Telugu sri kallakuri narayna rao rachanalu - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

శ్రీ కాళ్ళకూరి నారాయణరావు రచనలు డొః కొట్టే వేంకటాచార్యులు ఎముమిన మారయ అద్రోమన్యావకుణు శ్రీరానుళ్నర జూనియేగ్‌ కళాశాల - హాచమాయక్‌వగర్‌.. హైదరాశాదు (ఉస్మామియా విక్యవర్యాలయం నుచి విషాచ్‌.&. వద్ధ పొంచెన వెద్దాంత వ్యాసుంన్థై వర్యవేషణ వ డాణ అక్కిరాజు రమావతిరావ్వు ఎమి వహెచాతి. తెలగ అకాడమి. - మైదరాజాచు. స్వా ఎక్టాచదీమో (చచళఖ కేతీటివ్రా

తగి! సనఓఓనకగ లగి! సిషగినళన సిన గిగిర౦ం గిషం౦టడిననిన!0 6౪ ర. గం119 ౪6౧[8180087760106, ఆి.4., ౧1.0, ₹094819 960గ11/166 10 109 08గ౧౧8౧18 ౮౧౪69914 50? 119 846/6 01 |.9. [ఈ | నా ర/106 ౧9. 80-00 ( థ్రీ కాళ్ళకూరి నారాయణరావు రచనలు డాని కొష్టే వేంకటాచాడ్యలు వథమ ముదణం : 1989 మార్చి లల టి ( ఏ సలి (వశుణ ; 1000 ణం మూల్యంరూ. 80-0 ణ్‌ గోంతాలల్లా . భ్రిగంకక్షవణ్ల్‌ "గంట, త రం. చతకారుడు ; ర-ప ఆ ఆనందాచారి - నూ ..2 విజ్ఞాన దీపిక పచురణలు = 8 (వకులకు : ట్ల వశారాళ్యర పబ్లిషింగ్‌ వౌన్‌, బ్యాంక్‌ స్ట్రిట్‌, హైదరాబాదు అక్ష 8) శ్రేనుతి అరుజకుమారి, క్‌ బ్యాంక్‌ కాలనీ, జామై ఉస్మానియా శ్రైల్వే వ్రేషన్‌ ఎదురుగా, హైదరాబాదు = క, తతతవము తెలుగు 'విళ్యవిద్యాలయం ఆర్థిక నవాయంతో (చచరిఛం

స్త చ. అభినందన

అక్కిరాజు

న. జే: త్‌ రమావతిరావు

ముహు సాతి

(వతిభావంతుడైన ఏ మవోరచయిత అయినా తాను జీవించిన కొలం చేత (వళావితుడవుతాడు. ఆ కాలాన్ని (పసభావితమూ చేస్తాడు. ఆ తర్వాత సాహి త్యంలో వది కాలాల పాటు జీవించి ఉంటాడు. అటువంటి [ప్రతిభావంతుడైన రచయిత థ్రీ కాళ్ళకూరి నారాయణరావు. కందుకూరి వారి సంఘ నంస్కర ణ కృష్‌, గురణాడ నారి 'సౌనూజిక వాస్తవికత, ' పానుగంటి వారి (పౌఢి, చిలకను క్తి బారి న్య్యభావో_క్రీ కల్పం, వేదం వారి చమత్కార చారిను ఒక్క ళరయికలో చూజాలంపే అధునిళాం ధ సాహర్యంలో ఇస్థానం కాళ్ళకూరి బారిదే. లోకంలో ఆయనకు నొటక రచయితగా గొప్ప పేరు పతిన్టలు వచ్చాయే కాని ఆయన తక్కిక్‌ (ప్మశ్రియలలో కూడా (పతిభా సమ్మాగుడే అని చెప్పాలి. కథలు, నవల, (ప్రవసనొఖ్న్యవిమర్శల్లు జమున (వాశారు. స్వాఠం_ తోద్యనుఠ కళ్చ స్ఫూర్తి పొందాడు. కాళ్ళకూరి వారి ముందు తరళంలో తేలుగు నాటక రజన, (ప్రదర్శన

టక్కు వెలుగు వెలిగాయి, సాహిత్యమం పే నాటకమే అన్నంఠశగా ఆదరాఖి మానాలు పొందింది ఈ (చకీయ.. 'నాటకాంతం సాహిత్యం అనే ఆభాజణకం అెజుగు సాహిత్యంలో ఆ రరంలో పొండినంత (ఫపాచుర్య (పాళవాలు మకి ప్వుడూ పొందలేదు. (పతి గొప్ప రచయితా కనీసం ఒక గొప్ప నాటకమైని రచించడానికి ఆ రోజుల్లో ఉత్సహించడం ఈ విషయానికి నిదర్శనం. దాన్ని జాటక రచన యుగం అనడం నమంజనంగా ఉంటుంది. కోరాడ రామచం(ద శాస్త్రీ గారు మొదలుకొని కొళ్ళకూరి నారాయణరావు దాకా చూస్తే గొప్ప నాటక రచయిళలు ఓ పాతికమంది అయినా కనపడతారు, ఆఅ తర్వాఠ చిన్న కథా కళనలో అటునంట సిద్ధులు కనపడకాకు,

జీ

ఆధునిక కథానికకు శ్రీకారం చుట్టినవాడైనా గురజాడ స్థానం గొవ్ప నాటక రచయితగానే తెలుగు సాహిత్యంలో పదిలం. పది కాలాలపాటు నిలు స్తుంది. చిలకమ్నర్ధి పానుగంటి, ధర్మవరం, కోలాచలం, వేదం, తిరుపతి వేంకట కవులు, శ్రీపాద, వడ్డాది, వావిలాల వంటి నాటక కచయితలు తెలుగు వాటక సాహిత్యాన్ని సునంపన్నం చేశారు. కందుకూరి వారు నరే నరి. ఆయన ఆధునిక సాహిఠర్య తీర్ధరాజం. యగకర్త,

కాళ్ళకూరి నారాయణరావు రచనకు పూనుకునే నాటికి సాంఘిక, పొరా జిక, బార్మితక నాటకం పరిపుష్టమైన శిల్పాన్ని నంతరించుకొన్నది. కాని జారీయోద్యమ భావ _పే3తంగా తెలుగు నాటకం ముందుకు సాగలేదు. (వశాప రుుదీయం వంటి నాటకాలలో గౌణంగా ఆ ధ్వని ఉందంటారు. కాని స్వాతం (శోద్యమ పేరణతో ఈ శలాల్టీ పథమ పాదం చివరి వరకు గొవ్ప రచనలు అందునా ముఖ్యంగా నాటకాలు వెలువడినట్టు కనపడదు. అది కాళ్ళకూరి వారి విశష్టత. తమిళ దేశంలో ను్ముబవ్మజ్య భారతి వంటి గొప్ప రచయిత జాతీ యోద్యమ (పేరితుడై పాంచాలి శపథం వంటి నాటకాలు ఆ రోజుల్లో రచించారు దామరాజు పుండరీకాథుడు వంటి తెలుగు రచయితలు పూర్తిగా స్వాతంతోద్య మాన్నే ఇరివృల్తం చేసుకున్నారు. కాని కాళ్ళకూరి నారాయణరావు ఆనాటి నంపదాయ నాటక రచయితలకు నవీన నాటక రచయితలకు వారధిలా నమ న్వయ మార్గాన్ని సాధించారు. ఒకవైపు స్వాతం త్యోద్యమం సాగురుండగా అది విజయన ఎతం కావడానికి సామాజిక భావ పరివర్తనలు ఏ విధంగా దోహదం వేయాలో నిరూపించిన మవో రచయిత శ్రీ కాళ్ళకూరి నారాయణరావు. గాంధీజీ నిర్మాణ కార్య కమాన్ని ఉత్తేశతంగా నాటకీకరించిన మవి (వతిభాళాలి ఆయన, అది పౌరాణికం కానివ్వండి, సాంఘికం కానివ్వండి స్వాతంత్యోద్యమ ఉత్చేంరక సామాజటీక రంగస్థలాన్ని నిర్మించిన సాహిత్యవేత్త నారాయణరావు. కందుకూరి వీరేశలింగం, రఘుపతి వేంశటరత్నం నాయుడుల మానవోద్యమ శ్చీపళావం కాళ్ళకూరి వారిపై గాఢఎగా పశరించింది. “'యద్యదా చరతి శ్రేష్టం అన్న గీరా వాక్యాన్ని మనసా వాచా కర్మణా అను పాలించిన మనీషి శ్రీ కాళ్ళ కూరి వారాయణరావు గారు. నూరు మాటలు చెప్పవచ్చు కాని ఒక్క మంచి పని చేసి చూవేడ్గం కష్టం. "పూని ఏదై నాను ఒక మేల్‌ కూర్చి జనులకు చూపవోయ్‌ి అన్న గురకాడ | పటోధానికి నారాయణరావు నత్యసుందర సాక్షర సజీవ వ్యాభ్యాత,

జ్‌

వద్మవ్యూవాం నుంచి నంసార నటన వరకు ఆయన వాటక రచనా వై శిష్ట్యం వికసించి ఫలదీకరణ స్థితికి చేపకుంది. పౌరాణిక ఛార్మితిక సాంఘిక నాటక రచనలో తనదైన [పతిభా మ్చుదను, (పత్యేకతను ఆయన చూపారు. వారు రచించిన సంభాషణలు, వద్యగత నన్నివేళాలు తెలుగు వారికి నానుడు లైనాయి. వీన్నల నుండి పెద్దల వరకు అందరినీ అలరింబాయి. గొప్ప నట కులను పభవంపచేశాయి. అనుకరఇలు వెలువడ్డాయి. చింతామణి; వరవ్శిక యం నాటకాలకు సమకాలికంగా వచ్చిన పశంనలు ఆనాటి మరే ఇతర నాట శాలకు రాలేదనడం అతిశయోక్రి కాదేమో! వేఅసార్హు ఇవి (పదర్శనలు ఫొందాయి. ఆశించిన సామాజిక భావ వరివర్తనకూ కొంత వరకు ఈ నాటక [వదర్శనలు తోడ్పడ్డాయి.

నాటక రచనలో వద్యానికీ సన్ని వేళ గత నంభాషణకూ నముబితమైన (పాఠాన్యం చూవడం నారాయణరావు (పతిభకు నిదర్శనం. ఎక్కడ పద్యం ఉండాలో ఎక్కడ చురుకైన నంభాషణణ ఉండాలో అయన +ల్చీకరించారు. అందుకే ఆ నాటకాలు అంత (వసిద్ధి పొందాయి. తెలుగు నాటనే కాక రాష్రేతర (పాంకాలలోనూ. రంగూన్‌లోను కూడా ఇవాళ (వశంసలు చూరగొన్నాయి. వరవ్మికయం [వదర్శనల (వభావితులై అనాది యవకులు కొందరు కట్నం తీసుకోకూడదన్న నిర్ణయానికి వచ్చి రచయితకు స్వయంగా తెలియచేయటం ఆ రచనలోని జీవళ క్రికి నిదర్శనం

పద్మవ్యూహం భారజేతిన్న త్తం. చ్మితాభ్యుదయం సారంగధరేతివృ త్తం, తక్కిన నాలుగు నాటకాలూ పాంఘీకం. తిరుపతి వేంకటకవ్పల పాండ వేతివృత్త వాటకాలు ఆఅ రోజుల్లో అర్యంత (ప్రసిద్ధాలు. అయినా కాళ్ళకూరి వాడు పద్మ వ్యూవాం రచించారం పే ఆయన ఆత్మ విశ్వానం (వశంసనీయం. భారత పాతి లకు ఉజ్జ్వల వరివేషాలు చేకూర్చారు కాష్ళాకూరి వారు ఈ నాటకంలో. తరవాత చ్మితాభ్యుగదయం వారి నవీవ వస్తు నిస్తులతకు, విర్వవాణ సామర్థ్య (వఠితా (పాగళ్ళ్యానికి అద్ధం వడుతుంది. పాతికొత్తల మేలు కలయిక అంటి ఇట్లా ఉండాలనివిస్తుంది, పారంగధరేఠివృశ్తంలోవి అనౌచిత్యాలను పరిహరించారు వారాయజరావ్సుు

ఇక్‌ వారి చింళామణి, వరవ్మికయం, మధుసేవ నాటకాలు తెలుగు 50గో వృలంపై రాలా (ప్రసిద్ధి పొందాయి. నంసార నటన అసంవూర్ణం. (వ్రళావ

జో

త్మీరమరేవి అనే గొవ్ప లార్మిత కననలను కూడా వారాయజరావు రచించారవి ఇటీవలి వరకు చాలా మంతికి తెలియదు. మనొజ్ఞ నాటక రచయితే కాదు మనో రంజని వ్యతిక సంపారక్షజాయేన అవి కూడా బాలా మందికి తెలియదు. కరుణ 5న [వపూర్ణమైన కమనీయ అంత కావ్యం కాళ్ళకూరి వారురచించిన వీరేశలింగ వింశతి. చిలకిమల్తి వారు ఆ వద్యాలను గొవ్పగా మెచ్చుకొన్నారు. నరంత విరంక విచారం నంటి వారి విమర్శ రశనలలోను, వంచను జార్జి ఢిల్లీ దర్బారును కూల్చి రచించిన లార్మితక (గంథంలోనూ నారాయణరావు లోకజ్ఞత ఎంత ఘకిస్టమో తెజన్తుంది. ఆయన మేరావి రచయిత అని విరూవితమవుతుంది.

ఇటువంటి ఉత్తమ వరిశొరక సిద్ధాంత (గంతం జాం కౌసే వేంకటా చార్యులు రచించతం ఒకందుకు నాకు చాలా నంతోషం. తాః వేంకటావార్యులు జా వర్యవేషజలో పి. హెచ్‌&. తీనుకొన్న మొదటి విద్యార్థి. అ మురిపెం ఎలాగూ. ఉండనే ఉంటుంది. సౌమ్ముత, విన్మమశ, విద్యాశృన్ణం వివేకం, నంస్కా.రం, అర్జవం, చిత్తశుద్ధి ఉన్న వరికోధక విద్వాంనుడు వేంకటారార్యులు. 'విత్య విగూళ గువ్తమగు విత్తము అవి జుగా తెలినిన నిరంతర వర్శిశమ త్యనని ఇమ. 'విదర్య వలన విసయము' అనే సూక్తికి చక్కని ఉదాహరణం పౌహిశ్యం వట్టవే కాక వాలకరంగం వట్ల కూడా మక్కు.డ ఉన్నవాము కంగ స్థలం ఫైన రాజించినవాతున్నూ. కర్టుడు, థవానీ కంకరుకు వంటి ప్మాతలను మెన్పించగలదు. అంతేకాక మంచి అధ్యావకుడు వేంకలానార్యులు,

వేంకటారార్యుల వంటి వరికోధక విర్యాంనుతు అభించినవ్పుతు వర్యవేక్ష కెటై శన కాధ్యత విర్వహణం లాలా సుకరరిగా ఉంటుంది. అతడి ఉల్చావం శినమడిన్తుంది. జ్ఞాన వరిరి కూజా విస్తరిస్తుంది... ఉఠయ నమ్మోరంగా తింటంది.

ముంఠు ముందు అక్క్యురయాన్ని సాఠింలి ఇలోరికంగా సౌసాశ్యవశుకై నషిగకి దృష్టిని అకర్షింతగలతని మవసారా అశిస్తామ. అభినందిస్తున్నాను. తెగ కమి అక్కిరాజు రమావలిరావు 'హైరరానార $1థి-లిం1969

స లం

ఆలనా. 50?70౪/0!6

| 1 తు శ క. *. ఓ. సిల?8910009 గలం.

లి;?9610౯. శరం! కిరల681108 కొ?౦ం?8గగ99ి ౬11678 క 0౮09, శ . శ వీరిలిగి!9 హోలి! 8 కిలిలిగివి నన యను. మునవనదేయిలు

౪0గ 4 గంగి 0 16గ6౧ 8/6 31106 ఇ 8 ౪౭౧8019 రాగి! లల. సకం! 01 లగు ౧౧౦0౦586 8 ని810018 1075 ఈ 11197800౧9 తిగిర 9ణర611180 1 అగ౦౮౦ం౧ 0౦0౧9౦10౪9 6/0గ4. 50గ6 01 తంగా 8 1౧0000౧9 0౯140 ౧౧౦౧౨ ౧రల ణం గౌాం సీం68 01 గలిగాం 91188071 168828 గ80, 106 6౧0౪౧96 67950819 ఓ 13 8 గాలిలా గిలలిర ౩69౧. జం ౨ ౧18 అంట గంటల 11800/180, 8౧0/1 నంగ జగలలం లం 1091196 641 ౧0166 1౧10 0౧6. జ $89 500187 6౧66466 ౪10 8 06111168! 80౪గ9౧. 8 ౧|$అగంలి! భితంధిలా రలళలి 8౧6 8 ౩9081 107 800181 ౧0/00.

అంంాలగి8 గెలిం ఇ5 2 0516511 6 ౧ కణాల. సం 8 920ఈ09డ 10631 గాంంగి 88 8 ర6/8గా౭09ఓట "6018౧ (గాతిగ” 18 118 గాలిం197969, 8 018980 800121 ౧౨ 6౧౭౦1964 ౮౪9౯ త౧౮6 0౪6౯ తిం812 1౧ అలగా ౧6౦4 ౩౧౮ 00?౧ఈ ౦ తలి 51316 ౧౮ 21 $6౪678 విలంంి 06ఐ1:60. ౬90౧ ౫౧ ౧6 ౧౨64 ౧01 ౪7110౧ ౩౧౪001౧0 66, అం ఆ ౨0౧6 1 9౧9౮౪00౧ 10 919 ౧|గ౯ 6188000 19౧9. 1౧ $98046 (54 ౧౦౦౧౨ ౧86 8౧౫ గ౪౦ ౧0410606 0 06 631619౧009 ఈ ౧ ౦58 ౧ణలిగ అంగం ౪౧౪! 9౯. ౪౪౧1819008౧/ [66 (9619- అరాలంర 8౧6 1816 ర04769 ఆ6 988౮76 గం౪9 ఈ 116 అ)౪/9 118% అం౪ఆ ఈ తని అంా౧9౧6 ౩0౧౨181 సలి?న18౧8 గతం.

మ. ౬. ౪00౧స95ఐ00లా $ 8 జిగి లపల ఏంట? 856 91099 అాడీ గారం సన ఈరిం! 1౧ అం ౧౦౪౮౧౪౧౦ 8౪, “వణ గ?:8006 కెకాలనలిగనిగా', విగరే తంల 6)950౧౦౪)80౧అల ౧0౧09911 12 "011౧ జనాల ౨ ఉం ?019 ఆ 809౪801988[0%95. క₹06 61809 19 961 గ 11791 ౪9. నం 0 ఏటంల గ౧ం౧౧లగిలి ఏం అలల జం లిం! సంక

ఖీ

వీ ర!484/౧ 10428608 1౧19 9౯931 6800641181 8౧64 018 1149780 6768110098, 10/0600౧ 1౧19 ౧18౫ 8౧6 1౧118166 ౧1౧౧5611 1౧10 1౧9 '6862/0% 0౧ 1౧6 9౧1/9 330061 01 1౧6 62౧1811813 1110780/ 8061- +. [9 8001166 ౧1౧861 ౯616046921) 10 1౧6 188% 01 6001166- ౪1౧0 గ1816|18| 0౧ 1౧6 3600601 0౪ ౪1811100 61812౧1 ౧18008, 1066614100 818 ౧6/80౧8114168 [8౪1౧9 1౧0గ819 8౧64 (1౧66౧౧ స౧04166936 01 (౧6 091661 01 [౧18 90892౯00, 2౧4 $6౧61౧ (682 $19088 ౮3౪8 8౧6 ౧1౦౧9 8 016 2౧6 698120116౧06 1$10/851908 81

గెకి8గగింగిరగ తిగిర ౪6180810౧0.

1. ౪౧88180108 18698 ౮౧ 101 816౪7 8౧6 8౧8|/818 1781 691 811 1౧6 ౧13౪9 01 [8/87/80౧6 ౧80, ౧16౧ 8౯6 "0111/85007౪4- రత/800, 8 ౧181010 ౧18౫, 'కితిరేగ8ళ/6[08౧1, 8 ౧౦౪౯8౧1౦ 918%, 8౧4 “0%౧1064[00201, "8/87/1688" 8౧6 “గిశీతరగిం80౪8" 80019! ఐ|879. క౫40601 “01117450 0637800, ౧100౧ ౪88 ఈ౯14180 1౧
2. 811 1౧6 0116? ౧18౪8 ౪96 ౪11190౧ 66/100 116 1881 ౧౧8౭9 0 గ౭8113%60611“8 1119౯8౧ 8041౪10, ౧10౧ 88 80/6686 0౪0 8 087106 01 ౧1౧6199౧ ౪6818 1/0గ 1908 10 1927. 05౪7106817 119 088101 ౧18 01873 ౪౦/6 8౧ 06100006 01 ౧18 గా౭1౮౯6 గ౧౫|౧౮6 ౧౧910౪6964 ౪1001 10౧ 6౫00/18౧009 8౧6 ౪881 ౧౦౪1696069. [081 18 ౪౧౫, ౧970808, 1118 8816 (౧81106 ౧18 18 (౧9 0/04/౧109 900/0 811 1119781416. గ18 1969 1౧6౪2 ఈ౦/%18 1116 ౧19 6౧1౪ ౧౦౪౦1. “9814608 గిండే!8ిగ8ిర6౪*1'. గ౧|8 ౧1840౧1081! ౪౦/88 1146 “0౧111; 58గ/8)3గ16' 8౧6 “3901706 గి8|8967800' 8౧64 01౧61 6181081 ౪౦158, 2౦6౧౫9 8౧1 69888 ౪9/9 ౯1819౧ గ౮౦౧ 687106. 6౧. ౪6౧6180087 ౧88 860౧1964 8 361 ౧8161౧ 1౧ [1ఏ ౪964 ౧౧౦౧1౦1 6౪9౪ 11190/43౧/ ౧1809. ౧0౯ 1౧818000. 1౧ 109 0886 9 “0౧17600766878గ' రింంండ 60౧ 10౧6 8197 9 0౧1178౧091 8౧6 క58/800283608/8, ౧౧6 8౧౮01918198 8|| 1౧6 ౪0/9 ౪1160 0౧ 109 981000 1౧0౧009, 1౧016641౧0 0౧9౧061618 60౧%818 సల! 8 ౦౧ "క్‌8/8౧236408/8 08/11/4006, ౦990018 2 0౯141081 8[081/919 61 1౧9 918, 6811008103 1౧6 01౧6418010/9 01 116 ౧680౧81 111098, (16౧0018 8 00౧008181179 816642 01 1018 ౧8౫ 8౧64 10౧6 0116౯ 19 8౧౮4 8180 ర1804699869 10౧9 ౧1819/1010/ 01 1109 0౧87801908 11 600౧11/8[౧01, 5818[086064768 8౧06 గ౧8)88)8౧8/9౧6/8. 1118 80౧ అ౫10స111౪70 17981006౧1 01 1౧9 8౪0)1801. *గి!00 19 ౧0౪6811౧00 88 “91! షి 6౧11001900100. 1169 66౪0198 8100061 8 (౮3819! 61 ౧19 ₹099870040/% 10 1018 ౧18౪ 819౧9, *౧)10౧ ౧౦ 69౪591 19 4౪౮188

6౪4861౧

క;

[13187808 గ86 18 8 07681409 01 [118 గ6౧6౯81101 86 $91596 11౧6 901/1 2౧6 00౧818018౯ 01 గ 110౧058. 11 ౪884 8౯1064 ౪19880౧1 1౪౧ 8 ౧6౪ త48న0౧1౧0 2౧64 8 29086 10! 300181 910/౧), 1౧10181664 8౧6 8౧93/౧98666 0౪ గెత|3 ౧8౧౧8౧౦౧8౧ [0౦౪ కతగరటకం/1 769/9881100&02. 064/8]868 గం౧8 గి8౦ 8౧6 & 10981 01 01067 1౧8901/664 80౮౪18. ఉరిం!1;10౧ 01 5811, 1604 19 ౧౧8౯౧806, అంగొతిగ8 11వ, ౪౧౦౪౦౧8011, 9[001011,01౧, విః?౦311(110౧ 8౧60 604౫ ౪6/6 లీ4?0108 100169 01 106 68౪. ౧116 1౧986 అల?6 1౧9 900141! 6౪118 1000౧6 282౩1౧91 81 611196౧6 18౪618. 1౧9 ౧810౧81 ౧౧0౮౪6౧౧౨౧ 10౧ 1౧౮౦౧9౧౮6౧౦6 8౪601 6 00౪౧౧ 1/0౧ 1౧6 1100818788 10 గంగా నలగ8ిగ. 18 ఇదు 2081081 10౧19 806౧8110 1౧64౬ [181878౧8 [80 [౧86 ౪/11/16౧౧ 80018] ౧18౫౩. "0[౧1౧48- గాలరి! “88౪1678081, "గంత గిం56౪8' &౧౮ (119 99% 6౯/2౧౧811- 68117 6901061100 1౧6 ౯80910 00౧860౮66[0098 01 1౧6 800181 9౪119 91 2౯9660440౧, 6౦౪? 8౧6 1౧81౧20 (680601౪761.

౨౯. ౪9౧1818008) గ88 185050 ౧876 10 ౧౧8|6 త ౧681 ౧|€- 668౧13110౧ 01 (1౧999 83౧౦౮౦13 01 1109 6౫131102 300181 86140 1814౧ $౪4117 "9166196 1౧ 1౧689 ౧189. గ6 1౪6098 8 ౧౦౯1/8781| 01 1౧6 . గ6ి/8086079 01 1౧9 ౧18౪౨ 8౧64 ౧౦1౧(9 0౪8 1౧6 ౧౧6/1 01 (1౧9 9127 1౧ 00౧౧87180౧ ౪1౪౧ ౧9 0106౯ 18౪8 ౪/౯(9౧ 6467109 1౧6 ౨971064. 1908130 6౫8౧011౧98 1౧69 ౪9![8010/ 01 0671812 660౧౪6౧౯10౧&| ౧౦1౦౧8 ౧/9౪8|6౧8 800041 $0౧౫16 0౧౬80196 01 (1౧9 ౧14౪6, 889 1౧948౧06, +1౧6 091161 81 811ఈ8౧౧80౧0814 1౧ '0౧1౧12గ౧8౧| 88 పం6!8 ఏంనితి. 1౧0 8౮6౧0౯ ౨ 116 [6౧04౧86 110/2 ౧18౦9, "5% క౧190౧8 గతి/౧8౧[౪౮1300'. ౧0 గ8౯/2103 1౧0 1౧౧801 01 1౧0999 ౧1879 6౧ 1౧6 9౫184౧09 9001864 8౧64 1౧6 68౧౧2౪0 0౧8౧౫6౦౨ 1౧6౪ 0/0౪- 92౧4 800641 1౧ (౧9 11౪7608 01 ౧౦౦౧16 8661601664 10 1౧9 ౪1068 6౫%69గ1- 91101964 1069761౧. “6 ౧86 8180 1౧016౮6664 1౧9 169119/8 01 ఏ౧౧/౦౦|$= 2110౧ "60661౪66 110౧1 ఆగ౧11౧09౧౯ ౪16/8 061 116 64౪ (1౧ 6800 6౧8019౯.

ర. ౪౦౧౧818008 170౪/1 11011 0౧ 6౪67 1806691 01 స|88- ₹8ిగి6 గం౦'8 1149 3౧64 111978౯౪ 8061౪114/. ౧88౪8౧8 గడ౦ 88 ౪611 లీల! 8౧6 ౧8౧౮9౦౧౫69 &గ౧డ ఈ8$ 2౧ &౮౧౧176/ 01 116 1800066 ౪684 19? గండ! గితగం సీం. 10 00౪16 81౧9 ౪9౧ ౧౧610౮6104917 8౧6 ౨199 ౧౭9/(0/౯౫ '&౪86[౧8౧4౧౫'. ₹౧086 ౪6/6 1౧6 ర8౪6 ౪౧6౧ 1౧9 97981 141౧ ౧౦98, 71౮2౧861 ౪9౧818 సత ౪౮1౮ 8౧6 1౧0 గం౧౧౭"౭౧౪ ఉతిఆనతిళం!౪౮ ౪916 61 (౧6 2౧౧6 01 1౧91? ౧౦90 8080710 1౧6911౧9

ళు

శీగిరే 6301181811509 ౪881 806616౧069 811 6౪6 (16 606౧0. ₹0616 “6౯6 0116౧ 511197 60౧18918 రీళ4660౧ 1౧96 10 00166100 ఆగ వ6/90081 8118018, 8౧6 8౪70718100 6౪6% ఆరేటం8466 ౧6౧ 101౧66 0౧69 08౧00 0 116 0106. గ8!1880గ, 05. ౪9౧1818008 901౧౪ 0౮1. 88 1౧ 116 సంంం8/89౮ ౧8౧౧. 86 ౧౦/౦8 10781066 ౪౦/69 0116౧ 8౪4/87096 0% 600గగా౮గ8) 8౧6 960181180౧ 00౧6166140109౧8. [008 16 8860007 ౧౯986018 8 ౧101076 01 109 1116978౧ 1716౧69 01 16 68౪ 2౧౮6 11911 1౧11466౧06 0౧ 11841818 గితి౦ం ౧6 ౧18 111979గూ ఈల/%క.

98. ౪9౧9649008 ౧“8 610719 1౧ ౧7990౧1100 +06 ౧6గ౧౧/6= [8౧81౪9 8౧6 గ౮|111906166 ౧6[80౧08111౪ 01 సః!1850651 గలి/87808 గం 8/6 00గ౧గ౫6౧౮8౨19. 118 689 110౪100 ఆ౧౦౦౧౪6౧౪0|౧౨| 91/16 8506 16011011 01 6౫0769910౧ 8/9 8 గితి$౪?8! ఏం(౮8111అ౧ ?9114 ౧66 5౪ 6౫19౧081౪6 30367 8౧6 60౧8016౮౪8 6/10/౧1. ₹09 111678 అం/64 $00616 09 1౧64691864 10 ౧1౫ 107 ౧16 1౧౪8108919 00౧౪1= రిల100 10 76910090౮4 1116201416 1౧0౪90 119 19898700 అం ఈో ఆగంంగాగాంగ గారిం్రగి!1౮ర6 త౧6 అక?8౧9176 80/69,

జ? 19689 ట౪ర6; 8086, క ౪. పీ, నషజరుకిన కెడం

కృతజ్ఞతాంజలి ళా

నాటకాలంటే నాకు చిన్నప్పటినుంచీ అభిమానం, వీఏ, చదివే రోజుల్లోనే ఒక వేసవి కాలం మి్యతులంకా ట్రీ కాళ్ళకూరి వారి “చింతామణి' ఆడాలని సంక ల్పించుకున్నాము. అప్పట్లో నాకు లవానిశంకరుడి పాత ఇచ్చారు. ఆ కోరిక అప్పుడు నెరవేరకపోయినా తర్వాత చాలాసార్లు భవానీశంకళరుడి పాత రంగ స్థలంపై మెప్పించాను.

తర్వాత హైదరాబాదులోని శ్రీరామళ్యద జూనియర్‌ కళాశాలలో అధ్యా వక వృత్తిలో _పవేశించడం అక్కడి కౌత్సాహిక రంగస్థల నాటక సమాజాల వారితో సన్నిహితంగా పరిచయం ఏర్పడడం జరిగింది. నాటక రంగస్థలంపై నానాటికీ అభిమానం పెరిగింది.

మా కళాశాల [వక్కనే తెలుగు అకాడమీలో పని చేస్తున్న డా. అక్కి రాజు రమాపతిరావుగారితో పరిచయం కలగడం వారి దగ్గరకు తరచు వెళుతూ ఉండడంతో వారిపై ఎంతో గురికుదిరి "మేహ్టారూ మీ దగ్గర పరిశోధన చేయాలని ఉంది" అని అర్థించాను. వారు వెంటనే అంగీకరించడం నా అదృష్టంగా భావి స్తాను. అప్పట్లో ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయ తెలుగుశాఖ ఆచార్యాధ్యక్షులు థ్రీ నిరుదురాజు రామరాజుగారు నాకు పరిశోధన కవకాళం కల్పించినందుకు నా మనః పూర్వక కృతజ్ఞతలు వారికి సమర్పించుకుంటున్నాను.

పరిశోధన విషయ'సేకరణలోకాని వింగడింపులో కాని విశ్లేషణలో కాని విన్యాసంలో కొని శ్రీకారం చుట్టిన దగ్గరనుంచి నన్ను ఆత్యంతమూ [ పోత్సహింబి మార్గదర్శనం చేసి (వాసింది ఎప్పటికప్పుడు చదివి, దిగ్లి నన్ను ముందుకు నడి పించిన నా పరిశోధన పర్యవేక్షకులు శ్రీ అక్కిరాజు రమాపతిరావుగారికి కృత జ్లైరలు రెల్పడంతో మా అనుబంధం శీరేదికాదు. వారు నన్ను అత్యంతాత్మీయ జ్లేగా చేసుకున్నారు. ఇది కలకాలం ఇట్టానే సాగాలని వా ఆకాంతుం

థ్రీ కాళ్ళకూరి నారాయణరావు రచనలను పరిశోధన విషయం గావించు శొన్న తర్వాత శ్రీ నారాయణరావుగారిని అనాడు సన్నిహితంగా ఎరిగిన పెద్ధలన్న

క!

వారి కుటుంబ పరిచితులను కలిసి అనేక విషయాలు సేకరించాను. ఆం(ధనాటక రంగస్థలం గూర్చి సాధకారమైన పరిజ్ఞానంగల పెద్దలెందరినో దర్శించాను. వారి నుండి ఎన్నో విషయాలు తెలుసుకోగలిగాను. కీ. శే. బుద్ధిరాఖు రాజభూషణరావు గారు శ్రీ కాళ్ళకూరివారి కుటుంబానికి దగ్గరవారు. వీ8ిని ఎన్నోసార్ల కలిసి తమ తండ్రిగారైన బుద్ధిరాజు వీరభ[దరావుగారికీ నారాయణరావృగారికి గల ఆత్మీయకా సంబంధాన్ని గూర్చి తెలుసుకున్నాను. వీరి నృృతికి నా కృతజ్ఞతా ఇద్దమైన క్రైమోడ్పు సమర్పించుకుంటున్నాను. ఇదే విధంగా కాళ్ళకూరివారి మనుమలైన థ్రీ [పసాద నారాయణరావు (రిటెర్స్‌ రిజిస్టర్‌, లోకాయుక్త, హైదరాబాదు) గారిని కలుసుకున్నప్పుడు ఇప్పుడు లభ్యంకాని శ్రీ నారాయణ రావుగారి రచనల, (వాత్యపతులు నాకు ఇచ్చి నన్నెంతగానో వారు ఆద రించారు. వారిపట్ల నేనెంతో కృతజ్ఞుణే

న్వర్లీయ కాళ్ళకూరి సదాశివరావు, స్వళ్లీయ పోత్మాపగడ భాస్కర రామ మూర్తి డి.ఎన్‌సి. (కాకినాడ) నంటి అభిజ్ఞ్జులను కలుసుకొన్నాను. శ్రీ సదాశివ రావుగారు థ్రీ కాళ్ళకూరి నారాయణరావు గారి కుమారులే. థ్రీ నారాయణరావు గారి అ్మపకటిత రచనలను - జీవిత విశేషాలను పెన పేర్కొన్న భాన్కరరాను మూర్తి గారినుంచి, సదాశివరావు గారినుంచి తెలుసుకోగలిగాను. వీరికి నా న్మృత్యంజలి ఘటిస్తున్నాను.

నా పరిశోధన వ్యానంగంలో తెలుగుదేళంలోని [ప్రాచీన [గంథాలయాలను దర్శించాను. వేటపాలెంలోని సారస్వత నికేతనం, విజయవాడలోని (భమరాంవా మళల్లేశలర (గంథాలయం, రాజమం డిలోని గౌతమీ (గంథాలయం, కుముదవల్లి లోని వీరేశలింగకవి సమాజ (గంథాలయం దర్శించి శ్రీ కాళ్ళకూరి వారి రచనల [పథమ మ్ముదణల వివరాలు తెలసుకోగలిగాను. ఆయా [గంథా ఖట్లయాల సిబ్బంది నన్నెంతగానో ఆదరించారు. వీరందరి వట్ల నా కృతజ్ఞత వెళ్ళిగ్షిస్తున్నాను.

పరిశోధన కృషిలో నన్నెంతో [పోత్సపాంచారు మా కళాశాల ,పిన్సి

పాల్‌ గ్‌ శర్మ గారు. సోదర అధ్యాపక అధ్యాపకేతర బృంధం ఎంతో ఆస క్రితో రించారు వీరికి వా కృతజ్ఞతాభివందనలు,

య నాకు నంగీఠం నేర్చి నటనలో మెలకువలు తెలిపి తీర్చిదిద్దినవారు మా చిన్నాన్న థీ కొప్రే ఓబులయ్య నాయడు గారు. వారి అలిమానానికి అంజలి స్తున్నాను. నా తల్లిదండ్రులు శ్రీమతి వెంగళమ్మ; శేషయ్య గారలు నా అలి వృద్ధి కోనం ఎంతో కష్టపడ్డారు. ఈ శభ సమయంలో వారికి నా నమస్కారాలు చెప్పుకుంటున్నాకు. నేను ఎమ్‌.ఏ. వరకు చదువుకోవటానికి నాకు ఆర్థికంగా ఆలం ఐనమైనవారు శ్రీ పిడుగు మాధవకృష్ణయ్య నాయుడు గారు. వీరు సికిం[దావాడ్‌ లోని శ్రీకాంత్‌ పెరల్స్‌ వ్యాపార నంస్థ అధిపతులు, నా [ శేయోలివృద్ధికి కారకులైన వీరికి నా కృతజ్ఞతాపూర్వ్యక వందనాలు. ఈనాడు వా జీవితంలో నేను ఒక స్థాయికి లేరుకోవడానికి అండదండలు కల్పించి ఆదరాఖిమానాలతో నా (శేయస్సు నాకాంష్షించి వనరులు చేకూర్చిన వారు న్వర్గీయ కమ్మిశిబ్టి పులయ్య నాయుడు గారు. వారిని ఏ నాటికీ మరువలేను. వారి దివ స్కృతికి స్థిర చివ్నాంగా ఈ నా (గంథాన్ని వారికి అంకితం ఇస్తున్నాను భక్తి (ప్రపత్తులతో. నా విద్యా విషయిక వ్యాసంగంలో అడుగడుగున నన్ను (పోత్సహిస్తూ గన్టిహహన్తం అందిస్తున్నవారు శ్రీ గండవరపు సుబ్బరామిరెడ్డి గారు. అట్లానే డా॥ అక్కిరాజు సుందరరామకృష్ణ నేనూ ఒకే కాలంలో పరిశోధన కృషి చేళాం కాబట్టీ అతి నన్నిహితంగా మా సిద్ధాంత వాన నమర్పణంలోనై తే నేమి, పుస్తక [పచురణ విషయంలో అయితే నేమి కలిసి మెలిసి ఉన్నాం. ఇక నాటక రంగంలో కూడా తోడుగా ఉన్నాము. ఈ ఇద్దరు భావుక మి[తులకు నా అభీ నందనపూర్వక కృతజ్ఞతలు చెప్పుకుంటున్నాను. ఐయట ఎంత (పోత్సాహమున్నా ఎన్ని సవాయ నవాకారాలు లఖించినా ఇంట అనుగుణమైనా వాతావరణం లేకపోతే విద్యా పగి థను సకాలంలో సాను "శూలం కాదు కదా! నా ఇల్లాలు ్రీమతి అరుణకుమారి నాకు కావలసీన శ్సేశ్భా (ఫోళ్సాహక వాశావరణం కలిగించినందుకు ఆమెకు నా ఆఖీనందనలు అంద జేస్తున్నాను. తెలుగు అకాడమీలో మా గురువు గారి దగ్గరకు వెళ్ళికక్పుడల్లా ఎంతో ఆర్మీయతతో ఆదరిస్తూ నా పురోలిశుస్ధిని ఆనందిస్తూ తమ కభొాళంనణ అందిస్తూ వచ్చినవారు శ్రీ గుమ్మశ్ళ సూర్యారావు గారు. బారి ఈ అభిమానానికి గా కృతజ్ఞతాలివందనాలు ఘటిస్తున్నాను.

క?

నశాలంలో అందంగా ఈ నా సిద్ధాంత (గంథాన్ని మ్ముదించినవాడు థ్రీ లశ్ష్మీ వేంక టేళ్వర (పింటర్స్‌, హిమాయత్‌నగర్‌వారు. దాని నిర్వాహకులు థీ థ్రీనివాసరోవు గారు, ముదణులయ సిబ్బంది ఎంతో అభిమానంతో త్యఠి ఈంగా అంధంగా ముుదణ లేసి ఇచ్చినందుకు వారికి నా కృతజ్ఞతలు చెప్ప కుంటున్నాను.

ముఖప(ాన్ని ఎంతో అందంగా చ్మితించిన చితకారులు నా ్మవీయ మ్మిశ్రులు శ్రీ ఆనందాచారి గారికి నా కృతజ్ఞతలు,

ఈ నా [గంథానికి తమ ఆశీస్సులతో విలువ పెంచినవారు నా పర్యవేడ కులు తాః అక్కిరాజు రమాపతిరావు గారూ, ఊ త్తమ సంస్కృతీపరులు, కఖా వేత్తలు శ్రీ కె వై.ఎల్‌. నరసింహరావు గారలు, వారి వాత్సల్యానికి నా అయిడు పదులు.

ఈ సిద్ధాంత పట్ట (_పదానార్హత నిర్జాయకులై న ఆచార్య మర్దూరి సుజా కెడ్డి (ఫ్రీ వేంకటేశ్వర విశ్వ విద్యాలయం, తిరుపతి), ఆచార్య పి, ఉమ (మ్మదాసు విశ్వ విద్యాాయం) గారలకు నా కృతజ్ఞతా పూర్వక నమస్సులు.

సువిస్పృత ప్రాతిపదికతో శ్రీ కాళ్ళకూరి వారి రచనలన్నిటిపై పరిశోధన నేనే (వఠమంగా బేళానని విన్ననించుకొంటున్నాను. గొప్ప నాటక రచయితగా ఆంధ నాటక రంగస్థలాన్ని మూడు. నాలుగు దళాబ్దాలు (ప్రభావితం చేసిన థ్రీ నారాయణరావు గారి సాహిత్య వ్యక్తిత్వం 11 అధ్యయాలలో విశ్లేషించాను.

నాటక రచయితగా వారు ఆవిర ఛవించే కాలానికి సామాజిక సాపాత్య పూర్వరంగ అనుశీలనంతో (ప్రారంభించి శ్రీ నారాయణరావు చేపట్టిన అన్ని ప్మకియలను వివిధ అధ్యాయాలలో స మీషంచాను.

ఈ పరిశోధన వ్యానంగంలో నిమగ్నుడనై ఉన్న కాలంలోనే శ్రీకాళ్ళకూరి వారి రూపక [పదర్శనలలో ప్యాతధారిని కావడం కూడా జరిగింది. తమ ఆసీమాన నటనా వైదువ్యంతో స్త్రీ ప్టాతలను మెప్పిస్తున్న అ్రీబ్మురా సుఐ వ్మాజ్యశాస్త్రీ గారితో కలసి చింతామణి నాటకంలో వారు చింతామణి పాత ధరించగా. నేను భవానీ శంకరుడి పాత ధరించటం జకిగింధి. వారికో రంగ

జ స్థలంపై నటించడం వల్ల ఎన్నో మెలుకువలు తెలుసుకోగలిగాను. థ్రీ కాస్త్రీగారి ఆశీస్సులు కూడా నాకు లభించాయి వారికివే నా కృతజ్ఞతా పూర్వక నమస్సులు, థ్రీ సీ ఎన్‌.ఆర్‌. కళా మందిరం వారు తమ (వదర్శనలలో నాకు అన శాళం ఇస్తూ [వవృత్తిపరమైన నా అలిరుచిని ఆనందాన్ని పెంచుకోవడానికి డోవాదం చేస్తున్నారు. శ్రీ వేమూరి సీఠారామకాన్త్రీ గారి వంటి అనుభవజ్ఞులు, థ్రీ సి. ఎన్‌. ఆర్‌. కళా మందిరం సారథి నటసారథి థ్రీ అయ్యదేవర పురు షో త్తమరావు గారి వంటి కళాకోవిదులు నా అభ్యుదయం పట్ల అనందం కన పరుస్తుంటారు. ముఖ్యంగా వీరికి నా కృతజ్ఞతలు చెప్పుకోవలసి ఊందిం ఉస్మానియా విశ్వ విద్యాలయం వారునా ఈసి ద్ధాంత (గంఠాన్ని (వచు రించడానికి ఆమోదించినందుకు వారి పట్ల కృతజ్ఞ్యాణి తెలుగు విశ్వ విద్యాలయం బారు ఈ (గంథ ముదణక్రై ఆర్థికంగా ఆలంబనం కలిగించారు. వారికెంతో కృతజ్ఞున. కృత మెరుగుట వుణ్యము అంటారు పెద్దలు. అటువంటి ెద్దలెందరో ఆదరించి అభిమానించి ఆశీర్వదించి నన్ను కృళార్థుల్టి చేశారు. ఎందరో మహానుభావులు విభవ ఫాల్గుణ పొర్టిమ కొప్టే వేంకటాచార్యులు . వివఎలి=1989 'హైచరాజుదు

విషయసూచిక న! ఆఅలినండన క్‌ం9బంలీ కృతజ్ఞతాంఅలి అంకితం కే. లీ కాళ్ళకూరి నారాయణరావు జీవిత రేఖా చ్నితణ న కి పద్మవ్యూహం అలలను లిక చీింఠామణీ అంతల 96. వరవి[కయం అజ. కేవఫి మరధరుసేన ఆం కశీలి సంసార నదిన = కేక్‌తీ ఠి (పవహసవాలు ౨. కకక లున్ఞాగేసర చకవర్తి (1 728%=ధూమళకట (వహననం (176) = కారణం లేని కంగారు (180) శీ. నవల- (వతాపర్మ దమదేవి అ. కేత్రివ్లి క. కఠా సాహితి 4. వీ02ి లక్కికి లిక్కి. (202), పెద్దలనాటి ముద్దుకథలు = ఓరువు (204). గర్వభంగము (210), విచ్శిత వీతికథలు = చగవంతుడేమి చేసినను మేలునకే (215), నంతృికి

$ి సాటియైనది లేదు (216), ఆఅపకారికుపకార మే యధికశిష్ష (917), మూర్థ సేవకుడు ముప్పు (818) గొప్పవారు గుజలుబ్ధులు కాని ధన లుబ్ధులు కారు (219) థు విమర్శ యం. వలి! నరండ విదండ వివాదము (221), మారుతము (288) 7, చర్మిత _గంళాలు క 9. బరస్ట్‌ ఢిల్లీ స్మామాజ్యము (885), జార్జి రాజసూయము (41) 8. వ్యాసావి శతి ఇటలీ తుర్కీయుద్దయు (848), శ్రీ నరన్వతీ గాననక కాకినాడ (849), రామాయణ రహన్యము (249), కాంచీనగర పండిత మహాసళ (258), కొప్పరపు కవులు = కాకినాడ (259), మాయ్యవాత మారుపేరు (185), అగ్నిగోళము (256) గన్నవర పొర సలా మందిర వార్షికోత్సవము (257), గోదావరి మండల నళ (268), హైందవార్యులు (260) తిరుపతి వేంకట కవులు = గుంటూరు సీమ (281). 9. [గంథ విమర్శలు ఎం. లీరీకీ కృతి [పళంన (264), ఆంధప్మతిక సంవత్సరాది సంచిక (985) కృతి (పళంస (265), ఆం్యధ సాహిత్య పరిషత్ప్యతిక (265) అవధాన దర్పణ కృతి (పళశంస (266), మత్తయి (వాసిన సువార్త (276)

న! 10. కవిరలు కొప్పరపు కవులపై |పళంసా పద్యాలు (268), +. క్లిరీరి వివాహ ఫలము, వరధర శములు, వధూధర్మములు, అశీన్సు (288), జగద్గురు స్తోతము (269), ఆం(ధవీర కంఠీరవ నవరత్నాలు (270), వీరేశలింగ వింళతీ (270) $1. అలభళ్య (గ్రంథాల లభ్య సమాచారం అన బంధాలు వి? ఉపయుక్త (గంథఠసూవిక లి0క4 చాయి

తై స క్‌ ను న మ వ ల్‌? వని పైనో చ్‌ష సు. న ప ట్ట... కె కు స సు న్న స మ శీ వటి ర? . సనం. ఊత

న. ళ్‌ సయ, న్‌ లీ న , స రం. స్థ ఒవేరేం్త్ల. లా [ చస ఫ్‌ “ న య గ్‌ | ఎ వస్తుం న. వ్వ లి కు షస ఫ్లో న ం ల్న కళలన్నా, కవులన్నా, సాహిత్యపు చవులన్నా తనవారిక్కి పెరవారికి వితరణఖని ఆమనివని ఆణిముత్యం వంటి స్వచ్చత దరిజేరిన వారిని ఆదుకోవాలన్న ఆర్ద్రత చూపే స్వర్గీయ కమ్మి శెట్టి పుల్లయ్యనాయుడి అమయలోక పుజ్యవిళన దివ్యస్మృతికి అఆఅరీలతో 6 ఈ కాళ్ళకూరి రచనా నమీషా పున్చగుచ్చం అంతా నువ్వు ఇచ్చిందే నాకు అన్నా నీకేమి ఇవ్వగలనయ్యా

క్షే శ్రీ కొళ్ళకూరి నారాయణరావు బీవిత రేఖాచ్మితణ

ఆధునిక తెలుగు సాహిత్యంలో రూపకరచన 19వ శతాబ్దం ఉశ్రరార్థంలో (ప్రోది చేసుకొంది. ఈ రూపకరచనా (ప్మకియ మొదట నంస్క్యృత రూపకొలకు అనువాదాలు, అనుసరణలలో రూపరేఖలు దిద్దుకొండి. తరువాత కాలంలో కవులు ఫొరాణిక ఇతివృత్తాలతో సంస్కృత రూపక రచనా (పణాళికనే స్వీకరించి స్వతం[త రచనలు సాగించారు. అవి రంగస్థలంపై _పయోగానికి నోచుకొన్నాయి, (సేవకులకు నాటకొలపట్ల అదరణ పెరిగింది.

పౌరాణిక ఇడివృక్తాలేగాక (కమ్మికమంగా చార్మితక, సాంఘిక యితి వృత్తాలపట్ట కవుల దృష్టి మళ్ళింది. పర్యవసానంగా తెలుగు సైహిత్యంలో రూపక రచన విస్తృతమైంది. ఫ్రీ కందుకూరి వీఠేశలింగం పంతులు, ఫ్రీ వేదము వేంకటరాయళాన్తి, (శ్రీ పానుగంటి లక్ష్మీనఠ సింహారావు, థ్రీ చిలకమల్షి లఫ్మీ వరసించూల-వంతులు, శ్రీ ధర్మవరం రామకృష్ణమాచార్యులు, థ్రీ కోలాచలం థ్రీనివాసరావుగారలు పై మూడు రకాలై న యితివృత్తాలతో నాటకాలు రించి ఆనాటి ఆయ్యధ [ప్రేమకలోకంచేత నీరాజనా లందుకొన్నారు. -... పైన పేర్కొన్న కపీం్యదుల కాలంలోనే [తివిధ _ప్యకియలతో కూడిన రూపక రచనలో సిద్ధహస్తులై కవిపండిత లోకంలో [ప్రమఖ స్థానాన్ని సంపౌ దించుకొని తన రూవకాలకు జరామరణాలు లేకుండ ఊపిరు లూదిన మహే సీయుడు, చార్మితక (గ్రంథకర్త, మనోరంజని పత్రికా సంపాదకుడు, విమర్శకా [గేసరుడు, నవలాకారుడు, కథారచయిత, సంఘసంస్కరణాఖిలాని, దేశభక్తుడు (ప్రముఖ జాతీయవాది, 'మహవాకవి' బిషదాంచితుడు (శీ కాళ్ళకూరినారాయణరావు,

వీరు రచించిన కావ్యాలు సమ్మ గంగా పరిశీలించేముందు వీరి జీవితచర్మిత, వ్య క్రిత్వం గురించి తెలుసుకోవడం ఎంతైనా సముచితం,

| ఫ్రీ కాళ్ళకూరి నారాయణరావు రచనల

(శీ నారాయణరావు తేదీ ఏ8.4-1871 న బంగారురాజు, అన్నపూర్ణ మ్మం పెద్ధ కొమారుగిగా జన్మించాడు. జన్మస్థలం పశ్చిమ గోదావరి జిల్దా ముర్సపురి. వీరి వీతాముహుడు వీఠన్నగారు, ఆ. ఊరి కరణీకం ఈ కుటుంబం వారిదే, తండి (శీ బంగాకరాజుగారు కవివండితులు, అప్పట్లో వీరు మ్మదాసు హైకోర్టులో న్యాయమూర్తి సమక్షంలో కవిత్మాపదర్శన జరివీ వ్యస్తాకరిని సమ ర్థంగా నిర్వహించి (వళంస లందుకొన్నారు. వీరికి 'కవీరాజు” ఆనే బిరుదుకూడ ఉంది,

నారాయణరావు జన్మించిన తరువాత అఆనేకసార్దు బంగారురాజు గారికీ సంతాన నష్టం జరిగింది. కొంతకొలం తరువాత ఐంగారురాజుగారు కాకినాడ వెళ్ళి స్థిరపడ్డారు. కాకినాడలో వీరికి ఇద్దరు కుమార్తెలు, ఒక కుమారుడు జనించారు. కుమారుడి పేరు భోగరాజు, ఈయన పండితుడు, కవి, అధ్యాపకవృత్తి నిర్వ హిస్తూశే భోగరాజు చాల నవలలు, (పహననాలు, నాటకాలు (వాళారు. ఇప్పటి వరకు అవి ముదణ భాగ్యానికి నోచుకోలేదు.

నారాయణరావుకి బాల్యంలో తండ్రే గురువు. చిన్నప్పుడే రామాయణ బ్రారతాలు కంఠస్థాలు, ఆనరికరం శ్రీ హెడీ వేంకటనారాయణగారి వద్ద నాటక కావ్వాభింకారాలు చదివారు. వీరిని ఇన్మాంతం ఆదరించినవారు శ్రీ బుద్ధిరాజు వీర భ్మదరావగారు. వీరి _ప్రాపకంవల్ల నారాయ జరావు ఆంగ్లసాహితీ [ఫాంగణంలో ఆడుగుబెట్టి సుదూరగమాాలు చేరగలిగారు. ఆంగ్ల భాషలోని నర్‌ వార్దర్‌ స్కాట్‌? మిసెన్‌ హనీ వుడ్‌లాంటే వారి రచనలు ఎన్నో వీరు ఆస క్రీతో చదివారు.

శ్రీ కందుకూరి వీరేశలింగం పంతులుగారి నంఘనంస్కార [పియత్యం పట్ల నారాయణరావగారు ఆన క్రి చూపారు, సోదరి గంటాలమ్మకు వీడు సంవత్స రాల (ప్రాయంలోనే వివాహం జరిగింది. బాల్యంలోనే ఈమెకు వై ధవ్యం (ప్రాప్తిం చింది. పునర్వివాహం చేయవలసిందిగా వీరు తండికి సలహా యిచ్చారు. తండి అంగీకరించలేదు. ఈ విషయంవల్ల ఇద్దరి మధ్య ఆగాథం ఏర్పడింది. నారాయణ రావు యిల్లు విడిచి పెట్టవలసి వచ్చింది. దేశాటనం (పారంభించారు. కాశీ పామా లాయ పర్యంతం పర్యటించారు. అంచేత వీరికి అనేకమంది యోగులతో పరి చయేలి కలిగింది. యోగవిద్యలు అభ్యసించారు. నీటిమీద తేలుతూ, ముందుకు సాగిపోవడం వీరి అద్భుతకార్యాల్లో ఒకటి. ఈయన గజ ఈశగాడు కూడ. ఈదు

' జీవీరరేభార్మి రణ క కుంటూ గోదావరి అనతల రరిశేరడం, తిరిగి రావశం వీరికి మంచినీళ్ళ (పాయం, వీరి యోగవిద్యా[పదర్శనం చూసిన (శ బుస్ధిరాజు రాజభూషణరావుగారు' ఇప్ప టికీ ఈ విషయం ఎంతో గొప్పగా చెపుతారు,

చిట్కావైద్యం వీరికి ఎంతో (పీతిప్మాతం, ఫీ మందులకు తగ్గని అనేక వ్యాధులు వీరు ఖర్చు లేకుండ నయం చే సేవారు,

నారాయణరావు వాస్రసాము[దికంలో దిట్ట, మ(తళాన్త్రంలో కూడ్‌ విశేష ఫరి[శమ చేశారు. భూతవైద్యం కూడ పరిచయమే, ఆంజనేయస్వామిని ఉపా సించేవారు. అంచేత వీరి పథమ పుతురికి ఆంజనేయులు అనీ నామకరణం చేశారు. చాలమందికి మంతోపదేశం చేశారు. వీరి ఉపాసనా మహత్యాన్ని గురించిన రెండు కథలు వెలుగులోకి వచ్చాయి,

మొదటి కథ :* ఒకప్పుడు నారాయణరావుకి ఉధృతంగా మసూచి పోసింది. రోజులు గడిచినా తగ్గుముఖం పట్టలేదు. ఓ రోజు అర్ధర్యాతి పూట

'న్మిద బేచారు. అందరినీ మేల్కొలిపి మండువా నిండానీళ్ళ బిందెలు పెట్టించారు, ఇంస్లోవాళ్ళు ఎంత వారిస్తున్నా వినక ఆ నీళ్ళన్నీ తలమీద కుమ్మతి చుకున్నారు. ఆసవుగా లక్ష్మీదేవి దండకం చెప్పారు. తెల్టారెసరికి వ్యాధి తగ్గుముఖం పట్టిన లక్షణాలు కన్పించాయట, ఈ సంఘటన కాకినాడలో సబ్బిరెడ్డిగారింట్లో ఆడ్జె 'శందేస్తుడు జరిగింది,

శెండో కఠథ:* వీరి రెండన కుమారులు [$ దక్షిణామూర్తి కాకినాడ పీ. ఆర్‌. కళాళాలలో చదివేప్పుడు జరిగింది. నారాయణరావుకి త్మీవమైన జబ్బు చేసిందట. ఓ అర్ధరాతి దక్షిణామూర్తి నారాయణరావు గదిలో మరివ్వరితోనో

*మాట్లాడుతున్నట్టు శబ్దం విన్నారు. ఈ అర్ధరాతి ఎవరు వవ్చారా అని వెళ్ళి చూస్తే గదిలోపల గొళ్ళెంపెట్టి ఉంది ఇంటి తలుపులు వేసినవి వేసినట్టున్నాయి. లోపల వ్యక్తి ఎవరా అని దక్షిణామూర్తి తలుపు సందులోనుండి చూశారు. తెల్లని

1. శ్రీ బుస్థిరాజు వీరభ్యదరావుగారి కుమారులు. వీరభ్యదరావుగారికే నారా యణరావుగారు తమ [(గంథాలన్నింటినీ అంకిళం యివ్వడం విశేషం. నారాయణరావు గారి యోగవిద శ్‌ గరించి ళీ రొజభూవషణరావు గారు £4=7-82వ న్వయంగా నాతో చెప్పారు.

శీ థ్రీ కాళ్ళకూరి నారాయణరావు రచనలు గ్‌డ్ణం ఉన్న వ్యక్తి కసిఫీంచాగట. మరుసటిరోజు ఉదయం ఆ నిషయం గురించి అడిగితే భాను ఎవరితోను మాట్టాడలేదని నారాయణరావు అన్నారు.

వీరు అర్ధర్మాతి నమయంలో స్మశానానికి వెళ్ళి ఉపాననలు చేసేవారని (వరీతి. 'దశణామ్హూర్తి' మంతోపాంన చేసేవారు. ఈ ఉపాననాఎలంతోనే కాను మహవాకవిని అయ్యానని వీరికి పగాఢ విశ్వానం. అంచేతనే వీరు తమ (పతి రచనకు ముందు “మేథా దక్షిణార్తి పర్మబహ్మగణే నమః" అని (వాసీవారు. ఈమ రెండన కుమారునికి దక్షిణామూర్తి అని నామకరణం చేశాళు,

వీరు బాలా లోజన్మప్రియులు. భోజనానికి కూర్చుకునేప్పుడు పెద్ద విస్తరి వేసుకొనేవారు. ఒకటి మా్యతమేకాదు, చాల విస్తష్ళ వేసుకొని అవి దిండులాగా ఊండేట్టు అమర్చుకొనేవారు. నంకాయకూర అంటే నారాయణరావుకి ఎంతో మక్కువ. గుత్తివంకాయ కూర చేయాలంటే అ కాయలు చెట్టుమీద ఉన్నప్పుడే నూనెలో వేగింబాలని చెప్తుండేవారు.

నారంాయణరావుకి నాట్యశా స్రంలో కూడ అభినివేశం ఉంది. బాలా మంది నాట్యోఫాసకులకు “శీకృష్ణకర్ణామృతం' శ్లోకాల్ని అభినయం చేసి చెప్పేవారటం

“ఫోదోోగఫీ అనేది ఆనాడు మన దేశంలో కొల్రిగా వచ్చింది. ఛాయా బ్మిరాలు తీయడం ఆ రోజుల్లో కొంఠమందికి మ్యాతమే చేతనయ్యేది. నారాయణ రొవు ఫోటోలు తీయడంలో నేర్పరి, 'గవర్నర్‌' మొదలైన (వముఖులు కాకి నాడ వచ్చినప్పడు వారి చ్మితాలు తీయడానికి వీరిని షిలుస్తుండేవారు, వీరు తీసిన ఫోటోలకు అనేక (పదర్శనాల్లో బహుమతులు లభించాయి.

“బూరికథా పిఠామహుణ” [శీ ఆదిభట్ట నారాయణదాసు (పఖావం వీరిమీద కొంత (పసరించింది. కనుకనే హరికథలు కూడా తరచుగా చెప్పేవారు, [శీ నారా యణదాసుకి హరికథ చెప్పడంలో నారాయణరావు కుడిఎడంగా నిలిదేవారు. అప్పట్లో నారాయణదాసు హరికథా? నారాయణరావు హరికథా? అన్నంత తీవ మైన పోటీ ఉంచేదట. నీటిమీద తేలుతూ హరికథ చెప్పడం నారాయణరావుకే చెల్లింది.

కొంతకాలం నారాయణరావు ఉపాధ్యాయులుగా పని చేశారు. మరికొంత శాలం ప్రెవేటు వకీలుగా జీవికను సాగించారు. ఇన్ని వృత్తులు అనలంబించినా

జ్రీవిరరేభాచిితణ ర్‌ (వతి దానిలోను (పతిళ చూపిన మేళాసంపన్నులు ఏరు. పేరుబడ్డ న్యాయవాదులు సహితం అవసరం వచ్చినప్పుడు వీరితో సం్యపదిస్తూ ఉండేవారట. వీరు కేవలం ఆంగ్ల న్యాయళాస్త్రమే ఆపోశనం పట్టలేదు. (ప్రాచీన భారతీయ సంస్కృతికి మార్గదర్శక మైన స్మృళులు పరిశీలించి అందులో యాజ్ఞవల్కుుడు, నారదుడు మొదలైన మహర్షులు చెప్పిన న్యాయసూ(లాలను, మీమాంసక ఉపనేళాలను క్షుణ్ణంగా చదువుకొన్నారు. వీరి చ్మితాభ్యుదయం [వథమ పతిని చూస్తే పై విషయం పాఠకులకు అవగతం కాకపోదు. వీరి న్యాయొస్త్ర పరిచయమే చకా భ్యుదయ, వరవిికయ, మధుసేవాది నాటకాల్లో కథాగమనానికి ఎంతో తోబ్చడడం చూడవచ్చు. వ్యాజ్యానికి నంబంధించిన దృశ్యాలు పై నాటకాల్లో వీరు (పవేళ పెట్టి ఆ నాటకాలు రజి కట్టింపజేశారు. ఇన్ని వృత్తుల్లో (ప్రావీణ్యం ఉన్నా దృళ్య కావ్యనిర్మితిలోనే నారాయణరావు లబ్ధ్మ్యపలిష్టులయ్యారు. పీరు బాలా అందంగా ఊంగేవారు, నిమ్మపండువంటి పసిమి భాయగలి వారు. ఆజానుబొవులు. వ్యాయామంవల్ల కండలు తిరిగిన శరీరంతో మిసమిస ,లాడేవారు. వ్యాయామం వీరికి అభిమాన విషయం, అంచేతనేమో ఒక సంద రృంలో పీరు ఆనాటి కలియుగఖీమ బిరుదాంచిళులు [శీ కోడి రామమూక్రినాయుడు గారిపై పద్యాలుకూడ చెప్పారు. (ప్రతాపర్నుది మదేవి నవలలో యుద్ధరంగాన్ని గూర్చి వర్ణించేప్పుడు వివిధ మల్పయుద్ద (ష్మకియలు వివరించారు. ఎహ్రోద్‌ (శ్రావ్యమైన కంఠం, రామాయణ భారతాల్లోని కొన్ని ఘట్టాల్లో పద్యాలు చక్కగా గానం చేస్తూ? వాటిని విమర్శిస్తూ [శోతల్ని తన్మయోభూళుల్ని చేసేవారట, ఇక ఇష్టాగోష్టి సమావేశాలు వీరి ఆద్భుకాకర్షణకు, వాళ్ళోతుర్యానీకి పట్టుగొమ్మలు. వీరు తనకు గంథవఠన, రచన చతురాస్య' అనే వీరదున్నట్లు చ్మితాభ్యుదయం నాటకంలో చెప్పుకొన్నారు, అవి అనధానాలకు పట్టాభిషేకం జరుగుతున్న రోజులు, తిరుపతీ వేరకట

కవుల ఆవధానాల సాహితీ సౌరభాలచేత తెలుగునేల చొక్కిపోతున్న రోజులవి.

తిరుపతి కవులకు సమ ఉ్జీగా వెలుగుతున్నవారు [శ కొప్పరపు సోదర కవులు, ఏీరికి ఆస కవిత్వం వెన్నతో బెట్టిన విద్య, కొప్పరపు కవుల _పభావం నారాయణ రావు మీద కూడ (ప్రసరించింది. పర్యవసానంగా వీరు అనేక అవధానాలు కూడా జేణరు. బంగారు కంకణాలు, గంటలు పొందారు. 'ఆ చంటలో కవితా చను

రీ. థీ కాళ్ళకూరి నారాయణరావు రచనలు తతి చూపి కాందన కవిఘంట కొంచినాడి అని చెప్పుకొన్నారు. కొప్పరపు కవుల సమక్షంలో ఈ సన్మానం జరిగింది. కొప్పరపు కవులంటే వీరికి బాల అవి మానం. ఈ అభిమానంవల్స కొప్పరపు వారికి (పత్యర్ధలైన తిరుపతి కవులకు శశువులై నార, సన్మాన సందర్భంలో ఘంటా కంకణాలు పొందిన పీరు వాటిని జీవి కాంతం ధరించారు. శతానధానంలో అంత గొప్పదనం లేదనీ, దీనిని అష్టావధానం లాగా చేస్తే బాగా రాణిస్తుందనీ వీరి భావన, అలాగే కానూ శతావధానం చేయగలననీ ఒక ప్పుడు మ్మిళులతో అన్నారు. మిళులు ఒప్పుకున్నారు. ఏర్పాట్లు జరుగుతున్నాయి. పృచ్ళకులు 80 నుండి 40 దాకా మా(తమే వచ్చారు, అంచేత వారితోనే అవ భానం నిర్వహించి [పళ ంసాప్మాతులై నారు, వాసక రచన (ప్రారంభించకముందే వీరికి బుద్ధిరాజు పాపరాజు గారనే పీ.డబ్బు.డి. ఓవర్సీరతో పరిచయం ఉండేవి, అనంతరం వీరి సోదరులు వీర భ్యదరావుతో” స్నేహం కుదిరి ఆత్మీయలై. పరస్పరం సోదర (పాయులయ్యారు. (శ్రీ బుద్ధిరాజు రాజభూషణరావు ఏరిని కక్క_గారు (వినతంగడి) అని పిలిచేవారు. ($ వీరభ్యదరావే నారాయణరావుగారికి జీవితాంతం (పాపకులుగా ఉన్నారు, ఉద్యోగ రీత్యా వీరభ్యదరావు ఎక్కడ ఊంటే ఆక్కడే వీరు ఉండేవారు. అక్కడ నుండే కాకినాడలో ఉన్న భార్మాపిల్లలకు డబ్బు పంపేవారు, వీరి నాటకాలను పీళాపురం మవాోరాణావారు, ఏలూరులో మంతి_వగడ భుజంగరావుగారు ఆంకితం ఇవ్వమని అడిగితే నిరాక రించడు గమనార్హం, నొరాయజరావు గొప్ప వీణావాదకులు. సంగీత కొస్త్రజ్ఞులు. ఏలూరులో బుస్ధీరొజు పాపరాజు కుమారులు జగన్నాథరావు గేట్‌ ఇండియన్‌ థీయేటర్‌ో పేరతో ఓ నాటక సమాశాని స స్థాపించి కొంతకాలం నడిపారు, నారాయణరావు మంచి నటులు గనుక పె సమాజ నాటకొలకు దర్శకత్వం కూడా నిర్వహంచారు. న వా ననానానా యనా మావాడి. శీ. అవి [పస్తుతం వీరి మనుమలైన ట్రీ కె పి, నారాయజరావు దగ్గర ఉన్నాయి. వీరు లోకాయుక్త రిజిస్టా9ర్‌గా పని చేశారు, ఎనీ, వీరు కూడ పీ,డబ్బు,డి, ఓవర్చీరే,

జీవితరేభోచి ఈణ గ్‌ా పద్యాలకు పాటలకు పీరు బొణీలు కట్టి అభీనయం నేర్పేవారు. సంగీతాన్ని మేళ వించి భావస్క్సోరకంగా పద్యాలు చదవాలిగాని తోకరాగాలు తీయరాదని వీరు ప్రబోధించేవారు. వడ్డాది సుబ్బారాయకవి “వేణీసంహార ము" నాటకంలో వీరు అశ్వత్థామ భూమికను నిర్వహించేవారు. ళీ టంగుటూరి (వకాశం పంతులుగారు (ద్రౌపది. “చితనీయం'లో శ్రీ |ప్రకాళంగారు దమయంతి. నారాయ ణరావు నలుడు, ఆ తర్వాత బాహుకుడుగా నటించేవారు. 1008 [ప్రాంతంలో కాకినాడ లోని సింగీతం అబ్బాయిగారి* నాటకాల కంపెనీలో బాలకాలం వేషాలు వేళారు, నటన, సంగీతం మొదలె న కళల [ప్రభావం ఏరిమీద ఉండడంవల్సనే నాాయణ రావుగారు గొప్ప నాటకక ర్తలయినారు.

(శ్రీ కందుకూరి వీరేశలింగం గారి _పభావం ఏ8 మీద అధికం. అనొటీ సంఘసంస్క ర్తలలో మరొకరైన (శీ రఘుపతి వెంకటరత్నం నాయుడుగా ఠికి వీరికి పగాఠ స్నేహం ఉండేది. తత్ఫలితంగా వీరికి (బ్రవ్మానమాజంపట్ట ఆద రాభిమానాలు ఉండేవి, నారాయణరావు కళావతుల కుటుంబానికి చెందిన యువ తిని వివాహమాడారు, బహుశః ఈ వివాహం (ఐహ్మసమాజం పర్దతుల్లో జరిగి "ఉండవచ్చు. వివాహసంబంధమెన ఆహ్వానాలు బంధుమితులకు చేరలేదు, ఆమె నా భార్య అనేవారేగాని వివాహం ఫలానప్పుడు జరిగిందని చెప్పేవారు కారు,

ఆ రోజులో అ్మగకులాలవారు విలోను కులాలవారితో వైవాహిక సంబం ఛాణ-పెటులోవడం- గర్ప శీయం. ఉల్లంఘించిన వారికి కులబహిషమ్కరణ లేదొ సంఘ బహిష్కరణ తప్పదు. కానీ నారాయణరావు వీటిని లెక్కచేయలేదు, పెండ్లి మూలంగా గౌరవలోపం జరిగినట్లు లేదు. వీరి భార్య పేరు చందమ్మ (చం్యదములి)ి. 1890 (పాంతంలో వివాహం జరిగి ఉంటుందని ఊహించ

బలాలను నానాననానకానాలా నాలా నాలవననన నమస _ 1. ఈ విషయాలు నారాయణరావు కనిష్ట పుతుడు [శీ సదాశివరొవు నాతో 15-9-82 న వారిని కలుసుకున్నప్పుడు చెప్పారు, ఇటీవల ర్నస్త్‌ ష్‌ ఉప్పుడు చెప్పా వీరు స్వర్శస్థు. 9 సింగీతం అబ్బాయి కంపెనీవారికి రొజమహేం్యదవరంలో గున్నేశ్వర రావు కరపెనీ వారికి స్పర్హలు, కొట్టాటలుగా పరిణమించడం (పకాశ౦ం పంతులుగారి స్వీయచర్మితలోను, చిలకమర్ధివారి స్వీయచర్మితలోను కూడవచ్చు.

ర థ్రీ కాళ్ళకూరి నారాయణరావు రచనలు వచ్చు. అప్పటికి వీరి సతీమణి వయస్సు 20 సంవత్సరాలు. 1898లో వీరి [ప్రథమ ప్యుతజనం. పేరు ఆంజనేయమూల్తి. అయితే ఈ బాలుడు విద్యార్థి దశలోనే కాలధర్మం చెందాడు. తరువాతి సంతానం [శీ దశిణామ్బూర్తిగారు. జననం 1896. ఏరు విద్యాశాఖలో “డి.ఇ.ఓ.*గా పనిశేసి 1974లో దివంగతు లయినారు. నారాయణరావు మూడవ కుమారుని పేరు శ్రీ సదాశివరావుగారు. వీరు (పఖ్యాత చలనచి్యత దర్శకులు, చింతామణి నాటకాని న్‌ అప్పట్లో చలనచి_ తంగా రూపొందించారు. నారాయణరావు ఏకైక కుమా_ర్తె కాంచనమాల, ఈమె కుమా రుజే (ప్రభ్యాత చంనచ్చిత నిర్మాత శ్రీ వై.వి, రావు.

నారాయజరావుగారి జ్ఞాపకళ క్రీ అద్భుతం. గుంటూరులో (శ్రీ శంకర వెంకటరావు అనే వైద్యుడు ఒకప్పుడు నారాయణరావుకి పంటినొప్పి వస్తే మందు ఇచ్చారు. వెంటనే ఆ నొప్పి తగ్గింది కూడ. దాదాపు పదిహేను సంవత్సరాలు గడిచాయి. మళ్ళీ నొరాయ ణరంావుకి పంటినొప్పి వచ్చింది. గుంటూరు- వైద్యులు గుర్తుకువచ్చారు. అప్పట్లో ఆయన యిచ్చిన మండే వాడాలనుకొన్నారు ఈమారు కూడ. అంచేత నూయజరావు డాక్టరుకి ఉత్తరం (వాస్తూ అనాడు ఏ గదిలో ఉన్న అలమారాలో, ఏ అరలో ఉన్న సీసొలో మందు యిచ్చారో కూడ విన రంగా టాగారట,

ఉద్యోగం యిస్తానని (శీ కాశీనాథుని నాగేశ్వరరావు ఆహ్వానిస్తే వీరు అంగీకరించలేదు. రచనలే జీవనాధారం చేసుకొన్నారు. విరూపాక్ష పీఠాధిపతులు “మహాకనీ' అనే నిరుదాన్ని యిచ్చి వీరిని సత్కరించారు,

ధర్మం తవ్పని నీతీవర్తనులు వీరు, తండి బంగారు రాజుగారికీ మత్స్య పురిలో మాగాణి భూములుండేవి. అనారోగ్య కారణంగా అప్పులు పెరిగాయి. బంగారురాజుగారు గతించిన తరువాత నారాయణరావు త ల్లి ఆయిన అన్నపూర్ణమ్మ అ భూముల్ని అన్యాక్రాంతం చేశారు. ఈ విషయంలో నారాయణరావుని “కోర్టుకు వెళ్ళమని, భూముల్ని ఆ(కమించుకొమ్మని మి్యతులు బోధచేసినా వీరు వినలేదు

వీరు స్వాతయ్యతోద్యమంలో డడ. కాభ క్రిగా (శ్రమించినవారే. 1928లో కొకీనాడ కొం్యగెన్‌ సభ జరిగింది. మహర్షి థీ బులుసు సాంఐమూ త్రీ నాటి సభను గూర్చి అసవుగా కొన్ని పద్యాలు నారాయణరావుని చెప్పమన్నారు. అప్పుడు వీరు “గాంధి యేమయ్యె నభలోన గానబడడు, అత డెరనాడ వ్లైలులో యణగి

[| వం. శ మహాకవి శ్రీ కాళ్ళకూరి నారాయణరావుగారి ముఖ్య ప్రాపకులు, అభిమాన పోషకులు (ఫ్రీ బుద్ధిరాజు వీరభసదరాపుగాత ఆయన మనవడు విద్యాధర (థ్రీ వీరళ్ళదరావు సంస్కృతార్మధాంగ్గ సాహిత్యకోవిదులు, మనస్వి, శ్రీ నారాయణరావుగారి నాకాలన్నిడికీ కృతిళర్త. సీటపార దల శాఖలో ఓవర్సియ ర్‌ గా వీరు ఉదోోగించారు

రూపక (పపంచ కుటుంబి స్వకుటుంబంతో టై న న కి మాట వాన్‌ న | _ , మ న చానల్‌ క పే య. ప్తి ఖ్‌ _ ళు గ ప ఇ. వక _తోా?- మధ్యలో శ్రీ నారాయణరావు (ఎడమ నుంచి వరుసగా)

1. నదాశినరావు (నాటకకర్త మూడో కుమారుడు, చలనచ్మిత దర్శకులు) తీ. భాక్కరమ్మ ( పెద్దకోడలు) 8, దషిణామూల్తి (రెండో కుమారుడు) క. చం్యదమ్మ (శ్రీ నాయణరావుగారి ఇల్పారు)
2. సూరమ్మ (ళందమ్మగారి తల్లి)
3. కాంచనమాల (థి నారంయణవావు కుమార్తె)

జ్చీత్రరేభ్రాచ్మి తణ ర్ట యుండ, [బతికియన్నాము జీనచ్చవంబులట్టు” అనే మకుటంతో చాల పద్యాలు చెప్పారు. దీనికి “కాం్టగెన్‌ కట్నము” అని పేకు. దీనిని సహింగలేని జస్టిన్‌ పార్టీ కవి ఒకరు నారాయణరావుని దూషిస్తూ సీళమాలిక (ప్రచురిస్తే ఈయన మి “*టఉ+రు పేరు లేని ఉత్తవెధవ” అనే మకుటంతో పద్యాలు (నాసి (వచురిం చారు. ఇవి అలభ్యాలు, ఇంతేకాదు “జాతీయ గీతమాలిక అనే పేరుతో దేళ చర్మితను తెలిపే 200, 800 పంక్తులు గల గీతమాలికను (వ్రాకారు ఇదీ అలభ్యమే.!

ఈయన అపాంసావాది. జంతుబలులను నిరసిస్తూ “కటకటా! మానవుడు యెంత కఠిను డవురొ అనే గేయం (వాశారు,

పీకు ఇదర్ముపియులే ఖద్రరునే జీవితాంతం ధరించారు. పద్మవ్యూహం, వరవ్మికరుం నాటకాలలో వీరి స్వాతం, త్యాభిలాష (వ్రస్ఫుటంగా (పదర్శితం. గాంధీగారం టే ఎంతో అభిమానం. ఒక్క, విషయంలో మ్మాతం గాంధీ సిద్ధాం, తాలతో నీరు ఏకీభవించలేదు. హరిజనోద్ధరణ నిమిత్తం వారితో సహపంక్తి భోజ నానికి మ్యూఠతం విముఖలు., ఇందువల్ల సమానత్వం రాదనీ వారిని సంస్కరించి ఉద్రరింబాలనీ వీరు అంటూ ఊండేవారు.

వీరు గొప్ప ఉత్తరాల రచయితలు కూడ, ఉలర్తరాల్లో సైతం సాహిత్య సౌరభాలు, గుఖా?ంపవేసేవారని (పతీతి,

వ్యాయామంద్వారా కర్కుళ ళరీరులు వీరు, తారీంథానా నడిపి యువకు ౬కు చక్కటి శిక్షణ ఇచ్చేవారు.

1927లో ఖీ వీరభ్యదరావు “సిద్ధాంతంలో ఉంటే వీరు తమ “సంసార నటన' నాటకాన్ని చదివి వినిపించడానికి వెళ్ళి అక్కడ జబ్బుపడ్డారు, ఆ సమ యంళటో వీరికి నాటకం చివరిభాగం మార్చాలనే ఉద్దేశ్యం కలిగింది. త్వరలో మరణం తథ్యం అనుకున్నారు. ప్కుతసమానులై న శ్రీ రాజభూషణరావుని పిలిచి ఈన పార్కర్‌ పెన్ను యిచ్చి నాటకంలో ఎలాంటి మార్పులు చేయాలో చెప్పి

క. ఈ విషయాలు (శీ బుద్ధిరాజు రాజభూషణరావు, [శీ సదాశివరావు, (+ కె. పి. నారాయణరావు గారలు నాకు ఆయా సందర్భాల్లో వారిని కలుసు కొన్నప్పుడు చెప్పారు,

10 థ్రీ కాళ్ళకూరి నారాయణరావు రచనలు లి7=6-199? న పరమపదించారు. రాజభూవణరావువారి ఆదేశం మేరకే ఆ మార్పులు చేశారు. ఈ నాటక (పతిని (శ్రీ వంగర వెంకటసుబ్బృయ్యగారు సంపా దించి 'నాట్మకళ'లో పచురి:పజేశారు.. ఆసంపూర్ణమైన వీరి నకల “_పళావ రు్యుదమవేవి'ని కూడ (శ్రీవాత్సవగారు నాలుగు పుటలు (వాసి పూరించారు, మనోరంజని సంపాదకత్వం

నారాయణరావు కొంత కాలం “మనోరంజని ష్మతికకు సంపాదకులుగా పని దేళారు, (వ్రచురణ కేళ్యదం కాకినాడ, నిర్వాహకులు గంటి వెంకన్న (బ్రదర్స్‌, ఈ ప్యతిక 1910 నవంబరు నుంచి మొదలై. 1918 నవంబరు వరకు మొత్తం మూడు సంవత్సరాలు నడిచింది. దీనికి 1911 జులై వరకు (్రీ గో టేటి జగన్నాథరావు సంపాదకులు. 1911 సెపైంబరు వరకు శ్రీ సత్తి రాజు లవ్మీ నారాయణరావు సంపాదకత్వం వహించారు,

నారాయణరావు 19011 అక్టోఎరు నుచి 1918 నవంబరు వరకు ఈ ష్మతికకు సంపాదకులుగా వని చేశారు.! తర్వాత ఈ ప్మ్యతిక ఆగిపోయింది 1918 ఫ్మబవరి నుంచి దీనినడక కుంటువడింది. ఇది మాసప్మతిక. (పతి నెల 15వ తేదీ వెలువడేది వీరి సంపాదకీయాలలో ఎక్కువ థాగం చందాదారులకు ళందాలు పంపమని కోరడంతో సరిపోయింది.

[ప్రాాంభంలో నారాయణరావు చంవాదారుల్ని పెంచడానికి “ఢిల్లీ సామా జ్యము' అనే చార్మితక వచన (గంథాన్ని కొత్త చందాదారులకు బహుమానంగా (వకటించారు. ప్మతిక విజ్ఞాపనంలోనే అనేక దేశదేశాల వృత్తాంతాలు అనేక రాజుల చర్మితలు, మహాపురుషుల జీవితాలు, వ్యాపారమర్శాలు, శాస్త్రరహస్యాలు, కొవ్యార్థాలు మొదలై నవి పచురిస్తామని వెల్పడించారు.

1918 ఆగస్ట్‌ సంచికలో ప్మతిక ఎల్లవారి అలిరుచికి సరిపడేట్టు ఒక కాస్త్ర(గంథాన్ని, ఒక నాఓకొన్ని, ఒక నవల, ఒక చరిత (గంథం, జక (వబంధం, ఒక కథల పుస్తకం, మంచి మంచి విమర్శలు మొదలైన వాటికి చెందన భాగాలు ఉండే విధంగా వీరు (వయత్నించారు. కానీ ఆనాటి పరిస్థితులు

కీ ఈ ప్మతికకు సంబంధించిన (పతులన్నీ గౌతమీ (గ్రంథాలయం, రోజ మండిలో ఉన్నాయి,

జీవితరేభాచ్మితణ | అనుహలించలేదు. వీరి 'సంపాదకత్వంలో వెలువడ్డ పతికల్లో [శ కొప్పరపు సోదరకవుల్ని (వళంసించడం, శ్రీ తిరుపతి వేంకటకవుల్ని విమర్శించడం ఎక్కువగా సాగింది ఈ ప్కతిక ఆర్థిక పరిస్థితు ఐవల్ల ఆగిపోయింది. రచనలకు (ప్రేరణ పరిస్థితులు (శ్రీ బుద్ధిరాజు వీరభద్రరావు సోదరుడు [శ హైపరాజుతో నారాయణరావు ఓమారు బందరు వెళ్ళారు. అక్కడ సారంగధర నాటకం (పదర్శించబడు తున్నది. పాపరాజు నాటక కళాభిమాని. అయినా సారంగధర నాటకంపట్ర విముఖత్వం చూపారు. అది లోపభూయిష్టమని, ఆశభ్యకర మనీ పాపరాజు అన్నారు. అదే సమయంలో పాపరాజు సోదరులు పావకేశ్వరరావు సారంగధర నాటకొన్ని సంస్కరించి (వాయమని నారాయణరావుని కోరారు. ఇదే చిఠాళ్యు దయ నాటక రచనకు _పేరణ, అప్పటికే తిరుపతి వేంకటకవుల పాండవోద్యోగ, విజయాలు విశేషంగా [వదర్శించబడుతూ (పేవకుల మన్ననలను చూరగొన్నాయి. అయితే ఆ నాట కాల్లో అభిమన్యు కథ సరిగా లేదనీ అనేక ఆశంకలకు నిలయమైందనీ భావించిన నారాయణరొవు “పద్మ వ్యూహము (వాళారు. పీరు బాలా కాలం నాట్యార్దుంకు 'కృష్ణ కర్ణామృగములోని శ్లోకాలకు అభినయ్‌ శీత్షణ నిచ్చారు. పర్యవసానంగా లీలాశుకుని చర్విత వీరిని బాగో ఆక ర్షించి “చింతామణి” నాటక రచనకు దోహదకారి అయింది. పైగా గోదావరి మండలంలో వేశ్యాలంపటత్వం ఆనాడు విళ్ళంఖలంగా ఉండేది. వేశ్యల మాయ లకు లోనై. ఎందరో ధనవంతులు వికారు లయ్యారు. ఈ సఃస్థికులు నారాయణ రావుని బాగా కలచివేశాయి. అంచేతనే వేళ్యాజీవననం ఖండిస్తూ ఈ నాటకాన్ని వ్రాశారు. కన్యాశుల్కం పోయి వరకుల్కం సంఘంలో చోటు చేసుకొంటున్న రోజులవి. వీజావస్థలో పెరుగుతూ ఉన్న వరశల్కం ముందుముందు మహా వట వృషం కాగలదని (శొంతదర్శి అయిన కవి ఊహించారు. వరపసల్కానికి ఆడ పిల్లలు బలి అవుతూ ఉన్నారు. బెంగాల్లో ఓ యువతి వరశల్కం మహామారికి గుర్లై తం్యడికి లేఖ (వాసి ఆత్మాపళతి చేసుకొంది. ఈ ఉదంతం వార్తాష్మతి

13 థ్రీ కాళ్ళకూరి నారోయణరోవు రచనలు కల్లో వచ్చింది. ఈ విషయమే శ్రీ రాయ్మపోలు సుబ్బారావుగారి ట్స గవలతి కావ్యావిషరణకు కారణభూత మైంది. నారాయణరావు వరవి_.కయము'లో చోటు చేసుకొంది.

గాంధీగారు మద్యపాన నిషేధంపట్ట విసృతంగా (పచారం సాగించారు. భారతవేళంలో సంస్థానాధీనలు సైతం మద్యపానం వల్లే నాశనం అయ్యారు. మద్యపానంవల్ల అనేక కష్టనష్టాలున్నాయని (ప్రబోధించాలనే నారాయణరావు “మధుసేవ' (వాకారు.

ఆంగ్లం నేద్పుకోవడమేగాక ఆంగ సంస్కృతికి దాసులై, భారతీయ సంస్కృతిని నిరసిస్తూ చివరకు ఆంగ స్త్రీలను వివాహమాడి ఎందరో ఆనాడు అన్టకష్టాలకు గురి అయ్యారు. మన సంస్కృతి చాల గొప్పదని _పటోధిస్తూ, ఆంగ్ల స స్కృృతి వ్యామోహసరుల కళ్ళు తెరిపించడాని'కే వీరు “సంసార నటని నాటకం (వాశారు

వీరి నాటకాలు ఫొరాణికాలు, సొంఘికాలు అయిశా సమకాలీన పరిస్థితుల్ని (పతిబిందింపజేయడం వీరి! అభిమాన పాతం. సింగరాజు మలపరాజు, బుద్ధిరాజు పాపరాజు గారికి అల్హుడు, వీరు నారాయణరావుకి పరిచయమున్నవారే. పిసినారి, నారాయణరావు 1 921లో “చింతామణి' నాటకాన్ని అయ్యంకి వెంకటరమణయ్య గారి 'ఆంధ (గంథాలయ (పెన్‌'లో అచ్చు వేయించుకోవడానికీ, అందుకయ్యే అర్చు, పుస్తకాలు అమ్మిన తరువాత ఇచ్చుకోవడానికీ ఒప్పందం. కుదుర్చు శొన్నారు. అయితే సింగరాజు మల్చపరాజు అయ్యంకి వేంఠకటరమణయ్యకు ఏవో చెప్పి ఈ ఏర్పాటు సాగకుండా చెడగొట్టారు. ముదణ ఆగిపోయింది. ఈ వివ యంలో కోపీంచిన నారాయణరావు మల్చపరాజును దృవ్హీలో ఉంచుకొనే 'వర విక యము'లో సింగరాజు లింగరాజు ప్మాతను సృష్టించారు.

ఆశాడు కొలూకా బోర్డులు ఉండేఏ వాటి “(ఫెసిడెంట్‌ "కి పాఠశాలలమీద అజమాయిషీ చేసే అధికారం ఉండేది. [శీ దశ్షిణామూర్హి స్కూళ్ళు ఇన్‌ స్పెక్టర్‌ గా పని చేస్తున్న రోజులలో [శీ గంటీ వేంకటరావు అనే ఆడ్వకేటు తాలూకాబోర్డు (వెసిడెంట్‌ గా ఉండేవాడ. వీరు ఉపాధ్యాయల్ని వేధిస్తూ ఉండేవారు. “పిడత అనే ఊర పదాన్ని తీట్టుగా [పయోగిస్తుండేవారు. వీరిని దృష్లీలో ఉంచుకొని నారా యణరావు 'వరవ్మికయము లో వెట్టిబుజ్టిల వెంగళప్ప” ప్మాతను సృష్టించారు

జీవితరేభాచితణ 13

ణీ బుద్ధిరాజు, రాజభూవజరావు వివాహ విషయంలో వీర భ్యదరావుగారి వింధువలు ఆడపెళ్ళివారిని బాల ఇబ్బంది పెట్టారు. ఈ విషయం నారాయణకావుకి వాధ కలిగించింది. ఈ సన్నివేశాలు *వరవి[కయము'లో సృష్టంగా వికరించారు.

పోలవరం జమీందాకు రాజాకొచ్చెర్లకోట వేంకట కృష్ణారావుగారు స్వత వోగా దాల మంచివారు. ఆం, థాంగాలలో పండితులు కూడ. కానీ మద్యపానానికి దాసులై ఆ స్తిని నాళనం చేసుకొన్నారు. వీరిని దృన్షిలో ఉంచుకొని నారాయణ రావు 'మధుసేవ'లో రఘునాథరావు పా;తను సృష్టించారు 1

విజయవాడ నతవారాథయణనరం నేవన్‌ దగ్గర రామకోటి ఉత?వాలు జరిగే స్థలానికి సమీపంలో “హరనాథబాబా' గుడి వుంది. అక్కడ నందివాడ శేవమ్మ అనే ఓ భక్షరాలు ఉండేది. ఆమె భర్త జీవిత (పతివింబమే. *మధు 'సీవిలో రంగడి పాఠ.

ఈ విధంగా తాను (పాతినిధ్గం వహిస్తన్న నమాజాన్ని నృణనాత్మక (వతిళతో కళాఖండాలుగా రూపకరచన చేశారు నారాయణరావు. రచనా (వవృ త్రీనే వృ త్రిగా చేనుకొన్నవారిలో ఆధునిక తెలుగు సాహిత౦లో నారాయణవ్న, [వథముంని చెప్పాలి వారి రచనలవల్ల లోకంలో వారుకోరిన (ప్రతిస్పందన కలగరం కూడ వారికి గొప్ప తృప్తి కలిగించి వుంటుంది. ఎందరో యువకులు

"ఇ రోజుల్లో వరవ్శికయంవల్ల (పలావితులైి తాము కట్నాలు తీసుకోము అని నారాయణరావుకు లేఖలు (బాశారు మద్యపాన వ్యననపరులు కూడా వీరి రూపక [పథర్శనాలు తిలకించడం ద్వారా పరివర్తనకు లోనై నట్టు వీరి లేఖలనుబట్టీ కెలుస్తున్నదిం అాా్ళాాా

1. పై విషయం (శీ పోత్మాపగడభాస్కరరామమూ ర్రి డి. ఎన్‌సి. గారు తెలియజేశారు. వీరు కాకినాడ వా _స్తవ్యులు, నారాయణరావుకి వీరు శిష్యులు. వీరిని నేను కాకినాడలో 28-12-1086 న కలిశాను. ఏరు ఇటీవల న్వర్గస్థులయ్యారు. .

ని చితాభ్యుదయుం

1900 నాటికి తెలుగు (పేక్షకులకు తృలితంగా అనేక నాటక సమాజాలు తెలుగు నేంపై వెలసాయి. నాటక కర్తలకు, నటులకు విపరీతమైన ఆదరణ లభించింది. నాటక సమాజ సభ్యులకు కావలసిన రీకిలో కవులు నాటకాలు

• (వ్రాయడం [పారంభించారు. అందువల్ల రూపక రచనలో నిర్దిష్టమైన మాడ్పులు కూడా జరిగాయి"

ఆనాటి నాటకాలు మూడు తరగతులుగా విభజించవచ్చు, 1. కల్పిత సౌంఘిక రూవక రచన చేయడం 2. చార్మితక కథలు యితి వృత్తాలుగా సిక రించడం. 8. జారీయోద్యమాన్ని పురస్కరించుకొని వాటిని పౌరాణిక యితి వృక్తాలతో చొప్పించి రూపక రచన చేయడం. ఇటువంటి నూతన [ప్మకియలకు ఈ కాలం నెంవైంది,

ఈ కాలంలో ఈ రకమైన నాటకొలు (వాసిన వారిలో ప్రముఖుల్లు శ్రీకోలా చలం ్రీనివానరావు, శ్రీ ధర్మవరం, రామక ్రన్టమాదార్యులు, భ్రీ పానుగంటి లక్ష్మీ నరసింవోరావు మొదలై న వారున్నారు.

బారి(తక ఇతి వృత్తాన్నే స్వీకరించి విమర్శనాత్మక దృన్దితో, లోపొలు వివక్షంచి ఆనౌచిత్యాన్ని స్వపతిభతో జౌచిత్యవంతంగా తీర్చిదిద్ది, తన నాటకా లంటే ఓ (వత్యేకత వుంది అవి [యేష్షకుల చేత నీరాజనాలందుకొని, కార్య కారణాత్మక సంబంధంతో రూపక రచన చేసన ఈ శత్వాపు కవి పుంగవులలో మవొకవి శ్రీ కాళ్ళకూరి నారాయణరావు ఒకరు. వీరి 'చితాళుదయం' అనే చార్మితక నాటకం పఠిశీలిన్సే వీరి మహా(పతిల విదితం కాగలదు.

“చ్మితాభ్యుదయం' వీరి తొలి రచన. రచనా కాలం 1908. దీనికంటే ముందు వీరు కొన్ని నాటకాలు (నాకారు గానీ, అవి ముుదణ భాగ్యానికి నోచు కోక కాల గర్భంలో కలిసిపోయాయి.

సొటీకొలు = చి కాభ్యుదయం 16 ఈ నాటక రచోనకు దారి తీసిన పరిస్థితు లేమిటో ముందు అధ్యాయంలో (వస్తావికమైనాయి. ఈ నాటకం నాండీ (వస్తావనలకు ముందు నారాయణరావు సుదీర్టమైన వీకిక వెలయిందారు. డీనిని మొరటగా (గేట్‌ యిండియన్‌ ధియేటక్‌, వీబూరు వారు (వదర్శించాకు. , అనంతరం శ్రీ కానరాలాదా సీశాపతిరావు గారి తోడ్పాటువల్ల భారతీ సంఘంవారు ఒకటే రె.డు మార్గ పదర్శించారు అప్పటికి యింకా మ్యుదితం కాలేదు. డే యిుతివృత్తంతో చాలమంది నాసిగా (నీ వుంటే సహించలేక నారాయణరావు దీనిని మ్ముదింపించారు,

“చితాభ్యుదయం' ఆంటే, చ్మితమొక్క అభ్యుదయం. చ్మితాంగీ సారంగధరుల చర్మిత ఆని వేరుగా చెప్పనక్కర్లేదు, శ్ర యితివృలత్తం ఆధా రంగా మన సాహిత్యంలో దాదాపుగా ఇర వై నాటకాలు పైగా వచా యి. అందరూ “సారంగధర” ఆని గానీ లేదా “నంగీత%, “విషాద అనే విశేషణాలు బేర్చిగానీ నామకరణం చేశారు. కానీ నారాయణరావు ఆందరి (తోవను - తొక్కక

"యుతి వృత్తంలో, పాత చిళఖలో, స్వతర్మత ఫణితిలో రన వుష్ణితో ఈ రూపకాన్ని రూపొందించారు అప్పటికే 'సాంగధర? ఆనే పేరుతో చాలామంగి కవులు నాటకాలు (నాకారు. ఆని ఇటిలో ఒకటి అని పాఠకులు, (పేషకులు పతి! లిందడు అని, పేరు విలకంగా ఊడాలని వీరు తమ నాటికాన్సిక “ద్మితాభ్యుద రోం" అని నొమకరణం బేశార, సారంగదరో నాటకాలు అయిదారు చూళాననీ, ఆ నాటకాలు అశీ లంగా ఊండి, కులకాంతలు చూడలేరేమోనన్న సంశయం వచ్చిందనీ, ఆంచేతనే నభ్య ఈను పరిపోనిస్తూ (వాయాలనే తలంపు తనకు కలిగిందనీ నారాయణరావు ప్రీ, కలో చెప్పారు, కే. ఈ సమాజ స్థాపకులు థ్రీ బుద్ధిరాజు జగన్నాథరావుగారు థీ బుస్ధిరొజా వీరభ్యదరావుగారి జ్ఞాతి, (శ్రీ [బవ్మోనందంగారు సారంగధరుని వేషం వేశారు. ఆ నాటి స్కుపనిద్ధ నటులు శ్రీమంజులూర్రి కృష్ణారావుగారు దర్శ కత్వం వహించారు, నాతో ఈ వినయం థీ రాజభూవ 4రావు గారు చెప్పారు,

16 ఫ్రీ కాళ్ళకూరి నారాయణరావు రళనణ

ఆం ధదేళంలో సారంగధర చరిత పండితుని మొదలు ఫామరుని వరకు విదితమే, భారత, రానమూయణ కథల్దాగా ఈ కథకు కూడా జన సామాన్యంలో అంత | పాధాన్యం వచ్చింది. కారణం ఈ ఇతి వృత్తంతో పద్య కావ్యాలు, గట్య కాన్యాలు, నాటకాలు, యశగానాలు, డ్విపదలు విసృతంగా రావడమే.

వివేచనా దృష్టితో చూస్తే భారత రామాయణులతో ఈ కథను "పోల్చ కూడదు. ఇది చ్మితాంగి అవినీతిని, రాజరాజు కాముకత్వాన్ని స్పష్టంగా చూపు తుంది. నారాయణరావు ఈ నాటకాన్ని ఎలా తీర్చిదీద్దారో తెలుసుకొనే ముందు ఈ కథ పుట్టుపూర్వో తరాలు తెలుసుకొని, ఆయా కవులు ఈ కథను ఎలా అభివర్జించారో, ఎలా చిలవలు పలవలు కూర్చారో పరిశీలించాలి. కొముక యితి వృత్తాలతో నిండిన కథలు ఎర్నో మన సాహిత్యంలో చోటు చేసుకొన్నాయి. ఊదా :- కారాశశాంకుల కథ. దీనికి పురాణ ఆధారాలున్నాయి. కానీ చ్మితాంగి కథ చాల విచ్నితమైంది. చార్మితక ఆధారాలు లేకపోయినా కొన్ని కావ్యాల్లో కన్పిస్తుంది. ఈ కథ ఏయే [గంథాల్లో చోటు చేసుకుందో, దీనిని ఎంతమంది కవులు ఏమే సాహిత్య (ప్మకియల్లో రచించారో తెలుసుకోవడం సముచితం.

వింతో మంది సాహితీ పరులు ఈ యితి వృత్తాన్ని స్వీకరించి వివిధ సాహళ్య ష్మకియల్లో రచించి (పబారం కలిగిందారు,

సారంగధరుడి కథను ఇతి వృత్తంగా స్వీకరించి కావ్యరచన జేసిన వారిలో ఇప్పటికి లభించిన సమాచారాన్నిబట్టీ గౌరన [పథములు. ఈయన నవ నాథ చరి[తలో చౌరంగి అనే సిద్ధుడి కళగా యీ ఇతివృత్తం రూపువిద్దుకొంది" గౌరన యా కథ మాళవదేళంలో జరిగినట్లు చెప్పాడు. చేమకూరి వేంకట కవి ఆ రంగస్థలాన్ని మార్చు చేశాడు. గౌరన 15వ ళతాల్చికి చెందినవాడు కాబట్టి అప్పటికే ఈ కథ ఆం ధదేకానికి కూడా పరిచితమైందేమోనని ఊహించవచ్చు. తరువాత దోనేరు కోనేరునాథుడు బాల భాగవతంలో ఈ కథను పస క్తంచేశాడు. కోనేరు నాథుడు 186వ శతాబ్దికి చెందిన వాడు. తరవాత శతాబ్దంలో చేమకూర వెంకటకవి (పసిద్ధ కావ్యం విజయ విలాసంతోపాటు సారంగధర చర్మిత కూడా రచించాడు, విజయ విలాసానికి వచ్చిన ఖ్యాతి సారంగధర చర్మితకురాలేదు.

శ. చూ. ఆనుబంధం 1

ల స్తపగ స . న్‌ మ్‌ ము ఖై మవోకవి, విఖ్యాతి నాటకకర్త, విశుతపతికామూ్తి థ్రీ కాళ్ళకూరి నారాయణరావు శ(లోశాలోకన దక్షమైన ఆలొచనలోచినాలతో పడక కర్చీలో ఠీవిగా వికాంతిగ్యా ఐవుకా ఈ చి, తం వాది చరమ జీవితానికి చెంఎనది కావచ్చు.)

నాటకొలు = చి కాభ్యుదయం 1

సారంగధరుని యితివృశ్తంగానీ, లాఎరాజు కాలనిర్ణయంగానీ. ఈ కథను ఆంగధదేశానికి ముడి పెట్టిన ఏ కవికూజా నిర్దక్టంగా చెప్పలేకపోయారు. గౌరన, వేంకటకవుల కావ్యాలు చూసి వీరు యథేచృగా రచనలు సాగింఛారు. కాని భారి (కక యాథార్థ్యృం ఇందుకు అనుకూలించదు,

వేంగీరొజుల రాజ్యపాలన గురించి ఎంతో చరత సమాబదారం ఉంటే బాణాల ళంభుదాసు, సిద్ధనగౌడులు రాజరాజు నరేందుడు జనమేజయుని కుమారు డనీ, హస్తినాపురవాసి అనీ చెప్పడం చార్మితక దృన్టి ఏమాాతమూ లేశపోనడమే, రాజరాజ - సారంగధరుడు

సారంగధరడు రాజరాజ నరేం[దుడి కుమారుడిగా చేమకూరివారి తరువాత తక్కిన కవులంతా పేర్కొన్నారు. రాజరాజ నరేం[దుని తండి విమలాదిక్యుడి మామ రాజరాజచోకుడు. అంచేత విమలాదిత్యుడు తన భార్య కుందవై దేవికి జన్మించిన పుతుడికి రాజరాజు పేరు పెట్టుకొన్నారు. రాజరాజు నరేం్యదుని మేన మామ రాజేం[దచోశతల..వనిమగారి.ఎతమాతొతతరళొద్దీ కాజరాజ నరేందుడు

"ళన కుమారునికి రాజేం[దచోళుడు అని నానముకరణం చేళాడు. రాజేం్య దచోళుడు

వ్మికమచోళుని కుమా రె 'మధురాంతకదేవి'ని వివాహమాడి మామపట్ట గౌరవంకొద్దీ తన కుమారుడికి వికమచోళడని పేరు పెట్టుకొన్నాడు. విమలాదిళ్యుడి కాలం నుంచి చాళుక్యులకు చోళులకు వైవాహిక సంబంధాలు (పచురంగా ఉన్నాయి. ఈ విధంగా మామల గౌరవార్థం బాళుక్యులు చోళులపేర్లు పెట్టుకోవడం పరిపాటి అయింది. అంచేత రాజరాజ నరేం్యదుని కుమారుడు రాజేంద్రచోళుడని తెలుస్తుంది గొని సారంగధరుడని ఎక్కడా చార్మితక ఆధారాలు లేవు,

సౌరంగధరుడే రాజరాజ నరేంషదుని కుమారుడై తే తంశడ్రిచేత కశాష్ళ నరుక ఐడి మీననాథుని అను[గ్రవంవల్తి స్వస్థత పొంది సిర్దుబలోనే కలసిపోయాడు కదా! అంచేత రాజరాజుకి వారసులు లేరనే చెప్పాలి. ఇవి చర్మితకు బాధాకరం,

లోకంలో తమ పిల్లలకు తల్లిదండుల పే్టే గౌరవచిహ్నంగా పెట్టు కోవడం పరిపాటి. “సారంగరరుడు' అనే పేరు రాజరాజ నరేం్యదుని వంశంలో ఆయనకు ముందు తరాల్లోగానీ తరువాతగానీ లేదు. అంచేత సారంగధరుడు రాజలరాజుకి కేవలం కల్చనామా్యత ప్యుతుడే.

2

1 థ్రీ కాళ్ళకూరి నారాయణరావు రచనలు రాణఖరాజు = రత్సాంగి = చిక్రాంగి

దారి తక ఆధారాలు బట్టి రాజరాజుకి రత్నాంగి, చ్మికాంగి అనే భార్యలు లేరని వెళ్సిడి అవుతుంది. లోకంలో ఈ పేర్ణు ఎక్కడా ఉన్నట్లు చరిత చెప్పడం లేదు; సారంగధరుడి ఇతివృత్తాన్ని స్వీకరించి వివిధ్మప్మకియలలో రచనలు బేసిన వారంకా రత్నాంగి, చ్చితాంగి ఆభిజనంగూర్చి, కులశీలరూపరేఖా విలా సొలుగూర్చీ తమ తమ తోచిన విధంగా [వాళారు. కొందరు చ్నితాంగిని లోగ కొంతగా వరించగా కొందరు రాజకునూరెగానే భావించారు. కావ్యవస్తుగత జౌచిత్యానౌచిత్య దృష్టితో కథలో తమ అభిరుచిని చొప్పించారీ రచయితలు, చేమకూర వేంకటకవి చితాంగిని భోగకుటిల శిరోజూతిలకమని వర్ణించడం బౌచితీ పరిపోషకం. ధ్యనిమహితం. బాణాల కంభుదాసుడు చ్మితాంగిని రాకుమా రెగానే వర్ణించాడు. ఈ మార్పును నారాయణరావుగారు చ్మితాభ్యుదయం పీఠికలో విమ ర్మించారు. బాణాల శంభుదాసుడు, కోనేరు నాథుడు, తిమ్మకవీ బె ళాంగిని సళ్చు_లీనగా చ్మితించడంవల్ల రసాభాసానికి తోవచూపారు.

ఇంఠేకాక గౌరన, వెంకనలు సారంగధరుడికి ఆప్పటికే వివాహమైందని వరించగా, తక్కిన కవులు అంటే జాణాలోనిా-కోనేకునాక్రుకం;' -తిమ్ముకవులు అతజ్ఞీ అవివాహితుకిగానే చితింఛారు. గౌరన తన కావ్యంలో సారంగధరుడి భార్యపేరు మంగళా.గి అని చెప్పగా చేమకూర వేంకటకవి మంజువాణిగొ మార్చాడు. కొని ఇద్దరి కథల్లోహా ఆమె ఘూర్ణర రాజతనయ. ఒక విధంగా చూస్తే సారంగధరుడు అప్పటికే వివాహితుడని చెప్పటం బొచితీపరిపోవకం. తద్విరుద్ధం విరుద్ధరఫ (పకక్షకు దోహదం.

కాని నారాయణరావుగారి గొవృతనం ఏమంటే సారంగధరుణ్ణి ఆవివాహి తుజ్జీగానే చ్మితించినా కథను కమనీయకల్పనా శిల్పరమణీయకంగా నిర్వహించ డమేకాక బౌచితీమంతం చేయడం. సారంగధరుడి కథ - స్టలనిర్దేకం

ఆం[ధాభిమానంవల్ల చేమకూరి వేంకటకవి మాంధాతపురాని య రొజు మహేం్యదవరంగా మార్చాడు. ఆనంతరం అందరు కవులు ఈ కథ ఆం ధదేశంలో జరిగినట్టు చెప్పడంచేత చివికిచివికి గాలి వాన్వైనట్టు తెలుగుదేళంలోని కొన్ని

నొటకొలు * చ్మితొళ్యుద రయం 10 [పాంకాల్లో ఈ కథ జరిగినట్టు (రాజమహే్యదవర మే కాకుండా) అనేక బతివ్యోలు వ్యాపించాయి. ఏ ఏ (పాంళాలలో ఎలాంటి వదంళులున్నాయో (కిఐద సౌండు వరచబఐడాయి, ర్ల

1. గుంటూరు జిల్లా వల్నాడు తాలూకాలో కృష్ణానది ఒడ్డున సారంగునిపల్లె అనే చిన్న (గామం ఉంది. దానికి సమీవంలో 'సారంగధరగుట్టి అనే తిప్ప ఒకటి ఉండి. ఆ తిప్ప మీదనే సారంగధరుడి కాళ్ళు చేతులు ఖఅండింపబడినవని ఆ (పాంతంలో ఐతిహ్యం వుంటి 8, నెల్టూరు జిల్లా కోవూరు కాలూకాలో చి తాంగికోట, ర త్నాంగికో ట ఉన్నాయి. ఎంచేతనోకాని ఆక్కడ సారంగధరుడి కథ ఆ కోటలకు ముగీ పెట్టబడలేదు. $. రత్నాంగి, చ్మిఠాంగి మేగలు కన్నడదేళంలో హంపీ సమీపంలో “కంపిలి' నగర (పాంతంలో ఉన్నాయి, త్‌ -కొాజమ హేం్యద్రవరం దగ్గర్లో ఉన్న 'కాతేరు" మెప్టిను సారంగధరమెప్తి అంటారు. జిల్లా జర్జీగారు నివాసం ఉండే _గోదావరీ తీరంలోని మేడ చితాంగెమేడగా ఇన్మకతి. ళు (పస్తుతం రాజమం గ్రీలో సారంగధరుడి జేవాలయం ఉంది. పారంగధరు నికి కిక అమలు జరిపినప్పుడు ఆయన ఇక్కడ వున్న జ్యోతిర్లింగాన్ని కౌగలించుకున్నాడని స్థలపురాణం చస్తుంది. ర్మాతి సమయంలో శవ పంచాత్వరి జపీంచడంవల్ల సారంగధరుడికి మళ్ళీ కాళ్ళు చేతులు వచ్చా యని వవతీతి. ఇలాంటి అభూతకల్పనలన్నింటినీ పూర్వువక్షం చేస్తూ నారాయణరావు తమ “బి కాభ్యుదయము"నకు ముందున్న విపుంమైన పీఠికలో వివరించారు" నారాయణరావు చర్మిత విషయంలో గొప్ప సమర్థులని వాడుక, పీరు పూర్వ కవులు పర్మిగహించిన కథ, కథనంలో కొన్ని దోషాలు ఎత్తిచూపి, ఇతివృత్తాన్ని జౌచిత్యవంతంగా చక్కదిద్ది ఈ నాటకం (వాకార్ము శంభుదాసు, వేంకటకవుల న క
2. ఈ ఉదంతాలు చేమకూరి పంకటకవి *సారంగధర” చర్మితానికి పీథ్రిక (వాసిన థ్రీ దీపాల పిచ్చయ్యకాన్త్ర గారు ఉఊట్టంకించారు.

లిం థ్రీ కాళ్ళకూరి నారాయణరావు రచనలు కాన్ఫాల్ని పరిశీలించిన నారాయణరావు ఆ ఇద్దరు ఛేసిన దోషాలను తమ పీఠికలో పేర్కొన్నారు.

జీమకూర వేంకటకవి ఈ సారంగరరేతివృ త్రంలో ఆ కాలానికి తగిన అభిరుచి నిర్దేశం చేశాడు. కాని బౌఎత్యాన్ని పాటించలేదు. అనౌలిత్యాన్ని పరిహ లించలేడు గౌరనను మించాలని గోరంతలు కొండంతలు చేశాడు కొన్నిఘట్టాలు.

చేమకూరవారి రఠా షంగీ చ్మితాంగుల వాదులాటణు అతిసామాన్యంగొ ఉన్నాయేకానిఅంత:పుర న్రీల సంవాదంలాలేవు.॥ ఈమట్టాన్ని గౌరన చెప్పలేదు.

గౌరనను అధిగమించి వేంకటకవి చేసిన మార్పులు ఇవి :* కేం పు్కుతసంఠానం కోసం శివార్చన, లి, చ్మికాంగీ సొరంగరరుల చమక్కార సంబాదోరాానాలం- లీ. రాజరాజు విరాళి.

ఇవన్నీ సంధ కావ్యాలకు వరవడి మా రమే.

ఈ కథను (వాసిన కవులందరూ సౌరరోధరుద-శాష్యబీకూణానర కమస్‌ కాజరాజు ఆజ్ఞాపించినట్లు చెప్పారు, ఇది ఎంతో కోచనీయం. దళరూపకాది టబ్రంకాల్లో సెం కథలో ధర్మవిరుద్ధమైన విషయాలు ఉంటే బాటీని కవులు మార్పు చేయకద్చునని ఆలంకొరికులు చెప్పినా _తోసిరా=ని సారంగధరుడి కొళ్ళ జేతులు నరికించినట్లు ఈ కదులు చెప్పారు. కాళిదాసు అంటి విశ్వవి భ్యాతక విభారత కథలోని దుష్యంతుని హ్మితచిరణ అనౌొచిత్యంగా ఉందని దూర్వాన శావకల్పనా ' దుల్ని సృష్టించి అభిక్ఞానకాకుంతలాన్ని జగద్విథ్యాతం కొవించాడు. కాగా ఈ కవులు సారంగథరుని శివను తొలగించలేకపోయారు. పరమేశ్వర వర(పసాది, ధర్మనిర తుడు ఆయిన సారంగధరునికి రాజరాజు శిక్ష విధించాడంటే అది ఆయన హృదయకాఠిన్యానికి, ఆమానుషత్వానికి నిదర్శనం. ఈ కథను రచించిన కవులు నన్నయ ఖారతం అవకారికలో [పసావించిన రాజరాజు లోకో త్తరగుణాలి

షర్తుశారతం (స్తా శ్రరగుణాల్ని యయ .. చీ తే ఏసు. 1, ఈ విషయాన్ని ఆర్ముక్ష కూడ యిలాగే ఉట్టంకించారు. చూ. సమ న్‌ న ణాంధయుగం” పుటలు - (1 1 న

• లో క్షే సనా

సోటకొలు = చ్నితాభ్యుదయం శ్రీ నన్నయచేత కీర్రితుడైన రాజంజుకు సారంగధర కథతో సంబంధం లేకపోయినా కవులు ఈయనకే అంటగట్టి ఒక మహోన్నళుని కిరి పతిష్టల్ని దెబ్బ తీశారు. కథాసంవిధానంలో కొంత మార్చుచేసి రాజరాజును ఆ పలిష్టపాలు చేయకుండా కవులు (వయళ్నించి ఉంటే చాల బాగుండేది, మత్చ్య్యనాథుడు వేంకటకవి సారంగధరుజ్జి అను(గహించిన సిద్ధుడు మర్చే?౦[దనాథుడని పేర్కొన్నాడు. గౌరన మాతం ఆ సిద్ధుడు మీననాథుడని. పేర్కొంటూ ఆతనినే మత్స్యనాథుడని కూడ వ్యవహరించాడు. మీన, మత్స్య ళబ్బాలకు అర్ధం ఒక్కటే అయినా మీననాథుడు, మత్స్యనాథుడు వేర్వెరు వ్యక్తులని తెలుస్తుంది. “ల్రీ ఆదినాథ మర్స్యేంద శాఐరొనంద లై రవాః చౌరంగీ మీన గోరక్ష విళూపాడ బిలళయాః” (హఠ్మపయోగరీపిక) నాథులలో మర్వేగా/భాశాభిజాళకాళనోకొక్షడు.. అతడే యోగసిస్థి కల ఎడు. అతని కుమారుడే మీననాథుడు అని జచ్చు రామన్నగుప్త 'నవనాథథక్తుల చర్మిత'లో 129 పుటలో వివరించారు. మీననా థుడు మల్స్యేం[దనాథునికి మరుడీ నగరపు రాణి అయిన “మైనాకిని'వల్ల జన్మించాడ. వహళయెగ్యపదీపికాం ర్త థ్రీ స్వార్మారామయె గీర్యదుడు మర్శే్యం(దనాథుని ఈ విధంగా న్మరించాడు, “హఠవిద్యాం హ్‌ మర్చ్యేందగోరాద్యా విజొనతే స్వాక్మారామోఒధవా యోగి జానీతే త్మతృసాదతః' ఈ మక్స్యేర్యదనాథుని గురించి 'హరవిలాసము'లో ్రీనొభుడు యిలొ వర్జించాడు. “వదేవింగొల్చి మత్స్యేం[దనాథోదులు యోగసంసిద్ధికి నొాడయులై ర” సైరంగధరుని ఆన్యుగహించిన సిద్దుడు మత్స్యేం(దనాథుడన్తేవ్హరయోగ (ప్రదీపిక వ్యాఖ్యానాలు రచించినవారు పేర్కాన్నారు. ళో” ఆకళల్బ! వేంకటకవి తన (ప్రబంధంలో మత్స్యేం[దనాథు? శ్ర[తమే వర్చాన్నాలా భేస్టాం కాల మంది కవులు మీననాథునిగా వ్య క్రీకరింబీీ. ర్‌ం ర్‌ శ గ ఆ ల అలం అదా ౮ వ క గే శో ఉళవవవ భు కో

లీల ఫ్రీ కాళ్ళకూరి నోరాయణరోవు రచనలు చౌరంగి వృత్తాంతం అనాటి

మళ్సే!0[దనాథుడు సారంగధరుడికి *చౌరంగి" అని పేరు పెట్టారు. “చౌరంగ్‌ ఆనే పదం హిందూస్థానీ పదం. అంటే నాలుగు నరుకులు అని అర్థం. కాళ్ళు, చేతులు మొత్తం నాలుగు నరుకఐడినవాడనే అర్థంలో మత్స్యేం [దుడు సారంగధరునికి ఈ పేరుపెట్టి వుండవచ్చుం - శంకువు సాలుగు పాదాలు ఒక్క వేటుతో లెగవేయడం మృగయా కౌశ-౦లో ఓ (ప్రత్యేకత, -(కీవన్స్‌ రాయల్‌ నిఘంటువులో ఇలా చెప్పబగీంది.

