవట. నృపుల పదహల రేఖలంటే కొందరు వ్యాఖ్యాతలు అరికాలిలో నాగలి ఆకారంలో ఉన్న రేఖలని (వ్రాశారు. రాజుల అరికాళ్లలో పద్మరేఖలు, శంఖు, చక్ర రేఖలుంటాయిగాని, నాగలిరేఖ లుంటాయని సాముద్రిక శాస్త్రాలల్లో ఉన్నట్లులేదు. “హలలి విలిఖతి భువమితి హలం - హల విలేఖనే” అని అమరం. హలపదరేఖలు అంటే, పాదములు వ్రాసిన రేఖలు, పాదముద్రలు అని చెబితే సముచితంగా ఉంటుందని భావన. రాజు పాదముద్రలు ఆయన సామ్రా జ్యాధికారాన్ని సూచిస్తాయి. రైతులు నాగలిని భుజాన మోయటం వల్ల ఏర్పడ్డ గుర్తులు, అవే కాయలు పుష్కలమైన పైరు పంటల్ని సూచిస్తాయి. వ్యవసాయమే రాజ్యసుస్థిరతకు మూలమని దీని తాత్పర్యం. ప్రజాస్వామ్య యుగంలో ఒక దువ్వూరి రామిరెడ్డి “రాజు పాలకదండం కన్న హలమే గొప్పది” అనవచ్చు. ఆయన్ని కర్షక కవి అని అందరూ అభినందించవచ్చు. “కర్షక వీరు ఘర్మజలానికి ఖరీదుకట్టే షరాబు లేడు” అని ఒక శ్రీశ్రీ అనవచ్చు. ఆయన్ని మనం అభ్యుదయ కవి అని పొగడవచ్చు. కాని రాచరికపు వ్యవస్థలో తాను స్వయంగా చక్రవర్తి అయిజఉండి “ప్రభువుల సౌభాగ్యానికి రైతులే మూలము అన్న కృష్ణదేవరాయలను ఎలా ప్రశంసించాలి? ఏమని పొగడాలి? అభ్యుదయవాదులకన్న ముందు అభ్యుదయ వాది, వేది రాయలు బుతువులను పురస్కరించుకొని చేసిన ప్రకృతి వర్ణనలు పరమాద్భుతాలు. వేసవిని ఇరవైఆరు పద్యాలల్లో, వర్షాక్రాలాన్ని అరవై పద్యాలల్లో, శరత్‌కాలాన్ని నలభై ఏడు పద్యాలల్లో, వసంత కాలాన్ని ఆరవై పద్యాలల్లో రాయలవారు వర్ణించారు, ఇంత విస్తృతంగా బుతువుల్ని వర్ణించిన ప్రబంధ కవి లేడు. ఇలా వర్ణించిన మరో కవి కూడా లేడంటే అతిశయోక్తి కాదు. శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం ర్‌ర్‌ర్‌

వేసవికాలం :- మత్స్యధ్వజుని వైభవం, పరిపాలన వర్ణిస్తున్న సందర్భంలో రాయలు వేసవివర్ణన చేశాడు. రాయలవారి వేసవివర్జనలో ఎండిపోయిన నదులు - చెలమలు పదమటి గాలిహోరు - సుడిగాలితీరు - చలివేంద్రాలు ఇలా ఎన్న్నోనోటుచేసుకున్నాయి.

గ్రీష్మబుతువు రాగానే సెలయేరులు ఇంకిపోయాయి. నీళ్లులేని మడుగుల్లో నీళ్లుపోసి, దాహంతో అక్కడికి చేరిన పక్షుల్ని ఎరుకలవారు పట్టుకుంటున్నారు. సుడిగాలికి ఎండుటాకులు ఎగురుతుంటే పొవురాలని భ్రాంతిపడి దేగలు వాటిని వెంబడిస్తున్నాయి. దిక్కులకు వ్యాపించిన ఎండమావులు తెల్లగా ఖైరవునికోసం కాలం ఉదికి ఆరవేసిన వస్తాల్లా ఉన్నాయి. (2 అ - 4ీ6ప)

సుడిగాలులు గుండ్రంగా తిరుగుతూ, దుమ్ము రేపుతుంటే, ఇరవై ముప్పె అడుగుల ఎత్తుగల స్టూపాకారాలు దొర్లుతూ పోతున్నట్లు కనిపిస్తాయి. అలాటి సుడిగాలులు, తమ నీటిని సూర్యుడు పీల్చివేశాదని బ్రహ్మదేవునితో మొరపెట్టుకోవడానికి వెళుతున్న పాడుబావుల గుంపులా అన్నట్లున్నాయట. ఎంతో ప్రకృతి పరిశీలన ఉంటేగాని ఇలా వర్ణించటం సాధ్యంకాదు. (28. 4ఉ8పు

ఉద్యానవనాల్లో విహరిస్తున్నా, చివరకు యుద్ధరంగంలో ఉన్నా రాయలలోని కవి, నిత్యం జాగరూకుడై తటస్థపడిన రమణీయ దృశ్యాలను అనుభవంచి, మస్తిష్కంలో పదిల పరచుకొని సందర్భానుసారంగ తన కావ్యాలలో చిత్రించాదని చెప్పవచ్చు.

వేసవిలో పగటికాలం ఎక్కువ. దానికి రాయలవారు ఊహించిన కారణం ఆయన పౌరాజిక పాండిత్యానికి నిదర్శనం. సూర్యుని రథసారథి అనూరుడు, పగ్గాలు పాములు, అవి గాలిని భోంచేస్తాయి. వేడి పడమటిగాలిని తినలేక నిముష నిముషానికి అవి సొమ్మసిల్లి జారిపోతున్నాయట, వాటిని తిరిగి తిరిగి ముడిపెట్టవలసి రావటంతో ప్రయాణం ఆలస్యమై, పగలు పెరిగిపోయిందట. (2.49ప) “

వేసవి ఎండలకు బూరుగు కాయలు షగిలి ఆ దూది పింజలు గాలిలో తేలుతుంటాయి. అవి సూర్యకిరణాలకు కాలి, పైకెగసిన వస్తువుల బూడిద తెప్పల్లాగా ఉన్నాయట (2.50 ప)

నదుల్లో నీరు లేకపోవటంవల్ల బాటసారులు చెలమలు నిర్మించుకొని నీరు త్రాగుతుంటారు. ఆ చెలమలు, తమభర్ర అయిన సముద్రుణ్ణి కలవలేకపోవటంవల్ల కలిగిన తమ తాపాన్ని చల్లార్చుకుంటానికి నదులనే స్త్రీలు ధరించిన ముత్యాలదండల్లా ఉన్నాయట (2 513ప)

చెరువుల్లో నీరడుగంటి చేపలు ఎండ్రకాయలు బయటపడ్డాయి. ఒక కొంగ హాయిగా చేపల్ని నత్తల్ని తింటున్నది. ఈ లోపల ఎండ్రకాయ కొంగకాలు పట్టింది. కొంగ ఎగిరి ర5్‌5్‌6 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

మెరకమీద వ్రాలి దాన్ని పొడుచుకుతిన్నది. మొసళ్లు మడుగుల్లో నీరెండిపోవడంవల్ల, బయటపడి కుక్కలకు భయపడి రాత్రిళ్లల్లో బావులను చేరటానికి ప్రయత్నిస్తున్నాయి.. (2 ఆ. 58 వ) రాయలు ఇలా వేసవిని కథలు కథలుగా వర్ణించాడు. కవులు వెన్నెల్ని మల్లెల్ని శృంగార భావ ఉద్దీపనాలుగా వర్ణిస్తారు. మరి రాయలవారు వాటిని ఎంత చిత్రంగా వర్జించారో చూడండి. “మెండు మీరిన పగటి బీరెండ దాకి యొల్లబోయిన లేబొండు మల్లె పొదల తుదల జప్పటలై కడు దొడ్దలగుచు బొడమె మొగ్గల గము లగ్గి బొబ్బలట్లు” (2 అ. 56ప) మల్లె పొదల చినరలు ఎండకు కాలగా బొబ్బలెక్కినవా అన్నట్లున్నాయి మల్లెమొగ్గలు ఇక వెన్నెల పద్యం చూడండి “ఎసగు కట్టావిక్రియ నావిరగయ బగటి యెండ యుడుకారకుండు భూమండలమున బొలిచె మాపట బందు వెన్నెలచకోర పోత వితతికి జుొవట్టు పోసినట్టు(2 అ. 60ప) వగలు బాగొ కాలిన భూమి అనే పెనంమీద చకోర పక్షులకోసం పోసిన పలుచని దోసెలాగా ఉన్నదట వెన్నెల. వేసవికాలంలో నీటి వసతిగల పఫొలాలల్లో చెరకు పండిస్తారు. ఎండాకాలం చేతులకు చెమటపట్టటం వల్ల, మన్మథుని ధనస్సు అయిన చెరకు గడలు జారి భూమిపై పద్డాయట. అవే చెరకు తోటలు, అంటూ రాయలవారు ఉగ్రేక్షించారు. (2అ - 66 ప) రాయలవారికాలంలో విజయనగరప్రాంతంలో వేసవికాలంలో కూడ పంటలు పండే నీటి సౌకర్యాలున్నాయనే సామాజిక విషయాన్ని కూడ ఈ పద్యం తెలుపుతున్నది. (శ్రామికులను రాయలు ఎంత అద్భుతంగా వర్ణించాడో చూడండి. “త్రోట్రబగలుండి మల్లెలు తురిమికావు లమర మాపైన నిక్షు యంత్రముల కొయ్య జేరు ప్రజవొల్చి భావి వృష్టికిని గ్రుర్డు తో మధురిమేచ్చ డిగు నెజ్జ్బ చీమలనగ” (2 అ. 71ప) శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 557 _

బెల్లపుచేల కర్షకులు పగలు, చెరకు తోటల్లో కాపలా, చెరకు కోతలు మొదలైన పనులుచేసి సాయంత్రం చెరకు రసం తీయటం, బెల్లంవండటం లాంటి పనులు చేస్తుంటారు. సాయంకాలం కావి వస్త్రాలు ధరించి సిగలో మల్లెదండలు ముడిచి చెరకు యంత్రాలదగ్గరకు పోతున్న స్రీలు, రాబోయే వర్నాకాలాన్ని సూచిస్తూ తెల్లని గుడ్లను మోస్తూ తీపివస్తువుల కెగబ్రాకే ఎజ్జచీమల్లాగా ఉన్నారట. ఆ స్రీలు నల్లచీమల్లా లేరు, ఎజ్జగానే ఉన్నారన్నమాట! ఎంతటి పరిశీలన! ఎంత గడుసుదనం! మరి ఇంకెంత సౌందర్య దృష్టి. రాయలవారి వర్జనా వైభవం చూస్తున్న కొద్దీ ఆశ్చర్యం కలుగుతుంది. సరస్వతీ దేవికి క్రొత్త క్రొత్త అలంకారాలు అమరినందున ఆనందం కలుగుతుంది. చలివేంద్రపు సుందరులు నల్లని జడల్లో, మల్లెపూల దండలు పెట్టుకున్నారు. వారిని చూస్తుంటే ఎండకు భయపడి నల్లగా ఉండే యమున, తెల్లగా ఉండే గంగ వారిని ఆశ్రయించాయా అన్నట్లున్నది. ఇక బాటసారులకు నీరుపోసే ఆ ప్రీలకు మధ్య నడిచే సరాగాలు అన్నీ ఇన్నీ కావు. రాయలవారి ప్రతి ఊహ అద్భుతమే! అపూర్వమే! ఆయన చేసిన వేసవి వర్జనలు చదువుతుంటే ఆ కవితామృతపు జల్లుల్లో మన హృదయతాపం నిశ్చయంగా తొలగిపోతుంది. వర్షాకాలం :- యామునాచార్యుని దిగ్విజయకాంక్ష సందర్భంగా కవి వర్షాకాలాన్న్ని వర్ణించాడు. రాయలవారి వర్షాకాల వర్దనలలో ఇతర ప్రబంధ కవుల కావ్యాలలో కనుపించని అపురూపమైనవి ఉన్నాయి. సాధారణంగా కవులు మానవ విషయాల్ని ప్రకృతి విశేషాలతో పోలుస్తుంటారు. ముఖాన్ని చంద్రునితో, కనులను కలువలతో, కేశాల్ని తుమ్మెదలతో ఇలా ఉంటాయి. కాని ఈ కవి ఎక్కువగా ్రకృతిని, మానవ విశేషాలతో పోల్చి వర్ణించాడు. రాయలవారి ఊహలు పురిటింటి నుండి పురుహూతుని ఇంటిదాకా విహరిస్తుంటాయి. తొలకరి వర్షాన్ని వర్ణించే ఈ పద్యాన్ని చూడండి. “డర్వి గాదంబినుల యల యుమ్మనీరు దొరుగ గేకులు కేకలు తోన నేసె ద్విజత నారణ్యకధ్వని వినగజేసి గర్భము సుఖచ్యుతముసేయ గదగె ననగ” (4ఉఅ - 79ప) మేఘాలనుండి ఉబ్బ చినుకులు రాలటం మొదలుకాగానే నెమళ్లు అరణ్యాలలో గుమికూడి అరుస్తుంటాయి. అది, ఉమ్మనీరు అంటే ప్రసవజలం కనబడగానే అందరు గుమికూడి, వారు బ్రాహ్మణులు కావటంవల్ల సుఖప్రసవంకోసం వేదంలోని ఆరణ్యకభాగంలో గల మంత్రాలు చదువుతున్నారా అన్నట్లున్నది. పై పద్యంలో శ్లేష ఉగ్రేక్ష రెందూ ఉన్నాయి 558 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

కాదంబినులు అంటే నీరుకలవాని యొక్క సమూహము అని అర్ధం. ఈ మాటకు మేఘాలు, నీరు పట్టిన అవయవాలు గలిగి ప్రసవానికి సిద్ధంగా ఉన్న స్త్రీలు అని రెండర్థాలు వస్తాయి. ఉమ్మనీరు అంటే వేసవి ఉబ్బవలన రాలిన వాన చికునులని, ప్రసవజలమని రెండు అర్జాలు చెప్పవచ్చు. ద్విజత అంటే పక్షులు కావటం వల్ల అని, (బ్రహ్మణులు కావటంవల్ల అని అన్వయం కుదురుతుంది. ఆరణ్యక ధ్వని అంటే ఆరజ్యంలోని రొద అని, వేదంలోని ఆరణ్యక భాగాలకు సంబంధించిన మంత్రాలని అర్థాలను (గ్రహించవచ్చు. గర్భము అంటే మేఘ గర్భము, స్రీ గర్భము. సుఖచ్యుతము అంటే సలక్షణంగా వర్షం కురవటమని, సుఖప్రసవమని రెండు విషయాలకు అన్వయం కుదురుతుంది. ఇలా తొలకరి వానను, ప్రీల ప్రసవ విశేషాలతో ముడిపెట్టి శ్లేష ఉత్రేక్షలతో వర్ణించిన రాయలవారు ఎంత ఘటికుడో (గ్రహించవచ్చు. వానకురవకుండా తేలిపోయే తొలకరి మేఘాల్ని రాయలు వర్ణించిన తీరు చూడండి. “అల పర్జన్యుడు భానుడన్యొలిమిలో నభ్రంపు బెన్లొప్పెరన్‌ జలమాగన్‌ బిడుగుక్కు జాత్యపు టయస్కాంతంబునత్తున్కలో పల జూపన్మహిమీది లోహరజముల్‌ పై ఐర్వెనా లేచె వా త్యల (బ్రాగ్గావ మషుల్నొగి ల్మొదల (గ్రద్దంతైదివింబర్వినన (4803) గ్రద్దంత లేక చేటంత మబ్బు ఆకాశంలో కనబడగానే, ఎక్కడి నుండో గాలి దుమారం వచ్చి వేసవిలో తగలబడ్డ చెట్ల తాలూకు మసిని ఆకాశంలోకి ఎగరగొడుతుంది. గాలికి మబ్బు తేలిపోతుంది, వాన కురవదు. దీనికి రాయలవారొక అద్భుతమైన కారణం ఊహించారు. ఇంద్రుడనే కమ్మరి సూర్యుడనే కొలిమిలో ఆకాశమనే కాగును కురవకుండా చిల్లుల్ని పిడుగు ఉక్కుకో మాటు వేశాడట. అయస్కాంతశక్తి గల పిడుగు ఉక్కుముక్క భూమిలోని ఇనుపముకృల్ని ఆకర్షిస్తున్నదా అన్నట్లు 'పెనుగాలికి ఎగురగొట్టబడిన మనసి, దుమ్ము కణాలు ఆకాశానికి ఎగురుతున్నాయి. మొత్తం మీద అతుకు బాగా కుదిరింది. ఆకాశం కురవకుండా పోయింది. పిడుగు ఆంటే జారిపడ్డ ఇంద్రుని రథం చీల, అని జన(క్రుతి ఉన్నది. ఇది ఎక్కడి ఊహ! దీనికి ఎంత పరిశీలన కావాలి! ఆ ఊహను అక్షరబద్ధం చేయటం ఎంతకష్టం! ఇది మరొకరికి సాధ్యమయ్యేది కాదు. అయితే అన్వయ క్లేశం వల్ల పద్యం సాఫీగా సాగకపోవటంవల్ల, ఇలాటి గొప్ప పద్యాలు ప్రచారంలోకి రాకుండాపోతాయి. శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం ర్‌5్‌9