చౌరంగ్‌ := “వక్‌కసరత్‌ జిస్మే జాన్వర్‌కీ బారో పైర్‌ ఏక్‌ వీత్‌మే ఉడాలేహైో

నారాయణరావు మృతం సారంగధరుడికి చౌరంగి అని పేరు పెట్టలేదు. గౌరన, వేంకటకవి, శంభుదాసుల కథలలోని అనౌబత్యాలు పరిహరించి ఏ ప్మాతనూ అనౌచిత్యానికి షాలుచేయక ఉచితజ్జతను (ప్రదర్శిస్తూ, స్వకీయ (పతిభా వ్యుత్చత్తుంతో రమణీయంగా 'చ్మితాభ్యుదయము'ను రచించారు. వీరి కావ్య విశే షాలు తెలుసుకొనేముందు కథ్మాపణాశిక ఎలా వుందో తెలుసుకోవాలి. చ్మితాభ్యుదయం = కథాసం(గహర

రాజరోఎ నరేందుడు, సొరంగరధరుడు, సుబుద్ధి, హరింర్మలు కొలువు కూటంలో ఉన్నారు. విశారదుడు అనే చిితకారుడు చ్మితపటాలను రొజుకి చూపి స్తుంటాడు. ఈ సమయంలో పెద్ద మంతి గుణకేవుడు తీర్ధయాా తలకు వెళ్ళి ఉంటాడు. గుణదేవుని కుమారుడే సుబుద్ధి. చ్మితపటాలు చూచి మెచ్చుకొంటున్న వొజు గుఇదేవుడు కూడా ఉంటే ఈ నమయంలో ఆనందించేవాడని అంటారు. అంతేకాకుండా గుణదేవుని స్థానాన్ని సుబుస్ధికే రాజరాజు ఇస్తాడు, ఇది. రెండన మంతి అయిన వరిళశర్మకు అసూయాజనకమైంది. అమె ఎవరైనదీ చెప్పకుండా రాజుకి చ్నికాంగి చ్మితపటాన్ని చూపించాడు. ఆమె అందానికి రాజు, సారంగ ధరులు ముగ్ధులవుతారు. అవివాహితుడైన సారంగధరుడు అ చ్మితపటంలోని

+... ఆంఠలోనే దాష్షిణాత్యులమీదికి దొడి వెడలిన రాజరొజాదండనాయకుడు విజయసేనుడు కళ్యాణపురం దగ్గర తిళువనమల్దునితో యుద్ధం దేసినట్లూ, న. " క త వనభల ఆ న తే శెనలవ హా

నాటకాలు = చ్మితాళ్యుదయం ర్త ఆయన క్షతగాతుడ్రైనట్టూను, దముడైన సేనానాయకుని పంపవలసిందిగానూ రాజరాజుకి వర్తమానం వచ్చింది. సుబుస్టి వెళ తానంటాడు, ఆతనికి తోడు సారంగధరుడు వెళ్ళడానికి రాజు అనమతించాడు. ఈ విధంగా సౌరంగధరడు ౨ చ్మితపటంలోని సుందరి ఎవరో తెలుసుకోకుండానే వెళ్ళడం జరిగింది.

తరువాత ఆ చిశవటంలో సుందరి కళింగ రాకుమాలర్తె చ్చితాంగి అని విశారదుడు రాజరాజుకి నివేదించాడు. రాజు అమె అందచందాలను మెపృకొం టాడు, రాజరాజు మెచ్చుకోలును ఆపరాగా తీసుకొని ఆమెను వివాహమ డమనీ, ఆ సుందరిని పది దినాంలో తమ పాదాలముందు పడవేస్తాననీ వహరిశర్మ పగ ల్భాలు పలుకుకాడు, పెళ్లీడుకొచ్చిన కొడుక.ండగా తనకు మళ్ళీ వివాహం ఆమోదయోగ్యం కాదు, ఎలాగూ కళింగేక్వరడు ఇవ్వడు; పెంగ్రీకి సంఒంధించి కళింగేళ్వరుడే హరిశర్మకు తగిన గుణపాఠం చెప్పగలడు అని భావించిన రాజ రాజు ఆంతర్యంలో వివాహంపట్ల ను! * లేకపోయినా హరిళర్మకు భంగపాటు కల్గించాలనే తలంపుతో సరేనంటాడు. హరిళర్మ (గయత్నోన్యు[ు గయ్యాడు.

ఆది రాజమ హేంద్రవర పట్టణం, రాజరొజు వివాహాన్ని పురస్కరించు కొని పట్టణం మనోహరలగా అలంకరింపబడి వుంటుంది, పెళ్ళికమార్రె కళింగ నుండి బయలుదేరి ముడు రోజులైంది. శుభసుహూర్తం అందుబాటులో లేనం దున కళ€:గ రాజనందన పరివారం ఊఏ వెలునల ఉద్యానవనంలోని చతు గ్శాలలో విడిది చేశారు. చిితాంగి కళింగదేళం విడిచి రాజమహేం్యదవరం వచ్చే లోపల ఓ విషాద సంఘటన జరిగింది. కఈళంగనగరంలోనే ఆమెకు ఖగ్ల వివాహం *రి గింది. కళింగ నుండి బయలుదేరి పెండ్తి పరివారం రత్నగిరి చేరింది. సాయం(ఈం అక్కడనుండి ఐయలుదేరేప్పుడు జయపురాధీకుడైన విజయ భూపతి పెళ్ళివారిని మ.ట్టడింవడానికి సెన్యం పంపుతున్నట్లు వార్త తెలిసింది. దీనికి కారణం లేక పోలేదు. చ్చితాంగి నిమ్మనీ జఆయపురాధీకడు ఇంతకుముందు కళింగేళ్వరుని అడీ గాడు. చికాంగి యిష్టపడలేదు. కోపించిన విజయభాపతి బలవంతంగా చ్మిరాం గిని చేపట్టదలచి సైన్యాన్ని పంపాడు.

ఇదంతా హరిళర్మ పసికట్టి ఒక చెలీక త్తెను, వామనుడనే భటుణ్ణీ చ్మితాంగీకి తోడుగా యిచ్చి దగ్గిర్లో ఓ కొండవరియలో దాచి ఉంచాడు. చితాంగి పల్లకీలో ఓ దాసీకి రాకుమార్తె వేషం వేయించి కూర్చోబెట్టి ఆమెను రక్షిస్తున్నట్టు నటం

ల్లీ ఫ్రీ కాళ్ళకూరి నారాయణరావు రచనలు చాడు. విజయభూపతి సేనలకు హరిళర్మ తదితరులు పట్టుబడ్డారు. వామనుడు మాతం చిికాంగిని రాజమహేం[దవరం తీసుకువచ్చాడు.

చ్మితాంగి రాక రాజరాజును సం గ్గంలో పడవేసింది. ఇలా జరుగుతుందని ఆయన కలలోకూడ భావించలేదు. తనతో వివాహానికి కళింగేశ్వరుడు ఎలా ఒప్పుకున్నాడనేది రాజుకి సంశయం, లోకనింద వస్తుందనీ ఆయన చింతిస్తు న్నాడు. విజయభూపతిని జయించడానికి, హరిశర్మను విడిపించడానికి రాజరాజు ఆలోచిస్తున్నాడు.

ఇిక్కడ చిితొంగి ఉద్యానవనంలో చెలక త్తెలతోసవో విహరిస్తుంది. ఇదే సమయంలో సారంగధరుడు ఉద్యానవనంలో (ప్రవేశించాడు. హరిశర్మ మోసం తెలియక సారంగధరుడే తన భర్త అనుకొని చిికాంగి, చెలికత్తె లలితాంగి యిద్దరూ పూవుటీరంలో దాక్కుంటారు. రాజరాజు రెండన వివాహానికి ఒప్పు కున్న సమయంలోకూడ సారంగదరుడు లేడు. ఆయన విబావాం ' చ్నీళాంగితో నని కూడ తెలియదు.

మన్మథ బాధతో సొరంగధరుడు వివశీకృతుగొతుంటాడు. యువరాజు ఉద్యానవనంలో చంద్రకాంత శిలాతలంపై..కూర్చువి..._న్మితాంగి శై విరహం అనుళవిస్తుంటాడు, తన విరవోనికి కారణం వేడుక చెలికాడైన వైశ్వానరునికి చెబుతాడు. పొదరింటిలో ఉన్న చితాంగీ లలితాంగులు అది వింటారు. ఆమె పేద తెలియకపోవడం వల్ల వైశ్వానరునికి తెలియజేయడానికి చ్మితాంగిరూపాన్ని చ్మితపటం మీవ గీస్తుంటాడు.

ఈ సమయంలో రణభేరి (మోగింది. వామనుడు పరుగెత్తుకుంటూ - సీరంగధరుడుంచే చోటుకీ రావడం చూసి చ్మితపటాన్ని ఆయన లతాగృహంలో బొదాడు. విజయభూపతిపై దండెత్తడానికి, ఇయలుదేరగా రాజరాజును సుబుద్ధి వారిస్తున్నట్లు సారంగధరుసికి తెలియ వేశాడు వామనుడు, పటాన్ని మరచిపోయి స్రారంగఢధరుడు, వైశ్వూనరుడు ఇద్దరూ వెళ్ళిపోయారు. లభితాంగి వారు వెళ్ళిన తరువాత ఆ పటాన్ని తెచ్చి చ్చికాంగికి చూపించింది. ఆ చ్మితం చి తాంగిదే కొనడంవల్స వాళ్ళు సంతోష్షంచారు. యువరాజుకి తన పేరు తెలియకపోవడంతో చిికొంగి అనుమానించింది. ఇంతలో పుష్పాంగి వచ్చింది. ఈమె రాజరాజు పరిచారిక, వ్మితాంగిని వివాహమాడింది రొజరాజేనని వుృష్పాంగివారికి నృష్టంగా

నాటకొలు = చి్నిళోళ్యుదయర కక చెప్పింది, రాజు మోసం చేశాడనీ అందుకే యువరాజుకి తన పేరు తెలియదనీ చ్నితాంగి థావించింది. లలికాంగి రాజు చేసిన మోసానికి (పతీకారం తీర్చుకోవాలని నిశ్చయించు కొంది, లలిళాంగి పురుష వేషం ధరించింది. అంతలోనే లలితాంగి మి్యత్రురాలు శుభాంగి వచ్చింది. ఈమె గొప్ప వివత్తునుంచి బయటపడి వచ్చింది. రాజరాజు సెన్యానికి విజయ భూపతి సెన్యానికీ యుద్ధం జరిగింది. అప్పుడు ఈమె పురుష వేషం ధరించి మైన్యంలో కలిసిపోయింది. యుద్ధంలో కాలికి గాయం తగులగా మూర్చపోయింది. చనిపోయిందని శ్మతు వీరులు ఈమెను విడిచి వెళ్ళారు. ఈ విధంగా వభాంగి తప్పించుకొని ఎట్టశేలకు చ్యితాంగి దగ్గరకు చేరింది చ్మితాంగిని అనాడు రాజరాజు చూడడానికీ రొగా లలితాంగి వారించింది, చ్కితాంగి కన్యాగౌర్మీవతం చేస్తుందనీ, ఒక నెల అనంతరం పాణ్మిగహణం, పురుష దర్శనం జరగాలనీ, ఈలోపల వీలులేదనీ మఠ్య పెట్టీ రాజును వారించింది, సారంగధరుణ్ణి చ్మితాంగి నివాసానికి రప్పించి నిజానిజాలు తెలియజేయాలని శిలితాంగి సంకల్పించింది. లలితాంగి పురుష వేషం ధరించి దూర దేశపు మంతి కుమారుడననీ, పేడ సాకల్యుడనీ సారంగధరునితో (గార స్నేహబంధు ఏర్పరచుకుంది. ఓరోజు సాకల్యుడు సారంగధరుడు ఉద్యానవగంలో వివరిస్తున్నాడు, సాకల్యుడు పుష్చగుచ్చాన్ని (తుంచడానికి చెట్టు ఎక్కి, పొముక రచిగట్లు అలి నయించి పడిపోయాడు. చితాంగి సొధంలో యోగిని ఉందనీ, ఆమెకు మంత తంతాలు తెలుసుననీ, విషవిముక్రికి బౌనధం యిస్తుందనీ సారంగధరుడికి మరీ చెప్పి సాకల్యుడు మూర్భపోయాడు. యువరాజు యోగిని కోసం బయలుదేరాడు. లభితొంగి వేషం మార్చుకొని దగ్గర దారి పట్టి అంతఃపురంలో (వవేశించి, శుభా:గిని యోగిని వేషానికి ఓప్పించి తామాగవోయే నా.కానికి నాంది పలికింది చితాంగి మేడను సమీపించిన సారంగధరునితో లలిలాంగి ఇప్పుడు స్తీ వేషంలో (కొ_ఈగా పరిచయం చేసుకుంది. ఆయనను లోపలికి తీసుకొని వచ్చి క. స్రీలు పురుష వేషాలు ధరించి సొహస కార్యాలు చేయడం మొదలైన కల్ప నలు విమలాదేవి, రాయచూరు యుద్ధము మొదటైన విజ్ఞానచం్నదికా (గంథ మాల కార్యిగక నవలల్లో కన్నిస్తునా షు,

లీ6 థీ కాళ్ళకూరి నారాయణరావు రచనలు ఆసనం పై కూర్చుండబెట్టి, ఎదురుగా తెరవేసి, దానివెనుక చ్మితాంగి కూర్చునే ఏర్పాటు చేసింది లలితాంగి. అంతలోనే యోగిని వచ్చి సాకల్యుడు స్వస్థత చెందాడని, ఈ విషయం తెలియజేయడానికి సేవకుడు ద్వారం దగ్గి నిల్చున్నా డనీ సారంగథరుకికి చెప్పింది.

అనంతరం లలితాంగి సారంగధరుణ్ణి మాటల్లోకి దింఫింది. ఒకానొక సుందరి ఆయనను వరించిందనీ, మనొోవ్యాధిచే కృశస్తూ (ప్రాణత్యాగం చేయ డానికి సిద్ధమౌతున్నదనీ, ఆమె (ప్రాణాలు కాపాడమనీ నర్మగర్భంగా సారంగ ధరుడితో లలితాంగి బప్పింది. ఆమె చ్యితాంగి అని తెలియని సారంగధరుడు తానొక యువలిని (పేమించాననీ, ఆమె ఊరు, పేమ తెలియదనీ, చ్మితపటం మాతం చూశాననీ అంటాడు. నీవు వరించిన సుందరి, నిన్ను వరించిన సుందరి= వీరిలో ఎవరు పౌందర్యవతులో చెప్పమని లలికాంగి చితాంగి చ్మితపటాన్ని సారంగధరునికి చూపించింది. అ చ్మితపటం ఎవరిదో కాదు, ఉద్యానవనంలో సారంగధరుడు చ్మితించిన చి తాంగిదే. అనంతరం జరిగిన మోనరా అలకా పూస గుచ్చినట్టు లిలతాంగి ఆయనకు చెప్పింది. హరిశర్ము యువరాజు కొరశే వివాహం ఒప్పించాడనీ, ఇక్కడకు నచ్చిన తరువాత మోనం తెలుసుకొని తొను [పాణక్యాగం చేయబోగా చెలిక త్తెలు వారించారనీ [వశం మిషతో ఆయనను చూడాలనే ఇంత తతంగం జరిపించాననీ తెర తొంగించుకొని వచ్చిన చ్మితాంగి సారంగధరుడితో స్పష్టంగా చెప్పింది

హరిళర్మ చూపించిన యువరాజు చ్మితవటాన్ని, సారంగధరుని నామాక్ష రొలు చెక్కిన ఖడ్గాన్ని చ్వితాంగి చూపించి, జరిగిన మోసాన్ని వెల్పడిచేసి, ఆ ఖడ్గంతోనే వివావాం జరిగింఏ, కాబట్టే తనను భార్యగా చేపట్టమని సారంగధళుని అర్థించింది పాదాలపై పడింది,

వివాహం జరగడంలో ఏవో పొరపొట్లు జళగిసో ళన ఈం డెతోనే ఆమెకు వీవాహం జరిగిందనీ, కనుక తాను భార్యగా చేపట్టడం అసంభవమనీ సారంగ ధరుడు చ్చితాంగికి ఉద్పోధించాడు. ఇక వెళ్ళడానికి ఉద్యమించాడు. తన ఆశలు “నిరాశలయ్యాయని చ్మికాంగి గోదావరిలో దూకడానికి వెళ్ళింది, “ఐలవన్మర ఇమునకు మీరే కొరణభూతులై నను అట్టి దుర్యళము మీకు (ప్రాప్తీంపకుండుగాక * అనీ పలికి నదిలో దూకింది చిితాంగి, _

నాటకోలు = చ్మితాభ్ళుదయం £? ఈ ఘటన న్యాయస్థానం ఎక్కింది. సొరంగధరుడు కారణం చెప్పకుండా కానే చ్మితాంగి మరణానికి కారణభూతుడనని న్యాయాధికారితో చెప్పాడు. సారంగ ధరుడు దండనార్హుడని న్యాయాధికారి తీర్చు ఇచ్చాడు. సమయానికి తగ్గట్టు మహామం[తి గుణదేవుడు మారువేషంలో కుమారు డైన సుబుఫ్ధికి కర్తవ్యాన్ని బోధించాడు. తలారులు సారంగధరుజ్జి వధ్యశిలపైకి ఎక్కీంచారు. రత్నాంగి మూర్భపోయింది. ఆది మీననాథుని ఆ్మశమం, ప్పుతవియోగంచేత- దుః భిస్తున్న రాజరాజుకి )నోదం కలిగించడానికి ఓ నాటకం (పదర్శించాలని మీననాథుడు సంకల్పిం డు, రంగస్థలం గోదావరీతీరం. నాటకం చూడడానికి సుబుద్ధి, హరిశర్మలతో టు రాజరాజు వచ్చాడు. తెరలో ట్రీ తన పతి ఆనాదరణం నల్ల గోదావరిలో హకటోతున్నట్లుగా నాటకం [ప్రారంభమైందనీ, ఆమె కళింగ రాజనందన అనీ క్యూతధారుడు మొదటగా (_పేక్షకులతో ప్రస్తావించాడు రాజు నిజమేననీ (భమించగా ఈలళాళ్యైంరేవ సాటళమని గుర్తు చేశాడు" కళింగ రాకుమార్తెను ఒక శబర నాయకుడు రక్నించినట్లు తెరలో సూచన చేయ బడింది. గుణదేవుడు ఆమెను పడవపైకి ఎక్కించడానికి వెటతున్నట్టు కూడ సూ(ఠధారుడు [పస్తావనలో చెప్పాడు, -.... ఆనంఠరం--శఖదేవుడు రంగస్థలం మీదికి వచ్చాడు, తాను సమన పుణ్య క్షే రాలు సేవించాననీ, మహారాజు కళింగ రాకుమా_రెుు వివాహమాడిన ఉదంతం తెలుసుకొని సందేహించాననీ గోదొవరి ఊఉ త్తరతీరంలో ఉన్న చెంచు పల్రీలో మారువేషంలో ఉన్నాననీ, ర్మాతి సమయంలో రాజధానికి వచ్చి విశేషాలు [గహిందేవాడననీ, చ్మితాంగి ఆత్మహత్యా [(వయత్నం తరువాత తానే ఆమెకు ఉపచర్యలు చేళాననీ మీశనాభుగితో చెప్పాడు. ఆనంతరం చిత్రాంగి పవే+స్తుంది. శీలకంగొన్ని ఓర్వలేక కాను ఆత్మ వాత్యకు ఒడిగట్టాననీ, అందుకు కారణం రాజరాజేననీ చ్మితాంగి రంగస్థలంపై తనతోటి ప్యాతధారులై న మీననాథ గుణదేవులకు చెప్పింది. మవోరాజు నిశ్చేష్టు డయ్యాడు. గుట్టురట్టవుతున్నందుకు హరిశర్మ భయకంపిళు గౌతున్నాడు. హరి. శర్మ తన దౌహ్ట్యాన్ని రాజుకి చెప్పుకొన్నాడు, సారంగథరుడి చ్మితపటాన్ని,

వ్ర థ్రీ కాళ్ళకూరి నారోయణరోవు రచనలు ఆయన అగ్గాన్నె చూపి వివాహం జరిపించినట్టు ఒప్పుకొనా చడుం య$థార్థం తలుసుకొన్న రాజు కుమారు?ి కోల్పోయినందుకు మూర్చిల్లాడు. అనంతరం తెప్పరిల్లి హరశర్మను చంపటోగా గుణదేవుడు వారించాడు. రాజ్యాన్ని భార్యకు, కోడలికి (చ్నితాంగి) సమంగా పంచి యిచ్చి తాను అగ్ని పవేశం చేసి మర జించాలని రాజు సంకల్పించాడు. చ్చితాంగిని రశ్షీంచిన వెంటనే తనకు అప్ప గించి ఉన్నట్లయితే సారంగధరుడితో ఆమెకు వై భవనంగా వివాహం జరిపీ ఉండే వాడనని పలికిన రాజు మాట (పకారం గుణదేవుడు సారంగధర జీ, చ్నితాంగినీ (ప్రవే? పెట్టించాడు, వారికీ వివాహం జరపమని అర్థించాడు. వథ్యశిలపై ఉన్న సారంగ వరుని విగిపించే నిమిత్రం రహస్యంగా భటుల్ని సమాధానపరచి గుణ దేవుడు ఆయనను మీననాథుని ఆ్మళమానికి తీసుకొని వచ్చాడు, అలాగే చ్మితాం గినీ అదే అ్మశమానికి చేర్చాడు. రాజరాజు చ్వితాంగికి క్షమాపణలు చెప్పాడు, చ్మితాంగీ సారంగధరులకు విజాహం జరంిపిస్తానని రాజరాజు ఒప్పుకోవడంతో కథ సుఖాంతం అవుతుంది, నారాయణరావు కవితా వై €ష్ట్యం బాజూల శంళుదాసు మొదలు అందరు కవులు సారంగ ధరుణ్ణీ అవివొ హితుడిగా చ్చికిందారు.. సారంగధరుటి-చ్యాకవటాన్నా-బేళటేశాలు- శిప్పడం చ్మీతాంగి చ్యితపటాన్ని చూసి ముగ్ధుడైన రాజరాజు ఖడ్గ వివాహం ద్వారా ఆమెను భార్యగా చేపట్టడం= ఈ కథాంశాన్ని ళం భుదాసు మొదలు అందరు ఆనునరింబారు. నాయణరావు ఈ అంకాన్ని పాక్షికంగా అనుసరించారు. ఈ నాటకంలో రొజరాజు చి్యతాంగ చ్మితపటం చూడడం యాద ఎచ్చికం. ఆ చ్మితపటాని [| (హ్‌ ంసించడం ఆయన కళాత్మక హృదయానికి నిదర నం, అవివాహితుడైన సారంగధరుడు చి్యతా.గి చ్మిత్‌పటాన్ని చూసీ (పేమించడం, ఆరాధించడం సర్వసాధారణం. వరిశర్మ (పోద్సలంతో రాజరాజు వీబావీగికి ఒప్పుకున్నా డంటే కేవలం కళింగరాజువల్స్చ హరిశర్మకు గుణపాఠం నేర్పించాలనే తలంపే కారజం, ఖ్ల వివాహం పేర చ్యికా:గీ రొజరోజాలకు ఉద్వాహం అయిందని పించాడు హరిశర్శ. ఖడ్గ వివాహం శాస్త్రసమ్మతం కాదు. అంచేత ఈ వివ యాన్ని చి్యికోంగి ద్వారా నారాయణరావు వెబ్లిడి చేయించాడు. అందరు కవులు

అగ్గ వివావాన్ని ఉటంకించినా అవ శాస్త్రదూరమనీ, చ్మికాంగీ రాఎరాజుల వీవా హం శాస్త్ర సమ్మతం కొదని ఈ నాటకంలో నారాయణళావు (వరిపాదించడం ఎంతో సముచితంగా ఊందిం

చ్మికాంగి చ్మితపటాన్ని చూసి ఆమె 'పేరు కూడ తెలుసుకోకుండా సారంగ ధరుడు (సేమించాడు, ఇక్కడ నారాయణరావు గొప్ప మెళుకువ చూపించారు, సౌరంగధరుడు ఆ చ్మితపట సుందరి కేరు కూడ తెలుసుకోలేదు, వెళ్ళిపోతాడు. అక్క డనుండి సారంగధరని పంపిస్తే గాని చ్మితాంగి విబాహంలో తం డీకొడు కులు పోటీ పడకుండ చేసే అవకొళం ఉంటుంది. ఆంచేతనే విజయ భూపతిపై యుద్ధానికి వెళ్ళమని సారంగధరడు వంపబడ్డట్లు కవి చ్మితించారు. కనుకనే ఆ చ్మితపట సుందరి పేరు కూడ సారంగధరుడు తెలుసుకోక సోవడానికి అవకాశం ఏర్పడింది. తీరా ఆమెను విడివి గృహంలో చూసినప్పుడు సారంగధరడు ఆళ్చర్యపోయాడు. ఈ విధంగా తండడీ కుమారుల వ్య క్రిత్వాలకు భంగం కలుగ కుండా చి తీకరి.చారు.వార్గానుణరావ్మ్ము

తనకు జరిగిన అన్యాయాన్ని సారంగధరుడికి తెలియజేసి ఆయనను వివాహ మాడాలనే తలంపుతోనే చ్చితా.గి ఆయనను తన విడిది గృహానికి రప్పించు కొన్నది కాని నీతిబాహ్యంగా వ _ర్రించాలని చూశం కాదు. ఈ సన్నివేశాన్ని అందరు కవులు అనసహ్నూుంగా కొముకపరంగా చి్యళిందారు. కానీ నారాయషణవు చ్మితాఎగి వ్యక్రిత్వం ఎంతో గంభీరంగా చ్యితించారు. చికాంగీ సారంగధరుల సంవాదం కూడ ఎంతో ఉవాత్తంగా నడిపించారు.

సారంగధరుడు పావురాలు ఎగురవేసీ దృశ్యాన్ని నారాయణరావు పరి వారించారు. చ్చితారిగి సారంగధరుణ్ణి తన మేడకు రప్పించుకోవడమే పావురాల సన్నివేశానికి పరమార్థం. నారాయణరావుకి పావురాల సన్నివేళం నచ్చలేదు.॥ అంచేతనే లలితాంగి ద్వారా సారంగధగడు చ్వితాంగి వేడకు వచ్చినట్టు చ్మితించారు.

లలితాంగి సాకల్యుని వేషం ద్వారా సారంగధరుణ్ణి చ్మితాంగి మందిరానికి రప్పించింది. ఇక్కడ కొంచెం ఆలోచించాలి. సాకల్యుడిగా లలితాంగి మారు చతు ఎ

శీ. చూడండి “చి తాళ్యుదయం” పీఠిక

$్రి0 థ్రీ కాళ్ళకూరి నారాయణరావు రచనలు వేషంలో సారంగధరుని మై(తి సంపాదించుకొంది. సాకల్యుగు ఆడా? లేక మగా? అని సారంగధరడు గృుర్తించలేకపోయాతు.. స్త్రీ పురుషుల శారీరక అంతరాలు (పకృతి సిద్ధం. ఒక స్త్రీ ఎంత గొప్పగా పురుష వేషం ధరించినా సులభంగా గుర్తించవచ్చు. సాకల్యుడు ఎవరో తెలుసుకోకుండా ఆతి స్నేహం వీర్పరచుకొన్న సారంగధరుని బుద్ధి విశేషాన్ని అనుమానించవలసి ఉంటుంది. కానీ కథకోసం అలా చిితింపబడిందని మ్యాళం ఇక్కడ నరిపెట్టుకోవలసి ఊందిగే సాకల్యుడు మూరృపోతూ కళింగ రాజనందన సౌధంలో యొగిని ఉందనీ, ఆమె విష విముక్తి చేయగలదనీ అంటాడు. సాకల్యునికీ యెగినికీ కల సంబంధం ఏమిటని సారంగధరుడు ఆలోచించలేక పోయాడు. అనంతరం సాకల్యుడు లలికాంగిగా మారి చ్చితాంగి సౌధంలో సారంగధకుడితో సంఖా షించినా పరిచిత కంఠన్వరాన్ని సైతం ఆయన గుర్రించలేక పోతాడు. ఈ నందర ల చ్మితీక రణలో అనౌచిత్య వంహారానికి నారాయణరావు ఎటువంటి ఉప వత్తులు చూపకఫోవడం లోపలగానే భావించాలి. చేమకూర వేంకటకవి సారంగధరధుం-.ఖ్యయస్థానంటో. (ప్రవేశ పెట్టించ లేడు. సౌరంగధరుని దోవ నిర్ణయం పరోక్ష న్యాయ విచారణా పద్ధతిలో సాగింది. న్యాయ విచారణ లేసింది మంతులు. తీర్పు జరిగింది సభలో, కొక సోకే ఆకాళవాణి వాక్కులకు అక్కడక్కడ వేంకటకవి [పాముఖ్యాన్ని కల్పించారు. కానీ నారాయణరావు ఈ సన్నివేశాన్ని ఆఅధునీకరణం చేశారు. సౌరంగో ధరుడి దోష నిర్ణయం సన్నివేళాన్ని ఈయన నేటి కాలంలో న్యాయస్థానాన్ని దృష్టిలో వుంచుకొని చిత్రీకరించారు. చ్చితాంగి ఆత్మహత్యకు కారజభూతు లెవ్వరని రాజరాజు దండపాశికుని చేత దర్మాప్తు చేయించాడు. సారంగరరుడు,

• లలిఠాంగి న్యాయస్థానంలో (ప్రవేశించారు. పాలకుడు లలితాంగిచేత బంగారాన్ని

1. చిలకమర్తివారి చార్మితక పౌరాణికేతి వృత్త నవలల్లో ఈ కల్పనే ఉంది* అడవి బాపిరాజుగారి 'హామబిందు' నవలలో ఈ కల్పన ఉంది. అఖరుకు థ్రీ కందుకూరి ఏరేశలింగం గారి “రాజశేఖర చర్మితము'లో కూడ ఈ కల్పనే ఉంది.

నాటకొలు = చితాభ్యుదయం ర్ట జేతితో పట్టించి [వమాణం చేయించాడు! నేడు న్యాయస్తానంలో భగవద్గీతపై బీశులు సెద్దంచి పమాణం జేయిస్తుంటాడు. ఇస్పటిలాగే న్యాయాధికొరి వివరాలు సేకరించడానికి లలిఠాంగిని అనేక (పళ్నలు వేళడు లలితాంగి చెప్పే మాటల్లో ముఖ్కాంకాలు కొన్ని వాసుకొన్నాడు, వామనుడు, విద్యాధరులు న్యాయ వాదులు. వాస్తవాలు తెలుసుకోవడానికి వీరు లలితాంగిని అనేక _పళ్నలు గుచ్చి గుచ్చి ఆడిగారు. అనంతరం వీరు, తరువాత న్యాయాధికారి సారంగధరుణ్ణి (వశ్నిం చారు. తానే దోషినని సారంగధరడు ఒప్పుకోవడం. అంతకుమించి ఆయన మాట్లాడకపోవడం మొదలై న కారణాలవల్ల న్యాయాధికారి సారంగధరుణ్ణీ దోషిగా అనుమానించాడు. దోషి రాజవంకీయడు కొవడం మూలాన న్యాయ నిర్ణయం జరిగేవరకు ఒక సంరక్షకుని అధీనంలో ఉంచవచ్చు. అలా దోషిని విడువ వచ్చని విద్యాధరుడు అంటే సుబున్టి సారంగధరునికి పూట కాపుగా ఉంగడానికి ఒప్పుకుంటాడు. కానీ రాజకీయ ఉద్కోగం చేసే వ్యజక్రి (పతిభువుగా ఉండకూడ దని న్యాయాధికారి అంటాడు వెంటనే సుబుస్థ తన ఉద్యోగానికి రాజీనామా ఇచ్చాడు. అ రాజస్మ తాన్ని పోలకుడోరోజు దగ్గరకు తీసుకొని వెళ్ళి ఆమోథఠ మఘు్కుద వేయించుకొనివచ్చాడు. అనంతరం న్కాయాధికారి సారంగధరుణ్ణి సుబుస్థికి అప్పగించాడు. ఈ సన్నివేశంలో ఆంతా నేటి న్యా జో స్థానంలో ఉండే “నెయిల్‌” (9810) పద్ధతిని ఫాటించారు,-=.-.

వామదేవ విద్యాధరుల నాదాలు విన్న లరవాత న్యాయాధికారి సొరంగ ధడని దోషిగా నిర్ణయించారు. ఈ. తీర్పు విధానం కూడ నేటికే,

వేంకటకవి కథలో సారంగధరుణ్ణి ద్మితాంగి మేడకు వెళ్ళవద్దని నుబుర్ది వారిస్తాడు. అంతటితో సుబుద్ధి పాత కనుమరుగవుతుంది. సుబుద్ధి యువరాజుకి (ప్రాణమి్యతుడు. అందువల్ల సారంగధరుని క్షేమం కోరినవాడై తే జరుగుతున్న అన్యాయాన్ని సుబుద్ధి పతిఘటించడానికి ఉద్యమించాలి. సుబ్యు అలా చేయలేదు. అంచేత వేంకటకవి సుబున్ధి పాతను ఆఫమ్మగంగానే చ్చితించారనే బప్పాలి. కాని నారాయణరావు సుబుద్ధిని సారంగధరుడికి కుడిభుజంగా, ఉపనాయకునిగా

1. ధర్మవరం వారి విషాద సారంగధరలో కూడ కోర్టు సీనులున్నాయి, ఇలాంటి కల్పనలు (పేకకులను ఆ రోజుల్లో బాగా ఆంరించినవనే చెప్పాలి.... చూ :- విషాదసారంగధర, ముుదణ 1986 పట, 49

89 థ్రీ కాళ్ళకూరి నారాయణరావు రచనలు చితించారు. సారంగధరుతు దోషిగా నిర్ణయమైనప్పుడు సుబుద్ధి తన ఉద్యో గాన్ని వదులుకుంటాడు. (ప్రాణమ్మిథుని కోసం రాజునే ఎదుర్కోవాలనీ, [పజలు ఈ అన్మాయం పట్ట విస్ణవించేలా చేయాలనీ సంకల్పిస్తాడు. తం్మడీ గుణడేవుని సహాయంతో సారంగధరుడికి శక పడకుండ కాపాడాడు, అంతటి శ్నేహజీవిగా సుబుద్ధిని నారాయణరావు చ్యితిందారు,

చ్మితాంగి గోదావరిలో పడి ఆత్మహత్య చేసుకోబటోయి. వివలయత్ను రాలై౦ది. అసలు ఈ కథ మాళవ దేశానిదనీ ఆంధ దేశానికి సంబంధం లేదనీ కవి స్వయంగా పీఠికలో చెప్పారు. కథలోను, కథనంలోను ఎన్నో కొత్త పుంతలు [లొక్కారు. అటువంటప్పుడు ఈ కథ మాళవ దేళంలోనే జరిగిందని నారాయణరావు చెప్పి వుంటే ఎంతో బాగుండేది.

గుజదేవుడు తన అపార్మపజ్ఞవల్స సారంగధరుడికి శిక్ష పడకుండ చేశాడు. ఇంతటి మంటతిసత్తములు చేమకూరి వారి [గంథంలో లేరు. ' సారంగధరుడి కాళ్ళు తెగగొక్టిమని ఆదేశించడమే కరుణరసం. శిక్ష విధించబడితే వీభత్సంణ్నా మారుగుం డీ నాటకఠల. (పేషవల్ని వీళత్సరసానికి గురి చేయకుండా నారాయణ రొవు తప్పించగం ముదావహం,

వింతోమరది నాటకక రలు చేయనిదీ, నారాయణరావు మ్మాతమే చేసినది అంతర్నాఓకాన్ని కల్పించడం. మీననాథ, గుజదేవులు చ్మితాంగీ సారంగధరుల (వణయాన్ని రొజరాజుకి వెల్లడించాలని ఈ ఆంతర్నాటకానికి [పయో _క్రలయ్యారు. ప్రతధారులు కూడ వాస్తవమైన వ్యక్తులే కావడం విశేషం. రొజుకి యథార్థాలను తెలపడిమే దీని పరమ [(పయోజనం. అందరు కవులూ మీననాథుడు (మత్స్య నాథుకు) సారంగధరుని అన్ముగహించినట్టు మాతమే చెప్పారు. కానీ నారాయణ రొవు మీననాథుల ప్మాతకు అందరికంటే ఎక్కువ (పాధాన్యాని షి కల్పించారు.

మత్స్యనాథుడు సారంగధరుని అను[_గహించాడనీ, చౌరంగిగా నామకరణం చేసి సిద్ధలలో కలిపాడనీ వేంకటకవి చెపా డు. అప్పుడు ఈ నగాచినక్కల పాలు చేసినట్లు శివ వర్మప్రసాడియైన సారంగధరుని వల్ల రాజరాజుకి _పయోజనం లేదు? మత్స్యనాథుని సవియానికి సాగ్రకత లేదు. అంచేతనే ధర్మం కోనం పొటుపడ్డ వ్యక్తిగా, రాజకీయ కార్యకలాపాల్లో పాల్గోని దేశానికి, రాజుకి మేలు చేసిన మహోపకారిగా మీననాథుని నారాయణరావు చ్మితించడం అత్యంత (పశంసా వహం.

నాటకాలు = ది తాభ్ళుదయం రఫి ముఖ్యంగా ఈ నాటకంలో కథను సుఖాంతం చేయడం, చ్మితాంగీ సొరంగ ధరుల వివాహానికి రొజరాటు ఒప్పుకోవడం నారాయణరావు కథాకథనా న్టైపుణ్యా నికి పరాకొష్ట రాజరాజుతో చ్మికాంగికి ఇగ్గవివాహం జరగిందనే అనుమానం ఎవరిశ్రైనా కలుగవచ్చు. కానీ ఖరగ్గవివాహం శాస్ర్రసమ్మతం కాదు అష్టవిధ వివాహాల్లో ఇగ్గవివావా (పన క్రేలేదు మెగా ఆ ఖగ్గం కూడ సారంగధరునిదే, చ్మితాంగి మనోవలభుతు కూడ సారంగధరుడే. అంచేత చిితాంగి అవివాహిత అనగులో సందేవాంలేదు. ఈ విధంగా చ్మికాంగి కథల్లో ఆనూచానంగా వస్తున్న విపతిపట్తినీ, ఆశ్సీలాన్ని పరిహరించి సారంగధరునితో వితాహం గావించి నారా యణరావు కథను శుభావహం చేశారు. నారాయణరావు తమ పీఠికలో చేమకూరి వేంకటకవిని కొన్ని సందర్భాల్లో ఘాటుగా విమర్శించినా కవితా ధోరణుల విషయంలో అక్కడక్కడ వేంకట కవీనీ అనుకరిందారు ఈ నాటకంలో అవరాధిగా ఇందీకృళురై చీ- సౌరంగఢరుడు రత్నాంగిని చూడడానికి వెళ్ళాడు. అప్పుడు రత్నాంగి కుమారుని చూచి విలపిస్తూ “నీ జన్మ కాలమున జోస్యులు చెప్పిన కథలన్నియు వ్యర్థము లయ్యనే” అంటుంది. ఇదే సందర్భంలో నారాయణరావు రత్నాంగిదేత రొజరాజును పరోతంగా చేంబోధింప చేస్తూ ఆమెచేత ఇలా పలికిస్తాడు ;= కట్ట (పాజేశ్వరా 1 ధర్మవిధులు పెక్కు విధములు కదా! యీతని దేశాంకరమునకు వెడల+ గొట్టరాదా? అచట దిక్కుమాలిన వారిలో నొక్కడుగానై న నండునే” వేంకటకవి కావ్యంలో రత్నాంగి రాజరాజు దగ్గరకు వెళ్ళి కుమారుని శిక నివారణకై ఆయనను ఇలా అర్థిస్తుంది. న

1. (బాహ్మము, ౨. దైవము, 8. ఆర్షము, 4. [పాజాపత్యము, క 5. ఆసురము, క. గాంధర్వము, ?. రాక్షసము, 8. పెశాచము.

ర్ర4 ఫ్రీ కాళ్ళకూరి నారాయణరావు రచనలు చ అడవులశకే/గి యాకలములై న భుజించఎదమయ్య ధీమళం

బెడల(గ దూరజేశములకేనియు టోయెదమయ్య కోడలం

గొడుకును నేను రాచసిరి కూటములప్పుడె వచ్చె మాకు చాల్‌

విడువు(డనంగ దయ్య నవవి,భమ మోహన కోమలాంగునిన్‌ (0-78)

ఇలా ఓక మహవికవి యొక్క కవితా ధోరణిని ఇతర కవులు ఆనునరించ గం సమంజసమే కాని అనుచితం కాదు.

నారాయణరావు కల్పించిన గుణదేవ హరిశర ఖల ప్మాతలు; వేంకటకవి కావ్యంలో సారంగధరుని పూర్వజన్మ వృతొంగంలోని సుమంత జరాంతుల ప్లాతలను తలపిస్తున్నాయి. ఇక్క డ నారాయ జరాపు అనుకరణ హెక్షికమే 1

ముఖ్యంగా గుజదేవుని పాతను 'రత్నావ?' 'స్వప్న వాసవదటత్త" నాట కాల్లోని యొగం రరాయణుని పాతను గుర్తుంచుకొనే నారాయణరావు సృవ్టించారు" యొగంధరాయణుడు తన లోకోత్తర (ప్రజ్ఞా విశేషాలచేత ఉదయన మహారాజుని ఛకవ లిగా చేశాడు. ఆలాగే గుణదేవుడు తన బుద్ధి విశేవంతో సాకంగరరుని (పాజాపాయం నుంవి తప్పించి ఆయన అక్క్యున్నతికి పాటువదాణో చకాభ్యుదయము - పొ తచిక్రణ

సజీవపా_త చ్మితణలో నారాయణరావు (ప్రతిభ అపూర్వం. ఏ చిన్న పాత కూడ కృతకంగా ఉండదు. ఈ నాటకంలో పా్పాతచ్యితణ ఎలా కోన హాగిందో వివరించవలసి ఉందిం రాజరాజూ

ఆరవై గంవత్సరాల వృద్ధుడు. వీర్మాగేసరుడు, కళావృదయుడు. కళ్యాణ పుకం నుంచి విజయసేనుడు ఓ సేనానాయకుని పంపమని రాజరాజుకి వర్తమానం పంపితే సుబుద్ధి వెళ్ళడానికి సంసిద్ధతను వ్యక్తం చేస్తాడు. సుబుద్ధి ళం్మడి గుణ దేవుడు (పస్తుళం రాజధానితో లేనందున లోకాపవాదానికి వెజచి పంపశంటాడుం కానీ మధ్యేమార్గంగా సారంగధరుని తోడు చేసి నుబుద్ధిని గణరంగానికి పంపడం ఈయన ధర్మదృన్చికి నిదర్శనం.

నౌటకొలు = చి కాళ్యుదయం కిక

రొజరొజు చిికాంగితో వివాహానికి అంకకరిరచడం కేన 6 హరిశర్మకు కళింగరాజు ద్వారా గుణపౌళం నేరి ంచాలనే కాని కాముక దృన్టితో మాద కాదు. ఇది ఈయన నైతిక దృక్పథానిక నివర్శనంి హరిళర్మ వివాహం ళ₹ంకు నెర వేర్చుకొని వచ్చినప్పుడు తనకు అపకీర్తి వచ్చిందని బాధ పడ్డాడు

చ్మిరాంగి ఆత్మహత్యా విషయంళో సారంగధరుడు దోషిగా భావించ బడ్డాడు. రాజుగా కుమారునిపై మమకారం చంపుకొని న్యాయాన్ని విధ్యుక్తంగా జరివించమనీ, దోన్షీ అయితే కుమారుడై నా దండనార్లు డేననీ, నిర్దోషి అయితే ఆగని సిగపూవు వాడదనీ న్యాయస్థానానికి నర్తమానం గం “డం రాజరాజు ధర్మదీక్షకు నిదర్శనం. న్యాయాధికారి సారింగధరుడు దోషిగా తీర్పు యిచ్చినప్పుడు రాజ రాజు న్యాయాధికారి అభి(పాయాన్నే సమర్ధింవాడు. రాజు తలచుకొంటే సారంగ ధరునికి శిక్షను రద్దు చేయవచ్చు. కానీ ఈయన అలా చేయలేదు. ప్యుతభివ పెట్టమని రత్నాంగి రాజును అర్థింవలీదు, రాజరాజు ధర్మలోలక్వల ఈమెకు కెలుసు కనుకనే.

ఆజస్టైజ్రగద్రరున్సికి శిష పడినట్టు భావించిన రాజరాజు ఎంతగానో కుమిలి పోయాడు. రాజుగా తన ధర్మాన్ని అనుఫ్థించాడే గానీ, ఆయనలో కూడ ప్వుత వాత్సల్యం, మమకారం ఉన్నాయి.

“= అంతర్నాటకాన్ని చూస్తున్న రొజరాజు తనకు తెలియని అంశాలు (పద రంచబడుకున్నప్పుడు యిడేమిఓ ని హరిశర్మను [_పశ్నిస్తున్నాడు. ఇన్ని అను చీఠాలకు మూలకర్త అమున వారిశర్మ రాజుకి ఏదో సర్ది చెపున్నాడు. చ్చి తాంగి రంగ్మపవేశం ఈయనకు ఎంతో ఆగందం కలిగించింది. పత మరణానికి పళ్ళాత్తపుడై [పాణ పరిత్కాగానికి సిద్ధమౌతాకు, వాస్తవాలు అన్నీ తెలును కున్న ఈయన ఛచిితాంగీ సారంగధరుల వివాహానికి యువరాజ పట్టాలిషేకాని! ఆఅంగికరింవ తన జౌదార్భాన్ని పదర్శించిన మహోన్నత ద్మక్తిగా రూపొందాడు. పొరంగరధరుడు

లోకోత్తర నీతివర్తనుడు. శౌర్యసాహసోపేతుడు. వైశ్వానరుని అభ్యర్థన మేరకు చ్కీతాంగి చ్మితపటాన్ని గిసి చూపించాడు. ఈ సందర్భం ఈయన అనురాగ హృదయాన్ని (పతిఫలిస్తుంది.

క్రి థ్రీ కాళ్ళకూరి నారాయజరావు రచనలు సాకల్యుడి (సాణ రకణార్థమే కళింగ రాజనందన సౌధం లోకి వెళ్ళకూడ వని రెలిసినా వెళ్ళాడు తన మీ[తుడు విష విము కుడయ్యాడని తెలిసి యోగినికి ఎంఠగానో కృతజ్ఞతలు తెలుపుకొన్న స్నేహశీలి ఈజన. లలికాంగి చితాంగిని చూపించినపుడు సారంగరరుడు వెంతో ఆళ్ళర్యం బెందాడు. తండి ఆమెను చేపట్టాడు, గనుక తాను భార?గా స్వీకరించనని నిష్యర్షగా చెప్పాడు. తనను స్వీకరించమని చితాంగి ఆర్ధించినప్పుడు పాతి (వక్యాన్ని గూర్చి సారంగధరుడు దీర్లోవన్యాసం యిచ్చాడు. ఈ సంఘటన ఈయన పరిణత మనస్సుకు నినవర్శనం. చితాంగపై అంకటి విరహంతో వేసారిపోతున్న సెరంగరధరుడు తన తండి అమెను వివాహం చేసుకొన్నారని తెలుసుకోగానే తన వలపునంకా చంపు కొన్నాడు. కాజులు లోళనిందకు భయపడతారు కనుక కాను ధర్మదూరుగైతే లోకం దూవ్షిస్తుందన్సి చ్మితాంగికి నచ్చకెప్ప [(వపయత్నించాడు సొరంగధరుడు* ఈ సందర్భంలో ఈయన ఉదాహరించిన వైనం క్రాఘాప్మాతం. లేఃగీ! అళని నాథులకెల్ల( (బజానురర* నంబె మఖ్యంబు త క్కార ఖంబుచేత నీకదా మున్ను రాము(డనింద్య చరిలళు రాలి నొతిని బనినె నర జ్యమునకు ఈ మాటలు సారంగధరని లౌకిక హితవ ర్తరానికి మచ్చుతునుక. కర్త వ్యం ఆలోచిస్తాననీ కొంఠకాలం ఓపిక పట్టమనీ చ్మిలాంగికి హితవు చెప్పాడు చ్మితాంగి ఆత్మహళఠ్యా [పయక్నాన్ని చూసి ఈయన మూర్చిల్హాడు. ఈ సన్ని వేళం ఈయన సరళ హృదయాన్ని విశడం చేస్తుంది. న్యాయస్థానంలో బొ స్తవాలు రెపిలే- ఈం(ఉి అపకీర్తి భరించలేక (పాణ క్యాగం చేసుకొంటారు. అనంతరం తల్లి, కులవృద్ధలు, అ్మశితులు మొదలైన వారు కూడ మరణిస్తారు. అంచేత కానే దోషనని ఒప్పుకుంటే తానొక్కడే మరణికేనేం అని భావించాడు సారంగధరుడు. కనుకనే దోషిగా ఒప్పుకున్నాడు* దుర్యళంతో చగిపోటోతున్నానని బాధపడ్డాడు. తలారులు సైత ఈయన మర ణం పట్ట చలించిపోయారం టే ఈయన శీలసంపద్తి గు"ంచి వేరుగా చెప్పనక్క ల్లేదు.

వహాటకోలు = చ్మితాథ్యుదయం క్క! వధ్యశిలకు వెళుతున్న సారంగధరుని కోసం (ప్రజలు తండోపతండాలుగా వెంట నడిచారు, దారుణమని (ప్రజలు రొమ్ములు బాదుకున్నారు. రాజునే తూలి నాడారు. ఇంశటి (పజాభిమానం పౌంపిన సారంగధరుడు ధన్యచరితుడు. చివరి కోరికగా తల్లిని దర్శించి తాను పుల్టినప్పుడే చనిపోయినట్టుగొ భావించవలసిందిగా ఆమెకు బోధించాడు. మరణం సంభవించబోతున్నా చలిం చన్లి మేరునగ సమాన గాంభీర్యాన్ని (పకళలించాడు జన్మలు బుద్భుద(ప్రాయాలనీ, తంకిని నించించవద్దనీ బోధించే ఈ సందర్భంలో ఈయన తల్లిని ఓదార్చిన విధోనం ఎటువంటిదో ఓ ఉదాహరణ లే॥గీ॥ కలన(దన యొక్కసుతు! డట్టుగా గనల సు భ్మద కానేమిజేసె? నప్పగిది. దనకు మారళత మొక్కళజి యమాగారము నను జేక గాంధారి తానేమిచేసెం జెలిమ 1. ఇంతటి వరివూర్త జ్ఞాననంకుకూాసొలార గొధరుడు. "ధక్కమేవ జయతే" అన్నట్లు ళాను నమ్మిన ధర్మాన్ని ఆ్యకయించడ -చేత చివరకు సుఖఏ పొందాడు సారంగధరుడు,. ఈ విధంగా నీతికీ, ధర్మానికి, న్యాయానికీ, ధ్రైర్యో నికీ సుగుణ సంప త్రిక, కీం విభవావిడే.టషథీడగ్లా.సాఠంగధరుని ప్యాఠరను కని సృష్టించారు. చిత్రాంగి కళీంగేక్వరుడై న యళోవర్మ ఏక్సేక కుమా_ర్రే. ఈ నాటకరలో. కథో నాయిక. జగదేకసుందరి. కనుకనే ఈమెను సొఠంగధరుడు (పేమించగలిగాడు, ఈమె కూడ నవమోహనాంగుడై న హెరంగరధరుని చ్మితవటాన్ని చూచి మోహీలి చింది. తన నిమిత్తం యుద్ధంలో చనిపోయిన వారి గుగలవి బాధ సడడం ఈమె లోని భూతదయకు నివర్శనం తనను వివాహమాగ౦ ౨ రాజరాజని తెలిసినప్పుడు ఈమె దుఃఖం పరాకాష్ట చేరుకొంది. ఎలాగైనా యువరాజును తన నివాసాని! రప్పించుకోవాలనుకొందిం సఫలీకృతురాలై ది. హెరంగధరుడు తన నివాసానికి వచ్చినప్పుడు రాజరొజు దురంతాన్ని వివరంగా చెప్పిఐదిం కనను భార్యగా స్వీకరించకపోతే ఆత్మ హర్యే శరణ్యమని

88 థ్రీ కాళ్ళకూరి నోరూయణరోవు రచనలు ఖంకితంగా సారంగధరుడికి చెప్పింది. ఆయన కాళ్ళపై ఐడి అర్థించింది. భగ్న మనోరథయె గోదావరిలో దూ"ంది. చనిపోయే సమయంలో కూడ తన (పియుడి షేమాన్నే కోరిన అనురాగ వృదయ ఈమె

అదృష్టవశాత్తు ఈమెను గుణదేవుడు రక్షించడం వల్ల రొట్లై విరిగి నేతిలో పడ్డట్టయింది. సారంగధరుణ్ణి భర్తగా పొందడమే ఈమె అత్యం. కాబ్‌ అంత ర్నాటకంలో పాత కూడ ధరింళింది. తనకు జరిగిన అన్యాయాన్ని రాజుకి నాటకం ద్వారా స్పష్టపరచింది. శీలభంగం ఏ శ్రీ ఒప్పుకోదనీ రంగస్థలిపై నుడీ విన ధీకరాలు ఈమె. నాటకం రి కట్టింది. రాజరాజే స్వయంగా ఈమెను క్షమించమని అర్థించాడు. స్త్రీ లోకానికే శిరోభూషవణంగా మీననాథుడి [పళంస లందుకొన్నది. ధర్మం కోనం పోరాడి తన లక్షా న్ని సాధించుకొంది.. జగదేక సౌందర్యరాశిగా, అనురాగహ్యదయగా, థీరురాలిగాా ఆదర్శ యువలిగా ఈమెను చ్చితించారు కవి, లలితాంగి

ఈ నాటకంలో చ్మికాంగి తరువాత [పముభిప్మాత. చ్నితాంగీ సొరంగ ధటిల (వణయ ఘట్టం సుఖాంతు చేయడానీక లలితాంగి మొతధారిణి--చ్చిశాం గిశి పేరుకి చెలిక లేగాని అంకకు మించిన అత్మీ యురాణు. పరిణత మనస్త త్వం, వరేంగితానగాహన ఈమె (వత్యేకళలు. నర్మగర్భంగా మాట్లాడటం వెన్నతోడ బెట్టిన విడ్శి.! చి్యికాంగికి జరిగిన అన్యాయం పట్ట కర్తవ్యాన్ని ఆలోచించి ఆమెను ఓడోన్చెంది,

చితొంగి కోసం ఈమె సొకల్యునిగా మారింది. రా౫రొజు చి తాంగినీ భోగకుండ కన్యా.గౌర్మీవతం అనే నెపం కల్పించింది ఈమే. తన (పజ్ఞాపాట బోలచే సారంగధరునీ చ్నిళారిగి మేడకు రప్పించింది. వర్మగర్భంగో చి(తాంగి వృళ్తాంతొన్ని చెప్పింది. చ్చితాంగీ సారంగధరులు మాట్లాడుకోవడానికి ఆక్కడీ నుంచి వెళ్ళిపోయింది. ఈ విధంగా వీరిద్దరిని కలపడానికి దోహదకారి అయింది.

1. లలిళాంగి ; సభ ! ఎవరో వచ్చుచున్నారు చూడుము. చ్మితాంగి । (చూచి) అయ్యో! తెలివిమాలినదానా ఎవ్వరో అనెదవేమి ? అలీరాంగి ; పోనిమ్ము నీ వృదయేళ్వరుండే యనెద( గో వింపకుముం

నొటకాలు = చ్మితాభ్యుదయం క్రిం యవరాజును శిషనుంచి తప్పించాలని శతవిధాలుగా 1(పయత్నించిందిం కానీ వివలయత్నురాలైంఏ. చితాంగి చెలికత్తెగా యజమానురాలి కోసం ఎంతో పాటుపడింది. చక్కని మేధ, హాస్య సంభాషణా చాతుర్యం కార్య నిర్వహణ దక్షత కలిగిన లలితాంగి “అభిజ్ఞాన కాకుంత ము'లోని “అనసూయ'ను జ్ఞప్లికి తెస్తుంది. సుబుద్ధి సారంగధరుడి ఆప్తమ్మితుడు. అటు (బాహ్మ్యణ్యం, ఇటు ష్ముతధర్మరి రెండు సమ పాళ్ళలో మూ ద్రీభవించిన వ్యక్తి. _తికరణపద్ధిగా కాజ కుటుంబం యె గక్షేమాలు అహర్నిశలు కాం&ంచేవాడు. యువరాజు కోసం తన కద్యోగానికి సైతం రాశీనామా యిచ్చిన స్నేహ శీలి ఈయన. ఈ సందర్భంలో ఈయన సారంగధరునితో పల్కిన మాటలు రాజభక్తికి నిదర్శనాలు.! సారంగధరుని వధ్యచిహ్నాలతో తీసుకుపోవడం గుంర్రించిన నుబుర్రై కరవొలళరచేళ బట్టి"ళోహళాననాన్ని సితం ధిక్కరించే “తలంపుతో ఉద్యమిస్తాడు. (పణలు యువరాజు కోసం రాజుపై వ్యతిరిక్తతను (పదర్శించేట్లు చేయాలనుకున్నాడు. ఈయన గుణదేవుని పుతుడైనా రళ్నాంగికి ద్వితీయ ప్యుళుని వంటి వాడు. పరన్పరు.ప్రోదరవ్లావం సుబుర్ధీ సారంగధరు9లో కనిపిస్తుంది. తర్మడీ గుణదేవుడు మారువేషంలో హఠాత్తుగా కనిపీంచడం వల సుబుర్ధీ 1వయత్నాలన్నీ వలించినట్టయినాయి.. సారంగధరుని కాపాడడంలో సుబుద్ధి ప్రాత లెకపోలెదు. రాజరాజు అంతర్నాటకం దర్శించేప్పుడు సుబుద్ధి ఆయన [పక్యనే ఉన్నాడు. రాజనీతి కుకలుడు, స్నేహశీలి, స్వామిళకక్తి పరాయణుడు అయిన సుబుర్ధి అన్వర్థ నామధేయుడు, స భక

1. సారంగధరుడు : మితుడా! యీ మంద భఖాగ్యుని కొరకు నీ యుద్యోగ మేల విడచెదవు 1 | సుబుద్ధి : అయ్యో ! అట్టనెద వేమి ? (పాణముకంటె _బీయమైన నా (వకు వున కిక్కట్టు కలిగినపుడు నాకీ మంగతిపదవి యేల? చివరకీ శరీరము కూడ నవసరములేదు,

ఖీ థీ కాళ్ళకూరి నారాయణరావు రచనలు గుణదేవుడు (పధానమంతి, రాజుకు (పీతిప్మాతుడు. చ్మితపటాలను. తిలకిస్తూ తీర్థ య్యాతలకు వెళ్ళిన గుణదేవుడు కూడ ఈ సమయంలో ఉంటే ఎంతో బాగుండేది అని రాజరాజు విచారించడం గమనార్హం. ఈ సందర్భం గుణగేవుని పట్ట ఆమనకు గల ,పేమాభిమానాలను వ్య క్ర చేస్తుంది?--గుణదేవుని పాత ఈ నాటకంలో చాల తక్కువగా ఉన్నా నీజలో తైల బిందుశ్రలా నాటకమంకతొ వ్యాసీంచే వుంది. తీర్ధయా._ళలు ముగించుకొని వచ్చిన ఈయన చ్మికాంగీ రాజరాజూల వివోహవార్త విని ఇందులో ఏదో మోసం ఉందని (గపించాడు, వాస్తవాలు తెలుసుకోవడానికి మారువేషం ధరించాడు. చికాంగీ సారంగధరులను ఆపదల నుంచి రవించి మీననాథుని ఆ్యశమం చేర్చడం, అంతర్నాటకం ఆడించి వాస్త వాలు వెల్లడించదిం ఈయన్న లీష్హఒస్ధి వైభవానికి నికిషోపలాలు. రాజరాజు హరి కర్మను చంపాలనుకొన్నప్పుడు వారించిన సవృాదయడు. చ్నికాంగీ సారంగ ధరుల వివాహానికి రొజరాజును ఒప్పించి తన (పజ్ఞను చాటుకొన్నాడు గుణ దేవుడు. హారిళర్య రోజరొోజుకీ రేండవమ్యతీ, కుతం[తుడు, ఈర్ష్యూకవు. రొజు అభిమానిని త్‌ పోందోలినీ తప్పుదారి పట్టినవాడు. రాజును వివాహానికి (పోత్సహించడమే ఈయన దుష్ట బుడ్ధికి రార్కణం,. ఈయన మనస్తత్వం రాజుకి కూడ తెలుసు. రోజరోజు రెండో వివాహానికి ఎందుకు ఒప్పుకున్నాడో తేలుసుకోలేని పరేంగిత జ్ఞునళూన్యుడు. ధోజరోఎా గుణదేవుని గొప్పగా గౌరవిస్తున్నాడనీ, తనకు ఆంత [ప్రొధాన్మం ఇవ్వడం లేదనీ, అంచేత రోజు-ఆభిమోనం పొందడానికి ఆయనకు రెండో వివాహం చేయించి మం[తాంగం విషయంలో తానే మ్మాతం గుణదేవు నికి తీసిపోని నిరూపించుకుందామనే తపనతో ఆయనకు వివాహ సన్నాహాలు జేసి వివలయత్ను డయ్యాడు. చిశాంగిని తన (పతీభతో శ్యతువులపొలు గాకుండా సురక్షతంగా రొణ చు హేద్యదవరం చేర్చించాడు గానీ తాను మ్యాతం ఆళ్మరచణ చేసుకోలేక

సాటకొలు = చ్మితాభ్యుదయం శ] పోయాడు. చివరకు రాజరాజు పంపిన సైన్యం వల్ల మా(తమే శ్యతువుల నుంచి బంధవిముక్తుడయినాడు.

అంతర్నాటకం జరిగేటప్పుడు రాజరాజు (పక్కనే కూర్చున్నాడు. వాస్త వాలు నాటకంలో (పదర్శిస్తున్నప్పుడు అవి తెలియని రాజరాజు యిదేమిటని అడుగుతుంటే ఏదో మభ్య పెట్టాలని [1పయత్నిందాడు. గుణదేవుని మం్మతాంగం ముదు ఈయన (ప్రతిభ నిరుపయోగమైంది. చ్మితాంగి రంగ్యపవేశం చేసి నప్పుడు ఈయన పై ప్రాణాలు పైనే పోయాయి. చివరకు రాజును కమాఖిత వేడాడు, | శా

ఈ నాటకంలో హరిశర్మ ఓ విధంగా (పతినాయకుడు. కైకేయి వల రాముడు అరణ్యానికి వెళ్ళి రావస సంవోరం చేసినట్లు హరిశర్మ కుతంతంవల్లే చిితొంగీ సారంగధరుల వివాహం జరిగింది. ఈ విధంగాహరికర్మ పరోతంగా మంచిపనే చేశాడు. చ్మికాంగికి సారంగధరుని చ్మితపటం చూపించ్చడణ ఆయన ఖగ్గంతోనే వివాహం జంపించడంవల్ల ఊరు పేరు తెలియని చ్మెకాంగిని (పేమిం చన యువరాజు మనొరథాన్ని ఈ వెధంగోసో;లం జీళాడు.

ఇక తక్కిన ప్మాతలు నారాయణరావు ఈ నాటకంలో సందర్శోచితంగానే సృష్టించారు. మాతృమూర్రిగా రత్నాంగిని, చ్కితకారుడిగా విళారదుని యుద్ధ భటునిగా సువేగుని, రాజసేవకునిగా వోమకున్‌కొథాశాయకుని వేడుక చెలికానిగో వై శ్వానరుని, న్యాయనాదులుగా వామదేవ విద్యాధరుల్ని, న్యాయస్థాన ళటనిగా పాలకుని; రాజకీయోద్యోగిగా దండపా!ికుని, తలారులుగో రోషణ, లీషణుల్ని, నాటకళాల నిర్మాతగా దమనుణ్ణి, రాజగురువుగో, నాటక (ప్రయోక్తగా మీననాథుని, యోగినిశిగా పభాంగిని, రాజు పరిచారికగా పుష్పాంగిని ఆయాప్కాతల బౌచిత్యాన్ని బట్టి సజీవచితఈణ చేళారు.

చార్మితక ఆధారాల ననుసరింలీ, పాత్రల నామౌచర్మం దృష్ట్యా రత్నాంగి, చ్మితొంగి మొదలె న పేర్లు ఎవరికీ లేనని నారాయణరావే పీఠికలో పేర్కొన్నారు. కానీ రత్నాంగి చ్చితాంగి పేరు ఈ కథలో [ప్రచువం కొబట్టి నారాయణరావు ఈ పేర్పనే ఉంచారు. ఈ నాటకంలో ఇంకొ స్త్రీ ప్యాతలున్నాయి. అంచేత ఆయా ప్యాతలకు కూడ ఇలాంటి పేర్రే పెడీతే బా సంటుంవని ఆలోచించిన కవి లలితాంగి, శుభాంగి, కనకాంగి, పుష్పాంగి అని ఈ విధంగా నామకరణం చేయడం ముడా వహంం

శీల థ్రీ కాళ్ళకూరి నారోయణరొవు రచనలు చిత్రాభ్యుదయము - సమకాలీన సొంఘిక పరిస్టితులు కావ్య్మపయోజనం ధర్మబోధ. కొవ్యం చదువుతున్నప్పుడు అందులోని నీతి పాఠకుని ఆకర్షించగలదు తద్ద్వారా పాఠకుడు దైతన్యవంతు డౌతాడని నిర్ది ష్టంగా చెప్పలేము కాని, సహృదయుడై న పాఠకుడు రసానందం పొందడంతో పాటు ఆయా పాతం గుణశీలాదుల్ని అనుసఏస్తే బాగుంటుందేమో అనే అఖి (పాయానికి రాకపోడు. లోకంలో ఊత్తమ కావ్యపఠన ద్వారా (పభావితులైన వారు లేకపోలీదు రసము సహృదయ నష్టము, సహృదయడైన పాఠకుడు కాన్యంవల్ల (పభావితుడు కావడం ఆకిసహ మే. కావ్యానికి యింతటి కకక్తి కల్పిం బాలంటే సామాజకుడికి అతి సన్నిహితమైన వాతావరణ) ఆందులో సృష్టిస్తే బాగుంటుంది. పాఠకుడు కావ్యంలో తాదాత్మ్యం చెందడానికి దోహదకారి అవు తుంది. ఉదాహరణకు := అభిజ్ఞాన శాకుంతలంలో శకుంతలను కణ్వమహార్షి అశ్రవారింజీకి పంపించిన ఘట్టం ఉంది ఈ ఘట్టం (పసిద్ధి పొందడానికి కారణం అందులో దైనందిన జీఐతాల్లో సంభవించే అనుభవాలు ఆతింహణలగా-చ్చికించ డమే. కాళిదాసు అపూర్వ కావ్య నిర్మాణ దక్షతకు ఈ సన్ని వేశం మణిదీపిక, అంచేత సమకాలీన సంఘంలోని ఆచార వ్యవహారాలు, కష్టనష్టాలు, జౌచీత్యవంతంగా, రసాభాసం కాకుండా కావ్యంలో కవి చ్మితించడం _జఅవిలమ- జీయం. ఈ నాటకంలో నారాయణూవు సవనుకొాలీన సొంఘిక పరిస్థితుల్ని ఎలా చితించారో చూడవలసి ఊందిం చ్మితాంగీ రాజరాజుల వివాహం పురస్కరించుకొని (6పజలు నగరాన్ని అరివైభవంగా అలంకరించుకొన్నారు. పెండ్తికం టే సంతోష కార్యం ఏదీ లేదు కదా అంటూ ఈకింది పద్యాన్ని 'వామనుడు' అనే పా్కాతద్వారా నారాయణరావు చ్వితీయాంకం (పారంభంలో చెప్పారు. సీ! 'బహువిధ భోషణొంబర సమ్‌లంకృత గ్మాతులౌ బంధు నర్గ్షములచేత గాయక పాఠక కవి పరిహాసక (ప్రముఖ విద్యావినోదములచేత వేణు మృదంగ నిస్సాణ వీణాముఖ్య ఘనతర మంగళధ్వనులవేత

నోటకోలు = చ్మితాభ్యుదయం శ్ర భక్ష్యభోజ్యానూనపానీయ లేహ్యాడి సుమనోజ్ఞతర భోజనములచేత గః భవ్య పరిమళ [దవ్యఫంపదలచేత నవ్యతోరణ కాయమానములచేత శొవునట్టి విబావా నుహోత ్సవంబు కిరణ్‌ నేయత్సవము (పీతిగలుగ(జేయు ! రాజరాజు కాలంలో ఇలాంటి వివాహ నేడుకలుండేనో లేదో కాని నేటి వివాహపు సందడులు యిలాగే ఉంటాయి. పెండ్రి అంటే బంధువులకు ఆనందదాయకమే కాని యజమానులకు మ్మం (ప్రాణసంకటం అని నారాయణరావు ఇలా వ్యాఖ్మానించ్తారు సీజాాానుంతటయేవలిగిపోయాచు చుట్టంబుల మాటిమాటికి (ఐతిమాలలేక కాంట పూ(టకు( బం క్రి భోజనంబులకతి లౌక్కులలచికిసినీలప్టంగృదేక పాడితొలంగిపైడు ధూర్తవైదిక నగలు. గట్నములు( గాన్కలు నిచ్చుకొనువేళ లం గల్లు తగవు లోపంగ లేక గీ తలపనేవారికిని రాక తస్పనట్టి నాకబలి నిష్టరములు వినంగలేక కార్యభారి ము తనుమైని గలుగువారు పడెడు[[శ్రమమింత యనుచు, జెప్పంగవళమె, గృహా యజమానుల యిక్కట్టు పై పద్యంలో కవి పఠీఫలింపజేశారు? ఇలాంటీ అనుభవాలు (పతివారికి జారసపడుతుంటాయి. రసాఠాసం కాకుండా కవి

శీ4 థ్రీ కొళ్ళకూరి నారోయణరొవు రచీనలు ఈ నాటకంలో పెండ్రి తతంగాలు గురించి వర్ణి.చారు. నారాయణరావు పెండ్రి తతంగాలు నిశితంగా పరిశీభిస్తుండేవారట.' ఆ పరిశీలనే ఈ పద్యానికి మూలం. చ్నితాభ్యుదయము - నాటక లక్షణాలతో సమన్వయం

నారాయణరావు ఈ రూపకొన్నె తమ విపుల పీఠికలో నాటకంగా పేర్కా న్నారు. సంస్కృతంలోని దశవిధ రూపకాల్లో నాటకం ఉత్తమమైనది. ఈ నాట కం నాటక లక్షణాలతో కవి ఎలా సమన్వయం చేశారో పరిలించవలసి ఉంది, సాహిత్య దర్చణకారుడైన విశ్వనాథుడు నాటక లక్షణాలు వివరించాడు.

నాటకంలో ఇలివృత్తం [గఖ్మాతం. పంచళంధులు, విలాసం, బుద్ధి (ఆభ్యుదయం) మొదలైన గుణాలతో సుఖ దుఃఖ సముధ్యూతాలైన నానా రసా లతో నిండి ఊ.డాలి [పథ్కాత వంశజుడు, రాఎర్షి, ధీరోదాత్తుడు, (పతాప వంతుడు, గుణవంకుడూ అంజన-డివ్యుడు వాని, దివ్యాదివ్యుడు కానీ, నాయకుడుగా ఉండాలి. శృంగార వీరరసాల్లో అన్యతరం అంగిరసంగా ఉండాలిం తక్కిన రసొలు అంగరసాలుగా ఉండవచ్చు. నిర్వహణలో అద్బుతరసం నిఐద్ధం కావాలి

పైన పేర్కాన్న సూూరాలకు “అనుగుణంగా ఈ నాటకం ఎలా రూపొం దిందో వివేచించవలసి ఉందిం

1. ఈ విషయాన్ని శ్రీ బుద్ధిరాజు రాఎభూషణరోవుగారు నాతో స్వయంగా చెప్పారు. వి. “నాటకం వృాతవృత్తం స్యాత్‌ పంచసంధి సమన్వితం

విలాసర్థ్యాది గుణవదుక్తం నానా విభూతిలిః

సుఖదుఃఖ సమూద్భూత నానారస నిరంతరమ్‌

పంచాధికాదళపరాస్త _తాంకాః పరికీల్తీతాః

(పథ్యాత వంశోరాజర్తిర్ధీరోదా ఈ (ప్రతాపవాన్‌

దిన్యోఒథాదివ్యాదిన్యో వా గుణవౌన్నాయకోమత,

ఏకఏవఖవే దంగీ శృంగారో వీర ఏవవా

ఆంగమన్యే రసాస్సర్వేకార్యో నిర వ్రహణేఒద్భుతఈ "

నాటకాలు - చి రాభ్యుదయం శక్‌ ఇకివృ త్తం ఇతివృత్తం నాట్య శరీకం. దాని విభాగం పంచసంధి పరికల్పితం, ఇది (వఖ్యాతం, కల్పితం, మి[ళం అని మూడు విధాలు. నాటకంలోని ఇలీవృ త్రం (వళ్యాశంం అుపే (పసిద్ధం. "ఇది ఆదికారిశం, [పాశంగికం అని రెండు విధాలు, (ప్రధాన కథ ఆధికారకం. కాగా (ప్రఫంగవళాత్తు చెప్పబడీన కథను (పాసంగికం అంటాను (ప్రాసంగిక ఇరికృత్తం వల్ల (పరాన కథ్ర మెరుగులు దిద్దుకుంటుంది. ఈ నాటకంలోని ఇతివృ త్తం [వథ్యాతమే. కారణం-ఈ కథ 15వ శతాబ్ధం నుంచి వినపడుతున్నది. ఇందులో [పాసంగిక ఇతివృత్తం ఏమీ లేదు. నాటకఫలం ఎవరికి చెందుతు-దో అతడే కథానాయకుడు, ఈ నాటకంలో నాటళఫలం చ్మితాంగీ సారంగధరుల వివావాణా అంజేత జాయకుడు సారంగ ధరుడు. నాయకువికి_కార్యసిద్ధిలో నువోప్పరుస్నల.తోన్పాలు ఉండాలి, ఈ నాట -శంలో విితాంగీ సారంగధరుల (పణయానికి సుబుద్ధి, 'గుణదేవుడు, మీననాథుడు మొదలై న మహాపురుషుల సహాకారం తంది. నాటకం నుఖదుఃఖ సమద్భూతమై ఉండాలి, ఈ నాఓకంలో సారంగధరునికి 8% పడ్డప్పుడు దుఃఖము, ఆయన వివాహము సుఖావహమై హృద్యంగా ఉంది, చితాభ్యు కయము-సంచసంధులు నాటకంలో వపంచసంధుబుంటాయి. ఇతివృత్త విలాగమే సంధి. ఇతీ వృత్తాన్ని రమణీయంగా చెప్పడానికి కవి ఓ పజాళికను నిఐద్ధం చేస్తాడు. అంటే బీజ, బిందు, పతొ* (పకరి, కార్యము అనే అర్ధ్మ్యపరృతుల్ని, ఆరంభ, యత్న, (పామ్యాళ నియకాప్తీ, ఫలాగమం అనే రావ్యావస్థలతో యథా కేం ళ్లోః కీర్ధితం ఇతి వృత్తంతు నాష్యస్య శరీరం పం చభిః సంధిభి స్తస్తవిభాగస్యం (పకల్చిఈః ఇతివృత్తం చిాధాచైవ బుధస్తు పరికల్చ యేర్‌ ఆధికారిక యేకం స్యాత్‌ (పాసంగిక మథాపరమ్‌ (వా. శా. అథ్యా - 19)

శరీ థ్రీ కాళ్ళకూరి నారాయణరావు రచనలు నంఖ్యంగా కలపడం చేత పంచసం ధులు ఏర్పడతాయి.! ఈ నాటకంలో పంచ సంధులు (పవ _కిల్లిన విధానం వివరించవలసి ఉంది.

మఖనం ధి ;= ఆరంభను వీజముల కలయిక, ఆరంభం అంటే బౌత్సు క్యం. కార్యాన్ని సాధించడానికి నాయకుడు చూపే ఉత్సాహం. నాయకుడు ఓ కార్యాన్ని సాధించదలచుకొని ఓ నిర్ణయం తీసుకొంటాడు.. డీన్సినే బీజము అంటారు. ఆరంళ దీశాల కలయికే మఖసలధి.

(వఠమాంకంలో సారంగరరుడు చ్మితాంగి చ్మితపటాన్ని చూడడం అమెకు భార్యగా పొందాలనుకోవడం జరుగుతుంది. చ్మికాంగి చ్మితపటం చూడా లనే జౌత్సుక్యం అరంభం. భార్యగా అమెను పొందాలనుకోవడర బీజము. ఈ రెంటి కలయికే ముఖసంధి.

(వళిముఖ సంధి ;- కార్యసాధనకు ఉపాయం అవసరం... ఈ ఉపా యానికి సంజంధిఃచిన స్మరణ, ఉత్కంఠ మొదలై న వాటితోకూడిన దానిని యత్నం అంటారు. ఆవాంతర కారణాలవల్ల (పథమ _[పయోజనం మరుగున పడుతురిది. ఆ సమయంలో నాయకునికి బీజాన్ని స్మరణకు దెచ్చి కార్యాచరణ (ప్రవణుజ్ణి గావించేది నించువు: యత్న విందుల సవ్మేానమే [ప్రతిముఖసందధి.

చ్మితాంగి చ్మితపటాన్ని చూచి సొరంగధరుడు ముగ్ధుడయ్యాడు. ఆమెను (పేమించాడు, అంతలోనే ఆయన రజరంగానిక వెళ్ళవలసి వచ్చింది. అక్కడ నుంచి తిరిగి వచ్చి ఆ చ్మితపట సుందరి విశరాల కోసం అన్వేషించి అమెను పొందాలని నిర్ణయించుకొంటాడు. ఆమెక్రై విరహాన్ని అనుభవించడం, స్మరణ ఉత్కంఠాదులు |సకలించడమే యత్నం. యుద్ధానికి సారంగధరుడు వెళ్ళడం .

కౌర్యావస్థలు . అర్థవ్రకృతులు పంచనంధులు క. 1. ఆరంళము జా వీజము ఇ -"- ముఖ నంధి లీ యత రము = బిందువు న! (వతిముఖ సంధి

8. (పాష్యాళ శ పతాక జా గర్భసంధి

9. నియతాపి _( (వకరి ఇ అవనమర్శ సంధి

క్‌. ఫలాగమము యా కార్యము జా నిర్వహణ నంధి

నాటకాలు = చ్మి తాళ్యుదయం థ్‌ చేశ కార్య నిర్వహణ కుంటుపడీంది. యుద్ధం నుంచి వచ్చి చ్మితాంగిని స్మరణకు తెచ్చుకుంటాడు. దీనిని బిందువు ఆంటారు, యత్నవిందువుల కలయికే (పకి కుఖసంధి.

గర్భనంధి = (పాప్యాళ వకాకల కలయిక, ఫలం చేకూరుతుందో లేడో అనే ఉపాయాపాయ ₹0కలతో కార్యవలలాభం అనిశ్నితమైతే దానిని (ప్రాప్యాశ అంటారు. (పథాన కథకు ఆంగమై, తత్పోషకమై, దానితోపాటు కొంతదూరం వ్యాపించే కథ పతాక, ఇఏి పరార్గమై (కధాన _పయోజనాన్ని కూడ సారించుకొంటుం3.

తృతీయాంకంళో ఉద్యానవనంలో విరహం అనుళ స్తున్న సారంగ ధరుడు తన కార్యం సఫంం అవుతు:దో కాదో ఆని సంశయాన్ని వెల్లడిస్తాడు, పూవుటీరంలో దాక్కున్న చ్మికాంగి కూడ ఇటువంటి నందిగ్ధంలోనే పడుతుండి. చీనినే (పాష్తైశ ఆంటారు. అనంతగం లలితాంగి సాకల్యునిగా మారడం, హెైరంగధరుని చ్మితాంగి మేడకు రప్పించడం పతాక. పై రెంటి కలయికే గర సంధి

అవనమర్శ నంధి := నియకా, -(పకరుల కలయిక. కార్యానికి అన రోధం కల్పించే అపాయం తొలగిపోవడం చేత ఈప్పితార్థం తస్పక సనుకూడ తుందనే దృఢ నిగ్బృయాన్ని నియతాప్రి ఆ టారు. (_పధాన కథతో చాల దూరం వ్యాపించకుండా కొంత దూరం మ్మాతమే నడిచే కథనం (పకరి అంటారు.

సారంగధరకుడు చిితాంగి మేడకు రావడం నియతాాప్తి. చి్యతాంగీ సారంగధరుల కలయికకు శుభాంగి యోగినిగా (పవ్నర్రించడం (పకరి, వారి సంభాషణల ఫలితం చితాంగి ఆత్మహత్య, సారంగధరునికి ఉరిశిక్ష. అవమర్శ లేక విమర్శ అనే శబ్దానికి విఘ్నం ఆశే అగ్ఫం ఉంది కాఎట్టీ ఇక్కడ సారంగ ధరుని _(పయత్నం, చ్చితాంగి పూనిక రెండూ విఫలం అవుతాయి అంచేత ఈ సంఘటన అవమర్శసంధికి ఉనికి పట్టయింది.

విర్వహణనంధి ;= ఫలాగమము, కార్యముల కలయిక. ఏ ఫలాన్ని ఇళించి పూనిక వపాస్తారో ఆది సంపూర్ణంగా లభించడమే ఫలాగమం. దేని

క్షీర థ్రీ కాళ్ళకూరి నారాయణరావు రచనలు సాధించడానికి అపేక్ష కలిగి దో, ఆరంభం దేనికి నంబంధించిందో, దేని సిద్ధి కొరకు సాధన సామ_గి సమకూర్చబడిందో దానిని కార్యం అంటారు.

ఈ నాటకంలో గుణదేవుని బుద్ధి విశేషం చేత నాయకునికి ఫలం నం్యప్రాప్తించింది. ఇకే ఫలాగవం అంతర్నాటక [పదర్శనం, రాజరాజు చ్మితాంగీ సారంగధరుల వివాహానీకి ఒప్పుకోలు మొదలైన వాటి చేత కార్యం నిర్వహించబడింది. ఇవే నిస్వహణసంధి. ఈ విధంగా నారాయణరావు పంచ సంధుల్ని సమర్ధంగా సమకూర్చి సంస్కృత రూపక మర్యాదల్ని ఈ నాట కంలో పాటించారు, చ్మిత్రాభ్ళుదయము - రసచర్చ

ఈ నాటకంలో అంగిరసం ధర్మనీరం. ధళ్మ(పతిష్టకు నాయకుడు చూపే వీరాన్ని ధర్మవీరం అంటారు. అసలు వీరరసానికి ఉత్సాహము స్థాయీ భావము. (ప్రతి నాయకతు అ౭ల౫న - విభావదు. అతడి ఉత్కర్ష ఉద్దీపన విభావము. చాతుర్యము; ఆమర్మితజము, స్టెర్యము, (ప్రసాదము (ఆలజడి ఫొంద కుండటం) మొదలై నవి అనుభావములు. [కోధము, అభిమానము, వోసము శృభిబారుల , ఇక ఈ నాటకంలో ధక్మలీరం (ప్రవరితమైన విధానం వివరించ వలసి ఉంది.

చ్మితాంగీ సారంగధరులు పరస్పర చ్మితపట నంవీక్షణం వల్ప (సేమించు కున్నారు. హరిశర్మ కుతంతం నల్ల వారి _పేమకు విఘాతం కలిగింది. వారి శర్మ (పతి నాయకుడు కావడం వల్ల ఈయన ఆలంబన విభావము,

జరిగిన మోసాన్ని నర్వుం వివరించి తనను చేవట్టవలసిందిగా అర్ధించిన చ్మికాంగి అక్యర్థనను తిరస్కరించాడు సొాఠంగథరుడు. ఆమె సౌందర్యానికి గానీ ఆత్మ పరిళ్కాగానికి గానీ కీంకిత్తు చలించక ధర శమార్లాన్నే ఆనుకరించాడు సారంగధరడు. ఇది ఉద్దీపన విభావము, మరణక్ష విధించినా చలించక సౌరంగధరుడు సుబుద్ధిని, రత్నాంగిని ఓదార్చడం అనుభావములు.

ఇక చి(తాంగి కూడ ధర్మవీరం కోసమే పాటుపడింది. సొరంగధరుని తన మేడకు రప్పించుకోవడం, అన మనోగతాన్ని ఆయనతో చెప్పడం, ఆత్య

నాటకాలు = చిఠాభళ్యుదయం శఫి వాఠ్యాయత్నం, అంతర్నాటకంలో నటించడం మొదలై న చె ద్యాలన్నీ ధర్మవీరం (కిందే వస్తాయి. అంచేత ఈ నాటకంలో అంగి రనం ధర్మవీరమే. ఇక అంగరసాలు ;= ద్వితీయాంకంలో రాజరాజు విజయభూవతిపై కోపీంచడం (కోధరనం. తృతీయాంకంలో చ్మికాంగీ సారంగధరుల విరహ ఘట్టం శృంగారరసాత్మకం: వైశ్వానరుని సంభాషణ వోస్యరసం, పంచమాం కంలో చ్మికాంగి ఆత్మార్పణ కరుణరసం, స ప్త్రమాంకంలో సారంగధరుడి మరణశిక్ష పట్ట [పజల, సుబుద్ధి, రత్నాంగి మైదలైనవారి విలాపాలు కూడ కరుణరసాన్నే పోషిస్తున్నాయి. అస్టమాంకంలోని అంతర్నాటకంలో చి కాంగీ సారంగధరుల (వవేశం ఆద్భుతరసం. ఈ విధంగా ఈ నాటకంలో నారాయణరావు అంగరస్తాలన సందర్భోచితంగా (పతిస్టింఛారు. భాష నారాయణరావు ఉపయోగించింది సరళ (గాంథీకలావ. దుర్గమ సమా సాలు, దురవటోధమైన పదజాలం వీరి రచనలో కనుపించవు. భాషావిషయంలో వీరు శ్రీ కందుకూరి వీరేశలింగం పంతులుగారి వరవడినే అనుసరించారు. వీరి పద్యాలు (దాఇఖపాకంలో ఉంటాయి. నారాయణరావు పద్యరచన శతకాల్లోని వద్యాల్లాగా లోకజ్టానాన్ని, వ్యంగ్యాన్ని, ఆర్థస్ఫురణను, పరిణత కక్తిని (పతి ఫలించేవిగా ఉంటాయి. మచ్చుకు కొన్ని ఉదాహరణలు, తే.గీ. తనదు కన్నులు తనమోము(గన(గలేని యప్పుడద్దంబు తోడ్పడినట్లు గానె లాను దన దోషము లెలుంగలేని యపుడు పరులు తోడ్పడి వాని. జూపంగవలయు రే.గీ. మంచికులమున. బాపి జనించెనేని వా(డె చెడు(గాని చెడుటెట్లు వంశమెల్ల? చెట్టునను నొక్కచెడుకాయ పుట్టెనేని నదియెచెడుంగాని చెట్టు పొడ్రగుటయెట్లు ? ణీ

క్‌0 ఫ్రీ కాళ్ళకూరి నారాయణరావు రచనలు నారాయణరావు అలంకార శోభాయుతమైన పద్యాలు కూడ ఈ నాటకంలో రచింారు. ఉదాహరణకు, లే.గీ శ4వయోజాతములు, భృంగ చంపకములు జలదచంద్రికలు(గురంగ సర్పములును వారణమృగేం్యదములు నైజవైరమెడలి యమరె నీదాన యెడల. జ్నితాంగికాదె ? వచన రచనావిషయంలోకి వస్తే నారాయణరావు చక గ్రాటి జాతీయాలు, సామెకలు (వయోగించి మృదువచన రచశాపద్ధతిని పాటించారు. ఈ నాటకంలో వీరు (వయోగించిన సామెతలు ఇవి,

1. ముదిసిన వాని కొమమును ముని కోపమును ముందువెనుక లెజుగవు.
2. మొదటి భార్య మొ[రోయని మొత్తుకొనుచుండ(దగుడునని రెండవ భార్య కొరకు దారులాడుట నాపని కాదు. క్‌ ఏటి బురదలో దిగి అబోరు చిక్కువడినట్లు లీ హృథయ గార ప్రలిము కలవారి కన్నియ సంవియములె క. ఒలు కొలచుంగెనన్సి విలపించు వారితో ఎప్పటిక్తైన వర్షము కురియక మానదు, మేఘము కొల కెదురు చూచుచుండుము ఆని చెప్పుదురా? ర. కులసి వనమ దు బుట్టిన గంజాయి మొక్కవలి వీబీని సందర్శ్భోచితం అందంగా పొందుపరిచారు నాంది చం॥ గరిమ(బదార్థ రాసుల జగంయబు సమ స్తమెవండు నింపెస త్కరుణ బజాళిక్తై మతీయు( ద్మత్పజల సృజించెనెవ్వ(డీ ధర(దనకీ ర్తికై బుధవతంస చకోరసుధాంచు(డట్టి యా నీకో స్వౌరుండు చ ముద్ధశ్న్థచు మిము శాశ్వత సౌఖ్యవర పదాతయైః నీ ! ఇఇ వీ. * ఈ పద్యంలో ధగవదాశీస్యాదం [పయుక్రమైంది. ఇందులో 'సుధాంకడు' 1 అనే పదం స్రార్ధణగధరుని సూఎసీంది. నక్వసాధారణంగా నాటకాల్లో నాందీ క సద్యం ఒక్కటే ఉంటుంది, శాన నాటకంలో ఇంకా రెండు వపధ్యాలన్నాయి జీ ఇ / హా సన

నాటకాలు = చి తాభ్యుదయం క్‌! (వస్తావన

నారాయణరావు తన (గంథాలన్నింటిని అంకింతం చేసిన థ్రీ బుద్ధిరాజు వీరళ దరావును (పస్తావనలో సూతధారుని చేత ఎంతో గొప్పగా (వళంసింవ జేశారు. తన గురువైన ్రీ పాడి వేంకట నారాయణ గారిని నటి ద్వారా (ళంసింవజేశారు. చ్యితాభ్యుదయాన్ని నవీనవస్తు నిస్తులమైన నాటకంగా పేర్కొనడం విశేషం.

[వస్తావనలో రెండవ ము్యుదణ (పతిలో నారాయణరావు కీర్తనలు కూడా చేర్పించడం విశేషం. అప్పటికే తెలుగునాటక రంగస్థ పై కీర్తనలకు విశేషమైన ఆదరణ లభించడంచేత వీరు వాటిని (వాళారు. స్వతహాగా వీరు సంగీత విద్వాంసులు కావడం నూలాన కీర్తనలకు హిందూస్థానీ మట్లతో రాగ తాళాదులు కూడా పేర్కొన్నారు.!

తోడిరాగ౦ = ఆదిఠతాళం

ఉదా ;* వానకారు సుఖంబు.గోరు వారి కింపు ఘటించెడున్‌

మానస మురంబజిల్ల (౫ల్లని మారుతము వీ/.30చెడున్‌ అంకం

నాయకుని చర్మితను [_పత్యక్షంగా చూపేదీ రన భావ య క్రమైనడీ, శబ్దార్ధాల గూఢతలేనిదీ, ఏకచిన (పవర్తితమైన కథను వివరించేదీ అంకం ఆంటారు. నాటకంలో అయిదు మొదలు పది అ:కాలుండవచ్చు. అంకొలను రంగాలుగా విభజించడం పాళ్చాత్యా రూపక సంప్రదాయం.

ఈ నాటకంలో ఎనిమిది అంకాలున్నాయి. విశేషమేమిటంటే నారాయణ రావు ఆంకాలను రంగాలుగా విళజించలేదు. తక్కిన వీరి రూపకాలన్నింటిలోను రంగవిభజన కన్పిస్తుంది. నానా

కే. వీరేశలింగం కూడ మాళవికాగ్ని మితం తీ దలై న నాటకాలలో వదాకల. గే లతోపాటు [పత్యామ్నూయంగా అదన్హోోగా గొన్ని- కీర్తనలు. రా

వేదం వేంకటరాయశాస్త్రి నాటకొలలో శరన లుండేవి, నే

మన ఏం అకమొమ 4

ళల థ్రీ కాళ్ళకూరి నారాయణరావు రచనణు ఆర్భోవక్షేపకొలు

ఇతివృత్తం సూచ్యం అసూచ్యం అని రెండు రకాలు. రసవంకాలైన ఆంకాలు ఆంకాలలో రూపషానమపుతాయి. నిద, మరణం మొదలైన నీరసము కైన విషయాలు సూచ్యములౌతాయి. సూచృములయ్యే విషయాలను ఐదు విధా లుగా (వతిపాడిస్తారు. వీటినే అన్జోపక్షేపకొణు ఆంటారు. అవి 1, విష్కంభం ల. (సవేళకం, 8. చూళక, $. అంకాస్మం. క. అంకావతారం విష్తాుంభం

జరిగిన, జరగబోయే కథాంళాల్ని సంక్షీప్తంగా తెలిపేదానిని విష్కంభం అంటారు. ఇది మధ్యమపాత [పయుక్రమైతే శుద్ధ విష్కంభమనీ మధ్యమ, నీచ పాతల [వయుక్రమైతే మ్మిళ విష్కంంళమని ఆంటారు.

ఈ నాటకంలో విష్కంభం ఏడు ఎనిమిది అంకాల మధ్య ఉంది. మీన నాథ శిష్యుతైన దమనుడు రాజరాజు సేవకుడు వామనుడు (ప్రవేశించారు. వీ సంభాషణ ద్వారా పూర్వకథ అయిన హరిశర్మ బంధ మోక్షణం జరుగబోయే ఆంతర్నాటక? మొదలైన విషయాలు (సర క్తవువుతాయి. వీళ్ళిద్దరూ మధ్యవు ప్రారలు కొబిట్టి ఇదీ క్ణ్ణ నిష్క లభం,

ఈ నాటంళకో (పస్తావనా చూ?కలు లేవు. అఆంకొస్యం

అంకాంతంలోని ప్మాతలు ఉఊత్తరాంకార్థం సూచించడం అంకాస్యం అంటారు.

ద్వితీ యాంకంలో చ్మితాం' నగరానికి వచ్చినట్లు రాజరాజు సూవిస్తాడు. తృతీయాంకంలో చ్మితాంగి (దవేశిస్తుంది. చతుర్ధాంకంలో సారంగధరుడు

శోత్రోగిన్సి దగ్గరకు వెళతాననడం, పంచమాంకంలో ఆదే జరుగుతుంది. వష్టాంకంలో ఖో యువకాజుప మకణవండన విధించః దింది. వధ్యచిహ్నాలతో ఆయన నప్తమాం మ కంలో 1పవేశిర్దవాడు. ఈ విధంగా పూర్యంకాల ద్వారా ఊత్తరాంకాల. ఆర్థం స్మ ల స్తూదన చేయబడింది. ఖీ మ *శీ ల ల స ॥ న.

నాటకొలు = చ్మితాభ్యుదయం ర్‌

అంకొావతారం

విష్కంభాదులచేత వ్యవహితం కాకుండ పూర్వాంకాల్లోని ప్యాతలు ఉత్త రాంకాల్లో కూడ అసూచితంగా [ప్రవేశించడాన్ని అంకావతారం ఆంటారు,

ఈ నాటకంలో (ప్రథమాంళంలోని రాజరాజు ఆఅసూచితంగానే ద్వితీ యాంకంలో (పవేశించడం, తృతీయాంకంలోని లలితాంగి అసూచితంగా చతు ర్థాంకంలో (వవేశ?ంచడం, పంచమాంకంలోని లలిళాంగీ సారంగధరులు ఆఫఘఫూ చితంగా షష్టాంకంలో (పవేశించడం- వీటిని అఆంకావతారం అనవచు ఎ" భరత వాక్యం

నాటకం పభాంతం కొవాొంని (ప్రావీనుల అభిమళం. నాటకాంతంలో నాయకుడు గానీ, (పధాన పాాతలుగానీ భగవద్భ _క్రీతో కూడుకొని ఆశీర్వాడ పూర్వకమైన శలోదర్కమైన పద్యాన్ని చదువుతారు. ఇదే భరతవాక్యం.

ఈ నాటకంలో సారంగధరుడు భరతవాక్యాన్ని పఠిస్తాడు, చ్మితాభ్యుదయము - [పథమ ము([దణ

ఈ నాబకం 1808లో నారాయణరావు రచీంళినా (వథమ ముుదణ మాతం 1009లో శ్రీ బుద్ధిరాజు నాగేళ్యర జగన్నాథరావుచే ఏలూరు “రామ మోహన ము దాశ్షరకాలలో జరిగీంది. మొదట్లో ఈ నాటకంలో ఆరు అంకా లున్నాయి.! (పస్తుతం లభ్యమవుతున్న 1989 లో (ప్రచురితమైన ద్వితీయ ము(దణ (పతిలో ఎనిమిది అంకొలు కన్పిస్తున్నాయి. కథాగమనంలో, సన్నివేశ కల్పనంలో ప్యొతచిితణలో కూడ్‌ (పథమ ముువణ పతికి ద్వితీయ మ్ముదణ (పతికి వ్యత్యాసం బాగా కన్పిస్తున షది+

ప్మాతల విషయంలోకూడ (పథమ మ్చుదణకు దిితీయ ముృుదణకు అంతరువు కనిపిస్తుంది.

1. భావుకుడు :- (ప ములో ఇతడు న్యాయాస్థానళటుడు, ద్వి.ములో ఈ పేరు [. (పథమ మ్యుదణ (పతి గౌతమీ (గంథాలయం-రాజమండిలో ఉంది. వి (ప్రథమ ముదణ
2. ద్వితీయ ముద్రణ

ర్‌4 థ్రీ కాళ్ళకూరి నారాయణరావు రచనలు లేదు ఇతని స్థానంలో “పాలకుడు” అశే ప్మాతను (పవేళ పెట్టారు.

ల, [పాడ్పివాకుడు గ [వునుంలో ముఖ్య న్యాయాధిపతి, కాగా ద్వి.ము,లో “న్యాయాధిపతి'గా ఈ పాత మార్చబడింది.

8. వామనేవుడు, విద్యానాథుడు విశేళ్వరుడు, గదాధరుడు (పము లో న్యాయా ధిపతులు కాగా ద్విము.లో వీరి సంఖ్య తగ్గిపోయి, వామదేవుడు, విద్యాధరుడు అనే ప్మాతలే మిగిలాయి.

శీ. కొర్యాయనుడు := [ప,ముంలో న్యాయస్థాన లేఖరి కాగా ద్వి.ములో ఈ పాఠరేదు.

5, సాధ్యపాలకుడు :- (వ ములో న్యాయ స్థానానికి కొవలసిన వారిని పిలిచే వాడు. ద్వి.ము-లో ఈ పాత లదు.

6. రోషణుడు, ఖీషణుడు :- రాజభటురు, ద్వి.ము,లో రోషణ, ఘోషణు లున్నారు.

?. పళముడు, ద్వితీయుడు :- సోరంగధరుని మిితులు, ద్వి.ముఃలో వీరులేరు,

8. సోమ్యుడు := రాజకీయె ద్యోగి. ఈ ప్మాత ద్వి.ము+లో లేదు.

9, సుందరాంగి ;* చితాంగి పరిబారిక, ద్వి.ము.లో ఉంది. ఈమె యోగినిగా నటించింది కొనీ ద్వి.ము,లో ప్మాతల పరిచయంలో సుందరాంగి ఉంది కానీ నాటకంలో మాతం లలితాంగి ఈమెను కభాంగిగా పేర్కొంటుంది. ఈ సుందరాంగియే విజయభూపతి సేనల బారి నుంచి తప్పించుకొని వచ్చిందని ద్వి.ముంలో పేర్కొనబడింది. కానీ పభాంగి పాత (పము.లో ఉంది, ఈ పాత ద్విములో లేదు. మ్ముదణ తప్పేమో లేదొ మరే కొరణం వల్లనో సుందరాంగిని పథాం గిగా లలితాంగి పేర్కొంటుంది. (పుము.లో సభాంగి ద్వార పొలకురొలు ద్వి ము.లో ద్వాకకొపాలకురాలు లేదు.

10. లతాంగి :* లలితొంగిలాగే ఈమె చెలకతత్తె. ద్విము,లో ఈ ప్యాతలేదు.

ఈ విధంగా కవి (వము లో ఉన్న పా్యాతలకంటే ది్రము.లో ప్ళాతలు తగ్గించి [వదర్శనకు అనుగుణంగా కళాగమనంలో వేగాన్ని 'పెంచారుం

సాటకాలు - చ్నితాళ్యుదయం ర్‌ల్‌ పా_తచ్నితణ వినయంలో కానీ కథాగమనంలో కానీ పము.కు; ద్వి.ము, అంతరువులు ఉన్నాయి,

(ప.ము.లో రాజరాజుకి చ్నితాంగిని వివాహం చేసుకోవాలనే కోరిక ఉందిం ద్వి ము.లో రాజరాజు వివాహానికి విముఖుడు.

(పంములో ముడవ అంకంలో చి తాంగీ సాకంగరరుల నంభాషవణలు నుదీర్హాలు. ద్వి.ము.లో వారి సంవాదం దీర్జం కాకుండా సముచితంగా ఉంది,

భావుకుడనే న్యాయాస్థాన భటుడు లతాంగి గృహానికి వచ్చి నృాయాధికొరి శ్రీముఖాన్ని ఆమెకు ఇస్తాడు. ఇవి (వవేశకం. ఇందులో లలితాంగి, శుభాంగు అను చెరలో ఉంచినట్లు వెల్లడ్లైంది. లతాంగి ప్యాత కానీ పై విషయం కానీ ద్విము.లో లేనేలేవు.

లాజవ్యవహారాలు విమర్శించవచ్చా లేదా అని (పాడ్వివాకులు తర్క వితర్మాలు చేస్తారు. ఇది నారాయణరావు న్యాయళాస్త్ర పరిశీలనకు నిదర్శనం, ఆయినా ఈ చర్చ [(పంములో సుదీర్సంగా జరిగి కొంత అనౌచిత్యానికి దారి తీసింవ. ఈ విషయం ద్వి.ములో తక్కువగా చెప్పబడింది.

(పము లో నన్నయభట్టారకుని (పసపక్తి ఉంది చిితాంగి మరణంవల్రి రాజరాజుకి మృతాశౌచం ఉండా లేదా అని వైదిక సభ జరిగితే నన్నయ గ్గ వివాహం కాస్త్రదూరం కాబట్టీ లేదన్నారట. ఈ సన్నివేశాన్ని పూర్తిగా కాశ పోయినా కొంత ద్వి.ము.లో పరిహరించారు,

(వ.ములో న్యాయస్థానం దృళ్యం సుదీర్పంగొ సోొంది, డ్వి.ము.లో సముచితంగా పరిష్కృత మైంది. [వంము.లో (పాడ్వివాకుల వాదోపవాదాలు సుదీర్హంగా సాగుకతొయి. ఇది (యైవషకులకు అంత రుచ్యం అనిపించదు, అంచేతనే ఇది చాలవరకు ద్వ.ము.లో తగ్గించబడింది.

(వ్రథమడు, ద్వితీయుడనే సౌరంగధరుని మ్మితులు వధ్యళొలకు వెళ్లే తమ మ్యితుజ్ణి చూసి విపరీతంగా విలపిస్తారు. కొనీ ద్వి.ము.లో సుబుద్ధి మ్మాతమే దిఃఖించినటు చెప్పారు.

బహుశః ఈ నాటకాన్ని (ప్రేషకుల మ్మీతుల సలవోలను బట్టి మార్పులు చేర్చులు చేసి నారాయణరావు రంగస్థల గపదర్శనకు సులభతరం శేసి ఉంటారు,

వీ ఫ్రీ కాళ్ళకూరి నారాయణరావు రచనలు

గుర్తుంచుకోవలసీన విషయం ఏమిటంటే ద్వి.మ్ముదణ 1982 లో జరి గిందిం ఆప్పటికే నారాయణరావు కీ _ర్రిశేషులై నాము. బహుశః నారాయణరావు ముండే సవరణలు చేసిన శుద్ధ్యపతిని తయాకుచేసి ఉండవచ్చు. _ప.ముదణ హక్కులు నారాయణరావుకే చందాయి. ద్వి.ముదణలో వాక్కులు వీరితమ్ములు థ్రీ లోగరాజుకి చెందినట్టు అప్పు పుస్తకం తెలియజేస్తుంది. అంచేత భోగరాజు స్వయంగా ద్వి.ముద్రణ చేయించి ఉంటారు అనేది యథార్థం, చ్మిత్రాభ్యుదయం - (వాత ప్రతి

ఈ నాటకొనికి మూలమైన (పతి 'ఎక్సర్‌ సైజ్‌ ' పుస్తకం పది పుటలున్న (వ్రాత్మపతి ఒకటి థ్రీ కె పి నారాయణరాపుగారి దగ్గర ఉఊంది. అందులో గ! విష్కంభంతోపాటు ద్వితీయాంకం కొంత ఉంది. ఉన్నంతవరకు అ (వార్యపతిని ముదిత (ప్రళితో పోల్చడం జరిగింది. రెండింటికి దగ్గిర పోలిక లున్నాయి. శానీ ముదిత (పతికి ఇది మాతం పూర్తిగా మాతృక కాదు.

మ్మ విష్క-ంభంలో ఉద్యానవ నమార్గలలో ఒంచుకి వామనుడనే ప్మాతలు [వవేశంచి విజయ పురాధీక్వరుడగు చండవర్మ హరిళర్మను, నకిలీ పెండ్రికూతు రిని ఐంధించి తీసుకొనిపోవడం, చితాంగి చెలికత్తెలతో రాజమహేల్యదవరం రావడం; మంచిరోజు కాదని ఆమెను పురప్రవేశం చేయించకుండా గోదావరి ఒడ్డున తోటలోని మేడలో ఉంచడం, పశ్చిమదేశ (పభువులను జయించి యువరాజు తిరిగిరావడం, ఖడ్లవివనాహం తరువాత నిజంగా జరగవలసిన యువరాజు పెండ్డి గురించి రోజు ఏమీ మాట్లాడకపోవడం మొదలైన విషయాలకు సంబంధించిన సంభాషణ ఉంది.

[వథమ ముద్రణ (ప్రతీలో ఈ సందర్భంలో మ్మిశళవిష్కంభం కొక (వ్రవేశకం ఉంది. ఇందులో వామనుడున్నాడు. కంచుకి బదులు కేళవుడున్నాడు. చండవర్మ విజయభూపతిగా మారాడు. వివాహ సందర్భంగా పట్టణం అలంక రించారని చెప్పబడింది. పశ్చిమదేశ (ప్రభువులకు ఐదులు దక్షిణ చాళుక్యుల జయించిన యువరాజు కళ్యాణపురం నుంచి వచ్చినట్లు చెప్పబడింది. (వాత (ప్రతిలో కంచుకికి ఉన్న “ఒడలు దాపక....' అనే పద్యం వామనుడికి మార్చ బడి, (కొర్తగా శేశవునికి 'బహువిధ భూషణాంబర; సుంతలో నలిగిపోజూచు....”

నాటకాలు = చ్మిశాళ్యుదయం ర్‌? అనే రెండు పద్యాలు చేర ఎఐడ్డాయి. ఇలాంటి మార్చులతో విషయం దాదాపు ఒకటిగా [ప్రథమ మ్ముదణ (ప్రతిలో కన్పిస్తుంది.

(వాత్మపతిలోని ద్వితీయాంకం కథ ఆరు పుటలు మ్మాతమే లభ్యం, ఆందులో చి్యకాంగీ లతొంగులు వనవిహారం చేస్తుండగా ఆ సమయంలోనే యువరాజు కూడ ఏకాంత వివోరానికి రావడం, చ్మితొంగీ లతాంగులు పొదరిం టిలో దాక్కోవడం, యువరాజు విరవాం, నర్మసఖని ఆగమనం మొదలైన విషయాలున్నాయి.

ఇందులో యువరాజుకి ఏడు పద్యాలున్నాయి. వానిలో 1. అతులిత లీలజ్సిత్తరువునందు, 2. ఊరు పేరు సణుంగని అనే పద్యాలు కొట్టివేయబడి, ఊరు పేరు నెటుంగని- అనే పద్యానికి ఐదులు "పేరు తెలియని....” అనే పద్యం [వాయ ఐడి ఉంది. ఇందులో వైళ్వానరునికి రెండు పద్యాలున్నాయి,

ముదిత (పతిలో ఈ సన్నివేగం పెంచబడింది. మొదట్లో ఉద్యానవనం చతుళ్ళాలా భవనంలో చి తాంగీ లతాంగులతోపాటు లలికాంగి అనే మరో చెలి కత్తెకూడ ఉంది. వారి (పయాణంలో జరిగిన యుద్ధంలో తన పరిచారికలు మరణించినందులకు రాకుమా రె దుఃఖపడిలే ఆమె నోదార్చిన ఈరువాత స్నానా నికి సర్వం సమకూర్చడం కోసం నిష్కమిస్తుంది. అనంతరం చి్నకాంగీ లతాంగులు వినవినోరం చేసారు. మిగిలిన కథ (వాత్మపతిలోనిదే, అయికే ఉద్యానవన వర్ణన పెంచబడింది. అక్కడక్కడ (కొత్త వాక్యాలు చేర్చడం, ఉన్నవి మార్చు చేయడం జరిగింది. లిఖిత పతిలో ఉన్న పద్యాలతోపాటు యువరాజుకు 1. కలవు సమస్త సంపదలు, 2. భూరితంపు, 8. ఎవడు తన్ను వరింపని= ఈ మూడు పద్యాలు, వైళ్వానరునకు “మేలిమి పసిండి....* అనే పద్యం పెరిగాయి. అయితే (వాతప్రతిలో కొట్టివేయణడిన (యువరాజుకి) రెండు పద్యాలు కూడ మ్యుదణ (ప్రతిలో గహింపబడ్డాయి. కొట్టివేయబడిన పద్యాల్లో “ఊరుపేరు నెజుంగని' అనే పద్యానికి బదులుగా (వాయబడిన (కొత్త పద్యాన్ని తీసుకోకుండా మ్ముడిత _పతిలో ఆ కొట్టివేయఐడిన పద్యాన్నే (గ్రహించడం జరి గింది.

మొత్తంమీద చూస్తే ఈ లిఖిత పతీ మొదట (వాయబడిన నాటకమనీ, రోరువాత నారాయణరావు దీనిని అనుసరించి సంభాషణను, వర్ష్ణనలను పెంచు

ర్‌8 థ్రీ కాళ్ళకూరి నారాయణరావు రచనలు కొంటూ చిన్నచిన్న మార్పులతో మరొక (వ్రాత (పతిని తయారుచేసుకొని ఊంటా రనీ, ఆదే [పథమ మ్ముదణ (పతికి ఆధారమనీ ఊహించవచ్చు. చ్మిత్రాభ్యుదయం - సారంగధ రేతివృ త్తంతో తక్కిన వారు రచించిన నాటకొలతో తులనాత్వక పరిశీలన

చ్మితా.గి సారంగధరుల యితివృత్తాన్ని ఎందరో మహాశవులు రూప కొలుగా రచించారు. ఆన్నీ (గంథాలు ఇప్పుడు లభిందడంలేదు. ఈ చ్మితాభ్యు దయాన్ని (పముఖ కవులు రచించిన నాటకాలతో తులనాత్మక పరిశీలన జరపడం సముచితం. శ్రీ ధర్మవరం రామకృష్ణమాచార్యులు రచించిన '“విషాద సారంగ ధరము% చళంగారి “చ్మితాంగి' నాటకొ_-తో తులనాత్మక పరిశీలన జరపడం సముచితం గనుక స్టాలీపులాకంగా ఈ అంశం నిర్వహించడం జరిగింది విషాద సారంగధరము

చ్చితాంగీ సారంగధరుల కథను మొదటగా రూపక సాహిత్యంలో (పవేళ పెట్టిన ఘనత శ్రీ ధర్మవరం రామకృష్ణమాచార్యులవారికే దక్కింది. వీరు 1887లో “విషాదసారంగధరము" అనే పేరుతో నాటకాన్ని వెలయించారు. ఈ నాటక (పారంభంలో వీరు మంచి పీఠికను వెలయించారు. 'పేరునుబ ప్రే ఇది “టాజెడీ' అని సులకంగా ఊహించవచ్చు. తెలుగులో మొదటి విషాదరూపకం ఇదే. ఆదార్యులవారికి ఆంగ్ల రూపకాలతో పరిచయం ఉండడంవల్ల ఈ నాఓకాన్ని సారంగధరుడి మరణంతో పూర్తి అయ్యేలా విలక్షణంగా రచించారు. తెలుగు రూపక సాహిత్యంలో ఇది ఒక అపూర్వ సృష్టి

భ్రీ రామకృష్ణమాచార్యులు చేమకూర వేంకటకవి (ప్రబంధాన్ని చాల వరకు ఆనుసరించారు. కొన్ని అనౌచిత్య సందర్భాలను పరిహరించారు. వేంకట కని చ్మితాంగిని వేశ్యగా చ్చితించగా ఆచార్యులవారు చ్నితాంగిని భోజరాజా కుమా_రెగా చెప్పారు. వీరు రాజమహేల్మద్రవరం ,పస_క్రే చేయక రాజరాజు మాళవ దేళస్టుడనె చెప్పారు. సారంగధరుడికి వివావాం చేయాలనే సంకల్పంతో రొజరాజు ఆయన చ్మితపటాని త హిర ణ్యుడు; విభావసుడు అనే వాహ్మణుల ద్వారా ఆనేక దేశాలకు పంపాడు. హిరణ్యుడు విదర్భ్శరాజప్యుతిక చంద్రకళాదేవి పటం తెచ్చాడు. విభావసుడు లోజరాజ పులక చ్మితాంగి పటం తెచ్చాడు.

నోటకోలు = చ్మితాభ్యుదయం ర్‌ చ్మితాంగి సారంగధరుని చ్మితపటం చూసీ ఆయనను (థేమించి తన సందేశాన్ని సారంగధరునికి విన్నవించమని విభావసుకికి చెప్పింది. కానీ విభావసుడు సారంగధరుడికి ఈ విషయం చెప్పలేదు. కారణం చ్మితాంగి చ్మితపటం రాజ రాజుకి నచ్చడంవల్స ఆమెను రాజే వివాహం చేసుకోవాలని నిశ్చయించాడు. చిితాంగి వలపు సారంగధరునికి తెలియకపోవడానికి విఖావసుని తప్పిదమేనని కవి కథను ఈ విధంగా మలుపు తిప్పారు.

రాజరాజు వేటకు వెళ డం, సారంగధరుని పౌొవురాలాట, చి్కిశాంగి యింటికి వెళ్ళవద్దని సుబుద్ధి సారంగధరునికి చెప్పడం," చిితాంగి సారంగధరుడి పావురాన్ని బఠిధించడం, సాకంగధరుడు చ్మితాంగి మందిరానికి వళ్ళడం, చ్మితాంగి తన మనోగతాన్ని వెల్లడించడం, సారంగధరుడు తిరస్కరించడం, చితాంగి ఆయనపై కక్ష వపాంచడం, వేటనుంచి తిరిగివచ్చిన రాజరాజు చ్మితాంగి మంది రం (పవేశించడం, చ్మితాంగి సాఠంగధరునిపె నేరారోపణ చేయడం, కొలువులో నేరవిదారణ జరిపి రాజరాజు సొరంగధరునికి శిక్ష విధించడం, రత్నాంగి తనకు ప్కుతఖిష పెట్టమని రాజును ఆర్థించడం, సాఠరంగధరునికి శ అమలు జరపడం, రాజరాజు నిర్వేదం---ఈ అంళాలన్నీ చేమకూర వారి (్రవ్యపబంధం నుంచి ఆచార్యులవారు టగహించారు.

న్యాయస్థానంలో సారంగధరుడి నేరంవట్ల సుదీర్ధ వాద(పతీవాదాలు ఆచార్యులవారు కల్పించడం వారి న్యాయశాస్త్ర పాండిత్యానికి నిదర్శనం. ఈ విధంగా వీరు ఆకాశవాణి అఆవసరాని గ పరిహరించారు. చేమకూరవారి యమకొలను ఆచార్యులవారు కూడ అక్కడక్కడ _పయోగించారు. చేమకూరవారి మత్స్యేంద నాధుని మాతం వీరు పర్మిగహించలిదు. సారంగధరుడి మరణానంతరం రాజ రాజు నిర్వేదం చెందుతాడు. ఈడుకొని వివాహం చేసుకోవద్దని (పబోధిన్హాడుం ఇంతటితో నాటకం ఆగిపోతుంది.