వడగళ్లను ఇలా కూడా వర్జించవచ్చా! అని రాయలవారి పద్యాలు చూస్తే ఆశ్చర్యం కలుగుతుంది. “కృత పయః పాన నవమేఘ పృథు కములకు రాలె నొయ్యన వడగండ్ల పాలపండ్లు మజథి బలాకాద్విజుళి సంప్రాప్తి గలిగె బెరుగ బెరుగంగ ధ్వనియు గంభీరమయ్యెో” (4 అ. 82ప) పసిపిల్లలకు పాలపండ్లు రాలి, మారుపంద్లు వచ్చి కంఠస్వరం ముదిరినట్లు తొలకరి మేఘాలనుండి వడగళ్లు రాలి కొంగల బారులనే క్రొత్తపండ్లు వచ్చి గంభీరధ్వని (ఉరుము) ఏర్పడింది. ఇది పై పద్యభావం ఇందులో శ్లేష రూపకాలంకారాలు రెండూ ఉన్నాయి. పయస్సు అంటే పాలు, నీరు. ద్విజము అంటే పక్ష్మి పల్లు అని అర్భాలున్నవి. ఈ రెండు మాటలలో కవి శ్లేషను సాధించాడు. మరొక పద్యంలో ఇంకా చిత్రమైన వర్ణన కనబడుతుంది. మేఘాలు ఉప్పు కలిపిన పెరుగు రుచిగా ఉంటుందని భావించి, ముందుగ లవణ సముద్రంలో నీటిని త్రాగి, తరువాత పెరుగు సముద్రాన్ని త్రాగాయట. పెరుగు సముద్రం ఎప్పటిదో! అది పాచి పులసి పోయిందట. దాన్ని మేఘాలు (మింగలేక వెక్కసమై ఆ పెరుగు గడ్డలను ఉమ్మి వేస్తున్నాయట. అవే సుమా! వదగళ్లు అంటాడు కవి. (4ఉఅ. 116 ప) హంసలు తామర తూండ్ల ముక్కల్ని నోట కరచుకొని, ఆకాశ మార్ధాన అలకాపురికి పోతున్నాయట. మధ్యలో ఉరుముల ధ్వనికి భయపడి నోరు తెరవగా జారిపడుతున్న తామరతూడుముక్కల్లా వడగళ్లు పడుతున్నాయంటూ రాయలవారు వర్జించారు. వడగళ్లకు సంబంధించిన మరొక అద్భుతమైన వర్ణనను చూడండి. వర్ష బంధువులను భూమిపైనున్న పైరుల కందకుండ మధ్యలోనె, చాతక పక్షుల గుంపులు (మింగివేస్తున్నాయట. మేఘుడు వాటిని వెళ్ల గొట్టటానికి “ఊదగా దొరగు నాళపు టుందలు వోలె వడగళ్లు ఉన్నాయట. నాళపు ఉండలు ఊదటం అన్నదాన్ని, పిట్టలు పట్టేవారు నోటిలో ఉండలు వేసికొని పిట్టలపై ఊదుతారని కొందరు వ్యాఖ్యానించారు. ఇది అంత సమంజసమనిపించదు. అలా గోలీలను మనిషి ఎంత దూరం ఊదగలడు? అంతదాకా ఏ పక్షులు అక్కడ ఉంటాయి? రాయలకాలం నాటికి, మన దేశానికి తుపాకులొచ్చాయి. పోర్చుగీసు వారినుండి తుపాకులను కొని, రాయలవారు తన సైన్యానికి శిక్షణ నిప్పించాడు. బహుశా ఆ తుపాకుల నమూనాలో పక్షుల వేటకై తయారయిన నాటు తుపాకులే నాళపు గొట్టాలని 560 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

నేననుకుంటాను. ఊదటమనే మాట నోటితో ఊదటానికే కాదు తుపాకీ గుండు ప్రయోగానికి కూడ సరిపోతుంది (ఓ అ - 90ప.) వర్షం పడటం వల్ల అప్పటి వరకు వేడెక్కిన భూమినుండి ఆవిరి పొగలు ఆకాశానికి ఎగశాయి. మేఘాలు అదుపుతప్పి వర్షించకుండా ఉండటంకోసం, ఇంద్రుడు వేసిన సంకెళ్లలాగా మేఘాలు, సముద్రపు నీరు శ్రాగగా, కడుపులో ఉప్పు బిళ్లలు కట్టాయి. మేఘాల రాపిడివల్ల కలిగిన అగ్నికి అవి చిటపటలాడుతున్నాయి. అవే సుమా! ఉరుములు అంటాడు కవి. (86 ప) రాయలవారు వర్ణించిన ఇంద్ర ధనుస్సు పద్యం పరమాద్భుతం “పుట్టవెడలి నభోభిత్తి బట్ట శక్ర కార్ముకపు బెద్ద పలువన్నె కట్లజెళ్టి దైన నడచెడు కాళ్ల గుంపనగ గాలి గార్మొని దిగంతముల వాన కాళ్లు నడచె” (1 అ. 89ప) ఇంద్రధనస్సు, వానకు పుట్టనుండి వెలువడి ఆకాశమనే గోడకు ఎగబ్రాకుతున్న రంగు రంగుల కట్ల జెర్రిలాగా ఉన్నదట. దానికాళ్లు వర్షధారల్లాగా ఉన్నాయట. అపూర్వమైన వర్ణన ఇది. వరదలొచ్చినపుడు పుట్టల్లోకి నీరుపోయి పాములు జెర్రులు బయటికొస్తాయి. గ్రామాలల్లో పాలాలల్లో సంచరించే వారికే ఈ విషయం తెలుస్తుంది. రాయలవారి లోకానుభవం యెంతటిదో ఈ వర్ణన తెలియజేస్తున్నది. వర్షాకాలంలో పొలాలల్లో ఎర్రని పట్టుకుచ్చుల్లాగా ఆరుద్ర పురుగులు కనబడుతుంటాయి. వాటిని కూడ రాయలవారు అద్భుతంగా వర్ణించారు. ఇంద్రుడు నెమళ్లను ఆడిస్తున్నాడట. ఆ ఆటకు మేఘాలనే మద్దెల్ని వాయించేవాడు వాయుదేవుడు - వర్షపు జల్లులు మృదంగాలకు వ్రేలాడుతున్న తెల్లటి కుచ్చులు, వాటిమధ్య బ్రేలాదే ఎర్రటి కుచ్చులే ఆరుద్ర పురుగులు (92 ప) “గగన రంగస్థలంబున మిగుల ్రొథి మమున గాళిక నిల్చి కోలమునటింప బొరి మొగంబున రాలు నిప్పుకలనంగ గుంపులై రాలె మహి నింద్ర గోపతతులు(4 అ. 98ప) ఆకాశంలో నల్లని వేషంలో కాళిక నృత్యం చేస్తుంటె ఆమె మొగం నుండి రాలిన నిప్పుకణికలన్నట్లున్నాయి. ఆరుద్ర పురుగులు. అల్బమైన విషయానికి అనల్బమైన ఊవూ ఇది. శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం వ!

మేఘాల ఉరుములకు భయపడి భూదేవి నిద్రపోతున్న తన భర్త మహా విష్ణువును కౌగిలించుకానటానికి చాచిన హస్తాల్లాగా సముద్రాన్ని చేరే నదులున్నాయంటూ రాయలవారు ఉ్స్వేక్షించారు. (101 ప) ఇక ముసురు పడితే ఎలా ఉంటుంది? సూర్యదర్భనం చేసుకొని మాత్రమే భోజనం చేసే వ్రతమున్న వారి చూపు పొలుసుల్లోని నీళ్లు పోతాయని భయపడిన తొండల చూపులాగా ఆకాశంవైపే ఉన్నది. అర్ధ్యమివ్యటానికి ఉప(క్రమించే బ్రాహ్మణులకు, మేతకు వెళ్లిన వశువులకు సంధ్యాసమయమనే భ్రాంతి కలిగింది. విత్తనాలు చల్లే అవకాశం రైతులకు, గర్భం ధరించే బుతువు కొంగలకు లభించింది. లేగదూడలకు అతిథులకు తిండి కరువయింది. మట్టి మిద్దెలవారికి, భార్య దగ్గరలేని వారికి నిద్ర కరువయింది. రాయలవారి దృష్టిలో పదక మిగిలిందెవరా! అన్న సందేహం కలుగుతుంది. ముసురు ముచ్చట్లలా ఉన్నాయి (123 ప) ఇక వ్యవసాయదారులు కనిపించిన ఎద్దును, దున్ననల్లా కట్టి అరకదున్నుతున్నారు. అది చూచి, నేను శివుని వాహనాన్ని కావటంవల్ల వారి పాలిపడకుండా బ్రతికిపోయానని నందీశ్వరుడు, యముని వాహనాన్ని కాబట్టి బురద దుక్కిదున్నే ప్రమాదం తప్పిందని యమ మహిషం అనుకున్నాయట. మాగాణి పొలాలలో అరకలు దున్నుతున్న వ్యవసాయదారుల కాళ్లకు పచ్చని నీరుకట్టె పాములు చుట్టుకుంటున్నాయి. అవి వారి సమర్థతకు మెచ్చి తొడిగిన గండపెండేరాల లాగా ఉన్నాయి. కవులనే కాక ఉత్తమ కర్షకులకు కూడ రాయలవారు గండపెండేరాలతో సత్మరించే వారేమో తెలియదు. వర్న బుతు సమాహార వర్జనంగా తన కిష్టమైన విష్ణుతత్త్వం ప్రతిపాదిస్తూ రాయలవారు వ్రాసిన పద్యం చూడండి. “తనిమం బచ్చ మెజుంగు గోచియు మజీధన్వోబ్జ్వులా షాఢముం గొని పుట్టంగొడుగబ్బ నెమ్మిపురియాకు ల్విప్పి శబ్దంబు మిం చనతస్ఫార రజోబఐలిత్వమున నుచ్చస్ఫూర్తిమిన్‌ దన్ని వే ఘన నీలాంగుడు గాంచె బాద సలితౌఘంబున్‌ మరుత్సృష్టమున్‌” (41-105) మెరుపు అనే గోచి, ఇంద్రధనుస్సు అనే దండం ధరించి, “పుట్టంగొడుగు” గొడుగుకాగ

• అంటె పుట్టగొడుగు కాదు. అది అతి అల్బమయింది. పుట్ట అంటే నివాస స్థానం అని కూడ అర్ధం. నారాయణుని నివాస స్థానమైన నీరే గొడుగుకాగా, అంటే వర్షమే గొడుగయినదని తాత్చర్యం. పురివిప్పిన నెమళ్ల అరుపులే వేదస్తుతులు కాగా, దుమ్ము అనే బలిచక్రవర్తిని 562 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