చితాంగి ఎంత కఠినాత్ము రాలె నా ఆమెలోకహూడ మంచిచెడ్డల భూవసంఘ రణ వెలయించారు ఆచార్యులవారు. అలాగే రాజరాజు కుమారునికి శిష విధించి రహస్య భవనంలో దుఃభఖిస్తాడు. వీరిద్దరి చిత్తవృతుల్ని కవి చక్కగ విళదీవరిం బారు. విశేషం ఏమిటంటే= నాటినుంచి నేజివరకు ఆంధ్రదేశంలో అన్నిచోట్రా ఈ నొటకమే విస్తృతంగా [పదర్శించబడుతూ ఉంది. చ్మితాళ్ళుదయము నాటక

8రీ థ్రీ కాళ్ళకూరి నారాయణరావు రచనలు రచనా (ప్రణాశిక వేరు ఈ నాటక రచనా విధానం వేరు. ఈ రెండు నాటకాలు రసవ త్తరాలే. చలఎగారి “చిత్రాంగి

నవ్వులలో అత్యంత నవ్వులు చలం, వీరు “చికాంగి' నాటకాన్ని 1921లో (వాళారు. చ్మితాంగి కులన్రీ. సారంగధరుణ్ణి చిన్ననాటినుం చీ (యేమిం చింది. చికాంగి తండి గతించాడు. ఈమె జమీందారు యుగంధరవర్మ తమ్ముని కుమార్తె. రాజరాజుకి ఈయన సామంశతుని వంటివాడు, రాజరాజు చిితాంగీ సొరంగధరులకు వివాహం చేయాలని సంకల్నించుకొని యుగంధరవర్మ దగ్గరకు వచ్చాడు. కొని రాజరాజు ఆత్మీయుడు, మంతి అయిన జగన్నాథం సలహా, (పేకణకొద్దీ తానే చేపట్టాడు. ఈ విధంగా చి్కితాంగీ సారంగధరుల [(పణయంలో [(పశయం పుట్టింది. రాజు ఊళ్ళో లేనప్పుడు సారంగధరుడు చ్మిళాంగి దగ్గరకు వచ్చాడు ఆయీ వారిద్దరిలోను కాముక భావంలేదు. ఊరి నుంచి వచ్చిన రాజు ఈ విషయం ౩-సుకొని సొరంగధరుని అనుమానించి కాళ్ళు చేతులు నరకమని ఆజ్ఞాపించాడు ఈ విషయం తెలుసుకొని చ్శితాంగి సారంగధరుణ్ణి కలుసుకొనేసరికి శిక్ష విధించబడింది. పర్యవసానమే చ్చితాంగి ఆత్మహత్య. ఈ విధంగా చలం ఈ నాటకాన్ని విషాదాంతం చేశారు ఈ నొటకం చదువుతున్నంత సేపూ ఓ సాంఘిక నాటకం చదువుతున్నట్టు ఆనుళూతి కలుగుతూ ఉంటుంది. చార్మితక వాసనలు ఎక్కడాలేవు. పద్యాలు కూడ లేవు, వ్యవహారిక భాషలో చలం దీన్ని (వాళౌరు.

ప్యాతచి్మితణలో చలం సిద్ధహస్తులు, రాజరాజును కొమాంధుణ్జిగా, జగ న్నాభం చేతిలో ఓ కీలుబొమ్మగా, అస్తిత్వం లేనివాడుగా, నీతిబా హ్యూడిగా చ్నితీంచారు, జగన్నాథం దుష్టత్వానికి (వతీక. హరిోర్మకు జగన్నాథానికీ పోలికలున్నాయి. రాజుకు చేరువ కోవడమే ఇద్దరి ఆకొంచు. జగన్నాథం చి ఠాం గిని మానసికంగా భయపెట్టి దుర్ముహూ ర్తమైనా పెండ్లి జరిపిస్తాడు, రాజరాజుతో చిితాంగి పెండ్తికి ఒప్పుకోకపోతే తన అన్నయ్యతో వివాహం జరిపించి దేశాం తరం పఠపిస్తానంటాడు. రొజరాజతో పెళ్ళికీ ఒప్పుకోవడం. శేవలం సారంగ ధరుణ్ణి చూస్తోనైనో గడపడానికే, అంతటి అనురాగ హృదయ ఈమె. ఈమెలో

నాటకాలు = చి తాభ్యుదయం క్ర హైందవ స్ర్రీకున్న వీరత్వం కూడ లేకపోలేళు, కనుకనే అత్మహత్య చేసుకొని తన (ఫియని చేరుకుంది.

సారంగధరుడు సాశ్రికుడు. కొన్ని నందర్భాలలో ఇతడు లీరువు, తాను నిర్హోషినని తం్యడికి ఎంతగానో విన్నవించుకొన్నాడు. ఆంతే తప్ప తిరుగు తొటు చేయలేకపోయాడు,

నుబుఫ్టీని చిికాంగి సోదరురీగా చి్మితించడం చలం (వశ్యేక ఈ తన సోదరికి ఆన్యాయం జరగడానికి కారణరూతుడై న జగన్నాథాన్ని ఇతడు చంపాడు, ఈ నాటకానికి శ్రీ గిడుగు రామమ్బూర్హి పంతులు పీఠిక [వాయడం విశేషం.

చ్మికాంగీ సౌరంగధరుల పూర్వానురాగం, మంతుల దుష్టచేష్టలు వివ రింళడంలో నారాయణరావుకు, చలంకు సామ్యం కనిపిస్తుంది. వీరిద్దరికీ శ్రీ జనో ద్ధరణ పట్ట ఆఫ_క్రి ఉంది. “చ్మితాళ్ళుదయం'లో చ్చితాంగి ధెర్యంతో కష్టా లన్నీ దాటి లష్యాన్ని సాధించింది. కొనే చలం చిికాంగి మరోలోకం అంటూ వుంటే సారంగధరుని కలుసుకోవచ్చని ఆత్మహత్య చేసుకొంది. బలవంతంగా రాజరాజు చ్మికాంగిని సెళ్ళాడాడనీ, ఇలాంటీ బలవంతపు వివావిలు దేఠశంలో జరుగుతున్నాయని చలం ఈ నాటకం ధ్వారా తమ అవేదనను వెలిబుచ్చారు, మొత్తంమీద ఈ నాటకం భౌచితీవంితంగానే ఉలపం

ఏదిఏమైనా సారంగధరుని కథలోని ఆశీ లాన్ని పరివారించి కౌచిత్యవంత మైన మార్చులు చేసినవారిలో _పథములు నారాయణరావేనని చెప్పవచ్చు, చ్మిత్రాభ్యుదయం = వళంసలు

ఎన్ని నాటకాలు రచించినా నారాయణరావుకి “చ్మితాళ్యుదయం' అంటే ఛాలా మక్కువ. ఐహుళ॥ ఆది తన మొట్టమొదటి నాటకం కావడమే కావచ్చు.

నారాయణరావు తమ “ధూమళకట (పహసనము'లో ఇద్దరి వ్యక్తుల మధ్య “చి తాళ్ళుదయం' గురించి సంభాషణ జరిపించారు. అందులో ఓ వ్యక్తి అనాడు ఏయే (ప్రముఖులు ఈ నాటకం మెచ్చుకొన్నారో ఇలా చెప్తాడు.

“నీతిదకృతి చి తాభ్యుదయంబిది నిత్యశోభ నెగడెడుగాతన్‌' ఆరి శ్రీ కొక్కొండ వేంకటరత్నం పంతులు అన్నారట.

గలి థ్రీ కాళ్ళకూరి నారాయణరావు రచనలు “పౌమరజన హృదయ సీమలల [బవహించుటంజేసి రానురాను రసము చెడి కలుషితమైన య్యాపసిద్ధ భారతీయోత్తమ క్మతియేతివృత్త (సవంతిని శాచ్మపతిపాదకంబును. ఉదార గుణజోపేతంబును అగునటుల సంస్కరించోరని చెన్నా పెగడ భానుమూర్తిగారు (ప్రశంసీంచిరట, తెలుగు భాషలో నిదివరకిట్టి నాటకము (వాయబడలేదు” ఆని ఆంధ కేసరి ష్మతిక పొగిడింది. సీ, తగునుపషమల(గాళదాన సత్కవిసొషీ . నయస్వభావో క్రి షేక్సియరు సాక్షి న్యాయ మార్గమున నన్నయ భట్టునగుసాషి తరు నల్లికను బెద్దన్నసా& మధురశై లికి. గూచిమంచి తిమ్మన సాక్షి భూరిశ్తేషల భట్టుమూర్తి సాక్షి కవితా రసమున వేంకటకవి యొకసాక్షి 'ఘనవాక్పటిమను దిక్కన సాక్షి గీ పూర్వకవి పుంగవులతోడి పొత్తు గలసి నల్టికాళ్కూరినారాయణా ఖ్యసుకవి యైన నీక్షీర్ధి జగముల సిల్లుటరుదె యౌర 1! సంతోషకరము చ్మితాళ్యుదయము” = అని గుంటూరు కోర్టు ప్రీడరు లక్ష్మీనారాయణ పంతులు _పళంసించారట, 1ల్‌=5్‌=1912 మనోరంజనిలో విషయసూచిక (కింద ఈ నాటకాన్ని గురించి ఓ (పకటన ఉంది. ఆందులో దీనిని గురించి కొందరు పెద్దల అభ్మిపా యాలు ఇలా ఉన్నాయి.

1. "మీరు (పాళలీన కథయందు గల్పించిన మార్పులకును వాటికై. యుప పాదించిన కార ణంబులకును మిక్కిలి సంతసించితిని” థ్రీ వేదము వేంకటరాయశాన్తి £. 'ఆయ్యా ! తమ చ్మికాభ్యుదయ కననము సరసమై, మృదువై, ధారాళమై చదువువారికి నానందము గలిగించునదిగా నున్నది. [గంథ పీఠికలోని విషయములు క్టాఘ్యములు 1 థ్రీ వడ్డాది సుబ్బరాయకవి

నాటకాలు = చ్మితాభ్యుధయం 68 $. 'ఈ నాటక మందలి కథాకల్బనలు మిక్కిలి విచ్మితమై చదువువారికి చ్మితకాన్యము (0౪61) వలే ముందుముందేమి కథ చూపట్టువచ్చునో యనునట్లు రుచులు గొలుపుచు చిి కాభ్యుదయ మను 'పేరనకుం దగి యన్నది. కవిత్వము లలితమై మనోవహరముగ నున్నది. కల్పనల కూడ [కొత్తవయి హృదయంగమముగ నున్నవి'-అని మనోరమ ప్యతిక వ్యాఖ్యానించింది. శీ. 11409 బందరు బై ॥వస్సు॥ అయ్యా, మీ కార్డు చేరినది. సెలవులలో చదువుదమని మీ నాటక మిఎతవజకు( జదువ మొదలిడలేదు, ఈ మధ్యస్థాలీపులాక న్యాయమున' జదివి చూచితిని. కవిత్వ భాగము సరసముగానే యున్నది. తక్కిన పీఠికలోని కొన్ని యంశములును, నాందిలోని యంశములు కొన్నియు, ఇతి వృత్త విషయమును నాకౌక తీరుగనున్నవి. “లోకోభిన్న రుచి కొవున నదియంత పాటింపవలసి యుండదు, మీ కింకను నిట్టి (గంథ రచనయందు భగవంళుండు |పోత్సాహము కలిగించు(గాక చిర్తగింపుడు శథానధావి చెళ్ళపిళ్ళ వేంఠటకాన్త్రి చనాయుశప్రీకమోలులు

౭. పద్మవ్యూహం

ఇదీ నారాయణరావు రచించిన రెండన నాటకం. చి కాభ్యుదయం బరి షళక నాటకం కొగా ఇది పౌరాణిక నాటకం దీని రచనా కాలం 1919. పొరా జిక నాటకాలు విసృతంగా వెలువడుతున్నకాలం అది. అందువల్ల నారాయణ రొవు అందరి కవుల లాగానే పౌరాణి కేతిన్సృ త్తం స్వీకరించి మహాభారతంలోని (దోణపర్వం నుంచి ఆభిమన్యువధా ఘట్టాన్ని “పద్మ వ్యూహం” అనే నాటకంగా సర్వాంగ సుందరంగా తీర్చిదిద్ధి ఆనాటీ [పేకకుల అభినందనలు చూర గొనా సరు.

1919 లో దొరతనం వారి ఆ సంవత్సరపు నివేదికలో (వకటించబడిన ఆంధ (గ్రంథాలలో అగగణ్యంగా గు ర్తింపుపొంది [పళంసలందుకొన్న నాటకం ఇది. దీనిని మొదటగా విజయనగరం మహారాజావారు (ప్రదర్శింపజేసి (పథమ [పమోగ గౌరవం దక్కించుకొన్నారు. సర్వజన [(పదర్శన సౌలభ్యం కోసం కవి ఈ నాటకంలో ఓ ఆంకాన్ని తీసి వేశారు.

ఈ పద్మ వ్యూవా యితివృ శ్రమే ఒ పద్మవ్యూహం. వీర, రొద, ఆద్భుత వీళత్స కరుణ రసాలకు ఇది నిలయం. ఖారతంలో (దోణ పర్వానికి విశేష (పాముఖ్యమే ఉంది. సంస్క్యృత భారతంలో ఈ (ప్రాముఖ్యం ఇలా ఉగ్గడిం చడం జరిగింది.

శ్లోః సం్మగహాధ్యాయ వీజోవై పొలోమా_స్టీక మూల వాన్‌

నంభవస్కంంథ విస్తారః సభారణ్య విటంక వాన్‌

ఆరణీ పర్వరూపాఢ్యో ఏరాటో ద్యోగసార వాన్‌

భీష్మపర్వ మవీకాఖో (దోణపర్వపలాళ వాన్‌ (1-1-88-89 ఇక్కడ “పలాళవాన్‌' అనేసి దోణ పర్వానికి వర్తిస్తున్న విశేణం. దీనికి పచ్చనిది, _కూవమైనది, ఒక రాక్షసుడు, కింశుకము, ప్మతము, రేకు అనే

1. ఈ విషయాన్ని నారాయణరావే పీఠికలో స్వయంగా చెప్పుకొన్నారు,

వద్మ వ్యూవాం 6క అర్థాలున్నాయి. (దోణపర్వంలో యోధానయోధులు నంహకఠించబడ్డారు. ఇరు సెన్యాలకు మోరయద్ధం జరిగింది. అద్భుత, రౌద, నీభత్స రసాలకు నెలనైన రాొక్షన సంహారం కూడ జరిగింది. ఈ పర్వం భయంకర నసంఘటనతోపాటు ధర్మ సూక్ళాలకు, ఆపద్ధర్మాలకు ఆకరమై చర్చలకు కారణమైంది.

ఇటువంటి కథను స్వీకరించి నారాయణరావు చక్కటి కార్యకారణ సంబం రాలతో నర్వజనాకర్షణీయమైన నాటకంగా తీర్చిదిద్దారు. అభిమన్యు వధా ఘట్టా నికి సంబంధించిన కొన్ని విషయాలకు కార్యకారణ నంబంధం పొసగనట్టుగ కవికి స్ఫురించింది. ఈ విషయంలో ఈయనకు కొన్ని ఆళంకలు కలిగాయి. ఈ ఆళంకలవల్ల కథాకథనంలో వెలితి ఏర్పడుతుందని లావించిన కవి చిన్న చిన్న మార్పులతో ఈ నాటకాన్ని రచించారు. ఇతివృత్తం ఆందరికీ రెలిసిందే అయినా నారాయణరావు మూలకథకు ఎలా మెరుగులు పెట్టి నాటకొన్ని రచిం లారో స్థాలీపులాకంగా తెలుసుకోవడం ఎంత్రైనా అవసరం, నాటకేతివృ త్తం

లీష్మార్జునుల మధ్య యుద్ధం జరిగింది. గాంగేయడి దివ్యాస్త్ర [వభావం వల్ల అర్జునుడు మోహితుడయినాడు. తండి నిస్సవాయతను గమనించిన అలి మన్యుడు భీమ్మనిపై తలపడినాడు. తాళధ్వజాన్ని కూల్చాడు. కార్ముక ఖండనం చేశాడు. గత్యంతరం లేక భీష్మడు ళక్తి ఆయుధాన్ని _పయోగించగా అది అభిమన్యుని చేతిని గాయపరచింది. అనంతరం అర్జునుడు తేరుకొని లీష్మనిపై ఈలపడడం వల్ల అభిమన్యుడు ఆ [ప్రదేశం విడిచి వెళ్ళాడు.

పాండవ శిబిరంలో సుభద్ర విషాద వదనంతో తన కుమారుడై న అలి మన్యునికి సైంధవునివల్ల అపాయం జరుగగలదని శ్రీకృష్ణునికి విన్నవించుకుం టులది. అరణ్యవాస కాలంలో పాండవులచేత అవమానితుడైన సైంధవుడు తపస్సుచేసి వర మేశ్వరుని కటాశ్షం పొంది యుద్ధరంగంలో పాండవుల్ని ఒక్క రోజు నిరోధించే స్తంభనాస్తాన్ని పొందు రాడు.

ఉత్తర గర్భవతి. ఈ విషయం కుంతీదేవికి చెప్పమని సుళద తన చెలి క_త్తి మందారికను పంపిస్తుంది. దారిలో మందారికను చూచిన దుస్సల అర్జునుడు యర్ధంలో తన కొడుకును చంపాడనీ, అందుకు (పతీకారంగా తన భర్త సైంధ

66 ఫ్రీ కాళ్ళకూరి నారాయణరావు రచనలు వనుకు అభిమన్యుని చంపగలడనీ ఈ విషయం సుభ్యదకు చెప్పమని ఆమెతో ఇెచ్చంంచింది. సుభ్యద ఈ విషయం ్రీకృష్ణుడికి చెప్పగా ఆమెకు కృష్ణార్జును లిద్దరూ ధ్రైర్యం చెబుతారు. భవిషృత్తులో సంభవించనున్న అలిమన్యుని వధకు (పేరణకరర దుస్సల అనేది కవికల్బనగా గుర్తుంచుకోవాలి.

లీష్ముని [పకాప విస్ఫూర్తి ముగిసింది సైన్యాధిపత్యం ఎవరికి కట్ట బెట్టాలో అర్థంకాని రారాజు కకుని సలహాను అర్ధిస్తే యుద్ధంలో ధర్మరాజును పట్టి ఇవ్యగలిగినవారికే సైన్యాధికార పదవి ఇచ్చేట్టు (పకటించవలసిందిగా రారాజుకు సలహా యిచ్చాడు ళకని ఈ విషయం దుర్యోధనుడు సభలో (పక టించగా కడ్డుడే (దోణుకి పేరు (పతిపాదించి బలపరిచాడు. ధర్మరాజుతో పాచిక లాడడానికే ఆయనను పట్టి యిమ్మన్నట్లు సుయోధనుడు వివరించగానే భార ద్వాజుడు యుధిష్టరుణ్జి పట్టి యిస్తానని శవిథం చేశాడు. సేనా నాయకుడిగా ఆ పిమ్మట సుయోధనుని పూఎలందుకొంటాడు.

చేతికి గాయమైన అభిమన్యుడు మూడురోజులపాటు యింటిదగ్గర విశాంతి పొందుతాడు |కిశం ర్యాతి తనకు వచ్చిన దుస్వప్నాన్ని ఉత్తర. చెప్పినా అభిమన్యుడు లక్ష్యించడు అలతలోనే-సుళద వచ్చి ధర్మరాజు శతువులకు చిక్కిన విషయం అభివున్యుకికి చెప్పండి. సం స్తకుల ఆహ్వానాన్ని పురన్కం రించుకొని అర్జునుడు వారిపై యద్ధానికి సరస్వతీ (హద (ప్రాంతానికి వెళ్ళాడు, లీముడు మరొకవంక వెళ్ళాడు. అ్మపధృష్యమూ అనభిగమ్యమూ అయిన పద్మ వ్యూవాంలో మొండి ధైర్యంతో ధర్మజుడు (పవేందాడు, ధర్మరాజును సుయో ధనునికి పట్టి యివ్వాలనుకొన్న (దోణుడు వ్యూహానికి ముఖస్థానంలో ఉన్నా ఆలసీపోయినట్టుగా అభినయించడం వల్లనే యుధిష్టిరుడు మొగ్గరంలో [పవేశిం దాడు.

ఈ విషయం అభిమన్సుడు తెలుసుకొన్నాడు. [దౌపదీ, సుభ్యదల ఆ! ర్వాదాలతో సర్వసన్నద్ధుడె సమరభూమికి వచ్చాడు _ సౌళ్ళదుడు. పద్మ వ్యూహంలో చిక్కిన ధర్మరాజును దుర్యోధనుడు యుద్ధరంగం నుంచి దూరంగా తీసుకొని వెళ్ళి జూ వానికి (ప్రోత్సహిస్తాడు. ధర్మరాజు అంగీకరించక పోగా దుష్ట చతుష్టయం ఆయన చుట్టుముట్టారు. ఆ సమయంలోనే అభిమన్యుడు 1 పవేశించి కర్ణుని విరధున్సి చేశాడు దుళ్ళాశనుడు పలాయనమైనాడు. దుర్యోధనుడు కూడ

వద్మ ర్యూవాం ర? పరాబికుడై నాశు. ఆంతలో ఘటోత్కచుడు కూడ అభిమన్యుడి చెంత చేరాడు. హైడింటుడు ధర్మరాజును ఆకాశయానం ద్యారా మొగ్గరం నుంచి. దూరంగా తీసుకొని వెళ్ళాడు, అభిమన్యుడి ధాటికి ఓర్వలేక మొగ్గరంలో సైన్యం చెల్పాచెదరు అవుతుంది. అప్పుడు (దోణుడు వ్యూహముఖస్థానాన్ని సైంధవుడికి అప్పగించి లోపలకి _పవే శించాడు. పాండవలీరులను వ్యూహముఖంలో ఉండి నిలువరించే ళ క్రి లేని యెంధవుడు చిరకాలోపార్ణితమైన స్రంభనాస్తాాన్ని (ప్రయోగించి ధృష్టద్యుమ్న సాత్యకి పరృతులను స్తబ్ధులుగా చేశాడు. మొగ్గరంలో అభిమన్యుడి వీరవిహారం వర్ణనాతీతం. కరుడు సొమ్మ సీల్ఫాడు. సుయోధనుడు పలాయనం చెందాడు. అళ్వక, రుక్కధరులు మరణిం చారు. కృపుడు మూర్చిల్తాడు. దుర్యోధన కర్టులు ఒక్కచోట చేరి అభిమన్యుని ఎడిరించడ మెలాగ అని ఆలోచిస్తుంటే, సమయానికి సెంధవుడు వచ్చాడు. కూటయుద్ధంలో అభిమన్యుని రధ, తురగ, సూత కార్ముకాల్ని ఏకకాలంలో భగ్నంచేసి నేలకు దించి చీకాకు పరిచి చంపవచ్చని సెంధవుడు ఉపాయం చెప్పాడు. కర్ణ దుర్కోధనులు ఆమోదించారు. ఘటోత్కచుడు ఈ సమయంలో అభిమన్యుజ్జి చేరకుండా అతనిపై అలంలసుజ్జీ [పయోగించాడు సుయోరనుడు, అధర్మ యుద్ధంలో కర్ణుడు అభిమన్యుడి కార్ముక ఖండనం చేళలాడుం శల్యుడు గు్యురాలను, కృపుడు సూతుజ్జీ, సుయోధనుడు రథాన్ని భగ్నం చేళారు, అప్పుడు సౌభదుడు ఖర్గపాణియె కురువీరులతో తలపడ్డాడు. కర్దుడు ఆ ఖగ్గాన్ని కూడ ఖండించాడు. చివరకు అభిమన్యుడు క్యతువుల శరవర్షాన్ని తప్పించుకోవ డానికి రథచ్యకం ఆడ్డుపెట్టుకొన్నా దానినికూడ నాళనం చేశారు. గద పట్టుకొని అభిమన్యుడు కర్టుణి, శల్యుణ్ణి, సుయోధనుజ్జీ ఎదిరించాడు. చేతి గాయం చెదరి రక్తసిక్తమై అభిమన్యుడి చేతిలోనుంచి గద జారిపోతుంది. ఆదను చూసి శల్యుని చాటు చేసుకొని సైంధవుడు బల్రెంతో అభిమన్ముజ్ణి పొడిదాడు. తతృలిరంగా అభిమన్యుడు వీరస్వర్గం అలంకరించాడు. అభిమన్యుడి వధ వల్ల పాండవుల విషాదం తారస్థాయి నందుకొంది. దహన సంస్కారాల నిమిత్తం అభిమన్యుడి క శేఐరాన్ని వెదకడానికి ,ఆ రాతి పాండవులు కురుక్షేేతానికి వెళ్ళి కొనఊపిరితో ఉన్న ఆయనను చూశారు. తండ్రు

68 ఫ్రీ కాళ్ళకూరి నారాయణరావు రచనలు లన్తు గుర్తించి ఆభిమన్యుకు అస్పష్టంగా “సెంధవుడు' అనే పదం ఉచ్చరించాడు, విగత జీవుడయినాడు. కోప్మోదిక్తు డైన ఆర్జునుడు మరునటిరోజు (పొద్దు (కుంకక ముందే సైంధవుడి తల [తెంచుతాననీ లే పోతే ఆగ్న్యిపవేళం చేస్తాననీ కఠోర (పలిజ చేశాడు.

(దోణుడు తన నాల్గవనాటి యుద్ధంలో సైంధవుణ్ణి రక్షించడానికి పద్మ, శకట, సూరీ వ్యూహాలు పన్ని మొగ్గరముఖంలో తానే స్వయంగా మోహరిం బాడు. కానీ సుయోధనుడి అభ్యర్థన మేరకు (దోణుడు మొగ్గర ముఖస్థానాన్ని కర్ణుడికిచ్చివేసి సెంధవ రక్షణభారాన్ని వహిస్తాడు.

కర్టుజ్జీి ఓగించి అర్జునుడు వ్యూహంలో (ప్రవేశించాడు. కురువీరులు అర్జు నుని ధాటికి తట్టుకోలేకపోయారు. ఆతిలోకో_త్తరమైన పాతాళగంగ సమాకర్షణం చేసి అర్జునుడు ఆశ్వాల దప్పిక తీరుస్తాడు. అంతలో సుయోధనుడు [దోణా చార్యుడిచ్చిన కవచం ధరించి పార్టునతో తలపడ్డాడు. ఆ కత్తళం దుర్భేద్య౨. ఇది టగహించిన శ్రీకృష్ణుడు దుర్యోధనుని పరిహోనమాడాడు. కవచ [వభావంచేత దుర్యోధనుడు పార్థుని ఓడించినా ఆ కీర్తి దోణుడికే చెందుతుందని కోడిగము లాడాడు. రోవపూరితుడై న దృర్యోధనుడు కత్తళం తీసివేసి అర్జునునితో తలపడి ఓడి, పారిపోతాడు

అర్థనుడు చృకవ్యూహల వరకు వచ్చాడు. అంతలో ఓ విచ్శితం జరి గింది. మైంధవుడి రూపంలో అ౭౦ఐ%డు పుష్పక విమానంమై ఆకాశంలో సంచ రిస్తూ ఉ.టాడు, అ?ళ సైంధవుని వట్టుకోవడానికి ఘటోత్కచుడు వెళ్ళాడుం

కురువీరులు ఘైంధవుడిని కప్పిపుచ్చారు. సాయం[తం అయింది. అప్పుడు మేఘాస్త్రం వేయమని అర్జుషజ్జి ఆదేశించాడు శ్రీకృష్ణుడు. పార్టుడు మేఘాస్తం [ప్రయోగించగా కౌరవులు సూర్క్చుడు ఆస్తమించాడని సంతోషించారు. ఆ సమ యంలో అర్జునుడు సైంధవుడి తల (రుంచాడు. పార్టుడి (పతిజ్ఞ నెరవేరింది. చివరగా శ్రీకృష్ణుని భరతవాక్యంతో నాటకం సమా_్తమవుతుంది.

ఈ కథకు భారతంలోని కథకు చాల మార్చులు ఉన్నాయి. కవికి కలిగిన ఆళంకల మూలంగా ఈ మార్చులు చేయడం జరిగింది. ఇక నారాయణరావుకి కలిగిన ఆశంకలు ఏవిటో వాటిని ఎలా నివారించి కార్యకారణ సంబంధాలతో రూపక రచన చేశారో పడీలిద్ధాం.

పద్మవ్యూహం 60

మొదటి శంక ;= “_దోణుడు ధర్మరాజును పట్టి ఇవ్వడానికై పద్మ వ్యూహమును పన్నినట్టున్నది. ధర్మరాజునకు తద్భేదనోపాయమే తెలియనప్పు డతడందు (పవేశించుననుకొనుట గానీ, తన్మూలముగా బట్టవచ్చుననుకొనుటగానీ, యవకాళ మెక్కడిది ?”

ఈ విషయం చర్చించే ముందు మూలంలో ఈ ఘట్టాన్ని పరిశీలించవలసి ఉందిం (దోణుని సైన్యాధికార పదవీ నిర్ణయంపట్ట కొంత తర్జన భర్ణనలు జరిగాయి. ఈ పదవిని (పాణమ్మితుడైన కర్టునికివ్వాలా * లేదా ధనురాచార్యుడికే పట్టం గట్టాలా? అనేది వివాదాస్పదంగా మారింది. భీష్ముడు శరతల్పగతుడయినాడు, కనుక కర్టుడు యుద్ధసన్నద్ధుడయ్యాడు.

ఇక్కడ దుర్యోధనుడి స్కంధావారంలోని రాజులు రాధేయునీ పట్ట మొగ్గు చూపుతున్నారు. ఇది (గపాంచిన రారాజు సైన్యాధిపతిగా ఎవరిని నియమించాలో కర్టుతే అడిగాడు. కర్షుడు యిచ్చిన సమాధానం ఆయన సవృదయతకు నిద ర్శనం,

ల్లోః సర్వ ఏవ మహాత్మన ఇవే పురుషస త్తమాః జీగీషంతోఒసురాన్‌ సంఖ్యే కాల్రీశేయమివా సురా(ీ (భార, (డో. ప ఆఈం5) పై భావాన్ని తిక్కన కూడ కొంత మెరుగులు వీద్ధి తెలుగులో కర్టునిచేత ననన న శు నతన వనన

1. “ఓ కురురావా ! ఇట చేరిన వీరులందరూ ఆ ఫామాన్యులే. పతి ఒక్కరూ కూడ సేనాథపత్యానికి తగినవారే. జ్లానయుక్తులు. బలవ్మికమ సంపన్నులు,

[శుతిజ్ఞులు. అందరు ఒకేసారి సేనాపతులు కొవడం సంభవించదు కదా

విశన్హ గుణాలున్న ఎవడో ఒకడు అధికారిగా తక్కినవారిని నడపాలి.

(దోణుడు తప్ప ఎవర ధికారులై నా కురునీరులకు మాత్సర్యం కలుగు

తుంది. ఆది నీకు నష్టం. (దోణుడు సర్వులకు ఆచార్యుడు. ఆతడు

నాయకుడ్రైతే ఆ పదవిని మరెవ్వరు ఆశించరు. కనుక ఆయనే ఆధి పత్యం వహించడం మేలు, కార్తికేయుని అనుసరించి నడిదే దేవసైన్యాల వలె (దోణాబార్యుని అనుసరించి మనం కౌంలేయులతో పోరాడుదాం,

.// ఫ్రీ కాళ్ళకూరి నారాయణరావు రచనలు పలికించాడు. ఈ సన్నివేళంలో కర్టుని వ్యక్తిత్వం ఉజ్జ్వలంగా (పకాశిస్తుంది కర్ణుని సమాధానం విన్న దువ్యోధనుడు (దోణుని సర్వ సై న్యాధిపత్యం నిర హించివలసిందనీ తమను రక్షించమిని ఆర్థించాడు. (దోణుడు అంగీకరించగా పట్టాలి షేకం వేదోక్తంగా జగపింబడు సుయోధనుడు. ఆ సమయంలో [దోణుడు దుర్యోధనుని వరం కోరుకోమంటాడు. దూరాొలోచన లేని దురాలోచనపరుడై న దుర్యోధనుడు కర్ణదుళ్శాసన.లతో ఆలోచించి ధిర్మరాజును పట్టిమ్మనీ, ఆయనతో జూదం ఆడి?చి మళ్ళీ ఆర ణ్యాజ్ఞాత వాసాలకు పంపుతానని తన ఆజ్ఞానాన్నంతా (దోణునితో (పజ్ఞగా తలియపరబాడు.. అర్జునుడు సమీపంలో లేనప్పుడు మ్మాతమే ధర్మరాజుని పట్టి యిస్తానని యుక్తియుక్తంగా (దోణుడు షరతు పెట్టాడు. ఈ విధ.గా భారద్వాజుని సెన్కాధికార నిర్ణయం ముగిసింది. ఈ సన్నివేశాన్ని నారాయణరావు నాటకంలో ఎలా మలచారో చూడండి, సర్వ మైన్యాధికార పదవీ నిర్ణయ విచికిత్సలో ఊగిసలాడుతున్న సుయో ధనుకి దగ్గరకు శకుని వస్తాడు. భారతంలో ఈ సందర్భంలో శకుని (వవేశం గొనీ పమేయంగానీ లేదు ఇది కేవలం కవి కల్పన, శకుని కుటిల నీతిజ్ఞుడు. మూర్థడైన దుర్యోధనునికి ఆద్యంతమూ మూర్థత్వాన్ని నూరిపోని ఆతని పత కే. తిక్కనగారి తీర్పు ఈ విధంగా ఊందిం సీ అధిప! నీయోధులయందు సేనాపతి త్వమునకు( జాబనివారు( గలరెే యందరు నయవికమాది గుణంబుల మాననీయుల యట్లులెన నెల్ల వోరి ముఖ్యుల( వేయవచ్చునే యొక్కరు గ్రైకొన్న మత్సర్యగస్త బుద్ధి నన్యులు విపరీశులై కలంగక యుండు వాండు గావలయు నెవ్వరును (దోణుం తే, గీ. డనీన( గొదన రాతండు యర్హ్లండాధి పత్యమునకు నాచార్యుండు (బిహ్మణుండు వివిధరణ కోవిదుండు వయోవృద్ధు(డధిక ఐలు(డు కూరుండు గట్టుము ఫట్టమతని

పద్మవ్యూహం య. నానికి కారకుడై నవాడు. అటువంటి కకునితో రారాజు సంప్రదించాడు అన్నది నాటకోచితమైన కల్పన. ధర్మరాజును పట్టి తెచ్చిన వారికే సర్వ సైన్యాధికార పదవి కట్టబెడతానని వెల్లడించాల్సిందిగా సుయోధనుడికి సలవో యిచ్చాడు ళకుని, దుర్యోధనుడు కౌరవ స్కంధావారంలో అలా (ప)టించేసరికి కర్జుడే మొదటగా లేచి ఆ గౌరవం (దోణాచార్యుడికే యివ్వవలసిందిగా చెప్పాడు. మహవీఖార తంలో కర్ణుడు చూపించిన ఉచితజ్ఞతనే ఇక్కడ కవి కర్ణ ప్మాతలో పదర్శింప జేళారు. ఒక షరతులా [వకటించేసరికి వీరత్వంతో ఊగిపోతున్న (దోణుడు తానే ధర్మజుణ్ణి జీవ్యగాహంగా పట్టి యిస్తానంటాడు,. ఈ సన్నివేశంలో నారా యణరావు [దోణాచార్యుని మానసిక మూ్తిని నిరూపిస్తూనే వీర త్వానికి ప్రాము ఖ్యం కలిగించారు.

భారతంలో (దోణుకి మన స్తత్వం మేరునగ సమానంగా ఉదాత్తంగా, గంలీరంగా తీర్చిదిద్దబడింది. ఇక్కడ నారాయణరావు కల్పనకూడ్‌ సముచితం గానే ఉంది. ధక్మజుజ్ఞి పట్టి యిచ్చిన తరువాత ఆ ధర్మస్వరూపుని ఏం చేస్తారో ముందుగానే అడిగి తన శంక తీర్చుకొన్న తర్వాతే (పతిజ్ఞ చేశాడు (దోణుడు, అందువల ఈ కల్పన మూలకథకు బొధాకరం కాకుండ పాతౌచిత్యాన్ని నొట కీయంగా మరింత _పొఠంగానూ (పక్లాసమున్మేషితంగానూ తీర్చిదిర్దుతూ చక్కని సన్నివేశంగా రూపొందింది.

ఇక (దోణుడు తన (పతిజ్ఞ నెర వేర్చుకొన్నదీ లేనిదీ భార తాన్ననుసరించి పరిశీలించవలసి ఉంది. భారతం (పకారం-= (ద్రోణుని 1పతిజ్ఞ తెలిసి ధర్మరాజు నిర్వేదం చెందుతూ ఉంటే అర్జునుడు తాను [ప్రాణాలతో ఉండగా అది సాధ్యం కాదని అన్నకు దిటవు కలిగించాడు. ఈ నిబ్బరంతో యుధిస్థిరుడు యుద్ధ రం గంలో 1పవేశిందాడు.

సేనా నాయకత్వం వపొంచిన (దోణుడు మొదటిరోజు కకట ప్యూహేం పన్నగా, పాండవులు (కౌంచ వ్యూహం అమర్చారు. వ్యూహం మధ్యభాగంలో ధర్మరాజు ఉన్నాడు. ఆరోజు భారద్వాజుడు భయంకర మైన యుద్ధం చేసి ధర్మ జుని ముట్టడించాడు. పాండవ 'సీనలో హాహాకారాలు మిను గముట్టాయి. ఆచ (గ్రహించి అర్జునుడు తెగిపడిన చుక్కలాగా (పత్యషమై గుకునితో తలపడి తీవ యుద్ధం చేశాము. ఈ విధంగా ధర్మజుని పట్టుకోలేక (దోణుడు విఫలమనోరథు డయినాడు,

7ల్డి థ్రీ కాళ్ళకూరి నారోయణరోవు రచనలు

రెండవరోజు కుంభసంభవుడు దుర్యోధనుడితో అర్జునుడి సమక్షంలో ధర్మజుని పట్టడం కష్టసాధ్యమనీ, కిరీబిని ఎవరైనా మొహరించారంటే ఉపా యంతో యుధిష్టిరుని పట్టుకో గలనని చెప్పాడు. సంళ_ప్తక సైన్యంతో సుకర్మ అర్జునుణ్ణి అడ్డుకుంటానని (పతిజ్ఞ చేళడు. ఆరోజు గురుడు గరుడవ్యూవహం పన్ని చుంచువు స్థానంలో నిలిచాడు. ధర్మజుడి (పేరణవల్ల ధృష్టద్యుమ్నుడు మండలార్థ వ్యూవం రచించాడు. అర్జునుడు ధర్మజుడికి బాసటగా సత్యజిత్తుని ఉంచి సుకర్మ అవ్వోనం మేరకు వ్యూహానికి దూరంగా. వెళ్ళాడు (దోణుడు సత్యజిత్తున చంపి ధర్మరాజును పట్టడానికి ఉద్యుక్తుడు కాగా అంతలో అర్జనుడు వచ్చి గురుని కరాసారంతో నొప్పించాడు. ఈ విధంగా (దోణుని (పయత్నం శిండవరోజు కూడ విఫలమైది.

ధర్మజుని పట్టుకోవడంలో రెండు రోజులు విఫలయత్నుడైన (దోణుని దుర్యోధనుడు తూలనాడాడు. కనుకనే ఆచార్య వర్యులు మూడవనాడు అసాధా రణమైన పద్మవ్యూహన్ని పర్నారు. ఆయన ఇప్పుడు ముఖ స్థానాన్ని అలంక రించారు. ఆ సమయంలో అర్జునుడు సంశ్తక సెన్యం పెకి వెళ్ళాడు. అభిమన్యు డీకి తప్ప పాండవ వీరులకు పద్మవ్యూహంలో (ప్రవేశించడం తెలియదు, తెలిసిన అర్జునుడు దాపునలేడు. సౌళ్నదునికై నా ప్రవేశ మే తెలుసు. కనుకనే వ్యూహంలో ముందుగా నీవు (ప్రవేశించు అకంశరర మేము నీ వెంట రాగలం అని ధర్మరాజు ఆభిమన్యుజ్జే ప్రోత్సహించాడు. అభిమన్యుడు మెరపు మెరసినట్టుగా మొగ్గరంలో (ప్రవేశించాడు. మొండి సాహసంతో దృష్దద్యుమ్న, సాత్యకి లీమాదులు (నవే శించడానికీ (వయత్నించారు కానీ అప్పట్లో ముఖస్థానంలో ఉన్న ఫైంధవుడు ఈక్యర వర(ప్రభావం చేత వారిని అడ్డగించాడు. అందువల్ల పాండవవీరులు వ్యూహంలో (వవేశించలేక పోయారు

పద్యవ్యూహ భేదనోపాయమే తెలియనప్పుడు ధర్మరాజు ఎందుకు (పదే శస్తాడు అనేది కవి ఆశంక. దీనిని ఈ విధంగా విశ్రేషించవచ్చు. భేదనోపాయం తెలియని ధర్మరాజు (చవేశించడానికి తటపటాయిస్తూ ఉండిపోలేదు. (పవేశించ డొనికే ఉద్యు క్తుడయ్యాడు. ఒకవేళ పాండవసైన్యం పూంర్రిగొ మొగ్గరంలో (వవేశంచలేకపోయినా ధర్మరాజుకు వచ్చే అపాయం ఏమీలేదు. ఫీమ, సొత్యకి (ప్రభృతులు వెంట ఉండనే ఉర్నారు.. పైగా సాత్యకి భీములు నాలుగవనాడు వ్యూహ్య ప్రవేశం చేయనే దేళారు. అంచేత స్రెంధవుడే బహుశః అడ్డుపడక పోతే

పద్మవ్యూవాం 1/8 ధర్మరాజు వ్యూహంలో (పవేశించి ఉండేవాడే. ఇట్టా జరుగగలదని ఊపిొంచే [దోణుడు ధర్మజుని పట్టుకోవడానికి ఈ వ్యూహం పన్ని ఉండవచ్చు. వ్యూవా (పవేళం పాండవ వీరులకు తెలియకపోయినా (పయత్నించగలరనీ, ఆ సమ యంలో ధర్మజుజ్ణి పట్టవచ్చుననీ (దోణుడు భావించి ఉండవచ్చు. కానీ ధర్మరాజుకి వ్యూవా భేదనోపాయం తెలియనప్పుడు ఎలా (పవేశి సాడు అనేది నారాయణరావు ఆకంక. అంచేతనే అభిమన్యుడి మొగ్గ (పవేశం చేయించాడు కవి. ఈ కల్చనవల్ల మూలకథకు న్యూనత కలగదు. (దోణుడు ధర్మరాజును పట్టుకొన్నట్లు, ఆనంతరం అభిమన్యుడు ఆయనను రళక్షించినట్టు కల్పించి, అభిమన్యుడి ప్మాతకు ఉత్కర్ష కలిగించారు నారాయణరావు. (దోణుని (ప్రతిజ్ఞ అభిమన్యుని శూరత్వం రెండూ ఈ విధంగా వెల్లడయ్యాయి. అభిమన్యుడు భీష్మని కాళధ్వ్యజం పడగొట్టినది యద్ధం (పారంలా “నంతరం పదవది వసమనీ, భీష్ముడు అభిమన్యుడిపై శక్తి ఆ యుధాన్ని పయో గించగా అది అ బాలవీరునిచేతికి గాయం చేసిందనీ, ఆరోజే గాంగేయుడు ళర తల్పగతుడయ్యాడనీ, అప్పటినుంచీ అభిమన్యుడు చేతిగాయంవల్ల యుద్ధానికి రాక యిలట్లో వ్మికాంతి తీసుకొంటున్నాడనీ, ధర్మజుడు పద్మ ప్యూహంలో పట్టుఒడ్డా డన్న వ్నార్త వినగానే చేతిగాయాన్ని లెక్కచెయ్యక అభిమన్యుడు యుద్ధరంగా నికి వచ్చాడనీ నాటకంలో చెప్పబడింది. ఇదంతా నారాయణరావు స్వియ కల్చన మేకాని భారతంలో పై విధంగా లేనేలేదు. అభిమన్యుని హూరత్వానికి పరాకాష్టగా తీర్చిదిదే ఉద్దేశ్యంతోనే నారాయణరావుపై కల్పనలు చేశారు, కనుకనే భీవ్మ తాళ ధ్వజ పతనం మొదటిరోజుకి బదులుగా పదవరోజుగా ఉటంకించారు, అంతే కాకుండా ధర థరొటా అభిమన్వుడికి పెద్ద తండి, 'పెదనాన్నను రష్షించడం విధ్యుక్త ధర్మం. కనుకనే తన బాధను లెక్కచేయకుండా ఆభిమన్యుడు హారుడై వ్యూహంలో చొరబడ్డాడు. ఈ సన్నివేశ కల్పన కూడ రమణీయంగా ఉందన డంలో సందేహం లేదు. రెండవ ఆళంక శెండవ ఆళంక ;= “సెంధపుడు తపముడేసి పకుపలీవలన పొంండవు లను “వారింప' గల్గుటతై వరము వడసినట్టున్నది, తర్మకిందుగనంత తపము చేసినవాడు 'వధింప'గోరక = వారింపగోరుట యేటికో' ?

7శ థ్రీ కాళ్ళకూరి నోరూయణరొవు రచనలు

సెంధవుడు మోహాంధుడు, ఆరణ్యంవాస సమయంలో వావి వరుసల పోకార్చి సోదరి ఆయిన (దౌపదిపై అఘాయిత్యం చేయబోయి పాండవుల చేత అవమానం పొందినవాడు. వీడిది పిశాచ పవృ త్రి. కృత్యం ఆసురం. ఆతనికి పర మేళ్వరుడు సాఇాత్కరించినప్పడు పౌండవులను యుద్ధంలో ఒక్కరోజు వారించే శక్తి నివ్వమని అర్థించాడు అర్జునుని తప్ప తక్కిన వారిని వారించే వరం మాత్రమే ఇతనికి పరమేశ్వరుడు ఆన్ముగపహిఎచాడు. సెంధపుడు పాండ వుల్ని చంపే వరం ఎందుకు కోర లేక పోయాడు అనేది కవి ఆశంక. దీనిని మరో విథంగా విశ్రేషించవచ్చు. పొండప్పలు దైవాంళ సంభూతులు. సత్య్మసంధులు. ధర్మజ్ఞులు. అటువంటి పీరు ఒక దుష్టుని చే౭లో చావడం అసాధ్యం. ధర్మం ఎప్పుడూ జయిస్తుంది. విథి బలీయం. కనుకనే సెంధవుడికి పాండవులను సంహ రించే ఆలోచన రాక వారిని నిలువరించే వరం మా్యతమే కోరుకొన్నాడు.

ఇగ్కడ ఓ సందర్భాన్ని గుర్తు చేసుకోవడం సముకితం, దుర్యోధనుని [ప్రేరణవల్ల యుద్ధరంగానికి బయలుదేరేముందు కృష్ణార్జుంలో ఒకరిమీద క్తి బాణాన్ని ప్రయోగించాలని అనుకొనేఐ డు కర్ణుడు. యుద్ధకూమిలో (ప్రవేశించిన తరువాత శక్తి ఆయుధం గు”ంచి కర్టుకికి ఆలోచనే వచ్చేదికాదు. దుర్యోధనుడికి కూడ గుర్తుండేది కాదు. ఇదంతా థ్రీకృష్ణుని ఈంళమే. అలాగే పొండవ సంవి రమే వరంగా మైంధవునికి స్ఫురించకపో వచ్చు. విధినిర్ణయం అనుళ్హంఘనీయం కదా!

ఈ నాటకంలో నారాయణరావు పాండవుల్ని ఒక్కరోజు నివారించే స్తంభనాస్తాన్ని వరంగా ఈశ్వరుడివబ్ద పొందాడని కల్పించారు యుద్ధవీరుడిగా పాండవుల్ని నిలువరించాడు అని చెప్పే దానికం టే స్తంభనాస్తాన్ని పయోగించి పాండవుల్ని నిశ్నేతనులుగా చేశాడని చెప్పడంవల్ల సైేంధవుడి వీరత్వానికి కొక ఈశ్వరుడి అస్తాానికే ఆ కీర్పి దక్కుతుంది. అందుకే కవి ఈ కల్పన దేళారుం ఇలొ కల్పించడంనల్ప మూలకథకు లోపం ఏమీ వఐాటిల్లదు.

మూడవ ఆళంక ;= "వర ఐలమున సైంధవుడు పద్మ వ్యూహము వొచ్చు పాండవుల నడ్డగింపగలిగినట్టున్నది. అగుగాక అట్టి అడ్డంకిలేని విరోట (దుపదులేమైరి. మరునాడంత కన్నమిన్నయగు వ్యూహమున నవలీలగ జొచ్చిన సాత్యకి ఏమయ్యెను. కామరూపమున గగన వీధినుండి పోగల ఘటోత్కచు డేమయ్యెను?”

పద్మ వ్యూహం 76

ఇది నారాయణరావు సకార్కిక సునిశిత పరిశీలనకు చక్కటి ఉదాహర ఇం. పాండవులేకాక పొండవ 'సెన్యం కూడ సైంధవుడి తాకిడికి లొంగిపోయింది. వర | పభావితుడ్తైన సైంధవుడు విజృంభించి సె త్యకిని, భీముని, దృష్టద్యుమ్నుని, విరాటుని, శిఖండిని దుపదుని ధర్మరాజ _పభృతుల్ని తన శరాసారంచేత నిర్వీ ర్యుల్ని చేశాడు. ఇది మవిభారత ఇతివత్తత [దోబుడి నాలుగవనాటి యద్ధంలో పద్మవ్యూహంలోకి అతిసులువుగ (పవేశించిన సాత్యకి కదనకౌళలం ఏమయిందో తెలియదు. దీనికి భారతంలో ఏ ఉపపత్తుల్ని చూపలేము,. సాత్యకి ఎందుకనో వ్యూహ్యపవేళ (పయత్నం కూడ చేయలేదు. ఈ సందర్భంలో ఓ చిన్నకారణం చెప్పుకోవచ్చు. ఒకానొక సమయంలో అర్జునుడు సైతం కర్షుకి _పతాపాన్ని ఓర్వలేకపోయాడు. ఆ సమయంలో సాత్యకి కర్టుణ్ణి నిర్జించాడు. అందువల్ల సాత్యకి ఆర్జనునికంటె పర్మాకమవంతుడని చెప్పలేము. కాకపోతే ఒక్కోరోజు ఒక్కొక్కం వీరుడు విజృంభించగలడని కొంత సరిపెట్టుకోవచ్చు. సైంధవుడు అడ్డగించిన రోజు సాత్యకి చేయి (శ్రిందయిందనే చెప్పాలీ. కానీ కొమరూప విశా రదుడు గగనగామి ఆయిన ఘటోత్కచుడు ఏమయ్యాడో తిక్కన కవి కూడ వివరించలేదు. నారాయణరావు ఉద్దేశ్యం (ప్రకారం ఘటోత్కచుడు అభిమన్య్యుడికి సవోయపడాలి. ఘటోత్కచుడి గురించి భారతంలో చెప్పలేదు. ఈ శంకను ఆధారం చేసుకొని నారాయణరావు ఘటోత్కచుడి (పవేశం లేకుండా ఓ కారణం కల్పించారు.

రర్మజుణ్ణి ప్యూహ మధ్యభాగం నుంచి ఆకాశయానం ద్వారా ఘటోత్క చుడు తీసుకు వెళ్ళాడు. అభిమన్యుణ్ణి చంపాలనుకొన్న సుయో ధనుడు ఘటోత్క చుడు (ప్రవేశించకుండా ఆతడి పైకి ఆలంబసుజ్ఞి టధేరేపించాడు ఇందుమూలంగా ఘటోత్కచుడుం టే అభిమన్యుడు (బ్రతికేవాడనే అభిపాయం తప్పక కలుగు తుంది. నారాయణరావు చూపిన ఈ కారణం అత్యంత (_పకంసార్ద్కం,

నాలుగవ ఆళంక ;- “అభిమన్యు వధకు (పత్మికియగా. నర్జునుడు టైంధవుని వధింప శపధము సలిపినట్టున్నది. తన్నచ్చట లేకుండాజేసి దారుణ వ్యూహము పన్నిన (దోణుడుండ, దుర్న్మయముగ విరధుని జేసి దునుమాడిన కర్ణాదులుండ( దము వారిని నిలువరించినంత మాఠపు ఐబనీకి నెందులకు గొజగాని సైంధవుం ఒంప టాతినవట్టుట యర్ణునునికేమి న్యాయము? ఏమి విశేషము 1”

76 శ్రీ కాళ్ళకూరి నారాయణరావు రచనలు ఈ విషయం అత్యంత పరిశీలనార్హం. అభిమన్యు వధలో మైంధశుడి పాలు ఎక్కువగా ఉంది. పాండవులను ఆపడమే ఇతడు చేసిన అపచారం. అభిమన్యుని అనంతరం యితడు తక్కిన వారిని ఆపివేశాడు. వీళ్ళంతా (పవేశించి ఉంటే అభిమన్యుడు చంపోయి ఉండేవాడు కాడని ఆర్జునుకి అభ్మిపాయం కావచ్చు. జయ దథుడు అడ్డగించకుండా ఉంటే మొగ్గరంలో జొచ్చే వారమనీ, అతడి వల్లే అభిమన్యుడి మరణం సంభవించిందన్నట్లుగనే ధర్మజుడు తన శిబిరానికి వచ్చిన అర్జునుడికి చెప్పాడు అల్పుడైన సింథురాజు తన కుమారుడి చావుకు కారణ భూతుడయ్యాడని భావించిన అర్జునడు [కోధ ఘూర్చితుడై రేపు పొ (గ్రుంకే లోపల సైంధవుజ్ణి చంపుతానని భీషణ (పతిజ్ఞ చేశాడు. కోపావిష్టుడు ఉచితానుచితాలు ఎరుగడు అర్జునుకి (పలిజ్ఞకు శ్రీ కృష్ణుడే అ పతిభుడయ్యాడు. ఆర్జునుడికోపం (క్రమంగా చల్లారింది. సైంధవ సంవోరానికి శ్రీ కృష్ణుడి సలహా ఆడిగాడు. ఈ విధంగా కవ్విబహ్మ అర్జునుడి కోపావేశాన్ని చ్చితించారు, ఈ కారణం కూడ నాయణ5ావు ఆ'౦కకు సంపూర్ణ సమాధానం కోనేరదుం అభిమన్యు వధకు (దోణుడు కూడ కారకుడేనని నారాయణరావు అలి (పాయం. దుర్భేద్యమైన వ్యూహం (దోణుడు పన్నడమే అభిమన్యువధకు దారి తీసిందని నారాయణరావు అభ్మిపాయం, ఇక్కడ ఓవిషయంగు ర్తుంచుకోవలసి ఉంది. (దోణుడు పద్మవ్యూవాన్ని-' ఉన్నతం ధర్మజుణ్ణి బంధించతానిశే కాని అభిమన్సుణ్ణీ చంపడానికి మాతం కాదు. (దోణున శరీరం కౌరవులది, ఆక్మ పొండవులది. కానీ అభిమన్యుణ్ణి ఎలా చంపాలో తెలియజేసింది (దోణుడే. కూట యుద్ధంలో భార ద్వాజుడు సౌభ్యదుని అళ్వాలను చంపాడు. ఈ విషయం అర్జు నుకికి వెంటనే తెలియడానికి ఆవకాశం లేదు. అందుచేతనే (పత్యకషంగా కనిపించి (దోవాం చేసిన సైంధవుడే అర్జునుని కోపాగి షకీ సమిధగా మారాడు. అభిమన్ముడి మరణానికి కర్టుడు కూడ కారకుడే. యుద్ధంలో రాధేయడు పార్టం పాలు అనేది పూర్వ నిర్ణయం. కరుడు అభిమన్యుని విల్చతుంచాడు అనేది అప్పటికప్పుడు తెలిసే విషయలంకొదు. అందుచేతనే అర్జునుడు కర్టుని చంపుతానని ళపథం చేయలేదు. నారాయణరావు ఆ శంకను ఈ కంకను ఈ విధంగా సరిపెట్టవచ్చు. ఏది ఏమైన అభిమన్యు వధకు జయ(దధుడే కారణమనీ నారోయణరొవు ఉటంకీతిచి మూలకథకు భంగంకలగకుండా కథను మలచారు. మైంధవుడే అభిమ

పద్మ వ్యూ శాం 1111 న్యుని వరధోపైౌాయం చెప్పడం, నిస్సవాయుడైన సౌభ్మదుని బల్లెంతో (గుచ్చడం కొన ఊపిరితో ఉన్న అతడు సైంధవుని పేరు ఉచ్చరించడం కోపించిన అర్జునుడు భీషణ (పతిజ్ఞ చేయడం మొదలై న కల్పనలు నారాయణరావు చ్చితించి తగ (వకిభను వెల్లడి చేసుకొన్నారు.

ఐదవ శంక ;= “[దోణుని (పతిజ్ఞ నాడు నెరవేజలేదు. అవ్వలనందు లక్రై యత్నమునులేదు. అంతవాని శపథమట్లు వ్యర్థము కావలసినదేనా ?

ఈ విధంగా ళంకించడంలో ఎంతో సామంజన్యం ఉంది. ఐవంళ స్తా స్రకోవిదుడై న భారద్వాజుడు ఐదురోజుల యుద్ధంలో ధర్మజుని పట్టలేకపోయాడు* మొదటి రెండు రోజులు అర్జుకునివల్ల తన [(పయత్నం విఫలమైంది. ముడవ నొటి యుద్ధంలో ధర్మజుని పట్టాలనే (ప్రయత్నం [దోణుడు చేయళేదు. నాలుగవ నాటి యర్ధంలో ధర్మరాజు దొరికినా పట్టలేకపోయాడు (దోణుడు. ఐవుళః పౌండవులపట్ల ఆయనకున్న వాత్పల్యమేకావచు, న్‌ “ధర్మో రక్షతి, రక్షిత అన్నట్లు (దోణుడు ధర్మాన్ని రశ్షించాడు. వీఠత్వానికి స్వస్తి చెప్పాడు. ఇక అయిదవ నాటి యుద్ధం పోకడేవేరు.. ఆరోజే (దోణుడు న్వర్గస్థుడయినాడు. మొత్తంమీద (దోణుడు ధర్మరాజును పట్టనంత మా్యఠాన ఆయన శీలానికి శౌర్యానికి మచ్చ ఏమీరాదు. విథి నిర్ణయం ముందు ఈయన ఆశ కుడై నాడు.

కానీ నారాయణరావు మా్యళం (దోణుడు ధర్మ జుజ్జి పట్టినట్టు చెప్పారు. ఇందువల్ల (దోణుని (పతిజ్ఞా భంగం కాలేదు. ధర్మజుగికి ఆపదా వాటిల్ల లేదు, వలా ఉచితజ్ఞతను కవి పొటీంచారు.

ఇంతవరకు నారాయణరావు ఆళంకలు ఏమిటో వాటికి పరిష్కారాలు ఏమిటో గమనించాము. ఇంకొ కవి ఇతినృత్తానికి ఎన్నో మెరుగులు కూరా ఎరు

సైంధవుడివల్ల అభిమన్యునికి అపాయం కలుగుతుందోని సుళ్యద ళంకించ డం, దుస్సల (పళిజ్ఞ కవి కల్పనే ఇవ భవివ్యత్తుకో జరగటోయే అభిమన్యు వధకు బీకాలు. వీరమాతగా సుభ్మద అభిమన్యుని పద్మ ప్యూహంలో (వవేశించ మని ఉదోధించడం కూడా కవి కల్పనే.

అభిమన్యుడు, దుళ్ళాసనుని ప్కుతుడు యుద్ధంలో మోహరించి చివరకు ఇలసిపోయి భూమిమీద పడగా, వారి శరీరాల్లో నుంచి [ప్రాణాలు వెళ్ళిపోయినట్టు

"0 థ్రీ కాళ్ళకూరి నారాయణరావు రచనలు ఖారతం చెప్తుంది. కొనీ నాటకంలో దుళ్ళాసనుడి ప్యుతుడితో తలపడ్డ అభి మన్యుడు అతజ్జి చంపాడు. అదనుచూచి సెంధవుడు ఐల్లెంతో అభిమన్యుణ్ణీ పొడి చాడు మైంధన వధకు ఈ సన్నివేశం పధాన కారణం అవుతుంద. అడే నారా యణరావు ఆభప్రాయం,

మహాభారతం (_పకారం అభిమన్యు దహనసంస్కారాలు యుద్ధానంతర మే జరిగాయి. ఈ నాటకంలో మాతం అభిమన్యుడి మరణానంతరం ఆ ర్మాతే కవ దహనం జరిగిందని నారాయణరావు చెప్పారు. సైంధవ వధకు బలమైన కార జాన్ని కల్పించడానికే ఇలా నారాయణరావు మార్చివేళారు.

మహాభారతంలో ఆధారం లేనిదీ, కవి (పతీభకు నిదర్శనం అయినదీ, ఈ నాటకంలో వృద్ధమాత ప్మాత చిత్రీకరణ. ఈ పాతను కవి పంచమాం కంలో (పవేళ పెట్టారు. పాండవృులందరూ త్రీ జన సమేతంగా అభిమన్యుడి దహనసంస్కారానికి కురుక్షేతం వెళతారు. దుఃభించే సుళ్యదను అనునయిం చడం ఎవరిచేత కాకపోతుంది. అంతలో ఓ వృద్ధమాత అక్కడికి వచ్చింది. ఆమె శరీరం కౌరవులది. హృదయల పాండవులది. ఈమెకు నలుగురు కుమా రులు. ముగ్గురు కొడుకులు కౌరవుల వజానాటోరాడి చనిపోతే చివరకు శాలుగన' కుమారుణ్ణి కూడ యుద్ధానికి పంపించింది. ఆ రోజు ఆతడు ఇంటికి వచ్చి అభి మక్యుడి వీరవివోరం, వీరమరణం గురించి ఈమెకు చెప్పాడు. అంతటీ మవిో వీరునిగన్న తల్లి ఎంత గొప్పదో చూడాలని ఈ వృద్దమాత సుభదను వెతు క్కు.ంటూ వచ్చింది కురుక్షేే తానికి. కన్నీరుమున్నీరుగా విలపిస్తున్న సుభదను చూచి ఈమె ఆశ్చర్యపోతుంది ఎంత మంది యుద్ధభూమిలో చనిపోవడం లేదు. అందరి తల్లులు యిలాగే దుఃఖిస్తుంటే ఇక యున్హానికి వెశ్లేదినరు అని సుళడను ఉద్దేశించి ఆంటుంది. ఈమె మాటలు సుళ్యదలోని దైన్యాన్ని పోగొట్టి ధైర్యాన్ని కలిగిస్తాయి. ఈ విధంగా నారాయణరావు వ్యర్ధమాత ప్కాతను సృష్టించి ఘభ్యద దుఃఖాన్ని ఉపళమింపజేశారు కొంతవరకు.

[దోణుకి నాలుగవనాటి యుద్ధంలో వ్యూహం ముఖస్థానంలో [దోణు డున్నట్లు భారతం చెప్తుంది. ఆ స్థానాన్ని విడిచి మొగ్గరంలో ,ప్రవేశించమని, కర్ణుడు ఆస్థానంలో ఉండగలడని ఆచార్యులవారిని దుర్యోధనుడు అర్థించాడు. (దోణుడు అంగికరించాడు ఇది నారాయణరావు కల్ఫన. ఇందువల్ల (దోణుడు

పద్మవ్యావాం ళ00 పాండన పక్షపాతి అనే నిందకు దూరమయ్యాడు. కర్దని జముంచి అర్జనుడు వ్యూహంలో [దవేశించాడు కాఎట్టీ అర్జునుని వీరత్వానికి యివి మచ్చుతునక.

శ్రీకృష్ణుని కోడిగాలకు మం[తపూతము, భార ద్వాజద త్తము అబిన కవ బాన్ని త్మోకోషంతో దుర్యోధనుడు విసర్జించాడు. మాయాసైంధవుని రూపం ఆఅలంబసుడు ధరించడం= ఈ రెండు విషయాలు నారాయణరావు కల్పనాచాతు ర్యమే.

సెంధవవధ నిమిత్తంగా శ్రీకృన్లుడు మాయాతిమిరం కల్పించాడు కానీ ఈ నాటకంలో అర్జునుడే ఈ పని చేస్తాడు. అంచేత అర్జునుడి వీరత్వానికి ఇది గొప్ప ఉదాహరణగా భావించవచ్చు.

సుభ్యద సైంధవుణ్ణి గురించి భయపడడ=, మైంధవుణ్ణి చంపుతానని అర్జు నుడు ఈమెకు మాట యివ్వడం కవిగారి కల్పనమే. సుళదా, దుస్పలల పర నృర [పత్రీకార కొంక్షలే అభిమన్యుడి వధకు హేతువులని కవి చెప్పారు. భారతా న్ననుసరించి దుస్సల [ప్రే జకూడ అఖిమన్నుని వధకు దారి తీసినట్లు ఉంది అంచేత నారాయణరావు అభిమన్యు వధకు దుస్సల కారణమైతే, సైంధవ మర ణానికి సుభ్యద కారణమని రథ్ష్యుంగా కల్పన చేశారు. నాటక పా్యఠచిితణ

సజీవ ప్మాత చ్మితణలో నారాయణరావు అద్వితీ యులు, నాటకం చదివే హెఠకులకు ఆయా పాాఠల్ని తమ మరోన్నేరాం ముందు సాక్షాత్క్మరింపజేయగల (వజ్ఞాశాలి. ఈ నాటకంలో పాతచ్మితణ విధానం ఎలా సాగిందో పరిశీలించడం అవసరం, అభిమన్యుడు

మహావీరుడు రూపసి, లోకో త్తరవర్తనుడు. ధీశాలి. ఫాలామక్షుని మైతం ఎదుర్కొ నగలిగిన సాహసం- ఇవి అభిమన్యుని నిసర్గ గుణవిశేషాలు. ఉత్తర దుష్వప్నాన్ని గురించి చెప్పినా ధైర్యకంచుకాన్ని సడలనివ్వలేదు. చేతికి గాయ మైనా పెదతల్మగి రక్షణార్ధం కదనరంగంలో దూకిన కూర+శఖామణి, పద్మ వ్యూహంలో దుక్శాసపు దుర్యోధన, కర్థాదుల్ని ఓడించి చంపడం తం[డుల

ఠి0 ఫ్రీ కాళ్ళకూరి నారాయణరావు రచనలు (ప్రతిజ్ఞా భంగానికి కారణమవుతుందని విడిచిపుచ్చిన వినయశీలి. కూటయుద్ధంలో శౌరవులు విరధుని చేసినప్పుడు పొదచారుడ్లై గద ధరించి వారితో తలపడకాడు. అపుడప్పుడు భూమిపై పడ్డ శవాలు కాళ్ళకు తగిలినప్పుడు వారిని వీరప్కుతు లుగా (పళంసించినాడు ఈ విధంగా అభిమన్యుని ప్యాతచ్మ్శితణలో నాటకొన్సికీ భారతానికీ వ్యత్యాసంలేదు. అర్హునుకు మహావీరుడు కార్యశూరుడు. సాత్రికగుణ సంపన్నుడు. భీమ్మజ్జీ కూల నేసినందుకు మిక్కిలి దుఃఖి:చిన కారుణ్యమూర్తి. ఈయన రాచవుట్టువే పాడు పుట్టువనీ, యుద్ధం బహువిరుద్ధ కార్యమనీ పేర్కొనడం గమనార్హం. అభిమన్యు వధ కేవలం విధివిలాసమని భావించాడు. మాయాతిమిరం చూసి శస్రహీనుకై అద్డనుడి శపధం నెరవేరలేదని సంతసించే ఆల్పసంతోషి సైంధవుని ఆయుధం పట్టుకొనేవరకు చంపలేదు. ఇక్కడ అర్జునుడి ధర్మతత్సరత సుస్పష్థం. నుభద కవి ఈమెను వీరమాతగా చ్మితించారు. పీరుడికి యుద్ధంలో తగిలే గాయాలు నారీమణుల నుదుటి తిలకంగా కోభాయమానమని ఓ సందర 0లో ఈమె నిర్వ చిస్తుంది. అభిమన్యుజ్జీ పద్మ వ్యూహంలో [వవేశించమని ఈమె (ప్రోత్సపాస్తుంది* అభిమన్యుడి వధానంతరం మాతృమూర్తిగా శోకించినా కురుత్మే తలలో. కార సిల్లిన వృద్ధమాత మాటలవల్ల తిరిగి స్వస్థత పొందింది. వే ర్జుడు సెన్యాధికార పదవీ నిర్ణయంలో (దోణుని పే ఉర్హాటించడతి ఈయన అమలిన గుణాలకు నిదర్శనం. అభిమన్యుడి కార్ముక ఖండనానికి ముందు చాల బాధ పడతాడు దూరదృష్టి లేక రారాజుకి మాన్మప్రాణాలు అంకితం చెయ్య డమే అ్యకమ యుద్ధానికి ఈలపడవలసి వచ్చిందని విచారించాడు విరోధి ఆయిన అర్ధునుజ్ణి పొగడడం ఈయన ఉదాత్తతకు నిదర్శనం,

రఠ్మవ్యాూహాం |! సెంధవ వధ సందర్భంలో తనతో తలవడేటందుకు వస్తున్న అర్జునుణ్ణీ చూసి ఈయన స్వగతంగా పలికిన మాటలు! ఆయన మానసిక [పవృత్తి ఏమిటో తేట ఫరుస్తున్నాయి. కానీ ప్రైకి మ్యాతం అర్జునుగితో ఆమ్మిత వచనాలే పలుకు రాడు, ఇక తక్కిన ప్లాతలు మహాభారతంలో లాగా యథోచితమైన బౌన్న త్యాన్ని సంతరించుకొన్నాయి. జగన్నాటక సూ తధారిగా, దుష్టశిక్షణ శిష్టరకణా నిర్వాహకుడిగా శ్రీకృష్ణుణ్జీ, సత్యస్వరూపునిగా ధర్మరాజునీ, మహాఐలవంతుడిగా భీముణ్జీ మాయాకదన్మపవీణుడిగా, ఘటోత్కచుణ్ణి ధైర్య, గంభీర మన స్తత్వా నికి (ప్రతీకగా (దౌపదిని, అనురాగ హృదయినిగా ఉత్తరను రారాజు ఆజ్ఞాబద్ధు డిగా, మనీషిగా (దోణుని, ఆత్మాభిమానం, అహంకారం, రాజ్యకాంక్ష, కుటి లత్వం మూ్రీభవించిన వ్యక్తిగా దుర్యోధనుణ్ణీ, కోపావిష్టునిగా అళ్వవ్రామను, అన్నగారి దుష్టత్వానికి సమదీటుగా దుక్ళాసనుణ్ణీ, కుత్సితం, కుటిల ఉపాయాల పుట్టగా ళకునిని చితించి నారాయణరావు ఈ నాటకొన్ని తీర్చిదిద్దారు, నాటకంలో నూర్చులు ఈ నాటకం నారాయణరావు రచించింది 1919వ సంవత్సరం. అదే సంవ త్సరం సిటి ముుదాక్షరకాలలో ముదితమైంది.2 (పస్తుతం లభ్యమవుతున్న [పతి, ఏడవ కూర్పుకు సంబంధించింది. (ప్రస్తుత _పతుల్లో లేనిది పథమ ముదణ (పతులలో ఉన్నది దుశ్సల సైంధవుల సంభాషణల ఘట్టం. ఈ ఘట్టం 1వథమ ముద ఇలో ఆరవ అంకంలో ఉంది. దుస్సల ఎదుట సైంధవుడు (పగ ల్భాలు పలుకుతాడు, సెంధవుడు మద్యపాన్మపియుడు, భార్యావిధేయుడు, లీరువు, అసత్యవాది, నిచుడు. ఇతడు (శాగి వస్తాడు. (తాగుడు మంచిదని వాదిస్తాడు,

1. కద్డడు := ఒక తల్లి గర్భంలో జన్మిందామః. బద్ధ శ తువులుగా మారాము, ఇది ఈశ్వర విలాసమే కదా! బలళలి, ధైర్య శాలి, అదృష్టళాలి అయిన ఆర్జునునిచే అన్నగా పరిచర్యలందు కొనే ధర్మజుదే పుణ్యాత్ముడు. £, (పథమ మ్ముదణ (పతి శ్రీ (భ్రమరాంబా మ ల్లేశ్వరాం[ధ (గ్రంథాలయం విజయవాడలో ఉంది. సంఖ్య 2008, థ్‌

8ల ఫ్రీ కాళ్ళకూరి నారాయణరావు రచనల ఇెడ్డ్దదని దున్సల ఖండిస్తుంది. ఇదీ విషయం. కొనీ ఈ అంకం నీరనంగా ఉంటుందని కొటోలు, లేడా [పదర్శన సౌలభ్యం కోనమో మొత్తంమీద తరువాతి శూర్చుల్లో పరిహరించడం జరిగింది. మొదటి ఆంకంలో కూడ రెండో మ్ముదణ సమయానికి కొన్ని మార్పులు జరిగాయి. యుద్ధాన్ని నిందించరాదని (శ్రీకృష్ణుడు అర్జునుడితో చెప్పే సంద ర్భృంలో మూడు వద్యాలు రెండవ ము[దణలో నారాయణరావు తీసివేశారు, నాాయణరావు మీద తిరుపతి వేంకట కవుల (ప్రభావం 1807 నాటికి శ్రీ తిరపతి వేంకట కవులు రచించిన “పాండవ విజయం" వెలువడింది. ఈ నాటకంలోని కొన్ని పద్యాల బాజీఐను నారాయణరావు అనుస రించారు, “దగ్గర లేరు మామయనను తం[డియ (దోబునితోడి పోరు కొదగ్గది కొదు” (పాండవ విజయం-తృతీయాంకం; 86వ పుట) "దాపునలేరు మానుయున్తు ఈం్యడియునున్‌, బెదళం, డి” (పద్మ వ్యూహం * తృఠరీయాంకం) “కంసారి విమతుల గసిమసంగిన వాడమేయ (ప్రభా వుండు మేనమామ” (పాం. + తృ. అం. 47వ పుట) “పూష్మప్రాయము నాొడె పౌలసు దిండుల జంపు మెఅవడి గలవాడు మేనమామ” (వ, వ్యూ, పంచ, అం. కవ పుట) రసచర్చ . నాటకం (ప్రారంభంలో (వస్తావనలో ఇది వీరాద్భుత రస పధానమని సూ తధారుడిచేత నారాయణరావు చెప్పించారు. అంగిరసం వీరంతోపాటు అద్భుత రసాన్ని కూడ కవి మిళితం చేయడం ఓ విశేషం, ఈ రెండు రసాలు ఈ నాట కంలో ఏ విధంగా _పవర్షితమైనాయో చూడవచ్చు.

వద్మవ్యూహాం రికి

ఈ నాటకం యుద్ధవీరరన నంబంధి. నాయకుడు అర్జనుడు. సెంధవుణ్లి చంవడానికి అర్జునుడు శ్రీకృష్ణుడితోసవో మొగ్గరంలో (ప్రవేశించడం కర్టాదివీరు అను ఎదుర్కొనడం సైంధవ సంవోరం చేయడం యద్ధవీఠానికి సంబంధించిన అంళాలు.

అభిమన్యుడి యుద్ధకౌశలం* అతడు ఆతిరథ మవాఏీరుల్ని నిర్జించడం, ఘటోత్కచుని మాయాకదన కౌశలం, ఆర్జునుడి మాయాతిమిరనృవ్లి, సైంధవుని తల [తుంచడం దానిని (కింద పదివేయకుండా ఆతని తం[డి అంక తలంపె పడేట్టు చేయడం మొదలై న సన్నివేశాలు అద్భుతరస భూయిస్టం. ఈ విధంగా నారాయణరావు వీరాద్భుతరసాలను అంగిరసంగా మేళవించారు.

ఇక అంగరసాలు ఏవేవి ఉన్నాయో పరిశీలించవలసి ఉంది, ఆళ్వర్థామ కర్డుల వాగ్యుద్ధం రౌ(దరసం, ఉ_త్రరాభిమన్యుల సంభాషణ శృంగార భూయి వ్ధం, అభిమన్యు దుర్యోధనుల సంభాషణలు వాస్యరసం. ఘటోత్కచుడి ఆకొళ యానం, ఆతడి యుద్ధం అద్భుతం. అభిమన్యుడి మరణానంతరం పాండవులు ఫొలికలనికి వెళ్ళి దుభించడం కరుణరనం. ్రీకృష్ణుడు సుభదను ఊరడించ డం కాంతరసం. స్రెంధవుణ్ణీ చంపడానికి అర్జునుడు చేసిన పళిన రదర సం, నాంది

పద్మవ్యూవాం నంస్కృత రూపక మర్యాదలను పూర్రిగా పాటించింది. కనుకనే నాటకం నాందితో (పారంభమైంది. సూ తధారుడు (ప్రవేశించి ఈశ్వ రుడు దయానము[దు( డనిళశంబు. గృతార్థుల( జేయ మిమ్ములన్‌” అని నాందీ పద్యంలో చెప్పడంచేత ఇది ఆశీర్వాద్మపయుక్తం. “గరుకృతవైరి వర్గమున కుంఠిత లీల జయించి .... నర ముఖ్యుల కెవ్వడు వశ్యుడట్టి ఈశ్వరుడు దయా సమ్ముదుడు” అనడంచేత (దోణార్జున శ్రీకృష్ణాదుల నామోచ్చారణ జరిగినట్లు చెప్పుకోవచ్చు. [పదర్శించబోయే నాటకంలో గురుడైన దోణాచార్యుడు [పధొన పాత వహించాడు. నరుడైన అర్జునుడికి ఈశ్వరుడై న (శ్రీకృష్ణుడు వళ్ళుడు అనే అర్థం కూడ పై పద్యసాదానికి చెప్పుకోవచ్చు. ఇది భావికథాసూచన. (ప్రస్తావన

ఇంతలో స్యూకధారుడు (పవేశించి నాటకం పద్మ వ్యూహమనీ, నాటక

రీ థ్రీ కాళ్ళకూరి నారాయణరావు రచనలు కర్త కాళ్ళకూరి నారాయణరావనీ, వీరాద్భుతరస (పథానమనీ సలికురి నుద్దేశించి చెప్తాడు. అంతలో ఫారిపారి్వికుడు వచ్చాడు, వీరిద్దరి సంభాషణలవల్ల పీరా దృుతరస _పధానరూపకమే ఉత్తమమని తెలుస్తుంది, [పస్తానన (పయోగాకి శయంతో ముగుస్తుంది, భరళ వాక్యం దీనిని జగన్నాటక సూ్యఠధారి అయిన శ్రీకృష్ణుడు పఠించడం విశేషం, అర్జోపకేసకొలు దృశ్యమానములై న అంశాలు అంకాలలో [ప్రదర్శింపబడీకాయి. (పద ర్శన యోగ్యం కానటువంటి అంళాలు సూచితమవుతాయి. ఈ విధంగా సూచ్య ములై న విషయాల్ని (వతిపాదించే వాటిని అర్జోపక్నేపకాలు అంటారు, ఈ నాట కంలో ఇవి ఎలా (పవర్షితం ఆయ్యాయో (కింద వివరించబడ్డాయి, విష్కంభం ఈ నాటకంలో [పథమాంకానికి ముందే విష్కంళం ఉండడం విశేషం. సంజయ నై శంపాయనులు 1పవేశించారు. లీమ్మ పతనం అభిమన్యుని శూరత్వం వీరి సంభాషణ ద్వారా (ప్రేక్షకులకు తెలుస్తుంవ. ఇద్దరు మధ్యమ ప్యాఠలే కాబట్టి ఇది కుద్ధవిష్కంభం. ఆల.కొరికులు [పథమాంకానికి ముందు విష్యృ_తళం రాకూడదని అన్నారు. కానీ భోజుడు మ్మాతం రావచ్చనే అన్నాడు. అభి మన్వుడి సారథి సుమిత్రుడు ఇందు (ప్రవేశించాడు. పద్మ వ్యూహంలో ధర్మరాజు చొరబడ్డాడనేదే ఇందులో (_పధానాంశం, మషష్టాంకానికి ముందుకూడ సంజయ వైశంపాయనులతో (వవ _ర్రితమైన శద్ధవివృంళం ఉంది. ('దోణుడు శకట చ్యకవ్యూవాలు రచించి సైంధవుజ్జీ ఎలా (పలిష్టించింది దీనిలోని సారాంశం. సంజయ వైశంపాయనులు - వీరి ప్రాముఖ్యం వీరిద్దరినీ కవి విష్మంభాలలోనే కాక అంకాలలో కూడా [ప్రవేశ పెట్టారు. కథాగమనానికి వీరు ఎంతో తోడ్సడులారు. యుద్ధం సూచ్యం. దీనిని రమ్యంగొ,

వద్మవ్యాపవాం తీ రసవత్తరంగా వీరి సంభాషణల ద్వారా (పేషకులకు ఆవగళం అయ్యేట్టు కవి వివరించారు వీరి సంభావణయే యుద్ధానికి (పత్యక్ష వ్యాఖ్యానం. అభిమన్యుని వీరవిహారం, ఘటోత్కచుడి ఆకాశయానం; అభిమన్యుడి దుర్మరణం మొదలైన సూచ్యవిషయాలు (పేషకులకు అర్థం కావడానికి ఈ పాాతల్ని (పవేళ పెట్టారు నారాయణరావు. అర్జునుని లోకోత్తర వీరత్వాన్ని కూడ ఈ పాత్రలు పక టిస్తాయి, చూళిక

ఈ నాటకంలో చూ+ళిక పంచమాంకొనికి ముందు (ప్రవ _త్రితమైంది. అలీ మన్యుని వధానంతరం తెరలోవల ప్మాతచేత ప్కుతళోకాన్ని గురించి, అభిమన్యుడి శౌర్యాన్ని గురించి, పాండవులకు కలుగటోయే దుఃఖాన్ని గురించి తెలియజేయ ఐడీంది.

యుద్ధంలో ఆభిమన్యుడు దుళ్ళాసన దుర్యోధన కర్ణాదుల్ని చంపాలని ఉద్యమించినప్పుడు వారిని చంపపద్దనీ, వారు ఖీమార్జునుల పాలబడువారనీ తెర లోని పాత సౌభ్యదునికి తెలియజేస్తుంది. ఈ విధంగా రంగస్థలం మీది వ్యక్తు లకు సూచన చేసే ప్మకియను ఖఅండచూళక అంటారు. ఆంకొస్యం

ఈ నాటకం (పథమాంకం చీవరలో శ్రీకృష్ణుడు అర్జునుడితో దుర్కో ధనుడు సర్వ సేనాధిపత్యాన్ని గూర్చి ఆలోచించడానికి రాజులందర్నీ సభా శివి రానికి రప్పించుకొనే సన్నాహంలో ఉన్నాడని అంటాడు. శ్రీకృష్ణుడు చెప్పినట్లు గానే ద్వితీయాంకంలో పై ప్కాతలు (ప్రవేశస్తాయి. ఈ విధంగా పూర్వాంకం అంతంలో చెప్పిన ప్మాతలు ఉ త్తరొంకం (పారంళంలో (పవేశించడాన్ని అంకొ స్యం అంటారు. అంకొవకారం

ఇది ఈ నాటకంలో లేదు. అలాగే పవేశకం కూడ,

86 థ్రీ కాళ్ళకూరి నారోయణరాొవు రచనలు కొళ్ళకూరివారి దేశభక్తి - స్వాతం్య(త్య సమర సొమాజీక భూమిక

ఈ నాటకంలో నారాయణరావు సందర్భానుసారంగా దేశభక్తిని ఉర్జీపింప జేశారు. వీరికి భారతీయ సంస్కృతి సంపదాయాలన్నా, భారత జాతీయాలి మానం అన్నా భారతీయుల పౌరుష (పతాపాంన్నా ఎంతో మక్కువ. ఈ రూపకం [వాసిన రోజుల్లో భారతదేశం బిటీష్‌ పాలనలో దొస్యశృంఖలాబద్ధమై వుంది. అప్పుడప్పుడే స్వరాజ్యోద్యమం ముమ్మరంగా (ప్రారభమైంది. తిలక్‌ మహారాజు (ప్రబోధం ఆసేతు సీతొదలం పరివ్యాప్తమై ఉంది. ఆత్మాభిమానం గల నొరాయణరావు పరాయి పాలనను సహించలేకపోయారు. కలం ద్యారా తెలుగు (యేషకులను వైతన్యవంతం చేయాలని [(పయత్నించి కృతకృత్యు లయ్యారు. సరిగ్గా ఈ రూపకర చనావిర్భావానికి పది సంవత్సరాల (కితం గురజాడవారు “దేశమును | పేమించుమన్నా, మంచియన్నది పెంచుమన్నా” ఆంటూ తెలుగువారిని తన ముత్యాలసరాల ద్వారా (ప్రబోధించారు. నారాయణ రావు సమకాలికుల్జై న ఎందరో రూపక కవులు కూడ తమతమ రూపకాల్లో జాతీ యోద్యమాన్ని టోధించారు,

అసలు పౌరాణిక నాటకాల్లో సమకాలీన సంఘ సమస్యలు నిబిడీకృతం చేయాలంటే మూలకథా భంజకమవుతుంది, కానీ (ప్రతిభావంతుడైన కవికలం దాన్ని చక్కగా నిర్వహించగలుగుతుంది. ఈ నాటకంలో జాతీయోద్యమాన్ని గురించిన అంళాల్ని కవి సుదర్భోచితంగా ఆయా ప్యాతలచేత ఎలా పలికిం బారో (కింద వివరింపబడింది,

(వస్తావనలోనే స్యూతధారునిచేత ఐరోపా మహాసం్యగామంలో (పభుత్వ పవంలో పొల్గొని [పాణవిత్రాలు ధోరపోసిన భారతవీరుల పర్మాకమ సాహసాలకు గర్వపడుతూ, ఆ సంర్మగామం కాంతంగా ముగిసిన దానిని పురస్కరించుకొని ఈ రూపక (ప్రదర్శన జరుగుతుందని పలికించారు,

(పథమారికం కృష్ణార్జునుల సంభాషణలో కవి ఖారతనీరుల ఐలపర్మాక మాలు (పస్ఫుటం చేశారు. ఈ అంకంలోనే శ్రీకృష్ణుడు అర్జునునితో

తే, గీ. రాజ్యమెల్లను బరుల కర్పణముచేసి మగతనము చదపుకొని కీర్తిమాపుకొని య

పద్మ వ్యూహం త్రి హర్నిశలు పొట్టకొరకు దాస్యమ్మొనర్చు కంటె మనజాతి(కి/క( గళంకంబు గలదెం అంటాడు. పారతం(త్యాన్ని గూర్చి (పేషకులకు వివరించి వారిలో దేళభక్తిని జాగృతం చేయడమే కవి ఉద్దేశ్యం. తృతీయాంకంలో అభిమన్యుడు ఉతరతో “నకల రొజ్యపదవియు లభించు తరుణము వచ్చునపుడు కూర్కువచ్చునె యెంతటి కూళకైన' అని అంటాడు, ఈ నాటక రచనాకాలంలో స్వరాజ్యోద్యమం " (పారంభమైంది. “స్వరొ జ్యమే నా జన్మహక్కు. అనే నినాదం ఎక్కడ చూచినా (వతిధ్వనిస్తూనే ఉంది. కవి అభిమన్యునిచేత ఈ విషయాన్ని ఒక సందర్భంలో ఇలా ఉద్చోధిస్తారు. తే, గీ. ఎవ్వండు స్వరాజ్యము నిమిత్తమెన్ని రక్త విందువులు (ప్రీతివసుర కర్పింపగలుగు వా(డు భూలోకమున నన్నివర్షశతము లమరు!డైై యుండు కీ ర్త్రొయంబుతోడ పై పద్యంలో తిలక్‌ మహిశయునికి కవి జోహార్డు అర్చించడం ధ్వనీత మవుతుంది. మహిళోన్నతిని గూర్చి మహాకవి నారాయణరొవు రచించిన నోటకొలన్నీ పరిశీలిస్తే భోరత్‌ నారీమణులపట్ల పీరికున న్‌ ఎనలేని అఫిమానం, ఆదరం స్పష్టమవుతాయి. ఆనాటి సంఘంలో న్త్రీల పట్ట చిన్నచూపు ఉండేది. స్రీజనోద్ధరణకై ఫ్రీ కందుకూరి పిరేశలింగం పంతులు అపార కృషి సల్ప్బారు, నారాయణరావు జీవితకొలం కూడ ఇదే కొబట్టి ్త్రీంంటే ఈయనకు కూడ మాన్యదృష్టి ఎక్కువ ఆలవడింది. స్త్రీలకు స్వాతం[త్యం ఉండాలని, స్త్రీలు ఆబలలు కారు సబల లనే వీరి ఉద్దేశ్యం ఈ నాటకంలో ఎలా 1పళిపాదించారో కొన్ని ఉదాహరణలు, + ధర్మజుడు పద్మ వ్యూహంలో పట్టుఐడ్తాడిసి, ఆక్కడ లీమార్డునులు లేరని, అభిమన్ముడు మతగా్యతుడు కనుక, ఒక నిర్ణయానికి వచ్చిన (దౌపది సుళ్మదతో “నిక ఐద్మ వ్యూహమును లేదించు విధము తెలియను గదా! నాకు సారధ్యము

88 థ్రీ కాళ్ళకూరి నొరాయణరొవు రచనలు తెలియును. ఇరువురము గలిసి సూదిమొన యంత సందు చేసినచో-= నీయన్న సాత్యకియ, నాయన్న దృష్టద్యుమ్నుడును మిగిలిన పని పూర్తి చేయుదురు అని ఆంటుందిం అభిమన్యుడు యుద్ధాని వెశ్ళేప్పుడు ఉత్తరకూడా వస్తానంటుంది. అందుకు ఆభిమన్యుడు సంతసించి పవ్మిత భారత ప్యుతికా లవణం ఇదేనని 'ప్రళంసి స్తాడు. ఇలాంటి ఉదాహరణలు ఈ నాటకంలో ఇంకా ఉన్నాయి. ఇవన్నీ నారా యణరావుకు మహిళోన్నతిపట్ల ఉన్న అభిమానాన్ని వ్యక్తం చేస్తున్నాయి. భాష ఈ నాటకంలో నోరాయణవావు (పయోగించినది సుటోధకమైన సరళ [గొంథిక భాష. లేలిక ఆయిన పదజాలం వాడడం వీరి [పత్యేకత. ఈ నాటకం లోని కొన్ని పద్యాలు శతక సాహిత్యంలోని ,పద్యాల్లాగా గోచరిస్తాయి. తే॥ గీ॥ మానవుడు బెట్టునందలి మంచి ఫలము వెదకి మరి కోసికొని యెడి విధముగాను మంచి వారిని గులముద్ధరించు వారి నెంచి మజిమి త్రికాః గబశించుచుండు మకుటమే ఉంటే పై పద్యం శతక పద్యంగా భావించక తప్పదు. లోకోక్తులు, సామెతలు, పలుకు బళ్ళు ఆవపరమనుకున్నచోట [ప్రయో గించడంలో ఈయన సిద్ధవాస్తుడు. ఈ నాటకంలో [పత్యేకించి సంస్క్యృతం లోని లోకోక్తులు (ప్రయోగించారు. వీరి తక్కిన రూపకాల్లో ఇవి కనిపించడం లేదు, వీళు వాడిన లోకోక్తులు ఇవి :౮ 1... ఆలాతపిశాచ న్యాయము (కొరవి చూచి దయ్యమనుకున్నట్టు) ల దథ్శివీహీ న్యాయము (ఫెడగు వడ్లు కలిసినట్టుగ) శ ఏక (కీయాద్వ్యర్భకరీ బభూవ (ఒక పనివలన రెండు (వయోజనములు)

పద్మ వ్యూవాం ర శీ, ఉలూఖల శేష న్యాయము (ఆల్బడు అత్తగారు పెట్టినప్పుడు చిమ్మిలి తినక రహస్యముగా రోలు నాకినట్టు) 5. వినాళకాలే విపరీత బుద్ధిః (ఇది అందరికీ తెలిసిందే) 6. అనాబూ పాషాణ న్యాయము (తాతిలో( బుట్టేన సొరకాయ తాతినెల్రియ యొట్టుండునో యచ్రే 7. ఉద్దాట దంష్ట్ర భుజగ న్యాయము (కోరలు తీయబడిన పాము పైకి భయంకరముగం గాన్పించుటయే కొని కరవ నేరదు) 8. కరభ దోవహన న్యాయము (ఆవుండగా గాడిదపాలు పితికినట్లు) 9, అగ్ని వ్యమి న్యాయము (నిప్పునకు( జెదలు పట్టదని) 10. మార్హొం దుగ్ధపాన న్యాయము (పిల్లికన్నులు మూసికొని పాలుళాగినట్టు) శే గృవాబద్ధ కుమారీ న్యాయము ((ఇంట(గట్టిన కలబంద చావను జూవక పిరు(/గను పెరుగక యుండునట్లు) 12. జూల మత్సన్యాయము (వలలో చిక్కిన చేప లోపలనుండి సర్వమును జాచుచు బయటికీ రాజాలనట్టు) 18, తప్రాయస ప్మతబిందు న్యాయము (కాలిన 'పెనముపై జబ్లబడిన నీటి చుక్కలవలే) 14. సింహ ఘంటో న్యాయము (సింహము మెడలోని గంటను విస్ఫృట వంటిది)

ఠి ఫ్రీ కాళ్ళకూరి నారాయణరావు రచనలు 16. పీపీలికా పన్నగ న్యాయము (చలి చీమలు పొమును జుట్టుకొనినట్టు) 16. అలేకపోత న్యాయము (కళ్ళములో (వ్రాలిన పావురములన్నియు నొక్కసారిగ నెగిరిపోవు నట్లు) 11, ఫ్థూజానిఖన న్యాయము (స్తంభము పాతి బిగిసినదో ల్రేదోయని యూపి చూచినట్టు) నారాయణరొవు తెలుగు సామెతలు గూడ ఈ నాటకంలో (వయోగించారు, ఆవి ఇవి $= షం గుడీ (మింగిన వారల కప్పడములి కొ శలుపులనగ. ల, ఆవును దూడయునుండి నడుమ గుంజయరచుట తప్పే 8. వంటయిలు సొచ్చిన కుందేలు 4... పిట్టకొంచెము కూత ఘనము 5. 'నిన్నుగట్టంగ6 (దాళ్ళను నీవ తెచ్చుకొన్నవాడవటోయి 6. కొండను (దప్వితివో; యా యెలుక యిచ్చటలేదుః సలుకు బబ క. ళనిగోడు 2. నవతి తల్లి పేమ థి, (కొత్తగా వచ్చిన కోమ్ములు శ్తీ, అగ్గిని మూట గట్టుట ర్‌ం చిల్ల పెంకు వంటివాడు 6, సింగినాదము , సీగపూవు మహాభారతంలోని పద్మవ్యూహ ఫట్టాన్ని యితి వృ త్తంగొ గృహించి నోరోయణ రావే కాక ఇంకొ దాలమంది నాటకొలుగొ (వాళారుం ఓ. సైంధవ వధ == పనప్పాకం థ్రీనివాసా చార్యులు 19010

ప ద్మ వ్యూ హం ర]

ల. సైంధవార్డునము (సంగీత) --- గాడేపల్లి సూర్యనారాయణశర్మ

19158

8. పద్మవ్యూహము - చ్మకొవధొనుల మాణిక్య శర్మ 19026

శ్రీం 19 జొన్నలగడ్డ మృత్యుంజయళర్మ 19026

ర్‌ం ఇక సోమరాజు రామానుజరావు 19026

68, అాచేపల్లి సాంబమూర్తి 1967

7. సంగీత పద్మ వ్యూహము --- తాటిపర్తి గోపాలదాసు 1991

పద్మ వ్యూవాము అనే పేరుతో నాటకం రచించిన వారిలో (పళములు నారాయణరావే. అంతేకాకుండా యితీవృత్తానికి సంబంధించి వీరి _పణాళకనే కొంతమంది కవులు అనుసరించడం వీరి (పళిభకు నిదర్శనం. సమానేతివృత్ర (గహీతలైన రచయితలు కొందరు వీరి నాటకం తరువాత వచ్చిన నాటకాలు కొన్నిటిలో వీరినెలా అనుకరించారో పరిశీలిద్దాం. నారాయణరావు నాటకాన్ని అనుకరించిన చృకొవధానుల మాణిక్యళర్మ, సోమరాజు రామానుజరావుగార్ల నాకీ కరణం చూద్దాం, సమకౌలీన నాటక సాహిత్యంపై కొళ్ళకూరివారి ప్రభావం

క్రి మాణిక్కళర్మ నాటకం కాళ్ళకూరివారి నాటకానికి ప్కుతిక అనవచ్చు, కారాయణరావు నాటకంలో విష్క్మంంభంలో వై శంపాయనునిచేత భీష్మ పతనం సరించి చెప్పబడింది. అంటే భీష్మని పతనం సూచ్యం, కానీ శర్మగారి నాట కంలో ఈ సన్నివేశం దృశ్యమానం, లీష్కార్జునుల యుద్దఘట్టం, అభిమన్యు దుళ్ళాసనుల సంవాదం నోరాయణరావు సూచ్యంగా తెలిపారు. ఈ రెండింటిని మాణిక్కళర్మ దృశ్యమానం చేశారు. ఇవి తక్క తక్కిన సన్ని వేళశోలన్నింటిని యథాతథంగా ఈయన నారాయణరావును అనుకరించారు,

శొళ్ళకూరి వారి నాటకం (పథమాంకంలో అర్జునుడు శ్రీకృష్ణునితో “యుద్ధము ఐహు విరుద్ధకార్యమయ్యా" అంటాడు.

అదే అంకంలో మాణిక్యళర్మ నాటకంలో అర్జనుడు కృష్ణునితో “వీర కర్మయంత పాపపు కర్మ మరేదీలేదు' అంటాడు

రి ఫ్రీ కాళ్ళకూరి నారాయణరావు రచనలు పెన అర్జునుడన్నమాటకు కొళ్ళకూరివారి నాటకంలో శ్రీకృష్ణుడు ఇచ్చిన సమాధానం ఇది := సీ॥ పురహరుచేతి కర్చుర శరాసనశింజి సీరవమింక( జల్లార లేదు. శర్మ గారి నాటకంలో కూడ థ్రీకృష్ణుడిలా అంటాడు ; సీ; అరెనే తిపురసంహారంబు నాటిఫా లాతుకోలల మంటలంబర మున భ్రానంలో కొని, పద్యం ఎత్తుగడలో కానీ నారాయణరావును మాణిక్యశర్మ పూర్తిగా అనుకరించారనడంలో సందేహం లేదు. సైంధవుడంటే భయం ఆని సుభ్యద ఛ్రీకృష్ణునితో చెప్పే సందర్భంలో నారాయణరావు ఆమెచేత ఇలా పలికించారు. తే. గి, ఆదినుండియ భీష్ముని యడలు నీకు! గర్జవడలెప్టు బెద బావగారి, కస్త గురుని యడలు సదానీదు మజదిగారి కల జయ దధు నడలనయంబు నొకు ఇదే సందర్భంలో మాణిక్యళర్మ పద్యం చూడండి, తే. గీ. పొండవా(గజునకు గర్జభయము నీదు మజదికి భయంబు గురుడన మనసునందు సెంధవ భయంబుకలదు నొస్వొంతమందు ముగురు జచ్చినగాదె సమ్మోదమొదవు పై పద్యోల ఆర్థం ఒక్కటేనని వేరుగా చెప్పనక్కర లేదుః ఇద్దరు కవులు సింధురాజుని స్తంభనాస్త్ర మండితునిగ చెప్పారు. దుస్సల ఎ్రిపొడుపు కూడ సమానమే. సెన్మోధ్యమడి నిర్ణయంలో శని దుర్వోరనుడితో అన్న మాట ఇద్దరు కవులు ఎలా చెప్పారో చూడండి.

శత్మవ్యూవాం 08 నారొయణరాొవు ల

శకుని := “పాక్రునంధి ! సంధిమాట ఎ ల్లినవారెవ్యురు ళి మాజిక్యళర్మ

శకుని := “పాడుసంధి మాట యెవడు తల 'పెట్టీనాడు"

కర్ణాశ్వర్థామల పరన్పర ఉపాలంభళనలు రెండింటిలోను సమానమే.

ఉత్త్రరకు న్వప్నంరాగా అభిమన్యుడు నిర్షక్ష్యం చేసినట్లు నారాయణ రొవు చెప్పారు. కానీ మాణిక్యళర్మ మాతం ఉత్తరతోపాటు అభిమన్యునికి కూడ డుశస్స్వుప్నం వచ్చినట్టు, తత్కారణంగా ఆత్మగతంగా అభిమన్యుడు బాధ పడినట్లు చెప్పారు. వీరుడు పీడకలలకు జడీసినట్టు చెప్పడం అభిమన్ముని ప్మాతకు న్యూనత ఆపాదించి నట్టవుతుంది.

కాళ్ళకూరివారి రచనలో అభిమన్యుడు విరధుడ్లై చినరకు చేతిలో గద జారిపోగా సైంధవుడు ఆ సమయంలో సౌభ్యదుని బల్లెంతో (గుచ్చి (తోసినట్లు చెప్పబడింది. అందుచేతనే సైంధవుడు అభిమన్యుని మరణానికి కొర ణభూతుడై నట్లు కవి చ్మితీకరించారు.

కానీ మాణిక్యళర్మ నాటకంలో అవసాన దళలో ఉన్న అభిమన్యుడు నారాయణ నామస్మరణం శేసుకుంటుం టే అప్పుడు మెంధవుడు ఆయనను చంపి నట్లు చెప్పబడింది. ఆందువల్ల అభిమన్యుడి మరణానికి సైంధవుడే కార ణభూతుడా అనే విషయమై కొంచెం విచికిత్సకు ఆది దారి తీస్తుంది

అభిమన్యు వధానంతరం సైంధవుడు తన దుష్ట చెయిదానికి పళ్చాళతాప పడినట్టు మాణిక్కళర్మ కల్పించారు. కానీ నారాయణరావు సైంధవుని పళ్చాత్తాప రహిళునిగ, కూరునిగ, వధార్డునిగా చితించారు.

భీముడి సహాయంతో నర నారాయణులు సెంధవుణ్ణీ చంపినట్లు మాణిక్య శర్మ చెప్పారు. ఈ విషయం నారాయణరావు నాటకంలో లేదు.

సెంధవ వధాఘట్టంలో మాయాతిమిర కల్పన, వృద్ధమాత ప్మాత, మాణిక్య శర్మ నాటకంలో లేవు. మొత్తంమీద మాణిక్యశర్మ నారాయణరావు పద్మ వ్యూహం నాఓకొన్ని అనుకరించే నాటకం (వాశారనేది స్పష్టం,

రథ థ్రీ కొళ్ళకూరి నారాయణరావు రచనలు

లి థ్రీ రామానుజరావు కూడ నారాయణరావు నాటక (పజాకనే దాడాపు అనుకరించారు. అక్కడక్కడ సౌంత కల్పనలు లేకపోలేదు. ఈ నాటకంలో ఉఊరర చెలికత్తెలు వకుళ, (ళమరలు, మందారిక దుస్సల చెలికత్తె. మందారిక (భమరలకు మధ్య కలహం వచ్చింది. పర్యవసానంగా మందారిక అభిమన్యుణ్ణీ చంపమని దుస్సలను (ప్రేశేపించగా, దుస్సల స్రైంధవుణ్ణీ (డేరేపిస్తుంది. ఇది రామానుజరావు కల్పితం. మహావీరుడి మరణానికి ఒక చెలికత్తె కార ణభూతురాల వడం ఎంతో అనౌచిత్యంగా ఉందనడంలో సందేవాం లేదు.

రామానుజరావు శిఖండి, భీమ్మల పాాతల్ని (పవేళపెట్టాడ. అంచేత వీరి నాటకంలో అదనంగా ఓ రంగం పెరిగింది. ఈ నాటకంలో (దోణుడి సైన్యా ధికార పదవీ నిర్ణయం సూచ్యం. ఇందులో ఆనవసరంగా, ఆదనంగా (వవేళ పెట్టిన ప్యాత నారదుడు, కౌరవులు పద్మప్యూహం పన్నినట్టు ఈయన ్రీకృష్ణుడి దగ్గరకు వా_ర్తమోసుకొనివ స్తే, కృష్ణుడు ఈ విషయం తనకు తెలుసు ననీ, అభిమన్యుడు వ్యూహంలో మరణించగలడనీ, ఈ విషయం అర్జునుడికి చెప్ప వద్దనీ నారరుడితో అంటాడు. ఈ సన్నివేశం రసభంజకం.

యుద్ధానికి వెళ్ళే అభిమన్యుణ్ణి సుభద దీవించడమే గాక ఆయనకు ఖగ్గ కవచదాదుల్ని యిస్తుంది. ఇది రామానుజరావు చక్కటి కల్చన.

నారాయణరావువలె రామానుజరావుకూడ అభిమన్యుణ్ణి సింహకిశోరంలాగ చిితించారు.

కొన్ని పట్టులలో రామానుజరావు నారాయణరావు [పయోగించిన మాటలనే సృష్టంగా ఆయా సందర్భాల్లో అనుకరించారు. ఉదాహరణకు= అభిమన్యు దుర్యో ధనుల సంవాదము. నారాయణరావు నాటకంలో ఈ ఘట్టం చూడండి. దుర్యో := (రథస్థుడె (వవేశించి) ఓ శ్షీరకంఠుడా ? అభి :-= జొను నేను శీరకంఠుడనే = కాని సీవు వివకలకుడవు.... దుర్యో := విషకంఠుడన నెవరో యెజుగుదువా ? నిటలాతుడన్న మాట. అభి := నిటలావుడన నెవరో యెలటుగుదువా? నాతండిచే పరాజయడైన

వాడన్నమాట, నా(డా విషకంఠుని మదము నా తం[డీ యడంచెను. నేండీవిషకంళుని ముదము నేనడంచెదను,

వ ద్మ వ్యూహాం రిగ్‌ ఇక రామానుజరావు అనుకరణ చూడండీ. దుర్యో :* ఓరీ శీరకంఠుడా! (గుడ్డు వచ్చి వీల్లను వెక్కిరించినట్లు నీ వటరా నన్నాక్షేపించునది ? అభి := రొరాజా! అవును నేను శీరకంఠుడను= నీవు విషకంకుగవు, నీ చర్మిత మెవ్వరెటుగరు ? దుర్యో := విషకంకుడన నర్థము తెలియనా ? ఫొలాక్షు డన్నమాట, అభి := ఫాలాతుడన్న నర్థము తెలియనా? నా తర్మడితో గెలువలేక పాన పతమును లంచమిచ్చుకొన్న వాడన్నమాట. ఆ విషకంఠుడు నా తండి పాలు. ఈ విషకంకుడు నా పాలు, రామానుజరావు తమ నాటకంలో భారతమాత పాతను (వవేళ పెట్టారు. అంతేకాకుండ వీరు నారాయణరావువలె సందర్భోచితంగా దేశభ_క్రిని కూడ (పబో ధింపవేళారు. ఉత్తర సుళ్యదల శోకం, (పాణో(త్కమణ సమయంలో అభి మన్యుడు స్రైంధవుడి పేక ఉచ్చరించడం మొదలైన కల్చనలు నీరు కూడా చేశారు. ఆదనంగా రామానుజరావు కల్పించిన ఘట్టం దుస్పలాసైంధవుల నంవా దంతో కూడిన రంగం, అభిమన్యు వధానంతరం ఆరోజు సెంధవుడు మద్య పానమత్తుడై యింటికి వస్తాడు. అప్పుడు దుస్సల సైంధవునితో 'లీలి నీవు నేడు నాపగ తీర్చితివన్న యానందమున నూరకుంటిని గాని, లేనిచో నీవు [తాగిన పాడునీళ్ళను (గక్కించి నోట మానవ పంచితము పోయింప కుందునా” అని అంటుంది. ఇటువంటి జుగుప్సావహమైన మాటలు సింధురాణ్మహివి చేత కవి అనిపించడం అనౌచిత్యంగానే ఉంది. ఇంతటి గొప్ప రచయితలే నారాయణరావుని అనుసరించార ౧టే నారా యజరావు | పతిళ శ్ఞాఘాప్మాతం కదా! “హాదా

8, చింతావుణేీ

ఇది నారాయణరావు తృరీయ రచన. “చ్మితాభ్యుదయము' బారి[కక నాటకం. “పద్మవ్యూహం” పౌరాణిక నాటకం. కాగా ఇది సాంఘీక రూపకం, రచయిత కవితా భావుకతా విహారం నుంచి తమ దృన్షిని సమకాలీన సంఘం వైపు సారించారు. తతృలితంగా సంఘంలోని దురాచారాలను రూపక రచన ద్వారా విమర్శించి జాతికి నవజీవనం (ప్రసాదించాలని తలచారు. అనాటి సంఘంలో అన్ని దురాచారాల్లో కెల్లా మిక్కుటంగా వ్యక్తుల్ని నిర్వీర్యం చేస్తూ ఎందరో కుటుంబ స్రీలకు సంకటంగా మారిన వేళ్యావృ త్రిని త్మీవంగా విమర్శిం భాలన్న తలంపుతోనే సంఘ సంస్కరజాత్మకమైన ఈ రూపకం రచించారు, ఇదే వీరు (పథమంగా [వాసిన సాంఘిక రూపకం,

నారాయణరావు పేరు తెలుగునాట ఆబాలగోపాలం ఆల్మీయం కావడానికి ఈ గూపకం దాల దోహదం చేసింది. ఇప్పటికి కొన్ని వేలసార్లు (పదర్శితమై ఉంటుంది. ఈ రూపకం, రెండుసార్సు చలన చి్యతంగా కూడ తెరకెక్కింది. రచనా కాలం 1920. [పథమ ద్వితీయ ముదణలు 1991లో జరిగిగాయి. ఇవి డి, కె. పంఠ్‌ వాణీ మ్యుదాషవరళాలలో మ్ముదితమైనాయి, 1920-26 [పొంళా లలో సంఘ సంస్కరణకు సంబంధించి వెలువడ్డ రూపకొలలో యిది ఒకటి.

నారాయణరావు ఈ రూపక (ప్రస్తావనలోనే దీనిని ప్రకరణము” అని చెప్పారు. ఏవో కొన్ని చిన్న మార్పులు తప్పి పే నాటకానికి (వకరణానికి పెద్ద తేడా లేదు.! వీరి రూపకాలలో మకుటాయమానం ఇదే. స్థూలంగా కథ యిది.

చింకామణి ఇందులో నాయిక, వేశ్య. మనః పూర్వకంగా వేళ్యా వృత్తి అంటే యిష్టంలేదు. ళల్లి శ్రీహరి (పోదృ్భలంవల్ల చేయక తప్పేదికాదు, ఈమెకు భవానీ శంకరుడనే విటుడున్నాడు. ఇతడు తన సర్వస్వాన్ని చింతామణికి అర్చించుకొని దర్శిదురౌతాడు. మి్యతుర్తైన బిల్వమంగశజ్ణి (కథా నాయకుడు) న న వ న

1. స్థూలంగా దీనిని అక్కడక్కడ నాటకమని చెప్పడం జరిగింది,

29-12-86 న బొంబాయి ఆంధ మవిసభళ అధ్వర 0లో జరిగిన నాటకోత్సవాలలో సి.ఎస్‌.ఆర్‌. కళామందిరం వారు _పదర్శించిన చింతామణి నాటకం త క న మూ. సం ఉట న ఆసా శ సా | క న స మస శ జయం లం స లు స కల “| 7 ర! సర స. వ్య? శ" 1 బవ లీ మ స నం గా ఈ నం తు సం?! ఖే శ న న న స న లి న సం. సం... బా నా న లట. బిసా స్టో వీిర్వమంగపడు ః “నటసారధి' శ్రీ ఆయ్యదేవర పురుషో త్తనురావు భవానీ శంకరుడు : థ్రీ కొట్టీ వేంకటాచార్యులు చింతామణి ౩ ్రీబ్మరా న్ముబహ్మణ్యళాస్త్ర

చింళకామణీ ర దురుద్దేశంతోనే చింతామణికి పరిచయంచేస్తాడు. తత్ఫలితంగా బిల్వమంగళుడు వ్యాపారం'సైతం మానివేసీ చింతామణికి దాసుడయినాడు. ఆ_స్తమి[తుడు దామోద రుడు తగదని నచ్చచెప్పడానికి ఎంత [ప్రయత్నించినా పెడచెవిని పెడతాడు బీల్య మంగపుడు. (పాజానికి పాణమైన భార్య రాధమొహమే చూడనిస్థితికి వస్తాడు, కుమారుడిపట్ల. బెంగకొద్దీ తండ మరణిస్తాడు. భార్యకూడా చనిపోతుంది, వీరిద్దరి మరణాలు బిల్వమంగపనిలో పరివర్తన తెబ్బాయి,

ఈ సమయంలోనే పాపపుణ్యాల భావసంఘర్షణలో కొట్టుమిట్టాడుతున్న చింతామణికి శ్రీకృష్ణసాకషాత్కారం కలుగుతుంది. పర్యవసానంగా చింతామణి నన్యాసినిగా మారుతుంది. తర్వాత ఆమె బిల్వమంగకుికి సీతిబోధ చేస్తుంది, అనంతరం బిల్వమంగళుడు సోమగిరి యోగీం్యదులద్వారొ కృష్ణమంతోపదేశం పొందుతాడు. లీలాపుకునిగా ఆ తర్వాత వ్యవహృతుడై భక్తువై విరాగిఆయినాడు బిల్వమంగళుడు. ఈవిధంగా నారాయణరావు రసవత్తరంగా ఈ 5థను రూపొంది దారు.

ఈ నాటకంలో (ప్రతిప్యాతను ఎంతో సహజంగా కవి తీర్చిదిద్దారు. నిల్వమంగళుడు

ఇతడు వాసుదేవము" ర్రికుమారుడు. చక్కని నిరూపసంపద, (పళ స్తతర మైన వర్తనము, పెంపెక్కిన పాండిత్యం, తరగనిభాగ్యం, అమృతోపమానమైన సంభాషణా కౌళలం* ఇన్నిసద్గుణాలు (పోవు కట్టినవాడు బిల్వమంగకుడు. విల్వమంగపజ్ణి తన గృహానికి తీసుకొనిరమ్మని చింతామణి భవానసీళంకరుద్ద కోరుతుంది. ఈసందర ఎంలో భవానీశంకరుని మాటలద్వారా బిల్వమంగళుడు ఎంత ఉన్నతుడో తెలుస్తుంది. ఈయన ఊ _త్తమగుణాలు, సంపదలపై వ్యామోహం

క. భవానీ ;= .......కానీ అతని నిచ్చటికి రస్పించుట యలవియైన కార్యము మాతముకొదు.

చింతా := ఎందుచేత ?

భవా ;= మహాపండితుడు

చింతా := వ్యాసుని కంటెనా?

? (మిగకా [పక్క పేజీలో

కిరి ఫ్రీ కాళ్ళకూరి నారాయణరావు రచనలు కొద్దీ చింతామణి బిల్వమంగళుని కాంకిస్తుంది. వీళ్ళిద్దరిని కలపడానికి భవానీ శంకరుడు స్తూూతధారి. నిల్వమంగళునికి భవానీశంకరుడు బాల్యమి[శుడు.

భవానీళంకరుడు ఓ ఎత్తు ఎత్తుతాడు. ఓ సమస్యను తెచ్చి దీనిని దింకా మణీ ఇచ్చిందనీ, తాను చెప్పలేకపోయాననీ, విషయం తెలుసుకోవడానికి వచ్చాననీ బిల్వమంగపునికి భవానీశంకరుడు ఆ సమస్యను ఇస్తాడు. ఆయన సమాధానం చెప్తాడు అనంతరం భవానీశంకరుడు చింతామణిని తీసుకొని బిల్వమంగళుడి దగ్గరకు వస్తాడు. చింతామణి బిల్వమంగళుని చూడడానికి సమస్య అనేది ఓ మిష. చింతామణికీ ఏవో విద్యాసంబంధమైన సమస్యలన్నాయనీ, వాటిని తీర్చుకోవడానికే ఆమె తనవెంట వచ్చిందనీ భవానీ కంకరుడు బిల్వమంగజకికి చెప్పాడు, చింతామణి వేసిన (పళ్నలకు బిల్వమంగళుడు తడుముకోకుండా సమా ధానాలు చెప్పి తన విద్యామపిమను వ్యక్తం చేస్తాడు. మెచ్చి చింతామణి తన ముక్తావళిహారాన్ని కానుకగా బిల్వమంగళుని మెడలో వేస్తుంది,

చింతామణిని బిల్వమంగళుడు చూసిన మరు క్షణంలోనే ఆమె ఆందానికీ అశ్చర్యచకితుడవుతాడు. చింతామణికి తాను కూడా బహుమానం ఇవ్వడానికి నిశ్చయించుకొని భవానీ శంకరురితోసవో ఈయన అమె గృవోనికి వెళతాడు, బిల్పమంగళునిలోని వ్యామోహానికి ఈ సని స్నైవేశం తార్కాణం. చింతామణికి ఓ చిన్న పరీక్ష పెట్టి ఆమె అందులో నెగ్గినందులకుగాను వ[జకమలాన్ని ఐబఐహాక రిసాడు బిల్వమంగళకుడు = బహుళాస్త్ర పారంగతుడైన విల్వమంగపటణ్ణి కళా శాస్త్రం నేర్పమని కోరింది చింతామణి, ఈయన ఒప్పుకుంటాడు. పర్యవసానం భవానీ శంకరుని బహివ్కరణ,. ॥

బిల్వమంగళడు ప్పూరిగా చింతామణి పట్ట వ్యామోహితుడయినాడు. ఏటీ ఒడ్డున ఏడంతస్తుల మేడ కట్టిస్తాడు వ్యాపారం మానివేస్తాడు. భార్యను తృజణీక

భవా :-= పరమనై ష్టికుడు

చింతా := విశ్వామ్మితుని కంబెనా?

భవా :- బఐహునీతిమంతుడు

చింతా :- విిపనారయణుని కంటెనా?

భవా :- పరస్తి పరాజ్యుఖుడు

చింళా := బువ్యశ్ళంగుని కంటెనా?

బీంళామణీ ర్ట రిస్తాడు. అసలు ఇంటికి రొవడమే తక్కువ. వచ్చినా నిముషాలలో బయటపడే వాడు. కుమారుని (భష్టత్వం చూసి మనోవ్యాధి గస్తుడై తండి వాసుదేవమూర్తి మంచం పడతాడు. మ్మితుడైన దామోదరుని హితవచనాలు కూడా నిరుపయోగ మయినాయి. బయట కుండపోతగా వర్షిస్తున్నా తండి మరణించినా లెక్కసెట్ట కుండా బిల్వమంగకుడు చింతామణి ఇంటికే బయలుదేరుతాడు. ఓ పెద్ద సాహస కార్యం చేసి బిల్వమంగకుడు చింతామణి యింట్లో (పవేశిస్తాడు. చింతామణి గృహప్రాకార ద్వారం మూసి ఉండడంచేత గోడ దాటడానికి ఆధారం కోసం మల్లెపందిరి ఉండే చోటికి వెళ్ళి తాడని భావించి పామును పట్టుకొని దాని ఆధా రంతో లోపల (వవేశస్తాడు. దాని పొట్ట విచ్చిర_క్తం ఈయన బట్టల మీద పడినా తెలుసుకోలేదు. ఇంతకంటే తెలిసి ఓ గొప్ప సొహసం చేస్తాడు. రాధ ఎంత (బతిమిలాడినా వినక బీల్వమంగళుడు చింతామణి యింటికి రావడానికి నది దగ్గ రకు వసాడు. అక్కడ పడవలేదు, ఏరు దాటాలి. ముందు జ్మూగత్త చర్యగా రాధ పడదవాజ్ణి వెళ్ళిపొమ్మని పంపిస్తుంది. నదిని ఎలా దాటాలి అని ఆలో చిస్తున్న బిల్వమంగళునికి ఓ శవం కన్పిస్తుంది. దాని సహాయంతో ఆవతల ఒడ్డు చేరి దానిని జలచరముల పాలు చేయకుండా ఒడ్డున ఉంచి చింతామణి గృహంలో (పవేశిస్తాడు. అప్పటికే చింతామణి కృష్ణసాకాత్కారం వల్ల జ్ఞాన వంతురాలవుతుంది. అనంతరం బిల్వమంగళుని వెంటబెట్టుకొని చింతామణి దీపం వెలుగులో శవాన్ని చూవీస్తుంది. అ శవం ఎవరోకాదు. భార్య రాధ, విల్వమంగ కుని గుండె (ఐిద్దలవుతుంది.

తండిమరణం, భ్రార్యమరణం-= ఈ రెంటివల్ల వీల్వమంగభుడు ఐహిక సుఖాలపట్ల విరక్తుడవు ఠొడు. ఈ సమయంలోనే సోమగిరి యోగీం్యదుడనే సిద్ధుడు బిల్వమంగకునికి శ్రీకృష్ణ మం[తోపదేశం చేసి ఆయనకు లీలాకుకుడని నామ కరణం చేస్తాడు. భక్తుడై న బిల్వమంగకడు దామోదరునిచేత తం్యడికి, భార్యకు దహనసంస్కారాలు చేయించి, తన ఐశ్వర్యాన్ని సళ్కార్యాలకు అర్పించి మధురా నగరం (పయాణం అయినాడు.

ఈ నాటకంలో కథానాయకుడై న బీల్వమంగపుడి ప్మాతను కవి ముడు దశలుగా విభజించారు మొదటిదశలో బిల్వమంగళుడు ఉఊత్తమవ్య క్రి, ఆదర్శ గృహమేధి. భార్యలను కన్ష పెట్టే భర్తలను కఠినులు, కలుషమళులు అని నిరసించినవాడు. ఈ దళలో ఈయన ధర్మార్ధకామమోవాలపట్ల రక్ష్తుడు. తం్మడికీ

100 ఫ్రీ కాళ్ళకూరి నారాయణరావు రచనలు విిశాంతి నివ్వాలనే ఉద్దేశ్యంతోనే వ్యాపార భారాన్ని నంతోషంగా స్వీకరిస్తాడు, ఈయన వ్యాపారదృష్టి భారతంలోని నీతిని తలపిస్తుంది. ఇక రెంగవదళ:- చింతామణీ మోహపాళబద్దుడు, విటుడు. పండంటి వ్యాపారం పరుల హపాలపవుతున్నా, సంసారం దిబ్బగా మారినా జంకలేదు. చింతా మణి ముఖపద్మాన్ని వీక్షిస్తూ, ఆమె వాగమృతాన్ని కర్ణపుటాల[ గోలి స్వర్గసుఖాలు భూమిమీదనే పొందుతున్నాడు. తండి, భార్య మ్మతుడు ఎంతచెప్పినా ఇతని చెవికెక్కలేదు. ఒకప్పుడు తండిపట్ల భక్తిపపత్తులు గల బీల్వమంగపడు ఆయనతోనే వివాదానికి తలపడుతున్నాడు. మూడవదళలో నిజ్వమంగళుడు విరాగి. కృష్ణభక్తుడు. భక్రలీలాశుకుడు. ఇప్పుడు ఈయనకు చింతామణి మాతృసమానురాలు. కాంతా కనకాలకు దూరుడు. ఈ విధంగా నారాయణరావు బిల్వమంగళుని ప్మాతను ఎంతో సహజంగొ చ్యితింధారు. నీల్యమంగ పడు మరో వి పనారాయణుడన్నా ఆళ్చర ఫం లేదు, చింకానుణీ కథానాయిక, వేళ్ళ, విద్యావంతురాలు. కనుకనే నైన్టికుడై న విల్వమంగో వడు ఆమె పొదా కొంతుడయినాడు. ఆమె తల్లీ పోద ఎలంతోనే వేళ్ళావృ త్తి నవలం బించింది. వేశ్యలకుండవలసిన కఠినత్వం లేదు. కల్లి శ్రీహరి భవానీళంకరుని వెళ్ళగొట్టమని ఆదేశించినప్పుడు అంతసొమ్ము పుచ్చుకొని ఎలావెళ్ళగొట్టమంటావు అని బాధపడుతుంది. అసలు ఈమె వేళ [లలో పుట్బవలసింది కాదు. పొపభీతీ, ఆధ్యాత్మిక భావాలు, కృష్ణభక్రి మొదలైనవి చింతామణిలో (పోదిచేసుకొన్న విశిష్ట లక్షణాలు. వేళశ్యావృ త్రికి విపరీత గుణాలు, సుబ్బిశెట్టినుంచి ఈమె ఉంగ రాలు కొకేసినా తల్లి తృ ప్తికోసం మ్మాతమే. భవానీ శంకరుడు బిల్వ మంగళుని గుణగణాల్ని చింతామణి దగ్గర వీకరువు "పట్టాడు బిల్వమంగకని గుణగణాలు విన్న తరువాత ఆయన పరిచయ +పోప్లికోసం తహతహలాడింధది. వేళ్ళకు డబ్బేవిభుడు. కానీ ఈమె విటుల గుణ ళీ ద్గంపత్తికి 1పాధాన్యం ఇవ్వడం ్వర్త నీయం, భార్యను విడిచి వేశ్యా సంపర్కం కోసం కొరట్టాడే భవానీ శంకరుడితేట్ర బాధపడుతుంది. సాధారణంగా వేశ్యలు 1 శవిటుల భార్యలపల్ల మత్సర్మగస్ట్మృవ్మై దీంటారు. కానీ చింతామణి అలాకాదు. ఈ నీత్య న ఇం సల

చీంతామ'ణీ 101 విధంగా కవి చింతామణి పాృాతలో అణువణువునా ఆమె హృదయ మార్దవాన్ని, నిజాయితీసీ చ్యితించారు. చింతామణి పల్లెలు చిత, స్వంత చెల్లెలు కొదు, భోగమింటి పెంపుడు పిల్ల, అనాడు (పతి వేశ్య యింటిలో చ్మితలాంటి పరిబారికలుండేవారు. వీరి పని కేవలం విటులు వచ్చేముందు గృవాన్ని అందంగా అలంకరించడమే. ఇటు వంటిసేవ కా వృత్తిని చేసే చ్మితపట్ల కూడా చింతామణి జాలి గుండె అప్పుడ ప్పుడు జలదరించేది. చింతామణి విద్యాపాటవాన్ని పరీక్షించడానికి- దిల్యమంగపడు ఆమెకు ఓ దంతపు పెట్టె యిస్తాడు. ఆ పెట్దిపెన సర్పం, సంపెంగ పుష్పం, శివుడు, రాహువు = బొమ్మలున్నాయి. ఈ బొమ్మల సహాయంతో లోపల ఉన్న వస్తువును కనుక్కోవాలి. అలా కనుగొంటే ఆ పెవైలో వస్తువు చింతమణికే బహూకరించ బడుతుంది. పెటైైలో వస్తువు కమలం ఆని ఈమె కనుక్కొాంది. అది వజ కమలం. ఆది అమెకు స్వంతం అవుతుంది. ఆమె పాండిత్య |పకర్షకు ఈ సన్ని వేశం గొప్ప తార్కాణం, తనకు కళాళాస్త్రం నేర్పమని విల్వమంగఫణ్ణి అర్ధిం చడానికి ఆతని జగన్మో హనాకారం పట్ల వి_భాంతురొలవడమే కారణం, విటులెంత మంది ఉన్నా శరీరంతోపాటు హృదయాన్ని సైతం చింతామణి అర్పించింది శేవలం గిల్వమంగబనికే అని నిష్కర్షగా చెప్పవచ్చు. విల్వమంగళుడు వ్యాపారాన్ని మానివేసినప్పుడు ఆలా చెయ్యొద్దని చింతొ మణీ హితవు చెప్తుంది, సుబ్చిశెస్టికి చెరసాల (ప్రాప్తం ఆయ్యేష్పుడు ఈమే రక్షించింది. మంచిబెడ్డల భావ సంఘర్షణకు తరచుగో ఈమె గురి అవుతూ ఉంటుంది, పళ్చాళ్తాపం, పాపభీతి, ఈమెలో ఎక్కువగా ఉన్నాయి. సుబ్బ్చిళట్టిని కొ ప్త రంగు చేయమని శ్రీహరి చెప్పినప్పుడు ఈమె “ఈ మిడుత కాయ వింతలోనే మూడినదే” అనే బాధపడురుందిం బిల్వమంగశడిలో వచ్చిన మార్చుకు ఈమె ప్లల్నాత్తప్త ర్రుంది, చిలుకకు పచ్చి బూతులు నేర్పినట్లు రాను లిబక్రటోరగప్డి సతితుణ్థ ఫలితంగా తనకు ఘోరనరకం తప్ఫదని, శ్రేజ్మూ పుప్రే దానికంటే మరప్తేక్మ్మర (4౦ "ట్ర అపిమెన శ సై ఎల థ్‌ అంబు ఆాలుతా ఆ సం ఉందన ఫైన్‌ ళీ

102 ఫ్రీ కాళ్ళకూరి నారాయణరావు రచనలు మబట్టిదిబ్బగా పుట్టడం మేలని తలుస్తుంది. ఒకవైపు అమృతతుల్యమైన భదక్తితత్త్వం, మరోవంక జారిజీ వృత్తికి చెందిన కర్కళత్వం- ఈ రెండింటికీ ఈమె హృద యంలో రోజు యుద్దం జరుగుతునే ఉంది. శ్రీకృష్ణుడు కలలో కనిపించి వేళ్యా వృత్తిని విడిచిపెట్టమని _పబోధించడంవల్స ఈమెలోని భక్తిత తత్త్వమే గెలిచింది. భోగ పవృ త్రి వీగిపోయింది. శృంగారరసం కణంలో కాంతరసంగా మారిందిం కారవారాలు తుఐసి పేకులుగా, పట్టువస్తాంలు కాషాయాంబరాలుగా మదనమం[ తం ్రీకృష్ణ మంతంగా భోగిని యోగినిగా- ఇన్ని మార్పులు చింతామణిలో విసు తంగా ఒకేమారు చోటు చేఘుకొన్నాయి. అంతేకాదు తన సహజరూపాన్ని బిల్వ మంగజనికి చూపించి ఆయనను విరాగిగా మార్చింది. తనవల్ల బికారులైన, సుబ్బిశెట్టి, భవానీ శంకరులకు పదివేల రూపాయలు యిచ్చి వేళ్యావృ త్రి నీచమైన దని (ప్రచారం చేయమని వారిద్దరిని పురమాయించింది. చిత పేరున కూడా పదివేలు వేసి ఆమెను వివాహమాకినవారికి ఆ డబ్బు చెందేట్టు ఏర్పాటు చేసింది. ఈ విధంగా నారాయణరావు చింతామణి పాతను ఎంతో ఉదాత్తంగా తీర్చి దిద్దారు. రాధ వీల్వమంగళుని అర్ధోంగిం సహనంలో భూదేవి. వివేకంలో మదాలస, ఆనుకూలపతిక. మొదట్లో ఈమె భర్త (పకటించే అనురాగానికి ఎంతో పులకించి పోయేది, అటువంటి భర్త చింతామణికి దాసుడై నపుడు ఈమె ఆళలన్నీ అడు గంటాయి, బిల్వమంగళుడు ఇంటికి రావడమే కష్టమైంది. వచ్చినా కన్నెత్తి చూడడు. చూచినా కళ్ళలో నిప్పులు కురిపిస్తాడు. ఇదంతా రాధ తన దురదృ వంగా భావించుకుంటుంది. ఈమె హైందవ సుందరీమణులకు ఆత్మవిళుడే లోక మనీ, ఆతని చల్లని చూపులే స్వర్గమనీ భర్తతో చెప్పింది. అయినా బీల్వమంగ కడి మనసు కరగలేదు. మర ఇకయ్యమీద ఉన్న తండడిని చూడడానికి వచ్చాడు బిల్వమంగపడుః రాకరాక వచ్చిన విల్వమంగపణ్ణి ఆ ర్మాతి ఇంట్లోనే ఉండేట్టు చేయాలనే సంక ర్టలో పడవవాజ్ణి వ్ళోసొమ్మని రాధ పంపిస్తుంది. మామ ఆస్తినంకా తన పీరళ్ళహసీనా తనకు భాగ్యంశతెళ్టీ సొభాగ్యమే ముఖ్యమని ఆ వీలునొమాను బీరీపివేస్తుంది రాధ, అయినా శమ్మో అనురాగాన్ని సుండైనా మోవోంధుడ్లైన క్‌ క ల్ని. సట్‌

చింతామణి 108 బిల్వ మంగశడు అర్థం చేసుకో లేకపోతాడు. వాసుదేవమ్తూర్రి చనిపోయారు, శన జాగరణ నిమిత్తం ఆర్మాతి ఇంట్లోనే ఉండమని భ_ర్తను (ప్రార్థిస్తుంది రాధ. కానీ బిల్వమంగళుడు వినక చింతామణి గృహానికి వెళ్ళడానికి నది చేరుకుంటాడు. ఇంతలో రాధ ఆత్మహత్య చేసుకొంటుంది. తెలియక రాధ శవాన్నే తెప్పగా చేసుకొని నదిని దాటాడు బిల్వమంగపడు. ఈ విధంగా (బతికినన్నాళ్ళు భర్త సేవయే కర్రవ్యంగా భావించుకొన్న రాధ చ౬పోయి కూడ ఆయనకు నహక రిస్తుంది. ఈపాతను కవి అనసూయ, సావ్మితివంటి మహాసాథ్వులను తలపింప వేసేలా సృష్టించారు

భవాసీశంకరుడు

చింతామణికి విటుడు, వేళ్యాలంపటుడు. బొల్యంలో బీల్వమంగళుని నవో ధ్యాయి. బిల్వమంగకుడు ఆం ధం నేర్చుకొని సంస్కృత పాఠళాలలో (గ్రవేశ$ం బాడు, ఇతడు మాతం చదువు చాలించి సాని వాడలో (వవేశించాడు.

చింతామణికి దాసుడై ఉన్మత్తుడై పోయినాడు. బంధువర్గాన్ని విడిచి "పెట్టాడు. (పాొణమ్మితులకు దూరమయినాడు. ఇల్లువాకిలి పట్టవు. భార్య పాత చెప్పుతో సమానం. చింతామణి కోసం (పాణూలే నా విడవడానికి వెరవనివాడుగా తయారయినాడు. చింతామణి కోసం తారలనాటి క్షతాలు, తంటడి కట్టిన యిళ్సు, భాళ్య నగల్లో చివరకు పుస్తె సెతం అమ్మి వీకారి అయ్యాడు.

ఈ నాటకం (ప్రారంభానికే భవానీ శంకరుడు వికారి. డబ్బు లేకపోతే భ్రీహరి రానివ్వదు ఏం చేయాలా అని ఆలోచించేప్పుడు ఈయనకు మిత్రుడు స్ఫురించాడు. పాత స్నేహాన్ని పెంపుదేశాడు. రాకపోకలు సాగించాడు. చింతా మణి దగ్గర బిల్వమంగళుని గణాలను ఏ కరువుపెట్టి ఆయనపట్ల ఆమె మరులు గొనేలా చేశాడు. చిన్న నాటకం ఆడి విల్వమంగకుని చింతొమణి వ్యామోహంలో పడ(దోళాడు. విల్వమంగపని 40 లవషల ఆసి చెరిసగం పంచుకొందామని చింకొ మణి చెప్పడంవల్దనే ధనాళాపరుడై ఈయన అలా చేశాడు వేశ్యా వ్యామోహం భవానీ శంకరుని కర్కళునిగా, వంచకునిగా మార్చివేసింది. చింతామణి బిల్వ మంగకలు ఒక్కటయ్యారు. కొనీ భవానీళంకరుడికి ఫలతం మాఠతం దక్కలేదో,

నే శ్‌

సృష్టిలో స్నేహం అను*ల్యం. స్నేహితుని భవితవ్యం కోసం ఎవరైనా

104 శ్రీ కాళ్ళకూరి నారాయణరావు రచనలు పెటు పడాలని చూస్తారు కానీ భవానీ శంకరుడు మ్యాత బీల్య మంగజడి పతనా నికి కారణ భూతుడయినాడు.

చివరకు చింతామణి ఈయనను నిర్లక్ష్యం చేసిన తరువాత పశ్చాత్తాపం చెందాడు. భార్యను నిర్ణక్ష్యం చేసినందుకు (పతిఫలం గుణపాఠం అనుభవించాడు భవానీ శంకరుడు. పూలమ్మినచోటనే కద్రైలు మోసీనట్లు కడుపుకోనం నీళ్ళ కొవిళ్ళు పట్టాడు. ఇది భవానీళంకరుని పరివర్తనదళ అని చెప్పవచ్చు. అదృష్టం కొద్దీ పదివేల రూపాయలు చింతామణి యితనికి యిచ్చివేయడం జరిగింది. చైతన్య నంతురైన భవానీశంకరుడు వేశ్యాలోలత్వం వల్ల సంభవించే నష్టాలు (ప్రజలకు 1పబోధించమని చెప్పిన చింతామణి మాటకొద్ధి ప్రచారం (ప్రారంభించడం బాల సమంజసంగా ఉంది. (శ్రీహరి

చింతొమణీ తల్లి. సార్థతనామభఛేయురొలు. లాటిపెంక తల. వటడు ముఖం. గరిసిపోయిన కన్నులు. నూగుమీసం, కప్పపబ్ళు, పొగచూరిన పెద వులు, బొక్కిదవడలు, నక్కమెడ, చింపిపాపిటి, గూడకట్టు, మెలపు చూపిన మీగాష్ళ, రసకంతలు, నల్పమందు కాయ, ఆడపనంచి, ఆరిపోయిన చుట్టిపీకః ఆకుచెప్పులు, చేతిక్టర, నోటితుంసరలు, చొల్లు, -- ఇవన్నీ శ్రీహరి ఆకార విశేషాలు. దయాదాక్షిణ్యాలుశఅంటే ఈవిడకు తెలియవు. వేశ్యావృత్తి ఆంటే ఇష్టంలేని చింతామణితోనే ఆ వృ త్తి చేయిస్తున్న ఘటికురాలు. భవానీ శంకరుడు వీకొరి అయిన తరువాత నిష్కరుణంగా ఏళ్ళగొట్టడానికి సంకల్పించింది. డబ్బుం బేనే విటుని నెత్తీ కెక్కించుకోవడం లేకపోతే కుక్కలా బయటకు గెంటడం = ఇదీ ఈమె ఆదర్శం.

ఈమె వయస్సు ఉరకలు వేసే రోజుల్లో విటుడైన లోఖిని సైతం కర గించి వందలు వేలు గుంజింది. పులివంటివాణ్ణి సైతం పూటలో కుక్కలా మార్చింది, కోటీశ్వరులను సైతం ఫకీరుగా ఏమార్చింది, సుబ్బిశెట్టిని చింతొమణ్‌కీ కూర్చింది ఈమె. అంతేకాదు సుల్బీశెట్టి తండి పెద్దిశెట్టిని కూడ ఆకర్షించి అతనిని చింకామణికి విటునిగా చేసింది కూడా ఈమే. వేశ్యమాతలు విటుల నెత్తురులు ఫీల్ఫేటి మవొపికాదాలని ఓ సందర్భంలో భవానీ శంకరుడు ఈమె నుద్దేశించి

చీంళామజీ 1606 అనడం ఎంతైనా సమచితమే. విల్వమంగబణ్ణి సైళం తన సాహిత్య పరిజ్ఞా నంతో సంతోవ పెట్టింది. చింకామణి భక్తురాలిగా మారి ఎవరి సొమ్ము వాళ్ళకు ఇచ్చినప్పుడు థ్రీవారికి పిచ్చిపడుతుంది. ధన పిళాచిగా ్రీహరిప్మాతను కవి ఎంతో సమర్థంగా చితీకరించారు. ను్చిశెట్టి తెలుగు నాటకరంగంలో ఈపాత మరువలేనిది. అశేష (పేషకలోకంలో ఈ ప్మాతపట్ల (పత్యేక అలిమానం ఉంది. ఇతడు చాలా అమాయకుడు. లోక జ్ఞానం హన్యం. చింతామణి వలలో చిక్కుకున్నాడు. ఇంతకుముందు ఆతనికి రంగనాయకి అనే వేళ్యతో పరిచయం ఉంది. ఇతనివల్రే రంగనాయకి ధనవంతు రాలవుతుంది. ఇది పసిక ఫ్రే శ్రీహరి ఆతనిని ఆకర్షించి చింతామణికి అప్పగిస్తుందిం ఇతని తండి పెద్దిశెట్టీ కూడ చింతామణికి విటుడు కావగం మూలాన తండి భయం కూడా లేకపోయింది, చింఠామణితో పరిచయమైన మరుషణంలో ఆమెకు రన్వల ఉంగరాలు సమర్చించుకొన్న అమాయకుడు. సుబ్బ్చిళిట్టి హాస్యం వాక్సంబంధి. చింతామణి తనను విడిచి పెట్టిందని భవానీశంకరుడు అంటే తన మీద వలపువల్రే అలా చేసిందని ఖావించుకుంటాడు సుబ్బిశెట్టి. ఇతని ఆమాయకత్వా నికి ఇదే నిదర్శనం. తండి రోగ్టగస్తుడై మంచం పట్టగొనే ఇంటిపెత్తనం చేతికి వస్తుంది. అడ్డుఅదుపు లేకుండ చింతామణికి సర్వస్వం దోచిపెడలాడు. థభ్రీవరి ఇతనికి చింతామణిని ఎరగా చూపించి, చ్నితతో వెకిలివేషాలు వేయించి సొమ్మంతా లాగివేసింది. పిల్లిసమర్తాడిందన్నా ఐబళ్ళతో సామాన్లు చింతొమణ ఇంటికి పంపాడు. చింఠామణికి పాదసంవాహనం కూడా చేశాడు. కార్చుడు పనులు చేశాడు, చివరకు తల్రికూతుష్ను ఈతని తలగొరిగినంత పని చేశారుః వైస్యడు కాబట్టి కొంత నయమన్నట్టు ఐట్టల వ్యాపారం అంఠా పోయినా చివరకు అట్లు అమ్ముకొని జీవించసాగాడు. చింతామణి యిచ్చిన పదివేల రూపాయలతో ఇతని జీవన గమనం కొంత సులువవుతుంది, వేళ్యానృత్తి మంచిది కాదని

106 థ్రీ కాళ్ళకూరి నారాయణరొవు రచనలు ఊరూరా చాటి చెప్తాడు. ఈ విధంగా నాాయణరావు ఆం[ధ(పేక్షకులు మరచి పోలేని తీరున సుబ్బిశెట్టి ప్మాతను చిరీకరించారు.!

ఇహపోతే తక్కిన ప్మాతలు ఆంత (పమఖమైనవి కాకపోయినా కథా గమనానికి సముచితంగా తోడ్పడ్డాయి. విబ్వమంగకు3 తంటడిగా వాసుదేవమూ ర్తి మిితునిగా దామోదరుడు, కృష్ణమంతోపదేళకునిగా సోమగిరి యోగీందులు, అహరి పెంపుడు కూతురుగా చ్మిత మొదలైన ప్కాతలు సజీవంగా చ్మితించారు నారాయణరావు.

ఈ నాటక యితివృత్తానికి కాలదోషం పట్టినా, వేశ్యావృ త్రి చాలవరకు సంఘంలో కనుమరుగ్రైనా ఈ నాటకం ఇంకా రంగస్థలంపై జీవించి ఉండడం, కొన్ని వేలమార్లు (పదర్శింపఐడడం కేవలం నారాయణరావు సృష్టించిన పాాతల్లో సజీవ గుణం ఉండడం మూలాన్నే. వృదయెల్లా సకరమైన సంభావణలు, సరళమైన వద్యరచన, గుండెలు కరగించే కరుణరస సన్ని వేశాలు, గిలిగింతలు పెట్టే హాస్య సన్నివేశాలు ఈ నాటకానికి (పాణం పోళాయి. లీలాశుకుడు - పూర్వవృ త్రాంతం

సోమగిరి యోగీం్యదునిచేత థ్రీకృష్ణ మంత్రోపదేశం చేయించుకొని బిల్వ మంగపడు కృన్ణభకునిగా మారాడనీ, సోమగిరి యె గీం్యదులవారే బిల్వమంగ పనికి లీలాశుకుడని నామకరణం చేశారనీ నారాయణరావు ఈ రూపకంలో వివ రించారు. కానీ కొంత మంది పండితులు మాతం చిల్వమంగపనికీ లీలాశకునికి సంబంధం లేదన్నారు, బిల్వమంగళునికి లీలాశుకుడనే నామాంతరం లేదని శ్రీపాద సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రీగారు తమ “'మహాభ క్త విజయం'లో (పస్తావించారు.3 వీరి కథనం (ప్రకారం లీలాకకునికి బిల్వమంగపనికి సంబంధం లేనటి వెల్లడవు తుందిం న

1. ఈ నాటకం [వాసే రోజుల్లో కాకినాడలో సుబ్బిశెట్టిలాంటే వ్యక్తి ఉన్నా రనీ, ఆ వ్యక్తినే దృష్టిలో పెట్టుకొని ఈ పాతను సృష్టించారనీ ్రీ బుద్ధిరాజు రాజభూషణరావు నాకు చెప్పారు.

వీ, కృష్ణానదీ తీరంలో రామదాసు అనే (కొ వ్మణుడున్నాడు. ఆతని కుమా రుడే విల్యమంగళుడు,

చీ ౦తామణీ 10?

బాలాంతపు రజనీకాంతారొవుగారు తమ “అంధ వాగ్గేయకార చరి [తము'లో లీలాకుకుని జీవిత చర్మితను కొంత చెప్పారు. ఎన్ని వ్యాఖ్యలు చేసినా ఆంధదేశంలో అబాలగోపాలానికి రీలాసకుడం టే బిబ్వమంగళుడేనని వాడుక, కృష్ణకర్ణామృతంలోని కొన్ని శ్లోకాలను పరిశీలిస్తే లీలాపకుడు కృష్ణకర్ణామృతా నికి ముందు ఏవో కొన్ని కొవ్యాలు రచించి రాజులకు అుకితందేసి ఉంటాడనీ, అనంతరం పళ్ళాత్తాపం చెంది కృష్ణభక్తుడయ్యాడనీ తెలుస్తుంది అని థ్రీ రజనీ కాంతారావు విశదీకరించారు.

్రీకృష్ణ కర్ణామృకానికి ఆం[ధానువాదం చేసిన ప్రథముడు వెలగపూడి వెంగనామాత్యుడు. 168వ శతాద్దీవాడు. భారతీయ భావలన్నింటిలో కెల్లా మొదట తెలుగులోనే ఈ (గంథం అనువాదం కావడం విశేషం. వెంగ్య్మాగణి “ఉనా మణిర్ణయతు' అనే శ్లోకానికి పతిపదార్థం (వాస్తూ దేవరాజ సుధీమణిగా (పథితు లైన తంజనగరం తేవ ప్పెరుమాళయ్యగారు ఈయన చింతామణి యను సాని యుపదేశమున సోమగిరియను గురుపును జేరి గోపాలమంటతసిస్థి నొందెనని జన హి యొండుగలదు' అని పేర్కాన్నారు,

“గీ 818107 91 0189981081 58గ08%111 ఓ116/81౪4/69" అనే (గంథాని షె రచించిన యం. కృష్ణమాబారియార్‌ కూడా బిల్వమంగళుడు కృష్ణానదీ తీర (పాంతంలో ఉండేవాడనీీ ఆయనకు చింతామణి అనే వేళ్ళ ఉందనీ, తం్మడీ తద్దినం ముగించుకొని ఆర్బర్మాతి చింతానుణి యింట్లోకి పామును (తొడుగా భావించుకొని దాని సవోయంతో దూకి వచ్చాడనీ ఈలోపల ఆ పాము కొటు వేయడం మూలాన బిల్వమంగళుడు స్పృవా తప్పాడనీ, ఈ పరిస్థితి గమనించి వీల్వమంగళుని మార్చాలనే ఉద్దేశ్యంతోనే చింతామణి తన నిజస్వరూపం ఆయ నకు చూపించిందనీ, పర్యవసానంగా బిల్వమంగళుడు విరాగి అయ్యాడనీ, అనం తరం సోమగిరి యోగీం[ద్రులు ఉపదేశం పొంది కృష్ణభక్రుడిగా మారి బృందాననం వెళ్ళాడనీ చెప్పారు.

థ్రీ ఆర్ముద “సమ్మగ ఆంధ సాహిత్యం'లో కూడ నీల్వమంగపడు కృష్ణానదీ తీరవాసి అనీ, ఆంధ్రుడనీ చింతామణి అనే వేశ్య మూలంగా మహీ భక్తుడుగా మారాడనీ చెప్పారు.

108 ఫ్రీ కాళ్ళకూరి నారాయణరావు రచనలు ఆధునికులు ్రీ మద్దూరి శ్రీరామమూర్తి కృష్ణకర్ణామృతానికి పీఠిక నవాస్తూ పై అభిప్రాయాన్నే ఎలిబుచ్చారు. కృష్ణకర్ణామృతానికి పీఠిక (వాసిన తంజనగరం తేవ ప్పెరుమాళ్ళయ్య కూడ లీలాపకుడు చింతొమణిపట్ల మోవోంధుడు కాగా, ఆమె లీలాపకుని విద్యా వై దుష్యాలు వ్యర్థం కాకూడదని ఆయనను సోమగిరి యోగిందులచేత మంతోప దేశం పౌందేట్లు చేసిందనీ, అనంతరం లీలాసకునికి థ్రీకృష్ణ సాషాత్కారం అయిందనీ పేర్కొన్నారు. 1962లో “ఆంధ సాహిత్య పరిషత్పతిక'లో ఫ్రీ చిలుకూరి పాపయ్య శాస్త్రిగారు లీలాసకుడికీ ఆం్మధదేశానికీ ఏమీ సంబంధం లేదని నిరూపించారు. పలువురు పలు అభ్మిపాయాలు వ్యక్తం చేసినా బిల్వమంగళకుడు చింతొ మణి పట్ట ఐద్దానురాగుడు కావడం, ఆమెవల్లనే ఆయనకు జ్ఞానోదయం కలగడం; సోమగిరి యోగీఎ్యదులచేత మంతోపదేశం పొందడం, కృష్ణభక్తుడై కృష్ణ కర్ణామృతాన్ని [వ్రాయడం = ఈ విషయాల్లో ఎవ్వరికి భేదాల్ని పాయాలులేవు శ్రీపాదవారు వ్యక్తికరించిన కథకు నారాయణరావు నాటకంలో చెప్పినకథకు దగ్గర సామ్యం చాలవరకు ఉంది, ముఖ్యంగా నారాయణరావు వెలగపూడి వెంగన్న ఆం[ధానువాదాన్ని స్పష్టంగా పడీలించారని చెన్సవచ్చు. వెంగన్న పద్యాల ఎత్తుగడలు నారా యణరావు నాటకంలో అక్కడక్కడ కన్పిస్తాయి. వెంగన్న ఫ్రీ కృష్ణుని రూప రేఖలు వర్షించే పద్ధతిని నొరొయణంవు బిల్వమంగళుని ఆకృతిని వర్ణిస్తూ అనుక రించారు.! ॥ 1, ఉ॥ చక్కని ముద్దుమోము సుమసాయకు టెక్కు, లధక్కరింపగో జొక్క-పు నెమ్మిజోదె నును సోగసరంబు శిరంబునందు బెం 'పెక్కవవాంగనా జననిరీషణ వంచితమైన నాదుస మ్యక్కృత వాక్యజీవిత మజొండ కటాహము నిండి యుండెడిన్‌ (కృష్ణకర్ణామృతము = 8వ పద్యం) (మిగ ళా పక్క 'ఫేశీలో)

చింఠలామణీ 109 'వేశ్యావృ _త్రిని గూర్చిన సాకల్య పరిశీలన కవి బుషితుల్యుడు. సామాజిక పరిశీలన ఉన్నప్పుడే చక్కని కావ్యరచన చేయగలడుకవి. వేళ్ళావృ త్రిని నిరసిస్తూ (వాయబడిన నాటకం కాబట్టీ నారాయణ రావు ఆనాటి సమాజంలో వేళ్ళు పాతుకొనిపోయిన వేళ్యావృ త్రిని, దాని స్వరూప స్వభావాలను, వేశ్యల, విటుల మన స్తత్తాలను ఈ నాటకంలో చిత్రీకరించారు, ఈ రూపక రచనా కాలంనాటికి వేళ్యావృ త్రి విశృంఖలంగా ఉన్నది. ఆనాడు వేశ్యను ఫోషెంచడం సంఘంలో గౌరవ్యపదం, వేళ్యా నంపర్క-ం లేనివాడు పురుషుడు కాడనే అభిప్రాయం అప్పట్లో ఉండేది. కాల్మకమేణా వేళ్ళా వృత్తి ఒక కులంగా మారిపోయింది. అసలు వేశ్యావృత్తి పుట్టు పుర్వో త్రిరాలు తెలుసుకొంటే చాలా ఆళ ఎర థం చేస్తుంది. రాచరికపు రోజుల్లో ఈ వృత్తి పకడృందీగా నిర్వహింపబడేది. పూర్వపు రోజుల్లో వేళ్ళలకు (పదక్షిణలు చేసేవారని విష్ణు సంహితలో చెప్పబడింది. వేశ్య ఎదురు రావడం శుభానహంగా భావించేవారని మత్స్యపురాణంలో పేర్కొన బడింది. వేశ్యలు ఆలవరచుకోవలసిన (కమఃకణను గురించి వాత్స్యాయనుడు కాను సూ కాలలో వివరించాడు. మూడవ కతాబ్దంలోనే దేవదాసీ వృత్తి ఉన్నట్టు ఆధారాలు లభ్యమవు తున్నాయి. చివరకు వీరినే భోగం వాళ్ళని పేర్కొని సంఘం వీళ్ళను భోగం కులానికి చెందిన వారుగా ము(దవేసింది. కౌటిల్యుడు అర్థ శాస్త్రంలో తార్పుడు వృత్రివల్ల వచ్చే సంపాదన రాబడి పన్ను విధించదగ్గ ఆదాయంగా పేర్కొన్నాడు. ఇదీ దీని పుట్టపూర్వో _త్తరాలు. ఉ॥ చక్కని రూపసంపద (వ స్తతరంబగు వర్తనంబు పెం పెక్కిన పాండితీపటిమ యేపగు[ప్రేమ సదావ్యయించినన్‌ దక్కు వకాని భాగ్యము సుధారస బిందులు చిందువాణి యీ పక్కినిబౌల్చు మిమ్ములను భర్తగనా కొనగూర్చెసత్కృపన్‌ (చింతామణి నాటకం)

$10 థ్రీ కాళ్ళకూరి నారాయణరావు రచనలు

(వస్తుతం నారాయణరావు నమకారీన సంఘంలోని వేళ శలచి _త్తవృత్తుల్ని దుర్నయాలను ఎలా చితించారో చూడండి.

ఆనాడు భోగం మేళాలు ఉండేవి. ఓ సన్నివేశంలో శ్రీహరి 'చకవర్తి [పావకము సం్మప్రాప్తమయినను మేశములు మానరాదని 'నేను మొత్తుకొనుట యిందులకే' అని చింతామణితో అంటుంది మేళాలవల్ల వేశ్యలకు ఎంతో [ప్రయో జనం కలుగుతుంది. ఊరూరా తిరగవచ్చు. పదిమంది కంట్లో పడొచ్చు. కొంగు కాకించవచ్చు. కొత్తవారికి మరులు రేకెత్తించవచ్చు. కొత్త విటుల్ని సంపా దించుకోవచ్చు. ఇన్ని విషయాలు కవి ్రీహరి ద్వారా చెప్పించారు.

వేశ్యమాతల మనస్తత్వాలు అతి భయంకరం. గణికగా పేరు తెచ్చుకొని డబ్బు సంపాదించుకోవాలన్నా శ్రీహరి సలహాలు పాటించాలసిందే. రోజుకొకడిని గోచిపాతరాయుణ్జీ చేసి, మరొకనికి స్థానం కల్పించి, ఇంకొకరికి మాట యిచ్చి, వేరొకనికి గాలంవేసే, బాకచక (0 కొవాలని థ్రీహరి ద్వారా నారాయణరావు సెప్పించారు.

వేశ్యల యిండ్లకు వచ్చే విటుల చేష్టలు చాల విలక్షణంగా ఉంటాయి, రాగం అంటే కూనిరాగాలు తీయడం, సరాగాలు ఆడడం, ఒంటిమీద సొమ్ము సానికి కన్పించేలా [పయత్నించడం, డాంబికాలు పలకడం, శబ్దం అయ్యేలా జేబులో పైకొన్ని తట్టడం, త్యాగపురుషునిలా (ప్రవర్తించడం మొదలైన చేష్టలు కవి చెప్పడం ఆయన విటుల సమ్మగ పరిశీలనకు నిదర్శనం,

లార్యాపీల్లల్ని విడిచి ఐంధువులను విడిచి యావదాస్తిని సానులకు ఆర్పించుకొన్న భవానీ శంకరుడివంటి వారెందరో ఆనాటీ సమాజంలో ఉండి ఉంటారు కాబ్‌ ఆ ప్యాతను కవి ఎంతో సహజంగా తీర్చిదిద్ద గలిగారు.

సానికొంపలో చొరబడ్డ వాడికి అక్కడ మెలగవలసిన విధానాలు కవి భవానీశంకరుని ప్యాత ద్వారా చెప్పించారు. డబ్బు అడిగితే సానికి ఆరచేత వైకుంఠం చూపించాలట. పెద్దల కంటబడితే కట్టు కథలతో తప్పించుకోవాలట. పిన్నలుగానీ పెద్దలుగానీ ఎవ్వరైనా విమర్శిస్తే ఇంకెప్పుడు వెళ్ళునని ఒట్టు పెట్టు కోవాలట,

చింళొముజి 11 వేళ్యాగ్సృహంలో అడుగు పెట్టిన తరువాత వీటుల చి త్తవృత్తులు విపరీతంగా ఊంటాయట. సానులు విటుల్ని పొగిడితే అకాళమ9త పొడగర్హు అవుతారట. మరొకడు తిట్లతో సంతృప్రిపడతాడు. ఆలిగితే ఒకడు సాని కాళ్ళపై పడతాడు. తన్నితే మరొకడికి ఆనందం. ఒకడు పాటకే పరవశిస్తాడు. వేరొకడ్ని గెంటితే వెళ్ళక యిల్సంటి పెట్టుకుంటాడు - ఈ విపరీతాలన్నీ కవి సూవ్మంగా పరిశీలించి ఈ నాటకంలో ఉటంకించారు. విటులు సైళం తమలో తాము పోటీపడి ఉన్నదంతా సానులకు దోచి 'పెప్రేవారు.. సంపన్నురాలైన వేశ్యను ఉంచుకొన్న వాళ్ళకు ఆనాడు సంఘంలో గౌరవం ఉండేది. తరచుగా వేగ్యలు సంతర్భణలు, పేరంటాలు చెప్పి తక్కిన వేళ్యల్ని తమ ఇండ్లకు ఆహ్వానించి తమ భాగ్యాన్ని ఇతరులకు చూపి వాళ్ళు ఈర్ష్యపడేలా చేసేవారట. సానులకు వలపు ఉంరరు అనే విషయం కలి ధామోదరునిచేత ఇలా చెప్పించారు. గీః ములగ మొక్కకు. జేవ వేమునకు!దీపి కటికి వానికి జాలి, చిల్మలకు! [బేమ గులకరాతికి గాంతి, బొగ్గునకు( దెలుపు వడుపుగ త్తెకు వలపు విశ్వమున. గలదె? మంతతం[తాలచేత సర్పవిషాన్ని నివారించవచ్చు. కానీ వారనారీ విషాన్ని నివారించే మండులు ఈ (పపంచంలో లేవు. పాముకాటుకు [పాణమే పోతుంది. వారవనిత కాటువల్ల విటుని యళము, తెలివి, పుణ్యము, ఐశ్వర్యము, ఆరోగ్యము, ఆయువు పోతాయని కవి దామోదరుని ప్యాతచేత చెప్పించారు. వేళ్యాలోకంలో కనిపించే అవలక్షణాలు, వేళ్యల కుటిలత్వం, వారి ఆచార వ్యవవోరాలు యి:కా ఎన్నో విశేషాలను తరచితరచి పరిశీలించారు కనుకనే నారాయణరావు ఈ నాటకాన్ని కమనీయంగా రచింపగరిగారు. నారాయణరావు కవితా వైదుష్యం నారాయణరావు నాటకశై లికి ఓ |పత్యేకత ఉంది. కవిగా సమాజానికి ఏదో ఒక సూక్తి చెప్పాలి. ఆ బెప్పేదేదో రమ్యంగా చెప్పాలి. ఓపేషక హృద

11ల్ల థ్రీ కాళ్ళకూరి నారాయజరావు రచనణ యాల్లో చొచ్చుకొనిపోయి కలకాలం నాటకం రఆగప్థలంపై నిలవాలనేది కవి ఆశయం. అందుకోసం తన కవితావైదుష్యాన్ని అంతా ధారపోసి ఈ నాటకాన్ని గ్రాశారంటే అతిశయో క్రిలేదు. నాటకం (పారంభమైన వెంటనే రాధ, బిల్వమంగళు దగ్గరకు దామో దరుడు పురాణ కాలక్షేపం కోసం ఆలస్యంగా వసాడు, తన ఆలస్యానికి కారణం దుశ్శకునాల (పభావమే అంటాడు దామోదరుడు. బిల్యమంగళకుని జీవితంలో దుశ్శకునాలు కలగబోతున్నాయని సూచన పాయంగా తెలియజేయాలనేదే కవి ఉద్దేశ్యం. ఇదే అంకంలో భగవంతుడు తనకు గొప్ప వ్యక్తిని భర్తగా (పసాదించా డని ఆనందిస్తుంది రాధ. అందుకు విల్వమంగకుడు అలా సంతోషించవద్దనీ, కాలం ఆవిచ్చిన్నమైందనీ ఒక్కొకగా కొలలలో బుద్ధి వ(కించడం కూడా జరగ వచ్చనీ, ఎప్పుడు ఎలా మారుతుందో తెలియదనీ ఆంటాడు. కాలం వ్యకించి బీల్యమంగకుడు పతితుడు కాబోతునా ్నతనే విషయం కవి పై విధంగా వ్యంగ్యంగా సూచన్మప్రాయంగా వ్యక్తీకరించారు. హైందవ సుందరీమణులంటే, ఆసలు న్తీ జాతి అంటేనే నారాయణరావుకి అభిమానం హెచ్చు. భార్య స్థానం ఏమిటో నారాయణరావు ఇలా చెప్పారు. లే గీ. కష్టభరితంబు బహుళదుఃఖ పదంబు సారరహితంబునై న సంసారమందు భార్యయను స్వర్గమొకటి కల్పనము(జేసె బురుషుల నిమిత్తము పురాణ పూరుషుండు (పకృతి క్‌ విత్వం నిశితంగా పరిశీలిస్తే ఈ నాటకంలో కొన్ని పద్యాల్లో (పాబంధిక ధోర ణులు కన్పిస్తాయి. ఈ రచనా _ప్మకియలో ఈ ధోరణికి మొదటీవారు ఖీధర్మ వరం రామకృష్ణమాచార్యులు. (ప్రబంధాలలో (పకృతి వర్ణన తప్పని సరిగా ఉంటుంది, ఈ నాటకంలో నారాయణరావు (పకృతి కవిత్వాన్ని ఎలా చెప్పారో చూడండి.

చింకానముజీ 118 (వకృతి (వియంభావుకుడై న బిల్వమంగపడు సాయంనంధ్యా సమ యాన్ని యిలా అభఖివర్టిస్తాడు, ఉ4 చల్లని పిల్లగాడుపులు చక్క_(గ విచ్చిన పూలు కెంపుతో నుల్లనమాడు నాకసము వ్యూహములం జనుపక్షి సంతతుల్‌ మెళ్ల(గ మింటదారు చిరుమేఘము లయ్యపర్మాది వెన్కరా జిల్లేడు సూర్యబీంబము వచింపగ శక్యమె సంధ్యసంపదల్‌ మరోచోట రాధచేత (పకృతి వర్ణన చేయించి స్రీ శీవితంతో సమన్వయం పొందించారు కవి. స్కి అవనీధరాగంబు లాకాళవీరిని (యేముడిమీజ( జుంబీంచుచుంగె అల రవికిరణంబు లవనీ తలంబును గొసరికొసరి ముద్దుగొనుచునుండె జలధర సముదాయములు బరస్పరమును (గుచ్చియక్కున నిిడికొనుచు నుండె ఉదధి తరంగంబు లొకదానినొక్కటి కూర్చి గౌగిట( జేర్చికొనుచునుండె గీ! నిట్టిచో భార్యలకు జీనితేవలట్టీ పరమపావనమైన చుంబనము(దనివి తీరునాలింగనము. (బసాదింపకుంట కంటె నన్యాయమింకను గలదె వేరె? నాటక పద్యరచనలో నారాయణరావు (పకృతి కవిత్వంపట్ట మొగ్గు చూప డం విశేషం. పీతిటోధ నారాయణరావు రచించిన సాంఘిక రూపకొల్లో ఓ చక్కని సంప్రదాయం నెలకొల్పారు. నాటకాంతంలో [పరాన ప్నాతలచేత నీతి బోధించడం ఈయన [వత్యేకత, ఈ పద్ధతి రూపకరచనా ప్రయోజనానికి ఎంతో తోడ్భడుతుంది. కవి శ్‌

114 ఫ్రీ కాళ్ళకూరి నారాయణరావు రచనలు ఆయం నెరవేరుతుంది. ఈ నాటకంలో వేశ్యావృ.త్రి మంచిదికాదని నాటకాం తంలో బిల్వమంగకుడు, భవానీ శంకరుడు, చింతామణి, సుబ్ఫిశెటి సేకకులకు (వలోరిస్తారు. భాష - శైలి ఇతఃపూర్వుక రూపకాలమల్లే పద్యరచనలో కాసీ శై రీసంవాదంలో కానీ నారాయణరావు నరళ సుందరమైన భావ వాడారు. శ లికూశ సుటోధకంగానే ఉంటుంది. ముఖ్యంగా ఈ నాటకంలో కొన్ని పద్యాల్లో అలంకారాలు సెతం (పయోగించి వాటీ సౌందర్యాన్ని ఇనుమడింపదేళారు. తే॥గీ॥ తీపులన్నిటం జిని ్నపూందేనె తీపి చానికంటెను [బాణమెంతేని తీపి ఆలి దానికంటెను దీపి యంతకంటె వేయిరెట్టుల వరకును నేళ్యశీపి పై పద్యంలో సారాలంకారం ఉంది. సీ॥ నచ్చుటె కష్టమా వనితను విడనాడి వచ్చెనా ముండ్తపైవలె నిలుచు చూచుటె కన్నె త్రి చోద్యము నావంక జూచెనా నిష్పలు సుడియంజూచు పె పద్యంలో ముక్తపద్మగనస్తం ఊందిం [వేవకుం గుండెల్లో సూటిగా దూసుకొనిపోయి చెరగని ముద్ర వేయడం నారాయణరావు వద్యాలకున్న (వత్వేకత, ఈ నాటకంలోని కొన్ని పద్యాల పాదాలు ద్రౌనందిన వ్యవహారాల్లో తెలుగు [పజలు వాడుతునే ఉంటారు. “తారల నాటి క్షేతములెల్ల....” ఈ పద్యపాదం యిప్పటికీ కొంత మంది నందర్భో చితంగా వాడడం గమనార్హం. నారాయణరావు జీవించిన రోజుల్లో ఆయన కాకి వాడ వీధుల్లో వెళతుంటే ఆయనను చూచి ఇళ్ళలోనుంచి కొంత మంది ఈ వద్యాన్ని కూనిరాగాలు తీస్తుండేవారట. తన పద్యం అంత జనాదరణ పొంద డం ఆయనకు ఎంతో ఆనందం కలిగించేదట. 1 నానన శ. ఈ విషయం నాకు థ్రీ సదాశివరావు చెప్పారు,

చింకామజణి 115

“కోవటోజ్జి కనక కొంత నయవు' = ఇది నుల్ఫిశెట్టీ పద్యంలో ఓ పాదం. ఈ వాక్యం ఇప్పటికీ జనసామాన్యం నోళ్ళలో నిలిచి సందర్భోచితంగా బయటకు వస్తుంది. “తెలివిగలవాణ్జీ కాఐల్టి పూర్తిగా నష్టపోక బయటపడ్డాను అనే భావాన్ని వ్యక్తీకరించడానికి పై వాక్యం వాడుతుంటారు.

తెలుగు నాటకాల్లో ప్మాతోచితమైన భాష (పవేళ పెట్టింది ్రీవేదం వేంకట రాయశాన్త్రి. వీరి *వతాప ర్మురీయము'లో ప్కాతోచితమైన భాష కన్పిస్తుంది. ఈ నాటకంలో సుబ్బిశెట్టీ తప్ప తక్కిన ప్మాతలు సరళ్మగాంథికమే మాటాడు కారు. సంస్కారం కొంత కొరవడిన సుల్చిశెట్టి (గామ్మ వ్యవహారిక భాషలను మిళితం చేసి మాట్లాడతాడు. నారాయణరావుకి సామెతలు జాతీయాలు వాడడం అంటే ఇష్టం. మచ్చుకు కొన్ని సామెతలు, జాతీయాలు (కింద పొందుపరుస్తు న్నాను. పామెళలు ;

1. పట్ట దలచిన చేప పయుకే తేలినట్టు

2. పడిన గోడలు పడినట్రే ఉండవు

3. ఆడదానిని అక్వమును ఎవరు ఆపగలరు 1

4. కలిపోని పెట్టినను ఉట్టివంకనే చూచెనన్నట్టు జాతీయాలు

5. సెనగలు తిని సేయి కడుగుకొనుట

ఏ. బుజ్జి గోకుడు పెట్టుట

థి. చిత్తకార్తి కుక్కలు

శీ. చిచ్చర పిడుగు

ల్‌. లీమ చిటుకు మనుట

6. మెచ్చి మేకతోలు కప్పుట

7. వరాల కుప్ప

8. ఎంగిలి కూడు రసచర్చ

ఈ నాటకల కాంతరస (ప్రధానం. “శాంతరస రూపక (వదర +ఛనమె లెన్స

116 ఫ్రీ కాళ్ళకూరి నారాయణరావు రచనలు అని కవి సూ తథారుని చేత (వస్తావనలో చెప్పించారు. తర్జన లభర్షనలమీద ఆలంకారికులు కాంకాన్ని రసంగా పేర్కొన్నారు ఈ నాటకంలో కథానాయకుడ్రై న బిల్వమంగకుడు ఉఊర్తముడు. కానీ అనంతర కాలంలో చింకామణికి విటుడై భార్య, తండి మరణాలపట్ల విర క్తువు రాడు. కృష్ణ మం తోపదేశం పొంది యోగిగా మారాడు. ఇది ఆలంబనం. సోమగిరి మోగీం్యదులవల్ల మంతోపదేశం పొందిన బిల్వమంగళుడు మధురా నగరానికి [పయాణమవుతాడు. ఇది ఉద్దీపనం, పారమార్ధిక పరమైన చింతామణి బోధనల చేత బిల్వమంగళుడు పులకితుడు కావడం, మారడం అనుభావాలు, తనకు తాను పళ్ళాత్తాసంతో నిర్వేదం చెందడం వ్యభిబారి భావం. విశేషమేమిటంటే = లక్షణకర్తలు (వకరణంలో అంగిరసం క ఎంగారమే ఉండాలన్నారు, కానీ నారాయణరావు ఈ నాటకంలో అంగిరసం శాంతాన్నిగా పేర్కొన్నారు. ఆలంకారికుల్ని కాదని నారాయణరావు చేసిన పయోగం ఇది. “రింఠామణీ - [ప్రకరణ లక్షణాలతో సమన్వయం" ఇది సథమాంధ (పకరణమని నారాయణరావు తమ (గంథంలో పేర్కొన్నారు. [వకరణ లక్షణాలన్నీ ఈ రూపకానికి సరిపోతున్నాయి. నాయ కురైన బిల్వమంగఫడు వణిజుడు, ధర్మార్ధ కామములపట్ట అసక్తుడు ధీర కొంఠుడు, వేళ్యగా చింతామణి, కులస్త్రీగా రాధ నాయికలు కానడం మూలాన యిది సంకీర్ణ [పకరజం, భవానీ శంకరుడు, సుబ్చిశెట్టి, చ్మిత, శ్రీహరి మొదలైన ప్మాతలచేత సమాకీర్జం. నాంది నాంది పద్యంలో “*భ _కచింతామణీయైన యీశ్వరుడు" అని చెప్పడంవల్స లక్తురాలై న చింతామణి కథ సూచనప్రాయంగా తెలియబేయబడింది. "ఉదార న్నన న నను తనన

1. ఊ॥ భామల పై( బసిండి పయి (భాంతింద్యజించి విపద్ధత_త్త్వటో ధామృతముం (గపహించి సముదంచిత వృత్తి జరించు నజ్జన సోమములం గృపాజలధి. దో/గంగ,జేసి భరించు భక్తచిం తామణిమయైన యీశ్వరు(డుచార మతిన్టరి. జేరు ఏమీమ్ములన్‌

చింతామణి 1? మతిన్ఫరి జేర్చు మిమ్ములన్‌' అనడం నాయకుడైన బిల్వమంగళని భగవంతుడు ఎలా దరిజేర్భాడో అలాగే మిమ్మల్నికూడ తరింపవేస్తాడని సూచన చేయడమే. ఇది ఆశీర్వాద (ప్రయు_క్తం. (ప్రస్తావన నటీ సూ తధారుల (వసంగంవల్ల ఈ రూపకం శాంతరన (పధానమైం చనీ, కవి నారాయణరావనీ, కృతీధర్త బుద్ధిరాజు వీరభ్యదరావనీ తెలియడమేకాక ఆనాటి రాజకీయ చర్మితిను కూడ కవి సూ(తధారునొ ద్వారా తెలియజేశారు. జే॥గీ॥ ళాంతిలె( (ఐపంచ దాహక సమరవహ్ని కాంతిలె సమస్త మానవ స్వాంతములును శాంతి సర్వత యిట్టు పొనంగునపుడు శాంతరన రూపక (పదర్శనయె లెస్స పె పద్యం మొదటి (ప్రపంచయుద్ధం గురించి చెప్పబడింది, ఆంకం ఇందులో పది అంకొలునా షయి, కొన్ని ఆంకొలు రంగాలుగా విభజింప బడ్డాయి. (పదర్శన సౌలభ్యం కోసం కవి అలా చేశారు, ఆంకొస్యం తృతీయాంకంలో భవానీ శంకరుడు బీల్యమంగళుని మాయచేసి తీసుకోనీ వస్తానని చింతామణికి మాట ఇస్తాడు. అలాగే చతుర్ధాంకంలో భవానీ శంకరుడు వీల్వమంగకుని దగ్గరకు వస్తాడు, చింతామణి రూపరేఖలు అభివర్ణించి ఆమె విద్యావై దుష్యాలు (ప ంసించి విల్వమంగపుని పషీద తన మాయాజాలాన్ని విసరుతాడు భవానీశంకరుడు,. అంకొవతారం చతుర్ధాంకంలో బీల్వమంగళుడు భవానీశంకరుడు, చీంతొమణ అసూచితం గానే పంచమాంకంలో (వవేశస్తారు. సప్రమాంకంలో బిక్వమంగపడు అహాచి ళంగా రాధతో (ప్రవేశిస్తాడు. అలాగే అష్టమాంకంలో. ఇద్దరూ (పచి?స్తారు.

116 ఫ్రీ కాళ్ళకూరి నారాయణరావు రచనలు ఆలాగే నవమాంకంలో చ్మత, చింతామణి బిల్వమంగళులు, దశమాంకంలో (వవే శిస్తారు. ఈ విధంగా ఈ రూపకంలో కవి మూడుచోట్ట ఆంకావతారాన్ని (ప్రవేశ పెట్టారు. భరత వాఠక్యం

ఈ నాటకంలో చింతామణి [వేరజచేత బిల్వమంగళుడు భరతవాక్యం చదువుతాడు. కానీ ఈ పద్యాన్ని కవి భరతవాక్యమని పేర్కొనలేదు. అయినా ఇది భరతవాక్యాన్ని తలపిస్తూ ఆశీర్వాదాన్ని సూచిస్తుంది.

రే॥గీ॥ ఉలకక ఎధికథ 655 అళిరిరి ఉనికి. ఉధిళిలి. 6066

౨4. ౨. దేవునకు దయవచ్చునని యె అీంగ మానవులెల్ల( దరిం్యతు గాకం

ఈ విధంగా నోరోయణరొవు సంస్కృత రూపక మర్యాదల్ని యథోచి తంగా పొచించారు.

ఈ కథ ఆంధదేళొనికి సంబంధించినదని భావించారు కాబట్టి నారాయణ రోవే కొక బాలమంది కవులు ఈ ఇతివృత్తాన్ని (గపాంచి నాటకాలు (వాశారు.

1. చింఠామణి -__ కొళ్ళకూరి నారాయణరావు 1920

2. చింతామణి -- చ్మక్రావధానుల మాణిక్యళర్మ 1921

తి. చింతామణి --- ఉన్నలగడ్డ మృత్యుంజయ శర్మ

4, చింతామణి లేక థ్రీకృష్ణలీలాపకము---శొంఠిగంగాధర రామశాస్త్రి

ల్‌. చింతామణి లేక లీలాశుక -- రామనారాయణ కవులు = 19939

6. వీల్వమంగళ -. (ఆనువాదం)) శ్రీపాదకామేశ్వరరావు - 1927

నారాయజరావు నొటకం తప్ప తక్కిన కవుల నాటకాలు అన్నీ లఖీం చడంలేదు. అందుచేత కొంతమంది కవుల నాటకాలనే తులనాత్మక పరిశీలనం చేయడం జరిగింది. నమకొలిక రచయితలపై కొళ్ళకూరి వారీ (ప్రభావం

రామనారాయణ కవులకంటే ముందుగానే వారోయజరొవు ఈ నోటకోన్ని

చీంలామణి 16 (వాశారు. కథా [(పణాళిక, ప్మాతచ్మితణ, పద్యాల ఎత్తుగడలు సంభాషణలు = ఒక టేమిటి సర్వమూ రామనారాయణకవులు నారాయణరావునే అనుకరింబారు. కాకపోతే వీరు ప్మాతలపేర్లు మ్యాతం మార్చారు. దామోదరుని రామళానిని చేళారు. భవానీ శంకరుడు మధుసూదనుడయ్యాడు. చిత సుబ్బలక్మ్మిగా మారింప. చింతామణి విటులుగా భవానీ శంకరుంి, సుబ్బీశెట్టిని మ్మాతమే నారా యణరావు రంగప్రవేశం చేయించి తక్కిన వారిని (పాసంగికంగా చెప్పారు. కానీ రామనారాయణ కవులు అదనంగా గఫార్‌ సాహెబ్‌ అనే ముత్యాల వ్యాపారినీ, శరభియ్య అనే దేవాంగునీ విటులుగా ప్మాత (వవేశం చేయించారు. భవానీ శంకరుడు చింతామణికి తన యావదాస్తిని ఎలా ధారపోళాడో నారాయణరావు ఇలా చెప్పాడు. సః తాతలనాటి క్షేతములెల్ల తెగనమ్మి దోసిళ్ళతో. దెచ్చి పోసినొను మధుసూదనుడు చింతామణికి తన సొత్తును ఎఏలొ సమర్చించాడో రామ నారొాయణకవులు ఇలా చెప్పారు. సీ॥ మా పూర్వులుంచిన మాన్యమల్‌ తెగనమ్మి వచ్చిన నొమ్ము నీ కిచ్చినాను భొవంలోను ఎత్తుగడలోను రొమనిరాయణ కవులు నొరియణరావును అనుసరించారని పై పద్యాలవల్ల స్పష్టం, సుబ్చిశెట్టీ ఓ సందర ఛలో చింతొమణితో ఇలా ఆంటాడు. సుబ్బి := బుగ్గలు నులి(మి( బూర్జాండి పెడతా సూడు రామనారాయణ కవులు చ్మితించిన సుబ్బీశెట్టీ ఇళా అంటాడు, సుబ్బి := బుగ్గలు సిదిపి పప్పుళారులో యేసి కొసెయ్య బుడ్దేస్తుంది, చింతామణికి పరీక్షపెట్టి ఆమె గెలిచిన ఆనంతరం ఏం కొవాలో కోరుకో మ్మని బిల్వమంగళుడు అడిగితే ఆమె కళాళాస్త్రం నేర్పమని కోరింది. ఇది జొారాయణరావు కథనం.

120 థ్రీ కాళ్ళకూరి నారాయణరావు రచనలు

మధుసూదనుడు మితుడైన బిల్వమంగపని చింతామణి గృహానికి తీసు కొని వస్తాడు, ఏ పరీక్ష పెట్టకుండానే ఏం కావాలో కోరుకొమ్మని చింతామణిని బీల్వమంగళుడు అడగ్గా కొక్కోకం నేర్పమని ఆమె అంటుంది. అంటే బిళ్వ మంగపడు ఒప్పేసుకుంటాడు ఇది రామనారాయణ కవుల కథనం, బిల్వమంగ శుని విటునిగా మార్చడానికి నారాయణరావు కల్పించిన మివ చాల జిగిగా ఉంది, కానీ ఏ మిష లేకుండ రామనారాయణ కవులు బిల్వమంగళుడు చింతామణికి దాసు డయ్యాడని చెప్పటంవల్ల బీిల్యమఎగచుని ప్మాతకు లోపం ఆపాదింపబడిందని చెప్పవచ్చు. మొ త్తంమీద రామనారాయణ కవులు నారాయణరావును అనుకరించా రనేది స్పష్టం,

క్షే చ్మకావథానుల మాణిక్యళర్మ నారాయణరావు తర్వాతే తమ చింతొ మణీ రూపకొన్ని వెలయించారు. నారాయణరావును కొంతమేరకు అనుకరించి కొంతవరకు స్వ్మపతిభను కనబరచారు మాణిక్యశర్మ.

వీల్వమంగపుడు కేవలం యోగిగా మారేంతవరకే చెప్పారు నారాయణ రొవు, కొనీ మాణిక్యశర్మ బిల్వమంగపడు కృష్ణ సాయుజ్యం పొందేవరకు చెప్పారు.

భవానీ కంకరుని బదులు మాణిక్యళర్మ కామళొన్తిని సృష్టించారు. నారొ యణరావు పాత థ్రీహరి వృద్ధురాలు. మాణిక్కళర్మ పాత భ్రీహరి కామళాన్తికి వేశ్య. కొమళాస్త్రి ధనహీనుడు కాగా శ్రీహరియే ఈయనను పోషిస్తుంటుంది,

నారాయణరావు చితించిన చింతామణి (పొఢ, ఎంతోమంది విటుల నొకర్షించి డబ్బు చేసుకొంది. కానీ మాణిక్యళర్మ చింతామణి ముగ్గ, బిల్వమంగ కనిపట్ట అనురాగ వృదయి. పరపురుషులను కన్నెత్తి చూడక తాను విరాగి ఆయ్యేంతవర కు బిల్వమంగళునే నమ్ముకున్న పవితురాలు,

రీల్వమంగపడు తండీ మరణంపట్ట అత్యంత నిర్వేదం చెందుతాడు. ఈ సన్నివేశం నారాయణరావు కరుణ రసాత్మకంగా తీర్చిదిద్దారు. చనిపోయే దాకొ తంగీతో పిడివాదన చేస్తూ మరణించిన వంటనే ఎనలేని దుఃఖాన్ని పొంది నట్లుగా విల్వమంగళుని చ్మితించారు మాణిక్యకర్మ. ఈ సన్నివేశం కొంతవరకు “సహజంగానే ఉంది.

చీఅతా మణీ 1వ! నారాయణరావు భావాలను పద్యాల ఎత్తుగడలను చాల సందర్భాలలో మాణిక్యళర్మ అనుసరించారు. మచ్చుకు ఓ ఉదాహరణ. ఓ సందర్భంలో వేళ్య అంటే ఏమిటో చింతామణి విల్వమంగజునితో ఇలా అంటుంది. సీ॥ విటులేల్ల నమలిన విడియ ముమిసెడు పీకుదాను పడపు వెల(ది నోరు ఇది నారాయణరావు పద్యం. ఇక మాణిక్యశర్మ వద్యాన్ని చూడండి, సీ॥ వెలయాలి వదనంబు విటులెల్బ నమలిన తమల మూసెడు పీకుదాను కాదె

మొత్తంమీద మాణిక్యళర్మ కథాకథనంలో కొంత వైవిధ్యం చూపీనా నారాయణరావు భావచ్భాయలు, పద్యాల ఎత్తుగడలు కొంతమట్టుకు అనుసరించారు. చింతామణి రూపకం మీద విమర్శలు

తెలుగు నాటక రంగస్థలంపై నాటికి నేటికీ _పేక్షకుల పళంస లందుకొం టున్న ఈ నాటకంపై విమర్శలు కూడా లేకపోలేదు.

“మొదటినుండియు. చింతామణి ప్మాతలో ఈ భావ సంఘర్షణమును చక్కగా పోషంచిన నారాయణరావుగారు ఆమె వైరాగ్యమునకు ఏదేని యింకొక వ్యాజమును కానీ సంఘటనమును కానీ కల్పించియన్నచో కథకు మరింత జిగి చేకూరి యుండెడిది” ఆని డా॥ పి, యస్‌, ఆర్‌. ఆప్పారావు తమ తెలుగు నాటక వికాసము'లో పేర్కొన్నారు.

ఇది ఆంత బిగి ఐన విమర్శ కాదని నొ ఆభిిపాయం, చింతామణి మొదటినుంచి వేళ్యావృత్రిపట్ల విముఖరాలు. సమయం వచ్చినప్పుడల్లా విటుల పై జాలి కురిపిస్తూనే ఉంది. బిల్వమంగళుని పతనం పట అవేదనం చెందుతూనే ఉంది. స్వతవో ఈమె కృష్ణభర్తురాలు. ఖావసంఘర్షణకు తరచు గురవురున్న ఈమె హృదయంలో వెల్లువలా ఒక్కమారు భ క్రిభావం పెలుబికింది. యోగ (పవృ త్రిముందు భోగ్య ప్రవృత్తి తేలిపోయింది. అంతలోనే కృష్ణ సావాత్కారం కలగడం, ఫలితంగా ఈమె భక్తురాలిగా మారింది. అందుచేతనే బిల్వమంగపుని తైతం మార్చడానికి (ప్రయత్నించింది. ఈ విషయాలన్నీ పరిగణనలోనికి తీసు

1 లీల ఫ్రీ కాళ్ళకూరి నారాయజరాొవు రచనలు కొంటే చింతామణి భక్తురాలుగా మారడానికి మరో వ్యాజం కానీ, సంఘటనం కానీ అవసరం లేదు

ఈ నాటకాన్ని [పశంసిస్తూ నటకొనతంస కీర్తిశేషులు పద్మథ్రీ స్థానం నరసింహారావు తమ “నటస్థానంి అనే [గ్రంథంలో ఇలా చెప్పుకొన్నారు,

“*రింతామణి ప్మాతవల్ల వేశ్యా కులజల్లో సంచలనం వచ్చింది. గుంటూ రులో _పదర్శించారు. తత్ఫలితంగా వేశ్యావివావా సంస్కరణ సంఘాలు ఏర్ప డ్డాయి. ఒక వేళ్ళ కులస్థులతో తిరగబడి తన చెల్లెలికి ఏివాహం జరిపించింది.”

“బాలికలు పడుపువృత్తికి దాసోహమనకుండా వివాహితులు గావ

డం కొంతవరకు మా చింతామణి నాటక [పదర్శనం గూడ

దోహదమైందని సంతోషిస్తూ వుంటాను”

ఎ“నటస్థానం' రెండవ భాగం, చతుర్ధ్థాళ్వాసం

ఈ నాటకం గొప్పదనం ఏమిటో ఇంకొ తెలుసుకోవాలంటే ఈ పుస్తకం ఆరవ కూర్పులో నారాయణరావు వెలయించిన అపురూపమైన పీఠ8కను పరిశీలిం చినా తెలుస్తుంది. ఏదిఏమైనా వేశ్యావృత్తి నశించినా ఈ నాటకం అజరామ రంగా రంగస్థలిపై నిలిచి ఉన్నదంటే నారాయణరావు కాన్యరచనా వైదగ్గానికి నిదర్శనమనాలి.

చామన నానన ప్రేనిమినినుమునో.

4. వరవిికయం౦

“చింతామణి రూపకం తరువాత నారాయణరావు రచించిన రెండవ రూప కం యిది. రచనాకాలం 19821 =2౨ (పాంళం. స్వాతం[తోద్యమంలోని (పథమ ఘట్టమైన (తివిధ బహిష్కారం, “మాలపల్లి నవలలో స్నేహలతాదేవి ఆత్మ వాఠ్యా వృత్తాంతం (ప్రస్తావన, రాయ్మప్రోలు సుబ్బారావుగారి “స్నేహలతాదేవి లేఖ' = వీటి స్ఫూ్రితో నారాయణరావు ఈ నాటకాన్ని రచించొారనడంలో సందే హం లేదు.

థ్రీ గురజాడ అప్పారావు కన్యావల్కాన్ని నిరసిస్తూ 1802లో “కన్యా పల్కంం' నాటకం [వాళారు. కానీ నారాయణరావు కాలంలో కన్యాపల్కం పోయి దాని స్థానంలో వరపల్కం చోటు చేసుకొంది. ఈ రెండింటివల్లను బొధ పడింది స్రీే. ఆడపిల్లలకు కట్నాలిచ్చి పెండ్రిండ్లు చేయలేక బాధపడే తల్లిదండుల గోడు, మగ పెండ్రి వారల బింకాలు, పెండ్లిండ్డు కుదిర్చే దళారుల దుండగాలు మొదలై నవన్నీ నారాయణరావు (ప్రత్యక్షంగా పరిశీలించి ఈ రూపకాన్ని రచిం బారు, ఇతివృత్తం

ఈ రూపకంలో పుణ్యమూర్తుల పురుషో త్ర్తమరావు కథానాయకుడు. భార్య (భమరాంబం. వీరికి కాళింది, కమల = ఇద్దరు కూతుళ్ళు. ఇద్దరూ వివావ వయ స్కులే, పురుషోత్తమరావు పెండ్రీ సంబంధాల వేట (ప్రారంభించాడు. పైగా ఈయన సంఘసంస్కరణాభిలాషి. వర కట్న దురాబారాన్ని రూపుమాపడానికి కంకణం కట్టుకొన్నవాడు. శతవిధాలుగా కాళింది కోసం వరాన్వేషణ చేసినా కట్నం తీసుకోకుండా వివావోనికి ముందుకు వచ్చే వరుడు కనిపించలేదు. చివరకు తన ఆదర్శాలనే సడలించుకౌని కట్నం ఇచ్చుకొని కాళిందికి వివాహం చేయాలని సంకల్పించుకొంటాడు పురుషో త్తమరావు.

అంతలో పురుషోత్తమరావుకి పెండ్తీండ్త పేరయ్య తోరసపడతాడు, కొళీం దికి ఓ సంబంధం తెస్టాడు. సింగరాజు లింగరాజు అనే పిసినిగొట్టుకు బసవరాజు

124 ్రీ కాళ్ళకూరి నారాయణరావు రచనలు అనే దత్తపుతుడున్నాడు బపవరాజుకి కా?ందిని'స్తే బాగుంటుందని పురుషోత్తమ రావుకి పేరయ్య నచ్చచెబుకాడు. ఐదువేలా ఐదువందల రూపాయల రొక్కం, పదెకరాల పొలం =ఎమొత్తం 10 వేలు తక్కువ కాకుండ ముట్టచెప్పేందుకు "పేరయ్య పురుషోత్తమరావును ఒప్పించాడు.

కట్నల పుచ్చుకొనే వరుడు తనకొద్దని కాళింది నిష్కర్షగా చెప్పింది. కాసీ తండి పట్టించుకోడు. తన వివాహం మూలంగా తల్లిదండ్రులు బికారులు కాహడదని నిర్ణయించుకొన్న కాళింది బావిలో దూకి ఆత్మహత్య చేసుకొంది. తతృలితంగా కొళందికి బదులు కమలతో ఐసవరాజుకి వివాహం జరిగింది.

ఐసవరాజును వివాహమాడి లింగరాజుకి బుద్ధి చెప్పాలనే తలంపుతోనే కమల ఈ పెండ్రికి ఒప్పుకున్నది పెండి అయినా కమల అత్తవారింటికి వెళ్ళు లేదు. చివరకు పురుషోత్తమరావును కోర్టుకు లాగుతాడు లింగరాజు. ఆ సమ యంలోనే బసవరాజులో బైతన్యం వస్తుంది. తండి దుష్టచేస్టలను ఏవగించుకొని కమలతో సహజీవనానికి ఒప్పుకుంటాడు. న్యాయస్థానంలో కమల వాదించిన తీరు న్యాయాధిపతినే ఆశ్చర్యచకితుని చేసింది. కమల బసవరాజులు ఒకటై నారు. కథ సుఖాంతం అవుతుంది. సమకాలీన సంఘంలో అనేక రకాల మన _స్రత్వం గలవాశ్ళే ఈ రూపకంలోని ప్మాతలు. కవి ఇందులో ప్యాఠ చ్మితణ చాలా (పతిభావంతంగా నిర ర్రైహింబారు. పురుషో త్తమరావు

ఆదర్శ భావాలు కలవాడు, సంస్కోరవంతుడు. పది సంవత్సరాలు రిపెన్యూ ఇన్స్సెక్టర్‌గా పనిచేసినా లంచం ముట్టుకోని బుజున_ర్తనుడు, గాంధీగారి సహాయ నిరాకరణోద్యమంవల్ల (పభావితుడ్రై ఉద్యోగానికి తిలోదకాలిచ్చి రాట్నం వడుకుతూ జీవనం సాగిస్తున్నాడు. వరకట్నం దురాచారమని వేదికటెక్కి ఉప న్యాసాలు యిచ్చాడు. కానీ కొలానికి ఎదురీదలేక అలసిపోయిన ఈయన కట్నం ఇచ్చుకొని కాళించికి వివాహం చేయ సంకల్పించు కొన్నాడు.

'పెండ్లిండ్ల "సీర య్య లింగరాజుతో లాలూదీపడ్డాడు, పురుషోత్తమరావుకి పోరషం ఎక్కించాడు. నకిలీ పాటగాడయిన వివాహాల వీరయ్య మీద పోటీ కొద్ధి ఆవేళంలో పురుషో త్తమరావు ఐసవరాజుకి ఐదువేలా ఐదువందలు కట్నంగా

వరవ్మికయేం 1 లిక్‌ ఇస్తానంటాడు. వీరయ్య పేరయ్య, లింగరాజుల మనిషనీ ఇదంకా నాటకమనీ తెలుసుకోలేని ఈయన కట్నంపెంచి కష్టాలు కొని తచ్చుకొన్నాడు. ఈ సన్ని వేళం = ఫాపంచిక విషయాలపట్ల ఈయన అనలిజ్జుడు అనడానికి నిదర్శనం,

జీవనాధార మైన పొలాన్ని సైతం అమ్మి లింగరాజుకు కట్నం సొమ్ము ఇచ్చాడు, తన (బతుకు దెరువుమాట భగవంతుడే చూచుకొంటాడని, ధైర్యంగా ఉండమని భార్య (భమరాంబను ఓదార్చిన గంలీరుడు ఈయన. తండి అడుగు జాడల్లో నడిచే కూతురు కాళింది. కట్నం పుచ్చుకొనే వరునితో వివావోనికి ఒప్పు కోనని ఈమె అన్నప్పుడు = తన కూతురికి తన ఆదర్శాలే వంటబట్టి నందులకు ఒక వంక సంతోషం, తన ఆసవాయ స్థితికి మరోవంక నిర్వేదం = ఈ రెండిం టిని సమానంగా అనుళవించగల గుండె థైర్యం గల పురుషో త్తమరావు ఠీర శాంతుడనవచ్చు.

కాళింది మరణం తరువాత బఐనవరాజుకి కమల నిచ్చేట్టు పేరయ్య పురుషో త్రమరావుని ఒప్పించాడు. వివాహ సందర ఏలో ఎటువంటి విసుగు, కోపం చెందకుండా మగ పెళ్ళి వారిని గొప్పగా గౌరవించాడు పురుషో త్తమరావు.

కమల బసవరాజు ఒక బైనపుడు వరకట్నం మంచిదికాదని ఊరూర (ప్రచారం చేయడానికి నిశ్చృయి:చుకుంటాడు ఈయన. సాటత్రిక గుణాలు, ఉన్నతాదర్శాలు, కాంత గంలీరాలు, కించిల్‌ నిర్లిప్తత, అమాయకత్వం మొదలై న సుగుజాలు పురుషో_తమరావు పాాతలో (ప్రవేశపెట్టి కవి కృతకృత్యుడయ్యాడు. సజీవ పాత పోషణలో సిద్ధహస్తుడనిపించు కొన్నాడు. (ళమరాంబ

పురుషో త్రమరావు నతీమణి. భర్త అడుగుజాడల్లో నడిచే అదర్శమహిళ. నంఘ సంన్క- ర్తలలో ఎవరైనా ఒశ యువకుని చూచి కాళిందికి వివాహం చేయ మని భర్తకు సలవీ ఇవ్వడం ఈమె సంఘ సంస్కరణాభిలాషకు ఉదాహరణ. వరునిగా బఫవరాజు కాళిందికి తగిన వాడని పేరయ్యకు ఈమె చెప్తుంది,

కాళింది విముఖురాలై నప్పుడు ఈమె మిక్కిలి బాధపడుతుంది. కాళింది చనిపోయినప్పుడు ఈమె నిర్వేదం కాఠస్థాయి నందుకుంది. మొ త్రంమీద పురుషో త్తమరావు మన స్తత్వమే ఈమెలో కూడా కన్ఫిస్తుంది,

1లకీ థ్రీ కాళ్ళకూరి శారాయణరొవు రళనబు కొళిందీ పురుషో త్రమరావు (ప్రథమ పుుతిక, తంగడి ఆదర్శాలను అలవరచుకొన్న బిడ్డ. నహాయ నిరాకరణోద్యమంలో తంశడికి బొసటగా నిల్చి రాట్నం వడకడం [పారంభించింది. పదునాలుగు సంవత్సరాల తరుణ వయస్కురాలు, విద్యా వంతురాలు, కట్నాలు పుచ్చుకొనే పురుషుని వివావహమాగడం ఈమెకు సుత రాము ఇష్టంలేదు. ఇటువంటి వ్య కిని వివాహమాడనని ఈమె (వతిజ్ఞ చేస్తుండి, గః నాదు (వతినంబు వినుము (పాణములనైన విడిచెదం గాని యడిగిన వి త్రిమిచ్చి వరుని గొని తెచ్చినట్టి వివాహమునకు సమ్మతింప నా రాట్నము సాక్షిగాను ఈమెకి వరకట్నం అంటే అసహ్యం, రాొట్నంపట్ల అభిమానం అని స్పష్ట మవుతుంది. కనుకనే కమల బసవరాజు ఫోటో తెచ్చి చూడమన్నప్పుడు ఆ ఫోటో వంకైనా ఈమె చూడకపోవడానికి కారణం బసవరాజు కట్నాల వరుడు కాబట్టి. కట్న మిచ్చి కొనుక్కొనే వరుడు తనకు అవసరం లేదని తల్లికి ముహూ రానికి మూడు వారాల ముందే చెప్పింది. కట్నాల వివాహం కంటే కంఠానికి ఊరి వేసుకోవడం మంచిదని తం[డి సమక్షంలోనే చెప్పింది. తనకీ పెళ్ళి చేయ వద్దు అని తండి కాళ్ళపైబడి ఏడ్చింది. అయినా [ప్రయోజనం లేకపోయింది. కట్నం సొమ్ము అప్పటికే లింగరాజుకి చేరిపోయింది. ఏం చేయాలో కాళిందికి అర్థం శాలేదు. ఆంతలోనే కమల వారొప్మతిక పట్టుకొనీ ఈమె దగ్గర కువచ్చిందిం ఓరుగల్డులో. ఓ యవతి ఓ యువకుని వరించినట్లూ ఆతడు కట్నంకోసం ఆళపడి ఆమెను నికాకరించినట్టూ, తల్లిదండ్రులు మరోసంబంధం చూడగా నిరా కరించి ఆమె విషం (తాగి ఆత్మహత్య చేసుకొన్నట్లు - ఆ ప్మతికలో ఉన్న వార్తను కమల కాళిందికి చెప్పింది. ఆ యువతివంటి సాహసం అందరికీ అల వడుతుందా అని కమల యాదృచ్చికంగా అంటుంది, ఆంతే! అయువతీ మరణం, కమల మాట కొళిందికి స్ఫూర్తినిచ్చాయి. తల్లిదంయడులకు ఉత్తరం వాసి పెట్టి పెరటి బావిలో దూకి ఆత్మార్పణం చేసుకొంటుంది కాళింది- తండి ఆదర్శచ్యుతుడై నా తాను నమ్మిన ధర్మాన్ని అత్మ త్యాగంతో నిలుపుకొన్న ధన్యజీవి కాళింది, సంస్కార (పియత్వం, ఆదర్శం కాళింది

వరవ్మికయం [లి? ప్మాత చిితణకు పట్టుగొమ్మలు. కాళింది చరమ ఘట్టం కరుణరన (పపూర్ణం. ఇటువంటి ఆత్మార్పణలు ఈ రూపకరచనా కాలం నాటికే భారతదేశంలో చెదురు మదురుగా జరిగాయి. ఆ స్ఫూర్తితోనే నారాయణరావు కొళింది పాతను చి(తిం భార. ఈ నాటకాన్ని కాళింది ఆత్మార్బ్పణతో ముగిస్తే ఓ చక్కని విషార కావ్యంగా భాసించేది. కాళింది ఆత్మార్పణ సన్నివేశంలో ఆమెనుండి కవి పలికిం చిన (పతిమాట బండరాళ్ళవంటి కర్కక హృదయుల్ని సైతం కరగించేవిగా ఉన్నాయి. కమల కొళిందికి చెల్లెలు. పదమూడు సంవత్సరాల వయస్కురాలు. అక్కకు తగ్గ చెల్లెలే. సూవ్మ(గాపిణి కాళింది నిర్లిప్తంగా ఉంటే అదే మోతాదులో ఈమెలో చురుకుదనం ఉంది. తం్యడిగారు వరాన్వేషణలో ఉన్నట్లు మొదటగా ససికట్టింది ఈమె కాస్త గడుసుదనం, చమత్కార సంభాషణా నైపుణ్యం ఈమె [(వత్యేకత. కట్నాలు పుచ్చుకొనే మగవారు ఎటువంటివారో ఈమె చెప్పిన నిర్వ చనం గుర్తుంచుకోదగినది, గీ॥ వెండి నాణెంబె పెనిమిటి వేళ్ళ; కటులి కట్నములె భార్యలిప్పటీ కర్కుకుంకు వేళ శవెల యాలనబడె వెల్యగహించి కట్నములచేత వెలమగల్‌ కారె వీరు? కాళింది మరణానంతరం బసవరాజును వివాహం చేసుకొని లింగరాజుకు గుణపాఠం నేర్పాలని ఈమె నిశ్చయించుకొంది. సంఘంలో వేళ్ళు పాతుకు పోతున్న వరకట్న దురాచారాన్ని చూసి ఎదిరించలేక భయపడి అక్క_ కాళింది చనిపోయింది. (ఐతికి ఈ దురాచారాన్ని అంతం చేయడానికి పూనుకొన న్‌ సాహసవంతురాలు కమల. పైగా తల్లిదండ్రులకు దుఃఖోపళమనం కలిగించాలని ఈమె నిశ్చయించుకొంది. కనుకనే బఐబసవరాజును వివాహం చేసుకొమ్మని తల్లి దండ్రులు ఆడగగానే ఒప్పుకొన్నది. తన యిష్ట్మపకారం మ్మాతమే ఈ పెండ్రి జరగాలని షరతు పెట్టింది. అందుకు తల్లిదం్మడులు ఆంగీకరించారు కూడ. కట్టం (కింద రింగరాజుకు ఇచ్చిన డబ్బు కమల వివావోనికి సర్గుబా దైందిం

1లితి థ్రీ కాళ్ళకూరి నారాయణరావు రచనల

వివాహానంతరం కతల అత్తవారింటికి వెళ్ళలేదు. లింగరాజు కోర్టు కెక్కాడు. వివావోనికి ముందు తన ఇష్టపకారం నడుచుకుంటానని తండ్రినుంచి మాట తీసుకోవటంవల్ల పురుషో త్తమవు అత్తింటి కెళ్ళమని కుమా_రెను ఐల వంతం చేయలేదు.

కమల సలవో |పకారం పురుషోత్తమరావు న్యాయవాదిని పెట్టుకోలేదు. న్యాయస్థానంలో కమళ మాట్లాడిన విధానం న్యాయాధిపతికి సైతం అబ్బురపాటు కలిగించింది. కాళింది వివాహ విషయంలో పెండ్రికుమారుని వేలం వేసినట్లు, తన తండ్రి ఐదువేలా ఐదువందలకు కొన్నట్లు, ఆగిమెంటు కాగితం, రసీదు= రెండు న్యాయాధివతికి కమల ఇచ్చింది. దీనితో లింగరాజు వ్యాజ్యానికి కూకటి వేళ్ళు కదిలాయి. తాను భర్తను కొన్నట్లుగానే వాదించి రుజువు చేసింది.! కాళింది ఆత్మత్యాగాన్ని గురించి (వపకటించిన వార్రాప్యతికను న్యాయాధిపతికి యిచ్చింది. న్యాయాధిపతి విచలితుడయ్యాడు.

శుభలేఖలు అచ్చువేయించడంలో కూడ కమల జ్మాగత్త పడింది. తండి వేయించవలసిన ప్మతికలో కమల చొరవ తీసుకొని 'నా కొమారె చి॥ సౌః కమలకు (బహ్మా్రీ సింగరాజు లింగరాజుగారి కుమారుడు బసవరాజు నీచ్చి అని అచ్చు వేయించింది. లింగరాజు కక్కు_ర్రిపడి తన తరపు ప్మతికల్ని కూడ పురుషో త్తమరావునే వేయించమనగా వాటిలోకూడ కమల 'నా కుమారుడు చి॥ బనవరాజును (ఐన్మా శ్రీ పుఖ్యమూర్తుల పురుషో త్తమరావు పంతులుగారి కుమా కె చి॥ సౌ॥ కమలకు యిచ్చి" అని అచ్చు వేయించింది. ఈ శళలేఖను డబ్బు వ్యామోహంలో పడ్డ లింగరాజు గమనించకపోయి. ఉంటాడు. ఇప్పుడది లింగ రాజుకి గాలమై తగుల్కొంది. ఓడిపోయాడు. న్యాయాధిపతి కమల నిర్టోషి అని చెప్పే తరుణంలో బసవరాజు కమలతో సహజీవనం చేయడానికి ఒప్పుకొంటాడు. కమల బుర్ధివిశేషం వల్లనే ఈ సమస్య సుఖాంతమైంది. కమలపట్ల [టేషకులకు

1, కమల :- కట్నమునకు [కయ ధనమునకును గాసింతయు ఛేదములేదు.

ఉన్నదన్నను కట్నములు వివాహ కాలమున నిచ్చుట కలదు. కానీ

వేలము, ఐజునా, ఆగిమెంటు; ముందు చెల్లించట యిట్టి ఆచారము ఎచ్చ

టను లేదు. అందువల్ల నిద్మికయ ధనమగుట కాక్షేపమేమియు లేదు,

లరవికంథ$ం 1209 సానుభూతి, ఆదరణ కలిగించేలా కవి అపూర్వ సృష్టి చేశారు. తనకున్న న్యాయ శాస్త్ర పరిజ్ఞానాన్ని కమల ఫ్యాతద్వారా నారాయ ణరావు వ్య క్రీకరింబారు, సింగరాజు లింగరాజు ఈ రూపకంలో ఈ ప్మాత పముఖమైంది. లింగరాజు ఎంతో లోలి" ధనొాశాపరుడు. సుభద అనే నవోఢను మూడవ పెండ్లి చేసుకొని తాను సుఖ పడలేక, ఆమెను సుఖపెట్టలేక డబ్బే [పపంచంగా. భావించుకొన్న పరమ నీచుడు. మొదటి పెండ్లికి రెండువేలు, రెండవ పెంగ్లిక్‌ నాలుగువేలు, మూడవ 'పెండ్రికి ఎనిమిదివేలు కట్నం తీసుకొని పెంగ్రి అంటే వ్యాపారంగా భావించు కొన్నవాడు. ఈయన దత్తప్పుతుడే బసవరాజు ఖఇరసంవత్సరం ఆంతా కాకీ గూళ్ళతోనే ఇంటివంట జరిపించిన పరమలోఖభి. సహాయ / రాకరణలు, స్వరాజ్య సాధనాలు అంటే పడవుగాని కలుపు మొక్కలు పెర"సట్టు వశ్షీ పెరిగితే చాలను తరుణ వయస్కురాలైన సుళదను ఎస్వుడు అనుమానిస్తుండే వాడు. తనకు రావలసిన కోడలికి ఎలాంది లక్షణాలుండాలో లింగరాజు పెళ్ళిళ్లు పేర య్యకు వివరిస్తాడు ఇలా := ౪ తిండీ యొక్కవక్క వెలితిగా. దినగవ యు చెప్పకయె యింటి పనులెల్ల వేయవలయు ఊంఏకే కొట్టినను పడి యండవలయు న! కన్యను వెతికి (గహింపవలయు మచ్చుకైనా మానవత్వం లేని మనిషి లింగరాజని పై పద్యమే ఠార్కా ఇం. పేరయ్యకు ఆశచూపి పురుషో_త్తమరావు ఎక్కువ కట్నం ఇచ్చేట్టు చూడ మంటాడు. కనుకనే వివాహాల వీరయ్య అనే కూటవేలం పాటగాడు పురుషోత్తమ రావుతో తలపడతాడు, వీరయ్య లింగరాజు మనిషని (గహించలేక పోయాడు పురుషోత్తమరావు. ఈ విధంగా ఈయన వీరయ్యవల్ల లాభం పొందుతాడు. కాళింది చనిపోయినప్పుడు ఆ మూడు ముప్పపడ్డ తర్యాత చస్తే ఎంత వాగుండునో కదా అని బాధపడ్డ కర్కుశవృుదయుడు కాళింది మరణానంతరం తి

180 థ్రీ కాళ్ళకూరి నారాయణరావు రచనలు పురుషో త్తమరావు ఇచ్చిన డబ్బు ఎగవేయఢానికి (వయత్నించాడు కానీ, లిఖిత పూర్వకమైన రశీదులు ప్పరష్షోత్తమరావుకి ఇచ్చినందువల్స విధిలేక కమలన్స కోడలిగా చేసేందుకు ఒప్పుకున్నాడు. లాంభనాల (కింద పురుషో త్ర్తఘరావుని పూర్తిగా ఆర్భివేళాడు,

కమల కాపురానికి రానప్పుడు న్యాయవాది వ్మెరిబ్లురల వెంగళప్ప దగ్గ రకు వెళ్ళి పురుషో త్రమరావుకి నోటీసు ఇప్పీంఛాడు. బహుశః ఫీజు తక్కవనో, పలుకుబడి కలవాడనో వె.గళప్పను ఆ్మశలించి ఉంటాడు, కమల కాపురానికి లాకపోతే లింగరాజుకి నష్టమేమీ లేదు. కాకఫోతే వివాహ సమయంలో ఆమెకు నాలుగువేల రూపాయల నగలు పెట్టాడు. వాడికోసమే ఈ తపనంకా. ఆ నగలు సొంతం కావు. ఠాకట్ల బాపతు,

కళలేఖల విషయంలో కక్కుర్తి పడడంవనల్స ఈయనకు న్యాయస్థానంలో పరాజయం ఎదురైంది. కాను తీసుకొన్న గోతిలో తానే పడ్డాడు. బసవరాజు హూడ ఎదురు తిరిగాడు. వీకాకి అయినాడు. చివరకు తప్పు తెలుసుకొని మనసు మార్చుకొన్నాడు. కోడలిని ఇంటికి తీసుకొని వెళతానని ఒప్పుకొన్నాడు. వర కట్న దురాచారం దూవ్యమని వాడవాడలా (వభారం చేయడానికి నిశ్చయించు కొన్నాడు,

నారాయణరావు లింగరాజు ప్మాతను దుర్మార్గునిగా చ్మితించినా చివరకు పళ్చాత్తాపరి చెందినట్లు చెప్పడంవల్ల (పేక్షకులకు సానుభూతి కలిగేలా తీర్చి దిద్దారు. లింగరాజు ప్మాతలో వాక్సంబంధమైన హాన్యం ఉంది. ఈ పాత మాటలు వోస్యపాయం. భావం [కూరం. నవ్విన [ పేష్షకుడు మరో క్షణంలో ఆసహ్వించుకొౌంటాడు. విలక్షణమైన ద్వంద్వ [పకృతుల్ని ఈ పాాతలో మితం చేశారు కవి. ఈ ప్మాత సృష్టికి స్ఫూర్తి ఎవరో మొదటి అధ్యాయంలో చెప్ప బడింది,

“చింతామణి' నాటకంలోని భ్రీహరి మనస్తత్వానికి లింగరాజు మన స్రత్వా నికి కొంచెం సామ్యం ఉందిః శ్రీహరి విటుల శ్రీ హరిస్తే లింగరాజు స్తీ పురుష వివక్షత లేకుండా అందరి శ్రీలను హరించిగలడు.

లింగరాజు ప్మాతలోని హాస్యం “చింతామణి రూపకంలోని సుబ్బ్చిశెట్టి హాస్యాన్ని తలపింపజేస్తుంది, ఇద్ధరి వోస్యం వాక్సంబంధమే. సుబ్ఫిశెట్టి మాటల్లో

వరవిక్రయం 181 హాస్యంతోపాటు అమాయకత్వం ఉంటే లింగరాజు మాటల్లో హాస్యంతోపాటు దుష్టత్వం ఉంది. ఒకే కవి విరచిత కావ్యాల్లో పాతలు కొన్ని సారూప్యాన్ని కలిగి ఉండడం సహజం, సుభద్ర

లింగరాజు మూడో భార్య అభం కథం తెలియని అబల. ఏ సుఖానికి నోచుకోలేని స్రీ గుణవంతురాలు. [పాయం అడవిగాచిన వెన్నెలలాగా తన గతి మరెవ్వరికీ పట్టకూడదని భగవంతుని (పార్థించేది. హృదయంలో ఆర్తి, ఆవేదన పొంగుతున్నా అఆజచుకొని ముసలి భర్తతో కాపుగసం చేస్తున్న బుజు వర్తనురాలుగా (ప్రేక్షకులకు సానుభూతి కలిగేలా కవి చ్చితిం గారు, "పెండ్లిండ్ల పేరయ్య

ఈ నాటకంలో పేరయ్య పాత కీలకమైంది వివాహాలు జరిపించడం, అటువైపు, ఇటువైపు వాటాలు రాబట్టుకొని లౌక;ంగా బతికే వ్యక్తి. మాటల్తో మనుషుల్ని అట్లే ఆకట్టుకొనేవాడు లింగరాజు ఈయనకు కమిషన్‌ యిస్తానని ఆళ చూపించేసరికి పురుషోత్తమ5ావు నుంచి ఎక్కుడు కట్నం గుంజడానికి వివా హాల వీరయ్యని పురుషోత్తమరావు మీద పోటీ పాటగానిగా సిద్ధం చెయ్యమని ఆయనకు సలహా యిచ్చాడు. రెండువైపుల కమీషన్‌ లాగడమే పేరయ్య (బతుకు దెరువు.

పురుషో త్తమరావు పొలం అమ్మజూపినప్పుడు, ఎవరూ కొనడానికి సిద్ధ పడనప్పుడు తన అల్దునిదేతనే ఆ పొలం కొనిపించాడు పేరయ్య. ఈ విష యంలో పురుషో తమరావును ఆదుకొన్నాడనే దానికన్నా ఆ పొలాన్ని అల్ఫుడి ద్వారా తాను పొందాలనుకునే స్వార్థపరుడు పేరయ్య అని అంటే బాగుంటుంది.

కాళింది మరణించిన తరువాత లింగరాజు పురుషోత్తమరావుకి డబ్బు ఎగవేయ జూపినప్పుడు, లింగరాజును భయపెట్టి కమలను ఐసవరాజుకిద్చేలా ఆయనను ఒప్పించాడు, ఇక్కడ పురుషోత్తమరావును కమలను కూడ ఒప్పించి ఆ శుభకార్యం తన చేశులమీన జరిపించాడు. ఈ విషయంలో పురుషోత్తమ రావుకి పేరయ్య మేలే చేశాడని చెప్పవచ్చు. పెళ్ళి జరిగితే ఈయనకు ఆదాయం కాని ఆగిపోతే నష్టమే కదా!

189 భ్రీ కాళ్ళకూరి నారాయణరావు రచగలు నూటల్లో చమక్కారం, వోన్మపియత్వం, కార ?రీషః (బతుకనేరి ఏన తెలివితేటలు, లౌక్యం పేరయ్య ప్యాతకు పట్టుగొమ్మలు, ఈ పాత ద్వారా [ పేకకులకు ఉన్వేగోపళమనం కలుగతు ది, దళారిగా స్వార్ధపరత్వం ఉన్నా ఈయన చేసిన మ-చి పగను వల్ల అవి మరుగునపడిపోయాయి. నమకాలీన నంఘంలో పెండ్లి: డు నిర్వహించే దళారీల దుశ్చర్యల్ని ఎత్తి చూపాలన్న థ్యేయంశో నారాయణరావు ఈ ప్యాతను సృష్టించారు ఐక తక్కిన ప్నాతలు అంత (ప్రాఠరాన్నం ఉన్నవికావు. తండి దౌష్ట్యాన్ని వదిరించిన నంస్కారిగా ఐ4వరాజును. నకరీ పాటగానిగా వీరయ్యను, న్యాయం మూర్తితు: తమయిశట్లుగా న్యాయమూర్తి, వంట బా హ్మ ణుడు ఘంటయ్యను, దుష్టబుద్ధికి నిర్వచనంగా వెంగళప్టను సముచితంగా కవి ఆయా ఫాతల్ని వరవిక్రయం - రచనా కొలంనాటి సాంఘిక పరిస్టితులు వరకట్నం తీసుకోవడం చాల దుర్భార్గమైన సంప్రదాయమని కవి ఈ డూవకం ద్వారా స్పష్టం చేశారు. అ౨లేకాకుండా ఆనాటి సమకాలీన సంఘంలోని మూఢాచారాలు, సంఘం పో-డలు వ్యక్తుల మనస్తత్వాలు, వారి విశ్వాసాలు, న్యాయస్థానాలు, న్యాయవాదుల అ(కమాలు, స్థానిక సంస్థల ఎన్నికలు, పాఠ శాలల దుర్గతి, సంపన్నుల గృవోంలో కనిపించే వివావాడంబరాలు మొదలైన అంళాలెన్నింటినో నారాయ ఇరావు సందర్భోచితంగా వివరించి విమర్శించారు. ఈ రూపకం సమకాలీన న.ఘంపై ఒక చురక వంటిది అంధవిశ్వాసాలతో న్మిదాణమైన వ్యక్తులకు ఇది మేలుకొలుపు. ఈ నాటకంలో కవి సమకాలీన సంఘాన్ని ఎలా (పతిబింబింపజేళారో చూడండి. (వస్తావనలో నటి స్తూతధారుల నింభాషణ ఇది. నటి := (పవేశించి) ఏమా యధికారము 1 కొనిపాజవై చినశ్లే గొంతు చించు కొనుచున్నారే ! సూత :- ఓసిదెస్టా ! కొనిగాక నిన్ను గోఎకొని వచ్చినానంటే?! నీ తండి కిచ్చిన వేయిరూపాయల రొక్కము = నికు బెట్టిన వేయిరూ పాయల నగలు= ఏ గంగలో; గలసినవి ?

వరవ్శికయం 188 వీరిద్దరి ఈ తరవిో సంభాషణవల్ల వరకట్న సమశ్యకు ముందు కనా? ఉల్క (ప్రాచుర్యం ఉండేదని తెలుస్తుంది. నంఘ దురాచారాల్ని రూపుమాపడానికి తమ ధనాన్ని కాలాన్ని వ్యయించి కృతకృత్యుల్దె కీర్తిమంతులై నవారు ఆకాడు బాలా మంది ఉన్నారు. కేవలం కీ ర్రికాంక, వాక్కూరత్వం కనఐరచే క హనాసంఘ సంస్కర్తలు కూడా ఉన్నారు, ఆటువంటి వాళ్ళను కవి పురుషోత్తమ "వు పాత ద్వారా వ్యంగ్యంగా విమగ్శిం బారు.! ఆనాడు రజస్వలా వివావిలు దూవ్యం. మహాపరాధం, ఓ సందర్భంలో (ళమరాంబ పురుషో త్తమరావుతో కాళిందికి పదుశాలుగు సంవత్సరాలు వచ్చాయనీ, కమలకు పదమూడు ఏండ్రు వచ్చాయనీ త్వరగా వివాహం చేయ. పోతే [వమా దం తప్పదనీ అంటుంది రజస్వలలైన అవివాహిత స్రీలకు వారి ఈ ల్లిదం్యడ్రు లకు సంఘంలో చిన్నచూపు ఉండేదని దీనివల్ల తెలుస్తుంది. వరకట్నం అవతరించిన విధానం, దాని పుట్టుపూర్వోత్తరాలు కవి ఇలొ వర్ణిస్తారు, ఆశిం పురుషోత్తమరావు 52. “... ఉపన్యాస వేదికపై నుక్కిరివిక్కిరి. చేసు కొనుటయే కోని= పని వచ్చినప్పుడు పట్టుదల సున్న, బొలవివాహముల ఐటఐట పండ్లు కొజకు బొపిరాజుగారేమి చేసినారో విన్నావా? అళము శుభము నలుంగని యాటేండ్ర పిల్లను నలువడియేండ్తు గడచిన నాల్గవ పెండ్రీవానికి ముడిపెట్టి- ఆదేమనం అత్తగారి పట్టన్నారు. స్త్రీ పునర్వివా హముల కొజకు( బిందులు తొక్కిన శివయ్యగారు బంగారు బొమ్మవంటి బల్లెలికి భర్త బావ(గానే, వంటలక్కను మానిపించి వంట తిపేలా చేతి కిచ్చి. అఆదేమన- మాయమ్మ చావనిమ్మన్నారు. కవవాహనమను గూర్చి శళంథఖములు పూరించు శర రయ్యగారు- (వక్కయింటి యిల్లాలు భర్త చచ్చి, శళవవాహకులకు డబ్బీచ్చు క క్తిలిక దేవుడా. గోడాయని దేవులాడు చుండ వీధి తలుపునకు గొండ్రెమువైచి, ఎత్తెడు నై వేద్యముపెట్టి, పెరటి తోటను పేకొటకు( జక్కబోయి-అదేమన ఆమె వచ్చి ఆడుగలేదన్నారు. ఈ యూరి సంఘ సంస్క ర్హలందరూ నిదే మాదిరి”

కేతకీ థ్రీ కాళ్ళకూరి నూరాయణరోవు రచనలు గ్‌ (వాహ్మణుల యింట( దొలు(దొ_ల్త( (్రళవమొంది కోమటింటను ముద్దులు గొనుచు బెరిగి కమ్మవారింట 'పెళ్ళునం గాంపురంబు సేయాచున్నది కట్నంపుం జేడె నేండు అనాడు స్రీ విద్యపట్ట సంఘంలో చాల విముఖత ఉంగేది. స్త్రీ విద్యకోసం సంఘసంస్కర్తలు ఎంత పాటువడుతున్నా అజ్ఞానులు దానిని గర్హి స్తూనే ఉన్నారు. పూర్వాచార పరాయణులు స్త్రీ విద్యను ఎలా ఈసడించేవారో కవి "పేరయ్య ద్వారా చెప్పించారు. వివాహ సమ మాల్లో ఆడ పెళ్ళివారు సం్యపదాయం పేరిట మగ పెళ్ళివారికి ఊడిగం చేసేవారు. మగ పెళ్ళివారు భోజనాల దగ్గర ఎన్నో పేచీలు పెట్టేవారు, ఆలకలు, తగవులు, కొంతింపులు- ఈ సమయంలో ఆడ పెళ్ళివారికి నరకమంటే ఏమిటో తెలిసివచ్చేది. ఇటువంటి అనారోగ్యకరమైన సంప్రదాయాలను కవి నిశితంగా విమర్శించారు. పదహారు గోజుల పండగను నారాయణరావు సునిశిత వోస్యంతో వాస్త వాన్ని పేరయ్యచేత యిలా చెప్పించారు. ....ఈ రోజుల్లో ఆడపిల్స పెళ్ళి చేళాక యింకా ఉండేదేమిటి ? వుద్ధతి, తొలినాడడావడి మలినాడాయాసం, మూడు మంగళాష్టకాలు, నాలుగు సిగపట్ట గో శాలు, ఆయిదు అప్పగింతలు, ఆరు ఆంప కొలు, ఏడు వంట[బాహ్మల తగవ్వ, ఎనిమిది బుణదాత నోటీసు, తొమ్మిది జవాబు, పది దావా పదకొండు స్లేటుమెంటు, పన్నాండు విచారణ, పదమూడు డికి, పద్నాలుగు టమటమా, పదిహేను వేలం, పదహారు చిప్ప, ఈ రోజుల్లో యిదే పదహారు రోజుల పండుగో ఆడపెళ్ళివారి కడగండ్లను కవి వ్యంగ్యంగా నృష్టీకరించారు. వ్యెరిబ్యురల వెంగళప్ప ప్మాత సజీవమైనది. ఆనొడు తొలూకా బోర్డు (యెసీడెంట్టు ఉపాధ్యాయుల్ని నిష్కార ణంగా వేధించేవారని కవి వివరించారు. క్షే పేరయ్య ; వెనుకనోసారి మా పెంకిముండ [వక్కయింటే పిల్లతో జళ్ళోకీ వెళ్ళడానికి సిద్ధపడితే నేనేం చేశాను. స్తంభానికి కట్టి చావగొట్టాను అక్కడితో ఆ రోగం వదలి అయి.దుగురు బిడ్డల తల్లయింది.

వరవ్మిీకయం 185 న్యాయవాదుల దుళ్చర్యల్నికూడ వెంగళప్ప పా_తద్వారా నారాయణరావు వ్య క్తీక రించారు. వరవి్య(క్రయం - జాతీ మోద్యమ [ప్రభావం

ఈ రూపక రచనాకాలం నాటికి జాతీమె దృమం ఆంధగేశంలోనే కాక యావద్భారత దేశంలో అంతటా పల్సిఃరుస్తున్నవి. మహాత్మాగాంధీ నాయ కత్వంలో సహాయ నిాకరణోచ్మమాలు మమ్మరమయ్యాయి. ఫలితంగా (వభ త్వోద్యోగులు తీమ పనులకు రాజీనామాలు సమర్ప్చించారు. ఖద్దరు _పచారం ఉధృతమైంది. జొతీయ పాఠశాలలు స్థాపితమైనాయి. న్యాయవాదులు [బిటీష్‌ న్యాయస్థానాలను ఐహిమ్కరించారు. విదేశవస్తు బహిమ్కర శోద్యమం తారాస్థాయి నందుకొంది. ఎంతోమంది రాజకీయ నాయకులు చెరసాలల పాంయినారు. కవులు తమ కావ్యాల ద్వారా దేశభజకిని జాతీమె ద్యమాన్ని (పచారం చేయడం సాొగిం చారు. ఆటువంటి జారీ మయోద్యుమం ఉధృతంగా సాగుతున్న రోజులలోనే ఈ నాటకం వచ్చింది. నూయణరావు ఆవంచల దేళథక్తులు, గాంధీగారి అను యాయి కావడందేత ఈ నాటకంలో సందర్భోచితంగా వాతీయోద్యమాన్ని (వసదక్తం చేశారు. కొన్ని ఉదాహరణలు :-=

ఈ రూపకం (పారంభంలో కొళింది చరఖా (తిప్పుతూ (వవేశీంచింది. “శ్రర ఖ్రా గొప్పదనాన్ని ఆమె (పళంసించడం గమనార్హం, ఆంతేొకుండా కథా నాయకుడై న పురుషోత్తమరావుని కవి నాన్‌ కోఆపరేటర్‌గా చ్మితించారు, గాంధీ గారి పిలుపునందుకొని పది సంవత్సరాల నుంచి చేస్తున్న రె.న్యూ ఇన్స్సెక్టర్‌ ఉద్యోగానికి తిలోదకాలిచ్చి ఇంట్లో రాబ్నం వడుకుతున్నట్టుగా కవి పుషషోత్తమ రావును చ్మితించారు.

కట్నం పుచ్చుకొనే వరుని వివాహం చేసుకోనని కాళింది రొట్నంమీద (వమాణం చేయడం నారాయణరావు ఆత్మీయతకు నిదర్శనం కాళింది చని పోయేముందు రాట్నం వడికి బారెడు నూలతీసి, రాట్నం కలకాలం తీరుగుతుండా లని కోరుకొంటుంది. ఈ విధంగా నారాయణరావు ఈ రూపకంలో సహాయ నిరాకరణోద్యమాన్ని గురించి పస క్తంచేసి _పేషకులలో దేళభక్రిని కలిగించ జొనికి పయత్నం చేశారు.

186 ్రీ కాళ్ళకూరి నారాయణరావు రచనలు (ప్రకరణము - లక్షణ సమన్వయం కథానాయకుడై న పురుషోత్తమరావు వి(పుడు. ధీరళాంతుడు. ఆచంచల దేళభక్తుడిగా సంఘ సంస్కర్తగా ఈ పాత చ్చితితం. కాళింది మరణంపట్లగానీ న్యాయస్థానంలో వాస్తవాలను చెప్పవలసినప్పుడు గాని పరమళాంతానే త అవలంబిం చాడు. అంచేత ఈయన ధీరళాంతుడు. రస నిరూవణం ఈ రూపకంలో అంగిరసం ధర్మవీరం. నాయిక ఆయిన కమల ధైర్యంగా నిలబడి న్యాయస్థానంలో తన వాదనను నెగ్గించుకొని, తనకు జరిగిన అన్యా యాన్ని నిష్కర్షగొ వివరించి ధర్మంకోసం పోరాడింది. అంచేత ఈరూపకంలో అంగిరసం ధర్మవీరం అని చెప్పవచ్చు. పెండ్లిండ్ర పేేయ్య లింగరాజుల సంభాషణలో హాస్యరసం ఉంది. కొంది మరణం కరుణరస భరితం. నాటకాంతంలో పురుషోత్రమరావు, లింగ రాజుల పటోధం కాంతరసానికి సంబంధించింది. ఈ విధంగా కవి ఆంగరసా లను సముచితంగా ఈ రూపకంలో నెలకొల్పారు. నొంది ఉ॥ భూరెగరిష్టమె విబుధపుంగవ మంగళవాక్సమృద్ధమై చారుతరాప్సరోనటన సంభృతమై సవినోదమై యహం కారవికార దూరమయి గన్ష్యతరో భయకల్క-శూన్యమౌ గౌరి వివావా సంస్మరణ గల్లగ( జేసెడు(గాక భదముల్‌ ఈ నొంది పద్యం ఆశీర్వాద (పయుక్తం. 'గర్యతరోళభయ పల్కు కూన్యమౌ అనడంవల్ల వరకట్నం గర్హనీయమయిందని కవి సూచన చేళారు. గౌరీ కళ్యాఖం కీర్తితం కావడంలో హృదయాన్ని పరమార్ష౦ం చేసే అంతరార్థం ఉంది. ఈ నాంది నిగూఢ సౌందర్యాత్మకం. సతీదేవి మరణించి పార్వతిగా తపించడం, శివుని చేపట్టడం = ఈ వస్తు నిర్దేశమంతా వుంది. సతీదేవికి చావు లేదు. ఆమె సర్వమంగళ. నిత్యసువాసిని. కాళింది తన త్యాగంద్వారా సతీదేవిని ఈలపించింది, కాళిందిపట్ట కవికి ఆంత మమకారం ఉంది. ఈ వరకట్న నిర్మూ

వరవ్మికయం ట్ర? లనం దశ్షాథ్వర విధ్వంసానికి సంకేతం. గౌరి శివుణ్ణి లొంగదీసుకొంది. ఇక్కడ కమల కూడ అంతే. బసవరాజు శివుడి పేరు. శివుడు కూడ పార్వతికోసం తపస్సు చేయవలసి వచ్చింది ఇంత వ్యంగ్య మనోహరంగా వుంది ఈ నాంిం (పస్తావన

నటి సూ(తధారులు [పవేశించారు. కృతికర్త కృతిభర్తల్ని (పళంసిం చారు. _పయోగాతిశయంతో ఇది ముగిసింది, అంకం

ఈ రూపకంలో 10 అంకాలున్నాయి. 8,4 6,8 అఆంకాల్ని రె.డు రంగా లుగా, వ అంకం కి రంగాలుగా విఠజన జరిగింది. భాషా = కెలి

“చింతామణి"' నాటకంలాగు ఈ నాటకం కూడ ఆదే పద్ధతిలో (భావష-శెల్‌( సాగింది భాష, శైలి రెండూ సరళ సుందరంగానే ఉన్నాయి. కాకపోతే నారాయణరావు ఇంతకుముందు తమ రూపకాల్లో వాడినవి కాకుండ కొత్త సామె తలు కొన్ని (పయోగిందారు.

1. సంపత్తులేని కులీనుడు స్మశానములోని తులసి మొక్క వంటివాడు.

వీ, ఎక్కడను మగడు దొరకని యెడల నక్క మగ(డే దిక్కను

సామెత యుండనేయున్నది గదా 1!

$. ఆమ్మబోయిన అడవి, కొనబోయిన కొజవి

నొరాయణరావు ఆతి తక్కువగా సామెతలు వాడింది ఈ రూపకంలోనే. ముఖ్యంగా చెప్పుకోదగ్గ విశేషమేమిటం టే-నారాయణరావు ఇంతకుముందు రచిం చిన రూపకాలకం టే ఈ నాటకంలో శైలి చాల సరళంగా సాగింది. పద్యాల నడకలో మంచి సరళత్వం కనిపిస్తుంది ఇది అభ్యాసంవల్ల వచ్చిందేకావచ్చు. పై గా “వస్తువునుబట్టే శైలి' అనేది మవీకవి పతిభకు తార్కాణం కూడా. విమర్శలు - ఖండనాలు

ఇంత రమణీయమైన రూపకం కూడ చిన్నదీన్న విమర్శలకు లోనైంది. ఆ విమర్శలు అంత నిర్జుష్టమైనవిగావు. కానీ ఇక్కడ (పస_క్తం చేయడం సమః చితం.

1838 థ్రీ కాళ్ళకూరి నారాయణరోవు రచనలు

ఈ నాటకం గురించి డా॥ పీ యస్‌. ఆర్‌. ఆప్పారావుగారు ఇలా విశ్రేషిం చారు. “*నిశితముగా పరిశీలించినచో, ఇందును ఒకటి 3.డు లోపములు కనృట్ట గలవు. పురషోత్తమరావుగారు తమకున్నవని బెప్పుకొన్న ఆదర్శములలో ఒక దాసినై నను నెర వేర్చుకొనుటకు ([పయత్నింపలేదు. పెండ్లిండ్ర పేరయ్య చెప్పగానే కట్నమిచ్చుటకు సులభముగా నంగికరించినాడు. ఒకవేళ కాలమర్యాద ననుస రించి అంగీక రించెనన్నను పదివేలకు తక్కువకాని సింగరాజు వారి సంబంధమే కావలెనని పాటుపడుట వింతగా కన్నట్టును. కమల తన ఆశయమును నెరవేర్చు కొనుటకో లేదా తనకసి తీర్చుకొనుటకో చేసిన చేతలు, ఆడినమాటలు ఆమె వయ స్పునప మించినవిగా కన్నట్టుచున్నవి.”