అణగదొక్కి వాయుదేవుడు సమర్పించే వానకాళ్లనే పాదోదకాన్ని గ్రహించి, మేఘడు త్రివిక్రముదైనాడని, ఈ పద్యభావం. మేఘుడుకాదు రాయలే కవితా (త్రివిక్రముడయినాడు. ఇలా సాంద్ర కవితా సలిల ధారాసారంగా వర్షాకాలం ముగిసింది. శరత్మాఖం ;- రాయలవారి బుతువర్ణనల్లో, సన్నివేశ చిశ్రీకరణంలో ఎక్కువగా పల్లె జీవనం '్రతిబింబిస్తుంటుంది. ఆయనకు గ్రామీణ జీవితంతో ఇంత పరిచయం ఏర్పడటానికి కారణం ఏమైయుంటుంది, అని ఆలోచించినపుడు నాకొక ఊహ తట్టింది. రాయలవారిని బాల్యంలో సంహరించటానికి అన్న వీరనరసింహరాయలు ప్రయత్నించాడు. ఆ రాజకీయ ప్రమాదం నుండి రాయలను తిమ్మరుసు రక్షించాడని తెలుస్తున్నది. బహుశా ఆ రోజుల్లో రాయలు మారువేషాలతో గ్రామాలల్లో కొంతకాలం నివసించాడేమోననిపిస్తుంది. ప్రబంధకవుల్లో పింగళి సూరన, తెనాలి రామకృష్ణుల కవిత్వాలు తప్ప ఇతరుల కావ్యాలల్లో రాయలవారి కావ్యంలో ఉన్నంత (గ్రామీణ జీవనసౌరభం లేదు. ఇక శరత్మాలాన్ని ఆయన ఎలా వర్ణించాడో చూద్దాం. ౧ శరత్మాలాన్ని ముందుగా సూచించేవి తెల్లని దూది పింజలవంటి మేఘాలు. ఆ మేఘాల్ని రాయల వర్ణించిన తీరు మనోహరం, “భ్ఫణ గణ విహరణ జీవికిన మణి ధనువున దొరగు నుసీ సమానములై ద ర్పణ నిభనభమున బరిజత శణ కణ హరిణములు జలద శకలము లౌలసెన్‌” (4-141ప) శరత్కాల మేఘాలు అద్దంలాంటి ఆకాశం మీద జనపనార పింజల్లాగా ఉన్నాయి. ఇంద్ర ధనుస్సును పురుగులు తొలవగా రాలిన నుసి తుట్టెల్లాగా ఉన్నాయి. ఇది ఈ పద్యం భావం. అకాశలక్ష్మి చుక్కలనే ముత్యాలదండల్ని ఆకాశగంగలో కడగటానికి సిద్ధంచేసిన కుంకుడుకాయ నురుగు తెప్పల్లా తెల్లగా ఉన్నాయి - శరత్మాల మేఘాలు. (157 ప) మేఘాలు సముద్రపు నీరు త్రాగి, నీటిని మాత్రమే వర్షించటంవల్ల, వాటి కడుపులో ఉప్పు పేరుకొనిపోయింది. ఆ మేఘాలకు తెలుపుదనం అందువల్లనే సుమా! అంటాడు రాయలు (170ప) సూర్య, చంద్రులు నిర్మలంగా ఉంటానికి కూడ 'హేతువును చేబుతున్నాడు కవి. వర్షాకాలంలో సూర్య చంద్రులనే అద్దాలకు పట్టిన మురికిని తుడవటానికి శరత్మాలమనే స్రీ శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 568

చల్లిన బూడిదా! అన్నట్లు ఏదాకుల అరటిచెట్ల పుప్పాడులు ఆకాశమంతా వ్యాపించాయి. (142 ప) (ఆకులకు అంటి ఉందే ఎర్రని దూది) తామరకొలనులనే పద్మినీ ష్రీలకు శరత్కాలం అనే కంసాలి ఆభరణాలు చేయటానికి కైలాస పర్వతంమీద వెండిని క్రౌాంచపర్వతమనే కమ్మచ్చులో పెట్టి లాగిన తీగలా అన్నట్లు హంసలు సరోవరాలల్లో చేరాయి. వర్షాకాలం క్రౌంచ పర్వతపు లోయల్లో, గుహల్లో ఉండి, శరత్కాలాన హంసలు విహారానికి బయలుదేరతాయట. శరత్కాలపు సరోవరాల సౌందర్యాన్ని ఎంత లోతైన భావాలతో రాయలు వర్ణించాడో గమనిస్తే ఆశ్చర్యం కలుగుతుంది (41-148) అసామాన్యమైన కల్చన గల మరొక పద్యం చూడండి. “జలజ దళస్థ తోయములు సందుల క్రిందుగ దోచుమింటి నీ డలు గనుపట్టె నత్తజి దటాకములన్‌ లఘి మంబ రెంటిలో దెలియ దరంగ బైకెగయు తేటులచేరుల దూన్సదోయము ల్పలుచన దేలిమిన్నడుగు వట్టె గడుందళ మౌొటనోయననొ (4-151) కొలనులోని తామరాకులపైన కొద్దిగా నీరు మెరుస్తున్నది;ి తామర పూదేనెలకోసం తుమ్మెద బారులు కట్టాయి. నీటిలోపల కూడ కొన్ని తామరాకులు మునిగిఉన్నాయి. వాటిమధ్యనుండి ఆకాశం నీటిలో ప్రతిఫలిస్తూ తునుకలు తునకలుగా కనబడుతున్నది. ఈ మొత్తం దృశ్యాన్ని రాయలవారు ఎలా ఉట్రేక్షించారో చూడండి. తామరాకులే శ్రాసుల పళ్లాలు. అలలు దండె, త్రాసుకు కట్టిన త్రాళ్లు తుమ్మెదల బారులు. ఇంతకు ఈ త్రాసు నీరు తేలికా? ఆకాశం తేలికా? అని తెలుసుకుంటానికట. ఆకాశం ముక్కలు అడుగు పట్టాయి, నీరున్నతామర సిబ్బుపైకి ఉన్నది. అందువల్ల నీరే తేలిక అని తేలింది. అంటాడు కవి. ఆకాశం కంటె శరత్మాలంలో నీరు నిర్మలంగా ఉన్నదనేది దీని తాత్పర్యం. ఇది అపురూపమైన ఊహ! నిజమే! కాని అన్వయం కుదిరే సరికి తాడు తెగుతుంది. తెగితే తెగిందిగాని, ఇంతపట్టు పట్టినవాడు మన తెలుగు కవి అయినందుకు పరమసంతోషంగా ఉంది. శరత్మాలంలో బాగా బలసిన కోదెలు, లంక బీళ్లల్లో మేస్తూ రెల్లు మొలచిన మట్టి దిబ్బల్ని కొమ్ములతో గోరాడుతున్నాయి. ఆ కోడెల మూపురాన్ని పర్వత శిఖరాలనుకొని శరత్కాలపు మబ్బు తునకలు ఆశ్రయించాయా అన్నట్లు వాటి మూపురాలకు రెల్లు దుబ్బులు అంటుకున్నాయి. (156 ప) 564 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

ఆబోతుల్ని వర్ణించిన మరొకపద్యం చూడండి. “వెద మొదవు గూడ బోలేమి వెచ్చగ్రొవ్వు స్వల్ప మెడసూవ వెడలెనో యనగ నెట్ట కేలకును (గ్రుంగి తెచ్చు అంకెలు నిగుడగ మందగతి గున్కె వృషభముల్మందపిలుద” (4 అ - 169 పు ఆబోతులు బాగా బలసి క్రొవ్వు పట్టి ఉన్నాయి. వెద అయిన ఆవులపై వాటికి మోహం, కాని వాటితో పాటు వేగంగా నడవలేవు. మొత్తానికి ఎడబాటనే వేడివల్ల కాస్త క్రొవ్వు కరిగి తలవంచి రంకేసి, అవి ఆవుల మందల వెంటన నడిచాయి. మేఘుడు అప్పు తీర్చిన మరొక గొప్ప పద్యమున్నది. “అప్షుల్వారిధిచేత బుచ్చుకొని...”(4-1568) వేసవికాలంలో మేఘుడు సముద్రం నుండి అప్పు తీసుకున్నాడు. సంస్కృతం “అప్పు” అంటే నీరు. తెలుగు “అప్పు” అందరికి తెలిసిందే. దూరదేశాలకు పోయి ఆ పెట్టుబడితో అధికంగా సంపాదించి వర్షాకాలం రాగానే వడ్డీతో సహా ఆ సముద్రుని అప్పును మేఘుడు తిరిగి ఇచ్చేశాడు. బుణవిముక్తుడైన ఆ మేఘుడు పుణ్యాత్ముడై చంద్రకాంతితో విరాజిల్లుతున్నాడు. పై పద్య భావమిది. దీంట్లో ఒక సామాజికమైన అంశం కూడ ఉన్నది. ఆ కాలంలో వ్యాపారులు వేసవిలో అప్పులు తీసుకొని దూరప్రాంతాలకు పోయి, వ్యాపారం చేసి, వర్షాకాలం వచ్చేసరికి, సంపాదించుకొని, ఇంటికి చేరి అప్పులు తీర్చేవారు. మిగిలిన ద్రవ్యంతో శరత్మాలంలో సుఖంగా ఉందేవారు. ఈ సమకాలీనమైన విషయాన్ని ప్రకృతి వర్ణనలో అన్యాపదేశంగా రాయలవారు వర్ణించారు. ఇక పంట పొలాలను రాయలవారు ఎలా వర్ణించారో గమనిద్దాం. పండిన వరి వెన్నులు నిద్రలేచిన విష్ణువు తనపై అడుగుమోపడంవల్ల భూదేవికి కలిగిన పులకల్లాగా ఉన్నాయట (144 ప) గూండ్లు కట్టుకుంటానికి పక్షులు వరివెన్నుల్ని నోటకరచుకొని ఆకాశానికి ఎగురు తున్నాయి. అది పండబారిన చేలు తమను కోస్తారేమోనన్న భయంతో ఆకాశానికి ఎగిరిపోతున్నట్లున్నదట. (162 పు పంటలు పండాయి, నూర్చిళ్లు అయిపోయి ఎత్తెన వరిగడ్డి వాములు వేశారు. ఆకాశం పెద్ద నీలమణియట. నీలమణులు గడ్డిపరకలను ఆకర్షిస్తాయి కాబట్టి గడ్డివాములు ఆకాశా న్నంటుతున్నాయట. (164 ప) శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 5్‌6ిప్‌

ఇది మామూలు ఉత్రేక్ష కాదు. నీలం ఉత్తమ జాతిదైతే గడ్డి పరకలను ఆకర్షిస్తుందని రత్నశాస్త్రంలో చెప్పబడింది. దీన్నిబట్టి ఆయన రత్నశాస్త్ర పండితుడని చెప్పవచ్చు. రాయలు నీలమణుల ప్రస్తావన చాలాచోట్ల చేశాడు. ఎవరి జాతకంలో శనియోగకారకుడుగా ఉంటాడో వారికి నీలాలంటే చాలా ఇష్టంగా ఉంటుంది. దీనినిబట్టి రాయలవారి జాతక లక్షణాన్ని ఆ శాస్త్ర పండితులు ఊహించవచ్చు. శరత్కాలపు వెన్నెలతో ఈ కాలాన్ని ముగిద్దాం “పర్పషాతప తప్తంబగు ధరణీపాత్రమున ఐడుట దళమయ్యెజుమీ పరి పక్వం బై యనగా శరదిందు జ్యోత్సు రేలుసాంద్రత గాంచెన్‌” (3అ. 176ప) వెన్నెల, భూమి అనే పాత్రలో పడి ఎండలకు బాగా కాగి చిక్కఐడి ఆకాశమంతా నిండింది, అంటూ శరత్మాలపు వెన్నెలను రాయలవారు ఉగ్రేక్షించారు. అందరు కోరుకొనేది శరత్మాలపు వెన్నెల. కొందరికే కొరుకునబడేది కృష్ణరాయల కవిత్వం. అయినా అది శారద జ్యోత్సులాగే చిక్కనైనది. వసంతకాలం :- గోదాదేవి రంగనాధునిపై మరులుగొన్నది. ఆమె విరహ సందర్భంగా రాయలవారు వసంత వర్ణన చేశారు. వసంత బుతువులో ప్రధాన వర్ణనాంశం శృంగారం. ఇది సర్వజీవులకు సామాన్యమే, కానీ మానవ వ్యవహారంలో గోప్యమే నాగరికత. రాయలవారు శబ్దాలు, అలంకారాలు, అనే సన్నని తెరల నడ్డంచేసి శృంగారాన్ని వర్ణించారు. వసంత బుతువులో మొదట హాయి గొలిపేది మలయానిలం “మలయతరు న్యాయమ యిల గల తరువులకెల్ల జేయగా బొలసెజుమీ యలరించు నెపంబున బరి మళితములు ననగ నచటి మారుత మొలసెన్‌ొ (5 అ. 103ప) మలయమారుతం అంటే మలయ పర్వతం మీద ఉన్న మంచి గంధపుచెట్ల సువాసనలతో కూడిన దక్షిణపు గాలి. వసంతంలో ఇది అంతా వ్యాపించింది. దీన్ని రాయలవారు పై పద్యంలో ఎలా ఉ్రేక్షించారో చూడండి. వాయుదేవుడు మంచి గంధపుచెట్ల సువాసననే అన్ని చెట్లకు కలిగించాలని ఆ సుగంధాన్ని మోసుకొని వచ్చి ఆ చెట్లకు పట్టించాడట. ఆ వాసన వాటికి అబ్బింది ఎలా? అంటే అవి పుష్పించటంవల్ల,. చెట్లు పూసి వాసనలు వెదజల్లుతున్నాయని తాత్పర్వం. ఎంత గొప్ప ఊహ. 566 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

ఇలాటి పద్యాల్ని వ్యాఖ్యానించాలంటే కేవలం పద్యంలోని మాటల అర్భాలు చాలవు. వాటిని పట్టుకొని కవి ఊహ దాకా ఎగబ్రాకాలి. అపుడే భావమాధుర్యం బయటపడ్డుతుంది. ఇలాటి విమర్శనే కళావిమర్శ అని మహాకవి కాటూరి నేంకటేశ్వర్రావుగారు చెప్పారు. మలయ మారుతానికి చెట్ల పందుటాకులు రాలి తామర కర్షికల మీద గిరగిరా తిరుగుతూ పదుతున్నాయి. అంతట పసుపు పచ్చశోభ నిండింది. ఆదృశ్యం బంగారు కాంతులుగల చక్రాలతో మన్మథుని రథం కదులుతున్నట్లున్నదట. ఆకులురాలే సామాన్య విషయానికి, ఇది అద్భుతమైన ఉగ్రేక్ష (108 ప) వసంతంలో ఎట్టిగా పూచి కనువిందు చేసేని, మోదుగ పూలు. వాటిని రాయలు వర్ణించిన తీరు చూడండి. “అవని నపుడు నవోదితుండైన య్‌బ్జి మరునకుం గుసుమర్హు వన్మంత్రసాని జొడ్డుగోసిన కొడవలి బోలె విరహి దారకం బయ్యె గింశుక కోరకయయి (5అ. 112 ప) వర్షబుతువులో ప్రసవాన్ని వర్ణించిన రాయలు, ఇప్పుడు బొడ్డ్దుకోయటం కూడ ప్రస్తావించాడు. మోదుగపూలకు సువాసన లేకపోవటంవల్ల, సామాన్యంగా స్రీలు జడల్లో పెట్టుకోరు. ఆ ఎట్జిని పూలతో రంగులు తయారుచేసి వసంతోత్సవంలో స్రీ పురుషులు చల్లుకుంటారు. ఇది సహజమైన విషయం. ఇక రాయలవారి ఉత్చేక్ష చూడండి. అన్ని పూలను ధరించిన స్త్రీలు తమను స్వీకరించటం లేదని సిగ్గుతో మోదుగమొగ్గలు తలలు వంచాయట. మోదుగ మొగ్గలు వంకరగా ఉండటమే తలవంచటం. తలవంచినట్లే వంచి అవి స్త్రీల భర్తలను ఆశ్రయించాయట. వారు వాటితో రంగులు తయారుచేసి స్రీలపై చిమ్మారట. అప్పుడవి, తలలో బహుకాలం ఉన్న పూలకంటె స్రీలకు చాల పై రాగంగా కొంత సేపుండటమే గొప్ప భాగ్యమని తృప్తి పడ్డాయట. ఇది వర్ణనగాదు ఒక శృంగార గాథ. ఒక గొప్ప చిత్రకారుడు చిత్రించదగిన అద్భుతదృశ్యం. (118 పు) మదనుడు యౌవనకాంతుదై విజృంభించాడు. లతా వృక్షాల సంగమం కోరి వాటిపై బాణాలు వేశాడు. అవి ఒక దానితో ఒకటి అల్లుకున్నాయి. మరి వాటి పూలమొగ్గ లేమిటంటారా? వాటి హృదయాలనుండి దూరి వీపున తేలిన మదనుని బాణపు కొనలు సుమా! అంటాడు రాయలు. (115 ప) శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 567

ఈ క్రింది పద్యం చూడండి. ఒక శృంగార రహస్యాన్ని చెబుతుంది. “కన యుదరంబునం బొడమి తామ్ర రుచిచ్చట లుల్లసిల్ల గో లొను ధరజీజ సంతతికి గోరక దంతము లించుకంత ని కిన యది యాదిగాక జెలగెన్‌ వనలక్ష్మి గడుం జెలంగగా జను బ్రియుడైన మాధవుని సంగతి మీదట జాలగల్గుటన్‌” (5-116) బాలింతల్ని మదనుడు ఎలా వేధిస్తాడో ఈ పద్యంలో రాయలవారు వర్ణించాడు. అంతే కాకుండా పిల్లలకు పండ్లు వచ్చేవరకు భర్తల్ని స్రీలు కలవకూడదనే ఉపదేశాన్ని కూడ చేశాడు. ఇది నేటి నవ నాగరిక సమాజానికి వ్యర్టోపదేశం కావచ్చుకాని, హితోపదేశమన్న మాట యథార్థం.

వసంత బుతువులో చెట్ల పూలు, పుష్పాడులు రాలి భూమికి అలంకారాలుగా ఉన్నాయి. మెట్ట తామరలు పైకి పెరిగి, పూలు పూశాయి. ఈ ప్రకృతి దృశ్యానికి రాయలవారు అనూహ్యమైన కల్పన చేశారు.