పై విమర్శ ఆంత బలమైంది కాదు. పుగషో త్రమరావు పాత చితణలో చాలా వాస్తవికత ఉంది. పురషోత్రమరావు తన ఆదర్శాన్ని నెర వేర్చుకోలేక పోయాడనేది వాస్తవమే. కారణం = తన ఆదర్శాలను గౌరవించే వ్యక్తి ఎవరూ కనిపించలదు. పడరాని పాట్టువడ్డాడు పైగా కొళిందికి 14 సంవత్సరాల వయసు వచ్చింది. ఆమె రజస్వల అయితే ఇక వివాహం కావడం కష్టం. అంచేత విధి లేక కట్నం యిచ్చి ఆయినా కాళిందికి వివాహం చేద్దామనుకొన్నాడు, ఇటువంటి విషమస్థి తిలో పురుషో_త్తమరావు తన ఆదర్శాలను ఉల్లఘించడం కంటే మరో గత్యంతరం లేదు. బాల్య వివాహాలు వద్దంటూనే శేశవచం్మద సేన్‌ తన తొమ్మి దేళ్ళ కూతురికి పెళ్ళి చేశాడు. ప్రముఖ సంఘసంస్కర్త వీరేశలింగ కూడ స్వ విషయాలలో రాజీపడ్డాడు. ఇది అటువంటి రాజీకూడా కాదు,

ఇక కమల విషయానికొస్తే ఆమె మాటలు, చేతలు వయస్సుకు మించిన విగా కనిపించడం వాస్తవమే. కమల కాళ?ందికంటె తెలివిగలది. ఆమె ఆలోచ నలు, చేతలు చురుకుదనాన్ని కలిగే వుంటాయి. అక్క మరణం ఆమెకు జ్ఞానాన్ని కలిగించింది. పైగా ఆ రోజుల్రో బాల్యవివాహాలు జరగడం, వివాదాలు నంభ వించడం అతిసాధారణం. సమకాలీన సంఘంలో ఇటువంటి సంఘటనలు చూచిన కమల ఓ ఎత్తు వేసింది. పాచిక పాొ0ం0ది, అంతే. కాలాన్నిబట్టి ఆనుభవాలు రావడం సహజం. ఇలా కమల విషయంలో సరిషేట్టుకోవలసి ఉంటుంది, ఏమైనా ఇలాంటి లోపాలు పరిగణించవలసినవి కావు అని థ్రీ ఆప్పారావుగారే అనడం ముదావహాం,

వరవిికయం 139 పరవి([కయం - ఉక్క్యృష్టత

ఈ నాటకం అప్పట్లో చలనచ్వితంగా కూడ తె. కెక్కింది. ఆ రోజుల్లో రాష్ట్ర రాష్ట్రేతర (ప్రాంతాల్లో వేలాది [పదర్శనలు పొందిం దీ నాటకం, ఈ నాటకం ఉత్కృష్టత గురించి నారాయణరావు తమ పీఠికలో వెలిబుచ్చిన అలి [ప్రాయాలు తప్పక గుర్తుంచుకోతగ్గవి.* నారాయణరావు ఈ రూపకం ద్వారా ఎంతటి కీర్తి పతిష్ట లార్జించారో వేరే చెప్పనక్కర లేదు

ఆంతేకాకుండ అనాటి ఆపకవితావచో విభవులు జగ్మత్పసిద్ధులు కొప్పరపు సోదరకవులు ఈ నాటకాన్ని పరిశీలించి వారి (పళంసలు నారాయణరావుకి పద్య రూపేణ తెలియజేశారు. అంతటి మహనీయుల హృదయాలను ఆకర్షించిన ఈ నాటకం గొప్పదనం అనిర శచనీయం, వరవిక్రయం - సమకౌలిక రూపక క ర్రలపె (నభావం

అణాల యొ

వరశుల్క దురాచారాన్ని ఖండించే లత్యుంతోనే నారాయజరావేకాక ఇంకా కొంత నుంది నాటకాలు [వాళారు. వారు :*

1, వరవిికయము - నాటక సరస్వతి 195

ఓ, వరవి్మికయము = గరికిపాటి కామేశ్వరరావు 192

లి. వరవ్మికయము = చెఆికుపల్లీ వెంక్క్టటామయ్య 1926

ఉ. వరవ్మికయము = ఆల్పమరాజు నారాయణరొవు 19026

క. వరవ్మికయము = యజ్ఞాపెగ్గడ సత్యనారాయణమూర్తి 1988

పైవారందరికంటె ఈ యితివృ త్తంతో ముందుగా రూపకం (వాసినవారు వారాయణరావే.

క్షి కామేశ్వరరాపు తమ నాటకాన్ని నొారాయణరొవు తరువాతనే (వాళారు. ఏవో చిన్నచిన్న మార్చులు తప్పిస్తే క థాఘట్టాలలోగానీ, పాత చ్మిత ఇలోగాని;, సన్నివేశ కల్పనములో గాని= అన్నిటా కామేశ్వరరావు నారాయణ

1. చూడండి అనుబంధం --- కే

కరీ ఫ్రీ కాళ్ళకూరి నారాయణరోవు రచనలు రావును పూర్తిగా ఆనుకరించారు, కాకపోతే ప్యాళల పేర్లు మార్చారు, అలా మార్చకపోతే తనదంటూ చెవ్వుకోవడానికి అవకాళం లేదని, పురుషోత్తమరావు ప్మాతను శోకాల సుందర శివరావుగా నామకరణం చేళారు. కాళింది ఐదులు నీలాంబరి, కమల బదులు కనకొంఐ అని పేర్ద మార్చారు. సంభాషణలలోను పద్యాల ఎత్తుగడలోను కామేశ్వరరావు నారాయణరావును అనుకరించారనడానికి మచ్చుకు కొన్ని ఉదాహరణలు $* నాాాయణరావు నాటకం [పాఠంభంలో (ళమరాంబ:* ఈ పూట నాదృష్టి యీ పనిమీద లేదే. మీ నాయనగారు మెల్లి గరిదెండు కాఫీ నీళ్ళు గొంతులో. బోసికొని (పొద్దున బోయినపోక=* ఇంతవరకింటికి రాలేదు. కమం:- నాయనగారి కిప్పుడింకేమి పనియన్నది. అహర్నిశలు అల్లు ళ్ళను వెదకుట (కింద సరిపడ, చున్నవి, ఆం [భమకాంఐ, కమలలచేత పై విషయాన్ని చెప్పించారు. పై భావాన్ని మకీ,.కీ మక్కిగా కొంవెం మార్పుచేసీ కామేశ్వరరావు నీలాంబరి కనకాంబల చేత కూడ యిలా పలికించారు. నీలాంబరి : నేండిందు చేతనో నాకు చెయ్యి రాట్నము మీదింకి బోవుటలేదే నాయనగారు (పొద్దున బోయినపోశ ఇలతవరకు భోజనము చేయ లేదు కదా! కనకోఎఏ ; అవును, నోయనగారి కిప్పుడేమీ పనియున్నది, మన పెండి కౌజకు! బిచ్చి యె ్రినట్టు తిరుగుచున్నారు. ఇక పద్యాల విషయానికొస్తే నారాయణరావు పద్యం పరికించండి, సీ, నీటైన యింగ్లీషు మోటారు సైకిలు కొని పెట్టవభెనను కూళయొకండు ఇదే ఎత్తుగడను (గహించి కామేశ్వరరావు ఇలా తెహ్తారు

శర వ్మికయం [141 సీ కాలేజికిన్‌ టోవ( గష్టమయ్యె నటంచు సైకిలున్‌ గోరెడు చవట యొకండు కట్నం పుచ్చుకొనే వరుని రాట్నం సాక్షిగా వివాహమాడనని కాళింది (ప్రమాణం చేస్తుంది. కాళింది దేశభక్తిని సంఘ నంస్కార (పియత్వాన్ని నారా యజరావు ఈ విధంగా వ్య క్రీకరింపజేశారు. కామేశ్వరరావు ఈ సన్నివేశాన్ని పూర్తిగా ఎ త్రివేయడంవల్ల ఈ ఘట్టం పట్టు తప్పింది కాళింది బావిలోపడి మర జించగా నీలాంబరి అగ్నికి ఆహుత్తెంది. పైగా నీలాంబరి కవ పంచాయతి నన్నివేశం జుగుప్పావహంగా ఉన్నది, మొ_త్రంమీద నారాయణరావు నాటకాన్ని కామేశ్వరరావు అనుకరించార నే3 స్పష్టం. ఇక ప్యాఠల నామకర ఇంలో తప్ప తక్కిన అన్నివిషయాలతోను సూర్య నారయణ మూర్తి, నారాయణరావును అనుసరించారు మచ్చుకు ఈ [కింది పద్యం పరిశీలించండి. శ్రే॥ అఫ్పిడినవాని నథికారి నతిళయించి యల్లురొందించు బాధలనెల్ల( గాంచి అడల నిజముగ హరి హరులంత వారు కూతులంగంటయే మానుకొన్నవారు పె పద్యం నారాయణరావుది. ఇక సూర్యనారాయణమూర్తి పద్యం చూడండి. రేశ అల్లుడను మాత (బహ్మాండమైన శకి కల్గి వాధింప మామల కమలభవు(డు మాధవుడు ఫాలన్నే తుడు మజచియైన కూతులంగంట యే మానుకొన్నవారు లింగరాజు భార్య సుభ్యద. ఈమె (ఐతుకు అడవిగాచిన వెన్నెల కొగా ఏ సుఖానికి నోచుకోలేక మనస్సును పుస్తక పఠనంపై మళ్ళించినట్లు నారాయణ రావు చెప్పారు,

[కలీ ఫ్రీ కాళ్ళకూరి నారాయణరావు రచనలు

సూర్యనారాయణమూర్తి నాటకంలో సుళదకు 1వత్యామ్నాయమైన జగదాంబ తాాళళాంక విజయం చదివినట్టు చెప్పబడింది. ఈ కల్పనం అనౌ చిత్యంగా ఉందనడంలో సందేహం లేదు.

వర వ్మికయం అనేది సాంఘిక సమస్య దీనిమీద రూపకం [వాయా లంటే అనేక రకాలైన ఇతి వృత్తాల్ని కల్పింయకొనే -హక్కు కవులకుంది కానీ ఒకే కవి రచించిన యిళవృత్తాతాన్నే తీసుకొని తక్కిన కవులు అదే మూసలో రూపకాలు (వాసే ఆవసరం ఎందుకు వచ్చిందో చెప్పడం కష్టం. ఏది ఏమైరా నారాయణరావు కవితా (పాభవానికి బాలమంది కవులు లొంగిపోయా రనేది నిజం,

నా!

ర, వుధు సేవ

నారాయణరావు రచించిన సాంఘిక రూపకాలలో యిది మూడవది. ఇది కూడ [వకరణమే. రచనాకాలం 19£6. వీరి తక్కిన రూపకాల లాగానే ఇది కూడ ఆవాడు రంగస్థలం మీద వేల సంఖ్యలో (పదర్శించబడింది. అనాటి నంఘంలో తిష్ట వేసుకొని మహామారిలా వ్యాపించి [పజలను పీల్చి పిప్పిచేస్తున్న మధుపాన దురూననాన్ని, తతృలితాలను కళ్ళార చూచిన కవి మద్యపానాన్ని నిరసిస్తూ ఈ నాటకం (వాళారు.

న_ప్రవ్యననాలలో మద్యసేవనం మహి (పమాద భరితమైంది. దీనివల్ల పురాణ పురుషులు సైతం పతితులయ్యారు. కుకాచార్యుడు మద్య సేవనం వళ్లే (ప్రాణాలమీవికి తెచ్చుకొన్నాడు. యాదవులు మద్యం సేవించే నాశనమయ్యారు. ఇటువంటి దూూచారం నశించిపోవాలనే ళలంఫుతోనే కవి ఈ రూపకాన్ని (వాశార, ఇతివృ కీ 0

రఘునాథరావు ఓ జమీందారు. సర్గుణాల (పోవు. దుర్వునన దూరుడు. తయన దగ్గర పనిచేసే మేనేజరు విశ్వాసరావు విశ్వాసానికి పెట్టినపేరు. ఓ రోజు రఘునాథరావు గ్మురంపై సా్యరీచేస్తూ పడిపోతాడు. న్పృహకోల్పోయిన స్థితలో రంగడు అనే తాగుబోతు ఈయన గొంతులో సారాపోళాడు. దెబ్బలు తగలడం మూలాన, తరచు తలనొప్పి రావడంవల్ల వైద్యుల సలవో మేరకు రఘునాథ రావు మద్యం పుచ్చుకొంటూ ఉంటాడు. మొదట్లో మందులా అలవాటైన మధు 'సేవ అనంతర కాలంలో ఈయనను గొప్ప (శాగుబోతుగా మార్చింది.

ఇదే సమయంలో శర్మ అనే దుష్టుడి పరిచయం ఈయనకు సంప్రాప్త మవుతుంది. రఘునాథరావు సంపదల్ని హరించాలనే దురుద్దేశంతో కస్తూరి అనే వేశ్యతో ఈయనకు పరినయాన్ని కలిగించాడు శర్మ. దుర్వుసన లోలుడైన రఘునాథరావు పూర్తిగా బికారి అపుతాడు. జమీందారీగిరి కూకటివేళ్ళతో కూలి పోయింది. రఘునాథరావు మనసు మార్చడానికి విశ్వాసరావు ళతవిధాల (చయ త్నం చేసినా ఫలితం లేకపోయింది,

కశక థ్రీ కాళ్ళకూరి నారాయణరావు రచనలు

రఘునాథరావు భార్య నిర్మల. కాపురం చేయడానికి భర్త సన్నిధి శేరింది. కానీ రఘునాథరావు ఈమెను ఎప్పుడు కన్నెత్తి అయినా చూడలేదు, వ కస్తూరికి కాశింసాహెట్‌ అనే రహస్య విటుడున్నాడు. ఈ విషయాన్ని బ్ట బయలుదేసి రఘునాథరావు కస్తూరి ముఖం చూడకుండ ఉండేట్టు చేయాలని సంక ల్నించాడు విశ్వాసరావు. కానీ విశ్వాసఠాొవు [యత్నం తిప్పికొట్టించాడు శర్మ. ఫలితంగా మేనే*రు పదవి కోల్పోయాడు విశ్యాసవావు. అనంతరం శర్మ మేనేజరవృతాగు.

దివాణం దివాలా తీసింది. ఈ పరిస్థితుల్లో విశ్వానరావు నవోయంతో నిర్మల ఓ చిన్న యిల్లు కొనుక్కొని భర్త అను[గవాంకోసం నిరీక్షిస్తూ ఉం టుంది, నిర్మల తంగడి చనిపోతూ పదివేల రూపాయల ఆస్తిని ఈమెకు (వాసి యిచ్చాడు. అది (గపాంచిన కస్తూరీశర్మలు తన పేర (వాయించుకొమ్మని రఘునాథరావుని (ప్రోత్సహించారు. కానీ ఆయన అంగీకరించలేదు, తాగుబోతు రంగనికి డబ్బు ఆళజూపి నిర్మలను చంపమని ఆదేశిస్తాడు శర్మం రలగడు నిర్మల నోట్లో విషం పోయగా ఆమె చనిపోతుంది. హత్యానేరం రఘునాథరావు మీద పడింది. ఆయన జైలు పాలవుతాడు. స్వామి భక్రిపరాయణుడై న విశ్వాస రావు రఘనాథరావు నిర్దోషిత్వాన్ని రుజువు చేయడానికి (వయత్నిస్తుంటాడు,

హైపలీతికి వెరచిన కస్తూరి, రంగడు= ఇదరూ న్యాయస్థానంలో వాస్త వాలను వెల్లడించారు. రఘనాథరావు బంధనిముక్తుడవుతాడు. జ్ఞానోదయం కలి గిన రఘునాథరావు విశ్వాసరావుతోసహా మధుసేవ మంచిది కాదని [పచారం చేయడానికి పూనుకొంటాడు. ఇదీ కథ. ఇక ప్మాతచ్వితణ విషయంలో నారా యణరావు చూపించిన నై పుణ్యం నిరుపమానం. రఘునాథరావు

కథానాయకుడు, నంస్కారి, దుర్వ్యుసనదూరుడు, విద్యావంతుడు, సంఘ' సంస్కరణాభిలాషి, ఓ రోజు రంగడు తాగి భార్యను కొడితే పోలీసులు వాడిని తీసుకెళరు. [తాగుబోతును రవ్షించడం మంచిది కాదని ఎవరూ రంగనికి సహాయం చేయడానికి నిరాకరించారు.

విశ్వాసరావుకి నళ్యం అలవాటు. దానిని కూడ మాన్చించగలిగిన రఘు నాథరావు ఎంతటి వ్యసనైైకదూరుడో తెలుస్తుంది. అటువంటి ఈయన గ్యురం

ప్ల ఎ న. షి నన ర. రి అ స వ న (ల పవ. ఓ త్తు కొ న్నా న్నీ భక మ [న న స ర యక న. క హస స. న నే వ స తయ చ 2 టి ్‌ శ్‌ ౪ న. వతి ర్‌ వ్‌ "| ఇ ళ్‌ ్రా వ వ ళ్తః త! శ్‌ ్త వి యు. క్ష... శ ప 2కే ళు బ్‌ మ. (| న. అఘళ గ లీ ఈ 8 యే ల క. ౮ కం చి లి శ్రీ న్నీ ళ్‌ ఛి 2౭5 న్డ్‌ భత స! ఖ గ గ 71 లై గేలి న తో కా శశ కీ కల్లా (ల) క ఖు జ్జ జే షు లలో 1% భ్య ఇ . ల క కనే భే ౧ తగ వ సచ క ఇ తశ ళీ టం. (న షై క న ర కే జ్‌ + క భ్‌ జ్‌ శా గ ;. పస యప చ త్త జ రి ? క శం న చల్లే క బం చీనా ఇ లలా, 6 శి సి డ్‌

మా కనా. త స టట త మ ర క్‌ వ చ్‌ ప న్‌ స ఖీ క క్ష ళ్‌ పొజులన న ఇ లి డ్డి త్‌ షు! ్రే సట క బో పో వ సే ఇ ఠి గ! మ శ - షమ్యా 124 క ట్‌ స్ట. శ్‌ బి నా గ స స యాడ! క ఇళ క్‌ 2 ప ధోశ్‌ ర్‌ శక శ గ న న ఖ్‌ ( |! ఇవా స్ట్‌ ళ్ల నజ స్టే య

న్‌!

షో... నః ఖ్‌ జీ9 2 00 శె యస తడ కధ జ వు నకి వణ ర స.

టన టే...

టన సంర...

తుధుసేవ ! మీవ నుంచి పతడంవల్ల, శర్మ నవావాసంవల్ల పతితుగవుతాడు. మధువుకు మగువకు వొనిసవులాకు. చివరకు ఫర్వభకకుడిలాగు మాూంపాడులు తినడం కూడా ఇలవాటు చేసుకొంటాడు.

కస్తూరికి యిల్లు దోచిపెట్టసాగాడు. (గామాలు తనభాలో చిక్కుకు పోయాయి. నిర్ధనుడయ్యాడు. శర్మ గౌన్ట్యం తెలుసుకోలేక ఈండినంటి విశ్వాస రావుని సైతం పదచ్యుతుని తేయడం చూవ్తే ఈయన బుద్ధి ఎంత బుగ్గి అయింటో తెలుస్తుంది. భార్య ఆస్తిని సం్యగహించుకొని రమ్మని కస్తూరి శర్మలు చెప్పినా ఈయన అంగీకరించలేదు. ఈ సందర ఎంలో ఈయన మంచితనం నృష్ట్రమవు తుంది. నిర్మల మరణం, కస్తూరి శర్మల కుతంసతం- ఈ సంఘటనవల్ల ఈయ నలో పరివర్తనకు నాంది పలికాయి.

కవి రఘునాథఠరావు ప్మాతను ఎంతో ఉదాత్తంగా తీర్చిదిద్దారు. ఈ పాతను మూడు దళలుగా విభటించవచ్చు. మొదటి దళలో ఇతడు దుర్వ్యునశ దూరుడు. నంఘసంస్కరణాఖిలాషి. రెండవ దళలో మధుపానలోలుడు, వేళ్యాలం వటుడు, మూడవ దళలో పళ్చాత్త స్త వృదయడు, జ్ఞాని.

“దింకామణి' కథానాయకుడు విల్వతుంగికుకకి గఘునాథరావుకి దగ్గ పోలికలున్నాయి. పై మూడు దళలు విస్వమంగఫకికి కూడా వరించాయి. ఒక తం్యడికి జన్మించిన ఇద్దరు కుమారులకు రూపశామ్యం ఉన్నట్టు ఒకే కలిలేత నృస్టించుడిన రెండు ప్యాళల్లో సారూప్యం ఉండడంలో తప్పులేకు, ఫై రెండు పాాఠల బౌచిత్యంలో మ్మాఠతం తేడా కొంచెం కనిపిస్తుంది.

విచ్శితమైన పరిస్థితులలో నిల్వమంగకుడు చింతామణికి విటునిగా మారాడు. కానీ రఘునాథరావు పరిస్థితి వేరు. మద్యపానం అంటే అసహ్మించు కొనే వక్రిగా కవి [పథమాంకంలో చెప్పారు. తరువాతి అంకాల్లో గొప్ప తాగు బోతుగా చ్చితించారు. అంతటి సంస్కారి వెంటనే పతితుడయ్యాడం టే వింతగొ లుపుతుంది. కేవలం వైద్యుల నలహా మేరకు మద్యం పుచ్చుకోవడం [కవేణా గొప్ప తాగుబటోతుగా మారడం= ఈ కల్పన అంత ఐలమైందికాడు కవి మరో విధంగా చెప్తే బాగుండేది. ఉత్తమ డైన రఘునాథరావే మద్యపానంవల్ల నాశవ మర్గూడంటే తక్కి.నవారి విషయం చెప్పనక్కరలేదు అనేది కవి భావన కావచ్చు.

14రీ శ్రీ కాళ్ళకూరి నారాయణరావు రచనలు పెగా మద్యపానంవల్ల కలిగే అనర్థాలు చెప్పడమే లవ్యం కొబట్టి కవి అలా కల్ఫించి ఉంటారని వునం సరిపుచ్చుకోవచ్చు. శర్మ

(వతినాయకుడు, వైద్యుడు. ఆంగ్ల భాషాజ్ఞానం కలవాడు. దుర్భుద్ధి, చదువుకొనే రోజుల్లోనే మద్య సేవనానికి అలవాటు పడ్డవాడు. కస్తూరికి రహస విటుడు, ఆంగ్ర పదజాలాన్ని మిశితంచేసి అనర్గళంగా హాన్య(పాయంగా ఊక దంపుడు ఉపన్యాసం ఇవ్వగలవాడు.

కస్తూరికి రఘునాథరావును అనుసంధానించి ఆయన నంపదను చాల మట్టుకు కెంకర్యంచేసి పబ్బం గడుపుకొనేవాడు. కర్మ (కూరస్వభావుడు, రఘునాథరావు నుంచి వంద రూపాయల నోటు తస్కరించి ఆ నేరం విశ్వాస రొవుమీద ఆరోపీస్తాడు. అయినా రఘువాథరావు నమ్మలేదు. అనంతరం కస్తూరి ఆ నోటు రఘునాథరావుకి చూవీంచి విశ్వాసరావు తనను కోరాడనీ ఈ నోటు తన దగ్గర ఉంచమన్నాశనీ ఇెప్పంది. ఆ నోటు నంబరు ఇంతకుముందే గుర్తుంచు కొన్న రఘునాథరావు విజమేవని విశ్వానరావును మేనేజరుగా లొలగించి ఆ పదవి శర్మకు కట్టిలెకలాడు, థిరంతా కర్మ వేసిన ఎర్హుగడ అని రఘునాథరావు గుర్రించలేకపోరాడు.

శర్మ దౌన్ట్యం నిర్మల మఠజానికి దారి రీసింది. రంగడు కస్తూతి తమ అపరాధాన్ని ఒప్పుకోవడం వల్ల శర్మ చెరసాల పాలయ్యాడు,

శర్మ ప్మాత “కన్మావల్కం'లోని గిరీశం ప్మాతను తలపిస్తుంది. కవి గిరీశాన్ని గుర్తుంచుకొన్నారనేది వాస్తవం, కాగా గిరీశం ప్మాత రాణించగా, శర్మ ప్మాత కొంత కృతకంగా తయారైంది. ఆంగ్ల పదజాలంవళ్ల గిరీశం పాాతకు పరిపూర్ణ (పయోజనం చేకూరింది.

మధురవాణి మనసు దోచుకోవడానికిగానీ, ఆగ్నివో[తావధానుల యింట్లో మకాం పెప్టిడానికి గానీ ఆంగ్ల పదజాలం గిరీకానికి ఉపకరించింది. కానీ శర్మకు కంగ్ల పదణాలంవల్ల ఆశించినంత [పయోజనం చేకూరలేదు శర్మకు ఇంగ్లీషు రానంతమాాతాన కావ్యాత్మకు హాని జరుగదు. ఇద్దరూ నోటిమాటల్లో పబ్బం

మధుసేవ 14 గడుపుకొనే వంచకులే. ఆనాటి నమకాలీన నంఘంలో ఇంగ్లీషు చదువుళొని, దుర్య్యుననాలు అలవాటు కేసుకొని, పాళ్ళాత్య నాగరకతకు బద్ధులె, స్వదేశాన్ని విరసీంచే ఇలాటి _పబుద్ధుల్ని చూడడం వల్లనే గురజాడ, కాళ్ళకూరి వారల మృళథయాల్లో నుంచి ఇటువంటి పాతలు పుట్టుకు వద్భాయన్గి నిస్సందేవాంగా చెప్పవచ్చు, రస్తారి

వేళ్య, ఈమె కొంచెం పేదరికాన్ని అనుభవిస్తున్న తరుణంలోనే ర్మ నిర్వాహకం వల్ల రఘునాథరావు తోడయ్యాడు. ఈమెకు కాశింసాహెబ్‌ అనే మరో విటుడు కూడా ఉన్నాడు. ఈమె నీతీ కేని అత్యంత రశాశాపరురాలు,

మధుసేవనం, మాంసాశనం అలవాటున్న ఈమె రఘునాథరావును కూడా మాంసావోరిగా మార్చింది. ఈమె నిర్వాహకం వల్లనే ఆయన బికారిగా మారాడు. నిర్మల ఆస్తిని ఆయన పేర (వాయించుకొమ్మని రఘునాథరావును (పోత్సహ్‌ం చింది. రఘునాథరావు అంగీకరించక పోగా రహస్య విటుడైన శర్మతో చేయి కలిపి నిర్మల హత్యకు సముచిత ప్మాత వహించింది. ఈమె ధనాళాపరురాంన జానికి యిదే నిదర్శనం. రఘునాథరావు మీద నేరం ఆక ్పించడానికి నిర్మల (వాసినట్లు ఉత్తరం (వ్రాసి రంగడి కిచ్చింది. రంగడు విక్మలను చంపి అమె తలకింద కస్తూరి ఫోర్డరీ చేసిన ఊత్తరాన్ని ఉంచాడు. ఈన లభర్తవళ్లే ఆత్మ హఠ్యకు పాలుపడినట్లు ఆ ఉత్తరంలో ఉంది. అనుమానం మీద పోలీసులు రఘు నాథరావును నిర్బంధించారు. డబ్బుకోనం సాటి స్త్రీని హత్య చేయించిన ఈమె వృదయం పాషాజభూయిన్థం,

ఈమెలో కొంత మంచితనం కూడ లేకపోలేదు. న్యాయస్థానంలో తప్పు ఒప్పుకోవడంవల్ద (కేక్షకులకు ఈమెపట్ట సానుభూతి కలుగుతుంది.

నారాయణరావు నాటకాలలో చింతామణి, కస్తూరి వేశ్యలు. వీరిద్దరి మన _న్యత్వాలు పరస్పరం విరుద్ధం. చింతామణిలో పాపలీతి ఉంది. కస్తూరికి ఆ వాసనే లేదు. తన విటుల యిల్లాండపట్ల కూడ చింతామణికి దయాదాషిణ్యా లున్నాయి. కానీ కస్తూరి నిర్మల హత్యకే పూనుకొంటుంది. కొరిన్యం, (దోవా బుద్ధి చింతామణిలో మృగ్యం. ఈ రెండు కస్తూరిలో ఉన్నాయి. ఈ విధంగా కవి ఈ రెండు పా్మాతల్మి విభిన్న మన స్త్రత్యాలతో న్లైపుజ్యంగా చ్యితించారు,

140 థ్రీ కాళ్ళకూరి నారాయణరావు రచనలు విశ్వాసరావు అన్వర్థ నామధేయడు. రఘునాథరావుకి తర్మడి లేని లోటును తీర్చిన వాడు కనుకనే రఘుశాథరావు ఈయనను మామగారు అని పిలిచేవారు. రఘునాథ రావు సలహా మేరకు చిరకాలం నుంచీ తనకున్న నళ్యం పీల్చే దుకలవాటును మూన్తు కొంటాడు, వంద రూపాయల నోటును తన్కరించి ఆ నేరాన్ని విశ్వాసరావుపై ఆరోపించినప్పుడు రఘునాథరావు నన్ముక ఆయనను గురించి ఇలా అంటాడు. గీః ధర్మబేవర ధర్మము తప్పవచ్చు (గవాము లాత్మీయ గతులను గడవవచ్చు వీసమంతయు గూడ విశ్వాసరావు నీతి,దవ్చఃడు నలుపండు నీచపు(బని పై పద్యం విశ్వాసరావు పవర్తనకు సాక్షిభూతం. ఓమారు. వేళ్యాలం నటక్యం ఘానుకొళ్ముని రఘునాథరావుకి సలహా ఇబ్బాడు. కస్తూరి గుణవిహీన అని థజువు చేస్తే మానుకుంటానంటాడు ₹ఘునాథవంావు. అంతే. విశ్వానరావుకి వట్టల ఫెరిగింది.. కాశింసాపెద్‌క కస్తూరితో సంబంధం ఉందని తెలును కొన్నాడు. కాశింసాహెన్‌ కస్తూరి యింటికి పోవడం చూసిన విశ్వాసరావు ఈ, విషయాన్ని రఘునాధరావుకి సప్పాడు. రజువు కోసం రమునాథరావు కస్తూరి యింట్లో | వవేశించడం పసికట్టి సాహెబ్‌ మెల్లగా ఉడాయించాడు, ఎత్తుకు పై. ఎత్తుగా విశ్వాసరావు తనను బలాత్కగించడానికి [పయత్నించాడనీ, అందు అంగీకరించక పోయేనరికి గుట్టు రట్టుచేయవద్దని లంచంగా వంద రూపాయల నోటు ఇచ్చాడనీ ఇంతకుముందు శర్మ దొంగలించి విశ్వాసరావుమీద నింద మోపిన ఆ నోటును కస్తూరి చూపీంచగా రఘునాథరావు విశ్వానరావును అపార్థం చేసుకొని మేనేజరు పదవి నుంచి తొలగిస్తాడు. ఉద్యోగం పోయినా విశ్వాశరావుకి రఘునాథరావు పట్ల వీశమంతైనా అభి మౌనం తగ్గలేదు. నిక్క్మల మరణానికి కారణభూతుడు శర్మ అనీ, వంతకుడు రంగడనీ పరిశోధింభి రుజువు పరచివాడు. ఫలితంగా రఘునాథరావు బంధ

మధుసేవ 149 విముక్తుడవుఠాడు. కాంతగాంలీరాలు, (వజ్ఞాపాటవాలు. విళ్వాసరావు నిసర్గ గుణాలు. ఈ ప్మాతను కవి అపూర్వంగా చ్మితించారు. నిర్మల

రఘునాథరావు భార్య, సార్థక నామధేయరాలు. తం[డిని సహితం ధిక్కరించి భర్తకు పజ్జకు వచ్చిన మంచి ఇల్లాలు. అప్పటికే భర్త అన్ని విధాల చెడిపోయాడని (గహించిన ఈమె బాధాపరితిప్తురాఐవుతుంది. దివాణం దివాలా తీయగా తం[డివంటి విశ్వాసరావు నవియంతో ఓ చిన్న యిల్లు కొనుక్కొని భర్తకోసం ఎదురు చూస్తుంటుంది. కాపురానికి వచ్చి మూడు సంవత్సరాలైనా భర్త [(పేమకు ఆదరణకు నోచుకోలేకపోయింది. వికారి అయిన రఘునాథరావు ఓ రోజు ఈమె దిగశకు వస్తాడు. డబ్బు అడుగుతాడు. బాలారోజుల నుంచి దాచిపెట్టుకొన్న మూడువేల రూపాయలు ఇచ్చి ఏదైనా వ్యాపారం పెట్టుకొమ్మని పలవా యిస్తుంది. ఈ సన్నివెళంలో ఖభార్యపట్ల తాను డేసిన ఆన్యాయానికి రఘు నాథరావే పళ్చాత్తాపం చెందుతాడు.

రంగడు ఈమెకు విష్యపయోగం చేసినప్పుడు, మృత్యువు కోరలు సాచి నప్పుడు కూడ మధుసేవను నిరసిపూనే చనిపోయింది. ఈ విధంగా పాతిివళ్యా నికి, సచ్చీలానికి భారత స్త్రీ (ప్రతీకగా నిర్మలను కవి మూర్తిమంళం చేశారు,

నిర్మల ప్కాఠకు 'చింతామణి' నాటకంలోని రాధ పాాఠకు బొల పోథలిక లున్నాయి. ఇద్దరూ భర్తల (పాపరంలో తరించాలని కలలుగన్నవారే. రాధ భర్త అనురాగాన్ని కొంతమేరకైనా పొందింది. కాని నిర్మల ఆ భాగ్యానికి కూడా నోచుకోలెదు. తిన భర్త యిక మారడు అని నిర్హాంచుకొన్న తరువాతే రాధ నదిలో దూకి ఆత్మహత్య చేసుకొంది. కానీ నిర్మల తన భర్త మారటోతు న్నాడు అనే సంతోషంతో ఉండగా విధి రంగనిచేత హత్య చేయించింది. రాధ చనిపోయి భరకు పడవలాగ శరీరాన్ని అర్పించి నదిని దాటించింది. నిర్మల చనిపోయి తన విద్యాయోగ్యతలచేత భర్త శిషను తొలగించింది, రాధ నిర్మలలు నారాయణరావు సృష్టించిన కవల పిల్లలని చెప్పవచ్చు వెంక 'పేశం

కస్తూరీ తమ్ముడు. కస్తోరికి తల్లీ కేదు, వేశ్యమాతలేనీ లోటు భీ చేయే

150 థ్రీ కాళ్ళకూరి నారోయణరివు రచనలు డానికి యితడున్నాడు. అక్కకు విటులను సమకూర్చడం వారినుంచి కొర్డో గొప్పో (పతిఫలం పొందడం ఇతని వృత్తి. నారాయణరావు వేశ్యమాతకు (ప్రత్యామ్నాయంగా వెంక టేళాన్ని సృష్టించారు. “చింతామణి'లో శ్రీవారి, ఈ నాటకంలో వెంక టేళం- ఈ రెండు పృాతల్ని కవి వ్యంగ్యంగానే చ్చితించారు, శ్రీహరికి వెంకటేశం పర్యాయపదం. తార్పుడు పనిచేసే వీళ్ళకు శ్రీ మవోవిస్ణువు పేరు పెట్టడం చ్మితంగా ఉంది. ఈ పేర్టలో ఉన్న వ్యంగ్యాన్ని కవి స్వీకరిం బారు. 'శ్రీహరి' అంటే సంపదల్ని హారించేదని ఆర్ధం. “వెంకటేశం అంటే పాపాన్ని హరించేవాడని ఆర్థం. పాపం అంటే లౌక్యమైన వ్యంగ్యార్థంలో డబ్బు అని చెప్పవచ్చు. ఈ ధ్వని చమత్కారాన్ని ఊహించే నారాయణరావు వీరిద్దరికి ఆ పేర్టు పెట్టి ఉంటారు, రంగడు తాగుబోతు. గురంమీద నుంది రఘునాథళరావు పడ్డప్పుడు ఆయన నోట్లో మద్యం పోసి ఆయన మధుపానలోలకత్వానికి శ్రీకారం చుట్టాడు. ఇతడు రంగూన్‌ వెళ్ళీ అక్కడ బర్మావాడిని హత్య చేసినట్టు, తాగిన మైకంలో ఏమైనా చేయగల డనీ చెప్పడందేత కవి నాటకీయ వ్యంగ్యాన్ని భవిష్య కథనాన్ని సూచ్యాసూచ్యం జేశారు. నిర్మలను హత్య చేసినట్లు న్యాయస్థానంలో ఒప్పుకోవడం వల్ల ఇత డిలో కొంత మానవత్వం ఉన్నట్లు కనిపిస్తుంది. నాటక యితివృత్తం ఓ మలుపు తిరగడానికి రంగని ప్మాఠత ఉపకరిస్తుంది. కొళంసా హెబ్‌ కస్తూరికి రహాన్య విటుడు. (గంథసాంగుడు. బట్టలషాపు యజమాని* కస్తూరికి మంచి మంది బట్టలు చేరవేయడం ఇతని పని. ఇతడు వోస్యపియడు అమాయకుడు. ఇతడు మాట్లాడే తెలుగు 1పేవకులకు నవ్వు తెప్పించగలదు. (సేవకులు కమ్మగా నవ్వుకోవడానికి కాశీం కొంతవరకు తోడ్పడురాడు. ఇక తక్కిన ప్యాతలు అంత విశిష్టమైనవి కావు. కథాగననానికి కొంత మట్టుకు తోడ్పడగలవు, మధునేన - సౌమాజీక దృక ఎలం౦ పారతం[త్యంలో మగ్గుతున్న భారతీయులు మధుసేవకు బొనినల్రే ఇల్లి వన్న గుల్ల రేసుకొంటున్నారు చ్‌రి కవికి ఇవేధన కలిగించింది. ఫ్రైగా మధ్యాన్ని

మధుసేవ 151 అమ్మి పాళ్ళాత్యులు కోట్టు గడిస్తున్నారు గ్‌ మధుపాన్మపియులు ఎక్కువయ్యారు. అందుకు నిరసనగా కవి ఈ రూపకాన్ని (వాళారు. అంతేకాకుండా 1920 నుండి గాంధీగారు ఆంధలో విస్తృత పర్యటనలు చేసి ఖద్దరు (ప్రచారం మద్యపాన నిషేధం మొదల్తెన వాటి గురించి (ప్రబోధించారు. 1921 వ్మపిల్‌ 6వ తేదీ గాంధీగారు మద్యాన్ని అమ్మవద్దని మచిలీపట్నం బహిరంగ నభలో వర్తకులకు విజ్ఞపి చేశారు. 1921 వ్మపిల్‌ 6వ తేదీ రాజమహేంద్రవరంలో గాంధీగారు తాగుబోతు అలవాట్లను తవణం మానిపించడానికి ఇండియా చేసే పవితమైన. *"పయత్నంకంటె నాకు ఎక్కువ ఆనందాన్ని నంతోషాన్ని కలిగించేది మరొ కటి లేదు అని (పసంగించారు.

గాంధీగారి (పఠావానికి లోన్నై కొవలిలో ప్రీడరుగా పని చేస్తున్న ఓరుగంటి వెంకటసుబ్బయ్య తాటిచెట గీత మాన్సడం కోసం తాటి గెలలను అనేక [గామా లలో నరికించి [పభుత్వం వారితో తీరని పోరు సాగించారని కొండా వెంక టప్పయ్య పంతులుగారు స్వియచర్మితలో చెప్పుకొన్నారు.

గాంధీగారి [పటోధం కంటే ముందే _పముఖ సంఘ నంస్క- ర్లలెన కందు కూరి వీరేశలింగం పంతులు తమ తోటలోని తావి చెట్టునరికిచేయించినట్టు స్వియచరి (ఈలో చెప్పుకొన్నారు.

[వముఖ గాంధేయవాదులె న నారాయణరోవు మవోత్ముని (పభావానికి లోనై మధుసేవను కథావస్తువుగా స్వీకరించి ఈ రూపకాన్ని రచించారు. పైగా ఆ కాలంలో మధుసేవకు లోన్వై జమీందారులు సెతం నికారులు కొవడం కళ్ళారా ఆయన చూశారు. ఇవన్నీ ఈ రూపక రచనకు (పేదకాలయినాము. మధుసేవతో పాటు అనాటి సమాజంలోని అ స్రవ్యస్తాలను కూడ కవి సునిశితంగా విమర్శించారు.

1. ఇంగ్లీషువారు భారతదేశానికి పరిపాలకులైన తరువాత భారతదేశంలో [రాగుబోతుతనం ఎక్కువైందనీ ఆ (_తాగుడ్డు లీ ల! నవే స్తే హిమాలయ పర్వతం మించిపో తాయన్నీజోక స్రిష్లద్ధవర్థవిటపై ఫ్రీ గ్ల/లి నారు. భి క క లూ &. ఈ విషయం గురించి (పథమాధ్యాయంల్నోసోలన్చికీలీ జతగిరడ్‌: గ. ల్‌ సంచలన. ఆ ఈ 5 శౌ క

169 థ్రీ కాళ్ళకూరి నారాయణరావు రచనలు ఆనాటీ నాటక సమాణాలవారు (శాగుడుకి అలవాటై పఠతీతులయ్యారని నారాయణరావు శర్మ ప్మాతద్వారా చెప్పించారు. ఆనాటి జమీందారుల ఆలవాట్టను కవి నిశితంగా విమర్శించారు. కోళ్ళ పందాలు సీమ కుందేళ్శతో కాలక్షేపాలు, కుక్కల పెంపకాలు మొదలైన వికృ కాలను కవి స్పష్టీకరించారు. “చింతామణి “వరవ్మికయం'లో లాగా ఈ రూపళంలో కూడ మధుసేవ మంచిది కాదని చివరలో (పథాన పాాతలచేత (వటో ధింపజేళారు. మధఘ'సేన - (పకరణ లక్షణాలు కథ లోకసం శయం. కవికల్పితం. నాయకుడు ధీరళాంతుడు నాయి కలు ఇద్దరు. నిర్మల కులన్ట్రి. కస్తూరి వేశ్యం రసనిరూపణ ఆంగీరసం ళొంతఠి. పొపాచరణుడై పతితుడైన నాయకుడు అనంళరం పళ్చాత్తప్తుడవుఠాడు. కస్తూరి కొాశింసాహెల్‌ల నంభాషణలు వోన్యరనం. కస్తూరి రఘునాథ రావుల సంభాషణలు శృంగారరసం, నిర్మల మరణం కరుజరసం. ఈ రూప కంలో ఇవి అంగరసాలు, నొంది ఊ గోరవ మాయువున్‌ సిరి సుభింబును దేల్వియ రూపడంచీ పై వారికీ పేయబుద్ధి తమ వారికి వ్యాకులమున్‌ ఘటించి ని స్క్సారుల శేయదుర్య్యుసన నంతలి పొల్పడకుండ మూ సలా స్తాషల సీశ్వరుండు సతతంణును సత్కృప(గాచు గావుళన్‌ పై పద్యం ఆశీర్వాద (పయుక్తం, దుర్వ్యుసనాంలో చిక్కుకోవద్దని (గ్రబోధం చేశారు కనిః- - (ప్రస్తావన గంగులో స్యూకరారకు మ్యారమే (వవేష్టాడు = వటిలో నూట్టురినట్టు

మధుసేవ 158 అభినయిసాడు. కానీ నటి రంగ (ప్రవేశం చేయదు అనాటి 1పేషకుల దుర్వర్త నాలు, రసికత్వంలేని వాళ్ళ చేష్టలు కవిస్తూ తధారుని ద్వారా సునిశిత వీస్యాన్ని మేళవించి నిమర్శించారు. కృతిభళర్త (వళంస కవి సూతధారునిచేత గొప్పగా చేయించారు. వది అంకాలున్నాయి. విష్కంభ (పవేఃకాలు లేవు. _పకరణ లక్షణా లన్నీ ఉన్నాయి. భాష - శైలి ఈ రూపకంలోని భాషను గురించి నారాయణరావు పీఠ8కలో యిలా చెప్పుకొనా, రు. “పాతౌచిత్యము కొరకును, బామరజన సబోధము కొరకును గావించిన భాషాసాంకర శముల నేమి-[పమాదములనేమి పండితులు మన్నింపగల రని భావించుచున్నా(డను.' సర్వజన సుబోధం కోనం కవి వ్యాకరణాన్ని అక్క డక్కడ విస్మరించారని స్పష్టమవుతుంది. ఈ రూపకంలో కవి వాడిన కొన్ని సామెకలు : క. గుగ్గిషృపెట్టిన గూనివంపు తీరునా £. _దొంగకు( జీకటివలె = వేళ్ళకు వేషమే యంగరక్షకము ఈ రూసకంలోని కైలి ఇంతకుముందటి రూపకాలలో మల్లే సరళంగానే ఉంది. ఆంగ్ల భాషలో అపారపరిజ్ఞానం గల నారాయణరావు ఈ నాటకంలో ఆంగ్లపదశాలంతో ఓ చక్కని సిస్‌ పద్యాన్ని వోస్యరసంతో కలిపి మూసలో పోసి అచ్చు తీళారు. సీ మార్నింగు (౦౯01౧09) కా;గనె మంచము లీ వింగు (ఓ08౪1౧9) మొగము వాషింగు (ఈ88111౧9) చక్కటంగ సీటింగు (51511౧0) శార్కు. (007%) రిమూవింగు (గింగాం౪1౧0) గ్లాసులు విల్లింగు (51111౧09) గడగడ డింకింగు (గంబుతింగు కార ఖో వైటింగు బయటికి మార్చీంగు

156 థ్రీ కాళ్ళకూరి నోరోయణరొవు రచనలు క్టబ్బును రిచింగు గాంబులింగు విత్తము లూసింగు చిత్తము రేవింగు వెంటనే (డింకింగు వేవరింగు తే; మరల మరల రిపీటింగు మట్టరింగు బసకు స్టార్టింగు జేబులు ప్తండరింగు దారి పొడవున డాన్సింగు థండరింగు సారెసారెకు రోలింగు స్టంబరింగు నారాయణరావు పద్యరచనలో విలషణమైన (పతిభ కన్పిస్తుంది. సహజ సిద్ధమైన కళ కు కనిపించే ఉపమానాలతో రమ్యంగా పద్యం చెప్పగలరు, మచ్చుకు ఓ ఉదాహారణ, సీ॥ నిండు జాబిల్సిని నిరసించు నెమ్మోము కడుగని తోమని కంచమయ్యె తమి బూరేకుల తల(దన్ను కనులు గరసిపోయిన గాజుగరి టెలయ్యె ప్‌సిండీ యద్దంబుల భంగించు చెక్కులు కుట్టులూడిన చెప్పులట్టలయ్యె చిగురాకు డొప్పల( జిన్న బుచ్చెడు మోవి తడియారి పోయిన వడియమయ్యె గీ॥ చూడముచ్చట గోలిపెడు సొబగుమేను వాడిపోయిన లేశాన్నకాడయయ్యె శివుని గళమొక్కటియె నల్పు చేసినట్టీ కాలకూటంబు సురకన్న మేలు గాదె 1 మధుసేన - ఉత్క్యృష్టత ఈ నొటకం అప్పట్లో వేలనంఖ్యలో (వదర్శితమైంది. ఇతర రాష్టా9లలో కూడా ముఖ్యంగా కలకల్తాలో [పదర్శితమైనట్లు ప్రముఖ నటులు [క్రీ॥శే॥ థ్రీస్టానం నరసింహారావుగారు తమ 'నటస్టానం'లో పేర్కొన్నారు. నేటికి అక్కడక్కడ | పడర్శిస్తున్నట్టు తెలుస్తునే ఉంది. జతీయాఖిమానం దేశళ్తీ, సంఘ సంస్కర

మధుసేవ 155 ముతా ణాలిలాష_కల నారాయణరావు పే లవ్యాల్నీ సాధించాలచే ఈ రూపకం (వాళారు. అని వీఠికద్వారా తెలుస్తుంది.

మద్యపానం మంచిదికాదని (పబోధించే నాటకాలు నారాయణరావే కొక ఇంకా కొందరు (వాశారు.

1. మధుసేవ -- నాటక సరన్వతి 1928

౨. మధుసేవ -- మద్దూరి. శ్రీరామమూ_ర్రి-1984

8. నురానంద _- కొడాలి సత్యనారాయణరావు 1926

9. మద్యనిషేధము --- పులిజాల వేంకట అప్పారావు 1949 సమకాలిక రూపక రచయితలు-మధు సేవ

“సురానంద' నారాయణరావు 'మధుసేవ'కం టే ముందు రచన స్థూలంగా కథ యిది :=

సురానందుడు అనే సంపన్న వ్మిపుడు తండి అనంతరం ఆ స్తికివార సుడై నాడు. ఇళడికి గిరిమ్పూర్తి అనే దుష్టుని సహవానం వల్స ఇందువదన అనే వేళ్ళతో చెలిమి కలుగుతుంది. సురానందుని భార శ జానకమ్మ పవి త్రురాలు, కాగిన మైకంలో సురొనందుడు ఆస్తినంతా ఇందువదన పేర (వాసి బికారి అయినాడు. ఈ సమయంలో మాధవరావు అనే సురానందుని జారి ఎంత హఠ టోధ చేసినా సురానందుడు పెడచెవిని వెడతాడు, సురానందుడు బాకీపడ్డ ఓ శెట్టి ఇలు ఆ(కమించుకొని జొనకమ్మను వెళ్ళగొట్టాడు. ఈ విషయం సురానందుడికి తెలియదు. ఓ రోజు సురానందుకు కన్నంవేసి ఇంట్లో (వవేశించి భార్య జానకమ్మ అనుకొని శెట్టి భార్య మెడలోని నగలు లాగుతుంటాడు. ఆమె కేకలు వేయగా అండరు మేలుకొని సురానందుని పోలీసుల కప్పగించారు. మాధవరావు (పయ త్నంవల్స సురానందుడు బంధ విముకుడవుతాడు. అయినా సురానందుడు మార లేదు. అనంతరం నంజువ్యాధి వల్ల మరణిస్తాడు. చనిపోయే సమయంలోనే ఇరడు పళ్ళాత ప్తుడవు రాడు,

శ. చూడండి ఈ నాటకొన్ని గూర్చిన అనుబంధం శ్రే =

156 థ్రీ కాళ్ళకూరి నారాయణరావు రచనలు

ఈ నాటకంలో చింతానుణి పోలికలు కన్పిస్తున్నాయి. బిల్వమంగవజణ్జి భవానీళంకరుడు చింతామణి ఇంటికి తీసుకొని వెళ్ళినట్టు సురానం దుణ్ణి గిరిమూ రి ఇందువదన యింటికి తీసుకొని వెళతాడు. సురాన-దుడు మద్యలోలుడ్రి వేశ్యా నంపర్కంవరల్సి _చెడిపోయాడనే విషయాన్ని చెప్పడానికే కవి ఈ నాటకం (వ్రాశారు. వేశ్యాలోలత్వం = దీని చ్మితీకరణ అంతా చింతామణికి అనుకరణే, విల్వమ:గజుకికి దామోదరుడు హితబోధ చేసినట్టు ఈ నాటకంలో సురానందుడికి మాధవరావు హితవు చెప్తాడు,

సువానందుడు కారాగార ఒద్ధుడె నప్పుడు పళ్ళాత పుడవుతాడు. చెరసాల నుంచి బయటకు వచ్చిన తరువాత మళ్ళీ తాండు మొదలు పెడతాడు. అంచేత ఈ నాటకం ధూ ర్రనాయకమని చెప్పవలసి వస్తుంది. ఆపాయ భయాదులు సంభ వించినప్పుడు నాయకుడు పరివర్తన చెందినట్లు చెప్తే బాగుంటుంది. నాయకుని మరణం చెప్పకుండా పళ్చాత్తపుడెనట్టు వెల్లడిస్తే బాగుండేది. నాయకుని మరణంవల్ద కవి సాధిఎచిన పత్యేక (ప్రయోజన మేదీలేదు.

కథలో, కథానంవిధానంలో, పా్యతచ్మితణలో, సంభాషణలో, నాటకాం తంలో ఉవదేళంలో కాని ముమ్మూర్తులా మద్దూరి ్రీరొమమూ_్రి నారాయణ రావును అనుకరించారు. కాళపోతే ప్మాతల పేర్లు మార్చారు. నారాయణరావు “మధుసేవ'లోని రఘునాథరావు శ్రీరామమూర్తి నాటకంలో రంగనాథరావుగా, విశ్వాసరావు విశ్వనాథళర్మగా, శర్మ సుందరంగా, నిర్మల సులోచనగా, కాశిం సావె బ్‌ రహీంసాపాబ్‌గా పరివర్తన చెందారు.

విశ్వనాథళర్మను రంగనాథరావుకి, పెంపుడుతం(డిగా థ్రీరొమమూలరర్తి చెప్పి నో ప్యాతనిర్వహణలో గుమాస్తాగానే తీర్చిదిద్దారు. రెండు నాటకాల్లోని కథా నాయకులు గ్మురంమీదనుంచే సడిపోతారు. ఇద్దరినోళ్ళలోను రంగడే మద్యం పోస్తాడు. ఇద్దరికి వేళ్ళాసంపర ్రారి ఉంది. ఇద్దరూ వీకారులయ్యారు. ఇద్దరు కథా నాయిక లుకూడ రంగని చేతిలో హతులవుతారు. శ్రీరామమూ ర్రి తమ రూపకంలో న్యాయస్థానం సన్ని వేళం తీసివేశారు. రంగవాథరావు వేళ్య రంగనిచేత హతురాల్రై ఆమె ఇచ్చిన వాజ్య్మూలంవల్ల ఆయన విడుదలవుకాడు. నారాయణరావు తమ నాటకంలో న్యాయస్థానం సన్నివేశం కల్పించడంవల్స విశ్వానరావు గొప్ప మేఠావిగా గృద్తింపుపొందుతాడు, ఈ నాటకంలో విశ్వనాథళర్మ పొరకు ఆ

మధుసేవ 157 అవకాళం శ్రీరామమూర్తి కలిగించ లేదు, శర్మకు (వత్యామ్నాయమైన సుందరం ప్మాత చేత ఆంగ్లం మాట్టాగించలేదు. పద్యాల ఎత్తుగడఐను కూడా శ్రీ రామమూర్తి నారాయణరావును అకక రించారు. సీ పలు నము[దములు దీవులు ధాటి యజునది వందల మైళ్ళిట్టె వచ్చినావు =జనారాయణరావు సీః భండాంతరంబుల కడనుండి చనుదెంచి భారతదేశంబు జేరినావు ఎశాట్రీరామమూ ర్తి ఇక నంభాషణల అనుకరణ పరిశీలిద్దాం. శర్మ := (పళువు (తాగక పాలింపలే/డు. సేవకుండు (తాగక 'సీఏంపలేడు వైద్యుడు (తాగక వ్యాధి? కని పెట్టలేడు. ఆర్బకుడు (తాగక హారతి పష్ధలేడుం వంటవాడు (తాగక వండలేడు. అశనొరా య ఇరావ్సు సుందరం := (తాగళ మంగలిపని చేయలేడు. వంట (బావ్మాణుడు (కాగక వండలేడు. పురోహితుడు తాగక పీఠమెక్కలేడుం ఎ్రూమమూ రీ బహుళః నారాయణరావు రూపకానికి వచ్చిన | పఖ్యాతిని చూసి శ్రీరామ మూర్తి ఈ నాటకం (వాసి ఉంటారు, అబవావాశప్టేవాాలా.

6. సంసారనటన

శ్రీ కాళ్ళకూరి నారాయణరావు రచించిన సాంఘిక రూపకాలలో ఇది నాలుగవది. రచనాకాలం 1927. ఇది ఈనాటికీ అమ్ముదితం. కవి [వాత (పకి పారం ఈ రూపకం 18=-161927 (పారంభవుబునట్లు ఠెలు స్తుంది,

ఆంధ్మపదేక్‌ నాటక ఆకాడెమీవారి “నాట్యకళ అనే మానప్మతీకలో కీ॥ శ థీ వంగర వెంకటసుబృయ్యగారి (పోద్సలంవల్ల 19746 జనవరి మొదలు జూన్‌నెల సంచికలవరకు ధారావాహికంగా ఈ రూపకం (ప్రచుకిశమైనది. కానీ (ప్రాత (పతికి పచురిత రూపానికి కొంత వ్యళ్యాసం ఉంది. కథ పరాకాన్థ చేరుకొన్న నన్నివేశంలో సందర్భకుద్ధిలేకుండా అనవసరంగా వాళ (పతిని విశ్మరించి మార్చుచేసి మరోవిధంగా [పచురించారు. అంచేత కథచినర పేలవంగా తయాకైంగి. ఈ రూపకంలోని మంచిచెడ్డల్ని వివక్షించడానికి [వాత (పతి పరిశీలనం తప్పనిసరి. ఈ విమర + (వాత పతి ఆధారంగానే చేయడం జరిగింది. నారాయణరావు దీనికి 'సంసారనటన'" అనే 'పేరుపెట్టినా 'నటన' అనే వదం కొట్టి వేసి వారే 'సారము' అనే పదం చేర్చారు కవి స్వయానా ఇలా దేశారు,

ఇది నారాయణరావు తుది రూపకం కావడం మూలాన కథలోను, కఠ నంలోను, శిల్ప నిర్వహణలోను తమ ఇతఃపూర్వ్యు రూపకాల కంటే వైశివ్ట్యం వైవిథ్యం కనబరిచారు. పేరుఐబలం ఏమో కాని 'సంసార సారము కంటె *“నంసార నటన'గానే వ్యవహరించబడుతున్న ది. కవి జీవించి ఉన్నప్పుడే ఇది (పదర్శితమైనట్లు తెలుస్తున్నది,! ఇప్పటికీ మ్ముదణ భాగ్యానికి నోచుకోక పోవడం తెలుగు రూపక సాహిత్యానికి ఒక కొరత అని చెప్పవచ్చు.

సమకాలీన సంఘంలో కొన్ని “కుటుంబాలలోని అస్తవ్యనస పరిస్థి తులు పకీలించి సంఘంపై కొన్ని చురకలు వేయడానికే కవి ఈ రూసకం శ. ఈ విషయం శ్రీరాజ భూషణరావు నాతో చెప్పారు.

నంసార నటన 180 (వాళాడు. కొన్ని కుటుంబాలలోని ఆడంబరాలు, పాళ్చాత్యా వ్యామోవినిక గురయిన అ త్రింటి (ప్రవేశంతో వీరి కుటుంబంలో అనేక మార్పులు వస్తాయి, సాంబమూర్తి సాత్వికుడు. శారదాంబకు అతిశయ దర్పం. అ_త్తమామల్ని లెక్కపెట్టదు. భర్తను ఎలాగైనా విడదీసి తన పున్దింటికి వెళ్ళాలని తాష్మతయం పడుతుంటుంది. వితంతువు, సువాసినికి స్వాధీన పతిక లక్షణాలు టోరించినట్టు ఇచ్చకాల బుచ్చెమ్మ అనే వితంతువు భర్తను లొంగడీఘకొనే ఉపాయాలు శారదకు నూరి పోస్తుంటుంది. ఓరోజు కారదాంబ అత్తతో ఘర్షణపడుతుంటుంది. అప్పుడు శరభరాజు కోడలును దండిస్తాడు. కాలువలో పడి చస్తానని బెదిరించి శారదాంబ బయలుదేరుతుంది. సొంబమూలర్తి వెంటబడతాడు. చెప్పిన మాట వింటానని మాట తీసుకొని ళారద తిరిగి ఇంటికి వస్తుంది. ఇదంఠా బుచ్చెమ్మ ఉపాయం,

కుటుంబ కలతలవల్ల సాంబమూర్తి వేకకాపరం పెడతాడు. దాసు లండన్‌లో చదువు ముగించుకొని, మ్మదాసులో ఉద్యోగం సంపాదించుకొని ఇంటికి వస్తున్నట్టు డబ్బు పంపమని ఊత్తరం (వ్రాశాడు. డబ్బులేకపోవడం వల్ల ఇల్లు అమ్మాలనుకుంటాతు శరభరాజు. ఈ విషయంలో ఏదైనా నోటుమీక నంతకర చేయమంటాడని, ఆ బిఇబాధను తప్పించుకోవడానికి శారద ఐలవం తంగా భర్తను ఒప్పించి చంటిపిల్పాడితోసవో సాంబమూర్తిని వెంటబెట్టుకొని ఎవరికీ చెప్పకుండా పుట్టిల్లు చేరుతుంది. ఆనంతరం కరభరాజు జానకి, అన్న పూర్ణమ్మల నగలమ్మి దాసుకు డబ్బు పంపుఠాడు.

దాసు ఇంటికి వచ్చాడు. జానకి వ్యక్తురాలై ది. కార్యం జరిపీందాలని అన్నపూర్ణమ్మ పట్టుబడుతుంది. కానీ దాసు లండన్‌లో మేరీ అనే పాళ్ళాత్య వనితను వివాహమాడాననీ తనతో తీసుకొని వచ్చాననీ తండికి చెబుతాడు, ఈ విషయం విని శరభరాజు మంచానపడి అనంతరం ఆరునెలలకు కన్ను మూశాడు. సాంబమూర్తి అత్తగారింట్లో, దాసు మదరాసులో వుండి అంత్య కియ లకు రాలేకపోయారు.

ఆదిలో బావమరదియింట్లో సుభించిన సాంబమూర్తి (కమ (కమంగా బావమరది కనకరాజు ఈయనను చులకనగా చూస్తుంటే భరించలేక విశాఖ పట్టణంలో ఉన్న తమ్ముడు దాసును ఆశ్రయించాడు.

160 ఫ్రీ కాళ్ళకూరి నారాయణరావు రళనలు

మేరీ దాసుల సంసార జీవితం సంతోషంగా సాగడంలేదు. దాసు కాంఠ స్వభావుడు మేరీ అహంకారి. ఈమె శీలం కూడ కళంక భూయిష్టమే.. న్వళాశీ యుకైన డేఏడ్‌తో ఈమెకు స్నేహం ఉంది. ఇదే నమయంలో దాసును న్‌! యించాడు సాంబమూర్తి. అన్న పరిస్థితి తెలుసుకొని దాసు తన పలుకువికిని ఉపమోగింది సాంఐమూర్తికి పాఠళాలలో ఉద్యోగం ఇప్పించాడు. ఈయన ఉద్యోగం స్థిరవడ్డాక భార్యాఫిల్లల్ని విశాఖపట్టణం రఫ్ఫించుకొని సుఖజీవనం సాగిస్తుంటాడ్డు.

సాంబమూర్తి కుమారుడు శరభరాజు యుక్రవయస్కుడు కాగా ఠన కూతుర్ని ఇస్తానని కనకరాజు (బతిమిలాడినా సాంబమూ రీ ఒప్పుకొక మరో సంబంధం భాయం చేసుకొంటాడు.

ఇక్కడ జానకి, అన్నపూర్ణమ్మలు తమను అందరూ విడిచి వెళ్ళితే రెక్కలు తెగిన పక్షుర్హాగా భారమైన జీవితం గపుడుతుంటారు. వీరిద్దరి ఖర్చులకు నరిపోను డబ్బు దాసు పంవిస్తు.టాడు. వీరు గాంధీగారి ఖద్దరు ఉద్యమం పట్ట ఆకర్షితులై దేశసేవ చేయడానికి వీధి వీధి తిరిగి ఖద్దరు వస్త్రాలు అమ్ముతూ కాలక్షేపం చేస్తుంటారు,

మేరీకి డేవిగ్‌తో అ్మకమ నంజంధం ఉన్నదని దానుకి రూఢిగా తెలిసి పోయింది. అంతలోనే తల్లికి బాగులేశని వెంటనే రమ్మని మేరీకి వెల్మిగాం రాగా దాసు ఆమెను న్వదేశానికి పంపాడు.

సోంబమూర్తి కుమారుడు ళరభరాజాకి క్యామలాంబతో వివావమైంది విశాఖపట్నంలో న్యాయవాదిగా జీవనం సాగిస్తున్నాడు శరభరాజు, కారదాంబ కంటె ఆమె కోడలు శ్యామలాంబ రెండాకులు ఎక్కువే చదివింది. అనాడు కారదాంబ ళన అత్తను ఎంత హేయంగా చూసిందో అంతకంటె రెండింతలు శ్యామలాంబ అ_త్తకు వడ్జీంచేది. పొట్టకోసం భోజనం వండిపెప్టే వంట లక్కగా మారింది శారదాంబ,

ఓరోజు శరభరాజు వ్యాష్యెంకోనళ వచ్చిన వాళ్ళతో తండి సాంబ మూర్తిని దేవశార్చన [బాహ్మణునిగా జేప్తాడు. ఆమాటలు విని సాంబమూర్తి విచలితుడ్తై తల్లిదం[డుల్ని ఆనాడు థాను నీచంగా చూసిన పాప ఫలిళం

మహాకవి కాళ్ళకూరి నారాయణరావు విరచిత నంసారనటన (వ్రాత [పతి (వమానా పుట) (మహాకవి చేత్మివాత అందంగా ముత్యాలకూర్చులా ఉండేది) య్‌ పే రొ భట లాడి వక్ర క లల. సంసార నటన సాంగం - నాంది జాళలపేడం జాస్ట తపిదం(డ్రుల కాయ మమూంణు లప్తా.బం పొళని కురు జ్హైవిష్యయు దంళతుై తనచించ వడ 2 సాఫుశు లంలలాపి వావిదభు నక్తసగో షళ్టున మం కంయాజడల్లా దైడులమంుడస్షుండడు డి సృవాముత్కు ల౦ వేయగా వ్రుతళి! స్రజైకన యా(్ర-(క్రశశింం్సు ల్‌ విద్యఖ్మున రశ పొడు లాలా! కూలీ శ్వాో శో్ర చ ఏ(హాండును, బుట్టు రాద్వంశేప యుతి ఫాళాం వాల్‌ లాకాత్రతడ త౮్రో రి యాను లధ్ష్యాంబా పాజంణూా క్నూట్ట తనూ శంకు స్సు యిల్తమాం జాం నున గ్రల్ర్‌ విభున్యు విడు యణ ౧ ్వటంారు ద్యూ తర్వా! సముద్రం భనం తం నలు వంక లయానా ఆ, మా ఇలల వ్యాయూ.శంపే ర శరభ అర డ్రుసా రాసారిల కు వరవేవ బరుశాంతుండం దూస్తాల వై టగాల తౌళ్ళంాలి వరిశే(్రశడ దూయ్పు ప్రత దదూాాల ఖా*ి మ౮న్షిలా 30 కారు కవిరాజు లయం ఒవాంజం సం) ప్రణక యళ ఏ లి భక శయ నానా ౧క7ల రొడిక గ

నంపార నటన 161 ఈ విరంణా సం ఫా ఫ్రమైంతని భావించుకొని పళ్చా శ్రప్తుకవుతాడు, కల్లికి చమమాహులు వపవ్ఫకోవజానిశి భార్వళోసనో అయలుదేరాగు సాంఒమూ- థీ జాను పరిస్థితి కూడా భారుమారలుంది. తాను లండన్‌ వెళకం, గేండ్‌ క్ముటఫలికమేననీ, ఆానిక రాననీ, జావకితో కావుకం చేసుకొమ్మని మేరీ ఉతరం (వాస్తుంది. మోనపోయిన దాను తన తప్ప తాను తెలుసుకొవి భార్యకు తల్లికి శృమాపజలు చెప్పుకోవడానికి బయలు దేరాడు, ఇక్కడ వార్థక్ష్య్యంవల్ల అన్నపూర్ణమ్మ. మానసిక ఉోభవర్లి అానకీ = ఇద్ధరూ మంచంపట్టారు. ఐద్దరూ (పాణావసావ సమయంలో ఉన్నప్పుడు పౌంబ మూర్తి, శారదాంబ, దాసు వచ్చారు. క్షమి-.చమని దాఎ జనకిని అర్థిస్తాడు. జానకి, అన్నపూర్ణమ్మలు అద్దరూ ఒకేసారి కన్నుమూ శారు భార్య, తల్లి ఆత్మ కాంతికోనం అర్టరు (వారం శేయడానికి నిర్ణయ ౦చుకొ: టాతు దాసు, నాటకం వరినమా ప్రమవుత్తు=ది. ఇక ప్యాతి చ్మితణ ఎరిశీలింతవలసి ఉంది, కకవవాజూ అన్నపూర్ణమ్మ భర్త. సాంబమూరర్రి, దాసుల తణ్యాడి జార్మశాయత మైన తం్మడిగా కుమారులిద్దరినీ స్వళ కతో (వయె జకుల గా తీర్చిదిద్ధిన కష్టజీవి. అపార లౌకికానుభవం కలవాడు కానీ ఓ విధంగా ఈయన దురద్యస్టవంరుడుం చెప్పాపెట్టకుండా సాంబమూర్తి అ త్తవాలరల్లు చేరినిప్తుడు ఈయనపడ్డ బాధ అవి కచవీయం. తన జీఎతాన్ని ధారపోసి దాసును చదనవించాడు- జఉాను ఆంగ్లేయ తనితను వివామమాడినట్లు తెలియగానే మొదల నరికిన త౫వులాగా కూలిపోయి వాడు. కతకరాజు ప్మాత (పేక్షక వృదయాలను ఆర్థం రేయగలదు అన్నపూర్ణ మ్మ శరభరాజుకి తగిన భార్య- నర్గుజాల[ పోవు. కోడలు ళకారదాంబ మొండి వై అం అవల౨బించినప్పుడు ఎంతగానో హితబోచఛ చేస్తుంది. కొడుకుళిద్దరు తూరమైవా చలించని ధీక వృదయ ఈమె. జానకి జీఎతం అత)గాతిన వెన్నెలై వప్పుడు పెద్దదిక్కుగా ఆమెను ఓదార్చింది. కర్త అకాలమరణం, కుమారుల ళృర్ళన్నుత జానకీ (మోోనాంిన బ్లీవితం--- ఈ వివత్తులన్మీ ఒక్క వూర్చుగా

1ర్రీక్లి ఫ్రీ కాళ్ళకూరి నారాయజరావు రచనజ చుట్టుముద్టినప్ప్తుడు ఈమె ఎంతో గుండి ధైర్యాన్ని [పదర్శించింది. అన్న పూర్ణమ్మలో త్యాగనిరతి, దేశళక్రి అపారం, గాంధీ పటోధానికి [పలావితురాలై శేష జీవిఠాన్ని అర్జరు (వబారంలో కడలేర్చిన ఆదర్శజీవి. ఈమె ప్యాత కూడా కరథభరాజునలె కళుజరస (వపూర్ణం, సౌందమూ రి అాతీ

శరభరావుకి క్యేస్థ ప్కుతుడు. ఆనమర్ధుడు. భార్య గీచిన గీటుదాటని వివేశ (కష్టడు. భార్యా విధేయడై ఓ మారు తల్లినే ఈయన మందలిస్తాడు. వివేకంలేని వాడు కాబక్షే బావనరది యిల్లుచేరి అవమానాలకు గురి అవుతాడు. ఏ తమ్ము డికి డబ్బు పంపడానికి విముఖత చూపాడో చివరకు తన జీవన గమనానికి ఆ తమ్ముద్దే ఆ(శయిస్తాడు. కొడుకు శరభరాజుని [పయోజకుని చేసినా చివరకు అతని చేత దేవతార్చన [బాహ్మణుడిగా ఇతరులకు పరిచయం చేయబడి అగౌ రవం పాలవుతాడు, మొదట్లో నిర్ణయుడీగా తల్లిదం[డ్రులను కష్ట పెట్టీనా అనం తరం కొడుకు చెప్పిన బుద్ధివల్ల పళ్ళాత్తపుడై భార్యతోనహా తల్లి హెదాలమీద వడి కచూభివను అగర్థిస్తాడు. నమాజంలో భార్యకు దాసుడై వ్య క్రీత్వాన్ని కోల్పో యిన వ్యక్తుల (పఠీక సాంబమూ రి, దాను

శరభరాజు కనిష్ట ప్కుతుడు, యావదాస్తిని తర్మడి తనకోనం కర్చు పెట్టినా ఆయన బుణం తీర్చుకోలేకపోయాడు. భార్యకు తీరని (చోవామే. చేశాడు. తండి మరణానికి కారజళూతుడు ఇతడే. డేవిడ్‌, మేరీల పరిచయాలు ఎటు వంటివో తెలిసినా మేరీని నిలదీసి అడగలేకపోయాడు. మేరీ విశ్ళంఖల [వనర్త నకు ఈ బలహీనతే కారణం. అనురాగవతి అయిన జానకిని వదులుకోవడం, మేరీవల్ల దగావపడడం = ఈ రెండింటివర్లి ఇతని పరిస్థితి ఉభయ భష్ట మైంది.

అన్న సాంబమూ రిని ఆదరించడేం, జానకిని, తల్లి పోషించడం-ఈ రెండు వనులవల్ల ఈయన కొంత మంచితనం కలవాగేనని నిర్ణయించవచ్చు. వై వాహక జీవితంలో జానకిని అన్యాయం చేసినా ఆమి చనిపోయిన తరువాత శేవజీవితంలో ఆమె చేపళ్టీన ఉద్యమానికి అంకితం కావాలని నిర్ణయించుకోవడం మధావహం;

సంసార నటన 169 శారదాంబ

శరభరాజు పెద్దకోడలు. సొంబమూర్రి భార్య. మూర్థరాలు. ఇచ్చకోల బుచ్చమ్మ ఊపదేళంతో భర్తను లౌంగదీసుకోవాలని అహర్నిశలు [ప్రయత్ని స్తుంది, ఈమె ఆబద్ధాలి పుట్ట అనడానికి ఈ (కింది నన్నివేళమే నిదర్శనం, శారదాంబ : (రొసరొనతో) పోనిస్తురూ? బోడి తల్లి మీకే ఉందట. సాంబమూ్రి : (చివాలునలేచి) ఏమిటి ! బోడితల్లియా? ఏమి పొగరు? ఎంత

మాటాడితివి.

శార ; అయ్యో! అయ్యో! చూశారా? చూశారా? సొంబ ; విజంగా నీ వివృడు బోగితల్లి యనలేదు 1 శర : నానత్య |వమాజకంగా నేననలేదు.

దాను చడువుకోనం అప్పు తెస్తే మనకు పయోజన మేమిటని, ఆలా అప్పు స్యతంమీద సంతకంచేస్తే చనిపోతారని సాంబమ్వూ్రికి హెచ్చరిక చేస్తుంది. భర్తను తీసుకొని అన్నగారింట్లో మకాం పెట్టింది. భ_ర్తమీద తప్పిదాలు ఆరో వించి అన్నదేత ఆయనను తిట్టించే ఈమె మనస్తత్వం మిక్కిలి నీచం. చివరకు వదిన చేతిలో అవమానాలు చవి చూస్తుంది.

కోడలు శ్యామలాంబ ఈమెను హీనాతి హీనంగా చూసినప్పుడు ఆనాడు తన అ_ళను కాను చులకనగా చూసిన విషయం గుర్తుకు వచ్చి పళ్చాత్తపురాలై. చివరకు ఆ త్రపాదాల మీదపడి తృమాపణ వేడుకొంటుంది. కారదాంబలాంటి కోడళ్ళు ఈ సమాజంలో కోకొల్లలు, జానకీ

దాసు ధర్మపత్ని. చదువుకొన్న భర్త అనుఠకాగం పొందాలనే ఉద్దేశ్యం తోనే ఈమె ఆంగ్లం నేర్చుకొంది. సీమనుంచి వచ్చిన దాసు తనను గుర్తించ నప్పుడు భిన్నురాలవుతుంది. కుటుంబంలో దురదృన్టకరమైన పరిణామాలు ఏర్పడ్డప్పుడు అ_తకు అండగా ఓర్పు వహించి గుండె దిటవు చేసుకొని కాలం వెళ్ళబుచ్చుతుంది. గాంధీగారి ఇద్దరు ఉద్యమంపట్ల ఆకర్షితురాల్లై ఊరూరా అత్తను వెంటేఘుకొని థిరగడం, అద్ధరు (ప్రదారం రేయడం, అమ్మడం గిన

184 ఫ్రీ కొళ్ళకూరి నారాయణరావు రచనలు టీర్యగా సెట్టుకొంకి. అవసాన కాలంవరకు భర్తన్స్నంచి ఏ ఆవరణ నోచుకోలేని అభాగ్సురాలు. జానకి ఇనే ప్తేకుతోనే ఆమె శో.త స్ట ఆని ధ్యనింపతేశారు కవి, ఇచ్చకొల బుచ్చమ్మ

సార్ధకనామ ఢేయురాలు.. నేది భాషలో చెప్పాలంటే ఈమె వారా కనూ చార కేర్మదం. వితింతువు. నాలుకతీపీ మాటలు, అజ్ఞానం, మూర్థత్వం, ఆక, శపటం, (దోపాచింతన = ఇవన్ని సమపాళ్ళలో కలిపితే బుచ్చమ్మ తయారవు ఈుంది. అన్నపూర్ణమ్మకు చప్పేవిషయాలు చెప్తూ, శారదాంబకు చెప్పే విషయాలు చెప్తూ ఇద్దరి మధ్యా వైరం పెంపు చేసింది. భర్తను లొంగదీసుకోవడానికి ఉపా యాలు శారదకు ఈమె బోధించింది. ఈమె బోధన [పకొరం కారద భర్తను సాధించడానికి పస్తులు. టే దొంగచాటుగా ఈమె పకోడీలు తెచ్చి యిస్తుంది శారద కాలువలో విడతానవి నటి.చడం ఈమె నిర్వాహకమే. ఇచ్చకాలు మాట్లాడి అందరిచేత మంచి అనిపించుకొంటూ కుటుంబాలలో ద్వేషాగ్నులు రగులుకొలిపే వ్యక్తులపట్ట ఇాగరూశచ వహి౭చమని (పటోధించడానికే కవి ఈ పాత కల్పించి ఉ. టారు.

ఇక తక్కిన ప్యాతలు ఆంత (పాముఖ్యమైనవి కావు, సంసార నటన = సాంఘిక పరిస్టీతులు

నమకాలీన సాంఘిక పరిస్థితులను నారాయణరావు ఈ రూపకంలో కూడా [వక్షం చేశారు. ఓ సందర్భ.లో అన్నపూర్ణమ 8 కోడలిని కాపురానికి తీసుకు రమ్మని శరళరాజుతో ఇలా అంటుంది.

అన్న := అది పెద్ధమనిషె ఆరునెలలు కావచ్చింది. ఆడపిల్ల పెద్ద మని మైన శరువాశ అస్రే రోజులు పుట్టింట ఉంచడం అనేక అపవా దాలకు కారణ. సి

ఇప్పటి కాంపరిస్థితుల దృష్ట్యా ఫేన్నపూర్ణమ్మ మాటలు ఎవరికైనా నవ్వు కలిగించక మానవు. అతి బావ్యవివావాల అప్పట్లో ఉండేవని తెలుస్తుంది.

ఆనాబి సంఘంలో సరివడే మందు ఇద్చే వైద్యులు లేకపోగా నకిలీ వైద్యులు, భూతనైైద్యులు పొట్ట కూటికోసం (పజల (ప్రాణాలళో చెలగాటం

నీంసార నటనీ 186 ఆడుకొనే వారు. ”ఖజాచారులు, భూతవైద్య 1భోమజులు [పజల్ని లేనిపోని భయాలకు గురిచేసి వాళ్ళను మోసం చేస్తుండేవారు.! (పజలు కూడా వారి కవటా లను (గుడ్డిగా నమ్మేవారు. ఓ సందర్భంలో బుచ్చమ్మ ఇలా అంటుంది, “శాయమ్మ చంటిఓిడ్డ చచ్చిందిసుమా ! పా.దోషం అంటారు వాళ్ళు, బొల (గవాం అంటాను నేను. నాలుగు డబ్బులు దిగదుడిచి నంబి కొండ మ్య దగ్గరకు వెళ్ళి నాలుగు రంగులపోగు తెచ్చి కడితే నలిరాయిలాగు [_ఐతక్క పోయిందా శిల

వైద్యళాన్త్రం కంటె (_పజంకు ఆనాడు భూతవైద్య ళాస్త్ర్రపట్ట నమ్మక మెక్కువని. తెలుస్తుంది. విజ్ఞానళాస్త్రం వెల్లి విరస్తున్న ఈ రోజుల్లో ఆనాటి నమ్మకాలు చూస్తుం టే నవ్వురాక పోదు.

అప్పట్లో పై వర్గాం కుటుంబాల్లో మానవత్వాన్ని సైతం మంటగలిపే దూూబారం శన సంస్కారం. దీనిని నారాయణరావు సునిశితంగా విమర్శిం చారు. (పాణం పోకముందే మైలపడలామనే బెంగతో (పాణా వళషు ను ఇంట్లో నుంచి బయటకు లాగడం, ఆ సూతకం పోయేదాకా ఇంట్లో వస్తుషలు భదపరచు కోవడం అత్యంత గర్హనీయమైన కృత్యం, (ప్రేమాభిమానాలు, మమఠాను బంధాలు ఆ సమయంలో మటుమాయం కావడం విచారకరం. ఈ దురాచారాన్ని ఖండిస్తూ వీరేశలింగం పంళులు, చిలకమర్రి లక్ష్మీనరసింవాం పంళులు సుని! ఈంగా తమ (గంఠాలలో విమర్శించారు. తామే స్యయంగా శవఎవాహాకుల్తి వంఘానికీ ఆదర పాయులయినారు

ఇక చనిపోయిన వ్యక్తినీ మోయడం ఓ (ఐవ్మా (ప్రళయం. అందరూ మోసేవారు కారు. [వత్యేకంగా శవ వాహకులు రావాలి. ఇక వారి ధనాళకు అంతుపంతులేదు.. వీళ్ళను (పత్యక్ష యమకింకరులంటే సరిపోతుంది. శరభ రాజు చనిపోయినప్పుడు ళవవాహకులు అవృపూర్ణమ్మను చాల ఇబ్బంది "పెడ ఆరు. ఈ దుష్ట సర్మపవాయాలను కవి ఖండిస్తూ కరుణ రసాన్ని ఎల్లివిరియే జేళారు,

1. విరేశలింగం పంతుబుగారి రాజశేఖర చర్మితలో ఈ వాఠతారణం సాందంగా కనఓఒడుతు౨ది. ఏం చూ. చిలకమర్తి లమ్మీనరసింవాం స్పీయచర్మిత పుటలు = రిక్‌, 221, 222 = (1267)

18ీీ ఫ్రీ కాళ్ళకూరి నారాయణరావు రచనలు

ఈ నాటకంలో నారాయణరావు దేళభ క్రిని విసృతంగా (వబోధించారు, ఖద్దరు ఉద్యమాన్ని గురించి చెప్పారు. 1928 లో కాకినాడలో కాంగెన్‌ సభ జరిగింది. [ప్రముఖ దేశనాయకులంతా అక్కడికి వచ్చారు. గాంధీగారు ఖద్దరు వ్యాప్రిని దాని ్మప్రాముఖ్మాన్ని గురించి (పటోధించారు. గాంధీగారి అనుయాయ లైన నారాయణరావు ఖద్దరు ఉద్యమాన్ని గూర్చి ఈ నాటకంలో బాలా ఉదా త్ర్తంగా చ్చితీకరించారు.

గాంధీగారి పర్యటనకు ముందే కాకినాడలో ఖద్దరు ఉద్యమం మిక్కు టంగా ఉంది. 1920లో థ్రీ బులుసు సాంబమ్పూర్రిగారు.. 'దేళ సేవికో సంఘాన్ని స్థాపించి ఖాదీబట్టలు అమ్మించే ఉద్యమాన్ని సాగించారు. ఈ సంఘంలో రెండు జట్టులున్నాయి. 1 శ్రీమతి కమలాదేవి పార్టీ 2. శ్రీమతి బాలాంతపు శేషమ్మ పార్టీ. 1091 = 22 నుంచి ఖొదీ అమ్మకం (పారంళ మైంది, స్త్రీలు జట్లు జట్టుగా విడిపోయి. యిుల్లిల్లు తిరిగి భాదీ వస్త్రాల గురించి (పబోధిస్తూ అమ్మకాలు చేసేవారు. ఈ స్ఫూర్తితోనే నారాయణరావు, జానకీ, అన్నపూర్ణమ్మలచేత స్వదేశీ వస్త్రాలు అమ్మించారు. జానకి పూజా గృవీన్ని వర్ణిస్తూ నారాయణరావు తిలక్‌, దాసు, గాంధీగార్ల బొమ్మలకు జానకి అగరు వత్తులు వెలిగంచినట్టు చెప్తావు. నారాయణవు అపార దేశభక్రికి ఇది నిదర్శనం. సంసార నటన = నామౌచిత్యం

సంసార నటన అనే పేరులోనే వ్యంగ్యం నికి ప్రమైంది. కొకి బంగారం వంటీ కృతకవిలువల్ని ఆనాటి సమాజం పట్టుకొని [పొకులాడుతున్నదని ధ్వని, రశరకాల వ్యక్తుల సమ్మేళనం, వారీ మనోవృత్తులు వారి ప్రవర్తనలు సమ యానుకూలమైన నడవడికలు మొదలై న అంళాలన్నీ కూడా ఈ నాటకంలో కన్పీ స్తాయి. ఒకే కుటుంబానికి చెందిన అనేకమంది ఈ నాటకంలో సందర్భాన్ని బట్టీ నటిస్తారు. పరిస్థితులతో రాజీపడలతాకు,. అసలు సంసారం అంటే (ప్రపంచం అనే విపులార్థం కూడ ఉంది. ఒకే కుటుంబులోని వ్య క్తులేకాక వేరే న్యక్తులు హూడా ఈ నాటకంలో నటించినట్లు కనిఫీస్తారు. కనుకనే కవి ఈ రూపానికి సంసార నటన అని నామకర ఇం చేశారు,

దాసు చదువుకు డబ్బు పంపడానికి భార్య మాటలు విని వీముఖత్యం చూపాడు సౌంబమ్బూర్తి. అనంతర కాలంలో అదే తమ్ముణ్ణి అ్యళయిస్తాడు.

సంసార నటన 161 ఆప్యాయరలు కనబరుస్తాడు. తమ్ముడి (పాపకంవల్ల ఉద్యోగం సంపాదించు కొంటాడు, ఇదంతా సొంబమ్హూర్తి నటన,

భర్తను బలవంత పెట్టి అన్న యింటికి తీసుకొని వెళ్ళింది శారదాంబ, అన్న కనకరాజు అండ చూచుకొని, భదర్తమీద లేనిపోని చాడీలు చెప్పి ఆయన చేత తిట్రించింది శారదాంబ. ఆనంతరం సాంబమూ _కి ఉద్యోగం చూసుకొన్న ప్పుడు తిన్నగా భర్త పంచచేరుతుంది. ఇదీ ఒక నటనే.

ఇంట్రో ఉన్నప్పుడు బావను తూలనాడిన కనకరాజు సాంబమూ ర్రికోనం విశాఖపట్టణం వెళ్ళి శరభరాజుకి తన కుమార్తె నిస్తానంటాడు. సాంబమూ ర్తి అంగీకరించడు. కుల్టభష్టులని సాంబమూ ర్రిని నిందించి వెళతాడు కనకరాజు, ఇక్కడ కనకరాజు నటన అమోఘం,

ఇక ఇచ్చకొల బుచ్చమ్మ నటన అనితర సాధ్యం.

దాసుకూడ నటకుడే. కట్టుకొన్న భార్యను తృణీవరింది మేరీతో కాపురల చేయడం ఓ నటన, మేరీ దాసు కళ్ళుగప్పి డేవిడ్‌తో ఆ్మకమ సంబం భాన్ని పెంచుకొని స్వదేశానికి వెళ్ళడం గొప్ప నటన, ఈ విధంగా ఎక్కువ ప్యాఠలు ఆయా సందర్భాలలో నటించడంవల్ణ ఈ నాటకానికి 'సంసార నటన' అని నామకరణం చేయడం ఎంతో బౌచితీమంతంగా ఊంది. సంసార నటన = రస స్వరూపం

ఈ రూసకం తప్ప తక్కిన సౌంఘీక రూపకొలనీ గటీనీ నొరోయజరొవ (టవస్తావనలోనే శాంతిరన (ప్రధానమైన రూపకాలుగా చెప్పుకున్నారు. ఈ రూవ కంలో అంగిరసం ఏమిటో ఆయన (పస్తావనలో చెప్పలేదు. కాని ఈ రూపకాన్ని వరిశీలిస్తే ఇందులో అంగిరసం కరణనుని నిళ్వంద్వంగా చెప్పవచ్చు.

ఈన్‌ తల్పిని, భార్యను చూడడానికి దాసు వస్తాడు, తన కళ్ళఎదుటే వాళ్ళి క్టరు ఛనీపో తారు. అప్పటి దాసు ళోకమే స్థాయీ భావం, కల్టీ, భార్యల మరణం అలంణనం, దాసు దుఖం, ఆళ్మవాత్యా (పయళ్నం ఆనుఖావాలు, ఉన్నాదిగా వింపీించడం వ్యథిబారీ భొవం, అందేత ఈ రూపకంలో ఆంగిరసం కరుణమని లేలుళుంది,

164 ఫ్రీ కోళ్ళకూరి నోరోయఇావు రోలీనణ

ఇక అంగరసాలు :- శవాల కంభయ్య, పీనుగుల పిచ్చయ్యల నంభాషణ హాస్యం. జానకి ఖద్దరు (ప్రబోధం శాంతరసం,. ఇక తక్కిన సన్నివేశాలతో ఎక్కువపాళ్ళు కరుజమే ఉంది. సంసారనటన = (వకరణమా 1

నారాయణరాపు తమ సాంఘిక రూపకాలన్నిటినీ [పకరణాలని చెప్పు కొన్నారు దీనిని తప్ప. “నారాయణరాయ కవిరాయనినే నవీనముగా రచింపబడిన సంసాన నటనమను సాంఘీక రూపకము ...” అని (పస్తావనలో చెప్పారు, కానీ (వకరఖమని గాని నాబకమనిగానీ చెప్పలేదు .... ఇరివృర్రంలో వస్వైక్యం లేదు. ఫై తరగతి వర్పాలలోని అకృత్యాలను విమర్శించడానికే కవి ఈ రూపకం [వాళారు. దీనిలో మూడు తరాల ప్మాతలు కన్పిస్తాయి. మొదటి దళలో శరభరాజువల్ల కథ నడుస్తుంది. రెండవ దశలో సాంఇమూలర్తి, దాసులవల్ల, అనంతరం చిన్న శళరభరాజువల్ల కొంతమేర కథ నడుస్తుంది, కొనీ ఇందులో కథాంయకుడు దాసు అనే చెప్పాలి. నాటక ఫలం దొసుకే చెందుకుంది కుటుంబంలో అనేక డుష్పరిణామాలకు కారణభూతుడ రడు. చివరకు దాసువల్లనే అందరు ఒకటవుతారు. ఇతడు విిపుడు. చివరలో పళ్ళా కొపం చెందుతాడు. ధర్మార్థకామమలందు అసక్రిని కనబరచాడు. అంచేత ఈ రూప3౦ (పకరణమని చెప్పవచ్చు. [(పకరణ సొయకుడు ధీరకాంతుడు కావాలి. దాసు మొదట్లో పిరికివాడ.గా (పవర్రించినా జానకి మరణానంతరం తన జీవితాన్ని కొం్యగెన్‌ ఉద్యమంకోసం ధారపోస్తానని ధృఢమైన నిర్ణయ॥ తీసుకౌంటాడు. కొబట్టి కథానాయకుడు. ఢీరుడే అని చెప్పాలి. ళాంతార్ముడు కూడ. నాయిక జొనకి ఉత్తమ కులస్తీ.

నాందీ ఊ దారలచేత జీక్కీ తలదం[డ్రుల్‌ రోయకుమారులట్లు - సం

సార నిమస్నలై. విషయ సంగతులై తన చింతవీడుని

స్సారుల( జాచి జాలిపడు సర్వుఖగజ్జనకుండు మాసభా

స్తారులకుం (వసన్ను(డయి జన్మ విముక్తులం జేయ(గావుతన్‌

పై పద్యంలోనే కవి నాటక మూల కథాంళం సూత థారుడిచేత (ససక్రం చేశారు. ఇది ఆ$ీర్వాద్‌ పయుక్రమైనది,

శేంస్రార వీటనే 1క్రీ0 (వసౌవన కృతిథర్త [పశంస ఉంది, నాటకేతి వృత్తాన్ని నది సూూతధారులవల్ల కవి సూచ్యం చేళారు.! నంతానంవల్ల చింతలు తప్పవని కవి నాటకీయ వ్యంగ్యాన్ని (పస్తావనలో రమ్యంగా (ప్రతిపాదించారు. భాష - శైలి అన్ని రూపకాల లాగానే కవి ఈ నాటకంలో సరళమైన భాషను, చక్కటి కైలిని ప్రయోగించారు. ఇందులో విలవణమైన జాప్రేయాలు, సామెకలు మాతం (పయోగించారు. జాతీయాలు శీ గంగ కత్రెర 8. దొబ్బుడాయి శీ. బంకనార పీచు పామెతలు

1. ఉల్లీ పువ్వయిందీ, మల్లెపువ్వయిండదీ పువ్వుపుట్టగానే తెలుస్తుంది. ఏ. దూర్వాలి క్రనముంటే పూ్వాలెర్తుతారేం 8, ఉల్లిచేసేన మేలు తల్లయినా చేయదు. శీ. తిండికి ఏనుగ, పనికి పీనుగ ర్‌ం వేసిన్టల్హా వెయ్యనిస్తే ఇట్టివాడే గెల్భాడన్నట్లు
2. గుర్టొనికి తోకంటే గుజ్జఃవే విసురుకుంటుంది గాని ఊరందరికీ విసురుళుందా ఏమిటి? అవునవును ాకనానననారారానానునాలలనతే రారుతనాాన తనా ాకాలనానానకానానాననునానపనానితనాా యాకు నినల నాల నకనననసివినాలడాములనుళనుల. “నా నానననననుటుననే
3. చూ, దీనికి సంబంధించిన అనుబంధం = కే

1క0 థ్రీ కాళ్ళకూరి వారాయజరోవు రచీనలు

7. పనికడ వొలరాజు, పోగుకడ పోతరాజు

8, ఈలగొట్టి మొలవెయ్యడం

ర, తట్టలో కాపురం బుట్టలోకి.

నారాయణరావు రూసకొాలన్నింటిలో కెల్లా రచనాపటిమగల నాటకం ఇది, వయస్సుతోపాటు అపౌరలోకానుభవాల సమ్మి్యశం ఇది. ఈ నాటకమే ముుదణ అయి ఉంటే దీనికికూడ అనుకరణ నాటకొలు వచ్చి ఉండేవేమో? అ అవకాశం లేకుండాపోయింది కొంత మంది కవులకు

యమొవూనకీసినానా

తీ [పపహసనాలు

నారాయణరావు నాటకకర్త, ప్మతికా సంపాదకులు మ్మారమేకాక (వహ నన రచయితలు కూడా. దేశకాల పాాతాదుల్ని విమర్శించే దృన్టితో (_పవాస నాలు కూడా (వాళారు.

తెలుగులో _(పహసనకర్తగా లబ్ధ్మపతిష్టులైన భ్రీ కందుకూరివారి తరానికి చెందిన నారాయణరావు ఈ రచనా _ప్యకియనుకూడా చేపట్టి కృత కృత్యులయ్యారు నంఘ సంస్కరణాలిలాషులై న వీరు రచించిన [ప్రహసనాలు ఇవి:= 1. లుఖ్లా [గేసర చ్యకవ్తి (1906), ఏ. రూపాయి గమ్మత్తు (1980), $8. ధూమం శకట (పవాసనం (19009), 6. కారజంలేని కంగారు (1980), లర్‌ దసరా తమాషాలు (1920), 6. ఘోరకలి (1021), 7. మునిసిపల్‌ ముచ్చట్లు (1921) శ. విదూవక పము (19021) మొ

నారాయణరావు (పహననాలలో లుప్హాగేసర చ్మకవ ర్తి, ధూమళకట (వవాననము, కారణంలేని కంగారు. ఈ మూడు మా(్యశమే లభ్యమవుతున్నాయి వీటిని గురించి తెలుసుకొనేముందు (పహిసన లవణాలు ఫ్ధూలంగా తెలను కొందాం,

(వవాసనంలో ఉదో్తం కొని ఇరివృత్తం ఉంటుందనీ, పోస్యం పథాన రసమనీ, ఒకటిలేక రెండంకాలు ఉండవచ్చని ఆధునిక ఆలంకొరికులు ఆంగీకరిం చారు. పౌళ్ళాక్యుల 'ఫౌర్సు' అనేదానికి (ప్రహసనం ఇంచుమించుగా సరిపో తుంది,

తెలుగు రూపక సాహిత్యంలో మొదగటీ (ప్రపాసనకర్త్‌ శ్రీ కందుకూరి వీరేశలింగం పంతులుగారు. వీరు (వాసిన (బాహ్మవివావాం (1876) మొదటి తెలుగు ప్రహసనం. అనంతరం వీరు విసృతంగా (ప్రహసనాణ రచించారు కొన్ని ఆంగ్లానువాదాలు కూడా ఉన్నాయి. సంఘంలోని అనేక మూఢొచారోలు, కుల్నిఠాలు, న్లైచ్యాలు ఐయటపెట్టడానిశే వీరు (పహననాొలు రచించారు,

112 ఫ్రీ కోళ్ళకూతి నోరూయణజరోవు రచనలు పంతులుగారి తరువాత చెప్పుకోదగ్గ (పహననాలు రచించిన వారు థీ చిలకమర్తి లక్ష్మీనరసింహం పంతులు, థ్రీరర్మవరం రామకృష్ణమాచార్యులు ఫ్రీ కోలాచలం శ్రీనివాసూూవు, పానుశంటి లక్ష్మీ నరసింహారావు గారలు ముఖ్యులు, వీరి కోవకు చెందినవారే నారాయణరావు, ఇక వీత (పహసనాలు నమీక్షించ వలసీ ఉంది. |. లుబ్ధాగేసర చృకవర్తి

రచనా కొ. 1906 అని డాక్టర్‌ పీ యన్‌ ఆర్‌. అప్పారావుగారు తమ తెలుగు నొఓక వికాసంలో పేర్కొన్నారు. కానీ వారు చెప్పిన కాలం సరిపోదు, మ్యుదణ కొంం (గంథంమీవ లేదు. ఈపహ నంలో చ్చితాక్యుదయం (పసక్రి ఉంది కాబట్టి బహుశా 1908 తరువాతి రచనగా పేర్కొనవచ్చు. స్థూలంగా ఇందులోని కథ :=

చ్యకవర్తి అనే లోఖికి. పురుషోతం, నరసింహం, రాఘవ కుమారులు, అతని భోర్యమవాలక్ష్మి. తానుతినడు. తన వాళ్ళష సైతం పెట్టడు. లక్షల సంపాదిందాడు.*

ఓ రోజు చ్యకవర్తి దగ్గరతు విశ్వనాథం ఆనే వ్యక్తి వస్తాడు. ఈయన ర్యకవర్రీ దగ్గర అప్పు తీసుకొని చెల్రించవానికి వచ్చినవాడు, విశ్వనాతం తోట ళొకట్టు పెట్టి చ్యకవక్తి దగ్గర అప్పు తీసుకొన్నాడు. డబ్బు తిరిగి తీసుకోమంటే నసేమిాా ఒప్పుకోడు. (పస్తుతం డబ్బు పుచ్చుకోనని ఎన్నో ఆటంకాలణ పెద కాడు. కా'జం = ఆ గబ్బు విశ్వనాథం దగ్గర ఉంటే వడ్డీ పెరుగుతుంది. ఇన్వ లేని పషంలో ఆస్తికట్టుకోవచ్చు, ఇది చ్మకవర్హి పరమార్థం.

డబ్బు వ్యసనంలో పడి చ్యకవేర్రి తనే ముగ్గుకు కుమారులను నిర్లగ్యం జేస్తాడు. పెద్ద కుమారునికి వేశ్యాలోలత్వం, రెండవవాడికి చీట్టాట, మూడవవాడికీ శకనునననననాలులాననాతనానననుకనుననునననననుకన తలా నునన పులా నమొ నాానాలనతనున దానన ననాతనలాత నమా వాలాను.

ఓ. కన్యాపల్కంలో లుబ్ధావధాన్డు కూడ పేకకు తగ్గట్టు గొప్ప పిసినిగొట్టు. కాసు కర్చు పెట్టాలంటే (పాజంమీవకి వచ్చినట్టు బాధపడతాడు. కన్యా ఉల్కం _పథను మ్యుదణ 1807 అయినా విపుల విశస్ట ముదణం

910,

(నతాసనాలు | గక్ట నాటకాలు = జాడ్యంలా అంటుకొన్నాయి.. ఇలా చేశులారా తన కుమారుళ్నీ నాశనం చేసుకొంటాడు డబ్బు వ్యామోవాంలో.

వనివాళ్ళ జీతాలు నరిగా ఇవ్వడు. బంరువులు నచ్చినా భోజనం పిట్ట వలసి వస్తుందని వీలుకారని చెప్పి పంవిన ఘనుడు?

నూర్యోతయ నప్పుడే భోంచేసి ర్మాతి పదిగంటలు దాకా పడుకొని ఆపి నుంచి దొంగ భయంవల్ల మేడమీద నుండి కిందకి, (కిందినుండి పైకి, పె ట్లోకి తిరుగుతూ సూర్యోదయం వరకు కాల9 గటుపురాడు. శడీదేలిలో దీసం, ఎడం కేత గంట, చంకలోకజ్జు - ఆమన ధన (శక కవచాలు, పిల్లులు ఎలుకలు కజ్టం భేసినా దొంగలు వచ్చారని తలుపుకట్టి బిగ్గరగా అరుస్తూ మట్టుపట్ల వాళ్ళకు కూజా న్మిదకు ఇబ్బంది పెకుతుంటాతు

ఆరోజు ముక్కోటీ ఏకాదశి. వంట (బావ్మాణుని తోడు తీసుకొని భార్య మహాలవ్మి హరికథా [ళవణానికి వెళ్ళింది పెళ్ళ కుమారుడు వేళ్యదగ్గరకు, రెండోవాడు చీట్టాటకు, మూడోవాడు నాటకానికి వెళ్ళారు. చృకవర్ధి ఇంటికి కావలా. ఆరోజు దొ.గలు [పవేశించి చృకవర్తిని అరవకుండ నోట్లో గుడ్డలు కుక్కీ, చేతులు విరిచికట్టి, ఠాళాలు లాక్కొని సర్వదుంబాళంగా ఇల్లు దోచు కొన్నారు. శరీకంమ్మాత విభవుడై చకవర్రి మిగి డు.

మరుసటిరోజు ద్వాదశి చృకనలర్తి రెండు లత్షణు యిచ్చి ఒకప్పుడు ఎస్టేట్‌ తాకట్టు పెట్టించుకొన్నాడు. దాసిని ఆ వ్య_క్రి ఏనాడో ఎవరకో అన్ము కొన్నాడు. హామీ ఇచ్చిన వ్యక్తి చనిపోయోడట. ధ్వాదశిరోజు చృకవర్తి ఈ వార్త విన్నాడు. ఇవి రెండవ వష్టం. ఎనభై వేలు అప్ప పుచ్చుకొన్న వెంకట సుబ్బయ్య చ్మకవర్తికి ఆస్తి తావట్టుపెట్టాడు. కానీ ఆది ఏడో భార్య పేర (బాగొదు. ఇది మూడో నష్టం,

ఈ దారుణ సంఘటన వల్ల చ[కవర్తికి గుండెపోటు వచ్చి చినిపోతాడు. ఇదీ కథ. లోభివాని దినచర్యలు, మనస్తత్వాలు అమిత వాస్తవ-గా కవి వృద్యంగా చ్మితించారు.

1. [వథమ సన్నివేశంలోనే మాయిట్లో లోజనానికి ఎంతమ్మాతం వల్ల కాదంటాడు కన్యాకల్కంలో అగ్ని హో కావథాన్లు గిరీకంథో.

[1౯4 థ్రీ కాళ్ళకూరి నారాయణరావు రళనలు రచనా వై శస్ట్యం

[వవానన లక్షణాలు నళాస్త్రీయంగా ఇందులో ఉన్నాయని చెవ్పలేంగానీ (వహవానన (వయోజనం మ్మాతం ఊంది. నంషిప్త కథావస్తువు, వోస్యసనంభానణం, నీతిబోధ ఉంది. మానవ చి శ్తవృత్తుల్లో అత్యంత [ప్రమాదకర మైన లోఖితనాన్ని కవి విపులీకరించి నీతిని బోధించారు. పా్యాతలచేత సన్నివేళాన్ని నడిపిస్తూ నమ చిత సందర్భాలలో మధ్యమధ్య వ్యాఖ్యాతగా కవి వ్యవవహారిస్తుంటారు.

ఈ (స్రహననం (పారంభంలో కవి స్వయంగా చ[కవ ర్రి గురించి కొంచెం హైళకులకు చెప్తారు. తరువాత వెంటనే పాాతల్సి (ప్రవేశపెడతారు.! సంభాషణ సాగుతుండగా మధ్యలో ఓచోట ప్యాతల్ని ఆపేసి, రుణ(గస్తులై నవారి గురీంచి చెప్తారు. అలా కొంత పాగిన తరువాత మళ్ళి కవి (వత్యవమై చ్మకవర్తి దిన చర్య గురించి చెప్తారు. వీరి రచనా విధానం ఇలా సాగుతుంది. సాధారణంగా నారాయణరావు తన నాటకాలలో చివరగా పా తలద్వారా నీతిని ఉపదేశిస్తుంటారు. కానీ ఈ (ప్రహననంలో తానే స్వయంగా సీతిటోధావవామైన ఓ పద్మం చెప్పడం విశేషం.

(వ్రవాననాలలో పద్యాలుండవు కానీ నాంయణరావు (వవాననం (పారం ళంలోనే నాందీ పద్యంలాంటిది చెప్పారు.

తే.గి, వంచదార యొకడు! దీవీ, సడఃతి పలుకు

లంతకంటెనుదీప, మజంతకంటె నర్వవిధముల( [వా ఇనంచయము తీపి దానికంటెను లోథీకి ధనము తీపి

ఇందులో ఓ నీతి ఉంది. కథా వివరణ ఉంది. పాఠకుని హృదయంలో చక్కగా దూసుకుపోగల శక్తి ఉంది. అంచేతనే కవి ఈ పద్యాన్ని (వాసి ఉంటారు, ఫె

శ్ర శ. ఇది ఆనాటి సం్యపదాయం. వీరేశలింగం (వాసిన వేళ్నాపియ (పవాన నానికి ఇటువంటి చిన్న ఉపోద్ధాతం, ఆ తరువాత ఉపళంఫారం కూడా చేర్చారు,

గ్రనానగాణ 196

నమకాలీన సంఘాన్ని కూడా నారాయణరావు ఈ (వ్రవహననంలో (వతి బింలింపకేళారు. చ్మకవర్థి దగ్గరకు బాలికా పాఠశాల ఐం[టోతు చందాలకు వస్తాతు. ఆడవాళ్ళకు చదువెందుకు ? ఉద్యోగాలు చేస్తారా? ఊ శ్శేలుకారా 1 అని ఐం[టోతుకి చందా ఇవ్వకుండ వెళ్ళగొడతాడు. థ్రీ వీరేశలింగం వంటి మహనీయులు లాలికా పాఠళాలలుపెట్టి స్తీ విద్యను (పోత్సహిస్తూ ఉంటే ఎందరో ఈ ఉద్యమాన్ని వ్యతిరేకిస్తున్న కాలం అది. మారుతున్న సమాజంలో మారలేని ఛృకవశ్రిలాంటి కూపస్థ మండూకాలను కవి సునిశితంగా విమర్శించారు ఈ (వాసనంలో. సమకాలీన సంఘంలోని ఇలాంటి మూఢ నం[ప్రదాయవాదుల్ని కలి గర్జించారు. నామౌచిత్యం

నారాయణరావు ఈ (_వహననాన్సికి లుభ్హాగేసర చ్మకవలర్తి అని పేరు 'పడం చాల చమక్కారంగానూ, నమంజనసంగానూ ఉంది. లుభ్ఞ్మాగేసరులలో చ్మకవ ర్తి ఆనే అర్థం చెప్పుకుంటే ఎవరో మహాపిసినారి వ్యకి కథ ఇందులో ఉన్నట్లు పాఠకులు ఊహించగలరు. ఇందులో చ్యకవర్తి అనే ప్మాత ఉందని తరువాత తెలుసుకోగలరు. లున్ఞాగేనరుకైన చకవల్రి అనే వ్యక్రి చర్మిత అని పుస్తకంలో తలదూర్చిన తరువాత పాఠకులకు తెలుస్తుంది. ఈ విధంగా (గంఠ నామాన్ని కవి ఎంతో బౌచిరీ మంతంగా వ్యంగ్యం స్ఫురించే విరంగా వ్‌ఠిపా దించారు,

చ్మ్యకవ_శ్రి ఇంట్లో దొంగలు దోపిడీ చేసింది ముక్కోటి ఏకాదశినాడు. ఆయన చనిపోయింది ద్వాదశినాడు. ఇందులో కవి లోకజ్ఞత, చాతుర్యం లేక పోలేదు. ఎంతో పుణ్యం చేసుకుంటేగాని ముక్కోటినాడు మరణం రాదనీ, అలా మరణం నంభవించినవారికి స్వర్ష్మపావ్తీ కలుగుతుందనీ హైందవుల విశ్వానం. దయ, జాలి, పరోపకారం లేని కర్కశుడైన చ్మకవలర్తి ముక్కోటినాడు కాక ద్వాదశినాడు చనిపోయినట్లు చెప్పడం ఆయన పాపాత్ముడని పరోకంగా కవి చెప్పడమే అవుతుంది.

ఇందులో వోన్యం ప్యాఠగఠం, చ్యకవర్ధి వాగంగ చేస్టాది వికారాలవల్లి శ్రోస్యం వస్తుంది,

16 థ్రీ కాళ్ళకూరి నారాయణరావు డళనలు

శారాయణరావుకి పీసివారులం టే, బాల అన వ్యామని తెలుస్తుంది. సింగరాజు లింగరాజుకంశే చ్మక్రవ_ర్రి ముందువాడు. ఈ కెండు ఫాాతలధ్వారా పిసినారు లను త్మీవంగా విమర్శించారు. డబ్బు ఉన్నందుకు దాన, దయా సఠత్యగుఖాణ ఉండాలనేది కవి దృక్పథం. అవి లేని జీవితం నిస్సారం, విర్షషయోగం. [వలి కున్న రోజుల్లోనే (వతివ్యక్రి లోకోపకారంతో కీర్తికాయుడు కావాలనేది వీరి కొంక్ష. శనువులు అళాళ్వగం. కీర్తి శాళ్వుతం అనే సూక్రి నారయణరావు రచనల్లో కన్ఫిస్తుంటుంది. ఇదే ఆయన ఆత్మీయత అని చెప్పవచ్చు,

క. ధూనుళకట వహననము

దీని పేరు చూడగానే రైలు బండికి నంబంధించిన (వవాసనమని అర్థ మవుతుంది. అనలు రైలుబండి అంటేనే ఓ చిన్నసేజు పపంచం. రకరఖాల వ కులు, రకరకాల విది తాలు ఇందులో ఉంటాయి. వీటన్నిటిని పాఠకులకు చెప్పడమే నారాయణరావు ఉద్దేశం. రచనాకాలం తెలియదుగాని ఈ (పహసనంలో అరవిందఘోష్‌ జైలుశిక్ష గురించి (పాసంగికంగా కవి చెప్పారు. కనుక రచనా కాలం 1909 చివరి భాగమని నిర్ధారించవచ్చు. 1908లో ఆలీపూర్‌ బాంబు శీసులో అరవిందఘోష్‌ కై లుకెళ్ళారు. 1909లో విడుదలయినారు. పైగా ఈ (వహననంలో చి, తాభ్రుదయ నాటకం (పసక్తి ఉంది. అంచేత ఇది 1000 నంవత్సరం ఉత్తరార్థంలో రచించి ఉండవచ్చు.

దొంగలూరు. రై ల్వేసేవన్‌కి నేషన్‌ మాస్టర్‌. శిఖండి అయ్యరు. ఈ శ్లీవన్‌కి మాయాపురం పోయే మెయిల్‌ ర్యాతి 7-40కి వస్తుంది. ఆ రోజు నమయానిశకే వచ్చింది. అయ్యకుగారు మ్మాతం బ-డి వచ్చేదాకా టిక్కెట్లు అమ్మనివురు. ఐండి వచ్చిన తరువాత హడావుడిగా టిక్కెట్లు అమ్మి [వకూ జీకులకు చిల్చర ఇవ్వకుండా జేబులో వేనుకోవడం ఈయన దినచర్య.

ఓ | బావ్నాణుడు టిక్కెట్టుకోనథీ ప్లాట్‌ఫారం మీద ఉన్న అయ్యరుగారి దగ్గిరకు వెళ్ళి టిక్కెట్టు ఇప్పించమని కాళ్ళావేళ్ళా పడ్డాడు. అయ్యరు మండి పడ్డారు. కానీ (వాహ్మణుడు లౌక్యంగా ముడుపు సమర్పించుకోనేసరికి టిక్కెట్టు రానంతట కానే నడుచుకుంటూ వచ్చింది. రైలు వచ్చింది. (బావ్మణుడు రైలు ఎక్కడానికి _పయత్నిస్తే పెటైలో ఉన్న వ్యక్తి ఆయనను ఎక్కనివ్వ లేదు. చివరకు స్టేమన్‌ మాస్టారు సఫోయంతో (బాహ్మణుడ్డు పెట్టెలో ఎక్కాడు

(వతాననాలు [77 'ఫిచ్టెలో | వవేశించిన (బాహ్మజుడు ఊరుకోలేక్తు, ఇద్దరు కోమట్లు ఎక్క డానికి న్నే లోవలికి రాకుండా వారిని వారించాతు. అంతలో సౌహెన్‌గారి దౌర్జన్యానికి జడిసి [బావ్మణుడు వారిని లోనికి రానిచ్చ్బాడు. నకాలానికి రైలు కదలలేదు. నండ్లగంవల నుంచి తన్కరించిన పండ్లు వాటాలుగా పంచుకోవడంలో శ్చీషన్‌ మాస్టర్‌కి గార్జుకి వచ్చిన వివాదమే దానికి కార జం. ఇక గ్రెలులో కూర్చున్నవారు మౌనంగా ఉండలేదు, నంభావణలోకి దిగారు. ఆరవిందఘోష్‌ గురించి, విధవా వివాహాల గురించి, చ్మీతాళ్యుదయం నాటకం గురించీ, లంచగొండి తనం గురించి నుదీర్ణంగా నంభాషణ సాగింది, ఒక పెనైలో అయిదారుగురు కూర్చుని ఉన్నారు. అందులో ఒకాయన తవాసీల్‌ దార్‌ నని చెప్పకుంటున్నాడు. తక్కినవాళ్ళ ఆయన చెప్తున్నది భయ భకులతో వింటున్నారు. తిరుపతికి వెళ్ళడానికి డబ్బు లేరంటే ఓ వ్య క్రికి ఐరు రూపాయలిస్తాడు ఈ తవాసీల్‌ జారు. కొంత సేపటికి దేవయ్య అనే [పయాణీకని జేబులోని నవరనుల పొట్లం పోతుంది. ఇక స్త్రీల 'పెఫైలోని విశేషాలు విచి తంగా ఉంటాయి. రామన్ము అనే మహిళ దర్జాగా కూర్చుని ఉంటుంది. ఆమె మేటిస్టేంటో భార్యనని చెప్పుకుంది. అంచేత ఆడంగులందరు ఆమెచుట్టూ బేరాడ. రామమ్మ మెడలో కానులదండ ఉంది. అలాగే వెంకమ్మ అనే ఆవిడ మెడలో కూడ కాసులడండ ఉంటుంది. రామమ్మ వెంకమ్మ కాసులదండ నాణ్యం చూడడానికి తీసుకొని మెడలో వేను కొంటుంది. తన దండను వెంకమ్మకిస్తుంది, వెంటనే రామమ్మ తన కాలుమీద తేలు పాకిలదన్న నెపంతో లేచి నిలబడుతుంది. ర్మాతి 12 గంటలకు దోపుడుపేట చేరింది లైలు ర్రైలుదిగి నవరనులు పోయిన వ్య_క్రి వ్రేషన్‌మాస్టర్‌ రంగస్వామి అయ్యరకి మొర పెట్టుకొంటాడు. అంతలో ఓ రైలు ఉద్యోగి పాతఠటిక్కట్టు చూపి ఉడాయించాలని (పయత్నిందే వ్యక్తిని పట్టుకొని వ్రేవన్‌మాస్టర్‌ దగ్గరకు వచ్చాడు. అక్కడే ఉన్న దేవయ్య వానిని తవాసీల్‌దార్‌నని చెప్పకొన్నవానిగా గుర్తించాడు, అతడు తహసీల్‌ చారు కాదు. దొంగ. డాబుగా వేషం వేసుకొని దేవయ్య నవరసుల పొట్టం కొట్టే ఖ్‌ దురదృష్టం కొద్దీ పట్థబడ్ధాడు.

శే! క్రీ థ్రీ కాళ్ళకూరి నారాయణరావు రదనణ అనంతరం కాసులపేరు పోగొట్టుకొన్న వెంకమ్మ ఫిర్యాదు చేయడానికి స్టేనన్‌నూస్టర్‌ దగ్గిరకు వచ్చింది. రామమ్మ ఇచ్చిన కాసులపేరు నకిలీది, వైంకమ్మది అసలై నది. ఇంతకు ఆవిడ రామమ్మ కాదు. రామయ్య అనే దొంగ, ఆడవేషం వేసుకొని అంత పనీ చేసి తప్పించుకొన్నాడు. ఈ విధంగా రైలు వండిలో జరిగే అకృథ్శాలు ఇనాటే (నజలకు ఉద్చోధించాలనే కవి ఈ న్‌ా సనం (వ్రాళాగు, రచనా వైశిష్ట్యం నమకాలీన నమన్యను ఐరువైన హాస్యాన్ని మేళవించి అజ్టునులై న వల్లి టూళ్ళ [పజలను వాళ్ళను పీకించే నాగరకులను, వారి చేష్టలను కవి హృద్యంగా చ్మితించారు ప్మాతలు కూడ (పహననానికి తగ్గకే ఉన్నాయి. అప్పట్లో రైలు బండిని (పవేశ పెట్టడం కొత్త. అందులో [పయాణించడం ఓ వింత అనుభనం, ఆందులోని సమస్యల్ని బట్టబయలుచేసి ఇకనుంచి ర్లైలు ఎక్కేవారికి తగు సూచనలు బేళారు కవి, (వహసనం (ప్రారంభంలో ఈ [కింది పద్యం పరిది, ఆ.వె, ఎండు సౌఖ్యముండు నందెకన్టంబుండు నెందులాళముండు నంటె నస ముండు, మనకు రైలు బండియే డీనికి( దగిన సౌవ్యమనంగ దగునుసుండి జీవితంలోని కష్టసుఖాలు రై లుబండితో పోల్చడం ఓ నరికొత్త [పయో గం, ఆిరాయణరావు వోస్యపియలు. ఇందులో చెప్పిన గ్రైలునేవన్‌ పేరు దొంగలూరు. స్టేషన్‌మాస్టర్‌ శిఐండి అయ్యరు. ఇది మాయాపురం పోతుందట. మధ్యలో దోపుడుపేట నేషన్‌ వస్తుందటు ఇవి కేవలం కల్పిత నామాలని వేరుగా చెప్పనవసరం లేదు ఈ సేగ్లలోనే కథ ఇమిడి ఉంది. దొంగలూరు రైల్వే ప్రేషన్‌ దగ్గరే రైలు ఎక్కారు దొంగలు. ఇానకి స్టేషన్‌ మాస్టారు శిఖండి ఆయ్యరు. చచ్చి మరల (బతికి సాధించినవాడు శిఖండి అని భార కార్డం. గార్జుకు ఈయ నకు పండ్లగంసల వివాదం నుగిసేదాకా శిభండిలాగా శ్రైలును కదలనివ్వలేదు

(వవాననాణ 19 శిఖండి అయ్యకు - అంచేత ఈయన సార్ధకనామధేయుడు. మాయాపురం నెళ్ళే దారిలో రోపుడుపేట ఉంధి. ఇక్కడ లోపిడిగాక్ళు దొంగతనం ముగించుకొని దిగుతారు. పేగ్గతో కథావస్తువును వ్యంగ్యంగా చెప్పడం నారాయణరాపు ఈ (నహసనంలో [వదర్శించిన _పత్యేకమైన కళ

ఇందులో మూడు విధాలైన వోన్యం ఉంది. వ్యక్తుల మనన్తత్వాలు రళ రకాలుగా ఉంటాయి. అందువల్ల వోస్యం వస్తుంది. శిండి అయ్యరు చేస్టలు, తహసీల్‌చారుగా రెబ్బతిన్న దొంగ, స్త్రీ వేషం ధరించిన రామయ్య మొదలైన ప్యాతలలో కవి పాత గత విస్యాన్ని వింగడించారు.