భూమికి తనకు భర్త అయిన మాధవుడు రాగా, వనలక్ష్మి తనపూలనే సొమ్ముల్ని భూదేవికి అరువుగా ఇచ్చి, ఆమె మెట్టజామర పూలనే సొమ్ముల్ని తాను ([గ్రహించిందట. గాలులనే మరచుట్టలతో వసంతునిపై పుప్పాదులు చల్లిందట (124 ప)

ఈ పద్యంలో, ఒకే భర్తకు ఇద్దరు ముగ్గురు భార్యలున్నపుడు మదనుని (ప్రేరణతో కలహించకుండా ఎలా సద్దుబాటు చేసుకోవాలో ఉపదేశించాడు రాయలు. ఆ బాధ ఏమిటో ఆయనకు తెలుసు గదా!

పరమ వైష్ణవుడైన రాయలు వసంతంలో ఏదోవిధంగా శివుణ్ణి స్మరించటం గొప్ప విశేషం

“న్యెణు వొక్కండు మగవాడు తలకుమియ

ఫలమొసగె నట్టె కినియక, పద్మవదన

వదన సుర కూర్మి నొసగ నీవలదె పుష్ప

మైన, ననుమాడ్మి నుమిసిన నలరె బొగడ” (5అ. 129ప)

కాలందైవ స్వరూపం. దైవంరస స్వరూపం. కవి, లౌకికమైన వర్ణనలెన్ని చేసినా,

చివరకు దైవ స్పర్శ ఉండాలి. కావ్య ప్రయోజనాలలో మోక్షం కూడ ఒకటని గ్రహించిన ప్రతి కవి, ఆ చరమభావాన్ని ఎక్కడో ఒకచోట తన కావ్యంలో జోడిస్తాడు. ఆముక్తమాల్యద కావ్యం భక్తి ప్రధానమైనదనే విషయం అలా ఉంచి, బుతువర్ధనలలో కూడ భగవద్విషయం వర్ణించటం 568 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

మహాఖభక్తుడైన రాయల వారికే చెల్లింది. వర్షబుతువును కూడా చివరకు త్రివిక్రమమూర్తిగా ముగించాడు. ఇప్పుడు వసంతాన్ని కూడా అలానే ముగిస్తున్నాడు. పొగడ వృక్షాలు పూయకపోతే, అందమైన స్త్రీలు మద్యాన్ని పుక్కిటబట్టి ఉమ్మివేస్తే చెట్లు పూస్తాయి. ఇది ఒక దోహదక్రియ " ఒకప్పుడు ఒక మగవాడు అంటే తిన్నడు అభిషేకమంటూ మీద ఉమ్మివేస్తే శివుడు ఫలాన్నిచ్చాడు. పద్మముఖి ఒకతె మద్యాన్ని మీద ఉమ్మివేస్తే కనీసం పూలైనా ఇవ్వ వద్దా! అన్నట్లు పొగడచెట్టు పూసింది. స్థాణువు అంటే శివుడు. (మోడు అని రెండర్భాలున్నాయి. రాయలవారి చేతిలో వసంతుడు కూడ వామనుదైనాడు. “సాంద్ర మకరంద వృష్టి రసా తలంబు దొరగు పువ్వుల భువియు, బూధూళి నము నీ క్రమత్రయి మాధథవు డాక్రమించె నురు విరోచన జనిత మహోష్టమడగ” (5 అ, 136 ప) మాధవుడు అంటె విష్ణువు, వసంతుడని, విరోచనుడు అంటే బలిచక్రవర్తి, సూర్యుదని. అర్జాలున్నాయి. ఈ రెండు మాటలలోని శ్లేషుపయోగించి రాయలవారు వర్ణించారు. సూర్యునితాపం అణగేటట్లు, పూలతో భూలోకాన్ని, పుష్పాళ్లతో ఆకాశాన్ని, పూల లేనెతో పాతాళలోకాన్ని వసంతుడు ఆక్రమించాడు. బలితాపం అజగేటట్లు విష్ణువు కూడా అలానే శ్రివిక్రముడయ్యాడని మరో అన్నయం కూడ సరిపోతుంది. ఇలా (్రివిక్రమపర్యవసాయిగా వసంత బుతువు వర్ణనను రాయలు ముగించాడు. రాయలవారీ కావ్యంలో యామున ప్రభువు వృత్తాంతాన్ని చిత్రిస్తూ, ప్రకృతులని, చెప్పబడే రాజకోశము, మంత్రులు, స్నేహితులు మొదలయిన వాటిని గురించి కూడా చెప్పారు. ఈ వ్యాసంలో సులభ గమ్యాలు కాకపోయినా సహృదయ గమ్యాలైన కొన్ని ప్రకృతి వర్ణనలను చేతనయినంత వివరించాను. ఇవికాక స్హ్రీ వర్షనలు, వేదాంత విషయాలు, రాజనీతి ఇలా ఎన్నీ అంశాలు ఈ (గ్రంథంలో ఉన్నాయి. ఇది మహా ప్రబంధం. ఈ గ్రంథంలోకి తొంగి చూడటానికి వ్యాఖ్యానపు బాటలువేసిన వావిళ్ల రామస్వామిశాస్తులు వేదం వేంకటరాయశాస్త్రి లాంటి మహనీయులకు నమస్మారం:; ఇంత గొప్ప ప్రబంధం ఆముక్షమాల్యదలో పట్టుమని పదిపద్యాలు సాహితీ వేత్తల్లో, పదిమంది నోట తిరగవు. దీనికి కారణమేమిటో కూడ కొంత సమాలోచనచేద్దాం: శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 569

పద్య నిర్మాణ శిల్పంలో ఊహ, శబ్దం, శయ్య ప్రధానాంశాలు. మీరూ చూచారు గదా! రాయలవారి ఊహలు ఎలా ఉంటాయో! విశ్వనాధ సత్యనారాయణగారన్నట్లు “ఇట్టి వర్ణనలు సృష్టిలో మరియొకడు చేయలేడు. ఇంకొకచోట నుండవు. అన్ని భాషలలోని అందరు కవులు దిగదుడుపు. అట్టె మాటాడినచో సంస్కృతమును కూడ కలుపవచ్చును.” రాయలవారి ఊహలు లోకానుభవంనుండి పుట్టినవి. ఆ ఊహలే వర్ణనలు *" ఇక రాయలవారి శాస్త్ర వైదుష్యం అపారం. శబ్ద శాస్త్ర జ్ఞానం ఆశ్చర్యకరం. అప్పటివరకు లేని ఎన్నో క్రొత్త శబ్బరూపాల్ని సమాసాల్ని ఆయన సృష్టించాడు. మరి, ఇన్ని సొబగులుంటే ఈ క్లిష్టత ఎందుకు వచ్చింది. శ్రీనాథుని కావ్యాలల్లో కూడ సులభంగా అర్ధంకాని పద్యాలు చాలా ఉన్నాయి. కాని అవి నోటికి పడతాయి. కారణం! ఆ పద్యాలల్లో సులభమైన శబ్దాలు లేకపోయినా సరళమైన కూర్చ్పుఉన్నది. మంచి శయ్య ఉన్నది. రాయలవారు సరళ శబ్ద సమాసఘటనలో, శయ్యలో అంత జాగ్రత్త తీసుకోలేదనిపిస్తుంది. అవిశ్రాంతమైన రాచకార్యాలు, వారి మనస్సుకున్న వేగిరపాటు కారణాలు కావచ్చు. ఈ కారణాలవల్ల అముక్తమాల్యదలోని చాలా పద్యాలు త్వరగా కంఠస్థం కావు. భావాలు మన బుజ్జిలో దూరి గిరిగిరా తిరుగుతుంటాయి. మనసును ఉయ్యాల లూపుతుంటాయి. సుగమ్యం కానంతమాత్రాన హిమాలయాల బెన్నత్యానికి ఎలా భంగం వాటిల్లదో అలానే ఆముక్తమాల్యదకు కూడ. ఇది మహోన్నతకావ్యం. రాయలు మహా కవి. శ 3 ఈ యయ సె. మ సలం త లయల మున న స్త న్యన్నాన్లూ నది మధ్యంలోని ఈ పెద్ద బందరాతిమీద నంది గణేశ విగ్రవోలు నదీ వ్రవావోన్ని వరిళీలిస్తున్నట్లుగా ఉన్నాయి. 570 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

కృష్ణరాయలు: సకల కథాసార సంగ్రహము

• వేటూరి వగ్రభాకర శాన్త్రి ఆముక్తమాల్యదలో రాయలవారు సంస్కృతమునం గొన్ని గ్రంథముల రచించినట్లు చెప్పుకొనిరిగదా! అవి మదాలసాచరిభ్రము, జ్ఞానచిండామణి, సకలకథాసారసం గ్రహము, సత్యావధూవ్రీణనము. ప్రపంచ దర్పణమను సంస్కృత గ్రంథమున రసమంజరి, సత్యావధూ పరిణయము, అను గ్రంథములలోనివిగాం గొన్ని శ్లోకము లుదాహృతము లయియున్నవి. కాని యందాగ్రంధములు అల్లసాని పెద్ద నార్యరచితములుగాం బేర్కొనంబడినవి. ఆ ప్రపంచదర్చణము ఓఢ్రదేశ ప్రాంతమున దొరకినది. అది విలువగల (గ్రంథమే కాని, యందు గ్రంథకర్తల పేర్లు కొన్ని తార్మాణుగా నున్నట్లున్నవి, అది సూక్తిముక్తావళ్యాదుల వంటి సంకలన (గ్రంథము - సంకలన [గ్రంథములకుం బెక్కింటి కీ దోషమున్నది. ఆముక్రమాల్యదాపద్యమున బేర్శొనంబడనిది “జాంబవతీ కళ్యాణి మని నాటక మొకటి శ్రీకృష్ణదేవరాయరచితము, తంజావూరి సరస్వతీ పుస్తక భాండాగారమున నున్నది. అందునాటక ప్రస్తావన కొంతపోయినది. శ్రీకృష్ణూూయలు గ్రంథకర్తగా, ఉన్న ప్రస్తావన భాగములోను, తుదిగద్యములోను ఉన్నది. కడపట నొక శ్లోకము నున్నది. అందు “శేపక్షాధరనాయకస్యకృపయో సష్తార్ణవీమధ్యగాం

రక్షన్‌ గామిహ కృష్ణరూయనృపతి ర్టీయా త్సహ[్రం సమా” అని కలదు. ఇప్పుడు క్రొత్తది, ఓరియంటల్‌ లైబ్రరీలో, సంస్కృత (గ్రంథమొకటి శ్రీకృష్ణదేవరాయ రచితము గుర్తింపంబడినది. అందు గ్రంథ పీఠికాభాగము మాత్రమే ఉన్నది. గ్రంథము పేరు కవిపేరు స్పష్టముగా లేవు. కాని యది కృష్ణదేవరాయరచితమే యగుటను అందలి శ్లోకములు వ్యక్తపయిచుచున్నవి. సందర్భమునుబట్టి చూడంగా దాని పేరు 'సకలకథాసారసంగ్రహా మనం దగియున్నది. ఆముక్తమాల్యదలో “శ్రుతిపురాజోపసంహిత లేర్చికూర్చితి సకల కథాసార సంగ్రహంబూ అని కలదు. ఇప్పుడు దొరకిన (గ్రంథము శ్రుతిపురాజుదుల సారోద్ధార మనం దగినదేయగుట క్రిందిశ్లోకములు వెల్లడించుచున్నవి. కాన దీనిపేరు సకలకథాసారసం[గ్రహమే యనందగు నంటిని. మజియు, నీ గ్రంథము తన గురువర్యులగు వ్యాస తీర్భలవారి యానతిచొప్పున సంగృహీత మయినట్లు రాయలవారు చెప్పుకొనిరి. మాధ్వుల (గ్రంథములలో శ్రీకృష్ణూయల వారికి వ్యాసరాయలవారు గురువులని కలదట. అంతేకాని, ఇతర చారిత్రక (గ్రంథములలోంగాని, గృష్టదేవరాయలవారి గ్రంథములలోంగాని యీ విషయము కానరాదు. రాయలవారి [గ్రంథములోనే యిప్పుడది కాన వచ్చుట విశేషవిషయము. అయ్యలురాజు శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 571

రామభద్రకవి సకలకథాసారసంగ్రహమని కృష్ణరాయల కంకితముగా తశ్ర్రేరణమున నొకగొప్ప యాంధ్రప్రబంధమును విష్ణుపారమ్య (ప్రతిపాదకమును, రచింపయూనెను కాని, అది పూర్తి చేయకమునుపే కృష్ణరాయలో రామభద్రకవియో మరణించుటచేం గాంబోలును - అసమ(గ్రముగానే యుండిపోయెను. అది యిప్పుడు ్రాచ్యలిఖిత పుస్తకశాలలో నున్నది. అది ఇంకనముద్రితమే. శ్రీవ్యాసతీర్థులవారి (ప్రేరణమున శ్రీకృష్ణ్ణాయలవారు రచించిన యీ క్రొత్త (గ్రంథము ఆముక్తమాల్యదలో పేర్కానంబడిన సకలకధాసార సంగ్రహమగుట, రామభద్రుని సకలకధాసారసం[గ్రహము దాని ననుసరించి తెలుంగున రచించిన గ్రంధమగుట ఊహింపం దగిన విషయములు. పుస్తకము దొరకలేదు. గాని సంస్కృతమున రాయలవారు రచించిన సత్యావధూప్రీణనము తెలుంగున నంది తిమ్మన రచించిన పారిజాతావహరణము నిట్టి రచనాసంబంధము కలవే. శ్లో స బుక్కమాంబాం పరిణీయ తస్యా మౌదార్యగాంభీర్య వివేకశౌర్యైః దాక్షిణ్య కారుణ్యనయైశ్చ యుక్తం లేభీ తనూజం నరసక్షితీశమ్‌. సబాల్య ఏ వావని మర్దవాంతా మత్యర్థ(?) శౌర్యేణ నిరంకుశేన, మాంధాతృముఖ్యాన్‌ మహితాన్‌ మహీపాన్‌ యశోవిశేషై రఖిలా నజైషీత్‌. బాహ్వోర్చలే నార్జిత విత్తజాతైః కృతార్ధ్ణయిత్వాఖిల వర్ధిపార్థమ్‌, కాశీప్రయాగాది మహార్హశ్రీర్థ మహంతి దానాని ముహు శ్చకార, కులేన శీలేన గుణీన భక్త్యా (ప్రేమ్ధానుకూల్యేన చ సంయుతా యామ్‌; నాగాంబికాయాం నరసక్షితీశ (ప్రానూతమాం న్యక్కృత వైరివర్షః. సోఇహం సుతం శ్లాఘ్యగుణాన్వితాయాం తిమ్మంబికాయా మిహ తిమ్మభూపమ్‌, ఉత్పాద్యనా మాస్య సహార్ధజాతై స్పమర్పయం వేంకటశైలభర్రే 572 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

షు ఆడ్‌ అడి ల ఏవం చ చేత స్యనవాప్య తృప్తిః వాచిపి పూజాం కలయే కథం వా, శ్రీ వేంకటాధీశితు రిత్యుదారం చిత్తే విదానం కలయన్న వాక్సమ్స్‌ ఉత్సాహం మమ వీక్ష్య మద్దురు రథ స ర శ్రీ వ్యాసతీర్థో మునిః పర్యాలోచ్య పురాణశాస్త వివిధా మ్నాయేతిహాసాదికాన్‌, లబ్బా స్తత్ర కథాహరేః పశుపతే స్సామ్యం సి రూప్యా (రస్యా?) ధికం విష్ణుం క్తీర్రయ సర్వధే త్యుపదిశన్‌ మహ్యం ముదా దత్తవాన్‌. న స ర న పను వు సను న ద్యళ్టన తలా శ్రీకాళహాన్రీశ్ళర దేవాలయం శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం 578

రాయని కవిత రాయించిన రాయడే మా తెలుగు రాయడు _ వేటూరి నుందరరామమూర్తి “'కలదుగద ఆంధ్రవిష్ణు స్ధలమై శ్రీకాకుళాభిధానమ్మునబే ర్వెలసిన పురమంధ్రావని వెలనాటన్‌ కృష్ణపెంపు వెలసిన చోటన్‌” (క్రీ వేటూరి ప్రభాకరశాస్త్రి) అంగాంగ వయ్యారాలతో పాటు రంగరంగ వైభవాలు కూడా రంగరించుకున్న నాటి వెలనాటి సీమలో నేటి దివిసీమలో రాయలనాటి మాటయిది. ఆ మాట (ప్రకారమే ఆముక్తమాల్యదా వచ్చింది. శ్రీనాధులవారి క్రీడాఖిరామమూ మునుపే వెలసింది. కాసులవారి పద్యాలు చిత్రచిత్ర ప్రభావుడి పేరుపెట్టుకున్నాయి. లంక వంకాయకూరలు, పరిమళించే కొత్తిమీరచేలు, దివ్యకృష్ణాతరంగ విన్యాసాలు, వాటిపై బుతువుల విలాసాలు, వెన్నెల్లో కాళిదాసుగారి యక్షగానాలు ఆలపించే రెల్లుపూల కుందహాసాలు, అలలుగా ఎగసిపడే తుంగభ(ద్రలు, భీమరథులు, చంద్ర భాగవతపురాణగాథలు తరచిన కొద్దీ తెలిసే సాగసులూ, సొంత కథలూ కట్టుకున్న శ్రీకాకుళేశ్వరుడి కృష్ణావతారాలు, ఆ తీరాల నేటికీ కనిపించే పాదముద్రలు. గోదారమ్మగారి పెద్దాపురపు తణుకులూ బెణుకులూ సురభులూ చుట్టరికాలు, కృష్ణవేణమ్మ గారి నంగిగెడ్డల నడుము హీనపు నట్టువతనాలు. వక్కల గడ్డవారి చక్క్మదనాలు విజయనగరంవారి కళావరాలు రింగులు రిమరిమలూ, శృంగారపు తోటవాకిట కరుజారంగగంగల గుప్రదానాలు, వేదగానాలు, కడుపులో పెట్టుకున్నా ఉదడుపులో కట్టుదప్పిన కదపకోడూరివారి గోదదూకుడు భాగవతాలు “'యస్యజ్ఞాన దయాసింధో శ్రీకాకుళం అదేనందో? ప్రవరాఖ్యుల మాయలు మంత్రాలు నాడు నిరాఘాటంగా సాగుతూ ఉండగా... అక్కడెక్కడో రాయదుర్గాన్నీ ఆపక్కనే పెనుకొందనీ, పెన్నదాటి ఉదయగిరినీ, ఎజ్జా.ప్రైగదయ్యగారికి కైమోడ్పుగా అద్దంకినీ, శ్రీనాధయ్యగారికి చేమోడ్పుగా కొండవీటినీ, కొండపల్లినీ జయించి ఆధూళి ధూసరాలన్నీ హయమయంగా కృష్ణలో క్షాళనం చేసి, ర్‌74 శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం

'ెదకాకానిలో శివుడికీ, విజయవాడలో కనక దుర్గమ్మగారికి మొక్కి విశ్రాంతి తీసుకునేంతలో మర్నాటి ఏకాదశి ముక్కోటిగా ఎదురయ్యేటంతలో తెలుగురాయజణ్జి పలకరిద్దామంటూ (బ్రాహ్యంలో బయలుదేరి గుమ్మంలో గుమ్మడి పూచాయతో సూరీడులా ఉదయించారు రాయలవారు. పక్కనే అల్లసానివారున్నూ!!