కొన్ని నందర్భాలలో ప్నాతలను అడ్డం పెట్టుళోకండ కవి స్వయంగా హిఠకులతో ఇలా అంటారు *....అమాయకులుగా( గొనిపించువారిని బోనీక యాటంకవరచుచు, నడుమ యాటంక పజచ(బడినవారి శేతులలో నుండి తద శేరులలబడు నలుప్కలను దెలుపులను తేబులో వేసి కొనుచు సవ్యసాచిత్య్మము నెజప్ప చుండెను,

ఆ=ఆంతలో రెండవసారి గంట [మోగినందునః జిలకకొజకు నిరీ&ించు వారు దానిని గృష్టార్పణ మనుకొనియ,... =

రాగి నాణేలకు, వెండి నాణేంకు (పతీకగా నలపు తెలుపులనే _పయోగం జిశారు. టికెట్టు తనిఖి చేసీవానికి సవ్యసాచిత్యం అంటగట్టడం; చిల్లర తీసుకో లేక కృష్ణార్పజణం అనడం-ఇవి వాక్యగత వోస్యానికి నిదర్శనం.

(బాహ్మణుడు రైలు వెక్కేదాళా దైన్యవడి ఎక్కిన తరువాత ఎవరినీ రానివ్వకుండ అడ్డుపడతాడు. ఇది సన్ని వేళగత వోస్యం.

శైలు ఎక్కిన తరువాత ఒక్కొక్కరు ఒక్కొక్క పోళడపోఠారు ఒకరు రాజకీయాల గురించి ఉపన్యానమిస్తారు. మరొకరు విధవా వివాహాల గురించి (ప్రసంగించారు. ఇంకొకరు దానిని దూషిస్తారు.. ఆ రోజుల్లో వితంతు వివావోలు ఛాలా చర్చనీయాంశంగా ఉన్నాయని తెలుస్తుంది. ఇలా కవి ఈ (పహసనంలో సమకాలీన సమస్యను గురించి (పస్తావించారు.

క్రైలు వ్రక్కేప్పుడ్తు చిల్లర డ్రబ్బులు దగ్గర ఉంచుకోమన్లి, ఠక్కున

180 థ్రీ కాళ్ళకూరి నారాయణరావు రచనల సామాన్లతో [వయాణం చేయమనీ కని ఉద్పోరించారు. అంతేకాకుండా నారాయణ రావు పెరుగుతున్న జననంఖ్యను దృస్టిలో పెట్టుకొని (వయాణికుల్ని వరిమితంగా 'పెనైలో ఎక్కించే ఏరాట్లు చేస్తే ఆరోగ్యవంతంగా ఉంటుందని (వభుక్యాని। హాతవ్ఫ చెపారు! క. కారణం లేని కంగారు

(నన్తతం లభ్యమవుతున్న నారాయణరావు [వహనవాలలో ఇది మూడవడి, చివరడీ. ఈ పున్తకం ముఖనతంమీద “విదూవక నటముం8" అని ము[దితమై శింది భాగంలో 'కారణంలేని కంగారు' అని ఉంది. దీనినిఐన్రి 'విదూషక నటము' అనే శీగ్లికలో నారాయణరావు ఇంతకుముందు రెండు | వహసనాలు వెలయించి ఉంటారని భావించవచ్చు. రచనాకాలం నిగ్దేశించబడలేదు కొని ఈ | వవసనం వెనక అ్వమీద “చింతామణి” నాటకానికి నంబంధించిన [వకాళ [పాళన్వః (నకటన ఉంది. అంచేత యిది 1921 నాటిది కావచ్చని ఊహించవచ్చు.

గణవఠి ఉత్సవాలకు కాకినాడలో విపరీతంగా కడ్చుపెళ్తేవాత. ఇలాంటి కృథా వృయంసట్ల వ్యధచెందిన కవి విమర్శిగూ (వాసిన [వహననం ఇది=

ఇందులో. రండు పా తలున్నాయి. 1. విదూషకుడు, ఖి. వికటకవి. వికటకవి విదూవకుణ్ణి (వళ్చిన్తుంటాడు. విదూషకుడు చమళ్కారంగా నమాధా నాలు యిస్తుంటాడు. ఇందులో [ పానంగికంగా తనమీద వచ్చిన విమర్శలకు నారాయజరావే ఇచ్చిన నమాధానాలు విదూవకుని ప్మాతద్వారా తెలుస్తాయి. విదూవకుడం టే ఎవరోకాదు, వరకాయ [సవేళం చేసిన నారాయణరావే. 1911 నాటికి శ్రీ తిరుపతి వేంకటకవులకు త్రీ కొప్పరపు సోదర కవులకు విపరీతమైన మనస్పర్ధలు వచ్చాయి. నారాయణరావు సోదరకవులపకంవారు. తిరుపతి కవులు వారి అనుయాయలు నారాయణరావు వ్యక్తిగత జీవితాన్ని, వారు రచించిన [గంథాలను విమర్శించారు. వీటన్నిటికి కవి చమత్కారంగా విదూషక పాత ద్వారా సమాధానము చెప్పడమే ఈ [పవాననంలోని [పొనంగిక యితి వృత్తం. -. శ. చూడ్తండి; (పవాననాలగూర్చిన అనుబంధం,

(పతికకులు నారాయణరావుని అశలు కవే కాదన్నోరు, ఆయన రచించిన _గంథా లలో తప్పుపట్టారు. బిరుదులు కల్చలన్నారు. కీలెరిగిన వాత పెట్టనున్నట్లు కవిపె వాటికి విదూవక పాతద్వారా సునిశిత వీస్యంతో సమాధానాలు చెప్తారు.

అసలే నారాయణరాపు గొవ్ప్చ చమక్కారి. కడుపుబ్బ నవ్వించే వీస్య సంభాషణా చాతుర్యం వీరికి సహజ సిద్దంగా సం్యకమిలచిన కళ. అటువంటి వీరు ఈ పహననాన్ని ఆద్యంతం వాస్యాన్ని రామణీయకంగా మేళవించి రచిం చారు.

“యా

శ్తీ [పకాప ర్యృుదవుదేవి

నారాయణరావు నాటక, ('ప్రహసన బార్మితక (గ్రంథకర్త లేకోక నవలా రచయిత కూడ. వీరు రచించిన ఏకైక చార్మితక నవల “_పకాపరదమదేవిం కాసీ ఇది పాఠకలోకానికి 1961లో గాని లభించలేదు. 1920లో నారాయణరావు స్వయంగా. కాకినాడ “సిజి పెన్‌'లో అచ్చు వేయించడానికి పూనుకొన్నారు, అరితే వీరికీ (సెన్‌వారికి మధ్య వివాదాలు రావడంవల్ల ఇది £00 పుటలు అచ్చు పడి ఆగిపోయింది. ఇది 585 పుటల (గంథం. అనంతరం నారాయణరావు జీఏత కాంంలో మళ్ళీ దీనిని మ్ముదించే ళలపు పెట్టుకోలేదు. వీరి మరణానంతరం వీరి కుమారుల్లై న శ్రీ దశ్షణామూర్తిగరు “ఆదర్శ గంథమండలి-విజయవాడి వారికీ ముదణకు యిచ్చారు.

నారాయజరావు ఈ నవల పూర్తీగా రచించలేకపోయారు. వీరు 580 పుటలు మ్యారమే (వాళారు. _పచు5ణకర్రలు చివరి కష్టే పుటలు “శ్రీవాత్సవ 'గారి జేఠ పూర్తి దేయించి మ్యుద్రించారు. ఈ నిధంగా నారాయణరావు మరణానంళ రం వెలుగుచూచిన ఈ నవల వీరి అజరామరమైన కీర్తికి కలికితురాయిగా నిలి చింది.

నాాయజరొవు ఈ నవలలో ఐరోపా మవోనం[ గామాన్ని గురించి థ8ర8వ పుటలో బెప్పారు. 1918 సంవత్సరం నాటికి మొదటి (పపంచయుద్ధం ముగి సింది. అంచేత 1918 నొటీకి ఈ నవల ముగిసి ఉండవచ్చునని ఊహించ వచ్చు. అంతేకాకండ నారాయణరావు 'పద్మవ్యూవము' నాటకం (పస్తొవనలో ఐరోపా సర్మగామం గురించి ఉటంకించారు. ఈ నాటకం 1919లో అచ్చయిందిం

తెలుగు సాపొతీ జగత్తులో నవలాప్మకియ 1872లో నళహారి గోపాల కృష్ణమ్మ చెట్టిగారి 'శ్రీరంగరాజ చర్మిక'తో (ప్రారంభమైంది. కానీ 1880లో పుస్తకరూపంగా (ప్రచురితమైన శ్రీ కందుకూరి వీరేశలింగం పంతులుగారి. "రొజు

(వ్రళాప ర్ముదమజేవీ 18్రిక్ర శేఖరచర్మితము' తరువాతి నవలలకు ఒజ్జఐంతీ అసలు నవలలు ఆంగ్లసాహిత్య (ప్రభావంతోనే మన భాషలో వెలసాయి. ఆంగ్ల సాహిత్యాన్ని బాగా ఆధ్యయం చేసిన శ్రీ వీరేఃలింగం పంతులువంటి (ప్రముఖ కవులు తెలుగు నవలలు (వాయ డం (ప్రారంభించారు. శ్రీ పంతులుగారు తమ నవలలో సంఘ సంస్కరణకు ఎక్కువ (ప్రాధాన్యం యిచ్చారు. ఇదే పద్ధతిని బాలమంది కవులు ఆదర్శంగా తీసుకొని విస్తారంగా వవలలు (వ్రాశారు. 1006లో బెంగాల్‌ విభజన జరిగింది. (ప్రజల్లో జాతీయ భావాలు పెరి గాయి, ఉదిక్తత చోటు చేసుకొంది. (బిటిష్‌ వారిని _పత్యక్షంగా వ్యతిరేకించలేని కవులు పరోక్షంగా జాతీయభావాలు ఉపేరేపించి బారి శాత్మక కథలు యితివృత్తా లుగా స్వీకరించి నవలలు (వ్రాశారు. ప్రజలలో సాంఘిక చైతిన్యం, దేశభ$, సమగ జారీయాఖిమానం రేకెత్తించడానికి ఈ నవలలు మణిదీపికలయ్యాయి. తత్ఫలితంగా 1900-1980 వరకు చారి తాత్మక నవలలు పుంఖాను పంథా లుగా నచ్చాయి. భార్మితక నవలలు 1800 కంటె ముందుగా మన సాహిత్యంలో వచ్చినా 1900 తరువాతే ఇవి పొచుర్యం పొందాయి. బంకించంటద ఛటర్జీగారి బార్మితాత్మక నవలలు వంగభాష నుంచి తెలుగులోకి అనూదితాలయినాయిః 1896 లోనే *చింళామణి' ప్మతిక చార్మితక సవఠా రచనలకు ఐహునూసాలు (పకటించిండి. ఆదే వరవడిలో 1906లో కీ, కే. కొమ్మరాజు లమ్మణరావుగారు ' కూడ తమ “విజ్ఞాన చందికామండలి' తరవున బార్మితక నవలలకు పోటీణ పెట్టాడు. 1911లో తణుకులో థ్రీ వేంకట పార్యతీశ్యర కవులు సంపాదకత్వం నెరపీన “ఆంధ (వకారజి (గంథమాల' చార్మితక నవలా విళొసానికి లాగా దోవాదం దేసీంది. 1910లో అంధ మహాసభ (ప్రారంభమయింది. దీనివల్లి అం ధొలి మానం పెరిగింది. ఆం(ధజాతి పౌరుషాన్ని దీప్తిమంతం చేయడానికి ఆం్యధదేళ చరితకు సంబంధించిన ఛార్మిత5క నవలలు వద్చాయి, థ్రీ చిలకమర్రివారి రాజాన్ధాన కథావః, హేమలత, అనాల్యాబొయి; కర్పూర మంజరి, కృష్ణవేణి, సువర్సగుపుడు; వేంకట పార్వతీశ్వర కవుల వసు మఠీ వసంతము, (ప్రమడావనము, శేరవరపు వేంకటళార్డ్రి గారి రాయచూరు

156 థ్రీ కాళ్ళకూరి నూరోయణరొవు రచనలు యుద్దము, ఇచ్చినీకుమారి, ఆనందాబాయి, రాజసుందరి, తారావాయి, అక్కి రాజు ఉమాకాన్తంగారి టిస్పుసుల్తాను, థ్రీపాద సు బహ్మణ్యశకాస్త్రగారి మిథు నానురాగము, దుగ్గిరాల రాఘవచం[దయ్యగారి విజయనగర స్మామాజ్యము, దొరస్వామిగారి కపొలకుండల, ఆనందమళం, భోగరాజు నారాయణమూ ర్రిగారి ఆం(ధరాష9ము, విమలాదేవి, ఖండవలి రామచం(దుడుగారి ధర్మవతీ విలాసము, బాగంటి శేషయ్యగారి దుర్గేనందిని, రాధారాణి, నవాబునందిని మొదలై నవి ఇందులో కొన్ని వంగిభాషా మాతృకలకు అనువాదాలు, అనుసరణలు. ఇవి వవలా రచనా సంపదాయానుగుణంగానే ఉన్నాయి. 1. కల్పితం, 2. శృంగార వీరరసాల ఆధిక్యం, 8. కొర్యవిఘాతొాలు ఉన్నా పరాకాస్టలో కార్యసిద్ధి, ఈ, చిక్కని చర్మితగా ఉండడం, చార్మితక నవలలో చర్మిత పురువని జీవితాన్ని వర్తిసో, అన్య కి అతి , లోకసావానాన్ని, దే+ భ_కిని, త్యాగనిరతిని, (ప్రతిపాదిస్తూ (పజలను చైతన్య వంళులను చేయడమే కవి (పధాన ధ్మేయం. ఈ మూసలో నుంచి వచ్చిన (కినయే నారాయణరావు “"పతాసరు ద్రమదేవి", నారాయణరోవు మొదటో “నూ చ్చితపటము' అనే పేరుతో (వాసిన ఉవో ద్రాలంలో ఈ నవలను గూర్చి 'మన పూర్వుల వొన్నత్యము, ఐకమత్యము, పర్మాకమము, బుద్ధి మున్నగునవి కరతలామలకముగ కన్నటువేయటకై సాధ్య మగునంతవరకు పయత్నించి తిని” అని చెప్పారు. దీనినిబట్సి వీరు ఈ [గంథాన్ని ఏ లమ్యంతో వ్రాకారో 6లుస్తుంది. ఈ నవలను పఈీలించేముందు అసలు కాకతీయ చర్మిత ఏమిటో సృష్టంగా తెబుసుకోవలసి ఉంది. నువిళశాలమైన సాామాజ్యాన్ని పరిపాలించినవారు; విధర్ములను విమతులను నిరోధించిన వారు కాకతీయులు, విరు కరికాలచోడుని సంతతినవారని గరవపాడు కొసనం చెప్తుంది. కాశతి అనే నామాంతరం గల దుర్గను వీరు పూజించేవారని అంచేత ఏరు కాకతీయులయ్యారని (ప్రళాపర్కుద యళోభూవణానికి వ్యాఖ్యానం (బొసీన కుమారస్వామి సోమపీధి చెవ్చారు. కాకతీయులు వ్యత్రియులని మోటు పిల్లీ, పాథాల, కొంచీవర శాసనాల ద్వారా తెలుస్తుంది. వీరిది సూర్యవంశం, న్‌ు పళ్ళిమ చాసుక్యులకు సామంళులని కొన్ని కాసనాలు చెప్తున్నాయి.

(వళాప రు[దమడదేవి 18 కథా సర్యగహం ఈ నవలలో కథ్మర్హాదినామ ;నంవత్సర మాఘ బహుళ నప్రమితో (ప్రారంళమై నందన సంవత్సర వై కాఖశుద్ర పూర్తిమతో పూర్తవుతుంది. అంటే ఒక సంవత్సరం రెండు నెలలు ఇరవైమూడు రోజులలి జరిగిన కథ ఇది గణపతి దేవ చ్యకవ రి 1260రొ్యదినామ సంవత్సరం శివసాయుజ్యం పొందాడు. మవామం్మతి శివదేవయ్య రుద్రమదేఏిని సింహాసనం ఎక్కించాలని (ప్రయత్నిస్తాడు. ఆడది రాజ్యందేయడం అనుచితమని కొందరు సామంతరాజులు (ప్రతిబంధకాలు కల్పిస్తారు. వారు ర్యుదమ్మకు (ప్రతికషుంయినారు, వారిలో మొఖ్యులు- హరిహరదేవుడు (ఇతడు రుదమ్మకు ఐంధువుకూడా), మురారిదేవుడు, థ్రీపతి గణపతి, మల్షిదేవుడు, మలికార్లునదేవుడు, కేళ వదేవుడు, సోమదేవుడు, దామో దరుడు, విజయగండ గోపాలుడు మొ॥వారు. అప్పటికి రుదమ్మకు 18 సంవత్స రాలు, అస్పటో పటాలిషేకానికి శైవాచార్యుల వారి అనుమతి కొవాలి, రుద మ్మకు అనుకూలంగా శ్రీశెలంనుంచి శెవమకాదార్యులె న విశ్వేశ్వర దేశికులు తన శిష్యుడెన ఐలచం్యద్రునికి థ్రీముఖం యిచ్చి పంపుఠాడు. ఈ థీముఠాన్ని తస్కరించి పట్టాలి షేకాన్ని ఆపు చేయాలన్న దురుడ్దేశ $ంతో హరిహరదేవ మహా రాజు క్ముట పన్నిబలచం[దుణి బంధించి అ్రముఖాన్ని స్వాధీనం చేసుకొంటాడు. ర్ముదమ్మ చెలిమిక_తె, ఐంధువు, అయిన రమాదేఎ హరిహరదేవుని అన్న కూతురు. ర్ముదమ్మపట ఉన్న అనురాగంవల రమాదేవి ఐలచం(దుణి విడిపించి భ్రిముఖం ఇస్తుంది. బలచంద్రుడు గణపతి నగరంలో ఉన్న ర్ముదమదేవికి దానిని యిస్తాడు, శివర్యాతి ఉత్సవాలకు ర్ముదమదేని ర్యుదేళ్వరం వెళ్ళవలసి వస్తుంది. ఈ విషయం (పళికతులు తెలుసుకొని యదానికి సమాయతులవుతారు. ఐల చం్యదుడు శివదేవయ్య మం్మతాంగం (పకొరం హరిహరదేవుని జయించాడు, మురారి దేవుని, సోమదేవుణి మోసగించి ఎటువంటి కలోలం రాకుండా రుద్రమ్మ ర్యుదేక్వరం చేరేట్టు ప్రయత్నించి స్వామిళ్తిని నిరూసించుకొంటాడు ఐల చంటదుడు ర్ముదమడేఎ ర్ముదేశ్వరం నుండి జయలుదేరేప్పుడు అమెమీద్‌ హళ్యొ (ప్రయత్నం చేయబోయిన (పఠిశక్ష వర్గీయులను మట్టు నెడరాడు బలచందుఈ,

1ీ్రీ థ్రీ కాళ్ళకూరి నారాయణరావు రచీనలు

దుర్మతినామ సంవత్సరం ఉగాది రోజున ర్ముదమదేవి కోటలో విలు విద్య పరీక్ష పెడుతుంది. బలచందుడు నెగ్గాడు. రుుదమ్మ అతడికి సువర్ణ బాణాన్ని బహూకరించింది. అనంతరం ఆమె అంగరక్షకునిగా నియమితుజ్సై నాడు ఐలచంటదుడు.

ర్ముదమ్మ పట్టాభిషేకం దుర్మతినామ సంవత్సరం వైశాఖ శుక్త దళమి నాడు జరిపించాలని నిర్ణయించడం జరిగింది. ద్వూదశినాటి ర్మాతి 22 ఘడియల 14 విఘకీియలకు వివాహ ముహూర్తం నిర్ణయించారు. చిరుకొండ రాజైన పశుపతి మహారాజు కుమారుడు మలర్లదేవుడు రుుదమకు కాటోయే వరుడు. (పతి కవులు మల్పనేవుని మాయావాయంతో దేవగిరికి తీసుకువెళ్ళారు. అంచేత శివ దేవయ్య వివాహముహర్తం వాయిదా వేయించాడు. కానీ అనుకొన్న ముహూ ర్తాంకే పట్టాలి షేకం జరిగింది.

(పతిః తులు మల్లదేవుని దేవగిరిలో బంధించారు. శివదేవయ్య మం తాంగల వల్ల అతడు బంధవిముక్తుడవు తాడు.

బొలచర్మదుని (పజ్ఞవల్స హరిహరదేవుని అన్న కుమారుడు మాధవదేవుని కలుసుకొని అతనిని రుదమ్మ వైపుకు (తిప్పుతాడు. సోమదేన మవిరాజుని, విజయగండ గొపాలుని కూడ బలచం[దుడు రదమ్మపట్ల సుముఖులుగా మార్చు కాడు.

వారహరదేవ మవోరాజు భేతాళ దుర్తాధిపతి గుండభూపతితోను తదితర ముప్రైమంది రాజులతో ర్యుదమ్మపట్ట కుట పన్నుతుండగా బలచంటదుడు వారు నమావేః మెన దురంలో (ప్రవెశించాడు. హరివారదేవుని మనస్సును మళించడా నికి బలచందుడు చేసిన అతిసాహసకార్యం ఇది. కానీ (పయోజనం లెక పోయింది, హరివారుడు ఎంత చెప్పినా వినడు.

దేవగిరి రొతైన మహాదేవుడు శే తయాాతకు ఇయలుదేరాడని తెలిసింది, మైలారానికి దగ్గరగా ఉన్న మెరక (ప్రాంతంలో యుద్దం నిశ్చయించారు. హరి వారదేవుడు మవొదేవుడు కలిసి ర్ముదమ్మ సైన్యాన్ని తాకారు. రెండు పాల సైన్యాలు పీనుగు పెంటలయినాయి. హరివరదేవుడు ఇలచం(దుని వెన్నులో దిగేట్టు కుంతంతో పొడినాడు. వెన్నుకు గాయమై ఐలళందుని శరీరం ర్షసిక్ర

[వళాప ర్ముదమడేవి 18 మైంది వెంటనే ఐలచందుబ్జే వలచిన రమాదేవి పీత్సభావం పాటించక బాకుతో హరిహరదేవుని కుడిపక్క మూడు పోట్టు పొడవగా ఆశడు మరణించాడు.

తర్వాత బలచం[దుడు మహాదేవుణ్ణి నిర్జీ.చి అతణ్ణి బాకుతో పొడనడానికి ఉద్యుక్తుడు కాగా ర్ముదమ్మ వారిస్తుంది. పర్యవసానంగా మవాదేవుడు బందీ కృతుడవుఠాడు. వెన్నులో దిగిన గాయంవల్ల ఐలచందుడు అస్వస్థుడయినాడు, రమాదేవి; మల్లదేవరాజును తోగిచ్చి బలచంగదుజ్ణీ రాజధానికి చేర్చటం జరుగు తుంది. రమాదేవి బలచం,దుజ్జీ (పేమించినట్లు ఈ సందర్భంలో రదమ్మ (టహిందింది.

మవిదేవుడు నంధికొప్పుకొని కోట్‌ సువర్దాణ బెల్లించుకొని దేవగిరి వెళ్ళాడు. శ్రీశైలం నుంచి విశ్వేశ్వరారాధ్యులవారు పంపిన ఇద్దరు బారులు ర్ముదమ కొలువులో (ప్రవేశించారు. వారు తెచ్చిన ఉత్తరం ద్వారా ఐలచంగద్రుడే ఐబలదేవకుమార మవిరాజుగారని తెలుసుకొన్న ర్ముదమ్మ ఆక, ఏరడచకితురాలవు తుంది. ఐలదేవకుమార మవారాజు నంది దుర్గాధిపతి వియనాయక మహారాజు కుమారుడు. అద్దంకి సీమాధిపతి సింగళాదేవ మవారాజు విజయనాయక మవి రొజును చంపి నందిదుర్గం ఆకమించాడు. ఐలదేవుడి తల్లి యుద్ధంలో గాయపడి వీరస్వర్గం అలంకరించింది. అప్పటికి జలచం[దుడి వయస్సు ఐదారు సంవత్స రాలు. భవానీ అనే అంతఃపుర స్త్రీ ఈయనను కాపాడి విశ్వేళ్వరారాధ్యుల వారి దగ్గర విద్య నేర్పించింది. ఈ విషయం బలచందుడివ్వారా విన్న చ్మకవర్హి? ఆనందానికి అవధులులేవు. అద్దంకి సీమాధిపతి సారంగదేవ మహారాజు నండి దుర్గాన్ని ఇవ్వడానికి తనకు అభ్యంతరం లేదని కొలువులో న్పషస్టీకరించాడు.

రమాదేవిని వధువుగా స్వీకరించమని నిండు పేకోలగంలో ఐలదేవుట్లి అర్ధీంచింది రుదమ్మ. పద్మనాయక రాజైన ఐలదేవన కుమారునికి '_వసాడాదిత్య విభులు' అనే బిరుదు నిచ్చింది చకవల్తిని. రేపటి రోజున జరిగే విజయోత్స వనంలో ఈయనకు గండ పెండేరం బహూకరించి అర్ధసింవచాసనం ఇస్తానని కూడ వాగ్గొనం చేసింది రుదమ్మ- అనంతరం రమాదేవి ఐలదేవులకు వైభనంగా వివావాం జరిగింది. కఠ ఇంతటితో ముగుస్తుంది.

ఠ్మదమడేవి చరిితమీద వచ్చిన మొట్టమొదటి నవల ఇదే. శ్రీ లోగ రాజు నారాయణమూర్తి కూడ 1918లో 'ఆంధరార్ట్రము' అనే 'సీరతో

188 థ్రీ కాళ్ళకూరి నారాయణరొవు రచనళి ర్ముదమదేవి చర్మితాన్ని (వాసినా వస్తు స్వికరణలోగానీ, పాతచ్మితజలోగాని రెండింటికి సాౌమ్యాంలేదు. నారాయజమ్పూరరి కంటే నారాయణరావే ముందు నాసి నటు ఊహించడానికి ఆధారాలు లేకపోయినా కొన్ని నెలతైనా ఈ నవలే మొదటి దని చప్పవచ్చు. ఇక ఈ నవలలో ప్మాతచ్చితణ ఎలా జరిగిందో వివరిస్తాను. దిలచంగద్రుడు పద్మనాయక వెలమవీరుడు. £ీ.98 సంవత్సరాల (పాయం వాడు. రాజవంశీయుడు. న్వామిభ_కి పరాయణుడు. బహుళ స్త్ర కోవిదుడు. సూవ్మ (గ్రాహ. రసహృదయుడు. పరేంగితజ్షాని. సహనశీలి. త్యాగనిరతుడు. వినయ విధయతలకు మనికిపట్టు, అత్యంత కాఘాప్మాతమైన సాహసం కలవాడు, విశ్వేశ్వరారాధ్యులవారి పెంపకంలో ఈయన పుటంపెట్టేన బంగారంలా ఆర్మసొందర్యంతో (ప్రకాశించాడు, గురువులు చెప్పినట్టుగా ్రీముఖం ర్ముదమ దేవికి ఇవ్వడంలో ఇతడు చూసిన శౌర్యసావసాలు, కార్యదీక్ష అనితర సాధ్యం, శ్యతువులతోనె నా వినయపిధేయతలు ఉట్రిపడుతూ మాట్తాడడం ఈయన (ప్రత్యేక గుణం, పారిహరదేన మహారాజు ఇతణి బంధించి బీరుదుకోటకు తీసుకువెళ్ళి శ్రీముఖ కెవసం చేసుకొన్నప్పుడు ఈయన ఆందోళన చెప్పనలవికొదు. ర్యుదేళ్వరం వెశేదారిలో ర్ముదమదేవిని ఎదుర్కొనడానికి హరివార దేవుడు కుట పన్నుఠాడు. ఆ సమయంలొ ముందుగా వెళ్ళి ఇతడు హదిహరదేవుడితో యద్దంచేసి ఓడించి రాజమ్ముదికను ఇాపికగా ఓగపొంచాడు. మురారిదేన సోమ దేఎులను వంచించి రుదమదేవి (పయాణజం నిరాటంకంగా జరిగేటు చేసిన వెనం ఇళని సమయస్ఫూ రితో కూడుకొన్న (ప్రజ్ఞకు నిదర్శనం. అంగరక్షకుడిగా సించాం బారినుంబ రుదమ్మను ఓ సందర్భంలో కాపాడాడు. తాను (గ్రేమిం చిన రమావేవి బాధపడుతుందన్న అల్రిప్రాయంతోనే హరిహరబేవుని మనస్సు మార్చడాసకి (పయత్నించాడు. యుద్దంలో అదనుచూచి వరివరదేవుడు వెన్నులో వొడింనా కొపించక యద్దభూమిలో చొచ్చుకుపోకుంటే రమాదేవియే వారిహరదేవుని చంపింది. (పేమ త్యాగాన్ని కోరుళుంది. రమాదేవి కోసమే తన శ్య్యళువును సెతం కవ్వించకుండా విడిచిపెట్టిన (ేమైకజీవి ఇతడు. మవారాణితో తలపడడానికి వచ్చిన యాదవరాజును సైతం నేంకూల్చి చంపబోయే వణంలో ఠఈమాదేవి కన్నించడంవల్ల ఆయనకు టప్రాణాణ దళ్ళాయి.

(వళాఫ త ఠమదేవి 1కి $

చివరిగా ఇతడు బలదేన కుమారుగని వెల్లడి అయినా కించిత్తు ఉదిిగ్సుతు కాలేడు. ర్ముదమ ఈయనను (వసాదాదిత్య విళుకిగా 'గు ర్తించి రాతాయపికా కువోంక'నునే బిరుదు (పశౌదించింది. (వసాదాదిత్నుడినల్ల కాకతీయ సమా జ్యానికీ 77గురు సామంతరాజులు ర్యదమకు పాదా కాంతులయినారు. అందరి జేఠ కప్పాలు కట్టించారు. రావువంళ ముక్తావశిలో [నసాదిత్య నాయకుడి ఘనత లర్ణితం,

ఈ నవలకు వాస్తవానికి బలచం[దుడే కథానాయకుడు. సూ[ తధారి, ఠ(దమ హైతకు వన్నె. ఈ నవలకు “బలచం[ద విజయం" అని నామకరణం జేసినా నమంజనమే. కలిత పురుషుడే ఈ బలచం[దుడు. ఇతనిని | పసాచాడి త్వునిగా చారి తకాంళంతో ముడిబెట్టారు (శ్రీ వాత్సవగారు. థ్రీగామునికి ఆంజనే యడు తోడ్పడ్డట్టు ర్ముదమ్మకు బలచం[దుడు సహాయకారి. దేళళకి, ఆ్యాగ నిరతి, సాహసొదార్యాలు మూ ర్రీభవించినట్లు ఐలచం[ దుని నారాయణరావు చ్నితిం చడం కేవలం ని[దాణమై నిస్తేజంగా పడి ఉన్న తెలుగుజాతిని, వారి పౌరుషాన్ని జాగృతం చేయడానికే. ఈ పృాఠ నారాయణరావు ఆత్మీయతకు నిదర్శనం. శినదేనయ్య

బలచం[దుడి అనంతరం [ప్రముఖమైన పాత. ఈయన రాజకీయ చకు రతవల్లనే ర[దమ్మ చ్యకవర్రిని అయింది. బారచకుక. గణపతి దేవుని సమ కాలికుడు. గణపతిదేవుడు రాజ్యానికి వచ్చిన కొశలో ఈయన సేనా నాయకుడు ఈయన అన్న విశేశంరారాధ్యులవారు అప్పట్లో ముఖాఇమాతు?లుగా ఉండేవారు" ఆరాధ్యులవారు శ్రీశైలం వెళ్ళాకే శివదేవయ్య ముఖ్యామాత్యులయినారు.

ముగ్గబుప్త్టివంటి తల. మొక్కజొన్న పీచువంటి (వేలెడుజుఫు. చాలు పడిన కణతలు. గుంటణపడిన కనులు. ముడికనిపించే కంఠము. వంగముల్లు వంటి శరీరం. అరవైకి మించిన వయస్సు. పచ్చని శరీరం. విళాలఫాలం. అధికారవంతమైన దృష్టి. జానువులు తాశే బావువులు ఎటువంటి వారిదేరనై నా నమస్కారం చేయించుకొనే వరస్సు. పడుచుదనంలో అందగాడనీ, ఐలాఢు? డనీ భావించగలిగే లక్షణాలు ఆకారం దేత (వాహ్మణత్యం. వకంమీద లింగ కాయ, మణికట్టులో సన్నని రదావమాలిక, తగ్గనియంధు నందిమ్ముదిక, చెవి

180 థ్రీ కొళ్ళకూరి నారాయణరావు రళనలు యందలి లిల్వదళం. కొ. ధోవతివల్సె వాటు వేసుకొన్న కాలువ =ఇదీ శివదేవయ్య మూ ర్థిమంళిం,

[పలికతుల పోకడలు కనిపెట్టీఎత్తుకు పెఎత్తువేసి చిత్తు చేయగల దిట్ట భదమ్మ ఈయనన్స “కక్క-గారు' అని ప్యాయంగా పీలుస్తుంది.

హరిహర, మురారి, సోమదేవుల పన్నాగాలు పసికట్టి ఐలచం[దుని ద్వారా నివృలం గావించి రుదమదేవి గణపవరంనుంచి ర్ముదేశ్యరం 'స్వేచ్ళగా వెశ్ళేట్టు చేసినది శివదేవయ్య మం కాంగమే.

పట్టాలి షేక నమయంలో రు దమదేవి ధరించవలసిన కిరీటం స్వర్హకారుడీ యింట్లో మాయమవుతుంది. ఆ కిరీటం మళ్ళి దక్కి.ంచు కోవడంలో శివదేవయ్య చూపిన (పజ్జ అపారం,

మల్లదేవుజ్ణీ హరించి (పతికక్షులు దేవగిరికి తీసుకొని వెళ్ళారు. అంచేత ర్ముదమ్మ పట్టాభిషేకం జరిపించి, వివాహం ఆపు చేయించాడు శివదేనయ్య. అనం తరం అనుచరవర్గంతో ఈయన క్రైనగురువు వేషం ధరించి దేవగిరి వెళ్ళాడు. బంగారం తయారు చేస్తానని దేవగిరి యాదవరాజును ఆకర్థించి, కోటలో. పాగా వేసి ఠతన (పళ్టా పాటవాలతో మలర్లదేవుని విడిపీ. చుకు రాగలిగాడు ఈయన. ఈ సందర్భంలో శివదేవయ్య చూపిన _పతిభ “(ప్రతాపర్కుదీయం'లో యుగంధరుని (వతిళను తలపింపవేస్తుంది. ఐహుళావేదం వేంకటరాయళాన్త్రి గారి యుగంధరుని పాత (వేర ఇమే శివదేనయ్య పాత అని భావించవచ్చు. రమాదేవి, ఐలచందుల [పణయాన్ని మొదటగా పసికట్టిన మేధావి శివదేవయ్య. ఈ పాతను తీర్చిదిద్ధ డంలో నారాయణరావు ఎంతో మెళకువను చూపారు. రుద్రమదేవి

పద్దెనిమి వేళ్ళ రాకుమా తై. అపురూప సౌందర్యవతి. యుద్ధ విద్యా (వవీణురాలు, శృంగార వీర రసాధిదేవత, ర్ముదవరం వెళ్ళే దారిలో (పతి కవులు కుుటపన్నుళున్నారని తెలుసుకొన్న ఈమెలో వీర రసావేశం కట్టలు తెంచుకొని (పవహించింది, ఇట్లాగే మల్లిదేపుణ్ణి చూసినప్పుడు ఈమె శృంగార దేవత, క

కాస రుగవ్వదేవి 101 పట్టాభిషేక నమయంలో అపార ధన రాసులను దానంచేసిన ఈమె శన దివయ్యకు మాతం నమస్కారంతోనే నరిపెట్టింది. ఆయనపై ఈమెకున్న వీతృభావానికి ఇది నిదర్శనం. ఉద్యానవన విహారంలో ఈమె మగ్గ, అబల, కొలువులో చ్మకవర్తిని. ఈ రెండు విలిన్నమనస్తత్వాలు నారాయణరావు ఈమెలో నముచితంగా నెలకొల్పాకు.

యుద్ధరంగానికి వెశ్ళేస్పడు ఈమె చేసిన [ననంగం అమితో గ్రేజకరం. యాదవరాకైన మవోదేవుడు హరిహకదేవుల విడిదిలో మంతాంగం చేస్తున్నట్లు తెలియగానే ఈమె వారిని నిలువరించాలని గురాన్నెక్కి పరుగుతీస్తుంది అప్పుడు ఈమె రుుదకాశియే.

రమాదేవి బలచందుల (వణయాన్ని పస్తికట్టి వారికి వివాహం జరిసీం చింది రుదమ్మ.

ఈ నవలలో ర్ముదమపా్యత ఐలచం(దుశి ప్మాఠతకంటే తక్కువగా ఉన్నా వీటిలో తై లవిందువులా సర్వవ్యాపకమైంది. ఈ నవలకు రుదమప్మాత కేం్యదం మొదటి భాగం (పతికతుల పన్నాగాలు వమ్ము చేయడం, రెండవ భాగం పట్టాలి శకం, యుద్ధం. అన్ని ప్మాతలు ర్ముదమదేవి మీదనే ఆధారపడి పరిభమిస్తుం టాయి. కనుకనే నారాయణరావు ఈ నవలకు “పతాప రుద్రమదేవి" అని నామ కరణం చేశారు, ఇక తక్కిన ప్మాఠతలు ఈ నవలలో సముచితంగానే తీర్చ బడ్డాయి. చారి[తకొధారాలు

చార్మితక నవల ఎప్పుడూ సంపూర్ణంగా చారి తకాధారాలతో కలసిమెలిని ఉండలేదు. కేవలం బార్మితకాంశాలను మతమే నవలలో బ్మితిస్తే రమ్యత నశిస్తుంది. పాఠకుడికి ఉత్సాహం కలగడానికి కావ్యరస[గవణం దేయడానికి కొన్ని కల్పనలు అవసరం అంచేత చార్మితక నవలలు [వాసేప్పడు కొంత ఇార్మి తక సత్యాన్ని కల్పనతో మేళవించి పాఠకుడికి ఉత్కంఠ కలిగించే తీరులో రచన చేయవలసి ఉంది. నారాయణరావు అనుసరించిన పద్ధతి కూడా ఇదేం ఈ నవలలో కొన్ని చార్మితకాంళాలు ఉన్నాయి. కొన్ని కల్పనలు ఉన్నాయి. కొన్ని సందర్భాలలో కవిచారితకాంకాలు విస్మరించారం టే కథావస్తవుకి భంగం రాకుండా ఉకడాలనే కలం ఫేగాని నురొకట్‌ కాదు.

19% థ్రీ కాళ్ళకూరి నారాయణరావు రచనలు ఈ నవలలో ముఖ్యంగా నారాయణరావు చేసిన మార్కు రదమ ప్యాత పోషణ. చర్మిత (ప్రకారం ర్ముదమదేవికి గణపతిదేవుడు తాను జీవించి ఉండగానే బాపుక వీరళ్మదునితో వివాహం చేశాడ. కానీ విధి వైపరీత్గంవల్ల ఆమె యవ్య నంలోనే వితంతువైంది. ఈ అంళాన్ని నారాయణరావు మార్పు చేశారు. గజపతి దేవుడు చనిపోయేనాటికి ఈమెకు 18 సంవత్సరాలు. ఈమెను వీరత్యం, ముగ్గతగ్గం కలబోసిన సంస్కారవంతురాలిగా ప్మాత చిితజ చేశారు. అంచేత ఆమెలోని యౌవనానికి సంబంధించిన (ప్రణయ కలాఫాలు ఖివరించడానికి ఆవకాశం కలి గింది, ర్ట దమదేవి భర్త విషయంలో కూడ నారాయణరావు చారి తక నళ్వాన్ని ఉల్చంఘంచారు. చిజుకొండను పాలించే' సామంతరాళైన పకపతి మహారాజు కుమారుడు మల్లదేవుడు. ఇతనిని రుడమ వివాహం అఆడిందని కవి చెప్పారు. మల్లదేవుడు బాల్యంలో రు దమదేవి తోపాటు విద్యాల్సానం సాగించాడనీ ఓ రోజు ర్ముదమదేవి ఎక్కిన ఏనుగు మదించి భటులను చంపి అల్లకల్లోలం చేస్తుండగా మల్లదేవుడు దానిని చంపాడనీ, అస్పుడే ఆయనపట్ల ర్ముదమ్మ (సీమను పెంచు కొన్నదనీ, భర్తగా ఎంచుకొన్నదనీ నారాయణరావు చెప్పారు. యొవ్వన దళ లోనే ర్ముదమ తన జీవిత భాగస్వామిని చేరువలో ఉన్న మ్లదేవుని ఎన్నుకొ న్నట్లు చెప్పాలనే తలంపుతోనే కవి బార్మితక సత్యాన్ని విస్మరించి ఉంటారు. వాస్తవానికి రుదమను పెండ్రాడినది నిడుద్య పోలు సామంతరాజు బాపుక్య వీరభ్యదుడు. గణపతిదేవుడు రాజకీయ పరంగా చాళుక్కులను వళం జేసుకొని సుస్థిర, సువిశాల సా్యమాజ్య స్థాపనకీ రు్ముదమను చాకక్య వీరళదునికిచ్చి స్వయంగా వివాహం జరిపించాడు, ఇది చర్మిత చెప్పే సత్యం. గణపతిదేవ చ్యకవర్తి మరణానంతరమే రు్యుదమ వివాహం జరిగినప్పు చెప్పడానికే నారాయణ రావు పై చార్మితక సత్యాన్ని విస్మరించినట్టు భావించవచ్చు. దేవగిరిరాజు మవిదేవుడు ర్ముడోమపైకి దండె లీ వచ్చాడనేది బార్మితక నత్యం. ఇదే విషయం కవి చెప్పాడు. అప్పటి ర్ముదమడేవి వర్గంలోని వారైన [లిపుకాంతక దేవుడు, జన్నిగదేవుడు, అంబయదేవుడు, సారంగపాణి దేవుడు, (పసాదాదిత్య నాయకుడు శివదేవయ్య మొదల్తైన పాాతలు నారాయణరావు ఫేర్కొాన్నారు,

(వకాప గృ గకువేఫి 106

ఈ నభలలో కవి కల్పించిన ప్యాఠలలో నదాశివుడి ప్మాత, వీరే లింగోం ప్రాత ఓ తరవికు చెందినవి, బలచంస్యద్రుగికి నదాశివుడనే యువవీరుడు రుబేళ్య రంఖో పరిచయమై కిమ్యుడై పోఠాడు బలచందుడి సొహన కార్యాలలో పాలు పంచుకొంటాడు. బంచంగదుడి దగ్గర ఇతడు ఆన్హ్రవిద్యలు నేర్చుకొంటూ ఆయ నకు కుడి భుజమై ఉంటాడు. బలచం[దుని స్థానంలో ర్ముదమదేపకి అంగర కు డిగా నమయోచితంగా నియమించబడతాడు. ఈ పాత కేవలం కవికల్పనే. నారాయణరావు రెండన కుమారుతు నదాశివరొవు. ర్మదమదేవి నవల (వాసే ముందు నారంయణరావు ఉకుగల్లులో డిన్నాళు-. ఆసమయంలో నదాశవరావు వీరి వెంట ఉన్నారు. అ స్ఫురణతోనే కవి బహుకః ఈపా_త కళ్సించి ఊంటారు,

ర్ముదమదేవి వజ కిరీటాన్ని తయారుచేసిన సంగ్గకారుడు వీరేశలింగం: ఈ కిరీటం దొంగిలించబడింది. వీరే:లింగం శివగేవయ్యకు విషయం విన్నవించు కొంటాడు. శివదేవయ్య [పజ్జవలట్ల మళ్ళి ఆ కీరీటం దొరుకుతుంది. వీరేశం లింగం మీద అవవాదు లేకుండా ఫోయింది.

చర్మితలో లేని రమాదేవి ప్యాతను సృష్టించి కవి ళన అపూర్వ శిల్ఫ నిర్మాణ [పఠతిభను వెల్లడించారు. కథొకొలంనాట్‌ సమకాలీన పషఘం,.

ఈ నవలలో నారాయణరావు అనాటి నమశాలీన నంఘాన్ని సష్టంగా చ్మితించారు. వ్యక్తుం ఆభీరచులు, సంస్కృతులకు ఈ నవల అద్బంపట్టింది" అనాటీ వేష భాషలు, ఆలవాట్లు సందర్భోచితంగా. వెల్లడించి పాఠకుణ్ణి కొన్ని శీకాబ్టాల వెనుకళు తీసుకొని వెళ్ళకమే చఛార్మితక నవలా రచయితల (పథమ ఈళవంం ఈ విషరయీంలో-శారాయణరావు గొవృ ,(పతిళను (వదర్శించారు.

హాాకక్ళాతుడి వేషాన్న కవి ఇట్లా చెప్పారు. “తొగరు చెక్కలే/త రంగు నేడు జీనలనల్ల కమ్మి ధోనతికుచ్చెళ్ళ వెనుకకు విరిచికప్టెను తొడిగిన యంగి రెల్లనిదె.... ఎజ్టగోరంచుల తెల్లయు త్తరీయము చొక్కామీ(ది నుండి నడుమువకు( జుట్టుకొనెను. తలమీద మబ్బురంగు పాగాయును పాధము నర$టి పూరెమ్మ [3

104 కాళ్ళకూరి నారాయజరావు రళనణ వంటి వల్చని పొదరవ్షలు గుండెను “ఈ విధంగా ఐలచంద్రుడ్ణి అనాథ సామాన్య పౌరుగిలా కవి వర్టించార్క,

కాకరీయల కాలంలో విస్రారంగా ధర్మనతాలుంకేవి. నిరకాన్నధానం బరుగుళుండేది. కాకరీయుల సుఖిక్ష పరిపాలనకు ఇది నిదర్శనం.

కాకతీయులు మొదట్లో వైనులు. తరువాత శైవులుగా మారారు. చక వర్తి అయే్యవారికి 3వ పీఠంనుంచి శైవాజుర్యుల అనుమతివ పేనే పట్టాలిష్నే శకానికి అర్హ త లభించినట్లు. దీన్నిబట్టి కాకతీయుల కాలంలో సౌంఘిక జీవనానికి మతం పెట్టనికోట వంటేదనీ, అప్పట్లో నై నమతం క్షీణొస్తో ఉండగా శ్రైవం అగ గామిగా ఉండేదని తెలుస్తుంది,

ఓ సందర్భంలో కవి ఆశాటి చిరుతిండ్లను గూర్చి ఇట్లా చెప్పారు: “అటుకులు, సెలగపప్పు, బేడలు, బొరుగులు, టొద్దులు, లిమ్మిలి మూగులుః "లాజలు, పేల(పు(భిండ్కి ముండిగలు, క స్టరోయలు, వెన్నమెజఖ;గులో మొద ర్లైనవి, అకట, సిస్వాణ-తుల్సరీ, _జర్బరీ, తుత్తుంభికొ, మురణి, (పాఠ, (కోళ, కావి, గృంగ, నాగన్యఠ, డోలు, రామగ్లోల్లు, వీరణమూాగారు;, గుమ్మె, తమ్మెట, మురుము, గివబిడి, తుడుము, చక్కి, చయ్యంకి, వీరకొమ్ము, సుతిచెంగు, సింగి నాదము, వీల్లగగోవి” మొదలై నవి ఆనాటి వాద్య విశేషాలు,

"మణి, పారితథ్యము; లలాటికి, ఠాలపతములు, గై )వేయకము, లలంతిక, [పాలంబిక, శతయసష్టిక, బావాపురి, మేఖల, తులాకోటి* మొదలై నవి ఆనాటి ఆభరణ విశేషాలు.

రుదమదేవి పట్టాభిషేక మవోత్సవానికి “కవ్మిబహ్మ” తిక్కన సోమ యాజి వచ్చారని నాయణరావు చెప్పారు. తిక్కన అంటే వీరికి ఎంతో అభి మానం. “చింతామణి' నాటకంలో తిక్కన పద్యాలు సందర్భోచితంగా వీరు వాడు కొన్నారు. చంతపరంగా శిక్కన సోమ కూజ్దీకి గణపతి దేవునికి ఆల్మీయమైన

1వఠాన క్మరళదేవి 19క్ష వరిచయల ఉన్నదని తెలుస్తుంది. కనుకనే నారాయణరావు ఈ విధంగా నర్గిం బాకు,

కొాకలీయుల కాలంలో యుద్ధరర్మాలు చక్కగా పౌటించేవారు. కరజణార్జిని, మత్తుని, మూర్చితుని, చూడవచ్చిన వానిని చంపకూడదు. మవోభారతం నాటి వ్యూహాలను కాకరీయలు కూడా అనుసరించినట్టు నారాయణరావు ఉల్లేఖించారు. యర్ధంలో చతురంగ ఐబలాలుకాక అగ్నివాణాలు, కతఘ్నులు కూడ వాడేవారు. ఓడినవారు వికేతలకు కప్పం చెల్లించేవారు. ఇలాంటి నమకాలీన చార్మిరకాంళా లను కవి ఈ నవలలో ప్రవేశ పెట్టి పూర్తిగా పాఠకుల్ని అపూర్వభావనాలోకా లకు తీసుకొని వెళ్ళారు, సవలలో నేటి సమకాలీన జీవనం

కథాకాలం 1కివ' భతాల్బ్దం అయినా కవి తాకు నివసించే నమకాలీన నంధుం గరించి కూడా కథాభంగం కలిగకుండా ఓ€(తింబారు. - తవకాలం నాటీ నమకాలీన జీవనాన్ని (వతిఫలిం పజేసి [పూల్లో దేశ ల్‌ కిని స్వాతం త్యాలిలాషను నెలకొల్చాలనేది కవి ఉద్ధేశ్యం ఆంచేళి అక్కడిక్కడ నమకాలీన సమాజాన్ని కవి చ్యికించార ,

ఈ [గంథరచనా కాళరాణానకిచేళ( వం ల్లో స్వొారంక్యాలిలావ మోసుల వార తున్నది. అప్పళకే తిలక్‌ మహాళశయని కీ ర్రికాంతులు గగంతాలకు (_పసరిం బాయి. వారామజరావు 1911 వరకు (బిటీష్‌ పాలక ల్ని సమర్థిస్తున్నా 1918 వాటికీ పూర్రి జొతీయబాదిగా పరివర్తన చెందారు. కనుకనే ఈ నవలలో (ప్రానంగికంగా దేళత_కి, జాతీయోద్యమం, న్త్రీజనోద్ధరణ, విదేళవస్తు పరాబ్ము అత్వల-మొదలై న అంశాలూ-పీకు ఉటంకించారు,

అల కుకమృదేవి శ[ఈతుసమూహంలోకి దూసుక పోయే నందర్భాన్ని వర్ణిస్తూ కోవి((146 వుట). ఇలా అంటారు :- “తల్లీ ఆం(ధమాతా! యిప్పుడు నీకడు వీంళ యప్పడ ల్లిపోయినదేమి ? అంతటి శౌర్య ధైర్య నంపన్నులం గన్న కడు పుతో మావంటి పిజికిపందలం గననంతటి దర్శళ నీకెట్లు నంపా_ప్రమయినది అంళ లేసీ సతృలముఖు గాంచిన నీకడుష్పన విపురిద్ధి కుక్కమూతి ఫిందెలెట్టు

106 కాళ్ళకూరి నారాయణరావు రచనలు పుట్టుడున్నవి” ఈ వాక్యాలు కవి తెలుగువారి ఫ్రారుషాన్ని (పకోఫింపకేయడానిశే (వ్రాశారని వేరుగా చెప్పనక్కర్లేదు. .

క్యద్రవదే౨ ర్ముదేశ్వరంతో విడిదిదేసేన ఆరవనాడు ఫొరనారీ నమావేశం జరిగింది. ఆ సమయంలో ర(దేళ్వరం 'పాలిందే (తిపురాంతక దేవుని భార్య (తిపురను: దరీదేఏ ర్యద్రమదేవకి హార్దిక స్వాగతం వలుకతూ పొరనారీజనుల మనస్సులో ఉన్న ఓ కొర్కెను చ్యకవ ర్రినికి చెప్పింది. అదేమిఓంటే- స్త్రీలు స్రొం[గామిక విద్యలు నేర్చుకోవాలనే-తవ్రన--ఈళిగి ఉన్నారనీ, అందుకు అనజ్ఞ కావాలనీ. ర్ముదమ్మ నమ్మతించింది. "ఆారొయ ఇరావు చేషివ--ఈకత్వానలో వర మార్థం లేకపోలేదు. ఆనాటీ సమకాలీన నమాజంలో స్రీలు” చాలా వెనుకజడి ఉన్నారు. వాళ్ళకు చదువులేదు _క్రల్లు వదలి బయటకు వచ్చే హక్కు కూడా లేదు. స్త్రీలు చై తన్యవంతులు కావాలని కవి పె సన్నివేశాన్ని చితింబారు. స్తీ జనోద్దర జ కోనమే ఈ నవలలో ర్యధమ్మను నాయికశా. స్వీకరించి రచించా శనేది. నూటికినూరుపాళ్ళు షత్యం.

ఈ నవల రచనాకాలం నాటికి భారతదేశంలో విదేశవస్తు ఐహిమ్క్మర జోద్యమం ఖొగా బలం పుంజుకొంటున్నది. నారాయణరావు విదేశవస్తు ఐహి _మ్మెనాన్ని..ఎల్కపమర్థి దారో చూడండి. ఓరుగల్లు నగరంలోని వృత్తుల్ని (269 పుటలో) గురించి చప్పే సందర్బంలో సమతిశీహాజీవనానతశిని నురి మెత్తగా ఇలా విమర్శించారు. “మీ కగ్షీరములు మ్యాతము మీమి. కట్టిన పుట్టము తొడిగిన యంగీ, షయి శు త్రటీయమ-, తలమీంది కళాయి, కాలిముచ్చెలు, కనుల నులోచనమలు, 'బేతిబె శ్రము,--శేబులోని గడియారము.... వండు ప్మాతమలా వళండు మంచమలు, కూర్చుండు వాననమలు, చదువుపొత్తములు (వాయ కలముః [వాయబడ. కాగితము, వెలుగు- దీపము, వెలిగించు నిష్ప=- సర్వము పరకృతములు.”

కాకతీయుల కాలమునాటి నాగరికతను ఈనాటి నాగరికతను నారాయణ రావు మాటల్లోనే చస్తే వాగుంటుంది. “అప్పుడు స్వాతంత జీవనము. ఇప్పుడు పరతంగత జీవనము. అప్పుడన్నియ స్వదేశ వస్తుపులు. ఇవ్వుడన్నియు. విదేళ వస్తువులు. అవృడొతరివాట .యొకరికి పథ్యము. ఇప్పుడొకరిమాట మరొకరికి

(ప్రళాన రదమకేవీ 197 విషము, అప్పుడు విద్యావినయములకు గౌరవమ. = ఇప్పుడు భాగ్యాధికారములకు గౌరవము అప్పుడు న్రీలుకూడ విద్వాంసరాండు, ఇప్పుడు పురుషులు కూడ నిరక్షరకు క్షులు. అపుడెల్ల వారును మానధనులు. ఇప్పుడెల్లవారను గుక్షింభరులు.... అస్పుడెల్లరును రణకూరులు- ఇప్పడెల్లరున పిరికిపందలు.”

పె వాక్ళాల్లో కవి స్వాతం్యక్కాభిలాష, దేళభక్తి, సంఘపంస్కరణాఖి లాష, శ్రీజనోద్ధర ఇపట్ట ఆసక్తి, ,వ్యక్తం కావడమేకాక ఇప్పటి ద్రైన్మస్థితికి బారెంతో వ్యాకులపడుతున్నట్లు తెలుస్తుంది. ఈ విధంగా నారాయణరావు సమ కాలీన సంఘంలో అన్యవస్థల్ని తూర్పారఐడుతూ, సమ్యగ జాతీయత, దేంభకి మొదలై నవి సముదిఈకణాళ్నవకటించి పాఠకుల్ని ఉత్రేజరుల్ని చేశారు. శవిశావై €ష్ట్య్రం

వీరి నాటకాణ,..(పహన నాలూవలర్‌ రొసాత్మకాలో. ఈ నకల కూడ అంతే, నవలను [పకర ణూలుగా విళజించి [ప్రారంభంలో ఏడొ ఒక పద్యాన్నో, శ్లోకాన్నొ ఉటంకించడం ఆనాటి సెర్యపదాయం. వాటి తాత్సర్యల ఆ (పకరణంలోని కథను స్థాలీపులాకంగా (481) వివరించేదగా ఉండాలి.

నారాయణరావు ఈ నవలను 60 _పకరణాలుగా విళణించి శీ1 (గంథొల నుంచి పద్నాలను లేదా అక్కడక్కడ కొన్ని పద్మపాదాలను ఇబంరోంచారు.-ఇచి (పాదిన, అర్వాచీన (గంథా-తేపాలు ఆయా. చద్యాలలోని అరల "జరగబోయే" [(వకరణంలోని శా కోచేకానలి తొచ్చడుతాయి. బారాయజరావు అంతటితో ఊరుకోలేదు. (పకరణాంకాలలో (_వఖ్యాత ఆంగ్ల కవులైన షేక్స్పియర్‌, మిల్టన్‌, బైరన్‌ మొదలి నవారి (గంఠాల్లో తన్ని సీతివాక్యాలు కూడా చేర్చారు, ఆక్క డళ్కక నంన్క్యృత క్లోకాం, వాటికి తెలుగుసేత కూడ చేశారు.

ఈ నవలలో కవి నాటకంకం టే విభిన్నమైన సంపూర్ణ నస్వతంతతను పౌటింతాకులష్తాక సుడి ఏటొనాశూతబోధ చేయదలచుకొంటే కథను పక్కకు నెల్టి రశభంగల కొకుండా కొంత ఉపదేశం ఇన్వడం మొదలైన [(వయోగాల కేళలారు వారాయణరాచ్వ. అవి అపార మేఠాళాలి చప్పే జీవిత నగ ఎసర్యాలుగా, సూర్తులుగా పాళకుల హృదయాల్లో హత్తుకుంటాయి. మచ్చుకు కొన్ని

198 కాళ్ళకూరి నారాయణరోవే రచనలు.

1. ఇరరులయందు దానిని సహించువారు లేరు. తమయందివి లేనివారు

లేరు. స్వార్ధపరత్వమనగా నదిం

ఏ. కాంతము = నాలుకకు/గళ్ళెము, చేతికి సంకెల బాపల్యమనకు ఐఏ

ధిము, మాత్సర్యమ.నకు బీగము, ఊ్మదేకమునకు ముద.

థి. మూనన జీఎతమునకు ఆతము విషమువంటేది-.

వీనుర్శకుడీకి ఉండవలసిన లక్షణాలు కవి ఇట్లా వివరించారు. “నిరంకుళ పాండిత్యము, నిరాఘాట కవిశాధోర," నిరుపమాన లోకజ్ఞానము. ఇవి కలిగి వర రీదేవికి యితోధిక భూషలను సమర్చించిన వాశవైయుండవలెను. ఆపైన వినయము, గాంభీర్యము: నిష్కాపట్యము, పరేంఎత సవరణము; సహనము, శాంళము; దృష్టీ; యోదార్యము, పరిశుద్దాంతఃకర ఇము, [(వమాణ బుద్ధి గుణాలి రతి, యేనుభవము = ఇవి నీ యుదు సమ్మగములుగా నుండవలెను. అప్పుడే సివు విమర్శక పదవి కర్షుడవయి నీవు నిమర్శకు(డుగా నంగీకరింప(ఐడు దువు, ఆ మీ(ద నీవే (గంథమును సృృశింతునో యా (గంథక ర్తధన్యుడు”- ఇవి అత్‌ర లక్షలు, భాషా

నర [గ్రాంఢీకమే, చక్కటి "సొమెరోళ్యాపయోగించడం నారాయణరావు (శేకర కదా! మచ్చుకు కొన్ని 14

వ. మాటకు మాట తెగులు, నీటికి నాచు తెగులు,

[ప్రబంధ కవులనుండి నేటవరకు. చందిబ్లీ వర్ణించనివారు బాల తక్కువే. కానీ నారాయణరావు చ్యదుణ్ణీ వర్జించిన పద్ధతి విలతణం. “చందమామ గొల్లండు మీన్నుపొంము నడుమ! గూర్చుండి, తిక్క గొట్టెలమ మేపుచుండెను” చం్య్యదుట్లీ ఈ విధంగా ఉపమించినవార శర్కు

[వతాప రదమడేవి 199 రుద్రమదేవి యితివృత్తంతో (వ్రాసిన ఇతర నవలలు = తులనాత్మక పరిశీలన

ర్ముదమదేవి చర్మిత అధారంగా నవలలు [వాసినవారు నారాయజరావే కాక ఇంకా చాలమంది (వాశారు. వారిలో (పసిద్ధులు :=

1. ఆంధ రాష్ట్రము :- ట్రీ భోగరాజు నారాయణమూర్తి 1918,

ఏ. గోన గన్నారెడ్డి := శ్రీ అడవి బాపిరాజు 1946,

శి. ర్ముదమదేవి :- శ్రీ నోరి నరసింహాకాన్త్రి 191.

శీర్కుదమ్మె శజళ | :- లల్లాడేవ 1980. ఆంధ్ర రొష్ట్రము

ఈ నవలలో శీపుంంకకడు 'గౌవ్వ' “పాటనీ గా వ ర్జీంచఎడీందీ, రుదమ్మకు వివావామైనట్లు, ఆమెకు ఉమ్మక్క-, రుయ్యమ్మ అనే వాష్ళ కుమా _క్రైంనీ, (వసాదాది త్యనాయకుడు ర్ముదమడేవ భృత్యవర్గంలోని బాతనీ . ఈ నవ లలో చెప్పబడింది. రృుదమ్మ (పతికకులలో పాండ్యదాజు ఉటావర్మ సుందర పొండ్యుడు ఒకడు. ఈ పాతను నారాయజమూలర్తి?రు తప్ప మరెన్వరు తమ నవలలో (ప్రవేశ పెట్టలేదు. దేవగిరి యాదవరాజు ర్ముడనుమైకి దండె త్రీ శావడం “పర్వాన్నాకొ. షెందులో క్రైమ్మల్నై విద్వంసక చర్యలు, క్కుటణ - విన్యతలగా వచ్చించనడ్డాంజం౮ాజంభుత్వోలు ఎలా వున్నా హరిహరడదేవుడు, మురారి దేవుడు, (వతి కక్షీయలే. ఈ నవల చక్కని రచనా సౌన్టవంతో రమ్యంగా సాగింది, గో న గన్నారెడ్డి

ఇందులో గోనగన్నారెడ్డి నాయకద్రినా ర్యుదమదేవి పాత కూడ (ప్రముఖ 'మేనడే. వారిహర, మురాందేవులు (పతికి తులు, నారాయణరావు బరచం్మదుడు వెంతజి-పీకుటో గన్నారెడ్డి కూడా అంతే. రుదమ్మ కతువులను రిశ్నాలిన్నం కేన గన్నారెడ్డి నిర్దిస్తాడు. ఇందులో 7 (పసాడాదిత్య నాయకుడు ఓరుగల్లు పుర రవకుడు. చాకక్య వీరభ్మదుని రుదమ్మ వలచిందనీ, వారికి వివావామైఃదనీ, జారి ప్రణయం కూడా బావీరాజుగారు అభివక్షించి చర్మిరను పాటించారు. ఇని లగ

వ్‌ం0 కొళ్ళకూరి నారాయణరోవు రచనిలు దేపుడు, (లిపుకాంతకుడు, అంబయదేవుల పా్మాఠలు ఇతోధికంగా, పరిశోధకంగా ఉన్నాయి. ర్ముదముదేఎ పురషవేషంతో జాయపనాయకని కుమారై ముమ్మడ మ్మను వివాహమాడింది. కానీ చివరలో ముమ్మడమ్మను చాళుక్య వీరళ్మదుని ఈమ్మడైన మవిదేవుని కిచ్చి పెళ్ళి చేసింది. ర్ముదమ్మ పురుషదేషం, వివాహం మొదల్తెన ఘట్టాలు నారాయణరావు స్పృశించకుండా కథను మలచారు. జావీ రాజు గణపతిదేవుడు బతికున్న ఫే చెప్పారు. శివదేవయ్య ప్యాత బహుళంగానే ఉంది. దేవగిరిరాజు మహాదేవుడు యద్ధంలో ఓడిపోయిన ట్రే చెప్పారు. ఆద్యంతం రమణీయంగా సాగిన నవల &దిం రుద్రమదేవి థ్రీ నోరి నరసింహకాస్త్రశాడి నవలలో శివదేవయ్య ప్యాత అసలే లేక పోవడం అవిచారమూలఅకం. (వర్యామ్నాయంగా అన్న మంతి పాఠ కల్పిం జారు. తిక్కన సోమమయాణీ పాాత విసృతం గావించారు స్వయంవరంలో ర్ముదమ్మ చాసక్య వీరభ్యదుజ్ణి వివాహనూడింది. కానీ రుద్రమదేవి చ్మకవర్తి త్వాన్ని సహించలేని యితడు (పతికతులతో చేరి క్ముటపన్ని యుద్ధాలలో రుద మతో తలపడతాడు. రదను ఈ నన చేతిని నరికివేనింది. ఈ కల్పన కొంత జుగుప్పావవాం. ర్ముదమ యవ్వనంలోనే భర్తను పోగొట్టుకోవడం చార్మితక “సళ్య మైనా కారజరామైన-పేర్కొాన్నది కొదు, ఓపతికవులలో వారిహర మురోర్‌ జొక్స్‌లొన్నాళు. మహాదేవుని పాత కూడ వుంది. (పశాదాదిత్య నాయకుడు ఉన్నతోద్యోగి మృాతమే. జైన, కవ వైవ్న మ్యాలు విసృతంగా ..వర్దీ.చబడ్డాయి. కానీ నొరాయణరావు మతవైవమ్యాల దుర్గమార ఇ్యంలో (పవేశిచలేదు. ఈ నవలలో గోవిందళర్మ, మాచల్లేవి వంటి (క్రీడాలిరామం ప్మ్కాతలు కూడ కన్పిస్తాయి. మొశంమీదడ ఈ నవల రసాత్మక మైనదే.. కుదమ్మ భుజళకీ ఖా కే కిరి లల్చాదేవ రచన కొంత ఫేండంగో సౌగీందీ. ఉత్కంఠత తక్కువ ఇంచృలో కనుల శీరుగుబొట్లు:. 1శిప్పుదాంతకుడు వారిని అణచివేసిన నిధానం

(వళోవ ర్ముదమడేవి లీ01 వర్షితం. హరివార మురారిదేపులు (పతినీకులు. యాద్‌వరాజును ర్ముదమ్మ ఓడించి తన కళ్ళ ఎదుటనే ఉరి తీయించింట్లు "పేర్కొనడం అసహజంగా ఉంది, ముమ్మడమ్మ చాళుక్య వీరభదుని వివాహమాగినట్లు చెప్పడం విశేషం,

ఈ నవ౬లో కథలో ఏకత్వ వీముత చెప్పుకోతగ్గట్టులేదు. చర్నితకు సంబంధించిన పాాతలు టగహించి తమ యిష్టం వచ్చినట్టు మలబారు, ఎవరి ధోరణి వారిది.

కాకతీయ చర్మితల్ని విభిన్న కోజిల్లో అఖివర్రి చి పాఠకులకు చర్మిత ఫట్ట పవ్మితభావాన్ని, పఠనాసక్తిని కలుగజేళరు ఈ నవలాశొరులు.

గొప్పానాబక రచమితగా ఈ శతాబ్దంలో 'పేర్ముపఖథ్యాతులు పొందిన కాళ్ళకూరి వారిని ప్రతాప ర్ముదమదేఎ స్ముపసిద్ధ నవలా రచయితల (శేజిలో అ(గేసరుడ్ణేగా నిలుపుతుంది. ఇతివృత విన్యానంలో వై డేనేమి, ప్మాతచ్మిళణలో నై తేనేమి, శిల్చంలో అయితేనేమి ఈ శరాన్చి తెంగు చారితక నవలల్లో (వళావ ర్యుదమదేవికి విశిష్టమైన స్థానం ఉంది.

“నినప్స శ. లాటా వ న ం లో శ య

రి కథాసాహితి నాంయజరాపు గొప్ప కథారచయిత కూడా. కాలానుగుణంగా అప్పట్లో మహాకవులు థ్రీ కందుకూరి, గురజాడ, చిలకమ_రి మొదలైనవారు కథలు సెశం (వ్రాసి కథా సాపాతికి చిక్యసారాచవాద తీర్చిదిద్దారు. అదే వరవడిలో నారాయణరావు కూడ కొన్ని కథలు [వాకారు. -మశోశలజనిలో తర్‌ _పచురిత మైనాయి. ఛార్మితక ప్యాతల్ని ఆధారం చేసుకొని నీతి టోధకమైన కథలు నాలుగు (వాళారు. చిన్న కోథోవస్తువును స్వీకరించి నీతిటోధకంగా ఉండే చిన్న కథలు కూడ వీరు (వాళారు. ముందు పెద్దకథలు పరిశీలిద్ధాం. శ, లక్కికి - లిక్కి. కథ సాంఘీకం 1912 మరోరంజని ఫీఐవరి సంబికలో (పచరితం. విశ్వకవి రవీయ్యదనాథళాగోరు వంగ భాషలో [వాసిన కళకు అవాదితమని కవి సఇయర౬గా కథా. |! పారంకంలోనే తెలిపారు. ఎనిమిది అచ్చుపుటల కథం అది పున్నమిర్మాతి, -చాధా..అశీపతుఖక్క వివావమైరది... ఇద్దరు పడక గది చేరుకొన్నారు రాధ మనస్సులో చెప్పుకోలేని ఆవేదన, కాశీపతి మనస్సులో ఉత్కంఠళ పెల్టబుకతున్నాయి. వఠొత్తుగా కాశీపతి తండి పర(ఐబహ్మళాన్త్రీ వచ్చి నీ భార్యమ వెంటనే తరిమికొట్టు అని గద్దించాడు కొడుకుని ఇంకా ఏదో చెప్పి వళొడు. గప్రవేశంత్లో కాశీపతి రోధమీద్‌ మండిపడతాడు. రాధకుల్య కష్ట అది శండడ్రి శ్రీస్పిడమే కాశీపతి కోపానికి కారణం, ర్వ నిజం చెబుతుంది. ఇ ఇంఠలోనే రాధ పెండి జరిపించిపోళంకరకాస్త్రీ కొీపతీ ఇంటికి వస్తాడు. వషయం ఇభసుకొన్నళంకరశాష్ట్ర రాధ నిషయం వివరంగా రెబుకాడు,

కథొసాహీతీ లీలీకీ శంకరళాన్త్రికి ఓ కూతురు. ఓమారు శంకరళాన్తి అల్హుడు భార్యమెడలో నగలు దొంగలించి సీమకు పారిపోయి. బారిన్టరు చదివి వస్తాడు, పర(బవ్మ శాస్త్రి ఆ వూరికి సభాపతి. కుమార్తెను అల్లుని దగ్గరకు పంపవద్గనీ, పంపిన సషషంలో మళ్ళీ ఆమెను యింట్లోకి రానివ్వకూడదనీ, ళాసిస్తాడు. ఆ రోటుల్లో సీమకు వెళ్ళినవారిని పం_క్రిబావ్యులుగా పరిగణించేవారు. శంకరళాన్తి దీనంగా పర॥బహ్మళాన్రి కాళ్ళావేళ్ళాపడి _బతిమిలాడుకాడు. _వయోజనం లేకపోయింది. అలుడికి [ప్రాయశ్చిత్తం చేయిస్తానన్నా పర(బహ్మశాన్రి వినలేదు, బంధనాలు (తెంచుకోలేక కుమా ర్తెపట్ట మమకారం కొద్దీ శంకరళాన్త్రి జల్లుడితోసవో చెన్న పట్నల చేరాడు...ఉక్కు.డ శంకరళాన్తి తమ్ముడి కుమారికి వివాహ (సయ త్నం-బేస్తు?తే. తెలుసుకొన్న పర(బహ్మకాస్త్రి పెండ్రికుమా_ర్త పక్షం వారికి ఉతూలు [వాసి సంబంధం చెడగొడఠాడు, అంచేత లక్కికిలిక్కా తీర్చుకోవా లని కంకరళాస్త్ర పరబహ్మశాస్త్రీ మీద పంతం పడఠాడుం అప్పట్లో కాశీపతీ బెన్నపట్టణంలో చదువృతుంటాడు. కాశీపతికి తీరువణీ శ్కీజలో ఓ మేడమీద నివాసం. పక్క మేడలో వేంక కేశ్వరరావు అవే గృహస్థు ఉంటాడు, వీరి ఇంట్లో ఓ అనాథ మధ్యబాల వితంతువు ఉండేది. వయస్సు పన్నెండేండ్రు. కాశీపతికి ఆమెకు చూపులు కలిశాయి. ఈ విషయం వెంక టేళ్వర రావుకి తెలిసింది. మి్యశుడైన శంకరళాన్త్రీకి చెబుకాడు. శంళరళాన్ర "జేంఠటే శ్వరరావును కాశికి పంపించి .మొదము మి్య్యతుడైన - విళ్వపతిశాన్రిగారి కంట్‌ పంపుళాడు. అయినా కాశీపతి విక్వపతికాస్త్రిగారి యిణ కనుక్కొని రాధను చూస్తుంటాడు. ఓరోజు శంకరళాస్త్రి రాధను అడుగుతాడు. కాశీపతితో వివాహం కుదురుస్తానని వాగ్దానం చేస్తాడు. స్వతవోగా రాధ సుగుణవంతురాలు, రార వదన్నా కంకరళాన్త్ర ఆతి బలవంతంమీద అమెను ఓప్పిస్తాడు. కాశీపతి అంగీక శించినందువల్లనే రాధ పెళ్ళికి ఉవ్వకుంది. వివాహం జరిగింది. తోట గడీబాయ. కళీవలి. చెల్తెలు వీవాహాం నీశ్చయమైండీ. అసలే నర్మ శాస్త్రీ కులం గేరులార కంకరళాన్త్రే చెడగొట్టొడు.. ఇప్పుడు మళ్ళి ఇంకొ కుటుంబం చెడగొట్టడం ఎందుకని శంకరళాస్త్ర పెళ్ళికుమారుడి తధ్మిడికి ఉత్తరం [వ్రాకాడు. అందేత పెళ్ళి ఆగిపోయింది.

కీలీక థ్రీ కాళ్ళకూరీ నారాయణరోవు రచనలు

పర్మబహ్మకాన్తి రాధను వెళ్ళిపొమ్మంటాడు. రాధ కాఖీపతి పాదాలు పట్టుకొని నమళ్కగించి విడువలేక విడువలేక వెళ్ళడానికి నీళృయించుకొంటుంది. రాధ దైన్యాన్ని ఆరాధనాభావాన్ని అపార [యేమను గ్పుర్తి చిన కాశీపతి తద్మడిని ధిక్కరించి అమెకు స్వికరిస్తానంటాడు. తండి యింటనుంచి వెళ్ళిపొమ్మంటాడు. కాశీపతి సుఎసిర్దుడవు తాడు. ఏన్తైక పుత్రుణ్ణి విడిచి పెట్టలేక రాజీకొస్తాడు పర (హ్మశాన్తి ఈ విధంగా శంకరకాన్త్రి ఎవరైతే తనను కులబహిష్కారం చేశారో ఆ పర (ఒహ్మళాన్త్ర కలాన్ని కూడా కళంకం చేసీ లక్కి.కీలిక్కిగా తన (వతిన నెర వేర్చుకొన్నాడు.

ఇది అనువాద కథ ఆయినా ఎవ్యాతలు నన్ని వేశాలు దేశీయంగా కవి తీర్చి దారు నొరాయజరావు స్వేచ్భానువాదం ఇడి. "తేనాటే సభాపతుల అభి జాత్యగర్వాలు చ్యితించబడ్డాయి. విధవా వివావోలు అభిలషణీయమే అని చెవ్చారు. సంఘ నంన్కరణ ౮దం' ఇందులో మిక్కుటం.' - కులాలు ఆదారాలు తాతొ,లికమెనవేకాని కాశ్యతాలు కావని ఈ కథలోని ధర ధ్వనిం

జి ెద్దలనాటి ముద్దు కథలు

సారాయణరొవు తెలుగునాట ఇంటింట చెప్పుకొనే జానపద కథొనరళీలో హడ కథలు (బాకారు, వాటికే “పెద్దలనాటి ముద్దు కథలు" అని నామకరణం కతాకు అని-వషేష్నుజన్లిలో పకటితమైనాయి. సమకాలీసో సంఘాన్ని (పతి బింవిస్తూ, అద్భుతరసాన్ని పోవస్తూ లోకో శృర నీతిని=మ్యాత్యఅంణ-తెప్తూ పాలి కులకు ఉత్కుంఠతను శలిగంచే విధంగా. ప్రై శీర్షిక (శం నాలుగు కథలు (ాశాడు. ఈ నాలుగా ఉత్తమ కథారచయితగా నారాయణరాపు కీ ర్తిసౌధానికి సొలుగు. న్రంభాచుగా ఫౌనిళల్లాలను అవేమిటో చూడండి, ఓరుస్న

ఈకథ 190128 మార్చి మనోరంజని నంభలీకలో ('ప్రారంళమైణాచే సం సంచికళో పరిసమా ప్తమయింిడి.

(క్రి. ళ. కిన శకాప్టంలో ఆంగధదేశాన్ని జయవర్మ అనే రాజు పాలిం చాడు. ఇళడు స్ర్రీంను నమ్మరాడనే మనస్త శ్త్వం కలవాడు, అంచేత ఈయన

పను

£్‌0థ్‌ కథాసాహిళి ళాలా కాలం వివావాం చేసుకోలేదు. కీ రిమంతుడైన జయవర్మ (ఎమ్మే దరి కొలువులోని వారకి నంఠొవకారజమైంది. రోజా వీరంతా రాజును మారమని అర్థించాడు. కాజు ఓ షరతు ఏఏంచాడు. తనక నచ్చిన సీని అందరూ రాణిగా గౌరవించాలి. ఈ ఒప్పందాన్ని ఆలదరూ నమ్మకించారు. మువళూర్తం నమీవి_చి పెండ్తిషమార్తె ఎవరనేది అందరికీ నందిగ్సమే. అకిగే డ్రైర్యంలేదు. రాజు ఎవ్ననూరేదు. మవూర్త నమయానికి రాజు గ్యురాన్ని స్కో ఓ బాటవెంట (వయాజం సాగించారు. రాజును పరివారం కంబడించింది, ఓ వల్లీగో పేరరాలాయాటిని- వెళ్ళాడు రాజు." రావానుచూలి ఆ "'సేదరాలు కయ జెగింి. ఆమె పేరు కోకిం. అమెగు వివాామాడటోతున, టా ఆమెతల్నగికి చెప్పాడు లొజు. ' వృడ్దుైన అమె తండి ఒప్వుకొన్నాడణ ఆదీ జయవర్మ ఓ నిబంధన పెట్టాడు... ఎన్నడు ఏద్ధితిలౌను అమె తాని మాటికి” వెదురు చెప్పరాదు. అమె ఒప్పుకుంది. కోకిల గొల్లాభాదు. విశేకి. (పతిరోజు ఉదయం స్వారి నిమిత్తం ఆ పల్లెవైపుకు రాజు వస్తుండేవాడు. ఆదే సమయంలో కోకిం (వతితోజు పకపల్ని తోలుకొని వస్తుండేది. రాజు అమెను నునిశితంగా పరిశీలించడం వల్లనే ఆమెతో వివావోవికి ఓప్పుకొనా, డుం వివావోనంతర_ రాజు అమెను. పరీక్షిస్తూనే ఉన్నాడు: క సేంచెకారలు తరవాత ఆమెకు కుమూ కె ఇమం... ఒకతోణా కోకిం విద్దవు జడితోకూర్చుదడ బెట్టుకొని ముద్దాడుకున్నప్పుడు రాణ కోపలుణా వచ్చి. సిణాద్సాక్‌ ముందు తాను విధించినవరతు గుర్తుచేసి ఎశ తాడు. తరవాత ఓవ్యక్రి వచ్చ్‌ బ్‌డ్డను ఐభి ఇవ్వ తానికి రాజా తీసుకుకమ్మన్నారనీ కౌకలకు న్‌వేదస్తాడు. వృాడయం చిక [బిట్లు కొవివంకలో లిష్ధను అవ్య కికి ఇస్తుంది కోకిల, కొంతకాలం తరువాత కోకొలకు కుచూరుడు పుడతాడు. బాలుడు రెండేళ్ళ వయమ్యూవ్య.నాడు. కీరోవాణియవర్మ స్వయంగా వచ్చి దేవికి ఐలిఇవ్వడానికి అాలమి ఇమ్మంటాడు కోకిలతో. తమాయించుకొని కోకిల బాలునికూడ. ఇస్తుంది. లకు ఇద ర్త ఇదవర్మ కాను రెండో వివాహం. చేసుకోతోక్సన్సట్లు కోక్సి థీసివేస్‌ పూర్వపు చంకబలే ల కీల రారరకపు ఉడుపుణు, ఆరరణాయు ఛి రడి దగ్గెరకూశెళ్ళాలన నిళ్చయించ్స

వీ0కీ థ్రీ కాళ్ళకూరి నోరోయణరావు రచనలు కుంటుంది. తన దగ్గర ఎలా (పవ్శించాలో రెండవ భార్యకు కూడా చెప్పి వెళ్ళ మని రాజు కోరగా ఆమె అంగీకరిస్తుంది.

'ఫెంగ్లీ నన్నాహం అమోఘంగా జరుగుళుంది. 'ఫెండ్లీకుమా ర్రే వచ్చింది. రాజు సె-గ్రికమా_క్లె నచ్చిందా! అని ప్రశ్నించాడు. అందుకు కోకిల వధువు కచ్చి దనీ, తాను గర్భదరిదురాలు కావడంమూలాన తనను చూచినట్లు ఈమెను వూస్తే భరింపజాలదనీ, దయామయులై [పన్నర్తించమవీ సలవో యిస్తుంది. ఈ మూటలు రాజు హృదయాన్ని భేవెంచాయి. కోకిలను మెచ్చుకొన్నాడు. తాను పిళ్టీన పరీక్షలో కోకిల నెగ్గింది *వి ఉన్నవిషయం ఆమెకు చెప్తాడ్ను_ఆమె. పెండ్లి హకతురు కాదు. కోకిల (పథమసంతానం, అమెకు (పక్కగా ఉన్నవాడు కుమారుడు, ఇయవర్మ తన సంతానాన్ని ఐలిఇవ్వలేదు. కోకిలకు అది ఓ పఠీశ మ్మాతమే. కోకిల ఎంతో ఓరుపు చూవీంధి. అంచేత జయవర్శ ఆమెకు కాంతి అనే పేరు పెట్టాడు.

పిండ్లి సన్నావోలు ప్యర్థంకాలేదు. రాజు తన నంళానాన్ని రవాన్యంగా తన తోబుట్టువుదగ్గెర. పెంచాడు. తన కుమార్తెను తోబుట్టువు కుమారుడికిచ్చి పెండ్డీ చేశాడు, ఇదీకథ

ఈ-4త...ఈవాట్లి 'చందమామ' కథలా ఉంటురది. కథానాయకుడు జయవర్మ పాత అభూత కల్చన, అయినా పాఠ కుడుశంచిషణకులామరచిపోయి ఉక్కంఠతో కథను చదవగలడు. ఇది కవి (పతిళ. జయవర్మ మనస్తత్వం కవి విలగణంగా చెప్పాడు. అతడు త్రీ విముఖుడు. గంలీర న్వభావుమ. వృదయంలో జ్‌యా రనం --శింపుశొన్నవాడే. కానీ కనిపించడు. ఇటువంటి ప్యాఠచ్మితణ కవి (పతిళకు రార్కాణం

కవి కథనడిపిస్తూనే అర్ధాంతరంగా కథ ఆపేసి స్వయంగా పొఠకుణ్ణి సంబోధిస్తూ కొన్ని విషయాలు చెప్తారు. ఇది ఓ విలషణ కథనా విధానం. ఈ కథలో సామాజిక స్పృహకూడ లేకపోలేదు. కోకిలను రాజుకిచ్చి పెండి చేయ డానికి వృద్ధుడు అంగీకరిస్తాడు. ఈ నంద రంలో కవి వృద్ధుని ఇలా [(హళం సిస్తాడు. “సెవాసు 1 వృద్ధుండా | సెబాసు. ఎంతధైైర్యళాలివి, ఎంతటి ఆత్మ గౌారవసంపన్ను(డవ్పు ముక్కుపచ్చలారని ముద్దు బాంలన్సు గాటికి( గాళ్ళు

కథాసాహిళి కి0? ఉూచుకొన్న మూడు కాళ్ళ ముదునళ్ళకు. దెగనమ్ముటక్తై యెక్కతలేసి స్వాతం (శ్యమును గై కొనువిప్పటి తం్మడులకును వీకును తాలదూరముకదా 1 కన్యా కల్కాన్ని, కవి ఇక్కడ నిరసించడం గమనార్హం.

కోకిల విద్యావంతురాలట. ఈనాటి స్త్రీ ఏద్యావిహీనుగేకొని మూడవ శరాబ్దంనాటి స్రీలు అందరూ విచ్యాధికులేనట ఇక్కడ కవిగారికి న్ర్రీవిద్యపట్లగల అభిమానం ద్యోతక మవుతుంది. కోకిల అంత ఓర్పు వహించడానికి కారణం అమె విద్యావంతురాలు కావడమే నట. ఇలా కథను ఆద్యంతం కవి మనోజ్ఞంగా ఛితింధారు, శీలము

ఈ కథ 19019 మే నెల మనోరంజనిలో (ప్రారంభమై అక్టోబరు. నాటికి పూర్తయింది. పాపాచరజాన క్తుడై న దుష్టుడికి లొంగక తన కీలాని ఎ కాపాడు కొన్న ఓ ఉత్తమ ఇల్గాలి కథ ఐదిం

కుంతల దేశాన్ని చాళుక్యరాజు జయసింవుడు పాలిస్తున్నాడు, అతడు విికమోపేరుడు. గౌరీదేవి దయకు పాాతుడై ఖర్గాన్ని పొండి అనేకమంది రాజు లను నిర్జించి కీర్తీ [పతిష్టలు గడించాడు. కాంచీపురం పాలించే నారసిం హేంగద్రుని కుమ్మార్లై స్తుకీలు సౌందర్యరాశి ఈయన భార్య. అతిలోక రూపసి. సుశీలను భార్యగా పొందలేని కర్జాటకరాజూ "ఇర దుడు నార సింవాని మీద దండు వెడలాడుం భార్య కొత్తగా కాపురానికి వచ్చింది కావడం మూలాన ఆమె రషణకోనం తనకు అత్యంత సన్నిపాతుడైన సాగిరుడనే వ్యక్రిని నియోగింబాడు, సాగరుడు సుశీలకు పొద్దుపోవడానికి తన చెల్లెలు ఇందిరను నియోగించాడు.

జయసింహుడు తన సెన్యాన్ని రెండుగా చీల్చి నగము ఇందుడి కోట ముట్టీడించడానికి కర్ణాటకకు పంపాడు; నగం తన వెంట తీసుకొని కాంచీపురం వెళ్ళాడు.

జయసింవాుడు వీరోచితంగా పోరాడతున్నాడు. ఇందుని మిత్రుడైన వ్యికమసింహుడు కూడ అతడికి సవాయం వచ్చాడు. విికమసింహుడి సేనల చేతిలోవడి హర్తాహరుడు జయసింవాజ్ధి చేరలేక వెనుకకు మళ్ళిపోయి సాగరన్లి శీ వినయం చెప్తాడు.

808 థ్రీ కాళ్ళకూరి నారాయణరావు రచనజ భర్త క్షేమ సమాచారాలు తెలుసుకోవాలన్న ఉద్దేశ్యంతో సుశీల సా గర్తవి రమ్మని కబురుపెట్టింది. సాగరఢు సుక్‌లను సందర్శించి ఆమె సౌందర్యాని॥ ముగ్ధుడవుళ డు, వ్మికమసీంహుడు రాజును చుట్టుముట్టాడని సాగరుకు చెప్పగానే వేంటనే కర్ణాటకకు పంపిన సైన్యాన్ని జయసింహునికి తోడుపడేట్టు మహారాణీగా సుశీల అబ్ఞాపి చింది. కానీ ఈ వ ర్రమానాన్ని సాగరుడు పంపలేదు. సాగరుడు సుశీలను చూచినప్పటినుంచి మదన పరవకుడయినాడు. ఓ శోజా ఇళడు వీలు చూసుకొని సుశీలమ ఏకాంతంగా కలుసుకొని తన కోర్కెను కీర్చమని ఆకిగాడు. సుశీల తోకతొక్కిన (తాచులా మండిపడింది: రాజువ సే కల (ఫాణాలు పోతాయని భావించిన సాగరుడు సుశీ౨ను క్షమాలిక వేడాడు. ఆమె వమిందింది. అయినా పాగఢని భయం తగ్గలేదు. ఆత్మ రతణకోనం సుశీలమ నాశనం చేయడానికి మొదటిమెట్టుగా అంతఃపుర పరివారాన్ని లొంగడీను కొంటాడు, రాణీగారి [పవర్తన దోషభూయిమ్షమని, ఆమెకు ఓ పరపురువడితో సంబంధం ఉందని, శజును రాజధానికి రాకుండ ఆమె కుతం[తాలు పను గతున్న దనీ ఓ(ప్రవాదు కల్పించాడు సాగరుడు. వార్త పట్టణమంతా వ్యాపించింది. రాణీగారి రహస్యపురుషునిగా అంతఃపురంలో ఓ యువకునిపై ఇరోఫించి వానివి చుపించి మెను చెజపాలలో బంధించాడు. సాగరుడు అంతటితో ఊరుకోక (వతిరోఖు సుశీల దగ్గరకు వచ్చి తన కోర్కె తీర్చవవి..అతీగేనాడు.. కనీ అమె బాననైైనా చస్తాను కొని మానాన్ని కోల్పోనని ఖండితంగా చెప్పింది. జయసీంహుడు యుద్ధానికి వెళ్ళిననాటిశే సుశీల గర్భవతి. చెజసాలలోనే అమె మగబిడ్డను పసవించింది. వి్యకమసింహునిపై దాడి వెడలడానికి జయ సింహుడు 'గింగవాడి'కి వెళుతూ సాగరునికి జీర్తమానం "వంపాడు, సాగరుడు అ(పతిభఘడ మయ్యాడు. రాణి పతిత అనీ, మాధవుడనే పురుషునితో ఆమెకు నంబంధం ఉన్నదనీ అంచేత ఆమెను చెరసాలలో బంధించాననీ, వానిని చంపాననీ, రాణి మగపిల్లవాణి పసవించిందనీ, వానికి మాధవుని పోతిశలే ఉన్నాయని సాగరుడు రాజుకు ఉత్తరం పంపాడు. పర్యవసానంగా కాజీ సుశీలను అపార్థం చేసు శొన్నాడు రాజు వస్తున్నట్టు వర్తమానం అందుకొన్న సాగరుడు రాజధానిలో (వవేశించేముందు కలవాంనే ఉద్దేళ్యంతో కుముదపురం వరకు వెళ్ళాడు.

కఖాసాఫితి శకి

కుముదవురలలో చూంరికురాలున్నదనీ, ఆమె భూత ఠవిన్యద్వ క్త తూగాలు చెప్పగలరనీ, అంఅనంవేని నంఘటనలు డృశళమానది చేయగలదనీ శాజుకి పబోరింబాతు సాగరుతు. రాజుకు సాగరుడు ఏమి చెప్పాడో మాంగతికు రాలు అదే చెప్పగా రాజు నమ్మాశు. మాంతికురాలు సాగరుని చేతిలో కీలు బొమ్మ అని రాజుకు తెలియడు, విచషజారహిరుడైన ఆయసింవుడు రాజిని అడవికి తీనుకొని వెళ్ళి చంపమని ఆజ్ఞావిస్తాడు.

వియోగంతో జయసించుండు కొన్ని నంవత్సరాలు గగిపాకు. ఓ రోజు ఈయనకు ఒక ఉత్తరం శనిపీంచింటి. అది సుశీల (వాసింది,. అందులో తన నిర్దోషిళ్యం, సాగరుని దౌన్ట్యం వివరంగా ఉండి. తాజు పళ్చ్ళాత్తపుడై నాడు. ఈ విషయం (గహించి సాగరుడు ఏడో మిషమీద (గామాంతరం వెళ్ళాడు. దూల్ళతి కురాలి గుట్టురట్టు చేయింలాడు. దుుభోపకమునం నిమిత్తం రాజు అరణ్యానికి వెళ్ళాడు. ఓ అందమైన థింకను వెంబడించాడు. అది ప గెత్తుకుంటూ టఓ కుటీ రం దగ్గర ఆగింది. ఆ కుటీరంలో సుశీం ఉంది. ఆ జి కను పెంచినవాడు నుశీల కుమారుడు. ఆ గుహదగ్గళ సుశీల శల్యావళష్ణ యె ద్వారం దగ్గర నిల్ఫొని ఉంది. ఆమె రాజును గుర్తుపట్టేంది. ఇద్భగు ఆద్భుతరనం నుంచి తేరుకున్న తరువాత జయసింవాడు తన తప్పిదాన్ని తమించమని అడుగుళాడు. అంతలోనే కుమారుడు, అతనితోపాటు జీంక వచ్చింది.

జయసీంహుడు పత్నీనుళత సమేతంగా కొలువు శీశి ఉండగా రాజభటులు సాగరుని బంధించి రెచ్చారు. సుశీల సాగరుని వమించమని రాజును అడుగు తుంది కానీ రాజు వానికి మరణశిక్ష విధించాడు. కుమారుడికి విజయాదిత్యుడు (రజరాగుతు) అని నామకర జం చేసి విద్యాశ్యాన నిమి త్తం ఆజార్యులను నియో గించాతుం

వనవాసాయానం వల్ల నుశీల ఆరోగ్యం దెడి మృత్యువాత పడుకుంది. జయసింహు డామెను ఆరజ్యంలోని గుహడగ్గిర దవానం చేయించి ఆమె జ్ఞాన కాగ్ధం చలువరాళ్ళచేర తులసికోట కట్టించాడు. జింక మాఠం అక్కడే ఊంది. కాజు నగరానికి వచ్చి కుమారుడికి పట్టాభిషేకం జరిపించి నుకీల నమాధి దెంతకు వెళ్ళాడు. అక్కడ జింక కంళగత్యపాణిగా మృత్యువుతో పోరాడుధున్నది. జయ

కేక

కి! 0 ఫ్రీ కాళ్ళకూరి నారాయణరావు రచనలు సింహుడు దానికి గడ్గీపోచ అందించగా ఆయనను చూచి జింక ఒక్కమారు కన్ను లలో నీరు నింపుకొని పాణాలు విడిచింది, దానిక్కూడా రాజు సమారి కట్టించి, శేషజీవితాన్ని అక్కడే ముగించాడు.

ఈ కథ విషాదభరితం. ఆదృ్మంతం పాఠకుని హృదయం బరువెక్కీం జీవ. ఇందులో అద్భుతరసం కూడ కవి మిళితం చేళారు. గౌరీ కటాత్షంవల్లి జయసిం పడు ఖర్గం పొందడం హేతువాదానిక నిలవకపోయినా జయసింహుడు గొప్ప వీరుడని చెప్పడమే నారాయణరావు ఉద్దేగ్యం. సుశీల సౌగరుని మందలిం చిన సందర్భంలో కవి స్వయంగా స్త్రీలను సంబోధిస్తూ మరెవ్వరు సాగరుని వంటి పురువు౨కు లొంగవద్దనీ, ఛిత్తసైర్యం కలిగి ఉండమనీ (పటోధిస్తాడు. ఇది ఆయన ఆక్మీయతకు నిదర్శనం,

నమకాలీన సమాజంలో మాం[తికుల ఆగడాలు, (దో వాబుద్ధుల్ని కవి ఈ కథలో నిశితంగా విమర్శించారు. వృద్ధ వివాహాలు ఖండించారు. కుమారుడికి పట్టాభిషేకం చేసి జయసింవాుడు వాన్మపస్థుడయినాడని కవి చెప్తూ ఈ సంద రృంలో భార్య చితిమీద కాలతుండగానే విధురునికి రెండో వివాహ [పస్తావన అక్కడే బంధువులు తీసుకొనిరావడం లోపల యిష్టమున్నా అప్పటికి మ్మాతం విముఖుడై నట్లు నటించడం, నెల తిరక్కముందే రెండో వివాహం చేసుకోవడం మొదలైన వికృతాలను ఖండించారు. ఈ విధంగా కరుణరస (_పపూర్ణమైన ఈ కథను నారాయణరావు అపతిమానంగా చ్చితించారు. గర్వళంగము

ఈ కథ 19018 మే, జూన్‌ సంచికలలో మనోరంజని (పచురించింది. “పెద్దలనాటి ముద్దుకథలు' అనే శీర్షికలో వెలువడిన వాటిలో ఈ కథ చివరిది. 12 శేక్రీల అచ్చుకథ. గర్వానికి అర్ధం కవి మాటల్లో చెప్పాలంటే ఆసన్నమైన దురవస్థ. చక్కెరపూత విషం. పొంచి ఉన్న మాహామారి. గర్వంతో వ్యిరవీగే ఒక రాజు కథ ఇది.

ట్రీళ- 615-688 వరకు పిష్టపురాన్ని (పీఠాపురము) రాజధానిగా జేసుకొని వేగి, కళింగదేళాల్ని పాలించినవాడు కుబ్దవిష్ణువర్ధనుడు. ఇతని అన్న వాఠాఫినగరాధీశ్యరుడు సఠ్యా[శయ మహారాజు. గొప్ప విజేత. రాష్ట్రకూటుల్ని,

కథాసాపొాశ్‌ క్ల! 1 'శదంబుల్ని, గాంగుల్ని, మవొర్యుల్ని జయించిన వీరుడు. కళింగ, వేంగీదేశాల్ని జయించి వాటీకి (పతినిధిగా తమ్మాడు కబ్దవిస్టువర్ధనుజ్ణి నియోగింఛాడు,

కుబవిషునర్ధనుడు మవాగర్విష్టి. ఓరోజు బావ్యాళికి వెళ్ళి మార్గమధ్యంలో ఓ ఆలయానికి వెళ్ళాడు. అక్కడ కొందరు భక్తులు భజన చేస్తున్నారు. వారి 'కజన విస్ణువగ్గనుడికి కోపకారణమైంది. ఈ (ప్రస్తుతి ఎవరి గురించి అని (వళ్శ్నిం చాడు. భగవంతుడి గూర్చి అని ఓ భక్తుడు సమాధానమిచ్చాడు, అంతే. రాజుకు కోపం మిక్కుటమై భగవంతుడి విగహాన్ని తన్నడానికి గర్భాలయంలో [వవే శించాడు. అడ్డుపడ్డ భక్తులను మోవాడు.. వాయిద్యాలు వగులగొట్టాడు.. ఏదో ఆనూహ్నమైన మార్పు చోటు చేసుకోనడంవల్ల ని గవోన్ని తన్నకముందే న్మిద ముంచుకొచ్చిన మూలాన రాజు నిదలో వారకొన్నాడు

కలలో తనను పోలిన మవోనులావడు గురాన్నెక్కి వెళుతున్నట్టు, తన పరివారం అతనివెంట నడుస్తున్నట్లు కని మేలుకొన్నాడు. కిరీటం మాయమైండిం ఖగ్గం, వారాలు, రాజము, దిక అన్నీ మాయమెపోయాయి. భక్తులు దొంగలించి ఉంటారని భావించి వాళ్ళను దండించాలనే తాష్టతయంతో ఆలయం నుంచి బయటపడాలనుకొన్నాడు. కానీ ఆలయం ద్వారం మూసి ఉంది. కేకలు వేళాడు, ఆలయ (ప్రాంగణంలోని అర్భకుడు తలపులు తీసి 'దొ.గ' అనీ అరబాడు, పీదో ఒక విధంగా ఆలయం నుంచి బయటపడి కోటకు వెళ్ళాడు. కోట ద్యారం మూసి ఉంది. బిగ్గరగా అరచాడు. ద్వారపాలకుడు ఈయన ఎవరో గుర్రించక కోప్పర్డాడు. రాజు వానిని కొట్టాడు. బలవంతుడైన ద్వారపాలకుడు రాజును ముఖం నుంచి ర"క్తం కారుతూ కిందపడేలా నాలుగు దిబ్బలు చరచాడు. వెంటనే భటులు రాజును బంధించి కొలువుముందు ఉంచాడు.

లరక్రసిక్త శరీరంతో కొలువులో (పవేశించిన కుబ్దవిస్టునరనుడు అక్కడ

తనను పోలిన మహారాజును చూచి ఆళ్చర్యచకితుడయినాడు అయినా గర్వం పోలేదు. కొత్త రాజును దూషించాడు. కోపించిన కొత్త రాజు 18 విధించాడు. రాజభటులు విష్ణువర్ధనుజ్జి తలగొరిగించి, అతుకుల బట్టలు కట్టబెట్టి, పేడ తట్టమీద కూర్చుండబెట్టి, చీపురుకట్ట చేతికిచ్చి, తోకలేని కోతిని ఇచ్చి కొత్త రాజు దగ్గ రకు తీసుకొని వచ్చారు. అయినా విష్ణువర్ధనుడి గర్వం తగ్గలేదు. దూషించడం వూనలేధు, కొత్త రాజు కోఫించి విన్థువర్ధనుజ్ణీ పగలంఛా ఇలాగే నగరంలో

. థ్రీ కాళ్ళకూరి నారాయణరావు రరనజ ఊరేగింపుగా తిప్పి, ర్యాతివూట నీకటికొట్టులో బంధించమన్నాడు. ఇంత చేసినా విస్టువర్ధనుడి కోఫం శగ్గలేధు. ఫిచ్చివాడిలా సంవత్సరం రోజులు గడిపాడు, తమ్ముని యోగక్షేమాలు తెలునుకోవడానికి నత్వా(శయ మహారాజు వస్తు న్నట్టు వర్తమానం పంపాడు. కొత్రరాజు నమస్త పరివారంతో సత్యా[శయడికి స్వాగతం చెప్పడానికి రాజధాని నుంచి బయలుదేరాడు. కుబ్జ విన్తువగ్గనుడికి కూడా వికారపు బట్టలువేసి, మొలకు గంటలుకట్టి, తలకు సున్నపుబౌట్లు పెట్టి, గాడిద మీద కూర్చుండబెట్టి పౌరులు మేలమాడుతుండగా రాజపరివారం వెంట తీను శొని వెళ్ళారు. ఇంత జరిగినా అతడి గర్వం తగ్గలేదు. అన్నకు చెప్పి కొత్తరాజు వని వల్టించాలనుకొనా డు. కొ_త్తరాజు సళ్యా శయుడిని కొలనుపురము (ఏలూరు) దగ్గిర కలుసుకొన్నాడు. నత్వా[(శయుడు కొత్త రాజును తమ్మునిగా భావించు కొని కౌగలించుకొన్నాడు. విష్ణువర్దనుడు కూడ అన్నను కౌగలించుకోవాలని [వయత్నం చేసినా సత్యాాశయడు పీచ్చివాడిలా ఉన్న ఆతనిని మెడపట్టి నెట్హితు. విస్టువగ్ధనుని మొర నత్వా; కయడు ఆలకించలేదు.. చికరకు గర్వం అరధం కాగా చేసేది లేక విష్టువర్ధనుడు మరణించాలని సర్జయబించు కొంటాడు. తనను రష్నించోచుని భగవంతునికి మొర పెట్టుకొంటాడు. ఇలా ఉండగా ఓ రోజు కొత్తరాజు విష్ణువర్ధనుని పిలిపించి గర్వం తగ్గిందా అని (పళ్నిస్తాడు కొలువులో. అతని మాటల్లోని నైరాగ్యం, కాంతం కొ_తరాజుకి నంతోవం కలిగించింది. విష్ణువర్దనుని రహస్య మందిరంలోనికి తీసు కొనివెళ్ళి తాను దేవరూతననీ, కగవంతుడి నియోగంచేత నిన్ను సన్మార్గ వర్తన నిగా చేయాలని వచ్చానని హితోపదేశం చేసి శొత్తరాజు వెళ్ళాడు ఆదృళ్యమై. వెంటనే విష్ణువర్థనుని ళరీరంమీద రాజ లాంఛనాలు [వత్యవమయినాయి. అనం తరం అతడు (పవానురంజకంగా పాలించాడు. ఇదీ కథ. ఓరుపు, శీలము కథలలో స్త్రీ ప్మాతలు [ప్రాధాన్యం వహించగా ఈ కథలో స్రీపాతలే లేవు. ఈ కథను కుబ్దవిష్ణువర్ధనుడి మీద కల్పించి తద్ద్వారా బార్మితక వాతావరణం చేకూర్చారు. నారాయణరావు ఆస్తికులు వీరు మేథా దష్షణామూ ర్తి భక్తులెనా (బవ్మా నమాజం మతానికి చెందిన ఏకేశ్వరోపాననలు ఇందులో (పస_క్రమయినాయి. భగవంళుని లీలలు ఆసామాన్యాలని చెప్పటం ఈ కథలోని ముఖ్యాంశాలలో

కీళోసాహీతీ వ్రీ1క్ర ఒకటి. కుబ్ద విష్తువర్థనుడు ఆలయంలోని విిగవోన్ని ఎడం కాలుతో తంళానని వెళ్ళాడు. వెళ్ళి భక్తులందరిని కొట్టి ఆలసిపోతాడు. కానీ దేవతామూర్రిని తన్న లేదు. ఆలా తన్నడం కవికి ఇన్టలేదు. అంచేత మెల్లగా ఈ విషయాని ష్‌ దాట వేశారు. భగవంతుని (ప్రతిమను కళంకితం చేయడం, దేవతామూరికి న్యూనత ఆఅపొదించడం వీరికి నమ్మతంకాదు. అంరేకాకుండా నారాయణరావు ఏ ఆలయమో'? ఏ దేవుడో చెప్పలేదు. కొత్తరాజు ఏ దేవుని దూత? అని కూడ చెప్పలేదు. కవి చెప్పదలతుకొంటే ముక్కోటి దేవతల్లో ఎవరిన్తై నా చెప్పవచ్చు. అలా చెప్పక పోవడం వీరికి ఏకేశ్వరోపాసనాత త్రం పట్ట అభిమానమని తెలుస్తుంఏ. మొత్తం మీద ఈ కఠ నీతిదాయకం. నిర్వేదము

ఈ కథ 1918 ఆగస్ట్‌ = నవంబరు నెలల సంయు_ళ నంచికలో ప్రక ఢిపబడింది. ఇందులో రెండు (పకరతాల కథ మాతమే ఉంది. తక్కిన కథో కోగాఖణున్న మనోధంజని సంచికలు అలభ్యం.

"పాటలీ ప్పుతాన్ని చంట్టదగు పుడు పరిపాలీసున్నాడు. అతనికి విందు సొరుడనే కుమారుడు; పాటల అనే కుమ్హారె. ఈయన భార్యయె శల్యూకన్‌ కుమా కె. ఈమెకు జన్మించినదే వాల; అతిలో8 సౌందర్యవతి, యౌవ్వనవతి కాగానె చం్యదగుపుడు ఆమెకు వివాహం చేయాలని సంకల్పించాడు, కొని బాకుమ్నారె ఎ రాజకుమారుని నచ్చలెదు, తంగడి చింత్మాకాంతుడయ్యాడు,

వసంఠరుతువు నచ్చింది. ఆ రోజు నగరంలో అనవాయితీగా రాజు నీసంటోత్సవం జరిపిసు న్నాడు, చంటద్రగుపుడు నగరోత్సవంలో పాల్తొనడానికి వెళుతూ రాజివాస పరిరతృకునిగా ఏిరుడెన కర చృందుని నిటాగిందాడు. రాజి జాన స్త్రీలు పాటలతో నసంతోత్సనం జరుపుకొంటున్నారు. పూంగుతులు ఒకరిపె ఒకరు విసురుకొంటున్నారు. శరచ్చందదుడు గమనిస్తున్నాడు,

శరచ్చంగదుడు సామంతరావెన మంగశేస్వరుని కుమారుడు. చండ గపుడు నిరాధారుడుగా నున్నప్పుడు మంగశేశ్వరుడు ఆయనకు సవాకరించాడు. ఆ గౌరవం కొడ్రీ కరచ్చంటదునికి ఈ పని అప్పగించబకింది. ఇతని వయస్సు శ8ి సంవళ్నరాలు, రాజోద్యానంలో ఆంఈప్పుర స్త్రీలు పాటలతో సహావసం

వశీ శ్రి కాళ్ళకూరి నారోయణరోవు రచనలు తోత్సవంలో పాల్గొంటున్నారు. ఆ సమయంలో పాటల దగ్గిర పూలు అయి పోయాయి. ఇతరులపై పూలుచల్లి చల్లి పాటల చేతులు కందిపోయాయి. అంతలో శరచ్చం[దుడు ఆమెకు పూలు అండిచ్చాడు ఆమె సౌందర్యానికి ముగ్ధుడయ్యాడు, చేతులు నొప్పెడుతుంగటంచేత పాటల శరచ్చందదుడు తెచ్చిన పూలు తిరస్కరిం చింది. ఆ రోజునుంచి కరచ్చం[దుడు పాటలపై వ్యామోహం, పెంచుకొన్నాడు. మన్మథావస్థవల్స చిక్కి. శల్యమయ్యాడు. బయటకు చెప్పుకోలేడు. వైద్యం చేయిం చినా [ప్రయోజనం లేకపోయింది. కారణం ఏమిటని తండి, చ్మకవర్తి అడిగినా శరచ్చం[దుడు చెప్పలేదు. ఓరోజు పాయం్యతం శరచ్చం[దుడు ఈ వివ యాన్ని పాటలకు చప్పాలనుకొన్నాడు. పర్యవసానంగా మరణం సంప్రాప్త మైనా స్వీకరించాలనుకున్నాడు.

సాయం సమయం, పాటల ఉద్యానవనంలో వివరిస్తున్నది. శరబ్బం (చుడు అక్కడికి వెళ్ళాడు. పాటల (పక్కన చెలికత్తి కమలకూడా ఉందిం పాటల శరచ్చందుని సమీపించి చిక్కిపోవడానికి కారణం అడిగింది. తెంపు చేయడానికి నిశృయించుకొన్న శరచ్చం[దుడు చెప్పడానికి ఉద్యుక్తుడవుళాడు- అంళటిళో రెండవ పకరణం కథ అయిపోయింది. నారాయణరావు ఈచనా విధా నొన్నిబట్టి, కథ పేరుబట్టి ఈ కథవిషాదాంతంగానే ముగిసిందని ఊహింపవచ్చు. [వేమ దాని నిర్వచనం-= వీటిని కవి తరువాతి (పకరణాలలో వివరించి ఉంటారు.

శీ విచిత్ర నీతికథలు

ఈ శీర్గిక (కింద నీలి పటోధాత్మకమైను పారమార్థికమైన చిన్న చిన్న కళలను నారాయణరావు (వాశారు, శ్రీ కందుకూరి వీరేశలింగం గొరి ఈసఫ్‌ కథలవలె ఈ కథలు కూడ నీతిని _పటోధిస్తాయి. ఇవి వేచికి అనువాదాలు, అను కరణలు కొవు. వీరేశలింగంగారి వలె నారాయణరావు (పతి నీతికథకు చివరిలో ఓ చిన్న పద్యం చెప్పారు.

వస్తువు సంక్షిప్తంగా, ఏకకాలీకంగా తక్కువ ప్మాతలతో, కథనవేగంతో, చమత్కారం, ధ్వనిగర్భితంగా వృద్యంగా నారాయణరావు ఆరు చిన్న కథలు [వాకారు. 1. భగవంతుండేమి చేసినను మేలునకే, ఏ. సంతృప్తికి సాటియైనది లేదు, 8 అపకారి కుపకారమే యధికశివ, 4, మూర్గసేవకుడు ముప్పు, 5

కళాసాహీతీ . పేదలకోపము పెదవులకుంజేటు, కీ. గొప్పవారు గుజలల్బలుకాని ధనలుబ్ధులు కారు.

ఇందులో మొదటి మూడు కథలు ఆగస్ట్‌ 1912 మనోరంజనిలో 9వ నంచికలో (పచురింపబడ్ధాయి. శక్కిన కథలుకూడ (వచురించబడి ఉండ వచ్చును. ఆ కథలున్న మనోరంజని సంచికలు అలభ్యం. అయితే ఈ ఆరు కథలు నారాయణరావు పుస్తకరూపంలో వేలయించారు, టగ్రస్తుకం అది లభ్యం, ఇక కథలుం- వాటి విశేషాలు తెలుసుకుందాం, భగవంతు(డేమి చేసినను మేలునకే

దేవదాసుడనే భగవద్భృ్భక్తుడు రాశాజ్ఞవల్స దేశబహిమ్కృతుడు కావడం మూలాన స్వ్మగామం విడిచిపోతూ వాల్మీకి రామాయణాన్ని, ఓలాంతరు, సమ యం తెలుసుకోవడానికి కోడిపుంజు, (పయాణానికి గాడిదను వెలటబెట్టుకొని ఆడవు ల్లోను, ఎడారులలోను కాలక్షేపం చేయడానికి వెళ్ళాడు.

దేవదాసుడు ఓరోజు బాగా _పయాణం చేసి సాయంకాలం కావడంవల్ల, మబ్బుపట్టడంవల్ల లీశుడ్లై ఓ గామం చేరుకొన్నాడు. పడుకోవడానికి చోటు ఇమ్మని ఊరందరినీ అడిగాడు. ఎవ్వరూ అతనిమీద కనికరం చూపలేదు. విసిగి పోయిన దేవదాసుడు మరల అడివికి చేరాడు. భగవంతుడు న్యాయస్థుడు. ఏది చేసినా తన మేలుకే అనుకొని ఓ చెట్టుకింద కూర్చొని లాంతరు వెలిగించి రామాయణ చదవడం (ప్రారంభించాడు. రెండు ఘడియలు అయ్యేసరికి గాలికి దీపం ఆరిపోయింది. భగవంతుడు తన మేలుకోసమే అలా లేశాడని ఆతడు భావిందాడు,

న్మిదకోసం కన్ను మూనేలోపలే తోడేలు ఒకటి వచ్చి కోరిపుంజును ఎత్తుకొని పోయింది. అయినా అతడు చలించలేదు. ఉదికూత భగవంతుడు తన మేలుకోసమే చేళాడనుకొన్నాడు.

ఇలొ అనుకొనే లోపుగానే పులివద్చి గాడిద కుళ్తు కనుపట్టుకొని లాక్కొని పోయింది. అదీ తన మేలుకే అనుకొన్నాడు,

మరునాది ఉదయం దేనదాసుడు కోడిని, గాడిదను వెతుక్కాంటూ ఇంతకు ముందు కొను వెళ్ళిన (గానూనికే చేరుకొన్నాడు. అక్కడ ఓ విచ్యితం జరిగింది

నీకీ ఫ్రీ కాళ్ళకూరి నారాయణరోవు రచనల గడచిన ర్మాతి బందిపోటు దొంగలు ఆ (గామస్థుల్ని చలపి నర్వం దోచు కొని వెళ్ళారు. ఆ ఊరిలో (ఐతికున్నవారెవరు లేరు. ఆర్మాతి కాను కూడా ఊళ్ళో వుంటే మరణించేవాడే. లేదా అడవిలో లాంతరు వెలిగినా, కోడికూసినా, గాడిద ఓం్యడ పెట్టినా దొంగలు వచ్చి ఉండేవారే. ఆలా జరుగనందుకు దేవదాసుడు సంతసించాడు. ఈశ్వర విలాసమని అనుకొన్నాడు. ఇగీ కథ, భగవ త్త త్ర్యము ఇందులో చెప్పబడింది. కథాంతంలో ఓ చక్కటి నీతిసద్యం కవి (వాళారు. లే. అతి దయామయు.డీక్వళు( జాతండేమి చేసినను మేలునకె సుమి చేయుచుండు దొలుత మనకది తెలియుట దుస్తరంబు కాని తరువాళ( దెల్లము కాకపోదు సంతృ ప్రికి సొటియైనది ఠేదు అగ్భరు చృకవరి ఓరోజు గుజ్జుమీర ఊరి బయటకు స్వారి వెళ్ళాడు, పొలం డున్నుకుంటూ పాటలు పాడుకొనే ఓ వృద్ద వ్యవసాయదారుని చూకాడు. పొలం సౌంతిమా అని (ప్రశ్నించాడు చ్యకవర్రి. కాదనీ 8 ఆణాల కూలికోసం దున్నుతున్నాననీ, వచ్చినదానిలో కొంత కూడబెట్టుకొంటున్నానని నమాధానం వచ్చింది. చ్యకవరికి ఆశ్చర్యం వేసింది. ఎనిమిది అజాలతో ఎలా జీవిస్లు వ్నావో వివరంగా చెప్పమని అడిగాడు అగ్భరు, అతడు తనకు, తన భార్యకు రెండు అణాలు కర్చు చేసాననీ, వెనుకటి బుజం ఠీర్చుకోవడానిక రెండణాలు, బదులు ఇవ్వడానికి రెండణూలు, ఈశ్వర (్రీతికి రెండణాలు కర్చు చేస్తాననీ నిగూఢంగా చెప్పాడు. ఆమాటలు చక వరికి అర్ధం కాలేదు. అప్పుడా వృద్దుడు వివరంగా చెప్పాడు. వెనుకటి బుణం అం టేం తాను ఆశకు డెనప్పుడు తనను పోషించి (కియావంతునిజేసిన తలిదఠ (తులకు ఇద్చే డబ్బు. బదులు ఇన్వడం అంటే తనకు వయసు మళ్ళినప్పుఈ తమను పోవించడం వీడల బాధ్యత శొబట్టీ అశ కుభెన బిడ్డలకు తాను రెండ ణాలు కర్చు పెట్టడం. ఈశ్వర పీతి అఆంటే* తన ఇంటిదగ్గర వికలాంగులైన ఇద్దరు పేదవారున్నారు. వారి కర్చు నిమిత్తం రెండణాలు కర్చు చేస్తాడు, ఘనళివాడు నిర్వహించే జాధ్యతలు విన్న చ్యకవర్తికి నంతోషం కలి నా ల

కథాసాహీతీ లీ? గించాయి. కానెనరో మునలివానికి తెలీయేదు, వానీ నైతిక [(వవర్తనకు న:తో షించిన చ్యకవ ర్తి వాని దోనీలిలో నూరు మొవహరులు పోళారు. ఇదీ కథ.

తల్రిదండులపట్ల కృతజ్ఞలుగా ఊఉండమనీ, 'పేకలపట్ల దయామయులైె ఉండమనీ, బిడ్డపాపలపట్ట ఆదృతిని (పదర్శించమనీ, ఏమిలేదనే బాధ విడిచి పెట్టి ఉన్నదానితో నంతృ ప్తిసడమని కవి నితిని బోధించారు.

తే.గీ. పాలుమాలక యెపుడును బాటువడుతు

దైవమొస(గిన దానితో( దనివినౌంది

యోగ్యుండగు పూరువుండు దాని నొప్పిదముగం

ఛాను(దిని యన్యులకు నిడీ ధన్యుడగును ఆసకొరి కుపకొరమే యధికళిక్ష

ఓ భారతీయుడు అమెరికాలో ఉన్నాడు, కాలనళాన అతడు దరిదు డయ్యాడు, ఒకరోజు ఆతడు వీధిలో వెళుతూ అకలి బాధ తట్టుకోలేక జార్జి అనే అంగేయుని గుమ్మం దగ్గరకు వచ్చి రొటైముక్క్కైనా ఇమ్మని, లేడా కనీసం నీరైనా ఇమ్మనీ అర్ధింబాడు జార్జి అందుకు నిరాకరించడమెకాక 'ఛీ, ఫో" “నల్లి కుక్కు అని గద్దిందాడు,

ఓ రోజు జార్జి వేటకు వెళ్ళి దారిరస్పీ ఆడఏలో ఓ కుటీరం కనిపిస్తే అక్కడకు వెళతాడు. ఆ కుటిరం భాశతీయునిది, దారి చూపించమని భారతీ ఆయని అడీగాడు. అందుకు భారతీయుడు ఆతనిని చూచి పట్టణం జాల దూరం ఉందనీ, ర్యాతిపూట [పయాణం కవ్వమనీ, ఈ ర్యాలి ఇక్కడే ఉండమని సలవో ఇచ్చాడు, జార్జి సంతోషించి ఆ ర్మాతి భారతీయుని విందు ఆరగించినాడు. మఠ నటిరోజు భారతీయుడు జార్తిని కొంచిణ డూరం తీసుకొని వెళ్ళి సట్రణం దారిని చూమించాడు.

జార్జి భారతీయుని గు ర్రిచాడు. తానెవరో గుర్తుందా అని భారతీయుని (పళ్నించాడు. ఒకప్పుడు 'నల్పకుక్కా' అని ఆతడు తిట్టినట్టు గుకుదేస్తాడు భారతీ యుడు. జార్చి సిగుతో తలవంచుకొంటాడు. అన్ని దానాలలోకెల్లా అన్నదానం గొప్పదనీ, ఆకలిగొన్న వానికి అన్నం పెటడం పుణ్యవదమనీ హితవు బపాడు థభారతీయను. అనంతరం జార్జీ తన యింటికి వెళ్ళి భారతీయుని పిభిపించుకొని

లీ1రి ఫ్రీ కాళ్ళకూరి నారాయణరావు రచనలు తన దగ్గరే ఉంచుకొంటాడు. అపకారికి ఉపకారం చేయడం గొప్ప అనే నీతిని టోధిస్తుందీ కథ, అఆ. వె॥ వాల అువ్వువాని బూలతో అువ్విన( దనకవస్య మతండు దాసుండగును సమయ మొదవునపుడు సాయ మొనర్చ్భుటే తనదు శ్యతువునకుం దగిన శివ మూర్చ సేవకుండు ముప్పు

మధురలో శ్రివభట్టారకుడనే పండితుని దగ్గర ఇద్దరు శీష్యలున్నారు, వీరిద్దరికీ ఓమారు కలహం వచ్చింది. ర్యాలివేళలో గురువుగారి కుడి పాదానికి ఒకరు, ఎడమ పాదానికి ఒకరు నెయ్యి రాచిశడగడం వాడుక.

ఓ రోజు కుడిపాదాన్ని మర్చించే శిష్యుడు (గామాంతరం వెళ్ళాడు. వాడుక చొప్పున గురువు ఎడమపాదం మర్తించే శిష్యుని తనపని అయిన తరువాత కుడిపాదాన్ని కూడ మర్చించమని గురువు ఆదేశించాడు. తోటి శివ్యనిమీద ఉన్న కోపం కొద్దీ ఆ శిష్యుడు నిరాకరిస్తాడు. గురువు కోపించాడు. వెంటనే ఎడమపాదం మళ్చించే శిష్కడు ఈర్ష్యకొద్రి గురువుగారి కుడి పాదాన్ని ఓ రాయిమీద ఉంచి రెండవ రాతితో ఆ పాదాన్ని (బద్దలయ్యేట్టు మోదసాగాడు. గురువుగారి మొర ఆలకి.చి చుట్టుపట్ర వాళ్ళ ఆ శివ్యని అవతలకు పంపారు. శిష్యుని మౌఢ్యానికి గురువుగారు జాలిపడి ఊరుకొనా రుం

మరునటిరోజు (గామాంతరం వెళ్ళిన శిష్ముడు గురువుగారి. కుడిసాదం కట్టు చూచి విషయం తెలుసుకొని తన సహాధ్యాయునిమీద కక తీర్చుకోవాలని నిశ్చయించు కొన్నాడు తన (వళ్యర్థిలాగానే గురువుగారి ఎడమ పాదాన్ని రాళ్ళతో నలగగొట్ల సాగాడు. గురుని రొద విని ఇరుగుపొరుగు వారు శిష్యుని వారించారు. ఇదీ కథ. విచషణ శ్లానహన్యుల్తేన సేవకుల పరిచర్యలు స్వీకరించ కూడదనే నీకి ఈ కథలో ఊంది.

తే. గీ: భక్షి కలిగిన నేమి? య్యప్రాజ్ఞులిన వారి పరిచర్య విభునికవళ్యముగను వోని( గూరుచు( గావున నరసి చేర్చు కొన(గవళలె శీమ్యలను సేవకుల గరంబు

కథిసాహీతీ క్తీ0 “పేదలకోపము పేదవులకు( జేటు షాజవోను చ్యకవర్తి కొలువులో గర్విస్టుడెిన ఓ ఉద్యోగి ఉన్నాడు. ఓ నవ్యాసి అతని దగ్గరకు వచ్చి ఏదైనా ఇవ్వమని యాచిస్తాడు. గర్విమ్షడెన అధికారి నాణేనికి బదులు మట్టిజెడ్డను ఆ సన్యాసి మీదవేశాడు. అతడు మారు మాట్టాడక బెడ్డ బట్ట కొంగులో ముడివేసుకొని ఎప్పుడైనా సరే ఆ బెడ్డ్దతోనే అరి కారిమీదడ కు తీర్చుకోవాలని భావించాడు కాలం వ్యకించి ఆ అధికారికి షాజహాన్‌ మరణ దండన విధించాడు, తలారులు ఆతనిని ఊరవళతలికి తీసుకొని పోతుండగా తెలిసన సన్యాసి అతని వెంట కొంతదూరం వెళ్ళాడు. దారిలో ఓబావి కనిపించింది. ఆ మట్టిబెడ్డను అందులో వేసీ ఎవరిమీద పగబూనరాదు; శత్రువు బలవంతుడై రే కత తీర్చు కోవడం కన్టం; జలహీనుడై తే నీచం అని భావించాడు సన్యాసి, ఇదీ కథ. తే, గి అజ్జులగువారు కొందజీ యవనిలోన( దమ విరోధుల సాధింప దలపు/ గలిగి సాథ్య పడకున్న దానిక్తై చచ్చువణకు బాధపడుచుంందు వృథగాను భావమందు గొవ్పవారు గుణలుద్దులు కావి ధనలుబ్దులు కారు శీవాజీ మహారాజు ఓ [గానాన్ని జయించి ధనం ఒ కంచర గాడిద మీద వేయించి దాన్ని తోలడానికి ఒక 'సేవకుణ్లి నియోగించాడు. సేవకుడు గాడిదను నడిపిస్తున్నాడు శివాజి గ్యురం ఎక్కి (పయాణం చేస్తున్నాడు, కొంతదూరం పోయాక గాడిద ఆలసిపోయింది. దుర్గం రెండొమడలలో ఉంది. గాడిద బాధ (గహించిన సేవకుడు ఆ ధనం మూటను నెత్తిని బెట్టుకొని గాడిద బాధను తప్పించాడు. సేవకుడు ఎంతో _పయాసపడి ఆ ధనాన్ని గమ్య స్థానం చేర్చాడు. వాడు ఆ మూటను దించే సమయంలో శివాజి అతజి ఆటంక పరచి దాన్ని వాడి ఇంటికే తీసుకొని వెళ్ళమంటాడు. వాడి భూరదయకు, ట్రమకు, సంతసించి మవోరాజు వాడిమీద జాలిపడ్డాడు. స్వామిభ_క్రి పరాయణు

క్రీలిగ థ్రీ కాళ్ళకూరి నారాయణరావు రోచీనలు లైన వారికి ఎప్పుడో ఒకప్పుడు [ప్రభువుల అమ్మగమహం కలుగకపోదు అన్న సితి ఇందులో నిషిస్తం. తే.గీ. మంచి పళువులు ళమ్ము 'సీవించువారి పట్ట గల్ప(దుమంబులై పర/గుచుందు వెడ(గు |పళువులు తమ్ము 'సీవించువారి యెడల ఐర్భ్బూర తరువుల్తై యెసంగుచుందు నారాయణరావు అపూర్వ కల్పనాళ క్రీకి ఈ కథలు సాొషీభూఠాలు, శనాావక్టేఫినానానినో

విమర్శ 1 సదండ విదండ వివాదము

ఐవళముఖ సాహితీ దురంధరులై న నారాయణరావు విమర్శనాత్నక రచ వలు చేస్తూ [పతికకులకు సింహానగప్నంగా భాసిల్లారు వీరి విమర్శక (గంథాల్లో నృజన (వకిళతోపాటు అపార శాస్త్రీయ, లౌకిక జ్ఞానపటినము (పస్ఫుటం అపు శాల.

సాధారణంగా విమర్శక | గంథాల్లో విషయం- తర్కం. బంగారానికి ఈవి అట్సినట్లు అందులో కొంచెం కవికాత్మ ఉంటే చదువరులకు కొస్తక్టానం లేకపోయినా ఆ (గంథం చదవాలనే కుకూహలం కలుగుతుంది. ఇందుకు ఉదా వారజే నారాయణరావు రబించిన “నదండ విదండ వివాదము" అనే విమర్శక గంథం. దీని అద్యంఠాలు కళాసొందర్యమూ రిమంళం. విమర్శ ఓ కళ అయిరే చారారరణరావు కళామూ రులు,

ఈ [గంథంలోని ఇతీవ త్తం పీకాధిపతులకు దండం ఉఊండవలినా అక్కర లేదా అనే మీమాంస. రచనాకాలం 80-5-1909. “రి తాళ్యుదయము" నకు అనంతర (గంథం. ఈ (గంథానికి నంధానించిన పీఠిక కవి పండితులకు రస'పేటిక. అసలు ఈగంథం కవి ఎందుకు (వాళారో ఏ సృృతంగా తమ పీఠికలో శెప్పుకొన్నారు | పీఠికనుబట్టీ ఈ పుస్తకం జిజ్ఞాసువులకు ఉగ్దేశిచిందేశాని సామాన్య వ్యక్తులకు కాదని తెలుస్తుంది.

నకు తనన తనన కీ. జీర్జాసువులారా 1

వేడీ పుస్తకమను మీకొరకు [బాసిలిని. ఇందు! బీరోర్సత్రి [కతు మును, శ్రీ బోధానంద భారతీస్వాములవారి చర్మితమును, నాలిక్‌ మన అభినవ విరూపాషపీకము నచ్చిన విధమును (వతిపవుల యాక్షేపణములును; వానికి

(మిగఠా (పక్క సేతీలో

లిల్లిక్తి ఫ్రీ కాళ్ళకూరి నారాయణరావు రచనల ఈ పుస్తకంలో [పకటించిన విషయాలు 1. శ్రీ బోధానంద భారతీ స్వాములవారి చర్మితము, 2. వారికి అభినవ విరూపాక్షపీఠం వచ్చిన విధం, 8. (పతిపవుల ఆశ్మేపణలు, శీ, అశ్షేపణలకు సమాధానాలు- మొదలైనవి, శ్రీమతృరమహంన పరి[వాజకేత్యాది బిరుదావళీ విరాజమానులును, ఛ్రీ మదలినవ ్రీవిరూపాకు పీఠాధిపతులు అయిన శ్రీ బోధానంద భారతీస్వాముల వారు సపరివారంగా 1909లో కాకీనాడ వచ్చారు. స్వాములవారు విదండులు, ఆంకే దండం లేనివారన్నమాట అంచేత పీఠాధిపక్యానికి మీరు తగరని కొంత మంది కాకినాడ పౌరులు అలజడి రేపారు. వాగూపంగా, లిభితరూపంగా ఎన్నో సమాధానములను సం(గహముగా (వాయంబడెను. మరియ నక్కడక్కడ సందర్భానుసారముగా నితర విషయములు కూడ. గొన్ని దెలుప(ఐడెను. కొవున మీరు దీని నామూలా(గముగా విలోకించి నా యాశయమును గొన ముట్టింతురుగాక, ఇందలి పీలోత్ప త్రి [కమమును [వాయుటలో( బూర్యపండితులచే రచి యుంపబడిన తద్విషయికమగు (పమాణ[గంథ మెద్దియ లేకపోవుటం జేసియుః సం్మపదాయజ్ఞులిన సపెద్దలబే వినవచ్చిన వానిలో నాకు సముచితమని శో(చిన మార్గము ననుసరించితివి. వితండవాదములకై [వాయబడని ఈ పుస్తకముపై విజిగీిమలగు పండి తులు పూర్వ్యపక్షములకు( బూనుకొని తమ కాలమును వ్యర్థము చేసికొనుచు, నా కాలము వ్యర్థపుచ్చక ఇందలి గుణమునే (గహింతురు గాక ఇట్లనుటచేత వారు తమకు వెజచి ఈ విధమున (వాసితినని మ్మాతమ్ము భావింపవలదు. మజే మన పూబింపవలసిన గురువుల విషయమై పూర్వపతు సిద్ధాంతము లనుచిత ములు; కావున నిట్లు విన్నవించుకొంటిని. “విద్యా వివాద్దాయ, ధనంమదాయ' యను దానిని గురువుల పట్లనే వినియె గపరచుట ధర్మము కాదు కదా! లేక తప్పనిసరి యందురేని మరల వెనుదీయకుండుటకును, అట్టు (వాసి యిట్లు (వాసిరని వారితోడ వీరితోడను జెప్పుకొనుకుండుటకును స్థిరపజచుకొని మజీ సిద్ధపడుదురు గాక. మజియు( టమ పేరులు మాపుకొని, మారు పేలుల నాళ యింపకుందురు గాక! కాకినాడ | కాళ్ళకూరి నారాయణరావు శి0-5-09 గిల100 9 001140076687/611

లినర్శ లీలికి (వచారాలు సాగించాడు. పొదపూజలు స్వామివారికి చెల్లించవద్దనీ, లికలు జరన వద్దనీ కొంతమంది పనికట్టుకొని జల్గిల్లు తిరిగి పచారం చేశారు. కొంతమంది వైదికులు స్వామివారిని పూజించిన వాళ్ళ ఇండ్లకు పొరోహిళ్యానికి రామని బెది రించారు. ఫలితంగా స్వాముల వారిని సత్కరించాలా వద్దా అనే సందిగ్ధంలో వడ్డారు కాకినాడ పురవాసులు. ఈ విషయం కాకినాడ చుట్టు పట్ట (గ్రామాలకు కూడ (పాకింది. వార్తాప్మతిక ల్లో కూడా చోటు చేసుకొంది. హైందవమతం పట్ల ఆస్తికత్వం పట్ల అపార అభిమానం గల నారయణూవుపై విషయాలను వుబ్ణంగా పరిశీలించి విదండులు ఫీఠార్సులని నిర్ధారిస్తూ ఈ (గంథం రచిం బారు. | ఇందులో [పస్తావించిన మొదటి విషయం---స్వాములవారు కాకినాడ కీలక (1908) సంవత్సరం ఫాల్గుణ బహుళ (తయోదశి రోజు వచ్చారు. అప్పట్లో స్వాములవారి పట్ట కొంతమందికి కలిగిన అఆళంకలు ఇవి :--

1. ఈ స్వాముల వారు నన్యాసాశమంనుంచి అవధూత్మాశమమును గై కొనిరి గదా--అది విధ్యుక్తముగా జరిగినదా! £. (పతి స్వాముల వారును దమకు( బూర్వము పీఠము నందున్న స్వాముల వారిచే. వీళాధికారమ ను బొందుచుందురు కదా! వీరట్లు వీరికి పూర్వమన్న స్వాముల వారిచే నధికారమను బొందిరా?
2. వీరు నన్యాసాశమమునుండి యవధూళ్మాశమమును స్వీకరించునప్పుడు దండకమండలువులను విసర్జించిరి కదా? అట్టి దండకమండలువులు లేనివారు పీఠాధికారమును వహింపవచ్చునా? నేజి నాగరక సమాజంలో మకానికి (ప్రాముఖ్యం పోయింది కాని ఆనాడు ఎంతో [ప్రాముఖ్యం ఉండేది. అనాడు పీఠాధిపతులు మకుటం లేని మహారాజులు. వారి మాటే సమాజంలో వేదాశరం.! పెన చెప్పిన శంకలు, దానికి సంబం ధించిన ఫలితాలు, పర్యవసానాలు చదువుతుంటే ఈనాడు మనకు నవ్వు రాక కవనక నవనవ కనన వన.
3. థ్రీ వీరేళలింగంగారి రాజశేఖర చరి్యితంలో అనాటి స్యాములవార్గ సామా టిక్‌ (పభానం వర్థితం,

కీలీ4 ఫ్రీ కాళ్ళకూరి నారాయణరావు రతనణ ఫోదు. కానీ ఫీకాధిపతుల చర్మిళలు వారి వారి కార్యనిర్వవణలు తెలును కోవడానికి ఈ (గంథం ఉపకరిస్తుంది. అంలేకాక నారాయణరావు నవనవోన్నేశ్ష కార్కిిక జ్ఞానం విమర)నా పాటవం ఈ [గంథం ద్వారా తెలుసుకోవచ్చు, పీఠోత్స త్తీశ్రమం

ఆదిళంకరులవారు అవతరించక్‌ పూర్వం మతారికొరం రాజుల లేతిలో ఉండేది. శంకరాచార్యులు అవతరించిన పిదప మతాధికారం రాజుల వహన్రగతం కాకూరదని ఐదరీనారాయణంలో ఓ పీఠాన్ని, ద్వారకలో ఓ పీఠాన్ని, పూరీ ఆగ న్సాథంలో ఓ పీఠాన్ని, కృంగగిరిలో ఓ పీఠాన్ని స్టాపించారు.. (పతి పీఠం లోను వీరు కొంతకాలం ఉండి అనంతరం దానిని ఈమ శిష్యులలో ఒకరికి ఇచ్చి వేస్తూ చివరకు శృంగగిరిలో స్థిరపడ్డారు.

శృంగగిరి పీఠాన్ని అధిడంచిన వారిలో 11వ వారు విద్యారణ్య స్వాము ౯ని పేరు పొందిన మాధవాచార్యులవారు. వీరు తుంగళద తీరంలో పంపా నగ రంలో జన్మింరారు. ఈయన నన్వానం పుచ్చుకొన్న తరువాత శకృంగగిరి వెళ్ళారు. అప్పట్లో శ్రీభారతీకృష్ణ తీర్ధులవారి కడ సన్యానం పుచ్చుకొని కొంత కారం అకడ పీఠాధికారాన్ని కూడ వెలయించాతే. తరువాత విద్యారణ్యుల వారు పీఠాధికార పదవిని తమ శిష్టులలో ఒకరికి ఇచ్చివేసి అక్కడ చం[ద మౌశీశ్వర లింగమును మ్మాతము స్వీకరించి న్వదేశానికి వచ్చారు. తరువాత అనెగొంది నమీవంలో విజయనగర సామాజ్యన్ని స్థాపించారు. బుకగ్గరాయల దగ్గర మం, తిగా వని చేశారు. అప్పట్లో విడ్వారణ సాఇ్లముల వారు విరూపాక్ష పీఠాన్ని . స్థాపించి శృంగగిరినుండి తెచ్చిన చం[దమౌశళ్వ్యర లింగాన్ని, న్వనిర్మి తమైన శ్రీచ్మకాన్ని ఈ మఠంలో (పతిస్టించారు. బుక్కరాయలు ఆనాడు ఇచ్చిన ఆరు లక్షల ఆదాయం కల స్థిరవసతిని శృంగగిరి విరూపాక్ష పీఠాలకు నమంగా పంచి ఇచ్చారు.

విద్యారణ్యుల వారితోనే పీఠాధివరులకు గజ, తురగ, ఛ్యత, చామర, ఆందో[కాడ్రలు సమస్త రాజచివ్నాలు వచ్చాయి. అంతకు ముండు లేవు. విద్యా

శీ. వీటిని చకురామ్నాయ పీళాలన్లి భారతీయులు గౌరవించార్ల,

వివర్శ లిరికే రణ్యుల వారు బుక్కఠళాయల మంతిగా రాజభోగాలు అనకభవించాకు కాబట్టీ అటువంటి రాజచిహ్చాలు పీళాధిపతులు థరించవచ్చని నమర్ధి చుకొన్నాడు. పర్యవసానంగా నేటి పీఠాధిపతులు కూడ ఈ సంప్రదాయాలను పాటిస్తున్నారు,! విద్యారణ్యుల వారి అనంతరం నూట యాలై నంవత్సరాలకు ఓ స్వాముల వారు తమకు రావలసిన కానుకలు తీనుకు రావడానికి చం్యదమౌక్వర లింగాన్ని గుర్తుగా ఇచ్చి ఓ శిష్ముని మవోరాష్ట్రకు పంపారు. స్వాముల వారికి అవసానకాలం సమీపిస్తుంది. అంచేత స్వాముల వారు మహారాష్ట్రకు వెళ్ళిన శిష్యునికి పీళాధికారాన్ని యివ్వాలని ఆయనను పంపించమని కబురు చేశారు. శిష్యుడు రాలేదు. స్వాముల వారు మరొక శిష్యునికి పీఠాధికారాన్ని యిచ్చి చని పోయారు. కొన్నాళ్ళకు మహారాష్ట వెళ్ళిన శిమ్మడు వచ్చాడు. పీఠాధికారాన్ని పొందిన శివ్య స్వాముల వారితో పోట్లాడి భూస్థితిలో సగం పంచుకొని పువ్చగిరి దగ్గర మరో పీఠాన్ని స్థావీంచి తమ రగ్గర ఉన్న చందమౌశ్వర లింగాన్ని [వతిష్టించారు. శృంగ-గిరి పీఠం వల్ల విరూపావ పీఠ), విరూపాక్ష పీఠంవల్ల వున్పగిరి పీఠం = ఈ విధంగా పరనృరం అన్యజనక నంబంధాలు కలిగి ఉన్నాయి, అప్పట్లో విరూపాక్షపీఠం ్రీచ్మకంతో 150 వేల రూపాయల ఆదా యం కలిగి ఉండేది, ఆ తరువాత 150 స:॥ (కితం విరూపాక్ష పీఠం స్వాముల బార్రైన శ్రీమదభినవ విద్యారణ్య స్వాముల వారు శరీర పీడదే బాధ పడుతు సిద్ధి పొందుఠామనే ఊహాతో శిష్యులైన అ్రీమదుద్దండ కారతీ స్వాముల వారికి పీఠాథిపత్యం ఇచ్చివేళశారు. కానీ స్వాముల వారు స్వస్థత పొంది తమ పీఠాన్ని తమ కిమ్మని శిష్యుజ్జీ నిర్బంధించారు. పర్యవసానంగా పెద్ద స్వామురి వారు పదివేల ఆదాయం కల భూవనసతి శ్రీచకాన్ని విడిచిపెట్టి నిజాం రాష్ట్రం వచ్చారు. ఉద్దండ భారతీస్వాముల వారు 40 వేలు ఆగాయం కల భూవసతిని విద్యారణ్యుల వారి (శ్రీచ్మకాన్ని, విద్యారణ్యుల వారి ముదికలు (మెవరులు) తతలతడడానాడాాలు

1. చూ:= గోదావరీ మండల సాంఘిక సభా [పసంగం = కం. వీరేశలింగం. పంతులుగారికి భారతీయ మఠ సాంస్కృతిక సం్మపదాయాలపట్ట విద్వేషం 15 లేదు. కటవ సన్యాసులపట్ల (కోరం: ఉంది,

శ00 ్రీకాళ్ళకూరి నారాయజరావు రళనణ ఈమ వళం చేసుకొని తను అధికొరాన్ని ఉత్తర సర్కారు జిల్లాల్లో వ్యావ్తీ చేయ జానికీ వచ్చారు. కాల్మకనూన మడిమాన్యాలు జీర్ణించుకొని పోగా శిష్యులే మూల దనంగా మండపేటలో పీఠం నడుస్తున్నది-ఈ పీఠోత్పత్రి [కమాన్ని నారాయణ ఛాపు దారితికాంశాలతో చక్కగా వివరించారు.

ఫై విషయం వరిశీలించిన మీదట విద్యారణ్యుల వారి చేత స్థాపించబడిన ఫీఠం స్వతంతమైనదనీ, విద్యారణ్యుల వారి శ్రీచ్మకం, మ్ముదికలు ఉండడం చేత విరూపాక్ష పీఠానికి ఉన్న స్వాతం త్యం ఈ పీఠానికి కూడా ఉన్నదని తెలుస్తున్నది,

ఇక శ్రీబోధానంద భారతీస్వాముల వారికి ఈ పీఠం ఎలా సంక మించింది అనే విషయం తెలుసుకొనే ముందు స్వాముల వారి వ్య క్రిత్వం తెలుస వరిసి ఉంది,

థ్రీ లోధానంద భారతీస్వాములవారు అమలాపురం తాలూకాలో ఏనుగుల మహలులో నివసించారు. నకల కళాసంపన్నులు, వినముల తపోనిహాగరిస్టులు, (హ్మాథ్రీ రాజీ అనంతరామళాస్తుంలవారి కుమారులు, స్వాములవారు వేద శాస్త్రాలు చదివారు. బహు[గంథకర్త, అనలు పేగు రాణీ రృశించాచయనులు గారు. జ్యోతిళ్శాన్తవేత్త. దైవజ్ఞసార్వలౌమ, సాంభ్యాచార్య అనే బీరుదాలు కూడా ఉన్నాయి. సర్వతం[త స్వతం్యతులనే మహవాబిరుదం కూడ ఉంది, అచయనాంతం విధు క్తంగా (కతువులు చేసినవారు. నృశింహసాంఖ్యదర నము, నృశింహ కారీరక భావ్యము. కొలగమనోపప త్తి, చిత్చూర్వాలోకము; కల్పవల్లి, నీడ్ధాంత కౌస్తుళము మొదలైన (గంథాలు [వాశారు,. ఆనందగజపతి మనోరాజు గారి కొలువుకో ముఖ్యస్థాన విద్వాంసులుగా ఉన్నారు. కొంతకాలం దాకా మండ "పేట పీఠానికి పండితులుగా కూడ ఉన్నారు. ఐపాక నుభాలమీద విర క్రిపుట్టీ విశ్వావసునామ నంవతశ్సర పుష్యణహుళ పంచమినాడు శ్రీ సచ్చిదానంద భారతీ స్వాములవారి నేతృత్వంలో సన్యసిఎచారు. కొంతకాలానికి దండకమండలాలు కూడ వినర్జించి పరమవుఎస పరి(వాజకులయ్యారు.

వీరికి నన్వ్యానం ఇచ్చిన శ్రీ సచ్చిదానంద భారతీస్వాములవారు వీరి తం్మడి ఆయిన శ్రీ బోధొనంద స్వాములవారి శిష్యులు, వీరి తాతముత్తాతల నుంచి సన్యాసస్యీకరణ అన్నువంశికంగా వస్తుందని తెలపడానికి వీరి వంశవృతం

విమర్శ గి? శూస్తే తెలుస్తుంది. ధాని (వకారం శ్రీ బోధానంద భారతీస్వాములవారికి పీఠాధి పత్యం ఆనువంశికంగా లభించిందని చెప్పవచ్చు. ఇన్ని వాదోపవాదాలు, ఇంత రగడ రావడానికి కారణం థ్రీ టోధానంద భారతీస్వాములతారికి ఫీళాధీపత్యం శ్రీ సచ్చిదానంద భారతీస్వాముల వారు అను[గహించిండేనా! అనేది ఆళంక. కొందరు అవుననీ కొందరు కాదనీ, ఇది చిలికిచిలికి గాలివాన అయింది. ఫీరికి సీళాధిపత్యం సంకమింఛిన విధానం అంధ్లు వల్పనే తెలునవలసి ఉంది. థ్రీ నచ్చిదానంద భార తీస్వాములవారు విసూలీజాడ్యంతో మండపేటలో మరణ నమయంలో మీకిస్టమైనవారిని సీఠాధివతులుగా ఏర్పరచుకోండి అవి ఇంకా అనేక విషయాలతో 19-7-1906 లో (గ్రామస్థులపేర ఓ మరణళాననం (వాసి థ్రీ టోధానంద భారతీస్వాములవారు ఆమోదిస్తే ఈ పీఠాన్ని వారికి ఇవ్వండి అనీ, ఒకవేళ అంగీకరించని పషంలో మీ ఇష్టమని ఇప్పి 2027-1906 లో సిద్ధి పొందారు. అప్పుడు (గామస్థులు శ్రీ టోధానంద భారఠీస్వాముల వారి కోనం గాలించారు. మండపేట వా నవ్వులు కొందరు విజయనగర వా స్త్రవ్యులైన థ్రీ కందుకూరి బరయ్య భూవణరావు పంతులుగారికి కూడ రంతివార్త ఇస్తే స్వాములవారు పూనా పట్టణంలో ఉన్న విషయం శ్రీ పంకులుగారు తెలియ కేళారు. అప్పుడు మండపేట వాస్తవ్యులు స్వాములవారికి ఈ విషయం తెలియే పరచగా 88-7=-1906లో స్వాములవారు మండ పీట శేరకొన్నారు.! స్వాముల వారు రాగానే [గామ [పజలు లేటు స్వాములవారి మరజళాసనం తహసీల్‌ దారుకి, కలెక్టరుకి తెలియపరబారు. కలెక్టరు మండిపేట వచ్చార. ్రీ బోరానంద భారతీ స్వ్యాములవారినే పీఠాధిపతులగా అంగీకరించినట్లు కలెక్టర్‌ ఎదుట అందరు అంగీ కార సంఘ ప్మతికలో (మవహణజరు) నంతకాలు చేశారు. అందులో ఎనలై మంది (వములుల సంతకాలున్నాయి. ఈ విధంగా స్వాములవారిని కలెక్టర్‌, తహసిల్‌ దార్‌ వారల సమక్షంలో పళాభవనామ సంవత్సళం [కావణ శక ఏకాదశినాడు పీఠంమీదడ శూర్చోబెట్టి కొస్త్రజద్ధంగా అభిషేకించారు. ఊర్సవం కూడా జరి గింది ఆఅ ఉత్సనంలో కలెక్టర్‌, తహసిల్‌దారు గారలు వెంట నడిచారు. ఈ ల లతనతాాయా.

1. శ్రీ బాలగంగాధర తిలక్‌ మహరాణ్‌కు పూర్వాాశమంలో ఫ్రీ రాజీ నృశింపహచయ్లనులివార్లు సహాధ్యాయి.

నలిగి థ్రీ కాళ్ళకూరి నారాయణరావు రళనణ విధంగా శ్రీ బోధానంద భారతీస్వాములవారి పీఠాభిషేకం జరిగింది. లేటు స్వాములవారి మరణళాసనం [పకారం, (గామస్టుల అభిమతం మేరక్స ఏక పీళాధిపళులయ్యారేకాని ఇందులో ఏమీ రవస్యంలేదు. అనంతరం శ్రీ శివానంద శంకర భారరీస్వాములవారు ఈ స్వాముల వారిపై న్యాజ్యం రెచ్బారు. పీఠం తమకు రావలసిందని వాదించారు. డిస్టి ర్‌ కోర్టులో వ్యాజ్యం నడిచింది. శ్రీ శివానంద శంకర భారతీస్వాములవారు ఓడి పోవడమేగాక నన్టవరివారం కూడా బెల్పించారు. కనుక శ్రీ బోధానంద భారతీ స్వైములవారికి పీఠాధికారం సారికారికంగానే వచ్చిందని చెప్పవచ్చు. ఈ విధంగా నారాయణరావు పీఠాధిపత్వానికి సంబంధించిన పూర్వాపరాలు ఈ టం ఠంలో శాస్త్రీయంగా, తార్కిక దృష్టితో చర్చించారు, స్వాములవారు కాకినాడ రావడం, కలకలం రేగడం ఇంతకుముందే. వివ రించబడింది. ఈ కలకలం తగ్గించడానికి కొంతమంది [(పయత్నించారు. ఓ నళ ఏర్పాటు చేశారు. ఈ నళకు స్మ్నూతధారులు శ్రీ కృత్తివెంటి పే[రాజు పంకులు గారు. వీరు కాకినాడలో సొన సంవత్సర దై[త వక్ష నవమిరోజు భీమేశ్వర స్వామి అలయంలో నళ ఏీర్నాటు చేశారు. ఆ నభకు వచ్చిన (పముఖులు 1*

1. కాఠా సుబ్బారాయళాన్త్రి, త. కప్పగంతుల రామళాన్త్రి, 8. నోరి స్కుఐ మహ్మజ్యళాన్తి. క. దువ్వూరి సూరావధానులు, శ్‌. పాడి వేంకటనారాయణ పాకీ, రీ. కాశీ పత్యావధానులు, . దివాను బహద్దర్‌, దురుసేటి శేషగిరిరావు పంతులు గారు, 8. వల్లూరి పద్మ నాభరాజు, 9. గంటి సుబ్బారాయుడు. 10. నాళం పద్మ నాళం, 11. కొల్లిపర వీ[ఠాజు. ఆరోజునళ అర్ధాంతరంగా, ఆగ్గరహితంగా ముగిసింది. స్వాములవారి వనీ నిగ్గకుము చూపినవారిలో మాఖుూలు శ్రీ కప్పగంతుల రామళాన్త్రి, విశ్వ నాథము యజ్దేశ్వరళాన్విగారణ: వీరు నారాయణరావుకు కూడా (పతికములే. అనంతరం. పే రాజు పంకులుగారు కొందరు పెద్ద మనుష్యులను వెంటబెట్టుకొని నందేవోలు నివృ త్రి చేసుకోవడానికి స్వాములవారి దగ్గరకు వెళ్ళారు. 'ప్యేరాజు వరిత్సలు విదండులకు పీఠాథికారం ఉందా అని స్వాములవారిని | పశ్నింబారు. నందేహ చర ఎలికు ఇతర పీఠాధిపళుల్ని మాధ్యస్థం నిర్వహించడానికి అంగీక రిస్తారా అని కూడా (పశ్నించారు, స్వాములవారు విదండులకు ఫీకాధిపత్యం

వీమర్శ ఫ్రల్లీర్ర ఉందనీ, ఇతరులు మాధ్యస్థం వహించడానికీ తాను ఆంగీకరించననీ సముచితంగా సమాధానమిచ్చారు. ఇతర ఫీఠాధిపతులు మాధ్యస్థం వహించడానికి స్వాముల వారు ఎందుకు వప్పుకోలేదో ఓ కొరణం ఉంది. అంతకుముందు సంవత్సరం అం టే ప్రవనామ సంవత్సరంలో అధిక మాసం వచ్చింది. అది ఆషాఢం అని కొందరు, _శావణం అని కొందరు తర్జ్ణనళర్ణనలు చేళారు. ఆషాఢ మాసం అనే వారు శ్రీమాన్‌ కాండూరి తాండవక ఎప్టమాచార్యుల వారిని, (శావణపవులు పూర్వాాశమంలో ఉన్న మన స్వాములవారిని రప్పించి రాజమహేవదవరంలో సళ జరిపారు. వాదోపవాదాల అనంతరం మన స్వాములవారే గెలిదారు, అధిక మాసం (శ్రావణమేనని నిర్హారంచబడింది. ఆ నభళలోనే స్వాములవారికి “దైవజ్ఞ సార్వభౌమ' అనే వీరుదు, బంగారు పతకం లభించింది. అధికమాసం ఆషాఢం అని కృంగగిరి పీఠంవారు వాదించారు. అటువంటి కృంగగిరి పీఠంవారు మాధ్య స్థం వహించడానికి స్వాములవారు ఒప్పుకోలేదు. అవసరమయితే విదండులకు పీళాధికారం ఉందని ఉపవత్తులతో వివరంగా చెప్పగలనని స్వాములవారు పేరాజు పంతులుగారితో చెప్పారు. అంచటితో వారు తృప్తిపడి వెళ్ళారు. సడండులు మాధ్యస్థం వహించడాన్ని నారాయణరావు ఈ (గంథఠంలో (తోసి పుబ్బారు. స్వాముల వారొక్కరే విదండ పీఠాధిపతులు. తక్కిసవారు సదండులు, ఆంచేత స్వాములవారికి న్యాయం జరుగదని కవి వాదన. ఈ వాదనలో నారాయణరావు లార్కిక దృక్పథం వెల్లడవుతుంది.

స్వాములవారు సన్యాస శమం నుంచి అవధూత్మొాళమం ప్రచు ఎకొన్నార్‌. అవి విధ్యుక్తంగా జరిగిందా అనేది బాల మంది అనుమానం, దీనిని నారయణ రావు ఖఇండింబారు. ఆనువంశికమైన సన్యాసాశమాన్ని పొందిన స్వాములవారు విధ్యు కంగా సన్యాసం పుచ్చుకోకుండా ఉంటారా? ఇడి కెనలం దురుద్దేశ పూర్వ కంగానే అడీగిన [పళ్న తప్ప మకొశటికాదు. (పఠిపతుల మాత్సర్యానికి ఈ [వు రార్కాణం అని నారాయణరావు సునిశితంగా విమర్శించారు

వచ్చిన తంటా ఏమిటంటే స్వాములవారు దండం విసర్జించవబ్బా? అ విధంగా విసర్జించినవారికి పీఠాధికారం ఉందా +. ఈ (పగ్ళలకు సమాధానమే

క. ఈ విషయం త్రీ కల్డూరె వేంకటరామళాస్త్రగారి జీవిత చర్మిత= చిలుకూరి వీరళ్యదరావు పంళులు (1987) (గంథంలో కూడ చర్చించబడింది,

కీ్ర0 ఫ్రీకాళ కూరి నారాయణరావు రీచసీటి ఈ (గంథంలో ముఖ్య విషయం, దీనిని నారాయణరావు శాస్త్రబద్ధంగా విదండు లకు పీఠాధికారం ఉందని నికూపించారు స్వాములవారు సన్యాస్మాశమం నుంచి ఆవధూత్మాశమం స్వికరించేప్పుడు దండాన్ని విసర్జించారు కదా! దండం లేని బారు పీఠాధికారానికి ఆర్హులా? అనేది ఆశంక. అర్హులేనని నారాయణరావు శమ ఉపనిషద్‌ పరిజ్ఞానం, లౌకిక పరిజ్ఞానం రెండింటినీ మేళవించి శార్కిక, లౌకిక, శాస్త్రవాదాలతో నిరూపించారు. ఎలగో చూడండీ := ల్లో తదై వాచమనేయ జ్ఞోవవీత స్స్యాన్నచాన్యధా వై ణవీంధారమే ద్యస్టిం సోదకంచ కమండలం ఎాళనీ సూతనంహితలో చెప్పబడింది. ఫై క్లోకాన్నిబట్టి గృవాస్థుడెన (ప్రకి (బాహ్మణుడు దండ " మండలాలను ధరి- బాలి కదా ! వివాహకొలంలో పర్శిగ హించిన దండక మండలాలు ఏ విధంగా విసర్జింపబడ్డామి 1 మన దండ కనుం డలాలు మరచిపోయి ఇతరుల దండ" మండలాలు ఏవి? అని (వశ్నించడం ఏం బాగుంటుంది? అని నారాయణరావు (పళశ్నించారు సన్యాసులు నొలుగు రకొలు 1 1. కుటీకచ, ఏ. ఐహూదక, 8. హంస, శ. ఫరమహంస, మొదటి ముగ్గురు ఈనాడు లేరు. పరమహంస అన్నారు. పీరలోకూడ వర్గాలున్నాయి. 1. వివిడిష పరమహంసలు, ఖ£- విద్వత్‌ పరమ హంసలు. ళాస్త్రవాసన లేక జ్ఞానోపదేశం కానీ, లేక వీరాగమా[ఈంచేత సన్యాసం పొంది దండకమండల బు ధరించి గురువుల దగ్గరకు వెళ్ళి ఉపదేశం పొంది శాస్త్ర్యళనణం చేసేవారిని వివిదివు పరమహంనలంటారు. కొస్త్రజ్తానం కలిగి, జ్ఞానోపదేశం పొంది పరిపక్వబుడ్ధిదే సన్యసించి దండకమండలాలు స్వీకరించ కుంజానే లేక స్వీకరించి విడిచేవారిని విద్యత్పరమహం నలంటారు. సాధార జంగా వీరినే పరమహంస పర్మివాజకులనీ, అనరధూతలనీ, పరమవాంసావధూత లనీ, కరీ యారీతావధూకలనీ, అతివర్జ్యాశములనీ అంటారు. వీరందరూ విదం డులే, ట్లోః తీర్ణాళమ వనారజ్యాగిరిపర్వతీ సాగరాః సరస్వతీ భారతీచ, పురీశామానివై దళ ఎ=అనీ 'శబ్టకల్చ్మడుమం' చెప్తుంది. అంటే సన్యాసులు పదివిధాలని అర్థం, చపలలతపరన పలల పపతననవనతములతయరలనాడాయావలయాయప యనక వవయలా కోన ( ఆ్బధ ధర్మసార సం్టగహం ఎ ఫ్రీ కొల్లోరి కానుళాన్హ.

వీమర్శ వ్‌8ి1 ల్లో అవధూత్నాళమో దేవీకలౌ సన్యాస ఉచ్యతే భైతుకీ వ్యాళమోదేఎ వేదోక్తం దండధారణం కలౌనాస్తేన వివాహ్యాగమ మార్గేణ కలౌనాస్తి గతిప్రియే (కలిలో నన్యాసాన్ని అఆవధూతా్శాశమం అంటారు. కలిలో వేదోక్త సన్యాసం లేదు. ఆగమమార్గం తప్ప కలిలో సన్యాసానికి మార్గమే లేదని మవినిర్వాణ ఈంతంలో చెప్పబడింది) కలిలో ఆవధూత్మాశమం తప్ప మరొకటి లేదని తెలుస్తుంది, “"కలౌపంచ నకుర్వీత భాతృజాయాక మండలుం” పై భోకవాక్యంవల్ల కలిలో నన్యానమే నిషేధింపబడినట్టు తెలుస్తుంది, అటువంటప్పుడు శంకరాబార్యులవారు, మాధవాచార్యులవారు ఎలా సన్యసిందా రనే (పళ్న రావచ్చు. కానీ ఏదో ఒక పద్ధతి (ప్రకారం సన్మసించి ఉంటారు. కొసీ-ం శ్లోః యకేస్తు సర్వవగ్దేల్యో భిషువర్యా విధానతః చీనికర్థం- సన్యాసులు నర్వవర్ణములవారి దగ్గిర భిష పొందవచ్చును, అంచేత పై భ్రోకానికి దీనికి అర్థవిప్రతిపత్తి కలుగుతుంది. కానీ లః అవధూత న్వ్వ నియమః పతిళొలిక స్తవ ర్థాన పూర్వకం సర్వవర్దేష్య జగరవృత్యా వోర పరస్స్యరూపాను సంధాన పరతఈః”* అని నన్యాసోపని వత్తుకో చెవ్పబిడింది. సర్వవర్హముల దగ్గర ఖిష పుచ్చుకొనేవారిని అవధూతలు అంటారు. కొఐట్టీే కంకరాబార్యులవారు సైతం అవధూత్మాకనుం _వకారం అయినా సన్యసించి ఉంటారు. ధర్మసింధుసారం (పకొరం విద్వత్పరమవాంసకు దండము వికల్పము. దానిన స్వీకరించినా విసర్జించినా తప్పులిదు అని తెలు స్తుంది, అనలు నన్యానం ఎందుకు! జన్మించిన మానవుడు కాల[కమేణ గృవా స్థాశమాన్ని స్వీకరించి అనేక వికారాలకు, తొష్మతయాలకు లోనవుకాడు. అటు చంటి మానవుడు ఏకాాగత కోసం, కగవంతునిపట్ట ధ్యాననిష్టకోసం సర్వం విస

లీకికీ థీ కాళ్ళకూరి నారాయణరావు రచనలు ర్జిస్తాడు ఆంటే అతడు జన్మించినప్పుడు ఏీమీ లేకుండ ఎలా (వపంచంలోకి వచ్చాడో ఆలాగే నిర్వికారంగా ఉండడానికి అన్నీ పరిత్యబిస్తాడు. అంతేకాని దండక మండలాలు మోయరా నికి, భిషలు సంపాదించడానికి కాదు. సద్గురునివల్ల అన్ని విద్యలు పొందిన విద్వాంసుడు శిఖను, యజ్ఞోప వీతాన్ని, వస్తా౦న్ని వినర్తి.చి, మహావాక్యాల అర్ధస్వరూపాన్ని సంధానం చెస్తూ, పుట్టిననాటి రూపాన్ని పొంది చరిస్తూ ఉంటాడు అని పరమహంస పరి్యవాజకో పనిషత్తులో బెప్పఐడింది ఇటువంటివాశ్ళే విద్వత్సరమవాంసలు. కానీ వైరాగ్యం వర్ల సన్యసించి గురువుదగ్గర ఉండేవారికి లిఇపాాతము, దానిని భృదపరచుకోవ డానికి ఒక శక్యం (ట్టి) ఆత్మసంగ కజార్థం కానీ యతి అని ఇతరులు తెలుసుకోవడానికి కానీ ఒక దండం, కౌపీవం, అంగవస్త్రం కలిగి ఉండాలని ఇెప్పారు. జ్ఞానం వచ్చిన తరువాత వీడిని విసర్జించవచ్చు. పైవారిని వివిదివు పరమహంస లంటారు. కాజట్టి దండం అస్థానదళకు చిహ్నం అని తెలుస్తుంది. జ్ఞానకి దండం అవసరంలెదు. మన స్వాములవారు విద్వతృరమవాంసలని రెణ స్తుంది. అంచేత పీరు విదండులు. కాని వీకు సీఠాధిపళ్యానికి అనర్హులు అనడం నముచితం కాదని నారాయణరావు తార్కిక శాస్త్రీయ దృక్పథాలతో పై విషయం వివరించినారు, శః దదాషమాలికా ధారిబేనమః భస్యోద్దూలిత దేవావతే నమః అక్షమాలా లసద్ధస్తాయనమః (తిపుండడ్రాంకిత మ స్రకాయననుః పై ల్లోళం శ్రీవిద్యారణ్యలవారి గురించి , చెప్పబడింది. ఇందులో ర్యుదో తమాలలు విభూతీ, ఆవమాలలు, శ్రిపుండాలు మొదలైనవి చెప్పి; దండకమం డరాల గురించి ఎందుకు రెన్పగూడదు? ఉంటే చెప్పేవారే కదా! లేవు కొబట్టీ చెప్పళదు. అంచేత విద్యారణ్యులవారు విరండులనే రెలుస్తుందని* నారాయణ రావు నాదన. మాధవాదోర్యులబారు పరాశర మాధపీయంలో ఇలా చెప్పొరు* చెశాపీనదండ మాబ్చాదనం శరిరోప భోగాద్ధాయభ లోక స్యోపకారార్థా యచ పర్మిగహీత్‌, తన్యనముఖ్యాస్తీ కోముఖ్యయితిదేర్‌ అయం ముఖ్యం నదండం నః

వీమర 7 ర్లీఫ్రిక్రీ ఖ్రాద్భాదనం రతిపరమహంనః, ఇతీబోధం, న్యాప్తే వ విద్వశ్చరమ హంసస్యబావ్యయ ముపయోగః అత ఏవ వాక్య శషీ క్లానమేవ కాస్యదండం ఇత్యుక్తం (కౌపీనదండాన్ని వెస్త్రన్ని తమ సౌఖ్యంకోనం లోకోవకారార్డం ధరిస్తాడు. కానీ ఆవి ముఖ్యం నూత కావు. ఏది ముఖ్యమంటే పరమహంనకు దండం, శిఖ, వస్త్రం లేకపోవడమే ముఖ్యం. ఇది నిశ్చయం. విద్వ్యత్పరమవూంసకు వెదురు కళతో పనిలేదు. జ్ఞానమే అతని దండం అని చెప్పబడుతుంద్ని) అంచేత దండకమండలాలు కేవలం గుర్తుకోసమే కాని జ్ఞానానికి మోవు నికి సవకొరాలు కావు. పై చర్య సాహిత్యానికి సంబంధం లేకపోయినా శాస్త్ర పరిజ్ఞానంతో నారాయణరావు ఈ (గంథంలో విదండులు పీఠార్డులేనని సీద్ధాంతీక రించి ఈన అసమాన పాండితీ _పకర్షను వెల్లడించారు. ఇటువంటి విమర్శక (గంథంలో కూడా నమకాలీన సంఘంలోని అవక ఈవకల్ని కూడ నారాయజరావు విమర్శించారు. ఆనాటి నంఘంలో అసలు స్వాములేశాక కుహనాస్వాములు కూడ ఉండే వారు. స్వార్ధపూరిత మనస్కులైన ఈ కపట స్వాముఎ పజలను మోసందేసి డబ్బు చేసుకొనేవారు, ఇటువంటి వారిని (శ్రీ కందికూరి వీకేళలింగం పంతులు గారు తమ [గ్రంథాల్లో సునిశితంగా విమర్శించారు. £. మారుతము నారాయణరావు రచించిన రెండవ వీమర్శక (గంథం. రచనా కొలతల 1910. థ్రీ విశ్వనాథ యజ్లే్వరశర్మగారు *“సడండ విదండ వివాదము అనే నారాయణరావు (గంథం మీద “దీపిక అనే పేరుతో ఖండన (గంథం [(వాయగా, సదరు (గ్రంథాన్ని ఖండిస్తూ నారాయణరావు 'మారుతము' అనే (గ్రంథాన్ని (వాళారు, వీచే గాలిముందు దీపం నిలవనేరడని భావం. చమత్కారం. వాయు దేవుడికి స్వపరభేదం ఉండదు. అంఛటా సమబుద్ధి. “అసంగోవాయు వచ్చరేర్‌

ప్రీక్టీ థ్రీకాళ్ళకూరి నారాయణరావు రచనల ఈ (గంథంలో నారాయణరావు యజ్లేశ్వరశర్మగారి సంస్కృత ఫాషా పరిజ్ఞానాన్ని కూడ విమర్శించడం గమనార్హం. ్రీ యజ్లేశ్వరశర్మ సొమ్మ సంవత్సర చత శద్ద నవమినాడు కాకినాడ భీమేశ్వర స్వామివారి ఆలయంలో విదండుల పీఠాధిపత్యం గూర్చి సభ జరిగి నప్పుడు శ్రీ బోధానం భారతీస్వాముల వారి పీకాధిపత్యాన్ని గూర్చి (ప్రశ్నిం చారు ఈ (గంథం సమ్మగంగా లభించకపోవడం విచారకరం. ఈ (గ్రంథంవర్తి నారాయణరావు విమర్శనపాటవం, వారి నంస్కృృత సాహితీ పటిమ సుస్పష్టం. “రుం

గ చరిత (1గంథాలు కేం ఢిల్లీ సా(మాజ్యము (పొచీన, నవీన ఢిల్లీ పా_మాజ్య చరితము)

ఈ కాళ్ళకూరి నారాయణరావు రచించిన బార్మితక (గంథాలలో ఇది మొదటిది. 1911లో మనోరంజని ము దాశరళాలలో (పచురితం. మనోరంజని వ్మతికకు ఇది ఆనుబంధ (గంథం. జార్జి రాజసూయంవనంటి ఉత్కృన్న చార్మితక (గంథం [వాసిన నారాయణరావు తనకున్న చర్మిత విషయాఖిలాషకొద్దీ ఢిల్లీ ముఖ్య పట్టణంగా చేసుకొని భారతదేశాన్ని పాళించిన రాజుల గురించి చార్మితక సత్యాలతో నిర్దుష్టంగా (వ్రాశారు. విజ్ఞాన చండికా (గంథ నుండలి పఇున ్రీకొమజ్జాజు లచ్ము ఇరావుగారు కూడ “ఢిల్లీ దర్చారు' అనే (గంథం 1911లో (వచురించారు.. ఢిల్సీ దర్భారుకు వాజర్రైన స్వదేశ సంస్థానాధిపతుల చర్మితలు కూడా ఈ _గంథంలో ఆసక్రికరంగా (గంథక ర్త వర్ణించారు.

నారాయణరావు ఈ (గంథాన్ని ఆనవాయితీగా శ్రీ బుద్ధిరాజు వీరభ[ద రావుగారికే అంకితం ఇచ్చారు. శ్రీ వీరభ్యదరావు కుమారులు శ్రీ శాంతిభూషవణ రావు జన్మించిన దానిని పురస్కరించుకొని దీన్ని అంకితం చేశారు,

నారాయజరావు ఈ (గంభాన్ని విషయ వై విధ్యాన్నిబట్టి మూడు అధ్యా యాలుగా విభబించారు. అవి 1. ఆర్యపాలనము, £. మహమ్మదీయ పాలనము శ. పోర్చుగీసు పాలనము, (ప్రతి అధ్యాయం విషయాన్నిబట్టి _పకరణాలుగా కూడా విభజించారు. ఆర్యపాలనలో మూడు (పకరణాలు, మహమ్మదీయ పాల వలో మూడు (ప్రకరణాలు, పోర్చుగీసు పొలనలో రెండు (వకరజాలున్నాయి. ఆర్యులు సింధూనది (ప్రాంతాలకు వలసవచ్చి స్థావరాలు ఏర్పరచుకోవడంతో కథావిషయం (ప్రారంభమవుతుంది,

మొదట మనువు పుట్టాడనీ, (ప్రజలు అతని నుండీ ఉద్భవించడం మూలొన మనువ్యలయ్యారనీ ఈ వీధంగా మనుజశ బ్లొసికి కవి వ్యుతృ శ్రీని వివరించారు,

వీీ( థ్రీకాళ్ళకూరి నారాయణరావు రచేనటి ఆంగ్లేయ పండితులు కొందరు మనుజకజ్ఞ వ్యుత్ప త్రివల్స ఆదాము ఈవుల కథకు భంగం కలుగుతుందనే ఉద్దేశ్యంతో మనుజళబ్ద వ్యుత్పత్రిని ఖండించారు, మనువు తన రాజ్యాని మూడు భాగాలుగా విభటించొడు. అవి (బఐహ్మవ రము, (ఎహ్మబుషిదేళము, మధ్యదేశములు [బహ్మవ ర్తం తానుంచుకొని తక్కిన రెండు (పదేశాలను (వియ్మవత, ఉత్తాన పొదులకు ఇచ్చాడు. దానిని బట్టి నేటివరకు తం్మడికొడుకులు సమంగా పంచుకొనే ఆచారం వచ్చింది. మనువురాజ్యం సర స్వతి, ద్విషద్వతి నదుల మధ్య ఊండి యమునాతటం వరకు విస్తరించింది మనువు తరువాత తన త్శేష్ట కుమారుడు (ప్రియ వతుడు తన రాజ్యాన్ని తన కమారుడికిచ్చి తండి సింహాసనానికి (వియ్యవతుడు వచ్చాడు. ఈ సంపదచాయం అనుస ఏంచే అప్పటినుంచి రాజ్యం వ్యేస్టప్కుతుడికి సం్యకమిస్తూ వచ్చింది. ఈ దేశాన్నీ భరతుడు పాలించడంవల్ప భరతఖండం అనే “పేరు వచ్చింది, భరతుడు రాజ్యానికి వచ్చిన తరువాత దస్యులను నిర్మూలిందాడు. వైవస్వత మనువు ప్కుతిక ఇల, ఇతని ప్కుతుడు ఇవ్వుకుడు. ఇచ్వుకుడు సాకేతనగరం నిర్మించాడు ఇతడు సూర్యవంశరాజు అయినాడట. ఇలకుమారుడు బుధుడు. బుధునికి పురూరపుడు, పురూరవునికి ఆయువు; ఆయువునకు నహువుడు, నహుషునికి యయాతి జన్మించారు. యయాతి శృుకాచార్యని కుమార్తె దేవయానిని వివాహమాడాడు. ఇది అనులోమవివావాం. ఇటువంటి వివాహాలు ఆనాడే ఉన్నట్లు చరిత చెబుతుండి. యయాతి కుమారుడు వురుం ఇక్కడినుంచే వీరికి పురువంశ మనే పేరువచ్చింది. ఈ వంశంలో భారత యుద్ధానంతరం జనమేజయుడు పొలిం సాడు. జనమేజయుని తల్రి అనంత. జనమేజయుడి కుమారుడు (పాచిన్వంతుడు. భరరతుడు గంగానదీ తీరంలో 78 అశ్వమేధాలు, యమునానదీ తీరంలో కళ్‌ అళ్వమేధాలు చేసినట్టు తెలుస్తుంది. భరతుని దగ్గరనుంచి భఠరతివంళం అనే లయ క. అశ్వమేధం గురించి (కుతి, స్మృతి ఐతిహాసిక వివరాలను విశిష్టతను కర్మకాండను థ్రీ కనపర్తి మార్కంండేయశర్మగారు విపులంగా వివరిం చారు. చూడుము ;= విజ్షాన సర్వస్వం (నం.) థ్రీ కొమ్మరాజు లమ్మణ కావు, విజ్ఞానచందికా (గంథమండలి (1918)

చర్మిఠ (గంథాలు రఫి? శీర చం[దవంశీయలకు నంకమించింది. భరతుడికి సంతానం లేకపోగా బృహస్పతి తన కుమారుడగు వితధజ్ణి ఇచ్చాడు. అది మొదలు వీరికి భారద్వాజ గోతం ఏర్పడింది. వితధుని కుమారుడు రంతిదేవుడు ఇళడు దాన దయావీళొ లకు నిలయం, భరతుడికి నాలుగో తరంవాడు హసి మహారాజు, హస్తి మవీరాజు ఠండి సుహో(తుడు, తల్లి సువర్ద హస్తి మహారాజే హస్తిపురం కట్టించాడు. ఇతడే తన పూర్వపు రాజధాని గవ్రతిష్టానం నుంచి హా స్తినాపురానికి మార్చింది* వాస్తీ మహారాజు మొదలు యరిష్టిరుడి వరకు (బ్రహ్మవర్తాన్ని హెలి.చిన భరత వంశ రాజులకు హస్తినాపుర మే రాజరాని. హస్తిపురం ఢిల్లీకాదు హస్తిపుకం నుంచి ఢిల్లీకి 50-60 మైళ్ళ దూరం. హస్రిపురం యమునలో కలసిపోయింది. హస్తి మవారాజుకి నాలుగోతరం వాడు నంవరణుడు 1 సంవరుణుడి తండి అజామీఢుడు, తల్లి కై కేయి. అజామీఢుని తరువాత కురుమవారాజు రాజ్యానికి వచ్చాడు. ఆజామీరుని కుమారుడైన కురువు ద్వారానే కురువంశం అనే "పేరు కూడ వచ్చింది. కురుషేతం ఈయన పేరుతో కట్టబడింది. దీనిని స్థానేశ్వరం అని కూడ అంటారు కురుమహారాజుకి ఎనిమిదవ కరంవాడు శంతన మవారాఖు, యిధిస్టిరడు ఇంద (పస్థాన్ని నిర్మించుకొన్నాడు. దీనిని రిల్లీ అంటారు “*యుధిస్టిర మహారాజు నూతన సైైమాజ్యమునేల స్థాపించెనో యేది ఢిల్లీ స్రామాజ్యమెట్టయ్యెనో = చానిని మన జార్జి చకవర్రిగా రెట్లు పొందిరో = మొద లగు విషయములను లోకమున కెజిగించటకే ఈ [గంథమద్దేశింపబడెను" (వుట. 9) అని ఈ _గంథ భూమికలో ఉంది. కౌరవ పా.డవుల గురించి వారి రాజ్యాధికారాన్ని గూర్చి నారాయణరావు నహేతుకంగా 1పఠిపాడించారు. ధృతరాష్ట్రుడు పెద్దవాడైనా జాత్గంధుడు కావడం మూలాన పాండురాజుకు (పజాలీష్టం మేరకు రాజ్యాభిషేకం భీమ్మడు తేయిందాడు. కానీ నన్నయళట్టు పొరపాటున ధృతరాష్ట్రుడు రాజ్యాలిషి క్తుడ

1. మవిభారతం ఆదిపర్వంలో తపతీసతవరణోపాఖ్యానం ఊంది. సూర్య శనయ శపతిని మోహించి సంవరణుండు వివాహమాడిన కథం

ఫీ308 థ్రీ కాళ్ళకూరి నారాయణరావు రచనల య్యాడని (వాళారు, అంచేత పాండవులు భాగం ఇమ్మని కోరడం భాన్యం కాదని నన్నయ భారతం [ప్రకారం కొందరు వాదిస్తున్నారనీ కవి చెప్పకొన్నార, (12వ పుట )నంస గ్రాత్‌ కార తంలో పాండురాజే పట్టాభిషిక్తుడయినాడని నృష్టంగా చెప్పబడిందని నారాయణరావు చెప్పారు. ఇది వీరి సొవ్మ పరిశీలనకు నిదర్శనం

కౌరవ పాండవుల్ని గురించి చెప్తూ నారాయణరావు ఓ చమత్కార విషయం చెప్పారు. కుంతీ దులు ఇద్దరూ విద్యాధికులట. తమ బిడ్డలకు బాదుల పాలు ఇప్పించే స్తోమత లేకపోవడం వల్ల తామే ఉగ్గుపాలు పోస్తూ వారికి చిన్ననాడే ఐకమత్యం. బుజువర్తనం టోధించారట. ఈవిషయం మవిీభారతంలో లేకపోయినా నారాయణరావుకి మహిళాలోకం పట్ట ఉన్న అభిమానం ఇందువల్ల దో్యోతకమవుతుంది.

యధిస్టిరుని కాలంలో దేళ ౦లో 6 విభాగాలున్నాయట. ఆయా విభాగాల విస్తీర్ణాన్ని కూడ కవి చెప్పారు. ఈ (పకరణంలో అప్పటి పట్టణాలు, రాజ్య పాలనం, యుద్ధాలు, సంఫస్థితి, జాతులు, విద్యా విధానం, స్త్రీల స్థితిగతులు మొద లైన విషయాలు వివరించబడ్డాయి.

ది్గతీయ [పకరణంలో ఓచోట £8వన పుటలో “శమ కుమారులకు

యౌవనము వచ్చిన తోడనే రాజ్యభారము వారి మీదనుంచి తాము వ్మిశాంతి గైకొని ఈళ్వర ధ్యానముదే జీవిత శ్లేషమును గడుపుదురు, దీనిజే తం్మడులం జెజగొను వారును నా కాలమునందు లేకపోయి” అంటారు. ఇది భారతదేశ చరి తలో కొందరు మహమ్మదీయ రాజులు రాజ్యాధికారం కోసం చేసిన దువ్షకార్యాలు కవి పరోక్షంగా ఎత్రిపొడనడమే. యధిన్టిర మవారాజు (కః పూః 1280. 1177 వరకు పాలించాడు.

పరీషిత్తు మహారొజు మరణాన్ని గురిచి నారాయణరావు భారత కథకంటె విలషణంగా వివరించారు. పరీక్షిత్తురాజైన తరువాత ఇతడో సారి వేటకు వేటకు వెళ్ళి అరణ్యంలో ఓ నాగజాతి వ్యక్తిని చంపాడట. అతని స్నేహితుడు ఓ మావి కుమారుడు పరీషిత్తు పై పగబట్టాడనీ నాగులను (పేరేపించాడనీ వీరి కథనం, నాగులు రాజను ఎదిరించే ళక్తిలేక విష్యపయోగం చేసి చంపారట. ఇలా పరీ శిత్తు మరణాన్ని కవి హేతుబద్ధం చేశారు. .

చర్మిత (గంథాలు 80

కవి పృధ్వీరాజు చరిత చేబుతూ ఈయన తన 'పెదతల్లి కుమారుడున్నూ [వబల శశువూ అయిన జయచందుని ప్కుతిక నంయు క్తను వివాహ మాడాడనీ ఇట్టి వివావోలు అనాటి దేశాదార సమ్మతం అయి ఊఉ: డవచ్చని అన్నారు! పృథ్వీరాజుతో హైందవ పాలన ముగిసి తురుష్కుల పాలన (ప్రారంభమైంది,

మహమ్మదీయ వరిపాలనకు సంబంధించి చరిఠలో మహమ్మదు జననం గక! ఈ 570) |క్రీళః 622 లో మవమ్మదు మదీనాకు పారిపోవడం హిజారా శకం (ప్రారంభం కావడం, ఓ శ కవారం మహమ్మదు మత పీఠం నెలకొల్పడం (శ్రీః శః 669 లో హసేన్‌, వుసేన్‌ల వధ, వీరి సంన్మరజార్థం పీశ్త పండుగ, వీరు ఢిల్లీ సామాజ్యాన్ని పాలించడం ఇవన్నీ మహమ్మదీయ పాలనలోని మొదటి (కరణంగా హర్చారు. (1198-1526)

ఓరుగంటి [పఠాపర్ముదుణ్ణి చెరలో ఉంచినవాడున్నూ. మంతి యగంధ రని మాయాజాలంలో పడ్డవాడు గ్యాసుర్దీన్‌ ఈగ్గక్‌ అట. అప్పట్లో పొందువు లకు మహమ్మదీయ మతమో లేక మరణమోతప్ప మకో గత్యంతరం లేదని కవి చెప్పారు.

బొల్యవివావాలు, వితంతువుల శిరోముండనం మొదలె నవి మవామ్మదీ యల నుండి రక్షించుకోవడానికే ఏర్పాటు అమునవని కెండన (వకరణంలో 1626ఎ1707 కాలంనాటి చరిత వెప్పారు.

మహమ్మదీయల కాలం అనే అధ్యాయంలో మూడవ (పకరణంలో 1707=1869 మర్యకాలం నాటి విశేషాలు చెప్పారు.

చివరి అధ్యాయంలో ఆఅంగ్లేయల చర్మిత ఉంది. ల్‌ 1770లో షాఆలం సింవోననం ఎక్కారు. ((కీశః 1808లో ఇంగ్రీషు వారికి ఢిల్లీ వళ మైంది. 1957 వరకు బహదూర్‌ షా ఆంగ్లేయలనుంచి కప్పం తీసుకొంటు న్నాడట, లం

1. థీ భ్రీపాద స్కుబవ్మా ణ్యళాన్తిగారి “ఏీరప్తూజ'లో ఈ విషయం అక్షేపిం

బారు. థ్రీ కొమ(రాజువారివంటి స్ముపసిద్ధ చర్మితవేత్తలు, బకివోసిక పరి

శోధకులు ఈవావి తప్పీన వివావోన్ని ఎలా సమర్దిస్తారో తెలుసుకోవా

లని బారి కుతూహలంతో ఎదురుచూశానని కూడ వారు స్వీయచర్మితలో

(వాళారు. చూం అనుభవాలూ - జ్ఞాపకాలూనూ తివ భాగం,

లిశ0 ట్రీ కాళ్ళకూరి నారాయజరావు రచీనల్న సిపాయి తిరుగుబాటువల్ల విక్టోరియారాణి పాలన వచ్చింది. గవర్నడ జనరలు హోదాలోపాటు వైసాయిగా కూడ రాజ (వతినిధి భారతదేశ పాలన నిర్వపొంఛడం జరిగింది. లారెన్స్‌ పభువు (1864-69) ఎల్లిన్‌ వెనక రాజ(పతినిథి అయ్యాడు, ఇశడు లాహోరులో గొప్ప దర్భారు జరిపించి పొందువుల హృదయాలను ఆకట్టు కొనేలా హిందీలో ఉపన్యసించారు. హిందూదేశాన్ని పాలించిన వై(సాయిలను కవి ఈ (గంథంలో పేర్కొ న్నారు. మేయో వా... 186072 నార్త్‌ బూక్‌ -- 1872-76 లిట్టన్‌ జా. 1876-00 రిప్పన్‌ జా. 1880-=రక ఈయనలాగా (ప్రజల హృదయాలను ఆకర్ణించినట్టు మరెవ్వరు ఆకర్షించ లేకపోయారు. డ్మఫిన్‌ ఆజ. కర్రి04ం08 లాన్స్‌డాన్‌ అ=... 1888-96 రె-డో ఎల్లిన్‌ అజ 1894-98 కర్ణన్‌ ఆజ 1809-1006 1897 విక్టోరియా మవోరాణి సింవాసనారోహణ వ[జోత్సవం జరిగింది. 1901 జనవరి 22 ఆమె మరజం. అనంతరం ఇంగ్బాండు చ్యకవలర్తి అయిన ఎడ్వర్హు ౪11 1910 మే నెలలో మరణించాడు, వనాలను నలా కలన నాననా లాలా నన్‌.

1. భారతదేశంలో స్థానిక స్వపరిపాలన పవేళ పెట్టి ఉదార రాజనీలిజ్ఞుడనిః (పళంస పొందాడు రిప్పన్‌ (పళభువు భారత జాతీయ కార్యగెన్‌కి వీణా వాపం ఈయన పరిపాలన కాలంలోనే జరిగింది. ఈయన కలకత్తా విశ్వ విద్యాలయ స్నాఠకోపన్యాసం అనాటి విద్యావంతుల్ని ఉ్రేజిళుల్మి = బేసింధి.

చరిత గంధాలు న్లీీ1 ఈ [గంథంలో నారాయణరావు పంచమ జార్జీ పట్టాభిషేకం గురింది కొంత చెప్పారు కన్సళ పట్టాభిషేకం కంటె ముందుగా (వాశారని తెలుస్తుంది, మొకం మీన ఈ (గంథం బార్మితక విశేషాలతో చదువరులకు ఆనందాన్ని (వసాదించగలదు. నారాయణరావు సూవ్య్మపంశీలన, సహేశుక విమర్శ, జ్ధాన విజ్ఞానాలకు ఈ (గంథం (నకీక శ జార్జి రాజసూయము ఇది నారాయణరావు రచించిన బార్మి తకగంథాలలో తెండవది. వీరు మనో రంజని నంపాడకులుగా ఉన్నప్పుడు రచించిన [గంథం. మనోరంజనిలో 1911 జనవరి నంచికనుంచి ఈ వ్మతిక ఆగిపోయే దాకా (1910) వెలువడిన నంచిక లన్నింటిలోను ధారావాహికంగా ఈ (గంథం (పచురింపబడింది. ఒకవైపు మనో రంజని పాఠకులకోనం దీనిని పకటిస్తూ ఉన్నా మరోవంక పుస్తకరూపంలో రావడం విశేషం. జూర్జీ రాజసూయాన్ని పాఠకలోకానికి వెంటనే తెలియజేయా లనేవ నాాయణజరావు ఉద్దేశ్యమని సులభంగా గుల్తి.చవచు ఏ రాజసూయం అనగానే పాఠకులకు సం్యపదాయ ఒద్ధమైన అర్థం స్ఫుకిం చకపోదు.. సార్వభౌముడు సింవాసరా రూఢుడు కావడానికి జరిపే కతువును రాజసూయం అంటారు. (బిటిష్‌వారు సార్వభోమాధికారంతో విశాల భూభాగాన్ని పాలింళారనేది చార్మితక నత్యం. ఇంచుమించు మన దేశాని ఎ కూడ 200 నంవ త్సరాలు పాలించారు. (వీటన్‌ రాజవంకీయుడై న జార్జి సింహాసనాన్ని అధిస్టిం చడం, దానికి నంబంధించిన వేడుకలు, ఉత్సవాలు ఇందులో ఉన్నాయి కాబట్టీ కవి ఈ (గంథానికి జార్జి రాజసూయం అని నామకరణం దేశారు. ఈ సంద ర్భృంలో జార్జి వంశీయుల గురించి (పస్తావించడం అనుచితమేమీ కాదు. జొర్దివంళం - పుట్టుపూర్వో త్త్‌రొలు 1716 లో అనే అప్పటి ఇంగ్లండు రాణి మరణించడంవల్ల వానోవరు వంశానికి చెందిన (జర్మనీ) సోఫీ యూరాణి కుమారుడు మూడవ జార్జి మొదటి జార్జి పేరుతో (బిటన్‌ దేశానికి రాజయ్యాడు. (బటన్‌ దేశానికి వీరు ఓ విధంగా పరపభువులే, అప్నటిదాకా (బీటన్‌ దేశాన్ని పాలించిన “స్టూవర్డ్‌' రాజవంకం శం

శ్ర4ర్తీ థ్రీ కాళ్ళకూరి నారాయణరావు రచనల పూ్రిగా రాజ్బార్ధత కోల్పోవడం వల్లనే వోనోవరు వంశం బిటన్‌ దేళాన్సిక తిరుగులేని రాజవంళ మైంది. (బిటన్‌ రాజకీయ చరి(తలో ఇది ఓ గొప్ప మలుపు, మొదటి జార్జికాలం నుండే [బ్రిన్‌ దేశంలో _పజాస్వామ్యం (పారంభ మైంది అంచేత ్రీబన్‌ రాజులు నామమా్యత మకుటాధిపులై నారు. ఇంగ్లాండు, వేల్సు. స్కాట్లాండు కలిసిన (బిటన్‌దేశం అటు తరువాత కాలంలో రవి అన మించని సాామాజ్థమైనదం టే ఓడలు ఒహ్హ, ఐండ్లు ఓడలు సామ్యం స్ఫురిస్తుంది" హానోవరు వంక స్రీలు (పొటెస్టెంట్లు, జర్మనీలో వోనోవరు పరగణా లకు వీరు [పభువులు. (బిటన్‌ దేశాన్ని పాలించే అప్పటి స్టూవర్డ్‌ వంశం (వళువుల్లో మొదటి వాడైన మొదటి జేమ్సురాజు దౌహ్మితి సోఫియా రాకుమారికి వానోవరు పరగణాలు పాలించిన ఓ రాజుతో వివాహం జరిగింది. సోఫియా రాకుమారుడు వార్థ. ఈయనే (బిటిష్‌ పార్గమెంటువారు |పళువుగా ఎన్నుకొ న్నారు. అంచేత జార్జి 1716లో బిటిన్‌ రాజయ్యాడు. ఈ వీధంగా విదే![ేయ మైన జార్జివంళం (నీటన్‌ రాజ పదవిని అవిచ్చిన్నంగా అలంకరించడం సాగు మొదటే జార్జి కుమారుడు రె 'డవజార్డి. పాలనాకాలం 1727=1760. రెండవ వార్జి మనుమడు మూడవ జార్జి 1760-1820 దాకా పాలించాడు. మూడవ జార్జి కుమారుడు నాలుగవ జారి 1820 1880 వరకు పాలిం చాడు, నాలుగవ జార్జికి నంతానం లేదు. ఇతని తమ్ముని కుమారుడు విలియమ్‌. ఈయన నాలుగవ విలియమ్‌ పేరుతో 1880-87 వరకు పాలిచాడు. నాలుగవ విలియమ్‌కి సంతానంలేదు. అందువల్ల ఇతని సోదరుని కుమ్హార్తె విక్టోరియా మహారాణి అయింది. ఈమె 1887-1801 వరకు పాలించింది విక్రోరియారాణి కుమారుడు ఏడవ ఎడ్వర్డ్‌ 1901 - 10 వరకు పాలిం చాడుం ఎడ్వర్డ్‌ అనంతరం ఆయన కుమారుడు ఐదవ జార్జి 1910-86 వరకు ఫాభించాడు. ఈయన పట్టాలి షేకోత్సవమే ఈ (గంథంలోని విషయం. అసలు

చరిత సగంభాలు లశ గాజసూయం అని ఈ (గంభానిి ఎందుకు పేరు ఫెట్టారో చక్చించే ముడు స్థూలంగా (గంథంలోని కళ్రాంశం తెలుసుకోాలి.

లీ 6=-1911 న జార్జి సౌార్వభౌముని వట్టాభిషేకం నిశ్చయింకబడిం ది* ఈ ఉర్పవానికి శీర్‌ లక్షలు అర్చు పెట్టడానికి ఇ. గ్లాండు (పళుత్వం నిర్ణయించింది. ఉత్సవ స్థలం లండన్‌ నగరం, పట్టాలి షేకం వెస్ట్‌ మినిస్టర్‌ ఆలీ అనే దేవాల యంలో జరగడానికి నంకల్పించబడింది. ఆలయానికి వెళ్ళడానికి జార్జి చ్మక వరి ఆనాడు రాజ _పతినిధులు, రాయబారులు పౌరులు వెంట నడవగా బకింగ్‌ వాము భవనంనుంచి బయలుదేరారు. జార్జి చ్మకవల్రి మేరీ చ్యకవ ర్రినితో నవా వంది మాగధులు ముందు నడుస్తుండగా? రాజఖగ్గం, బైబిలు, రాజ బీరుదాలు, శిలువ, కిరీటము మె.దలై న వాలతో రాఎపురోహిత్సులు వెనుక నడువగా ఆలయం 1వవేశందారు

జార్జి దంపతులు అభిషేక వస్తాలు ధరించి సి హాఎకం ఎదుట మోంరింబి భగవంతుని (పార్థించారు, ఆకంతరం కాంటగ్బ్భరీ ఆర్‌_బిషప్‌ [వధాన రాజ పురోహితుడు మహారాజును సి వోసనం మీవ కూర్చుంరబెట్టారు.. పురో హితుడు మహారాజును అందరికీ చూపిస్తూ '&'గ్గా-డు దేళం మహారాజు ఈయనే' అని బిగ్గరగా పలికారు. భగవంతుడు మహారాజును రక్షించుగాక అని (ప్రజలు జయ్‌ జయ ధ్వానాలు దేళరు న్యాయళాస్త్రబద్ధంగా, ధర్మబుగ్ధతో రాజ్య పాలన చేస్తా నని చ్మ్యకవ ర్తి _పమాణం చేశాడు.

ఆ తరువాత పురోహితుల వారు మవారాజుమీద తైలం చిలికి కిరీటాన్ని ఉంచారు. మేరీ మహాూణి కూడ అభిషేకం నడిపించి సార్వభౌముని చెంత ఉ డే సింవాననం మీద పురోపాతుడు కూర్చుండబెట్టాడు. అనంతరం సార్య లౌముడు తంగడికి నమస్క రించారు. రాజదంపళు లిగ వురు వేరు వస్తాాలు ధరించి బకింగ్‌ వోముభవనం వెళ్లారు. ఇలా పట్టాభిషేకం ముగిసిందీ అనంతరం ఉర్సవాలు (ప్రారంభం. శ్రేనలం వేడుకలు ఇంగ్లాండు వరకే పరిమితం కాలేదు భారతదేశంలో కూడ జరిగాయి. ఈ రెండు దేశాలలో జరిగిన వేడుకల సారాం కమే ఈ టంథం,

లండన్‌ నగరంలో పట్టావిషేకం జరిగిన నాడు ఆరోజు రెండువేల మందికి (గొప్ఫవారికి) విందు ఏర్భాటైంది.. భారళదేశం నుంచి బరోడా, గ్వాలియర్‌,

కీథీ4 ట్రీ కాళ్ళకూరి నారాయణరావు రచనల వికసీర్‌, కూద్‌బేహాక్‌, పాటియాలా రాజులు లండన్‌ వెళ్ళారు, అనంతర షార్టీ చ్మకవ శ్రీ భార తదేశ౧ రావాలని నిశ్చయించుకొన్నారు. సార్వభౌముని రొకను పురస్కరించుకొని భారతదేశంలో జరిగిన వేడుక లకు మేరలేధు. ఇక్కడే కాఎసూయం 12=1ఏ=-1011 న జరపాలని నిర్ణయిం ఐఢీఆది. సన్నాపోలు ఏర్పాటు చేయడానికి రాజ (పతినిధికి వ ర్తమానాలు పంప బడ్డాయి! ఈ సన్నాహాలకు 150 లక్షలు వెచ్చించాలని రాజ (ప్రతినిధి వోర్డింజ్‌ (వళువు నిశ్చయించుకొన్నాడ. ఢిల్లీలోని (వళుత్వ భవనాలు అలంకృత వముయినాయిం నవంబరు 11వ రేదీ మహిరాజ్ఞితోసహో జార్జి సార్వభౌముడు బయల బేరాడు. 'మదీనా' అనే నౌకలో నవంబళు 27వ తేదీన పొందూదేళం నరిహాద్దు సము[ధ [పాంఠమైన '“ఏడిన్‌ రేవు చేరుకొన్నారు. డిసెంబర్‌ కవ తేదీ ఉదయం 10 గంటలకు రాజదంపళులు బౌంబాయి రేవు చేరుకొన్నారు. (పళు వుల వారికి కాజ వతినిధులు పుర (ప్రముఖలు అఖంఠ స్వాగతం చెప్పారు. స్రాయం(తం మూతు గంటల (పాఠంలో చ్మకవర్ధి సము(దతీర సభా మంటపం "లోకి విర్చేశారు. (పజలు తంగోపతండాలుగా ఆయనను దర్శించు కొన్నారు, అనంతరం బొంబాయి పట్టణ సభాపతులు నర్‌. విరోజిషా మెహలఠాగారు సన్మాన ప్యతం చదివారు. సాయంతం 4-80 లకు సార్వభౌముని ఊరేగింపు జరిగింది. డిసెంబరు కీవ తేదీ ఉదయం సార్వథౌముని కోసం బాలల విన్యాసాలు, ఈవ్‌ వేడుకలు జరిగాయి. డిసెంబరు ర వతేదీ రాజ దంపతులు ఎలిఫెంటా గుహల్ని సందర్శించారు. ఆరోజే 10-46 లకు రాజ దంపతులు ఢిల్లీ బయలు దేరారు. సార్వభౌముని రాకవల్ల ఢిల్లీ నగరం అనందాబ్ధిలో ఓలలాడింది. డిసెం న న

1. కొండా వెంకటప్పయ్య పంతులుగారి స్వీయచర్మితలో ఢిల్లీలో పంచమ జార్జీ పట్టాభి షేకం ముహోత్సవం విపులంగా వర్ణితం. గుంటూరు నుంచి ఈయన కూడ వెళ్ళారు. జామా మసీదు మెట్టమీద 9 రూపాయల టిక్కెట్టు కొనుక్కొని నిలుచునే తావు తాము సంపాదించినట్లు స్వీయ ఛర్మితలో చెప్పారు వెంకటప్పయ్య పంతుల్తుగార్లు,

చర్మిత (గంథాలు శీర్‌ వరు ? వ తారీఖన ఉదయం సార్వభౌముడు ఢిల్లీ చేరారు. వైసాయిహారింజ్‌ [(పళువు నకుటుంబంగా స్వాగతం పలిారు రాజ దంపతులను విడిది గృహాన్సికి తీసుకొని వెళ్ళారు. స్పదేశ సంస్థానాధిపతులు ఎందరో (పభువుల వారిని దర్శిం చుకొన్నారు. ఆరోజు రాజదంపతులు సన్మాన సభా భవనం (వవేశించిన తరు వాత సన్మాన సంఘార్యకృులు జంకీన్స్‌ దొరగార సన్మాన పతకాన్ని చదివారు. జార్జి (వళువు అందుకు కృతజ్ఞతలు తెలిపారు.

మరునటిరోజు సార్వభౌముడు ఉదయం పూట స్వదేశ నంస్థానాధి పతు లతో ఇష్టాగోన్టి జరిపారు. ఆ రోజు మధ్యాహ్నమే ఎడ్వర్డ్‌ సార్వభౌముని స్మారక చివ్నాం శంకుస్థాపన జరిగింది.

డిసెంబరు 8 శనివారం మధ్యాహ్నం చ[కవ రిని గారిని గోర వించడానీకి ఓ సభ ఏర్పాటయింది. కార్యనిర్వాహకులు స్త్రీలు మ్మాతమే. మహారాజుల సతీమణులు, కాసన నిర్మాణ సభా సభ్యుల భార్యలు సమావేశానికి పిజర య్యారు,

డిసెంబరు 10 ఆదివారం సార్వభౌములవారు సైనిక శీవీరంలో (పా నలు; మధ్యాహ్నం పోలో ఆట నంవీషణ,

విరోధికృతు నాము సంవత్సర బఐహుక సప్తమీ మంగళవారం (12-12-1911) జార్జి సార్వభౌముని రాజసూయం జరిగింది. ఎవరి అంత స్తుకు తగ్గట్టు వారికి ఉచితాసనాలు వేయబడ్డాయి. దాదాపు రెండు లక్షల (పేక కలు వచ్చారు. అర్బా మహారాజు కునూరుడు భీమసింగు, భరతపుర మహారాజు కుమారుడు కృవ్ణసింగు, భూపాల్‌ బేశం రాణిగారి మనుమడు హిందం జఫాన్‌ఖాను ఇందూరు మహారాజ కుమారుడు విశ్వేశ్వరసింగు, వీశనీర్‌ మహారాజ కుమారుడు పీఠందరు సార్వభౌముడు ధరించిన రాజసూయపు దుస్తులు తాలూకు చెంగులు నేల జీరాడకుండ తలకోవై పున పట్టుకొన్నారు.

ఫరీదుకోట మహారాజు కునూరుడు, రీవా మహారాజు కుమారుడు, మేరీ మవాోరాళ్తి దుస్తుల చెంగులు పట్టుకొన్నారు. అర్బారొజణ్యం కుమారసింగు, పాటి

246 థ్రీ కాళ్ళకూరి నారాయణరావు రచనణ యాం మహారాజ కుమారుడు రాజ[పతి: ధుల దుస్తులు పట్టుకొన్నారు 1 భూపాల్‌ బేగంగారి రె డవ మనమడు రఫీశుల్దాకాను హార్డింజ్‌ దొరసాసిగారి దిస్తుల చెంగులు పట్టుకొన్నారు ఈ ఏధంగా సభాాపవేళం జరిగిన తరువాత మధ్యాహ్నం 1కే గంటలకు సార్వభౌముని రొాజఘైోయం [ప్రారంభమైంది సార్వభౌముని [(పసంగంలో తనకు ఇంతటి ఘనసన్మానం చేసిన రాజులకు పారులకు, హృదయ పూక కృళతజ్ఞరలు తెలివారు. రాజసూయంలో ముళ్యాధ్యాయమైన సార్వభౌమ పాద నమస్కారం తంతు [పారంభమయింది. మొదట రాజు (పతినిధి హార్డి జ్‌ సార్వభౌముని ఎదుటకు వచ్చి మూడ.నారులు వంగి పొడాఖివందనం చేసి వెళ్ళారు. అనంతరం సర్య సేనాధిపతి, పిష్మాట రాజ (ప్రతినిధులు, మం[కఠులు, ఆ తరువాత తను తమ స్యాయూ భేవాలు ననుసరించి వరస (కమంలో స్వదేశ మహారాజులు సార్వలౌ మునికి పా నాలీవందగనం చేస్తుండగా వారి గురించి హార్టింజ్‌ (వభువులవారు సార్వ లౌమునికి వివరిస్తూ వచ్చారు. ఇలా నమస్కారం చేయడంలో ఓ (పత్యేకత ఉంది. సమస్కరి చిన స్వదేళ సంస్థానాధీళ రులు తమ వపళ్ళొద్భాగం ఆగు పేంచకుండ వెనక్కి. అడుగులు వేస్తూ వెళ్లాలి. స్వదేశ నంస్థానోధివతులు 27 గురు చ్యకవర్తికి మోకరిల్లీ వేడుకలో పాల్గొన్నారు నిజాం నవాబు ఉన్మానాలీభాన్‌ నుంచి విజయనగరం ఆనంద గజ ఏతి వరకు ఈ అఖిచొదాబు లేసినవారే.. ఈ ఉత్సవాలు పురస్కరించుకొని భారతదేశంలో ఊరూ వాడవాడలా తత్సంబంధమైన ఉత్సవాలు ఏర్పాటు చే యఒడ్డాయి. శాకీనాడలో కూడా ఈ వేడుకలు జరగాయి. ఈ ఉత్సవ సభలో సిఠొ ప్య*ం, పోలవరం సంస్థానాధిపతు ౫, ఆంగ్రేయులు, దివాన్‌ ఐహద్దర్‌ దరుసేటీ తరపత నవాయ. |, నిళోము నవాబుగారు (పత్యేక రైలులో ఢిల్లీ దేరినట్రును, పట్టాభి షే శృనం ఊరేగింపులో తనను ముందు వరుసలో ఉంచనందుకు అలిగి తిరుగు (పయాజానకి సిద్ధంకొగా వోర్డి:జ్‌ ఆయన అలకఠీర్చి పూర్వ నిర్ణయాన్ని మార్చి ముందువరుసలో నిజాంకు స్థానం కల్పించినట్లు థ్రీ కొండా వెంకటప్పయ్య పంతులుగారు స్వియచర్మితలో (పస్త్రావించారు.

చర్మిత (గంథాలు వీ? శేషగిరిరావు వంటి న్యాయవాదులు, రావుబహుదూక్‌ సూర్యనారాయణమూర్తి రావుసాహెబ్‌ పెడా వేంకటా చలపతి మొదలై నవారు వాజరయ్యారు మండబకర (గాహి అధ్యక్షత వపాంచారు ఈ సమయంలో నారాయణరావు చృకవ _ర్రిమీద పద్యాలు (వాసినట్టు (ఆవి అలభ్యం) ఈ (గ తులో తెలుప్పుకొన్నారు. అనంత రం అన్నజానం జరిగింది. కృష్ణా జిల్లాలో గన్నవరం [గామంలో అభినందన సళ ఏర్పాటయింది. థ్రీ బుద్ధిరాజు వీరళ్యదరావుగారు అధ్యశత వహించారు. అన్నదానం కూడా జరిగింది. జార్జి సార్వభౌముని పట్టాభిషేకానంతరల 10 సంవత్సరాల తరువాత భారతదేశంలో రాజకీయాలు విపరీతంగా మారిపోయాయి. అంతకుముందు వచ్చిన సిపాయిల కలవాం (1857) శేవలం స్వదేశీ సంస్థానాధీక్వరులకు (బిటీష్‌ సార్వభో మళ్వానికి జరిగిన ఆంతఃకలహంగానే భారతీయులు భావించారు. కానీ తిలక్‌, గాంధీ మహాత్ములవంటి అతీరధుఎ రంగ్మపవేశం చేసిన తరువాత భారశదేశంలో రాజకీయం ఓ [కొత్రమలుపు తిరిగింది. అనంతర కలంలో ఆంగ్లేయులు భారశదేళాన్ని విడిచిపెట్టవలసి వచ్చింది 1919 నాటికి నారాయణపవు గొప్ప జారీయ వాదిగా మారిపోయారు. అప్పటి నుంచే వీరిలో ఆంగ్లేయల పట్ల విముఖత్వం చోటు చేసుకొంది. బహుశః జలియన్‌వాలావాగ్‌ ఉదంతం వీరిని కంచివసి ఉండవచ్చు. పద్మ వ్యూహం నాటకంలో పైన చిస్పిన విషయం స్పష్టమవుతుంది కాని “జార్జి రాజ సూయం' నాటికి నారాయజరావు గొప్ప అంగ్ల (_పళుత్వాఖిమాని అందుకు నిదర్శనం ఈ (గంథమే, ముషసీా

గ్ర వ్యాసావళి

మనోరంజని సంపాదకులై న నారాయణరావు అనేక విషయాల మీద అద్భుత వ్యాసాలు వలయించారు. వీరి వ్యాసాలు పాండితీ (పకర్షకు, సునిశిత వోస్యానికి, సంఘ సంస్కరణ (ప్రయత్వానికి మేలి బంతులు. ఇక ఆ వ్యాసాలు పరిశీలిద్దాము.

1, ఇటలీ తుర్క్తి యుద్ధము

కేర్ట[1 అక్టోబరు నెల మకోఠంజనిలో [పచురింపబడ్డ (పథమ వ్యాసం ఇదీ, ఇటలీ తుర్కీ వారికి జరిగిన యుద్ధం; దాని ఫలితాలు ఇందులో చెప్ప బడ్జాయి,

ఉత్తర్శాఫికాలో *(టిపోలీ' అనే చిన్నదేశం ఉంది. దీనిని 10-12 శతాబ్టోల నుండి అరబ్బులు పాలిస్తున్నారు. తుర్కీ సుల్తాను దీనికి (వళువు, (టీపోలీలో ఇటలీ నర్తకులు చాలమంది ఉండేవారు. (టిపోలీలో తమకు సంరక్షణ లేదని తమకు భదత కల్పించకపోతే దేశాన్ని వళం చేసుకొంటామనీ ఇటలీ వర్తకులు సుల్తానును బెదిరిస్తూ తమ తాభఖీదును తెలియజేశారు. కోపించిన నుల్తాను ఇటలీ వర్తకుల [ప్రాబల్యాన్ని తగ్గించడానికి (వయత్నం చేళాడు. అంలేగాక కుర్కీ వారు ఓ ఇటలీ దేశస్థుని మహమ్మదీయ మతంలో కలుపు కొన్నారట. ఇది ఇటలీ వారికి కోపకారణమై యాద్ధం (పోటించారు. బలివంఠు లైన ఇటలీ వారికి సైన్యాధీకారి జనరల్‌ 'జీని',

అంతలోనే సుల్తాను దగ్గి పనిచేసే చాలా మంది ఆంగ్రేయలు తమ ఈమ పనులు మానుకోని న్వదేళశాలకు వెళ్ళిపోయారు. ఇటలీరాజు “ఇమాన్యుయల్‌ " యుద్ధ సన్నద్ధుడయ్యాడు, తుర్కిసుల్తాను అఖరి నిముషంలో సంధికోనం (వయతళత్నించినా ఫలితం లేకపోయింది. యుద్ధం అనివార్యమైంది. 1911 అక్టోబరు క్‌వ తేదీ ఇటలీ సైన్యం సుల్తాను కోట ఆ(కమించుకొన్నారు. ఇదీ

వ్యో సేావళీ లర ఇలా ఉంటే ఈ యుద్ధానికి టర్కీపట్ల సానుభూతీ తెలుపుతూ కలకత్తా, మ దాను లలో మహమ్మదీయులు జార్జి చకవర్తికి ఇటలీ దేశస్థుల విషయమై. విజ్ఞాపన పంప్కకొన్నారట. ఇటలీ దేశంలో తయారై మన దేశానికి వచ్చిన వస్తువుల్ని ఐహివ్క-రిం చారట, అనాటి (పీవీకౌన్సీలు మెంబరైన శ్రీ అమరాలీ గారు “ఇది ఇటలీ తుర్కీ యద్ధమని కాక క్రైస్తవ మహమ్మదీయ యుద్ధమని భావిం పబడునని (వాసీనారట'--ఇదీ వ్యాసంలోని సారాంశం, 2 శ్రీ సరస్వతీ గాన సభ-కౌకినాడ

ఇది ఆక్టోవరు 1911 సంచికలోనే (పకటితం.- ఈ సంవత్సరం ఆశ్వీయుజు పక్ష పాడ్యమి మొదలు నవమి వరకు కాకినాడలో ఎనిమిదవ వార్షిక సభలు జయప్రదంగా జరిగాయి. శనివారం (పారంభమై ఆపై వచ్చిన ఆదివారం దాకా గాన సభలు జరిగాయి. అందులోని విశేషాలను నారాయణరావు ఈ వ్యాసంలో చెప్పారు. చివరి ఆదివారం థ్రీ ఆదిభట్ల నారాయణదాసు గారు హరికథ చెప్పారు. బుధవారం రోజు వైద్యనాథ ఆయ్యరుగారి గ్మాత కచేరీ జరిగింది, సళ చాల రనవత్తరంగా నడిచిందట, ఈ సళ 8 సంవత్సరాల (క్రిఠం స్థాపింపబడిందట. మంఠా.రా. శ్రీ రావు బహదూరు కొమ్మారెడ్డి సూర్య నారాయణ మూర్తి నాయుడుగారికి సంగీతం ఆంటే బాల ఇష్టమట. నంగీతమే కాక సాహిత్యానికి కూడ పోల వరం జమీందారు గారి లాంటివారు పూను కొంటే బాగుంటుందని ఈ వ్యాసంలో నారాయణరావు సేర్కాన్నారు. సూర నారాయణ మూర్తి గొరిని అభినందిస్తూ [వాసీన వ్యానం ఇది. నారాయణరావు “కాకినాడ కథా సం్యగవాం' అనే (గంథం కూడ (వ్రాసినట్లు వ్యాసంలో చెప్పుకొన్నారు. కానీ ఆది ఆలభ్యం,

8, రామాయణ రహస్యము

రామాయణానికి సంబంధించిన అనేక విషయాలు వారాయజరావు సూొమ్మాతీ సూవ్యాంగా పరిశీలించి ఈ వ్యాసాన్ని రచించారు. 1911న నవంబరు సందిక నుండి ఈ వ్యాసం (ప్రారంభమైంది. గౌతమీ [గంథాలయంలో అన్ని సంచికలు లభించక పోవడంవల్సి కవి వెలయించిన సంపూర్ణ వ్యాన స్వరూపం అర్థం కాకుండా ఉంది. బహుళః ఈ వ్యాసం 19012 జూన్‌ వరకు ధారావాహికంగా

9860 శ్రీ కోళ్ళకూరి నారాయణరావు రచనీలు వచ్చి ఉండవచ్చు, జూన్‌ 1912 లోల వచ్చిన సంచికలలో కొన్నిటిలో ఈ వ్యాసం ఏకారణాల వల్లనో కవి (పచురి.చలేదు. జనవరి, ఫ్మిఐవరి మాసాల [పతికల్లో ఈ వ్యాసం (ప్రచురించలేదు. డిసెంబరు, మార్చి, జూన్‌, సంచికలు అలభ్యాలు. ఒహుళః ఈ మూడు సంచికల్లో (పకటించి ఉండవచ్చు. మొత్తం మీద 1911 నవంబరు సంచిక వ్మపిల్‌, మే, ఈ మూడు సంచికల్లో ఉన్న ఈ అసంపూర్ణ వ్యాసం పరిశీలనా ర్లం.

వాల్మీకి కిం బూర్వము పద్మక విత్వము కంలదా---లేదా?

ఈ శీర్షిక (కింద నారాయణ రావు సహేతుకంగా తన సిద్ధాంతాన్ని (పతిపాదించారు. వాల్మీకికి పూర్వం సంన్క్బృతంలో కవిత్వం ఊందని చెప్పారు. టోయను వాల్మీకిళపించడు. వాడువిగత జీపుడుయినాడు, వాల్మీకి తన వెంట ఉన్న శిష్యునితో...

ళ్లో॥ పాద ఒద్ధో చర సమ, స్తంత్రీలయ నమన్వితః

శోకార్త స్య పవృత్తోయే, క్లో కోభవతునాన్యథా (క్రౌంచ ప& మిధునముము గూర్చి కలిగిన శోకారర్తిదే నానోటి నుండి వెలువడిన శాపాషెరములు సమానాక్షరములు గల నాలుగు పాదములతో ఈంషత్రీం యాన్వితమగు క్లోకమమ్మ్యెను)

వాక్మీకి తాళమానికి వచ్చిన తరువాత రామచర్మితం (వాయమని వాల్మీకిని (వ్మా కోరాడు. పద్యానికి నాలుగు పాదాలనీ, (పతిపాదంలోను సమౌ నావరాలుంటా యనీ, పై శోకం భావన. అసలు పద్యమే లేకపోతే వాల్మీకీ పై వషయం ఎలా చప్పి ఉంటాడు అని కవి (ప్రశ్నిస్తున్నాడు, “తంత్రీలయాన్విత మగు శ్రోకములు' అనడంవల్స వాల్మీకి కంటే పూర్వం శ్లోకాలు (వాసే వారనీ వాటిని లయాన్వితంగా పాడుకోనే వారనీ తెలుస్తుంది గదా! ఆటువంటప్పుడు బాల్మీకి కంటే ముందు శ్లోకాలు లేవనడం, కవిళ్వం లేదనడం సమం&ి సంకాదని నారాయణరావు ఉద్దేశ థం రామాయణమునకు6 బూర్వము (గ్రంథములుకలవా?---లేవాః

ఉఊళ్తర కాండము 9కీత్‌ సర్గలో శ్రీరాముని సభకు ళాస్త్రజ్ఞులు, పురాజజ్టోలు వైదిక, లౌకిక ఛందళాస్త్రజ్ఞులు కృత్త సూతజ్ఞులు; గీత వృ ర్తబ్లులు, చ్చికొడి

ప్యాసావ॥ ప్‌ర్ట్‌1 కవిత్వజ్ఞులు వచ్చినట్టు ప్పిన ఓ కాం ఉంది. ఇందువల్ల రామాయణానికి పూర్వం (గంఠాలున్నాయని కవి సిద్ధాం ల్రీకరించారు. కొవ్యములలోనైన రామాయణము మొదటిదియగునాః అయోధ్యానగర వర్ణనంలో “వధూనాటక సంఘళ్చ యుక్తం సర్వతః పురీం (ఎల్లయెడ- ను స్త్రీ నాటక సంఘములలో గూషయున్న అయోధ్య) అనే (పస్తావనబట్టి అప్పటికే దృళ్య కావ్యములున్నట్లు తెలుస్తుండి అంచేత సావాత్య (_ష్మకియల్లో [కష్టమైన దృశ్య కావ్యాలే అనాదకి ఉండగా రామా యజణం ఆది కొవ్యం ఎలా అవుతుందని కవి పళ్న-

రామాయణ కొవ్య రచనకు లేదా కథకు గల మూలాధారాన్ని కూడా కవి విమర్శించారు. నారదుడు వచ్చి కథ (వాయమన్నట్టు, అళడు (కౌంవ మిథున వియోగి సంఘటనానంతరం వాల్మీకి ఆ్మకమానికి రాగా [బహ్మ ఆయనను నారదుడు చెప్పినట్టుగా రామ క6థను (వాయమన్నట్టు రామాయణంలో ఉంది, దీనిని కవి విమర్శించారు.

“బుద్ధ జొాశకములు' అనే జాతక కథల సంపుటాలలో రామాయణం గూర్చికొన్ని కథలు రెండు జాతకాలలో ఉన్నాయి. మొదటిది 'దేవధామ జొళకము' రెండవది 'దళరథ జాతకము" ఈ రెండు కథల్లో కొంత రామాయణం కథ ఉంది. దశరథ జొతకము

దళరథుడు వారణుసిపుర చ్యకవర్తి. రొమలవ్మణులు ఈయన కుమో రులు, సీత ప్యులిక, భార్య చనిపోగా దళరథుడు రెండో స్త్రీని వివాహమా జొడు. ఈమెకు పుట్టినవాడు భరతుడు ఒకప్పుడు ఏదో సందర్భంలో రెండు వరాలు కోరుకొమ్మసి భార్యను అడిగాడు. భరతునికి ఎనిమిఏ సంవత్సరాలు వచ్చిన తరువాత వరాలు జ్ఞప్రికి తచ్చుకొని రావ్యాన్ని తనకిమ్మని అడిగింది. దళ రథుడు అంగీ3రించలేదు.. కానీ భార్య రామునిపట్టలైనా ఇకోహఖ్నద్దేస్తుం దన్న భయ.తో పన్నెండు స౭వత్సరాలు లమ్మణులను. ఆెజొనెకి ఫైళ్ళు తిరిగి వచ్చి రాజ్యాన్నెలు కొమ్మని శ్లీకోంథుడు రాముని కోరాడు? తళ్ళొడి”

శ వం బధ - వ | లక్షం. ఎలప

లిల్‌లి ఫ్రీ కాళ్ళకూరి నారాయణరావు రచనలు ఆజ్ఞకు బద్ధుడెిన రాముడు సీరాలక్మ ణులతోనవి హిమాలయాలకు వెళ్ళాడు. అనంతరం తొమ్మిది సంవత్సరాలకు దశరథుడు దివంగతుడు కాగా భరతుడు రాముని వెదుక్కుంటూ వచ్చి నగరానికి రమ్మని కోరితే సమయం ఇంకావుందనీ, (వస్తుతంఠాననీ చెప్పి భరతుని అభ్యర్థన మేరకు రాముడు పాదుకలను ఇస్తాడు. అనంతరం వనవాసం పూర్తి చేసుకొన్న రాముడు నగరానికి వచ్చి రాజ్యాలిషకుడై పదకొండు వేల సంవత్సరాలు పాలించాడు. శ. కౌంచీ నగర పండిత మహానథ

ఈ వ్యాసం ఫ్మిబవరి 1912 లో వెలువడింది. ఇదే సంవత్సరం వేసవి శెలవుల్లో మృదాసులోని [ప్రముఖులు కంచిలో పండితులు సభ ఏర్పాటు చేయాలనీ, అందులో ఈ [కింది విషయాలు చర్చించాలనీ నిశ్చయించుకొన్నారు

1. సంస్కృత విద్యాభ్యాసానికి (పోత్సాహం ఇవ్వడం. ౨, సము దయానం.
2. మత వబాహ్యులను తిరిగి హిందూ మతంలో చేర్చుకోవడం. 4. బాలికల వివావ వయస్సు నిర్ణయించడం ల్‌. వైది కాచారాలు, కి. హిందూ ధర్మశాస్తా ల్లో చేయదగిన సవరణలు. . పండితులలో ఐకనుత్యం సాధించడం,

అన్ని (పాంళఠాల నుంచి పండితుల్న ఆవ్వోనింబాలని ఈ సళ వారు నిశ్చయించారు. మవోరాజ రాజశ్రీ రావు బహుదూర్‌ యం. రంగాచార్యులు ఎం ఏ. గారు అధ్యవులు,

పండిళుల్లో ఐకమత్యం ఉంటే ఈసభ జయ[ప్రదం ఆయిన బ్లేనని కవి ఈ వ్యాసాన్ని ముగించారు. అప్పటి పండితులలో ఐకమత్యం లేదనీ, అందువర్ధి నంఘానికి సంబంధించిన నియమాలు, కట్టుబాట్టు నిర్జేశంచడంలో కృతకృత్యులు శొలేక పోతున్నారనీ నారాయణరావు ధ్వని గర్భితంగా చెప్పారు.

క. కొవ్పరప్ప కవులు - కాకినాడ

ఈ వ్యాసం మే నెల 1918లో కొంత భాగం (8 పుటలు) జూలై సంచిక లలో కొంత భాగం _పచురితమైంది. కొప్పరపు కవులు కొకినాడ వచ్చారు. వారి ఆస కవితా శక్తిని దర్శించి నాశాయణరావు వారిని (పళలసిస్తూ (వాసిన వ్యాసం ఇది,

వ్యాసావళి న!

విల్‌ మానంలో గంజాము. వేంకటరత్నం వంతులు గారింట జరిగిన వివావూ నుహోత్సవానికి సోదర కవులు వచ్చారు. ఆ రోజు దివాన్‌ బహుదూర్‌ దురుసేటి శేషగిరిరావు ఈ కార్య[కమానికి అధ్యక్షులు. కస్తూరి శివశంకర కాస్త్రి గార కూడ వచ్చారు. జనం తండోపతండాలుగా వచ్చారు. సీఠాకళ్ళాణం గురించి ఆపవుగా కొప్పరపు కవులు (వఐంధం చెప్పారు దానిని గంజాము వేంఠటరత్నము పంతులు గారికి అంకిత మిచ్చారు.

రెండు గంటలలో నాలుగైదు వందల పద్యాలు, + బ్రొర్ధాలంకారాలు, నవీన కల్పనలు, దువ్కర (ప్రాసలు ఘటిస్తూ వివిధ ఛందస్సులలో పద్యాలు చెప్పారు.!

2=6-19129 పోలవరం జమీందారు గారు శ్రీ రాశా కొచ్చెర్ల కోట లామచం[ద వేంకట కృష్ణారావు జహద్దర్‌గారు, రావుబవాదూర్‌ కోమ్మా రెడ్డి సూర్యనారాయణ మూక్తి నాయుడుగారు మొదలైన వారు విచ్చేసిన సళ కళాళాల భవనంలో జరిగింది. పోలవరం జమీం దారుగారు, ([ఐహ్మశ్రీ వంకా వేంకట రత్న ళాన్రిగారు సోదర కవులను ఆపవుగా ఖీమ్మని కథను (పబంధంగా చెప్ప మన్నారు. జమీందారుగారికి అంకితం ఇస్తూ (ప్రబంధాన్ని రెండు గంటల లోపల 5=కీ వందల పద్యాలు చెప్పారు.

అనంతరం కాకీనాడ పట్టణం గురించి మున్సిపాలిటీ గురించి చెప్పమంటే గంటకు కిళ0 పద్యాలు చొప్పున సోదర కవులు చెప్పారు.

18-6-1919 జిల్లా కలెక్టర్‌ వాల్డు దొరవారు కాకినాడ నుంచి వెళ్ళే నందర్భంలో సభ జరిగింది. దురుసేటి శేషగిరిరావుగారు ఆధ్యత్షులు. వాల్డు దొరను ఆయన శ్రీమతిని [పళంసిస్తూ సోదర కవులు ఆపకనిత్వం చెప్పారు.

ఫోకా్మపగ్గడ (బ్రవ్మానందంగారింట్లో కూడా ఓ రోజు నభ జరిగింది. ఆం[ధ పానిగా (వఖ్యాతిగాంచిన వారును, కొకినాడ కళాశాల పండితులు ఫ్రీపొడి వేంకట నారాయజ పాఠీగారు ఆ రోజు నలాధ్యష్షబు, నభ్యుల్లో కొందరు అభిమన్యు వధను, కొందరు కంసవధను అడిగారు. సోదర కవులు రెండింటినీ రెండు గంటల్లో క్‌00 పద్యాల్లో ఆపవుగా చెప్పారు

1. కొప్పరపు కవుల ఆవ కవిత్వాన్ని గురించి తల్లావర్లుల శివశంకర ళాన్ట్రి ళన అనుభవాలలో పేర్కొన్నారు, 1986 (పతిళ సంచికలు,

లీనికీ థ్రీ కొళ్ళకూరి నారాయణరావు రచనలు

కొకినాడలోనే మరో రోజు సోదక కవులు రావు సాహెబ్‌, పి. వేంకటాచలం ఫలి గారిని దగ్శించి ఆపవుగా కవిత్వం చెప్పారు. మిగతా విషయం 15 జూలై 1912 మనోరంజనిలో (ఫకటితం.

ఈ వ్యాఫం [ప్రచురించే నాటికి శ్రీ తిరుపతి వేంకట కవులకు శ్రీకొప్పరప్ప సోదక కవులకు మధ్య వైషమ్యాలు త్మీవంగా పెరిగినాయి. దాని (వభావం ఈ వ్యాకంలో చూడగలం. నారాయణరావు కొప్పరపు సోదర కవులను సర్థిం రావ,

(ఫ్రీ తిరుపతి కవలు అష్టావధాన, శతావధానాలు చేయడంలో జగత సిద్ధులు, కొప్పరపు సోదర కవులు ఆకుకవిత్యం చెవృడంలో అసాధారణ 1పట్టావంతులు. ఆపకవిత్యం మంచిది కాదని తిరుపతి కవులు కొప్పరపు వారిని దృన్టిలో ఉంచుకొని బాలచోట్ల ముఖ్యంగా గుంటూరులో అన్నారు. అందుకు సమర్ధనగా అప్పకవి ఉదాహరించిన పద్యాన్ని వల్లించారు. ఆ. తేకాకుండా వీరు అపకవిత్యం చెప్పకూడదనీ, పూర్వులు దానిని విమర్శించాననీ, డీని వలి లోకానికి (వయోజనం లేదనీ, భాష చెడిపోతుందనీ ఖండించారు. దీనిని ఈ వ్యానంలో నారాయణరావు ఖండీంచారు.

ఆసకవిత్వం చెప్పవచ్చునని అప్ప[వి మరోచోట చెప్పిన పద్యాన్ని నాాాయజరావు ఉటంకింారు. జక్కన, పెద్దన, రామకృష్ణుడు మొదలైన వారు తమకు ఆవకవితా (వజ ఉందని చెబ్బుకొన్నట్లు ఈ సందర్భంలో నారాయణ రాపు గుర్తుచేశారు. ఆపకవిత్వం వల్ల భాషపొడవుతుందని తిరుపతి కవులన్నారు. ఈ విమర్శకు (వతిగా నారాయణరావు అవధానం వల్సలో కానికి సాహిత్యానికీ [వయెజనమేమిటని వారిని పశ్నించారు. కత్తెక గురించి అవధానంలో తిరుపతి కవులు చెప్పిన పద్యాన్నీ, అదేవస్తువు గురించి సోదర కవులు ఆశువుగా చెప్పిన పద్యాన్నీ తమ వ్యాసంలో వెల్లడించి మంచి చెడ్డలు పాఠకులకే వదలి పెట్టారు. తిరుపతి కవృల పద్యం

చ॥ రవికెల గడ్డలు చొక్కల గుడ్డలు రంగుగ గుధ్రైడు వారలకున్‌

సవరుగ దొర్హకు నెత్తుల మీదను క్షారముచేసీడి వారలకున్‌

భవనములందున దివ్వెల నెప్పుడు బాగొనరించెడు వారలకున్‌

మివులుగ గ_త్రెరకా వలయుం జుఘి ఘి(తుడు పింటివెమేదినిలోన్‌

వ్యాసాతళ లక్‌ర్‌ కొప్పరపు కవుల వద్యం కవిరాజ ? ఇరువుగు గూడి యొనర్చునెడం బనులెప్పగిది న్నెణ వేజెడునో

ఇరువురు కాంతల సందున! గాంతు(డ దెంత సుఖంపడ( జాలునొయొ

క్కరునకు నొక గ్రారేడే గతి. దోడ్పడం గావలెనో (కియలందున(గ

త్రెర మన కత్తెజ' గెల్లి వివేక నిధీ! తగ బోధ యొనర్చుజుమీ!!