అవునులే... శృంగారకవులు... మరోశ్రీనాథులు. వారు లేకుండా ఎట్లా ఇంటిపేర సాని వున్నవారు అంటిపెట్టుకుని రాకేం చేస్తారు, మగువ పొలువ తెలుపు మారుతాలేమైనా అఆ కృష్ణాతీరంలో వీస్తాయేమోనని.. వచ్చినా వచ్చి వుంటారు, 'దేవవేశ్యా భుజంగుడు తెలుగు భర్తను చూదామనైనా వచ్చి వుంటారు.. ఊరక వస్తారా మహాత్ములు!

“గుడికి స్వర్గద్వారాలు తెరిచారు - రంభాద్యప్సరసలూ ఉదయమే 'దివిజిగంగలో కృష్ణళో మునిగి ఛాయాదేవి చెంగుచాటున బట్టలు మార్చుకుని ఉదయ సూర్యుడి నుదుట దిద్దుకొని తెలుగు జాణల వీజనవ్వులు పలికిస్తూ తెలుగరాయడి దర్శనానికి వచ్చారు.

తీరావస్తే అక్కడో ప్రతిబింబం. రంభకు ప్రతి రంభ... కానీ తనకన్న లేతది. ఊర్వశికి వానవిల్లు, కంట్లో పూలముల్లు.

ఇటు రాయలవారు రాగానే అటు నుంచి కదిలి కమలాంజలి ఘటిస్తూ వచ్చి, వంగి రాయలవారికి, పెద్దనగారికి - 'రాజకవులకు, కవిరాజులకు అభివాదమంటూ పాదాలపై బ్రాలింది. ఆమెను చూడగానే గోదాదేవి రాయల మదిలో మెదిలింది. శ్రీకాకుళం శ్రీవిల్లి పుత్తూరయ్యింది. ఆంధ్రదేవుడు కావేటి రంగడై, కస్తూరి రంగడై రాయలవారికి కనపడబోయి ఎందుకులే నేను గానే వుంటే సరిపోలేదా అని తానుగానే దర్శనమిచ్చాడు. ఆశ్చర్యం! ఏడుకొండల మీద పడు జన్మలుగా ఎవర్నయితే కొలుస్తున్నాడో వాడేవీడు. క్షజాశ్చర్య క్షణానంద, క్షణవిభ్రమ, క్షణమూకత్వంలోంచి సర్వలక్షణ లక్షితమైన ఒక మహావిష్ణు చిత్తీయం, అలవోకగా అవతారికగా (ప్రారంభమైంది.

“అంకిత మోయన నీకల

వేంకటపతి యిష్టమైన వేల్చగుటందదీ

యాంకితము జేయు మొక్కక సంకేతముగాకతడరసన్నేగానే అది కంద పద్యం. దాని ప్రాసలతో ఆచిన్న దాని శ్వాసకు తాళం కలిసింది. ఆపద్య పాదాలతో ఆ చిన్నదాని పాదాలకు కదలిక వచ్చింది. రాయలవారి డుమువులు చిన్నదాని సరిగమలైనాయి. అదో గాంధర్వం, (గగ్రంథావిర్భావం. అదే ఆముక్తమాల్యద! శ్రీకృష్ణదేవరాయ వైభవం ర్‌75్‌

అది అది అని రాయలకి అప్పటికి తెలియరాలేదు. ఆంధ్రవిష్టు అర్చనాదికాలలో నిమగ్భుడై స్వామివారి పాదాలను, మధ్య అభయహస్తాన్ని మధ్య మధ్య శ్రీవారి దివ్య ముఖార విందాన్ని తిలకించి, పులకించి పోతున్నాడు రాయలు. చుట్టూ కలువల తోరణాలల్లే కమల మాలికలల్లే, అవిసె పూవులళ్లే అలరులు కురిసే అందాలు, జాణతనపు చూపులు, వీణతనపు పలుకులు. ఆహా... తెలుగురాయడి దెంత వైభవం! శ్రీనాథులవారు అన్నది నిజమేసుమా, ఇతడు దేవవేశ్యా భుజంగుడే సుమా అనుకుని అర్చనాదికాలు ముగించుకునే లోపల దర్శనానంతరోపవిష్ట సమయంలో ముక్కోటిదేవతల ఏకాదశి వాసరాన క్షేత నిద్ర ప్రధానంగా చెప్పడంతో ఆలయమంటపంలో ఆ సాహితీ చక్రవర్తి సమరాంగణ చక్రవర్తిత్వానికి ఆ రాత్రికి సెలవిచ్చి శయనించాడు... ఆ శయనించిన మంటపమే “ఆముక్తమాల్యద. ఆరాత్రికలలో తెలుగు కావ్య రచనకు పురిగొల్పిన సకలకళావల్లభుడే మన వల్లభరాయడు! '3ెలుగుదేల యన్న దేశంబు తెలుగేను తెలుగువల్లభుండ తెలుగొకండ ఎల్లన్ఫపులు గొలువ నెలుగవే బాసాడి దేశభాషలందు తెలుగులెస్స” అన్నది మన తెలుగురాయడే! రాయని కవిత రాయించిన ఆరాయడే మన తెలుగురాయడు. అతడే మన శ్రీకాకుళాంధ్ర విష్ణువు - క్రీడాఖిరామకృతికి శ్రీనాథుడు తెలుగువారి చరిత్రకు ఆద్యుడు, నాటికీ నేటిక్తీ ఏనాటికీ తెలుగుజాతికి ఆరాధ్యుడు. అలనాడు తటిల్లతలా రాయల ముందు మెరిసి ఆయన శృతిలో తన జతిని కలిపిన చిన్నదే సిరికాకొలను చిన్నది. శస ఈ ( గంగ గ వ. మాయన్‌ " “షూక్తాల్లి హైదరా ల యానా నష 576 శ్రీక్కజ్లువరాయ వైభవం

ల్‌ గ | | పే ” ౧టీ +. ళం! [ మ శ. ” ఖ భన ౦|| శ | ర! న |. శ . క! ఎస్కే | ఓ ని కీ 5 స. బాత వగ ం ళు బయం నో థల సయరరుూలు గణ" ల. లక? ( | "ల ॥ ఆలంగాణ వే అుననా ఆకునై నా చమ 2౨౩ లు స్క “ ఆమో (. క్ష రాయచూరు. . |. గి. శ్రి శ్రీశే |. టు లో/,కంపిలి = మాటే. కేగోవో సంక ఉదయగిరి క్‌; స షం హోస్పేట్‌ అంొాచిల ( ల ( సే ఆ = గుత్తి ( గోకర్యం -- -మ్రలేహ " ॥ తాడిప(్రి వ్షాు ఉదయగిరిళ్ళి . టు నం ఐనహిసి ౯ ౩ హో అమౌన్ననర్మి తర .బ్యనూర్‌ పెనుకొండ నెల్లూరు" ఖా త్తలనాడు * పెనుగొండ 1. అ శ్ర +తిరుపత్నొ |. భత్యం డి (పక్ష _ "తిరుపర్మ 11. క్‌ + హలేబీడు చంద్రగిరి హ్‌న్‌ తోము - ఖో బారకూ క శివసముద్ర చిళ్తూరు ఇత స 1. 3 మె గజాకై దక్షిణ బేలూర్‌ బెంగుళూర్‌ న కాపిచీపుర+ జ. ల... మంగటార్య్య్యు /క్రీరంగికం వేర్‌ 1. , . “మైసూర్‌ | / య. షి. ఆ ం వి ఖీ ౧. కన్నూల్యై యులవా రాజగంభీర శ్రీ ఇంగాళాఖాతం . 7 చిదంఐరం * కోజరోద్న్నై . -ం " ం. + కుదరకోణం 7 శ్రీరంగం షం - | ఫు క ల [౬ అరేబియా'సముద్రర శ్నీ మలబార్‌ నంజావూర్‌ [ల ః కీ కోచి తి - బు ” ॥ ” ” ం - తిరువాడి ల్‌ ్మ " 1... యంగగంంంగకకు. న్నీ. ల ్‌ (, నన నన! వ్‌, మ; లో లాల ( క తల ఓ అలాల. . ష్య క్ష ॥ వ వ క 12 . వ. న. న. న్నీ / మ. - ఖ్‌ న ౧ గూ. | టై ల న మిల మ న న టా. టీల ః. స్తో ॥ యం. వ |. వ సళ || కా ' రా మ: సళ ॥| ము న్న పప - తి 1 న ॥ "మ్మ ష్‌ సట గే! స్‌ పిట్‌ తెలుగుసమితి *'.;:.".;... / . ' /| గ ం క్‌ స్‌ న. |