పె రెండు పద్యాలు కవి ఉటంిం చారంటే తిరుపతి కవులను ఖండించడమే. సోదర కవులను నారాయణరావు ఎలా 1వళంసించారో ఈ వ్యాసంలో కవి శెస్పిన మాటల్లోనే చె స్తే బూ సంటుంది. “ఆ కవి చృకవర్తులు (పతి సళయందును వ్రసిద కళ యొన/గక, యే యితర భాషలోనిదైన( (గొత్త కథ నొనంగి మాసామర్ధ్యమును బరీక్షీంపు(డని నళ్యుల ఢీశౌని యడుగుచున్నారు. మీ కిష్ట మగు వర్టనములను; ని యమములను, గోరు(డని గొంతెర్రిపలుకుచున్నారు. మీకే మేని సందియములున్నచో( జాటున [దో హపు మాటలాడక సభలో లేచి నిలువంబడి నినృంశయముగ మమ్మలనడుగుండని ఢంకా పయిదెబ్బ( గొట్టి చెప్పుచున్నారు యతి [పానము తింత మందునకయిన టోధపడునట్టుగా నాయాస్థలములలో నాంగియేనుడువుచున్నారు.. వ్యంగ్యములు, శ్లేషలు, నౌచిత్యములును న్నగు విశేషములుండు పట్టులను, (బతి వారికి బోధపడుటకయి రెండేసి మూండేసి సారులు వరించుచున్నారు. ఇట్టిస్థితిలో వారి సభకే పోకయు, బోయిన బెదవి మెదల్పకయు వెనుక వాడులాడుట తగునా"”--- ఈ మాటలు తిరుపతి కవులను విమర్శిస్తూ ! వి చెప్పారనేది యధార్థం. ఆసకవిత్యంలో ఉపమ, ఊ[త్పేఇాది ఆలంకారాలుండవని తిరుపతి కవులు

సోదర కవులను విమర్శించారు. దినిని నారాయణరావు పూర్యపనం చేస్తూ కాకినాడ సళలో సోదరకవులు ఆకుపుగా చెప్పిన కొన్ని పద్యాలు తమ వ్యాసంలో ఉటంకింబారు. వాటిలో అలంకారాలున్నాయి. మచ్చుకు ఒకటి చూద్దాం. గంగ శరీర ధారిణియైన విధమిట్లు (పళసింపబడెను+

సీ॥ ఘన శరోజౌఘ మో కాకశై వాలమో

యను సందియం బింతయమర కుండ నయనంబులో కాక నలిన ప్మతంబులో ఇను సంధియం బింతయలమకుండ+

కిథ6ీ ఫ్రీ కాళ్ళకూరి నారాయణరావు రళనల దళకు( జూపులొకొక బెపకు బేడిస మీలొ యను నందియం బింత ఠతనర కుండ గరువంపు( బిరుదుతో కాక సైకతములో యను నందియం బవింళయెనయకుండ గీ వథలౌకాక బెడంగ్రైన యలలొ యనెడు నెట్టి సందియ మింతయు నలరకుండ గంగనై జాంగ నంపడల్‌ రంగు మీఅ నొక్క శృంగారవతియయి యొప్పుగాంచె ఇరవై నాలుగు పుటలున్న ఈ వ్యాసంలో నారాయణరావు సోదర కవులను (ళంసిస్తూ తిరుపతి కవుల్ని ఖండిస్తూ రచ్వన సాగించారు. రి, మాయవ్రాత = మారుపేరు ఈ వ్యాసం ఆగస్ట్‌ 1918 మనోరంజనిలో |పచురితమైంది. కొప్పరపు కవృలమీద కార్చెల్ల శ్రీనివాసరావునాయుడు ఓ వ్యాసం [పకటించారు. దానిని ఖ)డిస్తూ నారాయణరావు [వాసిన వ్యాసమిది. (శ్రీనాయుడిగారికి చదువు అంతగా రాదనీ, ఎవరో (వాయించి ఉంటారనీ నారాయణరావు ఈ వ్యాసంలో ఆరోపీం బోరు, జూన్‌ నెల సంచిక లభ్యం కాలేదు. అందులో నారాయణరావు శాఖా స్పర్ధల కక్షలు పెరగకూడదని పేర్కొన్నారు. నాయుడుగారు దేశం పాడన కుండ నివారించడానికి తాము ఈవ్యాసం [వాశారట అని అ వ్యాసంలో. పేర్కొ న్నారు. ఆ వ్యాసం లఖించలేదుగాని ఈ విమర్శ మాతం లభించింది. ఇందులో కవి కూడా ఐకమత్యం గురించి చెప్పారు. తిరుపతి కవులు సోదరకవులను విమర్శించడానికి నాయుడిగారి. పేరును వాడుకొన్నారనేది నారాయణరావు అభి[పాయం. అందుకే ఈ వ్యాసానికి “మారయ (వాత-మారుపేరు' అని నామకరణం చేశారు. 7. అగ్నిగోళము (ఢిల్లీ కల్లోలము) ఈ వ్యాసం 1918-1918 డిసెంబరు, జనవరి సంఛికలలో | పకటేం ఛ్గార్దు,

వ్యాసోవ? లి! జార్జి చకవ రి ఢిల్లీలో 28-2-1918 నళ ఏర్పాటురేయడానికి ఉత్తత్వ ఇచ్చారు. రాజ (పతినిధి హార్డింజ్‌ (పళువు, [పల్వి, 98వ తేది 1! గంటలకు క్రిలుదిగారు. ఫరీదుకోట మవోరాజుగారి 'మాయావాజ్‌' అనే ఏనుగుపై ఇద్దరూ ఆసీనులై స్టేషన్‌ నుంచి వస్తున్నారు. రాజులు, సేనానులు, పుర (వముఖుఖ వెంట వస్తున్నారు. వెంబడిస్తూ గంట స్తంభం దగ్గరకు వచ్చేనరికి ఎవరో ఏనుగు పెన బొంబువేకారు. వొర్ది- జ్‌ (వళువుకు అపాయంలేదు కొని భుజం మీద, మెడమీద న్వల్బ గాయాలు తగిలాయి. ఛ్య6ంపన్రే భటుడు చనిపోయాడు. (వథ్వి మూర్చిల్లింది. అయినా వార్డింజ్‌ సభ ఏర్పాటు చేయమన్నారు. కానీ ఆయనకు న్చువా తప్పడం వల్ల వైద్యశాలకు తీసుకొని వెళ్ళారు. అనుమానిళుల్ని పట్టుకొన్నారు. రాజ (ప్రతినిధి ఆరోగ్యం త్వరగా కోలుకోవాలని భగవంతుని (పార్ధిస్తానారాయజరావు ఈ ఛ్యాసాన్ని ముగించారు. 8. గన్నవర పొర సభా మందిర వార్షికోత్సవము (శ్రీ కొవ్వరప్ప సోదర కవుల ఆశుకవికా సళ మరికొన్ని విశేషములు ఈ వ్యాసం మనోరంజని డిసెంబపు = జనవరి నంయ క నంచికలో [వచురితం. కృష్ణా జిల్లా గన్నవరంలో జార్జి చృకవర్తి పట్టాభిషేకాన్ని పురన్మురించుకొని 12-12-1911 నాడు 'జార్జి దఫిప్త్‌ కారోనేషన్‌ వీల్‌" అనే "పేరుతో నిర్మించబడ్డ పౌర నభా మందిరం ("0౪0 8611)లో 16-18-1919 న వై భవంగా వార్షికోత్సవం జరిగింది. ఈ ఉత్సవానికి గన్నవరం స్రేషనరీమాజి స్టేట్‌ (అవ్మాథ్రీ విల్లుట ఆంజనేయులు డి. పి, డబ్ల్యు సెక్షన్‌ ఆఫీసర్‌ థ్రీబుద్ది శాజు వీరభ్యదరావు గారలు మూల కారకులు. ఈ సందర్భంలో కొప్పరపు కవుల్ని ఆహ్వానించడం జరిగింది. నారాయణరావు కూడా ఉన్నారు ్రీసిరివెళ ? వెంకోఐరావు పంతులుగారు అధ్యక్షత వహించారు, నభ మధ్యాహ్నం రెండు గంటలకు జరిగింది. శ్రీ వీరళదరావు అధ్యక్షులు, నాలుగు గంటలకు అసకవితా కొార్య్యకమం [(పారంభమైంది. శ్రీ వేలూరి శివరామళాన్తి గారు కూడా వచ్చారు. ఈయన రాక ఎన్నో అను మానాలకు దారితీసింది. వెంకోబరావు పంతులు అగననాధి పత్యం వహించారు, క

లికి ఫ్రీ కాళ్ళకూరి నారాయజర్జావు రచనణ శ్రీభ్రీఫీ శివాభినవ శంకర భారతీ స్వాములవారు వేడిక మీద ఉన్నారు. వీడ ఒకప్పుడు శతావధాని. వెంకోబరావు పంతులు షేక్‌ ఏవీయర్‌ రచించిన “సింబలైన్‌ ఆనే నాటకం కథ చెప్పీ దానిని వబంధంగా గంటకు రెండు వందల వద్యాలు చెపృమన్నారు. నారాయణరావు దానినే మూడు ఆళ్వాసాలలో చెప్పమన్నారు. కేసే గంటలో 400 పద్మాలు చెప్పీ వీరభ్మదరావు గారికి అంకిత మిచ్చారు. వీకి (వతిభను (మంసిస్తూ నారాయణరావు అప్పటి కప్పుడు కొన్ని పద్యాలు చెప్పారు

18-18-1912 న వీరళ్మదరావు ద్వితీయ పుత్రుడు నత్యభూవణరావు జన్మదినోత్సవం ధావాజీ గూడెంలో జరిగింది. ఆ నందర్భంలో సోదర కవులు ఆపవుగా పద్యాలు చదిలారు. ఇదీ ఈ వ్యాసంలోని సారాంశం.

9. గోదావరి మండల సభ = కొకీనాడ

ఈ వ్యానం మనోరంజనిలో 15 షీపిల్‌ 1012 లతో (పచురితమైంది, గోదావరి మండల నభ కాకినాడలో మూడు రోజుల పొటు జరిగింది. 22=8=1018 మధ్యాహ్నం రెండు గంటలకు కాకినాడ పొర సభా మందిరంలో | పారంభమైంది. ఫోలవరం నంస్థా నాధీశలు ఫ్రీ కొచ్చెర్ణకోట రామచం[ద వేంకట కృష్ణారావు గౌరు సభకు స్వాగతం చెప్పారు. న్యాపతి సుబ్బారావు పంతులుగారు వి. యన్‌! భ్రీనివాన శాస్త్రిగారిని అధ్యక్షులుగా (పతి పాడించారు. ఏక[గీవంగా ఆమోదం లభించింది. శ్రీ శాస్త్రిగారు ఇంగ్లీషులో మాట్లాడితే శ్రీ పోలవరం జమీందారు గారు రెనిగించారు.

98=8=19018, న, రెండవ రోజు సంఘ నంన్కరణ నభ జరిగిందీ. థ్రీ కోపగ్గాము రామమూర్తి గారు అధంక్షులు. కళాకాల చారి తకోపన్యాసకులు భ్రీ మామిడి పూడి వేంకట రంగయ్య గారు [పారంఖో పన్యానం చేశారు, అనం తరం శ్రీ దుగ్గిరాల సూర,[పకాశరావు గారు శ్రీ వీరేశ లింగం పంతులు గారిని వైండా రామకృష్ణయ్య గారిని [పళంశించారు. టెనెండు దొరసాని స్త్రీ జనోద్ధరణ గురించి మాట్టాడారు. ఆ పైన శ్రీ వెంకట రంగయ్యగారు రజన్వలానంతర వివాహం గురించి రాజళాసనం చేయించాలని ఉపన్యసించారు. శ్రీచిలకమ ర్రి లవ్మీ నరసింవాంగారు వితంతు వివాహాల గురించి [పసంగించారు. థ్రీ కాళ్ళకూరి నరసింహంగారు కన్ఫాకల్కాన్ని గురించి మాట్టాడారు. శ్రీఆ త్రిలి సూర్యనారాయణ

వ్యాసావ$ రికి గారు నంఘ పారిశుద్ధ్యం గూర్చి వనంగింబారు. మ్‌ థ్రీ వేంకట రంగయ్య గారు స్త్రీ విద్య గూర్చి, థ్రీ చిలుకూరి వీరభ్యదరాపు గారు కాభా భేదాల గూర్చి (వనంగించారు. మధ్యాహ్నం రాజకీయ నళ (ప్రారంభమైంది. నోర్డి జ్‌ పళువు పై అరిగిన వఠల్యాపయత్నం పట్ట నంఠాపం వ్యక్తం చేళారుం మూడవ రోజు (24-8-1918) నాడు పూర్వాబార నభ జరిగింది. థ్రీ దురుసేటి శేషగిరి రొవు పంతులు గారు అధ్యక్షులు. ఈ సభలో కొందరు సంఘ సంనగరజను విమర్శించారు. మాట్లాడదలచిన వారు మిగిలినందువల్ల సళ మరునటి రోజు ఉదయం జరిగింది. ఆ రోజు శేషగిరిరావు గారు రాలేదు. సంఘ సంన్కరణ ఫైన జరిగిన ఉపన్యాసాలతో నల ముగిసింది. దేశం, నంఘం, నాగరికత, మొదలైన వాటి పట్ల ఉన్న దృథాభిలాషయే కవి చేత ఈ వ్యాసం (వాయించిందని నృష్టంగా బప్పవచ్చు. 10, 'హైందవార్యుల (ఒక కొ త్త సంగతి ఈ వ్యానం 15 జూన్‌ 1918 లోను, జూలై నంచికలోను (ప్రచురిఠం. ఆరు+లను గురించి 1పతే[;కమెన సంగతులున్నాయి ఇందులో. 1 వళ్వకల సై యూరప్‌ ఖండంలోని ఆర్య భాషల్లో “ఆర్య' అనే శబ్దంలేదు. ఆర్య ళబ్బం హైరశీకులకు, భారతీయులకు మాఠమే ఐతిహ్యంలో చెప్పబడింది. అందువల్ల ఆర్య కబ్దం ఈ రెండు తెగలకే పరిమితం, ఆర్యులు హిమాలయాలకు ఉత్తర దిశనుండే దేశాలనుంచి బయలుదేరి వామాలయాలు దాటీ హిందూ దేళానికి వచ్చారనేది నారాయణరావు ఖండించారు. ఆర్యులకు ముఖ్య దైవం ఇం[దుడు అని వీరి సిద్దాంతం. ఆదిమ కాలంలో ఉత్తర హిందూ దేశంలో ఎవరు జ్ఞాన సంపన్నులై అభివృద్ధిలోకి వచ్చారో వారే వేద కర్తలని కవి స్వీయ ఊవా. హైందవార్యులు హిందూదేళశంలోని వారనీ, వీరు కొంఠకాలం డషణ దేళంలో ఊండి అనంతరం ఊత్తర దిశకు వచ్చి తరువాత జ్ఞానవేత్తలై పాకృశ్ళిమ దేళాలలో వి స్తరించాధని నారాయణరావు అభిిపాయం,

కిం ఫ్రీ కాళ్ళకూరి నారాయణరొవు రచనలు ఆర్యుల గుించి లిన్నాలి [ప్రాయాలున్నాయని అంటూ ఈ సంగతి భావి పరిశోధనలవల్స తేలవలసిందేగాని ఇప్పుడు నిర్దిష్టంగా చెప్పడం కష్టమని కవి ఈ త్యాసౌని [| ముగించారు. 11. తిరుపతి వేంకట కవులు = గుంటూరు సీమ ఈ వ్యానం 15 జూలై 1918లో [పచురితమైంది. శ్రీ తిరుపతి వేంకట శవులు (వ్రాసిన “గుంటూరు సీమ-పూర్వరంగము” అనే (గంథం పె నారాయణ లావు వెలయించిన విమర్శక వ్యాసం ఇది. తిరుపతి కవుల గుంటూరు సీమ (గంథం (పచురించగానే దానిని చూసి నారాయణరావు ఈ వ్యాసాన్ని (పచురిం చారు, జంటకవుల జంట మధ్య వ్వైమనశం తీ[వస్థాయి జేరుకోగా తి, వెం, కవులు తమవై రాలు, గుంటూరు ఆనుళవాలు కలిపీ “గుంటూరు సిమి పూఠ్వ రంగము, ఉత్తర రంగము 'అనే 'పీరుతో రెండు [గంథాలు వెలయించారు. పూర్వ రంగంలో సోదక కవులను అభిమానిస్తున్న నారాయణ రావును తిరుపతి కవులు తూలనాడారు. ఈ [గంథాన్ని ఆధారంగా జేసుకొని నారాయణరావు తిరుపతి కవుల్ని విమర్శిస్తూ పై శీర్షికతో ఈ వ్యానం [వాకారు. వాన్త వానికి ఇరుజంటలకు మొదట్లో సఖ్యం ఉండేది. సోదక కవుల ఆసకవిత్వాన్ని తిరుపతి కవులు 17-1-1911 'ళశిలేఖి ష్మతికలో కొన్ని పద్యాలు [వానీ అభినందించారు. ఈ కలహానికి కారణం కొందరి శాఖా దుర విమానమే. నారాయణరావు తిరుపతి కవుల్ని విమర్శిస్తూ ఈ వ్యాసం ఎందుకు (వ్రాశారో కెలుప వలసి ఉంది. తిరుపతి కవులు తమ పూర్వ్యర ంగంలో నారాయణ రొవుని దూషిస్తూ తమకోపాన్ని (పదర్శించారు. ఆ గంథభంలో 5 వ. పుటలో “మమ్ముదూషించు బుద్ధిమంతులు" అని కొంత మందిని పేర్కాన్నారు. వారిలో నారాయణ రావు కూడ ఉన్నారు. అదే [గంథంలో 78, వ. పుటలో నారాయణ రావుని గురించి “వృథాశాఖాఖిమాని, ఇతడు కొండొక యతి, పానముల కూర్చు నెరిగినవాడును 'శతావథాని యనునొక విఠపుజం దెపు. టోంచ తొడుగు కొనిన వాడును నని యెంఖ(గునది. తన నాటకముపై దాననుకొన్న తెజంగునన

వ్యోసావః? ప్రీరి1 భ్మిపాయ మొస( గనిది మొదలు మమ్మునితడు ద్వేషించుచుండును” అని విమర్శించారు. పై సందర్భాల వల్ల నారాయణరావు తీరుపతి కవులను విమర్శింప వలసి వచ్చింది. ఆసలు వారాయణ రావు మీద శరుపతి కవులకు కోపం ఎందుకు వచ్చిందో కూడా ఈ వ్యాసంలోనే స్వయంగా చెప్పారు. తిరుపతి కవులు ఓ మారు ఆంధ సాహిత్య పరివ్చ[తికలో కవుల గురించి చెప్పారట. అందులో వరుస్యకమం సరిగా లేదని నారాయణరావు అన్నారట. వరుస్మకమం అనేది చార్మిత కొంళం. మన కవి చర్మిత గంథాలు బాగా అభ్యయనం చేసినవారు కదా! అందుకే విమర్శించారు, ది తిరుపతి కవులకు కోపకార ఇమైంది. కొప్పరపు సోదర కవ్వలు-కాకినాడ వ్యానంలో ఇరుజంటల “కత్తెం” కవిత్వం పోల్చారుకదా! అందువల్ల కూడ నారాయణరానంకే తిరువతి కవులకు శోపం. అందుకే వారు ఆయనను విమర్శించారు. పూర్వరంగం (గంథాన్ని ఆధారం చేసుకొని నారాయణరావు తనపై వచ్చిన విమర్శలను ఖండిస్తూ ఈ వ్యాసం (వాళారు. కవి విమర) ఇలా సాగింది. చ్మికాళ్యుచయ గురించి ఇదివరలో అభ్మిపాయ (వొస్తూ [ఈ సందర్భంలో “చి తాళ్యుదయము' మీద తిరుపతి కవులు పంసీన ఆభి(ప్రాయాన్ని కూడా పరిశీలంచాలిం "అయా! మీ కార్డు చేరినది.... ....కవిత్వ తాగము సరసముగనేయన్నది, తక్కిన పీఠకలోని కొన్ని యంశములును, నాందిలోని యంళములు కొన్నియు; ఇకకి వృత్తి వివయమును నాకొక తీరుగనున్నది.... చిత్తగింపుకు శజావభావి, చెళ్ళపిళ్ళ వేంళటళాశ్రీ] దెళ్ళపీళ్ళవారు కవిత్వం నరసంగానే ఉందని సెలవిచ్చారు. అటువంట ప్పుడు వారి మీద నాకెందుకు కోపం అని నారాయణరావు వాదనం

లిర్రల ఫ్రీ కాళ్ళకూరి నారాయణరావు రచనలు

తిరుపతి కవుల్ని సమర్దించే 'ఆర్యమత బోధిని" కొప్పరపు సోదరులను విమర్శించింది. అందుకు నారాయణరావు [పతి విమర్శ చేశారు. అది తిరపతి కవులకు కోపకారణమైంది అన్నారు నాంాయణావు.

చేమవరా (గవోరంలో థ్రీ తిరుపతి కవులు అవధానం చేళారు. అక్కడ పోతరాజు లమఖ్మీనరసి: హం కవి వీరిని మోహరించారు. ఈయన ఎవరో నారాయణరావుకి తెలియదు. కానీ శ్రీ పోతరాజు వాని (ఫోత్సహించింది నారాయణవేనని తిరుపతి కవుల అనుమానం “అభినవ సరన్వతి*. అనే ప్మకికలో తికపతి కవులు, నారాయణవును ఇలా విమర్శించారు.

“*ఇతనికిహసర ములు రెండును జెడ (పోత్సహించిన వా(డు మనోరంజని ప్మతికా షపప ర్తకుండుగు( గాళ్ళకూరి నారాయణరావు గారని యెంచవలసి యన్నది.”---ఈ నిమర్శశారాయజరావుని బాధించింది,

థ్రీ పాడి వేంకటస్వామిగారు నారాయణరావుకి కవితా గురువులు, తిరుపతీ కవులు 14-6-1918న శ్రీస్వామిగారి ఇంటికి వెళ్ళి ఆయనతో నారాయణరావును విమర్శించారట. ఏదో ఒక మిషమీద నారాయణరావును కోర్టుకు లాగడం తమను ధ్యేయమని అన్నారట. ఇది నారాయణరావుకి కోపకారణమైంది.

తిరుపతీ కవులు మళ్ళి ఓ మారు శ్రీ పాడి వేంళటస్వామిగారింటికీ వెళ్ళొరట, నారాయణరావు 10-18 సంవత్సరాల బాల్య ప్రాయంలో వారి (గామ దేవత మీద ఓ దండకం (వాళారు, అందులో వ్యాకరణ దోషాలున్నాయి. దానిని విమర్శించాలనే మిషతో ఆపుస్తకం ఇమ్మని స్వామిగారిని కోరారట, స్వామి లేదన్నారు. ఈ విషయం తెలిసిన నారాయణరావు బాధపడ్డారు,

'సంటూకు సీమ వివాద (గంథం. ఇందులో కొప్పరపు సోదర కవులను నారాయణవును విమర్శించడానికే తిరుపతికవులు (వ్రాశారు. పాఠకులు తమను అపార్థం చేసుకోకుండా కొన్ని వాస్తవాలు వారికి తెలియకేయాలనే తలంపుతోనే ఈ వాస్యం (వాయనలసి వచ్చిందని నారాయణరావు సవినయంగా నునవి చేసుకొవడంగమనార్హం,

కథాసాహితీ వీ88 12. రోజు మంచిదని పట్ట పగలేకన్నమా?

ఈ వ్యాసాన్ని కవి ఆగస్ట్‌ నవంబరు 1918 నాలుగు నెలల సంయుక్త నంపుటంలో వెలయించారు. పై శీర్షిక మీద ఈ వ్యాసాన్ని సెప్టంబర్‌ 21-28 తేడీల 'హతకారిణి' అనే స్యతికలో నారాయణరావు (ప్రకటించారు. నవంబరు 1వ లేదీ సుదర్శిని'లలో శ్రీ కృత్తి వెంటి. గంగరాజుగారు నారాయణరావుకి ఉత్తరం (చాసినటు ఓ వ్యాసాన్ని (పకటించారు. దాసకి సమాధానంగా హితకారిణిలోని ఈమ వ్యాసాన్ని కూడ మనోరంజనిలో వేసి, గంగరాజుగారి ఉత్తరాన్ని కూడ మనోరంజనిలో [ప్రకటించి ఆయన ఉత్తరానికి సమాధానం. ఇచ్చారు ఈప్మతికలో, ఈ వ్యాసం సారాంళం ఇది.

తిరుపతి కవులు “గుంటూరు సీమ*లో 69-48-46 పద్మాల్లో శతఘంటక వనం చెప్పేవారు ఎప్పటి కప్పుడు [కొత్తగా ఆపవుగా పద్యాలు చెప్పడం సాధ్యం కాదనీ, ఎవరైనా అలా చేప్పడానిక(పయత్నిబారంటే కేవలం ఇంతకు ముందు చేసుకొన్న పద్యాలు చాల ఉంటాయనీ కొప్పరపు కవులు కూడ అంతే ననీ (వ్రాశారు. డీనిని నారాయణరావు విమర్శించారు. కంఘంటకవనం బప్పే తిరుపతి కవులు కూడ అట్లేనని వారే స్వయంగా తెలియజేసుకొన్నారని విమర్శించారు,

వెనుక వేనవరపు సభలో వేంకట కాస్త్రిగారు 'భ్రీమంతం' బదులుగా *“శ్రీవంఠతం”' అని (పయోగించారు. ఈ (ప్రయోగం వేంకట ళాస్త్రిగారు వాడి ఉండరని గంగరాజు సమర్ధించారు. అందుకు గంగ రాజును పవపాతి అన్నారు, నారాయణరావు గంగ రాజుగారి పై సమర్థన 'సుద్శరిని'లో ఉటంకించారు. ఈ సమర్ధనను నారాయణరావు ఈను వ్యాసంలో వినుర్శించారు,

“యు

(గంథ వివుర్శలు కం కృతి (ప్రశంస

(ఛారతమాతా (పతికాధిపతులచే _పకటింపబడిన పరీధావి సంవత్సరాది నంచికను గూర్చి)

ఇది విమర్శక వ్యాసం. 15, వ్మీపైల్‌ 19812 మనోరంజనిలో (పచ రితం. విజయనగరం నుంచి భారతమాతా ష్మతికాధిపతుల చేత (పకటితమైన పరీధావి నంవత్సరాది సంచిక తమ కార్యాస్టానం చేరిందనీ, చాల సంతోవమనీ, అందులో 18 వ్యాసాలున్నాయనీ, వాటిలో 1. అంధ భాషలో వలయు (గంథ ములు, ఏ, మకర సం్యకమణము, 8. ఆర్యభట చర్మితము అనేవి క్లాఘా ప్మాతంగా ఉన్నాయనీ నారాయణరావు (పళంసించారు. ఇటువంటి సంచికను సపచురించిన పతికాధి తులను సంపాదకుడిగా నారాయణరావు అభినందించారు, తలలను వయయతా

1. విజయనగరం నుంచి భోరతమాత ప్మతికను భాగవతుల విశ్వనాథ్‌గారు

నడిపారు ఈ శతాల్డీ మొదటి దశకంలో (1910).

"భాగవతుల జోగారావు పంతులుగారని ఒకరు జిల్లా మునసబుగా నుండీరి. వారి కుమారులగు భాగవతుల విళ $నాథంగారును నేనును కొన్నాష్మ రిపన్‌ స్కూలులో నవాపాళులముగా నుండెడివారము. నిశ్వనాధముగారు విజయనగ రములో “'భారతమాత' అను పేరుతో ఒక తెలుగు వారపష్మతికను స్థాపించికి వానికి నేను తరచుగా వ్యాసములు వ్రాయుచుండెడి వాడను”

• =ఆర్మకథ-్రీకవికొండల వేంకట సత్యనాాయణమూలర్తి (ఆము దితం) ఈ వృత్తాంతం 1910 నం॥ (పాంకానికి సంబంధించింది. ఈ భాగవతుల విశ్వ నాథ్‌ గారు తరువాత జపాన్‌ వెళ్ళి పర్మిశమల ఫ్థాపనంలో శిశణ పొంది స్యుపసిద్ద పార్మిశామిక విజ్ఞానవేత్తగా, ఈ ళతాన్సీ భారతీయ మేధావుల్లో ఒకరుగా కీలర్తితులై నారు, అలవోబాద్‌ నుంచి లీడర్‌ వ్మతిక నిర్వహించిన సముఖ ప్మతికా రచయి తలు ్రీచిష్దావూరి యక్ఞేళ్వర చింతామణి (1880=1940)తో భాగవతుల వారికి బాంధవ్యం ఉంది,

(గంథ విమర లు ఏీ6క £, ఆంధ్రపత్రిక సంవత్సరాది సంచిక

ఇది కూడ ఏ పెల్‌ నంచికలో [పచురించిబడిందే. ఆంధ్రప్మతికాధి పతు లచే (ప్రచురించబడిన మూడవ సంవత్సరాది సంచిక తమ కార్యాలయం చేరిందనీ అందలి విశేషాలు తరువాత ప్యతికలో (వాస్తాననీ నాంయణరావు చెప్పు కొన్నారు. కానీ తరువాయి స.చికలో కవి ఎందుకనో _వాయలేదు.

8, కృతి (వళంస

(ఢిల్లీ దర్బారు అనే [గంథంపై) ఈ వ్యాసం-1ల్‌ మే 1912 మనోరంజ నిలో ప్రచురితం. ఖ్రీ కొమ్మరాజు లక్ష్మణరావు పంతులుగారు “ఢిల్లీ దర్బారు (గంళాన్ని విమర్శనార్థం నారాయణరావుకి పంపారు. లవ్మణరావు గురించి నారాయణరావు ఇట్లా (ప్రశంసించారు. క. ........మన యాంధ భొషయంటు( జారి(తముణు లేని కొ(రను నివారించి యిట్రి కార్యమున కితరులకు మార్గదర్శ కుల గుటకును, విజ్ఞాన (పళిపాదనములై న యితర (గంథములను గూడ బెక్కింటిని మండలి సంజ్ఞం (ఇకటించి యాం(ధ్మ్యపపంచమన నూతన జ్లానమును మొలక లెత్తించుటకును భగవంతు! డీ లవ్మజరావుగారిని సృజించెనని మాయఖి (పాయము” ఈ వ్యాసం మొత్తం మీద లమవ్మణరావుగారిని (పళంసిందారు, కానీ (గ్రంథంలో కొన్ని అంళాల్ని ఖండించారు కూడా. 1. ధర్మరాజు తరువాత ఇండ (పస్థమును కృష్ణు ప్హొతుడగు వ్యజనాభుడు పాలించినట్లు లక్మ జరొవు గొరు చెప్పారు. దీని; నాాయణరావు ఖండించారు. అలఖిమన్యుని సంతతివారు ఎందరో ఇం్యద్మపస్థాన్ని పాలించారని కవివాదం. 8. హిడింబాసుర, బకాసు రుణ మైసూరు (ప్రాంతం వారనీ పంతులు గారన్నారు, భౌగోళికంగా ఈ వాది శ్రథికాదని నారాయణరావు విమర్శించారు.

“దేశాధిమాన, లాషాఖిమాన, జొతీయాలిమానములకు. బట్టుగొమ్మయె నర్వవిధముల బాటుపడు నీ లమ్మణరావుగారిని సర్వేశ్వరుండు సదా రవషించు€ గాకొ అంటూ నారాయణరావు ఈ వ్యాసాన్ని పూర్తి చేళారు.

4. ఆంధ్ర సాహిత్య పరిషత్న్యత్రిక

ఇది ఆగస్ట్‌ 1918 సంచికలో (ప్రచురితం. చెన్నపట్టణం నుంచి ఆంధ

సాహిత్య పరిషత్చృతిక అనే ర్లైంమాసిక ప్మతిక వస్తుందనీ భావ; సాహిత్యం,

ల66 వేంకట పార్వతీశ్వర కొవ్య పరిశీలన దేశ చర్చితలు, కాస్త్రం మొదలై న విషయాలకు సంబంధించిన వ్యాసాలున్నాయనీ, శిలా, తామ కాసనాలకు సంబంధించిన వ్యాసాలు కూడ (ప్రచురించారనీ ఉత్తమ ప్మతిక అనీ నారాయణరావు పేర్కాన్నారు. ఆంధ సొపహిత్య పరిషత్చ(త్రిక (వెనుకటి తరువాయి)

ఈ వ్యాసం డిసెంబరు జనవరి నెలల సంచికలు రెండింటినీ కఠళ€పి (పక టించిన సంచి లోనిది. (1912, 1218) భట్టుమూర్తి పింగళి సూరనకంటె పూర్వుడని శ్రేషకవిత్వం ఆతని సౌటత్తని [వ్రాయడం ఆసమంజసమని నారాయణ రావు విమర్శించారు. రాఘవ పొండవీ మంలో

ఉ॥ ఖీమన తొల్రి చెప్పెనను పెద్దల మాటయె కొని

యంగ నొండేమియు నేయడన్నిలుచు టన్వరు గానరు"”-- దీనిని బట్టి సూరనపై [గంథం రచించే కాలం నొటికి ఇది తప్ప మరో శ్రేషకావ్యం లేదు అని వారాయణరావు విమర్శించారు,

ఈ ష్మతికలో సూరన తరువాత పోతనను పొగడడం కవికి బాధ

శ్రీనాథుని కాలం నాటికే సంస్కృతంలోని పురాణాలు వెలుగులోనికి వచ్చాయనీ పోతనామాత్యుడు థ్రీనాథునికి చాల ఈవలివాడని ఆంధ సాహిత్య వరిషత్సతిక చెప్పడం నారాయణరావుకి నచ్చలేదు. ఈ పతికలో 'నంస్క్బ ఈములో వలెనే మన భాషలో( గూడ దేశచర్మిళత యొకటియు లీదొ అని (వ్రాశారు, దీనిని నారాయణరావు ఖండించారు.

ఈ కృతి ప్రశంస (అవధాన దర్చణము)

ఈ వ్యాసం 15 జూలై 1918న పచురించబడింది. ఆం[ధవాణీ రత్న మాల మొదటి పుస్తకంగా తత్సంపాదకులు శ్రీయత నందగిరిశేషగిరిరావుడే రచింపబడి _పకటింపబడిన “ఆవధాన దర్పణము సమీష కోసం నారాయణ రొవుకి పంపారు. ఈ పుస్తకంలో అష్టావధాన, శతావధానాలు చేసేవారికి ముఖ్య

గగంథ విమర్శలు లీగ్ర? మైన అంళాలు తెలిపారు. పండికులనే కాక పామరులకు కూడ అర్థమయ్యేట్టు చ్నితాతిచ్మి తమైన చిట్కాలు ఇందులో ఉన్నాయి. నారాయణ౫వు శేషగిరిరావును (పళంసించారు. అవధానాలు రెండురోజులు చేయడం సుఃభమనీ, ఒకే రోజులో పూరి చేయడం (ప్రతిభకు తార్కాణమని కవి ఉటంకించారు. అవధానం దేవతో పాసనం వల్ల వచ్చేది కాదనీ, నూరు మందికి కవిత్వం ఇప్పినా వారిని శత ఘంటానథభానులనే పేర్కొనాలనీ, శతావథానులుగా పేర్కొానగూడదనీ, అషహ్టావ థాన (ష్యకియనే విస్కృతం చేసి అలాగే 100 మందికి కవిత్వం చెప్తే ఆప్పుడు వారిని శితావధానులంటారనీ, [పస్తుతం ఆంధ్రదేశంలో శతావధానులు లేరనీ నారాయణరావు ఈ వ్యానంలో పేర్కొన్నారు. ఇందులో కవి తిరుపతి కవులను విమర్శించార నేది సుస్పష్టం. 6. ముత్తయి (వ్రాసిన నువ్నార్హ

ఈ వ్యాసం జూల్తై 15, 1918లో (వచురి.వబడింది. ఏలూరు జమీ౨ దారు శ్రీ మంతి పెగడ భుజంగరావుగారు బైబిలును పద్య్మకావ్యంగా (వాళారు. దానికి 'మత్తయి (వాసిన సువ్నార్త' అని నామకరణం చేశారు. అభిిపాయం కోసం థ్రీ రావావారు ఈ (గంథాన్ని వారాయణజరావు! పంపారు. ఇది చాల రసవత్తరమనీ, మతాంతర (గంఖభాలు (వ్రాయడంలోత ప్పులేదనీ ఆంగ ఆంధ భాషల్లో (శ్రీ రాజావారి పీఠికలు చాల బావున్నాయనీ, శ్రైలిరసవంతమవీ నారా యణరావు (పళంసించారుం

శ్రర

కవితలు

1. కౌకినాడ సభలో శ్రీకొప్పరపు సోదర కవులను (పళంసిస్తూ చెప్పిన పద్యములు ఈ పద్యాలు 'కొప్పరపు సోదర కవులు = కాకినాడ అనే మనోరంజని వ్యాసంలో నారాయణరావు (పకటించినవి. శ్రీ సోదర కవులు కాకినాడలో ఆవ కవిత్వం చెప్పగా దానిని మెచ్చుకొంటూ నారాయణరావు ఆకువుగా చెప్పిన పద్యాలు ఇవి లి గన్నవరమందు కొస్పరప్ప కవుల ఆకుకవితా సభలో వారిపై చెప్పిన పద్యములు కేర్‌ 121012 మధ్యాహ్నం నాలుగు గంటలకు గన్నవరంలో కొప్ప రపు సోదరళవుల ఆస కవితా సళ ఏర్పాటయింది. ్రీ బుద్ధిరాజు వీరభదరావు గారు ఈసభకు అధ్యవృులు, ఈ సభకు అగాసనాధిపత్యం వహించిన శ్రీవెంకోఐ రావు పంతులుగారు షేక్స్‌పియర్‌ రచించిన “సీంబలై న్‌' నాటకం కథచెప్పి దానిని (ప్రవింధంగా గంటకు రెండువందల పద్యాలు చెప్పమని సోదర కవులను కోరితే నారాయణరావు మూడు ఆళ్వాసాలుగా చెప్పమన్నారు. సోదరక వులు 1శ్లేగంటలో 400 పద్యాలు చెప్పి దానిని వీరళ్యదరావుకి అంకితం ఇర్చారు. ఆ నళలో వారి (వతిళను కొనియాడుతూ నారాయణరావు చెప్పిన పద్యాలు ఇవి *
2. వివాహఫలము, వరధర్మములు, వధూధర్మములు, ఆశీన్ను రచనాకాలం తెలియదు. మనోరంజనిలో (వచురితం కాలేదు. ఏదో వివావా సందర్భంలో నారాయణరావు ఈ కవితలు అపవుగా చెప్పినట్టు భావించ వచ్చు. వరుడు నత్యనారాయణ. వధువు విజయలవ్మే అని తెలుస్తుంది. నంఘ నతన చపుతాను ననన నననుననును.
3. చూడండి = అనుబంధం = 1 శీ. చూడండి * అనుబంధం = 11!

కవితలు విం0ి నంన్కర జాభిలామలై న నారాయజరావు స్తీ జనోద్ధరజపట్ల అభిమానం కలవారై ఈ కవిత కూర్చి ఉంటారు. వివావీనికి నిర్వచనం, భార్యభర్తల పరన్పరాను బంధం, గృవహస్థాాశమంలో న్రీ నిర్వహించవలసిన విధులు, పురువుడి ధర్నాలు ఈ కవితలలోని ముఖ్యాంశాలు. ఇటువంటి పోకడలకు మార్గ్లదల్శకులు శ్రీ వీరేళ లింగం వంతులుగారు. ఈయన నీ నీతీ దీపిక, సళ్యా దౌపదీ సంవాదము, మాతృపూజ, వితృపూట, మొదలై న శీర్షికల్లో స్రీలు, పురుషులు, ఎలా నడచుకో వాలో నృవ్టంగా తెలిపారు. ఇదే బాజీలో నారాయణరావు కవితలు చెప్పారు. అవి సార్వజనీనాలై నా, సార్వకాలికమ లైన గృహా థర్మాలు.3 ఓ జగద్గురు స్లోత్ర రత్నము (దండకము)

ఇది ఓ దండకం. పున్నగిరి పీఠాధిపతుల పై చెప్పింది. నారాయణరావు గారికి పీళలాధిపతులం టే బాల పూజ్యభావం వుంది. ఆ విషయం ఇంతకుముందే (వనక్రమైంది. పువ్చగిరి పీఠాధిపతులే నారాయణరావుకి “మవోకవి' బిరుదు యివ్వడం గమనార్హం, స్వాము౭వారంటే ఈ కవికి ఆపాఠలక్మావేశం. ఈ దండకం రచనాకాలం తెలియదు. కొని సదండ విదండ వివాదం బయలుదేరినది 1909లో. ఆ (గంథంలో స్వాములవారు కాకినాడలో పౌరులచేత ఆహ్వానితు లై నట్టు చెప్పబడింది. ఆ సందర్భంలోనే కవి ఈ దండళాన్నిరచించి ఉంటారు.

స్వైములవారిని పుర్మపజలు తను పట్టణంలో ఊరేగింపు రమ్మని అర్థించి నట్లును, స్వాములవారు అంగీకరించి ఊరేగినట్లును ఈ దండకం చెపుతుంది. ప్వ్యాములవారిని దర్శించి తరించడానికి పుర్మపజలు అపార ఉఊత్కంఠతతో ఉన్నట్లు ఈ దండకంలో ఉంది. ఈ దండకం స్వాములవారికే అంకితం. ఇందులో సొఇముల వారినే రకరకాల వృల్తాలతో కవి (వస్తుతించారు. మంగళ జోరతులు గూడా టవాశాద.

క. [వథమ గౌతమీ మండల సభాధిన పంచరత్నములు

రచనాకాలం 1895. శ్రీ దురుసేటి 'శేనగిరిరావుగారు గోదావరిజీల్తా బోర్డు (సెసిడెంట్‌గా నియమితురై నప్పుడు నారాయణరావు వారిని (పళంసిస్తూ (వాసీన పద్యాలు ఇవి. పనన వవవాాయానాననానాననాావాు

లీ. చూడండి = అనుబంధం = క

క్ర్‌0 థ్రీకాళ్ళుకూరి నారాయణరావు రచనలు 4. ఆంధవీర కంఠీరవ (నవరత్నాలు)

డై నందిన జీవితంలోను సాహితీ పపంచంలోను నారాయణరావుకి సౌహనమే ఊపిరి. మల్పయుద్ధ నిపుణులైన వీరికి ్రీ కోడి రామమూర్తి నాయడు గారంటే బొల అభిమానం ్రీరామమూర్రి సర్కస్‌ కంపెనీ పెట్టి కుస్రీ పోట్లా టల్లో వై; తయ్యాత సాగిస్తున్న రోజుల్లో వీరిపెగల అభిమానం కొద్ది [పళంపిస్తూ నవరత్నాల పేరిట తొమ్మిది పద్యాలు (వ్రాశారు. కానీ లభించినవి ఐదుపద్యాలు మ్మాతమే. అన్నీ సీశపద్యాలే రచనాకాలం తెలియదు కానీ జార్జి సార్వభౌముని అభిమానానికి శ్రీనాయడుగారు ప్మాతులయ్యారని కవి చెప్పడంనల్ల 1919 తరు

వాత (వాసి ఉంటారని ఊహించవచ్చు.

7. వీరేశలింగ వింశతి

ఇది ఓ చిన్న పుస్తకం. రచనా కాలం 80-7-1819, శ్రీకందుకూరి వీరేశలింగం పంతులుగోరు దివంగతులైన తరువాత ఆయనపై నారాయజరావు (వాసిన 80 పద్యాలు గల చిన్న పుస్తకం ఇది. పంతులుగారు మ్మదాసు నగ రంలో జి?7=56=1919లో సరలోకగతులై నారు. పంతులుగారి మరణానంతరం రెబ్బాావగడ పాపయ్యగారు మాను వెళ్ళి ఆయన అస్తికల్ని ఓ ఐస్తాలో వేను కొని రాజమహేంద్రవరం తెచ్చారు. 80-7-1918 నాడు పంతులుగారి అస్తి కలను సమాధిలో నిక్షేపణ కార్య్యకమం జరిగింది వారి తోటలో. ఎంతోమంది కని పండిత [పముఖులు ఆ కార్య కమానికి విచ్చేశారు. శ్రీరఘుపతి వెంకట రత్నం నాయుడుగారు స్వయంగా పంతులుగారి అస్తికలను సమాధిలో నిక్మే పీంచిన తరువాత వారి గురించి అద్భుతమైన ఉపన్యాసం కూడ.ఇచబ్బారు, ఆ సందర్భంలోనే నారాయణరావు పంతులుగారి మహత్తర కార్యాలను _పళంసిన్తూ వ0 పద్యాలు చదివారు, తదనంతర కాలంలో ఈ పద్యాలను నారాయణరావు (గంథస్థం చేళారు. ఈ విషయము భ్రీచిలకమ లి లక్ష్మీనరసింహం పంతులుగారు

శమ స్వీయ చర్మితలో చెప్పుకొన్నారు. వానావాలు /

1. చూడండి = అనుబంధం = *ే లీ. చూడండి. అనుబంధం =

అలభ్య [(గంథాల లభ్య సమాబారం నారాయణరావు రచించిన అనంఖ్యాక [గంథాల్లో కొన్ని (పస్తుతం లభ్గం కావడం లేదు. కానీ ఇతర కవులు రచించిన [(గంథాలలో నారాయణరావు [గంథాల సమాచారం కొంత లభ్యమవుతుంది. ఆయా [గంథాలకు సంబంధించిన సమాచారం (కింద పొందుపరచడమైనది.

1. వ్యవహారకాండ “నంసారనటన* నాటకానంతరం నారాయణరావు [వాయాలనుకొన్న మరో నాటకం యిది. కానీ నంసార నటన నాటకం తుదిమెరుగులు దిడ్దేప్పుడే నారా యజరావు దివంగతులయ్యారు. అంచేత 'వవవిరకాండ'ిను [వాయలేక పోయారు. సంసార నటన [వాత్మపతి చివరి పుటల్లో ఓ చోట పై శీర్షికలో ఒక నాందీ పడ్యం ఉండడం మూలాన ఇది నారాయణరావు తలపెట్టిన తదనంతర నాటకమని అర్థమవుతుంది. జాదరులై ధనాళాపరులైన ఈమ సర్యం కోల్పో తున్న మూర్థజనులను ఉద్ధరించడానికే ఈ నాటకం కవి (వాయ తల పెట్టినట్లు నాందీ పద్యం నల్స తెలుస్తుంది. నాంది శ. ధనము నెగం (బవర్రిలెడు దారుణ లోభముచే నసత్య క లృనములతోడ రచ్చలను పాచిక శాలల( జొచ్చి మత్సరం బున, దిగ పోరిపోరి బుణముల్‌ దిగ (మింగ నడంగు మూఢదు దుర్గనముల నుద్ధరింప మది సంతతముం భజయింతు సీళ్వరున్‌॥ 2, (వకృతి కళ్యాణగీతము ఇది “విమర్శక [గంథములు' అనే శీగ్లిక [కింద విద్యార్థి కల్పతరువు (ద్వితీయ సంపుటం) [గంథఠకర్త విద్వాన్‌. థ్రీ ముసనూరి వెంకటళాన్తుగారి (1967) ఆధునికాయ్యధ రచయితల (కవులు) న్యగహ చరిత. పుట సంఖ్య 704లో పేర్కొనబడింది. (గంథంలో విషయం మ్మాతం తెలియదు.

లి? కి థ్రీ కాళ్ళకూరి నారాయఇరావు రచనలు 8. చొల్లంగి మహాత్మ్యము

ఇది చర్మిత [గంథం అని వాజ్మయ సూచికలో పేర్కొనబడింది. ఇదీ వారాయజరావు (గంథమనీ, దీనిలో 278 పుటలున్నాయనీ, రచనా కాలం 1912 అం తెలుస్తుంది,

శ. జొతీయ గీతమాలిక

ఈ కవితను నారాయజరాపవు [వాసినట్లు శ్రీనదాశీవరాపు థ్రీ కెపి. నారా యజరావు గారలు నాతో చెప్పారు. ఇందులో దేశ చర్మిత, ఆంధుల చర్మిత ఉందని, సుమారు 800 పంక్తులు ఉంటుందని వారు చెప్పారు.

5. కొంగు కట్నము

1028లో కాకినాడలో కాం[గెను నభ జరిగినవ్వుడు. ్రీ బులుసు ఫాంలి మూర్రిగారి కోరిక మీకట నారాయణరావు “గాంధియేమయ్యె నభలోన గానఐడడు: అత డెలరాడ జైలులో యణగియండ, (బతికియన్నాము జీవచ్చవంబులట్టు' అనే మకుటంతో ఆశువుగా పద్యాణ చెప్పారనీ తరువాత వాని పచురణ “కాం[గెసు కట నము అనే పేరుతో జరిగిందని థ్రీ కె, పీ. నారాయణరావుగారు పేర్కొంటున్నారు.

(0, మిద్దిరాజులు

విద్యార్థి కలల్పతరువులో నారాయణరావు రచనల్ని పేర్కొనే [కమంలో “చిత కావ్యములు" అనే శీర్షిక [కింద '“బుద్ధిరాజులు' అనే శీర్గిక కనిపిస్తుంది. ఇది పద్యమో గద్యమో చెప్పబడలేదు. ఈ శీర్షికతో రచన ఏదీ కూడా నారాయణ శావు [గంథాల్లో ఎక్కడా కనిపించలేదు. కాకపోతే నారాయణరావు తన (గంఖా లన్నిటిని థ్రీ బుద్ధిరాజు వీరభ[దరావుగారికే అంకితం ఇవ్వడం మూలాన బహుశః వారి గురించి, వారి వంశీయల గురించి కవి (వాసిన (పళంసా [గంథంగా ఊహించవచ్చు.

₹. రాజసుందరి

ఇది కూడ “విద్యార్థి కల్పతరువు *చ్యిత కావ్యములు" అనే శర్లికలోనే చెప్పబడింది. దీని వివరాలకోనం థ్రీ వేమూరి శ్రీనివాసమూ ర్తిగారు కల్పతరువు కర్త శ్రీ ముసునూరి వేంకటళాన్తి గారిని రాజమండిలో కలిసినప్పుడు ఠాము నిరాధారంగా (వాయలేదని మామే చెప్పినట్టు తెలుస్తున్నది.

అనుబ౦ధొలు చ్నికాళ్యుదయం = అనుబంధం

శ. సారంగధర (ద్విపద) = ్రీగిరికవి = ఆలభ్యం,

8. నవనాథ చరిత (ద్వినద) = గౌరన = 16 ళతాబ్దం; పూర్వార్థం.

9. జులభారతం (ద్విపద) = డోనేరు కోవేరుళవి = 1560

“శి: హెరరగథర శర్మి తము (పద్యకావ్యం) = రేమకూరి వెంకటకవి ౨ (1614408).

ర్‌ం అప్పకవీయము (లవణ టంఠం) = అప్పకవి.

6. పొారంగధర చరిత (ద్విపది) - బాజాల కంభువాసు.

?. సారంగధర చరిిత (ద్విపద) - కూచిమంచి తిమ్మకవి.

త. భాస్కర కతకము (ఒక పద్యం) “అ.గన నమ్మరాదు....”

అనే పద్యంలో = మారద వెంకయ్య = +(*లి0

9. సారంగధర చరిత (గదం) = నమ ఖము వేంకట కృష్ణప్ప నాయకుడు
10. నవనాథ లక్తుం చరిత్ర = ఇత్పు రామప్పగుప్ర $ే[ం వాళ ప్రయోగదీపిక = థ్రీ న్వాళ్మాగామ య గిందుడు

యశగావాలణు

1. సారంగధర చక్ళతము - సిద్ధనగౌడు

వీ. సారంగధర చరితము తా సిర్మిపగడ సబ్బారాయడు = $10050 ర్‌ సారంగధర చకతము = కోదండ రాతుకని

$. సారంగధఢక చతితము =-వారాల కృష్ణయ్య - 1886

క్‌. సారంగధర చరితము = ముషీరాబాద్‌ (పచుకణ = 1901

8. పారంగధక చర్మితము = చర్విరాల భాగయ్య - ((ఆరునికలు) శేయాణ

9. కుపుస్వామి మొదలియార్‌

లీ. విశాఖమండలం “మరువాడ” [గామవాస్‌ 'పసకాడ సన్నాసి" అనే సాలి

కఫ

ల్టి?4 థ్రీ కాళ్ళకూరి నారాయణరావు రచనలు నాటికొలు

1. విషాద సారంగధర = ఫ్రీ ధర్మవరం రామకృష్ణమాదార్యులు అ |ర్రిర్రి? £. విచ్మిత సౌఠతంగధర -= థ్రీ కె. వేంకట నరసప్ప = 1921 శి. సౌరంగధర = ఫ్రీ నా-నేని వెంకటప్పయ్య = 19804 శీ. సారంగధర = శ్రీ పానుగంటి అశ్ష్మీ నరసింవారావు ౨ 180 క. కుముద్వతీ సారంగధరము = జయంతి భావనారాయణ = 1906
2. సారంగధర = శ్రీ విష్ణుభొట్ల సు బహ్మజ్యేశ్వరుడు = 1907 ₹. నంగీత సారంగధర = ్రీపి చిన వెంకటదాసు = 1908
3. సంగీత సారంగధర = థ్రీ పింగళి రామకృష్ణయ్య = 1910
4. సారంగధర - శ్రీ కాకరపాటి నరసింహకవి = 1919 10 సారంగధర = శ్రీ దాసు నారాయణూవు = 1918
5. సారంగథర = శ్రీ (దోఇజంరాజు సీతారామారావు = 1914
6. సంగీత సారంగధర = శ్రీ శె. చెన్నారెడ్డి - 1920
7. సారంగధర =థ్రీ ఆడిళట్ల నారాయణదాసు = 1921
8. సారంగధర = శ్రీ బొంతలకోటి రామమూర్రి = 1921
9. సారంగధర = శ్రే అధెకార సత్యనారాయణమూర్తి = 1926
10. సారంగధర = శ్రీ ఏ. మైసూరయ్య = 1981
11. సారంగధర = థ్రీ కె. కామేశ్యారరావు = 1089
12. రాజరాజు = థ్రీ శ్రీపాద సు్రబహ్మణ్యళాన్త్రీ = 19045
13. చ్మితాంగి = ్రీ గుడిపాటి వెంకటచలం = 1981 ౨0. చ్చితాంగి = థ్రీ నందరాజు చలపతిరావు = 198కి ౨1. చ్మితాంగి - శ్రీ ఉప్మదష్ట వేంకట సీతారామయ్య = 19066
14. చ్మిశాంగి నాటకము = శ్రీ కలంశెట్టి గురవయ్య = 1848 చింళామణీ = అనుబంధం చింశామణీ పీఠిక (6వ కూర్చు) 108 ఈ చింతామణి రూపక మిప్పటికా్యధ దేశమంతటను- ఆం ధదేళమే యననేల ఆసేతు హిమాచలము వజకును వ్యాపించిన దన్గుట కూడ నతిశయోకి

అనుబం ధా లి?5 కారు (తిలింగదేశమున డీనిం దిలక్షిపని వారు నూటికి/గాడు నరికదా = కొటి కొక్కడు గూడ నుండరేమో |

[వ్యపఠమమున దీని వెల [పతి యొక్కటికి రూపాయి మ్మాతమే యండె డీది. రెండవ కూర్పునా(టికి కాగితముల వెల రెండు రెట్లు పెరిగినందున [పతి యొకటికి రెండణాల చొవ్వున( బెంపుచేయనలసి వచ్చినది. అయినను బున్ల కము లవిచ్చిన్నమగా! గిర్బువడుట జూచి = యెందరో పుస్తకముల వర్తకులు ఎన్నియో ఎంగిలి చింతామణులను [వాయించి, యెట్టశేలకు.- పావలాకును బేడల కును గూడ వాఆవేయుటకు మొదలుపెట్టిరి. వారి దుర్నయమును వారించుటకు వలయునన్ని యవకాశములున్నను = వారి దర్వ్యువసాయ మెంతవజకు ఫలిం చునో చూతమనియః (ఇజలేపొటి ఈటిళులో వరికింతమనియు మిన్నకుండుటయే కొక మా పొత్తము వెల కూడ మావ్పలేదు. పొత్తము వెలకు దోడుగ పోష్టు కర్చు కూడ హెచ్చుగా నున్నను = భగవదను గహమువలన మా చింతామణు లిప్పటికి/ ఐదివేలు కర్చుపడీనవి. మాలు చింతానుణు లెవ్వరేని కొన్నను, మా చింతామణి యనుకొనియె కాని - యెజీ(౧ కొన్న వారెశ.డశో తక్కయుండరు ఈ విధముగా? (జల నాపుస్తకమునెకడ జూపిన పరమాదరమునశ్రై వారి యెడ నాకు గల కృతజ్ఞతకు నిదర్శనముగా నీ సారి, యిటివల పెంచిన రెండణా లును తగ్గించినాడను.

ఈ (ప్రకరణ రచనమువలన నేను [ఐథమాం[ధ (పకరణ క_రృగౌరవ మునకే గాక = (పజలు దీని యెడ/జూపిన యాదరమును బట్టి సాంఘిక రూపక ములనే-శవింన నతుకట్టి = నర వ్వికయ, మరుసేవాది రూపకములు (వాని =

అభత్వలికాద్ళధ సాంఘిక రూపక రచనమునకు నర్వవిధముల మార్గ దర్శకు( డను కీర్తికి గూడ బాతుడనుగాం గాగలిగినాండను. దీని పథమ (వదర్శకు లగు ఐందరు రామమోహన నాటక సంఘము వారికిని - అనంతరము డీని వ్యా_,ఫి కఠ్యంతము కారకలైన యథి౨ నాటక సంఘముల వారికిని నా యలథి వాదనములు, కాకినాడ మహాకవి 14-26 కొళ్ళకూరి నారాయణరావు

ల?6 ఫ్రీకాళ్ళకూరి నారాయణరావు రచనలు “దికిగలి. 88 8 గి|౪67, 19 ౧8౯౦౪681 ౪౧6౧ 1118 వీ?666, 8౧6 50/086081 8 18౯ 0/1. 56 క20గ0187 1/119/9 లం08౧6 ౧౦౯ ౮౧ 0౧ 106 1181114606 01 106 ౪౦/16" య! నరవి[కయం = అనుబంధం 1

ఈ వళవిికయ రూపకమున కిది రెండవ కూర్చు. [పథమ మద అము యొక్క- (కఠులు రెండువేలును, బది మానములలోనే కర్చుపడుటకుగో గారజభూతులై న మా ఫౌళక మహోశయ లకు, శాటక సంఘముల వారికిని మా ధన్యవాదములు,

ఈ రూపకమును (బ|[వథమమున( (పదర్శించిన వారు = మాయూరి ఆఆత్యధసేవా నంఘమువారు. అనంతరము దీనిననేక పర్యాయములు చెన్నపట్టణ మున (ఐదర్శించి అనేక రజీక పాాతాది బవుమానములతో నచ్చటి మవాజనుల యాదరమును జూరగొన్న వారు శ్రీ రాజామోతే నారాయణరావుగారి సీ తారామాంజ నేయ నాటక సంఘముతారు....ఆ.వెనుక...ననేక నాటక సంఘములచే, మదరాసు మొదలు కలకత్తా వరకునుగల యనేక ప్వాణముల యందనేక పర్యాయములు (వదర్శింపబడి యిప్పుడు మారుమూల పల్లెలో/గూడ మారు[మోగు చున్నది.

ఈ (వకరణమును (ఐదర్శించిన (వతి నాటక గంధము వారును, వారి వారి శ క్త్యానుసారముగా, నూటపదాఆజులో, అఆఅనూట పదాటులో, ఐంగారు పత కమో పసిడి మ్ముదికయో నాకు ఐవరారించి = కవినళ్కారమునెడ నాం్యధరేళ మింకను గంకణ విసర్జనము సేయలేదని రుజువు పణిచినారు.

ఇప్పటి కిద్దరు ముగ్గరు విద్యార్థులు = వలసిన మొత్తములు వచ్చి పడుట కవకాశము కలవారు = కట్నముల పే॥ట కాని తము గొనకయే, కన్యలను [గ్రహించి = ఈ నాటకమును రచించుట యందు నాకు(గల యుద్దేళమును గొంత వర కీడేర్చినారు. మొ త్తముమీద( గట్పములందుకొనుటయే గౌరవమునుకొను వారు. గూడ జాటుచాటున. జక్కబెట్టుకొను స్థితిలోనికి వచ్చుట బాల శభ

సూచకము,

అనుబంధోలు వ ఈ (వకరణమును (వళంసించుచు నింతవరకనేకు లొన(గిన యలిిపా యములలో [గంథ విస్తరణ లీతిదే జగ్మత్పసిద్ధలిన ఈ కొప్పరపు సోదరకవి సింహుల పద్యర త్నములలో. గొన్నిటిని మ్మాతమే యిందు! (ఐకటించితిని. నాటకమును దిన్నగ( జదువకయే = నా యభిప్రాయమును గమనింవక యే=నాకు సలవి లన్ముగహించిన వారు గూడ గొందలు కలరు. అట్టీవారికొక యంజలి మోడ్పు, కాకినాడ మవోక్షవి ఎవీనపీడీలవే 226 కొళ్ళకూరి నారాయణరావు ఆపకవి చ్మకన ర్తుణు = అవధాన శిరోమణులు కొప్పరపు సోదర కవి సీంహులు. ళా ఓ నారాయజరాయ సత్కవివరా! యోకాళ్ళకూర న్వయా మీనవ్యంజగు నాటకంబు జగమున్‌ మెప్పించె; సంఘోపళొ రానేశార్థములన్‌ గృహస్థతతి కత్య్మంతోపయు క్త్రంబునై పూనెం (బస్తుతి వాక్స్ర్రసూనముల నామోదిం బపారంబుగాన్‌ మః కననయ్యెం భవదుత్త మోత్తమకృతిగై 9) నేయమర్థా ర్ధిమ ర్యనికాయాధృతకల్కగార తిమిర (పర్వంస త్మీవార్క సరి తివిత త్విణ్యహనీయ మార్యజనతా సంస్తుత్యమత్యర్హ ధీ వృసిరానం, బలిభూత మూఢఎన మర్మ (ప్మకియామానమున్‌ న! కన్యావ్మికయ మెట భావుకము, లోక త్యాజ్య మా రీతినే హైన్యం బౌనర వ్మికయంబును (విపంచానర్థకంబౌటదే( గవన్యం గాంచిన యట్టివారును, వరుంగన్నట్లి వారున్‌ సదా ధన్యంబౌ గురుమం్యత నాయకముగా ధ్యానింతురీ సర్క్బృతిన్‌ చః లలిత శిరీష పుష్పమృదులంణు, రసాల రసెక మాధురీ విలసిత ముత్తమోత్తమము, విస్ఫుట నూతన భావవైభనో

ల్రీ?8్ర థ్రీ కొళ్ళకూరి నారాయణవావు రచనలు జలము, జనానుకూలము, భవత్కృతి రత్నము భవ్యసాంఘికో కుల వెలసెన్‌-యళోరమలతో( గృతి భర్తకృతార్థతంగనన్‌ మ॥ ఏది? యేది? మజియొక్క మానక పోరే పద్యమున్‌ విన్ననే సదమున్‌ విన్న! భవళ్చురాభవ తపోభాగ్యంబు వాగ్దేవతా పదసేవావలమే" మై యె" (గుటన్‌ బాగ్భాగుత్వ త్సత్కు)కీ శదళం జెన్నగు వీరళదగుణిదే జన్మంబు జన్మంబనన్‌ శః మీ చ్మి తాళ్యుద యంబుచే దొలుతనే మీకా విరూపాక్ష పీ ళాచార్యోదితమౌ 'మవోకవి' పదం బనగ్థ నామంబు తా రాచం[ దార్కసుక్షీడ్తి బంధువ ముగా రాజిల్లుచుండన్‌ లన ద్ధీ చాతుర్యము మెచ్చినే/ డిడుట కేదీ యర్హనామంవీ/కన్‌ సీ రాట్నమింటింట నారావనీయమటంచు బొలికావిద్య యవశ్యమంచు ధనలోభులకు( జుల్కదనము తప్పదటంచు నీడు కప్పిన పెండ్రి కూడదంచు గట్నాలచే ముప్పు కలీగి తీరనటంచు టటోకర్ణ చే గీడుపొస(గునంచు. (టొబఐంబు కన్నను ఐరువె ముఖ్యంబంచు పెండ్లి తగవులు శిప్పిద మటంళు గే నోక్కొక నిదర్శనంబుతో నొక్కినొక్కీ చాటుచున్నదికథ యాటుపోట్లు లెత్తి విమలతరమైన మీ వర వి్మికయంబు లోక మచ్చెరువంద మనోకవీంద సీ. .అల్లుకంగొనుటకై యాస్తులు గోల్పోవు నాపత్తు పురుషో త్తమార్యుచేత అ్మకమ (దవ్య లాభాలీలాషికి/ గల్లు రట్టురాయిడి లింగరాజుచేత

అనుబంధాలు ల్‌/0 పడ(తికి మానమే (ప్రాజంబనెడు సితి యిందు నిభాస్య కాళిందిచేత విద్యచే బుద్దిచే విలసిల్లు కాంతలో కము దిద్ధంగలుగుట కమలచేత( గీ దక్కు(గల మంచిచెడ్డలు దత్త దుచిత భూమికలదేత నెజి(గించి పొట్టలుబ్బు నట్లు నవ్వించి, తనియించి, యతిముదంబు కలు(గంజేయును మీ నాటకంబు భర! సి సబురిజహ్టా9రు కొాసరబాద వేంగటా చలగుణీ సర్వంబు సత్యమనియె ఈత్సుకుల్‌ వియ్యేలు తప్పక వరకపుల్కా మీ కృతిదే నశియించుననిరి చెజకుపల్లి కుల్మప్రసిద్ధ వెంకటకృష్ణ కవివర్ము(డిది జాగద్గణ్యమనియె( దక్కుం గల్గిన సభ్యులిక్కవీం[దుండులో కజ్దాండు సంఘమనంన్కంచ్త యఓతి- గీ చలపతి సురీరు డిక్కవి చందు వదన మమృత కలశం బనుచు( గొనియాడె- ఎజకు పల్లి సకలోన నాటక పఠన వేళ నింతకంటెను [వాళ స్తమేమి వలయ మధుసేవ * అనుబంధం ఆఅవళారిక మన దేఠశమున్‌ కిప్పుడు మద్యపానము మహత్రర శ్యతువై యున్నది. ఈ దుళ్వ్యుసనమునకు లోనైన వా రీ దేశమున నిప్పుడు శెండుకోట్టయిన న ండక పోరు. [వాంది విస్కీఅవారి యెక్కుడు న్యయంబును, కల్లు సౌకాలవార్సి

ఫ్రీర్రిగ్ర కాళ్ళకూరీ నారాయణరావు ర చీనలు తక్కువ వ్యయమును గలిపి తలకు దినమున కెనిమిది యణాల వంతున జూచి నను.... రెండుకోట్ట మీందను డినమునకు( గో6టి రూప్యములు దగ్గమగుచున్నట్టు రేలుచున్నది. ఆనంగా సంవత్సరమునకు ముడు వందల యణువది యెదు కోట్టన్నమాట. అనంగా మన దేళముపై దొరతనము వారికి వచ్చు నొదాయము కంద ర౮డు రెస్టధికమన్నమాట. ఈ దుర్వ్యుసనము హరించి, ఈ సొ్‌మ్మ మిగిలినచో మన దేశము మహదైశ్వర $ముతో దులదూంగధా! ఇప్పటి నేర ములు, ఇప్పటి హత్యలు, ఇప్పటి కోర్టుల ఇప రూపుమాయవా? ఇంతకన్న స్వరాజ్యమి(కనేమున్నది. కొంబట్టి ఈ (ప్రబల శ (తువును భస్మీకరించుటకై (పయక్నింపవలసిన బాధ్యత [పతి భార తీయుని యందును గలదు. ఈ రూవ ముగా నా బాధ్యతను ఇళ్ళూ శి.చుకొను తలుపుతోనే నీ రూపకమును [నాసి నాండను, ఫలితము భగవదధీనము.

ఫాళో.త్యము కొజకును, బొమరజనను టోధము కొజకును గావించిన భాషా సాంకర్యముల నేమి _పమాదముల నేమి పండిళులు మన్నింపంగలరని భ్రావించుచున్నా(డను. [గ్రంథమును గడతేర( జూడకయే, (గంథకర్త యద్దేళ మును గూర్చి కొసింత యేని యోజీంపకయే సవరణముల నుపపాొదించు ప్రాహ సీకులను*కలములనము కొగితముబమ వాడు సేయనలడని కడుంగడు (వార్థిచు చున్నాడను కాకినాడ మహాకవి క1ంక్‌-06 కొళ్ళకోరి కారాయణరాప్ప

జీ 08719061 శ౮రం6 ౪111 086 6802 64 ఈ ఆఅ చోటి

116 98519 ౩01111 1081 18 8౮1107 ఈఓ

సంసౌరనటస = అనుబంధం నటి? .44.44నీలుకంత పీల్దవాడు లేకపోయెనని నా మనను మగ్గీవోవు చున్నది.

స్మ 14 ఏందుంకీ నీ కింత పీళ్లల ఏవ!

అనుబంధీలు వ్రీశ్రీ1 నటి =. ఎందులకేమిదీ! కాలములో గడించుకొన్న కనకమో, కాలములో బిడ్డలో లేకున్నం గడపట ముప్పెట్లు కడచును. సూత ;= పిచ్చిదానా' బిడ్డలవల్ల( డిప్పలే కొని-ముప్పులు కడచునా గ్‌ కనెడు వణకును లేరు లేరనెడు చింత కన్న తరువాత వారి రోగము చింత ఆవల నవిధేయులై పోయి రనెడు చింత సర్వదా చింతయే గాదె సంతువలన? వహసనాణ: = అనుబంధం - ధూమళకట (వహననం"; రైలు బళ్ళు (పవేశ పెట్టిన తొలి రోజుల్లో (పజలు వాటిని గురించి విడ్డూ రంగా చెప్పుకునే వారు. పాటలు పద్యాలు రచించి పాడేవారు. రర్జీ కూడా బాగా ఉండేది. రైలు (పయాణాలను బాగా వ్యా ప్రిలో8ి తేవడానికి రైల్వే శాఖవారు ముదరా టికెట్లు కూడా ఇచ్చేవారు. ఊన్నన వారి మాలపల్దిలో అంటే 1993 నాదికే రైలు (ప్రయాణాల శంరంకలి వచ్చి కలా ఈళ్తాడి “శాక కాస్త గారి కథల్లో రైలు [ప్రయాణం మదరా టికెట్ల (పసక్తి వస్తుంది, కొడవటిగంటి కూడా రైలు (పయాణాలు ఇతిన్ఫ త్తంగా కథలు రాళొడు. కవితలు ఆనుబంధ౦-1 (శొప్పరపు కవుల ఆకు కవితా (నళంసా వద్యాలు-కొకినాడ) పః తలమీ(డ గంగను ధరియించు శివునకు సలిలాభిషేకంబు నలిపినట్లు జగతీకేల్లను వెలు సమకూర్చు నినునకు వేరిమి దివ్వె చూపించినట్టు వీశ్వమేల్చ సుభింప వీచు మారుతునకు వీవనదే. ఐట్టే విసరినట్లు

కీల థీ కాళ్ళకూరి నారాయణరావు రచనలు వసుథాతలంబెల్స వర్షించు ఘనునకు సరవితో నర్మ మొసంగినట్టు గః దళదిళల నాపకవితామృతంబు గురిసి ఖ్యాలి/(గాంచిన కొప్పర కవుల మీ/ద. బద్దెములు చెప్పుటకు సిద్ధపడిన నాదు చాపలముసైపుండీ నభాస్తారులార 1 సీ నసభలోన మాటాడ(జాలుటే గొప్ప ప ద్యములతో నగుట చోద్యంబుగాదె తడబడువైన( ఐద్యంబల్లుటే గొప్ప పరమాస థారయ్మ బంబుగాదె అడిగిన పద్యమొండై న( జెప్పుటె గొప్ప గంట కేనూజు లక్కజము గాదె ఉర్విలో నిట్టి వారొకరు పుట్టుచె గొప్ప యిరువురొక్కింట నచ్చెరువు గాదే గీ॥ పూర్వభవమున వీరేమి పుణ్యమాచ రంచిరో యిట్టివారిని గాంచ వీరి శల్రిదం[డులు చేసిన తప మదేమొ భర! యిట్టుండ వలవదే భాగ్యమనంగ సీ వడిలా(గ విడువంగంబడిన బాణము భాతి ఐరిమీ:(ద( ఐజ చెత పాములా లో నేలకు దిగు కొండకాలువ కరణిని మిరుమిట్లు గొలుపు (కొమ్మించు సరణి ఎండవేస(గిని బడువడగండ్త చందాన నందీక మోదు వర్షము విధాన కడు( బిచ్చుబుడ్డీ వెల్వడు మిణుగురులమాడ్కీ-! దమిరే/గు మిడుతల దండు పోల్కి

అనుబంధోలు వ89 గీ 3! యొంటిగం బదులుగ వందలుగ న హ[సములుగను మజియు ననంతములుగ వెలువడెడు వీరి జిహ్బాాగ వీథినుండి పద్యములు పండిత కవీం్యద హృద్యములుగ. సీ॥ కాలికి బంగారు గండ పెంచెరమంది వన్నెగవ్నృట్టే పెద్దన్ననాండు పదగుంభనమునందు బహుళ విఖ్యాతిని గాంచిన రొమలింగ కవినా(డు ఏటీకాశత (గంథకర అ ధురీణ+డై కీర్పినంచిన భట్టుమూ ర్తినా/తు జాములో శతకంబు నంధించి వీరుదంబు( గైకొన్న వీరరాఘవుని నాండు గీ వెలనీ పెంపొంది (పోఠమై విస్తరించి యవల! బెద్దల(గలసిన యట్టి యాళు కవిత నేటికీ గొప్పర కవులనఅనాో నవళరించను మరలనీ యననిలోన సీః వసుధలో నాత్వేల వారికై వసమందు రాపకవి త్వమహా( ప్రకర్ష వలనౌొవ్ప నాజ్వేలవారి సొమ్మందురు బంధకవిత్వ సంబంధ పటిమ ధీరు లౌనాట్వేల వారి సొత్తందురు గళ్ళకవిత్వ సందర్శ్భకుద్ధి వంద్యులౌ నాజ్వేల వారి పంటందురు చ్మితకవిత్వ వైచ్మిత్యగరిమ గీ॥ అట్టీ యాజ్వేల వారింట బుట్టు(గల్లీ నందులకు సార్థకంబుగ నందినారు

రీ థీ కొళ్ళకూరి నారాయణరావు రచనల విశ్వము నుతింప(గా( జతుర్విథకవిత్వ పట్టళ్యదత్వమౌర కొప్పర పు(/గవులు సీః గణ యత్మిపాస లవణమై యుండదటంచు వదరువారికి. దలవంపుగా(గ వల్లించుకొన వే వడిజదువుదురంచు ( తజాటువారికి నగుబొటుగలుగ పల్లిటూళ్ళ నొకింత పరువు(గాంచి రటంచు( బలుకువారికీ శృంగ ళంగమొదవ చెప్పినదే మార్చి చెప్పుచుందు రటంచు జెప్పెడి వారికి సిగ్గువాండ తేశగీః కాకినాడ పురంబున( గవివరులును బండితులు పండిత (వ్రళల్‌ వరలుసభళను ఆసకవితామృత (పవాహంబు వెల్లి విరియ+కేసీరి నేడు కొప్పరపువారు గి॥ విస్సృుతంలైన విద్గయు విద్యకుద్ధి మైన సుగుజంబులుం గల్గి యశముగాంచు శొప్పరకవీం్యదులం గూర్చికూర్చె వీని కాళ్లకూరి నారాయణ కవి వరుండు. ఆఅనుబంధం-31 (కొస్పరపవు కవుల _పశంసా చజ్యాల-గన్నవరం) సః శాస్త్రంబు లాజును జదువవచ్చును గాని కవిత( జెప్పెడి నేర్పు(/గనుట యరిది చెప్పిన నదియిదె చెప్పవచ్చును గాని కొన్యంబు' వేస్పుట కన్టతరము కావ్యంబును రచింపంగల్లిన గాని విశుద్ధ పద్ధతి రచించుట (శ్రమంబఖు

అనుబంధాలు $8క్‌ వద్ధ పద్ధతి రచించుటకు( జాలిన( గాని యొక్కటి రెడుగా శిక్కుటరుదు గీ అట్టి రనవత్ప౦ఏబంధంబు లౌరగంట కొకటి వంతున నిమ్మవాశు కవివరులు కొప్పర కవీం్యద చం(దులు గూర్పంగలర దేమి సామర్థ్యమో చెప్పనేరితరము స్‌ "పెనుగాలిబే/ జలించిన పాదపమునుండి ఫలములు రాలిన పగిది దో/(ప( గత తట్దదగగిశ్రకా గియందున వానజల్టు జల్లున కాలు నరణి దో(స మికివేస(గిని వడి మింటనుండి ధర్కితీ వడగండ్లు రాలిన వరున దో(ప దాళంబు తెగిన మేల్‌ వారంబునుండి ము కాఫలంణులు...లాలు...క్రమను దో (ప్ప గీ నరనముల నంభ్యాకములు నతి ఇ త్యములు న మూల్యములునైన నత్పద్యములు నిరంత రంబు వెలఇడు నౌర! క్మొపంపు వారి విమల జివ్వా| గములనుండి వింత దో(ప 'సీ--ంజడుగు పే తడవెట్ట్‌ యవసరమందైన నిప్పుడు గాదను టపుడు లేదు నుడువుటే తడవెట్టి నూతన కఠథయైన సాగబేమోయను జంకులేదు కోరుటే తడవెట్టి [కొత్త వృత్తందైన మాచేత( గాదను మాటలేదు ఒస(గుటే తడవెట్టి దొసంగు [పాసంలైనం దడవాటు జెందుటెన్నండును లేదు

286 థ్రీ కాళ్ళకూరి నారాయణరావు రచనలు గీ॥ ఇచ్చుటే తడవది యెట్టిగట్టి సమస్య యయిన బూ ర్రిసియమియును లేదు ఏ౭కైన( గలదె యీలాటి క్తి కొ ప్పరపు సోదరుల కొక్కరికి. దక్క, అనుబంధం-111 గృహధర్మాలు వివాహ ఫలము ఈశ్వరో ద్దేశమైి' కళహేతువగుటల౬ బెంగ్డి యానంద కందమై (పియము! గూర్చు | మానవుని జీవితమునం దనూనమగు (ప కాశమున( దేజరిలునట్టి కాలమొక్కు పెండ్లి సమయంబె; డొంకపై వెలసి, విరిసి, మివుల నొప్పియు(దన్ను( (బేమించువారు లేక, ళన సౌర భంబెల్ల నాకసంబు హెలుగా(జేస్‌ చేసి, యవ్వుల(దనంత( దాశె కమముగ వాడి, యద(గవా యు హతిని షితి(గూలి మాసెడు నడవిమల్లె (బశుకువంటిది కాశ ంత (బహ్మచర్య మెన్న మానవ జీవిత మెపుడు. బగలె కాక, యపుడఫ్థు కాజుబీ(6టు9 మించు రేలు నగుచుండు,--నయ్యయి వేశలందు సాయపడువారు-భ ర్తకు సతియు, సతికి శర్తయనుగాక యన్యులెవ్వరును గారు? తల(ప( గత్తెర కాళ్ళ విథంబుగాను స్రీపురుమ లిర్వురుం గూడి జీవయ్యాాత సలుపునపుడె యెడ నెడ సంభవించు కష్టమలు తెగు; సకల సౌఖ్యములు గలుగు

అనుబంధాలు 887 వర ధర్మములు విహిత వరధర్మములు కొన్ని లిన బవింతు( బెండ్లి కొమరుండ వినవయ్య--- పెంగ్లీనాండు చేసిన (వమాణములు సీదు చెంతనున్న బంధుజనములే కాక దేవతలు కూడ నాలకించచున్న వారనెడు మాట మానసంబున నెన్నండు మజవవలదు ధర్మపత్నిని నీదగు దాసిగానొ!-- బొమ్మగానొ! కొండొక పనిముట్టుగానా తల(ప(గాటోక, ఈళ్వరదలత్రమైన సౌఖ్యపేటికగా. బోల్చి చక్కదాని+ దెజచు మాగ్గంబెలుంగుము; పరిజయమ్ము నాటి పేమ యెప్పటికప్తు నాంటియభ్రె [కొ త్తదిగనుండ( జూడు; యే కోర్కెనైన మరల నడిగించుకొనకుము; మనను నొద్చూ- వోన్యమెన్న (డు నాడకు; యాజ్ఞవెట్ట( రోకుమూరకయే తిక్క. పొడమునట్లు వగటి యపచారములనెల్ల ఐగటితోనె యస్తమింపంగ నిమ్మొక యమ్మగన్న బిడ్ణయను మాటయను-సీదు [పేయసియను నూటయును గూజీ చెన్నండు మనకు సుమ వధూధర్మముల ముఖ్యమైన వధూధర్మములను వినుతు వినుము కళ్యాణి!--| ఫేమించి పెండ్తియాడు విధమిపుడు మాణి---పెంగ్లి గావింప(బడిన కతన( [బేమింపవలసిన కఠినధర్మ మేజుపడియెను; గాన (బాజేస మొదట

న! ్రీ కాళ్ళకూరి నారాయణరావు రళనలు నాత్మ [బేమింపు; మవ్వలనతని గూర్చి చక్క (గ మనంబున విమర్శ నలుపు; మాత డెంత ధారాశముగనున్న నంత మెచ్చు కొనుము; నీ యెడ నత( డల్క/గొన( (ఐనన్ను( క్లేసికొనుము షమాపణ చెప్పి; యతడు వ్యననపడునప్పు డుల్లానపజపుమెట్లా; సాధువృ తి జరింప (బళంన సేయ; మత,డు సోమరియగు నెడ నతి మృదువుగ మందలింపుము; నీకొక్క. మర్మ మెలుక సేయనది మదె జీర్లోము చేసికొనుము (వ్రఠమమన' జెలివై, తరువాత గృహిణి వై, యవల నీగడవై, దాదివగుచు బిదప జతురవస్థల భర్తకు హిత మొనర్చు మెస్పుడర్హ డుగా. దో(చునపుడెల్ల ముద్ధియా, యాతనికి నొక్క ముద్దొసంగవఐ

ఈక్‌్సన్సు శతసహ్మ స యోజన పరిమితిని మించు వలయము గలట్టి గృహరాజములను, భూత దర్పణంబున(గాక న్మేతముల జూడ వలనుపడనట్టి జీవాణువులనుగూడ నొక్కజేతనె చేసిన యోమహాత్మ ! లయోపరాత్పర ! యోచిత్స్యరూప 1 సీకృ పావిలోకనంబులు వేరిమెని గురిసీ, యరసి, యైహిక జీవనమనెడునోడ కొకరు చుక్కానుగా, మటియొకరు తెరగ వెలయ(జేయము; తమ వంశ వృక్షమునకు నొకరు తల్లివేరుగ, మజియొకరు పట్టు " గా (బసాదింపు వీరి పగళ్ళు విస్త్సృ

అనుబంధాజ ప్రీతి తంబులై [వత్యవాయ భూన్యంబులై , ని శల్‌ విచారదూరంబుకై సాగంశేయు మాయవృన్‌ సిరి ప్ముతప్మొతాలివృద్ధి రీపటిము కీర్తి యివి నమృద్ధిగ నొసంగి ధన్యులను తేయు మీ కభదంపతులను, నత్యమే జయమను ధర్మసం(గహంబు స్థిరవడ(గ నే(డు విజయలమ్మిని (గహించి నట్టియో నత్య్మనారాయజు |! ఆఇయోన్తు | అనుబంధం - ౯ గికమీమండల నధారిప పంచరత్నాలు సీ (పళువుణ మనకింక( (బబలాధికారము లమ కూ ర్తరనుటకు సొక్యుముగ దొరలకు నీమీ(ద దొడ్డహరిమి గలదను వదంతికి నుదాహరణముగను (బ్రాహ్మణ జాలిఫై( బభువులకు( [బేమ తొలంగ లేదనుటకు లశ్ష్యముగ ఐర్కెట్టుగారి సళ్చాలనంబునకు సుస్థిర మైన జ్ఞాపక చివ్నామగను ఎః... ఛనకమీణ రిస్టి0క్టు బోర్జునకు నేడు ఫడసినాండవు (పసిడెంటు పదవి ళళశిర 1 కర్గుణనికాయ !' సకల నజ్జనవిధేయ | కేషగిరిరాయ 1 పాధుసౌశీల్యహృదయ 1 స్కి న్యాయవాదిగ నుండీ న్యాయదూరంబైన శేసు జేశొనరను కీ ర్తింగాంచి థై ర్మెనుగా నుండి సతతంబు పేదల 9 పన్నులక్రై చేతి పయికమిచ్చి

వీ00 థ్రీ కాళ్ళకూరి నారాయణరావు రచనల శార్యదర్శిగ నుండి కాలేజి విదా?ర్థి వర్గంబులను దం(డివలెను జూచి ధర్మకర్తగ నుండి ధరస ప్తలింగము విత్తముత్తమ భంగివెలయ+కేసి గీ॥ పొదలు నీవింక డిస్టి)ష్టు బోర్డునేల( గలవన(గ హర్షమేరికి( గలుగకుండు + నద్గుణనికాయ్‌ 1 నీకల నజ్జనవిధేయ 'శీవగిరిరాయ 1 సి'రుసొకిల హృదయ సీ. (వకువుల్యపీశిఓ ఇ్బకండనై దివాన్‌ బహదరు బిరుదంబు( ఐడసినొవు పలు జమీందారుల పలుకుఐడింగాంచి సిరియు గౌరవము నార్జించినావు పరమార్థ చింతతో భగవదర్పణముగ నతా). ర్యములు పెక్కు నలిపినొవు. అన్నిట సీోోంటె నాధిక్యమ గడించు వ్య రళక్దాాశళటాను- బొంచినాన్‌ గః భవ్యగౌతమీ మండల పరిషదాధి పత్యమున కామ్యుండను కిర్తిం [బబలుదింక ఆ సద్గుణ నికాయ! సకల నజ్జనావిధేయ శేన్షగిరిరాయ 1! సాధుసౌశీల్య హృదయ సీ వసుధలో నాాశిత వత్సలులం గూర్ని చెప్పిన మందు నిన్లెప్పవలయు అడిగిన లేదన కీడు వారలంగూర్చి యెన్నిన ముందు నిన్నెన్న నలయా' వాసింగన్న నిగర్వ వర్తనులం గూర్చి పొగడిన ముందు నినాగడవలయు తతరాజభ క్రి తత్పరలను గూజిచి (వాసిన ముందు నిన్‌ (బ్రాయవలయు

అనుబంధాలు | గీ పలుపలుకు లేల*- నకల నంపరల నొకట+ జూడవలెనన్న నీయందె చూడవలయ సద్గుణ నికాయ 1! సకల నజ్ఞన విధేయ ! శేషగిరరాయ ! సాధుసౌశీల్య వృదయ |! సి ఆ శిఠాశకి జీవనాధారములను గల్పన సీతుటకు మంచి యన పుదొర కె పభ్లెపల్లెకు మేలు బాటలు నిర్మించి జనముల్త చశుభిపెట్ట సమయ మొదవె ప్రైమరీ విద్య సర్వత వ్యావనతేసీ దేళోన్నతింగూక్చ. దెరవుశలలి" సంతలాన్న్మ తులు స్యతముల్‌ చెరువులు వృద్ధి. టౌందింప(గ వీలుచిక్కె గీ వీని. బూనికతో నెజవేర్పవయ్య ఆయ3ఃరారోగ్య కిర్తుల నలరవయ్య నద్గుణ నికాయ ! నకల సజ్జన విధేయ! 'శేషగరిరాయ 1! సెిధుకొకీిల; వ్యాదరొ అనుబంధం = * (కోడి రామమూర్తి గురించిన వద్యాలు) వీః.....వీఠరవృ త్రి జరించి పీత్తూణముందీర్చి రాణగొంచెను భృగురామమూ రి పిళమాభ నర్టింల్‌ కెద్దాయంగి రి విరాజల్లే దళరథ రామమూ రీ అన్నయెై కృష్ణునకతి విికమముబేత రహి మించె నం బలరామమూర్తి ఐబలమున( దనకెందు( (ఐతిలేరన(గ నొప్పీ రమణ మీతెను కోడి రామమూర్తి గీ. అనతు నాల్గవ రామునిగను సమస్త కవులు నిన్నింక వర్థింప(గలరు కృరుల

$91 ఫ్రీ కాళ్ళకూరి నారాయణరావు రచనల సాధు పదవి సన్మల్ల చకవ రి రమ్యతరకీ ర్తి! ఫ్రీ కోడి రామమూర్తి సీ బండరాలిని గుండెపె( చెండుచందాన ధరియించు నీదు సత్యంబు(జూచి యినుపగొల్సును కేతనిటై తృణంబుగా( (బెంచివై చెడు సిదు తెగువ(జాచి మదగజంబును లే/గ మాడ్కి.వకంబున- నెకి,.ంచుకొనెకు నీ యేపుంజూచి దండియొ మోటాకుబండిని రాట్నంణు ఎల్‌ నిల్చు సేబాహుబలము( జూట్‌ గీ అనులు నిన్నలినవ లీముండనుట కరుడె కలరె నీయంతవార లీ కలియగమున హైథ్రుపథవ ర్తి! నన్మల్ల చ్యకవర్షి రమ్యతరకీ ర్తి! శ్రీ కోడి రామమూల్తి స్కి. ఫనువడ లండను వట్టణంబున ఖేరి "ోగించినళ్టి ధీరుండ వనుచు మన జార్జి సార్వల్‌ ముని చేత నన్నులిగాంచి రా(గలిగిన ఘమనుండవనుచు ఆంగ్లేయ మల్లుల నవలీలగెల్చి యకమ్మువ బొందిన బాహుళాలివనుచు ఆంఫ్థిలుమింటో నరార్ధకు ఆలీలపొగతీక = లందిన (పోడవనుచు గీ (ప్రజలు వీకథలింటింట బహువిరముల+ జెప్పుకొను భాగ్యమబ్బెనో యప్పనీకు సాథువథవర్తి! సన్మల్ల చకవర్తి రమ్మతరకీర్షి 1! శ్రీ కోడి రామమూర్తి స్కి దేళదేశంబులు( [దిమ్మరి సీకీర్తి థెళ్ళిచోటుల వెద(జల్లినావు

అనుబంధాలు శ్రీ0ఫీ రాశాధిరాణుల రచ్చలలో బేక్కు బంగారు వీరుదులు బఐడసినాప్పు శాండోను మించిన సామర్థ్యముల జూపి దేళంబునకు( బేరుదెచ్చినావు అండాంతరంబుల( గాలిడి మెప్పొంది భరతమాతను దేటుపళచినావు గీ అట్టు నీవార్యధ ప్యుతుండవగుటకంటె శాగ్యమేమిటి మాకు! (ఐపంచమందు సాధుపఠవ ర్తి! నన్మల్స ద్యకవ శి" రమ్యతరశ్మీత్తి.!...ట్రీ.మోనీ.శామమూా కి సీః సర్వ స్వదేశ సంస్థానాధిపకులు నిన్నంచిత స్థితి గౌరవించినాడు బ్రారరీయాంగ్రేయ ప్కతికాధిపులు నద్వ్యాసముల్‌ నిను(గూోర్చి (వాసీనాడీ నలురీరుల6 (సిద్ద వకలెల్లరు సభాముఖముల సికిర్తి పొగడినారు ఎన్నికగల కవలెందటో నీమీద కేలువారు పద్యముల్‌ సెప్పినాడీ గ్‌; ఇంరకంటెను శ్రాఠక-మీమికలదు సళ్యాయుగారాగ్రలోనపీన వీవె సొటి శైధుపథవల్తీ! నన్మల్లి చృకవ క్త రమ్యతరకీ ర్తి ! శ్రీ కోడి రామమ్మూర్డ్‌

204 శ్రీకాళ్ళకూరి నారాయణరావు రచనలు ఆఅనుదింధం = *కే ఓం వీరేశలింగ వింశతి (ముఖపష్మతం) మహాకవి కాళ్ళకూరి నారాయణరాయ విరచితము శారీనాణ సిటీ మ్యుదావమరశాలయందు మ్యుదితము (లోవలి న్‌ ' ఓం అంకితము మత్తేభము వీకృళాచార విభంజకుండబిన యస్వీరేశ లింగాఖీధో నకవ్శిగామణి పావనాస్థికల స్వన్హ్రాణార్థమై కుషీ4తో. ల్చికడున్‌ రాజేలు తత్సమాధికి నమస్తేయంచు నీచిన్నిపు న్తక మక్మత్కృత మంకితంబుగ సముద్యదృక్రి నర్పించికిన్‌ కొకీనోడ మహ్రోక్రాప్టా--. ఏ0==19 కొళ్ళకూరి వారాయజణరానో సీ రొజరాఎ నరేర్మదు రాజధానిగ నొప్పి ఘనతర విఖ్యాతి గన్నవీట మధుంాం్యధ కవితా కుమారిక తపట ర్లుఐ వేయచును నాడుకొన్నవీట భారలాన్నూయ మి:పాణ నన్నయ యాంధ మునకు( దార్చ(గ( బూనుకొనిన వీట

గౌతమీనది కానకట్ట యొక్కెడ, మేటి వంతెన యొక్కెడ, వరలువీట అవతరించి, జగంటెల్ల నల్దుకొనిన యళము వెలయించి మింవిన యసదృవండు అకట వీరేశలింగ మవిళయుండు దివికి వేంచేసె! మన పెద్దదిక్కుమాసె 1 కే స॥ పరికింపనెవని పావన జీవన (గంథ మున రిత్తగా నుండు పుటలు లేన్‌ వెదకిన నెవ్వాని వృాదయ కోళంబున [ప్రాలుమాలిక "యను పదములేదొ అరయ నెవనాళయాపో(వహాహింబుం కణమా(కమేనియ నర్డుకేడొ కనుగొన నెవని సంకల్చ్ప వనంబున వలముగాంచని పాదపంబులేడొ అట్టి మనదేశ వాంధవు డట్టిమార్ల దళ కుండట్టి సర్వతంత ప్యళ్త్య్త్న డట్టి వీరేశలింగ మహాశయుండు దివికి వేంచేసె మన సపెద్దదిక్కుమాసె ల సీ ఏనికిం దుల్యకాలీనులమని చెప్పు కొను నదృష్టలబు చేకూరె మనకు 'పేని నిశాకృళి చెలమి దృక్సుమముల? వపనాలలనటీుమంపుణ్యము పొన(గె మనకు ఏని పావన నన్నిధానంబు వలన త రించు భాగ్యంబు సిద్ధించె మనకు ఏని వాగమృతంబు వీను జేర లజుళ్లు నంతటి యైళ్వ్యర్య మబ్చెమనకు అశనీీ దర్శనమిక మనకబ్బనేర దఠని పల్కు-లు మనమిక నాలకింత

! ్రీ కాళ్ళకూరి నారాయణరావు రచనలు మకట వీరేశలింగ మహాళకయుండు దివికి వేందేసె మన పెద్ద దిక్కుమాసె క్రి సీ బజాలవిశంతుల గోలలు వినలేక చేమూతలంగొన్న చెవులవా:డు చదువు వాసన లేని దానల(గనలేక కటకట పడినట్టీ కనులవా(డు నం దురా వర సమితి కోర్వంగలేకి నడికాసెగట్టిన నడుమువా(డు అగతిక శువ్నల్ష యాతన గనలేక కడువెత(గుందిన యెడ(దవా(/డు ఉర్వి(వెంపొందు దుర్నీతి కోర్యలేక కజకుగా సొన బట్టీన కలమువాడు అట్టి వీరేశలింగ మహాశయుండు దివి వేంజేసె మన పెద్ద దిక్కుమాసో శీ సీ మారృదేశరూన్న-చూత్యళానళటన్న గడు నే వ్యాముగ! జూచుకాలమందు కన్ననాఃడే విడ్డ కంఠంలునకు( బుస్తి కట్టింప(జూదెడు కాలమందు . నళయన్న సంఘ సంస్కారళజటన్నను కాని పనిగ నెంచూళశఅతుజమన స్రీ విద్యయన విధవా వివాహంబన కస్సున జై పడు కాలమందు మహిళగతీః గాలచకము మార్చుకొరకు దేశమున నుదృవించిన దేవదూత అట్టి వీరేశలింగ మహాశయండు దీవికినేలరేసి మన పెద్దదిక్కు. మాసె క్‌

అనుఐంధిలు పర్ధిని సీః బాల వితంతుల పాలిటి దేవుడై యిలలోనః దానుదయించినాడు వారి దుఃఖంబు నివారించుటకు, దన పుట్టువెల్లను ధారపోసినాడు తన్మూలకంబుగ దనకు (బా ప్రించిన యెల్ల కష్టములు సహించినాడు నణుమందికి బునర్వివాహంణు ళాొనరించి మభియించుటకు చారి చూఫినాంయడయ__ ఏడి? యింతటి మవానియు డితని నేమి పున్నె మొనరించి కన్నదో పూర్ణమాంబ అట్టి వీరేకలింగ-మవోాకలమారందః దివికి వేంచేమె మన పెద్దదిక్కు మాసె కి (శారృబుక్ధిని నడవంగ! జాలి లాను నిర్ధనడయ్యు( తగవేనవేలు వ రోపకారార్థమె చునగలజాతాలా ఖాను దుర్చలుండయ్యః.వఅణయక రేపవల్‌ పరహతార్థము పాటుపడగ జాలె శా నప్వుతకుండయ్యు దయమీర బెరవారి బిడ్డల నోర్చుతో( బెనుప! జాలె కాను ఐలుసొాడీలు సజోయ హీనుండయ్యు అలిమియమచువన్రమే రుల. గెలువ (నాల అట్టి వీరేశలింగ మవిశయుండు దివికి వేంచేసి మన పెద్దదిక్కు. మాసె 7 సీ పీఠాధిపతి నిన్ను వెలివేసితి నటంతు నాంకృ్షష్మతిక ఐంపినపుడు గొని కులము వనారెల్లరు గులహీను డితడని యవలకు నెట్టేన యపుడు గాని

౨98 ఫ్రీ కోళ్ళకూరి నారాయణరావు రభనణ అనుయాయులెల్లరు నల్లన దిగజారి యసహాయు జేసీన యపుడు గాని (పతి పత్తు ల్యకమపథమూని రచ్చల నభియోగములు దెచ్చినపుడు గాని బెండు వడక బెగడక బెంబేలుపడక స్థాణువుగ నిల్వ(బడీనట్టిధై ర్యశాలి అట్టి వీరేశలింగ మహాశయుండు దివికి వేంచేసె మన పెద్దిదిక్కు మాసె ర్రీ సీ లొలుత [చాసినదె చిత్తును సౌవునుంగాని (వలిశేన్నకరా (శ వాయలేదు' తలచీన పనికిందకణమ సొగుబె కాని చణ మెన్నడును జాగుసలపలేదు పట్టిన పని తుదముట్ట(జేయటె కొని నడుమ ెన్నండును విడువలేదు కష్టంబులెన్ని డగ్గజిన నోర్చుటె కాని స్వాంతమందిన్న(డు జంకలేదు అట్టి లేఖరి యట్టి కార్యజ్ఞుండట్టి సైర్య సంపన్ను;డంతటి ధైర్య చిత్తు డకట వీరేశలింగ మహాశయుండు దివికి వేంచేసి మనపెద్ద దిక్కు మాకే 0 సీ గడ్డి మేసెడు నధికార పులగక్కులకూాలాణాః నుక్కు తీగల నోటి చిక్కమనగ వెలవెలందు కలపాటలకు సొక్కు. భుజంగ వితతుల కీశ్వర వేరనంగ “చేలకీగు ్మపతిపక సింధుర (వతతికి సానబట్టిన యంకుశంబనంగ వేరు దన్నిన దురాచార వల్లికలకు కొడవలియుం దవ్వుకోలయనగ

పఏబంధీలు వీ00 నెవ్వని వివేకవర్ధని యెదురులేక వసుధ సంచార మొనరించి వాసీ గాంచె నట్టి వీరేశలింగ మహాకయుండు దివికి వేంగేసె మన పెద్దదిక్కు మాసె 10 సీ అనుయాయులై న విద్భార్థులు (1పాణమే నియుధారవోయు సైనికులు గాంగ జాసయాఖిఖ్య గవస్జాజు ముఖ్యుల (వతివత సీనాధిపతులు గాంగ మేరుసముండు పెండా రామకృష్ణుడు పంతు మీజిన కోశళథభ రగాంగ శీపుజన-గత్యిలేకళమైన వ వేకఠ వర్ధని వాండిబా/కు గాంగ భువి ననాథాంగనల పకమునను టోరి జయము సాధించి దశ సయళంబునించి యకట వీరేశలింగ మవోకయుండు దివికి వేందేసి మన. పెద్ద. ప్రక్మ్ము.వమె య. సే వెళ్టీగా బలిసీన వ్య్‌గపోరాధన కడుసన్నగిల( జేయగలిగినాండు తిరుపతి ముడ్పుల దిగదుడ్పుగొను మేజు వాణీ వసూళ్ళను బావినాడు కడుపు లోపలి బొలికలకు వేఠమువెట్టు “పరబ్భాహాణనలకు( (దోలి౮ాడు ఫరిటిలో పిల్లలకు బుస్తె కట్టించు టొ - మ్మల పెండిలుల రూపు మావీనాడు అంధ దేశాళ్ళుదయ హేతువైన నూత్న ళకము దనపేర వెలయితప వూలినాడు అట్టి వీరేశలింగ మవోశయుండు చివికి చేంచేసె మన పెద్దదిక్కు మాసే 12

800 ఫ్రీ కాళ్ళకూరీ నారాయణరాపు రచనలు సీ (పఠళమ నాటకకర్త (ప్రథమ (వయోక్త వ (పథమ బార్మిత సంపాదకుండు తొలి (వహసనక ర్త తొలి సంఘసంస్క- ర్త (ప్రళమాం్యధ గద్య(ప్రబంధకుండు మొదటి స్త్రీవిద్యా (పటోధకుం డాదిమ స్వియచరి త సంధాయకుండు (వథమ (వకృతిశాస్త్ర పరివ ర్తకుండు (ప థమ వితంత్వాలయ స్థావకుండు (ప్రతమ మతపాఠళాలా (ప్రవర్తకుండు (వఠన: నృబమ్ము_మళత ధర టపాలకుండు అట్టి పీరేశలింగ మహాశయుండు డివికి వేంటేసె మన పెద్దదిక్కుమాసి క! సీ సంస్కృత వైకృత సాహిత్య గరిమకు లలితమౌ కళాకుంతలంబు సామీ స్వకపోల కల్పనా చాళుర్య పటినుకు రాజశేఖర చర్మితంబు సామి విస్తృత (గ్రంథాటల్‌ విహార మునకు! దద్దయు గవిచర్మితంబు సౌషీ అసమాన తరమగు ననువాదళ కక్రికి సరనంపు రాగమంజరియె సాషి- అట్టికవి యట్టి పండిళు డట్టివేత్త అట్టి సమయజ్ఞుడింక నెందైన గలదే అట్టి పీరేశలింగ మవిశయుండు దివికి వేంటేసె మన పెద్ద దిక్కుమాసి కిల్రీ సీ జనలేన్‌ శవయ జనని పేమయ గత భర్భృక వ్యక్తులవట్ల నెజ పె ఇకనయుని వినయళ్తబు దాసవిశ్వానంబు( ఐరగ సక్వేశ్వరుపట్ట నెజిపె కక్ష ,

అనుంధాఖ శి01 పురుషధర్మంబు భూధర స్టెర్యంబు+ [వతిపక జనములపట్ల నెజిపె మూనవ విధియ సమానమర్యాదయ ఐనుపత నంఘములవట్ల నెజపె లలినభలీల ధర్మములకును లవ్యలక్ష జములు రెండును దానెయై నకవజాతే అట్టి వీరేశలిలగ మవాశయండు ఉతికి వేంలేసె మన సపెద్దదిక్కునూసె కేఫ్‌ సీ కడగి కఠాథిక (గంథములను (వాసి చానకు (బాణంబు పోసినాడు వచన ఫక్కికి నొరవడిపెట్టీ కవులలో వలగురుపీఠకము వడసినాడు కన్టించి శీనవేల్‌ గడియించి పరమార్థ చింతతోడ వ్యయంబుశేసినాడు పురమందిర వితంతు శర ణాలయాదులా కట్టించి స్థిరకీ _ర్తి గొంచినాడు తన చరితను జమల కాదర్శమగుతు మహివిరాజిల్లు తెజ(గున మసలినాడు అట్టి వీరేశలింగ మహాశయుండు డిలికి వేంచేసై మన పెద్దదిక్కుమా సె కేక “స. వలీని-కైదంబునా-తానించి రర్సేవ పూర్రిగా నెజవిన పూజ్యారాణు వతివెంట జిచ్చులోవలనేని చొచ్చుట శాయత్రవడిన మవిత్మురాలు __. _ న్నా పతీ తలపెట్టీన [పతికార $మనకువుళ తం లలల స్త బనిమట్టుగానున్న (ప్రాజ్ఞోకొణ. ₹ ల్‌ వతి విరోధులు గూడ రక్రియె[కేల్మోత్సు.€ ౫8. -౮ మ్య వ . చ వుహివును వడసిన వాక్య ర్‌

వ! థ్రీ కాళ్ళకూరి నారాయజకావు రచనలు అట్టి రాజ్యలవ్మమ్మ లేనట్టిలోక మేటికింకను నాకని యేవగించి అకట వీరేశలింగ మవీశయండు దివికి వేంచేసి మన పెద్దదిక్కుమాసె 1? సీ॥ రఘపతీ వేంకటరత్న సుధీమణి తనదు భారము తలదాల్బుననుచు రావుసూర్యారాయ రా గ్రీలకొంబు లే ప్పక నర్యదా 'తోడుపడునటంచు ఫ్రీ చిల్మమ ర్థి లక్ష్మీ నృసింవిదులు [ప్రాలమాలక పౌటుపడుదురిననే' దేశాలిమానులు దేవసేవాపరు లెల్లచోటుల నుదయించిరనుచు చిత్తమున నెంచి భవితవ్యచింత విడిచి తాను వి(ళాంతి గై కొనదనువు వాసి యకట వీరేశలింగ. మహాిశ యుండు దివికి వేందేమెంయువం- పెద్దచిక్కు.మూసె 18 సీ పనిచిన తండి యక్కు.న జేర్పుటకు వేకు లొగ్గి నిరీషించు చుండుననియ (వాజమ్మితుడు గవక్జాజు స్వాగతమ్‌ణో' నొగి నెదురుగ వచ్చుచుండుననియు (బియసతి వంటకావింట్‌ బాకీట్‌ సీల్వ యురక.దెన్నులు చూచుచుండుననియా' వాపయాదులు తరువాతి సంగతి విన నువ్విశలూరుచు నుందురనియు తన ఇకాభారభరితనౌ 'శనువు విడిచ” రఘ్యుమైన యక్షయ శరీరంబుదాల్చి రఅశీకట వీరేశలింగ మవీశయుండు దిపిక్సి వేలచేసె నమన 'పెద్లదిక్కుమూసి 14

అనుబంధాలు 808 స్తీ, పదునెన్మిదియను నల్బడి యెన్మిదవయేట నాల్లవనెల: జననంబుగాంచి . పదునెన్మి దియను నర్వది యెన్మిదవయేట నంఘనంస్కార వానన వహించి పదునెన్మి దియును నెన్సది యొక్కటవయేట దొలివితంతూ ద్వాహమలర జేసి పందొమ్మిదియు సున్నపైని నాజవయేట దగననుషఘ్టైన పద్ధతి (గహించి - వరుస రెండు పందొమ్ముదుల్‌ పరగువట్టే యేట మే యిజువది యేడునాటి యదయ మకట వీరేశలింగ మహాశయుండు దివికి వేంచేసె మన పెద్దదిక్కుమాసె లి0ి సీీ అమ్మవోత్ముని పవి లార్మ యఠత్యంత ఘీ శ్వర సన్నిరిని కాంతివడయు(గాక అమ్మహాత్ముని పుస్తకావళి యింటింట! (టుతిదినంబు( ఐ6ింపబడెడు(గాక అమ్మవోత్ముని క్రీ ర్రియాచం ద కారార్కు ముర్విలోపల నిల్చియుండు(గాక _ అమ్మహాత్ముని సమాధి యభిలమానవులదే భ్తిమై 'సేవింప(బడెడు(గాక అమ్మహాతు గడు మొలపించినట్టి మొక కా శీల్ప నంపూర్ణముగ్‌ ఫలియించుగాక అమ్మవాత్ముని తరువాత్‌ నాం ధమాల్‌ గొడ్డుపో లేదను నుడిచేకూరుగాత. | ల జో “ఫ్‌ శం ( ఇ ఎం? [శ ్‌ ర శ మ గ్‌ ల?

ఉపయుక్త (గంథసూచిక (అకౌరాదికమం)

శ. అనికద్ధ చర్మితము = కనపర్తి అబ్బ యామాళ్యుగు &, ఆధునికాంయ్యధ కవిత్వము = జాశ స? నారాయణరెడ్డి శ. ఆలోచనాలహరి = చల్లా రాభాకృన్ణశర్మ 4, అం్యధదేశ చరి త-ఆధునికయుగరా = జి. వి రామారావు క. ఆంధనట [వకాశిక --జనునలి అయజ్ధనాతాయ జూత్ర్ర 6. ఆంధ నాటకరంగ చరిత - మిక్కిలినేని రాధాకృష్ణమూర్తి ₹. ఆంధ [పతాపరు[ద యశోభూషణము = చెలమచర్ల రంగాచార్యులు 8. ఆంధ(పదేళ్‌ చరితలో [పథాన ఘట్టాలు - బీ, వి. రామారావు 9. ఆంధ(పదేశ్‌లో గాంధీకి = సంపాదకులు, కొడాలి ఆంజనేయులు 10. అంధ్మపదేక్‌ స్వాతం[త్య పోరాటం = హైమవతి 11. ఆంధ భాషా వికానము = గంటి జోగిసోమయాజులు 18. ఆంధ మహాభారతము-నన్నయ ఎ సాహిత్య అకాడెమీ ప్రచురణ 18. అంధ రసగజ్ఞాధరము (ద్వితీయయాననము)

అనువాదం = వేదాల తిరువేంగళాదార్యులు 14. అంధ రాష్ట్రము = భోగరాజు నారాయణమూర్తి 15. ఆం[ధ వాగ్గేయకార చర్మితము = బాలాం[తపు రజనికాం తారొవు 16. అఆం[ధ పారన్వత పరిషత్తు రజతోశ్సన, సఇచిక.

[వచురణ: అంగర సారస్వత పరిషత్తు, హై(దావాద్‌ 17. ఆం[ధ సాహిత్య చర్మిత = డాః పింగళి లమ్మీకాంతం 18. అంధ సాహిత్య సంగవాచరిిత = వారణాసి వేంక టేళ్వర్తు 159. అం(థుల చరిత ఎనీయస్‌ ఆపల్‌,_హనుమంతరావు 0. ఆం[ధుల నలన్క్భృతి చర్మిత - కంఠళంపాటిళ త్యనారాయణ

1. ఇతిహాసలిహార్విా డా ముదిగొండ శివపసాద్‌ ఖ$. ఎ నరేళ్లీఆఫ్‌ (ఫీడమ్‌ మూమెంట్‌ ఇన్‌ ఇండియా శే

ఎడిటర్‌ షట్టర్‌. నూర్యవారాయణమూ ర్హి

ఉవయ క్ర (గంఠనసూదిళ 805 వ8. ఒక దళాల్ది తెలుగు కథలు - సాహిశ్య అకాడెమి, అద్యధవదేళ్‌ వ4. కన్యావల్కం (రెండుకూర్చులు) గురశాడ అప్పారావు £$. కవిఠరాలహరి = డా॥ దివాకిర్స వేంకటావధాని వికి. కృష్ణరాయవిజయము = కుమార ధూర్జటి £'7. కంళాఠరణము = పానుగంటి లక్షీ నరసింవారావు విరి. కాలేజీగరల్‌ = కాళ్ళకూరి హనమంతడావు లీ9. కావ్యలవారి = జాః దివాకర్ల వేంకటావధాని ఎణీ2ఒ. 4కీడాలిరొమము = వినుకొండ విల్లభరాయుడు 81. గయోపాఖ్యానము = చిలకమర్తి లక్ష్మీనరసింహం పంతులు 88. గుంటూరిసీమ = (పథమ ద్వితీయ) తిరుపతి వేంకటకవులు 88. గోనగన్నారెడ్డి = అడఏ బాపిరాజు 84. ద్నితాంగి = చలం శక్‌. రైఠన్యలహరి - యువలారతి [పచురణ 88. ఢిల్లీదర్భారు = కొనురాజు లక్ష్మణరావు వంతులు 87. తారాశళాంకం = కొప్పరపు సుబ్బాంావు 88. తిరుపతికవుల సాహిత్య సమీక్ష = శ్తీ్టై లక్ష్మీకొంతకాన్ట్రి 89. చింతామణి లేక లీలాళుక * రామనారాయణ కనవ్పలు 40. తెలుగు నాటక వికాసము = డాః పీ, యన్‌, ఆర్‌. అప్పారావు శీ1.. తెలుగు సామెతలు = (నం. ) విశ్వనాథ సత్యనారాయణ 42. దుర్గాలాయి గేక్‌మల్‌ జీఏతచరి[త - శ్రీమతి నేతి సీఠాదెవి 89. . దేళలంధు శ్రీ ఆయ్యదేనర కాశేళ్యరరావుగారి జీవితచర్శిత = న్‌ తవపల్లి సూం ఫనారాయణ శశీ... దేశభక్త థ్ర్‌ెంయా వేంకటప్వేయ్య వంతులుగారి జీవితచరి్మి త అ "'మాూదల వీరళ్మదరావు శ4థ. (దొజపసర్వము - తిక్కన - ఖండవల్లి లవ్మిరంజనంగారి పీఠిక 46. నటస్థానం = స్థానం నరసింవోరావు (స్వీయచన్మత) 47. నటరతా సలు = మిక్కిలినేని రాధాకృష్ణమూర్తి శీరి, నవనాఠచర్శిత ౨ గొరన 20

806 థ్రీ కాళ్ళకూరి వారాయజరావు రచనల 49, నవయుగ వైతాళికుడు, త్రీ వీరేశలింగం 125వ జన్నదిన నంస్మరణ సంచిక " 50. నవోదయలహరి = స్ముఐహ్మణ్యశర్మ 51. నా జీవితయ్యాత నా (వరమ ఖండం ద్వితీయ ఖండం | టంగుటూరి పకాళశం పంతులు తృతీయ ఖండం చతుర్ధ ఖండం - తెన్నేటీ విశ్వనాథం కలీ. నాటీకా పంచవింశతి = సంకలనకర్త = కొరపాటి గంగాధరరావు 58. _నాట్యశాస్త్రము = (అనువాదం) డా॥ పి యస్‌ ఆర్‌. అప్పారావు కశ. నాయని సుబ్బారావు కృతులు - పరిశీలన డా॥ ఎ. భూమయ్య - 65. నా యెజుక = ఆదిళట్ల నారాయణదాసు (స్వీయచర్మిత) కర. నారాయణీయ కొవ్యాదర్శము = (దండ్రిచర్ల నారాయణశాన్త్ర న పద్మ వ్యూహము అ చ్మకావధానుల మాణిక్యశర్మ ల్‌8ి. పద్మ వ్యూహము = సోమరాజు రామాన జరావు 59. పూర్వగాథాలహరి = (సం) వేమూరి. శ్రీనివాస రావు 60. పాండవోద్యోగము = తిరుపతి వేంకటకవులు 61. పాండవ విజయము = తిరుపతి వేంకట వులు 62. _పతాపరుదీయము -= వేదము వేంకటరాయళాన్తి 68. [ప్రాచీన దషీణ భారత చర్మితి = డా నండూరి రామకృష్ణమాచార్యులు 66. బహుముఖ (పజ్టానిధి = కట్టమంచి రామలింగా రెడ్డి మగువూఎు కోదంక రామిరెడ్డి, 65. బిల్వమంగళ అను చింతామణి - చ్మకావధానుల మాణిక్ష్మ్యక్రత్రక్రళో 66. లీష్మపర్వము = తీక్కను క. -శొల్చిలి యద్ధము - శ్రీపాద కృష్ణమూర్రికాస్త్రి 68. బిటను దేశచర్మిత, =. అండవల్లి బాలేందు కెటరము 69. మధుసేవ = మద్దూరి శ్రీరామమూర్తి "0. మరపురాని మనీషి = తిరుమల రామచంద ₹ష. మల్లికాగుచ్చము = మాడపాటి హనుమంతరావు

ఉపయుక్త (గంథభసూచిక ఠ్‌0?

72. మవాతి-భారత స్వాతం్యత్య రజతోత్సవ (పచురణ = యవభారతి. సంకలనక_ర్ర = జి, వి. సుబవ్మణ్యం

73. మవీభాళత విమర్శనము -= పుట్టపర్తి నారాయణాచార్యులు

కీ, రళ్నావ€ = కె.వి. అర్‌. నరసింహం

75. రససిద్ధాంతము = అంధుల వరివస్య = డా॥ తిప్పాళట్ల రామకృష్ణ మూర్తి.

76. తాజరాజు = థ్రీపాద సుుబవ్మా బ్యశాన్త్రి

77. రాయవాచకము = విళ సైనాథ నాయనయ్యవారి స్థానాపతి

శథారు(దచుదేది-= నోరి. నరసింవాళాస్త్రి

గద్ధ రుుద్రమ్మభుజక క్షి = లల్హాదేవి

80. లిడీడాక్టర్‌ * కాళ్ళకూరి హనుమంతరావు

81. వరవ్శికయము - గరికపాటి కామేశ్వర రావ

82. వరమ్మికయము = ఎల్హాపగ్గడ సత్యనారాయణమూర్తి

83. విచితవివాహము = పానుగంటి అమ్మీనరసింవారావు

రక, విళాలాంధము = అవటపల్లి నారాయణరావు

686, విషాద సారంగధరము = ధర్మవరము రామకృష్ణ మాబార్యుల

66. వేదము= వేంఠటరాయేళాన్రి = సొహిత్యనిర్మాతలు (్యపచురణ * సాహిత్యఆకాడెమి, న్యుఢిల్టీ)

శ. వృద్దవివావాము = పొనుగంటి లమ్ష్మీ నరసింహారావు

68. ళారదామంజీరము = వ్యాససంపుటి సంకలన కర్తలు * యన్‌. సీ, యస్‌. వేంఠటాబార్యులు, డొ4 అమరేళం రాజేశ్వరళర్మ

జీ2, ్రీ ఆంధ్రమహాభారతము = నన్నయ (సభాపర్వం) సాహిత్యఅకొడిమి (వచురణ-

శ. థ్రీ కందుకూరి వీరేళలింగ కవికృత్మగంథములు ఏ. సంపుటము * వాటకములు

91. థీ కందుకూరి, వీరేశలింగం పంకులుగారి వ్యాసొలు, ఏడవ సంపుటం

92, థీకృష్ణ కర్ణామృతము ల ఆంధధ్రానవాదం ౨ వెలగపూడి వెంగనా మాళ్ళుడు = పీఠిక = తంజనగరం తేవప్పెరు మాళయ్య

ఫికి. ్రీకృష్ణ కర్ణామృతము = మద్దూరి శ్రీరామమ్నూర్తిగారి పీఠీక

శ08 ఫ్రీ కాళ్ళకూరి నోరాయేఇరావు రచ్‌నలు 96. థ్రీ మవాభళక్త విజయము = శ్రీ పాద స్కుఐహ్మ బ్యశాన్తి 95. థ్రీ వికోరయా మహారాజ్జగారి చరితము = కందుకూరి వీరేశలింగం పంతులు 96. అ్రీల్రీ కవితా వైళవం = డా॥ మిరియాల రామకృష్ణ 87. సమ్మగ ఆం్యధ.సాహిత్యం = మొదటి, ఎనిమిది, వదవ సంపుటాలు = ఆర్ముద. $8. సరస్వతీ స్యామాజ్యము = అయ్యంకి వేంకట రమజయ్యగాలి నన్మాన సంచిక 99, సారంగధర చరితము = చేమకూరి వేంకటకవి 100. సారంగధర నాటకము - ఆదిభట్ల నారాయణదాసు 101, సొహితీవల్లళ శ్రీముళ్శపూడి తిన్మురాజుగారి అలినందన నంపుటి = సాహితీ వాల్చళ్యము. మొ॥ః భాగం “రాజరాజనరేం[దుడు'అనే వ్యాసం వై+ విళల్‌ రావు 108. సాహిత్యం దర్శనము = కె.వి, ఆర్‌. నరసింవం 108. సాపాత్యోపన్యాసములు = న్వర్లీయ కళ్ళాపపూర్ణ వేదగ. వేంకటరాయ శాస్త్ర గారి.కతజయంతి-నంచిక 106. సాహాత్యోవన్యాసమలు = ల్రీ గీడు రొమమూర్తిపంతులు గారిపై తీడుగు సీఠరాపతి (పనంగం 106. ఇారనస్వత వ్యాసముల = (సంపా) ట్‌ ఖీ న్యూబహ్మ్‌ ణ్యం 108... ీఖివంద... కొడాలి సత్యనారాయణరావే 10?. సంస్కృృరె లోతోమ్తకిమిు చిలుకూరి నారాయిణరావు 108. నంన్కృత మవోభారత విశేషములు * గరికపాటి కృష్ణమూర్తి 108: స్త్రేపర్వము = తిక్కన 110. స్వీయ చర్మితము = చిలకమర్తి లక్ష్మీనరసింహం పంతులు $11 స్వీయ చర్మితము = కందుకూరి వీరేశలింగం పంతులు $19. స్నేహలకాడేవి = ఆచార్య రాయప్రోలు సుబ్బారావు

ఉపయి క్త (గంఠసూచిక 809 వ్మతికలు ;

1. రచ్చబండ (వారవ్మ్యతిక) లిఎలీల1981 వ్యాసం :- పడుపువృతత్తి నిర్మూలన పాధ్యమా 1 వ, నాట్యకళ (మానప్మతిక) కం సెప్టెంబరు వా. కల]
2. ఫ్మ్‌ఐవరి వ. శీలి? టీ బే మార్చి వా. $19074 ఫ్‌ వ్‌్ససిల్‌ అ=. 1914 కి. మే అణ 1904 7, జూస్‌ అ $ీలి/6ీ యే. క. నో వే. ళ్‌ ళ్‌ గ్‌ శ చం? విటిల్‌ కాల లో వ త్‌ శ చ్వమముళ యో